text:
װיקיפּעדיע:וואנדאליזם
וואנדאליזם איז יעדן צוגאב, מעקעכץ, אדער ענדערונג אין דעם תוכן פון וויקיפעדיע וואס איז געמאכט מיט א בייזוויליגע כוונה צו רעדוצירן דעם קוואליטעט פון דעם ענציקלאפעדיע. די מערסטע סארט וואנדאליזם אויף אלגעמיינע וויקיפעדיעס איז דאס טוישן פון עקזיסטירנדע תוכן אויף דברי נבלה, אפמעקן דעם גאנצן בלאט, אדער אריינלייגן שלעכטע וויצן אדער אנדערע נארישקייטן. אויף די אידישע וויקיפעדיע זענען אזעלכע געשעענישן א מינדערהייט, און וואנדאליזם געפינט זיך געווענליך אין אירע שוואכערע פארמען (זעה אונטען די ליסטע פון סארטן וואנדאליזם).
אן ענדערונג וואס איז געמאכט מיט א גוטע כוונה צו פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע, אפילו אויב עס נישט ריכטיג אדער נישט גוט איבערגעטראכט, הייסט דאס נישט וואנדאליזם. ווארשיינליכע בייזוויליגע ענדערונגען, וואס זייער בייזוויליגקייט זעט זיך נישט ארויס בפירוש אן קיין ספק, הייסט אויך נישט קיין וואנדאליזם אויף וויקיפעדיע. ווייל דאס גייט נישט אריין אין כלל פון בכוונה און במזיד. פארשטייט זיך, אז אנדערע באנוצער זענען אויפגעפאדערט צו ווארענען שטענדיק ווען אימער ס'איז דא אזא פארדאכט.
אינהאַלט
באהאנדלען וואנדאליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אקט פון וואנדאליזם איז א פארלעצונג אין וויקיפעדיע פאליסי, און די וואס פירן דאס דורך מוזן באהאנדלט ווערן ווי עס פאסט.
אויב זעט איר אן אקט פון וואנדאליזם, פארעכט עס און לאזט א ווארענונג אויפ'ן רעדן בלאט פון דעם וואנדאל.
פארשטייט זיך אז אויב עס איז קענטליך אז דאס איז סתם א נארישער ענדערונג פון איינער וואס האט נישט קיין אידילאגישע נייגונג נאר סתם אפצוטאן איז בעסער צוריקדרייען אן קיין שום איבעריג ווארט ווייל די סארטן קינדער ווארטן אויף א רעאקציע און עס איז נישט געצה'ט זיך פארברענגן צייט מיט זיי. ווייל דאס מאכט זיי נאר מער ווילד אז מען מאכט זיך צוטאן פון זייערע געלונגענע שטיקלעך'...
זייט אויפמערקזאם אז אמאל קען זיך מאכן א נייער באניצער וואס קען זיך נישט אויס אזוי גוט אין דעם הלוך ילך פון וויקיפעדיע. באפאלט אים נישט נאר פרובירט אים צו ערקלערן אז דאס וואס ער האט געטון איז נישט ריכטיג.
ווען מען ווארנט, מוז מען זיין זיכער אז מען צייכנט צו א לינק צו די עדיט וואס יענער האט פארלעצט די געזעצן און א לינק צו די געזעצן, און דערמיט דורכגעפירט זיין וואנדאליזם. איר קענט דאס טרעפן אדער אין געשיכטע פון יענער ארטיקל, אדער אין די לעצטע ענדערונגען. אויב האט איר נישט אנגעצייכענט א לינק מיט א קלארע אנגעבליכע ווארט וואס די וואנדאליזם באשטייט האט דער ווארענונג קיין שום האפט און מוז אפגעמעקט ווערן.
ווארענונג מוסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס דו האסט שוין קלאר געשטעלט וועלכע סארט וואנדאליזם דו פארדעכטיגסט אים און אויך קאפירט א לינק צו די ענדערונג וואס דו באשולדיגסט אלס וואנדאליזם זאלסטו שרייבן בלויז {{וואָרענונג}}~~~~ און וועסט זעהן אויטאמאטיש דאס:
- ווען איר ווילט מאכן א רעדאקטירונג פראבע, קענט איר מאכן דאס אין דעם זאמדקאסטן.
- אויב איר האט געזוכט אן ארטיקל און נישט געטראפן, מ'קען איבערלאזן א בקשה אז עמעצער זאל אים שרייבן אין װיקיפּעדיע:בעטן ארטיקלען.
- אויב פילט איר אז אייערע ענדערונגען זענען נישט אין כלל פון וואנדאליזם, ביטע ערקלערט אייער מיינונג אויף דעם שמועס בלאט פונעם ארטיקל.
(באארבעט דעם ווארענונג מוסטער)
אויב האלט דער וואנדאל אן מיט זיין וואנדאליזם נאך עטליכע ווארענונגען דעמאלס מעלדט עס איין צו אן אדמיניסטראטור צו בלאקירן דעם וואנדאל.
סארטן וואנדאליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בלויז די פאלגענדע זענען די מערסט טרעפליכע אקטן פון וואנדאליזם, און דאס איז קלאר א גרונט צו ליייגן דעם ווארענונג אויף פארדעכטיגטע באנוצער'ס רעדן בלאט, און קיינער האט נישט קיין רעכט דאס אראפצונעמן ביז מען פארענטפערט זיך און מען ווערט געגעבן רשות דאס אראפנעמען דורך א סיסאפ:
- 1) מעקן פאר פאליטישע דיפערענצן
- אויסמעקן חלקים פון אן ארטיקל וואס זענען געשריבן נייטראל און מיט א מקור ווייל עס שטימט נישט מיט די אייגענע פארטייאישע אינטערעסן. דער אקט פון וואנדאליזם איז דער טרעפליכסטער, און איז אפט שווער צו דערקענען ווייל עס ווערט געקליידעט אלץ האבן אן אנדער מיינונג.
- זיך נישט פארמישן מיט מעקן א זאך וואס האט נישט קיין מקור. דאס איז נישט קיין וואנדאליזם, און עס איז געראטן דאס צו פארעכטן, איבערהויפט אויב דאס איז א חשש פון באשמוצונג פון א יחיד. זעה וואס וואנדאליזם איז נישט.
- 2) ספעם
- צולייגן נישט פאסיגע דרויסענדע לינקס אויף זיך אליין צו עדווערטייזן אדער אייגענער באקאנטמאכונג.
- 3) אפליידיגן
- אפמעקן די גאנצע אדער וויכטיגע חלקים פון אן ארטיקל (צומאל דאס טוישן אויף דברי נבלה).
- 4) נארישע וואנדאליזם
- באנוצערס וועלן אמאל אריינשטעלן ווערטלדיגע ארטיקלען וואס זאלן אויסזעהן ווי ערנסטע רייד, אדער אויסטוישן עקזיסטירדע תוכן מיט נארישקייטן וואס קוקן אויס ווי ערנסט.
- 5) שטילע וואנדאליזם
- וואנדאליזם וואס איז שווערער צו דערקענען, ווי צ.ב.ש. טוישן נעמען און דאטומס, אדער אריינלייגן פאלשע אינפארמאציע אויף צו פארנארן בכוונה.
- 6) בילדער וואנדאליזם
- ארויפלייגן אויפרעגנדע בילדער, אריינלייגן פאליטישע לאזונגען, וכדו'.
- 7) באוועגונג וואנדאליזם
- באוועגן אדער רידיירעקטן בלעטער צו אומפאסיגע אדער נארישע נעמען.
- 8) לינק וואנדאליזם
- איבער שרייבן לינקס אז דער טעקסט זאל בלייבן דאס זעלבע אבער דער לינק ווייזט אויף גאר עפעס אנדערש אדער עפעס נאריש (צ.ב.ש. בעלז).
- 9) סתם אותיות טוישונגען
- אויסטוישן חלקים פון דעם תוכן מיט סתם אותיות אדער צולייגן סתם אותיות (ווי צ.ב.ש. "שדגכחלךףשדגכגחלףשחלגףכ").
- 10) פארטוישן קאמענטארן
- פארענדערן קאמענטארן פון אנדערע באנוצערס. אן אויסנאם איז צוצולייגן אז עס פעלט א חתימה ("חתימה פעלט פון באניצער").
- 11) רעדן בלאט וואנדאליזם
- מעקן קאמענטארן אדער חלקים פון א רעדן בלאט. אראפצונעמען נעגאטיווע אינפארמאציע אדער פערזענליכע אטאקעס ווערט אין אלגעמיין פארעכנט אלץ לעגיטים. אויך איז ערלויבט צו ארכיוון דעם אייגענעם רעדן בלאט ווען עס ווערט גאר לאנג, אחוץ פון ווארענונגען, וועלכע מען איז אין אלגעמיין פערבאטן אראפצונעמען, ספעציעל אויב מען טוט עס אויף צו פארנארן אנדערע.
- 12) גילוי
- אופדעקן יענעם'ס פריוואטע אידענטיעט איז די ערגסטע סארט וואנדאליזם, נישט קיין חילוק פאר וואסארא סיבה.
וואס וואנדאליזם איז נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די פאלגענדע סארטן וואנדאליזם זאל מען נישט לייגן א ווארענונג מוסטער נאר פרובירן רעדן שיין, אבער יענער באנוצער מעג זיך דאס אראפמעקן פון זיין רעדן בלאט, ווייל עס איז נישט וואנדאליזם, וויבאלד עס פעלט די ריכטיגער בייזוויליגער כוונה דירעקט צו שטערן וויקיפעדיע.
- נייע באניצער פרואווונג
- נייע באנוצער ווילן אמאל וויסן אויב זיי קענען טאקע ענדערן, און שרייבן עפעס אריין כדי אויסצופרואוון. דאס הייסט נישט קיין וואנדאליזם, און די באנוצער זאלן ווערן ווארעם באגריסט און אנווייזן אויפ'ן זאמד קאסטן ווי זיי קענען פרואוון אן שטער.
- נייטראלהייט פארלעצונגען
- דער פרינציפ פון נייטראל איז אפטמאל נישט גרינג צו פארשטיין, און אפילו לאנג-יעריגע באנוצער קענען אמאל זיך פארזעהן און לייגן עפעס אומנייטראל. כאטש עס איז צו באדויערן, איז עס נישט קיין וואנדאליזם.
- דרייסטע ענדערונגען
- וויקיפעדיער וועלן אמאל מאכן ברייטע ענדערונגען צו פארבעסערן ארטיקלען -- דאס רוב פון אונז צילן צו זיין דרייסט אין אונזערע ענדערונגען. כאטש עס קען שטארק שטערן אויב גרויסע חלקים וואס איר האט געשריבן ווערן אויסגעמעקט הייסט דאס נישט קיין וואנדאליזם.
- טעותים
- א באנוצער וועט אמאל אריינלייגן נישט ריכטיגע אינפארמאציע אין אן ארטיקל מיינענדיג אז עס איז ריכטיג. זיי טוען דאס מיט'ן פארזוך זיך צו באטייליגן און פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע. אויב האלט איר אז עס איז עפעס נישט ריכטיג מאכט זיכער צו טוישן און רעדט עס דורך מיט'ן ערשטען שרייבער אויף דעם ארטיקל'ס אדער דער באנוצער'ס רעדן בלאט.
- עקשנות
- אמאל זענען דא באנוצערס וואס קענען זיך נישט פארגלייכן מיט אנדערע וואס זענען וויליג עס דורכצורעדן און האלטן אין איין ענדערן כאטש אלע אנדערע זענען דערגעגן. עס איז צו באדויערן -- אבער עס איז נישט קיין וואנדאליזם. עס איז ראטזאם צו באזוכן די מחלוקת פארלייזונג בלאט אויף הילף אין דעם ענין.
- פערזענליכע אטאקעס און אלימות
- עס איז דא א קלארע פאליסי אויף וויקיפעדיע אנטקעגן פערזענליכע אטאקעס אדער באשמוצונגען. דאס איז אבער נישט קיין וואנדאליזם אויסער אויב עס ווערט געשריבן אן קיין שום שייכות צום ארטיקל.
- מעקן אינפארמאציע וואס פארלעצט וויקיפעדיע פאליסיס
- עס איז זעלבסט פארשטענדליך אז צו מעקן חלקים פון אן ארטיקל וואס שטימט נישט מיט די אפיציעלע אנווייזונגען איז נישט נאר נישט קיין וואנדאליזם נאר געראטן. אויסטערלישע פאקטן אדער פארלוימדונגען וואס האבן נישט קיין מקור איז גאר ראטזאם צו מעקן אן קיין פראגן. אויב ווערט איר באשולדיגט אין וואנדאליזם, ווענדט אייך צו אן אדמיניסטראטור פאר הילף.
מאטיווען פון א וואנדאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סתם אזוי אין די וועלט אריין אנצופילן זייער פרייער צייט.
- צוציען צו זיך אויפמערקזאמקייט (אטענשען).
- זיך נוקם זיין אין זייערע שונאים וואס האבן געוואנען א מחלוקת מיט זיי לגבי די אויסשטעל אדער תוכן פון דעם ארטיקל.
- צו פירן א פערזענעליכע קאמף מיט איינעם און אים באשמוצען און שאדן טאן דורך עפעס שרייבן אינפארמאציע אינעם וויקיפידיע.
ווען אימער עס איז פארהאן פרייהייט, איז דא וואנדאלן, דאס מיינט נאך נישט אז פרייהייט איז נישט גוט, נאר מען דארף אויסראטן וואנדאלן.
אויב חזרט זיך איבער עטליכע מאל דאן איז וויכטיג איר זאלט אים דאס אנמערקן אין דעם רעדן בלאט. אפט מאל וויל איינער נישט מער ווי א ביסל אטענשאן און ער מיינט נישט קיין שלעכטס. אזוי ווי ער זעהט אז מ'זעהט האט ער דאך שוין זיינס. אויך פארבלייבט דאס אין די געשיכטע פון זיין רעדן בלאט אז מ'האט אים שוין איינמאל געווארענט, און דאס איז בייהילפיג צו האלטן א רעקארד פון זיינע אקטיוויטעטן.
פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'קען דאס זייער גרינג צוריקדרייען. און דער וואנדאל ווערט בלאקירט דורך די מנהלים.
- אלע געמעקטע ווערסיעס ווערן אפגעהיט אין דעם געשיכטע זייט. ממילא איז אייער שווערע ארבייט נישט געגאנגען לטמיון, ווייל יעדער ליינער קען דאס מיט קוועטש פון א באטאן צוריק שטעלן, אויב די ווערסיע איז אין זיינע אויגן בעסער געפאלען.
ווי אזוי זיך באגיין מיט א וואנדאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף א פאל ווען דער וואנדאליסט האלט אין איין וואנדאליזירן אן אן אויפער, קענען זיך די וויקיפעדן וואס זענען פארבינדען אי א מלחמה מיט אים איגנארירן אים וועט ער זיך אפשטילן און אפקילן. געדענקט ברעכן דעם וויקיפעדיע:3 מאל צוריקדריי אין מעת לעת פאליסי איז שטרענג פארבאטן כדי צו פארמיידן עדיט מלחמה.
און אויב מען ווערט נאכאלסט נישט פטור פון אים דארף מען אים אויסבלאקירן לויט די פארשריפטן פון וויקיפעדיע אויסבלאקירן פאליסי.


