text:
מאפיא
מאפיא איז א אונטערוועלטניק גרופע וועלכע לעבן און שפייזן זיך דורך פארברעכן. א מאפיא קען זיין גרויס און קליין. אמאל קאנטראלירן זיי נאר עטליכע גאסן, אמאל גאנצע ביזנעס אינדוסטריס, און עס זענען געווען מאפיאס וועלכע האבן קאנטראלירט גאנצע שטעט און אפילו רעגירונגן.
דער ציל פון די מאפיא איז פארשטייט זיך שטענדיג געווען געלט אבער צומאל איז עס געגאנגן ווייטער פון דעם און זיי האבן געזוכט צו קאנטראלירן אלעס וואס זיי האבן געקענט כדי צו בויען זייער רעפוטאציע און פארשטערקערן זייער מאכט. אין די מאפיא איז שטענדיג געווען קאנקורענטן און ווען צוויי מאפיא גרופעס האבן זיך געקריגט האט די גאנצע שטאט מיטגעהאלטן ווען יעדן טאג זענען אנדערע אונטערוועלטניקעס געשאסן געווארן אינמיטן גאס דורך זייערע קעגנער.
מאפיא זענען שטענדיג אנגערופן געווארן מיט טערמין "פאמיליע" כאטש זיי זענען נישט שטענדיג געווען פאמיליע ווייל די גרופעס האבן געלעבט אינאיינעם אויסגעשלאסן פון אנדערע מענטשן מיט אן אנדערע לעבנ'ס סטיל און מען האט זיי באטראכט ווי א פאמיליע פון קרימינאלן פון וועלכע מען האט פרובירט צו שטיין ווייט.
אינהאַלט
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאג באצייכנט מען דער נאמען מאפיא פאר יעדע ארגאניזירטע קרימינאלע גרופע און אמאל נוצט מען אפילו דעם נאמען פאלשערהייט אויף גרופעס וועלכע פארנעמען זיך בכלל נישט מיט קיין פארברעכן נאר האבן א שטארקע קאנטראל אויף ביזנעס און מען וויל זיי שלעכט באטיטול'ן.
די ריכטיגע מאפיא וועלכע האבן באקומען דעם נאמען מאפיא זענען בעיקר באשטאנען פון איטאליענער און סיסילער (אן אינזל אין דרום איטאליע וועלכע געפינט זיך אונטער איטאליע און איז די גרעסטע אינזל אינעם מיטללענדישן ים) וועלכע האבן אפערירט מאפיא גרופעס אין איטאליע און אין נאך אסאך לענדער פון די וועלט, אריינגערעכנט די פאראיינגטע שטאטן וואו די מאפיא האט זיך געווירבעלט יארן לאנג. די איטאליענער זענען באקאנט אלס פאמיליע מענטשן און אויך אין די מאפיא האט מען דאס געקענט באמערקן. טייל מאפיא ארגאניזאציעס זענען יא באשטאנען פון פאמיליע מיטגלידער וועלכע זענען געווען געשוואוירן איינע צו די אנדערע און האבן אינאיינעם דורכגעפירט פארברעכן.
אין די לענדער וואו די מאפיא האט געווירבעלט זענען געווען מערערע מאפיא גרופעס און טיילמאל האט איין גרופע קאנטראלירט אלע אנדערע גרופעס דורך העלפן זייערע אקטיוויטעטן און האבן גענומען א קאמישן (קליינע פראצענט) פון זייערע פארדינסטן. אבער טיילמאל האבן זיך די מאפיא געקריגט איבער טעריטאריע און דעמאלט איז געווען ביטער. אבער אין רוב פעלער האבן זיי זיך גוט פארשטאנען און האבן זיך געמאכט טעריטאריעס מיט גרעניצן פאר יעדן איינעם וואו יעדער האט זיין קאנטראל און קיינער האט נישט געמעגט טאן "ביזנעס" אינעם צווייטענ'ס טעריטאריע.
מיט די יארן זענען עטליכע ווערטער באקאנט געווארן אלס "מאפיא ווערטער" און יעדער האט געוואוסט וואס דאס מיינט. אט זענען עטליכע ווערטער:
לא קאסא נאסטרא – די ווערטער האבן די פאליציי אסאך מאל אויפגעכאפט אויף זייערע אונטערהער אפאראטן און לויט ווי זיי האבן דאס שפעטער אויבערגעטייטשט מיינט עס "אונזער אייגענע זאך" ווי איינער זאגט "איך וועל דאס באהאנדלן מיין וועג".
אמערטא – דאס איז א מאפיא קאוד פאר א שטילשטאנד.
מעיד מען – דאס איז א נייער מאפיא וועלכע איז נארוואס אריינגעברענגט געווארן אין די מאפיא דורך איינע פון די מיטגלידער.
קאפא – ארגינעל האט דאס געמיינט דער פירער פון די מאפיא אבער מיט די יארן איז קאפא געווארן ווי א לוטענענט וועלכע ארבעט פאר די מאפיא הויפט דירעקט וועלכער ווערט אנגערופן די באס.
ווייזגיי – א מאפיא מיטגלידער איז שטענדיג אנגערופן געווארן צווישן זיי מיט דעם טערמין.
סטרוקטור פון א פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאפיא פאמיליעס זענען אין גרעסטן טייל אויסגעשטעלט געווארן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווען איין פאמיליע האט נאכגעפאלגט די אנדערע און עס איז כמעט נישט געווען קיין מאפיא פאמיליעס וועלכע האבן געארבעט אנדערש. יעדע גרופע איז צוזאמענגעשטעלט פון עטליכע גענגס וועלכע זענען באקאנט אלס פאמיליעס. די גרופעס קענען באשטיין צווישן 10 און 100 פאמיליעס און יעדע נייע פאמיליע וועלכע גייט אריין אונטער די גרופע מוז ווערן באשטעטיגט דורך די מאפיא הויפטן פון דעם גרופע. די פאמיליעס פלעגן זיך כסדר אפטיילן פון די גרופע און גרינדן נייע גרופעס מיט נייע מאכטן. אויב איז דאס געווען צו א נייע געגענט איז נישט געווען געפערליך אבער טיילמאל בלייבן עטליכע פאמיליעס אין די זעלבע טעריטאריע און דאס ברענגט צו טויטליכע אנשטויסענישן.
דער פירער פון יעדע פאמיליע ווערט אנגערופן "די באס" וועלכער קאנטראלירט אלע מיטגלידער און מאכט אלע באשלוסן וועלכע האט צעטאן מיט געלט. דער פירער לעבט אין רייכקייט ווען אלע געלטער וואס קומט אריין פון זייערע ביזנעסער גייט צו אים. אונטער די באס איז פאראן אן אנדערבאס (אונטער באלעבאס) וועלכער דארף אויסגלייכן אלע אינערליכע פראבלעמען צווישן די מיטגלידער אן אריינמישן די באס און בעיקר דארף ער זיין גרייט איבערצונעמען די ארבעט פונעם באס אין פאל ער ווערט געכאפט אדער ווערט אומגעברענגט דורך פיינט.
אונטער זיי איז פאראן א געוויסע צאל קאפאס וועלכע זענען די ביזנעס לייט און זיי מאכן אלע פלענער וועמען צו בא'גנב'נן און באהאנדלן אלע סיטואציעס. זייער הויפט ציל איז ווי מער געלט זיי קענען אריינברענגן און לויט דעם ווערן זיי געמאסטן אין סוקסעס. פון דאס געלט וועלכע זיי ברענגן אריין נעמען זיי אראפ א טייל און דאס איבעריגע גייט צו די אנדערבאס און באס וועלכע זענען זיך מחיה מיט די בארויבטע געלטער און לעבן שוואוילטאג. די קאפאס ווערן איינגעטיילט צו טעריטאריעס און יעדע געשעעניש וואס פאסירט אין זייער טעריטאריע איז זייער פאראנטווארטליכקייט. אויב א צווייטע פאמיליע קומט אריין אין יענע טעריטאריע וועט דער קאפא דארפן קעמפן מיט זיי און אפילו צווישן זיינע אייגענע ראמען דארפן זיי כסדר זיכער מאכן אז יעדער איז לאיאל צו די פאמיליע און אויב נישט וויאזוי מען זאל יענעם באשטראפן, וואס מיינט ביי זיי שטענדיג טויט שטראף.
די ריכטיגע שמוציגע ארבעט ווערט געטאן דורך די סאלדאטן וועלכע קענען ציילן אין גרויסע נומערן. כאטש זיי באנעמען זיך מיט רויבערייען, הריגות, און אלע סארט פארברעכן מאכן זיי אבער דאס ווייניגסטע געלט און זענען די נידעריגסטע אין ראנג צווישן די פאמיליע. אבער יעדער איז דארט פאר'ן צוקונפט גענוי ווי אן ארבייטער אין א גרויסע ביזנעס וועלכע האפט ארויפצוגיין אין ראנג מיט די יארן.
די ערגסטע פון אלע זענען די אסאסיעטס (געהילפן) וועלכע זענען פרעמדע מענטשן וועלכע האבן גארנישט מיט די אקטועלע פאמיליע אבער ארבעטן פאר זיי פאר געלט. אן אסאסיעט קען זיין א פשוט'ער גנב, א דראג דילער, אן אדוואקאט, באנקירער, פאליציי אפיציר, אדער פאליטישן.
אויסער די אלע איז פאראן אין יעדע פאמיליע אן עצה געבער וועלכע איז געווענליך אויך א דרויסנדיגער פון די פאמיליע וועלכע גיט פראפעסיאנאלע עצות פאר די מאפיא וואו צו טאן ביזנעס און ווי נישט. דער עצה געבער איז די איינציגסטע פאזיציע אין די מאפיא וועלכע ווערט נישט באשטימט דורך דער באס נאר די סאלדאטן און דער קאפא וועלן אים אליינס אויס.
מאפיא אפטיילונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאפיא איז נישט קיין אקטועלע ארגאניזאציע און פארמאגט נישט קיין הויפט פירער נאר די אלע קרימינאלע ארגאניזאציעס וועלכע שטאמען פון איטאליע ווערן אנגערופן די מאפיא. אבער די מאפיא גרופעס קענען צעטיילט ווערן צו 5 סארטן און אלע זענען אפשטאמיגע פון איטאליע נאר פון אנדערע ראיאנען. די 5 גרופעס זענען צעשפרייט איבער די גאנצע וועלט און יעדע פון זיי האט מיט די יארן באקומען א נאמען וועלכע באדייט זייער אפשטאם און פלאץ וואו זיי אפערירן. די אמעריקאנער מאפיא ווערט אנגערופן די "לא קאסא נאסטרא" וועלכע איז בעיקר אפשטאמיג פון די סיסילן מאפיא אבער שטאמען אויך פון אנדערע גרופעס.
די מאפיא האט זיך נאר באזעצט און אנגעהויבן אפערירן אין גרויסע שטעט וועלכע זענען שוין אזוי אויך פיל מיט פארברעכן. איינע פון זייערע הויפט פלעצער איז שטענדיג געווען ניו יארק וועלכע איז א פארנומענע שטאט מיט אסאך פארברעכן און די מאפיא האט דארט געהאט אסאך ארבעט. אין ניו יארק אליינס זענען געווען 5 גרויסע מאפיא גרופעס וועלכע האבן יעדע איינע פון זיי געציילט עטליכע הונדערט מיטגלידער און צענדליגער אסאסיעטס אינערהאלב די פאליציי, בענק, און גרויסע ביזנעסער.
די נעמען פון די פאמיליעס זענען געווענליך לויט זייער אפשטאם אבער אויב דער פירער איז א שטארקער אדער בלייבט אין אמט יארן לאנג נאמינירט מען די פאמיליע אויף זיין נאמען. די ניו יארקער מידיא און די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן שטענדיג פרובירט אויסגעפינען די נעמען פון די ניו יארקער מאפיא פאמיליעס און וויאזוי זיי זענען איינגעטיילט. אין 962' איז אבער אלעס קלאר געווארן ווען א מאפיא אינפארמירער מיטן נאמען דזשאו וואלאטשי האט ארויסגעגעבן אסאך אינפארמאציע פאר א סענאט סובקאמיטע אין וועלכע ער האט אנגעוויזן אז די ניו יארקער מאפיא באשטייט פון 5 גרויסע פאמיליעס אונטער די נעמען די באנאנא, דזשינאויסא, גאמבינאו, לוטשיס, און פראפאסי. די פראפאסי פאמיליע איז שפעטער איבערגענומען געווארן דורך דזשאסעף קאלאמבא וועלכער איז געווען א מאכטפולע פירער און די פאמיליע איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די קאלאמבא פאמיליע. ענליך צו דעם האט פאסירט מיט די גאמבינאו פאמיליע וועלכע איז איבערגענומען געווארן דורך דעם געוואגטן פירער דזשאן גאטי וועלכער האט אראפגעווישט זיין אויבערהאר אויף א פארנומענע גאס אין מאנהעטן. די פאמיליע האט זיך געוואלט טוישן איר נאמען צו די גאטי פאמיליע אבער אינדערצווישן איז גאטי ארעסטירט געווארן נאכדעם וואס זיין אייגענע אנדערבאס האט אים פארראטן און איבערגעגעבן פאר די אויטאריטעטן.
אנדערע מאפיא פאמיליעס אין אמעריקע זענען נאמינירט געווארן לויט די שטעט אין וועלכע זיי האבן אפערירט. באקאנט זענען די לאס וועגאס מאפיא, די באפעלאו פאמיליע, די פילאדעלפיע פאמיליע, די קליוולאנד פאמיליע א.א.וו.
מאפיא איינשווערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן זיך שטענדיג געפלאגט אויסגעפינען וויאזוי עס ארבעט די איינשווערונגן אין די מאפיא, וויאזוי זיי ערוועלן קאנדידאטן, און וויאזוי זיי ווערן אריינגעברענגט צו די פאמיליעס. לויט די עדות'שאפט פון דזשאו וואלאטשי פאר'ן סענאט איז קלאר געווארן אז די מאפיא סאלדאטן ברענגן אריין נייע רעקרוטירער און דער מיטגלידער וועלכע ברענגט יענעם אריין בלייבט פאראנטווארטליכט פאר יענעמ'ס אויפפירונג. אויב יענער טויג נישט באזייטיגט מען ביידע און פארקערט באערט מען אים פאר זיין געלונגענע שריט. די נייע רעקרוטירער דארפן געווענליך אויפווייזן פאר די מאפיא קאפאס וואספארא פארברעכן זיי זענען שוין באגאנגן אין די פארגנגנהייט און זייער ערפארונג צו רויבעריי און מארד. רוב רעקרוטירער ווערן באלד געשטעלט צו א מיסיע און נאר אויב זיי קענען דאס דורכפירן ווערן זיי אפיציעל איינגעשוואוירן אין די פאמיליע.
די איינשווערונג זעלבסט איז א פארמאלע צערעמאניע אין וועלכע די העכסט ראנגיקע אינאיינעם מיט די באס קומען זיך צוזאם אין יענער דארף האלטן א ברענענדיגע שטיק פאפיר ווען ער שווערט געטריישאפט צו די פאמיליע פאר זיין גאנצן לעבן און דערנאך דארף ער לאזן פאלן א טראפן בלוט פון זיין גראבע פינגער.
די מאפיא איז שטענדיג באשטאנען נאר דורך איטאליענער און ווער עס איז נישט געווען אן איטאליענער האט נאר געקענט זיין אן אסאסיעט אבער האט נישט געקענט איינגעשוואוירן ווערן אין די פאמיליע. טייל פאמיליעס האבן נאר פארלאנגט אז דער רעקרוטירער'ס טאטע זאל זיין אן איטאליענער און טייל האבן פארלאנגט אז ביידע עלטערן זאלן זיין איטאליענער. דאס האבן זיי געטאן ווייל די איטאליענער זענען באקאנט אלס פאמיליע מענטשן וועלכע זענען זייער געטריי איינע צו די אנדערע.
מאפיא אקטיוויטעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט ציל פון די מאפיא איז צו מאכן געלט און די פאמיליעס טוען א רייע אקטיוויטעטן דאס צו דערגרייכן. זייער הויפט מיטל איז דורך דערשרעקן תמימות'דיגע געשעפט אייגנטומער זיי זאלן צאלן פאר די מאפיא א געוויסע סכום געלט יעדן מאנאט און די מאפיא וועט יענעם באשיצן דערפאר פון אנדערע קרימינאלן וועלכע זענען באמת זיי אליינס. נאך א הויפט וועג וויאזוי די מאפיא מאכט געלט איז דורך טאן אומלעגאלע ביזנעס וועלכע איז געווענליך טייערע זאכן. ווי דראגס און אומלעגאלע געמבלינג.
פון מאל צו מאל האבן די מאפיא אויך געטאן רויבערייען אבער א סוקסעספול קאפא האט פרובירט צו שטיין ווייט פון אזלכע ביזנעס ווייל ער האט געוואוסט אז די איינשטעל צו ווערן געכאפט איז גרעסער און די סארט ביזנעס איז נישט שטענדיג פאראן און די מאפיא דארף מער סטאבילע פארדינסטן.
מאפיא רויבערייען זענען געווענליך געווען דורך היידזשעקן א טראק מיט סחורה און דאס אפלאדענען און שפעטער פארקויפן די סחורה. טיילמאל האבן זיי געהאט אינערליכע מיטארבייטער וועלכע האבן גאר געהאלפן טאן די גניבה און האבן באקומען באצאלט דערפאר. ווער עס האט זיך פרובירט קעגנשטעלן די מאפיא איז געווען ביטער און טראק דרייווער האבן שוין געוואוסט אז מען דארף מיטשפילן אין פאל עס פאסירט צו זיי.
די מאפיא איז אויך זייער סוקסעספול געווען אין די פארגאנגנהייט מיט אריינטרעטן אין די יוניאנס און גאר העלפן ארבייטער פאר זייערע רעכטן. מיט דעם האבן זיי באקומען קאנטראל אויף די יוניאן פירער און האבן פארלאנגט געלט פון זיי פאר זייער ארבעט און קעגנשטעלן די מאפיא איז געווען אויסגעשלאסן.
אין ניו יארק זענען די מאפיא געווען סוקסעספול אין די יוניאנס פון די קאנסטראקשן ארבייטער און עס האט געהייסן אז די גאנצע קאנסטראקן אינדוסטרי אין ניו יארק איז געווען קאנטראלירט דורך די מאפיא. צומאל האבן זיי געקענט אפשטעלן די גאנצע קאנסטראקשן ארבעט דורך איבעררעדן די יוניאנס צו סטרייקן און קיינער האט נישט געוואוסט אז עס איז גאר א מאפיא שריט צו מאכן מער געלט. די רעגירונג האט דאס יא געוואוסט און האט דאס געקעמפט לאנגע יארן ביז ווילאנג עס איז זיי געלונגן צו באזייטיגן די מאפיא פון די יוניאנס און היינט איז מער נישט פאראן אזא זאך.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון די מאפיא גייט צוריק הונדערטער יארן און שטאמט פון איטאליע. כאטש אנדערע לענדער פארמאגן אויך ארגאניזירטע קרימינאלע גרופעס איז אבער דער טיטול מאפיא ארויפגעלייגט געווארן אויף די איטאליענער קרימינאלע גרופעס וועלכע גרופירן זיך אין פאמיליעס ווי מיר האבן פריער דערמאנט. דער הויפט פלאץ אין איטאליע פון וואו די מאפיא שטאמען איז די סיסילי אינזעל וועלכע געפינט זיך דרום פון איטאליע, און דאס פלאץ ווערט באצייכנט אלס די בלופרינט פון די מאפיא.
