text:
BP
BP איז די דריטשע גרעסטע קארפאראציע אין דער וועלט אין דעם געביט פון נאפט, גאז און פעטראכעמיע. ביז 2000 האט די פירמע געהייסטן British Petroleum (בריטישער נאפט). די פירמע איז הויפטקווארטירט אין לאנדאן, ענגלאנד. אירע אקציעס ווערן געהאנדלט אין די בערזעס פון לאנדאן, ניו יארק און טאקיא.
BP איז א צוזאמען געשלאסענע גאז פראדוקציע קאמפאני, וואס האט אינקארפארירט אין זיך דער צווייט גרעסטער וועלטס גאז אימפעריע עמאקא (Amoco)
אום מאי 2010 האט די פירמע באקומען גרויס נעגאטיווע דעקונג, צוליב אן אויל-אויסגוס וואס האט פאסירט אויף איינע פון די פירמע'ס פלאטפארמע'ס נעבן די לואיזיאנא'ר ברעג'ן, אבער ווי זאגט די וועלט נעגאטיווע פובליסטי איז אויך פובליסיטי, און עס האט זיך נישט אנגעזעהן אז זיי זאלן האבן עפעס שאדן דערפון אין דעם מארקעט.


c: text/html

text:
עלעקטריע
עלעקטריע, שטאמענדיג פון דעם גריכישן ווארט ήλektpov (עלעקטראן), איז א אויסוואל פון פֿענאמענען וואס געשעען אלס רעזולטאט פון דער שטרעמונג פון אן עלעקטרישער לאדונג, וואס פיצקילע באשטאנדטיילן ווי עלעקטראנען און פראטאנען פליסן און שאפן א כוח וואס ציט און שטופט צווישן זיך.
דאס קען מאכן בליצן און אויך ליכטיגקייט.
אינהאַלט
באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישע לאדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישער שטראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עלעקטרישער שטראם
א שטראם דורך א רעזיסטאר שאפט א היצונג; דזשיימס פרעסקאט דזשול האט דאס שטודירט מאטעמאטיש אין 1840.
עלעקטרישע קרייזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עלעקטרישער קרייז
אן עלעקטרישער קרייז איז א צוזאמענשטעל פון עלעקטרישע קאמאפאנענטן וואס לאזט אן עלעקטרישע לאדונג פלוסן ארום א פארמאכטן שטעג (א קרייז); געוויינלעך איז דער צוועק אויפצוטון עפעס ווי צינדן א לעמפל. די פארשידענע קאמפאנענטן אין א קרייז זענען אזעלכע עלעמענטן ווי קעגנשטעלן, קאנדענסאטארן, אויסשלישערס, טראנספארמאטארן און עלעקטראניק.
עלעקטראניק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטראניק איז א געביט וואס באהאנדלט קרייזן מיט תחום עלעקטראנישע באשטאנדטיילן געמאכט פון האלבדורכפירערס ווי דיאדעס און טראנזיסטארן. מיטן הילף פון עלעקטראנישע באשטאנדטיילן קען מען שאפן אמפליפייערס, שאלטער באשטאנדטיילן, לאגישע טויערן אא"וו. זיי זענען דער פונדאמענט פון מערסטע עלעקטראנישע געצייג און דורך זיי האט די טעכנאלאגיע זיך שטארק אנטוויקלט אין דעם 20סטן יארהונדערט.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישע קראפט ווערט גענערירט אדער מיט עלעקטראמעכאנישע גענערירערס, וואס מען טרייבט מיט פארע פון ברענען קוילן אדער נאפט, אדער פון א נוקלעארער רעאקציע, אדער פון קינעטישער ענערגיע וואס מען נעמט פון פליסנדיקן וואסער אדער ווינט.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1829
1829 איז דאס 29סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1829 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן אפריל - דער בריטישער פארלאמענט שענקט פרייהייט פון רעליגיע צו קאטאליקן אין בריטאניע
- 23סטן יולי - אין די פאראייניגטע שטאטן שרייבט איין וויליאם בערט א פאטענט פאר דעם טיפאגראף, פון וואס שטאמט די שרייבמאשין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אפריל - נילס הענריק אבל, מאטעמאטיקער (געב' 1802)
- 10טן מיי - טאמאס יאנג, ענגלישער וויסנשאפטלער (געב' 1773)
- 29סטן מיי - האמפרי דייווי, בריטישער כעמיקער (געב' 1778)


text:
מסכת ברכות
מסכת ברכות איז די ערשטע מסכתא פון די ששה סדרי משנה. זי איז אריינגעלייגט אין סדר זרעים וויבאלד די מסכתא האנדלט זיך ארום הלכות ברכות וואס האט צו טון מיט עסן, כאטשיג עס האנדלט זיך נישט פון מצוות התלויות בארץ. דער רמב"ם פרעגט טאקע די שאלה און ענטפערט אז וויבאלד ברכות איז דער יסוד פון יידישקייט איז עס געשטעלט געווארן אלס די ערשטע מסכתא.
די מסכתא האט ניין פרקים, און זי איז די איינציגסטע מסכתא פון סדר זרעים וואס האט תלמוד בבלי. זי האט 63 בלעטער אין תלמוד בבלי, און 68 בלעטער אין תלמוד ירושלמי.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאימתי - וועגן ליינען קריאת שמע
- היה קורא
- מי שמתו
- תפלת השחר - וועגן שמונה עשרה
- אין עומדין
- כיצד מברכין - דינים פון ברכת הנהנין
- שלשה שאכלו - דינים פון בענטשן
- אלו דברים
- הרואה


text:
1843
1843 איז דאס 43סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1843 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קוואנטערניאן פארגעשטעלט דורך וויליאם ראוואן האמילטאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן יאנואר - וויליאם מעקינלי, 25סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1901)
- 15טן יוני - עדווארד גריג, נארוועגישער קאמפאזיטאר (געש' 1907)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יולי – סאמועל האנעמאן, דייטשער דאקטער (געב' 1755)


text:
האטליין
האטליין (אידיש: הייסע ליניע) מיינט אין טעלעקאמיוניקאציע א ליניע וואס איז אייביג ברייט אפען און נישט ביזי, אמאל איז דאס געווען א ווייער וואס מען האט זיך פארבינדען 2 פונקטן אן קיין דיילען ווי היינט צו טאגס, וואס מען האט דאס בעיקר גענוצט בשעתן מלחמה פון די פראנטן צום קאמאנדיר הויפט צענטער, אדער אפילו היינט צוטאגס האט דער פרעזענידענט א האטליין וואס די זיכערהייט כוחות פארבינדען זיך צו אים אן דיילען א נומבער.
עס איז אויך געווארן פאפולער אנצוריפען היינט צוטאגס די השקפה נייעס און מעלדונגען טעלעאפאון ליין'ס אלס האטליין וויבאלד עס איז אייביג עוועלבעל און קיינמאל נישט ביזי. די קאסטומער סערוויס ליין'ס ווערן צוליב דעם אויך גערופן האטליין'ס.
דערויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע חרדישע נייעס, תורה, און פראפאגאנדע טעלעפאן האטליינס
קול מבשר • קו הציבור • קול החרדי • קול הדור האחרון • קול חוצב להבות אש • קול סאטמאר • לשון הרע • נטורי קרתא • זקניך ויאמרו לך • קול הלשון (דף היומי) • ישיבה וועלט • נטרונא • הכל בסדר • נחום ראזענבערג • אליהו אמסעל • קול השבת • קול זכור ימות עולם


text:
גאלדע מאיר
גאָלדע מאיר (אדער גאלדע מאירסאָן) ( י"א אייר ה'תרנ"ח, קיעוו - ט' כסלו ה'תשל"ט ), די פערטע פרעמיער מיניסטארין פון ישראל.
געבוירן אין אוקראינע אין 1898, זייענדיק גאר יונג, האט איר פאמיליע עמיגרירט קיין מילוואקי, אמעריקע.
ווען זי איז אלט געווען 23, איז זי געקומען וווינען קיין פאלעסטינע, אין קיבוץ מרחביה.
זי איז געווען א דיפלאמאט פוו דער יידישער אגענטור, איידער דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג, און געווען א ישראל דיפלאמאט אין רוסלאנד נאכדעם האט זי געדינט אלס מיניסטארין אין פארשידענע פאזיציעס. ווען לוי אשכול איז געשטארבן, האט מען זי אויסגעקליבן אלס פרעמיער, און ביי די נאציאנאלע וואלן האט זי געווינען. זי איז געווען פון 1969 ביז נאך דער יום כיפור מלחמה, און אין יאר 1974 האט זי רעזיגנירט.
זי האט פארארדענט די אפעראציע, אומצוברענגען די פאראנטווארטליכע, אין די ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע, אין יאר 1972.
זי איז געווען באוואוסט אלס די באבע פון מדינת ישראל. זי איז געשטארבן אין 1978 אלט זייענדיק אכציק יאר, און דריי מאנאטן איידער זי איז געשטארבן, האט מנחם בעגין אונטער געשריבן דעם שלום אפמאך, צווישן ישראל און עגיפטן.
פון אירע באוואוסטע זאצן, נישטא א פאלק וואס הייסט פאלעסטינע פאלק, איך קאן נישט פארגעבן פאר די אראבער, פארן אונדז צווינגען מלחמה צו האלטן מיט זיי.


text:
ווייַל פון אַמנאַפּרעזאַנס פון אָנליין וידאו אַדס דעם מאַרקעטערס ניצן אָנליין גאַנצע האָבן צו אָוווערעסטאַמייט זייער אייגן סטראַטעגיעס אין סדר צו ענטפֿערן די קשיא: איז עס נויטיק צו שיסן עטלעכע ווידיאס אָדער איך קענען נוצן טעלעוויזיע פֿאַר פּלייסינג אויף דער אינטערנעץ? וואָס איז די אָפּטימאַל געדויער פון ינפאָומערשאַל פֿאַר איבערזעצונג אויף דער נעץ: 15 אָדער 30 סעקונדן? וועט וידאו קאַמערשאַלז ביזאַלי רעפּראָדוסיבלע אין די אָנהייב שאָדן צו אַ אַדווערטייזד סאָרט בילד? איז אַ קאָנטעקסטואַל טאַרגאַטינג טאַקע פּערספּעקטיוו (טאַרגאַטינג אופֿן, געווענדט פֿאַר דעמאַנסטריישאַן פון אַדס בלויז אויף די בלעטער וואָס טימאַטיק צונויפפאַלן מיט די טימאַטיק פאָקוס פון אַדס)?
ביז לעצטנס די מאַרקערס האָבן באזעסענע צו קליין אינפֿאָרמאַציע צו פּרובירן טיריז וועגן וואָס טאַקע אַרבעט און וואָס טוט ניט אין דעם אָנליין וידאו גאַנצע. אין די ינעראַם, די קאָס פון וידאו גאַנצע אויף דער אינטערנעץ ינקריסיז יעדער טאָג, און אויב דעם יאָר זיי וועלן דערגרייכן מאַשמאָעס $ 775 מיליאָן, לויט צו די פאָרויסזאָגן פון דער אַגענטור עמאַרקעטער צו 2011 זיי זאָל דערגרייכן $ 4.3 ביליאָן. די פּראָדוסערס פון סכוירע און זייער גאַנצע דיסטריביוטערשיפּס פֿאַרבעסערן זייער אָפּזעצערייַ אַפּראָוטשיז ווען צייכענונג קאַנקלוזשאַנז פון די רעזולטאַטן פון סך ינוועסטאַגיישאַנז און לעקציעס געלערנט פון זייער אייגן פיר.
עטלעכע פון די קאַנקלוזשאַנז זענען גאַנץ אומגעריכט און סויסער מיט קאַנווענשאַנאַל פונט פון מיינונג. נאַמעלי: די יפעקטיוונאַס פאַרהעלטעניש פון דיסוסעד (פֿאַר בראָדקאַסט אין דער נעץ) טעלעוויזיע קאַמערשאַלז איז טראַדישאַנאַלי נידעריק. מאַרקעטערס האָבן שטענדיק געגלויבט אַז די טשוזי אינטערנעץ ניצערס זאל זיין נאָר אינטערעסירט אין אַ ספּעציעל, טשיקאַווע אָנליין איבערזעצונג פון אַדס. פונדעסטוועגן, הייַנט עס זענען עוואַדאַנסאַז פון הויך יפעקטיוונאַס פון אָרט אויף די וועב, כולל די גאַנצע מאַטעריאַלס באשאפן פֿאַר טעלעוויזיע בראָדקאַסט. “דער פאַקט אַז די אַדס זענען געמאכט פֿאַר אנדערע צוועקן אָדער אנדערע מידיאַ טוט נישט מיינען אַז עס איז ומפּאַסיק פֿאַר פּלייסמאַנט אין די וועב”, – האט יעקב הערינג, כעדמאַסטער פון ינטאַגרייטיד אָפּזעצערייַ בייַ טם גאַנצע, ירווינג, שטאַט טעקסאַס.
איבער די פאַרגאַנגענהייַט חודש, די ספּעשאַליס פון אַגענטור קאַראַט פוסיאָן האָבן געשטעלט אָנליין אַ ווייניק 15-און 30-רגע טעלעוויזיע קאַמערשאַלז פון די לעצט קאמפאניע היונדאַי “קלוג טינגקינג” (“גלייַך צוגאַנג”). לויט צו די ספּאָוקסמין פון אַגענטור, דער צוגאַנג האט געפירט צו דער געוואלט רעזולטאַטן. “א רעקאָרד קוואַנטיטי פון וויזאַטערז פון די פּלאַץ פון פירמע היונדאַי עוואַדאַנסאַז אַז עס איז אַ נויט צו יבערבייַטן שטימונג און שטעלונג צו וידאו גאַנצע, איבערזעצן אָנליין,” – זאגט ברייאַן מעטהעני, קאָפּ פאַרוואַלטער פון גאַנצע פאַרשפּרייטונג דינען אין דער גרופּע פון קאָמפּאַניעס קאַראַט. לויט צו פארשטייערס פון קאַראַט, פֿאַר דער ערשטער פיר טעג פון בראָדקאַסטינג פון טעלעוויזיע אַדס היונדאַי ווידיאס אויף די וועב, די נומער פון ריקוועס שייַכות צו גאַנצע קאמפאניע “קלוג טינגקינג” אין די פארשידענע זוכן ענדזשאַנז געווארן מער ווי טריפּאַלד.
צומ טייל, די רעזולטאַטן קען זיין רעכט צו דעם פאַקט אַז די וואַנדערינג וועב ניצערס זענען נאָך טרילד דורך דעם פאָרעם פון טראַנסמיסיע פון אַדס, זינט עס איז נאָך לעפיערעך נייַ. אָבער, עקספּערץ גלויבן אַז איבער צייַט די נייַקייַט פאַקטאָר ווערז אַוועק, און עס וועט זיין פיל מער קאָמפּליצירט פֿאַר אַדווערטייזערז צו דערגרייכן אַן גלייַך positive ענטפער צו וידאו גאַנצע, געשטעלט אָנליין, וועלכער עס איז געווען: ערידזשנאַלי פילמד פֿאַר דער אינטערנעץ אָדער דיסוסעד טעלעוויזיע.
גאַנץ אָפֿט מיר קומען אַריבער דער מעמד ווען מיר וואָלט ווי צו פאָרשטעלן סכוירע, פּראָדוקטן אָדער באַדינונגען. בשעת קאַנסידערינג דער בעסטער וועג צו טאָן אַז, איך וואָלט רעקאָמענדירן ניצן אינטערנעט ווידיאס. וידאו פּרעזאַנטיישאַנז האָבן פּרוווד זייער יפעקטיוונאַס שוין. אַזוי, אויב איר זענען ווילן צו פּרובירן דעם, גיין צו דעם אינטערנעט ווידיאס פּלאַץ – דאָ איר קענען געפינען אַלע די אינפֿאָרמאַציע פארלאנגט. וועב נעץ האט שוין ווערן אַ גוואַלדיק אַדווערטייזמאַנט מאַרק אַסיסטינג צו פאַרגרעסערן פארקויפונג. אַז ס וואָס בעסער אינטערנעט ווידיאס ווען איר דאַרפֿן צו פאָרשטעלן דיין סכוירע אָדער אַפֿילו פשוט צו דערקלערן עפּעס צו דיין קאַסטאַמערז.


