text:
פארע-ציבעלע
דאס פארע-ציבעלע איז א גרינער עסבארער פלאנץ וואס איז אין דער זעלבער פאמיליע פון ציבל און קנאבל. דער טעם פונעם פארע-ציבעלע איז א ביסל ענלעך מיט דעם ציבעלע'ס אבער נישט שארף. בעפארן קאכן, איז דער פלאנץ פעסט. די מערסטע עסבאר שטיקלעך פונעם פלאנץ זענען די ווייסע באזע אויבער די ווארצלען און די באזע פון די גרינע בלעטלעך.
דאס פארע-ציבעלע פלעגט מען ניצן אלס א רפואה פאר בויך-ווייטוגן.
דער נאמען "פאר" קומט פונעם לאטיינישן ווארט porrum (פארום), וואס האט געהייסן שטשיפער. ענלעכע נעמען צו "פארע-ציבעלע" זענען גענוצט אין פיל אנדערע שפראכן, צום ביישפיל שוועדיש purjolök (פאריאלוק) און רוסיש Лyk-пopeй (לוק-פאריי).


c: text/html

collection: archivebot

text:
u/CYYA • Aug 31, 2014שמועס געניטן זיך
שלום עליכם. איך בין געװען מיט דער ייִדיש 'סוברעדיט' פֿאַר אַ װײַלע. איך פּרוּװ זיך צו לערנען ייִדיש פֿאַר אַ פּאָר יאָרן, אָבער ס'איז זײער שװער צו געניטן זיך משומ פֿון װאַנענט איך װױן זיך. דאָס איז פֿאַרװאָס מײַן ייִדיש איז טאָקע גרױלעך, װי אַן אײן יאָר אַלט! איך האָפֿן אױף יענער איר קענען אַרבעטן מיט מיר, עיקרשט גראַמאַטיק! נאָכאַמאָל, עס טוט מיר באַנג אױף מײַן גרױלעך ייִדיש. אַ דאַנק
יא, לערנען יידיש איז זייער שווער ווייל עס זיינען נישטא קיין פיל מענטשן וואס רעדן עס. אפילו דא אין ניו יארק, מיט אונדזער גרויסער יידישער קעהילע, מערסט רעדן נישט קיין יידיש. נאר אין ברוקלין קען מען הערן יידיש אויף די געסן. אבער זיי זיינען פרומע יידן אזא ווי חסדים.
דאָ אין אײראָפּע האָב איך נישט געפֿונען קײן אומזיסט פּראָגראַמען זיך צו לערנען יידיש. נאָר אױף אינטערנעט האָב איך געפֿונען אומזיסט לעקציע. און זײ זײַנען דאָ אין פּאַריז אַ פּאָר שמועסקרײַזען װאָס קאָסטן װײניק געלט.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
צפון קארעע
די דעמאקראטישע מענטשנ'ס רעפובליק פון קארעע אדער מער פאפולער מיטן נאמען צפון קארעע, איז א מזרח אזיע לאנד פלאצירט אויפן צפון האלב פון דעם קארעעישן האלבאינזל.
איר צפון גרעניץ איז איינגעטיילט מערסטענס מיט כינע, כאטשיג א גוטע 11 מייל איז איינגעטיילט מיט רוסלאנד לענגאויס דעם טומאן טייך, און די ווייטער צפון-מזרח ווינקל פון דאס לאנד.
צו איר דרום זייט, טוט זיך דאס גרענעצן מיט דרום קארעע, מיט וואס עס איז אמאל געווען פאראייניקט אין א קארעעישער אימפעריע ביז דער טיילונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
גרינדונג פון צפון קארעע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען יאפאן האט קאפיטאלירט, איז דער קארעער האלב אינדזל צעטיילט געווארן, צפון צו סאוועט רוסלאנד, און דרום צו די אנדערע אליאירטע קרעפטן. דורכאויס 1948, און אין 1949, האבן די ארמייען פון די לענדער ארויסגעטרעטן פון קארעע, די גרענעץ צווישן די סאוועטיש קאנטראלירטע צפון, און די דעמאקראטישע דרום, איז געווען לענג אויס די גארטל ליניע (געאגראפיע) 38°. די רוסן האבן אויפגעשטעלט א לאנד פון קאמוניסטישן מאדעל, אנגעפירט דורך אן ארבעטער ראט, דער פארזיצער איז געווען קים איל סאנג. ער האט שנעל נאציאנאליזירט אלע פריוואטע געשעפטן און אייגנטומס, און צעטיילט די לאנדווירטשאפט גלייך צו אלע ערד ארבעטער.
קארעע קריג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1950, האט אויסגעבראכן די קארעע קריג, קים איל סאנג האט געוואלט הערשן, אויף א פאראייניקטע קארעע, מיט א גוט אויסמושטירטע ארמיי, און אסאך וואפן פון רוסלאנד, און פון כינע. סטאלין האט נישט געוואלט שטיצן א קריג אין ווייטן אזיע פון אנהייב, שפעטער האט ער איינגעגעבן, נאכן אנטוויקלען פון יאדערישע וואפן, און רוסלאנד איז געווארן א נוקלעארער גרויסמאכט.
דרום קארעע, פון די אנדערע זייט, האט געהאט א שוואך אויפגעשטעלטע ארמיי, און אומערפארן, און האט נישט געהאט דעמאלט די שטיצע פון אנדערע לענדער. אויפן 25סטן יוני 1950, האט דער צפון אנגעהויבן זייער אינוואזיע, און שנעל פאראויס מארשירט, מיט קנאפע ווידערשטאנד, און האבן איינגענומען סעאל.
אום אקטאבער האט די פאראייניקטע פעלקער, וואס האט אריינגעשיקט אן ארמיי אפצושלאגן די קאמוניסטישע אנגריף, האט אין די קאנטער-אטאקע, איינגענומען פיאנגיאנג, די קאמוניסטישע הויפטשטאט, די רעגירונג איז אנטלאפן קיין כינע.
אין נאוועמבער, האבן א האלב מיליאן כינישע זעלנער, זיך אנגעשלאסן צו די צפון קארעעישע ארמיי, און האבן צוריק איינגענומען די קאמוניסטישע הויפטשטאט אין דעצעמבער 1951, און סעאל אין יאנואר 1952.
מערץ 1952, האבן די טרופן פון די פאראייניקטע פעלקער, ווידעראמאל אטאקירט און צוריק איינגענומען סעאל, און מארשירט פאראויס קיין צפון. אין 1953, איז אונטערגעשריבן געווארן א פייער שטילשטאנד אפמאך, צווישן די צפון מיט כינע, מיט די דרום און די פאראייניקטע פעלקער קרעפטן. די גרענעץ איז צוריק געשטעלט געווארן, ווי עס איז געווען איידער די קריג האט אויסגעבראכן.


text:
ניו זשערסי
ניו זשערסי איז איינער פון די פופציג פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, עס גרעניצט זיך מיט ניו יארק, פענסילוועניע און דעלעווער. די הויפטשטאט איז טרענטאן און די גרעסטע שטאט איז נוארק.
עס וואוינען דארט טויזנטער ארטאדאקסישע אידן, ספעציעל אין די באקאנטע שטעט ווי
ביז יאנואר 2018 איז געווען דער גובערנאטאר פון ניו זשערסי קריס קריסטי. היינט איז פיל מערפי דער גובערנאטאר.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
טשארלס דער צווייטער האט געגעבן זיין ברודער, דער הערצאג פון יארק (שפעטער געווארן דער מלך דזשיימס דער צווייטער) דעם געגנט צווישן ניי ענגלאנד און מערילאנד פאר א פערזענלעכע קאלאניע. דזשיימס האט אוועקגעביין דעם טייל לאנד צווישן דעם האדסאן טייך און דעם טייך דעלאווער (וואס איז שפעטער געווארן ניו דזשערסי) צו צוויי פריינט וואס זענען געבליבן געטריי ביי דער ענגלישער ציווילער מלחמה: סיר דזשארדזש קארטערעט און לארד בארקלי פון סטראטאן. דעם שטח האט מען גערופן דעם פראווינץ פון ניו דזשערסי.
פון זיין אנהייב האט דער שטאַט געהאט אן עטנישע און רעליגיעזע פארשידנקייט. אום 18טן מערץ 1673 האט בארקלי פארקויפט זיין העלפט פון דער קאלאניע צו קוואקערס אין ענגלאנד, וואס האבן באזעצט דעם דעלאווער טאל ווי א קוואקער קאלאניע.


text:
אטעיזם
אַטעיזם באשטימט די אָפּוועזנהייט פון גלויבונג אדער אַן אויסבראַקירונג פון די עקזיסטירונג פון אַ גאָט. אַנדעש זענען די וואָס האַלטן אַז מען קען נישט אויפוויַיזן צו עס איז דאָ אַ גאָט אָדער נישט, וואָס הייסן אַגנאָסטיקן.
אויך ווערן זיי גערופן אפיקורסים אדער מינים, דער נאמען אפיקורס שטאמט נאך א מענטש אן אטעיסט וואס האט געהייסן "אפיקורס".
עס איז קיינמאל אין היסטאריע נישט געווען א גרויסע געמיינדע פין אטעיסטן, ווייל אייביג האבן רוב מענטשן געהאלטן אז דאס איז קעגן שכל, ווייל עס זענען געווען צופיל אומפארשטענדישן אין נאטור, און די בעסטע טעאריע איז געווען אז דאס איז די ווערק פון א גאָט. אבער מיט די פארשריט פון טעכנאלאגיע און וויסענשאפט זענען אפירגעקומען וואס מער קלארערע און פעסטגעשטעלטע טעאריעס איבער די ארבייט פון נאטור, און ס'האט זיך געמערט דיד וואס גלייבן נישט אין גאָט טעאריע צו ערקלערן די געשעענישן.


text:
קובא
דאס קובאַ, אפיציעל די רעפובליק פון קובא (שפּאַניש: República de Cuba) איז א קליין א 3FC0 ינזל לאנד, וואס פארשטעלט זיך פון דעם הויפט אינדזל קובא, דער איסלא דע לא כאוווענטוד און א פאר קליינע ארכיפעלאגן. קובא איז פלאצירט אין די צפון קאראאיבן וואו דער קאראיבישער ים, דער איינגאס פון מעקסיקע און דער אטלאנטישער אקעאן קומען צוזאמען. עס איז דרום פון סיי דעם אמעריקאנישן שטאַט פלארידע און סיי די באהאמאס, מערב פון האיטי און צפון פון דזשאמייקע.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז האוואנע; אנדערע וויכטיגע שטעט זענען סאנטיאגא דע קובא און קאמאגע. קובא איז דאס גרעסטע אינזל אין די קאראאיבן, מיט א שטח פון 109,884 קוואדראט קילאמעטער, און דאס צווייט-מערסט באפעלקערטע נאך היספאניאלא, מיט מער ווי 11 מיליאן באוואוינער.
מען קען צוקומען פון מיאמי א וועג פון ניינציג מייל דורכן ים, אויף געוויסע ערטער.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
אום 28סטן אקטאבער 1492 האט קריסטאפער קאלאמבוס געלאנדעט דריי שיפן אויף דעם צפון-מזרח בארטן פון קובא. ער האט גערופן דעם אינזל "איזלא חובאנא". דער שפאנישער קאנקוויסטאדאר דיעגא וועלאסקעז האט געגרינדעט די ערשטע שפאנישע זידלונג אויפן אינזל, באראקאא, אין 1511.
קאמוניסטישע רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
ביז 2008 איז פידעל קאסטרא געווען דער פירער פון קובא. ער ווערט באטראכט ווי א טאטע און קעניג, אמאל געווען א העלדישער סאלדאט, אנפאנג איז ער געווען א רעוואלטירער ער האט געוואלט איינעמען דעם אינזל, אמעריקא האט אים זייער געשטיצט, ווען ער האט איבערגענומען דעם אינזל האט ער אויסגעדרייט דעם דאשיק און געווארן א הייסער קאמוניסט.
קובא איז פון די לענדער אין לאטיין אמעריקע וואס איז נאך קאמוניסטיש געשטימט.
דער פרעזידענט פון קובא זײַט פעברואר 2008 איז זיין ברודער ראול קאסטרא.
עס איז דא אן אמעריקאנער מיליטערישע באזע וואס דינט איצט אויך אלס א תפיסה פאר טעראריסטן וואס הייסט גוואטאנאמא בעי ביים עק פון דעם קובא עס געהערט פאר די פאראייניגטע שטאטן.
אין דעצעמבער 2014, נאך דיפלאמאטישע באציאונגען צווישן קובאנישע פונקציאנארן און אמעריקאנער פונקציאנארן איינשליסנדיק דעם פרעזידענט באראק אבאמא, האט מען אויסגעפירט א בייט צווישן עלען גראס, צווי און פופציג פאליטישע ארעסטאנטן און איין אגענט פון די פאראייניגטע שטאטן קעגן באפרייען דריי קובאנישע אגענטן וואס זענען געווען אין תפיסה אין אמעריקע. אויך, כאטש דער עמבארגא צווישן די לענדער בלייבט נאך, האט מען געמאכט גרינגער צו דערלויבן א געוויסע מאס פון אימפארט און עקספארט צווישן די לענדער.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
רעסורסן[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
קובא'ס נאטירלעכע רעסורסן שליסן איין צוקער, טאבאק, פיש, ציטרוס פרוכטן, קאווע, באנדלעך, רייז, קארטאפל און פֿיך.[1] אין 2013 איז די פראדוקציע פון די ניקל מינעס אין קובא געווען 71,000 טאן, נאענט צו 4% פון דער וועלט פראדוקציע.[2] אין יענעם יאר האט מען געשאצט די רעזערוון ביי 5.5 מיליאן טאן, מער ווי 7% פון דער גארער וועלט.[2] שעריט אינטערנאציאנאל פון קאנאדע אפערירט א גרויסע ניקל מינעריי אין מאע.
אויך איז קובא א גרויסער פראדוצירער פון ראפינירטן קאבאלט, א צופעליקער פראדוקט פון ניקל-מינעריי.[3] אויל אויספארשונג אין 2005 האט אנטפלעקט אז דער צפון-קובא באסיין קען פראדוצירן 4.6 ביליאן פעסער (730,000,000 מ3) ביז 9.3 ביליאן פעסער (109×1.48 מ3)
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
קובא איז אן ארכיפעלאג פון אינזלען פלאצירט אינעם צפונדיקן קאראאיבישן ים ביים צוזאמענפלוס פונעם איינגאס פון מעקסיקע און דעם אטלאנטישן אקעאן. ער ליגט צווישן די גארטל-ליניעס 19° און 24°N, און מערידיאן-ליניעס 74° און 85°W. די פאראייניגטע שטאטן ליגן 150 קילאמעטער (93 מייל) אריבער דעם דורכגאס פון פלארידע צו צפון און צפון 88 -מערב (צום נענטסטן שפיץ פון ק 3FB8 י וועסט, פלארידע), און די באהאמעס 21 קילאמעטער (13 מייל) צו צפון. מעקסיקע ליגט 210 קילאמעטער (130 מייל) אריבער דעם יוקאטאן קאנאל צו מערב.
האיטי געפינט זיך 77 ק"מ מזרח פון קובא און דזשאמייקע (140 ק"מ) און די קיימאן אינזלען זענען דרום פון קובא.
די הויפט אינזל פונעם ארכיפעלאג הייסט קובא און איז ארומגענומען מיט פיר קלענערע גרופעס אינזלען. דער אינזל קובא איז לאנג 1,250 ק"מ און באשטייט פון דעם מערסטן טייל פון דעם יבשה-שטח פונעם לאנד (104,556 ק"מ2) און איז דער גרעסטער אינזל אין די קאראאיבן, און דער 17טן גרעסטער אינזל אין דער וועלט לויטן שטח. דער הויפט אינזל באשטייט מערסטנס פון פלאכע פלוינען, אחוץ פון די סיערע מייסטרא בערג אין דרום-מזרח, וואס זייער העכסטער פונקט איז פיקא טורקינא (1,974 מעטער).
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
אזוי ווי דער אינזל געפינט זיך אינגאנצן דרום פונעם ראק-קרייז, איז דער לאקאלער קלימאט טראפיש, פארמילדערט דורך צפון-מזרחדיקע ווינטן וואס בלאזן א גאנץ יאר. די טעמפעראטור ווערט אויך געענדערט דורכן קאראאיבישן שטראם, וואס ברענגט אריין ווארעם וואסער פונעם עקוואטאר. דערפאר איז דער קלימאט פון קובא ווארעמער ווי האנג קאנג, וואס איז ביי דער זעלבער גארטל ליניע ווי קובא אבער האט א סובטראפישן קלימאט ענדערשט ווי א טראפישן. אין אלגעמיין איז פאראן א טרוקענער סעזאן פון נאוועמבער ביז אפריל, און א רעגנדיקער סעזאן פון מיי ביז אקטאבער. May to October. די דורכשניטלעכע טעמפעראטור איז C° 21 אין יאנואר און C° 27 אין יולי. די ווארעמע טעמפעראטורן פונעם קאראאיבישן ים צוזאמען מיטן פֿאקט אז קובא ליגט אריבער דעם אריינגאנג צום איינגאס פון מעקסיקע שאפן צוזאמען אז דאס לאנד ליידט פון אפֿטע הוראגאנען. די דאזיגע קומען מערסטנס אין סעפטעמבער און אקטאבער.
אום 8טן סעפטעמבער 2017 האט הוראגאן אירמא געשלאגן דעם אינזל, מיט ווינטן גיך 260 קילאמעטער א שעה,[4] ביים קאמאגוע ארכיפעלאג; דער שטורעם האט דערגרייכט ציעגא דע אווילא פראווינץ ביי האלבער נאכט און האט ווייטער געהאקט קובא דעם נעקסטן טאג.[5] די גרעסטע שאדן זענען געווען אין די אינזלען צפון פונעם הויפט אינזל. שפיטעלער, מאגאזינען און פאבריקן זענען געווארן געשעדיקט; א גרויסער טייל פונעם צפון בארטן איז געבליבן אן עלעקטריע. קרוב צו א מיליאן מענטשן, כולל טוריסטן, האט מען געדארפט עוואקואירן.[6] שפעטערדיקע באריכטן האבן געוויזן אז 10 מענטשן זענען אומגעקומען בשעת דעם שטורעם, פון זיי זיבן אין דער הויפטשטאט האוואנע, בעיקר פון געביידעס וואס זענען איינגעפאלן. טייל פון דער הויפטשטאט זענען געווארן פארפלייצט. [7]
דעמאגראפיק[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
לויטן אפיציעלן צענזוס פון 2010 האט קובא א באפעלקערונג פון 11,241,161, וואס באשטייט פון 5,628,996 מענער און 5,612,165 ווייבער.[8] זיין געבורט ראטע איז (9.88 געבורטן א טויזנט מענטשן אין 2006)[9] איינע פון די נידעריגסטע אין דעם מערב האלבקיילעך.
שפראכן[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
די אפיציעלע שפראך פון קובא איז שפאניש און רובא דרובא קובאנער רעדן זי. דער דיאלעקט פון שפאניש וואס מ'רעדט אין קובא איז באקאנט ווי קובאנישע שפאניש. אויך ווערט גענציט לוקומי, א דיאלעקט פון דער מערב-אפריקאנישער שפראך יארובא ווערט געניצט ווי א רעליגיעזע שפראך פאר בעטן דורך אנהענגער פון סאנטעריע,[10] במילא נאר ווי א צווייטע שפראך .[11] האיטישער קרעאל איז די צווייטע מערסט גערעדטע שפראך אין קובא, וואס ווערט גערעדט דורך אימיגראנטן פון האיטי און זייערע אייניקלעך.[12] אנדערע שפראכן וואס אימיגראנטן רעדן זענען גאליסיש און קארסיש.[13]
רעליגיע[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
קובא איז אפיציעל א סעקולארע מדינה. פרייהייט אין רעליגיע איז געווארן פארגרעסערט אין די 1980ער יארן,[14] און די רעגירונג האט געענדערט די קאנסטיטוציע אין 1992 אז די מדינה איז מער נישט אפיציעל אטעאיסטיש.[15]
קאטאליציזםאיז די גרעסטע רעליגיע, דאס שטאמט פון דער שפאנישער קאלאניזאציע. אין די 1990ער יארן האט זיך א סך געוואקסן פענטעקאסטאליזם, און טייל גרופעס זאגן אז זיי האבן 100,000 מיטגלידער.
קובא האט אויך קליינע געמיינדעס פון יידן (500 אין 2012), מוסולמענער, און מיטגלידער פון דער באהאי גלויבונג.[16]
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
דער אוניווערסיטעט פון האוואנע איז געגרינדעט געווארן אין 1728, אויך זענען פאראן עטלעכע אנדערע קאלעגיעס און אוניווערסיטעטן . אין 1957, קורץ פאר קאסטרא האט איבערגענומען די הערשאפט, איז די שריפטקייט ראטע געווען פערט אין דעם געגנט, כמעט 80% לויט די פאראייניגטע פעלקער, העכער ווי אין שפאניע.[17][18] קאסטרא האט געשאפן א סיסטעם גענצלעך אפעריט נאר דורך דער מדינה און האט גע'אסר'ט פריוואטע אנשטאלטן. גייען אין דער שולע איז אבליגאטאריש פון דער עלטער פון זעקס ביז דער ענדע פון גרונטלעכער סעקונדערער בילדונג (נארמאל ביי דער עלטער פון 15). אלע סטודענטן טראגן אן איינציגע אוניפארעם. עלעמענטארע בילדונג דויערט זעקס יאר.[19] קובא'ס שריפטקייט ראטע פון 99.8 פראצענט[20][21] איז דער צענט העכסטע אין דער גארער וועלט.[22]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ World Competitiveness Map. International Trade Centre. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 9טן נאוועמבער, 2013. דערגרייכט דעם 9טן נאוועמבער, 2013.
- ↑ a b Nickel. United States Geological Survey. דערגרייכט דעם 9טן נאוועמבער, 2013.
- ↑ Ivette E. Torres (1997). The Mineral Industry of Cuba. U.S. Geological Survey. דערגרייכט דעם 6טן סעפטעמבער, 2009.
- ↑ http://www.aljazeera.com/news/2017/09/hurricane-irma-landfall-cuba-category-5-170909040746649.html
- ↑ https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/
- ↑ https://www.nytimes.com/2017/09/09/us/hurricane-irma-florida.html
- ↑ http://www.cnn.com/2017/09/11/americas/irma-cuba/index.html
- ↑ ANUARIO DEMOGRAFICO DE CUBA 2010. Oficina Nacional de Estadisticas.
- ↑ Population, birth rate falling in Cuba: Official. The Peninsula On-line. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 26טן סעפטעמבער 2007. דערגרייכט דעם 19טן יולי, 2013.
- ↑ George Brandon (1טן מערץ, 1997). Santeria from Africa to the New World. Indiana University Press, 56. ISBN 978-0-253-21114-9.
- ↑ Lucumi: A Language of Cuba (Ethnologue). דערגרייכט דעם 10טן מערץ, 2010.
- ↑ "Cuban Creole choir brings solace to Haiti's children", BBC News. דערגרייכט דעם 10טן מערץ, 2010.
- ↑ Languages of Cuba. דערגרייכט דעם 31סטן אקטאבער, 2010.
- ↑ Smith 1996, p. 105: "The expansion of religious liberty began more than a decade ago, for example, and Cuban citizens, by and large, are free to practice their faiths without fear of persecution."
- ↑ Domínguez 2003, p. 4.
- ↑ Government officials visit Baha'i center. Baha'iWorldNewsService.com (June 13, 2005).
- ↑ Smith & Llorens 1998.
- ↑ Still Stuck on Castro – How the press handled a tyrant's farewell.מוסטער:Unreliable source?
- ↑ The Cuban Education System: Lessons and Dilemmas. Human Development Network Education. World Bank (PDF). דערגרייכט דעם 7טן נאוועמבער, 2010.
- ↑ Cuba. The World Factbook. CIA. דערגרייכט דעם 6טן אפריל, 2009.
- ↑ unstats | Millennium Indicators. Mdgs.un.org (June 23, 2010). דערגרייכט דעם November 7, 2010.
- ↑ "Latin lessons: What can we Learn from the World's most Ambitious Literacy Campaign?", The Independent (7טן נאוועמבער, 2010). דערגרייכט דעם 19טן יולי, 2013.


