text:
מרדכי דוד אונגער
רבי מרדכי דוד אונגער (געב' ה'תשי"ד) איז נתמנה געווארן באבאווער רבי דורך טייל באבאווער חסידים אלס רבי גלייך נאך דער פטירה פון זיין שווער, דער באבאווער רבי ר' נפתלי צבי האלבערשטאם זי"ע, וואס האט קיין זון נישט איבערגעלאזט נאר צוויי איידעמעס. דער עלטערער איידעם, רבי יהושע רובין שליט"א, איז געווארן אויפגענומען אלס דער רב. די חלוקה צווישן די איידעמעס איז באשלאסן געווארן פאר דער לוויה צווישן זיך זעלבסט, און א טאג שפעטער פורים ביינאכט מיט די ראשי הקהילה.
אזוי אויך האבן א טייל באבאווער חסידים האבן אויפגענומען זיין פעטער רבי בן ציון אריה לייבוש האלבערשטאם שליט"א א האלבער ברודער פונעם פריערדיגן רב ר' נפתלי צבי הלברשטאם זי"ע אלס רבי.
רבי מרדכי דוד איז א זון פון רבי יעקב יצחק פון דאמבראוו, א זון פון רבי בן ציון אונגער פון צאנז.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא קליפ פון שמועס מיט ר' יושע רובין מיט ר' שמואל דוד האלבערשטאם קלויזנבורגער רבי אין בארא פארק. [1]
- הייד פארק פארום פון זיינע חסידים


c: text/html

text:
פארגעניגן
פארגעניגן אדער נחת אדער תענוג איז א פאזיטיווע סענזאציע. דאס פארקערטער ווי פיין, עס איז א געפיל פון גוט קעגן שלעכט. מען שפירט דאס אלס טעם געוויינליך בשעתן עסן אדער האבן געשלעכט אדער הייליגע מענטשן שפירן דאס בשעתן דאווענען אדער גאר אינטאלעקטואלע ביים לערנען ווייל מען איז דעמאלטס פרייליך און דאס שאפט פארגעניגן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידיש נחת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן אז די קינדער גייען אין די מסורה איז דאס פארשאפט נחת פאר די עלטערן.
עונג שבת ויו"ט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז א מצוה צו שלאפן און עסן פלייש און טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען אין שבת און יו"ט כדי צו זיין פרייליך און אזוי ארום זיין אין פארגעניגן אין די הייליגע טעג.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
בלאט
- דער ארטיקל דיסקוטירט א טייל פון א פלאנץ. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט בלאט (באדייטן).
א בלאַט איז אן ארגאן פון א פלאנץ וואס וואקסט איבער דער ערד, און זיין עיקר צוועק איז אבסארבירן ליכט אינעם פראצעס פון פאטאסינטעז. א וואקסנדיגער בלאט איז באהאפטן צום פלאנץ מיט א שטענגל.
בלעטער האבן אסאך פארשידענע פארעמען.
רוב פלאנצן האבן גרינע בלעטער, אבער טייל פלאנצן האבן אנדערע פארבן, למשל זיי הייבן אן רויט, און שפעטער ווערן זיי גרין. דעריבער זענען רוב בלעטער גרין ווייל זיי אנטהאלטן קלאראפֿיל. דורך דעם קריגט דער פלאנץ ענערגיע.
בדרך כלל דער טייל פונעם פלאנץ וואס מענטשן, בעלי חיים און פייגל עסן איז דעם בלאט.
אנאטאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בלאט האט עטלעכע טיילן:
- די עפידערמיס - א געוועב פון דורכזיכטיקע צעלן צוגעלאנטשט מיט אנאנד.
- קוטיקולא – א שיכט פארהעלטמעסיק פארמאכט צו וואסער און גאזן, וואס פארמיידט וואסער אויסוועפן פונעם בלאט.


text:
היסטאריע פון קונסט
די היסטאריע פון קונסט באדייט די היסטאריע פון די וויזועלע קונסטן, וואס זענען מאלעריי, סקולפטור און ארכיטעקטור. זי ווערט פאררעכנט איינע פון די הומאניסטיק.
די היסטאריע פון קונסט פרובירט מאכן אן איבערבליק אויף קונסט דורכאויס דער היסטאריע פון דער וועלט, בכדי צו קלאסיפיצירן קולטורן און עפאכעס. די וואס אינטערעסירן זיך אין היסטאריע פון קונסט זענען קונסט היסטאריקער, קוראטארן פון מוזייען און פריוואטע זאמלערס.
דער עיקר שטודיע אינעם שטח פון היסטאריע פון קונסט געהערט צו אייראפעישן קונסט.
די היסטאריע פון קונסט האט זיך שטארק אנטוויקלט אין דעם רענעסאנס.


text:
שלמה לוריא
רבי שלמה לוריא (ה'רע"א לערך - י"ב כסלו ה'של"ד), באקאנט אלס מהרש"ל אדער רש"ל, איז געווען פון די גרויסע רבנים אין פוילן אינעם זעכצנטן יאר הונדערט.
ער האט מחבר געווען עטליכע ספרים, צווישן אנדערן דעם באוואוסטן ספר ים של שלמה. אין רוב ש"סן ווערן געדרוקט זיינע הגהות אויף תלמוד בבלי אונטערן נאמען חכמת שלמה.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מהרש"ל איז געבוירן צו זיין פאטער רבי יחיאל בערך אין יאר ה'רע"א אין דעם בריסקער געגנט.
אין די יוגנט האט ער געלערנט אין פוזנא און זייענדיג אלט פינף און צוואנציג איז ער צוריק צו זיין געבורטס שטאט בריסק וואו ער איז א חתן געווארן צו ליפקא, די טאכטער פון הרב קלונימוס האבערקאסטן וואס איז געווען ראש ישיבה אין בריסק.
נאך זיין חתונה האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה אין בריסק וואו ער איז געווען דער ראש הישיבה ביז ער איז אלט געווארן פערציג יאר וואס דאן איז אריבער קיין אסטראה. און שפעטער איז ער אריבער ווערן ראשי ישיבה אין לובלין.
דער מהרש"ל איז נסתלק געווארן אין לובלין אין עלטער פון דריי און זעכציג יאר אום י"ב כסלו אין יאר ה'של"ד.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי יהושע פאלק, מחבר פון דרישה, פרישה און סמ"ע
- רבי שלמה אפרים פון לונטשיץ, מחבר פון כלי יקר און עוללות אפרים
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חכמת שלמה
- א פירוש אויף די זמירות שבת
- ים של שלמה
- יריעות שלמה
- עמודי שלמה
- שאלות ותשובות און פסקים
אויסערדעם איז געליבן אין כתב יד חידושים אויפן טור און נאך.


text:
שול פון בעזאנסאן
די שול פון בעזאַנסאן (פראנצויזיש: Synagogue de Besançon) עס איז אַ ספרדישע שול אין דער שטאָט בעזאנסאן, פראנקרייך. זי איז געבויט געווארן צווישן 1869 און 1871 און האט אַ מיזרחדיקער ארכיטעקטישער סטיל. זי האט זיצן פאר 216 מענטשן.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שול איז געבויט געווארן אין 1869 צו פאַרבייַטן אַ קליינע בנין פֿאַר דער ייִדישער קהילה אין דער שטאָט, געשאצט צו מער ווי 600 מענטשן. בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען דעפארטירט אסאך יידן פון בעזאנסאן, אָבער די שול איז ניט חרובֿ געוואן אָדער געשעדיקט. מען דאווענט נאך אין דער שול הייַנט.
ארכיטעקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שול איז פון מורישן ארכיטעקטור. זי איז אנערקענט ווי א היסטארישער מאנומענט.


text:
דניעפער
דער דניעפער (רוסיש: ДHeпp ; בעלארוסיש: ДHяпpo ; אוקראיניש: ДHiпpo ;פויליש: Dniepr) איז א גרויסער טייך, לאנג 2,285 ק"מ, וואס פליסט פון רוסלאנד דורך בעלארוס און אוקראינע אינעם שווארצן ים. 485 ק"מ ליגן אין רוסלאנד, 595 ק"מ אין בעלארוס און 1,095 ק"מ אין אוקראינע. א טייל פונעם טייך איז דער נאטירלעכער גרענעץ צווישן בעלארוס און אוקראינע. דער דניעפער איז דער פערטער לענגסטער טייך אין אייראפע.
די פאלגנדע חשובע שטעט ליגן אויפן דניעפער: סמאלענסק (רוסלאנד), מאהליוו (בעלארוס), קיעוו (אוקראינע), ניקאפאל (אוקראינע) און כערסאן (אוקראינע).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
לאנדאנער בארא פון בארנעט
דער לאנדאנער בארא פון בארנעט איז א לאנדאנער בארא אין צפון לאנדאן. ער גרענעצט הארטפארדשיר צו צפון און נאך פינף לאנדאנער באראס: הארוי און ברענט צו מערב, קאמדן און הארינגיי צו דרום-מזרח און ענפילד צו מזרח.
געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין צפון פון בארנעט געפינען זיך די געגנטן "טשיפינג בארנעט" (Chipping Barnet) און "הויך בארנעט" (High Barnet), פון וועמען דער בארא נעמט זיין נאמען. נישט ווייט זענען די געגנטן עדזשווער (וואס האט א גרויסע יידיעש קהילה), טאטערידזש, וועטסטאן און מיל היל. מער צו דרום זענען די געגנטן מער אויפגעבויט: קריקלוואד, קאלינדייל, הענדאן און פינטשלי. אין דרום פונעם בארא געפינען זיך גאלדערס גרין, מיט א גרויסער יידישער באפעלקערונג, און האמפסטעד גארדן סאבערב.


text:
לינגוויסטיק
לינגוויסטיק איז די וויסנשאפטלעכע פארשונג איבער די נאטורלעכע מענטשלעכע שפראכן. ווצ"ב, ווי אזוי יעדע שפראך האט זיך אנטוויקלט און ווי אזוי איר באזעצן אין דער צוקונפט. לינגוויסטיק איז כולל די שטודיע פון גראמאטיק און פאנעטיק.
פארבינדענע אידיאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאַרבינדענע אידיאָם איז אן אידיאָם (אויסדרוק) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע באטייט, וואס נישט אימער איז זי ריכטיג באַטייט.
וו.צ.ב. "דריי נישט דעם קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש דעם קאפ, אבער מען קען איר אויך נוצן אלץ "אַ נאַחסישע שטערונג". און נאך וואס די ווערטער זיינען שוין פארבונדן, קען מען נישט זאגן "דריי נישט די שכל" א.ד.ג. ווייל עס איז שוין פארבונדן און באזעצט מיט אן אנדער אידיאָם.


text:
אייראפעישע אטאמישע ענערגיע געמיינדע
די אייראפעישע אַטאָמישע ענערגיע געמיינדע, אָדער אין קורצן אייראַטאָם, איז אַן אינטערנאציאנאלע אָרגאַניזאַציע מיט דעם ציל צו העכערן דאס פרידליכע ניצן פון אטאמישער ענערגיע.
אייראַטאָם באשטייט דורך מיטגלידער פון דעם אייראפעישן פארבאנד. די אָרגאַניזאַציע איז געגרינדעט געווארן דעם 25סטן מערץ 1957 דורך דעם אפמאך פון רוים ווען די אייראפעישע עקאָנאָמישע געמיינדע איז געווארן געגרינדעט.
די אייראפעישע אַטאָמישע ענערגיע געמיינדע איז אַ באַזונדערע אָרגאַניזאַציע, אָבער די מיטגלידערשאַפֿט און אָרגאַניזאַציע איז אינגאַנצן אינטערגרירט (ארבעט צוזאמען) אין דעם אייראפעישן פֿאַרבאַנד.
אום 1טן יאנואר 1958 איז אריינגעקומען אין קראַפט דער אפמאך פון רוים.
אַלע לענדער וואָס ווערן פאַרבינדן אין דעם אייראפעישן פֿאַרבאַנד שרייבן אונטער דעם אפמאך פון רוים און אויטאָמאַטיש ווערן זיי מיטגלידער פון אייראַטאָם.


text:
אינדישער אקעאן
דער אינדישער אקעאן איז דער אקעאן ארומגענומען מיט אזיע צו צפון, אויסטראליע און דער פאציפישער אקעאן צו מזרח, דער דרום אקעאן צו דרום, און אפריקע און דער אטלאנטישער אקעאן צו מערב. ער נעמט זײַן נאמען פון דעם דרום אזיע לאנד אינדיע וואס געפונט זיך אויף זיין בארטן. די בוכטע פון בענגאל, דער אראבישער ים, דער פערסישער איינגאס און דער ים געהערן אלע צו דעם אקעאן.
דער טיפֿסטער פונקט אינעם אינדישן אקעאן געפינט זיך אין דעם זשאווא אַקאפ, און איז טיף 25,344 פיס. דער דורכשניט טיף איז 13,002 פיס. דער שטח פונעם אינדישן אקעאן 28,350,000 קוואדראט מייל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די גרויסע טייכן וואס פליסן אריין אינעם אינדישן אקעאן זענען די זאמבעזי, שאט אל-אראב, אינדוס, גאנגעס און בראהמאפוטרא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1405 ביז 1433, האט אדמיראל זשענג הע געפירט גרויסע פלאטן פון דער מינג דינאסטיע אויף עטלעכע נסיעות צום מערב אקעאן (דער כינעזישער נאמען פארן אינדישן אקעאן) און ער איז אנגעקומען צום בארטן פון מזרח אפריקע.
אין 1497 איז דער פארטוגעזישער נאוויגאטאר וואשקו דא גאמא ארומגעפארן דעם קאפ פון גוטער האפנונג און איז געווארן דער ערשטער אייראפעישער אפשיפן אין אינדיע און, שפעטער, אין דעם ווייטן מזרח.


text:
קויציע
קויציע אדער ערבות(English: Bail) איז ווען מען גיט א געלט משכון וואס אן אנגעקלאגטער קען פארלייגן אין געריכט אין אויסטויש פאר זיין צייטווייליגע באפרייאונג ביז זיין פראצעס.
קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א געריכטליכע סיסטעם גייט נישט פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן און דאס געריכט וועט געווענליך ערלויבן דעם אנגעקלאגטן צו גיין פריי צווישן די סעסיעס צו די בענעפיט פון ביידע זייטן זינט די רעגירונג קען אויך באשטיין זיך צו שפארן דאס געלט פון האלטן יענעם אין ארעסט די גאנצע צייט.
קויציע פרייזן ווערן באשטימט דורך דעם געריכט און איז געוואנדן לויט דער הארבקייט פון דעם פארברעכן. פאר א קלייניקייט קען דאס קויציע געלט זיין אין די צענדליגער טויזנטער דאלארן און קען אמאל גיין ביז אין די מיליאנען פאר ערנסטע פארברעכער. טייל אנגעקלאגטע באקומען אינגאנצן נישט קיין קויציע און דאס זענען געווענליך פארברעכער אויף וועלכע מען האט מורא אז זיי וועלן באגיין פרישע פארברעכן אדער מערדער וועלכע זענען א געפאר צו די חברה. א ריכטער באשלוסט אויב מען זאל יא אדער נישט ערלויבט ווערן בעיל און אזוי אויך וואספארא פרייז דאס זאל קאסטן.
פאר א פשוטער פארברעכער וואס האט בא'גנב'ט געשעפטן וועט זיין קויציע פרייז נישט זיין קיין סאך געלט ערשטנס ווייל זיינע פארברעכנט זענען נישט ערנסט און די יוסטיץ סיסיטעם פארלייגט זיך נישט אזוי שטארק נאך אים, און צווייטענס ווייל אויב יענער האט בא'גנב'ט געשעפטן האט ער פשטות נישט קיין געלט און אפילו $10,000 וועט זיין גענוג א גרויסע סומע זיכער צו מאכן אז ער וועט צוריק קומען אין געריכט. אבער ווען עס האנדלט זיך מיט א גרויסע פארברעכער וועט בעיל באשטימט ווערן פאר הונדערטער טויזענטער דאלארן און אמאל מיליאנען ווייל דאס געריכט וויל זיכער מאכן אז זיי פארלירן נישט אזא איינעם. אין אנדערע פעלער ווען מען צאלט אסאך בעיל איז ווען עס האנדל'ט זיך פון רייכע מענטשן וועלכע האבן געשווינדעלט ערנסטע געלטער און פון זיי ברויך מען האבן א גרעסערע משכון פשוט ווייל פאר $10,000 וואלט זיך יענעם געלוינט צו אטלויפן און פאר 10 מיליאן דאלאר נישט.
אבער דאס געריכט קען נישט טאן וואס זיי ווילן און אויך בעיל האט א שיעור. די אכטע אמעדמענט פון די יו-עס קאנסטיטוציע פארבאט פון דאס געריכט ארויפצולייגן גאר הויכע בעיל סומעס אין פאל יענער פארפאסט סתם אזוי א געריכט סעסיע און האט בכלל נישט געהאט אין פלאן צו אנטלויפן.
פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנגעקלאגטער האט די ברירה אויסצולייגן געלט מזומן און באלד אויסגעלייזט ווערן. אויב פארפעלט ער צו קומען ביים נעקסטן געריכט סעסיע וועט ער פארלירן דאס געלט און אויב וועט ער קומען אין צייט צו אלע סעסיעס וועט ער צוריק באקומען דאס געלט פון דאס געריכט. א צווייטע מעגליכקייט פאר'ן אנגעקלאגטן איז צו פאר'משכונ'ן זיין פראפערטי אדער אנדערע ווערטפולע זאכן אנשטאט קעש געלט.
אויב יענער האט נישט אזויפיל געלט, ווי עס איז דער פאל מיט רוב אנגעקלאגטע, וועט מען דארפן שאפן דאס געלט פון א אינשורענס פירמע וועלכע וועט אויסלייגן דאס געלט פאר דעם אנגעקלאגטן און יענער וועט צאלן א געוויסע אפצאל פאר די סערוויס. אינשורענס פירמעס מאכן אבער נישט קיין ביזנעס מיט'ן געריכט דירעקט ווייל זיי האבן פשוט נישט קיין צייט דערצו און דערפאר זענען פאראן בעיל-באנדס אגענטן וועלכע ארבעטן פאר די אינשורענס פירמעס און געבן זיך אפ מיט אלע איינצעלהייטן. געווענליך וועט דער אנגעקלאגטער דארפן באצאלן צווישן 5 און 10 פראצענט פון די באנד און די באנד אגענט און די אינשורענס פירמע וועלן זיך צעטיילן מיט דעם געלט.
אויב דער אנגעקלאגטער וועט יא אנטלויפן און נישט ערשיינען אין געריכט וועט דער בעיל-באנד אגענט (און באמת די אינשורענס פירמע) דארפן באצאלן דאס געלט פאר'ן געריכט און וועט דערלייגן גרויס געלט. סטאטיסטיקס ווייזן אז 20 פראצענט פארברעכער אנטלויפן אדער פרובירן צו אנטלויפן וואס מיינט אז די אינשורענס פירמעס וועלן גאנץ אפט דארפן באצאלן דאס געלט און דערפאר פארמאגן די אינשורענס פירמעס באונטי האנטערס וועלכע פאלגן נאך דעם אנגעקלאגטן און מאכן זיכער אז ער אנטלויפט נישט.
זעט אויך: באונטי האנטערס


