text:
טיגער
דער טיגער (די טיגריכע) איז א זויגער פון דער קאץ פאמיליע (panthera tigris). טיגערס זענען דער גרעסטער זגאל פון קעץ, לאנג ביז 3.38 מעטער און מיט א געוויכט ביז 389 קילאגראם. זיי זענען זייער שטארק און טון באפאלן הערשן און בהמות. זיי קומען פון אזיע. זייער פעלץ איז אראנזש מיט שווארצע פאסן. יעדער איינציגער טיגער האט אנדערע שטרייפן וועלכע אונטערשיידט אים פון די אנדערע.
צוליב זיינע שיינע פעל און האר, טוט מען אים כסדר פאנגען. דערפאר איז זיין צאל שטארק רעדוצירט געווארן אין די לעצטערע יארן. אין אסאך לענדער זענען טיגערס אויף דער באדראעטע מינים ליסטע. אין כינע קען מען באקומען טויטשטראף פארן האנדלען מיט טיילן פון א טיגער.
סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן ניין סארטן טיגער'ס, וואס דריי דערפון זענען שוין גענצליך אויסגעראטן.
זיין פאפולאציע איז געששאצט אויף ארום 2.500.
- דער "מאלאיאישער" טיגער וועלכע געפונט זיך בלויז אין זיד טייל פון דעם מאלאיאישן האלבאינזל. זיין פאפולאציע איז געשאצט ביי אונטער פינף הונדערט. ער איז דער קלענסטער סארט טיגער און דער נאציאנאלער סימבאל אין מאלאזיע.
הערשט אין 2004 האט מען אים קאטעגאריזירט אלס באזונדערער זגאל.
- דער "סומאטרא" טיגער וועלכע געפינט זיך בלויז אינעם אינדאנעזישן אינזל סומאטרא. איר פאפולאציע איז געשאצט צו זיין צווישן פיר און פינעף הונדערט.
- דער "סיבירישער" טיגער וועלכער געפונט זיך הויפטזעכליך אין סיביר. ער איז צווישן די גרעסטע טיגער'ס אויף דער וועלט. אין יאר 2005 איז איר פאפולאציע געווען 393.
- "אינדוכינעזער" טיגער געפונט זיך אין קאמבאדיע, כינע, בורמא, טאילאנד, און וויעטנאם. זייער פאפולאציע ווערט געשאצט צו בלויז 350.
- פון דעם דרום-כינע טיגער איז פארהאן די ווייניגסטע, איז צווישן די צען באשעפענישן וועלכע זענען אין גרעסטן געפאר אויסגעראטן צו ווערן.
- ווייסער טיגער
- פון די "באלי", "קאספישן" און "דזשאוואן" זענען שוין נישט פארהאן אויף דער וועלט.


c: text/html

text:
טריגאנאמעטריע
טריגאנאמעטריע (פון גריכיש tpίYwvov טריגאנאן "דרייעק" און uέtpov מעטראן "מעסטן") איז א צווייג פון מאטעמאטיק וואס שטודירט דרייעקן און די פארהעלטענישן צווידן די לענג פון זייערע עקן און די ווינקלען צווישן יענע עקן. טריגאנאמעטריע דעפינירט די טריגאנאמעטרישע פונקציאנען (אויך גערופן קרייזפונקציאנען אדער ווינקל-פונקציאנען), וואס ביישרייבן די פארהעלטענישן, און זענען אנווענדיק צו ציקלישע פענאמענען, ווי למשל כוואליעס. דאס פעלד איז ארויסגעוואקסן אינעם 3טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג ווי א צווייג פון געאמעטריע שטארק געניצט אין אסטראנאמישע שטודיעס.[1] זי איז אויך די פונדאציע פונעם פראקטישן קונסט פון ערדמעסטונג, און ווערט געניצט אין אפטיק, נאוויגאציע און טעאריע פון מוזיק.
אינהאַלט
- 1 טריגאנאמעטרישע פונקציעס
- 2 טריגאנאמעטרישע פונקציעס אויפן איינס קרייז
- 3 אנווענדונגען פון טריגאנאמעטריע
- 4 סטאנדארטע אידענטיטען
- 5 רעפערענצן
- 6 וועבלינקען
טריגאנאמעטרישע פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – טריגאנאמעטרישע פונקציעס
ס'איז פאראן פארשידענע טריגאנאמעטרישע פונקציעס וואס באשרייבן די פראפארציעס צווישן די עקן פון א גלייכווינקל דרייעק.
אין יעדן גלייכווינקל דרייעק (x צווישן 0° און 90° גראַד אדער צווישן 0 און π/2 ראדיאנען):
- סינוס פון א ווינקל (sin x) דריקט אויס די פראפארציע צווישן דעם קעגנקאטעט (דער עק קעגנאיבער דעם ווינקל) און דעם היפאטענוז, אזוי:
- קאסינוס פון א ווינקל (cos x) דריקט אויס די פראפארציע צווישן דעם אנקאטעט (דער עק לעבן דעם ווינקל) און דעם היפאטענוז:
דער נאמען קאסינוס איז א פארקירצערונג פון complementary sine - סינוס פונעם דערגאנציקן ווינקל.
די פונקציעס באפרידיקן
פונעם פיטאגאראס פרינציפ קומט אויס אז דער סכום פון די קוואדראטן פון סינוס און קאסינוס פונעם זעלבן ווינקל באטרעפן 1.
- טאנגענט פון א ווינקל (tg x אדער tan x) איז די פראפארציע צווישן דעם עק קעגנאיבער דעם ווינקל און דעם עק לעבן דעם ווינקל, אזוי:
קומט אויס אז דער טאנגענט איז גלייך מיט דעם סינוס צעטיילט מיטן קאסינוס, און די דעפיניציע ארבעט פאר אלע רעאלע צאלן.
דער היפאטענוז פונעם דרייעק איז דער עק קעגנאיבער דעם גראדווינקל.
מען דעפינירט אויך די אומגעווענדעטע פונקציעס פון די דריי, וואס מ'רופט קאסעקאנט (csc אדער cosec), סעקאנט (sec), און קאטאנגענט (cot):
ביישפיל 1: רעכענען די לענג פון אן עק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם דרייעק ABC ווערט געגעבן די פאלגנדע גרייסן:
מיט די ווערטן ספעציפיצירט, דארף מען פעסטשטעלן די לענג c. אזוי ווי מען ווייסט דעם אנקאטעט פון , און מען זוכט דעם היפאטענוז, ניצט מען די קאסינוס פונקציע.
דער אויסקומפט ווערט פון c איז פארקיילעכט.
ביישפיל 2: רעכענען די גרייס פון א ווינקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם דרייעק ABC ווערט געגעבן די פאלגנדע גרייסן:
מען דארף פעסטשטעלן דעם ווינקל קעגנאיבער דעם עק b. די ביידע געגעבענ עקן און זענען דער אנקאטעט און און גער קעגנקאטעט פון . דא פאסט צו ניצן די טאנגענט פונקציע.
אנשטאט צו רעכענען דעם טאנגענט פון א באוואוסטן ווינקל דארף מען דא אויסטרעפן דעם ווינקל ווייסנדיק דעם טאנגענט. אויף דעם ניצט די פארקערט פונקציע arctan. אזוי קומט אויס:
דער סינוס זאץ און דער קאסינוס זאץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט די אלע פונקציעס קען מען ענטפערן כמעט אלע פראגעס וועגן דרייעקן ווען מען ניצט דעם סינוס זאץ און דעם קאסינוס זאץ. למשל, אז מ'ווייס צוויי עקן און דעם איינגענומענעם ווינקל פון א דרייעק, אדער מ'ווייס אלע דריי עקן, אדער מ'ווייס צוויי ווינקלען און אן עק, קען מען ניצן די צוויי זאצן צו טרעפן די אנדערע עקן און ווינקלען.
דער סינוס זאץ זאגט אז ביי יעדן דרייעק ABC
פארן זעלבן דרייעק, דער קאסינוס זאץ זאגט:
טריגאנאמעטרישע פונקציעס אויפן איינס קרייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען פארברייטערן די דעפיניציע פון די טריגאנאמעטרישע פונקציעס פאר אלע רעאלע צאל, נישט נאר פאר ווינקלען אין א גלייכווינקל דרייעק, נאר אויך פאר און , אז מען דעפינירט זיי מיט קאארדינאטן דורך אן איינס קרייז, דאס איז א קרייז מיט צענטער ביים אקסן אנהייב און ראדיוס 1. מען דעפינירט דעם סינוס פונעם ווינקל a ווי דער y- קאארדינאט פונעם פונקט אויפן ארומקרייז פונעם איינס קרייז ווען דער ראדיוס דרייט זיך קעגן דעם זייגער פון דעם פאזיטיוון x-אקס אדורכן ווינקל a, און דער קאסינוס פונעם ווינקל איז דער x- קאארדינאט פון יענעם פונקט. מיט דער דעפיניציע, קומט אויס אז דער סינוס אדער קאסינוס פון א געוויסן ווינקל קענען זיין נעגאטיוו (וואס איז גאנץ אוממעגלעך פאר א ווינקל צווישן 0° און 90°, וואו די פונקציעס זענען א פראפארציע צווישן צוויי לענג), אבער דער סכום פון זייערע קוואדראטן וועט אלעמאל זיין 1. צוליב דעם איז זייער אבסאלוט ווערט פארצוימט דורך 1.
מיט דער דעפיניציע דורכן איינס קרייז קומט אויס אז די טריגאנאמעטרישע פונקציעס זענען פעריאדיש, מיט א פעריאד פון 360 גראד אדער 2π ראדאינען. דאס הייסט אז זייערע ווערטן חזרן זיך איבער נאך די אינטערוואלן. די טאנגענט און קאטאנגענט פונקציעס האבן א פעריאד פון 180 גראד אדער π ראדאינען.
מען קען אויך פארברייטערן די דעפיניציעס פון די טריגאנאמעטרישע פונקציאנען צו קאמפלעקסע צאלן.
אנווענדונגען פון טריגאנאמעטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן אן א שיעור באניצן פון טריגאנאמעטריע און טריגאנאמעטרישע פונקציעס. צום ביישפיל, די טעכניק פון טריאנגולאציע ווערט געניצט אין אסטראנאמיע צו מעסטן די ווייט פון נאנטע שטערן, אין געאגראפיע צו מעסטן דיסטאנצן צווישן אריענטירן, און אין סאטעליט נאוויגאציע סיסטעמען. די סינוס און קאסינוס פונקציעס זענען יסודותדיק צו דער טעאריע פון פעריאדישע פונקציעס ווי למשל די וואס שילדערן קול און ליכט כוואליעס.
פעלדער וואס ניצן טריגאנאמעטריע אדער טריגאנאמעטרישע פונקציעס שליסן איין אסטראנאמיע (ספעציעל פאר פלאצירן כלומרשטיקע פאזיציעס פון הימלישע אביעקטן, אין וואס ספערישע טריגאנאמעטריע איז נייטיק) און ממילא נאוויגאציע (אויף די אקעאנען, אין עראפלאנען און אינעם קאסמאס), מוזיק טעאריע, אקוסטיק, אפטיק, אנאליז פון פינאנציעלע מארקן, עלעקטראניק, משמעותדיקייט טעאריע, סטאטיסטיק, ביאלאגיע, מעדיצינישע בילדמאכן (קאמפיוטער טאמאגראפיע און אולטראשאל), אפטייקעריי, כעמיע, נומערן טעאריע (און ממילא קריפטאלאגיע), סייסמאלאגיע, מעטעאראלאגיע, אקעאנאגראפיע, ערדמעסטן און געאדעזיע, ארכיטעקטור, פאנעטיק, עקאנאמיק, עלעקטרישע אינזשעניריע, מעכאנישע אינזשעניריע, ציווילע אינזשעניריע, קאמפיוטער גראפיק, קארטאגראפיע און קריסטאלאגראפיע.
באניץ פון טריגאנאמעטריע אין קארטאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער באניץ פון טריגאנאמעטריע איז דער יסוד פון מעסטן פון א שטח—פון אן ערד-שטח פאר בויען ביז א קאנטינענט. א ווינקל איז א זאך וואס מ'קען גאנץ גרינג מעסטן גענוי; דיסטאנצן זענען א סך שווערער צו מעסטן. צוליב דעם, הייבן אן די מעסטער צו איין לענג גאנץ גענוי, דאס איז די באזיס ליניע, וואס איז די ווייט צווישן צוויי באשמימטע פונקטן. נאכדעם שאפט א נעץ פון דרייעקן; מען מעסט די ווינקלען און ניצט טריגאנאמעטריע צו רעכענען די זייטן פון די דרייעקן. אזוי בויט מען אויף א דייטלעכע מאפע פון א גאנצן געגנט. די פראצעדורע ווערט גערופן טריאנגולאציע. כדי צו קאנטראלירן די רעזולטאטן, קען מען מעסטן נאך א דיסטאנץ נאכן אויספירן די טריאנגולאציע.
אין 1751 האט דער אסטראנאם ניקאל לואי דע לאקיי (1713 - 1762) אויסגעפירט אן אויספארש פון מעסטונגען אין דרום אפריקע. זיין הויפט ציל איז געווען צו שאפן א קאטאלאג פון שטערן אין דעם הימל פונעם דרום האלבקיילעך. כדי צו מאכן דאס דייטיק האט ער פריער געדארפט מעסטן דעם בויגן פון א פאסיגן מערידיאן. פאר דעם צוועק האט ער אנטוויקלט א טריאנגולציע פונעם געגנט ביז צפון פון קאפשטאט. זיינע רעזולטאטן האבן געוויזן אז די קרומקייט פון דעם ערד-פלאנעט אין די דרומדיקע גארטל ליניעס איז אסאך ווייניקער ווי אין די צפון דיקע—אן איבערראשנדיקער אויסקומפט וואס מ'האט פעסטגעשטעלט מיט שפעטערע מעסטונגען. קומט אויס אז דער ערד-פלאנעט זעט אויס אין א געוויסן זינען ווי א באר. לאקיי האט געהאט גרויסע הצלחה אין זיין ארבעט צו קאטאלאגירן די שטערן: ער האט געגעבן נעמען צו 15 פון די 88 קאנסטעלאציעס (שטערן גרופעס) וואס זענען אנערקענט היינט. ער האט אבסערווירט מער ווי 10000 שטערן, ניצנדיק א קליין רעפראקציע טעלעסקאפ.
סטאנדארטע אידענטיטען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אידענטיטעט איז א גלייכונג וואס איז גילטיק פאר אלע ווערטן.
צולייג פארמלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאפלווינקל פארמלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ R. Nagel (ed.), Encyclopedia of Science, 2nd Ed., The Gale Group (2002)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- היים
- וועגן קקןוועגן קקן
- באַהעפטן קקןבאַהעפטן קקן
- נייַעסנייַעס
- וויסן
- פאָרשונגפאָרשונג
- מיין קקן / באָינקמיין קקן / באָינק
- שטיצן
די ציטערן-קאַטשער נעץ
הער קוואַקע-קאַטשער נעטוואָרק איז אַ קאַלאַבראַטיוו איניציאטיוו פֿאַר דעוועלאָפּינג דער וועלט ס גרעסטן, נידעריק-פּרייַז שטאַרק-באַוועגונג סייזמיק נעץ דורך יוטאַלייזינג סענסאָרס אין און אַטאַטשט צו אינטערנעט-פארבונדן קאָמפּיוטערס. מיט דיין הילף, די קוואַקע-קאַטשער נעטוואָרק קענען צושטעלן בעסער פארשטאנד פון ערדציטערנישן, געבן פרי ווארענונג צו שולן, גוואַלד ענטפער סיסטעמס, און אנדערע. די קוואַקע-קאַטשער נעטוואָרק אויך גיט בילדונגקרייז סאָפטווער דיזיינד צו העלפן לערנען וועגן ערדציטערנישן און ערדציטערניש כאַזערדז.
ינסטאַלירן
א קליין און נידעריק וישאַלט באַוועגונג סענסאָר איז אינסטאַלירן צוזאמען מיט דעם פּאָטער קקן סאָפטווער.מער אינפֿאָרמאַציע →
מאָניטאָר
סענסאָר דאַטע ריווילז נאָענט פאַקטיש-צייַט רעדינגז פון ערדציטערניש לאָוקיישאַנז, און מאַגנאַטוד.
מער אינפֿאָרמאַציע →
ייַנטיילן
באַלעבאָס קאָמפּיוטערס ופּלאָאַד זייער סענסער דאַטע גלייַך צו די אָנליין קקן נעץ צו זיין פּראַסעסט.מער אינפֿאָרמאַציע →
סאַן פֿראַנסיסקאָ בייַ שטח רעסידענץ! צייכן אַרויף דאָ!
לעצטע נייַעס
קקן אַפּ פֿאַר באָינק אויף אַנדרויד פאַראַנען
קקן איצט לויפט אויף אַנדרויד אָרעם-פּראַסעסער דעוויסעס (פאָנעס, טאַבלאַץ, עטק) דורך באָינק פֿאַר אַנדרויד, וואָס איז בנימצא אויף די Google פּלייַ קראָם: הטטפּס://play.google.com / קראָם / אַפּס / פרטים?שייַן = עדו.בערקעליי.באָינק עס איז רעקאַמענדיד צו לויפן ניצן די פעליקייַט סעטטינגס – הייסט קקן וועט לויפן אויף אייער אַנדרויד מיטל ווען עס ס טשאַרדזשינג (“בייַ …לייענען מער →
קקן 2013 באַגעגעניש
קקן ריסערטשערז באגעגנט אין האַרבסט אַגו באַגעגעניש אין סאַן פֿראַנסיסקאָ אויף דעצעמבער 11, 2013. די געשעעניש אַרייַנגערעכנט די ספּיקערז וואס אַקטיוולי אַרייַנציען צו די קקן פּרויעקט. די אַגענדאַ און פּרעזענטירונג טעקעס קענען זיין דאַונלאָודיד פון די ווייַטערדיק לינקס (גיט די לינקס צו אָפּלאָדירן): הטטפּס://www.dropbox.com/s/d55rimdgjlvsupi/QCN_MEETING_2013.zip און …לייענען מער →
קקן Explorer
וועלן צו מאַכן דיין אייגן סימיאַליישאַנז פון ערדציטערנישן און זען וואָס כאַפּאַנז מיט אַ נעץ פון קקן סענסאָרס? טשעק אויס די קקן Explorer! קקן Explorer אַלאַוז וסערס צו סימולירן ווי די קקן ריספּאַנדז צו אַ ערדציטערניש מיט פארשידענע נומערן און דיסטראַביושאַנז פון קקן סענסאָרס.לייענען מער →
קקן מקור קאָוד בנימצא אויף גיטהוב
מיר זענען עפן אַרויף די מקור קאָד פֿאַר קקן פֿאַר די פון איר וואס ווילן צו עקספּערימענט (לעמאָשל) מיט קקנליווע און די סענסאָרס. די קאָד איז אונטער די “לגפּל” דערלויבעניש (ווי זענען דיפּענדאַנסיז אַזאַ ווי באָינק, קט, עטק) עס זענען פּרויעקט וואָרקספּאַסע פֿאַר ווינדאָוז …לייענען מער →
ניז / קקן עפֿן הויז פֿאַר פיוטשער לערערס
ניז @ וקסב פּערסאַנעל כאָוסטיד אַ עפענען הויז פֿאַר צוקונפֿט וויסנשאַפֿט לערערס אין דער גיווערטז גראַדואַטע שולע פון השכלה אין וק סאַנטאַ באַרבאַראַ אין אפריל 2013. Sandra Seale and Francesco Civilini, ניז פּרויעקט ספּעשאַליסס, געגעבן אַ טריינינג סעסיע אין “מאַכן אייער אייגן ערדציטערניש” ניצן די קקן סענסער. …לייענען מער →
קקן פעאַטורעד אין טעדקס רעדן
פּראָיעקט מיטאַרבעטער דעבי קילב געגעבן אַ טעדקס רעדן אויף 'ניצן ווידעאָגאַמעס צו קולטיוואַטע פיוטשער ססיענטיסץ’ וואָס כולל אַ ווידיאָוגיים באשאפן אַרום די קקן פּרויעקט. טשעק אויס די ווידעא פון איר רעדן דאָ. מיטאַרבעטער פּראָיעקט ססיענטיסט בייַ סקריפּפּס ינסטיטוטיאָן פון אָסעאַנאָגראַפי בייַ וק סאַן דיעגאָ, שטודיום …לייענען מער →
ניו קקן ווייכווארג רעלעאַסעד (וו.7.29), פֿענצטער 8 קאַמפּאַטאַבילאַטי
עס זענען נייַ ווערסיעס פון קקן / באָינק און קקנליווע פֿאַר אַלע פּלאַטפאָרמס, רעכט צו אַפּגריידז אין די באָינק לייברעריז ווי געזונט ווי די אַנטוויקלונג מכשירים אויף מעק (קסקאָדע4) און פֿענצטער (ווס2010). עס איז ניט מער שטיצן פֿאַר די מאָטיאָננאָדע אַקסעלעראַמאַטער, אדער פֿאַר די מעק פּאַוערפּיסי (פּפּק) …לייענען מער →
ניצן קקן און באָינק מיט די ראַספּבעררי פּי מיקראָ קאמפיוטער
אויב איר זענט אינטערעסירט אין די קליינטשיק און ביליק (יו. עס. $35) מאַלענע פּי קאָמפּיוטער איר זאלט זייַן אינטערעסירט צו וויסן אַז איר קענען לויפן קקן און באָינק אויף עס ניצן אונדזער דעביאַן “ווהעעזי” לינוקס פאַרשפּרייטונג בילד, אָדער פּרובירן עס מיט אונדזער באָינק צונויפגעשטעלט פֿאַר די …לייענען מער →


