text:
װיקיפּעדיע:קראנטשאפט
דער בלאט טוט באהאנדלען צוויי הויפט און עיקר'דיגע וויקיפעדיע פאליסיס: וויקיפעדיע:פעסטשטעלן און װיקיפּעדיע:קיין אריגינעלע פארשונג
וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע וואס איר אינהאלט מוז קענען ווערן פעסטגעשטעלט. דא דערלאזט מען נישט קיין ערשט האנטיגע אינפארמאציע וואס איר האט אליין מיטגעלעבט פון עקספיריענס, אפילו גוטע עצות און ארגומענטן אויב האט דאס נישט קיין ריכטיגע פראפעסיאנאלע מקור דארף דאס ווערן אויסגעמעקט.
די הויפט טענה פון דער אלגעמיינער וועלט איבערהויפט די שריפט שטעלער איז אז מיר זענען אפאר נארישע מענטשן אן קיין דזשאב וואס ווילן האבן א מיינונג און קיינער הערט זיי נישט אויס קומען זיי ארויף אויסנוצען וויקיפעדיע זיך צו אויסגעבן. דאס איז אבסאלוט פאלטש. מיר מעקן תיכף אזעלכע סארט געשרייבאכצער אפילו עס איז הונדערט פראצענט אמת טאמער קען דאס איינער טשעלענדזשן דארף דאס קודם ווערן אראפגעשריבן ערגענץ אנדערשט און ערשט דערנאך קען דאס דא ווערן דאקומענטירט דא אין דעם אוצר און איינזאמעלונג פון דאקומעטירטע דעת.
אינהאַלט
וויקיפעדיע פראצעס לויטערט אויס אינפארמציע ווי א דיאמאנד שטיין[רעדאקטירן מקור]
אנדערשט ווי א נארמאלע ענציקלאפידיע וואס דארטן קען מען אפשר פארשטיין אז מ'זאל אוועקשטיין פון מחלוקת און נעגאטיווע אינפארמאציע וואס האבן שלעכטע מאטיוויציעס. אבער וויקיפעדיע איז דאך דער ציל דאס אוועקטאן און איבערשטייגן דעם שטרויכעלונג, ווייל וויבאלד מיר זענען פריי פאר יעדן איינעם צו פארעכטן, גייט אונז דערפאר נישט אן וואסארא מאטיוויציעס דער שרייבער האט געהאט בשעתן שרייבן, ווייל עווענטואל קומט אן אנדער שרייבער און פארעכט די האס און ווילדן טאן, ממילא ווערט דאס אויס נעגעטיוו, קומט דאך אויס אז רוב מאל די קולות און טענות פון די צענזור חסידים איז פשוט פון פוילקייט, אז זיי זענען פויל צו פארעכטן דעם אינפארמאציע פון נעגעטיוו צו פאזיטיוו. - עס איז נישט פארהאן קיין זאך אין די וועלט וואס מ'זאל נישט קענען מצדיק זיין און דן זיין לכף זכות ווי דער חיוב.
דינאמישקייט און קראנטשאפט פון אינפארמאציע[רעדאקטירן מקור]
- דינאמישקייט:
אנדערשט ווי סתם אן ענציקלאפעדיע אדער סיי וואסארא אינפארמאציע ווערט דאס אוועקגעלייגט אויפן זכרון און פארגעסן מיט די צייט, אבער וויקיפעדיע איז א געצייג וואס איז ביי יעדן אינטערנעט פארטאל און בלעטערער אריינגעבויט דאס צו אויפפרישן יעדע צייט אויף ענדלאזע דורות; זיך צו דערוויסן און לערנען די אינפארמאציע און דאס טוישן לויט זייער פארשטאנד.
אנדערשט ווי א איינפאכע ענציקלאפעדיע, וואס די רעדאקטארן ענדיגן זייער איבערקוקונג און פארעכטונג צו אן ארטיקל פאר עס גייט צום דרוק, איז דער רעדאקטירונג פאזע פון א וויקיפעדיע ארטיקל קיינמאל פארטיק. וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט אז אן ארטיקל וועט מען קענען פארכעטן מיליאנען יארן ארום, ווען מען וועט געוואור ווערן פרישע מיינוגען איבער פאקטן וואס קוקן היינט אויס אנדערשט.
- קראנטשאפט:
1) מען דארף נעמען אין באטראכט אז אלעס וואס ווערט געזאגט פון א מענטש אויף דער וועלט, איז מיט נגיעות און חשבונות, קיינער וועט נישט רעדן אדער שרייבן אמת אויב האט ער נישט עפעס דערפון, רוב מאל איז דאס פשוט כבוד, נאכדעם איז דא געלט דערין, ווי ביי א נארמאלער ענציקלאפעדיע, אבער וויקיפעדיע איז די קראנטסטע און מערסטע טראסטבארע אינפארמאציע, ווייל דא שרייבט מען מיט איין אינטערעסע, נישט געלט און נישט כבוד נאר בלויז זיך צו דערויסן און לערנען דורך איינטוישן וואס איך ווייס כדי דו זאלסט צוריק טוישן וואס דו ווייסט. און איך וויל דיך נישט זאלסט מיר פארציילן שקר, איז וואטשט איך מוראדיג שטארק נישט דיר צו פארציילן שקר, ווידעראום ביי געלט קען איך דיר יא זאגן שקר אויב מאך איך פשוט מער געלט פון שקר. אדער ביי כבוד קען איך דיר יא פארציילן שקר אויב דאס וועט מיך פשוט ברענגן מער כבוד. אבער סאיז נישט פארהאן אזא באגריף צו פארקויפן שקר כדי צו באקומען אמת. ממילא אין די לאנגער משך פון א שטיק תקופה (נאכן מבטל זיין שטותים און ליגענט פון צייטווייליגע היציגע פאליטיקער און ביזנעס עדווערטייזער דורך דער אויסשטעל פראדעצור פון וויקיפידיע סיסטעם) איז די אינפארמאציע אין וויקיפידיע מער קראנט, באלערנד און אמת ווי יעדע ענציקלאפעדיע אדער חינוך וועב סייט.
2)
3) אנדערשט ווי סתם אן ענציקלאפעדיע, וואס ווערט איבערגעקוקט פון דריי צו פיר מענטשן, ווערט יעדער ארטיקל פון וויקיפעדיע איבערגעקוקט און פאראכטן פון מיליאנען מענטשן.
אפילו מיר האבן מנהלים מיט 3 גרעסערע טעכנישע כוחות קען ער נישט ארויפצווינגן זיין דעת אויף וויקיפעדיע אינפארמאציע[רעדאקטירן מקור]
לאמיר צולייגן וואס איז מער א סיסאפ פון א פשוטער באנוצער: מיט גארנישט ער קען בלויז טאן טעכנישע אקטען וואס אפעקטירן נישט במישרין אדער בעיקופין די אינפארמאציע, אויב זעהט איר אז איינער א סיסאפ האט אין אייערע אויגן געמאכט א טריק צו צווינגן זיין דעת ריפארט דאס פאר די העכערע פון אים קודם דער סטוארט און ביז סעקונדעס ווערט יענער אויס סיסאפ! דא אין אידישען וויקיפעדיע זענען קוים דא באנוצער אבער 2 סיסאפן זענען שוין געפלויגן פון זייערע האקעלע פאזיציעס פארן דאס אביוזן. ענדערשטער זאל נישט זיין קיין סיסאפ און זאל זיין דא טויט ווי איידער סיסאפ אביוז ווייל אז עס איז טויט מיינט נישט אז מארגן וועט דא אויך זיין טויט, אבער סיסאפ אביוזער פארזיכערן דא אז די טויט זאל זיין פאר שטענדיק אן קיין תחיית המתים.
איצט וואס זענען זיינע טעכנישע כוחות?
- אויסמעקן בלעטער. זאגט אייך נישט קוקט דא: װיקיפּעדיע:אויסמעקן פאליסי.
אפילו ער וועט זיך מאכן מליאנע סאקפאפעט נעמען אין מאכן וואוטס דאס אראפנען קען ער נישט ברעכן דעם פאליסי.
לכוארה וועט איר דאך פרעגן א גוטער קשיא: אויב איין מנהל וויל זיין צד זאל זיגן איבער אן ענין קען ער דאך פארשפארן די בלאט פאר יעדן איינער צו טוישן אין זיין מיינונג געווינט?
ניין! קוקט אריין אין פארשפארן בלאט פאליסי. און זעהט ווי שטארק דאס רורט אן אייער פראבלעם. ער קען נישט פארשפארן א בלאט וואס ער האט שוין אויסגעדרוקט א מייוננוגס פארשידענהייט ווייל ער איז א נוגע בדבר. און אין אלע וויקיפעדיעס איז דאס א שרעקליכער אביוז וואס ער ווערט אויס מנהל פאר דעם. און אפילו ער וועט מאכן אן אנדער נאמען און זיך נאר בלויז טענה'נען מיט יענעם נאמען אבר דערנאך פארשפארן מיט זיין סיסאפ נאמען דאס איז אויך נישט ערלויבט קוקט אריין אין סאקפאפעט פאליסי וויאזוי מיר געבן זיך אן עצה מיט אט דעם פראבלעם.
אדער וועט איר פרעגן א סיסאפ קען דאך ארויסבלאקירן עני יעדע באנוצער וואס שרייבט אנדערשט ווי ער וויל דורך אים באטיטולן וואנדאל. אויף דעם איז דער תירוץ, עס איז נישט קיין הפקר וועלט, דער ווארט וואנדאל האט א [[מיינונג]: אין דעם איז דא 12 סעיפים זייער קלאר וואס יענעם'ס עבירה איז און מען קען נישט סתם אזוי שרייען וואנדאל. און טאמער מאכט מען זיך סאקפאפעט נעמען וואס שרייען אויך וואנדאל איז דאס פונקט ווי איינער שרייט וואנדאל עס האט נישט קיין שום האפט. וואס יא מען קען יענעם לעיבעלן אלס טראל אזא סארט נערווען קריכער און אויף דעם איז אויך דא אנווייזונגען פונטקליך וויאזוי מען באהאנדעטל דאס עס זאל נישט אפעקטירן די דעמאקראטיע פון אינפארמאציע זעה וויקיפעדיע:טראל.
איינער מיט אסאך צייט קען דא געווינען די פאקטן?[רעדאקטירן מקור]
- די וואס האבן איבעריג צייט און נוצען דאס צו צווינגען זייערע מיינונגען און משוגעתן אויף די וועלט הייסן נערווען קריכער. דא האט איר פאליסי וויאזוי מען פייט זיי טריט און שריט; װיקיפּעדיע:טראל
זעהט קודם די פאליסיס און אנווייזונגען וויאזוי דאס צו פארמיידען; הילף:צוריקדרייען; הילף:קורץ ווארט; נישט צוריקדרייען אן אויפקלערונג; און נישט צוריק דרייען מער ווי 3 מאל אין מעת לעת
מען ווערט אויסגעשפארט פארן טשעפענען פרעמדע באנוצער שלא לענין. זעה פאליסי: נישט טשפענען אנדערע באנוצער. אין 2 סיסאפן זענען שוין געווארן אויס סיסאפ אבער נישט אויסגעשפארט ווייל זייער טענהריי איז געווארן סוקסעספול אויסגעטייטשט ווי טשעפנען אבער נישט אינגאנצען טשעפנען אן קיין סיבה דעריבער זענען זיי נאך נישט אויסבלאקירט אינגאנצען. זעה אויסבלאקירן פאליסיס


c: text/html

text:
ספר בראשית
בְּרֵאשִׁית (אַרויסגערעדט: בירײשיס) (אין אָנהײב), דאָס ערשטע ספֿר פֿון חומש, הײבט איך אָן מיטן וואָרט „בראשית“. אין די אײראָפעאישע שפראַכע איז עס באַקאַנט מיטן נאָמען „גענעזיס“ (גריכיש וואָרט, דער טײַטש „אַנטשטײאונג“, די אַנטשטײאונג פֿון וועלט), נאָמען פֿון ספֿר בראשית אין דער אַלטער גריכישער תנ"ך–איבערזעצונג „סעפטואַגינטא“. דאָס ספֿר האָט 12 סדרות. עס אַנטהאַלט דעם סיפור ווי אַזוי די וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן, דערנאָך דעם סיפור פֿון אדם מיט חוה, קין און הבל, נח און דעם מבול, נמרוד, אברהם אבינו, יצחק אבינו, יעקב אבינו, יוסף און די ברידער, ביז יעקב און זײַנע קינדער זענען געקומען קײן מצרים און דעם טויט פֿון יעקב און די שבטים.
דער ערשטער שבת אָנהײב ווינטער ווען מען הײבט אָן לײעגען דעם דאָזיקן ספֿר, ווערט אָנגערופֿן „שבת בראשית“, ווײַלֹ אויך די סדרה פֿון דער וואָך הײסט „בראשית“. עס איז אַן אַלטער מנהג אויך אום שמחת תורה צו לײענען די ערשטער פרשה פֿון בראשית און דער וואָס קריגט די דאָזיקע עליה הײסט „חתן בראשית“, און לכּבֿוד אים ווערן געזונגען פיוטים.
זעט: תורה, חומש, און מעשה בראשית
אינהאלט פון ספר בראשית[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ספר בראשית פארנעמט זיך מיט דריי הויפט טעמעס:
1. מעשה בראשית - וואס עס האט פאסירט ביים אנפאנג פון די וועלט-באשאפעניש. דאס קומט פארענטפערן די פאלגנדיגע פראגעס:
- מעשה בראשית - ווי אזוי איז די וועלט באשאפן געווארן.
- אדם הראשון מיט חווה - מיט וואס און פארוואס איז דער מענטש אנדערש פון אלע חיות, פארוואס איז דער מענטש אנגעטאן מיט קליידער, פארוואס שטארבט מען און פארוואס א שלאנג איז די פיינט פון דער מענטש.
- קין מיט הבל - פארוואס מענטשן וואנדערן זיך איבער די גארער וועלט, און פארוואס די איינקום גיט נישט צומאלן ווייץ.
- די מבול וואסער מיט נח - איז מסביר די באוווסטע לענגדע אדער געשיכטע פון א גרויסע שטרומוואסער וואס האט פארפלייצט די וועלט, און פארוואס האבן די יידן אין צוקונפט איינגענומען כנען.
- דור הפלגה - איז מסביר די מלוכה און די געזעצן.
2. די געשיכטעס פון די אבות - ווי אזוי האט זיך אנגעהויבן כלל ישראל און ווער איז אירע עלטערן.
3. די געשיכטע פון יוסף אין כנען און אין מצרים - ווי אזוי האבן די יידן אראפגענידערט קיין מצרים.
דער סדר פון פרשיות אין ספר בראשית[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ספר בראשית איז דא 12 פרשיות:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דזשאקארטא
דזשאַקאַרטאַ (פריער באַטאַוויאַ) איז די הויפטשטאט פון אינדאנעזיע און איר גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן צפון-מערב ברעג פון דזשאווא, און האט א שטח פון 661 קוואדראט ק"מ, מיט א באפעלקערונג פון 9,580,000.[1] דזשאַקאַרטאַ איז דער עקאנאמישער, קולטורעלער און פאליטישער צענטער פון לאנד. ער איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דרום-מזרח אזיע, און די צענטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם פערטן יארהונדערט, און איז געווארן א וויכטיקער האנדל פארט פארן קעניגרייך פון סונדא. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער האלענדישער מזרח אינדיע, מיטן נאמען "באטאוויע", און איז געבליבן די הויפטשטאט ווען אינדאנעזיע איז געווארן אומאפהענגיק אין 1945.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ After census city plans for 9.5 million. דזשאקארטא פאסט. דערגרייכט דעם 27סטן אפריל 2010.


text:
אנדרא פראדעש
אַנדראַ פראַדעש (ענגליש: Andhra Pradesh; טעלוגו: ఆంధ్ర ప్రదేశ్) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אויפן דרום-מזרח בארטן פון אינדיע. די ארומיקע שטאטן זענען טאמיל נאדו אין דרום, קארנאטאקא אין מערב, טעלאנגאנע אין צפון-מערב, טשאטיסגאר אין צפון און אריסא אין צפון-מזרח, מיט דער בוכטע פון בענגאל צו מזרח.
די הויפטשטאט איז היידעראבאד. די שפראך פון דעם שטאט איז טעלוגו.
אַנדראַ פראַדעש איז דער אכטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט שטח, און דער צענטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.


text:
מאטעמאטישער דערווייז
אין מאטעמאטיק איז א דערווייז א דעדוקטיווער ארגומענט פאר א מאטעמאטישן ארויסזאג. אינעם ארגומענט קען מען ניצן ארויסזאגן וואס מ'האט פריער פעסטגעשטעלט, ווי למשל טעארעמען. סוף כל סוף כל איז אלץ געבויט אויף אקסיאמען, ד"ה ארויסזאגן וואס זענען קלאר אמת אדער וואס זענען אנגענומען. א דערווייז דארף זיין גוט אויסגעפירט אז ער האלט אין אלע אופנים; ס'איז נישט גענוג צו ווייזן אז ער האלט אין געוויסע פעלער, אפילו א סך פעלער.
א דערווייז ניצט לאגיק אבער ווערט געשריבן אין א נארמאלער שפראך.
דער מעטאד פון דערווייזן אן ארויסזאג פון אקסיאמען שטאמט פונעם אוראלט-גריכישן מאטעמאטיקער אוקלידוס.