text:
האלאנד
האָלאַנד (האלענדיש: Nederland) איז אַ לאַנד אין אײראָפּע, מיט א באפעלקערונג פון מער ווי 16 מיליאן. זײַן הױפּטשטאָט איז אַמסטערדאַם. עס גרעניצט זיך מיט דעם צפון ים צום צפון און מערב, בעלגיע צו דרום און דייטשלאנד צו מזרח. האלאנד איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. די הויפט שפראך אין האלאנד איז האלענדיש, אבער אין צפון פון לאנד רעדט מען אויך פריזיש. אן איינוואוינער פון האלאנד איז א "האלענדער".
די רעגירונג זיצט אין דען האג.
די הויפט טייכן אין האלאנד זענען דער ריין, דער וואַל און דער מאָז.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד איז געווארן אויפגעשטעלט אין יאר 1581 וואס דאן איז עס געווארן זעלבסטשענדיג פון שפאניע.
עס איז דאן געווארן א מאכט און געבליהט אזש ביז די זיבעצטן יאר הונדערט איז זי שוין געווארן א אימפעריע פאר זיך.
די תקופה ווערט באצייכנט די גאלדענע תקופה פון האלאנד.
נאך דעם וואס נאפאליאן האט עס איינגענומען האט עס צוריקבאקומען זיין זעלבסשטענדיגקייט אין 1815 צוזאמען מיט נאך טעריטאריע וואו עס זענען היינט די לענדער פון בעלגיע און לוקסעמבורג.
בעלגיע האט באקומען זעלבשטענדיגקייט פון האלאנד אין 1830, און לוקסעמבורג אין 1867.
אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז זי געווען נייטראל אבער ביי די צווייטע איז זי איינגענומען געווארן דורך די נאציס אין חודש אייר ת"ש און איז באפרייט געווארן אין יאר תש"ה.
עס זענען געווען אסאך חסידי אומות העולם אין האלאנד אבער דאך איז די יודישע געמיינדע אין האלאנד כמעט אינגאנצן פארטיליגט געווארן דורכאויס די צווייטע וועלט קריג.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד איז א קאנסטיטוציאנאלע מאנארכיע זייט 1815 און א פארלאמענטארע דעמאקראטיע זייט 1848.
דער ראש מלוכה איז דער מאנארך, היינט דער קעניג ווילעם אלעקסאנדער. פריער איז געווען די מלכה בעאטריקס,וואס האט געדינט 33 יאר ביזן עלטער פון 75, ווען זי האט אבדיקירט דעם 30סטן אפריל 2013.
יודן און יודישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – האלענדישע יידנטום
דער ערשטער דאקומענט וואס דערמאנט די יידישע קהילה פון האלאנד קומט פונעם 12טן יארהונדערט. אינעם מיטל אלטער האבן געוואוינט ווייניג יידן אין האלאנד. פונעם מיטל אלטער ביזן 17טן יארהונדערט הערט מען נישט וועגן די יידן אין האלאנד.
היינט ווערט גערעכנט אז אומגעפער 40,000 יידן וואוינען אין האלאנד, צווישן זיי 10,000 ישראלדיקער וואס האבן זיך באזעצט אין לאנד. רוב פון די יידן האבן נישט קיין שייכות מיט די אפיציעלע יידישע געמיינדעס.
דער הויפט רב פון האלאנד איז הרב בנימין דזשעיקאבס.


text:
רעגירונג
רעגירונג איז די אינסטיטוציע וואס באשטימט אלע דורכפירונגען אין א מדינה. די רעגירונג איז אחראי אויף די באַוואָפנטע מאַכטן ווי דער מיליטער, פאליציי א.א.וו. (וואס הייסט "די אויספירער אויטאריטעט"), און אין געוויסע דעמאקראטישע מדינות, (ווי צ.ב. מדינת ישראל) באשטימט זי אויך די געזעצן פון דער מדינה (וואס הייסט "געזעצגעבער אויטאריטעט")
אין א פארלאמענט-רעגירונג, שטייט די רעגירונג אונטער דעם פארלאמענט, אזוי אז אויב רוב פון די מיטגלידערס אינעם פארלאמענט שטעלן זיך קעגן דער רעגירונג, פאלט באלד די רעגירונג אונטער און דער פרעזידענט קלייבט אויס איינע פון די מיטגלידערס אין דעם פארלאמענט אויפשצוטעלן א נייע רעגירונג.
די רעגירונג קאנטראלירט פארשידענע טעטיקייטן, למשל האנדל, בילדונג און מעדיצין.


text:
ביר
ביר א געשמאקער לייכט-אלקאהאלישער געטראנק, וואס איז געבראטן פון גערשטן, און ווערט קולטיווירט, ווי עס יערט און באקומט דעם געשמאקן ציפ.
היסטאָריע פון ביר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די עלטסטע און פּאָפּולערסטע משקאַות זינט וועלט באַשאַפונג. ביר איז פון די איינציגסטע משקאַות וואָס מיר געפינען אינעם הימלישן ביבל. יין ושכר אַל תשת זאָגט גאט אַן פאָר די כהנים.
די פאפולערסטע ביר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע ביר פירמע איז די אייראפעישע היינעקין ביר פירמע.
סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קלונימוס קלמיש שפירא
הר"ר קלונימוס קלמיש שפירא (י"ט אייר ה'תרמ"ט - ד' מרחשון ה'תש"ד) איז געווען רב אין פיאסעצנע, פוילן, א רבי פון חסידים, און א באוואוסטער מחנך.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב שפירא איז געבוירן אין יאר תרמ"ט אין גראדזשיסק אין קאנגרעס פוילן, א בן זקונים צו זיין פאטער הר"ר אלימלך שפירא (דער גראדזשיסקער רבי) און זיין מוטער חנה ברכה שטערנפעלד (א טאכטער פון דעם כענטשינער רבי'ן). מ'האט אים געגעבן א נאמען "קלונמוס קלמיש" נאך זיין עלטער-זיידן (דעם מאור ושמש). צו דריי יאר אלט איז ער פאר'יתום'ט געווארן פון זיין פאטער. א טייל פון זיין פאטער'ס חסידים האבן ממשיך געווען צו פארן קיין גראדזשיסק צו קלונימוס קלמיש (און זיין יונגערן ברודער ישעיה). אין ה'תרס"ה האט ער חתונה געהאט מיט חיה רחל האפשטיין, די טאכטער פון זיין נעפע דעם קאזשניצער רבי'ן. אין ה'תרס"ט האט ער באקומען היתר הוראה און אין יאר ה'תרע"ג האט מען אים אויפגענומען אלס אב"ד אין פיאסעצנע, א קליין שטעטל דרום פון ווארשע. אין ה'תרפ"ג האט ער מייסד געווען די "דעת משה" ישיבה, אין ווארשע, וואו ער האט געדינט אלס ראש ישיבה. אין דער זעלבער צייט האט ער געפירט זיין רביסטעווע אין פיאסעצנע.
ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן, איז הרב שפירא געווען פארכאפט אין ווארשע וואס איז געווען ארומגענומען פון די דייטשן. זיינע זון, שנור און מומע זענען געהרגעט געווארן פון דעם באמארדירן, און נישט לאנג נאך דעם וואס די דייטשן האבן איינגענומען פוילן איז זיין מאמע נפטר געווארן. טראץ זיין פערזענלעכן פארלוסט, און נישט רעכענענדיג מיט די אלגעמיינע צרות, האט הרב שפירא זיך אפגעזאגט פון די פארשידענע הצלה נארייען וואס מ'האט געוואנדן צו אים, און ער האט ליבערשט געבליבן מיט זיינע חסידים אין דער ווארשעווער געטא ביז צום סוף.
א רבי פון חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך יעדן שבת און יו"ט האט דער רבי פארשריבן די תורות וואס ער האט געזאגט ביים טיש. די תורות פלעג ער שיקן צו זיין חסיד ר' אברהם ראדזינער וואס האט זיי איבערגעשריבן אין זיין שיינעם כתב. אין תרפ"ט האט ער שוין געהאט צען בענדער פון דברי תורה, אבער דער רבי האט אים געהייסן פארברענען אלץ. נאכער האט ער ווייטער איבערגעשריבן דעם רבי'נס תורות. ווען די מלחמה האט אויסגעבראכן האט ער געהאט מער ווי 2000 בלעטער פון תורה. ר' אברהם האט זיי מיטגענומען ווען מען האט אים געפירט קיין אוישוויץ, און רוב פון זיי זענען געווארן פארניכטעט. נאך דער מלחמה האט זיין זון ר' נתנאל ראדזינער געטראפן א קליינעם טייל פון איבערגעבליבענע בלעטער, וואס איז דערשינען אין תשנ"ה מיט'ן נאמען "דרך המלך".[1][2]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חובת התלמידים
- הכשרת אברכים
- אש קודש
- דרך המלך
- בני מחשבה טובה


text:
פלאסטיק
פלאסטיק איז אן אויסגעארבעטע מאטריאל וועלכע ווערט היינטיגע צייטן גענוצט צו א רייע פראדוקטן אנגעהויבן פון פלאסטיק בעגס און גייענדיג ביז אויטא טיילן און אפילו פליגער טיילן. דער באנוץ פון פלאסטיק איז זייער גרויס אין די מאדערנע וועלט וויבאלד עס איז ביליג, שטארק, און קען ווערן ריסייקעלט.
אינהאַלט
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלאסטיק איז געמאכט פון גרויסע ארגאנישע מאלעקולן (די קלענסטע פיזיקאלע זאך וואס פארמאגט אין זיך מערערע אטאמען דורך די צוזאמענהאלט פון כעמיקאלן) וואס קען אויסגעפארמעט ווערן צו פארשידענע פראדוקטן. פלאסטיק איז געמאכט פון א מאלעקול וואס הייסט פאלימערס. צו מאכן פלאסטיק מוזן די פאלימערס ווערן צולאזט און רינעדיג.
מעלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלאסטיק איז א גאר גוטע פראדוקט צוליב דעם וואס עס קען ווערן הארט ווי א שטיין, שטארק ווי אייזן, לייכט ווי האלץ, דורכזיכטיג ווי גלאז, און בייגעוודיק ווי גומע. די וועלט היינט איז פיל מיט פלאסטיק ביי יעדע טריט און שריט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלאסטיק איז אין אמת'ן שוין גענוצט געווארן מיט טויזענטער יארן צוריק אבער אויף אנדערע צוועקן און עס איז אנדערש געמאכט געווארן און האט אנדערש אויסגעקוקט. אין די אנפאנג יארן פון 19' האט מען אנגעהויבן פראדעצורן אלע ערליי מעטאלענע פלאסטיק וואס איז געווארן איינע פון די מערסט גענוצטע מעטאלן פון די וועלט.
א געוויסער שטודירער מיט'ן נאמען הערמאן סטודינגער פון דייטשלאנד האט געווינען דער מעדאל אלס דער גרעסטער פלאסטיק דעוועלעפמענט קאפ אין די יארן פון 19'.
באנוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטעלט אייך אראפ אויף יעדע ארט און הייבט אן זיך אומקוקן וועט איר זען אז אלעס ארום אייך איז אין טייל געמאכט פון פלאסטיק. אייער בעט פארמאגט פלאסטיק אויף די מאטראץ, אייער מאנטל האט פלאסטיק קנעפלעך, אייערע ברילן האט פלאסטיק גלעזער, אייער אויטא איז דאך א שטיק פלאסטיק, אייער עסן איז געפאקט אין פלאסטיק און אויך די עסצייג האט אויף זיך פלאסטיק, א.א.וו.
פלאסטיק קען אייביג צוריק צולאזט ווערן און איבערגענוצט ווערן פאר נייע פראדוקציע (ריסייקלינג).


text:
צעטיילונג
צעטיילונג אדער חילוק איז איינע פון די גרונט רעכענונגען פון אריטמעטיק. זי איז די פארקערטע אפעראציע פון טאפלונג.
דעפיניציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פעלד פון ראציאנאלן, רעאלן אדער קאמפלעקסע צאלן: פאר יעדער צאל און יעדער נישט נול צאל , געפינט זיך גענוי איין צאל וואס לייזט די גלייכונג
- (וואס מען ליינט „b מאל x באטרעפט a“ ).
אין דעם פאל זאגט מען אז איז די צאל וואס מען באקומט ווען ווערט צעטיילט דורך . אין סימבאלן:
- (וואס מען ליינט „ a צעטיילט דורך b באטרעפט x“ ).
מען שרייבט אויך
צעטיילן דורך 0 איז נישט מעגלעך.


text:
חזיר
חזיר איז א בהמה וואס ווערט געניצט אויף עסן אין כינע, דער מיטל מזרח און אייראפע.
א חזיר געבירט אויף איין מאל צווישן 6 - 12 קינדער.
חזירים טראגן מחלות און פאראזיטן וואס קענען שעדיגן מענטשן.
לויט דער תורה און לויט די איסלאם איז פארבאטן דאס צו עסן.
אויך מען נוצט דעם ווארט חזיר אויך צו אנטיטלען א שמוציקער מענטש.
אין מדינת ישראל איז פארבאטן צו אויפציען און האדעווען חזירים אין די יידישע געגנטן אויסער לצורך פארשונגען וואס איז ערלויבט. אבער פארקויפן חזיר גיט די מדינה באשטעטיקייט פאר די לאקאלע אויטאריטעטן צו אנטשיידן. וויבאלד דער חזיר איז פאררעכנט אלס א שמוציגע טריפה'נע חיה רופט מען דאס אין ישראל בשר לבן - ווייס פלייש.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חזיר ווערט דערמאנט אין דער תורה אלץ א טמא'נע חיה, עס האט געשפאלטענע קלעים, אבער עס איז נישט מעלה גרה. די גמרא מסכת חולין ד' נ"ט זאגט אז דאס איז די איינציגסטע חיה וואס איז אזוי. א איד טאר נישט אויפציען ביי זיך א חזיר חושן משפט סי' ת"ט. מען מעג הנאה האבן פון א חזיר מסכת פסחים דכ"ג ע"א. אבער מען טאר נישט מאכן האנדל דערמיט שולחן ערוך, יורה דעה סי' קי"ז. עס געפינט זיך א מדרש וואס זאגט אז ווען משיח וועט קומען וועט דער חזיר ווערן טהור.
עס שטייט אין ספרי סגולה, אז אויף א צוברעכאנעם ביין, איז א סגולה צו שמירן חזיר-פעטנס פלייש - געוויסע פרומע זענען אויפגעשרינגען, ווייל זיי האלטן אז מ'טאר נישט אנרירן קיין חזיר פלייש.