text:
באראט
באראט איז א פילם איבער א כאראקטער מיטן נאמען בוראט סאגדאיוב, וואס שפילט אלס זשורנאליסט פון קאזאכיסטאן, געשפילט דורך א בריטישער אידישער, אויפגעוואקסן אין א פרומער ספרדישער שטוב, פראוואקיטיר קאמיקער, סאשא בארון כהן
ער האט אנגעהויבן דעם כאראקטער צו דורכפירן ליצנותדיגע אינטערוויאוס מיט מענטשן אלס א פארשטעלטער זשורנאליסט פון קאזאקיסטאן, און עס איז די טעג ארויס אין א פילם אין אמעריקע וואס איז געווארן די הייסטע פילם אין אלע טעאטערס שוין פאר די צווייטע וואך, בעיקר שפילט דאס אויף וויאזוי ער פרעגט נארמאלע מענטשן דורכאויס אמעריקע אנטיסעמיטשע און אנטיפרויען פראגעס און זיי ענטפערן מיט א שמייכל ווי צוצישטימען צו זיינע אנטי מיינונגען.
וו.צו.ב.ש.פ. ער גייט קויפן א גאן און דער סטאר קלוירק ענטפערט אים וויאזוי צו שיסן א איד און יעדער לאכט...
אדער די סצענע ווי ער זינגט א קאנטרי סאנג אין א אריזאנע באר מיט קאובוי היטן און מענער און פרויען זינגן אלע מיט שיכורהייט, ווארפט אריין דעם איד אין ברין... כדי מיין לאנד זאל זיין פריי... כאפט אן דעם איד ביי די הערנער... ווען מיר דערנאך קענען מאכן א גוטער פארטי...
כאטשיג דער פילם מאכט שפאס און חוזק פון אלע פאני זאכן און מענטשן איז אבער דער איד דער הויפט ציל ברעט. וויאזוי צו מאכן לאכן דעם צושויער.
די עי.די.על. וואס פארדאמט אלע אנטיסעמיטישע זאכן, האט גאר באגריסט דעם פילם ווייל עס ווייזט ווי בלינד און אומראציאנאל די האס פון אנטיסעמיטיזם איז, און די אמעריקאנע פאלק אין די טעאטערס לאכן נישט פון די אידן נאר גאר פון די כאראקטער ווי נאריש ער האט פיינט דעם איד.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
רמת השרון
רמת השרון איז א שטאט אין תל אביב דיסטריקט, ישראל, וואס ליגט צווישן תל אביב און הרצליה. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1923. צו צפון גרענעצט זי הרצליה און דעם קיבוץ גליל ים, צו דרום תל אביב, צו מזרח הוד השרון און צו דרום-מזרח פתח תקוה. אין 1948 האט רמת השרון באקומען דעם סטאטוס פון א לאקאלן ראט און אין 2002 איז ער געווארן א שטאט.
אין רמת השרון וווינען 38,000 מענטשן. רמת השרון איז איינע פון די רייכסטע און טייערסטע שטעט אין ישראל. אין דער שטאט געפינט זיך די מיליטערישע אינדוסטריע פון ישראל, דער נאציאנאלער טעניס פלאץ און דער גלילות הויפט קווארטיר פונעם אויסשפיר אפטיילונג פון צה"ל, און פונעם מוסד (אגענטור).


text:
פאטאך
פֿאַטאַך אין פשוטן זין פון ווארט מיינט עס אין אראביש איינעמונג אדער נצחון, עס איז אבער אויך צוריקציוועגס ראשי תיבות פון די אראבישע נאמען אויף פאליסטינער נאציאנאלער ליבעראציע באוועגונג.
פאטאך איז דער גרויסער פאליטישער פארטיי און די גרעסטער ארגענעזאציע אינערהאלב די פי.על.או. - וואס איז דער מולטי-פארטיי פאראיין.
אין פאליסטינער פאלטיק איז דאס דער צענטער צו לינקס אויפן ספעקטרום.
עס איז מייסטענס נאנצינאליסטיש אבער נישט איבערוואגיג סאציאליסטיק.
פאטאך האט אויפגעהאלטן פארשידענע מיליטאנטישע גרופעס זינט איר גרינדונג.
על-אסיפה איז דער איצטיגער מיליטערישער ארעם פון פאטאך.
אין די יאנאוואר 25, 2006 פאליסטינע לעגיסלאטיווע וואלן פארן פארלעמענט זייערער האט די פאטאך פארלוירן זייער מיאוס קעגן די מער עקסטערמע רעליגיעזע מוסולמענער פארטיי פון כאמאס, און זיי האבן רעזעגנירט אלע קאבינאט פאזיציעס, אנטשטאט נעמעדיג די ראלע פון די הויפט אפאזיציע פארטיי.
זינט דאן זענען זיי אפט אראפגעמאלן די וועלט מידיע אלס מער מאדערן און ציוויל כאטשיג זיי האבן נישט ווייניגער בלוט אויף זייערע הענט פון טארער אקטן ווי כאמאס אבער איצט איז דאס אלעס היסטאריע.