c: text/html

text:
חיים יוסף דוד אזולאי
חיד"א איז ראשי תיבות חיים יוסף דוד אזולאי (ה'תפ"ד 1724 - י"א אדר, ה'תקס"ו 1806) דאס איז דער באקאנטער ספרדישער גדול און אדם השלם וואס האט באלייכט דאס ספרדישע אידנטום מיט זיין תורה, קדושה, חכמה, פקחות.
דער חיד"א האט מחבר געווען צענדליגע ספרים אויף אלע מקצועות התורה, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט.
ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע אידן אין ארץ ישראל.
דאס לעצטע מאל ווען ער איז ארויסגעפארן אין איטאליע, איז ער שוין פארבליבן דארט, מייסטענס אין ליווראנא, און האט דארט מחבר געווען רוב פון זיינע ספרים. ער איז געווען אין אסאך מדינות צווישן זיי ארץ ישראל, מצרים, איטאליע, אמסטערדאם, פראנקרייך, און האט זיך געטראפן מיט אסאך אידן און גויים צוגלייך, מיט רבנים צדיקים, לומדים, קעניגן, שרים, עשירים און נאך וויכטיגע לייט, ער האט נושא חן געווען וואו אהין ער איז געקומען. זיינע ספרים זענען א קוואל וואס יעדער שעפט דערפון, ספעציעל היסטאריקער פון אידישן פאלק האבן אנגענומען וואס ער שרייבט אלס די מערסטע קראנט.
זיינע נסיעות און וואס עס איז אריבער אויף אים האט ער זעלבסט געשריבן אין זיינע צוויי קונטרסים וואס הייסן "מעגל טוב" צוויי חלקים.
ער איז געבוירן שנת ה'תפ"ד.[1] און איז נפטר געווארן י"א אדר ה'תקס"ו.
דער חיד"א האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, מען האט געהאט פאר אים א ספעציעלער הדרת כבוד, ער שרייבט אז זייענדיג אין טריאסטי זענען די אידן אזוי נתפעל געווארן פון אים אז מען האט איעהם געברענגט א ספעציעלן שטוהל ער זאל זיך זעצען און מענטשן האבן אים געטאראגן אין בית המדרש. (מעגל טוב ע' 78). ער שרייבט אז אין אמסטטערדאם האט ער געהערט ווי אין פארשידענע שטעט האבן אסאך פארציילט פון זיין גרויסקייט. אויך אסאך גוים און גרויסע הערן פלעגן אים קומען באזוכן און הערן פון אים קלוגשאפט, איינמאהל זייענדיג אין טורינו איז געקומען צו אים דער אמבעסאדער פון פראנקרייך מיט א דעלעגאציע אים באזוכן. אויך גרויסע עשירים סוחרים און באנקירין זענען אים געקועמן באזוכן מיט כבוד (מעגל טוב ע' 173). און נרבונה זענען געקומען אלע שרים און הערין פו שטאט באזוכן, מיט זייער ווייבער, אים צו זיין "זיי האבן מיט געגעבן גרויס כבוד" (מעגל טוב ע' 134).
אינהאַלט
- 1 זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן
- 2 זיינע רביים
- 3 די יוגנט יארן
- 4 זיין פריוואטע הארעוואניע
- 5 זיין גאונות, בקיאות און ידיעות
- 6 זיין השפעה אויף שפעטער
- 7 די נסיעות פונעם חיד"א
- 8 זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן
- 9 זיין משפחה
- 10 זיין הסתלקות
- 11 זיינע אויסערגעווענדליכע מדות
- 12 זיין הערליכן געשטאלט
- 13 זיינע תלמידים
- 14 זעט אויך
- 15 רעפערענצן
זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געשטאמט פון זייער גרויס יחוס. עטליכע דורות זענען אלע געווען גרויסע רבנים און ראשי בית דין.
דער ראש פון דער משפחה און דער גולת הכותרת איז ר' אברהם אזולאי דער בעל מחבר פונעם וואונדערליכן ספר חסד לאברהם, א תלמיד פון ר' חיים וויטאל. דער חיד"א ברענגט פיל פון אים.
ר' אברהם האט געהאט א זון ר' יצחק אזולאי אויך א גרויסער גאון א ראש ישיבה. ר' יצחק האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי וואס איז געווען א בעל מקובל און א ראש בית דין אין ירושלים און אין חברון. זיין זון איז געווען א גאון פון ירושלים איינע פון די ראשי בית דין אין זיינער צייט, ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון דעם חיד"א.
זיינע רביים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געהאט עטליכע רביים, אבער דער עיקר וואס ער פארעכנט פאר זיין רבי מובהק איז ר' יונה נבון דעל בעל מחבר פון ספר נחפה בכסף, ער איז געווען זיין פעטער, זיין טאטעס שוואגער.
אויך האט ער געלערנט ביים אור החיים, רבי חיים בן עטר, ער איז ארויף אויף ארץ ישראל אין יאר ה'תק"ג און איז דארט געווען עלף חדשים, אין די עלף חדשים האט דער חיד"א געלענרט אין זיין בית המדרש פון נגלה (ער האט אויך געהאט א בית המדרש פון נסתר סודות התורה).
ווען דער חיד"א איז אריין אין זיין ישיבה איז ער אינגאנצן געווען אלט 18 יאר, און דאך האט ער זיך פארעכנט פאר די אויגעצייכנטע תלמידים אין די ישיבה. ער ברענגט פון זיין רבין דער ר' חיים בן עטר אסאך שיעור מאמרים און טייטשן און הלכות. זעה (מחזיק ברכה או"ח סי' תכ"ו או"ג, סי' תס"ז או"ט ככל לאדן דקכ"ה, ד'קי"ח, פתח עינים שבוועת דט"ו, כסא רחמים פכ"ו, חומת אנך ישעיה מא, רוח חיים דע"ח), און נאך.
דער דריטער גאון ביי וועם דער חיד"א האט געלערנט אלס בחור איז ר' אליעזר נחום אדריאנופאלי, און אויך ביים דעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי, ר' יצחק ב"ר יהודה הכהן רפאפורט, ר' גדליה חייון, ר' יצחק הכהן, ר' חיים ניסים משה מזרחי. און נאך.
אין קבלה און אין סודות התורה פארעכנט זיך דער חיד"א אלס תלמוד פון דער גרויסר בעל מקובל ר' שלום מזרחי דידיע שרעבי באקאנט מיטן נאמען דער רש"ש. עס איז אינטעעסאנט צו צוגעבן אז וואס עס שטייט אין מעטה תהלה (דקי"ט) אז דער רש"ש האט אים אמאל געזאגט אזוי: "איך ווייס אז דער עיקר וואס דיין ציל אויף די וועלט דארף זיין צו לערנען נגלה, אין דעם האסטו א שטארקע השגה, אבער צום סוף וועסטו פארשטיין צו לערנען די חכמת האמת".
די יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טאטע שרייבט אויפן חיד"א ביי זעקס און זיבן יאר האט געקלאפט אין אים א גייסט פון ה', ער האט דערקענט השי"ת, און האט זיך נישט אפגעטוהן פונעם אוהל תורה, פון מיין שוואגער (הקדמה שער יוסף).
אויך זיין רבי ר' יונה נבון שרייבט אויף אים אין דער הסכמה זייער גרויס ווי ער האט עוסק געווען בלויז אין תורה, און ווי אונטער די ניין יאר איז ער שוין געווען א שם דבר אין גאנץ ירושלים אין יענע צייט ווען גאונים און תלמידי חכמים האבן זיך געווארפן אין אלע זייטן.
ביי די צוועלף יאר האט ער שוין אנגעהויבן צו שרייבן הגהות אויפן ספר האגור און אויף הלכות מליחה. זיין רבי האט אים געלענרט ער זאל שרייבן אסאך, אויך ווען זיין רבי איז ארויס געפארן קיין מצרים האט ער אים אנגעזאגט ער זאל שרייבן אים בריוו פון חידושי תורה כדי ער זאל מיטהאלטן וואס ער לערנט, און זיך לערנען שרייבן (חיים שאל ח"א סי' ס"א, וסי' ס"ג, ברכי יוסף יור"ד סי' ק"ע). זיין רבי האט אים געזאגט שרייב אויף פאפיר וואס די ביזט מחדש, קוק נישט צו עס איז גיט אדער נישט (נחפה בכסף ח"א חו"מ סי' ד').
ער האט זיך צוזאמען גענומען מיט עטליכע פון זיינע חברים אין די ישיבה בית יעקב און האבן געלערנט אין תורה פון זיינע חברים זענען באקאנט ר' יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי, ר' שלמה חייא מזרחי דער זוהן פונעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי ().
דער חיד"א איז אויך אינטערגעשריבן אונטער דעם באקאנטען "שטר התקשרות" פון די תלמידים פון דער רש"ש. דער שטר ההתקשרות איז א אינטערעסאנטער דאקומענט וואס איז געבליבן און די חוקרים פון היינטיגע צייטן שרייבן אסאך דערוועגן, אינעם שטר שטייט אז עס האבן צוזאמען גענומען אסאך חשובע תלמידי חכמים צווישן זיי דער חיד"א און זיין חבר דער מהרי"ט אלגאזי, צו זיין געבונדען און חברים אויף דער וועלט און אויף יענער וואלט. דער שטר איז אונטערגעשריבן עטליכע מאל, אין פארשידענע יארן די צווייטער שטר וואס מיר האבן איז געשריבן אין יאר ה'תקי"ד, דערנאך אין יאר ה'תקי"ח, ה'תקי"ט.
דער שטר איז ענדליך וואס מען זעט ווי די חבורה פון ר' חיים וויטאל האט געשריבן אין זיינער צייט.
זיין פריוואטע הארעוואניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ֿ עס איז געבליבן פון חיד"א אינטערעסאנטע התנהגות און הראוואניע וואס ער זעלבסט האט פארצייכנט אין זיינע מאמוערן מעגל טוב, ווי אז אין די עשרת ימי תשובה איז ער אייביג געזעסען אליין מיט התבודדות, ער האט אין זיי כעמט נישט גערעדט, און געפאסט די וואכן טעג פון זיי, און אפילו באנייכט האט ער געגעסן בלויז קאקוס, ער פלעגט פאסטן אסאך נישט טרינקען אפילו קיין וואסער, ער שרייבט איינמאהל האט ער געפאסט גאנצע פופציג שעה (מעגל טוב שנת תק"ל). אפילו אין יאר ה'תקמ"ז ווען ער איז געווען נישט געזונט האט ער אויך באוויזען צו פאסטן. אין די טעג האט ער אויסגעזאגט זעקס מאל גאנץ תהלים,
ער האט געפאסט יעדן ערב ראש חודש, אלע טעג פון שובבי"ם, און אסאך נעכט דערפון האט ער נישט געטרונקען אפילו וואסער.
שבת און ימים טובים האט ער גערעדט בלויז לשון הקודש,
ער פלעגט אסאך לערענן משניות און מוסר ספרים און ער שרייבט אז תלמידי חכמים זענען מחיוב צו לערנען תנ"ך, משניות, און מוסר ספרים דבש לפי אות ת'., אויף א פלאץ שרייבט ער: מען איז מחיוב צו לערענן יעדן טאג מוסר צפורן שמיר פ"ד אות נ"ג. מורה באצבע פ"א אות י"ז.
זיין גאונות, בקיאות און ידיעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א קענער און ווייסער פון אלעס און אלדונג, ער שרייבט: הקב"ה האט מיר געגעבן כח און א גוטן שכל מפלפל זיין מיט שטארקייט און חריפות, די מענטשן וואס הערן וואונדערן זיך דערויף, א גאנצע נאכט האב איך עוסק געווען אין טיעף פלפול ביז עלות השחר (מעגל טוב ע' 61) והיה לי פתחון פה להקשות ולתרץ מעניטן לענין, והענינים שהיו אומרים הם הייתי טוען עליהם והכל בקלות גדל בעזר משדי (שם ע' 64).
א אינטערעסאנטע זאך דערמאנט ער אין זיין טאג בוך אז אין יאר תקכ"ד ווען ער איז ארויס פון ירושלים, זענען אים באפאלן א באנדע אראבער וואס האבן אים געוואלט שלעכטס טון, ער שרייבט וויבאלד מיר האבן זיך געפונען אין א סכנה האב איך געמוזט דערמאנען דעם הייליגן נאמען פון שמירת הדרך, און זיי האבן נישט געהאט קיין שליטה אויף אונז. (מעגל טוב עמוד 47)
עס זענען פארבליבן אויך עטליכע קמיעות פונעם חיד"א, אויך אין זיינע בריוו דערמאנט ער עטליכע קמיעות וואס ער האט געגעבן פאר זיינע נאנטע (אגרות רוזנבערג סי' ז', לבנו תשרי תקמ"ט ועוד). אויך אין זיינע ספרים (יוסף בסדר, שומר ישראל, סנסן ליאיר, כף אחת) ווערט דערמאנט ספעציעלע שמירות און סגולות פאר פרויען וואס שוואנגערן, פאר האבן א זוהן, פאר רפואה, פאר פחד, פאר הצלחה, פאר חן פאר א קעניג, א שר א מושל. עס איז אינטערעסאנט וואס ער שרייבט אין כף אחת סי' ל"ב א אמת'ע סגולה פאר יעדן ענין, מען זאל זיין א אמת'ער עניו פון טיפעניש פון הארץ, געבן צדקה ווי ווייט מען קען, און לערנן תורה לשמה לשם שמים.
זיין השפעה אויף שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם חיד"א איז איבערגעבליבן אסאך פארן כלל ישראל, ווי למשל, די סאך תפלות און בקשות וואס דער חיד"א האט מתקן געווען, וואס כמעט גאנץ כלל ישראל זאגט עס, עס איז צושפרייט אין זיינע ספרים סנסן ליאיר שומר ישראל, יוסף בסדר, כף אחת, כרם חמר, בית מנוחה, משמרת הטהרה, חדשים לבקרים. ספעציעל איז באקאנט די סידור פון הקפות אויף שמחת תורה פון מורה באצבע צפורן שמיר, וואס שטאמט פון חיד"א. אויך דער לאנגער תפלה וואס אידן זאגן ביי תשליך ראש השנה שטאמט פון חיד"א, אויך איז גאר באקאנט דעם סדר פון חיד"א אינעם חק לישראל וואס ווערט גערופען יוסף לחק.
די הצלחה פון חיד"א איז אויך דערמיט וואס חוץ דעם וואס ער האט געשריבן ספרים און פסקי הלכה און אסאך חיבורים פאר כלל ישראל, האט ער אבער אויך אסאך צוגעלייגט אז דער המון עם און פשוט'ער איד זאל האבן נוצען, ווי זיינע סאך תפלות וואס ער האט געשריבן און מזכה געווען כלל ישראל, זיי חומש און הוספות פון ספר חק לישראל, און זיין פירוש אויפן זוהר ניצוצי אורות, און זיינע פירושים אויף עין יעקב ווי פתח עינים, מראות עין.
דער חיד"א איז געווארן אנגענומען אין גאנץ כלל ישראל, נישט בלויז ביין ספרדים, מען קען אפשר זאגן אז ער איז מער געשעצט און חשובער ביי אשכנזים ווי ספרדים, די ספרדים באציען זיך צו אים ווי נאך א גרויסע גדול פון ספרד, אבער ביי די אשכנזים איז ער גאר שטארק אנגענומען. אט זענען אויסצוגן פון גדולי ישראל אויף אים.
ער אליין פארציילט אז די גאונים ווי דער פני יהושע, און הגאון רבי שאול אב"ד אמסטארדאם, האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
דער בני יששכר שרייבט אויף אים: איך ווייס נישט וואו דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א איז א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה.[2] אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות.
דער גאון רבי אלעזר פלעקלס שרייבט אויף אים אין זיין ספר מעשה בר' אליעזר איך האב געזעהן א גלייכע אנגענומען זאך אין דעם חבור שמחת הרגל צו דעם געטליכן מאן, דער הייליגער און קלוגער מאן, דער בעל מחבר פון ברכי יוסף.
די נסיעות פונעם חיד"א[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נסיעות פונעם חיד"א
דער חיד"א איז ארויסגעפארן פון ארץ ישראל אויף צוויי לאנגע נסיעות אלס שד"ר צו זאמלען געלט פאר די ארעמעלייט אין ארץ ישראל. די ערשטע נסיעה איז געווען אין יאר תקי"ג, מיט זיין באדינער שמואל בן חיים, קיין מצרים און אייראפע. די צווייטע נסיעה איז ער געפארן אין יאר תקל"ג, מיט אברהם גבאי, קיין צפון אפריקע און אייראפע.
ביי איינע פון זיינע נסיעות האט דער חיד"א מחליט געווען אז ער פארבלייבט אין ליווארנא.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חיד"א, אין ליווארנא
איינע פון די גרויסע פראגעס וואס די וואס די יודישע היסטאריקערס פרעגן פארוואס האט דער חיד"א זיך באזעצט אין איטאליע און זיך נישט אומגעקערט קיין ארץ ישראל. אין זיינע ספרים וואס ער האט געשריבן אין ליוואורנא איז ער שעטענדיג מתפלל ער זאל נאך אנקומען קיין ארץ ישראל ווי ער שרייבט אין יאר ה'תקל"ו: הוא ברחמו יוסיף לי שנות חיים טובים ויעזרני על דבר כבדו שמו וייטיב אחרית על התרוה וכו' ולחזור להתישב ארץ ישראל בכבוד ועושר וישוב וזרע קודש (קונטרס מסעות דף 77). אין יאר ה'תקל"ט וער ער האט חתונה געהאט מיט זיין צווייטע ווייב שרייבט ער ונזכה לעלות לארץ ישקראל בישוב ובהשקט ובטח מרב כל (מעגל טוב עמדו 177). און זיין פנקס חשבונות דף 27 שרייבט ער תחל שנה וברכותיה וכו' ויוליכנו לשלום לעיר הקדוש ירושלים. און אזוי געפינט מען אין עטליכע פלעצער. פאקטיש האט ער פרויבירט עטליכע מאל ארויף גיין קיין ארץ ישראל, אמאל מיט זיין זוהן אברהם, אבער קיינמאל איז אים נישט געלונגען. עס האט מן הסתם אויך געהאלפען דעם פאקט אז אין חוץ לארץ האט ער דאן געקענט מסדר זיין און דרוקן רוב פון זיינע גרויסע חיבורים. און באקאנטע ספרים.
זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די גוטע חברים און גוטער פריינד פונעם חיד"א איז געווען דער גרויסער רייכער מאן אין די שטאט ליווארנא, רבי מיכאל פירירא די ליאון, אויך האט דער חיד"א געהאט א גרויסער עושר א נאנטער צו אים מיטן נאמען רבי אליעזר חי שאלתיאל ריקאנאטי.
דער חיד"א האט זיך אויף באקענט מיטן דרך החסידות די תלמידים פון גרויסן מגיד פון מעזריטש, און האט געהאט א נאנטער צוזאמעם ארבייט מיט זיי. דער בעל שם טוב ווערט דערמאנט מיט גרויס כבוד אין זיינע ספרים זעה חומת אנ"ך שה"ש א, א,.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ערשטע ווייב פונעם חיד"א האט געהייסן רחל.
זיי האבן געהאט א טאכטער קלארא, זי איז אוועק יונגערהייט אין יאר ה'תקכ"ה אין חודש אלול ווען דער חיד"א איז געווען מיט זיין משפחה אין מצרים.
אין יאר ה'תקל"ה זיבן טאג אין חודש חשוון האט דער חיד"א חתונה געהאט מיט זיין צווייטן ווייב רחל בת משה לוי,
זייער זון איז געווען הרב ר' רפאל ישעיה אזולאי.ֿ
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז שוואך געווארן סוף פון זיינע טעג אין יאר ה'תקס"ה, ער האט מסדר געווען א צוואה, און געשריבן וויאזוי מען זאל זיך באגיין מיט זיין לויה, און אויך וואס מען זאל לערנען, ער שרייבט : יעדן טאג זאלן צען יודען לערענן אין זיין בית המדרש ח"י פרקים משנית. ער האט איברגעלאזט א סכום געלד פאר זיי. ווינטער אין יאר ה'תקס"ו איז ער קראנק געווארן, די קהילה אין ליווארנא האט באצהלט געלד פאר אידן מען זאל זאגן תהלים און מתפלל זיין פאר אים, פרייטיג צונאכטס פרשת זכור, עלף טאג אין חודש אדר איז ער נסתלק געווארן, נאך יענעם שבת האט מען געשטאלט משמרת צו זאגן תהלים און לערנען. מוצאי שבת האט מען אים מספיד געווען אין אים באערדיגט. מען האט אים געטועהן גרויס כבוד, און די חברה קדישא האט ארויס געגעבן א באפעל אז יענעם יאר פורים זאל מען נישט שפיעלן און נישט זיין ספעציעל פרייליך, זיי שרייבן אז ווער עס וועט עובר זיין אויף די באפעל "העבריינים יאסרו ויועמדו למשפט". דער נוסח המצבה: הן פה מדור/מופת הדור/איש חכם/גדול מנביא. עת כי נקרא/אור התורה/למרומי על/נשבר לבי. אוי כי נחבא/שר הצבא/אוי, כי כבה/נר מערבי. כבוד מלא/רב המופלא/בסנהדרין/הוא המצביא. רב הו"ד הוסף/חיים יוסף/דוד נקרא/לפאר וצבי. רב כנהוראי/הוא אזולאי/עלה מרום/שבה שבי ובסוד עירין/בו מזהירין/כל החכמות/שנה רבי. הן הוא נפטר/ובסוד נעטר/יום י"א אדר/נעדר טובי בשנת תיקו"ן/לפ"ק צקון/לחש ונהי/גדל עצבי. אך בספריו/הוד ספיריו/נראה סודות/בם משגבי. לפני עליון/תוך אפריון/תגל נפשו/עם הרשב"י. ישוב דודי/עם איש סודי/הוא אליהו/התשבי. מצבת קבורת איש אלקים קדוש הוא הרב המופלא מופת הדור והדרו המקובל האלקי מרביץ תורה בישראל החסיד והעניו ריש מאתיה וריב מתיבתיה הישיש כמוהר"ר חיים יוסף דוד אזולאי זצוק"ל זכותו יגן עלינו ועל כל הקהל קדוש יצ"ו נקרא אל השמים אור עינים יום שבת קדוש באחד עשר באדר שנת תקס"ו לפ"ק יש"י ועמה"ן [י'בא ש'לום י'נוחו ע'ל מ'שכבותם ה'ולך נ'כחו] תנצב"ה
עס געפינט זיך א הספד אויף אים אין די ספרים דרכי הים להרב יצחק מאייו. רבי יוסף חזן דער מחבר פון די וואנדערבארע ספרים חקרי לב אין מערכי לב ער שרייבט אויף אים "האדון שאנו עוסקין בהספדו היה ראש כל עדת בני שיראל, היה גדול הדור ומכפר על הדור". און נאך.
זיינע אויסערגעווענדליכע מדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א ריזין בעל מדות. דער גאון רב מנחם בכר יצחק שרייבט אויף אים ווען ער איז אלט געווען פופצין יאר חכם רב בכור אזולאי שלום בכל מדות טובות (המעלות לשלמה דק"ג) זיין טאטע ר' יצחק זרחיה אזולאי שרייבט אויף אים מדותיו מה עצמו ראשיהם (בהסכמה לספרו שער יוסף).
ער זעלבסט פארצייכנט אין זיינע ספרים ווי שטארק ער האט זיך געהיט פון פארשעמען מענטשן אפילו ווען זיי זענען נישט געווען גערעכט, ווי ער שרייבט אויף א גדול וואס האט געפרעגט קשיות אויף ראשונים: כל הקשויות אינם כלום, אך אין לדבר בדרוש ולהלבין פניו ח"ו (מעגל טוב ע' 63). איינמאהל שרייבט ער הייתי סובל הרבה מאד, ומהודא ומשבח אנחא שנתן בי כח לסבול ונתן לי שכל טוב להתנהג כהוגן וכשרוה והצילנו מידו (מעגל טוב ע' 29).
איינמאל איז ער געקומען קיין בורדו, דער רב ר' יעקב עטיאס האט געפסל'ט דעם שוחט פון שטאט, די קהילה לייט האבן געהאלטן אז דער שוחט איז יא גיט, ווען דער חיד"א איז געקומען האבן ביידע זייטן מסכים געווען דער חיד"א זאל ארויסזאגן זיין פסק. דער חיד"א האט מעיין געווען און איינגעזעהן אז דער רב איז נישט גערעכט, איז דער חיד"א געגאנגען צום רב און אים געבעטן ער זאל נאכגעבן פאר די פרנסים און ראשי קהילה ווייל ער איז נישט גערעכט, דער חיד"א האט אים געזאגט עין בעין ראית אשר חששתי לכבודך, ואולם עתה מוכרח אני להטפל, ער שרייבט צר לי על חילול ה' ודומי דמעה על המורה הזקן, ומכל מקום כל העם אשר בשער ידעו כי מעשי לשם שמים, וכו', באופן שטרחתי הרבה בהלכות דרך ארץ וסבלנות עד אשר העמדתי האמת, ולא באתי למחלוקת עם המורה אף אם מעשיו שלא כהוגן, הייתי מכבדו ומזכירו בכבוד גדול בשני דרושים וכו' (מעגל טוב ע' 36).
געווען אמאל וואס ער איז געווען אין פאריז האט זיך געוואנדען צו אים א גרויסער מיליאנער וואס האט געהייסן שמואל פיג'וטו, ער האט זיך געוואלט ג'טן פון זיין ווייב, אבער זי האט נישט געוואלט, האט דער מיליאנער צוגעזאגט פארן חיד"א טויזענטער פראנק אויב ער פירט דורך דעם גט פאר זיין ווייב, דער חיד"א שרייבט אז ער האט אים געענפטערט, קוק אויב ווילסטו איך זאל מאכן שלום צווישן אייך דאן מאך איך עס אומזיסט אהן קיין געלד, ווייל דיין פרוי איז א עהרליכע פיינע פרוי, אויב אבער א גט וועל איך בשום אופן נישט טועהן (מעגל טוב 121)
עס איז אינטערעסאנט צו שרייבן אז אין זיינע ספרים שרייבט ער איינמאהל ווען מען איז זיך מתוודה אז מען האט צופיל געשריגן אויפן פרוי "גערנו בנשינו ובנינו ומשרתינו שלא כדת ושלא כדין (כף אחת סי' י"ט). אויף עטליכע פלעצער שרייבט ער וועגען שלום בית "ביותר יהיה לו שלום עם אשתו ויזהר לכבדה" (מורה באצבע סי' ד' וסי' א' סעי' ח).
זיין הערליכן געשטאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו דעם חיד"א האט צוגעגעבן זיין שיין געשטאלט, דער חיד"א איז געווען גאר א שיינע מענטש, מיט א הדרת פנים און באצירט מיט א אויסערגעווענליכן חן. ער דערמאנט אין זיין טאג בוך עטליכע מאל ווי למשל אין פראנקפורט האט מען אים געזאגט, חזותך מוכח כי יש נאמן אתה, זיינע קליידער זענען אלע געווען שיין און הערליך מיט א זעלטענעם סדר, ער פלעגט איבעראל מיט ברענגען זיינע קליידער, ער דערמאנט אין מעגל טוב ווי די בעלי עגלה האבן זיך גערעגט אויף אזוי פיל קליידער. אין יאר ה'תקי"ג אין מצרים שרייבט אויף אים דער דארטיגער רב ר' נסים שלמה אלגאזי ראו חזותו מוכחת עליו דומה הרב למלאך ה' צבאות " זיין געשטאלט זאגט עדות אויף אים ער איז גלייך ווי א מלאך" (הסכמה לספרו שער יוסף). דער גביר ר' גבריאל פרירא די ליאון פון ליווארנא שרייבט אויף אים והוא בא יפה תואר ויפה מראה נזר הקודש וכו', והיה כבואו אבי ואמי טף ונשים בקול ששון ובקל שמחה באהבה רבה יצאו לקראתו ויקדו וישתחו ויאמר לו בא יבא ברנה הננו עבדים לאדוני (ברכי יוסף ח"ב דקי"ב).
ער האט שטענדיג געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, ווי ער איז געגאנגען האט זיך פארזאמלט אסאך מענטשען, יודען און גוים צוגלייך, און האט געקוקט אויף אים מיט ווינדער און ליבשאפט, אפילו פיינט פון אידן האט זיך געבויגן פאר אים. פון זיינע ספרים זעהט מען אויך ער האט געקענט עטליכע שפראכן ווי אראביש, ספרדיש, פורטעגעזיש, איטאלקיש, און אויך פראנצויזיש (זעה מעגל טוב עמוד 34, עמוד 126, 128, 169ת 145).
איינמאהל זייענדיג אין פראנקרייך האט אים א שר גענומען צו זיך אין זיין קאבינעט, דאס איז געועון אין פלאץ אין קעניג, דער פראנצוזישער קעניג האט אים געזעהן פון דערווייטענס, ער איז נתפעל געווארן פון זיין צורה, און געפרעגט: וועמענס אמבעסאדאר איז ער, צו וועלכער לאנד ? (מעגל טוב ע' 123).
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חיד"א, זיינע ספרים
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יעקב נוניס, דערמאנט דורכן חיד"א "אהובינו יקירנו החכם והשלם והכולל" (אגרת רוזענבערג סי' י"ז). אויך אין די ספרים חדות יעקב ווערט ער דערמאנט אלץ זיין רבי.
הרב שמואל ב"ר משה הכהן דערמאנט דורך דעם חיד"א אין מחזיק ברכה או"ח תקי"א א. הקדמה לאגרת החיד"א. מדבר בערבה. הרב ר' אברהם מבראד דער מחבר פון ספר דבר המלך. ער דערמאנט אים אסאך מיט גרויס יראת הכבוד אין זיין ספר. רבי ישראל נחמן ב"ר יוסף דראביטשער פון סטאניסלאב אין זיין ספר פקודות המלך. רבי מתתיהו נסים טירני אין זיינע ספרים שפת אמת,

