text:
מירער ישיבה
מירער ישיבה איז געווען א ישיבה געגרינדעט אינעם שטעטל מיר אין דער ליטע (היינט בעלארוס).
די מירער ישיבה איז געגרינדעט אין יאר ה'תקע"ה דורך רבי שמואל טיקטינסקי.
אינהאַלט
די ישיבה ביז דער ערשטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פון הרב שמואל טיקטינסקי האט געדינט זיין זון אברהם ווי ראש ישיבה, אבער ער איז יונגערהייט אוועק. נאך אים איז זיין ממלא מקום געווען הרב יוסף דוד אייזנשטאט (נפטר אין תר"ו (1846), און נאך אים האט געדינט דער צווייטער זון פון דעם גרינדער פון דער, הרב חיים לייב טיקטינסקי, ביז תרנ"ט (1899). אין יענער תקופה האט דערגרייכט די צאל תלמידים צו 120.
אין תרנ"ט (1899) איז הרב אליהו ברוך קמאי, שטאטס רב פון מיר, געווארן ראש ישיבה, און ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז תרע"ז (1917). אין תרס"ז (1907) האט מען באשטימט זיין איידעם הרב אליעזר יהודה פינקל פאר א ר"מ אין ישיבה, און נאך זיין שווערס פטירה איז ער געווארן ראש ישיבה צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב אברהם צבי קמאי. אין דער תקופה האט די ישיבה ארויסגעזען אין לערנען מוסר, דורך דער השפעה פון רבי אליעזר יודל און דעם משגיח הרב ירוחם לייבאוויץ.
די ישיבה צווישן די וועלט מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט די דייטשע ארמיי איינגענומען דאס שטעטל מיר און די רוסן האבן עוואקואירט די איינוואוינער טיפער אין רוסלאנד. ווען מ'האט געחתמעט דעם ריגא אפמאך צווישן דעם סאוועטן פארבאנד און פוילן אין 1922, זענען די איינוואוינער צוריקגעקומען צו וואוינען אונטער פוילישער הערשאפט. די ישיבה האט ווייטער געוואקסן, און ביז דער צווייטער וועלט מלחמה האט געשטיגן די צאל תלמידים אין דער ישיבה צו 400. מ'האט גערופן די "ראשי ישיבות ישיבה", ווייל א סך ראשי ישיבות האבן געהאט געלערנט דארט.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפעטער בשעת דעם ביטערן חורבן אייראפע וואס האט באטראפן דאס אידנטום מיטן אויסברוך פון דעם צווייטן וועלט קריג האבן זיך אנגעשלאסן דערין נאך עטליכע ליטווישע ישיבות און געווארן איינגעשמאלצן אלס איין גרויסע ישיבה און אזוי ארום צוזאמען מיט זיי זיך ארויסגעראטעוועט מיט אויסטערלישע נסים דורך'ן אריבערפארן קיין רוסלאנד אלס טוריסטן און דערנאך פון דארטן קיין יאפאן און דערנאך אריבער צו שאנכיי און זיך דארטן אויפגעהאלטן ביז צום סוף פונעם קריג, אזוי איז אויסגעקומען אז תיכף נאך דעם קריג איז דאס אויטאמטיש געווען די גרעסטע ישיבה פון די ליטווישע קרייזן, דעם טיטול וואס זי האלט נאך אן היינט א קנאפע 70 יאר שפעטער.
מירער ישיבה אין ברוקלין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן קריג זענען טייל תלמידים געפארן קיין אמעריקע ווי די ישיבה האט זיך פונדאסניי אוועקגעשטעלט אונטער דעם משגיח נאך פון דערהיים רבי אברהם קאלמאנאוויטש ז"ל (וואס האט שוין אינמיטן דעם קריג אזוי אסאך אנדערע צ.ב.ש. רבי אהרן קאטלער ז"ל געפליכטעט קיין אמעריקע, און ער איז געווען דער ראש פון דעם וועד הפועל וואס די ישיבה האט אויפגעשטעלט אין דער וועלט וואס האט זיי געשאפן פינאנצן אז זיי זאלן האבן פון ווי צו לעבן אי די פינסטערע צייטן) און עס איז פון דעמאלטס אן ביזן היינטיגן טאג באזירט און פלעטבוש אויף אוישן פארקווע.
מירער ישיבה אין ירושלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבער דער גרעסערער טייל איז ארויף געפארן קיין ארץ ישראל ווי זיי האבן זיך פריש אוועקגעשטעלט אין ירושלים אונטער דער השפעה פון ר' חיים שמואלעוויטש—ר' יחזקאל לעווינשטיין דער משגיח איז נאכן קריג אויפגענומען געווארן אלס משגיח אין דער בארימטער פאנאוועזשער ישיבה וואס געפונט זיך אין בני ברק—און נאך ביזן היינטיגן טאג איז זי בארימט אלס דער גרעסטער מקום תורה וואס די וועלט פארמאגט מיט נאנט צו זיבן טויזנט תלמידים.די תלמידים קומען פון צענדליקע לענדער אין דער וועלט. מער ווי דריי טויזנט זענען פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און 800 פון ענגלאנד.
די ישיבה אין ירושלים איז צעשפרייט איבער עטלעכע געביידעס.
אין "בית שלום" געפינט זיך דער בית המדרש פונעם "דף" פראגראם, וואו מען לערנט יעדן טאג א בלאט גמרא. דער פראגראם ווערט געפירט דורך הרב יוסף גוטפארב. אויך אין דעם בנין לערנען די וואס גייען צום שיעור פון רבי אשר אריאלי, וואס ער זאגט טאג טעגלעך פאר מער ווי 500 מענטשן. "בית שלום" האט אויך אינטערנאטן און אן עס-זאל.
אין תשס"ה האט מעט געווידמעט דאס בניין "בית ישעיה" וואס האט 1500 פלעצער צו לערנען, און נאך דערצו אויך עס-צימערן און אן אינטערנאט.
די געביידע האט צוויי בתי מדרשים. "וואלמארק" באדינט בעיקר אמעריקאנער בחורים, אונטער רבי ניסן קאפלאן און רבי משה אהרן פרידמאן. אין דעם "בית ישעיה" בית מדרש לערנען אייראפעישע בחורים, פון ענגלאנד, פראנקרייך און בעלגיע, ווי אויך דער חסידישער ראם אונטער דער פירערשאפט פון רבי אליעזר יהודה פינקל, וואס איז היינט געווארן דער ראש ישיבה.
מירער ישיבה אין בראכפעלד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמריהו יוסף פינקל האט אויפגעשטעלט א צווייג פון דער מירער ישיבה (ירושלים) אין "בראכפעלד מאיאנטעק", מודיעין עילית. 600 בחורים לערנען אין דער ישיבה, און נאך 300 יונגעלייט. דער ראש ישיבה איז רבי אריה פינקל.
ראשי ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פריערדיקע ראשי ישיבות אין מיר זענען געווען:
- רבי שמואל טיקטינסקי (גרינדער) - (תקע"ה - תקפ"ג), נפטר תקצ"ה.
- רבי אברהם טיקטינסקי - (תקפ"ג - תקצ"ה)
- רבי יוסף דוד אייזנשטאט (ר' דוד'ל מירער)- (תקצ"ה - תר"ו)
- רבי משה אברהם אייזנשטאט (אב"ד זשעטל) - (תר"ו -)
- רבי חיים יהודה לייב טיקטינסקי – (תרי"ט – תרנ"ט)
- רבי אברהם טיקטינסקי (ב) - (תרל"ו -)
- רבי אליהו ברוך קמאי - (תרנ"ט - תרע"ז)
- רבי אברהם צבי קמאי - (תרע"ז – תש"ב), דערמארדעט אין חורבן אייראפע.
- רבי אליעזר יהודה פינקל – (תרס"ג – תשכ"ה)
- רבי חיים שמואלעוויטש – (תרצ"ו – תשל"ט)
- רבי בנימין ביינוש פינקל – (תשכ"ה – תש"ן)
- רבי נחום פרצאוויטש – (תשכ"ה – תשמ"ז)
- רבי נתן צבי פינקל (תש"ן - תשע"ב)
דער היינטיקער ראש ישיבה איז רבי אליעזר יהודה פינקל, רבי נתן צבי'ס צווייטער זון.
באקאנטע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי איסר זלמן מעלצער
- רבי חיים פינחס שיינבערג
- הרב יחזקאל אברמסקי
- רבי לייב גורוויץ
- רבי משה שוואב
- רבי שלמה יוסף זעווין
- רבי שמואל בירנבוים
- הרב שמעון שוואב


