text:
1856
1856 איז דאס 56סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1856 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מערץ - געענדיגט די קרימער מלחמה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יולי - ניקאלא טעסלא, אמעריקאנער פיזיקער, עלקטרישער אינזשעניר און ערפינדער פון סערבישן אפשטאם, פון די פיאנערן פון אפבייט שטראם (געש' 1943)
- 13טן נאוועמבער - לואיס בראנדייס, ריכטער אין דעם פאראייניגטע שטאטן העכסטע געריכט (נפ' 1941)
- 28סטן דעצעמבער - וואודרא ווילסאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן פעברואר - ניקאליי איוואנאוויטש לאבאטשעווסקי, רוסישער מאטעמאטיקער (געב' 1792)
- 9טן יולי - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געב' 1776)
- 29סטן יולי - ראבערט שומאן, קאמפאזיטאר (געב' 1810)


c: text/html

text:
סוכות
סוכות (חג האסיף - הארבסט פייערונג) - איז אַ יִידישע זיבן טאגיגע פייערונג, פון ט"ו תשרי ביז כ"א תשרי. גלייך נאך סוכות געפאלט דער יום טוב שמיני עצרת.
עס הייסט אויך חג האסיף דער יום טוב פון הארבסט וואס מען טוט איינזאמעלן די תבואה.
עס געפאלט אין חודש "תשרי", פיר טעג נאך יום כיפור.
דער ערשטער טאג (אין חוץ לארץ די ערשטע צוויי טעג) פון סוכות איז א יום טוב, און די איבעריגע טעג זענען חול המועד.
סוכות עסט מען און שלאפט מען אין דער סוכה.
טעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה גיט דעם טעם פאר דער מצווה פון סוכה, א זכר צו די סוכות בהן ישבו בני ישראל במדבר:
ס'איז פאראן צוויי טייטשן פון די סוכות: טייל לערנען אז די סוכות אין וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלעגט די יידן אין מדבר זענען געווען עכטע סוכות (אבן עזרא, רשב"ם), אנדערע לערנען אבער אז סוכות דא מיינט מען די ענני הכבוד— די ערע וואלקנס—וואס האבן געשיצט די יידן אין מדבר (אונקלוס, רש"י, רמב"ן).
- דאס ווערט געפײַערט היינט צוטאגס אלס אנדענק צום באפרייאונג פון מצרים, צו דאנקן גאט פאר די ניסים דאן, אין סימבאליש צייכענט דאס אפ די הימלישע ווענט פון פון די 4 וואלקענעס וואס איז געווען דער איינציגסטער שוץ אין מדבר ווען די אידן האבן דארטן געוואלגערט 40 יאר און עס איז זיי גארנישט געשען קיין שלעכט'ס.
- און דער סעזאן איז אויסגעשטעלט דווקא אין הערבסט סעזאן, בעפאר די ווינטער ווען די פארמער און פלאנצער ענדיגן זייער פעלד ארבייט, וואס אמאל איז יעדער געווען אין אזא ארבייט. און זיי עסן דאן אין אזא סוכה צו פייערן און דאנקן פאר די גוטע פלאנצונג פון יאר. אויך איז די ד' מינים אלס לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגען.
זמן שמחתנו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סוכות איז א ספעציעלער זמן פון דערהויבנקייט און פרייד וואס מען זאגט הלל און מאכט שמחת בית השואבה, אויך נעמט מען די קינדער פאר אויספלוגן, און זאאס צו מאכן זיי פריילעך.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק פאנגער, סוכות - דער יום טוב פון שמחה, ווידעא לעקציע ביי הידברות

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג
אין מאטעמאטיק איבערהויפט אין אלגעברע, די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג צווישן צוויי גאנצע צאלן, איז די קלענסטע נומער וואס ביידע גאנצע צאלן קענען אים צעטיילן. למשל די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג פון 21 און 6 איז 42, ווייל דעם 42 קען מען צעטיילן סיי אויף 6 און סיי אויף 21: און . מען קען אויס חשבונען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג דורך פאקטאריזירן דעם נומער צו פרימצאלן (למשל די פרימצאל פון 42 איז 2*3*7), אדער דורך צעטיילן די טאפלונג פון די צוויי גאנצע צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמן טיילער (זעט ווייטער).
באנוצונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג נוצט מען בעיקר כדי צוצוגעבן צוויי ברוכטיילן. למשל אויב מיר האבן צוויי ברוכטיילן: און מיר ווילן וויסן וואס זיי באטרעפן, זוכן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון 6 און 21, וואס דאס איז 42, און מיר טאפלען דעם דענאמינאטאר פון יעדן עלעמענט מיט א צאל זאל דער דענאמינאטאר ווערן 42. דעם טאפלען מיר מיט 7, און דעם מיט 2, און מיר נעמען זיי צוזאמען אזוי:
די וועג צו זיך דערוויסן וועלכער נומער איז די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג איז דורך דעם וואס מען געפינט דעם גרעסטן געמיינזאמען טיילער, און מען טאפלט די צוויי צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמען טיילער.
ווי צום ביישפיל: כדי צו געפינען וואס איז די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג פון 6 און 21. זוכן מיר דעם גרעסטן געמיינזאמען טיילער, וואס דאס איז 3 (ווייל סיי דעם 6 און סיי דעם 21 קען מען צעטיילן אויף 3 אויף א פאל זאל בלייבן א גאנצע צאל). א צינד טאפלען מיר דעם 6 מיטן 21 און דער באטרעף צעטיילט מען אויף 3. ווי פאלגנדיק:
- .
- LCM איז די "קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג" - "Least Common Multiple".
- GCD איז דער "גרעסטער געמיינזאמער טאפלונג" - "Greatest Common divisor".


text:
פאליציי
די פאליציי איז די ארגאניזאציע וואס טוט ארויפצווינגען די געזעץ, און שיצן דעם ציבור. זיי קענען ארעסטירן כדי צו האלטן סדר און רעכטיקייט אויף די גאסן. איינער וואס ארבעט אין דער פאליציי הייסט א פאליצאַנט, און זיי ארבעטן פון א פאליציי סטאנציע. ווען זיי ארעסטירן א מענטש, ניצט מען האנטקייטלעך צו האלטן זיינע הענט צוזאמען.
אין לאנדאן גייען נישט די פאליציי מיט קיין געווער, אבער איבעראל זענען זיי אנגעוואפענט מיט טויטליכע געווער. אין ישראל גייען טייל פון זיי אויך נישט מיט קיין געווער. אויך איז אין ישראל זייערע לעמפלעך אויף די קארס בלוי, טראפיק פאלציאנטן זענען רויט און בלוי. אנדערש ווי איבער דער וועלט וואס זיי זיינען רויט[פֿעלט אַ מקור].


text:
גינע-ביסאו
די רעפובליק פון גינע-ביסאַו (פּאָרטוגעזיש: República da Guiné-Bissau רעפּובליקאַ דע גינע-ביסאַו) איז אַ קליין לאַנד אויף דעם אַטלאַנטישן ברעג פון מערב אפריקע. דאס לאנד גרענעצט סענעגאַל אין צפון, גינע צו דרום און מזרח , און דעם אטלאנטישן אקעאן צומערב. די הויפטשטאט איז ביסאַו. גינע-ביסאו באדעקט א שטח פון 36,125 קוואדראט ק"מ.
פיר עטנישע גרופעס וואוינען אין גינע-ביסאו: די באלאנטע, פֿולאני, מאלינקע און מאנדיאקא. בערך 1,600,000 מענשטן וואוינען אין גינע-ביסאו (2010).
גינע-ביסאו איז פריער געווען א פארטוגעזישע קאלאניע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גינע-ביסאו איז אמאל געווען אינעם גאַבו קעניגרייך, א טייל פון דער מאלי אימפעריע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גינע-ביסאו ליגט צווישן די 11° און 13° צפון גארטל ליניעס (אויסער א קליינעם שטח דרום פון 11°), און צווישן די 13°- און 17°- מערב מערידיאן ליניעס.
דאס לאנד איז גרויס 36,125 קוואדראט ק"מ, גרעסער פון טייוואן און בעלגיע, און ליגט ביי א נידעריגער הייך, נישט העכער ווי 300 מעטער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
11טן פעברואר
דעם 11טן פעברואר איז דער 42סטער טאג פון יאר אין דער זעקסטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 323 טעג (324 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1720 - שוועדן און פרייסן שרייבן אונטער א שלום אפמאך.
- 1945 - פארשלאסן געווארן דער יאלטא קאנפערענץ.
- 1979 - די איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן: כאמייני כאפט די רעגירונג און שטעלט אויף א די איסלאמישע רעפובליק פון איראן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1847 - טאמעס עדיסאן, ערפינדער (געש' 1931)
- 1864 - ישראל זאנגוויל, יידישער ענגלישער שרייבער (נפטר 1926)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1650 - רענע דעקארט, פראנצויזישער פילאסאף און מאטעמאטיקער (געב' 1596)


text:
Windows Mail
Windows Mail איז א בליצפאסט און א צײַטונג-גרופּע קליענט, וואס קומט ווי א קאמפיוטער פראגראם, און איז אײַנגעבױט אין Windows Vista.
Windows Mail איז דער נאכקומער פון דער Outlook Express קליענט, אבער אנדערש ווי די Outlook Express, וWindows Mail קומט ניט פארבונדן מיט דער Internet Explorer, אויך קען מען איר ניט אינסטאלירן אין פריערדיקע Windows ווערסיעס.
נאָך דעם באַפֿרײַוּנג פֿון דער Windows Vista האָבן מײַקראָסאָפֿט פּראָדוקירט דעם Windows Live װאָס אַנטהאַלט אױך אַ בליצפּאָסט קליענט מיטן נאָמען Windows Live Mail, און אין Windows 7 האָט מײַקראָסאָפֿט אינטעגרירט די Windows Live Mail װי דער אױטאָמאַטישער אױסװײלונג װעלכע מע קען אַראָפּלאָדירן פֿון מײַקראָסאָפֿטס װעבזײַטל.
די אונטערשײדן פון דער Outlook Express[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Windows Mail שטיצט מער ניט נעץ-באזירטע בליצפאסטן (װי צום בײַשפיל Gmail).


text:
דורכגאס פון גיבראלטאר
דער דורכגאס פון גיבראלטאר (אראביש: مضيق جبل طارق, ענגליש: Strait of Gibraltar, שפאניש: Estrecho de Gibraltar) איז דער דורכגאס צווישן דעם אטלאנטישן אקעאן און דעם מיטלענדישן ים, וואס שייד שפאניע און די בריטישע קאלאניע גיבראלטאר צו צפון פון מאראקא צו דרום.
ביים שמעלסטן פונקט פונעם דורכגאס זענען נאר 13 ק"מ וואסער צווישן אייראפע און אפריקע. א פראם פארט אריבער צווישן די צוויי קאנטינעטן.
די טיף פונעם דורכגאס איז פון 300 ביז 900 מעטער.
וואסער פֿליסט דורכן דורכגאס אין דער מזרח ריכטונג, ווייל דער ווארעמער מיטלענדישער ים פארלירט וואסער מיט אויסדאמפן.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 711 איז דער מוסולמענער גענעראל טארק איבן זיאד אריבערגעגאנגען דעם דורכגאס אויפן וועג איינצונעמען שפאניע. מען האט געגעבן א נאמען פארן בערגל פון גיבראלטאר "דזשעבל טארק" = טארקס בערגל (אויף אראביש איז דזשעבל א בערגל). דורכויס די יארן איז דער נאמען געווארן "דזשיבראלטאר".


text:
מיליטער פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
די אמעריקאנער מיליטער (ענגליש: United States Armed Forces) פונקצאנירט דורך פינף אפטיילונגען:
- ארמיי - Army
- פלאט - Navy
- מארינען - Marine Corps
- לופטפלאט - Air Force
- בארטן פאטראל - Coast Guard
פיר אפטיילונגען זענען אונטער דעם פארטיידיקונג דעפארטמענט ווען די קאוסט גארד איז אין קריג-צייטן אונטער די פלאט, און אלעמאל אונטער די דעפארטמענט פון היימלאנד זיכערהייט, די פארטיידיקונג דעפארטמענט איז אונטער די אויטאריטעט פון דעם פארטיידיקונגס מיניסטער.
די אמעריקאנער מיליטער איז די צווייטע גרעסטע מיליטער מיט די מערסטע טרופען נאך כינע מיט 2,685,713 טרופען ווען א געשאצטע 1.4 מיליאן טרופן זענען אין אקטיווע דינסט, פרויען קענען נישט דינען אין אלע פעלד פאזיציעס.
שטערקסע מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמעריקאנער מיליטער איז די שטארקסטע אויף די וועלט. די מיליטער קען אנקומען די שנעלסטע צו א יעדע סיטואציע צוליב אירע מעגליכקייטן, און בליץ שנעל אויפבויען מיליטערישע באזעס אויב נויטיג, מיט די לופט פלאט האבענדיג א גרויסע גרופע פון: C-5 געלעקסי, C-17 גלאוב-מעסטער, C-130 הערקולעס, עראפלאנען פאר טראנספארטאציע, און די העליקאפטער סקוואד פון די מארין קארפס, אויף די נעווי עיר-קעריעיערס קאמבינירט מיט די מיליטערישע דאקטירין פון גרינגע באוועגונג מיט אן אויסגעשטעלטע 48 בריגאדע וואס איז גרייט פאר יעדען פאל. די מעגליכקייט, שנעלקייט צו רעאקציע, און די שטארקייט מיט דעם קען זיך קיין איין מיליטער פארגלייכען.
קאמאנדיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאמאנדיר און טשיף-די הויפט איז דער פרעזידענט און אונטער אים איז די דעפענס מיניסטער (שר ההגנה) א קאבינעט ראנק און ער צו די קעמפער-קריג קאמאנדירן אויסקרויזענדיג די זשאינט טשיף אף סטעף (Joint Chiefs of Staff (JCS, פון יעדע אפטיילונג וואס האט געמאכט פראבלעמען זייענדיג די ראנק צווישען מיניסטער און די קאמאנדירען ביז יאהר 1986 ווען ס'געטוישט געווארן.
ליסט פון טרופען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
441.6 ביליאן דאלער איז דער בודזשעט פאר 2006
- ↑ www.military.com. Marines Dispute QDR. דערגרייכט דעם July 27, 2006.
{{}}


text:
בראהמאגופטא
בראַהמאַגופטאַ (סאנסקריט: ब्रह्मगुप्त; 597–668) איז געווען אן אינדישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם וואס האט געשריבן צוויי וויכטיקע ווערק וועגן מאטעמאטיק און אסטראנאמיע. מען האלט אז בראַהמאַגופטאַ האט געשטאמט פון בהינמאל און האט געוואוינט דארט זיין גאנצן לעבן.
בראַהמאַגופטאַ איז געווען דער ערשטער וואס האט אוועקגעלייגט כללים וויאזוי צו רעכענען מיט נול. די געשריפטן פון בראַהמאַגופטאַ זענען פארפאסט געווארן אין פֿערזן, לויטן שטייגער פון אינדישער מאטעמאטיק. קיין באווײַזן ווערן נישט געברענגט, במילא ווייסט מען נישט וויאזוי בראַהמאַגופטאַ האט ארויסגעקריגן זיין מאטעמאטיק.[1]
ער איז געווען דער פירער פון דער שטערן אבסערוואטאריע אין אודזשיין, וואס איז דעמאלסט געווען דער צענטער פון אינדישער מאטעמאטיק.


text:
קיבוץ
קיבוץ איז א פֿאָרם פֿון א יישוב אין ארץ ישראל.
אלס קיבוץ, באצייכנעט מען לענדליכע קאלעקטיווישע יישובים אין ישראל, מיט געמיינזאמעם אייגענטום און דעמאקראטישע סטרוקטורן.
עס זיינען דא אומגעפער 268 קיבוצים אין ישראל, און דורכשניטליך א סך הונדערטער לייט לעבן דארטן. פֿיר פראָצענט איינווינערס אין ישראל לעבן אין קיבוצים.
די אידעאָלאָגיע פונעם קיבוצים גרינדער איז געוועזן סאָציאליש און ציוניש געפֿראַגט, און א טייל קאמוניסטיש
דער ערשטער קיבוץ איז געווען אין יאר 1909 ביי דער צווייטער עליה אין דגניה, לעבן דעם ים כנרת.


text:
הייליגקייט
הייליגקייט (און העברעאיש: קדושה) איז א העכערע געטליכע באגריף, וואס איר מיינונוג איז א מיסטישער געפיל געמישט מיט א רעליגיעזען גרונט פון טראדיציע, וואס מענטשען דורכאויס היסטאריע האבן אייביג געשטרעבט דאס צו לעבן, און דערמיט שפירן אז מען איז נאנטער צו גאט, און דערמיט ערליך.
די תורה באפעלט: "קדושים תהי' כי קדוש אני". לויט רש"י מיינט דאס לעבן מיט פרישות - זיך אפזונדערן און נישט נאכגיין געשמאקע גלוסטיגע ציאונגען בעיקר סעקס. (אבער לויט אנדערע ראשונים מיינט דאס אויך אייז קרים, פיצא, וויין א.א.וו.) אזוי ווי די תורה באפעלט ערגעץ אנדערשט "ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם". אפילו זאכן וואס מ'מעג טאן זאל מען זיך צוריק האלטן, ווייל צום סוף וועט מען דורכפאלן מיט זינד, - און דערמיט וועט מען זיין אינגאנצען איבערגעגבן פאר גאט און זיין ווילן.
שלימות - גאנצקייט, תיקון המידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איינפאכער טייטש איז גאנץ, אז אזוי ווי ג-ט איז א מושלם א פולער אויסגעארבייטער כביכול'דיגער פערזאן, - "כי קדוש אני" - אן קיין שום פעלער און שוואכקייט, אזוי איז די ארבייט פון יעדע מענטש אויף די וועלט זיך אויסצוארבייטן די שלעכטע מדות און שוואכקייטן, צו זיין הייליג, און רש"י זאגט א עצה וויאזוי צוציקומען צו די הויכע מדרגה.
דערפאר הייסט אן ערליכער מאן, א הייליגער מאן, ווייל ער איז אויסגעארבייט און קען נישט טאן זינד, פונקט ווי גאט.
קדושה פון מלאכים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים דאווענען מאכן מיר א גרויסן עסק פון די מלאכים און וויאזוי זיי שרייען דריי מאל אויס צו הקב"ה קדוש קדוש קדוש. - דאס אלעס כדי די מענשטען זאלן ווערן נתעורר און נאכטאן די פליכט אויף די וועלט צו דינען און זינגען צו גאט[פֿעלט אַ מקור].
קידוש ה'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך א מעכטיגען אקט וואס האט א אפקלאנג אויף ווייט און ברייט, ביטער אדער זיס, און דאס טראגט א מעסעזש אז עס איז דא א באשעפער אויף די וועלט, - ווערט דער אקט באטיטולט אלס קידוש ה', -הייליגונג פון גאט.
קדוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ייד וואס איז מוסר נפש צו שטארבן איידער ער זאל זיך שמדן ווערט גערופן א קדוש.
אויך ווען א איד שטארבט צוליב דעם וואס ער איז א איד, איז ער א קדוש, ווייל גאט איז געהייליגט געווארן דורך אים וואס מענטשן רעדן און זען אז זיינע קינדער זענען אזוי געטריי צו אים ווערט ער דאך אנערקענט. אלע חורבן אייראפע געשטארבענע זענען קדושים, אפילו זיי זענען פרייע און אטעאיסטן, האט מען דאך זיי געהארגעט פארן איינציגן זינד אז זיי זענען אידן, ווייל נישט קיין חילוק פארוואס א אידן ווערט געהארגעט וויבאלד זיין נאציאנאלן אידענטיטעט האט געשפילט א ראלע אין זיין טויט איז אויטאמאטיש דער נאמען פון גאט געהייליגט דורך זיין טויט.


