text:
טאבאק
טאבאק איז א פראדוקט געמאכט פון די בלעטער פון א פלאנץ וואס וואקסט אין אמעריקע שוין טויזנטער יאר. ער האט עטליכע קאטעגאריעס:
אין אלע געבילדעטע לענדער איז דא א ספעציעלע טאבאקא שטייער, און דאס ברענגט צו אומ-לעגאלע האנדעלס.
נוי יארק האט היינט די טייערסטע שטייערן אויף טאבאק.
די אומערסטנס באקאנטע פאפיראסן פאבריצירער זענען 'פיליפ מאוריס', זיי פאברוצירן צווישן אנדערע "מארלבארוי" און "פארלאמענט", וואס די זענען די מערסע אויפגעכאפטע ברענדס.
דערנאך איז דא ציגארען, וואס דאס איז גאר א אנדערע סוגיא פאר זיך, אסאך דערפון מאכט מען מיט די הענט און די וואס קומען פון קובא קען קאסטן ביז עטליכע הונדערט דאלער א שטיק.
דער גרעסטער דיסריבוטער אין אמעריקע פון אלע ערליי ציגארן פון די גאנצע וועלט פאר ביליגע פרייזן איז די ריזיגע פירמע j r cigars
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
דעזש
קאארדינאטן: 47°05′14″N 23°48′19″E / 47.08722, 23.80528
דעזש (רומעניש: Dej; אונגאריש: Dés; דייטשיש: Desch, Burglos) איז א שטאט אין זיבנבורגן, צפון-מערב רומעניע, 60 ק"מ צפון פון קלויזענבורג, אין קלוזש פראווינץ. זי געפינט זיך וואו דער סאָמעשול מיטש טייך טרעפט אן דעם סאָמעשול מארע טייך. די שטאט געפינט זיך ביי א וויכטיגן שניידוועג פון באנען און שאסייען וואס באהעפטן צו קלויזנבורג, באיא-מארע, סאטמאר, דעדא, ביסטריץ און וואטרא דארניי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעזש איז אן אלטע זאלץ גראבן שטאט געבויט אויף בערגישער ערד. די ערשטע דאקומענטן וואס דערמאנען די שטאט גייען צוריק ביז די יארן 1061 און 1214. שוין אין רוימישע צייטן האט מען געפינען אין דעם ראיאן גרויסע זאפאסן פון זאלץ. די דעזש פעסטונג האט מען געבויט צווישן 1214 און 1235.
פון 1876 ביז 1920 איז דעזש געווען די הויפטשטאט פון סזאלנאק-דאבאקא פראווינץ; פון 1920 ביז 1940, די הויפטשטאט פון סאָמעש פראווינץ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פאבריקאציע
פֿאַבריקאַציע איז דער פּראָצעס פון פּראדוצירן א פּראָדוקט. דער פּראָצעס איז אַ וויכטיקער טייל פון דער עקאָנאָמיע. די קוואַליטעט פון דער פּראָדוקציע איז אָפהענגיק אין עטלעכע סיבות, אַזוי ווי קוואַליטעט פון די מענטשן וואָס באַשעפֿטיגן זיך מיט פֿאַבריקאַציע, די קוואַליטעט פון די רויע מאַטריאַלן, די קוואַליטעט פון די מיטלען פון פּראָדוקציע (מאַשינען, קאמפיוטעריי, אאז"וו). די קוואַנטיטעט פון פּראָדוקציע ווענדט זיך אויף דער עקאנאמישער גלייכוואָג פון דעם מאַרק, ד"ה, דער פארזארג קעגן נאכפרעג און דאס מאַרגינאַלע ניצן קעגן די מאַרגינאַלע קאסטן.


text:
שטורעם ווינט
א האריקעין אדער א שטורעם ווינט אדער הוראַגאַן איז אן עקסטרעמער שטארקער שטורעם וואס קומט פון ווארעמע וואסערן, וואס קען זיין זייער שעדליך און פאטאל, געוואנדען לויט די ראטע פון מייל פער שטונדע און וויפיל רעגן עס ברענגט מיט זיך.
אן אלגעמיינער ווינט איז בערך 30 מ.פ.ש. ווען עס גרייכט צו 70 מ.פ.ש. ווערט עס שוין פארעכנט שעדליך, ווי עס קען חרוב מאכן הייזער און אויסרייסן ביימער, לויט עקספערטן קען אן אלגעמיינער פערזאן זיך נישט קעגן שטעלן א ווינט העכער 100 מ.פ.ש.
די לעצטע ברייט באקאנטער הוראגאן איז געווען הוראגאן קאטרינא, וואס האט געמאכן געפערליכע שאדנס אין די שטאט ניי ארליענס, לואיזיאנא און געבערעגט צו אסאך פאטאליטעטן.
אינהאַלט
דער הוראגאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הוראגאן איז נישט קיין שם הכולל פאר א שטורעם ווינט נאר איז א נאמען פאר א געוויסע סארט שטורעם ווינט וועלכע פאסירט אינעם אטלאנטישן אקעאן. דער הוראגאן איז א טראפישע סייקלאן וואס מיינט אז עס בארירט די טראפישע לענדער (שטעט וועלכע האבן אסאך נאסקייט אין דער לופט) און דרייט זיך ארום און ארום ווי אין א רינג.
אין דער וויסנשאפטלעכער וועלט מעסט מען א הוראגאן לויט איר שנעלקייט. א סייקלאן ווינט וועלכע דרייט זיך שנעלער ווי 39 מייל פער שטונדע ווערט אנגערופן א טראפישע שטורעם ווינט. איינמאל עס דעגרייכט 74 מייל פער שטונדע דעמאלט גייט עס אריין אין די הוראגאן קאטעגאריע. אין קורצע ווערטער איז א הוראגאן א סייקלאן ווינט וועלכע פאסירט אין טראפישע לענדער נעבן דעם אטלאנטיק אקעאן וועלכע געפינען זיך נעבן דעם עקוואטאר.
א הוראגאן דרייט זיך פארקערט ווי דער זייגער (מערב צו מזרח) ווען עס בושעוועט אין די צפון אטלאנטיק לענדער און וועט זיך דרייען ווי דער זייגער (מזרח צו מערב) ווען עס דעגרייכט די דרום אטלאנטיק לענדער. אינעם צענטער פון א הוראגאן ווערט אנטוויקעלט זייער א שוואכע לופט דרוק (פיל נידעריגער ווי נארמאל) און ארום און ארום איז עס זייער מאכטפול צוליב זיין שנעלן ספיד.
זיין סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב הוראגאנען הייבן זיך אן ביים מערב ברעג פון אפריקע ווי זיי זענען מילדער און ווערן באטראכט אלס טארנעידאס (א טארנעידא איז א קליינע ביישפיל פון א הוראגאן). אויפ'ן וועג קיין נארט אמעריקע ווערן זיי שטערקער און מאכן אויסטערלישע גרויסע כוואליעס אינעם אטלאנטיק פון וועלכע אלע שיפן ווערן געווארנט. די טבע פון דעם הוראגאן איז אז ער לויפט נאר צו די ווארימע טראפישע לענדער וואו דאס וואסער אינעם אקעאן איז ארום 80 דעגריס.
וויסנשאפטלער פלאגן זיך נאך היינט קלאר צו פארשטיין וויאזוי א הוראגאן ווערט פארמירט. לויט זייער אינפארמאציע ווערט דאס געגרינדעט דורך אסאך ווארימע נאסקייט וועלכע וועפט אויס פונעם אקעאן און האלטן זיך צוזאמען פון וועלכע עס ווערט גרעסער און גרעסער און הייבט זיך אויך העכער. ווען די אנזאמלונג איז שוין זייער גרויס הייבט זיך אן פארמירן א סייקלאן פון די שטורמישע הייסע נאסקייט און דער לופט דרוק ווערט שטארק און הייבט אויף דעם בינטל און הייבט אן פארן זייער שנעל, ווען אין די גאנצע צייט ציט עס ארויס נאך און נאך ווארימקייט פונעם אקעאן. עס קען געדויערן פון עטליכע מינוט ביז עטליכע טעג ווילאנג א טארנעידא טוישט זיך צו א הוראגאן.
די שטארקייט פון א הוראגאן איז די הויכע און נידעריגע לופט דרוק וועלכע עס פארמאגט. די טבע פון היץ איז אז עס גייט ארויף וועלכע מאכט זייער א שטארקע לופט דרוק אויפן אויבערשטן טייל פונעם הוראגאן וועלכע קען דעגרייכן העכער 30,000 פיס. וויבאלד די היץ גייט ארויף פארלירט די אונטערשטע טייל פונעם הוראגאן זיין לופט דרוק און דאס מאכט דעם הוראגאן זייער שנעל דרייען וואס דאס איז זיין גאנצער מאכט.
א הוראגאן פארמאגט דריי טיילן וועלכע זענען די אויג, דער וואנט ארום די אויג, און די רינג ארום און ארום. ווי פריער ערקלערט דרייען זיך ארום די ווינטן אין א רינג וועלכע פארמירט א מיטעלסטער לאך דאס ווערט אנגערופן די אויג פונעם הוראגאן. די אויג פארלירט איר לופט דרוק און איז נישט שעדליך. די וואנט ארום די אויג איז די שטערקסטע טייל פונעם הוראגאן וועלכע אטאקירט אלעס וואס ער באטרעפט. די דרויסנדיגע טיילן פון דעם רינג וועלכע פארמירן און סופלייען דעם שטורעם זענען נישט אזוי שטארק ווי די רינג אבער איז נאך אלץ גענוג שטארק צו באזייטיגן א מאביל הויז. ווען א הוראגאן דעגרייכט א באוואוינטע געגענט דעמאלט וועלן נאר פארניכטעט ווערן די הייזער וועלכע וועלן זיין ביי די וואנט פון דעם הוראגאן. עס איז אן אפטער בילד וויאזוי א הוראגאן רינגעלט ארום א געוויסע געגענט און עטליכע הייזער אינעם צענטער פון דעם שטורעם ווערן נישט בארירט.
גרויסקייט און באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הוראגאן קען אמאל זיין זייער קליין און קאנצעטרירט און אמאל וועט זיך עס אויסברייטערן זייער שטארק. ווי מער קאנצעטרירט ער איז אלס מער שעדליך איז ער אבער ער וועט עפעקטן א קלענערע צאל שטעט. אויב ער איז גרויס און צעשפרייט וועט ער עפעקטירן מערערע שטעט אבער וועט נישט מאכן אזעלכע חרבנות.
אין סעפטעמבער 1999 איז דער הוראגאן פלאיעד פארברייטערט געווארן צו טויזנטער מייל און האט באטראפן אלע מזרח שטעט פון קאנאדע, די פאראייניגטע שטאטן, און די קאריביען, אבער זיין מאכט איז נישט געווען אזוי שטארק און ער האט נאר אנגעמאכט אסאך פארפלייצונגן וועלכע האבן פארשוועמט גאנצע אינזלען אין די קאריביען.
די וועטער מומחים וועלן געווענליך ווארענען די געגנטן וואו דער שטורעם וועט דעגרייכן מיט פארשידענע מעלדונגען. אויב די וועטער זאגט פאר א טראפישע שטורעם באטראכטונג דעמאלט קען מען זיין גערישט אויף א מילדע שטורעם ביז 36 שטונדן. אזא שטורעם וועט זיך געווענליך דרייען צווישן 39 און 73 מ.פ.ש. אויב גיט דער וועטער מומחה א טראפישע שטורעם ווארענונג איז טייטש אז דער שטורעם קען דעגרייכן ביז 24 שטונדן. דאס זעלבע וועט געמאלדן ווערן מיט א הוראגאן. די ערשטע מעלדונג וועט געווענליך מיינען אז די שטארקייט פון דעם שטורעם איז נאך נישט פארזיכערט און עס קען דעגרייכן ביז 36 שטונדן. די צווייטע מעלדונג וועט שוין ווארענען מער ערנסט וואס וועט מיינען אז דער הוראגאן איז נישט ווייט אוועק און וועט דעגרייכן טיילן פון די שטאט אין די קומענדיגע 24 שטונדן.
חרבנות פון א הוראגאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער הוראגאן ברענגט מיט זיך מיט גרויסע קוואנטום פון רעגן וועלכע ער וועט אראפלייגן אינעם צענטער פונעם שטורעם איבערלאזנדיג פארפלייצונגן וועלכע'ס שאדן קען גרינג זיין מיליאנען דאלארן. די בייזע ווינטן פון דעם הוראגאן קענען ווי גארנישט אויפהייבן אויטאס, אראפרייסן דעכער, און פארניכטן שיינע ים ברעגעס דורך צעבלאזן די גאנצע זאמד און דורך די מאכטפולע כוואליעס וועלכע ער טרייבט. א הוראגאן האט שוין אמאל גערירט א גרויסע קאמערציאלע פליגער וועלכע איז געזעצן אינדרויסן פון זיין הענגער.
דער הוראגאן האט אויך צוויי וועגן וויאזוי ער קען ארומקרייזן. אויב ער פארט דורך זיין רעכטע זייט וועט ער געווענליך זיין מער מאכטפול און זיינע פעטש וועלן בעסער קלינגן. אין 96' איז דער הוראגאן פראן געפארן אויף רעכטס און האט איבערגעלאזט חרבנות אין די ווערט פון ביליאנען דאלארן. פראן האט נישט איבערגעלאזט קיין בוים און אויך נישט קיין עלעקטריק זייל און מיליאנען מענטשן האבן פארלוירן עלעקטריק קראפט.
סטעיט אפישעלס ווארנען געווענליך אלע מענטשן אין די מעגליך באטרעפענדע געגענטער צו פארלאזן זייערע הייזער פאר דעם שטיק צייט ווייל א הוראגאן קען אין א רגע איינווארפן א גאנצע הויז און פארפלייצן אירע ברוכווארג.
אין אמעריקע האט דאס לאנד בייגעוואוינט די מאכטפולע הוראגאן קאטרינא אין 2005. די חרבנות זענען געווען גאר גרויס און די שטאט איז נאך היינט נישט צוריק צו נארמאל.
די נאכפאלגונג פון הוראגאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי פריער דערמאנט קען זיך דער זעלבער הוראגאן דרייען פונקט פארקערט ווען עס גרייכט אן אנדער ארט אין די וועלט. דאס איז צוליב די וועלט'ס פארעם איינדרייאונג וועלכע ווערט אנגערופן קאריאוליס עפעקט. די וועלט'ס פארעם קען גרינג געזען ווערן מיט יעדע סעטעלייט ראדאר און די וועטער מומחים קענען באלד אנצייגן גענוי וואו דער הוראגאן וועט גיין און וועלכע וועג ער וועט זיך דרייען.
די איינציגסטע ארגאניזאציע וועלכע פלעגט שטודירן און באטראכטן הוראגאנען איז געווען די אמעריקאנער עיר פארס באזע אין בילאקסי, מיסיסיפי. דערנאך איז עס איבערגענומען געווארן דורך די דעפארטמענט אוו דעפענס וועלכע האבן אויך גענוצט די עיר פארס פאר זייערע אויספארשונגן. די עיר פארס האט גענוצט מיליטערישע פליגער מיט וועלכע זיי זענען אריינגעפארן העכערן שטורעם און פון דארט גענומען בילדער און באטראכט די באוועגונגן פונעם הוראגאן.
אין 965' איז די ארבעט איבערגענומען געווארן דורך א ציווילע ארגאניזאציע וועלכע רופט זיך די הוראגאן האנטערס. די גרופע נוצט הערקולעס פליגער (א מיליטערישע פליגער וועלכע ווערט גענוצט דורך אסאך לענדער) וועלכע זיי האבן אויסגעשטאט מיט גאר פארגעשריטענע וועטער עקוויפמענט. די ארגאניזאציע באטראכט 5 שטורעמעס פער טאג אינעם אטלאנטיק, אנגעהויבן פון די מיטל-אטלאנטיק ביז האוואי.
לויט ווי די ארגאנזאציע זאגט ווערן געשאפן צענדליגער שטורעמעס אינעם אטלאנטיק יעדן טאג אינעם הוראגאן סעזאן וועלכע בלייבן געווענליך מילד און לאזן נאך איידער עס דעגרייכט די יבשה. די ארגאניזאציע באטראכט יעדע שטורעם און שיקט אירע מעסעדזשעס צו די נאציאנאלע הוראגאן צענטער אין מיאמי, פלארידע, וועלכע צעשפרייטן די אינפארמאציע פאר די לאקאלע נייעס און מידיא.
יעדעס מאל א הוראגאן גרייט זיך צו בארירן די יבשה וועט די נאציאנאלע הוראגאן צענטער ארויסגעבן א ווארענונג מיט גענויע אינפארמאציע וואו און ווען דער הוראגאן וועט אנקומען, וואו שטארק דאס וועט זיין, ווילאנג דאס וועט אנהאלטן, וועלכע געגענטער זאלן די איינוואוינער פארלאזן זייערע הייזער א.א.וו. די מאדערנע וועטער סיסטעם האט שוין געראטעוועט צענדליגער טויזענטער מענטשן פון טויט מיט אירע ווארענונגן. אמאל זענען הוראגאנען געקומען אין איבערראשונג און עס איז געווען נארמאל אז טויזענטער מענטשן זענען אומגעקומען.
די ערגסטע הוראגאן אין אמעריקע'ס היסטאריע איז פארגעקומען אין 900' אין די גאלף שטעט. דער שטורעם איז שפעטער באקאנט געווארן אלס אייסעקס שטורעם צוליב א געלונגענעם וועטער עקספערט מיט'ן נאמען אייסעק וועלכער איז געווען דער איינציגסטער עקספערט וועלכע האט געווארנט און דערנאך געמאסטן און באטראכט דעם הוראגאן. אין יענעם שטורעם איז גאנץ טעקסאס געווארן א סדום און 8,000 מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנ'ס.
הוראגאן נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען בעסער נאכפאלגן די הוראגאנען האבן די וועטער עקספערטן באשלאסן זיי צו נאמינירן. די נעמען ווערן געגעבן דורך די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע. געוויסע לענדער פלעגן אמאל נאמינירן די הוראגאנען לויט דער צייט אין וועלכע עס האט פאסירט. אין 876' איז א הוראגאן אין פארטע ריקא נאמינירט געווארן אלס הוראגאן סעינט פעליעפ וועלכע איז דער נאמען פון א גלח וועלכער איז געשטארבן אדער געבוירן געווארן אינעם זעלבן טאג. אין 928' האט א הוראגאן באטראפן פארטע ריקא אינעם זעלבן טאג אין איז נאמינירט געווארן אלס סעינט פעליעפ דער צווייטער.
ביז די צווייטע וועלט קריג זענען אלע הוראגאן נעמען געווען מענערישע נעמען. אין 950' האט מען געטוישט צו פרויען נעמען און זינט 970' גיט מען ביידע סארט נעמען. די נעמען ווערן היינט געגעבן אין די רייע לויט די עי.בי.סי. די ערשטע הוראגאן אינעם סעזאן באקומט א נאמען וואס הייבט זיך אן מיט אן עי. די צווייטע מיט א בי. א.א.וו.
אלע שטורעמעס באקומען די נעמען פון די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע וועלכע באשליסט זייערע נעמען און האט שוין א ליסטע מיט נעמען פאר שטורעמעס ביז אין 06'. יעדע גיאגראפישע ארט אין די וועלט באקומט אנדערע סארט נעמען אבער אלע גייען אין דעם אויבנדערמאנטן עי.בי.סי. סיסטעם. אין 01' האט דער ערשטער הוראגאן אינעם אטלאנטיק געהייסן עליסאן און דער ערשטער סייקלאן אינעם פאציפיק האט געהייסן אדאלף.
בעפאר א שטורעם גרייט זיך צו קומען צו די יבשה האט די באטרעפענדע לאנד די רעכט צו בעטן פאר א טויש אין דעם נאמען. געווענליך טוט מען דאס ווען מען רעכנט זיך אויף אן אויסטערלישן שטארקן שטורעם וועלכע מען ווייסט אז וועט מאכן גרויסע שאדנס און מיט דעם וויל מען אפטיילן דעם שטורעם פון אנדערע מען זאל נישט אויסמישן ווען עס קומט צו היסטאריע, לעגאלע אקציעס, אינשורענס קלאגעס א.ד.ג.
א שטורעם וועלכע באקומט א ספעציעלן נאמען מעג לעגאל נישט איבערגענוצט ווערן ביז 10 יאר.


