text:
חיים קרייזווירטה
הרב חיים קרייסווירטה (ה'תרע"ח - ט"ז טבת ה'תשס"ב) איז געווען דער אב"ד פון דער מחזיקי הדת קהילה, אנטווערפן קנאַפע פֿופֿציג יאר.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיים קרייסווירטה איז געבוירן אין וואויניטש, מערב-גאליציע, אין יאר תרע"ח צו זיינע עלטערן הרב אברהם יוסף שערמאן און פערל קרייסווירטה. ער איז באקאנט געווארן ווי דער "קראקעווער עילוי". ביי די פופצן יאר איז ער שוין געווען א מגיד שיעור אין ישיבות. ער איז אנגעקומען אין דער ליטע וואו ער האט חתונה געהאט מיט מרת שרה,[1] די טאכטער פון רבי אברהם גראדזינסקי, דער משגיח פון דער סלאבאדקער ישיבה און מחבר פון "תורת אברהם" (דערמארדעט כ"ט תמוז תש"ד). אין ת"ש, ווען די נאציס זענען אריין אין פוילן, האט מען אים ארויסגעפירט אין וואלד כדי צו שיסן אים. ווען דער נאצי האט אים געהאלטן ביי שיסן, האט ער געבעטן רשות צו דאווענען. ער האט געדאוונט צום אייבערשטן, "ראטעווע מיך בזכות מיין לערנען תורה, און טאמער דאס איז נישט גענוג, ראטעווע מיר פון טויט בזכות וואס איך האב געטון פאר ר' ישעיה'לע משנה".[2] רבי חיים האט געווארט אויפן שאס, אבער דער דייטשער זעלנער האט געקווענקלט. "זעט, איך אויך האב א ווייב מיט קינדער אין דייטשלאנד. דו זעסט אויס אן ארדנטלעכער מענטש, און איך וויל נישט הרגענען אזא יונגן מענטש אצינד. כ'וועל שיסן צוויי מאל אין דער לופט כדי מ'זאל מיינען אז איך האב דיך געהרגעט, און דו אנטלויף וואס גיכער.[3]
זיי זענען אנטלאפן אין מאסקווע, און פון דארט זענען זיי ענדלעך אנגעקומען אין ארץ ישראל, וואו רבי חיים האט ממשיך געווען לערנען.
אין תש"ח איז ער געווארן באשטימט ראש ישיבה אין שיקאגא, און ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז תשי"ד, ווען מען האט אים באשטימט אב"ד פון דער מחזיקי הדת קהילה אין אנטווערפן.
ער איז נפטר געווארן אין אנטווערפן ט"ז טבת תשס"ב. מען האט אים אריבערגעפירט אין ארץ ישראל און באערדיגט אין הר המנוחות. זיין אלמנה איז נפטר געווארן כ' סיון תשע"ב אין לייקוווד, אמעריקע.[4]
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קינדער פון הרב חיים און מרת שרה זענען איין זון און איין טאכטער:
- רבי דוב צבי פון לייקוואוד, ראש ישיבה פון מרכז התורה אין ירושלים, האט געהייראט מרת לאה גיטל לייפער, טאכטער פונעם פיטסבורגער רבי[5]
- פנינה, די רביצין פון איר שוועסטער-קינד רבי פינחס זעלעוואנסקי פון ירושלים
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געבוירן אין קאוונע
- ↑ ר' ישעיה'לע משנה איז געווען א בלינדער עלטערער ייד, אן אייניקל פון רבי מרדכי פון קרעמניץ. ער איז אנגעקומען אין א ישיבה אין ווארשע פון ראוונע. די ישיבה האט נישט געהאט גענוג בעטן פאר די בחורים, אבער רבי חיים האט געהאט אן אייגענעם בעט זייענדיק א מגיד שיעור. ער האט זיין בעט אוועקגעגעבן צו ר' ישעיה'לע, און ער אליין האט געשלאפן א גאנץ יאר אויף דער קאלטער פאדלאגע.
- ↑ משפחה, 11טן יאנואר 2012
- ↑ זי איז געווען אלט 91. אירע געשוויסטער זענען רבי יצחק גראדזינסקי פון בני ברק, די ווייב פון רבי שלמה וואלבע, און די ווייב פון רבי ברוך ראזנבערג וואס איז געווען ראש ישיבה פון דער סלאבאדקער ישיבה אין בני ברק.
- ↑ דאס אידישע ליכט, תשרי תשכ"ח


c: text/html

text:
טאמיל
טאַמיל (தமிழ்) איז די מוטערשפּראַך פון די טאַמיל מענטשן, אַ באַאַמטער-שפּראַך פון סרי לאנקא און סינגאפור, און א רעגיאָנאַלע שפּראַך אין אינדיע. 77,000,000 מענטשן רעדן טאַמיל.
טאמיל איז איינער פון די לאנגסטע איבערלייבנדיגע קלאסישע שפראכן אין דער וועלט. טאמיל-בראהמי שרייבונגען פון 2,500 יארן צוריק זענען געפונען געווען אין אדיטשאנאלור און 2,200 יאר-אלטיגע טאמיל-בארהמי שרייבונגען זענען געפונען געווען אין סאמאנאמאלאי. מען האט אמאל געזאגט וועגן טאמיל'ן אז עס איז "דער איינציגער שפראך פון היינטיגער אינדיע וואס איז נאך ענלעך מיט אירער קלאסישער היסטארישער פארמע." פון צווישן אלע די אנדערע דראווידיאנישע שפראכן, טאמיל האט דער עלטעסטער ליטעראטור. די צוויי פריעסטע כתב-יד'ן פון אינדיע בכלל זענען געשריבן געווארן אויף טאמיל.
שריפט סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אסאך אנדערע שפראכן, האט טאמיל זיין אייגענעם שריפט, וואס הייסט דער טאמיל שריפט. דער שריפט איז נישט קיין אלפאבעט, ווי דער לאטיינישער אלפאבעט, און נישט קיין סיליבארי, ווי דער יאפאנישער שריפט היראגאנא, אבער עס איז א מין שריפט-סיסטעם וואס הייסט אבוגידא, ווי דער דעוואנאגארי שריפט. די באזע פונעם שריפט איז דער איין איינציגער קאנסאנאנט, וואס מן הסתם קומט שוין מיט דער וואקאל "אַ"(צ.ב. க ַקא ம מאַ) ווען דער קאנסאנאנט איז געפאלגט מיט א וואקאל וואס איז אנדערש פון "אַ", דען ווערט דער וואקאל געשריבן אלס א הוספה אויפן אדער נעבן דעם קאנסאנאנט (צ.ב. கி קִי மி מִי). דאס איינציגע מאל ווען א וואקאל ווערט געשריבן אליין אלס זיינער אייגענער אות איז ווען עס אין דער אנפאנג-פאזיציע פון א ווארט (צ.ב. அ אַ און இ אִי). אויב א קאנסאנאנט איז נישט געפאלגט מיט א וואקאל, לייגט מען א פונקט אויף עס. (צ.ב. க் קְ און ம் מְ).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
באק פולווער
בעיקינג פאודער
חילוק צווישן בעיקינג פאודער און בעיקינג סאדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באק פולווער און סאדע פולווער זענען ביידע יערן אגענטן וועלכע זענען צוזאמענגעשטעלט פון א רייע כעמיקאלן וועלכע פראדוצירן זויערע קוילנשטאף איינמאל עס ווערט געמישט מיט וואסער אדער דעגרייכט א געוויסע טעמפרעאטור.
ווי באקאנט לאזט מען רוב געבעקסן זיך יערן בעפאר מען שטעלט דאס צו באקן. א ברויט איז נישט קיין ברויט נאר אויב עס יערט און ווערט גרויס און ווייעך. פאר טויזענטער יארן אט מען גענוצט הייוון אלס דער יערן אגענט צו לאזן יערן ברויט. הייוון איז א געוואוקס פון די מאשרום פאמיליע און וועט בטבע אויפעסן צוקער איינמאל עס ווערט געשטעלט דערנעבן. אין דעם פראדעצור ווערט געשאפן קארבאן דיאקסייד (דאס איז די כעמיקאל רעאקציע) וועלכע איז ווי קליינע באבעלעך וועלכע בלייבן שטעקן אין די טייג און עס ווערט אויפגעבלאזן.
דער פראדעצור איז א לאנגע וויבאלד עס נעמט צייט ווילאנג די הייוון טוט איר ארבעט און די טייג יערט. אלס אן אלטערנאטיוו צו הייוון האבן כעמיקער ערפינדן בעיקינג סאדע און דענאך בעיקינג פאודער וועלכע מאכן די ארבעט אין סעקונדן. דער חילוק צווישן די צוויי איז אז בעיקינג סאדע מוז געשטעלט ווערן צו עסיד עס זאל אנהייבן ארבעטן ווי יאגורט, האניג, און טשאקלאד. די כעמיקאלע רעאקציע איז א באלדיגע אבער דעגרייכט איר קלימאקס ביי הויכע טעמפרעאטורן און דערפאר דארף מען אזא געבעקס באלד אריינשטעלן אין אויוון ווייל אנדערש וועט דאס ווערן אויפגעבלאזן און צוריק צוזאמענפאלן.
בעיקינג פאודער קומט שוין מיט די עסיד קאמפאנענט און אויך א טרוקענער אגענט (סטארטש) וועלכע האלט דאס טרוקן. בעיקינג פאודער קומען היינט אין צוויי פארמאטן, SINGLE ACTING און DOUBLE ACTING. די איינצעלע אקט פאודער הייבט אן ארבעטן ווען עס גרייכט פייכקייט. די סטארטש גייט פארביי און די כעמיקאלן לעבן אויף אויפ'ן מאמענט און מוז געשטעלט ווערן צום באקן גענוי ווי מיט בעיקינג סאדע. די דאפעלטע אקט פאודער פארמאגט צוויי אנדערע געמישן פון כעמיקאלן וועלכע ארבעט אין צוויי פאזעס. די ערטשע פאזע הייבט אן ארבעטן ווען עס גרייכט פייכקייט אבער די עיקר ארבעט הייבט זיך ערשט אן ווען עס גרייכט הויכע טעמפרעאטורן.
דער באנוץ פון די צוויי באשטאנדטיילן איז געוואנדן לויט די אנדערע באשטאנדטיילן אין א געבעקס. בעיקינג סאדע איז ביטער און וועט נאר גענוצט ווערן אויב עס איז אויך פאראן אין דעם געמיש א זיסע באשטאנדטייל ווי האניג. ווען עס איז נישט פאראן עפעס אנדערש צו פארגיטיגן די ביטערקייט פון די בעיקינג סאדע נוצט מען אנשטאט בעיקינג פאודער וועלכע גייט מיט נוטראלע באשטאנדטיילן.
מען קען שטענדיג נוצן בעיקינג פאודער אין פלאץ פון בעיקינג סאדע אבער עס וועט פארלאנגן פיל מער פון די כעמיקאלן וועלכע עפעקטירט די טעם פון דעם געבעקס. אין פלאץ פון בעיקינג פאודער קען מען אבער נישט נוצן בעיקינג סאדע ווייל אויב עס איז נישט פאראן קיין באשטאנדטייל מיט עסיד וועט עס נישט ארבעטן.


text:
מנשה בן ישראל
ר' מנשה בן ישראל (ה'שס"ד,ליסבאן, פארטוגאל - ה'תי"ח. ער שטאמט פון א אריסטראקראטישער משפחה באקאנט אלס די אבארבנל.
א גרויסעכ פילאסאף, און אידישע געלערנטער,
ביי די צען יאר איז ער אנטלאפן פון ליסבאן מיט זיינע עלטערן כדי נישט צו ווערן פארברענט פון דער אינקוויזיציע, ער איז אנגעקומען קיין אמסטערדאם. דארט איז ער געזעסן אין בית המדרש און געלערנט די אידישע תורה, ווען ער איז אלט געווארן אכצן יאר האט מען אים אויפגענומען אלס רב אין דער קהילה פון נוה שלום אין די ספרד'ישע קהלה.
עס ווערט דערציילט אז אין יאר ה'ת"ב איז דער קעניג מאריטס מיט זיין מלכה פרידריך היינריך פון אראניע געקומן קוקן די יידישע קווארטל זיי זענען אריין אין בית המדרש, דאן האט זיך אויפגעשטלט ר' מנשה און געהאלטן א גאר רירנדע דרשה, ער האט אויסגעלויבט דעם מלך מיט דער מלכה, דעמאלט האט ער שטארק געטראפן חן אין די אויגן פונעם מלך.
אין יאר ה'תי"ד האט ער מחליט געווען צו גיין קיין ענגלאנד, וואו ער האט געהאט גוטע קשרים מיט די אדל לייט אין לאנדאן, די קהליה הויפטן אין אמסטערדאם האבן אים זייער געבעטן צו בלייבן אין אמסטערדאם, אבער ער האט נישט געוואלט, ער האט זיי געזאגט אז סוף כל סוף וועט ער זיך צוריק קערן, ווען ער איז אנגעקומען קיין לאנדאן איז ער געגאנגען צום דעם שר אליווער קראמוועל וואס האט אים שוין געקענט פון פריער דורך בריוו, ער האט אויפגעטרעטן אין לאנדאן סיי אין די הויכע פארלאמענט, און סיי אין די נידריגע פארלאמנט, איבאראל האט ער זייער נושא חן געווען, און מיט חכמה און גרויס גלוגשאפט האט ער אויסגעפוילט אז די אידן מעגן צוריקומען וואוינען קיין לאנדן, זיי מעגן אנהייבן האנדלען און זיך באזעצן ווי זיי ווילן, דערמיט האט ער מבטל געווען א פריערדיגע גזירות גירוש. (זעה אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים)
דער חיד"א שם הגדולים שרייבט אויף אים ער האט געקענט גאר אסאך חכמות סיי געטליכע סיי וועלטליכע, א גרויסער בקי אין גמרא און פוסקים. דער גרויסער חכם יש"ר מקאנדיא האט אסאך פון אים געלערנט, ער שרייבט אויף אים אין זיין חכמה ווערק נובלות חכמה: ר' מנשה איז א אב בחכמה און א רך בשנים, פאר החכמים, די שיינקייט פון אונזער פאלק אין די אויגן פון אלע פעלקער, ער האט געמאכט אסאך חיבורים, די פעלקער קומען לערנען פון אים יעדן טאג טעגליך זיין חכמה, ונהרו אליו כל הגוים ע"כ.
עס איז מערקווירדיג וואס ער זעלבסט שרייבט אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים: עס זאל דיר נישט באנק טועהן פאר וואס איך ברענגט עדות פון נישט אידישע שרייבער, וויבאלד זייער מקור איז גוט, דארף מען מקבל זיין דעם אמת פון ווער עס זאגט עס, מען דארף ארויסנעמען די גוטע און אוועק ווארפן די שאלעכטץ, דו וועסט זעהן ווי איך ברענג פון די נישט אידישע געלערנטע צייג איך צו אז זיי האבן ארויסגענומען זייער זאכן פון אונזער חכמים פון אמאל, אבער ברענג איך א ראיה פון זייערע ווערטער צו אונזער חכמים, טראץ דעם האב איך נישט געמאכט פון אלע חכמות חיצוניות אל קבע, איך לערן פון די מקובלים, און די רייד פון תלמוד פון אונזער רביים ע"כ.
ער האט מחבר געווען זיין ספר נשמת חיים דאס איז א שטארק מוסר ספר, עס צייגט אויף זייער א סאך די אמונה אין השארת הנפש, תחיית המתים, אז די גוים מוזן אויך מודה זיין אז עס עקסזיטירט נאך א וועלט, עס איז בלויז דא איין באשעפער וואס זעהן און ווייסט אלעס, ער צייגט עס אויף מיט שטארקע ראיות פון די תורה פון די חז"ל, פון די טבע, און פון די חכמי הגוים.
עס איז דאס ערשטע מאל געווארן געדרוקט שנת ה'תי"ב.
ער איז נפטר געווארן אין יאר תי"ח.


text:
טינטפיש טינט בענקל געמאכט דורך פארקערט אַש דורך פעליקס מאַקאָרמאַק פאַראַנען פון פאָלקלאָרע. דאס איז דער ערשטער אין אַ זאַמלונג פון מעבל וואָס ניצט טינטפיש טינט ווי האָלץ פאַרב. The inspiration comes from the way coloured slips are often applied to… לייענען מער
100% נאָרווייַ אין טענט לאָנדאָן 2013 - א נייַ כוואַליע פון דיזיין פון די ארץ פון די פדזשאָרדס! די בערג באזירט דיזיינער פיליפּ פון כער איז איינער פון 10 X 10 designers to feature in the showcase at… לייענען מער
די עקאָפריענדלי בינדי דאָט פּאָוף עס ס אַ טעקסטיל פּאָוף ינספּייערד דורך די פאַרביק בינדיס אַז ינדיאַן פרויען טראָגן אויף זייער שטערנס. די ריזאַלטאַנט פּאָל 'קע פּונקט מוסטער איז אַ וויבראַנט פאַרטרעטונג באשאפן פון דיסקאַרדיד זייַד סאַרעעס.
נישט נאָר זענען דעם עקאָפריענדלי העל בונט פּאָמפּאָם פּאָוף אַמייזינגלי שיין אָבער עס אויך האט אַ געשיכטע הינטער. די געשיכטע פון די פּאָם פּאָם פּאָוף איז אַז עס ס געמאכט פון ריסייקאַלד זייַד סאַרעע ס. אַווני סטודיאָ, אַ ינדיאַן דיזיינער,… לייענען מער
פראנצויזיש דיזיינער פּיער לאָטאַ האט עמבאַרקט אויף אַ פּרויעקט ער רופט 1 כייפעץ אין 1 מינוט דורך פּיער לאָטאַ. He creates a video of him assembling one of his own awesome designs pieces from improvised materials and makes… לייענען מער
פּלומען איז די וועלט 'ס ערשטער דיזיינער ענערגיע שפּאָרן ליכט ציבעלע, דיזיינד דורך הולגער & שמואל ווילקינסאָן. דער נאָמען פּלומען קומט פון די "פעדער,"די דעקאָראַטיווע פעדערז פון אַ פויגל און" לומען,"דער אַפּאַראַט פון ליכט. Plumen… לייענען מער


text:
קאמין
א קאמין איז אן ארט ווו מען מאכט א פייער צו הייצן א הויז אין דעם ווינטער.
דער אלטמאדישער קאמין איז נאך היינט די אפיציעלע הייצונג אין אסאך הייזער אין די ארימע וועלט אבער אויך דאס איז שוין געווען אן אויסטרעף און בעפאר דעם קאמין האט יעדער געטאן וויאזוי עס האט פארשטאנען.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאמין איז איינגעשטעלט געווארן אין רוב הייזער בערך 800 יאר צוריק לויט די אפשאצונגן פון היסטאריקער. דער געדאנק פון א קאמין איז געווען אז עס האט ארויסגעטראגן די רויך און פייער אפפאל צו א קוימען (טשימעני) וועלכע איז ארויפגעבויט געווארן הויך ארויף העכער'ן דאך.
די ערשטע קאמינען זענען געווען ווי דריי זייטיגע שאכטלעך וועלכע זענען געשטאנען אויף פיר פיסלעך און זענען געווען געמאכט פון שטיין אדער אייזן. עס האט פארמאגט א ספעציעלע ארומגענומענע טאץ אין וועלכע די ברענשטאף איז אריינגעשטעלט געווארן און די היץ איז ארויסגעקומען פון די פערטע זייט און פון לעכער ארום און ארום. שפעטער האט מען דאס אנגעהויבן אריינבויען אין די ווענט פון די הייזער אזויווי אונז זעען מיר היינט אין טייל הייזער. אויסער וואס עס איז שענער און באקוועמער האט עס אויך ארויסגעגעבן מער היץ צו די הויז ווייל די דריי שטיינערנע ווענט האבן אויסגעשפיגן די היץ און ווייניגער היץ איז ארויס פון די קוימען.
מער סאפיסטיקירטע הייזער האבן איינגעשטעלט מערערע רערן (דאקטס) ארום דעם הויז וועלכע זענען געקומען דירעקט פון דעם קאמין און האבן פארמאגט לעכער פון וועלכע עס איז ארויסגעקומען היץ. דאס האט געשפארט די ארבעט צו מאכן מער פייער וויבאלד נאך ווייניגער פייער איז ארויף צו די קוימען און מער צימערן האבן געקענט געהייצט ווערן אויפאיינמאל.
אלע קאמינען האבן געפאדערט מען זאל רייניגן די קוימען יעדע שטיק צייט פון די אנגעזאמעלטע סאזשע (שווארצער פייער אפפאל) וואס האט זיך דארט אנגעזאמעלט. דאס איז געווען א שמוציגע ארבעט אבער איז געווען קריטיש וויכטיג ווייל אויב מען האט דאס נישט גערייניגט האט זיך מיט דער צייט אנגעזאמעלט אסאך שמוץ און האט בלאקירט די עפענונג און די גאנצע הויז איז געווארן פאררייכערט פון די פייער.