היסטאריקער זאגן אז די מאפיא איז צושטאנד געקומען מיט די יארן ווען די סיסילי אינזלן איז מערערע מאל אינוואדירט געווארן דורך אייראפעאישע אימפעריעס און רוב יארן איז זי געווען אקופירט דורך פרעמדע מאכטן. דאס האט געמאכט אז די איינוואוינער פון סיסילי האבן זיך גרופירט אין פאמיליעס און האבן געטאן וואס זיי האט געשמעקט זינט עס איז נישט געווען קיין סטאבילע רעגירונג וועלכע זאל זיי אפשטעלן פון זייערע שריט. דער פאקט אז סיסילי געפינט זיך אינעם צענטער פונען מיטללענדישן ים האט צוגעהאלפן די גרינדונג פון די מאפיא ווען די פאמיליע מיטגלידער האבן געהאט די געצייג צו טאן ביזנעס.
ווען די אייראפעאישע אימפעריעס האבן פארלאזט סיסילי אינעם 19טן יאָרהונדערט איז דאס ארט געבליבן אן קיין רעגירונג און די מאכטפולע פאמיליעס האבן אנגעהויבן געוועלטיגן ארום זייערע טעריטאריעס און האבן אנגעהויבן טאן פארברעכנס צו באקומען מאכט און געלט. זייערע פארברעכנס זענען קיינמאל נישט באריכטעט געווארן ערשט ווייל עס איז נישט געווען צו וועמען צו גיין און צווייטענס ווייל די געליטענע אליינס האבן מורא געהאט צו פארציילן צוליב די פארכט וואס זיי האבן געהאט צו די מאפיא לארדן. די פירער פון די פאמיליעס האבן זיך גערופן קאפאס און דער נאמען איז ביז היינט פארבליבן דער אפיציעלער נאמען פאר איינע פון די הויפט פאזיציעס אין די מאפיא.
די אנטוויקלונג פון די מאפיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די יארן בעפאר די צווייטע וועלט קריג איז די מאפיא שוין געווען אזוי מאכטפול אין סיסילי אז עס איז אוממעגליך געווען צו לעבן פאר זיך אן האבן עפעס קאנטאקט מיט די מאפיא. איינער האט געארבעט פאר זיי און א צווייטער איז געווען א קרבן. הארט בעפאר די קריג האט די איטאלענער רעגירונג אריינגעשטעלט דעם דיקטאטור בעניטא מוסאליני וועלכע האט זיך באלד גענומען צו די עבודה פון צוברעכן די מאפיא, נוצנדיג פארשידענע מיטלן וועלכע זענען אין טייל געווען ברוטאל. ווען די אליאירטע כוחות האבן איינגענומען סיסילי האבן זיי נישט פארשטאנען דעם מצב וואס דארט גייט פאר און האבן ארויסגעלאזט פון טורמע אסאך מאפיא מיטגלידער און טייל פון זיי האבן זיי גאר געשטעלט אויף גרויסע רעגירונג פאזיציעס וועלכע האט גאר פארשטערקערט די מאכט פון די מאפיא און זיי געגעבן צוטריט צו זאכן וועלכע זיי וואלטן נישט געקענט צוקומען אין יארן.
נאך די קריג האבן זיך די מאפיא ארומגעקריגט צווישן זיך טאג טעגליך און האט זיי אפגעקאסט אסאך מענטשליכע נפשות און געלט. די קאפאס האבן פארשטאנען אז דאס וועט נישט ברענגן קיין סוקסעס פאר'ן צוקונפט און האבן זיך פאראייניגט צו איין פירערשאפט מיט פארשידענע אפטיילונגן וועלכע איז גערופן געווארן די קאפולא.
דער קאמף קעגן די מאפיא אין סיסילי איז אנגעגאנגן אלע יארן ביז אין די פריע 80'ער יארן ווען צוויי פראקורארן וועלכע האבן געטאן אסאך שאדן פאר די מאפיע זענען אומגעברענגט געווארן אין באמבארדירונגן וועלכע האט אויפגעטריסעלט גאנץ סיסילי און האט געצווינגן די איטאליענער רעגירונג צו נעמען מער ערנסטע שריט קעקן די עקזיסטענץ פון די מאפיא. די רעגירונג האט געענטפערט זייער פארלאנג און האט אויפגעשטעלט אן אזויפגערופענער מעקס טרייל אין וועלכע ארום 400 מאפיא מיטגלידער זענען פאר'משפט געווארן פאר זייערע געמיינע מעשים און כמעט אלע זענען געפינען געווארן שולדיג. עס האבן אויפגעטרעטן הונדערטער עדות טראץ די פילע סטראשונגן פון די מאפיא אז זיי וועלן נקמה נעמען.
מיט דעם האט מען אבער נאך נישט פארענדיגט עלימינירן די מאפיא. אין 92' האט די איטאליענער רעגירונג אריינגעשיקט 700 טרופן וועלכע האבן געקעמפט קעגן די מאפיא ביז אין 98' ווען דאס אינזל איז געווארן ערקלערט אלס ריין פון מאפיא. כאטש די מאפיא איז דארט עלימינירט געווארן איז אין פאקט נאך אלס פאראן מאפיא גרופעס אבער זיי זענען נישט אזוי שעדליך און האבן נישט אזויפיל מאכט.
די אמעריקאנער מאפיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סיסילינס און אנדערע איטאליענער האבן אנגעהויבן אימיגרירן קיין אמעריקע אין די 800' יארן אבער רוב פון זיי זענען ערשט געקומען אין די ערשטע יארן פונעם צוואנציגסט'ן יאָרהונדערט. רוב איטאליענער האבן זיך באלד גענומען צו די ארבעט און האבן אויפגעשטעלט ביזנעסער אבער א קליינע טייל האבן מיטגעברענגט זייערע מאפיא היסטאריע מיט זיך און האבן אנגעהויבן מיט זייערע פארברעכנ'ס אויפ'ן אמעריקאנער באדן.
די ערשטע גרויסע מאפיא גרופע איז צושטאנד געקומען און ניו ארלענס, לואיזיענע, וואו די מאפיא האט געהאט גוטע פארבינדונגן מיט די פאליציי און האבן אפגעטאן וואס זיי האבן געוואלט אן געברענגט ווערן צו גערעכטיקייט. נאך צענדליגער יארן האבן א גרופע איינוואוינער געקעמפט די מאפיא און האבן זיי געברענגט אין געריכט אבער די מאפיא איז געווען זייער מאכטפול און האבן אונטערגעשמירט און געסטראשעט די עדות וועלכע האבן אין די ענדע אלע גערעדט לטובת די מאפיא און זיי זענען באפרייט געווארן. נאך די אורטיילן זענען 16 פון די הויפט קעמפער אומגעברענגט געווארן דורך די מאפיא.
די מאפיא האבן זיך אריבער גערוקט אויך אין אנדערע שטעט און איינע פון די הויפט פלעצער איז געווען ניו יאר סיטי וואו 5 מאפיא פאמיליעס האבן זיך פארשפרייט און האבן געקעמפט איינע מיט די אנדערע פאר מאכט און קאנטראל. אין יענע צייטן זענען רוב פון זייערע פארברעכנס געווען פארקויפן אומלעגאלע אלקהאל און דראגס וועלכע איז געווען א גוטע ביזנעס. די מאפיא מלחמות האבן דעגרייכט א קלימאט אין די 930' יארן ווען באסעס און אנדערבאסעס זענען אומגעברענגט געווארן יעדן טאג. איין מאפיא פאמיליע האט אין איין יאר אויפגענומען 4 נייע פירער ווייל אלע זענען געשאסן געווארן.
צווישן די מאפיא איז געווען א יונגער פירער מיט'ן נאמען טשארלס לוסיאנאו וועמען מען האט גערופן "לאקי". דער לאקי איז אויפגעקומען מיט א פלאן צו גרינדן א מולטי פאמיליע וועלכע זאל קאנטראלירן און באשטעטיגן אלע מאפיא אקטיוויטעטן איבער'ן גאנצן לאנד. זיין קאמפיין האט אנגעהאלטן עטליכע יאר ביז עס איז אים געלונגן צוזאמנצוברענגן א 7 מיטגלידער קאמיסיע צו א קאנפערענץ אין שיקאגא.
די 7 מיטגלידער ביי די קאנפערענץ זענען געווען די 5 מאפיא באסעס פון ניו יארק, דער באקאנטער הויפט מאפיא פון שיקאגא, אל קאפאן, און דער פירער פון די באפעלא מאפיא, סטעפאנא מאגעדינאו. די מיטגלידער האבן געדינט ווי סענאטארן צו זייערע פאמיליעס אין זייער געגענט וועלכע'ס פרטים זענען אויסגעשמועסט געווארן אפענערהייט. די קאמיסיע איז באשטעטיגט געווארן דורך אלע צדדים און פון דארט און ווייטער האבן זיי זיך געטראפן יעדע 5 יאר פאר א גענעראלע מיטינג וואו אלע אקטיוויטעטן זענען דורכגעארבעט געווארן און יעדע נייע זאך האט געמוזט באשטעטיגט ווערן דורך א מערהייט פון די מיטגלידער.
די מיטינגן זענען פארגעקומען אין געהיים און די פאליציי האט נישט געוואוסט צופיל פון זייערע אקטיוויטעטן. אבער אין נאוועמבער 957' ווען די מאפיא האבן זיך געטראפן אויף א מיטינג אין א קליינע דערפל אין ניו יארק נעבן די גרעניץ מיט פענסעלוועיניע, האט א לאקאלע סטעיט טרופער פארדעכטיגט די צוזאמנקום און האט ארגאניזירט אן איבערפאל אין וועלכע 58 מאפיאנערן זענען ארעסטירט געווארן און זענען עווענטועל געברענגט געווארן צו גערעכטיקייט. יענער איבערפאל איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די אפאלאטשין איבערפאל וועלכע איז געווען א שטארקע קלאפ פאר די מאפיא אבער נאך א שטערקערע קלאפ פאר דאס אמעריקאנער פאלק וועלכע איז איבערגעצייגט געווארן אז די מאפיא עקזיסטירט אין גרויסן.
נאך די איבערפאל האבן די מיטינגן ווייטער אנגעהאלטן אין גרויס געהיים אבער מיט די יארן האט עס אנגעהויבן נאכגעלאזט ווערן ווען געוויסע מאפיא פאמיליעס האבן מער נישט געשיקט קיין רעפרעזענטיוון און זענען זיך געגאנגן זייער אייגענע וועג. עס הייסט אז די סארט מיטינגן קומען נאך היינט פאר אבער נאר צווישן מאפיאנערן פון מזרח אמעריקע.
די מאפיא און די קענעדיס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען אסאך קלאנגן איבער פארבינדונגן צווישן די קענעדיס און די מאפיא, גייענדיג צוריק ביז פרעזידענט קענעדיס רייכע טאטע, דזשאו קענעדי וועלכער איז לויט עטליכע באריכטן געווען פארבינדן מיט די מאפיא און זיין רייכטום האט געשטאמט פון דארט. ווען פרעזידענט קענעדי איז געלאפן אין די פריימעריס האבן אים זיינע קעגנער באשולדיגט איבער א פארבינדונג מיט די מאפיא און האבן געשריגן אז ער האט מאביליזירט די מאפיא אין זיין קאמפיין זיך צו פארזיכערן גענוג שטימען. ווען קענעדי איז געלאפן פאר זיין צווייטן טערמין זענען די קלאנגן פארשטערקערט געווארן און קענעדי האט טאקע געווינען מיט א שמאלע מערהייט קעגן דעם שפעטערדיגן פרעזידענט ניקסן.
ווען פרעזידענט קענעדי איז אומגעברענגט געווארן האבן אסאך געהאלטן אז די מאפיא האט געהאט א האנט אין דעם ווייל עס האט זיך ארויסגעשטעלט (כאטש נישט אויף זיכער) אז דזשעק רובי, דער מענטש וועלכער האט אומגעברענגט קענעדי'ס מערדער לי הארווי אסוואלד, האט געהאט נאנטע פארבינדונגן מיט די מאפיא. געוויסע האבן דאס אנגעלייגט אויף קענעדי'ס דורכפאל מיט זיין אינוואזיע אין קובא וועלכע איז געווען אין קאמף מיט די מאפיא נאכדעם וואס דער נייער קובאנער פירער פידל קאסטרא האט ארויסגעטריבן די מאפיא פון קובא. קענעדי איז טיילמאל באשולדיגט געווארן פאר דעם דורכפאל און די מאפיא האט נקמה גענומען אין אים.
אנדערע האבן געטייטעלט אויף פרעזידענט קענעדי'ס ברודער ראבערט קענעדי וועלכער איז באשטימט געווארן דורך קענעדי אלס זיין אטורני דזשענעראל. ראבערט קענעדי האט זיך אויסגעצייכענט מיט זיין קאמף קעגן די מאפיא און די מאפיא האט נקמה גענומען פון ביידע (ראבער קענעדי איז אומגעברענגט געווארן ווען ער איז געלאפן אלס פרעזידענט אין 968').
נאך א טעאריע ווייזט אויף קענעדי'ס פארבינדונגן מיט גוטע פריינט וועלכע זענען געווען פארבינדן מיט די מאפיא. די טעאריע גלייבער זאגן אז איינע פון די מאפיאנערן האט רעקארדירט קענעדי מיט די מאפיאנערן עטליכע מאל און ווען ער איז געכאפט געווארן האט ער אנגעהויבן אויפדעקן סודות איבער קענעדי'ס פארבינדונגן מיט די מאפיא. אבער דער מאפיאנער איז אומגעברענגט געווארן א קורצע צייט נאכדעם און אלעס איז געבליבן א מיסטעריע.
די מאפיא אין לאס וועגאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאפיא איז שעטנדיג געשטאנען נעבן אלע ערליי געמבלינג וואו זיי האבן גרינג געקענט גנב'נן געלט פון אומשולדיגע מענטשן וועלכע קענען זיך נישט אפגעוואוינען פון געמבלן. ווען נעוואדע האט לעגאליזירט געמבלינג אין 931' האט זיך די מאפיא באלד אריבער גערוקט קיין לאס וועגאס וואו זיי האבן שוין געטראפן פארטיגע האטעלן מיט געמבלינג קאסינאוס וועלכע זענען אויפגעשטעלט געווארן דורך רייכע מאגנאטן אדער דורך אפגעפארענע אידישע שווינדלער און פארברעכער. די מאפיא האט זיך באזעצט אין וועגאס טראץ וואס זיי האבן נישט געהאט קיין שום אייגנטום צו די לאס וועגאס געמבלינג אינדוסטרי. אבער מיט די צייט זענען זיי געווארן שותפים און פירער פון עטליכע האטעלן און קאסינאוס צי די פארוואלטער האבן מסכים געווען אדער נישט.
אויסער די כמו ביזנעס וואס זיי האבן געטאן און לאס וועגאס האבן זיי פשוט בארויבט די קאסינאוס דורך פארשידענע וועגן און קיינער האט זיך נישט געוואגט צו קעגנשטעלן די מאפיא וועלכע האט שטענדיג געהאט נאר איין שטראף און דאס איז געווען טויט.
די נעוואדע רעגירונג האט זיך גענומען אויסרייניגן לאס וועגאס פון די מאפיא אין די 970' יארן און ווען די מאפיא האט אנגעהויבן שפירן די אויטאריטעטן זענען זיי געווארן ווילד און האבן זיך אנגעהויבן שלאגן צווישן זיך און האבן אומגעברענגט מענטשן רעכטס און לינקס. די אויטאריטעטן האבן אבער דעגרייכט זייער ציל און עס הייסט אז די מאפיא האט היינט נישט קיין שום פארבינדונג מיט קיין איינע פון די גרויסע האטעלן אין לאס וועגאס. כדי דאס צו פארזיכערן פאר'ן צוקונפט האט די נעוואדע רעגירונג ארויפגעלייגט פארשידענע תקנות אויף אלע האטעלן און אויב מען כאפט איינע פון זיי מיט סיי וואספארא פארבינדונג מיט ארגאניזירטע פארברעכן פארלירט מען באלד די לייסענס.
דער קאמף קעגן די מאפיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לאו ענפארסמענט אגענטורן נוצן דאס געזעץ און פארשידענע געהיימע טאקטיקן וויאזוי זיי קעמפן די מאפיא. אין 970' האט קאנגרעס דורכגעפירט א ספעציעלע געזעץ וועלכע פארבאט דאס פארדינען געלט פון גרופעס וועלכע באגייען פארברעכן אריינצוברענגן געלט. דאס געזעץ איז באקאנט אלס די ריקא אקט וועלכע ווערט אנגערופן צווישן די מאסן רעקעטיר פארברעכן.
אין אנהויב האבן די לאו ענפארסמענט אגענטורן געברויכט איבערצייגן אין געריכט אז די מאפיא איז באגאנגן פארברעכן און דאס איז געווען א שווערע ארבעט וויל די מאפיא האט געוואוסט וויאזוי צו באהאלטן זייערע מעשים און די באסעס פלעגן נוצן א טאקטיק מיט'ן שיקן נידעריג ראנגיקע מאפיא צו טאן די שמוציגע ארבעט און זיי זענען געליבן ריין פון פארברעכן. דאס האט זיך אבער עווענטועל געטוישט ווען דאס געזעץ האט פארבאטן צו באלאנגן צו אזא גרופע אפילו אויב מען איז נישט באגאנגן קיין שום פארברעכן און מען קען זיצן אין טורמע דערפאר.
די לאו ענפארסמענט אגענטורן זענען שטענדיג אריינגעקראכן אינעווייניג צווישן די מאפיא אדער גענוצט אינפארמאנטן וועלכע זענען ריינגעוואשן געווארן פאר'ן ארויסגעבן אינפארמאציע אינערהאלב די מאפיא. די עף-בי-איי האט מערערע מאל אריינגעשטעלט פאלשע מאפיא וועלכע האבן מיטגעשפילט מיט די מאפיא און האבן שפעטער געהאלפן ארעסטירן די פארברעכער. פארשטייט זיך אז צו טאן אזא ארבעט שטעלט מען זיך איין דאס לעבן אבער די עף-בי-איי האט דאס באוויזן עטליכע מאל און איז געווען זייער סוקסעספול.
באקאנט איז דער עף-בי-איי אגענט דזשאסעף פיסטאן וועלכער האט געארבעט אלס א פארשטעלטער מאפיא פאר 6 יאר אונטער זיין פאלשן נאמען דאני ברעסקאו, דרייענדיג זיך צווישן די גאמבינאו פאמיליע וועלכע זענען אין יענע יארן געווען די געפארפולסטע מאפיא פאמיליע אין ניו יארק סיטי. פיסטאן איז אויפגעוואקסן צווישן מאפיא אקטיוויטעטן וואו ער האט זיך געלערנט אסאך פון זיי און ווען ער איז אריין ארבעטען פאר די עף-בי-איי איז ער באלד געווארן א ספעציעלער אגענט און האט באקומען זיין פאסטן צו גיין אלס א פאלשער מאפיא.
פיסטאן איז געווען אזוי סוקסעספול אז אפילו נאכדעם וואס מיט זיין הילף האט די פאליציי ארעסטירט צענדליגער מאפיאנערן האט די מאפיא נאך אלץ געמיינט אז ער איז א מאפיאנער וועלכע איז געווארן אן אינפארמאנט און האבן נישט געוואלט גלייבן אז ער איז גאר געווען אן עף-בי-איי אגענט פון פאראויס.
אן אנדערע שטילע ארבעט איז פארגעקומען אין קליוולאנד אין 98' וועלכע האט געהאלפן ארעסטירן 40 קארופטירטע פאליציי אפיצירן אבער דער אידענטיטעט פון דעם אגענט איז געבליבן אין געהיים אזויווי פילע אנדערע געלונגענע אפעראציעס וועלכע זענען קיינמאל נישט ארויסגעקומען צו די פובליק.