text:
2012
2012 איז דאס 12טע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2012 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יאנואר - וואלן אין פינלאנד
- 6טן פעברואר - דיאמאנט יובל פון עליזאבעט די צווייטע, 60 יאר מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, קאנאדע, אויסטראליע און ניי זילאנד
- 20סטן מיי - א רינג ליקוי חמה, זעבאר אינעם פאציפישן אקעאן
- 27סטן יולי ביזן 12טן אויגוסט - אלימפיאדע אין לאנדאן, ענגלאנד
- 29סטן אקטאבער - הוראגאן סענדי קלאפט דעם מזרח בארטן פון די פאראייניגטע שטאטן, שאפט היזקים פון $50 ביליאן און שווערע קראפט אויסלעשן.
- 13טן נאוועמבער - גאנצע ליקוי חמה
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - ניל ארמסטראנג, אמעריקאנער אסטראנויט, ערשטער מענטש צו גיין אויף דער לבנה (געב' 1930)
ימים טובים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן מערץ - פורים
- 7טן אפריל - ערשטער טאג פסח
- 27סטן מיי - שבועות
- 17טן סעפטעמבער - ערשטער טאג ראש השנה
- 26סטן סעפטעמבער - יום כיפור
- 1טן אקטאבער - סוכות
- 9טן דעצעמבער - חנוכה


text:
בריליאנט
א בריליאנט אדער דימענט איז א סארט שטיין וואס ווערט געפונען אין דער ערד און ווערט באנוצט אלס טייערע צירינג.
גענוי פארוואס איין דיאמאנט איז טייערער ווי דער צווייטער און זיין חשיבות, לאמיר אביסל פארשטיין וואס איז דער גאנצער טאראראם איבער דיאמאנטן. דער דיאמאנט באשטייט פון א מאטריאל וואס רופט זיך קוילנשטאף אין זייער א קאנצענטרירטן פארעם, קארבן דאס איז דער מאטריאל פון וואס 18 פראצענט פונעם מענטשליכן קערפער איז צוזאמענגעשטעלט,
אין א צאל לענדער אריינגערעכענט אמעריקע און יאפאן איז נישטא קיין מער חשוב'ערע איידל שטיין ווי דער דיאמאנט, די פרייזן פון דיאמאנטן שטייער גייען כסדר ארויף נישט דערפאר ווייל עס איז דא ווייניג דערפון, נאר ווייל רוב דיאמאנטן שטיינער קומען פון איין ארט און פון איין פירמע וואס האט דער מאנאפאל דערויף.
דיאמאנט איז די הארטסטע נאטורליכע מאטעריאל אין די בריאה.
דיאמאנטן ווערן פארמירט אין די טיפעניש פון די ערד בין ווען עס דערגרייך דער אויבערפלאך פון די ערד, דעם מאנאפאל פון דיאמאנטן איז געשאפן געווארן דורך די פירמע דע בירס וועלכע פירט אן מיט א דיאמאנטן קארטעל, און אויך איבער די כוחות וואס מענטשן גלייבן די שטיינער פארמאגן.
א בריליאנט איז א דיאמאנט שטיין אויסגעשלייפט אין א געוויסע פארם מיט א טעכניק וואס איז אויסגעארבייט געווארן אין די רענאסאנס תקופה.
קאסמאס דיאמאנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דיאמאנטן שטיינער זענען נישט אויסשליסליך צו די ערד, וויסנשאפטלער גלויבן אז עס איז מעגליך אז מען וועט איין טאג געפונען דיאמאנטן אויף דער לבנה, עקזאמפלארן פון שטיינער וואס איז גענומען געווארן פון די לבנה האט געצייגט אז אויף דער ערד אין דא צען מאל מער קוילנשטאף קאנצענטרירט אין די ערד ווי אין די לבנה, לויט די ארטעמיס פראיעקט, א גרופע וואס איר ציל איז צו עטאבעלירן א געמיינדע וואס זאל געהעריג זיך באזעצן און וואוינען אויף די לבנה, די גרופע גלויבט אבער אז עס איז מעגליך אז אונטער די לבנה'ס אויבערפלאך וואס די אפאלא אסטראנאטן האבן נישט געקענט דערטאפן דארט קען מען אפשר טרעפן דיאמאנטן, עס זענען אויך דא געוויסע סייענטיפישע באווייזן אז דיאמאנטן קענען געפונען ווערן אויף נעפטאן און אויף יוריינוס, די צוויי שטערן'ס פארמאגן אסאך היידרא קוילנשטאף גאז, אסראנאטן האבן אויך געפונען מיט א טעלעסקאופ א גאנצע שטערן געמאכט פון ריין דיאמאנט פארשער פון דעם אוניווערסיטעט פון קאליפארניע האבן געוויזן אז ווען קוילנשטאף קאנצענטרירט זיך מיט א לייזער שטראל קען דאס פראדוצירן דיאמאנטן שטויב.
קארבאן און קימבערלייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארבאן (קוילנשטאף) איז איינער פון די מערסטע קאמאן עלעמענטן אין די וועלט און איז איינער פון די וועלט'ס פיר עלעמענטן וואס זענען וויכטיג פאר'ן עקזיסטענץ פון לעבן, מענטשן זענען 18 פראצענט קוילנשטאף, די לופט וואס מיר אטעמען פארמאגט איז זיך קוילנשטאף, אין נאטור עקזיסטירט קוילנשטאף אין דריי באזונדערע פארמען. דיאמאנטן אין גאר א הארטע קלארע קריסטאל גראפיט א ווייכע מינעראל וואס איז געמאכט פון ריין קוילנשטאף, דער מוליקול צוזאמענשטעל פון ווייכע ריינע קוילנשטאף איז נישט אזוי צוזאמגעדריקט דעריבער איז דאס שוואכער ווי דיאמאנטן פאלעריט א מינעראל וואס אירע אירע אטאמען זענען צוזאמענגעשטעלט פון 60 פראצענט קוילנשטאף, דער מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אינעם 90'טען יאר הונדערט. דיאמאנטן ווערן פארמירט אזוי טיף ווי הונדערט מייל אונטער דעם ערד אויבערפלאך, אינעם הייסן שטיין פון די וועלט תהום, דארט איז דא די ריכטיגע היץ און דרוק צו טראנספארמירן קוילנשטאף עס זאל ווערן א דיאמאנט, כדי עס זאל קענען ארויסקומען א דיאמאנט שטיין דארף דאס געשטעלט ווערן אונטער א דרוק פון 435-223 פונט פער סקווער אינטש, און דער טעמפאראטור דארף זיין 752 פארענהייט אויב דער דרוק איז ווייניגער וועט דאס ווערן גראפיט, אין די טיפעניש פון 93 מייל אדער מער דארט אין דער פרעשור 725,189 פאר יעדן סקווער אינטש און די היץ קען דערגרייכן צו איבער 2000 גראד פארענהייט, מייסטענס דיאמאנטן וואס מיר געפונען היינט זענען שוין באשאפן געווארן מששת ימי בראשית, מאכטפולע באוועגונגען אונטער די ערד פלאך האט געשאפן די קימבערלייט רערן. קימבערלייט איז אין נאמען פון די שטאט קימבערליי סאוט אפריקע ווי די דאזיגע רערן האט מען געפונען, מייסטענס פון די ערד באוועגונגען זענען שוין געשען טויזענטער יאר צוריק און די רערן וועלכע טראגן די דיאמאנטן זענען די וועלכע האבן ארופגעברענגט די דיאמאנטן אויפן אויבערפלאך פון די ערד דאס זענען די ערטער ווי דיאמאנטן ווערן געפונען. דיאמאנטן קען מען אויך געפונען אויף פלאך פונעם טייך וואס ווערן גערופן די אלוועיל דיאמאנטן פלעצער זיי ווערן אויך פארבריצירט אין די קימבערלייט רערן און זיי ווערן געפירט דורך אונטערערדישע באוועגונגען ביז זיי קומען אן אונטערן ים אדער טייך ווי זיי ווערן געפונען דורך זיכער. היינט ווערן מייסטענס פון די דיאמאנטן געפונען אין אויסטראליע און באנעא, בראזיל, רוסלאנד, און אין עטליכע אפריקאנער לענדער אריינגערעכענט סאוט אפריקע און זאאיר.
דער דיאמאנט ווען ער ווערט געפונען איז ער א פשוט'ער שטיין און עס מוז געשליפן ווערן צו שאפן דעם גלאנציגן און בליטשקעדיגן איידל שטיין גרייט צו פארקויפן. די שטיינער וועלן ווערן הערליכע שיינענדיג נאכדעם וואס זיי וועלן געשניטן און געפאלישט ווערן. אזוי ווי מיר האבן שוין דערמאנט פריער די דיאמאנטן זענען קריסטאליזירט פון קוילנשטאף וואס איז געשאפן איז געווארן אונטער א גאר שטארקע היץ און דרוק, דאס איז דער זעלבער פראצעס וואס מאכט דיאמאנטן פאר די הארטסטע מינעראל וואס מען ווייסט, א דיאמאנט איז דער נומער צען אויפ'ן מאש הארטקייט אויפן וואגשאל פון הארטקייט, דער וואגשאל איז גענוצט געווארן צו מעסטן די הארטקייט פון מאטריאל'ן ספעציעל מינעראלן, עס טראגט דעם נאמען מאש נאכן דעם מינעראלאגיסט פרידריך מאש. דא האט איר די ליסטע פון הארטקייטן, און מיר גייען פון ווייך צו הארט.
טאלק: Talc – ווערט לייכט צוקראצט דורך די פינגער נעגל
גיפס: Gypsum – איז שוין שווערער אבער מען קען ער צוקראצן מיטן נעגל
קאלסיט: Calcite – קען צוקראצט ווערן בלויז מיט א קופערנע מטבע
פלאוריט: Fluorite – קען נישט קראצן און נישט ווערן צוקראצט דורך א מטבע און עס קען נישט קראצן קיין גלאז
אפטייט: Apatite – קען קראצן גלאז מיט שוועריקייטן אבער קען לייכט צוקראצט ווערן מיט א מעסער
ארטאקלעס: Orthoclase – קען לייכט צוקראצן גלאז אבער עס קען נאר צוקראצט ווערן מיט א file
קווארץ: Quartz – ווערט נישט צוקראצט דורך א file
טאפאז: Topaz – קען נאר צוקראצט ווערן דורך קאראנדאום אדער דיאמאנטן
קאראנדאום: Corundum – קען נאר צוקראצט ווערן דורך דיאמאנטן
דיאמאנטן: Diamond – קען נאר צוקראצט ווערן דורך אן אנדערן דיאמאנט
טראץ דעם וואס בריליאנטן איז בלויז מיט איין שטאפל העכער קאראנדאום איז א דיאמאנט הונדערט מאל הארטער ווי סיי וועלכע אנדערע איידל שטיין פון דעם זעלבן קלאס. דער דיאמאנט איז אזוי געפארעמט אז אירע אַטאָמען זענען אזוי אויסגעשטעלט זייער מסודר וואס דאס מאכט איז אזוי הארט, יעדער קוילנשטאף אטאם איז פארבינדן מיט נאך אנדערע פיר קוילנשטאף אטאמען וואס דאס שאפט א גאר הארטער יוניט, און דער מאלעקול וואס קומט ארויס דערפון איז זייער הארט און שטארק, גראפיט און אנדערע פארמען פון קוילנשטאף איז נישט אזוי שטארק ווי דיאמאנט ווייל יעדער קוילנשטאף אטאם פון גראפיט איז פארבינדן אין א רינג מיט בלויז נאך אן אטאם.
דער פאקט אז דיאמאנטן זענען אזוי הארט מאכט דאס פראקטיש עס זאל גענוצט ווערן אלס א געצייג צו שניידן מיליטערישע געצייג ווי עראפלאנען טיילן און וואפן, אמעריקע האט זיך געטראפן גענצליך אנגעוויזן אויף סאוט אפריקע זיך זאל איר צושטעלן דיאמאנטן פאר אירע אינדוסטריאלע געצייגן נאכדעם וואס די צווייטע וועלט'ס קריג האט זיך געענדיגט, די אמעריקאנער אינדוסטריע האט אנגעהויבן מאסיווע באמיאונגען צו שאפן אירע אייגענע בריליאנטן פאר דעם צוועק. אין יאר 1951 האט גענעראל עלעקטעריק געלאזט אין גאנג א פראיעקט מיטן נאמען סופערפרעשור, אין דעם עקפערימענט האט די פירמע פרובירט צו שאפן דיאמאנטן פון גראפיט דורך ארויפלייגט אויף די מאטריאל א מאסיווע צאל פון פרעשור און היץ און מאשינען וואס ווערן גערופן דיאמאנטן פרעסעס, די מאשינען האבן אבער נישט באוויזן צו שאפן דיאמאנטן. דערפאר האבן זיי גענומען דעם מאטריאל מיטארייט וואס איז אויך קארבן אבער עס האט אויך אייזן דערין, און דערמיט האבן זיי דורכגעפירט זייער עקפערימענט וואס האט באוויזן צו שאפן קריסטאליזאציע פון בריליאנטן.


text:
נומערישער אנאליז
נומערישער אַנאַליז איז דער צווייג פון אנגעווענדעטער מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די טעאריע און די אלגאריטמען פון געפינען נומערישע לייזונגען צו מאטעמאטישע פראבלעמען.
נומערישער אנאליז דערמעגלעכט רעכענען דעם אינטעגראל פון אלע סארטן פונקציעס, און לייזן גלייכונגען פון פאלינאם אדער טריגאנאמעטרישע פונקציעס. איינער פון די ערשטע נומערישע פראבלעמען צו ווערן געלייזט איז דער ווערט פון , די לענג פון דעם דיאגאנאל אין אן איינהייט-קוואדראט.
ביז דער תקופה פון קאמפיוטערס האט נומערישער אנאליז זיך פארלאזט אויף האנט רעכענונגען געשטיצט מיט ביכער פון נומערישע טאבעלעס. היינט אבער ווערט די ארבעט איבערגעגעבן צום קאמפיוטער.
פראקטיש ניצט מען נומערישן אנאליז אין אינזשעניריע, פיזישע וויסנשאפטן און עקאנאמיק.


text:
דזשאקארטא
דזשאַקאַרטאַ (פריער באַטאַוויאַ) איז די הויפטשטאט פון אינדאנעזיע און איר גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן צפון-מערב ברעג פון דזשאווא, און האט א שטח פון 661 קוואדראט ק"מ, מיט א באפעלקערונג פון 9,580,000.[1] דזשאַקאַרטאַ איז דער עקאנאמישער, קולטורעלער און פאליטישער צענטער פון לאנד. ער איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דרום-מזרח אזיע, און די צענטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם פערטן יארהונדערט, און איז געווארן א וויכטיקער האנדל פארט פארן קעניגרייך פון סונדא. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער האלענדישער מזרח אינדיע, מיטן נאמען "באטאוויע", און איז געבליבן די הויפטשטאט ווען אינדאנעזיע איז געווארן אומאפהענגיק אין 1945.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ After census city plans for 9.5 million. דזשאקארטא פאסט. דערגרייכט דעם 27סטן אפריל 2010.


text:
פעטראוואסעלע
פעטראוואסעלע (סערביש: Бaчko ПeTpoBo Ceлo אדער Bačko Petrovo Selo, אונגאריש: Petrovoszello אדער Péterréve, קראאטיש: Bačko Petrovo Selo, דייטש: Batschko Petrovo Selo) איז א גרויס דארף אינעם דרום באטשקע דיסטריקט פון סערביע, אין דעם אויטאנאמישן וואויוואדינא פראווינץ. רוב איינוואוינער פונעם דארף זענען אונגארישע. די באפעלקערונג איז 7,318 מענטשן (2002 צענזוס).
דאס דארף געפינט זיך אויפן רעכטן ברעג פונעם טיסא טייך.
דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב שלמה ברוך הלוי פראגער הי"ד, זיידע (טאטע פון דער מאמען פון צעהלימער רב הרב יוסף משה גרינוואלד)


text:
נאוויגאציע
נאַוויגאַציע איז אַ טערמין וואָס באשרייבט די אַקטיוויטעטן צו געפינען אַ גיכער און באַקוועמער וועג צווישן צוויי טאפאגראפישע פונקטן, ניצן פאסיקע הילפסמיטלען. נאַוויגאַציע אָן דער הילף פון אינסטרומענטן איז ספּעציעל שווער אין אן איינפארביקע סביבה, ווי א ים אָדער א מדבר , וואס האט נישט קיין סימנים וואס העלפן צו נאַוויגירן צו געפינען דעם וועג. אין מיליטערישע מיסיעס אָפֿט פארלאנגט נאַוויגאַציע אין גאַנץ פינצטערניש אין אַ פייַנדלעכער סביבה.
אין אוראלטע צייטן זענען די עיקר נאוויגאציע הילפסמיטלען געווען די זון, די לבנה און די שטערן. ביז דער דערפינדונג פונעם קאמפאס, איז געווען ביינאכט דער עיקר הילפסמיטל אויפן ים דער צפון שטערן, וואס מען קען זען אין דער צפון האלבקיילעך פון דער וועלט. יעדער מאטראס האט דאס געדארפט וויסן, און ביזן היינטיקן טאג לערנט מען וויאזוי צו ניצן דעם צפון שטערן ווען מען שטודירט ים נאוויגאציע.


text:
יצחק יוסף
הרב יצחק יוסף (געב' י"ח טבת תשי"ב, 16טן יאנואר 1952) איז דער ראשון לציון און דער ספרדישער הויפט רב פון ישראל, און דער מחבר פון די הלכה ספרים "ילקוט יוסף". הרב יוסף איז דער זון פון הרב עובדיה יוסף. זיינע ספרים ווערן גערעכנט יסודותדיק ביי חרדישע ספרים.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב יוסף איז געבוירן געווארן אין ירושלים אין יאר תשי"ב, דער זעקסטער זון פון הרב עובדיה און זיין רביצין מרגלית יוסף. ער האט געלערנט אין דער 'יבנה' תלמוד תורה פון חינוך עצמאי. ביי די 12 יאר האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער ישיבה קטנה פון פורת יוסף אין קאטאמאן, ירושלים. נאכהער האט ער געלערנט אין ישיבת הנגב אין נתיבות, און פון דארטן איז ער געגאנגען לערנען אין חברון ישיבה אין גבעת מרדכי, ירושלים. ער איז געווארן נאענט צו הרב בצלאל זשאלטי.
דעם 24סטן יולי 2013 (י"ז אב תשע"ג) האט מען געוויילט הרב יוסף צום אמט פון ספרדישן הויפט רב פון ישראל מיט 68 שטימען (קעגן 48 פארן ציוני-דתי קאנדידאט הרב שמואל אליהו און 28 פאר הרב ציון בוארון. י"ב בתשרי תשע"ד האט מען אים באקרוינט ראשון לציון אין א טראדיציאנעלער צערעמאניע אין דער יוחנן בן זכאי שול אין דער אלטשטאט פון ירושלים. נאך זיין וויילונג אלס הויפט-רב האט מען באשטימט זיין זון, הרב עובדיה, ראש ישיבה פון חזון עובדיה שטאט אים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גוסטאוו מאהלער
גוסטאַוו מאַהלער (דייטשיש: Gustav Mahler [ˈɡʊstaf ˈmaːlɐ]; 7טן יולי 1860 – 18טן מיי 1911) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר און פון די חשובסטע דיריגענטן פון זיין דור. ער איז געבוירן געווארן אין דארף קאלישט, בעהמען, דעמאלסט אין דער עסטרייכער אימפעריע, היינט קאלישטע אין טשעכיי. שפעטער האט זיך זיין פאמיליע געצויגן קיין איגלוי (היינט דזשילהאווע) וואו מאהלער איז אויפגעוואקסן.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאהלער איז געבוירן דעם 7טן יולי 1860 אין קאלישט, בעהמען, דער צווייטער זון פון זיין פאטער, בערנארד מאהלער, א קרעטשמער, און זיין מוטער מארי. אין דעצעמבער 1860 האבן זיי זיך געצוין אין איגלוי וואו ער האט אויפגעשטעלט א שענק געשעפט.
דיריגענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1880 האט מאהלער באקומען זיין ערשטע שטעלע ווי א דיריגענט אין דעם קורארט שטאט באד האל, דרום פון לינץ.
יאנואר 1883, איז מאהלער געווארן דיריגענט אין א טעאטער אין אלמוץ. ער האט אריינגעברענגט דארט פינף אפערעס, צווישן זיי ביזעס קארמען.