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אפמאך
אן אָפמאַך איז א הסכם לויטן פעלקעררעכט צווישן סואווערענע שטאטן אדער אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס. אן אפמאך קען האבן אדער צוויי אדער עטלעכע פארטייען.
אן אפמאך וואס איז געבויט אויף א פריעריקן אפמאך ווערט גערופן א פראטאקאל.
מען ווערט נאך נישט פארפליכט לויטן אפמאך מיטן אונטערשרייבן ביז מען האט אים ראטיפיצירט.
בארימטע אפמאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1494 - טארדעסילאס אפמאך
- 1814 - ווינער קאנגרעס
- 1919 - ווערסיי אפמאך
- 1938 - מינכער הסכם
- 1944 - ברעטאן וואודס הסכם
- 1945 - פאראייניגטע פעלקער טשארטער
- 1947 - אלגעמיינער הסכם וועגן צאלן און האנדל
- 1949 - צפון אטלאנטיק אפמאך
- 1955 - ווארשאווער פאקט
- 1957 - רוימער אפמאך
- 1992 - מאאסטריכט אפמאך


text:
חידקל
דער חידקל טייך, איז איינע פון די גרויסע און וויכטיקע טייכן, אין מיטעלן מזרח. די טייך הויבט זיך אן אין מזרח טערקיי, און פליסט דורך איראק, צוזאמען מיט די פרת, ביז ווי זיי טרעפן זיך און פארמירן די שאט על אראב טייך, וואס פאלט אריין אין פערסישער איינגאס.
די טייך האט אנגענומען א וויכטיקע שטעלונג אין די אור אלטע תקופות, אין די תורה ווערט די חידקל דערמאנט אלס איינע פון די פיר טייכן אין גן עדן.
די טייך פאנגט זיך אן אין דרום מזרח טערקיי, ביי די טאורוס בערג, און די טייך לויפט אין דרום מזרח ריכטונג, פון טערקיי ביז די גרעניץ מיט סיריע, די טייך איז די גרעניץ צווישן די צוויי לענדער פאר 30 קילאמעטער, ווי דערנאך גייט די טייך אריבער אין איראק, ווי מערערע קליינע טייכן פאלן אריין אין חידקל. נאך באגדאד ווערט די טייך צעטיילט אין א דעלטא, און גייט אריבער אין זומפיקע געגנטער און קאנאלן, ביז די חידקל טרעפט זיך מיט די פרת אין דרום איראק, וואס פארמירט אינאיינעם די שאט על אראב.
די לענג פון טייך איז 1,740 קילאמעטער לאנג, און זיין דרענאזש בעקן איז 166,000 קוואדראט קילאמעטער.


text:
לי באי
לי באַי אדער לי פא (כינעזיש: 李白 לי באַי / לי בא) (701-762) איז געווען א כינעזישער דיכטער וואס האט געלעבט אין דער תקופה פון דער טאנג דינאסטיע. היינט זענען באוואוסט אומגעפער 1,100 פון זיינע פאעסיעס.
צוזאמען מיט דו פו ווערט לי באי אפטמאל גערעכנט איינער פון די צוויי גרעסטע דיכטער אין כינע'ס ליטערארישער היסטאריע.
די ערשטע איבערזעצונגען פון זיין ווערק אין א מערבדיקער שפראך זענען געווארן פארעפנטלעכט אין 1862, אויף פראנצויזיש.
ער איז פארטרונקען געווארן אינעם יאנגצע טייך.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לי באי איז געווען דער זון פון א רייכן סוחר. ווען ער איז געווען אלט פינף יאר האט די משפחה זיך געצויגן קיין סעטשואן. ביי די פופצן יאר איז ער שוין געווען גאנץ א מושלם אין קאמפקונסט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איבערדיכטונגען אויף יידיש


text:
איבן באטוטא
איבן באַטוטאַ (אראביש: أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة, 1304–1368 אדער 1369) איז געווען א מאראקאנער אויספארשער. ער איז ארומגעפארן מער ווי דרייסיג יאר און האט באזוכט כמעט די גארע איסלאמישע וועלט. אויך האט ער אויסגעפארשט מערב אפריקע, דרום און מזרח אייראפע, דרום אזיע, צענטראלע אזיע, דרום-מזרח אזיע און כינע. ער איז געפארן א מרחק פון 75,000 ק"מ, מער ווי מארקא פאלא.
אין זיין רייזע אין מערב אפריקע איז ער געפארן לענגאויס דעם ניזשער טייך קיין מאלי און ער איז אנגעקומען אין טימבוקטו.


text:
דעל.איס.אס
del.icio.us איז א קאָמפּיוטער פּראָגראַם אויף א וועב סייט ווי מען קען זייך סאָרטירן אלעס וואָס מען האט אינפאָרמאַציע אונטער א סיסטעם פון "לעיבאלס", "טעגס" אדער "תגים" וואס שטעלט אויס אלע טעמעס אין א מפתח און קלארע דירעקטארי אינדעקסירט לויט לעיבעלס פון איין ווארט, אזוי אז סאיז גרינגער צו שרייבן אוועקלייגן און שפעטער אפיר זוכן צו טרעפן אלטע פאוסטס לויט די אלף בית.
אויך איז דאָס אַ פּובליק סאָציאַלע טול ווי יעדער איינער פּאָוסט זיינע אינטערעסע און אויב איר טיילט זיך מיט זיין נייגער לויט די טעגס קענט איר דאס ליינען און אויך הנאה האבן.
"יאהו" האט דאס אָפּגעקויפט מחמת גרויס סוקסעס פון דעם איינפאַל.


text:
פרשת יתרו
פרשת יתרו איז די פינפטע פרשה אין ספר שמות, זי קומט נאך פרשת בשלח. די פרשה הייבט אן מיט דער געשיכטע ווען יתרו איז געקומען צו משה רבינו און די יידן. דער צווייטער העלפט פון דער פרשה איז וועגן דעם מעמד הר סיני.
אינהאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יתרו, דער שווער פון משה, קומט צום לאגער פון די יידן צוזאמען מיט צפורה (משה'ס ווייב) און אירע צוויי זין. צו מארגן (רש"י ברענגט אז די פרשה האט פאסירט צו מארגן פון יום כיפור, ווען משה האט אראפגעברענגט די צווייטע לוחות) זעט יתרו ווי משה משפטעט דאס פאלק גאנץ אליין, און שלאגט פאר אז ער זאל אויפשטעלן א רייע פון דיינים, און נאר די שווערסטע דיני תורה זאל ער אליין הערן. משה נעמט אן יתרו'ס פארשלאג און יתרו קערט זיך צוריק קיין מדין.
ראש חודש סיון קומען אן די בני ישראל צו די פיס פון בארג סיני. משה גייט ארויף אויפן בארג און דער אייבערשטער זאגט אים אז ער מאכט א בונד מיט די יידן צו ווערן אן "עם סגולה". משה גרייט צו דאס פאלק אויף דריי טעג, כדי זיי זאלן זיין גרייט צו באקומען די תורה. דעם דריטן טאג, שבת, ווייזט זיך דער אייבערשטער אויפן בארג מיט דונער און בליצן און הייבט אן זאגן די עשרת הדיברות צום פאלק.
ביים סוף פון דער סדרה קומט א קורצע פרשה וועגן דעם מזבח.
הפטרה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ליינט די הפטורה אין ספר ישעיהו, פרק ו' פסוק א' ביז פרק ז' פסוק ו', דארט שרייבט ישעיהו וויאזוי דער אייבערשטער מיט די מלאכים האבן זיך באוויזן צו אים צום ערשטן מאל. די תימנים און ספרדים ליינען ווייטער ביז פסוק י"ג. די תימנים און אשכנזים זענען מוסיף צוויי פסוקים, ה' און ו', פון קאפיטל ט'.
קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת פרשת יתרו קען געפאלן נאר אין די טעג: י"ז שבט, י"ח שבט, י"ט שבט, כ' שבט און כ"ב שבט.


text:
שיבת ציון
שיבת ציון איז די אומקערונג פון די אידן פון בבל צוריק קיין ארץ ישראל אין יאר ג'רכ"ב נאך 48 יאר וואס זיי זיינען אין גלות בבל געווען, נאך וואס כורש דער קעניג פון בבל האט דאס באשטעטיגט.
אין יאר ג'רמ"ד (22 יאר ארום) האבן די אידן געהענדיגט בויען דער צווייטער בית המקדש (בית שני). די סיבה וואס האט געדויערט אזוי לאנג ביז מען האט געבויעט דער בית המקדש איז צוליב די קריג מיט די שוימרוינער וואס האבן געוואלט אויך נעמען א טייל מיט די אידן צו בויען דער בית המקדש, אבער די אידן האבן נישט געוואלט זיי משתף זיין ווייל זיי האבן געהאלטן אז די שוימרוינער זיינען נישט קיין אידן. (זעט: שומרון).
- זעט אויך: כורש
ליינט נאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גאנצע געשיכטע פון חורבן בית ראשון און שיבת ציון, ליינט אין מלכים ב', דברי הימים ב', ירמיהו און יחזקאל.


text:
דויערהאפטיקייט
אויסדויער אדער דויערהאפטיגקייט איז א נאכנאנדיגער עקשנות און סבלנות ביי פיזישע איבונגען וואס די נערוון סיסטעם און דאס הארץ און אטעמען האלטן אן טראץ די שווערע ארבעט פון די מוסקלען וואס פארברענען אקסיזשען און גלוקאז און מ'דארף אויך פטור ווערן פון די אפפאל.
דאס אנטוויקלט מען בעיקר דורך לייכטע איבונגען פאר לאנגע צייט שטרעקעס, גיין שטאקן פון טרעפ, שפאצירן שנעל, לויפן, שווימען, פארן אויף א ביציקל. א.א.וו.
דאס איז איינער פון די פינף הויפט פאקטארן וואס מ'ארבעט זיך אויס ביים מאכן איבונגען און עס איז זייער געזונט דאס צו פארבעסערן און פארשטערקערן.
דאס לערנט אויס פארן מענטשנס קערפער אריינצונעמען מער אקסיזשען אין מינימאלער צייט, און שנעלערע בלוט צירקולאציע פון אקסיזשען פאר אלע צעלן. דאס מאכט די פאלגנדע מעלות פארן געזונט:
- נידעריגער בלוט דרוק.
- פארברענט קאלעריעס.
- פארשטערקערטע מוסקלען.
- פארשטערקערטע הארץ.
- פארשטערקערטע בלוט שטראם.
- ברענגט ארויף גוטע קאלעסטאראל.
- פארקלענערט הארץ קלאפערייען.