c: text/html

text:
פויזן
פויזן (פויליש: Poznań; דייטשיש: Posen) איז א שטאט אין מערב פוילן, און די הויפטשטאט פון דער גרויספוילישער וואיעוואדעשאפט. אין פארגאנגענהייט איז די שטאט געווען א שווער קריגעריי פונקט צווישן דייטשלאנד און פוילן, א קריגעריי וואס איז געווען איינע פון די אורזאכן צו דעם צווייטן וועלט קריג. די שטאט האט 556,022 איינוואוינער (2009 אפשאצונג).
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדט געווארן אין דעם 10טן יארהונדערט אלס א פעסטונג פון מיעשקא דער ערשטער, דער פירשט פון פוילן. אין דעם צווייטן העלפט פון דעם 10טן יארהונדערט איז געבויט געווארן אין דער שטאט דער קאטעדראל – דער עלטסער קאטעדראל אין פוילן. די שטאט האט זיך איבערגעקערט צו דער פוילישער הויפטשטאט אין 1025 מיט דער קרוינונג פון באלעסלאוס דער דרייסטער צו זיין דער פוילישער קעניג. אין דעם 13טן יארהונדערט האט זיך די שטאט אנטוויקלט, און זי האט זיך איבערגעקערט צו א וויכטיקער קולטורעל און געשעפטלעך צענטער.
יארן שפעטער, אין יאר 1793, אין אנהייב פון די פוילישע טיילונג דורך רוסלאנד, פרייסן, און עסטרייך, פרייסן האט באקומען די שטאט צו אירע הענט. נאך דעם אין די פוסטריט פון נאפאלעאן באנאפארטעס קריגערייען די שטאט האט זיך איבערגעקערט צו א טיילונג פון ווארשע גובערניע. אבער נאך דעם דורכפאל פון נאפאלעאן באנאפארטע, און די אייראפעישע גרעניצן דעפיניציע אין ווינער קאנגרעס, די שטאט איז אומגעקערט געווארן צו פרייסן און האט זיך איבערגעקערט צו זיין די הויפטשטאט פון די גרויסע פויזן גובערניע, און פון אנהייב 1848 יאר, א פרייסישע פויזן פראווינץ הויפטשטאט.
אין דער שלום קאנפערענץ וואס איז פארגעקומען אין פאריז אין 1919 נאך דעם ערשטן וועלט קריג איז באשטימט געווארן אז די שטאט וועט אריבערגעפירט ווערן צו די פוילישע הענט. אין יאר 1939 נאך וואס דייטשלאנד האט אויסגערופן א קריג אויף פוילן, די שטאט איז איינגענומען געווארן, און אנגעשלאסן געווארן צו דייטשלאנד. די פוילישע באפעלקערונג פארטריבן געווארן פון דער שטאט, און זייערע פארמעגענס רעקוויזירט געווארן דורך די דייטשן. נאך דעם נאצישער דייטשלאנד דורכפאל אין ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג די שטאט איז אומגעקערט געווארן צו פוילן, און די דייטשע באפעלקערונג איז פארטריבן געווארן אין מזרח דייטשלאנד.
אין יאר 1956 אז פארגעקומען אין שטאט פיל פראטעסטן אנטקעקן דער קאמוניסטישער הערשאפט אין דער מדינה. די פראטעסטן האבן געבראכט צו דעם רעזשים געלאסנקייט, אבער נישט צו זיין מפלה, און טייל פון זיי זיינען צעטריבן געווארן מיט קראפט. אין פארלויף פון די 1960ער און 1970ער יארן, די שטאט איינקווארטירט א סאך אינטערנאציאנאלע יארמארקן.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט פויזן געפינען זיך מוזייען פון דעם 13טן און פון דעם 16טן יארהונדערט. אין דער שטאט א סאך שולעס פון דראמע, מוזיק, געשעפט, קערפער קולטור, און מייסטערווערק.
פויזן יינדטום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן האבן זיך באזעצט אין פויזן שוין אין דעם 13טן יארהונדערט, און האבן באקומען א פולע גלייכרעכטיקייטן. אין יאר 1600 די יידן זיינען געווען העלפט פון די שטאט איינוואוינערס. אין ענדע פון 16טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן א יידעשע דרוקעריי אין שטאט. אין 1793, נאך דער אנשליסונג פון פויזן צו פרייסן, איז בטל געווארן די אלע רעכטן וואס די יידן האבן געהאט, אבער אין 19טן יארהונדערט די יידן פון דער שטאט האבן באקומען גלייכרעכטיקייטן צוזאמען מיט די אנדערע פרוסישע יידן.
פון די פראמינענטע רבנים פון דער שטאט, איז באקאנט דער גאון ר' נפתלי כ"ץ זצ"ל ארויסגעבער פון דעם ספר 'סמיכת חכמים', ער איז געווען אין די מיטעלע 1600 יארן, און שפעטער אין די פריע 1800 יארן, דער גאון ר' עקיבא איגר זצ"ל.
דער סמיכת חכמים ליגט באערדיקט אין סטאמבול, טערקיי, צוליב וואס אין די ענדע פון זיין לעבן האט ער געוואלט עולה זיין אויף ארץ ישראל אבער איז געשטארבן אויפן וועג אין טערקיי.
אין יאר 1939, ערב פון דעם צווייטן וועלט קריג, האבן געוואוינט אין דער שטאט ארום 2,000 יידן. מערהייט פון זיי פארניכט געווארן אין חורבן אייראפע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
הורדוס
קעניגן און געוועלטיגער מבית הורדוס
[1]הורדוס דער ערשטער, (74 פאר די נוצרישע ציילונג - 4 פאר די נוצרישע ציילונג), וועלכער ווערט אויך אונגערופן אין די גויאישע וועלט הורדוס דער גרויסער, איז איינע פון די גרעסטע און חשובסטע פערזענליכקייטן אין די אידישע היסטאריע, הורדוס איז געבליבן אין די אידישע היסטאריע באוואוסט אלטס א גרויסער רשע און רוצח, אבער פונק אזוי א חשובה חלק פון אידישע היסטאריע, בפרט אין די תקופה פון די רומישער הערשאפט אויף די אידן.
הורדוס איז געווען דער צווייטער זון פון דעם רוימישן גענעראל אנטיפאטער, און א דריטער דור פון גרים (זיין זיידע -טאטעס טאטע) האט זיך מגייר געווען.
אינהאַלט
דער אויפקום פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס איז באשטימט געווארן דורך זיין פאטער אנטיפאטער אלס געוועלטיגער אויף גליל זייענדיג אינגאנצן 15 יאר אלט.
אין דער תקופה האט געוואוינט אין ירושלים חזקיה שר הפריצים, וועלכער האט חרוב געמאכט לאנד ארם, און פלעגט טויטן די זונען פון די אראמישע קעניגן, ער האט געהאט ארום זיך אסאך אידישע בחורים, און פלעגט ווארפן א גרויסע שרעק אויף די אראמישע גוים.
סיקתוס (א קוזין פון יוליוס קייסער פון רוים) וועלכער האט געוועלטיגט אין ארם אין שליחות פון יוליוס, האט געשיקט א בריוו צו הורדוס, אין די בריוו איז אזוי געשטאנען: "פון סיקתוס דער זון פון דעם קייזער'ס פעטער, צו הורדוס דער זון פון אנטיפטער, פרידן. וויסן זאלסטו אז מיר האבן געהערט אז דו ביסט געווארן דער הערשער איבער גליל, און מיר האבן זיך זייער געפריידט. יעצט ביטע געדענק די ליבשאפט און כבוד וואס דער קייזער האט געגעבן פאר דיין טאטע און די מלחמות וואס דיין טאטע האט געפירט פאר אים, און ער האט באקומען שעצונג ביים קייזער פאר דעם. און אט חיקיהו שר הפריצים וואס וואוינט אין ענקער לאנד פארדארבט גאנץ לאנד ארם אויף וועלכע איך הערש, און די אראמים קענען זיך קעגן אים נישט קעגנשטעלן. גיי אין פיר א מחלמה מיט אים און הרג'ע אים, די וועלסט פארדעם באקומען א גרויסע מתנה פון קייזער און פון מיר."
הורדוס האט געפאלגט די אנווייזונג און איז ארויס מיט א שטארקער האנט קעגן חזקיהו. חזקיהו וועלכער איז נישט געווען געראכטן דערויף איז געפאלן א קרבן, און איז געטויטעט געווארן צוזאמען מיט זיינע בחורים, דורך הורדוס. ווען סיקתוס האט זיך דערוואוסט דערפון האט ער געשיקט גאלד מיט זילבער און א טייערע שטיין און הורדוס איז געווארן גאר רייך פון די רוימישע געלט.
דער משפט פון הורדוס ביים סנהדרין און זיין אנטלויפען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די אידישע שרים האבן זיך דערוואוסט וואס הורדוס האט געטון האבן זיי זיך געשטעלט פאר יוחנן הורקנוס דער צווייטער און געבעטן, "וואו לאנג וועסטו לאזן אנטיפאטער מיט זיינע קינדער געוועלטיגן, און טון וואס זיי געפעלט, דער אנטיפאטער ניצט דיינע אוצרות און געלט צו קענען חנפ'נען די רוימישער קעניגן, נישט נאר הורדוס נאר אויך זיין זון פסילו הערשט היינט אין ירושלים, און דו אליינס געוועלטיגסט נישט נאר זיי. שטעל הורדוס דער זון פון אנטיפאטער פאר א משפט צום הייליגן סנהדרין, ווייל די ביסט דער מלך און די האסט די רעכט."
די שרים האבן נישט נאכגעלאזט און געמוטשעט דעם קעניג און אויך די מאמעס פון די בחורים וואס הורדוס האט געהארגעט האבן זיך געשטעלט פארן קעניג ווען ער איז געקומען צום בית המקדש, און אים פארגעהאלטן אויף וואס הורדוס האט געטון.
הורקנוס האט געשיקט שלוחים צו ברענגען הורדוס צום משפט.
ווען אנטיפאטער האט דאס געהערט האט ער געשיקט א בריוו צו זיין זון הורדוס וואו פאלגאנד: "ווען הורקנוס וועט דיך רופן, זאלסטו זיך נישט פארזוימען, גיי געשוואונד, אבער היט זיך גיי נישט אליינס, נעם מיט א גרויסע מיליטער, אבער לאז זיי איבער אינדרויסן פון ירושלים, אין שטאט זאלסטו אריינגיין נאר מיט אפאר גיבורים."
ווען די שלוחים פון הורקנוס זענען אונגעקומען צו הורדוס האט ער געוטן וואו זיין טאטע האט אים באפוילן און האט זיך געלאזט און וואג מיט א גרויסע מיליטער, וועלעכער ער האט איבערגעלאזט אינדרויסן פון ירושלים, און זיך געשטעלט פאר די סנהדרין מיט עטליכע גיבורים, ער איז געווען געקליידעט מיט פערפל וואל און אן אויסגעקעמטע קאפ.
ווען ער איז אריינגעקומען צום סנהדרין האט ער באגריסט די דיינים אבער זיי זענען געווען דערשראקן פון זיין גאוה אין האבן מורא געהאט אים צו ענטפערן. עס זענען געזעצן דארטן שמאי און מנחם (די תלמידים פון הלל הזקן) אלס נשיא און אב"ד, שמאי האט זיך אונגערופן צום בית דין: "גאוני השם און זיינע הייליגע! איך האב היינט געזעהן א נייע זאך וועלכער איך האב נאך נישט געזעהן זייט איך דין אייך. געווענליך א זינדיגער דארף זיך שטעלן צום משפט מיט שווארצע קליידער, מיט זאמד אין די האר, און בעט רחנות אויף זיין זינד. אבער דער בחור הורדוס שטעלט זיך פאר אייך מיט פערפל וואל און א אויסגעקעמטע קאפ און נאך מיט א שווערד און ארום איך א קופקע גבורים, אז אויב וועט ער ווערן באשולידגט און משפט וועט ער טייטן די שופטים, דאס איז א נייע ווערטשאפט ביי אייך. איך בין נישט פארוואונדערט אויף הורדוס ווייל ער טוט דאס ווייל ער וועט פארבירן זיך ראטעווען, איך וואונדער זיך אויף אייך פארוואס איר לאזט דאס צו. וועגן דעם זאג איך אייך, אז עס קומען טעג און דער הורדוס וועט אויף אייך געוועלטיגען און וועט הרג'נען אייערע גרויסע לייט און וועט אייך נישט מכבד זיין ביי א משפט, און הורקנוס וועלעכער האט אויף אים אזוי געשוינט וועט נישט צוריקבאקומען די זעלבע נאר הורדוס וועט אים הרג'נען און איבערנעמען זיין קעניגרייך.
ווען די סנהדרין און די שופטים האבן געהערט די ווערטער פון שמאי, האבן זיי צו זיך געקוקט איינער אויפן צווייטן און געזאגט "גערעכט איז שמאי" (הורקנוס דער קעניג איז דארט געזעצן און געהערט די שמועס), מנחם דער חבר פון שמאי האט גענומען דאס ווארט און געזאגט, וואס וועט איר האבן פון קוקען איינער אויפן צווייטען? פארוואס זאלט איר זיך דערשרעקן? איר ווייסט דאך אז דאס משפט איז פארן באשעפער, הערט אויף צו חנפ'נען און גיבט ארויס א גערעכטער פסק, און דער באשעפער וועט מיט אייך זיין ווייל מיין חבר שמאי האט ריכטיג געזאגט.
ווען דער קעניג הורקנוס האט געזעהן אז די פנים'ער פון די סנהדרין און די חכמים זענען גענויגט צו שלעכטס טון פאר הורדוס, האט ער געזאגט צו די סנהדרין, עס איז שוין שפעט לאמיר גיין אהיים און מארגען וועט מען זיך זעצן צום משפט צו פארשן די איינצעלהייטן פון די משפט. (הורקנוס האט דאס נאר געזאגט כדאי צו קענען ראטעווען הורדוס פון טויט), די סנהדרין האט אונגענימען די ווערטער פון הורקנוס און אלע זענען זיך צוגאנגען.
יענע נאכט איז הורדוס ארויס פון ירושלים מיט זיינע שטארקע לייט, און זיך באגעגענט אינדרויסן פון שטאט מיט זיינע דיוויזיעס און איז אנטלאפען מיט זיי קיין דמשק צו סיקתוס, און האט פארציילט אלעס וואס איז פארגעקומען אין ירושלים. סיקתוס האט אים געשטעלט אלס הערשער איבער לאנד ארם.
נאך א שטיק צייט איז ער צוריק ארויפגעקומען קיין ירושלים מיט א ריזן מיליטער פון פרס'ישע סאלדאטן, וועלנדיג מלחמה האלטן קעגן דעם קעניג הורקנוס אים הרג'נען און איבערנעמען די קעניגרייך, אבער ווען ער איז אונגעקומען צו די טויערן פון ירושלים זענען זיין טאטע אנטיפאטער און זיין ברודער פיסלו ארויס קעגן אים און אים אפגערדעט פון טון די שריט, און אים אויפגעקלערט אז הורקנוס האט אים געראטעוועט פון די סנהדרין פארדעם דארף ער מכיר טובה זיין און נישט גיין אין מלחמה מיט אים און אזוי אויך וועט זיך גיסן אסאך אידיש בליט, האט ער זיך אויסגעדרייט און איז צוריקגעפאהרן קיין פרס.
שפעטער איז ער צוריקגעקומען קיין ירושלים אן מיליטער און איז צוריק געווארן די הערשער ביז ער איז צוריק פארטריבן געווארן דורך די פרתיעשר ארמיי. נאך 6 יאר האט אים די רוימישער רעגירונג געקרוינט אלץ מלך יהודה, ער איז ארויפגעקומען אויף ארץ ישראל מיט די הילף פון די רוימישער ארמיי און פארטריבן די פרתישער מיליטער.
די קעניגרייך פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס האט געוועלטיגט אלץ מלך יהודה (מיט די אינטער-שטיצע פון די רומישער קעניגרייך) 33 יאר. פון יאר 37 פארן נוצרישן ציילונג ביז צו זיין טויט 4 יאר פארן נוצרישן ציילונג.
אין די 33 יאר פון זיין קעניגרייך האט ער גאר שטארק אויפגעבויעט דאס פינאנץ פון ארץ ישראל, בעיקר צו פארדאנקען די פאקט אז די רוימער האבן זיך נישט געמישט אין די טאג טעגליכע ווירטשאפט. גאר שטארק האט זיך דאס אונגעזעהן אויף די פאקט אז די רוימער האבן (אנדערש פון זייער געוואוינהייט) נישט ארויפגעצוואינגן אויף די אידן זייער רעליגיע. די פרייהייט וואס די רוימער האבן געגעבן די אידן אויף ריליגיע האבן זיי געלערנט פון די יוונים זעהנדיג אז די יוונים האבן נישט קעקענט שמד'ן די אידן אפילו מיט כח.
די רוימער האבן אבער פארלאנג פון די אידן א ספעציעלע שטייער אפצאל "פיסקוס יודאיקוס" פארן קענען פראטעקצירען פרייער-הייט די אידישע ריליגיע.
די סיבה פארוואס הורדוס האט באקומען פון די רוימער פילע שטיצע, איז ווייל ער האט זיך צוגעשטעלט צו אלע פארלאנגען פון די רוימישער הערשאפט, מלכות יהודה איז געווען א צענטער-פונקט פאר אסאך האנדעלס שטעט, און אזוי אויך איינע פון די שטערקסטע מדינות און געוואוקס פון פרוכט און גרינצייג, ספעציעל איילבירט אויל און טייטלען (וועלכע האט אויך געדינט אין יענע צייטן אשטאד ציקער און האניג - ציקער איז נאך נישט געווען). די גרויס-געלט וואס מלכות יהודה האט פארדינט פון די אלע האנדעלס האט הורדוס געניצט פאר אייגענע געברויכן און אזוי אויך געבויט ריזיגע שטעט מיט די שענסטע געביידעס און פאלאצן אויף די וועלט אין יענע צייטן. א חלק דעפון שטייט נאך ביז היינט,
הורדוס דער בויער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די מיטל עלטער האבן די ארכיטעקטן אין זייערע סטודענטן אים באטיטלט אלס "דער גרעסטער בויער אין דער מענטשלעכער געשיכטע. א חלק פון די בנינים וועלכע הורדוס האט געבויט און שטייט נאך היינט:
- א ריזן פעסטונג מצדה, אויפן שפיץ פון הר שולחן דאס איז א בערגיגע מדבר. וואס פון מזרח זייט פונעם פעסטונג איז דער ים המלח און די פעסטונג האט ער אריינגעבויעט די מערסטע פארגעשריטענע טעכנעלאגיע פון יענע צייטן. אזוי אויך א וואסער פאטענט וואס ווערט באצייכנט אלס איינער פון די ווונדער אין דער וועלט, וואס האט אהין געברענגט וואסער צו קענען פלאנצן פעלדער, (די געגנט ווערט ביז היינט פארופן מצדה אויפן נאמען פון יענער געביידע - און שלעפט אסאך טוריזם).
- די פארט שטאט קיסריה. וועלכער איז געווען א וועלטס פארט, אנקער און אופרי שטאט פאר געשעפטן. און ספעציעל געפלאסטערטע וועגן פאר ראט-וועגענער, און א תיפלה פאר די רוימישער קייזער.
- די באקאנטע בנין אויפן מערת המכפלה אין חברון.
- א גרויסע חלק פון די מויער ארום אלט שטאט ירושלים און דריי טארימעס, (היינט באקאנט אלטס מגדל דוד).
- בית המקדש השני - מקדש הורדוס
- בית שאן וואס האט היינט א ריזיגע ארכעאלאגישע פארק, מיט א אמפיטעאטער אויפן רוימישן שטייגער
בית המקדש השני - מקדש הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטרעבונג פון הורדוס איז געווען אויפ-צו-בויען די בית המקדש, וואס מיט דעם האט ער זיך איינגעקויפט אסאך פריינד, און דאס האט ער געטוהן צו פארצייען אויף זיינע זינד און רציחות. צו בויען נאר די מויער ארום די בית המקדש האט זיך פארלאנגט 10,000 מענער און 10 יאר ארבייט (אין די מויער שטייט היינט די מוסלאמענער מטשעט, מיט די גאלדענע קאפל). די כותל המערבי וואס מיר זעהן היינט איז נאר א חלק פון די 1500 פיס'יגער וואט וואס ער האט געבויעט אויף מעריב אינטער-צו-האלטן די פאדלאגע אויף וועלעכע די בית המקדש איז געשטאנען, (אין וועלעכע עס גייט אריין בערך 12 גרויסע פוט-באל פעלדער). די גרויסער שטח האט ער געבויעט כדאי צו קענען ענטהאלטען די 7-8 מיליון אידן וועלעכע פלעגן קומען עולה רגל זיין פסח, שבועות און סוכות. די בנין פון בית המקדש וואס ער האט דארט אוועקגעשטעלט צייכט די תלמוד אן אזוי: "מי שלא ראה בית המקדש בבניינו לא ראה בניין מפואר מעולם" = "ווער עס האט נישט געזעהן די בית המקדש האט קיינמאל קיין שיין בנין נישט געזעהן. (מסכת סוכה, דף נ"ב עמ' א). לויט די ספר יוסיפין האט ער געבויעט די בנין מיט שניי ווייסע שטיינער, מיט מארמויער שטיין אין מיט גאלדענע בלעכן. די פאדלאגע פון בית המקדש האט ער געבויעט מיט בלויע מארמויער שטיין, צו גיבן די אויס-זעהן פון רוישיגע ווארסער. די פירהאנגען האט ער געמאכט פון בלוי ווייס רויט און פערפל פאדעם, צו גיבן די אויסזעהן פון די הימל. דער שרייבער יוסיפוס בלביוס שרייבט: די אויג קען זיך נישט פארשטעלן די אויס-זעהן פון בית המקדש, עס איז געווען פארדעקט מיט גרויסע גאלדענע בלעכן, ביים זין אויפגיין האט דאס אפ-געשפיגלט וואו פלאמען, מען האט נישט געקענט קוקן דערויף נאר אפאר סקונדעס, ווייל עס האט געשיינט פונקט וואו די זין, ווען מען האט געקוקט פון דערווייטענס אויפן בארק האט דאס אויסגעזעהן פארדעקט מיט שניי וועגן די ציכטיג ווייסע שטייענער וואס ער האט געניצט. ביים אריינגאנג האט הורדוס געשטעלט א גרויסער רוימישער אדלער, א זאך וואס האר פארדראסן די ערליכע אידן, און האבן דאס אונגענימען פאר א חילול השם, ווייל דאס איז געווען די צייכן פון די רוימישער עבודה זרה. הורדס האט די אלע תלמידי חכמים און ערליכע אידן געלאזט ברענגן צו זיך מיט קייטלעך און האט זיי פארברענט לעבעדיגערהייט. נאכן ענדיגן דאס בויען האט זיך הורדוס באווארענט קעגען אזעלעכע אויפשטענדלער דורכן שטעלן א כהן גדול לויט זיין געשמאק און האט געהארגעט 43 פון די חברי הסנהדרין, אזוי ארום האט די סנהדרין מער נישט געקענט דן זיין דיני נפשות, (אלס נקמה פארן וועלן אים דן זיין פאר זיינע רציחות). און די כח פון סנהדרין איז געבראכן געווארן.
די רציחות פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס איז געבליבן אין דער אידישער היסטאריע פארשריבן מיט שאנדע, וועגן זיינע רציחות, צווישן די רציחות וואס זענען באקאנט איז:
- זיין שוויגער אלכסנדרה החשמונאית
- זיין ווייב מרים החשמונאית, וועלעכער איז געווען בייז אויף אים פארן טויטן איר מאמע, ער האט איר פארמשפט צו טויט פארן חשד אז זי וויל אים פארסמן
- זיינע צווי זין, ער האט געהאלטן אז זיי ווילן ווידערשפעניגען אין אים אלס נקמה פאר זייער מאמעס און זיידעס בלוט, ער האט א לאנגע צייט נישט גערעדט מיט זיי, און נאך א דורכגעפאלענעם שלום פרווו, האט ער זיי געלאזט טויטן
- זיין שוואגער - אריסטובולוס דער דריטער
הורדוס איז געווען א בן גרים פון דריטן דור, ער האט חתונה געהאט מיט מרים די טאכטער פון אלכסנדר דער צווייטער, פון די משפחת החשמונאים, אזוי ארום האט ער געהאפט צו ווערן אנערקענט ביים פאלק. הורדוס האט געהאט מיט מרים 3 זין און 2 טעכטער, די אינגסטע זין איז געפארן אויף רוים און דארט חתונה געהאט און אויך געשטארבן. די צוויי עלטערע האט ער שפעטער געהארגעט.
הורדוס האט געמאכט זיין שוואגער אריסטובולוס (זיין וייב'ס ברודער) פאר כהן גדול ביי די 17 יאר, און האט אלעמאל נאכגעקוקט מיט זארג זעהענדיג ווי דאס פאלק גיבט פארן שוואגער אויסטערלישע כבוד, זייענדיג פון די איינציגסטע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות בית חשמונאים. ער האט מורא באקומען אז דאס קען ברענגען צו א אויפשטענד קעגען אים ווייל ער איז נישט געווען א חשמונאי אייניקעל און ער איז געווען א בן גרים. האט ער געהארגעט דעם שוואגער דורך דערטרינקען, און אזוי אויך אפגעווישט פון וועג די לעצטע פארבליבענע חשמונאי אייניקלאך.
די איינציגע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות החשמונאי זענען געווען זיינע צווי זין וועלכע האבען אים נישט ליב באקומען נאכן טויטן זייער מאמע זיידע און פעטער, האט ער זיי אויך געהארגעט.
א מערקווירדיגער פונקט שרייבט יוסיפון: די צוגעבונדעקייט פון הורדוס צו זיין ווייב מרים איז געווען אזוי שטארק אז ער פלעגט ארויסשפרינגען פון בעט ווי א פארציקטער און ארומלויפן אין פאלאץ און אפילו נאך איר טויט האט ער ווייטער גערעדט צו איר (צו זיך אליינס) אזוי וואו זי וואלט נאך געלעבט, אבער ער האט חרטה באקומען צו שפעט.
די אלע געשענישן און זיין אויפפיראכטס האט געברענגט צו די אויפשטאנד קעגען די רוימער 74 יאר שפעטער. און די צייטן פון הורדוס האבן זיך די צדוקים וולעכע האבן אויך געשטיצט די רוימער זיך געשטארקט אויף די ערליכע אידן און זיי האבן געוועלטיגט איבערן בית המקדש, דאס האט ארויסגעברענגט א גרויסע צארן ביי די ערליכע אידן און האט שפעטער געברענגט צו אן אויפשטאנד.
הורדוס איז געשטארבן פיר יאר פאר דער נוצרישער ציילונג מיט א מלכותדיגן פראכט.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מקור: ספר יוסיפון, אש התורה, דרך האבות, פני הדור.


