text:
אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם
די אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם איז אמעריקע'ס גרעסטע שטראז סיסטעם וועלכע דעגרייכט אין אלע ווינקלען פון לאנד און צייכנט זיך אויס מיט גוטע קוואליטעט אינזשעניריע און דעם לאנד'ס בעסטע מענטענענטס פאר א ראוד סיסטעם.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקע זענען אלע ראוד און הייעוועיס געווען אין א שוואכן צושטאנד ביז נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די פעדעראלע רעגירונג האט אנגעהויבן טראכטן פון א אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם וועלכע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין די 930' יארן. היינט צו טאג זענען אלע אינטערסטעיט און סטעיט הייעוועיס אונטער די אויפזיכט פון דער פעדעראלער רעגירונג און די קלענערע הייעוועיס און ראודס ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע שטעט.
די פלאנירונגן פאר דעם אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם זענען אנגעגאנגן לאנגע יארן, אנגעהויבן דורך פרעזידענט פרענקלין רוזוועלט וועלכער האט געגרינדעט א נאציאנאלע הייעוועי קאמיטע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די שטודיעס און פלענער וויאזוי די הייעוועי סיסטעם זאל ארבעטן. די ארבעט איז געגאנגן לאנגזאם און פרעזידענט אייזנהאוער האט דאס געשטופט ווייטער מיט פרישע פינאנצירונג און פלענער און ווען די אינטערסטעיט איז פארטיג געווארן איז אייזנהאוער באערט געווארן מיט'ן נוצן זיין נאמען אלס דער אפיציעלער נאמען פאר דעם סיסטעם.
הויפט כללים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער כלל פונעם אינטערסטעיט סיסטעם איז די וועג וויאזוי זיי זענען גענומערט. כדי יעדער זאל דאס קענען גרינג פארשטיין און געדענקן האט מען איינגעטיילט די נומערן צו גלייכע און אומגלייכע נומערן און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן באקומען גלייכע נומערן (ווי 10, 20 אדער 40) און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן באקומען אומגלייכע נומערן (ווי 9, 13, 15). דערנאך האט מען איינגעטיילט די הייעוועיס צו די מזרח און מערב זייטן פון לאנד מען זאל וויסן וואו די הייעוועיס געפינען זיך. אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן נידעריגע נומערן אויף מערב און העכערע נומערן אויף מזרח. ווייטער אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן נידעריגע נומערן אויף דרום און העכערע נומערן אויף צפון.
אט זענען אמעריקעס הויפט אינטערסטעיטס, וועלכע ווערט אויך גערופן די טראנסקאנטינענטאלע רוטעס, פון דרום צו צפון און פון מזרח צו מערב. באמערקט די נומערן לויט זייער אויסשטעל:
פון מזרח צו מערב זענען פאראן דריי הויפט אינטערסטעיטס: די רוטע 10 וועלכע לויפט פון לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע, ביז דזשעקאנסוויל, פלארידע. די רוטע 80 וועלכע לויפט פון סאן פראנסיסקא, קאליפארניע, ביז טינעק, ניו זשערסי. און רוטע 90 וועלכע לויפט פון סיאטעל, וואשינגטאן, ביז באסטאן, [[מאסעטשוסעטס].
פון דרום צו צפון זענען פאראן 7 הויפט אינטערסטעיטס פון איין עק לאנד ביזן צווייטן: די רוטע 5 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז בלעין, וואשינגטאן. די 15 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז סוויטגרעז, מאנטענע. די 35 וועלכע לויפט פון לערידאו, טעקסאס, ביז דולאט, מינעסאטע. די 55 וועלכע לויפט פון ניו ארלענס, לואיזיענע, ביז שיקאגא, אילינוי. די 65 וועלכע לויפט פון מאביל, אלאבאמא, ביז גערי, אידיאנא. די 75 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז סאלט סט. מאריא, מישיגען. און די 95 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז האלטאן, מעין.
ווען א אינטערסטעיט דעגרייכט א באוואוינטע שטאט וועלן די ארומיגע בעלטוועיס האבן 3 נומערן און נוצן די לעצטע צוויי די זעלבע פון די אינטערסטעיט. צום ביישפיל די 80 לויפט דורך דריי גרויסע שטעט און די דריי בעלטוועיס אין די דריי שטעט זענען 280, 480, און 680. אבער די בעלטוועי נומערן ווערן נישט קאנטראלירט איבערן גאנצן לאנד און דערפאר קענען זיין צוויי בעלטוועיס מיט די זעלבע נומערן.
טיילמאל איז פאראן אז די אינטערסטעיט אליינס ווערט א בעלטוועי אין שטאט און טוישט זיך צוריק צו די אינטערסטעיט ווען עס גייט ארויס פון שטאט. די מערסט באקאנטע אזא פאל איז אין וואשינגטאן די.סי. וועלכע ווערט ארומגערינגעלט פון די אינטערסטעיט 95 אבער ארום און ארום וואשינגטאן איז זי די 495 בעלטוועי. (עס איז באקאנט די אלטע פאליטישע אויסדרוק אויף וואשינגטאן: "אינעווייניג אינעם בעלטוועי").
די הויפט חכמה פון א הייוועי איז די אינטערטשענדזשעס וועלכע מיר רופן די עקזיטס. די לויפנדיגע טראפיק מעג זיך נישט אפשטעלן ווען אויטאס קומען אריין אדער גייען ארויס און דערפאר דארף מען זיכער מאכן אז עס זענען פאראן גענוג עקזיטס אין פארנומענע פלעצער כדי די טראפיק זאל נישט אריינפלייצן פון איין ארט.
עקזיטס האבן נומערן און דאס ווערט געטאן דורך צוויי סארט וועגן. די ערשטע וועג איז אז מען מען נוצט נומערן אין א רייע, אנגעהויבן פון נומער איינס ביי איין עק און אזוי ווייטער ארויף העכער און העכער. די צווייטע וועג איז אז מען נאמינירט די עקזיטס לויט די מיילן וואס מיינט אז צווישן די 69'סטע און 70'סטע מייל וועט זיין עקזיט נומער 69. די נומערן ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע רעגירונגן און דערפאר קען די זעלבע אינטערסטעיט איבערגיין די זעלבע נומערן ווי עס איז דער פאל אויפ'ן 87 בעפאר און נאך אלבאני.
אינטערסטעיט סטאנדארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעדעראלע הייעוועי אקט וועלכע איז געגרינדעט געווארן צו בויען און פינאנצירן די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם האט פארלאנגט א יוניפארם הייעוועי אין וועלכע אלע אינטערסטעיטס זאלן אויסקוקן אייניג און אלע זאלן האבן די זעלבע סטאנדארטן. אנגעהויבן פונעם בויען, אויפהאלטן, און איבערמאכן דארף אלעס גרייכן די באשטימטע אינטערסטעיט סטאנדארטן צו קענען טראגן דעם נאמען אינטערסטעיט. די סטאנדארטן זענען אויסגעארבעט געווארן דורך א ספעציעלע קאמיטע אינאיינעם מיט עטליכע אגענטורן אינערהאלב די פעדעראלע טראנספארטאציע דעפארטמענט.
טייל פון די הונדערטער סטאנדארטן רעכנען אריין: א גוטע איינטריט קאנטראל צו און פון די הייעוועי, ספיד לימיטס צווישן 50 און 70 מייל פער שעה, געוואנדן לויט די פארנומענקייט ארט פון די הייעוועי, א מינימום פון צוויי ליניעס אויף ביידע זייטן אפילו אין די פארשטופסטע ראודס, 12 פיסיגע ליניעס מיט שאולדערס פון ביידע זייטן, די רעכטע שאולדער מוז זיין 10 פיס ברייט און די לינקע נאר 4 פיס ברייט, די ספעציעלע איינגעקריצטע ליניעס אויף ביידע זייטן וועלכע רייבן די רעדער צו דערמאנען א דרייווער וועלכער איז אראפ פון ראוד, קלארע באשטימטע קאלירן פאר טאוולן, רעסט עריעס אין אלע ערטער וואו עס זענען נישט פאראן קיין באוואוינטע שטעטלעך, ספעציעלע אויסגעגראבענע באוואקסענדע אפטיילונג צווישן די צוויי דירעקציעס, א רייע ווארענונג און אינפארמאציע טאוולן אויסגעלייגט דורך מער פארגעשריטענע סטאנדארטן, און נאך צענדליגער וויכטיגע סטאנדארטן.
אינטערסטעיט הייעוועיס זענען געבויט מיט די פארגעשריטענסטע סטאנדארטן מיט'ן ציל נישט צו שטערן די טראפיק אפילו אין שווערע וועטערס. די ראודס זענען געפלאסטערט רינדיג אז אלע וואסער זאל אראפרינען, די סארט קוילן איז די שפעטסטע צו כאפן שניי, טרוקנט זיך שנעל אויס, און מאכט די ווייניגסטע שאדן פאר אויטא רעדער. ווען מען פארט ארויף אויף א אינטערסטעיט הייעוועי קען מען באלד שפירן אז מען איז אויפ'ן אינטערסטעיט ווייל עס שפירט זיך אויף די רעדער און אויפ'ן קאנטראל פון דעם אויטא. אויסער דעם זענען די אינטערסטעיטס די שענסטע און ריינסטע הייעוועיס אין לאנד אויף וועלכע עס איז געשמאק צו פארן.
פינאנצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפצוהאלטן און פארבעסערן די אינטערסטעיט סיסטעם קאסט א געשאצטע 100 ביליאן דאלאר פער יאר. דאס איז די טייערסטע פרייז וואס סיי וועלכע אנדערע לאנד צאלט פאר זייערע הייעוועיס און אמעריקע שטאלצירט דערמיט.
ווען די אינטערסטעיט סיסטעם איז געגרינדעט געווארן האט די רעגירונג באשטימט א קארגע 25 מיליאן דאלאר פאר די ערשטע צוויי יאר (954' און 955') און די איבעריגע האט מען געמוזט צוזאמנשטעלן פון טאלל אפצאלן און סטעיט פאנדונגן. בעפאר די אינטערסטעיט סיסטעם איז אריין אין קראפט זענען אסאך הייעוועיס געווען פריוואט פינאנצירט און די אינוועסטירער האבן איינקאסירט די טאלל אפצאלן. איינע פון די הויפט צילן פון די אינטערסטעיט סיסטעם איז אבער געווען צו עלימינירן יעדע סארט פריוואטע פינאנצירונג און אויך סטעיט פינאנצירונג ווייל די פעדעראלע רעגירונג האט געוואלט נעמען א פולע קאנטראל אויף די גאנצע הייעוועי סיסטעם.
מען האט אבער באלד איינגעזען אז עס איז נישט פאראן גענוג געלט און די רעגירונג האט דורכגעפירט לעגיסלאציע וועלכע האט צוגעגעבן פרישע 175 מיליאן דאלאר יערליך פאר די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם. פרעזידענט אייזנהאוער האט פערזענליך גענומען א ראלע צו העלפן דעזיינען די אינטערסטעיט סיסטעם און האט געבעטן קאנגרעס ארויפצולייגן ספעציעלע שטייערן וועלכע זאלן קענען דעקן די קאסטן פון דעם פארגעשריטענעם הייעוועי סיסטעם וועלכע איז געלעגן אין פלאן צו זיין די פארגעשריטענסטע אין די וועלט. קאנגרעס האט אנגענומען דעם פארשלאג און מען האט באלד ארויפגעלייגט גאזאלין און מאטאר וויעקעל שטייערן וועלכע האבן אריינגעברענגט די נויטיגע פאנדן ביז 90 פראצענט.
שפעטער האט אייזנהאוער אויפגעשטעלט א ספעציעלע טראסט פאנד וועלכע איז פארבליבן ביז'ן היינטיגן טאג, פון וועלכע די גאנצע אינטערסטעיט ווערט פינאנצירט. די טראסט פאנד איז גענצליך זעלבשטענדיג און איז געראטעוועט פון יעדע סארט בודזשעט קריזיס.
אינטערעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע אינטערסטעיטס אינאיינעם לויפן 42,794 מייל. דאס מיינט אז אויב עס וואלט געווען איין לאנגע הייעוועי וואלט עס געקענט גרייכן פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס 7 מאל אהין און צוריק. און אויב די וואסערן וואלטן געווען יבשה וואלט עס דעגרייכט ביז סידני, אויסטראליע, 2 מאל אהין און צוריק.
- די לענגסטע אינטערסטעיט איז די 90 וועלכע לויפט פון סיעטל, וואשינגטאן, ביז באסטאן, מאסעטשוסעסט. אין מייל איז עס גענוי 3,085. די קורצסטע אינטערסטעיט איז די 97 וועלכע לויפט 17.5 מייל פון אנאפאליס, מערילענד, ביז באלטימאר, מערילענד. די לענגסטע אינטערסטעיט פון דרום צו צפון איז די 95 וועלכע לויפט א שטרעקע פון 1,892 מייל פון מיאמי, פלארידע, ביז האלטאן, מעין.
- אינטערסטעיטס לויפ'ן אדורך אלע אחוץ 5 הויפט שטעט. זיי זענען: דזשוניא, ארקענסאס. דאווער, דעלוועיר. דזשעפרעסאן סיטי, מיזורי. קארסאן סיטי, נעוואדע. און פיער, סאוט דעקאטע. ניו יארק סטעיט האט די מערסטע אינטערסטעיטס וועלכע ציילן אינאיינעם 29. אבער די מערסטע אינטערסטעיט מיילן איז אין טעקסאס וועלכע ציילט איבער 3,000 מייל.
- די אינטערסטעיטס קאסטן אפ די פעדעראלע רעגירונג צענדליגער ביליאנען דאלארן פער יאר. די געלטער גייען פאר'ן אויפהאלטן, איבערמאכן, און בויען נייע אינטערסטעיטס. איבער די יארן האט דאס שוין אפגעקאסט אנדערהאלבן טריליאן דאלאר.
- די טייערסטע אינטערסטעיט פאר דער רעגירונג איז די 95. כאטש עס איז נישט די לענגסטע לויפט עס אבער דורך די מערסטע שטעט וואס ברענגט די מערסטע קאסטן ביים בויען. די 95 לויפט פון מיאמי ביז מעין און שניידט אדורך 16 שטאטן אין מזרח, אריינגערעכנט ניו יארק און ניו דזשערסי.


c: text/html

text:
יאפאנעזער יען
דער יאַפאַנעזער יען (יאפאניש: 円 אדער 圓; צייכן: ¥, קאד: JPY) איז די אפיציעלע וואלוטע פון יאפאן. ער איז די דריטע מערסטע באהאנדלטע וואלוטע אין דער וועלט נאכן פאראייניגטע שטאטן דאלאר און דעם איירא.[1] ער איז אויך ברייט באניצט ווי א רעזערוו וואלוטע נאך די דאלאר, איירא און דעם פונט סטערלינג.
די מטבעות זענען גאנץ קליין; זיי גייען פון ¥1 ביז ¥500. דער גרעסטער באנקנאט איז ¥10000.
זייט דעצעמבער 1931 איז דער ווערט פונעם יען באשטימט ווי א פארוואלטערטע וואלוטע.
דער ווערט פונעם יען אין דעם פרעמדע וואלוטע מארק ווערט באשטימט לויט די קראפטן פון פארזארג און נאכפרעג. דער פארזארג פונעם יען אינעם מארק ווערט קאנטראלירט דורך די האלטער פון יען וואס זיך צו בייטן זייערע יען פאר אנדערע וואלוטעס כדי צו קויפן גוטער און דינסטן. דער נאכפרעג פונעם איז קאנטראלירט דורך פרעמדער בירגער וואס ווילן קויפן גוטער און דינסטן אין יאפאן.
כדי צו שטיצן וואוקס פון דער עקאנאמיע האלט דער באנק פון יאפאן, דער צענטראלבאנק פון יאפאן, נידעריגע פראצענט ראטעס זייט די 1990ער יארן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ישראל צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק
דאס ישראל צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק (העברעיִש: לשכה המרכזית לסטטיסטיקה) איז געגרינדעט געווארן אייניגע מאנאטן, נאך דער זעלבסטשטענדיגקייט פון ישראל. זיין פליכט רעכנט אריין באפעלקערונג ציילונגען, די וווקס אדער קראכן פון דער עקאנאמיע. דעם לעבנסמיטל אינדעקס, איז פון די וויכטיגסטע זאכן מיט וואס זיי פארנעמען זיך, זיי פאבליצירן דאס אינמיטן חודש.
דאס ביורא איז א רעגירונגס אגענטור, וואס ארבעט אונטער דעם פרעמיער מיניסטערס ביורא דירעקט, איר הויפטקווארטיר איז אין ירושלים, אויך האבן זיי א פיליאלע אין תל אביב. אין 2008 איז פארגעקומען א נאציאנאלע ציילונג, ווי עס איז אויסער דעם צאל פונעם באפעלקערונג, אויך געפרעגט אויף פארדינסטן, וויפיל פאמיליעס, אדער מענטשן וווינען צוזאמען, פרנסות אא"וו.


text:
שטאף
שטאף (מאדערן אידיש מאטיריאל) איז פיזישע מאטריאל באנוצט אלס געצייג אדער שטיקער פאר פראדוקציע אדער מאנופאקטורינג.
דאס איז א שוין מער פראדוצירטער שטיק פון רויע מאטריאל.
קודם איז דאס רויע מאטריאלן ארויסגענומען פון געוויקסען פלאנץ בעלי חיים אדער פון דער ערד וואס דאס ווערט דערנאך איינגעטיילט אין א פארעם וואס קען ווערן גרינגערהייט טראנספארטירט און געסטארעדזשט, דאן פראצעסירט צו פראדורצורן סעמי גענדיגטע מאטריאלן.
א ביישפיל פון רויע מאטריאל איז באוול, וואס ווערט אריינגעלייגט אין צו פאדעם, און דערנאך פראצעסורט צו א פולער שטיק סחורה, דערנאך גענייט און געשניטען צו ווערן א קלייד. וואס איז א געפארטיגטע שטיק מאטעריאל.


