text:
אלול
אלול איז דער זעקסטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן,[1] (און דער צוועלפטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז אלול שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש אלול איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון אב, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון אלול, וויבאלד אב איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש אלול קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (א ב ד ו) זונטיק, מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק.[4]
אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש האבן זיי געקענט - אויב בית דין האט עס געפינען נויטיג - אויסברייטערן דעם חודש (מעובר) אויף דרייסיג טעג, דאך דערצייילט אונז די חז"ל אז פון די צייטן פון עזרא האט קיינמאל פאסירט, אלול זאל זיין אויסגעברייט.[5]
אין דער משנה לערנט מען[6] אז אלול איז איינער פון די זעקס חדשים וואס בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש אלול, וועגן דעם קומענדיגן ראש השנה. (רש"י און תוספות קריגן זיך אין דער ערקלערונג וואספאר א אנבאלאנג האט ראש חודש אלול צו ראש השנה, אייגענטלעך ווענדט זיך ראש השנה ווען בית דין וועט מקדש זיין תשרי).
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש אלול גייט ארויס פון דער ענדע פון די ווערטער וצדקה תהיה לנו כי[7] (דברים ו. כה.).
דער מזל פון אלול ווערט אנגערופן בתולה.[8] דער בני יששכר[9] ברענגט א טייטש וואס ער האט געהערט פון זיי שוועסטער-קינד רבי אלעזר פון ליזשענסק, אז תשמח בתולה במחול (ירמיה לא. יב.) חודש אלול וואס זיין מזל איז בתולה וועט זיך פרייען, במחול ווען דער אייבערשטער וועט פארגעבן (מוחל) די זינד פון די יידישע קינדער.
אלול איז א חודש פון תשובה און נאכקלערען, זיי זענען טעג וואס ווערען אנגעריפן ימי רצון, ימי הרחמים והסליחות, וויבאלד אין אלול האט זיך אנגעהויבן די פערציג טעג וואס דער אייבערשטער האט זיך געלאזט איבערבעטן צו משה רבינו,[10] און ס'איז געזאגט געווארן אויף דעם דער רמז אני לדודי ודודי לי (שיר השירים ו ג), ראשי תיבות אלול.[11]
ספעציעלע טעג פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי טעג פון חודש אלול האבן די חז"ל אויסגעריפן אלס יו"ט און פארבאטן צו פאסטן אין די טעג, ז, יז, כב, ווי ס'ווערט געשריבן אין מגילת תענית. די הלכה איז "בטלה מגילת תענית",[12] און די ימים טובים גייען היינט נישט מער אָן.
כ"ה אלול האט דער אייבערשטער באשאפן די וועלט, און דער טאג איז דער פונדאמענט אויף אויסצורעכענען די מולדות און תקופות.
הלכות און מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוט יאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ראש חודש אלול, ווען איינער שרייבט א בריעף צום צווייטן דארף ער אים וואונטשען פון אנפאנג א כתיבה וחתימה טובה.[13]
בלאזן שופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – שופר
מען פירט זיך צו בלאזן שופר א גאנץ חודש אלול חוץ פון ערב ראש השנה, עס זענען דא עטליכע טעמים.
- די חז"ל האבן מתקן געווען צו בלאזן שופר ראש חודש אלול, ווייל, ראש חודש אלול ווען דער אייבערשטער האט געהייסן משה רבינו ארויפגיין אויפן בארג, האט מען אויסגעריפן מיט א שופר אז יעדער זאל וויסן אז משה רבינו איז ארויף אויפן בארג, מען זאל חלילה נישט נאכאמאל זיך פארנארן (טועה זיין) אין די עבודה זרה, אין דער אייבערשטער איז דערהויבן (נתעלה) געווארן יענעם טאג דורך דעם שופר, ווי ס'שטייט, עלה אלקים בתרועה ד' בקול שופר (תהלים מז. ו.) [14], און מען פירט זיך צו בלאזן שופר דעם גאנצן חודש [15].
- די חז"ל האבן מתקן געווען צו בלאזן שופר פערציג טעג ביז יום כיפור, און אנדענק פון די פערציג טעג וואס משה רבינו איז ארויף אינדערהייך און אנגעזאגט מען זאל בלאזן יעדען טאג שופר, מען זאל חלילה נישט נאכאמאל זיך פארנארן (טועה זיין) אין די עבודה זרה, אבער מיר פירן זיך צובלאזן נאר ביז ראש השנה. [16]
- כדי צו פארמישן דעם שטן,[17] ער זאל נישט וויסן ווען ראש השנה איז און גיין מקטרג זיין אויף די יידישע קינדער [18]. דאס איז אויך איינע פון די טעמים פארוואס ערב ראש השנה בלאזט מען נישט, ער זאל מיינען ראש השנה איז שוין פאראיבער.[19]
- וויבאלד א שופר מאכט יעדען ציטערן (געבויטע אויפן פסוק: היתקע שופר בעיר והעם לא יחרדו) [20], און חודש אלול איז א חודש ווי מען זוכט תשובה צו טאן פאר ראש השנה און יום כיפור קומען אהן.
לדוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ראש חודש אלול ביז שמיני עצרת, פירן זיך רוב אשכנזים צו זאגן יעדן טאג ביי שחרית און מעריב (ס'פארהאן ערטער וואס זאגן ביי מנחה) דעם קאפיטל כ"ו פון תהלים: לדוד ד' אורי וישעי[21] ס'איז אבער דא ערטער וואו מען האט מקפיד געווען נישט צו זאגן.
פאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמ"א שרייבט, ס'איז דא וואס פירן זיך צו פאסטן פערציג טעג פון ראש חודש אלול ביז יום כפור,[22] אבער מ'טוט נישט אריינצוהען דעם תענית ביז באנאכט.[23] אבער וויבאלד שבת און יו"ט מעג מען נישט פאסטן, היייבט מען אָן שוין פון פופצן טאג אין אב.[24]
סליחות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סליחות
מען פירט זיך אויך צו זאגן ספעציעלע פיוטים אין דער חדש וואס מען רופט סליחות.
- ביי ספרדים איז די מנהג אז מען זאגט דאס א גאנצן חדש, אנגעפאנגן פון צווייטען טאג ראש חדש.
- ביי אשכנזים זאגט מען סליחות אנגעפאנגען פון א זונטאג פאר ראש השנה (דאס הייסט דער לעצטער זונטאג אין חדש אלול), א חוץ אויב דער ערשטער טאג ראש השנה קומט אויס מאנטאג אדער דינסטאג, דאן פאנגט מען זאגן סליחות א וואך פארדעם (דאס הייסט איינס פאר די לעצטע זונטאג אין חדש אלול). די סבה פארוואס מען זאגט דאן סליחות פון א זונטאג פריער, איז ווייל עס איז דא א מנהג פון פאסטן די טעג פון סליחות. און די מנהג איז דערפאר ווייל מען וויל פאסטן די גאנצע עשרת ימי תשובה, אבער וויבאלד פיר טעג פון עשרת ימי תשובה קען מען נישט פאסטן - 2 טעג ראש השנה, 1 טאג שבת, און 1 טאג ערב יום כיפור - צאלט מען דאס אפ אין סליחות. דערפאר אויב עס איז נישט דא כאטש פיר טעג פון סליחות וועט מען נישט קענען אפצאלן די 10 פאסט טעג אין די טעג פון סליחות, דערפאר לייגט מען צו פון א זונטאג פריער.
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ ביצה ו' ע"א
- ↑ ר"ה י"ח ע"א
- ↑ משנת חכמים אלול א א
- ↑ ספר יצירה פ"ה
- ↑ חודש אלול מאמר א אות ה
- ↑ פרקי דרבי אליעזר שם
- ↑ אבודרהם תפלת ר"ה
- ↑ ר"ה י"ח ע"ב
- ↑ מהריל הלכות ימים נוראים
- ↑ פרקי דרבי אליעזר פרק מו
- ↑ טור או"ח תקפ"א א'
- ↑ רוקן סי' רח
- ↑ טור שם
- ↑ ב"ח שם
- ↑ מגן אברהם שם
- ↑ טור שם
- ↑ מטה אפרים תקפ"א
- ↑ או"ח תקס"ח ד'
- ↑ מג"א תקס"ב ס"ק ו
- ↑ מג"א תקס"ח ס"ק י"ז


c: text/html

text:
זשאן-זשאק רוסא
זשאַן-זשאַק רוסא (פראנצויזיש: Jean-Jacques Rousseau; 28סטן יוני 1712 – 2טן יולי 1778) איז געווען א גענפֿער פילאסאף, שרייבער און קאמפאזיטאר אין דעם 18טן יארהונדערט. זיין פאליטישע פילאסאפיע האט באאיינפלוסט די פראנצויזישע רעוואלוציע.
רוסא האט געהאלטן אז מוסר און מידות לערנט מען פון רעליגיע. דערפאר קען אן אטעיסט נישט זיין קיין גוטער בירגער.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוסא איז געבוירן געווארן אין גענף, דעמאלסט אן אומאפהענגיק רעפובליק, אין 1712, צו זיין פאטער אייזיק, א זייגער-מאכער, און זיין מוטער, סוזאן בערנאר, די טאכטער פון א קאלוויניסטישן פריידיקער. זי איז געשטארבן ניין טעג נאך זיין געבורט.
אין 1742 האט זיך רוסא געצויגן קיין פאריז. פון 1743 ביז 1744 איז ער געווען דער סעקרעטאר פונעם פראנצויזישן אמבאסאדאר אין ווענעציע. ווען ער צוריקגעקומען אין פאריז האט רוסא זיך באפריינדעט מיט דעני דידערא, און ער האט אנגעהויבן שרייבן ארטיקלען פאר דידעראס גרויסע ענציקלאפעדיע.
- מיין וידוי פון רוסא (יידיש).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
װיקיפּעדיע:זוכן
ווי אזוי טרעפט מען ארטיקלען?
- דער ערשטער וועג צו טרעפן ארטיקלען איז אריינקלאפן אינעם זוכן קעסטל (וואס געפינט זיך אויבן רעכטס אין יעדער וויקיפעדיע פֿענסטער) דעם ווערט וואס איר ווילט טרעפן.
- זיך נוצן מיט די קאַטעגאָריעס וואס מען קען זיי טרעפן אימער אויפן שער בלאט.
- זיך נוצן מיטן נאוויגאציע וואס געפינט זיך אויפן צענטרום פונעם שער-בלאט.
עצות צו געפינען ארטיקלען אדער טעמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אויב איר ווילט זוכן עפּעס א ווערט, און איר ווייסט נישט גענוי ווי אזוי דאס צו שרייבן, קענט זיך העלפן מיט די קאטעגאריען, אדער מיט געראטענע ווערטן. אויב צ.ב. ווילט איר זוכן דעם ווערט נעשונאל זשיאגראפיק, אבער איר ווייסט נישט גענוי ווי אזוי עס צו שרייבן, קענט איר זוכן צום ביישפיל אין קאַטעגאָריע "טי ווי קאנאלן" אדער אין קאַטעגאָריע נאטור".
- איר קענט אימער פראבירן זוכן אויך אויף ענגליש אדער העברעיש. צום ביישפיל שרייבט "LOST" כדי צו זוכן דעם טעלעוויזיע-סעריע "פארלארינע", אדער שרייבט "בית כנסת" אדער "ביכנ"ס" כדי צו געפינען דאס ווערט "שול".
- זיך נוצן מיטן אלפאבעת וואס געפינט זיך אויבן ביים שער-בלאט. צ.ב.ש. אויב איר זוכט אן ארטיקל אויף "קריסטנטום", אבער איר ווייסט נישט גענוי ווי צו דאס שרייבן, גייט אריין אין אות ק', און דריקט נאכער ביים רעזאלטאט-בלאט די אותיות "קר" און איר וועט טרעפן אלע ארטיקלען וואס פאנגען זיך האן מיט די אותיות "קנ".


text:
1957
1957 איז דאס 57סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1957 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - געגרינדעט די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע (מערב דייטשלאנד, פראנקרייך, איטאליע, בעלגיע, האלאנד, לוקסעמבורג)
- 2טן יולי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.4 צפון פון טעהראן, איראן, הרגעט 2,500 מענטשן
- 31סטן אויגוסט - מאלייזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך


text:
1914
1914 איז דאס 14טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1914 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יוני - די ערשטע שיף פארט אדורך דעם פאנאמא קאנאל
- 28סטן יוני - פראנץ פערדינאנד, דער קרוינפרינץ פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, און זיין ווייב סאפיע דערמארדעט אין סאראיעווא. דאס איז דער פינק וואס האט אנגעצונדן די ערשטע וועלט מלחמה
- 28סטן יולי - די ערשטע וועלט מלחמה הייבט אן: די עסטרייך-אונגארישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה קעגן סערביע
- 1טן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף דער רוסלענדישער אימפעריע.
- 12טן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: בריטאניע דערקלערט מלחמה קעגן עסטרייך-אונגארן.
- 15טן אויגוסט - געעפנט דער פאנאמא קאנאל
- 20סטן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד נעמט איין בריסל.
- 23סטן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד
- 2טן נאוועמבער - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 5טן נאוועמבער - בריטאניע אנעקסירט קיפראס, און דערקלערט מלחמה, צוזאמען מיט פראנקרייך, אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן מערץ - שניאור ליפסאן, ישראלדיקער פיזיקער, פון די גרינדער פון דעם אפענעם אוניווערסיטעט אין ישראל (נפטר 2001)
- 24סטן אפריל - יאן קראסקי, קעמפער אין דער פוילישער אונטערגרונט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, חסיד אומות העולם (געש' 2000)
- 15טן יוני - יורי אנדראפאוו, גענעראל סעקרעטאר פון דער קאמוניסטישער פארטיי פונעם סאוועטן פארבאנד (געש' 1984)
- טאר הייערדאל, נארוועגישער ביאלאג, פירער פון דער "קאן טיקי" רייזע (געש' 2002)
- 28סטן אקטאבער - יונה סאלק, ערפינדער פון אימוניזירונג קעגן פאליא (געש' 1995)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יוני - דער קרוינפרינץ פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע (דערמארדעט) (געב' 1863)
- 3טן יולי - דזשאזעף טשעמבערליין, בריטישער פאליטיקער (געב' 1836)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיזיק - מאקס פאן לויע