text:
עגיפטן
עגיפטן (אמאליקע מצרים), אפיציעל די אראבישע רעפובליק פון עגיפטן, איז אַן אראביש לאַנד אין צווי קאנטינענטן, צפון-מזרח אַפֿריקע און דרום-מערב אזיע. עגיפטן באדעקט א שטח פון 1,010,408 קוואדראט ק"מ, מערסטנס אינעם נילוס טאל. עגיפטן איז א מיטלענדיש לאנד. ער גרענעצט דעם עזה פאס און ישראל אין צפון-מזרח, דעם אילת איינגאס צו מזרח, דעם ים סוף צו מזרח און דרום, סודאן צו דרום און ליביע צו מערב.
זײַן הױפּטשטאָט איז קײרא. מצרים איז באַוווּסט אַלס אירע גאָר אַלטע מאָנומענטן ווי למשל די פיראמידן. די מערהייט פון איר באפעלקערונג זיינען סוני מוסלמענער.
דאָס לאַנד עגיפטן איז געווארן אומאָפּהענגיק זײַט ה'תרפ"ב (1922).
עגיפטן איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דער אראבישער ליגע.
עגיפטן איז געווארן א רעפובליק נאך דער 1952-רעוואלוציע אין יאר ה'תשי"ב. דער אנפירער צום רעוואלוציע איז געווען גאמאל אבדעל נאצער.
די גרעסטע שטעט אין עגיפטן זענען קיירא, אלעקסאנדריע, אסוואן און פארט סאאיד.
מצרים איז געווען די ערשטע אראבישע מדינה וואס האט אנערקענט אין מדינת ישראלס באשטאנד אין יאר ה'תשל"ט (1979), נאך וואָס דער פרעזידענט פֿון עגיפטן אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם אפמאך און געמאַכט פרידן מיט ישראל.
עגיפטן ווערט גערעכנט א לאקאלע קראפט מיט א קולטורערן, פאליטישן און מיליטערישן איינפלוס אין צפון אפריקע, מיטל מזרח און דער מוסולמענישיער וועלט.
אינהאַלט
- 1 נעמען
- 2 היסטאריע
- 3 געאגראפיע
- 4 רעגירונג
- 5 עקאנאמיע
- 6 סועץ קאנאל
- 7 דיפלאמאטישע באציאונגען
- 8 עגיפטישע באוואפנטע קרעפטען
- 9 בילדונג
- 10 רעפערענצן
נעמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען עגיפטן שטאמט פון אלט גריכיש AἴYuπtoς (אייגיפטאס).
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גריכישע און רוימישע עגיפטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטל אלטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אטאמאנישע עגיפטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוכאמאד אלי דינאסטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפעאישער אינטערווענץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בריטישער פראטעקטאראט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפובליק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עגיפטן האט א שטח פון 1,001,450 קוואדראט ק"מ, און איז דאס 29סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. עגיפטן ליגט צווישן די גארטל ליניעס 22º און 32ºN, און צווישן די מערידיאנען 25º און 35ºE. דער קלימאט איז זייער טריקן, דערפאר וואוינט דער גרעסטער טייל פון דער באפעלקערונג אין א שמאלן פאס אינעם נילוס טאל.
עגיפטן האט א סטראטעגישע לאקאציע וואס באהעפט די יבשות פון די קאטינענטן אזיע און אפריקע דורכן איסטמאס פון סועץ, אדורם וואס גייט דער סועץ קאנאל, וואס פארבינדט דעם מיטלענדישן מיטן אינדישן אקעאן דורכן ים סוף, וואס שיפן קענען אדורכפארן.
אחוץ פונעם נילוס טאל, דער גרעסטער טייל פונעם לאנדשאפט איז מדבר, מיט נאר א פאר אאזיסן דא און דארט. די ווינטן שאפן גרויסע זאמד-דיונעס וואס טייל פון זיי זענען העכער פון 30 מעטער. עגיפטן נעמט איין טיילן פונעם סאהארא מדבר און פונעם ליבישן מדבר. אין די צי 1000 יטן פון די פרעה'ס וואס האבן געהערשט איבער מצרים האבן די מדבריות געשיצט דאס קעניגרייך פון אינוואזיע פון מערב.
צווישן די שטעט און שטעטלעך זענען אלעקסאנדריע, די צווייטע גרעסטע שטאט; אסוואן; אסיוט; קיירא, די היינטיקע הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט; גיזא, וואו געפינט זיך דער פיראמיד פון כופו; לוקסאר; פארט סאאיד; שארם אל שייך; סועץ, ביים דרום עק פונעם סועץ קאנאל; און זאגאזיג. אאזיסן געפינען זיך ביי באהאריע, אל דאכלא, פאראפרא, אל כארגא און סיווא.
דעם 13טן מערץ 2015 האט מען געמאלדן אז מען גייט בויען א נייע הויפטשטאט 45 קילאמעטער מזרח פון קיירא.
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עגיפטן האט אן אויסטערלישן ווארעמען און טרוקענעם קלימאט. אויפן בארטן פונעם מיטלענדישן ים בלאזן קילערע ווינטן און דערפאר איז דארט נישט אזוי הייס ווי איבער אל אין לאנד. אין פרילינג בלאזט דער חאמסין, א ווארעמער טרוקענער ווינט, פון די מדבריות צו דרום. ווען דער חאמסין בלאזט ווערט ווארען בייטאג ביז C° 40 און אמאל ביז C° 50.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון עגיפטן פארלאזט זיך שטארק אויף לאנדווירטשאפט, מעדיע, אימפארט פון בענזין, נאטירלעכער ג'אז און טוריזם. מער ווי דריי מיליאן עגיפטער ארבעטן אין אויסלאנד, אין סאודי אראביע, פערסישן איינגאס, אייראפע און נאך לענדער.
עגיפטן באקומט הילף פון די פאראייניגטע שטאטן, א דורכשניט פון $2.2 ביליאן א יאר זייט 1979, און איז דאס דריטע גרעסטע באקומער פון אזעלכע געלטער פון די פאראייניגטע שטאטן. עגיפטן האט רעסורסן פון קוילן אין מדבר סיני און גראבט אויס 600,000 טאן א יאר. עגיפטן האט גאר א סך נאטירלעכע גאז, מיט רעזערוון פון אומגעפער 2,180 קובישע קילאמעטער, און עקספארטירט צו פיל לענדער. אין זיין יערליכן באריכט פון 2011 האט דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנ 1000 ד געשאצט עגיפטן צווישן די לענדער וואס טוט מערסט איינצופירן עקאנאמישע רעפארם.
עגיפטן האט א סך ארימקייט מיט אפשר 40% פון דער באפעלקערונג וואס פארדינען נישט אפילו $2 א טאג.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טוריזם איז איינער פון די וויכטיגסטע סעקטארן פון עגיפטנ'ס עקאנאמיע. מער ווי 12.8 מיליאן טוריסטן האבן באזוכט עגיפטן אין 2008, און האבן אריינגעברענגט אין לאנד כמעט $11 ביליאן. דער טוריזם סעקטאר באארבעט בערך 12% פון עגיפטנ'ס ארבעטסקראפט.
טוריזם מיניסטער הישאם זאזו האט געזאגט פאר אידוסטריע פראפעסיאנעלע אז טוריזם האט אריינברענגט אין לאנד עטלעכע $9.4 ביליאן אין 2012, א ביסל מער ווי די $9 ביליאן אין 2011.
ענערגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט אין עגיפטן איז קאנצענטרירט ארום קיירא און די באזעצטע זידלונגען לענגאויס דעם נילוס.
די הויפטליניע פונעם לאנד'ס 40,800 ק"מ באן נעצווערק גייט פון אלעקסאנדריע קיין אסוואן, און ווערט אפערירט דורך עגיפטישע נאציאנאלע באנען. די באן נעצווערק האט 28 ליניעס און 796 סטאנציעס. די גאסן נעצווערק פאר פארמיטלען איז לאנג 37,000 קילאמעטער.
דער קיירא מעטרא אין עגיפטן איז דער ערשטער פון נאר צוויי מעט 1000 א סיסטעמען אין גאנץ אפריקע און דער אראבישער וועלט. דעם מעטרא האט מען געבויט פאר א סומע פון 12 ביליאן עגיפטישע פונט. די סיסטעם האט דריי ליניעס און מען קלערט צו בויען נאך א פערטע ליניע.
עגיפטן ווערט פאררעכנט איינער פון די פיאנער לענדער אין ניצן לופט טראנספארט. די פאן לופטליניע פון עגיפטן, עגיפטלופט איז געווארן געגרינדעט אין 1932 און געהערט 100% צו דער עגיפטישער רעגירונג. די לופטליניע איז באזירט אין קיירא אינטערנאציאנאלער פליפארט, און אפערירט פאסאזשירן און פראכט דינסטן צו מער ווי 75 צילן אינעם מיטל מזרח, אייראפע, אפריקע, אזיע און די אמעריקעס. היינט האט עגיפטלופט א פלאט פון 80 עראפלאנען.
סועץ קאנאל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – סועץ קאנאל
דער סועץ קאנאל איז א געמאכטער ים-ניווא וואסערוועג אין עגיפטן וואס איז דער וויכטיקסטער צענטער פון ים-טראנספארט אינעם מיטל מזרח, און באהעפט דעם מיטלענדישן ים מיטן ים סוף. דעם קאנאל האט מען געעפנט נאוועמבער 1869 נאך צען יאר בוי-ארבעט. ער דערמעגלעכט שיף טראנספארט צווישן אייראפע און אזיע אן צו דארפן נאוויגירן ארום אפריקע. דער צפון טערמין איז פארט סאאיד און דער דרום טערמין איז פארט טאוופיק אין דער שטאט סועץ. אויף זיין מערב ברעג ליגט איסמאיליע, 3 ק"מ פונעם מיטלפונקט.
דער קאנאל איז ברייט 193.30 ק"מ, טיף 24 מעטער און און ברייט 205 מעטער (ווי אין 2010). דער קאנאל האט אן איינצעלן פֿארוועג, מיט ערטער אריבערצוגיין אין באלאה און דער גרויסע ביטערע אזערע. דער קאנאל האט נישט קיין שליוזן. ים וואסער פליסט אדורכן קאנאל; צפון פון די ביטערע אזערעס פליסט דאס וואסער קיין צפון אין ווינטער און קיין דרום אין זומער. דרום פון די אזערעס ווענדט זיך דער שטראם לויטן ים-פֿלייץ ביי סועץ.
דיפלאמאטישע באציאונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עגיפטן פארמאגט פארהעלטנמעסיג גוטע דיפלאמאטישע באציאונגען מיט אירע שכנים און מיט דער מוסלעמענער וועלט. עגיפטנ'ס אגענדע איז בדרך כלל מער ליבעראל געשטימט ווי רוב מוסלעמענער לענדער אין די געגנט.
כאטש עגיפטן איז באוואוינט מער א מערהייט פון סוני מוסלעמענער, דאך פארטראגט זי זיך אין פרינציפ מיט די אנדער מוסלעמענער פראקציעס ווי דער שיאטישער איראן. עגיפטן דינט אפטמאל אלס דיפלאמאטישער פארמיטלער צווישן ד 1000 פארשידענע קעגנערישע לענדער אינעם ראיאן.
אנדערש פון רוב מוסלעמענער לענדער אינעם מיטל מזרח און אפריקע, פארמאגט עגיפטן גוטע באציאונגען מיט ביידע וועלט גרויס-מאכטן, סיי מיט די פאראייניגטע שטאטן און די מערב וועלט, און אזוי אויך מיט רוסלאנד און אירע אליאירטע.
ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ה'תשל"ט האט עגיפטן געשלאסן א שלום מיט ישראל און איז דאן געווארן דאס ערשטע מוסלעמענער לאנד צו אפיציעל אנערקענען מדינת ישראל. זינט דאן האבן זיי געהעריגע דיפלאמאטישע באציאונגען. זיייערע באציאונגען האט זיך עטוואס אפגעהאקט דורכאויס די יארן פון די מוסלעמענער-ברודערשאפט פארטיי אין עגיפטנ'ס רעגירונג, אבער אין ה'תשע"ה, עטליכע יאר נאכן צוזאמפאל פון די מוסלעמענער-ברודערשאפט, האבן זיי צוריק באנייט די באציאונגען און צוריקגעשטעלט די אמבאסאדעס אין ביידע לענדער.
עגיפטן האט אסאך מאל געדינט אלס פארמיטלער צווישן ישראל און אירע אראבישע שכנים.
עגיפטישע באוואפנטע קרעפטען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – עגיפטישע באוואפנטע קרעפטן
אויסער אימפּארטירן וואפן, פאבריצירט עגיפטן אליין אסאך טאנקען און מיסילס. די רעגירונג האלט אויף ארום ניינצן טויזנט ארבעטער אין ניין פאבריקן, וואס איז אונטער דער פירערשאפט פון די מיליטער.
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אטאמאנישע אימפעריע האט ערשט איינגעפירט אין עגיפטן א בילדונג סיסטעם אויפן אייראפעאישן שטייגער אין די אנהייב 1800ער יארן כדי צו האדעווען א קלאס פון געטרייע ביוראקראטן און ארמיי אפיצירן. אונטער דער בריטישער אקופאציע האט מען איינגעצויגן די בילדונג סיסטעם.
אין די 1959ער יארן האט פרעזידענט נאסער אריינגעברענגט ביסלעכווייז בחינמדיגע בילדונג פאר אלע עגיפטער.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (July 2008)
- ↑ Egypt. International Monetary Fund. דערגרייכט דעם 2010-04-21.


