text:
מירער ישיבה
מירער ישיבה איז געווען א ישיבה געגרינדעט אינעם שטעטל מיר אין דער ליטע (היינט בעלארוס).
די מירער ישיבה איז געגרינדעט אין יאר ה'תקע"ה דורך רבי שמואל טיקטינסקי.
אינהאַלט
די ישיבה ביז דער ערשטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פון הרב שמואל טיקטינסקי האט געדינט זיין זון אברהם ווי ראש ישיבה, אבער ער איז יונגערהייט אוועק. נאך אים איז זיין ממלא מקום געווען הרב יוסף דוד אייזנשטאט (נפטר אין תר"ו (1846), און נאך אים האט געדינט דער צווייטער זון פון דעם גרינדער פון דער, הרב חיים לייב טיקטינסקי, ביז תרנ"ט (1899). אין יענער תקופה האט דערגרייכט די צאל תלמידים צו 120.
אין תרנ"ט (1899) איז הרב אליהו ברוך קמאי, שטאטס רב פון מיר, געווארן ראש ישיבה, און ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז תרע"ז (1917). אין תרס"ז (1907) האט מען באשטימט זיין איידעם הרב אליעזר יהודה פינקל פאר א ר"מ אין ישיבה, און נאך זיין שווערס פטירה איז ער געווארן ראש ישיבה צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב אברהם צבי קמאי. אין דער תקופה האט די ישיבה ארויסגעזען אין לערנען מוסר, דורך דער השפעה פון רבי אליעזר יודל און דעם משגיח הרב ירוחם לייבאוויץ.
די ישיבה צווישן די וועלט מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט די דייטשע ארמיי איינגענומען דאס שטעטל מיר און די רוסן האבן עוואקואירט די איינוואוינער טיפער אין רוסלאנד. ווען מ'האט געחתמעט דעם ריגא אפמאך צווישן דעם סאוועטן פארבאנד און פוילן אין 1922, זענען די איינוואוינער צוריקגעקומען צו וואוינען אונטער פוילישער הערשאפט. די ישיבה האט ווייטער געוואקסן, און ביז דער צווייטער וועלט מלחמה האט געשטיגן די צאל תלמידים אין דער ישיבה צו 400. מ'האט גערופן די "ראשי ישיבות ישיבה", ווייל א סך ראשי ישיבות האבן געהאט געלערנט דארט.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפעטער בשעת דעם ביטערן חורבן אייראפע וואס האט באטראפן דאס אידנטום מיטן אויסברוך פון דעם צווייטן וועלט קריג האבן זיך אנגעשלאסן דערין נאך עטליכע ליטווישע ישיבות און געווארן איינגעשמאלצן אלס איין גרויסע ישיבה און אזוי ארום צוזאמען מיט זיי זיך ארויסגעראטעוועט מיט אויסטערלישע נסים דורך'ן אריבערפארן קיין רוסלאנד אלס טוריסטן און דערנאך פון דארטן קיין יאפאן און דערנאך אריבער צו שאנכיי און זיך דארטן אויפגעהאלטן ביז צום סוף פונעם קריג, אזוי איז אויסגעקומען אז תיכף נאך דעם קריג איז דאס אויטאמטיש געווען די גרעסטע ישיבה פון די ליטווישע קרייזן, דעם טיטול וואס זי האלט נאך אן היינט א קנאפע 70 יאר שפעטער.
מירער ישיבה אין ברוקלין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן קריג זענען טייל תלמידים געפארן קיין אמעריקע ווי די ישיבה האט זיך פונדאסניי אוועקגעשטעלט אונטער דעם משגיח נאך פון דערהיים רבי אברהם קאלמאנאוויטש ז"ל (וואס האט שוין אינמיטן דעם קריג אזוי אסאך אנדערע צ.ב.ש. רבי אהרן קאטלער ז"ל געפליכטעט קיין אמעריקע, און ער איז געווען דער ראש פון דעם וועד הפועל וואס די ישיבה האט אויפגעשטעלט אין דער וועלט וואס האט זיי געשאפן פינאנצן אז זיי זאלן האבן פון ווי צו לעבן אי די פינסטערע צייטן) און עס איז פון דעמאלטס אן ביזן היינטיגן טאג באזירט און פלעטבוש אויף אוישן פארקווע.
מירער ישיבה אין ירושלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבער דער גרעסערער טייל איז ארויף געפארן קיין ארץ ישראל ווי זיי האבן זיך פריש אוועקגעשטעלט אין ירושלים אונטער דער השפעה פון ר' חיים שמואלעוויטש—ר' יחזקאל לעווינשטיין דער משגיח איז נאכן קריג אויפגענומען געווארן אלס משגיח אין דער בארימטער פאנאוועזשער ישיבה וואס געפונט זיך אין בני ברק—און נאך ביזן היינטיגן טאג איז זי בארימט אלס דער גרעסטער מקום תורה וואס די וועלט פארמאגט מיט נאנט צו זיבן טויזנט תלמידים.די תלמידים קומען פון צענדליקע לענדער אין דער וועלט. מער ווי דריי טויזנט זענען פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און 800 פון ענגלאנד.
די ישיבה אין ירושלים איז צעשפרייט איבער עטלעכע געביידעס.
אין "בית שלום" געפינט זיך דער בית המדרש פונעם "דף" פראגראם, וואו מען לערנט יעדן טאג א בלאט גמרא. דער פראגראם ווערט געפירט דורך הרב יוסף גוטפארב. אויך אין דעם בנין לערנען די וואס גייען צום שיעור פון רבי אשר אריאלי, וואס ער זאגט טאג טעגלעך פאר מער ווי 500 מענטשן. "בית שלום" האט אויך אינטערנאטן און אן עס-זאל.
אין תשס"ה האט מעט געווידמעט דאס בניין "בית ישעיה" וואס האט 1500 פלעצער צו לערנען, און נאך דערצו אויך עס-צימערן און אן אינטערנאט.
די געביידע האט צוויי בתי מדרשים. "וואלמארק" באדינט בעיקר אמעריקאנער בחורים, אונטער רבי ניסן קאפלאן און רבי משה אהרן פרידמאן. אין דעם "בית ישעיה" בית מדרש לערנען אייראפעישע בחורים, פון ענגלאנד, פראנקרייך און בעלגיע, ווי אויך דער חסידישער ראם אונטער דער פירערשאפט פון רבי אליעזר יהודה פינקל, וואס איז היינט געווארן דער ראש ישיבה.
מירער ישיבה אין בראכפעלד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמריהו יוסף פינקל האט אויפגעשטעלט א צווייג פון דער מירער ישיבה (ירושלים) אין "בראכפעלד מאיאנטעק", מודיעין עילית. 600 בחורים לערנען אין דער ישיבה, און נאך 300 יונגעלייט. דער ראש ישיבה איז רבי אריה פינקל.
ראשי ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פריערדיקע ראשי ישיבות אין מיר זענען געווען:
- רבי שמואל טיקטינסקי (גרינדער) - (תקע"ה - תקפ"ג), נפטר תקצ"ה.
- רבי אברהם טיקטינסקי - (תקפ"ג - תקצ"ה)
- רבי יוסף דוד אייזנשטאט (ר' דוד'ל מירער)- (תקצ"ה - תר"ו)
- רבי משה אברהם אייזנשטאט (אב"ד זשעטל) - (תר"ו -)
- רבי חיים יהודה לייב טיקטינסקי – (תרי"ט – תרנ"ט)
- רבי אברהם טיקטינסקי (ב) - (תרל"ו -)
- רבי אליהו ברוך קמאי - (תרנ"ט - תרע"ז)
- רבי אברהם צבי קמאי - (תרע"ז – תש"ב), דערמארדעט אין חורבן אייראפע.
- רבי אליעזר יהודה פינקל – (תרס"ג – תשכ"ה)
- רבי חיים שמואלעוויטש – (תרצ"ו – תשל"ט)
- רבי בנימין ביינוש פינקל – (תשכ"ה – תש"ן)
- רבי נחום פרצאוויטש – (תשכ"ה – תשמ"ז)
- רבי נתן צבי פינקל (תש"ן - תשע"ב)
דער היינטיקער ראש ישיבה איז רבי אליעזר יהודה פינקל, רבי נתן צבי'ס צווייטער זון.
באקאנטע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי איסר זלמן מעלצער
- רבי חיים פינחס שיינבערג
- הרב יחזקאל אברמסקי
- רבי לייב גורוויץ
- רבי משה שוואב
- רבי שלמה יוסף זעווין
- רבי שמואל בירנבוים
- הרב שמעון שוואב