text:
חד גדיא
חד גדיא איז א ליד וואס רוב אשכנזישע יידן האבן א מנהג צו זינגען ביים סוף פונעם סדר פסח ביינאכט.
פירוש א' על חד גדיא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם ספר מעשה ניסים, פונ'ם הייליגען "חוות דעת, שטייט א פירוש אויף דעם שיר פון "חד גדיא" אז דאס גייט ארויף אויף די צייטען פונ'ם חורבן בית המקדש ביז ווען משיח וועט קומען.
דאס ציגעלע איז א רמז אויפ'ן בית המקדש וואס ווערט אנגערופן "גדי" אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "בכרמי עין גדי", "אבא" מיינט מען דוד המלך, וואס ער הייסט דער פאטער פון חסידים, (חסיד-לפנים משורת הדין) :
ווען דוד המלך האט געקויפט דעם ארט אויף צו בויען דעם בית המקדש, האט ער איינגעמאנט פון יעדען א האלבען שקל וואס דאס איז ווערט צוויי זוזים.
דאס מיינט דער בעל הגדה, "חד גדיא" דער בית המקדש "דזבין אבא" וואס דוד המלך האט געקויפט "בתרי זוזי" מיט צוויי זוזים, וואס יעדער האט געגעבן.
"שונרא" מיינט מען נבוכדנצר דער קעניג פון בבל, וואס ער האט חרוב געמאכט דער ערשטען בית המקדש, ער ווערט אנגערופן "שונרא" ווייל ער איז געווען א "שונא רע" פאר די יודען:
"כלבא" מיינט מען, כורש דער קעניג פון פרס, דער טעם פארוואס ער ווערט אנגערופן "כלבא" איז ווייל ווען ער איז געווען א קינד, האט ער געטרונקען מילך פון א הונט, און א הונט הייסט א "כלב".
"כלבא נשך לשונרא" כורש איז געווען דער וואס האט געהארגעט בַּלשַאצַר, דער זון (אדער אייניקעל לויט טייל מפרשים) פון נבוכדנצר, און אזוי האט כורש איבערגענומען דעם קעניגרייך פון בלשאצר. (דריוש און כורש זענען געווען די צוויי טויער וועכטערס פון בלשאצר, און נאך די מעשה מיט די האנט וואס האט געשריבען אויפ'ן וואנט, האט כורש און דריוש געהארגעט בלשאצר, און קודם איז דריוש פון מדי געווארן קעניג, און נאכדעם האט כורש פון פרס איבערגענומען די מלוכה)
"חוטרא" מיינט דאס קעניגרייך פון "יון". דער טעם פארוואס די יוונים הייסן "חוטרא" איז ווייל זיי פלעגן שלאגן די יידן מיט שטעקנס.
"חוטרא הכה לכלבא" דאס קעניגרייך פון יון, האט אומגעווארפן דאס קעניגרייך פון פרס, (ווייל נאכדעם וואס כורש פון מדי האט האט געקעניגט, האט דאך דריוש פון פרס איבערגענומען זיין מלוכה, און פון אים האט עס שפעטער יון צוגענומען).
"נורא" מיינט מען די חשמונאים. דער טעם פארוואס די חשמונאים הייסן "נורא" איז ווייל די כהנים ווערן אנגערופן נורא, (מדרש) און זיי זענען דאך געווען כהנים:
"נורא שרף לחוטרא" די חשמונאים האבן מלחמה געהאלטען מיט די יונים, און זיי האבן אוועק גענומען דאס קעניגרייך פון די יונים.
"מיא" מיינט מען אדום און "רוים" איז געווען פון אדום. דער טעם פארוואס די "רוימים" הייסען "מיא" איז, ווייל אזוי ווי די גרויסע וואסערן גייען פון איין עק וועלט ביז'ן צווייטן, אזוי אויך די רומיים זענען געווען אזוי שטארק, אז זייער באפעל איז געגאנגען פון איין עק וועלט ביז'ן צווייטען.
"מיא כבה לנורא" די רומים האבען אוועק גענומען די מלוכה פון די חשמונאים, און שפעטער חרוב געמאכט דעם צווייטן בית המקדש.
"תורא" מיינט מען די ישמאלים, וואס זיי ווערען אנגערופן "תור - אקס" (מדרש).
"תורא שתה למיא" די ישמאלים האבען שפעטער אוועק גענומען דער מלוכה אין ארץ ישראל פון די רומיים.
"שוחט" מיינט מען משיח בן יוסף, איידער משיח בן דוד וועט קומען, וועט קודם משיח בן יוסף קומען מלחמה האלטען מיט די ישמעאלים:
משיח בן יוסף וועט אבער געהארגעט ווערען אין דער גרויסער מלחמה דורך דעם מלאך המות, און נאכדעם וועט משיח בן דוד אונז קומען אויסלייזן. דאס מיינט "ואתא מלאך המות ושחט לשוחט" די גמרא זאגט אז ווען משיח וועט קומען וועט דער אויבערשטער שחט'ן דעם יצר הרע, (מלאך המות) און נאכדעם וועט דער מלאך המות מער נישט קענען הארגענען:
פירוש ב' על חד גדיא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער הגדה של פסח פון מהר"ט באנדי ז"ל פון פראנקפורט, ווערט געברענגט א פירוש אויף דעם שיר פון "חד גדיא". אז דאס גייט ארויף אויף א וויכוח (שאלות און תשובות) וואס א איד האט געהאט מיט א מצרי.
דער איד שפעט אפ פון דער עבודה זרה פון די מצריים "די ציגן", און לאכט אפ ווי נאריש זיי זענען אז זיי בוקען זיך צו א פשוטע ציג.
די הגדה הייבט אהן: "חד גדיא חד גדיא דזבין אבא בתרי זוזי". דער טאטע האט געקויפט א ציג (די עבודה זרה פון די מצריים) פאר זייער א ביליגער פרייז, 2 גילדן. און צו אזא ביליגע און פראסטע זאך בוקן זיך די מצריים.
רופט זיך אהן דער איד מיט געלעכטער: "פארוואס דינט איר דעם "ציג" וואס קאסט אזוי ווייניג געלט, דינט בעסער די "קאץ" וואס איז שטערקער און קען אויפעסן די ציג". ענטפערט דער מצרי: "גוט, מיר וועלן דינען די קאץ וואס איז שטארקער"!
זאגט דער איד: "אויב אזוי, דינט בעסער דעם "הינט", וואס ער איז שטערקער פון די "קאץ" און ער קען איר צורייסן אויף שטיקער און מאכן א ענדע פון אייער עבודה זרה"! ענטפערט דער מצרי: "גוט, מיר הייבן אן צו דינען דעם שטארקן הונט"!
זאגט ווייטער דער איד: "אויב אזוי, איז שוין בעסער אז איר דינט דעם "שטעקן" וואס קען שלאגן און הרג'נען דעם הונט"... ענטפערט דער מצרי: "טאקע גוט, מיר וועלן דינען פאר דעם "שטעקן" וואס האט אין זיך א שטארקן כח, און מיר וועלן זאגן אז דער שטעקן איז אונזער גאט"!
זאגט צוריק דער איד שמייכעלדיג: "אויב אזוי, איז דען נישט שענער אויב איר דינט דעם "פייער" וואס פארברענט דעם שטעקן און מאכט פון אים אין איין רגע אַש"! זאגט דער מצרי: "נו גוט, מיר וועלן דינען דעם "פייער" וואס פארברענט דעם שטעקן".
שפעט פון אים דער איד: "וואס פאר א גאט איז "פייער", וואס "וואסער" קען אים פארלעשן? - "וואסער" איז דאך פוהל שטארקער פון פייער". ענטפערט צוריק דער מצרי: "זייער פיין, מיר הייבען אהן צו דינען די וואסער".
פרעגט אים דער איד: "אויב דאס וואסער וועט זיין אייער גאט - קען דאך קומען דער "אקס" און אים אויסטרינקען. איז דאך שוין בעסער אז איר דינט דעם אקס". זאגט אים דער מצרי: "גוט, מיר דינען דעם אקס".
לאכט דער איד אויף אים: "וואס פאר א כח האט דער "אקס", עס קומט דער "שוחט" און נעמט זיין מעסער אין האנט און שֶׁחְט אים אפ"... טראכט דער מצרי: "שוין, מיר הייבען אהן צו דינען דעם שטארקן "שוחט" וואס קען שחט'ן דעם אקס".
פרעגט אים ווייטער דער איד: "אויב דער "שוחט" איז אייער גאט ווייל ער קען שחט'ן דעם אקס, - אבער דער שוחט ליגט דאך אין די הענט פון דעם "מלאך המות". ווען דער "מלאך המות" וויל, הרג'ט ער דעם שוחט. איז דאך שוין בעסער צו דינען דעם "מלאך המות"! זאגט צוריק דער מצרי: "זייער גוט, פון היינט אהן וועלן מיר דינען דעם שטארקן "מלאך המות" און אים מאכן פאר אונזער גאט. ווייל ער איז דער שטערקסטער און קען יעדעם איינעם הרג'נען! מיר וועלן קיינעם נישט דינען נאר אים"!!
רופט זיך אהן דער איד מיט געלעכטער: "דו טיפש און נאַר וואס דו ביזט"!! - די אלע שטארקע כוחות און קרעפטיגע זאכן וואס געפונען זיך אויף דער וועלט, איז דאך גארנישט קעגען די שטארקע כח און געוואלדיגען קראפט פון דעם איין איינציגען באשעפער וואס האט באשאפן די הימל און ערד"!! - ער מאכט דאך אלע לעבן און העלפט יעדעם איינעם - עס איז נישט דא קיין אנדערע גאט אויסער אים".
צום סוף ווען משיח וועט קומען, וועלן אלע פעלקער אפלאזן זייערע עבודה זרה'ס, און איינזען אז עס איז טאקע נישט דא נאך א באשעפער אויף דער וועלט אויסער דער אייבערשטער, און זיי וועלן אנהייבן צו פארכטן פון אים, און אים דינען מיט'ן גאנצן הארץ, במהרה בימנו אמן!


text:
באדליען ביבליאטעק
די באדליען ביבליאטעק איז די פארשונג ביבליאטעק פונעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, ענגלאנד. זי איז די צווייטע גרעסטע ביבליאטעק אין בריטאניע (נאך דער בריטישער ביבליאטעק). די באדליען איז איינע פון די ביבליאטעקן וואס באקומען (לויטן געזעץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך) יעדע בוך וואס האט קאפירעכט אינעם לאנד. דארט זענען פלאצירט די מערסטע היסטארישע שריפטן פון ביכער אין ספרים, אריינגערעכנט די אלע ספרי קודש, א שטייגער ווי דער כתב יד פונעם רמב"ם און נאך אסאך ראשונים.
די באדליען איז געעפנט געווארן דעם 8טן נאוועמבער 1602.
ווי באקאנט איז הרב מיכאל בער ווייסמאנדל אפגעזעצן דארטן יארן בעפארן קריג און פרובירט מגיה צו זיין די ספרי הראשונים, אבער זיין ארבעט איז נעבעך געגאנגען לטמיון נאך דעם וואס אלע זיינע שריפטן זענען פארלוירן געגאנגען אין קריג.
דער באדליען האט דעם פערזענלעכן ביבליאָטעק פון 4221 ספרים פון הרב דוד אפנהיים, הויפט רב פון פראג.
קאארדינאטן: 51°45′14.3″N 1°15′18.5″W / 51.753972, -1.255139


text:
גאַמעס פֿאַר גירלס רעטעניש - רעטעניש שפּיל איז צו העלפן אַנטוויקלען ופמערקזאַמקייַט, טראכטן, זכּרון, און פאַנטאַזיע. דאס שפּיל איז איינער פון די מערסט צוטריטלעך פון לאַדזשיקאַל גאַמעס. רעטעניש גאַמעס פֿאַר גערלז ביסט אַ מאָסאַיק צו זייַן געזאמלט פון אַ פאַרשיידנקייַט פון בילד פראַגמאַנץ פון פאַרשידענע שאַפּעס. די בילדער זענען זייער נוצלעך פֿאַר מענטש קאַגניטיוו אַבילאַטיז, און די אַנטוויקלונג פון טראכטן איז ניט בלויז לאַדזשיקאַל, אָבער אויך ימאַדזשאַנאַטיוו.
גאַמעס פֿאַר גירלס אָנליין פּוזזלעס פאַרגרעסערן דער מערקונג פון רעכט, אין באַזונדער די דיסטינגקשאַן פון יחיד יסודות אין פאָרעם, גרייס און קאָליר. פּאַזאַלז זענען געלערנט צו זע די שייכות צווישן די טייל און די גאנצע. אויף אונדזער פּלאַץ כּולל אַ פאַרשיידנקייַט פון פּאַזאַלז וואָס נוצן פאַרשידענע בילד גרייס, נומער פון עלעמענטן און לעוועלס פון קאַמפּלעקסיטי. דיין אַרבעט איז צו באַקומען אויס פון די פּלוראַליטעט פון אַ איין ינאַגרייטיד בילד וואָס קען זייַן אַ בילד פון קאַרטון אותיות, פיקשאַנאַל אותיות, אַנימאַלס און אנדערע.


text:
עס איז וויכטיק צו וויסן, ווי אַזוי דאָס באַוווּסטזײַן ווערט צונויפֿגערעכנט און דעפֿינירט. וווּ געפֿינט זיך דער נאַציאָנאַלער שׂכל פֿון עם-ישׂראל? דאָס איז ניט קיין נאַרישע שאלה. דעת-הקהל, ווייסט יעדער, איז גאָר אַ וויכטיקער פֿאַקטאָר. מע דאַרף פֿאַרשטיין וווּ ער געפֿינט זיך, פּונקט ווי (להבֿדיל) אין די אַלטע שרעקפֿילמען, דאַרף מען זיך דערוויסן דאָס אָרט פֿון צענטראַלן קאָמפּיוטער, דער וואָס קאָנטראָלירט די באַוועגונגען פֿון ריזיקן עלעקטראָנישן מאָנסטער, אויב מע וויל זיך דערפֿון ראַטעווען. פּונקט אויף אַזאַ אופֿן, אויב מע וויל איבעראַנדערשן דעם גורל פֿון אַחינו בני ישׂראל, דאַרף מען געפֿינען וווּ עס געפֿינט זיך יענעם פֿאָלקישן שׂכל-צענטער און אין אים זיכער און גלײַך אַרײַנדרינגען, ווי אַ גזלן לשם מיצווה.
Ose Eiz Wichtiq order וויסן, Wi Azwei Dase באוווסטזיין Ouoart Couanoifegarocnt On Eopinirt. וווּ געפֿינט זיך דער נאַציאָנאַלער שׂכל פֿון עם-ישׂראל? Ouw Egofint vessel Ear Nacianalear with all Von - Israel? דאָס איז ניט קיין נאַרישע שאלה. Dase Eiz Nie Kane Earisha question.דעת-הקהל, ווייסט יעדער, איז גאָר אַ וויכטיקער פֿאַקטאָר. Eoat - audience, Waise Eadar, Eiz Gaar a Wichtiqar Pactaar. מע דאַרף פֿאַרשטיין וווּ ער געפֿינט זיך, פּונקט ווי (להבֿדיל) אין די אַלטע שרעקפֿילמען, דאַרף מען זיך דערוויסן דאָס אָרט פֿון צענטראַלן קאָמפּיוטער, דער וואָס קאָנטראָלירט די באַוועגונגען פֿון ריזיקן עלעקטראָנישן מאָנסטער, אויב מע וויל זיך דערפֿון ראַטעווען. Mo דארף פארשטיין Ouw up Egofint vessel, Aponce Wi (distinguish) does not have enough Elto שרעקפילמען, דארף address vessel דערוויסן Dase Art von צענטראלן Campiotar, Ear Wasse Cantrelert enough באוועגונגען von ריזיקן עלעקטראנישן Manstaar, Mo Will enemy vessel דערפון ראטעווען.פּונקט אויף אַזאַ אופֿן, אויב מע וויל איבעראַנדערשן דעם גורל פֿון אַחינו בני ישׂראל, דאַרף מען געפֿינען וווּ עס געפֿינט זיך יענעם פֿאָלקישן שׂכל-צענטער און אין אים זיכער און גלײַך אַרײַנדרינגען, ווי אַ גזלן לשם מיצווה. Aponce אויף Aze way, the enemy of Mo Will איבעראנדערשן דעם von Ahino fate of Israel, דארף address געפינען Ouw Ose Egofint vessel יענעם פאלקישן all - On Contar not אים Azicar On גלייך אריינדרינגען, Wi Mitzwha for a robber.


text:
11טן מיי
דעם 11טן מיי איז דער 131סטער טאג פון יאר (132סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 234 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1502 - קריסטאפער קאלאמבוס לאזט זיך ארויס פון שפאניע צו זיין פערטער און לעצטער נסיעה צו דער נייער וועלט וואו ער האט אנטדעקט צענטראל אמעריקע.
- 1832 - גריכנלאנד פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פון דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1858 - מינעסאטע שליסט זיך איין אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 1949 - מדינת ישראל אויפגענומען געווארן ווי א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער
- 1960 - מוסד אגענטן כאפן אדאלף אייכמאן אין ארגענטינע
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 483 - יוסטיניאן דער ערשטער, קייסער פון דער ביזאנטישער אימפעריע (געש' 565)
- 1904 - סאלוואדאר דאלי, שפאנישער מאלער (געש' 1989)
- 1918 - ריטשארד פיינמאן, אמעריקאנער פיזיקער (געש' 1988)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1778 - וויליאם פיט דער פאטער, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1766 ביז 1768 (געב' 1708)
- 1812 - ספענסער פערסיוול, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, דערמארדעט (געב' 1762)
- 1871 - דזשאן הערשעל, ענגלישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און כעמיקער (געב' 1792)


text:
מאנארך פלאטערל
דאס מאנאַרך פֿלאַטערל איז דאס מערסטע בארימטע פלאטערל אין דער מערב וועלט טייל וואו זי מאכט יערליך א מיגראציע פון איבער פינף טויזנט קילאמעטער (בערך דריי טויזנט מייל) סוף זומער און הערבסט פון צפון נארד אמעריקע ביז א קליין געגנטל אין צענטראל מעקסיקע און צוריק פון ענדע ווינטער ביז מיטן פרילינג.
נאכן איבער ווינטערן אין די צענדליגע מיליאנען אין מעקסיקע לאזן זיך די ערוואקסענע פלאטערלעך ארויס צו צפון וואו נאכן פליען עטליכע הונדערט מייל לייגן זיי אייער אויף געוואוקסן פון דער מילכווילף (milkweed) פאמיליע, נאכן אויסבריען זיך עטליכע טעג ווערט געבוירן די פיצעלע שלייערל (ווערימל) וואס איז לאנג ווייניגער ווי צוויי מילימעטער, נאכן עסן די מילכווילף בלעטלעך פאר אומגעפער צוויי וואכן טוישנדיג זיין הויט פיר מאל נאכאנאנד זייענדיג זעקס ביז זיבן צענטימעטער לאנג און וועגנדיג עטליכע טויזנט מאל די וואג ביים געבורט שפינט ער אן אנקערל אויף דער אונטערשטער זייט פון א בלעטל אדער צווייג און נאכן באהעפטן זיין עק צום אנקערל שיילט ער אפ זיין הויט צום לעצטן מאל און ווערט פארוואנדלט אין א גולם (cocoon),
נאך פונקטליך צען טעג אלס א גולם קומט ארויס דאס ערוואקסענע מאנארך פלאטערל, און חוזר חלילה, זי פליט צפון און לייגט ביז הונדערט אייער און שטארבט ביז א חודש.