text:
מסירה
מסירה
אפטייטשט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אקט פון מוסר זיין א צווייטן מענטשן.
אינפארמאטאר אדער שטינקער (אויף אידיש). מוסר (לשה"ק)
באדייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עמיצער גיט ארויס קרימינאלע אינפארמאציע פאר די באהערדע איבער אן אנדערע איד, וואס דורכדעם דראעט יענעם א שטראף, צי איז געלט אדער גאר דאס זיכערהייט פון אים אדער זיין בני בית, דאן איז דער אינפארמאטאר באגאנגען מסירה.
אין היסטאריע איז א מסור געווען גאר א שרעקליכע זאך, מ'האט אפילו געמאכט פאר זיי א תפילה ביי שמונה עשרה "ולמלשינים אל תהי תקוה" אבער היינט צוטאגס וויבאלד דער רעגורניגען זענען נישט קיין אנטיסעמיטישע שלעכטע מענשטן, עס הערשט דעמאקראטיע, איז שוין כמעט נישט שייך דער הארבקייט פון א מסור, ווייל רוב מאל איז דער תורה מער מחמיר ווי די געזעץ.


text:
תורה
תורה (תּוֹרָה) א לשון קודש ווארט וואס מיינט "לערנען", "אנווייזונגען" אדער "געזעצין". עס איז דער צענטראלער און די מערסטע וויכטיגסטע דאקומענט פון אידישקייט פארהייליגט דורכאויס אלע דורות. עס איז געשריבן אין לשון הקודש. אויך באדייט די ווארט "תורה" אלע געזעצין ווי אזוי א רעליגיעזער איד דארף זיך אויפפירן, אריינגערעכנט, משנה, תלמוד, מדרש און הלכה.
תורה איז א טייל פון תנ"ך.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די חז"ל איז די תורה געשריבן געווארן דורך משה רבינו דיקטאטירט פון גאט'ס מויל.
עס איז דא א מיינונגפארשידנהייט אין חז"ל, צו די תורה איז געשריבן געווארן באזונדערווייז, בעת עס האט זיך אנטוויקלט די אלע פאסירונגען, אדער אלעס אויפאיינמאל די טאג וואס משה רבינו איז געשטארבן.
תרי"ג מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרונד פון די תורה איז די געזעצין און באפעלן ווי אזוי א איד דארף זיך אויפירן, עס האט 365 עבירות, און 248 מצוות
טראפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אנגענומענע ניגונים וואס מען ניצט ביים לייענען תורה און נביאים הייסן "טראפ". די פארשידענע קהילות (אשכנזים, ספרדים, תימנים) האבן זייער אייגענעם טראפ.
תורה שבעל פה קעגן צדוקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספר תורה כאראקטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרשות השבוע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(זעט באזונדער ארטיקל חומש) (ווער האט דאס איינגעטיילט)


text:
אראבישע לענדער
אראבישע לענדער זענען די לענדער אין מיטל מזרח, און אין צפון אפריקע, וואס דער אפציעלער שפראך, איז אראביש.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב לענדער האבן באקומען זעלבסטשטענדיקייט, דורכאויס דעם צוואנציגסטן יארהונדערט, מערסנטנס פון די לענדער, זענען געווען אונטער אייראפעישע הערשאפט. רוב לענדער ווערן געפירט דורך די אריסטאקראטישע עליטע. געוויסע לענדער האבן א קעניגרייך, וואס איז א מאנארכיע. אנדערע זענען א דיקטאטורישע רעזשים, ווי די באפעלקערונג ווערט אונטערדריקט. אין טייל לענדער איז דא פרייהייט, אין א געוויסע זינען, ווי לבנון, עגיפטן, קאטאר, און טוניסיע. אין אנדערע לענדער איז נישטא קיין פרייהייט פון ווארט, און די אפאזיציע האט נישט קיין רעכט צו עקזיסטירן, ווי סאודי אראביע, סודאן, סיריע. אין אלזשיר זענען געווען פרווון צו איינפירן א דעמאקראטיע. אין א טייל לענדער, זענען דא שווערע באציונגען צווישן די מינאריטעטן, ווי לבנון, איראק, סיריע, און סודאן. אין לבנון זענען אלע רעגירונג פאזיציעס, אייניג צעטיילט צווישן די מינאריטעטן, אין איראק שלאגן זיך די שיאטן מיט די סוניס, און זיי ביידע שלאגן זיך מיט די קורדן.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין כמעט אלע לענדער איז די רעליגיע, סוני איסלאם, מיטן אויסנאם פון איראק, און באכריין, ווי א מאיאריטעט זענען שיאטן, אין לבנון זענען די שיאטן א גרויסע מינאריטעט גרופע, אינערהאלב די מוסלמענער באפעלקערונג, אין לבנון זענען די מאראנען קריסטן, און די דרוזן, א גרויסע פראצענט פון די באפעלקערונג. אין עגיפטן זענען פארהאן קאפטישע קריסטן. אין סודאן זענען אויך דא אסאך קריסטן, און אנדערע לאקאלע רעליגיעס. אין סיריע, זענען דא אלאוויס, וואס האט זיך אפגעטיילט פון די שיאטן, וואס זיי הערשן איבערן לאנד.
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אלע לענדער, איז די ליטערארישע אראביש, אנגענומען און פארשטאנען, בעיקר אין צייטונגען, רעדעס, און עלעקטראנישע מעדיע, רוב מענטשן פארשטייען די שפראך, וויבאלד די אונטערשיד צווישן די דיאלעקטן איז א קליינער. די לאקאלע דיאלעקטן פון טאג טעגלעכע שפראך, זענען אבער זייער אנדערש, איין געגנט פון צווייטן, אפטמאל אפילו אין די זעלבע לאנד. אין עטליכע לענדער ווי אין מאראקא, און לבנון, איז אויך דא פראנצויזיש, וואס דינט דארט אלס צווייטע שפראך. אין אנדערע לענדער דינט ענגליש, אלס צווייטע שפראך בעיקר אין יארדאניע.
לענדער און געגאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער פון דרום מערב אזיע, און צפון אפריקע העכערן סאהארא, זענען די לענדער וואס רעכענען זיך אין די גרופע, ווערט אויך פארעכנט אלס מיטל מזרח.
דאס זענען א ליסטע פון זיבן לענדער וואס געפונען זיך אויפן אפריקאנער קאנטינענט.
עלף לענדער זענען אריינגערעכנט אין די גרופע, פון די אזיאטישע קאנטינענט.
אנדערע לענדער וואס געפונען זיך אויך אין מיטל מזרח, אבער ווערן נישט פארעכנט אלס אראבישע לענדער טערקיי, ישראל, קיפראס, איראן. סאמאליע, דזשיבוטי, און קאמארע אינדזלן, אפילו זיי זענען אין אראבישע ליגע, ווערן זיי נישט פארעכנט אלס אראבער.


text:
זשומייעל
זשומייעל איז א קריסטליך מאראן מאכטפולע פאמיליע אין לבנון. דער טאטע פיער זשומייעל, האט געגרינדעט אין 1936, די פאלאנגען יוגענט באוועגונג, און דורך איר זייער שטארק געווארן אינעם פאליטיק אינעם לעוואנט.
פייר האט געהאט צוויי קינדער, באשיר זשומייעל וואס איז געווען זייער א כאריזמאטישער מענטש, און ביי דער לבנון ברודער קריג, האט ער פאראייניגט אלע קריסטליכע קעמפער אונטער איין דאך, און אין 1982 איז ער געווארן פרעזידענט פון לבנון, אבער איז אומגעקומען אין אן אטענטאט.
אמין זשומייעל, ער האט איבערגענומען זיין ברודער באשיר, נאכן אומקום פון זיין ברודער, ער איז געווען א שוואכע מענטש, נישט ווי זיין פאטער, אדער זיין ברודער, אין 1988, איז ער געגאנגען וווינען אין פאריז, פראנקרייך.


text:
מה נשתנה
מה נשתנה זענען די ערשטע צוויי ווערטע פון די פיר קשיות וואס יידישע קינדער פרעגן זייערע טאטעס פסח ביינאכט ביים סדר.
אינהאַלט
דער מנהג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער מנהג איז אן אלטער מנהג וואס ווערט געברענגט אין משניות מסכת פסחים אין פרק ערבי פסחים.
- עס איז געבויט אויף דעם וואס עס ווערט געשריבן אין דער תורה 'כי ישאלך בנך מחר' וואס פון דעם זעט מען אז דער קינד זאל פרעגן.
- עס איז אויך דא אסאך אנדערע מנהגים דורך אויס דעם סדר וואס דרייט זיך ארום דאס ענין אז די קינדער זאלן פרעגן, און אויך אז זיי זאלן בלייבן אויף דאס גאנצע סדר כדי צו הערן די נסים פון יציאת מצרים.
אנדערע מה נשתנה מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אויך דא וואס פירן זיך די פאלגנדע מנהגים:
- מען צינדט אן גרעסער און לענגערע וואקסענע ליכט ("מה נשתנה ליכט") פון דאס וואס מען צינדט איין אנדער יום טוב אדער שבת.
- אויך איז דא א מנהג אז מען ווארפט ניסלעך פאר די קינדער פאר מה נשתנה, דאס איז פארדעם אז די קינדער זאלן ווערן לעבעדיג און נישט איינשלאפן.
דער נוסח פון מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מקור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נוסח ווערט געברענגט אין דער משנה.
דער נוסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאטע לעבן: איך וויל דיך פיר קשיות פרעגן.
מה נשתנה - פארוואס איז פארענדערט געווארן
הלילה הזה - די נאכט פון פסח
מכל הלילות - פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר?
די ערשטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
חמץ ומצה - אויב מיר ווילן עסן מיר חמץ, און אויב מיר ווילן עסן מיר מצה
אבער הלילה הזה -די נאכט פון פסח
מצה - עסן מיר אלע נאר מצה.
די צוויטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
שאר ירקות - פארשידענע גרינצייגן
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
מרור - איז א מצוה צו עסן מרור.
די דריטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אין אנו מטבילים - טינקען מיר נישט איין
אפילו פעם אחת - אפילו איינמאל אויך נישט
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
שתי פעמים - טינקען מיר איין צוויי מאל, איינמאל כרפס אין זאלץ וואסער און איינמאל מרור אין חרוסת.
די פערטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
בין יושבים - סיי זיצנדיג
ובין מסובים - און סיי אנגלאנט (אנגעשפארט)
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
כלנו מסובים - עסן מיר אלע אנגעלאנט.
טאטע לעבן: כ'האב דיך געפרעגט פיר קשיות, זיי מוחל ענטפער מיר א תירוץ.
דער תירוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער תירוץ ענטפערט דער טאטע מיטן זאגן עבדים היינו. וואס אין דעם דערציילט מען צו וואס אלץ איז א אנדענקעניש.
פיר קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא פיר קינדער קעגן וועם די תורה האט געזאגט פיר אנדערע מאל אז מען זאל זיי דערציילן די ווינדער פון יציאת מצרים.
חכם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איז דער וואס פארשטייט אן עסק און פרובירט צו דערגיין די זאך.
דער חכם פרעגט: פארוואס דארף מען מקיים זיין די געזעצן פון די תורה?מָה הָעֵדֹת, וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְהוָה אֱלֹהֵינוּ, אֶתְכֶם. דברים ו'
דער טאטע ענטפערט אים, פון וועגן צוויי סיבות:
- גאט האט אונדז באפרייט פון עבדות צו חירות. עֲבָדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם; וַיֹּצִיאֵנוּ יְהוָה מִמִּצְרַיִם, בְּיָד חֲזָקָה... שם
- גאט האט אונדז געשענקט די לאנד כנען. לְמַעַן, הָבִיא אֹתָנוּ, לָתֶת לָנוּ אֶת-הָאָרֶץ, אֲשֶׁר נִשְׁבַּע לַאֲבֹתֵינוּ שם
רשע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רשע איז דער וואס אינטערעסירט אים נישט צופיל, און גלייכט חוזק צו מאכן.
תם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער תם איז דער וואס פארשטייט נישט וואס מען וויל פון אים.
שאינו יודע לשאול[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איז דער וואס ווייסט ניטאמאל אז מען דארף פרעגן.


text:
פאדאלסק
פאדאלסק (רוסיש: Пoдoлbck) איז א פאבריקאציע שטאט אין דער מאסקווער גובערניע, רוסלאנד. ער איז אויפגעשטעלט געווארן אלס פאדאל דארף, און ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1627, זייט 1781 האט עס דעם סטאטוס פון א שטאט, און אין 2004 איז עס געווארן די צענטראלער שטאט פונעם פאדאלסקער דיסטריקט.
אין 2006 האט די שטאט געפייערט איר 225סטע יאר.
די שטאט געפינט זיך 36 ק"מ פון דעם צענטער פון מאסקווע.
שוועסטער שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 55°25′N 37°32′E / 55.417, 37.533
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אנערקענונג
הכרת הטוב איז אנערקענען א גוטע חסד וואס איינער האט געטאן מיט מיר, געוויינליך געבט מען א מתנה דאס ארויסציווייזן. עס איז אנגענומען זיך צו באדאנקן שטענדיג ווען איינער טוט א טובה. אבער עס קען אויך מיינען אז איר באגרייפט נישט ווער, וואס און וויאזוי איר האט דאס באקומען דאך זענט איר דאנקבאר. אזוי אין רעליגיע, וואס מ'לייגט אן אלעס אויף א מיסטירישע פארהוילענקייט וואס מ'רופט אן גאט. (אויף די צרות בלעימט מען זיך אליינס)
מעלות פון אנערקענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען זארגט זיך נישט פארן עתיד אזוי שטארק ווייל מ'האלט דאך אינמיטן פייערן די הווה.
- מען איז פרייליך און נישט נעגעטיוו צו באמערקן די פראבלעמן, ווייל די אלגעמיינער מציאות איז אייביג דא מער מעלות אין לעבן ווי חסרונות, (אחוץ ביי די גאר קראנקע און הונגעריקע א.א.וו.
- עס האלט אן די וועלט, דורכדעם וואס עס בינדט איין מענטשן איינער צום אנדערן מען זאל זיך העלפן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גאנצע דאווענען און בכלל דאס לעבן פון עבודת ה' דורך מצוות און מעשים טובים איז באזירט אויף דעם דאזיגען געפיל. עס איז א פליכט צו מאכן 100 ברכות יעדן איינציגן טאג צו זיין פארטאן דורכאויס אין דעם געפיל. פאר די זון, קליידונג, אויפשטיין, ארויסגיין, עסן, גיין, שמעקן, ליכטיגקייט, נאכט, שלאף, אויגן, פרייהייט, פוס, שטיין, ערד, און אזוי ווייטער.
ווען מען איז שטענדיג אנערקענבאר צו יעדע סעקונדע פון די גוטס פון לעבן האט די לעבן א פילקייט פון פרייד און א מיינונג און א ציל.
יעדער זיבעטער טאג סוף פון וואך אין שבת מוזן מיר רוען, און נישט גיין ארבייטן א גאנצן טאג מקדיש זיין פאר דעם געפיל פון אנערקענען און פייערן די גאנצע נאטור באשאפונג דורך זיך צוזאצזעצן ביי 3 סעודות מיט די פאמיליע און זינגן און לויבן אויף אונזער לעבן.


text:
מיליטערישע פאליציי
דער אויפגאבע פון די מיליטערישע פאליציי איז פולארטיג, עס רעכנט אריין ארדענונג, אינפארסירן געזעץ, ביז גרענעץ וועכטער, אויספארשן קרימינאלע אקטיוויטעטן, און אזוי אויך אויפהאלטן טורמעס וואס זענען אונטער מיליטערישע קאנטראל.
ישראל מיליטערישע פאליציי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און העברעיש משטרה צבאית, געגרינדעט אין 1948, ביים מלחמת השחרור. איר אויפגאבע איז געווען א מינימאלע. ביי די זעקס טאגיקער מלחמה, איז איר ראלע געווען, דיקטירן דעם טראפיק אינעם סיני האלב אינדזעל, און היטן אויף די עגיפטישע זעלנער, וואס זענען געפאלן אין געפענגשאפט.
היינט בעיקר פארנעמט זי זיך, מיט טיילן רעפארטן פאר ישראל זעלנער, וואס פירן זיך קעגן דעם מיליטערישן געזעץ. און אזוי אויך מצ"ח, וואס מיינט פאליציי מיליטערישע אויספרשונג, ביי קרימינאלע אקטיוויטעטן. די ארז איינהייט איז ווי גרענעץ וועכטער, ביי פארשידענע דורכגענג פונקטן צווישן פאלעסטינע אויטאנאמיע און ישראל.
איר בערעט איז א טונקעל בלויע, שווארצע שיך, זייער סימן איז רויט בלויע שטרייכן.