text:
קאסמאס שאטל
קאסמאס שאַטל, אפיציעל גערופן די קאסמאס טראנספארטאציע סיסטעם (STS), איז נאסא'ס איצטיגער קאסמאס לאנטש פֿאָרמיטל מיט וועלכע זי טראנספארטירט אסטראנאטן, עקוויפמענט, אוון סופלייס אינעם קאסמאס.
אינהאַלט
די יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאסמאס שאטל איז אין פארעם ווי א פליגער וועלכע פארמאגט צוויי פליגלען און די זעלבע סארט קערפער אויסשטעל. אינעווייניג באשטייט עס פון דריי טיילן וועלכע זענען א קאבינע וואו די אסטראנאטן געפינען זיך, דער מאנעווערע אפטיילונג, און א קארגא קאבינע וועלכע ווערט גענוצט צו טראנספערירן סופלייס אינעם קאסמאס. דער שאטעל קען גרינג פליען אינעם קאסמאס מיט אירע דריי מאטארן וויבאלד עס ווערט ווי א סעטעלייט וועלכע דרייט זיך אויטאמאטיש ארום די וועלט אינאיינעם מיט אלע פלאנעטן.
דער שווערסטער טייל פון די מיסיע איז דאס ארויפפארן וועלכע ווערט אנגערופן דער לאנטש. די וועלט'ס אטמאספערע פארמאגט א כוח המשכה (גראוויטי) וועלכע שלעפט אלעס אראפ צו די ערד און וויבאלד דער שאטעל מוז דעגרייכן גאר א שנעלע גיכקייט צו קענען דורכברעכן איר ארויסגאנג פון די וועלט פארלאנגט זיך גאר א מאסיווע ענערגיע שטופ וועלכע זאל צוהעלפן דעגרייכן דעם ציל. דערפאר האט מען צוגעשטעלט אן אויסערן ברענשטאף טאנק וועלכע איז גרעסער ווי דער שאטעל זעלבסט און צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע געבן דעם שטופ ארויף פאר די ערשטע צוויי מינוט.
דער שאטל דארף דורכגיין עטליכע הויפט טריט אין יעדע מיסיע און יעדע פון זיי איז קאמפליצירט און דארף קלאפן אויף הונדערט פראצענט.
דער לאנטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען ארויפשיסן א 4.5 מיליאן פונטיגן שאטעל אינעם קאסמאס פארלאנגט זיך א געוואלדיגע כוח פון ענערגיע וועלכע ווערט אויסגעפירט דורך א קאמבינאציע פון די דריי הויפט מאטארן פון דער שאטעל, דער דרויסנדיגער ברענשטאף טאנק, די צוויי ראקעט בוסטערס, און די ארביטל מאנעווירונג סיסטעם.
דאס מערסטע קראפט פאר'ן לאנטש (71 פראצענט) קומט פון די צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע זענען שמאלע לאנגע ראקעטס וועלכע נוצן ברענשטאף ארויפצושיסן אינעם קאסמאס. די ראקעט זענען אנגעבינדן צו דעם שאטעל אינאיינעם מיט א ברענשטאף טאנק וועלכע סופלייט די ברענשטאף פאר דעם שאטעל'ס מאטארן. ווען דער שאטעל גרייכט א געוויסע הויכקייט און ברויך מער נישט האבן די בוסטערס ווערן די צוויי בוסטערס אפגעטיילט פון דעם שאטעל און פאלן צוריק אראפ אין וואסער.
די בוסטערס פארמאגן א ספעציעלע מאטאר יעדע איינע וועלכע ווערט אקטיוויזירט ווען די בוסטערס ענדיגן זייער מיסע. די מאטארן גיבן א נייע קראפט וועלכע טיילט זיי אפ פון דעם שאטעל און זיי פאלן צוריק אראפ צו די ערד וואו זיי פאלן אריין אין וואסער ווי עס ווערט פון פריער אויסגערעכנט. די בוסטערס פארמאגן סיגנאליזירער מען זאל וויסן וואו זייערע פאזיציעס זענען און זיי פארמאגן פאראשוטן און שווימען טובס מיט וועלכע זיי פארגרינגערן דעם וועג אראפ און בלייבן שווימען אויפ'ן וואסער וואו זיי ווערן שפעטער אויפגענומען דורך נאס"א.
די סארט בוסטערס זענען פון די שטרעקסטע סארט וואס איז פאראן און ווערט אנגערופן סאליד ראקעט בוסטערס וואס מיינט אז עס ארבעט ווי א מיסיל און מען קען נישט האבן קיין קאנטראל דערויף. איינמאל די ראקעטס זענען אנגעצינדן קען מען זיי מער נישט אפשטעלן און דערפאר צינדט מען זיי אן די לעצטע אין פאל עפעס טויג נישט מיט דעם טאנק אדער שאטעל.
אין די טשאלענדזשער אויפרייס האבן די בוסטערס אנגעמאכט דעם חורבן ווען איינע פון זיי איז נישט געווען גענוג שטייף פארמאכט און עס האט ארויסגערינען הייסע גאז אריין אין א צווייטע אפטיילונג פון דעם ראקעט וועלכע פארמאגט היידראדזשין ברענשטאף און איינמאל די צוויי זענען זיך צוזאמענגעקומען האט עס אויפגעריסן און מיטגעברענגט דעם שאטעל וועלכע איז געווען אנגעבינדן מיט איר. נאס"א האט שפעטער געזאגט אז דער סיבה איז געווען די קאלטע וועטער וועלכע איז דעמאלט געווען אונטער זערא און עס האט געשרינקט די ראבערנע רינגן וועלכע האלטן שטייף די אפטיילונגן. נאך דעם קאטאסטראפע האט נאס"א איבערגעמאכט בעסערע ראבער רינגען און האט אויך דעזיינט א סיסטעם אין וועלכע דער שאטעל קען זיך אין ווייניגער פון א סעקונדע אפטיילן פון די בוסטערס און דעם טאנק און צוריק אראפקומען צו די ערד, אין פאל פון א פראבלעם.
דאס איבעריגע 29 פראצענט קראפט פאר'ן לאנטש קומט פון דעם שאטעל'ס 3 אייגענע הויפט מאטארן וועלכע נעמען אויף ברענשטאף פון דעם ברענשטאף טאנק און הייצן דאס אויף און שיקן עס אריין אין די מאטארן און די אפפאל ווערט ארויסגעטריבן פון אונטער דעם שאטעל. די מאטארן שעפן אויס די מאס פון א סווימינג פול פון ברענשטאף יעדע 10 סעקונדעס און דער קראפט פון די מאטארן שיסט ארויס אפפאל מיט א קראפט פון 6,000 מייל פער שטונדע.
דער ברענשטאף טאנק איז 158 פיס לאנג און 27 פיס ברייט אין דיאמעטער. דער טאנק פארמאגט אין זיך 526,000 גאלאנען ברענשטאף און וועגט 1.6 מיליאן פונט. ווען עס איז אויסגעליידיגט און פאלט צוריק אראפ אין וואסער וועגט עס 78,000 פונט.
דער טאנק באשטייט פון צוויי טענק וועלכע זענען אריינגעזעצט אין אן אויסערן אלומינם פרעים. איינע פון די טענק איז מער ווי צוויי דריטל די גרויס פון דעם צווייטן טאנק און טראגט היידראדזשין גאז. דער קליינער טאנק, וועלכע ליגט העכער די גרויסע, טראגט אקסיגן. די ברענשטאף פליסט אריין צו דעם שאטעל'ס מאטארן דורך 17 אינטשיגע (דיאמעטער) רערן וועלכע זענען אנגעבינדן צו שטארקע פאמפן אינעם שאטעל וועלכע שלעפן ארויס בערך 17,600 גאלאנען אקסיגן פער מינוט און 47,400 גאלאנען ברענשטאף פער מינוט.
דער טאנק איז איבערגעדעקט מיט אן איין אינטש דיקע שיכט אינסולעישן פון א ספעציעלע סארט וועלכע קען נישט הייס ווערן. די אינסולעישן באשיצט דעם טאנק עס זאל נישט אנגעהייצט ווערן פון דעם קראפט היץ און פארמיידט אויך אן אנזאמלונג פון אייז אין א קאלטע וועטער.
אין 03' ווען דער קאלאמביע שאטעל איז ארויסגעפלויגן איז אראפגעפאלן שטיקער פון די אינסולעישן און האט זיך אנגעשטויסן מיט'ן קערפער פון דעם שאטעל און דאס געשעדיגט וואס האט שפעטער צוגעברענגט דעם קראך אויפ'ן וועג צוריק אראפ ווען דער שאטעל איז אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע וואו עס זאמעלט זיך אן א שטארקע היץ קראפט וועלכע האט דעגרייכט ביז אינעווייניג אינעם שאטעל.
נאס"א זאגט אז זיי קענען נישט פארמיידן עס זאל מער נישט אראפפאלן קיין שטיקער, ווי מען האט זיך איבערגעצייגט מיט דעם לאנטש פון דיסקאווערי, אבער זיי וועלן מוזן ארבעטן אויף עצות וויאזוי צו פארמיידן אז די פאלנדע שטיקער זאלן זיך נישט אנשטויסן מיט דעם שאטעל.
ארביטל מאנעווירונג סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער לאנטש גייט מיט'ן נאז ארויף. נאך בערך 2 מינוט לאזט מען אראפ די בוסטערס און נאך בערך 9 מינוט איז דער שאטעל שוין פארטיג מיט'ן לאנטש און געפינט זיך גענוג הויך. אין יענע מאמענט טיילט זיך דער שאטעל אפ פון דעם ברענשטאף טאנק און בייגט זיך אוועק פונען טאנק מיט'ן נאז אראפ וואס דרייט איבער דעם שאטעל מיט'ן בויך ארויף און די דאך אראפ צו די וועלט. די אסטראנאטן וועלכע זיצן אינעם קאבינע האבן א פענסטער אויפ'ן דאך מיט וועלכע זיי קענען זען דעם טאנק אוועקפליען און זיי זעען די וועלט ווי אונז זעען מיר די לבנה (היבש גרעסער וויבאלד זיי זענען פיל נידעריגער ווי די לבנה). ביי דעם דיסקאווערי לאנטש האבן די אסטראנאטן גענומען בילדער און ווידעא פון דעם טאנק און דאס אראפגעשיקט צו נאס"א וועלכע האבן דאס גענוצט צו שטודירן וויפיל שאדענס דער טאנק האט באקומען. די אסטראנאטן האבן געזאגט אז זיי האבן געקענט זען דעם טאנק פאר בערך 2 מינוט.
ווען דער שאטעל גרייכט אינעם קאסמאס ווערט עס ווי א סעטעלייט וואס טייטש אז עס רינגעלט ארום די וועלט אויטאמאטיש אין א געוויסע הויכקייט מיט א געוויסע שנעלקייט. פון צייט צו צייט דארף דער שאטעל מאכן מאנעווירונגן צו גיין העכער אדער נידעריגער אדער זיך ארומדרייען. דאס ווערט געטאן דורך דעם מאנעווירונג סיסטעם וועלכע באשטייט פון צוויי מאטארן וועלכע זיצן אויף ביידע זייטן פון דעם מיטלסט'ן שטייענדיגן פליגל. יעדע פון די צוויי מאטארן פארמאגן דריי טאנקן פון וועלכע צוויי פארמאגן צוויי אנדערע סארטן ברענשטאף און דער דריטער פארמאגט העליום גאז. דא ליגט געוואלדיגע חכמות וועלכע פארמינערט די מאס ענערגיע צו מאכן מאנעווערעס מיט די מאטארן. ווען די צוויי ברענשטאף סארטן קומען זיך צוזאם אינאיינעם צינדט זיך דאס אן אליינס אן דעם וואס עס זאל דארפן באקומען א פונק. די ברענשטאף ליגן אין זייערע טאנקן אן קיין טראפ אקסיגן און דערפאר רינען זיי נישט ארויס פון דארט כאטש די רערן זענען נאר אפגעהאלטן מיט שוואכע וואלווס. ווען מען דארף אקטיוויזירן די מאטארן קומט ארויס אביסל העליום גאז און גייט אריין אין די ברענשטאף טאנקן וועלכע טרייבט אויטאמאטיש ארויס די ברענשטאף אן קיין פאמפ.
ווען די מאטארן ווערן אקטיוויזירט פאסירן קליינע אויפרייסן וועלכע טוט מאנעווערן דעם שאטעל. מען קען דאס מאנעווערן אלע וועגן, געוואנדן ווי שטארק די אויפרייסן זענען און וועלכע סארט ברענשטאף מען נוצט. טיילמאל נוצט מען נאר איינע פון זיי און טיילמאל ביידע. מיט איין מאנעווערע קען זיך דער שאטעל הייבן אדער נידערן ביז 1,000 פיס. די מאטארן פארמאגן ברענשטאף צו קענען מאכן טויזענט אזעלכע מאנעווערעס דורכאויס איין מיסיע.
די לאנטש אין דעטאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאס"א סייענטיסטן ציילן דאס מיט דעם בוכשטאב טי. און עס גייט מיינעס 31 סעקונדעס ביז עס הייבט זיך און פון דארט גייט עס פלוס ביז 45 מינוט ווען דער שאטעל איז פאראיבער דעם לאנטש פראצעדור.
טי. מיינעס 31 סעקונדעס – די לאנטש קאמפיוטערס נעמען איבער דעם לאנטש סיסטעם.
טי. מיינעס 6.6 סעקונדעס – די מאטארן פון דעם שאטעל צינדן זיך אן איינע נאך די אנדערע ביז 90 פראצענט פון איר מאקסימום קראפט.
טי. מיינעס 3 סעקונדעס – די מאטארן זענען אין פולן קראפט און גרייט צו פליען.
טי. מיינעס 0 סעקונדעס – די בוסטערס צינדן זיך אן און שיסן ארויס דעם גאנצן בינטל (שאטעל, טאנק, און בוסטערס) פון פלאץ.
טי. פלוס 20 סעקונדעס – דער שאטל מאכט איר ערשטן מאנעווערע און דרייט זיך ארום זייטיג צו רעכטס 180 גראד.
טי. פלוס 60 סעקונדעס – די שאטל מאטארן נעמען אויף די לעצטע 10 פראצענט פון איר קראפט.
טי. פלוס 2 מינוט – די בוסטערס טיילן זיך אפ פון דעם שאטעל ביי א הויכקייט פון 28 מייל און ביז עטליכע סעקונדעס מאכן זיך אויף די פאראשוטן און עס לאנדעט שפעטער אין דעם אטלאנטיק אקעאן בערך 140 מייל פון קענעדי קאסמאס צענטער. (שיפן נעמען אויף די בוסטערס וועלכע ווערן איבערגענוצט פאר שפעטערדיגע מיסיעס).
טי. פלוס 7.7 מינוט – דער שאטל איז שוין גענוג הויך און די מאטארן לאזן נאך די קראפט וועלכע איז א סכנה פאר'ן שאטעל.
טי. פלוס 8.5 מינוט – דער שאטל איז שוין גענוג הויך אינעם קאסמאס און די מאטארן לעשן זיך אויס גענצליך.
טי. פלוס 9 מינוט – דער ברענשטאף טאנק טיילט זיך אפ פון דעם שאטעל און ברענט אויס פון די געוואלדיגע היץ ווען עס פאלט צוריק אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע.
טי. פלוס 10.5 מינוט – די מאנעווירונג סיסטעם ווערט אקטיוויזירט צום ערטשן מאל צו באשטימען דעם ארביט פאר דעם שאטעל (ארביט מיינט די הויכקייט אין וועלכע דער שאטעל רינגעלט אינעם קאסמאס). טי. פלוס 45 מינוט – דער מאנעווירונג סיסטעם מאכט א צווייטע אויפרייס מיט וועלכע עס באשטימט זיך דער ענדגילטיגער ארביט וועלכע איז בערך 250 מייל העכער דעם וואסער אויבערפלאך.
דער ארביטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער שאטל קומט אן אינעם קאסמאס עפנט דער קאמאנדיר די קארגא טירן וועלכע געפינען זיך אויפן דאך פונעם שאטל אפצוקילן דעם שאטעל פון אינעווייניג וועלכע זאמעלט אן א געוואלד מיט היץ אויפ'ן וועג ארויף צו ספעיס. די קארגא טירן זענען אין די לענג פון רוב טייל פון דעם שאטעל און איינמאל עס איז אפען קוקט עס אויס ווי א שאטעל אן א דאך. א נארמאלע שאטעל מיסיע געדויערט צווישן 7 און 14 טעג און די אסטראנאטן וואוינען דארט די גאנצע צייט.
דער שאטעל באשטייט פון אסאך טיילן. די ערשטע טייל נעבן די נאז איז דאס פלאץ וואו די אסטראנאטן געפינען זיך די גאנצע צייט. אין דעם אפטיילונג איז פאראן א רייע טאנקן און קאמפארטמענטס וועלכע אנטהאלטן אלע כעמיקאלן, און קאנטראל סיסטעמען וועלכע מאכט דעם אטמאספערע אינעם שאטעל. א דריטע אפטיילונג אינעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטעל איז די פאדערשטע רעאקציע קאנטראל וועלכע העלפט דעם שאטעל מאכן מאנעווערעס אינעם קאסמאס. דער צווייטער אפטיילונג פארמאגט די אינערליכע מאטארן און דערנאך קומט די קארגא אפטיילונג וועלכע איז דער גרעסטער אפטיילונג פון דעם שאטעל. אין דעם אפטיילונג ליגן אלע סופלייס, סעטעלייטס, אדער אנדערע מאשינערי וועלכע מען טראגט ארויף אינעם קאסמאס. די קארגא אפטיילונג ווערט אויך גענוצט צוריק אראפ צו ברענגן אויסגענוצטע זאכן פון ספעיס ווי סופלייס פון דעם אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער אדער צובראכענע סעטעלייטס וועלכע מען דארף אראפברענגן צו פאררעכטן. אינעם קארגא אפטיילונג געפינט זיך אויך דער עלעקטראנישן ארעם פון דעם שאטעל וועלכע איז ווי א ראבאטישע ארעם וואס ווערט גענוצט צו הייבן די סופלייס פון איין פלאץ צום צווייטן אדער ארויסצוטראגן די אסטראנאטן אינעם קאסמאס. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי מיסיע האט מען פארלענגערט דעם ארעם און מען האט דאס אסאך גענוצט אינעם קאסמאס, ספעציעל ווען מען האט פארראכטן דעם שאטעל. נאך די קארגא אפטיילונג ליגט די הויפט מאטארן און אן אונטערשטע מאנעווערע סיסטעם. אויסער די אלע זאכן פארמאגט דער שאטעל פליגער טיילן ווי די פליגלן און וויידל.
די מאנשפאט אפטיילונג באשטייט פון דריי שטאקן און פארמאגט א סך הכל פון 2,325 קוביק פיס (א קוביק פיס איז די מאס וואס וואלט גענומען אריינצולייגן 7.4 גאלאנען) צו וואוינען. אויב מען נעמט ארויס די עירלאק (אפטיילונג וועלכע ווערט גענוצט דורך די אסטראנאטן ארויסצוגיין פון דעם שאטעל אינעם קאסמאס) פארדינט מען נאך 300 קוביק פיס.
אויפ'ן העסטן שטאק איז פאראן צוויי צימערן, דער פילאט קאבינע און דער קאנטראל צענטער. צווישן די צוויי קאבינעס ווערט אלעס קאנטראלירט, אריינגערעכנט די עלעקטראנישע ארעם. אינעם פילאט קאבינע זיצט נאר דער פילאט און אינעם קאנטראל צימער זיצן דער קאמאנדיר און א ספעציאליסט וועלכע קאנטראלט די מאנעווערע מאטארן און נאך.
די מיטעלסטע שטאק איז דאס פלאץ וואו די אסטראנאטן עסן, שלאפן, און רוען זיך אפ. עס פארמאגט א שלאף צימער, אן ארויסגאנג צימער, שאפעס מיט עסן און אנדערע סופלייס. דער גאנץ אונטערשטער שטאק איז א נידעריגע ווא עס געפינען זיך עמוירדזשענסי עקוויפמענט און פארשידענע עלעקטראנישע קאנטראלס.
דאס לעבן אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע אטמאספערע ווי דא אונטן אויף די ערד. עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי וואס מיינט אז אלעס הענגט אין דער לופטן אבער דרייט זיך אין פאקט ארום די וועלט כאטש מען שפירט דאס נישט. וויבאלד עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי מיינט אז עס איז נישט פאראן קיין אקסיגן און דער מענטש קען נישט דארט אטעמען. די טעמפרעאטור איז געפרוירן קאלט אבער ווען די זון שיינט איז זייער הייס און עס קומען ארויס זייער שעדליכע ראדיאציע שטראלן.
כדי די אסטראנאטן זאלן קענען לעבן אינעם קאסמאס דארפן זיי דארט האבן אלע נויטבאדערפטיגע זאכן ווי עסן, וואסער זיך צו וואשן, ליכטיקייט, א.א.וו. דער שאטעל דארף האבן קאמיוניקאציע מיט נאס"א אונטן אויף די ערד צו באקומען באפעלן און טיילן אינפארמאציע און אויך די אסטראנאטן צווישן זיך דארפן קענען רעדן איינע צו די אנדערע אפילו ווען זיי זענען אינעם קאסמאס מיט די ספעציעלע ספעיס אנצוג. דער שאטעל פליט אויטאמאטיש אינעם קאסמאס צוזאמען מיט אלעם אבער פון מאל צו מאל דארף דער שאטעל גיין העכער אדער נידעריגער צו קענען גרייכן געוויסע זאכן. צום ביישפיל אויב דער שאטעל וויל זיך באהעפטן צום אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער וועט עס זיך דארפן הייבן אדער נידערן דאס צו קענען טאן. דער שאטעל דארף האבן אן אייגענע קאנטראל אויסער נאס"א'ס קאנטראל און ברויך האבן א נעוויגאציע סיסטעם.
דער שאטעל ווערט ארויפגעשיקט צו קענען טאן מיסיעס ווי ארויפטראגן און אראפברענגן סופלייס ווי סעטעלייטס, בויען אדער פאררעכטן געוויסע זאכן (ווי די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע), און די אסטראנאטן דארפן דורכפירן עקספרימענטן וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד.
כדי די אסטראנאטן זאלן קענען וואוינען אין דעם שאטעל דארף דארט זיין די זעלבע אטמאספערע וואס מיר האבן דא אויף אונזער וועלט. אונזער אטמאספערע איז א געמיש פון עטליכע גאזן (78 פראצענט ניטראדזשין, 21 פראצענט אקסיגן, און איין פראצענט אנדערע סארט גאזן) מיט א לופט דרוק פון 14 פונט אין יעדע אינטש לופט וואס מיר אטעמען אריין און ארויס. כדי צו קענען געבן אן ענליכע אטמאספערע אינעם שאטעל פארמאגט דער שאטעל אן אקסיגן טאנק און א ניטראדזשין טאנק וועלכע זענען ביידע אין פליסיקייטן און זענען צונויפגעדרוקט מיט אן ענליכע מאס דרוק. עס איז פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען צו א סך הכל פון 4 טאנקן. ווען דער שאטעל איז אינעם קאסמאס ארבעט נאר איין סיסטעם און ווען מען פארט ארויף און אראפ ארבעטן ביידע.
א ספעציעלע סיסטעם מישט די צוויי גאזן און שיקט זיי אריין אין די קאבינעס מיט פענס. וויבאלד א מענטש גיט ארויס קארבאן דיאקסייד איז פאראן באזונדערע פענס וועלכע ציען דאס ארויס ווייל אנדערש האט עס נישט וואו צו גיין און עס וואלט פאר'סמ'ט די אסטראנאטן.
די טאנקן פראדוצירן אויך דאס וואסער אינעם שאטעל און מען נעמט נישט מיט קיין וואסער פון די ערד. דאס וואסער ווערט גערייניגט און געהייצט און געקילט לויט וויאזוי מען דארף דאס האבן. די טאנקן פראדוצירן ארום 25 פונט וואסער פער שטונדע און דאס ווערט געהאלטן ביי א ספעציעלע טאנק. אויב די אסטראנאטן נוצן נישט אויף דאס וואסער און די טאנק ווערט איבערגעפילט גיסט דאס אויטאמאטיש אויס דאס וואסער אינעם קאסמאס וואו עס ווערט אויס ביז עטליכע סעקונדעס.
דער שאטעל פארמאגט א הייצונג און אפקילונג סיסטעם וועלכע שטעלט צו אן אנגענעמע טעמפרעאטור צו אלע צייטן. הייצונג איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם אינעם קאסמאס ווייל דער שאטעל איז גענוג אונטער די זון און עס זאמעלט איבער גענוג היץ אויף שפעטער. פארקערט פטור ווערן פון היץ איז א גרעסערע פריאריטעט.
דער שאטעל פארמאגט א רייע מעכאנישע חכמות וועלכע זאמעלט היץ און האלט דאס פאר שפעטער און פטר'ט אפ אלע פארבליבענע היץ. איינע פון די הויפט טיילן וועלכע שיקט ארויס היץ פונעם שאטעל זענען די קארגא טירן וועלכע בלייבט אפען אינעם קאסמאס און אויף די אנדערע זייט פון די טירן איז פאראן רעדיעיטארס וועלכע שפייען אויס היץ.
ליכטיקייט ווערט געגעבן דורך פיול-סעל ענערגיע וועלכע פראדוצירט עלעקטריציטעט פאר עטליכע סיסטעמען. אין די קאבינעס איז פאראן פלארעסענט לעקטערס און די קארגא אפטיילונג ווערט באלאכטן דורך לעקטערס וועלכע געפינען זיך אין דעם אפטיילונג און זענען אפען אינעם קאסמאס די גאנצע צייט.
מען פאקט איין די אסטראנאטן איבער גענוג עסן אין פאל זיי וועלן דארפן בלייבן אינעם קאסמאס לענגער ווי געראכטן. אלע עסן זענען זייער פריש און געזונט און ווערט געפאקט דורך פארשידענע וועגן וועלכע האלט דאס פריש. אלע עסן ווערט געהאלטן אין ספעציעלע שאפעס וועלכע זענען גוט פארמאכט כדי גארנישט זאל אוועקשווימען פון דארט. בכלל איז יעדע אביעקט באהאפטן אדער אריינגעזעצט ערגעץ ווייל אלעס שווימט אינעם קאסמאס ווי אין א סווימינג פול.
אלע מיסט און שמוץ וואס ווערט אנגעזאמעלט ווערט צונויפגעדרוקט און פארברענט מיט כעמיקאלן און ווערט אריינגעשיקט צו א ספעציעלע טאנק וועלכע מען ליידיגט אויס ווען מען קומט צוריק. דער שאטעל פארמאגט אן אנטי פייער סיסטעם מיט פארשידענע חכמות וועלכע האלטן צוריק פון א פייער. דער שאטעל פארמאגט אויך סמאוק דעטעקטארס, אלאראם סיסטעם, פייער עקסטינגושעירס, און ספעציעלע מאסקעס פאר די אסטראנאטן. אויב א קליינע פייער פאסירט זענען די אסטראנאטן געלערנט דאס שנעל צו פארלעשן און א פילטער סיסטעם וועט דאן אויסרייניגן די לופט פון אלע רויך און אנדערע באשטאנדטיילן וועלכע ווערט געשאפן אין די אטמאספערע דורך דעם פייער.
פאזיציע אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער שאטעל גרייכט אינעם קאסמאס פליעט עס בערך 250 מייל העכער די ים אויבערפלאך. די פאזיציע דארף עטליכע מאל געטוישט ווערן געוואנדן צו וואס מען גייט טאן אינעם קאסמאס. צום ביישפיל אויב מען דארף ארויסלייגן א סעטעלייט אינעם קאסמאס וועט מען דארפן ארויפפארן פיל העכער. דער שאטעל פארמאגט צוויי מאנעווערע סיסטעמען איינס אין דעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטעל און די צווייטע און הויפט אין דעם אונטערשטן טייל.
אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין לופט און א נארמאלע ענדזשין קען נישט דארט ארבעטן ווייל עס האט נישט קיין לופט פון וואו צו ציען. כדי צו טוישן איר פאזיציע וועלן די מענעווערע סיסטעמען מאכן קליינע אויפרייסן וועלכע ווארפט דעם שאטעל. וויבאלד עס זענען פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען קען מען גיין העכער, נידעריגער, זייטיג ביידע וועגן, און זיך איבערדרייען זייטיג און פון פארענט. יעדע מאנעווערע ווערט געמאכט דורך אן אנדערע וועג, געוואנדן לויט וועלכע סיסטעם מען נוצט (אמאל איינס אמאל ביידע) און וויפיל קראפט מען נוצט. דער שאטעל קען זיך רוקן מאקסימום 1,000 פיס פער מאנעווערע אבער אמאל דארף עס מאכן אסאך קליינע מאנעווערעס צו גרייכן א גענויען פונקט. א ביישפיל איז אויב עס באהעפט מיט דעם אינטערנאציאנאלן ספעיס סטאנציע וועלכע איז א לאנגע פראדעצור פון א רייע מאנעווערעס.
די צוויי מאנעווערע סיסטעמען שפילן דער גרעסטער ראלע ווען דער שאטעל לאנדט אין וועלכע דער שאטעל דארף מאכן אסאך ווילדע מאנעווערעס צו פארלאנגזאמען דעם וועג אראפ ווי מיר וועלן באלד זען.
קאמיוניקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמיוניקאציע איז איינע פון די הויפט שליסלן פון א ספעיס מיסיע און אויב מען וואלט נישט געקענט קאמיוניקירן וואלט א מיסיע אינעם קאסמאס נישט געווען מעגליך. די אסטראנאטן דארפן האבן קאמיוניקאציע צווישן זיך און נאך וויכטיגער מיט נאס"א'ס קאנטראל צענטער אין היוסטן, טעקסאס.
די קאמיוניקאציע סיגנאלן צווישן דעם קאנטראל צענטער און דער שאטעל גייט דורך א 60 פיסיגע אנטענא וועלכע פירט די סיגנאלן צו א קאמיוניקאציע צענטער אין ניו מעקסיקא. פון דארט גייען אלע סיגנאלן ארויף אינעם קאסמאס צו די קאמיוניקאציע סעטעלייטס (געפינען זיך בערך 22,300 מייל העכער די ערד) און דער שאטעל כאפט עס אויף פון דארט. דאס זעלבע איז אויף צוריק. אין פאקט זענען פאראן צוויי באזונדערע קאמיוניקאציע סיסטעמען די ערשטע און הויפט צו רעדן און שיקן דאטא און די צווייטע פאר ווידעא וועלכע איז נישט אזא גרויסע פריאריטעט.
אינעם שאטעל זעלבסט איז פאראן אן אינטערקאם סיסטעם וועלכע איז צעשפרייט צו אלע ווינקלן פון די מאנשאפט אפטיילונג. די גאנצע סיסטעם ארבעט מיט באטערי און האט עטליכע בעקאפ סיסטעמען אין פאל עפעס גייט נישט כהוגן. ווען אן אסטראנאטן שפאצירט ארויס אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע פריקווענסי וועלכע ווערט אויפגעכאפט אינעם אסטראנאט'ס ספעיס אנצוג.
זינט נאס"א האט אזלעכע קלארע קאמיוניקאציע פון ווידעא האט מען געקענט פארקלענערן די ספעיס שאטעל מיסיעס וויבאלד מען האט באקומען ענטפערס און געזען מיט די אייגענע אויגן וואס זיי האבן געברויכט וויסן. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי רייזע איז דאס גאר שטארק צוניץ געקומען ווען מען האט אריינגעשעטעלט א קאמערע צווישן דעם ברענשטאף טאנק און דער שאטעל וועלכע האט רעקארדירט וויאזוי עס טיילט זיך אפ איינע פון די אנדערע און האט אויפגעכאפט וויאזוי א שטיק פאום האט זיך אפגעטיילט פון דעם טאנק. די ווידעא איז טראנסמיטירט געווארן לעבעדיג צו נאס"א וועלכע האבן ביז א טאג געקענט ענטפערן אויב דאס איז א פראבלעם אדער נישט און עווענטועל האט מען דאס פארראכטן אינעם קאסמאס. ווען נישט די ווידעא וואלט נאס"א ניטאמאל געוואוסט דערפון.
אויסער די וויכטיקייט דערפון איז דאס א פראכט פאר נאס"א וועלכע האט געצייגט לעבעדיג פאר די גאנצע וועלט וואס זי טוט אינעם קאסמאס. בעפאר מיר האבן געשריבן דעם ארטיקל האבן מיר איבערגעקוקט א רייע פון זיי און א דאנק דעם קענען מיר דאס איבערגעבן פאר אייך אזוי פארשטענדליך.
נעוויגאציע, קראפט, און קאמפיוטערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שאטעל נוצט א דזשי-פי-עס סיסטעם צו וויסן וואו עס געפינט זיך און ווען און וואו צו טוישן פאזיציעס. וויבאלד אינעם קאסמאס איז טונקל קען מען נישט זאגן אליינס וועלכע וועג דער שאטעל ליגט (קאפ אראפ, קאפ ארויף, זייטיג, שפיץ ארויף, שפיץ אראפ) און עס פעלט זיך אויס א רייע דזשייראסקאפס (באלאנס סענסארס) וועלכע גיבן די אינפארמאציע לויט די גראוויטי פון די וועלט אונטער זיי. אלע אינפארמאציע ווערט אריינגעשיקט צו די הויפט קאמפיוטערס וועלכע שיקן אירע דאטא צו נאס"א דרוכאויס די גאנצע מיסיע.
ווי פריער דערמאנט ווערט די ענערגיע פאר דעם שאטעל צוגעשטעלט פון פיול-סעל טאנקן וועלכע מישן אקסיגן און היידראדזשין אין לופט געדרוקטע טאנקן. די ענעריגע ווערט דארן צעשפרייט איבער'ן גאנצן שאטעל מיט א קליינע פאוער גריד סיסטעם. דער טאנק פראדוצירט אויך וואסער וועלכע איז א שטארקע מעלה זינט די אסטראנאטן דארפן נישט מיטנעמען קיין ארגינעלע וואסער ווי מיר האבן פריער דערמאנט. דאס וואסער ווערט אויך גענוצט אפצוקילן די טאנקן און דעם סיסטעם דורך א חכמה וועלכע קילט דאס וואסער און רייניגט דאס.
דער שאטעל פארמאגט 5 קאמפיוטערס וועלכע באהאנלדן די דאטא און פלייט קאנטראל סיסטעם. די קאמפיוטערס פאלגן נאך אלע עקוויפמענט און טיילן אינפארמאציע איינע מיט די אנדערע און אלאמירן ווען עפעס טויג נישט.
כאטש די שאטעלס פארמאגן אלטע קאמפיוטערס פון 20 יאר צוריק פארלאזט זיך אבער נאס"א אויף זיי אין פולקאם. די קאמפיוטערס מאכן אליינס באשלוסן ווען עס הייבט זיך און לאנדט און דארף אויך קענען מיטהאלטן און פארשטיין די דאטא וועלכע ווערט פאבריצירט אויף די קאמפיוטערס פון די אסטראנאטן. גענוי ווי א פליגער טוט דער פילאט קאנטראלירן דעם קאפמיוטער וועלכע קאנטראלירט דעם שאטעל. דער פילאט קאבינע קוקט טאקע נישט אויס קיין סאך אנדערש פון א פילאט קאבינע פון א געווענליכע פליגער מיט'ן איינציגסט'ן חילוק אז די קאפיוטער סקרינס זענען קאלירט און היבש קלארער צו ליינען.
ארבעט אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שאטעל איז געבויט געווארן מיט'ן ציל צו טראגן און ברענגן זאכן פון ספעיס ווי א טראנספארט שאטעל. אין דער פארגאנגענהייט האב'ן שאטעלס ארויפגעטראגן צענדליגער סעטעלייטס און די גאנצע אינטערנאציאנאלע סעפיס סטאנציע איז דערווייל געבויט געווארן דורך סופלייס וועלכע איז ארויפגעברענגט געווארן דרוך די שאטעלס. יעדעס מאל א שאטעל פארט קיין ספעיס ברענגט עס אויך צוריק זאכן פון ספעיס ווייל אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין מיסט פעלדער און מען האט דאס נישט וואו צו שטעלן. יעדע איבעריגע זאך אינעם קאסמאס איז א פראבלעם פשוט ווייל מען דארף דאס פלאץ.
דער שאטעל פארמאגט א ראבאטישן ארעם וועלכע איז געבויט געווארן דורך קאנאדע און ווערט אנגערופן די קאנאדעארם. דער ספעיציעלער ארעם ליגט אינעם קארגא אפטיילונג און ווערט קאנטראלירט פונעם קאנטראל צענטער אויפ'ן העכסטן שטאק אינעם מאשנשאפט אפטיילונג. זינט דער גאנצער שאטעל קען קאנטראלירט ווערן דורך נאס"א דא אונטן אויף די ערד איז דער ראבאטישער ארעם אויך נישט אנדערש אבער נארמאל וועלן די אסטראנאטן דאס אליינס אפערירן ווייל זיי קענען טאן די בעסטע ארבעט.
דער ארעם (ווערט אנגערופן רעמאוט מעניפולעיטאר סיסטעם) איז זייער לאנג און איז יעצט נאכמער פארלענגערט געווארן אינעם דיסקאווערי שאטעל כדי צו קענען טאן מער ארבעט. דער ארעם הייבט אויף די סופלייס וועלכע ליגן אינעם קארגא אפטיילונג און שטעלט זיי וואו מען דארף צי זאל דאס זיין אויפ'ן אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער אדער סתם אינעם קאסמאס. דער ארעם ווערט אויך גענוצט ארויסצופירן אסטראנאטן אינעם קאסמאס וועלכע איז א געפארפולער מיסיע. דער אסטראנאט איז צוגעבינדן צום ארעם מיט א שטריק אין פאל ער שווימט אוועק. אינעם יעצטיג'ן דיסקאווערי מיסיע האט דער פארלענגערטער ארעם געטראגן אן אסטראנאט אונטערן שאטעל צו פאררעכטן א שטיק פון איר בויך. די מיסיע איז געווען די ערשטע פון איר סארט זינט דער שאטעל פראגראם האט זיך אנגעפאנגן און נאר א דאנק וואס מען האט פארלענגערט דעם ארעם האט מען דאס געקענט באווייזן.
אין די לעצטע יארן זענען רוב שאטעל מיסיעס געווען צו בויען די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע וועלכע וואלט שוין לאנג געדארפט זיין פארטיג נאר איז אפגעשטעלט געווארן נאכ'ן קאלאמביע אויפרייס. מיט'ן ארויפשיקן דעם דיסקאווערי האט נאס"א באנייט די מיסיעס צו ענדיגן די קאסמאס צענטער וועלכע איז געפלאנט ערגעץ אין 2008.
דער שאטעל פלעגט אין דער פארגאנגנהייט פיל מאל גיין אויף שטודיע מיסיעס אין וועלכע די אסטראנאטן האבן געוויילט עטליכע טעג צו טאן ספעיס שטודיעס וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד און אפילו אויב יא איז עס געווענליך גרינגער, שנעלער, און ביליגער צו טאן אין די הויכע ספערן. זינט דער מאנשאפט אפטיילונג איז גאנץ קליין צו זיצן דארט איבער א וואך צו טאן שטודיעס און עקספרימענטן האט די אייראפעאישע ספעיס אגענטור געבויט אן אזויגערופענעל ספעיס לאבאטאריע וועלכע איז ווי נאך עטליכע גרויסע צימערן וועלכע מען זעצט אריין אינעם קארגא אפטיילונג און די אסטראנאטן קריכן אריין דערין דורך א ספעציעלן טונעל. דער ספעיס לאבאטאריע איז פארלוירן געווארן ביי די קאלאמביע מיסיע און די אייראפעאישע ספעיס אגענטור בויט יעצט א פרישע און מער סאפיסטיקירטע מאדעל וועלכע וועט באהאפטן ווערן צום אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער.
די אסטראנאטן דארפן טאן אסאך איבונגן אויבן אינעם קאסמאס וויבאלד זייער קערפער איז נישט צוגעוואוינט צו א וואג-לאזע אטמאספערע און די ביינער און מוסקלן קענען דאס שווער פארנעמען. זיי נוצן בעיקר א טרעידמיל אויף וועלכע זיי לויפן עטליכע שטונדן פער טאג און ציען זיך אויס די ביינער עטליכע מאל אין טאג. ווען די אסטראנאטן קומען צוריק אראפ צו די ערד זענען זיי אויסגעמוטשעט און אויסגעשעפט ביז'ן לעצטן טראפן און עס געדויערט עטליכע טעג ביז זיי קומען פולקאם צוריק צו זיך.
צוגרייטונג צום לאנדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער וועג אראפ איז דער שווערסטער טייל פאר'ן שאטעל'ס מיסיע און עס איז זייער אן איינגעשטעלטע פראדעצור וועלכע האט סוקסעספול געארבעט 91 מאל און נאר איינמאל איז עס דורכגעפאלן ווען דער קאלאמביע שאטעל האט אויפגעריסן אין 03' (דער טשאלענדזשער האט געקראכט אויפ'ן וועג ארויף).
נאס"א האט אין דער פארגאנגנהייט גענוצט דריי לאנדונג צענטערן: קענעדי קאסמאס צענטער אין פלארידע, עדוואורדס עיר פארס באזע אין קאליפארניע, און ווייט סענדס עיר פארס באזע אין ניו מעקסיקא. נארמאל וועט נאס"א ערשט פרובירן דער שאטעל זאל לאנדן אין פלארידע וואו אירע הויפטקווארטירן זענען און וואו אלע שאטעלס ווערן געהאלטן. אויב דער וועטער ערמעגליכט נישט א לאנדונג אין פלארידע וועט נאס"א אים שיקן קיין קאליפארניע און דער שאטעל וועט שפעטער צוריקגעברענגט ווערן קיין פלארידע. פון די 92 מיסיעס האט נאס"א נאנט צו האלב פעלער געשיקט דעם שאטעל קיין קאליפארניע און נאר איינמאל האט מען דאס געשיקט קיין ניו מעקסיקא. אויב קיינע פון די דריי זענען נישט גרייט פאר א לאנדונג און דער שאטעל מוז שוין אראפקומען ווייל די לעבנס סופלייס גייען שוין אויס, איז פאראן עטליכע עירפארטס איבער'ן לאנד וועלכע קענען ארייננעמען דעם שאטעל אבער מען האט זיי קיינמאל נאך נישט גענוצט.
דער גאנצער וועג צוריק איז ווי א גליטש אראפ פון ספעיס און יעדע ריר דארף אויסגערעכנט ווערן פון פריער. נאס"א נוצט קאמפיוטערס צו מאכן די קאלקולאציעס און מען טראנספערירט די דאטא צום שאטעל'ס קאמפיוטער סיסטעם. עס געדויערט בערך א טאג פאר די אסטראנאטן זיך צוצוגרייטן צו לאנדן אבער די לעצטע עטליכע שטונדן זענען די וויכטיגסטע ווען זיי זענען פארנומען אקטיוויזירן און דע-אקטיוויזירן פארשידענע זאכן אין צוגרייטונג צו לאנדן.
דער לאנדדונג פראדעצור געדויערט בערך עפעס מער פון א שטונדע און קוים עטליכע מינוט בעפאר דער פראדעצור ברויך זיך אנהייבן באקומט די מאנשאפט א יא אדער ניין צו מען קען לאנדן. נאס"א רעכנט אויס אלע מעגליכע לאנדונגן פאר'ן באשטימטן טאג און אויב עס איז נישט פאראן קיין לאנדונג מעגליכקייט וועט דער שאטעל מוזן פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ביז די קומענדיגע מעגליכקייטן. אויב עס איז פאראן מער ווי איין לאנדונג מעגליכקייט אין איין טאג וועט דער שאטעל מוזן ארומפארן די וועלט איין מאל (געדויערט בערך 45 מינוט) ביז די קומענדיגע לאנדונג מעגליכקייט. נאס"א וויל אז אלע שאטעלס זאלן לאנדן אין פלארידע ווייל עס איז דאס ביליגסטע פאר זיי. אויב עס איז נישט מעלגיך וועט די צווייטע פריאריטעט זיין אין קאליפארניע און נאר אויב קיינע פון די זענען נישט מעגליך וועט מען שיקן צו אנדערע פלעצער.
אויב איז נאך פאראן גענוג סופלייס און עס איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט צו לאנדן אין פלארידע וועט דער שאטעל פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ווי עס איז געווען דער פאל מיט דעם דיסקאווערי. אינעם צווייטן טאג וועט נאס"א נאכאמאל פרובירן צו לאנדן אין פלארידע און אויב דאס איז נישט מעגליך ערשט דעמאלט וועט מען אנהייבן טראכטן פון קאליפארניע אדער אנדערע פלעצער.
א לאנדונג ווערט אויסגערעכנט לויט די וועטער און לויט דעם צייט אין טאג, געוואנדן וואו די זון געפינט זיך און ווי שנעל ווינטן לויפן. זומער איז אנדערש ווי ווינטער און צופרי איז אנדערש ווי ביינאכט. אין א געווענליכע טאג איז פאראן צווישן צוויי און 10 לאנדונג מעגליכקייטן און נאס"א דארף זיין גרייט פאר אלע אין פאל אנדערע ארבעטן זיך נישט אויס. מיט'ן יעצטיגן דיסקאווערי האט נאס"א אינעם ערטשן טאג געהאט נאר צוויי לאנדונג מעגליכקייטן אין פלארידע און ווען ביידע זענען אפגעווארפן געווארן צוליב דעם וועטער האט מען אפגעשטופט דעם לאנדונג פאר איין טאג. דעם אנדערן אינדערפרי האט נאס"א געהאט 8 לאנדונג מעגליכקייטן עטליכע אין יעדע פון די דריי הויפט ראנוועיס. אין די ענדע האט דער וועטער נישט מיטגעשפילט אין פלארידע און דער שאטעל איז געשיקט געווארן קיין קאליפארניע וואו עס האט געלאנדעט אינעם עדוואורדס עיר פארס באזע אין די פריע פארטאגס שטונדן. בערך איין שטונדע בעפאר דער שאטעל איז גרייט צו לאנדן וועלן די אסטראנאטן פארמאכן די קארגא טירן וועלכע ווערן געהאלטן אפען דורכאויס די רייזע אינעם קאסמאס. מען ווארט אויף נאס"א'ס באפעל און ווען דער יא קומט איז געווענליך נישט פאראן מער ווי 20 מינוט ביז מען הייבט פאקטיש אן דעם לאנדונג פראדעצור.
דער לאנדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פראצעדור פון דעם שאטעל'ס לאנדונג ווערט אנגערופן "לאנדונג 101" וועלכע גייט ווי פאלגנד:
ווען דער שאטעל פליט אינעם קאסמאס ליגט עס געווענליך מיט'ן בויך אויף ארויף און דער דאך צו דער וועלט. דער שאטעל ליגט אויך אביסל געבויגן מיט'ן נאז אראפ צו די וועלט. די אלע זאכן דארפן זיך טוישן צו קענען לאנדן. צום ערשט וועט דער שאטעל זיך אויסדרייען מיט'ן בויך אראפ צו די וועלט און דאן וועט מען טוישן די נאז פאזיציע אויף ארויף און דער וויידל אויף אראפ וועלכע איז דער פאזיציע פון יעדן פליגער ביים לאנדן.
ווי געזאגט קענען דעם שאטעל'ס מאטארן נישט ארבעטן אינעם קאסמאס און דער שאטעל נוצט איר מאנעווירונג סיסטעם זיך צו ווארפן אויף אראפ מיט טויזענטער פיס ביז עס הייבט אן מער און מער באקומען גראוויטי און עס הייבט אן פאלן צו די ערד. איינמאל דער שאטעל באקומט גראוויטי הייבט עס אן פאלן מיט טויזענטער מייל פער שטונדע אבער אנשטאט פאלן גלייך אויף אראפ ( וועלכע וואלט נישט געדויערט מער ווי עטליכע סעקונדן און דער שאטעל וואלט צעברעקלט געווארן), רינגעלט עס ווייטער ארום די וועלט אין דער זעלבער צייט און עס פאלט צעביסלעך. געווענליך הייבט עס אן פאלן העכערן אינדיען אקעאן וועלכע איז בערך 5,000 מייל ווייט פונעם לאנדונג צענטער.
אונזער וועלט איז נאר איין פלאנעט פון דעם סאלאר סיסטעם און נאר אונזער וועלט שטיצט לעבן וואו עס איז פאראן וואסער צו טרינקן און לופט צום אטעמען. אונזער וועלט פארמאגט גאר אן אנדערע אטמאספערע פון ספעיס און איז אויסגעשלאסן פון ספעיס מיט א שיכט פון צונויפגעקליבענע גאזן פון די וועלט וועלכע פארמירן א דורזיכטיגע באדעקונג וועלכע לאזט נישט ארויס אונזער לופט צו ספעיס. לויט וויפיל מיר פארשטייען ווערט דער באדעקונג געשאפן פון די וועלט'ס געוואוקסן און וואולקאנען וועלכע שפייען אויס די גאזן פון אונטער די ערד און וועפט אויס צו די אטמאספערע וועלכע פארמירט דעם באדעקונג. אויף די אנדערע פלאנעטן איז געפרוירן קאלט ווען די זון שיינט נישט און עס איז ברענעדיג הייס ווען די זון שיינט יא. אונזער וועלט האלט זיך ווארים אפילו ווען די זון שיינט נישט און דאס איז ווייל די אטמאספערע פארהאלט די היץ אינעווייניג און לאזט עס נישט אויסוועפן צו ספעיס. נאך א זאך מיט וואס די אטמאספערע באדעקונג באשיצט אונז איז פון די שטראלן פון די זון וועלכע גיט ארויס שעדליכע ראדיאציע שטראלן וועלכע וואלט אומגעברענגט א מענטש אינעם קאסמאס אויב ער וואלט נישט געווען געקליידט מיט א ספעיס אנצוג וועלכע באשציט אים פון דעם. די ראדיאציע שטראלן קומט כמעט נישט אריין צו אונזער וועלט ווי די אטמאספערע בלאקירט דאס.
דער שאטעל דעגרייכט די וועלט'ס אטמאספערע (80 מייל העכער די ערד) בערך א האלבע שטונדע אינעם לאנדונג און וויבאלד דער שאטעל פאלט מיט א שנעלקייט פון 17,000 מייל פער שטונדע אין יענע מאמענטן זאמעלט עס אן א געוואלדיגע היץ וועלכע גרייכט איבער 3,000 גראד פארנהייט. דער שאטעל איז באשיצט פון די היץ דורך די סירעמיק טיילס וועלכע קענען אינאיינעם מיט'ן אלומינם שאטעל קערפער דערהאלטן נאנט צו 4 טויזנט גראד פארנהייט. דער אריינברעכנוג צו די אטמאספערע געדויערט בערך 12 מינוט און דורכאויס דער צייט האט נאס"א נישט קיין שום קאמיוניקאציע מיט'ן שאטעל.
ווען דער אריינברעכונג איז פאראיבער האט דער שאטעל שוין דורכגעמאכט די שווערסטע טייל פון לאנדן און יעצט דארף עס אנהייבן פארלאנגזאמען זיין גיכקייט וועלכע איז נאך אלץ בערך 15,000 מייל פער שטונדע. דער שאטעל מאכט 4 מאנעווערעס וועלכע דרייט איבער דעם שאטעל זייטיג 40 גראד און פארלאנגזאמט די גיכקייט. די 4 מאנעווערעס ווערן געטאן עטליכע מינוט אפגעריקט איינע פון די אנדערע און אינאיינעם פירט עס אראפ די גיכקייט ביז עטליכע טויזענט מייל פער שטונדע ווען עס הייבט אן גרייכן דעם לאנדונג צענטער.
פון ווען אן דער שאטעל קומט אריין אין דער וועלט'ס אטמאספערע הייבט עס אן פליען ווי א פליגער און נוצט אירע פליגלן און וויידל זיך צו האלטן אין דער לופט ווען דער שאטעל'ס קאמפיוטער פירט דעם שאטעל. ווען דער שאטעל גרייכט בערך 150 מייל פון דעם ראנוועי באקומט עס סיגנאלן וואו דער ראנוועי געפינט זיך און איז דעמאלט 25 מייל העכער די ערד. ביי דער מאמענט נעמט דער פילאט איבער דעם קאנטראל און פירט דעם שאטעל פיל פאראויס פונעם ראנוועי און מאכט א 90 גראד דריי אויף צוריק צו גרייכן דעם ראנוועי וועלכע נידערט אראפ די גיכקייט צום לעצטן מאל און די רעדער קומען ארויס. ווען דער שאטעל גרייכט דעם ראנוועי ליגט עס געבויגן מיט'ן נאז ארויף מיינעס 20 גראד וועלכע איז 7 מאל אזוי געבויגן ווי א נארמאלע קאמערציאלע פליגער וועלכע גרייכט דעם ראנוועי.
איינמאל אלע רעדער רירן אן דעם ראנוועי דרוקט דער פילאט דעם סטאפ ברעיק און די פליגלן בייגן זיך קעגן די לופט (ווי ביי א נארמאלע פליגער) און א פאראשוט עפענט זיך אויף אונטערן שאטעל וועלכע שטעלן אינאיינעם אפ דעם שאטעל צווישן האלב און צוויי דריטל אויפ'ן ראנוועי.
עס נעמט בערך א האלבע שטונדע ביז ווילאנג דער שאטעל מאכט איר אויסלעשן פראדעצור און ערשט דערנאך קען די מאנשאפט ארויסקומען פונעם שאטעל. דער שאטעל דארף ארויסלאזן איר געדרוקטע לופט און צעביסלעך אריינעמען די לופט פון די וועלט און אויסלעשן פארשידענע מאטארן און קאנטראלס. צענדליגער טראקס נעמען ארום דעם שאטעל פאר באלדיגע סערוויס וועלכע רעכנט אריין אנשפריצן דעם שאטעל מיט קאלט וואסער עס אפצוקילן און אסאך אנדערע זאכן.
אויב דער שאטעל לאנדט נישט אין פלארידע איז א לאנגער פראדעצור ביז מען שטעלט ארויף דעם שאטעל אויף א 747 דזשאמבאו דזשעט און עס פליעט צוריק קיין פלארידע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר דעם שאטעל האט מען גענוצט ראקעטס ארויפצוגיין אינעם קאסמאס. ראקעטס האבן געהאט א פראבלעם אז עס איז געווען זייער טייער וויבאלד מען האט עס געקענט נוצן נאר איינמאל. רוב טייל פונעם ראקעט איז פארניכטעט געווארן אויפ'ן וועג ארויף אינעם קאסמאס און אפילו דער קאפסול מיט וועלכע די אסטראנאטן זענען אראפגעקומען איז געשעדיגט געווארן פון די היץ און מען האט עס געברויכט איבערמאכן. דער ראקעט סיסטעם ווערט נאך אלץ גענוצט דורך נאס"א ווען מען שיקט ארויף סעטעלייטס אדער אנדערע זאכן אינעם קאסמאס אן קיין לעבעדיגע מענטשן.
נאר אמעריקע פארמאגט דעם שאטעל פראגראם און רוסלאנד און אייראפע זענען פארבליבן מיט'ן ראקעט סיסטעם ביז'ן היינטיגן טאג. דער ראקעט סיסטעם איז א גרינגערע פראדעצור און עס פאסירן כמעט נישט קיין עקסידענטן ווי עס האט פאסירט מיט'ן שאטעל.
דער שאטעל פראגראם איז אנאנסירט געווארן אין 972' און איז ערשט פארטיג געווארן אין 980'. נאס"א האט געהאט געבויט א טעסט שאטעל וועלכע זי האבן גערופן דעם ענטערפרייס. יענער שאטעל איז קיינמאל נישט געפארן קיין ספעיס נאר איז גענוצט געווארן צו מאכן פראבעס פאר'ן שאטעל'ס לאנדונג. נאס"א האט צענדליגער מאל ארויפגעשטעלט דעם שאטעל אויף א 747 דזשאמבאו פליגער און דאס אראפגעלאזט צו מאכן די נויטיגע פראבעס. ווען דער פלאן איז געווען פארטיג האט נאס"א געבויט 4 שאטעלס: קאלאמביע, דיסקאווערי, טשאלענדזשער, און אנטלאנטיס און דער ערשטער צו פארן קיין ספעיס איז געווען קאלאמביע אין 981'. ווען דער טשאלענדזשער האט אויפגעריסן אין 86' האט נאס"א געבויט א פינפטן שאטעל און דאס גערופן ענדעוואור. מיט קאלאמביע'ס קראך אין 03' איז נאס"א פארבליבן מיט 3 שאטעלס וועלכע וועלן לויט'ן פלאן מאכן נאך צענדליגער רייזעס יעדע איינע ביז'ן ענדע פונעם שאטעל פראגראם.
מיט די נייע ספעיס שאטעל האט נאס"א געברענגט א קאמפלעט נייע וועג וויאזוי אסטראנאטן וועלן ארויפגיין אינעם קאסמאס אין די צוקונפטע יארן. די ערצייגונג איז געווען א רעוואלוציע אין סייענס און דער סוקסעס איז מיטגעקומען אין די ערשטע יארן ווען נאס"א האט געבויט 5 שאטעלס און זיי אנגעהויבן שיקן אויף מיסיעס איינע נאך די אנדערע און געמאכט די ראקעט קאפסול היסטאריע פאר אסטראנאטן.
דער סוקסעס האט אנגעהאלטן פאר 4 יאר נאכאנאנד און איז איבערגעהאקט געווארן אין 81' מיט א שרעקליכע דורכפאל ווען דער טשאלענדזשער שאטעל האט אויפגעריסן אין העלישע פלאמען עפעס מער פון א מינוט נאכ'ן לאנטש צו די אויגן פון מיליאנען מענטשן וועלכע האבן דאס מיטגעהאלטן אויף די טעלעוויזיע. די טראגעדיע איז פארגעסן געווארן מיט א באנייטע סוקסעס 2 יאר דערויף וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 03' ווען דער שאטעל קאלאמביע האט אויפגעריסן העכער טעקסאס נאכ'ן פארענדיגן א מיסיע אינעם קאסמאס. נאס"א האט אפגערופן דעם פראגראם און געארבעט צוויי יאר צו פאררעכטן דעם פראבלעם וואס האט געברענגט דעם קראך.
די ארבעט איז פארטיג געווארן און 2006 און נאס"א האט זיך אנגעהויבן גרייטן צו א באנייטע מיסיע עטליכע מאנאטן דערויף מיט אן איבערגעמאכטן שאטעל דיסקאווערי. ווען דער באשטימטער טאג איז אנגעקומען איז די פאמפע געווען גרויס און 60 קאנגרעס לייט אינאיינעם מיט אסאך פראמינענטע מידיא לייט און פאליטישע פירער זענען זיך צוזאמענגעקומען אין קענעדי קאסמאס צענטער אין פלארידע צו קענען מיטהאלטן דעם לאנטש. צו אלעמענ'ס אנטוישונג איז אבער די מיסיע אפגערופן געווארן צוליב א קליינע פראבלעם און נאס"א האט באלד באשטימט א נייעם דאטום, יולי 26, ווען דיסקאווערי איז סוקסעספול ארויסגעפלויגן פון די וועלט'ס אטמאספערע און איז געווארן די נייע אנהויב צו דעם שאטעל פראגראם וועלכע איז שוין היינט אין אירע לעצטע פאזעס.
דער צוקונפט פונעם שאטעל פראגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי עס הייסט וועט דער שאטעל פראגראם אנהאלטן ביז'ן יאר 2010 ווען עס וועט אויפגעטוישט ווערן מיט א נייער סיסטעם, באקאנט מיטן קאד נאמען אריאן סי.אי.ווי. דער שאטעל האט געמאכט נאנט צו 100 מיסיעס קיין ספעיס און עס איז באצייכענט געווארן מיט סוקסעס ביז אין 03' ווען דער קאלאמביע האט געקראכט און עס האבן זיך אנגעהויבן די פראבלעמען מיט די פאלנדיגע שטיקער פאום. ווי עס הייסט יעצט וועט נאס"א צוריקגיין צו א ראקעט פראגראם וועלכע וועט זיין מער פארגעשריטן ווי די אפאלא ראקעט סיסטעמען אין די 70'גער יארן. דער שאטעל קומט טאקע צוריק גאנצערהייט און קען איבערגענוצט ווערן נאכאמאל און נאכאמאל אבער עס קען נישט טראגן מער ווי 20 טאן סופלייס אין קאנטראסט צו א ראקעט סיסטעם וועלכע קען טראגן ביז 100 טאן סופלייס וואס מיינט ווייניגער רייזעס קיין ספעיס.