text:
קענסער קאפיטל 2
די היסטאריע פון קענסער און אירע הייל-מיטלען
וואס מער שניידן אלס בעסער!
ביז הונדערט זעכציג יאר צוריק איז געווען אנגענומען, אז א קענסער צעל איז א צעל וואס ווערט באשאפן אלס א קענסער צעל, דאס הייסט אז אויף א וועג האט זיך עס אריינגעכאפט, אדער איז אזוי באשאפן געווארן, דעריבער איז געווען די מהלך פון זוכן די רפואה אינגאנצן אויף די נישט ריכטיגע רעלסן.
אין יאר 1855 האט א וויסנשאפטלער מיטן נאמען רודאלף ווערקאה (1821-1902 Rudolf Virchow) געמאכט א דורכברוך, ווען ער האט פובליצירט א פאפיר, אז יעדע קענסער צעל קומט פון אן אנדערע צעל, דאס הייסט אז א קענסער צעל איז געווען א געהעריגע צעל, ביז עס איז פלוצלינג געווארן א קענסער צעל, פון דאן און ווייטער האט זיך געטוישט די רפואה צו קענסער, אז היות א קענסער צעל איז א פארדארבענע צעל וואס מאכט פראבלעמען, איז די 'פריימערי רפואה' א מעסער, מען ברויך עס אויסשניידן.
אין יאר 1868 איז געווען איינער, א כירורג, וואס איז ארויסגעשטאנען פון אלע אנדערע דאקטוירים ווייל ער איז געווען גאר אגרעסיוו, ממילא האבן אלע אויגן געקוקט אויפן יונגען ענערגישן דאקטאר וויליאם האלסטעד (1852-1922 William Stewart Halsted). ער האט פראקטיצירט אין דזשאן האפקינס שפיטאל אין באלטימאר, און ער האט פארפירט קעגן אלע אנדערע דאקטוירים אז די סיבה פארוואס מען לעבט נישט איבער קענסער, איז ווייל די דאקטוירים האבן מורא צו שניידן ווי עס ברויך צו זיין.
ער פלעגט שניידן זייער אסאך בריסט קענסער טומערס, גענומען דעם טומער און פארשניטן, און צו זיין וואונדער האט ער געזען אז נאך א שטיק צייט קומען די פרויען צוריק מיט בריסט קענסער. "אהא" - האט ער געטראכט צו זיך - "שניידן מער מיינט היילן מער, מן הסתם איז דא עטליכע קענסער צעלן וואס מיידן אויס די שארף פונעם מעסער, מוז מען שניידן עפעס מער ווי די טומער". דאן איז נולד געווארן די טערמין - "מעסטעקטאמי".
אבער קיין סאך האט עס נישט געהאלפן, און עס איז צוריקגעקומען ביז א קורצע צייט, דאן האט זיך דער אגרעסיווער דאקטאר גענומען שניידן מיט א שמיץ אריבער, און ער האט דאס א נאמען געגעבן "ראדיקאל-מעסטעקטאמי", ווי מען נעמט אראפ די גאנצע בריסט מיט אלעס דערינטער, דאן איז דאס געפארן צו "סופער-ראדיקאל", און פון דארט צו "אולטרא-ראדיקאל". בקיצור, ער האט שוין געהאט פארשניטן די גאנצע בריסט און די מוסקולן אונטערן ארעם, און געלאזט דעם פרוי בלויז מיט די ריפן איבערגעדעקט מיט הויט. פארשטייט זיך ווי מער ער האט געשניטן, אלס מער פרויען האבן איבערגעלעבט.
ער האט אפגעלערנט, אז די קענסער וואקסט פון די טומער אויף ארויס, גענוי ווי ווען דו גיסט וואסער אויף איין פלאץ וועט זיך די וואסער ריקן ווייטער און ווייטער. ממילא האט ער פארשטאנען אז ווי מער מען שניידט אלס מער שאנסן האט מען, און ער האט ווייטער פארשריגן די אלע האזלעך-דאקטוירים וואס האבן נישט די קוראזש צו שניידן אן א שיעור און אן אן ערך. ער האט אפגעלערנט די סוקסעס פון די וואס לעבן איבער אז דאס איז קרעדיט צו זיין קוראזש, אבער ער האט נישט געוואוסט אז די סיבה פון די וואס לעבן איבער, איז נאר ווייל זייער טומער איז נאכנישט אזוי שטארק פארשפרייט, און פאר די דאזיגע פרויען וואלט א קלענערע אפעראציע אויך גענוג געווען.
אבער קיינער האט זיך נישט געטרויעט צו עפענען דאס מויל. פרויען וואס האבן געציטערט פאר זייער לעבן, האבן זיך אונטערגעלייגט אונטער'ן מעסער אן קיין שום שאלה, זיי האבן נאכנישט געוואוסט אויב עס איז קענסער און זיי האבן שוין אונטערגעשריבן אז זיי זענען גרייט פארן אפעראציע אויב עס איז קענסער. דאס איז טייטש, אז ווען דער כירורג עפנט אויף און ציפט אראפ א שטיקל פאר "פאטאלאדזשי", און ער שרייט אריין אין אפערירונג-צימער דאס ווארט 'קענסער', דאן איז גלייך אראפ מיט די גאנצע בריסטן מיט אלעס דערינטער.
ווי די ווערטל איז דאן ארום געגאנגען: ווען איז די פרוי געוואויר געווארן צו עס איז געווען קענסער צו נישט? ווען זי איז אויפגעשטאנען פונעם אפעראציע האט זי געקוקט אויפן זייגער, אויב איז געווען צוועלף אזייגער דאן איז עס בסדר, אויב אבער איז שוין דרייע דאן האט זי מער נישט קיין בריסטן און איז פארקריפלט פאר אייביג ר"ל - אויב זי וועט בכלל איבערלעבן.
די גרעסטע צרה איז אבער נאכאלץ געווען אז עס האט נישט געארבעט. רוב פרויען - חוץ די גאר קליינע צאל וואס האבן נאכנישט געהאט קיין שטארקע מאטעסטעסי - זענען געשטארבן.
אין יאר 1896 האט א דאקטאר מיט'ן נאמען עמיאל גרובעי (1875-1960 Emil Grubbe) פובליצירט א פרישע מעטאד, וואס ער האט אויספרובירט ביי זיך אינדערהיים אויף א שטארבנדע פרוי מיט בריסט קענסער. ער האט געצילט מיט א היימיש געמאכטע עקסרעי מאשין אויף די בריסטן פון די פרוי, ער האט דאס געטון פאר צוואנציג טאג אין איין צי, און ער האט געהאלטן אז ער גייט פארברענען דעם טומער, און צו זיין וואונדער איז דער טומער געווארן קלענער.
די וועלט האט אויפגעשאקלט, עס איז דא א נייע רפואה וואס דארף נישט פארקריפלען דעם פרוי. ער האט דאס אנגערופן 'די הייסע מעסער איבער די קאלטע מעסער'.
מען האט געברענט און מער געברענט, עס האבן זיך פארמירט אין 1900 אזעלכע ראדיאם קליניקס ווי מענטשן מיט טומערס האבן זיך געשטעלט פאר א סעסיע רעדיאציע. די פראבלעמען האבן נישט געשפעטיגט צו קומען, מענטשן האבן פון דעם זעלבסט באקומען קענסער. עס האט מיט די צייט אויך פארברענט די הויט צעלן, געברענגט ראדיאציע פארגיפטונג, און על כולם האט עס נישט געהאלפן, אלע זענען נאכאלץ געשטארבן פריער אדער שפעטער פון קענסער, און אויך די אלע טריעטמענטס אפילו רעדיקאל-אפעראציע האט נישט געהאלפן גארנישט פאר לוקימיע אדער אנדער סיסטעמיק קענסערס ווי לימפאמע, ועוד.
צוריק צו יאר 1870, איז געוועין א ביאלאגיסט מיטן נאמען פאול ערליק (1854-1915 Paul Ehrlich), ער איז געווען צוגענאגלט צו א מיקראסקאפ. אים איז אריין א שגעון אין קאפ אז ער ברויך קודם פארבן קענסער, ער מוז זען אויב עס איז דא א מין פארב, וואס ווען מען פארבן צעלן זאל נאר געפארבט ווערן די קענסער צעלן און נישט די איבעריגע.
ער האט געהאלטן, אז איינמאל מען טרעפט א כעמיקאל וואס קלעבט נאר צום קענסער, וועט עס זיין א קליין שפרינגעלע ביז מען וועט קענען צולייגן א סם וואס זאל אויך דער'הרג'ענען דעם ספעציפישן צעל.
אין זיין לאבראטאריע האט ער פרובירט אן א שיעור פארבן אויף אן א שיעור צעלן, ביז ער האט געמאכט א דורכברוך. ער האט געטראפן א פארב פאר א געוויסע צעל, און פארפאסט אויך די סם דערפאר, און איז באוואוסט ביז'ן היינטיגן טאג פאר די מעדעצין "סאלווארסען" פאר די מחלה "סיפילעס", און ער האט דערפאר געווינען די נאבעל פרייז.
אין די העכסטע צייט פון די ערשטע וועלט-מלחמה, אינעם יאר 1919, ווען די מלחמה האט געפלאקערט אויפ'ן גרעסטן פארנעם, איז געווען אן אטאקע אויפן פראנט. עס זענען געווען איבער אכט טויזנט סאלדאטן אויפ'ן פראנט, און גארנישט האט נישט אויסגעזען אויסערגעווענליך. דער שונא האט געווארפן אזעלכע מאדנע באמבעלעך, אבער אויבן-אויף איז נישט געווען קיין גרויסע פארלוסטן, די געשלעגן זענען ווייטער אנגעגאנגען אונטער די שלייער פון א מאדנעם רויעך, ביז פלוצלינג האבן די סאלדאטן אנגעהויבן פון זיך אליין צו שטארבן, זיי זענען געפאלן איינס ביי איינס, אלע זענען בלינד געווארן אדער געשטארבן, אדער ביידע. עס איז געווען פחדימ'דיג, ווייל קיין פשר איז נישט געווען.
מען האט גענומען עטליכע גופים פאר טעסטינג און אטאפסי'ס צו דערגיין וואס עס האט פאסירט, און מען האט אנטדעקט אז די באמבע איז געווען א גאז אטאקע, און נישט סתם א גאז, נאר א סם המות'דיגע גאז וואס הייסט "מאסטערד גאז". נאך איין וואונדערליכע זאך האבן די צוויי דאקטוירים עדווארד און העלען קרומבאר [Edward and Helen Krumbhaar] אנטדעקט, אז די סאלדאטן זענען געווען ריין פון ווייסע בלוט צעלן, די מאסטערד גאז אטאקע האט פארלענדעט אלע ווייסע בלוט צעלן ביז'ן לעצטן צעל, ויהי לפלא.
אנשטאט צו כאפן וואס דא איז אנטדעקט געווארן, איז דאס פארזיגלט געווארן. די מלחמה איז אדורך, און די שטודיע איז ווי פארגעסן געווארן.
נאך א מלחמה איז געקומען אויפן וועלט - די צווייטע וועלטס קריג. אין יאר 1942 אינעם הויכפונקט פונעם צווייטן וועלטס קריג, ווען אלעס איז געווען פארדעכטיגט, האט מען געזאמלט מאסטערד גאז וואס מען האט נישט גענוצט למעשה, נאר עס איז געווען גרייט על כל צרה שלא תבוא. דאן זענען געווען צוויי פריינט אלפערד גילמאן (1908-1984 .Alfred Gilman, Sr). און לואיס גודמאן 1906-2000 Louis S. Goodman, וואס זענען געווען פארמעקאליגיסטן און כעמיסטן, און במשך די מלחמה זענען זיי געווען פארנומען מיטן פארשן פאר'ן מיליטער, און זיי האבן געהאט צוטריט צו פארשונגען אויף די גאז.
זיי האבן אנגעשטאלפערט אינעם אנטדעקונג פונעם מאסטערד גאז אטאקע ביים ערשטן וועלטס קריג, און זענען זיי געקומען צום החלטה אז מען ברויך מאכן א שטודיע אויף מייז און דערנאך אויף א מענטש. די מייז שטודיע האט אויסגעזען גוט, און אין אוגוסט 1942 האבן זיי אנגעהויבן א שטודיע אויף א מאן - גראדע א דאקטער, א "טאקעסיק" כירורג מיטן נאמען גוסטאף לינסקאג - וואס האט געליטן אויף לימפאמע. דערפאר האבן די צוויי געמאכט די שטודיע אויף אים, און מען האט אים געגעבן "ניטראגען מאסטערד" אלס א מעדעצין, און עס האט וואונדערליך אריינגעלייגט דעם פאציענט אין רימישן, עס האט אים גענצליך געהיילט דורך אויסראטן אלע קענסער צעלן. פאקטיש האט נישט גענומען קיין סאך חדשים, און דער פאציענט איז געשטארבן פון קענסער, אבער זיי האבן דאקומענטירט גענוי דער שטודיע וואס איז געבליבן קלאסיפיצירט ביז נאך די מלחמה.
אויך איז געווען נאך אן עפיזאד במשך די מלחמה, ווען מען האט בטעות אראפגעלאזט מאסטערד גאז אויף סאלדאטן ביי אן אנגריף העכער די שטאט 'בערי' - א שטעטעלע אין איטאליע, פון וואס סאלדאטן זענען געשטארבן, און נאך אן אונטערזוכונג אויף די איבערלעבער און די שטארבער האט מען אויך געטראפן נאר גאר קליינע צאלן פון ווייסע בלוט צעלן.
דאן איז אויך קלאר און באשטעטיגט געווארן די פאקט, אז עס איז פארהאן א כעמיקאל וואס זאל נאר ארבעטן אויף איין צעל און פריי לאזן אנדערע, וואס איז דאן נאך געווען גאר פרימיטיוו, ווייל זיי האבן נישט פארשטאנען די טיפקייט פון וואס זיי זעען. נאר דאס איז קלאר געווארן, אז דער וועג וויאזוי צו היילן קענסער וועט זיין דורך א געוויסע כעמיקאל וואס איז נאך דערווייל נישט ערפינדן געווארן, אבער דער ערשטער קרעדיטירטער קימא טעראפי ווערט געגעבן פאר די צוויי אויבנ-דערמאנטע דאקטוירים.
פאר די קאפיטל בארייכערט מיט בילדער וועט איר ברויכן קוקן אינעם וועקער # 5. איך וויל זיך טאקע דא ספעציעל באדאנקען פאר אלע וואס נעמען אנטייל אין די שווערע הארעוואניע דאס צו ערמעגליכן.
אין קומענדיגן קאפיטל, וועלן מיר אי"ה אריבערגיין צום תקופה ווען 'קימא טעראפי' איז אריינגעקומען אלס בעסטער און ווירקזאמסטער מעטאד זיך צו שלאגן מיטן 'קענסער'. און מיר וועלן אדורכטון איר היסטאריע און די חכמה וואס ליגט אונטער איר.


text:
וואס זאל מען טוהן, אז עס לערנט זיך נישט?
חֶרְפָּתִי - נַפְתָּלִי - יִשְׂמָחוּ - לְנִשְׁבְּרֵי - בְּיַרְכְּתֵי, האט מיין טאכטער'ל צוגעענדיגט זאגן איר עברי צעטל. זייער שיין געזאגט! יעצט קענסטו ארויפלייגן א בלומעלע סטיקער אויף די עברי מיידל, האב איך איר געזאגט. מיט גרויס חשק האט זי ארויפגלייגט דעם סטיקער און גלייך געלאפן שפילן און דערציילן פאר יעדן אז זי האט געזאגט איר ברודער'ס נאמען, נפתלי'קע, אין איר עברי צעטל.
איך האב געדאנקט דעם אייבערשטן פאר מיין געראטענע טאכטער'ל וואס כאפט ב"ה אויף די עברי אויף אזא שיינעם פארנעם. אבער אויסער די הנאה, האט מיר איר עברי זאגן אויך געגעבן שטאף צו טראכטן.
זי זאגט אפ דעם עברי צעטל. ב"ה אז זי כאפט אויף און זי קען גוט אלע כללים. אבער זי האט נישט קיין אהנונג פון די באדייט פון די ווערטער. און די וואס האבן אהער געשטעלט דעם עברי צעטל האבן ניטאמאל געפינען פאר וויכטיג צו זעהן אז איין ווארט זאל קלעבן מיטן צווייטן, נאר אז אויפן זעלבן בלעטל זאלן זיך געפינען אלע כללים וואס מען האלט יעצט אינמיטן חזר'ן.
שפעטער ווען די קינדער ווערן גרעסער הויבן זיי אן צו זאגן אויך תהלים. אויך ווייטער מיט די הדגשה אז זיי זאלן גוט און פליסיג קענען די עברי, אן די מינדעסטע כוונה אז זיי זאלן עפעס פארשטיין וואס זיי זאגן דארט.
מיט די יארן, נאכדעם וואס מען קען שוין גוט די עברי פונעם דאווענען, הויבט מען אן צו לערנען אביסל די טייטש פונעם דאווענען. אבער די דיו כתובה על נייר חדש, דאס וואס מען האט אויסגעלערנט אינגערהייט די עברי, דאס בלייבט ווייטער. דאס דאווענען איז איין זאך, מען דארף דאן זאגן בלויז די עברי וואס שטייט אין סידור. און די טייטש איז א צווייטע זאך, דאס איז געמאכט געווארן צו קענען באקומען א גוטע צייכן אויף די טייטש פארהער.
דאס איז נישט נאר אלס קינד. ביי די גרויסע טאטעס איז די זעלבע מעשה. א איד ווייסט אז אינדערפרי דארף ער לויפן אין שוהל דאווענען שחרית, אינמיטן טאג אריינכאפן א מנחה, און ביינאכט, אויסגעמוטשטערהייט כאפט מען א מעריב. קוים וואס מען ווייסט וואס מען זאגט. אוודאי זענען דא געהויבענע אידן וואס דאס דאווענען איז זייער חיות, זיי לעבן מיט די ווערטער וואס זיי זאגן. אבער איך רעדט פון פשוטע עמך אידן, זיי ווייסן אז זיי דארפן עפענען דעם סידור, אפזאגן די עברי וואס שטייט דארט, און מיט דעם איז דער אייבערשטער צופרידן מיט זיי.