text:
דוד לאו
הרב דוד ברוך לאַו (געב' כ"א טבת תשכ"ו) איז דער אשכנזישער הויפט רב פון ישראל. ער איז געווען דער ערשטער רב פון שוהם און נאכהער דער הויפט רב פון מודיעין. ער איז א זון פון הרב ישראל מאיר לאו, א פריערדיקער הויפט רב פון ישראל און היינט הויפט רב פון תל אביב.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב דוד איז געבוירן געווארן אין תל אביב, כ"א טבת תשכ"ו, צו זיין פאטער הרב ישראל מאיר לאו און זיין מוטער מרת חיה יוטא, א טאכטער פון הרב יצחק ידידיה פרענקל. ער האט געלערנט אין יישוב החדש אין תל אביב און אין בית מתתיהו אין בני ברק.
ער האט געהייראט צפורה, די טאכטער פון הרב יצחק רלב"ג, א מיטגליד פונעם הויפט-ראבינאט ראט און אן אמאליגער פארזיצער פונעם ירושלימער רעליגיע-ראט, און זיין ווייב הדסה.
ער איז געווארן דער ערשטער רב פונעם יישוב שוהם. ווען מ'האט אויפגעשטעלט די שטאט מודיעין האט מען באשטימט הרב דוד דעם אשכנזישן הויפט רב.
ער האט רעדאקטירט די שו"ת "יחל ישראל" פון זיין פאטער, הרב ישראל מאיר לאו. אין תשס"ח האט ער ארויסגעגעבן זיין ספר "משכיל לדוד".[1]
י"ז אב תשע"ג האט מען אים געוויילט דעם אשכנזשישן הויפט רב פון ישראל, ביי די 47 יאר, דער יונגסטער צו ווערן געוויילט צו דעם אמט. ער האט געהאט דעם שטיץ פונעם פרעמיער מיניסטער, בנימין נתניהו, און פון די ש"ס און יהדות התורה פארטייען.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יחל ישראל, מודיעין, תשס"ח, ביי HebrewBooks


text:
דניאל לאפין
הרב דניאל לאַפּין איז א רב וואס האט צוריק געברענגט א גאנצע קהילה פון אידן צו תורה ומצוות ער איז אויך א ביזנעס מאן וואס געט ארויס ביכער און ספרים איבער אידישקייט און ביזנעס.
ער איז געבוירן אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע. ער האט געלערנט אין גייטסהעד ישיבה. ער האט באקומען סמיכה פון הר"ר משה פיינשטיין ז"ל.
ער איז פלאצירט אין סיאטל, און די רעכטע אידישע קאנסערוועטיווע פאליטיקער קוקן אים אן אלס זייער רב. פון זיי רעכענט זיך דער ראדיא שמועס פראגראם גאסטגעבער, ר' מייקל מעדוועד, דער לאביאיסט אין טורמע ר' זשעק אבראמאף און נאך שרייבער פירער און שטארק אקטיווע סאציאלע אקטיוויסטן וואס האלטן אמעריקע לויט די מאראלן פון דער תורה.
ער האט אויך א ראדיא שמועס פראגראם אין מערסער אינזל,סיאטל, וואשינגטאן.


text:
פידזשי
פֿידזשי (ענגליש: Fiji; פידזשי שפראך: Matanitu ko Viti; פֿידזשי הינדי: फ़िजी), אפיציעל די רעפובליק פון די פֿידזשי אינזלען (פידזשי שפראך: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti; פֿידזשי הינדי: फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य[1] fiji dvip samooh ganarajya), איז אן אינזל פאלק אין דעם דרום פאציפישן אקעאן אומגעפער 2000 ק"מ צפון-מזרח פון ניי זילאנד'ס צפון אינזל. די ארומיגע לענדער זענען וואנואטו צו מערב, נייע קאלעדאניע (פראנקרייך) צו דרום-מערב, קערמאדעק (ניי זילאנד) צו דרום-מזרח, טאנגע צו מזרח, און טואוואלו צו צפון. פידזשי איז באזעצט שוין בערך פיר טויזנט יאר. אין די 17טן און 18טן יארהונדערט האבן די האלענדישע און די בריטישע אויסגעפארשט פידזשי.[2]פידזשי איז געווען א בריטישע קאלאניע כמעט א הונדערט יאר, ביז 1970.[3] מיט א שפע פון וואלד, מינעראל און פיש רעסורסן, איז פידזשי פון די מערסטע אנטוויקלט עקאנאמיעס צווישן די פאציפישע אינזלען.
דאס לאנד באשטייט פון אן ארכיפעלאג פון מער ווי 332 אינזלען, וואס 110 פון זיי זענען כסדר באזעצט, און מער ווי 500 וויספעס, וואס האבן צוזאמען א שטח פון בערך 18,300 קוואדראט ק"מ פון יבשה.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Measles On Long Island. wn.com (2010). דערגרייכט דעם 2010-09-15.
- ↑ Fiji: History. infoplease.com (2005). דערגרייכט דעם 2010-09-15.
- ↑ Tourism Fiji : A Social, Political and Environmental Case Study. tamu.edu (2007). דערגרייכט דעם 2010-09-15.


text:
א געמעל וואס משל'ט אויס, רעכטס, וויאזוי דער אביעקט איז פון דער נאנט, אז די קארנעע האט נישט דעם גאנצן פאקוס פונעם אביעקט, מוז דאס דורך גיין א רינדעכיגער דיקער לינדז צו דער רעטינע, כדי צו מאכן שטערקערע ברעכונג
. לינקס: אויב דער אביעקט איז פון די ווייטנס, פעלט נישט אויס די שטארקע ברעכונג, ווייל די קארנעע
האט דעם גאנצן פאקוס
ממילא, ציען זיך צוזאם די מוסקל און ציען אויס די לינדז זאל זיין פלאך און דין. גייען די ליכט שטראלן דורך דעם פלאכן לינדז צו דער רעטינע, מיט ווייניגער ברעכונג.
דיאגראם פון דעם מענטשלעכן אויג
די לינדז איז א דורכזיכטיגער סטרוקטור אינעווייניג פון אויג, וואס צוזאמען מיט דער קארנעע, העלפט עס צו רעפרעקטען די ליכט שטראלן אריין אין דעם אויג צו פאקוסירן אויף דער רעטינע.
אין מענטשן איז דער ריפרעקטיוו פאוער פון דער לינדז איז זיין נאטורליכער סביבה בערך 15 דיאפטערס. ד.ה. איין פערטל פון דעם אויגס טאטאלער קראפט.


