text:
קאנטערטעראריזם
קאנטערטעראריזם איז די טרענירונג פון סטראטעגיעס, טאקטיקן, און טעכניקן וויאזוי צו באקעמפן טעראריזם. זינט טעראריזם איז שטארק צעשפרייט איבער די וועלט, איז דאס א פריאריטעט פאר אלע רעגירונגן.
אינהאַלט
- 1 די אויספירונג פון קאנטערטעראריזם
- 2 זיכערהייט מאסנאמען קעגן טעראריזם
- 3 אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע קעגן טעראריזם
- 4 מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריזם
- 5 אמעריקע'ס קאנטערטעראריזם אגענטורן
- 6 די סכנה פון טעראריזם
- 7 דאס באשיצן ציווילע פרייהייטן אין די קאמף קעגן טעראריזם
- 8 די פאליטישע און עקאנאמישע ווארצלן פון טעראריזם
- 9 טעראריזם אינעם צוקונפט
די אויספירונג פון קאנטערטעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאנטערטעראריזם ווערט אויסגעפירט אין פארשידענע וועגן. עס פארלאנגט צוזאמענצוקלויבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע אקטיוויטעטן, צו נוצן די געקליבענע אינפארמאציע און אקטועל פארמיידן טעראריזם און באשטראפן די שולדיגע, ארבעטן אינאיינעם מיט אנדערע לענדער צו דערשטיקן די גלאבאלע טעראריזם נעטוואורק, און דערשמעקן און צעשטערן די פינאנציעלע שטיצע וועלכע ווערן גענוצט צו אפערירן טעראריזם. אין צוגאב, דארפן די קאנטערטעראריזם אגענטורן ארויפלייגן סאנקציעס אויף לענדער וועלכע שטיצן טעראריזם אדער לאזן טעראריסטן אפערירן אין זייער טעריטאריע און צומאל פארלאנגט עס אויך צו נוצן מיליטערישע כוחות. נאך א טייל פון קאנטערטעראריזם איז צו באיינפלוסן די פובליק און די וועלט אז טעראריזם איז שלעכט און מיט דעם זיי אויסשליסן פון אלע אנדערע מיליטערישע קאנפליקטן און פאליטיש געשטימטע שטורעמעס.
רעגירונגן גייען נאך און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן, זייערע צילן, און זייערע מעגליכקייטן אויסצופירן זייערע געפלאנטע אקטן און מיט דעם טוט מען באווארנען די פובליק און צעשטערן די בייזוויליגע פלענער. אין די שפיאנאזש וועלט ווערט דאס אנגערופן אינטעליגענץ קלייבונג און די אגענטורן וואס קלייבן די אינפארמאציע ווערן אנגערופן אינטעליגענץ אגענטורן. אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן מערערע אינטעליגענץ אגענטורן, ווי מיר וועלן באלד זען, וועלכע ווערן אינאיינעם אנגערופן די אינטעליגענץ קאמיוניטי.
די ארבעט פון קאנטערטעראריזם איז זייער א שווערע ווייל די טעראריסטן ארבעטן געווענליך זייער באהאלטן און מאכן זייערע קאמיוניקאציעס אין דערווייטערטע געגענטער. די אגענטורן מוזן זיך פארלאזן אויף קוועלער וועלכע זיי ווייסן אליינס נישט אויב עס איז גענוג קראנט. אויף די אנדערע זייט דארפן די אגענטורן האלטן זייערע אינפארמאציע שטארק אין געהיים כדי די טעראריסטן זאלן נישט וויסן אז מען פאלגט זיי נאך. אין קאנווענציאנאלע שפיאנאזש ווייסט מען אז עס איז פאראן א רעגירונג, מען ווייסט איבער זייערע אפטיילונגן און אגענטורן, מען ווייסט זייערע פאליסיס און מיליטערישע מעגליכקייטן, און מען ברויך נישט האלטן די אלע אינפארמאציע אין געהיים. אין קאנטראסט איז טעראריזם'ס גאנצע עקזיסטענץ א מיסטעריע און איינמאל מען ווייסט שוין יא מעג קיינער נישט וויסן דערפון.
אינפארמאציע איבער טעראריסטן ווערט געקליבן דורך צוויי וועגן: טעכנישע און לעבעדיגע. טעכנישע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך פארגעשריטענע סעטעלייטס און אנדערע עלעקטראנישע דעווייסעס וועלכע ווערן אונטערגעלייגט. לעבעדיגע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע שפילן מיט די טעראריסטן. די לעבעדיגע שפיאנען ארבעטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי אמאל אבער די טעכנישע שפיאנאזש טוישט זיך יעדע שטיק צייט ווייל אויך די טעראריסטן ווערן מער און מער פארגעשריטן און מען דארף כסדר טוישן די טעכנאלאגיעס און טאקטיקן. מאכטפולע טעראריסטישע גרופעס ווי אל-קאידא נוצן פארגעשריטענע קאודס אין זייער קאמיוניקאציע און שיקן מעסעדזשעס אין ספעציעלע פארמאטן צו וועלכע זיי האבן אייגענע קאמפיוטער פראגראמען דאס אפצוליינען.
סעטעלייטס ווערן אויך גענוצט צו דערשפירן טעראריסטן דורך פאטאגראפירן זייערע טרענירונגס באזעס און וואפן מאגאזינען. די סעטעלייטס פאר זיך טוען א גוטע ארבעט אבער פון דעם אליינס קען מען נישט גענוג ארויסבאקומען און אויך די סעטעלייטס האבן פראבלעמען ווייל זיי ארבעטן נישט געהעריג ביינאכט אדער אין שווערע וועטער אומשטענדן.
דורכאויס די היסטאריע האבן רעגירונגן שטענדיג רעקרוטירט לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע האבן אריינגעדרינגן צווישן די טעראריסטן, ספעציעל אין אזעלכע פעלער וואו טעכנישע שפיאנאזש איז געווען אוממעגליך. אבער אויך צו לעבעדיגע שפיאנען זענען פאראן לימיטס.
אלע דעמאקראטישע רעגירונגן באטראכטן אויסלענדישע שפיאנאזש אלס א פארברעכן אפילו אויב די צוויי לענדער באטראכטן זיך אלס פריינט צווישן זיך. דערפאר מוזן די אגענטורן זיין זייער פארזיכטיג מיט זייערע אגענטן זיי זאלן נישט אנטדעקט ווערן וואס קען פירן צו פאליטישע קאנפאנטראציעס. אגענטן דארפן זיך לערנען פרעמדע שפראכן און קולטור בעפאר זיי קענען געשיקט ווערן פאר א מיסיע כדי זיי זאלן זיך קענען אויסמישן צווישן די טעראריסטן און עס איז זייער שווער צו טרעפן גענוג וויליגע אגענטן צו טאן אזעלכע ארבעט וועלכע קען זיי פירן אין טורמע אויף זייער גאנצן לעבן אדער קענען זיי אומגעברענגט ווערן.
רעגירונגן מוזן אויך זיכער מאכן אז זיי שיקן ארויס אייגענע שפיאנען וועלכע זענען געטריי צו די לאנד און וועלן נישט פארראטן און ווערן געדאפעלטע אגענטן. נאך א סיבה איז ווייל מען קען זיך נישט פארלאזן אויף פרעמדע שפיאנען און זייערע אינפארמאציע ווייל עס האט זיך שוין מערערע מאל ארויסגעשטעלט אז די אינפארמאציע איז געווען פאלש און האט גאר געשטערט די ארבעט. די טעראריסטן ווייסן אז עס קענען זיך אריינדרייען שפיאנען און וועלן טיילמאל שיקן פאלשע מעסעדזשעס מיט וועלכע זיי וועלן צעמישן די שפיאנען און אגענטורן. אויסערדעם איז די אויסוואל פון די אגענטן זייער א שווערע ארבעט ווייל מען דארף געווענליך צוקומען צו קרימינאלע מענטשן וועלכע זענען וויליג צו ארבעטן פאר די רעגירונג אנשטאט גיין אין טורמע. די רעגירונג דארף זיין זייער פארזיכטיג וועמען זיי נעמען ווייל אמאל קענען זיי ליידן שווערע קאנסקעווענצן דערפון שפעטער.
אויסער די אינפארמאציע וואס ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און טעכנאלאגישע דיווייסעס דארפן אלע רעגירונגן צוקומען צום צווייטענ'ס אינפארמאציע און נוצן אויך געפובלישטע אינפארמאציע וועלכע ווערט געברענגט אין באגלייבטע צייטונגן און ביכער. די ארטיקלן און אינפארמאציע ווערט אנאליזירט און ווערט אויך גענוצט אלס א טייל פון די אינפארמאציע .
נאך אלעם איז אבער טעראריזם א גרויסער פראבלעם און וויפיל אגענטורן און אגענטן וועלן ארבעטן דערויף וועט נישט זיין גענוג ווייל מען קען זיך נישט אויסרעכנען מיט טעראריסטן וועלכע טוישן זייערע מיינונגן פון איין טאג אויף די אנדערע און קומען אויף מיט נייע בייפאלן און צילן וועלכע מען פון פריער נישט אויסרעכנען. מענטשן האבן קריטיקירט פארוואס די אמעריקאנער רעגירונג האט פארפעלט צו אנטדעקן די בייזוויליגע סעפטעמבער 11 פלענער, טייל האבן עס אנגעלייגט אויף די שוואכע קאמיוניקאציע צווישן די אגענטורן, אנדערע האבן געזאגט אז מען האט זיך צופיל פארלאזט אויף טעכנאלאגישע שפיאנאזש, און אנדערע האבן אנגעוויזן אז מען האט פשוט פארזען די געפאר וועלכע איז געקומען נענטער און נענטער. אלעס קען זיין, אבער דאס אז די היידזשעקער האבן איבערגענומען א פליגער מיט דזשילעטן האט קיינער זיך נישט געקענט פארשטעלן. אזוי איז געווען אין אפריקע מיט די אמבאסאדעס באמבארדירונג. קיינער האט דאס נישט געקענט אויסרעכנען פון פאראויס ווייל דער גאנצער ראיאן איז פון יארן פריער באטראכט געווארן אלס א "לאו ריסק" זאנע וויבאלד עס זענען קיינמאל פריער נישט געווען קיין אטאקעס אויף אמעריקאנער אינטערעסן אין מזרח אפריקע.
זיכערהייט מאסנאמען קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זינט טעראריזם איז געווארן א פראבלעם פאר אמעריקע האט די קאנטערטעראריזם קאמיוניטי אויפגענומען א רייע נייע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע קענען באשיצן געביידעס אדער אנדערע צילן קעגן באמבעס. די רעגירונג האט שוין אויסגעגעבן ביליאנען דאלארן פאר נייע זיכערהייטן ווי באמבע-באשוצטע געביידעס, ארמאר, וואפן דערשפירער, און נאך צענדליגער ערליי מאסנאמען וועלכע קאסטן אלע פאנטאסטישע סכומים. די ספעציעלע זיכערהייטן זענען איינגעשטעלט געווארן אין געביידעס איבער'ן לאנד און אויך אין אויסלאנד. וויבאלד די קאסטן זענען זייער הויך און די שאנסן פאר א טארער אטאקע זענען קליין האט די רעגירונג געברויכט שטודירן און באשלוסן וועלכע געביידעס זענען וויכטיגער און וועלכע נישט.
אינעם פארגאנגנהייט האבן טעראריסטן צום מערסטן אטאקירט אפיציעלע צילן ווי פאליטישע פירער, דימפלאמאטן, וויכטיגע רעגירונג'ס געביידעס, און אמבאסאדאס צוליב זייער סימבאלישע וויכטיקייט. נאך א פאפולערע טעראריזם פלעגט זיין פליגער היידזשעקינגס וועלכע די טעראריסטן האבן שטארק געלויבט צוליב איר דראמאטישקייט און שרעק וואס עס האט אנגעווארפן אויף די באטרעפענדע לענדער און אפישעלס. היידזשעקינגס האט זיך אבער סוקסעספול געעענדיגט נאכדעם וואס מען האט קיינמאל נישט נאכגעגעבן פאר טעראריסטן און רוב היידזשעקינגס האבן זיך געענדיגט מיט א דורכפאל פאר די היידזשעקערס. די רעגירונגן האבן אויך אונטערגענומען שטרענגערע מאסנאמען צו פארהאלטן דאס ארויפשמאגלן וואפן אויף א פליגער און עס האט גוט געהאלפן. אפילו די סעפטעמבער 11 היידזשעקער האבן לויט עקספערטן נישט ארויפגעשמאגלט קיין וואפן נאר האבן זיך באנוצט מיט פאלשע וואפן און קליינע מעסערלעך וועלכע מען האט נאך דעמאלט געמעגט ארויפברענגן אויף א פליגער.
די אלע נייע מאסנאמען זענען טאקע זייער עפעקטיוו און עס איז שווער צו גלייבן אז טעראריסטן וועלן זיי קענען אדורכברעכן. אבער די עקספערטן האלטן אז טאקע דערפאר וועלן די טעראריסטן ענדערש זוכן ווייכערע צילן און מען קען זיך מיט זיי נישט אויסרעכנען.
עקספערטן אין די קאנטערטעראריזם אגענטורן פארמאגן איינגעשטעלטע וועמענ'ס ארבעט עס איז צו שטודירן און אויסטראכטן טאקטיקן וועלכע טעראריסטן קענען מעגליך נוצן פאר טעראר צילן. א גוטער ביישפיל איז געווען דער שיך באמבארדירער וועלכער האט אדורכגעשווערצט זיין סי-4 באמבע וועלכע איז געווען אריינגענייט אין זיין שיך. נאך זיין פרשה האט מען אנגעהויבן פארלאנגן אויסצוטאן די שיך אין עירפארטס בעפאר מען גייט אדורך די מעטאל דעטעקטאר. א פרישע שיך באמבע וועט טאקע, ווארשיינליך, מער נישט פארקומען אבער טעראריסטן קענען אויסטרעפן א נייע וועג וויאזוי ארויפצושמאגלן אויפרייס אויף א פליגער. די עקספערטן זיצן און טראכטן פון אלע סארט וועגן וואס מען קען זיך נאר פארשטעלן און פרובירן זיי אויס אין רעאליטעט און דערנאך מאכן זיי די נויטיגע ענדערונגן וועלכע קען דאס פארמיידן.
ארויפצוגיין היינט אויף א פליגער איז א שטיקל אפקומעניש אבער יעדער פארשטייט די וויכטיקייט פון די פילפאכיגע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע זענען געמאכט צו באשיצן יעדן פערזענליך. עס איז וואונדערליך צו זען וויאזוי די פארנומענסטע מענטשן פון די וועלט שטייען אין לאנגע רייען אין אזעלכע עירפארטס ווי דזשעי-עף-קעי און על-עי-עקס און זאגן נישט ארויס קיין ווארט אפילו נאכדעם וואס מען הייסט זיי אויסטאן די שיך און אויבערראק און מען פארלאנגט די פאפירן עטליכע מאל.
אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טעראריזם איז א גלאבאלע פראבלעם היינט צו טאג וועלכע פלאגט צענדליגער לענדער. גרויסע טעראריסטישע ארגאניזאציעס ווי אל קאידא האט שוין עפעקטירט מערערע לענדער און ווערט מער און מער פארשפרייט און זיי צו באקעמפן פארלאנגט זיך אן אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע צווישן די הונדערטער אגענטורן און קיין איין לאנד קען זיך נישט קיין עצה געבן אן די הילף און אינפארמאציע פון אנדערע לענדער. אפילו אזא מעכטיג לאנד ווי די פאראייניגטע שטאטן איז שטארק אנגעוואנדן אויף אזעלכע לענדער ווי פראנקרייך, בריטען, דייטשלאנד, טערקיי, און א רייע אראבישע לענדער.
די לענדער און אזעלכע ארגאניזאציעס ווי די יו-ען, נאט"א, די אייראפעאישע פאראיין, די גרופע פון אכט, און די אראבישע ליג ארבעטן אינאיינעם צו לייגן עקאנאמישע סאנקציעס, פרירן טעראריסטישע פינאנץ, באוואכן לופטפעלדער און גרעניצן, און צום וויכטיגסטן געבן זיך איבער איינע די אנדערע יעדעס ביסל אינפארמאציע וואס זיי ערהאלטן.
רוב לענדער נוצן זייערע געזעץ דורכפירונג אלס זייער וואפן קעגן טעראריזם. די פאראייניגטע שטאטן האט אין די ניינציגער יארן פארשפרייט אירע אנטי-טעראריזם געזעצן און איינגעשטעלט דעם "עקסטרעטעריטאריעל" געזעץ וועלכע לויטעט אז טעראריזם קעגן אמעריקאנער אינטערעסן אפילו אויסער די גרעניצן פון אמעריקע מוז לעגאל אנגעקלאגט ווערן אין יו-עס פעדעראלע געריכטן. אין די לעצטע יארן האבן צענדליגער לענדער וועלכע האבן באוויזן צו לייגן א האנט אויף טעראריסטן ערוועלט צו אנקלאגן די טעראריסטן אין אמעריקע, וויסנדיג אז מיט דעם וועלן זיי באקומען די האבסטע שטראף וואס מעגליך און דאס וועט עווענטועל אויך העלפן באקומען די קאנטראל איבער די טעראריסטן. א ביישפיל פון אזא פאל איז געווען דער טאראריסט ראמזעי יאסעף וועלכע האט דורכגעפירט די ערשטע באמבארדירונג אויף די וואורלד טרעיד צענטער געביידעס אין 93' און איז טראספערירט געווארן קיין אמעריקע וואו ער און זיינע קאלאבאראטירער זענען אנגעקלאגט געווארן אין א פעדעראלע געריכט אין ניו יארק.
ווי באקאנט האלטן זיך די טעראריסטישע גרופעס אויף פון געלטער וועלכע זיי זאמלן פון זייערע שטיצער איבער די וועלט און טראנספערירן דאס עלעקטראניש דורך בענק צו באצאלן געהאלטן פאר זייערע ארבייטער, טראנפארטאציע, און וואפן. געוויסע טעראריסטישע גרופעס ווי כאמאס און די טאמיל טייגערס פון סרי לאנקע נוצן אויך די געלט פאר וואוילטעטיגע צוועקן כדי צו געווינען די פאליטישע שטיצע.
די פאראייניגטע שטאטן און נאך לענדער האבן פארבאטן דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס און עס איז א פולשטענדיגער פארברעכן אפילו אויב מען קען אויפווייזן אז די געלט, אדער טייל דערפון, איז געגאנגן פאר וואוילטעטיגע צוועקן. אין 99' האט אמעריקע און נאך לענדער געמאכט דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס א אינטערנאציאנאלע פארברעכן וועלכע איז גאר הארב און יעדע לאנד קען אויף דעם אנקלאגן. די אקט האט אסאך געהאלפן און די אלע פירמעס און גרופעס וועלכע האבן אפען געשטיצט די טעראריסטישע ארגאניזאציעס האבן דאס אפגעשטעלט און ווער נישט איז אנגעקלאגט געווארן. די טעראריסטן געבן אבער זיך נאך אלץ אן עצה און אנשטאט טראנספערירן געלטער דורך בענק טוישן זיי איין די געלטער פאר גאלד און דיימאנטן און שווערצן דאס אריבער גרעניצן. די קאנטערטעראריזם ארגאניזאציעס שאצן אז טראץ אלע שוועריקייטן וואס מען שטעלט זיי אין וועג פליסן נאך אלץ אריין גרויסע געלטער דורך פארשידענע וועגן.