text:
1931
1931 איז דאס 31סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1931 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן פעברואר - ניו דעלי ווערט אויסגערופן די הויפטשטאט פון אינדיע
- 31סטן מערץ - ערדציטערניש דעמאלירט מאנאגוע, הויפטשטאט פון ניקאראגוא
- 1טן מיי - די עמפייר סטייט געביידע געעפנט אפיציעל
- ריינהארד היידריך ווערט מיטגליד אין דער נאצי פארטיי.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן פעברואר - באריס יעלצין, פרעזידענט פון רוסלאנד (געש' 2007)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן מיי - אלבערט אברהם מייקלסאן, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1852)
- 18טן אקטאבער - טאמעס עדיסאן, אמעריקאנער ערפינדער (געב' 1847)


text:
ווארראזאנאו נערויס בריק
די וועראַזאַנא נערויס בריק איז א טאפעלטע שטאק אויסגעצויגענע בריק וואס פירט פון ברוקלין קיין סטעטן איילענד אין ניו יארק איבער די טייל וואסער וואס הייסט נערויס. די נאמען איז נאך די איטאליענישע זוכער זשיאוואני די וואראזאנא די ערשטע באוואוסטע איירופעשי זוכער צו קומען איבער ניו יארקער וואסערן. די בריק האט א מיט-שפאן פון 4260 פוס לאנג, און איז געווען די לענגסטע בריק פון די צייט וואס מען האט דאס געענדיגט אין 1964 ביז 1981. עס איז היינט די זיבעטע לענגסטע בריק אין די וועלט און די לענגסטע אין אמעריקע. די בריק - צוליב איר גרויסקייט - קען געזען ווערן אין א יעדע בארא פון ניו יארק סיטי, כמעט אלע שיפען וואס קומען קיין ניו יארק אדער ניו זשערסי האפןס מוזען אונטער פארן די בריק. עס איז אויך באוואוסט אלס די אנפאנג פון די ניו יארק סיטי מאראטאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריק געהערט פאר ניו יארק סיטי אונטער די טרייבארא בריזש און טונעל אויטאריטי. די שנעל שטראז אינטערסטעיט 278 פארט אריבער אויף דער בריק. די בריק באהעפט די סטעטען איילענד עקספרעסוועי מיט די גואוונעס עקספרעסוועי. די וואראזאנאו צוזאמען מיט די אנדערע דריי הויפט בריקן פון סטעטען איילענד האבן באשאפן א נייע גרינגערע וועג פאר מענטשן פון ניו זשערסי צו פארן קיין ברוקלין און לאנג איילענד.
די בריק איז געווען די לעצטע גרויסע ארבייט פון דעמאלטסדיגע ניו יארק סיטי פארקס קאמישינער ראבערט מאסעס וואס ער האט שטארק געוואלט אז דאס זאל געבויעט ווערן כדי צוציענדיגען די עקספרעסועי סיסטעם אין ניו יארק וואס איז אויך געווען בעיקר אים צו פארדאנקן.
די דיזיין פון דער בריק איז געווען דורך אטהמאר אמאנן וואס האט אויך דיזיינד רוב פון די אנדערע ניו יארק סיטי בריקן איינגעשלאסן די זשארזש וואשינגטאן בריק, ביאין בריק, בראנקס וויטסטאון בריק, טרייבורו בריק , און די טראגס נעק בריק. דאס איז געווען זיין לעצטע פראיעקט.
ווען מען האט פלאנירט די בריק איז געווען א שטיקל טומעל ביי די איינוויאנער פון בעי ריזש וואס האבן געוויאנט אויף די פלאץ ווי די בריק שטייט וויבאלד זיי האבן דארט געוויאנט און זיי האבן זיך נישט געוואלט אוועקצוען.
מען האט אנגעפאנגן בויען די בריק דעם 13טן אויגוסט 1959. און די אויבירשטע שטאק האט זיך געעפענט דעם 21סטן נאוועמבער 1964 פאר איבער $320,000,000. די אונטערשטע שטאק האט זיך געעפנט דעם 28סטן יוני 1969. די בריק איז דאן געווען די לענגסטע בריק אין דער וועלט איבערנעמענדיג די טיטל פון די גאלדען געיט בריק ביז 1981 ווען די האמבער בריק אין ענגלאנד האט דאס איבערגענומען.
לויט דעם פאראייניגטע שטאטן דעפארטמענט אוו טראנספארטאציע:
- יעדער איינער פון די צוויי טורעמעס האבן 1,000,000 שרויפן און 3,000,000 נעגל (ריוועטס).
- די ברייט פון יעדע פון די פיר אויסגעצויגענע שטריקן איז 36 אינטשעס.
- יעדע איינע פון די פיר אויסגעצויגענע שטריקן איז צוזאמען געשטעלט פון 26,108 פעדעמער, וואס קומט אויס 143,000 מיילן לאנג.
- צוליב די הויעך פון די טורמעס - 690 פוס הויעך - און די ווייטקייט איינס פון די אנדערע - 4260 פוס - האט מען געמוזט אריינעמען די רונד פון די ערד אין די חשבון ווען מען האט געבויעט די בריק.
- צוליב די נאטורליכע צוזאמענציעכטס און אויסשפרייטעכטס פון היץ און קעלט, איז די בריק 12 פוס נידריגער אין די זוממער ווי אין די ווינטער.
נאמען פון דער בריק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באנוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איינוועג אפצאל אויף צו נוצן די בריק - וואס מען באצאלט אויף די מערב ריכטונג פארענדיג פון ברוקלין אויף סטעטען איילענד - איז $9.00 פאר קארס און $4.00 פאר מאטארביציקליך. איזיפעס באנוצער באקומען א הנחה פון $1.00 פאר קארס און $0.50 פאר מאטארביציקליך. פאר איינוויאנער פון סטעטען איילענד איז דא א נידריגערע פרייז.
ביז 1986 איז די אפצאל אפגענומען געווארן אויף ביידע ריכטונגען, אבער נאך טענות פון די איינוויאנער אז דאס וואס קארן דארפן זיך אפשטעלן צופיל שעדיגט די לופט האט מען געמאכט די פאצאל נאר אויף איין ריכטונג.
די ארגינעלע פלענער פון דער בריק האבן געהאט א וועג פאר מענטשן און ביציקליך, אבער די פלענער זענען קיינמאל נישט פארווירקליכט געווארן. אין אקטאבער 2003 האט מיעיאר מייק בלומענבערג צוגעזאגט ער וועט זעהן וואס קען געטאן ווערן דאס צו פארווירקליכען.


text:
עדיטאריעל
עדיטאריעל (ענגליש: EDITORIAL) איז ווען די הויפט זעצערס און שרייבערס פון א צייטונג אדער סיי וועלכער נייעס אגענטור, געבט ארויס א מיינונג איבער סיי וועלכער נושא, וואס איז נישט דוקא אנגעבינדן מיט א ספעציפישן שרייבער.
אין אלגעמיין האבן די עדיטאריעלס א שטארקן השפעה אויף די ליינער, איבערהויפט פון פראמינענטע צייטונגען. צום ביישפיל ביי פאליטישע וואל פארמעסטן, טוען געווענליך די צייטונגען אינדארסירן קאנדידאטן אין די עדיטאריעל אפטיילונג, ווי עס קען מעגליך האבן אן השפעה אויף די אויסגאנג פון די וואלן.


text:
דפוס ראם
די אלמנה און די ברידער ראם האבן געהאט א דרוקעריי און פארלאג אין ווילנע. אין די יארן פון ת"ר - תר"מ געווען פון די העכסטע טעכניק און די מערסטע פארגעשריטן סיי טעכנאלאגיש, און סיי און קוואליטעט פון צושטעלן ספרי קודש פארן כלל ישראל, אזוי ווייט אז זייער אפיציעלע דריטע ווערסיע פון דעם ווילנער ש"ס איז באנוצט געווארן כמעט אזוי ווי אן קיין קאנקורענט פאר העכער הונדערט יאר פון ווען עס איז פארטיג געווארן אין שנת תר"מ און איז געבליבן אלס די ענדגילטיגע צורת הדף פונעם תלמוד.
אויך האבן זיי געדרוקט דעם גאר פאפולערן משניות יכין ובועז און ווי אויך דער ספר התניא וואס מען קאפירט נאך היינט פון זייער דרוק.
אין יאר תרס"ה האט מען דארט געדרוקט דעם ספר שו"ת יריעות שלמה מיטן פירוש בני ישראל פארפאסט דורך די איינקלעך פונעם מחבר.


text:
מאזאמביק
מאזאמביק (פארטוגעזיש: Moçambique), אפיציעל די רעפובליק פון מאזאמביק, איז א לאנד אין דרום-מזרח אפריקע. צו מזרח האט עס א בארטן ביים אינדישן אקעאן, און עס גרענעצט טאנזאניע צו צפון, מאלאווי און זאמביע צו צפון-מערב, זימבאבווע צו מערב, און סוואזילאנד און דרום אפריקע צו דרום-מערב. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז מאפוטא. די אפיציעלע שפראך פון מאזאמביק איז פארטוגעזיש. דעם 25סטן יוני 1975 האט מאזאמביק פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די 500 יאר ווען די פארטוגעזער האבן געהערשט איבער מאזאמביק, האבן זיין אריינגעברענגט פארשידענע געראטן ווי מאניאק און קאשו ניס.


text:
סופרים קארט
א סופרים קארט איז די העכסטע געריכט פון א לאנד וועלכע דינט אלס לעצטע מעגליכקייט צו באוועגן א פריערדיגע פסק פון א נידעריגערע געריכט.
די מאכט פון א סופרים קארט איז געוואנדן לויט יעדע לאנד און אזוי אויך די סיסטעם פון ערוועלן די ריכטער.
אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן
דאס העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן, געגרינדעט געווארן אין 1789, איז דאס העכסטע פעדעראלע געריכט אין די פאראייניגטע שטאטן. ניין ריכטער זיצן אויפן געריכט.
ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – בג"ץ
די הויכגעריכט אין ישראל איז דער העכסטער געריכט אין ישראל'ס יוסטיץ סיסטעם. דער געריכט זיצט אין ירושלים.
טשילע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – העכסטע געריכט פון טשילע


text:
ארטאדאקסישע יידנטום
דאס אָרטאָדאָקסישע-ייִדנטום - ביים יידישן פאלק איז דאס די מעהר פרומע חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטאים, און די מזרחי וואס גלויבן אין ציוניזם.
ארטאדאקסיש יידנטום זענען יידן וואס פירן זיך מיט דער אלטער מסורה פון יידישקייט, אנגעהויבן פון מאדערן-ארטאדאקסישע יידן ביז חרדישע יידן היטן גאר די תורה שבכתב און תורה שבעל פה. די מאדערן ארטאדאקסישע לעבן אן ערליך לעבן אבער זענען נישט דערווייטערט פון דער ברייטרע וועלט. די חרדים אבער טוען זיך דערווייטערן פון גוים / קאלידזש / פראפעשענס.
אפילו פרייע און טראדיציאנעלע יידן וועלן זיך ענדערש אנקערן צו ארטאדאקסיע ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטועהן אויף א ארטאדאקסישען וועג.
אין ארץ ישראל און אייראפע זענען רוב רעליגיעזע יידן - ארטאדאקסן. אין אמעריקא זענען רוב רעליגיעזע יידן - קאנסערוואטיווער אדער רעפארמער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטאדאקסיע איז נישט נאָך אַלעמען די ארגינאלע טראדיציע נאך פון די צייטן פון די גמרא אדער פריער, זיי האבען דורך די יארן באפעסטיגט אין געטוישט אסאך, צוליב די מאדערניזאציע וואס האט געשוועבט דורך אויס די יארן,
אין די צייטן פון חתם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז ארטאדאקסיע אנגענומען געווארען װי אן אפיציעלער שטרעמונג אפטיילענדיג גענצליך פון די אנדערע שטרעמונגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפען געווארען ארטאדאקסיע) און די באקאנטע סלאגאן איז געווארען אדאפטירט "חדש אסור מן התורה", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעהם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מעהר פרומע טענה'ן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסן ווייל זיי ריקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון יידישקייט.
די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.
די אייניגקייט איז אז אלע "ווען" זיי פראקטיצירען טראדיציע טועהן זיי דאס מיט א הלכה'דיגען פערספעקטיוו.


text:
שוועדישע קראנע
די שוועדישע קראנע אדער דער שוועדישער קרוין (שוועדיש: svensk krona; קאד: SEK) איז די וואלוטע אין שוועדן זייט 1873. אפיציעל איז די קראנע צעטיילט אין 100 Öre (ערע), אבער היינט איז נישט מער דא אזעלכע מטבעות.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1604 אן איז געווען דער געזעצלעכער צאלמיטל אין שוועדן דער רייקסטאלער. אין אנהייב פון די 1870ער יארן האבן באשלאסן די סקאנדינאווישע לענדער, שוועדן , נארוועגיע און דענמארק, ארויסגעסן א נייע מטבע, א "קרוין", וואס זאל זיין ווערט א 1⁄2480 טייל פון א קילאגראם פון ריין גאלד.
אין צירקולאציע היינט געפינען זיך די מטבעות איין קראנע, 5 און 10 קראנעס, און באנקנאטן פון 20, 50, 100, 500 און 1000 קראנעס.


text:
ליל הסדר
די ערשטע נאכט פֿון פסח (אין ארץ ישראל), די ערשטע צוויי נעכט פֿון פסח (אין חוץ לארץ, ווו מ'האלט צוויי טעג יום טוב), פראוועט מען אין יעדן יידישן שטוב א סדר. ביים סדר ליינט מען די הגדה און מען איז מקיים די אלע מצוות און מנהגים וואס געהערן דערצו. ווי אויך איז א טייל פֿונ'ם סדר א יום-טוב'דיקע סעודה.
וויבאלד פסח איז א יום טוב בעיקר אלס אנדעקעניש צו יציאת מצרים, זענען אסאך מנהגים אלס אנדעקעניש צו פֿרייהייט.
כאטש געוויינטליך דאווענט מען אין שול, אבער דעם סדר פֿירט אן יעדער איינער בײַ זיך אין שטוב צוזאמען מיט זײַן משפחה. ס'איז אן אלטער מנהג אײַנצולײַדן געסט אויפֿ'ן סדר,איבערהויפט ווען מען קען האבן אן ארעמאן אדער אן עלענדען מענטש בײַם טיש וואס האט נישט די מעגליכקייט צו פֿירן א געהעריקן סדר פֿאר זיך.
אינהאַלט
- 1 סדר
- 2 מצוות און מנהגים פון דער נאכט
- 3 סימני הסדר
- 4 פסח לידער
- 5 פיוטים
- 6 וועבלינקען
סדר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס ווערט אנגערופען סדר צוליב דעם וואס אלעס איז אויסגעשטעלט אין א סדר פונקטלעך וואס מען זאל טאן. ווי למשל טאן אלע מצוׁת פון דער נאכט, עסן א סעודה, און אזוי ווייטער.
מצוות און מנהגים פון דער נאכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים סדר זענען דא פינף מצוות:
- עסן מצה—מדאורייתא
- דערציילן די מעשה פון יציאת מצרים—מדאורייתא
- טרינקען די פיר כוסות—מדרבנן
- עסן מרור—מדרבנן
- זאגן הלל—מדרבנן
ווען ס'איז געשטאנען דער בית המקדש האט מען געהאט נאך צוויי מצוות מדאורייתא: עסן דעם קרבן פסח און עסן מרור.
קיטל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען פירט זיך אנצוטאן א קיטל פסח צום סדר. דער עיקר טעם איז כדי אויסצוקוקן ווי א מלאך.
- דאס איז א מנהג.
שנעל מאכן קידוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען פירט זיך צו מאכן קידוש, גלייך ווען מען קומט אהיים פון שול כדי די קינדער זאלן נישט ווערן מיד און איינשלאפן.
- דאס איז א מנהג.
קערה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען פירט זיך אויסצושטעלן אלע מאכלים און סימנים פון די סדר (אחוץ דער סעודה) אויף א קערה.
- דאס איז א מנהג.
סימנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען פירט זיך צו מאכן סימנים אויף דער קערה, מען לייגט ארויף א שטיקל מרור, חזרת, כרפס, חרוסת, אן איי, און געבראטענע זרוע.
- דאס איז א מנהג.
קידוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אזוי ווי אלע ימים טובים דארף מען פסח אויפדערנאכט אויך מאכן קידוש אויף א כוס וויין. דער כוס פון קידוש ווערט גערעכנט פאר איינער פון די פיר כוסות.
- דאס איז א מצוה.
פיר כוסות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערציילן די ניסים פון יציאת מצרים/הגדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען דארף דערציילן די ניסים וואס איז געשען צו די אידן ווען זיי זענען ארויס פון מצרים.
- דאס איז א מצוה. און איינע פון די עיקר מצות פון די נאכט, אויב מען טוט דאס נישט האט מען נישט יוצא געווען די ענין פון די סדר.
עסן מצה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן מרור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן כורך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען עסט מצה מיט מרור אין א סענדוויטש.
- דאס איז אן אנדענקעניש צו ווי אזוי מען האט געטאן די מצוה ווען די בית המקדש איז נאך געשטאנען.
עסן אפגעקאכטע אייער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען עסט הארטע אייער.
- דאס איז א מנהג.
עסן א סעודה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען עסט א געהעריגע יום טוב סעודה. אסאך פירן זיך נישט צו עסן צופיל כדי דער אפיקומן זאל נאך האבן פלאץ.
- דאס איז א מצוה.
עסן אפיקומן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען עסט דאס לעצטע שטיקל מצה, אלס אן אנדענקעניש צום קרבן פסח און קרבן חגיגה.
- דאס איז א מצוה.
ברכת המזון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען בענטשט ברכת המזון.
- דאס איז א מצוה.
זאגן הלל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סימני הסדר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס זענען דא 15 סימנים פאר'ן סדר פון דער נאכט, געווענליך זאגן עס די קינדער:
קַדֵׁש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קדש - ווען דער טאטע קומט אהיים פון שול טוט ער זיך אן די קיטל און מאכט שנעל קידוש כדי די קליינע קינדער זאלן נישט איינשלאפן.
וּרחַץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ורחץ - מען וואשט זיך די הענט און מען מאכט נישט די ברכה על נטילת ידים.
כּרפַּס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כרפס - מען נעמט א שטיקל גרינצייג ווייניגער ווי א כזית מען טינקט דאס איין און זאלץ וואסער מען מאכט א ברכה בורא פרי האדמה און מען האט אינזין צו פטרן די מרור.
יַחַץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יחץ - מען צעטיילט די מיטעלסטע מצה וואס הייסט לוי, די גרעסערע העלפט לייגט מען אוועק פאר אפיקומן און די קלענערע העלפט לייגט מען צוריק צווישן די מצות.
מַגיִד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – הגדה של פסח
מגיד - מען הייבט אויף די דריי מצות און מען זאגט די הגדה פון הא לחמא עניא ביז גאל ישראל.
רָחצָה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רחצה - מען וואשט זיך די הענט און מען מאכט יא די ברכה על נטילת ידים.
מוׁציִא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוציא - מען הייבט אויף אלע דריי מצות און מען מאכט א ברכה המוציא לחם מן הארץ.
מַצָה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען לאזט אויס די אינטערשטע מצה און מען מאכט א ברכה על אכילת מצה, און מען עסט עס אנגעלאנטערהייט.
מַרוׁר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מרור - מען עסט א כזית מרור, מיט דער ברכה "על אכילת מרור", אבער מען מאכט נישט קיין ברכה "בורא פרי האדמה".
כּוׁרֵך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כורך - מען נעמט א שטיקעל מרור און מען וויקעלט דאס איין צעווישען צוויי שטיקלעך מצה מען זאגט זכר למקדש כהלל און מען עסט עס אנגעלאנט.
שׁלחָן עֹרֵך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלחן ערך - מען גרייט אן א סעודה לכבוד יום טוב און מען לאזט זיך וויאל גיין, מען פירט זיך צו עסן אייער.
צָפוׁן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צפון - מען נעמט די באהאלטענע אפיקומן און מען עסט דאס.
בֵּרַך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברך - מען גיסט אן דעם דריטן כוס און מען בענטשט.
הַלֵל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הלל - מען גיסט אן דעם פערדן כוס און מען זאגט הלל.
נִרצָה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נרצה - ווער עס האט געטאן די אלע זאכן איז באוויליגט פארן אויבירשטען.
פסח לידער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא אסאך באקאנטע פסח לידער, פאלגענד איז א טיילווייזע ליסטע:
מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מה נשתנה
והיא שעמדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דיינו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיוטים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אשכנזים זינגען עטלעכע פיוטים ביים סוף פונעם סדר:
- ויהי בחצי הלילה (פון די קרובות פון שבת הגדול)
- ואמרתם זבח פסח (פון די קרובות פון צווייטן טאג פסח)
אחד מי יודע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אחד מי יודע
אדיר במלוכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חד גדיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חד גדיא
שיר השירים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען ענדיגט דעם סדר דארף מען עוסק זיין אין דעם ענין פון יציאת מצרים. אסאך האבן דעם מנהג צו ליינען דעם ספר שיר השירים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
מסכת סוכה
מסכת סוכה איז די זעקסטע מסכתא פון סדר מועד אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום הלכות סוכה, סיי די יום טוב סוכות, און סיי די הלכות פון די מצוות ווי לולב און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין בית המקדש לכבוד דעם יום טוב.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סוכה שהוא גהוה רעדט בעיקר פון הלכות סוכה ווי אזוי און ווען מען קען דאס בויען.
- הישן רעדט בעיקר פון די הלכות ווי אזוי א מענטש קען אדער קען נישט יוצא זיין די מצוה פון זיצען אין סוכה.
- לולב הגזול רעדט בעיקר פון די הלכות פון וועלכע לולב, ערבה, הדס, און וועלכע אתרוג איז יא אדער נישט כשר פאר די מצוה.
- לולב וערבה רעדט בעיקר פון ווי אזוי און ווען מען האט געטאן מצות ד' מינים אין בית המקדש.
- החליל רעדט בעיקר פון שמחת בית השואבה און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין סוכות.