text:
שערי ישר
שערי ישר איז א לומד'יש ספר נתחבר דורך הגאון ר' שמעון שקאָפּ, פון די גדולי ליטא, וואו ער ארבעט אויס אן אייגנארטיגער דרך הלימוד וועלכע ציהט מער צו לאגישער הלכה ווי סתם פילפול וואס איז דאן געווען איינגעפיהרט אין זיין געגנט.
עס איז צום ערשט ערשינען אין יאהר ה'תרפ"ח אין ביאליסטאק ביים לעבן פונעם מחבר וועלכע האט געשריבן דערצו א לענגערע הקדמה. צו דער דריטער אויפלאגע אין ניו יארק וואו עס איז צוגעלייגט געווארן תיקונים און מפתחות, האט זיין זוהן משה מרדכי געשריבן א קורצע הקדמה.
אינהאַלט
אינהאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס אנטהאלט זיבן שערים אין די ענינים פון ספקות, רובא און חזקה, און אין דיני עדות.
אינעם ערשטן באנד האט ער פיער שערים. די ערשטע שער "שער הספקות" אנטהאלט צוויי און צוואנציג פרקים. און אזוי אויך די צווייטע שער "שער החזקות" אנטהאלט אויך צוויי און צוואנציג פרקים.
די דריטע שער אנטהאלט זיבן און צוואנציג, און די פערדע דרייצן.
ס"ה באשטייט דער ערשטער באנד פון דריי הונדערט און דריי און פערציג זייטן.
די צווייטע באנד אנטהאלט די שערים פון פינעף-זיבן און אנטהאלט 308 זייטן.
אין יאהר ה'תש"ע האט דניאל מאיר אסיג פון ירושלים איבערגעדרוקט די ערשטע צוויי שערים מיט הגהות והוספות.
זעהט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב שמעון שקאפ
דרוקסאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ביאליסטאק\ווארשע, תרפ"ח
- ניו יארק, תשי"ט
- ירושלים, תש"ע
- ירושלים תשע"ד
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער ערשטע חלק פונעם ערשטן דרוק אויף היברו בוקס http://www.hebrewbooks.org/37866