text:
זשעטל
זשעטל (בעלארוסיש: ДзяTлaBa, רוסיש: ДяTлoBo, פויליש: Zdzięcioł, ליטוויש: Zietela) איז א שטעטל אין היינטיגן בעלארוס, 165 ק"מ דרום-מזרח פון הוראדנא.
אין יאר 1995 איז איר באפעלקערונג געווען 8,900. די שטאט האט א באן סטאנציע, צווישן באראנאוויטש און לידא.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשעטל ווערט דערמאנט צונערשט אין דאקומענטן פון יאר 1498, אז מ'האט געגעבן דאס שטעטל צום פירשט קאנסטאנטין אסטראגסקי, וואס האט געבויט דארטן א הילצערנעם שלאס. אין 17טן יאר הונדערט איז דער פריץ געווען לעוו סאפיעהא. ער האט געהייסן בויען א קאטוילישע קירכע אינעם רינעק, וואס שטייט נאך אלץ. אין אנהייב 1708 במשך דער גרויסער צפונדיקער מלחמה האט דער קיסר פעטער דער ערשטער באזוכט זשעטל און פארזוימט דארטן א וואך צייט.
ביז צום צווייטן וועלט קריג איז די באפעלקערונג געווען אין מייסטענס יידן. אין 1942 איז פארגעקומען א גרויסע רציחה אין זשעטלער קאצעט, ווען עטאנישע פאליציי האבן אויסגעהרגעט 1500 יידן אן רחמנות.
פערזענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער דובנער מגיד (1741-1804)
- הר"ר ישראל מאיר הכהן קאגאן, דער חפץ חיים
- הר"ר ברוך סאראצקין


text:
1867
1867 איז דאס 67סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1867 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן מערץ - נעבראסקא ווערט דער 37סטער שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 30סטן מערץ - די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע קויפן אפ אלאסקע פון רוסלאנד פאר 7,200,000 דאלארן אין גאלד
- 29סטן מיי - דער אפמאך וואס שטעלט אויף די עסטרייך אונגארישע אימפעריע ווערט אונטערגעשריבן
- 1טן יולי - פאראייניקן פון די בריטישע קאלאניעס פון נאווע סקאשע, ניו בראנזוויק און די פראווינץ פון קאנאדע אין א פעדעראציע, וואס הייבט אן דאס אפהענגיקייט פון קאנאדע
- 18טן אקטאבער - די פאראייניגטע שטאטן באקומט די הערשאפט איבער אלאסקע פון רוסלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - ארטורא טאסקאניני, איטאליענישער דיריגענט. (געש' 1957)
- 16טן אפריל - ווילבור רייט, איינער פון די ערפינדער פונעם עראפלאן (געש' 1912)
- 8טן יוני - פרענק לויד רייט, אמעריקאנער ארכיטעקט (געש' 1959)
- 3טן אויגוסט - סטאנלי באלדווין, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1947)
- 7טן נאוועמבער - מארי קירי, וויסנשאפטלערין, געווינער פון נאבעל פריזן פאר פיזיק 1903 און כעמיע 1911 (געש' 1937)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - מייקל פאראדיי, בריטישער וויסנשאפטלער (געב' 1791)


text:
מרדכי אליהו
הרבֿ מרדכי צמח אליהו (כ"א אדר א', ה'תרפ"ט - כ"ה סיון ה'תש"ע) איז אַ רב און א פוסק, פון אַ רבנישער משפּחה פון באַגדאַד. ער האט געדינט ווי דער ספרדישער הויפט רב פון ארץ ישראל אין די יארן תשמ"ג - תשנ"ג (1983-1993).
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מרדכי אליהו איז געבוירן אין דער אלטשטאט פון ירושלים צו זיין פאטער הרבֿ סאַלמאַן אליהו און זיין מוטער מזל. זיין פאטער איז געקומען פון באַגדאַד, לויטן באפעל פונעם בן איש חי. ער איז פאריתומט פון זיין פאטער אין דער עלטער פון 11. זיין מוטער איז געווען די שוועסטער פון רבי יהודה צדקה, און אן אייניקל פונעם "בן איש חי"ס שוועסטער. זיין חינוך האט ער באקומען פון עטלעכע פלעצער, אַרייַנגערעכנט די פורת יוסף ישיבה ביי רבי עזרא עטיא.
ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה איז ער געווען אין א גרופע פון יונגע מענטשן וואס האבן געארבעט צו פאַרטיידיקן קרעפטן דאס ייִדישע קווארטל אין אלטשאט.
אפריל 1950 איז געווען צווישן די גרינדערס פון בונד פון געלערנטע פאנאטיקערס (ברית הקנאים), קעגנשטעללנדיק די געזעצן, געצילט צו אינפארסירן די אידישע רעליגיע אין ישראל און די פאַרלייגן פון דער שטאט זענען געגאנגען. אליהו, מיטן צונאמען "יאַיר", פרובירן שאפן מיטגלידער פארן גרופע, פארשאפן געלטער טעטיקייט, דערגיין ערטער ווי צו באַהאַלטן וואפן און איבערגעשמועסט פֿאַר הסכמה פון זייַן אָפּעראציעס. געווארן ארעסטירט מאי 1951 מיט 40 מיטגלידער פון די אָרגאַניזאַציע. אליהו האט געווינען די פּראָצעס ווי 3 באשולדיקונגען זענען אראפ, אַרייַנגערעכנט האלטן אין באזיץ פון חשיש, און דערקלערט שולדיק אין פיר און צוואנציק פונקטן, אַרייַנגערעכנט מאכן שאדן צו די קראָם, אנגעזאגט די צעשטערונג פון מיליטערישע וועטעראַנען אין די ביכער, האלטן אַ געפערלעך וואפן, געשעדיקט אויטאס וואס זענען געפארן אויף שבת און שיקט אַ בריוו צו רייזענדע אין טאַקסיס סאַבאָטאַזש סכנת שבת [1]. ער איז געווארן פאראורטיילט צו צען חדשים אין טורמע [2]. אין זייַן פּראָצעס האט ער געזאגט:
איך פּיל אַז די יידן האָבן א באהאלטענע געפיל פון דערנידערטקייט וואָס מאכט זיי דער ביטול פון אנדערע, וואָס אויך משפּיע די אָנפֿירונג. מיינע פריינט האבן זיך געטראפן אום חודש ניסן אין "אַ באָרדינג שול ישיבה פּורת יוסף אין ירושלים, באַשלאָסן אויף די פאַרלייגן פון אַן אָרגאַניזאַציע וואס ברענגט אויף אידישע שטאָלץ. ... אויך גלויב איך אַז דורך די אונטער ערד לעבן פון תורה, וואס אלץ מיר קענען אויפטאָן פאר די מדינה." [3] די רב, האט צוזאמען מיט זייַן ברודער געטוישט דעם נאמען, סעלעקטירן דעם נאָמען פון מרדכי "בן אליהו", ער איז זייער נאנט געווען מיט רבי יצחק ניסים, ווי אויך האט ער זיך געדרייט ביי די חזון איש. ער איז געווען זייער נאָענט אנגענומענע מקובלים פון ישראל הרבֿ ישראל אבוחאציראַ (באַבאַ סאַלי), און הרב מרדכי שרעבי. הרבֿ אליהו איז געפֿאָרן קיין אויסלאנד עטלעכע מאָל זיך צו טרעפן מיט חב"ד רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן. און נאכדעם האט ער אנגעהאלטן אַ וואַרעמע שייכות מיט חב"ד חסידות.
רבי יצחק ניסים האט געבעטן הרב אליהו זאל אריינקוקן אריבערצוברענגן די ביינער פון חיד"א, וואס איז געלעגן באגראבן אין לעווארנע, איטאליע. אינמיטן מאי, דאנערשטאג מאי 17, 1960 תש"כ זענען די ביינער באגראבן געווארן אויף הר המנוחות אין ירושלים.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אָנהייב פון די תש"כ (1960) האט ער באקומען היתר הוראה פון די ראבינאט, קורץ דערנאך איז ער אנגענומען געווארן אין די הויפּט רבנות קאָונסיל [4], און דעריבער ער געווארן אַ דיין אין די ראבינער פּלאַץ אין באר שבע, די יונגסטע, דיין אין ישראל. נאך פיר יאר איז די פּלאַץ אריבערגעגאנגען קיין ירושלים און נאָך דרייַ יאָרן (אין תשכ"ז) איז ער געווארן באשטימט אַלס דיין אין דער ראבינאט בית דין [5]. אין 1983 איז ער געווארן ערוועלט אלס דער ערשטער הויפּט רבֿ צו פארנעמען דעם אָרט פון רבי עובדיה יוסף, ווען ער באקומען 87 שטימען און רבי אליהו באַקשי-דאָראָן וואס האט באקומען בלויז 49 שטימען [6]. הרבֿ אליהו האט געדינט ווי הויפּט רבֿ, צוזאמען מיט רבי אברהם אלקנה שפּירא, דער אַשכּנזישער הויפּט רבֿ וואס איז געווען, ביז די תשנ"ג (1993).
נאכן רעזיגנירונג פון די הויפּט רבנות, איז דער רב באַוווסט געווארן ווי דער גייַסטיקער פירער פון די נאציאנאלע רעליגיעזע געמיינדע אינאיינעם מיט רבי אברהם אלקנה שפּיראַ. הרבֿ אליהו האט א גרויסע צאל פון אנהענגערס וואס קומען צו אים. אן אנדער טייל פון די נאציאנאלע רעליגיעזע געמיינדעס האבן קריטיק וועגן דער רבי מרדכיס וועג, און טוט נישט אָננעמען זייַן אָנפֿירונג. די דאזיקע קרייזן, איז געהאלטן דורך אַ הינטער - ארטאדאקס און ציוניסטיש אידעאלאגיע. הרבֿ אליהו איז געהאלטן אלס ברייט באקאנט צו טאָן ניסים [פֿעלט אַ מקור]. ער געט אַן אלע וואס ווענדן זיך צו אים ברכות און עצה אַפּליקאַנטן. איין זון, רבי שמואל אליהו, דינט אלס רב הראשי פון צפת, דער אַנדערער זון, רבי יוסף אליהו, איז דער ראש הכולל פון די מוסד "דרכי הוראה לרבנים" אין ירושלים.
א גרויסע השפּעה פון רבי אליהו איז געשטיגן אין די פריע איין און צוואנציקסטן יאָרהונדערט פֿאַר די פאַרלייגן פון מערערע פון פרומע גרופעס איבער ישראל, אַנטוויקלונג שטעט און שטעט אין דער צענטער. הרב אליהו שטייט אלס דער אנפירער פון "קרן מורשת", אַ נעץ פון תורה גרעסטער ארגאניזאציע אין איר צייַט, אָבער פארשלאסן אין 2005. אינערהאלב די נעץ גרופע "קרן מורשת, שטייען צוגעשטעלט אויף צו לערנען בתי מדרשים און זאלן וואס זענען געבויט (אַרייַנגערעכנט" הויך-קאָנפֿערענצן אָדער באגעגענישען אָרדענונג), און פארנעמט זיך אין אַקטיוויטעטן פארן פובליקום. דאס גרינדן די תורה ארגאניזאציע איז אונטער די קלינגוואָרט "צו באַזעצן אין די הערצער" איז געווארן אַן איינפלוסרייכע באַוועגונג פון פרומע ציוניסםן. דער רב געט ארויס אַ קליין אַרטיקל אין א וואכנשריפט בולעטין, חלק פון באַוועגונג מעייני הישועה ", אַז מעשים צו ווייַזן צוריק פאר בלאנדזשענדע יידן.
הרבֿ אליהו פירט אויך די כולל "דרכי הוראה לרבנים" אין ירושלים. דאס רעכנט אריין אין זיך אַ בית מדרש פאר יונגעלייט צו ווערן רבנים און דיינים, פאָרשטעלן אַ ישיבה אין ישראל און וועלטליכע קהילות. עס איז דא פון דאָרט מער ווי 60 פארשטייער אין פאַרשידענע לענדער איבער דער גארער וועלט פון מענטשן וואס אין זייער יוגנט האבן זיי דארט געלערנט.
דער רב געט א וועכנטליכע אידישע הלכות שיעור יעדן מאנטיק אָוונט אין זייַן שול אין קרית משה אין ירושלים. די לעקציעס ווערן איבערגעגעבן דורך סאַטעליט צו טויזנטער פון זיינע מענטשן וואס קענען עס זען ישראל און אין אויסלאנד. דערנאך ווערן די לעקציעס פארשריבן אין תורה בלעטער, און פארשפרייט אין פילע בתי מדרשים און צעשיקט טויזנטער פון עקזעמפלארן דורך דער וואָך אין א צייטונג גערופן "קול צופיך". איינער פון זיינע שמועסן וואָס איז ערשינען אין דעם בולעטין, האט רבי אליהו געזאגט אז יורם שקאָלניק, וואס איז געטראפן געווארן שולדיק אויף אומברענגען אַ טעראָריסט וואס האט כמעט געהרגט א מענטש, אבער מען האט אים געכאפט, און אים געבינדן אין קייטן, און דערנאך האט די שקאלניק אים געשאסן. "ער זיצט אין טורמע עטלעכע יאר, זייַענדיק אומשלדיק" [7].
הרבֿ אליהו איז איינער פון די גרעסטע פארלאנגער פון די באלדיקע באפרייאונג פון די ישראל שפּיאָן יונתן פּאלארד, און אין דעם קאמף פֿאַר פארלייגן פאר אמעריקאנער פרעזידענטן זיין באגנאדיקונג, און האט אַפֿילו אים באַזוכט אין תפיסה אין די פאַרייניקטע שטאַטן עטלעכע מאָל.
אום שביעי של פסח תשס"ח (דעם 25סטן אפריל 2008), איז הרב אליהו האספיטעליזירט געווארן אין שערי צדק מעדיקאַל צענטער אין ירושלים, נאָך אַ האַרץ אטאקע און ער איז אריבערגעגאנגען א בייפּאַס. נאך עטלעכע טעג האט ער אויך געליטן פון אַ פראפלעקסיעּ. אויף 27 אקטאבער 2008, נאָך דער (קאַטהעטעריזאַטיאָן?) (צינתור?)פּראָצעדור וואס איז דורכגעפאלן, דערפאר איז די רב אויך אריבער אן אפעראציע צו עפענען דאס האַרץ, ער איז דעפינירט געווארן אין אַ קריטישן צושטאַנד. צו דעם סוף פון 2008 איז ער ארויסגעלאזט געווארן פריי צו זייַן היים און אומגעקערט ביסלעכווייַז פּאַמעלעך צו זיין רוטין אין טאג טעגלעכן לעבן.
כ"ה סיון תש"ע, נאך א מחלה פון צוויי יאר, איז ער נפטר געווארן אין שערי צדק שפיטאל, ירושלים.[1]


text: אף צפון=מערב פון מאראָקאָ, אף די אָנייגן פון די ריף=בערג, געפינט זיך א קליין שטעטל שעפשאוּען, וואָס איז באוווּסט אין דער גאָרער וועלט: אלע געבײַדעס דאָ זײַנען אויסגעפארבט בלאָוו - פון די סאמע העלע פארבן ביז די הימלבלויע. אָט די טראדיציע האָבן פארלייגט די שפּאנישע ייִדן, וועלכע זײַנען אנטלאָפן קיין מאראָקאָ נאָך גירוש שפּאניע. הײַנט זײַנען אין שעפשאוּען כמעט קיין ייִדן ניט געבליבן, אָבער אלע הײַזער זײַנען דאָ ווי פריִער פון בלאָוון קאָליר, און כדי א קוק טאָן ”אפן בלויען וווּנדער“, קומען צו פאָרן אהין די טוריסטן פון דער גאנצער וועלט


text:
איי
אייער איז טייטש די באשטאנדטייל פון אן ארגאניזם וואס געהערט צו די נקבה חלק און איז וואס זי גיבט פאר רעפראדוקציע.
- עס געפינט זיך אין די נקבה פון א יעדן ארגאניזם וואס קען רעפראדוצירן.
- אין באשעפענישן ווי מענטשן ווערן די אייער פראדוצירט דורך די אייערשטאקן.
- ביי פיש און/אדער פייגלעך ווערן די אייער איינגעזייט דורך די זרע פון די זכר אדער אינעווייניג אין דער נקבה (אזוי איז ביי פויגל) אדער אינדרויסן (אזוי איז ביי פיש). וואס דאס מיינט איז אז די איי ווערט געמאכט אין דער נקבה, אבער די ניי באשעפעניש ווערט געמאכט ערשט נאכן זייען פון די זכר. עס דערנערט זיך פון די אייגענע דערנערונגען וואס געפינט זיך אין די איי. דערנאך קומט דאס ארויס פון די איי אינדרויסען פון די נקבה/מוטער.
- די אייער איז געווענליך די בשטאנדטייל פון א באשעפעניש וואס מאכט דעם באשעפעניש, ווייל די זרע פון די זכר ווערט חרוב אין די איי, און נאר די איי איז וואס מאכט דעם באשעפעניש. סיידן פון די גענעטישע חלקים וואס דער זכר גיבט.
- איי פון א הין איז זייער א גוטע און נארהאפטיגע עסנווארג, זייענדיג זייער רייך אין פראטעאין, און איז די מערסטע געזונט אויב מען קאכט דאס אויף אין הייס וואסער פאר כאטש צען מינוט.
- עס איז אויך דא איי פון פיש וואס מען קען עסן.


