text:
הלא הוא אביך קנך הוא עשך ויכונניך..!
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים..!
אט אט שטייען מיר פאר דעם גרויסן יו”ט, פאר דעם געוואלדיגן געהויבענעם זמן ווען מיר גייען צוטרעטן צום יום הדין הגדול והנורא ראש השנה תשע”ד, וואס מיינט דאס ראש השנה? וואס הייסט ווער ווייסט דען נישט, מען דאווענט לאנג, מען וואונטשט לשנה טובה – א גוט געבענטשט יאר, די נשים צדקניות גרייטן שוין צו די אלע גוטע סימנים און רמזים, די זיסע מייערן און פיל נאך, עפל אין האניג, דאס קאפ פונעם פיש וכו’, ווי ס’איז דער מנהג ישראל קדושים! זעלבסט פארשטענדליך אז די קאפ ווירבלט מיט כל מיני געדאנקן, פון איין זייט זענען מיר צוגעוואוינט צו האבן די טעג א געוויסע מאס אנגעצויגענקייט, עפעס אזא דיקער אטמאספער פון פחד, אוודאי גלייכט קיינער נישט צו פילן אונטערדריקט, אבער ס’איז דאך די ימים נוראים, מ’איז פול מיט פארכט, מיר זוכן זכיות מיר ווילן טוען וואס איז ריכטיג, זוכה זיין אז דער נעקסטע יאר זאל זיין א גוטער און א געלונגענע, אבער פון דער אנדערע זייט איז פארהאן אזא מין געדאנק וואס האפט אז מיר זאלן שוין האלטן דערנאך ס’זאל שוין פארביי גיין …אפען גערעדט טיף אין הארצן שפירן מיר א געפיל פון: מען דארף פועלן א גוט יאר מיט אלע ברכות און ווייטער געגאנגען, איך וויל שוין האלטן פרשת לך לך און ס’איז ‘צוריק צו נארמאל’ אדורך מיט די פרעשור און אנגעצויגענקייט… מיר דארפן זיין אמת’דיג און מאכן דעם חשבון ווי אזוי גרייטן מיר זיך צו און ווי אזוי ווארטן מיר אפ די גרויסע טעג הבאים עלינו לטובה?
אז מיר וועלן קוקן מיט אַן אמת וועלן מיר באמערקן אז דער צומישטע צוגאנג צום יו”ט קומט ווייל עס פעלט אונז די שליסל, עס פעלט אונז די אויגן צו זעהן די ליכטיגקייט, דאס הארץ צו שפירן די שטארקע נאנטשאפט פון די געוואלדיגע טעג, אויף וואס חז”ל זאגן אונז דאך: דרשו ה’ בהמצאו קראו בהיותו קרוב, זוכטס השי”ת ווען ער איז צום געפינען רופטס ווען ער איז נאנט, אדרבה אז מיר קוקן אריין אין נביא זעהן מיר גאר פארקערט אז במשך דעם גרויסן יו”ט ראש השנה זענען מיר מחיוב אנצופילן דאס הארץ מיט שמחה, ווי נחמיה זאגט פאר די אידישע קינדער: וַיֹּאמֶר לָהֶם לְכוּ אִכְלוּ מַשְׁמַנִּים וּשְׁתוּ מַמְתַּקִּים וְשִׁלְחוּ מָנוֹת לְאֵין נָכוֹן לוֹ כִּי קָדוֹשׁ הַיּוֹם לַאֲדֹנֵינוּ וְאַל תֵּעָצֵבוּ כִּי חֶדְוַת ה’ הִיא מָעֻזְּכֶם, וְהַלְוִיִּם מַחְשִׁים לְכָל הָעָם לֵאמֹר הַסּוּ כִּי הַיּוֹם קָדֹשׁ וְאַל תֵּעָצֵבוּ, כָל הָעָם לֶאֱכֹל וְלִשְׁתּוֹת וּלְשַׁלַּח מָנוֹת וְלַעֲשׂוֹת שִׂמְחָה גְדוֹלָה כִּי הֵבִינוּ בַּדְּבָרִים אֲשֶׁר הוֹדִיעוּ לָהֶם, ראש השנה איז נישט קיין צייט פון זיין ח”ו צובראכן, צוקלאפט, נערוועז אדער דעפרעסט וכדומה נאר פונקט פארקערט עסן זיסע עסנווארג און זיך פרייען מיט א געוואלדיגע גרויסע שמחה, ווייל עס איז א הייליגע טאג היינט פאר אונזער האר-השי”ת ווייל די פרייד פון השי”ת איז אונזער שטארקייט…
טייערע ברידער! לאמיר זיך אויפמאכן דאס הארץ און אנהייבן אביסל זעהן און פארשטיין דעם גרויסן יום טוב ראש השנה, פארוואס טאקע זאלן מיר זיין בשמחה אין א יום הדין??? לאמיר דערהערן וואס איז דאס די עבודת היום וואס די תורה זאגט מיר זאלן אריינלייגן אונזער “ראש” קאפ הארץ און מחשבה במשך דעם יו”ט ראש השנה וואס איז אונזער עיקר ארבעט פונעם טאג? דער ענטפער איז פארהאן אין איין ווארט “המלך”! קרוינען השי”ת, ווי חז”ל זענען מבאר: אמרו לפני מלכיות כדי שתמליכוני עליכם, זכרונות, כדי שיעלה זכרוניכם לפני לטובה, ובמה בשופר. השי”ת זאגט אונז: דערמאנט פאר מיר קעניגרייך כדי עטץ זאלטס מיר קרוינען אויף ענק וכו’, לאמיר אריין קוקן מיט א טיפערן בליק: א) וואס איז באמת די אפטייטש פון די ווארט “המלך”, און בכלל וואס איז דער ענין פון מלכיות – קעניגרייך, מיר רעדן דערפון כסדר אבער וואס איז איר ריכטיגע אפטייטש? ב) וואס האט השי”ת פון דעם אז מיר זאגן מלכיות? ג) פרעגט זיך די גרויסע פראגע וואס האט מלכיות מיט אונז, ווי אזוי טוט השי”ת מלכות אפעקטירן אונזער פערזענליכער לעבן?
חבר יקר! מאך דיר צו די אויגן פאַר נישט מער ווי זעכציג סעקונדעס, טראכט אריין און פרעג זיך די פראגע פארוואס???! פארוואס בין איך אראפגעקומען אויף די וועלט? ווער האט מיך אהערגעברענגט? וואס איז מיין ציעל און תכלית?? גאנץ שנעל שטעלט זיך ארויס א קלארע בילד …איך בין דא ווייל השי”ת דער באשעפער און פירער פון אלע וועלטן האט מיך אריינגעלייגט אין די וועלט, ווייל ער האט א ספעציעלע מיסיע אנגעגרייט פאר מיר, און נאר איך קען עס ערלעדיגן, יא ס’איז קלאר אז זייט בריאת העולם איז נאך נישט געווען א מענטש פונקט ווי איך _______________ (פיל דא אריין דיין נאמען) מיט די זעלבע נאמען, אויסזעהן, פלאץ, משפחה, חברים, ארבייט, נסיונות, שוועריקייטן, טאלאנטן וכו’ און אלע ארומיגע פרטים, דאס איז צוזאמען געשטעלט געווארן דורך אונזער באליבטע טאטע אבינו שבשמים מיט א פונקטליכע שליחות פאר מיר און דוקא אין יאר תשע”ג-ע”ד… איך בין אראפגעקומען מיט א ספעציעלע שליחות און תפקיד וואס איך האב צו ערלעדיגן, א פונקטליכע תיקון וואס איך דארף ברענגן פאר די וועלט, און קיין צווייטער קען עס בשום אופן נישט ערפילן אנשטאטס מיר, אפילו ווען יענער זאל זיין טויזענט און איינס מאל מער טויגליך, געלונגען, חשובער וכדומה, ס’איז איך און נאר איך וואס קען עס ערפילן.
לאמיר גיין א שטאפל ווייטער, השי”ת האט באשאפן די וועלט אזוי אז אלע תאוות, נסיונות און שטותים וואס טוט אונז פארדרייען דעם קאפ מח הארץ און געפיל, שלעפט אונז אוועק פון השי”ת און די נאטורליכע נאנטשאפט צו השי”ת מיט וואס איעדער מענטש איז געבוירן ווערט פארקרומט און שווערליך, ווי פארשטענדליך אויב כלל ישראל דאס הייליג פאלק האט די פראבלעמען, פארשטייט זיך אז להבדיל אלף אלפי הבדלות אין דער וועלט איז דאס אויף אסאך א גרעסערע פארנעם, דאס נארמאלקייט איז שווער צו טרעפן און דער חילול ה’ איז ליידער אויף א גרויסע פארנעם… האט אבער השי”ת אונזער געטרייע טאטע אוועקגעשטעלט אַן ארמיי פון ספעציעלע קרעפטן וואס זייער ארבייט איז צוריקצוברענגען די וועלט צום שכל און צום קלארקייט, דאס אידיש פאלק איז געווארן באשטימט מיט א שליחות צו פארשפרייטן די ליכטיגקייט איבער דער גארער וועלט, איעדע איד ווען ער ארבעט אויף זיין פערזענליכער נאנטקייט צום טאטען שבשמים, האט עס א פאזיטיווער עפעקט נישט נאר אויף זיך נאר אויף די גאנצע בריאה, אלעס ווערט נענטער טריט ביי טריט, און דאס איז די תכלית פון די גאנצע באשאפונג, אז אלע ברואים און מענטשן זאלן ווערן אנגעקניפט מיט א אייביגקייט צו השי”ת.
ווען מיר טראכטן אריין אין די פאר שורות ווערט ביים מענטש קלאר ווי טאג אז …מיין שליחות, תפקיד, שטעלע אדער פאסטן פארוואס השי”ת האט מיר דא אראפ געשיקט אויף די וועלט איז צו טוען אלעס וואס איך קען, נוצן אלע מיינע מעגליכקייטן, כוחות און טאלאנטן וואס השי”ת האט מיר געגעבן צו איך זע עס יא אדער נישט, איז פאר איין איינציגע סיבה, “אז איך זאל נענטער ווערן לאבינו שבשמים און דורך דעם פארשפרייטן א גרויסע ליכטיגקייט”, און ווען דאס איז ביי אונז קלאר וועט די וועלט גאר שנעל צוקומען צו איר פולסטן תיקון… און טאקע דאס איז די קעניגרייך פון וואס מיר רעדן אגאנץ יאר און איבערהויפט ראש השנה, והיה ה’ למלך על כל הארץ, אלעס ציעט ווי א מאגנעט צו דעם גרויסן טאג, ווען עס וועט זיין מלוך על כל הארץ בכבודך, די קעניגרייך פון השי”ת וועט זיין אויסגעגאסן און ארויסשיינען פון די גאנצע בריאה, די מענשטהייט וועט מער נישט זיין צומישט, נאר מיט א קלארקייט וועט אלעס זינגען און זאגן ה’ הוא האלוקים.
וועסט פויענט ניו יארק ארמיי באזע – ס’איז זעקס אזייגער צופרי און עס דערקענט זיך שוין קלאר אז היינט איז נישט קיין פשוטע דינסטאג, פון אלע זייטן קומען צו שטראמען הונדערטער סאלדאטן אנגעפאנצערט מיט אלע סארט עקוויפמענט און טרעקלעך, פון די לופטן הערט זיך מעכטיגע קולות פון אלע מיני סארט עראפלאנען און העליקאפטערס – היינט פאנגט זיך אָן די גרויסע יערליכע טרענירונג וואס וועט אנהאלטן פאר די קומעדיגע צוויי וואכן, אין דעם טרענירונג נעמען אנטייל פון די גרעסטע ביז די קלענסטע אפטיילונגען פון די מיליטער, ס’נעמט אריין אין זיך פשוטע סאלדאטן, קאמאנדאס, נעיווי סיעלס, עיר פארס און פיל נאך, די אפעראציע גערופן ‘מלחמה אויג’ וועט ווערן אנגעפירט דורך מעידזשאר גענעראל טאמעס סטריגער, ער וועט זיין אינעם אפעראציע ציממער און פירן דעם קאמף.
דער מעידזשאר גענעראל איז פארנומען ביז גאר, האפענדיג אז ער זאל מצליח זיין, ווען פלוצלינג באקומט ער אַן אלערט אז מען דארף אים ביים הויפט אריינגאנג צום באזע… ער מיט זיינע באגלייטער כאפן א טרעקל און פארן אהין, אנקומענדיג זעט ער ווי מען האלט אראפ א גאנצע גרופע פון יונגע חברה און מען לאזט זיי נישט אריין אינעם באזע… מ’לאזט אים נישט ווארטן נאר גלייך באקומט ער א ריפארט אז די חברה זענען סאלדאטן פון באסטאן וואס זענען געקומען זיין א טייל פון אין די טרענירונג, אבער זיי זענען געקומען מיט ציווילע קליידער זאגנדיג אז אין זייערע זעק האבן זיי דעם יוניפארם, וואס ווי פארשטענדליך איז דאס אקעגן די ארמיי סטאנדארטן…
דער גענעראל לאזט זיך נישט ווארטן נאר פרעגט שנעל די חברה פארוואס זענט עטץ נישט געקומען אנגעטוען מיטן יוניפארם ווי ס’איז די ארמיי סטאנדארט?? איינער פון די חברה נעמט זיך פארענטפערן מיט א נערוועזע שטימע: סיר, מיר האבן זיך זייער געשעמט צו פארן די גאנצע וועג פון אונזער באזע אין באסטאן ביז אהער מיטן יוניפארם ווער גייט דען א ארמיי יוניפארם? און נאך מער מיר זענען פון די נידריגסטע ראנג אינעם ארמיי רוב פון די וואס קומען דא זענען שוין קאמאנדאס, עיר פארס זיי קענען זיך אויפטוען, אבער אונז..?!
געמיינט האט ער אז זיינע ווארעמע ווערטער וועלן עפעס אויפטוען, דערווייל אבער ווערן די חברה שאקירט ווען דער גענעראל ווערט אויפגעברויזט ביז גאר, און געבט ארויס זיין ארדער אז אלע זאלן ווערן געהאלטן איינגעשפארט ביז זיין קומעדיגע החלטה און פון דער ארמיי זענען זיי גענצליך אפגעזאגט… די חברה זענען פארפרוירן געווארן זייער גאנצע חלום פון זיין א סאלדאט איז געגאנגען א גאנג פאר אזא קלייניקייט?!? נאכן זיך בעטן פאר עטליכע מינוט אז ער זאל זיי כאטש מסביר זיין וואס איז אזוי געפערליך אז איינער קומט נישט אנגעטוען מיט מונדיר צום באזע?! פיין זאגט ער מיט א שטייפע שטימע, איך וועל אייך זאגן: די חטא איז בכלל נישט דאס נישט אנטוען דעם יוניפארם, דער פראבלעם איז וואס ליגט אונטער דעם, פארוואס טאקע טראגט ער עס נישט? פארוואס טאקע גייט ער נישט אין זיין יוניפארם?? פארוואס שפירט ער נישט שטאלץ אז ער איז א סאלדאט פון די מעכטיגע אמעריקאנע ארמיי?? און ווען א סאלדאט שפירט נישט שטאלץ, ווען ער פארשטייט נישט פארוואס ער איז א סאלדאט און פארוועם ער טוט סערווירן, און ער שפירט נישט די גליק פון זיין א חלק דערפון, איז ער נישט ווערט ווייטער צו זיין א סאלדאט!
טייערע חבירים! פירן מיר זיך נישט אביסל ענדליך, ווי אזוי גייען מיר אין גאס, איז עס מיט די ריכטיגע אידישע שטאלץ? איז ביי אונז קלאר 24 שעה אין טאג אז מיר זענען סאלדאטן צו השי”ת אונזער געטרייע טאטע, וואס ער איז דער מלך מלכי המלכים דער באשעפער פון אלע וועלטן, און איך בין דא געקומען אויף די וועלט גרייט אויסצופירן זיינע שליחות? טוען מיר לעבן מיט אט די געדאנק, טוען מיר זיך כסדר פרעגן: פארוואס אטעם איך? ווייל איך האב א מיסיע אויסצופירן! פארוועם? פאר השי”ת מיין געטרייע טאטע וואס האט מיר באשאפן מיט א תפקיד מיוחד וואס נאר איך קען ערפילן! יא איך פשוטע איד בין א חלק פון די ספעציעלע ארמיי אפטיילונג, וואס איז פאראנטווארטליך צו פארשפרייטן דעם קעניגס נאמען איבעראל, און פארוואס טו איך עס מיט אזא געטריישאפט? ווייל איך בין זיך כסדר מתבונן און איך לעב מיטן קלארקייט אז ה’ הוא האלוקים ער איז די באשעפער היה הוה ויהיה ער האט מיך באשאפן און ער באגלייט מיר אויף טריט און שריט… און דאס פילט אָן מיין הארץ מיט שטארקייט און שטאלצקייט יא איך בין דער וואס באדינט און פירט אויס די פערזענדליכע שליחות פונעם קעניג אליין, און אויב חלילה טו איך עס נישט, וועט די גאנצע בריאה ליידן, ווייל כדי די בריאה זאל האבן איר פולן תיקון דארפן מיר אלע אינאיינעם, איעדער איד פונעם גרעסטען ביזן קלענסטן טוען זיין פריוואטע שליחות וואס השי”ת אונזער טאטע דער קעניג האט פאר אים באשטימט.
ווען מיר פארשטייען דאס, ווען דער אידישע שטאלץ קומט אריין אין אונזער לעבן מיטן פולסטן קראפט, ווערט פאר אונז קלאר אז א איד דינט נאר השי”ת ואין עוד מלבדו, אז א איד לעבט נישט פאר זיין שכן אדער חבר, א איד לעבט נישט צו מאכן אפאר דאללאר זיך אויסלעבן די יארן בכבוד און גמרנו פארטיג, ניין! א איד לעבט אפילו נישט צו מאכן א גוטן נאמען פאר זיך און טוען שיינע שידוכים, א איד לעבט נישט צו האבן זיין נאמען אויף די ווענט און אין די צייטונגען, אדער צו שטאלצירן מיט אויפטוען, אוודאי זענען דאס אלעס שיינע און אפשר וויכטיגע זאכן, אבער די טיפקייט פון א איד’ס לעבן האט א צענטראלע פונקט וואס דאס איז זיין חלק אינעם מלכות השי”ת, א איד ווייסט אז די קעניגרייך ווארט אויף מיר, די גאנצע באשאפונג, פון די שטיינער ארום מיר ביז צו די פעלקער פון די וועלט, ביז מיין אייגענע משפחה, אלעס האלט זיך איין דאס אטעם און ווארט אויף מיינע מצות און מעשים טובים, און וויבאלד איך האב א מיסיע בין איך דערצו געקניפט און געבינדן, גארנישט אין די וועלט שטייט נישט אין וועג, ווען דער רצון הבורא פארלאנגט עפעס פון מיר, ווען ס’קומט אונטער א מצוה פון די תורה, פאלן אלע פלענער אוועק, אלעס ווערט בטל ומבוטל, ווייל איך בין א אקטיווער-קאמאנדא וואס איז שטענדיג גרייט ארויסצוגיין אויף סיי וואספארא מיסיע..!
פארשטייט זיך אז מיר האבן אויך א יצר, מיר זענען אויך מענטשן וואס ווערן מיד און אויסגעמאטערט, און אסאך מאל פויל צו טוען די ריכטיגע זאך, אבער באמת אין די טיפעניש פון אונזערע הערצער איז דאס די מחשבה, איז דאס די פייער וואס פלאקערט אָן אויפהער, וואס טרייבט אונז ווען די מאמענט איז ריכטיג, ווען מיר דערהערן די קול וואס מאנט און בעט און לאזט נישט אפ, נישט קיין חילוק ווי א איד האלט אין רוחניות אדער אין גשמיות, ווען די מאמענט קומט, ווען ער ווערט געדריקט צום וואנט אדער ווען אלע מחיצות פאלן אוועק, שטעלט ער זיך ארויס מיט א שטאלץ און זאגט מי לה’ אלי!!!
די געדאנק זעהן מיר טאקע אין די וואכעדיגע פרשה פון האזינו: הֲלוֹא הוּא אָבִיךָ קָּנֶךָ הוּא עָשְׂךָ וַיְכֹנֲנֶךָ השי”ת איז דאך דיין טאטע ער האט דיר געקויפט, דיר אויפגעבויעט און דיר געמאכט פאר א פאלק, אז די וועסט אריינברענען אין דיין הארץ די ווערטער וועט עס דיר העלפן אויספירן דיין שליחות, ווייל דין וחשבון ביי דעם סוף פונעם טאג געבסטו אפ נאר פאר דיין טאטען-באשעפער וואס האט דיך אהערגעברענגט און זיין רצון-ווילן איז דיין איינציגע ציעל אויף דער וועלט.
דאס איז אונזער עבודה אין דעם הייליגן טאג, דאס איז אונזער אריינפיר צו א נייעם יאר פון עבודת ה’, ראש השנה איז נישט קיין טאג וואס מיר שטעלן זיך אפ תשובה טאן אדער חרטה האבן אויף די אלטע מעשים, אפשר דאס אויך אבער בעיקר טוען מיר דאס שפעטער במשך די עשרת ימי תשובה און יום כפור, ראש השנה איז אויך נישט קיין טאג וואס מיר בעטן אויף אונזערע פריוואטע געברויכן געזונט, פרנסה, נחת וכו’ נאר אפאר תפילות דא דארטן ווי בספר חיים, אבינו מלכנו, אבער חוץ פון דעם רעדן מיר בלויז פון לעבן צו קענען פארשפרייטן די קעניגרייך און ברענגן כבוד שמים אויף די וועלט.
די עיקר מצוה פון די טאג איז בלאזן שופר, מ’נעמט א הארן פון א בהמה און מ’בלאזט… פארוואס? דער ענטפער צו דעם איז ווייסט פארוואס איך בלאז, אוודאי איז דא נאך צענדליגער טעמים, אבער דאס אליין ווייל השי”ת אונזער טאטע האט מיר געהייסן בלאזן, איז מיר שוין גענוג, דא שטעלט זיך ארויס על ישראל גאותו אידישע שטאלצקייט וכו’ מיר האבן א באשעפער און מיר דינען נאר אים און קיינעם אנדערש… איי מה יאמרו הבריות וואס וועלן מיינע חבירים זאגן וואס וועט דער שכן זאגן? אָה ס’זעט אויס מאדנע עס גייט מיך בכלל נישט אָן, אין די ארמיי פרעגט מען נישט קיין קשיות מען טוט וואס מען הייסט מיט גאוה דקדושה טו איך וואס איך דארף צו טוען…
צו פארשפרייטן השי”ת’ס קעניגרייך דארפן מיר אנהייבן ביי אונז אינדערהיים, מיר דארפן האבן די ריכטיגע שטאלץ צו טוען השי”ת רצון… דערפאר דאווענען מיר די סדר פון מלכות זכרונות און שופרות אריינצוברענגן אין אונזערע הערצער די געדאנק, מלכות: רעד ארום פון השי”ת’ס מלוכה איבער די וועלט, זכרונות: רעד פון דיך, צוריק גייענדיג פון אנפאנג פון די בריאה ביז היינט געדענק ווער די ביסט און זיי שטאלץ, שופרות: רעד פון דיין שליחות אויסצורופן פאר די וועלט כה אמר ה’ וכו’.
לאמיר אויסנוצן די געלעגנהייט אנשטאטס זיך בלויז פארנעמען מיט גרויסע אונטערנעמונגען צום נייעם יאר וואס מיר גייען אפשר יא אדער נישט איינהאלטן, לאמיר ענדערש אריינברענען טיף אין זיך אז: איך בין שטאלץ צו זיין א איד, איך דין נאר השי”ת און קיינעם אנדערש נישט. פון היינט און ווייטער לאמיר גיין אין גאס מיט א אויפגעהויבענע קאפ און פלייצע ווייל איך בין א איד, איך שעם זיך נישט מיט מיין אויסקוק אדער מיט מיינע לבושים וויל איך בין א איד, לאמיר דינען השי”ת און טוען זיינע מצות מיטן פולסטן שטאלץ, לדוגמא אויב קומט אריין א עלטערע איד אין בית מדרש שטעל איך זיך אינגאנצן אויף, איך קוק זיך נישט ארום פארדעם צו זעהן אויב איעדער טוט עס, ווייל איך דין נישט קיין מענטשען נאר השי”ת, ווען איך זיץ מיט חברים און איינער שיסט ארויס א געשמאקע לשון הרע, אפילו איעדער שמייכלט שעם איך זיך נישט אנצורופן מיט איידלקייט אז עס איז לשון הרע און נישט אויסגעהאלטן, ווען איך פאר ארום אין די וועלט אדער ווען איך גיי פאר ביזנעס הענגט ארויס מיינע ציצית מיט שטאלץ, צו ס’איז העלפן א איד מיט שווערע פעקלעך אדער אפזאגן נארישקייטן ווען איך דארף לערנען מיין שיעור קבוע אדער פארמאכן מיין טעלעפאן פאר איך קום אריין אין בית המדרש ווייל איך גיי יעצט מקיים זיין מצות תפילה, א קלאפ אין די פלייצע מיט א גוט ווארט פאר א חבר וואס דרייט זיך ארום צוטראגן און אזוי ווייטער, צו טוען אלע מצות אן קיין טראפעלע בושה נאר מיט שטאלץ ווייל איך בין דא מיט א ציעל צו דינען דעם בורא און פארשפרייטן ליכטיגקייט אויף די וועלט, טריט ביי טריט.
די צען טעג פון תשובה אנגעהויבן פון ראש השנה ביז נאך יום כפור זענען טעג וואס איעדער יחיד האט די כח פון צען אידן, מען דארף נאר אויסשטרעקן די האנט, אויפמאכן די כלים, און עס ווערט תיכף אנגעפילט מיט ליכטיגיקייט, נישט אומזיסט האבן אונז די חכמים אויסגעלערנט איינצוטינקן אין האניג, צו עסן זיסע עסן, אלעס אז אפילו דער גוף זאל שפירן א זיסקייט אין די טעג, די זיסקייט און געשמאק פון תשובה השיבנו ה’ אליך ונשובה, נישט קיין חילוק ווי מיר האבן פארברענגט (אדער אנגעברענגט) די יאר, מאכט אונזער טאטע אויף ברייט די טויערן און ווארט אויף אונזער צוריק קומען כרחם אב על בנים, מיר שטעלן זיך אָפ פונעם יערליכן געלויף און פארברענגען מיט אונזער טאטען פאר אפאר קורצע וואָכן אה! ווי איז נאך פארהאן זיסער ווי צו זיין אונטער די שאטן פונעם טאטען ווען ער נעמט אונז ארום מיט ליבשאפט, וואס דאס ווערט אויסגעדריקט שפעטער מיט די לעכטיגע יו”ט סוכות זמן שמחתינו און שמחת תורה, לאמיר עפענען די הערצער און אריינאטעמען די הייליגע אטמאספער וויפיל מיר קענען, ווילאנג עס איז דא, מיט שמחה דקדושה זיך פרייען אז מיר האבן די זכיה צו זיין א חלק פון די גרויסע ארמיי כלל ישראל, אונזערע הערצער זאלן זינגען די הייליגע ווערטער פון ראש השנה ביז אסרו חג, מיר זאלן אריין ברענגן אין אונזערע הערצער די מלכות און ליבשאפט פון השי”ת צו אונז, און דאס וועט אונז ברענגן ביז עס וועט מקיום דאס וואס מיר ווארטן שוין אזוי לאנג והיה ה’ למלך על כל הארץ ביום ההוא יהיה ה’ אחד ושמו אחד בב”א.
לסיכום געדענק:
- פארוואס בין איך באשאפן געווארן? נאר צו טוען השי”ת’ס רצון צוריקצוברענגן זיין מלוכה איבער די בריאה.
- יא איך פשוטער איד האב מיין תפקיד, וואס איך טו מיט שטאלץ צו פארשפרייטן די ליכטיגקייט.
- ראש השנה איז א צייט צו זיין פרייליך פאר די געוואלדיגע זכיה צו זיין א חלק אלוקי ממעל.
א כתיבה וחתימה טובה און א שנת גאולה וישועה!