c: text/html

text:
גומע
גומע אדער גומי וואקסט אין ביימער און אין טראפישע פלאנוצגען
מען מאכט דערפון רעדער פאר אן אויטא און קלעב מאטריאל און נאך פארשידענע זאכן.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געוויסע ערליי ביימער און געוויקסן גיבן ארויס א קלעבעדיגע ווייסע פליסיקייט וואס פון דעם מאכט מען גומען. היינט מאכט מען גומען אויך פון כעמיקאלן אבער נאך אלץ ווערן רוב גומען געמאכט פון נאטורליכע קלעבעדיקייטן. אין פאקט לייגט מען היינט אויך צו כעמיקאלן אפילו צו נאטורליכע גומען.
די פראצעדור פון מאכן גומען איז ווי פאלגענד: מען קלויבט צוזאם די רינענדיגע פליסיקייט פון ביימער וואס ווערן געפלאנצט פאר דעם צוועק. די פליסיקייט ווערט אויסגעמישט מיט פארשידענע כעמיקאלן וואס מאכט עס שטערקער. דערנאך מאכט מען פארעמען און מען הייצט דאס ארום א האלבע שטונדע וואס מאכט עס הארט. די הארטע געפארעמטע גומען ווערן דאן געפאקט צום פארקויפן אויף די מארק.
גומע האבן וויסנשאפטלער אויסגעפינען פאר בערך 600 יאר צוריק. מען פלעגט עס דאן ווייניג נוצן. ערשט 300 יאר צוריק האבן בריטישע וויסנשאפטלער אויסגעארבעט די סיסטעם וויאזוי צו מאכן גומען אויף די אויבנדערמאנטע וועג. ערשט 100 יאר צוריק האט מען זיך ערנסט אנגעהויבן באנוצן מיט גומען פאר טויזענטער ערליי פראדוקטן.
אין די לעצטע 40 יאר פראדוצירט מען שוין אויך גומען וואס איז געמאכט בלויז פון כעמיקאלן. פארשטייט זיך אבער אז דאס איז נאכגעמאכט די נאטורליכע און ווען נישט די ביימער געבן ארויס די קלעבעדיגע פליסיקייט וואלט נאך היינט נישט געווען אזא זאך ווי גומען.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פלאן
א פלאן איז א פארגעשלאגנער אדער בכוונהדיגער מעטאד וויאזוי צו גרייכן פון איין מצב צו א צווייטן. זיי זענען אפט באנוצט זיך צו באוועגן פון איין איצטיגן מצב, כלפי דער דערגרייכונג פון איינער אדער מערערע צילן.
אינפארמאלע און נאכאנאנדיגע פלענער ווערן באשאפן דורך אינדיווידואלע מענטשן אין אלע צילן און נאכלויפונגען. סטרוקטארד און פארמאלע פלענער, גענוצעט דורך פארשידנארטיקע מענטשן, איז מער אויסגעשטעלט צו פאסירן אין פראיעקטן, דיפלאמאטיע, קאריערעס, עקענאמישע אנטוויקולינגען, מיליטערישע קאמפן, אויפן שלאכט, אדער אין די אקטיוויטעטען פון זייער ביזנעסער.
עס איז אפט דער סדר פון נישט פארמאלע פלענער צו ווערן באשאפן אלס אבסטראקטע אידעען, און פארבלייבן אין דעם פארעם דורכאויס זיי זענען אנגעהאלטן צו טאן אדער נאך אין די פאזעס פון פלאנירונג. מער פארמאלע פלענער ווי די וואס זענען גענוצט פאר ביזנעס און מיליטערישע צילן, כאטשיג זיי זענען לכתחילה באשאפן דורך אדער אלס אן אבסטראקטישער געדאנק, איז מער אויסגעשטעלט צו ווערן אראפגעשריבן, אראפגעמאלן אדער אנדערשט אוועגעלייגט אין א פארעם וואס איז אפען און האט צוטריט פאר אנדערע מענשטן דורכאויס צייט און פלאץ זאלן זיך אויך קענען דאס באנוצען זיך דערמיט. דאס ערמעגליכט מער פארלעסליכע קאלאבאראציע אין די אויספירונג פון דעם פלאן.