text:
נייעס
נייעס איז א כלליתדיקער נאמען אויף אינפארמאציע וועגן לויפיקע געשעענישן וואס פאסירן אין דעם אנוועזנהייט. מען קען איבערגעבן נייעס אין דרוק (למשל, צייטונגען), טראנסמיסיע (ראדיא, טעלעוויזיע), אינטערנעץ אדער אפילו סתם איבערגעבן א דרשה. רעפארטירן נייעס געהערט צו זשורנאליסטיק. עס איז אינטערסאנט ווייל עס איז נײַ, פריש, און מ'קען זיך עפעס ארויסלערנען דערפון.
ס'איז פאראן עטלעכע ערליי נייעס: מסחר, פינאנץ, מאדע, ספארט, פארוויילונג און אנדערע. דער וועטער איז אויך א טייל פון נייעס.
אמאל פלעגן די רעפארטערס טעלעפאנירן זייער נייעס אריין צום נייעס-שטיבל וואו מ'האט עס אריינגעקלאפט און רעדאקטירט בכדי צו דרוקן אין א געוויסער אויסגאבע פון א געדרוקטער צייטונג. היינט די מאדערנע טעכנאלאגיע לאזט ברענגען די נייעס זאפארט. וואס האט אמאל געדויערט שעה'ן און טעג ווייסט מען היינט שוין די זעלבע רגע.


text:
קרייצצוג
די קרייצצוגן זענען געווען קעמפערישע אקציעס אונטערגענומען דורך קריסטליכע מדינות און געשטיצט דורך די פויבסטן. די מלחמות זיינען פארגעקומען אין דעם מיטל אלטער צווישן דעם 11טן י"ה און 13טן י"ה.
דאס ווארט קרייצצוג איז לכאורה א צוזאמנשטעל פון צוויי ווערטער, "קרייץ" און "צוג", די מאסן קעמפער וועלכע האבן זיך באטייליגט אין די אקציעס האבן געפארעמט וואס האט אויסגעקוקט ווי א פארנדיגער "צוג", און דער "קרייץ" איז געווען זייער פאן אונטער וואס זיי האבן מארשירט און אין וועמענ'ס נאמען זיי האבן בארעכטיגט זייערע טהאטן.
אין אנפאנג איז די ציל פון די קרייצצוגלער געווען בלויז איינצונעמען ירושלים פון די מוסולמענער, אבער שפעטער האבן זיי דאס פארוואנדעלט צו נאך מלחמות אויך אין אנדערע ערטער.
היינטיגע צייטן טוט מען אויך אנרופען אלגעמיינע קעמפפערס מיטן נאמען "קרייצצוג" אויב זיי פירן מלחמה מיט א צוועק אייננצועמען דעם צווייטן צוליב אידיאלאגישע אדער רעליגיעזע סיבות. ווי צ.ב.ש. אמעריקעס מלחמה קעגן איראק ווערט אנגערופען דורך די קעגנערס אלס: בוש'ס פערזענליכע קרייצוג.
אינהאַלט
- 1 היסטאריע
- 2 די קרייצצוגן
- 3 די אויפטוען און נאכווייען
- 4 זייער אויסקוק אין די וועלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך די תקופה ווען די פראנצויזישע קארל אימפעריע איז אונטערגעגאנגען אין אייראפע צום ענדע פונעם 9טע י"ה, און אין די צייט ווען קריסטענטום האט זיך אויסגעשפרייט איבער די גרעניצן פון גארער אייראפע, איז אויסגעקומען אז אן א שיעור קעמפער האבן נישט געהאט וואס צו טאן.
עס האט דאן געהערשט זייער א איבער געפרומטע רעליגיעזע שטימונג צווישען די מאסען, מענטשן האבן אדאפטירט רעליגיע און עס האט געהערשט א געוואלדיגע אויפוועקונג צו קריסטענטום, די קירכע האט אויך געשפילט א גרויס ראלע אין דעם דורך פארשפרייטן רעליגיעזע פראפאגאנדע, און פראקלאמירט אז עס איז רעכט צו גיין אין קאמף כדי איינצונעמען דאס הייליגע לאנד און בעיקר די שטאט ירושלים (דער פלאץ ווי יוזל איז געשטארבען) פון די מוסלומענער. דאס אלעס האט בייגעשטייערט אז ווען די ערשטע קרייצוג האט זיך אנגעהויבן האט דער המון עם אין פולען מערהייט דאס גענצליך געשטיצט.
א שארפער מוסלומענער אקט קעגן קריסטן האט אויך שטארק צוגעגעבן צו די שטימונג. אין יאר ד'תשס"ט (1009) האט דער קאליף פון מצרים אל-חכים בי-אמר צושטערט די הויפט קריסטליכע קלויסטער אין אלט שטאט ירושלים ווי לויט די קריסטליכע גלייבונג איז דארט יוזל געשטארבען און באגראבן געווארן, דאס האט געמיינט אז קריסטן האבן מער נישט געקענט עולה רגל זיין צו זייער פארהייליגסטן אפגאט פלאץ. כאטש דער קאליף'ס נאכפאלגער האט אונטער גאר שווערע אומשטענדען ערלויבט מען זאל צוריק איבערבויען דעם קלויסטער און קריסטען האבן ווידער אנגעהויבן דארט צו באזוכען, האבן זיך אבער פארשפרייט שמועות אין די קריסטליכע וועלט אז די מוסלומענער זענען זייער גרויזאם צו די קריסטען. דאס האט צוגעגאסן אויל צום פייער און געפירט צו די צוזאמענשטעל פון די קרייצוג.
ביי ענדע פון 11טן י"ה זיינען די קריסטען געווען פארמישט אין א מלחמה מיט די אראבער ארום טערקיי, די מלחמה פירער האבן דאן געבעטן הילף פונעם פויבסט. דער פויבסט'ס ענטפער איז געווען אסאך א גרעסערער אבער זונלאזער, נישט נאר האט ער געשטיצט די מלחמה אין טערקיי, נאר אויך באפוילן צו גיין איינעמען ירושלים. אזוי האט זיך אנגעהויבן דער ערשטער פון די קרייצוגען.
די קרייצצוגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זיינען געווען אסאך קרייצוגען, אבער נישט אלע האבן באקומען אפציעלע נומערן וויבאלד זיי זיינען נישט געווען גענוג וויכטיג.
דער ציל פון רוב קרייצצוגן איז געווען איינצונעמען ירושלים, אבער אסאך זענען אויך געווען סתם מלחמות קעגן נישט קריסטען און פערזענליכע פיינט פון די פויבסט.
די פאלגענדע איז א ליסטע פון די גרויסע קרייצצוגן:
ערשטע קרייצצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם ווי די קריסטן האבן געבעטן הילף פון די פויבסטן, האט ער געבעטן די מאסן אין ד'תתי"ט (1095) צו גיין העלפן אין די פארעם פון די קרייצוגלער אין די מלמחה אנטקעגן די טערקן, ווען די קרייצוגלער האבן שטארק געווונען, זיינען זיי ארויס געגאנגען אויף ירושלים, און האבן איר איינגענומען פון די מוסולמענער הענט אין יאר ד'תתנ"ט (1099). דורך אויס די מלחמה האבן זיי אויסגע'הרגעט אלע איינווויאנער אויך יידן, און זיי פאברענט אין זייערע שולן.
צווייטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(ד'תתק"ז - ד'תתק"ט) נאך א שטיק צייט פון רעלאטיוו שטילקייט ווען די מוסלומענער און קריסטן האבן געלעבט גאנץ שיין איינס נעבן צווייטן אין ירושלים, בערנארד פון קלערוואקס האט גפערעדיגט א נייע קרייצוג ווען די שטעטל אדעסע איז געפאלן צו די טערקען. פרנצויזישע און דייטשע ארמייען אונטער לואיס די זיבטער פון פראנקרייך און קאנארד די דריטער פון דייטשלאנד, האבן מארשירט קיין אזיע אין יאר 1147 און האבן נישט צופיל אויספיעט צו טאן, און האבן פאקטיש אויסגעשטעלט צו פארלירן אנדערע קרייצוג שטעט דורך אן אנייגשטעלטע און דורךגעפאלנע אטאקע אויף דמשק. ביי די יאר 1149 ביידע פירער האבן זיך צוריקגעקערט צו זייערע וויאינערעטער אנע גרויסע אויפטוען.
דריטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(ד'תתקמ"ז - ד'תתקנ"ב) אין 1187 סאלאדין די סולטאן פון מצרים האט צוריק גענומען ירושלים פון די קריסטן. פויבסט גרעגארי די אכטע האט דאן גערופן פאר א קרייצוג וואס איז געווען אנגעפירט דורך איירופעס זייער וויכטיגע פירערס: פיליף די צווייטע פון פראנקרייך, ריכארד דער ערשטער פון ענגלאנד, און פרעדריק דער ערשטער. פרעדריק האט זיך דערטרינקן אין 1190 איבערלאזנדיג א וואקלדיגע פריינטשאפט צווישען די ענגלישע און פראנצויזן. פיליף האט פארלאזט די קרייצוג און 1191 נאכדעם וואס די קריסטן האבן איינגענומען עכו, די קרייצוג האבן דאן מארשירט דרום אויף די ים הגדול בארטענס, ביז זיי זענען אנגעקומען צו ארשוף ווי זיי האבן באזיגט די מוסלומענער. זיי האבן אבער געליטן פון הונגער און דארשט און האבן נישט געקענט אנהאלטן זייער געווינס. אין 1192 האט ריכארד דערגרייכט אן אפמאך מיט סאלאדין און ער איז דערנאך צוריקגעפארן קיין ענגלאנד. אויפן וועג האט זיך ריכארדס שיף צעבראכן און ער האט זיך געמוזט אפשטעלן אין עסטרייך, אין עסטרייך האט אים זיין פיינט דוק לעאפאלד געפאנגען און איבערגעגעבן פאר פרעדריקס זון הענרי די פינפטע און ער איז געהאלטן געווארן פאר א קעניגליכע אויסלייז געלט. ביי 1197 האט הענרי געוואלט אנפאנגן נאך א קרייצוג אבער ער איז קראנק געווארן און געשטארבן פון מאלאריא.
פערטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פערטע קרייצוג האט זיך אנגעהויבן ביי דער דריטער אינאקענט פויבסט אין יאר ד'תתקס"ב (1202), מיטן געדאנק צו אטאקטירן די הייליגע לאנד ירושלים פון די מוסלעמענער די כופרים. אבער די ווענעדיגע האבן פארענדערט דאס ציל פון די קרייצוג, און האבן אריבער צו קאנסטאנטינאפעל (וואס הייסט היינט "איסטאמבול") ווו זיי האבן געפרובט באזעצן א ביזאנטינער אויפן קעניגס שטול. נאך א סעריע פון אויסבראכס, איז קאנסטאנטינאפעל געווארן גערויבט אין יאר ד'תתקס"ד (1204). די קרייצוג איז דורכגעפאלן, וויל צום ענדע איז זי נישט אנגעקומען אין ארץ ישראל.
אלביגענזער קרייצצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אלביגענזער קרייצצוגלער האט זיך אנגעהויבן אום ד'תתקס"ט (1209) איר צוועק איז געווען צו פארטרייבן די קאטארערס פון דרום זייט פראנקרייך.
קינדער קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(ד'תתקע"ב)
פינפטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעקסטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיבעטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אכטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניינטע קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צפון קרייצוגלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אויפטוען און נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איירופע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסלומענער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיל יידן זיינען געמארדעט געווארן ביי די קרייצוג אין יאר תתנ"ו. אזעלכע האבן זיך גענומען זייער לעבן אויף קידוש השם, אויך האבן פילע אידן אליינס געשחטן זייערע אייגענע ווייבער און קינדער[פֿעלט אַ מקור] כדי זיי זאלן זיך נישט שמד'ן צו די קריסטן. דאס איז איינע פון די סיבות וואס מען פירט זיך מיט מנהגי אבלות אין די ספירת העומר, ווייל די קרייצוג האט זיך אנגעפאנגען אין די תקופה.
די קאקויסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער אויסקוק אין די וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מוכאמאד
מוכאמאד (אראביש: مـُحَمـَّد, וואס מיינט בארימטער; 570 - 8טן יוני 632) איז דער נאמען פון דער גרינדער פון איסלאם וואס ווערט גערעכנט ביי די מוסלמענער אלס דער לעצטער און חשוב'סטער נביא
ער איז געבוירן אין מעקא כ"ז ניסן ד'ש"ל ; 570 (לויט די סוניס), און געשטארבן י"א סיון ד'שצ"ב ; 632. זיין טאטע איז געשטארבן נאך איידער מוכאמאד איז געבוירן, און זיין מאמע איז געשטארבן ווען מוכאמאד איז געוועזן א קליין קינד, וואס דערפאר איז ער געהאדעוועט געווארן ביי זיין זיידן عبد الـمُطلب און דערנאך ביי זיין פעטער אבו טאליב أبو طالب. נאך דעם איז ער געווארן א סוחר.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער חתונה געהאט צו א רייכער ווייב خَديجة ווען זי איז געוועזן 40 יאר אלט און זיי האבן געבוירן א טאכטער מיטן נאמען פאטימא.
לויט דער איסלאמישער טראדיציע האט זיך מלאך גבריאל (جبريل) אנטפלעקט צו אים אין יאר ד'ש"ע ווען ער איז געווען 40 יאר אלט. דריי יאר שפעטער האט ער אנגעהויבן דרשנען אז מען דארף דינעם דעם איינציגן גאט.
אין 622 האט ער זיך געצויגן קיין מעדינע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קוראן אין יידיש. קוראן


text:
מילך
מילך איז דאס וואס ווערט ארויסגעמאלקן פון א זויג חיה א נקיבה (למשל א קו) אדער א מענטש. עס זענען פארהאנען עטליכע ערליי מילך ווי צום ביישפיל עס איז דא וואס האט מער וואסער עס איז דא וואס זענען פעטער א. א. וו. מילך אנטהאלט פראטין, קאלציום און וויטאמין C. דער עיקר צוועק פון מילך איז צו שפייזן די ניי-געבוירענע קינדער.
נאר מענטשן טרינקען מילך אפילו ווען זיי זענען שוין דערוואקצן, און דעמאלסט טרינקען זיי מילך פון בהמות, צום ביישפיל קי און ציגן.
מילך פראדוקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען מאכט דערפון יאגורט, פוטער און קעז.
אידשקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער הלכה דארף זיין א איד בשעת'ן מעלקן, אנדערשט טאר א ייד נישט טרינקען ווייל עס איז חלב עכו"ם.
עס איז אויכט אסור לויט דער הלכה צו מישן מילכיקס מיט פליישיקס.


text:
4טן אפריל
דעם 4טן אפריל איז דער 94סטער טאג פון יאר (95סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 271 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1460 – באזעלער אוניווערסיטעט געעפנט אין דער שווייץ.
- 1611 – דענמארק פראקלאמירט מלחמה אויף שוועדן, און נעמט איין קאלמאר.
- 1721 – ראבערט וואלפאל ווערט דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 1841 - פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וויליאם הענרי העריסאן שטארבט פון א לונגען אנטצינדונג, נאך נאר איין חודש אין אמט.
- 1850 – לאס אנדזשעלעס פראקלאמירט א שטאט.
- 1945 – צווייטע וועלט מלחמה: אונגארן באפרייט דורך דער רויטער ארמיי.
- 1949 – גרינדונג פון נאט"א: נאט"א אפמאך געחתמעט אין וואשינגטאן דורך צוועלף לענדער.
- 1975 – מייקראסאפט פירמע געגרינדעט דורך ביל גייטס און פאל אלען.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1772 - רבי נחמן מברסלב (נפטר 1810)
- 1884 - איסאראקו יאמאמאטא, קאמאנדיר פונעם יאפאנעזישן פלאט אין אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה (געהרגעט 1943)
- 1910 - חיים גראדע, יידיש שפראך שרייבער


text:
העקסאדעצימאל סיסטעם
העקס (פון גריכיש: έEι = זעקס) איז א נומערן סיסטעם וואס איז געבויט אויף א באזע זעכצן. דאס ווארט העקס איז א פארקיצערונג פון "העקסאַדעצימאַל"
- דאס נוצט מען ווען מען ארבעט מיט קאמפיוטערס אלס א פארקירצערונג צו בינארישע נומערן.
סימבאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ציילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו ציילן אין העקס פאנגט מען אן פון 0 און מען לייגט צו דעם קומענדיגן סימבאל אין ראנג פאר דעם קומענדיגן נומער, אזוי אז 7 איז זיבן, A איז צען, און F איז פופצן. (זעט טאבעלע אויבן.)
ווען מען האט שוין נישט קיין סימבאלן, לייגט מען צו א קאלום וואס ווייזט וויפיל מאל מען זאל אויסרעכענען די באזע זעכצן. אזוי אז 10 איז זעכצן און 27 איז ניין און דרייסיג ווייל עס מיינט צוויי מאל זעכצן (פון די זעכצנער קאלום, וואס איז איין מאל זעכצן) מיט זיבן, וואס איז צוזאמען ניין און דרייסיג.
און 4567 איז זיבעצן טויזנט זיבן הונדערט זיבן און זעכציג, ווייל עס מיינט פיר מאל זעכצן מאל זעכצן מאל זעכצן (פון די פיר טויזנט זעקס און ניינציג קאלום) מיט פינף מאל זעכצן מאל זעכצן (פון די צוויי הונדערט זעקס און פיפציגער קאלום, וואס איז איין מאל זעכצן מאל זעכצן) מיט זעקס מאל זעכצן מיט זיבן, וואס צוזאמען איז זיבעצן טויזנט זיבן הונדערט זיבן און זעכציג.
פארקירצערונג פון בינארישע נומערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בינארישע נומערן סיסטעם איז די ריכטיגע נומערן סיסטעם וואס א קאמפיוטער ניצט, אבער מיט בינארישע ציפערן ווערן נומערן זייער לאנג צו שרייבן, און דעריבער זייער שווער צו ליינען. למשל הונדערט טויזנט וואס מען שרייבט אין דעצימאל 100000 שרייבט מען און ביינערי 11000011010100000 און אין העקס 186A0.
עס קומט אויס אז יעדער פינגער (דיג'יט) אין העקס ווייזט די זעלבע וואס פיר פינגער אין ביינערי, אזוי אז א בייט וואס איז אכט פינגער אין ביינערי איז נאר צוויי פינגער אין העקס.