c: text/html

text:
קאקאא
קאקאַאָ איז דער אויסגעטרוקנט זוימען (יאדער) פונעם קאקאא בוים פון וואס מען פאבריצירט שאקאלאד.
"קאקאא" קען אויך זיין
- קאקאא פולווער וואס קומט פון צעמאלן די קאקאא זוימען און אוועקנעמען די קאקאא פוטער פון די טונקעלע ביטערע קאקאא סאלידן;
- א געטראנק פון קאקאא פולווער אריינגעמישט אין ווארעם מילך.
א קאקאא שויט האט א שאלעכץ אזוינע א לעדערנע, וואס קען זיין דיק 3 ס"מ. ער איז פיל מיט א פאפ, וואס מ'רופט 'באבא דע קאקאא' אין דרום אמעריקע, דאס הילט איין פון 30 ביז 50 ווייכע ראזעווע אדער לילא זוימען אדער באנדלעך (זיי זען אויס ווי מאנדלן).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
הייפיש אטאקעס
הייפיש אטאקעס זענען אטאקעס דורך הייפיש פיש אויף מענטשן אין וואסער ווען א הייפיש טוישט אויף דעם מענטש מיט זיינס א קרבן. הייפיש אטאקעס מאכן זיך זייער אפט ביי ים ברעגעס אבער זעלטן וואס זיי וועלן אומברענגן א מענטש. געווענליך וועלן זיי נאר איבערלאזן שטערבליכע וואונדן (וועלן אפט אפבייסן שטיקער פלייש אדער גאנצע אברים) און דאן אפטראגן.
אינהאַלט
פארוואס אטאקירן הייפישן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הייפישן זענען נאטורליך נישט קיין מענטשן פרעסער און עס איז אומנארמאל אז א הייפיש זאל אטאקירן א מענטש וואס שווימט אין וואסער אדער פארט אין א קליין שיפל. זינט עס פאסירן יא אזויפיל אטאקעס שטעלט זיך די פראגע פארוואס אטאקירן זיי?
וויסנשאפטלער זענען ביי דער מיינונג אז 90 פראצענט הייפיש אטאקעס זענען נישט מער ווי א טעות וואס מיינט אז דער הייפיש פארטוישט דעם קרבן אלס עפעס וואס ער איז באמת נישט. א הייפיש איז נישט קיין מענטשליכע אטאקירער און ער שווימט נישט ארום אין וואסער צו צערייסן מענטשן. אלע חיות, בהמות, עופות, שרצים, ורמזים פארמאגן ספעציעלע חושים וועלכע ערמעגליכט זיי צו לעבן. יעדע באשעפעניש האט זיינע חושים מיט וועלכע ער פארשאפט זיך וואס צו עסן. א הייפיש איז א גרויסע פיש מיט אסאך מוסקלן און ברויך האבן אסאך פעטע פלייש פאר זיין סעודה. דער הייפיש האט ספעציעלע חושים מיט וועלכע ער דערשמעקט זיינע קרבנות וועלכע זענען קלענערע פיש פון עטליכע סארטן און מענטשן זענען נישט אויף זיין מעניו.
נאר וואס דען?
הייפישן פארטוישן מענטשן צו געוויסע פיש וועלכע זענען זייערע עסן יעדן טאג. אין פאקט וועט א הייפיש כמעט קיינמאל נישט אויפעסן א מענטש און אפילו נישט אטאקירן מער ווי איינמאל. דער הייפיש פארטוישט דעם מענטש און בייסט אריין אין אים און פרובירט אים צו שלעפן אונטער'ן וואסער. אבער איינמאל ער שלינגט זיין ערשטע פארציע וועט ער באלד שפירן אז דאס איז נישט זיין סארט עסן און ער וועט דעם מענטש אפלאזן.
די ערשטע און גרינגסטע וועג צו פארשטיין פארוואס א הייפיש זאל אויפטוישן א מענטש פאר זיין קרבן איז אויב מען באטראכט זיין האריזאנט אונטערן וואסער. אין גענעראל זענען פאראן צוויי סארט הייפישן וועלכע זענען ווייטער צעטיילט צו פארשידענע מינים. די צוויי הויפט סארטן זענען די ווייסע הייפישן (גרעיט ווייט הייפיש) און די טייגער הייפישן. ביידע סארטן עסן פארשידענע ערליי פיש וועלכע זיי שלינגן איין שווימנדיג מיט אן אפענע מויל (זיינע ציינער זענען געבויגן אויף אריין און איינמאל א פיש איז אין זיין מויל קען ער מער נישט ארויסשווימען אפילו אויב זי איז גאר פלינק) אבער זיי אטאקירן אויך אפט גרעסערע וואסער חיות וועלכע זענען ים לייבן פאר די ווייסע הייפישן און וואסער טשערעפאכעס (טורטלס) פאר די טייגער הייפישן.
א גרויסע צאל פון די מענטשליכע קרבנות זענען די וואס שווימען אויפן וואסער אויף ספעציעלע רינדיגע ברעטער אדער טובס. אין אזעלכע פעלער קוקט דער מענטש אויס ענליך צו א ים לייב אדער טשערעפאכע וויבאלד דער ברעט אדער טוב איז רינדיג ווי א אייער (אוועל) און קוקט אויס ווי דער בויך פון דעם ים לייב אדער טשערעפאכע און די הענט און פיס וועלכע שטעקן זיך ארויס קוקן אויס ווי די שווים פענכער און פלוספעדערן וועלכע די סארט פיש פארמאגן.
א צווייטע וועג צו פארשטיין פארוואס זיי פארטוישן א מענטש צו זייערע געווענליכע קרבנות איז וויבאלד זיי דערשפירן בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן פון מיילן ווייט. ווען א הייפיש שווימט פליסט דאס וואסער צו די צוויי זייטן פון זיין לאנגע נאז וועלכע פארמאגט כמו סענסארס אונטער די הויט וועלכע שפירן אויף דאס וואסער אויב עס איז פאראן בלוט אינעם גאנצן ארום. ווען דער מענטש באוועגט זיך קומט ארויס קליינע באשטאנדטיילן פון שוויץ וועלכע גייט אריין אין וואסער און דער הייפיש דערשמעקט אז דאס פארמאגט בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן און גייט דאס נאך. סייענטיסטן זאגן אז ער וועט דערשפירן א מענטש נאך שנעלער ווי א צווייטע פיש וויבאלד א מענטשנ'ס בלוט איז ווארים און דאס וואסער איז קאלט וואס מאכט דאס מער אקטיוו.
נארמאלערהייט דרייען זיך נישט קיין הייפישן נעבן די יבשה אבער עס זענען פאראן געוויסע סיבות וועלכע קען זיי יא אהינברענגן אנגעהויבן פון קראנקע הייפישן ביז א געוויסע ענדערונג אינעם ים. אויב א הייפיש אטאקירט איינמאל איז נאך נישט קיין הוכחה אז ער וועט אטאקירן א צווייטע מאל וויבאלד דאס איז א טעות און ער וועט זיך אפלאזן דערפון. טייל סייענטיסטן האלטן אז עס איז יא פאראן געוויסע הייפישן וועלכע אטאקירן עטליכע מאל נאכאנאנד און זיי פלאגן זיך צו פארשטיין פארוואס דאס איז אזוי. אין די פארגאנגנהייט איז מערערע מאל געווען פעלער ווען א הייפיש האט אטאקירט אויפ'ן זעלבן ארט עטליכע מאל אין איין וואך. אנדערע זאגן אבער אז דאס איז א פאלשע טעאריע און יעדע אטאקע איז א צווייטע הייפיש און עפעס אונטערן וואסער טרייבט זיי צו די יבשה און דערפאר פאסירן מערערע אטאקעס ווייל יעדע פון זיי פארטוישט א מענטש צו א צווייטע באשעפעניש.
וויאוי אימער, איז יעדער מודה אז אפילו אויב דער זעלבער הייפיש אטאקירט מער ווי איינמאל מיינט נאך נישט אז ער האט אנטוויקעלט א טעם צו מענשליכע פלייש וויבאלד א מענטש'נס פלייש איז נישט גענוג רייך אין פעטנס און אין אנדערע זאכן וועלכע די פיש פארמאגן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך אז א הייפיש זאל אטאקירן צוליב אויפגערעגטקייט. אמאל שטייט מען אים אין וועג און אמאל נעמט א פיש כאפער צו זיין עסן און ער רעגט זיך אויף און אטאקירט. זיין אטאקע קען אמאל זיין נאר א פראסק מיט זיין וויידל וועלכע דער מענטש וועט געדענקן פאר וואכן און אמאל איז עס א קליינע ביס וועלכע איז פאר דעם מענטש אן ערנסטע וואונד.
אנאטאמיע פון א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייפיש באפאלט דעם מענטש אן קיין שום פריערדיגע ווארענונג. דער הייפיש איז אן עקספערט אין אטאקירן אנדערע באשעפענישן קומנדיג שטילערהייט און מאכן א פלוצלונגן אנפאל. דער מענטש שווימט זיך רואיג אויף זיין ברעטל ווען מיט איינמאל קומט א כוואליע פון וואסער און ווילאנג ער האט צייט צו רעאליזירן וואס האט נארוואס פאסירט איז דער הייפיש שוין דארט מיט זיין אפענעם מויל. מענטשן וואס זענען אטאקירט געווארן שווימנדיג פריי האבן טיילמאל יא געזען דעם הייפיש קומען אבער זיי האבן גארנישט געקענט טאן ווייל דער הייפיש שווימט זייער שנעל און איז פלינקער פון אלע אנדערע פישן אין ים. א יוגנטליכער וועלכער איז אטאקירט געווארן אין 93' אין קאליפארניע האט געזאגט אז די אטאקע איז געווען אזוי שטארק אז ער האט געשפירט ווי א טראק שטופט אים אויף פאראויס.
א ברעט שווימער (סורפער) וועלכער איז אטאקירט געווארן ביי די ברעגעס פון ארעגן האט געזאגט אז ער האט גארנישט געשפירט פון פאראויס ווען מיטאיינמאל האט ער געהערט א דונערדיגן ברום און געזען די אפענע מויל און שארפע ציינער פון דעם הייפיש. דער שווימער האט זיך פלינק ארומגעדרייט מיט זיין ברעט צום הייפיש און דער הייפיש האט אים אראפגעשלעפט צוויי פיס אונטער'ן וואסער וואו ער האט געקענט הערן די גערודער ווי דאס ברעט צעקראכט זיך ווען מיטאיינמאל איז דער הייפיש אנטלאפן.
פארשער האבן דאן ערקלערט אז דער הייפיש וועט שטענדיג ערשט אטאקירן מיט א שטארקע בייס און אראפשלעפן זיין קרבן אונטער'ן אויבערפלאך וואו ער וועט אים לאזן אויסבלוטיגן צום טויט און דערנאך קומט ער צוריק צו זיין סעודה רואיגערהייט. ווען ער בייסט א מענטש וועט ער באלד רעאליזירן אז ער האט אריינגעביסן אין א נישט ריכטיגע באשעפעניש און ער וועט אים באלד אפלאזן. הייפישן וועלן זיך שטארק וואס זיי עסן און וועלן געווענליך מיטאמאל אריינבייסן אין עפעס וואס זיי טראכטן איז נישט פאר זיי.
איינע פון די גרעסטע הייפיש אטאקעס אין רעקארדירטע היסטאריע איז פארגעקומען אין 945' ווען די יאפאנעזער האבן געזונקן די יו-עס-עס אינדיאנאפאליס אינעם פאציפיק אקעאן. וויבאלד די מיסיע איז געווען א סוד האט געדויערט עטליכע טעג ביז ווילאנג די נעיווי איז געקומען צו הילף פאר די איבערלעבער. פון די איבער טויזענט וועלכע האבן איבערגעלעבט די באמבאדירונג און זונקונג זענען נאר 317 געבליבן לעבן ווען הילף איז אנגעקומען און א גרויסע טייל פון זיי זענען געשטארבן צוליב הייפיש אטאקעס וועלכע האבן זיי געביסן פרובירנדיג צו זען וואס דאס איז און די סאלדאטן האבן נישט געהאט קיין הילף און האבן אויסגעבלוטיגט צום טויט.
א צווייטע באקאנטע הייפיש אטאקע רונדע איז פארגעקומען אין ניו דזשורסי אין 916'. עס האט זיך אנגעהויבן מיט איין אטאקע און א טאג דערויף א צווייטע. עטליכע טעג דערויף האבן מענטשן געזען עטליכע הייפישן אין די מאטאוואן קריק לעיק און די גאנצע שטאט איז געווארענט געווארן נישט צו גיין אין די וואסערן. נאך עטליכע טעג אן קיין אטאקעס זענען א גרופע פון 12 יונגטליכע געגאנגן שווימען אין די לעיק 12 מייל פון דעם אקעאן און זענען אטאקירט געווארן פון א הייפיש. איין קינד און אן ערוואקסענער וואס האט אים פרובירט העלפן זענען אומגעקומען און עטליכע אנדערע זענען ערנסט פארוואונדערט געווארן.
די אטאקע האט אפגעקלינגן איבער'ן גאנצן לאנד און גרופעס פון פיש כאפער האבן געלאקערט די וואסערן און געכאפט און אומגעברענגט הונדערטער ווייסע הייפישן. אין איין הייפיש האט מען טאקע געפינען מענטשליכע טיילן אבער פארשער האבן אנגעוויזן אז די אטאקע אין די לעיק איז נישט געווען פון קיין ווייסע הייפיש נאר א באלל הייפיש וועלכע איז קיינמאל נישט געכאפט געווארן. די אויספארשער זענען געווען ביי דער מיינונג אז עפעס אינעם אקעאן האט געברענגט דערצו אז די הייפישן האבן געלאקערט אויף מענטשן אבער האבן נישט געקענט אנווייזן אויף וואס.
וואונדן פון א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א בייס פון א הייפיש איז ביטער. דער הייפיש קען מיט זיין בייס ארויסגעבן א קראפט פון 40,000 פונט פער יעדע אינטש וועלכע קען גרינג אראפנעמען א הענט אדער א פיס. אבער געווענליך וועט דער הייפיש ענדערש פרובירן בייסן דעם קערפער זעלבסט וועלכע קען זיין מער קאטאסטראפיש וויבאלד ער בייסט גרינג דורך פלייש, מוסקלן, און ביינער וועלכע קען שעדיגן אינערליכע ארגאנען. א מענטש וואס איז אטאקירט געווארן אין 963' אין אוסטראליע האט פארציילט אז די ביס איז געווען פון זיין לינקע אקסל ביז זיין פיס און עס האט גענומען 462 סטיטשעס אין א 4 שעה'יגע אפעראציע דאס צו פאררעכטן.
פארשער זאגן אז רוב מענטשן וואס ווערן אטאקירט פון א הייפיש שטארבן נישט פון די אטאקע זעלבסט נאר ליבערשט פון דאס בלוט אויסגיסונג. די ביסן זענען זייער גרויס און ביז ווילאנג דער קרבן באקומט הילף, אפילו אויב עס איז ביז עטליכע מינוט, וועט ער פארלירן צופיל בלוט צו קענען בלייבן לעבן.
דאקטוירים זאגן אז נאך אן אטאקע איז דאס בעסטע צו בלייבן אין וואסער ווילאנג הילף קומט אן כאטש מען האט מורא אז דער הייפיש וועט נאכאמאל קומען. זיי ווייזן אן אז ווען א מענטש ווערט אטאקירט פאלט זיין טעמפרעאטור זייער נידעריג און אויב געפינט ער זיך אין קאלט וואסער פאלט עס נאך נידעריגער און זיין גאנצע קערפער פונקציאנירט שוואך און דערפאר פארלירט ער אסאך ווייניגער בלוט ווי מען וואלט אים ווען ארויסגענומען פון וואסער.
געפארפולע וואסערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אנגענומען אז רוב הייפיש אטאקעס פאסירן אין די ווארימערע טראפישע וואסערן (דער מיטעלסטער טייל פון די וועלט צווישן דרום און צפון ארום און ארום פון מזרח צו מערב) וואו רוב הייפישן שווימען דורכ'ן יאר. די מערסטע אטאקעס זענען פון די ווייסע הייפישן און די טייגער הייפישן וועלכע זענען זייער גרויס און א מענטש איז נישט צו גרויס פאר זיי און זיי האבן נישט מורא פון קיין איין באשפעניש וויבאלד זיי זענען די קעניגן אין וואסער און אלע אנדערע באשעפענישן ציטערן פון זיי. די קלענער הייפישן שווימען נידעריגער אין וואסער און קומען נישט ארויף אטאקירן און אפילו אויב יא זענען מענטשן צו גרויס פאר זיי.
עס ווערן באריכטעט צווישן 30 און 50 הייפיש אטאקעס יעדעס יאר איבער די וועלט אבער אין פאקט איז פאראן פיל מער. אין פלארידע אליינס קומען פאר צווישן 10 און 37 אטאקעס יעדעס יאר זינט 990'. רוב אטאקעס פאסירן עטליכע הונדערט פיס פון די ים ברעגעס וואו די הייפישן שווימען דורך נאכאנאנד. אן אטאקע נעבן די יבשה פאסירט זעלטן און ווען יא איז דאס אן אנדערע סארט הייפיש וועלכע ווערט גערופן די באלל הייפיש וועלכע איז זייער גרויס און שווימט געווענליך נאר אין נידעריגע וואסער. פארשער זאגן אז די הייפישן זענען נישט געווארן מער געפארפול אין די לעצטע יארן נאר וויבאלד מער מענטשן מאכן אקטיוויטעטן אויף די וואסערן איז פאראן מער אטאקעס.
רעגירונגן מעסטן די וואסערן פאר שווימער לויט וויפיל הייפישן עס דרייען זיך דארט. אין געוויסע פלעצער דרייען זיך מער הייפישן און אין געוויסע ווייניגער און דאס איז געוואנדן לויט וויפיל פון זייערע קרבנות עס שווימען דארט. א וואסער וועלכע פארמאגט אסאך ים לייבן איז פיל מיט ווייסע הייפישן וויבאלד זיי לאקערן דארט.
הייפישן האבן זיך געווענליך געגענטער וואו זיי דרייען זיך אבער זיי גייען אסאך ארויס פון זייערע רוטינע וועגן וויבאלד זיי האבן נישט מורא פון קיינעם און קענען שנעל צוריקשווימען. די באלל הייפיש איז די איינציגסטע הייפיש וועלכע שווימט אריין אויך אין לעיקס און טייכן ווייל ער לעכצט נאך פרישע וואסער און ווי געזאגט גלייכט ער צו שווימען אין נידעריגע וואסערן. אנדערע הייפישן וועלן קיינמאל נישט ארויסשווימען פון די אקעאנען.
עצות קעגן א הייפיש אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סייענטיסטן זאגן אז אן איינצעלע הייפיש וועט קיינמאל נישט אטאקירן ווען עס זענען פאראן מערערע מענטשן אין וואסער. אבער א גרופע הייפישן אינאיינעם נוצן אנדערע טאקטיקן און זיי וועלן נישט מורא האבן. אבער א גרופע הייפישן וועלן קיינמאל נישט קומען נאנט צו די יבשה. די בעסטע עצה איז נישט צו גיין אליינס אין וואסער.
הייפיש אטאקעס קומען פאר יעדן זומער אבער די שאנסן צו ווערן אטאקירט פון א הייפיש איז קלענער ווי צו ווערן געטראפן פון א בליץ. יעדער קען געטראפן ווערן פון א בליץ אבער נאר דער וואס שווימט אין וואסער קען אטאקירט ווערן פון א הייפיש. איינער וואס גייט נישט אין וואסער האט זערא שאנסן צו ווערן אטאקירט און איינער וואס שווימט יעדן טאג האט גרויסע שאנסן צו ווערן אטאקירט. אבער נאך אלץ האט יענער מער שאנסן צו שטארבן אין א קאר עקסידענט ווי צו ווערן אטאקירט דורך א הייפיש.
פאר די וואס גייען יא שווימען אין וואסער זענען פאראן עטליכע עצות:
- נישט שווימען ווען די זון שיינט אויף אדער גייט אונטער ווייל דעמאלט איז דער צייט ווען הייפישן לאקערן נאך זייערע קרבנות.
- שווימען נאר אין ריינע קלארע וואסער. ווי שמוציגער דאס וואסער איז אלס גרעסער זענען די שאנסן אז א הייפיש זאל פארטוישן דעם מענטש פאר זיין קרבן.
- אויב מען האט א וואונד פון וועלכע עס קומט בלוט זאל מען נישט גיין אין וואסער וויבאלד הייפישן דערשמעקן א טראפן בלוט פון מיילן אוועק.
- נישט שווימען מיט אויפרייסערישע קאלירן קליידונג. שטארקע קאלירן צעמישט דעם הייפיש און ער וועט פרובירן אויב דאס איז א קרבן.
- ניטש שווימען מיט צירונג אדער א זייגער. ווען די זון שיינט דערויף שפיגעלט עס אפ און א הייפיש באמערקט דאס שנעל און קומט קוקן וואס דאס איז.
- אויב מען איז אין וואסער און מען באמערקט אז די פיש לויפן אוועק איז צייט זיי נאכצוטאן ווייל עס איז זייער מעגליך אז א הייפיש איז דערנעבן.
- מען זאל שווימען רואיג און נישט קלאפן מיט די הענט און פיס צופיל. אויב מען מאכט צופיל ווילדע באוועגונגן קען דאס א הייפיש אויסטייטשן אלס א פארוואונדעטע פיש צו וועלכע ער וועט זיך באלד צוכאפן.
די איינציגסטע עצה ווען א הייפיש איז שוין דערנעבן איז צו שטיין גלייכגילטיג און זיך נישט רירן. עס איז א שווערע זאך וויבאלד דעם מענטש'ס מוח הייסט אנטלויפן אבער ווען מען ווייסט אז אנטלויפן וועט סייווי נישט העלפן (קיינער האט נאך נישט באוויזן צו אנטלויפן פון אן אטאקירנדיגע הייפיש) איז יא מעגליך דאס דורכצופירן. געלערנטע שווימער און הייפיש שטודירער נוצן דעם טעכניק שטענדיג און זאגן אז דאס ארבעט זייער גוט.
אויב שטיין גלייכגילטיג העלפט נישט און דער הייפיש דערנענטערט זיך דארף מען קעמפן מיט זיי און דאס איז דער איינציגסטער מיטל וואס האט געראטעוועט אסאך אטאקירטע אין די פארגאנגנהייט. מען דארף שלאגן און שטויסן און דאס וועט זיי איבערצייגן אז דאס איז נישט קיין דורכשניטליכער קרבן און זיי וועלן אפטראגן. סייענטיסטן זאגן אז הייפישן זענען נישט גרייט צו כאפן און אויב זיי שפירן זיך אטאקירט וועלן זיי איבערלאזן דעם קרבן. זיי ווייזן אן אז די אויגן איז דאס מערסטע סענסיטיוו און אויב עס געלונגט צו אטאקירן אין זיינע אויגן וועט ער באלד אפטראגן.