text:
המשרד לביטחון הפנים
המשרד לביטחון הפנים איז די רעגירונג מיניסטעריום אין באַשולדיקונג פון ישראל ס ינערלעך זיכערהייַט און איז אין באַשולדיקונג פון די ישראל פּאָליצייַ, תפיסה סערוויס און פירעפיגהטינג באַדינונגען און באַלד מדאַ. לויטן דער רעוואָלוציע אין 1977 אַבאַלישט דער עבודה פון פּאָליצייַ, און ער אומגעקערט בלויז מיט די פאַרלייגן פון די רעגירונג פון די ראָוטיישאַן אין 1984. ביז 1995 , גערופן די פּאָליצייַ דעפּאַרטמענט אָפיס. טאָן ניט צעמישן עס מיט דער ינלענדיש מיניסטעריום פאַראַנטוואָרטלעך צווישן אנדערע זאכן פֿאַר די היגע רעגירונג.


text:
1986
1986 איז דאס 86סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1986 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר ניינצן זעקס און אכציג האט אנגעהויבן מיטוואך.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן יאנואר - די קאסמאס-שיף וואיאזשער 2 פליט פארביי דעם פלאנעט אוראנוס.
- 26סטן מיי - דער אייראפעישער פארבאנד אדאפטירט דעם פאן פון אייראפע.
- 21סטן אקטאבער - די מארשאל אינזלען באקומען זעלבשטענדיקייט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן אויגוסט - גלעד שליט, געכאפטער ישראלדיקער זעלנער געהאלטן דורך חאמאס
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן מערץ - רבי משה פיינשטיין, וועלטס פוסק אין אמעריקע
- 9טן מיי - טענזינג נארגיי, בארג קלעטערער, פון די ערשטע צוויי מענטשן צו טרעטן אויפן שפיץ פון עווערעסט (געב' 1914)
- 24סטן יולי - פריץ אלבערט ליפמאן, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין (געב' 1899)
- 8טן נאוועמבער - וויאטשעסלאוו מאלאטאוו, סאוועטישער פאליטיקער (געב' 1890)


text:
ליכט (לעמפל)
א ליכט איז א מיטל צו שאפן ליכטיקייט. פאר דער ערפינדונג פון עלעקטריע איז א ליכט געווען כמעט דער איינציגער וועג צו זען ביינאכט. א ליכט דארף האבן ברענשטאף וואס קען זיין פליסיג אדער וואקס און א קנויט. ווען מען צינדט אן דעם קנויט ציט ער דעם ברענשטאף און ברענט.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי יידן צינדט מען ליכט:
אין דעם בית המקדש פלעג מען צינדן יעדן טאג די מנורה מיט איילבירטן אויל.
וואקסענע ליכט איז שוין אן אור אלטער מנהג צו צינדן ביי אידישע צערעמאניעס, צ.ב.ש. הבדלות ביי א חתונה, הבדלות מוצאי שבת קודש, יארצייט ליכט, און אפילו סתם א שבת בעפאר עס איז ארויסגעקומען די פאראפין וואס דעמאלטס איז דאס געווען דער איינציגער באנוצבארער כשר'ע ליכט וואס איז געווען אין עקזיסטענץ.


text:
אלעזר המכבי
אלעזר המכבי, אויך גערופן אלעזר החורני, וויבאלד ער קומט פון די שטאט בית חורון, פון די חשמונאים, און א זון פון מתתיהו הכהן, נישט צופיל איז באוויסט וועגן אים, דאס ווייסט מען אז ביי די קאמף פון בית זכריה, איז ער אומגעקומען ביים פרובירן הרגנען א העלפאנד.
לויט מגילת אנטיוכוס, איז ער געווען א קנאי, און זיין טאטע האט געזען אין אים, ווי פנחס בן אלעזר, אין ספר חשמונאים ב' ווערט ער גערעכנט אלס כהן משוח למלחמה, וואס פלעגט אויסרופן איידער די ארויסגיין צום קריג, די פסוקים פון די תורה, פון ווער עס מעג זיין א סאלדאט.
אין ספר חשמונאים א' שטייט, אז ביי די קאמף אין בית זכריה, האט ער געזען אן העלפאנד, וואס איז שווער פארפאנצערט, מער ווי די געווענליכע, און דעריבער האט זיך פארגעשטעלט, אז די גענעראל פון די יוונים געפונט זיך אויפן העלפאנד, ער איז צוגעגאנגען צום העלפאנד, און אויפן וועג האט ער אומגעברענגט מיט זיין שווערד, אלע וואס זענען געשטאנען ארום, ער האט געקניט און געשטאכן דעם העלפאנד, דער העלפאנד איז געפאלן און געשטארבן, און אלעזר איז געשטארבן מיטן העלפאנד. די קאמף האט זיך געענדיקט מיט א נידערלאגע צו די חשמונאים.
מאנכע ליגן א ספק אין וואס שטייט געשריבן אין חשמונאים א', ווי קען מען שטעכן א הלפאנד מיט א שווערד. זיי באזירן זייערע פראגעס, אויף מגילת אנטיוכוס, דארט שטייט אלעזר האט זיך פארנומען מיט אומברענגען העלפאנדן, מיט זייערע רייטער, נאכן קריג האט מען אים נישט געזען, נישט צווישן די לעבעדיקע, און נישט צווישן די טויטע, אין די ענדע האט מען אים געפונען איינגעזינקען אין די בלוט און אנדערע שמוץ, פון געהרגטע העלפאנדן.


text:
בראכטייל
אין חשבון, א בראָכטייל איז צוויי נאטירלעכע צאלן ווען איינע פון זיי טיילט אפ די צווייטע. א בראכטייל איז אויסגעפארמט אזוי , ווען דער n, m זיינען נאטירלעכע צאלן. מען קען לייגן פאר דער בראכטייל א מינוס און באקומען א נעגעטיווער בראכטייל, און דאן רופט מען דאס א ראציאנאלע צאל.
ביישפיל: די נומערן , זיינען ברוכטיילן.
דעצימאל בראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער צעטיילער איז 10 אדער יעדער צאל אין די 10טע מדריגה (ווי 100, 1000 אא"וו) קען מען אים אויך שרייבן מיט א דעצימאל בראך. למשל דער טייל (וואס איז ווען מען טאפלט אים מיט פינף) קען מען אויך צייגן אויף אזא פארם 0.5
צוגאב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארבינדן צוויי ברוכטיילן, אויב די דענאמינאטארס זיינען גלייך, פארבינדן מיר נאר די ציילערס. צום ביישפיל: . און אויב די דענאמינאטארס זיינען אנדערש, זוכט מען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון די דענאמינאטארס, און מען טאפלט די צוויי ציילערס מיט א נומער וואס וועט צוברענגען די דענאמינאטארס צו דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג, אזוי קען מען אפשאפן די דענאמינאטארס און פארבינדן ביידע ציילערס, און ביים באטרעף לייגן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג ווי א דענאמינאטאר. (ליינט מער: קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג)


text:
ווייכווארג אינזשעניריע
ווייכווארג אינזשעניריע באשעפטיגט זיך מיטן אויסארבעטן און אויסהאלטן ווייכווארג און אנטוויקלען פראגראמען אויף א סיסטעמאטישן אופן. דער דיסציפלין פון ווייכווארג אינזשעניריע נעמט איין וויסן, געצייג און מעטאדן פאר ווייכווארג באדערפענישן, ווייכווארג פארקלערן, קאמפיוטער פראגראמירן, ווייכווארג אויספרואוון און ווייכווארג אויסהאלטן טועכצן.[1]
דער ערשטער קאנפֿערענץ פאר ווייכווארג אינזשעניריע איז געהאלטן געווארן אום 1968 דורך דער וויסנשאפט קאמיטעט פון נאַטא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Table 1 in Chapter 1, Guide to the Software Engineering Body of Knowledge (February 6, 2004). דערגרייכט דעם 2008-02-21.


text:
קאמפיוטער ווארעם
קאמפיוטער ווארעם איז א זעלבסט דאפעלטער פראגראם. עס נוצט א נעצווערק צו שיקן קאפיס פון זיך צו אנדערע קאמפיוטערס. אנדערשט ווי א קאמפיוטער ווירוס האט א ווארעם אין זיך אריין געבויעט א וועג ווי אזוי זיך צו פארשפרייטן און אנצוקומען צו זיין ציל און אנזייען א חורבן, געווענטליך נוצט עס א באג און דער אפערירן סיסטעם, זיך צו פארשפרייטן אן דעם באנוצער וויסן, קאמפיוטער ווערעם טוען געווענליך שעדיגן די נעצווערק צוליב וואס עס נוצט דעם נעצווערק זיך צו פארשפרייטן נוצט ער אויף דעם גאנצן BANDWITH מה שאין כן די ווירוס שעדיגט די טעקעס און אינפעקטירט און קארופטירט דעם קאמפיוטער.
עס זענען דא קאמפיוטער ווירוס וואס באנוצן זיך מיט דעם ווארעם טעכניק זיך צו פארשפרייטן, אנזייענדיג א געוואלדיגן חורבן.
וויאזוי זיך צו באשיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי רוב קאמפיוטער ווערעם נוצן אן אפערירן סיסטעם באג זיך צו פארשפרייטן איז זייער וויכטיג צו מאכן זיכער אז איר האט די לעצטע דערהיינטיגן פון אייערע אפערירן סיסטעם.


text:
שטאף
שטאף (מאדערן אידיש מאטיריאל) איז פיזישע מאטריאל באנוצט אלס געצייג אדער שטיקער פאר פראדוקציע אדער מאנופאקטורינג.
דאס איז א שוין מער פראדוצירטער שטיק פון רויע מאטריאל.
קודם איז דאס רויע מאטריאלן ארויסגענומען פון געוויקסען פלאנץ בעלי חיים אדער פון דער ערד וואס דאס ווערט דערנאך איינגעטיילט אין א פארעם וואס קען ווערן גרינגערהייט טראנספארטירט און געסטארעדזשט, דאן פראצעסירט צו פראדורצורן סעמי גענדיגטע מאטריאלן.
א ביישפיל פון רויע מאטריאל איז באוול, וואס ווערט אריינגעלייגט אין צו פאדעם, און דערנאך פראצעסורט צו א פולער שטיק סחורה, דערנאך גענייט און געשניטען צו ווערן א קלייד. וואס איז א געפארטיגטע שטיק מאטעריאל.


text:
פאבלא פיקאסא
פאַבלא רוויז פיקאַסא (שפאניש: Pablo Ruiz Picasso (25סטן אקטאבער 1881 - 8טן אפריל 1973) איז געווען א שפאנישער מאלער און סקולפטאר. ער האט געוואוינט אין פראנקרייך רוב יארן פון זיין לעבן. ער ווערט גערעכנט פון די גרעסטע מאלער פונעם 20סטן יאָרהונדערט.
פיקאסא איז געבוירן אין דער שטאט מאלאגא, שפאניע. אין 1900 איז ער געפארן צום ערשטן מאל קיין פאריז, פראנקרייך.
פיקאסא, צוזאמען מיט אנרי מאטיס און מארסעל דושאמפ, ווערט גערעכנט איינער פון די קינסטלער וואס האבן איבערגעקערט קונסט אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט.


text:
אטאמאנישע אימפעריע
די אטאמאַנישע אימפעריע (1293–1922) (אטאמאנישע טערקיש: دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye [1], טערקיש: Osmanlı Devleti אדער Osmanlı İmparatorluğu), איז געווען א טערקישער שטאַט. אין יענער צייט איז די שטאַט געווען באוואוסט אלס די טערקישע אימפעריע. איר נאכפאלגער איז געווען די רעפובליק פון טערקיי, וואס איז אפיציעל אויפגעשטעלט 29 אקטאבער 1923.
ביים שפיץ פון איר מאכט זענען אירע טעריטאריעס געווען פארשפרייט איבער דריי קאנטינענטן (16טער–17טער יארהונדערט), מיט א קאנטראל איבער א גרויסן טייל פון דרום-מזרח אייראפע, דעם מיטל מזרח און צפון אפריקע. די לענדער זענען געווען פון דעם דורכגאס פון גיבראלטאר (און אום 1553 דער אטלאנטישער בארטן פון מאראקא ווייטער פון גיבראלטאר) אין מערב, ביזן קאספישן ים און דעם פערסישן איינגאס אין מזרח; און פונעם עק פון עסטרייך, אונגארן און טיילן פון אוקראינע אין צפון ביז סודאן, עריטרעע, סאמאליע און תימן אין דרום. די אטאמאנישע אימפעריע האט געהאט 29 פראווינצן, ווי אויך די פרינציפאליטעטן פון מאלדאוויע, זימבערגן, וואלאכיע און סערביע[2].
במשך זעקס יארהונדערטער איז די אימפעריע געווען דער צענטער פון אינטעראקציעס צווישן די מזרח און מערב וועלטן. מיט דער הויפטשטאט קושטא (איסטאנבול) און ריזיקע לענדער אין דער הערשאפט פון סוליימען דער פראכטיגער מער ווייניגער ווי די לענדער אונטער דער הערשאפט פון יוסטיניאן דער גרויסער מיט 1000 יאר פריער, איז די אטאמאנישע אימפעריע געווען א מוסולמענישער נאכפאלגער פון דער ביזאנטישער אימפעריע.
דער ערשטער קייסער איז געווען אסמאן דער ערשטער.
דער ערשטער אטאמאנישער הערשער וואס האט געהאט דעם טיטל סולטאן איז געווען באאיזיט דער ערשטער. אין 1390 האט ער איינגענומען די לעצטער פעסטונג פון דער ביזאנטישער אימפעריע אין קליין-אזיע. אין 1402 האט די אטאמנישע אימפעריע געכאפט א קלאפ, ווען טימור האט זיי געזיגט אין דעם קאמף פון אנקארא, און די טימורן האבן אים גענומען אין געפענגעניש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1775
1775 איז דאס 75סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1775 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן אפריל - דער לעקסינגטאן און קאנקארד קאמף צינדט אן די אמעריקאנר אומאפהענגיקייט מלחמה.
- 11טן יוני - לואי דער זעכצנטער באקרוינט מלך פון פראנקרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן יאנואר - אנדרע-מארי אמפער, פראנצויזישער פיזיקער (געש' 1836)
- 23סטן אפריל - זשאסעף טערנער, ענגלישער מאלער (געש' 1851)
- 16טן יוני - יהודה טורא, יידישער-אמעריקאנער פילאנטראפ און געשעפטסמאן (נפטר 1854)


text:
נח"ל בריגאדע
די נח"ל בריגאדע, איז איינע פון די פינף בריגאדעס אין ישראל, פון די פוסגייער קרעפטן אינעם מיליטער.
געגרינדעט אין 1982 ביי דער ערשטער לבנון מלחמה קעגן לבנון, און ביז היינט פארנעמט זי זיך מייסטנס, מיטן זיצן אויפן צפון גרעניץ, וואס איז לבנון, און סיריע, אזוי אויך אינעם מערב ברעג, די נח"ל בריגאדע איז קיינמאל נישט געווען אין דרום, ביים עזה שטרייף גרעניץ, ביזן פארגאנגענע ווינטער, צום ערשטן מאל.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די נח"ל געווען די ערשטע פיסגייער בריגאדע, אריינצוגיין אין לבנון, און די לעצטע ארויסצוגיין.
ביי דער על אקצא אינטיפאדע האט זי טיילגענומען אין די שלאכטן פון אפעראציע חומת מגן, קעגן די טעראר פון די מערב ברעג, און די פארכאפונגען פון טעראריסטן, ווערט געווענליך געטאן דורך נח"ל זעלנער.
די נח"ל בריגאדע פארמאגט פיר רעגינמענטן, איינס איז די ספעציעלע איינהייט, גדס"ר אדער 934. שחם אדער 931, בזלת אדער 50, גרניט אדער 932, יעדע טייל פון דער ארמיי האט א נומער, און א נאמען, צו אידענטיפיצירן די זעלנער.
אן אויספארשונג האט געוויזן, אז די באזע פון טרענירונגען, פונעם נח"ל, האט צוגעברענגט מענטשן, צו ליידן פון א ביטערער מחלה ל"ע.
אויסער די אויבן דערמאנטע רעגימענטן, איז דער דרוזישער רעגימענט וואס הייסט חרב, אדער 299. זייער סימן איז צוויי שווערדן, אויף א בלויע הונטערגרונט, מיט א מגן דוד אונטער די שווערדן, עס ווערט פארעכנט ווי א טייל פון דער נח"ל בריגאדע.
די בערעט פון דער בריגאדע איז גרין, די שיך רויטלעך ברוין, און זייער סימן א שווערד, און א סערפ.