text:
נתן סליפקין
זיין איגענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נתן סליפקין איז א חרדשיער ישיבה מאן, וואס קומט ארגינעל פון מאנטשעסטער ענגלאנד, און האט זיך באזעצט אין מדינת ישראל, ער איז פון קינדווייז אן געווען אנטציקט ביי די לעבן פון בעלי חיים צו זעהן דערין גאט'ס ווינדער.
זיין שרייבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ספרים אלס טאלאנטפולע זואליגיסט, איז געווען אנגענומען ביי חרדישע יידן און געווען פארעכענט אלס קינדער ביכער צו ליינען איבער גאט'ס וואונדער.
קאנטראווערסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תשס"ה זענען פרומע רבנים אין אמעריקע און מדינת ישראל - צווישן זיי רבי דוד פיינשטיין, רבי אהרן יודא לייב שטיינעמאן, רבי יוסף שלום אלישיב, רבי חיים פנחס שיינבערג און רבי שמואל אויערבאך - ארויסגעקומען מיט אן איסור קעגן זיינע ביכער. צוליב דעם וואס אנגעבליך נעמט דער מחבר ר' נתן אן די קאנווינציאנאלע מיינונג פון אלע פארשער אז די וועלט איז שוין מיליאנען יארן אלט. דאס האט ארויסגעברענגט א שארפער רעאקציע פון אלע ליטווישע רבנים צו מחרים זיין זיינע ספרים.
ער ווידעראום האט זיך נישט געלאזט און געטענה'ט אז ער איז א פרומער איד וואס גלייבט אין די תורה און אין גאט, און אז דאס אז די וועלט איז עלטער פון די חרדישע גלויבן איז נישט קיין סתירה צו די תורה.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ביכער זענען געווארן מער באקאנט דורך דעם.


text:
1839
1839 איז דאס 39סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1839 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אויגוסט - בריטאניע געוועלטיקט איבער האנג קאנג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן מערץ - גראווער קליוולאנד, דער 22סטער און 24סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1908)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן מערץ - רבי שלמה זלמן ליפשיץ, מחבר פון "חמדת שלמה", ערשטער הויפט-רב פון ווארשע (געב' 1765).
- 3טן אקטאבער - רבי משה סופר, דער "חתם סופר", אב"ד פרעשבורג און פון די גרעסטע פוסקים אין זיין דור (געב' 1762)


text:
מאנגאלישע אימפעריע
די מאנגאלישע אימפעריע וואס האט עקזיסטירט אין די 13טן און 14טן יארהונדערטער איז געווען געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער געשיכטע פון דער וועלט. זי האט אנגעהויבן אין צענטראלער אזיע און שפעטער האט געצויגן פון דעם ים פון יאפאן אין מזרח ביז מזרח אייראפע אין מערב, און פון סיביר אין צפון ביז דרום-מזרח אזיע, אינדיע און דעם מיטל מזרח אין דרום. די אימפעריע, ביים גרעסטן, האט באדעקט א שטח פון 24 מיליאן ק"מ2 (16% פון דער ערדס יבשה) מיט א באפעלקערונג פון איבער 100 מיליאן מענטשן.
די מאנגאלישע אימפעריע האט אנגעהויבן אין 1206 ווען דזשינגיס כאן האט פאראייניקט די מאנגאלן און די טערקישע שבטים אין דעם ראיאן וואס איז היינט מאנגאליי. די אימפעריע האט געוואקסן גישווינט ווען די מאנגאלן האבן אינוואדירט אלע לענדער וואס זיי האבן געגרענעצט אונטער דער הערשאפט פון זיין אייניקל קובליי כאן. דאס האט געברענגט צו א גרויסן האנדל צוויישן מזרח און מערב.
שפעטער האט די אימפעריע זיך צעשפאלטן אויף פיר קלענערע אימפעריעס. די לעצטע פון זיי האט געדויערט ביז 1368.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאנגאלן זענען געווען זייער טאלעראנט צו אלע רעליגיעס. דזשינגיס כאן האט איינגעפירט א געזעץ וואס האט גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע דורכאויס דער אימפעריע. אלע פירער פון רעליגיעס זענען געווען באפרייט פון שטייערן.


text:
העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג
די העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג איז געגגרינדעט אין יאר 1945, נאך דער ענדע פוו דער צווייטער וועלט מלחמה, קעגנשטעלנדיק זיך דעם בריטישן מאנדאט, און די אויסערן פאליטיק פון ערנעסט בעווין, אויסערן סעקרעטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
זי איז געווען צאמגעשטעלט פון הגנה, פלמ"ח, אצ"ל, לח"י, און האט געארבעט ווי א ראט, און צוזאמען אויסגעפירט צענדליקע אטאקעס קעגן מאנדאטארישע צילן, 11 גרויסע אטאקעס זענען דורכגעפירט געווארן, דורך די גרופעס צוזאמען ארבעט. אריינגערעכנט די "בריקן נאכט", עתלית ארעסטאנטן לאגער, וואו 200 מענטשן וואס זענען געווען אומלעגאל אין לאנד זענען באפרייט געווארן. קינג דייוויד האטעל באמבאדירונג. וואס צוליב דעם איז די באוועגונג געקומען צו אן ענדע, און אלע אונטערגרונט גרופעס, האבן געקעמפט פאר זיך.
די סיבות צו פאראייניקונג איז געווען. ערשטנס אחדות צוזאמען קען מען אסאך מער אויפטון, ווי יעדער פאר זיך עקסטער. צווייטנס די סיטואציע פון די שארית הפליטה יידן, אין די די. פי. לאגערן אין אייראפע. און די רעגירונג האט נישט ארויף געלאזט די יידן קיין פאלעסטינע, האלטנדיק זיך צום ווייסע פאפיר 1939. און דער עיקר אנטוישונג אין ענגלאנד, נאכן צוזאג פונעם לייבער פארטיי, צו העלפן אויפשטעלן א יידישע דעמאקראטישע לאנד, וואס האט נאכן געווינען, געוויזן די טיר פאר די ציוניסטטישע פאלייקאנטן.


text:
מסכת אבות
מסכת אבות איז די ניינטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט אין ענייני מוסר, מידות טובות און דרך ארץ.
אין משניות האט מסכת אבות פינף פרקים. צוזאמען מיט דער ברייתא פון קנין תורה, ווערט די מסכתא גערופן פרקי אבות, און איז געדרוקט אין סידורים מיט דעם נאמען, צו זאגן די זומער שבתים מנחה צייט.
אויף מסכת אבות איז נישט דא קיין גמרא, נישט אין בבלי און נישט אין ירושלמי; אויך איז נישט דא אין דער מסכתא קיין תוספתא. אבער ס'איז דא אין מסכתות קטנות א מסכתא אבות דרבי נתן, וואס פארברייטערט דעם אינהאלט פון דער מסכתא.
אינהאַלט
נעמען פון די פרקים אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משה קיבל תורה מסיני.
- רבי אומר
- עקביא בן מהללאל אומר
- בן זומא
- בעשרה מאמרות נברא העולם
- קנין תורה: שנו חכמים בלשון משנה
אינהאלט פון דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנדערש ווי אנדערע מסכתות, מסכתא אבות איז נישט קיין הלכות, די מסכתא איז נאר עוסק אין מוסר, דרך ארץ און מידות טובות, און אויף דעם האט רבא געזאגט[1]
"האי מאן דבעי למהוי חסידא, לקיים מילי דאבות", דאס מיינט - ווער עס וויל זיין א חסיד זאל איינהאלטן וואס שטייט אין פרקי אבות.
פירושים אויף מסכת אבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פירוש הר"ן
- הרב ישראל מאיר לאו, יחל ישראל אויף מסכת אבות
פארשידנס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ברטנורא זאגט אז וועגן דעם הייבט זיך עס אן מיט משה קיבל תורה מסיני, וויבאלד די גויים האבן אויך פארדידענע מוסר וואס זיי פארשטייען, וויל די משנה זאגן אז מסכת אבות איז א קבלה מהר סיני פונקט ווי אלע אנדערע מסכתות.


text:
סטרונע אינסטרומענטן
די סטרונע אינסטרומענטן, זענען כלי זמר, וועלכע גיבן ארויס זייער קול דורך באוועגן די דינטשיגע בענדער אויף דעם אינסטרומענט. און אט די בענדלעך גיבן ארויס דעם קלאנג, וואס ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.
יעדע כלי זמר האט אן אנדערן פארעם, וואס מאנעוורירט אז דאס קול זאל זיין אנדערש, דינער אדער דיקער, פלאך אדער געדיכט, שארף צי ברייט, און אזוי ווייטער:
פון די אממערסטן באקאנטע ווינט כלי זמר זענען:
עס זענען פארן הונדערטער מינים און ערליי סטרונע אינסטרומענטן, וועלכע ווערן גענוצט אין אלע טיילן פון דער וועלט, וועלכע ווערן דא בכלל נישט געזען אדער געשפילט.


text:
ווישנעווע
ווישנעווע (בעלארוסיש: BíшHeBa; רוסיש: BишHeBo, ווישנעווא; פויליש: Wiszniewo, ווישניעווא) איז א שטעטל אין וואלאזשינער ראיאן, מינסקער וואבלאסט, בעלארוס, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט ליטע. ביזן ערשטן וועלט קריג איז די שטאט געווען אין אשמיאניער דיסטריקט, ווילנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע; פון 1921-1939 איז זי געווען אין דעם וואלאזשינער דיסטריקט, נאווהארדיקער גובערניע פון דער צווייטער פוילישער רעפובליק.
אין 1907 האבן געוואוינט אין ווישנעווע 2650 מענטשן, פון זיי 1863 יידן. כמעט די גאנצע יידישע באפעלקערונג איז געווארן ליקווידירט דורך די נאציס ביים צווייטן וועלט קריג. אום 30סטן אויגוסט 1942 האבן די עס.עס. געהרגעט 1100 יידן פון ווישנעווע, און די איבערגעבליבענע יידן האט מען געפירט אין דער וואלאזשינער געטא.[1] קיין יידן בלייבן נישט אין דער שטאט.
אין תר"ע האט הרב איסר יהודה אונטערמאן געעפנט א ישיבה אין ווישנעווע.
באקאנטע מענטשן פון ווישנעווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 54°8′N 26°14′E / 54.133, 26.233


text:
לבנה
די לבנה (וויסנשאפטליך: לונאַ) איז די נאַטורליכע סאטעליט ארום דער ערד פלאנעט. די ווייטקייט צווישן די ערד מיט די לבנה איז 380.000 קילאָמעטער. די לבנה מאַכט די קרייז אין 27.32 טעג. דער געוויינליכער חודש איז לענגער בערך צוויי טעג, ווייל ביידע, די ערד און די לבנה, גייען ארום די זון. די דורכשניטליכע ריכטיגע מאנאַט-צייט איז 29 טעג, 12 שטונדן מיט 3.33 סעקונדעס.
פֿון דער ערד זעט מען שטענדיג די זעלבע זײט פון דער לבנה.
עס האט ניין פאָרמעל נאמען אנדערעס אלס "די לבנה", "דער מונד"; אָדער "לונאַ" אין לאַטייניש.
די דורכשניטלישע ווײטקייט צווישן די לבנה און די ערד איז 384,403 קילאָמעטער (238.857 מיַילן). דער דורכמעסער פון די לבנה איז 3.477 קילאָמעטער.
דאַס ערשטע מענטשליך געמאכטע אָביעקט, אויף די לבנה צו לאנדן, איז געווען "לונאַ 2" אין 1959. דאס ערשטע בילד (פאָטאָגראפיען) פֿון דער זונסט אַנזיכטבארען וויַיטען זייט פֿון די לבנה איז געמאכט געווארן פון "לונאַ 3" יענס גליַיכעס שנה, און די ערשטע לײַט אויף די לבנה אדמה צו לאנדען, זינד אַסראָנויטען פון "אַפאָלאָ 11" אין 1969 געקומען.
אבער מאנכע ווילען לייקענען די גאנצע ארויפפליען צו די לבנה אלץ הוילע פראפעגאנדע פונעם אמעריקאנע רעגירונג אין קאנקארענץ מיטן דעמאלטסדיגען גרויסמאכט רוסלאנד, און אז עס איז קיינמאל נישט פארגעקומען אין ווירקליכקייט.
די לבנה אין דער יידישער קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יידישער מסורה איז די לבנה א וויכטיגער סימבאָל. עס זיינען דאס ענדע און דער תחילה פאָן דעם מונטאטען: דער "ראש חודש". אין דעם אידישן לוח רעכענט מען די חדשים לויט די לבנה. א געוויינלעך יאר האט צוועלף חדשים, און אן עיבור-יאר האט דרײַצן.
עס איז זייער שיין מיט אירע פארשידענע פארעמעס און קאלירן.
זע אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1974
1974 איז דאס 74סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1974 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1974 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן דינסטיק.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן מיי
- וואלערי זשיסקאר דעסטען באשטימט פרעזידענט פון דער פינפטער רעפובליק פון פראנקרייך
- זשאק שיראק באשטימט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך צום ערשטן מאל
- 20סטן יולי - טערקישע קראפטן אינוואדירן קיפראס
- 9טן אויגוסט - דזשעראלד פארד איינגעשוואוירן דער 38סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 13טן דעצעמבער - מאלטא ווערט א רעפובליק
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - זשארזש פאמפידו, פרעזידענט פון פראנקרייך (געב' 1911)
- 24סטן מיי - דיוק עלינגטען, אמעריקאנער דזשעז מוזיקער (געב' 1899)
- 5טן אקטאבער - זלמן שזר, דער דריטער פרעזידענט פון ישראל (געב' 1889)
- 9טן אקטאבער - אסקאר שינדלער, פאבריקאנט, חסיד אומות העולם (געב' 1908)
- 24סטן אקטאבער - דוד אויסטראך, יידישער-רוסישער פידלער (געב' 1908)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פערדינאנד מאגעלאן
פֿערדינאַנד מאַגעלאַן (פארטוגעזיש: Fernão de Magalhães, [fɨɾˈnɐ̃w ðɨ mɐɣɐˈʎɐ̃jʃ]; שפאניש: Fernando de Magallanes, [ferˈnando ðe maɣaˈʎanes]; בערך 1480 – 27סטן אפריל 1521) איז געווען א פארטוגעזישער אויספארשער. ער איז געבוירן געווארן אין סאבראסא, אין צפון פארטוגאל, און האט געזוכט א מערבדיקע רוטע צו די "געווירץ אינזלען" (היינט די מאלוקו אינזלען אין אינדאנעזיע).
מאגעלאנס עקספעדיציע פון 1519–1522 איז געווען די ערשטע עקספעדיציע צו זעגלען פונעם אטלאנטישן אקעאן אריין אין פאציפישן אקעאן (זיי זענען אדורכגעפארן דעם מאגעלאן דורכגאס), און די ערשטע אריבערצופארן דעם פאציפיק.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאגעלאן איז געבוירן אין (פרילינג) 1480 מיטן נאמען פֿערנאַא דע מאַגאַליַאֵש (פארטוגעזיש: Fernão de Magalhães), צו זיין פאטער ראדריגא דע מאגאליאש און זיין מוטער אלדא דע מעסקיטא, אין א קליין שטעטל אין צפון פארטוגאל וואו זיין פאטער איז געווען דער בירגערמייסטער. ווען ער איז געווען אלט 10 יאר זענען זיינע עלטערן געשטארבן, און צוויי יאר שפעטער איז ער געגאנגען דינען אין דעם מלוכישן הויף. דארט האט ער געענדיקט זיין בילדונג; ער האט זיך שטארק אינטרעסירט אין געאגראפיע און אסטראנאמיע, און ער האט באקומען טרענירונג ווי א קעמפער און א מאטראס.


text:
טענענבוים היטער
די טענעבוים היטער זענען א ראדיקאלע רעכטע קריסטליכע גרופע אין לבנון. זי איז אנערקענט אין קאנגרעס אלס א טעראר גרופע.
געגרינדעט דורך עטיאן צאקאר, אן עקסטערעמיסט. אין 1975, ביים אנהייב פונעם לבנון ברודער קריג.
איר מאטא איז, "לבנון צום באפעל", איר סלאגאן ביים קריג איז געווען, "עס ליגט א פליכט אויף אלע לעבאנעזער, צו הרגנען איין פאלעסטינער.
אין אן אינטערוויו מיטן זשערוסאלעם פאסט, האט צאקאר געזאגט, אנהייב זענען געווען דרייסיג טויזנט פאלעסטינער אין לבנון, יעצט דריי הונדערט טויזנט, אין 20 יאר וועט זין צוויי מיליאן, לבנון קען זיך נישט ערלויבן, אז אזא זאך זאל געשען.
אין רוב פאלעסטינע פליטים לאגערן, ווי עס איז געווען א מאסן מארד, קעגן די פאלעסטינער זענען זיי געווען פארמישט.
באשיר זשומייעל, האט פאראייניגט די מיליציע גרופע, אונטער די פאראייניגטע לבנון קרעפטן, פון אלע קריסטליכע מיליציע גרופעס.
אסאך פון די צד"ל זעלנער זענען באשטאנען פון זיי, און בכלל האבן זיי געהאט אטיילגענומען, אין רוב שווערע שלאכטן, אירע מיטגלידער זענען קיינמאל נישט געווען העכער 6,000.


