text:
דער עניאגראם פון דער פערזענלעכקייט
דער עניאַגראַם פון דער פערזענלעכקייט א פסיכאלאגישע טעאריע וואס טיילט איין די גאנצע מענטשהייט אין 9 סארט נאטורן.[1] יעדער פון די 9 האט זיך זיין איינגארטיגע קוק אויפן לעבן וואס ברענגט איהם צו וועלן\טוהן\שפירן\פיהלן אנדערש פון די אנדערע סארטן טיפן. איינגעטליך לעבט יעדער פון די 9 סארט טיפן אין א וועלט פאר זיך און יעדער האט זיך זיינע נאטורן און טאלאנטן.
לויט די טעאריע איז נישט אנדערש א מענטש וואס געפינט זיך אין א הויכן שטאפל אדער נידריגן שטאפל. דאס הייסט: אלעמאל באנוצט זיך דער מענטש מיט זיינע ספעציעלע נאטורן, סיי אין נידריגן שטאפל און סיי אין הויכן.
אינהאַלט
די 9 טיפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגענד זענען אהערגעשטעלט יעדער פון די 9 טיפן אויפן שפיץ גאפל:
1 - דער פערפעקטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לעבן פון דעם סארט טיפ איז געצילט צו דערגרייכן גענצליכקייט. זיי באמערקן גרייזן און פעלערן זייער גרינג און זיי זוכן און גריבלען צו פאררעכטן און פארבעסערן - זיך, יענעם און די גאנצע וועלט. זיי פארמאגן שטארקע גלייכקייט, אויפריכטיגקייט און א ברייטע פאראנטווארטליכקייט. זיי זענען איינגעארדנט, מערקן אויף קליינע איינצעלהייטן וואס דאס פארען זיך מיט דעם איז אסאך מאל מינדערוויכטיג און זיי פראבירן צו אויספירן יעדע פליכט מיט פונקטליכקייט אן קיין גרייזן און פעלערן. זיי זענען מענטשן וואס וועלן קעמפפן אן קיין ציטער פאר ריכטיגקייט און פאר זייערע אידיאלן. זיי שפירן אליין וויאזוי עס איז ריכטיג צו טוהן א זאך, זיי ווייסן וואס מען מעג און וואס מען טאר נישט און זיי נייגן צו זיין קריטיקירער און קריטיקירן אנדערע. עס איז זיי שווער צו נעמען צייט צו פארגעניגנס, זיי פילן א שולד אויף דעם און דערפאר וועלן זיי קודם מאכן וואס זיי 'דארפן' טוהן און דערנאך וואס זיי 'ווילן' טוהן. זיי וועלן אלעמאל פראבירן צו טוהן וואס עס איז ריכטיג, וואס מען דארף און וואס מען מוז, - זיי באנוצן זיך אסאך מיט די ווערטער 'מ'דארף' און 'מ'מוז'. זיי זענען ערנסע מענטשן און זיי נעמען דעם לעבן מיט צו פיל ערנסקייט. זיי נייגן צו נעמען אויף זיך צופיל ווייל נישט אלעמאל וועלן זיי זיך פארלאזן אויף אנדערע אז זיי וועלן טוהן די זאכן אזוי ווי מען דארף. די סארט מענטשן וואס זענען איינסערס (טיפן נומער 1) זענען מענטשן וואס אלץ איז אין זייערע אויגן שווארץ אדער ווייס [גוט אדער שלעכט] נישטא אינמיטן. דער אינמיטן איז א פלאץ וואס ברענגט צו גרייזן, דערפאר דארפן זיי קלארע זאכן אזוי ווי: געזעצן, קאלענדער-צייטן, כללים א. א. וו. .זיי זענען געשווינד, טויגליכע, טוהענדיגע און שפארעדיגע. באשטימען זאכן ברענגט זיי צו זארגן - דער זארג פון מאכן א גרייז. זיי מאכן זיך נישט וויסנדיג פון זייערע אומאציאנעלע און נאטורליכע געברויכן, כדי צו אויספאלגן וואס עס זאגט זיי זייער מוח וואס וויזט זיי וואס איז ריכטיג צו טוהן און וויאזוי מען דארף טוהן. זיי וועלן זיך נישט פרעגן וויאזוי שפיר איך נאר וויאזוי דארף איך שפירן. מיט זייער בליק איז דא נאר איין ריכטיגע וועג וויאזוי צו טוהן יעדע זאך און זיי ווייסן די וועג. זיי נייגן צו זיין הארטעניק און עס פעלט אין זיי די פילפארביגקייט. זיי דארפן אלעמאל שפירן אז זיי זענען גערעכט. זייער גרעסטע שרעק איז פון קריטיק וואס ווערט געווענדעט קעגן זיי און זיי קענען שפירן קריטיק קעגן זיי אפילו אין ווערטער וואס נישט דאס איז זייער ציהל וועגן זייער גרויס עמפפינדליכקייט צו קריטיק.
2 - דער געבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נומער 2 טיפן זענען ליבליכע מענטשן, וואלענטורן, ווארעמע און גוט-הארציגע. אמערסטנס פון זייער באשעפטיגונג איז צו טרעפן די באדעפענישן פון זייערע ארומיגע און געבן א ענטפער אויף זיי. אויך פאר פרעמדע מענטשן וועלן זיי זיך איילן צו געבן הילף. עס איז פאר זיי וויכטיג צו זיך פילן וויכטיג פאר אנדערע און אז אנדערע דארפן אנקומען צו זיי. עס איז זיי וויכטיג צו האלטן זייער שטאנד אלץ וויכטיגע אין דעם לעבן פון אנדערע. דאס געבן און דאס דארפן אנקומען צו זיי איז זייער מיטל צו פארזיכערן זייערע באציהונגען מען זאל זיי נישט פארלאזן. זיי נייגן צו פארלאזן זייערע אייגענע געברויכן און צומאל אינגאנצן נישט איינערקענען אין זייער אנוועזנהייט. די סארט מענטשן זענען זייער געזעלשאפטליכע, עס איז גרינג פאר זיי זיך צו באליבן ביי מענטשן און צו מאכן פארבינדונגען גרינג. זיי האבן ליב געזעלשאפט און גי פארבינדונג מיט מענשן איז זיי זייער וויכטיג. זיי האבן נישט ליב צו זיין אליין און טוהן זאכן אליין, דערפאר וועלן זיי כמעט שטענדיג זיין ארומגענומען מיט געזעלשאפט. ווען זיי וועלן טרעפן אז מען שעצט נישט זייער געבן און זייערע באמיהונגען קענען זיי רעאגירן מיט א אמוציאנעלע דראמאטישע אויסברוך און זיך זעהן אלץ א "פארפייניגטע געהייליגטע". זיי זענען זייער עמפפינדליך און זיי וועלן נישט קווענקלען צו אונטערשפארן אנדערע גייסטליך. זיי וועלן פארגינען און קאמפלימענטירן זייערע נאנטע און וועלן פילן זייער באגליק. דאס געבן און הילף ברענגט זיי צו גרויס צופרידנהייט, ווען די גאנצע וואס זיי ווילן אויף צוריק איז שעצונג. זיי זענען שטאלץ מיט זייער זעלבסטשטענדיגקייט און גלייבן אז זייערע ארומיגע דארפן אנקומען צו זיי און צו זייער הילף, ווען אין אמת'ן אריין זענען זיי די וואס דארפן א באשטעטיגונג און שוץ. זיי וועלן נישט בעטן הילף דירעקט, זיי וועלן ענדערש ווארטן אז אנדערע זאלן איינערקענען זייער ווילן און געברויכן אליין. די צווייערס [טיפן נומער 2] שפירן נישט אז מען ניצט זיי אויס. דורכן מיטל פון געבן און שענקען באנוצן זיי זיך צו דערגרייכן ליבשאפט. זיי ווערן זייער געטשעפעט און פילן זיך פארשטופט ווען מען זאגט אפ זייער הילף און זייער געשאנק. זיי נייגן צו אריינדרינגען אין יענעמס פערזענליכע זאכן ווען זיי העלפן און עצה'ן אויך ווען מען האט זיי נישט געבעטן קיין הילף אדער אפילו מען דארף נישט זייער הילף. זיי שפירן אז זיי ווייסן בעסער פון יענעם וואס איז גוט פאר איהם און וואס ער דארף און דערפאר וועלן זיי ארויפצווינגען זייער הילף אויף יענעם און נעמען אויפזיכטן אויף יענעמ'ס לעבן. עס איז זיי שווער צו זאגן 'ניין', און אפזאגן יענעם. צומאל פילן זיי אז צופיל מענטשן דארפן אנקומען צו זיי.
3 - דער דערגרייכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דרייער טיפן זענען טויגליכע און פוהלטעטיג. זייער לעבן איז פול מיט טעטיגקייטן און באשעפטיגונגען און זייער צענטראלער ציהל איז – באגליקן!. רוב פון זייער ענערגיע וועלן זיי אריינטאהן צו פאראויס שטופן זייערע ציהלן און צו דערגרייכן די ענדגילטיגע זאכן וואס זיי האבן זיך אוועקגעשטעלט אנצוקומען אהין ביזן באגליקן און אזוי גיין ווייטער צו די קומענדיגע ציהל און קומענדיגן פראיעקט. זיי וועלן פארשטעלן גרייזן און 'מסדר' זיין דער אמת כדי נישט אפצוהאלטן די פליכטן צו ווערן אויסגעפירט – די ציהל הייליגט די מיטלען!. זייער זעלבסט-פערזענליכקייט (ווי אזוי זיי נעמען ארויס אין מענטשן'ס אויגן) איז זיי זייער חשוב און זיי זענען זייער זעלבסט וויסנד צו דעם, ביז אזוי ווייט אז זיי אליין זעהען זיך אלס אזעלכע מענטשן ווי זיי ווילן אויסקוקן ביי אנדערע. עס איז דא ביי זיי א אומאטענטישקייט. זיי וועלן וויסן וויאזוי זיך צוצופאסן צו יעדע סיטואציע און ארויסרופן דעם ריכטיגן אויסקוק (רושם). זיי האבן א שטארקע כאריזמע און זענען זייער ציענד און זיי ווייסן זיך צו באנוצן מיט דעם צו פארבינדן נייע פארבינדונגען מיט מענטשן און צו פאראויסשטופן זייערע ציהלן. זיי שאפן פארבינדונגען גרינג, זיי זענען איינגענעם און עמפפינדליך בעזונדער צו מענטשן און צו דעם אופן וויאזוי די מענטשן קוקן אויף זיי, (וויאזוי זיי נעמען ארויס ביי מענטשן). זיי גייען פון איין ציהל צו די צווייטע און זיי קענען פאראויסרוקן אפאר פראיעקטן אויפאמאל. זיי ווייסן צו צונעמען טיף-איינגעדרייטע פראבלעמען און צוקומען צום עיקר, ווען אין שפיץ פון זייער באשעפטיגונג ליגט די וועג צו באגליקן. זיי וועלן זיך קיינמאל נישט באגענוגענען מיט דעם צווייטן פלאץ – די ערשטע פלאץ איז אלעמאל זייערע!. זיי האלטן חשוב א שטאנד און א סטאטוס, זיי האבן ליב איינערקענונג אין זיי, אז מען רעדט פון זיי און אז אלע ווייסן פון זיי (פרסום). זיי זענען טאלאנטפוהל, און זיי האבן נאטורליכע קענטעניסן צו פארקויפן און האנדלען, און דאס צוליב זייער קענטעניס צו דערקענען פון יענעמ'ס אויגן. טראצדעם וואס זיי זענען עמפפינדליך באשעפטיגן זיי זיך נישט מיט געפילן אדער מיטן פארגאנגענהייט. זיי זענען נישט קיין מענטשן וואס מען קען רעדן מיט זיי הארץ-שמועסן (ווי זיך אויסרעדן די הארץ א. א. וו.) און די פארשידנארטיגע קווענקלענישן. זיי מישן נישט אריין געפילן אין די ארבעט און בכלל כאפט די אבעט ביי זיי א גרויסן טייל פונעם לעבן, ביז אזוי ווייט ויי א נייגונג צו ווערן איינגעקויפט צו די ארבעט. זיי נייגן צו פארלאזן זייער פאמיליע און נאנטע געזעלשאפט ווי אויך זייער זעלבסט וויסנשאפט (ווי צום ביישפיל: זיי וועלן נישט פרובירן איינזעהן אדער וויסן וואס עס איז זייער סארט נאטור [זיי וועלן נישט וויסן צו זאגן פון אזא סארט זאך ווי די טעאריע פון די 9 טיפן]).
4 – דער געפיל-פולער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פיר-טיפן זענען זייער עמפפינדליך, אויסערגעווינליכע, סענטיטיוו און נאסטאלגישע. זיי ציען צו די מעלענכאליע און טראגישקייט פון דעם לעבן און צו אלץ וואס איז ווייט און נישט דערגרייכבאר. זיי שפרינגען פון א גרויסע פרייד צו א טיפע טרויער און ס'קוקט זיי אויס אז דאס איז די וועג צו שפירן די טיפקייט פון לעבן. דער מיטל וועג איז נישט קיין איינערקענטער פלאץ פאר זיי און עס טוהט זיי אפילו דערשרעקן, וויבאלד דאס איז ביי זיי דער רוטינער-נארמאלער–טרוקענער – לעבן, אן קיין שטורעם און לוסטיגקייט. זיי שפירן א טיפער פעלערהאפט אין זייער לעבן און זיי נייגן צו זיך פארגלייכן צו אנדערע. אנדערע האבן עפעס וואס זיי האבן נישט און זיי לעבן מיט א שטענדיגע דארשט צו דערגרייכן דעם 'עפעס'. עס איז וויכטיג פאר זיי צו זיין אויסער ווי געוויינליך און טוהן זאכן מיט זייער אייגנארטיג אויסערגעוויינליכע וועג. זיי האבן א טאלאנט צו צונעמען זאכן און זענען באשאנקען מיט א אויסגעארבעטער דמיון-קראפט (כוח הדמיון), צו מאל ביזן צוטומלען צווישן דמיון און פאקט. זייער געדאנקען-גאנג (מהלך המחשבה) איז אייגנארטיג און פילפארביג און זיי זענען באשאנקען מיט שטארק-אויסגאערבעטע עסטעטיק (Aesthetic). זיי האבן ליב הארצ-שמועסן (שיחות נפש) און בכלל צו רעדן אויף געפילן. זיי האלטן זיך צוריק און שרעקן זיך זיך באשעפטיגן אין די נארמאלע לעבנסשטייגער און פון סתם-שמועסן (שיחות חולין). זיי ווערן גרינג פארליבט [אין מענטשן] און די ליבשאפט כאפט ביי זיי א צענטראלער טייל פונעם לעבן. אמערסטנס פון זייער לעבן זענען זיי באשעפטיגט צו זוכן די צווילינג-זעהל וואס מיט איר הילף וועלן זיי זיך שפירן פארפולקאמט און גאנץ. זיי זענען זייער אינטואטיווע און זיי זענען באשעפטיגט מיטן זיך זעלבסט זוכן און מיטן זוכן נאך דעם משמעות פון לעבן. זיי זענען קאנצעטרירט אין זיך און זייער לעבן פירט זיך ארום זייערע געפילן. זיי ווערן דרינג געטשעפעט און זיי נייגן צו רעאגירן דראמאטיש און אומפראפארציאנעל. עס איז זיי זייער שווער ווען מען מאכט זיך אומוויסנדיג פון זיי און זיי דארפן האבן אסאך אויפווייזונגען אז מען האט זיי ליב. יי זענען פילפארביג, און די מערסטנס טייל פון זיי זענען באשאנקען מיט א געוויסער פאכמאנישקייט (ווי צום ביישפיל: שרייבן, מאלעווען א. א. וו.) און דערפאר זענען אסאך פון זיי פאכלייט.
5 – דער פארשער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פינפערס זענען די מענטשן וואס טראכטן אריין און פרובירן פארשטיין. זיי פירן זיך צו קוקן אויפן לעבן אזויווי זייטיגע צוקוקערס און צו צונעמען דעם לעבן מיט זייער קלארע פארשטאנד אנשטאט צו נעמען א טייל אין דעם לעבן. זיי האבן ליב זיך צו אפזונדערן פון מענשן און זיי דארפן האבן פריוואטקייט און אייגענעם פלאץ כדי צו צונעמען, פארשן און זיך אריינטיפן אין פארשידנארטיגע טעמעס, גלייבנדיג אז ווען זיי וועלן אפלערנען דעם לעבן דעמאלטס וועלן זיי ערשט קענען נעמען א טייל אינעם. די פינעפערס זענען זייער איידל און עמפפינדליך טראץ זייער דערווייטעטע און קאלטע אויסזען. זיי ווייזן נישט ארויס זייערע געפילן אינדרויסן און בכלל נייגן זיי נישט צו זיך פארען און באשעפטיגן מיט געפילן. עס פעלט זיי געזעלשאפטליכע טאלאנטן און קענען נישט פירן סתם-געשפרעכן (שיחות חולין). זיי זענען קלוגע, אינטעלעקטועלן, שעצן וויסנשאפט און דערקענען איין אין זיין וויכטיגקייט. זיי זענען שטילע און שעמעוודיגע און וועלן ענדערש נישט נעמען א טייל אין צוזאמקומס און מסיבות וואס עס איז דא דארט אסאך מענטשן, אבער זיי וועלן זיך פרייען צו זיין אין א קליינע געזעלשאפט פון באקאנטע מענטשן, ווי אויך פירן אינטעלעקטועלע געשפרעכן און זיך איינטיילן מיט די ברייטע וויסנשאפט וואס זיי האבן זיך איינגעשאפט. זיי נייגן צו אנכאפן א שטעלונג אפילו זיי גלייבן נישט אין דעם נאר כדי צו שאפן א דיון און הערן רעאגירונגען פון דעם צווייטנס פראקטיק אין לעבן. מיט די וועג פארברייטערן זיי זייער וויסנשאפט און פארשן די וועלט. די טיפן טראכטן אייגנארטיג, און מיט א אייגענע טראכטן גאנג און זענען טאלאנט פון אין צונעמען זאכן וואס דאס אלעס גיבט זיי די קענטעניס אויסצוטרעפן נייע זאכן (המצאות). זיי פירן נישט אויס פאקטיש מערסטנס פון זייערע בייפאלן ווייל דורכדעם וועלן זיי צוקומען צו זיך רייבן מיט די וועלט – א זאך וואס דערשרעקט זיי זייער און פון דעם האלטן זיי זיך אפ דורך צוריקגעהאלטנהייט.
6 – דער קווענקלדיגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זעקסערס זענען פאראנווארטליכע, איבערגעגעבענע, פארלעסליכע און טעטיגע. זיי זענען זייער פארזיכטיגע און איבערגערכנטע און ארבעטן לויט די אנגענומענע כללים און געזעצן אלץ זייער פארלעסליכקייט צו די ראמען. זיי זענען פעסימיסטישע און קווענקלדיגע און ווערן געפירט דורך א שרעקליך גרויסע ציטער טאמער עפעס וועט זיך פארדרייען. זיי וועלן גלייבן אין עפעס און באלד דערנאך זיך קווענקלען אין די ריכטיגקייט פון דעם. דערפאר איז באשטימען עפעס איז נישט קיין פשוט'ע זאך ביי זיי. שרעק איז א נאטורליכע סיטואציע וואס באגלייט זיי אין דעם טעגליכן לעבן. זיי ווייסן פון דעם שרעק און זיי רעדן דאס ארויס אפענערהייט. די זעקס-טיפן האבן ליב צו געהערן צו א גרופע און צו געהערן צו א מסגרת בכלל. זיי זענען פארלעסליך און זייער איבערגעגעבן צו זייער פאמיליע און נאנטע געזעלשאפט און בכלל צו די גרופע אדער פאייניגונג וואס צו איר געהערן זיי. זיי זענען פול מיט חשדות און וועלן שטענדיג זוכן נאך באהאלטענע כוונות פון מענטשן. אויך ווען מען באציהט זיך צו זיי איינגענעם און נאנט, וועלן זיי מורא האבן אז אפשר איז דא א באהאלטענע סיבה פון אונטער דעם. זיי זענען נישט ספאנטאנישע און וועלן נישט אריינגיין אין באציאונגען אדער א געוויסע סיטואציע אן צו גוט נאכפרעגן און נאכפארשן מיט פונקטליכקייט און מיט א איבערגערעכטנטקייט. זייער באציאונג צו מאכטיגע מענטשן איז צוויי-זייטיג: פון איין זייט געבן זיי די מענטשן זיכערקייט און שטאנדהאפטיגקייט און פון צווייטן זיי זענען זיי מסופק אין זייערע כוונות און זייערע וועגן וויאזוי זיי האנדלען. זיי שפירן די וועלט ווי שטארק סטראשענדיג. די זאך שאפט ביי זיי א געפיל פון אוממעכטיגקייט, און און זיי זאלן זיך נישט קענען פארמעסטן מיט די וועלט, וואס קען זיך דערפירן צו א דעפרעסיע און א פארביטערונג. זיי האבן א גרויסע קענטעניס צו לערנען און צונעמען. זיי זענען פלייסיגע, טויגליכע, פונקטליכע און טלאנטפול צו ארגאניזירן. זיי האבן נישט ליב צו זיין אליין און שעפן זייער גאנצע מעכטיגקייט און זעלבסטזיכערונג פון אינדרויסן. דער זיין צווישן מענטשן פאקלענערט זייער שרעק און אומזיכערונג וואס זיי פילן. עס זענען דא 2 סארטן זעקסערס: 1. די ציטערדיגע, וואס ציען זיך אויף צוריק פון דעם שרעק. 2. די אומציטערדיגע, וואס שלאגן זיך דירעקט און דרייסט מיטן שרעק.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער איזראעלער עניאגראם צענטער
- א קורצע היסטאריע פון דעם אניאגראם
- [1]
- Conscious Living Center and School of Conscious Living
- Enneagram Teachings in the Narrative Tradition
- Riso & Hudson Enneagram Insitute
- UK Enneagram Programme
- [2]
- [3]
- [4]
- Enneagram Webring
- The Leela Foundation
- 'אניאגראם'
- [5]
- [6]
- [7]
- [8]