text:
העלסינקי
העלסינקי (פֿיניש: Helsinki; שוועדיש: Helsingfors) איז די הויפטשטאט פון פינלאנד, און אויך די גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 568,146 (31סטן אקטאבער 2007). העלסינקי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם איינגאס פון פינלאנד. קעגן איבער איז די שטאט טאלין.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שוועדישע מלך גוסטאוו וואסא האט געגרינדעט העלסינגפארס (אזוי הייסט די שטאט אויף שוועדיש) אין 1550. ווען רוסלאנד האט איינגענומען פינלאנד פון שוועדן זיי האבן אנטוויקלט די שטאט העלסינקי און געמאכט זי די הויפטשטאט פון דעם פראווינץ פון פינלאנד.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון העלסינקי כמעט אלע רעדן פיניש, אבער 6.1% רעדן שוועדיש. 9.6% רעדן אלס מוטערשפראך נישט פיניש און נישט שוועדיש. 6.4% זענען אויסלענדישע בירגער.
פערזענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אקוזאטיוו
אַקוזאַטיוו איז דער (צווייטער נאך דעם נאמינאטיוו) פֿאַל פון א זאכווארט וואס אין גראמאטיק איז דאס באנוצט אנצומערקן די דירעקטער אביעקט פון א פארענדער צייטווארט, דאס איז ווען מען באנוצט זיך מיט א הויפטווארט דירעקט נאך א צייטווארט.
צ.ב.ש. דער מענטש האט אויפגעהויבן דעם טיש, די מאמע האט געעפֿנט די טיר. דער רבי האט געגלעט דאס קינד. א.א.וו.
דאס איז ווי די אות ה אין לשון קודש. ווען עס איז עקסטערע ווערטער איז דאס געוויינעליך: מיט, צו, אונטער, אויף´ א.א.וו. ווען דאס איז באהאפטן שרייבט מען דאס: -ן, דעם. א.א.וו.


text:
קאמאדיטי
צו מיינט איר באקוועמליכקייט?
קאמאדעטי (Commodity) שטאמט פון די ווארט באקוועם אין גריכיש, דאס איז א האנדל און ביזנעס באגריף, אז די זאך אדער פראדוקט וואס מען פארקויפט און קויפט טוישט זיך איר ווערד צוליב דעם וואס דער פארקויפער קען איר פארקויפן און נישט ווייל די קויפער קען איר קויפן.
איר פרייז טוישט זיך לויט די ווערד פארן מוכר, איין ביישפיל איז עלעקטריציטעט וואס דאס איז נישט דער נושא וויפיל עס קאסט פארן מוכר, נאר וויפל קונים האט ער לויט דעם ווערט באשטעטיגט די פרייז פון די אינדאסטריע. אז איין טאג אין ווינטער צאלט מען דערפאר אזויפיל מיינט דאן קען זיין אז אין זומער וועט מען צאלן האלב אדער דאפעלט לויט וויפל דער בקשה דערפאר איז דעמאלטס. דאס קען ווערן געטוישט אין אינוועסטירונגען און זייטיגע סיבות.


text:
טורעם פון לאנדאן
דער טורעם פון לאנדאן (אפיציעל איר מאיעסטעטס קעניגלעכער פאלאץ און פעסטונג) איז א מיטל-עלטערישע נארמאן שטיינערנע פעסטונג אין לאנדאן, ענגלאנד, אויפן צפון ברעג פונעם טעמז. ער איז אן אונעסקא וועלט ירושה ארט.[1]
דער טורעם געפינט אין דער לאנדאנער בארא פון טאר האמלעטס, נישט ווייט פון דער סיטי פון לאנדאן, אריבער טורעם בערגל.
דער גאנצער טורעם נעמט איין דעם ווייסן טורעם און נאך עטלעכע געביידעס, ארומגענומען מיט צוויי קייטן פון מויערן און א שוצגראבן.
פונעם אנהייב דעם 14טן יארהונדערט ביז טשארלס דער צווייטער האט די פראצעסיע צו דער באקרוינונג פון דעם מאנארך אין וועסטמינסטער אבי אנגעהויבן פונעם טורעם פון לאנדאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעסטונג האט געבויט דער מלך וויליאם דער באהערשער, אנהייבנדיק אין 1078. דער עיקר צוועק פון דער פעסטונג איז געווען צו שיצן נארמאנע הערשאפט.
פונעם אנהייב פונעם 12טן יארהונדערט האט מען געניצט דעם טורעם פאר א טורמע.
אין 1255 האט דער מלך הענרי דער דריטער ארעסטירט 50 יידן פון לינקאלן און האט זיי געהאלטן אין דעם טורעם פון לאנדאן; 18 פון זיי האט ער געהאנגען.
אין דעם 12טן און 13טן יארהונדערטער האט מען פארברייטערט די פעסטונג אונטער די מלכים ריטשארד דער לייבהארץ, הענרי דער דריטער און עדווארד דער ערשטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אונעסקא, "טורעם פון לאנדאן"; דערגרייכט 2012-4-19. (אויף ענגליש)


text:
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד, מאשקע
שלומוביץ האט געשריבן:אלזא, דער דברי יחזקאל האב איך געזען, אבער ווייטער אין משם לא ראיה ולא נדנוד ראיה. איך וועל נאכאמאל מדגיש זיין, ביי אייך איז געווארן צוזאמען געשמאלצן אז אויב "עלינו" דאן 'מוז' זיין "רו". עס איז אבער א טעות לדעתי. קודם כל אין דעם מאמרפון הרב אליעזר וויספיש אליינס האט ער סך הכל געטוישט נאר "עלינו = וועגן אונז", אבער דעם "שובה" האט ער געלאזט אויפן אלטן אנגענומענעם טייטש מלשון שיבה=אומקערן. צווייטנס מען קען במפורש טייטשן "שובה עלינו" קער דיך אום אויף אונז", און עס איז פשוט א לשון כבוד כלפי מעלה, ווי רש"י הק' זאגט ביי אברהם "ויעל אלקים מעל אברהם" (אדער עה"פ "ויעל מעליו אלקים" - אין החומש נגד עיני כעת). און ביים דברי יחזקאל, דארף מען בכלל נישט טוישן, ער זאגט דאך פשוט אז די צדיקים זענען מרכבה, ממילא שטומט דאך זייער גוט, אז די צדיקים בעטן אז השי"ת זאל זיך צוריק קערן אויף זיי, וואס איז שייך פשוט'ער ווי דעם.
שלומוביץ האט געשריבן:און אצינד מיט'ן סידור אוצר התפילות, וואס ווי שוין געשריבן איז דאס ווארט ביי ווארט פון אבודרהם, וז"ל האבודרהם: "שובה עלינו - על שם שוב מחרון אפך, ואמר שובה ולא אמר שוב, לרמוז בשובה ונחת תושעון" עכ"ל.
שלומוביץ האט געשריבן:און אויב וועט איר וועלן לערנען פשט, אז ער מיינט צו זאגן אז ביידע זענען פשט, דאן פרעג איך אייך וויאזוי דארף מען מטעים זיין דעם 'שובה' מלעיל אדער מלרע (וואס בדרך אגב לפי ביאורך צריכים להטעים מלעיל), משא"כ לרמז בעלמא איז נישט שווער. [וגם למה לא הביא הפסוק 'שובה ד' רבבות' אם כוונתו ל'פשט'].
שלומוביץ האט געשריבן:איך זע נאך נישט קיין שום ראיה, צו משנה זיין פונעם אלטן אנגענומענעם פשט, און אדרבה, ברענגט מיר נאך איינער (זאל שוין זיין אפילו א היינטיגער) וואס וויל אזוי לערנען פשט
שלומוביץ האט געשריבן:אצינד עפעס וועגן וזה\זאת לשונו
'לשון' געפינט מען עטליכע מאל אין תנ"ך אלס א לשון זכר
מה יתן לְךָ... לשון רמיה (לפי רש"י ומצודות) (תהלים קכ, ג)
מן הלשון הַפֹּנֶה נגבה (יהושע טו, ב)
ולא ימצא בפיהם לשון תרמית (צפניה ג, יג)
לשון שקר ישנא דכיו (משלי כו, כח)
דבק לשון יונק אל חכו (איכה ד, ד)
ולשון זהב אחד (יהושע ז, כא)
ולשוני מֻדבק מלקוחי (תהלים כב,טז)
ולשוני אם יהגה רמיה (איוב כז, ד)
לשון כלביך מאויבים מנהו (לפי רש"י ומצודות) (תהלים סח, כד)
שלומוביץ האט געשריבן:[און אויב מען וויל מגיה זיין די סידורים, וואלט אני הקטן געטראכט צו זאגן אן אנדערן חידוש, אז דער ל' פון 'לשון' (הרע) זאל זיין א ל' שו"אית, און ס'וועט זיין א סמוך צו 'רע' - מען דארף פארשטייט זיך דערצו פלייצעס].
חושים בן דן האט געשריבן:חרמש בקמה האט געשריבן:משיח האט געשריבן:קען איינער מיר זאגן די כלל ביי פרשת ויקהל, את... ואת... את... ואת... ווען איז א צירי און ווען איז א סגול?
ווען עס איז פארהאן א מקף נאכן את אדער ואת, דאן איז עס א סגול.
ווען עס איז פארהאן א טעם (טראפ) אויפן את אדער ואת, איז דאס א צר"י.
דאס גלייכן איז ביי "כל" - אויב עס איז פארהאן א טעם אויף איהם, איז עס מיט א חול"ם.
אויב נאך איהם קומט א מקף, איז עס א קמ"ץ.
דו האסט מיר אויסגעכאפט... דו גנב.... איך בין דאך א פראפעשינאל בעל קורא, דאס זענען איינע פון מיינע בעסטע סמנים.. (קרעדיט: תיקון קוראים סימנים)
והוא פלאי האט געשריבן:וידוע הטעות בסידור יעב"ץ (בית יעקב) בקבץ נפוצות קויך ודו"ק כי מציין ללו"א, ושם כתיב כי מבטאים הוי"ו ואינו חולם
farshlufen האט געשריבן:איידי דאתיני להכי, איך זוך שוין פאר א וויילע א קראנטער מקור אויפן גאנצן נוסח הקידוש ליו"ט, עס איז פארהאן וואס זאגן אן אנדערן פסוק: "אלה מועדי אשר צקראו אותם מקראי קודש וכו', איה איפה הוא המקור?
צוריק צו שפראך, גראמאטיק און דקדוק
באנוצערס וואס זענען איצט אין די פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער. און איין גאסט


text:
מנחם נחום טווערסקי
רבי מנחם נחום טשערנאבלער (ה'ת"ץ - י"א חשוון ה'תקנ"ח), באקאנט אלס דער מאור עינים, איז געווען דער גרינדער פון טשערנאבילער חסידות.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי נחום איז געבוירן געווארן אין דער שטאט גאַרינסק, וואהלין גובערניע, אין יאר ה'ת"ץ, צו זיין פאטער הרב צבי, א זון פון רבי נחום גאון, באקאנט אלס רבי אדם בעל שם.
- זיין זיידע רבי נחום גאון האט געהאט אויסער רבי צבי נאך צוויי זין:
- הרב אריה לייב אסטערזעצער, ער האט געלערנט מיט דעם בעל שם טוב די כתבים וואס זיין פאטער האט אים געהייסן איבערגעגעבן פאר דעם בעש"ט.
- הרב נחום שאסטאק, ער איז געבוירן נאך זיין פאטער'ס פטירה.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי נחום איז געווען א יונגערמאן האט דער בעל שם טוב אים צוגעצויגן צו חסידות און איז געווארן זיינס א תלמיד מובהק, נאך די פטירה פון בעש"ט איז רבי נחום געווארן פון די גרויסע תלמידים פון מעזריטשער מגיד.
נאך ביים לעבען פון זיין רבי'ן האט שוין רבי נחום אנגעהויבן ארום צופארן אין די שטעטלך אין וואהלין, צו דערנענטערן יידישע הערצער צום אייברשטען. נאך זיין רבי'נס פטירה האט רבי נחום אנגעהויבן פירן זיין אייגענעם הויף, פון אנפאנג איז ער געווען אין פראהאביטש, און שפעטער אין טשערנאביל. אסאך פון די צדיקים פון זיין צייט פלעגען פארן זיך פראווען ביי אים, זיין אייניקל הרב יעקב ישראל טווערסקי פון טשערקאס שרייבט, "ביים זיידן רבי נחום איז געווען איין אויבן-אן מיט ווייסע זשיפעצעס".
ביי חסידים פלעגט מען דערציילן, אז דער מאור עינים האט ערקלערט, אז ווען ער האט געזאגט דברי תורה איז עס געווען אין א שטייגער (בחינה) פון "שכינה מדברת מתוך גרונו". דער ספר מאור עינים, אינאיינעם מיט די ספרים תולדות יעקב יוסף פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה און ספר התניא פון רבי שניאור זלמן מלאדי, זענען געווען ספעציעל באליבט ביי חסידים אלץ א "כלי ראשון" פון תורת החסידות, זייענדיג פון די ערשטע געדריקטע ספרים פון די תלמידי בעש"ט.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי נחום איז נפטר געווארן י"א חשוון ה'תקנ"ח, און ליגט אין טשערנאביל.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי נחום האט געהייראט מרת שרה אן אייניקל פון הרב יצחק שפירא, רב אין לובלין, א זון פון הרב נתן נטע שפירא, רב אין האראדנע "דער מבוא השערים". זייערע קינדער:
- הרב מרדכי טווערסקי (ה'תק"ל - כ' אייר ה'תקצ"ז), באקאנט אלס רבי מאטעלע טשערנאבילער.
- הרב משה טווערסקי
- מרת מלכה, די ווייב פון הרב אברהם, מגיד פון קאריסטשאוו. זייערע קינדער:
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאור עינים
- ישמח לב
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאורי אור
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר
- ספר היחס מטשרנוביל, אהרן דוד טווערסקי


text:
טרייבעקע
טרייבעקע (ענגליש: TriBeCa ראשי תיבות: ט'רייענגל ב'יניט ק'אנאל — דרייעק אונטער קאנאל סטריט) אירע גרעניצערן: קאנאל - צפון. פארק פלעיס - דרום. בראדוויי - מזרח. האדסאן טייך - מערב.
(היסטארישע) שולן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס איז דא א מנין מנחה 2 אזייגער פונקטליך אלע 5 ארבעטס טעג קעגן איבער דער סיטי באנק (מיטן גרויסן רויטן שירעם אויף איר שפיץ) געביידע. אויף גרינוויטש סטריט ביי פרענקלין.
- ארטיסטן שול (סינאגאגע פאר די ארטס) - ווייט סטריט צווישן בראדוועי און טשוריטש. עס איז גאר שיין און קונסטלעריש געבויט ווי א רינדעכיגע באלי פון אונטן וואס ווערט שמאלער אויף ארויף, אין פארעם ווי א ברענענדיגע פייער אויף א ליכט. ליגענדיג אויף איין שטאנג וואס דינט אלס יסוד פאר דאס גאנצער ריזן שול. עס איז געווארן אין א סכנה אריינגיין אהין אבער די מנין שבת ווערט פארגעזעצט בלויז אין קעלער, ביז זיי שאפן די נויטיגע פאנדן דאס איבערבויען. א פרומער אינגערמאן פירט דארטן אן מיט א שולע פאר די אידיש קינדער פון געגנט.