text:
סוואזילאנד
סוואַזילאַנד, אפיציעל דאס קעניגרייך פון סוואַזילאַנד (סוואזי: Umbuso waseSwatini; ענגליש: Kingdom of Swaziland) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דרום אפריקע, וואס גרענעצט דרום אפריקע צו צפון, מערב און דרום, און מאזאמביק צו מזרח. סוואזילאנד איז א קליין לאנד, נאר 200 ק"מ פון צפון צו דרום און 130 ק"מ פון מזרח צו מערב.
די הויפטשטאט איז מבאבאנע, און די קעניגלעכע הויפטשטאט איז לאמאמבא. סוואַזילאַנד איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, דעם אפריקאנער פארבאנד און דער קאמאנוועלט.
די באפעלקערונג איז געשאצט צו 1,185,000 (אין 2009).
די עקאנאמיע פון לאנד פארלאזט זיך אויף לאנדווירטשאפט, וועלדעריי, מינעריי און פאבריקאציע פון טעקסטיל און צוקער.


text:
בעלגישע מאנארכיע
די בעלגישע מאנארכיע איז א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע אויפגעשטעלט דעם 22סטן נאוועמבער, 1930. נאכדעם וואס בעלגיע איז געווארן זעלבשטענדיק, האט מען אויפגענומען פרינץ לעאפאלד דער ערשטער פאר די קעניג קעניג. די מאנארכיע גייט בירושה, און דער היינטיגער מלך איז אלבערט דער צווייטער. זיין אפיציעלער טיטל איז מלך פון די בעלגיער (האלענדיש: Koning der Belgen ,פראנצויזיש: Roi des Belges, דייטשיש: König der Belgier).
אין בעלגיע, ווערט דער יורש נישט קיין מלך ביז ער שווערט די שבועה פון דער קאנסטיטוציע אין די דריי אפיציעלע שפראכן פון בעלגיע: פֿלעמיש, פראנצויזיש און דייטש.
די מלכים אין בעלגיע זענען:
- לעאפאלד דער ערשטער
- לעאפאלד דער צווייטער
- אלבערט דער ערשטער
- לעאפאלד דער דריטער
- באדעוויין
- אלבערט דער צווייטער


text:
קאארדינאטן סיסטעם
אין געאמעטריע איז א קאארדינאַטן סיסטעם א סיסטעם וואס באניצט איין אדער נומערן, וואס מען רופט קאארדינאטן, צו באשטימען איינציק די פלאצירונג פון א פונקט אדער אן אנדער געאמעטרישן עלעמענט.[1][2] דער סדר פון די קאארדינאטן איז דייטיק—טיילמאל אידענטיפירט מען א קאארדינאט מיט זיין פאזיציע אין דעם סדר און טיילמאל מיט א בוכשטאב, ווי למשל 'דער x-קאארדינאט'. אין עלעמענטארן מאטעמאטיק זענען די קאארדינאטן רעאלע צאלן, אבער אין מער פארגעשריטענע אנווענדונגען קענען די קאארדינאטן זיין אדער קאמפלעקסע צאלן אדער די עלעמענטן פון א מער אבסטראקטער סיסטעם ווי א קאמוטאטיווער רינג. מיטן ניץ פון א קאארדינאטן סיסטעם קען מען איבערזעצן פראבלעמען אין געאמעטריע אויף פראבלעמען וועגן נומערן און פארקערט; דאס איז דער יסוד פון אנאליטישער געאמעטריע.[3]
א דוגמא וואס מען ניצט אין טאג-טעגלעכן לעבן איז די סיסטעם פון געבן א ברייט און לענג צו געאגראפישע ערטער.
נומערן ליניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{דער פשוטסטער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די אידענטיפיקאציע פון פונקטן אויף א ליניע מיט רעאלע צאלן, ניצנדיק די נומערן ליניע. אין דער דאזיקער סיסטעם, קלויבט מען אויס נארוועלכע פונקט O פאר 0 (נול) אויף דער געגעבענער ליניע. דער קאארדינאט פון א פונקט P איז דער דיסטאנץ פון O ביז P, און מען מעסט דעם דיסטאנץ נעגאטיוו ווען P איז לינקס פון O. יעדער פונקט האט אן איינציקן קאארדינאט, און יעדע רעאלע צאל איז דער קאארדינאט פון אן איינציקן פונקט.[4]
קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טיפישער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם, אין דער פלאך, קלויבט מען אויס צוויי פערפענדיקולארע ליניעס, און די קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז די ליניעס.
אין דריי דימענסיעס, קלויבט מען אויס דריי פלאכן וואס זענען פערפענדיקולאר מיט אנאנד, און די דריי קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז יעדעם איינעם פון די פלאכן. דאס קען מען גענעראליזירן צו שאפן n קאארדינאטן פאר אבי וועלכן פונקט אין n-דימענסיאנאלן אוקלידאנעם רוים.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Woods p. 1
- ↑ Weisstein, Eric W., "קאארדינאטן סיסטעם" פון MathWorld
- ↑ Weisstein, Eric W., "קאארדינאטן" פון MathWorld
- ↑ Woods p. 8
- Woods, Frederick S. (1922). Higher Geometry. Ginn and Co., 1ff.


text:
אומזיכערקייט פרינציפ
דער אומזיכערקייט פרינציפ איז ערפינדען דורך דעם דייטשען פיזיקער ווערנער הייזענבערג אין 1927. עס א חלק פון קוואנטום מעכאניק וואס איז מסביר די אויפפירונג פון נאטור אויף א גאר קליינעם מדרגה, וואס ווערט נייטיג ווען מען האנדלט מיט זאכן קלענער פון אן אטאם. לויט דעם אומזיכערקייט פרינציפ איז דא א גרענעץ איבער ווי פונקטלעך עס קען זיין די גיכקייט פון א באשטאנדטייל און די "פאזיציע" (וואו ער געפינט זיך). די צוויי זענען אפהענגיג איינע אין דער אנדערער, און ווי מער פונקטליך איינס איז, אלס ווייניגער פונקטליך ווערט די אנדערע.
לויט דעם קומט אויס אז ווען אן עלעקטראן איז אנגעבונדן אין אן אטאם אזוי אז די פאזיציע דערפון איז פונקטליך מיט א זיכערקייט די גרייס פון אן אטאם, איז די וועלאציטעט אזוי אומפונקטליך אז דער עלקטראן פליט ארום אין דער אטאם אין אלע ריכטונגען מיט גרויסע גיכקייטן, ווי אויך איז דער עלעקטראן נישט אויף איין פונקטליכע פלאץ אין דעם אטאם, נאר איז בערך ערגעץ דארט.
איינשטיין האט זייער נישט ליב געהאט דעם אומזיכערקייט פרינציפ, און האט זיין גאנץ לעבן פרובירט אויפצוקומען מיט א בעסערער טעאריע, אבער ער האט נישט מצליח געווען. און די ניינציגער יארן זייט זיין אויפקום, האט מען נאר געטראפן וואס מער ראיות צו דער טעאריע, כאטש עס הערט זיך אומגלויבליך און אומפארשטענדליך.