c: text/html

text:
קישקונהאלאש
קישקונהאַלאַש אדער האַלאַש (אונגאריש: Kiskunhalas) איז א שטאט אין פעסטער קרייז, אונגארן, 130 ק"מ דרום פון פעסט (בודאפעשט) און נישט ווייט קישקעריש.
אין יאר תר"ס האבן געוואוינט דארטן 1,018 יידן.[1]
דארטן איז געווען א רב ער איז נישט געווען אזא גוטער רעדנער און בכלל איז ער געווען מער א סארט דאקטאר ווי א רב, אבער עס איז דארטן געוועזן אפאר חסיד'ישע משפחות האט מען אויפגענומען פאר דיין הרב יחזקאל שרגא בראך[2] א זון פון דעם נירמאדער רב הרב שמואל בראך.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "קישקונהאלאש", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)
- ↑ דרכי משה החדש עמוד לד

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
נחל החרדי
נח"ל חרדי אדער גדוד נצח יהודה איז איינע פון די כפיר בריגאדע באטאליאנען פון צה"ל, וואס איז געאײַגנט פאר פרומע אידן. אינאיינעם מיט די מיליטערישע בילדונג, לערנט מען תורה אפאר שעה אין טאג, און עס ווערט אויך צוגעשטעלט אלע באדערפענישן וואס פארלאנגן זיך פאר חרדישע אידן.
דער באטאליאן איז ספעציעל געגרינדעט געווארן צו אדרעסירן דעם וואקסנדן פראבלעם פון געוויסע בחורים וואס פילן נישט ביכולת צו בלייבן ביים לערנען דאס גאנצע לעבן אבער קענען נישט ארויסגיין ארבעטן צוליב זייערע מיליטער'ישע התחייבות'ן. דאס האט צוגעפירט, אחוץ דעם וואס פאר פילע בחורים און יונגעלייט האט געפעלט טאג-טעגליכע סיפוק, זענען געווען פיל וואס האבן זיך געדרייט ליידיג אין די ישיבות און אין די גאסן און אפילו קאליע געמאכט אנדערע.
מיט דעם באטאליאן איז ערמעגליכט געווארן אז די אלע זאלן קענען גיין ארבייטן און זיין גוטע בעלי בתים אזוי ווי עס איז מצוי ביי אמעריקאנער חרדים, וואס די מערסטע פון זיי ארבעטן פאר פרנסה.
עס זענען דא צווישן די פרומע אזעלכע וואס זענען שטארק דערגעגן צוליב פארשידענע סיבות, און זיי זענען ארויס מיט א מלחמת חרמה קעגן דעם, טענה'נדיג אז די וואס שליסן זיך אן ווערן דארט קאליע.
עס זענען דא וואס זאגען אז שטילערהייט ווערט עס געשטיצט דורך רבי אהרן לייב שטיינמאן. ער האט געהאט אויף דעם אויסצושטיין רדיפות פון די קנאים. ער אליין לייקענט עס אפ און ער האט געשריבן בריוון וועגן דעם.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זייער וועב סייט: נחל חרדי


text:
1806
1806 איז דאס זעקסטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1806 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אויגוסט - די הייליגע רוימישע אימפעריע פאלט איין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - אייזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געש' 1859)
- 27סטן יוני - אגאסטוס דע מארגן, בריטישער מאטעמאטיקער און לאגיקער (געש' 1871)


text:
2001
2001 איז דאס ערשטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2001 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן יוני - פערוועז מושאראף ווערט פרעזינדענט פון פאקיסטאן
- 25סטן אקטאבער - מייקראסאפט באפרייט די Windows XP אפערירן סיסטעם.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן סעפטעמבער - כריסטיאן בארנארד, דרום אפריקאנער הארץ כירורג (געב' 1922)
- 2טן נאוועמבער - הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פון די פירער פון די ליטווישע חרדים (געב' 1894)


text:
מיט ראמני
מיט ראמני (געבוירן 12טן מערץ, 1947) איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן און פאליטיקער. ער איז געווען דער 70סטער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס, ערוועלט געווארן אין 2002, ראמני האט געדינט איין טערמין ביז 2007, ער איז נישט געלאפן פאר נאך א טערמין.
ראמני איז געווען א קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008, פאר די רעפובליקאנער פארטיי, און איז אויך אין יאהר 2012 א קאנדידאט. אזוי ווי ער איז געלויפן פאר פיהר יאהר צוריק, דערקענט זיך ווי ער איז גוט צוגעגרייט צו זיין א קאנדידאט, ער ענטפערט צוריק אלע פראגעס שארף און צו דער זאך, דאס דערקענט זיך טאקע, ביז דערווייל הייסט ער דער בעסטער קאנדידאט לויט די פאולס.
ער געהערט צו דער מארמאנישער רעליגיע, און איז דער ערשטער פרעזידענט קאנדידאט וואס געהער צו די רעליגע און לויפט פאר אפיס אין ווייסן הויז.
ביזנעס קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ביזנעס האט ער זיך געמאכט א נאמען אלס איינער וואס געשטעלט אויף די פיס ביזנעסער וואס האבן געהאלטן ביים צוזאם פאלן. ער האט אויך געהאלפן שטעלן אויף די פיס די 2002 אלימפיאדע. און אזוי ווי די עקאנאמיע איז אין די יאהרן זייער שווער, זעהן אסאך רעפובליקאנער אין ראמני ווי ער איז דער בעסטער קאנדידאט צו באזיגן דעם יעצטיגן פרעזידענט באראק אבאמא.


text:
1940
1940 איז דאס 40סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1940 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן מיי
- נעוויל טשעמבערליין רעזיגנירט פונעם אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, און ווינסטאן טשערטשיל ווערט באשטימט אין זיין ארט
- צווייטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד אינוואדירט בעלגיע, האלאנד און לוקסעמבורג
- 13טן מיי
- צווייטע וועלט מלחמה: ווינסטאן טשערטשיל דרשנט זיין בארומטע רעדע "בלוט שווייס און טרערן" אין דעם בריטישן פארלאמענט
- ווילהעלמינא מלכה פון האלאנד אנטלויפט פון דער נאצי אינוואזיע אין דער בריטאניע; די פרינצעסין יוליאנא שמוגלט אירע קינדער אין קאנאדע
- 14טן מיי - צווייטע וועלט מלחמה: ראטערדאם באמבארדירט דורך דער דייטשער לופטוואפע
- 17טן מיי - צווייטע וועלט מלחמה: די ווערמאכט נעמט איין בריסל
- 24סטן מיי - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשע ארמיי שטעלט זיך אפ לעבן דונקערק
- 28סטן מיי - צווייטע וועלט מלחמה: בעלגיע קאפיטוליקן צו נאצי דייטשלאנד
- 13טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: פראנצויזישע רעגירונג אנטלויפט פון פאריז.
- 14טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: נאצי דייטשלאנד נעמט איין פאריז
- 17טן יוני - דער סאוועטן פארבאנד נעמט איין לעטלאנד
- 22סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: פראנקרייך קאפיטולירט צו דייטשלאנד נאך א קאמף פון זעקס וואכן
- 10טן יולי - ווישי רעגירונג פון מארשאל פעטען אויפגעשטעלט אין פראנקרייך
- 23סטן אויגוסט - די דייטשן הייבן אן באמבארדירן לאנדאן
- 7טן אקטאבער - דייטשלאנד אינוואדירט רומעניע
- 12טן אקטאבער - באפעל ארויסגעגעבן אויפצושטעלן די ווארשאווער געטא אין פוילן
- 28סטן אקטאבער - אויסגעבראכן די איטאליענישע-גריכישע מלחמה
- 7טן נאוועמבער - די טאקאמא לאנדפאס בריק פאלט איין נאכן וויגן זיך אין דעם ווינט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן יולי - פייסל חוסייני, פאלעסטינער פאליטיקער (געש' 2001)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אויגוסט - לעאן טראצקי, רוסישער-יידשער רעוואלוציאנער (געב' 1879)
- 30סטן אויגוסט - דזשאזעף דזשאן טאמסאן, ענגלישער פיזיקער (געב' 1856)
- 9טן נאוועמבער - נעוויל טשעמבערליין, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1869)


text:
אחיה השילוני
אחיה השילוני איז געוועזן א נביא, געוווינט אין שילה. ער האט נבואה געזאגט צו ירבעם בן נבט אז גאט וועט צעטיילן די שבטים אויף צווייען: ישראלס קעניגרייך און יהודהס קעניגרייך (זעט מלכים א' י"א) די וויסנשאפטלעכע טענהען אז אחיה וואס האט אויך געשטאמט פון שבט אפרים (זעלבסט ווי ירבעם) האט צוגעשטופט ירבעמען צו זיך שטעלן קעגן שלמה המלךס קעניגרייך פון וועגן די הויכע שטייער.
אין גמרא (בבא בתרא קכ"א:) שטייט אז ער האט געלעבט 600 יאר. און איז געוועזן פון די זיבן צדיקים וואס האבן ארומגענומען די גאנצע וועלט און האט געזעהן עמרם דער טאטע פון משה רבינו. אויך שטייט אז אליהו הנביא איז געווען זיינער אַ תלמיד.
אין ספר תולדות יעקב יוסף ווערט געבראכט אז אחיה השילוני האט זיך אנטפלעקט צום בעל שם טוב און געלערנט מיט אים חכמת הקבלה.


text:
אמנון יצחק
אמנון יצחק (געבוירן דעם 8טן נאוועמבער 1953) איז א תימנער אפשטאמיגער גרויסער מיט געשליפן צינג, וואס פארנוצט זיין שפראך צו מחזיר בתשובה אידן, און בפרט ספרדישע אידן. ער פירט די "שופר" ארגאניזאציע.
אנדערשט פון אלע אנדערע בעלי תשובה פרעדיגער איז ער א קאנפראטציע פיגור וואס שלאגט זיך ארום מיט די פרייע פרעסע און אויך מיט יעדן וואס שטייט אים אין וועג, זעהט די פרשה פון לאנדאוס עקספרעס.
לעצטנס איז זיין השפעה געווארן פיל גרעסער און ער האט זיך שוין צושלאגן מיט די פרייע אידן אין ארץ ישראל. מיט דעם וואס געוויסע קאמפיין'ס, קעגן פרייע איידיען, וואו שטראוס אייזקרים וואס האט געספאנסערט אומאיידעלע זאכן לויט אים און די עסקנים האבן אבער נישט מסכים געווען צו זיי באקעמפען ווייל נאך חשבונות פון שטיצן מוסדות התורה איז אויסגעשטאנען צו סכנה.


text:
קענגורו
דער קענגורו איז א חיה וואס וואוינט בעיקר אין אויסטראליע.
ער איז זייער נאציאנלער סימבאל.
זיינע פאדערשטע פיס זענען קלענער ווי די אונטערשטע דעריבער קען זי שפרינגן גאר הויכע צוימען.
כאטשיג ער איז אפט מאל 9 ביז 12 פיס הויך, אבער ווען ער ווערט געבוירן איז ער אזוי גרויס ווי א פליג און עס קלעבט זיך אן צו זייגן אויף אכט חדשים ביז זי ווערט ערוואקסן.
אנדערשט ווי אלע בעלי חיים איז דער מוטער קענגערו אנגעוואקסן מיט ספעציעלע מוסקלען אז דאס זאל פון זיך אליינס ארויספאמפען מילך פאר די פיצקעלע וואס האט נישט די כוח צו זייגן.
טיפן קענגערוען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן פיר זגאלן קענגורוען:
- דער רויטער קענגורו (מאַקראפוס רופֿוס) איז די גרעסטע בייטל-חיה אין דער גארער וועלט. דער רויטער קענגורו וואוינט אין דעם פארטריקנטן און האלב-פארטריקנטן צענטער פון אויסטראליע. א גרויסער זכר קען זיין הויך צוויי מעטער מיט א געוויכט פון 90 ק"ג.
- דער מזרח גראער קענגורו (Macropus giganteus) איז נישט אזוי באקאנט ווי דער רויטער, אבער מ'זעט אים מער, וויילע ער וואוינט אין דעם באפעלקערטן מזרח טייל פונעם קאנטינענט.
- דער מערב גראער קענגורו (Macropus fuliginosus) איז קלענער, מיט א געוויכט פון 54 ק"ג פאר א גרויסן זכר. מען געפינט אים אין דרום טייל פון מערב אויסטראליע, דרום אויסטראליע לעבן דעם בארטן, און אינעם דארלינג טייך בעקן.
- דער אנטילאפינער קענגורו (Macropus antilopinus) איז ענדלעך צו די מזרח און מערב גראע. ער וואוינט אין גראזיקע פלוינען און וועלדער. זיי וואוינען און גרויסע גרופעס.


