text:
אגרת ירמיהו
אגרת ירמיהו איז איינע פון די ספרים חיצונים אויף נביאים און ווערט פאלש נתייחס צו ירמיה הנביא.
די חוקרים זענען מחולק אויב עס איז ארגינעל געשריבן געווארן אויף לשה"ק אדער גריכיש.
אין דעם גריכישן תנ"ך געפינט עס זיך נאך מגילת איכה און אין די רוימישע נאך ספר ברוך.
עס אנהאלט צווי-און-זיבעציג פסוקים וואו עס ווערט ארויסגעברענגט אז די פאלשקייט פון די ע"ז און אז מען זאל זי נישט דינען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איבערזעצונג פון גריכיש אויף לשון הקודש פון יצחק זעקיל פרענקיל, אין דעת וועבזייטל


c: text/html

text:
גלאבאלע אנווארעמען
גלאָבאַלע אָנװאַרעמען (גלאבאלישער אנהייצן) איז א טערמין וועלכע ווערט גענוצט צו באצייכענען דאס קלימאט רעדל אין וועלכן מיר געפינען זיך היינט. לויט ווי וויסנשאפטלער זאגן איז די גלאבאלע טעמפרעאטור געשטיגן נאכאנאנד זינט די וועלט איז אריין אין די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און מען האט אנגעהויבן אויסשפייען שעדליכע גאזן וועלכע בלייבן שטיין אין די אטמאספערע און לאזן נישט די היץ פון די זון צוריק ארויסגיין אין קאסמאס. עס איז פאראן א גרויסע דעבאטע צי מענטשן האבן דאס אנגעמאכט אדער איז דאס טייל פון א נאטורליכע קלימאט רעדל וואס וועט דעגרייכן א קלימאקס און דערנאך אנהייבן גיין צוריק אראפ. גלאבאלע אנווארעמען איז דער אבזערווירטער פארמערונג אין די טעמפאראטור פון דער וועלט.
א טעאריע פון פארשער וואס זאגן אז די וועלט האלט צוליב דעם אין איין ווערן ווארימער פון יאר צו יאר, ווייל געוויסע לענדער, ובפרט אמעריקא פארנוצען צופיל גאזען און פאראורזאכען אסאך פאלושען וואס שעדיגט די אוזען שיכט וואס נעמט ארום די וועלט, און דאס פאראורזאכט אז עס קומען אריין אין די וועלט מער זון שטראלען וואס די אזאן שיכט האלט געווענליך צוריק, און די וועלט ווערט ווארימער און ווארימער, און אין איין שיינעם טאג וועלן זיך די ריזיגע אייזבערג אויף דעם צפון פאלוס זיך אויפלאזן און פארשוועמען די וועלט ח"ו.
פארט אבער זעהט מען פיל מאל וואו עס שטעלט זיך ארויס אז עס ווערט גאר קעלטער פון סיי ווען און עס ברעכט רעקארדס אויך פארקערט, דאן זאגן זיי אז אפילו מיטן טעריא פון גלאבאלע אנווארעמען מעג זיין קאלט אויך און אפילו ברעכן רעקארד קעלט, אבער דאס באדייט אז פראצענטואל וועט זיין ווייניגער קאלטע טעג דורכ'ן גאנצען ווינטער ווי א יאר בעפאר.
גלאבאלע אנווארעמען איז אויך געווארן א הייסע פאליטישע פראגע.
אינהאַלט
וועטער און קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועטער ווייסט יעדער וואס עס מיינט. דאס איז די טעמפרעאטור, ווינט שנעלקייט, פייכקייט און טרוקנקייט, זון אדער וואלקן פון יעדע באזונדערע געגענט. יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטער אויסשטעל און אויב עס רעגנט אין ניו יארק סיטי מיינט נאך נישט אז עס רעגנט אין אלבאני. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז וועטער איז א קורצע טערמין וועלכע איז שייך צו א לאקאלע געגענט און יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטערס.
קלימאט איז די אויסשטעל פון די וועטערס פון א גרויסע ראיאן אין א לאנגע טערמין. א קלימאט ווערט באצייכנט אויף די דורכשניטליכע וועטערס זומער און ווינטער פון איין ראיאן אין משך פון א לענגערע צייט. צום ביישפיל ניו יארק סטעיט האט א קאלטע קלימאט אין די ווינטער מיט אסאך שניי און ווינטן און א הייסע שטיקיגע זומער מיט אסאך פייכקייט. דאס איז געזאגט אויף גאנץ ניו יארק און אירע ארומיגע סטעיטס כאטש די וועטער אויסשטעל אינערהאלב די שטעט זענען קיינמאל נישט די זעלבע.
קלימאט קען גערעכנט ווערן אויף קלענערע און גרעסערע דורכשניטליכקייטן. מען קען באצייכנען א סטעיט אדער ראיאן וואספארא קלימאט זי האט און אזוי אויך קען מען באצייכענען א גאנצע קאנטינענט וואספארא קלימאט זי פארמאגט כאטש איין העלפט איז קאלט און די אנדערע ווארעם.
די טערמין צו באטראכטן קלימאט איז זייער לאנג. מען דארף צוריק קוקן הונדערטער יארן צו קענען שטודירן און פארשטיין די קלימאט פון א ראיאן. יעצט אויב עס מאכט זיך אין א געגענט א ווינטער אדער צוויי וועלכע זענען נישט קאלט אדער עס פאלט ווייניגער שניי, איז עס נאך נישט קיין שום צייכן אז עס האט פאסירט א טויש אין קלימאט ווייל דער דריטער ווינטער קען צוריק ווערן קאלט און יא פאלן אסאך שניי און דעמאלט זעט מען אז די געוועזענע צוויי ווינטערס זענען נאר געווען ווי א בארואיגונגס צייט אפשניט אינעם קלימאט.
קלימאט טוישט זיך במשך די יארן און דאס איז א פאקט. אבער אזא טויש געדויערט הונדערטער יארן און אויב מען באטראכט די דורכשניטליכע וועטערס ווינטער און זומער פון צענדליגער יארן קען מען באמערקן אז די דורכשניטליכע וועטער איז געטוישט געווארן צו אביסל מער ווארים אדער קאלט. צום ביישפיל אין אמעריקע איז די דורכשניטליכע ווינטער און זומער וועטער ווארימער געווארן אין די לעצטע הונדערט יאר מיט איינס אדער צוויי פונקטן. אבער דאס וועט מען נאר קענען באמערקן אויב מען באטראכט די וועטערס (זע קעסטל) פון אלע יארן אין די לעצטע הונדערט יאר. אבער אויב מען קוקט יאר נאך יאר קען מען גארנישט באשטעטיגן ווייל אין 980' איז געווען די קעלטסטע ווינטער אין די הונדערט יאר און דאך זענען די ווינטערס ווארימער געווארן אין סך הכל. די קליינע פונקטן קוקן נישט אויס צו זיין א גרויסע נפקא מינה אין די וועטערס אבער די עקספערטן זאגן אז אפילו קליינע ענדערונגן אין די גלאבאלע וועטער קען האבן א גרויסע עפעקט אויף די וועלט ווי מיר וועלן באלד מער ערקלערן. ווי געזאגט איז נארמאל אז די קלימאט טוישט זיך און דאס איז בערך איין טעמפרעאטור (אין צעלסיוס) פער יעדע הונדערט יאר. אויב איז עס מער ווי דעם איז שוין לויט זיי א פראבלעם.
די נאטורליכע טויש אין קלימאט קען פאסירן דורך פארשידענע וועגן און די גרינגסטע פון זיי פאר אונז צו פארשטיין קען זיין וואולקעאנען אקטיוויטעטן, א מענטשליכע טויש אין די פלאנצונגן וועלכע דעקט צו א גרויס חלק פון די וועלט, און די ראדיאציע פון די זון וועלכע האט אויך א קליינע עפעקט אויף די קלימאט.
די עפעקט פון נאטורליכע געוואוקסן צו די וועלט'ס קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די וועלט'ס וואונדערליכסטע באשאפונגן איז די נאטורליכע געוואוקס וועלכע ווערט אנגערופן די גרינהאוס עפעקט. מען קען דאס פארשטיין געבן מיט א גרינגע ביישפיל: איר האט שוין זיכער באמערקט אז ווען מען לאזט אן אויטא געפארקט אין די זומער פאר א שטיק צייט ווערט זייער הייס און שטיקיג אינעם אויטא פיל מער ווי עס איז אויף די גאס. דאס פאסירט ווען די היץ פון די זון דרינגט אריין אינעם אויטא דורך די פענסטער און אלע היץ ווערט איינגעזאפט אין די אינערליכע טיילן פון דעם אויטא. היץ האט אבער א טבע אז עס וועפט צוריק אויס און אויך דארט קומט די היץ צוריק ארויס פון די אינערליכע טיילן אין בלייבט שטיין אין די אטמאספערע וועלכע ברענגט א שטארקע היץ. למעשה האט די אויטא אסאך לעכער ווי טייל פון די היץ קען אויסוועפן ווייל אויב נישט וואלט עס געקענט פלאצן נאך א שטיק צייט פון די שרעקליכע היץ און שטיקיקייט.
דאס זעלבע איז מיט אונזער וועלט. יעדער ווייסט אז אויפ'ן מאדים איז געפרוירן קאלט. פארוואס? דער ענטפער איז אז די מאדים פלאנעט האט נישט קיין אטמאספערע ארום איר און אלע היץ וועלכע קומט אריין פון די זון וועפט באלד צוריק אויס און דער מאדים פלאנעט בלייבט קאלט. אונזער וועלט האט אבער אן אטמאספערע וועלכע באשיצט די היץ וועלכע ווערט צוריק אויסגעשפיגן פון אינערהאלב די וועלט און דאס האלט אונזער וועלט ווארים.
דער וועלט'ס אטמאספערע ווערט געשאפן דורך די געוואוקסן וועלכע געפינען זיך אין איר און וויבאלד דער מאדים האט נישט קיין געוואוקסן איז נישט פאראן קיין שטארקע אטמאספערע. די געוואוקסן גיבן ארויס קארבאן דיאקסייד, וואסער אויסוועפונג, און פארשידענע גאזן וועלכע בלייבן שטיין ארום די די ערד און דאס בויט די אטמאספערע. יעצט צוריק צו אונזער וועלט: די זון ברענגט אריין אסאך היץ צו די ערד פון וועלכע 70 פראצענט ווערט איינגעזאפט אין די געוואוקסן פון די וועלט און אין די וואסערן. די אנדערע 30 פראצענט וועפט באלד אויס צום קאסמאס דורך די וואלקענעס וואו עס ווערט בטל ומבוטל זייער שנעל ווייל עס האט נישט וואו זיך אנצוכאפן. די טבע פון היץ איז אז עס וועפט צוריק אויס און דאס זעלבע איז מיט די היץ פון די זון. אויב עס וואלט נישט אויסגעוועפט וואלט די ערד געווארן הייס ווי פייער. די היץ פארשפרייט זיך ארום די וועלט און ווערט געשטערט פון די געשאפענע אטמאספערע וועלכע לאזט דאס נישט ארויס. כאטש גרויסע טיילן וועפן יא אויס פארבלייבט אבער גענוג היץ אין די וועלט און וויבאלד די וועלט ציט אריין מער היץ ווי זי גיט ארויס בלייבט די וועלט ווארים.
גלאבאלע אנווארעמען ווערט געשאפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט גייט שוין אזוי אן טויזנטער יארן און אלץ גייט כשורה. אבער דאן איז געקומען אן אינדוסטריאל רעוואלוציע וועלכע האט געטוישט די גאנצע פראדוקציע פון די מענטשהייט צו א נייע שטאפל וועלכע איז קיינמאל פריער נישט געווען. די אינדוסטריאל רעוואלוציע האט ארויסגעברענגט אלע ארבעטער פון זייערע היימען אינעם צווייטן העלפט פונעם 18'טן יאר-הונדערט. זינט דעמאלט האט מען אנגעהויבן ארבעטן אין פעקטאריס און מען האט אנגעהויבן פראדוצירן אלע ערליי פראדוקציעס דורך אינדוסטריאלע מעטאדן.
מיט די יארן איז געווארן א וועלט פון אלע ערליי מאשינערי וועלכע פארלאנגן אן אבנארמאלן מאס פון ענערגיע וועלכע ווערט פראדוצירט אין די אינדוסטריאלע שטעט און שפייט אויס פארשידענע עלעמענטן צו דער אטמאספערע וועלכע פארשטערקערט די אטמאספערע פיל מער און ווייניגער היץ קען אויסוועפן צום קאסמאס, איבערלאזנדיג א גרעסערע מאס היץ אין אונזער וועלט. די הויפט עלעמענטן וועלכע ווערן אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע זענען: קארבאן דיאקסייד, ניטראוס אקסייד, און מעטעהן. עס זענען פאראן נאך צענדליגער ערליי אזעלכע עלעמענטן אבער די דריי זענען די הויפט און מערסט באקאנט. לאמיר באטראכטן יעדע פון זיי:
קארבאן דיאקסייד איז א אומזעבארע גאז וועלכע איז א נאטורליכע טייל פון אלע ארגאנישע געוואוקסן. די עלעמענט מאכט אויס בערך 0.04 פראצענט פון די ערד'ס אטמאספערע וועלכע ווערט ארויפגעשיקט אהין דורך וואולקעאנען וועלכע ברעכן אויס און שפייען אויס די אונטערערדישע כעמיקאלן צו די אטמאספערע. היינט צו טאג ווערט ארויפגעשיקט פיל מער קארבאן דיאקסייד צו די אטמאספערע דורך די פארגעשריטענע מענטשליכע אקטיוויטעטן צו ברענגן ענערגיע און די אטמאספערע באקומט פיל מער פון די עלעמענט ווי זי האט אמאל באקומען. לויט אפיציעלע באריכטן פון די וואורלדוואטש אינסטיטוט ווערט נאטורליך ארויפגעשיקט צו די אטמאספערע ארום א ביליאן טאנען פון קארבאן דיאקסייד און היינט האלט עס ביי איבער 7 ביליאן טאנען צוליב די אקטיוויטעטן וועלכע מיר טוען אפ אויף די ערד. לויט זייערע חשבונות איז די דורכשניטליכע טעמפרעאטור פון די ערד געשטיגן פון 14.5 דעגריס (58.1 פראנהייט) אין 860' צו 15.3 דעגריס (59.5 פארנהייט) אין יאר 980'.
'''ניטראוס אקסייד''' איז די צווייטע אויף די רייע וועלכע ווערט געצימבעלט פאר'ן ברענגן גלאבאלע אנווארעמען. די סארט עלעמענט איז זייער ענליך צו קארבאן דיאקסייד און קומט פון די זעלבע קוועלער. דער חילוק איז אבער אז ניטראוס אקסייד ווערט געשאפן אין פיל קלענערע קוואנטומען אבער זאפט איין 270 מאל אזויפיל ענערגיע ווי קארבאן דיאקסייד וואס מיינט אז טראץ וואס עס איז ווייניג בממשות האט עס אבער די זעלבע עפעקט ווי די גרויסע קוואנטומען פון קארבאן דיאקסייד.
'''מעטעהן''' איז א הויפט קאמפאנענט (אינהאלט) פון נאטורליכע גאזאלין און וועפט אויס ווען מען צעלייגט ארגאנישן מאטריאל. היינטיגע צייטן ווערט מעטעהן ארויסגעצויגן און וועפט אויס ווען מען ארבעט אויס קוילן, פון מאכן כעמיקאלן, און פון אלע לענדפילס (פלעצער וואו מיסט ווערט אויסגעגאסן).
די עלעמענט האט די זעלבע עפעקטן ווי קארבאן דיאקסייד און אין צוגאב קען זיך דאס האלטן לאנג אן אויסוועפן און ווען אסאך זאמעלט זיך אן ווערט עס אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע דורך פארשידענע וועגן. וויסנשאפֿטלער שפעקולירן אז די סארט עלעמענט זאמעלט זיך אן אונטער די ערד דורך אלע לענדפילס און אפפאלן און קומט זיך צוזאמען אין די אקעאנען וואו עס האלט זיך פריש פון די קעלט פון די וואסער אין גרויסע אייזבערג. ווען די אייזבערג ברעכן זיך אפ ווערט אויפאיינמאל אויסגעשפיגן אסאך פון די עלעמענט וועלכע האט א שנעלע עפעקט אויף די אטמאספערע.
גלאבאלע אנווארעמען עפעקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר זאגן אז זיי זיינען גערעכט און די וועלט ווארימט זיך טאקע מיט עטליכע גראדן, דעמאלט קען לויט זיי די וועלט ערנסט עפעקטירט ווערן און די רעזולטאטן קענען זיין ביטער. ווי געזאגט, איז דאס נאר געבויט אויף זייער וויסנשפאט און וויבאלד אזא זאך האט נאך קיינמאל נישט פאסירט איז שווער צו גלייבן אז עס וועט טאקע גענוי אזוי זיין. אבער נאך אלץ וועט זיין אינטערעסאנט צו זען וואס זייערע שטודיעס זאגן פאר:
די ערשטע זאך וואס קען פאסירן איז אז די אלע טויזענטער מיילן פון אייז אינעם ארקטיק און אינעם אנטארקטיק וועלן זיך צעביסלעך אויפלאזן פון די ווארימערע טעמפרעאטור און די וואסער שטאפלן וועלן זיך הייבן. אין פאקט פאסירט דאס שוין יעצט אויף קליינע שטאפלן און יעדעס יאר טיילן זיך אפ מער און מער שטיקער פון די פארפרוירענע אנטארקטיק און קומען אריין אין די אקעאנען אין פארעם פון אייזבערג און ווערן צעלאזט איבער'ן זומער. אבער נישט אלע אייזבערג שווימען אוועק אזוי ווייט און בלייבן שטעקן צווישן אנדערע שטיקער אייז און ווען די טעמפרעאטור פאלט צוריק אראפ ווערט דאס צוריק פארפרוירן.
לויט אפיציעלע שאצונגן האט זיך די דורכשניטליכע וואסער שטאפל געהויבן מיט עטליכע אינטשעס אין די לעצטע הונדערט יאר. דאס איז נאך נישט אזא פראבלעם. אבער די עטליכע אינטשעס האבן נישט פאסירט שטאפל ביי שטאפל צעטיילט צו יעדע יאר נאר די לעצטע 50 יאר איז געווען פיל ערגער ווי די ערשטע 50 יאר און די לעצטע 25 יאר איז געווען ערגער ווי די ערשטע 25 יאר אין דעם צווייטן העלפט. יעצט אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנהאלטן וועט אין די קומענדיגע יארן די וואסער שטאפל זיך הייבן מער און מער ביז די גאנצע אייז אינעם מערב טייל פונעם ארקטיק, וועלכע איז די לייכסטע טייל פון די פארפרוירענע טייל, וועט פלאצן און אריינשווימען אין די אקעאנען.
דאס זאגט זיך אזוי גלייכגילטיג. אין פאקט איז פאראן אזויפיל וואסער אין יענעם טייל אייז אז אויב אלעס וועט אנקומען אין די אקעאנען וועט דאס העכערן די וואסער שטאפלן מיט ארום 10 פיס, וואס מיינט אז אלע יבשה וועלכע ליגן נידעריג וועלן אינגאנצן פארפלייצט ווערן און ווערן א טייל פון די אקעאנען.
(מען מוז דא פארשטיין געבן אז דער ביישפיל וואס ווערט געמאכט איז נאר אויף איין קליינע טייל פון די וועלט'ס פארפרוירענע וואסער וועלכע קען זיך שטעלן אויפ'ן שכל אז עס וועט אמאל פאסירן. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס וואסער ליגט פארפרוירן צווישן די ארקטיק און די אנטארקטיק. אויב אלע אייז פון די וועלט זאל זיך צעלאזן וואלט די גאנצע וועלט פארפלייצט געווארן ווייל דאס וואלט געהויבן די וואסער שטאפלן מיט עטליכע הונדערט פיס. דאס קען אבער נישט פאסירן ווייל רוב פון די פלעצער זענען גענוג קאלט אז אפילו מיט אן ערנסטע גלאבאלע אנווארעמען וועט עס געדויערן טויזענטער יארן עס זאל דארט ווערן ווארים.)
דער פראבלעם קען אפילו זיין נאך ערגער ווייל אויב די אייז צעלאזט זיך איז טייטש אז די וואסער ווערט ווארימער, און דאס אליינס קען אסאך הייבן די וואסער שטאפלן ווייל די טבע פון וואסער איז אז ווי ווארימער די וואסער איז אלס מער פלאץ נעמט עס אויף ווייל קעלט האלט זיך בטבע אינאיינעם.
נאך א פראבלעם וואס קען צושטאנד קומען איז די פאקט אז עס וועט זיין ווייניגער אייז אויף די וועלט וואס דאס אליינס וועט מאכן א גרויסע טויש אין די היץ פון די אטמאספערע ווייל מער היץ וועט קענען איינגעזאפט ווערן און דאן צוריק אויסגעשפיגן ווערן פון די ערד און וואסער לויט די פריערדיגע ערקלערונגן.
און עס ענדיגט זיך נישט דא. ווי יעדער ווייסט קומען אלע שטורעם ווינטן (טראפיקל שטורעם ווינטן און האריקענס) און אנדערע עקסטרעמע וועטערס דורך די הייסע לופט וועלכע וועפט אויס פון די אקעאנען ענדע זומער און פארט אויפ'ן וואסער ביז די יבשה. אויב עס וועט זיין מער ווארים וואסער וועלן די סארט זאכן פארקומען פיל אפטער און ברענגן גרויסע פאטאליטעטן.
איז גלאבאלע אנווארעמען טאקע א פראבלעם?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רוב וויסנשאפֿטלער זענען איינשטימיג אז גלאבאלע אנווארעמען איז א פאקט און וועט האבן קאטאסטראפישע רעזולטאטן עווענטועל, זענען נאך אלץ פאראן גענוג וויסנשאפטלער וועלכע לאכן אפ דערפון און האלטן אז עס איז נישט פאראן בכלל אזא זאך ווי גלאבאלע אנווארעמען צוליב די פאלגענדע סיבות:
די ערשטע טענה דאס אפצואווארפן איז שטענדיג אז די וועטער מומחים האבן נישט גענוג א לאנגע וועטער רעקארד צו קענען זאגן אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט טאקע. זיי טענה'ן אז אפשר איז פאר 1,000 יאר צוריק געווען פונקט אזוי הייס ווי היינט און שפעטער איז צוריק געווארן קעלטער. טייל האלטן אפילו אז אמאל איז נישט געווען אזויפיל אייז אין די אקעאנען און ווייניגער יבשה איז געווען נוצבאר. זיי ווייזן אן, לויט היסטארישע דאקומענטן, מאפעס, און סטאטיסטיקס, אז טייל היינטיגע אינזלן האבן אמאל נישט עקזיסטירט נאר זענען ערשינען ווען די טעמפרעאטורן זענען אין גענעראל קעלטער געווארן און מער וואסער פון די אקעאנען זענען פארפרוירן געווארן.
אנדערע וויסנשאפֿטלער וועלכע ליגן אין דעם ענין זאגן אז די גלאבאלע אנווארעמען זארגער זענען שוין אזוי איינגערעדט אין זייער פאנטאזיע אז ווען זיי קוקן די וועטער סטאטיסטיקס זעען זיי נאר די דאטא וועלכע פארשטערקערט זייער טעאריע ווען אין פאקט קען מען דאס אויסטייטשן אנדערע וועגן.
און בכלל, זענען דא וואס טענה'ן, ווער זאגט אז די אלע פאלושן ברענגט די גלאבאלע אנווארעמען? אפשר איז דאס אן אנדערע נאטורליכע זאך וועלכע גייט ווי א רעדל פון אסאך יארן און וועט זיך איין טאג צוריקדרייען. דער פשעטל אז די געשטיקטע אנגעלייגטע לופט פארשטערקערט די אטמאספערע און ברענגט גלאבאלע אנווארעמען איז טאקע זייער א שיינע חידוש, אבער עס קען אפגעפרעגט ווערן ווייל קיינער קען דאס נישט איבערצייגן וויבאלד קיינער ווייסט נישט וואס עס איז געווען אמאל.
נאכדעם זענען פאראן אסאך קלוגע מענטשן וועלכע זאגן אז זיי האלטן יא אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט אין פאקט אבער זיי האלטן אז דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם. ערשטענס ווייל די וועלט איז אביסל שטערקער געבויט אז אביסל פאלושן זאל קענען מאכן אזא עפעקט, און צווייטענס זאגן זיי אז די מענטשן און אנדערע בריאות וועלן זיך צוגעוואוינען צו די ווארימערע טעמפרעטורן און קיינער וועט נישט זיין אין געפאר. לויט זיי וועלן האריקענס און פארפלייצונגן קיינמאל נישט אנקומען ווייל די גלאבאלע אנווארעמען עפעקט וועט געדויערן פיל לענגער ווי איינער קען טראכטן.
איז מעגליך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמת'ן איז בכלל נישט שייך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען סיידן מען דרייט צוריק די יוצרות און מען גייט צוריק צו די פערד און וועגנער, לאמטערנעס, און ווינט שיפלן. די היינטיגע אינדוסטריאלע וועלט גיט ארויס אסאך אפפאל צו די אטמאספערע און נאר אויב מענטשן זענען גרייט צו נוצן ווייניגער ענערגיע קען מען ערווארטן עפעס א פארבעסערונג. אבער דאס איז נישט מעגליך דורכצופירן ווייל עס וואלט געמיינט נוצן ווייניגער לעקטער, נוצן וויייגער הייס וואסער, און נישט נוצן עיר קאנדישענערס. און ווער איז דען גרייט?
וויאזוי אימער, איז יא פאראן וועגן וועגן וויאזוי מען קען צוהעלפן האלטן א ריינע ענווייראמענט דורך זיכער מאכן אז די אויטאס זענען שטענדיג פארראכטן און אונטערגעזוכט לויט די רעקאמענדירטע סקעדזשועל ווייל אן אויטא וועלכע מאכט פראבלעמען קען אין אסאך פעלער ארויסגעבן מער עמישענס צוליב איר פעלערהאפטיגע טיילן. רעסייקלן איז נאך א וויכטיגע זאך צו העלפן די ענווייראמענט ווייל וואו מער מיסט עס גייען צו די אפפאל פעלדער אלס מער אונטערערדישע שעדליכע כעמיקאלן ווערן צונויפגעזאמעלט און גייען אריין אין די אקעאנען פון וואו עס וועפט שפעטער אויס צו די לופט.
אגב, איז פאראן א גוטע עצה צו האלטן די לופט ריין אין הויז דורך קויפ'ן אדער פלאנצן לעבעדיגע בלעטער (פלענטס). די טבע פון בלעטער איז אז עס ציט אריין אלע סארט כעמיקאלן וועלכע שוועבן אין דער לופטן. עקספערטן זאגן אז דאס איז פיל מער ווערט ווי די עלעקטראנישע לופט פילטער מאשינען ווייל אויסער דעם וואס עס ציט בטבע אריין קארבאן דיאקסייד גיט עס אויך ארויס ריינע אקסיגן וועלכע איז וויכטיג צו האבן אין הויז אין וועלכע מען וואוינט אזויפיל שעה'ן אין א מעת לעת.
איינע פון די גרויסע צוגעבער צו די שעדליכע געדיכטע לופט אין די שטאטישע פארנומענע גאסן זענען די מיליאנען אויטאס, באסעס, און טראקס. די אלע אויטאס גיבן ארויס אסאך קארבאן דיאקסייד און קארבאן מאנאקסייד וועלכע זענען ביידע גאר שעדליכע עמישענס וועלכע מענטשן אטעמען אריין יעדעס מאל זיי גייען אויף די גאס. ווי עס קוקט אויס איז פאראן א גוטע צוקונפט פאר נייע סארט אויטאס וועלכע וועלן נישט ארויסגעבן אזויפיל שעדליכע אפפאל. אנגעהויבן פון די הייבריד אויטאס וועלכע נוצן ווייניגער גאזאלין און געענדיגט ביי באטערי אויטאס וועלכע וועלן בכלל נישט נוצן קיין גאזאלין.
נאך א וועג וויאזוי צו העלפן די ענווייראמענט איז דורך אנטוויקלן נייע סארט ענערגיע מיטלן ווי היידרא-עלעקטריק, סאלאר ענערגיע, היידראדזשין, און פיול סעל. די אלע קענען זיין שטארקע ענערגיע קוועלער און אסאך ארויסהעלפן די ענווייראמענט.
דער קיאטא אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צי גלאבאלע אנווארעמען פאסירט יא אדער נישט, איז אבער איין זאך זיכער אז די לופט אין די גרויסע שטעט איז שמוציגער און געדיכטער און אויב מען וועט דאס ווייטער לאזן אזוי אנגיין וועט עס נאר ערגער ווערן און קען האבן געזונטהייט עפעקטן אויף מענטשן און ספעציעל אויף קינדער.
העלפן די ענווייראמענט איז היינט א שטארקע ציל פון יעדע רעגירונג און מען שפענדט אסאך געלט דערפאר. די רעגירונגן האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי פרובירן צו פארבעסערן די ענווייראמענט וועלכע רעכנט אריין פלאנצן מער ביימער, און ארויסהעלפן די אויטא און ענערגיע פירמעס צו אינוועסטירן אין מער פארגעשריטענע וועגן וויאזוי מען קען רעדוצירן די ארויסרינונג פון די אומריינע עמישענס.
אין 97' האט א פליגל פון די יונייטעד נעישאנס אדאפטירט א פלאן צו העלפן די ענווייראמענט דורך איינשטעלן א רייע סטאנדארטן וועלכע אלע אירע מיטגלידער לענדער זאלן אננעמען אינאיינעם. דער פלאן איז שפעטער באוואוסט געווארן אלס דער קיאטא פראטאקאל אין וועלכע 130 לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין די פלענער פראצעדור.
דער פלאן האט פארלאנגט א רייע שריט וועלכע זאלן אדאפטירט ווערן און צוריק ברענגען די גרינהאוס עמישענס צו די שטאפלן וועלכע עס האט געהאלטן בעפאר די יאר 990'. דאס דארף אפיציעל דורכגעפירט ווערן ביז'ן יאר 012' דורך שניידן די 5 הויפט שעדליכע עמישענס.
דער פלאן פארלאנגט א רייע הויפט סטאנדארטן און פון דארט און ווייטער קען יעדע רעגירונג טאן וואס זי פארשטייט צו העלפן. די שטאפלן וואס יעדע לאנד האט זיך אונטערגענומען קענען צעטיילט ווערן פון איין לאנד צו די צווייטע אויב עס געלונגט פאר איין לאנד צו רעדוצירן נאך מער ווי פארלאנגט און פאר א צווייטע לאנד גייט דאס זייער שווער. טייל פון די לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו דערגרייכן דעם ציל שוין אין 08' און אזעלכע לענדער ווי אפריקאנער און אזיעאנער לענדער האבן באקומען לייכטערע צילן ווייל דער פראבלעם איז נישט אזוי גרויס דארטן לכתחילה.
דער קיאטא אפמאך איז שוין א סוקסעס פאר זיך ווען צענדליגער טויזענטער פירמעס האבן געמאלדן פלענער מיט זייערע לאקאלע רעגירונגן וויאזוי זיי וועלן רעדוצירן די אויסשפיי פון אזויפיל שעדליכע גאזן. אבער דער אפמאך האט פון אנפאנג געליטן פון א שטארקן קלאפ ווען די פאראייניגטע שטאטן האט געמאלדן אז זי וועט זיך נישט באטייליגן אין דעם אפמאך. איבעריג צו ערקלערן אז אמעריקע גיט ארויס די מערסטע עמישענס צו די ענווייראמענט און וואס איר אוועקמאכונג מיינט צו דעם אפמאך.
ווען קיאטא איז נאך געווען אין די פלאנירונג פאזעס איז נאך געווען א דעמאקראטישער פרעזידענט אין אמעריקע (ביל קלינטאן) וועלכער האט זיך יא אנגעשלאסן אין דעם פלאן אבער האט קיינמאל נישט באוויזן דאס ארויפצוברענגן אויפ'ן טיש וויבאלד די רעפובליקאנער אפאזיציע האט בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון. ווען די רעגירונג איז אריבער אונטער רעפובליקאנער הענט האט דער היינטיגער פרעזידענט בוש דאס באלד אפגעווארפן, מיט'ן טענה אז דאס וועט שאטן פאר די אמעריקאנער עקאנאמיע.
אויב מען גייט פאקטן וועט עס טאקע שאטן די אמעריקאנער עקאנאמיע וועלכע ארבעט אויס די מערסטע קוילן פון די גאנצע וועלט. אבער עס איז זיכער אז אויב די אנדערע לענדער וועלן דעגרייכן זייער ציל וועט דאס לייגן אסאך דרוק אויף אמעריקע צו אדאפטירן ענליכע סטאנדארטן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אבטליון
אבטליון, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבטליון איז געווען פון פערטן דור זוגות,[1] פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2] אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – זוגות
אבטליון איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און שמעיה איז געווען דער נשיא. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבטליון איז געווען א גרויסער חכם, א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא, דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזען גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטון פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיי, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן אים די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפן צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מוזן נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עלייהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אָן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א אידישע, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
דער ספר שלשלת הקבלה ברענגט אז עס געפינט זיך אין רוים א בלאט וואס אבטליון האט געשריבן ווען ער איז נאך געווען א גוי ער האט דאן געהייסן אבטולמוס, לויט דעם קומט אויס אז ער זעלבטס איז געווען א גוי נישט זיינע עלטערן.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', שמעיה אומר, לסמוך, אבטליון אומר, שלא לסמוך, וכו'
- מסכת עדיות פרק א' משנה ג', והעידו משום שמעיה ואבטליון, שלשת לוגין מים שאובין פוסלין את המקוה
- מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', מעשה בכרכמית, שפחה משחררת שהיתה ביורשלים, והשקוה שמעיה ואבטליון וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י', שמעיה ואבטליון קבלו מהם, וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י"א, אבטליון אומר, חכמים, הזהרו בדבריכם, פן תחובו חובת גלות וכו'