אין 79' האט די אמעריקאנער קאנגרעס אפיציעל באצייכנט עטליכע לענדער אלס שטיצער פון טעראריזם און האט פארבאטן אירע בירגער צו האנדלען מיט די לענדער, אינוועסטירן אין זייערע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, און דאס פארקויפן וואפן אדער אנדערע געצייג וועלכע קען גענוצט ווערן פאר וואפן. אזעלכע לענדער ווי ליביע, סיריע, איראק, איראן, סודאן, דרום קארעא, און קובא זענען באלד אריין אונטער דעם פארבאט צוליב זייער אפענע שטיצע צו טעראריזם. די סאנקציעס האבן אביסל געהאלפן מיט די יארן אבער היינט זענען זיי מער גארנישט ווערט ווייל די טעראריסטן זענען מער נישט אנגעוואנדן אויף רעגירונגן און באשיצן זיך און פינאנצירן זיך אליינס.
די סאנקציעס זענען קריטיקירט געווארן דורך טייל מענטשן באלד פון אנהויב מיט די טענה אז עס טוט די פארקערטע ארבעט. אויך האבן אקטיוויסטן אנגעוויזן אז די לענדער וועלכע זענען אונטער די סאנקציעס זענען נישט יושר'דיג ערוועלט געווארן (ווי קובא וועלכע איז נאר צוליב פאליטישע סיבות) ווען אנדערע לענדער (ווי פאקיסטאן און סאודיע אראביע) וואס האדעוון אפיציעל טעראריסטן זענען קיינמאל נישט געשטעלט געווארן אונטער סאנקציעס וועגן מען דארף זייער פאליטישע שטיצע. עקאנאמיסטן ווייזן אויך אן אז די אלע סאנקציעס האבן מער געשאדט די אמעריקאנער ביזנעסער ווי די באטראפענדע לענדער.
היסטאריע האט געוויזן אז נאר סאנקציעס וועלכע זענען ארויפגעשטעלט געווארן דורך די פאראייניגטע פעלקער מיט דער פאראייניגונג פון אלע מיטגלידער לענדער האבן געארבעט. א ביישפיל איז ליביע וועלכע איז באשטראפט געווארן מיט יו-ען סאנקציעס נאך די פאן-עם פליגער באמבארדירונג אין 88' וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א קלארע צוזאמנארבייט פון די טעראריסטן און די ליביער רעגירונג.
מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די ווייטע פארגאנגנהייט האט אמעריקע און אנדערע לענדער קיינמאל נישט גענוצט מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריסטן אדער לענדער וואס שטיצן זיי. די איינציגסטע מאל וואס אמעריקע האט יא גענוצט מיליטער איז געווען ביי די איראנער משכונות קריזיס אין 81' וועלכע איז טאקע דורכגעפאלן. עטליכע יאר דערויף האבן אמעריקאנער קאמפס פליגער באמבארדירט עטליכע צילן אין ליביע נאכדעם וואס א רעגירונג געשטיצטע ליביער טעראריסט האט אומגעברענגט עטליכע אמעריקאנער אין דייטשלאנד. זינט אל קאידא האט אטאקירט אמעריקאנער אמבאסאדעס אין אפריקע האבן אמעריקאנער פליגער מערערע מאל באמבארדירט פארדעכטיגטע אל קאידא טרענירונג קעמפס אין סודאן אין שפעטער אין אפגאניסטאן. אלע האבן זיך שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל ווען מען האט זיך דערוואוסט אז מען האט עטליכע מאל פארפאסט דעם מייסטער טעראריסט אסאמא בין לאדען מיט קוים עטליכע שטונדן.
נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך אלעס געטוישט און די בוש אדמיניסטראציע האט פארארדענט צו נוצן מיליטער כסדר און אזוי צוקלאפן די טעראריסטן. די פאליסי האט געפירט אמעריקע צו די אינוואזיע אויף אפגאניסטאן וועלכע האט אויפגעלעזט די טאליבאנער רעגירונג וועלכע זענען געווען אפענע שטיצער צו אסאמא בין לאדען און זיין אל קאידא נעטוואורק. א יאר דערויף האט די בוש אדמיניסטראציע אינוואדירט איראק מיט'ן באשולדיגונג אז אירע גרויסע זאפאסן פון מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן זענען א סכנה צו די פאראייניגטע שטאטן און האבן אויך אנגעוויזן אז סאדאם כוסעין האט שטילערהייט געשטיצט אל קאידא דורכפירן די גרויזאמיגע טעראר אטאקעס.
די אינוואזיע האט זיך אבער אויף דערווייל ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל נאכדעם וואס עס זענען נישט געפינען געווארן קיין שום וואפן און עס איז אויך קלאר געווארן אז כוסעין האט נישט געהאט קיין שום פארבינדונג מיט אל קאידא. קאנסערוואטיווע אפישעלס האבן אויך געווארענט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט מעגליך אטאקירן נאך לענדער וועלכע זענען פארדעכטיגט מיט'ן שטיצן טעראריסטן ווי סיריע און איראן.
די פאליסי פון נוצן מיליטערישע כוחות אין די קאמף קעגן טעראריזם איז דערווייל זייער פאפולער צווישן די אמעריקאנער מאסן אבער די אלגעמיינע וועלט לייגט א גרויסע פראגע דערויף ווייל די פאקט האט געוויזן אז טראץ די אלע מיליטערישע אפעראציעס האט מען נאך נישט באוויזן צו כאפן אסאמא בין לאדען און בכלל האט מען נישט באוויזן צו עלימינירן די אל קאידא נעטוואורק וועלכע איז אקטיוו און לעבעדיג און האבן שוין אויסגעפירט הונדערטער אטאקעס אין פארשידענע לענדער זינט אמעריקע האט אינוואדירט אפגאניסטאן. עקספערטן ווייזן אן אז די מיליטער האט נישט קיין ערפארונג וויאזוי נאכצוגיין און אפירזוכן די באהאלטענע טעראריסטן און זיי באקומען מינימאלע שפיאנאזש אינפארמאציע.
אויך דארף מען דערמאנען אז די פאנאטישע טעראריסטן האבן בכלל נישט מורא פון טויט און מיליטערישע אפעראציעס זענען בכלל נישט קיין סטראשע צו זיי. הונדערטער טעראריסטן האבן אין די לעצטע עטליכע יאר זיך אליינס אומגעברענגט אין די פילע זעלבסטמארד אטאקעס, א זאך צו וועלכע מיליטערישע כוחות זענען הילפלאז. אויסערדעם ברענגן מיליטערישע אפעראציעס אסאך פאטאליטעטן אויך ביי ציווילע מענטשן און עס איז נישט לאגיש צו זאגן אז ציווילע מענטשן דארפן שטארבן ווען די טעראריסטן זענען נאר א קליינע טייל פון די באפעלקערונג.
די פאראייניגטע שטאטן און אנדערע לענדער וועלכע זענען שוין אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן ארבעטן זייער שווער צו געווינען די פובליק שטיצע קעגן טעראריזם און נאכמער צו עלימינירן די פובליק שטיצע צו די טעראריסטן. נישט אין יעדע פאל האט עס אבער געארבעט ווייל טייל פאליטישע אינטערעסן האבן שטארקע שטיצע איבער די וועלט און נאר די טעראריסטן זענען די וואס קעמפן דערפאר און עס איז שווער צו עלימינירן די שטיצע.
עס איז פאראן א וועלט'ס ווערטל: "יענעמ'ס טעראריסט איז א צווייטענס פרייהייט קעמפער". א ביישפיל איז די מצב אין מיטל מזרח. עס זענען פאראן מיליאנען מענטשן איבער די וועלט וואס זענען שטארק קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אויפ'ן מערב ברעג און אין עזה און וויפיל מען זאל זיי אויפקלערן אז די טעראריסטן זענען בלוט דורשטיגע מערדער וועלן זיי דאס נישט דערהערן צוליב זייער שטעלע קעגן די אקופאציע. דאס זעלבע איז מיט די קריזיסן אין קאשמיר און אין טשעטשניע.
אמעריקע'ס קאנטערטעראריזם אגענטורן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט 4 הויפט רעגירונג אגענטורן וועלכע גיבן זיך אפ מיט קאנטערטעראריזם. זיי זענען: די נאציאנאלע זיכערהייט אגענטור (ען-עס-עי), די צענטראלע אינטעלידזשענס אגענטור (סי-איי-עי), די פעדעראלע ביורא אוו אינוועסטיגאציע (עף-בי-איי), און די דעפארמענט אוו היימלאנד זיכערהייט (די-עיטש-עס). אויסער די הויפט אגענטורן זענען פאראן נאך א צאל קלענערע אגענטורן וועלכע גיבן זיך אויך אפ מיט קאנטערטעראריזם ארבעט און זענען נישט אזוי באקאנט. לאמיר זען יעדע איינע באזונדער:
ען-עס-עי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט צו קלויבן עלעקטראנישע דאטא און קאמיוניקאציע באקאנט אלס סיגנאלישע אינטעלידזשענס (אדער סיגאינט ווי מען רופט דאס צווישן די אגענטורן). די ען-עס-עי נוצט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע קאמיוניקאציע טעכנאלאגיעס מיט וועלכע זיי הערן אונטער ביליאנען טעלעפאן געשפרעכן און כאפן אויף פארדעכטיגטע עלעקטראנישע דאטא. די אגענטור פארמאגט ספעציעלע קאמפיוטערס וועלכע קענען עפענען און אפליינען צונויפגעדרוקטע מעסעדזשעס און וועלן אליינס וויסן וועלכע זענען פארדעכטיגט און וועלכע נישט. די מעטאדן וועלכע די אגענטור נוצט איז א געהיימניס און בכלל איז די גאנצע אגענטור א געהיימניס און ווייניג ווייסן איבער איר מער ווי דאס ביסל אינפארמאציע. די הויפטקווארטירן פון די ען-עס-עי איז אין פארט מעיד, מערילענד און איז א טייל פון די דעפארטמענט אוו דעפענס.
סי-איי-עי – די וועלט'ס באקאנטע סי-איי-עי איז געגרינדעט געווארן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די אמעריקאנער אפישעלס האבן איינגעזען אז עס פאדערט זיך א שפאגל נייע אגענטור צו זאמלן שפיאנאזש און אנאליזירן אויסערן אינטעלידזשענס צו באשיצן די נאציאנאלע זיכערהייט און שטיצן דעם פרעזידענט'ס און זיין אויסער'ן פאליסי פירערשאפט. די סי-איי-עי איז היינט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע שפיאנאזש אגענטור מיט טויזענטער אגענטורן וועלכע זענען צעשפרייט איבער יעדע ראיאן איבער די גאנצע וועלט און א ים מיט אינפארמאטיוון וועלכע ארבעטן פאר זיי.
די סי-איי-עי שפילט א גרויסע ראלע אין קלייבן און אנאליזירן אינטעלידזשענס איבער טעראריזם און זיי באשליסן ווען צו געבן א ווארענונג פאר'ן פאלק אז מען איז אין א געפאר אטאקירט צו ווערן. די אקטיוויסטן וועלכע ארבעטן אויף טעראריזם זענען א באזונדערע אפטיילונג פון די אגענטור און אין יעדע אנדערע אגענטור זענען פאראן עטליכע אגענטן וועלכע זענען געשטעלט זיכער צו מאכן אז די סי-איי-עי באקומט אלע נויטיגע אינפארמאציע וועלכע די אגענטור האט פארשאפט און אזוי ארום ברענגט עס קאארדינאציע צווישן די אגענטורן.
איבער די יארן איז די סי-איי-עי עטליכע מאל געקומען אונטער אטאקע אז זיי האבן פארפאסט צו שאפן וויכטיגע אינפארמאציע אדער ווען זיי האבן געליטן דורכפעלער. די סי-איי-עי איז אבער באקאנט אלס א אגענטור וועמענ'ס סוקסעסן זענען פארהוילן און דורכפעלער באקאנט. די גרעסטע קריטיק איז געקומען נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אויף אמעריקע ווען א גרויסע טייל פון פאלק האט געהאלטן אז די אגענטור האט נישט גענוג געטאן צוריקצוהאלטן אזא אטאקע און האט פארפאסט צענדליגער סיגנאלן אז עס קומט אן אטאקע. די אגענטור איז ווייטער קריטיקירט געווארן נאך די איראקער אינוואזיע ווען מען האט נישט געפינען קיין מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן אזויווי זי האט אנגעוויזן און געווארענט. די אגענטור אפישעלס האבן זיך אבער פארענטפערט אז די רעגירונג'ס אפישעלס האבן זיי געדרוקט צום וואנט און אין איילעניש געהייסן פארשאפן אלס אינפארמאציע וואס עס זענען פאראן איבער סאדאם כוסעין. וויאזוי אימער האט די אגענטור זיך געלערנט א לעקציע וויאזוי צו באהאנדלן די סכנה פון טעראריזם מער דורכגרונטליך.
עף-בי-איי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט אויסצופארשן די וואס ברעכן די פעדעראלע קרימינאלע געזעצן. זינט סעפטעמבער 11 האט די רעגירונג אויסגעברייטערט די קאנטערטעראריזם אפטיילונג אין אלע אגענטורן און אויך די עף-בי-איי האט באקומען פרישע געלטער מיט וועלכע זיי פארשן טעראריסטישע אקטיוויטעטן וועלכע ברעכן די פעדעראלע געזעצן. ווען אמעריקע ווערט אטאקירט אין אויסערן לענדער ווערט די עף-בי-איי אראפגעשיקט אויסצופארשן די אטאקעס און ברענגן די פאראנטווארטליכטע צו גערעכטיקייט און ווערן דארט קאנטראלירט דורך דעם לאקאלן אמעריקאנער אמבאסאדער. די עף-בי-איי האט נאנטע פארבינדונגן מיט אסאך אויסער'ן אינטעלידזשענס אגענטורן וועלכע טיילן זיך מיט אינפארמאציע אונטער טערמינען פון עטליכע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט.
ארגינעל פלעגט די עף-בי-איי זיך נאר אפגעבן מיט פארברעכן אינלאנד אבער זינט אמעריקע איז אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן איז די אגענטור אויך פארפליכטעט געווארן צו טרעפן און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע פלענער און כאפן די שולדיגע און זיי ברענגן צו גערעכטיקייט. נאך סעפטעמבער 11 האט די עף-בי-איי און אנדערע אגענטורן אנגעהויבן ארבעטן שווערער צו איבערקומען די ביוראקראטישע שטאלצקייט און קאנקורענט צווישן די אגענטורן און זיך טיילן מיט די אינפארמאציע וועלכע איז קריטיש וויכטיג פאר'ן סוקסעס.
די-עיטש-עס – נאכדעם וואס די אמעריקאנער רעגירונג און אירע פירער האבן איינגעזען אז די קאארדינאציע צווישן די אגענטורן איז געווען א דורכפאל און איז אפשר גאר געווען די שולד אינעם פארזען די אטאקעס, האט די רעגירונג אלס א רעזולטאט געגרינדעט די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט און איר פארפליכטעט מיט די שווערע מיסיע צו פארהאלטן טעראריזם אויפ'ן אמעריקאנער באדען, פארזיכערן דאס לאנד קעגן טעראריזם, און פארמינערן די חרבנות אין פאל פון אן אטאקע.
מיט די גרינדונג פון די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט האט מען צוזאמענגעברענגט צענדליגער טיילן פון פארשידענע אגענטורן וועלכע האבן געטאן די ארבעט פון פריער. די ארבעט פלעגט באהאנדעלט ווערן דורך די אפטיילונגן פון יוסטיץ, טראנספארטאציע , טרעזשורי, און דעפענס. כמעט אלע גרויסע זיכערהייט אגענטורן ארום דאס לאנד ווי די קאוסט גארד, סיקרעט סערוויס, טי-עס-עי, און טיילן פון די קאסטומס אגענטורן זענען היינט א טייל פון די היימלאנד זיכערהייט אגענטור.
אויסער די הויפט אגענטורן זענען פאראן צענליגער קלענערע אגענטורן וועלן לייגן אויך צו א האנט מיט די שווערע ארבעט פון קאנטערטעראריזם. דער נאציאנאלע סעקיוריטי עדווייזער איז פאראנטווארטליכט צו געבן הילף און אפצושאפן פארשידנארטיקייטן צווישן די אגענטורן. דער שטאַט-דעפארטמענט ארבעט אסאך אויף קאנטערטעראריזם דורך רעדן צו פריינטליכע לענדער און געבן קאנטערטעראריזם רעקאמענדאציעס אויסער די גרעניצן פון אמעריקע. די דעפענס דעפארטמענט האט אויך אן אפטיילונג פון ספעציעלע מיליטערישע כוחות. די אפיס אוו דימפלאמאטיק סעקיוריטי באוואכט אמעריקאנער אמבאסאדאס פון טעראריזם. די יוסטיץ דעפארטמענט גיט זיך אפ מיט'ן אויסשטעלן די לעגאלע פאליסיס איבער קאנטערטעראריזם און אפילו די ענערגיע דעפארטמענט איז אויך פארנומען מיט קאנטערטעראריזם דורך געבן ערפארענקייט וויאזוי זיך אומצוגיין מיט די מעגליכע באנוץ פון נוקלעארע וואפן און מאטריעל דורך טעראריסטן.
די סכנה פון טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די סכנה פון באמבעס און זעלבסט אויפרייסן און אפילו אזא געשעעניש ווי די סעפטעמבער 11 היידזשעקינגס זענען די קאנטערטעראריזם אגענטורן נאך מער באזארגט איבער די סכנה פון מאסן פארניכטיגונג וואפן ווי נוקלעאר, כעמיקאלע, און ביאלאגישע וואפן וועלכע האבן די מעגליכקייט פון אומברענגן טויזענטער מענטשן אויפאיינמאל און טעראריסטן זענען נישט ווייט פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן זינט אזויפיל לענדער פארמאגן שוין היינט די סארט וואפן און פארקויפן דאס פאר געלט פאר אנדערע לענדער.
אין די לעצטע יארן האבן טעראריסן אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וועלכע האבן געברענגט א גרויסע צאל קרבנות אבער אלע אטאקעס זענען געווען קאנווענציאנאלע אטאקעס אין וועלכע זיי האבן גענוצט אויפרייס שטאף וועלכע איז גרינג צו באקומען. די קאנטערטעראריזם אגענטורן שפעקולירן שוין יארן אויב די טעראריסטן האבן שוין אין זייער באנוץ נוקלעאר, כעמיקאלע, אדער ביאלאגישע וואפן אבער דערווייל קוקט נאך נישט אויס אזוי ווייל די סארט וואפן זענען זייער שווער צו פראדוצירן און נאר א טייל לענדער פארמאגן דאס און די איינציגסטע וועג וויאזוי די טעראריסטן קענען דאס באקומען איז דורך אפקויפן אדער דורך גנב'נען די וואפן צו וועלכע ביידע האבן זיי שוואכע מעגליכקייטן ווייל רוב לענדער זענען נישט גרייט צו פארקויפן וואפן פאר גרופעס און צו גנב'נען איז פארשטייט זיך נאך שווערער ווייל די סארט וואפן ליגן אוועקגעלייגט אונטער די בעסטע זיכערהייט.