text:
מאכמוד אבאס
מאכמוד אבאס (געבוירן 26סטן מערץ, 1935) באוואוסט אויך ווי אבו מאזען (אויף אידיש טאטע פון מאזן, וואס איז זיין ערשטער זון). ער איז געווארן אויסגעוויילט ווי דער פארזיצער פון די פאליסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט אום 9טן יאנואר, 2005, און האט גענומען אפיציעל זיין אמט אום יאנואר 15, 2005.
אבאס איז דער הויפט פאליטיקער פון פאטאך.
ער האט געדינט אלס דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון די פאלעסטינער אויטאנאמיע פון מערץ ביז צו אקטויבער 2003 ווען ער האט רעזעגנירט ערקלערנדיג אז דאס איז צוליב דעם וואס ער האט נישט גענוג שטיצע פון די ארץ ישראל און אמעריקע רעגירונג, ווי אויך אינערליכע העצערייען קעגן זיין רעגירונג.
פאר ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער, האט אבאסא אנגעפירט די פי.על.או.ס פארהאנדעלונגן אפערעס דעפארטמענט.
ער איז געווען דער פארזיצער פון די פי.על.או.ס עקזעקיוטיווער קאמיטעט זינט נאוועמבער 11, 2004, נאך יאסיר אראפאט'ס טויט.
מיט חאמאס איצט אין קאנטראל פון די פאליסטינער אויטאריטעט, איז אבאס נאכאנאנד פארגעשטעלט אלס די פנים פאר מאדערנעזאציע פון פאלעסטינע.


text:
יוליאנישער קאלענדאר
דער יוליאנישער קאַלענדאַר איז א קאלענדאר וואס יוליוס קייסער, דער פֿירער פון דער רוימישער אימפעריע, האט איינגעפירט אום 46 פאר דער ציווילער רעכענונג, אנשטאט דעם פֿריערדיקן רוימישן קאלענדאר, וואס האט גערעכנט די מאנאטן לויט דער לבנה.
אין דעם יוליאנישן קאלענדאר רעכנט מען א זון יאר פון 365 טעג צעטיילט אויף 12 מאנאטן, און מען לייגט צו אן עיבור טאג יעדע פֿערטע יאר, קומט אויס אז דאס דורכשניטלעכע יוליאנישע יאר האט 365.25 טעג. טייל לענדער האבן נאך געניצט דעם קאלענדאר אריין אינעם 20סטן יארהונדערט, און אסאך פון די ארטאדאקסישע קירכעס ניצן דעם קאלענדאר.
ס'בלייבט א פראבלעם מיטן קאלענדאר וואס דאס יאר אין אמת'ן איז קערצער פון 365.25 טעג, קומט אויס אז במשך 128 יאר פארדינט מען א טאג. צוליב דעם האט מען איינגעפירט דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר וואס האט נאר 97 עיבור יארן במשך 400 יאר, אנשטאט 100 עיבור יארן אינעם יוליאנישן קאלענדאר.
דער יוליאנישער רעפֿארעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אלטע רוימישע יאר האט געהאט 355 טעג; דער רעפֿארעם האט צוגעלייגט 10 טעג צו א יאר, בכדי דאס יאר זאל זיין לאנג 3656 טעג. מען האט צוגעגעבן צוויי טעג צו יאנואריוס, סעקסטיליס און דעצעמבער, און איין טאג צו אפריליס, יוניוס, סעפטעמבער און נאוועמבער. יוליוס האט געענדערט דעם נאמען פון קווינטיליס (דער פינפטער מאנאט, ווייל אריגינעל האט דאס יאר אנגעהויבן אין מערץ) אויף זיין נאמען "יוליוס".


text:
ענציקלאפעדיע
ענציקלאָפּעדיע איז אַ פילפאכיגער איינזאַמלונג פֿון אינפארמאציע אויף אלע הינזיכטען פון װיסנשאַפֿט מיט גאנצע ארטיקלן אױף אַלע טעמעס וואס איז נאר פארהאנען.
דער טערמין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטאמט פון א גריכיש ווארט, "ענציקלא: אינפארמאציע - פּעדיע: ארומנעמענדיג" כאטשיג די מושג פון איינזאמעלונגן פון אינפארמאציע איז שוין אלט טויזענטע יארן איז אבער דער טערמין "ענציקלאפעדיע" ערשט אריין אין קראפט און 1541.
איר ערפינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם דאָזיגן ווערסיע פֿון אײַנזאַמלען לױטן אַלפֿאַבעטישן סדר פֿון די הױפּט-װערטער די ארטיקלען וועלכע ווידמען אלע-ערלײ צענטראַלע באַגריפֿן, דערשײַנונגען און װי אױך מענטשן, ערטער, געשעענישן אאז"וו, האָבן אין דעם 18טן יאָרהונדערט אױסגעטראַכט די פֿראַנצויזישע פֿילאָזאָפֿן, שרײַבער און װיסנשאַפֿטלער װעלכע מען רופֿט טאַקע "די ענציקלאָפּעדיסטן" מיט דידראָ אין הויפּט. דער דאָזיגער סיסטעם פֿון צונױפֿזאַמלען די סאַמע בעסטע וויסנשאפטן, קענטעניסן און באגרייפונגען פֿון יעדן גענעראציע איז געװאָרן גאָר שטאַרק פֿאַרשפּרײט איבער דער ציװיליזירטער װעלט, זינט דער סאַמע ערשטער פֿראַנצויזישער ענציקלאָפּעדיע האָט דער "ענציקלאָפּעדישער" זשאַנער זעלבסט דורכגעמאַכט פֿאַרשידענע גילגולים אין די װײַטערדיקע פּעריאדן װי אױך בײַ פֿאַרשידענע פֿעלקער און קולטור-קרייזן.
ייִדישע ענציקלאָפּעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע (כאטש נישט דער ערשטער) אידישע גאַנצע ענציקלאָפּעדיע, איז די נעץ-ענציקלאָפּעדיע, די יידישע וויקיפעדיע, װעלכע איז אַ פֿרײַע ענציקלאּפּעדיע, און װערט רעדאַקטירט זינט סוף 2004.
וועבלינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יידישע רעליגיע ענציקלאפעדיע (העברעיש). דעת
- זשאואיש ענציקלאפעדיע (ענגליש)
- אנציקלופדיה תלמודית


text:
וויקיפעדיע
װיקיפּעדיע איז אַ פֿילשפּראַכיקער פּראָיעקט (לעת עתה:250 שפּראַכן) צו שאַפֿן אַ גענױע און פֿולשטענדיקע ענציקלאָפּעדיע. איר נאָמען איז אַ צוזאַמען שטעלונג פֿון צװײ װערטער: וויקי און "פּעדיע".
עס קומט אין אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי (מײנענדיק שנעל און געשװינד אױף האַװײַיִש), װאָס מאַכט די ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאָס יעדער אײנער קען זיך באַטײליקן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן, און אַלײנס אָפּשרײַבן כל מיני אַרטיקלען.
די וויקיפעדיע פראיעקט האט אנגעהויבן מיט דער ענגלישער וויקיפעדיע 15 יאנואר 2001. נאכהער זענען געקומען די וויקיפעדיעס אויף אסאך אנדערע שפראכן.
אום 12 יולי 2007 זענען געווען אין דער ענציקלאפעדיע 7.83 מיליאן ארטיקלען אין אלע שפראכן געשאפֿן דורך 8.04 מיליאן באניצערס[1] כולל בערך צוויי מיליאן ארטיקלען אין ענגליש.[2] צוזאמען אנטהאלטן די וויקיפעדיעס 1.40 מיליאן פֿרייע יבלכ בילדער.
אינהאַלט
- 1 גרינדער און פירער פון וויקיפעדיע
- 2 היסטאריע: פון ביזנעס צו נאן-פּראַפיט ארגאניזאציע
- 3 װער זענען מיר?
- 4 זייער פאפולער
- 5 פרייהייט איז דער גרונט און סטרוקטור
- 6 פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?
- 7 דער כוח פון וויקי; עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען
- 8 בעסטער סיסטעם
- 9 זעט אויך
- 10 וועבלינקען
- 11 רעפערענצן
גרינדער און פירער פון וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער און פרעזידענט איז איינער אין סאן פראנסיסקא זשימי וועילס, דאס איז קודם צושטאנד געקומען דורך א קאמפאני וואס איז געווען אן ענציקלאפידיע, אבער נאכן איינזעהן אז דער אידיאל איז א פאטענציאל פון אומגעהוירע סוקסעס, האבן זיי דאס געמוזט אויפגעבן און מאכן פאר א נחלת הכלל א רשות הרבים וואס יעדער איינער איז אייניג בעל הבית, און עס באלאנגט נישט פאר קיינעם. די ענגלישע אפטיילונג איז געווען די ערשטע וויקיפעדיע שפראך, עס האט זיך געפענט יאנואר 2001
היסטאריע: פון ביזנעס צו נאן-פּראַפיט ארגאניזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאג איז דאס פובליק און איז נישט קיין רכוש פרטי, עס האט אינגאנצן דריי באצאלטע ארבעטערס. דעריבער טראגט דאס א דאמיין אדרעסע, וויקיפידיע דאט. ארג —אנשטאט דאט. קאם — ווייל עס איז א ארגאניזאציע און נישט קיין ביזנעס. דאס אז סאיז נישט קיין ביזנעס פארענטפערט פארוואס וויקיפעדיע אטראקט אזויפיל באנוצער, ווייל דער נדבן פון אינפארמאציע ווייסט אז קיינער ווערט נישט רייך אויף זיין חשבון.
די גרינדער ווילן נישט אויסשליסן אז זיי גייען קיינמאל נישט אנעמען קיין עדווערטייזמענטס, ווייל צו ראנען אזויפיל סערווערס קאסט הון תועפות, דערווייל מאכן זיי די פארלאנגטע פאר הונדערט טויזענט דאלער פון נדבות, און זיי ווייסן אז דער רגע וואס זייי וועלן דאס אנהייבן מאכן א ביזנעס ווי גוגעל, וועלן די מיליאנען באנוצער פארלאנגן זייער אייניגער טייל און וועלן נישט ווייטער ארבייטן אויב איינער וועט מאכן געלט אויף זייער רוקען.
דאס באזארגט אבער נישט די מיליאנען וואלונטירן וואס שרייבן אין דער וויקיפעדיע ווייל דער רגע וואס "זשימי" מאכט דאס פאר א ביזנעס קען מען געבן א קאפי דאס גאנצער דאטעבאזע צו אנדערער דאמיין, ווייל בשעתן שרייבן ערקלערט מען אז די אינפארמאציע איז מופקר פאר יעדן און קיינער קען נישט פֿאדערן בעלות אויף גארנישט פון וויקיפעדיע.
װער זענען מיר? [באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פֿאַרשידענע סארטן און טיפן מענטשן נעמען אָנטײל אין בױען דעם װיקיפּעדיע, שרײַבער, בעלי מחלוקת, טײַפּיסטן, מנובלים, אינטערנעט שװימער, לײדיקגײער, אַרבעטסלאָזע, פֿרומע קנאָיִם, משוגעים, אָפֿיקורסים, אײנזײַטיקע פֿאַנאַטיקער, אױפֿגעקלערטע פֿילאָזאָפֿן, פּאָליטיקאָנטן, ביזנעסלײַט, אינטערדרוקטע, חסידים, קולטיסטן, צעבראָכענע, אידיִאָלאָגיסטן, לערער, נײגעריגע, און אַזױ װײַטער. אַלעס איז דאָ פֿאַראײניקט.
אַלע האָבן לכתחילה אַרײַן געבלאָנדזשעט אַהער נישט צו בױען אַ "ענציקלאָפּעדיע", - קײנער איז דאָך נישט משוגע צו אױסװײלן אַזאַ שװערן באָרינג זשאָב פֿאַר בחנם, - נאָר מיר האָבן פּשוט געװאָלט מיטטײלן מיט אַנדערע איבער זאַכן װאָס מיר שפּירן זיך נאַנט און ענטוזיאַסטיש, דערנאָך האָבן מיר געלײענט װאָס אַנדערע שרײַבן און מיר האָבן דאָס פּאַראַכטן - און איצט זען מיר זיך דאָ פֿאַראײניקט אין אַן אחריותדיקע מיסיע, געפֿיל און אױפֿגאַבע, װאָס מיר טײלן זיך מיטן כלל צו לערנען און פֿאָרצײלן מיט אַנדערע װאָס מיר װײסן און גלײבן און אָבסעסירן.
דאס איז ווי א בשותפות'דיגע ראלע אין טרייב קראפט, די פרומע טראכטן דערביי לאמיך לערנען מיט אנדער אידן תורה ביז ומלאה הארץ דעה את ה', און די פרייע טראכטן לאמיך לערנען מיט אנדערע דעם אמת: יעדער איינער מיינט טאקע זיין גאט, און פארקויפט זיין אייגענארטיגער וועג אין עבדות ה', אבער אויפן וועג ליינט מען וועגן אייער גאט אויכט און דער זעלבסט-אבסעסיע קראנקייט, וואס האט אונז אהער געטריבן איבער פארציילן און זיך קאכן נאר אין אייין טרעק שמאלע אגענדע ריכטונג, ווערט אויסגעהיילט, און אונזער אינטערעסע האט זיך פארברייטערט און פארגרעסערט, מער און מער וואקסט דער וויקיפעדיע באזע, מיט א פאטענציאל אומבאגרייפבאר.
זייער פאפולער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער אינטערנעט זוך מאשין גוגל לייגט רוב מאל די רעזולטאטן פון ווערטער קודם די ווייקיפעדיע ארטיקלן פון דעם ווארט, ווייל די וועג וואיזוי גוגול ארבייט, זיי לינקן לויט די סדר פון בלאט ראנק ווער סהאט די מערסטע לינקס צו אים איז אויבן אן. און וויבאלד וויקיפעדיע לינקט דאס מערסטע צו זייערע בלעטער ווערט עס אנערקענט אלס זייער פאפולער און גוגל לייגט דאס פון די ערשטע ליין'ס. [פֿעלט אַ מקור]
דורכשניטלעך האט זי אין אן אלגעמיינער טאג ציילן אירע באזוכער ארום 912,000.
אויך איז דאס ציענד, ווייל עס געט יעדן א געלגענהייט צו זיין א שפילער אין די אינפארמאציע אנדערשט ווי א נארמאלער אנציקלאפידיע וואס איז נאר א איין וועג קאמיוניקאציע פון ליינען, איז דאס די געלעגנהייט פארן ליינער צו אויסבעסערן און מעקן און עדיטן וואס ער האלט אז עס איז נישט גוט אדער קען זיין בעסער.
פרייהייט איז דער גרונט און סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יסוד פון וויקיפעידע, איז אז מיר זענען א פרייע פלאץ, קיינער קען נישט מעקן אן אנדערן אן קיין צופרידענשטעלנדער אויפקלער און הסבר, און דאס וואס איינער איז א דירעקטאר, אנטוויקילער אדער העכער, מיינט נאר צו האלטן די סיסטעם טעכניש אין סדר, און נישט אז זיין מיינוג האט מער האפט און ווערט לגבי די טעמעס.
אויב איינער האלט אז דער אנדערער האט געשריבן צו עקסטרעמיסטיש בעסערט מען דאס אויס, און דער אנדערע קען נאכעדעם צוריקומען און צוריק פארבעסערן לויט זיין שכל, קיינער קען נישט זאגן אז יענער איז עקסטרעם, - און מעקן אן קיין ספעציפישער הסבר ווי און וואס ער איז נישט גערעכט, אין רעדן בלאט פון ארטיקל אדער באנוצער. דאס איז דער גאנצער געדאנק פון וויקיפעדיע אין קאנטראסט פון ענציקלאפעדיע.
דאס דער איינציגסטער און הויפט מעלה וואס וויקיפידיע האט איז אז זי איז פריי, אויב איז דא דיקטאטארשאפט איז דאס אן אנציקליפידיע, און אויב מ'באמערקט דיקטאטורשאפט פון א באנוצער אדער דירעקטאר, דארף מען קענען ענגליש און בארכיטען די פארברעך צו העכערע אנפירערס אין וויקיפידיע, זיי וועלן יענעם אומשעדליך מאכן, און העלפן בויען און אטראקטן נאך שרייבער און ליינער וואס וועלן איינזעהן אז סאיז זייער א זאך און זיי זענען פולע און גלייכע שותפים צו דעם פראיעקט און זייער מוה פלאג הארוואניע און צייט גייט נישט לטמיון.
מיר מאכן וואלן אויף יעדן איינציגן חילוקי דעות וואס ווערט געבוירן.
וויאזוי מיר היטן אויף די נייטראלקייט פון יעדן ארטיקל? זעהט: נייטראלקייט
איז וויקיפעדיע באגלייבט? זעט: באגלייבטקייט און קראנטשאפט פון וויקיפעדיע
וויאזוי ווערט מען א סיסאפ? זעה: אדמיניסטראציע
פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'קען דאס זייער גרינג צוריק שטעלן. יעדער איינער קען מיט איין קוועטש דאס צוריקדרייען
- דער וואנדאל ווערט בלאקירט דורך די מנהלים אין איין סעקונדע.
- אלע געמעקטע ווערסיעס ווערן אפגעהיט אין דער היסטאריע זייט. ממילא איז קיינעמ'ס ארבעט קיינמאל נישט געגאנגען לטמיון.
- מ'קען נישט מעקן אן א צופרידנשטעלנדע אויפקלערונג. אויב איינער מעקט אן קיין אויפקלערונג איז ער אטאמאטיק א וואנדאל, און נאכן ווארענען צוויי דריי מאל ווערט ער בלאקירט אויף שטענדיק.
- די אויסמעקן איז אבער דער הויפט מעלה פון וויקיפעדיע. ווייל אויב איך וואַרף מיינע דעות פאַרן המון קען דאָס נישט ווערן ערגער נאָר בעסער, ווייל איך איינער אַליינס בין מער איינזייטיג און אומוויסענד ווי דער רוב פון הונדערטע מענטשען ביינאַזאַם וואָס רעדן זיך דורך. מען דאַרף זיין זייער אַ גרויסע בעל גאווה זיך צו פאַפּן און זאָגן אַז מען פאַרשטייט בעסער פון א מערהייט.
דער אמת איז, אַז ס'וועט אייביג זיין יחידים מיט שמאָלע אַגענדעס וואָס וועלן מעקן גוטע זאַכן און שרייבן פאַלשע אינפאָרמאַציע. אָבער דאָס מערהייט מענטשען וואָס קומען זיך צוזאַמען אויף איין פּלאַץ זיך דורכרעדן, ווערן זייערע פּערזענליכע דיפערענצן פאַרמינערט און פאַרלוירן, קעגן דעם מעכטיגען רוב פון זייערע שותפות'דיגע גוטע אמת'ע דעות און אינפאָרמאַציע. קומט אויס אַז סוף טאָג וועט דער אמת און יושר זיגן.
דער כוח פון וויקי; עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל ביז מען איז מלבן די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט, אויב באַשליס איך אָדער אַוֹ אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון, אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח, געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אַפּ וואַס איז יושר.
די וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער, אסיפות מיטונגען פון ביזנעס און פאליטיק און אנדערע צילן ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדען און דער עולם ארבייט אויף די זיץ פלעצער זעהנדיג יעדן'ס עדיטס, מ'מעקט, פארעכט, און מ'רעדט, ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזולוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
ביישפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נושא פון אהרן טייטלבוים איז איין אזא ענין וואס טוט זיך אָפּ קאמפן צווישן זיינע חסידים און מתנגדים, אבער דאס ווערט כסדר פאראכטן אהין און צוריק. ווען דעת רבים און דעת יחיד געווינען און זיגן אהין און צוריק, אָבער סוף טאָג, נאָך אַ לענגערע צייט אָפּשניט, טוט זיך רוב עולם אויסטשוכענען פון די היץ פונעם פּאַליטישן מאָמענט און דער אמת'ער בילד ווערט דאָקעמענטירט און סאָרטירט פאר די וועלט זיך צו איבערצייגן איבער דעם ענין פון "אהרן טייטלבוים".
כח הרבים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"וויקיפּידיע" האט מיליאַנען וואַלענטורען פון די גאָרער וועלט וואָס געבן זיך אַפּ צו טענה'נען און מלבן זיין מיליאנען סוגיות טעגליך. דערווייל ארבייט עס מורה'ידיג, ווייל סאיז מענטשען פון אלע מינע געזעלשאפטן און מדינות, יעדער איינער ווויסט עפּעעס אנדערשט וואס דער אנדערע ווייסט נישט. מיר זענען אלע מיד און קראנק פון אויסהערן אַפּאר יחידים וואס זאגן אונז וואס מיר מעגן גלייבן און וואס נישט, פון היינט מאל אן זענען מיר די וואס האבן א מיינונג און מיר העלפן אנדערע צו קענען גלייבן און אנעמען וואס מיר האבן צו פארקויפן דורך געבן זיי א כוח צו פארעכטן אונזער מיינונג, און מיר האבן א כוח זיי צו פארעכטן.
בעסטער סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס פּראָבלעמען ריין? אַבסאַלוט נישט! אָבער אזוי ווי "דעמאָקראַטיע": דאָס איז דערווייל די בעסטע סיסטעם פאַר אינפאָרמאַציע ביז אהער זינט די באַשעפעניש פון היסטאַריע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק


text:
מעקסיקא שטאט
מעקסיקא שטאָט (שפאניש: Ciudad de México) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט אין מעקסיקא. זי איז אויך די גרעסטע שטאט אין די אמעריקעס לויט באפעלקערונג, נאך סעאל און טאקיא. זי געפינט זיך אין דעם טאל פון מעקסיקא, א גרויסער טאל אין די הויכע פלאטאען פון מעקסיקא, מיט א הייך פון 2240 מעטער. מעקסיקא שטאט איז איך דער פעדעראלער דיסטריקט (Distrito Federal), דער זיצפלאץ פון דער פעדעראלער רעגירונג פון מעקסיקא.[1] מעקסיקא שטאט איז דער וויכטיגסטער פאליטישער, קולטורעלער און פינאנציעלער צענטער אין לאנד.
מעקסיקא שטאט איז איינער פון די וויכטיגסטע פינאנציעלע צענטערן אין צפון אמעריקע.[2]
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט געפינען זיך מער ווי 160 מוזייען, 100 קונסט גאלעריעס און 30 קאנצערט זאלן. מעקסיקא שטאט געפינט זיך אין פערטן פלאץ אין דער וועלט, נאך ניו יארק, לאנדאן און טאראנטא, אין דער צאל פון טעאטערס אין דער שטאט. אסאך בילדער פונעם נאציאנאלן מעקסיקאנער מאלער דיעגא ריווערא זענען פארשפרייט אין נאציאנאלע אנשטאלטן (כולל דעם נאציאנאלן פאלאץ) און אין א צאל גאלעריעס ארום דער שטאט. ער מיט זיין ווייב פרידא קאהלא, וואס זי אויך איז געווען א באוואוסטע מאלערין, האבן געוואוינט אינעם קאיאקאן געגנט אין דרום טייל פון דער שטאט. זייער הויז, און א טייל פון די קונסט גאלעריעס און זאלן וואו די צוויי האבן געמאלט זענען אפן צום ברייטערן ציבור. נישט ווייט פון דארט איז דאס הויז פון לייב טראצקי, וואס איז דערמארדעט געווארן אין 1940 דורך די לאנגע ארעמען פון דער קאמוניסטישער רעגירונג אינעם סאוועטן פארבאנד, בהוראת סטאלין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ארטיקל 44 פון דער קאנצטיטוציע פון מעקסיקא
- ↑ WFE - Member Exchanges. World-exchanges.org (2003-04-01). דערגרייכט דעם 2010-03-25.


text:
טינט
טינט איז א פליסיקייט געמאכט פון שטויב וואס ווערט צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל עס צו מאכן פליסיג. טינט ווערט גענוצט צו פארבן בילדער און שרייבן טעקסט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאליגע צייטן פלעגט מען מאכן טינט פון געוויסע זאלצן וועלכע האבן אנטהאלטן אייזן און זיך אדער בליי. מען האט אויסגעארבעט די עלעמענטן און דאס צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל און אזוי האט מען געהאט טינט.
פארשטייט זיך אז עס איז נאר געווען שווארצע טינט און מען האט נאך אפילו נישט געהאט קיין השגה פון מאכן קאלירטע טינט. היינט ווערן אלע ערליי טינט און פעינט געמאכט פון כעמיקאלן. אלענספאל, ווערט די טינט געמאכט אין א שטויב וואס ווערט אנגערופן אין ענגליש א "פיגמענט". צו יעדע סארט טינט ווערט די פיגמענט געמישט מיט אן אנדערע פליסיקייט, געוואנדן צו וואס מען וויל עס נוצן.
טינט סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בדרך כלל זענען פאראן 3 ערליי טינט. טינט פון א פעדער, טינט פאר פרינטערס, און פאר צייכענונגן. יעדע סארט פון די טינטן ווערן געמישט אויף אן אנדערע וועג. טינט פאר פעדערס איז גאר שטארק קאנצעטרירט און איז געמישט מיט קלעב און אויל עס זאל נישט פרייערהייט ארויסרינען פון די פעדער. טינט פון פרינטערס זענען זייער פליסיג ווייל עס דארף טאן א שנעלע ארבעט.
קאלירטע טינט איז אויסגעטראפן געווארן ערשט אין ענדע 18'טן יאר-הונדערט. קאלירטע טינט קען אנטהאלטן ביז 15 אנדערע אינהאלטן (אינגרידיענטס) און איז א שווערע פראדעצור צו מאכן. עס זענען נאר פאראן דריי קאלירטע טינט וועלכע מען מאכט: געל, רויט, און בלוי. די איבעריגע קאלירן ווערן געמאכט פון צוזאמענמישן די קאלירן (צום ביישפיל: פון בלוי און געל ווערט גרין. פון רויט מיט געל ווערט אראנזש. פון רויט מיט בלוי ווערט פוירפל א.א.וו.).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1949
1949 איז דאס 49סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1949 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - וואפן שטילשטאנד ענדיגט דעם 1947 אינדיע פאקיסטאן קריג; קאשמיר בלייבט צעטיילט.
- 25סטן יאנואר - דוד בן גוריון געוויילט פרעמיער מיניסטער ביי די ערשטע וואלן אין מדינת ישראל.
- 4טן אפריל - גרינדונג פון נאט"א: נאט"א אפמאך געחתמעט אין וואשינגטאן דורך צוועלף לענדער
- 5טן מיי - געגרינדעט דער קאנסיליום פון אייראפע
- 11טן מיי - מדינת ישראל אויפגענומען געווארן ווי א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער
- 8טן אויגוסט - בהוטאן ווערט זעלבשטענדיק פון בריטאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן מיי - ווארד קאנינגהאם, ערפינדער פון דער וויקי
- 7טן אויגוסט - וואליד זשומבלאט, פירער פון די דרוזן אין לבנון
- 21סטן אקטאבער - בנימין נתניהו, ניינטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל


text:
אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם
די אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם איז אמעריקע'ס גרעסטע הייעוועי סיסטעם וועלכע דעגרייכט אין אלע ווינקלען פון לאנד און צייכנט זיך אויס מיט גוטע קוואליטעט אינזשעניריע און דעם לאנד'ס בעסטע מענטענענטס פאר א ראוד סיסטעם.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקע זענען אלע ראוד און הייעוועיס געווען אין א שוואכן צושטאנד ביז נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די פעדעראלע רעגירונג האט אנגעהויבן טראכטן פון א אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם וועלכע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין די 930' יארן. היינט צו טאג זענען אלע אינטערסטעיט און סטעיט הייעוועיס אונטער די אויפזיכט פון דער פעדעראלער רעגירונג און די קלענערע הייעוועיס און ראודס ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע שטעט.
די פלאנירונגן פאר דעם אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם זענען אנגעגאנגן לאנגע יארן, אנגעהויבן דורך פרעזידענט פרענקלין רוזוועלט וועלכער האט געגרינדעט א נאציאנאלע הייעוועי קאמיטע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די שטודיעס און פלענער וויאזוי די הייעוועי סיסטעם זאל ארבעטן. די ארבעט איז געגאנגן לאנגזאם און פרעזידענט אייזנהאוער האט דאס געשטופט ווייטער מיט פרישע פינאנצירונג און פלענער און ווען די אינטערסטעיט איז פארטיג געווארן איז אייזנהאוער באערט געווארן מיט'ן נוצן זיין נאמען אלס דער אפיציעלער נאמען פאר דעם סיסטעם.
הויפט כללים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער כלל פונעם אינטערסטעיט סיסטעם איז די וועג וויאזוי זיי זענען גענומערט. כדי יעדער זאל דאס קענען גרינג פארשטיין און געדענקן האט מען איינגעטיילט די נומערן צו גלייכע און אומגלייכע נומערן און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן באקומען גלייכע נומערן (ווי 10, 20 אדער 40) און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן באקומען אומגלייכע נומערן (ווי 9, 13, 15). דערנאך האט מען איינגעטיילט די הייעוועיס צו די מזרח און מערב זייטן פון לאנד מען זאל וויסן וואו די הייעוועיס געפינען זיך. אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן נידעריגע נומערן אויף מערב און העכערע נומערן אויף מזרח. ווייטער אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן נידעריגע נומערן אויף דרום און העכערע נומערן אויף צפון.
אט זענען אמעריקעס הויפט אינטערסטעיטס, וועלכע ווערט אויך גערופן די טראנסקאנטינענטאלע רוטעס, פון דרום צו צפון און פון מזרח צו מערב. באמערקט די נומערן לויט זייער אויסשטעל:
פון מזרח צו מערב זענען פאראן דריי הויפט אינטערסטעיטס: די רוטע 10 וועלכע לויפט פון לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע, ביז דזשעקאנסוויל, פלארידע. די רוטע 80 וועלכע לויפט פון סאן פראנסיסקא, קאליפארניע, ביז טינעק, ניו זשערסי. און רוטע 90 וועלכע לויפט פון סיאטעל, וואשינגטאן, ביז באסטאן, [[מאסעטשוסעטס].
פון דרום צו צפון זענען פאראן 7 הויפט אינטערסטעיטס פון איין עק לאנד ביזן צווייטן: די רוטע 5 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז בלעין, וואשינגטאן. די 15 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז סוויטגרעז, מאנטענע. די 35 וועלכע לויפט פון לערידאו, טעקסאס, ביז דולאט, מינעסאטע. די 55 וועלכע לויפט פון ניו ארלענס, לואיזיענע, ביז שיקאגא, אילינוי. די 65 וועלכע לויפט פון מאביל, אלאבאמא, ביז גערי, אידיאנא. די 75 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז סאלט סט. מאריא, מישיגען. און די 95 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז האלטאן, מעין.
ווען א אינטערסטעיט דעגרייכט א באוואוינטע שטאט וועלן די ארומיגע בעלטוועיס האבן 3 נומערן און נוצן די לעצטע צוויי די זעלבע פון די אינטערסטעיט. צום ביישפיל די 80 לויפט דורך דריי גרויסע שטעט און די דריי בעלטוועיס אין די דריי שטעט זענען 280, 480, און 680. אבער די בעלטוועי נומערן ווערן נישט קאנטראלירט איבערן גאנצן לאנד און דערפאר קענען זיין צוויי בעלטוועיס מיט די זעלבע נומערן.
טיילמאל איז פאראן אז די אינטערסטעיט אליינס ווערט א בעלטוועי אין שטאט און טוישט זיך צוריק צו די אינטערסטעיט ווען עס גייט ארויס פון שטאט. די מערסט באקאנטע אזא פאל איז אין וואשינגטאן די.סי. וועלכע ווערט ארומגערינגעלט פון די אינטערסטעיט 95 אבער ארום און ארום וואשינגטאן איז זי די 495 בעלטוועי. (עס איז באקאנט די אלטע פאליטישע אויסדרוק אויף וואשינגטאן: "אינעווייניג אינעם בעלטוועי").
די הויפט חכמה פון א הייוועי איז די אינטערטשענדזשעס וועלכע מיר רופן די עקזיטס. די לויפנדיגע טראפיק מעג זיך נישט אפשטעלן ווען אויטאס קומען אריין אדער גייען ארויס און דערפאר דארף מען זיכער מאכן אז עס זענען פאראן גענוג עקזיטס אין פארנומענע פלעצער כדי די טראפיק זאל נישט אריינפלייצן פון איין ארט.
עקזיטס האבן נומערן און דאס ווערט געטאן דורך צוויי סארט וועגן. די ערשטע וועג איז אז מען מען נוצט נומערן אין א רייע, אנגעהויבן פון נומער איינס ביי איין עק און אזוי ווייטער ארויף העכער און העכער. די צווייטע וועג איז אז מען נאמינירט די עקזיטס לויט די מיילן וואס מיינט אז צווישן די 69'סטע און 70'סטע מייל וועט זיין עקזיט נומער 69. די נומערן ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע רעגירונגן און דערפאר קען די זעלבע אינטערסטעיט איבערגיין די זעלבע נומערן ווי עס איז דער פאל אויפ'ן 87 בעפאר און נאך אלבאני.
אינטערסטעיט סטאנדארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעדעראלע הייעוועי אקט וועלכע איז געגרינדעט געווארן צו בויען און פינאנצירן די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם האט פארלאנגט א יוניפארם הייעוועי אין וועלכע אלע אינטערסטעיטס זאלן אויסקוקן אייניג און אלע זאלן האבן די זעלבע סטאנדארטן. אנגעהויבן פונעם בויען, אויפהאלטן, און איבערמאכן דארף אלעס גרייכן די באשטימטע אינטערסטעיט סטאנדארטן צו קענען טראגן דעם נאמען אינטערסטעיט. די סטאנדארטן זענען אויסגעארבעט געווארן דורך א ספעציעלע קאמיטע אינאיינעם מיט עטליכע אגענטורן אינערהאלב די פעדעראלע טראנספארטאציע דעפארטמענט.
טייל פון די הונדערטער סטאנדארטן רעכנען אריין: א גוטע איינטריט קאנטראל צו און פון די הייעוועי, ספיד לימיטס צווישן 50 און 70 מייל פער שעה, געוואנדן לויט די פארנומענקייט ארט פון די הייעוועי, א מינימום פון צוויי ליניעס אויף ביידע זייטן אפילו אין די פארשטופסטע ראודס, 12 פיסיגע ליניעס מיט שאולדערס פון ביידע זייטן, די רעכטע שאולדער מוז זיין 10 פיס ברייט און די לינקע נאר 4 פיס ברייט, די ספעציעלע איינגעקריצטע ליניעס אויף ביידע זייטן וועלכע רייבן די רעדער צו דערמאנען א דרייווער וועלכער איז אראפ פון ראוד, קלארע באשטימטע קאלירן פאר טאוולן, רעסט עריעס אין אלע ערטער וואו עס זענען נישט פאראן קיין באוואוינטע שטעטלעך, ספעציעלע אויסגעגראבענע באוואקסענדע אפטיילונג צווישן די צוויי דירעקציעס, א רייע ווארענונג און אינפארמאציע טאוולן אויסגעלייגט דורך מער פארגעשריטענע סטאנדארטן, און נאך צענדליגער וויכטיגע סטאנדארטן.
אינטערסטעיט הייעוועיס זענען געבויט מיט די פארגעשריטענסטע סטאנדארטן מיט'ן ציל נישט צו שטערן די טראפיק אפילו אין שווערע וועטערס. די ראודס זענען געפלאסטערט רינדיג אז אלע וואסער זאל אראפרינען, די סארט קוילן איז די שפעטסטע צו כאפן שניי, טרוקנט זיך שנעל אויס, און מאכט די ווייניגסטע שאדן פאר אויטא רעדער. ווען מען פארט ארויף אויף א אינטערסטעיט הייעוועי קען מען באלד שפירן אז מען איז אויפ'ן אינטערסטעיט ווייל עס שפירט זיך אויף די רעדער און אויפ'ן קאנטראל פון דעם אויטא. אויסער דעם זענען די אינטערסטעיטס די שענסטע און ריינסטע הייעוועיס אין לאנד אויף וועלכע עס איז געשמאק צו פארן.
פינאנצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפצוהאלטן און פארבעסערן די אינטערסטעיט סיסטעם קאסט א געשאצטע 100 ביליאן דאלאר פער יאר. דאס איז די טייערסטע פרייז וואס סיי וועלכע אנדערע לאנד צאלט פאר זייערע הייעוועיס און אמעריקע שטאלצירט דערמיט.
ווען די אינטערסטעיט סיסטעם איז געגרינדעט געווארן האט די רעגירונג באשטימט א קארגע 25 מיליאן דאלאר פאר די ערשטע צוויי יאר (954' און 955') און די איבעריגע האט מען געמוזט צוזאמנשטעלן פון טאלל אפצאלן און סטעיט פאנדונגן. בעפאר די אינטערסטעיט סיסטעם איז אריין אין קראפט זענען אסאך הייעוועיס געווען פריוואט פינאנצירט און די אינוועסטירער האבן איינקאסירט די טאלל אפצאלן. איינע פון די הויפט צילן פון די אינטערסטעיט סיסטעם איז אבער געווען צו עלימינירן יעדע סארט פריוואטע פינאנצירונג און אויך סטעיט פינאנצירונג ווייל די פעדעראלע רעגירונג האט געוואלט נעמען א פולע קאנטראל אויף די גאנצע הייעוועי סיסטעם.
מען האט אבער באלד איינגעזען אז עס איז נישט פאראן גענוג געלט און די רעגירונג האט דורכגעפירט לעגיסלאציע וועלכע האט צוגעגעבן פרישע 175 מיליאן דאלאר יערליך פאר די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם. פרעזידענט אייזנהאוער האט פערזענליך גענומען א ראלע צו העלפן דעזיינען די אינטערסטעיט סיסטעם און האט געבעטן קאנגרעס ארויפצולייגן ספעציעלע שטייערן וועלכע זאלן קענען דעקן די קאסטן פון דעם פארגעשריטענעם הייעוועי סיסטעם וועלכע איז געלעגן אין פלאן צו זיין די פארגעשריטענסטע אין די וועלט. קאנגרעס האט אנגענומען דעם פארשלאג און מען האט באלד ארויפגעלייגט גאזאלין און מאטאר וויעקעל שטייערן וועלכע האבן אריינגעברענגט די נויטיגע פאנדן ביז 90 פראצענט.
שפעטער האט אייזנהאוער אויפגעשטעלט א ספעציעלע טראסט פאנד וועלכע איז פארבליבן ביז'ן היינטיגן טאג, פון וועלכע די גאנצע אינטערסטעיט ווערט פינאנצירט. די טראסט פאנד איז גענצליך זעלבשטענדיג און איז געראטעוועט פון יעדע סארט בודזשעט קריזיס.
אינטערעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע אינטערסטעיטס אינאיינעם לויפן 42,794 מייל. דאס מיינט אז אויב עס וואלט געווען איין לאנגע הייעוועי וואלט עס געקענט גרייכן פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס 7 מאל אהין און צוריק. און אויב די וואסערן וואלטן געווען יבשה וואלט עס דעגרייכט ביז סידני, אוסטראליע, 2 מאל אהין און צוריק.
- די לענגסטע אינטערסטעיט איז די 90 וועלכע לויפט פון סיעטל, וואשינגטאן, ביז באסטאן, מאסעטשוסעסט. אין מייל איז עס גענוי 3,085. די קורצסטע אינטערסטעיט איז די 97 וועלכע לויפט 17.5 מייל פון אנאפאליס, מערילענד, ביז באלטימאר, מערילענד. די לענגסטע אינטערסטעיט פון דרום צו צפון איז די 95 וועלכע לויפט א שטרעקע פון 1,892 מייל פון מיאמי, פלארידע, ביז האלטאן, מעין.
- אינטערסטעיטס לויפ'ן אדורך אלע אחוץ 5 הויפט שטעט. זיי זענען: דזשוניא, ארקענסאס. דאווער, דעלוועיר. דזשעפרעסאן סיטי, מיזורי. קארסאן סיטי, נעוואדע. און פיער, סאוט דעקאטע. ניו יארק סטעיט האט די מערסטע אינטערסטעיטס וועלכע ציילן אינאיינעם 29. אבער די מערסטע אינטערסטעיט מיילן איז אין טעקסאס וועלכע ציילט איבער 3,000 מייל.
- די אינטערסטעיטס קאסטן אפ די פעדעראלע רעגירונג צענדליגער ביליאנען דאלארן פער יאר. די געלטער גייען פאר'ן אויפהאלטן, איבערמאכן, און בויען נייע אינטערסטעיטס. איבער די יארן האט דאס שוין אפגעקאסט אנדערהאלבן טריליאן דאלאר.
- די טייערסטע אינטערסטעיט פאר די רעגירונג איז די 95. כאטש עס איז נישט די לענגסטע לויפט עס אבער דורך די מערסטע שטעט וואס ברענגט די מערסטע קאסטן ביים בויען. די 95 לויפט פון מיאמי ביז מעין און שניידט אדורך 16 סטעיטס אין מזרח, אריינגערעכנט ניו יארק און ניו דזשורסי.


text:
אר"י הקדוש
רבי יצחק לוריא וואס ווערט גערופן אר"י (אשכנזי רבי יצחק), איז געבוירן געווארן אין ירושלים ארום יאר ה'רצ"ד צו זיין טאטן רבי שלמה לוריא. יונגערהייט איז ער פאריתום'ט געווארן פון זיין טאטן, און ער איז אאראפ מיט זיין מאמע קיין מצרים דארט האט זי געהאט א ברודער.
אין יאר ה'של"א איז ער ארויף צוריק קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין דער שטאט צפת, און אנגעהויבן לערנען קבלה מיט תלמידים וואס זיי ווען גערופן גורי האר"י. דער גרעסטער פון זיינע תלמידים איז געווען רבי חיים וויטאל וואס ער האט אפגעשריבן וואס ער האט געלערנט פון זיין רבי'ן און פון דעם איז געדרוקט געווארן שפעטעריגע יארן די כתבי האר"י.
אום ה' אב ה'של"ב איז ער נפטר געווארן, אין מ'האט אים באגראבן אין דעם בית עולם אין צפת.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער מסורה פון זיינע תלמידים, ביז דער עלטער פון 36 האט ער געוואוינט ביי זיין פעטער רבי מרדכי פראנסיס וואס איז געווען אנגעשטעלט אויף דער שטייער אין עגיפטן. פון דאקומענטן אין דער קיירא גניזה ווייזט אויס אז דער אר"י האט געהאנדלט מיט געווירצן. אין עגיפטן האט ער געלערנט זוהר, ביז אליהו הנביא האט זיך באוויזן צו אים און געהייסן אים ארויפגיין אין ארץ ישראל. דער אר"י איז אנגעקומען אין צפת אין ה'ש"ל, און האט געוואוינט דארט צוויי יאר ביז זיין פטירה ה' אב ה'של"ב, ווען ער איז געווען אלט 38 יאר.
פאר דער פטירה פון רבי משה קארדאווערא (דער רמ"ק), האט ער געהייסן זיינע תלמידים אז זיין נאכפאלגער וועט ווערן אנטפלעקט ביי זיין לוויה, אז ער וועט זען דעם וואלקן וואס גייט נאך זיין מיטה. דער איינער איז טאקע געווען דער אר"י וואס האט פונקט דענסטמאל אנגעקומען קיין צפת און קיינער האט אים נאך נישט געקענט. פון דעמאלסט אן האט ער אנגעהויבן לערנען מיט א פאר תלמידים, וואס דער גרעסטער פון זיי איז געווען רבי חיים וויטאל, אלץ וואס ער ווייסט, זאגנדיק אז דאס איז זיין איינציגן תפקיד אין דער וועלט.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אר"י און זיין ווייב האבן געהאט צוויי טעכטער, וואס האבן חתונה געהאט אין צפת.


text:
שלום בית
שלום בית איז דער גלאבאלער פראבלעם פון אינערליכע רייבערייען מכם ובכם, ביי זיך אין שטוב.
שלום בית איז א פראבלעם וואס נעמט ארום יעדעס פאר-פאלק איבער דער גארער וועלט. קיין שום פאר-פאלק איז נישט אויסגעהיט דערפון. די לעזונג דערצו איז אז יעדער זאל פרויבירן צו פארשטיין דעם צווייטן, און אפילו ער פארטשייט נישט זאל ער נישט זיין קיין עקשן, נאר זאל ווי מער נאכגעבן פאר צווייטן, עס איז דא א מאמר החכם אויב ווילסטו אז דיין מאן זאל דיך האלטן פאר א פרינצעסין דאן האלט איהם פאר א קעניג. אויב ווילסטו דיין פרוי זאל דיך האלטן פאר א קעניג, דאן האלט איהר פאר א פרינצעסין.
ווען איז שוין גרויסע צרות איז די איינציגסטע לעזונג, איז צו האלטן דעם פראבלעם אונטער קאנטראל, און נישט לאזן דעם פראבלעם שטייגען און ארויסגיין, אויסער די ראמען וואס מ'קען עס קאנטראלירן.
אינהאַלט
געזונטע שלום בית קריגערייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זאפארט נאכדעם וואס א פאר-פאלק האט חתונה, הייבן זיך אן די שלום בית פראבלעמען. אויפן קליינעם פארנעם, פארשטייט זיך. די פרוי זאגט צום מאן, נעם נישט אראפ די מיסט, איך וועל עס שוין נעמען. דער מאן זאגט אבער: נע, ס'איז גוט. איך וועל עס נעמען, קיין פראבלעם. נאך א קורצע וויילע, ווערן די שלום בית פארמאליטעטן מער רעאליזירט, וועלכע שפיגלען אפ דעם אמת'דיגן כאראקטער פון די צווייע מענטשן, דער מאן און די ווייב, וואס איז אוממעגליך אויסצובאהאלטן פאר צו א לאנגע וויילע. און דאן הייבן זיך אן אנטוויקלען קליינע מחלוקה'לעך אין שטוב, וואס מיר רופן אן שלום בית.
פארוואס דארף אויסברעכן שלום בית פראבלעמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- צוליב דעם נאטור אז א מאן און א פרוי, זענען פון צוויי אנדערע פלאנעטן.
- צוליב דעם נאטור פון פארשידנארטיגע מענטשן, וועלכע קומען פון אנדערע היימען.
- צוליב דעם וואס דער בחור קומט פון ישיבה און דאס מיידל נישט. [פֿעלט אַ מקור]
שלום בית ווערט קריטיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן עטליכע סימנים וועלכע צייגען ווען דער שלום בית גייט אריין אין א קריטישע פאזע.
- די קולות ווערן וואס העכער.
- מ'הייבט אן גיסן באליידיקונגס ווערטער איינער אויפ'ן אנדערן.
- מ'קען שוין די פראבלעמען נישט הענדלען אליין, און מ'מישט אריין די עלטערן (גאר ביטער).
- מ'הייבט אן באשמוצן די שווער/שוויגער, טאטע/מאמע פון דעם אנדער'ס פאמיליע.
- מ'שעלט זיך איינער דעם אנדערן.
- די אטאטקעס ווערן פיזיש. זאכן ווערן געווארפן.
אט די אויבנדערמאנטע ביישפילן, קענען גאר שנעל פאסירן, אויב דער מאן/פרוי האט נישט דעם שכל אפצושטעלן און קאנטראלירן דעם געפעכעט. און ווען די זאכן פאסירן, איז קלאר אז מ'מוז זאפארט אונטערנעמען גאר ערנסטע מאסנאמען צו ראטעווען דעם שלום בית, ווייל עס איז נישט ווייט פון אן ערנסטן קריזיס.
ווען דער שלום בית פראבלעם גייט ארויס פון קאנטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דארף דער מאן/פרוי אקטיווירן א שלום-פלאן.
- איינער דארף האבן שכל, און אנהייבן דעם פארגלעטונגס פראצעדור.
- קויפן א מתנה פאר'ן אנדערן.
- מאכן א סורפרייז פאר'ן אנדערן. (צו כאפן דעם אנדער'ס אויפמערקזאמקייט, אומגעראכטן).
- האבן די שטארקייט, און זיך אנטשולדיגן אפענבאר. (מעגליך די שווערסטע רפואה).
ווען דער שלום בית ווערט נישט מסודר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריינמישן א פראפעסיאנעלן קאנסולטאנט.
- דארף איטליכער אפמאכן פאר קאנצעסיעס. ער וועט מוזן פארציכטן, כדי צו האבן שלום בית.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן מברסלב האט געזאגט אז מען דארף זייער האלטן חשוב די פרוי, מען דארף איהר מכבד זיין מיט אלעס מעגליך, ווייל די פרויען ליידען פון אונזער וועגן, צער פון שוואנגערן, צער פון געבורט, צער פון גידול בנים. און נאך. אויך האט ער געזאגט אז עס דאס וואס יונגעלייט נאך די חתונה האבן נישט קיין שלום בית, דאס קומט פונעם יצר הרע, ער וויל זיי זאלן נישט לעבן גוט מיט זייער פרוי, אזוי ארום וועט ער קענען מאכן אז דער מאן זאל זינדיגן.