text:
פארגעוואלדיגונג
פארגעוואלדיגונג, איז דער אקט וואס א מאן צווינגט א פרוי אדער מיידל צו האבן סעקס מיט אים. אין די תורה הייסט דאס מאנס זיין.
פארגעוואלדיגונג, איז די ערגסטע פארם פון סעקסואל באלעסטיגן. אין די מאדערענער וועלט איז דאס סעקסועל באלעסטיגן פארעכענט אלס גאר א שוידערלעכע טראמא און מ'דארף ווערן האספיטלאזירט פון פארשידענע פיזישע און פיסיכילאגישע ליידונגן. און דער פארגעוואלדיגונגער ווערט גאר הארב באשטראפט, מיט א גאר לאנגע טורמע טערמין.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה געפינען מיר, אז אויב איינער האט מאנס געווען א מיידל וואס איז אלט ווייניגער ווי צוועלף און א האלב יאר, האט ער בלויז געדארפט געבן 50 שקלים פאר דעם טאטען און ער האט געמוזט חתונה האבן מיר איר, אלס אנטשעדיקונג וואס ער האט איר געפייניקט. די סיבה פון דעם איז ווייל אין יענע צייטן האבן די עלטערן חתונה געמאכט די טעכטער פאר וועם זיי האבן געהאלטן אז זי איז פאסיג, און די טאטע האט גענומען די קידושין געלט. אויב האט איינער מאנס געווען א מיידל האט קיינער מער נישט געוואלט איר פארהייראטן, דערפאר האט דער טאטע שאדן געהאט, און צוליב דעם דארף מען באצאלן געלט פארן טאטען פאר די שאדן וואס ער האט געהאט. ווידער די מיידל איז דאך נאך א קינד וואס ווייסט נישט וואס איז גוט אדער נישט, און וויבאלד קיין נארמאלן שידוך וועט זי שוין סיי ווי נישט קענען טאן, איז חתונה האבן מיט אים די בעסטע וועג אז זי זאל נישט באשמיצט ווערן און אז ס'זאל זיך אויסארבייטען פאר איר גוט.
ביי א פרוי אבער איז שוין נישט דא די שאדן פארן טאטען דערפאר דארף מען אים גארנישט צאלן, און וויבאלד דאס מערהייט פרויען זענען שוין געווען פארהייראט אויב זיי זענען מער פון 12 און האלב יאר אלט, רעדט דער תורה נישט דערוועגן.
ווען די תורה רעדט פון איינער וואס איז מאנס א פארשדכנטע מיידל, וואס דאן איז עס שוין אן איסור פון אשת איש וואס איז א חיוב פון סקילה (אין יענע צייטן פלעגט מען געבן קידושין פאר א פארשדכנטע פרוי) זאגט די תורה אז אויב איז דאס געווען א מאנס אזוי אז זי האט געשריגען און קיינער האט איר נישט געהאלפן, איז עס אזוי ווי איינער וואס טויט איר. אין אנדערע ווערטער, כאטש די שטראף פאר א פרוי וואס איז נישט פארהייראט איז א קליינע, פארדאמט דאס די תורה ווי א מערדעריי.


