text:
װיקיפּעדיע:קאנסענסוס
די פראצעדורע אין וויקיפעדיע איז אז איינער שרייבט אן ארטיקל און א צווייטער טוט פאררעכטן אדער צולייגן צום ארטיקל א.א.וו. במילא איז דער ארטיקל א קאנסענסוס פון אלע באניצערס וואס האבן אים רעדאקטירט. דאס איז א נאטירלעכער ארויסקום פון שרייבן אין וויקיפעדיע.
וויקיפעדיע איז נישט קיין דעמאקראטיע געזעלשאפט. אבער דאך זענען מיר יא א דעמאקראטישע ענציקלאפידיע.
דאס הייסט מיר זיכן קודם צו אפמאכן און אנעמען באשלוסן מיט א קאנסענסוס פראצעדור, אז אלע מיטגלידער האבן דער זעלבער זכות גלייך צו מחליט זיין וועגן וויקיפעדיעס דורכפירונגען, אפילו דער מיעוט. ווען עס איז דא א מיינונגס פארשידעהייט וויאזוי צו טאן פרובירט מען אייביג מאכן א פשרה. אויב מ'קען זיך נישט אויסקומען צו א פשרה וועגן וועלכער ענין ס'זאל נאר נישט זיין, פירט מען דורך וואלן פאשטייט זיך נאר נאכן געהעריג זיך דורכרעדן און זיך פריווען קומען צו א קאנסענסוס, וואס יעדער וויקיפעד קען דאן שטימען.
ווען מען זאל נישט מאכן וואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סתם ענינים וואס האט נישט מיטן אינפארמאציע אפהיטונג אדער שרייבן עצם אינפארמאציע. ווי למשל מיר קענען נישט לאזן דא וואלן פאר איינעם אויסבלאקירן אז טאמער ער האט נישט געבראכן קיין פאליסי. דאס אז ער פירט זיך אויף לויט די פאליסיס מאכט אים דא וועלקאם נישט קיין חילוק וואסארא טענות ער האט אלס, אויב די טענות זענען ריכטיגע מוזן מיר אים דולדן. און אויב די טענות זענען פאלטש, דאן האט ער געבראכן פאליסי פון נישט טשעפענן אנדערע באנוצער מוז מען אים בלאקירן.
- זעה וויקיפעדיע:וואלן וויאזוי דאס גייט צו.


c: text/html

text:
שפיל
א שפיל איז אן אקטיוויטעט וואס מען טוט פאר פארוויילונג אדער בילדונג. ס'זענען פאראן שפילן וואס מען שפילט אליין, אדער מיט א צווייטן, אדער עטלעכע מענטשן צוזאמען. יעדער שפיל האט געזעצן לויט וועלכע דער שפיל ווערט געשפילט, און א ציל וואס מען זוכט צו דערגרייכן.
טייל האלטן אז א שפיל פאדערט מער ווי איין שפילער וואס שפילן צוזאם; לויט זיי, איז שפיל וואס א מענטש שפילט אליין מער נישט ווי א רעטעניש.
א שפיל דארף נישט זיין נאר צווישן צוויי אדער עטלעכע מענטשן. א שפיל קען זיין צווישן צוויי אדער עטלעכע גרופעס. אין ספארט שפילן געוויינלעך צוויי גרופעס קעגן אנאנד.
א שפיל אן א ציל איז א שפילכל.
סארטן שפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאוול שפילן, למשל שאכשפיל, דאמקע
- פעדער און פאפיר שפילן
- קארטן שפילן
- באל שפילן
- מענטשן שפילן
- קאמפיוטער שפילן

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פינאקיא (1940 פילם)
פינאקיא איז א זייער בארימטער פילם געמאכט דורך וואלט דיסני.
סיפור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשעפעטא איז מאכן א וואונטש צו האבן א קינד. און דער הילצערנע ליאלקע וואס דזשעפעטא מאכט, איז קומענדיק צו לעבן, און זיין ליאלקעס נאמען איז "פינאקיא". אין זיין ערשטן טאג אין שולע זיין זיין א שפראכין קאץ, וואס איז דיין נאמען "ערלעך דזשאן", אבער, דער קאץ איז אן אויסווארף, און פארקויפט פינאקיא צו דער צירק מענטש "סטראמבאלי", ווו איז קידנאפינג פינאקיא. צום גליק, פינאקיא מאכט פליטה און גייט אהיים. אבער, דען זיין זיין דער קאץ ווידער, ווו איז קאנווינסינג ער צו גייען צו "פארגעניגל אינזל", אבער, דער אינזל האב א בייז געהיים. דען פינאקיא וועל בין דער אוכל פון דער וואלפיש און וועל קעם צו דיין היים און וועל בין איין פאקטיש קינד.


text:
11טן פעברואר
דעם 11טן פעברואר איז דער 42סטער טאג פון יאר אין דער זעקסטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 323 טעג (324 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1720 - שוועדן און פרייסן שרייבן אונטער א שלום אפמאך.
- 1945 - פארשלאסן געווארן דער יאלטא קאנפערענץ.
- 1979 - די איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן: כאמייני כאפט די רעגירונג און שטעלט אויף א די איסלאמישע רעפובליק פון איראן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1847 - טאמעס עדיסאן, ערפינדער (געש' 1931)
- 1864 - ישראל זאנגוויל, יידישער ענגלישער שרייבער (נפטר 1926)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1650 - רענע דעקארט, פראנצויזישער פילאסאף און מאטעמאטיקער (געב' 1596)


text:
תחת
טוכעס (תּחת) איז די אנאטאמישער אונטרשטער טייל פון גוף, ווייל ביי מענטשן און רוב חיות געפינט זיך דאס ביי דער אנדערע זייט פונעם פארענט פון אונטן.
דער הויפט אויפטוה פון די איבר איז אז אנדערשט ווי אנדערע פיר פוסיגע בעלי חי ערלויבט דאס צו זיצן דעם מענטש אן לייגן די געוויכט אויף די פוס אגאנצן טאג. טאקע דערפאר עס דאס אויך רינדעכיג פיל מיט פעטענס, בדרך כלל האבן די פרויען מער פעטן'ס דארטן ווי די מענער, און ווייך מיט אסאך פלייש וואס דאס דינט א טובה פארן קערפער מען זאל קענען זיצען לאנגע שעות אן ווייטאג.
אין קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין רוב קולטורן איז אומאיידל צו רעדן דערפון ווייל דאס ווערט באטראכט אלס אן אינטימיער איבר וואס מען נוצט בלויז אפענערהייט אין א בית הכסא פריוואט. עס ווערט אויך איבעראל כמעט צוגעדעקט מיט א הויזן אדער אונטער הויזן. דאס אויפדעקן אין פובליק הייסט מונינג אויב ציעט מען אראפ איינעם די הויזן הייסט דאס וועדזשי און דאס איז בכוונה געווענליך יענעם צו פארשמען אדער צו פלירטען מיט יענעם.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין חרדישע חדרים איז עס נארמאל פאר די רעביס אין חדר פראקן דארטן די קינדער. אמאל פלעגט מען אראפציען די הויזן, ווייל דאס ווערט פיסיכיאלאגיש א מורהדיגע רוחניותדיגע קלאפ פאר קינד אויך אסאך מער ווי די בלויז פיזישער פראק. אבער זינט די וועלט שוין היינט מער פארגעשריטן איז דאס א קרימינאליטעט. היינט פראקן א קינד אפילו עס איז נישט אויסגעהאלטן לויט די גויאישע חוקים און אויך לפי די חוק אין ישראל אבער עס איז ביי די חרדישע אידן נאך יא לעגעטים פאר חינוך.
כאטשיג עס טוט טאקע זייער וויי דאס מערסטע פון איבעראל ווייל דארטן געפינען זיך זייער אסאך נעווען צעלן ווען מען שלאגט דארטן און אויך די השפלה און בזיון און נידערשלאגענקייט סערווט איר ציל פארן מלמד, איז דאס דא נאך א סיבה פארוואס די מלמדים שלאגן דייקא דארטן, ווייל טייל מאמעס זענען מאדערן און קענען מסרן די מלמד פארן שלאגן אויף אזא רציחהדיגע אופן וואס איז היינט נישט לעגאל, דעריבער וועלן זיי אויס די דיקסטע פעטענסדיגע פלאץ וואס דארטן בלייבט נישט איבער קיין סימנים על כל פנים אסאך ווייניגער ווי די גאנצע קערפער ווייל עס איז פיל מיט פעטענס ווייניגער מוסקלן און ביינער צו מאכן א וואונד. עס איז דא א באקאנטער אויסדרוק ווען איינער איז נישט איינשטימיג צו טוען וואס א צווייטער בעט "קוש אין תחת" אבער ס'איז א נישט איידעלע ווארט ביי די היימישע אידען.


text:
מאניקע לעווינסקי
מאניקע לעווינסקי איז געבוירן אין די שטאט סאן פראנציסקא, קאליפראניע, וואס געפינט זיך אין די פאראייניגטע שטאטן, צו אירע עלטערן ביידע אידיש-אפשטאמיגע, איר פאטער פון דייטשלאנד, און די מוטער פון רוסלאנד. זי האט געענדיגט שטודירן פסיכאלאגיע אין ארעגען אין יאר 1955, דערנאך איז אריבער קיין וואשינגטאן די סי אין דער צייט וואס פרעזידענט קלינטאן איז געווען פרעזידענט.
זי איז באוואסט אלס די מיידל, מיט וועם ביל קלינטאן האט געהאט א געשלעכט אפיר, וואס ער איז געווארן א דאנק דעם אימפיטשט, פארן דאס לייקענען מיט א ליגענט דורך קאנגרעס, די סענאט האט אבער אפגעווארפן די אימפיטשמענט, און קלינטאן איז פארבליבן פרעזידענט, בין ענדע פון זיין קאדענציע.
היינט צו טאג איז נאך א סינגל.


text:
קארפאטארוס
קאַרפאַטארוס אדער קאַרפאַטן-לאנד איז א געביט, אין די קארפאטן בערג, וואס פאר דער ערשטער וועלט מלחמה, האט עס געהערט צו אונגארן, צווישן די צוויי וועלט מלחמות, צו טשעכאסלאוואקיי, און דורכאויס די צווייטע וועלט מלחמה צוריק צו אונגארן, היינט איז ער כמעט אינגאנצן דער טראנסקארפאטישער אבלאסט אין אוקראינע.
ביי דער מלחמה האבן געוווינט אין קארפאטרוס 75,000 יידן, ביז ווען די נאציס האבן איינגענומען אונגארן, איז דאס לעבן געווען געהעריג, ארויסהעלפנדיק פוילישע און סלאוואקישע געראטעוועטע, מיט דעם אלעם, זענען 18,000 יידן פארטריבן געווארן, מיטן אויסרייד אז זיי זענען אויסלענדישע בירגער, רוב פון די פארטריבענע זענען אומגעקומען אין גאליציע.
די יידישע געמיינדע אין בודאפעסט, האט געברענגט דעם גירוש צו אן ענדע, און א טייל פון די יידן זענען צוריק געקומען.
ווען די נאציס האבן איינגענומען אונגארן, זענען די קארפאטישע יידן געווען די ערשטע צו פארשיקט ווערן, אכציג פראצענט פון די קארפאטישע יידן זענען אומגעקומען ביים קריג.
שטעט אין קארפאטארוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
זעקסטאגיקע מלחמה
די זעקסטאגיקע מלחמה (העברעיש: מלחמת ששת הימים) איז געווען דער קריג צווישן ישראל קעגן מצרים, יארדאניע, סיריע מיט הילף פֿון איראק. די מלחמה האט זיך אנגעהייבן כ"ז אייר ה'תשכ"ז (יוני 5, 1967) און זי האט זיך געצויגן 6 טעג. אין דער מלחמה האט ישראל געזיגט. ישראל האט איינגענומען ריזיקע שטחים וואס האט פארגרעסערט דעם שטח פון ישראל דריי מאל אזוי פיל ווי ישראל איז געווען פאר דער מלחמה. צווישן די שטחים וואס ישראל האט איינגענומען, איז אריינגערעכנט: סיני, עזה ראיאן, רמת הגולן, יהודה ושומרון (מערבֿדיקן ברעג פון פאלעסטינע) און מזרח-ירושלים.
ביי דער מלחמה האט משה דיין געדינט ווי דער זיכערהייטס מיניסטער נאך וואס דער פרעמיער מיניסטער, לוי אשכול, האט אים געמוזט שענקען די שטעלע (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד, שעף פון גענעראל שטאב, איז געווען יצחק רבין.
אינהאַלט
די אורזאכן צו דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג האט אויסגעפלאצט אלס די געשפאנקייט וואס האט געהערשט צווישן ישראל מיט די אראבישע מדינות בכלל און סיריע בפרט וועגן דער קריג אויף די וואסער-קוואלן פונעם טייך ירדן. אויך איז דער קריג אנטוויקלט געווארן נאך וואס נאסער (פרעזידענט פון מצרים) האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער-גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.
דער ווארטן פעריאד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איידער ישראל האט באשלאסן, ארויסצוגיין אין א קריג, איז אבא אבן, ישראלס אויסערן מיניסטער, געפארן צו די וועלטס לענדער, צו קריגן א דיפלאמאטישן ענטפער, צום קריזיס, פראנקרייך איז געווען פאררעכנט אלס ישראלס נאנסטער פריינט, און דערפאר איז אבן אהין געפארן, זיך איבעררעדן מיט שארל דע גאל, דע גאל האט געווארנט אבן, אויב ישראל וועט אנפאנגען דעם קריג. דערנאך איז אבן געפארן קיין ענגלאנד, און קיין אמעריקע, וואו ער האט זיך געטראפן מיט לינדאן זשאנסאן, דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
לוי אשכול, האט געהאלטן א רעדע פארן פאלק, אויף דעם ראדיא, זיין ראטגעבער האט פאראכטן גרייזן אויפן פאפיר, און אשכול איז צומישט געווארן, נישט פארשטייענדיק וואס ער האט געליינט, און ער האט געשטאלפערט אינמיטן דער רעדע, די פאלק איז געווארן פיל מיט אנגסט און שרעק, זענדיק אז דער פרעמיער אליינס איז דערשראקן, מענטשן האבן מורא געהאט, אז דאס איז נאך א חורבן, און די רבנים האבן מקדש געווען בתי עלמין, מיט א חשבון פון צענדליקע טויזנטער טויטע.
דעמאלט האט דאס פאלק פארלאנגט פון אשכול א פאראייניגטע רעגירונג, פון אלע פארטייען, מנחם בעגין, איז געווארן א מיניסטער, און זיין פארטיי, איז אריין צום ערשטע מאל אין די קאאליציע.
דער אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער 5טע יוני, 7:45 אינדערפרי, זענען 180 קאמפס עראפלאנען, פון די ישראל לופט קרעפן, אנגעקומען אין די סיני האלב אינזל, און באמבאדירט עגיפטישע עראפלאנען, און לופטפעלדער, און מיליטערישע באזעס. ביים ענדיגן די ערשטע פאזע פונעם אטאקע, האבן די ישראל עראפלאנען אטאקירט יארדאניע, סיריע, און איראק. די אטאקעס זענען געווען א דערפאלג, און עס האט געגעבן, אן אויבערהאנט פון די לופט פארן ארמיי, און ביי די נאכפאלגענדע אפענסיווע, פון די פיסגייער, און געפאנצערטע קרעפטן, זענען עראפלאנען געפלויגן, און פון די לופט באשיצט פון די פיינט, די פלוצלינגדיגע אטאקע, האט געטוישט די כללים, פון א געווענליכע קריג.
דער עגיפטישער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א האלבע שעה נאכן אטאקע פון די לופט כוחות, זענען די ערשטע ישראל זעלנער, אריבערגעשפרייזט קיין סיני, און די עזה שטרייף, די ישראל קרעפטן זענען באשטאנען פון דריי דיוויזעס, און צוויי זעלבסטשטענדיגע בריגאדעס, די עזה שטרייף איז איינגענומען געווארן אין צוויי טעג, ישראל טל גענעראל פון א דיוויזיע, איז אין פיר טעג, אנגעקומען צום סועץ קאנאל, איינעמענדיג די צפון סיני. אריק שרוןס דיוויזיע, האט נאך שווערע קאמפן, אויסגערייניגט צענטראל סיני פון עגיפטישע קרעפטן. און שיפן פון אילת מיט ים קרעפטן, האבן איינגענומען שארם א שייך, און פון דארט ארויף קיין צפון מערב זייט פונעם, סיני האלב אינזל,
די מיליטערישע פירער, האבן באפוילן א ריקצוג, פאר אלע עגיפטישע זעלנער, און דאס האט פארגרינגערט, די פארשריט פונעם ישראל ארמיי, צום סועץ.
די יארדאנישע פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט פרובירט, אין די צייט איידער דעם קריג, צו באיינפלוסן כוסיין קעניג פון יארדאניע, נישט אריסצוגיין אין א קריג, קעגן ישראל, געהיימע געשפרעכן זענען אפגעהאלטן געווארן צווישן דער קעניג, און ישראל דיפלאמאטן. ווי מען האט קלארגעשטעלט פארן קעניג, אז ישראל האט נישט קיין אינטערעס צו אטאקירן יארדאניע, אבער אויב יארדאניע וועט אנפאנגען, וועט ישראל ארויס אין א קריג, וואס וועט זיין זייער אומאנגענעם.
אבער די 5טע יוני, האט עגיפטן געמאלדן אין אירע מעדיע, אז איר מיליטער מאכט פארשריט, און זענען שוין אין ישראל זעלבסט, דאס האט צוגעברענגט אז יארדאניע, זאל אנפאנגען א קאמף פון איר זייט, וואס איז בעיקר באשטאנען פון באמבאדירונגען, אין ירושלים, לאטראן געגנט, און רמת דוד פליפעלד, א מיליטערישע פליפעלד. ישראל האט אטאקירט די מערב ברעג, און מערסנטייל גאר שנעל איינגענומען די שטעט און געגנטער, אין ירושלימע אומגעגנט, זענען געווען שווערע קאמפן, ווי די אמוניציע בארג, אין דריי טעג, איז די גאנצע מערב ברעג, געווען ביי ישראל אין די הענט.
די סירישע פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די 9טע יוני, שוין נאכן ענדיגן, מיט עגיפטן און יארדאניע, איז געקומען סיריעס רייע, סיריע האט באשאסן מיט ארטילעריע, די חולה טאל, און פריבירט אטאקירן אין צפון, זיי זענען אבער, צוריק געשטויסן געווארן, דורך זיכערהייטס קרעפן און טאנקען, דוד אלעזר, הויפט גענעראל פונעם צפון פראנט, האט מיט זיבן בריגאדעס אטאקירט די גולן הויכן, און פארדעם "'באווייכערט"' די גולן מיט אטאקעס פון די לופט, און זעלנער האבן איינגענמען די געגנט, ביי די 10טע יוני, איז די קריג געקומען צו אן ענדע, און די מיליטער האט איינגענומען, הר חרמון אויפן זיבעטע טאג פון די מלחמה, אן א קאמף,
יו עס עס ליבערטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אמעריקאנער שיף וואס איז געפארן גאנץ נאנט צום סיני, איז נישט אידענטיפיצירט געווארן דורך ישראל קרעפטן, און נאכן פרובירן צו קומען אין קאנטאקט עטליכע מאל, האבן די ים קרעפטן, און לופט כוחות, באמבאדירט די שיף. דאס שיף איז ערנסט געשעדיגט געווארן, און צענדליגע אמעריקאנע זעלנער זענען אומגעקומן, נאך א גאנצע טענהריי אויב דאס שיף האט זיך אידענטיפיצירט צו נישט, האט ישראל באצאלט קאמפענסאציע פאר די פאמיליעס פון די אומגעקומענע זעלנער.
ישראל נאכן מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט איינגענומען ריזיגע טעריטאריעס, און די לאנד איז געווארן דריי מאל אזוי גרויס, ווי פארן מלחמה, די סיני האלב אינזל, און די עזה שטרייף, פון עגיפטן. מזרח ירושלים, און די מערב ברעג, פון יארדניע, די גולן הויכן, און די חרמון, פון סיריע.
ישראל האט פארלוירן, נאנט צו 800 סאלדאטן, און בערך 3,000 פארווונדעטע. די אראבישע לענדער האבן פארלוירן א געשאצטע 20,000 סאלדאטן, נאך טויזענטע פארווונדעטע, און געפאנגענע.
פאליטישע קאנסקעווענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאוועטישע לענדער, האבן אפגעהאקט זייער דיפלאמאטישע באציונגען, מיט ישראל, די לענדער פון אפריקע האבן אויך אפגעהאקט זיערע באציונגען, און פראנקרייך האט ארויף געלייגט א וואפן עמבארגא, אויף ישראל, אסאך לענדער האבן באשולדיגט ישראל, אין זיין אימפעריאליסטיש, און נוצן צופיל כח.
די מערב וועלט אבער האט געפילט אינעם זיג, נאך א ניצחון פון די מערב קעגן קאמוניזם, וויבאלד די רוסן האבן געשטיצט די אראבער
דער איינפלוס פון דער קריג ביז היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז היינט עקזיסטירט אין ישראל א טיפע מחלוקת וועגן דער מלחמה, ווייל די לינקע באטראכטן די רעזולטאטן פון דער מלחמה ווי דעם מקור פון אלע פראבלעמען צווישן ישראל מיט די אראבישע לענדער און שטעלט אין סכנה די עצם עקזיסטענץ פון מדינת ישראל. און זיי האלטן אז ישראל דארף מאכן שלום לויט די דעלעגאציע פון דער אראבישער ליגע לויטן יסוד פונעם סאודישן פלאן.