text:
בינארישע אפעראציע
אין מאטעמאטיק, איז א בינאַרישע אפעראַציע א פעולה וואס ווערט אויסגעפירט צווישן צוויי עלעמענטן אין א סכום (לאו דווקא צוויי באזונדערע עלעמענטן). מער פארמאל: א בינאַרישע אפעראַציע איז א פונקציע פון די געארדנטע פארן פון עלעמענטן פון א סכום צום סכום; אין מאטעמאטישע סימבאלן: פארן סכום איז א בינאַרישע אפעראַציע א פונקציע . טיילמאל איז א טיילווייזע פונקציע, ווי למשל, מען קען נישט צעטיילן מיט נול.
צוגאב, אראפנעם, טאפלונג און צעטיילונג זענען באוואוסטע בינאַרישע אפעראַציעס. אויך מאטריץ-טאפלונג איז א בינאַרישע אפעראַציע.
בינאַרישע אפעראַציעס זענען די באזע פון אלגעברעישע סטרוקטורן וואס מען פארשט אין אבסטראקטער אלגעברע. ביישפילן פון סטרוקטורן מיט בינארישע אפעראציעס זענען גרופע, רינג און פעלד.
אפטמאל צייכנט מען א בינאַרישע אפעראַציע מיטן סימבאל צווישן די צוויי עלעמענטן ("אינפֿיקס"), למשל, דער צוגאב אפעראטאר שרייבט מען , נישט אין פונקציאנעלער נאטאציע .


text:
אהרן הכהן
אהרֹן הכהן איז געווען דער ערשטער כהן אין כלל ישראל ווען די יידן זיינען געווען אין מדבר. אלע כהנים שטאמען פון אים.
אהרן איז געשטארבן מיט א מיתת נשיקה (דערבארעמדיקע טויט) אין הר ההר נאך פאר ווען די יידן זיינען אריין אין ארץ ישראל.
אוהב שלום ורודף שלום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אהרן איז געווען אן "אוהב שלום ורודף שלום", אזוי ווי די משנה זאגט אין מסכת אבות (א, יב) :
.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיינע עלטערן: עמרם מיט יוכבד
- זיינע געשוויסטער: משה רבינו און מרים הנביאה
- זיין ווייב: אלישבע (שוועסטער פון נחשון בן עמינדב)
- זיינע זין: נדב, אביהוא, אלעזר הכהן און איתמר.


text:
מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש
מסטיסלאַוו לעאפאלדאוויטש ראסטראפאוויטש, (רוסיש: McTиcлáB ЛeoпóлbдoBич PocTpoпóBич, [rəstrɐˈpɔvʲɪtɕ]; 27סטן מערץ, 1927 - 27סטן אפריל, 2007) איז געווען א רוסישער טשעליסט און דיריגענט. ער איז געווען געהייראט צו דער סאפראנא גאלינא ווישנעווסקאיא. מ'האט אים געהאלטן פאר דער גרעסטער טשעליסט אין דעם צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט, און איינער פון די גרעסטן טשעליסטן אייביג.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראסטראפאוויטש איז געבוירן געווארן דעם 27סטן מערץ 1927 אין באקו, אזערביידזשאן (דעמאלסט א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד) אין א מוזיקאלישער פאמיליע. זיין פאטער האט געשפילט טשעלא און זיין מוטער די פיאנע.
אין 1956 האט מען אים באשטימט פראפעסאר אינעם מאסקווער קאנסערוואטאריאן.
אין 1968 האט ער אנגעהויבן דיריגירן.


text:
NSA
נאעצינאלע זיכערהייט ארגעניזאציע געשטעלט אויף אויפכאפען סיגנאלען און קאמיוניקאציע קאנאלען פארדעכטיגט צו דינען אנטקעגען די אמעריקאנער אינטערעסן אין דעם איז אריינגערעכענט אינטערנעט {זיפ} פילטערונג טעלעפאון באגס און יעדע קאמיוניקציע מיטעל דאס איז א געהיימע ארגעניזאציע גלייך צו די CIA נישט וויסענדיג די בוזשעט און אגענטן די צאהל. ס'איז אהנגענימען אלץ די וועלט'ס גרעסטע שפיאנאזש אגענטור. די אגענטור איז אינטער די דעפענס דעפארטמענט.
ס'גייט ארום אזא ווערטל אז די ראשי תיבות פון די אגענטור איז N'o S'uch A'gency פרייע אפטייטש: נישטא אזא אגענטור, אדער N'ever S'ay A'nything פרייע אפטייטש: קיינמאהל זאג גארנישט, צוליב די גהיימניספולקייט וואס נעמט ארום די אגענטור אסאך יאהרען איז די אגענטור געווען אינטער א שלייער אז אפילו איהר עקזיסטענץ איז נישט באשטעטיגט געווארן ביי די רעגירונג. וואס דאס ברענגט די רייץ אז אפילו היינט וואס מ'ווייסט פון איהר עקזיסטענץ שטעלט מען אויס בילדער און מ'ציילט קאר'ס פון די פארקינג לאט מ'קוקט ביל'ס און נאך כדי געוואר צו ווערן עפעס מער איינצעלהייטן איבער די אגענטור און די וואס גייען צו ווייט אפילו צייטונג ען קענען צומאהל הערן פון פרעזידענט: ביז דא עד כאן אזוי ווי ס'האט שוין פאסירט עטליכע מאהל, ווי בוש ביי די USA TODAYS ארטיקעל.
פארשטייט זיך אז פון די אקטיוויטעטן וואס מ'ווייסט שוין יא ציעט עס אסאך קריטיק דאס אז אלע טעלעפאון ליניעס ווערן געבאגט האט געדרייט א קאפ פאר פרעזידענט בוש און אזוי ווייטער.
ביי די צווייטע וועלט קריג זענען אסאך קאוד'ס געבראען געווארען דורך די אגענטור


text:
פיזיק
פיזיק איז די וויסנשאַפט וואס פארנעמט זיך מיט די נאטור באנעמונגען - מאטעריאל און קראפט. געוויינטלעך, ווערט זי באשריבן מיט מאטעמאטישע פארמולעס.
היסטאריע פון פיזיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט, איז טערמאדינאמיק אנטוויקלט געווארן דורך בויל, יאנג און אנדערע. אין 1733, האט דניאל בערנולי אוועקגעלייגט די יסודות פון סטאטיסטישער מעכאניק. אין 1798 האט טאמפסאן אילוסטרירט ווי ארבעט קען ווערן געענדערט צו היץ און אין 1847 האט דזשול פארמולירט דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע.
אפטיילונגען אין פיזיק וויסנשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קלאסישע מעכאניק
- עלעקטרי און מאגנעטיזם
- אקוסטיק
- אפטיק
- טערמאדינאמיק
- רעלאטיוויטעט
- קוואנטום פיזיק
- מאדערנע פיזיק


text:
אוראניום
אוראַניום איז א זילבערן-ווייסער מעטאלישער כעמישער עלעמענט אין דער אקטינידן סעריע פון דער פעריאדישער טאבעלע, מיטן כעמישן סימבאל U און אטאם נומער 92. אן אוראניום אטאם האט 92 פראטאנען און 92 עלעקטראנען, פון זיי 6 וואלענץ עלעקטראנען. אוראניום איז שוואך ראדיאאקטיוו. אוראניום האט עטלעכע איזאטאפן, אבער אוראניום וואס מען טרעפט נאטירלעך איז כמעט אינגאנצן U-238. מען האט אנטדעקט אוראניום אין 1789 אינעם מינעראל פעכבלענד, און געגעבן א נאמען נאכן פלאנעט אוראנוס.
אוראניום ווערט געניצט צו שאפן געל גלאז.


text:
עובדיה יוסף
הרב עובדיה יוסף (י"ב תשרי ה'תרפ"א, באגדאד - ג' חשוון תשע"ד, ירושלים)[1] איז געווען א חרדישער ספרדישער תלמיד חכם און פוסק, און איינער פון די גייסטליכער פירער פון די ספרדישע געמיינדעס. פון תשל"ג ביז תשמ"ג האט ער געדינט ווי דער ספרדישער הויפט רב פון ישראל, דער "ראשון לציון", און ער איז געווען דער גייסטלעכער פירער פון דער ש"ס פארטיי.
ער איז געווען באוואוסט פאר זיין לייכטן שטאנדפונקט וואס ער האט גענומען אין הלכה, וואו ער פלעגט שטענדיג מקיל זיין, אפילו ווען דאס איבערוועגנדיקער מערהייט פון פוסקים זיינען מחמיר, א זאך וואס האט אים באווייטערט פון מערערע פרומע קרייזן, אויך פון צעווישן די ספרדישע.
ער איז געווען באוואוסט פאר זיינע שארפע רעמארקן, וואס האבן אסאך מאל ענטהאלטעט רעסיסטישע געדאנקען, קעגן אנדערע יידישע קרייזן און פרעזענלעכקייטן, איינרעכענענדיק רבנים אדמו"רים און מקובלים, ווי אויך קעגן ניט אידן, און זיינען אפט מאל קאנדעמנירט געווארן דורך אידישע ארגינעזאציעס ארום דער וועלט אלס האס רייד. זיינע אנההענגער און מיטגלידער פון זיין פארטיי פארטיידיקן אים, און ערקלערן אז ער האט זיך ניט געמיינט צו אנטשעפן מיט אנדערע, נאר אז זיין סטייל פון רעדן איז געווען א שארפע, און אז אזוי איז דער סטייל פון רעדן ביי די אפשטאמיקע פון אראבישע לענדער.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה, און זיך געדרייט צווישן די קנאים אויס אומצוטרוי וואס די ערליכע ספרדים פון יענע צייטן האבן געהאט קעגן די ציונים פארן אפווישן זייער מסורה.
ער איז געווען פון די באוואוסטע בעלי השפעה אין ספרדישע קרייזן, מיט אומגעפער 11 מאנדאטן פון דער ש"ס פארטיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווען אלט פיר יאר האט זיין משפחה זיך געצויגן וואוינען אין ירושלים.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה.
אין תש"ד (1944), האט ער געהייראט מרגלית, די טאכטער פון ר' אברהם הלוי פֿאַטאַל, פון דער חאלאבער קהילה.
אין תש"ה האט מען אים באשטימט א דיין פון דער ספרדישער געמיינדע אין ירושלים.
זיין דרך הלימוד איז אפט קריטיקירט געווארן אין לומדישע און אקאדעמישע קרייזן אלס א פלאטשיקער, וואס פעלט אין הבנה און אנאליזירונג פון די הלכה'ישע מקורות.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1944 האט ער געהייראט מרגלית פֿאַטאַל (געב' תרפ"ז, 1927, אין חאלאב, סיריע - י"ט באב תשנ"ד, 27סטן יולי 1994). צווישן זייערע קינדער איז הרב יצחק יוסף, דער היינטיקער ספרדישער הויפט רב פון ישראל.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 21סטן סעפטעמבער 2013 (חול המועד סוכות ה'תשע"ד), צוליב א דערעגערונג אין זיין געזונט, האט מען האספיטאליזירט הרב יוסף אינעם הדסה עין כרם שפיטאל, און זיין משפחה האט אים צוגעגעגבן דעם נאמען "חיים" ווי א סגולה פאר אריכות ימים[2]. הרב יוסף איז נפטר געווארן אין שפיטאל דעם 7טן אקטאבער 2013, ג' חשוון ה'תשע"ד, ביי דער עלטער פון 93[3].
יענעם אוונט איז פארגעקומען זיין לוויה אין ירושלים צום סנהדריה בית עולם; לויט געוויסע מקורות האבן 800,000 מענטשן זיך באטייליקט אין דער לוויה.[4] לויט אנדערע איז דער נומבער אסאך ווייניקער פון צעווישן 273,000 צו 450,000.[5]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יביע אומר
- יחוה דעת
- חזון עובדיה
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑
- הרב עובדיה יוסף הלך לעולמו, ביי ynet (אויף העברעיש)
- ↑ http://www.kikarhashabat.co.il/הרב-חיים-עובדיה-יוסף-בן-גורגיה.html
- ↑ http://news.walla.co.il/?w=/90/2680496 נייעס וועגן דער פטירה פון הרב עובדיה יוסף ביי וואלה וועבזייטל
- ↑ ירוחם שמואלביץ, ווידעא: 800,000 באגלייטן די מיטה פון הרב עובדיה יוסף, ביי לדעת.נט (אויף העברעיש)
- ↑ זע די"times of israel" אויסגאבע פון october 9,2013 אין דער ארטיקל פון אדיב שטרמן און גבריאל פיסק


text:
וואס איז דער זינדיקער ס תפילה؟
פרעגן: וואס איז דער זינדיקער ס תפילה؟
ענטפערן: ער זינדיקער ס תפילה איז אַ תפילה אַ מענטש פּרייז צו גאָט ווען זיי פאַרשטיין אַז זיי זענען אַ זינדיקער און אין נויט פון אַ גואל. געזאגט אַ זינדיקער ס תפילה וועט ניט ויספירן עפּעס אויף זייַן אייגן. א אמת זינדיקער ס תפילה בלויז רעפּראַזענץ וואָס אַ מענטש קען, פארשטייט, און גלויבט וועגן זייער סינפולנעסס און דאַרפֿן פֿאַר ישועה.
דער ערשטער אַספּעקט פון אַ זינדיקער ס תפילה איז שכל אַז מיר זענען אַלע חוטאים. רוימער 3:10 פּראָוקליימז, "ווי עס איז געשריבן, עס איז קיין צדיק, ניט, ניט איין." די ביבל מאכט עס קלאָר אַז מיר האָבן אַלע געזינדיקט. מיר זענען אַלע זינדיקע אין נויט פון רחמנות און מחילה פון גאָט(טיטוס 3:5-7). ווייַל פון אונדזער זינד, מיר פאַרדינען אייביק שטראָף (מתיא 25:46) דער זינדיקער ס תפילה איז אַ באַקאָשע פֿאַר חן אַנשטאָט פון דין. עס איז אַ בקשה פֿאַר רחמנות אַנשטאָט פון צארן.
די רגע אַספּעקט פון אַ זינדיקער ס תפילה איז געוואוסט וואָס גאָט האט געטאן צו סגולע אונדזער פאַרפאַלן און זינדיק צושטאַנד. גאָט גענומען אויף פלייש און געווארן אַ מענטש אין נושא פון יוזל המשיח(יוחנן 1:1,14)۔ יאָשקע געלערנט אונדז דער אמת וועגן גאָט און געלעבט אַ בישליימעס צדיקים און סינלעסס לעבן(יוחנן 8:46, 2 קאָרינטהיאַנס 5:21). יאָשקע דעמאָלט געשטארבן אויף די קרייַז אין אונדזער אָרט, גענומען די שטראָף אַז מיר פאַרדינען(רוימער 5:08). יאָשקע רויז פון די טויט צו באַווייַזן זיין נצחון איבער זינד, טויט, און גענעם(קאָלאָססיאַנס 2:15, 1 קאָרינטהיאַנס פּרק 15). ווייַל פון אַלע פון דעם, מיר קענען האָבן אונדזער זינד פארגעבן און זיין צוגעזאגט אַן אייביק היים אין הימל - אויב מיר וועלן נאָר שטעלן אונדזער אמונה אין יאָשקע המשיח. אַלע מיר האָבן צו טאָן איז גלויבן אַז ער געשטארבן אין אונדזער אָרט און רויז פון די טויט(רוימער 10:9-10). מיר קענען ווערן דורך חן אַליין, דורך אמונה אַליין, אין יאָשקע משיח אַליין. עפעזער 2:08 דערקלערט, "צוליב עס איז דורך חן איר האָבן שוין געהאלפן, דורך אמונה - און דעם ניט פון זיך, עס איז די מתנה פון גאָט."
געזאגט דער זינדיקער ס תפילה איז פשוט אַ וועג פון דיקלערינג צו גאָט אַז איר זענען רילייינג אויף יוזל המשיח ווי דיין גואל. עס זענען ניט "מאַדזשיקאַל" ווערטער אַז רעזולטאַט אין ישועה. עס איז נאָר אמונה אין יוזל 'טויט און המתים אַז קענען ראַטעווען אונדז. אויב איר פארשטייט אַז איר זענט אַ זינדיקער און אין נויט פון ישועה דורך יאָשקע המשיח, דאָ איז אַ זינדיקער ס תפילה איר קענען מתפלל צו גאָט: "גאָט, איך וויסן אַז איך בין אַ זינדיקער. איך וויסן אַז איך פאַרדינען די פאלגן פון מיין זינד. אבער, איך בין טראַסטינג אין יאָשקע המשיח ווי מיין גואל. איך גלויבן אַז זיין טויט און המתים ביטנייַ פֿאַר מיין מחילה. איך צוטרוי אין יאָשקע און יאָשקע אַליין ווי מיין פּערזענלעך האר און גואל. דאנק איר האר, פֿאַר שפּאָרן מיר און מוחל מיר! אמן ! "
אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
וואס איז דער זינדיקער ס תפילה؟


text:
רוה טאג
א רו-טאג, אדער יום שבתון ווי אין לשון קודש, איז א טאג וואס דער פאלק האט אויסגעוועלט זיך אפרוען פון ארבייט.
עס זענען דא ימים טובים און חגאות וואס זענען נישט קיין רוה טעג, אבער אין אלגעמיין צייכענט מען אפ א יום טוב דורך רוען.
אין פראנקרייך האבן די ארבייטער די מערסטע רוה טעג.
אינהאַלט
רוה טאג פון די וואך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת איז דער אידישער רוה טאג פון די וואך אבער ביי די קריסטן האט מען דאס געטוישט צו זונטאג, דערפאר איז היינט צו טאג אין רוב פארגעשריטענע לענדער זונטאג דער רוה טאג.
ביי די מוסלעמענער איז עס אום פרייטאג.
ביי אידן איז פארבאטן צו טוהן ל"ט מלאכות אין שבת, וואס לויט די תורה איז דאס ארבייט ווייל אין בית המקדש איז פון דעם געשטאנען די ארבייט. אבער אין יו"ט איז לייכטער ווען עס איז מען מעג טוהן זאכן וואס איז אוכל נפש.


text:
ירבעם בן נבט
ירבעם בן נבט איז געוועזן דער ערשטער קעניג פון די עשרת השבטים אויף מלכות ישראל אין די יארן ב'תתל"ב - ב'תתנ"ג (928-907 פארן ציילן). ער אליין האט געשטאמט פון שבט אפרים. ער איז געווארן קעניג אויף די עשרת השבטים נאך דעם וואס ער האט זיך אפגעריסן פוןרחבעם, דעם זון פון שלמה המלך, צוליב הויכע שטייערן וואס רחבעם האט געפאדערט פון די עשרת השבטים, און פון דעמאלט אן איז רחבעם געווען קעניג נאר אויף מלכות יהודה אין דרום זייט פון ארץ ישראל און ירבעם בן נבט - איבער אלע אנדערע צען שבטים.
ער האט געבויעט א נייע מלוכה אנדערש ווי מלכות יהודה (וואס האט באלאנגט צו דעם ייחוס פון דוד):
- ער האט געבויעט צוויי געצין דינעריי אין בית אל און אין דן.
- ער האט באשטימט כהנים נישט פון שבט לוי, וואס איז לויט די תורה פארבאטן.
- ער האט געטוישט די דאטום פון סוכות, פון תשרי צו חשוון.