text:
בשר בחלב
בשר בחלב איז טייטש פלייש מיט מילך, וואס יידן טארן נישט עסן. מן התורה איז אסור צו עסן פלייש פון א בהמה געקאכט מיט מילך אדער קעז. אויך איז אסור צו קאכן, און צו האבן הנאה פון בשר בחלב. מדרבנן איז אסור אויך פלייש פון חיות און עופות, ווי אויך איז אסור צו עסן פלייש אדער פליישיגע מאכלים צוזאמען מיט מילכיגס, און נאך א פליישיגער סעודה דארף מען ווארטן עטלעכע שעה'ן ביז מען מעג עסן מילכיגס. אסאך פון די דינים פון כשרות באהאנדלען בשר וחלב.
די דינים זענען אין שולחן ערוך יורה דעה.
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
עסטרייך אונגארישע אימפעריע
די עסטרייך-אונגארישע אימפעריע איז געווען אן אימפעריע אין אייראפע, צווישן די יארן 1918-1867. זי איז צוזאמגעשטעלט געווארן דורכן אונגארישן קעניגרייך און עסטרייכישן קייסערטום, אלס פעדעראלער רעגירונג, אונטער דער האבסבורג דינאסטיע.
דער אויל צום פייער פון דער ערשטער וועלט מלחמה איז געווען ווען קרוינפרינץ פראנץ פערדינאנד איז אומגעקומען אין אן אטענטאט, דורך א סערבישן נאציאנאליסט, אין סאראיעווא. די אימפעריע האט דעריבער דערקלערט קריג קעגן סערביע, און מיט דעם האט די מלחמה אויסגעבראכן. און ביי דער ענדע איז די אימפעריע צעפאלן, אלס די תוצאה פון דער מלחמה.
די גרינדונג פון אן אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1867, נאך לאנג יעריגע שטרייטן צווישן לענדער אין ראיאן, און נאך א רעוואלוציע, אין אונגארן, האט פראנץ יאזעף, קייסער פון עסטרייך, איינגעשטימט צו שענקן אונגארן, א סארט אויטאנאמיע, אריינגערעכנט אן אייגענעם פארלאמענט און פרעמיער מיניסטער, און בודאפעשט וועט דינען אלס הויפטשטאט. אונגארן וועט פירן איר אייגענע אינערליכע פאליטיק, ווי פאליציי, דערציונג, געזונטהייט אא"וו. אבער עסטרייך איז דער געזעץ געבער, דער הערשער איז אן עסטרייכער, און זיכערהייט און אויסערן פאליטיק, איז אונטער עסטרייך און וויען דינט אלס הויפטשטאט, פון דער אימפעריע.
ערשטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסטרייך האט געמאלדן אין אן אולטימאטום, אז סערביע מוז איינשטימען אויף צען פונקטן, און סערביע האט געמוזט ענטפערן אין 48 שעה. סערביע האט איינגעשטימט צו אלע אויסער איין. עסטרייך אונגארן האט איבערגעהאקט אירע דיפלאמאטישע באציונגען מיט סערביע דעם 25סטן יולי 1914.
אום 28סטן יולי 1914, האט עסטרייך דערקלערט קריג קעגן סערביע, אין א טעלעגראם וואס זיי האבן געשיקט צו דער סערבישער רעגירונג, דאס איז דער טאג וואס די ערשטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן.
עסטרייך-אונגארן, איז געווען אליאירט מיט דייטשלאנד, דער אטאמאנישער אימפעריע און בולגאריע, זייענדיק די צענטראל מאכטן, אין די קריג.
דעם 3טן נאוועמבער 1918, האט עסטרייך-אונגארן געבעטן א פייער אפשטעל, און אום 4טן נאוועמבער האט עסטרייך-אונגארן קאפיטולירט, אונטער געשריבן באזונדער דורך די צוויי רעגירונגען, די עסטרייכישע און די אונגארישע.
1,200,000 זעלנער פון דער אימפעריע זענען אומגעקומען, און נאך 300,000 ציווילע בירגער, זענען געווען צווישן די טויטע.
נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אימפעריע איז צופאלן, די אונגארישע רעפובליק איז געווארן זעלבסטשטענדיק, און די זעלבע מיט עסטרייך, גאנצע שטחים זענען אוועקגענומען געווארן פון דער אלטער אימפעריע, פון וואס עס איז אויפגעשטאנען טשעכאסלאוואקיי. גאליציע איז געגעבן געווארן צו פוילן. זיבנבערגן און בוקאווינע האט רומעניע באקומען. קראאטיע, סלאוועניע, און אנדערע שטחים זענען צונויפגעשמאלצן געווארן מיט סערביע, וואס איז שפעטער געווארן יוגאסלאוויע.
עס האבן זיך געפונען מערערע דייטשיש און אונגאריש רעדער אין אלע לענדער. וואס האט צוגעברענגט צו א געוויסע עקסטרעמיסטישע נאציאנאליזם, ווי אלע בירגער זאלן זיך געפונען אין לאנד, און די צוויי לענדער זאלן צוריק באקומען די פארלוירענע געביטן, וואס האט צוגעברענגט צו די צווייטע וועלט מלחמה.


text:
שמעון דזשיגאן
שמעון דזשיגאן (1905 - 14טן אפריל 1980) איז א באקאנטער הומאריסט.
שמעון דזשיגאן איז געבוירן אין יאר 1905 אין פוילן, און שפעטער צווישן די צוויי וועלט מלחמות, איז ער ערשינען אין לאדזש, און אין ווארשע, ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן איז ער אנטלאפן קיין סאוויעט רוסלאנד ווי ער איז געווען אין ארבעטס לאגערן, אויך האט ער פארגעשטעלט אין רוסלאנד, אין די מלוכישע טעאטער מיט שלמה מיכאלס, ביז נאך דער מלחמה האט ער זיך געפונען אין רוסלאנד, ער איז געווען אן אקטיאר און ער האט געשפילט אויף פילמען וואס זענען אויף יידיש, פאר דער מלחמה און נאכדעם. אין יאר 1952 איז ער געקומען וווינען אין ישראל צוזאמען מיט זיין שותף ישראל שומאכער, זיי האבן זיך נישט גוט געלעבט צוזאמען זיי פלעגן ארבעטן אין טעאטער אבער זיי האבן נישט גערעדט צווישן זיך,
טראץ וואס ביים היימישער ציבור איז דזשיגאן געווען דערווייטערט פונעם יוגענט, צוליב זיין ברייטע שפראך וואס איז נישט איינשטימיג מיטן חרדישן חינוך, אבער אסאך יודען נאכן ביטערן האלאקאויסט, פלעגן זיך מונטערן און אונטערהאלטן מיט זיינע קאסעטעס, באהאלטערנערהייט. ער איז א היסטארישער קאמעדיאנט אינעם פויליש יודיש רעדוודיגע קאמיקער. טראצדעם, איז ער אביסל באזייטיגט געווארן אין מדינת ישראל, פונעם טעאטער שטיצע, סוף ימיו, ווייל די יוגענד האט שוין גערעדט עברית, און האבן נישט פארשטאנען זיין אלטע יודיש, האט די מדינה אים געלייגט אין זייט, פון אנהייב האט די מדינה אים געמאכט פראבלעמען פארן פארשטעלן אין יידיש, איז ער אינאיינעם מיט זיין שותף ישראל שומאכער, אריבער פאר אפאר יאר קיין ארגענטינע, נאכן שליכטן די פראבלעם מיט די מדינה האט ער זיך אומגעקערט.
דזשיגאן איז געשטארבן אין יאר 1980 און צוזאמען מיט אים דער יידישער טעאטער אין תל אביב וואס ער האט אויפגעשטעלט אויף מענדעלע גאס.
פון זיינע באקאנטע ווערטלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי יונג און אזוי משוגע...
איך זאל זיין אזוי געזונד, ווי איך בין נישט געזונד...


text:
דזשארדזיע
דזשאָרדזשיע איז איינע פון די 50 שטאַטן אין דרום-מזרח פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי האט פלארידע צו דרום, אלאבאמא צו מערב, טענעסי און צפון קאראליינע צו צפון, און דרום קאראליינע צו מזרח. צו דרום-מזרח האט דזשארדזיע א בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן.
דעם נאמען "דזשארזשיע" האט מען גערופן נאך זשארזש דער צווייטער, קעניג פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
דזשארזשיע איז א פראמינענטער היסטארישער דרום שטאַט, וואו אהין מ'האט איידער דעם ברודער קריג געבראכט אהין מיט געוואלד טויזנטער שקלאפן פון מערב אפריקע צו באארבעטן די וואטע פעלדער. די ווייסע איינוואוינער זענען פון דעם רייך געווארן און געלעבט א גוטן טאג, בשעת די שווארצע זענען געווען פארקנעכטעט און אונטערדריקט.
אין דער קנעכטשאפט עפאכע (בערך אין די צייטן פון חתם סופר) איז פלארידע נאך נישט געווען א חלק פון אמעריקע, עס האט נאך באלאנגט פאר שפאניע, דעריבער איז דזשארדזיע געווען דער עקסטרעמער דרום עק פון אמעריקע, ווי עס האט געדינט פאר א שיץ (אפשייד) צווישן פלארידע און די קאראליינעס.
נאך דעם ברודער קריג ווען האלטן שקלאפן איז געווארן אומ-געזעצליך איז דזשארדזשיע געלעגן חרוב ונחרב, אלע שקלאפן זענען זיך צולאפן און די פעלדער זענען אינטערגעצינדען געווארן פון די שחורים. עס האט געדויערט לאנגע יארן ביז עס האט צוריק אויפגעלעבט.
די הויפט און די גרעסטע שטאט איז אטלאנטא. אנדערע גרויסע שטעט זענען אויגוסטע, סאוואנאה און קאלומבוס.
עס וואוינען דארט איבער 9 מיליאן בירגער.


text:
פיבער
דאס פיבער (פון לאטייניש: febris) איז א סימפטאם אז דער טעמפעראטור פונעם מענטש האט זיך געהויבן צו שטאפלן מער פון נארמאל, און דאס מיינט אז דער קערפער איז אויסגעטרונקענט אדער איז באטראפן פון אן אנדער מחלה ווי אינפעקציעס און וויירוסס וואס די קערפער ארבייט איבער די מעגליכקייט דאס צו באקעמפן.
דער פראטעין גייען דורך א שווערע קריזיס און שרינקן איין, און דאס איז גורם דעם קריטישען צושטאנד אז די ענזימען, וואס איז כל כולו פראטין, הערט פשוט אויף צו ארבייטען און טאן זייער אויפגאבע; צוליב די טויש אין זייער געבוי; און די ענזימען זענען פאראנטווארטליך אויף אלע ביאלאגישע פירונגען און אן זיי איז לעבן נישט מעגליך.
דערפאר איז קריטיש וויכטיג דאס צו באקעמפן דורך:
- טרינקען גאר אסאך.
- ניצן אייז צו לייגן אויפן קאפ.
- אנצינדן דעם ווענטילאטאר אדער לופטקילער.


text:
ניקאראגוא
ניקאַראַגואַ (שפאניש: Nicaragua), אפיציעל די רעפובליק פון ניקאַראַגואַ (שפאניש: República de Nicaragua), איז דאס גרעסטע לאנד אין צענטראלער אמעריקע מיט א שטח פון 130,373 ק"מ2. דאס לאנד גרענעצט האנדוראס צו צפון און קאסטא ריקא צו דרום, מיטן קאראאיבישן ים צו מזרח און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב. די הויפטשטאט איז מאנאגוע.
די שפאנישע האבן אויסגעפארשט און באזעצט דאס לאנד אינעם 16טן יארהונדערט. אין דעם 17טן יארהונדערט האבן די בריטישע איינגעשטעלט א פראטעקטאראט אין דעם מזרח טייל פון לאנד, וואס האט זיך אויסגעהאלטן 200 יאר, און ביזן היינטיגן טאג רעדט מען נאך ענגליש אויפן מזרח בארטן פון לאנד. אין 1821 האט ניקוראגוא זיך געשיידט פון שפאניע און אין 1823 זיך פארבינדן אין דער פעדעראלער רעפובליק פון צענטראלער אמעריקע, ביז 1838.
די הויפט שפראך איז שפאניש.
ניקאראגוא איז א דעמאקראטישע רעפובליק.


text:
1869
1869 איז דאס 69סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1869 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן מערץ - דמיטרי מענדלעעוו ווייזט די פעריאדישע טאבעלע פארן רוסישן פארבאנד פאר כעמיע
- 17טן נאוועמבער - געעפנט דער סועץ קאנאל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן מערץ - נעוויל טשעמבערליין, פרעמיער מיניסטער דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1940)
- 25סטן אפריל - א. ת. זונלייטנער, דייטשער שרייבער (געש' 1939)
- 2טן אקטאבער - מאהאטמא גאנדי, אינדישער פירער (געש' 1948)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן מערץ - העקטאר בערליאז, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געב' 1803)
- 8טן אקטאבער - פרענקלין פירס, 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1804)


text:
אינדיק
דער אינדיק איז א גרויסער פויגל וואס מען האדעוועט אויף לעבנס-מיטל. דער אינדיק קומט נישט פון אינדיע נאר פֿון צפון אמעריקע (ווייל מ'האט אמאל געמיינט אז אמעריקע איז טאקע אינדיע). רוב אינדיקעס האבן ווײַסע פֿעדערן, אבער טייל האבן ברוינע. אן אינדיק לעבט געוויינטלעך ביז 10 יאר. דער אינדיק פֿליט נישט.
קאמערציעלע פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטע פראדוצירער פון אינדיקעס איז בערנארד מאטיוס אין ענגלאנד.
אינדיק אלס לעבנס-מיטל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאראייניגטע שטאטן עסט מען אן אינדיק ביי דער מאלצייט פון דאנקסגעבן טאג. אין ישראל גרייט מען שווארמע מיט אינדיק פלייש, ווי אויך שניצל. מען קען אויך רייכערן אינדיק פלייש.
דאס פֿלייש איז רייך אין אײַזן.


text:
זבולון קווארטין
זבולון (זאוול) קווארטין (25סטן מערץ 1874 - 3טן אקטאבער 1952) איז געווען א בארימטער יודישער חזן פון א חסידישער משפחה אין כאנאראד (היינט אוקראינע).
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זבולון איז געבוירן דעם 25סטן מערץ 1874 צו זיין פאטער שלום קווארטין, א טעקסטיל סוחר און פייערדיגער חסיד פון ר' יצחק יואל ראבינאוויטש מקאנטאקוזיווע. פון קינדווייז אן האט זבולון געארבעט אין טאטנס פאבריק, אויך איז ער געווען אן ארבעטער ביי א ספרים איינבינדער און א שלעסער.
זיין שוואגער האט אים געשטיפט צו גיין לערנען זיך קול אויסנוצן, כדי צו ווערן א חזן. ער האט נישט געוואלט, אפערע און קלאסישע מוזיק האט אים מער פאראינטערסירט. זיין פאטער האט אמאל געפרעגט פון חזן ירוחם בלינדמאן, זיין מיינונג אויף זבולון.
חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין חתונה, איז ער איינגעשטאנען ביי זיין שווער, און אויף שבת האט מען אים געגעבן מפטיר, נאכהער האט מען אים פארבעטן פארצודאווענען מוסף, ער האט צוגעטרעטן צום עמוד, און מיט דעם האט זיך זיין קאריערע אנגעפאנגען. צו ערשט אלס חזן אין זיין היימלאנד און שפעטער אין בודאפעסט. אין 1903, איז ער געווארן חזן אין וויען, עסטרייך.
אין 1914, איז ער פארבעטן געווארן צו קומען צו א רייע קאנצערטן אין אמעריקע, אבער צוליבן אויסבראך פון דער ערשטער וועלט מלחמה האט ער געמוזט אפלייגן זיין רייזע. אין 1920, נאך דער ענדע פון קריג, האט ער זיך ארויסגעלאזט קיין אמעריקע, וואו ער האט אויפגעטרעטן אין ניו יארק, אין מעטראפאליטן אפערע. דער ערשטער קאנצערט זיינער, האט זיך געענדיגט מיט א דורכפאל. די קומענדיקע קאנצערטן זענען שוין געווען בעסער, צו דער ענדע האט ער באשלאסן זיך צו באזעצן אין אמעריקע. עמנואל טעמפל, אין ברוקלין, האט אים אויפגענומען פאר זייער חזן, פאר 12,000 דאלער א יאר, א ריזן סומע פאר יענער צייט. ער איז זייער רייך געווארן פון זיינע אויפטריטן און קאנצערטן, ווי אויך פון באטייליגן זיך אין רעקארדירטן חזנות.
אין 1926, האט ער אפגעשטאט א באזוך אין פאלעסטינע, און ער האט באשלאסן זיך צו באזעצן אויפן כרמל בארג , וואו ער האט זיך געקויפט א הויז. ער האט דארט געדאוונט און אויפגעטרעטן אויף קאנצערטן ביז אין 1937 ווען ער איז צוריק קיין אמעריקע, וואו ער איז געווארן א חזן אין נוארק, ניו זשערסי.
ער איז געשטארבן 1952, אין ניו זשערסי, און ער איז געברענגט געווארן צו קבורה אין ישראל.
קווארטין איז פאררעכנט אלס איינער פון די פיר גרויסע חזנים אין דער גאלדענע תקופה פון חזנות, ראזנבלאט, הערשמאן, דוד רויטמאן און קווארטין. "טיהר רבי ישמעאל" פון די סליחות אין מוסף פון יום כיפור איז זיין מערסט באוואוסטע חזנות שטיקל.
ער האט אויך געשריבן עטליכע ביכער, אפאר אויף חזנות, און ער האט געשריבן אן אויטאביאגראפיע אויף זיין לעבן, צוערשט א קורצע אינעם ביכל די געשיכטע פון חזנות, און אין די שפעטערע יארן אן אייגענעם ביכל מיטן נאמען מיין לעבן.
ער האט רעקארדירט פילע חזנישע קאמפאזיציעס אויפן דאווענען, און איז בארימט מיט זיין אייגנארטיגן ווארימען גאנג אויפן וואליהנער נוסח.
אין 1928 האט ער ארויסגעגעבן זיין ספר "זמירות זבולון" און צעהן יאר שפעטער אין יאר 1938 דעם "תפילות זבולון".
שטימע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט פארמאגט אן אייגנארטיגע ברייטע זיסע באריטאן מיט וועלכע ער פלעהגט רייסן וועלטן. זיין ווארימקייט און געווען גאר שטארק כאטש ער האט נישט געקענט גיין צו הויעך פאר צו לאנג.
קאמפאזיציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרויסנדיגע לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דא קען מען ליינען די ביכל http://www.archive.org/details/nybc211827