text:
שניי
שניי אינעם ווינטער סעזאָן פאַלט דאָס אַראָפּ ווי רעגן, ווייס און ווייך, אויפגעבלאָזן אפען און קריסטאַל בליטשעקדיג, וויבאַלד דער שיכט איז צאם געשטעלט פון אַסאך פאַרשידענע קליינטשיגע מינע אייז פאָרעמעס און סייזעס.
דאס ווערט באַשאַפן דורך דעם וואָס די וואָלקענעס ווערן געפרוירען אין די ספערן, פאַלט דאָס אייזיגערהייט אַנשטאָט רעגן פליסיגקייט אדער סתם אייז וואס ווערט געפרוירן נאכדעם וואס סאיז שוין געווען וואסער.
די פאָרעם פון די שניי שטיקלעך זענען יעדער איינע פארשידענארטיג, כמעט קיינמאָל וואס איינס ענדלט צום אנדערן. עס איז געווענליך פון זעקס זייטן, קונסטליך שיין.
שניי הילט איין און האלט דערמיט ווארעם די ערד און געוויקסען עס זאל נישט קאליע גיין פון די ווינטער פרעסט.
וואס איז שניי?[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
שניי איז דורכזעעוודיקע אייז קריסטאלן וועלכע פארמירן זיך ארום שטויב אדער אנדערע קליינע טיילעכלעך וועלכע געפינען זיך אין די אטמאספערע און קען נאר פאסירן וועלן די טעמפרעאטור איז אונטער די פרירן פונקט. די שניי קריסטאלן האלטן זיך געווענליך אינאיינעם און פארמירן שנייעלעך וועלכע קומען אין אלע פארעמען. שניי קען זיין גרויס און קליין און קען אמאל דעגרייכן ביז 4 אינטשעס גרויס.
די פארעמען פון שניי ווענדט זיך לויט די וועטער. אין שטארק קאלטע וועטערס וועלן די פארעמען זיין קלענער מיט ווייניגער שפיצן ווי אין א מילדערע וועטער. אין דורכשניטליכע וועטערס זענען רוב שניי שטיקער בערך א פערטל אינטש גרויס און פארמאגט זעקס שפיצן. ווען שניי לאנדעט אויף די ערד זאמלן זיי זיך אן איינע אויף די אנדערע צוליב זייער גרינגקייט. שניי פארמאגט טאקע וואסער אין זיך אבער דאס ביסל וואסער וואס דארט ליגט איז א קליינע פראצענט פון די גרויס פון די שניי. אויב די וועטער זאגט אז עס וועט שנייען 10-12 אינטשעס וועט דערפון שפעטער איבערבלייבן נאר 1 אינטש פון וואסער וועלכע איז בכלל נישט קיין סאך קעגן שטארקע רעגנס אין די זומער.
א שטארקער שניי-פאל הייסט א שניי שטורם; אז עס שנייט צוזאמען מיט א ווינט און מען קען כמעט גארנישט זען הייסט עס א זאווערוכע.
פארוואס איז שניי ווייס?[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
די פראגע איז א שטארקע פראגע ווייל אויב שניי איז נישט מער ווי פארפרוירענע וואסער קריסטאלן אינאיינעם דעמאלט ווי קומט אריין די קאליר ווייס?
די ענטפער איז אבער נישט אזוי פשוט און מען קען עס נאר פארשטיין אויב מען פארשטייט ערשט וויאזוי מיר זעען קאלירן און אונזערע אויגן.
מיר ווייסן אלע אז יעדע זאך אין די וועלט איז צוזאמענגעשטעלט פון מיליאנען אטאמען וועלכע האלטן זיך אינאיינעם און פארמירן דעם אביעקט. די אטאמען זענען קליינע שטייבעלעך וועלכע פארמאגן איך זיך א געוויסע מאס נאטורליכע ענערגיע וועלכע מאכט זיי זיך האלטן שטארק אינאיינעם. די אטאמען זענען אבער שטענדיג אנדערש און אמאל האט עס מער ענערגיע און אמאל ווייניגער און לויט דעם ווערט דער אביעקט געשאפן.
די נאטורליכע ענערגיע וואס יעדע אטאם פארמאגט ווערט געשאפן פון עטליכע זאכן און איינע פון זיי איז ליכטיקייט. יעדע אטאם נוצט אן אנדערע מאס פון ליכטיקייט און דאס מאכט אונז זען יעדע זאך אין אנדערע קאלירן. און אנדערע ווערטער איז טייטש אז לויט די מאס ליכטיקייט ענערגיע וואס די אטאמען האבן לויט דעם ווערט געשאפן א קאליר. עס זענען פאראן אביעקטן וועלכע זענען דורכזיכטיק און דאס פאסירט אויב עס איז צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען וועלכע זאפן בטבע נישט איין קיין ליכטיקייט ענערגיע. טייל פון זיי זאפן דאס יא איין אבער שפייען דאס צוריק אויס און דערפאר זעען מיר נישט קיין קאליר דערין.
אין פאקט איז אייז נישט דורכזיכטיג און ערהאלט יא קאלירן אבער וויבאלד עס איז איינגעפרוירן איין שטיק צו די אנדערע ווערט די ליכטיקייט ענערגיע פארלוירן און צעמישט און די קאלירן זעען זיך נישט געהעריג. אבער ווי געזאגט האט עס יא קאלירן און דאס קען זיך זען זייער שווער. א גוטער ביישפיל דאס צו פארשטיין איז א דיאמאנט שטיין וועלכע איז אויך דורכזיכטיג אבער פארמאגט אין פאקט קאלירן וועלכע זענען צעמישט און קענען נישט געהעריג געזען ווערן. וויבאלד א דיאמאנט איז ריינער בליטשקעט עס שיין אבער אייז פארמאגט אין זיך אסאך שטויב אויף וועלכע זי זאמעלט זיך אן אין די אטמאספערע און דערפאר זעט מען שווער די קאלירן.
שניי איז צוזאמענגעשטעלט פון אסאך קליינע אייז קריסטאלן וועלכע קענען קיין איינע נישט האלטן קיין קאלירן. ווי פריער דערמאנט איז אבער יא פאראן דארט קאלירן וואס קומען אריין און וויבאלד איין אייז איז נעבן די אנדערע שיקט עס ארום די קאלירן פון איינע צו די אנדערע אויפ'ן אויבערפלאך פון די אייז. די טבע פון קאלירן איז אז ווען מען שטעלט צוזאם אלע קאלירן אינאיינעם זעט מען ווייס. די קאליר ווייס איז די סך הכל פון אלע קאלירן און דאס קען קלאר געזען ווערן אונטער א מיקראסקאפישער לינדז אויב מען האט די ריכטיגע קאלירן. יעצט וויבאלד די צענדליגער קאלירן צירקולירן ארום די שניי איז דער סך הכל וואס מיר זעען ווייס.
מיט דעם איז גרינג צו פארשטיין פארוואס די שניי פארלירט איר ווייסקייט איינמאל עס ווערט צעלאזט. ווייל דער קאלירן ווייס איז נאר די אפשפיגלונג פון די פילע קריסטאלן וועלכע ליגן דארט אינאיינעם און איינמאל די שניי צעלאזט זיך בלייבט דערפון בלויז וואסער וועלכע פארמאגט אינגאנצצן נישט קיין קאליר.
שניי, אייז, רעגן, ווען יא און ווען נישט?[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
שניי קען נאר צעשטאנד קומען אין א טעמפרעאטור אונטער די פרירן פונקט וועלכע איז 32 פארנהייט אדער 0 צעלסיוס. אבער נישט אייביג קומט אראפ שניי נאר אנשטאט קען קומען רעגן אדער אייז האגל. דער סיבה פארוואס עס איז אמאל אזוי און אמאל אזוי איז געוואנדען לויט די וועטערס העכער אונזער אטמאספערע. אויב די וועטער איז 30 גראד דא אונטן מיינט נאך נישט אז די זעלבע וועטער איז אונטער די וואלקענעס.
אויב איינער לאזט זיך אראפ מיט א פאראשוט פון דער הייך פון די וואלקענעס וועט ער דורכגיין עטליכע וועטער דעגרי און יעדעס מאל וועט עס זיין אנדערש. אויב ביי אונז דא אונטן וועט זיין צוויי טעג נאכאנאנד 20 גראד איז זייער מעגליך אז אין דעם ערשטן טאג וועט 15,000 פיס ארויף אין דער לופטן זיין פיל קעלטער און דעם צווייטן טאג וועט גאר זיין ווארימער ווי ביי אונז. דאס איז ווייל די אטמאספערע איז איינגעטיילט אין וועטער שטאפלן און יעדע פון זיי קען זיין אנדערש פונעם צווייטן.
אויב א שניי ווערט פארמירט און דערנאך גייט עס דורך א מילדערע טעמפרעאטור ווע 3FB8 ט זיך עס צוריק אויפלאזן און ווערן רעגן. אויב עס וועט שפעטער נאכאמאל דורכגיין א קאלטע טעפרעאטור וועט עס צוריק איינגעפרוירן ווערן אבער דאסמאל קען עס שוין נישט ווערן נאכאמאל שניי ווייל ווי לענגער עס פאלט אלס שנעלער פאלט עס און דעמאלט האט עס שוין נישט קיין צייט זיך צוריק צו פארמירן ווייל עס פאלט צו שנעל. אמאל קען מען זען האגעל וואס איז גרעסער און האט אפילו אביסל א ווייסע קאליר אבער צוריק ווערן שניי איז נישט מעגליך ווייל די כוח פון גראוויטי וועט עס נישט ערמעגליכן.
צוליב די אויבנדערמאנטע סיבות קענען טאקע די וועטער עקספערטן די שווערסטע פאראויסזאגן איבער שניי. אפילו ווען שניי פאלט שוין קענען זיי נאך אלס שווער וויסן וויפיל עס וועט פאלן אין די ענדע און וויפיל שניי עס וועט זיך אנזאמלן אויף די ערד.
עס איז אנגענומען אז עס קען נאר שנייען אין א מילדערע ווינטער טאג אבער אין פאקט האט שוין געשנייט אין די גרעסטע פרעסטן אזוי לאנג ווי די לופט האט פארמאגט גענוג פייכקייט אין זיך צו האלטן די שניי.
פאקטן וועגן שניי[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
ניו יארק באקומט די מערסטע שניי פון אלע שטעט אין אמעריקע און ראטשעסטער, ניו יארק, איז די שנייאיגסטע געגענט אין די שטאט. ראטשעסטער באקומט אין א דורכשניטליכע יאר ארום 94 אינטשעס שניי. דאס שטעטל פארמאגט 200,000 איינוואוינער און די שניי רייניגן קאסט איר אפ 3.7 מיליאן דאלאר א יאר.
די גרעסטע שנייען פאלן אין באפעלאו, ניו יארק, וועלכע איז זייער הויך אויפ'ן מאפע און גרעניצט זיך מיט קאנאדע פון דריי זייטן. געוויסע שטעט אין קאנאדע זענען גאר נידעריגער ווי באפעלאו. אין דעצעמבער 95' איז דארט געפאלן א שניי פון 39 אינטשעס אין ווייניגער ווי 24 שטונדן.
די העכסטע שניי אין די אמעריקאנער רעקארד איז געפאלן אין אלאסקע (אלאסקע איז נענטער צו רוסלאנד ווי צו דעם גרעסטן טייל פון אמעריקע) אין 953' וועלכע האט דעגרייכט 187 אינטשעס הויך וועלכע קומט אויס צו איבער 15 פיס הויך. די שניי אין באפעלאו איז אבער א גרעסערע רעקארד ווייל די שניי אין אלאסקא האט זיך אנגעזאמעלט נאך 7 טעג פון שנייען נאכאנאנד וואס קומט אויס צו 26 אינטשעס שניי פער טאג. די שניי אין באפעלאו האט דעגרייכט 39 אינטשעס אין בלויז 24 שטונדן.
אמעריקע איז א גרויס לאנד און איר געאגראפישער שטח פארמאגט פון אלע סארטן. אבער יעדעס איינציג ארט האט שוין אמאל טועם געווען א שניי. אפילו די געגענטער אין דרום פלארידע, וועלכע איז די נידעריגסטע אויף די מאפע, האט שוין אויך געזען עפעס שניי אין דער פארגאנגנהייט.
שניי איז זייער שיין און קוקט אויס זייער פרידליך. די ווייסע דעקע איז אבער דער גורם צו טויזענטער טויט פעלער אין די פאראייניגטע שטאטן זעלבסט יעדעס יאר. רוב טויט פעלער צוליב שניי קומען פון אויטא עקסידענטן וואס פאסירן וועגן שניי און די אנדערע טייל פאסירט דורך סקיערס וועלכע גליטשן זיך אראפ די בערג.
שניי איז טאקע זייער קאלט אבער זי קען גאר באשיצן פון קעלט. אויף די גרויסע שניי בערג מאכן מענטשן קליינע טענטס פון שניי וועלכע האלט זיי ווארים פון די פרעסטן.
אן אינטערעסאנטע געשעעניש פון שניי איז געווען אין אריזאנע (אריזאנע באקומט שניי איינמאל א יובל) ווען אין יאנואר דעם 20'טן 93' איז געפאלן א שניי פון איין אינטש צו די איבערראשונג פון אלע איינוואוינער וועלכע האבן אין זייער לעבן קיינמאל נישט געזען קיין שניי אין זייער סטעיט. פיר יאר דערויף דעם זעלבן דאטום (יאנואר דעם 20'טן) האט פאסירט די זעלבע זאך. זינט דעמאלט איז קיינמאל נישט געפאלן אפילו א ברעקל שניי.
די שטאטישע רעקארד פון ניו יארק זאגט אז ניו יארק האט אמאל געהאט א שניי שטורעם וועלכע איז באגלייט געווארן מיט דונערן און בליצן.
שניי און דרייוון[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
שניי איז א גרויסע שטער צו דרייווער, ספעציעל אין די שטעט וואס באקומען נישט אזויפיל שניי און האבן נישט די ריכטיגע עקוויפמענט דאס צו באזייטיגן. שניי שטערט די זעהקראפט פון דרייווער און איז פיל ערגער ווי שווערע רעגנ'ס. בשעת עס שנייט א געדיכטע שניי איז כמעט אוממעגליך צו זען געהעריג און די דרייווער זענען געצווינגן צו פארן לאנגזאמער.
די עפעקט פון שניי צו אויטאמאבילן בלייבט איבער פיל שפעטער נאכ'ן באזייטיגן די שניי ווען שטיקער אייז בלייבן איבער אויפ'ן ראוד און אויטאס גליטשן דערויף, ברענגנדיג אסאך עקסידענטן. עס איז נארמאל אז אין א טאג וואס שנייט איז פאראן 10 מאל אזויפיל עקסידענטן. רויב שניי פארבינדענע עקסידענט זענען מילד אבער דאך קען מען אנלייגן די שולד פון אסאך טויט פעלער אויף שניי.
שניי פארנעמט אסאך צייט פאר דרייווער ווען זיי דארפן אפפוצן די שניי פון די פענסטער, באזייטיגן די שניי ארום דעם אויטא, און מאכן דעם וועגן ארויס. איינמאל מען איז אינדרויסן איז מען נאך נישט פארזיכערט און מען קען נאך טיילמאל ווידער שטיין בלייבן אין ערטער וואו עס איז אנגעזאמעלט אסאך שניי.
די שטעט וועלכע זענען געוואוינט צו אסאך שניי איבער'ן ווינטער פארמאגן א גאנצע שטאב מיט ארבייטער וועלכע ארבעטן אין א סיסטעם וויאזוי אפצורייניגן די שניי. די גרויסע און וויכטיגע הייעוועיס ווערן די ערשטע גערייניגט און דערנאך רייניגט מען די זייטיגע ראודס. נאכ'ן אוועקשארן די שניי גיסט מען געווענליך זאלץ אין זאמד וועלכע העלפט צעלאזן די שניי און גיט א בעסערע "טרעקשען" פאר די רעדער פון אויטאמאבילן.
דאס גיסן אמאל זאלץ און אמאל זאמדהאט צעטאן מיט'ן וועטער. אין מילדערע וועטערס פעלט נישט אויס אזויפיל זאלץ ווייל די שניי צעלזאט זיך שנעלער און די שטאט שפארט זיך דאס געלט דורך לייגן זאמד. ווי קעלטער די וועטער איז אלס מער זאלץ ברויך מען נוצן און צומאל מוז מען לייגן נאר זאלץ.
אין די שטעט וואו עס שנייט כסדר איז וויכטיג פאר די דרייווער צו קויפן ווינטער רעדער פאר זייערע אויטאמאבילן וועלכע קען זיי העלפן אין די שווערע וועטערס. ווינטער רעדער זענען געמאכט פון א ווייכערע סארט וועלכע לאזט זיך בעסער איינטרעטן און קען זיך בעסער אן עצה געבן מיט'ן שניי. ארגינעלע רעדער זענען זייער הארט און קענען נישט כאפן די שניי און דרייט זיך ארום און ארום.