text:
מענדעלע מוכר ספרים
מענדעלע מוכר ספרים - שלום יעקב אַבראַמאָװיטש האט געלעבט און געשאפן פון 1839 ביז 1917.
דער גרויסער יידישער שריפטשטעלער, שלום עליכם, האט אים גערופן דער "זיידע" פון יידישער ליטעראטור, צוליב דעם וואס ער איז געווען דער סאמע ערשטער נאוועליסט פון דער יידישיסטישער באוועגונג, וואס איז געבוירן געווארן פון דער השכלה-באוועגונג. זיין אויפטו האט געבוירן א שפראך, וואס איז ביז דאן נאר געווען צוריקגעשטאנען און ארים, און האט גענוצט נאר צו רעדן און נישט צו שרייבן אדער לייענען ביכער. ער האט דאס טראנספארמירט און געשטעלט אויף די פיס אלס א מאדערנער כלי צו חינוך און לעבן.
זיינע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס ווינשפינגעריל
- דאס קליינע מענטשעלע
- מסעות בנימין השלישי
- פישקע דער קרומער
דערויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענדעלע איז א אידישיסטישע וועב סייט לעילו נשמתו [1]


text:
בויגן (ארכיטעקטור)
א בויגן איז א וועג פון איבערבריקן אדער איבערדעקן צווישן צוויי אנשפארן אין א פארעם פון א האלבקרייז אדער אין אן ענלעכער פארעם, וואס איז פעאיק צו טראגן א גרויסע געוויכט.
איידער מ'האט דערפינדן דעם בויגן האט מען באדעקט מיט קראקוועס פון האלץ אדער שטיין. אזוי קען מען ארויפלייגן נאר א באגרענעצטע געוויכט. די דערפינדונג פונעם בויגן האט אויפגעעפנט א וועג אין קאנסטרוקציע און האט געווירקט שטארק אויף ארכיטעקטור.
דער פונדאמעטאלער בויגן וועט צוזאמענגעשטעלט פון א נומיקער צאל פון ציגלען אין דער פארעם פון א טראפעז, וואס ליגן איינס אויף אנאנד. דער אויבערשטער ציגל ווערט גערופן דער "שליסלשטיין", וואס פארמאכט דעם בויגן און האלט אים פעסט. ווען אלע ציגל זענען אויף זייער ארט איז די גאנצע סטרוקטור פעסט און קיין איין ציגל וועט נישט ארויספאלן. דער חיסרון פון א בויגן איז אז ער שאפט קראפטן וואס ווילן צעשפרייזן די יסודות צו די זייטן. כדי איבערהערשן די קראפטן אדער דורך בויען עטלעכע בויגן לעבן אנאנד, כדי די קראפטן זאלן זיך אנולירן, אדער לייגט מען א שווערע געוויכט אויף די צוויי זייט אנשפארן אין דער הייך.
די טעכנאלאגיע פון קאנסטרואירן א בויגן האט אנגעהויבן אינעם אינדוס טאל שוין אינעם דריטן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. זי איז פארבעסערט געווארן און אנטוויקלט דורך די רוימער.
סארטן בויגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
טיודאר בויגן
-


text:
װיקיפּעדיע:אויפהאלטונג
אחוץ פון רעדאקטירן בלעטער, ס'איז דא אויפהאלטונג אויפגאבעס וואס מען דארף אויספירן. די אויפגאבעס קען אפטמאל ווערן געמאכט דורך יעדער רעדאקטאר און לאוו דווקא א סיסאפ.
וויקיפעדיע אויפהאלטונג איז א זאך וואס מיר דארפן מינימיזירן ווייל מיר זענען נישט קיין קהילה אדער סיי וואסערע אנדערע וועב סייט. נאר בלויז א ארטיקלן דאטעבאזע אבער וויבאלד סאיז נישט מעגליך אן קיין אויפהאלטונג זיך אפגעבן צו היטן פון פראבלעמן וואס לויפן קעגן די פאליסיס פון די אנציקלאפעדיע איז דאס דער אפטיילונג ווי צו האלטן חשבון אויף אלעס וואס דארף ווערן
ביטע זייט געווארענט נישט צו לייגן נאך אויפהאלטונג אויפגאבעס דא ווייל דער עיקר תפקיד פון אונזער ארבייט אין אידישער וויקיפעדיע איז צו שרייבן ארטיקלן פון דעת נישט זיך אפגעבן מיט זייער אויפהאלטונג.


text:
גראמען
גראמען איז ווען מען איז מסדר א ניגון מיט ווערטער וואס א שורה ענדיגט זיך מיט אן ענדליכן ווארט אין אויסשטעל, עס זאל שטימען מיט א געוויסער פונקטליכער ענליכקייט צו דער פריערדיגער שורה, מיט ה' מוצאת הפה, ווען מען זאגט ארויס דאס ווארט.
עס ווערט גענוצט ווען מען וויל ארויסברענגן א זאך בדרך שיר, עס איז ווי מען זינגט א ניגון און אפעלירט צום הארץ פונעם מענטש ער זאל מסכים זיין צו א געוויסער בקשה, אדער זאלן נתעורר ווערן זיינע הרגשים.
ביי געוויסע קרייזן ספעציעל אין חוץ לארץ ניצט מען גראמען ביי א חתונה וואס א בדחן זינגט א ליד מעורר זיין די מסובים מיט שמחה און תשובה.


text:
זעקסטאגיקע מלחמה
די זעקסטאגיקע מלחמה (העברעיש: מלחמת ששת הימים) איז געווען דער קריג צווישן ישראל קעגן מצרים, יארדאניע, סיריע מיט הילף פֿון איראק. די מלחמה האט זיך אנגעהייבן כ"ז אייר ה'תשכ"ז (יוני 5, 1967) און זי האט זיך געצויגן 6 טעג. אין דער מלחמה האט ישראל געזיגט. ישראל האט איינגענומען ריזיקע שטחים וואס האט פארגרעסערט דעם שטח פון ישראל דריי מאל אזוי פיל ווי ישראל איז געווען פאר דער מלחמה. צווישן די שטחים וואס ישראל האט איינגענומען, איז אריינגערעכנט: סיני, עזה ראיאן, רמת הגולן, יהודה ושומרון (מערבֿדיקן ברעג פון פאלעסטינע) און מזרח-ירושלים.
ביי דער מלחמה האט משה דיין געדינט ווי דער זיכערהייטס מיניסטער נאך וואס דער פרעמיער מיניסטער, לוי אשכול, האט אים געמוזט שענקען די שטעלע (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד, שעף פון גענעראל שטאב, איז געווען יצחק רבין.
אינהאַלט
די אורזאכן צו דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג האט אויסגעפלאצט אלס די געשפאנקייט וואס האט געהערשט צווישן ישראל מיט די אראבישע מדינות בכלל און סיריע בפרט וועגן דער קריג אויף די וואסער-קוואלן פונעם טייך ירדן. אויך איז דער קריג אנטוויקלט געווארן נאך וואס נאסער (פרעזידענט פון מצרים) האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער-גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.
דער ווארטן פעריאד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איידער ישראל האט באשלאסן, ארויסצוגיין אין א קריג, איז אבא אבן, ישראלס אויסערן מיניסטער, געפארן צו די וועלטס לענדער, צו קריגן א דיפלאמאטישן ענטפער, צום קריזיס, פראנקרייך איז געווען פאררעכנט אלס ישראלס נאנסטער פריינט, און דערפאר איז אבן אהין געפארן, זיך איבעררעדן מיט שארל דע גאל, דע גאל האט געווארנט אבן, אויב ישראל וועט אנפאנגען דעם קריג. דערנאך איז אבן געפארן קיין ענגלאנד, און קיין אמעריקע, וואו ער האט זיך געטראפן מיט לינדאן זשאנסאן, דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
לוי אשכול, האט געהאלטן א רעדע פארן פאלק, אויף דעם ראדיא, זיין ראטגעבער האט פאראכטן גרייזן אויפן פאפיר, און אשכול איז צומישט געווארן, נישט פארשטייענדיק וואס ער האט געליינט, און ער האט געשטאלפערט אינמיטן דער רעדע, די פאלק איז געווארן פיל מיט אנגסט און שרעק, זענדיק אז דער פרעמיער אליינס איז דערשראקן, מענטשן האבן מורא געהאט, אז דאס איז נאך א חורבן, און די רבנים האבן מקדש געווען בתי עלמין, מיט א חשבון פון צענדליקע טויזנטער טויטע.
דעמאלט האט דאס פאלק פארלאנגט פון אשכול א פאראייניגטע רעגירונג, פון אלע פארטייען, מנחם בעגין, איז געווארן א מיניסטער, און זיין פארטיי, איז אריין צום ערשטע מאל אין די קאאליציע.
דער אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער 5טע יוני, 7:45 אינדערפרי, זענען 180 קאמפס עראפלאנען, פון די ישראל לופט קרעפן, אנגעקומען אין די סיני האלב אינזל, און באמבאדירט עגיפטישע עראפלאנען, און לופטפעלדער, און מיליטערישע באזעס. ביים ענדיגן די ערשטע פאזע פונעם אטאקע, האבן די ישראל עראפלאנען אטאקירט יארדאניע, סיריע, און איראק. די אטאקעס זענען געווען א דערפאלג, און עס האט געגעבן, אן אויבערהאנט פון די לופט פארן ארמיי, און ביי די נאכפאלגענדע אפענסיווע, פון די פיסגייער, און געפאנצערטע קרעפטן, זענען עראפלאנען געפלויגן, און פון די לופט באשיצט פון די פיינט, די פלוצלינגדיגע אטאקע, האט געטוישט די כללים, פון א געווענליכע קריג.
דער עגיפטישער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א האלבע שעה נאכן אטאקע פון די לופט כוחות, זענען די ערשטע ישראל זעלנער, אריבערגעשפרייזט קיין סיני, און די עזה שטרייף, די ישראל קרעפטן זענען באשטאנען פון דריי דיוויזעס, און צוויי זעלבסטשטענדיגע בריגאדעס, די עזה שטרייף איז איינגענומען געווארן אין צוויי טעג, ישראל טל גענעראל פון א דיוויזיע, איז אין פיר טעג, אנגעקומען צום סועץ קאנאל, איינעמענדיג די צפון סיני. אריק שרוןס דיוויזיע, האט נאך שווערע קאמפן, אויסגערייניגט צענטראל סיני פון עגיפטישע קרעפטן. און שיפן פון אילת מיט ים קרעפטן, האבן איינגענומען שארם א שייך, און פון דארט ארויף קיין צפון מערב זייט פונעם, סיני האלב אינזל,
די מיליטערישע פירער, האבן באפוילן א ריקצוג, פאר אלע עגיפטישע זעלנער, און דאס האט פארגרינגערט, די פארשריט פונעם ישראל ארמיי, צום סועץ.
די יארדאנישע פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט פרובירט, אין די צייט איידער דעם קריג, צו באיינפלוסן כוסיין קעניג פון יארדאניע, נישט אריסצוגיין אין א קריג, קעגן ישראל, געהיימע געשפרעכן זענען אפגעהאלטן געווארן צווישן דער קעניג, און ישראל דיפלאמאטן. ווי מען האט קלארגעשטעלט פארן קעניג, אז ישראל האט נישט קיין אינטערעס צו אטאקירן יארדאניע, אבער אויב יארדאניע וועט אנפאנגען, וועט ישראל ארויס אין א קריג, וואס וועט זיין זייער אומאנגענעם.
אבער די 5טע יוני, האט עגיפטן געמאלדן אין אירע מעדיע, אז איר מיליטער מאכט פארשריט, און זענען שוין אין ישראל זעלבסט, דאס האט צוגעברענגט אז יארדאניע, זאל אנפאנגען א קאמף פון איר זייט, וואס איז בעיקר באשטאנען פון באמבאדירונגען, אין ירושלים, לאטראן געגנט, און רמת דוד פליפעלד, א מיליטערישע פליפעלד. ישראל האט אטאקירט די מערב ברעג, און מערסנטייל גאר שנעל איינגענומען די שטעט און געגנטער, אין ירושלימע אומגעגנט, זענען געווען שווערע קאמפן, ווי די אמוניציע בארג, אין דריי טעג, איז די גאנצע מערב ברעג, געווען ביי ישראל אין די הענט.
די סירישע פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די 9טע יוני, שוין נאכן ענדיגן, מיט עגיפטן און יארדאניע, איז געקומען סיריעס רייע, סיריע האט באשאסן מיט ארטילעריע, די חולה טאל, און פריבירט אטאקירן אין צפון, זיי זענען אבער, צוריק געשטויסן געווארן, דורך זיכערהייטס קרעפן און טאנקען, דוד אלעזר, הויפט גענעראל פונעם צפון פראנט, האט מיט זיבן בריגאדעס אטאקירט די גולן הויכן, און פארדעם "'באווייכערט"' די גולן מיט אטאקעס פון די לופט, און זעלנער האבן איינגענמען די געגנט, ביי די 10טע יוני, איז די קריג געקומען צו אן ענדע, און די מיליטער האט איינגענומען, הר חרמון אויפן זיבעטע טאג פון די מלחמה, אן א קאמף,
יו עס עס ליבערטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אמעריקאנער שיף וואס איז געפארן גאנץ נאנט צום סיני, איז נישט אידענטיפיצירט געווארן דורך ישראל קרעפטן, און נאכן פרובירן צו קומען אין קאנטאקט עטליכע מאל, האבן די ים קרעפטן, און לופט כוחות, באמבאדירט די שיף. דאס שיף איז ערנסט געשעדיגט געווארן, און צענדליגע אמעריקאנע זעלנער זענען אומגעקומן, נאך א גאנצע טענהריי אויב דאס שיף האט זיך אידענטיפיצירט צו נישט, האט ישראל באצאלט קאמפענסאציע פאר די פאמיליעס פון די אומגעקומענע זעלנער.
ישראל נאכן מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט איינגענומען ריזיגע טעריטאריעס, און די לאנד איז געווארן דריי מאל אזוי גרויס, ווי פארן מלחמה, די סיני האלב אינזל, און די עזה שטרייף, פון עגיפטן. מזרח ירושלים, און די מערב ברעג, פון יארדניע, די גולן הויכן, און די חרמון, פון סיריע.
ישראל האט פארלוירן, נאנט צו 800 סאלדאטן, און בערך 3,000 פארווונדעטע. די אראבישע לענדער האבן פארלוירן א געשאצטע 20,000 סאלדאטן, נאך טויזענטע פארווונדעטע, און געפאנגענע.
פאליטישע קאנסקעווענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאוועטישע לענדער, האבן אפגעהאקט זייער דיפלאמאטישע באציונגען, מיט ישראל, די לענדער פון אפריקע האבן אויך אפגעהאקט זיערע באציונגען, און פראנקרייך האט ארויף געלייגט א וואפן עמבארגא, אויף ישראל, אסאך לענדער האבן באשולדיגט ישראל, אין זיין אימפעריאליסטיש, און נוצן צופיל כח.
די מערב וועלט אבער האט געפילט אינעם זיג, נאך א ניצחון פון די מערב קעגן קאמוניזם, וויבאלד די רוסן האבן געשטיצט די אראבער
דער איינפלוס פון דער קריג ביז היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז היינט עקזיסטירט אין ישראל א טיפע מחלוקת וועגן דער מלחמה, ווייל די לינקע באטראכטן די רעזולטאטן פון דער מלחמה ווי דעם מקור פון אלע פראבלעמען צווישן ישראל מיט די אראבישע לענדער און שטעלט אין סכנה די עצם עקזיסטענץ פון מדינת ישראל. און זיי האלטן אז ישראל דארף מאכן שלום לויט די דעלעגאציע פון דער אראבישער ליגע לויטן יסוד פונעם סאודישן פלאן.