c: text/html

text:
ווערט
צי מיינט איר אן ארטיקל אדער א טעמע?
ווערט איז אן אויסדרוק וואס דרוקט אויס די באגריף פון דאס שוויות און מהות פון א א זאך אדער א באגריף לויט די שאצונג פון די אויגן פון מענשטן, אדער דורך אנדערע באגרייפן'גען
יעדעס ווערד וויבאלד עס איז פארבינדען אין דעם מענטש'ס אויגן און זיין באגרייפן עס, איז דאס שטענדיג סוביעקטיוו און נישט זיכער. א זאך וואס קען האבן פיל ווערד ביי איינעם, קען זיין גארנישט ווערד ביים צווייטען, אדער אפילו פארן זעלבן מענטש קען זיך טוישן דער מצב. לויט דעם קאנצעפט, איז אפילו א געוויסער זאך איז טייער ביז גאר ביי אסאך מענטשן איז דאס נאך נישט קיין פאקט אז דער זאך איז טאקע ווערד באמת. למשל, א געוויסער מאן קען אויסקוקן שיין און ציענד אין די אויגן פון אסאך פרויען, אבער אסאך ווינציגער מענער וועלן שפירן א ווערד כלפי פארן דעם מאן זעלבסט.
אפילו אין פעלד פון פינאנץ איז דאס אויך אזוי, א גלעזל וואסער האט נישט קיין ווערט ביי רוב מענטשן אבער פאר א מענטש אין מדבר האט דאס א ווערט פון פיל געלט ווייל ער איז שרעקליך דורשטיג.
לויט דעם איז די ווערט אלס מעלות אדער מידות פון א מענטש אויך נישט קיין אבסאלוט'ער ווערד; צ.ב.ש. גוט, אדער שלעכט, מותר אדער אסור זענען בלויז אין די אויגן פון געוויסע מענטשן א.א.וו.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מיט ראמני
מיט ראמני (געבוירן 12טן מערץ, 1947) איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן און פאליטיקער. ער איז געווען דער 70סטער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס, ערוועלט געווארן אין 2002, ראמני האט געדינט איין טערמין ביז 2007, ער איז נישט געלאפן פאר נאך א טערמין.
ראמני איז געווען א קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008, פאר די רעפובליקאנער פארטיי, און איז אויך אין יאהר 2012 א קאנדידאט. אזוי ווי ער איז געלויפן פאר פיהר יאהר צוריק, דערקענט זיך ווי ער איז גוט צוגעגרייט צו זיין א קאנדידאט, ער ענטפערט צוריק אלע פראגעס שארף און צו דער זאך, דאס דערקענט זיך טאקע, ביז דערווייל הייסט ער דער בעסטער קאנדידאט לויט די פאולס.
ער געהערט צו דער מארמאנישער רעליגיע, און איז דער ערשטער פרעזידענט קאנדידאט וואס געהער צו די רעליגע און לויפט פאר אפיס אין ווייסן הויז.
ביזנעס קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ביזנעס האט ער זיך געמאכט א נאמען אלס איינער וואס געשטעלט אויף די פיס ביזנעסער וואס האבן געהאלטן ביים צוזאם פאלן. ער האט אויך געהאלפן שטעלן אויף די פיס די 2002 אלימפיאדע. און אזוי ווי די עקאנאמיע איז אין די יאהרן זייער שווער, זעהן אסאך רעפובליקאנער אין ראמני ווי ער איז דער בעסטער קאנדידאט צו באזיגן דעם יעצטיגן פרעזידענט באראק אבאמא.


text:
תפילין
תפילין איז א אידישע רעליגיעזע אביעקט וואס איז א מצוה פאר מענער צו אנקניפן יעדן אינדערפרי ווען מען דאווענט שחרית. עס איז צוויי שווארצע קליינע קעסטעלעך געמאכט פון לעדער וואס ליגט אין איר פארשטעקט פיר פרשיות (פאראגראפן) פון די תורה געשריבן אויף פארמעט מיט אשירות. די תפילין קניפט מען אן מיט לעדערענע סטראַפּס, איינס אויף דעם ארעם קעגן דאס הארץ, און איינס אויף די קאפ העכער די מוח.
די פיר פרשיות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מצוה פון תפילין ווערט דערמאנט אין די תורה פיר מאל, אין פיר באזונדערע פרשיות. אט די פיר פרשיות שרייבט מען אויף די תפילין.
של ראש און של יד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תפילין איז א פאר פון צוויי קעסטלעך, די קעסטלעך רופן זיך "בתים", איינס קניפט מען אן אפען ארעם דאס רופט "של יד", דער צווייטע טוט מען אן אויפ קאפ, דאס רופט זיך "של ראש".
די סטראפס וואס בינדן אן די קעסטעלעך רופן זיך "רצועות".
די בתים דארפן זיין פונקטליך 4 עקנדיג, די ברייט די זעלבע ווי די לענג.
די של ראש און של יד זענען אנדערעש סיי אין די פרשיות סיי אין די בתים און סיי און די רצועות.
די של ראש האט אינווייניג אין די קעסטעל דריי מחיצות וואס ווערט דערפון פיר דינע שמאלע בתים און אינצווישן די מחיצות לייגט מען אריין א באזונדער פארמעט מיט א באזונדערע פרשה, יעדע פרשה ווערט עקסטער אפגעשריבן אויף א באזונדער שטיקל פארמעט.
אנדערש איז דער של יד, וואס מען שרייבט די פרשיות אויף איין לאנגע פארמעט און דאס קעסטל איז איין גרויס קעסטל.
צו פאבריצירן בתים איז א פאך וואס רופט זיך א "בתים מאכער".
די של ראש איז סאך שווערער און קונצליכער צו מאכן ווי דער של יד, צוליב די קאמפליצירטקייט פון די מחיצות, און מ'מוז עס מאכן מיט איין שטיק לעדער.
צו מאכן דער של ראש, נעמט מען א שטיקל האלץ אויסגעשניטן פיר עקנדיג בערך אביסל קלענער ווי די בתים, דערנאך שנייט מען אריין דריי טיפע שניטן דורך אויס די לענג פון די האלץ, דערנאך נעמט מען הויט ווען עס איז נאך ווייעך אין פייכט און מדעקט עס איבער די האלץ און משטיפט אריין די הויט אין די דריי לעכער, דערנאך טוט מען אויגלעטן די הויט זאל זיין שיין עקענדיג, ווען די הויט איז שוין הארט און טריקן שלעפט מען ארויס די האלץ פון די הויט אזוי אטאמאטיש ווערט אונעם קעסטל פיר צימערן.
רש"י און ר"ת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן א מחלוקת רש"י און רבינו תם אין וועלכן סדר מ'זאל לייגן די פרשיות פונעם של ראש. לויט רש"י: קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמע. לויט ר"ת: קדש, והיה כי יביאך, והיה אם שמע, שמע. אויך ביי די תפלין של יד איז דא די זעלבע אונטערשייד, און לויט ר"ת די געענדיגטער קלף פונעם של יד איז אין דעם אויבנדערמאנטן סדר, כאטש דער סופר מוז זיי שרייבן אין דעם סדר ווי זיי זענען אין דער תורה, נאר א לאזט א ריווח פארן שרייבן שמע און דארט שרייבט ער שפעטער „והיה אם שמע".
דער שימושא רבא, לויט רבי מנחם עזריה, האלט אז די פרשיות דארף מען לייגן אין די תפילין פארקערט ווי רש"י.
אנטוהן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קעסטלעך טוען סימבאליזירן אז די מוח און הארץ זענען פארבינדען מיט געטריישאפט און שטאלץ פאר א אייביגע פעסטע קנעכטשאפט צו גאט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויאזוי מען לייגט תפילין (אויף ענגליש)
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
דער ניו יארקער
דער ניו יארקער איז אן אמעריקאנער מאגאזין וואס דריקט נייעס ארטיקלען, בוך און פילם רעצענזיעס, מיינונגען, פאליטישע אנאליזיס, קארטונס, פאעזיע, און פיקציע.
דער קוואליטעט פון די שרייב ארבייט אין דער ניו יארקער איז פון די העכסע און מערסט רעספעקטירטע אין אמעריקע. עס האט דערפאר פילע ליינער אויך פון אויסער ניו יארק.
דער ניו יארקער האט זיך אנגעהויבן אין 1925 דורך האראלד רוס און זיין ווייב דזעין גרענט, א ניו יארק טיימס רעפארטער. דער ציל איז געווען צו שאפן א סאפיסטיקירטער הומאר מאגאזין מער געצילט פאר'ן מיטל-אויבערשטער קלאס געזעלשאפט. מיט די צייט האט דער מאגאזין זיך ערוואנדן א נאמען אלץ אן ערנסטער פורום פאר זשורנאליזם און ליטערארישע פיקציע.
דער מאגאזין ווערט היינט געדרוקט דורך דער קאנדע נאסט קארפארעישען, די דריקער פון די מאגאזינען וואוג, דזי-קיו, וועניטי פעיר, און נאך פאפולערע מאגאזינען.