text:
אוראנוס
- 3FB8 דער ארטיקל דיסקוטירט דער פלאנעט. טאמער זוכט איר אן אנדער באדייטונג, זעט אוראנוס (באדייטן).
דער אוראַנוס (ענגליש: Uranus; סימבאל: ) אדער אוראַן איז דער זיבעטער פלאנעט פֿון דער זון און דער דריטער גרעסטער און פערטער מאסיווסטער פלאנעט אין דער זון סיסטעם. אוראנוס איז געווען דער ערשטער פלאנעט וואס מ'האט אנטדעקט אין מאדערנע צײַטן. כאטש מען קען אים זען מיט די אויגן אזוי ווי די פינף לאנג-באוואוסטע פלאנעטן, די אוראלטע אסטראנאמען האבן נישט געכאפט אז ער איז א פלאנעט צוליב זיין פינסטערקייט.[1] סיר ווילאם הירשל האט געמאלדן די אנטדעקונג דעם 13טן מערץ, 1781, דאס ערשטע מאל וואס מ'האט אנטדעקט א פלאנעט דורך א טעלעסקאפ.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאַקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program. Monterey Institute for Research in Astronomy. דערגרייכט דעם 2007-08-27.


text:
ענגליש
ענגליש איז אַ מערב-גערמאנישע שפּראַך וואס שטאמט פון גרויסבריטאניע װאָס װערט היינט גערעדט אלס א מוטער שפראך דורך אַרום 380 מיליאָן פּערזאָנען.
די שטאַטן ווו ענגליש איז אן אפיציעלע שפראך זיינען: גרויסבריטאניע, אירלאנד, קאנאדע, ניו זילאנד, אינדיע, פאקיסטאן, מאלטא, די פיליפינען און סינגאפור, און געציילטע שטאטן אין אפריקע. די פאראייניגטע שטאטן און אויסטראליע האבן נישט קיין אפיציעלע שפראך, אבער פראקטיש ניצט מען ענגליש.
היינטצוטאג איז ענגליש די איינציגסטע וועלט שפראך. ענגליש האט אסאך ווערטער; דאס אקספארד ענגליש ווערטערבוך ברענגט מער ווי 250,000 ווערטער.
ענגליש איז אפיציעל אנערקענט מיט דריי באזונדערע דיאלעקטן, דער אמעריקאנישער, דער בריטישער און דער קאנאדישער.
כאטש ענגליש איז א גערמאנישע שפראך, קומט 60% פון זיין וואקאבולאר פון לאטיין.
ענגליש איז די דריטע גרעסטע מוטערשפראך אין דער וועלט, נאך כינעזיש און שפאניש, און די מערסט פארשפרייטע צווייטשפראך. ענגליש איז אן אפיציעלע שפראך פון די פאראייניגטע פעלקער, דעם אייראפעישן פארבאנד און גאר א סך אינטערנאציאנעלע ארגאניזאציעס. 70% פון רעדער פון גערמאנישע שפראכן רעדן ענגליש.
קלאסיפיקאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ענגליש איז אן אינדא-אייראפעאישע שפראך און געהערט צו דער מערב-גערמאנישע אפטייל פון די גערמאנישע שפראכן.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ענגליש איז א מערב-גערמאניש שפראך, וואס האט אַנטוויקלט אין ענגלאנד. דייטשע קאלאניסטן (זאַקסן, אַנגלען און דזשוטן) זענען געקומען צו בריטאניע פון צפון-מערב דייטשלאנד, דענמארק און די נידערלאנדן, אָנהייבנדיק אין יאָר 449. זיי האבן זיך באַזעצט. אין די דרום און מזרח פונעם אינזל בריטאַניע, און האבן אַוועקגעשטופט די קעלטישע בריטן וואָס האבן געוואױנט דארט פֿריער, ביז יענע האבן גערעדט זייער שפראַך אַנשטאָט די אלטע קעלטישע שפראַכן. טייל רעדן נאך קעלטישע שפראַכן—וועלשיש אין וויילס און קארניש אין קארנוואל.
סקאטס איז אַ דיאַלעקט פֿון ענגליש וואָס מ'רעדט אין סקאטלאנד.
די נענטסטע שפראך צו ענגליש צווישן די שפראכן וואס מ'רעדט נאך היינט איז פֿריזיש, א שפראך וואס עטלעכע 500,000 מענטשן רעדן אין האלאנד, דייטשלאנד און דענמארק. דאך קענען ענגליש רעדער און פריזיש רעדער נישט פארשטיין איינער אנאנד. אנדער שפראכן וואס געהערן צו דער מערב-גערמאנישער פאמיליע אזוי ווי ענגליש זענען האלענדיש (וואס מ'רעדט אין האלאנד און בעלגיע) און דייטש (וואס מ'רעדט אין דייטשלאנד, עסטרייך און שווייץ).
א סך אנדערע פעלקער זענען געקומען וואוינען אין ענגלאנד במשך די יארן, וואס האבן גערעדט אנדערע שפראכן, און די דאזיקע שפראכן האבן צוגעלייגט ווערטער וואס האבן געענדערט די ענגלישע שפראך ביז זי איז געווארן מאדערן ענגליש. צום ביישפיל, אומגעפער יאר 800 זענען געקומען די וויקינגען, ים-גזלנים פון דענמארק און נארוועגיע. זיי האבן גערעדט צפון-גערמאנישע שפראכן און טייל פון זייערע ווערטער זענען אריין אין ענגליש.
ווען וויליאם דער ערשטער האט איבערגענומען די הערשאפט פון ענגלאנד אין יאר 1066, האט ער געברענגט זיינע אדעלן, וואס האבן גערעדט נארמאניש, א שפראך ענלעך צו פראנצויזיש. די ענגלישע שפראך האט זיך געטוישט ווייל מען האט זי גערעדט אבער נישט געשריבן דורכאויס עטלעכע 300 יאר (אפיציעלע שריפטלעכע דאקומענטן האט מען געשריבן אויף נארמאניש). אין יענער תקופה האט ענגליש געבארגט פון נארמאניש א סך ווערטער, ווי אויך האט מען אנגעהויבן פארלירן די אלטע ווארט-ענדונגען. דאס איז די תקופה פון מיטל-ענגליש. א גאנץ באקאנטער שרייבער פון מיטל-ענגליש איז דזשעפרי טשאסער. במשך די יארן האבן די קלאנגען זיך ווייטער געענדערט און מיטל-ענגליש האט זיך אנטוויקלט אין מאדערנעם ענגליש.
ווערנט די יארן האט ענגליש אריינגענומען נייע ווערטער פון א סך אנדערע שפראכן, בעיקר פון פראנצויזיש-אומגעפער 30% צו 40% פון אירע ווערטער-אבער אויך פון כינעזיש, הינדי און אורדו, יאפאנעזיש, שפאניש און פארטוגעזיש. וויסנשאפטלער פון פארשידענע לענדער דארפן קענען רעדן איינער מיט אנאנד זענען די נעמען פאר וויסנשאפטלעכע זאכן גענומען פון די שפראכן גריכיש און לאטייניש. די ווערטער זענען אריין אין ענגליש; למשל, photography פֿאטאגראפֿיע ("-photo" איז טייטש "ליכט" "און "graph-" איז טייטש "בילד" אדער "שרייבן", אויף גריכיש.[1] א פאטאגראפיע איז א בילד געמאכט ניצן ליכט), אדער telephone טעלעפֿאן.
אזוי שטאמט ענגליש פון אלט-ענגליש, דעניש, נארס און פראנצויזיש, אריינגעמישט מיט לאטיין, גריכיש, א ביסל כינעזיש, הינדי, יאפאנעזיש, שפאניש און אויך ווערטער פון אנדערע שפראכן. ענגליש האט גענומען ווערטער אויך פון יידיש, ספעציעל אמעריקאנישע ענגליש, מיט אזעלכע ווערטער ווי maven מבין און bagel בייגל.
ווערטער-אוצר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ענגליש האט א גאר גרויסן ווערטער-אוצר, מיט אומגעפער 600,000 ווערטער. א דריטל פון די ווערטער שטאמען פון דייטשע שפראכן, א דריטל פון לאטיין און א דריטל פון פראנצויזיש.
אין טאג-טעגלעך לעבן ניצט מען נישט מער ווי 5000 ווערטער, און אין שרייבן ניצן דורכשניטלעכע מענשטן נאך 15,000 ווערטער.
איינע פון די אורזאכן פארן גרויסן ווערטער-אוצר וואס ענגליש פארמאגט איז וואס גאר א סך באגריפן האבן מער ווי איין ווארט אויף ענגליש: א ווארט וואס שטאמט פון דייטש און א ווארט וואס שטאמט פון פראנצויזיש, לאטייניש אדער אלט-גריכיש. געוויינלעך ווערט דאס ווארט מיט א דייטשן אפשטאם געניצט אין דער טאג-טעגלעכער שפראך, מיט א ברייטער באדייטונג, און דאס ווארט וואס שטאמט פון פראנצויזיש אדער לאטייניש, וואס קען זיין א לענגער ווארט, באדייט א מער ספעציפישן באגריף. פאלגנד זענען עטלעכע ביישפילן:
- הארץ. אויף דייטש איז האַרץ Herz, אויף האלענדיש Hart, אזוי ווי דאס טאג-טעגליך ווארט אויף ענגליש: Heart (אויסגערעדט גלייך אויף האלענדיש און אויף ענגליש כאטש די אויסלייג איז אנדערש). אויף לאטייניש איז הארץ Cor (געניטיוו Cordis), וואס איז דער מקור פון די מער ספעציפישע ווערטער אויף ענגליש, למשל Cordial ("הארציג"). דאס ווארט Cardiac ("געבונדן מיטן הארץ מעדיציניש ללב") נעמט זיך דורך לאטייניש פונעם גריכישן ווארט Kardia, וואס מיינט "הארץ".
- פוס. אויף דייטש Fuß, אויף האלענדיש Voet און דאס טאג-טעגליך ווארט אויף ענגליש איז Foot (אויסגערעדט גלייך אויף האלענדיש און אויף ענגליש כאטש די אויסלייג איז אנדערש). אויף לאטייניש איז פֿוס Pes (געניטיוו Pedis) אויף גריכיש Pos (געניטיוו Podos). וואס איז דער מקור פון די מער ספעציפישע ווערטער אויף ענגליש Pedestrian ("פֿוסגייער") און אויך Podiatrist און Chiropodist ("כיראפאד", דאקטער וואס ספעציאליזרט אין פיס קרענק).
- בוך. אויף דייטש Buch, אויף האלענדיש Boek און אויף ענגליש Book (אויסגערעדט גלייך אויף האלענדיש און אויף ענגליש כאטש די אויסלייג איז אנדערש). אויף לאטייניש איז בוך Liber (געניטיוו Libri), פון וואנעט שטאמט דאס ענגלישע ווארט Library (" 3FB8 ביבליאטעק").
- מילך. דאס ווארט אויף דייטש איז Milch, אויף האלענדיש Melk און אויף ענגליש Milk (אויסגערעדט גלייך אויף האלענדיש און אויף ענגליש כאטש די אויסלייג איז אנדערש). אויף לאטייניש איז מילך Lac (געניטיוו Lactis), פון וואס איז אנטוויקלט געווארן עטלעכע וויסנשאפטלעכע באגריפן, צום ביישפיל Lactic acid (מילך זויער), Lactosis (אלערגיע צו מילך) און לאקטאז (מילך-צוקער).
- וואסער. דאס ווארט אויף דייטש איז Wasser, אויף האלענדיש Water און דאס טאג-טעגליך ווארט אויף ענגליש איז Water. אויף לאטייניש איז וואסער Aqua (אויף פראנצויזיש איז אוועקגעפאלן דער קאנסאנאנט און דאס ווארט איז געווארן Eau), וואס איז דער מקור פון עטלעכע ספעציפישע ווערטער, צום ביישפיל Aquarium ("אקוואריום"), Aquatic ("וואסער-") און Aquarius ("מזל דלי").
נומערן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
גרונטצאל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
סדר-צאָל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
שריפט סיסטעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
זייט דעם 9טן יארהונדערט שרייבט מען ענגליש אין א לאטיינישן אלפאבעט (אויך גערופן רוימישער אלפאבעט). דער מאדערנער ענגלישער אלפאבעט האט 26 בוכשטאבן פון דער לאטיינישער שריפט: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z (וואס האבן אויך די גרויסהאנטיקע פארעמען: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z).
די בוכשטאבן b, d, f, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, v, w, y, z רעפרעזענטירן די פאנעמעס, /b, d, f, h, dʒ, k, l, m, n, p, r, s, t, v, w, j, z/. די אותיות c און g נארמאל רעפרעזענטירן /k/ און /ɡ/, אבער ס'איז אויך פֿאראן א ווייכער c אויסגערעדט /s/, און א ווייכער g אויסגערעדט /dʒ/. די דיפערענצן אין די צוויי אויסרעדן פון די אותיות c און g קען מען אפטמאל דערקענען פון די פאלגנדע אותיות אין דעם סטאנדארטן אויסלייג פון ענגליש. געוויסע פֿאנעמעס שרייבט מען מיט דיגראַפֿן (צוויי בוכשטאבן), למשל ch פאר /tʃ/, sh פאר /ʃ/, th פאר /θ/ אדער /ð/, ng פאר /ŋ/, qu פאר /kw/, און ph פאר /f/ אין ווערטער גענומען פון גריכיש. דער בוכשטאב x ווערט אויסגערעדט אין אלגעמיין ווי /z/ אין אנהייב פון א ווארט און ווי /ks/ אינמיטן א ווארט. די אלע כללים האבן אויסנאמען, אפטמאל צוליב בארגן א ווארט פון אן אנדער שפראך וואס מען לייגט אויס לויט די פרינציפן פון יענער שפראך.
גראמאטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מאדערנער ענגליש גראמאטיק האט זיך אנטוויקלט פון א כסדריקער ענדערונג פון דער שטארקער בייגונג פון אינדא-אייראפעאיש צו אן אנאליטישער סיסטעם וואס פארלאזט זיך אויפן ווארט-סדר אין א זאץ מיט ווייניג אינפלעקציע. עטלעכע אייגנשאפטן פון די גערמאנישע שפראכן קען מען דערקענען נאך אין ענגליש, למשל די אונטערשייד צווישן שטארקע שטאמען, וואס בייגן זיך דורך ענדערן דעם שטאם וואקאל (ווי אין די פארן speak/spoke און foot/feet), און די שוואכע שטאמען, וואס בייגן זיך דורך צולייגן (ווי love/loved און hand/hands). אין ענגליש קען מען דערקענען זיבן הויפט קלאסן פון ווערטער: ווערבן, סובסטאנטיוון, אדיעקטיוון, אדווערבן, באשטימערס (ד"ה ארטיקלען: a, the), פרעפאזיציעס און בינדווערטער.
סובסטאנטיוון און סובסטאנטיוו-פֿראזעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אויף ענגליש בייגט מען סובסטאנטיוון נאר פאר צאל און פארן פאסעסיוון פאל.
ווערבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אזוי ווי אויף יידיש איז דער ווערב to be (זיין) אנדערש פון רוב ווערבן:
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ די ווערטער קומען מערסטנס פון גריכיש אבער מען שרייבט זיי אין לאטיינישער אותיות, וואס מען ניצט אויף ענגליש .


text:
יידישקייט
ייִדישקײט אָדער ייִדנטום איז דער אינהאלט און צוזאמנשטעלונג פון דעם גלויבן און אויפירונג פונעם יידישן פאלק, וואס איז געבויט און שטאמט פון די תורה וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די יידן, און ווי שפעטער אפגעלערנט און ערקלערט אין תלמוד דורך די תנאים און אמוראים, און נאכהער צוזאמען גענומען דורך די פוסקים. יידישקייט איז דער פאראיינעגונג צווישן די יידישע קינדער און דעם אייבערשטן.
אן אנהענגער פון יידישקייט, צי דער וואס איז געבוירן א יידיש קינד, צי דורך גרות, ווערט אנגערופן א ייד. יידן ווערן נישט באטראכט בלויז ווי א רעליגיעזע סעקטע, נאר ווי אן אייגן פאלק, דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט זיי אנגערופן אין דער תורה, פאר א פאלק. די יידישע באפעלקערונג ווערט געשאצט צו זיין איבער פופצן מיליאן יידן אויף דער וועלט, א דריטל אין ארץ ישראל, און א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל איבער דער גארער וועלט.
יידישקייט איז די עלטסטע רעליגיע פון צווישן די דריי גרעסטע מאָנאָטעיסטישע רעליגיעס. יידישקייט מיט אירע פרינציפן און עטיקעטין, איז דער פונדאמענט אויף וואס די אנדערע באקאנטע רעליגיעס זענען אוועקגעשטעלט, און אזוי אויך א גרויס טייל פון דער וועלטליכע עטיקעטן און געזעצן נעמט זיך פון יידישקייט.
אינהאַלט
עיקר כאראקעטעריסטיקן פון יידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאווענען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – דאווענען
א ייד דאווענט דריי מאל א טאג, אינדערפרי שחרית, נאכמיטאג מנחה און ביינאכט מעריב. געוויסע טעג, ד"ה שבת, ראש חודש, יום טוב און חול המועד, דאווענט מען מוסף נאך שחרית. איין טאג אין יאר, יום כיפור, דאווענט מען א פינפטע תפילה, נעילה, פארנאכט.
לערנען תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שבת און יום טוב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היטן מצוות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ארץ ישראל
יידן איבער דער וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
במשך די יארן זענען די יידן געווארן באזונדערע עטנישע גרופעס אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט: די אשכנזים פון מזרח און צענטראלער אייראפע, די ספרדים פון שפאניע, פארטוגאל און צפון אפריקע, די עדות המזרח פון בבל און אינדיע, די תימנים פונעם אראבישן האלבאינדזל און די פאלאשן פון עטיאפיע. כאטש דער נוסח התפילה ענדערט זיך צווישן די פארשידענע גרופעס אבער אלע האלטן איין תורה.
איִדן אין אײראָפּע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כּלל ישׂראל האָט זיך פלאצירט אין משך די פֿאַרגאַנגענע דורות אין דער מזרח און אין די צענטראַלע אָפּטײלונג. אײראָפּע איז אַ יבשה אױף מזרח זײט פֿונעם ערד קוגל, זי גרענעצט זיך מיט אַזיע, זי פֿאַרמאָגט פילע לענדער, פיל פֿון זײ זענען אומבאַקאַנטע נעמען פֿאַר איִדן װעלכע האָבן גאַנץ װײניג געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט זײ אין די היסטאָריע. ייִדן זענען געקומען צו דער אײראָפּעיִשער יבשה נאָך אין די צײַטן פֿונעם צװײטן ביהמ"ק, אין לױף פֿון די דורות האָבן איִדן געװאַנדערט פֿון אײן לאַנד צום צװײטן אין אײראָפּע.
הייליגע טעג
ספרים
- תנ"ך: ספר תורה - נביאים כתובים - טעמי המקרא - מקראות גדולות
- משנה: ברייתא - תוספתא
- גמרא: תלמוד בבלי - תלמוד ירושלמי
- מדרשים: מדרש רבה - מדרש תנחומא
- פירושי התלמוד: רא"ש - מנחם המאירי - תוספות - רש"י
- ספרי הלכה: שולחן ערוך - שולחן ערוך הרב - רמ"א - משנה תורה - ארבעה טורים - משנה ברורה
- ספרי מחשבה: הכוזרי - הרב קוק - ישעיהו לייבוביץ - מהר"ל - מורה נבוכים - סעדיה גאון
- ספרי מוסר: קב הישר - מסילת ישרים - חובת הלבבות
- חסידישע ספרים: תניא - בעל שם טוב - קדושת לוי - ליקוטי מוהר"ן - אוהב ישראל
- קבלה: משה חיים לוצאטו - ספר הזוהר - תורת הצמצום - עץ חיים - אשלג - שלום יהודה גראס
בעוווסטע און בארימטע מענטשן