text:
אלי וויזעל
אלי וויזל איז א פרייער אפגעפארענער איד א שרייבער וואס האט געוואוינט אין סיגוט פאר דער צווייטער וועלט מלחמה ער האט געוואונען א נאבל פריז פאר זיינע שרייבונגען איבער די האלאוקאוסט זיין משפחה זענען געווען וויזניץ חיסידים פון דערהיים.
מען רופט אים דער כהן גדול פון דעם האלאקאוסט צוליב זיינע אקטיוויטעטן דאס אריינברענגן צו די תודעה פון דער וועלט אז דאס זאל זיך מער קיינמאל איבערחזרן.
ער זאגט שטענדיג אז ער איז א פייערדיגער וויזניץ'ער חסיד, אבער גלייבט נישט אין א גאט צוליב די שואה.
ער שרייבט אויך א פליסיגן אידיש וואס זיינע ווערק ווערן ערשינען פון צייט צו צייט אין קאלוםס אין אלגעמיינער זשורנאל וואס ער פלעגט מיט א דרייסיג יאר צוריק דינען אלס רעגולארער רפארטער פאר דער צייטונג.


text:
אימפעריאליזם
אימפעריאַליזם איז א פארעם פון רעגירן אין וואס גרויסע אדער שטארקע מדינות פארברייטערן זייער הערשאפט איבער אנדערע לענדער צו שאפן אן אימפעריע. אימפעריאליזם קען זיין דורך קראפט (פירן מלחמות קעגן אנדערע לענדער) אדער דורך עקאנאמישן דרוק.
די ערשטע כוואליע פון אימפעריאליזם האט אנגהויבן אינעם 15טן יארהונדערט, און האט געצויגן ביז די 70ער יארן פונעם 19טן יארהונדערט (די תקופה פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע).
די תקופה פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט ביזן 20סטן יארהונדערט ווערט גערופן די "תקופה פון אימפעריאליזם".


text:
וויקטאריע אזערע
די וויקטאריע אזערע איז אן אזערע אין אפריקע, וואס גרענעצט די לענדער טאנזאניע, אוגאנדע און קעניע. דער ערשטער אייראפעאישער וואס האט אנטפלעקט די אזערע איז געווען דזשאן הענינג ספיק, און ער האט געגעבן זי א נאמען נאך דער מלכה וויקטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
וויקטאריע אזערע האט א שטח פון 68,800 קוואדראט קילאמעטער, און איז די גרעסטע אזערע אין אפריקע, און די צווייטע גרעסטע פרישוואסער אזערע אין דער וועלט. די גרעסטע טיף איז 83 מעטער.
וויקטאריע אזערע איז איינער פון די קוואלן פונעם נילוס.
ֿ


text:
מצה בריי
מַצה ברײַ איז א מאכל וואס אשכנזישע יידן עסן, איבערהויפט פסח. דער מאכל איז געמאכט פון שטיקלעך מצה געפרעגלט מיט אייער.
מען גרייט צו דעם מאכל מיט ווייקן די מצה א קורצע צייט אין וואסער אדער מילך. מען צעברעכט די מצה אויף שטיקלעך און מישט מיט אייער, דערנאך פרעגלט מען דאס אין א פֿאן מיט פוטער אדער בוימל. (אז מען ווייקט די מצה אין וואסער קען מען פרעגלן אין שמאלץ.)
די פארטיקע מצה בריי זעט אויס ווי א קוכן אדער א גרויסער אמעלעט.
טייל מענטשן עסן מצה בריי מיט צוקער און צימרינג; אנדערע שפריצן ארויף זאלץ און פעפער.
אין א סאך שטובן עס מען מצה-בריי פסח אויף פרישטיק.
די וואס זענען מקפיד נישט צו עסן געבראקטס פסח, מאכן נישט קיין מצה בריי מיט וואסער (אבער אפשר יא מיט מילך).


text:
23סטן פעברואר
דעם 23סטן פעברואר איז דער 54סטער טאג פון יאר אין דער אכטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 311 טעג (312 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1455 - יאהאן גוטנבערג דרוקט דאס ערשטע בוך אין דער וועלט (דעם גוטנבערג תנ"ך) מיט א דרוק מאשין
- 1766 - לאטארינגיע קערט צוריק צו פראנקרייך, ביים טויט פון סטאניסלאוו לעשטשינסקי, מלך פון פוילן און לעצטער הערצאג פון לאטארינגיע.
- 1887 - 2,000 געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין דער פראנצויזישער ריוויערע
- 1892 - רודאלף דיזל שרייבט איין א פאטענט פארן דיזל מאטאר
- 1934 - לעאפאלד דער דריטער ווערט קעניג אין בעלגיע
- 1941 - ערשטע פאבריקאציע פון פלוטאניום
- 1945 - צווייטער וועלט קריג: די אמעריקאנער ארמיי באפרייט מאנילע
- 1982 - רעפערענדום אין גרינלאנד: א מערהייט פאר פארלאזן דעם אייראפעישן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1685 - געארג פרידריך הענדל, קאמפאזיטאר (געש' 1759)
- 1744 - מאיר אמשיל ראטשילד, דער פאטער פון דער ראטשילד משפחה (נפטר 1812)
- 1954 - וויקטאר יושטשענקא, פרעזידענט פון אוקראינע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1766 - סטאניסלאוו לעשטשינסקי, מלך פון פוילן (געב' 1677)
- 1848 - זשאן קווינסי עדעמס, דער זעקסטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1767)
- 1855 - קארל פרידריך גאוס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1777)


text:
טראנסניסטריע
טראַנסניסטריע, טראַנס-נעסטער אָדער בײַ-דנעסטריע איז א געגנט אין מאלדאווע וואס האט אויסגערופן אומאפהענגיקייט אין 1990.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאָך דער ערשטער וועלט מלחמה איז טראנסניסטריע געווען א טייל פון דער אןקריינישער סאוועטער רעפובליק. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט דייטשלאנד געשאנקן דעם געגנט פאר רומעניע, אלס דאנקבארקייט פאר רומעניעס אנשליסן זיך, אינעם קאמף קעגן רוסלאנד.
פאר דער מלחמה האבן געוווינט אינעם געגנט, אריבער א פערטל מיליאן יידן, און צענדליקע טויזנטער זענען אומגעקומען, דורך די איינזעצגרופע, און די ווערמאכט. ביז פרילינג 1943 זענען מער פון העלפט אומגעקומען, דורך נאציס און אוקראינישע קאלאבארירער.
דער רומענישער דיקטאטור, יאן אנטאנעסקא, האט פארטריבן 150,000 יידן פון מאָלדאָווע, בעסעראַביע, און בוקאווינע, קיין טראנסניסטריע, וואו די יידן זענען קאנצעטרירט געווארן אין געטאס און ארבעטס לאגערן, 90,000 יידן זענען געשטארבן פון הונגער, קעלט, און קרענק, דערנאך איז הילף פון יידישע ארגאניזאציעס אין רומעניע, אנגעקומען צו די יידן, און האבן אסאך געהאלפן צו די לעבנס געבליבענע.


text:
ברוקלין בריק
די ברוקלין בריק איז איינע פון די עלטסטע הענג-בריקן אין אמעריקע. זי ציט זיך 1,595 פיס העכערן איסט ריווער באהעפנדיג די צוויי ניו יארק סיטי באראס ברוקלין און מאנהעטן. ווען מען האט עס געענדיג בויען איז עס געווען די גרעסטע הענג-בריק אין די וועלט און דער ערשטער אייזן שטריק בריק. די טורעמס אויף וואס דער בריק שטייט זענען עטליכע יאר געווען די העכסטע געביידעס אין צפון און דרום אמעריקע. אין 1964 האט מען עס באשטימט אלס נאציאנאלע היסטארישע לענדמארק.
קאנסטרוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט עס אנגעהויבן בויען דעם 3טן יאנואר, 1870, און עס איז פארטיג געווארן 13 יאר שפעטער, און מען האט עס געעפנט דעם 24סטן מאי, 1883. אין יענעם ערשטן טאג זענען 1800 אויטאס און 150,300 אריבער געגאנגען, עס האט געקאסט 15.5 מיליאן דאלער צו בויען און ארום 27 מענטשן זענען געשטארבן אין די יארן וואס מען האט געבויעט דעם בריק.


text:
נאטור-וויסנשאפטן
נאטור-וויסנשאפטן איז כולל די פעלדער פון וויסנשאַפֿט וואס באהאנדלען די וועלט, די געזעצן און אקציעס, סיי וואס וואקסט און סיי די נישט ארגאנישע וועלט. אויך ווערט מאטעמאטיק אריינגערעכנט אין די נאטור-וויסנשאפטן, כאטש זי באהאנדלט נישט די פיזישע וועלט, ווייל פיזיק איז שטארק געבונדן מיט מאטעמאטיק.
אריינגערעכנט אין די נאטור-וויסנשאפטן זענען פאַרשידענע געביטן:
- אַסטראָנאָמיע איז אַ פעלד וואָס באהאנדלט וואס פאסירט אין הימל און דרויסן פון דעם אטמאספער פון דער וועלט.
- ביאָלאָגיע איז אַ פעלד וואָס שטודירט די לעבעדיקע וועלט, כולל באטאניק, זאאלאגיע און מעדיצין.
- כעמיע איז אַ פעלד וואָס שטודירט מאַטעריאַל, זיינע אייגנקייטן, און די רעאקציעס צווישן מאטעריאלן.
- ערד וויסנשאַפֿט איז אַ פעלד וואס נעמט אריין געאלאגיע, געאגראפיע און געאפיזיק.
- פֿיזיק באהאנדלט די כּללים וואָס פון מאַטעריאַלן, ענערגיע, אָרט און צייַט.


text:
גבי אשכנזי
גבי אַשכּנזי איז געווען דער ניינצענטער שעף פון גענעראל שטאב אין צה"ל, די ישראלדיקע ארמיי. ער איז געבוירן אין יאר 1954.
זונטאג י"ד שבט תשס"ט, נאך דער געגאסענע בליי אפעראציע, האט ער געדאווענט ביים כותל צו דאנקען דעם אייבערשטן פאר די נסים אין דער אפעראציע, און צו בעטן פאן באפרייען פונעם געפאנגענעם זעלנער גלעד שליט וואס כאמאס האבן אים געכאפט דעם 25טן יוני 2006.[1]
אהוד ברק, וועלכע דינט אלס זיכערהייטס מיניסטער, האט נאך א סקאנדאל וואס האט אויפגערודערט ישראל, געמאלדן אז יואב גאלאנט, וועט איבערנעמען אשכנזי, ווען אשכנזיס טערמין וועט אפלויפן, אין פעברואר 2011.
יואב גאלאנט דער ערוויילטער שעף, איז נאך א סקאנדאל אויפגעזאגט געווארן, און אנהייב האט יאיר נווה אלטע קאמאנדיר פון צענטראל פראנט, געזאלט ווערן צייטווייליקע שעף, דערנאך איז בני גאנץ, אויסגעוועלט געווארן צו זיין נאכפאלגער פון אשכנזי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "הרמטכ"ל התפלל בכותל לשחרורו של שליט", לדעת נייעס (ט"ו שבט תשס"ט). Retrieved on 2009-02-09.


text:
סאלח שבתי
סאלאח שבתי, (געזאגט סאלאך שאבאטי), איז א פילם ארויסגעקומען אין ישראל, אום יאר 1964. ווערט פארעכנט אלס ערשטע פון בורעקאס פילמען, וואס לאכט אפ פון סטערעאטיפן, אין געזעלשאפט, פון ישראל באפעלקערונג, דאס געמישעכטץ פון ספרדים, און אשכנזים, אין די ערשטע יארן פון לאנד, ווען עס איז געווען א גרויסע עליה, קיין ישראל.
דער דירעקטאר, און שרייבער פון די געשיכטע, איז אפרים קישון, א ייד געקומען פון אונגארן, וואס ער האט געוווינט אין די איבערגאנגס לאגערן (מעברות}, און זיין שכן איז געווען א ייד פון מאראקא.
דער הויפט אקטיאר, איז חיים טופול, וואס איז סאלאך, און ער איז פון מאראקא, ווי ער שטויסט זיך אן אין הארטן ביוראקראטיע, פון די רעגירונג, ער פארשטייט נישט צופיל וואס גייט פאר, אבער צו מאכן שפיצלען פארשטייט ער גאנץ גוט. די פאליטיק אין לאנד, איז א קארופטירטע, און פון דעם מאכט ער געלט.
דער פילם איז א קאמעדיע, און דראמאטיש אויף א קאמישן אופן.
דער פילם איז געווען, דער ערשטער ישראל פילם צו זיין אויף די ליסטע פון אסקאר, אלס בעסטע אויסלענדישע פילם, און די ערשטע ישראל פילם צו באקומען די גאלד גלאבוס פרעמיע, די פילם האט עס באקומען צוויי מאל.
אין ישראל איז די מעדיע געווען שטארק קעגן פילם, קישון האט געטענהט, אז גאלדע מאיר האט נישט געוואלט די פילם זאל קומען קיין אמעריקע, צום סוף האט דער פילם געהאט דארט גרויס הצלחה.


text:
22סטן יולי
דעם 22סטן יולי איז דער 203טער טאג פון יאר (204טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 162 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1812 - האלבאינזל מלחמה: בריטישע קראפטן אונטער ארטור וועלסלי, ערשטער הערצאג פון וועלינגטאן באזיגן די פראנצויזישע ארמיי לעבן סאלאמאנקע, שפאניע.
- 1937 - אויסגעבראכן דער צווייטער קריג צווישן יאפאן און כינע
- 1942 - אנהייב פון דעפארטאציע פון די יידן אין דער ווארשעווער געטא צו טרעבלינקע פארניכטונגס לאגער
- 2009 - גאנצע ליקוי חמה וואס דויערט 6:39 מינוט אין אינדיע, כינע און דעם פאציפישן אקעאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1878 - יאנוש קורטשאק, שרייבער, דאקטער און יידישער מחנך (אומגעקומען 1942)
- 1887 - גוסטאוו לודוויג הערץ, פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1925 (געש' 1975)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1461 - שארל דער זיבעטער, מלך פון פראנקרייך (געב' 1403)
- 1998 - וועלוול טערלעצקי, רוסישער-יידישער דיריגענט און קאמפאזיטאר (געב' 1931)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סוואזילאנד - געבורטסטאג פון געוועזענעם מלך סובהוזא דער צווייטער


text:
באדן-ווירטמבורג
באדן-ווירטמבורג (דייטשיש: Baden-Württemberg) אין דרום-מערב דייטשלאנד, מערב פונעם ריין, איז איינע פון די 16 לענדער אין דייטשלאנד. באדן-ווירטמבורג איז דאס דריטע גרעסטע לאנד אין דייטשלאנד, סיי לויט שטח, מיט 35,752 קוואדראט ק"מ, סיי לויט זיין באפעלקערונג, מיט 10.7 מיליאן איינוואוינער.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז שטוטגארט.
באדן-ווירטמבורג גרענעצט זייגערווייז פון צפון-מערב די דייטשע לענדער ריינלאנד-פאלץ, העסע און בייערן, און די מדינות שווייץ און פראנקרייך.
דער ריין איז דער מערב גרענעץ און אויך א טייל פונעם דרום גרענעץ. דער דוניי קומט ארויס אין באדן-ווירטמבורג.