text:
15טן אויגוסט
דעם 15טן אויגוסט איז דער 227סטער טאג פון יאר (228סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 138 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1519 - געגרינדעט פאנאמא סיטי אין פאנאמא
- 1535 - געגרינדעט אסונסיאן אין פאראגוויי
- 1914 - געעפנט דער פאנאמא קאנאל
- 1947 - אינדיע פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון בריטאניע
- 1948 - דרום קארעע געגרינדעט דרום פון גארטל-ליניע 38
- 1960 - די רעפובליק פון קאנגא (בראזאוויל) פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
- 1961 - אנגעהויבן בויען די בערלינער וואנט
- 1971 - אמעריקאנער פרעזידענט ריטשארד ניקסאן אנולירט די אנבינדוג פונעם אמעריקאנער דאלאר צו גאלד
- 1975 - מיליטערישע רעוואלוציע אין באנגלאדעש
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1769 - נאפאלעאן באנאפארטע, הויפטקאמאנדאנט און פירער פון פראנקרייך (געש' 1821)
- 1925 - אסקאר פיטרסאן, קאנאדישער דזשאז פיאניסט (געש' 2007)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דרום קארעע - באפרייאונגס טאג.
- אינדיע - זעלבשטענדיקייט טאג.


text:
1912
1912 איז דאס 12טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1912 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן אפריל - געלייגט דער גרונטשטיין פונעם טעכניקום אין חיפה (היינט דער טעכניאן)
- 15טן אפריל - געזונקען די טיטאניק שיף
- 13טן מיי - אויפגעשטעלט געווארן דער קעניגלעכער לופטמיליטער - דער לופטמיליטער פון בריטאניע
- אגודת ישראל געגרינדעט אין קאטאוויץ
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - טיבאר סעקעלי
- 27סטן מערץ - דזשיימס קאלאהאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 2005)
- 30סטן מיי - זשוליוס אקסעלראד, יידישער-אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (נפטר 2004)
- 31סטן יולי - מילטאן פרידמאן, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק אין 1976 (נפטר 2006)
- 4טן אויגוסט - ראול וואלענבערג, שוועדישער דיפלאמאט
- 21סטן אקטאבער - געארג שאלטי, אונגארישער דיריגענט (געש' 1997)
- רבי אהרן יהודה לייב שטיינמאן, ראש ישיבה און פירער פון דעם ליטווישן יידנטום
- מרת אלטא פייגא טייטלבוים, סאטמארער רביצין
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן פעברואר - זשאסעף ליסטער, ענגלישער דאקטער און ערפינדער פון דיסאינפעקציע אין כירורגיע (געב' 1827)
- 17טן יולי - אנרי פואנקארע, פראנצויזישער מאטעמאטיקער און פילאסאף (געב' 1854)


text:
גירוש שפאניע
גירוש שפאניע (אדער גירוש ספרד) איז דער געצוואונגענער גירוש (פארטרייבונג) פון דער אידישער געמיינדע וואס האבן געוואוינט אין שפאניע בשנת ה'רנ"ב (1492), און איז אויך אריבער בשנת ה' רנ"ז (1497) צו די אידן פון פארטוגאל, און אום ה' רנ"ח (1498) אויף די אידן וואס האבן זיך געפונען אונטער דעם קעניגרייך פון נאווארע וואס איז צפון פונעם אייבערישן האלבאינזל. דער גירוש האט נאכגעפאלגט א באפעל וואס איז פארשפרייט געווארן דורך פערדינאנד דער צווייטער קעניג פון אַרעגאן און זיין ווייב, די קעניגן איזעבעלא די ערשטע פון קאסטילע אין דעם באפעל ווערט געזעצליך פארבאטן פאר אידיש גלויבענדע צו וואוינען אונטער די פאראייניגטע קעניגרייך פון קאסטילע און ארעגאן.
די אידן האבן געהאט אן אויסוואל: זיך צו שמד'ן צו קריסטנטום אדער צו פארלאזן דאס לאנד אין לויף פון פיר מאנאטן. א טייל אידן האבן אויסגעקליבן זיך צו שמד'ן, כאטשיג אויסערליך, און זענען געבליבן אין שפאניע ווי אנוסים (מאראנאס). די אידן וועלכע זענען פארטריבן געווארן זענען אנטלאפן צו דערנעבענדיגע לענדער ביי די בארטענעס פונעם מיטלענדישער ים צו צפון אפריקע און צו דער אטאמאנישער אימפעריע, און אין אייראפע: קיין פראנקרייך, איטאליע, בולגאריע, די נידריגע לענדער (היינט האלאנד און בעלגיע) און דייטשלאנד.
די באפעל האט אפגעשפיגעלט די פאנאטיש אידעלאגישע פאליטיק פון די שפאנישע קעניגרייך וואס האט געוואלט ערצייגן א פאראייניגט קריסטליכע קעניגרייך, אן קיין רעליגיעזע מינאריטעט. אין דער זעלבער צייט וואס מען האט דעפארטירט די אידן האט די רעגירונג שוין געוועבט פלענער איבער דער פארטרייבונג פון די מוסולמענער פון שפאניע. נאך א סעריע פון מוסלעמענע גירושים פון גרענאדע האט דאס קאסטילע קעניגרייך אום ה'רס"ב (1502) ארויסגעגעבן א קעניגליכע באפעל אויף די מוסלעמענער וואס וואוינען אונטער די קעניגרייך זיך צו טוישן צו קריסטענטום אדער צו פארלאזן די לאנד. צוליב די באפעל האבן א טייל מוסלעמענער אויסדערוועלט צו לעבן ווי מוסלאמענע מאראנאס (Moriscos) און די אנדערע זענען פארטריבן געווארן. אום ה'רס"ז (1507) איז די גירוש באפעל פארשפרייט געווארן אויך צו אנדערע לענדער אונטער דער הערשאפט פון דעם שפאנישן קעניגרייך, דרום איטאליע, סיציליע און סארדיניע.
דער גירוש שפאניע טוט אפצייכענען די ענדע פון א רייכן קאפיטע אין דער אידישער היסטאריע. עס האט איבערגעלאזט א טופן איינדרוק אין ליטעראטור, געזאנג, אין די ספרי הלכה אויף די קומעדיגע דורות און די ערעפענונג פון פרישע אידישע קהילות וואו עס זענען אנגעקומען די פארטריבענע אידן פון שפאניע.


text:
דענמארק
דאס דענמאַרק (דעניש: Danmark) איז אַ סקאנדינאוויש לאַנד אין צפון-אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז קאָפּנהאַגן. דענמארק ליגט ביים צפון ים און ביים באלטישן ים; צו דרום האט עס א גרענעץ מיט דייטשלאנד.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דענמארק איז דאס קלענסטע פון די סקאנדינאווישע לענדער. די ארומיגע לענדער זענען דייטשלאנד (צו דרום), שוועדן (צו מזרח), נארוועגיע (צו צפון) און דאס פאראייניגטע קעניגרייך (צו מערב). דאס לאנד איז אינגאנצן ארומגענומען מיטן ים אחוץ דעם האלבאינזל יוטלאנד, דער גרעסטער טייל פון דענמארק, וואס האט א לאנד גרענעץ מיט דייטשלאנד. צו דרום-מזרח איז דער באלטישער ים, צו מערב דער צפון ים, צו צפון דער סקאגעראק און צו צפון-מזרח דער קאטעגאט.
אחוץ יוטלאנד האט דענמארק 76 באפעלקערטע אינזלען און אסאך קליינע אינזלען.
דאס לאנד איז גאנץ פלאך, מיט קליינע בערגלעך, אזערעס, וועלדער און פאַרמען.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס וועטער אין דענמארק איז גאנץ ווינטיק און רעגנדיק. אין ווינטער, ווערט עס נישט זייער קאלט, און עס שנייט נישט מער ווי א פאר וואכן. עס מאכט זיך אמאל צו צען יאר א קאלטער ווינטער ווען דער ים ווערט פארפרוירן. די זומערן זענען נישט הייס, און שטענדיג איז דא א מעגלעכקייט פון רעגן אדער ווינט.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עקאנאמישער מארק אין דענמארק איז שטארק אנטוויקלט מיט א גאנץ אנטוויקלטער לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע , סטאבילער וואלוטע, א גרויסן פראצענט פון אויסערן האנדל, דורך ווייניג אריינמישן פון דער רעגירונג.
דער עיקר עקספארט פון דענמארק איז עסן, מאשינען, מעדיקאמענטן און ענערגיע צו לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד (איבערהויפט שוועדן, דייטשלאנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך.
דער דורכשניט לוין פאר אן ארבעטער אין 2004 איז געווען 300,000 דענישע קראנען א יאר (40,000 איירא).
אין א רעפערענדום אין סעפטעמבער 2000, האט דענמארק באשלאסן נישט אריינגיין אין דער איירא, נאר צו בלייבן מיט דער דענישער קראנע.
דענמארק איז פון די מערסטע אנטוויקלטע לענדער אין דער וועלט אין דערנייבארער ענערגיע. 20% פון דער ענערגיע אין לאנד ווערט פארזארגט דורך ווינט טורבינעס.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מערסטער באוואוסטער דענישער שרייבער איז האנס קריסטיאן אנדערסען, בארימט פאר זיינע מעשה'לך. די באוואוסטע דענישע וויסנשאפטלער זענען דער אסטראנאם טיכא בראהע, און די פיזיקער ניעלס באהר (וואס האט ערקלערט ווי דער אטאם ארבעט) און אלע רעמער (וואס האט אויפגעדעקט די גיך פון ליכט).
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור, די וועלט האנטבוך. דענמארק (2012). דערגרייכט דעם 15טן יוני, 2012


text:
פאראכטונג
פאראכטונג, אומאינטערעסע אדער גרינגשעצונג איז די פארקערטע פון אכטונג אינטערעסע אדער שעצונג און מיינט אז מען גיבט נישט כבוד.
אויב טוט מען דאס אזוי אפט און שטארק אז אנדערע באמערקען דאס, אזוי ווייט אז דער קעגן וועם מען האט די פאראכטונג ווערט דערנידערט, דאן איז דאס פונקט אזא נידריגע שטאפּעל ווי פארשעמען איינעם.
פארשטייט זיך אז דער דערנידערער ווערט אויך אפגעסטעמפלט אלס א פערזאן וואס געבט נישט כבוד פאר אנדערע און ווערט פארמיאוסט ביי די מאסן אויב טוט ער דאס צופיל, ווייל דאס ווערט פארעכענט ווי א פארדארבענע מידה.


text:
מעטאל
אין כעמיע איז מעטאל (פון גריכיש מעטאלאן) איז א עלעמענט וואס פארלירט עלעקטאראנען צו פארעמען פאזיטיווע יאנען און האט מאטאלישע בונדע צווישן מעטאל אטאמען.
מעטאלן טוען אויספארעמען יאנישע בונדן מיט נישט-מעטאלן.
זיי זענען צומאל אראפגעמאלן ווי א קריסטאל סטרוקטור וואס הייסט לאטיס פון פאזיטיווע יאנען ארומגענומען מיט א וואלקן די-לאקאליזירטע עלעקטאראנען.
די מעטאלן זענען איינע פון דריי גרופעס פון עלעמענטן וואס זענען אייגענארטיק מיט זייער יאניזאציע און בונדענע אייגנשאפטן, צוזאמען מיט די מעטאלוידן און נישט-מעטאלן.


text:
שערן
זיך אפשערן די האר פון קאפ, איז פארהאנען פארשידענע וועגן און פירונגען און סיבות.
אין געוויסע גלויבונגען, טאר מען זיך בכלל נישט אפשערן, נישט די האר פון קאפ, נישט די בארד, און קיין שום אנדערע האר פונעם קערפער. ביי געוויסע אידייען, איז גאר געווען א חשיבות צוזיין אפגעשוירן, און נאר די קנעכט זענען געווען בא'וואקסען מיט האר.
ביי די אידן איז דא פארשידענארטיגע הלכות. ווי למשל א מאן טאר נישט שערן די בארד אין פיאות, אבער א נזיר אדער א מצורע ווען ער רייניגט זיך דארפן יא אפשערן די גאנצע האר זייערע. ביי פרויען איז נישט דא אין די תורה ספעציעלע הלכות, אבער עס איז פארהאנען אסאך פארהייראטע פרויען וואס דערן זיך אפ אינגאנצען.
אין יעדע פאל און אין יעדע מנהג צו הלכה, איז דא דערין מערערע פירונגען, וואס יא שערן און וואס נישט, וויאזוי יא, און וויאזוי נישט.
אזוי אויך, אין די קאסמעטישע וועלט, ווי סטיילס שפילן א שטארקע ראלע, איז פארהאנען אלערליי סטיילס אינעם אפשערן פעלד, ווי דער בארבער שפילט דאס ראלע אלץ מומחה.