text:
עליזאבעט טיודאר
עליזאבעט טיודאר (ענגליש: Elizabeth Tudor ; 2טן יולי 1492 – 14טן סעפטעמבער 1495) איז געווען די צווייטע טאכטער און דאס פערטע קינד פון הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד און עליזאבעט פון יארק.[1]
זי איז געשטארבן פון אטראפיע בערך זעקס חדשים איידער איר שוועסטער מערי איז געבוירן. עליזאבעט איז געווארן באערדיגט אין וועסטמינסטער אבי.
איר עלטער געשוויסטער זענען געווען ארטור, פרינץ פון וויילס, מארגארעט און דער צוקונפטער הענרי דער אכטער פון ענגלאנד. איר יונגערע געשוויסטער זענען געווען מערי, עדמונד, עדווארד און קאטערינע.


text:
ווילנער גאון
רבי אליהו בן שלמה זלמן, באַוואוסט ווי דער ווילנער גאון, דער גאון, הגאון החסיד אָדער הגר"א ("הגאון רבינו אליהו") (ט"ו ניסן ה'ת"ף, 23סטן אפריל 1720 – י"ט תשרי ה'תקנ"ח, 9טן אקטאבער 1797) איז געווען אַ גרויסער תלמיד חכם און בן תורה, איינער פון די גרעסטע למדנים פון די לעצטע יאָרהונדערטער און דער גרינדער פון דער מתנגדים באַוועגונג קעגן חסידות. זייענדיק פון די אחרונים איז ער אָבער אַן אויסנאַם אין זיין אויטאָריטעט צווישן יידן אין זיין צייט און עד היום.[1]
אינהאַלט
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווילנער גאון איז געבאָרן געוואָרן ט"ו ניסן ה'ת"ף צו זיין פאָטער ר' שלמה זלמן, דעם אייניקל פון ר' משה קרעמער און ר' משה רבקש.
וואו ער איז געבאָרן געוואָרן איז אַ קעגנשאַפט פון וויכוחים. עטלעכע היסטאָריקער האַלטן, אַז זיין געבורטאָרט איז געווען סעליץ, א דערפל ניט ווייט פון בריסק, פון וואַנעט שטאַמט זיין מאַמע. אַנדערע זיינען אויף דער מיינונג, אַז ער איז געבאָרן געוואָרן אין ווילנע גופא. סיי ווי סיי לויט אַלע סימנים האָט אליהו פאַרבראַכט זיינע קינדעריאָרן אין ווילנע[2][3].
יינגלווייז האָט אליהו באַוויזן זיין נטיה צו לימוד. אין עלטער פון זעקס יאָר מיט אַ האַלב האָט ער געזאָגט אַ דרשה אין דער גרויסער ווילנער שול פאַר די גדולי ווילנא. יענעם שבת האָט אים פאַרהערט ר'העשיל, דער ראש בית-דין. ער האָט אים געבעטן צו זאָגן אַן אַנדער דרשה, וואָס ער האָט פריער מיט זיין טאַטען ניט אויסגעלערנט. אַלע בייזייאיקע זיינען נשתומם געוואָרן פון זיין נייער רייד, וואָס ער האָט צוגעגרייט אין איין שעה[2][3].
פון זיינע אַלס גאָר יונגע יאָרן האָט מען געזען אויף דעם קליינעם אליהו סימנים פון אַ געטלעכן עילויאיש קינד, מיט אַ געבענטשטן מוח, וואָס כאַפּט אויף און פאַרשטייט אַלץ אין דער וועלט. ביי די זעקס יאָר האָט ער שוין געדרשנט אין דער גרויסער שטאָטישער בית הכנסת. ביי די צען יאָר האָט שוין קיין מלמד ניט געקענט לערנען מיט אים, איבערשטייגענדיק יעדן וואָס איז געקומען מיט אים אין תורהדיקער באַרירונג. [פֿעלט אַ מקור]
עס איז אָנגענומען, אַז ער האָט געלערנט תורה ביים גאון ר' משה מרגליות, דעם פאַרפאַסער פונעם ספר פּני משה אויף תלמוד ירושלמי אין דער שטאָט קיידאַן. זייענדיק אין אַ גאָר יונגן עלטער האָט ער דאָרט געטראָפן זיין שידוך מיטן מיידל חנה, די טאָטכער פון ר' יודא לייב קיידאַנער. [פֿעלט אַ מקור]
זיין פרוי האָט אים גאָר ערלעך און געטריי באַדינט און אַלץ געטאָן אַז איר מאַן זאָל קענען בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט. עס ווערט דערציילט אז דער גאון האט זיך ניט אריינגעלייגט אין בעט משבת לשבת, נאר עוסק געווען בתורה מיט אן אבנארמאלער התמדה יומם ולילה ממש. [פֿעלט אַ מקור]
דער גאון האט זיך באזעצט אין ווילנא און דארט געהארעוועט אויף תורה, און זיין נאמען האט זיך צעטראגן איבער דער ליטא אלס א זעלטענער גאון און פוסק, זייענדיג א מאן מיט א גאונישן קאפ, א ברייטן און טיפן פארשטאנד, האבן זיינע קורצע פסקים באקומען אנערקענונג אומעטום.
די שטאָטלייט האָבן אים געוואָלט אויפנעמען פאַר רב אין ווילנע, ער האָט דאָס אָבער אָנגעזאָגט, זאָגנדיק אַז ער וויל בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט און ניט זיין אָנגעוויזן אויף דער קהילה. [פֿעלט אַ מקור]
קעגנערשאַפט צו חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באַוועגונג, וואָס איז געגרינדעט געוואָרן דורכן בעש"ט, דאס חסידות, האָט זיך אין דער צווייטער העלפט 18טן יאָרהונדערט זייער פאַרברייטערט און איז צוגעגאַנגען צו ליטע. דאָס איז געווען דער ווענדפּונקט אין די שוין דאַמאָלסט אָנשטרענגיקע באַציאונגען צווישן חסידות און אָנהענגער פון אַלטן נוסח אשכנז. די ערשטע חסידישע קלויז, פונעם קאַרלינער הויף, איז אויפגעקומען אין ווילנע אין 1772-1771, און 1772 איז אויסגעבראָכן אַ סקאַנדאַל אַרום אירע פירער, וואָס זיינען באַשולדיקט געוואָרן אין אַ חילול ה' און אַנדערע פאַרברעכונגען. דער גאון אַליין האָט דורכגעפירט דעם משפּט קעגן איינעם פון זיי, וואָס איז אַריינגעלייגט געוואָרן אין חרם. דער משפּט קעגן דעם צווייטן קאַרלינער איז אַריינגעבראַכט צו אַ ברייטער באַטראַכטונג פון דער גאַנצער חסידישער באַוועגונג אַלץ אַ הערעזיע. די ווילנער רבנים מיט דער אונטערשטיצונג פון גאון האָבן באַשולדיקט די חסידים אין פּראַקטיקירן אומלייטישן אויפפיר, דעם נוצן יידישע ווערטער בעת דאַוונען און נאָך. ס'איז געפּסקענט געוואָרן צו לייגן חסידים אין חרם אַריין און אַז אַלע ווערק פון חסידישע מחברים מוזן פאַרברענט ווערן[1][4].
ביזן סוף יאָרהונדערט זיינען נאָך אַ ריי חרמס פּראָקלאַמירט געוואָרן, און די קעגנערשאַפט, די התנגדות, האָט באַרירט אַנדערע ליטווישע קהילות. די ראָלע פונעם גאון אַליין איז אין די געשעענישן געווען אַן אַנטשיידנדיקע, און ס'זיינען דאָ ראיות, אַז ער פּערזענלעך האָט געפאָדערט האַרבערע מיטלען אין דער ביטערער מלחמה קעגן חסידים. נאָך זיין פּטירה האָט די מחלוקת געוואָרן אַ סך רואיקער אין איר גלי[1].
דער קאַמף האָט ניט אָפּגעשטעלט די פאַרברייטונג פון דער חסידות אין ליטע אין גאַנצן, אָבער האָט געהאָלפן אויסצוקריסטאַליזירן ספּעציפיש ליטווישע צווייגן פון חסידות, מיטן שטאַרקן אַקצענט אויפן תורה-לימוד. ס'רוב ליטוואַקעס זיינען אָבער געבליבן מתנגדים, און די פיגור פונעם גאון, זיין כאַראַקטער, איז אַ סימבאָל פון ליטווישן יידנטום ביזן היינטיקן טאָג[5].
זיין דרך הלימוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דרך הלימוד פונעם ווילנער גאון איז געווען פּשט און עיון אינאיינעם, ניט ווי דער לומדישער דרך הלימוד, וואָס איז באַזירט אויף הגיון און לומדות. דער גאון איז אויך געווען שטאַרק קעגן דאָס לערנען אויפן דרך פון פלפול און מאַכן געדרייטע פשטלעך. זיין גאַנג איז געווען עמקות אין פּשט, מיט בקיאות, לערנענדיג בלויז די מפורשים, רש"י, תוספות, רא"ש און רי"ף.
דער גאון אין אלע חכמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווילנער גאון איז געווען ניט נאָר אַ גאון אין גאַנץ תורת משה, אָנגעהויבן פון בבלי, ירושלמי, ספרא, ספרי, מכילתא און אַלע מקצועות התורה. ער איז אויך געווען אַ גאון אין וועלטלעכע חכמות. ער איז געווען אַ קענער אין די שבע חכמות ווי אסטראנאמיע, מאטעמאטיק, לינגוויסטיק, ביאלאגיע, געאלאגיע, געאגראפיע און מוזיק און נגינה. [פֿעלט אַ מקור]
לויט געוויסע קוועלן האָט ער גוט געקענט כירורגיע און חכמת הרפואה, אבער זיין פאָטער האָט אים פאַרבאָטן זיך צו פאַרטיפן דערין, כדי עס זאָל אים נישט שטערן פון לערנען. זיין ברייטן מוח און טיפער פאַרשטאַנד האָט אים דערמעגלעכט צו פאַרשטיין און פאַרנעמען אַלץ, מיט אַ קלאָרקייט. [פֿעלט אַ מקור]
פון וואַנעט ער האָט געקענט אַלע וועטלעכע חכמות זיינען פאַראַן תלמידים וואָס זאָגן אַז ער האָט דאָס געקענט דורך דער תורה. דערקעגן ר' ישראל שקלאווער, פון זיינע גרויסע תלמידים שרייבט אָבער אַז ער האָט עוסק געווען אין געוויסע לימודי חול, כדי צו קענען חכמת הטבע און נפלאות הבורא. (אין הקדמה צו זיין ספר פאת השלחן).
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאָטש דער גאון האָט געשריבן גאָר אַ סך חידושים און פאַרפאַסט צענדליקער חיבורים אויף אַלערליי מקצועות אין דער תורה, איז דאָך גאָרניט געדרוקט געוואָרן אין זיין לעבן. ערשט נאָכדעם וואָס ער איז אַוועק פון דער וועלט האָבן זיינע תלמידים אָנגעהויבן אַרויסצוגעבן זיינע חידושים און ספרים, וועלכע ציילן זיך צו איבער זיבעציק ספרים, אויף מקרא, משנה און גמרא, און אַנדערע מקצועות התורה.
אַ טייל פון זיינע ספרים:
- ביאור הגר"א אויף ד' חלקי שלחן ערוך פון כתב יד, אַריינגעדרוקט אין די אַלטע שולחן-ערוך'ס
- דבר אליהו אויף ספר איוב
- דברי אליהו
- נפלאות אליהו
- קול אליהו
ס'איז דאָ פּירושים פונעם גר"א אויף: ספר יונה, משלי, שיר השירים, מגילת אסתר און רות.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Etkes I (2002) The Gaon of Vilna. The man and his image. University of California Press, Berkeley and Los Angeles, viii+300 pp
- ↑ 2.0 2.1 קאַץ ה-ד (2003) דעם ווילנער גאונס יידיש. ירושלימער אַלמאַנאַך 27: 49–61
- ↑ 3.0 3.1 מלצן ש (1890) אבֿן שלמה. ווילנא.
- ↑ Katz D (2009) Elijah ben Solomon Zalman. In: Supplement to the Modern Encyclopedia of Russian, Soviet and Eurasian History, Vol 9, Academic International Press: Gulf Breeze, Florida: 109–112
- ↑ Katz D (2009) Seven Kingdoms of the Litvaks. International Cultural Program Center, Vilnius, 61 pp
וועב לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספר אדרת אליהו, פירוש הגר"א לתורה.
- סדר עולם רבא עם פירוש הגר"א
- הוא לא בא בהת"ר, אריה מורגנשטרן.
- איבערלעבונגען פונעם גר"א און זיינע נסיונות צו עולה זיין קיין ארץ-ישראל, י. בן צבי, כתב-עת "סיני", גיליון ל"ד, תשי"ד.


text:
טריפאלי (לבנון)
טריפאלי איז די צווייט גרעסטע שטאט אין לבנון, איר באפעלקערונג איז איבער 500,000 איינוווינער, די שטאט איז אויף די ברעגעס פון די מיטלענדישער ים, און א פארט שטאט, רוב מענטשן אין די שטאט, זענען סוני מוסלמענער (80%). אין אראביש ווערט די שטאט גערופן, טריפאלי פון דעם מזרח, אדער טריפאלי פון דער אש-שאם געגנט, וויבאלד עס איז דא נאך א טריפאלי אין ליביע.
די שטאט איז ווארשיינליך געגרינדעט געווארן דורך פיניקער, און גריכן. טריפאלי באדייט אין גריכיש, "דריי שטעט".
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארט האט שוין געדינט אין די פערסישע צייטן, ווען זיי האבן געהערשט אינעם ראיאן, שפעטער נאכפאלגענדיק, העלעניסטיש, רוימישע און ביזאנטישע.
די מוסלמענער, האבן איינגענומען די שטאט פון די ביזאנטן, אין יאר 639, און די קריסטן זענען אנטרינען צו אייראפע, און קיפראס. אין די שטאט זענען געבליבן יידן און פערסן.
אונטער די אראבישע הערשאפט, איז טריפאלי געווארן איינס פאר די גרעסטע פארט, אין די אראבישע וועלט, נאך אלעקסאנדריע, אין עגיפטן.
אונטער די קרייצצוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די קרייצצוג, איז אנגעקומען אין מיטל מזרח, האבן זיי באלאגערט טריפאלי פאר צען יאר, ביז עס איז געלונגען איינצונעמען די שטאט, נאכן איבערנעמען טריפאלי, איז די שטאט געווארן א צונויף געמישטע שטאט, פון אסאך פעלקער, ווי פון איטאליע, און פון גריכנלאנד, סירישע קריסטן, מאראנען, און יידן.
מאמלוקן נעמען צוריק איין טריפאלי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די מוסלעמענער האן צוריק באקומען די שטאט, האבן זיי חרוב געמאכט די געגנטער אויפן ים, מורא האבנדיק אז די קריסטן, וועלן צוריק קומען, די נייע שטאט איז אויפגעבויט געווארן ווייט פון די ברעגעס. די שטאט איז רענאווירט געווארן, און געווארן א געגנטליכע הויפטשטאט, פון ווי סחורות פון די געגנט און דמשק, זענען געשיקט געווארן קיין אנדערע לענדער.
צוואנציקסטן יארהונדערט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עגיפטן האט איינגענומען די געגנט פון די אטאמאנישע אימפעריע, אין יאר 1834, איז אויפגעשטעלט געווארן א שטאטראט. און אין 1911 זענען אויפגעשטעלט געווארן באנען, קיין צפון סיריע. נאכן ערשטע וועלט מלחמה, ווען דער פראנצויזישער מאנדאט, איז אויפגעשטעלט געווארן אין די לעוואנט. איז אויפגעשטעלט געווארן נעפט רעפיינעריס אין שטאט, פאר די נעפט רערן וואס זענען געלייגט געווארן פון באגדאד, ביזן שטאט.
אין 1942, איז אויפגעשטעלט געווארן די באן ליניע, פון חיפה און ביירוט. אין ביי די אומאפהענגיקייט מלחמה פון ישראל, זענען פאלעסטינער פליטים, אנגעקומען אויף טריפאלי, און א פליטים לאגער, איז אויפגעשטעלט געווארן, צפון פון שטאט.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא באווייזן, אז יידן האבן געוווינט אין טריפאלי, פון די זיבעטע יארהונדערט. ווען די אראבער זענען דארט געווען, האט דער כאליף פארטריבן די יידן פון שטאט, שפעטער ביי די קרייצצוג, זענען יידן צוריק, בנימין פון טאלעדא דערציילט, אז עס איז געווען אן ערדציטערניש, ער איז געווען דארט בערך 1175.
אשתורי הפרחי איז געווען אין דער שטאט, ווען די מאמלוקן האבן צוריק גענומען די שטאט פון די קריסטן, און ער שרייבט וועגן א יידישע קהילה אין טריפאלי.
עובדיה ברטנורא דערציילט אויף א הונדערט יידישע פאמיליעס וואס געפונען זיך אין שטאט, אין יאר 1489, נאך גירוש שפאניע, זענען אסאך יידן פון שפאניע, געקומען וווינען אין טריפאלי.
משה באסולא האט באזוכט אין שטאט, אין יאר 1522, ער דערציילט אויף דריי יידישע קהילות אין שטאט, שפאנישע, סיצילישע, און אראביש רעדנדע.
אסאך יידן האבן אויסגעוואנדערט פון טריפאלי, צו אנדערע פלעצער. אין די אכצן און ניינצטע יאר הונדערט, האבן יידן נאך געוווינט, אבער איידער די צווייטע וועלט מלחמה, האבן בלויז פיר יידישע פאמיליעס געוווינט אין טריפאלי.