text:
דעמאקראטיע
דעמאקראטיע איז אַ גריכיש ווארט וואס מיינט דעם פֿאָלקס מאַכט. אין די פאליטיק איז דאס א פאליטישע אידיאל באגריף און גאנג, איר געדאנק איז צו ערלויבן יעדן בירגער א טייל נעמען אין דער פירונג פון זיין רעגירונג און אז אלע געזעצן זענען פאר שיצן די אינידווידאולע פרייהייטן, וואס מען קען נישט קיינעם גארנישט באגרעניצן נאר אין צוזאמענהאנג מיט די אייגענע זיכערהייט. ֿ אין א רעפרעזענטאטיווער דעמאקראטיע האלט מען וואלן פון צייט צו צייט, און די בירגער קלויב אויס ווער זאל זיי רעפרעזענטירן. די רעפרעזאנטאטיוון פירן דאס לאנד (אדער די ארגאניזאציע) ביז די נעקסטע וואלן.
דער טערמין שטאמט פון אוראלט גריכיש δnuokpatίa (דעמאקראטיע) "הערשאפט פון לײַט",א ווארט אויסגעשאפן פון δῆuoς (דעמאס) "לײַט" און kpάtoς (קראַטאס) "מאַכט" אדער "הערשאפט" אינעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג צו באדייטן די פאליטישע סיסטעמען וואס האבן עקזיסטירט דעמאלסט אין גריכישע שטאטס שטאַטן, מערקווערדיק צווישן זיי אטען; דער טערמין איז אנטקעגנדיק פון ἀpισtokpatίa (אַריסטאקראַטיע) "הערשאפט פון די פני"." כאטש די דעפיניציעס זענען נישט מיטשטימיק, פראקטיש איז נישט אלעמאל געווען א קלארע אונטערשייד.[1] די פאליטישע סיסטעם פון אלט אטען, צום ביישפיל, האט געגעבן דעמאקראטישע בירגערשאפט צו אן עליט-קלאס פון פרייע מענער, און האט אויסגעשפארט שקלאפן און פרויען פון באטייליקן אינעם פאליטישן פראצעס.
דעמאקראטיע איז אנדערש פון מאנארכיע און דיקטאטור, ווען נאר איין מענטש האלט די קראפט, און אליגארכיע, אין וואס א קליינע גרופע מענטשן האלטן די קראפט.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1215 האט דער מלך פון ענגלאנד אונטערגעשריבן די מאגנא קארטא, וואס האט אויפגעשטעלט א פארזאמלונג פון באראנען, דער פארלאמענט פון ענגלאנד. דער פארלאמענט האט פארמאגט רעכטן וואס האבן באגרענעצט די קראפט פונעם מלך, אנדערש ווי אנדערע לענדער וואו דער מלך האט געהערשט אליין.
אין די ערשטע יארן פונעם פארלאמענט, האבן נאר באראנען געהאט א דעה, אבער דורכאויס די יארן האבן געמערט די צאל מענטשן מיט א רעכט צו וויילן דעלעגאטן אינעם פארלאמענט.
ווען ענגלישע בירגער האבן אימיגרירט אין אמעריקע אין די 1600ער יארן האבן זיי אויפגעשטעלט א דעמאקראטיע וואו די בירגער האבן געהאט די רעכט צו וויילן די דעלעגאטן.
די יסודות פון דעמאקראטיע ביי א רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בירגער אנטיילונג - לאזן די בירגער אויסקלייבן די פירערס פון דער רעגירונג דורך וואלן, און אנטייל נעמען אין די באשלוסן פון דער רעגירונג דורך נאציאנאלע אדער לאקאלע רעפערענדומס.
- אויטאריטעט צעטיילונג - צעטיילן די רעגירונגס-מאכט אין עטליכע צווייגן כדי איר באגרעניצן צו די דעמאקראטישע אינטערעסן און איינבייגן די רעגירונג צו די געזעצן פון דעם געריכט גלייך ווי יעדער בירגער. דער געווענליכע צעטיילונג איז אויף עקזעקוטיווע, יורידישע, און לעגיסלאטיווע צווייגן.
- ליבעראליזם - לאזן דעם בירגער וואקסן און זיך אנטוויקלען עקאנאמיש. (ליבעראל אין לעבנסשטייגער אלס נאטורליכע רעכטונגען - ערלויבן פאר די בירגער פולע פרייהייט אומווענדן זייער פאליטישע, רעליגיעזע, ראסיסטישע, אדער סעקסואליסטישע נייגונגען. אין דעם איז אריינגערעכנט מענטשן-רעכט, פרייהייט פון רעליגיע, ערלויבעניש צו רעדן אדער ארויסגעבן א מיינונג.)
- סאציאל דעמאקראטיע - א סאציאליסטישע מעטאד צו העלפן די שוואכע מענטשן צו זיך אנטוויקלען.
- גלייכרעכטיגייט - נישט דיסקרימינירן צווישן פארשידענע סארטן מענטשן.
- פלארעליזם - געבן פרייהייט פאר יעדן בירגער צו האלטן אייגענע מיינונגען, און לאזן די בירגער זיך צונויפנעמען מיט אייגענע מיינונגען.
נאטירלעכע רעכטונגען און סאציאלישע רעכטונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די הויפט יסודות אין דעמאקראטיע איז געבן "נאטירלעכע רעכטונגען" פאר יעדן מענטש, ווי: רעכט צו לעבן, רעכט צו פרייהייט (פרייהייט: האבן אייגענע מיינונגען, זיין רעליגיע אדער סעקולערע, ארבעטן, זיך וואנדן אומעטום אין לאנד אדער אין אויסלאנד אד"ג), רעכט צו פארמאגן פארמעגן, רעכט צו זיין גלייכרעכטיק, רעכט צו האבן רעספעקט, רעכט צו האבן פריוואטקייט, רעכט צו האבן א גוטער נאמען בקיצור, רעכט צו זיין א "מענטש".
דעמאקראטיע האט אויך א געשטעל צו געבן "סאציאלאגישע רעכטונגען" ווי געזונטהייט, א פלאץ צו וווינען, שטיצן ארבעטלאסיקע, עלטערערע מענטשן, אלמנות אא"וו. די יסודות זיינען נישט אייניק ביי אלע רעגירונגען, די ליבעראליסטישע געדאנק זאגט אז די רעגירונג דארף היטן די פרייהייט פון יעדן מענטש און ווי װײניקער זיך מישן צו העלפן סאציאלאגיש אויפֿן חשבון פון פאדערן שטייער פון דער אלגעמיינער בירגער. אבער די סאציאל דעמאקראטישע געדאנק האלטן אז סאציאלאגישע רעכטונגען איז אזוי ווי נאטירלעכע רעכטונגען, און די מדינה דארף שנארן פון די בירגער כדי צו העלפן די שוואכערע מענטשן.
א ליבעראלישע רעגירונג (ווי אמעריקע) וועט פאדערן ווייניקער שטייער פון די בירגער און ווייניקער העלפן די שוואכע (זיי וועלן העלפן בעיקר צו נאטירלעכע רעכטונגען און נישט צו סאציאלאגישע רעכטונגען), און א סאציאל דעמאקראטישע רעגירונג (ווי מדינת ישראל) וועלן פאדערן הויכע שטייער פון די בירגער כדי צו העלפן די שוואכע.
פאלקס רעכטונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזעלכע גרופעס וואס האבן אן אייגענעם שניט און נאציאנאליזם, ווי רעליגיע א.ד.ג. פאדערן זייערע רעכטונגען פון דער רעגירונג צו היטן זייער מסורת, אויך לגבי דעם דיסקוטירן זיך די ליבעראלישע צוגאנג מיט די אלגעמיינע דעמאקראטישע צוגאנג. לויט די ליבעראלישע צוגאנג (ווי אין אמעריקע) דארף נישט די רעגירונג שטיצן די קליינע פעלקער/גרופעס אין זייער מדינה. און לויט די אנדערע צוגאנג (ווי אין מדינת ישראל), דארף די רעגירונג זארגן פאר די קליינע גרופעס. ווי צ.ב.ש. לאזט די מדינה א זעלבסטשטענדיגע חינוך, און צומאלן אויך א זעלבשטענדיגע הערשאפט פאר דער גרופע אין א געאגראפישער טעריטאריע.
אנדערע סארטן רעגירונג הערשאפט זיינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אויטאקראטיע - די הערשאפט ווערט געפירט דורך א יחיד אדער עטליכע יחידים, און עס איז נישט דא קיין שום פרייהייט פאר די אלגעמיינע בירגער אנטייל צו נעמען אין די באשלוסן פון דער רעגירונג. ביישפילן זענען קאמוניסטישע, פאשיסטישע, און דיקטאטרישע רעגירונגען.
- מאנארכיע - א הערשאפט וואס ווערט געפירט דורך א קעניגליכן פאמיליע, געקליבן דורך שטאמבוים. א קאנסטיטוציענאלע מאנארכיע קען זיך אויך פירן ווי א דעמאקראטיע.
- טעאקראטיע - א רעליגיע הערשאפט וואס ווערט געפירט דורך די רעליגיעזע און גייסטלעכע פירער, ווי צ.ב.ש. איראן, און די טאליבאנער אין אפגאניסטאן.
דעמאקראטיע אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה שטייט אז ווען משה רבינו האט פארגעלייגט די תורה-געזעצן פאר די יידן, האט ער פריער גענומען זייער הסכמה דערפון, אזוי ווי עס שטייט (שמות כ"ד ג'): וַיָּבֹא מֹשֶׁה, וַיְסַפֵּר לָעָם אֵת כָּל-דִּבְרֵי יְהוָה, וְאֵת, כָּל-הַמִּשְׁפָּטִים; וַיַּעַן כָּל-הָעָם קוֹל אֶחָד, וַיֹּאמְרוּ, כָּל-הַדְּבָרִים אֲשֶׁר-דִּבֶּר יְהוָה, נַעֲשֶׂה... וְנִשְׁמָע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Wilson, N. G. (2006). Encyclopedia of ancient Greece. New York: Routledge. p. 511. ISBN 0-415-97334-1.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
צור
"צור" איז א שטאט אין לבנון, וואס געפונט זיך אויף די ברעגעס פון די מיטלענדישער ים. די פערטע גרעסטע שטאט אין לבנון, מיט א באפעלקערונג פון 120,000 איינוווינער, ס'מערהייט שיאטן מוסלמענער, אויך סוני, און קריסטן. די שטאט איז דערקלערט געווארן דורך די פאראייניגטע פעלקער, אלס אינטערנאציאנאלע היסטארישע פלאץ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט קלאר, ווען גענוי די שטאט איז געגרינדעט געווארן, אין תנ"ך ווערט דערמאנט חירם קעניג פון צור, וואס האט געהאט פארבינדונגען מיט שלמה המלך. אין יוסיפון ווערט דערמאנט צור, און ער שרייבט אז די שטאט איז געווען אן אינדזל, און אויך אויף די טרוקעניש. און חירם, האט פאראייניקט די שטאט. אנדערע היסטאריקער פון יענע צייט שרייבן, אז די שטאט איז פאראייניקט געווארן דורך אלכסנדר מוקדון.
די שטאט איז מערערע מאל אטאקירט געווארן, דורך אימפעריעס פון יענע צייט, ווי עגיפטן, בבל, און אשור, און שפעטער דורך אלכסנדר מוקדון. נאך די אראבישע זיג, קעגן די ביזאנטישע אימפעריע, איז צור געווארן א וויכטיקע פארט, פאר די אראבישע ים פלאט. און איז שפעטער געווארן הויפטשטאט פון די געגנט, איבערנעמענדיק עכו.
ווען די קרייצצוג איז אנגעקומען, האבן זיי איינגענומען צור אין יאר 1124, און עס איז געווארן א טייל פון די ירושלים קעניגרייך. און די שטאט איז געבליבן אין קריסטליכע הענט, ביזן יאר 1291, ווען די מאמלוקן, האבן צוריק איינגענומען די שטאט, סאלאך א דין האט נישט באוויזן איינצונעמען צור.
שפעטער איז עס געווארן א טייל פון די אטאמאנישע אימפעריע, די הערשער פון גליל, האט אויפגעבויט זיין הויפטשטאט עכו, מיט שטיינער פון צור. א פירער פון די דרוזן, האט פרובירט צו שטעלן די שטאט אויף די פיס, אין די זיבנצענטע יארהונדערט, ער איז אבער דורכגעפאלן.
נאך די ערשטע וועלט מלחמה, איז אויפגעשטעלט געווארן א שטאטראט, וואס האט געשטיצט פייסל דער ערשטער, נאכדעם וואס פראנקרייך, האט פארשיקט פייסל פון סיריע. דער פראנצויזישער מאנדאט האט געגרינדעט די היינטיקע לבנון, און צור איז געווארן א שטאט אין לבנון.
ארכיטעקטור פון שטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געבויט לענגאויס די ים, די אינדזל איז די אלטשטאט, און צוויי בריקן פארבינדן די אלטשטאט צום שטאט. די בריקן זענען טריקעניש דורכגענג, אין די מזרח טייל פון שטאט, לויפט די היסטארישע באן פון חיפה קיין ביירוט.
אין 1948 זענען אויפגעשטעלט געווארן דריי פאלעסטינער פליטים לאגערן, אין די געגנט פון צור.


text:
אונגוואר
אונגוואַר (אוקראיניש: yжropoд אוזשגאראד; רוסיש: yжropoд אוזשהאָראָד) איז א שטאט אין אוקראינע, נישט ווייט פון דער גרעניץ מיט אונגארן, פוילן און רומעניע. אונגוואר איז די הויפט שטאט פון דעם קארפאטן ראיאן. עס געפינט זיך 30 ק"מ פון מונקאטש און נאנט צו דער גרעניץ ביי דער שטאט טשאפ.
אידן אין אונגוואר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אונגוואר פלעגט זיין פאר דער צווייטער וועלט קריג א גרויסע קהילה פון אידן, מיט באוואוסטע און בארימטע רבנים. ווי הגאון המהר"ם א"ש און הגאון ר' חיים צבי מאנהיימער און הגאון דער "בעל קיצור שולחן ערוך" - ר' שלמה גאנצפריד.
אין יאר ה'תרע"ב און א זונטאג ט"ז טבת איז דארטן אויפגענומען געווארן פאר א געוויסער תקופה הרה"ג ר' יונתן שטייף אבד"ק עדת יראים וויען אין וויליאמסבורג, וואס שפעטער איז ער געווארן אויפגענומען אלס דיין און בודאפעסט
נאך דעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער קריג זיינען צוריקגעקומען הונדערטער אידען צו דער שטאט, און היינט לעבן דארט ארום טויזנט אידן. אין די לעצטע יארן, איז דארט געקומען א ליובאוויטשער שליח צו דער שטאט, הרב מנחם מענדל טייכמאן און ער איז דער שטאט-רב און הויפט רב פון דעם קארפאטן ראיאן.
אין אמעריקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין בארא פארק האט געוואוינט הרב מנשה קליין (ווערט באקאנט אלס "מנשה הקטן") אונגווארער רב, און מחבר ספרי משנה הלכות.