text:
ישיבה
א ישיבה איז אן ארט ווי בחורים זיצן און לערנען תורה א גאנצן טאג. א ישיבה פאר יונגעלייט נאך די חתונה רופט מען "כולל".
אינהאַלט
ישיבה בחור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ישיבה-בחור איז א יידישער יוגענטליכער עלטער פון 13 יאר וועלכער לערנט אין א ישיבה.
סארטן ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישיבה גדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ישיבה גדולה איז א ספעצילע שולע פאר פאַר ערוואַקסענע בחורים אין עלטער פון 17 יאר און העכער ביז די חתונה (בערך 20) צו לערנען יידישע שריפטען ווי די תורה, גמרה און מפרשים.
ישיבה קטנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישיבה קטנה - פאַר ערוואַקסענע אין עלטער פון 14 ביז 17.
אנטוויקלונג פון ישיבות אין דער היינטיגער עפאכע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט ישיבה וואס מען זעט היינט שטאמט פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואס רבי חיים וואלאזשינער, א תלמיד פונעם ווילנער גאון, האט געגרינדעט אין תקס"ב. ביז דעמאלסט האבן בחורים געלערנט אין א ישיבה אין דער שטאט וואו זיי האבן געוואוינט. אין דער וואלאזשינער ישיבה האבן געלערנט בחורים וואס זענען געקומען קיין וואלאזשין פון דערווייטענס צו לערנען אין דער ישיבה.


text:
טורקיז
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם איידלשטיין. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט טורקיז (באדייטן).
טורקיז איז א מאַטער בלוי-גרינער מינעראל וואס איז א פארבינדונג פון קופער און אלומיניום, מיט דער כעמישער פֿארמל: CuAl6(PO4)4(OH)8·4H2O
הארטקייט אויפן 'מאהס וואג' 5-6.
דער טורקיז איז געווען פון די ערשטע איידלשטיינער באנוצט צו ווערן; שטיינער פון טויזנטער יאר צוריק זענען געפונען געווארן אין וואס איז היינט איראק.
די קאליר איז פון הימל-בלוי צו גרין, לויט די מאס פון אייזן און קופער וואס געפונט זיך אין יעדע שטיין,
דער נאמען טורקיז שטאמט פון דעם פראנצויזישן נאמען פאר טערקיי, ווייל דער שטיין איז ערשט אנגעקומען קיין אייראפע דורך טערקיי,


text:
יגאל אלון
יגאל אלון (דעם 10טן אקטאבער 1918 - דעם 29טן פעברואר 1980) איז געווען א ישראל גענעראל, פאליטיקער, און אנגעזענער פערזענליכקייט.
געבוירן מיטן נאמען יגאל פייקאוויטש, אין פאלעסטינע, אין א פאמיליע וואס האט זיך אפגעגעבן מיט אגריקולטור. צו זיין בר מצווה האט זיין טאטע אים געגעבן א ביקס אלס מתנה, צו היטן דאס דארף פון אראבישע באנדיטן, דאס איז געווען זיין חינוך אלס מיליטערישער מאן.
ער האט געדינט אין די ספעציעלע נאכט רינגען, אין דעם פלמ"ח, ווי ער איז שפעטער געווארן קאמאנדיר, נאך דעם קאמאנדיר וואס האט אים זעלבסט אריינגעברענגט אינעם פלמ"ח, יצחק שדה. ווען דער פלמ"ח איז צונויפגעשמאלצן געווארן מיט צה"ל, האט ער אנגעפירט די קאמף אויפן דרום פראנט, מיט עגיפטן ביי די מלחמת השחרור, און אריבערגעפירט די קאמף אויפן סיני האלב אינדזל, קיין על אריש, ביז די קריג איז פארענדיקט געווארן, און א וואפן שטילשטאנד איז אונטערגעשריבן געווארן צווישן ישראל און עגיפטן.
פאליטישע לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געדינט אלס כנסת מיטגליד, אלס רעפרעזענטאט פון דער מפ"ם פארטיי, זייענדיג א העלד, האבן טייל פון דעם פאלק אים געוואלט אלס זיכערהייטס מיניסטער, ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה, ווי משה דיין איז אין די ענדע געווארן, ער איז געווען זייער אנגענומען זייענדיק א גלייכער מאן, און ערליך. אסאך האפענונגען זענען געווען אז ער וועט ווערן פרעמיער מיניסטער.
ער ליגט באגראבן אין גינוסר גרופע קאלאניע, ווי עס איז אויך אויפגעשטעלט א הויז אלס מוזיי אויף זיין נאמען.


text:
קליינפוילישע וואיעוואדעשאפט
די קליינפוילישע וואיעוואדעשאפט (פויליש: województwo małopolskie מאלאפאלסקא) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין דרום פוילן. זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער קראקער, טארנער, צאנזער און (טייל פון) בילסקער, קאטאוויצער,קעלצער און קראסנער וואיעוואדעשאפטן.
דער נאמען פון דעם פראווינץ דעם היסטארישן ראיאן פון קלייפוילן, וואס איז געווען אסאך גרעסער פון דער היינטיקער וואיעוואדעשאפט. איר הויפטשטאט איז קראקע.
די פראווינץ האט גרענעצן מיט דער שלעזישער וואיעוואדעשאפט צו מערב, שווענטאקזשיקיע וואיעוואדעשאפט צו צפון, אונטערקארפאטיע צו מזרח און סלאוואקיי צו דרום. זי באדעקט א שטח פון 15,108 קוואדראט ק"מ, און האט א באפעלקערונג פון 3,267,731 (אין 2006). די פראווינץ געפינט זיך אויפן קרייצוועג פון די אינטערנאציאלע רוטעס פון דרעזדן קיין קיעוו און דאנציג קיין בודאפעשט.


text:
7טן דעצעמבער
דער זיבעטער דעצעמבער איז דער 341סטער טאג פון יאר (342סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 24 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1787 - דעלעווער באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער ערשטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1941 - אטאקע אויף פערל הארבאר אין האוואי. די יאפאנעזער פארטיליקן 21 שיפן פון דעם פלאט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1895 - פרץ מארקיש, יידישער דיכטער


text:
קערהאנקסאן
קערהאנקסאן איז א דארף אין אלסטער קאונטי וואס געפינט זיך אין ניו יארק.
יודן אין קערהאנקסאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יודן זענען אהער אנגעקומען ארום דעם יאר תר"ס.
אין יאר תרס"ו איז שוין דארט געווען א "יידישע פארמערס פארבאנד" מיט זיבן און פופציג מיטגלידער.
זיי פלעגן פארן דאווענען קיין עלענוויל וואו די שול דארט איז געווען פון די ערשטע אין דער געגנט.
אין חנוכה פון יאר תרפ"ד האבן זיי באנייעט אן אייגענע שול אויפן שטח פונעם ארטיגן קצב לואיס שפיגל.
היינט צו טאג איז נאך דא פערציג יודישע פאמיליעס אין קערהאנקסאן און דער שטאט פון ניו יארק האט ארויפגעלייגט די ארטיגע שול אויף דער ליסטע פון נאציאנאלע איינגעשריבענע היסטאישע ערטער.


text:
אברהם דאנציג
רבי אברהם דאנציג (ה'תק"ח - ד' תשרי ה'תקפ"א) איז געווען דער מחבר פון די ספרים חיי אדם און חכמת אדם.
לעבענסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין יאר תק"ח צו זיין פאטער הרב יחיאל מיכל אין דער שטאט דאנציג (היינט גדאנסק, פוילן). אין זיינע יונגערע יארן האט ער געלערנט ביי הרב יוסף ליבערמן. צו אכצן יאר איז ער אריבער צו לערנען ביי דעם נודע ביהודה. אין יענער תקופה האט ער אויך חתונה געהאט. נאך זיין חתונה האט ער געצויגן קיין ווילנא וואו ער האט פארדינט זיין פרנסה אלס א סוחר און ער איז געווען א נישט אפיציעלער רב. ט"ו כסלו תקס"ד איז ער שטארק פארוואונדיקט אין א פולווער אויפרייס; אזוי ווי ער איז ניצול געווארן מיט זיין לעבן האט ער אוועקגעשטעלט דעם טאג אלס א יו"ט פאר זיך און זיינע יוצא חלציו. פון יאר תק"ע איז ער געווארן אויפגענומען אפיציעל אלס א דיין און מורה הוראה אין ווילנא.
הרב אברהם דאנציג איז געווארן א מחותן מיט דער משפחה פונעם ווילנער גאון ווען זיין זון רבי יצחק האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יהודה לייב (דעם גאון'ס א זון).
ער איז נפטר געווארן ד' תשרי תקפ"א ביי דער עלטער פון דריי און זיבעציג. ס'איז דא א רמז פון דעם נאמען פון זיין עיקרדיקער ספר "חיי אדם" וואס האט גימטריא דריי און זיבעציג.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חיי אדם - א קיצור פון דינים אין שו"ע אורח חיים
- נשמת אדם - טיפע קלערונגען אין דעם חיי אדם.
- חכמת אדם - א קיצור פון דינים אין שו"ע יורה דעה
- בינת אדם - טיפע קלערונגען אין דעם חכמת אדם.
- זכרו תורת משה - א קיצור פון הלכות שבת
- מצות משה - קיצור ספר חרדים
- שערי צדק - א קיצור פון מצוות התלויות בארץ
- תולדות אדם - א פירוש אויף דער הגדה של פסח
ער האט אויך געוואלט ארויסגעבן א קיצור פון דיני ממונות מיטן נאמען משפטי צדק און א קיצור פון דינים אין אבן העזר מיטן נאמען בית הנשים, אבער ער האט נישט געענדיקט די ספרים; וואס ער האט יא געשריבן פון די ספרים איז געדרוקט אין דעם חכמת אדם.
ער האט איבערגעלאזט כתבי ידות פון די חיבורים וואס ער האט געשריבן אויף איוב און משלי.
דרויסנדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חכם בחכמתו - הערות בספר חכמת אדם - הרב בנימין זאב כהן, מהדורת שטעטין תרכ"ג, אתר בז"ך לבונה


text:
1889
1889 איז דאס 89סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1889 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - דער אייפל טורעם געווידמעט
- 6טן מיי - דער אייפל טורעם געעפנט צום ברייטן ציבור אין פאריז
- 8טן יולי - ארויסגעקומען די ערשטע אויסגאבע פון דעם וואל סטריט זשורנאל
- 2טן נאוועמבער - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 8טן נאוועמבער - מאנטענע אריינגענומען דער 41סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר[1] - מרדכי דובין, פירער פון די יידן אין לעטלאנד צווישן די צוויי וועלט מלחמות (נפטר 1956)
- 16טן אפריל - טשארלי טשאפלין, ענגלישער פילם אקטיאר (געש' 1977)
- 20טן מיי - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, אדמו"ר פון פיאסעטשנע (אומגעקומען אין חורבן אייראפע אין 1943)
- 20סטן נאוועמבער - עדווין האבל, אמעריקאנער אסטראנאם (געש' 1953)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געבורטסטאג 20סטן דעצעמבער 1888 לויטן יוליאנישן קאלענדאר


text:
Santa Cruz
וואַדדעלל קריק, איינער פון קאַליפאָרניאַ ס פּרעמיער ברעג ברייקס, איז ווידער די פּלאַץ פון די עפענונג געשעעניש פֿאַר די אַווט רייַזע ס 2013 צייַט פֿאַר די דריט יאָר אין אַ רודערן מיט די סאַנטאַ קרוז גויאַ ווינדסורפינג פעסטיוואַל. קאָמפּעטיטאָרס פון אַריבער די גלאָבוס זענען באַשטימט צו אַראָפּגיין אויף דעם כאַטלי קאַנטעסטאַד אויסשטרעקן פון ברעג וואָס זיצט סקווערלי אין די דרך פון די קאָלאָסאַל נאָרדערן קאַליפאָרניאַ ווינט מאַשין. עס איז יעדער אָנווייַז אַז די היגע סאַנדבאַר באדינגונגען זענען אין אַ זייער גינציק מדרגה פֿאַר דעם צייַט פון יאָר שוין. אין די קומענדיק וואָכן לידינג אַרויף צו די געשעעניש עס איז נאָר געגאנגען צו זייַן מער בילדאַפּ פון ינקאַמינג דרום סוועלז אַז באמת שטעלן די בינע פֿאַר וואַדדעלל צו באַפרייַען אַ טאַץ פון שרעדדאַבלע פּיקס אין אַ ציל רייַך סוויווע.
דאס ווייַזן איז געגאנגען צו זייַן ניט איין צו פאַרפירן, און איר קענען געוועט אַז עס וועט זייַן אַ שטאַרק קאָמאַנדע פון היגע און ניט היגע סיילערז גרייט צו מישן עס אַרויף און טאָן ערנסט שלאַכט. עס איז קיינמאָל אַ נודנע מאָמענט ווי די פּראָ, ליבהאָבער, הארן, גראַנד מאַסטערס, און יוגנט דיוויזשאַנז נעמען די בינע צו ווייַזן וואָס זיי האָבן צו פאָרשלאָגן דער משפט און ספּעקטייטערז וואָס וועט שורה אַרויף אַוועק הווי 1 בעשאַס די לעצטע אָפּרוטעג מאי. לעצטע יאָר געפֿינט די העכסטן פאָרשטעלונג מדרגה דורך ווייַט אלץ געזען אין אַ כוואַליע געפארן געשעעניש אויף דער יאַבאָשע, און די באַר איז בלויז געגאנגען צו זייַן שטעלן העכער דעם יאָר.
הנאה די ווידיאס פון דעם 2013 געשעעניש.
הנאה די ווידיאס פון דעם 2012 געשעעניש.


text:
שייטת 13
שייטת 13 איז אן עליטער קאמאנדא איינהייט, פון צה"ל, און א טייל פון דעם ישראלדיקן ים פלאט. די באזע זייערע געפונט זיך אין עתלית, דרום פון חיפה. זיי ווערן אויסמושטירט צו קעמפען פון די וואסער, און די טרוקעניש. אויף מערערע סארטן קאמף סטראטעגיעס.
די געדאנק פון איינהייט, איז שוין פון די צייטן פון פלמ"ח, אנהערנדיק צו די ים פלאט פלי"ם. שפעטער ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האבן זיי טיילגענומען אין עטליכע אקציעס. דאס וויכטיקסטע איז געווען, זינקען די עגיפטישע קריגס שיף, אויפן נאמען פון קעניג פארוק.
אין די יארן צווישן 1949, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה, איז די שייטת נישט געווען צופיל אקטיוו. ביי דער מלחמה זעלבסט, האבן זיי געליטן עטליכע דורכפעלער. ביי די מלחמת ההתשה, האבן זיי דערפאלגרייך צוזאמען מיט סיירת מטכל, איינגענומען די גרין אינדזל. אין די נאכפאלגענדע יארן האבן זיי אטאקירט טעראר צילן אין לבנון, אינאיינעם מיט סיירת מטכל און די מוסד, ווי עטליכע פון די טעראריסטן פאראנטווארטליך אין די ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע.
ביי דער יום כיפור מלחמה, האבן זייערע אקציעס געהאט הצלחה. און נאכדעם האבן זיי טיילגענומען אין מערערע אקציעס אין לבנון, קעגן די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, און דעריבער באקומען די אויסצייכענונג פון שעף פון גענעראל שטאב.
ביי די ערשטע לבנון מלחמה האבן זיי אויך טיילגענומען, אבער שפעטער זענען זעלנער געטראפן געווארן פון מינימאלע דורכפעלער, וואס האט געלייגט זייער ארבעט אין שאטן. אין 1997 זענען עלף זעלנער אומגעקומען, אין א כעזבאלא אטאקע, וואס איז באוויסט געווארן אין ישראל, אלס די שייטת טראגעדיע, וואס עס איז געשען גענוי איז א געהיימניס.
ביי דער על אקצא אינטיפאדע האבן זיי טיילגענומען אין די קאמפן, קעגן פאלעסטינער טעראריסטן, און פארכאפט דריי שיפן, אנגעלאדענט מיט וואפן, וואס איז געווען אויפן וועג קיין עזה שטרייף.
אין דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די קאמאנדא איינהייט ווידעראמאל געווען זייער אקטיוו, און אין צור, דורכאויס אן אטאקע, געהאט עטליכע פארווונדעטע.
איבער די יארן, האבן זיי געהאט דורכגעפירט מערערע מיסיעס, אין א סאך ערטער איבער די וועלט. אין עטיאפיע, ארויף צו ברענגן די יידן קיין ישראל. אין אלזשיר. אין יאר 2009 האבן זיי פארכאפט א שיף נאנט צו קיפראס, פיל מיט וואפן געשיקט פון איראן, געווענדעט צו די כאמאס אין עזה.
אום 31סטן מיי 2010, האבן זיי איבערגענומען זעקס שיפן, וואס זענען ארויס פון טערקיי און גריכנלאנד, וואס איר ציל איז געווען, ברעכן די בלאקאדע וואס ישראל האט ארויף געלייגט אויף עזה, אויף איין שיף האט אויסגעבראכן ווילדע געראנגעל צווישן די אזויגערופענע "שלום אקטיוויסטן", און אין די שלעגערייען זענען ניין אקטיוויסטן אומגעקומען, און נאך צוואנציק פארווונדעט געווארן, צווישן די זעלנער זענען צען פארווונדעט געווארן צוויי פון זיי ערנסט.
צו ווערן אנגענומען אין שייטת, גייט מען דורך שווערע פיזישע טעסטן, אויף פיר טעג, די טרענירונגען זענען אינטענסיוו פאר צוואנציק מאנאטן, און מען דארף דינען אין ארמיי פיר און א האלב יאר. דאס געזונטהייט מוז זיין פראפיל 97 לויטן ישראל מיליטערישן סטאנדארט.