text:
איך דערמאָן זיך וואָס מײַן טאַטע האָט מיר אַמאָל דערציילט וועגן אָרעמקייט אין דער באַלוטער געגנט אין לאָדזש. דאָס זײַנען געווען די דרײַסיקער יאָרן, אַ רעזולטאַט פֿון דער מפּלה אויף “וואָל-סטריט," אין אַמעריקע, ווען די בענק האָבן באַנקראָטירט און די בערזע אין ניו-יאָרק האָט אויסגעצויגן די קאָפּעטעס. די וועלט איז דעמאָלט אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ פּאַניק. מענטשן וואָס האָבן אָנגעוווירן מאַיאָנטקעס האָבן זיך גענומען שלײַדערן פֿון די פֿענצטער, נישט געקענט נאָך יאָרן פֿון שוווילטאָג אָנהייבן פֿון אויף ס’נײַ.
אָבער אין לאָדזשער באַלוט איז דאָס לעבן געפֿלאָסן ווי אַ נודנע וואַסערל לעבן רינשטאָק. די אָרעמקייט האָט זיך פֿאַרמאָסטן מיטן רוח. האָבן זיך אויפֿגעהויבן גאַנצע שטעטלעך און געגאַנגען שנאָרען אין די שכנישע שטעטלעך. טאָפּלטע אָרעמע-לײַט. מײַן באָבע רחל, עליה-השלום, פֿלעגט אַלע מאָל געפֿינען עפּעס אַ זכות אויף אַ בעטלער. ווי אָרעם דאָס הויזגעזינד איז נישט געווען, איז אַלע מאָל איבערגעבליבן אַ סקאָרינקע ברויט פֿאַרן דאָנערשטיק-ייִד. ער איז געווען אַן אײַנגייער אויף דער מרדכי גבאיס גאַס נומ’ 20. יאָרן נאָך אַנאַנד פֿלעגט דער בעטלער אָפּשטאַטן זײַן וויזיט ווי נאָר גאָט האָט דערלאַנגט דעם דאָנערשטיק. ער האָט שוין געקענט זײַנע קונים, און ווי אָרעם עס האָט געקענט האָבן געווען, האָט ער זיך באַוויזן אינעם רחבֿות פֿון זײַן דלות, און מײַן באָבע האָט אים שוין אָפּגעוואַרט. זי האָט מסתּמא געזען אין אים אַ לוניק, אָדער אליהו הנבֿיאן. אַ פֿאַרשטעלטער, אַ פֿאַרבאָרגענער אָרעמאַן, קומט אויספּרובירן זײַנע ייִדן. אַזוי שטעל איך זיך פֿאָר וואָס די באָבע מײַנע האָט געהאַט אין זינען בעת זי האָט צוגעגרייט די נדבֿה.
האָט מיר מײַן מאַמע, זאָל זי האָבן דעם ליכטיקן גן-עדן, דערציילט, אַז אין איינעם פֿון די שווערע יאָרן, ווען ס’איז נישט געווען גענוג עסן פֿאַר די דרײַ קינדער, האָט די באָבע דווקא געוויינט אויפֿן גורל פֿונעם דאָנערשטיק-ייִד. זי האָט פֿאַרגאָסן טרערן וואָס זי האָט פֿאַר אים אַפֿילו קיין רייפֿטעלע פֿון אַ סקאָרינקע, און אין יענעם מאָמענט האָט זי דערהערט אַ קלאַפּ אין טיר. די באָבע האָט געעפֿנט און דערזען דעם דאָנערשטיק-ייִד. האָט זי זיך נאָך מער צעוויינט. יענער האָט גוט פֿאַרשטאַנען איר בראָך, האָט ער זי באַרויִקט.
“פֿרוי נויהאַוז, וויינט נישט. אַ שאָד אײַערע טרערן. איך בין נישט געקומען בײַ אײַך בעטן אַ נדבֿה. איך בין געקומען אײַך צוריקגעבן דאָס וואָס ס’קומט זיך אײַך."
און ער האָט גענומען אַרויסציִען פֿון זײַן טאָרבע שטיקער חלה און לעקעך, רייפֿטלעך ברויט און קיכעלעך. די באָבע האָט זיך נאָך מער צעוויינט. דערלעבט אַזאַ צײַט ווען דער בעטלער האַלט זיי אויף בײַ דער נשמה. דעמאָלט איז זי זיכער געווען אַז ער מוז זײַן אַ לוניק.
איך האָב דערציילט די מעשׂה מײַנע סטודענטן פֿאַר דעם ווי מיר האָבן געלייענט יצחק באַשעוויס-זינגערס “די אומהיימלעכע שאלה." יענע מעשׂה איז געווען נישט נאָר אומהיימלעך, נאָר ממש שוידערלעך. ס’איז געגאַנגען אין דעם וואָס בײַ אַן אָרעמאַן אין זיבן פּאָלעס איז פּלוצעם געשטאָרבן דאָס ווײַב. איז ער געקומען צום רבין מיט אַ שאלה, וואָס טוט מען. ער וווינט אין אַ ביטער-קאַלטן קעלער, וווּ עס לויפֿן אַרום מײַז. און ער פֿאַרמאָגט בלויז איין בעט, ווייסט ער נישט וואָס צו טאָן מיטן מת. אַזוי ווי זי איז אַוועק פֿרײַטיק און די לוויה וועט ערשט זײַן זונטיק, האָט ער זי דערווײַל נישט וווּ צו לייגן. קען ער שלאָפֿן מיט אַ טויט ווײַב?
נאָכן ענדיקן לייענען, האָב איך זיך געוווּנדערט, ווי וועלן די הײַנטיקע סטודענטן פֿאַרשטיין אַזאַ אָרעמקייט? זיי לעבן דאָך, נאָך אַלעמען, אין גרויס שוווילטאָג און לוקסוס. פֿרעג איך, צי זיי קענען פֿאַרשטיין דעם גרויסן דלות, אין אַ צײַט ווען מען איז אָנגעפּיקעוועט מיט גוטס. ווײַזט זיך אַרויס, די חבֿרה האָט פֿאַרשטאַנען וואָס איך האָב געמיינט, און גענומען מיר אויסדערציילן מעשׂיות פֿון אייגענע, וואָס נישט געקוקט אויף דעם וואָס זיי באָדן זיך אין רחבֿות, איז די אַמאָליקע אָרעמקייט בײַ זיי אײַנגעבאַקן אין די ביינער. אָט, למשל, דערציילט מיר מאָטל פֿון מיטעלן קלאַס:
“מיר וווינען אין אַ רײַכער געגנט אין קליוולאַנד. לעבן אונדז וווינט דער זיידע. ער איז אַ ייִד אַ פֿאַרמעגלעכער, אויסגעגעבן די קינדער אין פֿריידן, קוקט ער אַרײַן אין צײַטונג און דערזעט, אַז אין אַ דערבײַיִק שטעטל האָבן אַ פּאָר בענק באַשלאָסן צו אַנאָנסירן, אַז אויב מ’וועט זיי ברענגען צוואַנציק דאָלאַר אין ‘פּעניס’ (קאָפּיקעס — גראָשנס), וועלן זיי באַקומען 25 דאָלאַר אין ‘קעש’ (מזומן). האָט זיך מײַן זיידע גענומען פּאָרען און גראָבלען אַרום די פּעניס. קודם האָט ער באַקומען פֿון זײַן באַנק אַזעלכע זעקעלעך, און ווען ער האָט אָנגעזאַמלט אַ פּאָר אַזעלכע זעקעלעך, האָט ער גענומען זײַן לוקסוס-אויטאָ, און אַוועק אין דערבײַיִק שטעטעלע אויסטוישן די פּעניס בכדי צו פֿאַרדינען צען דאָלאָר."
מיר האָבן אַלע געלאַכט און געשטוינט. “דאָס הייסט," האָט ער פֿאַרענדיקט, “אַז די אָרעמקייט איז פֿאַרבליבן מיטן זיידן, נישט געקוקט אויף דעם וואָס ער איז רײַך."
אַ צווייטע סטודענטקע האָט דערציילט:
“איך האָב אַ באָבעשי, זי זאָל לעבן און געזונט זײַן. האָט זי געלט — זי האָט. מיר ווייסן אַז זי האָט. זי עסט גאַנצע איבערגעשטאַנענע עסנס פֿון ‘פֿרידזשידער,’ איר שאַפֿע ברעכט זיך מיט אַלטע זאַכן פֿון אַכציק יאָר צוריק. איין מאָל אין יאָר קויפֿט זי זיך אַ שמאַטע, וואָס טאָר נישט קאָסטן מער ווי פֿינף דאָלאַר. דאָס געלט געטרויט זי נישט די בענק. האַלט זי עס אונטערן מאַטראַץ. איר שטוב איז פֿול מיט אירע בעבעכעס וואָס עפּעס שענערס וואַרפֿט מען אַרויס. אָבער מ’קען מיט איר נישט רעדן דערפֿון, ווײַל זי בייזערט זיך. איין שבת קומט די באָבע אין שיל צום דאַווענען אין אַ ‘מינק-קאָוט’ (אַ טײַערן פֿוטערנעם מאַנטל). מיר אַלע האָבן אויסגעשטאַרצט די אויגן:
‘באָבעשי, פֿון וואַנען האָט זיך צו דיר גענומען אַזאַ טײַערער ‘מינק-קאָוט?’ האָבן מיר זי באַלאַגערט. האָט זי געענטפֿערט:
‘אַלע ווײַבער טראָגן אין שיל ‘מינקויטס.’ האָב איך באַשלאָסן זיי אויסצושטאַרצן די אויגן."
האָבן מיר ווײַטער דערזען, אַז אָרעמקייט לייגט זיך אין די ביינער ווי מאָך אויף קלעצער. בכלל האָבן די סטודענטן ליב צו דערציילן, דווקא אויף ייִדיש, זייערע איבערלעבונגען ווען עס האַנדלט זיך וועגן דער משפּחה און קרובֿים. ס’רובֿ פֿון זיי האָבן דאָך באָבע-זיידעס. אַ סך פֿון זיי זײַנען געראַטעוועטע פֿונעם חורבן. דערציילט מען וואָס דער זיידע האָט געזאָגט, ווי אַזוי ער האָט עס געזאָגט און אויף וועלכן דיאַלעקט. די אייניקע, וועמענס עלטערן און דורות באָבע-זיידעס זײַנען הי-געבוירענע, דערציילן נישט נאָר אויף וויפֿל די ייִדישע שפּראַך איז בײַ זיי אַמעריקאַניזירט און צעקאַליעטשעט געוואָרן, נאָר די איינציקע ווערטער וואָס האָבן זיך פֿאַרוואָגלט בײַ זיי אין זכּרון זײַנען אָדער וווּלגאַר, אָדער פֿאַרגרײַזט. ביידע סאָרטן עלטערן און זייערע עלטערן האָבן גרויס הנאה, וואָס די קינדער און אייניקלעך קומען אַהיים און קאָרעגירן זיי דאָס לשון. אַ חוץ דעם ווערן זיי שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון דעם, וואָס עס טוט זיך אין קלאַס. אַזוי ווי איך הייב אָן יעדע לעקציע מיט אַ ליד, איך טו זיי מסביר זײַן די געשיכטע פֿונעם ליד און די לעקציע הייבט זיך אָן מיט אַ ניגון. דערציילט מיר מײַן פֿרומע תּלמידה טויבע פֿון מיטנדיקן קלאַס אַזאַ מעשׂה:
“איך האָב דעם פֿאַרגאַנגענעם סעמעסטער חתונה געהאַט, און טרעפֿט וואָס איך האָב באַשטעלט די קלעזמער זאָלן שפּילן בײַם פֿירן מיך צו דער חופּה?"
אַלע טראַכטן און איך בתוכם, און מיר קענען בשום-אופֿן זיך נישט דערטראַכטן, וואַרטן מיר אַלע מיט אומגעדולד צו הערן דעם סוד פֿאַר גאַנץ בראָד. שיסט זי אויס מיט אַ גדולה:
“מען האָט מיך געפֿירט אונטער דער חופּה באַגלייט אונטער איציק מאַנגערס ליד ‘אויפֿן וועג שטייט א בוים,’ און אַלע מײַנע פֿרײַנד האָבן מיך באַלאַגערט נאָך דער חופּה און געוואָלט וויסן פֿון וואַנען איך האָב גענומען אַזאַ פּרעכטיק שיין ליד וואָס זאָל מיך באַגלייטן אונטער דער חופּה? און איך האָב געענטפֿערט, פֿון ייִדישן קלאַס אין קאָלומביע."
מיט אַ געוויסער צײַט צוריק, האָב איך געהאַט אַ סטודענט, בנימין שטראַוס האָט ער געהייסן. ער איז געווען אַ הויכער און אַ ברייטפּלייציקער יונגער-מאַן, און ווען ער פֿלעגט אַרײַנפֿאַלן אין אַן עקסטאַז, פֿלעגט ער מיך כאַפּן אין זײַנע געזונטע אָרעמס און אויפֿהייבן אין דער לופֿטן פֿאַר פֿרייד. אָט דער יונגער-מאַן איז אַרויסגעקומען פֿון אַ מאָדערנער אָרטאָדאָקסישער משפּחה. וואָס אַן אמת פֿאַרנעמט זיך זײַן פֿאָטער מיט אַ זשורנאַל וואָס הייסט, דאַכט זיך מיר, “דזשודאיִקאַ." מיט איין וואָרט, דער בחורעץ האָט זיך גענומען אָפּשאַרן פֿון דער פֿרומער וועלט און זיך אָנגעהויבן חבֿרן מיט דער וועלטלעכקייט. בײַם לייענען גראַדעס “וויכּוח," האָט ער נישט געוווּסט גענוי מיט וועמען אײַנצושטימען — מיטן פֿרומען הערש ראַסײַנען צי מיטן וועלטלעכן חיים ווילנערן. ער האָט זיך געוואַקלט און געקווענקלט אין זײַנע איבערצײַגונגען: פֿרום — פֿרײַ... פֿרום — פֿרײַ... דעם זעלבן סעמעסטער איז ער אַוועקגעפֿאָרן קיין ישׂראל אויף פּסח, אין ירושלים וווינט זײַנס אַ שוועסטער מיט אַ חבֿרה קינדערלעך. נאָך פּסח, ווען בנימין איז צוריקגעקומען, האָט ער זיך אויפֿגעשטעלט אין זײַן גאַנצער הייך און בריהשאַפֿט און דערקלערט:
“לערערין! איך בין אַוועקגעפֿאָרן קיין ירושלים, בין איך געווען חיים ווילנער, און איך בין צוריקגעקומען הערש ראַסײַנער!"
האָב איך אים געפֿרעגט וואָס האָט אויף אים אַזוי משפּיע געווען דער איבערבראָך. האָט ער מיר געענטפֿערט, אַז ווען ער איז געזעסן בײַם פּסחדיקן טיש מיט זײַן שוועסטער, שוואָגער און זייערע קינדערלעך, און מ’האָט געלייענט פֿון דער הגדה, און געזונגען דעם חד-גדיא און אחד מי יודע, איז אים באַפֿאַלן אַזאַ משפּחהדיקייט, אַזאַ וואַרעמקייט, אַזאַ ייִדישער מאָמענט וואָס האָט אויף אים אַזוי געווירקט, אַז ער האָט פֿאַרשטאַנען אַז הערש ראַסײַנערס וועלט איז אויף אַזוי פֿיל רײַכער און אמונהדיקער, אַז ער האָט מיט אַ מאָל דערפֿילט די אָנגעהעריקייט צום ייִדישן פֿאָלק און ס’האָט אים באַגאָסן אַן אַהבֿת-ישׂראל. די וועלטלעכקייט, האָט ער דערקלערט, איז טרוקן און מען מוז זי כּסדר באַשאַפֿן פֿאַר זיך אויף דאָס נײַ און מונטערן, ווײַל עס פֿעלט איר די טראַדיציע פֿון אָנגעהעריקייט צום פֿאָלק. איך האָב אים גוט פֿאַרשטאַנען און זײַנע רייד זײַנען מיר געבליבן שטעקן אין זכּרון. “איך בין אַוועקגעפֿאָרן — חיים און צוריקגעקומען — הערש." צווישן אָרעם און רײַך איז בנימין אַרויס רײַך.
איך האָב שוין אַ סך מאָל געשריבן, אַז מײַנע קלאַסן באַשטייען ס’רובֿ פֿון יונגע מאָדערנע אָרטאָדאָקסן מיט וועלכע מען דאַרף קנעלן גאָר אַן אַנדער תּורה. דער וואָס שטייט פֿאַרן קלאַס מוז זײַן אויסגעקאָכט אין ייִדישקייט און ס’העלפֿט צו גריבלען זיך אַ ביסעלע אין די קליינע אותיתלעך. איינע פֿון מײַנע סטודענטקעס, רחל הייסט זי, האָט זיך די טעג צוריקגעקערט פֿון ירושלים מיט אַ גרויסער פֿרייד.
“וואָס איז די גדולה?" — האָב איך זי געפֿרעגט.
דערציילט זי דעם קלאַס, אַז זי איז געגאַנגען איבער די ירושלימער גאַסן ביז זי איז צוגעקומען צו מאה-שערים. דאָרט האָט זי דערזען גרויסע פּלאַקאַטן אויף די ווענט מיט דער אויפֿשריפֿט “מאַמע-לשון." אין מיטן דרינען האָט זי דערזען דעם אויספֿאַרקויף פֿון טאַשמעס מיט לידער וואָס מיר זינגען אין קלאַס, וואָס גייען אונטערן קעפּל “מאַמע-לשון." די טאַשמעס און ביכעלעך גייען טאַקע אַרויס אין ירושלים, און איך האָב זיי געקויפֿט אין וויליאַמסבורג און אויסגענוצט אין קלאַס. מיט איין וואָרט, ס’איז נישט פֿאַראַן קיין “ייִדישלאַנד," וווּ איך קען שיקן מײַנע סטודענטן צו פֿאַרפֿעסטיקן זיך אין דער ייִדישער שפּראַך, ווי די אָפּטיילונגען פֿון אַנדערע אייראָפּעיִשע שפּראַכן טוען עס. יענע סטודענטן פֿאָרן קיין דײַטשלאַנד און דענעמאַרק, קיין שוועדן און פֿינלאַנד. וווּ וועל איך שיקן מײַנע סטודענטן? קיין בויבעריק? מוזן מיר באַשאַפֿן אַ ייִדישלאַנד אין קלאַס. דאָס איז אונדזער ייִדיש-מדינה. דאָ מוז מען טראָגן ייִדישע נעמען, זינגען ייִדישע לידער, רעדן וועגן יום-טובֿים, באַגריסן זיך און ווינטשן זיך און באַקענען זיך מיט אַ ייִדישער וועלט וואָס דער חורבן האָט אַזוי ברוטאַל אָפּגעווישט. דאָ מוז מען שאַנעווען אַ יעדעס ייִדיש ווערטעלע, מעשׂהלע, חכמהלע, אײַנזאַפּן אין זיך די משפּחהדיקייט, די אינטימקייט וואָס ייִדיש ברענגט אַרײַן אין קלאַס. דער עיקר שעפּט מען נחת פֿון יעדער מינע, פֿון יעדן אָפּרוף, פֿון יעדן ספּאָסוב (מעגלעכקייט) וואָס מען קען זיך פֿאַרגינען אין קלאַס. איך האָב נאָך נישט געענדיקט. איר וועט נאָך הערן פֿון די סטודענטן, ווײַל זיי ברענגען אַרײַן אין קלאַס זייערע אָפּרופֿן און אײַנדרוקן פֿון דעם וואָס זיי האָבן געלערנט, אַרײַנגערעכנט זייערע פֿאָרש-אַרבעטן ווי אַ פּועל-יוצא פֿון זייער ענטוזיאַזם.


text:
אומקער געזעץ
דער אומקער געזעץ (העברעיש: חוק השבות), איז א געזעץ אין מדינת ישראל וואס גיט רעכט צו יעדן ייד אימיגרירן אין ישראל, און ווערן א בירגער.
דער געזעץ איז באשטעטיגט געווארן אין 1951, דורכן כנסת, און יעדער מענטש וואס לויט די נאצישע נירנבערג געזעצן, איז א ייד. איז בארעכטיגט צו ישראל בירגערשאפט.
צו דעם אלעם קומט אבער צו דער גוט בארימטער פראגע, "ווער איז א ייד", דער ראבינאט אין ישראל אנערקענט בלויז אינעם ארטאדאקסישן ייד, ד"מ איימיצער וואס איז אריבער גירות ביי א רעפארם, אדער קאנסערוואטיוו ראביי, איז נישט קיין ייד.
אין געוויסע פעלער איז פאראן אן אויסנאם פונעם אומקער געזעץ ביי א מענטש וואס איז באשולדיגט מיט שווערע פארברעכן. ווען מאיר לענסקי האט געוואלט אויסניצן דעם אומקער געזעץ אין די 1970ער יארן צו אנטלויפן פון אמעריקע און וואוינען אין ישראל האט מען געניצט דעם אויסנאם און מ'האט אים נישט געגעבן ישראל בירגערשאפט.


text:
קאארדינאטן סיסטעם
אין געאמעטריע איז א קאארדינאַטן סיסטעם א סיסטעם וואס באניצט איין אדער נומערן, וואס מען רופט קאארדינאטן, צו באשטימען איינציק די פלאצירונג פון א פונקט אדער אן אנדער געאמעטרישן עלעמענט.[1][2] דער סדר פון די קאארדינאטן איז דייטיק—טיילמאל אידענטיפירט מען א קאארדינאט מיט זיין פאזיציע אין דעם סדר און טיילמאל מיט א בוכשטאב, ווי למשל 'דער x-קאארדינאט'. אין עלעמענטארן מאטעמאטיק זענען די קאארדינאטן רעאלע צאלן, אבער אין מער פארגעשריטענע אנווענדונגען קענען די קאארדינאטן זיין אדער קאמפלעקסע צאלן אדער די עלעמענטן פון א מער אבסטראקטער סיסטעם ווי א קאמוטאטיווער רינג. מיטן ניץ פון א קאארדינאטן סיסטעם קען מען איבערזעצן פראבלעמען אין געאמעטריע אויף פראבלעמען וועגן נומערן און פארקערט; דאס איז דער יסוד פון אנאליטישער געאמעטריע.[3]
א דוגמא וואס מען ניצט אין טאג-טעגלעכן לעבן איז די סיסטעם פון געבן א ברייט און לענג צו געאגראפישע ערטער.
נומערן ליניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{דער פשוטסטער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די אידענטיפיקאציע פון פונקטן אויף א ליניע מיט רעאלע צאלן, ניצנדיק די נומערן ליניע. אין דער דאזיקער סיסטעם, קלויבט מען אויס נארוועלכע פונקט O פאר 0 (נול) אויף דער געגעבענער ליניע. דער קאארדינאט פון א פונקט P איז דער דיסטאנץ פון O ביז P, און מען מעסט דעם דיסטאנץ נעגאטיוו ווען P איז לינקס פון O. יעדער פונקט האט אן איינציקן קאארדינאט, און יעדע רעאלע צאל איז דער קאארדינאט פון אן איינציקן פונקט.[4]
קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טיפישער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם, אין דער פלאך, קלויבט מען אויס צוויי פערפענדיקולארע ליניעס, און די קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז די ליניעס.
אין דריי דימענסיעס, קלויבט מען אויס דריי פלאכן וואס זענען פערפענדיקולאר מיט אנאנד, און די דריי קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז יעדעם איינעם פון די פלאכן. דאס קען מען גענעראליזירן צו שאפן n קאארדינאטן פאר אבי וועלכן פונקט אין n-דימענסיאנאלן אוקלידאנעם רוים.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Woods p. 1
- ↑ Weisstein, Eric W., "קאארדינאטן סיסטעם" פון MathWorld
- ↑ Weisstein, Eric W., "קאארדינאטן" פון MathWorld
- ↑ Woods p. 8
- Woods, Frederick S. (1922). Higher Geometry. Ginn and Co., 1ff.