אבער מיט וואס א יאר שפעטער ווערט די זארג אלס גרעסער און גרעסער ווייל מער און מער לענדער אנטוויקלן שעדליכע וואפן און עס טוט זיך א גרויסע האנדל איבער די וועלט און די טעראריסטן וועלן מעגליך לייגן א האנט דערויף עווענטועל. איינע פון די גרעסטע זארגן איז אויף די אזויגערופענע שמוציגע באמבע וועלכע איז יא א קאנווענציאנאלע באמבע וועלכע אנטהאלט אין זיך ראדיאאקטיווע מאטריאל וועלכע קען אויסגעשפרייט ווערן צו א גרויסע שטח אין פאל פון אן אויפרייס. די סארט מאטריאל געפינט זיך אין די באזיץ פון טויזענטער פירמעס איבער די וועלט און אפילו אין לענדער וועלכע ווערן באטראכט ווי שונאים פון אמעריקע.
רעגירונג'ס אפישעלס וועלכע אנטוויקלן קאנטערטעראריזם פאליסי זענען צעטיילט איבער די מיינונג וויאזוי צו פארמיידן די טעראריסטן פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן. טייל אפישעלס זענען ביי דער מיינונג אז מען דארף פארשטארקן די אלטע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט וועלכע פארלאנגן אלע לענדער וואס האבן די סארט פראגראמען זיי זאלן לימיטירן די פראדוקציע און מען זאל קוראזשירן לענדער מיט שיינעם זיי זאלן אפשטעלן די פראגראמען כדי צו האלטן די וועלט מער זיכער. אנדערע אפישעלס האבן אבער אנדערע מיינונגן און פארלאנגן מען זאל נוצן מיליטערישע אקציעס קעגן פיינטליכע לענדער וועלכע פארמאגן אזעלכע וואפן אדער האבן פראגראמען און זענען אויפ'ן וועג זיי צו אנטוויקלן.
די פראגע און מיינונג'ס פארשידענהייטן זענען דערווייל געבליבן הענגן צוליב די שוואכע שאנסן וואס ביידע פאליסיס וועלן ברענגן מיט זיך. די פאליסי פון לימיטירן די וואפן פראדוקציע האט שוואכע שאנסן ווייל אמעריקע אליינס האט פארלעצט אויף אירע אייגענע טריטיס וועלכע זי האט געמאכט מיט די וועלט אין די 60'ער און 70'ער יארן און די לענדער טענה'ן אז אויב אמעריקע מעג פראדוצירן וואפן מעגן זיי אויך. די צווייטע פאליסי האט נאך ווייניגער שאנסן ווייל מיליטערישע אקציעס קענען ברענגן די פארקערטע רעאקציע און עס וועט זיך צוריק אנטוויקלן די רייץ צו וואפן ווי עס איז געווען אין די קאלטע קריג תקופה.
דאס ערשטע מאל וואס מען האט געהערט פון א כמעיקאלע אטאקע איז נאך געווען ביי די ערשטע וועלט קריג און איז שפעטער גענוצט געווארן אין גרויסן ביי די איראן-איראק מלחמה. און אויך האט מען געהערט פון א כעמיקאלע אטאקע אין א טאקיא סאבוועי סטאנציע וועלכע איז אונטערגעשטעלט געווארן דורך א גרופע רעליגיעזע טעראריסטן אין 95'. ביי די גאלף קריג האט מען שטארק מורא געהאט פון כעמיקאלע אטאקעס וועלכע איז אין די ענדע נישט גענוצט געווארן אבער האט איינמאל יא עפעקטירט אמעריקאנער סאלדאטן נאכדעם וואס זיי האבן באמבארדירט א פארדעכטיגטע בונקער וועלכע האט אנטהאלטן כעמיקאלע אגענטן וועלכע איז אויסגעשפיגן געווארן דורכ'ן אויפרייס.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן האלטן אן אויפמערקזאם אויג אויף די אנטוויקלונג פון ביאלאגישע וואפן וועלכע איז אויך גרינג צו פראדוצירן און קען אנזייען שרעקליכע חרבנות מיט אן איינצעלע אטאקע. ביאלאגישע וואפן ליגן אין די באזיץ פון אסאך מיליטערן, אריינגערעכנט די פאראייניגטע שטאטן, אבער ביז יעצט האט נאך קיין איין לאנד זיך נישט דערוואגט צו נוצן די סארט וואפן זינט אלע רעגירונגן האבן אונטערגעשריבן די 72' ביאלאגישע וואפן קאנווענשאן אין וועלכע די באנוץ פון די וואפן איז געווארן אויסגעשלאסן.
צוליב די גרויסע זארג און שטארקע מעגליכקייט פון א ביאלאגישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן האבן די פעדעראלע און לאקאלע עמוירדזשענסי אגענטורן אונטערגענומען א רייע באווארענונגן און מאכן טרענירונגן וויאזוי צו רעאגירן אין פאל פון אזא אטאקע.
ביאלאגישע וואפן קען אנטהאלטן אזעלכע באשטאנדטיילן ווי אנטראקס אדער רייסין וועלכע האט דערשראקן אמעריקע ביי די אנטראקס שרעק און האט אלאמירט די אגענטורן איבער די שעדליכקייט פון די וואפן און ווי גרינג עס איז צו פראדוצירן אדער קויפן.
דאס באשיצן ציווילע פרייהייטן אין די קאמף קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די סכנה פון טעראריזם, ספעציעל די קאטאסטראפישע טעראריזם ווי די סעפטעמבער 11 אטאקעס, רעפרעזענטירן א פאדערונג אנצוהאלטן די ציווילע רעכט און פרייהייטן. זייענדיג א לאנד מיט אן אפענע דעמאקראטישע סאסייאיטי, איז די פאראייניגטע שטאטן דאס מערסטע אויסגעשטעלט צו ליידן פון טעראריזם. לענדער וועלכע ווערן געפירט דורך דיקטאטורן האבן ווייניגער שאנסן צו אטאקירט ווערן ווייל די מענטשן אין לאנד האבן כמעט נישט קיין רעכט און מען פאלגט זיי נאך אויף יעדן טריט און שריט און עס איז שווער פאר טעראריסטן אריינצודרינגן דארט. אמעריקע'ס פרייהייט האט צוגעהאלפן צו די סעפטעמבער 11 אטאקעס ווען די טעראריסטן האבן געהאט א גרינגע ארבעט זיך אריינצושמוגלן קיין אמעריקע, מאכן מיטינגן און קאמיוניקאציע אן ברענגן פערדעכטיגונג, קויפן וואפן, אויפשטייגן אויף א פליגער מיט וואפן, און אריינגיין אין די פילאטן קאבינע אלס צוליב די רעכט פון די אמעריקאנער בירגער.
אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אין אויסערגעווענליכע סכנה פון דרויסנדיגע לענדער האט די רעגירונג איינגעשטעלט עמוירדזשענסי עקזעקיוטיווע מאסנאמען אדער האט זי דורכגעפירט קאנטראווערסיאלע לעגיסלאציע וועלכע האט געטרעטן אויף די טראדיציאנאלע באשיצונגן און פרייהייטן מיט וועלכע די קאנסטיטוציע שפיגעלט. א ביישפיל איז געווען ביי די צווייטע וועלט קריג ווען די רעגירונג האט פארהאלטן אלע יאפאנעזע-אמעריקאנער איינוואוינער כאטש עס איז נישט געווען קיין באווייזן אויף קיינע פון זיי אז זיי זענען פארמישט אין שפיאנאזש אדער סיי וועלכע אנדערע פארברעכן. קאנגרעס האט שפעטער באפרייט אלע יאפאנעזער באטראכטנדיג די אקט אלס אומגערעכט און האט א דאנק דעם דורכגעפירט די נאן-דעטענשן אקט אין 71' וועלכע פארבאט לעגאל אזא אקט אפילו אין אן עמוירדזשענסי.
רוב פון די הארבע פאליסיס וואס זענען געמאכט געווארן דורך די קאנטערטעראריזם אגענטורן זענען געווען צייטווייליגע. אבער היינט ווען די קאמף קעגן טעראריזם גייט אן שוין פאר א לענגערע צייט און וועט ווייטער אנגיין פאר אן אומבאשטימטע צייט, ברענגט עס זארגן אז די פרייהייטן פון די איינוואוינער פון לאנד ווערן געשטערט און די פאליסיס וועלן אנהאלטן א לענגערע צייט און אפשר גאר שטענדיג. א ביישפיל איז די פאטריאט אקט וועלכע קאנגרעס האט דורכגעפירט באלד נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אין וועלכע די עף-בי-איי האט באקומען די רעכט נאכצוזוכן פשוט'ע איינוואוינער, סטודענטן, לייברעריס, און פינאנציעלע רעקארדן אן ערהאלטן ערלויבעניש פון א געריכט ווי עס איז טראדיציאנאל איינגעפירט אין אמעריקע. אויך האבן די לאו ענפארסמענט אגענטורן באקומען די ערלויבעניש נאכצוקוקן רעליגיעזע און פאליטישע אקטיוויטעטן אפילו זיי זענען נישט פארדעכטיגט.
די סארט זאכן זענען געווען אומדערהערט בעפאר אמעריקע איז אטאקירט געווארן. נאך סעפטעמבער 11 האט די יוסטיץ דעפארטמענט ארעסטירט איבער 1,000 אימיגראנטן, די גרעסטע טייל פון זיי מוסולמענער, און זיי פארהאלטן פאר א לענגערע צייט כאטש עס זענען נישט געווען קיין באווייזן אויף זיי אז זיי זענען געווען פארבינדן צו די אטאקעס. נאכמער, די יוסטיץ דעפארטמענט האט אפילו נישט ארויסגעגעבן זייערע נעמען אדער איינגעמאלדן פאר זייערע פאמיליעס אז זיי זענען ארעסטירט געווארן, א זאך וואס הערט זיך גוט אויף די אמאליגע סאוויעט רוסלאנד. ווען די קריג אין אפגאניסטאן האט זיך אנגעהויבן האט אמעריקע פארכאפט 600 מוסולמענער און זיי געברענגט צו די מיליטערישע באזע אין גואנטאנאמע בעי, קובא, וואו זיי זענען אויפגעהאלטן געווארן פאר א לענגערע צייט אן באקומען די רעכט וועלכע א נארמאלע מלחמה ארעסטירטער (פריזענער אוו וואר) באקומט. צווישן די ארעסטירטע זענען אפילו געווען צוויי אמעריקאנער בירגער וועלכע זענען פארדעכטיגט געווארן מיטצושפילן מיט אל קאידא און אויך זיי האבן נישט באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט לעגאלע אדוואקאטן.
עס זענען געהערט געווארן קריטיק פון אלע זייטן אז אמעריקע פארלעצט די רעכט פון איר אייגענע קאנסטיטוציע און אויך די אינטערנאציאנאלע געזעצן. די בוש אדמיניסטראציע האט אבער געצייגט אז וויבאלד די געפאר פון טעראריזם איז אזוי גרויס און געפארפול איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. וויאזוי אימער, האט די פעדעראלע געריכט דאס אומבארעכטיגט אין דעצעמבער 03' זאגנדיג אז דער פרעזידענט האט, לויט'ן נאן דעטענשן אקט, נישט געהאט די רעכט, אלס קאמאנדיר אין טשיף צו לאזן ארעסטירן אן אמעריקאנער אויפ'ן אמעריקאנער באדן אן אים לאזן זיך לעגאל פארטיידיגן. אויך האט א פעדעראלע געריכט אין קאליפארניע געאורטיילט אז די ארעסטאנטן אין גואנטאנאמע בעי ווערן דארט געהאלטן אומלעגאל, אויסער אויב מען קלאגט זיי אן און זיי באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט אן אדוואקאט. די בוש אדמיניסטראציע האט אפיעלט ביידע אורטיילן וועלכע האלטן יעצט אינדערמיטן.
די פאליטישע און עקאנאמישע ווארצלן פון טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי טעראריסטן. טייל פון זיי ארבעטן אויף א מיסיע אין א פאליטישע אינטערעסע, אנדערע קעמפן קעגן אקופאציעס, עס זענען פאראן אזעלכע וואס קעמפן פאר רעליגיעזע צוועקן, און עס זענען פאראן אזעלכע וואס ווילן נאר צעשטערן פרייהייט אין די וועלט אלס נקמה צו זייערע אינטערעסן ווי עס איז דער פאל מיט אל קאידא. אלע רעליגיעס פארבאטן טעראריזם אבער עס זענען פאראן פאנאטישע פירער וועלכע פרעדיגן זייערע מענטשן אז די רעליגיע פארלאנגט יא טעראריזם און קוראזשירן זייערע מענטשן צו מארטירן פאר זייער רעליגיע. טעראריזם ווערט אין טייל פעלער אנגערופן די וואפן פון די אפגעשוואכטע ווייל טעראריסטן פרובירן איבערצוקומען זייער האפענונגלאזיקייט און שוואכקייט דורך געוואלדטאטן און אפילו זעלבסמארד.
די טראדיציאנאלע מעטאדן פון קאנטערטעראריזם, ווי דאס קלייבן אינפארמאציע, לאו ענפארסמענט, דיפלאמאטיע, פיזיקאלע זיכערהייט, און ווען עס פעלט אויס אויך מיליטערישע אקציעס, זענען וויכטיג צו שטערן און קנס'נען די טעראריסטן. אבער די אלע מעטאדן קעמפט מיט אומגעלעזטע קאנפליקטן און פראבלעמען און וויפיל מען זאל אומברענגן און ארעסטירן וועלן שטענדיג אויפקומען נייע טעראריסטן וועלכע וועלן ווייטער קעמפן.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן פון די פרייע וועלט ווייסן אז די איינציגסטע וועג וויאזוי אויסצוראטן טעראריזם איז דורך ברענגן פאליטישע פרייהייט און ערציאונג אין די לענדער וואו די טעראריסטן ווערן אויפגעצויגן.
רוב טעראריסטן וועלכע מען האט אינדענטיפיצירט זענען געווען אומפארהייראטע מענטשן וועלכע האבן געלעבט א דערביטערטע לעבן אדער זענען זיי געווען יונגן וועלכע האבן נאך נישט פארשטאנען די באגריף פון לעבן. אויב די אלע טעראריסטן וואלטן אויפגעוואקסן אין אזא סאסייאיטי ווי מיר לעבן וואלט נישט געווען קיין ערנסטע טעראריזם אויף די וועלט. דאס איז אבער זייער א שווערע ארבעט אויסצופירן ווייל עס נעמט אסאך צייט און וועט קאסטן אסטראנאמישע געלטער.
נאך א מיטל וויאזוי צו פארמיידן טעראריזם אין צוריקגעבליבענע לענדער איז זיי צו העלפן לעזן קאנפליקטן וואס פריער. ווען עס האט אויסגעבראכן די קאנפליקטן אין אפריקע האט די וועלט געווארנט אז מען זאל זיי ארויסהעלפן ווייל אויב נישט וועלן ארויסוואקסן טעראריסטן ווי עס האט טאקע פאסירט נאכדעם וואס די יו-ען איז געשטאנען הילפלאז צוליב פינאנציעלע פראבלעמען און די קאנפליקטן האט אומגעברענגט הונדערטער טויזענטער, אויב נישט מיליאנען אומשולדיגע מענטשן. ענליך האט זיך אפגעשפילט אין צפון אירלאנד וואו די טעראריסטישע גרופעס זענען ארויסגעוואקסן נאך א לענגערע צייט וואס איר קאנפליקט האט אנגעהאלטן אן קיין שיין פון האפענונג פאר א לעזונג. און עס איז איבריג צו דערמאנען דער קאנפליקט אין מיטל מזרח וואו די טעראריזם איז געווארן שטערקער מיט וואס א יאר לענגער די קאנפליקט איז געשטאנען אומבאהאלפן.
טעראריזם אינעם צוקונפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט אויפגעוועקט אמעריקע צו די רעאליטעט פון טעראריזם און איר ערנסטע סכנה וואס דאס קען ברענגן צו איר זיכערהייט. די רעגירונג מיט אלע אירע אגענטורן פרובירן צו רעדוצירן די סכנה דורך קעמפן טעראריזם און דורך טרענירן די ?עמוירדזשענסי אגענטורן? ווי אזוי צו רעאגירן אין פאל פון א טעראריסטישע אטאקע. אין אנדערע ווערטער האט זיך די גאנצע רעגירונג געגעבן א שאקל און האבן זיך גענומען מיט'ן גאנצן אייפער צו באקעמפן טעראריזם. די גרעניצן זענען געווארן שטרענגער, די גרייטע מיליטערישע כוחות זענען פילפאכיג געדאפעלט געווארן, די עמוירדזשענסי אגענטורן ווערן גוט טרענירט, און איבער אלעם האט די רעגירונג געגרינדעט א נייע אפטיילונג, די היימלאנד זיכערהייטס ?דעפארטמענט?, וועלכע קאנטראלירט די אלע זאכן און איז פאראנטווארטליכט צו פארמיידן א טעראריסטישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן און צו פארזיכערן די ווייניגסטע פאטאליטעטן אין פאל עס פאסירט יא.
אין די פארגאנגענע עטליכע יאר, זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס, איז טאקע מער נישט פארגעקומען קיין אטאקעס אין אמעריקע אבער איבער די וועלט האט אל קאידא יא אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וואס ווייזט אז די גרופע לעבט געהעריג און עס איז נאך פאראן אסאך ארבעט צו טאן. אויסער דעם איז מען גארנישט פארזיכערט אז עס וועט נישט קומען נאך אן אטאקע. אמעריקע איז א לאנד וועלכע איז אויסגעשטעלט פאר אטאקעס צוליב איר פרייהייט, לאנגע גרעניצן, און פילע צילן.
נאך א זאך וואס דארף באמערקט ווערן, איז אז די פאראייניגטע שטאטן האט אין די לעצטע צייטן פארלוירן די אינטערנאציאנאלע שטיצע אין איר קאמף קעגן טעראריזם ווען די לענדער האבן גע'טענה'ט אז זי נוצט צופיל מיליטערישע כוחות אין א קאמף וועלכע קען געלעזט ווערן אויף אנדערע וועגן. ספעציעל האט אמעריקע פארלוירן שטיצע נאכדעם וואס זי האט אויסגעקרויזט די יו-ען און געגאנגען אין מלחמה מיט איראק אויפ'ן פארדאכט אז אויך זי האט א שייכות צו די אטאקעס און פארמאגט מאסן פארניטיגונגס וואפן. די אויסערן לענדער זענען אויך זייער נישט צופרידן וויאזוי אמעריקע האנדל'ט אינעם מיטל מזרח קאנפליקט וואס גיט זיי אויך קאלטע פיס זיך צו באטייליגן אין אירע מיסיעס.
די פראבלעמען צייגן אז כאטש אמעריקע מוז ווייטער אנגיין אין איר קאמף קעגן טעראריזם וועט זי אבער זיין געצווינגן צוריק אויפצובויען איר פריינטשאפט מיט אנדערע לענדער כדי צו קענען מאכן די קאמף מער עפעקטיוו.
טעראריזם איז נישט ווי א קאנווענציאנאלע מלחמה וועלכע אמעריקע איז ביכולת אליינס צו פירן. קאנטערטעראריזם פארלאנגט די קאאפעראציע פון אלע לענדער און אויף די וועג אמעריקע גייט יעצט האט זי ווייניגער שאנסן צו סוקסעס.
און צום לעצט האלטן רוב קאנטערטעראריזם אפישעלס אז די אגענטורן זאלן מער נישט אפשרעקן די אמעריקאנער בירגער איבער די סכנה פון טעראריזם ווייל דאס אליין איז איינע פון די צילן פון די טעראריסטן און טעראריזם איז א גרויליגע פאקט פון לעבן אין א וועלט פון פראבלעמען. נאר יעדער זאל ווייטער אנגיין מיט זיין לעבנ'ס שטייגער און צוביסלעך וועלן די טראדיציאנאלע פרייהייטן צוריקקומען אויב מען וועט מאכן פארשריט.