text:
1822
1822 איז דאס 22סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1822 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן פעברואר - האיטי אינוואדירט די דאמיניקאנישע רעפובליק.
- 7טן סעפטעמבער - בראזיל פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן דעצעמבער - לואי פאסטער, פראנצויזישער מיקראביאלאג און כעמיקער (געש' 1895)
- 4טן אקטאבער - ראטערפארד בי הייז, דער 19טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1893)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יולי - פערסי ביש שעלי, שרייבער און דיכטער (געב' 1792)
- 25סטן אויגוסט - וויליאם הערשל, בריטישער אסטראנאם וואס האט אנטפלעקט אוראנוס (געב' 1738)


text:
קודם כל א שטיקעלע הקדמה.
היינטיגע צייטן פארמאגט שוין נישט קיין בריוו א גרויסע מאס חשיבות, קודם כל ווייל מ'שרייבט שוין נישט היינט, אלעס איז דאך אינסטענט, ועוד שרייבעריי בעצם האט פארלוירן זיין אמאליגע חשיבות.
אבער דא האב איך געטראפן א בריוו וואס אפי' ס'איז געשריבן געווארן אפאר טאג צוריק, איז דאס אן היסטארישע, אינטרעסאנטע, און עמאציניאלע בריוו. דאס איז א בריוו געשריבן געווארן פון תפיסה, ווי יעדעס ווארט דארט איז געמאסטן, כמעט פון די איינציגסטע אופנים וואס מ'האט א פארקער מיטן דרויסענדיגן וועלט, געשריבן געווארן אזוי אידישליך און אזוי הארציג, טאקע וועגן דעם האט דאס געכאפט מיין הארץ.
איין זאך וואס מ'זעט אינעם בריוו, ווי פייערליך ס'ווערט אויפגענומען דארט יעדער בשורה, וואס וועט זיי ארויסנעמען פונעם רוטינען סדר, אזש צוויי גאנצע חדשים רעדט מען נאר פון דעם, דאס דארף זיין א מוסר השכל פאר אינץ, אז מ'דארף די אידן גיין באזוכען, און מחזק זיין ווי ווייט ס'איז מעגליך.
און צום סוף, וויל איך פשוט ארויס ברענגען מיין קנאת סופרים, צו דעם רבי'ן, וואס געהאט די זכיה מחיה צו זיין אזויפיל צובראכענע אידן, אויסהערן יעדן איינעם פערזענליך און זיי מחזק זיין אז אזוי ווייט אז ער דריקט זיך אויס אין בריוו:This day, Chof Zayin Sivan - all of us will remember this for the rest of our lives, and tell our children about this day and the blessings we receive
זאל די אייבירשטער העלפען אינץ זאל מיר אויך האבן די זכיה, צו קענן טון אזעלכע גמילות חסדים, וואס מ'קען אפי' אנרופן חסד של אמת.
- FORT DIX.pdf
- בריוו פון תפיסה
- (126.24 KiB) געדאון לאודעד 726 מאל
איך האב עס פראבירט איבערצוטייטשן אויף אידיש ווי ווייט מעגליך, איך האף ס'האט נישט פארלוירן דעם טעם...........
פון: סאמעט מרדכי
נושא: גאר גיטע נייעס – די גרויסע רבי פון סאטמאר [מהרי"י] היינט אין פארט דיקס (תפיסה ווי ר מרדכי יצחק, און נאך אסאך אידן ווערן געהאלטן, צ.ד.ז.)
בס"ד היינט, יום רביעי – כ"ז סיון תשע"א
פאר בערך צווי חדשים גייט אן די צו'גרייט'ונגן פאר דעם טאג. עסקנים האבן מסדר געווען אלע נויטיגע ענינים פאר די אפיצעילע וויזיט פון די סאטמאר'ע רבי צו קענען וויזיטן די אידישע געמיינדע דא אין פארט דיקס . און ס'איז אויסגעקליבן געווארן דעם היינטיגן טאג פאר דעם וויזיט. די לעצטע שבת, זענען די גאנצע אידישע געמיינדע דא אפיציעל איינגמאלדן געווארן, אז דער גרויסער סאטמאר'ע רבי וועט קומען אויף א וויזיט און געבן חיזוק פאר אלע אידן דא אין פארט דיקס. מיט גרויס שמחה און איבעראשנוג איז אויפגענומען געווארן די גרויסע נייעס
(לשונו הזהב של ר' מרדכי יצחק) יעדער איינער איז איבערגענומען געווארן מיט האפענונג און געפרעגט ווען און ווי אזוי דאס וועט זיך אויסשטעלן. פונעם טשאפלעין'ס אפיס, איז געמאלדן געווארן אז יעדער איינער וואס דארף טון ארבייט (צוגעטיילט פון די טורמע איינגעשטעלטע צ.ד.ז.)
וועט באקומען א פטור כדי צו קענען קומען צו די טשאפעל און זיין צוגעגרייט מקבל פנים צו זיין די גרויסע רבי פון סאטמאר.דורך אויס די גאנצע וואך, זענען אלע קופקעס פארנומען געווען מיטן דורך שמועסן ווי אזוי די רבי וועט קומען,
מ'האט געמאכט פלענער וועגן די אלע הכנות (וועד המכינה צ.ד.ז.) און וואס מ'זאל טון מ'זאל איהם אויפנעמען כראוי וכיאות. דורך אויס דעם וואך האבן מיר צוגעגרייט ספעיציעלע טאוולען (סיין'ס צ.ד.ז.)
צו מקבל פנים זיין די רבי מיט זיינע געסט. די טשאפעל האט מען אויסגערוימט און מסדר געווען, אזוי ווי מ'וואלט ווען געטוהן פאר גרויסע פארשטייערס פון וואשינגטאן זאלן קומען (זעט אויס אז ס'איז דא אזאנס אין תפיסה צ.ד.ז.) (למעשה איז אויסגעקומען אז בשעת'ן אויסרוימען האבן זיי אוועק גענומען אסאך זאכן וואס אינץ האבן מיר געדארפט - וויל בשעתן אויפרוימען האבן זיי געטראפן זאכן און געזאגט אז דאס האט נישט געזאלט דא זיין). דורכן אויס דעם גאנצן וואך האבן זיי געקלינט ביזן היינטיגן צופרי. היינט צופרי נאך תפילת שחרית, וואס אינץ האבן מיר גענדיגט בערך ניין אזייגער, האבן מיר אנגעפאנגן צוצוגרייטן אלע טישן- ברענגענדיג אלע טישן צו דעם גרויסע טשאפל שטוב (וואס היינט האט עס באקומען א נאמען ביי אונץ "היכל השולחנות" (געווענליך האבן די אידישע איינווינער א ספעיצעילע שטוב צום ניצען מיט אן ארון קודש א.ד.ג. אבער וועגן דעם גרויסען אווענט זענען מיר געגאנגן צו דעם גרויסן טשאפל און צוגעגרייט דארט)) אינץ האבן מיר אנגעגרייט אלע טישן און דעם גרויסען
(לשון ר' מ.י.) שטוב, און געלייגט טישטיכער, און אויפגעהאנגען דעם סיין, און אויסגעשטעלט א ספעיציעלן "שטוב" פאר די רבי שליט"א אויף צונעמען יעדן יעדן איינעם אלס א יחודית שטוב
(לשון ר' מ.י.) און מ'האט אנגעגרייט א פילע טיש פיל מיט סנעקס און גיטע זאכן פאר די גאנצן עולם.
און בערך 12 אזייגער, האט זיך שוין די גאנצע געמיינדע אנגפאנגן זיך צוזאם צוקומען אינעם טשאפל, רענדנדיג וועגן דעם ערווארטענדיגע מעמד, און העלפן צוגרייטן, און סתם אפצוווארטן און זען ווי די רבי קומט צו גיין, אזוי אז מ'זאל קענען כאפן פון איהם ברכות. אזוי ווי די עולם האט זיך אנגעפאנגן צוזאם צוקומען, האט מען געזען אז ס'איז נישט דא גענוג טישן, האט מען געברענג נאך טישן צו מאכן א גרעסערן טיש. און בערך 1 אזייגער האבן אינץ באקומען די ידיעה אז די רבי איז אויפן וועג (עי' ערך כ"א כסליו... צ.ד.ז.) און ביז אפאר מינוט וועט ער דא זיין, און אזוי איז טאקע געווען און בערך 1:10 האט שוין די רבי שפאצירט אונעם קאמפאנד (שטח התפיסה), קומענדינג נענטער צום טשאפל און אונז שטייען מיר און קוק מיר ווי אזוי די רבי קומט אן דורכ'ן פענסטער פונעם טשאפל. אונז זענען געשטאנען ביים פענסטער און געקוקט ביז ער איז אנגעקומען צום טיר פון דעם טשאפעל בילדינוג.
ווי נאר די רבי איז אריין געקומען אינעם בילדינוג, האבן אינץ מקבל פנים געווען די רבי שליט"א און איהם געוויזן אינזער בית המדרש. די רבי שליט"א איז מיטגעקומען מיט געסט – ראביי נידערמאן, רבי שמואל טייטעלבוים (די רבי שליט"א'ס גבאי), רבי אלימלך ווייס, און רעביי קליין. אזוי ווי יעדער איינער איז אנגעקומען, זענען זיי אריין געגאנגן אינעם טשאפלעין'ס אפיס פאר אפאר מינוט.
די רבי שליט"א מיט די געסט זענען אריין אינעם היכל השלחנות. די גאנצע עולם האט מקבל פנים געווען די רבי מיט די געסט. בעפאר די רבי האט זיך אראפ געזעצט האט ער זיכער געמאכט ארומצוגיין און געבן שלום פאר יעדן איינעם, און יעדער איינער האט איהם צוריק געגבן שלום מיט א שמייכעל בסבר פנים יפות. און נאכדעם וואס די רבי האט זיכער געמאכט אז ער האט געגעבן שלום פאר יעדן איינעם, האט ער זיך אראפ געזעצט אויפ'ן אויבן אן טיש צוזאמען מיט די געסט. און דערנאך האט זיך די גאנצע עולם זיך אראפ געזעצט צו די טישן. און אינץ האבן מיר מכבד געווען רבי נידערמאן צו עפענען די מעמד.
רבי נידערמאן האט זיך אויפגעשטעלט, און געגעבן א ווארעמען ברוכים הבאים דרשה פארן גאנצן עולם. ער האט געגעבן ווארימע דברי חיזוק פון וואס די גענצער עולם איז געווארן זייער איבער גענומען הערנדינג זיין דברי חיזוק, אזוי ווי ער האט גענדיגט, האט די גרויסע רבי אנגעוויטשען זיינע ברכות און געזאגט אפאר ווערטער פון דברי חיזוק. די רבי מיט הרב נידערמאן האבן ארויסגעברענגט אז זיי זענען מיט אינץ, און זיי וועלן קיינמאל נישט פארגעסן פון אינץ, און זיי זענען איביג גרייט אינץ ארויס צוהעלפען מיט וואס זיי קענען נאר – ביידע סיי דא און סיי ווען אינץ וועל מיר בעזה"ש זיין אינדרויסן. און זיי האבן געגעבן זייערע ברכות אז אינץ זאלן שוין גאר בקרוב זיין באפרייט מיט א גאנצע ישועה.
אזוי ווי אינץ האבן געפארטיגט, האט דער גרויסער רבי געגעבן לחיים וואס איז מיטגעקומען מיט א כללות'דיגע ברכה, און נאכדעם נאכאמאל געווינטשן יעדן איינעם. און בערך 2 אזייגער, האט זיך גענדיגט די צוזאמקום פארן פובליקום, און די רבי איז אריין אין זיין פרייוואטע "שטוב", אויפצונעמען דעם עולם פאר יחודית אנצווינטשען ברכות. יעדער איינער דא איז איז אריין צום רבי'ן שליט"א פרייוואט,
און יעדער איינער איז געווען אויף געלייגט און צופרידן. און יעדער איינער איז געווארן איבערגענומען און וועט קיינמאל נישט פארגעסן דעם מאמענט ווען ווען זיי זענען געזיצן מיט'ן רבי'ן פרייוואט. דאס איז געווען אן היסטארישען פאסירונג פאר יעדן פון אינץ, דא, היינט.
און דער זעלבער צייט וואס דער גרויסער רבי האט אויפגענומען דעם עולם פרייואט, האט הרב נידערמאן אויך זיך דורך גערעדט מיט יעדן איינעם, נעמענדיג זייער אינפארמאציע, זיכענדיג צו העלפען יעדער איינציגער פערזאן מיט וואס אלס ס'מעגליך. אזוי אויך די אנדערע רבנים האבן אויך גערעדט מיט יעדן איינעם, און אויסגעהערט יעדן איינעם'ס קול איבער יעדע אישו וואס זיי האבן געוואלט ארויפברענגן – שטארקענדיג און זייענדיג מחזק יעדן איינעם.
די AW Sutherland (??? צ.ד.ז.) איז אנגעקומען אינמיטן פונעם מעמד, און די רבי האט זיך אינטער געהויבן און איהם באגריסט פאר די אלע גיטע זאכן וואס ער טוט דא פאר די גאנצע אידישע געמיינדע, און אויך באדאנקט די אלע טשאפלעין'ס פאר אלעם וואס זיי טוהן פאר אינץ דורך'ן גאנטצ'ן קלייכדיגן יאר. די גרויסע רבי האט זיי אנגעווינטשן , און צוגעשטיפט זיי זאלן טוהן נאך און נאך פאר אינץ.דעם טאג, כ"ף זיי"ן סיון- וועלן אלע פון אינץ געדענקען פאר אינזער גאנצער לעבן, און פארציילן פאר אינזערע קינדער איבער דעם טאג און די ברכות וואס אינץ האבן באקומען.
יעדער איינער האט זיך באדאנק'ט און געוויטשען די גרויסער רבי פאר זיין גוטסקייט קומענדיג אונץ באזיכען און אינץ אנווינטשן. און אינץ אלע האפן מיר או ווארטן צו זען, אז אלע זיינע ברכות זאלן ערפילט ווערן און אינץ זאל מיר זען די ישועה פאר גאנץ כלל ישראל מיט משיח און גיכען. (לשון ר' מ.י.)
די דארפסט מיך מוחל זיי אז דאס איז דעשריבן געווארן אין א שנעלקייט, ווייל די קאמפיוטער גייט אראפ, און איך וויל היינט פארטיגן, מיט דעם אלעם מער דעטאלן וועלן קומען שפעטער.
די נעשכיזער איז א גוטער איד, מייערן אין צימעס איז א גוט מאכל.


text:
מידטאון מאנהעטן
מידטאון מאנהעטן איז א טייל פון מאנהעטן וואו עס געפינען זיך דארטן די טעאטער דיסטריקט, טיימס סקווער, קורעע סיטי, און די עמפייער סטעיט בילדינג, און שאפינג פלעצער ווי מעיסיס, בי ענד עיטש, העראלד סקווער. אירע גרעניצען איז נישט פונטקליך דעפענירט, אבער אין אלגעמיין ווערט דאס באטראכט. פון די 30 גאסן ביז סערנטראל פארק און פון 3טע עוועניו ביז 9טע עוועניו.
כשר עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין די זייט פון עמפייער סטעיט בילדינג אויף 32'נד. איז דא 2 רעסטאראנען, א מילכיגער און א פליישיגער.
- חלב ישראל פיצא. (התאחדות). 36 צווישן 5 און 6.
- קאשער דילייט. (התאחדות) בראדוועי צווישן 36 און 37.
- זשערוסאלם 2. (אודווארי). בראדוועי צווישן 36 און 37.


text:
ארגענטינע
אַרגענטינע (שפאניש: República Argentina) איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז בוענאס איירעס. זי איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין דרום אמעריקע לויט פלאך מאס. זי געפינט זיך צווישן די אנדעס בערג אין מערב און דעם דרום אטלאנטישן אקעאן אין מזרח. זי גרענעצט פאראגוויי און באליוויע צו צפון, בראזיל און אורוגוויי צו צפון-מזרח, און טשילע צו מערב און דרום.
דער נאמען "ארגענטינע" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט זילבער, אלס דעם וואס דער ערשטער מענטש וואס האט אנפלעקט די געביט אין יאר 1516 איז געפארן דארט צו זוכן זילבער.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע איז לאנג 3,900 ק"מ (2,500 מייל) פון צפון צו דרום, און 1,400 ק"מ (870 מייל) פון מזרח צו מערב (מאקסימום).
דער העכסטער פונקט אין ארגענטינע איבערן ים שפיגל איז הויך 6,962 מעטער, אין מענדאזא.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע האט נאטירלעכע רעסורסן בשפע, א גוט געבילדעטע באפעלקערונג, אן עקספארט אריענטירטן לאנדווירטשאפט סעקטאר און א דיווערציפיזירטע אינדוסטריעלע באזע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע האט מער ווי 230,000 ק"מ (144,000 מייל) פון גאסן (אחוץ פריוואטע דארפישע גאסן), פון זיי 72,000 ק"מ (45,000 מייל) זענען ברוקירט[1] און 1,575 ק"מ (980 מייל) זענען אויטאסטראדן.[2] עטלעכע הויפט שטעט זענען באהאפטן דורך פילשפאלירן אויטאסטראדן און מ'האלט אין איין בויען מער.[3] איבערן גאנצן לאנד זענען 9.2 מיליאן וואגנס איינגעשריבן אין 2008 (230 פאר א 1000 באפעלקערונג).[4]
דאס באן נעצווערק האט אינגאנצן א לענג פון 34,059 ק"מ (21,170 מייל).[5] נאך יארצענדליגער מיט א דינסט וואס איז געווארן כסדר אפגעשוואכט און אומגענוג אויפהאלטונג , האט מען פארמאכט די מערסטע צווישנשטעטיגע פאסאזשיר דינסטן אין 1992 ווען מ'האט פריוואטיזירט די באן געזעלשאפט, און טויזנטער ק"מ פון שינעס (נישט גערעכנט אויבן) זענען ארויס פון באניץ. צווישנשטעטיגע באן דינסטן ווערן ווידער-אקטיווירט, און אויך די בווענאס איירעס אונטערגרונט באן ווערט שטארק באניצט.
די בווענאס איירעס מעטרא, וואס האט אנגעהויבן אין 1913, איז געווען די ערשטע אונטערגרונט סיסטעם אין לאטיין אמעריקע און דעם דרום האלבגלאבוס.[6] אויף אירע 55 ק"מ פון גערעלסן פארן קנאפע 900,000 פאסאזשירן טאג טעגלעך.[7]
ארגענטינע האט אומגעפער 11000 ק"מ פון שיפֿיקע וואסער וועגן, וואס טראגן מער פראכט ווי די באנען.[8] דאס איז כולל א ברייט נעצווערק פון קאנאלן. ארגענטינע האט בריווח נאטירלעכע וואסער וועגן; די מערסטע באקאנטע זענען די ריא דע לא פלאטא, פאראנא, אורוגוויי, ריא נעגרא און פאראגוויי טייכן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ http://www.adefa.com.ar/anuario_2007/fscommand/complementary_data.pdf
- ↑ http://www.grupopayne.com.ar/archivo/01/0112/011211/institucionales/institucionales.html
- ↑ La república digital. Se dará inicio a las obras de la Autopista Mesopotámica. דערגרייכט דעם 14 February 2008.
- ↑ DNRPA
- ↑ Argentina.gov.ar
- ↑ Buenos Aires Transport Subway
- ↑ Política Económica - Página Principal
- ↑ Encyclopedia Britannica, Book of the Year (various issues): statistical appendix.