text:
טשאנסערי ליין אונטערגרונט סטאנציע
טשאַנסערי ליין (Chancery Lane) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין צענטראל לאנדאן, אויף דער צענטראלער ליניע, צווישן סאַנט פאלס און האבארן סטאנציעס. די סטאנציע געפינט זיך ביים ראג הויך האבארן, האטן גארדן און גרייז אין ראד, מיט אריינגאנגען צו דער קאסע אונטערן טראקט. די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע איז געעפנט געווארן דורך דער צענטראלער לאנדאנער באן דעם 30סטן יולי 1900 אויפן צפון זייט פון הויך האבארן; מען איז ארויף און אראפ מיט פיר ליפטן. אין 1933 האט מען געבויט די היינטיגע סטאנציע געביידע מער דרומדיק כדי די פאסאזשירן זאלן קענען גיין אויף עסקאלאטארן.
ווען מען האט אויסגעגראבן די צענטראלע ליניע האט מען געשאפן די טונעלן אונטער די גאסן, כדי צו פארמיידן שאדן צו געביידעס פון וויברירונגען. אזוי ווי הויך האבארן איז צו שמאל, זענען די טונעלן אין דעם טייל איינס איבער דעם צווייטן, ממילא אין דער טשאנסערי ליין סטאנציע איז דער פעראן קיין מזרח איבער דעם פעראן קיין מערב.
טראנספארט לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנדאנער בוס רוטעס 8, 25, 17, 45, 242, 341, 521 און N8 באדינען די סטאנציעס.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
אנארכיזם
אנארכיזם איז א פאליטישע מעטאד וואס ערקלערט אז מענטשן קענען לעבן צוזאמען אָן קיין קאנטראל פון א רעגירונג אדער פון סיי וואסארא אנדערע הערשאפט. אנארכיזם איז אנטקעגן הירארכיע (סאציאליסטישע שטאפלען) און קאפיטאליזם. עס איז פאראן אזעלכע סאציאליסטישע באוועגונגען וואס גלויבן אין אָט די פילאזאפיע פון אנארכיזם, און האלטן אז מען דארף אפשאפן אלע אויטאריטעטן פון די רעגירונגען.
אַ לאַנד וואס האט נישט קיין רעגירונג איז דא אין איר אנארכיע, וואס מיינט, אז יעדער איינער קען טאן וואס עס גלוסט זיך אים, און דארף זיך ניט רעכנען מיט וואס אנדערע מענטשן זאגן אויף אים.
רוב מענטשן באניצן דאס ווארט אנארכיזם מיט א נעגעטיוון טאן אויף צו פארשטעלן סיי וואסארא אומארדענונגער צושטאנד.


text:
עליה
- דער ארטיקל דיסקוטירט עליה צו דער תורה. אויב איר זוכט עליה אין ארץ ישראל, זעט עליה אין ארץ ישראל.
עליה (מ"צ עליות) איז טייטש ארויפגיין. געוויינטלעך מיינט דאס ווען איינער ווערט אויפגערופן צו דער תורה און מען ליינט פאר פאר אים א פרשה אין דער תורה.
די ערשטע עליה גיט מען א כהן, און די צווייטע עליה א לוי. די אנדערע עליות גיט מען ישראלים. אום שבת און יום טוב קען מען געבן די עליה "מפטיר" סיי א כהן סיי א לוי סיי א ישראל. אויך, שבת קען מען מאכן הוספות; אין אזא פאל הייסט די לעצטע עליה פאר מפטיר "אחרון". די אחרון עליה קען מען אויך געבן יעדעם איינעם.
דער וואס האט אן עליה הייסט דער "עולה". פאר דער עליה זאגט ער ברכו און מאכט ער די ברכה "אשר בחר בנו. נאך זיין עליה זאגט ער די ברכה "אשר נתן לנו תורת אמת".


text:
אינזשעניריע
אינזשעניריע איז די שטודיע וואס ווענדט אן וויסנשאפט און טעכנאלאגיע צו שאפן און קאנסטרוקציע. איינער וואס פראקטיצירט אינזשעניריע הייסט אן אינזשעניר.
אינזשעניריע ווערט צוטיילט אויף די פאלגנדע אפטיילונגען:
- כעמישע אינזשעניריע
- מעכאנישע אינזשעניריע
- עלעקטרישע אינזשעניריע
- ציווילע אינזשעניריע
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער באגריף פֿון אינזשעניריע עקזיסטירט שוין פון אוראלטע צײַטן ווען מענטשן האבן אויסגעפונען פֿונדאמענטאלע דערפֿינדונגען ווי דער בלאק, דער הייבער און דאס ראד.
סאציאלער קאנטעקסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינזשעניריע איז א סוביעקט וואס קען זיין א גאר גרויסע קאלאבאראציע אדער א קליינער פראיעקט. נארמאל איז אן אינזשעניריע פראיעקט פארבונדן מיט א פינאנצירן אגענטור: א געזעלשאפט, א גרופע אינוועסטארן אדער א רעגירונג. דער אויסנאם איז פרא באנא אינזשעניריע.


text:
זאב זשאבאטינסקי
וולאדימיר (זאב) יעווגעניעוויטש זשאבאטינסקי (אוקראיניש: Boлoди́Mиp (ЗeєB) ЄBréHoBич ЖaбoTи́Hcbkи) (18טן אקטאבער 1880 - 4טן אויגוסט 1940), א ציוניסטישער פאליטיקער, און פערזענליכקייט, דער אנפירער פונעם אצ"ל, גרינדער פון בית"ר, און פרעזידענט פון צה"ר. און דער רעוויזיאניסטן פארטיי.
אינהאַלט
יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשאבאטינסקי איז געבוירן אין אדעס (היינט אוקראינע), זיין מוטער איז אן אייניקל פון דער דובנער מגיד, זיין טאטע איז געשטארבן, ווען זאב איז אלט געווען פינף יאר, זיין מאמע האט אים געשיקט אין פאלקס גימנאזיע, וואס זייענדיג א ייד, איז שווער געווען צו לערנען, אין אזא פלאץ, ער האט זייער ליב געהאט שפראכן, און ער האט געלערנט ענגליש, פראנצויזיש, דייטש, ווי אויך האט ער געקענט איטאליעניש, גריכיש, לאטייניש און עספעראנטא, און דאס אלעס אויסער יידיש, רוסיש, און העברעיש, וואס שפעטער אין זיין לעבן, האט ער זיך טאקע בעיקר באשעפטיגט אין איבערטייטשן.
ער האט נישט פארענדיקט שולע, אבער ער האט פארלאזט צאריש רוסלאנד, זאגנדיג אז ער זעט נישט קיין צוקונפט פאר יידן, אין די לאנד, ער איז געפארן קיין בערן, שווייץ, ווי א צייטונג רעפארטער, ער האט גערעדט פאר א גרופע פון יידישע סטודענטן, און ער האט געזאגט, אז די הצלחה פון יידן וועט נאר זיין אין ארץ ישראל, ער איז נישט געווען צופרידן פון שווייץ, איז ער געפארן לערנען געזעץ, אין רוים, איטאליע, אויך אלס רעפארטער, געזעץ איז אים נישט געווען צום הארצן, האט ער זיך גענומען צו מוזיק, קולטור. ער פלעג שרייבן מיטן פסעוודאנים "אלטאלענע" (איטאליעניש פאר הוידלקע).
ער איז צוריק קיין אדעס, און ער האט געשריבן פארשטעלונגען פאר טעאטער, מען האט אים ארעסטירט, און דארט האט ער אנטדעקט, אז רוב ארעסטירטע זענען יידן.
זיין נאציאנאלע ערוועקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1903 איז פארגעקומען א פאגראם אין דובוסארי, א שטעטל אין אדעס גובערניע, ער האט געשיקט בריוון צו די ראשי קהילה, אז זיי זאלן אויפשטעלן א יידישע זעלבסטשוץ ארגאניזאציע. און נאכן גרינדונג, האט ער מיט מאיר דיזנגאף, צוזאמגעשטעלט געלט פאר געווער, נאכן קישינעוו פאגראם, איז ער געקומען צום פולן איבערצייגונג, אז יידן מוזן ארויס פון גלות.
דעמאלט האט ער זיך אריינגעלייגט אינגאנצן אין ציוניזם, זענדיג אין דעם בונד א פיינט, פארן האלטן אז א סאציאל דעמאקראטישע רוסלאנד, וועט געבן גלייכבארעכטונג צו די יידן, ער איז געווען א דעלעגאט, ביים זעקסטן ציוניסטישן קאנגרעס, ווי ער האט זיך געטראפן מיט הערצל, נאכן קאנגרעס האט ער זיך פארנומען, מיט אויפשטעלן ציוניסטישע שולעס אין רוסלאנד, און אין פוילן, ער האט זיך פארמאסטן אין די וואלן אויף א ציוניסטישע ליסטע, אבער ער איז דורכגעפאלן, ער האט פרובירט זיין הצלחה אין פארשידענע ארבעט, בעיקר אין איבערטייטשן ביכער אויף העברעיש.
ווען מען האט אויפגעשטעלט דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, איז זשאבאטינסקי געווען פון די פלאנירער, זיינע פלענער זענען אבער נישט אויסגעפירט געווארן, און בכלל דאס בויען איז אפגעשטיפט געווארן, צוליב די ערשטע וועלט מלחמה.
ערשטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים אויסבראך פונעם קריג, האט ער פאראויס געזען דאס צאמפאלן פון דער אטאמאנישע אימפעריע, און ער האט אנגעפאנגען א קאמפיין, אויפצושטעלן א יידישע בריגאדע, ער האט פרובירט מיט פראנקרייך, דערנאך מיט בריטאניע, ווי זיי האבן איינגעשטימט, נאך אסאך מיטשענען, נאכצוקומען זיין פארלאנג, דער בריגאדע האט צום ענדע, מיט יוסף טרומפעלדאר, געהאלפן באפרייען פאלעסטינע פון די טערקן.
אין פאלעסטינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אראבער האבן ביי די פאגראמען פון 1920, אומגעברענגט יידן. זשאבאטינסקי האט מיט זיינע יונגען, נקמה גענומען אין די אראבער, די פאליציי האט אים ארעסטירט, און אים פאראורטיילט אויף פופצן יאר טורמע, מיט שווערער ארבעט, ווען דער בריטישער מאנדאטארישע רעגירונג איז אויפגעשטעלט געווארן, איז ער ארויסגעלאזט געווארן פון טורמע.
דא האט זיך דער פיינטשאפט פון די לינקע סאציאליסטן זיך אויפגעוועקט, און מיט זייער טענה אז ער מאכט בלויז שאדן פאר די ציונים, ער האט רעזיגנירט פון דעם ציוניסטישן יוניאן, און ער האט געגרינדעט זיין אייגענע ציוניסטישע פארטיי, וואס האט זיך גערופן צה"ר, בונד פון ציוניסטישע רעוויזיאניסטן, אויך האט ער אויפגעשטעלט די יוגענט באוועגונג בית"ר.
זיין ארומפארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז ארומגעפארן א וועלט אויפצוטרייבן שטיצע, אין אמעריקע און אייראפע. אום 1926 איז ער געקומען צום צווייטן מאל אין פאלעסטינע, און ער האט אטאקירט די לינקע פאר זיין קאמפראמיסטן קעגן די בריטישע רעגירונג, ער איז דערנאך געפארן קיין אייראפע, צו די קאנגרעס פון זיין פארטיי, און ביי די ציוניסטישע קאנגרעס, האט ער געכאפט קלעפ פון קעגנערס, אין 1931 איז ער אינגאנצן ארויס פונעם ציוניסטישן פארטיי, און דערקלערט אז זיין ציוניזם איז דאס ריכטיגע פארטיי,
זיינע ווארענונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען היטלער איז געקומען צו די מאכט, אין דייטשלאנד, האט ער געהאלטן אין איין ווארענען אז עס דערנענטערט זיך א טראגעדיע אויפן יידישן פאלק, ער האט געהאט גאנצע פלענער, ווי אזוי ארויף צו ברענגען יידן קיין פאלעסטינע, נאך די פאגראמען פון תרפ"ט, איז א געוויסער אברהם תהומי, ארויס פון די הגנה, און זשאבאטינסקי האט מיט אים צוזאמען, געגרינדעט די גרופע, וואס וועט ווערן דער אצ"ל, ביי דער אויפשטאנד פון תרצ"ו תרצ"ט, איז ער געווען פארנומען מיט דער פראגע, אויב די בריטישע האבן א לעגאלע רעכט צו געוועלטיגן אין פאלעסטינע, און נאכן פיל קאמיסיע, ברענגנדיג די צאל יידישע אימיגראנטן, צו 75,000 פאר פינעף יאר, האט ער אנגעפאנגען מיט אקטיוויטעטן אויף עליה ב', צו ראטעווען ווי מער יידן מעגליך.
זיין פלוצלינגע טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אין ניו יארק נאכן אויסבראך פון דער צווייטער וועלט מלחמה, כדי אויפצושטעלן א נייע יידישע בריגאדע, האט ער געהאט א הארץ אטאקע, און ער איז געשטארבן, ער האט געשריבן מיט עטליכע יארן פריער, אז ער וויל באגראבן ווערן אין דעם יידישן לאנד, ווען עס וועט אויפשטיין און די רעגירונג וועט אים ארויפברענגען, דוד בן גוריון האט אין אים געזען א פיינט, האט ער אים נישט געוואלט ארויף ברענגען, לוי אשכול האט אים ארויפגעברענגט אין 1964, און ער ליגט באגראבן אויפן הערצל בארג, אין ירושלים.
זיין ווייב האט געהייסן יאהאנע האלפרין, מיט וועמען ער האט געהאט איין זון, ערי זשאבאטינסקי א ישראל פאליטיקער, זיין ווייב איז ארויפגעברענגט געווארן צוזאמען מיט אים.
וועב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א קאמפיין רעדע אין יודיש אין יאהר תרצ"ד http://www.youtube.com/watch?v=spOqRS1HzTY


text:
פרייהייט פון ווארט
פרייהייט פון ווארט איז דער זכות פון יעדע מענטש זיך אויסצודרוקען און זאגן וואס ער וויל זאגן, אן קיין שום באגרעניצונג. דאס גייט ארויף אויף רעדן, שרייבן, שאפן קאסעטן, אדער סיי וועלכע אנדערע פארבינדונגען אין די געזעלשאפט.
פרייהייט פון ווארט ווערט גערעכנט אלץ איינער פון די פארשטענדליכסטע זכות פון א מענטש, אבער צומאל קען עס באגרעניצט ווערן לויטן געזעץ אויב עס ברענגט אומגעוואונטשעטע תוצאות. א משל צו דעם איז די לייקענען די האלאקוסט א.ד.ג.
יעדעס לאנד האט זיך זיינע געזעצן וועגן דעם. למשל אין נארט קארעא איז מען זייער שטרענג אויב רעדט מען א ווארט קעגן דעם פירער. און ווי באקאנט איז אזוי געווען אין רוסלאנד אונטער קאמוניזם