text:
אליעזר בן הורקנוס
רבי אליעזר בן הורקנוס, איז דער באקאנטער תנא רבי אליעזר הגדול, א תלמיד מובהק פון רבן יוחנן בן זכאי, וואס ווערט דערמאנט צוויי הונדערט און דריי און ניינציג מאל אין משניות.
ער האט געשטאמט פון משה רבינו ווי עס שטייט אין מדרש אז משה רבינו האט געזאגט יהי רצון שיצא זה מחלצי (עיין במדב"ר פי"ט).
רבי אליעזר בן הורקנוס איז געווען פון בית שמאי ("רבי אליעזר שמותי"). זיין בר פלוגתא אין גאנץ ש"ס איז רבי יהושע בן חנניה.
אינהאַלט
זיין געבונדענשאפט מיט זיין רבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' אליעזר איז געווארן פון די גאר גרויסע תלמידים פן זיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, אין גמרא ווערט פארציילט אז בשעת מען האט ארוםגערונגעלט ירושלים ביים צווייטן חורבן בית המקדש איז ער געווען צווישן די פינף גרויסע תלמידים וואס האבן ארויס געטראבן זיין בעט ווען ער האט זיך געמאכט טויט כדי ער זאל קענען רעדן מיט אספיינוס קיסר (גיטין נו.).
וויאזוי ער האט אנגעפאנגן צו לערנען תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פארציילט וויאזוי ער האט אנגעהויבן צו לערנען תורה אין די ערשטע צוויי פרקים פון פרקי דרבי אליעזר, און אין אבות דרבי נתן פרק ו'.
די מעשה איז אזוי געווען, זייט טאטע הורקנוס איז געווען א ריזן עושר, געהאט גאר אסאך פעלדער און אסאך געלד, ער האט געארבייט ביין זיין טאטע, ער האט אבער זייער געוואלט לערענן, אבער זיין טאטע האט אים נישט געשקיט לערנען, ווען ער איז אלט געוען צוויי און צוואנציג יאהר (אבדר"נ פ"ו) אדער אכט און צוואנציג יאהר (פרק"א). ער איז געקומען צו זיין טאטע און געזאגט: טאטע איך וויל גיין לערענן תורה, האט אים זיין טאטע געזאגט די מוזט גיין קודם אקערן אין פעלד און דערנאך עפעס עסן, איז ער געגאנען אין פעלד, און פון דארט איז ער גלייך ארויף צו רבי יוחנן בן זכאי.
ווען ער האט געאקערט צוזאמען מיט זיינע ברודער אין פעלד, אינמיטן אקערן האט זיך צובראכן די פיס פון די קי וואס ער האט געאקרט, האט ער געזאגט: לטובתי נשברה רגל פרתי, עס איז מיר געווען א טובה פאר מיר אז די פיס פון די קי האט זיך צובראכן, אצינד וועל איך גיין לערנען תורה.
פון דארט איז ער אנטלאפן צו רבן יוחנן בן זכאי, ער האט זייער פלייסיג געלערנט, די תלמידים זענען געקומען זאגט פאר רבי יוחנן אז עס קומט ארויס זייער א שלעכטן גערוך פון זיין מויל, ווייל ער האט נישט צו עסן, און ער עסט שטיקער ערד, האט אים רבי יוחנן בן זכאי געזאגט אזוי ווי די האסט מיאוס געמאכט דיין מויל כדי די זאלסט קענען לערנען תורה, אזוי וועט די גערויך פון דיין תורה גיין פון איין עק וועלט צו די אנדערע.
ווען ער האט זיך געזאגט פאר רבן יוחנן איינמאל האט רבי יוחנן געשפירט א שלעכטן ריח פון זיין מויל, פרעגט ער אים מיין קינד אליעזר האסט שוין עפעס געגעסן, האט אליעזר גארנישט געענפטערט, פרעגט ער אים ווידער אליעזר האסט שוין געגעסן, אבער ער שווייגט, האט רבי יוחנן געשיקט צו זיין גאסט הויז און געפרעגט צו מען גיט אים דארט צו עסן, זאגן זיי ניין, מיר האבן געמיינט ער עסט ביים רבין, און רבי יוחן האט געמיינט ער עסט ביין זיין גאסט הויז, האט אים רבי יוחנן געבענטש מיט די ברכה אז עס זאל ארויס גיין א גוטען נאמען פון זיין תורה.
זיינע ברידער האבן דאס נישט אויסגעהאלטן, זיי האבן געזאגט פארן אלטן טאטן הורקנוס, קוקט אליעזר האט אייך איבערגעלאזט אצינד ווען איר זענט שוין א אלטער מענטש, אונז פלאגן זיך יעצט מיט די פעלדער, און שפעטער ביים ירש'נען פון אייך וועט ער וועלן האבן דעם זעלבן חלק ווי אונז אלע, עס איז נישט קיין יושר, האט דער טאטע מחליט געווען ער וועט ארויף גיין צו די חכמים אין ישיבה כדי מגלה דעת זיין פאר יעדן אז זיין זוהן אליעזר האט נישט קיין חלק אין זיין פארמעגן.
רבי יוחנן האט געהערט אז דער גרויסער עושר הורקנוס קומט צו אים אין ישיבה, האט ער געזאגט פאר די גבאים פון דער ישיבה אויב אליעזר וועט זיך וועלן זעצן זאלט איהר אים נישט לאזן, אליעזר קומט אריין מען לאזט אים אבער אין ערגעץ זיך נישט זעצן אין ישיבה, האט ער געמוזט ארויף גיין אויבן אהן דארט ווי אלע חשובע אידן זיצן, עס זענען דארט געזעסן די ריזן עשירים די רייכסטע לייט פון דער גאנצער מדינה ווי בן ציצית הכסת און נקדימון בן גוריון, און בן כלבא שבוע. אליעזר האט זייער געציטערט אבער רבי יוחנן האט אים געזאגט היינט איז דיין רייע צו זאגן א דרשה, ער האט זייער מורא געהאט צו רעדן אבער די חבירים האבן אים זייער איבערגערעדט, האט ער אנגעהויבן צו דרש'נען רייד שלא שמעתן אוזן מעולם, אזעלכע תורה וואס מען האט נאך נישט געהערט ביז היינט, האט רבי יוחנן זיין רבי זיך נישט געקענט איינהאלטן און אים געקושט אויף די שטערן.
הורקנוס איז אריין געקומען אין בית המדרש און קוקט זיך גיט אים און זעהט אז דאס איז גאר זיין זוהן, וואס פון א פעלד ארבעטער איז אויסגעוואקסן א תורה ריז, רופט ער זיך אהן, אין בין אהער געקומען צו מאכן א נדר אז דו זאלסט נישט האבן קיין חלק אין מיין פארמעגן, דערווייל מאך איך א פארקערטן נדר, אז מיין גאנץ פארמעגן געהערט פאר דיר, זאגט אים זיין זוהן אליעזר ניין טאטע, איך נעם נישט אייערע פארמעגן, איך וועל האבן א חלק דערין פונקט ווי אלע מיינע אנדערע ברידער (פרקי דר"א פ"א, בר"ר פמ"ב, אדר"נ).
די גמרא זאגט אז ער האט געהאט זייער שיינע קינדער, וויבאלד ער האט זיך געפירט איידל צוזאמען מיט זיין ווייב (נדרים כ:).
ער האט געוואוינט אין דער שטאט לוד, און האט דארט געהאט א בית דין ווי די גמרא זאגט צדק צדק תרדוף יאג זיך נאך א גוטן בית דין אזוי ווי ר' אליעזר האט אין לוד (סנהדרין לב:).
נאך דער פטירה פון רבן יוחנן בן זכאי האט ר' אליעזר פארלאזט בית הלל און איז אריבערגעגאנגען לערנען אין דער ישיבה פון בית שמאי.[1]
זיינע גרויסע מעלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין רבי רבי יוחנן האט אים געלויבט ער איז א "בור סיד שאינו מאבד טיפה" ער איז א פארמאכטער גרוב וואס פארלירט נישט קיין ווארט תורה. ער איז אייביג געווען דער ערשטער אין בית המדרש, קיינער איז נישט געקומען פאר אים אין בית המדרש (מס' מגילה). ער האט קיינמאהל נישט געזאגט א זאך פון זיך אליין, יעדעס ווארט תורה וואס ער האט געזאגט האט ער מקבל געווען פון זיינע רביים (סוכה כז:).
עס איז אמאהל א בת קול פון הימל און געזאגט עס זענען דא צוויי אידן וואס זענען ראוי צו רוח הקודש, האבן די חכמים פארשטאנען אז איינער פון די צוויי מיינט מען רבי אליעזר בן הורקנוס (ירושלמי סוף סוטה).
סתם ווי עס שטייט אין ש"ס רבי אליעזר, איז עס רבי אליעזר הגדול (ספר הליכות עולם).
רבי יהושע איז איינמאהל געקומען אין בית המדרש און געזעהן די שטיין ווי רבי אליעזר זיסט האט ער עס געקושט און געזאגט די שטיין איז ווי די בארג סיני, און דער וואס זיצט דערויף איז ווי דער ארון הברית (שהש"ר עה"פ לריח שמניך).
אגריפס המלך די מלך ביי אידן האט אים איינמאל געפרעגט א שאלה (סוכה כז.).
די גמרא פארציילט אז ער האט איינמאהל געהערט א פשט אין פסוק פון א מין און ער האט הנאה געהאט דערפון, דעריבער איז ער נענש געווארן אין די רעגירונג האט אים געאכפט און געזעצט אין תפיסה (ע"ז טז:).
די חברים שיידן זיך פון אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אליעזר האט זיך אמאל געקריגט מיט זיינע חברים איבער א אויוון וואס איז געמאכט חוליות חוליות, עס איז צוזאעמען געשטעלט שטיקלעך שטיינער, און מען האט געלייגט זאמד צווישן איין שטיין צום צווייטען אבער עס איז נישט צוזאמגעקלעפט, צו הייסט דאס שוין א כלי און איז מקבל טומאה אדער נישט רבי אלעיזר זאגט ניין עס הייסט נישט קיין כלי און עס איז טהור, און די חכמים האלטן ניין עס איז יא טמא. רבי אליעזר האט זיך גע'טענה'ט א גאנצען טאג אויפצייגן ער איז גערעכנט, אבער די חברים האבן עס נישט מקבל געווען, האט רבי אליעזר געזאגט אויב איך בין גערעכט דאן זאל די באקסער בוים וואס עס שטייט דא אויפצייגן, פלוצלונג האט זיך דער באקסער בוים אויסגעריסן פון איהר פלאץ און האט זיך געריקט הונדערט [פיהר הונדערט] אמה, אבער די חכמים האט געזאגט אין מביאין ראיה מן החרוב, מען ברעגנט נישט קיין ראיה פון א באקסער בוים וויאזוי די הלכה בלייבט, זאגט ווייטער רבי אליעזר דעמאלטס זאל די די וואסער איבערצייגן, האט זיך אויסגעריסן די וואסער פון פלאץ, זאגן די חכמים מען ברענגט נישט קיין ראיה פון א אמת המים, זאגט רבי אליעזר כותלי בית המדרש יוכיחו, זאלן די ווענט פון בית המדרש איבערצייגן, האבן זיך די ווענט געבויגן און געוואלט אראפאלן, האט רבי יהושה געשריגן: אויב תלמידי חכמים קריגן זיך צווישן זיך פארוואס מישט איהר אייך אריין ?, זענען די ווענט נישט אראפ געפאלן צוליב די כבוד פון ר' יהושע, אבער האבן זיך נישט אויפגעהויבן צוליב דעם כבוד פון ר' אליעזר נאר זענען געבליבן איינגעבויגן.
רופט זיך אהן ר' אליעזר אויב די הלכה איז ווי איך זאל מען אויפצייגן פון הימל: איז ארויס א בת קול פון הימל וואס האט איהר צו טועהן מיט ר' אליעזר די הלכה בלייבט ווי ער איבאראל, האט זיך ר' יהושע געשטעלט אויף די פיס און געזאגט ניין מען קען דערפון נישט פסק'ענען, ווייל מיר האבן א כלל: תורה לא בשמים היא, תורה איז נישט אין הימל, מען האט געגעבן די תורה פארן יודישען פאלק און זיי אליין קענען פסקנעןע מיר קוקן נישט אויף א בת קול, ווייל די תורה זאגט אחרי רבים להטות מען גייט נאך רוב, רוב חכמים האלטן נישט ווי ר' אליעזר.
תוס' זאגט פשט כאטש עס זענען דא אסאך מחלוקת צווישן די חכמים, אבער אייביג האט מען געוויסט אז מען גייט נאך רוב, כאטש א איינציגער תלמיד חכם האלט אזוי, מוז ער זיך בייגן צו זיינע חברים וואס גייען נאך רוב ווייל אחרי רבים להטות, אנדערש איז אבער געווען דא וואס רבי אליעזר האט זיך נישט געוואלט בייגן צו זיינע חברים, און ער האט גע'פסק'נט אז למעשה איז ער גערעכנט און נישט די חכמים, דעריבער האבן די חכמים פון יענעם דור געמוזט זיין זייער שטרענג דערקגעגן, ווייל אויב נישט ווערט די תורה בטל.
די גמרא פארציילט אז רבי נתן האט דאן געטראפן אליהו הנביא און אים געפרעגט וואס טוט השי"ת ווען ער זעהט אז ער שיקט א בת קול וואס זאגט אז די הלכה איז ווי רבי אליעזר און די חכמים קוקן נישט דערויף ? זאגט אים אליהו השי"ת איז זייער צופרידן דערפון און זאגט: נצחני בני, מיינע קינדער האבן מיך באזיגט.
יענעם טאג האט מען געברענגט אלע זאכן וואס רבי אליעזר האט געהאלטן עס איז טהור, און מען האט עס פארברנעט אין פייער צו ווייזען אז די הלכה איז נישט ווי אים, די חברים האט אים געשטלעט אין חרם אז מען טאר מיט אים נישט זיצען צוזאמען. האבן די חכמים געוואלט שיקן צו אים איינער וואס זאל אים גיין מודיעה זיין אז ער איז אין חרם, האט רבי עקיבא געזאגט איך וועל גיין נישט קיין צווייטער ווייל אויב מען וועט אים עס נישט זאגן ווי עס דארף צו זיין קען ח"ו חרוב ווערן די וועלט. רבי עקיבא האט זיך דאן אנגעטוהן שווארצע קליידער און געקומען צו רבי אליעזר און זיך געזעצט פיהר איילן ווייט פון אים, האט אים רבי אליעזר געפרעגט עקיבא וואס איז היינט אנדערש ווי יעדער טאג, האט אים רבי עקיבא געענטפעטר עס דוכט זיך מיר אז דיינע חברים האבן זיך אפגעשדייט פון דיר, וויבאלד רבי אליעזר האט דאס געהערט האט ער צוריסן זיינע קליידער, אויסגעטוהן זיין שיך און זיך געזעצט אויף דער ערד און געוויינט.
א דריטען וועלט איז דעמאלטס געשטאראפט געווען מיט זיתים, א דריטען וועלט מיט ווייץ, א דריטען מיט גערשטען, עס איז געווען דאן א חרון אף, ווי רבי אליעזר האט געקוקט איז פארברענגט געווארן.
דעם נשיא אין יענער צייט איז געווען רבי גמליאל הנשיא א שוואגער פון רבי אליעזר, ער איז דאן געפארן אויף א שיף, צוליב דעם גרויסן חרון אף איז געקומען א שטורם ווינט און געוואלט איבערדרייען די שיף, רבי גמליאל האט פארשטאנען פארוואס דאס פאסירט האט ער זיך געשטעלט און געזאגט: רבונו של עולם עס איז וואול אנטלפלעגט פאר דיך, אז איך האב דאס נישט געטועהן צוליב מיין כבוד אודער צבלויב דעם כבוד פון דעם נשיא, נאר צוליב דיין כבוד כדי עס זאל זיך נישט פארמערן מחלוקת צווישן אידן, איז דער וואסער געוואט איינגטשטילט.
זיין פרוי אימא שלום איז גווען א שוועסטער פון רבי גמליאל, זי האט פון יענע מעשה אהן נישט געלאזט אז רבי אליעזר זאל פאלן תחנון, ווייל זי האט מורא געהאט אז ער וועט מתפלל זיין עס זאל שאדן זיין פאר אים ברידוער איינמאהל האט א ארימאל געקלאפט אין ידר איז זיי געגאנגען אים געבן ברויט, ווען זי צוריק געקומען האט זי געזעהן ווי איהר מאן פאלט תחנון, האט זי געזאגט שטיי שויף ווייל די האסט מעניש געוען מיין ברודער אזוי איז טאקע געווען דעמאלטס איז רבי גמליאל נסתלק געווארן (ב"מ נט:).
זיין פטירה פון דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז געקומען די צייט ער זאל גיין פון דער וועלט האבן זיך זיינע תלמידים צוזאמענ גענומען אים קומען מבקר חולה זיין. עס זענען געקומען רבי טרפון, רבי יוסי הגלילי, רבי אליעזר בן עזריה, רבי עקיבא. זיין האבן געזעצעט ווייט פון אים פיהר איילן וויבאלד ער איז געווען אין חרם, עס איז דאן געווען ערב שבת, זיין זוהן האט אים געוואלט אויסטועהן די תפילין אבער ער האט נישט געוואלט און ער האט מסביר געווען פארוואס, די אויבענדערמאנטע תלמידים האבן אים געלויבט און אויפגעוויזן זיין גרויסקייט, זיי האבן געזאגט רבי די ביסט בעסער פאר די וועלט ווי דער זיהן, ווי רעגן, ווי א טאטע און א מאמע. ווען רבי עקיבא האט אנגעהובין צו רעדן האט רבי אליעזר געזאגט איך וויל הערן די רייד פון מיין תלמיד רבי עקיבא, דערנאך האט ער געזאגט צו רבי עקיבא דער סוף וועט זיין אז די וועסט נסתלק ווערן מיט א מיתה משונה. (סנהדרין סח).
רבי יהושע האט אים אויסגעטוהן די תפילין און האט אים געקושט און ארום גענומען און געוויינט, ער האט געזאגט: רבי דער נדר פון חרם איז מותר.
פאר זיין שטארבן האט ער געזאגט פאר די ארומיגע איך גיי שטארבן נעמט אוועק אלע כלים כדי עס זאל נישט ווערן טמא, און גרייט אהן א שטול פאר מיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, און פאר חזקיהו מלך ישראל (ירושלמי סוטה). מען האט אים געפרעגט א שאלה אין הלכות טומאה און ער האט געענפטערט מיטן ווארט טהור, און ביי די ווארט טהור איז ער נפטר געווארן.
עס איז דאן געווען ערב שבת בין השמשות, ער איז געווען אין די שטאט ֿקסרין מען האט אים געטראגן בערדיגן מוצאי שבת צו די שטאט לוד, אויפן וועג האט אים באגעגענט זיין תלמיד רבי עקיבא און האט ביטער געוויינט, ער האט זיך מצער געווען ביז עס איז גערינען בלוט פון אים ער האט געשריגן "אבי אבי רכב ישראל ופרשיו". ֿמען האט געטראגן זיין בעט פון
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ווייב האט געהייסן אימא שלום. זי איז געווען דער שוועסטער פון רבן גמליאל דער נשיא (שבת קטז.), ער האט געהאט א זוהן הורקנוס בן אליעזר
אויך ווערט פארציילט אז ער האט אויפגעצויגן א מיידל די טאכטער פון זיין שוועסטער, ווען זי איז עלטער געווארן האט ער מיט איהר חתונה געהאט (אבדר"נ פי"ג).
פון זיינע גרויסע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי עקיבא, רבי אלעזר בן עזריה, רבי טרפון, רבי יוסי, אונקלוס הגר, רבי אלעאי הזקן,
ער האט געהאלטן אז פרויען טארן נישט לערענן קיין תורה, ווען א חשובע פרוי א קעניגן האט אים איינמאהל געפרעגט א שאלה פון די פסוקים פון די תורה האט ער געענטפערט אין חכמה לאשה אלא בפלך, א פרוי פארשטייט ליבערשט צו נייען קליידער אבער נישט צו תורה (יומא סו:).
נאך ווערט פארציילט עס האט אים איינמאל געפרעגט א פרוי א קשיא פון די תורה, זי איז געווען זייער א רייכע פרוי, זי האט געוואלט געבן פאר ר' אליעזר איהר מעשר, די מעשר פון איהר תבואה האט באטראפען דריי הונדערט כור, אבער ער האט איהר נישט געענפטערט, האט אים זיין זיהן הורקנוס געזאגט: טאטע די האסט פארלוירן יעצט דריי הונדערט כור תבואה, ענטפערט ער פאר זיין זוהן, קינד מיינס עס איז ענדערש צו פארברעענן די רייד פון די תורה ווי איידער צו זאגן תורה פאר פרויען.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סדר זרעים - (פינף און זיבעציג מאל)
- מסכת ברכות - פינף מאל - פרק א' משנה א' .. פרק א' משנה ב' .. פרק ד' משנה ד' .. פרק ה' משנה ב' .. פרק ז' משנה ה'.
- מסכת פאה - זעקס מאל - פרק ג' משנה ו' .. פרק ד' משנה ט' .. פרק ה' משנה ב', ד' .. פרק ז' משנה ז' (2 מאל).
- מסכת דמאי - דריי מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה ג'.
- מסכת כלאים - פינף מאל - פרק ב' משנה י' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ה' משנה ג', ח' .. פרק ו' משנה ב'. [2]
- מסכת שביעית - צען מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ח' משנה ט' (3 מאל), י' (2 מאל) .. פרק ט' משנה ה', ט' .. פרק י' משנה ז'.
- מסכת תרומות - ניין און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה א' .. פרק ד' משנה ה', ז', ח', ט', י' (2 מאל), י"א .. פרק ה' משנה ב', ד', ה', ו' .. פרק ו' משנה ו' (3 מאל) .. פרק ח' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל), ג' (2 מאל), ח', ט' (2 מאל), י' (2 מאל), י"א .. פרק י"א משנה ב' (2 מאל).
- מסכת מעשרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג', ה', ו'.
- מסכת חלה - זיבן מאל - פרק א' משנה ג' .. פרק ב' משנה א', ד', ח' .. פרק ד' משנה ז' (3 מאל).
- מסכת ערלה - פיר מאל - פרק א' משנה ז' .. פרק ב' משנה א', י"א, י"ג.
- מסכת ביכורים - צוויי מאל - פרק ב' משנה ו', י'.
סדר מועד - (ניין און פופציג מאל)
- מסכת שבת - צוועלף מאל - פרק א' משנה י' .. פרק ב' משנה ג' .. פרק ו' משנה ד' .. פרק י' משנה ו' .. פרק י"ב משנה ד' .. פרק י"ג משנה א' .. פרק י"ז משנה ז' .. פרק י"ט משנה א' (2 מאל), ד' .. פרק כ' משנה א' .. פרק כ"ב משנה א'.
- מסכת עירובין - צוועלף מאל - פרק א' משנה ב' .. פרק ב' משנה ה', ו' .. פרק ג' משנה ג', ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה', י"א .. פרק ז' משנה י', י"א .. פרק ט' משנה ב' .. פרק י' משנה י'.
- מסכת פסחים - פערצן מאל - פרק א' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ג' משנה א', ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה א', ב' (3 מאל), ה' (3 מאל) .. פרק ט' משנה ב' ד'.
- מסכת שקלים - פינף מאל - פרק ד' משנה ז' (4 מאל) .. פרק ח' משנה ז'.
- מסכת יומא - דריי מאל - פרק ה' משנה ה' .. פרק ז' משנה ג' .. פרק ח' משנה א'.
- מסכת סוכה - פינף מאל - פרק א' משנה י"א (2 מאל) .. פרק ב' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה'.
- מסכת ביצה - צוויי מאל - פרק ד' משנה ו', ז'.
- מסכת תענית - דריי מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל) .. פרק ג' משנה ט'.
- מסכת מגילה - איין מאל - פרק ד' משנה י'.
- מסכת מועד קטן - איין מאל - פרק ג' משנה ו'.
- מסכת חגיגה - איין מאל - פרק ג' משנה ח'.
סדר נשים - (פיר און זעכציג מאל)
- מסכת יבמות - זעכצן מאל - פרק ג' משנה א' .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ד', ו' .. פרק י' משנה א' .. פרק י"ב משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק י"ג משנה ב', ו' (2 מאל), ז' .. פרק ט"ז משנה ב', ז'.
- מסכת כתובות - זיבן מאל - פרק א' משנה ו', ז', ח', ט' .. פרק ה' משנה ה', ו' .. פרק ט' משנה ד'.
- מסכת נדרים - צען מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל) .. פרק י' משנה ה', ו' (2 מאל), ז' (2 מאל).
- מסכת נזיר - צען מאל - פרק ג' משנה ג', ד' (2 מאל), ה' .. פרק ו' משנה ז', י"א .. פרק ז' משנה א' (2 מאל), ד' (2 מאל).
- מסכת סוטה - ניין מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ח' משנה ג' .. פרק ט' משנה ב', ג', ד', ט"ו.
- מסכת גיטין - זיבן מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ד' משנה ז'[3] .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ח' .. פרק ט' משנה א', ד'.
- מסכת קידושין - פינף מאל - פרק א' משנה ד',[3] ט' .. פרק ג' משנה י"ג .. פרק ד' משנה ג',י"ג.
סדר נזיקין - (דריי און פערציג מאל)
- מסכת בבא קמא - דריי מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ד' משנה ט' ... פרק ו' משנה ד'.
- מסכת בבא מציעא - איין מאל - פרק ו' משנה ח'.
- מסכת בבא בתרא - פיר מאל - פרק ג' משנה ח' .. פרק ד' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ז'.
- מסכת סנהדרין - פינף מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ו' משנה ד' (2 מאל) .. פרק י' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מכות - צוויי מאל - פרק ג' משנה ה' (2 מאל).
- מסכת שבועות - צוויי מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ה' משנה ג'.
- מסכת עדיות - פופצען מאל - פרק ב' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ד', ה' .. פרק ו' משנה ב', ג' (4 מאל) .. פרק ז' משנה א', ה', ו', ז' (2 מאל) .. פרק ח' משנה ו'.
- מסכת עבודה זרה - דריי מאל - פרק א' משנה ח' .. פרק ג' משנה ט' (2 מאל).
- מסכת אבות - זיבן מאל - פרק ב' משנה ח' (4 מאל), ט' (2 מאל), י'.
- מסכת הוריות - איין מאל - פרק ב' משנה ז'.
סדר קדשים - (צוויי און פופציג מאל)
- מסכת זבחים - ניינצן מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל), ד'[4] .. פרק ג' משנה ג' .. פרק ז' משנה ד' (3 מאל) .. פרק ח' משנה ד', ה', ז', ח', ט', י' (3 מאל), י"א, י"ב .. פרק י"א משנה ג'[5] .. פרק י"ג משנה ד', ו'.
- מסכת מנחות - דריי מאל - פרק ג משנה א', ד' .. פרק ז' משנה ג'.
- מסכת חולין - פינף מאל - פרק ב' משנה ו' (2 מאל), ז' (2 מאל) .. פרק י"ב משנה ז'.
- מסכת בכורות - זעקס מאל - פרק א' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ז' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ז' משנה ו' .. פרק ח' משנה י'.
- מסכת ערכין - פינף מאל - פרק ג' משנה ב' .. פרק ו' משנה א', ג' .. פרק ז' משנה ד' .. פרק ט' משנה ח'.
- מסכת תמורה - פינף מאל - פרק ג' משנה א' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה ה'.
- מסכת כריתות - זיבן מאל - פרק ג' משנה ג'[5] .. פרק ד' משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה א', ג'.
- מסכת מעילה - צוויי מאל - פרק א' משנה ב', ג'.
סדר טהרות - (זיבן און אכטציג מאל)
- מסכת כלים - צוויי און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ג' משנה ב' .. פרק ה' משנה י' .. פרק ח' משנה א' (2 מאל) .. פרק י' משנה א' .. פרק י"א משנה ה', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה א', ז' (2 מאל) .. פרק ט"ו משנה ב' .. פרק י"ז משנה א' .. פרק י"ח משנה ט' .. פרק כ"ו משנה ב', ד', ה' .. פרק כ"ז משנה ה', י"ב .. פרק כ"ח משנה ב'.
- מסכת אהלות - דרייצן מאל - פרק ב' משנה ב' (2 מאל), ד' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ט' משנה ט"ו .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ב משנה ג', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה ד', ה' .. פרק י"ז משנה ב', ה'.
- מסכת נגעים - זעקס מאל - פרק ו' משנה ז' .. פרק ז' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ג' .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ד משנה ט'.
- מסכת פרה - צוואנציג מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ב' משנה א' (2 מאל), ג', ה' .. פרק ד' משנה א' (2 מאל), ג' .. פרק ה' משנה ד' .. פרק ז' משנה י' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ג', ד' (2 מאל), ז' .. פרק י' משנה א', ג' .. פרק י"א משנה ב', ז'.
- מסכת טהרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ח' משנה ז' .. פרק ט' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מקואות - זעקס מאל - פרק ב' משנה ד', ז', ח', י' .. פרק ח' משנה א' .. פרק ט' משנה ג'
- מסכת נדה - אכט מאל - פרק א' משנה ג' (2 מאל), ה' .. פרק ד' משנה ד', ו' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ט' .. פרק י' משנה ג'.
- מסכת מכשירין - איין מאל - פרק ו' משנה ו'.
- מסכת זבים - דריי מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ה' משנה ג', ז'.
- מסכת ידים - דריי מאל - פרק ד' משנה ב', ג' (2 מאל).
- מסכת עוקצין - איין מאל - פרק ג' משנה י'.