text:
יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק
- דער ארטיקל דיסקוטירט דער רב אין באסטאן. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (באדייטן).
הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (הגרי"ד אדער הרי"ד) (י"ב אדר תרס"ג, 1903 - י"ח ניסן תשנ"ג, 9טן אפריל 1993), א רב, א אריגענאלער דענקער און פילאסאף, פון די אנפירער פון מזרחי, און פון די פירער פון דעם ארטאדאקסישן אידנטום אין אמעריקע.איינר פון די גרעסטע רעדנער און לעקטארן אין יידיש. זיין יידיש (ליטווישער דיאלעקט) איז געווען רייך, טיף און אלאסטיש.
געבוירן אין היינטיגן בעלארוס צו זיין פאטער הרב משה סאלאווייטשיק, האט ער געלערנט אין וואלאזשין, ביי די 22 יאר איז ער געגאנגען שטודירן אין אוניווערסיטעט אין בערלין די עיקר האט ער געלערנט פילאסאפיע, אין 1932 באקומען די באשיינונג. אין דער צייט האט ער אויך געלערנט א יאר אין דעם רבנים סעמינאר אין בערלין, באקענענדיג זיך מיט דער בערלינער שיטה פון תורה מיט דרך ארץ.
אום 1931 האט ער חתונה געהאט און אין 1932 איז ער געפארן קיין אמעריקע קיין באסטאן דארט איז ער אויפגענומען געווארען אלס רב אנקלאפנדיג זיך אין אומוויסענדהייט און אפגעפרעמדעטקייט פון אידישקייט פון די אמעריקאנער אידן ער האט געעפנט א תלמוד תורה, אין 1935 איז ער געגאנגען באזוכן ארץ ישראל ער האט זיך דארט געטראפן מיט הרב קוק אין דער צייט פון זיין באזוך איז ער געלאפן פאר דער שטעלע פון רבנות אין תל אביב אבער נישט געווינען. הרב משה אביגדור עמיאל איז ערוועלט געווארען דאס איז די איינציגסטע באזוך זיינע אין ארץ ישראל. אום 1959 האט ער נישט געוואלט לויפן פארן רבנות אמט פון ארץ ישראל רב הראשי אפילו ס'איז געווען א זיכערער געווינס,
נאך דער פטירה פון זיין טאטן, הרב משה סאלאווייטשיק, אין 1941 האט ער איבערגענימען די ישיבה אוניווערסיטעט און דארט איז ער געזיצען 40 יאהר געבענדיג שיעורים און אנפאנג אין אידיש אין טוישענדיג צו ענגליש און 1960, ער פלעגט פארלערנען זייער טיפער שיעורים אויף די בריסקער גאנג פון זיין זיידען ר' יאשע בער, ער איז געווען אקטיוו אין די הסתדרות הרבנים פון אמעריקא די (RCA)
נאכן חורבן איז ער געווארן די פירער פון מזרחי ביז זיין לעצטן טאג, צוביסלעך איז ער געווארן די ענדגילטיגער פירער פון דער מאדערן ארטאדאקס שטרעמונג, און טויזנטער האבן געשטראמט צו זיינע שיעורים, וואו ער פלעגט אסאך ניצן פיליסאפישע געדאנקען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיעורים (אין פארמאט ram) אויף פורים און מגילת אסתר, חלק א, וחלק ב.


text:
תשרי
תשרי איז דער זיבעטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער ערשטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז 'תשרי שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.[3]
ראש חודש תשרי איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון תשרי, וויבאלד אלול איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.
אין פסוק שטייט "תקעו בחדש שופר בכסה ליום חגנו" (תהלים פא. ד.), די גמרא דרשנט דעם פסוק חג שהחדש מתכסה בו [4], רש"י און פארשידענע בעלי תוספות ערקלערן אז דאס מיינט ראש השנה איז א יום טוב וואס דער חודש איז אין אים באהאלטן, אויף פארשידענע אנדערע ערקלערונגן:
- מען זעט נישט די לבנה.[5]
- מען האט נישט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.[6]
- דער פסוק שרייבט נישט ארויס אז מען האט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.[7]
- מען דערמאנט נישט ראש חודש ביים דאווענען מוסף פון ראש השנה.[8]
- "מתכסה" מיינט א פארבערייטע צייט, דער יו"ט ראש השנה איז פארבערייט צו זיין ראש חודש.[9]
דער ערשטער טאג פון חודש תשרי קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ג ה ז) מאנטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, שבת.[10] (ס'איז באקאנט דער לשון "לא אד"ו ראש")
דער נאמען פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פסוק ווערט דער חודש תשרי אנגערופן ירח האיתנים (שטארק), ווי ס'שטייט: "ויקהלו אל המלך שלמה כל איש ישראל בירח האיתנים בחג" (מלכים א' ח. א.), די חז"ל ערקלערן דאס מיינט דער מאנאט וואס אין איר איז געבוירן די שטארקע פון די וועלט: די אבות - אברהם, יצחק, און יעקב[11].
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש תשרי גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) ויראו אתה שרי פרעה[12] (בראשית יב. טו.).
דער מזל פון תשרי ווערט אנגערופן תאומים.[13]
ימים טובים אין דעם חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א' תשרי און ב' תשרי איז ראש השנה.
- ט' תשרי איז ערב יום כיפור.
- י' תשרי איז יום כיפור.
- ט"ו תשרי איז דער ערשטער טאג יום טוב סוכות.
- ט"ז תשרי איז אין ארץ ישראל דער ערשטער טאג חול המועד סוכות, און אין חוץ לארץ דער צווייטער טאג יום טוב סוכות.
- י"ז תשרי, י"ח תשרי, י"ט תשרי, כ' תשרי, זענען חול המועד סוכות.
- כ"א תשרי איז הושענא רבה.
- כ"ב תשרי איז שמיני עצרת.
- כ"ג תשרי איז אין חוץ לארץ שמחת תורה.
ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע צען טעג פונעם חודש זענען די עשרת ימי תשובה.
ג' תשרי איז א פאסט טאג צום גדליה
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עשרת ימי תשובה
- ראש השנה
- תשליך
- סליחות
- שלש עשרה מדות
- כפרות
- יום כיפור
- סוכות
- חול המועד
- שמיני עצרת
- שמחת תורה


text:
דעיוויד בעקהעם
דעיוויד בעקהעם (געב' דעם 2טן מיי, 1975) איז א פאפולערער פוטבאל שפילער, דער 5טער בעסטער שפילער אין דער וועלט, יאנואר 2007 נאמינירט געווארען דורך די בריטישע גלעמאר מאגאזין אין פעשאן סטייל אנגעטוהעכץ אלץ די בעסטע אהנגעטועהן אין די וועלט, פארהייראט וויקטאריע בעקהעם.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין זיידע דורך זיין מאמע איז א איד,
געבוירן אין לאנדאן,
יולי 1999 האט ער פארהייראט די פאפולערע פאפ זינגערין וויקטאריע עדעמס, די פארפאלק רופט מען "די פארפאלק אין שטאט", ער איז די רעדע אין די מידיאו ווי די האליוואד פיט-זשוליע פארפאלק.
נאכען זיין סטיילישען אנגעטועכץ און אויסזען האט ער אריינגעברעגט א נייע נאמען "מעטרו-סעקסואל" אין 1994 פאר סטיילישע מענער איבער דעהם איז געווען ברייט באשריבן אין די ניו יארק טיימס, ער דינט אויך אלץ א מאדעל.


text:
הארץ אטאקע
הארץ אטאקע איז אַן אַקוטע אינפֿאַרקציע פֿון הארצמוסקל (AMI אָדער, מער געוויינטלעך צווישן דאָקטוירים, MI) איז אַן ערנסטע, פּלוצעמדיקע האַרצקרענק וואָס איז כּולל פֿאַרשיידענע ניוואָען ברוסטווייטיק אָדער אומבאַקוועמקייט, שוואַכקייט, שוויצן, ניט-גוטקייט, ברעכן און קרומע האַרצריטמען, און דערפֿירט טייל מאָל צום פֿאַרלירן די באַוווּסטזײַן.
עס קומט פֿאָר ווען דאָס בלוטשטראָם צו אַ טייל האַרץ ווערט איבערגעריסן. דאָס דערפֿירט צום טויט און פֿאַרשראַמונג (scarring) פֿון דאָס האַרצגעוועב אין יענעם אָרט. דער באַווירקטער ראַיאָן קען זײַן אַ גרויסער אָדער אַ קליינער, און דערפֿאַר זײַנען האַרצאַטאַקעס פֿון פֿאַרשיידענע מדרגות ערנצטקייט, נאָר זיי שטעלן מיט זיך פֿאָר אָפֿטמאָל אַ מעדיצינישן נויטפֿאַל וואָס פֿאָדערט אויפֿמערק תּיכּף-ומיד, און דערמיט אַן אַקטיווירונג פֿון דער אָרטיקער גיכער הילף.
מע שטעלט דעם דיִאַגנאָז מיט אַ קאָמבינאַציע פֿון דער מעדיצינישער געשיכטע, רעזולטאַטן פֿון ע.ק.ג, און האַרצענזימען (cardiac enzymes). די סאַמע וויכטיקסטע באַהאַנדלונג פֿאַר אַ מיִאָקאַרדיום-אינפֿאַרקט איז צו ווידער אויפֿצועפֿענען די בלוטשטראָם צום האַרץ, דורכן טראָמבאָליז (thrombolysis), דאָס הייסט צעלאָזן די בלוט-פֿאַרגליווערונג אין דער אַרטעריע מיט ענזימען (enzymes), אָדער אַנגיאָפּלאַסט (angioplasty), וואָס ניצט אַ באַלאָן אויפֿצופּראַלן די אַרטעריע. מע מוז שטרענג אויפֿפּאַסן אויפֿן פּאַציענט אויף אַ ספּעציעלן האַרצאָפּטייל אין שפּיטאָל כּדי צו פֿאַרהיטן געוויסע קאָמפּליקאַציעס. מע לייגט אויך אַ טראָפּ אויף צווייטיקע פֿאַרהיטונג (secondary prevention), דאָס הייסט עלימינירן ריזיקעס וואָס קענען דערפֿירן צו ווײַטערדיקע האַרצאַטאַקעס.
סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען א מענטש כאפט א הארץ אטאקע דויערט עס עטלעכע מינוטין ביז מען זעט די סימפטאמען, זעלטן קומען זיי זאפארט. ביי רוב מענטשן שפירט מען ברוסט פיין. די שמערצן קומען פון איסכעמיע (א מאנגל פון בלוט און זויערשטאף) אינעם הארץ מוסקל; דאס רופט מען אנגינא פעקטאריס. אפט שפירט מען שמערצן אין דעם לינקן ארעם, און אמאל אין דעם אונטער-קינבאק, דעם האלץ, דעם רעכטן ארעם, דעם רוקן, און אין טיילן פון דעם בויך.
ווייבער האבן אפט אנדערע סימפטאמען ווי מאנצבילן. די מערסטע געוויינטלעכע סימפטאמען שליסן איין קורצן אטעם, שוואכקייט, און מען שפירט פארמאטערט. טטייל פרויען שפירן מיד, שלאפן נישט גוט און האבן א קורצן אטעם ביז א חודש איידער זיי כאפן א הארץ אטאקע.


text:
ארכיטעקטור
ארכיטעקטור (פון גריכיש ἀpxιtektovιkή - אַרכיטעקטאניקע) איז די קונסט אין וויסנשאפט פון פלאנעווען געביידעס און סטרוקטורן שיינע געבויען.
די אוראלטע ציוויליזאציעס האבן געהאט זייער אייגענעם סטיל פון ארכיטעקטור. למשל אין אוראלט עגיפטן האט מען געבויט גרויסע פיראמידן. די גריכן האבן געניצט שטיינערנע זיילן. די רוימער האבן געניצט א בויגן אין זייערע סטרוקטורן, וואס זיי האבן געלערנט פון די עטרוסקער.
במשך די יארן האט מען אוועקגעלייגט געוויסע כללים וואס מען רופט היינט קלאסישע ארכיטעקטור. לויט די כללים דארף מען בויען מיט סימעטריע, מיט פראפארציע ניצנדיק דעם גאלדערנעם שניט.


text:
עגיפטן
עגיפטן (אמאליקע מצרים) איז אַן אראביש לאַנד אין צפון-מזרח אַפֿריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז קײרא. מצרים איז באוווּסט אַלס אירע גאָר אַלטע מאָנומענטן ווי למשל די פיראמידן. די מערהייט פון איר באפעלקערונג זיינען סוני מוסלמענער.
דאָס לאַנד מצרים איז געווארן אומאָפּהענגיק זײַט ה'תרפ"ב (1922).
מצרים איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דער אראבישער ליגע.
מצרים איז געווארן א רעפובליק נאך דער 1952-רעוואלוציע אין יאר ה'תשי"ב. דער אנפירער צום רעוואלוציע איז געווען גאמאל אבדעל נאצער.
די גרעסטע שטעט אין עגיפטן זענען קיירא, אלעקסאנדריע, אסוואן און פארט סאאיד.
מצרים איז געווען די ערשטע אראבישע מדינה וואס האט אנערקענט אין מדינת ישראלס באשטאנד אין יאר ה'תשל"ט (1979), נאך וואָס דער פרעזידענט פֿון מצרים אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם אפמאך און געמאַכט פרידן מיט ישראל.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (July 2008)
- ↑ Egypt. International Monetary Fund. דערגרייכט דעם 2010-04-21.


text:
בוים
א בוים איז א פיליאריק געוויקס פון האלץ, וואס האט טפלדיקע צווייגן וואס וואקסן ארויס פון דעם שטאם.
ביימער זענען א וויכטיקער טייל פון דער לאנדשאפט ווייל זיי פארמיידן אונטערשווענקען פון דער ערד. ביימער שפילן אויך א ראלע אין שאפן זויערשטאף אין דער לופט און איינזאפן קוילנשטאף.
אין אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און חודש ניסן ווען די ביימער הייבן אן צו בליען, זאגט א איד די ברכה: בא"י אמ"ה שלא חיסר בעולמו כלום וברא בו בריות טובות ואילנות טובים להנות בהם בני אדם. (געלויבט ביזטו השי"ת אונזער גאט דער קעניג פון דער וועלט וואס ער האט נישט געלאזט גארנישט פעלנד אין זיין וועלט און ער האט באשאפן איו איהר גוטע באשעפענישן און גוטע ביימער צו דערפרייען דערמיט די מענטשהייט) [1]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת ברכות, שו"ע אורח חיים
ֿ


text:
ספר מלכים
ספר מלכים איז דער פערטער באנד אין תנ"ך פון די "נביאים ראשונים". דער ספר הייסט מלכים וויבאלד עס רעדט ארום די אלע אידישע מלכים, פון דער קעניג שלמה המלך (וואס האט געקעניגט נאך זיין טאטן דוד המלך) ביז צדקיהו דער לעצטער קעניג פון מלכות בית דוד פארן חורבן בית ראשון (ג'של"ח). דער ספר פארטוט זיך סיי מיט מלכי יהודה און סיי מיט מלכי ישראל.
דער ספר איז געשריבן געווארן סוביעקטיוו פון א רעליגיע אויסבליק, וואס באשולדיקט אלע געפאר-פאסירונגען צו די זינד פון די אידן פאר גאט. אויך איז דער ספר פּרָא מלכות יהודה און אנטקעגן מלכות ישראל.
די הויפט טעמעס אין דער ספר ערקלערט:
- פארוואס האט זיך מלכות ישראל צעטיילט פון מלכות יהודה.
- וועלכע קיסרים האבן געקעניגט אין מלכות יהודה און וועלכע אין מלכות ישראל.
- ווי אזוי איז חרב געווארן מלכות יהודה און מלכות ישראל.
ווער און ווען האט מען געשריבן דער ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די אידישע טראדיציע איז דער ספר געשריבן געווארן דורך דער נביא ירמיהו.
לויט די תנכישע פארשערס איז דער ספר געשריבן געווארן צווישן די יארן ג'קצ"ח וואס דאן איז געוועזן די לעצטע געשעעניש וואס שטייט אינעם ספר, (נאָכן באפרייען יהויכין פון תפיסה), צו ג'רכ"ב וואס דאן איז געשען די וויכטיקע געשיכטע ווי אזוי די אידן האבן זיך אומגעקערט צוריק פון בבל קיין ארץ ישראל, ווייל אויב דער ספר איז געשריבן געווארן נאך ווען די אידן האבן זיך אומגעקערט, האט דאך דאס געדארפט נאטורליך שטיין געשריבן אינעם ספר.
נאך א וויסנשאפטלעכע טעאריע ערקלערט, אז דער ספר איז געשריבן געווארן דורך די זעלבע גרופע שרייבערס וואס האבן געשריבן ספר דברים, אזעלכע וואס האבן געשטאמט פון שבט יהודה, און זיי בריינגען א ראיה פון דעם וואס ביידע ספרים האלטן פון דער איינפיר צו דינען גאט אין איין מקדש, און זיינען קעגן די רעפארמע פון דינען גאט אין צעשפרייטע מזבחות.
דער אויסשטעל פונעם ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספר מלכים איז צעטיילט אויף צוויי חלקים: מלכים א' און מלכים ב'. אין אנפאנג איז דער ספר געווען אייניק, די צעטיילונג איז געמאכט דורך א נוצרישן מאנאך.
ביבליאטעק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם בר יוסף פובליקירט דורך "אור עם"
- חולדה רז פובליקירט דורך "קידום"
- ישראל חגי פובליקירט דורך "ח"י"