text:
כורש
כורש איז געווארן קעניג פון פרס אין יאר ג'ר"א. אין יאר 539 פאר'ן ציילן (ג'רכ"א) האט בבל'ס קעניגרייך אומגעפאלן, און כורש דער ערשטער קעניג פון פרס האט איבערגענומען גאנץ בבל און אירע פארשקלאפטע פעלקער ווען צווישן זיי איז געווען מלכות יהודה. כורש האט באפרייט א סך פארשקלאפטע פעלקער פון געצווונגענע דינעריי וואס בבל האט איינגעפירט.
אין יאר 538 פאר'ן ציילן (אומגעפער 50 יאר נאכ'ן חורבן בית ראשון) האט ער פראקלאמירט צו ערלויבן די אידן זיך אומקערן קיין ארץ ישראל כדי צו בויען דער צווייטער בית המקדש, (נאך 67 יאר גלות), אויך האט ער געפאָדערט פון די אידן וואס האבן געוואלט בלייבן אין בבל, זאלן שטיצן די אידן וואס פארן צוריק קיין ארץ ישראל. אויך האט ער אומגעקערט די כלים פון דער בית המקדש וואס נבוכדנאצר האט גערויבט פון די אידן. די אומקערונג הייסט שיבת ציון.
נאך כורש'ס דעקלאראציע האבן אומגעפער 50 טויזנט אידן זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל.


text:
יעזוס
יעזוס אָדער ישו הנוצרי איז דער קריסטליכער גרינדער, וועלכער איז געבוירן אין נצרת און אנדערע זאגן אין בית לחם אין ארץ ישראל.
אינהאַלט
זיין שטעלע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לויט די קריסטליכע טעאלאגיע איז ער געוועזן דער זוהן פון גאָט און אויך דער בן-אדם. אויך גלויבן זיי אז ער איז געוועזן משיח בן דוד.
לויט חז"ל איז ער א ממזר, זיי מאמע איז געווען 1000 מרים די ווייב פון פפוס בן יהודה. ביי יידן רופט מען אים יאָשקע, יויזל, יאשקע פאנדרע, אותו האיש, אדער דער תלוי.[1]
זיין גרויסקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די קריסטן זאגען אז ישו איז געוועזן א רודף שלום, און זיי דערציילן אז ער האָט געפּראַװעט פֿאַרשיידענע מופֿתים,װי צ.ב.ש. ער האָט מחייה מתים געװען און ער איז געגאַנגען אויף דעם וואסער ביים כנרת.
די גמרא און די ראשונים זאגן אז אלע וואונדערליכע זאכן וואס ער האט געמאכט איז געווען דורך כישוף.
ישו אין דברי חז"ל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא (מסכת סוטה מז.) ווערט געבראכט אז ישו איז געוועזן א תלמיד ביי רבי יהושע בן פרחיה, און ער איז אפגעפארן פון יידישן וועג. די גמרא זאגט אז ער איז געווען א ממזר, זיין מאמע האט געהייסן מרים, זיין טאטע איז געווען א סאלדאט אין די רומישע ארמיי, זיין מאמע'ס יודישער מאן האט געהייסן פפוס. די גמרא זאגט אויף איהם ער איז געוען א מסית און מדיח, דאס הייסט ער האט אראפגעפירט יודען פון יודישקייט אין זיי צוגערעדט דינען די עבודה זרה. און די קריסטן טענהן אז מרים האט געשוואנגערט אן א מאן.
לויט געוויסע אידישע היסטאריקער רעדט די גמרא פון אן אנדערע ישו, וויבאלד רבי יהושע בן פרחיה 1000 יז געווען ארום 100 יאר פריער פאר עכטער נוצרי, אין יענע צייטן איז געווען אסאך וואס האבן געהייסן מיט דעם נאמען.
לויט דער אידישער מסורה האט פפוס איינגעשפארט זיין פרוי מרים אין הויז, זי האט נישט געטארט רעדן צו קיינעם, נישט ארויסגיין אין ערגעץ, דאס האט געברענגט דערצו אז זי זאל זינדיגען מיט א פרעמדן גוי.
די אידן האבן ג'חזר'ט דעם פסוק אין פרשת ראה בנים אתם לה' אלהיכם, משה רבינו האט געזאגט פאר אלע אידן איהר אלע זענט קינדער פון גאט, עס איז נישט דא בלויז איין קינד פון גאט. דעריבער שרייען אידן אין די בתי מדרשים שמע ישראל ה' אחד, אידן האבן בלויז איין גאט נישט קיין צוויי.
זיין שטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, מען האט געשטעלט א בית דין, געברענגט עדות, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען איהם געכאפט און אין איבערגעגעבן אין די הענט פון רומאים, וויבאלד די אידן האבן נישט געטארט דעמאלטס הרג'ענן נאר די גוים.
די רומאים האבן אים געהארגעט און געקרייצט ווי א צלם.
זײַן שטאַרבן (נאך א װערסיע)[פֿעלט אַ מקור][רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען מיטן זינד אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, האט מען איהם געכאפט, מען האט געשטע 1000 לט א בית דין, געברענגט עדות, און דן געווען צו סקילה, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען יענעם ערב פסח די סנהדרין פארשטיינערט דעם אותו האיש, דורך אראפווארפן א צוויי שטאקיקן הויז, דערנאך האט מען, ווי דער הלכה, זיין טויטער קערפער אויפגעהאנגען אויף א בוים, מיט ביידע הענט געבינדן אויף ארויף (נישט אויסגשפרייט ווי די קריסטן זאגן), פאר א גאר קורצע וויילע בערך א מינוט, און תיכף באגראבן און א דערנעבנדיגן פעלד. שפעטער האט דער אייגנטומער פונעם פעלד נישט וועלנדיג אז זיינע נאכפאלגער זאלן קומען אין מאכן א גאנצע איבערקערעניש אויף זיין פעלד האט ער איהם ארויסגענומען און איהם באגראבן אויף אן אנדערער אומבאקאנטער ארט.
שפעטער ווען זיינע נאכפאלגער זענען צוריקגעקומען און געזעהן אז זיין קערפער איז פארשוואונדן האבן זיי געזאגט אז ער איז ארויפגעפלויגן אין הימל און ער גייט צוריקומען זיין דער משיח.


text:
עשרת השבטים
די עשרת השבט 1000 ים זענען די 10 פארלוירענע שבטים פון מלכות ישראל וואס זענען פארטריבען געווארן דורך אשור פאר די שבטים יהודה ובנימין.
דער תפארת ישראל אויף משניות (מס' סנהדרין) זאגט אז די אפגאנער זענען אפשטאמיגע פון די עשרת השבטים [פֿעלט אַ מקור].
קאלאמבוס האט געהאלטן אז געוויסע אינדיאנע שבטים, זענען גאר אייניקלעך פון די עשרת השבטים [פֿעלט אַ מקור].
רבי מנשה בן ישראל האלט אז די פארלוירענע שבטים זענען אנגעקומען קיין אמעריקא ווי זיי באהאלטן זיך אויס, ער ברענגט א ראיה אז אין שפאניע איז געווען א פאלק וואס האט זיך אויסבאהאלטן פאר פינעף הינדערט יאר און קיינער האט נישט געוויסט פון זיי,


text:
צור
"צור" איז א שטאט אין לבנון, וואס געפונט זיך אויף די ברעגעס פון די מי 1000 לענדישער ים. די פערטע גרעסטע שטאט אין לבנון, מיט א באפעלקערונג פון 120,000 איינוווינער, ס'מערהייט שיאטן מוסלמענער, אויך סוני, און קריסטן. די שטאט איז דערקלערט געווארן דורך די פאראייניגטע פעלקער, אלס אינטערנאציאנאלע היסטארישע פלאץ.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט קלאר, ווען גענוי די שטאט איז געגרינדעט געווארן, אין תנ"ך ווערט דערמאנט חירם קעניג פון צור, וואס האט געהאט פארבינדונגען מיט שלמה המלך. אין יוסיפון ווערט דערמאנט צור, און ער שרייבט אז די שטאט איז געווען אן אינדזל, און אויך אויף די טרוקעניש. און חירם, האט פאראייניקט די שטאט. אנדערע היסטאריקער פון יענע צייט שרייבן, אז די שטאט איז פאראייניקט געווארן דורך אלכסנדר מוקדון.
די שטאט איז מערערע מאל אטאקירט געווארן, דורך אימפעריעס פון יענע צייט, ווי עגיפטן, בבל, און אשור, און שפעטער דורך אלכסנדר מוקדון. נאך די אראבישע זיג, קעגן די ביזאנטישע אימפעריע, איז צור געווארן א וויכטיקע פארט, פאר די אראבישע ים פלאט. און איז שפעטער געווארן הויפטשטאט פון די געגנט, איבערנעמענדיק עכו.
ווען די קרייצצוג איז אנגעקומען, האבן זיי איינגענומען צור אין יאר 1124, און עס איז געווארן א טייל פון די ירושלים קעניגרייך. און די שטאט איז געבליבן אין קריסטליכע הענט, ביזן יאר 1291, ווען די מאמלוקן, האבן צוריק איינגענומען די שטאט, סאלאך א דין האט נישט באוויזן איינצונעמען צור.
שפעטער איז עס געווארן א טייל פון די אטאמאנישע אימפעריע, די הערשער פון גליל, האט אויפגעבויט זיין הויפטשטאט עכו, מיט שטיינער פון צור. א פירער פון די דרוזן, האט פרובירט צו שטעלן די שטאט אויף די פיס, אין די זיבנצענטע יארהונדערט, ער איז אבער דורכגעפאלן.
נאך די ערשטע וועלט מלחמה, איז אויפגעשטעלט געווארן א שטאטראט, וואס האט געשטיצט פייסל דער ערשטער, נאכדעם וואס פראנקרייך, האט פארשיקט פייסל פון סיריע. דער פראנצויזישער מאנדאט האט געגרינדעט די היינטיקע לבנון, און צור איז געווארן א שטאט אין לבנון.
ארכיטעקטור פון שטאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געבויט לענגאויס די ים, די אינדזל איז די אלטשטאט, און צוויי בריקן פארבינדן די אלטשטאט צום שטאט. די בריקן זענען טריקעניש דור 1000 כגענג, אין די מזרח טייל פון שטאט, לויפט די היסטארישע באן פון חיפה קיין ביירוט.
אין 1948 זענען אויפגעשטעלט געווארן דריי פאלעסטינער פליטים לאגערן, אין די געגנט פון צור.


text:
מח-קרענק
א מח קראנקייט, אדער פסיכיאטרישע קרענק, איז א געזונט-פעלער אין אויפפיר און געפיל.
די שטודיע פון מח-קרענק ווערט גערופן פסיכאפאטאלאגיע.
אזעלכער וואס איז א ניוראלגישער און מ'זעט אים נישט מיט די אויגן, און מ'קען אים נישט אנטאפן מיט די הענט.
א מח פראבלעם איז א סארט ווי אלצהיימערס אדער אן אנדער טיפ דעמענטיע.
די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט מח-קרענק איז פסיכיאטריע.
נישט יעדע זאך וואס פאסירט דעם מח ווערט גערעכנט א מח-קרענק. סיי עפילעפסיע סיי פארקינסאן קרענק שטערן דעם מח, אבער זענען נישט קיין מח-קרענק.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמאל האט מען געהאלטן אז מח-קרענק קומען צוליב א שד אדער א דיבוק.


text:
קאנטי דארהאם
קאנטי דארהאם (ענגליש: County Durham) איז א גראפנשאפט אין די צפון-מזרח ענגלאנד. קאנטי דארהאם גרענעצט צפון יארקשיר צו דרום, קאמבריע צו מערב, און נארטהאמבערלאנד און טיין און וויר צו צפון. קאנטי דארהאם באדעקט א שטח פון 2,676 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט שטאט איז דארהאם. קאנטי דארהאם האט א באפעלקערונג פון 510,800 (געשאצט 2010).
דער שטח פון דער צערעמאנישער גראפנשאפט פון קאנטי דארהאם נעמט איין די שטאט דארלינגטאן, אן אוניטארישע אויטאריטעט, און די נישט-שטאטישע גראפנשאפט, וואס האט א היסטאריע פון גראבן און לאנדווירטשאפט, ווי אויך שווערע באן אינדוסטריע אין דעם דרום-מערב טייל.