text:
סוניס
סוניס זענען די עיקר און די גרעסטער אפטיילונג פון די אלע איסלאמישע שטרעמנוגן.
אין פשוטן זין פון ווארט מיינט דאס א "מנהג", "דער וועג פון לעבן". דאס איז די שטרעמונג וואס זאגט אז עס איז די נאנטסטע צום וועג ווי אזוי זייער נביא מוכאמעד האט זיך געפירט, וואס יעדער איסלאמישער דארף זיך לויט זיי אויך פירן.
אינעם זיבעטן יאר הונדערט האבן זיך די מוסולמענער אפגעטיילט אין צוויי הויפט גרופעס, איינס די סוניס, און איינס די שיאטן. היינט צוטאגסט זענען די סוניס 83 פראצענט מוסולמענער איבער די גארער וועלט. אן ערך פון 930 מיליאן נפשות. די שיאטען זענען אבער א דאמינירטער רוב אין איראן און אין איראק און ציילן זיך אין די 185 מיליאן נפשות וואס זיי זענען א 16 פראצענט פון די הייטיגע מוסולמענער.
בדרך כלל זענען די סוניס מער געלאסען און נישט אזוי פאנאטיש עקסטרעם ווי די שיאטען. אבער די אל קיידא זענען יא סוניס און זענען יא עקסטרעם.


text:
מואמאר קאדאפי
מואַמאַר קאַדאַפֿי (אראביש: معمر القذافي) (7טן יוני 1942 - 20סטן אקטאבער 2011) איז דער געװעזענער פרעזידענט פון ליביע. ער האט געכאפט די הערשאפט אין א רעוואלוציע אין סעפטעמבער 1969.
ער איז געבוירן צו זיינע עלטערן, בעדואינער פאסטוכער, אין א געצעלט נעבן סירטע ביים ברעג פונעם מיטטלענדישן ים.
ער האט אפגעלאזט א געגאראפיע קורס זיך אנצושליסן אין מיליטער, און האט איבערגענומען די מאכט אין א בלוט-לאזע מיליטערישע רעוואלוציע ווען ער האט אראפגעווארפן קעניג אידיריס פון זיין שטוהל.
אין די 1970'גער יארן האט ער ארויסגעגעבן זיין "דריטע אוניווערסאלע טעאריע", דאס איז א מיטל-וועג צווישן קאפיטאליזם און קאמאניזם. אזוי ווי ער באשרייבט דאס אין זיין בארימטן "גרינעם בוך".
ער איז אלע יארן געווען א שטארקער שטיצער פון טעראר, און אמעריקע האט שטארק געליטן פון זיין טעראר. אין זיינע לעצטע יארן האט ער פראבירט תשובה צו טאן און זיך מער ווייניגער אפגעלאזט פון טעראר, און ער האט מסכים געווען אז אינספעקטער'ס זאלן איבער קוקן זיינע וואפן. און זיך צו אנטשולדיגן פאר די פען עם אויפרייס. ווארשיינליך ווייל ער האט געזעהן וואס איז געשעהן פאר זיין שכן סאדאם כוסעין. אבער ביז 2011 האט ער נאך אלץ די וואפן.
אין פעברואר 2011 - נאך די אומרוהען אין טוניזיע און עגיפטן - האבן אויסגעבראכן ווילדע פראטעסטן קעגן זיין רעזשים און ס'איז געווארן אן אויפשטאנד. קאדאפי האט פארשפראכן אז אויב פעלט עס אויס וועט ער שטארבן א מארטירער אין זיין שלאכט קעגן די רעבעלן.
און אין חודש תשרי תשע"ב איז ער טאקע אומגעקומען אין די הענט פון זיין פאלק ווען ער איז געווען אויפן וועג צו אנטלויפן פון לאנד.


text:
טשארלס קראוטהאמער
טשארלס קראוטהאמער (געבוירן דעם 13טן מערץ 1950) איז א איד, א פוליצער פרייז געווינער און קאמענטערי, זיינע פאליטישע רעכט געשטימטע קאלום'ס ווערן געליינט דורכאויס אמעריקע אין טיים מאגאזין, וואשינגטאן פאסט און נאך הונדערטע צייטונגען און זשורנאלן.
כאטשיג ער האט דעגריס פון פאליטישע וויסענשאפט און עקאנאמיקס איז ער אבער פון פאך אויס א דאקטער, ער זעלבסט איז געווארן פאראלאזירט אין א קאר עקסידענט, זיין פענע איז געווארן זייער אויפגעכאפט צוליב איר שכל הישר צוגאנג צו ברענענדיגע אישוס פון סדר היום.
ער האט געארבייט אלס דרשה שרייבער פאר וואלטער מאנדעיל דער דעמאקראטישער פרעזידענט קאנדידאט וואס האט פארלוירן צו פרעזידענט רעיגן אבער היינט צוטאגס איז ער מער נוטה צו רעפובליקאנער פאליטיק.
כאטשיג ער איז קעגן רעליגיע איז ער אבער א עקסטרעמער שטאלצער איד און איז זייער ציוניסטיש געשטימט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ארכיוו פון זיינע ארטיקלן אין זשואיש ווארלד רעוויאו. [1]