text:
ניו יארק שטאט געאגראפישע אפטיילונגען
ניו יארק שטאַט האט 62 קאונטיס.
די קאונטיס זענען איינגעטיילט אין 932 שטעטלעך (), 62 שטעט, און 14 "אינדיאנער רעזערוואציעס".
די פירערשאפט אפטיילונגען אין ניו יארק שטאַט וועלכע זענען אנדערש פון פילע אנדערע שטאטן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, פירן צו מיספארשטענדענישן בנוגע די גאווערמענטאלע נאטור פון טעריטאריעס.
אינהאַלט
קאונטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאונטי איז א פונדאמענטאלע פירערשאפט אפטיילונג פון ניו יארק סטעיט. עס זענען פארהאן 62 קאונטיס אין ניו יארק. פינף פון די קאונטיס זענען די "באראס" פון ניו יארק סיטי (קינגס וואס איז ברוקלין, ניו יארק וואס איז מאנהעטן, קווינס, בראנקס, און ריטשמאנד וואס איז סטעטן איילענד), און האבן נישט קיין פונקציאנירנדע קאונטי גאווערמענט חוץ פון האלטן עפנטליכע פאפירן (Public Records). קאונטיס אנהאלטן א סכום 'טאונס' אונטער זיך, און אויך צומאל 'סיטיס'. טאונס קענען אנטהאלטן אין זיך פאראייניגטע ווילעדזש'עס, וואו די "קאונטי" פירערשאפט איז פלאצירט.
קאונטיס זענען פאראנטווארליך פאר פילע פירערשאפט פונקציעס פאר אלע טעריטאריעס אין זייערע גרעניצן - וועלכע זענען נישט באאויפטראגט מיט אן אייגענע פירערשאפט. צום מערסטנס מינט דאס כלליותדיגע פלאנירונגען, פאליציי סערוויסעס, סאשעל וועלפעיר, און אנפירן די עדיוקאציע (חינוך) סערוויסעס, און אויך געוויסע געריכט סערוויסעס.
27 קאונטיס אין דעם שטאַט אפערירן אונטער די אלגעמיינע מיטלען פון די קאונטי געזעצן, און 20 קאונטיס האבן אייגענע קאונטי טשארטערס (ענליך צו א קאנסטיטוציע), אבער אלע קאונטיס האבן א געוויסע ברייטקייט צו אייגענע פירערשאפט, די "טשארטער" קאונטיס ערלויבן זיך בעסערע היים געזעצן שטארקייט.
א ליסטע פון די טשארטער קאונטיס אין 2006 גענומען פון דא Albany, Broome, Chautauqua, Chemung, Dutchess, Erie, Herkimer, Monroe, Nassau, Oneida, Onondaga, Orange, Putnam, Rensselaer, Rockland, Schenectady, Suffolk, Sullivan, Tompkins, און Westchester.
געווענליך פירט זיך א קאונטי דורך א קאונטי עקזעקוטיוו און לעגיסלאטור (פארלאמענט). אין געוויסע קאונטיס איז די לעגיסלאטור די 'בארד פון סופערווייזערס', צוזאמענגעשטעלט פון די טאון און די סיטי אריינגעוויילטע סופערווייזערס. אין אנדערע קאונטיס רופט זיך די לעגיסלעטיווע קערפערשאפט אלץ "באורד אוו רעפרעזענטעטיווס", באורד אוו לעגילעיטארס", אדער "קאונטי לעגיסלעטור".
אויך אין נישט טשארטער קאונטיס, האבן די לעגיסעלעטיווע קערפערשאפט געוויסע אייגענע כוחות.
סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סיטי (שטאָט) אין ניו יארק באדייט א אויטאנאמישע פארבינדענע געגנט, געווענליך 'אין' א קאונטי.
געוויסע קאונטיס איבער ניו יארק סטעיט פארמאגן מער ווי איין סיטי, און געוויסע פארמאגן נישט קיין סיטי.
א סיטי שטעלט צו מער ווייניגער אלע סערוויסעס צו אירע איינוואוינער און האט די העכסטע דעגרי פון היים געזעצן און טעקסעס באפולמעכטיגונג אויף אירע איינוואוינער. די הויפט חילוק צווישן א סיטי און א ווילעדזש איז אז די סיטיס פירן זיך לויט זייערע טשארטערס, וועלכע קען זיין אנדערש איין סיטי פונעם צווייטן, אבער ווילעדזשעס זענען אונטערגעבויגן אונטער איין קלארע פארמירטע אלגעמיינע ווילעדזש געזעצן. אויך זענען ווילעדזשעס א חלק פון א טאון וועלכע די איינוואוינער צאלן דארט שטייערן און באקומען אירע סערוויסעס. ווידעראום סיטיס, סיידן איינצעלנע, זענען אומאפהענגיק פון טאונס. געוויסע סיטיס זענען גענצליך ארומגענומען דורך א טאון, געווענליך מיט די זעלבע נאמען, אויך אזא סיטי איז נישט אונטערגעווארפן אונטער די טאון.
עס זענען פארהאן צוויי און זעכציג, 62, סיטיס אין ניו יארק סטעיט. עס איז נישט דא קיין מינימיום פאפולאציע אדער געגנט פארלאנגן צו קענען ווערן א סיטי.
די פארומס פון פירערשאפט וואס סיטיס קענען האבן זענען, קאנסול מענעדזשער, שטארקע מעיאר קאנסיל, שוואכע מעיאר קאנסיל אדער קאמישאן. פיר און פערציג סיטיס נוצן די מעיאר-קאנסול פארום, אין וועלכע די מעיאר איז דער פירער, און די סיטי קאנסול מעמבערס פארמירן די לעגיסלאטור. גרעסערע סיטיס האבן אויך סיטי געריכטן.
ווען עס קומט צו ניו יארק סיטי קען עס אויסקוקן קאמפליצירט. ניו יארק סיטי איז די איינציגטסע סיטי וואס איז נישט "אין" א קאונטי, נאר אדרבה עס געפונען זיך גאר אין איר פינף קאונטיס, אבער נישט ממש, זיי ווערן אנגערופן "באראוס" אנשטאט קאונטיס, ווי שפעטער ערווענט. אונטער די סטעיט פראצעדור וועלכע ווערט אנגערופן "קאנסולטאציע" ערלויבט דאס פאר'ן סיטי צו אנעקסירן ריזיגע געגנטער אריבער אירע ארגינעלע גרעניצן.
די גרעסטע סיטי אין ניו יארק איז ניו יארק סיטי, און די קלענסטע איז שעריל סיטי.
- א ליסטע פון אלע סיטיס אין ניו יארק, און אין וועלכע קאונטיס זיי געפונען זיך
- א מאפע ווי אלע סיטיס אין ניו יארק סטעיט געפונען זיך
טאון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע קאונטי אין ניו יארק סטעיט ווערט צעטיילט אין טאונ'ס. יעדע איינוואוינער אין ניו יארק וועלכע וואוינט נישט אין א סיטי (אדער אין אן אינדיען רעזערוואציע) וואוינט אויטאמאטיש אין א טאון. עס איז פארהאן 932 טאונ'ס אין ניו יארק. טאונ'ס קענען נישט אריבערגיין די קאונטי גרעניצן, היות זיי זענען א חלק פון די קאונטי.
טאונס זענען א פיליאלע פון די גאווערמענט פירערשאפט. די טאון באורד טוען סיי עקזעקוטיווע און סיי לעגיסלעטיווע פונקציעס. די טאון סופערווייזער שטייט העכערן באורד, אבער האט נישט קיין וועטא מאכטן. די געריכט פיליאלע'ס זענען באקאנט אלץ "טאון קארט" אדער "יוסטיץ קארט".
א טאון קען ענטהאלטן אסאך אדער גארנישט ווילעדזש'עס. פינף טאונס האבן בלויז איין ווילעדזש; 'גרין איילענד' אין אלבעני קאונטי, 'איסט ראטשעסטער' אין מאנראו קאונטי, און 'סקערסדעיל', 'העריסאן' און 'מאונט קיסקאו' אין וועסטשעסטער קאונטי.
ווען אזא מצב פארמירט זיך, ווערט אפגעהאלטן א רעפערענדום צו באשלוסן צו די איינוואוינער זאלן באקומען א ווילעדזש-סטיל אדער א טאון-סטיל גאווערמענט (וועלכע וועט ווי דערמאנט טוהן די פונקציעס פון ביידע).
פילע פלעצער וועלכע אנטהאלטן דאס ווארט "טאון" אין זייערע נעמען זענען בכלל נישט קיין טאונ'ס.
- א ליסטע פון אלע טאונס אין ניו יארק שטאַט אין דער ענגלישער וויקיפעדיע
ווילעדזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ווילעדזש איז א פאראייניגטע געגנט אין א טאון. א ווילעדזש איז א קלארע באגרעניצטע מוניציפאליטעט וועלכע שטעלט צו סערוויסעס צו אירע איינוואוינער, ווי צוזאמענעמען די גארבעדזש, גאסן און שאסייען צוגעהערן, גאסן באלייכטונגען און בילדינג קאודס. געוויסע ווילעדזש'עס שטעלן צו זייערע אייגענע פאליציי און אנדערע פאליטיקאלע סערוויסעס. א ווילעדזש האט ווייניגער אויטאנאמיע פון א סיטי. די מוניציפאלע סערוויסעס וועלכע דער ווילעדזש שטעלט נישט צו ווערן צוגעשטעלט דורך די טאון, אדער דורך די טאון צוזאמען מיטן ווילעדזש. אין 2000 האבן עקזיסטירט 553 ווילעדזשעס אין ניו יארק סטעיט.
די לעגיסלאטור פון א ווילעדזש זענען די באורד אוו טראסטיס, וואס באשטייט פון א מעיאר מיט (געווענליך) פיר טראסטי'ס. דער מעיאר פארמאגט נישט קיין וועטא מאכטן, סיידן ער באקומט דאס דורכ'ן לאקאלע געזעץ. א ווילעדזש מוז האבן א מונאציאפאלע בילדונג אדער א ווילעדזש האל. ווילעדזשעס קענען אויך האבן א "ווילעדזש יוסטיץ".
זיך צו פאראייניגן אלץ א ווילעדזש, מוז דער טעריטאריע פארמאגן צום ווייניגסטנס 500 איינוואוינער און טאר נישט זיין מער ווי 5 סקווער מייל. דער פראצעס צו מאכן א ווילעדזש הייבט זיך אן מיט א פעטיציע דורך 20 פראצענט פון די איינוואוינער, אדער 50 פראצענט הויז אייגענטומער. און דאן קומט פאר די וואלן.
א ווילעדזש קען זיך אויסגעברייטערט אין מער ווי איין טאון אדער קאונטי. מער פון 70 ווילעדזשעס זענען לאקירט אין צוויי אדער מער טאונס, און 7 ווילעדזשעס זענען אין צוויי קאונטיס. די 'סעראנאק' ווילעדזש איז אין דריי טאונס און צוויי קאונטיס.
העמלעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א העמלעט, דערפל, אין ניו יארק שטאַט באדייט א באזעצטע געגנט אין א טאון וועלכע איז נישט א חלק פון א ווילעדזש. די טערמין 'העמלעט' איז נישט א באגרעניצונג פון די ניו יארקער געזעץ (אזויווי סיטיס, טאונס און ווילעדזשעס), אבער ווערט אפט באנוצט אין די סטעיט געזעצן צו באצייכענען א באקאנטע באזעצטע געגנט אין טאונס וועלכע זענען נישט פאראייניגט אונטער א ווילעדזש.
א העמלעט האט נישט קיין לעגאלע סטאטוס און איז אנגעוויזן אויפן טאון אין וועלכע זי געפינט זיך צו באקומען סערוויסעס און פירערשאפט. די געגנט פון א העלמעט מוז נישט זיין גענוי באגרעניצט און קען זיך פשוט אריינפאסן צו די זיפ קאוד פון איר 'פאסט אפיס', אדער ביי איר סקול אדער פייער דיסטריקט. איינוואוינער פון א העמלעט וועלן עפ"י רוב זיך אידענטיפיצירן מיט די העמלעט נאמען ליבערשט ווי די טאון נאמען. געוויסע העמלעט'ס וועלכע זענען נאענט צו גרעסערע געגנטער וועלן צומאל זיין א חלק פון די סיטי'ס און ווערן באטראכט ווי שכנים, אבער זיי זענען נאך אלץ אונטער די קאנטראל פונעם טאון.
העמלעט'ס ווערן צומאל אנגערופן "אומפאראייניגטע געזעלשאפט" (ענגליש: unincorporated community).
אויסשליסליכע אפטיילונגען נעמען פאר ניו יארק סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מערסטע באקאנטע איבערטייטש אין אידיש איז די טערמין 'פערטל' וועלכע פלעגט היפש באנוצט ווערן אין דער אלטער היים אין אייראפע ("דאס אידישע פערטל"). דאס באדייט א געגנט מיט אן אייגענע פירערשאפט.
באראו ווערט בלויז באנוצט אין ניו יארק סיטי, און עס איז נישטא קיין שום אנדערע פלאץ אין ניו יארק סטעיט וועלכע באנוצן זיך מיט דעם טערמין. א באראו רעפלעקירט די אייגנארטיגע וועג וויאזוי ניו יארק סיטי האט זיך אויפגעבויעט. אונטערן געזעץ פון ניו יארק סטעיט איז א באראו א רעזולטאט ווען די טאונס, ווילעדזשעס אדער סיטיס אין א קאונטי באשליסן זיך צו פאראייניגן מיט איר אייגענע קאונטי זעלבסט.
די פינף באראס אין ניו יארק סיטי זענען:
- די בראנקס (בראנקס קאונטי)
- ברוקלין (קינגס קאונטי)
- מאנהעטן (ניו יארק קאונטי)
- קווינס (קווינס קאונטי)
- סטעטן איילענד (ריטשמאנד קאונטי)
די באראס זענען ארגינעל באשטימט געווארן צו אנהאלטן געוויסע לאקאל פירערשאפט אין די פאראייניגטע סיטי וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין יארע 1898. יעדע בארא באזונדער ערוויילט א "בארא פרעזידענט". די "שטאַט פון ניו יארק לאקעל גאווערמענט הענד-בוק" זאגט אז: "די פינף באראוס אין ניו יארק סיטי פונקציאנירט ווי קאונטיס פאר געוויסע מאטיוון, כאטש זיי זענען נישט אזוי ארגאניזירט און זיי אפערירן נישט ווי קאונטי גאווערמענטס".
וואס עס איז דאס מערסטע ספעציעל אין די 5 באראוס, מער ווי א געווענליכע קאונטי, איז דאס אויסקלויבן א באזונדערע דיסטריקט אטורני פאר יעדע באראו באזונדער. די דיסטריקט אטורני סיסטעם אין די פינף באראוס פאררופן זיך אויף די נאמען פון די קאונטי און נישט פון די באראו, למשל די ברוקלין דיסטריקט אטורני רופט זיך "קינגס קאונטי דיסטריקט אטורני".
קאמיונעטי בארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאמיונעטי בארד איז א לאקאלע פארשטייער קערפערשאפט, וועלכע ווערן נישט ערוועלט. יעדע באורד באשטייט פון פופציג אומבאצאלטע מעמבער'ס באשטימט דורך די באראו'ס פרעזידענט. העלפט פון די מעמבערס זענען נאמינירט דורך די סיטי קאונסיל מעמבערס וועלכע רעפרעזענטירן די געגנט. די כח פון א קאמיונעטי באורד איז זייער באגרעניצט, זיי סערווירן אלץ יועצים בנוגע זאונינג און לאנד, בודזשעט און אנדערע געברויכן פון די קאמיונעטי. די בארד קען רעקאמענדירן אקטיוויטעטן בשייכות מיט די סיטי גאווערמענט, אבער זיי קענען עס נישט ארויפצוואונגען. עס זענען פארהאן 59 קאמינעטי בארדס, וועלכע ווערן אידענטיפיצירט ביי א בארא און א נומער (למשל, ברוקלין קאמיונעטי בארד 3 וכדומה).
- ברוקלין אידישע קאמיונעטי בארד [1].
געגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינצוטיילן געגנטן איז א אנגענומענע זאך איבער דער גאנצער וועלט. א געגנט (ענגליש: neighbourhood) איז א פשוטע אידענטיפיקאציע מיטל, אז דאס וואוין ארט זאל זיך אידענטיפיצירן מער ספעציפיש ווען מען קאמיוניקירט מיט אנדערע. א געגנט קען זיך געפונען אין סיי וועלכע פון די אלע אויבנדערמאנטע דיוויזיעס. עס טראגט כמעט נישט קיין לעגאלע געוויכט מיט זיך, ניטאמאל אויף די פאסט שרייבט מען ארויף דעם געגנט נאמען, (בלויז די קאונטי|בארא און דעם שטאַט). פארט געבט דאס אפטמאל אפיציעלע סעמי-אפיציעלע סטאטוס'ן, ווי א "נעיבערהאוט אסוסיאציע" אדער א "בלאק וואטש".
אידישע געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברוקלין, ניו יארק סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויליאמסבורג, בארא פארק, פלעטבוש און קרוין הייטס זענען אלע געגנטן (neighborhoods) אין ברוקלין בארא.
ראמאפא טאון, ראקלאנד קאונטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאנסי איז א העמלעט.
- ספרינג וואלי איז א ווילעדזש, גרעניצט זיך מיט מאנסי.
- כתר איז א ווילעדזש פון וויזניצער חסידים גרעניצט זיך מיט מאנסי.
- ניו סקווירא איז א ווילעדזש אפאר מינוט אוועק פון מאנסי.
מאנראו טאון, ארענדזש קאונטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קרית יואל איז א ווילעדזש.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פירערשאפט אפטיילונגען איבער די וועלט אין דער ענגלישער וויקיפעדיע


text:
משכנות שאננים
משכנות שאננים איז פון די ערשטע געגנטן אין ירושלים געבויט צו ווערן אויסער דער אלטשטאט. דער שטח איז געקויפט געווארן אין יאר 1855, דורך משה מאנטיפיארי, און איז גרויס 180,000 קוואדראט מעטער. דער שטח געפונט זיך נאנט צו הר ציון, און די פרייז וואס מאנטיפיארי האט געצאלט צום פאשא אין ירושלים איז געווען 1,000 פונט. דאס האט געפאדערט א ספעציעלע געזעץ, וואס האט אים ערלויבט צו קויפן, ווייל לויטן טערקישן געזעץ זענען אויסלענדישע בירגער נישט געווען ערלויבט צו קויפן שטח.
אנהייב האט מאנטיפיארי געוואלט אויפשטעלן א יידיש שפיטאל, צום סוף נאכן אויפשטעלן א יידיש שפיטאל אין דער אלטשטאט, האט ער אפגעלייגט זיין פלאן, און ער האט באשלאסן אויף צו שטעלן א געגנט מיט הייזער, וואס וועט זיין ברייט, צו די דעמאלטדיקע באגריפן, קעגן דער ענגשאפט וואס האט דאן געהערשט אין אלטשטאט.
די געגנט באשטייט למעשה פון איין לאנגן הויז, מיט זעכצן דירות, וואס שפעטער זענען צוגעלייגט געווארן אין א זייטיקן הויז נאך פיר דירות. זיי זענען געווען באשטימט פאר תלמידי חכמים און ארימעלייט, וואס דארפן זיך טוישן יעדע דריי יאר. וואס איז קיינמאל נישט געשען, וויבאלד רוב מענטשן האבן מורא געהאט, זיך צו דרייען אינדרויסן פון די מויערן ביינאכט, וויבאלד רויבערס פלעגן זיך ארומדרייען אינדרויסן, און באראבעווען די מענטשן.
מאנטיפיארי האט אויך אויפגעשטעלט א ווינטמיל, וואס וועט צושטעלן א שטיקל פרנסה פאר יידן, וואס איז געבויט געווארן, נאך איידער די געגנט איז אויפגעשטעלט געווארן, וואס אנהייב האט עס געארבעט, אבער שפעטער ווען מילן האבן גענומען מאלן אויף קוילן, און די מיל האט זיך צובראכן, איז די מיל ארויס פון באנוץ.
היינט איז די געגנט אונטערן אויפזיכט פון ירושלים פאנד, וואס פירט דארט אן קולטורעלע אונטערנעמונגען, און שטיצן מוזיקאלישע פראיעקטן, פון יונגע ארטיסטן, ווי אויך א שלום צענטער פאר געשפרעכן און פלארעליזם.