text:
בראטיסלאווא
בראטיסלאווא אדער פּרעשבורג (סלאוואקיש: Bratislava, אונגאריש: Pozsony) איז די הויפטשטאט פון סלאוואקיי.
זי איז אמאל (פון 1536 ביז 1783) געווען די הויפטשטאט פונעם אונגארישן קעניגרייך, איידער בודאפעשט האט גענומען דעם טיטל.
דער חתם סופר איז געווען רב פון דער שטאט.
אינהאַלט
רבנים פון דער שטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע בערך 130 יאר פארן קריג האבן געדינט דארטן אלס רבנים פיר דורות בן אחר בן, וואס עס איז אינטרעסאנט דערפון איז אז אלע האבן דארטן געדינט פונקט 33 יאר.
חת"ם סופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער איז געווען דער חת"ם סופר וואס האט געדינט אלס רב פון ה'תקס"ז ביז כ"ה תשרי ה'ת"ר וואס דאן איז ער נפטר געווארן, וואס אין זיין צייט האט ער געפירט א ישיבה פון ארום 400 בחורים וואס האבן זיך אריינגעשטופט אין א קליין צימער וואס קען באמת בלויז אנטהאלטן ארום 30-40 פערזאן
כתב סופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערנאך האט איבערגענומען זיין עלטסטער זון דער כתב סופר וואס ער האט געדינט ביז ער איז נפטר געווארן אין יאר ה'תרל"ב
שבט סופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער כתב סופר איז נפטר געווארן האט איבערגענומען זיין דריטער זון, הר"ר שמחה בונם סופר וואס ער איז געוועזן רב ביז
הר"ר יעקב עקיבא סופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפעטער איז אויפגענומען געווארן הר"ר יעקב עקיבא סופר וואס אין שנת ת"ש האט ער געפרעגט זיין פעטער הר"ר שמעון סופר אבד"ק ערלוי צו ער דארף נישט מורא האבן אזוי ווי בעפאר אים זענען שוין דריי דורות נפטר געווארן ביי 33 יאר רבנות אין דעם שטאט, האט ער אים טאקע געראטן אז אזוי ווי עס זעט אויס רוקן זיך ממילא אן צרות אויף דעם אייראפעישן קאנטינענט במילא איז געראטן אז ער זאל ארויף פארן קיין ארץ ישראל.
איז ער טאקע ארויף געפארן און געגרינדעט די פרעשבורגער ישיבה אין ירושלים וואס שטייט נאך ביזן היינטיגן טאג, און אזוי ארום האט ער טאקע איבערגעלעבט דעם גרויסן חורבן.
דיינים פון דער שטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הר"ר דוד לאקענבאך-ניימאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכער האט געדינט צווישן די יארן תר?"? ביז ????, און די צייטן פון דעם שבט סופר, און ער האט אויך געדינט אלס מגיד שיעור אין די ישיבה ווי ער האט אויפגעשטעלט אסאך תלמידים הגונים, צווישן זיי געפונט זיך הר"ר יונתן שטייף זצוק"ל ראב"ד קהע"י בודאפעס און שפעטר איז ער געווען ראש ישיבה אין נייטרא ישיבה אין אמעריקע, און סוף פון זיינע יארן איז ער געווען אבד"ק קהל עדת יראים וויען אין ווילימסבור וואס גלייכצייטיג האט ער געדינט אלס איינער פון די גרעסטע גדולים אין די תקופה נאך דער חורבן אייראפע.
חזנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בערך 1900 איז געווען חזן אין פרעשבורג יאסעלע קאקאש.[1] נאך אים איז געווארן חזן יאסעלע ראזנבלאט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
לעצטנס האָבן זיך אין דער ייִדישער וועלט פֿאַרשאַרפֿט דיסקוסיעס און סיכסוכים וועגן דער נעגאַטיווער באַציִונג צו דער וועלטלעכער בילדונג אין די חרדישע קהילות. למשל, מיט אַ חודש צוריק, האָט „דזשערוזאַלעם פּאָסט‟ איבערגעגעבן, אַז עדינה בר-שלום, די עלטסטע טאָכטער פֿון הרבֿ עובֿדיה יוסף, דער גײַסטיקער פֿירער פֿון דער ספֿרדישער „ש"ס‟-פּאַרטיי, האָט באַמערקט, אַז אַ סך חרדישע יונגע-לײַט שטויסן זיך אָן אויף גרויסע פּראָבלעמען, ווען זיי פּרוּוון צו באַקומען אַ העכערע בילדונג, ווײַל זיי האָבן נישט געלערנט, ווי געהעריק, ענגליש און מאַטעמאַטיק. בר-שלום האָט געגרינדעט דעם „חרדישן קאָלעדזש‟ אין ירושלים — אַ ספּעציעלע אַקאַדעמישע אינסטיטוציע פֿאַרן שטאַרק פֿרומען עולם.
דעם 4טן אַפּריל האָט די ניו-יאָרקער מאָדערן-אָרטאָדאָקסישע צײַטונג „דזשויִש פּרעס‟ פּובליקירט אַ לענגערן אַרטיקל וועגן דעם זעלבן ענין. דער מחבר האָט דערקלערט, די פֿראַגע „וואָס זאָל מען טאָן מיט חרדים?‟ איז הײַנט איינע פֿון די וויכטיקסטע אין ישׂראל. דער מחבר קריטיקירט דעם חרדישן עולם פֿאַר דעם, וואָס זיי אָנערקענען נישט די שיטות פֿון „תּורה עם דרך-ארץ‟ און „תּורה ומדע‟, לויט וועלכע דאָס תּורה-לערנען מוז קאָמבינירט ווערן מיט וועלטלעכע שטודיעס און באַקאַנטשאַפֿט מיט דער אַלגעמיינער מענטשלעכער קולטור.
אַ סך מענטשן טראַכטן, אַז דער חרדישער צוגאַנג איז אַ סימן פֿון אומזיניקער צוריקגעהאַלטנקייט. אין דער אמתן, איז ער פֿאַרבונדן מיט אַ צאָל ערנסטע היסטאָרישע, קולטורעלע און סאָציאַלע סיבות. דעם פֿאַרגאַנגענעם פּסח האָב איך געהאַט אַ לאַנגן שמועס מיט אַ פּאָר רבנים און יונגע-לײַט, וועלכע האָבן אַ שײַכות צו נטורי-קרתּא. זיי האָבן שאַרף קריטיקירט די ייִדן, וואָס לערנען וועלטלעכע חכמות מיט זייערע קינדער. ס'איז שווער צו געפֿינען אין דער וועלט אַ מער טראַדיציאָנעלע און קאָנסערוואַטיווע חבֿרה, ווי מײַנע אָפּאָנענטן. און פֿאָרט, אין פֿאַרגלײַך מיט אַנדערע „ווייכערע‟ חרדים, פֿון וועלכע איך האָב שוין נישט איינמאָל געהערט סתּם אַזוי, אַז „מע טאָר נישט לערנען גוייִשע זאַכן‟, האָבן זיי אַרויסגעזאָגט אַ ריי גאַנץ שׂכלדיקע און אינטערעסאַנטע אַרגומענטן.
קודם-כּל, טראָגט די קעגנערשאַפֿט צו דער וועלטלעכער בילדונג אין ישׂראל אַ ספּעציפֿישן טעם, וועלכער איז נישט בנימצא אין אַמעריקע און אייראָפּע. די ישׂראלדיקע פּאָליטיקער האָבן גאַנץ קלאָר געזאָגט, אַז זיי ווילן פֿאַרהעכערן דעם בילדונג-ניוואָ צווישן די חרדים, כּדי זיי זאָלן דינען אין דער אַרמיי און בכלל פֿירן זיך ווי אַ „נאָרמאַלער‟ ישׂראלי. די טראַדיציאָנעלסטע חרדישע גרופּעס זענען אָבער געשטימט קעגן ציוניזם און וועלן גיכער זיצן אין תּפֿיסה פֿאַרן אָפּזאָג פֿונעם מיליטער-דינסט. פֿון דער אַנדער זײַט, מוזן אָרנטלעכע חרדים מיט אַזעלכע אומאָפּהענדיקע דעות נישט אָננעמען קיין שום שטיצע פֿון דער רעגירונג און נישט לעבן אויפֿן חשבון פֿון די שטײַער-צאָלער; אַנדערש, איז עס טאַקע קרום.
אַן אַנדער סיבה האָט צו טאָן מיט קולטור. אויב אַ ייִדיש-רעדנדיקער חסיד גייט זיך לערנען אין אַן אַמעריקאַנער קאָלעדזש, וועלן די אַנדערע סטודענטן אים אָננעמען פּונקט אַזוי נאָרמאַל, ווי אַ מוסולמענער פֿון באַנגלאַדעזש אָדער אַ סיקך פֿון אינדיע. אין די ישׂראלדיקע אַקאַדעמישע סבֿיבֿות איז אָבער פֿאַראַן אַ ממשותדיקער דרוק קעגן די, וואָס רעדן אויף ייִדיש און פֿירן זיך צו „גלותדיק‟. ס'איז נישט אַ צופֿאַל, וואָס די ייִדיש-קלאַסן אין „בר-אילן‟ זענען הײַנט פֿול מיט אַראַבישע סטודענטן.
בקיצור, איז די הײַנטיקע כוואַליע פֿון צײַטונג-אַרטיקלען און דיסקוסיעס וועגן דער שוואַכער וועלטלעכער בילדונג צווישן די חרדים פֿאַרבונדן מיט ספּעציפֿישע פּאָליטישע סיבות. וואָס שייך אַמעריקע און אייראָפּע, איז די מעשׂה אַנדערש. ריזיקע גרופּעס אַמעריקאַנער חסידים רעדן אויף ייִדיש און שטרעבן ממשיך צו זײַן דעם אַלטן ייִדישן דרך פֿון מיזרח-אייראָפּע. ס'רובֿ שטעטלדיקע ייִדן זענען זיך באַגאַנגען אָן אַ הויכער בילדונג און אין די אַמאָליקע חדרים האָט מען נישט געלערנט קיין וויסנשאַפֿטלעכע חכמות. די שטעטלדיקע געלערנטע זענען געווען, געוויינטלעך, אַליין-געבילדעטע. אויב מע וויל אָפּהיטן די אַמאָליקע שטעטלדיקע קולטור, לייגט זיך אויפֿן שׂכל נאָכצומאַכן דעם זעלבן צוגאַנג צו וועלטלעכע לימודים. דערצו, קאָן אַ ייִד פֿון אַ גאַנץ יאָר זײַן אַ פּשוטער שוסטער אָדער אַ שאָפֿער. אַדרבה, ווען אַ פֿאַרמעגלעכער פּראָפֿעסיאָנאַל קוקט אַראָפּ מיט גנאַי אויף פּראָסטע אַרבעטער, איז עס אומיושרדיק און עקלדיק.
אַ ייִד מוז אויך נישט זײַן אַ פּערפֿעקטער קענער פֿון ענגליש, ווײַל זײַן אייגענע שפּראַך איז ייִדיש. שמועסנדיק מיט מײַנע באַקאַנטע, האָב איך באַמערקט אַן אינטערעסאַנטן מאָמענט. זייער ייִדישער וואָקאַבולאַר איז מערקווירדיק בעסער, ווי בײַ אַ דורכשניטלעכן אַמעריקאַנער חסיד, ווײַל זיי זענען, אויף אַן אייגענעם שטייגער, פּרינציפּיעלע ייִדישיסטן. זיי מײַדן סיסטעמאַטיש אויס אַמעריקאַניזמען און שטרעבן צו באַנוצן זיך בלויז מיט היימישע ייִדישע ווערטער.
אַן אַנדער פּאַראַדאָקס באַשטייט אין דעם, וואָס, ווי עס האָט זיך אַרויסגעוויזן בעת דעם שמועס, קענען זיי אַ סך בעסער אַזעלכע געביטן, ווי געשיכטע און געאָגראַפֿיע, ווי ס'רובֿ אַמעריקאַנער. פֿון זייער יוגנט אָן, האָבן זיי אַליין אויסגעקליבן פֿאַרשיידנאַרטיקע טעמעס, וועלכע זיי האָבן ערנסט און טיף שטודירט אויס נײַגער. צום בײַשפּיל, האָט איין חסידישער יונגערמאַן פֿון מאה-שערים דערמאָנט זייער פּרטימדיקע פֿאַקטן וועגן דער געשיכטע פֿון פּראָטעסטאַנטיזם און איסלאַם; אַ טיפּישער מאָדערן-אָרטאָדאָקסישער סטודענט פֿון ישיבֿה-אוניווערסיטעט ווייסט ווייניק וועגן אַזעלכע ענינים.
עס באַקומט זיך, אַז אַפֿילו אין די סאַמע קאָנסערוואַטיווסטע חסידישע קרײַזן שטייט די פֿראַגע נישט אַלעמאָל וועגן די וועלטלעכע שטודיעס בכלל, נאָר ווען, ווי אַזוי און צוליב וואָס איז כּדאַי זיך מיט זיי פֿאַרנעמען? נישט ווייניק וועלטלעכע מענטשן, אָפֿט דווקא אין הויך-געבילדעטע אַקאַדעמישע קרײַזן, האַלטן אויך, אַז אומפֿאָרמעלע היים-בילדונג איז בעסער ווי די אָפֿיציעלע שול-פּראָגראַמען. מע קאָן זאָגן, אַז די אומזיניקע קעגנערשאַפֿט צו אַלע „גוייִשע זאַכן‟ איז פּונקט אַזוי צווייפֿלהאַפֿטיק, ווי דער געדאַנק, אַז יעדער שול-קינד מוז, למשל, שטודירן ביאָגראַפֿיעס פֿון די אַמעריקאַנער פּרעזידענטן און אַנדערע לאוו-דווקא וויכטיקע ענינים. אַ סך הײַנטיקע פּראָפֿעסאָרן טענהן, אַז די מערבֿדיקע שול-פּראָגראַמען זענען זייער לעכערדיק און פּראָדוצירן תּלמידים, וועלכע ווייסן צומאָל נאָך ווייניקער, ווי אַ טיפּישער סאַטמאַרער חסיד פֿון וויליאַמסבורג.
היסטאָריש גערעדט, געפֿינען מיר היפּוכדיקע דעות וועגן די וועלטלעכע שטודיעס אין די רבנישע קוואַלן. דער „שולחן-ערוך‟ פֿאַרווערט צו לייענען פֿאַרווײַלערישע ביכער און אַזעלכע עראָטישע ווערק, ווי די לידער פֿון עמנואל הרומי, וווּ עס טרעפֿן זיך פּאָרנאָגראַפֿישע רמזים. צוליב דעם, האָט דער דאָזיקער איטאַליענישער פּאָעט באַקומען אַ סתּירותדיקע רעפּוטאַציע. הרבֿ יחיאל האַלפּערן, אַ באַקאַנטער מינסקער רבֿ, גיט אָבער אַן עצה דווקא צו לייענען דאָס „בֿאָווע-בוך‟ ווי אַ מוסר-ספֿר — נישט געקוקט אויף דעם, וואָס אליהו בֿחור, זײַענדיק אויך אַן איטאַליענישער רענעסאַנס-מענטש, דערמאָנט בפֿירוש עראָטישע מאָטיוון אין זײַן ראָמאַן.
אַ סך מקובלים האָבן זיך באַצויגן מיט אַ טיפֿן חשד צו פֿילאָסאָפֿיע, אָבער ווײַט נישט אַלע. הרבֿ ברוך הלוי עפּשטיין דערמאָנט אין זײַן „תּורה תּמימה‟, אַז משה באָטריל, אַ באַרימטער שפּאַנישער מקובל פֿונעם 15טן יאָרהונדערט און אויך רענעסאַנט-דענקער, באַציט זיך מיט גרויס כּבֿוד צו אַריסטאָטעל און שרײַבט, אַז מע מוז דווקא שטודירן פֿילאָסאָפֿיע, כּדי צו פֿאַרשטיין קבלה. באָטריל האָט אָנגעשריבן זײַן פּירוש אויף „ספֿר-יצירה‟, וווּ ער דערמאָנט די גריכישע חכמות אויף יעדן שריט און טריט, לטובֿת זײַן קריסטלעכן תּלמיד מיטן נאָמען מאַעסטראָ יאָאַן.
אין „טובֿ הלבֿנון‟ — אַ באַקאַנטער קאָמענטאַר צום קלאַסישן ספֿר „חובֿות הלבֿבֿות‟, וועלכן מע קאָן טרעפֿן כּמעט אין אַלע הײַנטיקע חסידישע שילן — שטייט געשריבן, אַז אַ מענטש, וואָס לערנט בלויז תּורה אָן וועלטלעכע חכמות, קאָן פֿאַרגליכן ווערן מיט אַן אַפּיקורס, ווײַל זײַן תּורה זעט אויס ווי אַ חוזק. דער מחבר, הרבֿ ישׂראל זאַמאָשטשער, איז געווען דער רבי פֿון משה מענדעלסאָן און אַ פֿאָרלויפֿער פֿון השׂכּלה.
אין דײַטשלאַנד און איטאַליע, האָבן בכּבֿודיקע רבנים זיך פֿאַרנומען מיט אַלע חכמות און צומאָל אַליין געשריבן ראָמאַנען. די וועלטלעכע בילדונג פֿלעגן זיי אָבער באַקומען, בדרך-כּלל, אויף אַן אומפֿאָרמעלן אופֿן.
בקיצור, די בילדונג-פֿראַגע בײַ ייִדן און בכלל אין דער הײַנטיקער וועלט איז אַ סך טיפֿער און ברייטער, ווי די פּראָבלעמען אין דער חרדישער וועלט — הגם זיי זענען, אַוודאי, זייער וויכטיק. אַזעלכע מאָדערנע מענטשן, וואָס באַקומען אַ דאָקטאָראַט בלויז כּדי זיך אַרויפֿקלעטערן אויפֿן סאָציאַלן „לייטער‟, זענען אויך נישט קיין מוסטערן זיי נאָכצומאַכן. קיין סך רענעסאַנס-מענטשן זענען הײַנט אין וועלכע-ניט-איז קרײַזן, צום באַדויערן, נישט פֿאַראַנען.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
ארמעניע
אַרמעניע איז אַ לאַנד אין דעם קאווקאז ראיאן פון מערבֿ-אַזיע און אייראפע. איר הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט איז יערעוואן. 3.2 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין אַרמעניע. איר פרעזידענט איז ראָבערט קאָטשאַריאַן. אַרמעניע איז אַ רעפּובליק. 750 יידן ווױנען אין אַרמעניע. די גרעסטע פאליטישע פארטיי איז די רעפובליקאנער פארטיי פון ארמעניע.
ארמעניע גרענעצט טערקיי, גרוזיע, אזערביידזשאן און איראן; די גרענעצן מיט טערקיי און אזערביידזשאן זענען פארמאכט. ארמעניע איז אן אוראלט לאנד וואס האט אמאל אויך באדעקט שטחים פון היינטיגע טערקיי, סיריע, לבנון, איראק, איראן און אזערביידזשאן. פון 1920 ביז 1991 איז ארמעניע געווען א מיטגליד אינעם סאוועטן פארבאנד.
98% פון די איינוואוינער אין ארמעניע זענען עטנישע ארמענישע. .
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארמעניע איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דעם דרום קאווקאז, אין דער ראיאן צווישן די שווארצע און קאספישע ימען. צו צפון און מזרח זענען גרוזיע און אזערביידזשאן, צו דרום און מערב זענען איראן און טערקיי.
די רעפובליק פון ארמעניע באדעקט א שטח פון 30,000 קוואדראט ק"מ. דער באדן איז בערגיק, מיט גיך פליסנדיקע טייכן און ווייניג וועלדער. די קלימאט איז הייס און זומער (פון 22 °C ביז 36 °C) און קאלט אין ווינטער (צווישן -5 °C און 10 °C).
דער העכסטער פונקט איז בארג אַראַגאַץ, 4090 מעטער איבערן ים-שפיגל; דער נידעריגסטער פונקט איז 390 מעטער איבערן ים-שפיגל.