text:
שמואל בוטח
שמולי בוטח (געב' דעם 19טן נאוועמבער 1966) איז א גלענצענדער רעדנער און שרייבער. ער איז געווארן אלס יונגער בחור נתקרב צו אידישקייט דורך א חב"ד שליח, און זינט דעמאלטס איז ער טעטיג אליין אין קירוב, אבער זיין קירוב רחוקים האט זיך פארשפרייט מער ארויס פון די גרעניצן פון אידישקייט, ער האט גענומען זיין טאלאנט צו רעדן אוניווערסאל צו מענטשן פון אלע פעלקער צו ברענגן זיי נענטער צו גאט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמולי בוטח איז געבוין געווארן אין לאס אנדזשעלעס אין נאוועמבער 1966.
אנגעהויבן זיין קאריערע האט ער אין סידני וואו ער האט געלערנט סמיכה אין דער דארטיגער ליובאוויטשער ישיבה און געווען טעטיג צו לייגן תפילין און מקרב זיין די דארטיגע אידן.
זיין הויפט הצלחה האט ער געהאט ווען ער איז געווען דער שליח אין אקספארד אוניווערסיטעט. הונדערטער אידישע סטודענטן האבן געקלעבט צו זיין כאריזמאטישער פירערשאפט, און האבן אנטייל גענומען אין זיין "לחיים סאסייעטי" חב"ד הויז, און אירע אקטיוויטעטן.
פון דארטן האט ער גענומען זיין טאלאנט צו דער וועלט; נעמליך דער אפענער צוגאנג פון תורה צו די אינטימסטע טיילן פון א מענטש'ס לעבן, זיין בוך "כשר סעקס" איז געווארן א בעסט סעלער, היינט צוטאגס שרייבט ער ביכער יעדע פאר חדשים א נייע, און האט א טעלעוויזיע און ראדיא שוי, הויפטקווארטירט פון ניו זשערסי, מיט צוהערער דורכאויס אלע שטעט אין אמעריקע.
עס איז מערקווירדיג, אז טראץ די טענות וואס די פרומע האבן קעגן אים אז ער האט גענומען אזא באהאלטענע נושא ווי סעקס און מיט דעם געווארן באקאנט, גייט ער נישט אין ערגעץ נישט אן די באגלייטונג פון זיין ווייב, ער האט ניין קינדער און זי איז אוואדאי פארנומען ביזן קאפ מיט הויז ארבייט, דאך פארט ער ניט אין ערגעץ נישט צו אין פובליק אויפטריטן צו פריוואטע סטודיא אדער בוך אונטערשרייבן אן זיין רעביצין.
אין 2012 איז ער געלאפן פאר א קאנגערס זיץ אין ניו דזשערזי אויף דער רעפובליקאנער פארטיי
זיינע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאשער סעקס
- קאשער יויזל
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אן ארטיקל פון אים אין דזשואיש פרעס אפצופרעגן די שרייבערין יוטא האלבערשטאם איבער דער טעמע צי פרויען דארפן זיך שיין מאכן
- רב קאנדידירט זיך פאר קאנגרעס אלס רעפובליקאנער ביי בחדרי חרדים


text:
ראצפערט
קאארדינאטן: 47°48′N 21°41′E / 47.8, 21.683
ראַצפֿערט איז א קליין שטעטל אין סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזיע אין מזרח אונגארן.
ראצפערט איז אמייסטנס באקאנט צווישן חסידישע אידן צוליב דעם וואס הרה"ק ר' שלום אליעזר האלבערשטאם, א זון פון דעם צאנזער רב, דער "דברי חיים", האט דארטן געוואוינט.
בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען האבן דארטן געוואוינט ארום 400 אידישע משפחות. עס איז נאר געוועזן דארטן איין קהילה דאס הייסט נאר אן ארטאדאקסישע, עס איז נישט געוועזן דארטן קיין רעפארם קהילה
די אידן האט מען פון דארטן געפירט קיין נירעדהאז אין געטא אריין, און פון דארטן געפירט קיין אוישוויץ, ווי דאס רוב איז אזוי ווי אין אנדערע אידישע שטעט ליידער אומגעקומען על קידוש השם.