text:
1813
1813 איז דאס 13טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1813 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אויגוסט - נאפאלעאן באזיגט די קראפטן פון עסטרייך, די רוסלענדישע אימפעריע און פרייסן אינעם דרעזדן קאמף.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן מערץ - דייוויד ליווינגסטאן, בריטישער אויספארשער און מיסיאנער אין אפריקע (געש' 1873)
- 10טן אקטאבער - דזשוסעפע ווערדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1901)


text:
משה מענדלסאן
משה מענדלסאָן אויך באקאנט אלס משה דעסויער, אדער מענדלזאן, אדער רמ"ד, (י"ב אלול ה'תפ"ט - ה' שבט ה'תקמ"ו) איז געווען א דייטשער יודישער פילאזאף און ווערט פאררעכנט ווי איינער פון די טאטעס און מעהרסט באקאנטע פערזעהנלעכקייטן פון די משכילישע באוועהגונג.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין יאהר ה'תפ"ט צו זיינע עלטערן מנחם מענדל סופר און ביילע רחל שרה אין דער שטאט דעסוי, דעמאלטס אונטער דער רוימישער אימפעריע, נאך וועלכער ער ווערט אויך גערופן. פון זיין מאמענ'ס זייט איז ער אַן אייניקל פון רמ"א. זיין פאטער איז געוועהן א סופר.
אלס קינד האט ער שוין גע'שמ'ט אלס עילוי און געלערנט מיט רבי דוד פרענקל בעל קרבן העדה. ווען זיין רבי איז אריבער קיין בערלין ווערן דארט רב איז ער מיטגעפאהרן.
השקפה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ביאור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שטארק באקאנט איז זיין חומש אין וועלכן ער האט איבערגעזעצט די פסוקים צו דער דייטשער שפראך.
אראטאדאקסישער בליק אויף אים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש ער איז געוועהן א שומר תורה ומצוות איז ער פאר די ארטאדאקסישע יידן געווארן א סימבאל פון אפיקורסות פאר דער אסימילאציע פון כלל ישראל. דער חת"ם סופר שרייבט אין זיין באקאנטער צוואה: בספרי רמ"ד, אל תשלחו יד.
ר' עקיבא יוסף שלעזינגער שרייבט אין זיין ספר א פירוש אויף דער צוואה פונעם חת"ם סופר אז וויבאלד ער האט אריינגעברענגט אסימילאציע ביי יידן, דעריבער האבן זיך רוב פון זיינע קינדער געשמדט און זענען געווארן פאלנע גוים.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ספר נתיבות השלום איז א חומש מיט דייטשן תרגום און א פירוש דורך משה מענדלסאן. נתיבות השלום אויף בראשית


text:
קוילן זייערס
דאס קוילן-זייערס (כעמישע פארמל: CO2) איז א כעמישע פרעפאראט פון א קוילנשטאף אטאם מיט צוויי אקסיגען אטאמען. נארמאל איז דאס א גאז אין סטאנדארט טעמפראטור און דרוק.
קוילן-זייערס ווערט נישט פליסיג, אבער עס ווערט סאליד ווען די טעמפעראטור איז אונטער -78 °C. ווען עס איז הארט (סאליד) ווערט עס גערופן טרוקן אייז.
פלאנצן נעמען אריין קוילן-זייערס צו מאכן עסן, אין א פראצעס וואס הייסט פאטאסינטעז.
פראדוקציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינדוסטריעלער קוילן-זייערס ווערט פראדוצירט אין איינעם פון זעקס פראצעסן:[1]
- פארכאפן נאטירלעכן קוילן-זייערס קוואלן
- ווי א ביי-פראדוקט פון וואסערשטאף פראדוקציע, וואו מען פארוואנדלט מעטהאן אויף CO2;
- פארברענען פאסיל-ברענשטאף אדער האלץ
- ווי א ביי-פראדוקט פון יערן צוקער ביים ברייען ביר, וויסקי און אנדערע אלקאהאלישע געטראנקען
- פון דעקאמפאזיציע פון קאלכשטיין ווען מען מאכט קאלך.
ניצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קוילן-זייערס ווערט געניצט אין דער אויטאמאביל אינדוסטריע פאר שווייסן, כאטש די אינערטע גאזן ארגאן און העליום זענען בעסער פאר דעם צוועק, אבער זיי זענען טייערער.


text:
יוםטובערליך האט געשריבן:דאס איז נישט קיין וועג חלילה. אז מען וויל ר"ל עוקר מן השורש זיין די פרומע ישיבות און כוללים איז צייט צו טאן אלעס מען זאל מבטל זיין די גזירות, און עס איז נישט קיין צייט צו ווייזן שולד-פינגערס, אפילו מען רעדט בעיקר פון ישיבות וואס נעמען נעבעך געלט פון די מקורות הטמאות.
ר' יו"ט פאר דיר וועל איך ענטפערן.
איך האב נישט געמיינט ח"ו צו זאגן, אז מען זאל גארנישט טון און מען זאל זיי לאזן פאלן.
ביי מיר איז דאס אויך קלאר אז מען דארף ארויסגיין מוחה זיין און טון וואס מען קען, סיי צוליב דעם וואס מיר טראגן אויך א געוויסע אחריות אויף די פרעמדע קרייזן אז זיי זאלן נישט ח"ו אינגאנצן אוועקפאלן אין דעם מיליטער שמעלץ טאפ, און סיי צוליב דעם וואס די גזירה איז קלאר יא נוגע אונזערע קרייזן אויך, און סיי צוליב דעם וואס עס איז סתם אזוי גוט און כדאי צו פראטעסטירן קעגן די ממשלת השמד...
מיין נקודה וואס איך האב ארויסגעברענגט איז געווען גאנץ אן אנדערע. מיין נקודה איז ווי פאלגענד: ריכטיג אז מיר דארפן פראטעסטירן, און קעמפפן קעגן דעם גיוס פלאן, ריכטיג אז ווען עס איז א צרה דארף מען נישט קוקן ווער עס איז שולדיג. אבער דאס איז אלעס ווען מען רעדט ווען אונזער
פליכט פאר זיך און פאר אלע אנדערע אידן.
אבער ווען זיי
קומען צו אונז
בעטן אונזער הילף צו באקעמפפן די גזירה, דאן דארפן מיר זיי זאגן "אנטשולדיגט, איר האט זיך \ אונז אריינגעדרייט אין דעם פעקל, און יעצט קומט איר בעטן הילף? זייט מוחל גיטס אייך אליינס אן עצה, און לאזט אונז אפ".
איי, מען האט דאך געשמועסט אז ווען יענער איז אין א צרה זאגט מען נישט זכור מעשיך הראשונים און דאן איז נישט די צייט צו טייטלען אויף ווער עס איז שולדיג, דאס איז התינח ווען יענער קען יעצט גארנישט טון דערצו, אבער אויב יענער האט נאך יעצט אויך די גאנצע ליסטע פון ברירות וואס ער קען טון אוועקצולייגן דעם גזירה פאר אייביג, אין אנדערע ווערטער די אלע אלמלא'ס וואס איך האב אויבן אויסגערעכנט - ווען זיי זאלן דאס ווען "יעצט" טון וואלט מען אויך געקענט דורכדעם מבטל זיין דעם גזירת גיוס לגמרי:
ווארד האט געשריבן:אלמלא זיי הערן אויף צו נעמען געלט, אלמלא זיי לאזן איבער זייערע בענקלעך אין כנסת (וואלט דער לפיד נישט געהאט אזויפיל שטיצע וכו' וכו'), אלמלא זיי קומען ארויס מיט א קלארע הוראה אויף מסירת נפש, אלמלא זיי וואלטן קיינמאל נישט מסכים געווען אויף קיין פשרות פון חוק ט"ל מיט שירות אזרחי און נושרים וכו' וכו', און אלמלא...... וואלט קיינמאל דער גיוס געזעץ נישט געהאט קיין קראפט.
נאר וואס דען? זיי האלטן נישט דערביי, נאר אנשטאט דעם קומען זיי וויינען מיט קראקאדיל טרערן "העלפט מיר", אין אזא פאל דארף אונזער תשובה זיין "דו קענסט זיך אן עצה געבן מיט די גזירה! נישט גענוג דו ווילסט נישט טון וואס דו דארפסט און דו דרייסט אונז \ זיך טיפער אריין אין פעקל
, האסטו נאך די חוצפה צו קומען בעטן ביי אונז הילף?"אגב, עס איז כדאי זאלסט ליינען דעם משל וואס איך לינק אין מיין חתימה


text:
ארטור קאנאן דויל
סיר ארטור קאנאַן דויל (ענגליש: Sir Arthur Conan Doyle; 22סטן מיי 1859–7טן יולי 1930[1]) איז געווען א שאטישער דאקטער און שרייבער. ער איז מערסט באקאנט וועגן די מעשה'לעך וואס ער האט געשריבן וועגן דעם is דעטעקטיוו שערלאק האלמס. ער האט אויך געשריבן וויסנשאפטלעכע פאנטאסטיק און היסטארישע ראמאנען.
קאנאן דויל איז געבוירן געווארן דעם 22סטן מיי 1859 אין עדינבורג, צו זיין ענגלישן פאטער טשארלס אלטאמאנט דויל און זיין אירישן מוטער מערי פאלי.
ער האט שטודירט מעדיצין אין עדינבורג אוניווערסיטעט פון 1876 ביז 1881. אין 1882 האט ער אנגעהויבן זיין ארבעט אלס דאקטער אין סאטסי.
ער איז געשטארבן דעם 7טן יולי 1930 ביי דער עלטער פון 71.
צווישן זיינע מערסט בארימטע ביכער זענען די הונט פון די באסקערווילן, די אוואנטורעס פון שערלאק האלמס און די פארלוירענע וועלט.


text:
סאציעלע פאביע
סאציאלע פאביע אדער סאציאלע אנגסט / פאניק (ענגליש: social anxiety אדער social phobia; העברעיִש: חרדה חברתית) איז א גייסטיקע קרענק, פון א מענטש וואס פארכט איבערן מאס פון צו זיין באטראכט און אפגעשאצט ביי אנדערע אין א סאציעלער צושטאנד. ווי צום ביישפיל ציטערט ער צו רעדן עפענטליך, אדער זיך צוזאמענטרעפן געמיינשאפטליך. דאס ווערט פארעכטן אלס א כראנישע פאביע קרענק, ווייל אין יעדער סאציעלער צושטאנד איז ער איבערמאסיק זעלבסט-באוווסט (ד.ה. ער טראכט פון זיך איבער די נארמאלע מאס).
אָפט-מאל פילן זיי אז מענטשן באטראכטן זיי ווירקליך מיט זיבן אויגן, און דערפאר פילן זיי זיך זייער נידעריק און באזארגט מיט וואס זיי טוהען נעבן מענטשן. זייער שרעק קען זיין אזוי הארב, אז עס קען זיי ווירקליך באשעדיקן זייער ארבעטן פאר פרנסה, גיין אין שולע, און זייער אלגעמיינער סאציעלער לעבן אין פארשיידענע אקטיוויטעטן.
דער אונטערשייד פון סאציעלע אנגסט צו סתם שעמעוודיקייט איז מיט דעם וואס דער סאציאל-פארכטער ווערט געשעדיקט פונקציאנאליש מיט דעם וואס ער איז צוריק-געהאלטן פון זיין אקטיוו אין וועלכער סאציאלער צושטאנד.
די מאס פון דער פאביע איז נישט גלייך ביי יעדן, עס איז דא אן אונטערשייד צווישן מענטשן אין ווי אָפט זיי מאכן דאס מיט, און אין וועלכע סארט צושטאנד. צום ביישפיל קען א גרויסער זינגער אדער אקטיאר פון איין זייט שטיין אויף די בינע און שפילן פאר א גרויסן עולם, און פון דער צווייטער זייט ליידן פון סאציאלע פאביע אין סיי וואסערע סאציאלע צושטאנד.


text:
ווידרע
א ווידרע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Lutrinae) איז איינער פון דרייצן זגאלן פון וואסער זויגערס, וואס זענען אן אונטער-משפחה פון דער וויזעלע משפחה, וואס איז כולל וויזעלעס, אילטיסן און טאקסן. זיי עסן פיש, באשעפענישן אן א רוקנביין, אמפיביעס, און קליינע פייגעלעך און זויגערס. א ווידרע לעבט 16 יאר.
ווידרעס האבן א קערפער וואס איז שמאל און לאנג, און האבן הייטלדיקע לאפעס און שארפע קרעלן אויף די פיס. אחוץ דער ים ווידרע האבן זיי א לאנגע וויידל. א געוואקסענע ווידרע איז לאנג צווישן 80 און 160 צ"מ, מיט א געוויכט פון 1 ק"ג ביז 45 ק"ג. זיי האבן א ווייכן פעלץ וואס איז באדעקט מיט א דרויסנדיקער שיכטע פון האר.
ווידרעס לעבן אפט אין קאלט וואסער און דארפן עסן א סאך. די אייראפעישע ווידרע עסט יעדן טאג 15% פון איר אייגענעם געוויכט און די ים ווידרע ביז 25%.
די ים ווידרע לעבט אין אקעאן, אבער זי רוט און שלאפט ביים ברעג. זי איז די שווערסטע ווידרע, ביז 45 ק"ג.
די נקבות טראגן פון איין ביז פינף קליינע אויף אמאל.


text:
מיללער האט געשריבן:dell האט געשריבן:ברוך דיין האמת הרב החסיד ר' פרץ לעפקאוויטש
פון אנטווערפן? ברוך דיין האמת, שמו במקור היה זילבערמאן נכדו של הרה"ק ר' הירצקא מראצפערט, היה בעל מספר נפלא וי"ל ממנו ספרנפלאים מעשיך.
יהא זכרו ברוך
עס איז מיר איינגעפאלען א געדאנק. איך האב דעם איד נישט געקענט אבער געהערט פון אים. ער איז געווען 94 יאר אלט און האט נאך געקענט מיין עלטער זיידע (מיין טאטע'ס טאטע'ס טאטע) אבער לדאבונינו בין איך נישט אנגעקומען צו רעדען מיט אים. מיינס א זוהן האט ב"ה יא גערעדט מיט אים אויפען טעלעפאן און געהערט פון אים אינטערעסאנטע זאכען און ווי אזוי ער האט מצייר געווען מיין עלטער זיידען.
איז וואלט עס געווען א גוטע זאך ווען מיר עפענען א אשכול "זקינך ויאמרו לך" ווי מען זאל אראפ ברענגען וואס מען האט געהערט און וואס מען הערט נאך אלץ עד מאה ועשרים פון אונזערע זקנים וואס זענען נאך דא מיט אונז לאריכת ימים ושנים. געווענליך הייבט דער פותח האשכול אן מיט דאס ערשטע; דאס מאל בין איך מכבד ווער דאס איז צו אנהייבען דערציילען, און א דאנק למפרע.
און די בתי מדרשים פלעגט זיך דרייען אזא זאך, און פון דארט האב איך גענומען די אידייע.


text:
שלמה בירנבוים
שלמה בירנבוים אויך סאלאמאן אשר, (כ"ג כסלו ה'תרנ"ב, ווין - ה'תשמ"ט) איז געווען א לינגוויסט פון יידיש און העברעיש און א קונסט היסטאריקער. ער איז געווען דער עלצטער זון פון ציוניסט געווארן אגודיסט נתן בירנבוים און רויזא קארנגוט. אין דער ערשטער וועלטקריג האט בירנבוים געדינט אין דעם עסטרייכער מיליטער; דערנאך האט ער שטודירט און באקומען א דאקטאראט פון דער ווירצבורגער אוניווערסיטעט. פון תרפ"ב ביז תרצ"ג איז ער געווען דער ערשטער פראפעסאר פון יידיש אין דער האמבורגער אוניווערסיטעט. ער איז געווען א בעל-יועץ פון דעם בית יעקב, געגרינדעט איו פוילן פון שרה שענירער, וויאזוי זיי זאלן אויספירן א פראגראם פון לערנען יידיש אין זייערע שולעס.
ווען די נאציס האבן איבערגענומען די דייטשע רעגירונג איז בירנבוים אנטלאפן קיין ענגלאנד מיט זיין ווייב, אירענע גרינוואלד און זיינע קינדער. פון תרצ"ו ביז תשי"ז געווען א לעקטאר פון העברעישער פאלעאגאפיע און עפיגראפיע אין דער שולע פון אריענטאלישע און אפריקאנער שטודיעס (SOAS) אין דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן. במשך דער צווייטער וועלטקריג האט בירנבוים געארבעט אלס פארטייטשער פאר דער בריטישער רעגירונג. אין תש"ל האט ער זיך געצויגן קיין טאראנטא, קאנאדע.
זיין אייניקל, יונתן גוטנטאג, איז דער רב פון ווייטפילד, נישט ווייט פון מאנטשעסטער, ענגלאנד.


text:
שעדליץ
שעדליץ (פויליש: Siedlce, רוסיש: Ceдлbцe, סעדלעץ) איז א שטאט אין מזרח פוילן מיט 77,092 איינוואוינער ( אין 2005). זייט 1999 איז די שטאט פלאצירט אין דער מאזאוויער וואויוואדעשאפט; פריער איז ער געווען די הויפשטאט פון א באזונדערער שעדליצער וואויוואדעשאפט (1975–1998).
די באפעלקערונג פארלאזט שטעט אין מזרח פוילן און ציט זיך אריבער אין מערב. לעצטנס טוען 14 פראצענט פון ארבעט-געבער רעפארטירן א מאנגל פון ארבעטער.
די שטאט, וואס געהערט צום היסטארישן פראווינץ פון קליינפוילן, איז געגרינדעט פארן 15טן יארהונדערט און ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון 1448. אין 1503 האט דניאל שעדלעצקי געבויט א ניי דארף מיטן זעלבן נאמען דערלעבן. אין 1547 איז די שטאט געשאפן פון די צוויי דערפער און האט באקומען מאגדעבורג רעכט פון קעניג זיגמונט דער אלטער.
אינעם צווייטן וועלט קריג זענען מער ווי העלפט פון די געביידעס אין דער שטאט פארניכטעט געווארן. די גאנצע יידישע באפעלקערונג זענען אומגעקומען אין דעם חורבן.
יידישע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביזן צווייטן וועלט קריג האט שעדליץ געהאט א חשובע יידישע באפעלקערונג, און אפטמאל זענען יידן געווען א מערהייט פון די איינוואוינער. שוין אין מיטן 16טן יארהונדערט האבן יידן געוואוינט אין דער שטאט. אין אנהייב 18טן יארהונדערט האבן די יידן אויפגעשטעלט א שפיטאל אין דער שטאט. אין 1794 האט מען געעפנט א בית מדרש. אין 1798 האט מען געדארפט פארגרעסערן דעם בית עולם. אין יענער צייט איז די שטאט געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט ביי דער דריטער טיילונג פון פוילן. ביז 1819 איז די ווארשעווער יידישע קהילה געווען אונטער דעם רבנות פון די רבנים פון שעדליץ.
אין די פאלגנדע יארן איז די באפעלקערונג שטארק געוואקסן, און יידן זענען געווען א מערהייט אין דער שטאט: 3,727 (71.5%) אין 1839; 4,359 (65%) אין 1841; 5,153 (67.5%) אין 1858; 8,156 (64%) אין 1878. שפעטער האבן גויים זיך אריינגעצויגן אין שטאט; לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, האבן געוואוינט 11,400 יידן צווישן א באפעלקערונג פון 23,700, (בערך 48% פראצענט).[1]. אין 1890 האט מען געבויט א גרעסערן יידישן שפיטאל במקון דעם אלטן.
צווישן די יארן 1911-1939 האט מען ארויסגעגעבן צוויי יידיש-שפראך וואכנבלעטער אין דער שטאט.
אין די לעצטע יארצענדליקן פון צארישער הערשאפט האבן די אנטיסעמיטישע העצונגען געקומען אויך אין שעדליץ מיט א פאגראם אין 1906, ווען 26 יידן זענען אומגעקומען. נאכן ערשטן וועלט קריג איז די שטאט געווען אקופירט פון דער רויטער ארמיי אין 1920 און דער פוילישער ארמיי אין 1921.
אין 1921 האט דער ערשטער פוילישער צענזוס האט געציילט 14,685 יידן אין שעדליץ, 48% פון דער באפעלקערונג. די צאל האט זיך נישט קיין סאך געענדערט; אין 1939 האבן אומגעפער 15,000 יידן געוואוינט אין דער שטאט. מיט דער נאצישער אינוואזיע איז געזיגלט געווארן די היסטאריע פון יידישן שעדליץ, אזוי ווי גאנץ פוילן.
אין 1940 האבן די נאציס געשיקט קיין שעדליץ טויזענטער יידן וואס זיי האבן פארטריבן פון לאדזש, קאליש און פאבעניץ. מערץ 1941 האבן נאצי סאלדאטן גערודערט אין שעדליץ און געהרגעט אסאך יידן. אויגוסט פון דעם יאר האבן זיי אויפגעשטעלט א געטא וואו זיי האבן אריינגעשטופט אלע יידן. ֿ
אויגוסט 1942 האבן די נאציס דעפארטירט די שעדליצער יידן 10,000 קיין טרעבלינקע און זיי געשאכטן דארט. די איבעריגע יידן פון דער שטאט האבן זיי אוועקגעשיקט און פארניכטעט אום25סטן נאוועמבער, 1942.
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שעדליץ האט די צווילינג שטעט:
- בערדיטשעוו, אוקראינע
- דאסינג, דייטשלאנד
- קיראוו, רוסלאנד
- פעסקאנטינע, איטאליע
- סאבינאוו, סלאוואקיי
- וואלקאוויסק, בעלארוס
- ווילנער ראיאן, ליטע
גאלעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעל שעדליץ וועבזייטל (אויף ענגליש)


text:
1958
1958 איז דאס 58סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1958 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן סעפטעמבער - גינע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - ראן אראד, ישראלדיקער זעלנער, גענומען אין געפענגעניש אין לבנון
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אויגוסט - ערנעסט לארענס, אמעריקאנער פיזיקער, ערפינדער פונעם ציקלאטראן און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1939 (געב' 1901)


text:
טאטע
טאטע אדער פאטער ווערט אנגערופן דער מאנספערזאן פון די צוויי עלטערן פון זייער קינד.
פאטער לויט דער תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א יידישער פרויענפערזאן, ווערט דער מאנספערזאן פאררעכנט אלס פאטער פון קינד, אומאפהענגיק צי ער מעג מיט איר הייראטן לויט דער תורה צי נישט,[1] און אויך נישט אפהענגיק צו זיי האבן געהייראט.[2] אבער א קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א נישט יידישער פרויענפערזאן, אויך ווען זי זאל זיין ערלויבט צו אים, צום ביישפיל אן עבד עברי וואס איז ערלויבט פאר אים א שפחה כנענית, דאך ווערט דער מאנספערזאן נישט אנגערופן פאטער לויט דער תורה [3].
ער איז איינער וואס האט אראפגעברענגט א קינד אויף די וועלט, ער איז אים מחויב צו מחנך זיין און דאס קינד איז אים מחויב צו רעספעקטירן און מכבד זיין.