c: text/html

text:
גלאבאלע אנווארעמען
גלאָבאַלע אָנװאַרעמען (גלאבאלישער אנהייצן) איז א טערמין וועלכע ווערט גענוצט צו באצייכענען דאס קלימאט רעדל אין וועלכן מיר געפינען זיך היינט. לויט ווי וויסנשאפטלער זאגן איז די גלאבאלע טעמפרעאטור געשטיגן נאכאנאנד זינט די וועלט איז אריין אין די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און מען האט אנגעהויבן אויסשפייען שעדליכע גאזן וועלכע בלייבן שטיין אין די אטמאספערע און לאזן נישט די היץ פון די זון צוריק ארויסגיין אין קאסמאס. עס איז פאראן א גרויסע דעבאטע צי מענטשן האבן דאס אנגעמאכט אדער איז דאס טייל פון א נאטורליכע קלימאט רעדל וואס וועט דעגרייכן א קלימאקס און דערנאך אנהייבן גיין צוריק אראפ. גלאבאלע אנווארעמען איז דער אבזערווירטער פארמערונג אין די טעמפאראטור פון דער וועלט.
א טעאריע פון פארשער וואס זאגן אז די וועלט האלט צוליב דעם אין איין ווערן ווארימער פון יאר צו יאר, ווייל געוויסע לענדער, ובפרט אמעריקא פארנוצען צופיל גאזען און פאראורזאכען אסאך פאלושען וואס שעדיגט די אוזען שיכט וואס נעמט ארום די וועלט, און דאס פאראורזאכט אז עס קומען אריין אין די וועלט מער זון שטראלען וואס די אזאן שיכט האלט געווענליך צוריק, און די וועלט ווערט ווארימער און ווארימער, און אין איין שיינעם טאג וועלן זיך די ריזיגע אייזבערג אויף דעם צפון פאלוס זיך אויפלאזן און פארשוועמען די וועלט ח"ו.
פארט אבער זעהט מען פיל מאל וואו עס שטעלט זיך ארויס אז עס ווערט גאר קעלטער פון סיי ווען און עס ברעכט רעקארדס אויך פארקערט, דאן זאגן זיי אז אפילו מיטן טעריא פון גלאבאלע אנווארעמען מעג זיין קאלט אויך און אפילו ברעכן רעקארד קעלט, אבער דאס באדייט אז פראצענטואל וועט זיין ווייניגער קאלטע טעג דורכ'ן גאנצען ווינטער ווי א יאר בעפאר.
גלאבאלע אנווארעמען איז אויך געווארן א הייסע פאליטישע פראגע.
אינהאַלט
וועטער און קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די וועטער ווייסט יעדער וואס עס מיינט. דאס איז די טעמפרעאטור, ווינט שנעלקייט, פייכקייט און טרוקנקייט, זון אדער וואלקן פון יעדע באזונדערע געגענט. יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטער אויסשטעל און אויב עס רעגנט אין ניו יארק סיטי מיינט נאך נישט אז עס רעגנט אין אלבאני. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז וועטער איז א קורצע טערמין וועלכע איז שייך צו א לאקאלע געגענט און יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטערס.
קלימאט איז די אויסשטעל פון די וועטערס פון א גרויסע ראיאן אין א לאנגע טערמין. א קלימאט ווערט באצייכנט אויף די דורכשניטליכע וועטערס זומער און ווינטער פון איין ראיאן אין משך פון א לענגערע צייט. צום ביישפיל ניו יארק סטעיט האט א קאלטע קלימאט אין די ווינטער מיט אסאך שניי און ווינטן און א הייסע שטיקיגע זומער מיט אסאך פייכקייט. דאס איז געזאגט אויף גאנץ ניו יארק און אירע ארומיגע סטעיטס כאטש די וועטער אויסשטעל אינערהאלב די שטעט זענען קיינמאל נישט די זעלבע.
קלימאט קען גערעכנט ווערן אויף קלענערע און גרעסערע דורכשניטליכקייטן. מען קען באצייכנען א סטעיט אדער ראיאן וואספארא קלימאט זי האט און אזוי אויך קען מען באצייכענען א גאנצע קאנטינענט וואספארא קלימאט זי פארמאגט כאטש איין העלפט איז קאלט און די אנדערע ווארעם.
די טערמין צו באטראכטן קלימאט איז זייער לאנג. מען דארף צוריק קוקן הונדערטער יארן צו קענען שטודירן און פארשטיין די קלימאט פון א ראיאן. יעצט אויב עס מאכט זיך אין א געגענט א ווינטער אדער צוויי וועלכע זענען נישט קאלט אדער עס פאלט ווייניגער שניי, איז עס נאך נישט קיין שום צייכן אז עס האט פאסירט א טויש אין קלימאט ווייל דער דריטער ווינטער קען צוריק ווערן קאלט און יא פאלן אסאך שניי און דעמאלט זעט מען אז די געוועזענע צוויי ווינטערס זענען נאר געווען ווי א בארואיגונגס צייט אפשניט אינעם קלימאט.
קלימאט טוישט זיך במשך די יארן און דאס איז א פאקט. אבער אזא טויש געדויערט הונדערטער יארן און אויב מען באטראכט די דורכשניטליכע וועטערס ווינטער און זומער פון צענדליגער יארן קען מען באמערקן אז די דורכשניטליכע וועטער איז געטוישט געווארן צו אביסל מער ווארים אדער קאלט. צום ביישפיל אין אמעריקע איז די דורכשניטליכע ווינטער און זומער וועטער ווארימער געווארן אין די לעצטע הונדערט יאר מיט איינס אדער צוויי פונקטן. אבער דאס וועט מען נאר קענען באמערקן אויב מען באטראכט די וועטערס (זע קעסטל) פון אלע יארן אין די לעצטע הונדערט יאר. אבער אויב מען קוקט יאר נאך יאר קען מען גארנישט באשטעטיגן ווייל אין 980' איז געווען די קעלטסטע ווינטער אין די הונדערט יאר און דאך זענען די ווינטערס ווארימער געווארן אין סך הכל. די קליינע פונקטן קוקן נישט אויס צו זיין א גרויסע נפקא מינה אין די וועטערס אבער די עקספערטן זאגן אז אפילו קליינע ענדערונגן אין די גלאבאלע וועטער קען האבן א גרויסע עפעקט אויף די וועלט ווי מיר וועלן באלד מער ערקלערן. ווי געזאגט איז נארמאל אז די קלימאט טוישט זיך און דאס איז בערך איין טעמפרעאטור (אין צעלסיוס) פער יעדע הונדערט יאר. אויב איז עס מער ווי דעם איז שוין לויט זיי א פראבלעם.
די נאטורליכע טויש אין קלימאט קען פאסירן דורך פארשידענע וועגן און די גרינגסטע פון זיי פאר אונז צו פארשטיין קען זיין וואולקעאנען אקטיוויטעטן, א מענטשליכע טויש אין די פלאנצונגן וועלכע דעקט צו א גרויס חלק פון די וועלט, און די ראדיאציע פון די זון וועלכע האט אויך א קליינע עפעקט אויף די קלימאט.
די עפעקט פון נאטורליכע געוואוקסן צו די וועלט'ס קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די וועלט'ס וואונדערליכסטע באשאפונגן איז די נאטורליכע געוואוקס וועלכע ווערט אנגערופן די גרינהאוס עפעקט. מען קען דאס פארשטיין געבן מיט א גרינגע ביישפיל: איר האט שוין זיכער באמערקט אז ווען מען לאזט אן אויטא געפארקט אין די זומער פאר א שטיק צייט ווערט זייער הייס און שטיקיג אינעם אויטא פיל מער ווי עס איז אויף די גאס. דאס פאסירט ווען די היץ פון די זון דרינגט אריין אינעם אויטא דורך די פענסטער און אלע היץ ווערט איינגעזאפט אין די אינערליכע טיילן פון דעם אויטא. היץ האט אבער א טבע אז עס וועפט צוריק אויס און אויך דארט קומט די היץ צוריק ארויס פון די אינערליכע טיילן אין בלייבט שטיין אין די אטמאספערע וועלכע ברענגט א שטארקע היץ. למעשה האט די אויטא אסאך לעכער ווי טייל פון די היץ קען אויסוועפן ווייל אויב נישט וואלט עס געקענט פלאצן נאך א שטיק צייט פון די שרעקליכע היץ און שטיקיקייט.
דאס זעלבע איז מיט אונזער וועלט. יעדער ווייסט אז אויפ'ן מאדים איז געפרוירן קאלט. פארוואס? דער ענטפער איז אז די מאדים פלאנעט האט נישט קיין אטמאספערע ארום איר און אלע היץ וועלכע קומט אריין פון די זון וועפט באלד צוריק אויס און דער מאדים פלאנעט בלייבט קאלט. אונזער וועלט האט אבער אן אטמאספערע וועלכע באשיצט די היץ וועלכע ווערט צוריק אויסגעשפיגן פון אינערהאלב די וועלט און דאס האלט אונזער וועלט ווארים.
דער וועלט'ס אטמאספערע ווערט געשאפן דורך די געוואוקסן וועלכע געפינען זיך אין איר און וויבאלד דער מאדים האט נישט קיין געוואוקסן איז נישט פאראן קיין שטארקע אטמאספערע. די געוואוקסן גיבן ארויס קארבאן דיאקסייד, וואסער אויסוועפונג, און פארשידענע גאזן וועלכע בלייבן שטיין ארום די די ערד און דאס בויט די אטמאספערע. יעצט צוריק צו אונזער וועלט: די זון ברענגט אריין אסאך היץ צו די ערד פון וועלכע 70 פראצענט ווערט איינגעזאפט אין די געוואוקסן פון די וועלט און אין די וואסערן. די אנדערע 30 פראצענט וועפט באלד אויס צום קאסמאס דורך די וואלקענעס וואו עס ווערט בטל ומבוטל זייער שנעל ווייל עס האט נישט וואו זיך אנצוכאפן. די טבע פון היץ איז אז עס וועפט צוריק אויס און דאס זעלבע איז מיט די היץ פון די זון. אויב עס וואלט נישט אויסגעוועפט וואלט די ערד געווארן הייס ווי פייער. די היץ פארשפרייט זיך ארום די וועלט און ווערט געשטערט פון די געשאפענע אטמאספערע וועלכע לאזט דאס נישט ארויס. כאטש גרויסע טיילן וועפן יא אויס פארבלייבט אבער גענוג היץ אין די וועלט און וויבאלד די וועלט ציט אריין מער היץ ווי זי גיט ארויס בלייבט די וועלט ווארים.
גלאבאלע אנווארעמען ווערט געשאפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט גייט שוין אזוי אן טויזנטער יארן און אלץ גייט כשורה. אבער דאן איז געקומען אן אינדוסטריאל רעוואלוציע וועלכע האט געטוישט די גאנצע פראדוקציע פון די מענטשהייט צו א נייע שטאפל וועלכע איז קיינמאל פריער נישט געווען. די אינדוסטריאל רעוואלוציע האט ארויסגעברענגט אלע ארבעטער פון זייערע היימען אינעם צווייטן העלפט פונעם 18'טן יאר-הונדערט. זינט דעמאלט האט מען אנגעהויבן ארבעטן אין פעקטאריס און מען האט אנגעהויבן פראדוצירן אלע ערליי פראדוקציעס דורך אינדוסטריאלע מעטאדן.
מיט די יארן איז געווארן א וועלט פון אלע ערליי מאשינערי וועלכע פארלאנגן אן אבנארמאלן מאס פון ענערגיע וועלכע ווערט פראדוצירט אין די אינדוסטריאלע שטעט און שפייט אויס פארשידענע עלעמענטן צו דער אטמאספערע וועלכע פארשטערקערט די אטמאספערע פיל מער און ווייניגער היץ קען אויסוועפן צום קאסמאס, איבערלאזנדיג א גרעסערע מאס היץ אין אונזער וועלט. די הויפט עלעמענטן וועלכע ווערן אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע זענען: קארבאן דיאקסייד, ניטראוס אקסייד, און מעטעהן. עס זענען פאראן נאך צענדליגער ערליי אזעלכע עלעמענטן אבער די דריי זענען די הויפט און מערסט באקאנט. לאמיר באטראכטן יעדע פון זיי:
קארבאן דיאקסייד איז א אומזעבארע גאז וועלכע איז א נאטורליכע טייל פון אלע ארגאנישע געוואוקסן. די עלעמענט מאכט אויס בערך 0.04 פראצענט פון די ערד'ס אטמאספערע וועלכע ווערט ארויפגעשיקט אהין דורך וואולקעאנען וועלכע ברעכן אויס און שפייען אויס די אונטערערדישע כעמיקאלן צו די אטמאספערע. היינט צו טאג ווערט ארויפגעשיקט פיל מער קארבאן דיאקסייד צו די אטמאספערע דורך די פארגעשריטענע מענטשליכע אקטיוויטעטן צו ברענגן ענערגיע און די אטמאספערע באקומט פיל מער פון די עלעמענט ווי זי האט אמאל באקומען. לויט אפיציעלע באריכטן פון די וואורלדוואטש אינסטיטוט ווערט נאטורליך ארויפגעשיקט צו די אטמאספערע ארום א ביליאן טאנען פון קארבאן דיאקסייד און היינט האלט עס ביי איבער 7 ביליאן טאנען צוליב די אקטיוויטעטן וועלכע מיר טוען אפ אויף די ערד. לויט זייערע חשבונות איז די דורכשניטליכע טעמפרעאטור פון די ערד געשטיגן פון 14.5 דעגריס (58.1 פראנהייט) אין 860' צו 15.3 דעגריס (59.5 פארנהייט) אין יאר 980'.
'''ניטראוס אקסייד''' איז די צווייטע אויף די רייע וועלכע ווערט געצימבעלט פאר'ן ברענגן גלאבאלע אנווארעמען. די סארט עלעמענט איז זייער ענליך צו קארבאן דיאקסייד און קומט פון די זעלבע קוועלער. דער חילוק איז אבער אז ניטראוס אקסייד ווערט געשאפן אין פיל קלענערע קוואנטומען אבער זאפט איין 270 מאל אזויפיל ענערגיע ווי קארבאן דיאקסייד וואס מיינט אז טראץ וואס עס איז ווייניג בממשות האט עס אבער די זעלבע עפעקט ווי די גרויסע קוואנטומען פון קארבאן דיאקסייד.
'''מעטעהן''' איז א הויפט קאמפאנענט (אינהאלט) פון נאטורליכע גאזאלין און וועפט אויס ווען מען צעלייגט ארגאנישן מאטריאל. היינטיגע צייטן ווערט מעטעהן ארויסגעצויגן און וועפט אויס ווען מען ארבעט אויס קוילן, פון מאכן כעמיקאלן, און פון אלע לענדפילס (פלעצער וואו מיסט ווערט אויסגעגאסן).
די עלעמענט האט די זעלבע עפעקטן ווי קארבאן דיאקסייד און אין צוגאב קען זיך דאס האלטן לאנג אן אויסוועפן און ווען אסאך זאמעלט זיך אן ווערט עס אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע דורך פארשידענע וועגן. וויסנשאפֿטלער שפעקולירן אז די סארט עלעמענט זאמעלט זיך אן אונטער די ערד דורך אלע לענדפילס און אפפאלן און קומט זיך צוזאמען אין די אקעאנען וואו עס האלט זיך פריש פון די קעלט פון די וואסער אין גרויסע אייזבערג. ווען די אייזבערג ברעכן זיך אפ ווערט אויפאיינמאל אויסגעשפיגן אסאך פון די עלעמענט וועלכע האט א שנעלע עפעקט אויף די אטמאספערע.
גלאבאלע אנווארעמען עפעקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר זאגן אז זיי זיינען גערעכט און די וועלט ווארימט זיך טאקע מיט עטליכע גראדן, דעמאלט קען לויט זיי די וועלט ערנסט עפעקטירט ווערן און די רעזולטאטן קענען זיין ביטער. ווי געזאגט, איז דאס נאר געבויט אויף זייער וויסנשפאט און וויבאלד אזא זאך האט נאך קיינמאל נישט פאסירט איז שווער צו גלייבן אז עס וועט טאקע גענוי אזוי זיין. אבער נאך אלץ וועט זיין אינטערעסאנט צו זען וואס זייערע שטודיעס זאגן פאר:
די ערשטע זאך וואס קען פאסירן איז אז די אלע טויזענטער מיילן פון אייז אינעם ארקטיק און אינעם אנטארקטיק וועלן זיך צעביסלעך אויפלאזן פון די ווארימערע טעמפרעאטור און די וואסער שטאפלן וועלן זיך הייבן. אין פאקט פאסירט דאס שוין יעצט אויף קליינע שטאפלן און יעדעס יאר טיילן זיך אפ מער און מער שטיקער פון די פארפרוירענע אנטארקטיק און קומען אריין אין די אקעאנען אין פארעם פון אייזבערג און ווערן צעלאזט איבער'ן זומער. אבער נישט אלע אייזבערג שווימען אוועק אזוי ווייט און בלייבן שטעקן צווישן אנדערע שטיקער אייז און ווען די טעמפרעאטור פאלט צוריק אראפ ווערט דאס צוריק פארפרוירן.
לויט אפיציעלע שאצונגן האט זיך די דורכשניטליכע וואסער שטאפל געהויבן מיט עטליכע אינטשעס אין די לעצטע הונדערט יאר. דאס איז נאך נישט אזא פראבלעם. אבער די עטליכע אינטשעס האבן נישט פאסירט שטאפל ביי שטאפל צעטיילט צו יעדע יאר נאר די לעצטע 50 יאר איז געווען פיל ערגער ווי די ערשטע 50 יאר און די לעצטע 25 יאר איז געווען ערגער ווי די ערשטע 25 יאר אין דעם צווייטן העלפט. יעצט אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנהאלטן וועט אין די קומענדיגע יארן די וואסער שטאפל זיך הייבן מער און מער ביז די גאנצע אייז אינעם מערב טייל פונעם ארקטיק, וועלכע איז די לייכסטע טייל פון די פארפרוירענע טייל, וועט פלאצן און אריינשווימען אין די אקעאנען.
דאס זאגט זיך אזוי גלייכגילטיג. אין פאקט איז פאראן אזויפיל וואסער אין יענעם טייל אייז אז אויב אלעס וועט אנקומען אין די אקעאנען וועט דאס העכערן די וואסער שטאפלן מיט ארום 10 פיס, וואס מיינט אז אלע יבשה וועלכע ליגן נידעריג וועלן אינגאנצן פארפלייצט ווערן און ווערן א טייל פון די אקעאנען.
(מען מוז דא פארשטיין געבן אז דער ביישפיל וואס ווערט געמאכט איז נאר אויף איין קליינע טייל פון די וועלט'ס פארפרוירענע וואסער וועלכע קען זיך שטעלן אויפ'ן שכל אז עס וועט אמאל פאסירן. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס וואסער ליגט פארפרוירן צווישן די ארקטיק און די אנטארקטיק. אויב אלע אייז פון די וועלט זאל זיך צעלאזן וואלט די גאנצע וועלט פארפלייצט געווארן ווייל דאס וואלט געהויבן די וואסער שטאפלן מיט עטליכע הונדערט פיס. דאס קען אבער נישט פאסירן ווייל רוב פון די פלעצער זענען גענוג קאלט אז אפילו מיט אן ערנסטע גלאבאלע אנווארעמען וועט עס געדויערן טויזענטער יארן עס זאל דארט ווערן ווארים.)
דער פראבלעם קען אפילו זיין נאך ערגער ווייל אויב די אייז צעלאזט זיך איז טייטש אז די וואסער ווערט ווארימער, און דאס אליינס קען אסאך הייבן די וואסער שטאפלן ווייל די טבע פון וואסער איז אז ווי ווארימער די וואסער איז אלס מער פלאץ נעמט עס אויף ווייל קעלט האלט זיך בטבע אינאיינעם.
נאך א פראבלעם וואס קען צושטאנד קומען איז די פאקט אז עס וועט זיין ווייניגער אייז אויף די וועלט וואס דאס אליינס וועט מאכן א גרויסע טויש אין די היץ פון די אטמאספערע ווייל מער היץ וועט קענען איינגעזאפט ווערן און דאן צוריק אויסגעשפיגן ווערן פון די ערד און וואסער לויט די פריערדיגע ערקלערונגן.
און עס ענדיגט זיך נישט דא. ווי יעדער ווייסט קומען אלע שטורעם ווינטן (טראפיקל שטורעם ווינטן און האריקענס) און אנדערע עקסטרעמע וועטערס דורך די הייסע לופט וועלכע וועפט אויס פון די אקעאנען ענדע זומער און פארט אויפ'ן וואסער ביז די יבשה. אויב עס וועט זיין מער ווארים וואסער וועלן די סארט זאכן פארקומען פיל אפטער און ברענגן גרויסע פאטאליטעטן.
איז גלאבאלע אנווארעמען טאקע א פראבלעם?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רוב וויסנשאפֿטלער זענען איינשטימיג אז גלאבאלע אנווארעמען איז א פאקט און וועט האבן קאטאסטראפישע רעזולטאטן עווענטועל, זענען נאך אלץ פאראן גענוג וויסנשאפטלער וועלכע לאכן אפ דערפון און האלטן אז עס איז נישט פאראן בכלל אזא זאך ווי גלאבאלע אנווארעמען צוליב די פאלגענדע סיבות:
די ערשטע טענה דאס אפצואווארפן איז שטענדיג אז די וועטער מומחים האבן נישט גענוג א לאנגע וועטער רעקארד צו קענען זאגן אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט טאקע. זיי טענה'ן אז אפשר איז פאר 1,000 יאר צוריק געווען פונקט אזוי הייס ווי היינט און שפעטער איז צוריק געווארן קעלטער. טייל האלטן אפילו אז אמאל איז נישט געווען אזויפיל אייז אין די אקעאנען און ווייניגער יבשה איז געווען נוצבאר. זיי ווייזן אן, לויט היסטארישע דאקומענטן, מאפעס, און סטאטיסטיקס, אז טייל היינטיגע אינזלן האבן אמאל נישט עקזיסטירט נאר זענען ערשינען ווען די טעמפרעאטורן זענען אין גענעראל קעלטער געווארן און מער וואסער פון די אקעאנען זענען פארפרוירן געווארן.
אנדערע וויסנשאפֿטלער וועלכע ליגן אין דעם ענין זאגן אז די גלאבאלע אנווארעמען זארגער זענען שוין אזוי איינגערעדט אין זייער פאנטאזיע אז ווען זיי קוקן די וועטער סטאטיסטיקס זעען זיי נאר די דאטא וועלכע פארשטערקערט זייער טעאריע ווען אין פאקט קען מען דאס אויסטייטשן אנדערע וועגן.
און בכלל, זענען דא וואס טענה'ן, ווער זאגט אז די אלע פאלושן ברענגט די גלאבאלע אנווארעמען? אפשר איז דאס אן אנדערע נאטורליכע זאך וועלכע גייט ווי א רעדל פון אסאך יארן און וועט זיך איין טאג צוריקדרייען. דער פשעטל אז די געשטיקטע אנגעלייגטע לופט פארשטערקערט די אטמאספערע און ברענגט גלאבאלע אנווארעמען איז טאקע זייער א שיינע חידוש, אבער עס קען אפגעפרעגט ווערן ווייל קיינער קען דאס נישט איבערצייגן וויבאלד קיינער ווייסט נישט וואס עס איז געווען אמאל.
נאכדעם זענען פאראן אסאך קלוגע מענטשן וועלכע זאגן אז זיי האלטן יא אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט אין פאקט אבער זיי האלטן אז דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם. ערשטענס ווייל די וועלט איז אביסל שטערקער געבויט אז אביסל פאלושן זאל קענען מאכן אזא עפעקט, און צווייטענס זאגן זיי אז די מענטשן און אנדערע בריאות וועלן זיך צוגעוואוינען צו די ווארימערע טעמפרעטורן און קיינער וועט נישט זיין אין געפאר. לויט זיי וועלן האריקענס און פארפלייצונגן קיינמאל נישט אנקומען ווייל די גלאבאלע אנווארעמען עפעקט וועט געדויערן פיל לענגער ווי איינער קען טראכטן.
איז מעגליך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אמת'ן איז בכלל נישט שייך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען סיידן מען דרייט צוריק די יוצרות און מען גייט צוריק צו די פערד און וועגנער, לאמטערנעס, און ווינט שיפלן. די היינטיגע אינדוסטריאלע וועלט גיט ארויס אסאך אפפאל צו די אטמאספערע און נאר אויב מענטשן זענען גרייט צו נוצן ווייניגער ענערגיע קען מען ערווארטן עפעס א פארבעסערונג. אבער דאס איז נישט מעגליך דורכצופירן ווייל עס וואלט געמיינט נוצן ווייניגער לעקטער, נוצן וויייגער הייס וואסער, און נישט נוצן עיר קאנדישענערס. און ווער איז דען גרייט?
וויאזוי אימער, איז יא פאראן וועגן וועגן וויאזוי מען קען צוהעלפן האלטן א ריינע ענווייראמענט דורך זיכער מאכן אז די אויטאס זענען שטענדיג פארראכטן און אונטערגעזוכט לויט די רעקאמענדירטע סקעדזשועל ווייל אן אויטא וועלכע מאכט פראבלעמען קען אין אסאך פעלער ארויסגעבן מער עמישענס צוליב איר פעלערהאפטיגע טיילן. רעסייקלן איז נאך א וויכטיגע זאך צו העלפן די ענווייראמענט ווייל וואו מער מיסט עס גייען צו די אפפאל פעלדער אלס מער אונטערערדישע שעדליכע כעמיקאלן ווערן צונויפגעזאמעלט און גייען אריין אין די אקעאנען פון וואו עס וועפט שפעטער אויס צו די לופט.
אגב, איז פאראן א גוטע עצה צו האלטן די לופט ריין אין הויז דורך קויפ'ן אדער פלאנצן לעבעדיגע בלעטער (פלענטס). די טבע פון בלעטער איז אז עס ציט אריין אלע סארט כעמיקאלן וועלכע שוועבן אין דער לופטן. עקספערטן זאגן אז דאס איז פיל מער ווערט ווי די עלעקטראנישע לופט פילטער מאשינען ווייל אויסער דעם וואס עס ציט בטבע אריין קארבאן דיאקסייד גיט עס אויך ארויס ריינע אקסיגן וועלכע איז וויכטיג צו האבן אין הויז אין וועלכע מען וואוינט אזויפיל שעה'ן אין א מעת לעת.
איינע פון די גרויסע צוגעבער צו די שעדליכע געדיכטע לופט אין די שטאטישע פארנומענע גאסן זענען די מיליאנען אויטאס, באסעס, און טראקס. די אלע אויטאס גיבן ארויס אסאך קארבאן דיאקסייד און קארבאן מאנאקסייד וועלכע זענען ביידע גאר שעדליכע עמישענס וועלכע מענטשן אטעמען אריין יעדעס מאל זיי גייען אויף די גאס. ווי עס קוקט אויס איז פאראן א גוטע צוקונפט פאר נייע סארט אויטאס וועלכע וועלן נישט ארויסגעבן אזויפיל שעדליכע אפפאל. אנגעהויבן פון די הייבריד אויטאס וועלכע נוצן ווייניגער גאזאלין און געענדיגט ביי באטערי אויטאס וועלכע וועלן בכלל נישט נוצן קיין גאזאלין.
נאך א וועג וויאזוי צו העלפן די ענווייראמענט איז דורך אנטוויקלן נייע סארט ענערגיע מיטלן ווי היידרא-עלעקטריק, סאלאר ענערגיע, היידראדזשין, און פיול סעל. די אלע קענען זיין שטארקע ענערגיע קוועלער און אסאך ארויסהעלפן די ענווייראמענט.
דער קיאטא אפמאך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צי גלאבאלע אנווארעמען פאסירט יא אדער נישט, איז אבער איין זאך זיכער אז די לופט אין די גרויסע שטעט איז שמוציגער און געדיכטער און אויב מען וועט דאס ווייטער לאזן אזוי אנגיין וועט עס נאר ערגער ווערן און קען האבן געזונטהייט עפעקטן אויף מענטשן און ספעציעל אויף קינדער.
העלפן די ענווייראמענט איז היינט א שטארקע ציל פון יעדע רעגירונג און מען שפענדט אסאך געלט דערפאר. די רעגירונגן האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי פרובירן צו פארבעסערן די ענווייראמענט וועלכע רעכנט אריין פלאנצן מער ביימער, און ארויסהעלפן די אויטא און ענערגיע פירמעס צו אינוועסטירן אין מער פארגעשריטענע וועגן וויאזוי מען קען רעדוצירן די ארויסרינונג פון די אומריינע עמישענס.
אין 97' האט א פליגל פון די יונייטעד נעישאנס אדאפטירט א פלאן צו העלפן די ענווייראמענט דורך איינשטעלן א רייע סטאנדארטן וועלכע אלע אירע מיטגלידער לענדער זאלן אננעמען אינאיינעם. דער פלאן איז שפעטער באוואוסט געווארן אלס דער קיאטא פראטאקאל אין וועלכע 130 לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין די פלענער פראצעדור.
דער פלאן האט פארלאנגט א רייע שריט וועלכע זאלן אדאפטירט ווערן און צוריק ברענגען די גרינהאוס עמישענס צו די שטאפלן וועלכע עס האט געהאלטן בעפאר די יאר 990'. דאס דארף אפיציעל דורכגעפירט ווערן ביז'ן יאר 012' דורך שניידן די 5 הויפט שעדליכע עמישענס.
דער פלאן פארלאנגט א רייע הויפט סטאנדארטן און פון דארט און ווייטער קען יעדע רעגירונג טאן וואס זי פארשטייט צו העלפן. די שטאפלן וואס יעדע לאנד האט זיך אונטערגענומען קענען צעטיילט ווערן פון איין לאנד צו די צווייטע אויב עס געלונגט פאר איין לאנד צו רעדוצירן נאך מער ווי פארלאנגט און פאר א צווייטע לאנד גייט דאס זייער שווער. טייל פון די לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו דערגרייכן דעם ציל שוין אין 08' און אזעלכע לענדער ווי אפריקאנער און אזיעאנער לענדער האבן באקומען לייכטערע צילן ווייל דער פראבלעם איז נישט אזוי גרויס דארטן לכתחילה.
דער קיאטא אפמאך איז שוין א סוקסעס פאר זיך ווען צענדליגער טויזענטער פירמעס האבן געמאלדן פלענער מיט זייערע לאקאלע רעגירונגן וויאזוי זיי וועלן רעדוצירן די אויסשפיי פון אזויפיל שעדליכע גאזן. אבער דער אפמאך האט פון אנפאנג געליטן פון א שטארקן קלאפ ווען די פאראייניגטע שטאטן האט געמאלדן אז זי וועט זיך נישט באטייליגן אין דעם אפמאך. איבעריג צו ערקלערן אז אמעריקע גיט ארויס די מערסטע עמישענס צו די ענווייראמענט און וואס איר אוועקמאכונג מיינט צו דעם אפמאך.
ווען קיאטא איז נאך געווען אין די פלאנירונג פאזעס איז נאך געווען א דעמאקראטישער פרעזידענט אין אמעריקע (ביל קלינטאן) וועלכער האט זיך יא אנגעשלאסן אין דעם פלאן אבער האט קיינמאל נישט באוויזן דאס ארויפצוברענגן אויפ'ן טיש וויבאלד די רעפובליקאנער אפאזיציע האט בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון. ווען די רעגירונג איז אריבער אונטער רעפובליקאנער הענט האט דער היינטיגער פרעזידענט בוש דאס באלד אפגעווארפן, מיט'ן טענה אז דאס וועט שאטן פאר די אמעריקאנער עקאנאמיע.
אויב מען גייט פאקטן וועט עס טאקע שאטן די אמעריקאנער עקאנאמיע וועלכע ארבעט אויס די מערסטע קוילן פון די גאנצע וועלט. אבער עס איז זיכער אז אויב די אנדערע לענדער וועלן דעגרייכן זייער ציל וועט דאס לייגן אסאך דרוק אויף אמעריקע צו אדאפטירן ענליכע סטאנדארטן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פרץ מארקיש
פּרץ מאַרקיש (7טן דעצעמבער 1895 - 12טן אױגוסט 1952, מאָסקװע) איז געװען איינער פון די גרעסטע ייִדישע שרײַבערס, פּאָעטן און דראמאטורגן אין ראַטן-פֿאַרבאַנד. ער האָט געשריבן אױף ייִדיש.
פרץ מארקיש איז געבוירן דעם 7טן דעצעמבער 1895 אינעם שטעטל פּאָלאָנע, װאָלינער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע (איצט כמעלניצקער געגנט, אוקראַיִנע).
מארקיש איז איינער פון די דריי העלדן, צוזאמען מיט די דיכטער אורי צבי גרינבערג און מיילעך ראוויטש, פונעם ראמאן D'un pays sans amour (גראסע, אויגוסט 2011) פון זשיל ראזיע.