text:
יצחק זאב הלוי סאלאווייטשיק
ר' יצחק זאב הלוי סאלאווייטשיק, גערופן ר' וועלוול (ה'תרמ"ו, בריסק - ט' תשרי ה'תש"ך, ירושלים) איז געווען דער בריסקער רב.
ער איז געווען אז זון פון ר' חיים בריסקער, ער איז געווען א גרויסער עילוי, און געקענט ש"ס אויסענווענדיג ביי די 16 יאר אלט, נאך זיין פאטערס פטירה איז ער געווארן אויפגענומען אלס רב פון דער שטאט בריסק. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער אנטלאפן קיין ארץ ישראל, ער איז געווען באוואוסט מיט זיין שארפער שיטה קעגן ציונות.
עס איז געדרוקט זיינע חידושים מיטן נאמען חידושי הגרי"ז.
זיינע קינדער זענען


text:
ארמעניע
אַרמעניע איז אַ לאַנד אין דעם קאווקאז ראיאן פון מערבֿ-אַזיע און אייראפע. איר הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט איז יערעוואן. 3.2 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין אַרמעניע. איר פרעזידענט איז ראָבערט קאָטשאַריאַן. אַרמעניע איז אַ רעפּובליק. 750 יידן ווױנען אין אַרמעניע. די גרעסטע פאליטישע פארטיי איז די רעפובליקאנער פארטיי פון ארמעניע.
ארמעניע גרענעצט טערקיי, גרוזיע, אזערביידזשאן און איראן; די גרענעצן מיט טערקיי און אזערביידזשאן זענען פארמאכט. ארמעניע איז אן אוראלט לאנד וואס האט אמאל אויך באדעקט שטחים פון היינטיגע טערקיי, סיריע, לבנון, איראק, איראן און אזערביידזשאן. פון 1920 ביז 1991 איז ארמעניע געווען א מיטגליד אינעם סאוועטן פארבאנד.
98% פון די איינוואוינער אין ארמעניע זענען עטנישע ארמענישע. .
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארמעניע איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דעם דרום קאווקאז, אין דער ראיאן צווישן די שווארצע און קאספישע ימען. צו צפון און מזרח זענען גרוזיע און אזערביידזשאן, צו דרום און מערב זענען איראן און טערקיי.
די רעפובליק פון ארמעניע באדעקט א שטח פון 30,000 קוואדראט ק"מ. דער באדן איז בערגיק, מיט גיך פליסנדיקע טייכן און ווייניג וועלדער. די קלימאט איז הייס און זומער (פון 22 °C ביז 36 °C) און קאלט אין ווינטער (צווישן -5 °C און 10 °C).
דער העכסטער פונקט איז בארג אַראַגאַץ, 4090 מעטער איבערן ים-שפיגל; דער נידעריגסטער פונקט איז 390 מעטער איבערן ים-שפיגל.


text:
כרמל טונעלן שאסיי
כרמל טונעלן שאסיי איז א שאסיי, וואס ווערט אויפגעבויט אין חיפה. די רוטע פונעם שאסיי איז אונטערן כרמל בארג, דורך פיר טונעלן. עס פאנגט זיך אן ביי די דרום מערבדיקע אריינגאנג אין שטאט, פון שאסיי 2, עס פארט פון דארט אריבער נאנט צו די קאמערץ צענטער גרענד קניון. עס פארט אריבער אין טונעלן אונטער בארג, ווי עס קומט ארויס צום אויבערפלאך, און אין נווה שאנן געגנט, וועט זיין איינפיר און ארויספיר וועגן, וואס וועלן פארבינדן די שטאט צום שאסיי. דערנאך פארט עס ווידעראמאל אריבער אין טונעלן, ווי עס וועט זי פארענדיקן ביים קריות קרייצוועג.
די שאסיי וועט זיין לאנג, זעקס און א האלב קילאמעטער, פון זיי זענען איבער פיר און א האלב טונעלן. עס וועט ווערן איינקאסירט וועגנגעלט, דורך צופארן איין טונעל זעקס שקל, צוויי צוועלף שקל. די טונעל איז הויך 20 פיס בערך, דערמעגלעכינג ברייטע לאסט אויטאס צו קענען אריבער פארן, איינער נעבן צווייטן.
דער ערשטער פלאן פון אויפבויען א טונעל, קומט פון דעם בריטישן מאנדאט. אבער ערשט אין די 1990ער יארן איז די פלאן ארויף אפן טיש, נאך מערערע פראבלעמען צווישן די געזעלשאפטן, און בענק, און אנדערע פראבלעמען האט מען זיך גענומען בויען די טונעלן און 2007, יעצט זענען שוין אלע טונעלן פארטיג, און אום 1טן דעצעמבער 2010 זענען די טונעלן געעפנט געווארן פארן פארקער, א האלב יאר פריער ווי געפלאנט.


text:
פלאטין
פּלאַטין (Platinum) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל Pt און אטאם נומער 78. ער איז אן איבערגאנג מעטאל.
פּלאַטין איז געניצט צו פּראָדוצירן טייערע צירונג. דער פּרייַז פון פלאטין גייט מאל אַרויף צו צוויי מאָל די פּרייַז פון גאָלד, אַזוי די צירונג געמאכט אין פּלאַטין איז די טייַערסטע אין דער וועלט. אחוץ פון צירונג, ווערט פלאטין געניצט אין פארמיטל קאטאליזאטארן, לאבאראטאריע געצייג, עלעקטרישע קאנטאקטן, עלעקטראדן און ציינדאקטעריי געצייג.
דער פּלאַטין מעטאַל איז נישט גיפטיק און טוט ניט פאַרשאַפן מעדיצינישע פראבלעמען נאָך די כעמיש גלייַכגילט.
אין 2010 איז דער הויפט פראדוצירער פון פלאטין געווען דרום אפריקע, מיט 77%, דערנאך רוסלאנד, מיט 33%. די וועלט פראדוקציע אין 2010 איז געווען 192,000 ק"ג. מ'האט געפינען פלאטין אויך אין טאמיל נאדו שטאַט, אינדיע.


text:
כעמיש בית הכסא
א פראוואזארישע טוילעט, איז היינט שוין א באקאנטע זאך, וואס ווערט אוועקגעשטעלט ביי ערטער ווי מ'ברויך נישט און מ'קען נישט ניצן א באשטימטע טוילעט, וואס לויפט צום סויער אפלויף, דערפאר זענען זיי געבויעט אזעלכע בודקעלעך, און דערינען איז דא א פעסל ווי דערינען זענען פארהאנען שארפע כעמיקאלן, וואס די שמוץ וואס דער מענטש לאזט אריין דארט, ווערט צעגאנגען און גערייניגט פון אומגעוואונטשענע אינזעקטן און נישט גוטע גערוך.
די קאמפאני וואס שטעלט צו דעם סערוויס, קומט יעדע צייט און רייניגט אויס די פעסל, מיט א ספעציעלע טרעקל וואס פארמאגט א וואקיום מאשין און לייגט אריין פרישע רינענדיגע כעמיקאלן צום ווייטערדיגע באנוץ.


text:
איסטמאס
אן איסטמאס (פון אוראלט גריכיש: ἰσθuός "האַלדז") איז א לאנדפאס וואס פארבינדט צוויי יבשות און צעשייד צוויי ימען.
אפטמאל טוט מען בויען א קאנאל אדורך אן איסטמאס צו פארקירצערן דעם וועג פאר שיפן, ווי למשל דער פאנאמא קאנאל וואס גייט אדורך דעם איסטמאס פון פאנאמא און דער סועץ קאנאל וואס שניידט אדרוך דעם איסטמאס פון סועץ.
רשימה פון באקאנטע איסטמאסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איסטמאס פון פאנאמא
- איסטמאס פון פערעקאפ — פארבינדט קרים מיט אייראפע
- איסטמאס פון סועץ
- איסטמאס פון קארינטאס — פארבינדט דער פעלאפאנעסאס מיט אייראפע
- איסטמאס פון טעהואנטעפעק אין מעקסיקא
- איסטמאס פון קרא — פארבינדט דעם מאליי האלבאינזל מיט אזיע


text:
עוויאן קאנפערענץ
עוויאן קאנפערענץ איז די אונטערהאנדלונג וואס איז פארגעקומען ז' תמוז ה'תרצ"ח (יולי 1938) אין עוויאן, פראנקרייך, וואס האט באהאנדלט דער שרעקליכער צושטאנד פון די יידן אין דייטשלאנד נאך וואס די נאציס זיינען ארויף וועלטיקן ביי די דייטשישע רעגירונג און האבן געפייניקט די יידן מיט שווערע גזירות, ווי צ.ב.ש. די נירנבערג געזעצן ארויסגאנג און נאך. ביי די קאנפערענץ האבן זיך צונויפגעקומען פיהרערס פון 32 לענדער. דער פערדערער פון די קאנפארענץ איז געווען דער USA פרעזידענט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט.
אלע פערטרעטער האבן פעסטגעשטעלט אז מען דארף אויסלייזן די יידן פון די נאציסטישע אקטן קעגן די יידן, אבער א יעדער פון זיי האט מסביר געווען פארוואס זאל מען נישט עמיגרירן יידן צו זיין לאנד. ווי צ.ב.ש. די בריטן האבן געטענעט אז ביי זייער לאנד איז צו היינג צו אויפנעמען יידן. די עסטרייכער האבן געטענעט אז ביי זיי אין לאנד איז דאן נאך נישט געווען אנטיסעמיטיזם און זיי פארדאכטן אז א יידישע עמיגראציע קען אנטפלעקן נייע אנטיסעמיטיזם. צום ענדע איז באשטימט געווארן צו באוויליקן נאר געציילטע וויזעס פאר קינדער.
דער נישט וויסן מאכן פון די פעלקער געגן היטלערס אקטן האט פארשטערקערט היטלערס אקטן, און עטלעכע מאנאטן נאך די קאנפערענץ האט טאקע פאסירט די שרעקלעכע קריסטאל נאכט.


text:
אפרים קציר
אפרים קציר (קאטשאלסקי) (16טן מיי 1916 - 30סטן מיי 2009) איז געווען א ישראלדיקער ביאפיזיקער, און דער פערטער פרעזידענט פון מדינת ישראל, ער האט געווינען מערערע פרעמיעס פאר זיינע אויפטוען דורך ישראלדיקע ארגאניזאציעס.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קציר איז געבוירן 1916 אפרים קאטשאלסקי אין שטאט קיעוו, אין דער דעמאלסטיגער רוסלענדישער אימפעריע, היינט אין אוקראינע. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז די משפחה צוריק קיין לאדזש, פוילן, וואו די משפחה האט געוווינט איידער די קריג האט אויסגעבראכן. אין די 1920ער יארן, האט זיין משפחה געמאכט עליה און געקומען קיין ארץ ישראל.
ער האט זיך אנגעשלאסן אין דער הגנה, און זייענדיג א פיזיקער, האט זיין ארבעט דארט זיך בעיקר געשטעלט אויף אזעלכע פעלדער. זיין ברודער אהרן קציר, אויך א פיזיקער, איז אומגעקומען אין א טעראר אטאקע דורכגעפירט דורך יאפאנעזער, אין דעם טערמינאל פון בן גוריון פליפעלד.
אין מערץ 1973, האט די מפא"י אים אויפגענומען אלס זייער קאנדידאט פאר פרעזידענט, נאכן געווינען די נאמינאציע קעגן יצחק נבון. ער האט געווינען די אפשטימונג אין כנסת, קעגן אפרים אויערבאך, און געווארן דער פערטער פרעזידענט פון מדינת ישראל.
נאכן ענדיגן זיין ערשטע קאדענציע אין 1978 האט ער רעזיגנירט, און צוריק אויף זיין פארש ארבעט אין פיזיק. ער האט אויפגעשטעלט אין דעם תל אביבער אוניווערסיטעט א ביאטעכנאלאגיע אפטיילונג, ווי אויך אין דעם ווייצמאן אינסטיטוט פאר וויסנשאפט, וואו ער האט געגרינדעט די אפטיילונג נאך פארן ערוויילט ווערן פרעזידענט.
אין מיי 2009 איז ער געשטארבן, און ער איז באגראבן געווארן אין רחובות, לויט זיין צוואה, און נישט אויף הר הרצל אין ירושלים מיט די פירער פון די פאלק.


text:
ספירת העומר
ספירת העומר, גערופן אין קורצן די ספירה, איז די מצוה פון ציילן די טעג פון דעם עומר. דאס הייבט זיך אן פון דעם צווייטע טאג פסח, ביז שבועות.
- ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען געברענגט א קרבן מנחת העומר (עומר איז טייטש א בינטל וואס איז א צענטל פון אן איפה) דעם צווייטן טאג פסח, פון ווען מען האט געברענגט דעם קרבן, האט מען געציילט 49 טעג, דער פופציגסטער טאג איז געווען שבועות און מען האט געברענגט די שתי הלחם. שִׁבְעָה שָׁבֻעֹת, תִּסְפָּר-לָךְ: מֵהָחֵל חֶרְמֵשׁ, בַּקָּמָה, תָּחֵל לִסְפֹּר, שִׁבְעָה שָׁבֻעוֹת. וְעָשִׂיתָ חַג שָׁבֻעוֹת, לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ דברים ט"ז
דער טעם איז צווייפאכיג
- איינפאך צו דאנקען און לויבן אויף דעם עומר, ווייל דאס ווייזט אז מען האט שוין וואס צו שניידן, און
- צו גרייטן מיט פרייד און ציילן די טעג וואס איז שוין אריבער ביז שבועות וואס איז דער יו"ט פון מתן תורה, אזוי ווי דער ספר החינוך זאגט, אז יציאת מצרים איז געווען די הכנה פאר קבלת התורה.
רוב פוסקים האלטן אז ציילן ספירה היינט איז מדרבנן, אבער דער רמב"ם האלט אז אפילו היינט איז די מצווה מן התורה.
די מצווה פון ציילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מצווה איז צו ציילן ביינאכט, אנהייבנדיק פון דער צווייטער נאכט פסח. איידער מען ציילט זאגט מען די ברכה:
- ברוך אתה ד' אלקינו מלך העולם אשר קדשנו במצוותיו וצונו על ספירת העומר.
דערנאך ציילט מען די טעג; נאך דער ערשטער וואך ציילט אויך די וואכן.
מען דארף שטיין ווען מען ציילט ספירה.
מנהגים דורך אויס די ספירה טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים פון רבי עקיבא זענען געשטארבן דורכאויס די 49 טעג, דערפאר זענען דא געוויסע מנהגים פון טרויער אין די טעג.
- מען פירט זיך צו נישט מאכן חתונות און הערן קיין מוזיק.
- מען פירט זיך צו נישט אפשערן די האר.
- טייל פירן זיך נישט טאן זאכן וואס פאדערן מאכן א ברכה שהחיינו ווי למשל אנטאן נייע קליידער.
ביי ספרדים זענען די מנהגים נוהג ביז ל"ג בעומר. אסאך אשכנזים זענען נוהג די מנהגים נאר אין חודש אייר (אחוץ ל"ג בעומר). רוב חסידים פירן זיך די מנהגים דורכאויס דעם עומר.


text:
טאָג 4 פּאַקאַסמייַאָ קלאַסיק
מיט נאָר איין היץ לינקס צו זעגל, טראָץ ליכט ווינטן און אַ דימינישינג טייַער, מיר האט די לוקסוס פון פּיקינג דער בעסטער מעגלעך מאָמענט צו רופן די היץ. מיר באגעגנט פרי צו קאָנטראָלירן די באדינגונגען און זענען געווען אויף האַלטן פיל פון די טאָג. ינגריד און קעווין אפגעפארן אויס צו קאָנטראָלירן און אָפּשאַצן די באדינגונגען נאָך לאָנטש, און נאָך וועגן 30 מינוט זיי אנגעהויבן צו קלייַבן זיך מער כוואליעס און די קאָונטדאָוון איז געווען אויף. מיט 5 קאָמפּעטיטאָרס און בלויז איין געלעגנהייַט צו לויפן די היץ, עס איז באַשלאָסן אַז איינער פינף מענטשן היץ וואָלט זייַן לויפן אין אַ 45 מינוט פֿענצטער. די דרייַ משפט זענען פּאַזישאַנד אויף דעם פעלדז אויבן, מיט אַ גאנץ וואַנטאַגע פונט צו עדות די מאַגיש וועגן צו פּאַסירן.
בראַזילאַן רידער קריסטלעך סאַורער (18), ווער האט ימפּרעסט אין די פּראָ אָפּטייל אַ פּאָר פון טעג צוריק, איז געווען ערשטער צו נעמען קאָנטראָל פון די היץ קאַטשינג די צוויי בעסטער שטעלן כוואליעס אין די ערשטער העלפט פון די היץ. ער ראָוד די ביגאַסט כוואליעס מיט נוסח ער שטעלן אַלץ אין יעדער קער ווייַזונג זייַן סערפינג גווורע.
טאָם דזשובאַן (16) קלאר האט געלערנט אַ פּלאַץ פון ריידינג מיט זייַן עלטערע ברודער, און טראָץ געפונען עס שווער צו קרוק אין דער שטעלן כוואליעס, ראָוד געזונט. ער קען נישט גאַנץ גלייַכן זייַן גלייַך אין די פּראָ אָפּטייל און פישט אין 5.
אַלעקס וואַרגאַס (18) פון טשילע, ערשטע יוגנט וועלט וואַווע מייַסטער (2011) און דריט געשטעלט רידער דאָ לעצט יאָר, געקעמפט פֿאַר שטעלע אין דער טריקי באדינגונגען ריידינג עטלעכע אַמייזינג לאַנג כוואליעס. זיין בעסטער כוואַליע אַרייַנגערעכנט דרייַ עריאַלז פּושינג אים נעענטער צו אַ שפּיץ אָרט.
בערנד ראָעדיגער (16) איז געפונען עס שווער צו באַקומען די ביגאַסט און לאָנגעסט שטעלן כוואליעס, ווייל צו פאַרענטפערן פֿאַר עטלעכע קלענערער סעקשאַנז וואָס ער חרובֿ מיט אַמייזינג נוסח! מיט אַ קאָפּ טונקען לופט אין די זעקל, טראָץ ווייל קירצער רידעס, ער איז געגאנגען צו זייַן אין די פליסנדיק אויב ער קען נאָר ציען איין גרויס מאַך. צום באַדויערן פֿאַר בערנד, ער קראַשט זייַן לופט טאַקאַ, אַזוי עס איז געווען די גרעסערע כוואליעס און מער רידעס פון קריסטלעך וואָס זענען אויך פיל. עס איז נאָר דורך די נעראָואַסט פון מאַרדזשאַנז, אַ פּאָר טענטס פון אַ פונט אויף אַלע דרייַ משפט.
מאָרגאַן נאָירעאַוקס (18) און בערנד געקומען זייער פרי צו פּערו צו אַרבעטן אויף זייער פּאָרט שטיפט געפארן, און מאָרגאַן ס דערפאַרונג ווי אַ גופי פֿיס סורפער קלאר האט געהאָלפֿן זייַן כוואַליע ריידינג. ער פּיקט אַוועק שטעלן כוואליעס וועג אויס די צוריק און ופּווינד, דעמאַנסטרייטינג אַ קאָמבינאַציע פון נוסח און מאַכט צו קומען פון הינטער אין די היץ קלינטשינג די ו20 טיטל. מאָרגאַן ס גענוי און שטאַרק טורנס זענען די ביגאַסט חילוק פֿאַר די משפט.
You know riders are having fun when they decide to stay out on the water, rather than returning to the beach for the results. We waited for nearly a hour for them to return to the El Faro Adventure Resort where we have been staying this week!
This concludes the 2013 AWT Pacasmayo Classic and with a few days left here in Peru, riders will be enjoying more waves yet!
Words by Chris Freeman, AWT Head Judge
א ביסל ציטירט פון די רידערס:
“Fue una competencia muy dficil, el nivel de todos es muy bueno!!!
Teniamos 45 minutos para surfear buenas olas… Creo que todos surfearon bien, estaba muy peliado el heat. Disfrute mucho el heat.” אַלעקס וואַרגאַס
“Having a 45 מינוט היץ איז געווען גלייבן ווייַל מיר קען וואַרטן פֿאַר בעסער כוואליעס און נעמען די ריזיקירן אָן פליסנדיק אויס פון צייַט אַז געמאכט די שלאַכט זייער יקסייטינג פֿאַר אַלעמען איך ווינטשן קען זייַן שטענדיק ווי אַז איך איז געווען רילאַקסט און בעת שפּאַס כאָטש די באדינגונגען האבן טריקי, ווינט איז געווען ליכט און שטעלט וואָלט נעמען עטלעכע מינוט אַמאָל איר באַקומען אַ פייַן כוואַליע איז סופּער שפּאַס. " קריסטלעך סאַוער
די לעצט איז געווען שיין זיס. מיר האט קאָפּ הויך כוואליעס קומענדיק אַוועק די פונט אין טאַקע ליכט אַוועק-ברעג ווינט, קענען ניט באַקלאָגנ זיך! איך טראַכטן אַלע פינף פון אונדז געראטן צו באַקומען עטלעכע רידעס מיר פּעלץ גוט וועגן. איך בין סופּער ימפּרעסט דורך ווי פיל אַלע די גויס רייַסן! עס ס שטענדיק קיל צו זען נייַ רידערס דיין עלטער אויס מאָרד עס. די ענערגיע אויס דאָרט איז געווען מער ווי אַ פּאָטער-סעסיע ווי אַ ערנסט קאָמפּ, מיר זענען אַלע פידינג אַוועק אַז ווייב און עס געמאכט די סערפינג וועג בעסער! איך פילן ווי איך האט דער גרינג טייל אויס דאָרט נאָר קרוזינג אין די ינדנברעך. איך שולדיק זייַן אַ פּלאַץ פון דאַנק צו מיין ספּאָנסאָרס פֿאַר געטינג מיר אויס צו דעם זיס כוואַליע, און צו דזשאַימע ראָדזשאַס בייַ על פאַראָ פּאַסירונג רעסאָרט פֿאַר געבן מיר די אַלע-ינקלוסיוו בלייַבן רעכט אויף דעם ברעג! אויך דאַנק צו קריס פרימאַן און אַלע די משפט פֿאַר פּאַטינג אויף דעם אַווט / יפקאַ קאָנקורס. די גויס האט אַלע דער עמעס אַרבעט! איך טאַקע קוק פאָרויס צו קומען צוריק דאָ ווייַטער יאָר צו געניסן דאָס גלייבן לינקס! בערנד ראָעדיגער
איך ווע שוין דאָ כּמעט דרייַ וואָכן און האָבן סקאָרד ניט האַלטן באדינגונגען די גאנצע צייַט. הייַנט איז געווען אַמאָל ווידער אַ גרויס טאָג. דער ווינט איז געווען גאַנץ ליכט אָבער בעת אַ 45 מינוט היץ מיט אַלע די גויס טאַקע ערלויבט אונדז די צייַט צו באַקומען עטלעכע כוואליעס און שלאַכט עס אויס. מיט דער מדרגה פון די אנדערע רידערס און די באדינגונגען בעשאַס אונדזער היץ איך געהאט אַ שווער צייַט אויב משפטן מיין אייגן פאָרשטעלונג אַזוי איך בין טאַקע צופרידן צו האָבן קומען אויס אויף שפּיץ! מאָרגאַן נאָירעואַקס
יוגנט רעזולטאַטן
מאָרגאַן נאָירעאַוקס 1
קריסטלעך סאַורער 2
בערנד ראָעדיגער 3
אַלעקס וואַרגאַס 4
טאָם דזשובאַן 5
קאַטעגאָריע: פּאַקאַסמייַאָ קלאַסיק