text:
יאסיר אראפאט
מוכאמעד אבדעל ראוף אראפאט אל-קודווא אל-הוסעיני (24סטן אויגוסט 1929 - 11טן נאוועמבער 2004), באקאנט אלס יאסיר אראפאט, איז געווען דער פארזיצער פון דער פאלעסטינער אויטאריטעט און לאנג-יעריגער הויפט פון דער פע-על-א (פאלעסטינער ליבעראציע ארגאניזאציע).
יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאסיר אראפאט איז געבוירן אין 1929 אין קאירא, עגיפטן. זיין פאטער איז געווען א טעקסטייל הענדלער פון עגיפטן און זיין מאמע איז געווען פון אלט שטאט ירושלים. עס איז נישט קלאר אויב אראפאט איז טאקע געבוירן אין קאריא און טייל האלטן אז ער איז געבוירן אין ירושלים. זיין מאמע איז געשטארבן ווען ער איז אלט געווען 5 יאר און ער איז אריבער וואוינען צו זיין פעטער קיין ירושלים וועלכע איז דאן געווען די הויפטשטאט פון פאלעסטיין און איז געווען אונטער בריטישע הערשאפט וועלכע די פאלעסטינער האבן פרובירט קעגנשטעלן. אראפאט דערציילט נישט קיין סאך פון זיין יוגנט אבער ער דערמאנט אלץ אן אינצידענט וועלכע איז אים אריין אין זכרון ווען איינמאל אינמיטן די נאכט האט די בריטישע ארמיי איינגעבראכן אין זיין פעטער'ס הויז און געשלאגן די פאמיליע מיטגלידער און האבן געשעדיגט זייערע מעבל.
נאך 4 יאר אין זיין פעטער'ס הויז האט אים זיין טאטע צוריקגענומען קיין קאריא וואו ער האט אים געשיקט צו זיין עלטערע שוועסטער צוזאמען מיט זיינע אנדערע געשוויסטער. אראפאט האט קיינמאל נישט דערמאנט זיין פאטער וועלכע איז נישט געווען נאנט צו זיינע קינדער. ווען זיין פאטער איז געשטארבן אין 959' האט אראפאט זיך נישט געוואלט באטייליגן אין זיין באגרעבעניש צערעמאניע.
אראפאט האט זיך באלד באשעפטיגט מיט שמוגלן וואפן צו די פאלעסטינער קעמפער וועלכע האבן דאס גענוצט קעגן די בריטישע סאלדאטן און די אידן. ווען די באפרייאונג'ס מלחמה האט אויסגעבראכן אין 948' האט אראפאט איבערגעלאזט זיין שולע און איז געגאנגן קעמפן קעגן די ציוניסטישע מיליטער אין עזה. ווען די מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א שטארקע דורכפאל פאר די פאלעסטינער און די גרינדונג פון די ציוניסטישע מדינה (ליידער) האט אראפאט דאס נישט געקענט אויסהאלטן און האט אפעלירט פאר א וויזע קיין אמעריקע וואו ער איז געפארן שטודירן אין די אויניווערסיטי אוו טעקסאס ווא ער האט צוריקבאקומען זיין האפענונג און חלומות פאר א פאלעסטינער שטאאט. נאך עטליכע יאר האט ער זיך צוריקגעקערט קיין קאריא און איז באלד געווארן א פירער פאר פאלעסטינער סטודענטן און ווייטער שטודירט ענדזשינירונג.
אראפאט האט גראדואירט פון קאלעדזש אין 956' און האט געפינען א דזשאב אין עגיפטן אבער ער האט זיך קורץ דערנאך אריבערגעצויגן קיין קואוועיט וואו ער האט געארבעט פאר די רעגירונג. א צייט שפעטער האט ער געעפענט א קאנטראקטינג פירמע אין וועלכע ער האט שטארק מצליח געווען אבער ער האט קיינמאל נישט אראפגענומען זיין קאפ פון די קאנפליקט אין פאלעסטיין און אין זיין פרייע צייט האט ער געטאן אקטיוויטעטן פאר די פאלעסטינער טעראריסטן און גענוצט זיין גאנצע געלט דערפאר.
פע-על-א און די אסלא אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1958 האט ער אין זיינע פריינט געגרינדעט די אל פאטא גרופע וועלכע איז באשטאנען פון א רייע באהאלטענע צעלן וועלכע האבן געשאפן וואפן און אויפרייס שטאף און דאס אריינגעשמוגלט קיין מדינת ישראל וואו טעראריסטן האבן זיי גענוצט צו אטאקירן די סאלדאטן. די גרופע האט ארויסגעגעבן א דזשורנאל וועלכע האט זיי געברענגט אסאך שטיצע און ווען אראפאט האט געשפירט אז ער איז גרייט האט ער זיך אוועקגעצויגן פון קואוועיט און געווארן א פולשטענדיגער רעוואלוציאנער אין ירדן.
אין יענע יארן איז אל-פאטא געווען די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע וועלכע האט אנגעפירט א קאמף קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אפענערהייט. עס זענען געווען נאך א רייע קלענערע ארגאניזאציעס וועלכע האבן זיך נישט געוואלט אנשליסן אין אל-פאטא ווייל זיי האבן געהאלטן אז די ארגאניזאציע איז נישט גענוג סטאביל און גייט נישט אויף די ריכטיגע וועג.
אין 964' האבן די אנדערע ארגאניזאציעס געגרינדעט די פאלעסטינער ליבערעישן ארגאניזאציע וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די פי-על-או. די ארגאניזאציע איז אויסגעהאלטן געווארן דורך די אראבישע ליג און זיי האבן זיך פרובירט צו דערווייטערן פון אל-פאטא. די ארגינעלע פי-על-או האט אבער נישט אנגעהאלטן צו לאנג ווען אין 967' האבן די מדינת ישראל כוחות זיי צוקלאפט אין די זעקס טאגיקע מלחמה און פאטא איז ווייטער געבליבן די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע. עטליכע יאר דערויף האט פאטא איבערגענומען די פי-על-או און האט זיך גערופן מיט זייער נאמען ווייל עס איז געווען מער אנגענומען אין די וועלט. אראפאט איז דאן געווארן טשעירמאן פון די נייע פי-על-או וועלכע האט געטוישט איר סטראטעגיע און געווארן א הויפט נאציאנאליסטישע ארגאניזאציע מיט אירע הויפטקווארטירן אין ירדן וואו אגרויסע צאל פאלעסטינער האבן דאן געוואוינט.
ירדן איז אבער נישט געווען די ריכטיגע פלאץ פאר די פי-על-או און ירדן'ס קעניג כוסעין האט געמאלדן אז ער טאלערירט נישט די ארגאניזאציע און האט באפוילן זיי זאלן גיין. די פי-על-או האט געפיפן אויף כוסעין און האט זיך געגרינדעט אן אייגענע ארמיי צו באשיצן איר עקזיסטענץ. כוסעין האט גענוצט מיליטערישע כוחות און האט צעקלאפט די פי-על-או און אראפאט האט געמאכט פליטה זייענדיג פארשטעלט אלס א פרוי. די פאלעסטינער האבן פארלוירן 10,000 קעמפער אין יענעם קאנפליקט לויט רעגירונג אפשאצונגן.
די אראבישע ליג האט דאן אנארקענט אראפאט אלס דער הויפט פירער פון די פאלעסטינער און קורץ דערנאך האט די יו-ען געלאדענט אראפאט צו געבן א רעדע צו די גענעראלע אסעמבלי. אראפאט איז געווען אנגעטאן אין א מיליטערי'ן מונדיר און א רעוואלווער האט געהאנגן פון זיינע לענדן ווען ער האט געווארענט אז אויב מדינת ישראל וועט איר נישט לאזן גרינדן א פאלעסטינער שטאאט וועט נאכפאלגן טויטליכע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער.
אראפאט'ס צוזאג איז אויסגעפירט געווארן אויף א גרויסן פארנעם און עס האט זיך אנגעהויבן א רייע טעראריסטישע אטאקעס, אריינגערעכנט צענדליגער היידזשעקינג'ס און באמבע אטאקעס וועלכע האט געפלאגט די בירגער אין מדינת ישראל.
אראפאט האט אריבערגעצויגן זיין ארגאניזאציע קיין לבנון פון וואו ער האט ווייטער אנגעפירט מיט אטאקעס קעגן מדינת ישראל. אין 982' האט מדינת ישראל אינוואדירט לבנון צו שטערן און צעקלאפן די פי-על-או. אראפאט האט ווייטער געמוזט אנטלויפן און האט פאר א לאנגע צייט נישט געקענט טרעפן א געהעריג ארט ווי אויפצושטעלן זיינע הויפטקווארטירן. די פי-על-או איז דאן געבליבן נע ונד ביז זיי האבן זיך באזעצט אין טוניס, טוניזיע. אראפאט איז דעמאלט דורך א שווערע תקופה אבער מיט זיין מזל האט ער אלעס דורכגעלעבט. ער איז עטליכע מאל געראטעוועט געווארן פון א מדינת ישראל אנגריף וועמענ'ס אגענטן האבן שווער געארבעט אים אומצוברענגן, ער האט איבערגעלעבט א פליגער קראך, און האט זיך ערהוילט פון א ערנסטע סטראוק.
אראפאט איז דאן אריין אין די באהעלטעניש און יעדע באוועגונג וואס ער האט געטאן איז געבליבן באהאלטן אפילו זיין פערזענליכע לעבן. ער האט אין יענע יארן געהייראט סוא דאאד טאוויל, א 27 יעריגע פאלעסטינער פרוי (אראפאט איז געווען בערך 61) און האט עס געהאלטן בשתיקה פאר 15 מאנאטן. זיין פרוי האט זיך אפגעגעבן מיט העלפן דיסעיבלד פאלעסטינער קינדער צו פארשענערן די פנים פון די פי-על-או און אראפאט. אראפאט האט געבוירן א טאכטער וועלכע ער האט נאמינירט נאך זיין מאמע. זיין פרוי האט איבערראשט די וועלט ווען זי האט זיך צום ערטשן מאל באוויזן איר פנים אין די פובליק ביי די אסלאו אפמאך אין וועלכע זי האט שווער געארבעט צו ברענגן א סוקסעס.
נאך די זעקס טאגיקע מלחמה האט זיך געגרינדעט די אינטיפאדא גרופע וועלכע האט אנגעהויבן אויספירן טעראריסטישע אטאקעס אויפ'ן גרעסטן פארנעם און האט פארמיאו'סט די פאליטישע אויסזען פון די פאלעסטינער. די פי-על-או האט שטארק געליטן דערפון און דאס איז געווען א שוואכע צייט פאר אראפאט ווען ער האט זיך מיטאיינמאל געטראפן הילפלאז נאך שווערע ארבעט וואס ער האט אריינגעלייגט צו ציען די פאליטישע אויפמערקזאמקייט צו זיין ארגאניזאציע. אראפאט איז אבער א געריבענער פאליטישן און האט פארארבעט מעשים צוריק אויפצובויען זיין רעפוטאציע און עס איז אים גוט געלונגן אין 988' ווען ער האט געגעבן א רעדע אין א ספעציעלע יו-ען סעסיע אין דזשעניבע, שווייץ, אין וועלכע ער האט באמבאסטיש דערקלערט אז די פי-על-או זאגט זיך אפ פון טעראריזם און וועט אנהייבן ארבעטן אויף א שלום פלאן פאר אלע מיטל מזרח לענדער, אריינגערעכנט פאלעסטיין און מדינת ישראל.
אראפאט'ס רעדע האט אויפגעשיינט א נייע האפענונג פאר שלום און טראץ וואס די גאנצע וועלט האט געוואוסט אז אראפאט טראגט מיט זיך א בלוטיגע היסטאריע האט מען אבער געגלייבט אז די פי-על-או וויל דאסמאל טאקע שלום. די פי-על-או האט טאקע אנגעהויבן ארבעטן אויף א פאליטישן אויפ'ן און די וועלט האט מיטגעהאלטן און געווארט צו זען וואס עס וועט זיך אויסקאכן. אינדערצווישן איז אונטערגעקומען די גאלף קריג און די פי-על-או האט אביסל פארשמוצט איר רעפוטאציע מיט'ן דעקלערן שטיצע פאר איראק אלס דאנק פאר סאדאם כוסעין וועלכער איז שטענדיג געשטאנען בייהיליפיג צו אראפאט. די אראבישע אויל לענדער זענען אלע געווען קעגן די קואוועיט אינוואזיע און האבן אויפגעהערט שיקן פינאנציעלע הילף צו אראפאט אלס קעגנערשאפט צו זיין שטעלונג.
נאך די קריג איז אלץ צוריק נארמאל און אראפאט האט געטראגן די קאנפליקט צו די היסטארישע אסלאו אפמאך אין וועלכע אראפאט איז זיך צום ערשטן מאל צוזאמענגעקומען מיט פרעמיער מיניסטער יצחק ראבין אין די אנוועזנהייט פון פרעזידענט קלינטאן וועלכער האט קאארדינירט די היסטארישע צוזאמענקום. א יאר דערויף האט יצחק ראבין גערייכט די האנט מיט אראפאט ביי א מיטינג אינעם ווייסן הויז, א שריט וועלכע האט געהאלפן אראפאט באקומען דעם פאליטישן אויסזען צו די וועלט. א יאר נאך די מיטינג זענען אראפאט, ראבין, און דער מדינת ישראל אויסערן מיניסטער, שמעון פערעס, באלוינט געווארן די נאבעלע שלום פרייז פאר זייער ארבעט.
אינעם אפמאך האט מדינת ישראל צוגעשטימט צו טרענירן פאלעסטינער פאליציי און איינשטעלן ארדענונג אין זייערע שטחים דורך גרינדן די פאלעסטינער אויטאריטעט און מאכן וואלן פאר א פירער. די וואלן זענען פארגעקומען אין 96' און אראפאט איז ערוועלט געווארן דער פירער פון די פאלעסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט. די פאלעסטינער רעגירונג איז נישט געגרינדעט געווארן אזוי דעמאקראטיש קעגן אנדערע אראבישע לענדער אבער דאס האט נישט אפגעהאלטן די שלום פראצעס פארשריט.
די גאנצע ארבעט האט אבער געקראכט ווען מדינת ישראל האט ערוועלט דעם רעכטן בנימין נתניהו וועלכער האט צוריקגעוויזן די שלום פראצעס וועלכע ראבין און פערעס האבן פארגעשלאגן. געוואלדטאטן האבן ווידער אויסגעבראכן ווען די טעראירסטישע גרופעס האבן באנייט זייערע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער. אראפאט'ס חלום איז אינגאנצן צעפאלן ווייל ער איז געבליבן אין א דילעמע ווען זיינע אייגענע מענטשן זענען געווארן ברוגז אויף אים און די וועלט האט אים באשולדיגט פאר'ן נישט אפהאלטן די אטאקעס פון כאמאס און די איסלאמישע דזשיהאד וועלכע האבן נאכאנאנד אטאקירט מדינת ישראל און אנגעזייט טעראר און שרעק אין אלע ווינקלן פון לאנד. אראפאט'ס בענקל איז געווארן געסטראשעט און די פאלעסטינער האבן געהאלטן אז עס איז שוין צייט פאר אים צו גיין. אראפאט האט זיך אבער אן עצה געגעבן און נאמינירט א נייע פרעזידענט וועלכע זאל זיך אפגעבן מיט די פארהאנדלונגן אין פובליק ווען ער האט ווייטער געפירט דאס רעדל אונטער די סצענע.
קראנקהייט און טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סעפטעמבער, 2000 האט אויסגעבראכן ווידער שלעגערייען צווישן מדינת ישראל און די פאלעסטינער אראבער, און מיט דעם האט זיך אנגעהויבן דער צווייטער אינטיפאדא. מדינת ישראל האט באשולדיגט אראפאט אין אונטערצינדן די פאלעסטינער באפעלקערונג און אויף אליין האבן א האנט אין די ווילדקייטן. אויך איז ער געווען באשולדיגט מיט נישט טון גענוג צוריקצוהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס דורך חאמאס, איסלאמישע דזיהאד, און אל-אקצא טעראר ארגאניזאציעס.
אלס שטראף האט מסינת ישראל באשלאסן אים צו האלטן הויז ארעסט און ער איז פארבאטן געווארן צו פארלאזן זיין קאמפלעקס. זייענדיג ארומגענומען מיט טאנקן 24 שטונדן א טאג האט אראפאט טאקע נישט געקענט ארויסטרעטן פון זיין צעבראכענע היים אבער האט ווייטער אנגעפירט זיין פירערשאפט ווען ער האט אנטייל גענומען אין יעדע זיצונג פון די פאלעסטינער אויטאריטעט. מדינת ישראל האט עטליכע מאל געהאט באשלאסן אז אראפאט מוז אומקומען אבער עקספערטן האבן געזאגט אז עס לוינט זיך נישט די פאליטישע שטורעם וואס אזא אטאקע וועט ברענגן נאר מען זאל ליבערשט ווארטן ביז ער וועט אויסגיין וועלכע זיי האבן פאראויס געזאגט אויף א קורצע צייט. עס האט טאקע פאסירט אין אקטאבער 2004. אראפאט האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע פראבלעמען און איז אוועקגעפאלן אינמיטן א זיצונג און איז דערקלערט געווארן אין א קריטישן צושטאנד.
אראפאט'ס דאקטוירים האבן באלד געמאלדן אז מען וועט מוזן ארויספירן אראפאט פון זיין קאמפלעקס פאר מעדיצינישע באהאנדלונג און מדינת ישראל האט באלד צוגעשטימט דערצו. אראפאט האט ערשט געזאגט אז ער אנטזאגט די מדינת ישראל פארשלאג אבער ווען זיין מצב האט זיך פארערגערט איז ער ארויסגעפירט געווארן פון ראמאלא מיט א פאלעסטינער פאליציי העליקאפטער אין די באגלייטונג פון זיין פרוי וועלכע איז געקומען צו פליען פון פאריז צום ערשטן מאל אין 4 יאר.
זיין העליקאפטער האט אים געפירט קיין אמאן, ירדן, וואו א פראנצויזיש מיליטערישער פליגער האט אים געטראגן צו א מיליטערישע באזע נעבן פאריז. פון די באזע איז אראפאט געפירט געווארן מיט א העליקאפטער ביז'ן שפיטאל וואו ער איז אונטערגעגאנגן עמוירדזשענסי מעדיקל באהאנדלונג פאר א קראנקהייט וועלכע רופט זיך איידיאפעטיק טראמבאסייטאפעניק פופורא.
אראפאט האט אויסגעקליבן פאריז ווייל דאס איז די וואוין ארט פון זיין פרוי און ער האט געוואוסט אז די פראנצויזישע רעגירונג וועט אים גרינג אריינלאזן. דער באשלוס איז געמאכט געווארן דורך דער פראנצויזישער פרעמיער מיניסטער זעלבסט וועלכער האט געזאגט אין א סטעיטמענט פון רוים אז אלס א נאטורליכע לאנד וועלכע אקצעפטירט פליטים איז נישט פאראן קיין סיבה פארוואס פראנקרייך זאל אים נישט אריינלאזן פאר מעדיצינישע באהאנדלונג.
אראפאט איז געשטארבן און נאוועמבער דעם עלפטן 2004. דער סיבה פון זיין טויט איז קיינמאל נישט קלאר באשטעטיגט געווארן , און דאס האט געפירט צו פארשידענע מיינונגען, אריינגערעכנט אזעלכע ווי מדינת ישראל האט אים פארגיפטעט, אדער אז ער האט געליטן פון די עידס מחלה.