text:
ווידרע
א ווידרע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Lutrinae) איז איינער פון דרייצן זגאלן פון וואסער זויגערס, וואס זענען אן אונטער-משפחה פון דער וויזעלע משפחה, וואס איז כולל וויזעלעס, אילטיסן און טאקסן. זיי עסן פיש, באשעפענישן אן א רוקנביין, אמפיביעס, און קליינע פייגעלעך און זויגערס. א ווידרע לעבט 16 יאר.
ווידרעס האבן א קערפער וואס איז שמאל און לאנג, און האבן הייטלדיקע לאפעס און שארפע קרעלן אויף די פיס. אחוץ דער ים ווידרע האבן זיי א לאנגע וויידל. א געוואקסענע ווידרע איז לאנג צווישן 80 און 160 צ"מ, מיט א געוויכט פון 1 ק"ג ביז 45 ק"ג. זיי האבן א ווייכן פעלץ וואס איז באדעקט מיט א דרויסנדיקער שיכטע פון האר.
ווידרעס לעבן אפט אין קאלט וואסער און דארפן עסן א סאך. די אייראפעישע ווידרע עסט יעדן טאג 15% פון איר אייגענעם געוויכט און די ים ווידרע ביז 25%.
די ים ווידרע לעבט אין אקעאן, אבער זי רוט און שלאפט ביים ברעג. זי איז די שווערסטע ווידרע, ביז 45 ק"ג.
די נקבות טראגן פון איין ביז פינף קליינע אויף אמאל.


text:
טיבאר סעקעלי
טיבאר סעקעלי (אונגאריש: Székely Tibor) (14טן פעברואר 1912 – 20סטן סעפטעמבער 1988) איז געווען אן אויספארשער, עספעראנטיסט, שרייבער און אדוואקאט פון א יידישן אפשטאַם.
סעקעלי איז געבוירן אין ספיסקא סאבאטא, פאפראַד, אין היינטיקן סלאוואקיי. זיין פאטער איז געווען א וועטערינאַר. אין 1922 הא די פאמיליע געצויגן קיין קיקינדע (אין וואויוואדינע). דארטן האט ער געקאנטשעט פאלקשולע. דערנאך האבן זיי געצויגן קיין ניסקיטש (מאנטענעגרא) וואו ער האט געלערנט אין גימנאזיע. שפעטער האט ער שטודירט אין זאגרעב וואו ער האט באקומען אן אוניווערסיטעט דיפלאם אין געזעץ.
ער האט געארבעט אלס זשורנאליסט אין זאגרעב. אין 1939 איז ער געפארן קיין ארגענטינע אפגעבן א באריכט וועגן יוגאסלאווישע עמיגראנטן, אבער ער איז געבליבן דארט 15 יאר ארומפארענדיק און פארשנדיק. ער איז צוריקגעקומען קיין יוגאסלאוויע אין 1954 און ער האט געוואוינט אין בעלגראד, אבער ער האט נאכאלץ ארומגעפארן אסאך. פון 1972 האט ער געוואוינט אין סובאטיקא (וואויוואדינע) אין היינטיגער סערביע, וואו ער איז געווען א דירעקטאר פון א מוזיי ביז סוף ימיו. ער איז געשטארבן אין סובאטיקא, און ער ליגט דארטן.


text:
מאגלעוו באן
מאגלעוו באן איז א באן וועלכע פארט אויף עלעקטרא-מאגנאטישער ענערגיע און הייבט זיך פון די רעלסן מיט עטליכע אינטשעס מאכנדיג די רייזע א שטילע און רואיגע טראץ איר שנעלקייט. די מאגלעוו באנען קענען שוין היינט גיין ביז 500 קילאמעטער פער שטונדע (311 מ.פ.ש.) און איר טעכנאלאגיע וועט אין דער צוקונפט ערלויבן זי צו גיין ביז 1,000 קילאמעטער פער שטונדע וועלכע איז שנעלער ווי א געווענליכע פליגער.
די טעכנאלאגיע דערפון איז אויסגעטראפן געווארן אין די 60ער יארן און עס האט גענומען אסאך צייט ביז מען האט דאס געברענגט צו רעאליטעט ערשט אין קליינע פארמאטן און דערנאך צו פולע סיסטעמען.
די איינציגטסע קאמערציאלע מאגלעוו סיסטעם פאר ציווילע טראנספארטאציע איז די מאגלעוו באן סיסטעם אין שאנכאי, כינע, וועלכע לויפט פון דעם צענטער אין שטאט ביז די פודאנג אינטערנאציאנאלע לופטפעלד. דער באן מאכט די 30 קילאמעטער רייזע אין 7 מינוט און 20 סעקונדן און גייט א מאקסימום שנעלקייט פון 431 קילאמעטער פער שטונדע. דער באן פארט יעדע 15 מינוט און קאסט די ווערט פון 6 אמעריקאנער דאלאר פער טיקעט. אזא רייזע מיט אן אויטא דורכאויס די פארנומענע גאסן אין שאנכאי געדויערט בערך א שטונדע.
זינט די שאנכאי מאגלעוו באן סיסטעם איז אריין אין באנוץ אין ענדע 03' האבן מערערע שטעט אנגעהויבן באטראכטן אזא סיסטעם פאר ווייטע און פארנומענע באן ליניעס. אויך אין אמעריקע באטראכט מען עטליכע אזעלכע ליניעס און א פראטאטיפ סיסטעם איז געבויט געווארן אין די אלד דאמיניען יוניווערסיטי אין נארפאלק, ווירזשיניע, וואו דער סיסטעם ווערט פרובירט און געפארשט און האט שוין אפגעקאסט צענדליגער מיליאנען דאלארן. עס וועט אבער נישט זיין גרינג צו טוישן עקזיסטירנדיגע באן סיסטעמעם צו א מאגלעוו סיסטעם וויבאלד עס פעלט אויס איבערצומאכן די גאנצע אינפראסטרוקטור וועלכע איז א טייערע פראיעקט און נעמט אסאך צייט און נישט אלע שטעט קענען זיך ערלויבן צו האלטן אפגעשפארט זייער באן סיסטעם פאר אזוי לאנג. אפשאצונגן צייגן אז אין אמעריקע וואלט אזא סיסטעם געקאסט צווישן 10 און 30 מיליאן דאלאר פער מייל וואס מיינט אז א סיסטעם צווישן ניו יארק און וואשינגטאן די.סי. וואלט געקאסט צווישן 5 און 10 ביליאן דאלאר.
מאגנאט און עלעקטראמאגנאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט מאגלעוו רעפרעזענטירט די צוויי ווערטער מעגנאטישע לעוויטאציע וואס מיינט מאגנאטישע אונטערהייבונג. דאס ווארט לעוויטאציע מיינט די פארקערטע טבע פון גראוויטי. דער מאגלעוו באן זיצט נישט אויף קיין רעלסן נאר פליט אין דער לופטן ווי מיר וועלן באלד זען.
די טבע פון א מאגנאט איז אז עז וועט אמאל קלעבן איינע צו די אנדערע און אמאל וועט עס אפשטויסן איינע די אנדערע און דאס האט צעטאן מיט די מאגנאטישע פאולס פון די ערד. א מאגנאט איז א שטיין וועלכע מען גראבט ארויס פון די ערד אבער קען אויך געמאכט ווערן מיט אייזן און עלעקטריק. ווען מען נעמט א מאגנאט און מען לאזט עס הענגן פון א שטריק וועט זיך עס שטענדיג ענדיגן צו די זעלבע זייטן צפון און דרום. אויב איר ווילט דאס פרובירן מאכט א צייכן אויפ'ן מאגנאט און איר וועט זען אז יעדעס מאל וועט די געפארבטע זייט ענדיגן אדער צו צפון אדער צו דרום. דאס איז וויבאלד יעדע מאגנאט באקומט איר כוח המשכה פון די מאגנאטישע פעלדער וועלכע געפינען זיך ביי די צוויי עקן פון די וועלט.
ווען מאגנאטן קומען זיך צוזאם וועלן זיי קלעבן איינע צו די אנדערע אויב זיי זענען ביידע אויסגעדרייט די זעלבע וועג צו זייער דרום זייט אדער צפון זייט. ווען די צוויי טיילן זיך אפ איינע פון די אנדערע איז א סימן אז די צוויי זענען אויסגעדרייט איינע קעגן די אנדערע. יעדע מאגנאט פארמאגט א מאגנאטישע פעלד אין זיך און וויפיל מען זאל צעטיילן דעם מאגנאט וועט יעדע נייע מאגנאט ווייטער פארבלייבן מיט אירע מאגנאטישע פעלדער ביז עס וועט צובראכן ווערן אויף אזוי קליין אז עס וועט פארלירן איר מאגנאטישן כוח.
צו פארשטיין נוצט דעם פאלגנדן ביישפיל: אויב איר וועט אויסשטעלן צענדליגער מענטשן אין א ליניע איינע אונטער די אנדערע און יעדער מיט'ן פנים אויף פאראויס וועט מען אין סך הכל האבן א פנים ביי איין עק פון די ליניע און א רוקן ביי די אנדערע עק פון די ליניע. יעצט אויב מען זאל צעטיילן די ליניע צו צוויי ליניעס וועט מען נאך אלץ האבן אין יעדע ליניע א פנים ביי איין עק און א רוקן ביי די צווייטע עק. אויב מען וועט עס ווייטער צעטיילן צו נאך ליניעס וועט דער רעזולטאט שטענדיג בלייבן דאס זעלבע אפילו אויב מען זאל יעדן צעטיילן. דאס זעלבע איז מיט א מאגנאט. וויפיל מען זאל עס צעטיילן וועט יעדע מאגנאט בלייבן מיט א קאפ און רוקן וועלכע זיי רופן א נארט און סאוט פאל.
אלעס אין די וועלט באשטייט פון פיצעלע אביעקטן וועלכע פארמירן איר עקזיסטענץ. די דריי הויפט עלעמענטן זענען פראטאנס, נוטראנס, און עלעקטראנס. יעדע זאך אין די וועלט איז אנדערש צוזאמענגעשטעלט און יעדע צוזאמענשטעל איז דער רעזולטאט פון עפעס אנדערש. איין צוזאמענשטעל איז האלץ, א צווייטע איז גלאז, און א דריטע איז אייזן, א.א.וו. סייענטיסטן וועלכע שטודירן די זאכן פרובירן שטענדיג אויפדעקן וויאזוי יעדע זאך איז צוזאמענגעשטעלט און זיי געבן נעמען לויט קאטעגאריעס. איין אזא קאטעגאריע רופט זיך פערמעביליטי און יעדע זאך וואס איז רייך אין פערמעביליטי קלעבט צו מאגנעט. א ביישפיל איז אייזן וועלכע קלעבט זייער שטארק און וואסער וועלכע ווארפט דאס אפ ווייל זי איז ארים פון פערמעביליטי.
איינמאל זיי האבן פארשטאנען די צוזאמענשטעל פון מאגנאט האבן סייענטיסטן אויסגעפינען א וועג וויאזוי צו פארשטערקערן די כוח פון א מאגנאט דורך עלעקטריק וועלכע שיקט אריין א געוויסע באשטאנדטייל און פארמערט די פערמעביליטי פון דעם מאגנאט. דאס איז עלעקטראמאגנאט וועלכע ווערט גענוצט אין טראנספארמערס און אין עלעקטרישע מאטארן און אויך אין דעם מאגלעוו באן.
דער מאגלעוו קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי מאגנעטן איינע קעגן די אנדערע שטויסן זיך אפ איינע פון די אנדערע. לאמיר מאכן דעם באן אלס איין מאגנאט און די שינעס אלס די צווייטע מאגנאט. ביידע זענען עלעקטראמאגנאטן וועלכע פארמאגן זייער א שטארקע מאגנאטישע כוח. וואס פאסירט? די צוויי שטויסן זיך אפ איינע פון די אנדערע און דער רעזולטאט איז אז דער באן וועלכע איז נישט באהאפטן צו גארנישט הייבט זיך אין דער לופטן.
גענוי דאס איז א מאגלעוו באן. די רעלסן פארמאגן אין זיך שטארקע עלעקטרא מאגנאטן און אונטערן באן זעלבסט איז אויך פאראן מאגנאטן. ווען דער באן הייבט אן פארן ווערן די צוויי מאגנאטן אקטיוויזירט אלס צוויי קעגנשטעלנדיגע מאגנאטן און דער באן הייבט זיך אין דער לופטן מיט עטליכע אינטשעס אלס א רעזולטאט. אבער עס פליט נישט אוועק ווי א מאגנאט וואלט געטאן אין אזא צייט ווייל די רעלסן זענען דעזיינט צו האלטן דעם באן אין פלאץ פון די צוויי זייטן אז עס זאל נישט קענען אראפפאלן.
וויאזוי פארט עס? דאס איז שוין א חכמה וועלכע איז אנטוויקעלט געווארן דורכאויס די יארן וואס מען האט געפארשט די טעכנאלאגיע פון דעם מאגלעוו. לאמיר נאכאמאל געבן א קליינע ביישפיל און מיר וועלן עס גרינג פארשטיין.
אויב זאלט מען נעמען צוויי מאגנאטן און שטעלן איינס אויפ'ן טיש און די צווייטע העכער דעם אויף די פארקערטע זייט. די צוויי וועלן זיך אפשטויסן און די אויבערשטע מאגנאט וועט אראפפאלן. יעצט אויב וועט מען נעמען א דריטע מאגנאט און דאס לייגן פארענט פון די ערשטע מאגנאט אויפ'ן טיש אבער אויף די פארקערטע וועג ווי די ערשטע, וועט דער אויבערשטער מאגנאט נישט אראפפאלן נאר וועט פאלן צו די צווייטע מאגנאט און זיך דארט אנקלעבן.
די רעלסן פון א מאגלעוו סיסטעם ארבעטן סיסטעמאטיש און טוישן זייערע מאגנאטישע כוחות לויט א סיסטעם וועלכע ווערט געמאכט ווען דער באן פארט. יעדעס מאל דער באן שטייט ביי א פונקט אינמיטן די רעלסן וועלן די מאגנאטן פארענט פון איר זיין אנגעשטעלט עס זאל צוציען די באן און די מאגנאטן אונטער איר זענען אנגעשטעלט אוועקצושטופן די באן. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז צו יעדע צייט איז פאראן א כוח המשכה פארענט פון איר און א כוח פון אפשטויסן פון אונטן און דער רעזולטאט איז אז די באן רוקט זיך פאראויס.
די עלעקטראנישע מאגנעטן קענען טוישן זייערע כוחות פון איין סעקונדע צו דער אנדערער און זיי ארבעטן אזוי סיסטעמאטיש צו מאכן די מאגלעוו באן פארן אויף אירע רעלסן. ווען די באן דארף זיך אפשטעלן וועלן די מאגנאטן צעביסלעך אפגעשוואכט ווערן און די באן וועט אנהייבן לאנדן ביז עס וועט זיך גענצליך אויסלעשן. ווי שטערקער די מאגנאטן קענען זיין אלס שנעלער קען די באן פארן און זינט די באן איז איינגעשפארט צווישן אירע צוויי רעלסן האט זי שוואכע שאנסן צו קענען פאלן פון די רעלסן און מאכן אן עקסידענט.
אן אנטוויקלונג טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט איז שאנכאי די איינציגסטע שטאט מיט א קאמערציאלע מאגלעוו סיסטעם. די שאנכאי מאדעל איז אבער א יחיד במינו און יעדע שטאט וועלכע ארבעט אויף א מאגלעוו באן סיסטעם פרובירט אן אנדערע טעכנאלאגיע. אינדזשענירן זאגן אז עס זענען פאראן צענדליגער וועגן וויאזוי מען קען מאכן א סוקסעספולע מאגלעוו סיסטעם ווען יעדע האט מעלות און חסרונות.
די צוויי הויפט פארגייער אין מאגלעוו טעכנאלאגיע איז דייטשלאנד און יאפאן. ביידע ארבעטן אויף לאנג שטרעקיגע מאגלעוו סיסטעמען און ביידע אנטוויקלן צוויי אנדערע טעכנאלאגיעס מיט די זעלבע פרינציפן. דער הויפט חילוק וועט זיי אז די יאפאנעזע מאגלעוו וועט ערשט פארן אויף רעדער און ווען עס וועט דעגרייכן 60 קילאמעטער פער שטונדע וועלן די מאגנאטן אקטיוויזירט ווערן. איינאמל עס וועט פארן וועט זיך עס הייבן כמעט 4 אינטשעס און עס וועט פארמאגן א ספעציעלע פארגעשריטענע טעכנאלאגיע וועלכע וועט לייגן עלעקטראמאגנאטישע כוחות אין רעזערוו אין פאל פון אן עלעקטריציטעט אויסשאלטערונג. אין אזא פאל וועט די באן נידערן איר ספיד ביז עס וועט דעגרייכן א נארמאלע באן ספיד און קאנווענציאלע מאטארן וועלן ווייטער פירן די באן אויף אירע ראבערנע רעדער.
די דייטשע סיסטעם וועט שטענדיג זיין אין דער לופטן, אפילו ווען עס פארט נישט, אבער נאר מיט א דריטל פון א אינטש. דער סיסטעם וועט אינסטאלירט ווערן מיט א מאסיווע באטערי בעקאפ סיסטעם וועלכע וועט קענען פירן עטליכע באנען פאר צענדליגער מינוטן ביז עס וועט קומען צו א געהעריגע אפשטעל.
די דייטשע פירמע וועלכע וועט מאכן די דייטשע סיסטעם אין מינכן איז די זעלבע פירמע וועלכע האט געמאכט די סיסטעם אין שאנכאי. די פירמע אפטימיסטיש פאר דעם צוקונפט פון מאגלעוו און האט שוין אליינס דעזיינט 12 פראטאטיפן פון אנדערע טעכנאלאגיעס.