text:
אלוועלטלעכע ציוניסטישע באוועגונג
די אלוועלטלעכע ציוניסטישע באוועגונג איז געגרינדעט געווארן דורך בנימין זאב הערצל, אין יאר 1897, אין באזעל, שווייץ. ביים ערשטן ציוניסטישן קאנגרעס. די ציל איז פאראייניקן אלע ארגאניזאציעס אונטער איין דאך.
די באוועגונג ווערט פארעכנט, צוזאמען מיט די נאציאנאלע אגענטורן אין ארץ ישראל, אלס די הויפט ארגאניזאציעס וואס האבן געשאפן אינטערנאציאנאלע אנערקענונג אין א יידיש דעמאקראטיש לאנד, און אלס גרינדערס פון מדינת ישראל.
זיי האבן געדינט אלס פארשטייער אנהייב פאר דער אטאמאנישער אימפעריע, און שפעטער פאר דעם בריטישן מאנדאט. אין 1929, איז רוב פון אירע פליכטן אריבער צו דער יידישער אגענטור, אלעס וואס איז נוגע פאר פאליטיק אינערהאלב פאלעסטינע, אונטער איר אויפזיכט איז פארבליבן בלויז די אפציעלע פאליטיק אויף אויסלאנד.
יעדער ייד וואס האט געוואלט זיין א מיטגליד, האט געמוזט באצאלן איין ציוניסטיש שקל, און דערביי אנגענומען געווארן אלס מיטגליד, עס איז געווען אפן פאר יעדן ייד.
דער 23סטער קאנגרעס איז פארגעקומען אין ירושלים, אין יאר 1951. דערביי זענען באשלאסן געווארן, אז וויבאלד די ציל אז א יידיש לאנד איז שוין א פאקט, האט זי באקומען נייע צילן.
איינע און דאס וויכטיקסטע, איז דאס ברענגען עולים קיין ישראל, און דאס פארבינדונג צווישן ישראל אין די יידן איבער דער וועלט.
די באוועגונג האט געהאט מערערע אגענטורן אונטער זיך, די יידישע אגענטור, קרן היסוד, קרן קיימת לישראל, און נאך אנדערע וואס האבן זיך פארנומען מייסטנס, מיט קויפן ערטער אין ישראל, פאר יידישע באזעצונג. א טייל פון די אגענטורן זענען שוין מער נישט טעטיג, און די וואס זענען נאך יא, באשעפטיקן זיך בעיקר מיטן פארבעסערן דאס לעבן אין ישראל, ווי אויפשטעלן פארקן, וועלדער, פלעצער פאר קינדער זיך ארום צו שפילן, און אנדערע סאציאלע אקטיוויטעטן.
הערצל איז געווען ערשטער פרעזידענט, דערנאך איז געווען דוד וואלפסאן, נאכדעם אטא ווערבורג, דערנאך חיים ווייצמאן, נחום סאקאלאוו, נאכאמאל חיים ווייצמאן, דערנאך דוד בן גוריון.
אין די שפעטערע יארן האט די באוועגונג פארלוירן איר אלטע גלאנץ, און היינט איז עס א מינדערוויכטיקע ארגאניזאציע, בלויז מיט כבוד.