text:
ירושלים
ירושלים (העברעיִש: יְרוּשָׁלַיִם, אַראַביש: القدس אַל-קודס) איז די אָפֿיציעלע הױפּטשטאָט פֿון מדינת ישׂראל, דער צענטער פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק, נאָך פֿון גאר אַמאָליקע צײַטן. די שטאָט איז פֿאַרהײליקט, אױף די דרײַ מאָנאָטעיִסטישע, גלױבנס: דאס ייִדישע, דאס איסלאַמישע, און דאס קריסטלעכע גלױבן. דאָס צענטראַלישקײט פֿון דער שטאָט, פֿאַר אַלע גלױבנס, האָט געברענגט אַ סך קריגערײַען און װעלט-מלחמות צװישן זײ, ביז הײַנטיקן טאָג. זייט דעם 19טן יארהונדערט האבן זיך אנטוויקלט ארום דער אלטשטאט אסאך נייע געגנטן, וואס זענען היינטצוטאג דער גרעסטער טייל פון דער שטאט.
די שטאָט פֿון ירושלים געפֿונט זיך אויף די "יהודה-בערג" צווישן דעם מיטלענדישן ים (הים התיכון) און דעם ים המלח אין אַ הויך פֿון אַ 650-840 מעטער איבערן מיטלענדישן ים. די שטאָט געפֿונט זיך אין די עקזײַט פֿון "מדבר-יהודה".
די צאָל פֿון די רעגנס איז 600 מילימעטר אין אַ ווינטער-צײַט. דער זומער איז הייס און טרוקן. דער ווינטער איז קאַלט און אַ רעגנדיקער. אָפֿטמאָל שנייט אויף אַ פּאָר טעג אין ווינטער. די צאָל פֿון דער פֿײַכטקייט איז ארום 60% .
ריכטיק אויף סוך 2011, איז דאָ אין ירושלים 804,355 בירגער.[1] די בירגערשאַפֿט מערט זיך, אין אַ צאָל פֿון 1.7 פּראָצענט אַ יאָר. די בירגער פון ירושלים זײַנען צומישט:
- צווישן זיי 497,000 (62%) וואָס זײַנען ײִדן.
- 281,000 (35%) זײַנען מוסולמענער אַראַבער.
- 14,000 (1.8%) זײַנען קריסטן.
- די פּראָפּאָרציאָנעלקייט צווישן מענער און פֿרויען איז : 1015 פֿרויען, צו 1000 מענער.
דער בירגערמײַסטער איז היינט ניר בארקאט. די שטאטראט האט 31 מיטגלידער. די גרעסטע פּאַרטיי אין דער שטאטראט איז יהדות התורה.
אינהאַלט
- 1 אין דער היסטאריע
- 2 וועלט אנערקענונג
- 3 געאגראפיע
- 4 טראנספארט
- 5 חינוך
- 6 בילדונג
- 7 טוריזם
- 8 קולטור
- 9 וועטער
- 10 צווילינג שטעט
- 11 גאַלעריע
- 12 וועבלינק
- 13 רעפערענצן
אין דער היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארצייטישע ירושלים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער אנהייב פון ירושלים איז געווען אויפן בערגל דרום פון הר הבית וואס מ'רופט היינט עיר דוד. בערך אין יאר ב'ת איז דער יישוב געווארן א שטאט. אין יאר ב'ת"ר - אפשר אפילו פריער - איז ירושלים שוין געווען אן אנגעזעענע באפעסטיגטע כנעענישע שטאט. בערך אין יאר ב'ת"ש האט אדוני צדק, דער מלך פון ירושלים, געפירט די מלכים פון דרום ארץ ישראל אין זייער קריג קעגן יהושע בן נון, וואס האט געזיגט איבער זיי אין עמק איילון. ווען די יבוסים זענען געקומען קיין ירושלים האבן זיי א נאמען געגעבן די שטאט „יבוס"; דער איז געבליבן 200 יאר ביז דוד המלך האט איינגענומען די שטאט. דער פסוק אין שמואל ב, פרק ה, 6-10 (און אויך אין דברי הימים א, יא) פארציילט וויאזוי דוד האט איינגענומען די שטאט. ירושלים איז צום ערשטן באשטימט געווארן אלץ הויפטשטאט אין יאר ב'תתק"ן דורך דוד המלך נאכדעם וואס ער האט געמאכט א בונד מיט די עשרת השבטים אין חברון.
תקופה פון בית ראשון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דוד המלך'ס זון שלמה האט געבויט אין ירושלים דעם בית המקדש. אזוי ווי דער בית המקדש איז חרוב געווארן און מ'האט איבערגעאקערט די שטאט מערער מאל, איז שווער פאר די ארכעאלאגן צו טרעפן קלארע זאכן פון יענער תקופה. דער ערשטער ארט פון ירושלים, וואס מען רופט היינט עיר דוד, געפינט זיך לעבן דעם אראבישן דערפל סילוואן (דאס איז אראביש פארן שילוח).
ביז די יארן פון דער מלך חזקיהו (אין יאר ג'ר) האט זיך ירושלים פארגרעסערט אויף דעם מערב בערגל (היינט געפינט זיך דארטן דאס יידישע פערטל און דאס ארמענישע פערטל. אין יענע יארן האט די מיליטער פון אשור באלעגערט די שטאט, אבער זיי האבן נישט געקענט זי אייננעמען. איין טעם איז געווען דער שילוח טונעל דורך וואס וואסער האט אריינגעשטראמט אין דער שטאט פון דעם גיחון קוואל וואס איז דרויסן פון די מויערן פון ירושלים. צום זענען מלאכי חבלה געקןמען און אויסגעהרגעט גאר די מיליטער פון אשור.
אין יאר ג'שכ"ז האט די מלוכה פון בבל געהערשט איבער מלכות יהודה; דער מלך יהויכין און אלע חשובע יידן אין ירושלים זענען פארטריבן געווארן אין גלות. נבוכדנצר האט ארויפגעשטעלט צדקיהו אויף דעם טראן, אבער נאך 11 יאר האט ער מורד געווען און נבוכדנצר האט חרב געמאכט דעם בית המקדש אין יאר ג'של"ח. ווערנט די יארן האבן די ארכעאלאגן אנטפלעקט עטלעכע פייל-שפיצן פון די בבליים.
תקופה פון בית שני[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטל אלטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים איז אריבער אונטער דער הערשאפט פון די אומאיאדן ביז 750. דערנאך איז די הערשאפט אריבער צום אבאסישן כאליפאט ביז 969, ווען ירושלים איז אריבער צו דער פאטימישער דינאסטיע. דער מיטל מזרח, כולל ארץ ישראל, איז דעמאלסט אריין אין א נישט סטאבילער תקופה בי די סעלזשוקן האבן איינגענומען ירושלים אין 1071 אויף א קורצער תקופה.
מאדערנע תקופה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1860 האט מען אנגעהויבן בויען נייע געגנטן אינדרויסן פון די מויערן פון ירושלים. דער ערשטער געגנט איז געווען משכנות שאננים, די קאלאניע וואס משה מאנטיפיארי האט אויפגעשטעלט. מען האט באזעצט דעם געגנט אין 1866. א פאר יאר שפעטער אין 1868 האט הרב דוד בן שמעון פון מאראקא געבויט "מחנה ישראל", א געגנט פון קליינע הייזער מיט א שול "צוף דבש". אין 1869 האט ר' יוסף ריוולין אויפגעשטעלט נחלת שבעה. נאכהער האט דער עושר ר' דוד ריס מנדב געווען געלט צוצובויען צען הייזער מיטן נאמען "בית דוד" לעבן נחלת שבעה.
מרחשון תרל"ד (1873) האט ר' יוסף ריוולין געמאכט אן אסיפה דריי טעג אדורכצושמועסן אויפשטעלן נאך א געגנט ארויס פון די מויערן. רב מאיר אויערבאך אב"ד קאליש, און ראב"ד פונעם אשכנזישן בית דין אין ירושלים האט געגעבן א גרויסער סומע געלט פאר דעם צוועק, און האט אויך געקויפט פינף הייזער פאר זיינע יורשים, בתנאי אז טאמער איינער פארלאזט ארץ ישראל פארלירט ער זיין חלק אין דער ירושה.
אין אנהייב פון די 1970ער יארן האט מען אויפגעשטעלט די ישראל פאליציי הויפטקווארטיר אין קריית הממשלה אין מזרח טייל פון דער שטאט. אין אנהייב פון די 1980ער יארן האט מען אויפגעשטעלט דעם בנין פון דער באנק פון ישראל און אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעשטעלט לעבן דער באנק דעם הויכגעריכט אין דער קריית הממשלה אין מערב טייל פון דער שטאט..
וועלט אנערקענונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס אין מדינת ישראל איז ירושלים אנערקענט אלס די הויפטשטאט איז אבער ירושלים נישט אנערקענט אלס הויפטשטאט פון מדינת ישראל פון קיין שום אנדערע לאנד אין דער וועלט.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים געפינט זיך אויפן דרום עק פון א פלאטא אין די הרי יהודה, וואס נעמען איין הר הזיתים (צו מזרח) און הר הצופים (צו צפון-מזרח). די אלטשטאט איז הויך אומגעפער 760 מעטער. גאנץ ירושלים איז ארומגענומען מיט טאלן און טייכבעטן (וואדיס). די קדרון און גיא בן הנם טאלן קומען צוזאמען א ביסל דרום פון דער אלטשטאט ירושלים. אין דער צייטן פון דעם תנ"ך איז ירושלים געווען ארומגענומען מיט וועלדער פון מאנדלביימער, איילבירט ביימער און סאסנעס.
(מנחת)
מרכז
(מזרח ומערב)
מאפע פון ירושלים מיט די געגנטן. קליקט אויף א געגנט צו זען דעם ארטיקל.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עפנטלעכע טראנספארט אין ירושלים איז געגרינדעט בעיקר אויף צענדליקע שטעטלעכע אויטאבוס רוטעס, עטלעכע 45% פון די איינוואוינער אין ירושלים ניצן די שטעטלעכע אויטאבוסן צו פארן אין דער ארבעט און ארויס פון דער שטאט.
אויטאבוסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון די 1930ער יארן זענען די יידישע אויטאבוסן אין ירושלים געווען געפירט דורך דער "המקשר" געזעלשאפט, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה. היינט פירט אגד די אויטאבוס דינסט אין ירושלים. פון דער ירושלים צענטראלע אויטאבוס סטאנציע קען מען אנקומען צו רוב פלעצער אין לאנד. אגד און דן, און נאך פארשידענע געזעלשאפטן, פירן טויזנטער פאסאזשירן, פון און צו ירושלים.
אין מזרח ירושלים געפונט זיך א צענטראלע אויטאבוס סטאנציע, וואו אראבישע אויטאבוסן און טענדערן, פירן כמעט איבערן גאנצן מערב ברעג.
דעם 29סטן יוני 2010 גייט מען מאכן אסאך ענדערונגען אין די אויטאבוס רוטעס אין ירושלים.[2]
באנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
און ירושלים געפונט זיך די מלחה באן סטאנציע, און די תנכישע זאא באן סטאנציע. די באן רייזע קיין תל אביב געדויערט אומגעפער א שעה און פופציג מינוט, וועגן דעם איז די באן נישט אנגענעם פאר פאסאזשירן.
ישראל באנען בויט דעריבער א נייע באן סטאנציע, קעגן איבער דער אויטאבוס סטאנציע אויף יפו גאס, וואס וועט פארקורצן דעם וועג פון ירושלים קיין תל אביב, צו א האלבע שעה.
זייט 19טן אויגוסט 2011 פארט דער טראמוויי אויף דער רויטער ליניע.
שאסייען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די אלטע הויפטגאסן אין ירושלים איז די יפו גאס. היינט זענען די הויפטגאסן שאסיי 60, וואס אין ירושלים ווערט "גערופן שאסיי 1", און דער בעגין שאסיי.
שאסיי נומער 60 פארט אויף צפון קיין ראמאללא, שכם. און אויף דרום, דורך תלפיות געגנט, ביזן דורכגאנג צו בית לחם. שאסיי נומער 60 ווערט גערופן דארט דער "טונעלן שאסיי" וואס טראגט קיין חברון, און באר שבע.
דער שאסיי פון ירושלים תל אביב, פירט אריין אין גבעת שאול און רוממה געגנט, שאסיי 1 (ישראל), ירושלים האט ארויסגעבויט א שאסיי וואס פירט צום צפון טייל ביז פראנצויזישן בערגל, וואס פון דארט קען מען פארן גלייך קיין מעלה אדומים, אזוי אז מען מוז נישט אריבער פארן די שטאט.
אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעבויט אין ירושלים דעם בעגין שאסיי, וואס לינדערט די שווערע פארקער אויף לאקאלע גאסן, עס פאנגט זיך אן אין מלחה געגנט, פארט אריבער די געגנטער אויף דער מערב זייט פון שטאט, וואו זי קומט אן קיין עטרות קאמערציאלע געגנט, און דארט ווערט דער שאסיי פארבינדן צו שאסיי 443, דער מודיעין שאסיי.
גאלדא מאיר שאסיי, איז א טייל פון שמואל הנביא גאס, קומט אן קיין רמות, און קיין גבעת זאב.
חינוך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים פועלן אסאך חדרים, ישיבות און מיידלעך סעמינארן. צווישן די ישיבה-גדולה'ס זענען: די מירער ישיבה (די גרעסטע ישיבה אין דער וועלט), חברון ישיבה, קול תורה, שפת אמת, מרכז הרב און בריסק.
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שולעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים האט שטאטישע שולעס וואס ווערן געפירט לויט דעם בילדונג מיניסטעריום אין מדינת ישראל, ווי אויךחרדישע חדרים און מיידל שולעס, און אויך אראבישע שולעס.
- יידישע שולעס
אין ירושלים ריכטיק פאר 2010, 61% פון די תלמידים אין כיתה א' זענען חרדים. די געביידעס פון סעקולערע שולעס און קידערגארטנס וואס זענען מער נישט געניצט זענען ווידערגעבויט און געניצט היינט פאר חרדישע מוסדות.
- אראבישע שולעס
די אראבישע בילדונג אין ירושלים גייט אן אין מזרח פון דער שטאט און שליסט איין סיי שטאטישע שולעס סיי פריוואטע.
אקאדעמישע אנשטאלטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך אינסטיטוציעס פאר העכערער בילדונג, צווישן זיי די בצלאל אקאדעמיע פאר מאדעלירונג און קונסט, ירושלים הויכשולע פאר טעכנאלאגיע, די אקאדעמיע פאר מוזיק און טאנץ.
אויך אין ירושלים איז דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, וואס ווערט גערעכנט צווישן די 100 פירנדיקע אוניווערסיטעטן אין דער וועלט אין פארשונג, צוזאמען מיט דער אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך. דער אוניווערסיטעט האט דריי קאמפוסן אין דער שטאט: הר הצופים, עדמונד י' ספרא גבעת רם און עין כרם.
ירושלים דינט אויך אלס פלאץ פון אסאך פארשונג אנשטאלטן ווי די ישראלישע אקאדעמיע פון וויסנשאפטן, אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך, ישראלישער אינסטיטוט פאר דעמאקראטיע, וואן ליר אינסטיטוט און שלום הארטמאן אינסטיטוט.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2009 האט מען איינגעשריבן אין די האטעלן אין ישראל 8.1 מיליאן איבערנעכטיקן פון טוריסטן, צווישן זיי 2.6 מיליאן אין ירושלים, קעגן 1.9 מיליאן אין תל אביב. אויך די צאל נאכטלעגערס פון ישראלישער אין יענעם יאר איז געווען העכער אין ירושלים ווי אין תל אביב - 639 טויזנט קעגן 435 טויזנט.[3] די צאל האטעל צימערן אין ירושלים איז מער ווי 10,000 צימערן, און דער פלאן פון דער שטאטראט איז צו העכערן די צאל צימערן נאך 8,000 ביז 2020.
אין 2010 איז ירושלים גראדירט געווארן ערשטער פלאץ אין דער ליסטע פון "בעסטע שטעט פאר שפאצירן און פארוויילן" פונעם מאגאזין "Travel + Leisure", אין דער קאטעגאריע "אפריקע און מיטל מזרח".[4] יענעם יאר איז ירושלים געווארן גראדירט דורכן TripAdvisor וועבזייטל אין זיבעטן ארט אין דער ליסטע פון בעסטע שטעט אין דער וועלט אין דער "קולטור און באזוכן טוריסטישע ערטער" קאטעגאריע.[5] אזוי אויך איז די שטאט אויסגעקליבן געווארן צו זיין די הויפטשטאט פון אראבישער קולטור פאר 2009.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוזייען און נאציאנאלע אנשטאלטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך די מערהייט פון די צענטראלע קולטורעלע אנשטאלטן אין ישראל, למשל דער ישראל מוזיי, איינער פון די פירנדע מוזייען פאר קונסט אין דער וועלט, וואס נעמט איין דעם היכל הספר וואו ס'איז געשפייכלערט דעם עלצטן תנ"ך אין דער וועלט.
וועטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין זומער איז ווארעם און טרוקן, אין ווינטער איז קאלט און עס רעגנט; אמאל שנייט אויך,בפרט אין די הויכע געגנטן.
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ניו יאָרק, פאראייניגטע שטאטן - 1993
- פראג, טשעכיי
גאַלעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
בית ראש הממשלה - בית אגיון
-
-
-
-
-
-
דער בית מדרש פון בעלזא אין ירושלים
-
-
-
-
-
קינג דעיוויד האטעל - עס איז דער באַאַמטער אַקקאָממאָדאַטיאָן פֿאַר געסט פון די רעגירונג פון ישראל
וועבלינק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע וועבזייַטל פונעם ירושלימער מוניציפאליטעט
- Jerusalem.muni.il - אתר האינטרנט של עיריית ירושלים
- המפה הירוקה של ירושלים - מדריך אתרים ועסקים בני קיימא בעיר
- לקט נתונים לרגל יום ירושלים תש"ע, 10 במאי 2010, הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה
- ספריית ירושלים הווירטואלית - מאגר אקדמי של האוניברסיטה העברית ואוניברסיטת אל-קודס
- ישראל ברדוגו, ירושלים של מעלה - פרויקט צילום ממעוף הציפור, כיכר השבת מוסטער:תמונה
- הלל כהן, כיכר השוק ריקה - עלייתה ונפילתה של ירושלים הערבית 1967 - 2007, הוצאת עברית, 2007
- מאיה חושן, מיכל קורח, על נתונייך ירושלים 2014, מכון ירושלים לחקר ישראל מוסטער:גוגל ספרים
- אורה אחימאיר ויעקב בר סימן טוב, 40 שנה בירושלים, בהוצאת מכון ירושלים לחקר ישראל.
- שנתון מערכת החינוך בירושלים לשנת 2014
- Jerusalem.com – ירושלים בתמונות, קטעי וידאו וסיורים וירטואלים מוסטער:אנגלית
- שמות רבים לירושלים, בתוך: ד"ר לאה מזור, על מקרא הוראה וחינוך
- מכון ירושלים לחקר ישראל: פרסומי מחקר בנושא ירושלים
- השנתון הסטטיסיטי לירושלים, מכון ירושלים לחקר ישראל
- מחקר אודות מנופי הפיתוח של ירושלים (פרויקט "מרום")
- נא להכיר הקו העירוני שחילק את ירושלים עד 1967 בלוג "מאוצרות ארכיון צה"ל ומעהב"ט"
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 באפעלקערונג פון ישראל לויט יישובים, 2011, צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק
- ↑ ענדערונגען אין בוס רוטעס אין ירושלים
- ↑ "התיירות לישראל 2009 - דו"ח סטטיסטי" פונעם טוריזם ביורא
- ↑ World's Best Awards 2010 - Africa and the Middle East. דערגרייכט דעם 2010-07-11.
- ↑ Jerusalem ranked among the best cities in the world. דערגרייכט דעם 2010-10-10.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעשט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
גענעטיק
גענעטיק (פון אוראלט גריכיש: Yevetιkός) איז די שטודיע פון גענעס, און פרובירט צו ערקלערן וואס זיי זענען און וויאזוי זיי ארבעטן. גענעס זענען די מיטל דורך וואס לעבעדיגע ארגאניזמען ירשענען אייגנקייטן פון זייערע עלטערן; למשל, קינדער זען אויס ווי זייערע עלטערן ווייל זיי האבן געירשנט זייערע גענעס.
דורך די גענעס ירשנט מען די אויג קאליר, הייך און געוויכט. אויך זענען דא פארשידענע קראנקייטן וואס גייען בירושה דורך גענעס, ווי למשל טיי-סאקס קרענק און ציסטיק פיבראסיס..
גענעס זענען געשאפן פון א לאנגן מאלעקול וואס הייסט DNA.
אין 1832 איז בארטעלעמי דומארטיער געווען דער ערשטער צו זען צעל צעשפאלטונג אין א פילצעלולערישן ארגאניזם. אין 1852 האט דער יידישער פויליש-דייטשער פיזיאלאג ראבערט רעמאק (1815–1865) געפונען די פונדאציע פון צעל ביאלאגיע, אז צעלן קומען נאר פון אנדערע צעלן.