text:
פרעדי מערקורי
פֿרעדי מערקורי (ענגליש: Freddie Mercury; 5טן סעפטעמבער, 1946 - 24סטן נאוועמבער, 1991) איז געווען א לעגענדארער ענגלישער קאמפאזיטאר, מוזיקאנט און הויפט ראק מוזיק און אַפּערע זינגער אין די קווין בענד, וועלכער האט געגעבן פילצאליגע אויסערגעווענליכע לייוו פארשטעלונגען.
ער האט געהאט אן אייגענארטיגע שטימע און סטיל אין מוזיק וועלכער האט איהם געמאכט אויסערגעווענליך פאפולער איבער דער גארער וועלט אין זיין צייט און זיינע לידער זענען שטענדיג די ערשטע אויף אלע מוזיק ליסטעס ביזן היינטיגן טאג.
אין די פאראייניגטע שטאטן איז ער פון אנהויב נישט געווען אזוי אויפגעכאפט צוליב וואס די קאנסערוואטיווע ראדיא סטאנציעס האבן נישט געוואלט שפילן זיינע לידער צוליב וואס ער איז געווען געי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין טוניזיע וואס איז דאן געווען אונטער ברטישע שוץ. זייענדיג זיבן יאהר אלט האט אנגעפאנגען צו נעמען פיאנאו לעקציעס דארט אין אינדיע.
ביי די זיבעצן האט ער זיך מיט זיין פאמיליע אריבערגעצויגן קיין ענגלאנד צוליב די ארטיגע אומרוהען.
נאכן דורכפאלן מיט עטליכע בענדס וועלכע האבן זיך אויפגעלעזט, האט ער פארמירט זיין אייגענע בענד וועלכע ער האט א נאמען געגעבן קווין (וואס איז אויך צו-נאמען פאר געי) און פון דארט האבן זיינע רעוואלוציאנערע סינגלס און אלבאמען איהם געברענגט אויסערגעווענליכע סוקסעס.
די לעצטע יאהרן איז ער געווען קראנק מיט עידס, אבער ער האט באוויזן צו רעקארדירן און קאמפאזירן לידער כמעט ביז ער איז געשטארבן דערפון א טאג דערנאך וואס ער האט עס אפיעציעל אנאנסירט אין די צייטונגען.
לייוו פארשטעלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז באוויסט מיט זיינע אויסערגעווענליכע קאנצערטן וואו ער האט פארמאגט אן אויסערגעווענליכן כוח צו איבערנעמען די מאסן און זיי קאנטראלירן מיט זיין כאריזמע.
ספעציעל איז באקאנט די 1985 25 מינוט פארשטעלונג ביי לייוו עיד פאר איבער אכציג טויזנט מענטשן וואו ער האט געזינגען טייל פון זיינע גרעסטע היטס און ווערט פאררעכנט אלס די בעסטע לייוו מוזיקעל פערפארמענס אף אלל טיים.
אלבאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בארימטע פארשטעלונג ביי די לייוו עיד http://www.youtube.com/watch?v=EPHJFnob8p8
- א דאקומענטרי פון נעשאנעל גיאגראפיק http://www.youtube.com/watch?v=mEHTw1sH3eo