text:
7טן יולי
דעם 7טן יולי איז דער 188סטער טאג פון יאר (189סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 177 טעג .
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1937 - אויסגעבראכו די צווייטע כינע-יאפאן מלחמה
- 1941 - צווייטע וועלט קריג: אמעריקאנער קראפטן שטייגן אראפ אין איסלאנד צו פארמיידן א דייטשע אינוואזיע
- 2005 - אל קיידא פירט אויס אטאקעס אין לאנדאן, הויפטשטאט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך אין דעם אונטערגרונט און א צוויישטאקיקן אויטאבוס. אין דער אטאקע ווערן געהרגעט 52 מענטשן און 700 ווערו פארוואונדעט.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1860 - גוסטאוו מאהלער, קאמפאזיטאר (געש' 1911)
- 1887 - מארק שאגאל, מאלער (נפטר 1985)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1930 - ארטור קאנאן דויל, סקאטישער דאקטאר און שרייבער וואס האט געשאפן "שערלאק האלמס" (געב' 1859)
- 1972 - טאלאל, מלך פון יארדאניע (געב' 1909)


text:
לעצטנס האָבן זיך אין דער ייִדישער וועלט פֿאַרשאַרפֿט דיסקוסיעס און סיכסוכים וועגן דער נעגאַטיווער באַציִונג צו דער וועלטלעכער בילדונג אין די חרדישע קהילות. למשל, מיט אַ חודש צוריק, האָט „דזשערוזאַלעם פּאָסט‟ איבערגעגעבן, אַז עדינה בר-שלום, די עלטסטע טאָכטער פֿון הרבֿ עובֿדיה יוסף, דער גײַסטיקער פֿירער פֿון דער ספֿרדישער „ש"ס‟-פּאַרטיי, האָט באַמערקט, אַז אַ סך חרדישע יונגע-לײַט שטויסן זיך אָן אויף גרויסע פּראָבלעמען, ווען זיי פּרוּוון צו באַקומען אַ העכערע בילדונג, ווײַל זיי האָבן נישט געלערנט, ווי געהעריק, ענגליש און מאַטעמאַטיק. בר-שלום האָט געגרינדעט דעם „חרדישן קאָלעדזש‟ אין ירושלים — אַ ספּעציעלע אַקאַדעמישע אינסטיטוציע פֿאַרן שטאַרק פֿרומען עולם.
דעם 4טן אַפּריל האָט די ניו-יאָרקער מאָדערן-אָרטאָדאָקסישע צײַטונג „דזשויִש פּרעס‟ פּובליקירט אַ לענגערן אַרטיקל וועגן דעם זעלבן ענין. דער מחבר האָט דערקלערט, די פֿראַגע „וואָס זאָל מען טאָן מיט חרדים?‟ איז הײַנט איינע פֿון די וויכטיקסטע אין ישׂראל. דער מחבר קריטיקירט דעם חרדישן עולם פֿאַר דעם, וואָס זיי אָנערקענען נישט די שיטות פֿון „תּורה עם דרך-ארץ‟ און „תּורה ומדע‟, לויט וועלכע דאָס תּורה-לערנען מוז קאָמבינירט ווערן מיט וועלטלעכע שטודיעס און באַקאַנטשאַפֿט מיט דער אַלגעמיינער מענטשלעכער קולטור.
אַ סך מענטשן טראַכטן, אַז דער חרדישער צוגאַנג איז אַ סימן פֿון אומזיניקער צוריקגעהאַלטנקייט. אין דער אמתן, איז ער פֿאַרבונדן מיט אַ צאָל ערנסטע היסטאָרישע, קולטורעלע און סאָציאַלע סיבות. דעם פֿאַרגאַנגענעם פּסח האָב איך געהאַט אַ לאַנגן שמועס מיט אַ פּאָר רבנים און יונגע-לײַט, וועלכע האָבן אַ שײַכות צו נטורי-קרתּא. זיי האָבן שאַרף קריטיקירט די ייִדן, וואָס לערנען וועלטלעכע חכמות מיט זייערע קינדער. ס'איז שווער צו געפֿינען אין דער וועלט אַ מער טראַדיציאָנעלע און קאָנסערוואַטיווע חבֿרה, ווי מײַנע אָפּאָנענטן. און פֿאָרט, אין פֿאַרגלײַך מיט אַנדערע „ווייכערע‟ חרדים, פֿון וועלכע איך האָב שוין נישט איינמאָל געהערט סתּם אַזוי, אַז „מע טאָר נישט לערנען גוייִשע זאַכן‟, האָבן זיי אַרויסגעזאָגט אַ ריי גאַנץ שׂכלדיקע און אינטערעסאַנטע אַרגומענטן.
קודם-כּל, טראָגט די קעגנערשאַפֿט צו דער וועלטלעכער בילדונג אין ישׂראל אַ ספּעציפֿישן טעם, וועלכער איז נישט בנימצא אין אַמעריקע און אייראָפּע. די ישׂראלדיקע פּאָליטיקער האָבן גאַנץ קלאָר געזאָגט, אַז זיי ווילן פֿאַרהעכערן דעם בילדונג-ניוואָ צווישן די חרדים, כּדי זיי זאָלן דינען אין דער אַרמיי און בכלל פֿירן זיך ווי אַ „נאָרמאַלער‟ ישׂראלי. די טראַדיציאָנעלסטע חרדישע גרופּעס זענען אָבער געשטימט קעגן ציוניזם און וועלן גיכער זיצן אין תּפֿיסה פֿאַרן אָפּזאָג פֿונעם מיליטער-דינסט. פֿון דער אַנדער זײַט, מוזן אָרנטלעכע חרדים מיט אַזעלכע אומאָפּהענדיקע דעות נישט אָננעמען קיין שום שטיצע פֿון דער רעגירונג און נישט לעבן אויפֿן חשבון פֿון די שטײַער-צאָלער; אַנדערש, איז עס טאַקע קרום.
אַן אַנדער סיבה האָט צו טאָן מיט קולטור. אויב אַ ייִדיש-רעדנדיקער חסיד גייט זיך לערנען אין אַן אַמעריקאַנער קאָלעדזש, וועלן די אַנדערע סטודענטן אים אָננעמען פּונקט אַזוי נאָרמאַל, ווי אַ מוסולמענער פֿון באַנגלאַדעזש אָדער אַ סיקך פֿון אינדיע. אין די ישׂראלדיקע אַקאַדעמישע סבֿיבֿות איז אָבער פֿאַראַן אַ ממשותדיקער דרוק קעגן די, וואָס רעדן אויף ייִדיש און פֿירן זיך צו „גלותדיק‟. ס'איז נישט אַ צופֿאַל, וואָס די ייִדיש-קלאַסן אין „בר-אילן‟ זענען הײַנט פֿול מיט אַראַבישע סטודענטן.
בקיצור, איז די הײַנטיקע כוואַליע פֿון צײַטונג-אַרטיקלען און דיסקוסיעס וועגן דער שוואַכער וועלטלעכער בילדונג צווישן די חרדים פֿאַרבונדן מיט ספּעציפֿישע פּאָליטישע סיבות. וואָס שייך אַמעריקע און אייראָפּע, איז די מעשׂה אַנדערש. ריזיקע גרופּעס אַמעריקאַנער חסידים רעדן אויף ייִדיש און שטרעבן ממשיך צו זײַן דעם אַלטן ייִדישן דרך פֿון מיזרח-אייראָפּע. ס'רובֿ שטעטלדיקע ייִדן זענען זיך באַגאַנגען אָן אַ הויכער בילדונג און אין די אַמאָליקע חדרים האָט מען נישט געלערנט קיין וויסנשאַפֿטלעכע חכמות. די שטעטלדיקע געלערנטע זענען געווען, געוויינטלעך, אַליין-געבילדעטע. אויב מע וויל אָפּהיטן די אַמאָליקע שטעטלדיקע קולטור, לייגט זיך אויפֿן שׂכל נאָכצומאַכן דעם זעלבן צוגאַנג צו וועלטלעכע לימודים. דערצו, קאָן אַ ייִד פֿון אַ גאַנץ יאָר זײַן אַ פּשוטער שוסטער אָדער אַ שאָפֿער. אַדרבה, ווען אַ פֿאַרמעגלעכער פּראָפֿעסיאָנאַל קוקט אַראָפּ מיט גנאַי אויף פּראָסטע אַרבעטער, איז עס אומיושרדיק און עקלדיק.
אַ ייִד מוז אויך נישט זײַן אַ פּערפֿעקטער קענער פֿון ענגליש, ווײַל זײַן אייגענע שפּראַך איז ייִדיש. שמועסנדיק מיט מײַנע באַקאַנטע, האָב איך באַמערקט אַן אינטערעסאַנטן מאָמענט. זייער ייִדישער וואָקאַבולאַר איז מערקווירדיק בעסער, ווי בײַ אַ דורכשניטלעכן אַמעריקאַנער חסיד, ווײַל זיי זענען, אויף אַן אייגענעם שטייגער, פּרינציפּיעלע ייִדישיסטן. זיי מײַדן סיסטעמאַטיש אויס אַמעריקאַניזמען און שטרעבן צו באַנוצן זיך בלויז מיט היימישע ייִדישע ווערטער.
אַן אַנדער פּאַראַדאָקס באַשטייט אין דעם, וואָס, ווי עס האָט זיך אַרויסגעוויזן בעת דעם שמועס, קענען זיי אַ סך בעסער אַזעלכע געביטן, ווי געשיכטע און געאָגראַפֿיע, ווי ס'רובֿ אַמעריקאַנער. פֿון זייער יוגנט אָן, האָבן זיי אַליין אויסגעקליבן פֿאַרשיידנאַרטיקע טעמעס, וועלכע זיי האָבן ערנסט און טיף שטודירט אויס נײַגער. צום בײַשפּיל, האָט איין חסידישער יונגערמאַן פֿון מאה-שערים דערמאָנט זייער פּרטימדיקע פֿאַקטן וועגן דער געשיכטע פֿון פּראָטעסטאַנטיזם און איסלאַם; אַ טיפּישער מאָדערן-אָרטאָדאָקסישער סטודענט פֿון ישיבֿה-אוניווערסיטעט ווייסט ווייניק וועגן אַזעלכע ענינים.
עס באַקומט זיך, אַז אַפֿילו אין די סאַמע קאָנסערוואַטיווסטע חסידישע קרײַזן שטייט די פֿראַגע נישט אַלעמאָל וועגן די וועלטלעכע שטודיעס בכלל, נאָר ווען, ווי אַזוי און צוליב וואָס איז כּדאַי זיך מיט זיי פֿאַרנעמען? נישט ווייניק וועלטלעכע מענטשן, אָפֿט דווקא אין הויך-געבילדעטע אַקאַדעמישע קרײַזן, האַלטן אויך, אַז אומפֿאָרמעלע היים-בילדונג איז בעסער ווי די אָפֿיציעלע שול-פּראָגראַמען. מע קאָן זאָגן, אַז די אומזיניקע קעגנערשאַפֿט צו אַלע „גוייִשע זאַכן‟ איז פּונקט אַזוי צווייפֿלהאַפֿטיק, ווי דער געדאַנק, אַז יעדער שול-קינד מוז, למשל, שטודירן ביאָגראַפֿיעס פֿון די אַמעריקאַנער פּרעזידענטן און אַנדערע לאוו-דווקא וויכטיקע ענינים. אַ סך הײַנטיקע פּראָפֿעסאָרן טענהן, אַז די מערבֿדיקע שול-פּראָגראַמען זענען זייער לעכערדיק און פּראָדוצירן תּלמידים, וועלכע ווייסן צומאָל נאָך ווייניקער, ווי אַ טיפּישער סאַטמאַרער חסיד פֿון וויליאַמסבורג.
היסטאָריש גערעדט, געפֿינען מיר היפּוכדיקע דעות וועגן די וועלטלעכע שטודיעס אין די רבנישע קוואַלן. דער „שולחן-ערוך‟ פֿאַרווערט צו לייענען פֿאַרווײַלערישע ביכער און אַזעלכע עראָטישע ווערק, ווי די לידער פֿון עמנואל הרומי, וווּ עס טרעפֿן זיך פּאָרנאָגראַפֿישע רמזים. צוליב דעם, האָט דער דאָזיקער איטאַליענישער פּאָעט באַקומען אַ סתּירותדיקע רעפּוטאַציע. הרבֿ יחיאל האַלפּערן, אַ באַקאַנטער מינסקער רבֿ, גיט אָבער אַן עצה דווקא צו לייענען דאָס „בֿאָווע-בוך‟ ווי אַ מוסר-ספֿר — נישט געקוקט אויף דעם, וואָס אליהו בֿחור, זײַענדיק אויך אַן איטאַליענישער רענעסאַנס-מענטש, דערמאָנט בפֿירוש עראָטישע מאָטיוון אין זײַן ראָמאַן.
אַ סך מקובלים האָבן זיך באַצויגן מיט אַ טיפֿן חשד צו פֿילאָסאָפֿיע, אָבער ווײַט נישט אַלע. הרבֿ ברוך הלוי עפּשטיין דערמאָנט אין זײַן „תּורה תּמימה‟, אַז משה באָטריל, אַ באַרימטער שפּאַנישער מקובל פֿונעם 15טן יאָרהונדערט און אויך רענעסאַנט-דענקער, באַציט זיך מיט גרויס כּבֿוד צו אַריסטאָטעל און שרײַבט, אַז מע מוז דווקא שטודירן פֿילאָסאָפֿיע, כּדי צו פֿאַרשטיין קבלה. באָטריל האָט אָנגעשריבן זײַן פּירוש אויף „ספֿר-יצירה‟, וווּ ער דערמאָנט די גריכישע חכמות אויף יעדן שריט און טריט, לטובֿת זײַן קריסטלעכן תּלמיד מיטן נאָמען מאַעסטראָ יאָאַן.
אין „טובֿ הלבֿנון‟ — אַ באַקאַנטער קאָמענטאַר צום קלאַסישן ספֿר „חובֿות הלבֿבֿות‟, וועלכן מע קאָן טרעפֿן כּמעט אין אַלע הײַנטיקע חסידישע שילן — שטייט געשריבן, אַז אַ מענטש, וואָס לערנט בלויז תּורה אָן וועלטלעכע חכמות, קאָן פֿאַרגליכן ווערן מיט אַן אַפּיקורס, ווײַל זײַן תּורה זעט אויס ווי אַ חוזק. דער מחבר, הרבֿ ישׂראל זאַמאָשטשער, איז געווען דער רבי פֿון משה מענדעלסאָן און אַ פֿאָרלויפֿער פֿון השׂכּלה.
אין דײַטשלאַנד און איטאַליע, האָבן בכּבֿודיקע רבנים זיך פֿאַרנומען מיט אַלע חכמות און צומאָל אַליין געשריבן ראָמאַנען. די וועלטלעכע בילדונג פֿלעגן זיי אָבער באַקומען, בדרך-כּלל, אויף אַן אומפֿאָרמעלן אופֿן.
בקיצור, די בילדונג-פֿראַגע בײַ ייִדן און בכלל אין דער הײַנטיקער וועלט איז אַ סך טיפֿער און ברייטער, ווי די פּראָבלעמען אין דער חרדישער וועלט — הגם זיי זענען, אַוודאי, זייער וויכטיק. אַזעלכע מאָדערנע מענטשן, וואָס באַקומען אַ דאָקטאָראַט בלויז כּדי זיך אַרויפֿקלעטערן אויפֿן סאָציאַלן „לייטער‟, זענען אויך נישט קיין מוסטערן זיי נאָכצומאַכן. קיין סך רענעסאַנס-מענטשן זענען הײַנט אין וועלכע-ניט-איז קרײַזן, צום באַדויערן, נישט פֿאַראַנען.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
עירוב
עירוב געווענליך מיינט דאס עירובי חצרות, בכדי צו קענען טראגן שבת אין אן ארט וואס ארומגענומען מיט מחיצות אבער וואו מען וואוינט דארט אין פארשידענע הײַזער. עירוב קען אויך מיינען "עירובי תחומין" אדער "עירוב תבשילין".
אינהאַלט
עירוב חצירות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס מאכן א עירוב חצירות איז א תקנה פון שלמה המלך, די תקנה איז אז ווען צוויי אדער מער מענטשן וואוינען אין איין חצר ווערט דאס פאררעכנט ווי א רשות הרבים און מען טאר דארט נישט טראגן שבת, און אויב מאכט מען א עירוב און יעדער איז זיך משתתף אין די איין ברויט וואס ווערט געלייגט אין איין הויז ווערט יא די חצר פאררעכנט ווי א רשות היחיד צו מעגן מטלטל זיין שבת דארט. אויך ווען א שטח האט א דין פון א כרמלית און מען נעמט אים ארום מיט מחיצות קען עס ווערן א טייל פון אן עירוב.
צורת הפתח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תקנה פון עירובי חצירות איז נאר פאר אזעלכע חצירות וואס זענען ארומגענומען מיט געהעריגע מחיצות, אבער א חצר וואס האט נישט קיין גאנצע מחיצה קען מען אין דעם נישט טראגן נאר אויב מען מאכט א צורת הפתח, וואס דאס זענען אזעלכע שטאנגען וואס שטריק לויפט אויף דעם פון אויבן, און דאס ווערט פאררעכנט ווי א טיר פאר דעם חצר, אזוי ארום קען מען נאכדעם מאכן עירובי חצירות.
מען האט דאס געמאכט אין פיל גרויסע שטעט אין אייראפע.
עס זענען דא וואס זאגן אז אין טייל שטעט האט מען דאס נישט געלאזט מאכן צוליב דעם אז עס וועט נשתכח ווערן הלכות הוצאה והכנסה. דער תוספות יום טוב זאגט אז אין ירושלים בזמן בית המקדש איז וועגן דעם נישט געווען קיין עירוב.
אבער אנדערע זאגן אז דאס וואס מען האט נישט געמאכט קיין עירוב אין פארשידענע שטעט איז צוליב אנדערע סיבות און נישט עס זאל נישט פארגעסן ווערן די הלכה פון נישט טראגן. ווייל אלס הוצאה והכנסה זאל נישט פארגעסן ווערן, האט מען געטון איינע פון די צוויי זאכן אדער אז איינער פון שטאט זאל נישט טראגן, און אין מערסטנ'ס פעלער האט מען פשוט געלאזט ביים עק שטאט א קליין שטיקל פלאץ וואו ס'נישט דא קיין עירוב און מ'האט מפרסם געווען אין שטאט אז יענע גאס האט נישט קיין עירוב,אזוי ווי ס'שטייט אין שולחן ערוך.
רשות הרבים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויב א פלאץ הייסט א רשות הרבים מן התורה דאן העלפט נישט קיין צורת הפתח, און נישט קיין עירוב חצירות, און אז מען טראגט אין א רשות הרבים בשוגג איז מען חייב חטאת.
א רשות הרבים איז א פלאץ מיוחד פאר אסאך מענטשן ווי א מארק פלאץ אדער א שאסיי, און עס מיז זיין 16 אמות ברייט, און עס איז א מחלוקת ראשונים אויב עס מוזן זיך באניצן מיט דעם רשות הרבים ששים רבוא מענטשן אז דאס זאל זיין א רשות הרבים מן התורה.
עירובין אין פארשידענע שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים און בני ברק און רוב שטעט אין ארץ ישראל איז דא אן עירוב צו טראגן שבת.
ברוקלין און מאנהעטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צי קען מען דאס היינט מאכן און טראגן דערמיט אין שבת.
אלע ליטווישע גדולים אין ניו יארק האבן געהאלטן אז מאנהעטן און ברוקלין האבן א דין רשות הרבים מן התורה, און מען קען דא נישט מאכן קיין עירוב, טייל פון זיי, וואס רעכנט אריין ר' אהרן קאטלער, האבן געהאלטן אז עס פעלט נישט אויס קיין ששים רבוא, און ממילא איז פשוט אז די פלעצער האבן א דין רשות הרבים, אנדערע, און דאס רעכנט אריין ר' משה פיינשטיין, האבן געהאלטן אז ששים רבוא ברויכן זיך נישט ציזאם קימען אין איין גאס, עס איז געניג אז אין די שטאט איז דא ששים רבוא, און לויט זיי איז אויך מאנהעטן און ברוקלין א רשות הרבים מן התורה און מען קען נישט מאכן קיין עירוב.
אנדערע גדולי ישראל וואס דאס רעכנט אריין דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים האבן געהאלטן אז מען זאל נישט מאכן קיין עירוב צוליב מכשולות וואס קען ארויסקומען פון נישט קענען הלכות הוצאה בשבת.
פון דער אנדערער זייט איז געווען ר' יהונתן שטייף און ר' מיכאל בער ווייסמאנדל וואס האבן געהאלטן אז מען דארף יא מאכן א עירוב אין ברוקלין און מאנהעטן, ר' מיכאל בער האט געוואלט מצרף זיין די בריקן פון דער סאבוויי פאר פי תקרה און צורת הפתח.
בארא פארק און וויליאמסבורג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תש"ס האט הרב אפרים בלומענבערג אנגעהויבן א נייער עירוב אין בארא פארק מיט דער השגחה פון הרב חיים לייב כ"ץ, די קהילות וואס שטיצן דאס זענען בעלז און קלויזנבורג, און די קעגנער זענען סאטמאר און באבוב.
אין יאר תשס"ג האט מען געמאכט אן עירוב אין וויליאמסבורג מיט דער הסכמה פון הרב שלום קרויז, אודווארער רב, און הרב אפרים פישל הערשקאוויטש. די קהילות וואס שטיצן דאס זענען, צווישן אנדערע, באיאן, קלויזנבורג, בעלז, פאפא און וויזניץ ב"ב. פארשידענע אנדערע קהילות אין שטאט אין שפיץ פון סאטמאר זענען דערקעגן.
אייראפע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אנטווערפן איז דא אן עירוב נאך פון פארן קריג.
רבנים פון פריערדיגן דור אין אמעריקע וואס שטיצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יונתן שטייף
רבנים פון פריערדיגן דור אין אמעריקע דערקעגן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הרב אהרן קאטלער