text:
ים פון אזאוו
דער ים פון אזאוו (רוסיש: AзóBckoe Mópe - אַזאווסקאיע מארע; אוקראיניש: AзóBcbke Mópe - אַזאווס'קע מארע) איז דער וועלט'ס פלאטשיקסטער ים, באהאפֿטן דורכן קערטשער דורכגאס צום שווארצן ים צו דרום. זיינע גרענעצן זענען אוקראינע צו צפון, רוסלאנד צו מזרח און דער קרימער האלבאינזל צו מערב. דער דן טייך פליסט אין ים אריין.
רוב פֿארשערס האלטן אז דער נאמען שטאמט פון דער שטאט אַזאוו אדער אַזאַק, וואס איז טייטש 'נידעריג' אויף טערקיש.
געאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ים איז לאנג 340 ק"מ און ברייט 135 ק"מ מיט א שטח פון 37555 קוואדראט ק"מ. די עיקר טייכן וואס פֿליסן אין ים אריין זענען דער דן און דער קובאַן; זיי גאראנטירן אז דאס וואסער אין ים ווערט נישט שטארק פארזאלצן, און אין א טייל ערטער זענען כמעט פריש וואסער.


text:
1893
1893 איז דאס 93סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1893 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - יאפאן הייבט אן ניצן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר
- 23סטן פעברואר - רודאלף דיזל באקומט א פאטענט פאר'ן דיזל מאטאר
- 4טן מערץ - סטיווען גראווער קליוולאנד ווערט 27סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 10טן מערץ - דער העלפאנדביין בארטן ווערט א פראנצויזישע זידלונג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן יאנואר - יצחק מאיר לעווין, פארזיצער פון אגודת ישראל און דער ערשטער שטיץ מיניסטער פון ישראל (נפטר 1971)
- 22סטן אפריל - מאקס וויינרייך, יידיש-שפראך לינגוויסט
- 30סטן אפריל - יאאכים פאן ריבענטראפ, אויסערן מיניסטער פון נאצי דייטשלאנד (געהרגעט 1946)
- דניאל אסטער, דער ערשטער יידישער בירגערמייסטער פון ירושלים, און דער ערשטער בירגערמייסטער פון מערב ירושלים
- דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט הארי טרומאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן אויגוסט - נפתלי צבי יהודה ברלין, ראש ישיבה פון דער וואלאזשינער ישיבה (געב' 1817)
- 6טן נאוועמבער- פעטער איליטש טשייקאווסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1840)


text:
14טן סעפטעמבער
דעם 14טן סעפטעמבער איז דער 257סטער טאג פון יאר (258סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 108 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1999 - קיריבאטי, נאורו און טאנגא ווערן מיטגלידער אין די פאראייניגטע פעלקער
- 2003 - די איינוואוינער פון עסטלאנד באשטעטיקן אין א רעפערענדום אז זייער לאנד זאל זיך איינשליסן אינעם אייראפעישן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1769 - אלעקסאנדער פאן האמבאלט, דייטשער באטאניקער און אויספארשער (געש' 1859)
- 1849 - איוואן פאוולאוו, רוסישער פיזיאלאג
- 1886 – יאן מאסאריק, טשעכישער אויסערן מיניסטער און דיפלאמאט (געש' 1948)
- 1916 - לואיס קארוואלאן, טשילעאנער פאליטיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1321 - דאנטע אליגיערי, איטאליענישער דיכטער (געב' 1265)
- 1901 - וויליאם מעקינלי, דער 25סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1843)
- 1935 - טאמאס מאסאריק, ערשטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1850)


text:
מנשה מלך יהודה
מנשה איז געווען דער 14סטער קעניג אויף מלכות יהודה. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 12 יאר אלט און געהערשט 55 יאר. זיין מאמע האט געהייסן "חפציבה".
לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק ב') און אין ספר ירמיהו (פרק ט"ו) איז ער געווען דער שטערקסטער זינדיקער אין באציונג צו די אנדערע קיסרים פון מלכות יהודה, און וועגן אים האט גאט 60 יאר שפעטער גולה געווען כלל ישראל און צעשטערט דעם בית המקדש. אבער לויט ווי עס שטייט אין ספר דברי הימים האט מנשה תשובה געטאן ווען ער איז געווען אין תפיסה אין בבל נאך וואס ער האט רעוואלטירט קעגן אשור, און גאט האט אים באוויליגט און אים צוריקגעקערט קיין ירושלים, דאן האט מנשה צעשטערט אלע געטשעס. וידע מנשה כי ה' הוא האלוהים דברי הימים ב' פרק ל"ג .
זיינע זינד:
- ער האט איינגעפירט צו דינען עבודה זרה - געצין-דינעריי און שטערן-דינעריי. אויך האט ער זיי אריינגעבריינגט אין בית המקדש.
- ער האט געבויעט צעשפרייטע מזבחות אנערש ווי זיין טאטן יחזקיהו וואס האט איינגעפירט צו דינען גאט נאר אין בית המקדש.
- ער האט מקריב געווען זיין זון אין פייער פאר עבודה זרה וואס איז פארבאטן לויט די תורה וְהֶעֱבִיר אֶת-בְּנוֹ, בָּאֵשׁ
- ער האט געהרגעט אומשולדיקע מענטשן.


text:
שניי-מאביל
שניי מאביל איז א וויעקהל וועלכע איז דעזיינט צו פארן אין שניי. אין פארווייטערטע געגענטער וואו עס פאלט גאר אסאך שניי, איז א שניי-מאביל די איינציגסטע וועג פון לאקאלע טראנספארטאציע און איז טאקע אויסגעטראפן געווארן דורך אן אינווענטאר וואס האט געוואוינט אין אזא ארט. א שניי-מאביל ווערט ביי מאנכע גענוצט נאר פאר שוואויל טאג און אויף געוויסע שניי אטראקציע ערטער קען מען דאס דינגן פאר א קורצע צייט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווען איז עס א מענטש מיט'ן נאמען דזשאסעף באמבארדיער וועלכער האט געוואוינט אין די קליין שטעטל וואלקאורט אין קוויבעק, קאנאדע, וועלכער איז אויפגעקומען מיט דעם געדאנק צו מאכן א שניי-מאביל פאר מענטשן צו פארן אין די שניי. אין זיין שטעטל האט מען נישט געקענט נוצן אן אויטא אין די ווינטער און זינט ער איז געווען אן אינדזשעניר האט ער זיך גענומען צו די מלאכה און פראדוצירט א שניי-מאביל מיט די אייגענע הענט אין 937'.
אבער באמבארדיער איז נישט געווען דער ערשטער מענטש צו מאכן א שניי-מאביל. צוריק אין 924' האט א מענטש מיט'ן נאמען קארל אליאסאן מאדיפיצירט א פארד מאדעל אויטא צו א שניי-מאביל אין וויסקאנסין. אליאסאן האט געמאכט א פאטענט אויף זיין ארבעט און ער האט אנגעהויבן צושטעלן מאדיפיצירטע אויטאס וועלכע'ס רעדער זענען אויפגעטוישט געווארן מיט אייזערנע טרעקס וועלכע האט געלאזט דעם אויטא פארן אויף שניי. אבער יענע אויטאס זענען נאר גוט געווען פאר די טרוקענע שניי אין וויסקאנסין און מינעסאטע. די אייזערנע טרעקס האבן זיך נישט געקענט באוועגן אין די צפון מזרח שנייען אדער אלאסקא וועלכע זענען מער א נאסע שניי.
באמבארדיער האט גענומען זיין געדאנק פון מיליטערישע טאנקן וועלכע האבן קעטערפילער טרעקס וועלכע האלט זיך זייער גוט אויף סיי וואס. באמבארדיער'ס ערשטע מאדעלן זענען געווען פאר 7 אן 12 פאסאזשירן און איז מער ווייניגער געווען ווי א מיליטערישע טאנק אן מוניציע. אין 959' האט באמבארדיער דעזיינט די ערשטע קליינע אפענע שניי-מאביל וועלכע איז היינט באקאנט אלס די סקי-דו. צענדליגער פירמעס זענען נאכגעשפרינגן מיט די זעלבע זאך און ביז 5 יאר איז פארקויפט געווארן איבער 2 מיליאן אזעלכע מאדעלן אין צפון אמעריקע. אבער רוב פירמעס זענען געגאנגן באנקראט אין 973' ווען די אויל קריזיס האט אויסגעבראכן און 4 גרויסע פירמעס זענען עווענטועל פארבליבן די פראדוצירער פון שניי-מאבילן. זיי זענען: באמבארדיער, ארקטיק קעט, יאמאהא, און פאלאריס. באמבארדיער איז עד היום פארבליבן די גרעסטע אין שניי-מאבילן און איז שפעטער געווארן פון די וועלט'ס גרעסטע באנען און פליגער פראדוצירער. אין 2005 האט באמבארדיער פארקויפט איר סקי-דו אפטיילונג.
די מארקעט פאר שניי-מאבילן איז ארגינעל נאר געווען פאר די פלעצער וואו עס איז נישט געווען עפעס אנדערש וויאזוי צו פארן אין די ווינטער. אין אלע ארקטיק שטעטלעך און אין אלאסקא איז דאס געווען די איינציגסטע וויעהקל פאר די ווינטער. מיט די יארן האבן אויך דרום איינוואוינער אנגעהויבן קויפן שניי-מאבילן פאר די אינטרעסאנטקייט דערפון. א שניי-מאביל קען פארן אויף אלע סארט שניי און פארט ארויף בערג פיל גרינגער ווי אן אויטא. אין אלע שנייאיגע שטעט זענען פאראן ספעציעלע פלעצער וואו מענטשן קומען מיט די שניי-מאבילן און פארן ארום אין גרופעס אדער דינגן דאס פון רעזארט פירמעס און נעמען א רייד דערמיט. היינטיגע שניי-מאבילן נעמען ווייניג בענזין און קענען דעגרייכן א שנעלקייט פון 120 מייל פער שטונדע. פארשטייט זיך אז נאר אין די סטעיטס וואו עס שנייט איז פאראן א מארקעט.
ענווייראמענטאלע זארג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט אויטאס ווערן גענוצט אין אלע שטעט האט מען איינגעשטעלט א הייעוועי סיסטעם און ראודס אין אלע טעריטאריעס וועלכע זענען דעזיינט צו באהאנדלן די טראפיק פון אויטאס. אן אויטא מעג נישט פארן דארט וואו עס איז נישט פאראן קיין ראוד און אין רוב פעלער וועט עס נישט קענען פארן. שניי-מאבילן גייען אבער נישט אריין אין די קאטעגאריע פון אויטאס און איינער וואס האט א שניי-מאביל קען נעמען א רייד וואו אימער ער וויל אזוי לאנג ווי ער פארט נישט אויף א צווייטענ'ס טעריטאריע אדער שטערט אנדער מענטשן.
דאס איז אבער א פראבלעם פאר די ענווייראמענט ווייל עס זענען פאראן צענדליגער מיליאנען אקער לאנד וועלכע די רעגירונגן באשיצן אנגעהויבן פון פרוכט פעלדער ביז טעריטאריעס פון פארשידענע באשעפענישן פון וועלכע עס מאנגעלט. די שניי-מאבילער פארן ארום איבעראל און שעדיגן די שטחים דורך צוטרעטן די געוואוקסן אדער דורך ארויסלאזן שעדליכע אפאלן וועלכע זענען א סכנה פאר באשעפענישן וואס דרייען זיך דארט. אויסערדעם פלעגן די אלטע שניי-מאבילן מאכן א שטארקע גערודער וועלכע האט געשטערט מענטשן און האבן דערשראקן חיות וועלכע זענען אנטלאפן. היינט זענען שניי-מאבילן שטילער און דער פראבלעם איז שוין נישט רעלאטיוו.
די רעגירונגן פון אמעריקע און קאנאדע פרובירן רעגולירן די שניי-מאבילער צו ראיאנען וואו זיי זאלן יא אדער נישט קענען פארן. אבער זינט זיי פארן אין די וועלדער און פעלדער קען מען נישט האלטן קיין קאנטראל אויף זיי און די דרייווער טוען וואס זיי ווילן. מען שאצט אז אין די צפון שטעט איז פאראן ארום 4 מיליאן שניי-מאבילער און דער נומער איז נאך העכער אין קאנאדע.
זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שניי-מאבילן זענען אסאך פארבעסערט געווארן במשך די יארן. עס איז געווארן לייכטער און האט באקומען שנעלערע ספידס צו די צופרידנהייט פון די דרייווער. אבער אין דער זעלבער צייט איז די זיכערהייט נאר געווארן ערגער ווייל שניי-מאבילער ווערן נישט געהעריג קאנטראלירט און זיי פארן אויף גאר שנעלע ספידס וועלכע טרייבט ארויף די נומער פון פאטאליטעטן יעדעס יאר. עס פאסירן עקסידענטן צווישן שניי-מאבילן און עקסידענטן אין וועלכע די שניי-מאבילער קראכן אין ביימער, הייזער, אויטאמאבילן, אדער פאלן אריין אין אייז.
א שניי-מאביל וועגט בערך 600 פונט און איינמאל עס פארט שנעל איז עס שווער אפצושטעלן ווייל עס פארט אויף שניי אדער אייז. אין אסאך עקסידענטן פארלירן די דרייווער קאנטראל און זיי פאלן אראפ פון די שניי-מאביל וועלכע איז טויטליך ווען מען פארט אזוי שנעל. די שניי-מאבילער פארן גאר שנעל אויף אפענע פעלדער און ווען זיי טרעפן אן א בוים קענען זיי דאס נישט שטענדיג אויסמיידן. טיילמאל פאלן זיי אראפ פון הויכע בערג אדער גלישטן זיך אריין אין טאלן פון וואו זיי קענען מער נישט ארויסקומען און א העליקאפטער דארף אריינגערופן ווערן זיי ארויסצונעמען. א פאפולערע שניי-מאביל רייד איז אויף פארפרוירענע לעיקס וואו עס מאכט זיך אסאך אז די אייז ברעכט זיך אונטער אין די שניי-מאביל פאלט אריין אין וואסער.
אין אלע שטעט און פראווינצן וואו שניי-מאבילן זענען פאפולער זענען פאראן שניי-מאביל וועגן (טרעילס) וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר זיי און די ספיד און אנדערע פאקטארן ווערן קאנטראלירט. די ספעציעלע וועגן קען מען אפט מאל זען ביי די זייט פון הייעוועיס אין די שטעט וואו עס פאלט אסאך שניי. און ניו יארק לויפט אזא וועג ביי די זייט פון די אינטערסטעיט 87 צווישן אלבאני און לעיק דזשארדזש. אבער נישט יעדער גייט אויף די ספעציעלע וועגן און פארן ארום אויף לעיקס אדער אפענע פעלדער און בערגיקע ראיאנען אויף גאר שנעלע ספידס.
שניי-מאבילער דארפן זיך אנטאן מיט ספעציעלע קליידונג וועלכע זאל זיי באשיצן פון די ווינטן און גערודער און אזוי אויך די קעלט. די מאנטלן מיט וועלכע זיי קליידן זיך איז געמאכט פון וואסער-פרופ ניילאן וועלכע איז ווארים און לאזט נישט אדורך די קעלט ווען אין דער זעלבער צייט וועט די סחורה בטבע ארויס טראגן אינערליכע נאסקייט וועלכע דער מענטש אנטוויקעלט. לויט'ן געזעץ דארף יעדער שניי-מאבילער אנטאן א העלמעט וועלכע איז ענליך צו די העלמעט'ס וועלכע דרייווער פון מאטאר-ביציקלעך טראגן. די העלמעט דארף אויך האבן ווארימע מאטריאל און א ספעציעלע פילטער וועלכע מאכט די אריינקומענדיגע לופט אביסל ווארימער און טראגט ארויס די ווארימע אטעם עס זאל נישט דעגרייכן די גלאז און שטערן דאס זען.
די שניי-מאבילער האבן זיך במשך די יארן אנטוויקעלט א סיגנאל סיסטעם מיט וועלכע זיי קאמיוניקירן איינע פון די אנדערע צו פארמיידן עקסידענטן. די שניי-מאבילן זעלבסט האבן נישט געהעריג קיין סיגנאלן און אפילו אויב יא איז דאס נישט קיין סאך ווערט ווייל עס קען נישט געזען ווערן ווען מען פארט שנעל ווייל עס שפריצט שניי פון אונטער דעם.
די מאשין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א שניי-מאביל איז בעיקר צוזאמענגעשטעלט פון 4 טיילן: אן ענדזשין ענליך צו אן אויטא ענדזשין, א קלאטש סיסטעם, די טרעקס, און סקי אייזענעס. דער גאנצער וויעהקל איז אפען אבער עס האט א ווינדשילד ווי מאטאר ביציקלעך מיט א ווייפער צו שארן די שניי. עס פארמאגט אויך העדלייטס צו באלייכטן ווען עס איז טונקל און אלס א סיגנאל צו אנדערע שניי-מאבילן, אויטאמאבילן, און מענטשן, אז עפעס קומט צו פארן.
דער ענדזשין איז דירעקט באהאפטן צו א טרעק דרייוו וועלכע פארמאגט ציינדלעך וועלכע זענען אריינגעשטעקט אין די טרעקס און ווען די ענדזשין ארבעט דרייען זיך די טרעקס. עס זענען פאראן עטליכע גירס און א קלאטש סיסטעם ערמעגליכט זיי צו טוישן. אבער די קלאטש סיסטעם ארבעט אנדערש ווי ביי אן אויטא ווייל א שניי-מאביל דארף האבן מער קראפט (פערצענטועל) אנצוהייבן פארן ווי אן אויטא וועלכע פארט אויף אן אויסגעפלאסטערטע ראוד און דארף האבן ווייניגער קראפט צו פארשנעלערן די ספיד זינט עס פארט אויף שניי און גליטש פון זיך אליינס. א שניי-מאביל איז אויך געמאכט ארויפצוקלעטערן א הויכע בארג און דעמאלט דארף מען האבן א נידעריגע גיר אבער דאס מערסטע קראפט.
די טרעקס זענען געמאכט פון הארטע ראבער און נישט פון אייזן ווי מיליטערישע טאנקן וועלכע דארפן קענען פארן אויף סיי וואס און האלטן גאר שווערע וואג. דער שניי-מאביל איז א לייכטע וויעהקל און פארט בעיקר אויף שניי און ראבערנע טרעקס איז דאס בעסטע דערפאר. א טרעק פארשפרייט די וואג אז דער שניי-מאביל זאל נישט זינקן און וועט שטענדיג האבן טרעקשן ווייל די טרעקס זענען צוזאמענגעשטעלט פון אסאך באזונדערע שטיקער וועלכע לאזן זיך בייגן לויט וואס ליגט אונטער דעם.
פארענט זענען פאראן צוויי סקיס וועלכע זענען פלאכע אייזענס וועלכע פירן דעם וועג. ווען דער דרייווער דרייט דעם הענטל וועלן זיך די צוויי סקיס דרייען די זעלבע וועג און דער וויעהקל וועט זיך דרייען. עס זענען פאראן פארשידענע סארט סקיס געוואנדן לויט וואספארא סארט שניי אדער פלאץ וואו מען וועט פארן דערמיט. ברייטע סקיס זענען געמאכט פאר אפענע פלעצער און העלפט האלטן דעם שניי-מאביל אויף די ווייכע שניי און שמאלע סקיס זענען געמאכט פאר ערטער וואו מען דארף זיך אסאך דרייען וועלכע איז גרינגער אויב די סקיס זענען שמעלער ווייל עס גייט אריין אין די שניי און האלט א בעסערע טרעקשן.
דער שניי-מאביל פארמאגט פארגעשריטענע שאק איינזאפער ווייל דער וויעהקל ווערט גענוצט אין עקסטרעמע נסיעות איבער בערג און טאלן, וואסערן און טרוקעניש, און דאס באשיצט דעם דרייווער פון די אימפאקט פון די אלע אויפשאקלונגן.
א שניי-מאביל קען זיין א נוצבארע זאך אין פלעצער וואו מען קען נישט אנדערש פארן און קען אויך זיין א שפילצייג. אבער מען דארף וויסן אז עס קען זיין זייער געפארפול. צענדליגער מענטשן שטארבן יעדעס יאר פון עקסידענטן און גאר אסאך ווערן פארוואונדעט. צו קענען דרייוון א שניי-מאביל דארף מען האבן אסאך ערפארונג און אויב האט מען דאס נישט איז ראטזאם מען זאל זיך באנוצן דערמיט פאמעליך.