text:
מאסן פארניכטונג וואפן
מאסן פארניכטונג וואפן, איז פארעכנט אלס אומקאנווענציאנעלע וואפן, ווי כעמיש, ביאלאגיש, אטאמיש און נוקלעאר.
כעמישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כעמישע וואפן ווערן צאם געשטעלט אין לאבארטאריעס, דורך ראדיאאקטיווע באשטאנדטיילן, וואס איז גרינג צו מאכן און האבן. איר אפעקט איז צוויי, אדער הרגט עס אפ דעם נערווען סיסטעם, אדער בריט עס אפ, פון ביידע שטארבט מען, אפילו בלויז פון א קליינע בארירונג מיט די קערפער. מערערע לענדער האבן כעמישע וואפן, און טעראר גרופעס, האבן אין די פארגאנגענע פאר יאר, פרובירט צו לייגן א האנט, אויף אזעלכע וואפן.
ביאלאגישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביאלאגישע וואפן ווערן געמאכט דורך פלאנצונגען, חיות, באקטעריעס, ווי ארויסנעמען די סם אדער קרענק, און עס טראנספארמירן אין א וואפן, וואס קען אנברענגן א טאטאלע חורבן, די פאראייניגטע שטאטן, דערקלערט אז זי האט זיך קיינמאל נישט באנוצט מיט די סארט וואפן.
יאדערישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז שוין א טייערע פראצעדור צונויף צושטעלן, און קאסט א מאיאנטעק מיט געלט, אויף א פראגראם מיט וויסנשאפטלער, די סארט וואפן איז א רעאקציע פון שפאלטן אדער אויפלאזן, פון געוויסע רויע מאטריאלן, און ווען עס פאסירט קומט דער אויפרייס, וואס איז גאר שטארק, נאך מער פון כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן.
צוויי מאל אין די היסטאריע, זענען יאדערישע וואפן באנוצט געווארן, ביידע מאל ביי די צווייטע וועלט מלחמה, אין יאפאן, און ביידע מאל געשאסן געווארן דורך די פאראייניגטע שטאטן, ערשטע מאל אויף היראשימע, 6טע אוגוסט 1945. דריי טעג שפעטער, האט אמעריקע געשאסן א צווייטע, אויף נאגאסאקי.
אנדערע לענדער וואס האבן געמאכט פרווונגען, ענגלאנד, פראנקרייך, סאוועטן פארבאנד,אינדיע, כינע, צפון קארעע, פאקיסטאן. ישראל האט לויט געוויסע, א פראגראם פאר יאדערישע וואפן.


text:
משה מרגליות
הרב משה מרגליות (ה'ת"ע לערך - י"ב טבת ה'תקמ"א) האט מחבר געווען די פירושים "פני משה" און "מראה הפנים" אויפן ןירושלמי. די פירושים ווערן געדרוקט און רוב אויסגאבעס פונעם ירושלמי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב משה איז געבוירן געווארן אין קיידאן, ליטא. ער איז געווען רב אין עטלעכע קהילות.
זיין פירוש אויפן ירושלמי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב משה מרגליות איז געווען בקי אין תלמוד בבלי און ירושלמי, ווי אויך אין תוספתא, ראשונים און מדרשים וואס ער ברענגט אין זיינע פירושים. דער פני משה באהאנדלט די שווערע גרסאות וואס זענען פאראן אין ירושלמי, און אויך די פארטאפלטע סוגיות וואס מ'טרעפט אפטמאל. היינט איז שווער צו קלערן ווי מ'קען לערנען ירושלמי אן זיין פירוש.
דער פני משה איז איינער פון די מערסטע פארשפרייטסטע אויפן ירושלמי; דער אנדערער איז דער "קרבן העדה" פון הרב רבי דוד ב"ר נפתלי פון דעסוי. זיי ביידע האבן געשריבן זייערע פירושים אין אשכנז אין די אנהייב ת"ק יארן. זיי האבן א פשוטן פירוש און אויך מעין פון תוספות אדורכרעדן שוועריקייטן.


text:
מעלעל
מעלעל (העברעיִש: מלל, העברעיש פאר "טעקסט") איז א ווארט פראצעסאר פאר מאקאס X, וואס ווערט אפגעזעצט אלס באזונדערס צוגעפאסט פאר טעכנישע און אקאדעמישע שרייבערס. It is made by ער איז געשאפן דורך רעדלעקס, א קליינע ווייכווארג פירמע אין ישראל.
מיט מעלעל מען קען מאכן סטילן אויף אן אופן וואס איז גרינגער און מער אינטויטיוו ווי געוויינלעכע ווארט פראצעסארן. די "פארבייט סטילן" פעאיקייט לאזט א באניצער ענדערן דעם פארמאט פון אסאך טעקסט פארשפרייט אין א דאקומענט (אפן-אפיס.ארג האט אויך די זעלבע פעיקייט).
מעלעל, ניצנדיג יוניקאד און אפן-טייפ פֿאנטן, קען גוט באהאנדלען סיי לאטיינישע שריפטן סיי אנדערע, למשל אראביש, העברעיש און קארעיש.
מעלעל שטיצט גוט אימפארט און עקספארט פון RTF טעקעס, און קען אויך באהאנדלען .doc טעקעס.


text:
מילך
מילך איז דאס וואס ווערט ארויסגעמאלקן פון א זויג חיה א נקיבה (למשל א קו) אדער א מענטש. עס זענען פארהאנען עטליכע ערליי מילך ווי צום ביישפיל עס איז דא וואס האט מער וואסער עס איז דא וואס זענען פעטער א. א. וו. מילך אנטהאלט פראטין, קאלציום און וויטאמין C. דער עיקר צוועק פון מילך איז צו שפייזן די ניי-געבוירענע קינדער.
נאר מענטשן טרינקען מילך אפילו ווען זיי זענען שוין דערוואקצן, און דעמאלסט טרינקען זיי מילך פון בהמות, צום ביישפיל קי און ציגן.
מילך פראדוקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען מאכט דערפון יאגורט, פוטער און קעז.
אידשקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער הלכה דארף זיין א איד בשעת'ן מעלקן, אנדערשט טאר א ייד נישט טרינקען ווייל עס איז חלב עכו"ם.
עס איז אויכט אסור לויט דער הלכה צו מישן מילכיקס מיט פליישיקס.


text:
פארזיכערונג
פארזיכערונג הייסט פלאנירן קעגן איינשטעלן, אפט דורך אריינלייגן צעביסלעך געלט, דערנאך באקומט צוריק א גרויסן צאל געלט, אפט מאל אפילו מער וויפל מען האט אריינגעלייגט. צו איז דאס ביי געזונטהייט, אז מען צאלט איין חודשליך אדער וואכנטליך אז טאמער עפעס פאסירט און מען דארף אנקומען צו מעדיצינישע באהאנדעלונגן צאלט דער אינשורענס קאמפאני די קאסטן צו א חלק דערפון.
ביי לעבן פארזיכערונג אז א מענטש צאלט איין ביים לעבן יארליך א געוויסער צאל געלט, אז ווען ער שטארבט זאל די אלמנה און די יתומים באקומען א גרויסע צאל געלט.
געזונט פארזיכערונג וועט אויסצאלן א מענטש וואס דורך אן אקצידענט אדער קראנקייט ליידט פון א דעפעקטיווקייט.


text:
דעיוויד פעטערסאן
דעיוויד אַלעקסאַנדער פעטערסאָן (געבוירן 20סטן מיי, 1954) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער וואס איז געווען דער 55סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פון 2008 ביז 2010. פארדעם איז ער געווען דער לוטענאנט גאווערנאר אונטער עליאט שפיצער און ווען שפיצער האט רעזיגנירט האט פעטערסאן איבערגענומען. פעטערסאן איז געווען דער ערשטער שווארצער גאווערנאר פון ניו יארק, און דער ערשטער לעגאל בלינד גאווערנאר אין אמעריקע.
פאמיליע און בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעטערסאן איז געבוירן געווארן אין ברוקלין צו זיין טאטן באזיל פעטערסאן, א מאכטפולער פאליטישער פיגור אין הארלעם. אן אינפעקציע אלס קינד האט אים בלינד געמאכט דאס לינקע אויג און שטארק באגרענעצט די זעה קראפט פון דעם רעכטן אויג, צוליב דעם האט זיין פאמיליע אריבער געצויגן קיין לאנג איילאנד כדי ער זאל קענען שטודירן אין א געהעריגער שולע. ער האט גראדואירט פון העמפסטעיט הויכשולע אין 1971.
פעטערסאן האט באקריגן א בעטשעלער דיפלאם אין היסטאריע פון קאלומביע אוניווערסיטעט אין 1977, און א געזעץ דעגרי פון האפסטרא לאו סקול אין 1983. נאכן באקריגן א געזעץ דעגרי איז ער געגאנגען ארבעטן פארן קווינס דיסטריקט פראקורירער'ס אפיס, ער האט אבער נישט געמאכט די באר טעסט, און נישט געווארן קיין אדוואקאט, ער האט עס צוגעשריבן צו דעם אז ער האט נישט געקענט זען געהעריג.
פאליטישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1985 האט זיך פעטערסאן זיך אנגעשלאסן אין דעם דייוויד דינקינס קאמפיין פאר מאנהעטען בארא פרעזידענט. און אקטאבער יענעם יאר איז ער באשטימעט געווארן אויסצופילן דעם סטעיט סענאט זיץ פון לעאון באוגעס וואס איז געשטארבן און הארלעם, א זיץ וואס זיין טאטע האט אמאל געהאלטן, ער איז אלט געווען דאן 31 יאר זייענדיג דער יונגסטער סענאטאר אין אלבעני, א יאר שפעטער האט ער געווינען דעם זיץ פאר זיין ערשטער פולער טערמין. אין 1993 איז ער געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע פאר פובליק אדוואקאט פון ניו יארק סיטי אבער ער האט פארלוירן צו מארק גרין.
אין 2002 איז ער דערוועלט געווארן ביי די דעמאקראטישער קאוקס אלס דער סענאט מינאריטעט פירער, אראפזעצדיג דען דאן מינאריטעט פירער מארטי קאנאר.
לוטענאנט גאווערנאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2006 האט עליאט שפיצער אים אויסגעוועלט צו לויפן צוזאמען מיט אים, דער טיקעט האט געווינען די וואלן מיט 69%.