text:
CFA פראנק
דער CFA פראנק (פראנצויזיש: CFA franc) איז דער געזעצלעכער צאלמיטל אין 12 לענדער פון אפריקע וואס זענען אמאל געווען פראנצויזישע קאלאניעס און אויך אין גינע-ביסאו (א געוועזענע פארטוגעזישע קאלאניע) און עקוואטארישע גינע (א געוועזענע שפאנישע קאלאניע). די פארקירצורענגען פון דער וואלוטע לויט ISO 4217 זענען: XAF פארן צענטראל אפריקאנער CFA פראנק און XOF פארן מערב אפריקאנער CFA פראנק. געזעצלעך זענען די צוויי CFA פראנקען באזונדערע וואלוטעס, אבער פראקטיש זענען זיי גאנץ ברייט אנגענומען ווי איין וואלוטע.
דער CFA פראנק האט א סטאבילן קורס קעגן דעם איירא: 100 CFA פראנק זענען ווערט איין פראנצויזישער פראנק = 0.152449 איירא.
נאמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די יארן 1945-1958 איז CFA געווען די ראשי תיבות פון "פראנצויזישע קאלאניעס אין אפריקע" (פראנצויזיש: Colonies françaises d'Afrique). אין 1958 האט פראנקרייך אנגעהויבן געבן די קאלאניעס זעלבשטענדיקייט, און אין אנהייב די 60ער יארן איז דער נאמען אפגעטייטשט אנדערש : "פראנצויזישע געמיינדע פון אפריקע" (פראנצויזיש: Communauté française d'Afrique). זייט דער זעלבשטענדיקייט פון די לענדער טייטשט מען אפ די ראשי תיבות Communauté Financière Africaine (אפריקאנער פינאנציעלע געמיינדע).


text:
ביסטריץ
ביסטריץ (רומעניש: Bistriţa, אונגאריש: Beszterce) איז א גרעסערע שטאט אין זיבנבערגן, רומעניע, אויפן ביסטריץ טייך.
אין די צייטן וואס דער ארטיגער רב, הרב שלמה זלמן אולמאן, איז געווען דער פרעזעס פון דער רומענישער ארטאדאקסישער קאנצעליי, האט אין זיין עהרע די קאנצעליי טיילווייז אריבערגעפירט די אנגייענדע אקטיוויטעטן פון קלויזנבורג קיין ביסטריץ.
דער ערשטער אפיציעלער רב פון דער שטאט איז געוועזן הרב דוד יצחק קויפטייל.
דער לעצטער רב בעפאר דעם חורבן איז געווען הרב מאיר שפיטץ, אן איידעם פון הרב שלמה זלמן אולמאן, וואס האט משמש געווען ברבנות בעפאר אים, און נאך זיין פטירה איז ער כמעט איינשטימיג אויפגענומען געווארן אלס זיין נאכפאלגער טראץ דעם וואס עס זענען געוועזן עטליכע זין וואס זענען אויך געווען ראוי און זענען אפילו געוועזן עלטער פון אים.


text:
מישא אלעקסאנדראוויטש
מיכאל (מישאַ) אַלעקסאַנדראוויטש (רוסיש: AлekcaHдpoBич, Mиxaил ДaBидoBич; 23סטן יולי 1914 - 3טן יולי 2002) איז געווען א חזן און זינגער.
ער איז געווען חזן אין ריגע, מאנטשעסטער און קאוונע.
אינהאַלט
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן צו זיין פאטער דוד אין יאר 1914 אין בערגער (לעטיש: Bērzpils), וויטעפסקער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט לעטלאנד).
זיין ערשטער עפנטלעכער קאנצערט איז פארגעקומען אין ריגע.
ער האט אנגעהויבן לערנען מוזיק אין דער ריגער קאנסערוואטאריע. אין די יארן 1934-1936 האט ער פארגעזעצט זיין מוזיקאלישע בילדונג אין מילאן ביי פראפעסאר דין דזשילי.[1]
ביי דער צווייטער וועלט קריג האט מען אים געברענגט צו זינגען פאר דער רויטער ארמיי. ער איז געווארן אן אנערקענטער אינטערנאציאנאלער זינגער.
אין די 1970ער יארן האט מען אים ערלויבט ארויסצופארן פון רוסלאנד.
ער איז געווען חזן אין ישראל, די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע. ווי אויך האט ער געהאלטן אסאך קאנצערטן איבער דער וועלט און רעקארדירט אסאך קאמפאזיציעס און לידער.
אין 2002 איז ער נפטר געווארן אין מינכן, דייטשלאנד.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ל. פאדריאשטיק, אויפן דעקל פון דער פלאטע "דאס יידישע ליד"


text:
טאלעדא
Toledo (שפאניש: Toledo; לאטייניש: Toletum, אראביש: طليطلة) איז א שטאט פלאצירט אין צענטראלער שפאניע, 70 ק"מ דרום פון מאדריד. ער איז די הויפטשטאט פונעם פראווינץ פון טאלעדא. די שטאט האט א שטח פון 232.1 ק"מ2 און א באפעלקערונג פון 82,489 אין 2010.
אין 1986 האט אונעסקא פראקלאמירט די שטאט א וועלט ירושה ארט פאר זיין ברייטע קולטורעלע און מאנומענטשאלישער ירושה, ווי אויך א געוועזנע הויפטשטאט פון דער שפאנישער אימפעריע און ארט פון קאעקזיסטענץ פון קריסטלעכע, איסלאמישע און יידישע קולטורן, און דערצו דער ארט ווי די וויזיגאטן האבן שטארק גערודפ'ט די יידן.
צווישן די חשובע מענטשן און מאלער געבוירן אין טאלעדא איז על גרעקא.


text:
דווייט דעיוויד אייזנהאוער
דווייט דעיוויד אייזנהאוער (ענגליש: Dwight David Eisenhower; 14טן אקטאבער, 1890 - 28סטן מערץ, 1969), באקאנט מיטן ניק אייק, איז געווען דער 34סטער אמעריקאנער פרעזידענט, פון 20סטן יאנואר 1953 ביזן 20סטן יאנואר 1961. ער איז געווען א פינף-שטערן גענעראל ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און איז געווען דער הויפט-קאמאנדאנט ביי דער אינוואזיע אקציע אין צפון אפריקע (1942-43) און דער אינוואזיע אין נארמאנדי אין 1944-45 פונעם מערבדיקן פראנט. אין 1951 האט מען באשטימט אייזנהאוער דער ערשטער הויפט-קאמאנדאנט פון נאט"א[1].
א גרויסע שטטאסמאן, ער איז געווען א גלעצענדער הויפט גענעראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אסאך ווערט צוגעשריבן צו זיין קרעדיט אויף דער אויסגאנג פונעם קריג, ער האט אויספלאנירט און אויסגעפירט דער אנטשיידענער קריג די דעי, זיין דרשה וואס ער האט געהלאטן אנהייב טאג דעמאלטס ווערט אסאך געדענקט.
ביים ענדע פון קריג איז געווען אסאך חילוקי דעות און מחלוקת צווישן די אמעריקאנער און ענגלישע גענערעלער, ווי אויך מיטן פראנצוזישן גענאראל שארל דע גאל, ער האט מיט זיין געניטן כח דאס אויסגעגליכן.
נאכן קריג האט ער מחליט געווען ער וועט זיין א גוטער פרעזידנעט. ער איז געווען א רעפובליקאנער.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Former SACEURs". Aco.nato.int. Retrieved January 26, 2012.


text:
Jimmy Thank You/yi
א ייש"כ פֿון וויקיפעדיע גרינדער זשימי וויילס
אומגלייבלעך.
יעדע יאר שטעלט די וויקימעדיע פֿונדאַציע א ציל וואס זי ווייס וועט זײַן שווער צו דערגרייכן. זיי מוזן, ווײַל די וויקימעדיע וועבזײַטלעך און באַוועגונג האַלט אין אײַן וואַקסן. וויקיפעדיע איז אַצינד דאס פֿינפֿטע מערסטע באַזוכטע וועבזײַטל אין דער וועלט, אבער אונזער שטאַב, אינפֿראַסטרוקטור און בודזשעט זענען נישטיק רעלאַטיוו צו נאר וועלכן פֿון די אַנדערע 10 גרעסטע וועבזײַטלעך.
יעדע יאר, קומט צוזאַמען די וועלט צו שטיצן וויקיפעדיע און אירע שוועסטער זײַטלעך. דאָס ערשטע מאָל וואָס מיר האבן געשאַפֿן געלט איז דאָס געווען א קהלשער אָנשטרענג צו קויפֿן פֿאַר א וואלונטיר—וואָס שפעטער איז ער געווארן אונזער ערשטער טעכנישער דירעקטאר—א דרינגנדיקן נייטיגן שויס-קאמפיוטער.
אבער הײַ יאר איז נאך מער אומגלייבלעך ווי געוויינטלעך ווײַל דאָס יאָר פֿײַערן מיר וויקיפעדיע'ס צענטן געבורטסטאָג. איז דאך וויכטיק אַז מ'זאל אָנהייבן דאָס יאָר אזוי: מיט א בודזשעט וואס דעקט די אַלע פראיעקטן פון דער וויקימעדיע פֿונדאַציע צו שטיצן וויקיפעדיע און אלע שוועסטער פראיעקטן ווען מיר הייבן אָן דעם נעקסטן יארצענדליקער פֿון אונזער צוזאמען-ארבעט.
כאטש דאָס יאָר האבן מיר געשאַפֿן מער ווי יעדן פֿריערדיקן יאָר—$16 מיליאן—איז דאָס געווען בײַ אונז די גיכסטע געלט-שאַפֿן אַקציע.
נאך סטאַטיסטיק פֿאַר אײַך:
- מער ווי 500,000 נדבות צו דער וויקימעדיע פֿונדאַציע.
- כמעט 130,000 נדבות צו לאקאַלע וויקימעדיע צווייגן איבער דער גארער וועלט.
- צוויי פֿון די גרעסטע געלט-שאַפֿן טעג אין דער געשיכטע פֿון וויקיפעדיע.
- דורכשניט נדבה: בערך $22.
אין דער אקציע זענען געווען אלע קאמפאנענטן וואס מיר האבן ליב וועגן וויקימעדיע פראיעקטן: מענטשן קומען צוזאם, בײַשטײַערן וואָס זיי האבן, און צוזאמען טוט מען אויף. די בײַשטײַערונג פון א טעכנאלאגיע ארבעטער אין מומביי, אינדיע, באַהעפֿט מיט דער בײַשטײַערונג פֿון א בערזע-מעקלער אין לאנדאן און פֿון א סטודענט אין מאסקווע, , קומט אויס אז מיר קענען אויסהאַלטן און שטיצן דעם פראיעקט אויף נאך א יאָר.
אַצינד, לאמיר טרינקען לחיים.
פון טיפֿעניש פֿון מײַן האַרץ, און אין דעם נאָמען פֿון מער ווי100,000 טעטיקע וואלונטירן,
א יישר כח.
זשימי וויילס
וויקיפעדיע גרינדער
Wikipedia is a project of the Wikimedia Foundation. Questions or comments? Write to: donatewikimedia.org
Learn more about local chapters and their projects.


text:
יוסף
יוֹסֵף -איז געווען דער עלטערער זון פון יעקב און רחל. מען רופט אים יוסף הצדיק. אין פסוק שטייט אז זיין מאמע רחל האט אים געגעבן דעם נאמען ווייל זי איז געווען קינדערלאז יארן לאנג און יעצט האט זי געבעטן נאך א זון: "וַתִּקְרָא אֶת שְׁמוֹ יוֹסֵף, לֵאמֹר יֹסֵף ה' לִי בֵּן אַחֵר" (בראשית פרק ל' כ"ד). יוסף איז געווען יעקב'ס בן זקונים. ער איז נפטר געווארן א' תמוז ב'ש"ט.
אינהאַלט
יוסף און זיינע ברידער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוסף ווערט פארקויפט אין מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוסף ווערט א הערשער אין מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוסף און זיין משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוסף האט חתונה מיט אסנת אין מצרים. זיי האבן געהאט צוויי קינדער, מנשה און אפרים.


text:
פלוראליזם
פלוראליזם איז דער געדאנק פון פארנעמען און אויסליידן דעם אנדערן - זיינע מיינונגען, לעבנסשטייגער, סטיל, אפשטאם, קאליר הויט, אא"וו.
אין א פאליטישע דעמאקראטישע געדאנק מיינט דאס צו ערלויבן די בירגער זיך צונויפנעמען אין גרופעס צו דערקלערן איין שניט, און אויסדרוקן זייערע געדאנקען מיט אויפשטעלן פארשידענע ארגאניזאציעס.
וו.צ.ב. ארגאניזאציעס אין ישראל:
- הצלה וואס האלטן אז די רעגירונג גיט זיך נישט אפ גענוג מיט די קראנקע.
- יד שרה וואס האלטן אז די רעגירונג גיט זיך נישט גענוג אפ מיט די באדארפענע.
- פריוואטע שולעס מיט אן אייגענעם שטרעבונג.
- פארשידענע פאליטישע פארטייען. ווי צב"ש עלה ירוק א אינסטיטוציע וואס גרייכט צו ערלויבן דראגס.
- א.ד.ג.
אויך מוז א דעמאקראטישע רעגירונג לאזן די פארשידענע גרופעס זיך אויסדרוקן מיט פארשידענע וועגן כדי צו משפיע זיין אויף אנדערע, ווצ"ב דורך ארגיניזירן דעמאנסטראציע'ס א.א.וו. בתנאי אז עס צושטערט נישט די פרייהייט פון אנדערע בירגער, און עס צושטערט נישט דעם געזעץ.
צוזאמען מיט די פלארעליזם, מוז זיין אויך א געוויסע אפמאך צווישן די בירגער, כדי זאל די רעגירונג זיין אוועק געשטעלט אויף א פלאץ און נישט צובראכן און צוברעקלט מיט פול סארטן גרופעס און מיינונגען וואס קען בריינגען צו אנארכיע.
פלוראליזם אין די תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פלוראליזם אין דער תורה:


text:
ראדני קינג
ראדני קינג (2טן אפריל 1965 - 17טן יוני 2012) איז א שווארצער מאן פון לאס אנזשעלעס, קאליפארניע, וואס איז אין יאר 1992 מיס צעשלאגן און צימזיק'ט געווארן דורך א גרופע כעס'יגע פאליציאנטן, נאך א הויכער גיך אויטא געיעג וואס האט געגרייכט צו 115 מפ"ש,
די פאליציאנטן וואס האבן אנגעגריפן קינג'ן זענען אלע געשטעלט געווארן פאר א געריכטליכער פראצעס,
אלע פאליציאנטן זענען גענצליך פרייגעשפראכן געווארן דורך א לאס אנזשעלעס זשורי,
די באפרייאונג האט ארויפגעברענגט דאס בייזבלוט פון די שווארצער המון, און עס האט אויסגעבראכן די טרויעריגע בארימטע לאס אנזשעלעס ראיאטן ווען א צעיושעטער המון שחורים האבן זיך ארויסגעלאזט אויף די גאסן פלינדעווען און ראבעווען פאר פיר טעג אין א צי.
בעת די ראיאטן איז ראדני געווען חרוב ונחרב, ער האט לעולם נישט געזוכט זאל ארויסקומען געוואלדאטן, און ער האט זיך אויס געדריקט די היסטארישע באקאנטע פראזע:
פארוואס זאלן מיר זיך נישט קענען אויסקומען?