text:
מארגארעט טאטשער
מארגארעט הילדא טאטשער, די באראנעסע טאטשער, (13טן אקטאבער 1925 - 8טן אפריל 2013) איז געווען די פרעמיער מיניסטארשע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1979-1990, די ערשטע און איינציגסטע פרוי צו האלטן דעם אמט.
טאטשער האט שטודירט כעמיע אינעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, און איז שפעטער געווארן אן אדוואקאט.
זי איז געווען פרעמיער אין ענגלאנד אין דער צייט פון דעם אמעריקאנער פרעזידענט רייגן, זי האט זיך צום ערשט באקאנט געמאכט אין דער וועלט ווען זי האט שטרענג רעאגירט ביי די מלחמה מיט ארגענטינא, ווען ארגענטינא האט פארכאפט די פלאקס אינזעלן, ענגלאנד האט גלייך געשיקט אהין מלחמה שיפן און נאך א קורצע צייט האט זיך ארגענטינע געבראכן און איז ארויס פון דארט, אזוי ארום האט ענגלאנד געוואונען דעם פארמעסט.
ביי די מלחמה פון די פאלקלאנד אינזלען האט ארגענטינא פארלוירן איבער זעקס הונדערט סאלדאטן, און די ענדלענדער האבן פארלוירן צווי הונדערט און צוואנציג בערך. אויך לאקאלע מענטשן פון די אינזלן זענען אומגעקומען.
זי ווערט פארעכנט אלס א שטרענגער קאנסערוואטיווער פירער, מען האט זי גערופן די אייזערנע פרוי צוליב איר שטייפקייט, אויפן אינטערנאציאנעלן פארנעם האט זי זייער פיינט געהאט די קאמוניסטן און זי צוזאמעם מיט רייגן האבן געקעמפט קעגן די רוסן אויף טריט און שריט ביים קאלטן קריג, עס איז אנגענומען אז זי האט א גרויסער חלק פאר וואס קאמניניזם איז צוזאמענגעפאלן.
זי איז געשטארבן דעם 8טן אפריל 2013 פון א שלאק.


text:
בארטן פון העלפאנדביין
די בארטן פון העלפאנדביין (פראנצויזיש: République de Côte d'Ivoire), אפיציעל די רעפובליק פון בארטן פון העלפאנדביין, איז א לאנד אין מערב אפריקע. זי גרענעצט ליבעריע און גינע אין מערב, מאלי און בורקינע פאסא אין צפון, דעם גהאנע אין מזרח, און דעם איינגאס פון גינע אינעם אטלאנטישן אקעאן אין דרום. זי באדעקט א שטח פון 322,462 קוואדראט ק"מ.
די הויפטשטאט איז יאמוסאקרא, אבער די גרעסטע שטאט און אדמיניסטראטיווער צענטער פון לאנד איז אבידזשאן. די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. בארטן פון העלפאנדביין איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
אינהאַלט
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארטן פון העלפאנדביין ווערט צעטיילט אין ניינצן ראיאנען.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארטן פון העלפאנדביין האט די גרעסטער עקאנאמיע אין דעם מערב אפריקע עקאנאמישן און געלטיקן פארבאנד, מיט 40% פונעם פארבאנדס ברוטא אינלענדישן פראדוקט. עס איז דער וועלטס גרעסטער עקספארטירער פון קאקאא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 די וועלט פאקטבוך. CIA Directorate of Intelligence. דערגרייכט דעם 1טן יוני, 2011.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יאסיר אראפאט
מוכאמעד אבדעל ראוף אראפאט אל-קודווא אל-הוסעיני (24סטן אויגוסט 1929 - 11טן נאוועמבער 2004), באקאנט אלס יאסיר אראפאט, איז געווען דער פארזיצער פון דער פאלעסטינער אויטאריטעט און לאנג-יעריגער הויפט פון דער פע-על-א (פאלעסטינער ליבעראציע ארגאניזאציע).
יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאסיר אראפאט איז געבוירן אין 1929 אין קאירא, עגיפטן. זיין פאטער איז געווען א טעקסטייל הענדלער פון עגיפטן און זיין מאמע איז געווען פון אלט שטאט ירושלים. עס איז נישט קלאר אויב אראפאט איז טאקע געבוירן אין קאריא און טייל האלטן אז ער איז געבוירן אין ירושלים. זיין מאמע איז געשטארבן ווען ער איז אלט געווען 5 יאר און ער איז אריבער וואוינען צו זיין פעטער קיין ירושלים וועלכע איז דאן געווען די הויפטשטאט פון פאלעסטיין און איז געווען אונטער בריטישע הערשאפט וועלכע די פאלעסטינער האבן פרובירט קעגנשטעלן. אראפאט דערציילט נישט קיין סאך פון זיין יוגנט אבער ער דערמאנט אלץ אן אינצידענט וועלכע איז אים אריין אין זכרון ווען איינמאל אינמיטן די נאכט האט די בריטישע ארמיי איינגעבראכן אין זיין פעטער'ס הויז און געשלאגן די פאמיליע מיטגלידער און האבן געשעדיגט זייערע מעבל.
נאך 4 יאר אין זיין פעטער'ס הויז האט אים זיין טאטע צוריקגענומען קיין קאריא וואו ער האט אים געשיקט צו זיין עלטערע שוועסטער צוזאמען מיט זיינע אנדערע געשוויסטער. אראפאט האט קיינמאל נישט דערמאנט זיין פאטער וועלכע איז נישט געווען נאנט צו זיינע קינדער. ווען זיין פאטער איז געשטארבן אין 959' האט אראפאט זיך נישט געוואלט באטייליגן אין זיין באגרעבעניש צערעמאניע.
אראפאט האט זיך באלד באשעפטיגט מיט שמוגלן וואפן צו די פאלעסטינער קעמפער וועלכע האבן דאס גענוצט קעגן די בריטישע סאלדאטן און די אידן. ווען די באפרייאונג'ס מלחמה האט אויסגעבראכן אין 948' האט אראפאט איבערגעלאזט זיין שולע און איז געגאנגן קעמפן קעגן די ציוניסטישע מיליטער אין עזה. ווען די מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א שטארקע דורכפאל פאר די פאלעסטינער און די גרינדונג פון די ציוניסטישע מדינה (ליידער) האט אראפאט דאס נישט געקענט אויסהאלטן און האט אפעלירט פאר א וויזע קיין אמעריקע וואו ער איז געפארן שטודירן אין די אויניווערסיטי אוו טעקסאס ווא ער האט צוריקבאקומען זיין האפענונג און חלומות פאר א פאלעסטינער שטאאט. נאך עטליכע יאר האט ער זיך צוריקגעקערט קיין קאריא און איז באלד געווארן א פירער פאר פאלעסטינער סטודענטן און ווייטער שטודירט ענדזשינירונג.
אראפאט האט גראדואירט פון קאלעדזש אין 956' און האט געפינען א דזשאב אין עגיפטן אבער ער האט זיך קורץ דערנאך אריבערגעצויגן קיין קואוועיט וואו ער האט געארבעט פאר די רעגירונג. א צייט שפעטער האט ער געעפענט א קאנטראקטינג פירמע אין וועלכע ער האט שטארק מצליח געווען אבער ער האט קיינמאל נישט אראפגענומען זיין קאפ פון די קאנפליקט אין פאלעסטיין און אין זיין פרייע צייט האט ער געטאן אקטיוויטעטן פאר די פאלעסטינער טעראריסטן און גענוצט זיין גאנצע געלט דערפאר.
פע-על-א און די אסלא אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1958 האט ער אין זיינע פריינט געגרינדעט די אל פאטא גרופע וועלכע איז באשטאנען פון א רייע באהאלטענע צעלן וועלכע האבן געשאפן וואפן און אויפרייס שטאף און דאס אריינגעשמוגלט קיין מדינת ישראל וואו טעראריסטן האבן זיי גענוצט צו אטאקירן די סאלדאטן. די גרופע האט ארויסגעגעבן א דזשורנאל וועלכע האט זיי געברענגט אסאך שטיצע און ווען אראפאט האט געשפירט אז ער איז גרייט האט ער זיך אוועקגעצויגן פון קואוועיט און געווארן א פולשטענדיגער רעוואלוציאנער אין ירדן.
אין יענע יארן איז אל-פאטא געווען די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע וועלכע האט אנגעפירט א קאמף קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אפענערהייט. עס זענען געווען נאך א רייע קלענערע ארגאניזאציעס וועלכע האבן זיך נישט געוואלט אנשליסן אין אל-פאטא ווייל זיי האבן געהאלטן אז די ארגאניזאציע איז נישט גענוג סטאביל און גייט נישט אויף די ריכטיגע וועג.
אין 964' האבן די אנדערע ארגאניזאציעס געגרינדעט די פאלעסטינער ליבערעישן ארגאניזאציע וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די פי-על-או. די ארגאניזאציע איז אויסגעהאלטן געווארן דורך די אראבישע ליג און זיי האבן זיך פרובירט צו דערווייטערן פון אל-פאטא. די ארגינעלע פי-על-או האט אבער נישט אנגעהאלטן צו לאנג ווען אין 967' האבן די מדינת ישראל כוחות זיי צוקלאפט אין די זעקס טאגיקע מלחמה און פאטא איז ווייטער געבליבן די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע. עטליכע יאר דערויף האט פאטא איבערגענומען די פי-על-או און האט זיך גערופן מיט זייער נאמען ווייל עס איז געווען מער אנגענומען אין די וועלט. אראפאט איז דאן געווארן טשעירמאן פון די נייע פי-על-או וועלכע האט געטוישט איר סטראטעגיע און געווארן א הויפט נאציאנאליסטישע ארגאניזאציע מיט אירע הויפטקווארטירן אין ירדן וואו אגרויסע צאל פאלעסטינער האבן דאן געוואוינט.
ירדן איז אבער נישט געווען די ריכטיגע פלאץ פאר די פי-על-או און ירדן'ס קעניג כוסעין האט געמאלדן אז ער טאלערירט נישט די ארגאניזאציע און האט באפוילן זיי זאלן גיין. די פי-על-או האט געפיפן אויף כוסעין און האט זיך געגרינדעט אן אייגענע ארמיי צו באשיצן איר עקזיסטענץ. כוסעין האט גענוצט מיליטערישע כוחות און האט צעקלאפט די פי-על-או און אראפאט האט געמאכט פליטה זייענדיג פארשטעלט אלס א פרוי. די פאלעסטינער האבן פארלוירן 10,000 קעמפער אין יענעם קאנפליקט לויט רעגירונג אפשאצונגן.
די אראבישע ליג האט דאן אנארקענט אראפאט אלס דער הויפט פירער פון די פאלעסטינער און קורץ דערנאך האט די יו-ען געלאדענט אראפאט צו געבן א רעדע צו די גענעראלע אסעמבלי. אראפאט איז געווען אנגעטאן אין א מיליטערי'ן מונדיר און א רעוואלווער האט געהאנגן פון זיינע לענדן ווען ער האט געווארענט אז אויב מדינת ישראל וועט איר נישט לאזן גרינדן א פאלעסטינער שטאאט וועט נאכפאלגן טויטליכע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער.
אראפאט'ס צוזאג איז אויסגעפירט געווארן אויף א גרויסן פארנעם און עס האט זיך אנגעהויבן א רייע טעראריסטישע אטאקעס, אריינגערעכנט צענדליגער היידזשעקינג'ס און באמבע אטאקעס וועלכע האט געפלאגט די בירגער אין מדינת ישראל.
אראפאט האט אריבערגעצויגן זיין ארגאניזאציע קיין לבנון פון וואו ער האט ווייטער אנגעפירט מיט אטאקעס קעגן מדינת ישראל. אין 982' האט מדינת ישראל אינוואדירט לבנון צו שטערן און צעקלאפן די פי-על-או. אראפאט האט ווייטער געמוזט אנטלויפן און האט פאר א לאנגע צייט נישט געקענט טרעפן א געהעריג ארט ווי אויפצושטעלן זיינע הויפטקווארטירן. די פי-על-או איז דאן געבליבן נע ונד ביז זיי האבן זיך באזעצט אין טוניס, טוניזיע. אראפאט איז דעמאלט דורך א שווערע תקופה אבער מיט זיין מזל האט ער אלעס דורכגעלעבט. ער איז עטליכע מאל געראטעוועט געווארן פון א מדינת ישראל אנגריף וועמענ'ס אגענטן האבן שווער געארבעט אים אומצוברענגן, ער האט איבערגעלעבט א פליגער קראך, און האט זיך ערהוילט פון א ערנסטע סטראוק.
אראפאט איז דאן אריין אין די באהעלטעניש און יעדע באוועגונג וואס ער האט געטאן איז געבליבן באהאלטן אפילו זיין פערזענליכע לעבן. ער האט אין יענע יארן געהייראט סוא דאאד טאוויל, א 27 יעריגע פאלעסטינער פרוי (אראפאט איז געווען בערך 61) און האט עס געהאלטן בשתיקה פאר 15 מאנאטן. זיין פרוי האט זיך אפגעגעבן מיט העלפן דיסעיבלד פאלעסטינער קינדער צו פארשענערן די פנים פון די פי-על-או און אראפאט. אראפאט האט געבוירן א טאכטער וועלכע ער האט נאמינירט נאך זיין מאמע. זיין פרוי האט איבערראשט די וועלט ווען זי האט זיך צום ערטשן מאל באוויזן איר פנים אין די פובליק ביי די אסלאו אפמאך אין וועלכע זי האט שווער געארבעט צו ברענגן א סוקסעס.
נאך די זעקס טאגיקע מלחמה האט זיך געגרינדעט די אינטיפאדא גרופע וועלכע האט אנגעהויבן אויספירן טעראריסטישע אטאקעס אויפ'ן גרעסטן פארנעם און האט פארמיאו'סט די פאליטישע אויסזען פון די פאלעסטינער. די פי-על-או האט שטארק געליטן דערפון און דאס איז געווען א שוואכע צייט פאר אראפאט ווען ער האט זיך מיטאיינמאל געטראפן הילפלאז נאך שווערע ארבעט וואס ער האט אריינגעלייגט צו ציען די פאליטישע אויפמערקזאמקייט צו זיין ארגאניזאציע. אראפאט איז אבער א געריבענער פאליטישן און האט פארארבעט מעשים צוריק אויפצובויען זיין רעפוטאציע און עס איז אים גוט געלונגן אין 988' ווען ער האט געגעבן א רעדע אין א ספעציעלע יו-ען סעסיע אין דזשעניבע, שווייץ, אין וועלכע ער האט באמבאסטיש דערקלערט אז די פי-על-או זאגט זיך אפ פון טעראריזם און וועט אנהייבן ארבעטן אויף א שלום פלאן פאר אלע מיטל מזרח לענדער, אריינגערעכנט פאלעסטיין און מדינת ישראל.
אראפאט'ס רעדע האט אויפגעשיינט א נייע האפענונג פאר שלום און טראץ וואס די גאנצע וועלט האט געוואוסט אז אראפאט טראגט מיט זיך א בלוטיגע היסטאריע האט מען אבער געגלייבט אז די פי-על-או וויל דאסמאל טאקע שלום. די פי-על-או האט טאקע אנגעהויבן ארבעטן אויף א פאליטישן אויפ'ן און די וועלט האט מיטגעהאלטן און געווארט צו זען וואס עס וועט זיך אויסקאכן. אינדערצווישן איז אונטערגעקומען די גאלף קריג און די פי-על-או האט אביסל פארשמוצט איר רעפוטאציע מיט'ן דעקלערן שטיצע פאר איראק אלס דאנק פאר סאדאם כוסעין וועלכער איז שטענדיג געשטאנען בייהיליפיג צו אראפאט. די אראבישע אויל לענדער זענען אלע געווען קעגן די קואוועיט אינוואזיע און האבן אויפגעהערט שיקן פינאנציעלע הילף צו אראפאט אלס קעגנערשאפט צו זיין שטעלונג.
נאך די קריג איז אלץ צוריק נארמאל און אראפאט האט געטראגן די קאנפליקט צו די היסטארישע אסלאו אפמאך אין וועלכע אראפאט איז זיך צום ערשטן מאל צוזאמענגעקומען מיט פרעמיער מיניסטער יצחק ראבין אין די אנוועזנהייט פון פרעזידענט קלינטאן וועלכער האט קאארדינירט די היסטארישע צוזאמענקום. א יאר דערויף האט יצחק ראבין גערייכט די האנט מיט אראפאט ביי א מיטינג אינעם ווייסן הויז, א שריט וועלכע האט געהאלפן אראפאט באקומען דעם פאליטישן אויסזען צו די וועלט. א יאר נאך די מיטינג זענען אראפאט, ראבין, און דער מדינת ישראל אויסערן מיניסטער, שמעון פערעס, באלוינט געווארן די נאבעלע שלום פרייז פאר זייער ארבעט.
אינעם אפמאך האט מדינת ישראל צוגעשטימט צו טרענירן פאלעסטינער פאליציי און איינשטעלן ארדענונג אין זייערע שטחים דורך גרינדן די פאלעסטינער אויטאריטעט און מאכן וואלן פאר א פירער. די וואלן זענען פארגעקומען אין 96' און אראפאט איז ערוועלט געווארן דער פירער פון די פאלעסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט. די פאלעסטינער רעגירונג איז נישט געגרינדעט געווארן אזוי דעמאקראטיש קעגן אנדערע אראבישע לענדער אבער דאס האט נישט אפגעהאלטן די שלום פראצעס פארשריט.
די גאנצע ארבעט האט אבער געקראכט ווען מדינת ישראל האט ערוועלט דעם רעכטן בנימין נתניהו וועלכער האט צוריקגעוויזן די שלום פראצעס וועלכע ראבין און פערעס האבן פארגעשלאגן. געוואלדטאטן האבן ווידער אויסגעבראכן ווען די טעראירסטישע גרופעס האבן באנייט זייערע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער. אראפאט'ס חלום איז אינגאנצן צעפאלן ווייל ער איז געבליבן אין א דילעמע ווען זיינע אייגענע מענטשן זענען געווארן ברוגז אויף אים און די וועלט האט אים באשולדיגט פאר'ן נישט אפהאלטן די אטאקעס פון כאמאס און די איסלאמישע דזשיהאד וועלכע האבן נאכאנאנד אטאקירט מדינת ישראל און אנגעזייט טעראר און שרעק אין אלע ווינקלן פון לאנד. אראפאט'ס בענקל איז געווארן געסטראשעט און די פאלעסטינער האבן געהאלטן אז עס איז שוין צייט פאר אים צו גיין. אראפאט האט זיך אבער אן עצה געגעבן און נאמינירט א נייע פרעזידענט וועלכע זאל זיך אפגעבן מיט די פארהאנדלונגן אין פובליק ווען ער האט ווייטער געפירט דאס רעדל אונטער די סצענע.
קראנקהייט און טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סעפטעמבער, 2000 האט אויסגעבראכן ווידער שלעגערייען צווישן מדינת ישראל און די פאלעסטינער אראבער, און מיט דעם האט זיך אנגעהויבן דער צווייטער אינטיפאדא. מדינת ישראל האט באשולדיגט אראפאט אין אונטערצינדן די פאלעסטינער באפעלקערונג און אויף אליין האבן א האנט אין די ווילדקייטן. אויך איז ער געווען באשולדיגט מיט נישט טון גענוג צוריקצוהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס דורך חאמאס, איסלאמישע דזיהאד, און אל-אקצא טעראר ארגאניזאציעס.
אלס שטראף האט מסינת ישראל באשלאסן אים צו האלטן הויז ארעסט און ער איז פארבאטן געווארן צו פארלאזן זיין קאמפלעקס. זייענדיג ארומגענומען מיט טאנקן 24 שטונדן א טאג האט אראפאט טאקע נישט געקענט ארויסטרעטן פון זיין צעבראכענע היים אבער האט ווייטער אנגעפירט זיין פירערשאפט ווען ער האט אנטייל גענומען אין יעדע זיצונג פון די פאלעסטינער אויטאריטעט. מדינת ישראל האט עטליכע מאל געהאט באשלאסן אז אראפאט מוז אומקומען אבער עקספערטן האבן געזאגט אז עס לוינט זיך נישט די פאליטישע שטורעם וואס אזא אטאקע וועט ברענגן נאר מען זאל ליבערשט ווארטן ביז ער וועט אויסגיין וועלכע זיי האבן פאראויס געזאגט אויף א קורצע צייט. עס האט טאקע פאסירט אין אקטאבער 2004. אראפאט האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע פראבלעמען און איז אוועקגעפאלן אינמיטן א זיצונג און איז דערקלערט געווארן אין א קריטישן צושטאנד.
אראפאט'ס דאקטוירים האבן באלד געמאלדן אז מען וועט מוזן ארויספירן אראפאט פון זיין קאמפלעקס פאר מעדיצינישע באהאנדלונג און מדינת ישראל האט באלד צוגעשטימט דערצו. אראפאט האט ערשט געזאגט אז ער אנטזאגט די מדינת ישראל פארשלאג אבער ווען זיין מצב האט זיך פארערגערט איז ער ארויסגעפירט געווארן פון ראמאלא מיט א פאלעסטינער פאליציי העליקאפטער אין די באגלייטונג פון זיין פרוי וועלכע איז געקומען צו פליען פון פאריז צום ערשטן מאל אין 4 יאר.
זיין העליקאפטער האט אים געפירט קיין אמאן, ירדן, וואו א פראנצויזיש מיליטערישער פליגער האט אים געטראגן צו א מיליטערישע באזע נעבן פאריז. פון די באזע איז אראפאט געפירט געווארן מיט א העליקאפטער ביז'ן שפיטאל וואו ער איז אונטערגעגאנגן עמוירדזשענסי מעדיקל באהאנדלונג פאר א קראנקהייט וועלכע רופט זיך איידיאפעטיק טראמבאסייטאפעניק פופורא.
אראפאט האט אויסגעקליבן פאריז ווייל דאס איז די וואוין ארט פון זיין פרוי און ער האט געוואוסט אז די פראנצויזישע רעגירונג וועט אים גרינג אריינלאזן. דער באשלוס איז געמאכט געווארן דורך דער פראנצויזישער פרעמיער מיניסטער זעלבסט וועלכער האט געזאגט אין א סטעיטמענט פון רוים אז אלס א נאטורליכע לאנד וועלכע אקצעפטירט פליטים איז נישט פאראן קיין סיבה פארוואס פראנקרייך זאל אים נישט אריינלאזן פאר מעדיצינישע באהאנדלונג.
אראפאט איז געשטארבן און נאוועמבער דעם עלפטן 2004. דער סיבה פון זיין טויט איז קיינמאל נישט קלאר באשטעטיגט געווארן , און דאס האט געפירט צו פארשידענע מיינונגען, אריינגערעכנט אזעלכע ווי מדינת ישראל האט אים פארגיפטעט, אדער אז ער האט געליטן פון די עידס מחלה.