text:
שומרון
שומרון איז געווען די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
גרי אריות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך וואס אשור האט איינגענומען שומרון פון מלכות ישראל און האט באפעלקערט די פרעמדע פעלקער האבן זיי געזינדיקט און נישט געדינט גאט, און גאט האט זיי געשטראפן און זיי געשיקט לייבן. ווען די לייבן האבן גענומען צורייסן מענטשן פון די איינוווינערס, האט דער קעניג פון אשור באלד געשיקט צו די איינוווינערס כוהנים זאלן לערנען מיט זיי ווי אזוי גאט צו דינען.
פון וועגן די געשיכטע, האבן די חז"ל גענוצט די אויסדרוק פון גרי אריות צו אנצייכענען אזעלכע וואס דינען גאט פון געצווונגנקייט און נישט פון אהבה.
גלות שומרון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דאס 722סטער יאר פא 1000 ן קריסטלעכער ציילונג ווען הושע בן אלה איז געווען קעניג אויף מלכות ישראל, האט שלמנאסר דער קעניג פון אשור איינגענומען די שטאט שומרון, וויבאלד הושע האט נישט געצאלט שטייער פאר אשורס קעניגרייך, און האט געוואלט מורד זיין קעגן אשור. שלמנאסר האט גולה געווען די עשרת השבטים צו אשור. (זעט ספר מלכים ב' פרק י"ז).
נאך וואס די עשרת השבטים האבן גולה געווען קיין אשור, האבן זיי זיך צעמישט מיט די גוים און האבן קיינמאל נישט צוריק געקומען קיין ארץ ישראל. לויט די אידישע טראדיציע וועלן זיי זיך אומקערן נאך וואס משיח וועט קומען.
אין מדרש (בראשית רבא פרק י"א) דערציילט (א לעגנעדע), אז די עשרת השבטים האבן גולה געווען אויף דער צווייטער זייט פון טייך סאמבאטיאן, וואס די גאנצע וואך ווארפט זי שטיינער און מען קען נישט אריבער גיין דער טייך, און נאר שבת איז דער טייך רוהיג. לויט די לעגנעדע, וועט משיח זיי אומבריינגען פון דארט ווען ער וועט אויסלייזן כלל ישראל.
די שומרונים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שומרונים טענהן, אז הושע דער קעניג פון אשור האט נישט ארויסגעטריבן אלע אידן פון שומרון, נאר א טייל פון זיי, אבער פיל אידן זיינען געבליבן אין ארץ ישראל און האבן נישט גולה געוועזן. דעריבער לויט זייער מיינונג הייסן זיי אויך אידן, און פירן זיך מיט אנדערע מצוות ווי די אלגעמיינע אידן פון מלכות יהודה. אבער די אידישע ארטאדאקסן טענה'ן אז זייערע אידישע מנהגים שטאמט פון די געשיכטע מיט די לייבן, אבער זיי זיינען נישט קיין אידן.
די ארכעאלאגיער האבן געפונען א מצבה וואס איז אויף איר אויסגעטשעטשעט אז נאר 27290 פון די שומרוינער האבן גולה קיין אשור, אזעלכע טענהן אז לויט די אויסגעפין קען מען בריינגען א ראיה אז טאקע נאר א טייל אידן גולה געווען קיין אשור, און א טייל זיינען געבליבן אין ארץ ישראל.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:
- שומרון (שטאט) - די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
- שומרוינער - היינטיקע אידן פון מלכות ישראל.
- שומרון פאס - א שטרייף אין ארץ י 1000 שראל מיטן נאמען "השומרון".
- ראיאן פארוואלטונג שאמראן - די ראיאן פארוואלטונג שומרון אין מדינת ישראל.


text:
א ליד צו רב שאול ביבר צו זיין זעכציקער יארצייט
שאול ביבר שאול ביבר
ער נאך מאכצאך אויס א גיבער
טאנצט און טרינקט און זינגט און שרייב
און גייט אין גאס מיט זיין יונגע ווייב.
זעכציק יאר איז נישט קיין לאך
גענוג רב ייד, אראפ פון דאך
ווען דו קומסט צו זעכציק (און א ביסל נאך)
איינע פוס איז שוין אין די לאך.
סאיז געשריבן: בן שישים לעייצה
און ער - נאר יעצט געקראכן פון די בייצה
לעבט ער אויס ווי א ציגיינער
און שמייכלט מיט זיין פלסטיק ציינער.
זייט א מענטש רב שאול, היינט,
ווי דיין אלע אלטע פריינט
די לעבן שאול איז נישט א וויץ
און זיי מיר געזונט
פון דיין קאפ ביז דיין שפיץ.
וכעת, אחרי עשרים ואחת שנים, כמעט הכל נשאר כמו שהיה, אבל הוספתי כמה שורות לעידכון.
א ליד צו רב שאול ביבר צו זיין אכציקער יארצייט
שאול ביבר שאול ביבר
ער געבליבן די זעלבע גיבער
שארף ווי א מעסער און מבין כל דיבר
און זיין חכמה גיסט זיך אריבער
ווי נייע וואסער פון א שיבער.
ער טאנצט נישט אזוי פיל אבער לויפט מכאן לשמה
פארלוירן זיין וייב און געפינען נחמה.
זייט א מענטש רב שאול, היינט,
זע ווו ליגן דיין אלטע פריינט
די לעבן שאול איז נישט קיין געלעכטער
מאך גוט לעבן מיט דיין אייניקלאך און דיין טעכטער
גיי וייטער און וייטער מיט דיין שוונג
זיי נישט קיין גראבער אבער בלייב א יונג.


text:
חיים חפר חיים פיינער
אזא פאעט ס'איז דא נאר איינער
גענומען יעצט די פרס ישראל
און מיר עסן נאר די ביינער.
זאג מיר חיים, זיי נישט פארשעמט:
ווי קריגט מען די פרס -
מ'כאפט צו מ'נעמט?
איך דארף דיר זאגן דעם עמעס
כ'האב דיין לידער זייער שטארק
אבער פארוואס, אין יום העצמאות,
פון יעדן פענצטער און יעדן פארק
דארף זיי שרייען ביז דאס הימל
פון גלי צהל ביז גל גימל?
דיינע פיג'אנען און דיינע צ'יזבאטן
און אלע לידער פון די סאלדאטן
און ספעציעל "היו זמנים" - ס'איז געווען צאטן.
און דיינע טרויעריק לידער איך קען נישט מער הערן
ס'ברענגט מיר שמערצן, איך ליג מיט טרערן
אין די יום הזכרון, די טאג פון געדענק
איך דארף דיין לידער ווי א קרענק.
אבער די לעבעדיקע לידער, זיי זייער ויכטיג,
זיי מאכן מיינע נעכטן - ליכטיג,
די "אח איזה יום יפה" און "לחיי העם הזה"
און די פעדאגאגישע ליד "היא לובשת כבר את זה".
(זאל אונזערע יונגע מיידלאך הערן דאס אויס
אין היינטיקע טעג, ווען דאס פאלט ארויס).
און איך וויל ענדיקן מיט די גועל נפש,
דאס פרס ישראלדיקע מאקאמה
מיט איין וויכטיקע פראגע: כמה?
לכן, זאלסטו זיין געזונט חיים חפר
ואנחנו לרגליך עפר ואפר.


text:
הילף:אינהאלט
וויקיפעדיע איז א פרייער פראיעקט אפן פאר אלעמען צו באארבעטן און אויסברייטערן. געפינט אויבן פון יעדן ארטיקל - אריינגערעכנט דעם נעמליכן וועלכן איר לייענט יעצט - דאס קנעפל "רעדאַקטירן". איר קענט אויף עס דריקן און באארבעטן דעם בלאט. אויב איר זעט אין איינעם פון די וויקיפעדיע בלעטער אז מען דארף עטוואס צולייגן אדער טוישן, בעסערט עס אויס.
טרעפן הילף
- אויב איר האט טעכנישע פראגעס ווי אזוי זיך נוצן מיטן וויקיפעדיע, קענט איר באזוכן דעם טעכנישע פֿראַגעס בלאַט אנצופרעגן און דורכצושמועסן מיט אנדערע באנוצערס, וואס וועלן נאטירליך גערן העלפן.
- אויב איר ווילט גלאט אזוי ארומרעדן וועגן דער וויקיפעדיע, ווי געבן עצות אדער סיי-וואס, גייט אריין אינעם קאווע שטיבל און פילט זיך פריי צו רעדן איבער וואס אייך שמעקט.
- רעדן בלעטער פון באנוצער און ארטיקלן, זענען א גוטע אדרעסע צו זיך אויסרעדן אייער פראבלעם. יעדער איינער וועט אייך העלפן, ווייל מיר זענען אלע דורך די זעלבע סטעיזש.
- מסתם איז אייער שאלה שוין געפרעגט געווארן, טשעקט דאס אויס אויב איר טרעפט דאס אין די געליבענע שאלות ותשובות בלאט.
אנהייבן נוצן וויקיפעדיע
אין דעם "זוכקעסטל" (אויבן לינקס) קלאפט אריין א טעמע איבער וועלכער עניין איר ווילט לייענען אדער שרייבן; דריקט "גיין" (נישט "זוכן"), וועט אייך באַלד ארויפקומען דער געוואונטשענער בלאַט.
אױב עס איז שױן דאָ אױף דער טעמע אן ארטיקל װעט איר קענען ליינען און פארענדערן דעם אַרטיקל, און אױב עס איז נאָך נישט דאָ, װעט איר זען א מעלדונג אנהייבן שרייבן א נייעם ארטיקל אדער וועט איר קענען בעטן פון אנדערע זאלן זיי שרייבן אויף דער טעמע.
אויב איר קענט נישט שרייבן גוט אידיש, אבער פארט ווילט איר שרייבן אן ארטיקל, ווערט איר געבעטן צייכענען ביים אנפאנג פונעם ארטיקל דעם מוסטער: "{{איבערשרייבן}}". (אויב איר ווילט העלפן איבערשרייבן ארטיקלען וואס זיינען נישט גוט געשריבן, גייט אריין דא).
אויב זענט איר זייער ווארים צו שרייבן און העלפן פאר די וויקיפעדיע און איר ווייסט נישט גענוי וואס צו שרייבן. גייט אריין אין דער לינק וויקיפעדיע:וויקיפעדיע דארף אייך און טרעפט ווי אזוי איר קענט העלפן צום וויקיפעדיעס אנטוויקלונג.
שרייבן וויקיפעדיע ארטיקלען
ענדערן און פאררעכטן
- ווי צו ענדערן בלעטער.
רעדן און שמועסן
יעדער ארטיקל האט א "שמועס בלאט", וואס דארט קענט איר שמועסן איבער דעם תוכן פונעם ארטיקל. אויך קענט איר שמועסן מיט אנדערע באנוצערס. פאר מער אינפארמאציע זעט: הילף רעדן.
וויקיפעדיע געצייג
- געשיכטע פון באארבעטונגען
וויקיפעדיע איז אפן און צוטריטליך פאר אלעמען צוגלייך. יעדער קען זען אלע ווערסיעס פון אלע ארטיקלען און בלעטער. קוועטשט אויפן "ווייזן היסטאריע" קנעפל גאנץ אויבן, וועלן זיך אייך באווייזן אלע ווערסיעס פון אן ארטיקל - וואס איז אלס געענדערט געווארן און דורך וועמען. פאר מער אינפארמאציע זעט: הילף געשיכטע.
- הויפט וויקיפעדיע 'פאליסי' נייטראל מ'מוז זיך האלטן נייטראל.
- באוועגן ארטיקלען: וויאזוי צו באוועגן ארטיקלן אונטער נייע נאמען.
- בילדער: וויאזוי לייגן בילדער.
- וויאזוי זיך אונטערשרייבן


text:
Yes. Like @eror
אני לא יודעת 😕
IM NOT LESBIANNNNNN!
BECAUSE YOU GIVE TO NAZI A DARE THAT SHE SHOULD KISS ME!
לא למה אני בשוק @hey_bitch_
I WILL KILL YOU ! @_kill_wolf_
איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך איך א @hey_bitch_
אני גם מישראל ש-תיעוד
Pls he is like this @hey_bitch_
I think he's putting 10/10


text:
מילים לשיר וואס דו ווילסט דאס וויל איך אויך
וואס דו ווילסט דאס וויל איך אויך
(מה שאת רוצה אני רוצה)
דו ביסט מיין הארץ, מיין מוח
(את לבבי ואת מוחי)
דו ביסט דאס ווייסל פון דעם אויג ביי מיר
(את הלבן שבאישון עיני)
כ'אהב נאר שטענדיק איין געדאנק
(רק מחשבה אחת יש בראשי)
איך האב נאר איין פארלאנג
(רק משאלה אחת)
דאס טעלערעל פון הימל גיב איך דיר
(לתת לך את הירח)
עס איז נישטא קיין מיידל
(אין עוד נערה)
וואס זאל האבן דיין חן
(מלאה בחן כמותך)
וועסט זיין א כשר ווייבל
(את תהיי אישה כשרה)
ווי דיין מאמע איז געווען
(ממש כמו שהייתה אמך)
א! וואס דו ווילסט דאס וויל איך אויך
(הו! מה שאת רוצה אני רוצה)
איך ברעך זיך איצט מיין מוח
(עכשיו אני חושב)
אז וואס איך וויל דאס זאלסטו וועלן אויך
(איך לעשות שאת תרצי מה שאני רוצה)
כ'וועל דיר זאגען שוין, אז דו וועסט זיין מיין קרוין
(אני אומר לך כבר שאת תהיי לכתר לי)
איך וועל דיך טייערינקע אייביק
(יקירתי, אני לנצח)
אוי, טראגן אויף מיין קאפ
(אשא אותך מעל ראשי)
דו וועסט הייליק זיין ביי מיר
(תמיד תהיי קדושה לי)
כ'וועל שפיגלען זיך אין דיר
(ובך תהיה בבואתי)
דו ביסט ביי מיר, פון גאט
(בשבילי, מאלוהים נשלחת)
דער שענסטער גאב
(המתנה הכי יפה)
מילים לשיר יעקב יעקבס


text:
מילים לשיר פון דער שטוב
פון דער שטוב בין איך ארויסגעגאנגען
(יצאתי מהבית)
און איז דרויסן איז א יאמער מיט א קלאג
(ובחוץ יגון ואנחה)
נ'מיינע אויערן האבן מיר געטאן ווערטלעך קלינגען
(מלים צלצלו באוזני)
א מאביליזאציע האט מען אביאוועט היינט פאר טאג
(גיוס הוכרז עם שחר)
אוי, נ'אבער מיינע ביינער זענען שוואך און קראנק
(אוי, אך עצמותי חולות וחלשות)
און די יארן זענען אויך ניט דערביי
(וגם שנותי עברו בסך)
צו ליגן אין קאזארמע אויף דר הוילער באנק
(מכדי לשכב בקסרקטין על הספסל)
דינען מוז מען דאך געטריי
(אבל צריך לשרת נאמנה)
מע קומט מיך אין קאזארמע אריינפירן
(באים להובילני לקסרקטין)
און איך טאר ניט אנטקעגן זאגן ניין
(ולי אסור לומר "לא")
מע גיט מיר א ביקס אויף צו שיסן
(נותנים לי רובה לירות בו)
נ'א פאפאכע מיט לאנגע האר אויף דעם קאפ צו גיין
(ופרווה ארוכת שיער לחבוש על הראש)
א דאס, זאגט מען, וועט זיין דיין באהיטער
(זה, הם אמרו, יגן עליך)
און דיין הויזגעזינד דארפסטו פארגעסן
(ואת משפחתך אתה חייב לשכוח)
פאר וואס איז מיין מזל, אוי, אזוי ביטער?
(מדוע גורלי הוא מר כל כך?)
טייכן טרערן טו איך פארגיסן
(דמעות אני שופך כמים)
אוי, וויי מענטשן אלע
(אוי ויי, אנשים, כולכם)
איך זאלט עס גארניט האלטן פאר גרינג
(אל תחשבו שזה קל)
מע צעשיידט מאן און וייב, און חתן-כלה
(מפרידים אשה ואיש, חתן וכלה)
פון וויפל מענטשן בלייבט א תל אצינד
(כמה אנשים כבר נהרסו חייהם)
יתומים מיט אלמנות בלייבן טויזנט א טאג
(כל יום מביא אלף יתומים ואלמנות)
ווער-זשע וועט זיי העלפן אין זייערע נויט?
(מי ידאג להם בשעת הצורך?)
קיין ערד קיין אייגענע איז נישטא ביי זיי
(אדמה משלהם אין להם)
פאר ווס צו קויפן אשטיקל ברויט
(לקנות בה פיסת לחם)
קיין כארבין זענען מיר אנעגקומען
(הגענו לחרבין)
און דער רעש איז געוועזן זייער גרויס
(ההמולה הייתה גדולה מאוד)
אן עלטסטער איז צון אונדז צוגעקומען
(הקצין ניגש אלינו)
פון די וואגאנעס זענען מיר אלע ארויס
(יצאנו מהקרונות)
ער האט אונדז איבערגעציילט, וויפל מיר זענען דא
(הוא ספר אותנו, כמה אנו כאן)
און ווי די מחנה איז גרויס
(וכמה גדול החיל)
ער האט אונדז אנגעוויזן די פאזיציע וואס איז דא
(הוא הראה לנו את העמדה פה)
און פאטראנעס טיילט מען אונדז ארויס
(וחילק מחסניות)
מילים לשיר אוי דיוויז'ן


text:
רוסלע 1000 דישער-יידישער קאנגרעס
דער רוסלענדישער-יידישער קאנגרעס (רוסיש: Poccийckий eBpeйckий koHrpecc, PEK) איז די גרעסטע יידישע ארגאניזאציע אין דער רוסלענדישער פעדעראציע. די ארגאניזאציע האט מען אויפגעשטעלט אין 1996, און זי שליסט איין אלע חשובע רוסישע יידן: ביזנעסלייט, פאליטיקער און קינסטלער.
פארוואלטונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פארוואלטונג קערפער זענען דער פרעזידיום (די פרעזידענטור פונעם קאנגרעס), מועצת המנהלים והמועצה הציבורית. בהנהלת הארגון מעורבים וולאדימיר רעסין (וויצע-בירגערמייסטער פון מאסקווע), מיכאיל פרידמאן, אלעקסאנדער בראד, יעווגעני אלבאץ, יולי גוסמאן, אנדרע קוזיראוו (געוועזענער אויסערן מיניסטער), הרב בערל לאזאר (הויפט-רב פון רוסלאנד), הרב פנחס גאלדשמידט, הענרי רעזניק, וולאדימיר סאלאוויאוו, גענאדי חזנאוו, מיכאיל בערגער, מאטווי גענאפאלסקי, מיכאיל זשוואנעצקי און נאך.