text:
סאַמאָס בעאַטשעס
סאַמאָס איז אַ גאַנץ גרויס גריכיש אינזל ליגן אין די צאָפנ-מיזרעכדיק טייל פון די אַעגעאַן ים. עס ס אַ זייער לאַש, גרין און שיין אינזל פול פון פּרעכטיק ביטשיז. כאָטש סאַמאָס האט עטלעכע פייַן אַרקיאַלאַדזשיקאַל זייטלעך אַזאַ ווי די המקדש פון העראַ, די אינזל איז מערסט באַרימט פֿאַר ויסגעצייכנט ביטשיז און שעפעדיק אַפּערטונאַטיז פֿאַר גיין, באַרג בייקינג און ווינדסורפינג.
עטלעכע פון די מערסט שיין ביטשיז אויף סאַמאָס זענען בלויז צוטריטלעך אויף פֿיס און אַזוי ידעאַל אויב איר הנאה גיין און ספּענדינג צייַט אַליין אויף אַ פּריוואַט ברעג. עס איז אַ ברעג פֿאַר אַלעמען אויף סאַמאָס. געפֿינען דיין באַליבט ברעג ניצן סאַמאָס בעאַטשעס!
רייזע צו סאַמאָס
סאַמאָס איז אַ זייער פאָלקס יום טוּב דעסטיניישאַן און איר זאָל זייַן ביכולת צו געפֿינען פּעקל יום טוּב פון רובֿ European לענדער. אויב איר בעסער צו אַרומפאָרן ינדיפּענדאַנטלי איר וועט געפֿינען אַז סאַמאָס איז געזונט קאָננעקטעד צו נירביי אינזלען אָדער יאַבאָשע גריכנלאנד דורך פּראָם און עס זענען טעגלעך Flights צו די אינזל.
די אינזל האט דרייַ הויפּט פּראָם פּאָרץ: פּיטהאַגאָריאָן, קאַרלאָסוואַססי און וואַטהי. רובֿ פּראָם קאַנעקשאַנז צו סאַמאָס זענען געמאכט דורך אַ האַלטן-איבער אין טערקיי.
Ferries
סאַמאָס איז לייכט ריטשט דורך פּראָם פון פּירעאַוס. דער יאַזדע איז וועגן קסנומקס צו קסנומקס שעה (דיפּענדינג שיפל) און Ferries יוזשאַוואַלי האַלטן אין ביידע קאַרלאָוואַססי און וואַטהי. עס זענען ווייניקער אָפט קאַנעקשאַנז צו Chios, לעסוואָס, און די אינזלען פון די דאָדעקאַנעסאָס וואָס איר קענען דערגרייכן אויף אָפט הויך-גיכקייַט אין די זומער חדשים. עס זענען טעגלעך באָוץ צו Kusadasi, ינדיק ווו איר קענען באַזוכן די אלטע גריכיש שטאָט פון עפעסוס, איינער פון די וועלט 'ס מערסט ניט צו גלייבן אַרקיאַלאַדזשיקאַל זייטלעך. סאַמאָס האט אַ אַעראָפּאָרט אַזוי איר קענען פליען דאָרט פֿון אַטהענס. עס זענען דרייַ זייטלעך טעגלעך און איין אין די זומער.
דריי טעגלעך Ferries זענען געגאנגען צו די אינזל פון Ikaria (קסנומקסהאָורס) און איין צו די קליין אינזל פון פאָורני (קסנומקס שעה).
דריי וויקלי Ferries זענען סיילינג צו Chios (קסנומקס שעה), איינער וויקלי צו לעסוואָס (קסנומקס שעה), לימנאָס (קסנומקס שעה), אַלעקסאַנדראָופּאָליס (קסנומקס שעה) און Kavala (קסנומקס שעה).
צוויי טעגלעך Ferries זענען געגאנגען צו די פּאָרט פון פּיראַעוס (קסנומקס שעה).
טעגלעך Ferries זענען פאַך אין Naxos (קסנומקס שעה). Paros (קסנומקס שעה), מיקאָנאָס, יאָס, סאַנטאָריני און סיראָס. פינף וויקלי Ferries זענען פֿאַרבינדונג סאַמאָס צו פּאַטמאָס (קסנומקס שעה) און איין וויקלי צו Leros (קסנומקס שעה), Kalymnos (קסנומקס שעה), קאָס (קסנומקס שעה) און רהאָדעס (קסנומקס שעה).
אין זומער, צוויי טעגלעך Ferries זענען פֿאַרבינדונג דעם אינזל פון סאַמאָס מיט Kusadasi (עפעסוס) אין טערקיי. טיקקעץ קענען זייַן באָוגהט פון פאַרשידן אַרומפאָרן יידזשאַנסיז. אַ פּאַס איז אַבליגאַטאָרי.
בוסעס:
די היגע קטעל בוססעס דורכפירן טראַנספּערטיישאַן ין די אינזל. זיי האָבן אַ גאַנץ גוט פּלאַן און זיי פאַרבינדן די פילע וויללאַגעס און שטעט פון די אינזל אין אַ באַפרידיקנדיק שטייגער.
די אינזל פון סאַמאָס האט אַ גוט ויטאָבוס דינסט וואָס באדינט פאַרשידן וויללאַגעס און ביטשיז ביז קסנומקס PM. פֿון דער הויפּטשטאָט פון סאַמאָס קסנומקס טעגלעך בוסעס זענען געגאנגען צו קאָקקאַרי און פּיטהאַגאָריאָ, קסנומקס צו אַגיאָס קאָנסטאַנטינאָס און אַגיאָס דימיטריאָס, קסנומקס צו קאַרלאָוואַססי, קסנומקס צו די הערעאָן, קסנומקס צו מיטיליני און קסנומקס צו אָרמאָס מאַראַטהאָקאַמפּאָו, אַוולאַקיאַ און וואָצאַלאַקיאַ. קסנומקס טעגלעך בוסעס זענען דיפּאַרטינג צו פּיטהאַגאָריאָ פֿאַר די הערעאָן און קסנומקס צו מיטיליני און קאַרלאָוואַססי.
פון קאַרלאָוואַססי טעגלעך בוסעס זענען געגאנגען צו אַגיאָי טהעאָדאָרי, פּירגאָס, קאָומאַנדאַרעי, וואַטהי, פּיטהאַגאָריאָ, שעה, אָרמאָס מאַראַטהאָקאַמפּאָו, וואָצאַלאַקיאַ, אַגיאַ קיריאַקי און דראַקעי. בעשאַס זומער, טעגלעך בוסעס זענען געלאזן פֿון דער הויפּטשטאָט פון סאַמאָס פֿאַר די ביטשיז פון צאַמאַדאָו, פּסילי אַממאָס און הערעאָן.
אַעראָפּאָרט:
סאַמאָס אינטערנאַציאָנאַלער ערפּאָרט "אַריסטאַרטשאָס" איז ליגנעריש קסנומקס קילאמעטער מערב פון דעם דאָרף פון פּיטהאַגאָריאָן, מיט טעגלעך קאַנעקשאַנז צו אַ נומער פון לענדער. אָבער, די יזיאַסט וועג צו דערגרייכן סאַמאָס דורך לופט איז צו פליען ערשטער אין אַטהענס און דעריבער כאַפּן אַ קאַנעקטינג פלי צו סאַמאָס. קסנומקס טעגלעך Flights זענען פֿאַרבינדונג דעם אינזל מיט אַטהענס און קסנומקס וויקלי מיט די שטאָט פון טהעססאַלאָניקי (אין צאָפנדיק גריכנלאנד). די ערליין פירמע פון Air מאַנאָס פליעס טעגלעך צו אַטהענס און צוויי מאָל וויקלי צו טהעססאַלאָניקי און די אינזלען פון מיקאָנאָס און סאַנטאָריני.
קאַרס און מאָטאָרביקעס
סך מאַשין און מאָטאָציקל פּראָקאַט אָפפיסעס זענען בנימצא אין סאַמאָס. עטלעכע פון די גרויס האָטעלס צולייגן מאָטאָציקל און מאַשין רענטאַלס. אין די פּאָרט פון סאַמאָס איר קענען געפֿינען אַ פּרייַז-רשימה פון די טאַקסיס Fares פֿאַר די עטלעכע דעסטאַניישאַנז אויף די אינזל. די פּרייסיז קייט פון קסנומקס צו קסנומקס יוראַ.
טאַקסי-שיפל
בעשאַס זומער, טעגלעך פישערייַ באָוץ זענען פֿאַרבינדונג די הויפּטשטאָט פון סאַמאָס צו פּיטהאַגאָריאָן. עס זענען שפּאַציר באָוץ צו עטלעכע פון די ווייַט ביטשיז און עס איז אַ שיפל וואָס סיילז אַרום די גאנצע אינזל.


text:
דזשואיש ווארלד רעוויו
דזשואיש ווארלד רעוויו Jewish World Review איז א וועב סייט וואס ווערט דערהיינטיקט יעדן טאג אינדערפרי, 5 טעג א וואך, מיט קאלוםס און קאריקטורען מיט חיזוק אין לעבן א.א.וו. דורך דעם חרדישן איד פון בארא פארק ר' בנימין זשאלקאווסקי הי"ו, שוין נאנט צו צען יאר אין איין צוה!
ר' בנימין זשאלקאווסקי איז געוועזן אמאל א זשורנאליסט פארן וואל סטריט זשורנאל.
דער הויפט ציל פון דעם סייט איז קירוב אז די קאנסערוועטיוו גוים און אידן זאלן נישט מיינען אז אידישקייט איז ליבעראליזם, בדרך אגב פאקט ער אויך אריין אידישע השקפה ארטיקלן און אסאך ליינער זענען שוין אזוי ארום געווארן נתקרב צו אידישקייט.
מחברים וואס זייערע ארטיקלן ווערן טעגליך סינדיקירט אויף דעם סייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ר' אברהם טווערסקי
- ר' פתחי' קראון
- דעניס פרעגער
- גערי ראזענבלאט
- זאב חפץ
- לערי עלדער
- ביל בענעט
- דזשעק קעמפ
- דזשארדזש וויל
- טשארלס קראוטהאמער
- דעיוויד לימבאו
- דעיוויד האראוויץ
- דזשעף דזשעקאובי
- מארק סטיין
- ר' יונתן טויבין
- רעב' אסתר יונגרייז
- ר' אבי שאפראן
- ר' בערל וויין
- קערעליין גליק
- ר' יצחק אלדערשטיין
- קאל טאמעס
- מארט זוקערמאן
- דזשעף באלאבאן
- אוריאל היילמאן
- וויקטאר דעיוויס הענסאן


text:
װיקיפּעדיע:אריבערשליסן
אריבערשליסן איז אין אלגעמיין טײַטש אז מען נעמט דעם אינהאלט פֿון א דאקומענט און מען שליסט עם אײַן אין א צווייטן דאקומענט מיט אן אפשיק.
אין וויקיפעדיע איז דאס ווען מען ניצט די מוסטער פֿונקציעליטעט פֿון מעדיע-וויקי אײַנצושליסן דעם זעלבן אינהאלט אין אסאך דאקומענטן אָן צו דארפֿן רעדאגירן יעדן איינעם באזונדער.
אחוץ דעם פֿארדינט מען אז דער לינק צום מוסטער איז לעבעדיג, ד"ה אז ווען מען ענדערט דעם מוסטער, ווערן אויטאמאטיש געענדערט אלע עקסעמפלערן פֿונעם מוסטער אויפן ארט.
למשל[רעדאקטירן מקור]
דער מוסטער פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע וואס געפֿינט זיך בײַ מוסטער:פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע איז אריבערגעשלאסן צום ארטיקל טענעסי אזוי: "{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}"


text:
אנאליטישע כעמיע
אַנאַליטישע כעמיע איז דער צווייג פון כעמיע וואס שטודירט די אידענטיפיקאציע פון די כעמישע קאמפאנענטן פון נאטירלעכע און קינסטלעכע מאטריאלן און זייער כעמישע פארמעל. קוואליטאטיווער אנאליז זאגט וועלכע כעמישע סובסטאנצן געפינען זיך אין א מוסטער, און קוואנטיטאווער אנאליז זאגט וויפיל פון יעדער סובסטאנץ.
א ביישפיל פון קוואליטאטיוון אנאליז איז די זויער פראבע פאר גאלד. מען לייגט א טראפ שטארקן זויער אויף דעם מעטאל. אויב עס גייען קליינע בלעזלעך, איז דער מעטאל נישט גאלד. נאך א ביישפיל איז קוקן מיט א מיקראסקאפ צו זוכן געוויסע באשטאנדטיילן.


text:
קאנװערט
א קאָנװערט איז דער פאַפירנער האַלטער װאָס האַלט בריװ װאָס װערן געשיקט דורכן פּאָסט אָדער האַלטן אַנדערע װיכטיקע דאָקומענטן. קאָנװערטן האָבן אַ ספּעציעלע מין כּלי (אױסקלעפּן מאַטעריאַל) װאָס אַרבעטן נאָך דעם װאָס מ'לעקט אַ טײל פונם קאָנװערט, אדער וואס קלעבט זיך אליין ווען מען נעמט אַראפ דעם דעקונג פאפיר. קאָנװערטן קומען אין אַלע מינים גרײס צו האַלטן בריװן, דאָקומענטן, פּאָסט קאַרטלעך, טשעקן, קאָנטראַקטן און אַזױ װײטער.
מען קלעבט ארויף אויפן קאנווארט (אויף דער רעטער זײַט אין דער הייך) א פאסטמארקע, מיט דעם באַצאָלט מען פארן ליווערן דעם בריוו.


text:
13טן מיי
דעם 13טן מיי איז דער 133סטער טאג פון יאר (134סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 232 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1647 - ערדציטערניש אין סאנטיאגא מיט א שטארקייט פון 8.5
- 1912 - אויפגעשטעלט געווארן דער קעניגלעכער לופטמיליטער - דער לופטמיליטער פון בריטאניע
- 1939 - די פליטים שיף "סאנט לואיס" פארט ארויס פון האמבורג קיין קובא
- 1940
- צווייטער וועלט קריג: ווינסטאן טשערטשיל דרשנט זיין בארומטע רעדע "בלוט שווייס און טרערן" אין דעם בריטישן פארלאמענט
- ווילהעלמינא מלכה פון האלאנד אנטלויפט פון דער נאצי אינוואזיע אין דער בריטאניע; די פרינצעסין יוליאנא שמוגלט אירע קינדער אין קאנאדע
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1717 - מאריא טערעזא, קייסערין פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע און מלכה פון בעהמען און אונגארן (געש' 1780)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1835 - דזשאן נאש, בריטישער ארכיטעקט (געב' 1752)
- 1916 - שלום עליכם, אוקראינער יידישער שרייבער, וואס האט געשריבן אויף יידיש (געב' 1859)
פייערטעג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דענמארק - באפרייונג טאג (1945)
- האלאנד - באפרייונג טאג (1945)
- עטיאפיע - באפרייונג טאג (1941)


text:
לינגוויסטיק
לינגוויסטיק איז די וויסנשאפטלעכע פארשונג איבער די נאטורלעכע מענטשלעכע שפראכן. ווצ"ב, ווי אזוי יעדע שפראך האט זיך אנטוויקלט און ווי אזוי איר באזעצן אין דער צוקונפט. לינגוויסטיק איז כולל די שטודיע פון גראמאטיק און פאנעטיק.
פארבינדענע אידיאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאַרבינדענע אידיאָם איז אן אידיאָם (אויסדרוק) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע באטייט, וואס נישט אימער איז זי ריכטיג באַטייט.
וו.צ.ב. "דריי נישט דעם קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש דעם קאפ, אבער מען קען איר אויך נוצן אלץ "אַ נאַחסישע שטערונג". און נאך וואס די ווערטער זיינען שוין פארבונדן, קען מען נישט זאגן "דריי נישט די שכל" א.ד.ג. ווייל עס איז שוין פארבונדן און באזעצט מיט אן אנדער אידיאָם.


text:
קודם אן הארציגן מזל טוב צום חתונה בחצר פאפא היינט נאכט. עס זעהט אויס ווי נעכטען ווען דער היינטיגער מחותן, דעם רבי'נס איידעם, הרב מיכל דייטש האט חתונה געהאט. איך דענק נאך דאס פרישע ווינט וואס ר' מיכל האט אריינגעברענגט אין פאפא, זייענדיג א באטעמ'טע אינגערמאן, און א ווארימע זאגער, אנ"ש האבן זיך מחיה געווען מיט זיינע דרשות, און דער עולם האט באמת הנאה געהאט, היינט צו טאגס פירט ער זיין אייגן קהילה אין מאנסי בס"ד. יא, די יארן לויפן, ר' מיכל מאכט חתונה.
איך מוז אייך אבער זאגן, אז כ'בין אנטלאפן פון די חתונה תיכף נאך די חופה, אהיימגעקומען בין איך כדי צו שרייבן די פאר שורות איידער איך בארוהיג זיך. - עס איז דא אסאך ענינים צו רעדן, אבער אז איך שרייב ברבים בין איך נאר בארעכטיגט צו שרייבן איבער דעם עולה גדולה וואס איר זעלבס טוט ברבים. שטייענדיג ביים חופה האב איך ממש געשפירט ווי איך בין א שותף לדבר עבירה, איך נעם אטייל אין די עגמת נפש וואס אומשולדיגע וויליאמסבורגע איינוואוינער מאכן מיט צוליב דעם שמחה. איך פראביר צו טרעפן א לימוד זכות, עס גייט אבער נישט. ווען די רבי שליט"א האט חתונה געמאכט זיינע קינדער, נו, איינמאל אין צוויי יאר, דאס גייט נאך. אבער דער גוטע באשעפער האט באשאנקען דעם רבין שליט"א מיט בנים וב"ב בליעה"ר, איז דאס דער פלאן מכאן ולהבא? יעדע צוויי חדשים אפשפארן די הויפט גאס אין ווילימאסבורג? - איר זענט דאך אוודאי מודה אז בעדפארד איז מער חשוב ווי פענן סטריט, והראיה, די חופה ווערט נישט דארט אפגעראכטן. אזוי אויך, די קלענערע לוויות ל"ע זענען אויף פענן וכו'.
וואו זענען אונזערע איידעלע מדות, מיט וואס מיר שטאלצירן זיך איבער אונזערע שכנים? וואו איז די מינימאלע געפיל פון זיך רעכענען מיט אנדערע? אז א איד קומט אהיים נאך א טאג ארבעט, בעדפאורד איז פארמאכט, און ער דארף אנקומען צו זיין דירה אויף היוז צווישען בעדפאורד און לי, וויפיל פון זיין צייט גייט לאיבוד? ער דארף ארומפארן די גרענעצן פון שטאט, כמעט דארט ווי די עירוב-שטריק ווערט געזוכט, און די שוין אזוי אנגעלייגטע גאסען מיט נערוועזע דרייווערס אין א שווערע וועטער - וואס זענען די תוצאות? ער קומט אהיים אנגעצויגען, זיין נאכט שיעור וועט ער שוין נישט מאכן באצייטענטס וכו' וכו' - און דאס אלץ... פארוואס? למען ישמעו ויראו ולמען דעת כל עמי הארץ כי שם פאפא נקרא עלינו?! נאכמער, וואס טוה איך ווען דער איד איז גאר מיין שכן און ער קומט אהיים פונקט ווען איך גיי צום קבלת פנים מיטן שטריימעל בעקיטשע, און זיין גאנצע, און גערעכטיגע, כעס גיבט ער אויס אויף מיר, וואס דארף איך ענטפערן? אז די רבי זכרונו לברכה איז געווען די מרא דאתרא דא? אז רוב תושבי העיר זענען זיך משתתף ביים חופה, און מ'גייט נאך רוב?
אויף וואס ווארט איר? אז איינער - און ס'פעלט נאר אויס איינער - זאל פארציילן וואס גייט פאר, פאר די גוישע פרעסע און מאכן א חילול השם? אדער גאר אריינפירן דעם סוגיא אין געריכט? למה?
מיין שאלה איז פאר אייך ראשי קהילתינו הק', היינטיגע צייטען, ווען קהילות און חצרות קומען שוין ב"ה צוביסלווייז צום שכל, און מען זעהט איין אז מיט פאלטשע שופרות און חצוצרות קומט מען נישט אן אין ערגעץ, די מענטשהייט עקלט זיך שוין פון די אויפגעבלאזענע שקרים וכזבים, א טראפקעלע אמת כאפט א גרעסערע עולם (והיינו טעמא למה מתרבים ספסלי דבי מדרשא דכמה מגידי זמנינו, חסרי שלשלת וכו'), עס איז שוין צייט אויפצוהערן מיט די נערישקייטן.
דער אמת איז אז יענעמ'ס צער וואלט איך נאך אראפגעשליגען אבער דאס פארדרייען די זמנים אין חדר איז באמת אן הימל געשריי, עס איז דאך ממש א געלט שאדן! מאמעס לויפן אוועק פון די ארבעט מיט א שעה צוויי פריער, און קומען שפעט מארגן מיט א שעה צוויי, פארוואס? ווייל די קינדער זענען געגאנגען שלאפן שפעטער מיט א שעה?! און דאס גייט זיין די סדר היום, יעדע צוויי חדשים?!
איך בעהט אייך, רעכענט אייך מיט א צווייטן, און סוף הכבוד לבוא.