text:
יידישער אנטי פאשיסטישער קאמיטעט
דער יידישער אנטי פאשיסטישער קאמיטעט איז געווען א יידישע ארגאניזאציע, וואס האט זיך געפונען אין דעם סאוועטן פארבאנד, ארויסצוהעלפן רוסלאנד אין איר קריג קעגן נאצי דייטשלאנד, ביי דער צווייטער וועלט קריג, אין יאר 1942.
די גרינדונג איז געווען מיטן ציל ארויסצוהעלפן די קאמוניסטישע קריגס-מאשין, דורך יידן וואס א טייל זענען געווען פארגלייבט אין קאמוניזם, און א טייל זענען געווען סתם תמימות'דיקע יידן וואס זענען אריינגעפאלן אין נעץ. די ציל איז געווען צו פארשאפן שטיצע פון יידן איבער דער גארער וועלט וואס זאל העלפן רוסלאנד, זיי האבן געשיקט שליחים צו דער מערב וועלט, און האבן באוויזן צאמצושטעלן א גרויסע סומע געלט, א גרויסע טייל פון די געלט איז געקומען א דאנק פאלטשע פראפעגאנדע איבער דעם שווערן מצב פון יידן אין רוסלאנד.
די ארגאניזאציע איז אויפגעשטעלט געווארן מיט דער גוטהייסונג פון די ען קא ווע דע, און האט זיך געפונען אין קויבישאוו. אין 1943 איז די הויפטקוואטיר אריבער קיין מאסקווע, און האט געהאלפן אויפלעבן יידיש טעאטער און קולטור. דער פארזיצער פון דער ארגאניזאציע איז געווען דער פאפולערער אקטיאר שלמה מיכאלס, דער סעקרעטאר איז געווען א זשורנאליסט מיטן נאמען שכנא עפשטיין.
זיי האבן באוויזן צאמצושטעלן מיליאנען דאלארן, פון די פאראייניקטע שטאטן, קאנאדע און ענגלאנד, און אפילו פון יידן אין ארץ ישראל. זיי האבן אויך פארגעשלאגן אויפצושטעלן אן אינטערנאציאנאלע יידישע מיליטער וואס זאל קעמפן קעגן די נאציס. דער קאמיטעט האט געהאלפן ראטעווען אברהם סוצקעווער, פון די וואלד ווי ער האט זיך געפונען מיט פארטיזאנער, אין בעלארוס.
דער קאמיטעט האט אויפגעלעבט, אין די יארן פון זיין טעטיקייט, די יידישע קולטור הינטערן אייזערנעם פארהאנג, און האט ארויסגעגעבן א צייטונג מיטן נאמען אייניגקייט, די צייטונג האט אנגעהאלטן ביז 1948.
נאך דער מלחמה, האט דער קאמיטעט זיך באשעפטיקט אין נאכגיין איינצלהייטן אויף חורבן אייראפע, די עדות זענען אויסגעארבעט געווארן דורך צוויי זשורנאליסטן, און ארויסגעקומען אין ניו יארק און אין רומעניע, אין יאר 1946.
אין יאר 1948, האבן זיך אנגעהויבן די רדיפות פון יאזעף סטאלין קעגן יידן, און שלמה מיכאלס איז אומגעקומען אין א אונטערגעשטעלטער אויטא עקסידענט דורך די ען קא ווע דע, און אנדערע מיטגלידער זענען ארעסטירט געווארן, מיטן שולד פאר זייענדיק אומגעטריי דאס לאנד, אנפירענדיק אנטי קאמוניסטישע פראפעגאנדע, און אויך פארן מאכן א קאנספיראציע, אויפצושטעלן א יידישע רעפובליק אין די קרים האלב אינדזל און זיך אפטיילן פון רוסלאנד. זעלבסטפארשטענדליך אז די באשולדיקונגען זענען נישט געווען באזירט אויף קראנטע ראיות.
דעם 12טן אויגוסט 1952, זענען דרייצן יידן אומעברענגט געווארן, אלע מיטגלידער פון דעם קאמיטעט, און איז באוואוסט אלס די קאמוניסטישע הרוגי מלכות, אדער די "דיכטערס אומקום".
נאך סטאלינס טויט, זענען די פארבליבענע יידן אין די טורמעס באפרייט געווארן, און די נעמען פון די אומגעקומענע זענען ריינגעוואשן געווארן אין יאר 1956.
מיטגלידער פונעם יידישן אנטי-פאשיסטישן קאמיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלעקסאנדער טייראב
- שמואל האלקין, דראמאטורג, איינגעזעצט אין תפיסה
- איציק פעפער, דיכטער
- לייב קוויטקא, דיכטער, הינגעריכט
- יעקב קרייזער
- דוד האפשטיין
- לינא שטערן
- דוד בערגלסאן
- פרץ מארקיש


text:
10טן דעצעמבער
דער 10טער דעצעמבער איז דער 344סטער טאג פון יאר (345סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 21 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1817 - מיסיסיפי ווערט דער 20סטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1834 - סיר ראבערט פיל ווערט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1901 - דער נאבעל פריז געשאנקען צום ערשטן מאל, אויף דער פינפטער יארצייט פון אלפרעד נאבעל
- 1948 - אנגענומען געווארן די אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.
- 1966 - ש"י עגנון באקומט דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור.
- 1986 - אלי וויזל באקומט דעם נאבעל פריז פאר שלום.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1394 - זשיימס דער ערשטער, מלך פון שאטלאנד
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1865 - לעאפאלד דער ערשטער פון בעלגיע (געב' 1790)
- 1896 - אלפרעד נאבעל, שוועדישער כעמיקער און אינזשעניר, ערפינדער פון דינאמיט און איניציאטאר פונעם נאבעל פריז (געב' 1833)


text:
אברהם דאנציג
רבי אברהם דאנציג (ה'תק"ח - ד' תשרי ה'תקפ"א) איז געווען דער מחבר פון די ספרים חיי אדם און חכמת אדם.
לעבענסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין יאר תק"ח צו זיין פאטער הרב יחיאל מיכל אין דער שטאט דאנציג (היינט גדאנסק, פוילן). אין זיינע יונגערע יארן האט ער געלערנט ביי הרב יוסף ליבערמן. צו אכצן יאר איז ער אריבער צו לערנען ביי דעם נודע ביהודה. אין יענער תקופה האט ער אויך חתונה געהאט. נאך זיין חתונה האט ער געצויגן קיין ווילנא וואו ער האט פארדינט זיין פרנסה אלס א סוחר און ער איז געווען א נישט אפיציעלער רב. ט"ו כסלו תקס"ד איז ער שטארק פארוואונדיקט אין א פולווער אויפרייס; אזוי ווי ער איז ניצול געווארן מיט זיין לעבן האט ער אוועקגעשטעלט דעם טאג אלס א יו"ט פאר זיך און זיינע יוצא חלציו. פון יאר תק"ע איז ער געווארן אויפגענומען אפיציעל אלס א דיין און מורה הוראה אין ווילנא.
הרב אברהם דאנציג איז געווארן א מחותן מיט דער משפחה פונעם ווילנער גאון ווען זיין זון רבי יצחק האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יהודה לייב (דעם גאון'ס א זון).
ער איז נפטר געווארן ד' תשרי תקפ"א ביי דער עלטער פון דריי און זיבעציג. ס'איז דא א רמז פון דעם נאמען פון זיין עיקרדיקער ספר "חיי אדם" וואס האט גימטריא דריי און זיבעציג.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חיי אדם - א קיצור פון דינים אין שו"ע אורח חיים
- נשמת אדם - טיפע קלערונגען אין דעם חיי אדם.
- חכמת אדם - א קיצור פון דינים אין שו"ע יורה דעה
- בינת אדם - טיפע קלערונגען אין דעם חכמת אדם.
- זכרו תורת משה - א קיצור פון הלכות שבת
- מצות משה - קיצור ספר חרדים
- שערי צדק - א קיצור פון מצוות התלויות בארץ
- תולדות אדם - א פירוש אויף דער הגדה של פסח
ער האט אויך געוואלט ארויסגעבן א קיצור פון דיני ממונות מיטן נאמען משפטי צדק און א קיצור פון דינים אין אבן העזר מיטן נאמען בית הנשים, אבער ער האט נישט געענדיקט די ספרים; וואס ער האט יא געשריבן פון די ספרים איז געדרוקט אין דעם חכמת אדם.
ער האט איבערגעלאזט כתבי ידות פון די חיבורים וואס ער האט געשריבן אויף איוב און משלי.
דרויסנדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חכם בחכמתו - הערות בספר חכמת אדם - הרב בנימין זאב כהן, מהדורת שטעטין תרכ"ג, אתר בז"ך לבונה


text:
פאראייניגטע אראבישע עמיראטן
די פאראייניגטע אראבישע עמיראַטן איז א לאנד אין מדבר, אין דרום מזרח אראבישער האלבאינדזל, געפונט זיך אין דרום מערב אסיע. רייך געווארן פון נאפט. דאס לאנד איז א פעדעראלע, און האט זיבן עמיראטן (קעניגרייכן-פראווינצן). אבו דאבי, דוביי, אדזשמאן, פאדזשיירע, ראס על חיימע, שארדזשא, אום על קיווין.
אינהאַלט
לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד גרענעצט מיט אמאן פון מזרח, און מיט סאודי אראביע פון דרום און מערב, פון צפון איז דער פערסישער איינגאס. פון מזרח איז דא בערג, די העכסטע איז ביי 2,500 מעטער הויך, וואס גלייכט זיך אויס ביזן סאודישן גרענעץ.
דאס לאנד האט נישט קיין זיס וואסער, אויפן אויבערפלאך, רוב וואסער איז קוועלער, אדער קריסטאליזירטע וואסער פון ים. אין די געגנט רעגנט בלויז 80 מילימעטער רעגן וואסער א יאר.
די באפעלקערונג, איז 4,588,697 איינוווינער (2006). די אונטערשידט צווישן מענער און פרויען איז אומנאטירלעך, און שטייט ביי 2.7 מענער קעגן א פרוי.
די באפעלקערונג איז 19 פראצענט עמיראטישע, 23 פראצענט אראבער, פון איראן. 58 פראצענט זענען פון אינדיע, פאקיסטאן, באנגלאדעש, און אנדערע אזיאטישע לענדער. 76 פראצענט איינוווינער זענען מוסלמענער, פון זיי 85 פראצענט סוני, איבריגע שיאטן, 9 פראצענט פון די באפעלקערונג זענען קריסטן.
דאס לאנד באשטייט פון אימיגראציע, בלויז 15 פראצענט זענען עמיראטישע, 85 פראצענט זענען פון אויסלאנד, און 20 פראצענט האבן בירגערשאפט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע מענטשן וואס זענען געקומען, זענען געווען שיפלער, וואס האבן אנגענומען די איסלאמישע רעליגיע, אין דעם 7טן יארהונדערט.
אנהייב זעכצנטעטע יארהונדערט, האט זיך אנגעהויבן דאס אימפעריאליסטישע געיעג, איינצונעמען לענדער, און אנטדעקן די וועלט, פארטוגאל איז די ערשטע אנגעקומען, און נאכגעפאלגט ביי גרויסבריטאניע, און האלאנד. מיט די צייט האט גרויסבריטאניע, געווינען אין זייער געיעג. די שבטים וואס האבן באזעצט די שטח, האבן זיך מייסטנס פארנומען מיט ים רויבעריי, ביז בריטאניע האט אונטערגענומען שריט, קעגן די רויבערייען אין די ניינצטען יאר הונדערט, וואס האט געברענגט די רויבערייען צו אן ענדע. אין 1820 האבן די הערשער אונטערגעשריבן דעם אפמאך, ווי זיי שטימען איין אויפצוהערן מיט די רויבערייען, זייט דעמאלט איז די געגנט גערופן געווארן, די פייער אפשטעל געגנט. אין 1853 זענען די געגנטער געווארן אריינגערעכנט, אין א פראטעקטאראט אונטער בריטאניע, און העלפן די הערשער מיט געלט.
אין 1952, האט ענגלאנד געפאדערט די זיבן עמירן, זאלן ארבעטן אינאיינעם האנט ביי האנט, אויף א פעדעראלע שטייגער, ווי א ראט מיט א בריטישע מיטגליד.
זעלבשטענדיגקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1968 האט ענגלאנד ארויסגעצויגן אירע ארמייען, מזרח פון סועץ קאנאל, און אין 1971 איז די שטח געווארן זעלבשטענדיק, די זיבן פעדעראציע קעניגרייכן, האבן אנגעהויבן א ריי געשפרעכן, מיט קאטאר, און מיט באכריין צו שאפן א פאראייניגונג מיט זיי, עס האט זיך נישט אויסגעארבעט, און די צוויי זענען געווארן זעלבסטשטענדיקע לענדער, און זעקס פון די זיבן עמיראטן, האבן געגרינדעט די פאראייניקטע אראבישע עמיראטן, און א יאר שפעטער האט ראס על חיימע זיך אויך אנגעשלאסן.
קריגערייען האבן זיך אנגעפאנגען באלד דערויף, די שייכן צווישן זיך, אמאן, און מיט סאודי אראביע וועגן די גרענעץ. איראן האט איינגענומען אינזלען אין פערסישער איינגאס, א געשיכטע נישט געשליכטעט ביז היינט, און די עמיראטן האבן דערפאר, אן עקסטערע האס קעגן איראן.
זיי האבן נישט געוויסט פון רויגקייט אנגעהויבן מיטן איסלאמישן רעוואלוציע אין איראן 1979. איראן-איראק מלחמה, 1988-1980. די איראקע אינוואזיע אין קאווייט, 1990. סאדאם כוסעין, האט באשולדיקט די עמיראטן, מיט די זעלבע טענה ווי קאווייט, אז זיי פארקויפן מער נאפט ווי אפע"ק ערלויבט, און דערביי גענבנען זיי פון איראק. זיי האבן זיך אנגעשלאסן אין די אינטערנאציאנאלע קאאליציע, פון די פאראייניגטע פעלקער, און ביי די ערשטע גאלף קריג, ארויסגעשטויסן איראק פון קאווייט.
נאכן קריג, האבן די עמיראטן אנגעקניפט פארבינדונגען מיט מערב וועלט לענדער. זינט איר גרינדונג, זענען די עמיראטן א מיטגליד אין אראבישע ליגע. און שטענדיק אנגענומען פיינטליכע שטימונג קעגן ישראל, נאכן אסלא אפמאך, האבן זיי געפירט געשפרעכן מיט ישראל, וואס האט זיך שפעטער אפגעהאקט, ווען די שלום האט זיך פארהאנקערט.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז די 1960ער יארן, איז דאס לאנד געווען א פארלאזטע, און ארעם. ביז מען האט געפונען נאפט, דאס האט רייך געמאכט דאס לאנד, און דראסטישע ענדערונגען זענען פארעקומען אין לאנד. ווי געזאגט איז לאנדס עקאנאמיע באזירט אויף נאפט און אויך נאטירלעכע גאז, אבער זיי פאבריצירן אלומיניום, בוי מאטריאל, טעקסטיל. וויבאלד די קלימאט איז א מדברדיקע, איז קיין לאנדווירטשאפט נישט פאראן.
אין 1974 האבן זיי זיך אנגעשלאסן צו אפע"ק, וואס האנדלט איבער די נאפט, וויפיל ארויסצוציען, און וויפיל געלט צו פארלאנגען פאר א פאס.
די טוריזם איז אויך שטארק זינט די 1980ער יארן, און אסאך אייראפעישע קומען אויף קורארט, קיין דוביי אין ווינטער, וואו עס איז ווארעם. אויך דאס עפענען די לופט פאר אלעמען, האט אריינגעברענגט לופטליניעס וואס פליען צום ווייטן מזרח, וואס שטעלן זיך אפ דארט.
אין דוביי געפונען זיך אסאך וואלקן קראצער צווישן זיי בורדזש כאליפא, די העכסטע געביידע אין דער וועלט. אויך דער העכסטער האטעל אין דער וועלט, בורדזש על אראב, איז דארט. מען בויט אויך דעם דוביי וועלט צענטראלער אינטערנאציאנאלער פליפארט, און די דריי פאלם אינזלען, וואס זענען די גרעסטע קינסטלעכע אינזלען אין דער וועלט.