text:
מוצאי שבת
שבֵתע-נאכט אדער שבת-צו-נאכט (ארויסגגערעדט "שפייזצענאכט") אדער אויף לשון-קודש מוצאי שבת, מוצש"ק מיינט די נאכט נאך שבת, פון ווען ס'ווערט פינסטער ביז זונטאג אינדערפרי. ביי יידן מאכט מען הבדלה, מען טאר נישט עסן פאר הבדלה.
כדי צו וויסן ווען ס'איז אויס שבת דארף מען קוקן אין הימל און זען דריי קליינע שטערן. טאמער ס'איז איבערגעוואלקנט און מען קען נישט זען די שטערן אין הימל, דארף מען זיין פארזיכערט אז ס'איז שוין גוט פינסטער אינדרויסן. היינטיקע צייטן חשבונ'ט מעו די זמנים און מען דרוקט זיי אין א לוח. ס'איז אויך פארהאן קאמפיוטער פראגראמען וואס פירן אויס דעם חשבון. עס ווערט דערמאנט אין גמרא און אין פוסקים אז מען זאל מוסיף זיין מחול אל הקודש (זעה ר"ה ט. יומא פא: מו"ג ג:), דאס הייסט חוץ דעם וואס עס איז טאקע פארטיג מיטן שבת טאג, דארף מען צו לייגן נאך עטליכע מינוט, די תוספות שבת איז פון אנפאנג פון די שקיעה ביז זמן בין השמשות, און שולחן ערוך שטייט אז מען איז מוסיף ביציאתו דאס הייסט ווען דער שבת גייט ארויס (סי' תר"ח).
שבתע-נאכט אין דער שמונה עשרה זאגט מען "אתה חננתנו" אין דער פערטער ברכה (חונן הדעת). אין דער תפילה דערמאנט מען די אונטערשיד צווישן שבת און די וואכנטעג.
מען פירט זיך צו זאגן מוצאי שבת ספעציעלע זמירות, מען דערמאנט דארט אליהו הנביא, ווייל עס שטייט אין מדרש אז מוצאי שבת זיצט אליהו הנביא און שרייבט די זכותים פון כלל ישראל פון די וואס היטן שבת (מוהר"ש).
שבתע-נאכט פראוועט מען א באזונדערע סעודה וואס הייסט מלוה מלכה, מען באגלייט די שבת קעניגן ווען זי גייט אוועק.[1]
מוצאי שבת אין חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חסידים פירן זיך צוזאמען קומען מוצאי שבת און פראווענען מלוה מלכה, מען עסט צוזאמען, מען שמועסט זיך אויס, און מען פארציילט מעשיות פון אמאליגע גוטע אידן.
א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' קי"ז) א טעם פארוואס מען זעט אז מוצאי שבת איז שווער צו שלאפן. מען בלייבט אויף ביז שפעט.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שו"ע אורח חיים סימן ש
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
אייזבארג
אייזבארג איז א גרויסע בארג פון אייז וועלכע שווימט אין דעם אקעאן נאכדעם וואס עס ברעכט זיך אפ פון ריזיגע גלעטשערס ביי די צוויי שפיצן פון די וועלט.
דעטאלן און פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט באשטייט פון 7 קאנטינענטן, און 5 אקעאנען וועלכע פארנעמען אין סך הכל איבער 70 פראצענט פון די וועלט'ס אויבערפלאך. די וועלט'ס ערד איז איינגעטיילט אין דריי טיילן: אינדערמיטן איז צפון און דרום אמעריקע, אויף איר רעכטע זייט איז אייראפע און אפריקע, און אויף איר לינקע זייט איז אזיע (וועלכע באשטייט פון רוסלאנד, כינע, אינדיע) און אויסטראליע. צפון און דרום אמעריקע זענען גענצליך אפגעטיילט פון די אנדערע צוויי טיילן מיט די צוויי גרעסטע אקעאנען וועלכע זענען דער פאציפישער און אטלאנטישער אקעאנען. די אנדערע צוויי טיילן זענען אבער יא באהאפטן אויפ'ן העכערן טייל (צפון) און רוסלאנד האט טיילן אין אייראפע און אין אזיע. דער אקעאן וועלכע טיילט אפ די אונטערשטע (דרום) טיילן פון אזיע און אפריקע איז דער אינדיאנער אקעאן וועלכע איז דער דריטער גרעסטער אקעאן.
די צוויי פארבליבענע אקעאנען געפינען זיך ביי די שפיצן פון די וועלט. דער ארקטיק געפינט זיך ביים צפון שפיץ פון די וועלט און דער דרום אקעאן געפינט זיך ביים דרום טייל פון די וועלט וועלכע ווערט גערופן דער אנטארקטיק.
פון די 5 אקעאנען זענען די ארקטיק און דרום אקעאנען גענצליך פארפרוירן א גאנץ יאר, דער פאציפיק און אטלאנטיק ווערן נאר פארפרוירן אויף צפון, און דער אינדיען אקעאן ווערט קיינמאל נישט פארפרוירן.
כאטש דער דרום אקעאן איז גרעסער ווי דער ארקטיק איז אבער די צפון טייל פון די וועלט מער פארפרוירן אין דער ווינטער ווייל עס איז פשוט קעלטער און עס נעמט אריין 3 אקעאנען. די ווינטערס פון די צוויי שפיצן פון די וועלט פאסירן אין אנדערע צייטן. דער צפון ווינטער (וועלכער איז אונזער ווינטער) איז צווישן נאוועמבער און אפריל און דער דרום ווינטער איז פונקט פארקערט.
איבער דער ווינטער זענען די אקעאנען פארפרוירן צו איין שטיק אייז און איינמאל עס ווערט אביסל ווארימער הייבן זיך אן טיילן פון די אייז צוצוברעכן און שווימען ארויס צום אקעאן. די גרויסע שווימנדיגע שטיקער אייז ווערן גערופען אייזבערג ווייל זיי טאקע גרויסע בערג פון אייז וועלכע שווימען ארויף צום אויבערפלאך און פאלן אריין אין די ווארימערע טיילן פונעם אקעאן וואו זיי ווערן צעלאזט צוריק צו וואסער.
פארשטייט זיך אז ווען די אייזבערג הייבן אן אריינשווימען און צעלאזן זיך ווערן די וואסער שטאפלן געהעכערט און ווי מער אייזבערג אלס מער וואסער. אין די לעצטע יארן איז דער קלימאט פון די וועלט געווארן ווארימער און מער אייז ווערט צעלאזט ווי אמאל (רוב אייז ווערן קיינמאל נישט אויפגעלאזט אין די אקעאנען ווייל דער זומער איז זייער קורץ און די ווארימע וועטערס זענען אויך גענוג קאלט) און העכערט די וואסער שטאפלן וועלכע ברענגט צו פארפלייצונגן און אנדערע נארטורליכע קאטאסטראפעס. גלאבאלע אנווארימונג איז א פאקט און טייל סייענטיסטן זענען ביי דער מיינונג אז אין די קומענדיגע 100 יאר וועלן אלע אייז צעלאזט ווערן אין די וועלט וועט פארפלייצט ווערן.
די שווימנדיגע אייזבערג שטעקן זיך ארויס פון וואסער נאר א פינפטל און די אנדערע פיר פינפטלעך געפינען זיך אונטער'ן וואסער וואס מאכט די אייזבערג 4 מאל אזוי גרויס ווי מען זעט עס. בשעת אן אייזבארג שווימט מבול'ט אראפ דערפון וואסער און אייז וועלכע צעברעקלט זיך אין ים און מאכט אלס קלענער דעם אייזבארג.
אייזבערג זענען א גרויסע סכנה פאר שיפן און אפילו עס דעגרייכט נאר נאנט צו א שיף וועט די שיף צע'מזיק'ט ווערן פון די פאלנדיגע שטיקער אייז וועלכע פאלן מיט א שטארקן אימפאקט. עס איז פאראן ספעציעלע צענטערן וועלכע האלטן אן אויג אויף די אייזבערג און ווארענען שיפן צו שטיין ווייט דערפון און טיילמאל וועלן זיי באזייטיגן קלענערע אייזבערג וועלכע שטייען אין וועג דורך צובינדן צו שיפן. מיט דעם אלעם זענען שוין אסאך שיפן דערטראנקן געווארן פון אייזבערג ווען מען האט עס נישט באמערקט פון פאראויס אדער אויב דער קאפיטאן האט דאס נישט גענוג אויסגעמיטן.
איינע פון די וועלט'ס באקאנטע עקסידענטן פון א שיף און אן אייזבארג איז געווען דער גיגאנטישער טיטאניק שיף וועלכע איז צעריסן געווארן אין האלב פון אן אייזבארג אינמיטן די נאכט. (אגב, היסטאריע זאגט אז דער קאפיטאן פון די טיטאניק האט יא געוואוסט פון דעם אייזבארג אבער האט דאס נישט געוואלט אויסמיידן צוליב זיין שטאלץ מיט דעם גרויסן שיף וועלכע ער האט געהאלטן וועט נישט געזינקן ווערן פון אן אייזבארג).
סייענטיסטן פאלגן נאך אייזבערג שוין איבער הונדערט יאר און שטעלן טיילמאל אויף קליינע סטאנציעס אויף די גרעסערע אייזבערג און פארן מיט דערמיט ביז עס ווערט צו קליין און זיי טראגן אפ פון דארט. מיט צענדליגער יארן צוריק האבן געוויסע סייענטיסטן געארבעט אויף א פלאן צו שלעפן קלענערע אייזבערג דורך שיפן צו וואסערן און לעיקס וועלכע מאנגלן אין וואסער און עס וועט זיך דארט צעלאזן און העכערן די וואסער שטאפלן. די פלענער האט זיך אבער קיינמאל נישט אויסגעארבעט און נאך היינט האט דאס קיינער נישט באוויזן.
אייזבערג קומען אין אלע פארמאטן, גרויס און קליין. די ערשטע גרויסע אייזבארג איז רעקארדירט געווארן אין 956' און איז געווען 208 מייל לאנג און 60 מייל ברייט, בערך די גרויס פון בעלגיע. דעמאלט האט מען געמיינט אז דאס איז די ענדע פון די וועלט אבער אין 00' האט זיך אראפגעבראכן א שטיק אייז וועלכע האט זיך געמאסטן נאנט צו 7,000 סקווער מייל און איז צוגעגליכן געווארן צו די גרויס פון דזשעמעיקע.
די גאר גרויסע אייזבערג קומען פון דעם דרום אקעאן וואו עס ווערט ווארימער אין דער זומער ווי אין דעם ארקטיק און מער אייז ברעכט זיך אפ. די לענדער גרויס אייזבערג קענען אבער נישט שווימען צו ווייט ווייל ווען עס גרייכט שמעלערע דורכגענג ווערט עס פארהאלטן און צעלאזט זיך דארט. טייל אייזבערג ענדיגן זיך נישט צעלאזן ביז די ענדע זומער און ווערן צוריק פארפרוירן אין די ווינטער און דאס איז דער סיבה פארוואס די פארפרוירענע אקעאנען זענען בערגיק.
אפשטאמונג און פארשפרייטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייזבערג קומען פון אלע 4 אקעאנען וועלכע ווערן פארפרוירן און ברעכן זיך אפ ביסלעכווייז. רוב אייז בלייבן יא אויף זייערע פלעצער און צעלאזן זיך דארט, יעדער לויט זיין שטאפל. אבער אלע אייז וואס פרירן איין העכער ווי די ים שטאפל ווערן עווענטועל אייזבערג ווייל צוליב זייער הויכקייט זענען זיי שווערערע שטיקער און ברעכן זיך אפ פון די איבעריגע אייז. איינמאל עס ווערט אן אייזבארג הייבט עס אן מיטשווימען מיט די ים כוואליעס און קען אפוואנדערן טויזענטער מיילן אוועק פון זיין ארגינעלן געבורטס ארט.
ווי דערמאנט קומען רוב גרויסע אייזבערג פון דעם דרום אקעאן אין וועלכע די קלימאטן זענען ווארימער זומער ווי אין דעם ארקטיק. אבער עס איז פאראן נאך א סיבה דערצו און דאס איז צוליב די פילע אינזלן וואס דער דרום אקעאן פארמאגט וועלכע פארמירן דעם אנטארקטיק. די פילע אינזלן און יבשה מאכן די אייז איינפרירן אויף העכערע שטאפלן און זענען נישט מסודר. דערפאר ווען עס ווערט ווארימער ווערט אלעס צעבראכן אויף ברעקלעך און ווער עס קען מאכט דעם וועג ארויס.
אויף אונזער טייל פון די וועלט קומען רוב אייזבערג פון גרינלאנד וואו עס זענען אויך פאראן אסאך אינזלן און וואסער קאמפלעקסן וועלכע פרירן איין זייער הויך און גיבן שפעטער ארויס אייזבערג. דער אייזבארג וועלכער האט געזינקן די בריטישע טיטאניק שיף איז אויך געקומען פון דארט.
רוב גרויסע אייזבערג זענען עטליכע הונדערט פיס דיק און עס זענען פאראן אזעלכע וואס זענען געווען נאנט צו טויזענט פיס דיק. עס איז נישט צום אפשאצן וויפיל טאנען א גרויסע אייזבארג קען וועגן און וויפיל וואסער עס פארמאגט אין זיך.
די איינציגסטע פלעצער אין דער וועלט וואו מען קען זען אייזבערג איז אין אלאסקע און אין גרינלאנד. ביידע געפינען זיך אייניג הויך צו צפון פון ביידע זייטן פון קאנאדע. מענטשן פארן ספעציעל צו די ברעגעס ווען מען הערט אז עס דרייען זיך ארום אייזבערג. טייל אייזבערג ווערן פארבלאנדזשעט צו די וואסער ברעגעס און ווערן דארט פארהאנקעט און צעלאזן זיך דארט. אין אזא פאל ווארענט מען מענטשן פון קומען צו די ברעגעס ווייל די וואסער שטאפלן גייען ארויף זייער הויך.
גאר גרויסע אייזבערג קען געדויערן עטליכע יאר ביז זיי ווערן אינגאנצן צעלאזט אויב זיי קומען נישט צוריק אן צו די קאלטע ערטער אין די ווינטער. עס זענען געווען אייזבערג וואס מען האט נאכגעפאלגט ביז 8 יאר ווילאנג עס איז שוין געווען גענוג קליין מען זאל עס מער נישט דארפן באוואכן. דורכאויס די צייט וועט עס זיך טיילמאל ארומדרייען און אמאל אויך איבערדרייען פארקערט, געוואנדן לויט די וואג פון אלע זייטן.
אין 952' האבן וויסנשאפטלערס געפינען אן אייזבארג אין קאנאדע'ס הויכע ארקטיק וועלכע האט זיך געמאסטן 35 סקווער מייל און איז נאר געווען 160 פיס דיק. דער אייזבארג האט אוועקגעשווימען נענטער צו דרום און איז קיינמאל נישט צוריק פארפרוירן געווארן אין די ווינטער אבער איז אויך נישט אזוי שנעל צעלאזט געווארן ווייל עס האט נישט געשווימען צו ווייט וואו עס איז ווארימער. די סייענטיסטן האבן דארט אויפגעשטעלט א פארשונג צענטער און שפעטער האבן זיי אויך אויפגעשטעלט א ראנוועי פאר פליגער און די אמעריקאנער עיר פארס האט זיך באנוצט דערמיט צו לאנדן זייערע פליגער. דער אזויגערופענער טי-3 אייזבארג האט אנגעהאלטן ביז 978' ווען עס האט געשווימען צו די דרום ברעגעס פון גרינלאנד און האט זיך דארט שנעל צעלאזט.
רוב אייזבערג זעען אויס ווי אפגעבראכענע שטיקער בערג אבער מען קען טיילמאל זען אייזבערג מיט די מאדנע'סטע פארעמען. ספעציעל זענען די פארעמען אינטערעסאנט נאכדעם וואס אן אייזבארג דרייט זיך איבער און מען זעט די פארעם פון די כוואליעס בעפאר די אייזבארג איז געווארן איינגעפרוירן.
איבער דער וועלט זענען פאראן צענדליגער טויזנטער שווימנדיגע אייזבערג גרויס און קליין אבער רוב פון זיי קומען נישט אריין אין די אקעאנען וואו עס דרייען זיך שיפן און זענען בכלל נישט קיין סכנה. אין 965' האבן עטליכע גרופעס וויסנשאפטלערס אפגעציילט 30,000 אייזבערג אין א 1,700 סקווער מייל געגענט אינעם אנטארקטיק.
היינטיגע שטודיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט האלטן די וויסנשאפטלערס א קאנטראל אויף די גרויסע אייזבערג כדי צו קענען ווארענען שיפן. אבער די אויספארשונגן גייען פיל ווייטער פון דעם און ווי מער זיי פארשן אלס מער ווערן זיי געוואויר. א גרופע סייענטיסטן פון נארוועגיע האבן נאכגעפאלגט אן אייזבארג פון 60 ביי 30 מייל פאר 10 יאר. דער אייזבארג האט זיך אפגעבראכן אינעם אנטארקטיק און איז דארט געשווימען 2 יאר און איז שטיין געבליבן פארהאנקערט ערגעץ פאר 5 יאר. נאכדעם האט זיך עס ארויסגעראטעוועט פון דארט און אפגעשווימען מער מערב וואו עס האט אריינגעקראכט אין פארפרוירענע וואסער און פון דעם צוזאמענשטויס האט זיך אפגעבראכן א פרישע אייזבארג וועלכע איז געווען 55 ביי 22 מייל גרויס. ביידע זענען דערנאך געשווימען פאר עטליכע יאר אינעם דרום אקעאן ווילאנג עס האט זיך צעלאזט אין ווארימערע וואסערן.
די סייענטיסטן באנוצן זיך מיט סעטעלייטס און ראדארן נאכצופאלגן די אייזבערג. די סעטעלייטס האלטן א חשבון אויף אלע פארפרוירענע וואסערן און ווען אייזבערג ברעכן זיך אפ כאפט עס אויף אז די פאפרוירענע ים איז געווארן קלענער און שיקט סיגנאלן צו די סייענטיסטן באזעס אז דארט און דארט האט זיך יעצט אפגעבראכן אן אייזבארג.