text:
מאסן מעדיע
מאסן-מעדיע איז דער נאמען וואס מען גיט צו די קאמוניקאציע מיטלען וואס דערגרייכן דעם ברייטן ציבור. דער נאמען שטאמט פון די 1920ער יארן ווען מען האט אנגעהויבן מיט ברייטע צירקולאציע צייטונגען און צייטשריפטן.
שפעטער זענען צוגעקומען ראדיא, טעלעוויזיע, אינטערנעץ און אנדערע מאסן-מעדיע.
אויך באקאנט ווי מאסן-מעדיע זענען די ארגאניזאציעס וואס קאנטראלירן די טעכנאלאגיעס ווי פילם סטודיאס, פֿארלאגן, און ראדיא און טעלעוויזיע סטאנציעס.
פארשיידענע מאסן-מעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט גערעכנט זיבן סארטן מאסן-מעדיע. לויט דער צייט ווען זיי זענען אנגעהויבן, זענען זיי:
- דרוקעריי (ביכער, פראספעקטן, צייטונגען, זשורנאלן, אא"וו) פון דעם סוף 15טן יארהונדערט
- רעקארדירונגען (פלאטעס, מאגנעטישע טאשמעס, קאסעטעס, סידיס און די ווי דיס) פון דעם סוף 19טן יארהונדערט
- קינא פון בערך 1900
- ראדיא פון בערך 1910
- טעלעוויזיע פון בערך 1950
- אינטערנעץ פון בערך 1990
- צעלפֿאנען פון בערך 2000
אנדערש ווי א געווענלעכן טעלעפאן, וואס שאפט קאמוניקאציע צווישן צוויי פארטייען, שאפט מאסן-מעדיע קאמוניקאציע צו א גרויסער גרופע.


text:
דרייט זיך א אידעלע, אינמיטן וועג,
אינגאנצן פארצערט אינגאנצן פארטראכט,
ווי זענען מיינע טעג, ווי האב איך זיי פארבראכט,
אוי ווי אוי ווי געוואלד, אוי אוי וי איך האלט,
רבש"ע הער צו מיין געשריי.
פזמון:
איי אידעלע אי אידעלע,
שטארק דיך שטארק דיך אידעלע
מה רבו מעשיך ה'
דיינע וואנדער ווער קען פארשטיין
פול וועלטן האסט דו באשפען
דו פירסט און שפייצט דאך אלעס אליין,
וואס עס פאסירט אויף הימל און ערד
ווערט נאך דורך דיר באשערט
ווער קען דען באשרייבן דיין גרויסע כח
פון דיין מיליטער וואס דו האסט אין דער הויך.
טויזענטער מלאכים אן א צאל
וואס זענען אן א מאס גרויס
שטייען גרייט אויף דיין באפעל
ויי אפייל פליהט פון בויגן ארויס,
זיי לויבען מיט שירה דעם הייליגען בורא
דערהייבן זיין כבוד מיט ציטער און מורא
אבער א ברכה פון א איד מיטן הארץ צו איים
דער גרעסטער נחת האט ער פון דעם
געדענק, געדענק, דיינע מצוות אזוי שיין
דיין תורה מלא חן,
ערווארט אויף דיין געבעט,
דיין גוטע מחשבה ער זעהט,
אידעלע זיי פריילעך שטארק דיך שטארק דיך אצינד,
וויל דו ביסט דאך א בן מלך ער רופט זיך א מיין קינד,
אידעלע, אידעלע, וועק דיך פון שלאך אויף
א קרעכץ גייט ארויף,
ווי טייער איז יעדעס מאל
ווען דו זאגט שמע ישראל
אידעלע טוה דאנקן און לעבען שטארק דיך שטארק
דיך שוין
וויל דו ביסט דאך אזוי דערהויבען מכל עם ולשון.
פזמון:
איי אידעלע אי אידעלע,
שטארק דיך שטארק דיך אידעלע
באלד ווען משיח וועט קומען
מיר וועלן דלעבען דעם גרויסן טאג
וואס מיר ווארטען שוין אזוי פיהל יאר,
ווי באחן'ט ווי באליבט
דיין עבודה איז געוורען
וועסטו זעהן דאן אפען און קלאר,
לאמיר זיך פרייען מיטן גרויסען בורא
לאמיר זיך פרייען מיט זיין הייליגע תורה,
אים דינען יעדער רגע און א יעדער מינוט
מיר גייען שוין א קעגן משיח בן דוד,
געדענק, געדענק, דיינע מצוות אזוי שיין
דיין תורה מלא חן,
ערווארט אויף דיין געבעט,
דיין גוטע מחשבה ער זעהט,
אידעלע זיי פריילעך שטארק דיך שטארק דיך אצינד,
וויל דו ביסט דאך א בן מלך ער רופט זיך א מיין קינד,
אידעלע, אידעלע, וועק דיך פון שלאך אויף
א קרעכץ גייט ארויף,
ווי טייער איז יעדעס מאל
ווען דו זאגט שמע ישראל
אידעלע טוה דאנקן און לעבען שטארק דיך שטארק
דיך שוין
וויל דו ביסט דאך אזוי דערהויבען מכל עם ולשון.
פזמון:
איי אידעלע אי אידעלע,
שטארק דיך שטארק דיך אידעלע
דרייט זיך א אידעלע אינמיטן וועג
אזוי פריילעך זיין פנים לייכט,
אוי ווי שיין זענען מיינע טעג,
פיהל מיט מצוות טאג און נאכט,
אוי ויי אוי ווי געוואלד, משיח קומט דאך באלד
רבונו של עולם,
איך וועל בלייבען פאר דיר געטריי.


text:
פיער דע פערמא
פיער דע פֿערמאַ (פראנצויזיש: Pierre de Fermat; 17טן אויגוסט 1601 – 12טן יאנואר 1665), א פראנצויזישער אדלמאן, איז געווען פון די גרעסטע מאטעמאטיקער פונעם 17טן יארהונדערט. פערמא איז געווען א יוריסט, און האט געארבעט אין מאטעמאטיק ווי א האבי, דעריבער האט מען אים גערופן "פרינץ פון די אמאטארן".
פערמא האט שטודירט אינעם אוניווערסיטעט פון טולוז, און נאכהער איז ער אריבער קיין בארדא, וואו ער האט אנגעהויבן זיינע ערשטע ערנסטע פארשונגען אין מאטעמאטיק. פון בארדא איז פערמא אריבער קיין ארליאן פאר אקאדעמישע שטודיעס. ער האט באקומען א דיפלאם אין ציווילן געזעץ און האט געדונגען א ביורא אינעם פארלאמענט אין טולוז. ביז 1631 האט ער געארבעט ווי אן אדוואקאט אין טולוז. אין 1652 האט מען אים פראמאווירט צום העכסטן אמט אינעם קרימינעלן געריכט.
פערמא איז געוואוסט ווי דער פאטער פון נומערן טעאריע. זיינע דערגרייכן, זיינע השערות און זיינע פראבלעמען וואס ער האט ארויפגעברענגט אין נומערן טעאריע האבן צוגעברענגט צו א שטארקער אנטוויקלונג פון דער טעאריע אין שפעטערדיקע דורות. פערמא'ס ביישטייערונג צו דער אנטוויקלונג פון מאטעמאטיק האבן אים מזכה געווען מיטן טיטל "דער גרעסטער פראנצויז אינעם 17טן יארהונדערט".


text:
1934
1934 איז דאס 34סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1934 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יוני - נאצי פירער אדאלף היטלער ימ"ש טרעפט זיך מיט מוסאליני, דער פירער פון איטאליע, אין דער שטאט ווענעדיג, און באטיטלט נאכן באזוך דעם נאצי פירער אלס א "נארישע קליינע מאלפע".
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יאנואר - זשאן קרעטיען, 20סטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע
- 10טן אפריל - דוד האלבערשטאם, שרייבער
- 5טן סעפטעמבער - הרב מאיר בראנדסדארפער, רב, דיין, פוסק און מוהל; מיטגליד אינעם בד"ץ פון דער עדה החרדית; מחבר פון "קנה בושם" (נפטר 2009)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן פעברואר - אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע (געב' 1875)
- 25סטן מיי - גוסטאוו האלסט, בריטישער קאמפאזיטאר (געב' 1874)
- 2טן נאוועמבער - עדמונד זשיימס דע ראטשילד (געב' 1845)


text:
אב
אב איז דער פינפטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער עלפטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז אב שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.[3]
ראש חודש אב איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון אב, וויבאלד תמוז איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג. (דאס יאר ווען די יידן האבן געשיקט שפיאנירן (שילוח מרגלים) ארץ ישראל האט מען פארברייטערט דעם חודש תמוז און ראש חודש אב איז געווען צוויי טעג.[4])
דער ערשטער טאג פון חודש אב קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ו ז) מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק, שבת.[5]
אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש האבן זיי געקענט - אויב בית דין האט עס געפינען נויטיג - פארקערצען דעם חודש (חסר) אויף ניין און צוואנציג טעג.
אין דער משנה לערנט מען[6] אז אב איז איינס פון די זעקס חדשים וואס בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש אב, וועגן דעם קומענדיגן פאסט טאג פון תשעה באב.
דער נאמען פון חודש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר גט פשוט[7] שרייבט, דער מנהג איז צו שרייבן אין כתובות, וועקסלען און בריוון דעם נאמען פון חודש מנחם אנטשטאט אב, ס'איז אבער דא וואס שרייבן ביידע צוזאמען מנחם אב. ביי די אשכנזישע געגענטן געפינט מען נישט מען זאל שרייבן מנחם אליין, אויב מען האט אזוי געשריבן אין א גט איז דא וואס ווילן זאגן אז דער גט איז נישט גילטיג (פסול).[8]
דער אינהאלט פון חודש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש אב גייט ארויס פון דער פסוק הנה יד ד' הוי"ה במקנך[9] (שמות ט. ג.).
דער מזל פון אב ווערט אנגערופן אריה.[10]
הלכות אין מנהגים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
"משנכנס אב ממעטין בשמחה",[11] ווען ס'הייבט אָן חודש אב דארף מען זיך צוריקהאלטן פון פרייליכקייטן, וויבאלד אין דעם חודש איז דער ערשטער און צווייטער בית המקדש פארניכטערט (חרוב) געווארן,[12] דערפאר זאגט די גמרא ווען א ייד האט א געריכט מיט א גוי זאל ער דאס אפשטיפען אויף שפעטער, (ס'איז פארהאן וואס האלטן א גאנצן חודש,[13] און אנדערע האלטן נאר ביז נאך תשעה באב,[14]) ווייל אין דעם חודש איז דער מזל נישט קיין גוטער פאר יידן.[15]
די ערשטע ניין טעג פונעם חודש ביז תשעה באב האט זיינע ספעציפעשע הלכות און אנבאלאנג מיט הייראטן, שערן, וואשן וועש, זיך וואשן און נאך.
ט"ו אב האט זיינע ספעציפעשע הלכות.
פון ט"ו אב, פון ווען די נעכט הייבן אן לענגער צו ווערן, זאגן די חז"ל[16] דארף מען צולייגן פון דער נאכט צו דעם טאג אויף צו לערנען תורה, מען מוז זיך אויפהייבן פארטאג לערנען תורה.[17]
ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ראש חודש אב איז די יארצייט פון אהרן הכהן, און אזעלכע פאסטן אין איר דערוועגן.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד ה"ה
- ↑ פסחים ע"ז ע"א
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ ר"ה י"ח ע"א
- ↑ סי' קכ"ו
- ↑ ערוך השלחן שם
- ↑ משנת חכמים תמוז אב פ"ב א
- ↑ ספר יצירה פ"ה
- ↑ תענית כ"ו ב'
- ↑ משנה שם
- ↑ מג"א תקנ"א
- ↑ קרבן נתנאל תענית כ"ט ב'
- ↑ תענית כ"ט ב'
- ↑ בבא בתרא קכ"א ב'
- ↑ ב"ח און מג"א סי' רל"ח


text:
טאני בלער
טאני בלער (מיי 06, 1953) 52סטער פרעמיער מיניסטער פון גרויס בריטאניע. געווען פירער פון די ליבעראלע פארטיי פון גרויס בריטאניע, ער האט געפירט זיי פארטיי צו א זיג און איז ערוויילט געווארן אלס פרעמיער מיניסטער איבער גרויס בריטאניע. היינט צו טאג איז ער א שליח פארן מיטל מיזרח.
ער איז דריי מאל ערוויילט געווארן, ער האט רעזיגנירט אין 2007 און גארדן ברוין האט איהם איבערנעמען.
כאטש ער איז נישט אזוי פאפולער, ספעצילע איז נישט פאפולער זיין שטיצע פאר די איראק מלחמה, דאך האט ער באוויזן א קונץ און איז שטענדיג געווארן ערוויילט,
ער איז געווען זייער נאנט צו דעם אמריקאנער פרעזידענט קלינטאן, און שפעטער איז ער געווארן זייער נאנט צום אמעריקאנער פרעזידנט בוש.


text:
ליטעראטור
ליטעראטור איז די קונסט פון שרייבן.
א ליטעריטארישע שאפונג קען זיין באזירט אויף אמתדיקע ליטערארישע פיגורן אדער אויף אויפגעטראכטע פיגורן.
ליטעראטור צעטיילט מען אין פארשיידענע זשאנערס:
ליטעראטור אויפגאבעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דער וואס שרייבט ביכער הייסט א "שרייבער" אדער א "שריפטשטעלער".
- דער וואס שרייבט פראזע הייסט א "פראזאיקער".
- דער וואס שרייבט דיכטונגען (פיוטים) הייסט א דיכטער.
- דער וואס שרייבט דראמא הייסט א "דראמאטיקער".
- זע מער שרייבער.
איינער וואס קען שרייבן און לייענען הייסט א ליטערטעט.


text:
סדום
סדום מיט נאך פיר שטעט, עמורה, אדמה, צבויים און צוער זענען פינף היסטארישע שטעט וואס ווערט געברענגט פארשידענע געשיכטעס אין די תורה.
דער שטאט סדום איז לויט די היסטאריע פון די תורה געווען א שטאט ווי די איינוואוינער זענען געווען שלעכט, אומפארגינעריש און אומרעכטפארטיג איינעם צום אנדערן, לויט חז"ל האט מען דארט באשטראפט איינער וואס האט געטאן א געפעליקייט פאר א צווייטן.
ביזן היינטיגן טאג, טוט דער ווארט סדום סימבאליזירן אן אקט אדער אייגעפיראכט פון אומ'יושר אדער אומ'ציווילירט. ווי עס ווערט אנגערפן "חוקי סדום" און אויף ענגליש רופט זיך עס "sodomy". אויך די משנה און מסכת אבות כאראקטיזירט אן אומפארגינער אלס "מדות סדום", ווי די משנה זאגט: שֶלִי שֶלִי וְשֶלָך שֶלָך זוּ מֶדַת סְדוֹם, טייטש: מיינס איז מיינס און דיינס איז דיינס דאס איז א מדה פון סדום.
די געשיכטע אין דער תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער שטאט סדום ווערט געברענגט אין פרשת וירא איז געווען זייער א שלעכטע און א זינדיגע שטאט.
גאט האט באשלאסן איר צו פארטיליגן.
גאט לאזט וויסן פאר אברהם אבינו זיין פלאן צו איבערדרייען סדום. אברהם פרובירט צו מלמד זכות זיין און אפרופן די גזירה. אבער וויבאלד עס געפונען זיך נישט קיין צען צדיקים אין סדום ווערט די גזירה פארזיגלט.
באותו זמן האט געוואוינט דארט לוט, דער ברודער פון שרה, מיט זיין ווייב און זיינע צוויי טעכטער. גאט האט געשיקט צו אים די צוויי מלאכים וואס זענען געווען באזוכן ביי אברהם, זאלן אים ראטעווען און אים נעמען, זיך צו אויסבאהאלטן צו א דערביי נעבענדיגער שטאט מיטן נאמען צוער, וואס די שטאט איז אפגעשוינט געווארן נאר כדי צו ראטעווען לוט.
די איינוואוינער פון סדום דערוויסן זיך פון די צוויי באזוכער ביי לוט. די גאנצע שטאט זאמעלט זיך אן ארום לוט'ס הויז און ווילן טשעפן די צוויי מלאכים. לוט בעהט זיך ביי די שטאט מענטשן נישט צו טשעפען די געסט, ער אפפערט זיי זיינע צוויי אומ-פארהייראטע טעכטער פאר אן אויסטויש אנשטאט די מלאכים. די מענטשן עקשנ'ען זיך און ווילן זיך איינברעכן און לוט'ס הויז. עס געשעט א נס און אלע אנגריפער ווערן בלינד און קענען נישט גרייכן די טיר פון הויז.
לוט פאקט פעק צו אנטלויפן פון סדום. ער פרובירט אויך צו ראטעווען זיינע צוויי איידעמער, און בעט זיי זאלן מיטקומען מיט אים. די איידימער זענען געווען פארהייראט צו אנדערע צוויי טעכטער פון לוט, אויסער די וואס האבן זיך שפעטער געראטוועט צוזאמען מיט לוט. די איידימער לאכן זיך אויס און בלייבן אין סדום.
ווי נאר לוט קומט אן קיין צוער האט גאט געלאזט אראפרעגענען שוועבל מיט פייער אויף סדום מיט נאך דריי דערנעבענדיגע שטעט, עמורה, אדמה און צבויים, וואס האט פארברענט און פארניכטעט די מענטשן.
אויך די ערד זעלבסט איז אויף א פערמאנאט אופן קאליע געגאנגען, אזוי אז מ'קען דארט קיינמאל אנזייען געוואוקסן. ווי די פסוק זאגט אין פרשת נצבים גָּפְרִית וָמֶלַח שְׂרֵפָה כָל-אַרְצָהּ לֹא תִזָּרַע וְלֹא תַצְמִחַ וְלֹא-יַעֲלֶה בָהּ כָּל-עֵשֶׂב כְּמַהְפֵּכַת סְדֹם וַעֲמֹרָה אַדְמָה וּצְבֹיִים אֲשֶׁר הָפַךְ יְהוָה בְּאַפּוֹ וּבַחֲמָתוֹ .
איידער די איבערקערניש איז סדום געווען פון די פעטסטע און פרוכטבארע פעלדער אין ארץ ישראל. ווי מ'געפינען מיר אז ווען לוט האט זיך אפגעטיילט פון אברם, איז ער געגאנגען דרום-וועגס צו סדום, כדי צו אנפיטערן זיינע רינדער און פי. ווי די פסוק זאגט אין בראשית י"ג וַיִּשָּׂא לוֹט אֶת עֵינָיו וַיַּרְא אֶת-כָּל כִּכַּר הַיַּרְדֵּן כִּי כֻלָּהּ מַשְׁקֶה לִפְנֵי שַׁחֵת יְהוָה אֶת-סְדֹם וְאֶת-עֲמֹרָה כְּגַן יְהוָה כְּאֶרֶץ מִצְרַיִם בֹּאֲכָה צֹעַר .
אויך איז די שטאט פיזיש איבערגעדרייט געווארן, קאפ אראפ פיס ארויף, די אלע פיר שטעט זענען געזעצן אויף איין גרויסע שטיין און גאט האט גענומען די שטיין און עס גענצליך איבערגעדרייט.
לוט'ס ווייב וואס איז אויך געווען א זינדיגער, ווערט טראנספארמירט צו א שטיק זאלץ.
סדום היינט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט קלאר פונקטלעך ווי סדום איז היינט, די אנגענומענע מיינונג אין די וועלט אז עס איז ווי דער ים המלח איז און די אומגעגנט, אין דרום ארץ ישראל. וואס איז היינט אונטער דער הערשאפט פון מדינת ישראל און עס איז א שיינער רעזארט ארט מיט האטעלן און בעדער, ווי מענטשן פארן אהין אויף אוירלויב.
אין דער תורה זעט מען אז עס איז א חלק פון ארץ ישראל ווי דער פסוק זאגט אין פרשת נח וַיְהִי גְּבוּל הַכְּנַעֲנִי מִצִּידֹן בֹּאֲכָה גְרָרָה, עַד-עַזָּה בֹּאֲכָה סְדֹמָה וַעֲמֹרָה וְאַדְמָה וּצְבֹיִם עַד לָשַׁע
אויך דער רמב"ן אין פרשת נצבים זאגט אז די אורזאך פון די איבערקערניש פון סדום איז נאר ווייל עס איז א חלק פון ארץ ישראל.