text:
ווארען באפעט
ווארען באפעט איז דער צווייט-רייכסטער מעטנש איבער דער וועלט. מיט א געשאצטע פארמעגן וואס ציילט זיך איבער 40 ביליאן דאלאר אויף דער פארבס ליסטע.
ווארען באפעט איז דער ערפינדער און אייגענטימער פון די בערקשייער העטעוועי סטאק און זיין ספעציאליטעט צייכענט זיך אויס מיט'ן אויסרעכענען פון פאראויס ווי די בערזע צילט אין די קומענדע מאנאטן און יארן, און לויט דעם אינוועסטירט ער זיינע ביליאנען.
די בערקשייער A סטאק איז די טייערסטע סטאק וואס איז פאראן אין דער בערזע. היינט צו טאג (דעם 10טן אפריל 2006) האלט עס ביי $88,590.00. אכט און אכציג טויזנט און 590 דאלאר, איין אקציע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
13טן פעברואר
דעם 13טן פעברואר איז דער 44סטער טאג פון יאר אין דער זיבעטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 321 טעג (322 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1689 - מערי די צווייטע און וויליאם דער דריטער פראקלאמירט די הערשער פון ענגלאנד, סקאטלאנד און אירלאנד.
- 1943
- די דייטשער שטעלן א קנס פון צען מיליאן פֿראנק אויף די יידן פון דזשערבע
- צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט ראסטאוו
- 1945 - צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט בודאפעשט
- 2001 - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 6.6 אויף דער ריכטער סקאלע קלאפט אויף על סאלוואדאר און מער ווי 400 מענטשן שטארבן
- 2006 - אילן חאלימי, פראנצויזישער ייד דערמארדעט דריי וואכן נאך מ'האט אים געכאפט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1470 - אליהו בחור, לינגוויסט, פון די ערשטע שרייבערס פון ליטעראטור אויף יידיש (נפטר 1549)
- 1805 - יאהאן פעטער גוסטאוו דירישלע, דייטשער מאטעמאטיקער (געש' 1859)
- 1939 - בעאטא קלארספעלד, דייטשער-פראנצויזישער זשורנאליסט וואס האט געקעמפט אויפדעקן נאצישע קריגס פארברעכער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1883 - ריכארד וואגנער, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1813)
- 1963 - דניאל אסטער, דער ערשטער יידישער בירגערמייסטער פון ירושלים, און דער ערשטער בירגערמייסטער פון מערב ירושלים (געב' 1893)


text:
אלכסנדר ינאי
(יהונתן) אלכסנדר ינאי, איז געווען א קעניג, און כהן גדול, פון די חשמונאים דינאסטיע. ער האט געקעניגט איבער ארץ יהודה אנגעפאנגען אין יאר 103, ביז יאר 76 איידער די צווילע רעכענונג.
ער האט זיך אסאך פארנומען מיט מלחמות, און קאמפן קעגן די גויים וואס האבן זיך געפונען אין ארץ ישראל, און האט איינגענומען, און פארברייטערט די גרענעצן פון די יידישע מדינה.
זיין טאטע איז געווען יוחנן הורקנוס דער ערשטער, זון פון שמעון התרסי, און אייניקל פון מתתיהו הכהן. זיין ברודער יהודה אריסטובולוס דער ערשטער, האט געהערשט איידער ינאי איז ארויף, און ער האט פיינט געהאט ינאי, און אים איינגעזעצט אין טורמע. ווען ער איז געשטארבן האט ינאי געהייראט ארוסטובולסנס ווייב, שלומציון המלכה די שוועסטער פון שמעון בן שטח, וויבאלד זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער, אלס ייבום. ינאי איז ערשט געווארן קעניג ערשט נאכדעם וואס זיין צווייטער ברודער אנטיגונוס דער ערשטער איז געשטארבן.
אין זיינע מלחמות האט ינאי פארברייטערט די גרענעצן פון דעם יידישן לאנד, אין אלע ריכטונגען. אין צפון, ער האט אויך פארברייטערט די יידישע אנוועזנהייט אויפן מיטלענדישער ים, דרום האט ער איינגענומען עזה, און אנגעקומען קיין היינטיקן על אריש, און צפון סיני. מזרח אויפן גלעד, און די בשן, צפון האט ער איינגענומען עכו. און שטחים אויפן מזרח זייט ירדן טייך.
אלכסנדר ינאיס עלטערער ברודער אריסטובולוס איז געווען דער ערשטער פון די חשמונאים, זיך צו רופן מלך. נאך זיין טויט איז די מלוכה אריבער צו אלכסנדר ינאי און ער האט געפירט א קעניגרייך באזירט אויף זיך, און איגנארירט די סנהדרין, און האט גענויגט און אנגעפירט די צדוקים, וואס האט געברענגט אנטוישונג, און שפעטער צו אן אויפשטאנד פון די פרושים קעגן דעם קעניג.
אין אן אויפשטאנד, האבן די פרושים גערופן די סירישע, אז זיי זאלן קומען צו העלפן די פרושים אין ארץ ישראל, ינאי האט אונטערדריקט די אויפשטאנד מיט גרויס אכזריות, און אומגעברענגט מערערע אויפשטענדלער.
זיין שוואגער שמעון איז געבליבן לעבן, א דאנק דעם וואס שלומציון האט אים אויסבאהאלטן.
ינאי איז געשטארבן אינמיטן באלאגערן א שטאט, און זיין ווייב האט אים איבערגענומען די מלוכה, זיין זון יוחנן הורקנוס דער צווייטער די כהונה גדולה, און זיין צווייטער זון יהודה אריסטובולוס דער צווייטער הויפט פון ארמיי. ער האט מיט זיינע מלחמות, דערגרייכט די הויכפונקט פון די חשמונאים קעניגרייך, וואס האט נאכגעפאלגט שפעטער אונטער זיין ווייבס הערשאפט.


text:
שמעון שמואל פרוג
שמעון שמואל פֿרוג (רוסיש: CeMëH ГpиropbeBич Фpyr; 1860, יידישע לאנדווירשטשאפטלעכע קאָלאָניע באָבראָווי קוט, כערסאָנער געגנט, רוסלענדישע אימפעריע – 1916, אָדעס) איז געווען א ייִדישער דיכטער, וועלכער האָט געשריבן איבערהויפּט אויף רוסיש און אויף יידיש, איינער פון די וויכטיקסטע דיכטער פון דער באוועגונג "חיבת ציון". אָבער זײַן ראָליע אין דער ייִדישער ליטעראטור איז ניט באגרענעצט מיטן אידעאָלאָגישן אינהאלט פון זײַנע ווערק.
דער בארימטער היסטאָריקער פון דער ייִדישער ליטעראטור ישראל צינבערג האָט געשריבן, אז "פרוג איז דער ערשטער לויט דער צײַט ייִדיש-שפּראכיקער דיכטער מיט א בולט אויסגעדריקטער אינדינווידועלקייט; ער האָט געגעבן דעם ייִדישן פערז שיינקייט פון מעלאָדישקייט, וועלכע זײַנען געווען אומבאקאנט פריִער". יעקב בירענבוים, איינער פון די רעדאקטאָרן פונעם "לעקסיקאָן פון דער נײַער ייִדישער ליטעראטור" האָט געשריבן וועגן פרוגס שעפערישן אויפטו: פרוגן איז אויסגעקומען דורכצופירן אין דער ייִדישער פּאָעזיע א מעשה-בראשית, אוועק פון פארטיקן און אָנהייבן קנעטן און פורעמען דאָס ליד אויפסנײַ אין א פּאָעזיע, וואָס האָט ניט געוווּסט פון מאָדערניזם". אויך אין זײַן רוסיש-שפּראכיקע שאפונג איז געווען הויך אָפּגעשאצט. שאָול טשערניכאָווסקי האָט געהאלטן, אז "איר אויפבלי האָט די רוסיש-ייִדישע ליטעראטור דערגרייכט אין שמעון שמואל פרוגס לידער". פרוגס דיכטונג האָט משפּיע געווען אויף די קלאסיקער פון דער הײַנטצײַטיקער העברעיִשער דיכטונג חיים נחמן ביאליק און שאָול טשערניכאָווסקי און אויף אנדערע ייִדישע און העברעיִשע דיכטער פון זייער דור. יוסף גדליה קלויזנער האָט געשריבן אין זײַן ארטיקל וועגן פרוגס דיכטונג, אז "ער איז א גאָלדענער רינג צווישן גאָרדאָן און ביאליק. גאָרדאָן איז נאָך זײַן לערער, און וואָס איז שייך צו ביאליקן און טשערניכאָווסקין, אין ביִאָגראפיעס סײַ פון דעם סײַ פון יענעם קען מען געפינען, אז פרוג האָט געהאט א באדײַטנדיקע השפּעה אויף אָט די צוויי באנײַער פון דער העברעיִשער דיכטונג". במשך פון זײַן גאנצן שעפערישן וועג האָט פרוג געשריבן אויף ייִדיש און אויף רוסיש, נאָר שטארבנדיק האָט ער אָנגעשריבן עטלעכע לעצטע לידער זײַנע אויף העברעיִש.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זײַנע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שמעון שמואל פרוג, לידער און געדאנקען, אָדעס, 1896.
אלע שריפטן פון ש.פרוג אין דרײַ בענדער, ניו-יאָרק, 1927
שמעון-שמואל פרוג, אויסגעקלעבענע שריפטן, בוענאָס-אײַרעס, 1972
CTиxoTBopeHия C.Г.Фpyra B Tpex ToMax, C.-ПeTepбypr, 1897
שירי פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון יעקב קאפּלאן), ווארשע, תרנ"ח-תרנ"ט.
שירי שמעון שמואל פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון אברהם לעווינסאָן), תל אביב, תש"א.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם לעווינסאָן, שמעון שמואל פרוג, אינעם פּראָיקעט "בן יהודה"
- זאב (וֶועלוול) טשרנין, "שמעון שמואל פרוג - בין רוסית ליידיש", חוליות: דפים למחקר ספרות יידיש ותרבותה, 6: 99–114, 2000: http://aleph.haifa.ac.il/www/public/fulltext/chuliot/2007/000338822.pdf


text:
אוב
אוב (בלעז סעאנס) איז א אומנאטורלעכע פאנטאזיע פון צו אראפרופן נשמות פון געשטארבענע מענטשן אויף די וועלט.
לויט די תורה טאר מען דאס נישט טון. אבער כאטש וואס דאס איז פארבאטן לויט די תורה, נוצן זיך די "מחזירים בתשובה" מיט האט די שפיל כדי צו אויפווייזן אז עס איז דא לעבן נאךן שטארבן. לויט ווי זיי זאגן, קען מען נישט אראפבריינגען נשמות אום שבת.
עס שטייט אזוי אין מדרש אז רבי עקיבא האט געזאגט פארן הער פון רוים, ווען ער האט איהם געפרעגט א באווייז אז שבת איז אנדערש ווי אנדערע טעג, האט איהם געזאגט ער קען גיין קוקען דעם סאמבטיון, און ער קען זיך עס איבערצייגן ביי אראפ ברענגן א נשמה פון אוב, דער הער האט עס פרויבירט ער האט געברענגט זיין טאטע אראפ יעדען טאג און איהם אויסגעפרעגט, ווען עס איז געקומען שבת, איז ער נישט אראפ געקועמן, האט איהם זיין זוהן געפרעגט טאטע זייט דיין טויט היטסטו שבת ? האט איהם דער פאטער געזאגט: ווער עס היט עס נישט אויף די וועלט, דער היט עס אויף יענער וועלט.


text:
מאנראוויע
מאנראוויע (ענגליש: Monrovia) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע פון ליבעריע אין מערב אפריקע. מאנראוויע איז א פארט שטאט אויפן בארטן פונעם אטלאנטישן אקעאן. מאנראוויע איז דער קולטורעלער, פינאנציעלער און פאליטישער קנופ פון ליבעריע.
מען האט געגרינדעט מאנראוויע אין 1822, און געגעבן א נאמען נאכן אמעריקאנער פרעזידענט זשיימס מאנרא. מאנראוויע האט געהאט א באפעלקערונג פון 970,824 באוואוינער (אין 2008).
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיפן פארן פון דעם פארט פון מאנראוויע קיין גרינוויל און הארפער. דאס נענסטע פליפעלד איז ספריגס פיין פליפעלד, 6 ק"מ ווייט פונעם צענטער פון דער שטאט. דאס גרעסטע אינטערנאציאנאלע פליפעלד אין ליבעריע, ראבערטס אינטערנאציאנאלע פליפעלד, איז אין הארבעל, א ווייט פון 60 ק"מ.


text:
משה שרת
משה שרת (שערטאק) (15טן אקטאבער 1894 -1965) איז געווען אויסערן מיניסטער פון ישראל, פון 1948, ביז ווען דוד בן גוריון, האט רעזיגנירט פון די פרעמיערשאפט,
ער איז געווען דער צווייטער פרעמיער מיניסטער (פון 1954 ביז 1955), ווען די פרשה פון פנחס לבון איז באוואוסט געווארן.
דעמאלט איז ער געצווינגען געווען צו אפטרעטן פון אמט, און בן גוריון איז צוריק געקומען צו די מאכט.
דער באנקנאט פון צוואנציק ניי שקל האט זיין בילד,
לעבנגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן דעם 15טן אקטאבער 1894, אין דער שטאט כערסאן אין אוקראינע, אין יאר 1906 איז ער געקומען מיט זיין פאמיליע, קיין ארץ ישראל, וואו זיי האבן געוווינט אין אן אראביש דארף, צפון פון ראמאללא, און אין יפו, וואו ער האט זיך אויסגעלערנט אראביש, פאר דעם ערשטן וועלט קריג, האט ער געלערנט געזעץ אין אוניווערסיטעט אין סטאמבול, און ביי דער מלחמה איז ער געווען א זעלנער אין דער טערקישער ארמיי.
נאך דער קריג האט ער אטייל גענומען אינעם פאליטיק, און ער האט געלערנט עקאנאמיע אין לאנדאן, אין 1931, איז ער געווארן פארטרעטער פון חיים ארלאזאראוו, און ווען ארלאזאראוו איז אומגעברענגט געווארן, האט ער פארנומען זיין ארט, אלס הויפט פון לאנדס אפטיילונג פונעם יידישע אגענטור, וואס איז געווען דער אויסערן פאליטיק פונעם ישוב אין ארץ ישראל.
ביי דער דעקלעראציע פון ישראל איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, אינעם איבערגאנגס רעגירונג ביז צו די וואלן, און אויך נאכדעם ביז ווען ער איז געווארן פרעמיער, און נאכדעם איז ער צוריק געווארן אויסערן מיניסטער ווען ער האט אפגעטרעטן פון בענקל.
אין 1956, ביי דער סיני מלחמה, האט ער געשטימט קעגן דעם קריג, און דערפאר האט מען אים אויפגעזאגט פון אמט, און איז געבליבן פון בן גוריון'ס געשוווירענע פיינט.
ער איז געשטארבן אום 1965, און ער איז באגראבן אין טרומפלדאר בית עלמין אין תל אביב.