text:
מאיר פרוש
ר' מאיר פרוש (געב' כ"א סיון ה'תשט"ו, 11טן יוני 1955) איז א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה זייט 1996 און א מיטגליד אין דעם ירושלימער שטאטראט.
ער איז א באיאנער חסיד און ער האט געדינט אלס זעלנער אין צה"ל. היינט וואוינט ער אין רוממה, ירושלים.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר פרוש איז געבוירן אין ירושלים, א זון פון ר' מנחם פרוש, לאנג יעריגער פירער פון אגודת ישראל אין ירושלים. ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה אין בני ברק. ער איז אן איידעם פון ר' נחום יואל היילפרין פוו בני ברק. ער איז אמאל געווען וויצע-בירגערמייסטער פון ירושלים.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר פרוש געהערט צו דער "שלומי אמונים" פֿראקציע אין אגודת ישראל. ער איז 13 יאר געווען א דעלעגאט פון שלומי אמונים אין דער ירושלימער שטאטראט, זיבן פון זיי אלס וויצע-בירגערמייסטער, פאראנטווארטלעך איבער דעם פארבעסערן די שטאט, חרדישן חינוך און פלאנירונג און בויען.[1]
פון 2001 ביז 2003 איז ער געווען וויצע-מיניסטער פון קאנסטרוקציע; אין זיין קאדענץ האט מען געבויט טויזנטער דירות פארן חרדישן סעקטאר.
צו די 2008 מוניציפאלישע וואלן האט פרוש קאנדידירט פאר בירגערמייסטער פון ירושלים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר פרוש און זיין ווייב רחל האבן צוועלף קינדער. זייער עלצטע קינד, שרוליק, איז געוויילט געווארן בירגערמייסטער פון אלעד אין 2013.


text:
אין געציילטע טעג אַרום וועט דערעפֿנט ווערן אין דער שטאָט חולון דער ערשטער אויסשטאַלטונג-מוזיי פֿון ישׂראל. די דאָזיקע ידיעה איז איבערגעבן געוואָרן אויף דער ספּעציעלער פּרעסע-קאָנפֿערענץ וואָס די שטאָט-פֿאַרוואַלטונג פֿון חולון האָט דורכגעפֿירט, כּדי פֿאָרצושטעלן פֿאַר דער עפֿנטלעכקייט דעם אויסשטאַלטונג-מוזיי אין זײַן גאַנצער פּראַכט. אויב איר וועט פֿרעגן, צי איז דאָס אַזאַ וויכטיקע ידיעה אַז מ’דאַרף צוליב דעם אָפּשטעלן די דרוק-מאַשינען? איז דער ענטפֿער: יאָ! ס’איז טאַקע כּדאַי דאָס צו טאָן. צי האָט מען דען אַנדערש געהאַנדלט, ווען מ’האָט מיטגעטיילט, למשל, אַז אין ניו-יאָרק גייט מען דערעפֿענען דעם גוגענהײַם-מוזיי?
דער גוטער סוף פֿון דער געשיכטע, וואָס מיר זעען אין דער פֿאָרעם פֿון אַ מאָדערניסטישער קאָנסטרוקציע, האָט זיך אָנגעהויבן אין 2004, ווען דער בירגערמײַסטער פֿון חולון מוטי (מאָטי) שׂשׂון, מיט דער מוניציפּאַליטעט-לייטערין חנה הערצמאַן, האָבן זיך געווענדט צום וועלט-באַרימטן ישׂראלדיקן אויסשטאַלטונג-קינסטלער און אַרכיטעקט רון (ראָן) אָרד (אָראַד) מיטן פֿאָרשלאָג צו בויען אין זייער שטאָט אַן אייגנאַרטיקע געבײַדע וווּ עס זאָל זיך אַנטפּלעקן פֿאַר די מוזיי-באַזוכער די אויסשטאַלטונג-וועלט, וואָס וועט זיי דערמעגלעכן זיך צו באַקענען מיט אַ רעלאַטיוו נײַעם צווײַג אין דער מאָדעלירונג-קונסט. אין אויגוסט 2006 האָט מען אָנגעהויבן בויען דעם מוזיי וואָס איצט האַלט מען שוין בײַם עפֿענען זײַנע טויערן.
און דאָס אַלץ אין חולון — אַ קאַצנשפּרונג פֿון תּל-אָבֿיבֿ — האָט נאָך ביז נישט לאַנג געליטן פֿון אַ בולטן מינדערווערטיקייט-קאָמפּלעקס, בעיקר, איבער סאָציאָלאָגישע סיבות. ווי עס ווײַזט זיך אָבער אַרויס, איז מיט די חולונער אײַנוווינער געשען עפּעס אַן אויסטערלישע זאַך, זיי האָבן ווירקלעך דורכגעמאַכט אַ מעטאַמאָרפֿאָזע, וואָס איז משפּיע געווען זיי צו באַפֿרײַען פֿון יענער פּסיכאָלאָגישער לאַסט. פֿון דאַנען איז לײַכט אָפּצושאַצן, אַז די באַפֿרײַונג פֿון דעם דאָזיקן נישט סימפּאַטישן געפֿיל איז אָן שום ספֿק אַ דירעקטע קאָנסעקווענץ פֿון די קולטורעלע און קינסטלערישע דערגרייכונגען פֿון דער שטאָט וואָס זײַנען פֿאָרגעקומען אין די לעצטע צען יאָר, שוין אונטער דער פֿאַרוואַלטונג פֿון דעם איצטיקן בירגער-מײַסטער. די חולונער מוניציפּאַליטעט האָט זיך דאַן אונטערגענומען צו פֿאַרוואַנדלען זייער שטאָט אין אַ קולטור-צענטער פֿון דעם גאַנצן ראַיאָן, שטעלנדיק דעם טראָפּ אויפֿן וווילטאָג פֿון די קינדער. ס’איז דאַן מאָדערניזירט געוואָרן דער "מעדיאַטעק", אַ צונויפֿבינדונג צווישן דער שטאָטישער צענטראַלער ביבליאָטעק, דעם יוגנט-טעאַטער און דער סינעמאַטעק, שפּעטער איז אויך צוגעקומען דער קאָמיקס- און קאַריקאַטורן-מוזיי. פֿון דעם אַלעמען קאָנען מיר באַגרײַפֿן, אַז חולון איז רײַף געוואָרן אויפֿצושטעלן דעם אויסשטאַלטונג-מוזיי.
וואָס איז דער וויכטיקסטער עקספּאָנאַט אין דער קאָלעקציע פֿון דעם נײַעם אויסשטאַלטונג-מוזיי אין חולון? אויף דער פֿראַגע ענטפֿערט קלאָר און דײַטלעך די קונסט-לייטערין גלית גאָון: "די געבײַדע אַליין. די מעטאַליש-פֿאַרזשאַווערטע ברוינע, אָראַנזש-רויטע ספּיראַלן זײַנען נישט בלויז דאָס וואָס פֿאַרכאַפּט דאָס אויג איבער אַלע אַנדערע זאַכן אין דער שטאָט, נאָר דאָס איז זיכער איינער פֿון די דערשטוינענדיקסטע אַרכיטעקטור-אָביעקטן אויפֿגעבויטע במשך די לעצטע יאָרן אין ישׂראל". נאָך איידער דער אָפֿיציעלער דערעפֿענונג האָט דער מוזיי דערגרייכט צו אַן אינטערנאַציאָנאַלער אָנערקענונג ווי איינער פֿון די אָריגינעלסטע אַרכיטעקטור-דערגרייכונגען פֿון אָנהייב 21סטן יאָרהונדערט. די געבײַדע איז פֿאָרגעשטעלט געוואָרן אין דער רעטראָספּעקטיווער אויסשטעלונג פֿון רון אָרדס אַרבעטן אין "פּאָמפּידו"-צענטער אין פּאַריז, אין דער איינצל-אויסשטעלונג פֿאַר מאָדערנער קונסט אין ניו-יאָרק, און אין גיכן וועט זי פֿאָרגעשטעלט ווערן אין "באַרביקאָן"-צענטער אין לאָנדאָן.
און וואָס זאָגט דער קינסטלער רון אָרד אַליין? ס’געפֿעלט מיר אין אים דאָס, וואָס ער נעמט זיך נישט צו ערנסט אָן און קוקט אויפֿן אַרום מיט אַן עטוואָס איראָנישן שמייכל; זײַן בליק ווערט ערנסטער, ווען ער באַציט זיך צו זײַן פּראָיעקט: "ס’איז אַ באַקאַנטער פֿאַקט, אָנגענומען, ליידער, אין דער אַרכיטעקטור-וועלט, אַז נישט יעדער פּראָיעקט, ווי אידעאַל און אַמביציעז ער זאָל נישט זײַן, איז זוכה פֿאַרווירקלעכט צו ווערן. די מערהייט דערגרייכט נישט צו דעם און די יעניקע וואָס דערגרייכן יאָ — לעבן איבער די גרויזאַמע מלחמה, וואָס דערלאָזט זיי נישט צו פֿאַרבלײַבן געטרײַ יענעם אויסגעטרוימטן אידעאַלן קאָנצעפּט.
שוין פֿינף יאָר ווי מיר זײַנען באַשעפֿטיקט מיטן אויסשטאַלטונג-מוזיי אין חולון. און ווען מיר זעען אים הײַנט און מיר קוקן אַרײַן אין יעדן ווינקעלע, קאָנען מיר בפֿירוש זאָגן: יאָ, דאָס האָבן מיר געמיינט, ווען מיר האָבן פּראָיעקטירט דעם בנין, אויב נישט נאָך מער פֿון דעם".


text:
רוביקס קוב
רוביקס קוב איז אַ דרײַ-דימענסיאנעל מעכאניש רעטעניש דערפינדן דורכן אונגערישן סקולפּטאָר און פּראָפעסאָר פון ארכיטעקטור ערנאָ רוביק. ווי פון יאנואר 2009, האט מען שוין פארקויפט 350,000,000 קובן איבער דער וועלט, מאכן עס דער וועלטס שפּיץ-פארקויפנדיקן רעטעניש שפּיל. עס איז ברייט געהאלטן די בעסט-פארקויפנדיקע צאַצקע.
דאס קוב האט יעדע איינע פון די זעקס זייטן צעטיילט אויף ניין גלייכע קוואדראטן, וואס יעדער קוואדראט האט איינעם פון זעקס קאלירן. ווען דאס רעטעניש איז געלייזט, האט יעדע זייט איין קאליר.


text:
טאנגאניקע אזערע
טאַנגאַניקע אזערע איז א גרויסע אזערע אין צענטראלער אפריקע, צעטיילט צווישן פיר לענדער: בורונדי, דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא (40%), זאמביע און טאנזאניע (46%). זי איז די צווייטע טיפסטע אזערע אין דער וועלט, נאך בייקאל אזערע אין סיביר. דאס וואסער אריין צום קאנגא טייך און פון דארטן אינעם אטלאנטישן אקעאן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזערע ציט זיך 676 ק"מ פון צפון קיין דרום, און איז דורכשניטלעך ברייט 50 ק"מ. זי באדעקט א שטח פון 32,900 ק"מ2 און דער בארטן איז לאנג 1,828 ק"מ.


text:
ישיבה
א ישיבה איז אן ארט ווי בחורים זיצן און לערנען תורה א גאנצן טאג. א ישיבה פאר יונגעלייט נאך די חתונה רופט מען "כולל".
אינהאַלט
ישיבה בחור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ישיבה-בחור איז א יידישער יוגענטליכער עלטער פון 13 יאר וועלכער לערנט אין א ישיבה.
סארטן ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישיבה גדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ישיבה גדולה איז א ספעצילע שולע פאר פאַר ערוואַקסענע בחורים אין עלטער פון 17 יאר און העכער ביז די חתונה (בערך 20) צו לערנען יידישע שריפטען ווי די תורה, גמרה און מפרשים.
ישיבה קטנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישיבה קטנה - פאַר ערוואַקסענע אין עלטער פון 14 ביז 17.
אנטוויקלונג פון ישיבות אין דער היינטיגער עפאכע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט ישיבה וואס מען זעט היינט שטאמט פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואס רבי חיים וואלאזשינער, א תלמיד פונעם ווילנער גאון, האט געגרינדעט אין תקס"ב. ביז דעמאלסט האבן בחורים געלערנט אין א ישיבה אין דער שטאט וואו זיי האבן געוואוינט. אין דער וואלאזשינער ישיבה האבן געלערנט בחורים וואס זענען געקומען קיין וואלאזשין פון דערווייטענס צו לערנען אין דער ישיבה.


text:
אנטי ציוניזם
אנטי ציוניזם איז אפאזיציע צו ציוניזם און מדינת ישראל, סיי ביי יידן סיי ביי גויים.
אינהאַלט
- 1 פרומע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל
- 2 אלגעמיינע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל
- 3 רעפערענצן
- 4 וועבלינקען
פרומע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאַטמאַר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סאטמאר
די סאַטמאַרער חסידישע באַוועגונג, וועמענס פריערדיקע רבי, רבי יואל טייטלבוים האט געשריבן אין די 1950ער און 1960ער יארן אַ ספר וואס טוט ברייט קריטיקירן איבער ציונות מיטן נאמען ויואל משה, ציילט זיך מער ווי 130.000 מיטגלידער. דאס טוט נישט אַרייַננעמען אַ נומער פון קלענערע און שייַכות'דיגע אַנטי-ציוניסטישע חסידישע גרופּעס אין ניו יארק וואס פאררופן זיך מיטן סאַטמאַרן שיטה ווי למשל קהילת אודווארי, אוהל, איבראן, אפטא, ביקסאד, בעהוץ, גאלאנטע, דושינסקיא, דעעש, האדאס, וואדקערט, ווייטצן, חרידים, טאהש, טאלטשוב, טארנא, טעמעשוואר,טיסא-סאלקא, טשאטה, טשאקאווע, יאוואזשנע, לאנצוט, ליזשענסק, מישקאלץ, נאנאש, נייטרא, סאלקא, סעליש, סי-געיט, סיגוט, ספינקא, פאיע, פשעווארסק, קאפיש, קיוויאשד, קערעסטיר, קראלי, קרעטשניף, ראפשיץ, ריבניץ, שאפראן, שארמאש, תולדות אברהם יצחק, תולדות אהרן, תולעת יעקב,.
די התאחדות הרבנים איז אַן אמעריקאנער רבני'שע אָרגאַניזאַציע וואָס באשטייט בעיקר פון סאַטמאַר און עטלעכע קלענערע אָבער ענלעכע חסידישע גרופּעס. עס איז קאנצענטרירט אין ניו יאָרק'ס קרית יואל, וויליאַמסבורג און באָראָ פארק. אין 1986 האט די התאחדות הרבנים פובלעצירט די דאָזיקע דעקלאַראַציע:
- עס איז אונדזער פליכט צו פאַרשילטן די וואס פֿאַררופֿן דעם נאָמען פון דעם אלמעכטיקער אין אַרויסגעוואָרפן. עס איז אונדזער הייליק פליכט און אונדזער מאָראַלישע פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט צו רופן אויף זיי: הערט אויף צו ניצן די פאַלשע שלייער און כפירה צו באַרעכטיגן דיך און דיינע שלעכטע מעשים. די איִדישע אמונה, ווי אריבערגעגעבן דורך דעם אלמעכטיקער צו אונדזערע וועג ווייזערס האט נישט און וועט קיינמאָל שטיצן די ציוניסטישע און נאציאנאליסטישע דאָקטרינעס פון מדינת ישראל. די פאַלשע דאָקטרינעס זענען צוזאמענגעשטעלט פון אַטעיזם און אַנטי-פרומער ציוניזם, אידאעליזם פרעמד צו אידישקייט. זאל זיי נישט זייַן פאַלש פארטרעטן צו דער וועלט ווי אידן.
נטורי קרתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נטורי קרתא
א קליינע גרופּע וואס האלטן די אנטי ציוניסטישע אידעאָלאָגיע איז נטורי קרתא, מיט באַזעס אין ירושלים, בית שמש און ניו יאָרק. אַן עקסטרעמע שטעלונג פון נטורי קרתא איז דאס וואָס זיי שטיצן דאס גייט מיט פאלעסטינער און אנדערע אנטי ציוניסטישע גוים צו פארשפרייטן זייער קעגנערשאפט צו מדינת ישראל ציווישן אנדערע האבן סיי זיך געטראפן מיטן אויסגעשפראכענע געוועזענע איראַנער פרעזידענט מאַכאמוד אַחמאַדינעדזשאַד און די פּאַלעסטינע באפרייען ארגאניזאציע (פי.על.או.) און כאַמאַס די באזוך אין איראן איז שטארק פארדאמט געווארן דורך געוויסע אנדערע אַנטי-ציוניסטישע חרדים, אַרייַנגערעכנט, סאַטמאַר און די עדה החרדית. עס זענען אויך דא רייבערייען אין די נטורי קרתא אליין, און קריטיק פון עטלעכע מיט א מער עקסטרעמע שטעלונג.
דושינסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יולי 1947, ווייניגער ווי אַ יאָר בעפאר דער פאַקטישער גרינדונג פון מדינת ישראל, האט הרבֿ יוסף צבי דושינסקי, וואס איז געווען די פירער פון די דושינסקי קהילה און דער אַשכּנזי'שער ראב"ד פון ירושלים, פון די עדה החרדית, אַ פערזענלעכע דערקלערונג אויף נאמען פון די עדה החרדית צו די יו ען, דערקלרונג זייַן "באַשטימטע אָפּאָזיציע צו אַ אידישער מדינה אין יעדן טייל פון פּאַלעסטינע." אין 2002, האט רבי ישׂראל משה דושינסקי, זון פון הרבֿ יוסף צבי, געשריבן אַ הסכמה אויף אַ נייַער מהדורה פון דעם סאַטמאַרער רבי'נס ספר ויואל משה.
שומר אמונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שומר אמונים איז אַ פרומע חסידישע קהילה וואָס איז ענלעך צו נטורי קרתא. עס איז געגרינדעט אין די 20'סטע יאָרהונדערט דורך רבי אַרעלע (אַהרן) ראָטה. באַזירט אין מאה שערים, ירושלים, און בני ברק. ענדלעך צו תולדות אהרן הגם דאָס איז אייגענטליך איינער פון זייַן סוב-גרופּעס.
משכנות הרועים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משכנות הרועים איז אַ קליינע חסידישע גרופּע אין מאה שערים, ירושלים, (און רמת בית שמש בע"ט). עס איז באקאנט ווי אַ זייער אומבויגזאמע און פעראַנטווארטליכע פרומע גרופּע, באַוווסט פֿאַר זייַן שטארקע אַנטי-ציוניזם, אַפֿילו ציווישן חרדדי'שע סטאַנדאַרדטן.
בריסק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאָלאָווייטשיק דינאַסטיע פון ליטווישע (נישט-חסידישע) חרדי'שע אידישקייַט איז באקאנט ווי איינער פון די מערסט עליטע דינאַסטיעס פון די ארטאדאקסישע אידנטום. די דינאַסטיע האט זיך צוטיילט אין צוויי גרופּעס אין די 20'סטע יאָר הונדערט, ווי טיילן פון דער סאָלאָוועיטטשיק רבי'שע משפּחה איז אַוועק פון זייער אַנטי-ציוניסטישע מסורה שטעלן דורך רבי חיים סאָלאָוועיטשיק פון בריסק, און אליין אנגעהויבן קוקן מיט מאָדערן ארטאדאקסישע און רעליגיעזע ציוניסם. ברבות הזמן, האט די ציוניסטישע טייל פון דער בריסקער חסידות געווארן קאנצענטרירט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, און די אַנטי-ציוניסטישע טייל איז געווען און ווייַטער געבליבן קאנצענטרירט אין ארץ ישראל. רבי אברהם יהושע סאָלאָוועיטטשיק און רבי דוד סאָלאָוועיטטשיק, וואס פירן צוויי פון די בריסקער ישיבות אין ירושלים, זעצן פאר צו זייַן אנטשלאסענע קעגנערס פון ציוניזם.
ברעסלאָוו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ברעסלאוו
די ירושלים באזירט גרופע פון דער ברעסלאָווער חסידישער קהילה געפירט דורך רבי יעקב מאיר שעכטער זענען מיטגלידער אין דער עדה החרדית, און אַנטקעגנשטעלט צו ציוניזם.
עדה החרדית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עדה החרדית
די עדה החרדית איז ירושלים איז די שירעם אָרגאַניזאַציע פון אַנטי-ציוניסטישע חרדים. עס איז כולל גרופּעס אַזוי ווי די ירושלים צווייַג פון סאַטמאַר און דושינסקי און אויך ווייניגער אַנטי-ציוניסטישע גרופּעס אַזאַ ווי בריסק און (טיילן פון) ברעסלאָוו.
ליד אקעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער באשעפער איז אוֹנזער קעניג, און צו אים זענען מיר קנעכט.
- די הייליגע תורה איז אוֹנזער לעבן, און צו אים זענען מיר פארפליכטעט.
- אין דער הערשאפט פון די כופרים טוען מיר נישט אנערקענען, טוען מיר נישט אנערקענען.
- און אין זייערע געזעצען טוען מיר נישט נאכגיין, טוען מיר נישט נאכגיין.
- אין די וועגן פון דער תורה וועלן מיר גייען, אין פייער און אין וואסער.
- אין די וועגן פון דער תורה וועלן מיר גייען, צו הייליגן דעם נאמען פונעם אייבערשטען! (מקור נטורי קרטא)
אלגעמיינע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נטרונא
- יידן קעגן ציוניזם (אויף ענגליש)
- יידן נישט ציוניסטן (אויף ענגליש)
- נטורי קרתא (אויף ענגליש)