text:
וואַך
וואַך איז דער פארקערטער פון שלאָף, עס ווערט געמאסטן אז מען איז ביים וויסן - דהיינו אז דעמאלטס קען מען שוין אויסהערן, שרייבן, ליינען, רעדן, טראכטן, שפאצירן, גיין, ארבעטן און קאמיוניקירן. כאטשיג מען קען טוען די אלע זאכן אינמיטן שלאפן אויכט איז עס אבער נישט פון וויסן נאר פון געוואונהייט, און עס האט נישט די פרייע בחירה בעשת מען טוט דאס. דאס הייסט ענדערשט א חלום אדער לבנה קריכן.
דאס ווארט קען אויך מיינען אין פסיכאלאגיע אדער אין רעליגיע זיך צו אויפוועקן, איינזעהן און אנערעקענען א נייעם פאקט. ווי מיר טרעפן אין תנ"ך דעם באגריף: עורה כבודי ערוועק מיין כבוד. - כדי אנערקענען און איינצוזעהן גאט'ס עהרע אויף די באשעפענישען פון די וועלט.
אויפוועקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צופרי נאך א לאנגער נאכט ספעציעל ווען אינדרויסען הערשט א פראסט גייט זייער שווער זיך אויפוועקן פון שלאָף. דוד המלך פלעגט האבן א פידל וואס האט געארבייט דורך א פאטענט זיך צו זינגען פון זיך אליינס אים צו ערוועקן.


text:
מרדכי בנעט
רבי מרדכי בן ר' אברהם באנעט (מהר"ם בנעט) (ה'תקי"ג - י"ג אב ה'תקפ"ט) רב אין ניקאלשבורג און געווען הויפט רב אין מדינת מעהרן אונטער דעם קעניגרייך פון פראנץ יאזעף דער צווייטער, וואס זיין מלכות איז געווען אין וויען, און האט געוועלטיגט אויף עטלעכע מדינות, היינט איז ניקאלשבורג אין טשעכיי.
אינהאַלט
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מהר"ם באנעט איז געבוירן אין דארף שורגע, אונגארן. זיין טאטע האט געהייסן ר' אברהם ביה"א (ר"ת בן יהודה אשכנזי) און איז געווען א בן-אחר-בן אייניקל פון ה"חכם צבי" ר' צבי הירש אשכנזי. זיין מאמע מרת פראדל איז געווען א טאכטער פון די רבני באנעט פון ניקאלשבורג, וואס לאנגע דורות איז פון דער משפחה געווען רבנים אין ניקאלשבורג.
אויך איז זי געווען אן אייניקל פון רבי נפתלי כ"ץ פון פוזנא בעל "סמיכת חכמים". דער מהר"ם באנעט האט געשטאמט פון כל גדולי ישראל, הראשונים, תוס' יו"ט, מהר"ל מפראג, רבי ר' העשיל פון קראקא, רבינו מרדכי בעל הלבושים, מהר"ם פאדווא, רבינו שלום שכנא מלובלין, מהרש"ל, ר' אליעזר בעל מעשי השם, תבואות שור הראשון, ר' יונה בעל או"ה הארוך, שו"ת מהר"י ווייל, ר' זרחי' הלוי בעל המאור, רא"ש, ראב"ן, בעל הערוך, ריב"ן חתן רש"י, און נאך. (אזוי ווי עס איז געדרוקט באריכות אין זיינע ספרים)
פון די פינף יאר איז ער אויפגעצויגן געווארן ביי דער באבען באנעט אין ניקאלשבורג; האט ער פון דארט באקומען דעם נאמען באנעט אנשטאט אשכנזי.
אלס קינד איז ער שוין פאררעכנט געווען פאר א עילוי, און א עושר ר' גבריאל מארקברייטער האט אים אויסגעהאלטן מיט אלע הוצאות אלס קינד. ביי דער עלטער פון עלף האט מען אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה פון רבי יעקב קאצנעלנבויגן אין איטינגען, בייערן. צו 15 יאר איז ער געגאנגען אין פירט ללמוד אצל רבי יוסף שטיינהרט. צו 18 יאר עבר לפראג, שם למד, בין השאר, אצל ה"נודע ביהודה" רבי יחזקאל לאנדא.
ער איז געווען אן איידעם ביי הנגיד ר' גימפל פרוסטיץ פון ניקאלשבורג, ועבר ללמוד שם ביי רבי שמואל שמעלקא הורוויץ, מראשי החסידות ורב המקום, אליו התקרב מאוד.
לויטן מסורת ביי חסידים, פון א יונגן עלטער נהג בפרישות, בתעניות ובסגפנות, ביז דער רבי אלימלך פון ליזענסק נזף בו על שהוא מסתגף ומאז הוא רק צמצם במאכלו.
זיין רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין שנת תקל"ח איז ער אויפגענומען געווארען אלס דיין אין ניקאלשבורג בימי רבנות הגה"ק רבי שמעלקא פון ניקלשבורג. יענע יאר איז נסתלק געווארן דער רבי ר' שמעלקא, און הגה"ק ר' גרשון חיות זצוק"ל איז געווארן רב אין ניקאלשבורג. שפעטער איז ר' מרדכי אויפגענומען געווארען אלס רב אין לונדענבארג (מעהרין), דארט איז ער געווען רב אנדערהאלבן יאר, נאך איז ער געווען רב איין יאר אין שוסבורג אין מדינת אונגארן. אין שנת תקמ"ט, איז נפטר געווארן הגאון ר' גרשון חיות, צום הספד זענען צוזאמען געקומען אלע רבנים, גלייך נאך זיין הספד, האט גאנץ קהל אויס געשריגן "מזל טוב" מ'האט אים אויפגענומען פאר רב אין ניקאלשבורג און גאנץ מדינת מעהרין.
ער האט געפירט דארט א ישיבה וואס שטענדיג פלעגט דארט זיין מער ווי פיר הונדערט תלמידים. ער האט געפירט דאס רבנות אין ניקאלשבורג א משך פון 40 יאר, ביז זיין פטירה.
אין די הספדים שטייט, אז מהר"ם באנעט האט געקענט און איז געווען בקי בעל פה, אין ש"ס בבלי וירושלמי, און ארבע חלקי שולחן ערוך, זוהר הקדוש און ספרי קבלה, און נאך אסאך ספרים, וואס ער האט געקענט איבער זאגן בעל פה, אויסנווייניג.
אין תולדות ר' יהודה אסאד וואס איז געווען א תלמיד פון זיין ישיבה, ווערט דערציילט, אז ער האט באקומען רשות פון זיין רבי מהר"ם באנעט, צו לערנען קבלה.
מהר"ם באנעט, האט לוחם געווען אנקעגען לערנען מיט תלמידי הישיבות חכמות חיצוניות.
מהר"ם באנעט, איז געווען אנערקענט פון דעם קייסער אלץ הויפט רב, האט ער דאס אויסגעניצט צו ראטעווען אידן, אסאך שלעכטע גזירות האט ער אפגעשלאגן, און באפרייט פארשפארטע אידן, אויך האט ער געראטעוועט די חסידים אין גאליציע פון די מסירות פון מתנגדים (לויט דער פערזענליכער בקשה צו אים פון הגה"ק ר' נפתלי מראפשיץ) וואס זענען אויך געווען אונטער דעם מלכות פון פראנץ יאזעף דער צווייטער.
כדי זיך צו קענען שטעלן פאר דעם קייסער און פאר די שרים האט אויסגעפעלט ער זאל קענען פארשידענע חכמות, און די ריכטיגע שפראך וויאזוי צו רעדן צו זיי, מיט זיין גאונישן קאפ, האט אין א קורצער צייט דורעכגעקוקט די נויטיגע פאפירן, און ער האט שוין ריכטיג געוואוסט אלץ וואס ער האט געדארפט פאר זיין השתדלות.
מהר"ם באנעט האט לוחם געווען בתקיפות אנטקעגן אהרן חורינער און די נעאלאגן, אויך האט ער געשטערט דאס בויען א רעפארמער שול אין האמבורג. דאך שטייט אז ער איז געווען א רודף שלום, און זיך מונע געווען פון מחלוקת, אויך האט ער נישט צוגעלאזט מ'זאל איינפירן צו לערנען לימודי חול מיט קינדער אין חדר.
זיין שטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום י' אדר איז ער אריבער געפירט געווארן קיין ניקאלשבורג. אויך שטייט (בשו"ת חת"ס הנ"ל) אז דער מהר"ם באנעט האט געזאגט קודם פטירתו, אז אויב מ'וועט דארפן א ישועה, זאל מען קומען משטתח זיין אויף זיין קבר.
אין דרשות חת"ס ח"ב דף שפ"ג, וז"ל, הגאון נר ישראל מו"ה מרדכי באנעט זצ"ל ... כי הי' אב לישראל ובן יחיד לשכינתא קדישא.
עס ווערט דערציילט, אז מהר"ם באנעט האט גזעגאט אין חלום פאר זיין זוהן, אז די סיבה איז געווען, ווייל אלס בחור, איז ער געווען א חתן צו דער טאכטער פון רב אין ליטענשטאט, און שידוך איז אפגעלאפען ווייל די כלה איז נישט געווען א געזונטע, די כלה האט נישט מוחל געווען בלב שלם, פאר דעם האט געמוזט ליגן לעבן איר פאר האלבע יאהר.
פאר ער איז נסתלק געווארן, האט מען אים געפרעגט: ווער זאל זיין ממלא מקום, האט דער מהר"ם באנעט געענטפערט: דער שמש, די פרעגער האבען געמיינט אז תקיף ליה עלמא, ווייל זיי האבן נישט פארשטאנען וואס ער האט געמיינט צו זאגן. אבער נאך דעם האלבן יאר וואס ער איז געליגן אין ליטענשטאט, און נאכן פסק האט מען געעפנט דעם קבר, און ארויס גענומען דעם נפטר, פלוצלונג איז דער געטרייער שמש צוזאמען געפאלן און גלייך נפטר געווארן, איז מען מסופק געווען אויב מ'מעג אים לייגן בתוך קברו הקדוש פון הייליגן רב, האט מען זיך דערמאנט אז דער רב האט געזאגט: אז דער שמש וועט זיין ממלא מקום, ממילא האט מען פארשטאנען זיין כוונה, און מ'האט טאקע דארט געלייגט דעם שמש.
הגאון ר' מאיר גלוגא פון בי"ד אין פראג, בעהמח"ס דברי מאיר און שמן למאור, האט מספיד געווען מהר"ם באנעט, אינמיטן הספד איז ער צוזאמען געפאלן און נפטר געווארן.
מתלמידיו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי שמחה בונים פון פרשיסחא
- רבי יהודה אסאד אבד"ק סערעדהעלי בעהמח"ס יהודה יעלה
- רבי שלמה קוועטש ממלא מקומו אין נילקשבורג, בעהמח"ס חכמת שלמה
- בנו רבי ישעיה בנעט, אבד"ק קאלוב וגלילות סאלבאטש
- בנו רבי נפתלי באנעט, אבד"ק שאפא
- קרובו רבי מנחם מנדל באנעט, דיין בפאקש (אונגארן)
- קרובו רבי משה מרדכי באנעט, אב"ד שטאמפי (סלאוואקיי)
- רבי צבי הירש אפנהיים, אבד"ק טעמעשוואר
- רבי שמואל זאנוויל כהנא פון סיגעט, איידעם פון רבי יהודה כהנא בעל קונטרס הספיקות, רב אין סיגעט, און שווער פון רבי יהודה מודרן בעל זכרון שמואל פון סיגעט.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חדושי מהר"ם בנעט - חידושים על הש"ס
- מחשבת מרדכי - דרשות על התורה
- ביאור מרדכי - הגהות על פסקי המרדכי (שכתב המרדכי הראשון)
- מגן אבות - על מלאכות שבת
- דברי מרדכי - על הלכות או"ה בשולחן ערוך חלק יורה דעה
- תכלת מרדכי - דרשות על הש"ס
שאלות ותשובות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גדולת מרדכי
- הר המור
- פרשת מרדכי
באשרייבונגען פון מהר"ם באנעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בנו ר' יעקב אבריל באנעט, האט געשריבן א קונטרס תולדות מוהר"ר מרדכי בנעט, (דפוס ראשון: אפען, תקצ"ב 1832), טארנא, תרפ"ט, היינט איז אריין געדרוקט סוף ספר מגן אבות , ביאור מרדכי.
- אנפאנג ספר מחשבת מרדכי על התורה
- הקדמה און סוף ספר מגן אבות על ל"ט מלאכות שבת
- הקדמה און סוף ספר תכלת מרדכי
- הקדמה און סוף ספר דברי מרדכי על טור שולחן ערוך יור"ד


text:
ישראל שומאכער
ישראל שומאכער (1908, לאדזש - 21סטן מיי 1961,ישראל), איז געווען א זינגער, קאמיקער, און אן אקטיאר אין טעאטער, אויף יידיש.
שומאכער איז געבוירן אין לאדזש, פוילן, אין יאר 1908.
אין 1928, האט ער זיך אנגעשלאסן אין די קליין קונסט טעאטער, פון משה בראדערזאן. דארט האט ער באגעגנט זיין שותף שמעון דזשיגאן, וואס זיי האבן צוזאמען געגרינדעט, די דזשיגאן און שומאכער קאמישע פאר, וואס איז געווען זייער פאפולער, אין פוילן פון צווישן די צוויי וועלט מלחמות.
אין 1931 זענען די צוויי אריבער קיין ווארשע, ווי זיי האבן פארגעזעצט מיט זייער ארבעט, צוזאמען האבן זיי געשפילט אויף פילמען, איידער די אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג.
ווען די נאציס האבן אינוואדירט פוילן, איז שומאכער אנטלאפן קיין ראטן פארבאנד, אינאיינעם מיט דזשיגאן, און דארט האבן זיי ווייטער פארגעשטעלט זייערע פרעזענטאציעס. ווען די אנדערס ארמיי, איז אויפגעשטעלט געווארן, האבן די צוויי זיך איינגעמאלדן, אבער די סאוועטן האבן געטענהט, אז די צוויי זענען דעזערטירער פון די רויטע ארמיי, און דעריבער זיי איינגעזעצט, און אן ארבעטס לאגער.
אין 1946, זענען די צוויי פארשוינט געווארן, און צוויי יאר שפעטער איז געגעבן געווארן ערלויבעניש פאר זיי, צו פארלאזן רוסלאנד. און זיי האבן זיך אומגעקערט קיין פוילן.
אין 1950 האבן זיי געמאכט עליה, און האבן געהאט גרויס סוקסעס מיט זייערע פארשטעלונגען, די רעגירונג איז דעמאלט געווען פארטון, אין טוישן די שפראך צו העברעיש, און האט דעריבער זיי געמאכט אסאך שוועריקייטן מיט זייערע פארשטעלונגען. שומאכער און דזשיגאן, האבן פארלאזט דאס לאנד, און זענען געפארן קיין ארגענטינע, דארט האט קיינער זיי נישט געמאכט קיין פראבלעמען. צום סוף נאך אן אויסגלייך, אין וועלכע א דריטל פון זייערע פארשטעלונגען וועלן זיין העברעיש, זענען זיי צוריק געקומען.
אין 1960 האבן די צוויי פארטנערן זיך פארנאנדער געטיילט, נאכן האבן מערערע מיינונגס פארשידענהייטן. דאס איז שוין נאך א לענגערע צייט, וואס די צוויי האבן צוזאמען אויפן בינע, נישט אויסגעטוישט קיין ווארט צווישן זיך. שומאכער האט געגרינדעט זיין אייגענע טעאטער, און האט פארגעשטעלט "קידוש השם" פון שלום אש.
אום 21סטן מיי 1961, נאכן נישט זיין געזונט, איז ער געשטארבן אין ישראל. ער האט איבער געלאזט א ווייב און א טאכטער.