text:
הייוון
הייוון איז אַ לעבעדיגע באַציל וואָס עסט, מערט זיך און שטאַרבט. כאָטש עס באַשטייט פון נישט מער ווי 1 צעל און ס'איז אַזוי פּיצל אז מ'קען עס נישט אָנזען מיט'ן אויג.
יוסט איז אזא סארט ספישיס פון איינצעלע-צעלן פאנגי,
עס איז די זויער - טייג וואס מאכט די טייג זאל יערן פאר חלה און ברויט אדער קעיק.
אויך נוצט מען דאס צו מאכן אלקאהאלישע געטראנקען.
ווייצן אדער גערשטן (און די אנדערע חמשת מיני דגן) וואס יערן הייסט דאס אויך חמץ.
וויסנשאפטלער האבן שוין דעפענירט מער פון טויזנטע זגאלן פון הייוון.
עס זענען פאַראַן אומגעפער 350 סאָרט הייוון. די הייוון וואָס מיר נוצן צו באַקן ברויט און חלה ווערט ספּעציעל געהאָדעוועט אדער פאַבריצירט אויף דעם צוועק; רוב הייוון באַצילן עקזיסטירן אָבער אַלס אַ נאַטורליכער טייל פון די בריאה, וואַקסנדיג אויף געוויקסן, חיות, און מענטשן. הייוון קען ברענגען אַן אַנטצינדונג אויב זיי מערן זיך צופיל. די באַצילן ווערן אויך פארשפּרייט דורך די לופט אָדער וואסער.
דער הייוון באַציל מיט וועלכן מיר זענען אַממערסנטס באַקאַנט, איז דער וואָס פאַרוואַנדלט טייג אין חמץ, מאָסט אין וויין, און גערשטן אין ביר. בשעת די טייג, מאָסט אדער גערשטן שטייט, זאַמלען זיך אין דעם הייוון באַצילן פון דער לופט וועלכע פיטערן זיך דערויף. די שפּייז וואָס הייוון דאַרף האָבן כדי זיך צו קענען מערן איז צוקער אדער קראָכמאַל ("סטאַרטש") אין וועלכע פאָרעם עס איז. די הייוון צעלן פאַרוואַנדלען זייער שפּייז אין אַלקאָהאָל, וואס מאכט פון מאָסט וויין און פון גערשטן ביר. אויך אין גאַז וואָס מאַכט פון טייג חמץ.
די צעלן פון הייוון וואַקסן זייער שנעל. עס מערט זיך און שאַפט נאָך און נאָך צעלן. דעריבער איז דאָ דער אויסדרוק: "עס וואַקסט ווי אויף הייוון".


text:
אפריקאס
דער אפריקאס (Prunus armeniaca, "ארמענישער פֿלוים" אין לאטיין) איז א זגאל פון Prunus. באטאניקערס מיינען אז ער שטאמט פון כינע און צענטראל אזיע, אפשר אויך קארעע און יאפאן. [1][2]
אפריקאסן (אויך פערשקעס, קארשן און פֿלוימען) זענען שטיינפרוכט.
באשרייבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אפריקאס בוים איז קליין (8-12 מעטער); זיינע בלעטער זען אויס ווי א שפיציקן הארץ, ברייט 8 צ"מ. די בלומען זענען ווייס אדער ראזעווע, מיט פינף קרוינבלעטלעך. די פרוכט האט איין זאמען אין א שטיין; איר קאליר איז געל אדער אראַנזש און כמעט האט נישט קיין האר, און איר דיאמעטער איז 2 צ"מ.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טערקיי איז דער הויפט פראדוצירער פון אפריקאסן,[4] איראן דער צווייטער. אין ארמעניע וואקסן אפריקאסן אינעם אררט טאל.
אין דער קעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקאסן קען מען עסן רוי אדער געקאכט. געטרוקענטע אפריקאסן האלטן זיך לאנג און זענען אויך געשמאק. מען מאכט אפריקאסן קאנסערוון וואס מען קען שמירן אויף ברויט אדער ניצן ביים קאכן.
מעדיציניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקאסן זענען גוט קעגן עצירות. אפילו דריי זענען גענוג.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Flora of China: Armeniaca vulgaris
- ↑ Germplasm Resources Information Network: Prunus armeniaca
- ↑ פאראייניקטע פעלקער עסנווארג און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע (FAO) [1]
- ↑ The tendencies of Apricot producers


text:
יידיש
ברוכה הבאה!
דער פאָרטאל איז פאר אלה 60 ארמעכטונג צענטריען פאר יונגע פרויען אין שוועדן. דאָ קענס דו פרעגן פראגע, זיך שטעלן אין קאָנטאקט מיט אן ארמעכטונג צענטער או לייזן איבער אלעס פון מעגערזוכט ביז מאסטורבאטיון אויף Tjejguiden (יוגענדליכע מיידלס אנלייטונג) .
ליידע נישט די גאנצע אינפאָרמאטיון איז איבערזעצט אויף יידיש און מיר קענען נישט צוזאָגן אז ווער אין דעם ארמעכטונג צענטער מיט וועלכן דו שטעלסט זיך אין קאָנטאקט קען רעדן יידיש. טראָץ דעפ ביסט דו ווארעם איינגעלאדנט זיך צו שטעלן אין קאָנטאקט מיט אן ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען ווו מיר קענען אנבאָטן אזוי פיל אונטערשטיצונג ווי מעגליך.
וואָס איז אן ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען?
אן ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען איז א פאריין וועלכענס ציל איז צו בעקרעפטיקן יונגע פרוייען. פרויען ארבייטן אין די ארמעכטונג צענטריען אומזיסט און איינבאָטן שטיצונג איבער אונטערהאלטונג, אלעקטראָנישע פאָסט און טעלעפאָנישע געשפרעכע. די ארמעכטונג צענטריען פאר יונגע פרויען זענען אופטעס קליין אין ראום פאר א רעכנער, א טעלעפאָן און מעגליך א סאָפה און אייניקע לעהענשטיל.
אייניקע פון די ארמעכטונג צענטריען פאר יונגע פרויען אורגאניזירן אויך זומער לאגערן, דיסקוטיון גרופע און וואָרקשאָפס אין שולע .
יעדע וועלכע אידענטיפיצירט זיך אלס א יונגע פרוי קען זיך ווענדן צו די ארמעכטונג צענטריען פאר יונגע פרוייען מיט געדאנקע אידע – גרויס אודער קליין. אלע זענען באגרעניצט מיט פראָפעסיונעלן געהיים האלטונג, און דו בלייבס פולשטענדיק אנאָנים.
פילע יונגע פרויען וועלכע שטעלן זיך אין קאָנטאקט מיט די ארמעכטונג צענטריען פילן זיך טרויעריק אויף געוויסע ארט. אנדערע דארפן מעגליך זיך מיט וועמען צו אונטערהאלטן איבער זייער טאָג אין שולה, אודער זיי זענעו נייהגעריק איבר אטוואס וו אָס האָט צו טון מיט סעקס אודער מיט זייער קערפער..
די פון אונז וועלכע ארבייטן אין די ארמעכטונג צענטריען זענען נישט אקספערטע אודער פראָפעסיונעליה ראטגעבער, אובער מיר צוהערן און דיך ארמוטיגן אזוי מווייט ווי אס אי אונז מעגליך. מיר קענען דיר אויך געבן אייניקע אידעיען איבער אנדערע גוטע ארטער צו וועלכע דו קענסט זיך ווענדן – אודער דיך באגלייטן אויב דו ווילסט איינמעלדן א פאָליציי בעריכט.
וואָס איז דער בלאט?
דער בלאט איז ארשטנס ריכטען אויף יעדע וועלכע אידענטיפיצירט זיך אלס א יונגע פרוי און געפינט זיך צווישן 12 און 20 יאָר אלטער. אס איז אויך בעשטימט פאר קרובים פון א יונגע פרוי אודער יעדער וועלכער איז נויגעהריק איביר דעם ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען באוועגונג.
Tjejjouren איז איינעם פון די אויסוועגן צו ארייכן אלע יונגע פרויען וועלכע דארפן אן ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען. ד אָס גילט אויך פאר יונגע פרויען וועלכה לעבן אין א געמיינדע וועלכע האָט נאָך נישט אן ארמעכטונג צענטער. מיר ווייסן אז דער בלאט איז נויטיג אויפן גרונד פון די סטאטיסטיקען וועלכע צייגן אויף א גויסן אנטייל יונגע פרויען וועלכע געפינען זיך אין א שווערן צושטאנד.
צו ווילסט דו נעמען אנטייל ?
אס איז אופט איינפאכער אויסדרוקן געפילע, פרעגן פראגע און צו טיילן געדאנקעאין דיינע אייגענע שפראך. דאפאר, מיר דארפן מער פרויען צו ארסייטן אין אונזערעארמעכטונג צענטריען וועלכע ריידן יידיש. שטעל זיך אין קאָנטאקט מיט דען נעם נכסטן ארמעכטונג צענטער פאר יונגע פרויען כדי צו נעמען אנטייל.


text:
אוזבעקיסטאן
אוזבעקיסטאַן אפיציעל די רעפובליק פון אוזבעקיסטאן (אוזבעקיש: O‘zbekiston Respublikasi, ЎзбekиcToH Pecпyблиkacи; אזבעקיסטאן רעספובליקאַס) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל-אַזיע וואס גרענעצט קאזאכסטאן אין צפון און מערב, אפגאניסטאן און טורקמעניסטאן אין דרום, און קירגיזסטאן און טאדזשיקיסטאן אין מזרח. 27 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין אוזבעקיסטאַן. זײַן פרעזידענט איז איסלאָם קאַרימאָװ. ביז 1991 איז עס געווען אינעם סאוועטן פארבאנד.
זײַן הױפּטשטאָט איז טאַשקענט. די אנדערע וויכטיקע שטעט זענען סאמארקאנד און בוכארא.


text:
סטיוו זשאבס
סטיוו דזשאבס (24סטן פעברואר 1955 - 5טן אקטאבער 2011) איז געווען דער גרינדער און סי-אי-או פון דער עפל קאמפיוטער פירמע וועלכע פראדוצירט די מעקינטאש קאמפיוטער און די פאפולערע איי-פאד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשאבס איז באקאנט אלס א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער און כאריזמע וועלכע האט געברענגט אסאך נייע ערפינדונגן צו די קאמפיוטער וועלט. דזשאבס האט געגרינדעט די עפל קאמפיוטער פירמע אין 1976 און איז ערשט געווען א קאלאבאראטירער און נאנטער פריינט מיט ביל געיטס דער גרינדער פון מייקראסאפט. דזשאבס האט ערצייגט די וועלט'ס ערשטע פערזענליכע קאמפיוטער באקאנט אלס די עפל 2 וועלכע האט אנטהאלטן פראגראמירונג סקריפטס וואס איז געשריבן געווארן דורך מייקראסאפט. מייקראסאפט האט זיך דאן אנגעשלאסן מיט איי-בי-עם און איינגענומען די קאמפיוטער וועלט איבערלאזנדיג עפל מיט געלונגענע פראדוקטן אבער אן קיין ערנסטע סעילס.
דזשאבס איז פארשיקט געווארן פון עפל אין די 80'גער יארן און האט אליינס געבויעט עטליכע גוטע קאמפיוטערס וועלכע האבן קיין איינע נישט געהאט קיין גרויסע הצלחה אויף די מארקעט. עפל האט זיך דאן געפּלאָגט פינאנציעל און דזשאבס איז צוריק גענומען געווארן אלס סי-אי-או. באלד דערויף האט דזשאבס איבערגעטוישט די פירמע און ערצייגט די איי-מעק קאמפיוטער און שפעטער די פאפולערע איי-פאד וועלכע איז געווארן א ביזנעס ווערט די האלב פון עפל'ס פארדינסטן. (וואס האט אויך געברענגט די חורבן אויף די היינטיגע דור מיט אלע שמוציגע כלים ה"י).
ער איז געשטארבן אין אקטאבער תשע"א נאך א לענגערע קראנקייט.


text:
פיאדאר טיוטשעוו
פֿיאָדאָר איוואַנאָוויטש טיוטשעוו (5טן דעצעמבער 1803 – 27סטן יולי 1873)איז געווען אַ באַוווּסטער רוסישער דיכטער און דיפּלאָמאַט. ער האט געוווינט אין מינכן און אין טורין, און ער איז געווען באַקאַנט מיט היינע, שעלינג.
אין ליטעראַרישן לעבן האָט טיוטשעוו קיין אָנטייל ניט גענומען, פֿאַר ליטעראַט האָט ער זיך ניט געהאַלט. עס זייַנען פֿאַרבליבן אַן ערך 400 פֿון זייַנע לידער, וואָס זייערע שורות ציטירט מען אָפֿט אין רוסלאַנד. טיוטשעווס פֿריע לידער זייַנען געשריבן אויפֿן שטייגער דער פּאָעטישער טראַדיציעס פֿונעם 18סטן יאָרהונדערט. אין זייַנע געדיכטן, וואָס שטאַמען פֿון די 1830ער, זייַנען שטאַרק די טראַדיציעס פֿונעם אייראָפּעישן (באַזונדערס דייַטשן) ראָמאַנטיזם. דאָס איז פֿילאָסאָפֿישע (מעדיטאַטיווע) דיכטונג, וואָס איר וויכטיקסטע טעמעס זייַנען: געדאַנקען וועגן דער אַלוועלט, וועגן דעם מענטשלעכן גורל, וועגן דער נאַטור. אין די 40ער יאָרן האָט טיוטשעוו געשריבן אַ ריי פּאָליטישע אַרטיקלען, געווידמעט דער פּראָבלעם פֿון די באַציונגען צווישן רוסלאַנד און דער מערבדיקער ציוויליזאַציע. אין די 1850 האָט ער געשאַפֿן עטלעכע שאַרפֿע ליבעס-לידער, וואָס אין זיי די ליבע איז באַטראַכט ווי אַ טראַגעדיע. די דאָזיקע לידער זייַנען דערנאָכדעם געווען פֿאַראייניקט אין אַזוי-גערופֿענעם "דעניסיעווער ציקל" – דהיינו דעם לידער-ציקל, געווידמעט י.אַ. דעניסיעווען, דעם דיכטערס אַ געליבטער. אין די 60-70-ער יאָרן שאַפֿט טיוטשעוו על-פי-רוב פּאָליטישע ליריק.
דאָס סאַמע באַרימסטע טיוטשעווס ליד – "!Silentium" – איז אַ ביטער רוף צום שווייַגן, אַ באַדויערונג, וואָס איין מענטש קען ניט קיינמאָל אינגאַנצן פֿאַרשטיין דעם אַנדערן. אַ סך שורות פֿון טיויטשעווס לידער זייַנען געוואָרן ברייט ציטירטע אַפֿאָריזמען.