text:
ברעזנא
קאארדינאטן: 48°49′N 19°39′E / 48.817, 19.65
ברעזנא אדער ברעזנע (סלאוואקיש: Brezno; אונגאריש: Breznóbánya; דייטשיש: Bries) איז א שטאט אין צענטראלער סלאוואקיי מיט א באפעלקערונג פון 22,279 (2005). פאר דער ערשטער וועלט מלחמה איז דאס געווען אין אונגארן און נאכדעם ביז צווישן די צוויי וועלט מלחמות איז דאס געוועזן אין טשעכאסלאוואקיי, און זייט 1993 איז דאס אין סלאוואקיי.
עס איז שוין פאר יארן באקאנט אלס אן אידישע ארט וואס ווערט שוין געברענגט אין עלטערע ספרים, ווי אויך איז דארטן געוועזן א דרוקעריי, וואס האט העכסט ווארשיינליך היבש צוגעגעבן צו דעם אידישן לעבן דארטן.
אין 1902 האבן געוואוינט אין ברעזנא 170 אידן, און אין 1940, 200 אידן.


text:
לייב טראצקי
לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי (רוסיש: ЛeB ДaBидoBич БpoHшTeйH) (געבוירן לייבל ברוינשטיין) איז געווען איינער פון די דריי גרינדער פון די קאמוניסטישע שיטה 1) לענין. 2) סטאלין. 3) טראצקי.
ווען לענין איז געשטארבן אין יאר 1924, האט ער געהאט גרויסע טשאנסן, צו איבערנעמען די פירערשאפט אין רוסלאנד, אבער סטאלין האט אים באזייטיקט. סטאלין האט אבער מורא געהאט פון אים, און האט אים געוואלט הרגענען, טראצקי איז אנטלאפן קיין מעקסיקא וואו ער האט געוואוינט אין קאיאקאן, מעקסיקא שטאט אינעם בלויען הויז פונעם מאלער דיעגא ריווערא און זיין ווייב די מאלערין פרידא קאהלא.
ער איז געווען א איד, און די אנטיסעמיטיזם באשולדיגן צוליב אים אז די אידן האבן א חלק אין קאמוניזם, און אז די אידן זענען שולדיג אין אלע צרות וואס קאמוניזים ברענגט.
זיין סוף איז געווען אזוי ווי אלע מענטשן וואס האבן געמיינט גוטס און האבן זיך געדרייט ארום סטאלין. סטאלין האט געשיקט זיינע ען קא ווע דע געהיימע אגענטן און מען האט אים דערשאסן אין מעקסיקא.
יהודה דוד אייזנשטיין דערציילט אין איינע פון זיינע חיבורים, אז ער האט אים באגעגנט אין אמעריקע אין באהעלטעניש.


text:
פיזיאלאגיע
פֿיזיאלאגיע (פון אוראלט גריכיש: φύσις, פֿיזיס, "נאטור"; און -λoYίa, -לאגיאַ, "שטודיע") איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט ווי לעבעדיגע סיסטעמען ארבעטן. דאס איז כולל ווי ארגאניזמען, ארגאן סיסטעמען, ארגאנען, צעלן און ביאמאלעקולן פירן אויס די כעמישע און פיזישע פונקציעס וואס עקזיסטירן אין א לעבעדיקער סיסטעם.
פיזיאלאגיע ווערט צוטיילט אין פלאנצן פיזיאלאגיע און פיזיאלאגיע פון בעלי חיים.
פון דער שטודיע פון פיזיאלאגיע זענען ארויסגעקומען די דיסציפלינען פון ביאכעמיע, ביאפיזיק, ביאמעכאניק און פארמאקאלאגיע.
ֿ


text:
מיזורי טייך
דער מיזורי טײַך (ענגליש: Missouri River) איז א טייך אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, און איז, מיטן מיסיסיפי טייך צוזאמען, דער פערטער לענגסטער טייך אין דער וועלט. דער מקור פונעם מיזורי איז ביים צוזאמענגאס פון די מעדיסאן און דזשעפערסאן טייכן אין מאנטענע. דער מיזורי פלוסט מזרח און דרום אדורך די פאראייניגטע שטאטן, דורך די שטאטן מאנטענע, צפון דעקאטע, דרום דעקאטע, נעבראסקא, אייאווע, קאנזאס און מיזורי. דער מיזורי טייך פלוסט אין מיסיסיפי טייך אריין צפון פון סט לואיס, מיזורי.
בייטייכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרויסע בייטייכן פונעם מיסיסיפי זענען:
- דער פלאטע טייך
- דער קאנזאס טייך
- דער מילך טייך
- דער דזשיימס טייך
- דער יעלאסטאן טייך
- דער ווייסער טייך
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אינפארמאציע טעכנאלאגיע
אינפארמאציע טעכנאלאגיע (ענגליש: Information Technology, ראשי תיבות: IT) באהאנדלט די טעכנאלאגיע וואס באגייט זיך מיט אינפארמאציע.
אינפארמאציע טעכנאלאגיע פארנעמט זיך מיט הארטווארג, קאמפיוטער ווייכווארג און קאָמפּיוטער-נעצװערק פאר אנפירן אינפארמאציע. דאס איז כולל איינשפייכלערונג, באארבעטונג, שיצונג און איבערפיר פון אינפארמאציע. קאמפיוטער פראפעסיאנאלן ווערן צוליב דעם אפט גערופן אינפארמאציע טעכנאלאגיע פאכמענטשן. פון די מאדערנע פעלדער פון אינפארמאציע טעכנאלאגיע זענען וועב טעכנאלאגיעס, ביאאינפארמאטיק, וואלקן קאמפיוטעריי און גלאבאלע אינפארמאציע סיסטעמען.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
נארוועגיש
נארוועגיש (Norsk נארסק) איז א סקאנדינאווישע (נארד גערמאנישע) שפראך, פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן, וואס ווערט גערעדט צווישן 4.6 מיליאן מענטשן, כמעט אלע אין נארוועגיע, וואו זי איז די אפיציעלע שפראך.
נארוועגיש איז גאנץ ענלעך צו שוועדיש און דעניש סיי אין אויסרעד, סיי אין גראמאטיק און סיי אין וואקאבולאר. די אנדערע סקאנדינאווישע שפראכן זענען איסלענדיש און פֿאַראיש.
נארוועגישע גראמאטיק, גלייך מיט שוועדיש און דעניש, איז זייער פשוט, מיט וועניג בייגונגען פון ווערבן, נאך ווינציגער ווי ענגליש. מען שרייבט נארוועגיש מיט גלחישער שריפט, צוזאמען מיט נאך א פאר ספעציעלע אותיות אזוי ווי דעניש. צווישן דעם 16טן יארהונדערט און דעם 19טן יארהונדערט איז די אפיציעלע געשריבענע שפראך אין נארוועגיע געווען דעניש.


text:
זשעק ניקאלסאהן
זשעק ניקאלסאהן געבוירין אלס זשאן ניקאלסאהן איז א באקאנטענר אקטיאר וואס ווערט פארעכענט אלס דער בעסטער שפילער פון טונקעלע עלעמענטן כאראקטעריסטיקס ווי מאפיאנערן און גייסטיש קראנקע כאראקטערס.
זיין מאמע איז געווען א שוי מיידל טאנצערקע. און ער האט דאס נישט געוויסט ביז שפעט אין זיין קאריערע און לעבן, ווען א טיים מאגאזין ארטיקל איבער אים האט אים דאס אויפגעדעקט אז זיין טאטע און מאמע זענען גאר זיין זיידע און באבע וואס זענען שוין לאנג פארשטארבן אין די צייט פונעם אויפדעקונג, און זיין שוועסטער וואס טאנצט פאר פרנסה אין בארס און קלאבס איז גאר זיין עכטער בילאגישער מוטער. ער ווייסט נאך היינט נישט ווער זיין טאטע איז.


text:
ביבליאגראפיע
ביבליאָגראַפֿיע איז די שטודיע פֿון ביכער, ווער עס זענען זייערע מחברים, אין וועלכע יאָרן זיי האָבן געלעבט, ווען און אין וועלכע באַדינגונגען די ביכער זענען אַרויס.
עס איז א ליסטע פון ווי ער האט דאס געזאגט; ווען ער האט דאס געזאגט; פארוואס האט ער דאס געזאגט; אבער אזוי ווי מען קען נישט אריינפאקן אלע אינפארמאציע אינעם תוכן הענין, מאכט מען א נומער און דאס דינט ווי א רעפערענץ אויפצוקוקן די פרטים איבער דעם מקור.
דער טייל פון א ספר וואס לייגט צוזאם אלע מקורות פון ווי ער נעמט דאס, אין די מער הלכה ספרים איז דאס אויפן זעלבן בלאט, אבער אין די וועלטליכע ספרים איז דאס אין די סוף ספר, און מיט נומערן דאס צו רעפערענצן.
זעהט װיקיפּעדיע:צייגט מקורות פאר הילף וויאזוי דאס צו טאן אין וויקיפעדיע ארטיקלן.


text:
1854
1854 איז דאס 54סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1854 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן מערץ - קרימער מלחמה: בריטאניע און פראנקרייך פראקלאמירן מלחמה אויף דער רוסלענדישער אימפעריע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן אפריל - אנרי פואנקארע, פראנצויזישער מאטעמאטיקער און פילאסאף (געש' 1912)
- 5טן יוני - יהודה פען, יידישער-רוסישער מאלער (נפ' 1937)
- 12טן יולי - זשארזש איסטמאן, ערפינדער פון דער קאדאק קאמערע (געש' 1932)
- 1טן סעפטעמבער - ענגלבערט הומפערדינק, דייטשער דיריגענט (געש' 1921)


text:
ברכת המזון
ברכת המזון אדער בענטשן, איז די מצוה פון לויבן גאט נאכן עסן א כזית ברויט.
די מצוה פון בענטשן שטייט אין די תורה, ספר דברים ח', וְאָכַלְתָּ, וְשָׂבָעְתָּ וּבֵרַכְתָּ אֶת-יְהוָה אֱלֹהֶיךָ עַל-הָאָרֶץ הַטֹּבָה אֲשֶׁר נָתַן-לָךְ
- איבערזעצונג: און איר וועט עסן און זיך אנזעטיגן און נאכער זאלט איר בענטשן דעם אייבירשטן אייער גאט אויף די גוטע לאנד וואס ער האט אייך געגיבן.
חז"ל זאגן אז פון די דאזיגע פסוק זעהט מען אז מען דארף זאגן דריי ברכות, ברכת הזן, ברכת הארץ און ברכת ירושלים. דאס זענען די ערשטע דריי ברכות פון בענטשן, הזן את הכל, על הארץ ועל המזון און בונה ברחמיו ירושלים.
די ברכה פון הָאֵל אָבִינוּ מַלכֵּנוּ, איז נישט פון די ארגינעלע מצוה, דאס האט שפעטער רבן גמליאל ובית דינו נאכן חורבן בית שני אין יבנה מתקן געווען. ווי עס ווערט אנגערופן ברכת הטוב והמטיב, צוליב וואס די ארגינעלע נוסח פון די ברכה איז בלויז געווען "ברוך אתה ה' אמ"ה הטוב והמטיב". די ברכה איז ספעציעל געווידמעט פאר די גענאדע וואס גאט האט באותו זמן געטאן, ווען די טויזענטער דערמארדעטע אידן פון די שטאט ביתר וואס זענען געלעגן פאר א וויילע אומבאערדיגט, האט מען געקענט באערדיגן און זיי זענען נישט פארשטונקען געווארן.
פון די הרחמן'ס און ווייטער, דאס האט מען צוגלייגט אין די צייטן פון די גאונים, דארט מעג מען צולייגן אייגענע געבעטן.
די ערשטער נוסח פון ברכת המזון איז געווען פון אברהם אבינו ווען ער האט אנגעפיטערט זיינע געסט, האט ער נאכן עסן זיי געהייסן זאגן די ווערטער "בָּרוּך אֵל עוֹלָם שֶאָכַלנוּ מִשֶלוֹ".
די ערשטע דריי ברכות האבן זיך שטענדיג געטון פארענדערן לויטן מצב פון די אידן, צום ביישפיל די ברכה פון נודה לך, וואס דאנקט גאט פאר געבן ארץ ישראל, איידער די אידן זיינען אריין קיין ארץ ישראל אין די צייטן פון משה רבינו איז די ברכה נישט געווען א לויב, ווייל מ'איז דאך נאך נישט געווען אין ארץ ישראל, נאר די נוסח איז געווען א געבעט. די זעלבע מיט רחם, איז נישט געווען ספעציפיש איבער ירושלים און דער ביהמ"ק נאר אין אלגעמיין איבער השראת השכינה.
די ענדגילטיגע נוסח וואס מיר זאגן היינט איז מתקן געווארן ווי פאלגענד:
- הזן, דורך משה רבינו ביי די נידערן פון די מן. די ווערטער "כאמור פותח את ידך ומשביע לכל חי רצון", זענען דא וואס לאזן עס אויס, ווייל דאס קומט דאך פון תהלים. אבער עס זענען דא וואס זאגן אז די ווערטער האט יא משה רבינו געמאכט, נאר דוד המלך האט עס בלויז אריינגעשטעלט אין תהלים.
- נודה, דורך יהושע בן נון נאכן איינעמען ארץ ישראל.
- רחם, איז ציטייטלט, די חלק וואס רעדט פון ירושלים האט מתקן געווען דוד המלך, וואס איז געווען די ערשטער אידישער קעניג פון ירושלים, און די חלק פון דער ביהמ"ק האט מתקן געווען שלמה המלך, וואס האט געבויט דער ביהמ"ק. דעמאלטס האט די געבעט געמיינט אז ירושלים און דער ביהמ"ק זאלן אנהאלטן. היינט מיינט עס עס זאל ווידער באנייט ווערן.