text:
חיפה פארט
דער חיפה פארט איז א פארט אין ישראל, וואס געפונט זיך אין חיפה, אויף די ברעגעס פון מיטלענדישער ים. ער דינט אלס איינע פון די דריי פארטן, וועלכע געפונען זיך אין ישראל—אשדוד און אילת האבן אויך פארטן.
אין דער היסטאריע, ווערט דער פארט דערמאנט צום ערשטן מאל, ווען תלמי לאטיראס איז געקומען פירן א קריג קעגן ינאי המלך, קעניג פון ארץ יהודה. זיין מיליטער, וועלכע זענען געקומען מיט שיפן פון קיפראס, זענען אפגעשטיגן אין חיפה. דאס איז געווען 104 יאר איידער דער ציווילער רעכענונג.
דער פארט האט שטענדיק אנגעהאלטן, אבער חיפה האט פארלוירן איר גלאנץ, דורכאויס די מערערע מלחמות, וואס זענען פארגעקומען אין מיטל מזרח אין מיטל אלטער. אין 18טן יארהונדערט, איז חיפה באוויסט געווארן, צוליב א נעץ פון ים רויבער, וואס האבן זיך באשעפטיקט אין געגנט.
אין יאר 1922, נאכן אונטערזוכן דאס גאנצע לאנד פאר א פאסיגן פארט, האט סער פרעדריק פלעמער, אן אינזשעניר, באשטעטיקט אז חיפה איז דאס מערסטע צוגעפאסטע פלאץ, צוליב די טיפע וואסערן, און אום 31סטן אקטאבער 1933 איז פארגעקומען א פייערליכע אפציעלע עפענונג פון פארט.
היינט ווערט דער פארט איבערגעבויט, די פלאטפארמען פאר שיפן פארגרעסערט, נאכדעם וואס די היינטיקע שיפן פאסן נישט צו צום אלטן פארט.


text:
עידס
עידס איז א קאלעקציע סימנים און אינפעקציעס ביי מענטשן וואס ווערט ארויסגערופן פון א שאדן צו דער אימון-סיסטעם. דער גורם פון דאזיקן שאדן איז די אינפעקציע מיט HIV, דער מענטשלעכער אימון-פעלער-ווירוס. אין די ענדלעכע סטאדיעס פון דער מחלה זיינען די חולים עלול אנגעשטעקט צו ווערן מיט געוויסע אינפעקציעס, וואס זיינען ניט אזוי געפערלעך ביי מענטשן מיט געזונטע אימון- (פארטיידיקונג-) סיסטעמען. (אזוינע געוויינטלעך ניט-סכנהדיקע אינפעקציעס, וואס זיינען א סך ערנצטער ביי ניט-באהאנדלטע איידס-קראנקע, רופט מען "געלעגנהייט-אינפעקציעס".) געוויסע קאנסערס זיינען אויך פארבונדן מיט די ענדלעכע סטאדעיס פון דער קראנקייט. כאטש רפואות קעגן איידס און HIV זיינען פאראן, און שטערן דעם ווירוס צו אוואנסירן, איז ניטא קיין אויסהיילונג. דער איינציקער אופן אויסצומיידן די קראנקייט, פון קוקווינקל פון עפנטלעכן געזונט, איז אפצומוטיקן די ניט-זיכערע אויפפירונגען וואס שטעלן מיט זיך פאר א ריזיקע פאר דער אינפעקציע.
עס איז די מער שווערע טויטליכע קראנקייט וואס קומט פון דעם וויירוס: עיטש.איי.ווי. (H.I.V. אויך די זעלבע ראשי תיבות: ה'יומען א'ימיון וו'יירוס).
דער ווירוס HIV ווערט איבערגעפירט דורכן גלייכן באריר (קאנטאקט) פון איין שליים-הייטל (למשל הויט) אדער די בלוט-שטראם מיט א קערפער-פליסיקייט ווו עס ליגט HIV, צום ביישפיל בלוט, זרע (סעמען), וואגינע-פליסיקיייט, פאר-זרע-פליסיקייט און בריסט-מילך. אזא טראנסמיסיע קען פארקומען ביי סעקס (תשמיש-האחור, -הפה אדער כדרכה), בלוט-איבערגיסונג (טראנספוסיע), פאראומרייניקטע שפריצן, פון א מאמע צו א קינד בשעתן טראגן, האבן, אדער געבן די ברוסט, אדער דורך וואסער ניט איז אנדער קאנטקאט מיט אייינער פון די אויבן-דערמאנטע פליסיקייטן. פון א דירעקטן באריר מיט שפייעכץ אדער נארמאלן באריר מיטן הויט איז אוממעגלעך זיך אנצושטעקן מיטן ווירוס.
ס'רוב פארשערס (וויסנשאפטלערס) גליייבן היינט אז דער ווירוס HIV האט געהאט זיין בראשית אין סוב-סאהארער אפריקע בשעתן 20סטן י"ה; די קראנקייטט איז שוין אזוי פארשפרייט, אז מע רופט דאס א פאנדעמיק, ד"ה א מחלה וואס באווירקט יעדע גרופע און ראיאן אויף דער וועלט. מע שאצט אפ, אז קרוב צו 40 מיליאן נפשות לעבן היינט מיט דער מחלה איבער גאר דער וועלט. דער יו-ען שאצט אפ אז פון איידס זיינען אומגעקומען העכער 25 מיליאן מענטשן זינט מע האט עס דערקענט אין יוני, 1981, און דער פאר איז עס איינע פון די סאמע צעשמעטערישע עפידעמיעס אין דער מענטשלעכער געשיכטע. אין פארלויף פון 2005 זיינען אומגעקומען א 2-3 מיליאן מענטשן פון איידס, דערפון מער ווי 570,000 קינדער. א דריטל פון די טויטפאלן קומען פאר אין סוב-סאהארער אפריקע, וואס מאכט א תל סיי פון דער עקאנאמיע סיי פון דער געזעלשאפט.
די רפואות קעגן דעם ווירוס פארקלענערן די שטארביקייט און די קרענקלעכקייט פון דער קראנקייט, נאר ניט אין אלע לענדער האט מען צוטריט צו די דאזיקע רפואות.
די דריי הויפט-וועגן פון אינפעקציע מיט HIV זיינען: א) סעקועלער באריר צווישן אן אינפעקטירטער און זיין (איר) ניט-אינפעקטירטן פארטנער; ב) קאנטאקט מיט אינפעקטירטע פליסיקייטן (צום ביישפיל אומריינע נארקאטיק-נאדלען) און ג) פון א מאמע צו איר ניט-געבוירן קינד.
אזוי ווי איידס געפינט זיך ביי ארעמע, ראנדיקע, און באעוולטע גרופעס, איז די דאזיקע קראנקייט באזונדערש ענג פארבונדן מיט מיספארשטענדענישן, סטיגמעס, און עם-הארצות.


text:
אל על
אל על איז די פאן געזעלשאפט און די גרעסטע לופטליניע אין ישראל. ער איז הויפטקווארטירט אין בן גוריון פליפעלד.
אל על אקטיוויזירט לופטרייזעס אין אייראפע, אזיע, אפריקע און צפון אמעריקע. אין 2005 האט אל על טראנספארטירט מער ווי 3.5 מיליאן פאסאזשירן.
במשך 50 יאר איז אל על געווען די אפיציעלע לופטליניע פון ישראל און האט געהערט צו דער רעגירונג.
די פירמע איז געגרינדעט געווארן אין 1948, און די ערשטע פלי איז געווען פון גענף קיין תל אביב.
אין 2003 האט מען פריוואטיזירט די פירמע און אנגעהויבן האנדלען אירע אקציעס אין דער תל אביב בערזע.
על אל האט 34 עראפלאנען און פארט אין 40 צילן.
אין 2012 האבן 2 מיליאן פאסאזשירן געפארן מיט אל על.
קנאות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאטמאר און אנדערע קנאים האלט נישט פון פארן דערמיט צוליב דאס וואס מען טוט דערמיט שטיצן די ציונות אידיאל, כאטשיג עס איז שוין היינט פריוואטיזירט און געהער שוין נישט פאר דער רעגירונג קאסע איז זי אבער נאכאלטס באטראכט ווי א סימבאל פאר די אידישע לאנד.[פֿעלט אַ מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וויליאם ליאן מעקענזי קינג
וויליאם ליאן מאקענזי קינג איז געווען קאנאדע'ס 10'טער פרעמיער מיניסטאר פון דער לענגסטער אין אמט, אלעס צוזאמען איבער 21 יאר. ער איז 3 מאל געווען פרעמיער מיניסטער. 21' – 26', 26' - 30', 35' – 48'. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער ביי די צווייטע וועלט קריג און איז אנגעבליך געווען א שונא ישראל. ער האט זיך געטראפן מיט היטלער אין 37' און האט אים באצייכנט אלס א גוטער מענטש. ער האט אפגעזאגט און צוריקגעשיקט א שיף מיט טויזנעטער אידישע אימיגראנטן ענדע קריג. זיין בילד איז אויפ'ן 50 דאלאר ביל.


text:
אנפלאנצן
האט איר געמיינט פלאנצן? (פלאנצונגען און געוואוקסן וועלכע וואקסן פון דער ערד)
האט איר געמיינט איבערפלאנצן? (אריבערלייגן א פלאנץ פון איין פלאץ צום צווייטן, אדער אן גליד פון איין מענטש צום צווייטן)
אָנפלאַנצן ווערט אנגגערופן דער פראצעדור פון פעלד ארבעט ביי וועלכן מען פלאנצט אן נייע ביימער תבואה און ירקות, דאס טוט מען דורך אויפאקערן די ערד און אריינלייגן זאמען, דערנאך באמיסטיגט מען די פעלדער עס זאל גוט וואקסן.
די מומחים ווייסן אויסצורעכענען יעדעס יאר ווען ס'איז די בעסטע צייט וואס איז די מערסטע געאייגנט אנצופלאנצן.
הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנפלאנצן איז פארבאטן אום שבת און איז איינס פון די ל"ט מלאכות. אויך טאר מען נישט אקער דעם פעלד אום שמיטה אדער אין יובל. ]


text:
בית שמש באן סטאנציע
קאארדינאטן: 31°45′26.77″N 34°59′27.15″E / 31.7574361, 34.990875
בית שמש באַן סטאַנציע איז א ישראל באנען סטאנציע אויף דער ירושלים - תל אביב באן ליניע וואס דינט די שטאט בית שמש. די סטאנציע געפינט זיך אין דער צפון בית שמש אינדוסטריעלער זאנע. די סטאנציע האט מען געעפנט דעם 13טן סעפטעמבער 2003.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ירושלים - תל אביב באן ליניע איז געעפנט געווארן אין די אטאמאנער צייטן, און זייט דעמאלסט געפינט זיך אויף דעם ארט א באן סטאנציע. אין יולי 19989 האט אויפגעהערט די פאסאזשירן דינסט אויף דער ליניע קיין ירושלים, ממילא איז די באן סטאנציע בטל געווארן.
נאך דעם האט מען באנייט די באן ליניע פון תל אביב קיין בית שמש, און אום 13טן סעפטעמבער 2003 האט מען ווידערגעעפנט די סטאנציע. דעם 9טן אפריל 2005 האט מען געעפנט דעם טייל פון דער ליניע קיין ירושלים. פון 2006 ביז 2008 איז די רוטע געווארן צעשפאלטן אויך צוויי, און מען האט געדארפט בייטן באנען אין בית שמש. זייטן 15טן מערץ 2008 פארט די באן גלייך פון ירושלים קיין תל אביב און שטעלט זיך אפ אין דער בית שמש באן סטאנציע.
באן דינסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א באן גייט ארויס פון דער סטאנציע יעדע שעה אין דער ריכטונג קיין תל אביב און א באן יעדע שעה אדער יעדע צוויי שעה'ן קיין ירושלים זונטיק ביז דאנערשטיק.
- א באן גייט ארויס פון דער סטאנציע יעדע שעה אין ביידע ריכטונגען ערב שבת און יו"ט.
- איין באן גייט ארויס פון דער סטאנציע אין ביידע ריכטונגנען מוצאי שבת און יו"ט.


text:
צדקיהו
צדקיהו א פעטער פון יהויכין און א זון פון זיין מאמע "חֲמוּטַל בַּת-יִרְמְיָהוּ" איז געווען דער 20סטער און לעצטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 11 יאר אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קס"ד. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 21 יאר אלט.
לויט ספר מלכים איז ער געווען שלעכט און געזינדיגט פאר גאט פונקט ווי יהויקים.
ער איז באקרוינט געווארן אלץ קעניג דורך דער קעניג פון בבל. פאר ווען ער איז געווארן קעניג האט ער געהייסן מתניהו אבער דער קעניג פון בבל האט אים געטוישט זיין נאמען צו צדקיהו.
אין יאר ג'קע"א האט צדקיהו מורד געווען קעגן נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל, נבוכדנאצר באלאגערט ירושלים, און אין יאר ג'קע"ג האט ער פארוואנדערט כמעט אלע יידן פון מלכות יהודה און פארברענט דער בית המקדש (נאך וואס ס'איז געשטאנען 700 יאר). נבוכדנאצר האט געפסקנט (און אויסגעפירט) מען זאל הרגענען צדקיהו'ס קינדער קעגן די אויגן פון צדקיהו און דערנאך אויסאקן צדקיהו'ס אויגן און אים בריינגען קיין בבל.
- שבעה עשר בתמוז - די בבלים רייסן אויף די מויער וַתִּבָּקַע הָעִיר
- ג' תשרי (צום גדליהו) - ישמעאל בן נתניה הרגעט גדליהו וַיַּכּוּ אֶת-גְּדַלְיָהוּ, וַיָּמֹת.
נאך וואס די בבלים האבן געהרגעט צדקיהו האט נבוכדנאצר באשטימט גדליהו זאל זיין דער פירער פון די יידן וואס זיינען געבליבן אין יהודה.