text:
גער
גער (פויליש: Góra Kalwaria, העברעיש: גור) איז א שטאט אין מאזאוויער וואיעוואדעשאפט, פוילן, וואס געפינט זיך אויפן ווייסל 25 ק"מ דרום-מזרח פון ווארשע. אין 2006 האט די שטאט געהאט א באפעלקערונג פון 11,130.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יידן זענען געקומען קיין גער אין 1802. נאר אין 1834 האט מען געלאזט יידן בויען הייזער אין גער.
פערזענלעכקייטן פון גער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גערער רביס:
- ר' יצחק מאיר לעווין, פירער פון אגודת ישראל און מיטגליד פונעם פוילישן סיים


text:
מעקינטאש
מאקינטאש אדער מאק (אזוי הייסן די היינטיגע מאדעלן) איז א ריי קאמפיוטער מאדעלן פון עפל, דער קאנקורענט פון מייקראסאפט ווינדאוס.
דער מעקינטאש איז געווען דער ערשטער קאמפיוטער וואס דאס איז געווען פארשפרייט אדאנק זיין קליינקייט, ביז איי. בי. עם. איז אויפגקומען מיט די פערזענליכע קאמפיוטער (פי. סי.) וואס האט גענוצט די מייקראסאפט DOS, און דערנאך ווען מייקראסאפט איך אויפגעקומען מיט ווינדאוס האט עס נאכמער רדוצירט די מארקעט פון מעקינטאש, ביז לעצטענס ווען עפל האט ארויסגעגעבן דעם איי פאד, און מייקראסאפט איז נישט אויפגעקומען מיט קיין גרויסע חידושים אין ווינדאוס וויסטע, און זייט עפל האט געטוישט די פראסעסאר צו אינטעל האט זיך די מעק בעסער פארקויפט און די לעצטע קווארטעל האט עפעל געהאט 6.6% פון די מארקעט אין אמעריקע. די באנוצער באזע איז נישט באקאנט עס ווערט געשאצט פון 3% ביז 16%.
דער ערשטער מאקינטאש איז ארויסגעלאזט יאנואר 1984. דאס איז געווען דער ערשטער דערפאלגרייכער פערזענלעכער קאמפיוטער מיט א מויז און א גראפיש אינטערפייס ענדערשט א קאמאנד שורה אינטערפייס. מען פארקויפט מאק קאמפיוטערס מייסטענס פאר היים באניצערס, בילדונג און שאפערישע פראפעסיאנעלער. דער ביליגסטער מאק איז דער "מאק מיני" און דער טייערסטער איז דער "מאק פרא" טורם. ס'איז אויך דא "מאקבוך" און "מאקבוך פרא" נאטיצבוך קאמפיוטערס.
עפל שאפט איר אייגענעם אפערירן סיסטעם מאקאס, וואס ווערט אינצטאלירט אויף אלע נייע מאק קאמפיוטערס. די היינטיגע ווערסיע 10.5 הייסט "לעמפערט".
די היינטיגע מאקס האבן אן אינטעל פראצעסאר; פריערדיקע האבן געהאט מאטאראלא אדער PowerPC פראצעסארן.


text:
Windows Calendar
Windows Calendar (װינדאָס-קאַלענדאַר) איז אַ קאַלענדאַר אפליקאציע אײַנגעבױט אין Windows Vista. די װינדאָס-קאַלענדאַר איז תּומך א iCalendar טעקע-מוסטער, און האָט די מעגלעכקײַט צו פּובליקירן די קאלענדאר פֿונקציעס צו דער נעץ מיט נוצן HTTP אדער WebDAV. אױך קען מען זײ פובליקירן אין אַ לאָקאַלער נעצװערק.
די Windows Calendar איז ענדלעך צו דעם Microsoft Outlook קאלענדאר, אױסער דעם װאָס מען קען פּובליקירן די קאלענדאר פֿונקציעס צו דער נעץ און עס קומט אײַנגעבױט מיט דער Windows, מען דאַרף עס ניט קױפן באַזונדער מיט דער Microsoft Office.
אין Windows 7 קומט דער קאַלענדאַר װי אַ טײל פֿון דער Windows Live און עס קומט ניט מער װי אַ טײל פון דער Windows אָפּערירן סיסטעם.
Windows Calendar פֿונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- צײַגן דעם קאַלענדאַר װי אַ טעגלעכער, װאָכיקער און מאנאטלעכער מוסטער.
- באַשטימען אױפֿגאַבעס לױט דעם באַנוצערס פּריאָריטעט.
- אָנקלעפּן צעטלעך מיט קורצע באַמערקונגען.
- שיקן פֿאַרבעטונגען צו אַ בליצפּאָסט.
- שאַפֿן עטלעכע קאַלענדאַרן פֿאַר יעדער אײנציקער באַנוצער.
- מעגלעכקײַט צו פּובליקירן די Windows Calendar פֿונקציעס צו דער אינטערנעץ אדער צו א לאָקאַלער נעצװערק.