text:
איידעלער גאז
די איידעלע גאַזן זענען א גרופע פון כעמישע עלעמענטן וואס באלאנגען צו גרופּע 18 אין דער פּעריאָדישער טאבעלע. אונטער געווענליכע אומשטענדן, זענען זיי אלע אן קיין ריח, אן קיין קאליר און האבן אן איינציגן אטאם. די זעקס איידעלע גאזן וואס געפונען זיך נאטירלעך זענען: העליום (He), נעאָן (Ne), אַרגאן (Ar), קריפּטאַן (Kr), קסענאָן (Xe) און דער ראַדיאָאַקטיווער עלעמענט ראַדאָן (Rn).
נאבעלע גאַזן זענען זייער סטאַביל ווייַל זיי אַנטהאַלטן 8 עלעקטעראנען אין זייער אויסווייניקסטע עלעקטראָן שיכט, וואָס איז די מאַקסימום נומער וואס די אויסווייניקסטע שאָל קען אנטהאלטן (חוץ העליום וואָס די צוויי אויסווייניקסט שיכט עלעקטראָנען). אלס א רעזולטאַט נעמען זיי זעלטן אנטייל אין כעמישע רעאקציעס, בכן זייער נאָמען.
די צעלאזן און בלעזלן פונקטן פון אַלע איידעלע גאַזן זענען זייער נאָענט צוזאַמען, מיט אַ חילוק פון ווייניגער ווי 10 °C, אלס רעזולטאַט, זענען די פליסיק איידעלע גאזן בלויז אַ קליין טעמפּעראַטור קייט.
איידעלע גאַזן האבן זייער א נידעריגע רעאקטיוויטעט ראטע און דעריבער איז פון זיי געשאפן געווארן בלויז עטליכע הונדערט פארבינדונגען (ביז 2008).
נעאָן, אַרגאַן, קריפּטאַן און קסענאָן זענען באקומען פון דער לופט מיט גאַז פֿליסיק מאכן און ראַפֿינירונג קליין. העליום איז געוויינלעך אפגעשיידט פון נאַטירלעכן גאַז, און ראַדאָן געוויינלעך אפגעזונדערט די ראַדיאָאַקטיוו פאַרפוילן פון ראַדיום צעלאָזן פֿארבינדונגען. איידעלע גאַזן האבן וויכטיקע אנווענדונגען אין דער באלייכטונג אינדוסטריע, שווייסן, און קאסמאס עקספלאראציע. העליום איז אָפט געניצט ווי אַ פאַרטרעטער פֿאַר דייווינג ברידינג פאַסיליטיז טייל פון די רעספּעראַטאָרי געמיש. אין דערצו, העליום האט ריפּלייסט אַ הידראָגען זעפּעלין לופט שיפן און אַ זויערשטאָף טאַנק, נאָך די ריסקס געפֿירט דורך דליקאָטאָ פון הידראָגען קלירד.
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מערסט פארשפרייטע באניצן פון די איידעלע גאַזן איז אין לאמפן. נעאָן גיט ארויס אן אראנזש-רויטליכער ליכט - וואס ווערט גענוצט אפט אין רעקלאמעס. ארגאן און קריפּטאַן ווערן געניצט אין די פראדוקציע פון ]] אינקאנדעסאנט בירנעס ווייַל זיי רעאַגירן נישט מיט די הייסע דראָט און האַלטן עס פון אקסידיזאציע. העליום, דאַנק איר לייכטע וואָג און כעמיש גלייַכגילט (אין פארגלייך צו הידראָגען, וואָס איז העכסט ברענעוודיק) איז צומאל געניצט צו אנפילן זעפּפּעליןען נס און באַלונען. נ. דעם טויש איז וויכטיק ווייַל נוצן הידראָגען קען זיין געפערלעך. א גרויסע קאנצענטרירונ קען זיך אָנצינדן און אויפרייַסן, ווי ס'האט פאסירט אין די הינדענבורג טראגעדיע. אַרגאָן איז געניצט אין שמעלצונג, ווען עס ווערט פארשפרייט אַרום אַן עלעקטרישן בעשאַס צו פאַרמייַדן אקסידיזירונג דורך ניטראָגען אָדער זויערשטאָף וואָס איז דער הויך טעמפּעראַטור פּראָצעס. קסענאָן לאמפן ווערט באנוצט אין טייערע לוקסוס קאַרס, די קאָליר פון די ליכט איז בלוי.
-
-
-
ארגאן (מיט א ביסל קוועקזילבער)
-
-


text:
לאסט (טעלעוויזיע סעריע)
LOST (פֿון ענגליש, ס'טײַטש פֿאַרבלאָנדזשעטע) איז אַ פאפולערע אַמעריקאַנער טעלעוויזיע סעריע וואָס געהערט צום דראַמאַ זשאַנער אין סוף פֿונעם 2004.
די סעריע זעט אויס בעלעטריסטיק, אבער די שאפערס זאגן אז ביים ענדע וועט מען זען אז אלע מאדנע פאסירונגען אין דער פילם איז רעאליסטיש.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געשיכטע איז איבער אַן אַעראָפּלאַן (מיטן נאמען אשיאניק 815) אויפן וועג פון אמעריקע קיין אויסטראליע, וואס איז אומגעפאלן אין אן אינדזל אין דעם פאציפישן אקעאן, און איבער די געראטעווע לעבנס געשעענישן אינעם אינדזל.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
זשענג הע
- דאס איז א כינעזישער נאמען; זשענג איז דער משפחה נאמען.
זשענג הע (כינעזיש: 鄭和; 1371–1433), אדער טשענג הא אויך געוואוסט ווי מאַ סאַנבאַא און האַדזשי מאַחמוד שאַמסודין, איז געווען א מוסולמענער כינעזישער מארינער, אויספארשער, דיפלאמאט און פלאט אדמיראל, וואס האט קאמאנדירט רייזעס אינעם אינדישן אקעאן, צו די לענדער פון דרום-מזרח אזיע, דרום אזיע, דעם מיטל מזרח, סאמאליע און דעם סוואהילי בארטן פון 1405 ביז 1433. די רייזעס ווערן גערופן די "נסיעות פון זשענג הע".
זיין פלאט האט געהאט 317 שיפן, מיט 28,000 כינעזישע זעלנער.
זשענג הע איז געבוירן געווארן אין 1371 אינעם ראיאן וואס הייסט היינט יונאן.
אין 1381, ווען ער איז געווען אלט צען יאר, איז זיין פאטער געשטארבן. יענעם יאר האט די מינג דינאסטיע ארויסגעשיקט אן ארמיי קיין יונאן. די ארמיי האט געכאפט אים פאר א קנעכט, און מ'האט אים געמאכט א סריס.


text:
סמידאוויטש
סמידאָווטיש (רוסיש: CMидoBич) איז אַ יישוב אין דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט פון רוסלאַנד.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סמידאָוויטש איז געגרינדעט געוואָרן אין 1910 אונטערן נאָמען "אין" אַלס יישוב בִײַ דער אײַזנבאַן סטאַנציע, וואָס האָט דעמאלט געטראָגן (און טראָגט ביז איצט) דעם זעלבן נאָמען. אין 1934 איז דער נאָמען פונעם יישוב געביטן געוואָרן אויף סמידאָוויטש לויטן נאָמען פונעם באָלשעוויסטישן פּאַרטיי-טוער פּיאָטער סמידאָוויטש (1874 – 1935), וועלכער האָט צווישן אַנדערס פאַרנומען דעם פּאָסטן פונעם פאָרזיצער פון דעם מלוכה-קאָמיטעט פאַר ערד-אײַנאָרדענונג פון די ייִדישע אַרבעטנדיקע (קאַמזעט). אין דעם זעלבן יאַר איז דער יישוב געוואָרן דער אַדמיניסטראַטיווער צענטער פונעם נײַ-געשאַפענעם סמידאָוויטשער ראַיאָן פון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט. די סמידאָוויטשער אײַזנבאַן-סטאַנציע "אין" געפינט זיך אויף דער וויכטיקער טראַנס-סיבירער אײַזנבאַן-מאַגיסטראַל - 100 קילאָמעטער צום מערב פון דער שטאָט כאַבאַראָווסק און 76 קילאָמעטער צום מזרח פון דער שטאָט ביראָבידזשאַן. די באַפעלקערונג פונעם ישוב סמידאָוויטש האָט דערגרייכט איר מאַקסימום אין 1959 (אַריבער 9 טויזנט נפשות). פון דעמלט אָן האָט זי אַ באַשטענדיקע טענדענץ צו אַ פאַרקלענערונג. לויט די אָנגאַבן פון דער רוסלענדישער פאָלקסציילונג פון 2010 האָבן אין סמידאָוויטש געוווינט 5120 נפשות.
באַוווּסטע פּערזאָנען פאַרבונדן מיט סמידאָוויטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סמידאָוויטש איז אין 1957 געבוירן געוואָרן און אויסגעוואַקסן אַ באַוווּסטער רוסלענדישער קינאָ- און טעאַטער-אַקטיאָר פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג סעמיאָן סטרוגאַטשאָוו, וועכלער האָט אין 2008 באַקומען דעם ערן-טיטל "פאָלקס-אַרטיסט פון רוסלאַנד".


text:
ראאלד אמונדסען
ראאַלד ענגלברעגט גראוונינג אַמונדסען (נארוועגיש: Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16טן יולי 1872 – בערך 18טן יוני 1928) איז געווען א נארוועגישער אויספארשער פון פאלארע ראיאנען. ער האט געפירט די אנטארקטישע עקספעדיציע צו אנטפלעקן דעם דרום פאלוס אין דעצעמבער 1911 און ער איז געווען דער ערשטער עקספעדיציע פירער אנצוקומען צום צפון פאלוס אין 1926.[1][2] אויך איז ער געווען דער ערשטער וואס איז אדורכגעגאנגן דעם צפון-מערב דורכפאר (1903-06). אין יוני 1928 איז ער פארשוואונדן געווארן בשעת א טייל נעמען אין אן הצלה מיסיע.
צוזאמען מיט דאגלאס מאסאן, ראבערט פאלקאן סקאט און ערנעסט שאקלטאן איז אמונדסען געווען פון די הויפט אויספארשער פירער אין דער העלדישער עפאכע פון אנטארקטישע אויספארשונגען.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ראאלד אמונדסען און די 1925 צפון פאלוס עקספעדיציע. Historynet.com. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)
- ↑ ראאלד אמונדסען. PBS.org. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)


text:
1982
1982 איז דאס 82סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1982 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1982 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן פרייטיק.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - ארגענטינער קראפטן אינוואדירן די פאקלאנד אינזלען, און הייבן אן דעם פאקלאנד קריג.
- 30סטן מיי - שפאניע ווערט א מיטגליד אין נאט"אץ
- 13טן יוני - צה"ל ציט צוריק פון לבנון.
- 23סטן אויגוסט - באשיר זשומייעל געוועלט פרעזידענט פון לבנון.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אויגוסט - סטאנפארד מור, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1913)
- 10טן נאוועמבער - לעאניד ברעזשנעוו, הערשער פון סאוועטן פארבאנד (געב' 1906)


text:
29סטן אקטאבער
דעם 29סטן אקטאבער איז דער 302טער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (303טער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 63 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1675 - גאטפריד ווילהעלם לייבניץ ניצט צום ערשטן מאל דעם סימבאל ∫ פאר אן אינטעגראל.
- 1888 - געחתמעט געווארן דער קושטא אפמאך, וואס גאראנטירט פריי דורכפורן דעם סועץ קאנאל.
- 1923 - די רעפובליק פון טערקיי געגרינדעט דורך אטאטורק.
- 2012 - הוראגאן סענדי קלאפט דעם מזרח בארטן פון די פאראייניגטע שטאטן, שאפט היזקים פון $50 ביליאן און שווערע קראפט אויסלעשן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1618 - סיר וואלטר ראלי, ענגלישער אויספארשער (הינגעריכט (געב' 1554)
- 1950 - גוסטאוו דער פינפטער, מלך פון שוועדן (געב' 1858)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טערקיי - רעפובליק טאג


text:
מואמאר קאדאפי
מואַמאַר קאַדאַפֿי (אראביש: معمر القذافي) (7טן יוני 1942 - 20סטן אקטאבער 2011) איז דער געװעזענער פרעזידענט פון ליביע. ער האט געכאפט די הערשאפט אין א רעוואלוציע אין סעפטעמבער 1969.
ער איז געבוירן צו זיינע עלטערן, בעדואינער פאסטוכער, אין א געצעלט נעבן סירטע ביים ברעג פונעם מיטטלענדישן ים.
ער האט אפגעלאזט א געגאראפיע קורס זיך אנצושליסן אין מיליטער, און האט איבערגענומען די מאכט אין א בלוט-לאזע מיליטערישע רעוואלוציע ווען ער האט אראפגעווארפן קעניג אידיריס פון זיין שטוהל.
אין די 1970'גער יארן האט ער ארויסגעגעבן זיין "דריטע אוניווערסאלע טעאריע", דאס איז א מיטל-וועג צווישן קאפיטאליזם און קאמאניזם. אזוי ווי ער באשרייבט דאס אין זיין בארימטן "גרינעם בוך".
ער איז אלע יארן געווען א שטארקער שטיצער פון טעראר, און אמעריקע האט שטארק געליטן פון זיין טעראר. אין זיינע לעצטע יארן האט ער פראבירט תשובה צו טאן און זיך מער ווייניגער אפגעלאזט פון טעראר, און ער האט מסכים געווען אז אינספעקטער'ס זאלן איבער קוקן זיינע וואפן. און זיך צו אנטשולדיגן פאר די פען עם אויפרייס. ווארשיינליך ווייל ער האט געזעהן וואס איז געשעהן פאר זיין שכן סאדאם כוסעין. אבער ביז 2011 האט ער נאך אלץ די וואפן.
אין פעברואר 2011 - נאך די אומרוהען אין טוניזיע און עגיפטן - האבן אויסגעבראכן ווילדע פראטעסטן קעגן זיין רעזשים און ס'איז געווארן אן אויפשטאנד. קאדאפי האט פארשפראכן אז אויב פעלט עס אויס וועט ער שטארבן א מארטירער אין זיין שלאכט קעגן די רעבעלן.
און אין חודש תשרי תשע"ב איז ער טאקע אומגעקומען אין די הענט פון זיין פאלק ווען ער איז געווען אויפן וועג צו אנטלויפן פון לאנד.


text:
קאמפיוטער פראגראמירן
קאמפיוטער פראגראמירן איז דער פראצעס פון געבן אינסטרוקציעס פאר א קאמפיוטער דורך שרייבן קאד אין א ספעציעלער פראגראמירן שפראך מיטן צוועק צו שאפן א קאמפיוטער פראגראם. דער וואס שרייבט פראגראמען הייסט א קאָמפּיוטער פּראָגראַמירער.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פראגראמירן שפראך
עס זענען דא פיל פראגראמירן שפראכן וואס יעדע פון זיי איז געאייגנט פאר אנדערע צוועקן. עטליכע באקאנטע שפראכן זענען: סי (C), ++C, וויזועל בייסיק (Visual Basic), פערל (Perl), דזשאווא (Java), סי שארפ (#C).
אויך זענען דא עטליכע שפראכן ספעציעל פאר פראגראמירן אינטערנעט בלעטער.
באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראגראמירן אין אסאך שפראכן באנוצן זיך מיט פראצעדורעל פראגראמירן. דאס מיינט אז קאמפיוטער קאד ווערט געשריבן אין דעם סדר וויאזוי דער קאמפיוטער דארף דאס אויספירן, שורה נאך שורה. א ביישפיל פון פראצעדורעל פראגראמירן איז די פאלגנדע, געשריבן אין וויזועל בייסיק:
-
FirstNumber = 10
SecondNumber = 20
Result = FirstNumber + SecondNumber
PrintToScreen "Here is the result: " & Result
-
עס זענען דא שפראכן וואס באנוצען זיך מיט דעקלאראטיווע פראגראמירן. דאס מיינט אז די שפראך ווערט נישט דוקא געשריבן מיט אן באפעל ווי אזוי אויסצופירן וואס מען שרייבט אריין. אריינגערעכנט אין דעם סארט שפראכן זענען Prolog (א לאגיק פראגראמירן שפראך) און די פונקציאנעל פראגראמירן שפראכן.
אנדערע ביישפילן פון דעקלאראטיוו פראגראמירן זענען CSS (א שפראך וואס מען ניצט איבערצוגעבן צו א בלעטערער וויאזוי א בלאט פון HTML זאל אויסזען).
אויך די באצייכענען שפראכן (markup language) ווערן גערעכנט דעקלאראטיוו. ביישפילן זענען עיטש-טי-עמ-על (HTML), עקס-עמ-על (XML).