text:
דברים חוצבים בלהבת אש שהשמעו האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א
(בתוך דברות קודש אצל דינער השנתי לטובת מוסדות קרית יואל)
...אז מ'שטעלט זיך אויף רעדן פאר א ציבור, כ'וויל אייך זאגן כ'בין געווען שבת און שטאט (וומסב"ג). ס'הערשט און שטאט זייער א גרויסע צובראכנע גייסט, ווער ס'האלט מיט די נייעס פון שטאט אוים ונורא! ווי א יודישע טאכטער איז צוגעקומען צו א מדריגה, שרעקליך! מ'פרעגט די וואכענדיגע סדרה בלשון בתמיה הכזונה יעשה את אחותינו???(בראשית ל"ד,ל"א) שרעקליך! שרעקליך! ווי מ'האלט, כשיורדין, יורדין עד לעפר, ס'טוט זייער וויי ס'זייער ווייטאגליך! זייער ווייטאגליך! כ'מיין אז ס'נאכנישט געווען אזא מיאוסע פרשה און די יהדות החרדות, ויגע ויצאו ירכו, יא! נעבעך! ס'געלונגן פאר'ן ס"ם ויצאו ירכו, ס'איז אויך א קינד פון יעקב אבינו, ס'זייער א גרויסע בושה און ס'זייער א גרויסע ווייטאג, ס'זייער ווייטאגליך אוי! ס'נעבעך ליידער נישט קיין בת יחידה! א גאנצע גרופע, נעבעך! ס'שרעקליך! ס'שרעקליך! איך זאג אייך איך בין געווען שבת און שטאט, ס'איז זייער צובראכן, זיי קומען פון חסיד'שע עלטערן, מיט שטריימל בעקיטשע, חסיד'שע עלטערן, און מ'האלט ביי אזא מצב.
מען דארף אכטונג געבן אויף חינוך הבנים און אויף חינוך הבנות מיט זיבן אויגן, דער אייבערשטער זאל אפהיטן יעדן יוד און יעדע יודישע שטוב... והמשיך האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א בעניני חינוך הבנות והבנים.
Written By @VeltsShtiper.


text:
טאטנהאם קארט ראד אונטערגרונט סטאנציע
טאטנהאם קארט ראד איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין צענטראל לאנדאן, ביים ראג טאטנהאם קארט ראד, אקספארד סטריט, ניי אקספארד סטריט און טשארינג קראס ראד. די סטאנציע איז אן איבערבייט צווישן דערצענטראלער ליניע און דער טשארינג קראס צווייג פון דער נארדערנער ליניע.
די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט אויף דער צענטראלער לאנדאן באן אום 30סטן יולי 1900. די טשארינג קראס, יוסטן און האמפסטעד באן (היינט א טייל פון דער נארדערנער ליניע) איז געקומען דעם 22סטן יוני 1907, אבער זי האט געהאט א באזונדערע סטאנציע מיטן נאמען אקספארד סטריט. אום 3טן סעפטעמבער 1908 האט מען געעפנט דעם איבערבייט צווישן די צוויי ליניעס און ביידע ליניעס האבן גערופן די סטאנציע טאטנהאם קארט ראד.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- צענטראלע ליניע סטאנציע געביידע 1914 פונעם לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
אזטעק
די אַזטעקן זענען געווען אמעריקאנער מענטשן וואס האבן געוואוינט אין מעקסיקא. די אזטעק אימפעריע האט געדויערט פונעם 14טן ביזן 16טן י"ה. זיי האבן גערופן זיך מעקסיקאנער אדער נאַהואַ. די שפראך פון די אזטעקן איז נאהואטל.
די אזטעקן האבן געהאט א קאלענדאר מיט א יאר פון 365 טעג. זיי האבן אויך געהאט א רעליגיעזן קאלענדאר מיט א יאר פון 260 טעג.
די הויפטשטאט פון די אזטעקן איז געווען טענאכטיטלאן, אויף אן אינזל אין טעקסאקא אזערע.
עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזטעקן האבן געגעסן די פלאנצן און גרינסן וואס וואקסן גוט אין מעקסיקא. זייער הויפט מאכל איז געווען קוקורוזע. זיי האבן אויך געגעסן קאבאק און אוואקאדא.


text:
חול המועד
די וואכן-טעג אינעם יום טוב (חולו של מועד).
אינהאַלט
ווען איז חול המועד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ימים טובים פסח און סוכות זענען צעטיילט פון די ערשטע טעג יום טוב און די לעצטע טעג יום טוב.
די 4 אדער 5 טעג צווישן די ערשטע טעג און די לעצטע טעג יום טוב, איז חול המועד, וואס אין די טעג איז פארבאטן צו טאן פארשידענע מלאכות אלס קדושת חול המועד, אבער עס האט נישט דעם דין פון יום טוב.
וויפיל טעג איז חול המועד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ארץ ישראל, ווי עס איז נאר דא איין טאג יום טוב, זענען פאראן 5 טעג חול המועד. אין חוץ לארץ, ווי מ'האלט 2 טעג יום טוב, איז נאר דא 4 טעג חול המועד.
וואס איז מותר און אסור אום חול המועד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'טאר נישט ארבעטן. אבער זאכן וואס גייען אריין אין די קאטעגאריע פון א דבר האבד האט מען מתיר געווען.
- מ'טאר נישט שרייבן (נאר מיט א שינוי).
- מ'טאר נישט שערן.
- מ'טאר נישט וואשן וועש
וואס טוט מען חול המועד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חול המועד איז א זמן פון משתה ושמחה און פארברענגען. אמאליגע צייטן פלעגט מען פארן באזוכן די עלטערן און קרובים. היינט איז קיין חול המועד אן קיין כאלעמויעד האלטן. מ'פארט ארום וואו אימער ס'איז פאראן פארוויילונגס ערטער. יעדע טיער-גארטן, מוזעאום, אטראקציע ערטער, ווערט באזוכט פון אחינו בני ישראל אין די חול המועד טעג, און מ'גיט פאר די קינדער א גוד טיים.


text:
13טן מערץ
דעם 13טן מערץ איז דער 72סטער טאג פון יאר (73סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 293 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם טאג איז געגרינדעט געווארן די יידישע וויקיפעדיע.
- 1781 - וויליאם הערשל אנטפלעקט דעם פלאנעט אוראנוס
- 1921 - מאנגאליי פראקלאמירט איר זעלבסשענדיקייט
- 1925 - דער אמעריקאנער שטאַט טענעסי פארבאט לערנען עוואלוציע טעאריע אין שולעס
- 1943 - די נאציס ליקווידירן די קראקעווער געטא. די לעצטע איינוואוינער ווערן אריבערגעפירט אין פלאשאוו
- 1954 - אויפגעשטעלט די קא גע בע
- 1992 - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 6.8 אויף דער ריכטער סקאלע ברענגט צו 540 טויטע אין טערקיי
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1733 - זשאסעף פריסטלי, ענגלישער כעמיקער (געש' 1804)
- 1946 - יונתן נתניהו, קאמאנדיר פון סיירת מטכל וואס איז געפאלן אין דער ענטעבע אפעראציע (געהרגעט 1976)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1808 - קריסטיאן דער זיבעטער, מלך פון דענמארק (געב' 1749)
- 1901 - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1833)


text:
ליפט
א ליפֿט אדער עלעוועיטאר אדער הייב-מאשין איז א טראנספארט מיטל וועלכע טראגט מענטשן אדער חפיצים ארויף און אראפ אין געביידעס פון מערערע שטאקן. אין דער היינטיגער מאדערנער וועלט מיט מיליאנען געביידעס איז א ליפט א טייל פון א געביידע און רוב רעגירונגען פארלאנגען געזעצליך צו איינשטעלן א ליפט סיסטעם אין געביידעס פון מערערע שטאקן וועלכע איז דעזיינט פאר די באנוץ פון מערערע מענטשן.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנצפעט פון הייבן מאטריאל דורך א ספעציעלע דעווייס גייט צוריק צו די רוימישע אימפעריע (2,230 יאר צוריק)וואו מען האט גענוצט א קאבינע מיט א שטריק סיסטעם וועלכע איז געצויגן געווארן דורך בהמות אדער מענטשן. דער ערשטער ליפט דעזיינט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן איז געבויט געווארן אין די ווינטער פאלאץ אין סט. פעטערסבורג, רוסלאנד, אין 1793.
אין 1853 האט אלישע אטיס, א ניו יארקער, ערצייגט א נייע מעכאניזם צו פארזיכערן ליפטן אין פאל די הויפט שטריק רייסן זיך איבער. דער ערשטער אטיס ליפט איז אינסטאלירט געווארן אין א געביידע אין מאנהעטן, ניו יארק, אויף בראדוועי אין 1857. די אטיס פארזיכערונג דעזיין איז נאך היינט א טייל פון יעדן ליפט.
דער ערשטער עלעקטרישער ליפט איז געבויט געווארן דורך ווערנער וואן סימענס, א דייטשער אינדוסטריאליסט, אין 1880. זיין ארבעט איז שפעטער פארבעסערט געווארן דורך פרענק ספראגאו, אן אמעריקאנער נעווי אפיציר.
פלאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנצעפט פון א ליפט איז זייער פשוט. עס איז א קליינע צימער וועלכע איז באהאפטן צו א שטריק וועלכע שלעפט עס ארויף. אבער א ליפט איז פיל מער פארגעשריטן ווי דעם. עס איז א פארגעשריטענע מעכאניזם וועלכע ווערט קאנטראלירט דורך א מאדערנע קאנטראל סיסטעם און איז פארזיכערט מיט פארשידענע מאסנאמען קעגן פאטאליטעטן.
היינטיגע צייטן זענען פאראן צוויי סארט ליפט סיסטעמען. זיי זענען: הידרוילישע ליפטן און שטריק ליפטן.
הידרוילישער ליפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הידרוילישער ליפט ארבעט פיל אנדערש ווי מיר זעען געווענליך אין רוב היינטיגע געביידעס. דער ליפט שאכטל זיצט אויף א צילינדער וועלכע אנטהאלט הידרוילישע פליסיקייט (געווענליך אויל) וועלכע קומט אריין מיט א שטארקע לופט דרוק אינעם צילינדער און שטופט ארויף דעם שאכטל. אונטער דעם ליפט איז פאראן א טאנק מיט הידרוילישער פליסיקייט און א פאמפ ווערט גענוצט צו טאן די ארבעט. ווען דער ליפט באקומט א סיגנאל אז עס דארף גיין אויף ארויף וועט די פאמפ ארויסציען די פליסיקייט פון דעם טאנק און דאס אריינשיקן אינעם צילינדער מיט א שטארקע לופט דרוק. ווען דער ליפט שטעלט זיך אפ וועט זיך עס ווייטער האלטן אויף די פליסיקייט ווייל די רערן פארמאגן א וואלוו וועלכע לאזט נישט די פליסיקייט צוריק אריינרינען אין דעם טאנק רעזערוואר.
ווען דער ליפט באקומט א סיגנאל צו גיין אויף אראפ וועט זיך די וואלוו עפענען און צעביסלעך ארויסלאזן די פליסיקייט פון דעם צילינדער און דאס וועט צוריק אריינרינען אינעם טאנק און דער ליפט וועט אראפקומען לויט ווי שנעל די פליסיקייט וועט ארויסרינען.
די הידרוילישע סיסטעם איז זייער אן עפעקטיווע ליפט סיסטעם וויבאלד עס נוצט פיל ווייניגער ענערגיע ווי די שטריק סיסטעם זינט עס דארף נאר נוצן קראפט ארויפצושטופן דעם ליפט ווייל אראפ גייט עס פון זיך אליינס ווען די וואלוו עפענט זיך. אבער די חסרונות זענען גרויס. ערשטנס פארנעמט אזא סיסטעם זייער אסאך פלאץ ווייל עס פארמאגט זייער אסאך קאמפאנענטן. צווייטענס איז עס נאר געאייגענט פאר א געביידע פון עטליכע שטאק ווייל ווי העכער די געביידע איז אלס מער וועט מען דארפן אראפגראבן צו האלטן דעם צילינדער וועלכע לייגט זיך צוזאם ווען עס קומט אראפ.
שטריק ליפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטריק סיסטעם איז אויסגעטראפן שפעטער און איז באלד אויפגעכאפט געווארן פאר ליפטן איז העכערע געביידעס. די שטריק סיסטעם איז פשוט. עס פארמאגט שטריק וועלכע זענען באהאפטן צום ליפט שאכטל און שלעפן ארויף דעם ליפט דורך א מאטאר. דער ליפט שאכטל פארט אויף שינעס וועלכע האלטן איר אין פלאץ און די שטריק שלעפן איר ארויף.
דער שטריק ליפט פארמאגט איר סיסטעם העכער דעם ליפט וואו עס איז פאראן א שטארקע מאטאר און א רעדל אויף וועלכע די שטריק דרייען זיך. נארמאל איז דער מאטאר באהאפטן צום רעדל און דרייט עס איין וועג ארויפצוברענגן דעם ליפט און אן אנדערע וועג דאס אראפצולאזן. מער פארגעשריטענע ליפטן קענען פארן אויף פארשידענע שנעלקייטן געוואנדן וויפיל שטאקן עס פארט אויפאיינמאל. די סארט ליפטן פארמאגן א גיר באקס וועלכע איז באהאפטן צום מאטאר און די סיסטעם טוישט גירס לויט די שנעלקייט וואס עס וויל דרייען גענוי ווי אן אויטא.
די שטריק זענען אבער נישט באהאפטן צום רעדל און דרייען זיך נישט ארום איר ווען דער ליפט גייט ארויף. אנשטאט גייען די שטריק נאר אריבער דאס רעדל און הענגן אראפ אויף די אנדערע זייט וואו ביי די אנדערע עק איז אנגעבינדן אסאך שווערע אייזן וועלכע באלאנסירט דעם ליפט ווי א וואגשאל. די אייזן באטרעפט די וואג פון דעם ליפט שאכטל וויפיל עס וואלט געוואויגן ווען עס איז אנגעפילט 40 פראצענט. דער חשבון דערפון איז אז דאס איז דער דורכשניט פון וואג וואס דער ליפט באקומט נארמאל און וויבאלד די אייזערנע וואג אויף די אנדערע זייט וועגט גענוי אזויפיל גיט עס א גוטע באלאנס פאר דער סיסטעם.
די סיסטעם איז אויך געמאכט צו שפארן ענערגיע. ווען דער ליפט איז 40 פראצענט פיל (דאס איז דער דורכשניט) וועגט עס בערך די זעלבע ווי די אייזערנע וואג אויף די אנדערע עק שטריק. אין אזא פאל וועט דער מאטאר נישט דארפן נוצן קיין סאך ענערגיע ארויפצושלעפן אדער אראפצולאזן דעם ליפט ווייל ביידע וועגן אייניג און עס דארף נישט מער ווי א שוואכע שלעפ דאס צו רירן איין וועג. ווען דער ליפט איז פילער וועט דער מאטאר שוין יא דארפן ארבעטן שווער אבער נאך אלץ וועט עס נישט דארפן אבעטן אזוי שווער ווייל א טייל פון די ענערגיע ליגט שוין אין פלאץ צו שלעפן דעם קאסטן.
רוב געביידעס פארמאגן היינט די שטריק סיסטעם, ספעציעל הויכע געביידעס וואו עס איז אוממעגליך אריינצושטעלן אן הידרוילישע סיסטעם.
זיכערהייט מאסנאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטריק וואס האלטן א ליפט זענען פון די זעלבע סארט וועלכע האלטן בריקן אין דער הייך און עס האט קיינמאל פריער נישט פאסירט אז אזא סארט שטריק זאל זיך איבעררייסן. די שטריק איז געמאכט פון אייזערנע פעדימער וועלכע זענען געבינדן אינאיינעם און קענען האלטן גאר אסאך וואג. דערצו פארמאגט יעדער ליפט צווישן 4 און 8 אזעלכע שטריק וואס מיינט אז צוזאמען וואלטן זיי געקענט האלטן עטליכע ליפטן.
און אפילו אויב דאס זאל יא פאסירן און אלע שטריק וועלן זיך איבעררייסן וועט דער ליפט נאך אלץ נישט פאלן צו די ערד. ווי פריער דערמאנט פארט דער ליפט אויף שינעס פון דריי זייטן וועלכע האלטן איר אין פלאץ עס זאל זיך נישט ווארפן. די שינעס פארמאגן ברעיקס וועלכע קענען אקטיוויזירט ווערן צו יעדע צייט אין פאל עפעס גייט נישט גוט און וועט אפשטעלן דעם ליפט. אויסערדעם איז פאראן א ברעיק אינעם רעדל זעלבסט וועלכע שטעלט אפ דעם געלויף אויב עס דרייט זיך צו שנעל און דאס ארבעט אויטאמאטיש גענוי ווי אן אויטא זיץ פאסיק האלט אפ דעם מענטש פון פאלן אויף פאראויס ווען עס פאסירט אן עקסידענט. דאס רעדל האט ציינדלעך ארום און ארום און א ספעציעלע אייזן מיט צוויי שפיצן זיצט אינדערמיטן באהאפטן איינע די אנדערע מיט א ספרינג. אויב דער רעדל הייבט זיך אן דרייען זייער שנעל וועלן די צוויי שפיצן זיך אפטיילן איינע פון די אנדערע ווייל די כוח פון די באוועגונג וועט באקעמפן די כוח פון די שוואכע ספרינג און דאס וועט זיך אנהאנקן אויף די ציינדלעך און דער ליפט וועט זיך אפשטעלן.
אויסערדעם איז פאראן אן עלעקטראנישע ברעיקינג סיסטעם אויף די שינעס וועלכע זענען פשוט'ע שטיקער אייזן וועלכע שטייגן ארויס פון די שינעס און שטעלן אפ דעם ליפט. נארמאל זענען די שפיצן אריינגעלייגט אין פלאץ דורך עלעקטראנישע כוח און איינמאל די סיסטעם שאלטערט זיך אויס פאלן די שפיצן אויטאמאטיש ארויס פון פלאץ און שטעלן אפ דעם ליפט.
און צום לעצט איז פאראן א ספעציעלע שאק איינזאפער אויף די ערד וועלכע דינט ווי א קישן פאר דעם ליפט. אויב אלעס אנדערש פאלט דורך און דער ליפט פאלט צו דער ערד וועט די כמו קישן איינזאפן דעם קראפט פון פאלן און די פאסאזשירן וועלן געראטעוועט ווערן.
קאנטראל סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגינעל איז דער ליפט קאנטראלירט געווארן דורך א מעכאנישער סיסטעם וועלכע האט פארמאגט סוויטשעס און ווען איינער האט געדרוקט דעם קנעפל האט ער אקטיוויזירט א סוויטש און דער ליפט איז אראפגעקומען. גאר אלטע ליפטן האבן דאס אויך נישט געהאט און מען האט געמוזט האבן א מענטש וועלכע זאל שטיין דארט און דאס קאנטראלירן.
היינט קומען אלע ליפטן מיט א קאמפיוטער קאנטראל סיסטעם וועלכע שיקט די סיגנאלן וועלכע וועג צו פארן און אויף וועלכע שטאק זיך אפצושטעלן. די קאמפיוטערס דארפן אויסרעכנען ווען צו פארן ארויף און ווען צו פארן אראפ כדי צו שפארן צייט און קענען פירן מער מענטשן און אזוי אויך שפארן ענערגיע. ארגינעל האבן רוב ליפטן געארבעט מיט א סיסטעם אז עס האט ערשט ארויפגעטראגן מענטשן פון די ערשטע שטאק צו די שטאקן וואו זיי ווילן גיין און ווען עס איז אויסגעליידיגט געווארן איז עס אויטאמאטיש צוריק אראפגעפארן און נאר אויפ'ן וועג אראפ האט עס אויפגענומען מענטשן וועלכע האבן געוואלט גיין אויף אראפ.
היינט ארבעט עס פיל מער פארגעשריטן פון דעם, ספעציעל אין געביידעס וואו עס זענען פאראן צוויי אדער מערערע ליפטן. דער קאמפיוטער באקומט די סיגנאלן פון אלע שטאקן וואו עס זענען פאראן מענטשן וואס ווילן גיין ארויף און אלע וואס ווילן גיין אראפ און עס וועט אליינס אויסרעכנען וועלכע ליפט איז די נענטסטע צו יענעם און אזוי שפארן צייט און ענערגיע. דער קאמפיוטער ווייסט אויך וויפיל מענטשן עס זענען פאראן אין די עלעוועיארס און אויב עס איז שוין איבערגעפילט צו די מאקסימום וועט עס מער נישט סטאפן. נארמאל וועט דער קאמפיוטער צעטיילן די ליפטן אז עס זאל שטענדיג זיין א ליפט נאנט צו יעדע עטליכע שטאק.
עס זענען אויך פאראן אזעלכע ליפטן וועלכע'ס קאמפיוטער רעכנט אויס וויפיל מענטשן עס נוצן די ליפטן לויט די שטאקן און וועט לויט דעם פארלאנג שיקן די ליפטן. ד.ה. אז אויב צום ביישפיל די 53סטע שטאק איז די פארנומענסטע איבער'ן טאג וועט דער קאמפיוטער שטענדיג מאכן גרייט א ליפט דארט. אזוי אויך אויב, צום ביישפיל, אויף די 32'סטע שטאק וועלן אלע 500 ארבייטער אהיימגיין יעדן טאג 4 אזייגער וועט דער קאמפיוטער זיך דאס אויסלערנען און וועט שיקן עטליכע ליפטן צו די 32'סטע שטאק יעדן טאג 5 מינוט בעפאר.
די גיך מיט וועלכע די ליפטן פארן ווערט אויך באשטימט דורך דעם קאמפיוטער. אויב וועט עס נאר פארן עטליכע שטאק וועט עס פארן לאנגזאם און אויב עס וועט פארן 80 שטאק אן איינמאל זיך אפשטעלן וועט עס פארן פיל שנעלער.
אין אייראפע זענען פאראן ליפטן וועלכע פארלאנגן דעם מענטש וועלכע דרוקט דעם קנעפל ער זאל אויך אריינדרוקן צו וועלכע שטאק ער וויל גיין. דער קאמפיוטער רעכנט כסדר אויס וועלכער ליפט וועט די שנעלסטע קענען דארט אנקומען און אזוי אויך וועלכער ליפט וועט דערנאך האבן אן אנדערע רוף אויף א דערנעבנדיגן שטאק ווען ער איז פארטיג מיט'ן ערשטן.
דער הויפט ציל פון א גוטער ליפט סיסטעם איז צו געבן די שנעלסטע סערוויס וואס מעגליך און קיינער זאל נישט דארפן ווארטן לאנג. דאס קען מען אליינס זען ווען מען נוצט אפט ליפטן. אין אלטע געביידעס מיט אלטע ליפטן זעט מען מענטשן ווארטן זייער לאנג און דערנאך זאמלן זיך אן מער מענטשן וויפיל די ליפטן קענען ארייננעמען. אין פארגעשריטענע סיסטעמען ווארט מען קיינמאל נישט מער ווי א מינוט צוויי, ספעציעל אויף די ערשטע שטאק וואו דער קאמפיוטער מאכט שטענדיג זיכער צו האלטן ליפטן אין רעזערוו.