text:
חזנות
חזנות איז ווען מ'זאגט שטיקלעך דאווענען אויף א מוזיקאלישן אופן.
היסטאריע פון חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און דעם 18טן יארהונדערט איז חזנות געווארן שטארק פארשפרייט. אין דעם 19טן יארהונדערט איז חזנות, אדאנק דעם חזן שלמה זולצער, געווארן איינגעפלאנצט אין אייראפע, צוליב זיינע לחנים וואס ער האט מחבר געווען, און פארשטייט זיך אז שפעטער זענען שוין אויפגעקומען אסאך חזנים וואס זענען בארימט און מ'זינגט זייערע לחנים ביז היינט, ווי יאסעלע ראזנבלאט, משה קוסעוויצקי און זבולון קווארטין,
וואס איז חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א 'ממקומך', א 'כל נדרי', א 'הנני העני ממעש', קען מען דען אזוי סתם אפזאגן אזעלכע שטיקלעך אן זיך גארגלען, אדער עפעס א קוועטש. לאמיר זיך פארשטעלן אז כל נדרי 'זאגט' מען, ס'גייט עפעס נישט!, דא קומען אריין די חזנים מיט זייערע שטימעס און הייבן אויף דעם עולם צו העכערע ספערן און געבן צו א געפיל צום דאווענען, און אין דער זעלבער צייט נעמען זיי אוועק דעם קאפ פון טראכטן ווען ענדיגט מען שוין דאס דאווענן.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פונעם ראדיא פראגראם וועגן חזנות. א וועב סייט מיטן נאמען "נוסח"


text:
אברהם אזולאי
ר' אברהם אזולאי (נפ' כ"א מרחשון ת"ד), דער זיידע פונעם חיד"א איז געווען א גרויסער בעל מקובל און גאון און מחבר פון עטלעכע ספרים.
ער איז געבוירן צו זיין טאטן ר' מרדכי אזולאי. די משפחה שטאמט פון זייער א גרויסן יחוס, שטאמען פון די רבנים פון קאשטיליא, און ביי דעם גירוש ספרד זענען זיי פארטריבן געווארן קיין שטאט פאס אין ברבריא.
נאך עטליכע יאר איז חרוב געווארן די שטאט פאס, און נישט האבענדיג קיין ברירה האט ער גענומען צוריק דעם וואנדער שטעקן און זיך געלאזט פארן קיין ארץ ישראל.
אינמיטן וועג איז געקומען א שטורעם ווינט וואס האט כמעט צובראכן די שיף, ביז מען איז געקומען צו א בארטן אין אפריקא קאפוטיקיא, זיי האבן אלעס איבערגעלאזט אין שיף און שנעל געלאפן אויף די טריקעניש ווייל די ווינט האט זייער געבודזשעוועט, פלוצלונג איז געקומען די ווינט און האט דערטרונקען דעם שיף, זיי זענען ניצול געווארן פון דעם דורך א נס, ר' אברהם אזולאי פארציילט דאס אין זיין ספר בעלי ברית אברהם, ער איז זיך זייער מצער ווייל זיינע חידושים אויף די תורה איז דארט דערטרונקען געווארן.
דער חיד"א שרייבט אז צוליב דעם נס איז די חתימה פון זייער גאנצע משפחה משפחת אזולאי אזוי ווי א שיף, עס איז אין פארעם פון א שיף.
אנהקומענדיג קיין ארץ ישראל איז ער געקומען קיין חברון, און האט זיך באקענט מיט דעם גאון ר' אליעזר בן ארחא, און האט דארט געטראפן כתבים פון ר' חיים וויטאל און פון ר' משה קורדיווארי.
אין יאר ה'שע"ט איז געווען א מגפה אין חברון, איז ער מיט זיין משפחה שנעל אנטלויפן קיין ירושלים.
זיינע ספרים חסד לאברהם, בעלי ברית אברהם, קרית ארבע א פי' אויפן זוהר, אהבה בתענונגים א פי' אויף משניות.
דער חיד"א באטיטלט איהם מז"ה מ'ורי ז'קני ה'רב, אין זיין ספר שו"ת חיים שאל (סי' ס"ח בח"א) פרעגט איהם איינע אהן פארוואס שרייבט ער אויף איהם זקני הרב אינדעצייט וואס ער איז גאר זיין עלטער זיידע נישט זיין זיידע, ענטפער דער חיד"א אז דאס טרעפט זיך אין די וועלט פון ספרים אז מען רופט א עלטער זיידע אלס זיידע ווי מען זעהט אז דער זון פון רשב"ץ רופט אן זיין עלטער זיידע דער רמב"ן מיטן נאמען "זיידע".
זיינע איידעמער זענען אויך געווען גרויסע גאונים. ר' בנימין זאבי דער טאטע פונעם גאון ר' ישראל זאבי. ר' דוד יצחקי דער טאטע פונעם גאון ר' אברהם יצחקי דער מחבר פונעם ספר זרע אברהם.
זיין זון איז ר' יצחק אזולאי, ר' יצחק האט געהאט א זוהן ר' ישעיהו אזולאי. וואס איז געווען דער זיידע פון דער חיד"א.
אזולאי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזולאי פאמיליע איז א משפחה פון כהנים. דער נאמען איז ר"ת אשה זונה וחללה לא יקחו, א פסוק אין פרשת אמור.


text:
מארי קירי
מאַרי סקלאדאווסקאַ-קירי (Marie Skłodowska-Curie, 7טן נאוועמבער 1867 – 4טן יולי 1934) איז געווען א פיזיקער און כעמיקער באוואוסט פאר איר פיאנערישער פארשונג וועגן ראדיאאקטיוויטעט. זי איז געווען דער ערשטער מענטש צו ווערן באלוינט צוויי מאל מיט א נאבעל פריז[1]—אין פיזיק און אין כעמיע. זי איז געווען די ערשטע פרוי פראפעסאר אין דעם אוניווערסיטעט פון פאריז. זי האט אנטפלעקט צוויי עלעמענטן—פאלאניום און ראדיום.
קירי האט אנטוויקלט די טעאריע פון ראדיאאקטיוויטעט.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מארי קירי איז געבוירן דעם 7טן נאוועמבער 1867 אין ווארשע, קאנגרעס פוילן אין דער רוסלענדישער אימפעריע, מיטן נאמען מאריא סקלאדאווסקא (פויליש: Maria Skłodowska). אלס א פרוי און אויך וועגן די אנטי-פוילישע אקטיוויטעטן פון דער רוסישער רעגירונג נאך דעם יאנואר רעוואלוציע האט זי נישט געקענט שטודירן אין אוניווערסיטעט. דערפאר האט זי געארבעט עטלעכע יאר ווי א לערערין. אין 1891 ווען זי איז געווען אלט 24 האט זי זיך געצויגן, פאלגנדיק איר עלטערע שוועסטער, קיין פאריז, און דארט האט זי שטודירט כעמיע, פיזיק און מאטעמאטיק אינעם סארבאן. אין דעם סארבאן האט זי געטראפן דעם לעקטאר פיער קירי און זיי האבן חתונה געהאט. זיי האבן געהאט צוויי טעכטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Nobel Laureate Facts. דערגרייכט דעם 26סטן נאוועמבער 2008.


text:
סיציליע
סיציליע (איטאליעניש: Sicilia, סיטשיליאַ) איז דער גרעסטער אינזל אינעם מיטלענדישן ים, און אן אויטאנאמישער ראיאן פון איטאליע.
די סיצילישע עקאנאמיע איז באזירט מערסטנס אויף לאנדווירטשאפט (בעיקר סעדער פון מאראנצן און לימענעס.
סיציליע האט די פארעם פון א דרייעק. צו מזרח, אריבער דעם דורכגאס פון מעסינע, איז דער איטאליענישער ראיאן קאלאבריע. די ווייט אריבער דעם דורכגאס איז 3 ק"מ אין צפון און 16 ק"מ אין דרום.[1] דער אינזל איז באדעקט מיט בערג.
דער העכסטער טעטיגער וואולקאן אין אייראפע, בארג עטנע, געפינט זיך אין סיציליע, הויך 3320 מעטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Britannica - Travel & Geography - Sicily Italian Sicilia - retrieved May 11, 2010


text:
פעלידאע
די קעץ (Felidae) זענען א משפּחה אין דעם טאלק פון פארציקערס.
עקסטאַנט פעלידס געהערן צו איינער פון צוויי אונטער-פאמיליעס: פּאַנטהערינאַע (וואָס כולל דעם טיגער, דעם לייב, דעם יאַגואַר, און דעם לעמפערט), און פעלינאַע (וואָס כולל די קאָוגאַר, די טשיטאַ, די סערוואַל, די לינקסעס און קאַראַקאַל, צוזאמען מיט דעם שניי לעמפערט און דער שטוביקער קאַץ).
עוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען 41 באקאנטע מינים פון קעץ אין דער וועלט הייַנט, וואָס האָבן אַלע אראפגענידערט פון דעם זעלביקן פאטער. דאס טאַקסאָן האט אנגעהויבן אין אזיע און פאַרשפּרייטן אַריבער קאנטינענטן דורך אַריבער לאַנד בריקן. ווי געמאלדן אין דער זשורנאַל וויסנשאַפֿט, טעסטינג פון מיטאָטשאָנדריאַל און יאָדער דנאַ דורך וואָראַן זשאנסאן און סטיווען אָוברייין פון די יו. עס. נאַשאַנאַל קאַנסער אינסטיטוט דעמאַנסטרייטיד אַז פאַרצייַטיק קאַץ יוואַלווד אין אַכט הויפּט ליניידזשיז אַז דייווערדזשד אין דעם גאַנג פון לפּחות 10 מייגריישאַנז (אין ביידע אינסטרוקציעס ) פון קאָנטינענט צו קאָנטינענט דורך די בערינג לאַנד בריק און איסטהמוס פון פּאַנאַמאַ, מיט די פּאַנטהעראַ מין זייַענדיק דער עלטסטער און די פעליס מין זייַענדיק דער יונגסטער.


text:
ליבידא
ליבידאָ אין זיין געוויינטלעכער באַניץ מיינט דאס סעקסואלער רייץ און גלוסט; אָבער, אין איר מער טעכנישער דעפיניציע, וואס געפינט זיך מייסטענס אין די ווערק פון קארל יאנג, איז דאס אַלגעמיין באצויגן צו דער פרייער שעפערישער-אָדער פּסיכיש-ענערגיע פון אַ יחיד וואס ער אינוועסטירט זיך צו פּערזענלעך אנטוויקעלן אָדער אינדוויזשליזירן.
היסטאריע פון דער באַגריף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיגמונד פרויד האט פּאַפּואַלעזירט דעם טערמין און דעפענירט לאַבידאָו ווי די אינסטינקט ענערגיע אָדער קראפט, זייענדיג אין וואָס פרויד האט אנגערופֿן דער איד, עגאָ און סופּערעגאָ, די מערסטענס אומבאוויסטען סטרוקטור פון די פּסיכיק.
פרויד האט באטאנט אז די ליבידישע גייסטן קענען זיך ראנגעלן מיט די אנגענומענע מידות פון א ציוויליזירטער אויפירונג וואס איז רעפּראַזענטירט אין דער פּסיכיק פון דעם סופּערעגאָ.
עס איז דעם ווילן פונעם יחיד צו זיך צושטעלן צום געזעלשאַפט און קאָנטראָלירן די לאַבידאָו וואס פירט צו שפּאַנונג און גערודער אין אים'ען, ערוועקענדיג דאס נוצן פון די עגא דיפענסיעס צו פארשפרייטן און אפשטילן די פּסיכיש ענערגיע פון די נישט-ערגרייכענדע צילן אין אנדערע פאָרעמעס. דאס איבעריקע נוצן פון עגא דיפענסיעס טוט רעזולטירן אין ניאוראָסיס. דער הויפט ציל פון פּסיכאָאַנאַליז איז צו ברענגען דעם שטופ-קראפט פון די שיין (איד) אריין אינעם מענטש'ס באוויסטזיין, ערלויבנדיג זיי צו טרעפן דירעקט און אַזוי ארום צו רעדוצירן דעם פאציענט'ס צוטרוי אויף די עגא דיפענסיעס.


text:
קאמפקונסט
א קאַמפֿקונסט איז א קאמף וואסט ווערט געפירט, געוויינלעך צווישן צוויי מענטשן, לויט געוויסע תקנות. דער עיקר צוועק פון קאמפקונסט איז זעלבשוץ, אבער אויך פאר ספארט און איבונגען. פארשידענע סארטן קאמפקונסט שטאמען זיך פון עטלעכע לענדער, איבערהויפט אין דעם ווייטן מזרח, ווי קאראטע, דזשודא און אייקידא. אויך איז פאראן סאוואט פון פראנקרייך און קרב מגע אין ישראל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין כינע האט די קאמף-פילאסאפיע זיך ברייט אנטוויקלט, און איז געווארן באשריבן דורך סון צו איז זיין בוך די קונסט פון מלחמה.


text:
מקור ברוך
מקור ברוך איז א געגנט אין צענטראל ירושלים. זיינע גרענעצן זענען שרי ישראל גאס אין מערב, דוד יעלין גאס אין דרום, יוסף בן מתתיהו גאס צו מזרח און מלכי ישראל גאס אין צפון. אריבער יוסף בן מתתיהו גאס איז דער זכרון משה (גאולה) געגנט. די הויפט גאס אין געגנט איז רש"י גאס, א לאנגע גאס פון מזרח צו מערב, וואס מען האט אויפגעשטעלט אין די סוף תר"ף יארן.
כרם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארום דון יוסף הנשיא גאס פלעג זיין א קליינער געגנט וואס האט געהייסן "כרם" (וויינגארטן). צווישן די איינוואוינער פון כרם זענען געווען רבי אלעזר מנחם מן שך, רבי שמחה בונם אלטער (שפעטער געווארן גערער רבי), רבי אפרים גרינבלאט און רבי זונדל קרויזער.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אגד אויטאבוסן 1, 10, 11, 15, 49א פארן אדורך מלכי ישראל גאס.


text:
דרום קארעע
דרום קארעע, אפיציעל די רעפובליק פון קארעע (대한민국 אין האנגול שריפט), איז א דעמאקראטיש לאנד אין מזרח-אזיע, אויפן קארעעישן האלבאינזל. דרום קארעע גרענעצט נאר מיט צפון קארעע, די גרעניץ איז באשטימט געווארן נאך דער צווייטער וועלט קריג, אויפן גארטל ליניע 38°. די הױפּטשטאָט פֿון דרום קארעע איז סעאָל.
די אפיציעלע שפראך אין קארעע איז קארעיש.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרום קארעע האט א מארק עקאנאמיע וואס איז איינע פון די 20 הויפט עקאנאמיעס פון דער וועלט. די עקאנאמיע פון דרום קארעע איז שטארק אפהענגיק אויף אינטערנאציאנאלן האנדל. אין 2010 איז דרום קארעע געווען דער זעקסטער גרעסטער עקספארטירער און דער צענטער גרעסטער אימפארטירער אין דער וועלט.


text:
בערלין זאאלאגישער גארטן באן סטאנציע
די זאָאָלאָגישער גאָרטן באֵן סטאַנציע (דייטשיש: Bahnhof Zoo) איז איינע פון די צענטראלע באן סטאנציעס אין בערלין. פון דער באן סטאנציע קען מען פארן מיט דעם מעטרא און מיט דער באן צו א סך צילן אין דייטשלאנד און אין דער פראווינץ בראנדענבורג. די סטאנציע ליגט לעבן דעם זאאלאגישן גארטן פון וועסט בערלין און לעבן דער הויפט גאס "קורפירסטנדאם". אין די יארן פון דער בערלינער טיילונג, די סטאנציע איז געווען די צענטראלע סטאנציע פון וועסט בערלין. איצט האט די סטאנציע "לערטער באנהויף" גענומען איר פלאץ.


text:
טעאריע:סעפטעמבער 11
לויט א אנקעטע גענומען אינמיטן יאהר 2006 פונעם אוהייא אינסטיטוט, באשטעטיגט: האלטן א דריטל אמעריקאנער אז די רעגירונג האט געהאט א האנט אין די אטאקעס אינעם אומפארגעסליכען טאג 2001 911
. אין לויט די סי ען ען אנקעטע שטייט מען זייער שיין מיט א מערהייט פון 90 פראצענט וואס האלטן אז די רעגירונג האט געהאט אין דעם א האנט, 51 פראצענט ניו יארקער האלטן די זעלבע, 65 פראצענט קענעדישע אין אזוי ווייטער.
אינהאַלט
וואס איז די טעאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם אליינס איז דא חילוקי דעות, עס ווערט צוטיילט און עטליכע קאטעגאריעס יעדער לויט זיין נאכפארשונג. רוב פון די וואס ווערן דא אויסגערעכענט זענען אנגענומען ביי רוב טעאריע וועבער'ס.
- 1 ס'איז דא וואס האלטן אז מיליטערטשע פליגער'ס האבען אריינגעקראכט אין די געביידע און זיי שטיצען עס אונטער מיט די ווידיא'ס ווי מ'זעהט א לעכטיקייט בליץ ארויסקומען פון פארענט פון פליגער נאך פאר ס'רירט אהן די בילדינג, און אויך זעהט מען אויפן בויך פון פליגער א צוגעבויטער חלק וואס איז נאר דא ביי מיליטערישע פליגער'ס.
- 2 (סווה"א) די בילדינג איז צוזאמגעפאלן דורך איינגעפלאנצטע באמבעס (דעמאלישען סטייל) געבויט אויף: 1) א בילדינג פון אייזען איז נאך קיינמאל נישט איינגעפאלען פון א פייער אין וועלט'ס היסטאריע. אזוי שיין און שנעל - סיי ווי שנעל ס'האט גענומען ווילאנג ס'האט אנגעהויבן איינפאלן און סיי ווי שנעל די פלאך ווערן האט גענומען - איינגעפאלן אוממעגליך נאטורליך. אבער רוב אינזשענירן פון די געביידעס שטיצן ניט אונטער דער טעאריע פון די קאנטראלירטע באמבעס.
- 3 (סווה"א) די פענטאגאן איז נאך ביז היינט נישט געקומען אין בארירונג מיט א פליגער. וואס דען האט אריינגעקראכט? א מיסיל געבויט אויף: 1) ווי איז די שטיקלעך פינעם פליגער? אזא קליינע לאך פאר אזא סייז פליגער? ווי קען א פליגער אזוי נידעריג פארן? און וויסען פונקטליך ווי אריינצוקראכן? ס'איז כמעט די שווערסטע זאך וואס אפילו א מיליטערישע פילאט קען קוים טוהען
- 4 (סווה"א) פענסילוועניא: ווי איז עפעס סימנים פון א פליגער? נאר א לאך דאס איז וואס בלייבט איבער?
אלע שפעקולאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די זיכערהייט'ס קאמפאני אויפ'ן טווין טאיער'ס איז געווען בוש'ס ברודער
- ס'איז אויף רעקארד א טראנזאקציע פון 100 מיליון דולער פון סי איי עי צו מאכאמאד אטא
- רוב פון די 19 הייזזשעקער'ס האט מען אינדענטעפיצירט אין אנדערע לענדער אז זיי לעבן אין לאכן
- יענע טאג האט מען פארשיקט אלע עף 16 עראפלאנען פון צו פאטראלירן צו מאכן איבונגען
- מ'האט אוועקגענימען די שמעק הונט פון די טווין טאיערס דריי טאג פארדעם
- לערי סילווערסטין שרייבט אונטער א וואך פארדעם א אינשורענ'ס קאנטראקט און צייכענט ספעציעל אהן אז ס'זאל אויך זיין גילטיג קעגן טעראר אטאקעס
- אסאך פון די מענעדזשער'ס פינעם בילדינג האבען זיך אפגערעדט: אז ס'איז דא זייער אסאך פייער אלארמ'ס, און אז מ'ארבעט עפעס צו סאך אויפן 34'סטן שטאק אין די 94'סטן שטאק, און צוסאך אוהם אינדיפענצירטע מענטשען דרייען זיך ארוהם.
ווער נאך שטימט מיט מיט די טעאריע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פראפעסער: דר. דעוויד רעי גריווין
- רעדיו האסט: אלעקס דזשאינס
- סטראקטור אינזשעניר: ראמאן גילסאנדז
- פראפאסער: סטיוו א. דזשאינס
- געוועזענע פאליס LAPD און סי איי עי אפיסער: מייקל ראפערט
זעה אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גוגל ווידעאו איז פיל מיט די אלע ווידעאס, די ערשטע פאפולערע ווידעא "Loose Change" איז נאר דארט פובליצירט געווארן, [1]


text:
לונגען אנטצינדונג
לונגען-אָנצינדונג (pneumonia) איז א אינפעקציע וואס אפעקטירט די לונגען, און מען טוט שווער אטעמען. נאך סימפטאמען זענען הוסט, ברוסט פיין און פיבער. זי איז א גאנץ פארשפרייטע קראנקייט וואס מען קען כאפן סיי יונג סיי אלט. לונגען-אנצינדונג קען קומען פון באקטעריע, ווירוסן, שוואמען אדער פאראזיטן. אמאל מאכן זיך אנדערע סימפטאמען אויך, ווי הוסטן מיט בלוט, שטארקע קאפווייטיק און נערוון פיין. נארמאל קומט לונגען-אנצינדונג פון באקטעריע און מען טוט זי היילן א מיט אנטיביאטיק.
א לונגען-אנצינדונג איז א שווערע קראנקייט, און מענטשן שטארבן דערפון.