text:
חיה
אין אידישקייט איז דער חיה אדער חיות פון די תורה און הלכה דוקא אזאלכע סארטן גאר ווילדע בעלי חיים וואס וואקסט אליינס אין די וואלד. עס אנדערשט ווי בהמה, פיש מענטשן און נאך וואס זענען אויך בעלי חיים, און דער מענטשהייט האט נישט אויף זיי קיין קאנטראל. א טייל זענען כשר צו עסן אבער קיין איינע פון זיי קען מען נישט ברענגן פאר א קורבן.
היינט רופן דאס אבער אן די פרומע יידיש רעדענדיגע אויף אלע בעלי חיים ווייל די תורה רופט דאס אן אזוי.
אין די תורה דברים פרק י"ד ווערט אויסגערעכט 7 כשר'ע מינים: רונד, הערש, הונד, אקו, ווידער, אקס, וזמר.
די בלוט פון די חיה איז אויך חייב מיט כיסוי הדם, און איר חלב מעג מען עסן און עס דארף נישט געגעבן ווערן פארן כהן.
א ליסטע פון חיות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך א רשימה פון אלע בעלי חיים


text:
פי סי פי
פי סי פי איז דער אקראנים פאר גענעראלע דאקטעריי, דאס הייסט א דאקטאר וואס איז פונעם ערשטן שטאפל וואס ער קען זיך מער ווייניגער אויס מיט יעדן חלק פונעם גוף אויף אזויפיל צו קענען וויסן ווי צו שיקן אויב עס מאכט זיך א קאמפליקאציע, אויך קען ער היילן געוונליכע קליינע זאכן, און בפרט איז דאס זייער וויכטיג ווען א מענטש האט מערערע קאמפליקאציעס און איינער דארף צוזאמען נעמען אלע אויף איין פלאץ און זעהן וויאזוי מען באהאנדלט דאס אז עס זאל ארבעטן אויף ווי ווייט מעגליך אויף אן ארגאניזירטן סיסטעם
די אמעריקאנער באפעלקערונג איז זייער פארגלייבט און זיי געווענליכן פי סי פי וואס אסאך רופן דאס אן דער פאמיליע דאקטאר, און זיי געבן זיך נישט קיין ריר אן איהם, אזוי אויך די אלע ספעציאליסטן האלטן זייער שטארק אז מען זאל אויספאלגן אלע רעקאמענדאציעס וואס דער פריימערי דאקטער זאגט אן אדער ער פארשרייבט, און איז די אנגענומענע שיטה אז מען פארמיידט זייער אסאך קרענק גענוג פרי, און וויאזוי די סטאטיסטיק'ס ווייזן איז זינט דער סיסטעם איז איינגעפירט געווארן, לעבן מענטשן צעביסלעך לענגער און לענגער, וויין מען כאפט אלעס פריער און מען פרובירט דאס צו פארמיידן און/אדער אויסהיילן אויף א שטרענג ארגאניזירטן פארנעם


text:
בת ים
בת ים איז א שטאָט אין תל אביב דיסטריקט, ישראל, און איז איינע פון די גרויסע שטעט אין גוש דן, עס געפונט זיך דרום פון תל אביב, פון מערב איז דער מיטלענדישער ים, פון מזרח איז חולון, און פון דרום ראשון לציון. איר באפעלקערונג איז געשאצט אויף ארום 130,000 איינוווינער.
די באבאווער חסידים האבן אויפגעשטעלט א שיכון אין בת-ים.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדערט געווארן דורך מענטשן פון תל אביב, מיטן נאמען בית וגן. וואס איז פארלאזט געווארן אין די תרפ"ט ראיאטן, נאכדעם וואס אראבער האבן אטאקירט די געגנט.
אין 1932, איז עס ווידעראמאל באזעצט געווארן, אין 1936 דערקלערט געווארן אלס לאקאלע ראט, און אין 1938, איז די נאמען געטוישט געווארן צו בת ים. די נאמען האט הרב קוק פארגעשלאגן.
דער בירגערמייסטער איז שלמה לאכיאני.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נתיבי איילון פארט צו מזרח זייט פון שטאט, וואס טיילט אפ צווישן בת ים און חולון.
אויף דער נתיבי איילוןשאסיי, צווישן די צוויי ריכטונגען, פארט די ראשון לציון - תל אביב - הוד השרון באן ליניע פוןישראל באנען. אין דער שטאט זענען פלאצירט צוויי באן סטאנציעס, בת ים קוממיות און בת ים יוספטל.
ווי אויך ווערט יעצט געבויט די תל אביב לייכטע באן, וואס וועט פארן פון דער שטאט קיין תל אביב, רמת גן, בני ברק, און פתח תקוה.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ליוואָרנאָ, איטאליע
- אַנטאַליאַ, טערקיי
- נאָיקלן, בערלין, דייטשלאנד
- ווילאורבאַנע, פראנקרייך
- אַוריטש, דייטשלאנד
- וואלפּאראיסא, טשילע
- קוטנע, פוילן
- קראַגודזשעוואַק, סערביע


text:
לופט פראכט
לופֿט פֿראַכט איז די ביזנעס פון קאמערציאלע פראכט שיפינג וועלכע ווערט טראנספארטירט מיט פליגער ארום דער וועלט.
פאסאזשיר עירליין פראכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף כמעט יעדע פאסאזשיר פליגער פארט מיט א געוויסע צאל פראכט וועלכע ליגן צוזאמען מיט די פעקלעך. פאר א ביישפיל קען מען ניצן די יו-עס פאסט דינסט וועלכע דינגט ארויס אביסל פלאף אויף 15,000 פון די 25,000 פליען וואס הייבן זיך אין די פאראייניגטע שטאטן יעדן טאג. אזוי זענען פאראן נאך הונדערטער פירמעס וועלכע שיקן קלענערע פראכט משאות מיט די קאמערציאלע עירליינס. עס איז געשאצט אז צווישן 5 און 10 פראצענט פון פראכט פארן מיט קאמערציאלע עירליינס.
ווען א פעקל ווערט געשיקט מיט אייער פלי גייט עס אויף דער זעלבער סיסטעם ווי אלע פאסאזשיר פעקלעך און ווערט איינגעפאקט אין ספעציעלע שאכטלעך וועלכע דארפן שטימען מיט די פליגער גרויסקייט. א דורכשניטליכער פליגער נעמט אריין 10 מאל אזויפיל פראכט ווי א קאוטש באס און געוויסע פליגער האבן נאך מער פלאץ. א 747 דזשאמבאו פליגער, וועלכע נעמט ארויף 416 פאסאזשירן, קען האלטן ארום 5,330 קוביק פיס פון פראכט וועלכע איז אזויפיל ווי צוויי טרעילארס. עס זענען פאראן אסאך דזשאמבאו פליגער וועלכע זענען צעטיילט צווישן פאסאזשירן און פראכט. אין אזא פאל קען דער פליגער ארויפנעמען 266 פאסאזשירן און האט פלאץ פאר 10,000 קוביק פיס פראכט.
די לופטליניעס פרובירן צו מאכן ווי מער געלט און שטופן אריין ווי מער פראכט צו מאכן די פאר דאלאר. יעדער פליגער האט זיך זיין מאס וויפיל פראכט און פאסאזשירן און סך הכל וואג ער מעג טראגן. אויב דער פליגער טראגט מער ווי ערלויבט דעמאלט קען עס ברענגן צו שטארקע אויפשאקלונגן און אומסטאבילקייט ווי עס איז געווען דער פאל פון א בריטישע קארגא פליגער וועלכע האט געקראכט אין העליפאקס, קאנאדע, באלד נאכ'ן אויפהייבן און אויספארשער האבן באלד שפעקולירט אז דער פליגער האט געטראגן מער וואג ווי ערלויבט.
די וואג פון א פליגער ווערט אויך געמאסטן לויט די וועטער און יעדער פליגער האט זיך זיינע אינסטרוקציעס לויט די וועטער קאטעגאריעס פון יעדע פלייט. די וואג פון קארגא קען מאכן א גרויסע חילוק אויף קלענערע פליגער און אמאל מוז מען טוישן די פאסאזשירן צו די פאדערשטע זיצן אויב די קארגא איז פיל און וועגט אויפ'ן אונטערשטן טייל פון דעם פליגער.
קארגא פליגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרויסע שיפינג פירמעס ווי פעדעקס אדער יו-פי-עס פארמאגן זייערע אייגענע קארגא פליגער וועלכע קענען זיין גרויסע און קליינע. ביידע פירמעס פארמאגן 747 דזשאמבאו פליגער וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר קארגא און קען טראגן 26,000 קוביק פיס פון פעקלעך, וואס איז אזויפיל ווי 5 טרעילארס קענען ארייננעמען.
מען רעכנט מען שיפינג פלאץ לויט די צאל פאלעטס. א נארמאלע טרעילאר קען ארייננעמען איבער 20 פאלעטס און עס זענען פאראן וועגן וויאזוי אריינצושטופן אפילו מער. דער 747 קארגא פליגער קען ארייננעמען 30 פאלעטס פון קארגא אויפ'ן הויפט שטאק אבער אירע פאלעטס זענען גרעסער און רעכענען זיך 96 ביי 125 אינטשעס און הויך 120 אינטשעס. די פאלעטס ווערן געפאקט מיט א ספעציעלע שאכטל וועלכע מען רופט עירסטעיבעלס וועלכע האלט צוזאמען אלע פאלעטס און איז געווענליך אויסגעמאסטן לויט די גרויס פון דעם פליגער. אויסער די 30 פאלעטס קען דער פליגער ארויפנעמען נאך 14 פאלעטס אויפ'ן נידעריגערן שטאק און נאך 14 ספעציעלע קארגא שאטלעך וועלכע מעסטן זיך ביז 64 אינטשעס הויך. די אלע משאות ווערן אנגעלאדענט דורך ספעציעלע עפענונגן מיט וועלכע די פליגער קומען גרייט און ווערן אנגערופן העטשעס. אויסער די ספעציעלע העטשעס קען מען אויפהייבן דעם פליגער'ס נאז אויב מען דארף אריינברענגן א אויסערגעווענליכע משא. די קארגא פליגער קומען אויסגעשטאט מיט ספעציעלע ראלער בלעכן וועלכע דרייען זיך און פירן די פאלעטס אריין און ארויס. איינמאל די פאלעטס ליגן אינעווייניג פארט עס אויטאמאטיש און רוקט זיך צו צו די נעקסטע פאלעט. עס איז אינטערעסאנט צו זען ווי שנעל מען לאדענט אפ א קארגא פליגער. עס קומען אן צוויי היילא טראקטארן און נעמען אפ איין פאלעט נאך די צווייטע ווען זיי קומען פון זיך אליינס צו פארן צום עק וואו מען נעמט זיי אפ.
סופער טראנספארטערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סופער טראנספארטערס זענען פליגער וועלכע זענען געבויט און דעזיינט געווארן נאר צו טראגן ריזיגע חפיצים וועלכע קענען אפילו נישט אריינגיין אין א 747 פליגער. מען טראנספערירט היינט גרויסע טראקס און אויך פליגערס אויף קארגא פליגער. פאר אזא משא פארלאנגט זיך א ספעציעלע טראנספארטער. די סופער טראנספארטערס ווערן געבויט מיט א נידעריגע פילאט קאבינעט און א ריזיגע עפענונג העכער איר וועלכע עפענט זיך די ברייט פון דעם גאנצן פליגער. דאס מיינט אז יעדע משא וואס דער פליגער קען טראגן קען גרינג אריינגיין דורך די עפענונג. די הויפט מעלה פון די סארט פליגער, איז אז די גאנצע קארגא ארט איז איין גרויסע און לאנגע קארידאר וואו עס קען אריינפארן לאנגע טרעילארס און ריזיגע טאנקן פון פליסיגע סחורה. אלעס אינאיינעם קען דער סופער טראנספארטער אויפנעמען 47 טאן פון קארגא וועלכע איז זייער אסאך אבער עס זענען פאראן פעלער ווען מען דארף נאך גרעסערע פליגער, צום ביישפיל די מיליטער וועלכע פירט עטליכע טאנקן אין איין פליגער מוז האבן בעסערע פליגער פון דעם סופער טראנספארטער ווייל א טאנק קען וועגן 65 טאן וועלכע איז פיל מער ווי דער סופער טראנספארטער קען פארטראגן. דער גרעסטער טראנספארטער פליגער אין די וועלט איז די אנטאנאוו 225 וועלכע קען ארויפנעמען ביז 250 טאן קארגא און קען ארייננעמען 4 גרויסע מיליטערישע טאנקן. די אנטאנאוו איז א רוסישער געבויטער פליגער וועלכע איז ארגינעל געבויט געווארן צו טראנספערירן זייער ספעיס שאטעל אין די אנפאנג 90'ער יארן. די פלענער האבן זיך קיינמאל נישט אויסגעארבעט ווייל דער פליגער איז נישט גרייט געווארן צו פליען. מען האט נישט געהערט פון די גרויסע פליגער ביז אין 01' ווען די אינדזשענירן האבן געמאכט איר ערשטן טעסט פלייט און איז דורך זייער סוקסעספול. דער אנאטאוו 225 איז א גיגאנטישע מאשין און אירע פליגלן שטרעקן זיך אויס די לאנג פון א סיטי בלאק און איר קערפער קען אנטהאלטן 80 אויטאס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אוויאציע איז געווארן אויפגעכאפט אין די וועלט האט מען געזוכט וועגן וויאזוי מען קען מאכן א נוצן דערפון און איינע פון זיי איז געווען צו נוצן פליגער פאר פראכט. די ערשטע קארגא פלייט איז רעקארדירט געווארן אין 910' ווען א גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפט האט געשיקט א משא פון זיידן פון דעיטאן צו קאלומבוס, אהייא. די געשעעניש איז ברייט פובליצירט געווארן אין די אהייא צייטונגן וועלכע האבן געצייגט אז די שיפמענט האט איבערגעיאגט די עקספרעס באן וועלכע פארט צווישן די צוויי סיטיס. אין 919' האט אמעריקן רעילוועי עקספרעס געפירט 1,100 פונט סחורה פון וואשינטאן די-סי קיין שיקאגא אין א איבערגעמאכטע מיליטערישער באמבארדיר פליגער. די פירמע האט פרובירט צו ברעכן א רעקארד אבער זי איז דורכגעפאלן ווען דער פליגער האט געמאכט פראבלעמען אינמיטן וועג און איז געווען געצווינגן צו לאנדן אין אהייא. אמעריקע האט אנגעהויבן ערנסט נוצן פליגער פאר פראכט אין די 920' יארן און די גרויסע פירמעס האבן בענעפעטירט דערפון ווען זיי האבן געקענט באקומען סחורה פון די אנדערע עק וועלט זייער שנעל און אויך האבן זיי מיט דעם געשפארט אסאך געלט ווען זיי האבן געהאט צייט צו קויפן סופלייס שפעטער און האבן געשאפן א קלענערע אינווענטארי אויפהאלטונג ווען די סופלייס זענען ערשט אנגעקומען ווען מען האט זיי טאקע שוין געדארפט. שטודיעס ווייזן אז לופט פראכט האט זייער שנעל געוואקסן אין קאנטראסט צו פאסאזשיר פלייטס וועלכע האט גענומען לענגער איינצופעדעמען. די שטודיעס ווייזן אז אין 927' האבן אמעריקאנער פירמעס געשיקט ארום 49 טויזענט פונט פראכט דורך פליגער און צוויי יאר שפעטער האט די ציפער געהאלטן ביי 260 טויזענט פונט. אמעריקען רעילוועי איז געווען די ערשטע און איינציגסטע עירליין פירמע וועלכע האט געגעבן לופט פראכט סערוויס. די צווייטע פירמע איז געווען הענרי פארד וועלכע האט איבערגעיאגט אמעריקן רעילוועי עקספרעס און האט ביז עטליכע יאר געפירט איבער 3 מיליאן פונט. פארד'ס גרעסטע קאסטומער איז געווען די יו-עס פאסטעל סערוויס וועלכע האט אנגעהויבן שיקן מיט פליגער אין 929'. אסאך אינוועסטירער האבן אומסקוסעספול פרובירט צו גרינדן קאמערציאלע עירליין פירמעס נאר פאר קארגא אבער אמעריקע איז נאך נישט געווען גרייט דערצו ביז נאך די צווייטע וועלט קריג ווען לופט פראכט איז געווארן זייער פאפולער און די נאציאנאלע עיר טרענספארטעישן עירליין האט זיך געגרינדעט נאר פאר קארגא. עס זענען געקומען און געגאנגען צענדליגער קארגא עירליין פירמעס אבער קיינער האט נישט מצליח געווען וויל עס איז נאך אין יענע צייטן נישט געווען אזא שטארקע פארלאנג דערפאר. נאך די קריג האבן די 4 גרעסטע עירליינס, יונייטעד, אמעריקן, טי-דאבעליו-עי, און איסטערן געגרינדעט די גרויסע עיר קארגא פירמע וועלכע האט אין אנפאנג אויסגעקוקט פאזיטיוו ווען זיי האבן באקומען גוטע קאנטראקטן מיט פירמעס און די יו-עס פאסטעל סערוויס צו טראגן פראכט פון ניו יארק קיין שיקאגא און צוריק. אבער אין די ענדע איז עס אויך דורכגעפאלן און די עירליין האט זיך פארשלאסן נאך 6 מאנאטן אין אפעראציע. עטליכע יאר שפעטער האבן די אלע פירמעס געגרינדעט זייער אייגענע קארגא ליניעס. אין די 10 יאר נאך די קריג האבן מערערע פירמעס ווידער פרובירט אריינצוקומען אין די קארגא מארקעט אבער אויך נאך דעמאלט האבן זיי זיך אנגעשטויסן אין פראבלעמען ווייל די גרויסע פאסאזשיר עירליינס האבן אונטערגעשטעלט א פוס אויס מורא אז דאס וועט ברענגן אומסטאביליזאציע אויך אין די פאסאזשיר סעקטאר. די גרויסע עירליינס האבן אפעלירט אין געריכט ברענגנדיג א לאנגע קאמף וועלכע האט אין די ענדע נאר ערלויבט 4 פירמעס ווייטער אנצוגיין מיט זייערע אפעראציעס. זיי זענען געווען: סליק, פלייאינג טייגער, יו-עס עירליינס, און עירנוס. פון די 4 האבן נאר סליק און פלייאינג טייגער איבערגעלעבט. יו-עס עירליינס האט געליטן פון א רייע עקסידענטן און האט שפעטער באנקראטירט און עירנוס האט קיינמאל נישט מצליח געווען און האט זיך אויך עווענטועל פארשלאסן אביערלאזנדיג די קארגא מארקעט פאר סליק עירליינס און פלייאינג טייגער.
די צוויי לופטליניעס האבן געמאכט געלט אבער די שטארקע קאנקורענט פון די גרויסע פאסאזשיר עירליינס האבן געסטראשעט זייער עקזיסטענץ. ביי א געוויסן נידעריגן פונקט האבן די צוויי פירמעס באשלאסן זיך צו פאראייניגן זיך צו קענען שטעלן קעגן די גרויסע עירליינס. די פאראייניגונג האט זיך אבער נישט אויסגעארבעט צוליב ארבייטער פראבלעמען און די פירמעס האבן זיך צוריק צעטיילט. סליק איז געווען געצווינגן אפצושטעלן אירע אפעראציעס פאר צייטווייליג צוליב פינאנציעלע פראבלעמען. ווען זי איז צוריקגעקומען אין די מארקעט האט זי אבער שוין נישט געהאט קיין פלאץ און אויך די פירמע האט זיך פארמאכט. אמעריקע איז דאן איבערגעבליבן מיט איין פלייאינג טייגער וועלכע איז געבליבן די איינציגסטע לופט פראכט עירליין מיט גוטע קאנטראקטן פון די רעגירונג און מיליטער. מיט אלע האפענונגן און וואקסנדיגע אינדוסטריס אין לאנד האט אבער די לופט פראכט פירמעס נישט גענוג מצליח געווען און מען האט נישט געמאכט צופיל געלט דערפון. די פרייזן זענען געווען אומסטאביל און די פירמעס האבן געלעבט אין א געוויסע צעמישעניש. די ערשטע קאמערציאלע פירמע וואס האט ערנסט אנגעהויבן נאן-סטאפ פראכט סערוויס איז געווען יונייטעד עירליינס ערשט אין די מיטעלע 60'ער יארן. אין די מיטעלע 70'ער יארן האט זיך די גאנצע לופט פראכט אינדוסטרי געטוישט ווען א יונגער ביזנעסמאן מיט'ן נאמען פרעד סמיט האט באשלאסן אז די פאראייניגטע פאסאזשירן און פראכט עירליינס איז נישט די ריכטיגע צוקונפט פאר די לופט פראכט אינדוסטרי ווייל די דעסטינאציעס און צילן פון די צוויי אינדוסטריס זענען זייער אנדערש און דאס פארלאנגזאמט די פראכט דעליווערי. סמיט האט גענומען אסאך פינאנציעלע הילף און געגרינדעט די פעדערעל עקספרעס פירמע אין טענעסי מיט'ן ציל צו טראגן פראכט און זיי דעליווערן אין צייט. פעדערעל עקספרעס איז באקאנט געווארן מיט זייערע גאראנטירטע סערוויס און האבן געעפענט א "נעקסט דעי" גאראנטירטע סערוויס וועלכע האט שטארק געפאלן די אמעריקאנער פירמעס. פעדערעל עקספרעס אפעראציעס האט זיך שוין אנגעהויבן אין 973' און אין 976' האט שוין די פירמע געוויזן א פראפיט. די פעדערעל עקספרעס סוקסעס איז געווארן דער געשפרעך פון טאג און יעדער האט באוואונדערט די פונקטליכקייט פון זייערע סערוויסעס. אין 982' האט זי פארמאגט 76 אייגענע פליגער און האט פארדינט איבער א ביליאן דאלאר, אן אומדערהערטע זאך פאר א פירמע וואס איז נאר 10 יאר אין ביזנעס.
אין 89' האט פעדעקס זיך פאראייניגט מיט פלייאינג טייגער און האט געטוישט איר נאמען צו פעדעקס וועלכע איז א קערצערע נאמען פאר פעדערעל עקספרעס. מיט די פאראייניגונג איז די פירמע געווארן די גרעסטע קארגא פירמע אין די וועלט וועלכע באהאנדל'ט 5.5 מיליאן פעקלעך פער טאג. די פירמע פארמאגט היינט 650 פליגער און 71,000 טראקס און פארדינט 26 ביליאן דאלאר א יאר. אן ענליכע פירמע וועלכע איז מיט די יארן געווארן א שטארקע קאנקורענט צו פעדעקס איז יו-פי-עס וועלכע איז נאך געגרינדעט געווארן מיט איבער 100 יאר צוריק אלס א ביציקל דעליווערי פירמע. ווען לופט פראכט איז געווארן אויפגעכאפט האט יו-פי-עס אנגעהויבן נוצן פליגער פאר זייערע דעליוועריס וועלכע האט זיך שוין דעמאלט געהאט פארשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. אין 988' האט יו-פי-עס געגרינדעט איר אייגענעם לופט אפעראציע און איז באלד געווארן פון די גרעסטע עיליין פירמעס אין די וועלט טראגנדיג ארום 2 מיליאן פעקלעך פער טאג נאר אין זייערע עקספרעס סערוויס אליינס. היינט צו טאג איז די לופט פראכט אינדוסטרי צעטיילט צווישן די ריזיגע פעדעקס, יו-פי-עס, א רייע קלענערע קארגא פירמעס, און עטליכע פאסאזשיר ערליינס אין שפיץ פון יונייטעד ערליינס.