text:
מאנגאליי
די מאָנגאָלײַ (מאנגאליש: MoHroл) איז אַ לאַנד אין אַזיע מיט קיין אויסגאנג צום ים. איר הױפּטשטאָט איז אולאַנבאַטאָר. זי גרענעצט רוסלאנד צו צפון און כינע צו דרום. מאנגאליי איז דאס 18טע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, מיט א שטח פון 1,564,116 קוואדראט קילאמעטער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער תחום פון מאנגאליי איז משולט געווען ביי פארשידענע נאמאדישע אימפעריעס, בתוכם די שיונג-נו, די שיען-ביי, די רוראן, די געטערקס. אין 1206 האט דזשינגיס כאן געגרינדעט דימאנגאלישע אימפעריע, און זיין אייניקל קובליי כאן איז שפעטער מנצח געווען כינע, דערביי האט ער אנגעהויבן דארטן די מאנגאלישע יואן דינאסטיע. נאך דעם פאל פון יואן דינאסטיע, זענען די מאנגאלן צוריקגעלאפן צום מאנגאליי, און זיינען צוריקגעגאנגען צו קריגן צוויישן זיך און גנב'ען טיילמאל פון כינעזישע גרענעץ-דערפער. אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער, מאנגאליי איז אונטערגאגאנגען דער השפעה פון טיבעטישן בודהיזם. דורך די תקופה פון דער טשינג דינאסטיע אין כינע ביים סוף פון 17טן יארהונדערט, איז מאנגאליי געווארן א חלק פון יענער אימפעריע. נאכעם פאל פון דער טשינג דינאסטיע אין 1911, איז מאנגאליי נאכאמאל זעלבשטענדיג געווארן.
די מדינה איז שפעטער אונטערגעגאנגען דער סאוועטישער השפעה, און געווארען א סאוועטע רעפובליק אין 1924. נאך די אנהייב פונעם סאוועטן פארבאנד'ס פאל אין 1989, מאנגאליי האט איהרע אייגענע רעוואלוציע געהאט אין 1990, דערפון איז מאנגאליי'ס ווערן א מאדערנישע און דעמאקראטישע מדינה אנגעהייבט.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנגאליי איז א רעפובליק און האט א פארלאמענטע סיסטעם. דער פרעזידענט איז געוויילט ביי דער פאלק'ס אפשטים. די דעפוטאטן אין דער נאציאנאלער פארזאמלונג, וואס זענען אויך געוויילט ביי פאלקסאפשטום, באשלאסן דעם פרעמיער מיניסטער. דער פרעמיער מיניסטער נאמינירט קאבינעט מיניסטארן מיטן פרעזידענט'ס עצה. די פארזאמלונג שפעטער קאנפירמירט די קאבינעט מיניסטארן.
מאנגאליי'ס קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון אויסדרוק און רעליגיע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געאגראפיע פון מאנגאליי איז אפגעטיילט אין צוויי חלקים, מדבר אין דרום און בערגער אין צפון און מערב. דער מערטייל פון מאנגאליי איז סטעפ, און 11.2% פון די מדינה'ס שטח איז באדעקט מיט וואלד-ערטער. די מדינה איז הייס אין זומער און זעהר קאלט אין ווינטער, ווען די טעמפעראטור קען גיין ווי נידריג ווי -30 ס' (-22 פ').
מאנגאליי איז הויך, קאלט, און ווינטיק. די זומערס זענען קורץ און די ווינטערס לאנג. די מדינה האט בערך 257 טעג אן וואלקנס א יאהר.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנגאלישערס זענען בערך 95% פון די באפעלקערונג, און זיי זענען אפגעטיילט אין גרופעס ווי די כאלקע און ענדערערס, און די אונטערשייד צווישן זיי איז, איבער הויפט, וועלכע מאנגאלישע דיאלעקט זיי רעדן. די כאלקעס זענען 86% פון דעם מאנגאלישן פאלק, און די איבעריגע גרופעס זענען די אויראטן, בוריאטן, וכו'. טערקישע פעלקער (קאזאכן, טאוואנען, אוזבעקס) זענען 4.5% פון מאנגאליי'ס באפעלקערונג, און די איבעריגערס זענען רוסישערס, כינעזישערס, קארעישערס און אמעריקאנערס.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפיציעלע שפראך פון מאנגאליי איז מאנגאליש, און ווערט גערעדט דורך 95% פון דער באפעלקערונג.
היינט ווערט מאנגאליש געשריבן מיטן קירילישן שריפט, אבער מען פלעגט עס שרייבן מיט די מאנגאלישע אותיות. עס איז געווען אויספלאנירט אן אפיציעליער צוריקברענגען פון די אלטע אותיות ביים יאר 1994, אבער וויבאלד אז עלטערע מענטשן האבן פארשידענע פראבלעמן געהאט, עס איז נאך נישט צוריקגעבראכט געווארן. פונדעסטוועגן, די טראדיציאנעלע אלפאבעט ווערט צוביסלעך גענוצט מער אין מאנגאלישע שולן.
רוסיש איז די מערסט גענוצטע פרעמדלאנדישע שפראך אין מאנגאליי, און נאך איר ענגליש, אבער לעצטס ענגליש ווערט צו זיין גענוצט מער פון רוסיש ווי די צוויטע שפראך. קארעיש איז אויכעט מפורסם, וויבאלד אז טויזנטער מאנגאלער ארבעטן אין דרום קארעע.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מאנגאליי, האלדז-זינגען מוזיק, אדער כומעי, איז פאפולאר, בפרט אין מערב מאנגאליי.
דער סימן אויפן לינקסער זייט פון מאנגאליי'ס פאן איז א בודהיסט געשטאלט וואס הייסט סאיאנבא. עס רעפריזענטירט די זון, לבנה, שטערן און הימל.


text:
1863
1863 איז דאס 63סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1863 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יאנואר - דער ערשטער אפטייל פונעם לאנדאנער אונטערגרונט איז געעפֿנט
- 22סטן יאנואר - פוילן, ליטא און ווייסרוסלאנד שטייען אויף קעגן דער רוסישער רעגירונג
- 7טן יוני - מעקסיקא סיטי איינגענומען דורך פראנצויזישע זעלנער
- 20סטן יוני - וועסט ווירדזשיניע געווארן דער 35סטער פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1טן יולי - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבורג קאמף הייבט אן
- 3טן יולי - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבערג קאמף קאנטשעט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן יאנואר - דייוויד לויד דזשארזש, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געשטארבן 1945)
- 18טן יולי - פראנץ פערדינאנד, ארצי-הערצאג פון עסטרייך (דערמארדעט 1914).
- 30סטן יולי - הענרי פארד, אמעריקאנער אויטאמאבילן פאבריקאנט (געש' 1947)


text:
טשילע
טשילע איז אַ לאַנד אין דער מערב זייט פון דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז סאַנטיאַגאָ. זי באדעקט א לאנגן שמאלן שטח צווישן די אנדן אין מזרח און דעם פאציפישן אקעאן אין מערב. זי גרענעצט פערו צו צפון, באליוויע צו צפון-מזרח און ארגענטינע אין מזרח. די פאציפישע בארטן-ליניע איז לאנג 6,435 ק"מ.
דער צענטער טייל פון טשילע האט צוויי גרויסע שטעט, סאנטיאגא און וואלפארייסא, און האט א מיטלענדישן קלימאט, מיט דורכשניט טעמפעראטורן פון 28 °C אין יאנואר און 11 °C אין יולי.
די באפעלקערונג פון טשילע איז 16.9 מיליאן (2009); פון זיי וואוינען 10 מיליאן אין צענטער טייל פון לאנד. א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג קומט פון איטאלינעשער און שפאנישער אפשטאמונג. 63% זענען קאטאליקן, 10% פראטעסטאנטן, און א קליינער טייל זענען יידן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשילע האט אן אומאפהענגיקע געריכטיקע מאכט כולל אן אפעליר-געריכט און דאס העכסטע געריכט פון טשילע.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם צענזוס פון 2002 האט טשילע געהאט א באפעלקערונג פון 15.1 מיליאן מענטשן. פון זיי וואוינען 40% אין סאנטיאגא און די ארומיקע געגנטן.
טשילע האט א פילעטנישע געזעלשאפט. א מערהייט פון דער באפעלקערונג האבן אן אייראפעאישע אפשטאמונג, בעיקר שפאניער, ווי אויך דייטשע, איטאליענער, אירישע, בריטישע, שווייצער און קראאטן.
די דייטשע אימיגראנטן וואס זענען געקומען אין טשילע אין די 1850ער יארן האבן זיך באזעצט אין דרום טייל פון לאנד, בעיקר אין וואלדיוויא און לאס אנדזשעלעס.