text:
סקעלעט
א סקעלעט איז דער הארטער סטרוקטור פון א לעבעדיקן באשעפעניש וואס שטיצט זיין קערפער.
אין מענטשן, זויגערס, פויגלען, רעפטיליעס און פיש איז דער סקעלעט אונטער דער הויט, און צוזאמענגעשטעלט פון ביינער. דער סקעלעט שטיצט די הויט, מוסקלען און געוועבפון דרויסן, און שיצט די מח, הארץ, לונגען און אנדערע אינערלעכע ארגאנען פון דעם קערפער.
אין אן ארטראפאד—למשל אינסעקטן, שפינען, סקארפיאנען, ראקן און לאבסטערס—איז דער סקעלעט אינדרויסן פונעם קערפער.
מענטשלעכער סקעלעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סקעלעט פון א מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון דעם קאפ, שדרה, ברוסטקאסטן, בויך, די ארעמס און הענט, און די פיס.


text:
חשמונאים
די חשמונאים זענען געווען די קינדער און אייניקלעך פון מתתיהו הכהן וואס האבן געפירט די רעוואלוציע קעגן די סעלוקן אין דער צייט פונעם בית שני, נאכער זענען זיי געווען די כהנים גדולים און קעניגן, ביז צו דער צייט פונעם לעצטן קעניג פון דעם דינאסטיע פון חשמונאים, מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, וואס איז געשטארבן אין יאר ג'תשכ"ד. דאס איז געווען א תקופה ווען דאס לאנד ארץ יהודה איז געווען זעלבסטשטענדיג. פון צייט צו צייט איז די מלוכה געווען גאר שטארק.
צום סוף האט דער קעניג הורדוס, וועם די רוימער האבן איינגעשטעלט, אויסגעהרג'ט אלע איבערגעבליבענע חשמונאים.
נאכדעם ווען זיי האבן געזיגט די יוונים (די סעלוקן) האבן חז"ל מתקן געווען די יו"ט חנוכה.


text:
ערדציטערניש
אַן ערדציטערניש איז א נאטורליכע פלוצלינגע ערשיינונג, ווען די אונטערשטע ארגאנאן וואס האלטן צוזאמען די ערד ווערן צוטיילט, און דאס פאראורזאכט אז די ערד אויף א געוויסע פלאץ שאקעלט זיך שטארק אויף א קורצע צייט - געווענליך א מינוט, און דאס איז גורם שטארק שאדענס, צעווארפט הייזער און אלעס.
ווען עס פאסירט א ערדציטערניש אינטען אקעאן קען דאס גורם זיין א צונאמי וואס דאס נעמט צוזאמען די וואסער אויף איין פלאץ, און עס שיסט דערנאך אויס מיט א מוראדיגע קראפט און אויב עס פאסירט נעבן א לאנד וועט דאס געווענליך פארפלייצן שטעט און דערפער.
ערדציטערנישן, ווי אויך שטורעמען און וואולקאנישע טעטיקייט, קען מאכן שוואך בארגאראפן, וואס קען ברענגען צו ערדגליטשן און לאווינעס.


text:
לעבנס-מיטל כעמיע
לעבנס-מיטל כעמיע איז די שטודיע פֿון כעמיקאלע פראצעסן און אינטעראקציעס פֿון אלע ביאלאגישע און נישט-ביאלאגישע באשטאנדטיילן פון לעבנס-מיטל. די ביאלאגישע סובסטאנצן שליסן איין למשל פלייש, עופות, שאלאטן, ביר און מילך. די שטודיע איז ענלעך צו ביאכעמיע אין אירע באשטאנדטיילן אזוי ווי קארבאהידראטן, ליפידן און פראטעין, אבער זי שפארט איין אויך אזוינס ווי וואסער, וויטאמינען, מינעראלן, ענזימען, עסן צוגעבעכצן, אראמאטן און פארבן. די דיסציפלין נעמט אויך אײַן וויאזוי פראדוקטן ענדערן זיך דורך געוויסע לעבנס-מיטל פראצעסן טעכניקעס, און מעטאדן אדער גורם זײַן אדער צו פֿארמײַדן זייער פאסירונג. א בײַשפיל פֿון הייבן א פראצעס איז אריינלייגן לאקטיש זייערס אין מילך פראדוקטן אנצוגיכן דאס יויערן; א בײַשפיל פֿון פֿארמײַדן א פראצעס וועט זײַן אפצושטעלן די מאיארד רעאקציע אויף א פריש געשניטנעם עפל.