text:
קאשוביש
קאַשוביש (קאשוביש: kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskò-słowińskô mòwa; פויליש: język kaszubski) איז איינע פון די לעכישע שפראכן, אן אפטייל פון די סלאווישע שפראכן. קאשוביש איז די נאנסטע לעבעדיגע שפראך צו פויליש.
ענלעך צו פויליש, האט קאשוביש געבארגט אסאך ווערטער פון נידערדייטש, ווי kùńszt (קונסט), און אויך פון דייטשיש.
די ערשטע געדרוקטע קאשובישע דאקומענטן זענען פונעם 16טן יארהונדערט. די היינטיגע לאטיינישע ארטאגראפיע איז ערשט פארגעשטעלט אין 1879.
אין דעם 2002 צענזוס, האבן 53,000 מענטשן אין פוילן געמאלדן אז זייער ערשטע שפראך אין שטוב איז קאשוביש. די קאשוביש רעדער רעדן אלע פליסיג פויליש. קאשוביש איז א צווייטע אפיציעלע שפראך אין טיילן פון דער פאמעראנישער וואויוואדעשאפט. ס'איז אויך דא אין קאנאדע קאשובער וואס רעדן קאשוביש.
די הויפט ליטעראטור אין קאשוביש איז Xazeczka dlo Kaszebov פון פלאריאן ציינאווא (1817–1881).
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סטעפֿאַן ראַמולט, Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, "ווערטערבוך פון דער פאמעראניש אדער קאשוביש שפראך" (קראקע, 1893)


text:
כרמל טונעלן שאסיי
כרמל טונעלן שאסיי איז א שאסיי, וואס ווערט אויפגעבויט אין חיפה. די רוטע פונעם שאסיי איז אונטערן כרמל בארג, דורך פיר טונעלן. עס פאנגט זיך אן ביי די דרום מערבדיקע אריינגאנג אין שטאט, פון שאסיי 2, עס פארט פון דארט אריבער נאנט צו די קאמערץ צענטער גרענד קניון. עס פארט אריבער אין טונעלן אונטער בארג, ווי עס קומט ארויס צום אויבערפלאך, און אין נווה שאנן געגנט, וועט זיין איינפיר און ארויספיר וועגן, וואס וועלן פארבינדן די שטאט צום שאסיי. דערנאך פארט עס ווידעראמאל אריבער אין טונעלן, ווי עס וועט זי פארענדיקן ביים קריות קרייצוועג.
די שאסיי וועט זיין לאנג, זעקס און א האלב קילאמעטער, פון זיי זענען איבער פיר און א האלב טונעלן. עס וועט ווערן איינקאסירט וועגנגעלט, דורך צופארן איין טונעל זעקס שקל, צוויי צוועלף שקל. די טונעל איז הויך 20 פיס בערך, דערמעגלעכינג ברייטע לאסט אויטאס צו קענען אריבער פארן, איינער נעבן צווייטן.
דער ערשטער פלאן פון אויפבויען א טונעל, קומט פון דעם בריטישן מאנדאט. אבער ערשט אין די 1990ער יארן איז די פלאן ארויף אפן טיש, נאך מערערע פראבלעמען צווישן די געזעלשאפטן, און בענק, און אנדערע פראבלעמען האט מען זיך גענומען בויען די טונעלן און 2007, יעצט זענען שוין אלע טונעלן פארטיג, און אום 1טן דעצעמבער 2010 זענען די טונעלן געעפנט געווארן פארן פארקער, א האלב יאר פריער ווי געפלאנט.


text:
טויטשטראף
טויטשטראף איז א שטראף וואס א רעגירונג האט אין אירע געזעצן הינריכטן א מענטש וואס איז באשולדיקט דורך א געריכט פאר געוויסע פארברעכן, למשל, רציחה און פארראט קעגן דעם לאנד.
די לענדער וואס פירן אויס די טויטשטראף היינט זענען כינע, יאפאן, די פאראייניגטע שטאטן, איראן און די אראבישע לענדער. אין אייראפע, קאנאדע און אויסטראליע ניצט מען היינט מער נישט קיין טויטשטראף.
קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאראייניגטע פעלקער קאנווענץ פאר קינדער-רעכט פארבאט געבן דעם טויטשטראף צו א קינד.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה, א סנהדרין קען פאראורטיילן א מענטש אויף טויטשטראף פאר די פאלגנדע עבירות וואס ער האט געטון במזיד און געווארנט דורך עדים:


text:
מגילת רות
רות איז די מגילה איבער דאס לעבן פון די פרוי רות, וואס איז געווען א גיורת, און די באבע פון דוד המלך.
דער תוכן פון דער מגילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מגילת רות דערציילן דער געשיכטע פון אלימלך פאמיליע. אלימלך און ער ווייב און צווי קינדער, מחלון און כליון, זיינען ער רייכער פאמיליע וואס ווינען אין בית לחם. דער צייט איז געקומען, ווען זיינען בין בצורת אין ארץ ישראל, און זיינען אוועקגעפארן קיין מואב. דארטען זיינען דער צווי קידער חתונה געהאט מיט מואבישע מיידלעך: רות און ערפה. לסוף, אלימלך און אויך זיין קינדער געשטארבן דארטן. דער גצורת איז אויך געענדערט, און נעמי זיינען געמיינט פארן צו ארץ ישראל. ער געזאגט צו זיינע כלות: אוועקגעגיין און זוכן אנדרעש בעל פאר איינע, און ערפה אוועקגעגאנגען, אבער רות געבליבן מיט זיין חמות.
מען ליינט דאס שבועות.


text:
גבעתיים
גבעתיים איז אַ שטאָט אין דער תל אביב ראיאן אין ישראל, מזרח פון תל-אביב. גבעתיים גרענעצט רמת גן און תל אביב. ער איז א טייל פון דעם מעטראָפּאָליטאַנישן געגנט דערקענט ווי גוש דן. גבעתיים איז געגרינדעט אין 1922 דורך פיאנערן פון דער צווייטער עליה. אין 1959 איז ער געווארן א שטאָט. ער האט אַ באַפעלקערונג פון 53,700.
דער נאָמען "גבעתיים" איז טייטש צוויי בערגלעך, אויף וואָס די שטאט איז געווען געבויט געווארן אין אנהייב, קאזלאווסקי בערגל און באראכאוו בערגל. קאָזלאָווסקי איז דאס העכסטע בערגל אין דעם גוש דן געגנט, 85 מעטער העכער פונעם ים-שפיגל. די שטאָט האט זיך פארברייטער אין די 1930ער יארן אַזוי אז הייַנט איז ער פאקטיש פלאצירט אויף דריי בערגלעך—באָראָכאָוו, קאָזלאָווסקי און רמב"ם.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1917, בשעת דער ערשטער וועלט מלחמה, האט פאסירט אויף קאזלאווסקי בערגל איינער פון די לעצטע קאמפן צווישן דער אטאמאנישער אימפעריע און די אויסטראלישע קראפטן.
די מאָדערנע שטאָט איז געגרינדעט אום 2טן אפריל 1922 דורך אַ גרופּע פון 22 צווייטע עלייה פיאנערן געפירט דורך דוד שניידערמאַן. די גרופּע האט געקויפט 300 דונאַם פון לאַנד אויף דער פעריפעריע פון תל אביב וואס איז געווארן דער באָראָכאָוו קוואַרטאַל, דער ערשטער ארבעטער קוואַרטאַל אין דער מדינה. מען האט אים א נאמען געגעבן נאך ר דוב בער באָראָכאָוו, גרינדער פון דער פועלי ציון ארבעטער פּאַרטיי. שפּעטער, אן אנדערע 70 משפחות האבן אריינגעטראטן אין דער גרופּע.
שפעטער האט מען אנטוויקלט נאך געגנטן: שענקין (1936), גבעת רמב"ם (1933), קריית יוסף (1934) און אַרלאָזאָראָוו (1936). די אַלע געגנט זענען געווארן צונויפגעגאסן צו פֿאָרמירן אַ לאקאלע ראַט אין אויגוסט 1942. גבעתיים איז דערקלערט אַ שטאָט אין 1959.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גבעתיים ליגט מזרח פון תל אביב, און גרענעצט רמת גן אויף צפון און מזרח.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גבעתיים האט 41 קינדערגארטנס, 9 עלעמענטאַרע שולעס און 4 מיטלשולעס. די שטאָט האט ישראל'ס העכסטן קורס פון צווייטיק שולע מאַטריקולאַציע. און דעם העכסטן קורס פון "בגרות" אָדער געזעסן קורס אין דער תל-אביב מעטראָפּאָליטאַן געגנט. דער בירגערמייַסטער ראובן בן-שחר האט איינגעפירט אַ ספּעציעלע מיטלשולע עקזאמען הילף פּראָגראַם פון וואס נאָך דריי יאר איס ארויסגעקומע אַ 11% פאַרבעסערן פון מיטלשולע עקזאמען רעזולטאטן אין 2010.


text:
שטערן
- דער ארטיקל דיסקוטירט שטערן אין הימל. אויב איר זוכט דעם שטערן אויפֿן פנים, זעט שטערן (קאפ).
א שטערן איז א מאסיווער, לײַכטנדיגער באל פֿון פלאזמע. דער נענטסטער שטערן צו ערד איז די זון, וואס איז דער מקור פון רוב ענערגיע אויף דער ערד. אנדערע שטערן קען מען זען נאר בײַנאכט, ווען ס'איז נישט דא קײַן ליכט פון דער זון. א שטערן שײַנט צוליב טערמאָיאָדערישן צונויפשמעלץ אין זײַן תוך וואס לאזט אפ ענערגיע וואס גייט אדורך דעם שטערן און דאן שטראלט אין אויסנווייניגן וועלט-רוים. כמעט אלע עלעמענטן שווערער פון הידראגען און העליום ווערן באשאפֿן פֿון צונויפשמעלץ פראצעסן אין שטערן.


text:
טיילאנד
טײַלאַנד, אפיציעל דאס קעניגרייך פון טיילאנד, איז אַ לאַנד אין דרום-מזרח אַזיע. ער גרענעצט בורמע צו צפון, לאאס צו צפון-מזרח, קאמבאדיע צו מזרח, דעם איינגאס פון טיילאנד און מאלייזיע צו דרום, און דעם אנדאמאן ים און דרום בורמע צו מערב. דאס לאנד איז א קאנצטיטוציאנעל מלוכה. דער היינטיקער מלך איז ראמא דער ניינטער, וואס קיניגט זייט 1946, דער לענגסט-קיניגדיקער מאנארך היינט אין דער וועלט, און דער לענגסט-קיניגדיקער מאנארך אין דער היסטאריע פון טיילאנד.
טיילאנד איז דאס 51טע גרעסטע לאנד אין שטח אין דער וועלט (קלענער פון תימן און גרעסער פון דער שפאניע) מיט א שטח פון בערך 513,000 ק"מ2, און דער 19טער מערסטע באפעלקערטע לאנד, מיט 64 מיליאן מענטשן.
די הױפּטשטאָט איז באַנגקאָק, די גרעסטע שטאט אין לאנד, און דער פאליטישער, קאמערציעלער, אינדוסטריעלער און קולטורעלער צענטער פון לאנד. 75% פון דער באפעלקערונג זענען עטניש טהיי.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד האט געהייסן סאַיאֵם ביז 23סטן יוני 1939, ווען מען האט עס געגעבן דעם נאמען טיילאנד. פון 1945 ביזן 11טן מיי 1949 האט עס געהייסן נאכאמל סאיאם, און זייט דעמאלסט טיילאנד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1782 איז באנגקאק געווארן די הויפטשטאט פון טיילאנד, אונטער דעם מלך ראמא דער גרויסער, דער ערשטער מלך פון דער היינטיגער דינאסטיע. טיילאנד איז דאס איינציקע פאלק אין דרום-מזרח אזיע וואס די אייראפעישע האבן נישט געזדאנזשעט קאלאניזירן.
אין 2006 איז געווען אין טיילאנד א מיליטערישער איבערקערעניש. אין 2008 האט מען נאכאמאל געהאלט וואלן אין טיילאנד.
פראווינצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טיילאנד האט 75 פראווינצן, צעטיילט צווישן פינף ראיאנען


text:
אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ
דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ איז דאס געריכט פון די פאראייניגטע פעלקער. עס געפינט זיך אין דען האג, האלאנד. דאס געריכט עקזיסטירט פאר צוויי צוועקן:
- אויסצוגלייכן פלוגתות צווישן לענדער.
- זאגן א מיינונג אין פראגעס פון די פאראייניגטע פעלקער.
דאס געריכט איז געגרינדעט געווארן אין 1945. עס האט 15 ריכטער וואס ווערן געוויילט דורך דעם זיכערקייט ראט און דער אלגעמיינער פארזאמלונג פון די פאראייניגטע פעלקער.
פון 2012 ביז 2015 איז דער פרעזידענט פונעם געריכט פעטער טאמקע (פון סלאוואקיי).