text:
מעלה אדומים
מעלה אדומים, איז א שטאָט אין מדבר יהודה אין מערב ברעג, וואס געהערט צו ישראל. די שטאָט געפונט זיך מזרח פון ירושלים, צפון פון מדבר יהודה. עס איז דערקלערט געווארן אלס שטאָט, אין יאר 1991.
די ערשטע הייזער זענען געבויט געווארן אין יאר 1975, וואס וויבאלד די שטאָט איז נאנט צו ירושלים, האט עס געצויגן מערערע איינוווינער. מעלה אדומים דינט אלס צענטראלע שטאָט פון גוש אדומים געגנט. די בירגערמייסטער איז בני כשריאל.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, האט די שטאָט א באפעלקערונג פון 35,000 ריכטיק פאר 2010.
די פאקט אז מעלה אדומים געפונט זיך אין די פארנומענע געביטן, איז אן אנגייענדע שטרייט צווישן ישראל און די פאלעסטינער. איר צוקונפט איז דעריבער נישט קלאר, וואס נאכן אונטער שרייבן א שלום אפמאך צו וועמען די שטאט וועט געהערן. מאנכע אין ישראל שלאגן פאר, פאר ישראל צו בויען אין די געגנט צווישן מעלה אדומים אין ירושלים, און פארבינדן די צוויי שטעט. פאלעסטינער און לינקע ארגאניזאציעס זענען דערקעגן, מיטן דער טענה אז די ציל מיטן בויען איז צוטיילן צווישן יהודה און שומרון, אזוי ארום וועט די פאלעסטינער לאנד זיין צוטיילט.
אין יאר 2000, זענען די צוויי רעגירונגען פון ישראל און פאלעסטינער אויטאריטעטן געקומען צום פארשטענדעניש, אז מעלה אדומים וועט זיין א טייל פון ישראל, צוזאמען מיט אנדערע געגנטן ווי גוש עציון, און אריאל געגנט.
ביים בויען די זיכערהייטס צוים, איז געווען מיינונגס פארשידענהייטן, אויב אריינצורעכענען די שטאט, די רעגירונג האט געוואלט אריינרעכענען די שטאט אינערהאלב די צוים, נאך דרוק פון אמעריקע, און נאכן אפעלירן צו בג"ץ, איז די שטאט געבליבן אינדרויסן פון צוים.


text:
BSD
Berkeley Software Distribution) BSD) איז אומזינסטער יוניקס טייפ אפערעיטינג סיסטעם, ארויס געגעבן דורך די יוניווערסטי פון קאליפארניע בערקלעי, אנגעהויבען און 1970.
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
BSD איז באקאנט פון די מערסטע סטאבילע אפערעיטינג סיסטעם, סעציפעל די FREE BSD ווערסיע, עס זענען דא פארשידענע ווערסיעס וויבאלד עס איז געלייסענד אונטער די BSD לייסענס וואס איז גענצליך אומזינסט, און עס איז זייער סטאביל, ווי למשל די מעקינטאש OS 10 און ווייטער, זענען א גענדערטע ווערסיע פון BSD,
BSD ווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בראכטייל
אין חשבון, א בראָכטייל איז צוויי נאטירלעכע צאלן ווען איינע פון זיי טיילט אפ די צווייטע. א בראכטייל איז אויסגעפארמט אזוי , ווען דער n, m זיינען נאטירלעכע צאלן. מען קען לייגן פאר דער בראכטייל א מינוס און באקומען א נעגעטיווער בראכטייל, און דאן רופט מען דאס א ראציאנאלע צאל.
ביישפיל: די נומערן , זיינען ברוכטיילן.
דעצימאל בראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער צעטיילער איז 10 אדער יעדער צאל אין די 10טע מדריגה (ווי 100, 1000 אא"וו) קען מען אים אויך שרייבן מיט א דעצימאל בראך. למשל דער טייל (וואס איז ווען מען טאפלט אים מיט פינף) קען מען אויך צייגן אויף אזא פארם 0.5
צוגאב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארבינדן צוויי ברוכטיילן, אויב די דענאמינאטארס זיינען גלייך, פארבינדן מיר נאר די ציילערס. צום ביישפיל: . און אויב די דענאמינאטארס זיינען אנדערש, זוכט מען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון די דענאמינאטארס, און מען טאפלט די צוויי ציילערס מיט א נומער וואס וועט צוברענגען די דענאמינאטארס צו דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג, אזוי קען מען אפשאפן די דענאמינאטארס און פארבינדן ביידע ציילערס, און ביים באטרעף לייגן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג ווי א דענאמינאטאר. (ליינט מער: קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג)


text:
הייפיש אטאקעס
הייפיש אטאקעס זענען אטאקעס דורך הייפיש פיש אויף מענטשן אין וואסער ווען א הייפיש טוישט אויף דעם מענטש מיט זיינס א קרבן. הייפיש אטאקעס מאכן זיך זייער אפט ביי ים ברעגעס אבער זעלטן וואס זיי וועלן אומברענגן א מענטש. געווענליך וועלן זיי נאר איבערלאזן שטערבליכע וואונדן (וועלן אפט אפבייסן שטיקער פלייש אדער גאנצע אברים) און דאן אפטראגן.
אינהאַלט
פארוואס אטאקירן הייפישן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הייפישן זענען נאטורליך נישט קיין מענטשן פרעסער און עס איז אומנארמאל אז א הייפיש זאל אטאקירן א מענטש וואס שווימט אין וואסער אדער פארט אין א קליין שיפל. זינט עס פאסירן יא אזויפיל אטאקעס שטעלט זיך די פראגע פארוואס אטאקירן זיי?
וויסנשאפטלער זענען ביי דער מיינונג אז 90 פראצענט הייפיש אטאקעס זענען נישט מער ווי א טעות וואס מיינט אז דער הייפיש פארטוישט דעם קרבן אלס עפעס וואס ער איז באמת נישט. א הייפיש איז נישט קיין מענטשליכע אטאקירער און ער שווימט נישט ארום אין וואסער צו צערייסן מענטשן. אלע חיות, בהמות, עופות, שרצים, ורמזים פארמאגן ספעציעלע חושים וועלכע ערמעגליכט זיי צו לעבן. יעדע באשעפעניש האט זיינע חושים מיט וועלכע ער פארשאפט זיך וואס צו עסן. א הייפיש איז א גרויסע פיש מיט אסאך מוסקלן און ברויך האבן אסאך פעטע פלייש פאר זיין סעודה. דער הייפיש האט ספעציעלע חושים מיט וועלכע ער דערשמעקט זיינע קרבנות וועלכע זענען קלענערע פיש פון עטליכע סארטן און מענטשן זענען נישט אויף זיין מעניו.
נאר וואס דען?
הייפישן פארטוישן מענטשן צו געוויסע פיש וועלכע זענען זייערע עסן יעדן טאג. אין פאקט וועט א הייפיש כמעט קיינמאל נישט אויפעסן א מענטש און אפילו נישט אטאקירן מער ווי איינמאל. דער הייפיש פארטוישט דעם מענטש און בייסט אריין אין אים און פרובירט אים צו שלעפן אונטער'ן וואסער. אבער איינמאל ער שלינגט זיין ערשטע פארציע וועט ער באלד שפירן אז דאס איז נישט זיין סארט עסן און ער וועט דעם מענטש אפלאזן.
די ערשטע און גרינגסטע וועג צו פארשטיין פארוואס א הייפיש זאל אויפטוישן א מענטש פאר זיין קרבן איז אויב מען באטראכט זיין האריזאנט אונטערן וואסער. אין גענעראל זענען פאראן צוויי סארט הייפישן וועלכע זענען ווייטער צעטיילט צו פארשידענע מינים. די צוויי הויפט סארטן זענען די ווייסע הייפישן (גרעיט ווייט הייפיש) און די טייגער הייפישן. ביידע סארטן עסן פארשידענע ערליי פיש וועלכע זיי שלינגן איין שווימנדיג מיט אן אפענע מויל (זיינע ציינער זענען געבויגן אויף אריין און איינמאל א פיש איז אין זיין מויל קען ער מער נישט ארויסשווימען אפילו אויב זי איז גאר פלינק) אבער זיי אטאקירן אויך אפט גרעסערע וואסער חיות וועלכע זענען ים לייבן פאר די ווייסע הייפישן און וואסער טשערעפאכעס (טורטלס) פאר די טייגער הייפישן.
א גרויסע צאל פון די מענטשליכע קרבנות זענען די וואס שווימען אויפן וואסער אויף ספעציעלע רינדיגע ברעטער אדער טובס. אין אזעלכע פעלער קוקט דער מענטש אויס ענליך צו א ים לייב אדער טשערעפאכע וויבאלד דער ברעט אדער טוב איז רינדיג ווי א אייער (אוועל) און קוקט אויס ווי דער בויך פון דעם ים לייב אדער טשערעפאכע און די הענט און פיס וועלכע שטעקן זיך ארויס קוקן אויס ווי די שווים פענכער און פלוספעדערן וועלכע די סארט פיש פארמאגן.
א צווייטע וועג צו פארשטיין פארוואס זיי פארטוישן א מענטש צו זייערע געווענליכע קרבנות איז וויבאלד זיי דערשפירן בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן פון מיילן ווייט. ווען א הייפיש שווימט פליסט דאס וואסער צו די צוויי זייטן פון זיין לאנגע נאז וועלכע פארמאגט כמו סענסארס אונטער די הויט וועלכע שפירן אויף דאס וואסער אויב עס איז פאראן בלוט אינעם גאנצן ארום. ווען דער מענטש באוועגט זיך קומט ארויס קליינע באשטאנדטיילן פון שוויץ וועלכע גייט אריין אין וואסער און דער הייפיש דערשמעקט אז דאס פארמאגט בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן און גייט דאס נאך. סייענטיסטן זאגן אז ער וועט דערשפירן א מענטש נאך שנעלער ווי א צווייטע פיש וויבאלד א מענטשנ'ס בלוט איז ווארים און דאס וואסער איז קאלט וואס מאכט דאס מער אקטיוו.
נארמאלערהייט דרייען זיך נישט קיין הייפישן נעבן די יבשה אבער עס זענען פאראן געוויסע סיבות וועלכע קען זיי יא אהינברענגן אנגעהויבן פון קראנקע הייפישן ביז א געוויסע ענדערונג אינעם ים. אויב א הייפיש אטאקירט איינמאל איז נאך נישט קיין הוכחה אז ער וועט אטאקירן א צווייטע מאל וויבאלד דאס איז א טעות און ער וועט זיך אפלאזן דערפון. טייל סייענטיסטן האלטן אז עס איז יא פאראן געוויסע הייפישן וועלכע אטאקירן עטליכע מאל נאכאנאנד און זיי פלאגן זיך צו פארשטיין פארוואס דאס איז אזוי. אין די פארגאנגנהייט איז מערערע מאל געווען פעלער ווען א הייפיש האט אטאקירט אויפ'ן זעלבן ארט עטליכע מאל אין איין וואך. אנדערע זאגן אבער אז דאס איז א פאלשע טעאריע און יעדע אטאקע איז א צווייטע הייפיש און עפעס אונטערן וואסער טרייבט זיי צו די יבשה און דערפאר פאסירן מערערע אטאקעס ווייל יעדע פון זיי פארטוישט א מענטש צו א צווייטע באשעפעניש.
וויאוי אימער, איז יעדער מודה אז אפילו אויב דער זעלבער הייפיש אטאקירט מער ווי איינמאל מיינט נאך נישט אז ער האט אנטוויקעלט א טעם צו מענשליכע פלייש וויבאלד א מענטש'נס פלייש איז נישט גענוג רייך אין פעטנס און אין אנדערע זאכן וועלכע די פיש פארמאגן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך אז א הייפיש זאל אטאקירן צוליב אויפגערעגטקייט. אמאל שטייט מען אים אין וועג און אמאל נעמט א פיש כאפער צו זיין עסן און ער רעגט זיך אויף און אטאקירט. זיין אטאקע קען אמאל זיין נאר א פראסק מיט זיין וויידל וועלכע דער מענטש וועט געדענקן פאר וואכן און אמאל איז עס א קליינע ביס וועלכע איז פאר דעם מענטש אן ערנסטע וואונד.
אנאטאמיע פון א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייפיש באפאלט דעם מענטש אן קיין שום פריערדיגע ווארענונג. דער הייפיש איז אן עקספערט אין אטאקירן אנדערע באשעפענישן קומנדיג שטילערהייט און מאכן א פלוצלונגן אנפאל. דער מענטש שווימט זיך רואיג אויף זיין ברעטל ווען מיט איינמאל קומט א כוואליע פון וואסער און ווילאנג ער האט צייט צו רעאליזירן וואס האט נארוואס פאסירט איז דער הייפיש שוין דארט מיט זיין אפענעם מויל. מענטשן וואס זענען אטאקירט געווארן שווימנדיג פריי האבן טיילמאל יא געזען דעם הייפיש קומען אבער זיי האבן גארנישט געקענט טאן ווייל דער הייפיש שווימט זייער שנעל און איז פלינקער פון אלע אנדערע פישן אין ים. א יוגנטליכער וועלכער איז אטאקירט געווארן אין 93' אין קאליפארניע האט געזאגט אז די אטאקע איז געווען אזוי שטארק אז ער האט געשפירט ווי א טראק שטופט אים אויף פאראויס.
א ברעט שווימער (סורפער) וועלכער איז אטאקירט געווארן ביי די ברעגעס פון ארעגן האט געזאגט אז ער האט גארנישט געשפירט פון פאראויס ווען מיטאיינמאל האט ער געהערט א דונערדיגן ברום און געזען די אפענע מויל און שארפע ציינער פון דעם הייפיש. דער שווימער האט זיך פלינק ארומגעדרייט מיט זיין ברעט צום הייפיש און דער הייפיש האט אים אראפגעשלעפט צוויי פיס אונטער'ן וואסער וואו ער האט געקענט הערן די גערודער ווי דאס ברעט צעקראכט זיך ווען מיטאיינמאל איז דער הייפיש אנטלאפן.
פארשער האבן דאן ערקלערט אז דער הייפיש וועט שטענדיג ערשט אטאקירן מיט א שטארקע בייס און אראפשלעפן זיין קרבן אונטער'ן אויבערפלאך וואו ער וועט אים לאזן אויסבלוטיגן צום טויט און דערנאך קומט ער צוריק צו זיין סעודה רואיגערהייט. ווען ער בייסט א מענטש וועט ער באלד רעאליזירן אז ער האט אריינגעביסן אין א נישט ריכטיגע באשעפעניש און ער וועט אים באלד אפלאזן. הייפישן וועלן זיך שטארק וואס זיי עסן און וועלן געווענליך מיטאמאל אריינבייסן אין עפעס וואס זיי טראכטן איז נישט פאר זיי.
איינע פון די גרעסטע הייפיש אטאקעס אין רעקארדירטע היסטאריע איז פארגעקומען אין 945' ווען די יאפאנעזער האבן געזונקן די יו-עס-עס אינדיאנאפאליס אינעם פאציפיק אקעאן. וויבאלד די מיסיע איז געווען א סוד האט געדויערט עטליכע טעג ביז ווילאנג די נעיווי איז געקומען צו הילף פאר די איבערלעבער. פון די איבער טויזענט וועלכע האבן איבערגעלעבט די באמבאדירונג און זונקונג זענען נאר 317 געבליבן לעבן ווען הילף איז אנגעקומען און א גרויסע טייל פון זיי זענען געשטארבן צוליב הייפיש אטאקעס וועלכע האבן זיי געביסן פרובירנדיג צו זען וואס דאס איז און די סאלדאטן האבן נישט געהאט קיין הילף און האבן אויסגעבלוטיגט צום טויט.
א צווייטע באקאנטע הייפיש אטאקע רונדע איז פארגעקומען אין ניו דזשורסי אין 916'. עס האט זיך אנגעהויבן מיט איין אטאקע און א טאג דערויף א צווייטע. עטליכע טעג דערויף האבן מענטשן געזען עטליכע הייפישן אין די מאטאוואן קריק לעיק און די גאנצע שטאט איז געווארענט געווארן נישט צו גיין אין די וואסערן. נאך עטליכע טעג אן קיין אטאקעס זענען א גרופע פון 12 יונגטליכע געגאנגן שווימען אין די לעיק 12 מייל פון דעם אקעאן און זענען אטאקירט געווארן פון א הייפיש. איין קינד און אן ערוואקסענער וואס האט אים פרובירט העלפן זענען אומגעקומען און עטליכע אנדערע זענען ערנסט פארוואונדערט געווארן.
די אטאקע האט אפגעקלינגן איבער'ן גאנצן לאנד און גרופעס פון פיש כאפער האבן געלאקערט די וואסערן און געכאפט און אומגעברענגט הונדערטער ווייסע הייפישן. אין איין הייפיש האט מען טאקע געפינען מענטשליכע טיילן אבער פארשער האבן אנגעוויזן אז די אטאקע אין די לעיק איז נישט געווען פון קיין ווייסע הייפיש נאר א באלל הייפיש וועלכע איז קיינמאל נישט געכאפט געווארן. די אויספארשער זענען געווען ביי דער מיינונג אז עפעס אינעם אקעאן האט געברענגט דערצו אז די הייפישן האבן געלאקערט אויף מענטשן אבער האבן נישט געקענט אנווייזן אויף וואס.
וואונדן פון א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א בייס פון א הייפיש איז ביטער. דער הייפיש קען מיט זיין בייס ארויסגעבן א קראפט פון 40,000 פונט פער יעדע אינטש וועלכע קען גרינג אראפנעמען א הענט אדער א פיס. אבער געווענליך וועט דער הייפיש ענדערש פרובירן בייסן דעם קערפער זעלבסט וועלכע קען זיין מער קאטאסטראפיש וויבאלד ער בייסט גרינג דורך פלייש, מוסקלן, און ביינער וועלכע קען שעדיגן אינערליכע ארגאנען. א מענטש וואס איז אטאקירט געווארן אין 963' אין אוסטראליע האט פארציילט אז די ביס איז געווען פון זיין לינקע אקסל ביז זיין פיס און עס האט גענומען 462 סטיטשעס אין א 4 שעה'יגע אפעראציע דאס צו פאררעכטן.
פארשער זאגן אז רוב מענטשן וואס ווערן אטאקירט פון א הייפיש שטארבן נישט פון די אטאקע זעלבסט נאר ליבערשט פון דאס בלוט אויסגיסונג. די ביסן זענען זייער גרויס און ביז ווילאנג דער קרבן באקומט הילף, אפילו אויב עס איז ביז עטליכע מינוט, וועט ער פארלירן צופיל בלוט צו קענען בלייבן לעבן.
דאקטוירים זאגן אז נאך אן אטאקע איז דאס בעסטע צו בלייבן אין וואסער ווילאנג הילף קומט אן כאטש מען האט מורא אז דער הייפיש וועט נאכאמאל קומען. זיי ווייזן אן אז ווען א מענטש ווערט אטאקירט פאלט זיין טעמפרעאטור זייער נידעריג און אויב געפינט ער זיך אין קאלט וואסער פאלט עס נאך נידעריגער און זיין גאנצע קערפער פונקציאנירט שוואך און דערפאר פארלירט ער אסאך ווייניגער בלוט ווי מען וואלט אים ווען ארויסגענומען פון וואסער.
געפארפולע וואסערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אנגענומען אז רוב הייפיש אטאקעס פאסירן אין די ווארימערע טראפישע וואסערן (דער מיטעלסטער טייל פון די וועלט צווישן דרום און צפון ארום און ארום פון מזרח צו מערב) וואו רוב הייפישן שווימען דורכ'ן יאר. די מערסטע אטאקעס זענען פון די ווייסע הייפישן און די טייגער הייפישן וועלכע זענען זייער גרויס און א מענטש איז נישט צו גרויס פאר זיי און זיי האבן נישט מורא פון קיין איין באשפעניש וויבאלד זיי זענען די קעניגן אין וואסער און אלע אנדערע באשעפענישן ציטערן פון זיי. די קלענער הייפישן שווימען נידעריגער אין וואסער און קומען נישט ארויף אטאקירן און אפילו אויב יא זענען מענטשן צו גרויס פאר זיי.
עס ווערן באריכטעט צווישן 30 און 50 הייפיש אטאקעס יעדעס יאר איבער די וועלט אבער אין פאקט איז פאראן פיל מער. אין פלארידע אליינס קומען פאר צווישן 10 און 37 אטאקעס יעדעס יאר זינט 990'. רוב אטאקעס פאסירן עטליכע הונדערט פיס פון די ים ברעגעס וואו די הייפישן שווימען דורך נאכאנאנד. אן אטאקע נעבן די יבשה פאסירט זעלטן און ווען יא איז דאס אן אנדערע סארט הייפיש וועלכע ווערט גערופן די באלל הייפיש וועלכע איז זייער גרויס און שווימט געווענליך נאר אין נידעריגע וואסער. פארשער זאגן אז די הייפישן זענען נישט געווארן מער געפארפול אין די לעצטע יארן נאר וויבאלד מער מענטשן מאכן אקטיוויטעטן אויף די וואסערן איז פאראן מער אטאקעס.
רעגירונגן מעסטן די וואסערן פאר שווימער לויט וויפיל הייפישן עס דרייען זיך דארט. אין געוויסע פלעצער דרייען זיך מער הייפישן און אין געוויסע ווייניגער און דאס איז געוואנדן לויט וויפיל פון זייערע קרבנות עס שווימען דארט. א וואסער וועלכע פארמאגט אסאך ים לייבן איז פיל מיט ווייסע הייפישן וויבאלד זיי לאקערן דארט.
הייפישן האבן זיך געווענליך געגענטער וואו זיי דרייען זיך אבער זיי גייען אסאך ארויס פון זייערע רוטינע וועגן וויבאלד זיי האבן נישט מורא פון קיינעם און קענען שנעל צוריקשווימען. די באלל הייפיש איז די איינציגסטע הייפיש וועלכע שווימט אריין אויך אין לעיקס און טייכן ווייל ער לעכצט נאך פרישע וואסער און ווי געזאגט גלייכט ער צו שווימען אין נידעריגע וואסערן. אנדערע הייפישן וועלן קיינמאל נישט ארויסשווימען פון די אקעאנען.
עצות קעגן א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סייענטיסטן זאגן אז אן איינצעלע הייפיש וועט קיינמאל נישט אטאקירן ווען עס זענען פאראן מערערע מענטשן אין וואסער. אבער א גרופע הייפישן אינאיינעם נוצן אנדערע טאקטיקן און זיי וועלן נישט מורא האבן. אבער א גרופע הייפישן וועלן קיינמאל נישט קומען נאנט צו די יבשה. די בעסטע עצה איז נישט צו גיין אליינס אין וואסער.
הייפיש אטאקעס קומען פאר יעדן זומער אבער די שאנסן צו ווערן אטאקירט פון א הייפיש איז קלענער ווי צו ווערן געטראפן פון א בליץ. יעדער קען געטראפן ווערן פון א בליץ אבער נאר דער וואס שווימט אין וואסער קען אטאקירט ווערן פון א הייפיש. איינער וואס גייט נישט אין וואסער האט זערא שאנסן צו ווערן אטאקירט און איינער וואס שווימט יעדן טאג האט גרויסע שאנסן צו ווערן אטאקירט. אבער נאך אלץ האט יענער מער שאנסן צו שטארבן אין א קאר עקסידענט ווי צו ווערן אטאקירט דורך א הייפיש.
פאר די וואס גייען יא שווימען אין וואסער זענען פאראן עטליכע עצות:
- נישט שווימען ווען די זון שיינט אויף אדער גייט אונטער ווייל דעמאלט איז דער צייט ווען הייפישן לאקערן נאך זייערע קרבנות.
- שווימען נאר אין ריינע קלארע וואסער. ווי שמוציגער דאס וואסער איז אלס גרעסער זענען די שאנסן אז א הייפיש זאל פארטוישן דעם מענטש פאר זיין קרבן.
- אויב מען האט א וואונד פון וועלכע עס קומט בלוט זאל מען נישט גיין אין וואסער וויבאלד הייפישן דערשמעקן א טראפן בלוט פון מיילן אוועק.
- נישט שווימען מיט אויפרייסערישע קאלירן קליידונג. שטארקע קאלירן צעמישט דעם הייפיש און ער וועט פרובירן אויב דאס איז א קרבן.
- ניטש שווימען מיט צירונג אדער א זייגער. ווען די זון שיינט דערויף שפיגעלט עס אפ און א הייפיש באמערקט דאס שנעל און קומט קוקן וואס דאס איז.
- אויב מען איז אין וואסער און מען באמערקט אז די פיש לויפן אוועק איז צייט זיי נאכצוטאן ווייל עס איז זייער מעגליך אז א הייפיש איז דערנעבן.
- מען זאל שווימען רואיג און נישט קלאפן מיט די הענט און פיס צופיל. אויב מען מאכט צופיל ווילדע באוועגונגן קען דאס א הייפיש אויסטייטשן אלס א פארוואונדעטע פיש צו וועלכע ער וועט זיך באלד צוכאפן.
די איינציגסטע עצה ווען א הייפיש איז שוין דערנעבן איז צו שטיין גלייכגילטיג און זיך נישט רירן. עס איז א שווערע זאך וויבאלד דעם מענטש'ס מוח הייסט אנטלויפן אבער ווען מען ווייסט אז אנטלויפן וועט סייווי נישט העלפן (קיינער האט נאך נישט באוויזן צו אנטלויפן פון אן אטאקירנדיגע הייפיש) איז יא מעגליך דאס דורכצופירן. געלערנטע שווימער און הייפיש שטודירער נוצן דעם טעכניק שטענדיג און זאגן אז דאס ארבעט זייער גוט.
אויב שטיין גלייכגילטיג העלפט נישט און דער הייפיש דערנענטערט זיך דארף מען קעמפן מיט זיי און דאס איז דער איינציגסטער מיטל וואס האט געראטעוועט אסאך אטאקירטע אין די פארגאנגנהייט. מען דארף שלאגן און שטויסן און דאס וועט זיי איבערצייגן אז דאס איז נישט קיין דורכשניטליכער קרבן און זיי וועלן אפטראגן. סייענטיסטן זאגן אז הייפישן זענען נישט גרייט צו כאפן און אויב זיי שפירן זיך אטאקירט וועלן זיי איבערלאזן דעם קרבן. זיי ווייזן אן אז די אויגן איז דאס מערסטע סענסיטיוו און אויב עס געלונגט צו אטאקירן אין זיינע אויגן וועט ער באלד אפטראגן.