text:
טריגאנאמעטריע
טריגאנאמעטריע (פון גריכיש tpίYwvov טריגאנאן "דרייעק" און uέtpov מעטראן "מעסטן") איז א צווייג פון מאטעמאטיק וואס שטודירט דרייעקן און די פארהעלטענישן צווידן די לענג פון זייערע עקן און די ווינקלען צווישן יענע עקן. טריגאנאמעטריע דעפינירט די טריגאנאמעטרישע פונקציאנען (אויך גערופן קרייזפונקציאנען אדער ווינקל-פונקציאנען), וואס ביישרייבן די פארהעלטענישן, און זענען אנווענדיק צו ציקלישע פענאמענען, ווי למשל כוואליעס. דאס פעלד איז ארויסגעוואקסן אינעם 3טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג ווי א צווייג פון געאמעטריע שטארק געניצט אין אסטראנאמישע שטודיעס.[1] זי איז אויך די פונדאציע פונעם פראקטישן קונסט פון ערדמעסטונג, און ווערט געניצט אין אפטיק, נאוויגאציע און טעאריע פון מוזיק.
אינהאַלט
- 1 טריגאנאמעטרישע פונקציעס
- 2 טריגאנאמעטרישע פונקציעס אויפן איינס קרייז
- 3 אנווענדונגען פון טריגאנאמעטריע
- 4 סטאנדארטע אידענטיטען
- 5 רעפערענצן
- 6 וועבלינקען
טריגאנאמעטרישע פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – טריגאנאמעטרישע פונקציעס
ס'איז פאראן פארשידענע טריגאנאמעטרישע פונקציעס וואס באשרייבן די פראפארציעס צווישן די עקן פון א גלייכווינקל דרייעק.
אין יעדן גלייכווינקל דרייעק (x צווישן 0° און 90° גראַד אדער צווישן 0 און π/2 ראדיאנען):
- סינוס פון א ווינקל (sin x) דריקט אויס די פראפארציע צווישן דעם קעגנקאטעט (דער עק קעגנאיבער דעם ווינקל) און דעם היפאטענוז, אזוי:
- קאסינוס פון א ווינקל (cos x) דריקט אויס די פראפארציע צווישן דעם אנקאטעט (דער עק לעבן דעם ווינקל) און דעם היפאטענוז:
דער נאמען קאסינוס איז א פארקירצערונג פון complementary sine - סינוס פונעם דערגאנציקן ווינקל.
די פונקציעס באפרידיקן
פונעם פיטאגאראס פרינציפ קומט אויס אז דער סכום פון די קוואדראטן פון סינוס און קאסינוס פונעם זעלבן ווינקל באטרעפן 1.
- טאנגענט פון א ווינקל (tg x אדער tan x) איז די פראפארציע צווישן דעם עק קעגנאיבער דעם ווינקל און דעם עק לעבן דעם ווינקל, אזוי:
קומט אויס אז דער טאנגענט איז גלייך מיט דעם סינוס צעטיילט מיטן קאסינוס, און די דעפיניציע ארבעט פאר אלע רעאלע צאלן.
דער היפאטענוז פונעם דרייעק איז דער עק קעגנאיבער דעם גראדווינקל.
מען דעפינירט אויך די אומגעווענדעטע פונקציעס פון די דריי, וואס מ'רופט קאסעקאנט (csc אדער cosec), סעקאנט (sec), און קאטאנגענט (cot):
ביישפיל 1: רעכענען די לענג פון אן עק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם דרייעק ABC ווערט געגעבן די פאלגנדע גרייסן:
מיט די ווערטן ספעציפיצירט, דארף מען פעסטשטעלן די לענג c. אזוי ווי מען ווייסט דעם אנקאטעט פון , און מען זוכט דעם היפאטענוז, ניצט מען די קאסינוס פונקציע.
דער אויסקומפט ווערט פון c איז פארקיילעכט.
ביישפיל 2: רעכענען די גרייס פון א ווינקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם דרייעק ABC ווערט געגעבן די פאלגנדע גרייסן:
מען דארף פעסטשטעלן דעם ווינקל קעגנאיבער דעם עק b. די ביידע געגעבענ עקן און זענען דער אנקאטעט און און גער קעגנקאטעט פון . דא פאסט צו ניצן די טאנגענט פונקציע.
אנשטאט צו רעכענען דעם טאנגענט פון א באוואוסטן ווינקל דארף מען דא אויסטרעפן דעם ווינקל ווייסנדיק דעם טאנגענט. אויף דעם ניצט די פארקערט פונקציע arctan. אזוי קומט אויס:
דער סינוס זאץ און דער קאסינוס זאץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט די אלע פונקציעס קען מען ענטפערן כמעט אלע פראגעס וועגן דרייעקן ווען מען ניצט דעם סינוס זאץ און דעם קאסינוס זאץ. למשל, אז מ'ווייס צוויי עקן און דעם איינגענומענעם ווינקל פון א דרייעק, אדער מ'ווייס אלע דריי עקן, אדער מ'ווייס צוויי ווינקלען און אן עק, קען מען ניצן די צוויי זאצן צו טרעפן די אנדערע עקן און ווינקלען.
דער סינוס זאץ זאגט אז ביי יעדן דרייעק ABC
פארן זעלבן דרייעק, דער קאסינוס זאץ זאגט:
טריגאנאמעטרישע פונקציעס אויפן איינס קרייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען פארברייטערן די דעפיניציע פון די טריגאנאמעטרישע פונקציעס פאר אלע רעאלע צאל, נישט נאר פאר ווינקלען אין א גלייכווינקל דרייעק, נאר אויך פאר און , אז מען דעפינירט זיי מיט קאארדינאטן דורך אן איינס קרייז, דאס איז א קרייז מיט צענטער ביים אקסן אנהייב און ראדיוס 1. מען דעפינירט דעם סינוס פונעם ווינקל a ווי דער y- קאארדינאט פונעם פונקט אויפן ארומקרייז פונעם איינס קרייז ווען דער ראדיוס דרייט זיך קעגן דעם זייגער פון דעם פאזיטיוון x-אקס אדורכן ווינקל a, און דער קאסינוס פונעם ווינקל איז דער x- קאארדינאט פון יענעם פונקט. מיט דער דעפיניציע, קומט אויס אז דער סינוס אדער קאסינוס פון א געוויסן ווינקל קענען זיין נעגאטיוו (וואס איז גאנץ אוממעגלעך פאר א ווינקל צווישן 0° און 90°, וואו די פונקציעס זענען א פראפארציע צווישן צוויי לענג), אבער דער סכום פון זייערע קוואדראטן וועט אלעמאל זיין 1. צוליב דעם איז זייער אבסאלוט ווערט פארצוימט דורך 1.
מיט דער דעפיניציע דורכן איינס קרייז קומט אויס אז די טריגאנאמעטרישע פונקציעס זענען פעריאדיש, מיט א פעריאד פון 360 גראד אדער 2π ראדאינען. דאס הייסט אז זייערע ווערטן חזרן זיך איבער נאך די אינטערוואלן. די טאנגענט און קאטאנגענט פונקציעס האבן א פעריאד פון 180 גראד אדער π ראדאינען.
מען קען אויך פארברייטערן די דעפיניציעס פון די טריגאנאמעטרישע פונקציאנען צו קאמפלעקסע צאלן.
אנווענדונגען פון טריגאנאמעטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן אן א שיעור באניצן פון טריגאנאמעטריע און טריגאנאמעטרישע פונקציעס. צום ביישפיל, די טעכניק פון טריאנגולאציע ווערט געניצט אין אסטראנאמיע צו מעסטן די ווייט פון נאנטע שטערן, אין געאגראפיע צו מעסטן דיסטאנצן צווישן אריענטירן, און אין סאטעליט נאוויגאציע סיסטעמען. די סינוס און קאסינוס פונקציעס זענען יסודותדיק צו דער טעאריע פון פעריאדישע פונקציעס ווי למשל די וואס שילדערן קול און ליכט כוואליעס.
פעלדער וואס ניצן טריגאנאמעטריע אדער טריגאנאמעטרישע פונקציעס שליסן איין אסטראנאמיע (ספעציעל פאר פלאצירן כלומרשטיקע פאזיציעס פון הימלישע אביעקטן, אין וואס ספערישע טריגאנאמעטריע איז נייטיק) און ממילא נאוויגאציע (אויף די אקעאנען, אין עראפלאנען און אינעם קאסמאס), מוזיק טעאריע, אקוסטיק, אפטיק, אנאליז פון פינאנציעלע מארקן, עלעקטראניק, משמעותדיקייט טעאריע, סטאטיסטיק, ביאלאגיע, מעדיצינישע בילדמאכן (קאמפיוטער טאמאגראפיע און אולטראשאל), אפטייקעריי, כעמיע, נומערן טעאריע (און ממילא קריפטאלאגיע), סייסמאלאגיע, מעטעאראלאגיע, אקעאנאגראפיע, ערדמעסטן און געאדעזיע, ארכיטעקטור, פאנעטיק, עקאנאמיק, עלעקטרישע אינזשעניריע, מעכאנישע אינזשעניריע, ציווילע אינזשעניריע, קאמפיוטער גראפיק, קארטאגראפיע און קריסטאלאגראפיע.
באניץ פון טריגאנאמעטריע אין קארטאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער באניץ פון טריגאנאמעטריע איז דער יסוד פון מעסטן פון א שטח—פון אן ערד-שטח פאר בויען ביז א קאנטינענט. א ווינקל איז א זאך וואס מ'קען גאנץ גרינג מעסטן גענוי; דיסטאנצן זענען א סך שווערער צו מעסטן. צוליב דעם, הייבן אן די מעסטער צו איין לענג גאנץ גענוי, דאס איז די באזיס ליניע, וואס איז די ווייט צווישן צוויי באשמימטע פונקטן. נאכדעם שאפט א נעץ פון דרייעקן; מען מעסט די ווינקלען און ניצט טריגאנאמעטריע צו רעכענען די זייטן פון די דרייעקן. אזוי בויט מען אויף א דייטלעכע מאפע פון א גאנצן געגנט. די פראצעדורע ווערט גערופן טריאנגולאציע. כדי צו קאנטראלירן די רעזולטאטן, קען מען מעסטן נאך א דיסטאנץ נאכן אויספירן די טריאנגולאציע.
אין 1751 האט דער אסטראנאם ניקאל לואי דע לאקיי (1713 - 1762) אויסגעפירט אן אויספארש פון מעסטונגען אין דרום אפריקע. זיין הויפט ציל איז געווען צו שאפן א קאטאלאג פון שטערן אין דעם הימל פונעם דרום האלבקיילעך. כדי צו מאכן דאס דייטיק האט ער פריער געדארפט מעסטן דעם בויגן פון א פאסיגן מערידיאן. פאר דעם צוועק האט ער אנטוויקלט א טריאנגולציע פונעם געגנט ביז צפון פון קאפשטאט. זיינע רעזולטאטן האבן געוויזן אז די קרומקייט פון דעם ערד-פלאנעט אין די דרומדיקע גארטל ליניעס איז אסאך ווייניקער ווי אין די צפון דיקע—אן איבערראשנדיקער אויסקומפט וואס מ'האט פעסטגעשטעלט מיט שפעטערע מעסטונגען. קומט אויס אז דער ערד-פלאנעט זעט אויס אין א געוויסן זינען ווי א באר. לאקיי האט געהאט גרויסע הצלחה אין זיין ארבעט צו קאטאלאגירן די שטערן: ער האט געגעבן נעמען צו 15 פון די 88 קאנסטעלאציעס (שטערן גרופעס) וואס זענען אנערקענט היינט. ער האט אבסערווירט מער ווי 10000 שטערן, ניצנדיק א קליין רעפראקציע טעלעסקאפ.
סטאנדארטע אידענטיטען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אידענטיטעט איז א גלייכונג וואס איז גילטיק פאר אלע ווערטן.
צולייג פארמלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאפלווינקל פארמלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ R. Nagel (ed.), Encyclopedia of Science, 2nd Ed., The Gale Group (2002)


text:
בצלאל יהושע מאשקאוויטש
רבי בצלאל יהושע מאשקאוויטש זצ"ל (ה'ת"ר - ה' תמוז ה'תרע"ה), רבי אין גלינע
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע איז געבוירן אין יאר ה'ת"ר (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב יחיאל מיכל מאשקאוויטש רב אין גלינע, פארפאסער פון ספר קב ונקי, א זון פון הרב משה פון סאטינאוו, א זון פון הרב חיים פון סאטינאוו, א זון פון הרב יוסף פון יאמפאלא, א זון פון הרב יחיאל מיכל דער מגיד פון זלאטשוב. און צו זיין מוטער מרת פרומיט רעכלי א טאכטער פון הרב מאיר פון פרעמישלאן, א זון פון הרב אהרן לייב פון פרעמישלאן א זון פון הרב מאיר (הגדול) פון פרעמישלאן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע יונגע יארן איז רבי בצלאל יהושע געפארן קיין סאדיגורא און אויך צו די אנדערע רוזשינער קינדער פון טשארטקאוו און הוסיאטין. נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תרכ"ז איז רבי בצלאל יהושע געווארן רבי אין גלינע אויף זיין פאטער'ס ארט. רבי בצלאל יהושע האט געפירט זיין רביסטעווע אויף א ברייטן פארנעם אויף דעם שטייגער פון די רוזשינער קינדער.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע איז נפטר געווארן ה' תמוז ה'תרע"ה, זאגנדיג די ווערטער "אור זרוע לצדיק" ביי קבלת שבת.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע האט געהייראט בזיווג ראשון א טאכטער פון זיין פעטער (זיין מוטער'ס שוואגער) הרב אברהם חיים רעדליך פון מיקולייב. זייערע קינדער:
- מרת שלומצי, די ווייב פון הרב ישראל דוד, פון אוסטילה
בזיווג שני האט רבי בצלאל יהושע געהייראט מרת גיטשא די יונגסטע טאכטער פון צאנזער רב, הרב חיים האלבערשטאם. זייערע קינדער:
- הרב חיים מאשקאוויטש (ה'תרמ"ח (אומגעפער) - ה'תרפ"א), ממלא מקום פון פאטער, רבי אין גלינע. ער האט געהייראט מרת אדל א טאכטער פון זיין פעטער (זיין מוטער'ס ברודער) הרב שלום אליעזר האלבערשטאם פון ראטצפערט.
- מרת רעכיל, די ווייב פון הרב יצחק צבי אפרתי, פון גלינע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
אליגאטאר
דער אַליגאַטאָר אָדער קאַמיאַן איז א וואונדערליכע שרץ און ווארשיינליך די גרעסטע באשעפעניש וואס גייט אונטער די שרץ קאטעגאריע. שטודיעס ווייזן אז אליגאטארן זענען פאראן אויף די וועלט זינט די וועלט'ס באשאפונג און האבן זיך נישט געטוישט אין טבע די אלע יארן. כאטש אסאך זאכן וואס די סייענטיסטן זאגן קענען נישט באשטעטיגט ווערן איז אבער דא פאראן עטליכע פאקטארן וואס מאכט שטערקער זייער אפשאצונג.
ער לעבט אין דרום און צפֿון אַמעריקע. זײַן קאָפּ דערמאָנט דעם קאָפּ פֿון אַ העכט.
אן אליגאטאר קען דורכלעבן פון צוויי ביז דריי יאר אן קיין שום עסן.
דאס איז פון די איינציגסטע באשעפענישן וואס געבן זיך אפ מיט זייערע קינדער ווי מענטשן.
זיי האבן נאטורליכע סענסארס אין זייערע קערפער וועלכע כאפט אויף יעדע ריר אין וואסער פיל בעסער ווי סיי וועלכע פיש און קענען זיך שטענדיג ראטעוון אין צייט ווען איינער לאקערט אויף זיי.
אבער שכל האבן זיי ווייניג און פארשטייען נישט די חילוק פון איין זאך צו די צווייטע און דערפאר זענען זיי זייער סכנה'דיג ווען זיי זענען הונגעריג ווייל זיי וועלן עסן וואס קומט אונטער, זאל דאס זיין א גוט שטיקל פיש אדער א לעבעדיגער מענטש וואס דרייט זיך פונקט נעבן זיי.
אליגאטארן זענען פון די קראקידיל פאמיליע וועלכע ציילן 23 ערליי שרצים. זייערע קערפער זענען אלע אויסגעשטעלט אייניג מיט א גרויסע קאפ, א לאנגע קערפער, 4 קורצע פיס, און לאנגע וויידלן.
אליגאטארן מעסטן זיך אנדערש זכרים און נקבות. די זכרים זענען אין דורכשניטליך ארום 11 פיס לאנג און וועגן 600 פונט און די נקבות זענען געווענליך 8 פיס לאנג און וועגן נאר האלב פון די זכרים. עס מאכט זיך אפט אז זכרים ווערן גאר גרויס און שווער, אמאל 15 פיס לאנג און איבער 1,000 פונט. אין א אליגאטאר פארק אין נארט קאראליינע איז פאראן אן אליגאטאר וואס מעסט זיך 20 פיס לאנג און וועגט בערך 2,000 פונט. דאס איז די גרעסטע אליגאטאר פון וואס מען ווייסט. א נארמאלע אליגאטאר לעבט בערך 40 יאר אבער עס זענען שוין געווען אזעלכע וואס האבן געלעבט איבער 100 יאר אין פארקס.
אליגאטארן דרייען זיך נאר וואו עס איז פאראן פריש וואסער און דאס קען זיין סיי וועלכע גרייס אזערע, קאנאל, טייכן, און אמאל אפילו זומפן אדער גאר קליינע אנגעזאמלטע וואסערן. זיי פארמאגן קאלט בלוט און דערפאר געפינען זיי זיך נאר אין די ווארעמערע ראיאנען. אין אמעריקע קען מען זיי געפינען אין דרום-מזרח, אנגעהויבן פון טעקסאס ביז צפון קאראליינע.
ספעציעלע שטריכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליגאטארן האבן זייער א שטארקע קערפער מיט הונדערטער שפיצן אין וועלכע יעדער פון זיי געפינט זיך א גרויסע ביין וועלכע באשיצט זיי פון אטאקעס. מיט'ן לויפן זענען זיי אזויווי מענטשן וואס ווערן אויסגעמאטערט נאך א קורצע צייט. אבער ווען זיי לויפן יא קענען זיי לויפן אמאל ביז 30 מייל פער שטונדע וואס איז פיל שנעלער ווי א מענטש קען לויפן (די שנעלסטע וואס א מענטש קען לויפן איז 15 מייל פער שטונדע). דאס גיט זיי די אויבערהאנט צו אנטלויפן פון מענטשן וואס זוכן זיי צו כאפן און טאנצן אריין אין וואסער און שווימען אוועק.
נארמאל לעבן זיי אין וואסער און וועלן זיך נאר דרייען אויף יבשה וואס איז נעבן וואסער כדי זיי זאלן קענען אנטלויפן. זייער קערפער אויסשטעל איז ספעציעל דעזיינט צו קענען לעבן אין וואסער מיט שטאפער פאר זייערע אויערן, נאז, און מויל אז וואסער זאל נישט אריינפליסן אין זייערע קערפער. אויך זייערע אויגן האט א ספעציעלע באשיצונג וועלכע איז ווי א גאגעל (וואסער גלעזער) וואס באשיצט דאס אבער לאזט קלאר זען אלעס ארום.
יעדעס מאל זיי גייען אין וואסער וויילן זיי צווישן 10 און 20 מינוט און אויב עס פעלט אויס קענען זיי דארט זיין עטליכע שטונדן. אויב דאס וואסער איז קאלט קענען זיי פארבלייבן דארט 8 שטונדן. זייערע לונגן זענען גאר קליין אבער דאך קענען זיי גיין אין וואסער אזוי לאנג וויבאלד זיי דארפן נישט קיין אקסיגן ווי מענטשן נאר סיי וואסערע לופט וועלכע האלט לענגער איז קערפער ווי אקסיגן.
ווען מען וויל פאנגן אן אליגאטאר איז די עצה אים נאכלויפן פאר א שטיק צייט ווייל זיי ווערן זייער שנעל אויסגעמאטערט און פאלן אנידער אין חלשות. יעדעס מאל זיי לויפן אוועק פון א סכנה וועלן זיי דארפן האבן עטליכע שטונדן זיך אפצורוען און אויב זיי האבן דאס נישט קענען זיי שטארבן.
ווען עס קומט צו עסן וועט דער אליגאטאר זיך שטעלן אין א זייט און ווארטן אויף א קרבן און דערנאך איר אטאקירן מיט זיין גרויסע מויל און שארפע ציין. דער אליגאטאר וועט נוצן זיין לאנגע וויידל זיך אויפצושטעלן עטליכע פיס הויך צו קענען כאפן א פייגל אדער אנדערע באשפענישן וועלכע קריכן אויף נידעריגע ביימעלעך נעבן וואסער.
ווארטנדיג אויף זיין קרבן וועט דער אליגאטאר זיך שטעלן אויף א פלאץ און זיך נישט רירן פאר לאנגע שטונדן מיט נאר די אויגן און שפיץ קאפ אינדרויסן פון וואסער. וויבאלד זיין קאליר איז טונקל און ער געפינט זיך אין וואסער אן באוועגונגן איז כמעט אוממעגליך אים צו באמערקן אפילו פון זייער נאנט. אויסער די אויגן נוצט ער זיינע נאטורליכע סענסארס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט איבער זיין קערפער צו דערשמעקן ווען עפעס רירט זיך נעבן אים.
איינמאל ער האט א קרבן וועט ער דאס אריינשלעפן אין וואסער צו דערטרונקן און ערשט דערנאך וועט ער צוריק ארויפקומען מאכן זיין סעודה. אין וואסער קען ער נישט עסן ווייל עס וועט אריינגיין וואסער אין זיינע לונגן. די קראפט פון זיין מויל איז גאר שטארק און וועט צוברעכן ביינער און דורכרייסן סיי וואס. דער אליגאטאר עסט אלעס און אפילו ביינער פארדייעט ער גוט ווי עס וואלט געווען א פאסטראמי סענדוויטש.
נארמאל וועט דער אליגאטאר עסן נאר איינמאל א וואך. זיין עסן ווערט געלייגט אין רעזערוו אין זיין לאנגע וויידל און ער קען אזוי אנגיין זייער לאנג אמאל אפילו ביז צוויי יאר. דאס לאזט אליגאטארן דורכלעבן שווערע אומשטענדן און דערפאר לעבן זיי אזוי לאנג.
איבער די ווינטער קומט דאס גוט צוניץ ווען זיי הייבערנעיטן ווי די בערן און ווארטן פאר די ווארימע וועטערס. די גאנצע צייט עסן זיי גארנישט און רירן זיך נישט פון פלאץ. ווען עס קומט ווינטער ווארטן זיי אין די אייז קאלטע וואסער ביז עס ווערט שוין ממש פארפרוירן און ערשט דעמאלט טאנצן זיי ארויס אויף די יבשה און טרעפן זיך ווינקלן אדער גראבן אויס לעכער זיך צו קענען באהאלטן.
פאמיליע ביזנעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליגאטארן זענען פאמיליע באשעפענישן וועלכע געבן אכט אויף זייערע קינדער ווי מענטשן. די מאמע לייגט אייער אין דער זומער און באוואכט דאס די גאנצע צייט פון קליינע חיות. ווען די בעיבי אליגאטאר ווערט געבוירן וועט די מאמע זיין מיט אים ביז ער איז אן ערוואקסענער וועלכע פאסירט אין קוים עטליכע מאנאטן. די גאנצע צייט וועט די בעיבי אליגאטאר זיין אין א ספעציעלע נעסט וואס די מאמע בויט פאר אים נאך בעפאר'ן געבוירן ווערן און יעדעס מאל ער וויינט קומט די מאמע אים העלפן. דאס איז א טבע וועלכע קיין איין אנדערע שרץ האט נישט און דאס לאזט אים בויען דורות.
אין די 50'גער און 60'גער יארן האבן פאנגער כמעט ליקווידירט די אמעריקאנער אליגאטארן און די סטעטיטס האבן דאן פארבאטן זיי צו פאנגן. די שרצים זענען זייער שנעל צוריק געווארן א גרויסע באפעלקערונג צוליב זייער איבערגעגעבנהייט צו זייערע קינדער און ציילן היינט אין די מיליאנען.