text:
ישראל פון רוזשין
רבי ישראל פרידמאן זצ"ל (ג' תשרי ה'תקנ"ז - ג' חשוון ה'תרי"א) פון רוזשין, באקאנט אלס דער הייליגער רוזשינער.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז געבוירן אין דעם קליינעם אוקראינישן שטעטל פראהבישט [1], לעבן קיעוו, ג' תשרי ה'תקנ"ז, צו זיין פאטער הרב שלום שכנא פון פראהבישט, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד, און צו זיין מוטער מרת חוה א טאכטער פון הרב אברהם פון קראסטשאוו, אן איידעם פון הרב מנחם נחום טווערסקי, פון טשערנאבל.
זיין געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עלטער פון זעקס יאר י"ד תשרי ה'תקכ"ט, איז רבי ישראל געווארן א יתום פון זיין פאטער, און ער איז אויפגעצויגן געווארן ביי זיין עלצטן ברודער רבי אברהם פון פראהבישט.
אין יאר ה'תקע"ג אין עלטער פון זעכצען יאר, נאך דער פטירה פון זיין ברודער, האט מען אויפגענומען רבי ישראל אלס ממלא מקום. ער האט אנגעהויבן פראווען זיין רביסטעווע אין פראהבישט, נאכהער אין סקווירא שפעטער האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין רוזשין. דארט האט ער אנגעהויבן צופירן זיין רבישן הויף, מיט א וועג פון פראכט און שיינקייט, מיט קעניגלעכע און אדעלע אויפפירונגען, פון דרויסן באפוצט פון גאלד און זילבער, גאלדענע בעקישע קנעפ פארפאסט מיט דיאמאנט, רײַטוועגנס געשפאנט מיט פיר ווייסע אויסשטאפירטע פערד, און פון אינווייניג א צעבראכן הארץ מיט אן אויסגעפײַניגטן קערפער, וועלכער האט נישט הנאה געהאט פון דער וועלט מיטאמאל ווי א דינער פאדים.
אין יאר ה'תקצ"ח איז רבי ישראל אנטקלאגן גיװארן װי א אױפריהרער קעגן דעם צאר, און איז ארעסטיטרט גיװארן אין קיעװ און שפעטער אין קאַמענעץ-פּאָדאָלסקי ער איז געפייניגט געווארן אין געפענגעניש קערפערליך און גייסטיש נאנט צו צוויי יאר, ביז זיין באפרייאונג ט"ו אדר א' ה'ת"ר. אין יאר ה'ת"ר נאך זיין באפרייאונג איז אים געלונגען צו אנטלױפן פון רוסלאנד קיין עסטרייך. פֿריער האט ער זיך באזעצט אין קישינעוו, דערנאך אין יאס און צום סוף האט ער זיך אַריבערגיצױגן קיין סאדיגורא.
רבי ישראל, אדער ווי מען רופֿט עם „דער הייליגער רוזשינער", האט גיהאט זעקס זין, יעדער פון זיי האט גיגרונדעט א חסידישן הויף. פון זיי זענען ארויסגעקומען די חסיד'ישע הויפֿן סאדיגורא, טשארטקאוו, הוסיאטין, באיאן, באהוש, שטעפאנעשט, און פון זיין איידעם דעם וואסלויער הויף.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז נפאר געווארן ג' חשוון ה'תרי"א, און ער ליגט אין סאדיגורא.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עלטער פון דרייצן יאר האט רבי ישראל געהייראט אין באטושאן, ראמעניע מרת שרה א טאכטער פון הרב משה הלוי אפרתי פון בארדיטשוב. זייערע קינדער:
- הרב שלום יוסף פרידמאן (ה'תקע"ג - י"א אלול ה'תרי"א), פון סאדיגורא.
- מרת חיה מלכה, בזיווג ראשון די ווייב פון הרב מנחם מנדל העשל, פון זשינקאוו, א זון פון הרב יצחק מאיר העשל פון זשינקאוו. בזיווג שני די ווייב פון הרב יצחק טווערסקי (ה'תקע"ב - י"ז ניסן ה'תרמ"ה), פון סקווירא (ר' איציקל סקווערער). זי האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער.
- מרת גיטל טויבא, די ווייב פון הרב יוסף מאנזאהן ( - י"ח שבט).
- הרב מנחם נחום פרידמאן (ה'תקפ"ג - י"ד כסלו ה'תרכ"ט), פון שטעפאנעשט.
- מרת מרים מאניא, די ווייב פון הרב מנחם מענדיל האגער פון וויזשניץ.
- הרב דוד משה פרידמאן (שבועות ז' סיון ה'תקפ"ח - הושענא רבה ה'תרס"ד), פון טשארטקאוו
- מרת לאה ( - י"ד שבט ה'תרמ"ב) די ווייב פון הרב דוד היילפרין (ה'תקפ"א - י"ח שבט ה'תרנ"ד) פון בארדיטשוב.
בזיווג שני האט רבי ישראל חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' דוד לייב לייבנער פון דוקלא, די אלמנה פון רבי צבי הירש פון רימאנאוו.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רוזשין (הויף)
- די גאלדענע דינאסטיע, דורך הר"ר ישראל פֿרידמאן פון מאנטשעסטער The Golden Dynasty By Rabbi Yisroel Friedman
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר
- נר ישראל בערכו (32)
- ↑ נר ישראל


text:
ניס
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין פראנקרייך. אויב איר זוכט די פרוכט, זעט נוס.
ניס (פראַנצויזיש: Nice) אָדער ניצאַ (דייטשיש, איטאליעניש: Nizza) איז די פינפטע מערסטע באפעלקערטע שטאָט אין פֿראַנקרייַך, נאָך פּאַריז, מאַרסיי, ליאָן און טולוז, מיט אַ באַפעלקערונג פון 348,721. אין באדעקט אַ לאַנד שטח פון 71.92 ק"מ². דער שטאָטישער געגנט פון ניס פארשפרייט זיך ווייַטער פון די אַדמיניסטראַטיווע שטאָט גרענעצן מיט אַ באַפעלקערונג פון איבער 955,000 אויף אַ שטח פון 721 ק"מ². ניס ליגט אויף דעם דרום-מזרח עק פון פֿראַנקרייַך אויפן מיטלענדישן ים. ניס איז די צווייטע גרעסטע פראנצויזיש שטאָט אויפן מיטלענדישן בארטן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס ליגט אויף דעם מיטלענדישן ים, ברעג און איז ארומגענומען מיט בערגלעך פון די אַלפּן. צוויי טייכן לויפן אדורך דער שטאט, דער פאַיאָן אין מזרח און דער מאַניאַן אין מערב; אין זומער טוען זיי זיך אויסטרוקענען.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס איז געגרינעט מיטן נאמען Nιkaίa (ניקאַיאַ) אַרום 350- דורך די גריכן פון מאַסיליאַ (מאַרסיי). די שטאָט איז אינגיכן געווארן פון די מערסטע באשעפטיגטסטע פארטן אויף דעם ליגורישן בארטן, אָבער עס האט אַ וויכטיק קאָנקורענט אין דער רוימישער שטאָט סעמענעלום, וואָס געצויגן צו עקסיסטירן ווי אַ באַזונדער שטאָט ביז דער צייַט פון דער לאָמבאַרדישע אינוואזיעס. די חורבות פון סעמענעלום ליגן אין סימיעז, וואָס איז איצט אַ דיסטריקט אין ניס.
פריע אַנטוויקלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 7טן יאָרהונדערט, האט זיך ניס מיטגעטיילט אין דער גענאָעזער ליגע געשאפן דורך די שטעט פון ליגוריאַ.
ייִדישער קהל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ניס וואוינען עטלעכע 20,000 אידן. עס זענען פאראן דרייַ ייִדישע שולעס אין דער שטאָט, פון חב"ד, פון דער אַלייאַנס באוועגונג, און די ציוניסטישע שולע "אור תורה".
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס האט 13 שוועסטער שטעט:
- מיאמי, פֿלאָרידע, פאראייניגטע שטאטן
- היוסטן, טעקסאַס, פאראייניגטע שטאטן
- עדינבורג, סקאטלאנד
- קונעאָ, איטאליע
- דאנציג, פוילן
- האַנגזשאָו, כינע
- בעל, קאנאדע
- נירנבערג, דייטשלאנד
- סעגעד, אונגארן
- פעטערבורג, רוסלאנד
- סאלאניקא, גריכנלאנד
- יאַלטאַ, אוקראינע
- נתניה, ישראל


text:
טאנק
א טאַנק איז א באוואפנטער און באפּאנצערטער אויטא וועלכער איז באדינט צו קעמפן ביי די שלאכט פעלדער. דער ערשטער טאנק איז געשאפן געווארן אין בריטאניע בעת דער ערשטער וועלט מלחמה. די ענגלענדער האבן דאס גערופן "טאנק", וואס איז אויף ענגליש א רעזערוואר (א קריגל), כדי אפצונארן און פארטומלען דעם פיינט.
די רעדער פונעם טאנק זענען ארומגענומען מיט א קייט, וואס טוט פארשפרייטן דעם לאסט (כדי ער זאל נישט אריינפאלן אין א זומף אדער ווייכער ערד) און דערמעגלעכן אריבערפארן אויף באדן וואס איז נישט גלייך. א טאנק א שטארקן קאנאן מיט איין אדער מער מאשינביקסן.


text:
סטראפקאוו
סטראפקאוו (סלאוואקיש: Stropkov, אונגאריש: Sztropkó) איז א שטעטל אין סטראפקאוו דיסטריקט, פרעשאוו ראיאן, סלאוואקיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטראפקאוו איז אן עקאנאמישער, סאציאלער און קולטורעלער צענטער פון זעמפלין. ער איז געגרינדעט געווארן ביים לינקן ברעג פונעם אנדאווא טייך.
ביזן ערשטן וועלט קריג איז סטראפקאוו געווען אין אונגארן.
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יידן האבן זיך באזעצט אין סטראפקאוו, אפשר ביים אנטלויפן פון פאגראמען אין פוילן, בערך אין יאר ת"י. פופציג יאר נאכהער האט מען פארטריבן די יידן פון סטראפקאוו קיין טיסינעץ, א דארף א ביסל צפון פון סטראפקאוו.
דער ערשטער רב פון סטראפקאוו איז געווען הרב משה שיינפעלד; אין תקצ"ג איז ער געווארן רב אין וואראנאוו. נאך אים איז געווארן רב אין סטראפקאוו רבי יקותיאל יהודה טייטלבוים, ביז מען האט אים אויפגענומען אלס רב אין אוהעל אין תר"ג. דערנאך האט מען ממנה געווען הרב חיים יוסף גאטליב אלס אב"ד פון סטראפקאוו ער האָט געפֿירט ביז זײַן שטאַרבן אינעם יאָר ה'תרכ"ז.
אין תרכ"ח איז דער שינאווער רב, רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם, באשטימט געווארן רב פון סטראפקאוו. ער איז געבליבן אין דעם רבנות ביז תרמ"א, ווען ער איז צוריקגעגעאנגען קיין שינאווא.


text:
רעפובליקאנער פארטיי
צו מיינט איר רעפובליק?
רעפובליקאנער פארטיי איז א פאליטישער פארטיי וואס אין אמעריקע איז זי מער לטובת די רעכטע. זיי זענען אין אלגעמיין די קאנקורענט פון די דעמאקראטן דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
- רעליגיע איבערהויפט די קריסטליכער רעליגיע.
- זיי זענען אלגעמיין קעגן אבורטאציע און קעגן עוועלאציע לימודים.
- אויך האט זיך אויסגעשטלט אז זיי זענען מער פרא מדינת ישראל צוליב דעם וואס די קריסטליכער טעזע לויטעט אז ארץ ישראל באלאנגט פאר אידן. דעריבער זענען אסאך פרומע אידן לטובת זיי אחוץ אין די לאקאלע פאליטיק וואס דארטן זענען די פרומע מער אנגעוויזן אויף די פארשידענע געלט שטיצע וואס די דעמאקראטן געבן מער פאר ארימע.
- זיי זענען מער פאר ביזנעס און נישט פאר די ארבייטער יוניען'ס און ארימע באפעלקערונג.
- זיי זענען בכלל קעגן שטייער. און טוען דאס יעדע שטיק צייט שניידן און מינימיזירן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב אידן זענען קעגן רעפובליקאנער צוליב דעם וואס זיי זענען זייער אפאוזד צו צדקה פאנדס פון רעגירונגס קאסע. און נעמען זיך נישט אן פאר די באקריוועדעטע מיניראטעטן אזוי שטארק ווי די ליבעראלן.
אבער וויבאלד זיי זענען מער קאנסערוועטיוו און טראדיציאנאל געשטימט איז דא צווישן די פרומע אידן וואס שפירן זיך מער באקוועם אין דער רעפובליקאנער פארטיי, צוליב דעם וואס זייער פלאטפארמע פארלאנגט קעגן אבורטאציע, די פארטיי איז פאר שטרענגערע געזעצען קעגן מערדער, זיי זענען קעגן אומאראלישע געזעצען און קעגן חוקי תועבה פון משכב זכר און ציווילע אנגעהערשאפטאן. פרומע אידן זענען בדרך כלל מער פאר אנגעהערקייט פאר די פאמיליע לעבן ווי איידער לעבען א פריי לעבן אהן קיין פאמיליע.
אזעלכע רבנים ווי למשל ר' אביגדור מילער איז געווען זייער שארף פאר די וויזיע פון פרעזידענט רעיגן, ביי זיינע דרשות האט אסאך פארלאנגט אז אלע רעליגיעזע אידן זאלן שטימן בלויז פאר די רעפובליקאנער פארטיי, ער פלעגט זאגן אז לויט די געזעצען פון די תורה איז אסור צו זיין א דעמאקראט אדער א ליבעראלער.
אויך זענען דא צווישן פרומע אידן וואס זענען מער באקוועם מיט דער רעפובליקאנער פארטיי וויבאלד די דעמאקראטן און ליבעראלע זענען קעגן אלע סארט רעליגיעס, און זענען מער אפֿן צו געדאנקען פון אפיקורסות.
אלע פאליטישע פארטייען וואס עקזיסטירן אין די פאראייניגטע שטאטן
דעמאקראט • רעפובליקאנער • ליבעראן • קאנסערוואטיוו


text:
בלוט
בלוט איז דאס רויטע בלוט צירקולאציע אינעם גוף פונעם מענטש. עס איז שרעקעדיג און טרויעריג ווען מען דערזעהט איר אבער אינעווייניג באהאלטן פונעם אויג טוט זי דאס פרייליכסטע אויפגאבע פונעם קערפער, עס דינט ווי די טראנספארטאציע מיטל ארום צו פירן די לעבנסוויכטיגע באשטאנדטיילן, ווי אקסיזשען און גלוקאוז און אזוי ווייטער, פונעם קאפ ביזן נאגל פונעם פיס, געטריי און פלינק קומט זי אן צום קלענסטען באהאלטענסטן איבר, און גיבט זיי אלע חיות מיט נשמה דורך דעליווערן די אקסיזשען וואס מאכט איר די קאליר רויט.
געטריבן אין די אדערן, דורך דעם געטרייען אימערמידלעכן פּאָמפּ דער הארץ, שטראמט זי אן א אויפהער נאכאנאנד ביז די הונדערט און צוואנציג יאר.
אויך טראגט זי אוועק די מיסט און אפּפאל, ווען זי ווערט בלוי, די קארבן דייאקסייד פון אלע גלידער ארויס צו די לופט.
אלע ידיעות וועגן בלוט ווערט אנגערופן האמטאלאגיע.
אינהאַלט
ווי אזוי נעמט עס און געבט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי עס נעמט אקסיגען, הארמאנען, און וויטאמינען פון די לונגען, נירן, לעבער, מוח, געדערעם, און די אנדערע סטאנציעס, און עס גיבט דאס ארויס דערליווערינדיג דאס צו אירע פונקטליכע אדרעסן?
צייט דורכשניט פון רייזע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בלוט צירקולירט דעם גאנצען קערפער דורכאויס צוויי מינוט.
בלוט צעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס באשטייט פון 2 מינע צעלן רויטע און ווייסע וואס זענען בעיקר צו קעמפן אינפעקציעס און באקטיריע.
פראדאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צעלן ווערן פּראדוצירט אינעם מארך ביין.
בלוט קלאטינג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטעלט אייך פאר די הויזן איז אייך צוריסן געווארן און עס נייט זיך צוריק צו פון זיך אליינס.... אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג און מען כאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.