text:
בית"ר
בית"ר איז א יוגנט ארגאניזאציע, געגרינדעט דורך זאב זשאבאטינסקי, די ראשי תיבות איז ברית טר'ומפעלדור, אויפן נאמען פון יוסף טרומפעלדאר, וואס איז געפאלן העראאיש ביים באשיצן דאס דארף תל חי.
די ציל פון דער ארגאניזאציע איז אויפצושטעלן א יידישע יוגנט וואס קעמפט פאר א יידישן זעלבסטשטענדיקן לאנד, די בית"ר קעמפער זענען געווארן באוואוסט אלס די אצ"ל אין ישראל, די לח"י, יידישע רעזיסטאנס קעמפער, אין פראנקרייך ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און מיליטערישע יידישע פאראייניקונג, וואס האט געקעמפט אין דער ווארשעווער געטא.


text:
מעטראפאליטען שטח
מעטראפאליטען (ענגליש: Metropolitan) באדייט א צענטער פון מערערע שטעט מיט א הויכע מאס איינפלוס און פאפולאציע. עפ"י רוב ווערט די נאמען פונעם מעטראפאליטען שטח אנגערופן אויף די גרעסטע שטאט צווישן אירע שטעט.
די אפטייטש פונעם ווארט איז: מוטער שטאט, און שטאמט פון גריכיש: מעטרא מיינט מוטער, פאליטין-פאליס מיינט שטאט.
די פילע שטעט אינעם מעטראפליטען מוזן זיין פיזיש צוזאמען. רוב מאל זענען די גרעניצן פונעם שטח נישט פונקטליך, ווייל זעלבסטפארשטענדליך אז דאס פאפולעריטעט פונעם שטח ענדיגט זיך נישט גענוי מיט א גרעניץ.


text:
קעניגין וויקטאריע
קעניגין וויקטאריע (ענגליש: Queen Victoria; 24סטן מיי 1819 – 22סטן יאנואר 1901) איז געווען די מאנארך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד פון 20סטן יוני 1837 ביז איר טויט. פון 1טן מיי 1876 האט זי אויך געהאט דעם טיטל "קייסערין פון אינדיע".
וויקטאריעס פארבינדונגען מיט די קעניגלעכע פאמיליעס פון אייראפע האבן געשאפן פאר איר דעם ביינאמען "באבע פון אייראפע. וויקטאריע מיט איר מאן אלבערט האבן געהאט 42 אייניקלעך. זייערע אוראייניקלעך וואס לעבן שליסן איין די מאנארכן עליזאבעט די צווייטע (אויך איר מאן פרינץ פיליפ, הערצאג פון עדינבורג), האראלד דער פינפטער פון נארוועגיע, קארל גוסטאוו דער זעכצנטער פון שוועדן, מארגרעטע די צווייטע פון דענמארק און כואן קארלאס דער ערשטער פון שפאניע (אויך זיין ווייב די מלכה סאפיא).


text:
מרדכי אליהו
הרבֿ מרדכי צמח אליהו (כ"א אדר א', ה'תרפ"ט - כ"ה סיון ה'תש"ע) איז אַ רב און א פוסק, פון אַ רבנישער משפּחה פון באַגדאַד. ער האט געדינט ווי דער ספרדישער הויפט רב פון ארץ ישראל אין די יארן תשמ"ג - תשנ"ג (1983-1993).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מרדכי אליהו איז געבוירן אין דער אלטשטאט פון ירושלים צו זיין פאטער הרבֿ סאַלמאַן אליהו און זיין מוטער מזל. זיין פאטער איז געקומען פון באַגדאַד, לויטן באפעל פונעם בן איש חי. ער איז פאריתומט פון זיין פאטער אין דער עלטער פון 11. זיין מוטער איז געווען די שוועסטער פון רבי יהודה צדקה, און אן אייניקל פונעם "בן איש חי"ס שוועסטער. זיין חינוך האט ער באקומען פון עטלעכע פלעצער, אַרייַנגערעכנט די פורת יוסף ישיבה ביי רבי עזרא עטיא.
ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה איז ער געווען אין א גרופע פון יונגע מענטשן וואס האבן געארבעט צו פאַרטיידיקן קרעפטן דאס ייִדישע קווארטל אין אלטשאט.
אפריל 1950 איז געווען צווישן די גרינדערס פון בונד פון געלערנטע פאנאטיקערס (ברית הקנאים), קעגנשטעללנדיק די געזעצן, געצילט צו אינפארסירן די אידישע רעליגיע אין ישראל און די פאַרלייגן פון דער שטאט זענען געגאנגען. אליהו, מיטן צונאמען "יאַיר", פרובירן שאפן מיטגלידער פארן גרופע, פארשאפן געלטער טעטיקייט, דערגיין ערטער ווי צו באַהאַלטן וואפן און איבערגעשמועסט פֿאַר הסכמה פון זייַן אָפּעראציעס. געווארן ארעסטירט מאי 1951 מיט 40 מיטגלידער פון די אָרגאַניזאַציע. אליהו האט געווינען די פּראָצעס ווי 3 באשולדיקונגען זענען אראפ, אַרייַנגערעכנט האלטן אין באזיץ פון חשיש, און דערקלערט שולדיק אין פיר און צוואנציק פונקטן, אַרייַנגערעכנט מאכן שאדן צו די קראָם, אנגעזאגט די צעשטערונג פון מיליטערישע וועטעראַנען אין די ביכער, האלטן אַ געפערלעך וואפן, געשעדיקט אויטאס וואס זענען געפארן אויף שבת און שיקט אַ בריוו צו רייזענדע אין טאַקסיס סאַבאָטאַזש סכנת שבת [1]. ער איז געווארן פאראורטיילט צו צען חדשים אין טורמע [2]. אין זייַן פּראָצעס האט ער געזאגט:
איך פּיל אַז די יידן האָבן א באהאלטענע געפיל פון דערנידערטקייט וואָס מאכט זיי דער ביטול פון אנדערע, וואָס אויך משפּיע די אָנפֿירונג. מיינע פריינט האבן זיך געטראפן אום חודש ניסן אין "אַ באָרדינג שול ישיבה פּורת יוסף אין ירושלים, באַשלאָסן אויף די פאַרלייגן פון אַן אָרגאַניזאַציע וואס ברענגט אויף אידישע שטאָלץ. ... אויך גלויב איך אַז דורך די אונטער ערד לעבן פון תורה, וואס אלץ מיר קענען אויפטאָן פאר די מדינה." [3] די רב, האט צוזאמען מיט זייַן ברודער געטוישט דעם נאמען, סעלעקטירן דעם נאָמען פון מרדכי "בן אליהו", ער איז זייער נאנט געווען מיט רבי יצחק ניסים, ווי אויך האט ער זיך געדרייט ביי די חזון איש. ער איז געווען זייער נאָענט אנגענומענע מקובלים פון ישראל הרבֿ ישראל אבוחאציראַ (באַבאַ סאַלי), און הרב מרדכי שרעבי. הרבֿ אליהו איז געפֿאָרן קיין אויסלאנד עטלעכע מאָל זיך צו טרעפן מיט חב"ד רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן. און נאכדעם האט ער אנגעהאלטן אַ וואַרעמע שייכות מיט חב"ד חסידות.
רבי יצחק ניסים האט געבעטן הרב אליהו זאל אריינקוקן אריבערצוברענגן די ביינער פון חיד"א, וואס איז געלעגן באגראבן אין לעווארנע, איטאליע. אינמיטן מאי, דאנערשטאג מאי 17, 1960 תש"כ זענען די ביינער באגראבן געווארן אויף הר המנוחות אין ירושלים.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אָנהייב פון די תש"כ (1960) האט ער באקומען היתר הוראה פון די ראבינאט, קורץ דערנאך איז ער אנגענומען געווארן אין די הויפּט רבנות קאָונסיל [4], און דעריבער ער געווארן אַ דיין אין די ראבינער פּלאַץ אין באר שבע, די יונגסטע, דיין אין ישראל. נאך פיר יאר איז די פּלאַץ אריבערגעגאנגען קיין ירושלים און נאָך דרייַ יאָרן (אין תשכ"ז) איז ער געווארן באשטימט אַלס דיין אין דער ראבינאט בית דין [5]. אין 1983 איז ער געווארן ערוועלט אלס דער ערשטער הויפּט רבֿ צו פארנעמען דעם אָרט פון רבי עובדיה יוסף, ווען ער באקומען 87 שטימען און רבי אליהו באַקשי-דאָראָן וואס האט באקומען בלויז 49 שטימען [6]. הרבֿ אליהו האט געדינט ווי הויפּט רבֿ, צוזאמען מיט רבי אברהם אלקנה שפּירא, דער אַשכּנזישער הויפּט רבֿ וואס איז געווען, ביז די תשנ"ג (1993).
נאכן רעזיגנירונג פון די הויפּט רבנות, איז דער רב באַוווסט געווארן ווי דער גייַסטיקער פירער פון די נאציאנאלע רעליגיעזע געמיינדע אינאיינעם מיט רבי אברהם אלקנה שפּיראַ. הרבֿ אליהו האט א גרויסע צאל פון אנהענגערס וואס קומען צו אים. אן אנדער טייל פון די נאציאנאלע רעליגיעזע געמיינדעס האבן קריטיק וועגן דער רבי מרדכיס וועג, און טוט נישט אָננעמען זייַן אָנפֿירונג. די דאזיקע קרייזן, איז געהאלטן דורך אַ הינטער - ארטאדאקס און ציוניסטיש אידעאלאגיע. הרבֿ אליהו איז געהאלטן אלס ברייט באקאנט צו טאָן ניסים [פֿעלט אַ מקור]. ער געט אַן אלע וואס ווענדן זיך צו אים ברכות און עצה אַפּליקאַנטן. איין זון, רבי שמואל אליהו, דינט אלס רב הראשי פון צפת, דער אַנדערער זון, רבי יוסף אליהו, איז דער ראש הכולל פון די מוסד "דרכי הוראה לרבנים" אין ירושלים.
א גרויסע השפּעה פון רבי אליהו איז געשטיגן אין די פריע איין און צוואנציקסטן יאָרהונדערט פֿאַר די פאַרלייגן פון מערערע פון פרומע גרופעס איבער ישראל, אַנטוויקלונג שטעט און שטעט אין דער צענטער. הרב אליהו שטייט אלס דער אנפירער פון "קרן מורשת", אַ נעץ פון תורה גרעסטער ארגאניזאציע אין איר צייַט, אָבער פארשלאסן אין 2005. אינערהאלב די נעץ גרופע "קרן מורשת, שטייען צוגעשטעלט אויף צו לערנען בתי מדרשים און זאלן וואס זענען געבויט (אַרייַנגערעכנט" הויך-קאָנפֿערענצן אָדער באגעגענישען אָרדענונג), און פארנעמט זיך אין אַקטיוויטעטן פארן פובליקום. דאס גרינדן די תורה ארגאניזאציע איז אונטער די קלינגוואָרט "צו באַזעצן אין די הערצער" איז געווארן אַן איינפלוסרייכע באַוועגונג פון פרומע ציוניסםן. דער רב געט ארויס אַ קליין אַרטיקל אין א וואכנשריפט בולעטין, חלק פון באַוועגונג מעייני הישועה ", אַז מעשים צו ווייַזן צוריק פאר בלאנדזשענדע יידן.
הרבֿ אליהו פירט אויך די כולל "דרכי הוראה לרבנים" אין ירושלים. דאס רעכנט אריין אין זיך אַ בית מדרש פאר יונגעלייט צו ווערן רבנים און דיינים, פאָרשטעלן אַ ישיבה אין ישראל און וועלטליכע קהילות. עס איז דא פון דאָרט מער ווי 60 פארשטייער אין פאַרשידענע לענדער איבער דער גארער וועלט פון מענטשן וואס אין זייער יוגנט האבן זיי דארט געלערנט.
דער רב געט א וועכנטליכע אידישע הלכות שיעור יעדן מאנטיק אָוונט אין זייַן שול אין קרית משה אין ירושלים. די לעקציעס ווערן איבערגעגעבן דורך סאַטעליט צו טויזנטער פון זיינע מענטשן וואס קענען עס זען ישראל און אין אויסלאנד. דערנאך ווערן די לעקציעס פארשריבן אין תורה בלעטער, און פארשפרייט אין פילע בתי מדרשים און צעשיקט טויזנטער פון עקזעמפלארן דורך דער וואָך אין א צייטונג גערופן "קול צופיך". איינער פון זיינע שמועסן וואָס איז ערשינען אין דעם בולעטין, האט רבי אליהו געזאגט אז יורם שקאָלניק, וואס איז געטראפן געווארן שולדיק אויף אומברענגען אַ טעראָריסט וואס האט כמעט געהרגט א מענטש, אבער מען האט אים געכאפט, און אים געבינדן אין קייטן, און דערנאך האט די שקאלניק אים געשאסן. "ער זיצט אין טורמע עטלעכע יאר, זייַענדיק אומשלדיק" [7].
הרבֿ אליהו איז איינער פון די גרעסטע פארלאנגער פון די באלדיקע באפרייאונג פון די ישראל שפּיאָן יונתן פּאלארד, און אין דעם קאמף פֿאַר פארלייגן פאר אמעריקאנער פרעזידענטן זיין באגנאדיקונג, און האט אַפֿילו אים באַזוכט אין תפיסה אין די פאַרייניקטע שטאַטן עטלעכע מאָל.
אום שביעי של פסח תשס"ח (דעם 25סטן אפריל 2008), איז הרב אליהו האספיטעליזירט געווארן אין שערי צדק מעדיקאַל צענטער אין ירושלים, נאָך אַ האַרץ אטאקע און ער איז אריבערגעגאנגען א בייפּאַס. נאך עטלעכע טעג האט ער אויך געליטן פון אַ פראפלעקסיעּ. אויף 27 אקטאבער 2008, נאָך דער (קאַטהעטעריזאַטיאָן?) (צינתור?)פּראָצעדור וואס איז דורכגעפאלן, דערפאר איז די רב אויך אריבער אן אפעראציע צו עפענען דאס האַרץ, ער איז דעפינירט געווארן אין אַ קריטישן צושטאַנד. צו דעם סוף פון 2008 איז ער ארויסגעלאזט געווארן פריי צו זייַן היים און אומגעקערט ביסלעכווייַז פּאַמעלעך צו זיין רוטין אין טאג טעגלעכן לעבן.
כ"ה סיון תש"ע, נאך א מחלה פון צוויי יאר, איז ער נפטר געווארן אין שערי צדק שפיטאל, ירושלים.[1]


text:
קאמעניץ (ליטא)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דאס ליטווישע שטעטל. אויב איר זוכט דאס שטעטל קאמעניץ אין פאדאליע, זעט קאמעניץ, אוקראינע.
קאמעניץ (בעלארוסיש: KaMяHéц, רוסיש: KáMeHeц, פויליש: Kamieniec) איז א שטעטל אין בריסקער וואבלאסט פון בעלארוס און דער צענטער פון דער קאמעניצער ראיאן. די שטאט געפֿינט זיך אינעם צפון-מערב ווינקל פון בריסקער וואבלאסט אויף דעם ליאַסנאַיאַ טייך, בערך 40 ק"מ צפון פון בריסק. אין יאר 2002, איז די באפעלקערונג געווען 9,000.
חשובע פערזענלעכקייטן פון קאמעניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב ברוך בער לייבאוויץ, ראש ישיבה
- הרב חיים זונדל מאקאבי, דער "קאמעניצער מגיד"