text:
האמעאפאטיע
האמעאפאטיע (פון גריכיש האמויאס- ὅuoιoς- "ענליך" + פאַטהאס πάθoς "לײַדן" ) איז א אנדער וועג צו היילן קראנקייטן. דער אויסטרעפער און גרינדער פון דעם וועג, סאמועל האנעמאן, א דאקטער אין דייטשלאנד, האט דאס ערפינדן אין יאר 1796. א דאקטער וואס היילט מיט האמעאפאטיע ווערט אנגערופן א האמעאפאַט.
אינהאַלט
- 1 היסטאריע
- 2 דער וועג
- 3 פארשידענע שיטות אין האמעאפאטיע
- 4 אהערשטעלן א רעמעדי
- 5 איר פארשפרייטונג און אנגענומען ווערן
- 6 רעפערענצן
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דר. סאמועל האנעמאן האט אנגעהויבן האמעאפאטיע אין יאר 1796 אין יענער צייט איז די אלגעמיינע שיטה פון היילונג (קאנווענציאנעלע מעדיצין —וואס סאמועל האנעמאן האט זי אנגערופן "אַללאפאטיע") געווען גאר צוריקגעשטאנען , און זי איז באשטאנען מערסטנס פון בלוט זויגן , ריינוגען און געבן שטארקע כעמיקאלן וואס גאר אפט האט עס מער געשאדט ווי אויפגעטוהן
אין 1779 האט האנעמאן גראדואירט פון מעדיצינישער שולע און אנגעהויבן צו פראקטיצירן מעדיצין און ער איז געווען שטארק אנטוישט אין דער אלגעמיינער היילונגס שיטה. דאן האט ער אנגעהויבן אליין זוכן און פארשן מעדיצין ביז ער האט אויפגעהערט צו פראקטיצירן מעדיצין און האט אנגעהויבן צו דינען אלס אפטייקער און צו איבערטייטשן מעדיצינישע בוכער און ער האט אנגעהויבן איבערטייטשן אויף דייטש די מאטעריע מעדיקא פון וויליאם קאַללען און ער איז אנטקעגן געקומען מיט די טשינארינדענבוים וואס העלפט פאר די וואס ליידן פון מאלאריע. און ווי קאללען גיט דארט צו פארשטיין ווי אזוי דאס היילט מאלאריע האט האנעמאן נישט אנגענומען קאללענ'ס טעאריע און ער האט איינגענומען פיר גוטע שלוקן פון דעם טשינארינדענבוים צוויי מאל א טאג פאר א פאר טעג און ווי האנעמאן באריכטעט האט אנגעהויבן ביי איהם ערשיינען סימפטאמען ענליך צו די פון מאלאריע. פון דעם איז ער געקומען צו א באשלוס אז די מעדיצין וואס היילט די קראנקייט וועט פאראורזאכן זיין ביי א געזונטן מענטש די זעלבע סימפטאמען וואס די קראנקייט ברענגט ארויס ביי א קראנקען.
דער וועג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט פרינציפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרונד פון האמעאפאטיע און איר ערשטער און וויכסטיגסטער פרינציפ איז אז מען באהאנדלט א קראנקייט מיט א זאך וואס וועט גורם זיין אין א געזונטן מענטש די זעלבע סימפטאמען וואס זענען ערשינען אין דעם קראנקען, אין קורצן רופן זיי דאס דעם פרינציפ פון אייניגקייט.
די רעמעדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטישע מעדיצין וואס אין דעם האמעאפאטישן לעקסיקאן רופט מען די "רעמעדי" (דער באדייט פון דעם ווארט אין ענגליש איז א הייל מיטל, די רפואה), ווערט אהערגעשטעלט דורך אריינטון א זאך וואס איז גורם ביי א געזונטען מענטש סימפטאמען אין א באשטימטער מאס פליסיגקייט (וואסער אדער אלקאהאל) און מיט שאקלען מיט קראפט די צוזאמענשטעל וועט - לויט דער דאזיגער שיטה - די גאנצע צוזאמשטעל באקומען דעם היילונג קראפט, שטערקער ווי די אריגינעלע אן דער שעדליכקייט פון דער אריגינעלער, כאטש אז אין א לאבאראטארישער אונטערזוכונג וועט מען נישט געפינען אין דער פליסיגקייט קיין שום טייל פון דעם אריגינעל, און נאכמער לויט דער האמעאפאטישער שיטה ווי מער מען וועט דאס אויפשאקלען מיט וואסער לויט די פרינציפן וועט די רעמעדי אלץ שטארקער ווערן. דאס אהערשטעלן די מעדיצין ווערט אנגערופן אין דער האמעאפאטישער שפראך פאטענטאציע וואס דאס טייטשט אין ענגליש קרעפטן, דאס שטארקער מאכן די קראפט, און לויט דער האמעאפאטישער שיטה יעדע מאל וואס מען לייגט אריין א טראפ פון דער אהערגעשטעלטער רעמעדי (נישט דער אריגינעלע באשטאנדטייל) און מישט עס נאכאמאל מיט וואסער ווערט עס אלס קרעפטיגער.
מען דארף דא באטאנען אז דאס אליין איז שוין א סיבה אז די רעמעדי זאל נישט האבן קיין אומגעוואונטשענע זייטיגע ווירקונג ווייל איר קראפט איז נישט מער ווי אויפוועקן דעם קערפער.
מיט קורצע ווערטער: די קלאסישע האמעאפאטיע איז אין אונטערשייד פון דער אללאפאטישער שיטה פון צוויי זייטן , איינס , דער האמעאפאט וועט באטראכטן דעם קראנקען און זיין קראנקייט לויט די סימפטאמען און נישט לויט דער קראנקייט זעלבסט צוויי , די מעדיצין, אז א האמעאפאט וועט באנוצן רעמעדיס וואס איז אהערגעשטעלט אויף דעם וועג ווי אויבן דערמאנט (און נישט ניצן קיין אריגינעלע כעמיקאלן אדער געוויקסן א.ד.ג.), .
די טעאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערטשע זאך איז דא א שטארקע אונטערשייד ווי אזוי מען באטראכט א קרענק א אללאפאט קוקט אויף קרענק מיט א פאקטישע קוק ד.ה. דער קערפער טוט נישט וועס ער דארף טוען אויב אזוי וואס דארף דער דאקטער יעצט טוען קודם דארף פרובירן צו זעהן אפשר קען ער אוועק נעמען דעם שטערער און פון זיך אליין וועט דער קערפער צוריק גיין צו זיין געווענליכע אויפירונג אויב מען נישט אזוי מאכן דאן גיבט מען א כעמיקאל אדער דעס גלייכן וואס ער זאל אויפטון וואס דער קערפער טוט נישט נישט אזוי לויט האמעאפאטיע נאר א קראנקייט ווערט באטראכט אז עפעס אינם אינערליכע טייל פונם קערפער האט פארלוירן איהר אינערליכע קראפט און ער פירט מער נישט אן די פירערשאפט פון א געוויסע טייל פונעם קערפער.
די טעאריע איז אז כדי צו היילן דעם קערפער זאל מען נישט מיט געוואלט פארענדערן די אומגעוואונטשענע סיפטאמען נאר טו אופן קערפער איינפלוסן ער זאל זיך פירן ווי עס ברויך ווייל נאר דאן איז ער אויסגעהיילט און א האמעאפאטישע רעמעדי וועט נישט מער ווי אויפוועקן און דערפרישן די נאטירלעכע היילונג קראפט וואס דער קערפער האט געזאלט פארמאגן נאטורלעך און דערנאך וועט די היילונג פאסירן דורך דעם קערפער זעלבסט, און אט די קראפט געפינט זיך טאקע אין דער רעמעדי, (אין אונטערשייד צו דער אללאפאטישער שיטה וואס דרויסנדיגע עלעמענטן ווערן אריינגעלייגט אינעם קערפער און ווירקן אין אים).
פארשידענע טעאריעס זענען שוין געזאגט געווארן ווי אזוי דער האמעאפאטיע רעמעדי ארבעט פארוואס א זאך וואס טוט גורם זיין סימפטאמען וועט היילן די סימפטאמען און פארוואס ווען מען נעמט איין קליינע טייל פון א זאך וועט דאס היילן.
איין טעאריע וואס איז דערמאנט געווארן איז אז אזוי ווי די סימפטאמען וואס ערשיינען ביים קערפער ווען ער איז קראנק זענען געווענליך צייכנס פון דעם וואס דער קערפער פרובירט זיך צו שלאגן מיט דער קראנקייט אויב אזוי איז פארשטענדליך אז דאס וועט זיין די סיבה פארוואס ווען מען נעמט די גראז צום ביישפיל הייבט מען אן צו זען סימפטאמען פון א פארקילאכץ ווייל ער וועקט אויף דעם קערפער זיך צו שלאגן מיט א פארקילאכץ.
מוז דא אבער ערווענט ווערן אז קיין איינע פון די טעאריעס האבן נישט קיין ערנסטע גרונדן און זענען קיינמאל נישט אויפגעוויזן געווארן אויף קיין שום וועג, און נאך א פונקט אז סאמועל האנאמאן האט נישט אנגעהויבן פון א טעאריע נאר פון א פאקטישער זאך אז א געוויסע זאך וואס האט געהיילט מעלעריע האט ביי א געזונטע מענטש גורם געווען די זעלבע סיפטאמען ווי מעלעריע ברענגט וואס האט אים צוגעברענגט צו טראכטן אז אייניג היילט אייניג.
וויכטיגע פונקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוליב ווייל האמעאפאטיע רעמעדי קומט היילן דעם קערפער נאטורליך קען זי אויך נישט אויפטון מער ווי דער קערפער קען טוען נאטורליך צוליב דעם איז דא אסאך פעלער וואס אפילו די האמעאפאטען וועלן מודה זיין אז זיי קענען אויף די פאל נישט היילן ווייל דער קערפער איז שוין געשעדיגט אויף אזוי ווייט אז מען קען עס שוין נישט צוריקשטעלן.
נאך א וויכטיגע זאך איז אז ווען איהר נוצט האמעאפאטישע מעדעצין דארפט איהר צולייגן קאפ און ארויסהעלפן אין אייער היילונג אן דעם וועט די הצלחה זיין מילד
פארשידענע שיטות אין האמעאפאטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין האמעאפאטיע אליין איז דא פארשידענע שיטות , בעיקר ווערט עס איינגעטיילט אין צוויי די קלאסישע און די מאדערנע.
די אריגינעלע קלאסישע האמעאפאטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קלאסישע האמעאפאטיע איז די שיטה פון האמעאפאטיע וואס סאמועל האנעמאן האט אירע גרונדן אוועקגעשטעלט אין זיין בוך ארגאנאן פון רפואה וואס ער האט ארויסגעגעבן אין יאר 1810, וואס די קלאסישע האמעאפאטן פירן זיך לויט אים ביזן היינטיגן טאג ,
איין סימפטאם איין רעמעדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס האנעמאן האט אוועקגעשטעלט זיין ערשטן פרינציפ האט ער אוועקגעשטעלט נאך צוויי פרינציפן איינס איין סיפמטאם צוויי איין רעמעדי לויט דער שיטה דארף דער האמעאפאט אויסהערן דעם פאציענט אלעס ארום זיין לעבנס געשיכטע פון געבורט כדי צו פארשטיין דעם מענטש מיט אלע פראבלעמען פיזיש, געפיליש און גייסטיש און צוזאמען נעמען אלע סימפטאמען און געבן בלויז איין רעמעדי וואס איז דאס מערסטע צוגעפאסט פאר דעם געוויסן פאציענט, דאס הייסט ער דארף אים געבן די מעדיצין וואס וועט גורם זיין ביי א געזונטן מענטש די אלע סימפטאמען. דער האמעאפאט וועט געווענליך נעמען צו הילף א בוך מאטעריא מעדיקא וואס דארט ווערט אויסגערעכנט פארשידענע רעמעדיס פאר וועלכע צוזאמנעם פון סימפטאמען זי איז א היילונגסמיטל.
עס איז זעלבסט פארשטענדליך אז טאקע צוליב דעם דארף זיך א האמעאפאט זיך גוט אויסלערנען דעם פאך און אויך ארבעטן מיט א באזונדערן צוגאנג פאר יעדן פאציענט באזונדער און נאך א גאר וויכטיגע פונקט אז ווען א פאציענט קומט אריין צו א האמעאפאט דארף ער זיין אינגאנצן אפען און איהם פארציילן אלעס פון זיין לעבנס געשיכטע ארום און ארום ווייל אויב ער פארפעלט אפילו איין איינצעלהייט וואס ער האלט פאר נישט וויכטיג צו פארציילן אדער ער וויל עס גאר באהאלטן צוליב בושה אדער צוליב אנדערע סיבות קען עס צוברעגען אז די באהאנדלונג זאל אינגאנצן נישט ווירקן.
א ערשטע באזוך פון א פאציענט ביי אן האמעאפאט נעמט בערך צוויי שטונדע ביז ער קומט צו א גרונטליכער אפשאצונג אויף דעם פאציענט, און אויך נאכדעם נישט אלעמאל וועט ער פארשריבן א רעמעדי אויפן ארט טיילמיל וועט ער דאס וועלן איבערטראכן און אייך הייסן צוריקקומען א שפעטערדיגע צייט צו אפנעמען אייער רעצעפט , און ערשט הייבט זיך עס נאר אן, ווייל נאך נעמען די רעמעדי פאר א באשטימטע תקופה דארפט איהר נאכאמאל באזוכן דעם האמעאפאט צו איבערקוקן די אויפטוען פון דעם רעמעדי א.א.וו. .
אויך איז נישט פארהאן קיין מעגליכקייט פאר א ערשיינונג ווי אן אויערן האמעאפאט אדער אן אויגן האמעאפאט ווייל יעדער האמעאפאט דארף באטראכטן דעם גאנצן מענטש פון אלע זייטן און צוליב דעם איז אויך דא אסאך א גרעסערע מעגליכקייט פאר א טעות.
עס איז אינטערסאנט צו אנצייכענען אז א קלאסישער האמעאפאט מיט א אלאפאט קוקן אזוי אנדערש אויף היילונג און קראנקייט אז זיי קענען זיך כמעט נישט צונויפרעדן.
מאדערנע האמעאפאטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאדערנע האמעאפאטיע קען מען אויך אוועקשטעלן אז מען נוצט די האמעאפאטישע שיטה אינאיינעם מיט דער אלאפאטישער שיטה. די שיטה ווערט אויך אנגערופן "האמאטאקסיקאלאגיע".[1][2] די שיטה איז אוועקגעשטעלט געווארן דורך א דייטשן דאקטער מיטן נאמען היינס היינריך רעקוועג, אינעם 20סטן יארהונדערט.
די שיטה האט נאר אנגענומען די ערשטע העמעאפאטישע טעאריע די געזעץ פון אייניגקייט אבער ווי אזוי צו באנוצן די שיטה האבן זיי אוועקגעשטעלט זייער אייגענע שיטה אנדערש ווי האנעמאן האט אוועקגעשטעלט , אויב אזוי איז זעלבסטפארשטענדליך אז דער צוגאנג פונם דאקטער און די באהאנדלונג פון אזא דאקטער וועט נישט אויסזעהן קיין סאך אנדערש ווי די צוגאנג פון א אלאפאט, און נאכמער איהר וועט טרעפן אסאך דאקטוירים וואס פראקטיצירן ביידע שיטות.
אויך ווי א פארזעצונג צו די שיטה איז דא היינט צי טאג צובאקומען האמעאפאטישע צוזאמשטעלינגען וואס זענען צונויפגעשטעלט צו היילן א קראנקייט צום ביישפיל א צוזאמשטעלונג פאר א לונגען אנצינדונג.
אהערשטעלן א רעמעדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האמעאפאטישע רעמעדיס קענען ווערן אהערגעשטעלט פון יעדע זאך וואס האט זיך אויפגעוויזן אז עס איז גורם אין א געזונטן מענטש געוויסע סימפטאמען.
דער מקור פון האמעאפאטישע רעמעדיס זענען מערסטענס פון פלאנצונגען מינעראלען און לעבעדיגע באשעפענישן אבער קיין שום זאך אין דער וועלט ווערט נישט אויסגעשלאסן אז מען זאל נישט מאכן פון איהר האמעאפאטישע רעמעדיס פאקטיש איז דער מקור פון 70% פון האמעאפאטישע רעמעדיס פון פלאנצונגען ( הערבס ) היינטיגע צייטן וערן רעמעדיס אויך געמאכט פון שעדליכע מאטריאלען ווי צום ביישפיל פון באצילן וויירעסעס און די רעמעדי ווערט באנוצט סיי לויט איהר סימפטאמען בילד און דורך מאדערנע האמעאפאטען פשוט צו היילן פון די שעדליכע מאטריאל א רעמעדי געמאכט פון באצילן זיך צו היילן פון א באצילן אטאקע די ערשטע זאך דארף ווערן קלאר פעסגעשטעלט גענוי וועלכע סימפטאמען די פלאנצונג צום ביישפיל איז גורם.
איר פארשפרייטונג און אנגענומען ווערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטישע טעאריע איז דערווייל נישט איבערגעוויזן געווארן פאקטיש און טאקע צוליב דעם זענען די וויסנשאפטלער וואס מאכן אוועק די גרונדן וואס האמעאפאטיע האט אוועקגעשטעלט סיי אז דאס וואס טוט פאראורזאכן די סימפטאמען וועלן נישט היילן זיי נישט היילן און בעיקר מאכן זיי אוועק אז נאכן אויסמישן מיט וואסער טוט זי בכלל עפעס העלפן בשעת אז אין לעבערטארישע אינטערזוכונגען טרעפט מען גארנישט.
און לויט די אוועק מאכער די פאלן וואס עס העלפט יא איז עס נישט מער ווי א פלאצעבא.
די נאציאנאלע פארזיכערונג פירמעס אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע דעקן נישט קיין האמעאפאטישע באהאנדלונגען און טאקע צוליב דעם איז אנגענומען אין די וועלט אז האמעאפאטישע באהאנדלונג איז פיהל טייערער ווי די אללאפאטישער כאטש דער אללאפאטישער דאקטער נעמט געווענליך מער פאר זיין באהאנדלונג אבער דער פאציענט שפירט דאס נישט ווייל נישט ער צאלט נאר דער פארזיכערונגס פירמע , ביי די פריוואטע פארזיכערונג פירמעס איז יא פארהאן אז זיי זאלן דעקן האמעאפאטישע באהאנדלונגען.
די פעדעראלע FDA פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע האט אנערקענט אין האמעאפאטיע אלס א היילמיטל און האלט אן אויפזיכט אויף האמעאפאטישע רעמעדיס זינט יאהר 1938 , זיי ווערן ביי איר באטראכט אלס א מעדיצין אבער נאר אין א קאטעגאריע פון מעדיצין וואס קען פארקויפט ווערן אן א רעצעפט פון א דאקטער (OTC מעדיקאמענטן).
אבער מען דארף דא באטאנען אז עס איז נישט פארהאן קיינער וואס האלט אז א האמעאפאטיש רעמעדי קען שאטן זיכער נישט ווען זי איז שוין אפאר מאל געמישט מיט אנדערע פליסיגקייטן אז עס געפינט נישט קיין איין מאלעקול פון דעם אריגינעלן באשטאנדטייל.
און אויך לייגן זיי צו אז ווען דער האמעאפאט טוט דאס נישט אנצייכענען פארן פאציענט קען עס זיין גאר שעדליך.
דער האמעאפאטישער בליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטען פון זייער זייט האבן אן ענטפער אויף אלע טענות :
פאר אלעם זאגן זיי אז ווער עס פארשטייט ווי אזוי האמעאפאטיע ארבעט וועט גלייך פארשטיין אז האמעאפאטיע קען נישט און דארף נישט איבערגעוויזן ווערן פאקטיש אויף דעם וועג וואס די אללאפאטישע שיטה ווערט איבערגעוויזן , דער סבה פאר דעם איז ווייל ווי אויבן דערמאנט אז דער טעכנישע גאנג ווי אזוי האמעאפאטיע ווירקט אויפן קערפער איז אז ער וועקט אויף דעם קערפערס נאטורליכע היילונגס מיטל לויט דעם ווען א האמעאפאטישע רעמעדי ווערט אריין געטוען אינם קערפער וועט מען נישט זעהן קיין שום דירעקטע ווירקונג נאר מען וועט זעהן ווי פלוצונג ווערט ער געזונט אבער דער פארבינדונג מיטן רעמעדי ווערט נישט געזעהן דאס איז גורם אז כאטש אלע פארשונגען ווייזן אז אסאך מענטשען וואס האבן גענומען די רעמעדיס זענען געזונט געווארן מער ווי די מענטשען וואס האבן נישט גענומען גארנישט אדער נאר גענומען א פלעסיבא אבער וויבאלד עס ווירקט נאר אויף דעם אויבענדערמענטע וועג אויסערליך קוקט עס אויס בלויז ווי א פלעסיבא ווייל אלעמאל ווען עס ווירקט יא קען מען זיך שטעלן א פראגע ווער זאגט הונדערט פראצענט אז די רעמעדי האט דאס גורם געווען אויסער דעם וואס דער וויסענשאפטלער לויט זייער נייגונגען וועלן נישט אננעמען נאר א זאך וואס ווערט פאקטיש אויפגעוויזען.
נאך א וויכטיגע פונקט איז דא ביי האמעאפאטיע איז אז עס איז פיל שווערער פאר א האמעאפאט צו פעסטשטעלן ווי אזוי צו באהאנדלען דעם פאציענט ווי אויבן דערמאנט ווי ביי א אלאפאט ממילא מאכט זיך זייער אפט אז עס זענען פארהאן האמעאפאטען וואס טויגן נישט אומווייניגסטענס געזאגט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מענדל און איך. מיר זײַנען געבוירן געוואָרן טויזנטער מײַלן אָפּגערוקט איינער פֿונעם אַנדערן. ער — אין די קאַרפּאַטן און איך — אין סיביר. וואָס אַן אמת, ווען איך בין געבוירן געוואָרן, איז מענדל שוין געווען אַ בחור פֿון צען יאָר. ער איז אַרויסגעקומען פֿון ווישניצער חסידים און איך — פֿון ליידיקע ייִדישע ווענט. ער איז געגאַנגען אין חדר און גערעדט ייִדיש. מײַן לשון איז געווען רוסיש און געגאַנגען בין איך אין די רוסישע שקאָלעס. און ווען נישט דער חורבן, וואָלטן מיר זיך, מסתּמא, קיין מאָל נישט באַגעגנט. ער איז ניצול געוואָרן פֿון אוישוויץ, און איך מיט מײַנע טאַטע-מאַמע, זײַנען ניצול געוואָרן פֿון סטאַלינס גיהנום; זיכער נישט צו פֿאַרגלײַכן — און דאָך...
ברוסי אַדלער איז געבוירן געוואָרן הי, אין אַמעריקע, בײַ אַ פּאָרל ייִדישע אַרטיסטן, קאָמעדיאַנטן: זי — הענריעטאַ דזשייקאָבסאָן, און ער — דזשוליוס אַדלער. זיי האָבן נישט געהאַט קיין שײַכות צו דער באַרימטער אַדלער-משפּחה. ברוסי איז געוואַקסן אַ זינגפֿויגל, אַ פֿאַרווײַלער; אַ פּרעכטיקער זינגער און קאָמיקער, און די ייִדישע וועלט האָט אים געטראָגן אויף די הענט.
איך געדענק ווען ברוסי אַדלער און מײַן זון אַבֿרהמל (אַבֿי) זײַנען ביידע אַרויסגעטראָטן אין זלמן מלאָטעקס מוזיקאַלישער פֿאָרשטעלונג "דהע גאָלדען לענד", בין איך מיט מענדלען געווען צווישן עולם צושויער און געשעפּט גרויס נחת. לעבן אונדז איז געזעסן הענריעטאַ דזשייקאָבסאָן, ברוסיס מאַמע, און דזשוליוס אַדלער, דער טאַטע, און ביידע עלטערן האָבן הנאה געהאַט פֿון זייער העכסט-טאַלאַנטירטן און געראָטענעם זון, ברוסי. ווען די פֿאָרשטעלונג האָט זיך געענדיקט, איז די משפּחה ייִדישע אַקטיאָרן צוגעלאָפֿן גראַטולירן הענריעטאַן און דזשוליוסן. זיי האָבן באַוווּנדערט ברוסיס אויפֿטריט; ווי ער איז געווען לײַכט אויף די פֿיס, און ווי זײַן זײַדענע שטימע האָט געגלעט און געלאַסטשעט ווי אַטלאַס און פּליוש; ווי ער האָט באַרײַכערט מיט זײַן אויפֿטריט די גאָלדענע פֿאָרשטעלונג. איז אויפֿגעשטאַנען הענריעטאַ — זי איז שוין דעמאָלט געווען אַן עלטערע דאַמע, אָנגעהאַלטן זיך אין אַ שטעקן — און געזאָגט אויף די הויכע טענער, אַז אַלע זאָלן הערן:
— נו אָ, יאָ! אויף דער בינע איז מײַן ברוסי פֿול מיט טאַלאַנט, באַגאַבט און פֿעיִק. ווען ער וואָלט כאָטש אַזוי געווען אין לעבן, וואָלטן מיר דאָך געווען אין זיבעטן הימל.
איך האָב געשטוינט. ווײַל איך בין דאָך דעמאָלט געווען נשקשהדיק נאַיִוו, נישט באַנומען אַז די בינע האָט גאָרנישט צו טאָן מיטן פּראַקטישן לעבן פֿון אַן אַקטיאָר, און ווי דער רום פֿאַרטשאַדעט און פֿאַרבלענדט אַ יונגן טאַלאַנט, ספּעציעל ווען מ'טראָגט אים אויף די הענט. זיי מיינען, אַז דאָס וועט זיך קיין מאָל נישט ענדיקן.
מיט יאָרן שפּעטער, ווען איך האָב זיך נענטער באַקענט מיט ברוסין אין פֿלאָרידע, וווּ ער האָט געוווינט, האָב איך פֿאַרשטאַנען וואָס זײַן מאַמע האָט געמיינט. ווען ברוסי איז שוין געווען אין די פֿופֿציקער, האָט ער חתונה געהאַט אַ צוויי מאָל. אָבער דאָס מאָל, מיט אַ ייִדישער פֿרוי; אַ רעזשיסאָרקע פֿון פֿאַך, מיט צוויי כּמעט דערוואַקסענע קינדער. און בעת ברוסי האָט אָנגעשפּאַרט די זעכציקער, איז בײַ אים געבוירן געוואָרן דאָס ערשטע קינד, אַ ייִנגעלע, אַ בן-זקנים, אַן אַדלער.
מענדל ווידער איז ערשט געקומען צו זיך אין אַמעריקע. ער איז אַהערגעקומען פֿון דײַטשלאַנד אויף דער צווייטער שיף יתומים, וואָס מען האָט געברענגט אַהער. און געשיקט אַהער האָט אים פּראָפֿעסאָר קאָפּל פּינסאָן, פֿון קווינס-קאַלעדזש, וועלכער איז אַרומגעפֿאָרן איבער דײַטשלאַנד צונויפֿצוזאַמלען ביכער און אונדזערע גײַסטיקע אוצרות אויף וועלכע היטלער י''ש, מיט זײַן אַסיגנירטן "ראָזענבערג-שטאַב", האָבן זיך געלאַסטשעט; קודם אויסראַבעווען די ייִדישע ביכער-פּאָליצעס — ספֿרים און הייליקע חפֿצים — און נאַכער וועט די זיגרײַכע אימפּעריע אויפֿשטעלן אין פֿראַנקפֿורט אַ ייִדישן מוזיי פֿאַר אַ טויט פֿאָלק.
ווען פּראָפֿעסאָר פּינסאָן האָט זיך על-פּי-נס אָנגעשטויסן אינעם יונגיטשקן מענדלען, האָט ער קודם געוואָלט וויסן צי ער קען לייענען ייִדיש. און ווי נאָר ער האָט זיך דערוווּסט, אַז ער קען זיך אויך אויף די קליינע אותיותלעך, האָט ער אים צוגענומען צו פּאַקן די קעסטלעך מיט די ביכער-אוצרות, כּדי זיי אָפּצושיקן קיין אַמעריקע אין "ייִוואָ — ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט". ער האָט מענדלען אַרויפֿגעזעצט אויף אַ שיף און אים אָפּגעשיקט אין 1946 קיין אַמעריקע, צו זײַן שוועסטער און איר מאַן ד"ר סיף.
ברוסי ווידער האָט נאָך ווי אַ קינד גענומען אויפֿטרעטן אויף דער ייִדישער בינע. ער האָט מיטגעשפּילט מיט מאַלי פּיקאָן און מיט אַ שלל ייִדישע אַקטיאָרן און קאָמעדיאַנטן. שפּעטער האָט ער זיך דאָראָבערט און אָנגעקומען אויף בראָדוויי אין דער פֿאָרשטעלונג "קרייזי פֿאָר יו". אויסער די אַלע זיבן זאַכן, איז ער אויפֿגעטראָטן איבער גאַנץ אַמעריקע מיט פֿאָרשטעלונגען און "מיוזיקלס". ער איז געווען מאָטל אין "פֿידלער אויפֿן דאַך", און ווער קען אויסרעכענען די גרויסע צאָל בראָדוויי-פֿאָרשטעלונגען, מיוזיקלס און זײַנע אומצאָליקע אויפֿטריטן, קאָנצערטן — סײַ אויף ענגליש און סײַ אויף ייִדיש. ברוסי איז שטאַרק פּאָפּולער און באַליבט געוואָרן סײַ אין דער דרויסנדיקער וועלט און סײַ בײַם ייִדישן עולם.
אַ יאָר פֿאַר זײַן פֿריצײַטיקן טויט האָט ער מיך צוגעפֿירט צו אַ פֿאָטאָגראַפֿיע וואָס האָט זיך געפֿונען אויף אַ קליין טישעלע אין זײַן סאַלאָן. ער האָט מיר געוויזן אַ בילדל פֿון זײַן יונגן טאַטן, דזשוליוס, און זײַן יונגיטשקער מאַמען, הענריעטאַ, און צווישן זיי ביידע — דער קליינער ברוסי. ער איז מסתּמא דעמאָלט אַלט געווען אַרום אַ יאָר דרײַ, אָדער פֿיר. און ווען איך האָב געקוקט אויף זײַן ייִנגעלע, האָב איך געזען ברוסין, ווי צוויי טראָפּן וואַסער; ממש, אַ קאָפּיע פֿון זײַן טאַטן... צי ער וועט גיין אין זײַן טאַטנס פֿוסטריט, קען בלויז די צײַט באַווײַזן.
מענדל און ברוסי האָבן זיך דאַכט זיך נישט געקענט. אָבער זיי ליגן איצט נישט נאָר אויפֿן זעלבן בית-עולם, נאָר זיי זײַנען אויך שכנים, נישט ווײַט איינער פֿון אַנדערן. און איך טראַכט זיך, ווי אַנדערש זײַנען זיי ביידע געווען איינער פֿונעם אַנדערן אין אַזוי פֿיל פּרטים, און נישט געקוקט אויף דעם, איז מען זיך צונויפֿגעקומען. מיט איין זאַך האָבן זיי זיך אונטערשיידט, מענדל האָט פֿײַנט געהאַט גרויסע צערעמאָניעס בײַ די לוויות. ער איז געווען אַ באַשיידענער מענטש, נישט געזוכט קיין כּבֿוד און נישט קיין אָנערקענונג, און דערפֿאַר האָט ער מיר אָנגעזאָגט, אַז ער וויל נישט קיין גרויסע לוויה: מענטשן זאָלן קומען און דערציילן שבֿחים, און לויבן אים אין זיבעטן הימל אַרײַן. בײַם לעבן האָט ער עס נישט געליטן און נאָכן טויט איז ער מוחל די גליקן. האָט מען אים באַגראָבן אין פֿלאָרידע, דאָרט וווּ עס וווינען אַנדערע קינדער און אייניקלעך. אַזוי, אַז אויב עמעצן וועט זיך אַמאָל פֿאַרגלוסטן אַ בליק צו געבן אויף זײַן קבֿר, ליגט ער נישט ווײַט פֿון זיי.
מיט ברוסין איז די זאַך פֿאָרגעקומען גאָר אַנדערש. אין אַמעריקע איז געוואָרן אײַנגעפֿירט אַ מאָדע, אַז ווי נאָר עמעצער שטאַרבט, אַזוי קומט מען זיך צוזאַמען און מען פֿײַערט זײַן לעבן... נישט זײַן טויט. און דער עמעצער קען זײַן אַ כלאָפּ, אַ בולוואַן, אַ רשע-מרושע; נישט געקוקט אויף דעם לויבט מען אים און מ'דערמאָנט אים צום גוטן; מ'גיט אים אָפּ שבֿחים און צווישן די שבֿחים, כאַפּן זיך אַרײַן אַ סך מאָל נישט געשטויגענע און נישט געפֿלויגענע מעשׂים. איך האָב אַמאָל בײַגעוווינט אַ לוויה פֿון אַ ייִדישן קנעפּל-מײַסטער, איינער וואָס האָט געהאַלטן קהילישע געשעפֿטן פֿאַר זײַן אייגנטום; געווען ווײַט פֿון איידל, למדן אָדער אַ לבֿ-טובֿ. האָט איר שוין געמעגט הערן ווי מ'האָט דעם נאַטשאַלניק געלויבט און אַפֿילו אים אָנגערופֿן אַ צדיק-הדור. דאָס האָט מענדלען נישט אימפּאָנירט.
די אַמעריקאַנער ציטערן אימת-מוות פֿאַר דעם וואָרט טויט. זיי ווילן נישט שלום-מאַכן מיטן געדאַנק, אַז מ'מעג באַוויינען אַ טויטן, מ'קען טרויערן נאָך אַן אייגענעם, מ'קען זיך אַפֿילו פֿאַרגינען צו פֿילן דעם פֿאַרלוסט פֿון אַ באַליבטן מאַן, טאַטן, באָבען אָדער זיידן. נישקשה, דאָס לעבן איז נישט קיין הוידלקע וווּ מען בלײַבט שטעקן אויבן און מ'וויל בשום אופֿן נישט אַראָפּקוקן.
ברוסיס לוויה איז געווען אַ פֿײַערוג. איך בין געזעסן צווישן דעם גרויסן עולם און געשטוינט. די באַרימטע אַקטריסע טובֿה פֿעלדשו, האָט געלייענט אַן אויסצוג פֿון שעקספּירס "ראָמעאָ און יוליאַ". זינגער האָבן געזונגען אַריעס באַגלייט מיט מוזיק. איך האָב זיך געטראַכט: האָט עס אַ שײַכות צום ניפֿטר? פֿון זייער צד, מסתּמא יאָ. ווײַל אַ חבֿרותא פֿון אַקטיאָרן, פֿאַרווײַלער, זינגער און טענצער זעען די וועלט דורך גאָלדענע שפּאַקטיוון. איך האָב זיך דערפֿילט ווי איך וואָלט ערשט אַראָפּגעקומען מעבֿר-הים, מיט טשעמאָדאַנעס אָנגעפּאַקט מיט ייִדישן האָב און גוטס און בין אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ פֿרעמד לאַנד, מיט אומבאַקאַטע זיטן.