text:
אמעריקאנער דאלאר
דער אמעריקאנער דאלאר (סימבאל: $, קאד: USD ) איז די אפֿיציעלע וואלוטע פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. דער דאלאר ווערט צעטיילט אויך 100 סענט. ער ווערט אויך באניצט אין אסאך אנדערע לענדער. די קלענסטע מטבע איז איין סענט ( א "פעני"). די אנדערע מטבעות זענען א ניקל (5 סענטס), א דיים (10 סענטס), א פֿערטל (25 סענטס) און א האלבער דאלאר (50 סענטס). ס'איז אויך דא א מטבע פון א גאנצער דאלאר.
פראדוצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט געמאכט דורך די יו-עס ביורא אוו ענגרעווינג ענד פרינטינג און די מינט דעפארטמענט וועלכע זענען ביידע א טייל פון די יו-עס טרעזשורי דעפארטמענט. דער פעדעראלער ביורא פון ענגרעווינג ענד דרוקן פראדוצירט די באנקנאטעס פון איינס, פינף, צען, צוואנציג, פופציג, און הונדערט דאלאר בילס. די צוויי דאלאר ביל איז אויך אין צירקולאציע אבער מען האט דאס אויפגעהערט פראדוצירן אין 96'. ווי דערמאנט איז אמאל געווען גרויסע בילס פון פינף הונדערט, טויזנט, און פינף טויזנט. די גרעסטע באנקנאטע וואס די יו-עס האט אמאל געמאכט איז געווען הונדערט טויזנט דאלאר בילס וועלכע איז געמאכט געווארןבעפאר די צווייטע וועלט קריג אבער איז נאר גענוצט געווארן פאר טראנזאקציעס צווישן די בענק און פעדעראלע רעזערוו און איז קיינמאל נישט אריין אין צירקולאציע.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט די איינס, פינף, צען, און פינף און צוואנציג צענט מטבעות און אויך די גאלדענע דאלאר מטבע וועלכע רופט זיך די סאקאגאוואי גאלד דאלאר מטבע וועלכע איז דער נייער נאמען פאר די ביז איצטיגע סוזען בי אנטאני דאלאר מטבע.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט 30 מיליאן מטבעות פער יאר פאר די צירקולאציע. די יו-עס ביורא אוו גראווירן און דרוקן פראדוצירט 37 מיליאן באנקנאטעס אין איין טאג אין די ווערט פון 696 מיליאן דאלאר אבער 95 פראצענט איז אלטע באנקנאטעס וועלכע ווערן איבערגעמאכט נאכדעם וואס זיי גייען צוגרינד. ווי מער וואלוטע צירקולירט אלס שנעלער גייט עס צוגרונד, עס איז דאך נאר א פאפיר.
וואלוטע קאנטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו האלטן קאנטראל אויף אלע געלטער איז איינגעשטעלט א סיסטעם אז אלע געלטער וואס ווערן דעפאזיט אין בענק ווערן איבערגעגעבן צו די פעדעראלע רעזערוו בענק וועלכע טוישן דאס אויף פאר נייע געלט פאר וועלכע די בענק באצאלן א קליינע אפצאל פאר די סערוויס. די רעזערוו בענק שיקן אפ דאס געלט צו די מינט דעפארטמענט וועלכע קוקן דאס איבער און ווי זיי זאגן איז נאר א דריטל גענוג גוט צו קענען ווייטער צירקולירן. דאס איבעריגע געלט ווערט פארטיליקט און ריסייקעלט צו נייע באנקנאטן. דער 1 דאלאר ביל ווערט דאס מערסטע גענוצט און האלט נישט געווענליך מער ווי אנדערהאלבן יאר. א פינפער האלט 2 יאר, א צענער און א צוואנציגער 3-4 יאר, און א פיפציגער אדער הונדערטער ארום 9 יאר.


text:
זשיבוי
זשיבוי (רומעניש: Jibou; אונגאריש: Zsibó; דייטשיש: Siben) איז א שטעטל אין זעלאזש יודעץ, זיבנבערגן ,רומעניע. אין 2004 איז די באפעלקערונג געווען 11,277.
זשיבוי געפינט זיך נישט ווייט פונעם סאמעש טייך, 20 ק"מ צפון-מערב פון צילנמארק, און 60 ק"מ צפון פון קלויזנבערג.
יידן אין זשיבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1877 האבן געוואוינט אין זשיבוי 142 יידן, אין 1930 640 יידן.
דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב אשר שמואל כ"ץ זצ"ל, וועלכער האט שפעטער נאכן קריג געוואוינט אין מאנטריאל, ער האט עטליכע קינדער פון די גרויסע רבנים אין די חרדי'שע קרייזן, צווישן זיי:
- הרב אהרן גד היינטיגער קאפוש'ער און איידעם ביים פריערדיגן
- הרב מנשה איידעם ביי הרב מ'פריימאן (דייטש) זצ"ל און היינטיגער פריימאנער רב
- הרב צבי ישכר דוב (בערל) איידעם ביי הרב דושינסקיא גאב"ד ירושלים זצ"ל, און אבד"ק דושינסקיא אין וויליאמסבורג
- אבד"ק דזשיבוי מאנטריאל
בשעת די נאציס זענען דארטן אריין געקומען האבן דארטן געוואוינט ארום 200 אידישע משפחות


text:
אטאמאנישע אימפעריע
די אטאמאַנישע אימפעריע (1293–1922) (אטאמאנישע טערקיש: دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye [1], טערקיש: Osmanlı Devleti אדער Osmanlı İmparatorluğu), איז געווען א טערקישער שטאַט. אין יענער צייט איז די שטאַט געווען באוואוסט אלס די טערקישע אימפעריע. איר נאכפאלגער איז געווען די רעפובליק פון טערקיי, וואס איז אפיציעל אויפגעשטעלט 29 אקטאבער 1923.
ביים שפיץ פון איר מאכט זענען אירע טעריטאריעס געווען פארשפרייט איבער דריי קאנטינענטן (16טער–17טער יארהונדערט), מיט א קאנטראל איבער א גרויסן טייל פון דרום-מזרח אייראפע, דעם מיטל מזרח און צפון אפריקע. די לענדער זענען געווען פון דעם דורכגאס פון גיבראלטאר (און אום 1553 דער אטלאנטישער בארטן פון מאראקא ווייטער פון גיבראלטאר) אין מערב, ביזן קאספישן ים און דעם פערסישן איינגאס אין מזרח; און פונעם עק פון עסטרייך, אונגארן און טיילן פון אוקראינע אין צפון ביז סודאן, עריטרעע, סאמאליע און תימן אין דרום. די אטאמאנישע אימפעריע האט געהאט 29 פראווינצן, ווי אויך די פרינציפאליטעטן פון מאלדאוויע, זימבערגן, וואלאכיע און סערביע[2].
במשך זעקס יארהונדערטער איז די אימפעריע געווען דער צענטער פון אינטעראקציעס צווישן די מזרח און מערב וועלטן. מיט דער הויפטשטאט קושטא (איסטאנבול) און ריזיקע לענדער אין דער הערשאפט פון סוליימען דער פראכטיגער מער ווייניגער ווי די לענדער אונטער דער הערשאפט פון יוסטיניאן דער גרויסער מיט 1000 יאר פריער, איז די אטאמאנישע אימפעריע געווען א מוסולמענישער נאכפאלגער פון דער ביזאנטישער אימפעריע.
דער ערשטער קייסער איז געווען אסמאן דער ערשטער.
דער ערשטער אטאמאנישער הערשער וואס האט געהאט דעם טיטל סולטאן איז געווען באאיזיט דער ערשטער. אין 1390 האט ער איינגענומען די לעצטער פעסטונג פון דער ביזאנטישער אימפעריע אין קליין-אזיע. אין 1402 האט די אטאמנישע אימפעריע געכאפט א קלאפ, ווען טימור האט זיי געזיגט אין דעם קאמף פון אנקארא, און די טימורן האבן אים גענומען אין געפענגעניש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טשעלא
דער טשעלא איז א סטרונע אינסטרומענט וואס מען שפילט מיט א סמיטשיק; ער האט פיר סטרונעס אין פערפעקטע פינפטן. דער טשעלא געהערט צו די פידל פאמיליע פון מוזיקאלישע אינסטרומענטן, וואס איז אויך כולל די פידל, וויאלע און קאנטראבאס. דער טשעלא קען זיין א סאלא אדער מען קען אים שפילן צוזאמען מיט דער גאנצער ארקעסטער. דאס ווארט טשעלא שטאמט פון איטאליעניש violoncello. איינער וואס שפילט א טשעלא הייסט א טשעליסט.
א סך קאמפאזיטארן האבן געשריבן סאנאטעס פארן טשעלא, צווישן זיי בעטהאווען, מענדלסאן, שאפען,בראהמס, גריג, ראכמאנינאוו, דעבוסי און שאסטאקאוויטש.
בארימטע טשעליסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טישטיך
א טישטעך איז א איבערצי אויפן טיש. מען ניצט עס אדער צו באשיצן דעם טיש אדער ווייל עס זעט אויס שיין.
אמאל איז עס געווען בלויז פון לייוונט, און מ'האט עס געוואשן יעדע צייט, היינט איז דא אסאך סארטן פונעם 'דיספאזעבל' איינמאל באנוץ, פון עטליכע סארט מאטריאל, און אפילו גאנץ שיינע וואס זענען פאסיג ביי די שענסטע מאלצייטן.
ביי יידן איז דער מנהג אז שבת און יו"ט (אויך חול המועד) באדעקט מען דעם טיש מיט א טישטעך א גאנצן טאג, נישט נאר ביי די מאלצייטן. אויך אין בתי מדרשים און שטיבלעך באדעקט מען די טישן מיט טישטעכער.


text:
פיטער דער גרויסער
פיטער דער גרויסער (9טן יוני 1672 - 8טן פעברואר 1725)[1] איז געווען אַ צאַר פון רוסלאַנד. ער האט פֿארוואנדלט רוסלאַנד פון אַן אפגעזונדערט מלכות אין אַ טראַנזקאָנטינענטאַלן איבערמאכט. ער האט אויך געבויט די שטאָט פעטערבורג וואָס איז געווארן די הויפּטשטאָט פון רוסלאַנד אין 1711. ער האט געביטן רוסלאַנדס געזעלשאַפט, מאכן זי מאָדערן ווי די אייראפעישע לענדער פון יענער צייַט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אין דעם יוליאנישן קאלענדאר, וואס רוסלאנד האט דעמאלסט געניצט, 30סטן מיי 1672 - 28סטן יאנואר 1725


text:
4טן יוני
דעם 4טן יוני איז דער 155סטער טאג פון יאר (156סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 210 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1878 - די אטאמאנישע אימפעריע גיט נאך קיפראס פארן פאראייניגטן קעניגרייך
- 1917 - דער פוליצער פריז ווערט געטיילט צום ערשטן מאל
- 1920 - געחתמעט אין פראנקרייך דער טריאנאן אפמאך צו צעטיילן די לענדער פון עסטרייך אונגארן
- 1936 - לעאן בלום ווערט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך
- 1940 - צווייטער וועלט קריג: די דייטשע ארמיי גייט אריין אין פאריז
- 1942 - צווייטער וועלט קריג: אנגעהויבן דער קאמף פון מידוויי
- 1948 - אומאפהענגיקייט מלחמה: ערשטע קאמף אויפן וואסער דורך דעם ישראלדיקן פלאט
- 1970 - טאנגע ווערט זעלבשטענדיק פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1979 - מיליטערישע רעוואלוציע אין גאנע
- 1982 - די ערשטע לבנון מלחמה האט אויסגעבראכן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1738 - דזשארדזש דער דריטער, מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1820)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1941 - ווילהעלם דער צווייטער, דער לעצטער קייסער פון דייטשלאנד (געב' 1859)
- 1942 - ריינהארד היידריך, א נאצי פירער (געב' 1904)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאנגע - אומאפהענגיקייט טאג


text:
תשעה באב
תשעה באב איז א טאג ווען יידן פאסטן און קלאגן. דער טאג באצייכנט דעם חורבן פון די צוויי בתי מקדש און אויך אנדער צרות וואס האבן פאסירט דאס יידישע פאלק.
וואס איז געשעהן אין תשעה באב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די משנה רעכנט אויס פינף זאכן: א) גאט האט גוזר געווען אויף אידן נישט אריין גיין אין ארץ ישראל. ב) עס איז חרוב געווארן דאס ערשטע בית המקדש. ג) עס איז חרוב געווארן דאס צווייטע בית המקדש. ד) עס איז אייגענומען געווארן די שטאט ביתר. ה) עס איז אויפגעאקערט געווארן ירושלים דורך די שונאים.
אין מלכים א' (כ"ה) שטייט אז דער בית המקדש איז חרוב געווארן ז' אב, און לויט ווי עס שטייט אין ירמיהו (נ"ב) איז דאס חרוב געווארן י' אב. אבער וויבאלד דער צווייטער בית המקדש איז חרוב געווארן ט' אב האט מען איינגעפירט צו באשטימען ט' אב אלס א געדענק-טאג פאר ביידע חורבנות.
אין ירושלמי שטייט אז ביידע בתי מדרשים זענען חרוב געווארן אין ט' באב, און דאס וואס דער פסוק זאגט ער איז חרוב געווארן ז' אב איז נישט מדויק, ווייל אין די טעג פון די גרויסע צרות זענען אידן געווען פארמישט, מען האט נישט פוקנטליך אפגשריבן וועלכע טאג עס איז פארברענט געווארן, שפעטער זאגט די ירושלמי האט מען עס שוין נישט געואלט פארעכנטן טאקע דערפאר, מען האט געוואלט ווייזן ווי צומישט און צוקלאפט אידן זענען דאן געווען.
אויך בזמן בית שני האבן די יידן געפאסט די פיר תעניתים אויפן חורבן בית ראשון.[1]
אין מדרש רבה שטייט אז אינעם טאג פון תשעה באב וועט געבוירן ווערן משיח דער אויסלייזער פון אידן.
איינגעטליך זענען די גוים אריין אין בית המקדש תשעה באב, אבער אנגעצינדן האבן זיי עס הערש פארנאכט, נאנט צום צענטן טאג, און עס האט געברענט דעם צענטן טאג, ר' יוחנן האט געזאגט ווען איך בין ווען אין יענעם דור וואלט איך ווען געמאכט דעם טרויער טאג דעם צענטן טאג, אבער די חכמים האלטן "אתחלתא דפורעניות עדיפא" מען רעכנט ענדערש ווען עס האט זיך אנגעהויבן.
מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן פירן זיך תשעה באב זיך צו פארזאמלען אין די בתי מדרשים, מען נעמט אראפ די פרוכת פונעם ארון הקודש, א זכר פון אבילות, אנדערע זאגן דעם טעם איז ווייל טיטוס הרשע האט געשטאכן דעם פרוכת פנעם בית המקדש (מנהגי ישורון סי' קל"ח), מען זעצט זיך אויף דער ערד און מען קלאגט אויפן חורבן בית המקדש.
ביינאכט זאגט מען די פינעף פרקים פון מגילות איכה. אויך זאגט מען אנדערע קליינע קינות, מען מאכט פינטסער אין שוהל ווייל אזוי שטייט אין מדרש איכה אז השי"ת האט געזאגט פאר די מלאכים מיר זאלן מאכן די זעלבע וואס א מלך טוט ווען ער קלאגט ער לעשט די לעכט, און אויך מרמז זיין אז "כבה נר ישראל" עס איז געווארן פינסטער פאר אידן (אבודרהם).
אשכנזים זענען נוהג נישט צו לייגן טלית און תפלין תשעה באב אינדערפרי נאר צו מנחה.
צופרי איז דא א קינות לתשעה באב וואס אסאך געלערענטע אידישע פארפאסער האבן פארפאסט קינות און קלאג רייד אויפן חורבן, אויף דעם וואס צדיקים זענען גע'הרג'ט געווארן, אויף דעם וואס דאס חשיבות און טייערקייט פון אידן איז פארלוירן, און אויף דעם וואס ציון איז חרוב, די אידישע פיינט לאכן פון אונז, ביז משיח צדקינו וועט קומען.
אסאך גרויסע חלק פון די קינות לתשעה באב האט געמאכט דער באקנאטער אידישער קאמפאזיער ר' אליעזר הקליר. אסאך האט געמאכט ר' יהודה הלוי. אסאך פון די קינות איז געבויט אויף די פינף פרקים פון איכה.
קינות אויף חורבן אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פארשידענע קהילות זאגט מען אויך א קינה אויפן חורבן פון די יידישע קהילות אין אייראפע. צווישן די וואס האבן געשריבן אזעלכע קינות זענען דער באבאווער רבי, הרב שמעון שוואב פון קהל עדת ישורן, וואשינגטאן הייטס, און הרב אלחנן היילפרין פון גאלדערס גרין.