text:
געארג ווילהעלם פרידריך העגל
געארג ווילהעלם פֿרידריך העגל (דייטשיש: Georg Wilhelm Friedrich Hegel; 27סטן אויגוסט, 1770 – 14טן נאוועמבער, 1831) איז געווען א דייטשער פילאסאף געבוירן אין שטוטגארט, ווירטעמבורג (היינט אין דרום-מערב דייטשלאנד). ער האט אנגעהויבן א ניי דרך אין פילאסאפיע, העגליאניזם. ער האט משפיע געווען אויף אסאך שרייבער און פילאסאפן, כולל סיי די וואס האבן געהאלטן מיט אים (בראדלי, סארטרע, מארקס), און סיי זיינע קעגנער (קירקעגארד, שאפענהויער, ניצשע). ער האט געשריבן וועגן היסטאריע, פאליטיק, רעליגיע, קונסט, לאגיק און מעטאפיזיק.


text:
שפיטאל
שפיטאל איז א מעדיצינישע אינסטיטוציע וואו פאציענטן מיט געזונטהייט פראבלעמען ווערן באהאנדלט.
שפיטעלער ווערן היינטיגע צייטן אויפגעשטעלט און אפערירט אפט דורך געזונט ארגאניזאציעס, געזונט פארזיכערונג פירמעס, מיט די הילף פון רעגירונגען און פריוואטע נדבות. אמאל זענען רוב שפיטעלער געווארן פינאנצירט דורך רעליגיעזע גרופעס און עס איז נאך היינט אזוי אין געוויסע פלעצער.
א שפיטאל פארמאגט א שטאב פון געזונטהייט פראפעציאנאלן וועלכע זענען דאקטוירים און געלערנטע שוועסטערן.
אן אלגעמיינער שפיטאל האט פארשידענע אפטיילן, למשל אן אנקאלאגיע אפטייל, א פסיכיאטריטשע אפטייל און א נעווראלאגיע אפטייל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע אנשטאלטן פאר באהאנדלען קראנקע האט מען אויפגעשטעלט אין אינדיע, אין 431 פאר דער ציווילער רעכענונג. דער מלך אשאקא האט אויפגעשטעלט 18 שפיטעלער אין אינדיע וואס מ'האט זיי פינאנצירט מיט געלט פון דער רעגירונג.


text:
רעגנוואלד
א רעגנוואלד איז א וואלד כאראקטיזירט מיט א גרויסער קוואנטיטעט פון רעגן. ס'איז אנגענומען אז אין א רעגנוואלד דארף א מינימום פון 1750 צו 2000 מילימעטער אראפגאלאזטע פייכטקייט אין א יאר.
א רעגנוואלד פאדערט א טראפישן קלימאט מיט הויכער היץ און הויכער פייכטקייט, און גרויסע טייכן מיט אסאך וואסער.
רעגנוועלדער זענען ערטער וואס האלטן אויס צוויי דריטל פון דער וועלט'ס בעלי חיים און פלאנצן. ס'איז דא א השערה אז הונדערטער מיליאנען פון פלאנצן, אינסעקטן און מיקרא-ארגניזמען וואס לעבן אין די רעגנוועלדער זענען נאך נישט אנטפלעקט געווארן. דער רעגנוואלד איז אויך א קוואל פאר א סאך מעדיקאמענטן.
זענען דא צוויי סארטן רעגנוועלדער:
- טראפישער רעגנוואלד - געפינט זיך אין די טראפישע ראיאנען נאנט צום עקוואטאר. די וועלדער זענען אין דרום-מזרח אזיע (פון בורמע ביז אינדאנעזיע און פאפוע ניי גיני, צפון און מזרח אויסטראליע), אין אפריקע דרום פון סאהארא, אין דרום און צענטראל אמעריקע,און אין אסאך אינזלען אינעם פאציפישן אקעאן.
- מעסיקער רעגנוואלד - געפינט זיך ביי די בארטנס פון די מעסיקע ראיאנען - ביים מערב בארטן פון צפון אמעריקע, אייראפע, מזרח אזיע און דרום אויסטראליע און ניי זילאנד.


text:
קאמפיוטער ווארעם
קאמפיוטער ווארעם איז א זעלבסט דאפעלטער פראגראם. עס נוצט א נעצווערק צו שיקן קאפיס פון זיך צו אנדערע קאמפיוטערס. אנדערשט ווי א קאמפיוטער ווירוס האט א ווארעם אין זיך אריין געבויעט א וועג ווי אזוי זיך צו פארשפרייטן און אנצוקומען צו זיין ציל און אנזייען א חורבן, געווענטליך נוצט עס א באג און דער אפערירן סיסטעם, זיך צו פארשפרייטן אן דעם באנוצער וויסן, קאמפיוטער ווערעם טוען געווענליך שעדיגן די נעצווערק צוליב וואס עס נוצט דעם נעצווערק זיך צו פארשפרייטן נוצט ער אויף דעם גאנצן BANDWITH מה שאין כן די ווירוס שעדיגט די טעקעס און אינפעקטירט און קארופטירט דעם קאמפיוטער.
עס זענען דא קאמפיוטער ווירוס וואס באנוצן זיך מיט דעם ווארעם טעכניק זיך צו פארשפרייטן, אנזייענדיג א געוואלדיגן חורבן.
וויאזוי זיך צו באשיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי רוב קאמפיוטער ווערעם נוצן אן אפערירן סיסטעם באג זיך צו פארשפרייטן איז זייער וויכטיג צו מאכן זיכער אז איר האט די לעצטע דערהיינטיגן פון אייערע אפערירן סיסטעם.


text:
קא גע בע
די קאַ-גע-בע (רוסיש: KoMиTeT rocyдapcTBeHHoй бeзoпacHocTи קאמיטעט גאסודארסטווענוי בעזאפאסנאסטי—"שטאַט פֿארזיכערונג קאמיטעט") איז געווען א רעגירונגס אגענטור זייענדיג די פאליטישע פאליציי אויף די סאוועטישע פארבאנד צווישן די יארן פון 1954 ביז די סאוויעטישע צוזאמענפאל אין 1991. דורכאויס אירע יארן אין אפעראציע איז איר הויפט אויפגאבע געווען צו באוואכן די יו.עס.עס.אר. פון אינערליכע און אויסערליכע סטראשונגן. די אגענטור האט פארמאגט א שטארקע פאליצייאישע קראפט און א געלערנטע און פארגעשריטענע שפיאנאזש איינהייט.
אינהאַלט
פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאוויעטישע פירערשאפט האט געברויכט האבן א גוטע סעקיוריטי (זיכערהייט) און איטעליגענץ סיסטעם צו פארזיכערן פאליטישע לאיאליטי ביי יעדן אינדערהיים און פאר'ן ציל צו ווערן מער קראפטיג. די אגענטור האט געטאן פארשידענע ערליי ארבעט ווי נאכקוקן מענטשן אינדערהיים און איבער'ן לאנד, פאטראלירן די גרעניצן, געבן סעקיוריטי פאר אלע פאליטישאנס, און ארויפצווינגען סעקיוריטי אינערהאלב דאס מיליטער. די קא-גע-בע האט אויסגעפירט איר ארבעט מיט א ריזיגע נעטווארק פון טויזענטער שטילע אינפארמאנטן און א רייע פארגעשריטענע טעכנאלאגישע געצייג. די אגענטור האט געהאט די פולע רעכט נאכצוגיין יעדן מענטש וואס איז פארדעכטיגט געווארן מיט אן אנטי סאוויעט אויפפירונג. ווער עס איז געפונען געווארן שולדיג איז פארשיקט געווארן צו די באוואוסטע קא-גע-בע ארבעט לאגערן.
אין אויסערן שפיאנאזש האט די אגענטור גענוצט די מערסט פארגעשריטענטע געצייג וועלכע האבן קאנקורירט מיט די סי.אי..עי.'ס שפיאנאזש נעטווארק. איר אויסערן אויפגאבע איז געווען צו זאמלן פאליטישע און מיליטערישע סודות'דיגע אינפארמאציע און עס איבערגעבן פאר די סאוויעטישע פירערשאפט. די אגענטור האט אויך אנגעפירט א גרויסע פראפאגאנדע אין די אייראפעאישע לענדער קעגן די מערב לענדער.
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס א א שטאַט'ס קאמיטעט איז די קא-גע-בע געווען אונטער דעם קאנטראל פון דער ראט פון מיניסטארן . די אגענטור איז געווען א שטארקע צענטראליזירטע ארגאניזאציע וועלכע האט געהאט א פארזיצער און עטלעכע דעפוטאטן וועלכע זענען געווען די באשלוס מאכער אין די אגענטור. די קא-גע-בע'ס הויפט קווארטיר איז געווען אין מאסקווע און איז געווען צוטיילט אין עטליכע דעפארטמענטס, יעדע מיט אנדערע פונקציעס.
די קא-גע-בע האט פארמאגט באזונדערע אפטיילונגן נאכגעמאכט אויף דעם זעלבן אויפן ווי אין מאסקעווע אין יעדע פון די 14 נישט רוסישע רעפאבליקס אין די יו.עס.עס.אר. די אגענטור האט פארמאגט אפיסעס אין יעדע דיסטריק, ראיאן, און שטאט און האט געהאט ספעציעלע אפטיילונגן אין יעדע איינציגע רעגירונג אפיס און אין יעדע איינציגע ביזנעס. קיינער האט זיך נישט געקענט באהאלטן פון די גרויסע אויערן פון די טויזענטער אגענטן וועלכע האבן זיך געדרייט אונטער די פיס 24 שטונדן א טאג. די אקטיוויטעטן, סיסטעם פון אפעראציע, און די צאל פון אגענטן איז פארבליבן אין געהיימניס. די מערב לענדער שאצן אז די אגענטור האט פארמאגט צווישן 400,000 און 700,000 אגענטן אין די 70'גער און 80'גער יארן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קא-גע-בע'ס אפשטאם איז דאטירט צו דעצעמבער 1917 ווען די ערשטע סאוויעט פאליציי קראפט איז געגרינדעט געווארן אונטער די פירערשאפט פון דער דעמאלטדיגער פרעזידענט פעליק דערעהינזקי. די אגענטור האט דעמאלט געהייסן די וועטשעקא. אין 1923 האט זיך דער נאמען געטוישט צו די דזשי.פי.יו. און באלד דערויף צו אוי.דזשי.פי.יו. אין 934' האט די סאוויעט פירערשאפט רעפארמירט די אגענטור און איר א נאמען געגעבן די ען.קעי.ווי.די. פון דארט און ווייטער האבן זיך נעמען געטוישט יעדע עטליכע יאר ביז עס איז אפיציעל געבליבן פאר א לענגערע צייט מיט'ן נאמען עם.די.ווי. אונטער די פירערשאפט פון זשאזעף סטאלין. ווען סטאלין איז געשטארבן אין 1954 האט די סאוויעט פירערשאפט נאכאמאל איבערגעטוישט אסאך טיילן פון די רעגירונג און די קא-גע-בע איז געגרינדעט געווארן, באקומענדיג מער מאכט און רעכטן און אויך דאפעלט אגענטורן. די קא-גע-בע'ס הויפט פונקט איז געווען צו טעריראזירן יעדן מענטש אויף וועמען מען האט געשמעקט אז ער איז נישט 100 פראצענט לאיאל צו די קאמוניסטישע פארטיי. די קא-גע-בע האט געהאט שרעקליכע טורמעס און האט באהאנדלט זייערע ארעסטאנטן מיט א שרעקליכע אכזריות (הונדערטער אידן זענען נעבעך געפייניגט געווארן דורך די קא-גע-בע בלויז פאר'ן האלטן אידישקייט, וועלכע איז געווען פארבאטן אין די סאוויעט פארבאנד. הי"ד). מענטשן אין רוסלאנד האבן נישט געקענט זאגן קיין מיינונגען און אפילו קרומען מיט די נאז אויף פאליסיס וואס זייער קאמוניסטישע רעגירונג האט אנגעהאלטן. ווער עס האט פרובירט עפענען א מויל איז באלד ארעסטירט געווארן דורך די קא-גע-בע וועלכע האבן אים אויסגעפייניגט ביז'ן טויט ער זאל ארויסגעבן ווער נאך עס האלט אזוי ווי אים. טייל מענטשן האבן אנגעוויזן אויף אומשולדיגע מענטשן, וועלנדיג זיך ארויסדרייען פון די שווערע פיינונגען. די עקלהאפטיגע אויפירונג פון די קא-גע-בע האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין די 80'גער יארן ווען דער דעמאלטדיגער פירער מיכאיל גורבאטשאוו האט איינגעשטעלט נייע רעפארמען און באפוילן די קא-גע-בע נאכצוזאלן פון אירע פאליסיס און אקטיוויטעטן. ווען די יו.עס.עס.אר. איז צוזאמענגעפאלן האבן רוב רוסן פארלאנגט אויפצולעזן די קא-גע-בע און אויפשטעלן א נייע אגענטור ענליך ווי אין די פרייע לענדער. פרעזידענט יעלצין האט טאקע אזוי געטאן און אויפגעשטעלט פינף נייע אגענטורן אנשטאט די קא-גע-בע.


text:
טאלמיטש
טאלמיטש (אוקראיניש: TлyMaч; פויליש: Tłumacz) איז א קליינע שטאט אין סטאניסלאווער גובערניע, אין מערב אוקראינע (אסט-גאליציע). זי איז די הויפטשטאט פון דער טאלמיטשער ראיאן.
די באפעלקערונג איז בערך 8,800 (אין יאר 2001).
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאלמיטש ליגט ביים טאלמאטשיק טייכל, וואס איז ברייט פיר מעטער, און דערברייטערט זיך ביז 12 מעטער ביי זיין צוזאמענפלוס מיטן נעסטער טײַך, פון די גרעסטער טייכן אין אייראפע (ברייט 400 מעטער דארטן). דער נעסטער שיידט דעם טאלמיטש פראווינץ פון די שכנותדיקע שטעט, בוטשאטש און האראדענקע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט אין 1772.[1]
טאלמיטש איז געווען דער אדמיניסטראטיווער צענטער פון א פאוויאט (דיסטריקט) אין דער צווייטער פוילישער רעפובליק. אין 1921, איז איר באפעלקערונג געווען בערך 5,000, מערסטן פאלאקן און 2,012 יידן [1], מיט עטלעכע פון דער ארמענישער מינאריטעט . אין די ארומיקע דערפער האבן די אוקראינישע דאמינירט. אינעם צווייטן וועלט קריג, האבן די דייטשן געמערדעט די יידן.[1] די פאלאקן און ארמענישע וואס האבן איבערגעלעבט האבן די סאוועטן פארטריבן פון טאלמיטש נאך 1945. רוב פון זיי האבן זיך באזעצט אין אונטערשלעזיע.


text:
יבנה
יבנה (אַראַביש: ياڨني يبنة, ייבנאַה) איז א שטאט, אין צענטער דיסטריקט פון ישראל, און געפונט זיך צו דרום זייט פון גלייכע ים געביט. די שטאט געפונט זיך נעבן לאקאלע ראט חבל יבנה פון דרום, אשדוד פון דרום מערב, פון מזרח עטליכע קיבוצים, און שטעטלעך. איז א שטאט זינט 1986. לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (צב"ס), בייַם סוף פון 2010 האט די שטאָט געהאט אַ באַפעלקערונג פון 33,000.
אלטע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווארשיינליך איז די שטאט אויף די פלאץ פון די זעלבע אלטע שטאט, וואס איז שוין געווען אין די צייטן פון יידן אין ארץ ישראל, אין מלכי יהודה, די שטאט איז געווען אונטער די פלשתים, און זיי האבן געשטערט דאס לעבן פון די יידן. ביי די צווייטע בית המקדש, האט ינאי המלך איינגענומען די שטאט, און די שטאט איז געווארן א יידישע. ביים חורבן האט רבן יוחנן בן זכאי, באקומען ערלויבעניש דארט אויפצושטעלן די סנהדרין, נאכן ארויסגיין פון ירושלים. די סנהדרין איז געווען אין יבנה פאר זיבעציק יאר, נאך רבי יוחנן איז געווען רבן גמליאל פון יבנה, און נאכדעם איז די סנהדרין אריבער צו אושא, נאכן דורכפאל פון בר כוכבא אויפשטאנד. רבן גמליאל ליגט לויט דער טראדיציע אין יבנה. (די אראבער האלטן אז די קבר איז פון א געוויסער חבר פון מוכאמאד).
נייע צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פון אטאמאנישע אימפעריע, ביז די מלחמת השחרור, איז געווען דארט אן אראביש דארף, דער בריטישער מאנדאט, האט געברענגט דאס דארף צו א גינסטיקע וווקס, אבער די גבעתי בריגאדע האט איינגענומען דאס דארף אין יוני 1948, און די איינוווינער זענען אנטלאפן קיין עזה שטרייף.
אין 1949, איז אויפגעשטעלט געווארן די נייע יבנה, נאכדעם וואס די אלטע דארף איז חרוב געווארן, פון נייע עולים. און אין 1986, איז פון א לאקאלע ראט געווארן די שטאט יבנה.
ביי די געגאסענע בליי אפעראציע, איז יבנה געווען די מערסט צפונדיקע שטאט, ווי די סירענע איז געהערט געווארן, אבער קיינע קאסאם ראקעטעס, זענען נישט געפאלן אין שטאט זעלבסט.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארטאציע איז צוגעשטעלט צו דער שטאט דורך ישראל באנען, וואס האט צוויי באן סטאנציעס אין יבנה, יבנה מזרח און יבנה מערב (געעפנט אין פעברואר 2012).
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יבנה איז געווען איינער פון די הויפּט פאַרצייַטיקע שטעט אין די דרום פלוין, פלאצירט 20 קילאמעטער דרום פון יפו, 15 קילאמעטער צפון פון אַשדוד, און 7 קילאמעטער מזרח פונעם מיטלענדישן ים.
נאָך דעם אומקום פון דעם צווייטן בית המקדש אין 68, האט רבן יוחנן בן זכאי אריבערגעפירט די סנהדרין קיין יבנה.
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מכבי יבנה איז דער שטאָטס הויפּט פוטבאָל קלוב.