text:
סקול דיסטריקט
א שולע דיסטריקט איז א באזונדערע לאקאלע רעגירונג פאר א געוויסן געאגראפישן געגנט אין דער פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקעאנער סיסטעם וואס איז אנגעשטעלט אויף אויפשטעלן א סקול בארד וואס פירט אן די עלעמענטארע שולעס און די מיטלשולעס. די שולע דיסטריקט איז אונטער דער אויפזיכט פון שטאַט און לאקאלער רעגירונג. אין רוב שטאטן האט א שולע דיסטריקט די קראפטן פון א שטאַט, כולל די רעכט צו מאנען שטייערן.
א יעדע שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע האט זיין אייגענע געזעצן געווענליך אלס א חלק פון דעם שטאַט'ס קאנסטיטוציע וואס זאגט פאר וואס פארא פריוויליגיעס/רעכטען א יעדע געגנט קען/מוז האבן.
אסאך שטאַטן האבן געזעצן אז יעדע וויליזש קען/מוז האבן זייער אייגענער שולע דיסטריקט וואס איעדער איינוויאנער אין דעם שולע דיסטריקט איז אונטער דעם סקול בארד פון דעם סקול דיסטריקט לגבי די אחריות פון די איינוואוינער צו די סקול דיסטריקט ווי שטייערן, און לגבי די אחריות פון די סקול באורד לגבי די איינוויאנער ווי סקול באסעס און חינוך.
א יעדע שטאַט האט א געזעץ וואס מאכט זיכער אז אלע איינוואוינער געהערן צו א סקול דיסטריקט. אזוי ארום קענען אלע קינדער באקומען א בילדונג.
אין דעם 2002 צענזוס האט דאס פאראייניגטע שטאטן צענזוס ביורא גערעכנט די פאלגנדע שולע סיסטעמען אין די פאראייניגטע שטאטן:
- 13,506 שולע דיסטריקט רעגירונגען
- 178 שטאַט-אפהענגיקע שולע סיסטעמען
- 1,330 לאקאַל-אפהענגיקע שולע סיסטעמען
- 1,196 בילדונג דינסט אגענטורן
שולעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אן עלעמענטארע שולע האט געוויינטלעך א usually includes קינדערגארטן און פון דעם ערשטן ביזן פינפטן (אדער זעקסטן) קלאס.
- א מיטלשולע גייט פון דעם זעקסטן אדער זיבעטן קלאס ביזן אכטן קלאס.
- א הויכשולע נעמט איין פון ניינטן קלאס ביזן צוועלפטן קלאס.


text:
התאחדות הרבנים
דאס התאחדות הרבנים איז דער רבנים פאריין פון סאטמאר און אנדערע חרדישע געמיינדעס אין אמעריקע.
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
התאחדות הרבנים איז געגרינדעט געווארן דורך רבי יואל טייטלבוים ז"ל דער סאטמארער רבי צו באקעמפן אלע פירצות און שטעלן דאס אידישקייט אין אמעריקע צוריק ווי סאיז געווען אין דער אלטער היים אין סאטמאר, ער איז געווען דער נשיא פון דער גרינדונג ביז זיין פטירה כ"ו אב תשל"ט.
צווישן די רבנים וואס זענען געווען חברים אין התאחדות הרבנים זענען געווען:
- ר' יונתן שטייף וויענער רב
- ר' יהושע חיים טייטלבוים טשענסטקאוויצער רב
- ר' רפאל בלום קאשויער רב
- ר' ישכר בער ראטנבערג וואוידיסלאווער רב
- ר' הלל ליכטנשטיין קראסנער רב
- ר' יוסף גרינוואלד פאפא רב
- ר' משה טייטלבוים סאטמארער רב - וואס האט געדינט אלס נשיא פון תש"ם ביז זיין פטירה כ"ו ניסן תשס"ו
- ר' שמעון ישראל פאזען, שאפראנער רב
- ר' שלום קרויז, אודוואריער רב
- און נאך קרוב צו צוויי הונדערט רבנים.
אפטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
התאחדות הרבנים איז צאמגעשטעלט געווארן פון א וועד הפועל, וועד חיזוק הדת, וועד המרכזי. מיט דער צייט האט מען געגרינדעט א וועד הכשרות, און א בית דין אויף דיני תורות.
חברים היינט צו טאגס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יחיאל יצחק גליק איז דער מנהל און ספרא דדיינא. ער האט איבער גענומען פון ר' יודל גרובער, און פאר ר' יודל איז געווען ר' שבתי מרדכי בערקאוויטש.
הרב מענדל זילבער איז דער אב"ד, ער פירט אן דעם בית דין און די דיני תורות.
דער וועד הכשרות באשטייט פון
- ר' הלל וויינבערגער סערדאהעלער רב, וואוינט אין מאונט קיסקא,
- ר' אברהם יושע העשיל ביק מעזשעביזשער רב פון בארא פארק,
און
- ר' יצחק אייזיק אייכנשטיין דער גאלאנטער רב.


text:
1896
1896 איז דאס 96סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1896 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן יאנואר - יוטא ווערט א שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן
- 6טן אפריל - געעפנט די ערשטע אלימפיאדע
- 2טן יוני - גוליעלמא מארקאני שרייבט איין א פאטענט אויף ראדיא
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 16טן יולי - טריגווע לי, דער ערשטער סעקרעטאר פון די פאראייניגטע פעלקער (געש' 1968)
- 1טן דעצעמבער - געארגי זשוקאוו, קאמאנדיר פון דער רויטער ארמיי (געש' 1974)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אפריל - באראן הירש, יידישער פילאנטראפ (געב' 1831)
- 10טן אויגוסט - אטא ליליענטאל, דייטשער אינזשעניר פון די פיאנערן פון אוויאציע (געב' 1848)
- 11טן אקטאבער - אנטאן ברוקנער, עסטרייכר דיריגענט (געב' 1824)
- 10טן דעצעמבער - אלפרעד נאבעל, שוועדישער כעמיקער און אינזשעניר, ערפינדער פון דינאמיט און איניציאטאר פונעם נאבעל פריז (געב' 1833)


text:
הענרי דער אכטער פון ענגלאנד
הענרי דער אכטער (28סטן יוני 1491 – 28סטן יאנואר 1547) איז געווען א מלך פון ענגלאנד פון דער טיודאר דינאסטיע צווישן די יארן 1509-1547. ער איז געווען איינער פון די מערסט באאיינפלוסער הערשער אין זיינע צייטן. די הויפט רעפארמען וואס ער האט פראמאווירט זענען געווען די אפזונדערונג פונעם פויבסט, דאס גרינדן די אנגליקאנישע קירכע און פאראייניקן ענגלאנד מיט וויילס.
הענרי איז באוואוסט פאר די זעקס ווייבער וואס ער האט געהייראט—צוויי האט ער גע'גט (וואס איז געווען די אורזאך פון זיין באזונדערן פון דער קאטוילישער קירכע, וואס אנערקענט נישט קיין גט), צוויי האט ער געהייסטן הינריכטן, איינע איז געשטארבן, און די לעצטע האט אים אויסגעלעבט. דערפאר האט ער געהייראט אזוי פיל מאל ווייל ער האט שטארק געוואלט א זון וואס זאל ירשענען זיין טראן. ענדלעך האט ער געהאט אן איינציקן זון, עדווארד דער זעקסטער, וואס האט אים טאקע גע'ירשענט. נאך עדווארדס טויט האבן הענרי'ס צוויי טעכטער, מערי פון ענגלאנד (בלוטיקע מערי) און עליזאבעט די ערשטע. עליזאבעט האט געקעניקט לאנגע יארן און איז געווען פון די מערסטע באאיינפלוסע מאנארכן פון ענגלאנד.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הענרי איז געבוירן געווארן אין 1491, דער זון פון הענרי דער זיבעטער פון דער טיודאר דינאסטיע, וואס האט פארכאפט דעם ענגלישן טראן נאך דעם באזווארט קאמף (1485), וואס האט געשלאסן די רויזן מלחמות און ווען ריטשארד דער דריטער איז אראפגעווארפן פונעם טראן. ריטשארד דער דריטער איז געווען דער לעצטער מלך פון דעם הויז פון יארק; אז הענרי דער זיבעטער איז ארויף אויפן טראן האט אנגעהויבן די פראכטפולע תקופה פון דעם הויז פון טיודאר. הענרי'ס מוטער עליזאבעט איז געווען דאס עלטסטע קינד פונעם מלך עדווארד דער פערטער פונעם הויז פון יארק, אזוי איז הענרי געווען א דירעקט אייניקל פון די גרויסע מלכים פון ענגלאנד, פון זיין מוטערס זייט.
וועבלנינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ריכטער סקאלע
די ריכטער סקאלע גיט א נומער וואס מעסט די שטארקייט פון אן ערדציטערניש.
די ריכטער סקאלע איז געווארן אנטוויקלט אין 1935 דורכן געאלאג טשארלס ריכטער (Charles Francis Richter) אין קאלאבאראציע מיט בענא גוטנבערג (Beno Gutenberg), ביידע פונעם קאליפארניע אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע ("קאלטעק").
די ריכטער סקאלע ווייזט די שטארקייט פון ערדציטערנישן אויף א לאגריטמישער סקאלע (צו באזע 10), דאס הייסט אן ערדציטערניש מיט א מאס 7 אויף דער ריכטער סקאלע איז 10 מאל אזוי שטארק ווי אן ערדציטערניש מיט מאס 6. דעריבער ניצט מען א לאגריטמישע סקאלע ווייל די שטערקסטע ערדציטערניש וואס מ'האט אמאל געמאסטן (9.5 אויף דער ריכטער סקאלע) איז 1,600,000,000 אזוי גרויס ווי די שוואכסטע ערדציטערניש וואס מ'קען מעסטן. דער נומער אויף דער ריכטער סקאלע מעסט פארהעלטענישמעסיג די ענערגיע באפרייט אין דעם מיטלפונקט פון אן ערדציטערניש.
דער יסוד פון מעסטן איז א באוועגונג 100 ק"מ פונעם מיטלפונקט פון דער ערדציטערניש. א גרייס פון 1.0 אויף דער ריכטער סקאלע איז א באוועגונג פון א הונדערטל פון א מיקראן. א גרייס פון 2.0 איז א באוועגונג פון א צענטל פון א מיקראן. א גרייס פון 3.0 איז א באוועגונג פון א מיקראן א.א.וו. די מאס פון ענערגיע באפרייט צווישן צוויי נומערן אויף דער ריכטער סקאלע איז דרייציג מאל אזוי ווי די פריערדיגן.
די גרעסטע שטארקייט וואס מ'האט אמאל געמאסטן איז געווען א סעריע פון ערדציטערנישן מיט גרייס 9.5 אין טשילע אין 1960.
די פאלגנדע טאבעלע ווייזט די שטארקייטן פו ערדציטערנישן לויט דער ריכטער סקאלע:


text:
ספא
ספא איז א טערמין וואס שטאמט פון איינע פון די באקאנטע שטעט וואס מען איז אהין געפארן אויף אפרו און דער ארטיקער שוויצבאד אין בעלגיע, דעריבער הייסן היינט צוטאג יעדער באהאנדעלונג פלאץ וואס גיבט זיך אפצו מאכן שיין באקוועם און געזונט די קערפער דורך הייסע מינעראלן וואסער א ספא.
מייסטנס פרויען באניצן זיך דערמיט פאר שיינקייט וואס זיי באשמירן זיך מיט די אלע געזונטע שמיראכצער, קראכן זייער פימפלעך און שמוץ פינטלעך אריינגעגען אין די הויט, און קאלירן דארטן זייער נעגל און וואשן זייער האר. אבער מענער פון די גאר רייכע באניצן זיך אויך דערמיט ווייל זיי געבן זיך אויך אפ מיט שיינקייט.


text:
1852
1852 איז דאס 52סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1852 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן יאנואר - בריטאניע אנערקענט די הערשאפט פון די בויערן אין טראנסוואל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן מיי - יצחק לייבוש פרץ, יידיש-שפראך שרייבער (נפ' 1915)
- 12טן סעפטעמבער - הערבערט הענרי אסקוויט, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1928)
- 2טן אקטאבער - סיר וויליאם ראמזי, בריטישער כעמיקער (געש' 1916)


text:
ראזא לוקסעמבורג
ראזא לוקסעמבורג (5טן מערץ, 1870 אדער 1871 - 15טן יאנואר, 1919) איז געווען א פויליש-געבוירענע דייטשע מארקסיסט. זי האט ארגאניזירט א סאציאלישטישע אויפשטאנד אין דייטשלאנד. זי איז געהרגעט געווארן דורך רעכטע עקסטרעמיסטן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראזא לוקסעמבורג איז געבוירן געווארן ראזאליא, אין זאמאשטש, פוילן, צו אירע יידישע עלטערן, אליה'ש לוקסנבורג, א האלץ סוחר, און לינע לעוונשטיין. אין שטוב האט מען גערעדט דייטשיש און פויליש.
אין 1889 האט זי אנטלאפן אין דער שווייץ, וואו זי האט שטודירט פילאסאפיע, היסטאריע, פאליטיק, עקאנאמיק און מאטעמאטיק אינעם ציריכער אוניווערסיטעט.
זי האט איינגעפירט אסאך נייע קאמוניסטישע געדאנקען וואס באאיינפלוסן קאמוניזם ביזן היינטיקן טאג. זי האט געשטיצט די רוסישע רעוואלוציע פון לענין און טראצקי, אבער זי האט געהאלטן אז זיי זענען געווען אומדעמאקרטיש אנשטאט צו ארגאניזירן א דעמאקראטיש פאלק. זי האט געשטיצט די פרייהייט פון פארזאמלונג, פרייהייט פון דער פרעסע, פרייהייט פון ווארט און די אפשאפונג פונעם טויטשטראף. אין 1913 האט זי פארעפנטליכט אן עסיי "די אנקלייבונג פון קאפיטאל" וואו זי האט געטענה'ט אז קאפיטאל אנקלייבונג שאפט אימפעריאליזם.
זי האט ארגאנציזירט א סאציאלטישע אויפשטאנד אין דייטשלאנד. די רעכטע גרופע "פרייקארפס" האט זי דערמארדעט.