text:
מעדיקאמענט
מעדיצין היילט דעם מענטש דורך פארעכטן די צעלן און אפהאלטן קרענק.
מען באקומט א רעצעפט פון א דאקטער און דער אפטייק פארקויפט דאס פאר אייך.
מעדיצין אלס פארשונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז מעדיצין די וויסנשאַפֿט וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן פֿאָרשן, דיִאַגנאָזירן, און באַהאַנדלען קראַנקייטן, כּדי אויסצובעסערן דעם געזונט. אויך מיינט דאס די מעדעצינען אליין וואס ווערט גענוצט דערפאר. די מעדיצין איז באַזירט אויף די באַגריפֿן סײַ פֿון נאַטור-וויסנשאַפֿט, סײַ פֿון הומאַניסטיק, און גייט פֿאָרויס אין פּאַראַלעל מיט זיי. אין גאַנג פֿון איר אַנטוויקלונג האָט זיך די מעדיצין פֿאַרשפּרייט אין פֿאַרשיידענע צווײַגן. מע שיידט אונטער, למשל, צווישן דער אינטערנאַלער מעדיצין, מעדיצין פֿון אויגן-נאָז-און-האַלדז, וכ´. מע קען אויך קאַטעגאָריזירן די מעדיצין לויט געזעלשאַפֿטלעכע קאַטעגאָריעס: מיליטערישע, לעגאַלע, פֿון שפּיטעלער און דאָס גלײַכן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יואב בן צרויה
יואב בן צרויה איז געווען דער מיליטער-באהערשער/ קריגס פירער פון דוד המלך, ער האט אנגעפירט די מלחמות אנטקעגן ארם, עמון און אדום. אויכט איז ער געווען די הויפט פון די סנהדרין. ער איז געווען די געשוועסטער קינד פון דוד.
אינהאַלט
דער מארד פון אבנר בן נר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבנר בן נר איז געווען דער גענעראל פון שאול המלך, יואב האט אים געהארגט, אלס נקמה פאר די טויט פון זיין ברודער עשהאל. דוד המלך האט עס שטארק געבאדערט פארוואס ער האט אים געהארגט, און ער האט אים שטארק באוויינט, ווייל עס איז געווען א גרויסער גבור, צדיק, און א זייער א גוטער גענעראל, און עשהאל האט געהאט א דין פון א רודף האט ער אים געמעגט הארגענן, ער האט אבער נישט געהארגט יואב ווייל ער אים האט געדארפט אלס גענעראל.
דער מארד פון אבשלום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אבשלום האט רעוואָלטירט דוד'ן, האט יואב בן צרויה געהארגעט אבשלום, און זיין גענעראל עמשא בן יתר כאטש דוד המלך האט אים אנגעזאגט זיי נישט צו הארגענען, דוד המלך האט אים דאס קיינמאל נישט מוחל געווען, און דאס איז געווען איינער פון די סיבות פארוואס ער געהייסן שפעטער פאר זיין זון שלמה המלך אים צו הרגענען.
די מעשה מיט אוריה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוריה החתי איז געווען פון יואב'ס גוטע קאמאנדאנטן. נאך דער מעשה מיט אוריה'ס פרוי בת שבע, האט דוד המלך געשיקט א באפעל צו יואב'ן ער זאל שטעלן אוריה אין דער מלחמה קעגן עמון דארט וואו ער וועט ווערן געהרגעט. יואב האט אנדערש געטון און האט געשטעלט אוריה צוזאמען מיט אנדערע פעסטע זעלנער, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "אֶל-הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יָדַע, כִּי אַנְשֵׁי-חַיִל שָׁם".
דער אויפשטאנד פון אדוניהו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דוד המלך איז געווען אלט און אדוניהו האט געוואלט ירשענען די מלוכה, איז יואב בן צרויה מיט געגיינגען מיט אדוניהו כדי צו אים ממליך זיין.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר דוד המלך איז געשטארבן האט געלאזט צוואה פאר זיין זון שלמה המלך ער זאל הארגענען יואב בן צרויה, וועגען די טויט פון אבנר בן נר, עמשא בן יתר און זיין זון אבשלום, דוד המלך האט אים נישט געוואלט הארגענען ווייל ער האט געדארפט פאר זיינע מלחמות.
ווען שלמה איז געווארן קעניג, האט ער געלאזט הארגענען יואב בן צרויה דורך בניהו בן יהוידע, און ווען בניהו איז געקומען הרג'ענען יואב'ן האט ער זיך אנגעכאפט אין די קרנות המזבח.


text:
דווייט דעיוויד אייזנהאוער
דווייט דעיוויד אייזנהאוער (ענגליש: Dwight David Eisenhower; 14טן אקטאבער, 1890 - 28סטן מערץ, 1969), באקאנט מיטן ניק אייק, איז געווען דער 34סטער אמעריקאנער פרעזידענט, פון 20סטן יאנואר 1953 ביזן 20סטן יאנואר 1961. ער איז געווען א פינף-שטערן גענעראל ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און איז געווען דער הויפט-קאמאנדאנט ביי דער אינוואזיע אקציע אין צפון אפריקע (1942-43) און דער אינוואזיע אין נארמאנדי אין 1944-45 פונעם מערבדיקן פראנט. אין 1951 האט מען באשטימט אייזנהאוער דער ערשטער הויפט-קאמאנדאנט פון נאט"א[1].
א גרויסע שטטאסמאן, ער איז געווען א גלעצענדער הויפט גענעראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אסאך ווערט צוגעשריבן צו זיין קרעדיט אויף דער אויסגאנג פונעם קריג, ער האט אויספלאנירט און אויסגעפירט דער אנטשיידענער קריג די דעי, זיין דרשה וואס ער האט געהלאטן אנהייב טאג דעמאלטס ווערט אסאך געדענקט.
ביים ענדע פון קריג איז געווען אסאך חילוקי דעות און מחלוקת צווישן די אמעריקאנער און ענגלישע גענערעלער, ווי אויך מיטן פראנצוזישן גענאראל שארל דע גאל, ער האט מיט זיין געניטן כח דאס אויסגעגליכן.
נאכן קריג האט ער מחליט געווען ער וועט זיין א גוטער פרעזידנעט. ער איז געווען א רעפובליקאנער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Former SACEURs". Aco.nato.int. Retrieved January 26, 2012.


text:
דף היומי
דף היומי האט ר' מאיר שפירא איינגעפירט, די אגודה האט דאס פארשפרייט ביי אלע אידן צו לערנען יעדן טאג א דף גמרא, און נאך זיבן יאר ענדיגן גאנץ ש"ס.
היינט איז לערנען דף היומי גאנץ פארשפרייט, און ס'זענען פאראן עטלעכע אויסגאבעס פון ש"ס ספעציעל פאר דף היומי ווי דער שאטנשטיין ש"ס, דער מתיבתא ש"ס פון עוז והדר און דער ש"ס לובלין.
היינטיקער דף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט לערנט מען .
מחזורים פון דף היומי אדורך די יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט לערנט מען דעם 13טן מחזור פון דף היומי.
[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קול התורה, חוברת כח, עמ' קנד


text:
טאמאטע
דער טאָמאַטע אדער פּאָמידאָר (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum lycopersicum) איז א א פיל-יעריגער געוויקס (ער ווערט באהאנדלט געווענלך ווי אן איין יעריגע געוויקס) פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae). דער פרוכט איז ביי מערסטע ראסן רױט מיט גרינע בלעטער. עס געפֿינט זיך, אין דעם אָנהײב, אין דרום און צענטראַל אַמעריקע, פֿון מעקסיקא ביז פּערו, אָבער איצט איז ער באַרימט אין דער גאָרער וועלט, בפֿרט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם פּאָמידאָר מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פּאָמידאָר איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פּאָמידאָר וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פּאָמידאָר די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
אקספארד ענגליש ווערטערבוך
דאס אקספֿארד ענגליש ווערטערבוך (ענגליש: Oxford English Dictionary, אין קורצן OED) איז א ווערטערבוך פון ענגליש וואס ווערט פארעפנטלעכט דורך דער אקספארד אוניווערסיטעט פרעסע. דאס ווערטערבוך ווערט פאררעכנט דאס מערסט באגלייבסטע פאר דער ענגלישער שפראך. אין 2005 האט דאס ווערטערבוך אנטהאלטעט 301,100 הויפט ווערטער. די לעצטע גאנצע געדרוקטע אויסגאבע איז געווען די צווייטע אויסגאבע, וואס האט ארויסגעשיינט אין 1989.
דער אפיציעלער צוועק פונעם ווערטערבוך איז דאקומענטירן אלע ניצן פון אלע ווערטער אויף ענגליש.


text:
קלאסישע מוזיק
קלאסישע מוזיק איז דער באגריף פון מוזיקאלישע ווערק לויטן סטיל פון די אייראפעישע קולטור פון די לעצטע 300 יאר. וועלכעס באשטייט פון מערערע פעלער אדער מאוומענטס, וועלכע הארמאנירן אוועק-און צוזאמען אין א קאמבינאציע פון מערערע אינסטרומענטן, פידלען, פייפער, טשעלא, הארפן און די פרענטש הארן, ווינט אינסטרומענטן און סטרונע אינסטרומענטן.
די קלאסישע מוזיק פעריאדע איז צעטיילט לויט די יארן. די קלאסישע מוזיק איז געגרינדט פון קריסטלעכע קירך מוזיק פון דעם מיטל אלטער און רענעסאנס פעריאָדעס אָבער, ווען מוזיק געווארן וועלטלעך, איז די קלאסישע מוזיק געבוירן געווארן. די מוזיק אין די פעריאדעס איז געוואן וואקאליש, אן אינסטרומענטן. די סעקולערע מוזיק אבער האט מען געזינגען צוזאמען מיט אינסטרומענטן.
די גרעסטע קאמפאזיטארן פון דער רענעסאנס פעריאדע זענען דזיאוואני דא פאלעסטרינא, ארלאנדא די לאסא און וויליאם בירד.
אין די אנהייב 17טן צו דער מיטל 18טן יארהונדערט האט זיך אנגעהויבן די באראק פעריאדע, ווי יאהאן זעבאסטיאן באך, געארג פרידריך הענדל, אנטאניא וויוואלדי און נאך. דאס איז די פעריאדע פונעם ארקעסטער, ווי מען פארשטייט אים היינט. אויך איז די אפערע געבוירן אין דער פעריאדע.
אנהייבן דעם מיטל 18טן יארהונדערט איז געווען די קלאסישע פעריאדע, ווי מאצארט, בעטהאווען, יאזעף היידן, סטעמיץ, קארל מאריע וואן וועבער און נאך.
ענדע 18טן און אנהייב דעם 19טן יארהונדערט איז געווארן די ראמאנטישע פעריאדע, מיט דער ערשיינונג פון די בארימטע קאמפאזיטארן ווי בערליאז, ליסט, שאפען, מענדעלסאן, טשייקאווסקי, דווארזשאק, פראנץ שובערט און נאך.
שפעטער אין דער ענדע 19טן יארהונדערט און אנהייב דעם 20טן יאר הונדערט איז געבוירן די קאנטעמפערערי פעריאדע מיט די קאמפאזיטארן ווי גוסטאוו מאלער, סערגעי ראכמאנינאוו, און נאך.
טייל שטיקלעך פון קלאסישער מוזיק זענען געווארן גאנץ פאפולער. למשל, די געזאנג נעסון דארמא פון דזיאקאמא פוטשיניס אפערע טוראנדא, וואס דריי באוואוסטע טענארן האבן זי געזונגען: לוטשיאנא פאוואראטי, פלאסידא דאמינגא און האזע קארעראס.


text:
סון יאט-סען
- דאס איז א כינעזישער נאמען; דער משפחה נאמען איז סון.
סון יאַט-סען (כינעזיש: 孫逸仙 ; 12טן נאוועמבער 1866 – 12טן מערץ 1925, איז געווען א כינעזישער רעוואלוצינער, און דער ערשטער פרעזידענט פון דער רעפובליק פון כינע. סון האט געשפילט א ראלע אין אראפווארפן די טשינג דינאסטיע ביי דער סינהיי רעוואלוציע. כאטש בשעת דער רעוואלוציע איז ער געווען אין סט לואיס, מיזורי,[1] האט מען אים באשטימט פרעזידענט פון דער פראוויזארישער רעפובליק פון כינע וואס איז געגרינדעט געווארן אין 1912. שפעטער איז ער געווען איינער פון די גרינדער פונעם קוואמינטאנג, און זיין ערשטער פירער.[2]
סון ווערט גערעכנט איינער פון די גרעסטע פירער פון מאדערנער כינע, און ער איז דער איינציקער צווישן די 20סטן יארהונדערט פאליטיקער וואס מ'האלט פון אים סיי אין קאמוניסטישער כינע סיי אין נאציאנאליסטישער כינע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סון איז געבוירן געווארן אין גוואנדאנג פראווינץ אין א משפחה פון פויערים. ביי די 13 איז ער אריבער געפארן צו וואוינען מיט זיין עלטערן ברודער אין האנאלולו, האוואי, וואו ער האט געלערנט אין א מיטלשולע. דערנאך איז ער צוריקגעקומען אין כינע וואו ער האט שטודירט מעדיצין. ער באקומען זיין דאקטער דיפלאם פון דער האנג קאנג קאלעגיע פון מעדיצין.
אין 1915 האט ער געהייראט סונג טשינג-לינג (וואס איר שוועסטער איז געווען די ווייב פון טשיאנג קיי-טשעק).
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Separate Lives, Broken Dreams. Center for Asian American Media. Center for Asian American Media (16טן מיי 2012). דערגרייכט דעם טן סעפטעמבער 2012.
- ↑ Derek Benjamin Heater. [1987] (1987). Our world this century. Oxford University Press. ISBN 0-19-913324-7, ISBN 978-0-19-913324-6.