text:
רעכט
רעכט איז א לעגאלער באגריף אדער געפיל אז א אקציע, מענטש אדער זאך איז גוט, אדער עס געהער און עס קומט זיך פאר איר טוער אז דאס זאל זיין זיין אייגענטום, אדער ביי אן ארגומענט אז איינער איז מער גערעכט און א מענטש וואס טוט דאס כסדר איז א צדיק ווייל ער האט זייער אסאך רעכטפארטיגקייט.
עס ווערט דעריבער אויך אזוי אנגערופן איין זייט און דירעקציע פון די זעקס, (אויבן, אונטן, רעכטס לינקס, פאראויס, צוריקציוועגס.) ווייל מ'באנוצט זיך מיטן די איינע דירעקציע דאס מערסטע אין לעבן דערפאר איז דאס נישט מער ווי רעכט צו אנגערופן ווערן די רעכטע זייט.
אין פאליטיק ווערן די קאנסערוועטיווען אנגערופן רעכט ווייל זיי זענען מער טראדידציאנאל און דעריבער מער באנוצט ווייל די ליבעראלן זענען אויסגעשטעלט צו מאדערנעזירן און טוישן די געזעלשאפט אנדערשט ווי אייביג איז דאס מער לינק.
א יעדע מענטש האט רעכט און אין ציוויליזירטע געזעלשאפטן האט מען דאס געמאכט פאר א געזעץ וו.צ.ב.ש. ציווילע רעכט פאר די שווארצע אז מען טאר זיי נישט האלטן פאר קיין קנעכט, אדער אינדיווידואלע רעכט אז סתם מענטשן האבן זייער רעכט איבער געוויסע זאכן, וו.צ.ב.ש. אז מען טאר נישט לימיטירן דאס פרייהייט פון ווארט. אדער אייניגע רעכט אז מען טאר נישט דיסקרימינירן קעגן אידן און אראבער כאטשיג זיי זענען די מינדערהייט פון געזעלשאפט אין אמעריקע. א.א.וו.


text:
סיטואציע קאמעדיע
סיטואציע קאמעדיע, איז א סארט קאמעדיע, אויסגעדוקט אין א געוויסע סארט קאמישע אופן, וואס פלעגט באנוצט ווערן אמאל אין ראדיא, היינט ווערט עס אסאך באנוצט אין טעלעוויזיע סעריעס. עס ווערט אויך גערופן אין קורצן "סיטקאם", גענומען פון די ראשי תיבות.
געווענליך זענען די מענטשן וואס שפילן, אדער זענען אקטיארן, אויף די טעלעוויזיע סעריע, די זעלבע מענטשן וואס ערשיינען נאכאנאנד, אין אלע קאפיטלעך פון די סעריע. געווענליך זענען נישטא קיין פארבינדונג, צווישן איין קאפיטל און צווייטן, און צו מאל קען עס אויסקומען גאר פארקערט און אבסורד. א קאפיטל איז געווענליך צווישן 20 מינוט, ביז 45 מינוט לאנג. די דיאלאג צווישן די פאר מענטשן, זענען געווענליך הומאריסטיש, בייסיג. אפט מאל וועלן די מענטשן, צורעכענען נאך אנדערע פון די גאס, צו מאכן די וויצן מער קאמיש.
די סארט קאמעדיע, ווערט בעיקר געפילמט אין צוויי אדער דריי פלעצער, זיך צו שפארן געלט, טיילמאל אויך אין אן אויטא.
די כאראקטערן, זענען געווענליך די זעלבע, אין אלע טעלעוויזיע סעריעס. די טיפש וואס פארשטייט אלעס, גענוי ווי מען זאגט אים, ווי דזשואי פון פריינט. מייקל פון די זיבעציקער יארן.
א פיגור וואס איז זייער מאדנע און לעכערדיק, וואס ברענגט ארויס די געלעכטער ביי א מענטשן, ווי קאסמא קרעמער ביי סיינפעלד, אדער פיבי פון פריינט.
דער שלימזל וואס זעצט אייביג אן, ווי דזשארדזש פון סיינפעלד.
דער וויצלער, איינער וואס דערציילט וויצן א גאנצע צייט, אדער לאכט ער אפ פון אנדערע, אין א ציניש אופן, ווי דזשערי סיינפעלד, אדער טשענדלער פון פריינט.
דער אויבער חכם, וואס פרובירט איבערצייגן יעדן זיין קלוגשאפט, און גרעסערט זיך איבער די אנדערע כאראקטערן, און צומאל אויך אויף די ביישויער, ביי עטליכע סעריעס ווערט ער באצייכענט, ווי א קהלס נאר וואס אלע לאכן אויף אים און זיין קלוגשאפט, ווי ראס פון פריינט.
איינע פון די הויפט זאכן וואס געשען אין סיטקאם, איז די אנהייב פון קאפיטל געשעט עפעס, אלעס נאכדעם באציט זיך אויף דעם, און דערנאך קומט מען צוריק צום אנהייב.


text:
זשאן עף. קענעדי
זשאן פיצזשעראלד קענעדי (29סטן מיי, 1917 - 22סטן נאוועמבער, 1963) איז געווען דער 35סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, געדינט פון: יאנוואר 20 1961 ביז: נאוועמבער 22 1963. א קאטאלישער קריסט, ער איז געמארדעט געווארן אין מיטן זיין קאדענץ אלס פרעזידענט.
ער איז אומגעקומען אין שטאט דאלאס טעקסאס, וואו ער האט פרובירט אויסצוארבעטן א פארגלייכונג, צווישן פאליטיקער פון טעקסאס. פארנדיק אין זיין אויטא וואס איז געווען אפן, האט "לי הארווי אויסוואלד" לכאורה געשאסן אין ריכטונג פון אויטא, צוויי קוילן האבן געטראפן קענעדי, און ער איז געשטארבן פון די ווונדען.
אסאך פארשער, טעארעטיקער, און סתם קאנספיראציע פארגלייבטע מענטשן גלייבן, אז די סי איי עי, אדער די קא גע בע, אדער אנדערע שפיאנאזש אגענטורן האבן געהאט א האנט אין די מארד פון קענעדי.
ער איז אנגענומען אין די פאראייניקטע שטאטן, אלס איינער פון די אויסגעצייכענסטע פרעזידענטן. אסאך ערטער אין אמעריקע טראגן זיין נאמען אין זיין אנדענק.


text:
איתמר ראזענבוים
רבי איתמר ראזענבוים (ה' תמוז ה'תרמ"ו - כ"ב סיון ה'תשל"ג) איז געווען אדמו"ר פון נאדווארנא.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר איז געבוירן געווארן ה' תמוז תרמ"ו צו זיין פאטער רבי מאיר ראזנבוים פון קרעטשענעוו, א זון פון רבי מרדכי לייפער פון נאדווארנא, א זון פון רבי ישכר בערטשע לייפער פון נאדווארנא, און צו זיין מוטער, א טאכטער פון רבי יחיאל מיכל טירער פון דאראהוי.
אדמו"רות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פופצן יאר האט רבי איתמר אנגעהויבן פירן א רעביסטעווע אין טשערנאוויץ. אין תרע"ד, ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, איז ער אריבער אין ווין און קרעטשענעוו. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער זיך גצויגן אין אמעריקע. אין תשכ"ט האט ער אויפגעשטעלט זיין בית מדרש אין תל אביב.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר איז נפטר געווארן כ"ב סיון תשל"ג און מ'האט אים באערדיקט אין הר הזיתים. ער האט שוין געהאט געזען אן אוראייניקל וואס האט געפירט א רביסטעווע.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר האט געהייראט מרת מלכה, א טאכטער פון רבי אשר ישעיה פון קאלבאסאוו. זייערע קינדער:
- רבי מאיר ראזנבוים, הויפט רב פון קובא ביז תשט"ו און דערנאך רב אין מעקסיקא ביז תש"ס
- רבי חיים מרדכי ראזענבוים (כ"ד אייר ה'תרס"ג - ט"ו טבת ה'תשל"ח) פון נאדווארנא; ער האט געהייראט מרת סימא רייזל, טאכטער פון זיין פעטער רבי אליעזר זאב פון קרעטשניף.
- רבי ישכר בער ראזנבוים (תרס"ה - תשמ"א) פון סטראזשניץ, איידעם ביי רבי ישכר דוב בערטשע לייפער פון סאטמאר
- רבי יצחק אייזיק (געב' תרס"ח) פון זוטשקע
- רבי אשר ישעיה (תרע"ד - ח' תמוז תשע"ב) פון בוקארעשט און חדרה.[1] איידעם ביי זיין ברודער רבי יצחק אייזיק פון זוטשקע
- די ווייב בזיווג שני פון רבי ישראל דוד הורוויץ פון שענדישאוו-שאץ
- די ווייב פון רבי אברהם אבא לייפער פון פיטסבורג
- די ווייב פון רבי מאיר אייזיקסאן פון ראמאן פילאדעלפיע (נעפע פון רבי איתמר)
- די ווייב פון רבי שלום ישכר בער שפירא פון קעכניע
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק אלפסי, החסידות מדור לדור,עמ' 82, ירושלים תשנ"ה
- ↑ פטירה פונעם נאדווארנער רבי פון חדרה, לדעת.נט ח' תמוז תשע"ב


text:
קאנסענסוס באשלוסן-אפמאכן
קאנסענסוס באשלוסן-אפמאכן איז א באשלוס-אפמאכונג פראצעס וואס טוט נישט בלויז זוכן און שטרעבן צו די הסכמה פון דאס רוב באטייליגער, נאר אויכט צו העלפן צופרידענשטעלן איעדן און אויסגלעטן און פארגרינגערן די קעגנארטיקע ארגומענטן פון די מינאריטעט צו דערגרייכן דאס מערסטע הסכמהדיגע פאזיציע ערגעץ אין דערמיט.
קאנסענסוס טוט באצייכענען סיי די כלליתדיגער הסכמה און סיי די פראצעס וויאזוי צו דערגרייכן און אנצוקומען צו דעם ענגילטיגן הסכמה. דעריבער איז דער ארטיקל דא בעיקר באזירט אויף בלויז איין מייננוג פון קאנסענסוס ד.ה. דער פראצעדור, די טעכניקן און סטרוקטאר פון דעם פראצעס גופא.
גרופעס רעליגיעס און איבערהויפט ארגענעזאציעס באנוצען זיך פיל מיט אט דעם באשלוס אפמאך פראצעדור,
אינהאַלט
וואס איז קאנסענסוס באשלוס אפמאכן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ווארט קאנסענסוס קומט פונעם לאטייניש ווארט קאם מיינענדיג מיט אדער צוזאמען מיט, און דאס אנדערע האלב ווארט איז פון די שורש סענטייער מיינענדיג צו טראכטן אדער שפירן. קומט אויס אז דער ווארט קאנסענסוס מיינט אין עטימאלאגיע] צו טראכטן און שפירן צוזאמען.
אלס א באשלוס-אפמאכן פראצעס, קאנסענסוס צילט צו זיין:
- אריינעמען: ווי מער נגיעות'יגע מיינונגן מעגליך זאלן ווערן אריינגעדרייט און זאלן מיטהאלטן די קאנסענסוס באשלוסן-אפמאך.
- אנטיילנעמען: די קאנסענסוס פראצעס זאל אקטיוו פארלאנגן די מיינונגן און ארויסשטעלענדע ראלע פון אלע באשלוסן אפמאכערס.
- צוזאמן-ארבייט: באטייליגער אין אן אפעקטיווער קאנסענסוס פראצעס זאלן שטרעבן צו דערגרייכן די בעסטער מעגליכער אפמאך פאר די גרופע און אלע אירע מיטגלידער, איידער ווי זיכן די גרינגע וועג פון גיין נאכן רוב מיינונג אנטקעגן די מינאריטעט, נאר מען זאל זיך דורכרעדן צו א מיטל פונקט וואס וועט קיינעם נישט מאכן אויפירן אין נצחון אבער וועט אויך נישט אזוי שטערן די מיעוט.
- אייניגקייט': אלע מיטגלידער פון די קאנסענסוס באשלוס-אפמאך קערפערשאפט זאלן ווערן געגעבן די געלעגנהייט, וויפל מעגליך, פאר אייניגע כוח און השפעה אויף דעם פראצעס. אלע מיטגלידער האבן צוטריט צום טיש, צו דאס בויגן וועטאען און אפילו בלאקירן די פארשלאגן.
- אויסוועג-אריענטירט אן אפעקטיווער קאנסענסוס באשלוס-אפמאך קערפערשאפט שטרעבט צו טרעפן און שאפן טעכניקס פון פשרות און שלום צו אויפבלאזן די זעלבע מיינונגען און פאזיציעס פון צווישן די חילוקי דעות און מען פרובירט דאס צו פארגרעסערן ווי מער איבער די פארשידעארטיגקייטן פון דער גרופע.
קאנסעסוס אלס אן אלטערנעטיוו צו וואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חסידים פון דעם דאזיגן וועג פון צוקומען צו באשלוסן אפמאכן באטראכטן דאס בעסער ווי סתם וואלן, וואלן מאכט פאליטיק פון פארטייען און נגיעות מיט סתם אויפגעבלאזענע קאנקורענץ, ענדערשטער ווי צוזאמן-ארבייט וואס מאכט שלום און האט מער א אויסזיכט פון פשרות אלס א פאטענציאלער הסכמה.
וואלן האט א חסרון אז עס איז די דיקטאטורשאפט פון די רוב אויף די מיעוט. און אזוי ארום טוט דאס פארביטערן און פארטרייבן דעם מיעוט צו נעמען אנטייל אין די גרופע. אויך איז וואלן מער אחריות און זארג אויף די פלייצע פון יעדן יחיד וואס זיין שטימע קען אויסמאכן דער חילוק, וואס ביי קאנסענסוס איז דאס נישט אזוי ווייט דער אחריות אויף די יחיד ווייל זיין איין שטימע גייט נישט דאס אויסמאכן אזא דיפערענץ נאר צוזאמן מיט יעדן'ס טוט דאס אויסמאכן.


text:
פראטעסטאנטישע רעפארמאציע
די פראטעסטאַנטישע רעפֿארמאַציע איז געווען א באוועגונג פון מארטין לוטער, זשאן קאלווין און אנדערע פראטעסטאנטן. די ערשטע "רעפארמירער" האבן "פראטעסטירט" קעגן די דאקטרינען, ריטואלן און קלויסטער-סטרוקטור פון דער קאטוילישער קירכע, וואס האט געשאפן די פראטעסטאנישע קירכעס. דאס איז געשטיצט געווארן ווען אסאך קריסטן האבן פארלוירן זייער געטרוי אין דער קירכע. די קאטאליקן האבן אנגערופן מיט א קעגן-רעפארמאציע, געפירט דורך די יעזואיטן, וואס האט צוריקגעשטעלט די קאטוילישע קירכע אין עטלעכע טיילן פון אייראפע, למשל פוילן. דער גרעסטער טייל פון צפון אייראפע, אחוץ אירלאנד איז געווארן פראטעסטאנטיש, און דרום אייראפע איז געבליבן קאטויליש. אבער אין צענטראלער אייראפע האבן אנגעהויבן מלחמות צווישן די פראטעסטאנטן און די קאטאליקן. די גרעסטע פראטעסטאנטישע קירכעס זענען געווען די אנגליקאנער (באזירט אן ענגלאנד), די לוטעראנען (באזירט אין דייטשלאנד און סקאנדינאוויע), און די רעפארמירטע קירכעס (באזירט אין דייטשלאנד, שווייץ, די נידערלאנדן און שאטלאנד). מען נעמט אן אז פראטעסטאנטישע רעפארמאציע האט אנגעהויבן אין 1517 ווען לוטער האט פארעפנטליכט זיינע 95 טעזן ביז 1648 ביים אפמאך פון וועסטפאליע וואס האט געענדיקט די אייראפעישע רעליגיעזע מלחמות.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Euan Cameron, The European Reformation (1991)


text:
בליצפאסט
בליצפאסט (באקאנט אויך ווי ע-פאסט) איז א קאמוניקאציע מיטל וואס מיט א קוועטש פון איין קנעפל שיקט מען אַרויס פארבינדונגען צו אַנדערע מענטשן, וואָס באַקומען אונזער בליץ פּאָסט אין זייער אינבאַקס.
מ'קען דאָס שיקן צו איינעם, אָדער מערערע מענטשען אויף אַמאָל.
וואס דאס איז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגינאל איז דאס געווען א וועג פון שיקן קליינע בריוועלאך פון איין קאמפיוטער צום צווייטן, מיט דער צייט - ווען עס איז צוגעקומען HTML און multimedia - האט זיך דאס אויסגערייטערט צו קענען מיטשיקן פעקעלעך (attachments) און אויך קאלירטע בריוון.
ווי אזוי דאס ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווענליך וועט אן email סיסטעם זיין איינגעטיילט אין 2 טיילן, די ערשטע טייל איז דאס וואס איז צווישן די באנוצער און די אינטערנעט (message transfer agent אדער MTA) און די צווייטע טייל איז וואס האלט די בריוון (message store).
ווען איינער שיקט ארויס א בריוו וועט דער אדרעס האבן דעם נאמען און די domain צו וועם מען שיקט דאס אין די פארם פון name@domain.
די MTA וועט דאן זוכן אן MX RECORD נוצענדיג DNS, די MX RECORD איז א DNS RECORD וואס איז געמאכט געווארן ספעציעל פאר בליצבריוון. יעדע DOMAIN קען האבן מער ווי איין MX RECORD, אבער יעדע MX RECROD האט א PREFERENCE VALUE וואס זאגט דעם MTA וועלכע SERVER צו נוצען, אויב עס ארבייט נישט ביים ערשטן וועט ער פרובירן דעם צווייטן.
דערנאך טוט זיך די שיקענדיגער MTA באהעפטן צו די בקומענדיגער MTA אויף TCP PORT 25 און זיי רעדן זיך דורך נוצענדיג סתם ASCI.
אויב ווען די בריוו איז אדורך דאן וועט די באקומענדיגע MTA אריבערפירן די בריוו צו די MESSAGE STORE און דערנאך ווען די באנוצער וועט עפענען זיין קעסטעל וועט ער טרעפן דארטן די בריוון.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בליצבריוו פאסט האט אנגעהויבן אין 1971, ווען ריי טאמלינסאן האט געשיקט דעם ערשטן בליצבריוו צווישן צווי קאמפיוטערס אויף איין נעצווערק. בכדי דער קאמפיוטער וואס שיקט זאל קענען רוטירן דעם בריוו צום ריכטיגו באניצער פון דעם ריכטיגן קאמפיוטער האט ער צוגעטשעפעט דעם באניצער נאמען מיט דער קאמפיוטער נאמען צוזאמען מיט דעם סימבאל @ (העברעיִש: כרוכית, ענגליש: at) און אזוי איז געבוירן דער עלעקטראנישער פאסט.
די ערשטע RFC וואס איז געשריבן געווארן פאר בליצבריווען איז RFC 822 און האט זיך נישט געטוישט זייט דעמאלט, עס איז נאר צוגעלייגט געווארן נאך.