text:
קאקא קאלע
קאקע-קאלע (ענגליש: Coca-Cola) איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס פארבריצירט זיסע קארבינירטע געטראנקען, די מערסטע פאפולערע איז זייער קאלע סאדע, מ'רופט עס אין קורצן "קאק" עס איז א זיסער טונקעלער געטראנק געמאכט מיט קארמאליזירטע צוקער און קאפעין.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין אטלאנטא, דזשארדזיע.
זייער אנדערע געטראנקען זענען:
און ארץ ישראל האט עס א הכשר פון הרב משה לאנדא פון בני ברק.
מען האט געמאכט קאקא-קאלע צום ערשטן מאל דעם 8טן מיי 1866.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויפל צוקער האט א קען סאדא? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפעלעך... [1]


text:
1984
1984 איז דאס 84סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1984 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יולי - געעפנט די לאס אנדזשעלעס אלימפיאדע
- דער ערשטער מאקינטאש קאמפיוטער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - מארק צוקערבערג, יידישער אמעריקאנער ביזנעסמאן וואס האט געגרינדעט פייסבוק
- 15טן סעפטעמבער - פרינץ הארי, פרינץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אקטאבער - פאל דיראק, בריטישער טעארעטיש-פיזיקער, פון די וואס האבן אוועקגעשטעלט די יסודות פון קוואנטן-מעכאניק, און געווינער פונעם נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געב' 1902)
- 31סטן אקטאבער - אינדירא גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע דערמארדעט (געב' 1917)


text:
מנחם מענדל שניאורסאהן
רבי מנחם מענדל שניאורסאהן (י"א ניסן ה'תרס"ב - ג' תמוז ה'תשנ"ד) איז געווען דער לעצטער ליובאוויטשער רבי.
רבי מנחם מענדל איז באוואוסט אלס א גאון עולם, א בקי נפלא אין אלע טיילן פון תורה, ווי אויך אן אויסערגעוויינלעכער מלומד אין וועלטלעכע וויסנשאפטן. ער האט רעוואלוציאנירט אידישקייט, שיקנדיק טויזנטער שלוחים איבער דער גאנצער וועלט צו פארשפרייטן תורה און אידישקייט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי מנחם מענדל שניאורסאהן איז געבוירן פרייטיק י"א ניסן ה'תרס"ב (1902) אין דער רוסישער שטאט ניקאלאיעװ (היינט אוקראינע) צו זיין פאטער, רבי לוי יצחק שניאורסאן, וואסאיז געווען דער שטאטס רב פון יעקאטרינעסלאוו צווישן די יארן 1907 - 1939, און זיין מוטער חנה, א טאכטער צום רב פון ניקאלאיעוו, הרב מאיר שלמה יאנאווסקי. זיין פאטער איז געווען זיין הויפט רבי. ער האט געלערנט ש"ס און פוסקים, און אויך קבלה פון א חסידישן שטאנדפונקט. צו זעכצן יאר האט ער אנגעהויבן לערנען מאטעמאטיק.
י"ד כסלו תרפ"ט 1928 האט ער חתונה געהאט מיט חיה מושקא שניאורסאן, די מיטלסטע טאכטער פון דעם זעקסטן לובאוויטשער רבי'ן ריי"ץ. די חתונה איז פארגעקומען אין ווארשע, פוילן; כמעט אלע פוילישע רבי'ס זענען געווען אויף דער חתונה. נאך דער חתונה האט דאס יונגע פאר פאלק געצויגן קיין בערלין. דארטן האט ער שטודירט א שטיק צייט מאטעמאטיק און פילאסאפיע אין אן אוניווערסיטעט.
אין 1933 האט הרב שניאורסאן געצויגן קיין פאריז, דארטן האט ער שטודירט עלעקטרישע אינזשעניריע.[1] אין 1941 איז ער אנטלאפן פון פראנקרייך און אום כ"ח סיון ה'תש"א איז צוגעקומען צו זיין שווער, הרב יוסף יצחק שניאורסאן, אין דעם קרוין הייטס געגנט פון ברוקלין. אין יענער צייט האט ער געארבעט אלס אינזשעניר אין דער אמעריקאנער פלאט.
שייכות מיט אנדערע אדמורי"ם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועגן דעם בעל שם טוב'ס סידור, וואס געהערט היסטאריש קיין סקווירא זעט אהרן מנחם מענדל טווערסקי
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא פון די רבי (העברעיש)
- א וועב זייטל וועגן דעם רבינ'ס לעבן, מיט ווידעאס, בילדער, מעשיות און א ביאגראפיע


text:
קירגיזסטאן
קירגיזסטאַן ( קירגיזיש: KыprызcTaH) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל-אַזיע. קירגיזסטאַן גרענעצט די מענטשנס רעפובליק פון כינע אין מזרח, קאזאכסטאן צו צפון, אוזבעקיסטאן און טאדזשיקיסטאן אין דרום-מערב. ביז 1991, איז קירגיזסטאן געווען א טייל פון דעם סאוועטן פארבאנד. דעם 31סטן אויגוסט 1991, האט דאס לאנד באקומען זעלבטשטענדיקײַט. זײַן הױפּטשטאָט איז בישקעק. 5.1 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין קירגיזסטאַן.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט "קירגיז" שטאמט פון דעם טערקישן ווארט פון "פערציג". פערציג הייסט די פערציג שבטים פון מאנאס, וואס איז געווען א גבור וואס האט פאראייניקט פערציג שבטים צו קריגען קעגן די אוּיִגארס.
דער 40-שטארל זון אויפן פאן פון קירגיזסטאן איז א דערמאנען פון די זעלבע פערציג שבטים פון מאנאס.
היסטאָריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון קירגיזסטאן און אירע פאלק פאנגט אן מער פון 2000 יאר צוריק. כאטש אז דער לאנד געפינט זיך אין א בארגישער פלאץ, מכל מקום עס איז געווען זייר אימפארטאנט אלס חלק פונעם זיידן גאס. קירגיזסטאן האט געהאט צאל פארשידענע פירערס ביזן קומען פון רוסישער אימפעריע אין 19טן יארהונדערט.
דער שטח פון קירגיזסטאן איז אַנעקסירט געווארן דורך דער רוסלענדישער אימפעריע אין 1855-1876 ווי טייל פון די קאָנקוועסט פון כאַן קאָקנד. אונטער דעם ראַטן פֿאַרבאַנד איז זי געווארן אַ סאָוועטישע רעפּובליק אין 1937 מיטן נאָמען "קירגיזער סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפובליק", ווי גוט ווי אנדערע נעמען זענען "קירגיז ס.ס.ר." און "קירגיזיע". עס האט באקומען זיין זעלבטשטענדיקייַט פון דעם סאוועטן פארבאנד אין 1991.
געאָגראַפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קירגיזיע איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַלער אזיע, מערב פון דעם מענטשנס רעפובליק פון כינע. ווייניקער ווי א זיבעטל די גרייס פון מאנגאליי, מיט 199,951 קוואַדראַט קילאָמעטער, איז קירגיזיע איינער פון די קלענערע צענטראַלע אזיע שטאַטן. די נאציאנאלע טעריטאָריע באציט זיך 900 קילאָמעטער פון מזרח צו מערב און 410 קילאָמעטער פון צפון צו דרום. קירגיזיע גרענעצט אויף מזרח און דרום מזרח מיט כינע, אויף די צפון מיט קאזאכסטאַן, אויף מערב מיט אוזבעקיסטאַן און אויף דרום מיט טאדזשיקיסטאן. די געמארקן מיט אוזבעקיסטאַן און טאַדדזשיקיסטאַן אין די פערגהאַנאַ וואַלי זענען גאַנץ שווער. איינער קאַנסאַקוואַנס פון די סטאַליניסט טייל פון סענטראַל אזיע אין פינף רעפּובליקס איז אַז פילע עטניק קירגיז טאָן ניט לעבן אין קירגיזיע. דרייַ ענקלאַוועס, ליגאַלי טייל פון דער טעריטאָריע פון קירגיזיע אָבער געגראפיש אראפגענומען דורך עטלעכע קילאָמעטער, האָבן שוין געגרינדעט, צוויי אין אוזבעקיסטאַן און איינער אין טאַדזשיקיסטאַן.
קירגיזיעס דורכשניטלעכע הייך איז 2750 מעטער, פון 7439 מעטער בייַ פּיק דזשענגיש טשאָקוסו צו 394 מעטער אין די פערגאַנאַ טאל לעבן אָש. כּמעט 90% פון דעם לאַנד ליגט מער ווי 1500 מעטער העכער פונעם ים שטאַפּל.
דעמאָגראַפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קירגיזיע ס באַפעלקערונג ווערט געשאצט בייַ 5,200,000 אין 2007. פון יענע, זענען 34.4% אונטער דעם עלטער פון 15 און 6.2% איבער 65. דאס לאַנד איז דאָרפיש: בלויז ארום איין דריטל פון דער באַפעלקערונג וואוינען אין שטאָטישע געביטן. די דורכשניטלעכע באַפעלקערונג געדיכטקייַט איז 25 מענטשן פּער ק"מ². דעם לאַנד'ס גרעסטע עטנישכע גרופּע זענען די קירגיז, וואס באשטיין 69% פון דער באַפעלקערונג (2007 שאַצן). אנדערע עטנישע גרופּעס אַרייַננעמען רוסישע (9.0%) קאנצענטרירט אין צפון, און אוזבעקן (14.5%) וואס וואוינען אין דרום. קליין אָבער באמערקט מינאריטעטן אַרייַננעמען דונגאַנס (1.9%), אויגהור (1.1%), טאַדזשיק (1.1%), קאַזאַכן (0.7%), און אוקרייניש (0.5%) און אנדערע קלענערער עטנישע מינאריטעטן (1.7%). קירגיזיע האט איבער 80 בולט עטנישע גרופּעס אין דער מדינה.