text:
ווער איז געוואען דער פראפעסאר, און וואס איז געווען זיין טייל אין קאמפף קעגן די ציונים אין יענע צייט
רבי ישראל יעקב דעהאן איז געבוירן געווארן אין יאר תרמ”א אין א קליין שטעטל נעבן אמסטרדאם אין האלאנד
זיין פאטער, רבי יצחק הלוי, איז געווען דער שוחט און חזן אין שטעטל, און אלע זיינע יארן האט ער זיך באמיהט צו געבן זיינע אכצן קינדער אן ערציאונג אין גייסט פון תורה
אבער ישראל יעקב, לערנענדיג אין דער שטאטישער גימנאזיע, איז מיטגעשלעפט געווארן מיט די חברים זיינע אין שטראם פון אסימילאציע
ער האט פארמאגט זעלטענע פעהיגקייטן, און זייענדיג בלויז אכט און צוואנציג יאר האט ער געקראגן דעם טיטל “דאקטאר” פאר יוריסטיק (משפטים). און איז אין א קורצע צייט געווארן איינער פון די גלענצענדע יוריסטן אין האלאנד. אין דעם יונגן עלטער האט שוין געקענט גוט צוויי און צוואנציג שפראכן
זייענדיג שטארק אנגענומען ביי די הויכע געזעלשאפט אין אייראפע, האט ער געהאט א פרייע אריינגאנג אין פאלאצן פון קעניגן און מיניסטארן, און אין לויף פון די יארן איז ער געווארן א גאנצער “גוי“
טראץ דאם האט ער נישט איבערגעהאקט די פארבינדונגען מיט זיינע אידישע ברידער. ווען ער האט געהערט פון די גזירות וואס אידן האבן געהאט אויסצושטיין אין צארישן רוסלאנד צוליב די פארדאכטן אז זיי זענען קאמוניסטישע אקטיוויסטן, איז ער געפארן קיין רוסלאנד כדי צו העלפן זיי באפרייען פון די טורמעס אין סיביר. ער האט זיך מיטגענומען א המלצה בריוו פון די האלאנדישע קעניגן, און דורך זיינע אייגנשאפטן, מיט וועלכע ער האט אויסגענומען ביי די רוסישע הערשער האט ער פיל געקענט טאן צו גרינגער מאכן דעם נויט פון די אידן
דער באזוך אין רוסלאנד איז געווען פאר דעהאן א גורל‘דיגע געשעעניש וואס האט טראנספארמירט (איבער געדרייט) זיין לעבן. די גרויזאמע אנטיסעמיטיזם אין אט די לאנד האט אין אים ערוועקט דעם אידישן פונק. ער איז צוריק געקומען קיין האלאנד, און גענומען צוריק קערן צו אידישקייט. אין אנהויב האט ער געזוכט זיין ארט אין די ראמען פון “מזרחי” אין האלאנד, אבער נישט געפונענדיג דארט זיין זעלס באגער, האט ער באשלאסן צו פארלאזן זיין געבורטלאנד און עולה זיין קיין ארץ ישראל, קיין ירושלים- דאס הארץ פון אידישן פאלק
אין לאנד איז דעהאן אנגעקומאן אין י”ד סיון תר”פ. דא איז אים צוגעשטעלט געווארן א פייערליכע קבלת פנים דורך די הסתדרות ה“מזרחי” אין לאנד. ער האט זיך צוגעשלאסן אין די באוועגונג און איז געווארן איינער פון אירע אקטיוויסטן
-געווען איז דאס פונקט אין די תקופה וואס דער ישוב הישן האט געפירט זיינע קאמפפן אויף זיין לעבן
ווען דעהאן האט איינגעזען ווי שטארק דער חרדישער ישוב ווערט באשמוצט און דערנידעריגט דורך אלע שונאים זיינע, האט ער באשלאסן צו פארשן דעם פראבלעם פון דער נאנט און צו קענען לערנען דעם לעבנס שטייגער פון די ערליכע ירושליםאער אידן
און אזוי איז ער אנגעקומען צו רבי יוסף חיים‘ס הויז, און דארט איז ענטשטאנען דער דעצידירנדער ווענד פונקט אין זיין לעבן
דעהאן איז טיף בעאיינפלוסט געווארן פון רבי יוסף חיים‘ס גרוישקייט און קלוגשאפט. ער האט א לאנגע צייט געשמועסט מיט אים, און האט זיך איבערצייגט אז נאר דער אבסאלוטער אמת און די ריינע אמונה רעדט ארויס פון אט דעם אידישן גייסטיגן ריז
פון דעמאלט אן האט ער באזוכט ביי רבי יוסף חיים אין הויז כמעט טאג טעגליך, און האט אויך געשריבן אויף אים א ליד
“מער ווי פון יעדן אוצר, וויל ער פון די הייליגע תורה וויסן
פון פרימארגן ביז ביינאכט, נאר אין איר טוט ער פלייסן
אין זיין ארימקייט, פירט ער א גליקליך און פארזיכערט לעבן
גליקליכער פון די ביי וועמען דאס געניסן און לוסט איז דער גאנצער שטרעבן.“
ווען ער האט שפעטער אויך קענען געלערנט הגאון רבי יצחק ירוחם דיסקין, האט ער באשלאסן אין גאנצן אריבער גיין צום חרדישן לאגער. ער איז געווארן דער פאליטישער סאקרעטאר פון די “עדה החרדית” און געפירט דעם אפטיילונג פאר אויסערליכע פארבינדונגען
ווען די ציונים האבן געזען ווי דעהאן האט זיי פארלאזט און זיך אנגעשלאסן צו די ערליכע אידן, האט דאס זיי זייער פארדראסן
זיי האבן פון שטענדיג אן געהאלטן, אז נאר זיי מעגן פירן פארהאנדלונגען מיט זזעלט פירער, וואס האבן דעמאלט געהאנדלט וועגן לעזן די פראבלעמען פון ארץ ישראל, און געהאלטן אז אין דערצייט וואס זיי באנוצן זייער איינפלוס אן אויפהער כדי צו באקומען אן אומבאגרענעצטע הערשאפט אויף אלע טיילן פון אידנטום - מיט געוואלד און קעגן זייער ווילן - דארף דער יהדות החרדית שטיל שווייגן, און ווארטן אויף דעם אורטייל וואס וועט ארויסגיין אלץ רעזולטאט פון די ציוניסטישע שריט ביי די רעגירונג. און דעריבער האבן זיי געזען אין דעם גיין צום “פריץ” א מאנאפאל וואס געהער נאר צו זיי
און דערפאר האט דאס ארויף געבראכט זייער שרעקליכן צארן ווען דער יהדות החרדית האט ענדליך געפונען א פעהיגן מאן, וואס קען זיך אויס מיט אלע איינצעלהייטן פון די הויכע פאליטיק, וואס קען זיך שטעלן פאר קעניגן און דינען ווי א מויל פארן ערליכן אידנטום, וואס זאל אויסדריקן דירעקט, אן קיין פארמיטלער, די געדאנקען און מינונגען פון ישוב אין ארץ ישראל, א זאך וואס וועט איר געבן די מעגליכקייטן אראפ צו ווארפן פון זיך די אומגעבעטענע אפוטרופסות פון די פרייע ציונים
די ציונים האבן גענומען רודפ‘ן דעהאן און אים שטעלן שטרויכלונגען אין וועג. דעהאן ווידער, דווקא צוליב די רדיפות איז מער איבערצייגט געווארן אין די גערעכטיגקייט פון קאמפף פון יהדות החרדית
ער האט אנגעקניפט נאנטע פארבינדונגענ מיט מיטגלידער פון אנגלישן פארלעמענט און מיט וויצטיגע פארזענליכקייטנ אין קאלאניעס מיניסטעריום אין לאנדאן, וועלכע זענען געשטאנען אונטער די פאליסיס פון די מאנדאט רעגירונג
ווי געזאגט, שוין ווען דעהאן האט זיך באטייליגט צוזאמען מיט רבי יוסף חיים זאנענפעלד ביים באזוך ביי לארד נארטקליף האבן די ציונים באשלאסן אים אפצוראמען פון וועג, איצט נאכן באזוך ביי חוסיין, און האלטנדיג פאר‘ ן דורכפירן א באזוך אין לאנדאן לטובת דעם יהדות החרדית אין ארץ ישראל, האבן זיי באשלאסן דורכצופירן דעם פינסטערן פלאן
אין כ” ח סיון תרפ” ד, ווען רבי ישראל יעקב דעהאן האט פארענדיגט דאווענען אין שול פון “שערי צדק” שפיטאל אין ירושלים, איז ער ארויס געגאנגען דורכן קליינעם טויער וואס אויף דער יפו ער גאס. ער האט געשפרייזט בלויז עטליכע שפאן, און דריי קוילן וואס זענען געשאסן געווארן אויף אים האבן געלעכערט זיין ריין הארץ
דער שפיטאל וועכטער, וואס איז ארויס געלאפן, האט געפונען דעהאן ליגן אויף דער ערד אין א קאלוזשע פון בלוט. זיין טלית קטן האט פארשפארט די לעכער וואס די קוילן האבן דורך געבויערט אין זיין הארץ
אלע האבן געוואוסט ווער דער מערדער איז געווען, אלע האבן געוואוסט ווער עס האט אים געשיקט (היינט שעמען זיך נישט די דעמאלטדיגע פירער צו ערקלערן עפנטליך אז זיי האבן דא אומגעבראכט א ” געפערליכן פיינד“) – אבער די פאליציי, וואס איז געווען אונטער געקויפט דורך די ציונים, האבן זיי נישט געפונען… אפיציעל האט טאקע די פאליציי פארשפראכן אין עפדנטליכע אויסרופן וואס זענען אויסגעקלעפט געווארן איבערן שטאט, א הויכן געלט לוין פאר ווער עס וועט ברענגען צום אנטדעקונג פון מערדער, אבער דער געלט לוין איז ווייזט אויס גענעבן געווארן פאר דעם מערדער אליין
די אידישע וועלט אומעטום איז אויפגעשוידערט געווארן פון דעם נידריגן מארד , און די אידן אין ירושלים אין שפיץ פון רב האבן נישט אויפגעהערט טרויערן אויף דעם גרויסן מאן ביזן היינטיגן טאג, לויט די ווערטער פון רבי יוסף חיים האט אין דעהאן גערוהט א הויכע נשמה
דער וועלט אידנטום האט איצט איינגעזען, אז די פארברעכערישע ציונים האבן ענדגילטיג באשלאסן צו פארנעמען די הערשאפט איבערן לאנד מיט געוואלד, און קיין זאך - אריינגערעכנט בלוט פארגיסונג פון אידישע ברידער - וועט זיי נישט אפהאלטן דערפון
אין נענער צייט האבן זיי אויך שווער פארוואונדעט רבי משה לייב בערנשטיין אין קאפ, און ווידער רבי ראובן שלמה יונגרייז איז געלונגען זיך ארויס צו דרייען פון די רוצחימ‘ס הענט אין די לעצטע מינוט. ווען די האבן אים באפאלן אין מיטן דאווענען אין די גרויסע שול פון די אונגארישע הייזער
דער קאמפף צווישן חרדישן אידנטום און די ציוניסטישע פארברעכער האט אנגענומען פון דעמאלט א נייעם פארעם


text:
יידישע היסטאריע
אידישע היסטאריע איז די היסטאריע פון דעם יידישן פאלק במשך כמעט פיר טויזנט יאר איבער דער גארער וועלט. די היסטאריע הייבט און מיט די אבות, אברהם, יצחק און יעקב.
אינהאַלט
תנ"ך יארן: פון אברהם אבינו ביז גלות בבל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תקופה פונעם צווייטן בית המקדש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן צווייטן חורבן: די תקופה פון תנאים, אמוראים און גאונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיטל-עלטער יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראשונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פריערדיגע אחרונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזיע און אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1885
1885 איז דאס 85סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1885 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יולי - לואי פאסטער פרובירט מיט הצלחה דעם וואקצין קעגן וואסערשרעק
- 14טן נאוועמבער - אויסגעבראכן די סערביש-בולגארישע מלחמה
- 22סטן דעצעמבער - איטא היראבומי, א סאמוריי, געווארן דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון יאפאן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן פעברואר - פרינצעסין אליס פון באטנבערג, די מוטער פון פרינץ פיליפ, הערצאג פון עדינברע און איינע פון די חסידי אומות העולם (געש' 1969)
- 24סטן פעברואר - טשעסטער נימיץ, קאמענדאנט פונעם אמעריקאנער פלאט אינעם פאציפישן אקעאן ביים צווייטן וועלט קריג (געש' 1966)
- 14טן מיי - אטא קלעמפערער, דייטשער יידישער דיריגענט און קאמפאזיטאר (נפטר 1973)
- 7טן אקטאבער - ניעלס באהר, יידישער פיזיקער, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1922 (נפ' 1962)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן מיי - וויקטאר הוגא, פראנצויזישער שרייבער און דיכטער (געב' 1802)
- 23סטן יולי - יוליסעס סימפסאן גרענט, גענעראל, דער 18טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1822)
- 28סטן יולי - משה מאנטיפיארי, יידישער פילאנטראפ, אויפטוער צו בויען געגנטן אינדרויסן פון די מויערן פון ירושלים (געב' 1784)


text:
װיקיפּעדיע:אינטערוויקי לינקען
אינטערוויקי לינקען איז די לינקען צווישן איין וויקימעדיע פראיעקט און א צווייטן, ווי למשל פון וויקיביבליאטעק צו וויקיווערטערבוך אין די זעלבע נושא. פון למשל געפילטע פיש און אזוי ווייטער.
לינקען צו וויקיפראיעקטן אין פרעמדע שפראכן קען מען מאכן דורך צולייגן דעם שפראך קאד: [[:s:de:Salz]] וועט לינקען צום דייטשישן וויקיביבליאטעק, [[:wikt:fr:sel]] צום פראנצויזישן וויקיווערטערבוך, אא"וו. פאר די שפראך קאדן זעט ליסטע פון וויקיפעדיעס.
פארשטיקן דעם פרעפיקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען פארשטיקן דעם פרעפֿיקסט מיטן ;The רער קונץ
- לייגט צו | נאכן לינק, אזוי: [[s:test|]], וואס וועט זיך פארברייטערן אויטאמאטיש צו [[s:test|test]] ביים אויפהיטן.
- פאר לינקען צווישן וויקיפעדיעס אין פארשיידענע שפראכן, זעט װיקיפּעדיע:אינטערשפראך לינקען.


text:
17טן יאנואר
דעם 17סטן יאנואר איז דער 17טער טאג פון יאר, אין דער דריטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 348 טעג (349 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1793 - פראנצויזישע רעוואלוציע - דער מלך לואי דער זעכצעטער באשולדיגט מיט "פארשווערונג קעגן דער זיכערהייט און פרייהייט פונעם כלל" און מען האט אים געפירט צו עקזעקוטירן א פאר טעג שפעטער
- 1852 - בריטאניע אנערקענט די הערשאפט פון די בויערן אין טראנסוואל
- 1917 - פאראייניגטע שטאטן קויפט אפ די בתולה אינזלען פון דענמארק
- 1945 - צווייטע וועלט מלחמה: ראטן פארבאנד נעמט איין ווארשע
- 1945 - צווייטע וועלט מלחמה: אנפאנג אפראמען אוישוויץ פארניכטונגס לאגער
- 1946 - זיכערקייט ראט פון די פאראייניגטע פעלקער טרעפט זיך אן צום ערשטן מאל
- 1991 - די איינגאס מלחמה ברעכט אויס.
- 1991 - האראלד דער פינפטער באשטימט אלס מלך פון נארוועגן, נאכן טויט פון זיין פאטער אלאוו דער פינפטער
- 1995 - 5,477 געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין קאבע, יאפאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1504 - פיוס דער פינפטער, פויבסט, (געשטארבן 1572)
- 1706 - בענדזשאמין פרענקלין, שרייבער, ערפינדער, פארלעגער און אמעריקאנער אמבאסאדאר אין פראנקרייך (געשטארבן 1790)
- 1863 - דייוויד לויד דזשארזש, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געשטארבן 1945)
- 1899 - אל קאפאנע, גענגסטער (געשטארבן 1947)
- 1918 - סיר קיטה יאזעף, יידישער בריטישער פאליטיקאנט (געשטארבן 1994)
- 1948 - דוד אדסאן, פרעמיער מיניסטער פון איסלאנד
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1961 - פאטריס לומומבא, פרעמיער מיניסטער פון קאנגא (דערמארדעט) (געב. 1925)


text:
סלאווישע שפראכן
די סלאווישע שפראכן זענען א גרופע פון נאנט פארבינדענע שפראכן פון די סלאווישע פעלקער און אן אונטער-גרופע פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן וואס מ'רעדט אין רוב פון מזרח אייראפע, אין די באלקאנען, אין טייל פון צענטראל אייראפע און אין צפון אזיע.
צווייגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סלאווישע שפראכן ווערן צעטיילט אויף דריי עיקר צווייגן:
- אסט-סלאוויש, וואס איז כולל רוסיש, אוקראיניש, בעלארוסיש, רוסיניש.
- וועסט-סלאוויש, וואס צווייגט זיך אפ ווייטער אלס:
- טשעכיש און סלאוואקיש,
- אויבער סארביש און אונטער סארביש (מינאריטעט שפראכן אין דייטשלאנד),
- לעכישע שפראכן: פויליש, פאמעראניש/קאשוביש, שלעזיש און פאלאביש (א טויטע שפראך),
- כנעניש (א טויטע שפראך).
- דרום-סלאוויש, וואס צווייגט זיך אפ ווייטער אלס:
אחוץ דעם דרייפאכיגן שפאלט איז אויך פאראן דיאלעקטן פון יעדער שפראך.
כאטש די סלאווישע שפראכן האבן זיך געשפאלטן פון איין קדמונישער שפראך אסאך שפעטער פון אלע אנדערע אייראפעישע שפראכן, די חילוקים צווישן זיי איז גענוג גרויס אז עס קען זיין שווער פאר א רעדער פון איין סלאווישע שפראך צו פארשטיין א צווייטן. אין סלאוועניש אפילו די דיאלעקטן זענען גאר אנדערש איינס פון אנדערן.


text:
דניאל בערנולי
דניאל בערנולי (8טן פעברואר 1700 - 17טן מערץ 1782) איז געווען א האלענדישער מאטעמאטיקער וואס רוב זיין לעבן האט ער געוואוינט אין באזעל, שווייץ, וואו ער האט געארבעט מיטן מאטעמאטיקער לעאנהארד אוילער. דער בערנולי פרינציפ וואס ווערט גערופן אויף זיין נאמען איז גאר וויכטיק אין אעראדינאמיק.
דניאל בערנולי איז אויפגעוואקסן אין א משפחה פון באוואוסטע וויסנשאפטלער. זיין פאטער איז געווען יאהאן בערנולי און יאקאב בערנולי איז געווען זיין פעטער.
אין 1724 האט מען אויפגענומען דניאל בערנולי ווי פראפעסאר אויף מאטעמאטיק אין דעם פעטערבורגער אוניווערסיטעט אבער דער ארט האט אים נישט געפאלן. צוליב א לייכטער מחלה אין 1733 האט ער געהאט א תירוץ אפצולאזן דעם אמט. ער איז צוריקגעגאנגען צום אוניווערסיטעט פון באזעל וואו ער איז געווארן א לעקטאר אויף מעדיצין, מעטאפיזיק און נאטור-וויסנשאפטן ביז זיין טויט.


text:
סידני
סידני איז די גרעסטע און די מערסטע באפלעקערסטע אין אויסטראליע, און די שטאַט הויפטשטאט פון ניו סאוט וויילס. סידני ליגט אויפן דרום-מזרח בארטן פון אויסטראליע ביים טאסמאן ים. ביים 2006 צענזוס האט סידני געהאט 4,119,190 איינוואוינער. דער אוניווערסיטעט פון סידני איז אויסטראליע'ס עלטסטער אוניווערסיטעט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש סידני ליידט נישט פון ציקלאנען און ערדציטערנישן, האט דער על ניניא א שטארקע השפעה אויפן וועטער אין סידני.
יידן אין סידני[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1817 זענען געווען 20 יידן אין סידני און זיי האבן געגרינדעט א חברה קדישא. אין 1830 האט סידני געהאט צוויי שולן. היינט וואוינען אין סידני בערך 45,000 יידן.