text:
יאפאן
יאַפּאַן (יאפאניש: 日本 ניהאן/ניפאן) איז אַן אינזל-לאנד אין מזרח אַזיע. עס איז פלאצירט אין צפון-מערב זייט פון דעם פאציפישן אקעאן, מזרח פון דרום קארעע, צפון קארעע, כינע און רוסלאנד. זײַן הױפּטשטאָט איז טאָקיאָ.
יאפאן איז אן ארכיפעלאג פון 6,852 אינזלען. די הויפט אינזלען האקיידא, האנשו, שיקאקא און קיושו באדעקן 97% פונעם לאנד שטח פון יאפאן. דער גרעסטער אינזל איז האנשו. עס איז א שטארק אנטוויקלט לאנד מיט דער דריטער גרעסטער פראדוקט ווערדע אין דער וועלט. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז העכער פון 126 מיליאן מענטשן.
אין דעם מיטל אלטער זענען געווען אין יאפאן סאמוריי און שאגון, ענלעך צו ריטער און לארדן אין אייראפע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עלטסטע געשריבענע היסטאריע פון יאפאן געפינט זיך אין כינעזישע דאקומענטן. פון די 5טן און 6טן יארהונדערטער האבן די יאפאנעזער אנגעהויבן שרייבן זייער אייגענע היסטאריע, ווען מענטשן פון כינע און קארעע האבן זיי אויסגעלערנט די כינעזישע שריפט סיסטעם. פון די שכנותדיקע לענדער האבן די יאפאנעזער געלערנט וועגן בודהיזם. אין יאפאן איז דאס געווארן זען בודהיזם.
די העיאנער תקופה אין יאפאן איז געווען פון 794 ביז 1185, ווען ס'איז ארויסגעקומען א דייטלעכע יאפאנישע קולטור, מיט קונסט, פאעזיע און [[פראזע]. אין דער תקופה האט מוראסאקי שיקיבו געשריבן דעם ערשטן ראמאן, די מעשה פון גענזשי. אויך אין דער תקופה האט מען געשריבן דעם לידטעקסט פון יאפאנס נאציאנאלן הימען.
אינעם 16סטן יארהונדערט האבן די אייראפעישע אנגעהויבן קומען האנדלען אין יאפאן. די ערשטע זענען געווען די פארטוגעזער, דערנאך שפאנישע, ענגלישע און האלענדער. אין 1854האט דער אמעריקאנער קאמאדאר פערי געצוואונגען די יאפאנעזער אויפעפענען זייער לאנד, און די אמעריקאנער האבן אנגעהויבן קומען צו ניצן די פארטן אין יאפאן פאר זייערע וואלפיש שיפן. אין 1868 איז פארגעקומען די מיידזשי רעסטאראציע וואס האט צוריק אויפגעשטעלט די יאפאנישע אימפעריע, וואס האט געדויערט ביז 1945. די אימפעריע האט אינוואדירט טייוואן און קארעע, און האט געפירט עטלעכע מלחמות מיט כינע.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה זענען אנטלאפן קיין יאפאן בערך 6,000 יידן פונעם געגנט אונטער סאוועטן הערשאפט, וואס קיין לאנד האט נישט געוואלט אויפנעמען זיי. די נאציס האבן געשיקט אן אפיציר פון דער געסטאפא קיין יאפאן צו באאיינפלוסן די יאפאנישע רעגירונג אריבערצושיקן די יידן קיין דייטשלאנד, אבער יאפאן האט אפגעזאגט די פאדערונג. די יידן אין יאפאן האבן נישט געליטן אזוי שטארק ווי די יידן אין אייראפע.
דעם 15טן אויגוסט 1945 האבן די יאפאנעזער קאפיטולירט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. אמעריקע האט אקופירט יאפאן ביז 1952. אין האט יאפאן אויפגענומען א נייעם פאציפישן געזעץ. דעם 19טן דעצעמבער 1956 איז יאפאן געווארן דער 80סטער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט אינגאנצן 6,852 אינזלען לענגאויס דעם פאציפישן בארטן פון אזיע. דאס לאנד, צוזאמען מיט זיינע אינזלען, ליגט צווישן די גארטל-ליניעס 24° און 46°N, און די מערידיאן-ליניעס 122° און 146°E. די הויפט אינזלען, פון צפון צו דרום, זענען האקיידא, האנשו, שיקאקו און קיושו. בערך 73 פראצענט פון יאפאן איז באדעקט מיט וועלדער, בערגיג און אומניצבאר פאר לאנדווירטשאפט און אינדוסטריעלן ניץ אדער וואוינניץ.[1][2] דערפאר, די וואוינבארע זאנעס, פלאצירט מערסטנס אין די בארטן שטחים, האבן גאר הויכע באפעלקערונג ענגשאפטן. יאפאן איז איינע פון די מערסטע געדעכטסטע באפעלקערט לענדער אין דער וועלט.[3] דער גרעסערער טאקיא שטח, וואס נעמט איין די הויפטשטאט טאקיא און עטלעכע ארומיגע פרעפעקטורן, איז דער גרעסטער מעטראפאליטאנער שטח אין דער וועלט, מיט מער ווי 30 מיליאן איינוואוינער.
די אינזלען פון יאפאן ליגן אין א וואולקאנישער זאנע אויפן פאציפישן רינג פון פייער. יאפאן האט 108 טעטיקע וואולקאנען. שעדלעכע ערדציטערנישן, וואס אפטמאל זענען גורם צונאמיס, פאסירן עטלעכע מאל יעדן יארהונדערט.[4] דער 1923 טאקיא ערדציטערניש האט געהרגעט 140,000 מענטשן.[5] די לעצטיגע גרויסע ערדציטערנישן זענען די 2004 טשועסטו ערדציטערניש און דער 2011 סענדיי ערדציטערניש, א 9.0-שטארקייט ערדציטערניש וואס האט אנגעשלאגן יאפאן דעם 11טן מערץ 2011, און האט געלאזט אין גאנג א צונאמי.[6] דעם 24סטן מיי 2012 האט אנגעשלאגן א 6.1-שטארקייט ערדציטערניש לעבן דעם בארטן פון צפון-מזרח יאפאן, אבער קיין צונאמי איז נישט געווארן.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט פון יאפאן איז בעיקר טעמפעראט, אבער ס'איז א גרויסע ענדערונג פון צפון ביז דרום. אין ווינטער שנייט גאנץ א שיין ביסל. די זייט פון די אינזלען וואס קערט צום פאציפישן אקעאן איז ווארעם, און דארט וואקסן קאראל-ריפן, די מערסטע צפונדיקע ריפן אין דער וועלט. סוף יוני און אנהייב יולי איז דער מאנסון סעזאן.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען יאפאן האט אנטוויקלט זיין עקאנאמיע נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען נישט שטארק אויפגעפאסט אויף דער סביבה. היינט אבער טוט יאפאן אנטוויקלען נייע טעכנאלאגיעס וואס זענען פריינדלעך צו דער סביבה. אין 1997 איז יאפאן געווען גאסטגעבער צו דער קאנפערענץ וואס האט געשאפן דעם קיאטא פראטאקאל.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט די דריטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט (נאך די פאראייניקטע שטאטן און כינע), מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט נאנט צו 5 טריליאן דאלאר. אין יאנואר 2011 איז געווען די רעגירונג חובות מער ווי 200 פראצענט פונעם יערליכן ברוטא אינלענדישן פראדוקט, די גרעסטע פון אלע לענדער אין דער וועלט. דריי פערטל פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט קומט פונעם דינסט סעקטאר.
אינדוסטריע, וואס פראדוצירט א פערטל פונעם יאפאנישן אלגעמיינעם נאציאנאלן פראדוקט, איז שטארק אפהענגיק אויפן אימפארט פון שטאף און ברענשטאף. יאפאן איז גוט באקאנט אינעם אינטערנאציאנאלן מארק פאר זיינע עלעקטראניק און אויטא אינדוסטריעס, וואס ליגן אונטער די גרויסע פירמעס ווי טאיאטא. האנדא, סובארו, ניסאן, מאזדא, סוני, מאצושיטא, טאשיבא און היטאטשי. יאפאן האט אויך א גרויסן מארק-סעגמענט אין הויך-טעכנאלאגיע ("הייטעק")֞—האלבדורכפירערס, אינדוסטריעלע כעמיקאלן, ראבאטיק און לופט-אינדוסטריעס.
יאפאן האט איינע פון די גרעסטע פישעריי פלאטן אין דער וועלט—15% פון דער וועלטס פיש קומען פון זיינע שיפן.
אזוי ווי יאפאן האט א הויכע באפעלקערונג ענגשאפט, ספעציעל אין די גרויסע שטעט, האלט מען ביי בויען וואלקן קראצערס וואן טויזנטער מענטשן קענען וואוינען.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט 23,506 ק"מ פון באן ליניעס, דער 11טער לענגסטער אין דער וועלט. די מזרח-מערב שינקאנסען ליניע איז דער לעבנסאדער פונעם לאנד. דער ערשטער מהלך, פון טאקיא קיין אסאקא, האט מען געעפנט אין 1964. ניין שטעט האבן א מעטרא נעצווערק. די רעגירונג גיט נישט קיין סובווענץ צו די באנען.
יאפאן האט 1.2 מיליאן קילאמעטער פון גאסן און שאסייען; אויף די צווישנשטעט שאסייען דארף מען באצאלן א צאל. אין יאפאן פארט מען אויף דער לינקער זייט.
יאפאן האט 176 פליפארטן. דער גרעסטער אינלענדישער פליפארט, האנעדא פליפארט, איז דער מערסט באשעפטיקסטער פליפארט אין אזיע. דער גרעסטער אינטערנאציאנאלער פליפארט איז נאריטא אינטערנאציאנאלער פליפארט, וואס באדינט די געגנט פון טאקיא.
ס'זענען 22 הויפט ים-פארטן.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאנס באפעלקערונג ווערט געשאצט צו בערך 127.3 מיליאן, מיט 80% פון די איינוואוינער וואס וואוינען אויף האנשו. די יאפאנעזישע געזעלשאפט איז לינגוויסטיש און קולטורעל האמאגען; 98.5% פון זיי זענען עטנישע יאפאנעזער.
איינער וואס איז געבוירן אין יאפאן ווערט נישט אויטאמאטיש א יאפאנעזער בירגער, נאר ווען זיין פאמיליע טוט אים איינשרייבן.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טראדיציאנעלער נאציאנאלער ספארט פון יאפאן איז סומא; אויך זענען דזשודא, קאראטע און קענדא ברייט פארשפרייט. היינט שפילט מען אויך די מערבדיקע ספארטן ווי בייסבאל, פוטבאל, גאלף און נארטלעריי.
יאפאן איז געווען דער גאסטגעבער פאר דער טאקיא זומער אלימפיאדע אין 1964, און אויך פאר די ווינטער אלימפיאדעס אין סאפארא, 1972 און נאגאנא, 1998.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1872 האט מען איינגעפירט אין יאפאן אבליגאטארישע בילדונג. דאס איז געווען איינער פון די רעזולטאטן פון דער מיידזשי רעסטאראציע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ World Factbook: Japan. CIA. דערגרייכט דעם 15טן יאנואר 2011.
- ↑ Japan. US Department of State. דערגרייכט דעם 16טן יאנואר 2011.
- ↑ World Population Prospects. UN Department of Economic and Social Affairs. דערגרייכט דעם 27סטן מערץ 2007.
- ↑ Tectonics and Volcanoes of Japan. Oregon State University. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 4טן פעברואר 2007. דערגרייכט דעם 27סטן מערץ 2007.
- ↑ James, C.D. (2002). The 1923 Tokyo Earthquake and Fire. University of California Berkeley. דערגרייכט דעם 16טן יאנואר 2011.
- ↑ Fackler, Martin; Drew, Kevin (11 March 2011). "Devastation as Tsunami Crashes Into Japan". דערגרייכט דעם 11 March 2011.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וועבזייטל פונעם יאפאן נאציאנאלע טוריזם ארגאניזאציע אויף פארשידענע שפראכן


text:
כותל
קאארדינאטן: 31°46′36″N 35°14′3″E / 31.77667, 35.23417
כותל המערבי (אפט גערופן די הײליקע װאַנט) איז די לעצטע איבערגעבליבענע וואנט פון דער מויער (חומה) פונם הר הבית. שטענדיג געפינען זיך יידן ביים כותל דאווענען אדער זאגן תהלים.
אינהאַלט
הייליגקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער גמרא הערשט דארטן א הייליגקייט און אידן גייען אהין בעטן און דאווענען. ווייל די שכינה וואס האט גערוט שטענדיק אין בית המקדש האט זיך נישט אוועקגערירט פון יענער וואנט. טייל האלטן אז די גמרא רעדט פון די כותל המערבי פון די בית המקדש אליינס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פון דעם בריטישן מאנדאט האבן די יידן נישט געטארט דארט אוועקשטעלן בענק און מאכן א מחיצה צווישן מענער און פרויען. אבער יום כיפור ה'תרפ"ט האבן די יידן אויסגעבראכן דעם פארבאט און האבן דארט יא אוועקגעשטעלט בענק און האבן יא געמאכט א מחיצה,די גאנצע רודער איז געווען אנגעפירט דורך הרב קוק.. דאס איז איינע פון די סיבות וואס די אראבער האבן דאן אויפגערודערט מיט טעראר ביי די תרפ"ט ראיאטן.
ביי די מלחמת השחרור אין יאר ה'תש"ח האבן די אראבער איבערגענימען ירושלים און די יידן האבן מער נישט געהאט קיין צוטריט צום כותל.
ביי די זעקסטאגיקע מלחמה אין יאר ה'תשכ"ז האבן די ציונים צוריק איינגענימען ירושלים מיט דעם כותל המערבי, און האבן דאן פיל פארברייטערט דעם כותל און אויך ציגעגראבן זייער טיף, און פון דאן האט זיך אנגעהויבן צוריק די תפילות ביי כותל.
סאטמאר איסור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון סאטמארער רב ר' יואל טייטלבוים האט נאך דער זעקסטאגיגער מלחמה גע'אסרט צו גיין צום כותל ווייל עס געבט חיזוק פאר די ציונים.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הכותל - אתר הכותל, מצלמות שונות מהכותל ומידע על אירועים שנערכים בו בזמנים שונים.
- סיור וירטואלי אינטראקטיבי ב 360 מעלות בכותל המערבי - צולם ב 2007
- סיור וירטואלי בכותל - צולם בדצמבר 2007
- מיכאל יעקובסון: תיאור תכנון רחבת הכותל המערבי 2011-1967, 9.8.11, Xnet.
- מצלמת הכותל באתר אש התורה
- פורטל תמונות של ירושלים הכותל המערבי
- אתר לא רשמי המרכז מידע תיירותי אודות הכותל
- שיחרור הכותל והעיר העתיקה - הקלטה של שידור רדיו היסטורי
- ירושלים הקדומה מתגלית בחפירות הסמוכות לכותל מתוך אתר "לדעת".
- ההיסטוריה של תוכניות ארכיטקטוניות לעיצוב מחדש של רחבת הכותל, Xnet
- Women at the Western Wall 100 Years Ago, from the Library of Congress collection
- נדב שרגאי, סודות הכותל נחשפים, ישראל היום, 24 בנובמבר 2011