text:
מזוזה
א מזוזה איז א הייליגע אביעקט ביי די יידן, דאס איז א שטיקל קלף וואס איז געשריבן אויף איר דורך א סופר 2 פרשיות: שמע מיט והיה אם שמוע (זעט די בילד), מען פיקסירט דאס ביי די העכערע זייט פון די רעכטע זייט פון טיר נאנט צום אויבערשטידל. די מצווה האבן די חז"ל ארויסגעלערנט פון די תורה: וכתבתם על מזוזות ביתך ובשעריך דברים ו' ט; י"א כ .
די ווארט "מזוזה" שטאמט פון לשון הקודש וואס מיינט די זייטן פון די טיר, אזוי ווי עס שטייט אין די תורה ביי די געשיכטע פון יציאת מצרים ולקחו מן הדם ונתנו על שתי המזוזות ועל המשקוף שמות י"ז ז .
אין מדינת ישראל זיינען ביי רוב טירן פון די הייזער און געשעפטן באפעסטיגט מיט א מזוזה - פרומע מיט פרייע ביידע גלייך. אויב מען זעט זעלדן א טיר אָן א מזוזה, איז דאס ווארשיינליך פון די רוסישע עולים אָדער פֿון אַראַבער.
אויך אין אמעריקא אין יעדער ישוב ווי עס וואונען אידן, אפילו גאנץ ווייטע פון די תורה, אזעלכע וואס זענען רעפארמער און קאנסערוואטיוון וועלן רוב פון זיי האבן עפעס א מזוזה ביי זייער טיר, און ביי זייער געשעפטען, א ווערטעל גייט ארום ביי די קלייבן נדבות, השי"ת איז אזא גוטער, ער האט געוואלט אנווייזען ווי מען קען קלאפן צו נעמען געלד, האט ער געהייסן אידן זאלן ארויף לייגן א מזוזה אויפן טיר...


text:
אמ"ן
אַמַ"ן (העברעיש "אגף מודיעין") איז די אויסשפיר אפטיילונג, פונעם מיליטער אין ישראל. דינענדיג ווי אלע אנדערע אויסשפיר אגנטורן אין ישראל. און צוזאמען ארבעט, מיט די מוסד (אגענטור), שב"כ, און די פאליצייאישע אויסשפיר אפטיילונג.
געגרינדעט געווארן אינעם יעצטיגן פארמאט, אין 1953, אלס א טייל פונעם גענעראל שטאב פון צה"ל, מיטן אויפגאבע פון צוזאמנעמען אלע נויטיקע ארטיקלען, ווי בילדער, פונעם פיינט, היינט רעכנט עס אריין סאטעליטן, און גאר פארגעשריטענעוועגן פון צוזאמנעמען אינפארמאציע. וואס האט דעמאלט אריינגערעכנט עגיפטן, יארדאניע, און סיריע בעיקר, אבער שוין פון דער אנהייב האבן זיי געהאט עטליכע דורכפעלער, ווי נישט מעלדן איבערן עגיפטישן פראיעקט אויף ווייטשטרעקיגע מיסילס.
ביי דער יום כיפור מלחמה, איז דער גענעראל פון דער אפטיילונג געווען אלי זעירא, וואס האט נישט איבערגעגעבן א ווארענונג, אז עגיפטן און סיריע גרייטן זיך צו אטאקירן ישראל, וואס האט געברענגט צו א טיילווייזע דורכפאל אינעם קריג.
נאך דער יום כיפור מלחמה, האט דער מיליטער באשלאסן, אפצוטיילן צווישן דער אויסשפיר אפטיילונג, און דער מיליטער פון שפיאנאזש, פאר צוויי אנדערע אפטיילונגען.
דער היינטיגער גענעראל פון אמ"ן איז הערצי הלוי.


text:
פאסיל
פאסיל (קומט פון די לאטיין ווארט אויפגראבן) איז רעסט פון בעלי חיים אדער פון פלאנצן וואס זייער פארעם איז געבליבן געהיטן. דאס איז די סימנים פון עוועלאציע
די דאזיגע וויסענשאפט הייסט פאלאטעלאגיע וואס העלפט פאר די געאלאגישע פארשערס צו זיך אויסלערנען איבער די פערגאנגענע צייטן. ווי.צ.ב.ש האט מען געטראפן איבערבלייבענישען פון דינאזאריערס וואס האבן געלעבט ביז פאר 65 מיליאן יאר. אויך אין די היינטיגע שטיינער זעהט מען צייכענעס פון איר פרימיטיווער אלטע שטאנד.
עס קען זיין פוס טריט אפדרוקען אדער סיי וואס וואס געט סימנים פון א פריערדיג לעבן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אוניווערסיטעט פון סאלאמאנקע
דער אוניווערסיטעט פון סאַלאַמאַנקע (שפאניש: Universidad de Salamanca) איז דער צווייטער אוניווערסיטעט געגרינדעט אין שפאניע (דער ערשטער איז מער נישט דא) און איינער פון די עלטסטע אין אייראפע. ער איז געגרינדער געווארן דורכן מלך אלפאנסא דער ניינטער אין 1218. דער אוניווערסיטעט געפינט זיך אין דער שטאט סאלאמאנקע, מערב פון מאדריד.
אין דער 16טן יארהונדערט האט דער אוניווערסיטעט זיך באשעפטיקט מיט די פראבלעמען מיטן קאלענדאר, און זיי האבן פארגעשטעלט דעם נייעם קאלענדאר וואס דער פויבסט גרעגארי האט אויפגענומען.
דער אוניווערסיטעט איז היינט א חשובער צענטער פאר דער שטודיע פון הומאניסטיק.