text:
ט"ו בשבט
ט"ו בשבט אדער חמשה עשר בשבט איז דער ראש השנה לאילנות, איינע פון די פיר ראש השנה'ס וואס זענען דערמאנט אין מסכת ראש השנה. היינטיגע צייטן איז דער טאג א שטיקל יו"ט.
מקור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַזוי ווי עס שטייט אין משניות:
ארבעה ראשי שנים הם: באחד בניסן ראש השנה למלכים ולרגלים; באחד באלול ראש השנה למעשר בהמה; באחד בתשרי ראש השנה לשנים לשמיטין וליובלות לנטיעה ולירקות; באחד בשבט ראש השנה לאילן, כדברי בית שמאי, בית הלל אומרים - בחמישה עשר בו. ראש השנה א א
דאס הייסט אז, לויט בית הלל, די פירות וואס הייבן אן צו וואקסן נאך ט"ו בשבט ווערן גע'מעשר'ט באזונדער פון די פאריאריגע פירות. אויך רעכנט מען פון דעם טאג די יארן פון ערלה און נטע רבעי.
מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ט"ו בשבט פירט מען זיך צו עסן זיסע טרוקענע פרוכטן פון די אויסדערוועלטע פרוכטן אין ארץ ישראל, ניסלעך מיט מאַנדלען. אין אייראפע איז נישט געווען מעגלעך צו באקומען פירות פון ארץ ישראל אינמיטן ווינטער, פלעג מען עסן באקסערן וואס איז יא געווען בנמצא.
פירות שנשתבחה בהם ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
מילגרוים (רימון)
-
דאווענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי חמשה עשר בשבט ווערט גערעכנט אלס א שטיקל יו"ט זאגט מען נישט קיין תחנון ביים דאווענען. אין רוב קהילות זאגט מען אויך נישט קיין תחנון צו מנחה דעם פריערדיגן טאג.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שיינע ווידיאס איבער ט"ו בשבט ט"ו בשבט אין דעם סייט הרועה הנאמן


text:
טוט גאָט עקסיסטירן؟ איז עס זאָגן פֿאַר די עקזיסטענץ פון גאָט؟
פרעגן: טוט גאָט עקסיסטירן؟ איז עס זאָגן פֿאַר די עקזיסטענץ פון גאָט؟
ענטפערן: די עקזיסטענץ פון גאָט קענען ניט זייַן פּרוווד אָדער דיספּרוווד. די ביבל זאגט אַז מיר מוזן אָננעמען דורך אמונה די פאַקט אַז גאָט יגזיסץ: "און אָן אמונה עס איז אוממעגלעך צו ביטע גאָט, ווייַל ווער עס יז וואס קומט צו אים מוזן גלויבן אַז ער יגזיסץ און אַז ער ריוואָרדז יענע וואס שטארק זוכן אים"(עברים 11:06). אויב גאָט אַזוי געוואלט, ער קען פשוט דערשייַנען און באַווייַזן צו דער גאנצער וועלט אַז ער יגזיסץ. אבער אויב ער האט וואָס, עס וואָלט זייַן ניט דאַרפֿן פֿאַר אמונה. "דערנאך יאָשקע דערציילט אים, 'ווייַל איר האָבן געזען מיר, איר האָבן געגלויבט; ברוך זענען יענע וואס האָבן נישט געזען און נאָך האָבן געגלויבט'"(יוחנן 20:29).
ואָס טוט נישט מיינען, אָבער, אַז עס איז ניט זאָגן פון גאָט 'ס עקזיסטענץ. די ביבל שטאַטן, "דער הימל דערקלערן דער כבוד פון גאָט; דער הימל פּראָקלאַמירן די אַרבעט פון זיין הענט. טאָג נאָך טאָג זיי גיסן אַרויס רייד; נאַכט נאָך נאַכט זיי אַרויסווייַזן וויסן. עס איז קיין רייד אָדער שפּראַך ווו זייער קול איז ניט געהערט. זייער קול גייט אויס אין אַלע די ערד, זייער ווערטער צו די ענדס פון דער וועלט"(סאַם 19:1-4) קוקן בייַ די שטערן, פארשטאנד די וואַסטנאַס פון די אַלוועלט, אַבזערווינג די וואונדער פון נאַטור, געזען די שיינקייט פון אַ זונ - ונטערגאַנג-אַלע פון די זאכן פונט צו אַ באשעפער גאָט. אויב די זענען נישט גענוג, עס איז אויך זאָגן פון גאָט אין אונדזער אייגן הערצער. עקקלעסיאַסטעס 3:11 דערציילט אונדז, "... ער האט אויך שטעלן אייביקייט אין די הערצער פון מענטשן." דיפּ ין אונדז איז די דערקענונג אַז עס איז עפּעס ווייַטער פון דעם לעבן און עמעצער ווייַטער פון דעם וועלט. מיר קענען לייקענען דעם וויסן ינאַלעקטשולי, אָבער גאָט ס בייַזייַן אין אונדז און אַלע אַרום אונדז איז נאָך קלאָר ווי דער טאָג. טראָץ דעם, די ביבל וואָרנז אַז עטלעכע וועט נאָך לייקענען גאָט 'ס עקזיסטענץ: "דער נאַר זאגט אין זייַן האַרץ,' עס איז קיין גאָט '".(סאַם 14:01) זינט די וואַסט מערהייַט פון מענטשן איבער געשיכטע, אין אַלע קאַלטשערז, אין אַלע סיוואַליזיישאַנז, און אויף אַלע קאַנטאַנאַנץ גלויבן אין דער עקזיסטענץ פון עטלעכע מין פון גאָט, עס מוזן זייַן עפּע(אָדער עמעצער)קאָזינג דעם גלויבן.
אין דערצו צו די ביבלישע טענות פֿאַר גאָט 'ס עקזיסטענץ, עס זענען לאַדזשיקאַל טענות. ערשטער, עס איז די אַנטאַלאַדזשיקאַל אַרגומענט. די מערסט פאָלקס פאָרעם פון די אַנטאַלאַדזשיקאַל אַרגומענט ניצט דעם באַגריף פון גאָט צו באַווייַזן גאָט 'ס עקזיסטענץ. עס הייבט מיט די דעפֿיניציע פון גאָט ווי "אַ זייַענדיק ווי וואָס ניט גרעסער קענען זייַן קאַנסיווד." עס איז דעמאָלט אַרגיוד אַז צו עקזיסטירן איז גרעסער ווי צו נישט עקזיסטירן، און דעריבער די גרעסטע קאַנסיוואַבאַל זייַענדיק מוזן עקזיסטירן. אויב גאָט האט ניט עקזיסטירן, דעמאָלט גאָט וואָלט נישט זייַן די גרעסטע קאַנסיוואַבאַל זייַענדיק, און וואָס וואָלט סויסער די זייער דעפֿיניציע פון גאָט.
א רגע אַרגומענט איז די טיליאַלאָדזשיקאַל אַרגומענט. די טיליאַלאָדזשיקאַל אַרגומענט שטאַטן אַז זינט די אַלוועלט דיספּלייז אַזאַ אַ אַמייזינג פּלאַן, עס מוזן האָבן שוין אַ געטלעך דיזיינער. פֿאַר בייַשפּיל, אויב דער ערד זענען באטייטיק נעענטער אָדער ווייַטער אַוועק פון די זון, עס וואָלט ניט זייַן טויגעוודיק פון סופּפּאָרטינג פיל פון די לעבן עס דערווייַל טוט. אויב די עלעמענטן אין אונדזער אַטמאָספער געווען אַפֿילו אַ ביסל פּראָצענט ווייזט אַנדערש, קימאַט יעדער לעבעדיק זאַך אויף ערד וואָלט שטאַרבן. די שאַנסן פון אַ איין פּראָטעין מאַלאַקיול פאָרמינג דורך געלעגנהייַט איז 1 אין 10243(וואָס איז אַ 10 נאכגעגאנגען דורך 243 זעראָס)۔ א איין צעל איז קאַמפּרייזד פון מיליאַנז פון פּראָטעין מאַלאַקיולז.
א דריט לאַדזשיקאַל אַרגומענט פֿאַר גאָט 'ס עקזיסטענץ איז גערופן די קאָסמאָלאָגיקאַל אַרגומענט. יעדער ווירקונג מוזן האָבן אַ גרונט. דאס אַלוועלט און אַלץ אין עס איז אַ ווירקונג. עס מוזן זייַן עפּעס וואָס געפֿירט אַלץ צו קומען אין עקזיסטענץ. לעסאָף, עס מוזן זייַן עפּעס "און-געפֿירט" אין סדר צו גרונט אַלץ אַנדערש צו קומען אין עקזיסטענץ. אַז "און-געפֿירט" גרונט איז גאָט.
א פערט אַרגומענט איז באקאנט ווי די מאָראַליש אַרגומענט. יעדער קולטור איבער געשיכטע האט געהאט עטלעכע פאָרעם פון געזעץ. אַלעמען האט אַ חוש פון רעכט און אומרעכט. מאָרד, ליגן, סטילינג, און ימעראַליטי זענען כּמעט יונאַווערסאַלי פארווארפן. ווו האט דעם זינען פון רעכט און אומרעכט קומען פון אויב ניט פון אַ הייליק גאָט؟
טראָץ אַלע פון דעם, די ביבל דערציילט אונדז אַז מען וועט אָפּוואַרפן דעם קלאָר און ומלייקנדלעך וויסן פון גאָט און גלויבן אַ ליגן אַנשטאָט. רוימער 1:25 דערקלערט, "זיי פארביטן די אמת פון גאָט פֿאַר אַ ליגן, און געבוקט און געדינט באשאפן דאס אלא ווי די באשעפער-וואס איז אויף אייביק געלויבט. אמן. "די ביבל אויך פּראָוקליימז אַז מענטשן זענען אָן אַנטשולדיקן פֿאַר ניט גלויביק אין גאָט:" פֿאַר זינט דער שאַפונג פון דער וועלט גאָט ס ומזעיק מידות-זיין אייביק מאַכט און געטלעך נאַטור-האָבן שוין קלאר געזען, זייַענדיק פארשטאנען פון וואָס האט שוין געמאכט, אַזוי אַז מענטשן זענען אָן אַנטשולדיקן "(רוימער 1:20).
מען פאָדערן צו אָפּוואַרפן גאָט 'ס עקזיסטענץ ווייַל עס איז "נישט וויסנשאפטלעכע" אָדער "ווייַל עס איז קיין דערווייַז." דער אמת סיבה איז אַז אַמאָל זיי אַרייַנלאָזן אַז עס איז אַ גאָט, זיי אויך מוזן פאַרשטיין אַז זיי זענען פאַראַנטוואָרטלעך צו גאָט און אין נויט פון מחילה פון אים(רוימער 3:23, 6:23). אויב גאָט יגזיסץ, דעמאָלט מיר זענען אַקאַונאַבאַל צו אים פֿאַר אונדזער אַקשאַנז. אויב גאָט טוט נישט עקזיסטירן, דעמאָלט מיר קענען טאָן וועלכער מיר ווילן אָן בעת צו זאָרג וועגן גאָט אויב משפטן אונדז. וואָס איז וואָס פילע פון יענע וואס לייקענען די עקזיסטענץ פון גאָט קלינג שטארק צו דער טעאָריע פון נאַטשעראַליסטיק עוואָלוציע-עס גיט זיי אַן אָלטערנאַטיוו צו גלויביק אין אַ באשעפער גאָט. גאָט יגזיסץ און לעסאָף אַלעמען ווייסט אַז ער יגזיסץ. די זייער פאַקט אַז עטלעכע פּרווון אַזוי אַגרעסיוולי צו דיספּרווו זיין עקזיסטענץ איז אין פאַקט אַן אַרגומענט פֿאַר זיין עקזיסטענץ.
ווי טאָן מיר וויסן גאָט יגזיסץ؟ ווי קריסטן, מיר וויסן גאָט יגזיסץ ווייַל מיר רעדן צו אים יעדער טאָג. מיר טאָן ניט אַדאַבלי הערן אים גערעדט צו אונדז, אָבער מיר זינען זיין בייַזייַן, מיר פילן זיין לידינג, מיר וויסן זיין ליבע, מיר פאַרלאַנג זיין חן. דאס האָבן פארגעקומען אין אונדזער לעבן וואָס האָבן ניט מעגלעך דערקלערונג אנדערע ווי גאָט. גאָט האט אַזוי מעראַקיאַלאַסלי געהאלפן אונדז און געביטן אונדזער לעבן וואָס מיר קענען נישט העלפן אָבער באַשטעטיקן און לויב זיין עקזיסטענץ. קיינער פון די טענות קענען איבערצייגן ווער עס יז וואס וויל צו באַשטעטיקן וואָס איז שוין קלאָר ווי דער טאָג. אין די סוף, גאָט 'ס עקזיסטענץ מוזן ווערן אנגענומען דורך אמונה(עברים 11:06) אמונה אין גאָט איז ניט אַ בלינד שפּרינגען אין דער פינצטער; עס איז זיכער שריט אין אַ געזונט-ליט אָרט ווו די וואַסט מערהייַט פון מענטשן זענען שוין שטייענדיק.
טוט גאָט עקסיסטירן؟ איז עס זאָגן פֿאַר די עקזיסטענץ פון גאָט؟


text:
קינדערטראנספארט
קינדערטראַנספּאָרט איז געווען די אימיגראַציע פון 10000 אײראָפּעיִשע ייִדישע קינדער װעלכע זענען פֿון היטלער אַװעקגעלאָפֿן.
די קינדער זענען געקומען קיין גרױסבריטאַניע מערסטנס אין 1938 - 1939, און עס האָט איר לעבן געשפּאַרט.
נאָכן חורבן אייראפע זינד אײניק פֿון דען קינדער צו ישׂראל, אָבער אָנגעקומען דאָס די מײַסטערן פֿונעם גרױס-בריטאַניע און אַמעריקע זינד.
דער בריטישער ניקאלאס ווינטאן האט אליין ארגאניזירט א קינדער-טראנספארט פון 669 קינדער פון טשעכאסלאוואקיי אין 8 באנען קיין בריטאניע.
ווען דייטשלאנד האט אטאקירט פוילן, און די צווייטע וועלט-מלחמה האט אויסגעבראכן, האט געענדיגט די קינדערטראנספארט אקציע. דאך האט מען אדורכגעפירט נאך א טראנספארט, ווען די האלענדישע לאסטשיף SS Bodegraven, מיט 80 קינדער, איז אריבערגעגאנגען דעם ענגלישן קאנאל דעם 14טן מיי 1940 אונטער דייטשער שיסעריי פון מאשינביקסן, און ענדלעך האט די שיף געאנקערט אין ליווערפול.


text:
נעפאל
נעפאַל (נעפאליש: नेपाल), אפיציעל די פעדעראלע דעמאקראטישע רעפובליק פון נעפאל, איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין די הימאלייע בערג אין דרום אזיע. נעפאל גרענעצט כינע צו צפון און אינדיע צו מזרח, דרום און מערב, און האט א שטח פון 147,181 קוואדראט ק"מ. מיט 30 מיליאן איינוואוניער איז עס דער 41סטע גרעסטע לאנד לויט באפעלקערונג. די הויפטשטאט איז קאטמאנדו.
אכט פון דער וועלט'ס צען העכסטע שפיצן זענען אין נעפאל, כולל דעם העכסטן בארג, עווערעסט.
דעם 25סטן אפריל 2015, האט פאסירט אן ערדציטערניש מיט מאס 7.8 אין נעפאל, 34 ק"מ מזרח פון לאמזשונג, ביי א טיף פון 15.0 ק"מ. אומגעפער 2,000 מענטשן זענען געהרגעט געווארן אין נעפאל, אינדיע און כינע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נעפאל איז לאנג 800 ק"מ און ברייט 200 ק"מ, און באדעקט א שטח פון 147,181 קוואדראט ק"ט. דאס לאנד ליגט צווישן די גארטל ליניעס 26° און 31°N (צפון) און צווישן די מערידיאנען 80° און 89°E (מזרח).