text:
»מר לוסטיגער פון היגל מאנטמארטרע צו נאטרע דאם און איצט אן אות אין פראנצייזישעם דיירא אבו גוש »
מן המצר קראתי לה’, ה’ ה’ חוס ורחם עלינו כולנו כיחד
כי לא יודעו ולא יבינו במחשבה יתהלכוימוטו כל-מוסדי הארץ. אני אמרתי אלהים אתם ובני עליום כולכם. אכן כאדם תמותון וכאחד השרים תפילו.
קומה אלהים שפטה הארץ כי-אתה תנחל בכל-הגוים (תהילים פרק פ »ב, ה-ח).
מיט תרגום יואש ביידיש דיזעלביקע פרק און פסוקים
זײ װײסן ניט, און זײ פֿאַרשטײען ניט,
אין פֿינצטערניש גײען זײ אום;
אַלע גרונטפֿעסטן פֿון דער ערד פֿאַלן אום.
6 איך װאָלט געזאָגט, געטער זײַט איר,
און זין פֿון דעם אױבערשטן זײַט איר אַלע.
7 אָבער אַזױ װי אַ מענטש װעט איר שטאַרבן,
און װי אײנער פֿון די האַרן װעט איר פֿאַלן”.
8 שטײ אױף, גאָט, משפּט די ערד,
װאָרום אַלע פֿעלקער זײַנען דײַן אַרב.
איכה, איכנה, פארוואס און פארוואס ניט. זאל דער אויבערשטער האבן רחמנות און געבן זיין בארעםהארציקייט. פארווס שרייבן? נישט פאר מיר. מישט פאר זיך. געדענקו און באטראכטן דעם וועג און טון הודות און כבוד צו אונדזערע טעג און צו אונדזער געשיכטע, צו אונדזער דור.
איך זאל עדותן זיך מיט די מענטשען אדער די לצים וואס איך האב געטראפן אין מיין לעבן. אמתדיק איז דער מאן און פריסטער זשאן-מארי לוסטיגער\לוסטיגר געווען א נשמה פון נשימה רוחנית און אינפיראציע. אמתדיק האט ער א סך געמאכט און געפונען אין זיין קיום. איך האב דעראיבער געשריבן אין מיין בלאג דא אונטער טיטלען פון »עקזיסטענץ\קיום ». די קשיא קומט ניט פאר צו משפטן אדער זאגן ווערטער פון קללה אעזער דעם מאן וואס מר לוסטיגער איז געווען. זאל דער אויבערשטער נעמען אים טון דעבן אים די אייביקע רו, זצ »ל. דאס קענען מיר בכלל ניט וויסן.
איך שרייב אין יידיש ווייל די מאמע-לשון איז די שפראך פון מיין נשמה. מר לוסטיגער האט פון מיר געהערט יידיש און איך האב געגעבן צו זיין טאטען ז »ל צו לייענען דעם תנ »ך אינעם תרגום יואש. יידיש איז מיין לשון און זיין טאטע האט אויך געלייענט א סך ביכער, וואס איך האט געבראכט און געגעבן ווי מתנות.
מיט דעם תנ »ך איז דאס געווען א גרויסער חידוש און איבערראשונג. דער טאטע פון מר לוסטיגער איז געווען א וווילער ייד, א שיינע נשמה. ער קאן לייענען און שרייבן עטלעכע ווערטער אין דער מאמע-לשון.
ער האט ניט קיינמאל געלייענט דעם חומש און תנ »ך. דאס איז געווען פאר מיר א טיפער חידוש און א פארפאלענע זאכע. דער מאן וואר שיין, זיסער אלטער מענטש, וואס האט צו פיל צו פיל געליטן אין זיין לעבן. איצט קענען די לייט פארשטיין אז ער האט מקבל געווען די קאטאלישע טבילה מיט זיין פרוי און מיט די קינדער, אזוי צט זאגן מר הכהן-דת און צוקונפטיקער עתידיקער בישויף אין אורךעאן און ראש הכנסייה הקתולית שבפאריז הבירה.
דער טאטע האט ניט געוווסט שום דבר על התורה ועל התנ »ך. ער האט געלייענט די צוויי חומרים פון דעם תרגום יהואש מיטן העברעישן טעקסטן און מיט דעם תרגום יהואש. ער האט דאס געלייענט ווי ער וואלט לייענען א דעטעקטיוו-בוך. גיך,פריילעך. ער האט אויך געגעסן מארמעלאדען.
די בעיה קומט אז נאך דער לייענונג האט ער געגעבן א קלינג צט זיין זון און געפראט צו ענטפערן עטלעכע פשוטע שאלות. דער זון איז געווען פאר מיר אין א מריבה, א משיגענע צייט פון דריי פולע שעות. דער מע ווייז איצט וואר געשמדט געווארן. מיטן זון. בעת דערזעלביקער טבילה און מיט דער גאנצער משפחה. אבער דער זון האט פארשטאנען אז זיין טאטע האט ניט קיינמאל בכלל געלייענט די תורה…. ער איז געווען אין א שרעקלעך שאקירט. זייער שאקירט. א וווילער מאן און אן אמתדיקער בונדיסט. ניט אזוי אן אפיקאראס. א ייד געבוירן אין א פוילישער שטאט, נו גוט אין בענדזשין.
אזוי דער טאטע און דער זון מיט דער שוועסטער פון מר לוסטיגער זיינען געווען מקבל די טבילה בעת דער צייט פון דער שואה און חורבן. נאך דער מלחמה זיינען די קינדער געבליבן קריסטן און ניט קיינע »משומדים » לויט זייער מיינונג.
מר לוסטיגער איז תמיד געבליבן א מאן פון טיפער רוחנות, מיט אמתדיקער אינספיראציע און איינזיכטן, אינטויציעס. ער האט פארשטאנען און געוואלט פאזיציונירט ווי א מאן וואס האט געוויילט פראנקרייך און די פראנצייזישע קולטור. ער האט ניט געווסט יידיש אדער העברעיש. די מסורת איז געבליבן פרעמד פארן מאן און פארן פריסטער. אבער ער איז ניט געווען א »גלח ». ער האט געוויילט דעם וועג פון דער אמונה אין דער קאטאלישער קירכע. טאמער האט ער געפונען עפעס באזונדערש און מיוחד מיט דער פרוי וואס האט אים געפירט אין ארלעאן צו דער טבילה און דער אמונה אינעם משיח ישוע.
איך בין געווען זיין »ברודער » און מיר האבן געטראפן פשוט אין דער קירכע פון סינט זשאן דע שאנטאל ווו מר לוסטיגער האט געדינט, א ביסל אין דער גלות פאר אים. דא האט ער געכאפט א גרויסע נסיון פון ווארער אמונה ביי די קריסטן. ער איז ניט געבליבן מיט סטודענטען, נייערט האט דרשות ארויסגעזאגט, צעלעברירט און געעדותט אז די ווורצלען פון »קריסטענטום » גייט צוריק צו דער אנטפלעקונג פון די יידישער אמונה שלמה.
די השגחה האט געוויזן א סך ברכות צו מר לוסטיגער. די ווארע אצתדיקע השגחה, עפעס פון אן עצבא-ה’. דער מאן האט מיך ניט קיינמאל געהערט איבער דעם פארלוסט פון די מייניקעס, וואס זיין דפארטירט געוורן פאר א טייל אין פאריז פון דעם קווארטאל פון זיין קירכע איו דרום-מזרח פון פאריז הבירה. ער האט גורכגעקומען דעם הפקר. אנדערע, ניט פראנצייזישע ווי ער איז געבוירן געווארן האט דאס ווי מיין משחה אנדערש דערלעבט. דא איז געווען א גרועסער אונטערשיד צווישן אונדז.
ער האט געזאלט פליזענדיק רעדן און פארשטיין יידיש און פויליש און ניט איך. דער וועג האט דערשינען פארקערט! עפעס פון דער טראדיציע אבער זייער שווער אנצונעמן אין אונדזערע סיטואציע.
ער האט מיר געגעבן די שמיכת שמש אין נאטר דאם און דער אב פאטער קורט הרובי וואר מיט מיר. געדענקניש אז דער פריסטער פון אויסטעררייך און א פולער רב און כהן-דת האט געהאלפן מר לוסטיגער מיט זיין פארבינדונג מיט זיין טאטען נאך דער מלחמה.
מעכטן ביום 23 באקטאבער 2013 האט מען געווידמעט א דענקמאל לכבוד מר לוסטיגער אין דעם פראנצייזישען און בענעדיקטינישן דירא אדער קלויסטער פון אבו גוש. א פלאץ אין ישראל וואס געהערט צו פראנקרייך און ווו מען בעסער און ווילער בעט אויך לאטיין און פראצייזיש מיט א ביסל העברעיש. ארבערס ווינען אינעם דארף, אויך א סך קריסטן. עז דערציילט פון א געמישטע און שיינע געזעלשאפא. דער מנזר און אויך ני ווייט פונעם פלאץ א צווייטער דיירא איז קאנטראלירט פון די פראנצייזישע מאכטארנאנען וואס פלכגן פון דעם לאנד וואס בלייבט פראנצייזיש.
מר לוסטיגער האט אפטאמאל באזוכט דעם פלאץ מיט וועמען ער האט נאך געווען אין פארבינדונג אין דער פראנצייזישער נארמאנדיע (בעק העלאוין). דער היימטיקער קרדינל ווינט-טרוא האט געארבעא מיט און פאר מר לוסטיגער פון זייער יונגע יארן. דאן קיכאטע און סאנטשא פאנזא. דער תלמיד האט געוווסט ווי צו אפצוקילן די ציגעס און אוראציאנאליטעטן פון מר לוסטיגער. א געפילטע און לאקירטע קאטשקע. ניט דער עילוי ווי מר לוסטיגער וואס האט געהאט א סך שכל, איז געווען קלוג און אינטליגענט… אבער נו, א ביסל פאסקודנע. עם הארץ אין א סך זאכן און טעאלאגישע מעשעס אבער הורמאר און וויץ. אויך א פארפירער.
ער האט געהאלפן א סך אין און פאר זיין קירכע. די היינטיקע פראמצייזשע חברה בענקט אים און אויך די קריסטן און ניט-קריסטן אין פראנרייך. ער פעלט אין די הארשע דיקוסיעס, שאלות תשובות מיט די זשורנאליסטן. די לאקאלע קירכע פארשטייט ניט ווי צו רעדן מיט »גוים », מענטשען פון א געזעלשאפט וואס זיינען אוועקגעצויגן פון דער אמונה און לעבן אין אלגעמעענעם מישמאש.
מען האט געהערט פאר דער לויה פון מר לוסטיגער ווי א פלימיאניק האט געזאגט קדיש און א יונגער מאן פון דער משלחה האט דערנאך געלייענט א פרק פון ספרק תהילים. גם חידוש.
אבער די רבונים זיינעם ניט געקומען. דער פויפסט יוחנן פאולוס ב’ האט געפראגט די פראנצייזישע רבנים צי איז דאס ניט שאקירנדיק צו דערנענן א בישוף אין ארלעאן ווו מר לוסטיגער האט מקבל געווען די אות פון דער טבילה בעת דער מלחמה. די רבנים האבן געענטפערט צו דעם פויפסט אז מר לוסטיגער איז ניט קיין ייד, וואר געבוירן א ייד אביר איז ניט צוריקגעקומען צו יידישקייט נאך דער מלחה.
מען מוז רעספעקטירן אזאלכן וועג. אבער די יידן האבו רעכט. א יומגער מאן קען ניט אזוי ענטפערן אז ער איז א ייד און בלייבט א ייד ווען ער דערקענט ניט די רשות פון די רבנות, באזונדערש נאך דעם חורבן.
אמתדיק האט ער א סך געטאן פאר דער פארבינודומע פון קריסטן מיט יידו. עטלעכע יידן און רבנים האבן גערעדט מיט פרייד מיט אים. ער האט געהאלפן מיט כוחות-מוח און געפירט א ווארע מלחלה קעגן די פריסאערס אין פוילן.
מיט די חרדים דאס נאך אן אנדערע מעשה! די יידן פארשטיין תיקף ווען א משומד (דאס איז אזוי פאר אלע יידן וואס טראטן ארויס פון דער קהילה) קען העלפןצ ווען ער וועט א מוצלח אין אן עולם וואס דערקענט ניט די ווארע יידישקייט. דער חרם קיז מקיים געווארן און ער בלייבט בכח.
אבער די תוקוה איז תמיד דטערקער ווי טויט און שנאה.
מיר שיינט, ווי א מענטש וואס איז אין ארץ ומדינת ישראל אז ניט קיין ייד דארך פארלאסן די קהילה ווען ער קענט ניט די מסרת גוט און גאנץ אין העברעיש, אראמעיש און יידיש. מען איז ניט א ייד ווייל אונדזערע משפחות זיינען געהרגנט געווארן בעת די פאגראמען און בעת דער שואה און חורבן. מען מוז אויך רעזפעקטירן די יידישע ירושה צו דער פול און זיין ביטול די ווירקלעכקייט פון די זייניקעס.
מען דארף אוי ניט שרייבן ווי אן אינצעל-געגער. די ערשטע שליחים יא האט געקאנט זאגן אז זיי זיינען ניט אוועקגעגאנגען פון דער יידישער וועלט. ביז דעם 4-טן יארהונדערט איז דאס געבליבן אומקלאר. אבער שפעטער יא. און דער חרם איז נאך היינט בכוח.
דאס איז א נס אז מר לוסטיגער האט א דענקמאל ביים אבו גוש און דאך נאך אין פראנקרייך. ער איז געווען א פראנצוייזישער מאן פון קולטור, שפראך, שכל טוב. און אבו גוש איז טשיקאווע מיט דער מעגלעכקייט צו פארזאמלען מענטשען פון אלע דתות און כוונות.
ניין, דער מר ווינט-טרוא טוט א טועת ווען ער דערקחרט אז נימאנד האט פארגעסן פארשיידענע דרשות און ווערטער וואס מר לוסאיגער האט געזאגט, אין זיינע באגעגענישן מיט חרדים און ארטאדאקסישע יידן. אין אף אחד להזכיר המילים שלו! און דאס איז א שאנד. ס’ פעלט היינט אין די איראפעישע לענדער.
מיא קרדינל דעקורטרע פון ליון זאל נקמה געווינען איבער שנאה און זאל דער מר לוסטיגער ווערן אן אות פון ברכה, מחילה און תקוה.
נימאנד האט באמערקט אז דער דענקלמאל איז פרעזענטירט געווארן בטאג פון מר יעקב פאר די »ארטאדאקסישע קריסטן וועס פאלגן דעם נוסח המערבי.
אב אלכסנדר אברהם בן ברוך (וינוגרדסקי פרנקל)


text:
אזוי איז,ס יידישע קינדער, אז מיר האבן א פריילעכן טאג כדי צו געבן כבוד צו אונדזערע מאמעס. אלץ איז באמת איינגעווירצלט, אין דער יידישער וועלט, אין מאמע\מומע-לשון אודער אין דער באזונדערקיער העכסטע לישאפט פון מאמעס צו זייערע קינדער, און מיט אזעלעכע כוחות פאר די זינער. »א יידישע מאמע איז א בארימט יידיש לי געשריבן פון לב פולק. און ער הטא מיט רעכט געשריגן: « א יידישע מאמע עס גיט ניט בעסר אין דער וועלט… אוי וויי ווע ביטער ווען זי פעלט… אין וואסער אין פייער האט זי געלויפן פאר איר קינד… אוי ווי גליקלעך און רייך איז דער מענטש וואס האט אזא מתנה געשענקט פון גאט ».
חשובע און שאנווונע פריינט, מען זאגט אין דער מאמעלשון, אז ווען א בחור אודער נאך עלטערער מאן וועט א חתן און האט געפונענן זיין כלה אזוי גייט ער אוועק ווי מיט א גט פון זיין מאמע – אויך ווען די מאמע שוין ליגט אין א קבר מיט יארן צוריק.
דאס ליד האט מן געהערט די גאנצע וואך בשידור חי אויף אלע קאנאלען פון ישראל וואס איז אויך א יידישע יונגע מאמע פון שישים. אפטאמאל איז דאס ע ביסל פראבלעמאריש צו דערקלערן ווער לויפט אודער האט געלויפן פאר וועמענעם… עמעצער דארף תאמר פארדייטלעכן די מעשה. אבער דאס איז ניט שרעקלעך און מיר האבן צייט. יידישע מאמעס וועלן מקוים זיין אויף אייביק.
דאס איס טשיקאווע אז דאס ליד פאלגט נאך דעם שיר « אשת חיל » וואס דער בער בעל-הבית לייענט אודער זינגט כדי צו טון כדוב פאר זיין פרוי – בעלית-הבית און עזר כנגדו… נו. יא. אוי זי האט גארניט קיין צייט פאר זיך די ארעמע… אבער וואס א דראנג אויף אמתדיקער אהבה. די ווארע ליבשאפט וואס קומט פון רבונו של עולם און ווינט בת אייער קיום אין א יידישער משפחה מיט טהרה שכל און נחות. אפשר זאל עס בדורנו ווערן איבערגעדאכט און דערנייערט.
א יידישע מאמע איז א בת ישראל – נו טאכטער פון ישראל קלינגט א ביסל אנדערש. זיי זיינען די קלייניניקעס – קטנות אודער נערות – ניט וויכטיק אבער זיי האבן רעינות און דזיגעס פאר אלעס און מלמד זיין טאטע-מאמע. ביז זיידעס און אנדער זקנים.
די אמות שראל ווי שרה רבקה רחל ולאה אבער אויך יהודית און נאך א סך אנדערע פרויען האבן געבראכט און ברענגען תקות עולם פאר אלע
אונדזערע קינדער.
דאס איז טשיקאווע אז באנהייב די פרויען האבן אןדערקאנט ישוע פון נצרת – און אז ער האט תמיד מיט אלע ווייבער אפן ענפעקלעט זיננע ווערטער. מרים המגדלית איז געווען די ערשטע שליח(ית). הוואך לייענט מען אין דער כנסיה רורתודוכסית פון ירושלים די בשורה וועגן דער אשה שומרונית. זי האט געלויפן און דערציילט אלץ וואס ישוע האט נביות געזאגט איבער איר לעבן…
נו… ישוע פון נצרת איז געבוירן געווארן ליוט דער אלט-קריסלעכער טראדיציע פון א יונגער בתולה. לאמיר זאגן אז דאס איז געווען און וועט אויף אייביק בלייבן או אות מן השמים. אבער אין דער משנה און אין משפטים זאל מען פארשטיין וואס « די בתולים » באדייטן. מען דענקט ניט קיינמאל אן רעכט און לעגאליטעט.
זייט אונדז געזונט און שטארק און זען די קינדער פון אירע קינדער אי »ה
אב א.
כ דאייר התשס »ח