text:
ווי קען איך באַקומען זינד אין מיין קריסטלעך לעבן؟
פרעגן: ווי קען איך באַקומען זינד אין מיין קריסטלעך לעבן؟
ענטפערן: די ביבל גיט עטלעכע פאַרשידענע רעסורסן צו הילף אונדז אין אונדזער מי צו באַקומען זינד. אין דעם לעבן، מיר וועלן קיינמאָל זייַן בישליימעס וויקטאָריאַס איבער זינד (1 יוחנן 1:08)، אָבער וואָס זאָל נאָך זייַן אונדזער ציל. מיט גאָט 'ס הילף, און דורך פאלגענדע די פּרינציפּן פון זיין וואָרט، מיר קענען פּראַגרעסיוולי באַקומען זינד און ווערן מער און מער ווי משיח.
דער ערשטער מיטל די ביבל דערמאנט אין אונדזער מי צו באַקומען זינד איז די רוח. גאָט האט געגעבן אונדז דעם רוח אַזוי מיר קענען זייַן וויקטאָריאַס אין קריסטלעך לעבעדיק. גאָט קאַנטראַס די מעשים פון די פלייש מיט די פרוכט פון די גייסט אין גאַלאַטיאַנס 5:16-25. אין וואָס דורכפאָר מיר זענען גערופן אויף צו גיין אין די גייסט. כל געגלויבט שוין פאַרמאָגן די רוח, אָבער דעם דורכפאָר דערציילט אונדז אַז מיר דאַרפֿן צו גיין אין דעם גייסט،יילדינג צו זיין קאָנטראָל. דאס מיטל טשוזינג צו קאַנסיסטאַנטלי נאָכפאָלגן די רוח ס פּראַמפּטינג אין אונדזער לעבן אלא ווי פאלגענדע די פלייש.
די חילוק די רוח קענען מאַכן איז דעמאַנסטרייטיד אין דעם לעבן פון פעטרוס, וואס, איידער זייַענדיק אָנגעפילט מיט די רוח, געלייקנט יאָשקע דרייַ מאל-און דעם נאָך ער האט געזאגט ער וואָלט נאָכפאָלגן משיח צו די טויט. נאָך זייַענדיק אָנגעפילט מיט דעם גייסט, האט ער גערעדט אפן און שטארק צו די אידן אין שבועות.
מיר גיין אין די גייסט ווי מיר פּרובירן נישט צו שטילן די גייסט ס פּראָמפּטינגס (ווי גערעדט פון אין 1 טהעססאַלאָניאַנס 05:19) און זוכן אַנשטאָט צו זייַן אָנגעפילט מיט די גייסט (עפעסיאַנס 5:18-21). ווי איז איינער אָנגעפילט מיט די רוח? ערשטער פון אַלע, עס איז פון גאָט ס טשוזינג אַפֿילו ווי עס איז געווען אין די אַלטע טעסטאַמענט. ער אויסגעקליבן יחידים צו ויספירן אַ ווערק וואָס ער האט געוואלט געטאן און אָנגעפילט זיי מיט זיין גייסט (גענעסיס 41:38; עקסאָדוס 31:3; נומבערס 24:2; 1 שמואל 10:10). עס איז זאָגן אין עפעסיאַנס 5:18-21 און קאָלאָססיאַנס 3:16 אַז גאָט טשוזאַז צו פּלאָמבירן יענע וואס זענען פילונג זיך מיט דעם וואָרט פון גאָט. דאס פירט אונדז צו די רגע מיטל.
דער וואָרט פון גאָט، די ביבל، זאגט אַז גאָט האט געגעבן אונדז זיין וואָרט צו עקוויפּ אונדז פֿאַר יעדער גוט אַרבעט (2 טימאטעאוס 3:16-17). עס לערנט אונדז ווי צו לעבן, און וואָס צו גלויבן، עס ריווילז צו אונדז ווען מיר האָבן אויסדערוויילט אומרעכט פּאַטס، עס העלפט אונדז באַקומען צוריק אויף די רעכט דרך، און עס העלפט אונדז צו בלייַבן אויף אַז דרך. עברים 4:12 דערציילט אונדז אַז דער וואָרט פון גאָט איז לעבעדיק און שטאַרק،קענען צו דורכנעמען צו אונדזער הערצער צו וואָרצל אויס און באַקומען די דיפּאַסט זינד פון האַרץ און שטעלונג. די פּסאַלמיסט רעדט וועגן זייַן לעבן-טשאַנגינג מאַכט אין-טיפקייַט אין סאַם 119. יהושע איז געווען דערציילט אַז דער שליסל צו הצלחה אין אָוווערקאַמינג זייַן שונאים איז געווען ניט צו פאַרגעסן דעם מיטל אָבער אַנשטאָט צו קלערן אויף עס טאָג און נאַכט און פאָלגן עס. דאס ער האט, אַפֿילו ווען וואָס גאָט באפוילן האט נישט מאַכן זינען מילאַטעראַלי، און דאָס איז דער שליסל צו זייַן זיג אין זייַן באַטאַלז פֿאַר די פּראָמיסעד ארץ.
די ביבל איז אַ מיטל וואָס מיר אויך אָפֿט מייַכל לייטלי. מיר געבן סימען דינסט צו עס דורך קעריינג אונדזער ביבלעס צו קירך אָדער לייענען אַ טעגלעך דיוואָושאַנאַל אָדער אַ פּרק אַ טאָג, אָבער מיר פאַרלאָזן צו מעמערייז עס, קלערן אויף אים, אָדער צולייגן עס צו אונדזער לעבן; מיר פאַרלאָזן צו מודה די זינד עס ריווילז אָדער לויב גאָט פֿאַר די גיפס עס ריווילז צו אונדז. ווען עס קומט צו די ביבל, מיר זענען אָפֿט אָדער אַנערעקסיק אָדער ביולימיק. מיר אָדער נעמען אין פּונקט גענוג צו האַלטן אונדז לעבעדיק ספּיריטשאַוואַלי דורך עסן פון די וואָרט (אָבער קיינמאָל ינדזשעסטינג גענוג צו זייַן געזונט, טרייווינג קריסטן), אָדער מיר קומען צו קאָרמען אָפֿט אָבער קיינמאָל קלערן אויף עס לאַנג גענוג צו באַקומען רוחניות דערנערונג פון עס.
עס איז וויכטיק، אויב איר האָט נישט געמאכט אַ מידע פון טעגלעך געלערנט און מעמערייזינג גאָט 'ס וואָרט، אַז איר אָנהייבן צו טאָן אַזוי. עטלעכע געפֿינען עס נוציק אָנהייבן אַ זשורנאַל. מאַכן עס אַ מידע נישט צו לאָזן די וואָרט ביז איר האָט געשריבן אַראָפּ עפּעס איר האָבן פארדינט פון עס. עטלעכע רעקאָרד תפילות צו גאָט، אַסקינג אים צו העלפן זיי טוישן אין די געביטן וואָס ער האט גערעדט צו זיי וועגן. די ביבל איז די געצייַג די גייסט ניצט אין אונדזער לעבן (עפעסיאַנס 6:17)، אַ יקערדיק און הויפּט טייל פון דער פאנצער וואָס גאָט גיט אונדז צו קעמפן אונדזער רוחניות באַטאַלז (עפעסיאַנס 6:12-18).
א דריט קריטיש מיטל אין אונדזער שלאַכט קעגן זינד איז תפילה. ווידער, עס איז אַ מיטל וואָס קריסטן אָפֿט געבן ליפּ דינסט צו אָבער מאַכן נעבעך נוצן פון. מיר האָבן תפילה מיטינגז, מאל פון תפילה, אאז"ו ו، אָבער מיר טאָן ניט נוצן תפילה אין די זעלבע וועג ווי די פרי קירך (אַקס 03:01; 4:31; 06:04; 13:1-3). פאולוס ריפּיטידלי דערמאנט ווי ער מתפלל געווען פֿאַר יענע ער באדינט צו. גאָט האט געגעבן אונדז ווונדערלעך הבטחות וועגן תפילה (מתיא 7:7-11; לוק 18:1-8; יוחנן 6:23-27; 1 יוחנן 5:14-15), און פאולוס כולל תפילה אין זייַן דורכפאָר אויף פּריפּערינג פֿאַר רוחניות שלאַכט (עפעסיאַנס 6:18).
ווי וויכטיק איז תפילה צו אָוווערקאַמינג זינד אין אונדזער לעבן? מיר האָבן משיח 'ס ווערטער צו פעטרוס אין דעם גאָרטן פון געטהסעמאַנע, נאָר איידער פעטרוס ס אָפּלייקענונג. ווי יאָשקע פּרייז، פעטרוס איז סליפּינג. יאָשקע ווייקס אים און זאגט، "היט און דאַוונען אַזוי אַז איר וועט ניט פאַלן אין נסיון. דער גייסט איז גרייט، אָבער דער גוף איז שוואַך "(מתיא 26:41). מיר، ווי פעטרוס, ווילן צו טאָן וואָס איז רעכט אָבער זענען נישט געפונען די שטאַרקייַט. מיר דאַרפֿן צו נאָכפאָלגן גאָט 'ס ווארענונג צו האַלטן זוכט, האַלטן נאַקינג, האַלטן אַסקינג-און ער וועט געבן אונדז די שטאַרקייַט וואָס מיר דאַרפֿן (מתיא 7:07). תפילה איז נישט אַ מאַגיש פאָרמולע. תפילה איז פשוט אַקנאַלידזשינג אונדזער אייגן לימיטיישאַנז און גאָט ס יניגזאָסטאַבאַל מאַכט און אויסגעדרייט צו אים פֿאַר אַז שטאַרקייַט צו טאָן וואָס ער וויל אונדז צו טאָן, נישט וואָס מיר ווילן צו טאָן (1 יוחנן 5:14-15).
א פערט מיטל אין אונדזער מלחמה צו קאַנגקער זינד איז די קהילה, די חברותאשאפט פון אנדערע געגלויבט. ווען יאָשקע געשיקט זיין תלמידים אויס, ער האט געשיקט זיי אויס צוויי-דורך-צוויי (מתיא 10:01). די מישאַנעריז אין אַקס האט נישט גיין אויס איין אין אַ צייַט, אָבער אין גרופּעס פון צוויי אָדער מער. יאָשקע קאַמאַנדז אונדז ניט צו פאַרלאָזן די אַסעמבאַלינג פון זיך צוזאַמען אָבער צו נוצן אַז צייַט פֿאַר ינקעראַדזשינג איינער דעם אנדערן אין ליבע און גוט אַרבעט (עברים 10:24). ער דערציילט אונדז צו מודה אונדזער חסרונות צו איינער דעם אנדערן (יעקב 05:16). אין די חכמה ליטעראַטור פון די אַלטע טעסטאַמענט, מיר זענען טאַאָלד טהט ווי אייַזן שאַרפּאַנז אייַזן, אַזוי איין מענטש שאַרפּאַנז אנדערן (משלי 27:17). עס איז שטאַרקייַט אין נומערן (עקקלעסיאַסטעס 4:11-12).
פילע קריסטן געפֿינען אַז בעת אַ אַקאַונאַביליטי שוטעף קענען זייַן אַ ריזיק נוץ אין אָוווערקאַמינג פאַרביסן זינד. בעת אן אנדער מענטש וואס קענען רעדן מיט איר، דאַוונען מיט איר، מוטיקן איר، און אַפֿילו שטראף איר איז פון גרויס ווערט. נסיון איז פּראָסט צו אונדז אַלע (1 קאָרינטהיאַנס 10:13). ווייל אַ אַקאַונאַביליטי שוטעף אָדער אַ אַקאַונאַביליטי גרופּע קענען געבן אונדז די לעצט דאָזע פון ענקערידזשמאַנט און מאָוטאַוויישאַן מיר דאַרפֿן צו באַקומען אַפֿילו די מערסט פאַרביסן פון זינד.
מאל זיג איבער זינד קומט געשווינד. אנדערע מאל, נצחון קומט מער סלאָולי. גאָט האט צוגעזאגט אַז ווי מיר מאַכן נוצן פון זיין רעסורסן, ער וועט פּראַגרעסיוולי ברענגען וועגן טוישן אין אונדזער לעבן. מיר קענען פּערסאַוויר אין אונדזער השתדלות צו באַקומען זינד ווייַל מיר וויסן אַז ער איז געטרייַ צו זיין הבטחות.
ווי קען איך באַקומען זינד אין מיין קריסטלעך לעבן؟


text:
אטא פאן ביסמארק
אטא עדוואַרד לעאפאלד פֿאן ביסמאַרק (דייטש: Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen; 1טן אפריל 1815 - 30סטן יולי 1898), באוואוסט ווי דער "אייזערנער קאנצלער", איז געווען קאנצלער (פרעמיער מיניסטער) פון פרייסן (1862-1873). ביסמארק האט פאראייניקט דייטשלאנד אין א סעריע פון מלחמות, און איז געווארן דער ערשטער קאנצלער (1871-1890) פון דער דייטשער אימפעריע, און ווערט גערעכנט דער פאטער פונעם דייטשן פאלק. ביסמארק איז געווען א קאנסערוואטיווער, אריסטאקראטישער און מאנארכיסטישער פאליטיקער. ער האט איינגעפירט געזונט פארזיכערונג און פענסיעס פאר ארבעטער.


text:
קאנצעסיע
קאָנצעסיע (ענגליש: Franchise) איז א וועג פון ביזנעס אין וועלכע די פירמע פארקויפט די רעכט פאר פריוואטע אינוועסטירער צו נוצן איר נאמען און סופלייס און מאכן מסחר אין אויסטויש פאר א מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאל וואס דער סוחר וועט צאלן די קאנצעסיע.
אינהאַלט
וואס איז א קאנצעסיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב קייט רעסטאראנען (ווי מעקדאנעלד) זענען קאנצעסיעס וואס טייטש אז יעדע געשעפט איז געאייגענט ביי איינעם פריוואט וועלכער באצאלט א געוויסע סכום יערליך אין צוגאב צו וואס עס קאסט אנצוהייבן דאס ביזנעס.
היינטיגע צייטן זענען קאנצעסיעס פארשפרייט אין אלע ביסנעס אינדוסטריס און עס איז פאראן א גרויסע אויסוואל. א גוטע קאנצעסיע קאסט צווישן 100 און 200 טויזנט דאלאר צו באקומען די רעכט און עס קען קאסטן נאך עטליכע הונדערט טויזנטער דאלארן צו עפענען דאס געשעפט אדער ביזנעס אין רעאליטעט. דער קאנצעפט איז אבער אז מען קויפט אפ א נאמען און ביזנעס געדאנק פון א סוקסעספולע פירמע וועמענ'ס נאמען איז באקאנט אין די גאס און דאס שפארט איין די ערשטע פאר יאר ארבעט פון יעדע סארט אנדערע ביזנעס.
די קאנצעסיע הויפטקווארטירן טרענירן די נייע אייגענטומער און זיי בויען אויף דאס אויסערליכן טייל פון דאס געשעפט אדער אפיס וועלכע יענער וועט נוצן. דער אינערליכ'ן טייל וועט יענער אליינס דארפן בויען אדער איינרישן און וועט באקומען אנווייזונגן פון די פירמע וויאזוי דאס צו טאן. ווען אלעס איז גרייט ווערט מען א האלבע ארבייטער און א האלבער בעלעבאס מיט גוטע אויסזיכטן פאר סוקסעס.
די מעלות פון א קאנצעסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט אפיציעלע סטאטיסטיקס איז פאראן ארום 2,500 קאנצעסיע סיסטעמען אין אמעריקע וועלכע ציילן אלע אינאיינעם 534,000 אפטיילונגן. לויט דעם חשבון קומט אויס אז די קאנצעסיעס באטרעפן ארום 3.2 פראצענט פון די סך הכל ביזנעסער אין אמעריקע און אזוי סאך ווי 35 פראצענט פון פארדינסטן פון אלע ריטעיל און סערוויס ביזנעסער.
דער גרעסטער מעלה פון א קאנצעסיע איז די אינוועסטמענט איינשטעל וועלכע איז זייער נידעריג וויבאלד מען גייט אריין אין א ביזנעס וועלכע האט שוין א נאמען און צום וויכטיגסטן א פארטיגן סיסטעם וויאזוי עס ארבעט.
לויט די סמאול ביזנעס אדמיניסטראציע איז דאס דער הויפט סיבה פארוואס רוב קליינע ביזנעסער פאלן אדורך. די נייע באלעבאטים ווייסן נישט וויאזוי צו סיסטעמירן די ביזנעס און מאכן שלעכטע באשלוסן. קאנצעסיע אייגענטומער געניסן פון א פארטיגע סיסטעם מיט אנווייזונגן פון א פראפעסיאנאלע פירמע וועלכע וויל אז אויך ער זאל מצליח זיין ווייל דאס מיינט זייער אייגענע הצלחה.
א צווייטע הויפט מעלה צו קויפן א קאנצעסיע איז וויבאלד מען באקומט גוטע פרייזן איינצוקויפן די סופלייס וויבאלד דאס איז א גרויסע פירמע וועלכע האט שוין פון פריער קאנטראקטן פאר אלע אירע מאטריאלן און סופלייס. אין אן אייגענע ביזנעס צאלט מען טייערע פרייזן און מען קויפן טייל מאל פארשידענע זאכן וואס פעלן נישט אויס און עס איז אויסגעווארפן געלט.
א קאנצעסיע געניסט אויך פון איר באקאנטקייט און קאסטומערס וועלכע קומען אן אין א נייע שטעטל אדער מאכן צום ערשטן מאל ביזנעס אין די סארט וועלן שטענדיג נוצן א באקאנטע געשעפט אדער פירמע ווי איידער אן אומבאקאנטע.
ווען א מענטש הייבט אן זיין אייגענע ביזנעס ווייסט ער געווענליך נישט וואס זיין ציל איז. ער ווייסט נישט וויפיל ער דארף פארקויפן צו זיין סוקסעספול און ער ווייסט נישט פון קיין פארשטענדליכע ציל וויפיל געלט עס דארף אריינברענגן פאר די אינוועסמענט דאלאר פער דאלאר. ווען איינער קויפט א קאנצעסיע ווייסט ער פונקטליך וואס ער וויל און זעט ביי דעם צווייטן וואס יענער טוט און מיט דעם ווייסט ער וואס ער האט צעטאן און וואס זיין ציל איז.
צום בעסטן איז די פרייהייט פון אדווערטייזמענט. רוב גרויסע קאנצעסיע פירמעס אדווערטייזן אליינס און אלע אייגענטומער געניסן דערפון ביז'ן לעצטן טראפן. אדווערטייזמענט קען אריינציען אין גרויסע געלטער און מען קען אנזעצן דארט אסאך געלט אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טאן. די קאנצעסיע פירמע האט ערפארונג אין דעם און טוט דאס אויף א פראפעסיאנאלע וועג.
אפצאלונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנצעסיע ביזנעסער זענען איינגעטיילט צו צוויי גרופעס. זיי זענען די קאנצעסארן (די פירמע וועלכע פארקויפט די רעכט צו די ביזנעס נאמען און סיסטעם) און די קאנצעסיס (די אינדיווידועלן וועלכע קויפן די קאנטראקטן). אין רוב פעלער וועלן די פרענטשייסיס דארפן צאלן א געוויסע סומע געלט צו קענען קויפן די רעכט צו ווערן א פרענטשייסי און ברויך ווערן באצאלט ווען מען שרייבט אונטער די קאנטראקט. א געווענליכע קאנצעסיע קאנטראקט האלט אן עטליכע יאר און דערנאך דארף מען דאס באנייען וועלכע קענען אריינציען אין פרישע געלטער. אין געוויסע סטעיטס איז פאראן פארשידענע געזעצן איבער קאנצעסיעס און ספעציעל ווען עס קומט צו באנייען ווי מיר וועלן באלד זען.
איינמאל די קאנטראקט איז אונטערגעשריבן דורך ביידע זייטן איז דער געשעפט א געשעפט און די פירמע דארף צושטעלן א געגענט וואו דער פרענטשייסי זאל ארבעטן אדער אויפשטעלן זיין געשעפט אדער אפיס. די פירמע דארף אים העלפן אויסשטעלן זיין ביזנעס פון אנפאנג ביז'ן סוף און אים העלפן מאכן סוב קאנטראקטן מיט אנדערע פירמעס.
אויסער די הויפט סומע וועלכע איז נישט מער ווי א רעכט צו טאן ביזנעס ברויכן אלע פרענטשייסיס צאלן מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאלונגן, געווענליך א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. טייל פירמעס פארלאנגן נאר א געוויסע אפצאל און אויב דער פרענטשייסי איז מצליח געניסט ער פון זיינע פראפיטן. א גרויסע טייל פון קאנצעסיעס, ספעציעל געשעפטן, פארלאנגן אז די פרענטשייסיס זאלן קויפן אלע זייערע סופלייס פון זיי דירעקט. פאראן אזעלכע קאנצעסיע פירמעס וועלכע פארלאנגן אויך געלט פאר אדווערטייזמענט און אלע געלט גייט אריין אין איין קאסע וועלכע ווערט גענוצט פאר נאציאנאלע און לאקאלע אדווערטייזמענט.
אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד דער סוקסעס פון א קאנצעסיע איז געבויט אויף א סיסטעם וועלכע די פירמע נוצט אין אלע לאקאציעס וועט די פירמע צווינגן די פרענטשייסיס צו פאלגן אלע זייערע באשלוסן און זיי קענען פארלירן זייערע רעכט אויב זיי פארלעצן דאס. דאס זעלבע איז מיט די סודות פון די פירמע. אויב איינע פון די פרענטשייסיס גיבן ארויס סודות פארלירן זיי זייערע רעכט. לויט סטעיט געזעצן מעג זיי נישט נאכטאן אן ענליכע ביזנעס אפילו נאכדעם וואס זייערע קאנטראקטן לויפן אויס ביז א געוויסע צאל יארן.
אויסוועלן א קאנצעסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איינער באשליסט אז א קאנצעסיע קען זיין א גוטע פרנסה פאר אים וועט ער דארפן אויסוועלן צווישן טויזנטער ערליי קאנצעסיעס וועלכע זענען פאראן אין אמעריקע. נישט יעדע קאנצעסיע קען זיין גוט פאר יעדן אפילו אויב די פירמע מאכט אסאך געלט. א מענטש דארף וויסן אין וואספארא סארט אינדוסטרי ער וויל אריינגיין און האבן א געפיל דערצו און אזוי אויך באשליסן צו דאס זאל זיין א געשעפט, סעילס, סערוויס, אדער עפעס אנדערש. ער ברויך אויך וויסן זיינע שטונדן וואס ער קען ארבעטן זינט זייער אסאך קאנצעסיעס זענען פאר מענטשן וואס ארבעטן אין אומנארמאלע ביזנעס שטונדן.
איינמאל מען באשליסט וואס מען וויל דארף מען זיך אריינלאזן צו זוכן א עפענונג. רוב קאנצעסיע פירמעס ארבעטן אין געגענטער און וועלן נישט ארויסגעבן נאך א לייסענס אויב זיי האבן שוין איינעם אין די געגענט. א גוטע עצה איז צו נוצן א קאנצעסיע קאנסאלטענט (עצה געבער) וועלכע איז פארבינדן מיט די פירמעס און נעמט א באשטימטע אפצאל אויב ער טרעפט צו די ריכטיגע זאך.
די פראצעדורע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט יעדער קען קויפן א קאנצעסיע און דאס ווענדט זיך לויט יענעמ'ס היסטאריע און קרעדיט. גענוי ווי אלע אנדערע ביזנעסער וועלן די קאנצעסיע פירמעס אויך נישט וועלן אריינעמען איינעם וואס האט שוין אמאל באנקראטירט, איינער אן קיין שום ביזנעס ערפארונג, איינער וואס קען זיך נישט אליינס ערלויבן צו צאלן די קאנצעסיע רעכט, א פארברעכער א.ד.ג. די פירמעס זוכן זייער סוקסעס און נישט די סוקסעס פון די פרענטשייסיס.
ווען א מענטש ווערט ענדליך באשטעטיגט און ער שרייבט אונטער דעם קאנטראקט און לייגט אויס די באשטימטע סומע וועט ער באלד ווערן א טייל פון די פירמע און אלס אן ערשטן שריט וועט די פירמע אים שיקן צו עטליכע אנדערע לאקאציעס וואו ער וועט קענען באטראכטן וויאזוי דאס ארבעט.
מיט אזויפיל קאנצעסיעס היינט צו טאג ברויך מען זיך זייער גוט נאכפרעגן בעפאר מען שפרינגט אריין אין סיי וועלכע אומבאקאנטע קאנצעסיע. עס זענען פאראן פירמעס וואס זענען אומבאקאנט אבער זענען זייער סוקסעספול און פאראן אנדערע וועלכע אדווערטייזן גאר אסאך און זייער נאמען איז באקאנט אבער די פרענטשייסיס מאכן ווייניג געלט. פאראן פירמעס וועלכע באהאנדלן זייער שיין די פרענטשייסיס און פאראן אנדערע וואס אונטערדרוקן זיי באלד ווי א באלעבאס וועלכער זיצט אויפ'ן קאפ. דאס זעלבע איז מיט אינוועסטמענט. פאראן קלענערע אינוועסטמענטס פאר בעסערע רווחים און פאראן גרעסערע אינוועסטמענטס פאר קלענערע רווחים.
אזויווי אין א געווענליכע ביזנעס וועט מען דארפן האבן גרייט א ביזנעס פלאן בעפאר מען גייט אין באנק פאר אן הלוואה. די באנק וועט וועלן פארשטיין פארוואס איר זענט ראוי צו פירן די ביזנעס און וואספארא קוואפאליקאציעס איר האט בכלל. די קאנצעסיע פירמע וועט געווענליך העלפן צושטעלן די ביזנעס פלאן אבער פון זיי אליינס קען מען נישט באקומען גענוג אינפארמאציע וויבאלד זיי היטן זיך פון קלאגעס וועלכע מאכט זיך אפט מיט פרענטשייסיס וועלכע זענען נישט מצליח און ווילן צוריק זייערע אינוועסטמענטס. די קאנצעסיע פירמע איז נישט אינטערעסירט קיינעם אריינצושטעלן אין ביזנעס נאר אויב זיי ווייסן אז יענער וועט טאקע מצליח זיין און דערפאר וועלן זיי נישט געבן די בעסטע ביזנעס פלאן נאר וועלן ווארטן צו זען וויאזוי יענער וועט זיך אן עצה געבן.
די ביזנעס פון קאנצעסיע ארבעט אנדערש ווי יעדע אנדערע ביזנעס און מען ברויך אויפנעמען אן אדוואקאט וועלכער ספעציאליזירט זיך מיט קאנצעסיעס. אויסער די סטעיט און פעדעראלע ביזנעס געזעצן קומט צו די קאנצעסיע פירמעס רעגולאציעס וועלכע מאכט דאס א שווערערע פראדעצור צו וועלכע רוב אדוואקאטן זענען נישט באקאנט. צו עפענען א סוקסעספולע ביזנעס דארף מען האבן אן אדוואקאט און צו עפענען א סוקסעספולע קאנצעסיע דארף מען האבן א קאנצעסיע אדוואקאט. אן אדוואקאט קאסט געלט אבער אין די ענדע לוינט זיך עס ווייל איין קליינע פארזעעניש קען ברענגן אסאך עגמת נפש שפעטער. אין די קאנצעסיע ביזנעס איז דאס נאכמער אזוי און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג.
זינט די קאנצעסיע ביזנעס איז געוואקסן גרויס אין אמעריקע (דאס פלעגט ערשט זיין פאפולער אין אייראפע) האט די פעדעראלע רעגירונג עטליכע מאל שטודירט די ביזנעס מאדעל און אדאפטירט די סמאול ביזנעס קאנצעסיע אקט אין 99' אין וועלכע עס ווערן אויסגעשמועסט און רעגולירט די רעכט פון ביידע צדדים. אין צוגאב צו די פעדעראלע געזעצן זענען פאראן 16 סטעיטס וועלכע האבן אייגענע געזעצן בנוגע קאנצעסיעס און א דאנק די הילף פון די רעגירונג איז דאס געוואקסן צו אזא סוקסעס מיט ווייניג פראבלעמען.
ווי געזאגט קומט יעדע קאנצעסיע קאנטראקט מיט אן אויסלויף דאטום (עקספיירעישן דעיט) אין וועלכע דער פרענטשייסי ברויך באנייען דעם קאנטראקט און די פירמע וועט איבערקוקן זיינע פעאיגקייטן און סוקסעס און וועט באשליסן אויב ער איז נאכאמאל ראוי צו נעמען א צווייטע קאנטראקט. אין די פארגאנגענהייט האבן אסאך קאנצעסיע פירמעס פרובירט באזייטיגן די פרענטשייסיס ווען די קאנטראקט איז אויסגעלאפן כדי זיי זאלן דאס קענען פארקויפן פאר א צווייטן און נאכאמאל מאכן געלט. עטליכע קאנגרעסלייט האבן עטליכע מאל פרובירט דאס צו שטערן אבער עס איז דורכגעפאלן. די 16 סטעיטס וועלכע האבן זייערע אייגענע קאנצעסיע געזעצן האבן דאס יא פארסירט און נאר אויב דער פרענטשייסי טויג נישט האט די פירמע א רעכט אוועקצונעמען זיין לייסענס און דאס פארקויפן פאר א צווייטן.
10 שנעלסט וואקסנדיגע קאנצעסיעס אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאמען פון קאנצעסיע און אינוועטמענט פרייז
סובוועי רעסטוראנטן – צווישן 70 און 220 טויזנט דאלאר
קורווס – צווישן 36 און 42 טויזנט דאלאר
קואיזנאוס רעסטוראנטן – צווישן 208 און 243 טויזנט דאלאר
דזשעקסאן הייוויט אינקאם טעקס סערוויס – 60 טויזנט דאלאר
יו-פי-עס פעקעדזשינג סערוויס – צווישן 138 און 245 טויזנט דאלאר
סאניק רעסטוראנטן – צווישן 710 טויזנט און 2.3 מיליאן
דזשעני קינג קאמערציאלע קלינינג – צווישן 11 און 34 טויזנט דאלאר
עלעווען קאנווינענס געשעפטן - בערך 100 טויזנט דאלאר
דאנקין דאונאטס – צווישן 255 טויזנט און 1.1 מיליאן
רימעקס ריעל עסטעיט אגענטן – צווישן 20 און 200 טויזנט