text:
װיקיפּעדיע:נייטראל
וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע און דערפאר מוזן די ארטיקלען ווערן געשריבן נייטראליש אָן אייגענע מיינונגען מיט א ציל צו איבערצייגן אדער אויפווייזן.
- איבערצייגן - נישט שרייבן איבערצייגונגענע אידיאמען, ווי צב"ש "עס לוינט", "ביטע" אד"ג.
- אויפווייזן - א טעמע וואס האט אין זיך עטליכע צדדים, טאר מען איר נישט שרייבן איינזייטיק, מען מוז ארויפבריינגען ביידע צדדים.
- נישט רעדן פון זיך אליינס אדער רעדן פריוואט צו א צווייטן. ווי צב"ש נישט שרייבן אין ארטיקל "פורים": "אין דער טאג בין איך זייער פרייליך" אד"ג.
- נישט נוצן אויסרופס-ווערטער ווי "אוי וויי איז מיר", "וואו!", "קיינעהארע" "א מחיה" אד"ג
נייטראלער צוגאנג צו יעדן ענין[רעדאקטירן מקור]
דברי חכמים בנחת נשמעין, כדי די הארמאניע און שלום זאל הערשן, און כדי אייערע ווערטער זאל ווערן נתקבל און אריינדרינגען אינעם ליינער, און צוציען אנדערע צוצילייגן, פארעכטן, אויסבעסערן, און סזאל זיין ניכרין דברי אמת, איז קריטיש וויכטיג זיך צו האלטן צום נושא נייטראל, נישט שרייבן אן אפענעם שטעלונג וואס איר האלט, נאר אייביג פרובירן ארויסברענגן ביידע זייטן פונעם מטבע, און זיך נישט אריינלאזן מיט קיין "פערזענליכע" מיינונגען. נייטראל מיינט אויך אז אטאקירן אן אנדערן באנוצער פערזענליך איז שוין נישט נייטראל, אוואדאי איז קיינער קיין מלאך, און מיר פאפּן זיך נישט אז ווען נישט וואס איר האט ווען א שטארקע פעסטע מיינונג וואלט איר זיך נישט מטריח געווען צו שרייבן, אבער דער באגריף פון וויקיפידיע דינט דווקא אייער אינטערעסע, אז כדי אייערע שיטות און פערספעקטיוו זאל ווערן דאס בעסטע נתקבל על הלב, מוזט איר דאס פארשטעלן ווי אין א וויקיפידיע, נייטראל און קלאר די פאקטן, ווייל אז נישט וועט עס קיינמאל נישט האבן קיין ווערט פון אמת.
אנדערשט ווי ביכער און קונסט און אלע אנדערע געשרייבאכצער - וואס פעלט זיך מער אויס א פערזענליכע גיפט און מיינונג דאס ארויסצוברענגן אויפ אן אייגענארטיגע אויפן. - איז זיך דא גרינגער צו האלטן נייטראל ווייל דער אינטערגאלער יסוד פון אלעס דא איז בלויז צו בויען אן ענציקלאפעדיע פון אינפארמאציע צו כראנאלאקירן די געשעענישן אין פאקט; ווען; ווער; ווי; וואס; און פארוואס. טרוקן און קלאר.
מוסטער פון נייטראלקייט מחלוקת[רעדאקטירן מקור]
אויב האלט איר אז אן ארטיקל איז נישט גענוג נייטראל פרעכט דאס. אדער אויב זענט איר פויל דאן ביטע לייגט דעם מוסטער:נייטראל פארן עולם דאס צו פארעכטן. {{נייטראל}} וועט דאס ווערן געלעיבלט און אריינגעלייגט אין די קאטעגאריע פון אלע אומנייטראלע ארטיקלן צו פארעכטן.


text:
ביהייוויאריזם
ביהײװיאָריזם (שטאמט פונעם נאמען behavior וואס ס'טייטש אויפפיר) איז א טעאריע פון א לערע אין פּסיכאָלאָגיע וואָס רופֿט צו זיך פֿאָקוסירן און זיך פארטאן מיט דעם אויפגעדעקטער אויפפיר פון די ארגאניזם, און ניט מיט דער וויסיקייט. לויט דער ביהייוויאריזמער מעטאד האט ניט די וויסיקייט קיין דעפיניטיווע באגריף און עס ניט נוציק צו דער טעאריע.
די פארשער פונעם ביהייוויאריזטישער צוגאנג האבן געפארשט אויפפירונגען פון בעלי חיים, און פון זיי געלערנט דעם מענטשנס אויפפיר.
אין מיטן דעם 20סטן י"ה האט ביהייוויאריזם געהאט די מערסטע השפעה אין פסיכאלאגיע, אבער זייט דען איז זייער כח אראפ. עס זיינען דא א סך אנדערע פסיכאלאגישע גענג וואס זיינען אנטקעגן דעם אויפפיר צוגאנג, פון זיי: דער קאגניטיווישער צוגאנג און דער געזעלשאפטלעכער צוגאנג, און נאך.


text:
העלסינקי
העלסינקי (פֿיניש: Helsinki; שוועדיש: Helsingfors) איז די הויפטשטאט פון פינלאנד, און אויך די גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 568,146 (31סטן אקטאבער 2007). העלסינקי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם איינגאס פון פינלאנד. קעגן איבער איז די שטאט טאלין.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער שוועדישע מלך גוסטאוו וואסא האט געגרינדעט העלסינגפארס (אזוי הייסט די שטאט אויף שוועדיש) אין 1550. ווען רוסלאנד האט איינגענומען פינלאנד פון שוועדן זיי האבן אנטוויקלט די שטאט העלסינקי און געמאכט זי די הויפטשטאט פון דעם פראווינץ פון פינלאנד.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון העלסינקי כמעט אלע רעדן פיניש, אבער 6.1% רעדן שוועדיש. 9.6% רעדן אלס מוטערשפראך נישט פיניש און נישט שוועדיש. 6.4% זענען אויסלענדישע בירגער.


text:
סטיווען קאלבערט
סטיווען קאלבערט (געבוירן דעם 13טן מיי, 1964) איז א פאפולערער קאמידיען, אקטיאר און שרייבער, האסט די שאו "די קאלבערט רעפארט" א קאמעדיע נייעס ענווייראמענט ביי די דעילי שאו
- טיים מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט אויף דער ליסטע פון די 100 מערסט איינפלוסרייכע מענטשען אין 2006
- ניו יארקער מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט מיט זשאן סטואערט ביי די ערשטע אין די איינפלוסרייכע מענטשען אין די מידיו אין 2006
- מעקסים וועבסייט האט געשטעלט קאלבערט אלץ די 2'טע סעקסואלסטע מענטש אין טעלעוויזשאן סטאנציעס אין סעפטעמבער 2006 די איינציגסטע מאן אויף די ליסט.
- פיפל (People) מאגאזין איהם געשטעלט אלץ די סעקסואלסטע מענטש היינט צוטאגס נאוועמבער 2006


text:
ליפיד
א ליפיד (ענגליש: lipid; פון גריכיש λίπoς ליפאס "פעטס") איז א נאטירלעכער מאלעקול (אין ביאלאגיע) וואס איז צעלאזבאר אין בוימל. ליפידן זענען א גרופע ארגאנישע פארבינדונגען וואס שליסט איין פעטס, איילן, וואקסן, סטעראלן און נאך. ליפידן זענען א סטרוקטורעלער קאמפאנענט פון לעבעדיקע באשעפענישן.
ליפידן ווערן געניצט אין די קאסמעטיק און עסנווארג אינדוסטריעס, ווי אויך אין נאנאטעכנאלאגיע.
ביאלאגישע פונקציאנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ליפידן דינען אין דעם קערפער ווי:
- ברענשטאף
- א שפייכלער פון ענערגיע
- א בוישטיין פון מעמבראנען
- הארמאנען


text:
װיקיפּעדיע:וואס איז א גוטער ארטיקל?
גוטע ארטיקלען זענען די וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים פון א גוטן ארטיקל. די וואס ווערן מיט דעם אנגעצייכנט קענען ווערן באקלערט פאר אן אויסדערוויילטן ארטיקל.
אויף צו באשטימען אן ארטיקל אלס א "גוטער ארטיקל", לייגט אים צו אויפ'ן גוטע ארטיקלען נאמינאציעס בלאט.
ארטיקלען וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים ווערן אנגעצייכנט אויף זייער רעדן בלאט מיט דעם "גוטער ארטיקל" מוסטער {{גוטער ארטיקל}}, און די תוצאה ערשיינט ווי פאלגנד:
קוואליטעט כללים[רעדאקטירן מקור]
די כללים זענען ווי פאלגענד (פארגעשלאגן):
- דער ארטיקל ווערט אויסגעלייגט לויט די סטיל כללים פון וויקיפעדיע. דאס קען מען זען אין דעם סטיל האנטבוך.
- ער הייבט אן מיט א גוטן אריינפיר וואס שילדערט גוט די טעמע אן איבעריגע פרטים.
- ער איז גוט געשריבן. דער ארטיקל ניצט א גוטע שפראך, און איז גרינג צו פארשטיין. עס איז פאסיג אויסגעשטעלט מיט אן אריינפיר און פאסיגע טיילן, און איז נישט סתם א זאמלונג פון ליסטעס.
- ער איז ריכטיג אין פאקט. דער ארטיקל שרייבט פאקטן וואס זענען גרינג פעסטצושטעלן/גוט באקאנט, אדער ווערט אנגעצייכנט מקורות (ספעציעל אויף קאנטראווערסיעלע ענינים).
- דער ארטיקל טוט אינגאנצן באשרייבן דעם ענין. אלע וויכטיגע טעמעס וואס זענען פארבינדן מיט דעם ווערן דערמאנט.
- ער איז געשריבן נייטראל. עס האט נישט קיין פערזענליכע מיינונגען אדער איין-זייטיגע פאקטן. אלע פארשידנזייטיגע מיינונגען ווערן אראפגעברענגט און ערקלערט.
- ער איז סטאביל, נישט אז מ'האלט אין איין פירן א רעדאקציע קריג.
- ער אנטהאלט אן אינטערוויקי לינק. געאייגנט צו דער ענגלישער אדער דער העברעישער וויקיפעדיע, וואס רוב ליינערס פארשטייען, כדי נאכצוקוקן צי דער ארטיקל קען נישט ווערן בעסער.
- ער אנטהאלט א בילד, ווען נאר מעגלעך, ווייל אינפארמאציע טאר נישט זיין לאנגווייליג.
ליסטע פון גוטע ארטיקלען[רעדאקטירן מקור]
(לייגט צו אן ארטיקל לויט די סדר פון א"ב.)


text:
1891
1891 איז דאס 91סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1891 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- געגרינדעט די יידישע קאלאניזאציע אסאציאסיע
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן פעברואר - אברהם הלוי פרענקל, יידישער מאטעמאטיקער (נפטר 1965)
- 23סטן מיי - פער לאגרקוויסט, שוועדישער שרייבער, דראמאטורג און דיכטער, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געש' 1974)
- 24סטן מיי - וויליאם אלברייט, ארכעאלאג (געש' 1971)
- 15טן נאוועמבער - ערווין ראמעל, דייטשער פעלדמארשאל (באגאנגען זעלבסטמארד 1944)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יוני - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געב' 1815)
- 29סטן דעצעמבער - לעאפאלד קראנעקער, דייטשער מאטעמאטיקער


text:
אונטערקארפאטישע וואיעוואדעשאפט
די אונטערקארפאטישע וואיעוואדעשאפט (פויליש: Podkarpackie פאדקאַרפאַצקיע) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין דרום-מזרח פוילן. זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער ריישער, פשעמישלער, קראסנער און (טייל פון) טארנער און טארנאבזשעגער וואיעוואדעשאפטטן.
דער נאמען פון דעם פראווינץ שטאמט פון דער נאנטקייט צו די קארפאטן בערג. איר הויפטשטאט איז ריישע.
די פראווינץ האט גרענעצן מיט קליינפוילן צו מערב, שווענטאקזשיקיע וואיעוואדעשאפט צו צפון-מערב, לובלינער וואיעוואדעשאפט צו צפון, אוקראינע צו מזרח און סלאוואקיי צו דרום. זי באדעקט א שטח פון 17,844 קוואדראט ק"מ, און האט א באפעלקערונג פון 2,096,971 (אין 2006). די פראווינץ איז זייער בערגיק, און האט אסאך וועלדער וואס באדעקן 35.9% פונעם גאנצן שטח.


text:
באלקאן לענדער
די באלקאן לענדער זענען א גרופע פון לענדער, אין דרום מזרח אייראפע. די שטח איז גרויס 550,000 קוואדראט קילאמעטער, און האט א באפעלקערונג פון 53 מיליאן מענטשן.
די לענדער רעכענן צווישן זיך. אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, בולגאריע, גריכנלאנד, קראאטיע, מאקעדאניע, סערביע, קאסאווא, מאנטאנעגרא, סלאוועניע, די אייראפעישע טייל פון טערקיי, און דרום פון רומעניע. נישט אייביק ווערן רומעניע, און סלאוועניע גערעכנט. די געגנט ווערט גערופן אויף די בערג, וואס געפונען זיך אין בולגאריע, און סערביע.
די גרעניץ פון צפון, די דוניי טייך, און די קופע און די סעבע טייכן, צפון פון די באלקאן, געפונען זיך די קארפאטן בערג. עס ווערט אויך גערופן האלבאינדזל, וויבאלד עס איז ארומגענומען פון דרום, מיט עטליכע ימים. דער אדריאטישער ים, דער שווארצער ים, דער אגאישער ים, דער יאנישער ים, און דער ים פון מארמארא.