text:
ימי בין המצרים
ימי בין המצרים זענען די דריי וואכן צווישן שבעה עשר בתמוז (זיבעצן טאג אין תמוז) און תשעה באב (די ניינטע טאג אין אב). לויט מנהג אשכנז פייערט מען נישט קיין חתונות, מען שערט נישט די האר, און מען הערט נישט קיין מוזיק.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס הייסט אזוי צוליב דעם פסוק (איכה א, ג) "כל רודפיה השיגוה בין המצרים". אלע שונאים וואס האבן געיאגט די אידן האבן איהר דערגרייכט צווישן די ענגאשאפט, דאס הייסט מען איהר דאן געאכאפט צווישן די עקן, ווייל ווען מען האט נאך וואו צו אנטלויפן קען מען נישט כאפן, אבער אין די טעג איז פאר אידן געווען זייער ענג זיי האבן נישט געהאט וואו צו אנטלויפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שונא איז אריין אין ירושלים זיבעצן טאג אין תמוז, דעמאלטס האט זיך געבראכן דער מויער, זיי האבן גע'הרג'ט גע'רצח'ט פון כלל ישראל איין און צוואנציג טעג (21) ביז תשעה באב ווען זיי האבן אנגעצינדן דעם בית המקדש און גענומען די אידן אין געפענגעניש.
אין רש"י (קהלת יב, ה) שטייט אז ווען דער נביא האט געזאגט "מקל שקד אני רואה" האט ער געמיינט אז אידן וועלן האבן צרות אזוי ווי א מאנדל וואס וואקסט 21 טעג, דאס זענען די ימי בין המצרים.
אין די טעג ליינט מען אין דער תורה אויף די מצרים, די גבולים פון ארץ ישראל וואס עס באלאנגט פאר אידן, דאס איז א טרייסט אז סוף כל סוף וועלן אידן צוריק באקומען ארץ ישראל דעריבער הייסט עס אויך בין המצרים פונעם לשון די גבולים (בני יששכר).
וויבאלד מען האט אויפגעהערט מקריב זיין דעם קרבן תמיד, און צו גיסן וואסער אין בית המקדש האבן זיך די פרויען פארגענומען נישט צו טרינקען וויין און נישט עסן פלייש אין די טעג אזוי ווי עס שטייט אין ירושלמי (פסחים פ"ד) אז עס איז א גוטער מנהג. אבער להלכה מעגן מיר יא עסן פלייש און טרינקן וויין אין די דריי וואכן, אבער מיר פירן זיך אזוי פון ראש חודש אב (רשב"א, וסידור רש"י). דאס הייסט כאטש פון די הלכה פון די גמרא מעג מען עסן פלייש אפילו ערב תשעה באב דאך איז דאס א מנהג פון די ראשונים אין דער טור (סי' תקנ"א) שרייבט מען טאר נישט צוברעכן די גדר פון די ראשונים.
דער רמב"ם שרייבט אז די איסור גייט אּן בלויז אין דעם וואך וואס תשעה באב פאלט אויס.
אין גמרא שטייט אויך אז די וואך זאל מען זיך נישט שערן די האר.
מען האט נישט חתונה אין די וואך, אפילו איינער וואס האט נאך נישט קיין קינדער. אויך שטייט אין מדרש רבה (במדב"ר פי"ב) אז אין די טעג זאל מען נישט גיין אליין פון צען אידערפרי ביז דריי נאכמיטאג ווייל דעמאלטס איז שולט קטב מרירי.
די ניין טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ניין טעג זענען די טעג פון ראש חודש אב ביז מוצאי תשעה באב. חז"ל זאגן "משנכנס אב ממעטין בשמחה" און דעריבער האבן חז"ל געאסר'ט צו בויען א געביידע פון שמחה אין די טעג (ביז תשעה באב) און אויך נישט צו מאכן שענער אדער צו פארבן דאס הויז אדער פארבעסרן א זאך וואס מ'קען איבערלאזן אויף שפעטער. אויך האבן חז"ל געאסר'ט צו האנדלען אין א זאך פון שמחה, ווי קויפן נייע מעבל אדער קליידער, נאר ווען דאס קען גורם זיין א גרויסן פארלוסט.
ווי אויך וואשט מען נישט קיין וועש, מעו טוישט נישט קיין קליידער און מען גייט נישט שווימען.
אין די טעג זענען אלע עדות נוהג ממעט זיין אין שמחה, און אפשטופן א פראצעס וואס מ'האט מיט א גוי אויף נאך עשרה באב.
אויך איז אסור אין אלע געמיינדעס צו שטעלן א חופה, נאר ווען דער חתן האט נאך נישט מקיים געווען די מצוה פון פריה ורבייה (און אפילו אין דעם פאל איז דער מנהג צו מאכן די חתונה נאך תשעה באב כאטש מען מעג מן הדין). א שידוך אן א סעודה מאכט מען יא אפילו אום ת"ב זעלבסט, ווייל מען האט פארכט זיך טאמער איינער וועט אים פעדערן.


text:
נאפאלעאן באנאפארטע
נאפאלעאן באנאפארטע (15טן אויגוסט 1769 – 5טן מיי 1821) באקאנט אויך אלס דער ערשטער נאפאלעאן איז געווען א גענעראל אין דער פראנצויזישער רעוואלוציע און שפעטער דער צאר און געוועלטיגער פון פראנקרייך פון ה'תקנ"ט (1799) ביז ה'תקע"ה (1815). ביי זיינע שפיציגע יארן האט ער געפירט פראנקרייך צו א מלחמה און זיי האבן באזיגט רוב מערב און מיטל אייראפע.
אינהאַלט
פריערדיגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאפאלעאן איז געבוירן אין קארסיקע 15 אויגוסט 1769, איין יאר נאכדעם וואס פראנקרייך האט אנגעהויבן צו הערשן דארט.
זיין אנהייב קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאפאלעאן איז געוואקסן אלס פירער פון פראנקרייך ביי די וועלטליכע איבערקערעניש וואס איז באקאנט מיטן נאמען "די פראנצויזישע רעוואלאציע". געווען איז דאס ווען מען האט ארונטערגעזעצט דעם קעניג לואי דעם זעכצנטען מיט זיין ווייב די קעניגן מארי אנטואנעט, מען האט זיי געכאפט ווען זיי זענען אנטלאפן פון לאנד און זיי זענען דערמארדעט געווארן דורך די מאסן.
אין יענע טעג האט זיך ארויסגעשטעלט דער יונגער אפיצער נאפאלעאן, נאך די רעוואלוציע איז ער גאר שטארק געשטיגן אין די מיליטער ראנגען, און זייענדיג אלט דריי און דרייסיג יאר איז ער אין יאהר ה'תקס"ד געקרוינט געווארן אלס קייסער אויף גאנץ פראנקרייך.
ביי די היסטאריקער ווערט נאפאליאן באטראכט ווי "דער טאטע פון די מאדערנע צייט". זיין אנדעק איז געבליבן אלס איינער וואס האט אפגעשאפן געזעלשאפטליכע דיפרענצען און האט געשאנקען גלייכבארעכטיגונג און דעמאקראטיע פאר אלע בירגער צוגלייך.
אין זיינע צייטן איז פראנקרייך פארוואנדלט געווארן אלס א ריזיגער אימפעריע. עס איז געווען א תקופה אין זיינער צייט וואס כמעט גאנץ אייראפע איז איינגענומען געווארן דורך די פראנצויזישע ארמיי. ווי ער און זיין מיליטער האבן געשטעלט א פוס האבן זיי אריינגעברענגט פרייהייט און מאדערנקייט. אזוי האבן זיי אויסגעשפרייט פרייהייט לענגאויס גאנץ אייראפע.
די מלחמה מיט רוסלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס האט אנגעהאלטן ביז ער איינגענומען רוסלאנד, און דאן האט ער זיך געמוזט פארמעסטן מיט גענעראל ווינטער, און דארט איז געווען זיין דורכפאל.
געווען איז דאס ווען ער האט איינגעומען כמעט גאנץ רוסלאנד, ער האט געהערשט אין רוסלאנד מיט אן ארמיי פון זעקס הונדערט טויזענט מאן, און איז אנגעקומען צו די טויערן פון מאסקעווע. די רוסן האבן זיך דערטראכט צו א חכמה, זיי האבן אונטערגעצונדען די גאנצע שטאט מיט אלע זאכן דערין, מיט אלע שפייז, פלוצלונג זענען די פראנצויזן געבליבן אן א דאך איבערן קאפ, זיי האבן נישט געהאט צו עסן, נישט קיין קליידונג, ווייט אוועק פון זייער היימלאנד, און דאס האט זיי געצוואונגען צו פארלאזן די שטאט, עס האט געבוזשוועט א קעלט, ער האט זיך געפלאגט אין די רויסישע קעלט גענעראל ווינטער האט נישט נאכגעלאזט די פראנזצויזן זענען געפאלן ווי פליגן, נאפאלעאן איז צוריק אנגעקומען קיין פראנקרייך מיט בלויז פערציג טויזנט סאלדאטן,
מען האט אים דאן ארונטער געזעצעט און אים פאר'משפט, און מען אים געשיקט אוועק צום סאנט העלענע אינזל וואו ער האט דארט אויסגעלעבט זיינע יארן, און געשריבן ביכער.
קעגן בריטאניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1803 האט בריטאניע פראקלאמירט נאכאמאל מלחמה קעגן דער הערשאפט פון נאפאלעאן. דעם 21סטן אקטאבער 1805 איז נאפאלעאנס פלאט געזיגט געווארן צוזאמען מיטן שפאנישן פלאט דורכן בריטישן ים-פלאט ביים קאמף פון טראפאלגאר. נאך דעם דורכפאל איז בריטאניע געווארן דער גרעסטער ים-מאכט אויף א תקופה וואס האט געצויגן ביז דער ערשטער וועלט מלחמה.
זיינע באציאונגען מיט אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אינטעראסאנט ווייל עס זענען דא וואס זאגן אז ער איז געווען א אידן פריינט, פון דער אנדערער זייט איז דא וואס זאגן אז ער האט זייער פיינט געהאט אידן. דאס איז זיכער אבער אז צוליב איהם האט אנגעהויבן צו בוזשעווען פרייע ווינטן אין אייראפע, און פראנז יאזעף מיט אנדערע קעניגן און מלוכה פירער, האבן נישט געהאט קיין ברירה אין געמוזט נאכגעבן פרייהייט פאר אידן. אפילו אין רוסלאנד זעלבסט, וואו דער צאר האט געוועלטיגט מיט א אייזערנע פויסט, און נאפאלעאן האט געמוזט פון דארט אוועקלויפן, זענען אבער זיינע פינגער אפדרוקן געבליבן, און אין איהר תרט"ז האט מען געמוזט געבן א געוויסן סארט פרייהיט פאר אידן.
ביי זיך אין פראנקרייך האט נאפאלעאן אויפגעשטעלט א סנהדרין, ער האט געוואלט זיי זאלן דן זיין דיני נפשות. דאס איז געווען צוליב דעם ווייל ער האט פארשטאנען אז אידן זענען זייער צוטיילט אין זייערע מיינונגען, און האט געוואלט האבן איין קערפערשאפט וואס זאל רעדן אין נאמען פון אלע אידן, דער ראש פון דער סנהדרין האט ער געשטעלט הר"ר דוד אפנהיים, דעם בעל מחבר פון ספר יד דוד, א גרויסער גאון, אבער דער גאון האט נישט מסכים געווען צו זיין דער ראש, ער איז געווארן ראש קעגן זיין מיינונג נאר וויבאלד דער מלוכה האט איהם געצוואונגען. פון דעם איז געבליבן דער קאנסיסטואר אלס אלגעמיינע אידישע קהילה אין פראנקרייך.
אסאך חסידישע רביים זענען זייער שארף געווען קעגן נאפאלעאן וויבאלד ער האט געברעגנט פרייהייט פאר אידן, צווישן זיי איז באקאנט דער בעל התניא ר' שניאור זלמן פון ליאדי, רבי נחמן מברסלב און דער קאזשנישער מגיד.
ס'איז באקאנט אז דער תניא האט געזאגט ביים ליינען אנשטאט "נפול תפול" נאפאלעאן תפול, און דעמאלט האט זיך אנגעהויבן זיין מפלה.
אויך איז באקאנט ביי חסידים די נאפאלעאן מארש וואס דער בעל התניא פלעגט זינגען כדי אים צו מכניע זיין.
זיין רייזע צו ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מוראשקע
די מוראַשקעס זענען אַן אינסעקט גרופּע, פֿאַרבינדט מיט װעספּן און בינען. די מוראַשקעס לעבן אין געזעלשאַפֿטן און האָבן אַ באַשטימטע סאָציאַלע סטרוקטור. דער ראש פֿון דער מוראַשקע-מלוכה איז די מלכּה און זי איז אױך די גרעסטע אין דער מלוכה. די מלכּה איז דאָס װײַבל און לײגט אײַער. די מוראַשקעס װאָס מען זעט די אַרבעטערינס און האָבן די אחריות פֿאַר דער דערגרײכונג פֿון עסנװאַרג פֿאַר דער קעניגין און פֿאַר די לאַרװן. די פֿליגלען געפֿינט מען בײַ מוראַשקעס נאָר אין זכרים און יונגע מלכּות.
מוראַשקעס געפינען זיך איבער דער גאָרער װעלט אחוץ אנטארקטיקע, איסלאנד, גרינלאנד און עטלעכע אַנדערע אינזלען.
מוראַשקעס לײַדן פֿון עטלעכע בעלי-חיים װאָס באַפֿאַלן זײ. צװישן זײ איז דאָ אַ גרופּע פֿון רױב-חיות װאָס װױנען צוזאַמען מיט מוראַשקעס און זען אױס װי זײ (דורך מימיקריע) אָבער זײ באַפֿאַלן די מוראַשקעס.


text:
װיקיפּעדיע:וואס איז א גוטער ארטיקל?
גוטע ארטיקלען זענען די וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים פון א גוטן ארטיקל. די וואס ווערן מיט דעם אנגעצייכנט קענען ווערן באקלערט פאר אן אויסדערוויילטן ארטיקל.
אויף צו באשטימען אן ארטיקל אלס א "גוטער ארטיקל", לייגט אים צו אויפ'ן גוטע ארטיקלען נאמינאציעס בלאט.
ארטיקלען וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים ווערן אנגעצייכנט אויף זייער רעדן בלאט מיט דעם "גוטער ארטיקל" מוסטער {{גוטער ארטיקל}}, און די תוצאה ערשיינט ווי פאלגנד:
קוואליטעט כללים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כללים זענען ווי פאלגענד (פארגעשלאגן):
- דער ארטיקל ווערט אויסגעלייגט לויט די סטיל כללים פון וויקיפעדיע. דאס קען מען זען אין דעם סטיל האנטבוך.
- ער הייבט אן מיט א גוטן אריינפיר וואס שילדערט גוט די טעמע אן איבעריגע פרטים.
- ער איז גוט געשריבן. דער ארטיקל ניצט א גוטע שפראך, און איז גרינג צו פארשטיין. עס איז פאסיג אויסגעשטעלט מיט אן אריינפיר און פאסיגע טיילן, און איז נישט סתם א זאמלונג פון ליסטעס.
- ער איז ריכטיג אין פאקט. דער ארטיקל שרייבט פאקטן וואס זענען גרינג פעסטצושטעלן/גוט באקאנט, אדער ווערט אנגעצייכנט מקורות (ספעציעל אויף קאנטראווערסיעלע ענינים).
- דער ארטיקל טוט אינגאנצן באשרייבן דעם ענין. אלע וויכטיגע טעמעס וואס זענען פארבינדן מיט דעם ווערן דערמאנט.
- ער איז געשריבן נייטראל. עס האט נישט קיין פערזענליכע מיינונגען אדער איין-זייטיגע פאקטן. אלע פארשידנזייטיגע מיינונגען ווערן אראפגעברענגט און ערקלערט.
- ער איז סטאביל, נישט אז מ'האלט אין איין פירן א רעדאקציע קריג.
- ער אנטהאלט אן אינטערוויקי לינק. געאייגנט צו דער ענגלישער אדער דער העברעישער וויקיפעדיע, וואס רוב ליינערס פארשטייען, כדי נאכצוקוקן צי דער ארטיקל קען נישט ווערן בעסער.
- ער אנטהאלט א בילד, ווען נאר מעגלעך, ווייל אינפארמאציע טאר נישט זיין לאנגווייליג.
ליסטע פון גוטע ארטיקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(לייגט צו אן ארטיקל לויט די סדר פון א"ב.)