text:
קו קלוקס קלען
קוּ קלוקס קלען (Ku Klux Klan אין קורצן: KKK) איז דער נאמען פון אן אנטיסעמיטישע און ראסישע ארגאניזאציע אין די פאראייניקטע שטאטן. די ארגאניזאציע האט זיך צוויי מאל אויפגעשטעלט, די ערשטע מאל איז דאס געגרינדעט געווארן ה'תרכ"ה (דעצעמבער 24, 1865). און די צווייטע מאל ה'תרע"ה (1915). די ארגאניזאציע בארימט די ווייסע ראסע און זיינען אנטקעגן די שווארצע, קאטאליציזן, און יידן. זיי טענען אז מע דארף פארמיידן די אימיגראציע פון פרעמדע פעלקער קיין אמעריקע, צוליב דעם וואס די פרעמדע וועלן קאליע מאכן די אַמעריקאַנישע קולטור און צושטערן די אמעריקאנישע דעמאקראטיע. זיי האבן געפלעגט פארברענען האקנקרייצן און מארדן מענטשן. אויך האבן זיי אפטמאל אטאקטירט די רעפובליקאנטן.
די ערשטע מאל איז די ארגאניזאציע ערפינדן געווארן אין צפון-אמעריקע נאך די אמעריקאנער בירגער-קריג.
אין יאר ה'תשכ"ד (1964) האט עמעצער מיטן נאמען עדגאר קילן וואס איז געווען מיטגליד אין דער ארגאניזאציע, געמארדט 3 שווארצע בשעתן אמעריקאנער בירגער-קריג. זיין ערשטער משפט איז געווען ה'תשכ"ז (1967) ווו ער איז ארויס בארעכט. אין דער צווייטער משפט, אין יאר ה'תשס"ה (2005) ווען ער איז געווען 80 יאר אלט, איז ער ארויס באשולדיקט, און מען האט אים געשטראפן מיט 60 יאר צו זיין אין טורמע.
פאלגנדיק איז א ליסטע פון די צאל מיטגלידער לויט יארן:


text:
טשעכאסלאוואקיי
טשעכאסלאוואקיי (טשעכיש און סלאוואקיש: Československo; נאך 1990: Česko-Slovensko) איז געווען א סאווערענער שטאט אין צענטראל אייראפע פֿון אקטאבער 1918 (ביים פראקלאמירן איר אומאפהענגיקייט פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע) ביז 1992 (מיט א גלות רעגירונג אין דער צווייטער וועלט מלחמה פעריאד). אום 1 יאנואר, 1993, האט טשעכאסלאוואקיי צעשפאלטן פֿרידלעך אויף טשעכיי און סלאוואקיי.
טשעכאסלאוואקיי איז געווען א צוזאמשטעל פון עטלעכע לענדער נאכן ערשטן וועלט קריג ווען מען האט איבערגעטוישט די מאפע פון אייראפע איז געווארן פון די לענדער בעהמען און מעהרן און דער סודעטן געביט און אויבערלאנד אונגארן און נאך שטחים פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, פארמירט א ניי לאנד וואס האט געהייסן טשעכסלאוואקיי.
דער לעצטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי איז געווען וואצלאוו האוועל.
גרונטיקע אינפארמאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטאַט:
- 1918–1938: א דעמאקראטישע רעפובליק
- 1938–1939: נאכן אנעקסירן פֿון סודעטנלאנד דורך דייטשלאנד אין 1938 געווארן א שטאַט מיט לויזע פארבינדונגען צווישן טשעכישע, סלאוואקישע און רוטענישע טיילן. א גרויסער פאס פון דרום סלאוואקיי און רוטעניע האט אונגארן אנעקסירט, און פוילן האט גענומען די זאאלזי ראיאן.
- 1939–1945: צעשפאלטן למעשה אויף פראטעקטאראט פון בעהמען און מעהרן און די סלאוואקישע רעפובליק. לעגאליש איז טשעכאסלאוואקיי נאך געווען א לאנד מיט א גלות רעגערונג אין לאנדאן געשטיצט פון די מערב אליאירטער, נאך דער דייטשער אינוואזיע פון רוסלאנד אויך אנערקענט פון דעם סאוויעטן פארבאנד.
- 1945–1948: א לאנד רעגירט מיט א קאאליציע ווען קאמוניסטישע מיניסטארן (כולל דעם פרעמיער מיניסטער און דעם אינערן מיניסטער) שפילן הויפט ראלעס
- 1948–1989: א קאמוניסטיש לאנד מיט א פלאנירטער עקאנאמיע (פֿון 1960 אפֿיציעל א סאציאלישטישע רעפובליק):
- 1969–1990: א פֿעדעראלישע רעפובליק באשטייענדיג פֿון דער טשעכישער סאציאליסטישער רעפובליק און דער סלאוואקישער סאציאליסטישער רעפובליק;
- 1990––1992: א פֿעדעראלע דעמאקראטישע רעפובליק באשטייענדיג פֿון דער טשעכישער רעפובליק און דער סלאוואקישער רעפובליק
ארומיגע לענדער: דייטשלאנד (1945–1990: מערב דייטשלאנד און מזרח דייטשלאנד), פוילן, פֿון 1945 סאוויעטן פארבאנד (1992: אוקריינע), רומעניע (ביז 1939), אונגארן, עסטרייך
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עמיל זאטאפעק האט געווינען פיר גאלדענע מעדאלן אין אטלעטיק ביי דער אלימפיאדע, און ווערט גערעכנט איינער פון די בעסטער אטלעטן פון אלע צייטן.


text:
בית"ר
בית"ר איז א יוגנט ארגאניזאציע, געגרינדעט דורך זאב זשאבאטינסקי, די ראשי תיבות איז ברית טר'ומפעלדור, אויפן נאמען פון יוסף טרומפעלדאר, וואס איז געפאלן העראאיש ביים באשיצן דאס דארף תל חי.
די ציל פון דער ארגאניזאציע איז אויפצושטעלן א יידישע יוגנט וואס קעמפט פאר א יידישן זעלבסטשטענדיקן לאנד, די בית"ר קעמפער זענען געווארן באוואוסט אלס די אצ"ל אין ישראל, די לח"י, יידישע רעזיסטאנס קעמפער, אין פראנקרייך ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און מיליטערישע יידישע פאראייניקונג, וואס האט געקעמפט אין דער ווארשעווער געטא.


text:
אלעקסאנדריע
אלעקסאנדריע איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין עגיפטן, נאך קיירא, מיט א באפעלקערונג פון איבער פיר מיליאן איינוווינער. זי געפונט זי אויף די ברעגעס פון מיטלענדישן ים, ביים אויסגאס פון נילוס. די שטאט געפונט זיך 208 קילאמעטער צפון מערב פון דער הויפטשטאט. אלעקסאנדריע איז די גרעסטע פארט שטאט אין עגיפטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדעט געווארן דורך אלכסנדר מוקדון, אין יאר 334 א"צ, און איז גערופן געווארן אזוי, נאכדעם וואס אלכסנדר האט אזוי גערופן דעם שטאט. תלמי דער ערשטער , האט געמאכט דעם שטאט פאר הויפט שטאט. עס איז געווען באוויסט אלס גאר א שיינע שטאט, מיט פארקן און געביידעס, תלמי האט געבויט די גרעסטע ליכט טורעם אינעם פארט, עס איז נאכדעם געווען פון די זיבן וועלט ווונדער. ביז די אנהייב פון די ציילונג פון קריסטן, איז אלעקסאנדיע געווען א פארגעשריטענע און געלערנטע שטאט, איינער פון די קעניגן, האט אויפגעשטעלט דארט אן אוניווערסיטעט. אלעקסאנדריע איז געווען די צווייט גרעסטע שטאט, אין די רוימישע אימפעריע, און א ריזן האנדלס צענטער.
תלמי דער ערשטער האט געגרינדעט די ביבליאטעק, וואס האט לויט געוויסע אנטהאלטן, 700,000 געשריבענע מגילות. אין יאר 47 ווען יוליוס קייסער, האט איינגענומען עגיפטן, איז די ביבליאטעק פארברענט געווארן. מארק אנטאני, האט טיילווייז איבערגעבויט, און אויפגעשטעלט די ביליאטעק פונדאסניי.
מיטל אלטער ביז היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פערסישע אימפעריע, האט איינגענומען די שטאט אין יאר 616, די ביזאנטישע אימפעריע, האט ארויס געשטויסן די פערסן. ביז ווען די אראבער זענען אנגעקומען, אין 640, נאך א באלאגערונג פון 14 חדשים, איז די ביבליאטעק נאכאמאל חרוב געווארן. און די מוסלמענער, האבן אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין קיירא. דאס האט געברענגט צו אן אפשוואכונג אין כח פון שטאט. שפעטער ווען מען האט געפונען די נייע וועג קיין אינדיע, דורך ארומקרייזן אפריקע, האט אלעקסאנדריע נאך מער פארלוירן, פון איר גלאנץ, וועגן געשעפטן.
אין די צייטן פון מאכאמעד עלי, ווען ער האט געוועלטיקט אין עגיפטן, האבן זיך זאכן געטוישט. ער האט אויפגעטעלט די שטאט פון פריש, מיט אינזשענירן געברענגט פון אייראפע. אין 1869 איז דער סועץ קאנאל געפנט געווארן, וואס האט פארקורצט די וועג צו די ווייטע מזרח, און אלעקסאנדריע איז געווארן א סטאנציע פאר די שיפן.
אלעקסאנדריע היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט איז די פארט נאך אלס א גאר וויכטיגע פארט. די אימפארט עקספארט פון עגיפטן, איז דורך אלעקסאנדריע. די וואסער פראנט איז 32 קילאמעטער לאנג, אויך איז גאז און נאפט ווערן ארויסגעשיקט פון אלעקסאנדריע.
א ביבליאטעק איז אויפגעשטעלט געווארן, איר ציל איז ווי אויפפרישן די אלטע פארלוירענע ביבליאטעק. אויך איז אין שטאט דער צווייטער גרעסטער אוניווערסיטעט אין עגיפטן.
יידן אין שטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פון תלמי זענען שוין יידן געווען דארט, דארט איז איבערגעטייטשט געווארן די תורה צו גריכיש. אין די רוימישע צייטן, זענען 40 פראצענט פון שטאט געווען יידן, און אין צוויי קווארטלען פון שטאט, זענען אלע געווען יידן, פון פינף קווארטלען אין שטאט. די אנדערע איינוווינער זענען מערסטנס געווען גריכישע, אין יאר 38 האבן זיי דורכגעפירט פאגראמען, קעגן די יידישע איינוווינער. אין יאר 66, ווען די יידישע אויפשטאנד קעגן רוים האט אויסגעבראכן, אין ארץ ישראל. איז אויך אין קיירא געווען אן אויפשטאנד, ווי צענדליקע טויזנטער יידן זענען אומגעקומען, ווען די רוימער, האבן צובראכן דעם ווידערשטאנד. אין יאר 115 איז געווען נאך אן אויפשטאנד, ווי נאך אסאך יידן האבן פארלוירן זייער לעבן. די ביזאנטן האבן פארטריבן די יידן פון דער שטאט אין יאר 414.
אין צוועלפטן יארהונדערט, האבן געוווינט 300 יידן אין שטאט. אין ניינצטען יאר הונדערט, ווען אייראפעישע זענען אנגעקומען, איז די יידישע קהילה זיך צווואקסן, און נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, האבן געוווינט ארום 15,000 יידן אין שטאט. ווען ישראל איז געווארן זעלבסטשטענדיק, זענען די יידן ארויף קיין ישראל אין די נאכפאלגנדע יארן.
ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ראמאן מיראַמאַר פון נאגיב מאכפוז פאסירט אין אלעקסאנדריע.


text:
יצחק טוביה ווייס
הרב יצחק טוביה ווייס (געבוירן תרפ"ו) איז דער גאב"ד פון די עדה החרדית אין ירושלים.
ער איז געוועזן יארן לאנג אין בית דין פון די ארטאדאקסישע קהילה מחזיקי הדת אין אנטווערפן. סוף האט מען אים גענומען קיין ירושלים נאכדעם וואס די ארונים מיט תולדות אברהם יצחק האבן געקעמפט קעגן רבי ישראל חיים מנשה פרידמאן, און צוזאמען מיט דושינסקי דעפוטאטן וואס זענען משפחה מיט רבי טוביה איז ער געווען דער אלטערנאטיווער קאנדידאט וואס האט געוואונען די אפשטימונג אין עדה החרדית הנהלה צו קרוינען פאר ירושלים רב.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט פעיזינג, סלאוואקיע פאר דער צווייטער וועלט מלחמה צו זיינע עלטערן ריקל און שלמה.
ער איז געקומען קיין לאנדאן פאר דער מלחמה און געווארן א תלמיד פון רבי משה שניידער אין זיין ישיבה תורת אמת אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געלערנט אינאיינעם מיט די ברידער רבי משה און רבי אליהו שטערנבוך (היינט ראב"ד מחזיקי הדת, אנטווערפן). נאך זיין חתונה האט ער געלערנט אינעם גייטסהעדער כולל ביי רבי אליהו דעסלער; ווען רבי דעסלער איז אריבער צו פאנאוועזש, איז רבי ווייס געווארן ראש כולל אין זיין ארט.
אין תשכ"ז איז ער געווארן א מגיד שיעור אין ישיבת עץ חיים ווילרייק אסאך יארן, און געווארן רב אין גערער שטיבל אין אנטווערפן. שפעטער איז ער געווארן אויפגענומען אלס דיין פון דער דארטיגער מחזיקי הדת קהילה אונטערן רבנות פון הרב חיים קרייסווירטה. ער איז נישט געווארן אנטווערפענער רב נאר ארויף קיין ירושלים.
דער רב איז באהאוונט אין זיבן שפראכן: יידיש, ענגליש, לשון הקודש און העברעאיש, דייטש, פלעמיש, אונגאריש און טשעכיש.


text:
קרעאציאניזם
קרעאציאניזם איז די רעליאגעזע טעאריע וואס לויטעט אז די ערציילונג אין די תורה איבער בריאת העולם איז כפשוטו, און אז די וועלט איז בעשאפען געווארן אויף א אומנאטירליכען, ניסים'דיקער אופן דורך א גאט וואס איז העכער פון אונזערע באגריפן. דער טערמינן "קרעאציאניזם" איז א דירעקטער קעגנזאץ צו דער טעאריע פון עוואלוציע.
אין דער סייענטיפישער וועלט איז קרעאציאניזם א נישטיגע געלעכטער. אויף די אינטערנעט זענען פאראן פילע פאראדיעס געשריבן דורך עוואלוציאנען אויף קרעאציאניזם. דער באקאנטער אינטערנעט כלל וואס רופט זיך פאו'ס געזעץ איז אויך באשאפן געווארן אין רעאקציע צו אזא פעראדיע וואס איז געווען אזוי גוט אז מאנכע האבן זיך טועה געווען און געמיינט אז דער שרייבער פונעם פאראדיע האט ערנסט געמיינט וואס ער האט געשריבן.


text:
הארטער דיסק
אַ האַרטער דיסק איז א קאמפיוטער באשטאנדטייל וואס איז באשטימט צו היטן אין איר דאטן (ווי פראגראמען און פארשיידענע אנדערע איינצלאיטן). א הארטער דיסק קען אנטהאלטן גרויסע טיילן פון דאטן אין פארגלייך מיט אנדערע זיכרונות, אבער פון דער צווייטער זייט ארבעט ער למשל 10,000 מאל פאמעלעכער ווי דער RAM זיכרון.
דער הארטער דיסק איז א ניט-אויסוועפיקע מעכאנישע זיכרון מיטל וואס דערלאזט איינשפרייכלען די דאטן בקביעותדיק (אנדערש איז למשל דער RAM זיכרון וואס איז יא אויסוועפיק, און ער פארלירט די דאטן גלייך ווען מען האקט אים אפ פון דער עלעקטריע).
די מאסן פון זיין געהאלט רעכנט זיך אין ביטן לויטן ביינערי צאל.


text:
1964
1964 איז דאס 64סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1964 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן מערץ - פאולוס מלך פון גריכנלאנד (געב' 1901)
- 26סטן אפריל - טאנזאניע געשאפן פון דער פאראייניקונג פון טאנגאניקע מיט זאנזיבאר
- 6טן יולי - מאלאווי פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1טן אקטאבער - שינקאנסען גיך באן הייבט אן אין יאפאן
- 10טן אקטאבער - געעפנט די טאקיא אלימפיאדע
- 14טן אקטאבער - לעאניד ברעזשנעוו ווערט פירער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 24סטן אקטאבער - צפון ראדעזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך, און ווערט דאס לאנד זאמביע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן יאנואר - לייב גלאנץ, חזן (געב' 1898)
- 28סטן סעפטעמבער - הארפא מארקס, אמעריקאנער קאמיקער (געב' 1888)
- 20סטן אקטאבער - הערבערט קלארק הואווער, דער 31סטער פרעזידענעט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געב' 1874)


text:
בלוט פארגליווערונג
בלוט פֿאַרגליווערונג איז דער פראצעס אין וואס דאס בלוט, וואס איז אין אלגעמיין פליסיק, ווערט סאליד, און שאפט בלוט-גליווערן.
שטעלט אייך פאר די הויזן איז אייך צוריסן געווארן און עס נייט זיך צוריק צו פון זיך אליינס.... אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג נס און מכאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.
דאס אז די הויט וואקסט צוריק נאך א שטיק צייט פולקאם אינגאנצען איז דאך א מוראדיגע נס
איך הייב אויף מיינע הענט צום הימל, אט די הענט האבן שוין געהאט אזויפיל שניטן און לעכער און עס איז אינגעאנצן פארנייט אויף צוריק, אט די הענט זאלן דאנקן און דינען אויף שטענדיק דעם וואָס האט איר צוריק גענייט.


text:
אייראפעישער זומער זייגער
דער אייראפעישער זומער זייגער איז די איינארדנונג לויט וואס אין גאנץ אייראפע (חוץ איסלאנד) רוקט מען דעם זייגער צוריק א שעה אין פריליננ. דער סעזאן פון דעם זומער זייגער דויערט פון 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביז 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין אקטאבער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל פלעג מען האלטן דעם זומער זייגער אין יעדן לאנד אין אייראפע אן אנדער צייט, וואס האט געשאפן שוועריגקייטן אין טראנספארט און קאמוניקאציע. זייט 1980 האט די אייראפעישע געמיינדע ארויסגעגעבן באפעלן צו די מיטגליד שטאטן אז זיי זאלן איינפירן לויט זייער געזעץ געוויסע זמנים פאר'ן אנהייב און פאר'ן סוף פונעם זומער זייגער.
אין 2001 האט מען ארויסגעגעבן דעם ניינטן באפעל וואס באשטימט דעם זומער זייגער פונעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביזן לעצטן זונטאג אין אקטאבער.[1]