text:
ווי צו באַקומען אין די שטימונג פֿאַר ליבע?
עס איז געווען אַ צייַט ווען איר און דיין מאַן אָדער יינגל פרייַנד פּונקט קען ניט האַלטן הענט אַוועק יעדער אנדערער, אָבער איצט זאכן האָבן געביטן און איר קוים פילן ווי מאכן ליבע. טוט דעם ריזעמבאַל די סיטואַציע איר זענען אין איצט? צו ענשור אַז איר האָבן ווי פיל שפּאַס ווי איר געניצט צו האָבן מיט דיין שוטעף פריער, לערן ווי צו באַקומען אין די שטימונג פֿאַר ליבע.
מאַכן די אַמביאַנס גאנץ
רובֿ קאַפּאַלז בעשאַס די פרי טעג פון זייער שייכות נאָר דאַרפֿן אַ פּריוואַט ווינקל צו שלאָגן די שליימעסדיק ליבע מאכן שטימונג. אָבער, ווי די שייכות וואקסט עלטערע, עס סטאַרץ לוזינג די כיין עס אַמאָל געניצט צו פאַרמאָגן. ווייל די רעכט אַמביאַנס קענען העלפן די מענטשן צו באַקומען אין שטימונג פֿאַר ליבע מער לייכט.
איר קענען פּרובירן דורך דימינג די לייץ פון דיין שלאָפצימער און פּאַטינג עטלעכע ראָמאַנטיש מוזיק אויף. מאך זיכער דיין בעט איז ניט קלאַטערד; רובֿ מענטשן נאָר קענען ניט פילן ראָמאַנטיש אין מעסי סוויווע. צי ניט לאָזן דיין שלאָפצימער צו זיין צו הייס אָדער קאַלט ווי ביידע קענען זייַן רעגע טורנאָפפס. אויב איר האָבן אַ לופטקילונג אָדער באַהיצונג סיסטעם אינסטאַלירן, סטרויערן עס. עפן אָדער קלאָוזינג פֿענצטער קענען אויך העלפן איר אין נאָרמאַלייזינג די טעמפּעראַטור פון דיין שלאָפצימער און מאַכן די פּלאַץ מער פּאַסיק פֿאַר געטינג היימיש.
טייטן די דרוק
דרוק איז איינער פון די מערסט פּראָסט סיבות פון רידוסט געשלעכט פאָר. לעצטנס באקומען סטאַטיסטיק אַנטדעקן אַז אַרום 15% מענטשן האָבן נידעריק לאַבידאָו בפֿרט ווייַל פון די דרוק זיי האָבן אין לעבן. טעסטאַסטעראָון איז די האָרמאָנע אַז קאָנטראָלס געשלעכט פאָר אין מענטשן. ווי אַ מענטש וואקסט עלטערע (30 אָדער מער), זיין טעסטאַסטעראָון מדרגה סטאַרץ קומען אַראָפּ; דרוק טריגערז פּראָדוקציע פון קאָרטיסאָל און דיקריסיז זיין טעסטאַסטעראָון מדרגה אַפֿילו ווייַטער. אַזוי, אַ מענטש באַדערד דורך דרוק יוזשאַוואַלי האט נידעריקער לאַבידאָו ווי אנדערע מענטשן פון זיין עלטער.
אויב איר ווילן צו ברענגען צוריק די אָנצינדן און ווילן צו באַקומען אין די שטימונג פֿאַר ליבע ווי ספּאַנטייניאַסלי ווי איר געניצט צו טאָן אַ ביסל יאָרן צוריק, איר וועט האָבן צו געפינען וועגן צו טייטן די דרוק דיין שוטעף איז פייסינג און בייַ דער זעלביקער צייַט באַקומען זיך דע-סטרעסט. ידעאַללי, איר זאָל העלפן יעדער אנדערער אין ריינסטייטינג די געפיל פון טאָגעטהערנעסס דורך ביטינג די דרוק. געבן אים אַ מאַסאַזש און דעמאָלט פרעגן אים צו צוריקקומען די טויווע, נעמען אַ וואַרעם שפּריץ צוזאַמען, גרייטן מיטאָג צוזאַמען, גיין פֿאַר אַ גיין אין די גאָרטן נאָך מיטאָג; אַלע די וועט העלפן איר און דיין שוטעף צו אַנוויינד און באַקומען אין די שליימעסדיק ליבע מאכן שטימונג.
מאַכט זיכער איר פילן סעקסי
צו פילן ווי מאכן ליבע, איר מוזן ערשטער פילן סעקסי. אויב איר זענען נישט זיכער וועגן די וועג איר קוקן רעכט צו דעם וואָג איר פארדינט אין די פאַרגאַנגענהייַט ווייניק יאָרן, פּרובירן צו שלאָגן די ספּאָרטזאַל און פאַרלירן עטלעכע פון עס. דאס וועט מאַכן איר מער זיכער און איר וועט ווידער אָנפאַנגען געפיל סעקסי. איר קענען אויך פּרובירן אויס נייַ לאַנזשעריי, אָבער מאַכן זיכער איר זענען באַקוועם אין עס; דעם איז ווייַל טרייסט איז אויך גאָר וויכטיק פֿאַר געפיל סעקסי.
צו באַקומען אין די שטימונג פֿאַר ליבע, איר מוזן טאָן זאכן אַז וועט עלימינירן די באָרדאַם פון דיין שייכות. אַמאָל דיין שייכות ווערט יקסייטינג, איר וועט ניט געפינען עס שווער צו באַקומען אין די רעכט ראַם פון גייַסט צו מאַכן ליבע.


text:
פעני
א פעני איז א מטבע אדער אן איינס פון וואלוטע אין פארשידענע לענדער וואו מ'רעדט ענגליש.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם אכטן יארהונדערט האט קארל דער גרויסער פראקלאמירט אז מ'זאל שלאגן 240 פֿעניג (פעניס) פון א פונט זילבער. יענער פונט האט געוואויגן בערך 326 גראם, קומט אויס אז איין פעניג האט אנטהאלט 1.36 גראם. (היינט איז ווערט אזוי פיל זילבער 40p שטערלינג.)
שפעטער פלעג מען שלאגן פעניס פון ריינעם קופער ביז אינמיטן די 1980ער יארן. זײַט דעמאלסט איז קופער אויך צו טייער און מען מישט אריין אנדערע מעטאלען ווצבש"פ צינק און נאך.
די פעני איז די קלענסטע מטבע אין ווערט:
- 1/100 פונעם בריטישן פונט שטערלינג , דעם געוועזענעם אירישן פונט, דעם גיבראלטאר פונט, און דעם פאלקלאנד אינזלען, פונט.
- 1/240 פונעם בריטישן פונט שטערלינג און דעם אירישן פונט ביזן 15טן פעברואר, 1971, פונעם סקאטישן פונט ביז 1707.
- א נאמען וואס מען רופט דעם איין-צענט מטבע איו די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע, ווערט 1/100 פונעם דאלאר.


text:
30סטן יאנואר
דעם 30סטן יאנואר איז דער דרייסיגסטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 335 טעג (336 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1649 - טשארלס דער ערשטער מלך פון ענגלאנד ארויסגעפירט צו זיין עקזעקוציע
- 2007 - מייקראסאפט באפרייט די אפערירן סיסטעם Windows Vista פאר היים באניצער.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1882 - פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1945)
- 1893 - יצחק מאיר לעווין, פארזיצער פון אגודת ישראל און דער ערשטער שטיץ מיניסטער פון ישראל (נפטר 1971)
- 1894 - באריס דער דריטער, מלך פון בולגאריע (געש' 1943)
- 1937 - באריס ספאסקי, שאכשפיל מייסטער
- 1941 - דיק טשעיני, וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1649 - טשארלס דער ערשטער מלך פון ענגלאנד (געב' 1600)
- 2002 - דניאל פערל, יידישער-אמעריקאנער זשורנאליסט (דערמארדעט) (געב' 1963)


text:
עדינבורג
עדינבורג (שאטישע גאליק: Dùn Èideann) איז די הויפטשטאט און די צווייטע גרעסטע שטאט אין שאטלאנד. עדינבורג ליגט אויפן מזרח בארטן, וואו דער פארט טייך פליסט אריין אין צפון ים.
דער צענטראלער טייל איז עדינבורג שלאס, אויפן שפיץ פון א שיפן בארג.
טראנספארט צו עדינבורג איז צו עדינבורג פלוגפארט, און היימארקעט און ווייווערלי באן סטאנציעס.
באקאנטע איינוואוינער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דזשיימס קלארק מאקסוועל, גרינדער פון דער טעאריע פון עלעקטראמאגנעטיזם, געבוירן אין עדינבורג, האט שטודירט אין אוניווערסיטעט פון עדינבורג
- אלעקסאנדער גרעהעם בעל, אינזשעניר און פיאנער פונעם טעלעפאן, געבוירן אין עדינבורג, האט שטודירט אין אוניווערסיטעט פון עדינבורג
- מאקס בארן, פיזיקער און נאבעל פריז געווינער
- טשארלס דארווין, ביאלאג
- דייוויד היום, פילאסאף, עקאנאמיסט און היסטאריקער
- דניאל ראדעפארד, מאטעמאטיקער וואס האט אנטוויקלט די מאקלארין סעריע
- י. ק. ראלינג, שאפער פון הארי פאטער
- אדם סמיט, עקאנאמיסט, געבוירן אין קערקאדי
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עדינבורג האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
- מינכן, דייטשלאנד (1954)
- ניס, פראנקרייך (1958)
- פירענצע, איטאליע (1964)
- דאנידין, ניו זילאנד (1974)
- וואנקואווער, קאנאדע (1977)
- סאן דיעגא, פאראייניגטע שטאטן (1977)
- קסיאן, כינע (1985)
- קיעוו, אוקראינע (1989)
- אאלבארג, דענמארק (1991)
- קיאטא פרעפעקטור, יאפאן (1994)
- קראקע, פוילן (1995)
- סאנטא קרוז, באליוויע (1996)


text:
סאמארקאנד
סאמארקאנד (אוזבעק: Samarqand; פערסיש: سمرقند) איז די דריטע גרעסטע שטאט אין אוזבעקיסטאן. אין 2005 האבן געוואוינט אין דער שטאט 413,000 איינוואוינער.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט סאמארקאנד איז געגרינדעט געווארן אין די אוראלטע צייטן, און איז געווען יארן לאנג א טייל פון דער פערסישער אימפעריע.
אין יאר 329 פאר דער ציווילער ציילונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער איינגענומען די שטאט.
אינעם 7טן יארהונדערט איז די שטאט געקומען אונטער דער אראבישער הערשאפט פונעם אבאסישן כאליפאט, און זי איז געווארן א גרויסער האנדל צענטער, און מען האט געבויט דארטן דעם ערשטן פאפיר מיל אין דער איסלאמישער וועלט. מען דערציילט א מעשה אז זיי האבן אויסגעלערנט די חכמה פון פאבריצירן פאפיר פון צוויי כינעזישע ארעסטאנטן אין 751. פון דארט האט די ערפינדונג פארשפרייט אין דער איסלאמישער וועלט און ווייטער ביז אייראפע.
אין 1220 האט די מאנגאלישע ארמיי אונטער דזשינגיס כאן פארטיליגט די שטאט.
דער מוסולמענישער ארומפארער איבן באטוטא איז געווען אין סאמארקאנד אין די 1330ער יארן.


text:
דועל
דועל איז א פארמאלע געשלעג צווישן צוויי מענטשן וועלכע רעפרעזענטירן אנדערע און איז ארגינעל דעזיינט געווארן צו פארמיידן געשלעגן און מלחמות דורך גאנצע ארמייען.
אמאליגע צייטען פלעגט זיין איינגעפירט אז ווען 2 מענטשן, גרופעס, אדער קעניגרייכן האבן זיך געקריגט, איז געווען אנגענומען אז מען מאכט אן ענדע צום געפעכט דורך א "דועל", דהיינו? מען קומט אינאיינעם אויף א באשטימטע ארט באוואפענט מיט כל מיני כלי משחית, און יעדער פרובירט צו טויטען דעם 2'טן, און ווער עס שטארקט זיך און טויט דעם אנדערן איז דער געווינער.
א דועל איז געווען א באוואוסטע זאך וועלכע האט געצויגן די אינטערעסע פון יעדן און דער געווינער איז אויסגערופן געווארן דורך עדות וועלכע זענען געווען פאר ביידע זייטן. אין אמעריקע האט מען נאכאנאנד געמאכט דועלס אבער עס זענען געווען גרופעס וואס האבן געקעמפט קעגן דעם און צעביסלעך האט מען דאס פארבאטן סטעיט נאך סטעיט. היינטיגע צייטן איז שוין נישט פאראן אזא זאך אין די ציוויליזירטע וועלט אבער אין געוויסע פלעצער איז דאס נאך אלץ איינגעפירט אבער די רעגולאציעס דערצו זענען מער פארזיכטיג.
די ערשטע דועל איז פארגעקומען צווישען גלית הפלישתי און דוד המלך (ווי דער מלבי"ם אין שמואל זאגט אויפן ארט).
דער אמעריקאנער פאליטישאן אלעקסאנדער העמילטאן איז געשטארבן אין א דועל אין 1804.


text:
אסיפת התאחדות הרבנים בנוגע שיטת רבינו תם לעניני זמנים
די אחראים: אחראי, איך_הער, גבאי ביהמד
אסיפת התאחדות הרבנים בנוגע שיטת רבינו תם לעניני זמנים
איך בעט ווער עס קען בייהילפיג זיין מיט קראנטע אינפארמאציע, וועלכע יאר איז דאס פארגעקומען, וואס איז געווען די רעזאלוציע, און אלעס ארום. יישר כחכם.
כהאב געהערט פון ר' מרדכי דוד קאהן אז ער איז געווען ביי די אסיפה, פשוט, ווייל דעמאלט איז די ישיבה געווען אין רבי'נס בית מדרש'ל אויף 500 בעדפארד. און די אסיפה איז פארגעקומען אין רבי'נס ביהמ"ד דעריבער זענען אלע (14) בחורים דארט געווען.
מיין טאטע האט אונדערהיים די זמירות, אולי וועל איך אהינגיין און נעמען די זמירות און אריינסקענען, (אבער נישט פאר מארגן)
- farshlufen
- שר עשרת אלפים
- תגובות: 16008
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג נובעמבער 16, 2007 8:26 am
- לאקאציע: אויף די פאליצעס אין ספרים שאנק
בן בוזי האט געשריבן:ס'איז ארויס געקומען די קריאה מטעם 'מרכז התאחדות הרבנים דארה"ב וקנדה'
אפשר שפעטער נישט תשי"ד דאן האט נאך קיין התאחדות נישט עקזעסטירט, אין דער קול קורה לויט מיין זכרון האט נישט קיין לעדערהעד פון אן ארגענעזאציע,
אזוי אויך איז דארט אינטערגעשריבן היבש רבנים וואס האבן שפעטער כלל נישט באלאנגט צי די התאחדות ווי דער באבובער רב ר' שלמה ז"ל אין נאך.
- פליגל
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3488
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג סעפטעמבער 04, 2009 1:27 pm
- לאקאציע: ביים פענסטער
-
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3457
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג יולי 13, 2008 7:11 pm
- לאקאציע: צווישן סקרענטאן און סיראקיוז
דאך האט ער שפעטער געזאגט, אז ווען דער רבי וואלט איהם דאס אליין געזאגט וואלט ער אפשר געביטן, נאר וויבאלד דער רבי האט איהם דאס געבעטן דורך א שליח, איז א סימן אז דער רבי האט איהם נישט געוואלט אינגאנצן נייטן ממש צו דעם, און איהם געגעבן א מקום זיך ארויסצודרייען צו קענען ממשיך זיין לעשות כרצונו.
-
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3457
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג יולי 13, 2008 7:11 pm
- לאקאציע: צווישן סקרענטאן און סיראקיוז
וואס מ'זאגט נאך, אז דער בעלזער רב ר' ישכר בער זי"ע, פלעגט צו זאגען בנוגע א קינד וואס איז געבוירען שבת, טאמער איז ער געבוירען פאר יצוה זאל מען איהם מל'ען אין שבת, נאך יצוה זאל שוין זיין דער ברית זונטאג. [דרך אגב, דער סאטמערער רב זי"ע האט זיך געוואונדערט וואס פאר א מין זמן איז דאס עפעס "יצוה" !!!].
דער מימרא האב איך געהערט פון פארשידענע מקורות, אבער ס'איז דא א ספר - כ'האף שפעטער וועל איך דאס אפירזוכען - וואס ברענגט א בריוו פון א תושב פון שטאט בעלזא תרס"ו, ווי ער שרייבט אז אין בעלזא, כאטש מ'נעמט אן רבינו תם אינגאנצען, אבער לגבי מל'ען א קינד, טאמער איז ער געבוירען אן האלבע שעה נאכן שקיעה, מאכט מען שוין דעם ברית זונטאג, אזוי אז ס'עפעס נישט גלאטיק דעם נושא.
מענין לענין איבער א קינד וואס איז געבוירן נאך די שקיעה
האב איך געהערט נישט לאנג צוריק, אז ס'איז געווען אזא מעשה ביים שינאווער רב (נישט זיכער אזוי מיין איך), ער האט געענדיגט מנחה און ער האט זיך געהאלטן פארן וואשן צו שלש סעודות, און מען איז אים געקומען פרעגן אויף א קינד וואס איז יעצט געבוירן געווארן ווען מען זאל מאכן דעם ברית, האט ער געזאגט ער וועט ענטפערן באלד, ער האט זיך געוואשן ער האט געגעסן א כזית, און ער האט געזאגט מען זאל מאכן די ברית זונטאג, הפנים ער האט נישט געוואלט אזוי פסק'נען פארן עסן שלש סעודות, ווייל לפי זה ווי אזוי קען ער זיך יעצט וואשן.
כך שמעתי לפני כמה שבועות, וכמדומה שהמעשה הי' עם הרה"ק משינאווא
-
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3457
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג יולי 13, 2008 7:11 pm
- לאקאציע: צווישן סקרענטאן און סיראקיוז
ספר בין השמשות לר' וואלף גערסטעל ז"ל
קרעמער האט געשריבן:מאטקע. ביטע זוך אפיר יענעם ספר און לאז מיך וויסן.
דא האסטו
עמוד 26
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך איצט דא: Google [Bot] און איין גאסט


text:
לעבנס-מיטל כעמיע
לעבנס-מיטל כעמיע איז די שטודיע פֿון כעמיקאלע פראצעסן און אינטעראקציעס פֿון אלע ביאלאגישע און נישט-ביאלאגישע באשטאנדטיילן פון לעבנס-מיטל. די ביאלאגישע סובסטאנצן שליסן איין למשל פלייש, עופות, שאלאטן, ביר און מילך. די שטודיע איז ענלעך צו ביאכעמיע אין אירע באשטאנדטיילן אזוי ווי קארבאהידראטן, ליפידן און פראטעין, אבער זי שפארט איין אויך אזוינס ווי וואסער, וויטאמינען, מינעראלן, ענזימען, עסן צוגעבעכצן, אראמאטן און פארבן. די דיסציפלין נעמט אויך אײַן וויאזוי פראדוקטן ענדערן זיך דורך געוויסע לעבנס-מיטל פראצעסן טעכניקעס, און מעטאדן אדער גורם זײַן אדער צו פֿארמײַדן זייער פאסירונג. א בײַשפיל פֿון הייבן א פראצעס איז אריינלייגן לאקטיש זייערס אין מילך פראדוקטן אנצוגיכן דאס יויערן; א בײַשפיל פֿון פֿארמײַדן א פראצעס וועט זײַן אפצושטעלן די מאיארד רעאקציע אויף א פריש געשניטנעם עפל.


text:
ראבערט וואדלאוו
ראָבערט פּערשינג וואַדלאָוו (22 פעברואר 1918 - 15 יולי 1940) איז געווען דער העכסטער מענטש אין דער געשיכטע פֿאַר וועמען עס איז פאראן אומאפפרעגלעכע באווײַזן. וואַדלאָוו איז באקאנט ווי דער אַלטאָנער גיגאנט אָדער גיגאַנט פון אילינוי ווייַל ער איז געבוירן און געוואקסן אין אַלטאָן, אילינוי.
וואַדלאָוו האט דערגרייכט 8 פיס 11.1 צאל (2.720 מעטער) אין הייך און געוואויגן 199 ק"ג בייַ זיין טויט אין עלטער פון 22. זיין גרויסער פאָרמאַט און זיין געצויגן וווּקס אין דערוואקסנשאפט איז געווען צוליב היפערטראפיע פון זיין היפאפיז, וואָס רעזולטאטן אין אַ אויסערגעווענלעכע הויכע מדרגה פון מענטשלעכער וווּקס האָרמאָנע. ער האט ניט אָנווייַז פון אַ סוף צו זיין וווּקס אפילו בייַ דער צייַט פון זיין טויט.