text:
19טן יולי
דעם 19טן יולי איז דער 200טער טאג פון יאר (201טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 165 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1870 - פראנקרייך פראקלאמירט מלחמה קעגן פרייסן און הייבט אן דעם פראנקרייך פרייסן קריג
- 1900 - געווידמעט די ערשטע מעטרא ליניע אין פאריז
- 1949 - לאאס באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 1952 - געעפנט די העלסינקי אלימפיאדע
- 1980 - געעפנט די מאסקווע אלימפיאדע
- 1996 - געעפנט די אטאלנטא אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1921 - ראזאלין יאלא, יידישע אמעריקאנער ביאפיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין 1977
- 1949 - קגאלעמא מאטלאנטע, פרעזידענט פון דרום אפריקע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1980 - ניהאט ערים, פרעמיער מיניסטער פון טערקיי (געב' 1912)


text:
חסידישע מוזיק
חסידישע מוזיק איז אזעלכע מוזיק וואס ווערט געזונגען נאר ביי די פרומע קרײַזן, וואס בדרך כלל ווערן זיי געזונגען מיט הייליגע ווערטער פון הייליגע ספרים, ווי תנ"ך, גמרא, מדרשים א.א.וו.
אפילו מען רופט דעם זשאנער חסידישע מוזיק, מוז עס נישט זײַן געזונגען נאר ביי די חסידישע קרײַזן. נאָר הײַנט איז אײַנגעפירט רופן אלערליי מאָדערנע פרומע מוזיק - "חסידישע מוזיק". ווארשיינליך אַלס די פּאָפּאָלאַרישע מוזיק וואס ווערן געזונגען דורך יעקב שוועקי, אברהם פריעד און מרדכי בן דוד.
די עכטע חסידישע מוזיק הייסן חסידישע ניגונים, דאָס זײַנען די לידער וואס ווערן געזונגען בײַ די אדמור"ים אין זייערע חצרות קודש.
אויך חזנות מיט כלעזמער ווערט גערעכנט אלץ חסידישע מוזיק, (זעהט מער אין זייערע לינקען).
דערויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שמח מוזיק, אידישע מוזיק נייעס בלאג.
- יאהו אידישע מוזיק שמועס גרופע. זשואיש מוזיק


text:
װיקיפּעדיע:וויקיפעד
יעדער איינער וואס שרייבט אדער רעדאקדירט ארטיקלען אין וויקיפעדיע איז א וויקיפעד אדער א וויקיפעדניק.
די צאל איינגעשריבענע באניצערס אצינד איז 19,659, אחוץ די באניצערס וואס זענען נישט איינגעשריבן. רוב באניצערס זענען נישט טעטיג. די גאנצע רשימה געפינט זיך דא.
אלע באניצערס זענען אייניג אין וויקיעפדיע, און קיינער איז נישט העכער אדער מער כוח ווי דעם אנדערן אפילו נישט קיין פרעזידענט אדער א סטוארט, א וויקיפעדיע:ביוראקראט אדער סיסאפ—זיי מעגן נאר מעקן און פארשפארן ארטיקלען אויב עס איז דא וואנדאליזם, נישט חלילה צו געווינען א מיינונג איבער אן אנדער באניצער.
אנאנימע באניצערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באניצער וואס האט זיך נישט איינגעשריבן איז אנאנים. אן אנאנימער באניצער קען ליינען און רעדאקטירן ארטיקלען, ווען נאר זיי זענען נישט געשיצט.
ס'לוינט זיך נאר איינשרייבן ווייל איר קענט האבן נאך געצייג און כלים מיטצוהאלטן די וויקיפידיע, ווי למשל אויפפּאסן, און אנדערע זאלן קענען רעדן צו אייך.
אבער יעדער איינער אין דער וועלט, אחוץ א וואנדאל איז א באניצער, ווען איר וועט ענדערן, שרייבן, צולייגן, רעדאקטירן, סארטירן, און קאמענטורן אויף סיי יעדער טעמע וועט זיך דאס אנזעהן אויף אייער איי.פי. אדרעס.
אויב איר וועט סתם וואנדאלאזירן א זייט צוליב סיי וואסארא סיבה, וועט מען אייך קודם בלאקירן פאר צייטוויליג אדער פאר שטענדיק, ווענדענדיג זיך אין די אומשטענדן פון דעם אדמיניסטראטאר.
עס איז געגרינדעט געווארן ספעציעלע באנוצער קעסטלעך ספעציעל פאר דעם צוועק אז מען זאל עס קענען ארויפלייגן אויפן באנוצער בלאט. זעט דא די ביישפילן:


text:
מקווה
א מקווה איז א פֿארזאמלונג פֿון וואסער וואו מען קען זיך טובל'ן.
- בײַ אלע טובל'ט זיך א פרוי (היינט צו טאג, נאר נאך דער חתונה) מיט א ברכה און מיט דעם ווערט זי ריין נאך די טומאת נדה אדער ווען זי איז געווען א יולדת.
- אויך איינער וואס איז זיך מגייר דארף זיך טובל'ן אין א מקוה.
- כלים (געשיר, בעשטעק, טעפ) וואס א גוי האט געמאכט אדער וואס מען קויפט פון א גוי, טובל'ט מען מיט א ברכה פֿאר'ן נוצן מיט עסן.
- ביי ספרדים און חסידים גייען די מענער אויך אין א מקוה יעדן טאג, אדער מדין טבילת עזרא.
מען קען זיך טובל'ן סיי אין א מקוה, א זאמלונג פון רעגנוואסער (מי גשמים), סיי אין א מעין, א קוואל. פראקטיש רופט מען ביידע היינט א מקוה.
אין א מי גשמים מקוה טוישט זיך נישט דאס וואסער, דעריבער שאפט דאס א פראבלעם ווי אזוי צי האלטן די מקוה ריין. כדי צו לייזן דעם פראבלעם מיט צוויי אדער מער "בורות". דאס רעגנוואסער ווערט געזאמלט אין א גרויסער ציסטערנע געגראבן אין דער ערד; דאס איז דער ערשטער בור. אבער מען טובל'ט נישט אין דעם בור נאר אין א צווייטן בור, וואס איז געמאכט ווי א גרויסער באד אדער א קליינער שווימבאד. די צוויי בורות זענען באהאפטן דורך "השקה", דאס איז א גרויסער לאך וואס באהעפט די בורות. אנדערע מאכן נישט השקה נאר זריעה, לויטן חזון איש. דעם בור טבילה פילט מען אן מיט נארמאלן וואסער און מען קען אים הייצן צו א באקוועמען טעמפעראטור.
און ס'איז דא וואס מאכן דערנעבן א "בור אצל בור" און דאס אליינס צוטיילט מען אין צוויי, וואס ווערט גערופן "בור על גבי בור".
באזונדער איז דא א העכערער בור וואס ווערט גערופן "אוצר", וואו מ'האלט דאס רעגנוואסער. און דאס איז אין פאל פון נויט, אויב עס גייט נישט קיין רעגן א שטיק צייט.
מקוה איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מקווה איד איז דער טיטל פון איינעם וואס גיבט זיך אפ מיט די מקווה, נעמט די איינטריט געלט, רייניגט די מקוה, אויך איז איינגעפירט אז דער מקוה איד האט א שטיקל געוועלבל וואס פארקויפט תשמושי קדושה און וויין מיט בראנפן א.ד.ג.
אין א נשים מקווה הייסט די פרוי וואס גיט אכט אויף די טבילות א טיקערין.
מקוואות אין ישראל און חוץ לארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ישראל איז בויען מקוואות א רעליגיע דינסט וואס דאס לאנד דארף פארזארגן. די איינוואוינער פון א יישוב האבן א רעכט צו פאדערן מ'זאל בויען א מקווה, און היינט האט כמעט יעדער יידישער יישוב אין ישראל א מקווה. עטלעכע ארגאניזאציעס זענען טעטיק אין דעם געביט, די הויפט פון זיי איז דער "מרכז הארצי לטהרת המשפחה" (נאציאנאלער צענטער פאר טהרת המשפחה) וואס הרב אפרים זלמן היילפרין האט געגרינדעט.
אין חו"ל איינער פון די וויכטיקסטע אויפגאבעס פון יעדער יידישער קהילה איז בויען און אויסהאלטן מקוואות.


text:
גוש עציון
גוש עציון, איז א געגנט אין די פארנומענע געביטן, צווישן בית לחם, און חברון.
גערופן אויף די יידישע שטעטלעך, דערפער, און קיבוצים. יידן האבן זיך אנגעפאנגען באזעצן אין די געגנט אין 1927, די ערשטע פלאץ האט געהייסן מגדל עדר, וועלכע איז פארלאזט געווארן אין די תרפ"ט ראיאטן. אין 1932 זענען מענטשן פון די אל ההר באוועגונג געקומען זיך באזעצן, און זענען געצווינגען געווען צו פארלאזן, ביי די אראבישע אויפשטאנד. די הויפט פון די גרופע האט געהייסן שמואל צבי האלצמאן, ער האט העברעיזירט זיין נאמען צו עציון, און די נאמען פון די געגנט איז געבליבן אויף זיין נאמען.
אין 1943 איז דער קיבוץ כפר עציון געגרינדעט געווארן, און שפעטער זענען נאך דריי פלעצער אויפגעשטעלט געווארן. משואות יצחק, עין צורים, און רבדים.
מלחמת השחרור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די מלחמת השחרור, א טאג איידער ישראל האט דערקלערט איר זעלבשטענדיקייט, ד' אייר תש"ח איז כפר עציון, וואס איז געווען די גרעסטע פון אלע יידישע שטעטלעך אין געגנט, געפאלן צו די יארדאנישע סאלדאטן, סמערהייט קעמפער זענען אומגעקומען נאך ביים שלאגן זיך, אלע איינוווינער זענען אומגעברענגט געווארן דורך אראבער אדער די סאלדאטן, בלויז פיר יידישע סאלדאטן האבן באוויזן איבערצולעבן. די אנדערע דריי שטעטלעך, האבן זיך אונטערגעגעבן, און זיי זענען גענומען געווארן אין געפענגעניש.
נאכן זעקס טעג מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן זעקסטאגיקע מלחמה, ווען צה"ל האט איינגענומען די געגנט. און פון דעמאלט גייט אן א שטענדיקער קאנפליקט איבערן געגנט, די שטח איז אין מערסטן טייל, א געגנט וואס יידן האבן געקויפט. און אסאך פלעצער זענען אויפגעשטעלט אויף די אלטע שטעטלעך, אדער אפילו נייע זידלונגען, ביתר עילית, איז די גרעסטע שטאט, און אפרת וועלכע האט א לאקאלע ראט, אלע אנדערע שטעטלעך, געהערן אן צו די גוש עציון געגנטלעכע ראט.
ארט און געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גוש עציון געפונט זיך דרום פון ירושלים, שאסיי 60 פארט אהין און קומט אן קיין חברון.
ווי אויך דורך א נייע שאסיי, וואס איז געבויט געווארן פון הר חומה אין ירושלים, קיין מזרח גוש עציון, און ווערט גערופן די הרדיון שאסיי, וויבאלד עס פארט צום אלטן ארכעאלאגישע פעסטונג, וואס ווארשיינליך איז עס אויפגעשטעלט געווארן דורך הורדוס.
די הויכקייט פון גוש עציון, קומט אן צו אומגעפער 950 מעטער הייעך. איינע פון די מערסט באוויסטע זאכן וואס ווערט דערקענט מיט גוש עציון, איז אן אלטער דעמב בוים, וואס איז דער סימבאל פון דער געגנט.
צוקונפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד די געגנט איז אין די פארנומענע געביטן, איז די געגנט געקומען אונטער באהאנדלונגען, איבער ווי עס זאל געהערן, אין א טייל פון די פארהאנדלונגען, האבן ישראל און די פאלעסטינער, איינגעשטימט אז די געגנט וועט געהערן צו ישראל, און אלס אויסטויש וועט ישראל געבן פאר די פאלעסטינער, אנדערע געביטן, אזעלכע אפמאכן זענען דערקלערט געווארן אויך אויף מעלה אדומים, און אריאל געגנטער.
אינמיטן די אינטיפאדע, האט ישראל אנגעפאנגען בויען די אפטיילונג צוים, און די געגנט איז אונטער ספק צו עס זאל אריינגערעכנט ווערן אלס טייל פון ישראל, די מערב טייל ווי ביתר עילית, איז אינדרויסן פון צוים, די מזרח טייל איז אינעם צוים, וואס נעמט ארום אלע פאלעסטינע געגנטער.


text:
הייבריד אויטא
הייבריד אויטא איז אן אויטא וועלכע ווערט געטריבן דורך צוויי מאטארן, א בענזין ענדזשין און א באטערי מאטאר. די סארט אויטאס קומען היינט אריין אין די מארקעט אלס מער ענווייראמענט פריינטליך און אלס אן אויטא וועלכע נוצט פיל ווייניגער גאזאלין וועלכע איז געווארן אן אישו זינט די פרייזן זענען געשטיגן.
אינהאַלט
וואס איז א הייבריד?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט הייבריד באדייט א פֿארמאשין וועלכע ווערט געטריבן דורך צוויי ענערגיע קוועלער. אין פאקט זענען שוין פאראן הייבריד'ס פאר לאנגע יארן ווייל יעדע סובמארין פארמאגט צוויי ענערגיע קוועלער (נוקלעאר און עלעקטריק אדער דיזעל און עלעקטריק) און אזוי אויך די אור אלטע לאקאמאטיוון וועלכע שלעפן די קאמערציאלע באן וואגאנען. אין די לעצטע יארן זענען פאראן הייבריד שטאטישע באסעס און אסאך שטעט און געוויסע גרויסע טראקטארן זענען הייבריד. עס זענען פאראן עטליכע וועגן וויאזוי דער הייבריד אויטא ווערט געטריבן און דאס ווענדט זיך לויט דער אויסשטעל פון די ענערגיע קוועלער. די ערשטע וועג איז דער ארגינעלער וועג וועלכע פארמאגט נאר איין מאטאר און די ענערגיע פאר דער מאטאר ווערט געברענגט פון ביידע קוועלער אינאיינעם. עס זענען אבער אויך פאראן אנדערע סארט וועגן וויאזוי די צוויי ענערגיע קוועלער טיילן זיך איין צו טרייבן איינס אדער צוויי מאטארן. כאטש די ערשטע וועג איז פיל ביליגער און גרינגער צו פראדוצירן זענען למעשה רוב הייבריד מאדעלן מעכאניזירט דורך די צווייטע וועג וועלכע איז שפעטער ערפינדן געווארן. דער סיבה דערצו וועט איר פארשטיין ווען איר וועט ענדיגן דעם ארטיקל. א הייבריד אויטא פארמאגט די פאלגענדע טיילן: 1) א בענזין מאטאר וועלכע איז גארנישט אנדערש ווי די מאטאר פון אלע אנדערע אויטאס נאר איז פיל קלענער. 2) א גאזאלין טאנק אלס א ענערגיע קוואל פאר די גאזאלין מאטאר. 3) א פארגעשריטענע עלעקטריק מאטאר וועלכע נעמט איר ענערגיע פון א באטערי אבער קען אויך צוריקגעבן ענערגיע פאר די באטערי ווען מען ברעיקט אראפ. 4) א גענעראטאר וועלכע פראדוצירט עלעקטריע. 5) באטעריס פאר דעם עלעקטריק מאטאר. און 6) א טראנסמישן וועלכע קען זיין אן ארגינעלע אדער פארגעשריטענע טראנסמישן, געוואנדן לויט דער אויסשטעל פון די הייבריד סיסטעם.
די מעלות פון א הייבריד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הייבריד אויטאס זענען דערווייל טייערער פון אנדערע אויטאס און כאטש מען שפארט זיך גאזאלין עווענטועל איז עס נאך נישט גענוג א גוטע סיבה צו קויפן אזא אויטא ווייל א דורכשניטליכער הייבריד אויטא איז מיט עטליכע טויזענט דאלאר טייערער ווי אן אנדערע אויטא די זעלבע גרויס און קראפטיג און א דורכשניטליכער דרייווער נוצט נישט אזויפיל גאזאלין אין די ערשטע פאר יאר אז עס זאל זיין אזא מציאה. לויט אפיציעלע שאצונגן קויפט א דרוכשניטליכער דרייווער ארום 1,200 דאלאר ווערט אין גאזאלין פער יאר. יעצט אויב איינער צאלט עקסטערע 5,000 דאלאר פאר א גוטע הייבריד אויטא וועט אים געדויערן 8 יאר צו אפנעמען זיין עקסטערע געלט אפילו מיט די בעסטע הייבריד וועלכע נוצט די ווייניגסטע גאזאלין. אבער אן אויטא וואס דארף נוצן ווייניגער גאזאלין האט נאך א מעלה און דאס איז די באקוועמליכקייט אז מען קען פארן פיל מער מיילן אן דארפן איבערפילן דעם אויטא מיט גאזאלין. דאס איז שוין יא א שטארקע סיבה צו צאלן מער געלט אבער נאר פאר איינער וואס קען זיך דאס ערלויבן. א צווייטע מעלה פון הייבריד אויטאס זענען אירע ריינע מאטארן וועלכע גיבן ארויס פיל ווייניגער שמוציגע אפפאל (קארבאן מאנאקסייד און קארבאן דיאקסייד) וואס מאכט איר מער ענווייראמענט פריינטליך. מען שאצט אז אויב יעדער אין גאנץ אמעריקע וועט טוישן צו הייבריד אויטאס וועט מען קענען זען א חילוק מיט די אייגענע אויגן ביז עטליכע יאר. אבער וועם אינטערעסירט די ענווייראמענט? יעדער וויל וואוינען אין א ריינערע ענווייראמענט אבער ווייניג מענטשן זענען גרייט צו צאלן א פרייז דערפאר.
מעכאניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארשטיין וויאזוי א הייבריד אויטא קען באווייזן ארויסצוגעבן די זעלבע קראפט און דאך נאר נוצן האלב אזויפיל גאזאלין פעלט זיך אויס א קורצע הקדמה: ווי יעדער ווייסט ווערט די קראפט פון אן אויטא געמאסטן לויט וויפיל פערד-קראפט עס גיט ארויס. למעשה ווערט אבער די גרויסע מאס פערד קראפט קוים גענוצט ווייל ווען א דורכשניטליכער אויטא פארט אויפ'ן הייעוועי נוצט עס נישט מער פון 20 פערד-קראפט. די גרויסע מאס פערד קראפט ווערט נאר גענוצט ווען דער אויטא שטרענגט זיך איבער זייער שטארק ווי אנהייבן פארן צו א שנעלע ספיד אדער ארויפשלעפן א שיפע בארג. ווי מער פערד-קראפט אלס בעסער ציט עס ארויף. קומט אויס אז דער גרויסער קראפטיגער מאטאר איז נישט וויכטיג 90 פראצענט פון דער צייט און נוצט איבעריגע ענערגיע צוליב איר גרויסקייט און שטארקייט ווייל אין פאקט וואלט דער אויטא געקענט נוצן א פיל קלענערע מאטאר רוב פון די צייט. די הייבריד אויטאס לעזן דעם פראבלעם. עס פארמאגט נאר א קליינע מאטאר ווייל רוב צייט פעלט זיך נישט אויס מער פון דעם און ווען עס דארף האבן מער ענערגיע באקומט עס פרישע קראפט פון דעם עלעקטריק מאטאר. אבער דער קליינער מאטאר איז נישט די איינציגסטע חכמה וועלכע מאכט דעם הייבריד שפארן גאזאלין. ווי מיר האבן פריער דערמאנט באקומט די באטערי צוריק ענערגיע פון דעם עלעקטריק מאטאר. דאס פאסירט ווען דער אויטא פאר שנעל און מיטאיינמאל ברעיקט דער דרייווער אראפ. דער מאטאר האט דעמאלט איז זיך אסאך ענערגיע און שיקט דאס צוריק צו די באטערי וואס מיינט אז די באטערי שפארט זיך ענערגיע יעדעס מאל דער אויטא ברעיקט. ווען אן ארגינעלער אויטא שטייט ביי א רויטע ליכט פאר א מינוט נוצט עס נאך אלץ אסאך ענערגיע ווייל דער גרויסער קראפטיגער מאטאר ארבעט ווייטער צו זיין גרייט ווען עס וועט ווייטער דארפן פארן. דער הייבריד אויטא שפארט זיך אין אזא פאל זייער אסאך גאזאלין ווייל עס לעשט אויס אויטאמאטיש די גאזאלין מאטאר און נאר דער עלעקטריק מאטאר בלייבט ארבעטן, נישט נוצנדיג אפילו א ברעקל גאזאלין. ווען דער אויטא דארף אנהייבן פארן ווייטער האט עס גענוג ענערגיע פאר די ערשטע סעקונדן ביז ווילאנג דער גאזאלין מאטאר צינדט זיך צוריק אן. רעדער פון א הייבריד שפארט אויך גאזאלין ווייל דער געשטעל פון א הייבריד אויטא לאזט נוצן אן אנדערע סארט רעדל וועלכע איז הארטער און מער אויפגעבלאזן וואס מאכט איר האבן א בעסערע כאפ אויפ'ן ראוד וואס מיינט ווייניגער קראפט פון די מאטארן.
הייבריד אויטאס אויף די מארקעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פירער אין די הייבריד אויטא מארקעט זענען די צוויי יאפאנעזער פירמעס האנדא און טאיאטע וועלכע זענען ביידע גאר אויפגעכאפטע נעמען אין נארט אמעריקע. ביידע פירמעס זענען ערשט ארויסגעקומען מיט א ספעציעלן הייבריד מאדעל און דערנאך האבן זיי אנגעהויבן פראדוצירן טייל פון זייערע ארגינעלע מאדעלן אין א הייבריד ווערסיע. האנדא האט ערשט ארויסגעגעבן איר אינסייד מאדעל און טאיאטע האט ארויסגעגעבן די פריוס מאדעל. ביידע זענען געווען די ערשטע הייבריד קאנצעפטן אבער זענען דאך געווען היבש אנדערש איינע פון די אנדערע. ביידע קאסטן בערך 20 טויזענט דאלאר און פארמאגן א גאזאלין מאטאר און אן עלעקטריק מאטאר מיט באטעריס אבער דארט ענדיגט זיך זייערע ענליכקייטן. אין די ערשטע יארן איז טאיאטע געווען מער פארגעשריטן ווי האנדא ווען זי איז ארויסגעקומען מיט איר פריוס מאדעל שוין אין 97' (עס איז דעמאלט נאר פארקויפט געווארן אין יאפאן), ווען האנדא איז ערשט ערשינען אין 00' מיט איר אינסייד מאדעל. דער ציל פון טאיאטע איז געווען צו רעדוצירן די שלעכטע אפפאל (עמישענס) פון דעם אויטא וואס מער און דער ציל פון האנדא איז געווען צו נוצן וואס ווייניגער ענערגיע. ביידע זענען געווען סוקסעספול אין זייערע ערייכונגן אבער טאיאטע האט אויסגעקוקט צו זיין מער פארגעשריטן מיט איר 4 טירן פריוס וועלכע קוקט נישט אויס צופיל אנדערש פון אנדערע אויטאס ווען האנדא'ס אינסייד מאדעל איז נאר געווען א 2 טיר מאדעל מיט א מאדנעם אויסקוק. די צייט האט זיך גערוקט אין האנדא האט זיך היבש פארבעסערט און געמאכט פארשריט ווען זי איז ארויסגעקומען מיט איר האנדא סיוויק הייבריד מאדעל. האנדא'ס סיוויק מאדעל איז איינע פון די מערסט אויפגעכאפטע מאדעלן איבער די וועלט און א הייבריד מאדעל פון דעם סארט איז באצייכנט געווארן אלס א געוואלדיגער סוקסעס. אינדערצווישן האבן אלע אנדערע גרויסע פירמעס אנגעהויבן ארבעטן אויף הייבריד מאדעלן וועלכע ווערן אלע ערווארטע אין די קומענדיגע יארן. דער צוקונפט פאר הייבריד איז דערווייל א גוטער ווען מער און מער קאנצעפט מאדעלן ווערן געוויזן דורך א רייע אויטא פירמעס ביי זייערע פארשטעלונגן ארום די וועלט.
דאס אויפהאלטונג פון א הייבריד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביידע, האנדא און טאיאטע, האבן לאנגע גאראנטיס אויף זייערע הייבריד מאדעלן. האנדא'ס מאדעלן קומען מיט אן אכט יאר אדער 80,000 מייל גאראנטי אויף די עלעקטריק טיילן פון די אויטאס און א דריי יאר אדער 36,000 מייל גאראנטי אויף די איבעריגע טיילן פון די אויטאס. טאיאטעס מאדעלן קומען מיט די זעלבע גאראנטיס מיט'ן איינציגסטן חילוק אז זי גיט 100,000 מייל אויף די עלעקטריק טיילן אנשטאט די 80,000 פון האנדא. ביידע פירמעס זאגן אז זייערע באטעריס פארלאנגן נישט קיין אויפהאלטונג און וועט קיינמאל נישט דארפן פארראכטן ווערן ביי סערוויס. ווייטער די עלעקטריק מאטאר זאגן זיי וועט נישט פארלאנגן מער סערוויס ווי די ארגינעלע מאטאר פון יעדן אויטא. אבער דערווייל איז שווער צו וויסן צי זיי זענען גערעכט ווייל עס נעמט מערערע יארן צו שטודירן און זיך איבערצייגן אויב דאס איז טאקע ווי זיי זאגן. אגב, איז דער גרעסטער זארג איבער די הייבריד מאדעלן צווישן די מאסן געווען וויפיל סערוויס דאס וועט פארלאנגן. א גרויסע טייל מעגליכע קאסטומערס האבן געהאלטן אז די סערוויס פאר דעם אויטא וועט קאסטן צופיל און טאקע דערפאר האבן ביידע פירמעס געמוזט איינשטעלן און צוזאגן א 8 יאר גאראנטי ווייל אנדערש וואלט מענטשן דאס קיינמאל נישט אקצעפטירט.
קאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי פריער דערמאנט זענען הייבריד'ס טייערער ווי אנדערע ארגינעלע אויטא מאדעלן אין די זעלבע קאטעגאריעס און אפילו מיט די גאזאלין וואס מען שפארט זיך לוינט זיך דאס נאך נישט. אבער מיט דעם אלעם איז די הייבריד מארקעט זייער סוקסעספול צוליב אירע אנדערע מעלות און אויך ווייל מענטשן גלייכן צו זיין מער פארגעשריטן ווי זייערע פריינט און אנדערע ווייל זיי ווילן באמת העלפן די סביבה.
פאר אינטערעסאנטקייט וועלן מיר געבן א בליק אויף די פרייזן פון די הייבריד מאדעלן וועלכע זענען שוין אינדרויסן: לויט אלע עקספערטן איז דער האנדא עקארד דערווייל די בעסטע הייבריד אויטא מאדעל אויף די מארקעט מיט א צוגעגליכענע פרייז פון $30,000. אין קאנטראסט קאסט די טייערסטע ארגינעלע עקארד נישט מער ווי $26,850 וואס מיינט א חילוק פון איבער $3,000.
- האנדא סיוויק = $20,000
- האנדא אינסייד = $19,000
- טאיאטע פריוס = $20,000
- פארד עסקעיפ = $29,000
- לעקסוס אר-עקס = $48,500
- טאיאטע היילענדער = $33,000
מען ערווארטעט אז די פרייזן פאר הייבריד אויטאס וועלן שטארק פאלן איינמאל עס וועלן זיין צענדליגער מאדעלן און דעמאלט וועט שוין איינמאל לוינען צו קויפן הייבריד אויפ'ן חשבון פון שפארן אויף גאזאלין וועלכע איז זייער טייער היינט צו טאג.