text:
אראבער
אראבער זענען די מענטשן פון אן עטנישע גרופע וואס שטאמען פון דעם אראבישן האלב-אינזל ("ערבה" אין תנ"ך) און רעדן דעם שפראך אראביש.
אינהאַלט
די אראבישע וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אראבישע וועלט ציט זיך איבער רוב לענדער אין דעם מיטל מזרח און צפון אפריקע אויסער איראן, טערקיי, און ארץ ישראל. די אראבישע לענדער זענען אלזשיר, באכריין, עגיפטן, איראק, ירדן, קואווייט, לבנון, ליביע, מאראקא, אמאן, קאטאר, סאודי אראביע, סודאן, סיריע, טוניסיע, די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, און תימן. מארעטאניע ווערט אויך צומאל אריינגערעכנט.
אין צוגאב וואוינען אויך בערך צוויי מיליאן אראבער אין די אקופירטע שטחים פון מערב ברעג און עזה אין מדינת ישראל. באלד איין מיליאן אראבער וואוינען אויך אין מדינת ישראל זעלבסט. אראבער האבן זיך אויך געצויגן צו פילע ערטער אויפ'ן וועלט.
אראבער זענען א פארשידנארטיג פאלק, אבער עס זענען דא עטליכע עלעמענטן וואס טוען זיי פאראייניגן. דער וויכטיגסטער פון זיי זענען די איסלאמישע גלויבן און דער אראבישער שפראך, און דער קולטור און היסטאריע וואס איז מיט זיי פארבונדן.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס גרעסטע טייל פון אראבער זענען מוסלמענער. עס זענען אויך דא פיל קריסטליכע אראבער, ספעציעל אין לבנון, סיריע, מצרים, און די פאלעסטינער שטחים.
איסלאם האט זיך געפונדן אין דעם אראבישן האלב-אינזל אין דעם 6טן יאר-הונדערט. עס האט זיך שנעל פארשפרייט איבער א גרויס חלק פון אזיע און אפריקע, און דערפאר זענען היינט דא פיל מוסלמענער וואס זענען נישט אין דער אראבישער וועלט.
איסלאם, אראביש און נישט-אראביש, האט צוויי טיילן: סוני און שוע. סוני איסלאם איז דער גרעסערער טייל, און מערסטנס אראבער זענען סוני, אבער אין געציילטע לענדער זענען שוע דער רוב, הויפטזעכליך איראק און באחריין.
אוראלטע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דאס איסלאם איז געקומען, זענען מערסטע אראבער געווען פאליטעאיסטן. עטלעכע שבטים פון אראבער אונטער דעם חאמירן קענגירייך האבן זיך מגייר געווען צו יידישקייט, אדער האבן אנגענומען די קריסטלעכע רעליגיע.
די אראבישע שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אראביש באלאנגט צו דער פאמיליע פון סעמיטישע שפראכן, אינאיינעם מיט לשון הקודש/העברעאיש, און אראמיש. דער אראבישער שפראך האט 28 אותיות, און זיי ווערן געשריבן פון רעכטס צו לינקס.
אראביש האט זיך אנטוויקטלט צווישן די בעדואינער אין די מדבריות פון אראביע. איר געוויקס איז געהאלפן געווארן דורך די טראדיציע פון פאעזיע וואס איז געווען גאר פארגעשריטן אין איר מונדליכע פארעם פאר מען האט עס אפגעשריבן. מיט'ן אנקום פון איסלאם איז דער קוראן געווארן דער מאדעל פון אראבישע שפראך.
היסטאריע און ציוויליזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען אראבער זיך צו באציען צו די נאמאדן און קעמל פירער פון צפון אראביע ווערט שוין געפונען אין שרייבונגען פון באלד דריי טויזנט יאר צוריק. שפעטער איז דער טערמין באנוצט געווארן פאר אלע איינוואוינער פון דעם אראבישן האלב-אינזל.
אראבער זענען דאן געווען א געזעלשאפט פון שבטים. זיי זענען געווען גרופירט לויט זייער משפחה און יחוס, און האבן זיך מתייחס געווען צו אן איינציגער אפשטאם. די אראבישע געזעלשאפט איז אבער געווען צעשפלינטערט אדאנק די גאר שווערע אומשטענדן פון וואוינען אין מדבריות, און דערפאר זענען אפט געווען געשלעגן צווישן שבטים און בתי-אב. עס האט זיך נישט באוויזן קיין שום אראבישער מדינה ביזן אנקום פון איסלאם.
אראבישע אויפטוען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איסלאמישע ציוויליזאציע, אראבישע און נישט-אראבישע, האט געבליט אין די תקופה פון די אבאסיד קאליפס, וועלכע האבן געהערשט איבער די גאנצע איסלאמישע וועלט פון זייער הויפט-שטאט אין באגדאד אין די יארן 750 ביז 1258. אין די אויפטוען פון די איסלאמישע ציוויליזאציע ווערט אריינגערעכנט פאראויס שריטן אין ליטעראטור, פילאסאפיע, און מעדיצין. גריכישע פילאסאפיע ווי די ווערק פון פלאטו און אריסטו זענען געווען איבערגעזעצט אין אראביש. איסלאמישע מעדיצינישע שרייבונגען זענען גענוצט געווארן אין אייראפע ביז די יארן 1600.
אראבישע חכמים האבן אויך געמאכט גרויסע פארשריטן אין מאטעמאטיק. די נומערן וואס מיר נוצען היינט רופען זיך "אראבישע נומערן" דערפאר ווס זיי זענען געווארן אנטוויקלט דורך די אראבער און מוסלמענער. אויך דער אפטיילונג פון מאטעמאטיק "אלגעברא" איז אן אראבישער ערפינדונג, און קומט פונ'ם אראבישן ווארט "אל-דזאבר".
אראבישע אונטערגאנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי איר הויכפונקט איז די אראבישע וועלט געווען די מערסטע פארגעשריטענע ציוויליזאציע אויפ'ן וועלט. זיי האבן פארמאגט אומגעהויערע רייכטומס, און זיי האבן אנגעפירט דעם גאנצן מסחר צווישן אזיע און אייראפע. אירע שפעטערדיגע הערשער זענען געווארן די אוטומען טערקן און מיט די אונטערגאנג פון דער אטאמאנישער אימפעריע אין די יארן פון 1800, האט מיט זיי אנגעהויבן אונטערגיין די בליאונג פון די אראבישע און איסלאמישע קולטור.
פילע אראבישע לענדער זענען דאן געקומען אונטער די הארשאפט פון אייראפעישע מאכטן. ביי די ענדע פון דער ערשטער וועלט מלחמה איז די אטאמאנישע אימפעריע צעפאלן, און אלע אראבישע לענדער זענען געווען אונטער אייראפעאישע הערשאפט.
די פראגע פון פאלעסטינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס די ערשטע וועלט קריג האבן די בריטישע צוגעזאגט פאר אראבישע פאלקס-פירער אז פאלעסטינע וועט ווערן אריינגערעכנט אין די שטחים וואס וועל איבערגיין צו די אראבער פאר זעלבסטשטענדיגקייט. די בריטישע האבן דערנאך צוגעזאגט פאלעסטינע פאר די פירער פון די ציונות באוועגונג. דער היסטאריע פון דעם אראבישן-ישראלישן געשלעג ליגט אין די קעגנזייטיגע צוזאגן, ווי אויך די אראבישע קעגנערשאפט צו א אידישע מדינה אין דעם ראיאן.
אראבישע באציאונגען מיט אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס היסטאריע האבן אידן געהאט געמישטע באציאונגען מיט די אראבישע קעניגרייכן, און געוויסע פעלער זענען זיי באהאנדלט געווארן ווי צווייטע קלאס בירגער און אונטערדרוקט. מוסולמענישע היסטאריקער געבן איבער אז דער נביא מוחמד זעלבסט האט באפוילן זיינע נאכפאלגער נישט צו טשעפן די אידן, מיט דער האפענונג אז די אידן וועלן טוישן צו דעם מוסלומענישן גלויבן, למעשה האבן אבער די מוסולמענער געפירט גרויסע מלחמות מיט די יידן אינעם אראבישן האלבאינזל, און די וואס האבן זיך נישט געשמד'ט צו איסלאם האבן זיי אויסגעהרגעט. שפעטער אין די שפעטע 1800 יארן האבן אידן - בעיקר ספרדישע - זיך שטארק ציוואקסן אין איינגעגלידערט אין פילע אראבישע לענדער ווי אידן האבן געפירט גרויסע געשעפטן און געהאט א פרידליכע באציאונג מיט די רעגירונגען.
נאך די מיטל 1940'ער יארן האט דער צושטאנד זיך דראסטיש געטוישט, כמעט אלע אראבישע לענדער זענען ממש אויסגעליידיגט געווארן פון אידן איינס נאכן אנדערן, דער פאלנער אראבער האט א וויסטע שנאה צו די אידן, קיין אידן ווערט כמעט נישט געזען פאר זייערע אויגן. די נטורי קרתא זאגן אז דאס איז א דירעקטע רעזולטאט פון דער באוועגונג פון ציוניזם, און שפעטער די גרידונג פון דעם אידישן לאנד.


text:
משה טייטלבוים (ישמח משה)
רבי משה טייטלבוים (ה'תקי"ט - כ"ח תמוז ה'תר"א), רב אין איהעל, באקאנט אלס "דער ישמח משה".
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה איז געבוירן אין פרעמישלא (פשעמישל), גאליציע, אין יאר ה'תקי"ט, צו זיין פאטער הרב צבי הירש שיף, און צו זיין מוטער מרת חנה.
כשהגיע לפרקו האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית חיה שרה ע"ה די טאכטער פון הנגיד ר' ניסן פון פרעמישלא. ער איז נתקרב געווארן צו חסידות דורך זיין איידעם, ווערנדיג א תלמיד מובהק פונעם הייליגן חוזה פון לובלין. עס איז באקאנט אז איידער דער ישמח משה האט גענצליך מחליט געווען אנצונעמען דעם דרך החסידות האט ביי אים געעגבערט א הארבע קשיא אויף די חסידים: היתכן חסידים זענען שטענדיג פרייליך, דער מחבר פסקנ'ט דאך "ראוי לכל ירא שמים להיות מיצר ודואג על חורבן בית המקדש". האט ער געקלערט ער וועט פרעגן דעם חוזה די קשיא און אויב ער וועט אים ענטפערן א תשובה הוגנת וועט ער אננעמען חסידות. אריינקומענדיג צום חוזה, זאגט אים דער הייליגער חוזה "חסידים זענען אבלם בלבם וצהלתם בפניהם" ער האט תיכף תופס געווען זיין מחשבה און בטוב טעם פארשטיין געגעבן פאר'ן ישמח משה וואס אים האט געארט.
דער ישמח משה איז געווען פון די ערשטע חסידישע רבי'ס אויפן אונגארישן באדן איינפלאצנדיג די ערשטע קערנדליך פון חסידות פאר די קומענדיגע הונדערט יאר אין אונגארן ווען ער איז אויפגענומען פאר רב אין איהעל, אונגארן אין יאר תקע"ח. צו דער זעלבער צייט איז דער ישמח משה געווען א תל תלפיות שכל פיות אליו פונים צו וועם מ'האט זיך געוואנדן פון נאנט און ווייט מיט שאלות בהלכה ווי מען זעהט אין זיין חיבור "שו"ת השיב משה", ווי אויך מיט פארשידענע פראבלעמען זייענדיג באקאנט אלס א גרויסער פועל ישועות מיט זיינע הייליגע קמיעות.
פון צווישן די וואס האבן זיך מזכיר געווען ביים ישמח משה איז באקאנט דאס אז דער גרויסער חתם סופר, ווען זיין זון שמואל בנימין, דער שפעטערדיגער כתב סופר, איז אלס יונג קינד שטערבליך קראנק געווען, האט ער געשיקט מזכיר זיין צום ישמח משה ז"ל און נאכ'ן מוסיף זיין א נעמען אברהם על שמו איז ער וואונדערליך אויסגעהיילט געווארן, א זאך וואס האט בשעתו געהאט גאר א שטארקן אפקלאנג.
אויך דער באוואוסטער אונגארישער פרייהייט קעמפער לאיאש קאשוט איז אויסגעהיילט געווארן פונעם ישמח משה'ס א ברכה, און איז דערפאר געווען א גרויסער אוהב ישראל.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה האט געלערנט ביי זיין פעטער הרב אברהם אריה לייב, סטריזשעווער רב, מחבר פונעם ספר "דרישות הארי". ער איז געווארן רב אין שינאווא נאכן רבין רבי שמעלקא פון ניקאלשבורג.[1] דורכן איינפלוס פון זיין איידעם דער אריה דבי עילאי איז ער דערנענטערט געווארן צו ווערן א תלמיד פון דעם חוזה פון לובלין.
אין יאר ה'תקע"ח איז רבי משה אויפגענומען געווארן אלס רב אין איהעל.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה איז נפטר געווארן כ"ח תמוז ה'תר"א, און ליגט אין איהעל וואו מען האט געבויט אן אוהל אויף זיין קבר.
אויף דער לינקער זייט ליגט זיין רביצין חיה שרה ע"ה וועלכע איז נפטר געווארן ער"ח ניסן ה'ת"ר.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה האט געהייראט מרת חיה שרה א טאכטער פון הרב ניסן, רב אין פרעמישלא. זייערע קינדער:
- הרב אלעזר ניסן טייטלבוים (ה'תקמ"ו - ט' תשרי ה'תרט"ו) רב אין דראהביטש.
- מרת חנה, די ווייב פון הרב אריה לייביש ליפשיץ, (ה'תקכ"ז - י"ז טבת ה'תר"ו), רב אין ווישניצא, דער אריה דבי עילאי.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ישמח משה - תנ"ך
- השיב משה - שו"ת
- תפלה למשה - תהלים
- מעין טהור - יו"ד
אויך האט דער ישמח משה פארפאסט א תפלה צו זאגן ארויפגייענדיג אויפ'ן ציון פון א רבי באקאנט אלס "שלום עליך", און סגולות לפרנסה ולשמירה וועלכע זענען מקובל בכל תפוצות ישראל.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דער רבי ר' שמעלקא האט איבערגעלאזט שינאווא אין תקל"ג.


text:
אינטערנעץ
די אינטערנעץ איז אַ גלאבאלע סיסטעם פון פארבונדענע קאמפיוטער נעצווערק, וואס אנטהאלט ביליאָנען קאָמפּיוטערס צונויפגעבונדן אין אַ גרױסער נעץ. דאָס דערלױבט א קעגנזײַטיגן אינפֿאָרמאַציע-פֿלוס פֿון-און-צו אלע אנגעשלאסענע קאָמפּיוטערס. די אינטערנעץ שליסט איין מיליאנען פריוואטע, פובליקע, אקאדעמישע, ביזנעס און רעגירונג נעצווערק.
די אינטערנעץ שטיצט א רייע סערוויסן, צווישן זיי די World Wide Web און דעם אינפראסטרוקטור פאר בליצפאסט.
די אינטערנעץ איז געשאפן געווארן אקטאבער 1969 אין אמעריקע. אין 1989 האט טים בערנערס-לי געשאפן די אלוועלטלעכע וועב.
היינט ווערן די טראדיציאנעלע קאמוניקאציע מעדיע, ווי למשל טעלעפאן, מוזיק, פילם און טעלעוויזיע איבערגעארבעט דורך דער אינטערנעץ. אויך דאס פארעפנטלעכן פון צייטונגען, ביכער און אנדערע געדרוקטע זאכן ווערט צוגעפאסט צו וועבזייטל טעכנאלאגיע, ווי אויך די נייע מאדעס פון בלאגן און וועבפידן.
אינהאַלט
- 1 מלוכה פֿון דער אינטערנעץ
- 2 באדינונגען אויף דער אינטערנעץ
- 3 איסור און קריטיק אױף דער אינטערנעץ
- 4 מעלות פון אינטערנעט
- 5 רעפערענצן
- 6 נייעס איבער אינטערנעט
מלוכה פֿון דער אינטערנעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטערנעץ דערמעגליכט אלעמען צוטריט צו א ים פון אינפארמאציע אויף אלערלײַ טעמעס.
די אינטערנעץ דערלויבט אויך מענטשן זיך אויסצושפרעכן אנאנים. דאס ברענגט אז מ'זאל זיך קענען ארויסהײַבן פון די געווענטליכע סאציאלע באגרעניצונגען און מאכן פארשריט דורך פרײַען טראכטן.[1]
דער אלוועלטלעכע וועב איז א וויכטיקער אפטייל פון דער אינטערנעץ וואס באדינט דאקומענטן און אנדערע רעסורסן דורך זייער URL.
באדינונגען אויף דער אינטערנעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ניצט די אינטערנעץ פאר אסאך זאכן, ווי למשל עלעקטראנישע פאסט, אנליין שמועסן, דער וועלטס-געוועב (כולל וואלקן קאמפיוטעריי) און טעקע טראנספערן.
די מערסט באניצטע באדינונג אויף דער אינטערנעץ איז דער World Wide Web (אפט גערופן סתם דער "וועב"). דער "וועב" אנטהאלט וועבזייטלעך, בלאגן, און אויך וויקיס - איינשליסנדיק וויקיפעדיע. יעדער איינער קען זען בלעטער אויפן וועב (אחוץ ווען דער בלאט פאדערט א פאסווארט.
דער צווייטער הויפט באניץ פון דער אינטערנעץ איז שיקן און באקומען ע-פאסט. ע-פאסט שיקט מען פריוואט פון איין באניצער צו א צווייטן. תיכפדיקע מעלדונגען איז ענלעך צו ע-פאסט, אבער עס פאדערט אז ביידע פארטייען זאלן זיין אנליין צוזאמען, און לאזט מער ווי צוויי מענטשן אטייל נעמען.
איסור און קריטיק אױף דער אינטערנעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סך יִידישע רבנים האָבן ארויסגעגעבן אן איסור אויפן אינטערנעץ ווייל דאס קען ברענגען צו הארבע עבירות. דאס שאפט א פראָבלעם ווייל אין דער הײַנטיגער וועלט מוזן רוב ביזנעסער האָבן אינטערנעט. דערפֿאַר פארלײַגט זיך דער איסור בעיקר אויף האבן אינטערנעט-צוטריט אינדערהײַם, און שטרייכט אונטער אז אין ביזנעס זאל מען האבן נאר כשר אינטערנעץ, וואס זיפט דורך די אינפאָרמאציע און באגרעניצט צוטריט בלויז צו "רײַנע" זייטן.
- די פרומע חרדים האבן ערצייגט פילטער אינטערנעט מיטן נאמען זשעי נעט.
די אינטערנעץ ברענגט מיט זיך מעגלעכע חסרונות און שטערונגען.
אום ערב ר"ח סיוון תשע"ב, קומט פאר די צענטראלע כינוס כלל ישראל אויפן ציל אפצוראטעווען די קומענדיגע דורות, און זיך לערנען די וועג וויאזוי זיך אומצוגיין מיט די פראבלעמען פון די אינטערנעט, וואס דרינגט אריין אינעם טאג טעגליכע לעבן, און טוהט היבש צעטרייסלען דאס יוגענד אויף אומגעוואונטשענע רעזולטאטן.
אפיקורסות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אז דאס פרײַע פליסן פון אינפאָרמאציע קען ברענגען אומגעוואונטשענע רעזולטאטן, דורך ליינען שאלות אויף אמונה, און נישט זעהן דעם ענטפער תיכף ומיד.
אדיקציע קראנקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינטערנעץ אדיקציע איז אן אפהענגיקייט וואו מען פארברענגט שעות אויף דעם אינטערנעץ. מען פיטערט די אבסעסיע און קאמפאלסיוונעס נאכאנאנד שטערקער און שטערקער, מען ווערט אריינגעדרײַט מיט אימפעט און טעמפא אן קיין אפשטעל, בײַנאכט און בײַטאג, מען פארלירט רואיגקײַט און פריוואטקײַט, סאיז נישט מער פארהאן קיין מחשבה און דורכטראכטונג, עס אינוואדירט יעדע סעקונדע פון לעבן, דאס פארהארגעט שלום בית און פארנאכלעסיגט פליכטן פון א טאטע אין שטוב, אדער ארבײַטארער אין ביזנעס וואס טוט נישט געהעריג זיין זשאב און זײַט אן פראבלעמען פון ליגענט און פאלטשקייט וואס מען ווערט נאכדעם געפײַערט פון די זשאב, און מען פארלירט די פרנסה.
ביטול זמן ייאוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב צייט וואס מען פארברענגט אויפן אינטערנעט איז געימס, נייעס, טשעט, און אזוי ווייטער זאכן וואס טוען גארנישט אויף און מען פילט זיך דערנאך זייער ביטער און דעפרעסט פארן גארנישט אויפטאן מיט די צייט.
לשון הרע, פאליטיק און מחלוקת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שמועס גרופעס ווי הייד פארק און סתם טשעט און אימעיל קאנסווארסעישאן'ס מאכט דעם מענטש אז ער מוז האבן די לעצטע ווארט, ווייל מיט א דרוק פון א קנעפל קען מען דאך בלייבן גערעכט. דער מענטש ווערט איינגעוואונט אז ער מוז האבן א מיינונג, אפילו סתם אזוי וואלט אים נישט אנגעגאנגען דער גאנצער ענין אבער אז ער וועט אריינגעדרייט דערין ווערט ער א גאנצער מבין און בעל שיטות אויף יעדע זאך. אויך לשון הרע דורך טשעט און סתם די אינטימע קאמיוניקאציע איז גורם דורכפאלן מיט לשון הרע מער אין ווירטואלען לעבן מער ווי אין נארמאלן לעבן.
פארשקלאפט דעם מענטש צו זיינע תאוות. (ווי נייגער און סעקס א.א.וו.)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
90 פראצענט פון אלע זוכונגען אויף אינטערנעט סוירוטש ענזשין'ס ווי גוגל און יאהו איז דאס ווארט סעקס. אויך איז די מערסטע באזוכטע סייטס אזאלכע ברעיקינג נייעס ווי דראדזש רעפארט און סי.ען.ען. וואס טוישט זיך כסדר אויף די סעקונדע וואס ס'געשענט. דאס אינטערנעט זאגט פארן מענטש דו ביסט נישט בעל הבית, די נייעס און די תאוות געוועלטיגן איבער דיר. און די סטאטיסטיקס פון אינטערנעט סייטס ווייזן דאס אלס פאקט.
סאציאל אפגעזונדערט מדות בין אדם לחבירו ווערן קארופטירט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א מענטש מוז קענען רעדן מיט מענטשן, דאגה בלב איש ישיחנה, און סתם איבערשמועסן א גוט ווארט וואס פאלט איין אמאל. דער אינטערנעט איזאלירט אייך סאציאל, אז איר האט נישט די אלע קריטישע בענעפיטען פון חברה וחברים.
זינט אלעס איז אימעיל קאמיוניקאציע וואס דער מענטש ווערט א אי=מענטש אנשטאט א פנים הארץ און אזוי ווייטער. פארגעסט מען וויאזוי מען דארף זיך אויפירן צו א לעבעדיגן מענטש.
געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די אויגן ווערן שוואך פון קוקן צופיל אין ליכטיגקייט פון קאמפיוטער עקראן.
- די פינגער ווערן אפגעשוואכט פון טייפן אזויפיל.
- די גאנצער גוף ווערט אפגעשוואכט פון זיצן צופיל אויפן חשבון פון איבונגען.
מעלות פון אינטערנעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערקעגן איז דא פיל מער מעלות פון אינטערנעט, און דאס דארף ווערן אויסגעארבייט וויאזוי זיך צו פירן, די אלע זאכן וואס זענען חסרונות איז פונקט אזוי ווי אלע מאדערענע ערפינדונגען וואס אין אנפאנג איז זי געווען א שטער און שטרויכעלונג, ווי צום ביישפיל א קאר ווי מען קען גרינגער אנקומען צו תאוות און איפקורסות. אדער א פענע וואס מקען זיך גרינגער שרייבן מיט אנדערע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אַ מאָדערנער חסידישער שרײַבער וואָס רעדט פֿון האַרצן, פארווערטס, 8טן יולי 2011
נייעס איבער אינטערנעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גוגל קויפט אפ יו טוב פאר איבער א ביליאן דאלער. [http://www.nypost.com/seven/10102006/news/nationalnews/he_got_googled_nationalnews_jana_winter.htm
]