text:
בורקינע פאסא
בורקינע פֿאַסא (פראנצויזיש: Burkina Faso) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אפריקע. זי גרענעצט מאלי צו צפון, ניזשער צו מזרח, בענין צו דרום-מזרח, טאגא און גהאנע צו דרום, און בארטן פון העלפאנדביין צו דרום-מערב. זי באדעקט א שטח פון 274,200 קוואדראט ק"מ.
בורקינע פֿאַסא האט א באפעלקערונג פון 15.75 מיליאן מענטשן (געשאצט 2009). ביז 1984 האט דאס לאנד געהייסן די רעפובליק פון אויבער וואלטע. די הויפטשטאט איז וואגאדוגו, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. בורקינע פאס איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעפובליק פון אויבער וואלטע (פראנצויזיש: République de Haute-Volta) איז געגרינדערט געווארן דעם 11טן דעצעמבער, 1958, ווי אן אויטאנאמישע קאלאניע אין דער פראנצויזישער געמיינדע. אום 5טן אויגוסט 1960 איז זי געווארן אינגאנצן אומאפהענגיק. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען מאריס יאמעאגא, און ער האט מבטל געווען אלע אנדערע פאליטישע פארטייען. זיין רעגירונג האט געדויערט ביז 1966.
אין 1987 האט מען געהרגעט דעם פרעזידענט סאנקארא, און דער היינטיקער פרעזידענט, בלעז קאמפאארא, האט איבערגענומען די מלוכה.
ראיאנען און שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בורקינע פאסא ווערט צעטיילט אין 13 ראיאנען, און 45 פראווינצן.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בורקינע פאסא איז פון די סאמע ארימסטע לענדער אין דער וועלט, מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט פער מענטש פון $1,200.[2] לאנדווירטשאפט שאפט 32% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט און באשעפטיקט 80% פון דער ארבעטס-קראפט. א גרויסער טייל פון דער עקאנאמיע אין לאנד איז געשטיצט דורך אינטענאציאנאלגער הילף.
בורקינע פאסא איז א מיטגליד אין דעם מערב אפריקע מאנעטארישן אין עקאנאמישן פארבאנד (UMEOA) און האט דערפאר אדאפטירט דעם CFA פראנק.
מען גראבט קופער, אייזן, מאנגאן און גאלד.


text:
אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008
די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008 וועט זיין די 55סטע פרעזידענט וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, וואס וועט פארקומען דעם 4טן נאוועמבער, 2008. וואלן פאר אלע 435 קאנגרעסלייט און 35 סענאטארן וועלן פארקומען אין דער זעלבער צייט.
ווער אימער עס באקומט די מערהייט פון די עלעקטארעל שטימען (270 עלעקטאראלע שטימען פעלן אויס צו האבן א מערהייט) וועט זיין די 44'סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. אויב קיין איין קאנדידאט באקומט קיין מערהייט דאן וועט דער פרעזידענט ווערן ערוועלט דורך אן אפשטימונג און די קאנגערס, מיט יעדער שטאַט באקומעדיג איין שטימע.
אינהאַלט
קאנדידאטן און פאטענציעלע קאנדידאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיקער מיט גרויס אמביציעס אנצוקומען צו ווייסן הויז, האבן שוין אנאנסירט זייער קאנדידאטור, און זאמלען געלט און קאמפיינען פאר די פריימעריס וואס וועל פארקומען סוף 2007 אנפאנג 2008.
רעפובליקאנער פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אמעריקאנער רעפובליקאנער פרעמיערע 2008
אין מערץ 3 האט זשאן מעקעין דער סענאטאר פון אריזאנע, זיך פארזיכערט מיט רוב דעלגאטען צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
געוועזענע קאנדידאטן
- טאמי טאמפסאן, געוועזענער גאווערנאר פון וויסקאנסין.
- דאנקען האנטער, קאנגערסמאן פון קאליפארניע.
- פרעד טאמפסאן, געוועזענער סענאטאר פון טענעסי.
- רודאלף דזשוליאני, געוועזענער מעיאר פון ניו יארק.
- מיט ראמני, געוועזענער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס.
- מייק הוקאבי, געוועזענער גאווערנאר פון ארקענסאו.
- ראן פאול, קאנגערסמאן פון טעקסעס.
דעמאקראטישע פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יוני 3 האט באראק אבאמא דער סענאטאר פון אילינויס. זיך פארזיכערט מיט א מערהייט דעלגאטאן צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער דעמאקראטישער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
געוועזענע קאנדידאטן
- קריסטאפער דאד, סענאטאר פון קאנעטיקוט.
- ביל ריטשארדסאן, דער גאווערנאר פון ניו מעקסיקא.
- דזשאן עדווארדס, דער געוועזענער סענאטאר פון סאוט קאראליינע און דער מיטלויפער מיט דזשאן קערי.
- דעניס קוסעניטש, קאנגערסמאן פון אהייא, און געוועזענער יונגסטער מעיאר פון קליוולאנד.
- דזשו ביידען, סענאטאר פון דעלעווער.
- הילערי קלינטאן, די געוועזענע ערשטע פרוי, און דער יעצטיגער סענאטאר פון ניו יארק


text:
מאגאזין (סקלאד)
דער מאגאזין אדער דער סקלאַד (אַזעלכע רופֿן עס "װאַרענלאַגער"[פֿעלט אַ מקור]) איז א גרויסער ליידיגער בנין וואס קאמערציאלע קאמפאניס פארנוצען צו האלטן און איינשפייכלערן זייער אינווענטאר סחורה וואס זיי האנדלען מיט.
עס איז געוונעליך אויסגעשטעלט מיט לאודינג דאקס. כדי די סחורה זאל קענען גרינג אראפגענומען ווערן און ארויפגעלייגט ווערן אויף טראקס.
עס איז געווענליך בלויז איין שטאק, כדי היילאויס און טראקס זאלן קענען צוקומען צו די סחורה.
עס איז אויכעט אין אינדוסטריאלע געגענטן, וואס זענען גרינג צוצוקומען מיט טראקס דורך דעם וואס די גאסן זענען ברייטער, אדער איז דאס לעבן די באנען און פארטן.
מאגאזינען דינען פארשידענע קאמערציעלע צוועקן, ווי פאבריקאנטן, אימפארטירער, עקספארטירער און הורטהענדלער. קאמערציעלע מאגאזינען געפינען זיך אין גרויסע געביידעס אין אינדוסטריע-געגנטן. זיי האבן פעראנען אנצולאדן לאסטמאשינען. אפטמאל האבן זיי הייבערס און הייבגאפלען וואס העלפן באוועגן די סחורה.


text:
מאטעמאטיק
, פון גריכיש
: uaθnuatιkά מאַטעמאַטיקאַ, איז די שטודיע פון קוואנטיטעטן (נומערן) און זייערע אפעראציעס, צווישנבאציאונגען, קאמבינאציעס און אבסטראקציעס; און פון רוים קאנפיגוראציעס און זייער סטרוקטור, מעסטונגען, טראנספארמאציעס און גענעראליזירונגען. מאטעמאטיק האט זיך אנטוויקלט דורכן ניצן אבסטראקציע און לאגישן געדאנקען-גאנג
, פון ציילן
, רעכענען
, מעסטן
, און דער סיסטעמאטישער שטודיע פון פאזיציעס
, פארעמען
און באוועגונגען
פון פיזיקאלישע אביעקטן. מאטעמאטיקער
פארשן אויס אזעלכע באגריפן מיטן ציל צו פארמולירן נייע השערות און פעסטשטעלן זייער ווארהייט דורך שטרענגער דעדוקציע אקסיאמען
און דעפיניציעס
.
There are approximately {{Wikipedia:WikiProject Mathematics/Count}} mathematics articles in Wikipedia.


text:
גרינלענדישער ים
דער גרינלענדישער ים איז דער צפונסטער טייל פונעם צפון אטלאנטישן אקעאן תיכף דרום פונעם ארקטישן אקעאן. ער נעמט איין 1,205,000 קוואדראט ק"מ (465,000 קוואדדאט מייל). די דורכשניט טיף פונעם גרינלענדישן ים איז נאנט צו 1,450 מ. דער טיפסטער פונקט (וואס מען ווייסט דערפון), טיף 5600מ,[1] געפינט זיך צווישן צפון-מזרח גרינלאנד און סוואלבארד.[2]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינלענדישער ים גרענעצט זיך צו מערב מיטן אינזל גרינלאנד און צו דרום מיטן דענמארק דורכגאס און איסלאנד. צו דרום-מזרח, הינטערן יאן מאיען אינזל ליגט דער נארוועגישער ים.
בעלי חיים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינלענדישער ים איז באוואוינט פון אסאך פיש (ווי דארש, הערינג, האליבוט און פלייס) און זויגערס (ווי ים-הינט, וואלפיש און דעלפינען).