text:
מארסעל פרוסט
וואַלענטען-לואי-זשארזש-עזשען-מאַרסעל פרוסט (פראנצויזיש: Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; 10טן יולי 1871 – 18טן נאוועמבער 1922) איז געווען א פראנצויזישער אינטעלעקטואל, שרייבער און קריטיקער פון א יידישן אפשטאם. ער איז מערסט באוואוסט פאר זיין בוך "זוכנדיק פארלוירענע צייט" (פראנצויזיש: À la recherche du temps perdu). פרוסט ווערט גערעכנט איינער פון די גרעסטע פראנצויזישע שרייבער אינעם 20סטן יארהונדערט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרוסט איז געבורין געווארן אין אטעי, א פארשטאט פון פאריז, אין 1871, צו זיין פאטער, אשיל אדריען פרוסט, א בארימטער פאטאלאג און עפידעמיאלאג, און זיין מוטער, אמו, זשאַן קלעמנס ווייל, די טאכטער פון א גבירישער יידישער משפחה פון עלזאס. זיין פאטער איז געווען א קאטויל און האט אים געהאדעוועט אין א קאטוילישער קולטור.
ביי די 9 יאר האט פרוסט געהאט זיין ערשטע אסטמא אטאקע, פון וואס ער איז כמעט געשטארבן. פון דעמאלסט אן איז זיין געזונט געווארן וואס שוואכערער.
אין 1906 איז זיין מוטער געשטארבן.


text:
קאזאכסטאן
קאַזאַכסטאַן (ҚaзaқcTaH אָדער KaзaxcTaH) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנות. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליון מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזאכישער קעניגרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסישע אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראלע אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראלער אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווען אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (ПepeceлeHчeckoe yпpaBлeHиe) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון די קאמוניסטע ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוויעטן בונד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווארען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליונען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארען אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוויעטע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.


text:
גרייפפרוכט
גרייפפרוכט איז אן אונטער-טראפישער ציטרוס בוים מיט ביטערע פרוכט, אן 18טן-יארהונדערט מישלינג ערשט געהאדעוועט אין זשאמייקע.[1]
די דאזיגע גרינביימער זענען געוויינטלעך 5-6 מעטער הויך, אבער זיי קענען וואקסן אפילו 13-15 מעטער. די בלעטער זענען טונקלגרין, לאנג (ביז 150 מ"מ) און שמאל. ער האט ווייסע בלומען מיט פיר קרוינבלעטעלעך. די פרוכט האט א געל-אראנזשן הויט מיט א דיאמעטער פון 10-15 צ"מ.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Grapefruit: a fruit with a bit of a complex in Art Culinaire (Winter, 2007)


text:
ליניארע אלגעברע
ליניארע אלגעברע איז אן אפצווייג פון אלגעברע וואס באהאנדלט וועקטארן, וועקטאר ערטער, ליניארע מאפן, מאטריצן און גלייכונגען סיסטעמען. וועקטאר ערטער זענען א צענטראלע טעמע אין מאטעמאטיק, למשל שפילט ליניארע אלגעברע א גרויסע ראלע אין אבסטראקט מאטעמאטיק און אויך אין פונקציאנאלן אנאליז. זי האט אויך ברייטע אפווענדונגען סיי אין נאטירליכער וויסנשאפט סיי אין סאציאלער וויסנשאפט
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געשיכטע פון מאדערנער ליניארער אלגעברע הייבט אן אין די יארן 1843 און 1844. אין 1843 האט וויליאם ראוואן האמילטאן (וואס האט באשטימט דאס ווארט וועקטאר) פארגעשטעלט די אלגעברע פון „קוואטערניאנען".
ליניארע אלגעברע שטודירט די אייגנקייטן פון וועקטאר-רוימען. א וועקטאר-רוים איז א גרופע, איבער א פעלד מיט א בינארישער אפעראציע '+'. צווישן צוויי ליניארע אלגעברע זענען פאראן ליניארע טראנספארמאציעס.


text:
הוידלקע
א הוידלקע איז א זיץ וואס הענגט מיט קייטן אדער שטריקן; מען זיצט אויף אים און מען הוידעט הין און צוריק. ווען מען הייבט אן הוידלען קען עס גיין ווייטער א לענגערע צייט אויפן פרינציפ פונעם פאמפעדיקל. קינדער הוידען אלס פארוויילונג. פאר קלענערע קינדער מאכט מען דאס הוידלקע ארומגענומען כדי דאס קינד זאל נישט ארויספאלן. אין א שפילפלאץ געפינט זיך א רייע (אדער מערערע רייעס) הוידלקעס וואס הענגען פון א ראם געמאעט פון מעטאל אדער האלץ. א דערוואקסענער מענטש אדער א גרויס קינד קען באוועגן דאס הוידלקע אליין, אבער א קליין קינד דארף האבן עמעצן וואס הוידעט אים.
דער זיץ פונעם הוידלקע איז געמאכט פון פלאסטיק, האלץ אדער מעטאל. מען קען אפילו מאכן א הוידלקע פון א רייף וואס הענגט פון א שטריק.


text:
אפעראציע (מאטעמאטיק)
אן אפעראַציע אין מאטעמאטיק און לאגיק איז א פעולה אדער פראצעדור וואס שאפט א נײַעם ווערט פון איין אדער מער איינגאב ווערטן, וואס מען רופט "אפעראנדן". בעיקר זענען פאראן צוויי סארטן אפעראציעס:: אונאריש און בינאריש. אן אונארישע אפעראציע רירט אן נאר איין ווערט, למשל פארניינונג און טריגאנאמעטרישע פונקציעס. פון דער צווייטער זייט, בינארישע אפעראציעס הייבן אן מיט צוויי ווערטן, און שליסן איין צוגאב, אראפנעם, טאפלונג, צעטיילונג, און פאטענץ.
אפעראציעס קענען פועלן אויך אויף אנדערע מאטעמאטישע אביעקטן, אחוץ נומערן. די לאגישע ווערטן וואר און פֿאלש קען מען קאמבינירן מיט לאגיק אפעראציעס, ווי און, אדער און נישט. וועקטארן קען מען צוגעבן און אראפנעמען. ראטאציעס קען מען קאמבינירן מיט דער פונקציע צונויפשטעלן אפעראציע, קודם די ערשטע ראטאציע און דערנאך די צווייטע.


text:
משולם זושא פון האניפאלי
רבי משולם זוסיא זצ"ל (ה'תס"ה - ב' שבט ה'תק"ס), פון אניפאלי, באקאנט אלס דער רבי ר' זושא.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא איז געבוירן (אומגעפעהר) אין יאר ה'תס"ה,[1] צו זיין פאטער הרב אליעזר ליפמאן. און צו זיין מוטער מרת מירל.[2] רבי אליעזר ליפמאן איז געווען א רייכער מענטש ער האט פארמאגט אן ארענדע נעבן טיטשין, גאליציע, (אכט קילאמעטער פון דער שטאט ריישא), דער רבי ר' זושא האט געזאגט אויף זיין פאטער ער איז געווען א "מרא דחושבנא".[2] אויף זיין מוטער האט דער רבי ר' זושא געזאגט, אז זי האט מיטאמאל נישט געקענט דאווענען פון א סידור, נאר ברכות זאגן האט זי געקענט. דערצו האט ער געזאגט אז אויף דעם ארט וואו זי האט געזאגט ברכות יעדן אינדערפרי, האט גערוט די שכינה הקדושה.
זיי האבן געהאט זיבן קינדער פון דעם איז באקאנט:
- דער רבי ר' זושא
- דער רבי ר' אלימלך
- הרב נתן ער איז געווען רב אין סטיטשין
- הרב אברהם פון קעניגסבערג
- די שוויגער פון הרב פסח לאנגזאם דער פאטער פונעם בני יששכר
אויף די עלטערע יארן האבן זיי זיך געצויגן קיין טיטשין און ליגן דארט אויפן בית החיים. אויף דער מצבה איז ארויפגעקריצט:
פ"נ איש תם וישר האלוף התורני מו"ה ר' אליעזר ליפמאן ב"ר משה זצ"ל נפטר י"א אדר
וואנדערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צוויי הייליגע ברידער דער רבי ר' זושא מיט דער רבי ר' אלימלך האבן זיך ארויסגעלאזט אפרעכטן גלות. זיי זענען געגאנגען פון שטאט צו שטאט, ביז גאר ווייטע ערטער.
אין זיין יוגנט האט דער רבי ר' זושא געוואוינט אין פארשידענע פלעצער צווישן זיי אין אוסטראה, נאכהער האט ער זיך באזעצט אין האניפאלי.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא האט געלעבט לאנגע יארן, אומגעפעהר פינף און ניינציג יאר, אויפן ספר שו"ת מאיר נתיבים (געדריקט אין יאר ה'תקנ"א) איז דא אן הסכמה פונעם רבי ר' זושא, ווערט ער שוין דארט באטיטלט "הישיש".
די לעצטע זיבן יאר פאר דער רבי ר' זושא איז נפטר געווארן, איז ער געלעגן אין בעט מיט שטארקע יסורים, ער האט אויף זיך אונטערגענומען צו ליידן יסורים לכפרת ישראל.
רבי מאט'עלע טשערנאבילער פלעגט זאגן, אז דער רבי ר' זושא איז געווען, דער אמת'ער צדיק הדור, ער האט אויף זיך געטראגן דעם יאך פונעם גאנצן כלל ישראל.
דער רבי ר' זושא איז נפטר געווארן ב' שבט ה'תק"ס, און ער ליגט אין אניפאלי נעבן זיין רבי'ן, דער רבי ר' בער פון מעזריטש, און נעבן זיין גיטרייען גוטן פריינד הרב יהודה ליב הכהן, דער פארפאסער פון ספר אור הגנוז.
אויף זיין מצבה איז געווען אויסגעקריצט:
פ"נ קדוש ה, אדמו"ר הרב החסיד המפורסם רשכבה"ג עובד ה מאהבה והשמח ביסורים ורבים השיב מעון כ"ש מו"ה רבי משולם זיסל ברא"ל זלה"ה שנת תק"ס ב' שבט
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא'ס קינדער, פון זיין ערשטער פרוי:
- הרב צבי מנחם (אווערבאך), רבי הערש מענדל, געווען רב אין האניפאלי.
פון זיין צווייטע פרוי מרת הענדל:
- הרב ישראל אברהם רב אין טשארנא-אוסטראה (טשערנאסטראה), געבוירן ה'תקל"ב, מרת הענדל. רבי ישראל אברהם האט געהייראט מרת ציזיא חנה די טאכטער פון הרב זאב וואלף פון טשארנא-אוסטראה. ער איז נפטר געווארן כ"א טבת ה'תקע"ד.
- די פרוי פון הרב מנחם נחום פון האניפאלי, תלמיד מובהק פון זיין שווער דער רבי ר' זושא.
זיינע דברי תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דברי תורה פון רבי ר' זושא איז צושפרייט אין פארשידענע ספרים, ספעציעל:
- מנורת זהב (ווארשע תרס"ד צוזאמען גענומען דברי תורה פון רבי ר' זושא)


text:
נאמיביע
נאַמיביע, אפיציעל די רעפובליק פון נאַמיביע (ענגליש: Republic of Namibia) איז א לאנד אין דרום אפריקע, וואס גרענעצט דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב. נאמיביע גרענעצט אנגאלא און זאמביע צו צפון, באצוואנע צו מזרח און דרום אפריקע צו מזרח און דרום. דער שטח פונעם לאנד איז 820,000 קוואדראט ק"מ.
די הויפטשטאט איז ווינדהוק. נאמיביע איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, דעם אפריקאנער פארבאנד און דער קאמאנוועלט.
די באפעלקערונג איז געשאצט צו 2,100,000.
די עקאנאמיע פון לאנד פארלאזט זיך אויף לאנדווירטשאפט, טוריזם און מינעריי פון בריליאנטן, אוראניום, גאלד און זילבער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פתח תקוה
פתח תקוה איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 39,000 דונעם. געגרינדעט 1878 , ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1937. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין פתח תקווה 179,400 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאט גרענעצט זיך מיט הוד השרון און רמת השרון פון לינקס, מיט תל אביב פון לינקס-מערב, און מיט בני ברק און גבעת שמואל פון מערב, און פון דרום מיט גני תקוה און קרית אונו.
דיִ שטאָט איז באַקאַנט אלס די מוטער פֿון אַלע ייִשובים װײַל זי איז די עלטסטע פֿון אַלע ייִשובים װאָס זײַנען געגרינדעט געװאָרן אין דער נײַער צײַט.
און 1984 איז געפענט געווארן נייט-קלאב'ס מיט פראטעסטן וואס האט אנגעהאלטן צוויי יאר, און פתח תקוה איז דא א קאמפלעקס פון שפיטעלער וואס רופט זיך מרכז רפואי רבין, און אירע דריי אפטיילונגען ביילינסאן, שניידער, און גולדה-השרון, דארט זענען די היי-טעק אפטיילונגען פון IBM, Oracle און אויך די עסן פאבריק "אסם".
דער בירגערמייסטער (מעיאר) איז אורי אוהד.
די הויפט רבנים געוויילט שבט תשע"ב זענען הרב מיכה הלוי (אשכנזיש) און הרב אריאל עטיאס (ספרדיש).


text:
דזשיימס דזשויס
דזשיימס אגאַסטין אַלאאישוס דזשויס (ענגליש: James Augustine Aloysius Joyce; 2טן פעברואר 1882 - 13טן יאנואר 1941) איז געווען אן אירישער ראמניסט און דיכטער.
דזשויס איז געבוירן געווארן אין א מיטלקלאס קאטוילישער פאמיליע אין דובלין, און האט שטודירט ענגליש, פראנצויזיש און איטאליעניש אין אוניווערסיטעט קאלעדזש דובלין. נאכהער האט ער שטודירט מעדיצין אין פאריז. אלס דערוואקסענער מענטש האט ער געוואוינט אין אייראפע. פון 1905 ביז 1920 האט ער געוואוינט אין טריעסט (אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, שפעטער אין איטאליע), אחוץ די יארן פון דער ערשטער וועלט מלחמה, ווען ער האט געוואוינט אין ציריך, שווייץ. פון 1920 ביז 1940 האט ער געוואוינט אין פאריז. ווען די נאציס זענען אריין אין פאריז, האט ער זיך געצויגן ווידעראמאל קיין ציריך, וואו ער איז געשטארבן אין 1941 נאך אן אפעראציע.
אלע זיינע ווערק האט דזשויס געשריבן אויף ענגליש, און זיי פאסירן אלע אין זיין געבורטשטאט, דובלין.


text:
פיליפוס
קעניגן און געוועלטיגער מבית הורדוס
פיליפּוס (נפטר געוואָרן אין 34) איז געווען דער טעטראַרך פון בשן. זײַן פאָטער איז געווען דער מלך הורדוס און זײַן מוטער – הורדוסעס א ווײַב קלעאָפּאַטרע פון ירושלים.
ער איז אויסגעוואַקסן אין רוים, בײַם הויף פונעם רוימישן קייסער, ווי דאָס רוב זין פון דעם מלך הורדוס. נאָכן טויט פון זײַן פאָטער אינעם יאָר 4 פאַר דער נײַער צײַטרעכענונג איז ער געוואָרן דער טעטראַרך פון בשן און האָט געהערשט דאָרט, זענענדיק אונטערטעניק אין די ערשטע יאָרן פון זײַן הערשונג זײַן ברודער ארקילאוס, דעם עטנאַרך פון יהודה. פיליפוס איז געווען באַקאַנט מיט זײַן גוטן כאַראקטער און מיט זײַן נטיה צו לעבן אין שלום מיט זײַנע שכנים. פיליפוס איז געווען דער ערשטער ייִדישער הערשער, וועלכער האָט אויסגעשלאָגן מטבעות מיט פּאָרטרעטן פון רוימישע די קיסרים אויגוסטוס און טיבעריוס. דער טעטראַרך פיליפּוס האָט ניט געהאַט קיין קינדער. צוליב דעם נאָך זײַן טויט אין 34 איז זײַן טעטראַרכיע אַריבער אונדער דער הערשונג פון רוימישן פּראָקוראַטאָר און אין 37 איז זי איבערגעגעבן געוואָרן פיליפּוסעס אַ פּלימיעניק אגריפס דעם ערשטן, וועלכער איז געוואָרן דער מלך פון יהודה.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריה קינדלר, "מטבעותיו של הטטראך פיליפוס ובית-ציידא" (אויף העברעיש)


text:
יאזעף היידן
פראנץ יאזעף היידן (דייטשיש: Franz Joseph Haydn; 31סטן מערץ 1732 - 31סטן מיי 1809) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר, פון די פיאנערן און שעפער פון דער קלאסישע פעריאדע מוזיק. ער איז געווען דער הויף מוזיקער פון דער עסטערהאזי פאמיליע.
ער איז געווען א גוטער פריינד פון וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט און א לערער פון לודוויג וואן בעטהאוון.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היידן איז געבוירן געווארן אין א דארף אין עסטרייך לעבן דעם גרענעץ מיט אונגארן אין 1732. גאנץ יונג האט ער געלערנט שפילן דעם הארפסיקארד און דעם פידל.
ער האט געשריבן אריבער 100 סימפאניעס, פון וועלכן די עס צייכנען זיך אויס זיינע פאריז סימפאניעס, און די לאנדאן סימפאניעס, וועלכע לויפן פון 88 ביז 104, מיט אזעלכע נעמען ווי "די קלאק, די דראמראלל, און נאך.
ער האט שטודירט מיט דעם וואונדערקינד מאצארט, און אים געגעבן לעקציעס איבער קלאסישע מוזיק וואס ער האט מקבל געווען פון די גרויסע באראק קאמפאזיטארן.
היידן ווערט אפט באטראכט אלס דער פאטער פון סימפאניע, צוליב זיין גרויסן איינפלוס וואס ער האט געהאט אין אלע סימפאניעס וואס מאצארט, שובערט און בעטהאווען האבן קאמפאזירט.
בסוף ימיו האט היידן געוואוינט א שטיק צייט אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געשריבן 12 סימפאניעס. ער האט געקלערט אפילו זיך באזעצן אין ענגלאנד, אזוי ווי הענדל א הונדערט יאר פריער, אבער ענדלעך האט ער זיך געצויגן קיין ווין, וואו ער איז געשטארבן אין 1809.