text:
האמלעט
די טראגעדיע פון האמלט, פרינץ פון דענמארק (The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark) איז א פארשטעלונג געשריבן דורך וויליאם שייקספיר צווישן ה'שנ"ט צו ה'שס"א, און ערשט געשפילט פאר ח' אב ה'שס"ב - אום דעם זעלבן טאג מעלדן די דעמאלטיקן אקטן דאס די פארשטעלונג איז געצייגט געווען פריער. די שטוק באזירט אויף עלטערע קוועלער; דאס לעבן פון אמלעט (Vita Amlethi), וואס איז זייר ענליך צום שוישפיל, איז א טייל פון סקסא גראמטיקאס' געשיכטע פון דענמארק (Gesta Danorum) צונויפגעשטעלט ארום ד'תתק"ס. א סך מומחים שאצען איין דאס שייקספיר האט אנאנדערע שוישפיל נוי אדאפטירט. פראפעסאר גארי טיילאר גלויבטע דאס אין דעם מחבר'ס לעבענסצייט, האמלעט האט געווען די פערטע פון זיינער פארשטעלונגען אין פּאָפּולאַריטעט, און היינט איז זי, נעבן ראמעא און יוליא, פילייכט זיינער באקאנטעסטע ווערק.[1]
משה זייפערט האט געשאפן די פריסטע יידישע איבערזעצונג פון דעם שוישפיל אין ה'תרנ"ג, און זיינער ווערסיע איז ערשט אויפגעפירט געווען ביי "טאליא טעאטער", ניו יארק, אום י"ד כסלו ה'תרנ"ד. באריס טאמאשעווסקי שפילט האמלעט.[2]
די געשיכטע דערציילט פון האמלעט, זון פון דעם געשטארבנעם דענישער קעניג. זיין פאטער'ס רוח קומט צו אים און אנטפלעקט דאס דער איצטיקער קעניג, האמלעט'ס פעטער קלאודיוס, האט אים פארסאמט. ער פאדערט נקמה. האמלעט אנטשיידעט שטעלן זיך ווי א משוגענער אום פארדאכט צו פארמיידן. די גאנצע צייט איז ער אומזיכער צי ער איז נישט טאקע וואנזיניג. קלאודיוס' געהיימראט, פאלאניוס, שיקט צוויי פון דער פרינץ'ס חברים, ראזענקראנץ און גילדענשטערן, צו אין אלץ שפיונען, אבער האמלעט טרויעט זי נישט. דער געהיימראט'ס טאכטער, אפליע, פארליבט זיך מיט האמלעט, אבער ער שיקט זי אוועק. אום צו באשטעטיקן קלאודיוס' שולד, פירט ער אויף א פארשטעלונג אין פאלאץ, וואס צייגט א קעניג געמארדעט פונקטליך ווי זיין פאטער. קלאודיוס קאן דאס נישט פארטראגן און לויפט ארויס. האמלעט'ס מוטער גערטראד, די איז איצט מיט קלאודיוס געהייראטעט, רופט אים פיר א געשפרעך. פאלאניוס אונטערהערט די ביידע הינטער א וואנט טעפעך. האמלעט הערט אים, גלויבט דאס ער איז קלאודיוס און שטעכט די טעפעך. פאלאניוס איז טויט. דער קעניג, דער האט מורא, שיקט האמלעט אינץ גלות קיין ענגלאנד און בעטעט דער ענגלישער קעניג אין צו הינריכטען, אבער דער פרינץ פינדעט די בריוו און ענדערט עס. שפעטער קומט ער צוריק נאך דענמארק, ווי ער ענדעקט דאס אפליע איז געשטארבען, וואהרשיינליך דורך זעלבסטמארד. פאלאניוס' זון, לאערטעס, וויל זיין פאטער רעכן און רופט האמלעט קיין צווייקאמף אין דעם פאלאץ. קלאודיוס גיבט לאערטעס א פארגיפטעטע שווערד, און גרייטעט פארסאמטע וויין פיר דער פרינץ אלץ ער וועט זיגען. די ביידע קעמפפער זינד טויטליך פארווונדעט, אבער לארטעס פארגעבט האמלעט און דערציילט דער קעניג'ס פארשווערונג. גערטראד טרינקט די וויין און שטארבט. מיט זיין לעצטע אטעם, האמלעט הרגעט קלאודיוס און בעשטימט פארטינבראס, קרונפרינץ פון נארוועגיע דער פיהרט קריג קעגן דענמארק, אלץ זיין נאכגייער.
זייר באקאנט איז די רעדע פון האמלעט (דער נוסח איבערזעצט דורך אלכסנדר הארקאווי):[3]
"זיין אדער ניט זיין - דאס איז די פראגע!
צי איז איידעלער פאר דעם געמיט צו ליידן
די שטעך און די פיילען פון דעם בייזן מזל
אדער ארויסגיין מיט גבר קעגן א ים פון צרות
און מאכן פון זיי אן ענד? שטארבן - שלאפן
ווייטער גארנישט!"
אין ה'תרנ"ט שרייבט איזידאר זאלאטארעווסקי אן אדאפטאציע פון דער פארשטעלונג, דער ישיבה בחור (אדער, דער יודישער האמלעט), וואס איז געצייגט געווען אויף דער בינע דער "ווינדזאר טעאטער", אויך אין ניו יארק, אם כ"ג שבט דאס זעלבע יאר. אין דער ישיבה בחור האנדלט עס פון אביגדור, דער זון איינעם געשטארבענן רבי'ס, וואס אנדטעקט א בריוו פון זיין פאטער, די דערציילט דאס זיין שריט ברודער און נאכגייער האט גייענצט מיט אביגדור'ס מוטער. אם ענדע, נאך א לאנגע געראנגעל צווישן דער זון און דער נייער רבי, שטארבט אביגדור.[4]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Taylor, Gary (2002). Shakespeare plays on Renaissance Stages. In Wells, Stanley; Stanton, Sarah. The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage. Cambridge: Cambridge University Press. זייט 18.
- ↑ Leonard Prager. Yiddish Culture in Britain: A Guide. P. Lang, 1990. זייטה 721.
- ↑ בריגיטע דאלינגער. רצנזיון פון Shakespeare on the American Yiddish Stage. (דייטש).
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 92-94.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האמלעט: טראגעדיע אינ 5 אקטנ. איבערזעצט פון י. גאלדבערג, מעלוכע-פארלאג פון ווייסרוסלאנד, התרצ"ד (צום טייל פאראנען).


text:
טוי גלאז וואַסעס קריסטין פינף מעלווæר
Norwegian designer Kristine Five Melvær has designed this beautiful series of vases that look like buds about to burst into bloom. The Dew glass vases are mouth blown in thick glass with matte, sandblasted stripes on the outside. This gives texture to the vases and creates life to the colour on the inside. […]
רעיקאָ קאַנעקאָ ניטל באָבאַלז
רעיקאָ קאַנעקאָס קווערקי ניטל באָבאַלז זענען געראַנטיד צו מאַכן איר שמייכל. רעיקאָ איז אַ בריטיש-יאַפּאַניש דיזיינער ווער ס שפּאַסיק אָבער עלעגאַנט פייַן ביין טשיינאַ באָבאַלז שטריך באשעפענישן אַז אָנקוקן צוריק בייַ איר. וואָלט ניט עס קוקן גרויס צו האָבן אַ בוים באדעקט אין די? אבער ימאַדזשאַן ווי צעמישט דיין פּעץ וואָלט זיין. מיט די פעסטיוו […]
שינקע סקרין פּרינץ
שינקע פאַרשטעלן פּרינץ קאַפּטשערז אומגעריכט מאָומאַנץ פון די קאַנטענטאַד לעבן פון אַ חזיר, אַ פערד און אַ קיניגל אויף אַ קייט פון טאָטפאַלי קראַפטעד און 100% בריטיש געמאכט סכוירע. שינקע איז די בריינטשיילד פון מזרח לאָנדאָן באזירט דיזיינער דזשאָו ראָבינסאָן. שינקע ס פּלאַן עסטעטיש איז דיפיינד דורך אַ סטרייקינג מינאַמאַליזאַם; דרייסט סילאַוועץ קעגן אַ קרוכלע […]
לינדזי לאַנג שטאלץ ינטראָדוסעס גראַפיק טייל ראַנגע
לאָנדאָן-באזירט פירמע לינדזי לאַנג פּלאַן האָבן יקספּאַנדיד אויף זייער ינספּעריישאַנאַל זאַמלונג פון דזשיאַמעטריק קיטשאַנווער און קושאַנז מיט די קאַטער פון אַ ברייט קייט פון וואַנט און פלאָרינג טיילז. Lang ס זיכער איבערזעצונג פון איר דיזיינז אַנטו טיילז קריייץ קין-דראַפּינג גיאָ פּאָנטי-עסק גראַפיק איבערחזרן פּאַטערנז אַז באמת יבערמאַכן אַ סוויווע. דער הויך קוואַליטעט גראַניטאָ טיילז […]
רעיקאָ קאַנעקאָ קריייץ נייַ דיפּט ברעקלעך
רעיקאָ קאַנעקאָ ינטראַדוסיז די סטאָון דיפּט סעריע. זי האט שוין ארבעטן שווער צו ברענגען עטלעכע סטאָונווער ווי גלייזיז אויף פייַן ביין טשיינאַ. דער קאַנטראַסט צווישן די העל ווייַס טשיינאַ און די אָרגאַניק גלייז איז זייער ספּעציעל, ניט צו דערמאָנען אַז יעדער שטיק וועט זייַן אַ ביסל אַנדערש ווייַל פון די נאַטור פון אונדזער גלייזינג טעקניקס. […]
טינטפיש טינט בענקל נייַ אין בייַ פאָלקלאָרע
טינטפיש טינט בענקל געמאכט דורך פארקערט אַש דורך פעליקס מאַקאָרמאַק פאַראַנען פון פאָלקלאָרע. דאס איז דער ערשטער אין אַ זאַמלונג פון מעבל וואָס ניצט טינטפיש טינט ווי האָלץ פאַרב. די ינספּיראַציע קומט פון די וועג בונט סליפּס זענען אָפֿט געווענדט צו סעראַמיקס, ווו איר קענען זען באַרשט סטראָקעס און די פּראַל פון די מענטש האַנט אויף די אַרבעט. […]
די עקאָפריענדלי בינדי דאָט פּאָוף
די עקאָפריענדלי בינדי דאָט פּאָוף עס ס אַ טעקסטיל פּאָוף ינספּייערד דורך די פאַרביק בינדיס אַז ינדיאַן פרויען טראָגן אויף זייער שטערנס. די ריזאַלטאַנט פּאָל 'קע פּונקט מוסטער איז אַ וויבראַנט פאַרטרעטונג באשאפן פון דיסקאַרדיד זייַד סאַרעעס. סטודיאָ אַווני דערלאנגט אין מילאַן פּלאַן וואָך אַ ופּסיקלעד און סאַסטיינאַבאַל זאַמלונג פון טעקסטיל פּאָופס, קאַנווערטינג אַלט און דיסקאַרדיד זייַד […]
אָבעליקס דורך קריסטין פינף מעלווæר
קריסטין פינף מעלווæר ניצט די כיינעוודיק קאָמבינאַציע צווישן זאַפטיק פארבן און העלדיש מלקות צו מאַכן אַ דרייסט וויסואַל דערקלערונג מיט די אָבעליקס וואַסעס. אויב איר האבן קוקן פֿאַר דעם גאנץ וואַזע צו גלייַכן אייער באַליבט פאַבריק אָדער צו שאַפֿן אַ שפּריצן פון קאָלירן, די אָבעליקס וואַסעס ביסט אפֿשר מעגלעך ווינערז. דיזיינד דורך נאָרוועגיש קריסטין פינף מעלווæר, די זאַפטיק […]
עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם פּאָוף
נישט נאָר זענען דעם עקאָפריענדלי העל בונט פּאָמפּאָם פּאָוף אַמייזינגלי שיין אָבער עס אויך האט אַ געשיכטע הינטער. די געשיכטע פון די פּאָם פּאָם פּאָוף איז אַז עס ס געמאכט פון ריסייקאַלד זייַד סאַרעע ס. אַווני סטודיאָ, אַ ינדיאַן דיזיינער, גיט די אַניוזד סאַרעעס, וואָס זענען גרויס מאַטעריאַל, אַ נייַ לעבן. דאס עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם פּאָוף דורך סטודיאָ […]
עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם סטול
דאס עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם סטאָאָלבי סטודיאָ אַווני איז אַ פּלאַצן פון קאָלירן און ינספּיראַציע פֿאַר ינווייראַנמענאַלי באַוווסטזיניק האָמעס. די קליין, העל-בונט פּאַמפּאַמז זענען געמאכט פון ריסייקאַלד סאַרעעס, די וויוואַדלי דרייפּט בעקאַבאָלעדיק ינדיאַן מלבושים וואָרן דורך פרויען אין ינדיאַ. די עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם סטול סעריעס איז נאָך אן אנדער כווימזיקאַל טעקסטוראַל נעמען ינספּייערד פון די פארשידענע בעקאַבאָלעדיק […]


text:
גרינוויטש וויליזש
גרינוויטש וויליזש - (דער קרי איז גרעניטש וויליזש). ווערט אויך גערופן די וויליזש. דאס איז א רעזידעשאל באוואונטער געגענט וואס אנהאלט אין זיך ניו יארק אוניווערסיטעט (NYU) און דאס האט איר פארוואנדעלט אלס אן אטראקציע פאר אינגע אדוואנטוריסטן פון די סטודענטן און פראפעסערן וואס האבן איר געמאכט אלס בוהמיען פונקט פון די גאנצע וועלט בעיקר אין די 60ער יארן. היינט האט זיך דער נאכט הולטייען און ארטיסטן לעבן אריבער פארשפרייט ארויס פון אירע גרעניצען מער אויף איסט וויליזש, און וועסט וויליזש, מעיט פעקינג דיסטריקט, טשעלסי און סאהא, לאוער איסט סייד ביז אריבער קיין וויליאמסבורג. אירע גרעניצען: טשעלסי ביי 14 - צפון. האוסטען - דרום. איסט וויליזש בייד דריטע עוועניו. - צפון.


text:
כאלערע
כאלערע איז אן אינפעקטיווע קראנקייט פון דער קליינער קישקע אנגעטון דורך דער Vibrio cholerae באקטעריע. די סימפטאמען זענען א שטענדיקע וואסעריקע שילשול און ברעכן. מען כאפט די קראנקייט פון וואסער אדער עסן וואס איז געווארן קאנטאמינירט דורך דער צואה פון אן אינפעקטירטן מענטש, אפילו איינער וואס האט נישט קיין סימפטאמען.
פון די שטארקע שילשול און ברעכן קען מען ווערן דעהידרירט, און אין טייל פאלן שטארבט מען דערפון.
די רפואה איז צו געבן אסאך וואסער. ווען דער חולה קען נישט טרינקען דארף מען געבן וואסער דורך טראנספוזיע.
כאלערע קען צושפרייטן אין א באפעלקערונג ביז זי ווערט אן עפידעמיע.
פארמיידן כאלערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי נישט צו כאפן כאלערע איז כדאי:
- צו קאכן וואסער פארן טרינקען;
- האלטן גוט ריינקייט, וואשן די הענט נאכן בית הכסא און פארן עסן;
- נישט עסן רויע פיש.