text:
אוגערקע
די אוגערקע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Cucumis sativus) איז אן איין-יעריגער זומער געוויקס פון דער פאמיליע קוקורביטאצעאיי (Cucurbitaceae), די זעלבע פאמיליע ווי דער קירבעס און וואסערמעלאן. זיין גרינער, לענגלעכער גרינס, ווערט געגעסן רוי, מארינירט אין זאלץ אדער עסיג.
אינהאַלט
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם אוגערקע מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער אוגערקע איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אוגערקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דער אוגערקע די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חשוון פון אכטן יאר.
זויערע אוגערקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז איינע פון די אינטערעסאנטע עסן, וואס אזויווי מילעך, נאכן ווערן זויער ווערט דאס א געשמאקע מאכל לויט די אינגרידיענס פון די מבינים דערין, אזוי אויך איז דאס איגערקע, ווען עס ווערט זויער - אויכעט לויטן די כללים וויאזוי מען זויערט עס איין, ווערט דאס א מאכל העולה על שלחן מלכים, ווי איינע פון די געשמאקע אפעטיט געבער, ביים מאלצייט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
באאט
די באאט פארטיי איז אן אראבישע סאציאליסטישע פארטיי, באזירט אויף נאציאנאליזם און פאן-אראביזם, זי איז א סעקולערע שטרעמונג, וואס איר ציל איז אנטי קאלאניאליזם, קעגן די מערב וועלט לענדער.
געגרינדעט אין דמשק, סיריע, אין די 1940ער יארן. דער נאמען באאט באדייט אויפלעבן, און איר מאטא איז, "אחדות (אינערהאלב דעם אראבישן פאלק), פרייהייט (פון דרויסענדיקע איינפלוס), און סאציאליזם".
די פארטיי פארמאגט פיליעס אין עטליכע אראבישע לענדער, איראק, לבנון, יארדאניע, תימן, און סודאן. נאך א שטרייט צווישן די סירישע פארטיי, און די איראקישע פארטיי, זענען זיי אויף מעסער שטעך. די פאלעסטינער זענען צעטיילט צווישן די איראקישע אראבישע פרייהייטס פראנט, און די סירישע אל-צאיקע וואס איז א מיטגליד אינעם פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע.
די רעגירונג אין סיריע, איז א באאטישע, פון די 1960ער יארן. כאפעז על אסאד, איז געווען א מיטגליד אין די פארטיי, ווי אויך זיין זון און נאכפאלגער, באשר על אסאד, געהערט צום באאט פארטיי.
אין איראק, זענען פארגעקומען עטליכע רעוואלוציעס, ווי צום סוף איז דער באאט ארויף געקומען צום מאכט, סאדאם כוסעין האט אנגעהערט צום באאט.


text:
בענזין
בענזין אדער גאזאלין (ענגליש: petrol, gasoline) איז א פליסיגע ברענשטאף פאר פארברענונג מאטארן געמאכט פון נאפט און ווערט בעיקר גענוצט צו טרייבן אויטאס.
אינהאַלט
פונקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענזין איז א רינענדיגע עלעמענט וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט פון הידראגען און קארבאן וועלכע האלטן זיך ווי אין א קייט. ווען מען פארברענט בענזין מיט אסאך אקסיגען באקומט מען קארבאן דיאקסייד (פון די קארבאן אטאמען), וואסער (פון די היידראדזשין אטאמען), און אסאך היץ אין רעאקציע. איין גאלאן בענזין גיט ארויס אזויפיל קראפט ווי 125,000 בי-טי-יו (א חשבון וואס מען נוצט צו מעסטן די קוואנטום פון היץ. א געווענליכער מענטש גיט ארויס פון זיין קערפער ארום 200 בי-טי-יו) אדער 36,650 עלעקטארישע וואטס.
אויב איר זאלט נעמען א 1,500 וואטס הייצער און דאס לאזן ארבעטן פאר 24 שטונדן, דאס איז וויפיל היץ עס קומט ארויס פון איין גאלאן בענזין. אויב א מענטש וואלט דאס געקענט פארדייען וואלט עס אים געגעבן 31,000 קעלאריס וואס איז בערך די ענערגיע פון די עסן פון א מענטש פון 2 וואכן.
פראדוקציע און פארשפרייטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענזין ווערט גענומען פון די פעסלעך אויל וועלכע די אויל פירמעס גראבן ארויס פון די ערד. יענע אויל ווערט אנגערופן נאפט און איז א שווארצע געדיכטע עלעמענט וועלכע פארמאגט אין זיך גאר אסאך היידראדזשין אין קארבאן מיט א רייע אנדערע נאטורליכע כעמיקאלן.
די נאפט ווערן פארקויפט אין פעסלעך וועלכע ווערט אנגערופן "קראד אויל".
די פירמעס וואס קויפן די אויל שיקן עס אויסצוארבעטן אין רעפיינעריס וועלכע געפינט זיך אין יעדע לאנד. פון די נאפט ווערן געמאכט פארשידענע ערליי אויל אויסער בענזין ווי אויל צום הייצן, דיזעל אויל, אויל פאר פעינט, פלאסטיק, אויל פאר פליגער,סינטעטישע פייבערס, רעדער, און נאך...
יעדע פון די אויבנדערמאנטע אוילן ווערט אויסגעארבעט אויף אנדערע וועגן. די רעפיינעריס טוען די ערשטע זאך צוטיילן אלע סארט כעמיקאלן וועלכע געפינט זיך אין די נאפט דורכ'ן פארברענען צענדליגער מאל מיט פארשידענע טעמפרעאטורן פון היץ. ביי יעדע געוויסע טעמפרעאטור קומט ארויס אן אנדער סארט כעמיקאל וועלכע ווערט ארויסגעצויגן צו א באזונדערע טאנק. דערנאך ווערן פארשידענע כעמיקאלן צוזאמענגעשטעלט צו פארמירן א געוויסע סארט אויל.
אין די צייטן פון דער צווייטער וועלט קריג האט מען אויסגעפינען אז אויב מען שטעלט צו א געוויסן סארט בליי ווערט די בענזין פיל מער קראפטיג און מאכט עס ביליגער. אלע רעפיינעריס האבן טאקע אנגעהויבן דעמאלט צולייגן בליי אבער מיט די יארן האבן די רעגירונגן פארבאטן דאס צו נוצן צוליב פילע פראבלעמען וואס עס האט געמאכט, אריינגערעכנט פראבלעמען פאר די ענווייראמענט און א רייע פראבלעמען פאר די אויטאס זעלבסט. היינט קענען רוב אויטא מאטארן נישט פארטראגן קיין בענזין מיט בליי (לידעד בענזין).
אויסער די ארבעט פון צוזאמענשטעלן די עלעמענטן איז נאך א פיל שווערערע ארבעט צו רייניגן די כעמיקאלן און וויי ריינער דאס איז אלס מער געלט קאסט דאס. דאס איז דער חילוק צווישן רעגולער און פרימיום בענזין וועלכע איז ריינער.
(אגב, טייל מענטשן שפענדן מער געלט פאר פרימיום בענזין, מיינענדיג אז דאס גיט זיי מער מייל אדער אז עס האלט לענגער דעם אויטא. עס איז אבער נישט אמת ווייל רוב אויטאס זענען געמאכט צו נעמען 87 בענזין און מער פון דעם איז אויסגעווארפן געלט. נאר געוויסע מאדעלן פארלאנגן נאך היינט 90 אדער 93 בענזין. קוקט נאך אין אייער מעניול ביכל פאר מער אינפארמאציע).
נאכ'ן אויסארבעטן די בענזין ווערט דאס אריינגעלאדענט אין די בענזין טראקס און מען טראנספערירט עס צו די בענזין סטאנציעס.
בענזין האט א פראבלעם אז ווען עס ווערט פארברענט לאזט עס ארויס קארבאן מאנאקסייד צו די אטמאספערע. מיט יעדע גאלאן בענזין וואס ווערט פארברענט פון אן אויטא גייט ארויס עטליכע פונט קארבאן צו די אטמאספערע. מען שאצט אז ארום 2 ביליאן פונט קארבאן ווערט ארויסגעלאזט צו די אטמאספערע אין די פאראייניגטע שטאטן און דאס פארפעסטיגט שטארק די לופט וועלכע מיר אטעמען.
פראבלעמען מיט בענזין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופט פארפעסטיקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען בענזין ווערט פארברענט בלייבט דערפון איבער בלויז קארבאן דיאקסייד און אביסל וואסער וועלכע וואלט אינגאנצן נישט געווען קיין פראבלעם. אבער די קאמפאנענטן וועלכע העלפן דעם אויטא מאטאר לויפן פראדוצירן אויך קארבאן מאנאקסייד וועלכע איז א גיפטיגע סם בענזין, ניטראדזשין אקסיידס וועלכע ברענגט די לופט פארפעסטיקונג, און אומפארברענטע היידראקארבאנס וועלכע זענען די הויפט סיבה צו אזאנען.
ענווייראמענטל פארפעסטיקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראסעס פון אריינברענגן און האלטן די אויל האט א שטארקע אימפאקט אויף די ענווייראמענט ווען עפעס גייט נישט גוט. עס האט שוין מערערע מאל פאסירט ווען אז א טאנקיר שיף האט זיך איבערגעדרייעט און אויסגעגאסן מיליאנען גאלאנען אויל וועלכע בלייבט שווימען אויפ'ן אויבערפלאך און שעדיגט פלאנצונגן און מענטשן ווען עס וואשט ארויף אויף די ים ברעגעס. די אלע געשעענישן האבן מיט די יארן אנגעמאכט אן ענווייראמענטאלן חורבן. באקאנט איז די עקסאן וואלדעז אויסגיסונג אין וועלכע דער טאנקיר האט אויסגעגאסן 11 פון אירע 55 מיליאן גאלאן אויל ביי די פרינץ וויליאם סאונד אינזלן נעבן אלאסקא. די מיליאנען גאלאנען אויל האבן פארשוואנקען די אינזלן און יארן שפעטער האט מען זיך נאך געפלאגט דאס אוועקצורייניגן.
זע אויך: היסטארישע אויל אויסגיסונגן
גלאבאלע אנווארימונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אן אויטא פארברענט א גאלאן בענזין גיט ער ארויס ארום 5 פונט קארבאן צו די אטמאספערע. אויב די קארבאן וואלט באשטאנען פון בלויז קארבאן וואלט זיך עס שטארק אנגעזען אזויווי מען זאל ארויסווארפן א 5 פונטיגער זעקל פון ווייסע מעל נאך יעדע גאלאן בענזין וואס ווערט פארנוצט. עס איז איבעריג צו זאגן אז די לופט אין אונזערע שטעט וואלטן געווען פיל מיט מעל און מען וואלט נישט געקענט זען דעם חבר פון עטליכע פיס אוועק.
דער אויטא גיט ארויס קארבאן דיאקסייד וועלכע קען נישט געזען ווערן מיט די מענטשליכע אויגן אבער די היץ און אפפאל דערפון בלייבט שטעקן אין די אטמאספערע און ווען זון שטראלן קומען אריין אין די אטמאספערע ווערט דאס בלאקירט און הייצט די ערד.
אנגעוואנדנהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן, און רוב אנדערע לענדער, קענען נישט אליינס פראדוצירן זייער געברויך פאר אויל און זענען געצווינגן צו אימפארטירן פון די אויל רייכע לענדער. דאס האט מיט די יארן פארשאפט אן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט און אלע לענדער זענען געווען געצווינגן צו ליידן פון די עקאנאמישע באשלוסן פון די אומסטאבילע מיטל מזרח לענדער. ווען זיי האבן געוואלט מאכן אפאר עקסטערע דאלאר האבן זיי געשניטן די פראדוקציע און די פרייזן האבן זיך אויטאמאטיש געהויבן פילפאכיג און די אנגעוואנדענע לענדער זענען געשטאנען מיט פארמאכטע הענט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע וועגן וויאזוי צו שפארן געלט ביי בענזין. [1]


text:
גרופע טעאריע
אין מאטעמאטיק און אבסטראקטע אלגעברע, איז גרופע טעאריע די שטודיע פון א טיפ אלגעברעישער סטרוקטור וואס הייסט א גרופע. גרופע טעאריע ווערט געניצט אסאך אין מאטעמאטיק ווי דער אנהייב פונקט צו שטודירן פארשידענע אלגעברעישע סטרוקטורן, ווי אויך צוגעבן און טאפלען נומערן. אזוי ווי גרופע טעאריע איז אויך ניצבאר שטודירן סימעטריע אין נאטור און אבסטראקטע סיסטעמען, האט עס אסאך אנווענדונגען אין פיזיק און כעמיע.
דער באגריף פון א גרופע איז צענטראל אין אבסטראקטער אלגעברע: אנדערע באקאנטע אלגעברעאישע סטרוקטורן ווי רינגען, פעלדער, וועקטאר רוימען קען מען קוקן אויף זיי ווי גרופעס מיט נאך אפעראציעס און אקסיאמען.
דעפיניציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרופע איז א סכום (זאמלונג) G וואס זיינע מיטגלידער רופט מען עלעמענטן. די עלעמענטן קענען זיי וואספארא נומערן, אדער אנדערע אבסטראקטע אביעקטן. ס'איז אויך פאראן א בינארישע אפעראציע וואס קאמבינירט וועלכע צוויי עלעמענטן פון G און דער רעזולטאט איז אויך אן עלעמענט פון G. דער רעזולטאט קען זיין אנדערש ווי די ערשטע צוויי עלעמענטן, אדער איינער פון זיי. כדי G מיט דער אפעראציע זאל זיין א גרופע, דארפן די פאלגנדע פיר באדינגען האלטן:
- פארשליסונג: ווען די אפעראציע ווערט געניצט אויף צוויי עלעמענטן אין דער גרופע, איז דער רעזולטאט עלעמענט אויך א מיטגליד אין דער גרופע:
- פאר יעדע a, b אין G, דער רעזולטאט פון דער אפעראציע a • b איז אויך אין G.
- אַסאציאטיוויטעט: ווען מען ווענדט די אפעראציע מערערע מאל, עס ארט נישט אין וועלכן סדר מען רעכנט, קומט אויס אלעמאל דעם זעלבן רעזולטאט:
- פאר יעדן a, b און c אין G, האלט די גלייכונג (a • b) • c = a • (b • c) .
- אידענטיטעט עלעמענט: איין עלעמענט פון דער גרופע איז באזונדער. ער הייסט דער אידענטיטעט עלעמענט. ווען די אפעראציע ווערט געניצט מיטן אידענטיטעט עלעמענט און אן אנדער עלעמענט, דער אנדער עלעמענט ווערט נישט געענדערט:
- ס'עקזיסטירט אן עלעמענט e אין G, אז פאר יעדן עלעמענט a אין G, האלט די גלייכונג e • a = a • e = a .
- אינווערסער עלעמענט: יעדער עלעמענט אין דער גרופע האט אן עלעמענט אין דער גרופע וואס, ווען די אפעראציע ווערט דורכגעפירט צווישן זיי, איז דער רעזולטאט דער אידענטיטעט עלעמענט. מען רופט יענעם עלעמענט זיין אינווערס:
- פאר יעדן a אין G, ס'עקזיסטירט אן עלעמענט b אין G אז a • b = b • a = e, וואו e איז דער אינדענטיטעט עלעמענט.
האמאמארפיזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א האמאמארפֿיזם צווישן צווי גרופעס איז א טראנספערמאציע וואס פרעזערווירט די אפעראציע אין דער גרופע. דאס הייסט:
- (f(a*b)=f(a)*f(b
אין דעם פאל, דער ערשטער האמאמרפיזם טעארעם זאגט אז G/ker f=~Im f
ביישפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
Z/nZ איז א גרופע מיט די אפאראציע '+'. די גרופע איז א ציקלישע גרופע.
די גרופע פון פערמוטאציעס Sn איז אויך א גרופע, דעם איז א ביישפיל פון א נישט אבעלישע גרופע. דער צו, קייליס טעארעם זאגט אז יעדע ענדלעך גרופע איז אן אונטער-גרופע פון Sn.