text:
רעגירונג
רעגירונג איז די אינסטיטוציע וואס באשטימט אלע דורכפירונגען אין א מדינה. די רעגירונג איז אחראי אויף די באַוואָפנטע מאַכטן ווי דער מיליטער, פאליציי א.א.וו. (וואס הייסט "די אויספירער אויטאריטעט"), און אין געוויסע דעמאקראטישע מדינות, (ווי צ.ב. מדינת ישראל) באשטימט זי אויך די געזעצן פון דער מדינה (וואס הייסט "געזעצגעבער אויטאריטעט")
אין א פארלאמענט-רעגירונג, שטייט די רעגירונג אונטער דעם פארלאמענט, אזוי אז אויב רוב פון די מיטגלידערס אינעם פארלאמענט שטעלן זיך קעגן דער רעגירונג, פאלט באלד די רעגירונג אונטער און דער פרעזידענט קלייבט אויס איינע פון די מיטגלידערס אין דעם פארלאמענט אויפשצוטעלן א נייע רעגירונג.
די רעגירונג קאנטראלירט פארשידענע טעטיקייטן, למשל האנדל, בילדונג און מעדיצין.


text:
חיים נחמן ביאליק
חיים נחמן ביאַליק (י' טבת ה'תרל"ג - ווין כ"א תמוז ה'תרצ"ד ; 9טן יאנואר 1873 - 4טן יולי 1934) איז געוועזן א נאציאנאלער דיכטער. ער איז געוועזן א גרויסער שרייבער, רעדאקטאר, און א איבערזעצער, וואס האט א סך משפיע געווען אויף די ישראלישע קולטור. גרויסע קאמפאזיטארן (ווי מיקי גבריאלוב און נורית הירש) האבן געמאכט פון א גרויסער טייל פון זיינע דיכטונגען מעלאדיעס.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביאליק איז געבוירן געווארן אין ראדי ביי זשיטאמיר אין וואהלין, (היינט אוקראינע) י' טבת תרל"ג. אין זיין יוגנט האט ער געלערנט אין וואלאזשינער ישיבה אונטער דעם נצי"ב. דארט האט ער געשריבן די פאעזיע "אל הצפור" אין יאר ה'תרנ"א (1891). אין זיינע שפעטערע יארן, ביי די צייטן פון די משכילים האט ער פארלאזט די יידישקייט. אין זיין דיכטונג "על השחיטה" (וואס באשרייבט קעשענעוו פאגראם) שרייבט ער זייער שארף:
- וְאִם יֶשׁ-צֶדֶק – יוֹפַע מִיָּד! (אויב איז דא אויף דער וועלט גערעכטיקייט זאל דאס דערשיינען באלד!)
- אַךְ אִם-אַחֲרֵי הִשָּׁמְדִי מִתַּחַת רָקִיעַ
- הַצֶּדֶק יוֹפִיעַ – (אבער אויב די גערעכטיקייט וועט דערשיינען נאך מיין שטארבן)
- יְמֻגַּר-נָא כִסְאוֹ לָעַד! (זאל פארלענדן ווערן דער צדק אויף אייביק!)
א שטיק צייט האט ער געוואוינט אין בערלין, וואו האט אנטייל גענומען אין א געמיינדע פון יידישע שרייבער און פארלעגער ווי שמואל יוסף עגנון, שמעון דובנאוו, ישראל איזידאר עליאשעוו, אורי צבי גרינבערג, יעקב קלאצקין (גרינדער פון "אשכול" פארלאג אין בערלין), משה קולבאק, שאול טשערניכאווסקי.
אין יאר ה'תרס"ט (1909), ביי דער צווייטער עליה, איז ער געקומען צום ערשטנס אין ארץ ישראל, אבער נאר פון ה'תרפ"ד האט ער זיך באזעצט וווינען אין תל אביב.
ער איז געווען א גרויסער פארפאסער פון עטליכע ביכער, אויך א גרויסער שרייבער אין די לשון קודש'דיגע צייטונען פון די משכילים פון פוילן און ליטע ווי דער הלבנון, הצופה, ער פלעגט זייער אסאך שפעטן פון די פרומע אידן, ער זיי געהאסט און האט געהאלטן אז זיי זענען שולדיג אין אלץ שלעכטץ, ספעציעל האט ער געהאט גרויסע מיינונג דיפערענצען מיט די חסידי'שע אידן, פרומע אידן פלעגן זיך דערווייטערן פון זיינע ארטיקלען.
ביאליק איז נפטר געווארן אין ווין, כ"א תמוז תרצ"ד.
- א טייל פון זיינע לידער געשריבענע אריגינעל אויף יידיש קאן מען לייענען אויפן אינטערנעט


text:
יאקאהאמע
יאקאהאַמע (יאפאניש: 横浜市 יאקאהאַמאַ-שי) איז די הויפטשטאט פון קאנאגווא פרעפעקטור אין די צווייטע גרעסטע שטאט אין יאפאן אין באפעלקערונג נאך טאקיא. זי ליגט אויף דער טאקיא בוכטע, דרום פון טאקיא, אויפן הויפט אינזל האנשו.
מיט א באפעלקערונג פון 3.6 מיליאן איז יאקאהאמע די גרעסטע שטאט.[1]
זייט דעם צווייטן העלפט פונעם 19טן יארהונדערט האט יאקאהאמע אנטוויקלט גיך ווי יאפאנס חשובע פארט שטאט און איז היינט איינע פון יאפאנס הויפט פארטן, צוזאמען מיט קאבע, אסאקא, נאגאיע, האקאטא, טאקיא און טשיבא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ טאקיא איז היינט נישט קיין אינקארפארירטע שטאט


text:
מוסטער:שלום עליכם
טײַערער הױך-געשעצטער פרײַנט, ברוך בואך צו דער ייִדישער װיקיפּעדיע! די פֿרײַע און אָפֿענע ענציקלאָפּעדיע פֿאַר יעדן אײניק צו לײענען און שרײַבן.װיקיפּעדיע:וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט) און פאררעכט וויאזוי איר פארשטייט. בעפאר איר היט אויף אייער ענדערונג איז גוט צו דרוקן "פֿאראויסדיקער אויסקוק" אונטן, דערמיט צו פארזיכערן אז אייער ענדערונג שטייט גוט אינעם בלאט. ביטע ערקלערן די אייגנארטיגקייט פון דער ענדערונג אינעם "קורץ ווארט" קעסטל, אדער צולייגן איינצלהייטן אינעם "שמועס" בלאט..
שמועס בלאט פונעם בלאט. דארט קען מען ארומרעדן מיט אנדערע וועגן דעם אינהאלט פונעם ארטיקל. צום שמועס בלאט קען מען צולייגן א פרישע נושא דורכן דרוקן אויף (+) וואס געפינט זיך העכערן בלאט.
מען שרייבט זיך יא אונטער נאך יעדער הערה אין דעם שמועס בלאט. כדי דאס צו טון זאל מען צולייגן פיר ~ שטרעכלעך צום סוף פונעם טעקסט וואס מען שרייבט, (אזוי: ~~~~), דאס וועט אויטאמאטיש איבערגעדרייט ווערן בײַם אויפֿהיטן אלס אן אונטערשריפט װעלכע אַנטהאַלט אײַער נאמען, און א לינק צו אײַער באניצער בלאט, און די פונטקלעכע צײַט און דאַטע.
באניצער בלאט וואס מען קען דערצו אנקומען דורכן דרוקן אויף דעם נאמען פונעם באנוצער, באדינט בדרך כלל דעם באנוצער כדי ארויסצושטעלן זיינע אייגענע איינצהייטן. אין דעם רעדן בלאט קען מען אים איבערלאזן מעלדונגען. דער באניצער וועט זען ווען ער האט א נייע מעלדונג וואס ער האט נאכנישט געליינט.
קאפירעכט באשיצט. סיי ארטיקלען און סיי בילדער- מען טאר נישט ארויפלייגן בילדער וואס מען טרעפט אויפן אינטערנעט, בלויז אויב מען האט בפירושע רשות דאס אהער צוברענגען.
הילף אַרטיקלען וואס ערקלערן די כללים פונעם שרייבן. פאר פראבעס זיך אויסצולערנען ווי אזוי צו שרייבן און ווי אזוי צו ענדערן פרובירט זיך שפילן אין זאמדקאסטן.
מיר קוקן ארויס אויף אייערע בײַשטײַערונגען, און ווינטשן אײַך הצלחה, מיט פיל דאנק פארן זיך אנשליסן אין אונדזער בשותפותדיקן פראיעקט.
מיט דאנק
פון אלע וויקיפעדיע באניצערס, לייענערס, און שרייבערס


text:
נילי
נילי (ר"ת נצח ישראל לא ישקר) איז געוועזן א ציוניסטישע אומלעגאלע אקטיוויטע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל בשעת דער ערשטער וועלט קריג. די ארגאניזאציע האבן געוואלט אומווארפן די טערקישע רעגירונג וואס האט דאן געהערשט אויף ארץ ישראל. די סיבה דערוועגן איז ווייל די ציוניסטן האבן געוווסט אז כל-זמן די טערקן הערשן אויף ארץ ישראל וועט די ציוניסטישע געדאנק זיך נישט קענען אויספירן.
זייערע אקטן איז געווען צו אריבערפירן באהאלטענע אינפארמאציע פון די טערקישע ארמיי צו די בריטן.
דער גרינדער פון די ארגאניאציע איז געווען אהרן אהרונסון.