text:
מוסר באוועגונג
די מוסר באוועגונג איז א באוועגונג וואס איז געגרינדעט געווארן אין מיטן פון די 19טע יאר הונדערט דורך הרב ישראל סאלאנטער אין מזרח אייראפע. די ציל פון דעם באוועגונג איז געווען צו אויפטון אויף א גרויסן פארנעם אין דעם ענין פון זיך אויסארבייטען די מידות. הרב סאלאנטער האט פארשפרייט די לערע פון מוסר צווישן די המון-עם. זיינע תלמידים האבן בעיקר פארשפרייט מוסר אין די ליטווישע ישיבות, און האבן אפילו אויפגעשטעלט אייגענע מוסר ישיבות. די "בעלי המוסר" דינען היינט צו טאגס אלס משגיחים אין די ליטווישע ישיבות, ווי צום ביישפיל הרב דן סגל אדער הרב מתתיהו סאלאמאן.
אינהאַלט
יסודות און עיקרים פון דער באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוסר באַוועגונג איז אנטשטאנען צוליב דעם וואָס זי האט געזען אז דער אריגאנאלער יידישקייט ווערט פארקלענערט און מען נויגט אפ דערפון. דער מוסר באַוועגונג זעט אין יידישקייט א לערע וועלכע ארבייט אויס דעם מענטש אין אלע אספעקטן פון לעבן: אין די יידישע גלויבן און אין דעם דערקענונג פון גאָט, וועלט-קוק און טראַכט, כאראקטערן און מידות, און דאס געשטעל פון געזעץ און יושר. פאקטיש אָבער, איז די המון-עם'ס פאַרהעלטעניש צו יידישקייַט געווען ווי אַ ריטואלע רעליגיע, וואס שטייט אויף א באשטימטער צאל מצוות און עבירות. לויט די לערע פון דעם באוועגונג זענען שטיקער תורה וועלכע אנבאלאנגט דעם מענטשענ'ס זיך אויסאיידעלען און דאס באנעמונג פון א מענטש צו זיין פריינט פארגעסן געווארן.
די מוסר באוועגונג איז נאך א באוועגונג אין כלל ישראל, וועלכער קומט נאך אסאך באוועגונגען וועלכע האבן געוואלט אריינברענגען א פנימיות אין יידישקייט, ווי די קבלה באוועגונג, וועלכער איז געגרינדעט געווארן דורך רבי יצחק סגי נהור, דער רמב"ן, און שפעטער דער אר"י און דער רמ"ק, אדער די חסידות באוועגונג וועלכער איז געגרינדעט געווארן דורך דער בעל שם טוב, דער מעזריטשער מגיד און ר' שניאור זלמן פון לאדי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הונטערגרונד פון דעם באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פון דעם באוועגונג ר' ישראל סאלאנטער, האט אנגעהאנגען זיין מהלך אין מוסר אין זיין רבי'ן ר' יוסף זונדל פון סאלאנט וועלכער איז געווען א תלמיד פון ר' חיים פון וואלאזשין. עס זענען דא וואס טענה'ן אבער אז דעם באוועגונג האט סאלאנטער געגרינדעט אלץ א אפענטפער צו השכלה און חסידות.
דער ערשטער דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' ישראל סאלאנטער, האט אין קאוונע צוזאם גענומען ארום זיך תלמידים און האט מיט זיי געלערנט מוסר. ער האט געלערנט מיט זיי פון מוסר ספרים, אבער ער האט אויך גע'טענה'ט אז כדי צו קענען מקיים זיין ווי עס באדארף צו זיין די מצוות וועלכע מענטשן זענען מזלזל דערין, ווי מצוות שבין אדם לחבירו, מוז א מענטש זיך פארטיפן אין זיינע "טינקעלע כוחות" (א טערמין וועלכער איז ווי עס זעט אויס גענומען געווארן פון אימאנועל קאנט). די וועג וויאזוי דאס צו טון איז לויט סאלאנטער, לערנען מוסר מיט אן איבערראשונג, א "התפעלות". נאך א פראקטיק וועלכער ר' ישראל האט איינגעפירט איז געווען די "מוסר הייזער" וועלכע זענען געווען אוועקגעשטעלט אויף די מטרה פון לערנען מוסר מיט א התפעלות.
דער צווייטער דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם צווייטען דור זענן אויפגעשטעלט געווארן אפאר שטרוימען אין דעם מוסר באוועגונג דורך ר' ישראל'ס תלמידים:
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון קעלם", ר' שמחה זיסל זיו, האט זיך אויסגעצייכנט מיט א שטרענגען חינוך, א פארלאנג פאר ארדער, ריינקייט און שטרענגער זעלבסט-דיסציפלין.
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון סלאבאדקע", ר' נתן צבי פינקל, וועלכע האט געלייגט א דגוש אויף אפעלירן צום שכל און צום באוואוסטזיין. אין ראם פון דעם האט דער אלטער ארויסגעברענגט דעם וויכטיקייט פון "דאס גרוויסקייט פון א מענטש" (גדלות האדם) - - אז דער מענטש איז אפילו גרעסער ווי מלאכים, און ער דארף זיך דעריבער פירן ווי עס פאסט. אין סלאבאדקע האט מען דעריבער געמאכט זיכער זיך צו קליידן מיט א אייראפעאישער מאדערנער קליידונג.
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון נאווארדאק", ר' יוסף יוזל האראוויץ, וואס האט געהאלטן פונקט פארקערט ווי די קעלמער און סלאבאדקער שטרוים, און האט געהאלטן אז א מענטש דארף וויסן דאס אייגענע נידריקייט (שפלות האדם). אין זיין ספר "מדרגת האדם" צייגט דער אלטער ווי נידריג דער מענטש איז און וויאזוי ער איז פיל מיט "נגיעות", דאס הייסט פריוואטע אינטערעסן וועלכער האלטן אים צוריק פון צוקומען צו דער אמת. דערפאר האט די שטרוים דלייגט א גדוש אויף צוברעכן די מידות און דערנידערן דעם מענטש, אריינגערעכנט דורך עקסטרעמע און מאדנע אקטן.
קעגנשאפט צו די באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אריינברענגן אנדערע לערעס אין ישיבה אחוץ גמרא, האט זיך אנגעשטויסן אין א שארפע קעגנערשאפט. די מחלוקת ארום די מוסר באוועגונג האט זיך געצויגן יארן לאנג, און האט צוטיילט די ליטווישע רבנישע וועלט אין צוויי.
ר' דב כץ, פון די תלמידים פון דער אלטער פון סלאבאדקע, (ר' נתן צבי פינקל) האט ארויסגעגבן א ספר ווי ער ערקלערט די מוסר קאנטראווערסיע. די קאנטראווערסיע האט געהאט צוויי שטאפלען. דער ערשטער שטאפל, וואס איז פארגעקומען אין די ענדע פון די 18טע יארהונדערט, איז געעוען פון א פאליטישען שטייגער - א שארפער געשלעג איבער דאס אריינברענגען די מוסר לערע אין די ישיבות. די צווייטע שטאפל איז געקומען שפעטער און איז געווען אויף א אינטעלעקטואלע שטייגער - דאס קעגנערשאפט צו מוסר דורך אזעלכע חשוב'ע רבנים ווי דער חזון איש און בריסקער רב.
היינט איז שוין נישט דא קיין געפעכט. אין כמעט אלע ליטווישע ישיבות איז דא א מוסר סדר (חוץ אין די בריסקע ישיבות).אבער די ריכטיגע אנהענגערס פון די מוסר באוועגונג וואלטן זיך נישט באגנוגט מיט דעם, און וואלטן פארלאנגט אן ערנסטערע באשעפטונגונג מיט מוסר.
גרונט טערמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאפענדע אמונה/אמונה חושית - האבן אזא שטארקע אמונה אזש מען שפירט דאס ממש מיט די חושים.
- מדרגה - א הויעכע שטאפל אין רוחניות.
- בעל מדרגה - א מענטש וועלכער געםינט זיך אויף א הויעכע שטאפל אין רוחניות.
- תיקון המידות - אויסארבייטן די כאראקטער.
- הרגש - א געפיל אויפכאפנדיג א געדאנק וועלכער ליגט באהאלטן אין א פסוק אדער א מאמר חז"ל.
- התפעלות - ווערן איבערראשט פון דאס לערנען מוסר.
- שטייגען/עלייה - גיין פאראויס אין רוחניות.
- ירידה - גיין אויף צוריק אין רוחניות.
- כוחות בהירים - באוואוסטזיין
- כוחות כהים - פון אונטערן באוואוסטזיין.
- מבהיל - דערציטערט די מחשבה און די געפיל אזש עס קען ברענגן צו א טויש אין כאראקטער.
- מחייב - עפעס וואס פארלאנגט פון דעם מענטש צו גיין פאראויס אין רוחניות.
- מידה - א קוואליטעט פון דעם כאראקטער..
- נגיעה - אן אינטערעסע אדער א תאווה וואס איז גורם נישט צו זיין אביעקטיוו.
- ציור - זיך אויס'משל'ן א מצב אדער א געשעעניש.
- קבלה - זיך אינטערנעמען עפעס אויסצופירן אדער זיך צוריקצוהאלטן.
- קניין - א איינגעהאנגעלטע קוואליטעט.
- תביעה - דאס פאדערן צו גיין פאראויס אין רוחניות.
- מוסר סדר - א באשטימטע צייט וועלכער איז געווידמעט צו לערנען מוסר.
- שמועס/שיחה - א רעדע ווי מען רעדט ארום אויף א מוסר געדאנק.
- משגיח - דער וואס איז געשטעלט אויף מוסר אין א ישיבה.
- אלול - דער לעצטער חודש פון יאר, וועלכער ווערט געווידמעט זיך אנצוגרייטן צו די ימים נוראים.
צענטראלע פיגורען אין די מוסר באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גרינדער
- ר' יוסף זונדל סאלאנטער, ר' ישראל סאלאנטער'ס רבי
- ר' ישראל סאלאנטער, דער גרינדער
- צווייטע דור
- ר' שמחה זיסל זיו, "דער אלטער פון קעלם"
- ר' אברהם שענקער
- ר' יצחק בלאזער
- ר' נפתלי אמסטערדאם
- ר' אליעזר גארדאן פון טעלז
- ר' נתן צבי פינקל, "דער אלטער פון סלאבאדקע"
- ר' יוסף יוזל האראוויץ, "דער אלטער פון נאווארדהאק"
- דריטער דור
- ר' אברהם אליהו קאפלאן
- ר' ירוחם לייבאוויץ פון מיר
- ר' נפתלי טראפ
- ר' יוסף יהודה לייב בלאך
- ר' אליהו לאפיאן


text:
1836
1836 איז דאס 36סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1836 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יוני - אַרקענסא ווערט דער 25סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
- 5טן סעפטעמבער - סאם יוסטון געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון דער רעפובליק פון טעקסעס.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן מיי - ווילהעלם שטייניץ, עסטרייכער יידישער שאכשפילער, ערשטער וועלט שאך גרויסמייסטער (נפטר 1900)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יוני - אנדרע מארי אמפער, פיזיקער (געב' 1775)
- 28סטן יוני - זשיימס מעדיסאן, פערטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1751)
- 28סטן יולי - נתן מאיר ראטשילד, ענגלישער באנקיר פון דער ראטשילד משפחה (געב' 1777)
- 3טן סעפטעמבער - דניאל מענדאזא, יידישער ענגלישער באקסער (געב' 1764)