text:
װיקיפּעדיע:אויסמעקן פאליסי
וויבאלד אונזער וויקיפעדיע איז אפען און פריי פאר יעדן אייניג צו שרייבן כל מיני טעמעס וואס אינטערסירט זיי וועט זיך אייביג מאכן ארטיקלן און בילדער געשטעלט צו מעקן, צו ווייל זיי זענען נישט אויסגעהאלטן לויט פאליסיס, צו סתם אזוי עס אינטערסירט נישט פארן רוב, ד.ה. עס איז פשוט נישט מערקווערדיג, קודם ברויכט איר וויסן אז פונקט ווי יעדער מעג שרייבן מעג יעדער מעקן. און אויב איז דאס קעגן דעם אמת מוז מען מעקן. אבער עס איז דא טייל מאל וואס מען דארף מעקן אפילו ארויס פון היסטאריע ד.ה. אז בלויז סיסאפן קענען זיי אויסמעקן אז סתם א באנוצער זאל איר נישט קענען צוריקדרייען. אלגעמיינע באנוצער קענען נאר ענדערן דעם ארטיקל, אבער עס וועט אייביג ווייזן אין איר געשיכטע.
עס זענען דא 3 סארטן מעקערייען אין דעם פראדעצור פון א סיסאפ מעקן:
- שנעל אויסמעקןפאר ליגענט, פריוואטקייט, אומנאטראלקייט, לשון הרע אן מקורות, קאפי רייט פארלעצונגן, און סיי וואסערע אנדערע ענין וואס מאכט דעם בלאט נישט אנציקלאפעדיש. דאן לייגט דעם מוסטער, ווי דאס: {{אויסמעקן|סיבה}} און דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע וואס די סיסאפן טשעקן כסדר און אויס עס וועט זיי געפעלן אייער טענה וועלן זיי דאס תיכף אויסמעקן. פאר ווען איר לייגט דער מוסטער "אויסמעקן" כאפט פריער א בליק אין די געשיכטע פון דער ארטיקל צו די פריעריגע ווערסיעס זיינען אויך שלעכט געשריבן.
- אויסצומעקן דורך די קהילה: דאס איז בעיקר ווען עס שאפט זיך א התנגדות אויף די פריערדיגע פארלאנג פון סתם מעקן. געווענליך איז דאס ביי קאנטראוועריסאלע טעמעס. אדער סתם פאר געוויסע באנוצער איז נישט מערקווערדיג די טעמע זאל באשריבן ווערן און געוויסע יא. דאן לייגט דעם מוסטער {{ארטיקל וואלן}} און נאך דעם וואס די קהילה וועט זיך אויסטענהן און שטימען זייער מייננונג וועט דער סיסאפ טאן די רצון פון די רוב. די וואלן מוזן אנהאלטן פון 3 טאג ביז א וואך ווענדענדיג זיך אינעם סיסאפ'ס שיקול הדעת ווי שלעכט דאס איז געשריבן.
אויב האלט איר אז מען דארף אויסמעקן א רעדן-בלאט, לייגט דעם מוסטער ביים רעדן-בלאט און נישט ביים ארטיקל.
פארשטייט זיך די סיסאפ וואס מעקט האט אן אחריות צוריקצושעטלן די פאר אדער אפילו איין ווארט וואס איז יא געווען צו דער זאך. אפילו רוב תוכן האט געברויכט געמעקט צו ווערן.
ווען יא צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ליגענט, יעדער איז באגלייבט צו ערקלערן ליגענט אויב עס האט נישט קיין מקור. אחוץ אזא איינער וואס האט שוין 3 מאל געזאגט אפענע ליגענט איז ער דאך מוחזק שקרן, טאר מען אים נישט גלייבן אויף גארנישט.
- לשון הרע אויף א פובליק פיגור, אפילו עס איז אמת, אבער עס האט נישט קיין מקור. - ווייל עס איז נישט גענוג עס זאל ווערן געעדיט ארויס די שלעכטע שורות, ווייל דעמאלטס קען דאס נאך אלס געזען ווערן אין געשיכטע.
- פריוואטהייט פאליסי פארלעצונגען. - גילו פון נעמען פון באנוצער, אדער קאפירייט פארלעצונגען פון ארטיקלן.
- ספעם. - עדווערטייזמענט פאר ביזנעסער, וואס זייער כוונה איז בלויז צו מאכן געלט, און נישט די אינפארמאציע ציל.
- דאס גאנצער ארטיקלן אנטהאלט בלויז וואנדאליזם.
- טעסט ארטיקלן געפענט דורך נייע באנוצער וואס האבן געוואלט אויסטרעפן וויקיפעדיע,
- טעות: ספעלינג אדער די אינהאלט איז געמאכט געווארן פון אנפאנג דורך א טעות, צו ווייל דאס איז אויפאלענד, אדער דער מחבר זאגט אליינס אזוי.
- ארטיקלן וואס זענען נישט קיין פובליק אינטערעסע. ווי פריוואטע מענטשן אדער ביזנעסער און זאךן וואס דאס רעדט זיך איז נישט אינטערסירט פאר קיינעם.
- געדופעלטע ארטיקלן, (עס איז אייביג געאייגענט צו מאכן א רידיירעקט ענדערשטער)
ווען נישט צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זייער קורץ - ווייל אונזער וויקיפעדיע האט נישט מער ווי איין צוויי באנוצער, און מסתם דער וואס האט דאס געפענט האלט אינמיטן דאס שרייבן. אדער ער האט פארגעסן דאס צו בארבייטן און מיר דארפן אים נאר דערמאנען דאס צו פארברייטערן. - צו מעקן ווי מער ארטיקלן און פארארימען וויקיפעדיע. מען דארף צו דעם {{פארקורצט}} מוסטער וואס דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע פון ארטיקלן וואס ברויכן וואלענטורן זאלן עס בארבייטען.
- צו ווייניג תוכן. - דערווייל איז א קליינער ארטיקל מיט עטליכע ווערטער בלויז איז נישט ערלויבט צו מעקן, ווייל אונזער וויקיפעדיע איז נאך זייער קליין. און א ווערטער בוך איז דערווייל אויך א שיינער חלום פאר אונז וואס מיר האלטן נאך גאר ווייט. ווער רעדט נאך פון וואגן זיך צו חלום'ען איבער א ענציקלאפידיע. מיט די צייט וועט אן ארטיקל וואס איז נאך דערווייל ווי א ווערטער בוך ווערן אויסגעארבייט צו א פילער אינפארמאטיווער ארטיקל. מען דארף צולייגן דעם {{פארקורצט}} מוסטער וואס דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע פון ארטיקלן וואס ברויכן וואלענטורן זאלן עס בארבייטען.
- אז עס שטימט נישט מיט סיי וואסארא פאליסיס און גיידליין'ס פון וויקיפעדיע, דארף מען דאס פארעכטן און ענדערן. נישט מעקן. ווי למשל אויב עס איז געשריבן נישט נייטראל אדער עס האט נישט קיין מקורות א.א.וו. טאר מען דאס נישט מעקן.
ליסטע צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע אלע ארטיקלן וואס דארפן שנעל אויסגעמעקט ווערן.
- אלע ארטיקלען וואס זיינען געשטעלט צו מעקן.
- אלע ארטיקלן וואס זענען דא וואלן אויסצומעקן.


text:
יואל לעבאוויטש
יואל לעבאוויטש איז א באקאנטע קאמיקער, אקטיאר, זינגער, מאדעל, אין ניו יארק. ער איז דער אינגסטער קינד פונעם ניקאלשבורגער רבי'ן (פון זיין ערשטער רעבעצין).
לעבאוויטש איז א אינגערמאן וואס גייט ארום משמח זיין מיט זיין ספעציעלן הומאר און מיט זינגען אלטע ײדישע לידער ביי שמחות און פארשידענע געלעגנהייטן. אויך פארט ער ארום צו צובראכענע אידן און קינדער.
לעבאוויטש קען מען הערן אױפטרעטן אויף דער בינע מיט די גרעסטע חסידישע מוזיקאלישע אין הומאריסטישע שטערן'עס, צװישען אנדערע מיטען "יארמער רב" יעקב מילער, ליפא שמעלצער, מרדכי בן דוד, אברהם פריד אין נאך.
ער איז אויפגעצויגן געווארן אין וויליאמסבורג אין סאטמאר אלע זיינע יארן, און זיך אריבערגעצויגן קיין מאנסי נאך דער חתונה.
לעבאוויטש ווערט גערעכנט צווישן דעם .ch.a.g גרופע, וואס איז געווידמעט אלץ א גרופע פון 'היימישע אקטיארן פארבאנד' צו פארשטערקערן דעם אחדות אינעם כח השמחה אינעם היימישן יודנטום.
זיין בילד איז ערשינען אויפן הויפּט בלאַט פון דער יידישער אויסגאבע "דער בליק" ווי אויך אין דער צײטונג המודיע און ידיעות אחרונות מיט אַ פולן אַרטיקל איבער זײנע װערק.
קאסעטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לעבאוויטש האט שוין ארויסגעגעבן צוויי קאסעטעס אויפן סטיל פון הומאר, איינע - מיין געלע באס, די צווייטע - בונדאש, וואס איז צעכאפט געווארן צווישן דעם דארשטיגן ציבור אויפן נאטורליכע הומאר און קאמעדיע.
אויף דער צווייטער קאסעטע האט ער צוגענומען זיינע פריינד פון הומאר און קאמעדיע, מנשה לוסטיג און וועלוול גאלדשטיין (דער "כאצאצקע רבי"), וואס זענען היינט אין דער חרדישער וועלט באקאנטע פיגורן אינעם באנייעטן הומאר, אויפן היימישן שטייגער.
אידישע שפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לעבאוויטש האט געשפילט שמש הקהל און בעל קורא אויף דער אידישע שפילן המלאך הגואל וואס דיירעקטירט געווארן דורך לעבאוויטש'ס בריודער.


text:
לעבער
די לעבער איז איינע פון די גרעסטע אינערלעכע ארגאנען פונעם מענטשליכן גוף.
די לעבער פון א מענטש וועגט דריי פונט.
זייענדיג דער גרעסטער אבר פון גוף, איז דאָס אַ כעמישע פעקטאָרי וואָס דינט איבער פינעף הונדערט פארשידענע מינע פונקציעס.
1. כעמישע אויפרייסן פון ענזימען וואס אַקטיוויזירן פאַרשידענע כעמישע אַנטוויקולינגען.
2. צענטראַלער הייצונג סיסטעם, עס וואַרעמט אָן די בלוט דורך די פילע נאכאַנאַנדיגע עקספּלאָוזענס וואס גייט נאכדעם אַרום אין דאַס גאנצער באַדי צו וואַרעמען.
3. עס סאָטריט אויס די פּראָטינס און פארשידענע אַנדערע לעבן'ס וויכטיגע חומרים.
4. עס פּראָדוצירט די לעבן'ס וויכטיגע חומר וואס מאכט אז די בלוט זאָל זיך פארהארטעוען ווען עס קומט צו אפענע לופט ביי א וואונד.
5. עס דינט צו באשיצען און אויסרייניגען די גוף פון שעדליכע דראָגס פון פארשידענע מאכלים ווי קאפעין פון קאַווע.
6. עס פּראָדוצירט גאל וואָס מאכט מעגליך דעם פאַרדייאונג פּראָדעצור.
7. עס סטאָרעזשט צוקער.
8. עס נעמט געוויסע פראטינס און נישט גוטע אפפאל און שיקט דאס צו ארויסגיין.
און נאך פארשידענע שטאַרק קאָמפּליצירטע אַקציעס.


text:
קירילישע שריפט
די קירילישע שריפט איז אן אלפאבעטישע שריפט סיסטעם וואס האט זיך אנטוויקלט אין דער ערשטער בולגארישער אימפעריע אין דעם 10טן יארהונדערט, ווען באריס דער ערשטער פון בולגאריע האט געוואלט אז די בולגארן זאלן האבן זייער אייגענע שריפט סיסטעם.[1] זי איז דער יסוד פון די אלפאבעטן וואס מען ניצט אין פארשידענע שפראכן אין מזרח אייראפע און אזיע, ספעציעל די סלאווישע שפראכן און שפראכן פון פעלקער וואס זיינען אדער זיינען געווען אונטער דער השפעה פון רוסלאנד.
קיריליש שטאמט פונעם גריכישן אלפאבעט, מיט צוגעלייגטע קאנסאנאנטן פאר קלאנגען נישט געטראפן אין גריכיש. אזוי, למשל, צוויי בוכשטאבן צו באצייכענען די t͡s און ʃ קלאנגען זענען געקומען דירעקט פון לשון קודש: Ц (פון צ) און Ш (פון ש).
זינט בולגאריע איז געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד דעם 1טן יאנואר 2007, איז קיריליש געווארן די דריטע אפיציעלע שריפט פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאך די לאטיינישער און גריכישער שריפטן.
קיריליש איז די סטאנדארטע שריפט פאר שרייבן די פאלגנדע שפראכן:
- סלאווישע שפראכן: אוקראיניש, בעלארוסיש, בולגאריש, מאקעדאניש, סערבא-קראאטיש (אין סערביע, באסניע און צוטייל אין מאנטענעגרא), רוסיניש און רוסיש.
- נישט-סלאווישע שפראכן: אבכאז, אסעטיש, מאנגאליש, קירגיז, טאטעריש און אנדערע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Paul Cubberley (1996) "The Slavic Alphabets" and later finalized and spread by disciples Kliment and Naum in Ohrid and Preslav schools of Tsar Boris' Bulgaria. In Daniels and Bright, eds. The World's Writing Systems. Oxford University Press. ISBN 0-19-507993-0.


text:
פרינציפ
א פרינציפ באצייכענט און מיינט די הויפט און יסודותדיגער פונקט אדער פונקטן פון מעגליכקייטן פון א סוביעקט (צ.ב.ש. די עשרת הדיברות איז לויט די תורה די פרינציפן פון די וועלט באשאפונג), וואס דאס טוט ערמעגליכן די פארמאציע פון געזעץ אדער נארמאלקייט, אדער פיראכץ'ער וואס מענטשן טוען פארטייטשן די פענאמענען (פון געשעענישן) צו שאפן און לעבן לויט די פרינציפען זייער גאנצער מהות.
א פרינציפ איז דער אונטערגאלער טייל (אדער ספיריט) פון דער באזע פון אן עוואלואטיווער נארמאטיוו אדער פארמאטיוו אנטוויקלונג, וואס איז דער אביעקט פון די סאביעקטיווער ערפארונג און\אדער אפטייטש. צ.ב.ש., די מידות פון א געוויסער מענטש קען ווערן באטראכט אלס א פאר פון אויסגעוועלטע פרינציפן, וואס דער יעניגער טוט אויפאלגן אין פארעם פון פיראכצער אדער געזעצען. די דאזיגע פרינציפן טוט דעריבער אויספארמען זיינע מידות.
רעדוצירענדיג א געזעץ אדער פיראכץ צו איר פרינציפ, זאגט אונז אז פאר די סיבה פאר אונז איצט, וועט די פרינציפ נישט קענען\נישט וועלן טיפער אריינגעטראכט און צולייגט דורך שאלות (פארשטייט זיך אויב מען וויל נישט צולייגן). דאס איז די גרינגע וועג צו גראד מאכן און פארשטיין א קאמפלעצירטער ארגומענט - קנאים אדער קאנסערוועטיווען טוען דאס זיי לאזן נישט אריינטייטשן דורך פראגעס און ענפערס אינעם פרינציפ בלייבן זיי ביי די אינציאלער שמאלער מיינונג פון דעם פאנדעמענט פון פרינציפ.
אבער א פרינציפ טוט אויך ערמעגליכן צו באשאפן אלע מעגליכע ווערסיעס אונטער איר סוביעקטיווער לאזונג, וויבאלד איר רעאליטעט באשאפונג\ווייטער אנטוויקולינג אונטער דעם סוביעקט איז אפן אן קיין ענדע און אומפאראויסזאגן פארלאזענדיג און אנהענגענדיג זיך אויף בחירה, און דאס טוען די מאדערענע אידן אדער ליבעראלן, ווייל זיי ארגומענטירן אז אויף דעם פרינציפ איז די געזעצען געבויט, נישט אז דאס איז זעלבסט די פרינציפ נאר די געזעצן ווען עס איז באשאפן געווארן איז טאקע דאן געווען אויסערליך די פרינציפ דורך די דעמאלטסדיגער קאנצענסוס אז געוויסע אקטן און געשעענישן וועלן פאסירן אונטער א קאמבינאציע פון פרינציפן וואס איז היינט אויסגעשטעלט צו א סתירה קעגן אסאך מער פרינציפן.
א פרינציפאלער מענטש מיינט נישט אז ער איז אן עקשן אדער טוט אייביג די זעלבער, דאס מיינט פשוט אז אלע זיינע אקציעס איז אויסגערעכענט ס'זאל שטימן מיט די פרינציפן וואס ער האלט חשוב.