text:
פאלאשן
די פאלאשן זענען אן אור-אלטער שבט וועלכע געפינען זיך אין עטיאפיע.
זיי פארמאגן אן אייגענעם שפראך גערופן אמהאריש וועלכע די ארומיגע באפעלקערונג פארשטייען נישט.
די פאלאשן פארמאגן זייער ענליכע מנהגים צו יודן, דערפאר איז פארהאן וואס ווייזן אן אויף זיי ווי אויף איינע פון די עשרת השבטים.
לויט אנדערע זענען די פאלאשן אייניקלעך פון די קעניגן שבא וועלכע איז געפארן חתונה האבן מיט שלמה המלך.
זיי האבן אמאל פארמאגט אן אייגענעם קעניג מיט אן אייגענעם מיליטער און זענען שטענדיג געווען פארמישט אין מלחמות מיט די ארומיגע געמיינדעס. מיט די צייט האבן די ארומיגע זיך געשטארקט אויף זיי, און זינט דאן האבן זיי שטארק געליטן. מען האט זיי געיאגט און געפייניגט אן אויפהער.
אין 1855 איז דער ערשטער פאלאש, דניאל בן חנניה, געקומען קיין ירושלים. ער האט דערציילט וועגן די ליידן און רדיפות וואס די פאלאשן מאכן אויס או צענדליקע טויזנטער פון זיי ווערן אפגעשמדט מיט געוואלד.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פויק
א פויק איז א שלאג מוזיק-אינסטרומענט וואס מען קלאפט מיט די הענט אדער מיט א פויקשטעקל. א זאמלונג פון פויקן און טאצן, מיט אפשר אנדערע שלאג-אינסטרומענטן. א פויק איז געמאכט פון א פֿעל פון א ציג אדער אן אנדער בהמה געצויגן איבער א מעטאלן רינג אדער א קיילעכדיקער כלי. מען שלאגט דעם פעל צו שאפן א קלאנג.
מיט א פויק טוט מען האלטן דעם טאקט פון א געזאנג. מען שפילט פויקן ביי מארש-מוזיק, און יעדער מיליטערישער ארקעסטער האט פויקער צו האלטן דעם מארש פון די זעלנער גלייך.
מען ניצט פויקן א סך אין פאפולערער מוזיק, למשל דזשעז, ראק און בלוז.
אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמות טו כ
- "האט מרים די נביאה די שוועסטער פון אהרן גענומען דעם פויק אין איר האנט, און אלע פרויען זענען ארויסגעגאנגען נאך איר מיט פויקן און טאנצן."


text:
איוואן גאנטע
איוואַן גאנטע (אוקראיניש: IBaH ҐoHTa; געש' 1768) איז געווען דער היידאמאק וועלכער האט דורכגעפירט די טרויעריג-בארימטער אומאנער שחיטה אין יאר תקכ"ח.
רבי דוד חזן, אַ תלמיד פון בעל שם טוב, וועלכער איז געראַטעוועט געוואָרן פון דער שחיטה דורכדעם וואס ער האָט זיך באַהאַלטן אין אַ גרוב אין אומאַן, האָט אָנגעשריבן אַ קונטרס “חרב גאנטע”, אין וועלכן ער שילדערט די גרויזאַמע געשעענישן און ווי ער האָט געבראַכט די קדושים צו קבורה אויפן אַלטן בית החיים אין אומאַן.
די רציחה וואָס גאנטע און זיינע היידאַמאַקעס האָבן דאַן אין אומאַן אַרויסגעוויזן צו די אידן, איז געווען אַזוי גרויס, אַז אפילו אויף אַלטע לייט, אויף פרויען און קליינע קינדער האָבן זיי זיך ניט דערבאַרימט. מיט די פערד זענען זיי געפאָרן איבער טויטע און לעבעדיגע, וואָס האָבן זיך געוואַלגערט אין די גאַסן. זיי האָבן פון די דעכער געוואָרפן קראַנקע מענטשן, און רייטנדיג איבער די גאַסן, האָבן זיי אויף די שפּיצן פון זייערע לאַנגע שפּיזן געטראָגן קליינע אידישע קינדער.
איבער אַלע גאַסן פון אומאַן האָבן זיך יענעם טאָג געוואַלגערט הרוגים און בלוט האָט זיך געגאָסן ווי וואַסער. העכער צוואנציג טויזנט אידן זענען דאַן געפאַלן טויט דורך די שרעקליכע מיתות משונות, וואָס נאָר אַ בייזער טייוול, אַ בלוטיגער אכזר, האָט געקענט צוטראַכטן. געשעהן איז דאָס אין פינפטן טאָג פון חודש תמוז, תקכ”ח, אָדער דעם 18טן יוני, פון יאָר 1768.
אין אומאַן זענען נאָך ביזן היינטיגן טאָג פאַרבליבן פרומע אידן, וועלכע פאַרפעלן ניט קיין איין יאָר צו פאַסטן אין דעם טאָג ווען די גרויסע שחיטה איז פאָרגעקומען.
נאָך דעם ווי די שחיטות זיינען אָפּגעשטעלט געוואָרן, האָבן אידן אויסגעדריקט זייער גרויסן צער אין קינות, אין סליחות און אין קלאָג-לידער, וואָס זיינען געשאַפן געוואָרן. און צווישן יענע קלאָג-לידער, וואָס זענען אין אוקראַינע איבערגעגאַנגען פון דור צו דור, איז אויך געווען איינע, וואָס מען האָט מיט אַ טרויעריגן ניגון געזונגען אויף יודיש:
אבינו שבשמים, ווי אַזוי קענסטו דאָס צוזעהן,
אוקראַינער אידן זאָל אַזוינע גרויסע צרות געשעהן?
גזירות קשות אַזעלכע וואו איז געהערט געוואָרן אין דער וועלט?
גאָנטע האָט אויך קליינע קינדער ממית געווען און צוגענומען דאָס געלט.
דאָס שלעכטע פון די האַדיאַמאַקעס זאָל קומען פאַר דיר, האַר פון דער וועלט,
און העלפן זאָלסטו אַלע, וואָס האָבן זיך פאַר אונז געשטעלט”.
אין שוהלן און אין בתי מדרשים האָט מען יאָרן-לאַנג באַוויינט און באַקלאָגט די גרויסע שחיטה, וואָס גאָנטע האָט מיט זיינע האַידאַמאַקעס געמאַכט אין דער שטאָט אומאַן. די “אומאַנער שחיטה” איז אַריין אין דער יודישער געשיכטע ווי איינער פון די גרויסע אומגליקן, וואָס דאָס יודישע פאָלק האָט איבערגעלעבט אין אַכצנטן יאָרהונדערט.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אָבער דאָס אומשולדיג יודישע בלוט, וואָס גאָנטע האָט פאַרגאָסן, האָט דאָך ניט געשוויגן; עס האָט פון די “פעלדער, וואָס זענען געווען רויט”, דעם גרויסן און טיפן צער אַרויסגעשריגן, און די פאַרדינטע נקמה איז דאָך געקומען. גאָנטע האָט געהאַט אַזאַ סוף ווי ער האָט פאַרדינט.
נאָך דעם ווי דער אויפשטאַנד פון די האַידאַמאַקעס איז אונטערדריקט געוואָרן מיט דער הילף פון די רוסן, האָט מען גאָנטע’ן געכאַפּט און אים פאַרמשפּט צום טויט.
און אַ טויט האָט מען אים געגעבן ניט קיין גרינגן. מען האָט פון אים לאַנגזאַם די הויט געשינדן. מען האָט אים דאָס הוילע לייב געברענט מיט אָנגעגליטע שטיקער אייזן, און ווען ער איז געווען מער טויט ווי לעבעדיג, האָט מען אים אָפּגעהאַקט דעם קאָפּ.


text:
יציאת מצרים
יציאת מצרים איז די עיקרדיקע געשיכטע וואס האט פאסירט פאר כלל ישראל און דער גרונט פון די יידישע רעליגיע.
די געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געשיכטע ווערט פארציילט אין די תורה אין ספר שמות, וואס דערציילט איבער כלל ישראל'ס באפרייאונג פון די מצרישע קנעכטשאפט דורך משה רבינו.
קריאת ים סוף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז באשריבן אין די תורה אלס דער גרויסער נס וואס גאט האט געטאן צו די יידן זעקס טאג נאך יציאת מצרים, ווען ער האט געשפאלטן דעם ים סוף פאר די אידן און די מצרים זיינען דערטראנקען געווארן.


text:
פלאנעט
א פלאנעט (פון גריכיש Πλavήtnς, "וואנדערער") איז א הימלישער קערפער וואס ארביטירט ארום דער זון אדער א שטערן.
א פלאנעט איז דעפינירט דורכן אינטערנאציאנאלן אסטראנאמישן פארבאנד (IAU) אזוי:
א הימלישער קערפער, אין דער זון סיסטעם[1],
- (א) ארביטירט ארום דער זון;
- (ב) זיין מאסע איז גענוג גרויס אז עס איז קיילעכדיג פון דער אייגענער כח המשיכה;
- (ג) ער רוימט אוועק פון זיין אָרביט אנדערע קערפערלעך;
אדער דרויסן פון דער זון סיסטעם[2],
- (1) געפינט זיך אין אן ארביט ארום א שטערן אדער דער רעשט פון א שטערן;
- (2) זיין מאסע איז צו קליין צו שאפן א קערנשמעלצונג;
- (3) זיין מאסע איז גענוג גרויס צו זיין א פלאנעט אין אונזער זון סיסטעם;
די דעפיניציע פון א פלאנעט אין דער זון סיסטעם איז הערשט אנגענומען געווארן אום 2006, אבער די דעפיניציע פון א פלאנעט מחוץ דער זון סיסטעם איז שוין אנגענומען געווארן אום 2003.
פלאנעטן אין דער זון סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די היינטיגע דעפיניציעס זענען דא אין דער זון סיסטעם דריי ערליי קערפער:
- פלאנעטן;
- קארליק פלאנעטן;
- קליינע קערפער אין דער זון סיסטעם (אסטערוידן, קאמעט, א.א.וו.);
די אכט פלאנעטן זענען: פיר ערדישע פלאנעטן מערקור, ווענוס, ערד פלאנעט, מאדים, און פיר גאז ריזן יופיטער, סאטורן, אוראנוס און נעפטון - די לעצטע צוויי רופט מען אייז ריזן.
די פלאנעטן פון דער זון סיסטעם ווערן קלאסיפיצירט אין דריי קאטעגאריעס:
- ערדישע פלאנעטן - די פלאנעטן וואס זענען ענלעך צום ערד-פלאנעט, וואס זענען צוזאמענגעשטעלט בעיקר פון שטיינערים. די קאטעגאריע שליסט איין מערקור, ווענוס, די ערד און מאדים; אז מען רעכנט אריין אין דער קאטעגאריע אויך קארליק פלאנעטן דארף מען מיטרעכענען צערעס און די אסטערוידן.
- גאז ריזן - די פלאנעטן באשטייען בעיקר פון גאזן און זענען אסאך ווייניגער געדיכט ווי די ערדישע פלאנעטן. די קאטעגאריע שליסט איין יופיטער, ה, אוראנוס און נעפטון.
- איבערננפטונישע קערפער - די זענען די קערפער וואס געפינען זיך ווייטער פון דער זון ווי דער ארביט פון נעפטון. די קאטעגאריע שליסט איין די קארליק פלאנעטן פלוטאן, עריס, האומעע און מאקע-מאקע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אלגעמיינע אסיפה פון דעם אינטערנאציאנאלן אסטראנאמישן פארבאנד – אויגוסט 2006: רעזולטאט פון דער אפשטימונג - IAU אוגוסט 2006. (אויף ענגליש)
- ↑ ארבעט גרופע אין עבודה וועגן פלאנעטן מחוץ דער זון סיסטעם (WGESP) פון דעם - IAU פעברואר 2001, צוריקבאקומען מיי 2006. (אויף ענגליש)


text:
דיקטאטור
א דיקטאטור הערשאפט, איז א פאליטישע צושטאנד אין א לאנד, וואס געווענליך איז נישט קיין אפשטאמיקער פון א קעניגליכער פאמיליע, וואס אויף אזא פאל וועט עס הייסן מאנארכיע. דער הערשער אין א דיקטאטור הייסט א דיקטאטאר.
א דיקטאטור איז פאראנטווארטליך פאר אלץ אין לאנד, זי הערשט אויפן געזעץ, אויפן פארלאמענט, און אויפן מיליטער, אסאך פון די דיקטאטורן פונעם 20סטן יארהונדערט, זענען געקומען צום מאכט דורך וואלן, ווי היטלער, אנדערע מיט א מיליטערישער פוטש, ווי סאדאם כוסעין.
דער שטארקער סימן ביי א דיקטאטורישער רעפובליק, איז די פארטיי, עס איז נישט פארהאן קיין אפאזיציע, פאליטישע פארטייען ווערן אומלעגאל, ווי אין סאוועטן פארבאנד, ביי סטאלין. עס איז נישטא קיין פרייהייט פון פרעסע, אדער פון רעדן. אינעם מיטל מזרח, ווערן פרויען אונטערדריקט.
א דיקטאטור וועט אין מערערע פעלער, האבן זיין אייגענע זיכערהייטס וואך. ווי עס.עס. אין נאצי דייטשלאנד, אדער רעפובליק גווארדיע אין איראק. רעוואלוציאנער היטער אין איראן, אפילו איראן ווערט פארעכנט אלס איסלאמישע רעפובליק, איז די ציל פון די רעוואלוציאנער היטער איינס, אונטערברענגען קעגנער פונעם רעזשים.
רוב דיקטאטארן געוועלטיקן אויף זייער באפעלקערונג, מיט אן אייזערנעם פויסט, טייל פון זיי האבן זיך געקרוינט אלס העכערע געטליכקייט.