text:
1862
1862 איז דאס 62סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1862 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אפריל - לואי פאסטער און קלאד בערנארד קאנטשען די ערשטע פאסטעריזאציע פראבע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן יאנואר - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געש' 1943)
- 22סטן אויגוסט - קלאד דעביוסי, פראנצויזישער דיריגענט (געש' 1918)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן יאנואר - זשאן טיילער, דער צענטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1790)
- 24סטן יולי - מארטין וואן ביורען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1782)


text:
קאלומבוס, אהייא
קאלומבוס (ענגליש: Columbus) איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאָט פון דעם שטאַט אהייא אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
אין 2010, איז קאלומבוס געווען די פופצנטע מערסטע באפעלקערשטע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן מיט א באפעלקערונג פון 787,033.[1]
מ'האט געגרינדעט די שטאט אין 1812, און זי געגעבן א נאמען נאכן אויספארשער קריסטאפער קאלאמבוס. אין 1816 איז זי געווארן די הויפטשטאט פון אהייא.
אין קאלומבוס געפינט זיך די אהייא שטאטלעכער אוניווערסיטעט (Ohio State University), געגרינדעט אין 1870 און גערעכנט איינער פון די גרעסטע פובליקע אוניווערסיטעטן אין די פאראייניגטע שטאטן.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאלומבוס האט אכט צווילינג שטעט:
- אכמעדאבאד, אינדיע
- דרעזדן, דייטשלאנד
- יאנאווע, איטאליע
- העפעי, כינע
- הרצליה, ישראל
- אדענסע, דענמארק
- סעווילא, שפאניע
- טיינאן שטאט, טייוואן
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Columbus (city) Quick Facts from the U.S. Census Bureau. דערגרייכט דעם 26סטן נאוועמבער, 2011.


text:
אנדרע בואקלער
אנדרע בואקלער (פראנצויזיש: André Boisclair; געבוירן אין מאנטרעאל 14טן אפריל 1966) איז געווען דער פירער פון די פי-קיו פארטיי אין קוויבעק.
בואקלער האט געדינט אלס א מיניסטאר אין דער פי-קיו רעגירונג אונטער פרעמיער לוסיען בושארד און האט געווינען די פירערשאפט אין 2005 נאכדעם וואס בערנארד לאנדרע האט רעזיגנירט אלס פארטיי פירער. בואקלער איז ערוועלט געווארן אלס א יונגער פירער וועלכע האט געזאלט אויפפרישן די פארטיי וועלכע איז באטראכט אלס א ווייסע פראנצויזישע בעיבי בומער פארטיי און אריינברענגען פרישע יונגע שטיצע. בואקלער האט אבער דערווייל פארפעלט דאס צו טאן ווען זיין פארטיי האט פארלוירן די 2007 וואלן און איז געפאלן צו דריט אונטער די ליבעראלן און די עי-די-קיו.
בואקלער איז דער איינציגסטער פאליטישער פארטיי פירער אין צפון אמעריקע וועלכער איז אן אפענער געי.


text:
קאלינג קארד
פריפעיד קאלינג קארד אדער טעלעפאן קארטע זענען די פון פאראויס באצאלטע קאלינג קארטלעך וועלכע פארקויפט זיך אין די סופערמארקעטס און אין די גאזאלין סטאנציעס. די קארטלעך קומען אין פארמאטן פון 5 ביז 50 דאלאר פון פאראויס באצאלטע לאנג דיסטענס און מען קען עס באלד נוצן דורך יעדע טעלעפאן אין די וועלט ביז ווילאנג די געלט גייט אויס. רוב אזעלכע קארטלעך קומען מיט א 1800 נומער און דערנאך לייגט מען אריין א פריוואטע קאוד וועלכע ברענגט אריין אין די פערזענליכע אקאונט און ערשט דערנאך קען מען מאכן טעלעפאן קאלס.
למעשה איז דער ריטעילער פון די קאלינג קארטלעך נאר איין חלק אין דעם שפיל ווייל עס איז פאראן א לאנג דיסטענס קעריער וועלכע פארקויפט די לאנג דיסטענס בלאקס פאר די ריטעילערס, א ספעציעלע פירמע וועלכע קאנטראלירט די אקאונטס און די קארטלעך מיט די קאוד נומערן, און דיסטריביוטערס וועלכע פארשפרייטן די קארטלעך.
קאלינג קארד שווינדל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לאנג דיסטענס קעריערס פון קאלינג קארטעלך זענען נישט קיין ספעציעלע פירמעס נאר פאר דעם צוועק נאר זענען די זעלבע פירמעס וועלכע גיבן נארמאלע לאנג דיסטענס סערוויס און פונקט וואו דארט איז דא אויך פאראן אסאך שווינדלערייען אדער אויגן פארבלענדנישן וועלכע כאפן אריין די קאסטומערס און רוב מענטש כאפן זיך אפילו נישט וויבאלד מען באקומט דאך נישט קיין ביל מיט דעטאלן און אזוי קען מען יארן נוצן א קארטל און צאלן פיל מער ווי מען מיינט אז מען צאלט.
די מערסט באקאנטע שווינדלן זענען: קאל קאנעקשן טשארדזשעס, מאנאטליכע אפצאלן, מינימום צייט פער טעלעפאן קאל, עקספיירעישאן דאטומען, אקטיוועישן אדער אויסשטעלן אפצאלן. די אלע סארט טשארדזשעס קענען אפילו זיין ממש עטליכע צענט אבער אין א לענגערע טערמין מיט אסאך טעלעפאן קאלס זאמעלט זיך דאס אן צו פיל מער געלט און מען צאלט אין פאקט פיל מער ווי מען מיינט.
לויט אפיציעלע שטודיעס קומען פאר די מערסטע לאנג דיסטענס גניבות ביי פריפעיד קאלינג קארטלעך. די עף-סי-סי גיט די פאלגענדע סימינים וועלכע מען זאל נאכקוקן בעפאר מען קויפט א קאלינג קארד:
1) אין צוגאב צו די לאנג דיסטענס וועלכע מען צאלט און אלע אנדערע אפצאלן איז פאראן א לעגאלע טשארדזש ווען מען רופט פון א פאבליק טעלעפאן. די עף-סי-סי ערלויבט די טשארדזשעס אבער געוויסע פירמעס פארלאנגן מער וויפיל זיי מעגן און מען דארף דאס נאכפאלגן.
2) געוויסע קאלינג קארטלעך מאכן א שטיקל דורך רעכענען מער מינוטן אין א קורצע טעלעפאן קאל. זיי בעטן טאקע נאר די באשטימטע ראטע אבער ווען מען מאכט א טעלעפאן קאל פון 3 מינוט רעכנען זיי דאס אלס 5 מינוט און די קאסטומער כאפט זיך נישט ווייל אפילו אויב ער רעכנט אויס די מינוטן וועט אלעס שטימען.
3) קאלינג קארטעלך זאל מען נאר קויפן פון א געשעפט און נישט דורך די טעלעפאן אדער אינטערנעט ווייל געוויסע אזלעכע פירמעס זענען פשוט'ע רויבערס און די קארטלעך קומען קיינמאל נישט אן אדער קומט עס אן און די קאוד ארבעט נישט. אויסער דעם זענען פאראן פירמעס וועלכע בעטן א דעליווערי טשארדזש און רעכנען דאס שפעטער אראפ פון די מינוטן.
4) קאסטומער סערוויס איז א וויכטיגע זאך אין פאל עפעס טויג נישט אדער צו פרעגן פראגעס. למעשה האבן נישט אלע קאלינג קארדס א קאסטומער סערוויס נומער און טייל וואס האבן יא ארבעטן נישט. אויב איז מען א שטארקע באנוצער פון קאלינג קארטלעך און מען קויפט פאר גרעסערע געלטער איז כדאי צו פרובירן די קאסטומער סערוויס נומער אויב עס ארבעט.
5) פילע פון די קארטלעך פירמעס גייען באנקראט און עס איז א טעגליכע געשעעניש. אויב מען איז צוגעוואוינט צו קויפן זאל מען בלייבן מיט די זעלבע פירמע ווייל נייע פירמעס האבן גרעסערע שאנסן צו גיין באנקראט.
6) טייל פירמעס טשארדזשן מער געלט פאר טעלעפאן קאלס וועלכע ווערן געמאכט פון סעליולער אבער עס האט נישט קיין סיבה פארוואס און עס איז גניבה.
ענליכע שווינדלערייען קען זיך מאכן מיט די היינטיגע סארט קאלינג קארטעלעך וועלכע מען באצאלט נאכ'ן נוצן דורך קרעדיט קארד אדער אויף די געווענליכע לאנג דיסטענס ביל. אבער אין גענעראל ווערן זיי פאררעכנט אלס זיכערער און די עף-סי-סי רעקאמענדירט זיי צו נוצן ענדערש ווי א פריפעיד קאלינג קארטל.


text:
קעשענעוו
קאארדינאטן: 47°0′00″N 28°55′00″E / 47, 28.916667
קעשענעוו (רומעניש: Chişinău, רוסיש: KишиHëB "קישיניאוו") איז די הױפּטשטאָט און די גרעסטע שטאט פֿון מאלדאװע. 707,700 פּערזאָנען וואױנען אין קעשענעוו. זי איז אויך דער הויפט אינדוסטריעל און האנדל צענטער, און געפינט זיך אין צענטער פון לאנד אויפן ביק טייך. זי איז פון די הויפט טראנספארטאציע קנופן אין דער ראיאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קעשענעוו איז געגרינדעט געווארן אין 1436 למספרם.
אין יאר זענען דארט פארגעקומען שוידערליכע פאגראמען אויף די יודן וואס האט פאראורזאכט אז אסאך יודן זאלן אנטלויפן אין די פאראייניגטע שטאטן.
דער חזן יאסעלע ראזענבלאט זינגט א ניגון "דער פאגראם אין קישינעוו".
אויך איז פארהאן א יודיש ליד געזונגען דורכן חזן משה אוישער מיטן נאמען "דאס קעשינעווער שטיקעלע".


text:
פאבריקאציע
פֿאַבריקאַציע איז דער פּראָצעס פון פּראדוצירן א פּראָדוקט. דער פּראָצעס איז אַ וויכטיקער טייל פון דער עקאָנאָמיע. די קוואַליטעט פון דער פּראָדוקציע איז אָפהענגיק אין עטלעכע סיבות, אַזוי ווי קוואַליטעט פון די מענטשן וואָס באַשעפֿטיגן זיך מיט פֿאַבריקאַציע, די קוואַליטעט פון די רויע מאַטריאַלן, די קוואַליטעט פון די מיטלען פון פּראָדוקציע (מאַשינען, קאמפיוטעריי, אאז"וו). די קוואַנטיטעט פון פּראָדוקציע ווענדט זיך אויף דער עקאנאמישער גלייכוואָג פון דעם מאַרק, ד"ה, דער פארזארג קעגן נאכפרעג און דאס מאַרגינאַלע ניצן קעגן די מאַרגינאַלע קאסטן.


text:
דיפערענציאל-גלייכונג
א דיפֿערענציאַל-גלייכונג איז א מאטעמאטישע גלייכונג וואס פארבינדט א פונקציע פון איינע אדער מער וואריאבלן מיט זײַנע דעריוואטיוון. דיפֿערענציאַל-גלייכונגען קומען פון סיסטעמען וואס די פארהעלטעניש צווישן קוואנטיטעטן וואס ענדערן זיך כסדר (מאדעלירט דורך פונקציעס) און זייערע ענדערונגקייטן אין רוים אדער צײַט (אויסגעדריקט ווי דעריוואטיוון) איז באוואוסט אדער פארגעשלאגן. אזוי ווי אזעלכע פארהעלטענישן קומעם פאר גאר געוויינטלעך, שפילן דיפֿערענציאַל-גלייכונגען א פראמינענטע ראלע אין פארשידענע דיסציפלינען איינשליסנדיק אינזשעניריע, פיזיק, עקאנאמיק און ביאלאגיע.
מען שטודירט דיפֿערענציאַל-גלייכונגען מאטעמאטיש פון עטלעכע אנדערע פערספעקטיוון, בעיקר בנוגע זייערע לייזונגען—דער סכום פון פונקציעס וואס פאלגן די גלייכונג. נאר די פשוט'סטע דיפֿערענציאַל-גלייכונגען האבן לייזונגען מיט בפירושדיקע פארמלען. דאך, טייל אייגנשאפטן פון לייזונגען פון א געוויסער דיפֿערענציאַל-גלייכונג קען דערגיין אן צו האבן א גענויעם פארמל.
א ביישפיל פון א דיפֿערענציאַל-גלייכונג איז וואס איר באשייד איז יעדע פונקציע מיט דער פארעם וואו איז א באשטימטע צאל.


text:
צייט
צייט איז א מאס צו מעסטן דאס געדויערקייט פון געשעענישן. מען ניצט געשעענישן צו מעסטן צייט, למשל "ווען די זייגער איז געווען אויף צוועלעף", אדער "נאכ'ן וועלטס קריג". די קאלענדער מעסט צייט לויט די פאזיציעס פון הימלישע עלעמענטן, למשל "ווען די לבנה איז געווען גאנץ", אדער "פינף גאנצע לבנות צירוק". זייגערס מעסטן צייט לויט ווי לאנג עס דויערט פאר מעכאנישע, עלעקטראנישע, אדער נוקלעארע רעאקציעס צו געשען. די מאס פון זייגערס איז צוטיילט אויף סקונדעס וואס איז באזירט אויף חלקים פון א "טאג" וואס איז באזירט אויף די געשעענישן פון טונקעלקייט און ליכטיגקייט אויף אונזער פלאנעט.
פסיכילאגישע צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פסיכילאגישע צייט, איז די צייט וואס מענטשן שפירן מיטן מח, דאס קען אויסקוקען ווי עס לויפט שנעלער אדער שטייטער - אפילו ווען לויטן זייגער איז עס די זעלבע לאנג. דאס איז נישט די זעלבע פארקורצערינג און פארלענגערינג פון צייט ווי די רעלאטיווע צייט פון איינשטיין'ס טעאריע, וואס מען קען מעסטן מיט צוויי זייגערס.
היינט פיל איך אז היום קצר והמלכה מרובה, די צייט איז מיר ב"ה נישט לאנגווייליג, ווי קען מען האבן נאך, צייט איך האב דיך ליעב לויף נישט אוועק.
צייט איז א חלק פון דער בריאה, בעפאר די בריאה איז נישט געווען אזא מין מושג פון צייט[פֿעלט אַ מקור].
איינשטיינ'ס טעאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט
איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבונדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט די טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער וואו עס איז דא א שטארקע קראפט פון גראוויטאציע. אויך גייט די צייט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אוביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ארגאנישע כעמיע
ארגאַנישע כעמיע איז די שטודיע פון כעמישע פארבינדונגען וואס אנטהאלטן קוילנשטאף. קוילנשטאף האט די מעגלעכקייט צו שאפן א כעמישן בונד מיט אן אויסקלייב פון כעמישע עלעמענטן און מיט אנדערע קוילנשטאף אטאמען. אזוי זענען מעגלעך אן א שיעור פארבינדונגען. מען רופט די שטודיע פון קוילנשטאף קאמפאזיטן "ארגאנישע כעמיע" ווייל כמעט אלע ארגאניזמען אדער לעבעדיגע זאכן, זענען צונויפגעשטעלט פון וואסער און קוילנשטאף פארבינדונגען.
עטלעכע שטחים פון כעמיע פארברייטערן די באגריפן און פרינציפן פון ארגאנישער כעמיע, צווישן זיי ביאכעמיע, מיקראביאלאגיע און מעדיצין.


text:
ליכט
צו מיינט איר א ליכטל?
ליכטיקײַט מאכט דעם מענטש קענען זען. ליכט איז אן עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג וואס די כוואליעס האבן א לענג פאסיג פאר אויגן (פון 400 ביז 700 נאנאמעטער), ד.ה. צווישן אינפרארויט ביז אולטראוויאלעט.
ברעכונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ברעכונג
ברעכונג פון ליכט איז ווען ליכטשטראלן בייגן זיך ביים אייבערפלאך צווישן צווי מאטריאלן, וו למשל לופט און גלאז. א לינז ניצט אויס ברעכונג צו פארקלענערען אדער פארגרעסערען א בילד. מען ניצט לינזן אין ברילן, לופעס, שפאקטיוון, טעלעסקאפן און מיקראסקאפן.
גיך פון ליכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – גיך פון ליכט
די גיך פון ליכט איז דריי הונדערט טויזנט קילאמעטער א סעקונדע.
אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זאך וואס דער אייבערשטער האט באשאפן איז געווען ליכט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק:
וַיֹאמֶר אֱלֹדִים יְהי אוֹר וַיְהי אוֹר בראשית א ג