text:
באנק
א באנק איז א אינסטיטוציע וועלכע שטעלט צו אלע סארט פינאנציעלע סערוויסעס ווי בארגן געלט, אוועקלייגן געלט, אינוועסטמענטס, קרעדיט קארד, דעביט קארד, באנקנאטן, און מטבעות.
אינהאַלט
וואס איז א באנק?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באנק איז קריטיש צו די עקאנאמיע וויבאלד זי איז די הויפט אינסטיטוציע פון געלט האנדלונגן און אָן איר וואלט מען נישט געקענט טאן קיין ביזנעס וויבאלד מען וואלט נישט געהאט פון ווי צו בארגן קיין געלט. מענטשן וואלטן נישט געקענט קויפן קיין הייזער און קינדער וואלטן נישט געקענט גיין אין קאלעדזש וויבאלד צו די אלע זאכן פעלט זיך געווענליך אויס אן הלוואה וועלכע מען צאלט אפ צעביסלעך מיט אינטערעסט.
ווי געזאגט איז בארגן די הויפט פונקציע פון א באנק. די באנק נעמט אן דעפאזיטס פון מיליאנען קאסטומערס און זי נוצט דאס געלט אויף צו בארגן און מאכן א פראפיט דערפון. זי גיט אויך א טייל פון די פראפיט פאר די וואס בארגן איר דאס געלט און דאס ווערט צוגעטיילט דורך אינטערעסט. אבער א באנק קען נישט ארויסבארגן דאס גאנצע געלט וויבאלד זי מוז דאך האבן געלט פאר די טאג טעגליכע באנקירונג. דער מאקסימום וואס א באנק קען ארויסבארגן שטייט היינט צווישן 90 און 97 פראצענט, געוואנדן לויט די באנק סארט. די מאקסימום ווערט באשטימט דורך די פעדעראלע רעזערוו און דאס ווערט זייער שטרענג נאכגעקוקט. פארשטייט זיך אז דאס געלט דארף נישט זיין אין קעש ווייל קיין איין באנק פארמאגט נישט צופיל קעש און רוב געלט איז נאר עלעקטראנישע געלטער וועלכע זי האלט אין אן קאנטע מיט די פעדעראלע רעזערוו. אין אנדערע ווערטער מיינט דאס אז א באנק קען ארויסבארגן פיל מער געלט וויפיל קעש זי פארמאגט.
פון יעדע הונדערטער וואס א מענטש לייגט אריין אין באנק ווערט 90 דאלאר דערפון גענוצט צו בויען די עקאנאמיע. דאס געלט ווערט ארויסגעבארגט צו א צווייטע באנק אדער פינאנציעלע אינסטיטוציע וועלכע בארגט דאס ווייטער און אזוי בויעט זיך די עקאנאמיע. מיט דעם כוח ווערט געלט גענוצט צווישן די באפעלקערונג פיל מער וויפיל עס עקזיסטירט באמת. דער דורכשניטליכער מענטש האלט טאקע אין באנק נאר עטליכע צענדליגער טויזנטער דאלאר אבער מיט דאס געלט קען מען מאכן כפלי כפלים.
די סוקסעס פון באנקירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באנקירונג איז געבויט אויף צוטרוי. מיר געטרויען די באנק אז זיי וועלן אפהיטן אונזער געלט און די באנק געטרויעט פאר וועמען זי בארגט דאס אז יענער וועט דאס אפצאלן. דאס געלט וואס מיר שטעלן אריין אין באנק ווערט אוועקגעבארגט פאר אנדערע אבער ווען אימער מיר דארפן דאס קענען מיר דאס אפנעמען. דאס ווערט אנגערופן דער פלוס פון געלט. איינער לייגט אריין און א צווייטער נעמט ארויס. די באנק דארף שטענדיג האלטן קאנטראל וויפיל קעש זי פארמאגט ווייל יעדן טאג קומען מענטשן און נעמען ארויס געלט. אויב זאלן אלע קאסטומערס אנקומען איין אינדערפרי און יעדער זאל אפבעטן זיין געלט וועט די באנק דאס נישט קענען צושטעלן. עס קלינגט אביסל שרעקעדיג, אבער דאס איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם ווייל עס פאסירט נישט אזא מין זאך היינטיגע צייטן.
עס זענען פאראן טעג וואס מער מענטשן ברויכן האבן געלט ווי בעפאר חגאות און דעמאלט דארף די באנק צושטעלן מער קעש ווי געווענליך. יעדע וויקענד איז פאראן מער קעש אין די באנק און אינמיטן די וואך איז די באנק כעמט ליידיג פון קעש ווייל זייער ווייניג מענטשן נעמען ארויס געלט דעמאלט.
רוב בענק אין אמעריקע האבן אינשורענס דורך די פעדעראלע רעגירונג. אויב א באנק גייט באנקראט, אדער עס האלט בעפאר'ן גיין באנקראט און מענטשן קענען נישט באקומען זייער געלט וויבאלד עס איז נישט פאראן, איז מען פארזיכערט דורך די פעדעראלע רעגירונג ביז 100 טויזענט דאלאר. אויב איינער פארמאגט מער פון דעם איז כדאי ער זאל צעשפרייטן זיין געלט צווישן עטליכע בענק אין פאל אזא זאך וועט אמאל פאסירן.
באנק סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן עטליכע סארט באנק אינסטיטוציעס. רוב בענק זענען קאמערציאלע בענק וועלכע זענען געמאכט צו סערווירן די ביזנעס קלאס אבער די אלע בענק גיבן אויך קאנטעס פאר יעדן איינעם וויבאלד זיי ווילן שטארק האבן וואס מער געלט. עס זענען פאראן סעווינגס בענק, סעווינגס ענד לאונס, קאאפעראטיוו בענק, און קרעדיט יוניאנס וועלכע זענען אלע אין פאקט בענק נאר ווערן אנגערופן מיט דעם נאמען טריפט אינסטיטוציעס.
די אלע סארט בענק זענען ארגינעל אויפגעשטעלט געווארן צו געבן סערוויס פאר די וואס קענען נישט באקומען קיין סערוויס מיט די קאמערציאלע בענק. סעווינגס בענק זענען ארגינעל געגרינדעט געווארן פאר די שוואכע פארדינער וועלכע ווילן האלטן זייער געלט אין באנק. סעווינגס ענד לאונס אסאסיאציעס זענען געגרינדעט געווארן אין די 80'גער יארן צו געבן סערוויס און לאונס פאר ארימע מענטשן זיי זאלן קענען קויפן הייזער. קרעדיט יוניאנס זענען געגרינדעט געווארן צו געבן הלוואות פאר מענטשן אין פאל פון אן עמוירדזשענסי ווי א מעדיקל עמוירדזשענסי אדער ענליכע זאכן ווען מען מוז זאפארט האבן געלט.
היינט צו טאג גיבן אלע בענק אלע סערוויס וויבאלד יעדער וויל יענעמ'ס ביזנעס. די קאמערציאלע באנק גיט אן הלוואה פאר אן עמוירדזשענסי און די קרעדיט יוניאן גיט א קאמערציאלע הלוואה און אויך מארטגעדזשעס.
וויאזוי א באנק מאכט געלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר מען טראכט אריין דערין די ערשטע מאל מיינט מען אז א באנק איז מער ווי א סערוויס וועלכע מאכט אויך אביסל געלט אין א זייט. אין פאקט איז א באנק א ביזנעס פונקט ווי אלע ביזנעסער און זי מאכט שווערע געלטער.
זייער פשוט. די באנק בארגט ארויס געלט און בעט דאס אפ מיט אינטערעסט. פון די אינטערעסט קומט אריין ביליאנען דאלארן וויבאלד די באנק בארגט ארויס צענדליגער ביליאנען דאלארן. די באנק גיט אראפ א טייל פון די אינטערעסט וואס זי פארדינט פאר די וואס האלטן געלט אין אירע קאנטעס. טייל קאנטעס באקומען בכלל נישט קיין אינטערעסט, טייל אביסל, און טייל אסאך. אבער דאס איז אלעס נאר א קליינע טייל פון וויפיל אינטערעסט די באנק מאכט מיט יענע געלט.
אינטערעסט ראטעס זענען אבער נישט קיין באשטימטע זאך און טוישט זיך כסדר. דער הויפט זאך וואס טוישט די אינטערעסט ראטעס איז די זעלבע זאך וואס טוישט פרייזן פון פראדוקטן אין א געווענליכע פירמע. און דאס ווערט אנגערופן: סופליי און פארלאנג. פונקט ווי א נארמאלע פירמע וועט אראפלאזן די פרייז ווען זי האט קונקורענט וועלן די בענק אויך אראפלאזן די אינטערעסט ראטעס צוליב קאנקורענט. פונקט ווי א נארמאלע פירמע וועט הייבן די פרייזן ווען זי האט ווייניג סופליי אזוי אויך וועלן זיך די אינטערעסט ראטע הייבן אויב עס איז פאראן ווייניג געלט צו בארגן. אויך די עקאנאמיע קען טוישן די אינטערעסט ראטעס וויבאלד אמאל פעלט זיך אויס צו הייבן די אינטערעסט ראטעס כדי מער מענטשן זאלן אינוועטסירן און אמאל פעלט זיך אויס צו נידערן די אינטערעסט ראטעס ווען די עקאנאמיע שטייט נישט גוט און מענטשן בארגן נישט קיין געלט פון די בענק.
די דורכשניטליכע אינטערעסט ראטעס ווערן קאנטראלירט דורך די פעדעראלע רעזערוו אבער יעדע באנק באזונדער קען גיין ביליגער אדער טייערער לויט איר באגער כדי צוצוציען מער קונדן.
ווען א באנק בארגט ארויס געלט פאר א מענטש אדער פירמע איז דאס אן איינשטעל וועלכע די באנק נעמט אונטער. וויפיל מאל מאכט זיך אז א פירמע גייט באנקראט אדער די אינוועסטמענט ארבעט זיך נישט אויס און די באנק דערלייגט דאס געלט. די אינטערעסט ראטעס איז געווענליך טייערער ווי גרעסער דער איינשטעל. ווען א מענטש מיט א גוטע קרעדיט היסטאריע בארגט געלט וועט ער באקומען די בעסטע אינטערעסט פרייזן וויבאלד די באנק פארלאזט זיך שוין אויף אים אז ער באצאלט. אבער אויב א מענטש בארגט געלט צום ערטשן מאל אדער אויב ער האט א שוואכע קרעדיט היסטאריע וועט די באנק מוזן בעטן מער אינטערעסט וויבאלד דער איינשטעל איז גרעסער און דאס קומט מיט א טייערערע פרייז.
אינטערעסט איז נישט קיין פרוטות כאטש עס קוקט אויס ווייניג. אינטערעסט ווערט גערעכנט איינע אויף די אנדערע וואס ווערט אנגערופן קאמפאנדעט. ווען א מענטש נעמט ארויס א מארטגעדזש פון 250 טויזענט דאלאר פאר 25 יאר אין די אינטערעסט ראטע איז 4 פראצענט וועט ער צאלן איבער 100 טויזענט דאלאר אין אינטערעסט וויבאלד די אינטערעסט ווערט גערעכנט איינע אויף די אנדערע יאר נאך יאר.
עס קוקט טאקע אויס זייער טייער אבער אין פאקט איז עס כדאי ווייל אנדערש וואלטן מיר געדארפט ארבעטן א גאנץ לעבן צו קענען אועקלייגן די גאנצע געלט צו קויפן א הויז. אזוי קען מען דאס קויפן ווען מען איז יונג און מען צאלט עס אפ צעביסלעך. דאס זעלבע איז מיט ביזנעס. ווייניג מענטשן וואלטן געקענט אנהייבן א ביזנעס ווען נישט די באנק. אויב די ביזנעס ארבעט זיך אויס האט זיך עס פיל מאל געלוינט צו צאלן דער פרייז פאר די אינטערעסט.
דעפאזיט זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן 12 רעזערוו בענק צעשפרייט איבער אמעריקע וועלכע זענען ווי אפטיילונגן פון די פעדעראלע רעזערוו באנק אין וואשינגטאן. די פעדעראלע רעזערוו האט א רייע רעגולאציעס וועלכע זי פארלאנגט פון אלע בענק זאלן נאכפאלגן וועלכע פארזיכערן דאס געלט פון די קאסטומערס. און צוגאב איז פאראן אן אינשורענס פון די פעדעראלע רעגירונג ביז 100 טויזענט דאלאר פער מענטש ווי פריער דערמאנט.
די אינשורענס איז צושטאנד געקומען אין די 930' יארן ווען עס האט געהערשט א דעפרעסיע אין אמעריקע און יעדע שטיק צייט איז ארויס קלאנגן איבער א געוויסע באנק אז זי שטייט שוואך. וואס עס האט פאסירט דארף מען נישט אראפלייגן. ביז מינוטן זענען אלע מענטשן צוזאמענגעלאפן און פארלאנגט די באנק זאל זיי ארויסגעבן אלע געלט. אפילו אויב דאס איז נאר געווען א פאלשע קלאנג איז די באנק געווען אויף צרות פשוט ווייל זי האט נישט פארמאגט אזויפיל געלט אין קעש.
זעענדיג אז דאס לאנד און בענק גייען צוגרונד, האט די פעדעראלע רעגירונג אויפגעשטעלט די "פעדערלע דעפאזיט אינשורענס קאאפעראציע" וועלכע האט פארזיכערט פאר יעדן איינעם אז זייער געלט איז פארזיכערט דורך די פעדעראלע רעגירונג און אזוי האט זיך אפגעשטילט די פראבלעמען. אין יענע יארן איז די מאקסימום פארזיכערונג געווען $2,500 פער מענטש און איז געדאפעלט געווארן ביז עטליכע יאר.
היינט איז פאראן גאר א שטארקע פובליק צוטרוי צו די באנק סיסטעם און די אינשורענס שטייט היינט ביי $100,000. אין צוגאב צו די פעדעראלע אינשורענס גיבן רוב בענק היינט אייגענע אינשורענס וועלכע פארזיכערט פון גניבות און שווינדלערייען אבער דאס איז געוואנדן לויט די באנק'ס פאליסיס וועלכע איז אנדערש איינע פון די אנדערע.
טשעקקאנטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באנק שטעלט צו אסאך פינאנציעלע סערוויסעס (פראדוקטן) פאר אירע קאסטומערס. די מערס גענוצטע סערוויס איז די טשעקקאנטע וועלכע איז געמאכט צו קענען אריינלייגן און ארויסנעמען געלט יעדע מינוט אין טאג אן דעם וואס מען זאל דארפן צאלן אינטערעסט אזויווי עס איז דער פאל מיט א קרעדיט קארד. מען קען ארויסנעמען דאס געלט דורך א טעללער, דורך די מאשין, אדער דורך א טשעק. אין צוגאב קען מען נוצן דאס געלט אין די טשעקקאנטע דורך א דעביט קארטל צו קויפן פראדוקטן אן דארפן מיטנעמען קעש.
זינט עס איז אזוי גרינג צו נוצן דאס געלט אין די קאנטעס גייען אדורך ביליאנען טראנזאקציעס פער טאג אין די באנק סיסטעם און אלעס מוז פונקטליך רעקארדירט ווערן דורך א פארגעשריטענע קאמפיוטער סיסטעם. אויסער די עלעקטראנישע טראנזאקציעס איז פאראן מיליאנען טשעקס וועלכע גייען אדורך יעדן טאג און עס וואלט גענומען טויזענטער ארבייטער פאר יעדע באנק צו באהאנדלן יעדע טשעק.
צו דעם איז פאראן אזא זאך ווי א קלירינג הויז וועלכע גיבט זיך אפ נאר מיט דעם. אלע טשעקס קומען אן אהין און זי באהאנדעלט דאס און מאכט אן עלעקטראנישע טראנזאקציע פאר די באנק. אויך די באנק מאשינען ווערן אנגעפירט דורך א דריטע פארטיי פירמע וויבאלד די באנק אליינס האט נישט די צייט און ארבייטער דאס צו טאן אליינס. דאס געלט וואס ווערט דארט דעפאזיט ווערט אפגענומען יעדע נאכט דורך א ספעציעלע פירמע וועלכע ארבעט פאר די באנק. די פירמע דארף אויך צושטעלן די קעש אין די מאשינען אז עס זאל זיין גענוג צו יעדע צייט.
אנדערע סערוויסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע מערסט אויפגעכאטע קאנטע איז די סעווינגס קאנטע וועלע איז גארנישט אנדערש ווי די טשעקקאנטע מיט'ן איינציגסטן אויסנאם אז עס פארדינט אינטערעסט. די סעווינגס קאנטע איז געמאכט צו האלטן קליינע סכומים געלט וועלכע זאל שטענדיג זיין גרייט צום באנוץ און זאל אין דער זעלבער צייט פארדינען אינטערעסט.
אויב וויל מען פארדינען מער אינטערעסט דארף מען אריינשטלען דאס געלט אין אנדערע סארט קאנטעס וועלכע די באנק שטעלט צו פאר גוטע אינטערעסט פארדינסטן. ווי לענגער מען פארשפארט דאס געלט אלס מער אינטערעסט פארדינט מען און די אינטערעסט ראטעס קענען זיין אנדערש אין איין באנק ווי די צווייטע.
אויסער די הויפט באנקירונג סערוויסעס שטעלט א באנק צו אלע סארט פינאנציעלע סערוויס היינט צו טאג. א באנק גיט ארויס הלוואות, לאזט באצאלן בילס, גיט אינוועסטמענט סערוויס, רעטייערמענט און ערציאונגס פלענער, פארשידענע אינשורענס, און נאך צענדליגער זאכן וועלכע מיר נוצן יעדן טאג.


text:
פרשת ויקהל
פרשת וַיַקהל איז די צענטע פרשה אין ספר שמות.
אין א פשוטן יאר גייט ויקהל צוזאמען מיט פקודי, אחוץ ווען דאס קביעות פונעם יאר איז השא, דעמאלסט גייט ויקהל באזונדער, ווייל ס'איז דא אן איבעריגער שבת פאר פסח און מען וויל ליינען פרשת צו אום שבת הגדול. אין אן עיבור יאר גייט ויקהל אלעמאל באזונדער.
די סדרה הייבט אן מיט דער מצוה פון שבת.
נאך דעם דערציילט די פרשה ווי משה רבינו האט באפוילן די יידן צו ברענגען מאטעריאלן פארן משכן. משה האט באשטימט בצלאל און אהליאב איבערזען דאס בויען דעם משכן מיט זיינע כלים. דער סדר וואס משה האט געהייסט מאכן דעם משכן איז געווען: די יריעות, די קרשים, דעם שולחן, די מנורה, דעם גאלדענעם מזבח, דעם קופערנעם מזבח, דעם כיור און די פירהאנגען פונעם חצר.
הפטורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הפטורה פון פרשת ויקהל (ווען עס איז נישט איינע פון די ארבע פרשיות, קומט פון ספר מלכים א פרק ז, און באשרייבט ווי שלמה המלך האט געבויט דעם בית המקדש. די תימנים ליינען פסוקים יג-כב, די ספרדים פסוקים יג-כו, און די אשכנזים פסוקים מ-נ.
אבער אין 90% פון יארן געפאלט אויס פרשת ויקהל מיט איינער פון די פרשיות (זעט אונטן). דעמאלסט ליינט מען די הפטורה וואס געהערט צו יענער פרשה.
ארבע פרשיות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי מען ליינט פרשת ויקהל אין חודש אדר, געפאלט דאס אפטמאל צוזאמען מיט איינער פון די ארבע פרשיות.
אין א שנה פשוטה מיט קביעות השא אדער הכז, קומט אויס דעם שבת פרשת פרה. אין יעדן אנדערן פשוטן יאר קומט עס אויס פרשת החודש און שבת מברכים. אין אן עיבור יאר קומט עס אויס פרשת שקלים און שבת מברכים, סיידן ווען דאס קביעות איז החא אדער השג, ווען מען ליינט ויקהל אליין.