text:
ישראל מאיר לאו
הרב ישראל מאיר לאַו (געב' כ"ב סיון ה'תרצ"ז, פיעטרעקאוו) אין דער הויפט רב פון תל אביב, און א געוועזנער הויפט רב פון ישראל (תשנ"ג - תשס"ג). ער איז אויך דער פארזיצער פון יד ושם.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב לאו איז געבוירן געווארן כ"ב סיון תרצ"ז אי פיעטרעקאוו צו זיין פאטער הרב משה חיים לאו, דער לעצטער אב"ד פון פיעטריקאוו, און זיין מוטער מרת חיה פרענקל-תאומים. ער שטאמט פון 38 דורות רבנים בן אחר בן. מ'האט אים געגעבן דעם נאמען מאיר נאך הרב מאיר שפירא. יולי 1945 האט מען אים באפרייט פונעם בוכנוואלד קאצעט.
ווען ער איז געווען אלט 22 יאר האט ער געהייראט מרת חיה יוטא, די טאכטער פון הרב יצחק ידידיה פרענקל, וואס איז שפעטער געווארן הויפט רב פון תל אביב.
אין תשס"ח האט מען אים באשטימט פארזיצער פון יד ושם.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון תשל"ח ביז תשמ"ח איז ער געווען הויפט-רב פון נתניה. אין תשמ"ח האט מען אים באשטימט הויפט רב פון תל אביב. אין תשנ"ג איז ער געווארן דער אשכנזישער הויפט רב פון ישראל. ער איז געבליבן אין דעם אמט 10 יאר, נאכדעם האט ער געמוזט ענדיגן זיין קאדאנץ לויטן געזעץ. תשס"ה איז ער געווארן א צווייט מאל הויפט רב פון תל אביב.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב ישראל מאיר לאו און מרת חיה יוטא האבן אכט קינדער:
- הרב משה חיים, רב פון נתניה זייט תשמ"ח.
- הרב דוד, געוויילט אשכנזישער הויפט-רב פון ישראל י"ז אב תשע"ג
- הרב צבי יהודה, רב פון צפון תל-אביב
- די ווייב פון הרב אליעזר סאראצקין, רב פונעם רמת אפרים געגנט און דירעקטאר פון לב לאחים
- די ווייב פון הרב בנימין קאַהן, ראש ישיבה פון "חיי משה", ירושלים
- מרת רחל, די ווייב פון הרב יחזקאל שיינפעלד, רב אין רמת אביב
- די ווייב פון הרב אריאל שווייצער, א דיין אין ירושלים
- די ווייב פון הרב משה קירשטיין, ראש ישיבה פון "נתיבות יצחק" אין תל אביב


text:
ביסטריץ
ביסטריץ (רומעניש: Bistriţa, אונגאריש: Beszterce) איז א גרעסערע שטאט אין זיבנבערגן, רומעניע, אויפן ביסטריץ טייך.
אין די צייטן וואס דער ארטיגער רב, הרב שלמה זלמן אולמאן, איז געווען דער פרעזעס פון דער רומענישער ארטאדאקסישער קאנצעליי, האט אין זיין עהרע די קאנצעליי טיילווייז אריבערגעפירט די אנגייענדע אקטיוויטעטן פון קלויזנבורג קיין ביסטריץ.
דער ערשטער אפיציעלער רב פון דער שטאט איז געוועזן הרב דוד יצחק קויפטייל.
דער לעצטער רב בעפאר דעם חורבן איז געווען הרב מאיר שפיטץ, אן איידעם פון הרב שלמה זלמן אולמאן, וואס האט משמש געווען ברבנות בעפאר אים, און נאך זיין פטירה איז ער כמעט איינשטימיג אויפגענומען געווארן אלס זיין נאכפאלגער טראץ דעם וואס עס זענען געוועזן עטליכע זין וואס זענען אויך געווען ראוי און זענען אפילו געוועזן עלטער פון אים.


text:
פערל הארבער
פערל הארבער איז א האפן וואס געפינט זיך אויף אן אינזל אין האוואי, פאראייניגטע שטאטן, וואו עס האט זיך געפונען א מיליטערישער באזע, און אמעריקע האט זיך אין אנהויב געהאלטן נייטראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אבער שפעטער האט יאפאן אנגעפירט דארטן אן אטאקע אויף דער אמעריקאנער באזע, אום 7טן דעצעמבער 1941. און דאן האט אמעריקע ערקלערט קריג אויף יאפאן, און דייטשלאנד האט אלס יאפאן'ס פארבינדעטע דערקלערט קריג אויף אמעריקע.
די אטאקע איז דורכגעפירט געווארן אין צוויי פאזעס, די ערשטע כוואליע יאפאנעזע קריגס עראפלאנען, האבן אטאקירט אום 7:51 אינדערפרי, 183 קריגס עראפלאנען האבן טיילגענומען אינעם אטאקע. שפעטער 8:30 איז די צווייטע כוואליע אנגעקומען פון 170 עראפלאנען, און האט באמבאדירט די שיפן, וואס זענען געווען געאנקערט ביי די פארט.
די אריזאנע קריגס שיף האט געכאפט א דירעקטע באמבע, אויפן אמוניציע אפטיילונג פונעם שיף, די שיף האט אויפגעריסן, און געזינקען עטליכע סעקונדעס דערויף, נאך ניין שיפן האבן געזינקען, און איין און צוואנציג זענען שטארק געשעדיקט געווארן, דריי פון די געשעדיקטע שיפן אוממעגליך איבערצובויען.
2,350 אמעריקאנע זעלנער, זענען אומגעקומען אין די אטאקע, און 1,178 זענען פארווונדעט געווארן, צווישן די טויטע זענען 68 געווען ציווילע. רוב געשטארבענע סאלדאטן זענען געווען פון אריזאנע שיף.
לויט געוויסע קאנספיראציע טעאריקער האט פרעזידענט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט געוואוסט פון פאראויס פון דער אטאקע און ער האט דאס צוגעלאזט בכדי איבערצואוועגן דעם פאלקס מיינונג פון קעגן אויף פרא מלחמה, אבער עס איז נאך א דעבאטע אויף ביזן היינטיגן טאג, און עס איז דא ראיות אויף ביידע זייטן.


text:
1909
1909 איז דאס נײַנטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1909 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געגגרינדעט תל אביב
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יאנואר - בערי גאלדוואטער
- 19טן מיי - ניקאלאס ווינטאן, בריטישער וואס האט געראטעוועט הונדערטער יידישע קינדער פון די נאציס
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יוני - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געב' 1853)


text:
1850
1850 איז דאס 50סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1850 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן אפריל - לאס אנדזשעלעס פראקלאמירט א שטאט
- 9טן יולי - פרעזידענט זאקארי טיילאר שטארבט, און מילארד פילמאר ווערט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 10טן יולי - מילארד פילמאר געוויילט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן יאנואר - אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו, רוסישער שרייבער און דראמאטורג (געש' 1904)
- 7טן מערץ - טאמאס מאסאריק, דער ערשטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געש' 1937)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אפריל - וויליאם ווערדסווערט, ענגלישער דיכטער (געב' 1770)


text:
דריווש דער דריטער
דריווש דער דריטער (380 פאר דער ציווילער ציילונג - 330 פאר דער ציווילער ציילונג) איז געווען דער געוועלטיגער פון דער פערסישער אימפעריע פון יאר 336 פאר דער ציווילער ציילונג ביז 330 פאר דער ציווילער ציילונג. ער איז געווען אן אפשטאמיגער פון דער פערסישער מלוכה פאמיליע און איז געווארן געוועלטיגער נאך וואס ארטאקסערקסעס דער דריטער איז דערמארדעט געווארן דורך איינער פון זיינע הערן.
ווען ער האט באקומען די מאכט האט ער אנדעקט אז פרס ליידט פון אסאך שוואכקייטן א.וו. אן אויפשטאנד און די קליין אזיאנישער געגנטער וועלכע זענען געווען אין פלאן דורך די דארטיגע איינוואוינער וועלעכע זענען געווען אונטערטעניג צו דער פערסישער מלוכה. אזוי אויך איז אים געווען א פראבלעם די פלאן פןו פיליפוס דער צווייטער דער קעניג פון מאקעדאן איינצונעמען פרס, און האט צו דעם צוועק געשיקט 10,000 סאלדאטען אונטער דער פירערשאפט פון פארמיניון צו קליין אזיע כדי צו פארזיכערן א דורכגאנג פאר זיינע סאלדאטן אויפן וועג צו פרס, דריווש האט פרובירט דאס אפצוענטפערן מיטן פארגרעסערן די פערסישער ארמיי מיט געדונגענע רוצחים פון יוון אונטער די פירערשאפט פון ממנון פון יוון אלס דער פערסישער מיליטערישער פירער.
אלס ערשטער שריט אפצוהאלטן די מיליטער פון מוקדן אריינצודרינגען אין קליין אזיע האט דריווש אהין געשקיט א גרויס מיליטער פון 40,000 סאלדאטען, ווען די פערסישע מיליטערישע כחות האבן זיך צוזאמען געשטויסן מיט די כוחות פון אלעקסאנדער דער גרויסער דער זון פון פיליפוס דער צווייטער, אין יאר 334 פאר דער ציווילער ציילונג האבן די פערסישע גענעראלען געליטן א וויסטע דורך פאל, און האבן פארלוירן רוב פון זייערע פיס גייער סאלדאטען צוזאמען מיט נאך 10,00 רייטער.
די מוקדוניאים האבן באוויזן געוואלדיגע נצחונות קעגן די פערסישע און דריווש האט מחליט געווען זיך צו נעמען צו אלעקסאנדער פערזענליך אבער אין 333 פאר דער ציווילער ציילונג האט ער ווידער געליטען געוואלדיגע דארך פאלען אפילו ער האט געהאט סאך א גרעסער ארמיי פון אלעקסאנדער (בערך 1-5), נאך די געוואלדיגע נידערלאגעס האט דריווש פארגעשלאגען א שלום פלאן פאר אלעקסאנדער וועמען ער האט נישט געקענט באזיגען, אלס חלק פון די שלום פלאן האט אים דריווש געוואלט געבן גאנץ קליין אזיע, און חלקים אין מיטל מזרח וועלעכע זענען דאן געווען באהערשט דורך פרס, אלעקסאנדער האט דאס אבער צוריק געוויזן, זעהנדיג אז ער האט נישט קיין ברירה האט דריווש צוזאמען גענומען אלע חלקים פון זיין מיליטער און אפילו ער האט באוויזן צוזאמען צושלעפן א ריזן מיליטער 6-5 פרסים קעגן יעדען מוקדן, האט ער ווייטער פארלוירן אין 331 פאר דער ציווילער ציילונג און איז אנטלאפען פון שלאכט פעלד, ער איז דערמארדעט געווארן דורך איינע פון זיינע הערן מיטן נאמען בסוס, דער בסוס האט דערנאך געווארט פאר כבוד פון אלעקסאנדער פאר זיין ארבייט אבער דריווש האט אים געלאזט טויט'ן פארן זינד פון ווידערשפעניגען אין קעניג, (געמיינט האט ער דריווש, ווייל אלעקסאנדער האט אים שוין נישט געוואלט געטויען).
לויט היסטארישע מקורות וועלכע זענען געשריבן מיט א נייגונג צו אלעקסאנדער האט נאך אלעקסאנדער גערעדט מיט דריווש אויף זיין קראנק בעט און דריווש האט זיך באדאנקט פאר די גוטע באדינגונגען וואס אלעקסאנדער האט געגעבן פאר זיין משפחה וואס האבן זיך געפונען אין געפענגעניש, אין האט אים אויך גע'חנפ'עט מיט א ברכה אז דער באשעפער זאל גיבן פאר פרס אזא קעניג וואו אלעקסאנדער, נאכן טויט פון דריווש האט אלעקסאנדער חתונה געהאט מיט א טאכטער פון דריווש האפנדיג צו שטארקן זיין געוועלטיגונג אויף פרס.