text:
1984
1984 איז דאס 84סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1984 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יולי - געעפנט די לאס אנדזשעלעס אלימפיאדע
- דער ערשטער מאקינטאש קאמפיוטער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - מארק צוקערבערג, יידישער אמעריקאנער ביזנעסמאן וואס האט געגרינדעט פייסבוק
- 15טן סעפטעמבער - פרינץ הארי, פרינץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אקטאבער - פאל דיראק, בריטישער טעארעטיש-פיזיקער, פון די וואס האבן אוועקגעשטעלט די יסודות פון קוואנטן-מעכאניק, און געווינער פונעם נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געב' 1902)
- 31סטן אקטאבער - אינדירא גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע דערמארדעט (געב' 1917)


text:
דזשיבעריש
דזשיבעריש (ענגליש: Gibberish) אדער טאָטעריש איז א טערמין וואס מען באצייכנט א קאמבינאציע פון ווערטער וועלכע קוקט אויס ווי אויטענטיש אבער אין פאקט זאגט עס גארנישט, און אויך דער רעדנער אדער שרייבער זעלבסט פארשטייט עס נישט. (וו.צ.ב.ש. מילעם אויבנעראלע באשלעגולווילציע אומקעראציע).
א באוואוסטער פאל פון דזשיבעריש אין ליטעראטור איז די דיכטונג "דזשאבערוואקי" (Jabberwocky) פון לואיס קאראל.
צומאל קען מען זען טעקסט וועלכע קוקט אויס ווי דזשיבריש, אבער אין פאקט איז דאס א קאד שפראך, וועלכע די מבינים ווייסן זייער גוט די באדייט.
ווען מען באניצט זיך מיט דעם ווארט דזשיבעריש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צומאל ווערט דאס ווארט דזשיבריש באניצט אלץ א שפאט ווארט אויף א שפראך וועלכע דארף אויסצוקוקען הויך און פראפעסיאנאל, און איז באפיצט מיט אומפארשטענדליכע און אומגעווענליכע ווערטער, כדי צו שאפן א פראפעסיאנאלע רושם אויף די ליינער אדער הערער.
אויך ווערט דאס ווארט דזשיבעריש באנוצט צו באצייכענען אן עראר אין עלאקטאראנישע טעקסט וועלכע מען זעט אויסגעדרייט אדער מיט אומבאוואוסטער קאדס און כאראקטערס, למשל ¥ § ¢ © , וועלכע קומט פון דעם וואס דער שרייבער און דער ליינער האבן נישט די זעלבע קאודינג סיסטעם. אבער אין אסאך פעלער קען מען ליינען די טעקסט דורך טוישן די קאד.
טשארלי טשעפלין איז געווען באקאנט אלץ א שפילער וועלכער האט געקענט גוט רעדן דזשיבירש. אינעם פילם "די גוטע דיקטאטור" The Great Dictator מאכט ער חוזק פון די דייטשע פירער מיט זייערע הויך שפיציגע רציחותדיגע שפראך, ער רעדט דארט אין דזשיבריש וועלכע טרייבט ליצנות פון די דרשות פונעם צורר היהודים היטלער. אין זיין "דעמאקראטיע שטונק" רעדע ערקלערט ער זיין אידעאלאגיע מיטן דויטשן אקצענט "דעמאקראטיע - שטינק, פריי שפרעכן - שטינק". דער איבערטייטשער טייטשט עס איבער אין ענגליש: דער פוי האלט אז דעמאקראטיע איז מיאוס, דער פוי פארמיאוסט דאס פרייהייט פון ווארט".
דאס ווארט דזשיבעריש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט קומט פון דעם ענגלישן ווארט gibber וואס עס מיינט פלאפלען. אדער פון דער אראבישע שרייבער דזשעבאר בראחיאן جَابِر بِن حَيَّان, אדער ווי מען פלעגט אים רופן אין לאטייניש Geber, וועלכע פלעגט שרייבן זיינע ביכער מיט א אומפארשטענדליכער שפראך.
לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאררעכטן דזשיבערישע טעותים, ווען א טעקסט קומט אן מיט טעותים קען מען עס דארט פאררעכטן און טוישן די קאד.


text:
בטחון
מיינסטו זיכערהייט?
בטחון איז צוטרױען זיך אליין אדער אן אנדערן. מען פילט זיך זיכער עמאציאנאל אין לעבן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אידישקייט איז דא א באגריף אז מען טאר נישט טראסטן קיינעם בלויז גאט.
דאס איז דער אמונה אין א העכערן כח מיט א פעלזן פעסטער אנטשלאסנקייט, עס קומט פון ווארט אין לשון קודש נאמנות און בטח: געטרייע באגלייבטקייט און זיכערקייט, און ענגליש טיישט דאס זיך אפ "טראסט".
ביי אידן נוצט מען דאס צו זאגן אז מיר גלויבן אין גאט. אדער ביי חסידים איז דאס אמונת צדיקים, זיי גלייבן אז דער רבי איז הייליג, און ער קען פועל'ן ישועות.
אמונה ווערט צעטיילט אין 5 הויפט תולדות מעשיות וואס איז מחייב דעם מענטש צו לעבן מיט; 1. יראת ה'; 2. בטחון; 3. אהבת ה'; 4. דבקות; 5. עבודת ה'.
וויסן קעגן גלויבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אדער בעסער געזאגט: אמונה פשוטה וואס דאס איז גלויבן קעגן פילאזאפיע וואס וויל מער זיך פארלייגן אויף דעם וויסן פון באשעפער. אין מער פרומע קרייזן האט זיך אוועקגעשטעלט א יסוד אין אידישקייט, אז מען טאר נישט זיכן און פרעגן, נאר גלייבן ווי א ראבאט מאשין אן קיין בירורים. דאס האט זיך אנטוויקעלט אין די צייטן פון רמב"ם, ווען זיינע תלמידים זענען אראפ פון אידישן וועג צוליב זיין פאלאזאפיע שיטה. לויט זיי איז דער אמונה דורך לערנען אביי ורבא, גמרא רשי און תוספות, און נישט דורך חקרענען און זיך פארטיפן אין די נאטור און וועגן פון באשפער. און ווי ווייניגער מען פארשטייט אלס בעסער איז די אמונה ווי מ'זעהט אייביג אין שווערע צייטן האט כלל ישראל איבערגעלעבט בזכות נשים צדקניות, וואס זיי זענען דער מערסטע אומוויסענד אין טראכטן, און דאס איז זיי בייגעשטאנען די תמימות צו ראטעווען אונזער פאלק.
אבער סאיז דא פרומע וואס האבן יא אנגענומען די רמב"ם'ס מהלך פון פיליזאפיע, אז מען קען נישט באמת גלייבן אן זיך פארענטפערן די שוועריגקייטן און זיך פלאגן צו פארשטיין די שווערע חכמה פון דעת ה'. ווייל אמונה פשוטה איז אפשר גוט און וואול ווען מען האט נישט קיין שוועריגקייטן און די באן פארט, אבער יעדעס קליינעם נסיון קען דאס אויפשאקעלן, דאן ווערט מבורר למפרעאז דאס איז נישט געווען קיין גלויבן, נאר בלויז א נישט נישט גלויבן, און מיר זענען באפוילן צו גלייבן און נישט נישט צו גלייבן.
שלושה עשר עיקרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמבם האט אוועגעשטעלט 13 הויפט אמונות וואס יעדער איד מוז גלייבן.


text:
פיער זשומייעל
שייך אלפיער אל זשומייעל (6טן נאוועמבער 1905 - 19טן אויגוסט 1984) איז געווען א פאליטיקער אין לבנון, פון פאך אויס אן אפטייקער, דער גרינדער און פירער פון די פאלאנגען פארטיי. זיינע קינדער באשיר זשומייעל, און אמין זשומייעל, זענען אויפגענומען געווארן אלס פרעזידענטן ביי זיין לעבן. ער האט זיך קעגנגעשטעלט צו דעם פראנצויזישן מאנדאט און ער האט געוואלט זען א זעלבסטשטענדיק לבנון, און ווי א געניטער פאליטיקער, האט ער געביטן זיינע מיינונגען יעדע וויילע, פון שטיצן די פאלעסטינער, ביזן אריבערגיין אינגאנצן צו ישראלס זייט. ער האט איבערגעלעבט עטליכע אטענטאטן, וואס זענען געווען געצילט קעגן אים.
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשומייעל איז געבוירן אין ביקפיא, לבנון דעם 6טן נאוועמבער 1905, צו אריסטאקראטישע עלטערן, וואס האבן געהערט צום עליטע פון דארף. קריסטן וואס געהערן אן צו דער קירכע פון די מאראנען. זיין פאטער און פעטער האבן געמוזט אנטלויפן ביי דער ערשטער וועלט מלחמה קיין עגיפטן, נאכן ווערן באשולדיקט אין זיך קעגן שטעלן די אטאמאנישע אימפעריע. זיי האבן זיך אומגעקערט, ווען די מלחמה האט זיך געענדיקט.
ער האט געלערנט אין קריסטליכע שולעס, און שפעטער האט ער געלערנט, אין די פראנצויזישע פאקולטעט פארמאקאלאגיע, און שפעטער געעפנט אן אפטייק אין ביירוט. אויך האט ער געהאט אן אינטערעס אין ספארט, און ער האט אנגעפירט די לעבאנעזער ספארטלער מאנשאפט צו דער אלימפיאדע אין בערלין, אין יאר 1936. זייענדיק אין דייטשלאנד, האט ער געזען ווי די נאצי רעזשים ארבעט, הגם ער האט זיך קעגנגעשטעלט צו זייער אידעאלאגיע, האט אים שטארק געכאפט די ארגאניזירונג. ווען ער האט זיך אומגעקערט קיין לבנון, האט ער אויפגעשטעלט די פאלאנגען יוגנט באוועגונג, און פארטיי, אויפן געדאנק פון די נאציס.
זיין פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יארן, האט זיין פארטיי נישט געהאט קיין גרויסע איינפלוס אויף די פאליטיק אין לאנד. די פראנצויזן האבן פרובירט צו פארשליסן די פארטיי אין יאר 1937. אין 1943, ווען לבנון איז געווארן זעלבסטשטענדיק, האט די פארטיי געהאט 35,000 מיטגלידער. ביים ערשטן בירגער קריג, אין יאר 1958, האט זיך ארויסגעוויזן די שטארקייט פון זיין פארטיי, ווען ער האט אונטערגעברענגט די פרווו פון די נאסער שטיצער, און קאמיל שאמון איז געבליבן פרעזידענט פון לבנון.
נאכן קליינעם ברודער קריג, איז ער ערוועלט געווארן צום נאציאנאלע קאנגרעס, און האט פארטרעטן א דיסטריקט אין ביירוט, ער האט אנגעהאלטן דעם זיץ ביז צו זיין טויט, אין יאר 1984. אויך האט ער געדינט אלס מיניסטער אין דער רעגירונג, אונטער פארשידענע פאזיציעס. אין די ענדע 1960ער יארן, איז די פאלאנגען פארטיי געווען פון די גרעסטע פארטייען אין פארלאמענט, מיט 9 דעפוטאטן. צוויי מאל האט ער קאנדידירט פארן פרעזידענטשאפט, אבער ער האט פארלוירן אין די וואלן.
לבנון, געפונענדיק זיך נאנט צו ישראל, איז פון שטענדיק אן געווען אריינגעמישט אין ישראל פאלעסטינער קאנפליקט, פיער האט אנגענומען א שטעלונג, וואס לכאורה איז עס קעגן די פאלעסטינער, זאגנדיק אז ער וויל זיין זעלבסטשטענדיק, אן אנדערע פעלקער אדער לענדער, אריינגעמישט אינעם פאליטיק. אסאך האבן געהאלטן אז דאס קומט פון פאטריאטיזם, שפעטער ווען יארדאניע, האט ארויסגעטריבן די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע פון איר טעריטאריע, איז פיער געצוואונגען געווען אריינצולאזן די טעראריסטן קיין לבנון. ער האט אונטערגעשריבן א פארשטענדעניש, וואס איז אנגערופן געווארן די קאירא פארשטענדעניש, וואס לאזט די פאלעסטינער קומען אויף לבנון. ווען די פאלעסטינער, האבן אנגעהויבן אטאקירן קריסטליכע צילן, האט פיער אנגעהויבן באוואפענען א קריסטליכע מיליציע גרופע, וואס שפעטער איז דאס עיקר הילף געקומען פון ישראל.
ביי דעם לבנון ברודער קריג, האט ער אנהייב געהאלטן, אז סיריע איז געקומען העלפן לבנון, שפעטער האט ער איינגעזען, אז כאפעז על אסאד האט זיינע אינטערעסן אינעם קריג, האט ער זיך אנגעהויבן פארלאזן בלויז אויף ישראל.
זיינע לעצטע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיער האט געזען ווי זיין זון באשיר גייט ארויף אויפן בענקל, אבער ער איז אומגעקומען ניין טעג איידער דער איינשווערונג צערעמאניע. פיערס אנדערער זון אמין האט איבערגענומען באשיר, און ער איז געווארן פרעזידענט פון לבנון.
אנהייב איז פיער נישט געווען אין דער רעגירונג פון אמין, ביז יאר 1984, ווען ער האט זיך באטייליקט אין קאנפערענצן אין גענף, און אין לאזען, מיטן ציל ארויסצושיקן די סירישע קרעפטן, און די צה"ל זעלנער, פון לבנון. ערשט דעמאלט האט ער אריינגעטרעטן צו זיין זונס רעגירונג, וואס איז געווארן א פאראייניקטע רעגירונג, אבער יענע יאר 29סטן אויגוסט, איז ער געשטארבן, אין דעם דארף וואו ער איז געבוירן, אלטזייענדיק 78 יאר.


text:
יתד נאמן
יתד נאמן איז א פרומע טעגליכער צייטונג, אויפן העברעישן שפראך, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך הרב שך אין יאָר 1985 דער פירער פון דגל התורה
פון אנפאנג ווען עס איז ערשינען האט דאס געהייסן נאר "יתד" וואס דאס איז די ראשי תיבות פון י'הדות ד'עת ת'ורה?? נאך דעם האבן זיי צוגעלייגט דאס ווארט "נאמן", מיינענדיג אויך א באגלייבטער נאגל.
איר היינטיגער גייסטליכער פירער איז הרב יוסף שלום אלישיב פון ירושלים, אבער זיי רופן אויך "מרן" דעם טיטול פון א ליטווישן מנהיג הרב שטיינמן, וואס ער איז דער צווייטער אין ראנק.
עס קומט ארויס וועכנטליך אין די ענגלישע שפראך אין אייראפע און אין אמעריקע. היינט צו טאגס איז דער אמעריקאנער "יתד" וואס ווערט געדרוקט אין מאנסי אין קארט פארהאנקערט אין א קריג ווער עס איז באלעבאס.
עס דינט די ליטווישע קרייזן.
- דא איז די ענגלישע צייטונג איבערגעלייגט אויפן אינטערנעט על אף די שווערע איסורים קעגן אינטערנעט. [1]


text:
באראק מוזיק
באראק מוזיק טוט באצייכענען דעם סטיל אין אייראפעאישער מוזיק צווישן די יארן 1600 און 1750.
נאך די בארימטע רענעסאנס קאמפאזיטארן פאלעסטרינא און לאסוס האט זיך די סטיל פון קונסט בכלל און מוזיק בפרט אנגעהויבן צו ענדערן. קלאדיא מאנטעווערד האט געשריבן מוזיק טייל אין רענעסאנס סטיל און טייל אין באראק סטיל.
אין דער באראק פעריאדע האט מען געשריבן קאנצערטן און אפערעס.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי סקארלאטי, מאנטעווערדי, וויוואלדי און הענדל. וועלכע האבן קאמפאזירט מוזיק פאר דעם ארגל.
די באראק מוזיק פעריאדע האט געלייגט דעם גרונד-שטיין פאר דער קלאסישער מוזיק פון אלע שפעטערדיגע גענעראציעס.
דער לעצטער באראק קאמפאזיטאר איז געווען באך; נאך אים האט אנגעהויבן די קלאסישע פעריאדע.


text:
רש"ש
רבי שלום מזרחי דידיע שרעבי איז דער גרויסער בעל מקובל און באקאנטער שטערן אין קבלה וואס איז באוואוסט מיטן נאמען רש"ש (ראשי תיבות ר'בי ש'לום ש'רעבי), איז געבוירן אין תימן אין שטאט שרעב.
ער איז ארויף קיין ארץ ישראל און דארט געלענט קבלה פון דעם בעל מקובל ר' גדליה חייון, ער האט זיך געפירט מיט א אויסעגעווענדליכע סארט פרישות און חסידות.
אין יאהר תקט"ו האט ער איבערגענעומען די ישיבה "מדרש חסידים", ווייל דעמאלטס איז אוועק איהר ראש ישיבה ר ישראל יעקב אלגאזי, און האט איהר געפירט ביז ער איז נפטר געווארן, דעריבער ווערט דער רש"ש גערופן אין אסאך ספרים "הרב החסיד", ווייל ער איז געווען דער ראש פון די חבורה פון מדרש חסידים.
דער חיד"א שרייבט אויף איהם אין שם הגדולים: ער איז געווען פון די איינציגע הייליגע לייט פון אינזער דור, א וואנדערליכע מקובל, מיט זיין באקאנטשאפט און קלוגשאפט האט ער געשטעלט די כוונת האר"י אויך איהר קלארקייט מיט א ריכטיגן סדר. ער פלעגט אינזין האבן אלע כוונת פון האר"י. ער האט געקענט "עץ חיים" בעל פה.
ער ווערט פארעכנט ביי די מקובלים אלס איינער פון די גרעסטע וואס זענען מסביר די טיעפקייט פון די חכמה.
דער חיד"א ברענגט פון איהם וואס ער האט געזעהן ביי איהם: איך האב געזעהן דעם חסיד און וואונדערליכן בעל מקובל דער רש"ש ווי יעדער ערב שבת פאר מנחה האט ער געמאכט א התרת קללות פאר זיך און פאר זיין הוזיגעזנד (ברכ"י שירי שיריים יור"ד סי' רי"א), דער רש"ש האט געזאגט אז תהלים צו זאגן ביינאכט אפשר אין דאס נישט אין כלל וואס דער האר"י האט געזאגט מען זאל נישט זאגן מקרה ביינאכט (שו"ת חיים שאל). איך האב געזעהן דעם חסיד און בעל מקובל דער רש"ש האט זיך געפירט נישט רעדן קיין ווארט צופרי פארן דאוונען (קשר גודל אות ק"ד). איך האב געזעהן דעם מופת הדור, דער ייהייליגער מאן דער רש"ש האט געלייגט תפילין רבינו תם אפילו אין אבילות (ברכי יוסף או"ח סי' ל"ח). איך האב געזעהן דער רש"ש ווי ער נעמט ארום מיטן ספר תורה שמחת תורה ביינאכט דעם עמוד, און אויך שמחת תורה צופרי און מוצאי שמחת תורה [הקפות] און האט געזאגט גרויסע סודות דערויף (לדוד אמת סי' י"ד).
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א רעכענט זיך פאר זיין תלמיד. (זעה אין מחזיק ברכה או"ח סי' תקפ"ח, יוסף אומץ סי' מ"ד, חיים שאל ח"ב סי' כ"ה).