text:
פראנקרייך
פֿראַנקרײַך (פראַנצויזיש: France פֿראַנס), אפיציעל די פראנצויזישע רעפובליק (פראַנצויזיש: République Française רעפובליק פֿראַנסעז), איז אַ לאַנד אין מערב אייראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז פאַריז. עס ציט זיך אויס פונעם מיטלענדישן ים אין דרום ביזן ענגלישן קאנאל און דעם צפון ים אין צפון, און פונעם ריין אין מזרח ביזן אטלאנטישן אקעאן אין מערב. פראנקרייך גרענעצט (זייגערווייז פון צפון) בעלגיע, לוקסעמבורג, דייטשלאנד, די שווייץ, איטאליע, מאנאקא, אנדארא און שפאניע. פראנקרייך איז אויך באהאפטן צו ענגלאנד דורכן קאנאל טונעל.
פראנקרייך איז דאס גרעסטע לאנד אינעם אייראפעישן פארבאנד אין שטח, און דאס דריטע גרעסטע אין אייראפע, נאך רוסלאנד און אוקראינע.
זעקס הונדערט טויזנט (600,000) ייִדן וווינען הײַנט צוטאָגס אין פֿראַנקרײַך, און 7 מיליאָן אַראַבער װױנען דאָרט אױך.
עס האט די דריטע גרעסטע יידישע באפעלקערונג נאָך ניו יאָרק און ארץ ישראל.
פראנקרייך איז דאס לאנד מיט די מערסטע טוריסטן אין דער וועלט; אין 2007 האבן באזוכט אין פראנקרייך מער ווי 80 מיליאן אויסלענדישע טוריסטן.
פראנקרייך איז א דעמאקראטישע רעפובליק און האלט שטארק פון מענטשנרעכטן. עס איז אן אנטוויקלט לאנד, מיט דער נײַנטער גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט. פראנקרייך איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד און א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער. אויך איז עס א מיטגליד אין דער גרופע 8 און א סטאבילער מיטגליד אין דעם זיכערהייט ראט פון די פ"פ.
אינהאַלט
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך געפינט זיך אין מערב אייראפע אויף די ברעגן פונעם אטלאנטישן אקעאן און דעם מיטלענדישן ים. אויך האט עס קאלאניעס אין צפון אמעריקע, די קאראיבישע אינזלען, דרום אמעריקע, דעם אינדישן אקעאן, אנטארקטיקע און פראנצויזישע פאלינעזיע אינעם פאציפישן אקעאן.
מעטראפאליטאנע פראנקרייך האט די פארעם פון א העקסאגאן און זיין שטח איז 547,030 ק"מ2. עס האט פארשינדענע לאנדשאפטן, פון די פלוינען אין דעם געגנט פון די בארטן ביז די בארגקייטן פון די אלפן אין דרום-מזרח און די פירענעען אין דרום-מערב. דער העכסטער פונקט אינעם אייראפעישן פארבאנד, מאן בלאנק, געפינט זיך אויפן גרענעץ צווישן פראנקרייך און איטאליע.
סביבה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך איז געווען דאס ערשטע לאנד וואס האט אויפגעשטעלט א מיניסטעריום פאר דער סביבה, אין 1971. אין 1974 האט די רעגירונג פון פראנקרייך באשלאסן צו אינוועסטירן אין קערנדיקער קראפט צוליב די הויכע אויל פרייזן, און היינט דאס דעקט 78% פונעם לאנדס פראדוקציע פון עלעקטריע. אלס רעזולטאט איז דער סביבה ווייניגער פארפעסטיקט ווי אנדערע לענדער.
28% פון דעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער. די וועלדער האבן מער ווי 140 פארשידענע מינים פון ביימער. פראנקרייך האט 9 נאציאנאלע פארקן און 46 נאטירלעכע פארקן.
שטעט אין פֿראַנקרײַך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – היסטאריע פון פראנקרייך
אין די צייטן פון די רוימען איז געווען א לאנד גאליע מיט מער אדער ווייניגער די זעלבע גרענעצן ווי היינטיקע פראנקרייך. די איינוואוינער פון אוראלטן גאליע זענען געווען קעלטן. אין דעם ערשטן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט יוליוס קייסער איינגענומען גאליע, וואס איז געווארן א טייל פון דער רוימישער אימפעריע. די גאלן האבן אנגעהויבן רעדן לאטיין אזוי ווי די רוימער, פון וואס איז אנטוויקלט געווארן פראנצויזיש.
אין דעם 4טן יארהונדערט האבן די פראנקען, א גערמאנישער שבט, אינוואדירט גאליע און האבן זיך באזעצט דארטן. פון די פראנקען קומט דער נאמען "פראנקרייך".
די אימפעריע פון קארל דער גרויסער איז געווארן צעטיילט אין 843 ביים אפמאך פון ווערדון אויף דריי חלקים. דער גרעסטער טייל איז געווען מערב פראנקיע, וואס איז מער אדער ווייניקער היינטיקע פראנקרייך. פון 843 ביז דער פראנצויזישער רעוואלוציע אין 1789 איז פראנקרייך געווען א מאנארכיע.
אפטיילונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך ווערט געטיילט אין 27 אדמיניסטראטיווע ראיאנען, פון זיי 22 אין מעטראפאליטאנעם פראנקרייך, און פינף ארום דער וועלט. די 22 מעטראפאליטנע ראיאנען זענען:
פאליטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אום 28סטן סעפטעמבער 1958 האט מען באשטעטיקט די קאנסטיטוציע פון דער פינפטער רעפובליק. לויט דעם וויילט מען יעדע 5 יאר א פרעזידענט וואס פירט דאס לאנד. די געזעצן ווערן געמאכט אין א פארלאמענט פון צוויי הייזער. דער פרעזידענט טוט באשטימען דעם פרעמיער מיניסטער. אין די וואלן פון אפריל און מיי 2012 האט מען דערוויילט דעם פרעזידענט פראנצווא האלאנד.
פראנקרייך איז א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער און א פערמאנענטער מיטגליד פונעם זיכערהייט ראט מיט א וועטארעכט. עס איז אויך א מיטגליד פון דער גרופע פון אכט און דער וועלט האנדל ארגאניזאציע. אין פראנקרייך זענען הויפטקווארטירט דריי אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס: די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, אונעסקא און אינטערפאל.
פראנקרייך האט די צווייטע גרעסטע נעץ פון דיפלאמאטישע מיסיעס אין דער וועלט, נאך די פאראייניגטע שטאטן.
מיליטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פראנצויזישע מיליטער האט א היסטאריע וואס גייט צוריק א לאנגע צייט און האט שטארק באאיינפלוסט די היסטאריע פון פראנקרייך. דער פרעזידענט פון דער פראנצויזישער רעפובליק איז דער הויפטקאמאנדאנט פון דער מיליטער. די צוועקן פון דער מיליטער זענען:
- שיצן די טעריטאריע פון פראנקרייך אויף דער יבשה, ים און אין דער לופט
- היטן גלאבאלע סטאבליטעט.
די פראנצויזישע מיליטער איז די גרעסטע אין אייראפע מיט (2006) 779,450 זעלנער, און איז די דריטע גרעסטע נוקלעארע מאכט אין דער וועלט (נאך די פאראייניקטע שטאטן און רוסלאנד.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון פראנקרייך איז איינע פון די שטערקסטע עקאנאמיעס אין דער וועלט. פראנקרייך איז א מיטגליד אין דער גרופע פון 8 (G8) וואס ברענגט צוזאמען די אכט שטערקסטע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט. אין 2010 האט פראנקרייך געהאט די פינפטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט, נאך די פאראייניגטע שטאטן, יאפאן, דייטשלאנד און דעם פאראייניגטן קעניגרייך. פראנקרייך האט זיך איינגעשלאסן אין דער אייראזאנע צוזאמען מיט נאך 10 לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד און האט געביטן זיין טראדיציאנעלע וואלוטע, דער פראנצויזישער פראנק, מיטן איירא דעם 1טן יאנואר 1999.
פראנקרייך האט א געמישטע עקאנאמיע וואס נעמט איין פארשפרייטע פריוואטע אונטערנעמונגען (כמעט 2.5 מיליאן קאפאניס רעגיסטרירט) מיט שטאַט אונטערנעמונגען און רעגירונג אינטערווענץ. די רעגירונג האט א שטארקע השפעה איבער אינפראסטרוקטור סעקטארן, מיט א מערהייט פארמאגערשאפט פון די באנען, עלעקטריע, פליווארג, נוקלעארע קראפט און טעלעקאמוניקאציע.
כאטש אנדערע מערבדיקע לענדער שאפן זייער ענערגיע פון קוילן, נאטירלעכער גאז, פראנקרייך ניצט ווייניג פון די רעסורסן, נאר האט אינוועסטירט אין קערנדיקער קראפט. אומגעפער 78 פראצענט (ריכטיק אין 2006) פון דער עלעקטריע וואס ווערט געשאפן אין פראנקרייך שטאמט פון קערנדיקער קראפט. צוליב דעם טוט פראנקרייך פראדוצירן ווייניקער קארבאן דיאקסייד ווי די אנדערע אכט מערסטע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט.
לויט דער וועלט האנדל ארגאניזאציע איז פראנקרייך געווען אין 2009 דער וועלטס זעקסטער גרעסטער עקספארטירער און דער פערטער גרעסטער אימפארטירער פון פאבריצירטע גוטער. אין 2008 האבן פראנצויזישע פירמעס אינוועסטירט $220 ביליאן אין פרעמדע לענדער, אזוי איז פראנקרייך דער צווייטער גרעסטער אויסערן-אינוועסטירער אין דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, נאך די פאראייניגטע שטאטן (מיט $311.8 ביליאן). פראנקרייך האט 39 פון 500 גרעסטע פירמעס אין דער וועלט.
לאנדווירטשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריש, איז פראנקרייך א וויכטיקער פראדוצירער פון לאנדווירטשאפט פראדוקטן. פראנקרייך איז דער גרעסטער לאנדווירטשאפט פראדוצירער און עקספארטירער אין אייראפע.
ארבעט מארק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך האט איינע פון די נידעריקסטע 15-64 יארן באשעפטיקונג ראטעס פון די OECD לענדער: אין 2004, זענען נאר 69% פון דער באפעלקערונג פון פראנקרייך צווישן 15-64 יארן געווען באשעפטיקט, אין פארגלייך מיט 80% אין יאפאן, 79% אינעם פאראייניגטן קעניגרייך, 77% אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און 71% אין דייטשלאנד. אין פראנקרייך זענען זייער ווייניג פון דער באפעלקערונג פון 15-24 יארן ביי ארבעט, צוליב דעם וואס דאס מינימום לוין איז גאנץ הויך, וואס מאכט שווער פאר יונגע מענטשן אריינצוקומען אין דעם ארבעט מארק.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיט 79.5 מיליאן טוריסטן אין 2011, ווערט פראנקרייך געראנגט דער ערשטער טוריסטן ציל אין דער וועלט, מער ווי די פאראייניגטע שטאטן (62.3 מיליאן אין 2011) און כינע (57.6 מיליאן אין 2011).
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די באן נעצווערק אין פראנקרייך איז לאנג 29,473 ק"מ (אין 2008), און איז די צווייטע לענגסטע אין מערב-אייראפע (נאך דייטשלאנד). די פראנקרייך באן פירמע אפערירט גיכבאן דינסטן ווי אייראסטאר, טהאליס און TGV.
פראנקרייך האט 475 פליפעלדער. נישט ווייט פון פאריז געפינט זיך דאס גרעסטע און מערסט באשעפטיקסטע פליפעלד אין גאנץ פראנקרייך, שארל דע גאל פליפעלד, וואס פארבינדט פאריז מיט כמעט אלע וויכטיקע שטעט אין דער וועלט.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – פראנצויזיש
די אפיציעלע שפראך פון פראנקרייך איז פראנצויזיש. עס איז א ראמאנישע שפראך, אזוי ווי שפאניש און איטאליעניש. אין מזרח פראנקרייך, אין עלזאס און א טייל פון לאטארינגיע, רעדט מען עלזאסיש, א דיאלעקט פון דייטשיש.
רעליגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך איז א סעקולער לאנד וואס זיין קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע. די באפעלקערונג איז 51% קאטאליקן, 34% אטעיסטן, 4% מוסולמענער, 3% פראטעסטאנטן און 1% יידן.
ליטעראטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראנצויזישע ליטעראטור גייט צוריק צום מיטל אלטער.
די הויפט שרייבער אינעם 17טן יארהונדערט זענען געווען רענע דעקארט, מאליער און בלעז פאסקאל. די גרויסע שרייבער אינעם 18טן יארהונדער זענען געווען וואלטער און זשאן-זשאק רוסא. אין דעם 19טן יארהונדערט זענען געווען די ראמאניסטן וויקטאר הוגא, אלעקסאנדרע דומאס און זשולס ווערן.
ספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די מערסטע באוואוסטע ספארט געשעענישן איז דער טור דע פראנס ציקלען פארמעסט. דאס געיעג דויערט דריי וואכן איבער א לענג פון 3,500 ק"מ וואס גייט ארום גאנץ פראנקרייך און ענדיקט אין פאריז. אויך איז פוטבאל שטארק פאפולער אין פראנקרייך. די זומער אלימפיאדע איז פארגעקומען אין פראנקרייך צוויי מאל, אין פאריז, אין די יארן 1900 און 1924.


text:
סדר עולם רבה
דער סדר עולם רבא איז מיוחס צו רבי שמעון בן חלפתא פון די ערשטע תנאים.
עס איז דער ערשטער מדרש וואס אידן האבן, ער אנטהאלט בעיקר דאטום'ס וואו די מעשיות שטייט אין די תורה פון ווען אדם הראשון איז געבוירן, ביז נאכן חורבן בית שני, דער עיקר אבער פארציילט ער ביז צום חורבן בית ראשון.
עס איז געבויט אויף די פסוקי תנ"ך אבער איבראל לייגט ער צו דעם פונקטליכן דאטום, רש"י ברעגנט זייער פיל דערפון. צווישן די דאטומ'ם שטייט אויך גאר שיינע מדרשים און דרשות אויף פסוקים, מוסר רייד און הלכות דרך ארץ.
עס איז גאנצע פרקים און דאטום'ם וואס אנדערע מדרשים האבן גענומען אות באות פונעם סדר עולם רבא ווי אין מדרש רבה.
עס איז דא פירושים דערויף, הגהות פון יעב"ץ, הגהות הגר"א, משה יאיר וויינטשטאק.


text:
פתח תקוה
פתח תקוה איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 39,000 דונעם. געגרינדעט 1878 , ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1937. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין פתח תקווה 179,400 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאט גרענעצט זיך מיט הוד השרון און רמת השרון פון לינקס, מיט תל אביב פון לינקס-מערב, און מיט בני ברק און גבעת שמואל פון מערב, און פון דרום מיט גני תקוה און קרית אונו.
דיִ שטאָט איז באַקאַנט אלס די מוטער פֿון אַלע ייִשובים װײַל זי איז די עלטסטע פֿון אַלע ייִשובים װאָס זײַנען געגרינדעט געװאָרן אין דער נײַער צײַט.
און 1984 איז געפענט געווארן נייט-קלאב'ס מיט פראטעסטן וואס האט אנגעהאלטן צוויי יאר, און פתח תקוה איז דא א קאמפלעקס פון שפיטעלער וואס רופט זיך מרכז רפואי רבין, און אירע דריי אפטיילונגען ביילינסאן, שניידער, און גולדה-השרון, דארט זענען די היי-טעק אפטיילונגען פון IBM, Oracle און אויך די עסן פאבריק "אסם".
דער בירגערמייסטער (מעיאר) איז אורי אוהד.
די הויפט רבנים געוויילט שבט תשע"ב זענען הרב מיכה הלוי (אשכנזיש) און הרב אריאל עטיאס (ספרדיש).


text:
7טן יאנואר
דעם 7טן יאנואר איז דער זיבעטער טאג פון יאר, אין דער ערשטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 358 טעג (359 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1610 - גאלילעא גאלילעי זעט צום ערשטן מאל די פיר גרעסטע לבנות פון יופיטער.
- 2015 - 12 מענטשן דערמארדעט אין פראנקרייך ביים שיסעריי אין דער רעדאקציע פון שארלי עבדא
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1943 - ניקאלא טעסלא, אמעריקאנער פיזיקער, עלקטרישער אינזשעניר און ערפינדער פון סערבישן אפשטאם, פון די פיאנערן פון אפבייט שטראם (געב' 1856)