text:
איך האָבן נאָר לייגן מיין אמונה אין יאָשקע ... איצט וואָס؟
שאלה: איך האָבן נאָר לייגן מיין אמונה אין יאָשקע ... איצט וואָס؟
מאַזל - טאָוו! איר האָבן געמאכט אַ לעבן-טשאַנגינג באַשלוס! אפשר איר זענען אַסקינג, "איצט וואָס? ווי טאָן איך נעמען מיין נסיעה מיט גאָט? "די פינף טריט דערמאנט ונטער וועט געבן איר ריכטונג פון די ביבל. ווען איר האט שאלות אויף דיין נסיעה, ביטע באַזוכן
http://www.gotquestions.org/Yiddish
1. מאכט זיכער איר פאַרשטיין ישועה.
1 יוחנן 5:13 דערציילט אונדז, "איך שרייַבן די זאכן צו איר וואס גלויבן אין דער נאָמען פון דער זון פון גאָט אַזוי אַז איר זאלט וויסן אַז איר האָבן אייביק לעבן." גאָט וויל אונדז צו פאַרשטיין ישועה. גאָט וויל אונדז צו האָבן דעם צוטרוי פון געוואוסט פֿאַר זיכער אַז מיר זענען ניצול. בעקיצער, לאָזן ס גיין איבער די שליסל פונקטן פון ישועה:
(a) מיר האָבן אַלע געזינדיקט. מיר האָבן אַלע געטאן זאכן וואס זענען דיספּלעאַסינג צו גאָט)רוימער. (3:23
(b) מחמת פון אונדזער זינד, מיר פאַרדינען צו ווערן באשטראפט מיט אייביק צעשיידונג פון גאָט)רוימער6:23. (
(c) יאָשקע געשטארבן אויף דעם קרייַז צו באַצאָלן די שטראָף פֿאַר אונדזער זינד(רוימער 05:08, 2 קאָרינטהיאַנס 5:21). יאָשקע געשטארבן אין אונדזער אָרט, גענומען די שטראָף אַז מיר דיזערווד. זיין המתים פּרוווד אַז יאָשקע 'טויט איז געווען גענוג צו באַצאָלן פֿאַר אונדזער זינד.
(d) גאָט גראַנץ מחילה און ישועה צו אַלע יענע וואס שטעלן זייער אמונה אין יוזל - טראַסטינג זיין טויט ווי די צאָלונג פֿאַר אונדזער זינד(יוחנן 3:16, רוימער 05:01, רוימער8:01).
אַז איז דער אָנזאָג פון ישועה! אויב איר האָבן געשטעלט דיין אמונה אין יאָשקע המשיח ווי דיין גואל, איר זענען געראטעוועט! אַלע פון אייער זינד זענען מוחל, און גאָט הבטחות צו קיינמאָל לאָזן איר אָדער פאַרלאָזן איר(רוימער 8:38-39, מתיא 28:20) געדענקט, דיין ישועה איז זיכער אין יאָשקע המשיח(יוחנן 10:28-29)۔
אויב איר זענען טראַסטינג אין יאָשקע אַליין ווי דיין גואל, איר קענען האָבן צוטרוי אַז איר וועט פאַרברענגען אייביקייט מיט גאָט אין הימל!
2. געפינען אַ גוט קלויסטער וואס לערנט דעם ביבל.
צי ניט טראַכטן פון די קלויסטער ווי אַ בנין. דער קלויסטער איז די מענטשן. עס איז זייער וויכטיק אַז געגלויבט אין יאָשקע משיח כאַווערשאַפט מיט איין אנדערן. אַז איז איינער פון די ערשטיק צוועקן פון דער קירך. איצט אַז איר האָבן געשטעלט דיין אמונה אין יאָשקע המשיח, מיר שטארק מוטיקן איר צו געפינען אַ ביבל-גלויביק קירך אין אייער געגנט און רעדן צו די פּאַסטער. זאל אים וויסן וועגן אייער נייַ אמונה אין יאָשקע המשיח.
א צווייט ציל פון דער קירך איז צו לערנען די ביבל. איר קענען לערנען ווי צו צולייגן גאָט ס ינסטראַקשאַנז צו דיין לעבן. שכל די ביבל איז שליסל צו לעבעדיק אַ געראָטן און שטאַרק קריסטלעך לעבן. 2 טימאטעאוס 3:16-17 זאגט, "כל פסוק איז גאָט-ברידד און איז נוצלעך פֿאַר לערנען, ריביוקינג, קערעקטינג און טריינינג אין צדקות, אַזוי אַז דער מענטש פון גאָט זאל זיין ונ דורך יקוויפּט פֿאַר יעדער גוט אַרבעט."
א דריט ציל פון דער קירך איז עבודה. עבודה איז טאַנגקינג גאָט פֿאַר אַלע ער האט געטאן! גאָט האט געהאלפן אונדז. גאָט ליב אונדז. גאָט גיט פֿאַר אונדז. גאָט פירער און דערעקץ אונדז. ווי קען מיר ניט דאַנקען אים? גאָט איז הייליק, צדיקים, לאַווינג, ראַכמאָנעסדיק, און פול פון חן. התגלות 4:11 דערקלערט, "דו ביסט ווערט, אונדזער האר און גאָט, צו באַקומען כבוד און כבוד און מאַכט, פֿאַר איר באשאפן אַלע זאכן, און דורך דיין וועט זיי זענען באשאפן און האָבן זייער זייַענדיק."
3. באַשטעטיקט באַזונדער צייַט יעדער טאָג צו פאָקוס אויף גאָט.
ס איז זייער וויכטיק פֿאַר אונדז צו פאַרברענגען צייַט יעדער טאָג פאָוקאַסינג אויף גאָט. טייל מענטשן רופן דאָס אַ "שטיל צייַט." אנדערע רופן עס "דעוואָטיאָנס," ווייַל עס איז אַ צייַט ווען מיר אָפּגעבן זיך צו גאָט. עטלעכע בעסער וועלן צו שטעלן באַזונדער צייַט אין די מאָרנינגז, בשעת אנדערע בעסער וועלן די יוונינגז. עס גייט ניט ענין וואָס איר רופן דעם צייַט אָדער ווען איר טוט עס. וואָס זאכן איז אַז איר קעסיידער פאַרברענגען צייַט מיט גאָט. וואָס events מאַכן אַרויף אונדזער צייַט מיט גאָט؟
(a) תפילה. תפילה איז פשוט גערעדט צו גאָט. רעדן צו גאָט וועגן אייער קאַנסערנז און פּראָבלעמס. בעט גאָט צו געבן איר חכמה און גיידאַנס. בעט גאָט צו צושטעלן פֿאַר דיין באדערפענישן. זאג גאָט ווי פיל איר ליבע אים און ווי פיל איר אָפּשאַצן אַלע ער טוט פֿאַר איר. אַז איז וואָס תפילה איז אַלע וועגן.
(b) ביבל רידינג. אין דערצו צו זייַענדיק געלערנט די ביבל אין קלויסטער, זונטאג שולע, און / אָדער ביבל שטודיום - איר דאַרפֿן צו זיין לייענען די ביבל פֿאַר זיך. די ביבל כּולל אַלץ איר דאַרפֿן צו וויסן אין סדר צו לעבן אַ מצליח קריסטלעך לעבן. עס כּולל גאָט ס גיידאַנס פֿאַר ווי צו מאַכן קלוג דיסיזשאַנז, ווי צו וויסן גאָט ס וועט, ווי צו מיניסטער צו אנדערע, און ווי צו וואַקסן ספּיריטשאַוואַלי. די ביבל איז גאָט ס וואָרט צו אונדז. די ביבל איז יסענשאַלי גאָט ס לימעד מאַנואַל פֿאַר ווי צו לעבן אונדזער לעבן אין אַ וועג וואס איז וואוילגעפעלן צו אים און סאַטיספייינג צו אונדז.
4. אַנטוויקלען באציונגען מיט מענטשן וואס קענען העלפן איר ספּיריטשאַוואַלי.
1 קאָרינטהיאַנס 15:33 דערציילט אונדז, "דו זאלסט נישט זיין מיסלעד: 'באַד פירמע קעראַפּץ גוט כאַראַקטער.'" דער ביבל איז פול פון וואָרנינגז וועגן דער השפּעה "שלעכט" מענטשן קענען האָבן אויף אונדז. ספּענדינג צייַט מיט די וואס דינגען אין זינדיק אַקטיוויטעטן וועט גרונט אונדז צו ווערן געפרואווט דורך די אַקטיוויטעטן. דער כאַראַקטער פון יענע מיר זענען אַרום וועט "רייַבן אַוועק" אויף אונדז. אַז איז וואָס עס איז אַזוי וויכטיק צו אַרומרינגלען זיך מיט אנדערע מענטשן וואס ליבע די האר און זענען באגאנגען צו אים.
פּרוּווט צו געפינען אַ פרייַנד אָדער צוויי, פילייַכט פון דיין קירך, וואס קענען העלפן איר און באַגייַסטערן איר(עברים 3:13, 10:24) בעט דיין פריינט צו האַלטן איר אַקאַונאַבאַל אין אַכטונג צו אייער שטיל צייַט, אייער אַקטיוויטעטן, און דיין גיין מיט גאָט. בעט אויב איר קענען טאָן די זעלבע פֿאַר זיי. דעם טוט נישט מיינען איר האָבן צו געבן אַרויף אַלע אייער פריינט וואס טוט ניט וויסן די האר יאָשקע ווי זייער גואל. פאָרזעצן צו זיין זייער פרייַנד און ליבע זיי. פשוט לאָזן זיי וויסן אַז יאָשקע האט געביטן דיין לעבן און איר קענען ניט טאָן אַלע די זעלבע זאכן איר געוויינט צו טאָן. בעט גאָט צו געבן איר אַפּערטונאַטיז צו פארטיילן יאָשקע מיט אייערע פריינט.
5. זייט באַפּטייזד۔
פילע מענטשן האָבן אַ מיסאַנדערסטאַנדינג פון באַפּטיזאַם. דער וואָרט "שמאַדן" מיטל צו טובל אין וואַסער. באַפּטיסם איז די ביבליקאַל וועג פון עפנטלעך פּראָוקליימינג דיין נייַ אמונה אין משיחן און דיין היסכייַוועס צו נאָכפאָלגן אים. דער קאַמף פון זייַענדיק געטובלט אין די וואַסער ילאַסטרייץ זייַענדיק בעריד מיט משיחן. דער קאַמף פון קומען אויס פון די וואַסער בילדער משיח ס המתים. זייַענדיק באַפּטייזד איז יידענטאַפייינג זיך מיט יוזל 'טויט, קווורע, און המתים(רוימער 6:3-4)
באַפּטיסם איז ניט וואָס סאַוועס איר. באַפּטיסם טוט ניט וואַשן אַוועק דיין זינד. באַפּטיסם איז פשוט אַ שריט פון פאָלגעוודיקייַט, אַ ציבור פּראָקלאַמאַציע פון דיין אמונה אין משיחן אַליין פֿאַר ישועה. באַפּטיסם איז וויכטיק ווייַל עס איז אַ שריט פון פאָלגעוודיקייַט - עפנטלעך דיקלערינג אמונה אין משיחן און דיין היסכייַוועס צו אים. אויב איר זענען גרייט צו זיין באַפּטייזד, איר זאָל רעדן מיט אַ פּאַסטער.
איך האָבן נאָר לייגן מיין אמונה אין יאָשקע ... איצט וואָס؟


text:
6טן מיי
דעם 6טן מיי איז דער 126סטער טאג פון יאר (127סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 239 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1682 - לואי דער פערצנטער פירט אריבער זיין הויף פון פאריז קיין ווערסיי.
- 1691 - די שפאנישע אינקוויזיציע פארמשפטעט און שמדט מיט געוואלד 219 שועטעס אין פאלמא, מאיארקא. 37 פון זיי וואס פרובירן אנטלויפן דעם אינזל, טוט מען זיי פארברענען לעבעדיקהייט ביים שייטער-הויפן.
- 1840 - ערשטער ניץ פון א פאסטמארקע. צום ערשטנס אין בריטאניע, דערנאך אין דער גאנצער וועלט.
- 1889 - דער אייפל טורעם געעפנט צום ברייטן ציבור אין פאריז.
- 1994 - געווידמעט דער קאנאל טונעל צווישן פראנקרייך און בריטאניע.
- 2007 - ניקאלא סארקאזי דערוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1910 - עדווארד דער זיבעטער מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1841)


text:
ALS
ALS (ר"ת פון Amyotrophic Lateral Sclerosis אַמיאטראף לאטעראל-סקלעראז) איז א מחלה פון ווי די ניוראןס (ד"ה די נערוו צעלן) שטארבן אפ און די מוסקלן פון דעם קערפער קען זיך נישט רירן מער. דאס איז אויך באקאנט ווי לו געריגס מחלה אויפן נאמען פון א באקאנטן בייסבאל שפילער.
אן ערך פון 30.000 מענטשן א יאר ווערן קראנק מיט עי.על.עס. אין אמעריקע.
איצט גייט אן א סאציאל מעדיע קאמפיין מיטן נאמען, אייז-עמער ארויסרוף (Ice Bucket Challenge), צו שאפן פירסום און אויפטרייבן געלט, דערמיט צו שטיצן די פארש ארבייט, כדי צו טרעפן א רפואה פאר דעם קרענק.


text:
ספרדים
מיינט איר שפאניע?
ספרדים זענען די יידן וועלכע שטאמען פון די יידישע געמיינדעס וואס האבן געוואוינט אין שפאניע אין דער מיטל אלטער. יידן פון די עדות המזרח ווערן אויך אפט אנגערופען ספרדים, וייל זיי האבן אדאפטירט געוויסע קולטורליכע און בעיקר הלכה'ישע עלעמענטן פון די שפאנישע געמיינדעס, כאטש דאס איז נישט זייער ריכטיקער נאמען, ווייל זיי שטאמען נישט פון שפאניע נאר פון דער מיטל מזרח און צפון אפריקע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס קאפיטל פון יידן אין ספרד איז שוין איבער טויזנט יאר אלט. עס איז איבעראל אנגענומען אז אנגעהויבן האט זיך עס מיט די פיר גדולים וועמען פיראטן האבן אוועקגערויבט פון דער שיף, און האבן זיי פארקויפט, און דורך זיי האט זיך אנגעהויבן דאס אידישע לעבן אין ספרד.
ספרדים איז א באצייכענונג אויף יידן וואס קומען פון שפאניע, וואס זייער טרעדיציאנאלע שפראך איז געווען לאדינא, און וואס האבן פון פון דארטן אימיגרירט נאכן גירוש שפאניע פון יאר 1492 איבער דער גאנצער וועלט, בעיקר צו לענדער ווי איטאליע, האלאנד גריכלאנד דרום פראנקרייך (דער געגנט וואס אין מיטל אלטער איז געווען אנגערופן פראווענס, און איז דעמאלט געווען א באזונדער לאנד פון פראנקרייך) די באלקאן לענדער אין אייראפע און אויך אין טערקיי. אוואו זיי זיינען געגאנגען האבן זיי אדאפטירט אסאך עלעמענטן פון די לאקאלע קולטורן.


text:
רודאלף העס
- דער ארטיקל דיסקוטירט היטלערס וויצעפירער. אויב איר זוכט דעם קאמענדאנט אין אוישוויץ, זעט רודאלף פראנץ העס.
רודאלף וואלטער רישארד העס (דייטשיש: Rudolf Heß) (26סטן אפריל 1894 - 17טן אויגוסט 1987) איז געווען דער וויצעפירער אין נאצי דייטשלאנד. קורץ פארן קריג מיטן סאוועטן פארבאנד, איז ער געפליען קיין שאטלאנד צו שאפן א שלום מיטן פאראייניגטן קעניגרייך. ווען ער איז אנגעקומען האט מען אים ארעסטירט מ'האט אים געמשפט'עט אין נירנבערג און פאראורטלט צו לעבן אין טורמע אין שפאנדוי טורמע, בערלין, וואו ער איז געשטארבן אין 1987.


text:
מעסאפאטאמיע
מעסאפאטאמיע, (פון גריכיש: מעסאס uέσoς - "צווישן"; פאטאַמאס πotauός - "טייך") איז דער ראיאן וואס שפרייט זיך אויס צווישן די צוויי גרויסע טייכן דער פרת און דער חידקל. דער ראיאן איז דער מזרח טייל פון דער פרוכטבארער האלבער לבנה. פריער האט מען גערופן דער צפון טייל צווישן די טייכן מיטן נאמען מעסאפאטאמיע; אין תנ"ך ווערט דער ראיאן אנגערופן ארם נהריים. היינט ניצט מען דעם נאמען פארן גאנצן שטח צווישן די צוויי טייכן
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען מעסאפאטאמיע באדייט דעם ראיאן פון די בארגאראפן פון די זאגראס בערג און די בערג פון קורדיסטאן צו מזרח און צפון, און די מדבריות פון סיריע און דעם אראבישן האלבאינדזל אין מערב און דרום ביזן בארטן פונעם פערסישן איינגאס. היינט איז דער ראיאן מערסטנס אין איראק, און א טייל אין סיריע און איראן.
דער ראיאן צעטיילט זיך אויף צוויי: אין צפון א נידעריגער פלאטא הויך פון 200 ביז 400 מעטער. די טייכן זענען עטלעכע צענדליגע מעטער נידעריגע פונעם פלאטא. דער דרום טייל הייבט אן אין געגנט פון באגדאד איז א נידעריגער פלוין וואס נידערט זיך צום פערסישן איינגאס. די טייך-געלעגערן זענען גראד מיט דער הייך פונעם פלוין, אזוי טוען די טייכן פארפלייצן דעם ראיאן.
די צוויי הויפט טייכן אינעם ראיאן זענען דער פרת אין מערב —זיין מקור איז אין טערקיי און זיין לענג איז 2,781 ק"מ, און דער חידקל מזרח פונעם פרת—זיין מקור איז אין מזרח טערקיי און זיין לענג 1,740 ק"מ. די גרעסטע דיסטאנץ צווישן די צוויי טייכן איז 250 ק"מ, און די קלענסטע דיסטאנץ איז 10 ק"מ.
אין דרום איז פאראן א גרויסער מאנגל פון וואסער, ווייל די רעגן געבן נאר 70-300 מ"מ א יאר.
גילגאמעש עפאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – גילגאמעש עפאס
דער גילגאמעש עפאס איז אן אוראלטע געשיכטע וועגן גילגאמעש און זיין חבר עניקדו. עניקדו איז אזא ווילדער בריה, מיט וועמען גילגאמעש מאכט א רייזע צו די צעדער בערג.


text:
האניג
האניק איז א פליסיגע זיסע זאך וואס קומט ארויס פון א האניג בין. מען נוצט דאס אלס א מענטשנס עסנווארג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארשער האבן געטראפן פערשטיינערטע רעסטן פון בינען וואס ווערן געשאצט צו א תקופה פון פאר 150 מיליאן יאר.
אין א אויסגעגראווירטע וואנט אין זימבאבווע פון פאר 15,000 יאר זעט מען א מענטש וואס נוצט זיך מיט רויך כדי צו רויבן האניג.
ביי די יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די הלכה איז מען פארבאטן צו עסן א בין, אבער אירע האניג מעג מען עסן, וויבאלד די האניג ווערט נישט באשאפן דורך די בין אליין, נאר די בין בריינגט דאס פון די בלום צום בינשטאק, אזוי ווי עס שטייט: מפני מה אמרו דבש דבורים מותר שאין מוציאות אותו אלא מכניסות אותו (תוספתא, מסכת בכורות, א, ה).
און אין רמב"ם: דבש דבורים, אף על פי שהוא בא מבעל חיים טמא, מותר באכילה, ואין בו משום כל היוצא מן הטמא טמא, מפני שהדבורים מכניסות אותו לגופן ואין ממצות אותו מגופן (הלכות מאכלות אסורות, פרק ג', הלכה ג')
לויט די היינטיגע וויסנשאפט ווייסט מען אז די בין נעמט יא ארויס פון איר קערפער פארשידענע מאטעריעלן צו די האניג. די רבנים ענטפערן דערפון אז די מאטעריעלן זיינען ווייניגער ווי א זעכציגסטל, און זיי זיינען בטל בשישים.
עס איז דא א מנהג ביי יידן צו עסן עפל מיט האניג אין דער יום טוב ראש השנה און אין הושענא רבא.


text:
ווער איז דער רוח؟
פרעגן: ווער איז דער רוח؟
ענטפערן: עס זענען פילע מיסקאַנסעפּשאַנז וועגן דעם אידענטיטעט פון דעם רוח. עטלעכע מיינונג דער רוח ווי אַ מיסטיש קראַפט. אנדערע פֿאַרשטיין דעם רוח ווי די ימפּערסאַנאַל מאַכט אַז גאָט מאכט פאַראַנען צו אנהענגערס פון משיח. וואָס טוט דער ביבל זאָגן וועגן דעם אידענטיטעט פון דעם רוח? פשוט שטעלן، די ביבל דערקלערט אַז די רוח איז גאָט. די ביבל אויך דערציילט אונדז אַז דער רוח איז אַ געטלעך מענטש, אַ זייַענדיק מיט אַ מיינונג, ימאָושאַנז, און אַ וועט.
דער פאַקט אַז דער רוח איז גאָט איז קלאר געזען אין פילע שריפטן, אַרייַנגערעכנט אַקס 5:3-4. אין דעם פסוק פעטרוס קאַנפראַנץ סנניה ווי צו וואָס ער לייד צו די רוח און דערציילט אים אַז ער האט "נישט לייד צו מענטשן אָבער צו גאָט." עס איז אַ קלאָר דערקלערונג אַז ליגנעריש צו די רוח איז ליגנעריש צו גאָט. מיר קענען אויך וויסן אַז די רוח איז גאָט ווייַל ער פארמאגט די טשאַראַקטעריסטיקס פון גאָט. פֿאַר בייַשפּיל، זיין אַמנאַפּרעזאַנס איז געזען אין סאַם 139:7-8، "ווו קען איך גיין פון דיין גייסט? ווו קען איך אַנטלויפן פון דיין בייַזייַן? אויב איך גיין אַרויף צו די הימל, איר זענט דאָרט; אויב איך מאַכן מיין בעט אין די טיפענישן، איר זענען דאָרט ". דערנאך אין 1 קאָרינטהיאַנס 2:10-11، מיר זען די קוואַליטעט פון אָמניססיענסע אין די רוח. "אבער גאָט האט אנטפלעקט עס צו אונדז דורך זייַן גייסט. דער גייסט אָנפֿרעגן אַלע זאכן, אַפֿילו די טיף זאכן פון גאָט. פֿאַר וואס צווישן מענטשן ווייסט די געדאנקען פון אַ מענטש אַחוץ דעם מענטש 'ס גייסט ין אים؟ אין די זעלבע וועג קיין איינער ווייסט די געדאנקען פון גאָט אַחוץ דער גייסט פון גאָט ".
מיר קענען וויסן אַז די רוח איז טאַקע אַ געטלעך מענטש ווייַל ער פארמאגט אַ מיינונג, ימאָושאַנז، און אַ וועט. דער רוח מיינט און ווייסט (1 קאָרינטהיאַנס 2:10). דער רוס גייסט קענען זייַן מצער (עפעסיאַנס 4:30). דער גייסט פירשפרעכן פֿאַר אונדז (רוימער 8:26-27). ער מאכט דיסיזשאַנז לויט צו זיין וועט (1 קאָרינטהיאַנס 12:7-11). דער רוח איז גאָט, דער דריט מענטש פון דער טריניטי. ווי גאָט, דער רוס גייסט קענען באמת פונקציאָנירן ווי דער קאָמפאָרטער און קאָונסעלאָר אַז יאָשקע צוגעזאגט ער וואָלט זייַן (יוחנן 14:16، 26، 15:26).
ווער איז דער רוח؟


text:
מאקאווע
מאַקאווע (אונגאריש: Makó, רומעניש: Macǎu, דייטשיש: Makowa, סלאוואקיש: Makov) איז א שטעטל אין טשאנגראדער קאנט אין דרום-מזרח אונגארן. זי ליגט אויפן מאראס טייך, נישט ווייט פון דעם רומענישן גרענעץ.. דאס שטעטל האט א שטח פון 229.3 קוואדראט ק"מ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער ערשטער וועלט מלחמה איז מאקאווע געווען די הויפשטאט פון טשאנאד קאנט, וואס איז היינט טייל אין אונגארן און טייל אין רומעניע.
מאקאווע איז געווען א גרויסער צענטער פון יידישקייט אין אונגארן. אין 1880 האבן געוואוינט דארט 1,447 יידן, און אין 1920 זענען געווען 2,388 יידן. הרב שלמה זלמן אולמאן, דער מחבר פון "יריעות שלמה", איז געווען רב פון מאקאווע אין די יארן תקפ"ב ביז תרכ"ג.
בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען האבן דארטן געוואוינט אומגעפער 270 ארטאדאקסישע פאמיליע'ס, וואס איבער 60 פראצענט דערפון האבן איבערגעלעבט דעם קריג.
נאכן קריג האבן זיך אסאך יידן צוריקגעקערט אהין און ווייטער ממשיך געווען צו וואוינען דארט ביז א צען צוואנציג יאר שפעטער.
יידישע ערטער אין מאקאווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע קווארטל וואו די יידן האבן געוואוינט פאר און נאך די קריג, איז פארבליבן גאנץ ביז היינט צוטאגס, די הייזער זענען אומבארירט און די גאסן קוקן אויס די זעלבע, נאר די איינוואוינער האבן זיך געטוישט.
די אלטע שטאטישע שול שטייט נאך צוזאמען מיט אלע צוגעהערן דערין. די ארון קודש, בימה, טישן, בענק, שטענדערס, אלעס געפונט זיך דארט אויפן ארגינעלן ארט און עס ווערט נאך פון צייט צו צייט באנוצט דורך יידישע באזוכער. עס איז געווען אין מאקעווע א באזונדערע שול וואו די חסידים פלעגן דאוונען, אבער פון דעם איז נאר פארבליבן די רויע געביידע און פון אינעווייניג איז עס שוין אינגאנצן פארטוישט.
עס זענען דא אין מאקאווע דריי יידישע בתי חיים, איינס איז גאר אלט און היסטאריש נאך פון הונדערטער יארן צוריק. אין די נייע בית החיים איז די אוהל פון ר' משה פארהאנד, דער מחבר ספר אהל משה, רב אין מאקאווע ביזן קריג. אויך איז דארט דער אוהל פון ר חיים יהודה דייטש אב"ד מאקאווע, מחבר ספר באר יהודה.