text:
לונג
דער לונג איז דער רעספיראציע אָרגאַן וואָס ברענגט אַריין די זויערשטאף פון דער לופט וואָס מען אָטעמט אַריין אין אַלע גלידער, ביי זויגערס און אויך ביי א טייל פיש און פוילע-רוילעס. אויך טוען די לונגען ארויסציען קארבאן דיאקסייד פונעם בלוט. בעלי חיים מיט א רוקנביין האבן נארמאל צוויי לונגען.
מיר אטעמען אלע צווישן 15 און 25 מאל פער מינוט אן טראכטן פאר א מינוט וועגן דעם. און ווען מען איז איבערגעשטרענגט אטעמט מען אפילו שנעלער און נאך אלץ טראכט מען נישט אריין וואס אטעמען מיינט און ווי אזוי דאס ווערט דורכגעפירט. דער צענטראלער ארגאן און אויך דער גרעסטער ארגאן אין דער קערפער, די לונגען, איז דער וואס מאכט אטעמען א מעגליכקייט און איז דער וואס ארבעט עס אויס צו ברענגען א נוצן פאר דעם מענשטליכן קערפער.
די לופט קומט אריין אין נאז אדער דעם מויל, און גייט דורכן פארינקס, שטימע קעסטל, לופטרער און ווייטער צו די בראנכן, די דינע בראנכיאלן (בראנכרערלעך) און ענדלעך צו די לונגען-בלעזלעך וואו דער זויערשטאף און קארבאן דיאקסייד ווערן געטוישט.
אין קורצן זענען די לונגען א פילטער סיסטעם וועלכע ציט אריין לופט פון אינדרויסן און און שיקט אריין אינעם קערפער נאר אקסיגען ווען אין דער זעלבער צייט רייניגט דאס אויס דאָס בלוט פון קארבאן דיאקסייד. אין דעם ארטיקל וועלן מיר נענטער באטראכטן ווי אזוי די לונגען מאכן זיכער אז דער קערפער באקומט גענוג אקסיגען פארזארגונג און וויאזוי עס ווערט פטור פון קארבאן דיאקסייד. מיר וועלן באטראכטן פראבלעמען וועלכע קענען אונטער קומען מיט די לונגען און פארוואס מען קען נישט פארהאלטן דעם אטעם. צום לעצט וועלן מיר זען פארוואס מען שליקערצט און מען הוסט.
אטעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לונגען זיצן אין צענטער פון דעם קערפער באשיצט פון ברוסט קאסטן. די לונגען זענען צוזאמענגעשטעלט פון ווייכע כמו עלעסטיק און וועט זיך איינציען און אויסציען ווען מען אטעמט. די רערן וועלכע ברענגן אריין לופט פון דער נאז און מויל זענען אויך געמאכט פון א ווייכע סארט און וועלן זיך אויך אויסציען און איינציען מיטן אטעם פראצעדור. די לופט-רערן ברענגען אריין פרישע לופט וועלכע איז רייך מיט אקסיגען אבער פֿארמאגט אויך אנדערע באשטאנדטיילן וועלכע דארף צוריק ארויסגיין. אזוי אויך דארף דער קערפער פטור ווערן פון קארבאן דיאקסייד וועלכע ווערט געשאפן דורך די קערפערליכע צעלן און וואסערשטאף וועלכע לויפט אין דעם בלוט.
אן אטעם פאסירט ווען די דיאפראגמע (א גרופע מוסקלען וועלכע ליגט אונטער די לונגען און טיילט אפ די לונגען פון די קישקעס. ווערט אנגערופן דייעפרעם אין ענגליש) ציעט זיך איין אויף אראפ און די מוסקלען פון די לונגען פארברייטערן זיך און עס ווערט געשאפן א נידעריגערע לופט דרוק אינעם ברוסט קאסטן ווי די לופט דרוק פון אינדרויסן און דאס מאכט אז לופט וועט אריינפליסן און אויפבלאזן די לונגען ווי א באלון וועלכע ווערט אנגעפילט מיט לופט. ווען די לונגען זענען שוין פול וועט פאסירן פונקט דאס פארקערטע ווען די דיאפראגמע און מוסקלן וועלן זיך איינציען און פארשטערקערן די לופט דרוק אינעווייניג שטערקער ווי די לופט אינדרויסן און דאס וועט ארויסשטופן די לופט פון קערפער. אזוי גייט עס אהין און צוריק מיט יעדע אטעם טויזענטער מאל א טאג.
אין קורצן קען מען עס ערקלערן מיטן טבע פון גראוויטי. ווען די דיאפראגמע און מוסקלען ברייטערן זיך אויס ווערט די לופט לויזער ווייל עס איז פאראן מער פלאץ און וויבאלד די לופט-רערן זענען אפען צו די אטמאספערע וועט לופט פון אינדרויסן אריינקומען ווייל עס פארמאגט א שטערקערע לופט-דרוק. פארקערט ווען די לונגען זענען שוין אנגעפילט און די מוסקלן ציען זיך איין וועט די לופט אינעווייניג באקומען א שטארקע לופט-דרוק פשוט ווייל עס ווערט איינגענעם אין פלאץ און דאס וועט אויטאמאטיש ארויסשטופן די לופט פון די רערן צו די אטמאספערע וועלכע'ס לופט איז שיטערער.
טייל מענטשן האבן א טעות אז ווען די דיאפראגמע גייט אראפ רוקט זיך די לונגען אויך אראפ צו מאכן מער פלאץ. אין פאקט ווען די דיאפראגמע רוקט זיך אראפ גייען די מוסקלען פון די לונגען ארויף און די לונגען זעלבסט פארברייטערן זיך צו אלע זייטן ווי א באלון וועלכע בלאזט זיך אויף.
מיט דעם קען מען גרינג פארשטיין פארוואס מענטשן קענען נישט אטעמען אין דעם קאָסמאָס. זינט עס איז פאראן אן אנדערע לופט-דרוק ווי אויף דער ערד וועט עס נישט מיטשפילן מיט די לונגען-סיסטעם און דער מענטש וועט נישט באקומען גענוג לופט און ווען די לונגען וועלן שוין יא זיין פיל וועט די לופט נישט גענוג שנעל ארויסגיין. אויסער דעם איז די לופט אין דעם קאסמאס צוזאמענגעשטעלט פון אנדערע באשטאנדטיילן ווי דא אונטן אויף די ערד און עס איז נישט פאראן גענוג אקסיגען לויט די פארזארגונג וועלכע דער קערפער פארלאנגט.
ווען לופט גייט אריין אין די רערן ווערט עס אויטאמאטיש צעטיילט צו ביידע לונגען וואו עס גייט אריין ווייטער אין קלענערע רערן ביז עס דעגרייכט טיף אריין אין גאר קליינע זעקלעך וועלכע ווערן גערופן די אלוויעליי און דארט פאסירט די כעמיקאלע עקטשעינדזש (אויפטויש) ווי מיר וועלן באלד זען. אקסיגען איז א וויכטיגע פארזארגונג פאר די בלוט וועלכע אפערירט אלע מוסקלן פון דעם קערפער. די הארץ פאמפט דאס בלוט ארום דעם קערפער און אלע בלוט צירקולירט ארום און ארום דעם קערפער זייער שנעל און קומט צוריק צום הארץ ווען עס ווערט געשיקט צו די לונגען וואו עס נעמט אויף אקסיגען און פליסט צוריק אריין אין הארץ און פון דארט ווייטער ארויס צום גאַנצן קערפער. אבער אין דער זעלבער צייט וועט דאָס בלוט אויך איבערגעבן איר קארבאן דיאקסייד וועלכע זי האט אויפגענומען ארום און ארום דעם קערפער און די לונגען וועלן דאס ארויסשיקן צו די אטמאספערע די נעקסטע מאל ווען עס וועט ארויסבלאזן זיין לופט.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז עס פאסירט א כעמיקאלע עקסטשעינדזש (אויפטויש) יעדעס מאל א טראפן בלוט באגעגענט זיך מיט אקסיגען אין די לונגען. דאָס בלוט נעמט אויף אקסיגען און אין דער זעלבער צייט גיט עס איבער קארבאן דיאקסייד און פלוסט צוריק אריין אין הארץ מיט פרישן אקסיגען, ריין פון קארבאן דיאקסייד. די כעמיקאלע טויש פאסירט אין עטליכע מילי סעקונדן ווען אין דער זעלבער צייט זענען די לונגען אויך פארנומען ארויסטראגן די גענוצטע לופט און אריינברענגן פרישע לופט. קומט אויס אז די לונגען זענען פארנומען מאכן אימפארט-עקספארט און טיף אין זייערע ווערהאוזעס ווערט געטאן וויכטיגע ארבעט וואו די נייע שיפמענטס ווערן איבערגעגעבן פאר דעם בלוט און די אלטע סחורה וועלכע קומט צוריק ווערט צוגעגרייט צו עקספארטירט ווערן מיט די נעקסטע שיפמענט.
עס אטעמט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף נישט געדענקן צו אטעמען פונקט ווי מען דארף נישט געדענקן צו בלינקן די אויגן ווייל עס פאסירט אויטאמאטיש. דער קערפער פארמאגט א נערוון סיסטעם וועלכע איז קאנטראלירט דורך א צענטראלע סופער-קאמפיוטער וועלכע איז דער מוח פון וואו עס ווערט ארויסגעשיקט סיגנאלן צו יעדע ארגאן וואס צו טאן און ווען צו טאן. אן אטעם הייבט זיך אן ווען די דיאפראגמע רוקט זיך אראפ און שיקט די מוסקלן פון די לונגען ארויף און עס ווערט געשאפן מער פלאץ פאר דער לופט אין די לונגען. פון דארט פאסירט שוין אלעס אויטאמאטיש וואו מיר האבן פריער עקלערט געבויט אויף גראוויטי און כעמיקאלע עפעקטן. אבער ווער זאגט די דיאפראגמע ווען צו מאכן די נעקסטע איינציאונג און אויסציאונג? דאס ווערט סיגנאליזירט דורך דעם מוח וועלכע מאכט זיכער אז דער קערפער באקומט אירע פארזארגונגען.
דער מענטש קען אליינס אויך קאנטראלירן זיין אטעמען אויב ער וויל און עס וועט נישט שאטן. דאס קען אמאל אויספעלן אויב מען איז זייער איבערגעשטרענגט און דאס אטעמען גייט זייער שנעל און מען וויל דאס אפשטילן. די עצה איז צו מאכן לאנגע און טיפע אטעמען וואס העלפט באלאנסירן די אטעם-סיסטעם דורכדעם וואס עס איז פאראן מער צייט פאר די אקסיגען און קארבאן דיאקסייד צו מאכן זייערע אויפטוישן און דער נערוון סיסטעם וועט מער נישט פארלאנגן אזויפיל אטעמען איינמאל מען לייגט עס צוריק אויף אויטאמאטיש.
שליקערצן און היסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א שליקערץ פאסירט ווען לופט קומט צו שנעל אריין אין די לונגען און וויבאלד עס שטימט נישט מיט די נארמאלע סיסטעם וועלן איינע פון די רערן וואס פירן אריין די לופט זיך פארמאכן אין די נישט ריכטיגע צייט און וועט בלאקירן דעם אטעם און דער מענטש מאכט א שליקערץ. מען קען שליקערצן הונדערטער מאל און אפילו טויזענטער מאל ווילאנג עס בארואיגט זיך און אלעס גייט צוריק אין א סדר.
גענוי פארוואס עס פאסירט אז לופט זאל אריינקומען צו שנעל איז נישט באקאנט און עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס איינס נארישער פון די צווייטע. דאס זעלבע איז מיט עצות וויאזוי אפצושטעלן שליקערצן. עס הייבט זיך אן מיט פארשידענע וועגן וויאזוי צו טרונקן וואסער און ענדיגט זיך מיט פארשידענע וועגן פון אטעמען. למעשה איז קיינע פון די עצות נישט באשטעטיגט געווארן אלס א לעזונג און די עצות גייען פון מאמע צו קינד און אמאל העלפט עס יא און אמאל נישט און אמאל טוט מען דאס אזוי לאנג ביז מען שליקערצט שוין מער סייווי נישט.
היסן איז שוין א צווייטע מעשה. א היס פאסירט ווען עס קומען אריין פרעמדע באשטאנדטיילן אין דער אטעמען סיסטעם. עס קען זיין אביסל שטויב, א שלעכטע גערוך, אדער א כעמיקאל וועלכע דער קערפער פארנעמט נישט. נאך א וועג פון היסן איז ווען עסן גייט אריין אין די לופט רערן בטעות. אין אלע פעלער וועלן די נערוון וועלכע זענען פארבינדן מיט די רעספירעטארי דערשפירן די פרעמדע באשטאנדטיילן און די לונגען וועלן רעאגירן מיט א שנעלע רעאקציע פון ארויסשטויסן דאס גאנצע לופט וואס עס פארמאגט אינאיינעם פון וואס איז אריינגעקומען אן רשות.
א היס גייט מיט א שטארקע קראפט און עס ברענגט ארויס צווישן צוויי און פינף טויזענט פיצעלע טראפן וועלכע אנטהאלטן באקטעריע. אויב א מענטש האט א רעספירעטארי קראנקייט וועלן די קליינע טראפן קענען אריבערגיין צו אנדערע און פון דארט ווייטער און אזוי גייען ארום וויירוסעס פון איין מענטש צו די צווייטע.
פרעמדע באשטאנדטיילן דארפן נישט דעגרייכן אין די לופט רערן עס זאל פאסירן א היס. צו מאל וועלן די נערוון אין די נאז דערשפירן פרעמדע עלעמענטן און וועט שיקן א מעסעדזש צו די רעספירעטארי סיסטעם דורך דער מוח און עס וועט פאסירן א היס און אמאל עטליכע ווילאנג די נערוון וועלן זיך נאכאמאל שפירן פריי. אינטרעסאנט איז אז ווען מען היסט מאכט מען צו די אויגן און אפילו אויב מען זאל פרובירן דאס האלטן אפען וועט דאס נישט גיין. סייענטיסטן זאגן אז די נערוון פון די אויגן און נאז זענען נאנט פארבינדן איינע מיט די אנדערע און ווען די נאז נערוון זענען אין אן אלארם וועלן אויך די אויגן זיך באשיצן פון די אטאקע און וועלן זיך פארמאכן. אגב, א היס קען פאסירן אפילו ווען גארנישט איז באמת אריינגעקומען אין די רעספירעטארי נאר עס האט זיך נאר געדאכט פאר די נערוון אז עפעס איז דארט אדער אז עפעס גייט קומען.
עס איז א טראדיציע ביי די אידישע אונגארישע אפשטאמיגע צו זאגן "אסותא" (וועלכע איז דער אפטייטש פון געזונט אין אראמיש און ווערט געברענגט אין דער גמרא אלס אסותא) אדער "צום געזונט" ווען א מענטש היסט. דער קאנצעפט שטאמט פון די כינעזער וועלכע וואונטשן זיך געזונטהייט און לאנג לעבן ווען איינער היסט. דער טערמין (אדער ענליכע) ווערט אויך גענוצט ביי די אינדיאנער און אויך ביי די אראבער.
די כינעזער גלייבן אז ווען א מענטש היסט איז דאס א צייכן אז מען רעדט פון אים. ביי אידן דערמאנט מען דאס ווען א מענטש שליקערצט. ביידע זענען נארישקייטן אינאיינעם מיט אלע אנדערע שטותים פון ענליכע סארטן.
אויך מיט היסן איז פאראן א רייע רעמעדיס וועלכע קענען דאס צוריק האלטן. באקאנט איז צו קוקן אויף די נעגל אדער קוקן מיט די אויגן אויף א געוויסע אביעקט אבער נישט מיטדרייען דעם קאפ. די גרינגסטע און בעסטע וועג איז צו צווינגן די אויגן צו בלייבן אפען ווייל ווי פריער געזאגט איז אוממעגליך צו היסן אן דעם וואס די אויגן זאל זיך צומאכן.
מעגליכע פראבלעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראבלעמען מיט די לונגען זענען איינגעטיילט אין צוויי קאטאגאריעס. די ערשטע איז פראבלעמען מיט דער אטעם-סיסטעם און די צווייטע איז פראבלעמען פון דעם אקסיגען און קארבאן דיאקסייד עקסטשעינדזש. אסטמא, עמפיסעמא, בראנטשיטיס, און ענליכע פראבלעמען זענען מיט די לופט רערן וועלכע זענען שמעלער, שטייפער, אדער געשוואלן און לאזן נישט די לופט געהעריג דורכגיין. טייל מענטשן ליידן דערפון זייער גאנץ לעבן און באקומען אטאקעס פון צייט צו צייט וועלכע ווערט אויפ'ן ארט באהאנדלט מיט מעדיצין.
אנדערע לונגען פראבלעמען זענען ווען די לונגען קענען נישט געהעריג אויפטוישן דעם אקסיגען מיט דעם קארבאן דיאקסייד און דער מענטש באקומט נישט גענוג אקסיגען. רויכערן איז זייער שעדליך צו די לונגען וועגן אט די סיבה ווייל די רויך עפעקטירט די אקסיגען וועלכע קומט אריין און גייט שפעטער אריין אין דעם בלוט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס אטעמען, דאס אידישע ליכט, תשכ"ח


text:
אומאר איבן אל-כאטאב
אומאַר איבן אַל-כאַטאַב (אראביש: عمر بن الخطاب אומאר זון פון אל-כאטאב; 579 - 6טן נאוועמבער 644) איז געווען דער צווייטער כאליף, פון 634 - 644. ער איז געווארן כאליף נאכן טויט פון אבו באכער. ער איז געווען איינער פון די מעכטיקסטע פון אלע כאליפן. אומאר האט דערגאנצט די הערשאפט איבער דעם אראבישן האלבאינדזל, ער האט געקעמפט קעגן די ביזאנטער און האט איינגענומען ארץ ישראל, סיריע, איראק און עגיפטן. אין ירושלים געפינט זיך דער אומאר מעטשעט אויף זיין נאמען. ער האט געזיגט די פערסישע סאסאנידע אימפעריע אין ווינציקער ווי צוויי יאר.
די הערשאפט פון אומאר האט געדויערט צען יאר, און האט אויפגעשטעלט די איסלאמישע אימפעריע.
פאר זיין טויט האט אומאר אויפגעשטעלט א קאנסיליום פון זעקס מענטשן צו קלויבן זיין ממלא מקום. אומאר איז געהרגעט געווארן אין א מעטשעט בשעת ווען ער האט געבעטן דארט, דורך א פערסישן שקלאף.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומאר איז געבוירן געווארן אין 644 אין מעקא. אין זיינע יונגע יארן פלעג ער אכט געבן איבער זיין פאטערס קעמלען אין די פלוינען לעבן מעקא. כאטש די דעמאלסיקע אראבער זענען געווען אנאלפאבעטיש, האט אומאר זיך אויסגעלערנט לייענען און שרייבן. ער איז אויך געווען א גוטער רעדנער.
איסלאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מוכאמאד האט אנגעהויבן דרשענען וועגן איסלאם אין 610, איז אומאר, אזוי ווי אנדערע אין מעקא, געווען א שטארקער קעגנער און האט געסטראשעט צו הרגענען אים. אומאר האט געוואלט שיצן די עבודה זרה פון די אראבער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גסיסה
גסיסה איז די קריטישע מינוטען אדער שעה'ן, ווען דער מענטש האלט ביי די לעצטע פאזע איידער ער הויכט אויס די נשמה.
צאנקעט (אידיש).
סימנים פון גסיסה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן עטליכע סימנים וואס דייטן אן, אז דער מענטש איז יעצט אינעם גסיסה סטאטוס (צושטאנד).
- שפייעכץ רינט פונעם מויל.
- די אויגן דרייען זיך איבער.
- די שפייעכץ גייט נישט אראפ. נאר זאמעלט זיך אן.
ווען איינע פון די אויבנדערמאנטע געשעענישן פאסירן צו א קריטיש-קראנקען מענטש, איז ער אין א גסיסה צושטאנד, און קען א ליאדע מינוט אויפהערן צו לעבן, און אויסהויכן די נשמה צו גאט.


text:
וויליאם ראאן האמילטאן
סיר וויליאם ראאַן האַמילטאן (ענגליש: William Rowan Hamilton; 4טן אויגוסט 1805 - 2טן סעפטעמבער 1865) איז געווען אן אירישער פיזיקער, אסטראנאם און מאטעמאטיקער וואס האט וויכטיק בייגעשטייערט צו קלאסישער מעכאניק, אפטיק און אלגעברע. זיינע שטודיעס פון מעכאנישע און אפטישע סיסטעמען האבן אים געברענגט צו אנטפלעקן נייע מאטעמאטישע באגריפן און טעכניקן. זיין גרעסטע ביישטייערונג איז אפשר די ווידער-פארמולירונג פון ניוטאן-מעכאניק אויף האמילטאן-מעכאניק. פון דער דאזיקער ארבעט איז ארויסגעקומען די קלאסישע פעלד-טעאריע פון עלעקטראמאגנעטיזם און די אנטוויקלונג פון קוואנטן-מעכאניק. אין מאטעמאטיק איז ער ברייט באקאנט פאר דער דערפינדונג פון קוואטערניאנען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וועלט ווירטשאפט קריזיס
וועלט ווירטשאפט קריזיס איז א טערמין וואס באציט זיך צו די גרעסטע ווירטשאפט-איבערבראָך אין די פאראייניקטע שטאטן וואס האט פאסירט אין דער "שװאַרצער דאָנערשטיק" כ' תשרי ה'תר"צ, ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן נאך וואס מער הערלייגערס זיינען געווען פארקויפערס און ס'נישט געווען גענוג קויפערס, אזוי האבן אלע סטאקס געפאלן. און אזוי האט זיך געהענדיקט אין USA די גאלדענע צוואנציקער. די קריזיס האט זיך געצויגן ביז נאך דער צווייטער וועלט קריג.
די קריזיס האט שווער באווירקט אויף אנדערע שטאַטן אין דער וועלט.
בעת דער קריזיס, איז הערבערט קלארק האווער, דער רעפובליקאנט, געוועזן פרעזידענט אין די USA. אין יאר ה'תרצ"ג האבן די אמעריקאנער אויסגעוויילט דעם דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט אלס פרעזידענט, און ער האט איינגעפירט נייע געזעצן און פראגראמען וואס האבן געהייסן "די נייע ארדענונג"; אלס אן אויסלייזונג אויפן וועלט ווירטשאפט קריזיס.


text:
זשאמבלאט
די זשומבלאט פאמיליע איז א מאכטפולע פאמיליע פון דרוזן אינעם לבנון, איר אפשטאמונג איז פון קורדן, און פון די 1600ער יארן, זענען זיי די פירער פון דרוזן,
כאמיל זשומבלאט, פון גרינדער טאטעס פון דער ערשטער לעבאנעזער רעפובליק, און די גרינדער פון דער סאציאליסטישער פראגרעסיווער פארטיי, איז אומגעקומען אינעם לבנון ברודער קריג.
זיין זון וואליד זשומבלאט, איז א מאכטפולער פאליטיקער אין לבנון, און ער האט געפירט די דרוזישע קעמפער דורכאויס דעם ברודער קריג, ער איז זייער מאכטפול און אלע רעכענען זיך מיט אים, ער האט געהייראט א פאלעסטינעזער מיידל, וואס איז קעגן דער דרוזישער רעליגיע. ביי די וואלן אין 2009, איז ער געלאפן צוזאמען מיט כעזבאלא.


text:
טאני בלער
טאני בלער (מיי 06, 1953) 52סטער פרעמיער מיניסטער פון גרויס בריטאניע. געווען פירער פון די ליבעראלע פארטיי פון גרויס בריטאניע, ער האט געפירט זיי פארטיי צו א זיג און איז ערוויילט געווארן אלס פרעמיער מיניסטער איבער גרויס בריטאניע. היינט צו טאג איז ער א שליח פארן מיטל מיזרח.
ער איז דריי מאל ערוויילט געווארן, ער האט רעזיגנירט אין 2007 און גארדן ברוין האט איהם איבערנעמען.
כאטש ער איז נישט אזוי פאפולער, ספעצילע איז נישט פאפולער זיין שטיצע פאר די איראק מלחמה, דאך האט ער באוויזן א קונץ און איז שטענדיג געווארן ערוויילט,
ער איז געווען זייער נאנט צו דעם אמריקאנער פרעזידענט קלינטאן, און שפעטער איז ער געווארן זייער נאנט צום אמעריקאנער פרעזידנט בוש.


text:
1818
1818 איז דאס 18טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1818 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אקטאבער - אונטערגעשריבן דער 1818 אפמאך צווישן די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע.
- 3טן דעצעמבער - אילינוי ווערט דער 21סטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן אפריל - אלעקסאנדר דער צווייטער, קייסער פון רוסלאנד (דערמארדעט 1881)
- 5טן מיי - קארל מארקס, דייטשער סאציאלאג און פילאסאף (געש' 1883)
- 24סטן דעצעמבער - זשיימס פרעסקאט זשול, ענגלישער פיזיקער, פארמולירער פונעם געזעץ פון קאנסערווירן ענערגיע