text:
סיריע
סיריע (אױף אַראַביש الجمهورية العربية السورية) איז אַ לאנד אין מערבֿ-אַזיע. איר הויפטשטאט איז דמשק. סיריע האָט גרענעצן מיט לבנון (קײן מערבֿ און דרום), איראק (קײן מזרח), טערקיי (קײן צפֿון), ישראל (קײן דרום), און דער מיטלענדישער ים (קײן מערבֿ). סיריע האָט פֿאַרלאָרן די רמת הגולן במשך פֿון דער זעקסטאגיקער מלחמה אין יאָר 1967. דער פרעזידענט פֿון סיריע איז באשער על אסאד (بشار الأسد אין אראביש). די אָפֿיציעלע שפראך פֿון דעם לאַנד איז אראביש.
פון די ערשטע ציוויליזאציעס אין דער וועלט זענען געווען אין סיריע. די אוראלטע שטאט עבלע, וואו א פערטל מיליאן מענטשן האבן געוואוינט, ווערט פאררעכנט פאר א באווייז אויף א גרויסער סעמיטישער אימפעריע וואס האט געהערשט פונעם ים סוף ביז אנאטאליע אין די צייטן פון אברהם אבינו. במשך דער היסטאריע האבן געהערשט אין סיריע פארשידענע אימפעריעס, צווישן די שבטי ישראל, די אשורים, די בבלים, די פערסישע אימפעריע, די גריכן, ארמעניע, די רוימען, די ביזאנטישע אימפעריע, די אראבער און די קרייצצוגער. דמשק איז פון די עלצטע שטעט אין דער וועלט, און איז אמאל געווען די הויפטשטאט פון דער אומאיאדישער אימפעריע, וואס האט געהערשט פון שפאניע ביז צענטראל אזיע, צווישן די יארן 661-760.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רוימישער היסטאריקער פליניוס דער עלטערער רופט דעם געגנט סיריע; אין זיינע צייטן איז זי געווען צעטיילט צווישן עטלעכע רוימישע פראווינצן.
גובערניעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע ווערט צעטיילט אויף 14 גובערניעס.
ציווילע קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מאיר ליכטנשטיין
מאיר ליכטנשטיין איז א חרדישער איד און א דעמאקראטישער פאליטיקער. ער איז געווען דער בירגערמייסטער פון לייקוווד אין 2006.
- ער איז ערוויילט געווארן אלס בירגערמייסטער דורך דער טאונשיף קאמיטעט דעם ערשטן יאנואר 2006.
- אין א ערשטע זייט שמועס מיט די פארווערטס איז ער געווארן אויסגערעכנט אלס דער איינציגסטער חרדישער בירגערמייסטער אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין א שטאט וואס האט אזא גרויסע גויאישע געמיינדע.
נאך זיין קאדענץ איז ער נישט געלאפן פאר א צווייטן קאדענץ און היינט (2014) זיצט ער אויף דעם שטאטשאפט קאמיטעט מיט בירגערמייסטער מנשה מילער, יצחק אקערמאן, סטיוון לאנגערט און ריימאנד קאלס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטאדאקסישער מעיאר איז דער ערשטער מעיאר פאר שטארק נישט אידישע שטאט


text:
קישקע קענסער
קישקע קענסער/ראַק (ענגליש: Colorectal Cancer) אין א נאמען פון א מחלה. די מחלה איז כאראקטעריזירט מיט דעם וואס אין די קישקע וואקסט קענסער/ראַק. עס איז די דריטע פארשפרייטסטע קענסער-, און די צווייטע גרעסטע פאקטאר צו טויט אין דער מערב וועלט פון ראַק. קישקע קענסער ברענגט צו אין דער וועלט 655,000 טויטע א יאר.
סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטמאל דערקענט מען נישט קיין סימפטאמען ביז די קראנקייט האט זיך גוט אנגעכאפט. די סימפטאמען זענען, למשל:
- בלוט אין דעם שטולגאנג
דיאגנאזירן און טעסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קישקע קענסער ווערט דיאגנאזירט דורך דער טעסטס-אפווענד אויכט כדי זיך צו דערוויסן ווי שטארק עס איז צושפרייט:
באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אזוי צו פארמיידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אוואטאר (פילם)
אַװאַטאַר (ענגליש: avatar) איז אַ 2009 פֿילם פון דעם װיסנשאַפֿטלעכן פֿאַנטאַסטיק זשאַנער. דאָס פֿילם איז אַרױס אױך אױף אַ 3D װערסיע. דער רעזשיסאָר פֿונעם פֿילם איז דזשעימס קאַמעראָן וועלכער האט אויך רעדאקטירט די באריטער פילם טיטאניק.
עס איז געווען דער ערשטער פילם צו פארדינען מער ווי צוויי ביליאן דאלאר.
אן אוואטאר נומ. 2 איז געווען געפלאנט ארויסצוקומען אין 2014 אבער איז למעשה אפגעשטופט געווארן אויף א יאר שפעטער.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מעשה פאסירט אין יאר 2154 ווען די מענטשן פון די וועלט ווילן ארויסנעמען נאטורליכע מינעראלן פון אונטער א ריזיגן בוים אינעם וועלט פאנדורא וואו עס וואוינען די נאווי'ס.
דזשעק סולי, דר. נארם ספילמאן און דר. גרעיס גייען אהין אריין דורכן אוואטאר סיסטעם זיי איבערצורעדן ארויסצוקומען.
למעשה ווילן זיי נישט, דער קאלאנעל אטאקירט און ברענגט אונטער דעם בוים מיט מיסלס, דאן דרייען זיך אוואטאר'ס אויס די קעפ קעגן די ארמיי און נעמען זיך אן פאר די נאווי'ס.
למעשה געווינען די נאווי'ס און פארטרייבן די מענטשן פון דארט. דזשעק סולי ווערט פארליבט אין די טאכטער פונעם פירער, וועלכער נעמט למעשה איבער פירערשאפט.
אקטיארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סעם ווארטינגטאן אלס דזשעימס סולי
- סטיווען לאנג
- סיגרוני וויווער
- מישעל ראדריגעז
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלער וועבזייטל http://www.avatarmovie.com/index.html
- אוואטאר אויף די אונטערנעץ מאווי דאטאבאזע http://www.imdb.com/title/tt0499549/


text:
עלעקטריע
עלעקטריע, שטאמענדיג פון דעם גריכישן ווארט ήλektpov (עלעקטראן), איז א אויסוואל פון פֿענאמענען וואס געשעען אלס רעזולטאט פון דער שטרעמונג פון אן עלעקטרישער לאדונג, וואס פיצקילע באשטאנדטיילן ווי עלעקטראנען און פראטאנען פליסן און שאפן א כוח וואס ציט און שטופט צווישן זיך.
דאס קען מאכן בליצן און אויך ליכטיגקייט.
אינהאַלט
באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישע לאדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישער שטראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עלעקטרישער שטראם
א שטראם דורך א רעזיסטאר שאפט א היצונג; דזשיימס פרעסקאט דזשול האט דאס שטודירט מאטעמאטיש אין 1840.
- עלעקטרישער שטראם איז א פליסונג פון עלעקטרישער לאדונג. מיט אן עלעקטרישן שטראם פון 1 אמפער, גייט 1 קולאמב פון עלעקטריע פארביי א געוויסן פונקט אין 1 סעקונדע.
- וואלטאזש איז דער "שטופ" הינטער דעם שטראם, און מעסט די צאל ארבעט אויף איין עלעקטרישער לאדונד וואס דער קוואל קען ווירקען. אז 1 קולאמב פון עלעקטריע האט 1 דזשול פון ענערגיע, האט ער 1 וואלט פון עלעקטרישן פאטענציאל.
- עלעקטרישער קעגנשטעל איז די פעאיגקייט פון א סובסטאנץ זיך צו שטעלן קעגן דעם פליסן פונעם שטראם, ד"ה. צו פארמינערן די צאל שטראם וואס פליסט דורכן סובסטאנץ. ווען א וואלטאזש פון 1 וואלט האלט א שטראם פון 1 אמפער דורך א דראָט, איז דער קעגנשטעל פונעם דראט 1 אהם. די ענערגיע וואס ווערט אויסגעניצט ווערט פארוואנדלט אויף היץ, ליכט אא"וו.
- עלעקטרישע ענערגיע איז די ענערגיע פון אן עלעקטרישן שטראם וואס לאזט פועלן עלעקטרישע אביעקטן. עלעקטרישע ענערגיע ווערט "קאנסערווירט", און מען קען זי באוועגן פון איין ארט צום צווייטן. מען מעסט עלעקטרישע ענערגיע אין דזשולן אדער אין קילאוואט-שעה'ן (kW h).
- עלעקטרישע מאכט איז די ראטע פון ניצן אדער שפייכלערן עלעקטרישע ענערגיע. מען מעסט עלעקטרישע מאכט אין וואטן.
עלעקטרישע קרייזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עלעקטרישער קרייז
אן עלעקטרישער קרייז איז א צוזאמענשטעל פון עלעקטרישע קאמאפאנענטן וואס לאזט אן עלעקטרישע לאדונג פלוסן ארום א פארמאכטן שטעג (א קרייז); געוויינלעך איז דער צוועק אויפצוטון עפעס ווי צינדן א לעמפל. די פארשידענע קאמפאנענטן אין א קרייז זענען אזעלכע עלעמענטן ווי קעגנשטעלן, קאנדענסאטארן, אויסשלישערס, טראנספארמאטארן און עלעקטראניק.
עלעקטראניק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטראניק איז א געביט וואס באהאנדלט קרייזן מיט תחום עלעקטראנישע באשטאנדטיילן געמאכט פון האלבדורכפירערס ווי דיאדעס און טראנזיסטארן. מיטן הילף פון עלעקטראנישע באשטאנדטיילן קען מען שאפן אמפליפייערס, שאלטער באשטאנדטיילן, לאגישע טויערן אא"וו. זיי זענען דער פונדאמענט פון מערסטע עלעקטראנישע געצייג און דורך זיי האט די טעכנאלאגיע זיך שטארק אנטוויקלט אין דעם 20סטן יארהונדערט.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישע קראפט ווערט גענערירט אדער מיט עלעקטראמעכאנישע גענערירערס, וואס מען טרייבט מיט פארע פון ברענען קוילן אדער נאפט, אדער פון א נוקלעארער רעאקציע, אדער פון קינעטישער ענערגיע וואס מען נעמט פון פליסנדיקן וואסער אדער ווינט.


text:
DSCH
DSCH איז א מאטיף באנוצט דורך דעם רוסישן קאמפאזיטאר דמיטרי שאסטאקאוויטש אום זיך זעלב צו רעפרעזענטירען, גלייך אזוי ווי באך האט געניצט דעם BACH מאטיף. עס אנטהאלט די נאטען רע-מי בעמאל-דא-סי, אדער D-Es-C-H (אין דייטש) וואס פאר דעם קאמפאזיטארס נאמען (ד.ש.) שטעהען (אין די דייטשע שרייבווייזע).
די מאטיף באפינדעט זיך אין פיהל פון זיינע ווערקן: די 10טע סימפֿאניע אין מי מינאר, דער 8טער שטרייין קווארטעט אין דו מינאר, דער 1טער פידלקאנצערט אין לא מינאר, דער ט1ער טשעלאקאנצערט אין מי בעמאל מאזשאר, די 15ע סימפאניע אין לא מאזשאר און די 2טע פיאנעסאנאטא אין סי מינאר אפוס 60.


text:
דיסטריבוטיוו
אין מאטעמאטיק און איבערהויפט אין אלגעברע, איז די פארטיילונג געזעץ אדער דיסטריבוטיוו געזעץ אן אייגנשאפט פון ביינערי אפעראציעס, וואס איז א חלק פון דער 'צעטיילונג געזעץ' אין חשבון.
די דאזיקע געזעץ פארבינדט צוגאב צו טאפלונג, און באשטימט אז פאר יעדע דריי נומערן באשטייט .
מען קען זען א ביישפיל אין דער פאלגנדיקער גלייכונג.
- באשטייט: .
דא אין דער לינקער זייט פון דער גלייכונג איז דער פיר געטאפלט מיט צוויי נומערן, מיטן צוויי און מיטן דריי, און אין דער רעכטער זייט איז דער פיר געטאפלט מיט יעדע עלעמענט באזונדער, און די באטרעפונג פון ביידע זייטן פארבינדט מען צוזאם. וויבאלד ביידע זייטן גיבן ארויס דעם זעלבן באטרעף, איז א סימן אז די דאזיקע 'צעטיילונג געזעץ' איז וואר.