text:
וואלטער קראנקייט
וואלטער לעלאַנד קראנקייט (4טן נאוועמבער, 1916 – 17טן יולי, 2009 ) איז געווען אן אמעריקאנער זשורנאליסט און פאר לאנגע יארן דער אנקער מאן אויף דער סי בי עס נייעס סטאנציע.
קראנקייט איז געבוירן אין מיזורי צו זיין פאטער דר. וואלטער לעלאנד קראנקייט, א דענטיסט, און זיין מוטער, העלענא לענא פריטשע.
ער איז געגאנגען צווישן די טראפן פון רעכטס און לינקס און איבעגעגעבן עכטע רעפארטזש אזש מען האט אנגעהויבן צו רופן אן אנקער מאן, אזוי אן אנקער מאן דארף גוט קענען מאנווירדן דעם שיף צווישן די ברויזענדע ווינטן, און זינט ער האט באקומען דעם טיטול איז דאס געווארן דער העכסטער פאזיציע און נייעס באריכטונג בפרט און זשורנאליזם בפרט, אזש דאס איז דער ציל פון יעדן וואס לאזט זיך אריין אין דעם פעלד אנצוקומען צו דעם פאזיציע, אבער ווי פאשטענדליך האבן זייער ווייניג מענטשן געדינט אויף דער פאזיציע, טאקע ווייל מען דארף זיין מורא'דיג אינטעליגענט, און עס איז דא זייער ווייניג וואס קענען דאס באווייזן
ווען ער איז געשטארבן אין יאר 1981 האט איהם איבערגענומען דען רעדער וואס ער האט געדינט אויף דער פאזיציע ביז אין 2005 נאכדעם וואס ער האט געהאט א שטוינענדן דורכפאל מיט אויפדעקן אן אויסגעטראכטע געשיכטע איבער פרעזידענט בוש, ווען עס האט געהלטן לערך זיבן וואכן פאר די נאציאנאלע וואלן, און סי. בי. עס. אונטער גרויס דרוק איז פון איהם פטור געווארן אויסקלויבנדיג איהם אלס דער שעיר לעזאזל, וואס דאן איז באשאפן געווארן דער סלאגאן רעדער געיט וויאזוי עס ווערט באצייכנט אינעם פאליטשן לעקסיקאן, אבער ער באקעמפט דאס אין געריכט מיט גרויס אנטשלאסנקייט, טענה'נדיג אז ער קעמפט נישט פאר זיך נאר קעגן די גרויסע אינטערעסן וואס פרובירן צו באיינפלוסן די אפענע מידיא, וואס לויט ווי ער טענה'ט וועט דאס אונטער מינעווען די 1טע אמענדמענט וואס גיט פרייהייט פון ווארט פאר יעדן איינציגן בירגער.


text:
11טן אויגוסט
דעם 11טן אויגוסט איז דער 223סטער טאג פון יאר (224סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 142 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: די לופטוואפע הייבט אן באמבארדירן לאנדאן.
- 1960 - טשאד באקומט זיין זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
- 1999 - פולע ליקוי חמה אבזערווירט אין אייראפע און אזיע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1943 - פערוועז מושאראף, גענעראל און פרעזידענט פון פאקיסטאן
- 1950 - סטיוו וואזניאק, פיאנער פונעם פערזענלעכן קאמפיוטער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1578 - פעדרא נונעס - יידיש-פארטוגעזער מאטעמאטיקער, הויפט קאסמאגראף פון דעם מלך פון פארטוגאל (געב' 1502)ֿ


text:
פידל
דער פידל ווערט פאררעכנט װי דער קעניג פון די מוזיק אינסטרומענטן, צוליב די הארציקע מעלאדיעס וואס ער גיט ארויס און וואס מאַכן אים א יחיד במינו צװישן אלע אינסטרומענטן אין די ארקעסטערס.
דער פידל געהערט צו דער פֿאַמיליע פֿון די סטרונע אינסטרומענטן. מע שפילט דעם פֿידל מיט א שטעקעלע אױף װאס עס זענען געשפּאַנט פֿערדהאָר און װאָס מע רופֿט אָן דעם סמיטשעק. דער פידלער פֿירט דעם סמיטשיק ארויף און אראפ אויף די פידלבענדלעך (די סטרונעס). די רײַבונג פֿון די פֿערדהאָר אױף די סטרונעס איז גורם װיבראַציעס װאָס ברענגען אַרױס פֿון די פֿאַרשײדן גראָבע סטרונעס פֿאַרשײדן הױכע טענער. װאָס גרעבער די סטרונע, װאָס טיפֿער דער טאָן. אַז מע זאָל פֿון די פֿיר סטרונעס פֿונעם פֿידל אַרױסברענגען מער װי פֿיר טענער, קען דער פֿידלער די סטרונע װאָס ער שפּילט אָן מיטן סמיטשיק פֿאַרקירצן דורך אַרױפֿלײגן אַ פֿינגער אױף דער סטרונע. װאָס קירצער דער חלק פֿון דער סטרונע װאָס קען װיברירן, װאָס העכער דער געשאַפֿענער טאָן. בשעת'ן שפילן מיטן פידל, דריקט מען צו דעם קלאַנגקערפּער פונעם פידל צווישן דעם האלז און די אקסל. מיט איין האנט האלט מען דעם פֿידל און פֿאַרקירצט די סטרונעס, מיט דער אַנדערער באַװעגט מען דעם סמיטשיק.
אין דער פידל-פאמיליע זענען פאראן עטליכע ערליי.
- דער קאנטראבאס גיט ארויס די נידריגסטע קלאנגען (באס). מע שפּילט אים געװײנטלעך שטײענדיק.
- דער טשעלא גיט אַרױס מיטעלע טענער און װערט אַװעקגעשטעלט אױף דער פּאָדלאָגע, נאָר דער טשעליסט שפּילט זיצנדיק.
- די װיאלע איז קלענער פֿון טשעלאָ און גרעסער פֿון פֿידל און מע שפּילט זי פּונקט אַזױ װי די פֿידל.
די פרייזן פאר א פידל זענען איינגעטיילט לויט די ווערט פונעם האלץ און לויטן נאמען פון פארביצירער. דער אונטערשייד איז אז די ביליקע פילדעך זענען קלעצער, די צווייטער קאטעגאריע פון $800 און העכער זענען געמאכט פון אזעלכע סארטן האלץ וואס פארשענערן דעם קול װאָס מער װאָס עלטער עס ווערט.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תלמוד שטייט אז דוד המלך האט געהאט א הארף העכער זיין בעט וואס פלעגט אים וועקן יעדע נאכט ביי חצות, דורך א ווינטל וואס פלעגט בלאזן דערויף.
אין תלמוד שטייט אז שפילן אויף א פידל איז א קלוגשאפט און נישט א מלאכה. געוויסע חסידישע אדמור"ים וו.צ.ב. ר' מרדכ'לע נאדווערנער פלעגן שפילן אויפן פידל.


text:
מאסע
מאַסע איז א באגריף אין פיזיק וואס שילדערט די אייגנשאפט פון א פיזישן קערפער וואס מעסט די שטארקייט פון זיין גראוויטאציע-אטראקציע צו אנדערע קערפער און זיין אינערציע קעגן ווערן פארגיכערט דורך א קראפט. אויך אין דער טעאריע פון רעלאטיוויטעט מעסט זי די מאסע-ענערגיע פון א סיסטעם. אין דער אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן איז דער איינס פון מאסע דער קילאגראם (ק"ג kg).
אנדערשט ווי וואג פארבלייבט די מאסע די זעלבע נישט קיין חילוק ווי זי איז. אבער אן אביעקט מיט א געוויסער מאסע וועגט ווייניגער אויף דער לבנה ווי אויף דער ערד, ווייל די לבנה האט א קלענערע שווערקראפט.


text:
דברים חוצבים להבות אש שנשמעו בהיכל הכולל פה בהשיכון יע"א בעש"ק עם חשיכה פ' וירא תשע"ה לפ"ק לפני חתנים מצויינים ואברכי הכולל עיון ע"י מקנא קנאת ה' צב-אות הרה"ג שליט"א חבר ביד"ץ ובנוכחות בנו בכורו של כ"ק מרן אדמו"ר שליט"א
אונז האָבן גערופן די דרענגענדע אסיפת הסברה איבער די בייזע קלאַנגן וואָס גיין אַרום אויף דער גאַס איבער אונזערע עדה הקדושה כאילו אונז זענען נותן יד לפושעים חלילה און אונז זענען מרחם על האכזרים. מען בעט דער עולם בכל לשון של בקשה אַז אונזערע שמועס דאָ איז פנימי, אינערליך, ווייל מיט אונזערע שונאים איז נישט כדאי זיך צו טענהן און חלילה מיט זיי אַריינצוגיין אין אַ וויכוח. און כל שכן וכל שכן קל וחומר בן בנו של קל וחומר אַז אויף דער אבי אבות הטומאה דער אינטערנעט וואָס איז טמא ומטמא און אפילו אין גלות מצרים איז דאָס נישט געווען זאָל מען נישט גיין זען וואָס מען רעדט וועגן אונז און אוודאי זיך נישט טענהן. ווי עס שטייט פון צדיקים ואני כחרש לא אשמע וכאלם לא יפתח פיו, פתח בלשון ואני ומסיים בלשון נסתר, נאָר אַז מען מאַכט זיך טויב ווערט יענער שטום.
מען גייט שוין באַלד דאַווענען ממילא וועט מען נישט אויפהאַלטן דעם עולם נאָר עס זענען דאָ מענטשן בפרט בעלי בתים און אפילו בני תורה וואָס דרייען זיך אַרום מיט ספיקות און קשיות און מען דאַרף זיי ווייזן את המעשה אשר יעשון. אונז רעדן דאָ בשליחותו פון דעם רבין זאָל מאריך ימים ושנים זיין און ער האָט אונז געזאָגט אַז דאָס איז אפילו דוחה שבת. בפרט וואָס שבת איז שווערער אַז מען זאָל דאָס אָפּכאַפּן און אַרויפלייגן אויף יו עפּעס דאָרט אויפן אבי אבות. דער לעצטער מאָל וואָס מען האָט געדאַרפט טון פאַר כבוד שמים האָט דער בעל דבר אָנגעדרייט אַז מען זאָל וואַרטן ביז מוצאי שבת און אונז ווייסן אַלע נעבעך ווי מעשה שטן הצליח ר"ל. ממילא מצוה הבאה לידך אל תחמיצנה.
ראשית כל זאָגן אונז אשרינו מה טוב חלקינו ומה נעים גורלנו ומה יפה אֵשָתנו! נאָך די שווערע טעג איז עס נישט קיין שום ספק דער גרויסער סייעתא דשמיא פונעם רבין זאָל זיין געזונט און נאָך מער אַז אונז האָבן דעם רבין פאַר אַ מנהיג. כולנו בני איש אחד אנחנו און אָן אבינו רוענו ווער ווייסט וווּ דער דור שפל וואָלט היינט געשטאַנען. דאָס טאָרן אונז קיינמאָל נישט פאַרגעסן אפילו אין די שווערסטע זמנים אַז אונז זענען שטאָלץ פון די פּאַדעשוועס פון אונזערע שטיוול ביז דער שפּיץ פון אונזערע פיאות.
נישט נאָר אונז דערשטיקן זיך מיט אונזערע טלית קטן פאַר סקווירא וועגן און אונז גיין אין פייער אַריין פאַר דער כבוד פונעם רבין זאָל זיין געזונט נאָר אונז שלעפּן אַריין אַנדערע אויך. מע זעט עס ממש אין דער וואָכעדיקער סדרה ווי עס שטייט אין די ספרים הקדושים אַז אברהם אבינו'ס מסירת נפש ביי דער עקידה מקריב צו זיין יצחק איז געווען אַ סאַך גרעסער ווי ווען ער האָט זיך געלאָזט אַליין אַריינוואַרפן אין פייער.
בחורים און יונגעלייט! עטץ זאָלטץ וויסן אַז אויף ענק ווענדט זיך אַלעס. מע קען ענק נישט זאָגן דער צער און יסורים וואָס דער רבי גייט נעבעך דורך די טעג בצרתן של ישראל. ביקש יעקב לישב בשלווה און אונזערע יוסף וואָס ביי אים איז אויך געווען וינס ויצא החוצה האָט מען נעבעך אייגעשפּאַרט אין קייטן און פּונקט ווי יוסף הצדיק וגם פה לא עשיתי מאומה. לאָמיר נישט רעדן פון קדושת יוסף הצדיק בפרט אַז עס זענען דאָ חתנים אָבער דער רבי האָט אַליין מעיד געווען ווי אָפּגעהיטן ער איז. אפילו ווען דער לויער האָט זיך מחבק געווען מיט אַ אשה ברבים ר"ל אין דער קאָרט האָט מען געזען ווי שאול בחיר ה' האַלט זיך אין שמירת עיניים.
און יעצט אַז דעם רבינס תפילות האָבן געפועלט ממש מיט עכטע נסים אַרוסצוציען שאול פון שאול תחתית פאַרגינען די עוכרי ישראל דאָס אויך נישט. ווער עס האָט אויגן אין קאָפּ קען זען אַז דער דזאָדז האָט אַליין געזאָגט אַז ער האָט אים נישט געוואָלט אַרויסלאָזן אין במשך דעם טאָג האָט ער זיך געטוישט זיין מיינונג. וויאַזוי טוישט מען זיך אַזוי דער מיינונג?
עטץ ווייסטץ אַז אין יענער מינוט איז געווען אַ מנין ביים ציון פון דער רבי ז"ל און ממש דעמאָלסט האָט מען געזאָגט משכיל לדוד בהיותו במערה. בכל צרתם לו צר און דער רבי אַליין איז געווען ווי איינגעשפּאַרט. און ווי ענדיקט זיך נאָר דאָרט הוציאה ממסגר נפשי להודות את שמך בי יכתירו צדיקים. מען דאַרף זיין בלינד מיט שנאה דאָס נישט צו זען. און נאָכדעם האָט מען טענות אַז מען האָט געטאַנצן וכל קרני רשעים אגדע תרוממנה קרנות צדיק. יאָ עס האָבן זיך געהויבן די הערנער פון דעם צדיק וואָס בכור שורו הדר לו און וראו כל עמי הארץ אַז ער קען אויך קאָפּן. בדרך צחות קען מען אפילו זאָגן אוביו אלביש בושת ועליו יצי"ת נזרו.
מורי ורבותי עס איז נישט קיין צייט צו לאַכן ווייל דעם רבין זאָל זיין געזונט גייט עס בדמו ובנפשו. וואָס מען שמועסט דאָ קען מען נישט אַרויסלאָזן אויפן גאַס כדי מען זאָל אונז נישט חושד זיין אַז צווישן די אריות שבחבורה וואָס אונז האָבן דאָ צאַמגערופן איז מען חלילה מהרהר אחרי רבו. נאָר אין מזרזין אלא למזורזין אין יעצט ווען די נסיונות זענען גרויס איז איש את רעהו יעזורו ולאחיו יאמר חזק. איז לאָמיך ענק זאָגן הויך: איך האָב אויך געטאַנצן, ביים רבין האָט מען נישט געזאָגט תחנון יענעם טאָג און איך שעם מיך נישט און עס איז נישט דאָ וואָס זיך צו שעמען. דידן נצח!
אונז זאָגן בפה מלא דער שטעטל איז אונזער און דער וואָס וויל זיך נישט צושטעלן קען זיך אָפּטראָגן פון דאָ. און אַז ער גייט נישט מיט גוטנס ווען מען אים שוין ווייזן דער וועג. און דער וואָס וויל מיט אונז נישט דאַווענען זאָל בלייבן אין דער היים און בעסער נישט דאַווענען. וווּ איז דאָס געהערט געוואָרן אַז מען דאַווענט זיך וווּ מען וויל? אין די צייטן פון דער בית המקדש אַז מען האָט נישט געקענט קומען אין בית המקדש האָט מען חלילה געמעגט מקריב זיין אויף אַ במה? פּליצלינג ווילן זיי גיין מבקר חולים זיין אין דער מושב זקנים נאָר קראַנק מאַכן דעם רבין זאָל מאריך ימים ושנים זיין דאָס שטערט זיי גאָרנישט. זקני עם הארצים כל זמן שמזקינים...
אפילו דער וויזוי הייסט ער נאָר, איך ווייס נישט צי מען מעג אפילו אַרוסזאָגן זיין נאָמען, דער שמעלצער צושמאָלצן זאָל ער ווערן האָט אונז איינער געזאָגט וואָס איז נכשל געוואָרן אים צו הערן אַז ער זינגט אַז דער רבי ז"ל האָט געזאָגט צו ר' יוסף שלמה אַז אים שטערט אויף אַנדערע וואָס זענען אין שטעטל. אפילו ער מיט זיין פאַרגוישטער קאָפּ פאַרשטייט אויך אַז דער רבי האָט צו זאָגן ווער מעג דאָ וווינען און ווער נישט. דאָ אין אַמעריקע שרייען זיי אַלע איז דאָ רעליזעס פרייהייט, נו, דאָס איז אונזערע רעליזען. אונז האָבן שוין אַמאָל אַוועקגעלייגט די טויטע פון די יענע חברה כידוע און אונז דערשרעקן זיך נישט דאָס נאָכאַמאָל צו טון. דעם וואָס געפעלט נישט קען זיך אָפּפּיצן קיין מאָנסי אָדער עפעס אַן אַנדערע עיר הנדחת. און אַז מאָנסי וועט זיך צושפרייטן צו נאָנט אַהער וועט מען זיי אויך אָפּפטרען.
זאָל קיינער נישט חלומען אַז מען קען שוין יעצט טון וואָס מען וויל. מלכים ושרים משכימין לפתחו פון דעם רבין זאָל לעבן. די כוחות פון דער סטרא אחרא האַלטן זיך אין איין פאַרלייגן אָבער דער רבי קומט זיי ביי. וויפל טעות עכו"ם מען מאַכט נאָר אַלץ דאָ, פאַרשטייט זיך מיט אַ היתר, און מען האָט קיינעם נישט געכאַפּט. און ווען מען האָט איינמאָל יאָ געכאַפּט האָט דער רבי זיך אַריינגעלייגט באמת הבנין און זיך מייחד געווען מיט דער גויטע קלינטאָן און זיי אַרויסגענומען מעבדות לחרות. און קוקץ ווי זי איז היינט מצליח בכוחו של אותו זקן. ר' חיים בערגער ז”ל איז טאַקע אַוועק על קידוש השם לא עלינו און דאָס איז געווען ווי דער רבי האָט געזאָגט להורות תשובה לרבים. ווער געדענקט נישט ווי דער רבי האָט געוויינט ביים לוויה אשריך שנתפסת על דברי תורה. איז וואָס מיינט דער ראָטנקרענק אַז ער איז חשובער ווי ר' חיים ז"ל?
אַנשטאָט ער זאָל זיך מאַכן אַ חשבון הנפש ווי דער פסוק זאָגט כי אש יצאה מחשבון וואַרפט ער זאַלץ אויפן רבינס וווּנדן. איך זאָג ענק ער מיינט ער איז שוין אָפּגעקומען אָבער כי אש קדחה באפי ותוקד עד שאול תחתית. דער רבי זאָל לעבן איז מוותר אויף אַלעס און דאָך האַלט ער אין איין זאָגן אַז פון דער גיהנום פייער וועט ער נישט אַזוי לייכט פטור ווערן. אין בעל הנס מכיר בנסו און ער ווייסט גארנישט אז ס’יז געווען וואס האָבן געהאַלטן מען זאָל אים שיסן און דער רבי ברוב רחמיו וחסדיו האָט געזאָגט אַז דער טאַטע האט מער געהאַלטן פון פאַרברענען.
נאר פאַרדעם איז ער ניצול געווארן און אנשטאטס ער זאל ווייזן הכרת הטוב וויל ער מען זאָל צו אים אַפּאָלאָזייזן. זאָגץ מיר משה רבינו האָט אַפּאָלאָזייזד צום מצרי? פנחס האָט אַפּאָלאָזייזד צו זמרי? ער ווייסט נישט אַז רביס אַפּאָלאָזייזן נישט ווייל עס וועט זיי געדויערן לענגער ווי ווי ווינטשן לשנה טובה. און אים איז איינגפאַלן אַמאָל אַפּאָלאָזייזן צום רבין פאַר די צרות וואָס ער האָט דעם רבין אויסגעטיילט? מען האָט אים געצאָלט מיליאָנען ווייל דער רבי איז מוחל על עלבונו איז וואָס וויל ער יעצט?
ר' משה טויבנפעלד האָבן זיי אויסגערודפט און געהאַט טענות אפילו ווען די גויים האָבן אויך מסכים געווען אַז ער איז אומשולדיק. יעצט שאול האָט מען געשטראָפט און ער האָט געשמאַכט דריי און אַ האַלב יאָר און דאָס איז זיי אויך נישט גוט. ווען מען וואָלט אים דעמאָלסט משתיק געווען וואָלט מען היינט געהאַט מנוחה איז מען ליידער אין גלות און דרך רשעים צלחה.
בכלל דער טפשות פון אוזערע שונאים איז נישט צו גלייבן. די טענה אַז מען האָט געוואָלט הרגנען אַ גאַנצע משפחה איז אַזוי קינדעריש און פשוט אַזוי פאַרבלענדט זענען זיי מיט שנאה אַז מען זאָגט עס נאָך ווי תהילים ביי אונז שבת אינדערפרי. און אַז ער האָט געמאַכט אַ טעות נו זיי זענען דען בשלימות?
דער רבי ז"ל האָט געבויט דער שטעטל און אונז וועלן זיך פאַר קיינעם נישט פאַרענטפערן. וווּ נאָך אין דער וועלט איז נישט דאָ צו טרעפן נישט אַ קצות און נישט אַ ליקוטי פון די יענע חברה. אין דער טומאת אַמעריקע איז דאָ איין אינזל פון קדושה וטהרה און דאָס ווילן זיי אויך אונטערברענגן. אונז דאַרפן נאָר אַכטינג געבן ווייל מען שמועסט אַרום אַז די מיידלעך רעדן פון דער הייסער בחור און דאָס קען חלילה צוברענגן אַ רוחניותדיקע חורבן ר"ל. כאָטש דאָס איז פון די זאַכן וואָס השתיקה יפה להם דאַרף דאָך יעדער זען ביי זיך אינדערהיים און זיך אומקוקן און באַלד מעורר זיין און אויך לאָזן וויסן די עסקנים.
לאָמיר מסיים זיין מיט אַ וואָרט אַז ביי די אשכנזים, די מתנגדים, זאָגט מען יעצט במה מדליקין און ביי חסידים זאָגט מען אין הודו יושבי חושך וצלמות אסירי עני וברזל. אַזוי גייט עס מאז ומתמיד און דאָך זאָגט מען נאָכדעם יודו לה' חסדו ווען זיי ווערן באַפרייט. די מה יפיתניקעס זיי וואָלטן געוואָלט אַז חלילה מען זאָל נישט דאַנקן און לויבן פאַר די חסדי ה’ אָבער טרונקן דער בלוט פון דער צדיק הדור דאָס איז מותר.
איך וועל ענדיקן מיט יפרח בימיו צדיק ורוב שלום עד בלי ירח, ביים צדיק איז ורוב שלום אָבער ביי זיי איז אין שלום אמר ה’ לרשעים. און דעמאָלסט בלי ירח אויף אַ נאַכט אָן אַ לבנה קען מען ברענגן אַ סוף צו די דערנער אין אונזער הייליקע וויינגאָרטן דער כרם ה' צבקות און מקיים זיין בשלימות ובערת הרע מקרבך און עס זאָל מקויים ווערן לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי אמן. גוט שבת.