text:
10טן סעפטעמבער
10 סעפטעמבער איז דער 253סטער טאג פון יאר (254סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 112 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1823 - סימאן באליוואר ווערט פרעזידענט פון פערו.
- 1919 - עסטרייך שרייבט אונטער און אנערקענט די זעלבשטענדיגקייט פון פוילן, יוגאסלאוויע, אונגארן און טשעכאסלאוואקיי.
- 1943 - דייטשער כוחות אקופירן רוים.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גיבראלטאר - נאציאנאלער טאג


text:
מאטעמאטישער דערווייז
אין מאטעמאטיק איז א דערווייז א דעדוקטיווער ארגומענט פאר א מאטעמאטישן ארויסזאג. אינעם ארגומענט קען מען ניצן ארויסזאגן וואס מ'האט פריער פעסטגעשטעלט, ווי למשל טעארעמען. סוף כל סוף כל איז אלץ געבויט אויף אקסיאמען, ד"ה ארויסזאגן וואס זענען קלאר אמת אדער וואס זענען אנגענומען. א דערווייז דארף זיין גוט אויסגעפירט אז ער האלט אין אלע אופנים; ס'איז נישט גענוג צו ווייזן אז ער האלט אין געוויסע פעלער, אפילו א סך פעלער.
א דערווייז ניצט לאגיק אבער ווערט געשריבן אין א נארמאלער שפראך.
דער מעטאד פון דערווייזן אן ארויסזאג פון אקסיאמען שטאמט פונעם אוראלט-גריכישן מאטעמאטיקער אוקלידוס.
אינהאַלט
מעטאדן פון דערווייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גראדער דערווייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייז דורך מאטעמאטישער אינדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייז דורך קאנטראפאזיציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייז דורך סתירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייז דורך אויפבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט-קאנסטרוקטיווער עקסיסטענץ דערווייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
17טן יוני
דעם 17טן יוני איז דער 168סטער טאג פון יאר (169סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 197 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1579 - סיר פראנסיס דרייק דערקלערט ענגלישע הערשאפט איבער קאליפארניע.
- 1940 - דער סאוועטן פארבאנד נעמט איין לעטלאנד.
- 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך.
- 1944 - איסלאנד ווערט אומאפהענגיק פון דענמארק און ווערט א רעפובליק.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1239 - עדווארד דער ערשטער מלך פון ענגלאנד (געש' 1307)
- 1682 - קארל דער צוועלפטער, מלך פון שוועדן (געש' 1718)
- 1882 - איגאר סטראווינסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געש' 1971)
- 1945 - קען ליווינגסטאן, בירגערמייסטער פון לאנדאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1940 - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איסלאנד - אומאפהענגיקייט טאג


text:
יידישקייט
ייִדישקײט אָדער ייִדנטום איז דער אינהאלט און צוזאמנשטעלונג פון דעם גלויבן און אויפירונג פון דאס יידישע פאלק, וואס איז געבויט און שטאמט פון די תורה וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די יידן, און וואו שפעטער אפגעלערנט און ערקלערט אין תלמוד דורך די תנאים און אמוראים, און נאכהער צוזאמען גענומען דורך די פוסקים. יידישקייט איז דער פאראיינעגונג צווישן די יידישע קינדער און דעם אייבערשטען.
אנהענגערס פון יידישקייט, צי דער וואס איז געבוירן א יידיש קינד, צי דורך גרות, ווערט אנגערופן א ייד. יידן ווערן נישט באטראכט בלויז ווי א רעליגיעזע סעקטע, נאר ווי אן אייגן פאלק, דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט זיי אנגערופן אין דער תורה, פאר א פאלק. די יידישע באפעלקערונג ווערט געשאצט צו זיין איבער פופצן מיליאן יידן אויף דער וועלט, א דריטל אין ארץ ישראל, און א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל איבער דער גארער וועלט.
יידישקייט איז די עלטסטע רעליגיע פון צווישן די דריי גרעסטע מאָנאָטעיסטישע רעליגיעס. יידישקייט מיט אירע פרינציפן און עטיקעטין, איז דער פונדאמענט אויף וואס די אנדערע באקאנטע רעליגיעס זענען אוועקגעשטעלט, און אזוי אויך א גרויס טייל פון דער וועלטליכע עטיקעטן און געזעצען נעמט זיך פון יידישקייט.
אינהאַלט
עיקר כאראקעטעריסטיקן פון יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאווענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דאווענען
א ייד דאווענט דריי מאל א טאג, אינדערפרי שחרית, נאכמיטאג מנחה און ביינאכט מעריב. געוויסע טעג, ד"ה שבת, ראש חודש, יום טוב און חול המועד, דאווענט מען מוסף נאך שחרית. איין טאג אין יאר, יום כיפור, דאווענט מען א פינפטע תפילה, נעילה, פארנאכט.
לערנען תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת און יום טוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטן מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ארץ ישראל
יידן איבער דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
במשך די יארן זענען די יידן געווארן באזונדערע עטנישע גרופעס אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט: די אשכנזים פון מזרח און צענטראלער אייראפע, די ספרדים פון שפאניע, פארטוגאל און צפון אפריקע, די עדות המזרח פון בבל און אינדיע, די תימנים פונעם אראבישן האלבאינדזל און די פאלאשן פון עטיאפיע. כאטש דער נוסח התפילה ענדערט זיך צווישן די פארשידענע גרופעס אבער אלע האלטן איין תורה.
איִדן אין אײראָפּע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כּלל ישׂראל האָט זיך פלאצירט אין משך די פֿאַרגאַנגענע דורות אין דער מזרח און אין די צענטראַלע אָפּטײלונג. אײראָפּע איז אַ יבשה אױף מזרח זײט פֿונעם ערד קוגל, זי גרענעצט זיך מיט אַזיע, זי פֿאַרמאָגט פילע לענדער, פיל פֿון זײ זענען אומבאַקאַנטע נעמען פֿאַר איִדן װעלכע האָבן גאַנץ װײניג געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט זײ אין די היסטאָריע. ייִדן זענען געקומען צו דער אײראָפּעיִשער יבשה נאָך אין די צײַטן פֿונעם צװײטן ביהמ"ק, אין לױף פֿון די דורות האָבן איִדן געװאַנדערט פֿון אײן לאַנד צום צװײטן אין אײראָפּע.
הייליגע טעג
ספרים
- תנ"ך: ספר תורה - נביאים כתובים - טעמי המקרא - מקראות גדולות
- משנה: ברייתא - תוספתא
- גמרא: תלמוד בבלי - תלמוד ירושלמי
- מדרשים: מדרש רבה - מדרש תנחומא
- פירושי התלמוד: רא"ש - מנחם המאירי - תוספות - רש"י
- ספרי הלכה: שולחן ערוך - שולחן ערוך הרב - רמ"א - משנה תורה - ארבעה טורים - משנה ברורה
- ספרי מחשבה: הכוזרי - הרב קוק - ישעיהו לייבוביץ - מהר"ל - מורה נבוכים - סעדיה גאון
- ספרי מוסר: קב הישר - מסילת ישרים - חובת הלבבות
- חסידישע ספרים: תניא - בעל שם טוב - קדושת לוי - ליקוטי מוהר"ן - אוהב ישראל
- קבלה: משה חיים לוצאטו - ספר הזוהר - תורת הצמצום - עץ חיים - אשלג - שלום יהודה גראס
בעוווסטע און בארימטע מענטשן
געמיינדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פלירטינג
פלירטינג אי דער פראצעס פון א ליבע-שפיל פון אן אומפארהייראטע פאר-פאלק.
חנופה לשם זוהמה אז מען וויל פירן געשלעכט מיט א מאן אדער מיט א פרוי. דאס איז געווענליך דורך מאכן זשאוקס פון סעקס אדער קריצן מיט איין אויג און רימען ווי שיין יענער איז אנגעטאן און אזוי דאס גלייכן. אדער מען טוט זיך אן זייער אויסגעלאסן און שרייענדיג.
אין ענגליש הייסט אזא פרוי א פלירט, און לשון קודש א חצופה.
פלירטן קומט אמאל געווענליך בלויז פארקומען אין ענגע ארבעט פלאץ, ווי איינער האט געהאט לייכטע און עטוואס אינטימע צוטריט צו די אנדערע.
היינט איז פלירטן געווארן א זאך וואס קען געטאן ווערן דורכן אינטערנעט, אין טשעט-רומס, אדער אימעיל.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מן התורה איז דא א חיוב און מצוה אז א בחור זאל פארלאזן זיין טאטענס הויז און אליינס גיין אויפזוכן א זיווג פאר אים. עס ווערט דערמאנט אין די פוסקים אז היינטיגע צייטן פירן זיך די אידן אז מען גייט נישט אליין זוכן א זיווג, נאר מען פארלאזט זיך אויף די עלטערן, אדער אויף א שדכן. אזוי שרייבט דער דרישה אין חלק אבן העזר סי' ל"ה אנהייב, און אויך דער מלבי"ם אין פרשת תצא, שרייבט אז אזוי פירן זיך די פרומע אידן, אין די שפעטערע יאהרן איז געווארן איינגעפירט ביי א אזעלכע אידן ספעציעל ביי די ליטווישע קרייזן אז מען גייט אליין זוכן א מיידל, וואס איז געאיינגט פאר זיך.
עס איז אויך דא א אידישע יום טוב "ט"ו באב", וואס אין יענע טאג איז געווען אויסגעשטעלט אז די מיידלאך זענען געגאנגען אין די פעלדער ארויס פון די שטאט כדי די בחורים זאלן זיך פארליבן אין זיי.[תענית פ"ד.]


text:
8טן מיי
דעם 8טן מיי איז דער 128סטער טאג פון יאר (129סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 237 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1886 - קאקא קאלע געטראנק פארקויפט צום ערשטן מאל אין אטלאנטא, דזשארדזיע.
- 1902 - צוליב דעם אויסבראך פון א וואולקאן אין מארטיניק שטארבן מער ווי 30,000 מענטשן.
- 1943 - חורבן אייראפע: ווארשעווער געטא אויפשטאנד איינגעפאלן
- 1972 - א סאבענא עראפלאן ווערט געכאפט אונטערוועגס קיין לוד פליפעלד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1884 - הערי עס טרומאן, דער 33סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1972)
- 1899 - פרידריך האייעק, עסטרייכער עקאנאמיסט, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק (געש' 1992)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1794 - אנטואן לאווואזיע, כעמיקער, הינגעריכט מיט דער גיליאטין (געב' 1743)
- 1943 - מרדכי אניעלעוויטש, פוילישער ייד, פירער פונעם ווארשעווער געטא אויפשטאנד (געב' 1919)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיג טאג אויף נאצי דייטשלאנד אין מערב אייראפע


text:
19טן יולי
דעם 19טן יולי איז דער 200טער טאג פון יאר (201טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 165 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1870 - פראנקרייך פראקלאמירט מלחמה קעגן פרייסן און הייבט אן דעם פראנקרייך פרייסן קריג
- 1900 - געווידמעט די ערשטע מעטרא ליניע אין פאריז
- 1949 - לאאס באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 1952 - געעפנט די העלסינקי אלימפיאדע
- 1980 - געעפנט די מאסקווע אלימפיאדע
- 1996 - געעפנט די אטאלנטא אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1921 - ראזאלין יאלא, יידישע אמעריקאנער ביאפיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין 1977
- 1949 - קגאלעמא מאטלאנטע, פרעזידענט פון דרום אפריקע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1980 - ניהאט ערים, פרעמיער מיניסטער פון טערקיי (געב' 1912)


text:
לעמבערגער גובערניע
די לעמבערגער גובערניע (אוקראיניש: ЛbBiBcbka oблacTb, לוויווסקאַ אבלאַסט; אויך זיך פאררופן אויף לוויוושטשינא - אוקראיניש: ЛbBiBщиHa)) איז אן אבלאסט (גובערניע) פון מערב אוקראינע. די הויפטשטאט פון דער גובערניע איז לעמבערג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גובערניע איז געשאפן געווארן ווי א טייל פון דער אוקראינישער סאוועטישער סאציאליסטישער רעפובליק דעם 4טן דעצעמבער, 1939, נאך דער סאוועטער אינוואזיע פון פוילן.
די גובערניע געפינט זיך ביים טויער פון די קארפאטישע בערג, און האט געטוישט הענט א סך מאל איבער די יארהונדערטער.
פון 1200 ביז 1340 איז די געגנט געווען אן אומאפהענגיק לאנד, גאליציע-וואהלין, דערנאך האט זי געהערשט פוילן-ליטע ביז 1772. דערנאך האט געהערשט די עסטרייכע אימפעריע ביז 1918, און פוילן (פון 1918 ביז 1939). די פוילישע און עסטרייכע ירושה איז קענטיק אין דער גובערניע ביז צום היינטיקן טאג.
ביי דער מלחמה איז דער געגנט, מיט גאנץ מערב אוקראינע, געווארן א טייל פונעם ראטן פארבאנד. ווען דער ראטן פארבאנד איז איינגעפאלן אין 1991, איז די לעמבערגער גובערניע געווארן א טייל פון דער אומאפהענגיקער אוקראינע.


text:
אפאסטיל
אן אפאסטיל (פראנצויזיש: Apostille באשטעטיגונג) איז די לעגאליזאציע פון וואסארא דאקומענט דורך א רעגירונג בכדי דער דאקומענט זאל ווערן אנערקענט אין פרעמדע לענדער. דאס איז גילטיג אין אלע לענדער וואס האבן מסכים געווען צו דער דען האג קאנווענץ 1961. פאר 1961 איז געווען נייטיג צו ברענגען די דאקומענטן צו דער קאנסולאט פונעם לאנד וואו מ'וויל ניצן דעם דאקומענט. (אין די לענדער וואס האבן נישט אונטערגעשריבן דעם קאנווענץ דארף מען אויך היינט האבן א באשטעטיגונג פון דער קאנסולאט.
דער אפאסטיל ווערט געניצט למשל צו באשטעטיגן די חתימה אויף א מעטריקע ווי אויך אויף א דאקומענט פון א נאטאר.


text:
פאן
פאן איז א שטיקל געוועבטער שטאף וואס פלאטערט אויף א זייל אדער סיי ווי ארויפגעלייגט, בדרך כלל אנצווייזן א צייכן פון אידענטיטעט אלס סימבאל פון א מדינה אדער פארטיי א.א.וו.
פון אנפאנג אן איז איר עיקר ציל געווען צו נוצן דאס פון די זעלנער אין מיליטער זיך צו אינדעטיפיצירן אלס זייער לאנד אין מלחמה צו קענען קאראדענירן דעם שלאכט דורך וויסן ווער איז דער שונא און ווער פון די אייגענע.
היינט צוטאגס טוען פענער אויך דינען אלס קאמוניקאציע צו אריבערפירן מעסעדזשעס אדער עדווערטייזונג, אדער צו באצירען אבער דער עיקר דינסט איז אידענטיפיקאציע מיט שטאלץ ארויסציווייזן לאיאליטעט און פאטריאטישקייט. די עלטסטע פאן וואס איז נאך אין באנוץ אויף דעם ציל איז די דענמארק פאן נאך פון פערצנטן יארהונדרערט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטשיג פאָנען זענען געווען אין באנוץ פון שטענדיג אן נאך אין די אור-אלטע קולטור, ווי צום ביישפיל טרעפן מיר אין דער תורה אז די אידן האבן געהאט פענער לויט די שבטים. איז אבער איר באנוץ נישט אריין אין קראפט אלס מדינות אידענטיפיקאציע ביז אין פופצנטן יארהונדערט ווען מען האט אנגעהויבן צו מאכן גרעניצען אויף ים און יעדע מדינה האט אנגעהויבן צו האבן שיפן האט זיך אויסגעפעלט גרויסע סימבאלן צו אידענטיפיצירן וועמען'ס שיף איז וועמען'ס פון דערווייטענס.