text:
אפגאניסטאן
אַפֿגאַניסטאַן (פערסיש: افغانستان ), אפיציעל די איסלאמישע רעפובליק פון אַפֿגאַניסטאַן, איז אן איסלאמיש לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דרום-צענטראלער אזיע. דאס לאנד גרענעצט פאקיסטאן אין דרום און מזרח, איראן אין מערב; טורקמעניסטאן, אוזבעקיסטאן און טאדזשיקיסטאן אין צפון; און כינע אין דעם ווייטן צפון-מזרח. אפגאניסטאן איז דאס 40סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, מיט א שטח פון 647,000 ק"מ2. מיט א באפעלקערונג פון אומגעפער 31 מיליאן מענטשן, איז עס דאס 42סטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט.
דורכאויס דער היסטאריע איז אפגאניסטאן געווען דער ארט פון מיליטערישע אקציעס, דורך אלעקסאנדער דער גרויסער, איסלאמישע אראבער, מאנגאלן, די בריטישע, סאוויעטישע רוסלאנד און די מערבדיקע מאכטן.
דאס לאנד איז זייער ארעם און פרימיטיוויש, מען קען קוים טרעפן עטליכע געציילטע טעלעפאנען אין איר הויפטשטאָט קאבול, ארום 30 מיליאן אפגאנער האבן קיינמאל נישט גערעדט מיט א טעלעפאן-מאשין.
אין גאנץ אַפֿגאַניסטאַן וואוינט בלויז איין ייד, זאבלאן סימנטוב.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי אפגאניסטאן געפינט זיך ווי א דורכגאנג לאנד צווישן אייראפע און דער מיטל מזרח מיטן ווייטן מזרח איז דאס לאנד געווען דער ארט פון פיל מלחמות דורכאויס דער היסטאריע פון דער וועלט. די בארימטע "זיידן-גאס" גייט אדורך דעם לאנד.
אין דעם ערשטן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט די פארטישע אימפעריע אונטערטעניגן דעם געגנט, אבער זיי האבן אים פארלוירן צום אינדא-פארטישן קעניגרייך. ביים סוף פונעם ערשטן יארהונדערט איז דער צענטער פון דער קושאן אימפעריע געווען אין היינטיגן אפגאניסטאן. די סאסאנידע אימפעריע האט באזיגט די קושאנער אין דעם 3טן יארהונדערט.
אין 1709, האט מירווייס האטאק, א פאשטון פון קאנדאהאר, געפירט אן אויפשטאנד קעגן די פערסישע סאפאווידן. ער האט געהארגעט גורגין כאן און געמאכט אפגאניסטאן אומאפהענגיק. אין 1715 איז ער געשטארבן און זיין ברודער אבדול אזיז האט איבערגענומען די מלוכה, אבער מאכמוד, זון פון מירווייס, האט אים געהרגעט.
מאדערנער אפגאניסטאן האט באקומען זיין אומאפהענגיקייט פון בריטאניע אין 1919, און דאס לאנד איז געווארן א מאנארכיע אונטער דעם קעניג אמאנולא כאן. ער האט איינגעפירט דיפלאמאטישע באציאונגען מיט דער אינטערנאציאנאלער געמיינדע, און האט אנגעהויבן מאדערניזירן דאס לאנד. אין 1923 האט מען איינגעפירט א נייע קאנססטיטוציע, וואס האט פארפליכטעט בילדונג פאר קינדער און האט מבטל געווען שקלאפעריי. צוליב קעגנשאפט צו זיינע רעפארמירונג האט אמאנולא כאן געדארפט אבדיקירן אין 1929.
לעצטיגע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעצעמבער 2004, איז האמיד קארזאי געווארן דער ערשטער דעמאקראטיש-געוויילטער פרעזידענט פון אפגאניסטאן. נאטא האט אנגהויבן ווידערבויען אפגאניסטאן מיט זיינע מיליטערישע און רעגירונג-אנטשטאלטן. אין די לעצטע צען יאר האט מען געבויט א סך שולעס און קאלעגיעס. פרייהייט פאר פרויען איז געווארן פארבעסערט, און זיי קענען שטודירן, ארבעטן, פירן אן אויטא און קאנדידירן צו רעגירונגס אמטן. היינט זענען פאראן אפגאנער פרויען פאליטיקער, איינשליסנדיק עטלעכע מיניסטארן און איין בירגערמייסטער. אנדערע האבן געשאפן ביזנעסער אדער ארבעטן אין דער מיליטער און פאליציי.
די עקאנאמיע האט זיך פארבעסערט; אין 2012 האבן די נאטא-לענדער מסכים געווען צו העלפן דאס לאנד נאך 10 יאר.
אפגאניסטאן האט פארבעסערט זיינע דיפלאמאטישע פארבינדונגען מיט אנדערע לענדער איבער דער וועלט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפגאניסטאן איז א לאנד איינגעשלאסן בארגיג לאנד מיט פלוינען אין צפון און צפון-מערב, און געפינט זיך אין דרום אזיע און צענטראל-אזיע. דאס לאנד ליגט צווישן די גארטל ליניעס 29ºN און 49ºN און די מערידיאנען 60ºE און 75ºE. דער העכסטער פונקט אין לאנד איז נאשאק, 7,492 מעטער העכער פונעם ים-פלאך.
כאטש אפגאניסטאן האט מערערע טייכן און רעזערווארן, גרויסע טיילן פון לאנד זענען טרוקן.
אין צפון-מזרח געפינט זיך דער הינדו קוש בארגקייט וואו ערדציטערנישן פאסירן כמעט יעדע יאר, וואס טיילמאל שאפן לאווינעס אין ווינטער. די לעצטיקע שטארקע ערדציטערנישן זענען געווען אין 1998, וואס האט געהרגעט עטלעכע 6000 מענטשן אין באדאשקאן נאענט צו טאַדזשיקיסטאַן.
די נאטירלעכע רעסורסן פון לאנד שליסן איין: קויל, קופער, אייזנארץ, ליטיום, אוראניום, זעלטענע-ערד עלעמענטן, כראמיט, גאלד, צינק, שוועבל, בליי, מארמארשטיין, נאטירלעכער גאז און נאפט.
מיט א שטח פון 652,230 קוואדראט ק"מ איז אפגאניסטאן דאס 41סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, א ביסל גרעסער ווי פראנקרייך און קלענער ווי מיאנמאר, בערך אזוי גרויס ווי דער אמעריקאנישער שטאט טעקסאס. ער גרענעצט פאקיסטאן צו דרום און מזרח; איראן צו מערב; טורקמעניסטאן, אוזבעקיסטאן און טאדזשיקיסטאן צו צפון,; און כינע אין דעם ווייטן מזרח.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפגאניסטאן איז איינע פון די ארעמסטע לענדער אין אזיע. 35% פון די מענטשן דארט זענען ארבעטסלאז.
אין 2010, האבן אמעריקאנער געאלאגן אנטפלעקט קנאפע $1 טריליאן אין מינעראלן אין אפגאניסטאן.[2] עס ווערט גערעכנט אז דאס לאנד קען ווערן דער וועלט'ס הויפט פראדוצירער פון ליטיאום.[3] די אפגאנישע רעגירונג גרייט זיך צו ארויסצוציען קופער און אייזן , וואס קען אריינברענגן אין דער קאסע פון דער רעגירונג ביליאנען דאלארן יעדע יאר ביז 100 יאר.[4][5]
קאמוניקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע יארן האט זיך דער מצב פון קאמוניקאציע אין אפגאניסטאן א סך פארבעסערט. אין די יארן ווען דער טאליבאן האט געהערשט אין אפגאניסטאן איז א טעלעפאן ליניע געווען א זעלטענע זאך. למשל, אין דער הויפטשטאט קאבול, מיט א באפעלקערונג פון צוויי מיליאן מענטשן, זענען נאר געווען12,000 טעלעפאן ליניעס; אין אנדערע שטעט איז דער מצב געווען נאך ערגער.
אין 2008 האט זיך דער מצב שוין פארבעסערט ביז 8 פראצענט פון איינוואוינער האבן א צוטריט צו א טעלעפאן ליניע. אויך זענען פאראן אין לאנד עטלעכע 1.4 מיליאן צעלפאנען.
22 אינטערנעץ פארזארגער פירמעס ארבעטן אין לאנד, און מער ווי א האלבער מיליאן מענטשן זענען פארבונדן צו דער נעץ.
מינעריי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט געשאצט אז אפגאניסטאן וואלט געקענט שאפן $10 ביליאן פון זיינע מינעראלן, וואס וועט טאפלען זיין ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
ס'איז פאראן אין לאנד גרויסע קוואנטיטעטן פון ליטיום, קופער, גאלד, קוילן, אייזן ארץ און אנדערע מינעראלן.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון אפגאניסטאן ציילט 31,108,077 (אין יאר 2012), כולל 2.7 מיליאן אפגאנער פליטים וואס וואוינען אין פאקיסטאן און איראן. נאר איין שטאט האט מער ווי א מיליאן איינוואוינער, די הויפטשטאט קאבול. אנדערע גרויסע שטעט אין לאנד זענען (לויטן סדר פון באפעלקערונג גרייס) קאנדאהאר, העראט, מאזאר-אי-שאריף, דזשאלאלאבאד און לאשקאר גאה.
עטנישע גרופעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע עטנישע גרופע איז די פאשטונער, וואס זענען 42% פונעם פאלק, און דער צווייטע גרעסטע זענען די טאדזשיקן, 27% פונעם פאלק.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפיציעלע שפראכן אין אפגאניסטאן זענען פאשטא און דארי, ביידע אינדא-אייראפעאישע שפראכן. דארי איז די מוטערשפראך פון די טאדזשיקן און האזארן; פאשטא איז די מוטערשפראך פון די פאשטונער.
אנדערע שפראכן וואס מען רעדט אין לאנד זענען אוזבעקיש, אראביש און טורקמען, וואס זענען מוטערשפראכן פון קלענערע עטנישע גרופעס.
א קליינער טייל אפגאנער זענען פליסיג אין ענגליש און אורדו.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי 99% פון דער אפגאנער באפעלקערונג זענען מוסולמענער. ביז די 1890ער יארן האט מען גערופן דעם שטח ארום נוריסטאן "קאפיריסטאן" (לאנד פון די כופרים), ווייל די נוריסטאנער, אן אנדער פאלק, גלייבן אין פאליטעאיזם.
ס'איז אמאל געווען א קליינע געמיינדע יידן וואס האבן אבער עמיגרירט אין ישראל און די פאראייניגטע שטאטן. ביז 2005 איז געבליבן אין לאנד נאר איין ייד, זאבלאן סימן-טוב.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפגאניסטאן איז אן איסלאמישע רעפובליק מיט דריי צווייגן: עקזעקוטיוו, לעגיסלאטור און די געריכטיקע מאכט.
לויט דער היינטיקער קאנסטיטוציע, איז אפגאניסטאן א דעמאקראטיע מיט א פרעזידענט און צוויי וויצע-פרעזידענטן, וואס ווערן געוויילט איין מאל צו פינעף יאר.
דאס לאנד איז צעטיילט אין 34 פראווינצן.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפגאניסטאן האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן: העראט, האמיד קארזאי פליפארט (אין קאבול), קאנדאהאר און מאזאר ע-שאריף. די נאציאנאלע לופטליניע איז אריאנא אפגאן לופטליניעס (AAA). פרעמדע לופטליניע וואס פליען קיין אפגאניסטאן שליסן איין ער אינדיע, עמיראטן, גאלף ער, איראן אסעמאן לופטליניעס, פאקיסטאן אינטערנאציאנאלע לופטליניעס און טערקישע לופטליניעס.
באן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפגאניסטאן האט (אין 2014) נאר צוויי באן פארבינדונגען, איינע א 75 ק"מ לאנג ליניע פון כייראבדאד צום גרענעץ מיט אוזבעקיסטאן און די אנדערע א 10ק"מ לאנג ליניע פון טאראגונדי צום גרענעץ מיט טורקמעניסטאן. ביידע ליניעס ווערן געניצט נאר פאר פראכט. קיין פאסאזשירן דינסט עקזיסטירט נאך נישט.
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ באפעלקערונג פון אפגאניסטאן. The World Factbook. CIA (2010). דערגרייכט דעם 6טן נאוועמבער, 2011.
- ↑ ריזיקער רייכטום פון מינעראלן אין אפגאניסטאן
- ↑ Afghanistan: The Saudi Arabia of Lithium?
- ↑ Tenders out for Hajigak iron ore mine, 2010-06-12.
- ↑ Pajhwok Afghan News, Chinese company wins bidding for Ainak copper extraction, 2007-11-20.


text:
הארי מוליש
האַרי קורט וויקטאר מוליש (האלענדיש: Harry Kurt Victor Mulisch; 29סטן יולי 1927, הארלעם – 30סטן אקטאבער 2010, אמסטערדאם) איז געווען א האלענדישער שרייבער פון א יידישער אפשטאמונג, וואס האט געשריבן מער ווי 30 ראמאנען, דראמעס, און לידער. טייל זענען געווארן פארטייטשט אין מער ווי 20 שפראכן.
מוליש ווערט פאררעכנט איינער פון די דריי גרעסטע שרייבער אין האלאנד נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הארי מוליש איז געבוירן אין הארלעם. פון 1958 האט ער געוואוינט אין אמסטערדאם, נאך זיין פאטער'ס טויט אין 1957. זיין פאטער האט אימיגרירט אין האלאנד פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה.
אין דער צווייטער וועלט מלחמה האט זיין פאטער געארבעט אין א דייטשן באנק וואס האט געהאנדלט מיט די פארמעגן וואס מען האט קאנפיסקירט פון יידן. מוליש מיט זיין יידישער מוטער זענען געראטעוועט געווארן פון ווערן געשיקט אין די קאצעטן א דאנק זיין פאטערס ארבעט מיט די נאציס.
מוליש איז געשטארבן אין 2010 אין אמסטערדאם.