text:
ייִדן לעבן אין גלות, ווי באַוווּסט. דאָס איינציקע וואָס מיר ווייסן אָפֿט ניט, איז אַקוראַט וואָס "גלות" איז און צי אַנדערע פֿעלקער געפֿינען זיך אויך אין גלותן (צי מיר זענען אין דעם פּרט אויך אַן אַתּה בחרתּנו-פֿאָלק).
דאָס ערשטע מאָל וואָס מיר געפֿינען דאָס וואָרט "גלות" אין די אַלטע ייִדישע מקורים איז בײַ דעם נבֿיא ישעיה (קאַפּיטל מ"ה). דאָרטן מיינט דאָס וואָרט אַן ערך "אָרט פֿון פֿאַרטריבנקייט". פֿון אָט דעם שורש נעמט זיך אויך דאָס וואָרט "גולה", דאָס אָרט (אָדער ערטער) וווּהין ייִדן וועלן פֿאַרטריבן ווערן.
אויף אַראַמעיִש איז אָט דאָס וואָרט "גלותה" און דער ראָש פֿון די ייִדן אין בבֿל האָט טאַקע דעריבער באַקומען דעם טיטל "ריש-גלותא". אין איר באַרימט ליד לשבֿח דער פֿרײַהייט-סטאַטוע ווערט אַמעריקע אָנגערופֿן, מצד דער דיכטערין עמאַ לאַזערוס, "מוטער פֿון אַלע פֿאַרטריבענע". אין די אַמאָליקע יאָרן וואָלט אַמעריקע זיכער קלאַסיפֿיצירט געוואָרן ווי אַ "גלות-אדום" (אַ קריסטלעכער גלות), להיפּוך צו אַ "גלות-ישמעאל" (אַ מחמדאַנישער גלות). פֿאַרשיידענע "גוטע ייִדן האָבן נאָך אויף זיך אַליין גוזר געווען "אָפּצוריכטן גלות", דאָס הייסט, אַ יחידישן גלות, דורך כּסדר אַרומוואַנדערן און דאָרט וווּ זיי האָבן געטאָגט האָבן זיי ניט גענעכטיקט. הכּלל, דאָס אַלץ וואָס איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן איז בלויז "הינטערגרונט", כּדי קלאָרער צו ענטפֿערן אויף די שאלות מיט וועלכע מיר האָבן אָנגעהויבן.
צי איז אַמעריקע אויך אַ גלות?
כּדי צו ענטפֿערן אויף אָט דער קשיא, דאַרפֿן מיר אויפֿקלערן עטלעכע זאַכן. ייִדן זענען דאָך אַ וואַנדערפֿאָלק. צי איז יעדעס לאַנד וווּהין ייִדן קומען אָן פֿאַר זיי אַ גלות, צי דאָס ווענדט זיך שוין אין וואָס פֿאַר אַ ברוך-הבא זיי באַקומען? ספּעציעל איז אָט די פֿראַגע אַקטועל אינעם הײַנטיקן מצבֿ ווען ס’גייט אָן צווישן אַלע פֿעלקער אַ קאָלאָסאַלע אינטערנאַציאָנאַלע און קעגנזײַטיקע אימיגראַציע. דאָ וועלן אפֿשר צו נוץ קומען עטלעכע היסטאָרישע און סאָציאָלאָגישע "דעפֿינירנדיקע סימנים" פֿון "וואָס הייסט אַ גלות", דהײַנו:
1. אין אַ גלות געפֿינט מען אַן עדה פֿון אַ באַשטימטן עטנאָ-רעליגיעזן מין וואָס איז צוליב אַן איבערקערעניש אָדער אומגליק פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון זייער אַלטער היים. נישט יעדע אימיגראַנטן-גרופּע איז דעריבער באמת אין גלות.
2. דאָ שפּילט אויך אַ ראָלע דער קאָלעקטיווער זכּרון וואָס באַציט זיך אי אויפֿן אומגליק, אי אויף דער קולטור וואָס איז פֿון דער פֿריִערדיקער היים מיטגעבראַכט געוואָרן. אָן שטאַרקע קאָלעקטיווע זכרונות קען קיין גלות-איבערלעבונג ניט אויפֿקומען און ניט אויסהאַלטן.
3. נאָך וויכטיקער אַפֿילו איז דער ווילן איבערצוגעבן אָט די קולטור-ירושה און דערווײַל צו בלײַבן לעבן ווי אַ מינאָריטעט צווישן אַנדערע. אַ גלות איז אַן אומר-ועושׂה-דערשײַנונג. מען דאַרף זיך אָרגאַניזירן אין גלות כּדי צו בלײַבן בײַם קאָלעקטיוון לעבן און עס ממשיך צו זײַן.
4. אָט די אַלע פֿריִערדיקע סימנים דאַרפֿן אָנהאַלטן כאָטש ביזן פֿערטן דור, ווען קיינער פֿון די געליטענע אַליין קען שוין אַליין ניט האָבן געווען אין דער אַלטער היים. אַ גלות איז אַ לאַנג-דויערנדיקע דערשײַנונג.
5. און די סאַמע לעצטע קריטעריע: כאָטש אַ קרן פֿון די פֿאַרשריבענע דאַרף זיך פֿילן, אַז מען איז אין גלות און דאַרף פֿירן אַ באַוועגונג זיך אומצוקערן צוריק, צום לאַנד וואָס קיינער פֿון זיי האָט שוין פּערזענלעך דאָרטן ניט געלעבט.
כאָטש די אָבֿות פֿונעם ווײַט גרעסטן חלק פֿון דער אַמעריקאַנער באַפֿעלקערונג זענען געקומען פֿון "ערגעץ אַנדערש", האָבן זיי זיך אויף אַזוי ווײַט שוין אײַנגעשמאָלצן אין דער אַרומיקער באַפֿעלקערונג, אַז זיי האָבן שוין ניט דעם ווילן זיך אומצוקערן "ערגעץ אַנדערש", צו אַן אַלטער היים. זיי פֿאַרמאָגן שוין ניט די זכרונות וועגן דעם, ניט די פֿאַרבינדונגען צווישן זיך וואָס אַ צוריקקער וואָלט געפֿאָדערט.
גלותן קומען אייביק אויף איבער דער וועלט און גייען אייביק אונטער. אונדזערע נבֿיאים האָבן אונדז געוואָרנט ניט צו מיינען, אַז מיר זענען די איינציקע וואָס זענען אַרויסגענומען געוואָרן פֿון צווישן אַנדערע פֿעלקער און אומגעקערט געוואָרן צוריק אין דער אַלטער היים. אין דער הפֿטורה פֿון אַחרי-מות-קדושים זאָגט דער נבֿיא עמוס (עמוס ט’,7) "הלוא את ישׂראל העליתי מארץ מצרים ופּלישתּים מכּפֿתּור ואַרם מקיר" (צי האָב איך דען ניט אַרויפֿגעבראַכט ישׂראל פֿון לאַנד מצרים און די פּלישתּים פֿון כּפֿתּור און אַרם פֿון קיר?). ווי מען זאָל זיי ניט דערקלערן, זענען פֿערלקער-וואַנדערונגען פֿאַר אונדזערע אָבֿות-אַבֿותינו געווען אַ באַקאַנטע דערשײַנונג און אַן אָפֿטע זאָרג פֿאַרן לפֿי-ערך קליינעם פֿאָלק ישׂראל.
אַנדערע פֿעלקער וואָס זענען אין גלות
אויך אין די הײַנטיקע צײַטן פֿילן זיך טיילן פֿון אַנדערע פֿעלקער אַז זיי זענען אין גלות. צווישן די וואָס האַלטן, אַז זיי זענען אין גלות געפֿינען מיר ניט נאָר אַ חלק פֿון די גריכן וואָס זענען געבליבן אין די אַמאָליקע גריכישע ייִשובֿים (למשל די אין ציפּערן צי אין אַלעקסאַנדריע), די אַרמענער וואָס געפֿינען זיך איצט צעשפּרייט שוין כּמעט אומעטום איבער דער וועלט צוליב די אַמאָליקע טערקישע הריגות אין די אַמאָליקע אַרמענישע געגנטן פֿון טערקײַ, נאָר אויך אַ טייל כינעזער (וועמענס אָבֿות זענען געקומען קיין אַמעריקע כּדי צו העלפֿן בויען די באַן-ליניעס אויף צו פֿאַרבינדן די צוויי ברעגעס פֿון דער ריזיקער אַמעריקע). און וואָס איז וועגן די ציגײַנער, און די אַפֿריקאַנער, און די אירלענדער, און די לבֿנונער און פּאַלעסטינער און הינדוסן און מחמדאַנער איבער דער וועלט וואָס איז לגמרי געווען אומבאַקאַנט צו זייערע אָבֿות? אַ סך פֿון זיי זענען (אָדער זענען געווען) האַנדלפֿעלקער (ווי די ייִדן), און דאָס דערקלערט טיילווײַז זייער פֿאַרשפּרייטקייט (תּפֿוצות), נאָר נישט אין אַלע פֿאַלן קען גילטן אַזאַ נישט-אַרויפֿגעצוווּנגענע דערקלערונג און נישט אַלע וואָס געפֿינען זיך "אין דער פֿרעמד", ווײַט פֿון זייערע לכתּחילהדיקע וווינערטער, נעמען אַפֿילו אָן אַז זיי זײַנען דערמיט אין דער פֿרעמד, שוין אָפּגערעדט וועגן וועלן זיך אומקערן "צוריק אַהיים".
די יוצא-דופֿנדיקייט פֿונעם ייִדישן גלות
דער אויפֿקום פֿון די פּאַלעסטינעזישע גלותן איז גורם געווען דעם אויפֿקום פֿון אַ נײַער ספּעציאַליטעט אין די סאָציאַלע וויסנשאַפֿטן: די "גלותאָלאָגיע" (Exilology). לויט די מבֿינים וואָס פֿאַרנעמען זיך דערמיט איז דער ייִדישער גלות יוצא-דופֿנדיק צוליב דרײַ שטריכן:
1. זײַן פֿיל-טויזנט-יאָריקן געדויער;
2. די "אָרגאַניזאַציע" לטובֿת צוריקקער און אירע דערגרייכונגען;
3. דער אויך נישקשהדיקער אָרגאַניזירטער אַנטי-צוריקקער און זײַנע דערגרייכונגען.
לאָמיר אָנהייבן פֿונעם ערשטן. די אַמעריקאַנער געשיכטע אַליין באַווײַזט ממש צענדליקער פֿאַלן פֿון גלותן וואָס זענען אַ סך קירצער ווי דער ייִדישער. די ערשטע און די מאַסיווסטע אימיגראַציע קיין אַמעריקע (פֿון פּוריטאַנער, קווייקערס, קאַטוילן און אַנדערע לכתּחילהדיקע גערודפֿטע קריסטן) האָט כּמעט ניט אַרויסגערופֿן קיין שום בלײַביקן גלות-באַוווּסטזײַן צווישן די פֿאַרטריבענע. אין די ערשטע יאָרן נאָך זייער אָנקומען אין זייערע נײַע היימען איז בײַ זיי דאָ אָפֿט געווען פֿאַרשפּרייט אַ גלותיסטישע רעטאָריק געבויט אויף תּנ"כישע מאָטיוון. די תּנ"כישע טאָפּאָנימיק איז זייער פּאָפּולער בײַ אָט די אַלע גרופּעס, ווי אויך דער בטחון אַז פֿון זייער גלות וועלן זיי זיך עווענטועל צוריקקערן "אַהיים". אויסגעלאָזט האָט זיך, אַז די טאָפּאָנימיק איז עד-היום געבליבן די תּנ"כישע, ("סײַלעם" הייסט טאַקע ווײַטער "סײַלעם"), כאָטש צוריק איז מען זעלטן געפֿאָרן. דער גלות-געפֿיל האָט זיך בײַ כּמעט אַלעמען אויסגעוועפּט אין משך פֿון דרײַ-פֿיר דורות און וועגן טויזנט-יאָריקע גלות-געפֿילן, ווי בײַ ייִדן, איז ניטאָ אַזוינס כּמעט בײַ קיינעם און אין ערגעץ ניט. איך זאָג "כּמעט", ווײַל ס’געפֿינען זיך אויף דער וועלט קליינע גרופּעס וואָס האַלטן, אַז זיי ציִען זייער יניקה פֿון די אַלע אַשורים און חלדיער (כאַלדייער) און זייערע גלותן, בתּנאַי זייערע נעמען זענען ניט פֿון שפּעטער קיין צוגעטראַכטע, וואָלטן אויך געווען צוויי טויזנט יאָר אַלט אָדער עלטער. וועגן זיי דאַרפֿן די היסטאָריקער נאָך אויספֿאַרטיקן אַ פֿאַרלאָזלעכן דין-וחשבון, צי שטאַמען זיי פֿון פֿאַרן אָנהייב פֿון דער קריסטלעכער צײַט (אַזוי ווי דער ייִדישער גלות) צי פֿון נאָך דעם. די נעמען זייערע זענען טאַקע פֿאַר-קריסטלעכע, נאָר ס’איז ניט שווער צוצופּאַסן נעמען וואָס שטאַמען פֿון אַ פֿריִערדיקער צײַט צו די געשעענישן פֿון אַ שפּעטערדיקער.
אָרגאַניזירטקייט בײַ ייִדן?
ייִדן האָבן אַ שם, צווישן זיך אַליין און אויך בײַ אַנדערע אין די אויגן, פֿון זײַן קלוג און פֿעיִק, נאָר ניט דווקא פֿון זײַן אָרגאַניזירט און פּלאַנמעסיק. פֿון דעסטוועגן, דער מין פֿון פֿילצאָליקן און אָרגאַניזירטן צוריקקער, פֿונעם גלות אַהיים, מצד דער ציוניסטישער באַוועגונג האָט זיך ניט באַוויזן בײַ קיין שום אַנדערער אומה-ולשון. דער געדאַנק און די דערגרייכונג פֿון אויפֿשטעלן אַן אָרגאַניזאַציע לטובֿת שיבֿת-ציון שטאַמט פֿון טעאָדאָר הערצלען און אויך, טיילווײַז, פֿון נתן בירנבוימען (דער באַשאַפֿער פֿונעם וואָרט "ציוניזם" ממש, וועלכער האָט אויפֿן געביט פֿון פֿאַררופֿן קאָנפֿערענצן און שאַפֿן אָרגאַניזאַציעס געהאַט אַ סך דערפֿאַרונג, נאָר ווייניק הצלחה).
אויב מיר ווילן באמת אָפּשאַצן די ווירקעוודיקייט פֿונעם ציוניזם וואָס שייך דערגרייכן ממש צו שיבֿת-ציון (און זיך ניט צו באַפֿרידיקן נאָר מיט געלטקלײַבערײַ און פּראָפּאַגאַנדע אַז "אַנדערע" זאָלן פֿאָרן) קענען מיר פֿאַרגלײַכן דעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון זינט דעם ערשטן ציוניסטישן וועלט-קאָנגרעס מיט דער הצלחה פֿונעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון עזרא און נחמיהס צײַטן. אין ביידע פֿאַלן האָבן גאָר קליינע צאָלן פֿון די ייִדן וואָס האָבן געלעבט אין גלות זיך אומגעקערט אַהיים פֿון בבֿל. אין ביידע פֿאַלן איז אין משך פֿון דער צײַט, וואָס מען האָט געלעבט אין גלות, נאָך עטלעכע דורות דאָס לעבן אין דער פֿרעמד, אַפּנים, געוואָרן אַ סך באַקוועמער ווי דאָס לעבן אויף וועלכן מען האָט זיך געקענט ריכטן בײַם פּרוּוון אויפֿשטעלן די חרובֿע אַלטע היימען. נאָר די באַוועגונג לטובֿת שיבֿת-ציון אין דער נײַסטער צײַט איז פֿאָרט געבליבן פֿאַר ייִדן אַ יש און אַ קוואַל פֿון חיזוק, אי מאַטעריעל, אי גײַסטיק; אי פֿאַר די צוריקגעקומענע, אי פֿאַר די אויסגעוואַנדערטע. דאָס איז אַ חד-במינהדיקע דערשײַנונג אין דער גלותאָלאָגיע בכלל, און דאַרף אפֿשר באַטראַכט ווערן ווי פּונקט אַזאַ נס ווי דער צוריקקער צו דער מדינה גופֿא.
אויך די אויפֿטוען פֿון די פֿאַרשיידענע צוריקקערן-פֿון-גלות זענען וויכטיק צו פֿאַרגלײַכן. די ווייניק דוגמאָות פֿון צוריקקערן בײַ די אומות-העולם (בײַ אַ טייל אַפֿריקאַנער, טייל אַמעריקאַנער אינדיאַנער, טייל אויסטראַלישע אינדיגענער און טייל הינדוסן פֿון אַפֿריקע) זענען געווען און געבליבן קליינע און ניט קיין בפֿירוש הצלחהדיקע פּרוּוון. ניט נאָר קיין מדינות האָבן זיי ניט געשאַפֿן, נאָר צו מאָל אַפֿילו ניט קיין אייגענע ייִשובֿים. דאָס "אייביק-שטאַרבנדיקע" פֿאָלק האָט בײַם צוריקקער אַהיים אָן אַ שיעור מער אויפֿגעטאָן ווי די צוריקקערער בײַ אַנדערע עדות.
די אויפֿטוען פֿונעם גלותיזם
ווער ס’פֿאַרשרײַבט די אויפֿטוערישקייט פֿונעם שיבֿת-ציון צו "רוח-ה’" דאַרף אפֿשר אויך בשעת-מעשׂה דערקענען, אַז די געוואַלדיקע אויפֿטוען אינעם ייִדישן גלות מוז מען אויך אַזוי באַטראַכטן. בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות באַשאַפֿן נײַע אייגענע פּאָליטישע פּאַרטייען און כּל-מיני קולטור-שטרעמונגען און אַ צאָל לשונות און וועלט-ליטעראַטורן? בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות עדות געזאָגט אויף הונדערטער חינוך-מוסדות (און אַפֿילו אייניקע אוניווערסיטעטן)? בײַ וועמען נאָך זענען אין זייערע גלותן אויסגעוואַקסן ממש הונדערטער (אויב ניט טויזנטער) געלערנטע, וויסנשאַפֿטלער, דאָקטוירים, אַדוואָקאַטן, ריכטער, דערפֿינדער, הויכראַנגיקע פּאָליטיקער, שרײַבער און אַרטיסטן וואָס בײַ אייניקע שלאָגט נאָך אַ שטאַרקער ייִדישער אָדער (כּן-ירבו!). די ייִדישע גלות-שאַפֿערישקייט און אויפֿטוערישקייט מכּל-המינים (אַרײַנגערעכנט די קאָמערציעלע און די פֿינאַנציסטישע) האָט דאָך געמאַכט אַ רושם אויף דער גאַנצער וועלט און אויף דער מאָדערנקייט גופֿא. אין די אַנדערע גלותן האָט די מאָדערנקייט געפֿירט בלויז צו אַסימילאַציע. בײַ ייִדן איז זי מער נואַנסירט און האָט געבראַכט אויך צו פֿאַרשיידענע נײַע מינים און וואַריאַנטן פֿון ייִדישקייט און ייִד-זײַן (די וועלטלעכע ייִדישקייטן און די ייִדישע וועלטלעכקייט בתוכם) מיט וועלכע מען דאַרף זיך ווײַט-ווײַט ניט שעמען און וואָס האָבן איבערגעלאָזט זייער שטאַרקן חותם אויך אויף דער נײַער, פֿון גלות אויסגעוואַקסענער, מדינה גופֿא. בלויז בײַ ייִדן, דאַכט זיך, איז די באַציִונג צווישן דעם גלות און דעם היימלאַנד אַ קעגנזײַטיקע, אַ ביידע-ריכטונגדיקע. "מי כּעמך בין הגוים בית-ישׂראל?"


text:
אויב איר האָבן די וויי קאַנסאָול, דעמאָלט איר וועט שורלי ווילן צו לייענען דעם אַרטיקל ווייַל דאָ איר וועט קענען צו געפינען אויס ווי צו אָפּלאָדירן וויי גאַמעס ווי געזונט ווי ווי צו נוצן זיי אויף דיין קאַנסאָול. צומ באַדויערן, הייַנט די מערהייַט פון וויי קאַנסאָול אָונערז טאָן ניט וויסן וועגן דעם אָפּציע, אָבער עס איז געשווינד גיינינג אין פּאָפּולאַריטעט.
ווען איר אָפּלאָדירן וויי גאַמעס, איר קען ראַטעווען אַ פּלאַץ פון דיין שווער ערנד געלט ווי געזונט ווי קוק פֿאַר נייַ גאַמעס. עס איז גאַנץ אַ גרויס אָפּציע צו האָבן אַזוי אַז איר טאָן ניט האָבן צו קאַמיש אויס צו די קראָם יעדער צייַט איר ווילן צו שפּילן די לעצט שפּיל.
דאַונלאָודינג וויי גאַמעס איז גאַנץ אַ נייַ באַגריף וואָס איז נאָר סטאַרטינג צו קלאַפּ אַרויף. ווי מער און מער מענטשן אנגעהויבן שאַרף פֿאַר אַ וועבזייַטל וואָס ערלויבט דאַונלאָודינג וויי גאַמעס, עטלעכע קלוג געשעפט אָונערז באַשלאָסן צו פּלאָמבירן די נויט און אנגעהויבן קרבן וויי אראפקאפיע באַדינונגען.
טראַדישאַנאַלי, די וועבסיטעס זענען ספּאַסיפיקלי דיזיינד פֿאַר וויי שפּיל דאַונלאָודז. כל איר האָבן צו טאָן איז צו רעגיסטרירן אויף דעם וועבזייַטל און באַקומען אַ צוטריט צו אַ דאַטאַבאַסע פון וויי גאַמעס, קינאָ און פילע אנדערע טעקעס אַז איר קען אראפקאפיע עניטיים איר דאַרפֿן אָדער ווילן.
אויף די וועבסיטעס איר קענען געפינען גאַמעס איר זען אין די שאַפּס ווי געזונט ווי עס זענען אַ פּלאַץ פון גאַמעס וואָס האָבן שוין קאָנווערטעד פון פאַרשידענע סיסטעמען אין אַ פֿאָרמאַט וואָס איז געניצט אויף די וויי.
ווי איר קענען טרעפן, עס איז אַ אָפּצאָל צו פאַרבינדן די וועבסיטעס, אָבער דעם אָפּצאָל איז נישט גאָר הויך. אין פאַקט, פֿאַר וועגן $50 איר קען ווערן אַ מיטגליד פון אַ וועבזייַטל און אראפקאפיע ווי פילע וויי גאַמעס ווי איר דאַרפֿן פֿאַר ווי לאַנג ווי איר האָבן דיין סיסטעם. פאקטיש, דער אָפּצאָל איז באפוילן בלויז אַמאָל בשעת רעדזשיסטערינג און אַזוי עס איז געזונט ווערט דאָס געלט אויב איר זענט אַ פאַקטיש וויי גיימער.
וידאו גאַמעס ביסט איינער פון די מערסט פאָלקס אַוואָקאַטיאָנס הייַנט. עס איז נישט חידוש אַז גורל פון מענטשן זוכן פֿאַר קיין אינפֿאָרמאַציע אויף ווי צו כאַק וויי. אויב איר זענט איינער פון יענע גויס דעמאָלט באַזוכן דעם פּלאַץ – דער אָרט ווו איר וועט באַקומען די ופשליסן פּלוס טרינקגעלט.
דערצו, נאָוואַדייַס די וועב טעקנאַלאַדזשיז געבן אונדז אַ טאַקע יינציק געלעגנהייַט צו קלייַבן וואָס מיר דאַרפֿן פֿאַר דער בעסטער פּרייַז אויף די מאַרק. ניצן דעם געלעגנהייַט.
זוכן גוגל אָדער אנדערע זוכן ענדזשאַנז פֿאַר “ופשליסן מיין וויי“. באַזוכן פֿאַרבונדענע נעטוואָרקס, גיין צו די נישע גרופּעס און פאַרבינדן די דיסקוסיעס. כל דאָס וועט העלפן איר צו קלייַבן אַלע איר דאַרפֿן.
און מיט וואָס מיר וואָלט רעקאָמענדירן איר צו אַבאָנירן צו דער רסס קאָרמען אויף דעם בלאָג ווייַל מיר וועלן האַלטן אַפּדייטינג דעם בלאָג מיט נייַ אויסגאבעס וועגן באַטייַטיק ישוז.


text:
װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן
פעסטשטעלן איז אן אפיציעלע גרונט פּאַליסי פון וויקיפעדיע.
זעה: װיקיפּעדיע:קראנטשאפט
דער צייכן וואס קען ווערן געשריבן אין וויקיפעדיע איז נישט אמת. דאס איז נישט גענוג, עס קען נאר זיין אין וויקיפדיע אויב מ'קען און מ'טוט טאקע אויפווייזן איר אמתדיגקייט.
- יעדעס שטיקל אינפארמאציע איבער סיי וואס און וועמען, מוז האבן א מקור, אז נישט טאר מען דאס נישט שרייבן!
- אומאפיציעל און צייטווייליג איז יא ערלויבט בלויז חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע וואס מעגן געשריבן ווערן אן קיין מקור אלס אויסנאם. ווילאנג עס איז נישטא קיין לייקענונג אויף איר ווארהייט ווייל רוב זאכן וואס פאסירן ביי אידיש רעדענדיג מענטשן זענען דערווייל נאך נישט דאקומענטירט, נישט אין די חסידישע צייטונגען צוליב צענזור, און נישט אין די וועלט'ליכע צייטנוגען צוליב אומאינטערסאנטקייט פאר זיי וואס טוט זיך ביי אידן, מוז מיר האבן פעלזן פעסטע גיידליין וואס איז יא באגלייבט און וואס נישט. ווען אונזערע צייטונגען וועלן ווערן פארגעשריטן און באריכטן אינערליכע נייעס, וועלן מיר צוביסליך מוזן צולייגן מקורות, אז נישט וועט עס דעמאלטס מעגן אפגעמעקט ווערן.
- חסידישע און ליטווישע לשון הרע: אן קיין מקור טאר מען עס נישט שרייבן. מיט א מקור ווענדט זיך נאר טאמער יענער איז גענוג פובליק דאן מעג מען. ווייל יעדער ווייסט דאס סיי ווי סיי, און עס איז פובליק פאקט. אז נישט טאר מען נישט און עס איז גאר הארב צו באשמוצן א פריוואטער מענטש.
- יעדע סיי וואסארא אנדער פרידלעך ענין, אן קיין מקור, די סעקונדע וואס אויב בלויז איינער לייקענט איר אמת מוז מען דאס אראפנעמען.
יעדער איינער איז באגלייבט אויף צו לייקענען. אויב יענער איז נישט איינגעשריבן, אדער אפילו א וועטעראן איינגעשריבענער באנוצער וואס מ'זעהט אויף זיין לייקענונג אז ער מיינט נישט די אמת פון וויקיפעדיע נאר פערזענליכע אדער פארטייאישע נייגוגען. וועט מען אים מוזן פרעגן קלאר אין זיין רעדן בלאט, כדי צו זעהן אויב ער מיינט טאקע די טובה פון וויקיפעדיע. דער רגע וואס יענער קוקט אויס א פארברעכער וואס וויל סתם זאגן ליגענט, דארף מען דאס דעמאלט דורכארבייטן דורך א געוויסע וועג פון אריינמישן א דריטן באנוצער דאס צו שליכטן אזוי ווי זבל"א, ביידע מוזן מסכים זיין אויף יענעם דריטן אז ער איז טאקע אנגענומען אויף ביידע.
- ביי חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע, ביז ווילאנג קיינער לייקענט נישט קיין מציאות און עס איז נישט לשון הרע טאר מען דאס נישט אויסמעקן. ווייל וויבאלד רוב מאל זענען דאס סיי ווי סיי שרוי אין מחלוקת און אין אנערכיע, איז געווענליך אז איינער מעקט אן קיין לייקענונג איז ער פון איין זייט מחלוקת וואס ער שמעקט נישט אז מ'זאל ליינען עפעס וועגן זיין צד, דעריבער מעקט ער אויפן חשבון פון וויקיפעדיע, און אויב מען מעקט איז מען א וואנדאל ווייל רוב זאכן ביי חסידים האבן נישט קיין מקור, און דערווייל איז דאס דער גאנצער באשטאנד פון וויקיפעדיע און אויב מעקט מען דאס אן קיין חשבון איז אויס דער גאנצער וויקיפעדיע. קומט אויס אז פאר זיינע פערזענליכע אינטערעסן הארגעט ער אוועק פובליק אינפארמאציע וואס הייסט וויקיפעדיע.
אויב אן ארטיקל פעלט עפעס מקורות און קוקט אויס לויט אייך נישט צו זיין ריכטיג פאררעכט דאס און מעקט דאס לויט אייער פארשטאנד, אבער אויב זענט איר מסופק דערין שטעלט אריין דעם מוסטער {{פעלט מקורות}} אז אנדערע זאלן דאס פארעכטן ביטע נישט פארלאנגען קיין וואלן אנצומאכן איבעריגע מחלוקת מיט וואלן תיכף פאר מען האט נאך געהאט א געלעגנהייט דא דורכטאן.