text:
באסקין-ראבינס
באסקין-ראבינס (ענגליש: Baskin-Robbins) איז א גלאבאלע נעץ פון אייזקרעם זאלן געגרינדעט דורך די שוואגערס בערט באסקין און אירוו ראבינס אין 1945 אין גלענדייל, קאליפארניע אין די פאראייניקטע שטאטן. די נעץ האט בערך 5,800 צווייגן איבער דער גארער וועלט, 2,800 פון זיי אין די פאראייניקטע שטאטן.[1] די אנדערע צווייגן זענען פארשפרייט איבער מער ווי דרייסיג לענדער, כולל אויסטראליע, אינדיע, איראן, באנגלאדעש, וויעטנאם, טייוואן, טיילאנד, יאפאן, מאלייזיע, מעקסיקא, סאודי אראביע,עגיפטן, די פאראייניגטע עמיראטן, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, קאנאדע און קארעע. באסקין-ראבינס איז באקאנט מיט איר סלאגאן "31 טעמים". די ערשטע געשעפט וואס האט געעפנט אין 1945 האט פארגעלייגט נאר 21 טעמים. אבער אין 1953 האט מען פארגרעסערט די אויסקלייב פון טעמים צו 31, כדי די אויסקלייב אין דער נעץ זאל זיין גרעסער ווי ביים קאנקורענץ פון יענע צייטן - די האווארד דזשאנסאן נעץ (וואס האט רעקלאמירט זייערע 28 טעמים).


text:
לי באי
לי באַי אדער לי פא (כינעזיש: 李白 לי באַי / לי בא) (701-762) איז געווען א כינעזישער דיכטער וואס האט געלעבט אין דער תקופה פון דער טאנג דינאסטיע. היינט זענען באוואוסט אומגעפער 1,100 פון זיינע פאעסיעס.
צוזאמען מיט דו פו ווערט לי באי אפטמאל גערעכנט איינער פון די צוויי גרעסטע דיכטער אין כינע'ס ליטערארישער היסטאריע.
די ערשטע איבערזעצונגען פון זיין ווערק אין א מערבדיקער שפראך זענען געווארן פארעפנטלעכט אין 1862, אויף פראנצויזיש.
ער איז פארטרונקען געווארן אינעם יאנגצע טייך.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לי באי איז געווען דער זון פון א רייכן סוחר. ווען ער איז געווען אלט פינף יאר האט די משפחה זיך געצויגן קיין סעטשואן. ביי די פופצן יאר איז ער שוין געווען גאנץ א מושלם אין קאמפקונסט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איבערדיכטונגען אויף יידיש


text:
אבא מארי
ר' אבא מארי ב"ר משה מלוניל איז דער מחבר פון דעם ספר מנחת קנאות א ספר קעגן חקירה און קעגן לערענן מורה נבוכים.
ער האט געלעבנט אין די צייטן פון ר' שלמה ב"ר אדרת דער רשב"א.
זיין לעצט נאמען איז געווען אשטרוק אדער ווי מען רופט איהם אן אשטרוק, ער האט געוואוינט אין מונשפלייער, אין זיינע צייט האבן אסאך מענטשן אויפגעהערט צו לערנען תורה, מען האט זיך פארטיפט אין חקירה, און אין די לערנען פון אריסטו מיט זיינע ביכער, מען האט זיך אזוי ווייט דערין אריין געלייגט ביז מען האט געהאט פארשידענע קשיות אויף גאט, מען האט כופר געווען אין די תורה, אין חידוש העולם.
דעריבער האט איהם דער רשב"א געבעטן ער זאל מעורר זיין זיין מדינה, און אויפן אינצטיוו פונעם רשב"א האט ער מחבר געווען דעם אינטערעסאנטן ספר קעגן דעם מורה נבוכים, מנחת קנאות, עס איז געווארן געדרוקט אין פרעסבורג שנת ה'תקצ"ח עס האט א הסכמה פונעם חת"ם סופר.


text:
יוסף דוב סאלאווייטשיק (ירושלים)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם ראש ישיבה אין ירושלים. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (באדייטן).
הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (באקאנט ווי רבי יאשע בער; תמוז ה'תרע"ו - ב' אדר ה'תש"ם) איז געווען בריסקער ראש ישיבה אין ירושלים. ער איז געוואן א זון פון הרב יצחק זאב הלוי סאלאווייטשיק, בריסקער רב.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יאשע בערל איז געבוירן געווארן צו רב יצחק זאב הלוי סאלאווייטשיק און זיין ווייב להענדל, אן אוראייניקל פון רבי מאיר אוירבאך. ער האט געלערנט ביי זיין פאטער. גלייך נאך זיין בר מצוה האט ער אנגעהויבן לערנען זיין זיידנס ספר חידושי הגר"ח על הרמב"ם ביז ער איז געווען בקי אינעם ספר בעל פה. שוין אין זיינע יונגערע יארן האט ער אנגעהויבן זאגן שיעורים אין בריסק און אין ווארשע.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער אנטלאפן מיט זיין פאטער קיין ווארשע, און פון דארט קיין ארץ ישראל.
אזוי ווי זיין פאטער, האט ער געעפנט א קיבוץ אין זיין הויז וואו בחורים און יונגעלייט פון ארץ ישראל און חוץ לארץ האבן געלערנט.
ער איז געווען א שטארקער קעגנער פון ציוניזם.
אין תש"ם איז ער נפטר געווארן, און מען האט אים באגראבן אין הר המנוחות. זיין זון רבי אברהם יהושע סאלאווייטשיק האט איבערגענומען זיין קיבוץ. זיין ברודער רבי משולם דוד סאלאווייטשיק, וואס איז געווען א מגיד שיעור ביי רבי יאשע בערל, האט געעפנט זיין אייגענעם קיבוץ.
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יאשע בערל האט נישט פארשריבן זיינע חידושים, אבער זיינע תלמידים האבן געדרוקט זיינע שיעורים אויף מסכת זבחים מיטן נאמען "חידושי הגרי"ד".
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין זון הרב אברהם יהושע סאלאווייטשיק - זיין ממלא מקום אין דער בריסקער ישיבה
- הרב מאיר שטערן - ראש ישיבת אין פאסייק, פאראייניגטע שטאטן
- הרב אליה בער וואכטפויגל - ראש ישיבה אין דרום פאלסבורג, פאראייניגטע שטאטן
- הרב קלמן עפשטיין - ראש ישיבה פון "שער התורה גראדנע" אין קווינס
- הרב אברהם אזבאנד - ראש ישיבה פון טעלז-ריווערדייל, פאראייניגטע שטאטן
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קונטרס "שירת הלוי" - אודותיו ומדברי תורתו, בכתב העת ישורון, כרך ח, ירושלים תשס"א


text:
רעב טעלער איז דער מיטן שווארצן בארד און פאלטשיקער היט נישט דער וואס קרייצט זיך די נאז נאר צווייט פון לינקס
ר' שמואל שלמה טעלער פון סאטמאר קרית יואל איז דער טאן-געבער פון זייער פרומקייט ער שרייבט דער הויפט השקפה ארטיקל אין דעם געאסרטן 'דער (שונד) בלאט' זייערער, הערט ווי ער פארדאמט היינט אין א רעדע איבער חכמת היוונית וכת ההשכלה דעם נייער סידי פון שמעלצער ער באשמוצט מיאוס זייער רבי'ןס ר' אהרן'ס אייגענער שוואגער ר' דוד'ל טווערסקי דער סקווירא רבי שליט"א אז זיין חינוך איז נישט גוט ווייל קוקט ער האט אזא פרי ווי ליפא וואס איז ארגינעל געווען א סקווירא חסיד.... כאילו ביי די סאטמארע ארונים ספעציעל די מאנרוי ישיבה איז דא ווייניג מחללי שבתות בועלי נידות און סתם פתח תקוה משוגעים...
דער ארוינישער קול סאטמאר האט דאס ארויפגעשטעלט פאר די קינדער זיך צו קארמען מיט שינאה און אויף 212.444.9899
דרוקט
250