text:
האלדזן
האלדזן אדער זיך ארומנעמען איז דער אויסדרוק פון ליבע, פריינטשאפט, נאנטשאפט, שעצונג אדער אפילו נאר צו מחזק זיין אדער טרייסטן איינעם. עס איז פון איין הארץ צום צווייטען הארץ אזא איבערגוס און בוסט פון געפיל, פון איין מענטש צום צווייטען. מען לייגט ארום איין אדער ביידע הענט ארום דעם קערפער פון אנדערן, און מען איז פנים צום פנים קערפער צום קערפער באהאפטען מיט צאמגעבינדענקייט. ווי לענגער און שטערקער דאס האלט אן אלס מער טיפער מיינט דאס אויסצדרוקן די געפילן.
דאס מאכט מען געווענליך וועט מען זעט א גוטן חבר נאך לאנגע צייט אפשניט צום ערשטן מאל, אזא ענטוזיאזים עקפאוזשען פון ליבע.
אסאך מנובלים טוען דאס אימגעבעטן און איבער די מאס וואס דאן איז דאס א סעקסואל באלעטיגונג און מען קען ווערן באשטראפט.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך זעט מען דאס פילע מאל ביי משפחה ברודער אדער קאזין'ס וואס מ'האט זיך נישט געזען א לאנגע צייט, צווישן לבן הארמי און יעקב. (בראשית כ"ט י"ג). צווישן יעקב און עשו. (בראשית ל"ג ד'). יעקב קושט און נעמט אורם זיינע איינקליך, מנשה און אפרים, ווען יוסף ברענגט זיי בעפאר אים. (בראשית מ"ח י') אלס א מער פארנאגראפישער אויסדרוק טרעמפן מיר אין שיר השירים צוויי מאל: "שְׂמֹאלוֹ תַּחַת רֹאשִׁי וִימִינוֹ תְּחַבְּקֵנִי." (שיה"ר ב' ו', ח' ג')
על פי הלכה איז דא א איסור פון חיבוק אין די ימי טהרה. אויך אויף א פרעמדע מיידל און פרוי איז דאס נישט אויסגעהאלטן משום צניעות און אין ביי יידיש רעדנדע חסידים, טראץ וואס זיי זענען מער ווארעם ווי אנדערע, איז דאס נישט אנגענומען ווארשיינליך צוליב דעם וואס דאס ווערט פארעכענט ווי א אינטימער רור, וואס קען ערוועקן האמאוסעקסואלע געפילען וואס קען ווערן אויפגעהייטערט ארויס פון קאנטראל און ציען צו עבירה פון מוציא זרע לבטלה זיין.


text:
3טן סעפטעמבער
דעם 3טן סעפטעמבער איז דער 246סטער טאג פון יאר (247סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 119 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 301 - דער שטאַט סאן מארינא געגרינדעט.
- 1189 - ריטשארד דער ערשטער באקרוינט מלך פון ענגלאנד.
- 1651 - ענגלישער בירגערקריג: דער מלך טשארלס דער צווייטער באזיגט אינעם וואוסטר קאמף.
- 1939 - צווייטער וועלט קריג: פראנקרייך, אויסטראליע און דאס פאראייניגטע קעניגרייך פראקלאמירן מלחמה אויף דייטשלאנד.
- 1971 - קאטאר באקומט אומאפהענגיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1938 - ריאדזשי נאיארי, יאפאנעזער כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1658 - אליווער קראמוועל, לארד פראטעקטאר פון ענגלאנד (געב' 1599)
- 1836 - דניאל מענדאזא, יידישער ענגלישער באקסער (געב' 1764)
- 1948 - עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1884)
- 1969 - הא טשי מין, פרעזידענט פון צפון וויעטנאם (געב' 1890)


text:
אברהם ישעיהו קארעליץ
רבי אברהם ישעיהו קארעליץ (י"א חשוון ה'תרל"ט, 1878, קאסעוו - ט"ו חשוון ה'תשי"ד, 1953, בני ברק), איז געווען איינער פון די פירער פון יידנטום אין ארץ ישראל, און דער מחבר פון די ספרים חזון איש.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם ישעיהו איז געבויגן געווארן י"א חשוון תרל"ט אינעם שטעטל קאסעוו, ליטע, (דעמאלסט אין גראדנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע, היינט אין בריסקער גובערניע, בעלארוס) צו זיין פאטער, הרב שמריהו יוסף קארעליץ, קאסעווער רב, און זיין מוטער, ראשא לאה, א טאכטער פון הרב קאצנעלבויגן, רב פון קאסעוו און דערנאך פון קאברין.
ביי דער ערשטער וועלט-מלחמה האט ער געוואוינט אין סטויפץ, וואו ער האט געדינט ווי שטאטס-רב ווען דער ארטיקער רב, הרב יואל סאראצקין, איז געווארן פארטריבן פונעם שטעטל.
ווילנע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מינסק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום ט"ז תמוז תרצ"ג (1933) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל, נאכדעם וואס הרב חיים עוזר גראדזענסקי האט געבעטן משה פרוש פון אגודת ישראל צו באקומען סערטיפיקאטן פארן חזו"א און זיין ווייב כדי זיי זאלן קענען וואוינען אין ארץ ישראל.[1]. לויט רפאל האלפערן האט דער חזון איש זיך איינגעשפארט אז מען זאל נישט באקומען דעם סערטיפיקאט דורכן הויפטראבינאט נאר דורך אגודת ישראל[2].
ווען ער איז אנגעקומען אין לאנד איז ער געבליבן עטלעכע טעג ביי הרב דוד פאטאש, ביז ער האט געדונגען א שטוב אין גאולה גאס אין תל אביב. עטלעכע וואכן נאך תשעה באב האט ער געדונגען א דירה אין דער נייער קהילה וואס האט זיך אנטוויקלט אין בני ברק, וואס איז שפעטער געווארן, אין א גרויסער מאס צוליב אים, א פעסטונג פון חרדישן יידנטום אין ישראל.
זומער תרצ"ד (1934) האט דער חזו"א געוואוינט א לענגערע תקופה אין צפת פאר זיין געזונט; במשך דער תקופה האט ער געלערנט בעיקר אינעם בית מדרש פון רבי יוסף קארו אין דער אלטשטאט.
דעצעמבער 1936 איז דער חזון איש געווארן געפערלעך קראנק. מען האט דאס מודיע געווען אומעטום אין דער יידישער וועלט, און מ'האט גערופן דעם עולם צו דאווענען פאר אים.[3].
אין תש"א איז נפטר געווארן ראשא לאה קארעליץ, דעם חזון איש'ס מוטער, אין ירושלים, און מען האט זי קובר געווען דארט.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אברהם חיים ברים
- הרב אליעזר פלאצינסקי
- הרב אלעזר צדוק טורטשין
- הרב אריה פאמעראנטשיק
- הרב אריה אברהמס
- הרב גדליה נאדל
- הרב דב צבי קארלנשטיין
- הרב דוב לאנדא
- הרב חיים קאניעווסקי (זיין נעפע)
- הרב חיים שאול גריינימאן (זיין נעפע)
- הרב חיים שאול קארעליץ (זיין נעפע)
- הרב יהודה בויאר
- הרב יהודה שפירא
- הרב יחזקאל בערטלער
- הרב מאיר גריינימאן (זיין נעפע)
- הרב מאיר צבי בערגמאן
- הרב מיכל יהודה ליפקאוויטש
- הרב מרדכי שלמה בערמאן
- הרב משה יהושע לאנדא
- הרב נסים קארעליץ (זיין נעפע)
- הרב נתן שולמאן, ראש ישיבת סלאבאדקע
- הרב שאול ברזם (מאן פון זיין ניכטע)
- הרב שלמה כהן
- הרב שרגא פייוול שטיינבערג, ראש ישיבת תפארת ציון
- הרב שריה דעבליצקי
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דער קארעספאנדענץ איז געדרוקט אין ספר גנזים ושו"ת חזון איש חלק ב' פון עמוד ק"ט
- ↑ רפאל הלפערן, במחיצת החזון איש, עמ' 51
- ↑ הרב אברהם ישעיהו קארעליץ געפעהרליך קראנק, אונזער עקספרעס, 24.12.1936. ביי דער היסטארישער יידישער פרעסע.


text:
קאמעט
א קאמעט (אויף לשון הקודש "שביט") איז א קליינער קערפער אין דער זון סיסטעם וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אייז און שטיין, און ווען עס דערנענטערט זיך צו דער זון הייבט זיך עס אן צו צולאזען, און עס שלעפט זיך נאך א לאנגע וויידל אווען פון דער זון.
אויספארשונגען פון קאסמאסשיפן האבן געוויזן אז קאמעטן אנטהאלטן בעיקר אייז.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יידישע טראדיציע און הלכה, ווען מען זעט א קאמעט מאכט מען א ברכה "עושה מעשה בראשית".
שמואל האט געזאגט אז עס איז מיר באקאנט די וועגן אין הימל אזוי ווי די וועגן אין מיין היימשטאט נהרדעא, אויסער דער שטערן קאמעט (גמ' מס' ברכות) .


text:
הר תבור
הר תבור איז דער בארג תבור וואס געפינט זיך אין יזרעאל טאל ביים אונטערשטן גליל, דער בארג איז זייער הויך 588 מעטער איבערן געזיכט פון דעם ים.
הר תבור אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך ווערט זי געבראכט עטליכע מאל, (זעט שופטים ד' י"ב).
פאר די קריסטן איז דער בארג זייער א הייליק ארט, זיי גלויבן אז דארט האט זיך גאט און אליהו הנביא צו אים אנטפלעקט. עס איז פאראן דארט עטלעכע קלויסטערס און פיל טוריסטן קומען דארט אהין אין דער שטייגער.
עס זענען פארהאן עטליכע שטעטליך און דערפער נאנט צום בארג, שאסיי 65 פארט אריבער אין גליל, און קומט אן צום בארג.


text:
אינדאנעזיע
אינדאָנעזיע איז אַ לאַנד אין דרום-מזרח אַזיע. זי איז א טייל פונעם מאליי ארכיפעלאג, צווישן אינדיע און אויסטראליע, און גרענעצט מאלייזיע, סינגאפור, פאפוא ניי-גינע און מזרח טימאר. זי האט 17,508 אינזלען פון זיי בערך 6,000 זענען באפעלקערט. די הויפט אינזלען זענען דזשאווא, באלי, בארנעא, סולאוועסי און סומאטרא. די הױפּטשטאָט איז דזשאַקאַרטאַ, וואס געפינט זיך אויף דזשאווא. דאס לאנד ווערט צעטיילט אין 33 פראווינצן.
אינדאנעזיע איז דאס פערטע מערסטע באפעלקערטע לאנד אויף דער וועלט, מיט מער ווי 238,000,000 איינוואוינער. די אפיציעלע שפראך איז באהאסא אינדאנעזיע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדאנעזיע באשטייט פון 17,508 אינזלען, 6,000 פון זיי באזעצט, אויסגעשפרייט אויפן לענג פונעם עקוואטאר, אזוי איז איר קלימאט טראפיש. די גרעסטע אינזלען זענען סומאטרא, בארנעא (נאר דער דרום טייל), דזשאווא, ניי-גינע ('איריאן' אין אינדאנעזיש; נאר דער מערב טייל), און סולאווסי.


text:
הילף:לעצטע ענדערונגען
די לעצטע ענדערונגען זײַט איז די זייט וואו איר קענט מיטהאלטן אלע לעצטע טוישן פון באניצערס, סארטירט לויטן זייגער: ווער, און וואס עס איז געווארן געענדערט. די זײַט איז ניצלעך אויפצופאסן אויף די לעצטער ענדערונגען געמאכט צו אלע ארטיקלען. מיט דעם קען מען פאררעכטן גרײַזן און פֿארמײַדן וואנדאליזם.
טרעפט דאס אין דער רעכטער זייט פון יעדן בלאט, אויף דער פערטער שורה, (אונטער הויפט זייט, ברוכים הבאים, און אינהאלט.
אויב איר ווילט זעהן די לעצטע ענדערונגען אויף א בעסערן פארמאט וואס ווייזט אלע שינויים פון א זעלבע ארטיקל אונטער איין ליניע, גייט אריין אין פרעפערענצן (אויבן), קלויבט אויס דעם טאַב "לעצטע ענדערונגען" און טייטלט אָן דאָס קעסטל "פֿאַרבעסערטע "לעצטע ענדערונגען" (JavaScript)".
אן ענדערונג וואס האט א מ צוגעצייכענט אזוי ווי דאס: מ מיינט אז די ענדערונג איז געווען א מינדערוויכטיגע ענדערונג.
אן ענדערנוג וואס האט א נ צוגעצייכענט אוזי ווי דאס: נ מיינט אז עס איז א נייע ארטיקל.
צאל ארטיקלען אינעם 'לעצטע ענדערונגען' בלאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויטאמאטישער אויסקלויב פון דעם 'לעצטע ענדערונגען' בלאט צייגט די לעצטע 50 ארטיקלען וואס מע האט געענדערט. אויבן איבער דער ליסטע פון די ארטיקלען קענט איר טרעפן א פונקציע צו צייגן מער ווי די 50 לעצטע ארטיקלען, די אפציעס זיינען 50, 100, 250, 500. אויב ווילט איר זען אן אנדער צאל ארטיקלען, למשל 1000, קענט איר דאס מאכן דורכן שרייבן גענוי דעם באשטימטן צאל אין סוף פון דער אדרעס ליניע פון דעם בלעטערער אזוי: &limit=1000 אא"וו.


text:
שלמה האלבערשטאם (א)
רבי שלמה האלבערשטאם זצ"ל (ה'תר"ז - א' תמוז ה'תרס"ה), דער ערשטער באבאווער רב.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלמה איז געבוירן אין דזשיקאוו אין יאר ה'תר"ז, צו זיין פאטער הרב מאיר נתן האלבערשטאם, א זון פון הרב חיים האלבערשטאם דער דברי חיים. און צו זיין מוטער מרת ביילא א טאכטער פון, הרב אליעזר הורוויץ, דער דזשיקאווער רב, א זון פון הרב נפתלי צבי הורוויץ, דער ראפשיצער רב. ביי די אכט יאר איז ער געווארן א יתום פון פאטער, ער איז ערצויגען געווארן ביים זיידן דער צאנזער רב.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עלטער פון אכט יאר איז רבי שלמה געווארן א יתום פון זיין פאטער, און איז אויפגעצויגן געווארן ביי זיין זיידן דער צאנזער רב. דער זיידע האט אין אים אריינגעלייגט געוואלדיגע כוחות, אין רבי שלמה איז אויסגעשטיגן א געוואלדיגער תלמיד חכם. רבי שלמה האט געלערנט ביים זיידן צוזאמען מיט זיין שוועסטער-קינד רבי משה'לע בארדיאווער, דער זיידע האט זיי איבערגעגעבן די אויפגאבע מסדר צו זיין זיינע תשובות.
אין יאר ה'תרכ"ה האט דער זיידע דער דברי חיים אריין געשטעלט רבי שלמה אלס רב אין בוקאווסק, אין יאר ה'תרל"ט איז ער געווארן רב אין אשפעצין, אין יאר ה'תר"ם איז ער אריבער קיין ווישניצא, אין יאר ה'תרנ"ב איז ער אריבער קיין באבאוו.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלמה איז נפטר געווארן אין באד-נויהיים, דייטשלאנד, א' תמוז ה'תרס"ה, מען האט צוריק געפירט קיין באבאוו און דארט געלייגט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרכ"א אין עלטער פון זעכצן יאר, האט רבי שלמה געהייראט בזיווג ראשון מרת רבקה הענא א טאכטער פון הרב יהושע ראזענפעלד, רב אין קאמינקא, א זון פון הרב שלום ראזענפעלד, רב אין קאמינקא. זי איז נפטר געווארן ט"ו אב ה'תרס"ב. זייערע צוויי קינדער:
- הרב בן-ציון האלבערשטאם (תרל"א - תש"ד) רב אין באבוב.
- מרת חיה שיינדל די ווייב פון הרב חיים יעקב טייטלבוים רב אין לימאנאוו.
בזווג שני האט רבי שלמה געהייראט מרת רעכיל בריינדל א טאכטער פון הרב מנשה טייטלבוים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
פיטאגאראס
פיטאַגאָראַס פון סאמאס, 496-582, איז געווען אַ גריכישער מאַטעמאַטיקער און פֿילאָזאָף, און האט געפירט א מיסטעריעזע רעליגיעזע כת. ער ווערט גערופען "דער פאטער פון נומערן", און איז באקאנט פאר דער מאטעמאטישער באגריף "דער פיטאגאראס פרינציפ".
עס זענען נישט דא פון אים קיין דירעקטע פארפאסטע ווערק. פון פיטאַגאָראַס לעבן און שאפן ווערט גאר ווייניג דערמאנט און ערשט עטוואס 900 יאר שפעטער געשריבן. דאס איינציגסטע זיכערע דאטום אין זיין לעבן איז דאס יאר 531 אדער 532, אין דעם זאַמאָס (Samos) גריכנלאַנדער אינזעל.
זיין שולע איז געווען א מיסטעריעזע, מיט פילע מאדנע געפירעכצער און גלויבונגען. פיטאגאראס און זיינע תלמידים האבן געהאלטן אז אלעס אין די וועלט איז פארבינדן מיט מאטעמאטיק.


text:
טאפאלאגיע
טאפאלאגיע (פון גריכיש tόπoς, "פלאץ", און λόYoς, "שטודיע") איז די מאטעמאטישע שטודיע פון פארעמען און רוימען. זי איז א הויפט געביט פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די גרונטלעכע אייגנשאפטן פון א רוים, ווי פארבונדקייט, קאנטינואיטעט און גרענעץ. זי איז די שטודיע פון אייגנשאפטן וואס ווערן פרעזערווירט דורך המשכדיקע דעפארמירונגען כולל ציען און איינבייגן, אבער נישט רייסן אדער קלעבן. טאפאלאגיע האט זיך אנטוויקלט ווי א פעלד פון שטודירן ארויס פון געאמעטריע און סכומען טעאריע, דורך אנאליזירן אזעלכע באגריפן ווי רוים, דימענסיע און טראנספארמאציעס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דיסציפלין פון טאפאלאגיע האט געוואקסן פון א זוך צו לייזן געוויסע פראבלעמען אין געאמעטריע.
איינער פון די ערשטע רעזולטאטן פון טאפאלאגיע איז דער ארטיקל פון לעאנהארד אוילער אין 1736 וועגן די זיבן בריקן פון קעניגסבערג.
אין 1895 האט אנרי פואנקארע פארגעשטעלט די באגריפן פון האמאטאפיע און האמאלאגיע, וואס זענען היינט א טייל פון אלגעברעאישער טאפאלאגיע .