text:
לואי ארמסטראנג
לואי דניאל אַרמסטראנג (ענגליש: Louis Daniel Armstrong; 4טן אויגוסט 1901 - 6טן יולי 1971) (באוואוסט מיט די צונעמען סאַטשמא און פאפס) איז געווען א באקאנטער אמעריקאנער דזשעז מוזיקער. ער איז געווען אן אפריקאנער-אמעריקאנער וואס האט געזינגען די בלוז און געשפילט דעם טרומייט און דער קארנעט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארמסטראנג איז געבוירן געווארן אין אן ארעמער משפחה אין ניו ארלינס, לואיזיאנא. אין זיין יוגנט האט ער געליטן פון ארעמקייט. ערשט האט ער געלערנט שפילן דעם קארנעט (א סארט טרומייט וואס איז געווען זייער פאפולער ביי די מוזיקער אין ניו ארלינס). ארמסטראנג פלעג שפילן אין ארקעסטערס פון בלאז אינסטרומענטן און אויף טייך שיפן אין דעם געגנט פון ניו ארלינס.
ער איז געשטארבן דעם 6טן יולי 1971 פון א הארץ אטאקע אין קווינס, ניו יארק סיטי.


text:
ייווא
ייִוואָ (ר"ת יידישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט. אויף ענגליש: YIVO היינט: YIVO Institute for Jewish Research) איז אַן אינסטיטוציע געווידמעט דער פֿאָרשונג און פֿאַרהיטונג פֿון דער קולטור, שפּראַך און געשיכטע פֿון אַשכּנזישן ייִדנטום. ער איז געגרינדט געוואָרן אין ווילנע אין 1925 (ה'תּרפּ“ה). באַזונדערס וויכטיק זענען זײַנע אויפֿטוען אינעם תּחום פֿון דעפֿינירן אַ נאָרמירט ייִדיש (כּלל–ייִדיש) און אַן איינהייטלעכן ייִדישן אויסלייג.
די ארכיוון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ייִווא איז הויפטקווארטירט אין ניו יארק און האט אויך א וויכטיגן צענטער אין ארגענטינע. דער אינסטיטוט פארמאגט איבער 360,000 ביכער און פובליקאציעס אין צוועלף שפראכן. דאס רעכנט אויך אריין די ספעציעלע ווילנע פארזאמלונג וואס אנטהאלט 40,000 חלקים און 25,000 בענדער פון חידושי תורה ווערק פון רבנים און גאונים אנגעהויבן פונעם 16טן יאר-הונדערט.
די ייוו"א ארכיוון אנטהאלטן איבער 23,000,000 דאקומענטן, ביכער, פילמס, קונסטווערק, רעקארדס, מוזיק, און נאך. דאס איז דער גרעסטער פארזאמלונג פון מאטעריאל וואס דאקומענטירט דאס אידישע לעבן אין אמאליגן אייראפע און דאס אימיגראנטישע דורכלעבונג אין אמעריקע. ייוו"א פארמאגט טויזנטער ערשט-האנטיגע באריכטן פון שואה פליטים; געמיינדע דאקומענטן פון די אידישע געטאס אין ווארשע, לאדז, און ווילנע; איבער 750 יזכור בוכער פון אידישע געמיינדעס אין פּוילן און די ארומיגע לענדער; אוטוביאגראפישע ווערק פון הונדערטער אמעריקאנער יידישע אימיגראנטן; און דער גרעסטער פארזאמלונג פון יידיש מוזיק און טעאטער שפילן אויף דער וועלט.
באזוכערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע יאר קומען באזוכן אין די ייווא ארכיוון מער ווי פיר טויזנט פארשערס, לערערס, סטודענטן, קונסט ארבעטערס, שרייבערס, פילמער, היסטאריקערס, און סתם אינטערעסירטע יחידים.
ייווא געפינט זיך היינט אין דעם צענטער פאר ייִדישער היסטאריע, ביי Fifteen West 16th street אין ניו יארק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ייווא איז געגרינדעט געווארן אין 1925 דורך אינטעלעקטואלע אידישע פיגורן, אריינגערעכנט אלבערט איינשטיין און זיגמונד פרויד. ער איז געווען הויפט-קווארטירט אין ווילנע ביז'ן צווייטן וועלט קריג און זיך דאן אריבערגעצויגן קיין ניו יארק. די ארגינעלע ארכיוון זענען פארכאפט געווארן דורך די דייטשן וועלכע האבן זיי געברענגט קיין בערלין, וואו זיי זענען פארהאלטן געווארן און נאכ'ן קריג געברענגט געווארן צו די ארכיוון אין ניו יארק.


text:
שאך (שפיל)
שאך (אדער שאך מאַט) איז זייער אן אלטע סטראטעגי טאוול טיש שפיל וואס ווערט געשפילט מיט צוויי מענטשן.
די שפיל איז געבויעט קעסטלדיג מיט 64 קוואַדראַטן און 8 ליניעס. יעדער שפילער האט 16 חלקים איינער שווארצע און איינער ווייסע: 8 סאלדאטן, 1 קעניג, 1 מלכה, 2 טורעמס, 2 לויפערס און צוויי פערדן.
די ראשונים פלעגן דאס אנרופן "משחק השקאקיא". (עס איז פאראן א פאעטישער פיוט פונעם חוקר ר' אברהם בן מאיר בן עזרא, בעל אבן עזרא איבער דעם שאך שפיל)
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פונקטלעך ווען די שפיל איז פארפאסט געווארען איז נישט באוואוסט אבער רוב היסטאריקער האלט אז מען האט געשפילט שאך צום ערשטן מאל אין צפון אינדיע געגנט אין דער תקופה פון דער גופטא אימפעריע אינעם 6טן יארהונדערט. דער שפיל האט אנגעהויבען צובאקומען איר באוויסטהייט אין אייראפע אונם אכטצען יאר הונדערט נאכדעם וואס די מארינס פון פרס האבן אינוואדירט שפאניע.
ספעציעלע גאנגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא ספעציעלע גאנגן אין דעם שפיל.
- ען פאסאנט, דאס איז ווען א סאלדאט שטייט אין א קעסטעל די פערטע רייע פון קעגנער און די קעגנער ברענגט ארויס זיינס א סאלדאט וואס ווען ער ברענגט דאס איין טריט קען מען אים אראפנעמען, גייט ער און ער ברענגט דאס צוויי טריט, דאן אויף יענער גאנג קען ער דאס אראפנעמען אזוי ווי ער וואלט נאר געגאנגן איין טריט.
- גאפל (FORK), דאס איז ווען מען סטראשעט צוויי שטיקלעך אויף איינמאל פון קעגנער אין אזא וועג אז ער קען גארנישט טאן, למשל אז איינס פון די וואס ווערן געסטראשעט איז די קעניג און דער שטיקל וואס סטראשעט איז באשיצט, און עס סטראשעט נאך א שטיקל ווי למשל די מלכה, דאן הייסט דאס א גאפל ווייל דער קעגנער קען זיכער פארלירן די מלכה (חוץ אויב די שפילער האט אנדערע חשבונות).
- אראפשטעלן (PIN), דאס איז ווען מען סטראשעט א שטיקל וואס אויב דער קעגנער וועט ריקען דעם שטיקל וועט א שטיקעל וואס איז מער ווערט אראפגענומען ווערן. ווי למשל אויב א פערדל איז אין די זעלבע רייע פון די קעניג, און די מלכה צילט אויפן זעלבן רייע, דאן איז די פערדל אראפגעשטעלט.
ווערט פון די שטיקלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא אומאפציעלע פונקטן פאר א יעדע שטיקל, וואס לויט דעם קען מען בויען א סטראטעגיע וואס לוינט זיך פארלירן פארוואס.
- א סאלדאט איז ווערט 1 פונקט
- א טורעם 5 פונקטן
- א לויפער 3 פונקטן (נישט אלעמאל איז די לויפער און פערדל ווערט די זעלבע ווענדט זיך ווי אזוי די שפיל האלט)
- א פערדל 3 פונקטן (נישט אלעמאל איז די לויפער און פערדל ווערט די זעלבע ווענדט זיך ווי אזוי די שפיל האלט)
- א קעניגען 10 פונקטן
די קעניג האט נישט קיין נומער וויבאלד די שפיל ענדיגט זיך אהן אים.
לויט דעם חשבון קומט אויס אז אויב פארלירט איינער א טורעם מיט א פערדל און א לויפער פאר די קעגנערס מלכה, האט דער וואס האט פארלוירן די מלכה מער ווערטפולע שטיקלאך. אויך צו פארלירן ביידע טורעמעס פאר יענעם'ס מלכה איז די זעלבע זאך ווי פארלירן די מלכה. פארשטייט זיך אז דאס אלעס ווענדט זיך לויט די כשרונות פון די שפילערס.
באוואוסטע שפילער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאך און די אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דורך כעלעם'ר מגיד » מאנטאג יולי 04, 2011 4:58 pm
אבי מ'רעדט, אבי מ'האט אויסגעטראכט, נישט דא אזא מסודר'דיגע פאלק ווי חסידים, אלעס האט איר רוטין זעלטען מוסטערהאפטיג, פלא והפלא, אלע גייען הכנות פונקט צו די צייט, צען מינוט פאר סוף זמן תפלה ביז א הלבע שעה נאכדעם, אלע פוצן די שיך 12 מינוט נאכן זמן הדלקה, (ווי דער לוח האט דאס געוויסט? גיי ווייס), שבת אינדערפרי אלע בעה"ב קומען אן צו ר' ישמאל, חסידים מיט געקרייזעלטע צו הטכס והטוהר, חסידים מיט צולאשעטע אדער כמו חצי קאלטענעס צו עד הנה, ווי אפגעשמוסט, און ביי שבח זענען שוין אלע סידורים אויפן זעלבע פאזיציע, קאמפסגרייט, ביי לקל ברוך א ציפ פארן יניק וחכים, והאר עיננו נאך א ציפ, די דריטע ערגעץ אינמיטן שמוסען אדער פאר מודים דרבנן אדער ביי שלישי.
נעמט אפיר למשל א חתונה, וויפיל מאל ווינשט מען מזל טוב פארן מחותן ביי א חתונה ? אלעס מיט א סדר, איינס ווען מען שמעקט אריין אין זאל, די צווייטע, מ'זעצט זיך אוועק צו א לעק געלע מים שרף און עודך מזל טוב, סרוחים תהיה, מ'באזעצט זיך נאכאמאל מ'פרעגט אלע דריי שכנים וו'טוט'צך? ש'לאנג נישט געזען, פרנסה ? , (אין וויליאמס פרעגט אויך בד"כ שלום בית ?) מ'הייבט זיך ווידער אויף, כלומר'שט וועגען א מנין, און יעצט קומט דער מחותן אפנעמען......... יא, מזל טוב, דערנאך קומט דער חופה, נאכן חתן דנן'ס דריטן שטויס אויפן פאר'עקשן'טן גלאז, א טויט קלאפ און ווידער אמאל מזל טוב פארן מחותן, ביי די סעודה, א הלבע שעה בלעקבערי ברעיק, דערנאך ברענגען די גוים אריין די פלייש און ערגעץ ציווישן חליפתי הינדעל און מעיש פאטעיטא נאך פון יכול מר"ח, ווייטער מזל טוב לויטן סדר, איך מז"ט די מחותן, די מחותן מז"ט איך, השם לפורקנך סברית, ביי מצוה טאנץ נאכן צווייטן שלאף, פאר מיין מצ"ט, איך מז"ט מחותן, פארן מחותן'ס מצ"ט, מחותן מז"ט איך, ( דא גייט ביי די רבי'שע, אויך איך מז"ט מחותן, אבער זולת זה אלעס כרגיל) סוף חתונה קומט אשת חיל אויפן ידיד נפש--קל מסתתר מעלאדיא פון שלש סעודות און ביי זממה שדה הייבט זיך אן מזל טוב'ן מיט א פרישקייט, דא שוין מיט א קוועטש אין האנט, און באותו מעמד שמוסט מען אפ די שבע ברכות פאר מארגען זיך צו מזל טובלן אי"ה.
מסתמא שוין יעדער געטאנצט אויף אסאך חתונות, בעל בית'ישע, בעה"ב מיט סינטעטיש רבי'שע, pure רבי'שע, נגיד'ישע, בעלי חובות (שוין דערמאנט), ספרדים, בעלי תשובות, גרים ותושבים, און אלע האלטן זיך צום זעלבן סדר מיטן גרעסטן אומ'חשק, כאילו כפאו אשמדאי, לפחות ניין מאל מזל טוב, והמוסיף מוסיפין לו.
וויפל לבנה'ס הא'מיר שוין באזינגען מיט א טובים מאורות טאנץ זייט אונזערע שיפן זענען סטאק געבליבען אין עליס איילענד ? שווערע הונדרעטער זיכער, און אלע בדויק אין די זעלבע לענג, א ניגון עפעס געבארגט, שלא על מנת להחזיר, פונעם מצווה טאנץ פון א עלטער פעטער אינעם ווילטשעיר, מ'דרייט זיך •360 אנדערהאלבן מאל עס נעמט פונטקליך 53 סקונדעס בחול, מוצאי שבת לכבוד המלכה איז מען מוסיף נאך 11, ס"ה 1 דקה 4 שניות מיט 0 חלקים, לא פחות ולא יותר, אלעס אזוי מיט א צייטליך אויסגערעכנטע דייקנות ווי א זייגער, ווען ..... .... ..... לעבט היינט, וואלט ער זיכער שוין געווען א חסיד.
האט שוין ווער אמאל געליינט א תולדות המחבר באשרייבונג פון די געטרייע אייניקעל אויפן אומפארגעסליכן זיידען ? נישטא קיין דיסקרימענאציע, לא ניכר שיכור לפני דל, אלע זיידעס די זעלבע גדלות, די פרקים לויפן אויפן זעלבן סדר, פרק א' מראש צורים, פרק ב' במעלליו יתחכם נער, ג' בוצין בוצין מקטפיה ידיען, בן שלש עשרה למצוות, הוי גולה למקום תורה, רבותיו, פרק האיש מקדש, (אויב די אלמנה לעבט נאך קומט שפעטער צום סוף, נאך אשכבתיה דרבי, א פרק אשת חיל מי ימצא, טאמער נאר א זיווג שני הייסט עס נשים במאי קא זכיין), שלשה עמודי עולם און דעראונטער 3 סאב פרקים, תורה, עבודה, גמ"ח, וכו' וכו' וכו' ביז למען אשר יצוה, ויהי בנסוע הארון, הניח בן כמותו, וכו' וכו' אלע אין זעלבן רוטין.
און אזוי גייט עס מיט ערב פסח מצות, כפרות שלאגן, הושענות שמייסען, פאלען כורעים, שלושים סעודות, וכו' וכו' דוק וטישטוך.
ובכן איז ווי דארף נאך יא א תיקון ? כ'מיין אין ערגעץ נישט, טאמער יא, אדרבה, ס'איז קיינמאל נישט צו שפעט, בפרט ביי חסיד'ישע יודן.
לעצט פאראכטן דורך כעלעם'ר מגיד
אום דינסטאג יולי 05, 2011 2:12 pm, איין מאל איז עס געווארן פאראכטן
די כעלעם'ר לאכן טאג און נאכט להכעיס די גזלנים,
נו זאגט ווער זענען נאריש און ווער זענען די חכמים.


text:
היפאטענוז
א היפאטענוז איז די לענגסטע זײַט פון א גראָד-ווינקל דרייעק, די זײַט אנטקעגן דעם גראד ווינקל. די לענג פונעם היפאטענוז קען מען רעכענען מיטן פיטאגאראס פרינציפ, לויט וואס דער קוואדראט פון דער לענג פונעם היפאטענוז איז גלײַך צום באטרעף פון די קוואדראטן פון די צוויי אנדערע זײַטן.
צום ביישפיל, ווען איינע פון די אנדערע זײַטן איז לאַנג 3 מעטער (מיט קוואדראט , 9 מ²) און די צווייטע איז לאנג 4 מ (מיט קוואדראט , 16 מ²). די סומע פון די צוויי קוואדראטן איז 25 מ². די לענג פונעם היפאטענוז איז דער קוואדראט ווארצל דערפון, ד"ה 5 מ.
דאס ווארט היפאטענוז שטאַמט, לויט טייל מקורות, פון גריכיש ὑπoteίvouσa (היפאטיינוזא), א צוזאמענשטעל פון היפא- ("אונטער") און טייניין ("ציען").[1]
רעכענען דעם היפאטענוז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געוויינטלעך רעכענט מען דעם היפאטענוז מיט דער קוואדראט ווארצל פונקציע. אז מען שטעלט x = c1 און y = c2 צו אויסמײַדן נידעריגשריפטן:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Schwartzman, Steven The Words of Mathematics, An Etymological Dictionary of Mathematical Terms used in English, Published by the Mathematical Association of America.