text:
פֿיל גוטס צו מײַן בעסטן גוטן פֿרײַנד N N
אַך, וואָס פֿאַר אַ צופֿאַל עס האָט מיר געטראָפֿן דיזע טעג. עס איז מיר ביטער איך זאָל שווײַגן, און שרײַען העלפֿט מיר אויך ניט. און נאָר מיט דעם, וואָס איך וועל מיר אויסרעדן דאָס האַרץ פֿאַר דיר וואָס דו ביסט מײַן בעסטער גוטער פֿרײַנד ווען מײַן שׂימחה איז דײַן שׂימחה, און ווידער פֿאַרקערט, דײַן טרויער איז מײַן טרויער. מען האָט די וואָך בײַ מיר אַרויסגענומען פֿון טאַש די לעצטע 300 רובעל, וואָס מיר איז געבליבן פֿון מײַן נדן נאָך מײַן אָפּעסן דרײַ יאָר קעסט בײַ מײַן שווער און שוויגער. איז מיר אַצינד געקומען פֿון בריק אין וואַסער. פֿילײַכט וועסטו עפּעס הערן פֿון דער גנבֿה וואָרן דאָס געלט איז געווען דורך 5-רובעל שטיק און פּעקן אײַנגעריכט. און אַ גילדן זייגערל, ער איז געמאַכט פֿון לאָנדאָנער פֿאַבריק מיט דעם נומער 300.
אַלזאָ אַזוי ווי דו וווינסט אין אַ גרויסער שטאָט, אין איר קומען אַלערליי מענטשן סוחרים, ביטע איך פֿון דיר נאָכפֿרעגן בײַ יעדן. דאָס גאַנצע גליק איז מײַנס, אין דער צײַט וואָס איך האָב געגעסן קעסט האָב איך מיר אויסגעלערנט שרײַבן ייִדיש, רוסיש און רעכענען. האָט מיר אַצינד צוגענומען דער גבֿיר פֿון שטאָט, איך זאָל לערנען מיט זײַנע קינדער. וואָס איך וועל האָבן פֿאַר דעם ווייס איך ניט ווײַל איך בין צופֿרידן מיט דעם אַבי איך זאָל ניט אומגייען ליידיק. נאָר איך פֿאַרהאָף, אַז ער וועט זײַן צופֿרידן פֿון מיר. ניט ווי דער מענטש טראַכט. איך האָב גערעכנט אַז איך זאָל מיר מאַכן אַ געשעפֿט, איך זאָל ניט דאַרפֿן אָנקומען צו אַ מענטשן, נאָר דער מענטש דענקט און גאָט לענקט. פֿון מיר דײַן בעסטן פֿרײַנד.
אַ בריוונשטעלער מאַכט אַ פּאַראָדיע פֿון זיך אַליין
איין יונגער מענטש פֿון שוואַכן פֿאַרשטאַנד האָט געוואָלט איינער פֿרײַנדין איין בריוו שרײַבן. ער האָט אָבער נישט געוווּסט ווי ער זאָל אָנפֿאַנגען. ער קויפֿט זיך איין בריוונשטעלער און האָט פּונקט געפֿונען איין בריוו ווי ער האָט געוווּנשט. ער האָט אים אין גאַנצן זאָ אָפּגעשריבן ווי ער איז געוועזען און האָט אים וועקגעשיקט. די פֿרײַנדין האָט אויך פּונקט אַזוי אַ בריוונשטעלער געהאַט, און ווי זי האָט דעם בריוו דאָרט געפֿונען, האָט זי אים אויף דעם אָרט געענטפֿערט: "מײַן הער! איך האָב אירן בריוו ערהאַלטן. איבערמישן זי דאָס בלאַט, זי וועלן די אַנטוואָרט אויף אירעם בריוו פֿינדן."
אַ פֿיפֿיקער יונגער-מאַן טרייסט זײַן געליבטע אינעם שטעטל
ליבע טײַערע רחל!
איך געפֿין נישט קיין ווערטער, זיך צו פֿאַרטיידיקן — דו ביסט אין גאַנצן גערעכט. איך האָב פֿון דיר ווירקלעך צוויי בריוו ערהאַלטן און נישט געענטפֿערט אויף זיי. עס וואָלט אָבער זײַן זייער נישט קלוג פֿון דײַן זײַט צו שליסן פֿון דעם פֿאַקט, אַז איך האָב מיך אין גאַנצן אויפֿגעהערט צו אינטערעסירן מיט מײַן געבורטסשטעטל און מיט מײַנע קליינשטעטלדיקע פֿרײַנדינס. גלויב מיר, טײַערע, אַז אין דער גאַנצער צײַט, וואָס איך לעב דאָ אין דער גרויסער שטאָט, האָב איך נאָך נישט באַגעגנט קיין איינציקע פּערזאָן, מיט וועלכער איך זאָל זיך קענען אַזוי ענג צוזאַמענלעבן ווי מיט דיר.
אין אַלגעמיין האָט דאָס לעבן אין דער גרויסער שטאָט אויף מיר עפּעס אַ מאָדנעם אײַנדרוק געמאַכט: אַלץ ווערט דאָ געמאַכט אין אײַלעניש און טומל, און ווען דו באַקענסט דיך אַפֿילו מיט עמעצן און ווען דו וועסט אַפֿילו מיט אים באַפֿרײַנדעט, טוט עס אויך נאָר אַ פֿלאַקער-אויף אויף אַ ווײַלע. און עס פֿילט זיך נישט אין דעם יענע האַרציקע, וואַרעמע נאָענטקייט, וואָס בינדעט צוזאַמען צוויי יונגע שטרעבנדיקע האַרצן אין אונדזערן אַ שטעטל. לאַנגזאַמער לעבט מען בײַ אונדז, שטילער, מיט ווייניקער עפֿעקט און שיק. דערפֿאַר אָבער — טיפֿער, האַרציקער, אינטימער.
שרײַב מיר גלײַך אַ בריוו. איך פֿאַרזיכער דיר, אַז דײַנע בריוו פֿאַרשאַפֿן מיר אַן אומענדלעכן פֿאַרגעניגן. און פֿון מײַן זײַט וועל איך אויך שוין זען איצט אָנווענדן אַלע מײַנע מעגלעכקייטן, דיר גלײַך צו ענטפֿערן.
דײַן איבערגעגעבענער...
אַ בריוו צו דעם זון אויף דער רוסיש-יאַפּאַנישער מלחמה
דעם 14טן יולי 1904 יאָר
טײַערער ליבער זון יואל משה קאָסטעצקי!
פֿון דער צײַט אָן וואָס מיר האָבן דיר באַגלייט אויף דער זדאָלבאָנאָווער וואָקזאַל האָבן זיך נאָך די טרערן פֿון אונדזערע אויגן ניט אויסגעטריקנט. מיר לעבן זייער אומרויִק, קיין זאַך אין דער וועלט קען אונדז ניט מאַכן פֿאַרגעסן אין דיר. ווען דו זעסט דײַן מוטער וואָלסטו זי שוין ניט דערקענט. שטעל זיך פֿאָר ליבער זון, אַז איך בין שוין קעגן איר אַ העלד. גענוג איז מײַן האַרץ מיט בלוט פֿאַרגאָסן, און איך דאַרף זי נאָך שטאַרקן. צײַטנווײַז ווײַזט זי אויס אַזוי שרעקלעך, אַז איך האָב פּשוט מורא זי אַליין איבערלאָזן. אַלזאָ טײַערער קינד, בעטן מיר דיר אַז דו זאָלסט אונדז שרײַבן פֿון דײַן געזונט און מוט, וועסטו אונדז צוריקקערן אונדזער מוט ביז גאָט וועט רחמנות האָבן אויף אונדז און וועט דיר צוריק ברענגען צו אונדז.
פֿון מיר דײַן פֿאָטער ירחמיאל און דײַן מוטער חנה קאָסטעצקי.
וועגן עמיגראַציע קיין אַמעריקע
ווילנע, דעם 5טן יון 1897
בני היקר מו"ה אפֿרים נ"י,
דײַן בריוו האָב איך ערהאַלטן. דו באַקלאָגסט זיך אויף דײַן שלעכטן שטאַנד, הגם איך ווייס אַז דו האָסט זיך צו דײַן שלעכטער לאַגע אַליין געבראַכט. נאָר איך אַלס פֿאָטער האָב געוויס דערפֿון גרויס פֿאַרדראָס, נאָר וואָס קען איך דיר העלפֿן? דו ווייסט זעלבסט די וואַרהייט, אַז איך האָב אַלעס געטאָן פֿון דײַנעט וועגן וויפֿל נאָר מײַן מעגלעכקייט איז געווען. איך האָב געצאָלט לערער, זיי זאָלן דיר לערנען אַלץ וואָס נייטיק איז, און האָב דיר פֿאָרגעשטעלט און ערקלערט, ווי גליקלעך די בילדונג מאַכט דעם מענטשן, און ווי אומגליקלעך דער אומוויסנדיקער מענטש איז.
ער איז זיך אַליין ניט נוציק און נאָך ווינציקער דעם אַנדערן, און איז איבערהויפּט איין איבעריקער מענטש אין דער געזעלשאַפֿט און פֿאַלט צו לאַסט די איבעריקע מענטשן און מוז לעבן אויף זייער רעכענונג. איך האָב דיר גאַנץ אָפֿט דאָס ערקלערט, און דו האָסט מיר ניט געוואָלט פֿאָלגן. יעצט איז דיר שלעכט! דו געפֿינסט ניט קיין פּראָפֿעסיאָן פֿאַר דיר, ווײַל שרײַבן, רעכענען קענסטו ניט, קיין האַנדווערק האָסטו זיך אויך ניט געוואָלט לערנען, אַלזאָ צו וואָס קענסטו נוצן? עס איז גאָר קיין וווּנדער ניט, דײַן יוגנט האָסטו פֿאַנרנאַכלעסיקט, קיינע עלטערן און לערער ניט געפֿאָלגט. יעצט קומט דיר אַלעס צו די אויגן. איך פֿאַרשטיי מײַן ליב קינד, אַז דו באַרעכנסט דאָס יעצט גאַנץ גוט, אָבער זייער שפּעט פֿון דעסט וועגן. אויב דו האָסט ווירקלעך חרטה אויף דײַן שלעכטן אויפֿפֿירן זיך, איז נאָך ניט אַלעס פֿאַרפֿאַלן. דו קענסט קומען צו הויזע און איך וועל פֿון דײַנעט וועגן אַלעס טאָן. כ"ד אָבֿיך...
אַ מאַן שרײַבט צו זײַן פֿרוי פֿון אַמעריקע
אין איינעם פֿון די ווייניקע בײַשפּילן פֿון פּאָזיטיווע באַשרײַבונגען פֿון אַמעריקע אין די בריוונשטעלערס, וואָס זײַנען אַרויס אין דער רוסישער אימפּעריע, האָט זיך דער מחבר שמ"ר אָפּגעגעבן מיט דער סאָציאַלער קריטיק פֿון רוסישן ייִדנטום און ניט מיט זייער רעכטלאָזן מצבֿ. שמ"ר, אַ באַקאַנטער ייִדישער שרײַבער און דראַמאַטורג, האָט אַליין עמיגרירט קיין אַמעריקע בערך צוואַנציק יאָר פֿריִער. ער האָט צונויפֿגעשטעלט עטלעכע בריוונשטעלערס אין ניו-יאָרק לויט דעם באַשטעל פֿון אַ ווילנער פֿאַרלעגער, וועלכער האָט זיי געדרוקט. די מוסטערבריוו אין זײַנע בריוונשטעלערס זײַנען אַ מין אויסגעטראַכטע בריוו, וואָס זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן דורך אַ רעאַלן אימיגראַנט.
לזוגתי מ’ חנה תחי’
איך בין דיר מודיע דאָס איך בין געקומען בשלום קיין ניי-אָרק. אויף דער שיף האָב איך זייער געליטן אַזוי ווי אַלע וואָס זענען נישט געוווינט מיט דער לופֿט פֿון אים. איך האָב אַצינד סטאַנציע בײַ דײַן שוואָגער, איך וועל מיך אַ ביסל אויסרוען וועל איך אויך אָנפֿאַנגען עפּעס צו זוכן פּרנסה. איך האָף אַז גאָט ב"ה וועט מיר העלפֿן, און איך וועל זיך אי"ה [מערצעשעם] צו עפּעס דערשלאָגן. איך האָב געטראָפֿן חיים יעקלען גרונעס זון. דו וואָלטסט אים גאָר נישט דערקענט, פּשוט אַ גראַף, גייט אין אַ פֿײַנעם ראָק מיט אַ צילינדער און רעדט שוין דײַטשעריש און ענגליש, ער פֿאַרדינט שטיקער גאָלד. אויך ברוכן איז ניט שלעכט. אמת, מען מוז דאָ האָרעווען איבער די כּוחות, אָבער מען קאָן דאָך צו עפּעס קומען. איך וועל אויך נישט זײַן פֿויל, איך וועל מיך נישט שעמען אַלץ צו טון, וואָרעם דאָ שעמט מען זיך נישט צו טון אַלע אַרבעט, אַ חרפּה איז נאָר גנבֿענען, אָבער ערלעך פֿאַרדינען איז איטלעכן פֿרײַ און פֿראַנק, און דאָס איז דער גאַנצער גליק פֿון אַמעריקע.
אַז בײַ אונדז וואָלט די מענטשן זיך נישט געשעמט אַלץ צו טון, וואָלט בײַ אונדז אויך געוועזן אַמעריקאַ. נאָר בײַ אונדז איז מען אַ יחסן, אַ גרויסער לײַט, דעריבער פּגרט מען פֿון הונגער. קיין נײַס האָב איך דיר נישט דערווײַל וואָס צו שרײַבן, איך שיק דיר דאָ אַן אָנווײַזונג אויף 15 רוב. וואָס איך האָב דערווײַל געקריגן געבאָרגט, איך וועל אי"ה באַצאָלן, איך ווייס דאָך ווי איך האָב דיר געלאָזן אָן אַ קאָפּיקע.
דײַן מאַן וואָס ווינטשט דיר פֿיל גליק חיים יונה.
מאַמעס דאגות וועגן איר טאָכטער אין אַמעריקע
לוצק 28 יון 1898
חנהלע מײַן קינד!
איך האָב דײַן בריוו פֿון דעם 15טן יוני ערהאַלטן. איך האָב געקושט דאָס פּאַפּיר, אויף וועלכן איך האָב מײַן טאָכטערס האַנטשריפֿט ערקענט, איך האָב זאָגאַר געקושט דעם קאָנווערט, וועלכער טראָגט אויף זיך דעם אַמעריקאַנישן סטעמפּל.
דער אַמעריקאַנישער סטעמפּל! דאָס דערמאָנט מיר אָן מײַן טאָכטער, מײַן זיסע חנהלע אין אַמעריקאַ, אויף יענער זײַט ים, אין עק וועלט. ווען האָב איך מיר דאָס פֿאָרגעשטעלט, אַז מײַן ליב קינד וועט אַזוי דערווײַטערט ווערן פֿון מיר, אַז איך זאָל זאָגאַר פֿאַרלירן די האָפֿענונג זי צו זען?
אָבער ניין! איך וויל אַזאַ זאַך ניט טראַכטן, איך וויל האָפֿן, אַז איך וועל נאָך דערלעבן כאָטש נאָך איין מאָל מײַן טאָכטער צו זען, נאָך איין מאָל זי אומאַרמען און קושן אירע שיינע בעקעלעך...
דו האָסט מיך דערקוויקט מײַן קינד מיט דער נאַכריכט אַז דו ביסט גאָט זײַ דאַנק געזונט און דו האָפֿסט דײַן גליק אין דער נײַער וועלט צו געפֿינען, ווײַל צו דיר שדכנען זיך פֿילע בראַווע יונגע לײַט.
די וואַרהייט געשפּראָכן האָט מיר דער אויסדרוק "פֿילע בראַווע יונגע לײַט" ניט זייער זיס געשמעקט. איך וואָלט מער צופֿרידן געווען, ווען דו זאָלסט מיר שרײַבן, אַז איין בראַווער יונגערמאַן זוכט דײַן ליבע, דען פֿון פֿילע יונגע לײַט ווערט בײַ אַ מעדכען אַזוי דער קאָפּ פֿאַרדרייט, אַז זי ווייס גאָר ניט, וואָס צו טאָן, וועמען פֿון זיי זי זאָל אויסקלײַבן. קינד מײַנס! ווייסטו כאָטש ווי אַ מעדכען מוז הײַנטיקע צײַטן פֿאָרזיכטיק זײַן, ווען זי איז אַרומגערינגעלט פֿון פֿילע פֿאַרערער? איז דיר באַקאַנט, וואָס דער גרעסטער טייל פֿון זאָלכע פֿאַרערער זײַנען?
איך מוז מודה זײַן, אַז איך האָב דיר יעצט אַ דומע פֿראַגע געפֿרעגט, פֿון וואַנען זאָלסטו וויסן זאָלכע זאַכן, דו ביסט נאָך אַ יונג קינד, האָסט זיך דערצויגן אין אַ קליין שטעטל און ביסט נאָך אין דער גרויסער וועלט זייער אומפּראַקטיש. דערום באַטראַכט איך דאָס אַלס מײַן שולדיקייט, דיך מײַן קינד אויפֿמערקזאַם צו מאַכן אויף אייניקע וויכטיקע קעגנשטאַנדן, וועלכע קאָנען דיך פֿון גרעסטער אומגליק פֿאַרהיטן. דו דאַרפֿסט וויסן, מײַן טאָכטער, אַז די גרויסוועלטיקע יונגע לײַט זײַנען ניט קאַרג אויף קאָמפּלימענטן פֿאַר אַ שיין מעדכען. דער גרעסטער טייל פֿון זיי פֿילן ניט דאָס, וואָס זייער מונד שפּריכט, דערום דאַרף מען ניט יעדן פֿון זיי גלויבן. ווען זאָגאַר איינער קניט פֿאַר דיר און שווערט, אַז זײַן ליבע צו דיר איז אומענדלעך גרויס, זאָלסטו גוט, זייער גוט נאָכפֿאָרשן, צי איז זײַן שבֿועה אַ ריכטיקע, דען עס זײַנען פֿילע פֿאַרדאָרבענע מענטשן אין דער וועלט.