text:
זון סיסטעם
די זון-סיסטעם באשטייט פון דער זון און די אנדערע הימלישע אביעקטן וואס זענען געבונדן צו איר דורך גראוויטאציע: די אכט פלאנעטן, זייערע 166 באוואוסטע לבנות,[1] פינעף קארליק פלאנעטן: (צערעס, פלוטאן און עריס מיט זייערע פיר באוואוסטע לבנות), האאומעא און מאקעמאקע; און ביליאנען קליינע קערפער. די לעצטע קאטעגאריע שליסט איין אסטערוידן, קויפער פאס אביעקטן, קאמעטן, מעטעארוידן, און צווישנפלאנעטיש שטויב.
די זון איז א שטערן וואס אנטהאלט כמעט די גאנצע מאסע (99.9%) פון דער זון סיסטעם; און פון וואס בלייבט איז דער גרעסטער טייל פון דער מאסע אין יופיטער. צוליב דער גרויסער מאסע פון דער זון ווערט געשאפן א שטארקע גראוויטאציע-קראפט וואס ציט אלע אנדערע קערפער אין דער סיסטעם צו ארביטן ארום דער זון.
די זון סיסטעם, לויט וויפיל מ'פארשטייט, באשטייט פון דער זון, פיר ערדישע אינעווייניקסטע פלאנעטן, דער אסטערויד פאס צווישן מאדים און יופיטער וואס געהערט פון שטיינער, פיר גאז ריז אויסערווייניקסטע פלאנעטן, און א צווייטער פאס, דער קויפער פאס, וואס איז צונויפגעשטעלט פון אייזיקע קערפער. ווייטער פונעם קויפער פאס איז דא נאך אייזיקער מאטריאל וואס די אסטראנאמען פארשטייען נישט גוט.
פון די פלאנעטן האבן זעקס פון זיי לבנות וואס גייען ארום זיי. אויך האבן דריי קארליק פלאנעטן לבנות.
ניקאליי קאפערניק איז געווען דער ערשטער וואס האט אנטוויקלט א מאטעמאטישע סיסטעם וואס באשרייבט די זון-סיסטעם און דעם מהלך פון דער ערד ארום דער זון. אין דעם 17טן יארהונדערט האבן גאלילעא גאלילעי, יאהאנעס קעפלער און אייזיק ניוטאן אנטוויקלט א פארשטאנד פון פיזיק ווי אזוי מען קען אפטייטשן אז די ערד און די פלאנעטן ארביטירן ארום דער זון לויט די זעלבע געזעצן פון מעכאניק וואס זענען נוהג אויף דער ערד. מיט דער ערפינדונג פונעם טעלעסקאפ האט מען אנטפלעקט נאך פלאנעטן און זייערע לבנות.
די זון-סיסטעם איז פלאצירט אינעם אריאן ארעם 26,000 ליכט-יאר ווייט פונעם צענטער פונעם מילכיגן וועג.
אינהאַלט
די אכט פלאנעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט זייער ווייט פון דער זון:
די פלאנעטן זענען די גרעסטע אביעקטן וואס גייען ארום דער זון. די ווייטערע פלאנעטן האט מען נישט געקענט זען איידער דער ערפינדונג פונעם טעלעסקאפ. קיין נײע פלאנעטן קלערט מען נישט צו געפינען נאך, אבער קליינע אביעקטן טרעפט מען נייע יעדע יאר. כמעט אלע פלאנעטן האבן לבנות וואס ארביטירן ארום זיי גענוי אזוי ווי פלאנעטן ארביטירן די זון. עס זענען פאראן כאטש 173 אזעלכע לבנות אין דער זון-סיסטעם.
קארליק פלאנעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – קארליק פלאנעט
ווען מען האט אנטפלעקט פלוטאן אין 1930 האט מען געהאלטן אז ער איז א פלאנעט, אבער אין 2006 האבן די אסטראנאמען וואס זענען צוזאמענקעקונען ביים אינטערנאציאנאלן אסרטנאמישן פאריין באשלאסן א דעפיניציע פון א פלאנעט לויט וואס פלוטאן האט נישט צוגעפאסט. האבן זיי דערפאר דעפינירט א נייע קאטעגאריע פון קארליק פלאנעט, וואס פלוטאן פאסט דארט יא אריין, מיט נאך אנדערע הימלישע קערפער.
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט באשטאנדטייל פון דער זון-סיסטעם איז די זון, א שטערן וואס אנטהאלט 99.86% פון דער מאסע פון דער זון סיסטעם; און פון וואס בלייבט איז דער גרעסטער טייל פון דער מאסע אין יופיטער. צוליב דער גרויסער מאסע פון דער זון ווערט געשאפן א שטארקע גראוויטאציע-קראפט וואס ציט אלע אנדערע קערפער אין דער סיסטעם צו ארביטן ארום דער זון.
די ארביטן פון די אלע פלאנעטן ליגן מער אדער ווייניגער אין איין פלוין וואס נען רופט דעם עקליפטיק, דער פלוין וואס אנטהאלט דעם ארביט פון דער ערד ארום דער זון. אלע פלאנעטן, קארליק פלאנעטן און כמעט אלע אנדערע אביעקטן אין דער זון-סיסטעם גייען ארום דער זון אין דער זעלבער ריכטונג: ווען מען קוקט פונעם צפון פאלוס פון דער זון זעט מען אלע פלאנעטן דרייען קעגנזייגערדיק.
קעפלער'ס געזעצן באשרייבן די ארביטן פון אביעקטן ארום דער זון. לויט די געזעצן פארט יעדער פלאנעט אויף אן עליפס וואס האט די זון ביי איין פאקוס. אביעקטן וואס זענען נענטער צו דער זון פארן גיכער ווייל זיי שפירן שטערקער די גראוויטאציע-קראפט פון דער זון. אויף אן עליפטישן ארביט ענדערט זיך די ווייט פון דער זון אין לויף פון יאר. דער נענטסטער פונקט צו דער זון ווערט גערופן דער פעריהעליאן און דער ווייטסטער פונקט דער אפהעליאן. די פלאנעטישע ארביטן זענען נאנט צו א קרייז, אבער קאמעטן, אסטערוידן און קויפער פאס אביעקטן האבן אפט שטארק עליפטישע ארביטן.
די זון, וואס אנטהאלט גאר דעם מאטריאל פון דער זון-סיסטעם, איז 98% וואסערשטאף און העליום. יופיטער און סאטורן אנטהאלט כמעט דעם גאנצן איבעריקן מאטריאל, און האבן אטמאספערעס וואס זענען 99% פון די צוויי עלעמענטן.
ווייטקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ווייט פון דער ערד צו דער זון איז 1 אסטראנאמישע איינס (150,000,000 קילאמעטער), אדער AU. צום פארגרלייכן, דער ראדיוס פון דער זון איז AU 0.0047 (700,000 ק"מ). אזוי פארנעמט די זון , 0.00001% (10−5%) פונעם כמות פון א קיילעך מיט ראדיוס די גרייס פונעם ארביט פון דער ערד, אבער דער פארנעם פון דער ערד איז אומגעפער איין מיליאנסטל (10−6) פון דער זון. יופיטער, דער גרעסטער פלאנעט, איז 5.2 אסטראנאמישע איינסן (780,000,000 ק"מ) פון דער זון און האט א ראדיוס 71,000 ק"מ (AU 0.00047), און דער ווייטסטער פלאנעט, נעפטון, איז ווייט AU 30 (4.5×109 ק"מ) פון דער זון.
בדרך כלל וואס ווײטער איז א פלאנעט פון דער זון וואס ווײטער איז זיין ארביט פונעם ארביט פון דעם נעקסטן אביעקט נענטער צו דער זון. צום ביישפיל, ווענוס איז בערך AU 0.33 ווייטער פון דער זון ווי מערקור, ווי אבער סאטורן איז AU 4.3 אינדרויסן פון יופיטער פון יופיטער, און נעפטון ליגט AU 10.5 ארויס פון אוראנוס.
לויטן סדר פון ווייטקייט פון דער זון, זענען די ערדישע פלאנעטן, וואס באשטייען בעיקר פון שטיינער און מעטאל:
נאך דעם קומט דער אסטערויד פאס. דער גרעסטער קערפער דארט איז דער קארליק פלאנעט צערעס.
די אויסערווייניקסטע גאז ריזן, וואס האבן א גאנץ גרעסערע מאסע ווי די ערדישע פלאנענטן, זענען:
די צוויי גרעסטע, יופיטער און סאטורן, זענען צוזאמענגעשטעלט מערסטנס פון וואסערשטאף און העליום; די צוויי דרויסנדיקע, אוראנוס און נעפטון, זענען אייז ריזן, מיט א סך וואסער, אמאניאק און מעטאן.
זעקס פון די אכט פלאנעטן און צווי פון די קארליק פלאנעטן האבן נאטירלעכע סאטעליטן וואס ארביטן ארום זיי. מען רופט די סאטעליטן "לבנות" נאך דער ערד'ס לבנה, און יעדער איינער פון די אויסנווייניקסטע פלאנעטן איז ארומגענומען מיט פלאנעטישע רינגען פון שטויב און אנדערע פארטיקלען. אחוץ דער ערד, האבן אלע פלאנעטן נעמען פון גריכישע און רוימישע געטשקעס.
דער סדר פון ווייטקייט פון דער זון איז:
- ערדישע פלאנעטן
- אסטערוידן (כולל דעם קארליק פלאנעט צערעס)
- גאז ריזן
- קויפער פאס, וואס אנטהאלט די קארליק פלאנעטן
- פלוטאן, דער גרעסטער קערפער אינעם קויפער פאס
- האמעא
- מאקעמאקע
- דער פארשפרייטער דיסק, וואס אנטהאלט עריס, דער גרעסטער פון די קארליק פלאנעטן;
- דער אורט וואלקן, אין וואס געפינען זיך די קאמעטן
אסטראנאמען מעסטן דיסטאנצן אין דער זון-סיסטעם אין אסטראנאמישע איינסן (AU). אן אסטראנאמישע איינס איז גלייך צום דורכשניטלעכן ווייט צווישן דעם ערד-פלאנעט און דער זון, און איז גרויס 149,597,870 ק"מ. אזוי למשל, געפינט זיך פלוטאן ווייט 49.3 אסטראנאמישע איינסן פון דער זון ביי אפהעליאן און 29.7 אסטראנאמישע איינסן ביי פעריהעליאן, און יופיטער אעז ווייט פון 4.95 ביז 5.46 אסטראנאמישע איינסן דורכאויס זיין ארביט.
אינעווייניגע זון סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינעווייניגע זון סיסטעם איז דער ראיאן וואס באשטייט פון די ערדישע פלאנעטן און דעם אסטערוידן פאס.[2] די אביעקטן פון דער אינעווייניגער זון סיסטעם באשטיין בעיקר פון סיליקאטן און מעטאלן, און זענען פארהעלטמעסיק נאענט צו דער זון ; the דער ראויות פונעם גאנצן געגנט איז ווייניגער ווי דער דיסטאנץ צווישן די ארביטן פון יופיטער און סאטורן.
אינעווייניגער פלאנעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ערדישער פלאנעט
די פיר ערדישע אדער אינעווייניגסטע פלאנעטן האבן געדעכטע, שטיינערדיקע צונויפשטעלן, ווייניג אדער קיין לבנות, און קיין רינג סיסטעמען. זיי זענען צוזאמענגעשטעלט מערסטנס פון ברעכעדיגע מינעראלן, ווי די סיליקאטן, וואס שאפן זייערע סקארעס און צודעקן, און מעטאלן ווי אייזן און ניקל, וואס שאפן זייערע יאדערן. דריי פון די פיר אינעווייניגסטע פלאנעטן (ווענוס, ערד און מארס) האבן אטמאספערעס וואס זענען גענוג ממשותדיק צו גענערירן וועטער; אלע האבן טעקטאנישע אייבערפלאך אייגנשאפטן ווי שפאלט-טאלן און וואולקאנען.
מערקור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – מערקור
- מערקור (0.4 AU פון דער זון) איז דער נענטסטער פלאנעט צו גער זון און דער קלענסטער פלאנעט אין דער זון סיסטעם (0.055 ערד מאסעס). מערקור האט נישט קיין נאטירלעכע סאטעליטן. ער האט א גאנץ גרויסן אייזערנעם יאדער און גאר א די עם צודעק.
ווענוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ווענוס
- ווענוס (AU 0.7 פון דער זון) איז ענלעך אין גרייס צו דער ערד (0.815 ערד מאסעס) און, אזוי ווי ערד, האט דיקן סיליקאטן צודעק ארום אן אייזערנעם יאדער, א ממשותדיקע אטמאספערע, און באווייזן פון אינערישער געאלאגישער טעטיקייט. ער איז א סך טרוקענער ווי די ערד, און זיין אטמאספערע איז ניינציג מאל מער געדעכט. ווענוס האט נישט קיין נאטירלעכע סאטעליטן. ער איז דער הייסעסטער פלאנעט, מיט אייבערפלאך טעמפעראטורן העכער פון 400 °C (752°F), אפשר צוליב דעם כמות פון ווארעמהויז גאזן אין דער אטמאספערע.[3] מען האט נישט קיין באווייזן פון אקטועלער געאלאגישער טעטיקייט אויף ווענוס, אבער וויבאלד ער האט נישט קיין מאגנעטישן פעלד צו פארמיידן זיין אטמאספערע פון אוישעפן, איז מען דערפאר משער אז זיין אטמאספערע ווערט צוריק אנגעפילט פון וואולקאנישע אויסבראכן.[4]
ערד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ערד-פלאנעט
- ערד (AU 1 פון דער זון) איז דער גרעסטער און מערסט געדעכטער פון די אינעווייניגסטע פלאנעטן, דער איינציגער וואס איז באוואוסט צו האבן לויפיקע געאלאגישע טעטיקייט, און דער איינציגסטער ארט באוואוסט וואו לעבן עקזיסטירט.[5] איר פליסיקע הידראספערע איז איינציק צווישן די ערדישע פלאנעטן, און סי איז דער איינציקסטער פלאנעט וואו מען האט באמערקט פלאטע טעקטאניק. דער ערד'ס אטמאספערע איז גאר אנדערשט פון דער אטמאספערע פון אנדערע פלאנעטן, און אנטהאלט 21% פרייען זויעערשטאף צו שטיצן לעבן.[6] זי האט איין נאטירלעכן סאטעליט, די לבנה, וואס איז דער איינציגסטער גרויסער סאטעליט פון אן ערדישע פלאנעט אין דער זון סיסטעם .
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Scott S. Sheppard. The Jupiter Satellite Page. University of Hawaii. דערגרייכט דעם 2006-07-23.
- ↑ Inner Solar System. NASA Science (Planets). דערגרייכט דעם 2009-05-09.
- ↑ מוסטער:Cite journal
- ↑ Paul Rincon (1999). Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus (PDF). Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM. דערגרייכט דעם 2006-11-19.
- ↑ What are the characteristics of the Solar System that lead to the origins of life?. NASA Science (Big Questions). דערגרייכט דעם 2011-08-30.
- ↑ Anne E. Egger, M.A./M.S.. Earth's Atmosphere: Composition and Structure. VisionLearning.com. דערגרייכט דעם 2006-12-26.


text:
קריגס פירער
קריגס פירער איז דער נאמען פון א גענעראל, וואס פירט אן אלע פאליטישע, און מיליטערישע אנגעלענהייטן פון ארמיי, ווי דאס פלאנירן, אדער מאכן סטראטעגיעס, און פירן דעם ארמיי צום שלאכטפעלד אין פאל א קריג ברעכט אויס, און אין עטליכע פעלער אויך אפמאכן וואס די מיליטערישע געברויכן פארלאנגט פאר זיך.
אין די צייטן פון די יידן אין ארץ ישראל, אלס א זעלבסטשענדיקע קעניגרייך, זענען די קריגס פירער באצייכענט געווארן אויך אלס ארמייס מיניסטער, אדער אין תנ"ך אויף העברעיש שר הצבא, וואס ער האט פערזענליך געפירט די ארמיי צום קריג. אין מערערע פעלער זענען געווען עטליכע, וואס האבן צוזאמען געטון די ארבעט. אדער די קעניג האט געטון די ארבעט פון די קריגס פירער.
היינט איז די וועלט אנדערש. אין די פאראייניקטע שטאטן, איז די פרעזידענט אמאל געווען פארעכנט אלס קריגס פירער, היינט איז עס מער נישט אזוי, און ווערט אנגעפירט דורך די גענעראלן פון פארטיידיגונגס מיניסטעריום, וואס האט א שעף, און אויך סעקרעטאר פון די פארטיידיגונג, די פאזיציע פון קריגס פירער, איז צעטיילט געווארן צו אסאך מענטשן.
היינט אין ישראל, וועלן אלע מענטשן וואס געפונען זיך אין די זיכערהייטס אגענטורן, ווי דער זיכערהייטס מיניסטער, שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, און די גענערעלער, וועלן אלע צוזאמען פארעכנט ווערן אלס קריגס פירער, ווען אלע האבן ווען די באפולמעכטיקונג, אויף אלע אפטיילונגען אין מיליטער. אמאל זענען טאקע אלע פאזיציעס געווען אונטערגעווארפן, אונטערן אויטאריטעט פון איין מענטש. אבער היינט זענען די פאזיציעס צעטיילט יעדער אויף זיין געביט.
אין די היינטיקע וועלט, וועלן מענטשן שוין מער נישט באצייכענט ווערן אלס קריגס פירער, וויבאלד אלעס איז צעטיילט געווארן צו מערערע מענטשן.


text:
קאמאנוועלט
דער קאמאנוועלט פון פעלקער — פריער דער "בריטישער קאמאנוועלט" — איז א לויזע קאנפעדעראציע פון פֿעלקער וואס זענען אמאל געווען מיטגלידער אין דער בריטישער אימפעריע (מיט איין אויסנאם, מאזאמביק, וואס איס געווען א פארטוגעזישער קאלאניע). די מיטגלידערשאפט פונעם קאמאנוועלט איז כולל סיי רעפובליקן און סיי מאנארכיעס. דער הויפט פונעם קאמאנוועלט איז די קעניגין עליזאבעט די צווייטע. זי הערשט אויך גלייך ווי מאנארכקע אין עטלעכע שטאַטן, וואס הייסן "קאמאנוועלט מלוכות", בעיקר דאס פאראייניגטע קעניגרייך, אויסטראליע, קאנאדע, דזשאמייקע און ניי זילאנד.


text:
איז יאָשקע דער בלויז וועג צו הימל؟
פרעגן: איז יאָשקע דער בלויז וועג צו הימל؟
ענטפערן: איך בין בייסיקלי אַ גוט מענטש, אַזוי איך וועט גיין צו הימל." "גוט, אַזוי איך טאָן עטלעכע שלעכט זאכן, אָבער איך טאָן מער גוט זאכן, אַזוי איך וועט גיין צו הימל." "גאָט וועט ניט שיקן מיר צו גענעם נאָר ווייַל איך טאָן ניט לעבן דורך די ביבל. האָבן געביטן!" "נאר טאַקע שלעכט מען ווי קינד מאָלעסטערס און רוצחים גיין צו גענעם."
דאס זענען אַלע פּראָסט ראַשנאַליזיישאַנז, אָבער דער אמת איז אַז זיי זענען אַלע ליגט. שׂטן, דער ווירע פון דער וועלט, געוויקסן די מחשבות אין אונדזער קעפ. ער, און ווער עס יז וואס גייט זיין וועגן, איז אַ פייַנט פון גאָט(1פּעטער 5:08) ۔שׂטן איז אַ דעסעיווער און אָפֿט דיסגייזיז זיך ווי עמעצער גוט(2 קאָרינטהיאַנס 11:14)، אָבער ער האט קאָנטראָל איבער אַלע די מחשבות אַז טאָן ניט געהערן צו גאָט. "דער גאָט פון דעם עלטער האט פארבלענדט די מחשבות פון ונבעליעווערס, אַזוי אַז זיי קענען נישט זען די ליכט פון די בשורה פון דעם כבוד פון משיחן, וואס איז די בילד פון גאָט"(2 קאָרינטהיאַנס 4:04).
עס איז אַ ליגן צו גלויבן אַז גאָט טוט ניט זאָרגן וועגן קליין זינד אָדער אַז גענעם איז רעזערווירט פֿאַר "שלעכט מענטשן." אַלע זינד סעפּערייץ אונדז פון גאָט, אפילו אַ "קליין ווייַס ליגן." עוועריאָנע האט געזינדיקט, און קיין איינער איז גוט גענוג צו באַקומען צו הימל אויף זייער אייגן(רוימער 3:23). געטינג אין הימל איז ניט באזירט אויף צי אונדזער גוט אַוטווייז אונדזער שלעכט, מיר וועלן אַלע פאַרשפּילן אויס אויב אַז איז דער פאַל. "און אויב דורך חן, דעמאָלט עס איז ניט מער דורך מעשים, אויב עס זענען געווען, חן וואָלט ניט מער זיין חן"(רוימער 11:06). מיר קענען טאָן גאָרנישט גוט צו פאַרדינען אונדזער וועג צו הימל(טיטוס 3:05).
"קום דורך די ענג טויער. ווארים ברייט איז דער טויער און ברייט איז דער וועג וואס פירט צו צעשטערונג, און פילע אַרייַן דורך עס"(מתיא 7:13). אפילו אויב אַלעמען אַנדערש איז לעבעדיק אַ לעבן פון זינד אין אַ קולטור ווו טראַסטינג אין גאָט איז ניט פאָלקס, גאָט וועט ניט אַנטשולדיקן עס. "ווי פֿאַר איר, איר געווען טויט אין אייער טראַנזגרעשאַנז און זינד, אין וואָס איר געוויינט צו לעבן ווען איר נאכגעגאנגען די וועגן פון דעם וועלט און פון דער ווירע פון די מלכות פון די לופט, די גייסט וואס איז איצט בייַ אַרבעט אין די וואס זענען ווידערשפעניק "(עפעזער 2:1-2).
ווען גאָט באשאפן די וועלט, עס איז געווען גאנץ און גוט. און ער געמאכט אד"ם און יוו און האט זיי זייער אייגן פֿרייַ וועט, אַזוי זיי וועלן האָבן אַ ברירה צי צו נאָכגיין און פאָלגן גאָט. אבער זיי האבן געפרואווט דורך שׂטן צו פאָלגן גאָט, און זיי געזינדיקט. דעם אפגעשיידט זיי(און אַלעמען וואס זענען געקומען נאָך זיי, אַרייַנגערעכנט אונדז) פון זייַענדיק קענען צו האָבן אַ שליסן שייכות מיט גאָט. ער איז גאנץ און הייליק און מוזן ריכטער זינד. ווי זינדיקע, מיר געקענט ניט שאָלעמ מאַכן זיך צו גאָט אויף אונדזער אייגן. אזוי גאָט געמאכט אַ וועג אַז מיר געקענט זיין פאַרייניקט מיט אים אין הימל. "ווארים גאָט אַזוי ליב געהאט די וועלט אַז ער האט זיין איין און בלויז זון, אַז ווער גלויבט אין אים וועט ניט אומקומען אָבער האָבן אייביק לעבן"(יוחנן 3:16). "צוליב דעם לוין פון זינד איז טויט, אָבער די מתנה פון גאָט איז אייביק לעבן אין משיחן יאָשקע אונדזער האר"(רוימער 6:23). יאָשקע איז געבוירן צו שטאַרבן פֿאַר אונדזער זינד אַזוי אַז מיר וועלן ניט האָבן צו. דריי טעג נאָך זיין טויט, ער רויז פון דער גרוב(רוימער 4:25)، פּראָווינג הימסעלף וויקטאָריאַס איבער טויט. ער ברידזשד דער ריס צווישן גאָט און מענטש אַזוי אַז מיר זאלן האָבן אַ פּערזענלעך שייכות מיט אים אויב מיר נאָר גלויבן.
"איצט דעם איז אייביק לעבן: אַז זיי זאלן וויסן איר, דער נאָר אמת גאָט, און יאָשקע המשיח, וועמען איר האָבן געשיקט"(יוחנן 17:03). רוב מענטשן גלויבן אין גאָט, אפילו שׂטן טוט. אבער צו באַקומען ישועה, מיר מוזן אומקערן צו גאָט, פֿאָרמירן אַ פּערזענלעך שייכות, קערן אַוועק פון אונדזער זינד, און נאָכגיין אים. מיר מוזן צוטרוי אין יאָשקע מיט אַלץ מיר האָבן און אַלץ מיר טאָן. "דאס גערעכטיקייט פון גאָט קומט דורך אמונה אין יאָשקע המשיח צו אַלע וואס גלויבן. עס איז קיין חילוק"(רוימער 3:22). די ביבל לערנט אַז עס איז קיין אנדערע וועג צו ישועה ווי דורך משיחן. יאָשקע זאגט אין יוחנן 14:06, "איך בין דער וועג, דער אמת, און די לעבן. קיין איינער קומט צו דער פאטער חוץ דורך מיר."
יאָשקע איז דער בלויז וועג פון ישועה ווייַל ער איז דער בלויז איין וואס קענען באַצאָלן אונדזער זינד שטראָף(רוימער 6:23). קיין אנדערע רעליגיע לערנט די טיפעניש אָדער סיריאַסנאַס פון זינד און זייַן פאלגן. קיין אנדערע רעליגיע אָפפערס די ינפאַנאַט צאָלונג פון זינד אַז בלויז יאָשקע משיח קען צושטעלן. קיין אנדערע "רעליגיעז גרינדער" איז גאָט ווערן מענטש(יוחנן 1:1,14) דער בלויז וועג אַ ינפאַנאַט כויוו קען זיין באַצאָלט. יאָשקע האט צו זיין גאָט אַזוי אַז ער קען באַצאָלן אונדזער חוב. יאָשקע האט צו זיין מענטשן אַזוי ער קען שטאַרבן. ישועה איז בנימצא בלויז דורך אמונה אין יאָשקע המשיח! "סאַלוואַטיאָן איז געפונען אין קיין איינער אַנדערש, פֿאַר עס איז קיין אנדערע נאָמען אונטער הימל געגעבן צו מענטשן דורך וואָס מיר מוזן זיין געזונט" (אַקס 4:12).
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
איז יאָשקע דער בלויז וועג צו הימל؟


text:
די געגנט דינקיטאַון געפֿינט זיך אין דער שטאָט מינעאַפּאָליס לעבן דעם אוניווערסטטעט פֿון מינעסאָטאַ. דאָרט שוויבלט און גריבלט מיט סטודענטן און סטודענטקעס, מיט ברודערשאַפֿטן און שוועסטערשאַפֿטן (“פֿראַטערניטיס” און “סאָראָריטיס” בלע”ז), און מיט די פֿאַרשיידענע אָרעמע-לײַט און ליידיק-גייערס, וואָס קענען זיך ניט דערלויבן צו וווינען ערגעץ שענער. די פּראַכט פֿון דינקיטאַון איז דער אַזוי גערופֿענער “דינקידאָום”, וואָס מיט זײַן קופּאָל דערמאָנט ער אין אַ וויכטיקן רעגירונג- אָדער געריכט-בנין, כאָטש אינעווייניק געפֿינען זיך בלויז ביליקע עס- און טרינקפּלעצער.
אין דינקיטאַון האָב איך געוווינט אַן ערך זעקס וואָכן, אויפֿן בוידעם פֿון אַן אַלט הויז, וווּ עס האָבן געוווינט נאָך דרײַ מענטשן אין באַזונדערע צימערן. מיר האָבן זיך געטיילט מיט איין קיך און מיט איין וואַשצימער. וויפֿל איך דערמאָן זיך, האָט מײַן צימער געקאָסט דרײַ הונדערט דאָלאַר אַ חודש דירה-געלט, וואָס אַפֿילו דעמאָלט וואָלט מען אין ניו-יאָרק ניט געקענט געפֿינען אַ מויזלאָך פֿאַר אַזאַ סומע. אונטן האָבן געוווינט די סטודענטן און סטודענטקעס, וואָס האָבן מער געהוליעט ווי שטודירט. איין מאָל, אַרויפֿגייענדיק צו מײַן צימערל, געדענק איך אויף די טרעפּ איז געשטאַנען אַ ריזיקע פֿאַס ביר, טאָמער עמעצער לײַדט נעבעך פֿון דורשט. מיט די סטודענטן האָבן אויך געהויזט עטלעכע גרויסע הילכערס, אַזוי גרויס ווי יענע פֿאַס ביר, כּדי די ערד זאָל ציטערן אונטער די פֿיס ווען זיי שפּילן מוזיק.
מײַנע שכנים אויפֿן בוידעם זײַנען אויך ניט געגאַנגען אויף די שפּיץ פֿינגער, זיי האָבן געלאָזט פֿון זיך הערן. קעגנאיבער מיר האָט געוווינט אַ מיטליעריקער אַרבעטלאָזער, וואָס בײַ אים אין צימער האָט שטענדיק געשפּילט מוזיק, כּדי צו פֿאַרטויבן דעם רעש, וואָס קומט פֿון די אַנדערע צימערן. ער איז יעדן טאָג געגאַנגען כאַפּן פֿיש אָדער שיסן אָדער עפּעס אַזוינס, און ער האָט כּסדר באַרעדט די ליבעראַלן און געלויבט די קאָנסערוואַטיוון, כאָטש בלויז די ליבעראַלע מינעסאָטאַ שטאַט-רעגירונג האָט אים אויסגעהאַלטן. לעבן מיר האָט געוווינט אַ יונגערמאַן פֿון בולגאַריע, זייער אַ וווילער, וואָס בײַ אים האָבן געוואַלגערט פֿאַרשיידענע פּאָרנאָגראַפֿישע מאַגאַזינען, געשמאַקפֿולע בילדער פֿון פֿרויען מיט אומנאַטירלעכע קאָלאָסאַלע בריסט, אַזוי גרויס ווי יענע פֿאַס ביר. אַ ביסל ווײַטער האָט געוווינט דער העלד פֿון אונדזער מעשׂה, דזשאַן דאָנעווען, אָדער ווי מע האָט אים טאַקע גערופֿן: דזשיי די.
דזשיי די איז געווען ניט צו הויך, אָבער קרעפֿטיק, שטאַרק, געזונט ווי אַ גוי, מיט געדיכטע וואָנצעס און קרײַזלדיקע בלאָנד-ברוינע האָר. שוין ניט קיין יונגער, האָט ער אַמאָל געדינט אין דער אַרמיי און איצט געאַרבעט ווי אַ בוי-אַרבעטער. זײַן אמתע לײַדנשאַפֿט איז אָבער געווען פֿאַר זינגען און שפּילן ראַק-מוזיק און, אפֿשר נאָך שטאַרקער, פֿאַר משקה. יעדן אָוונט, ווען ער האָט ניט געדאַרפֿט אין דער פֿרי גיין אַרבעטן, פֿלעג ער זיך געהעריק אָנשיכּורן, און ניט בלויז טרינקען, נאָר אויך שרײַען און געוואַלדעווען, געבן אַ זעץ אין דער טיר, זינגען צוזאַמען מיט אונדזער שכן פֿון בולגאַריע, ביז שפּעט, שפּעט אין דער נאַכט. איין מאָל האָבן די צוויי זיך צעקריגט, ווײַל דער בולגאַריער האָט געהאַט אויפֿגעגעסן אַ קעסטל מאָראָזשענע, וואָס דזשיי די האָט געהאַט צוגעזאָגט געבן זײַן חבֿרטע — דאָס האָט אים געקאָסט אַ נאַכט פֿון ליבע. אָבער געוויינטלעך איז ער געווען גוט אויפֿגעלייגט און אויסגעקומען מיט אַלעמען, ווײַל זיי האָבן סײַ ווי אַלע געהאַט מורא פֿאַר אים.
מיט מיר, אָבער, איז די באַציִונג געווען אַ ביסל אָנגעשטרענגט. כאָטש זײַן טאַטע איז אַליין געווען אַ ייִד, איז דזשיי די געווען, ניט פֿאַר קיין ייִדן געדאַכט, אַ שטיקל ראַסיסט און אַנטיסעמיט. אים איז עפּעס ניט געפֿעלן דאָס וואָס איך פֿאַרנעם זיך מיט די אַלטע גערמאַנישע שפּראַכן, דאָס האָט עפּעס ניט געפּאַסט. נאָך ערגער, האָב איך זיך באַקלאָגט וועגן אים צום בעל-הבית, ווײַל בײַ נאַכט האָב איך ניט געקענט שלאָפֿן צוליב זײַנע געשרייען און געפּילדער. דערפֿאַר האָט ער בײַ נאַכט, שוין גוט פֿאַרשנאָשקעט, מיר געקלאַפּט אויף דער טיר און געשריגן.
זוכנדיק אַ רויִק אָרט, בין איך עטלעכע נעכט געשלאָפֿן ניט אין דער היים, נאָר אין דער ביבליאָטעק פֿון מײַן אָפּטייל אין אוניווערסיטעט. דאָרט איז געווען אַ באַקוועמע סאָפֿע, נאָר איין צרה — דער בנין איז ניט געווען געהייצט בײַ נאַכט, וואָס אין קאַלטן מינעסאָטאַ קען דאָס זײַן געפֿערלעך. דערצו איז דער רייניקונג-פּערסאָנאַל געקומען אַרבעטן זייער שפּעט און זיי האָבן אויך געמאַכט אַ גרויסן טומל מיט זייערע מאַכערײַקעס און שטויבמאַשינען. נו, דערפֿאַר שלאָפֿט מען געוויינטלעך ניט אין דער אָפּטייל-ביבליאָטעק.
צום גליק האָט דער בעל-הבית מיר אין גיכן אָפּגעגעבן מײַן זיכערהייט-אײַנצאָל, מבֿטל געווען דעם וווינקאָנטראַקט, און איך האָב געקענט גיין זוכן אַ צווייטע דירה. זי איז אויך ניט געווען קיין פּאַלאַץ, אָבער קיין צווייטער דזשיי די איז דאָרט ניט געווען, און קיין צווייטן האָב איך ניט באַגעגנט ביזן הײַנטיקן טאָג.


text:
נארמאל
דער טערמין נארמאל איז געווענליך צו באטיטולן יעדעס פיראכץ, געשעניש, זאך. א.א.וו. וואס פעלט אן אפנויג פון איר דורכשניטליכער מיטל-מעסיגקייט.
נישט נארמאל איז אפט באנוצט אין א נעגאטיווער זין (ווי אנצודייטן אז א מענטשס פיראכץ אדער סיי וואסערע סיטואציע איז אומריכטיג אדער קראנק א.ד.ג.)
דער אקספארד ווערטערבוך טייטשט דאס: צושטעלן זיך צו א סטאנדארט. אבער אין ברייטערן אפטייטש פון דעם מידה איז דאס נישט דוקא צום עצם סטראקטור פון סטאנדארט נאר אפילו בלויז צום אידיאלאגיע דערפון און נישט צום עצם סטאנדארט.[פֿעלט אַ מקור]
די טעמים און סיבות קענען זיין פארשידענארטיק פארוואס א מענטש איז נארמאל: סיי נעגעטיווע ווי פחד אדער בושה א.א.וו. אדער פאזיטיווע ווי הייליגקייט אדער ליבע און שעצונג צום סטאנדארט.
אויב איינער וואונט אין א ציוויליזאציע מיט א אן אייגענארטיגער קאלטור וואס פירט זיך איין וועג און דער יחיד פירט זיך פארקערט איז ער נישט נארמאל רעלאטיוו צווישן זיין געזעלשאפט.


text:
1960
1960 איז דאס 60סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1960 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 29סטן פעברואר - 15,000 מענטשן שטארבן אין אן ערדציטערניש אין אגאדיר, מאראקא
- 1טן אפריל - די פאראייניגטע שטאטן שיקט ארויף דעם ערשטן מעטעאראלאגישן סאטעליט
- 21סטן אפריל - געווידמעט בראזיליא, הויפטשטאט פון בראזיל
- 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 11טן מיי - מוסד אגענטן כאפן אדאלף אייכמאן אין ארגענטינע
- 16טן מיי - ערפינדונג פון דעם לאזער
- 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 9.5 הרגעט 1,655 מענטשן אין טשילע
- 20סטן יוני - די מאלי פעדעראציע ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
- 30סטן יוני - די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא ווערט זעלבשטענדיג פון בעלגיע
- 1טן יולי - סאמאליע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע און איטאליע
- 1טן אויגוסט - דאהאמי (היינט בענין) ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
- 5טן אויגוסט - אויבער וואלטע (היינט בורקינע פאסא) ווערט אינגאנצן אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 7טן אויגוסט - דער בארטן פון העלפאנדביין פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט
- 13טן אויגוסט - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 15טן אויגוסט - די רעפובליק פון קאנגא (בראזאוויל) פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
- 16טן אויגוסט - ציפערן באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 17טן אויגוסט - גאבאן באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
- 25סטן אויגוסט - די 17טע אלימפיאדע געעפנט אין רוים
- 8טן נאוועמבער - זשאן קענעדי געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - פרינץ ענדרו, הערצאג פון יארק
- 31סטן אויגוסט - חאסאן נאסראללע, גענעראל סעקרעטאר און פירער פון חיזבאלא
- 22סטן סעפטעמבער - יצחק הערצאג, ישראלדיקער פאליטיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן פעברואר - לענארד וואולי, בריטישער ארכעאלאג (געב' 1880)
- 30סטן מיי - באריס פאסטערנאק, יידישער-רוסישער דיכטער, וואס האט געוואונען דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געב' 1890)


text:
סטראפקאוו
סטראפקאוו (סלאוואקיש: Stropkov, אונגאריש: Sztropkó) איז א שטעטל אין סטראפקאוו דיסטריקט, פרעשאוו ראיאן, סלאוואקיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטראפקאוו איז אן עקאנאמישער, סאציאלער און קולטורעלער צענטער פון זעמפלין. ער איז געגרינדעט געווארן ביים לינקן ברעג פונעם אנדאווא טייך.
ביזן ערשטן וועלט קריג איז סטראפקאוו געווען אין אונגארן.
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יידן האבן זיך באזעצט אין סטראפקאוו, אפשר ביים אנטלויפן פון פאגראמען אין פוילן, בערך אין יאר ת"י. פופציג יאר נאכהער האט מען פארטריבן די יידן פון סטראפקאוו קיין טיסינעץ, א דארף א ביסל צפון פון סטראפקאוו.
דער ערשטער רב פון סטראפקאוו איז געווען הרב משה שיינפעלד; אין תקצ"ג איז ער געווארן רב אין וואראנאוו. נאך אים איז געווארן רב אין סטראפקאוו רבי יקותיאל יהודה טייטלבוים, ביז מען האט אים אויפגענומען אלס רב אין אוהעל אין תר"ג. דערנאך האט מען ממנה געווען הרב חיים יוסף גאטליב אלס אב"ד פון סטראפקאוו ער האָט געפֿירט ביז זײַן שטאַרבן אינעם יאָר ה'תרכ"ז.
אין תרכ"ח איז דער שינאווער רב, רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם, באשטימט געווארן רב פון סטראפקאוו. ער איז געבליבן אין דעם רבנות ביז תרמ"א, ווען ער איז צוריקגעגעאנגען קיין שינאווא.


text:
זשענג הע
- דאס איז א כינעזישער נאמען; זשענג איז דער משפחה נאמען.
זשענג הע (כינעזיש: 鄭和; 1371–1433), אדער טשענג הא אויך געוואוסט ווי מאַ סאַנבאַא און האַדזשי מאַחמוד שאַמסודין, איז געווען א מוסולמענער כינעזישער מארינער, אויספארשער, דיפלאמאט און פלאט אדמיראל, וואס האט קאמאנדירט רייזעס אינעם אינדישן אקעאן, צו די לענדער פון דרום-מזרח אזיע, דרום אזיע, דעם מיטל מזרח, סאמאליע און דעם סוואהילי בארטן פון 1405 ביז 1433. די רייזעס ווערן גערופן די "נסיעות פון זשענג הע".
זיין פלאט האט געהאט 317 שיפן, מיט 28,000 כינעזישע זעלנער.
זשענג הע איז געבוירן געווארן אין 1371 אינעם ראיאן וואס הייסט היינט יונאן.
אין 1381, ווען ער איז געווען אלט צען יאר, איז זיין פאטער געשטארבן. יענעם יאר האט די מינג דינאסטיע ארויסגעשיקט אן ארמיי קיין יונאן. די ארמיי האט געכאפט אים פאר א קנעכט, און מ'האט אים געמאכט א סריס.
פון 1405 ביז 1433, איז זשענג הע ארויסגעפארן אויף זיבן נסיעות צום אינדישן אקעאן, וואס די כינעזער רופן דעם "מערב אקעאן". ער האט געפירט א גרויסן פלאט פון שיפן און א גרויסע ארמיי.
אין זיינע דריי ערשטע רייזעס האט ער באזוכט די לענדער פון דרום-מזרח אזיע, אינדיע און סרי לאנקא. אין די פערטע ביז די זיבעטע רייזעס איז ער אנגעקומען ווייט צום בארטן פון אפריקע. ער פלעג געבן געשאנקען פון זיידע, פארצעלאן און פולווער. ער האט באקומען א סך אויסטערלישע מתנות, ווי זשיראפן און זעברעס.


text:
פינחס מנחם אלטער
רבי פינחס מנחם אלטער (כ"א תמוז ה'תרפ"ו-ט"ז אדר ה'תשנ"ו) איז געווען דער יונגסטער זון פון דעם "אמרי אמת", הר"ר אברהם מרדכי אלטער. ער איז געווען גערער רבי פון תשנ"ב ביז זיין פטירה ט"ז אדר, תשנ"ו. פריער איז ער געווען לאנגע יארן ראש ישיבה פון שפת אמת.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פינחס מנחם איז געבוירן צו זיין פאטער, הר"ר אברהם מרדכי אלטער, דער גערער רבי, און זיין מוטער, פייגא מינטשע (בידערמען) אין פֿאלעניץ, פוילן, כ"א תמוז תרפ"ו.
זיין בר מצוה האט ער געפייערט אין לודמיר קורץ פארן אנהייב פון דער ערשטער וועלט מלחמה. אין ת"ש איז ער אנגעקומען אין ארץ ישראל צוזאמען מיט זיין פאטער.
אין תשי"ז האט זיין ברודער דער "בית ישראל" אים באשטימט ראש ישיבה פון שפת אמת אין ירושלים.
נאך דער פטירה פונעם לב שמחה אין תשנ"ב האט ער אויפגענומען די גערער רעביסטעווע, וואס ער האט פירט דריי און א האלב יאר ביז זיין פטירה ט"ז אדר תשנ"ו.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין "פני מנחם".
צוויי פון זיינע זין זענען נפטר געווארן ביי זיין לעבן, משה בצלאל, און ר' אריה, איידעם ביי רבי מנשה קליין פון אונגוואר.


text:
מצווה
איז טייטש א געבאט. דאס ווערט גענוצט אויף זאכן וואס די תורה האט באפוילן פאר אידן צו טאן.
אינהאַלט
סארטן מצות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מצוה עשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען דארף טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: לולב, אתרוג, און ציצית.
מצוה לא תעשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען זאל 'נישט' טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: נישט גנבענען, נישט גלוסטען.
מצוה עשה דרבנן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן, פון די מצות זענען: נטילת ידים, חנוכה.
איסור דרבנן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס זענען באפעלונגן וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן נישט צו טאן, פון די מצות זענען: מוקצה, אדער באדן אום שבת.
שבע מצות בני נח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס זענען זיבן מצות וואס גוים זענען אויך באפוילן צו היטן.
מצוה הבאה בעבירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צאל מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא 613 מצות אין די תורה. 248 פון די זענען מצות עשה, און 365 זענען לא תעשה.
- עס זענען דא אזעלכע וואס לייגן אלס צו נאך מצות, ווי למשל מען קען הערן ווי מענטשן זאגן: יענעם איז א מצוה מן התורה אנציהאקן די ביינער.
- זעט אויך: תרי"ג מצוות


text:
מח-קרענק
א מח קראנקייט, אדער פסיכיאטרישע קרענק, איז א געזונט-פעלער אין אויפפיר און געפיל.
די שטודיע פון מח-קרענק ווערט גערופן פסיכאפאטאלאגיע.
אזעלכער וואס איז א ניוראלגישער און מ'זעט אים נישט מיט די אויגן, און מ'קען אים נישט אנטאפן מיט די הענט.
א מח פראבלעם איז א סארט ווי אלצהיימערס אדער אן אנדער טיפ דעמענטיע.
די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט מח-קרענק איז פסיכיאטריע.
נישט יעדע זאך וואס פאסירט דעם מח ווערט גערעכנט א מח-קרענק. סיי עפילעפסיע סיי פארקינסאן קרענק שטערן דעם מח, אבער זענען נישט קיין מח-קרענק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל האט מען געהאלטן אז מח-קרענק קומען צוליב א שד אדער א דיבוק.