text:
סוכה
סוכה איז די פראוויזארישע כאַטקע וואס אידן ציען זיך אריין צו וואוינען דארטן אין משך פון סוכות. מען עסט און מען שלאפט אין דער סוכה. א סוכה דארף זיין באדעקט מיט כשרן "סכך".
סכך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סכך (ארויסזאגנדיג: סְכאַך) איז דער דאך פון דער סוכה, דאס איז פאררעכנט אלס דער וויכטיקסטער טייל פון דער סוכה. לויט דער הלכה מוז איר מאַטריאַל זיין נאך פון אן אָבּגעשטינער געוואוקס פון דער ערד וואס איז רוי נישט אויסגעאַרבערט אדער פראצעסירט. די הלכה לויטעט אויך אז די סכך מוז זיין געבויט אויפן געדאנק פאר דער מצוה פון סוכה, דער אויסדרוק פון תלמוד איז "לְשֶם מִצוַת סוּכָּה", אדער על כל פנים צו שיצן פון דער זון. די ווענט מעגן זיין פון אלערליי מאַטריאַלן און מוז נישט זיין געבויט לשם מצות סוכה. צו זיין כשר, דארף א סוכה האבן כאטש דריי ווענט וואס זענען הויך צען טפחים, און זיין באדעקט מיט סכך.
אינווייניג פון דער סוכה, פון דער פאדלאגע ביזן סכך טאר נישט זיין העכער פון צוואנציק איילן (אמות) און נישט ווינציקער פון צען טפחים.
נוי סוכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס ווערט געבויט היינט צוטאגס אלס אנדענק צום באפרייאונג פון מצרים, צו דאנקען גאט פאר די ניסים דאן, אין סימבאליש צייכענט דאס אפ די הימלישע ווענט פון פון די 4 וואלקענעס וואס איז געווען דער איינציגסטער שוץ אין מדבר ווען די אידן האבן דארטן געוואלגערט 40 יאר און עס איז זיי גארנישט געשען קיין שלעכטס.
- און דער סעזאן איז אויסגעשטעלט דווקא אין הארבסט סעזאן, בעפאר די ווינטער ווען די פארמער און פלאנצער ענדיגן זייער פעלד ארבעט, וואס אמאל איז יעדער געווען אין אזא ארבעט. און זיי עסן דאן אין אזא סוכה צו פייערן און דאנקען פאר די גוטע פלאנצונג פון יאר.
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
ניוט גינגריטש
נוטאן לערוי גינגריטש (געב' 17טן יוני, 1943) איז אן אמעריקאנער פאליטיקאנט, א געוועזענער קאנגרעסמאן פון דעם שטאט דזשארדזיע.
ער איז ברייט באקאנט פארן פירן די רעפובליקאנער פארטיי, אין 1994, צו א מאיאריטעט אין דער אמעריקאנער קאנגרעס, נאך 40 יאר זיין אין די מינאריטעט, ער איז דאן געווארן דער 58סטער ספיקער פון דעם קאנגרעס הויז.
נאך יאר פיר זיין דער ספיקער האט ער רעזיגנירט צוליב עטישע אויספארשונגען.
גינגריטש איז געבוירן אין דרום-צענטראלער פענסילוועניע. ער האט חתונה געהאט דריי מאל; ער האט צוויי פארהייראטע טעכטער פון זיין ערשטער פרוי.
זיין יעצטיגע פרוי איז קעליסטע ביסעק, יונגער פון אים מיט 30 יאר.
נוט גינגריטש איז האט אין מיי 2011 געמאלדן אז ער איז א קאנדידאט אין די רעפובליקאנער פריימעריס צו ווערן דער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די 2012 פרעזידענט וואלן. ער האט זיך ארויסגעצויגן פין דעם פארמעסט אפריל 2012 צוליב זיין שוואכער סוקסעס.


text:
1980
1980 איז דאס 80סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1980 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן פעברואר - די וואלוטע אין ישראל ווערט געטוישט פון דער לירה אויפן שקל
- 30סטן יולי - וואנואטו ווערט זעלבשטענדיק
- 31סטן אויגוסט - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מיי - יאסיפ בראז טיטא, פירער פון יוגאסלאוויע (געב' 1892)


text:
מאטריאל
מאטריאל (לשון קודש: חומר ייוו"א יידיש: מאטעריע. ענגליש: Matter) איז מערסטענס דעפינירט אלס דער סובסטאנץ פון וואס פיזישע אביעקטן זענען צאמגעשטעלט, נישט אריינרעכנדיג די צוגעבונג פון פארשידענע ענערגיע אדער קראפט-פעלדער, וואס זענען נישט געווענליך באטראכט צו זיין מאטריאל פאר זיך אליין'ס (כאטשיג דאס טוט ביישטייערן צו דער מאסע פונעם אביעקט).
מער געפארטיגטע און גאנצע מאטריאלן ווערן גערופן שטאף.
חומר טוט פארשטעלן מיט זיך רוב פון די אבזערווירבארע אוניווערס, כאטשיג ליכטיגקייט איז נארמאל נישט באטראכט ווי חומר.
חומר איז די שטאף פון וואס אלעס פיזיש איז צאמגעשטעלט, און אירע באשטאנדטיילן זענען פון כעמישע סובסטאנצן. וואס דאס זענען צאמגעשטעלט פון אטאמען, וואס זיי זענען צאמגעשטעלט פון פראטאנען, נייטראנען און עלעקטראנען. אין דעם וועג איז חומר אין קאנטראסט פון ענערגיע.
און פיזיק איז דאס אבער נישטא קיין קלארע קאנסענסוס וואס דאס מיינט און די וויסנשאפטלער באנוצן זיך נישט מיט דעם טערמין געוויינליך.
מאטעריע האט כמותדיקע אייגנקייטן ווי מאסע, וואג, פארנעם, געדיכטקייט און פארב, און איכותדיקע אייגנקייטן ווי למשל טעם און ריח.
אין רעליגיע און אין טעאלאגיע איז חומר אנגערופן גשמיות אדער מאטיריאליסטיש, עס איז באטראכט אלס דער נעגעטיווער קאנטראסט פון רוחניות העכערקייט.


text:
יאסעלע ראזנבלאט
יאסעלע ראזענבלאט (9טן מיי 1882 - 19טן יוני 1933) איז געווען דער בארימטסטער חזן אין זיינער צייט, סיי ביי די אידישע וועלט און זאָגאַר ביי די נישט-אידישע וועלט אויך. און נאך היינט קלינגט די וועלט מיט זיין נאמען.
אפילו די וואס ציילן זיך נישט צווישן די חובבי חזנות, ווייסן פון אים צו זאגן און עהרן און ליבן זיינע ווערק.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאסעלע איז געבוירן אין 1882 אין שווארצע טומאה, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אוקראינע) צו זיין פאטער, א חזן און א סאדיגורער חסיד.
אלס קינד איז ער געווען א וואונדער-קינד, און זיין טאטע איז מיט אים ארומגעפארן אין אלע שטעט און שטעטלעך צו פארדינען געלט.
צו די אכצן יאר איז ער געווארן אן איידעם אין בריגעל; ביים ארטיגן שוחט קאופמאן א באבובער חסיד. דער מסדר קידושין איז געווען דער בריגעלער רב, הרב טוביה ליפשיץ.
ער איז געווען א חזן אין עטליכע שטעט אין אייראפע, אין זיין יוגנט איז ער געווען א "וואנדערער", פארנדיג ארום אין די שטעט.
ער איז נפטר געווארן נאכן זיך גיין באדן אין ים המלח, און ער איז שוואך געווארן, נאכן ווערן געברענגט קיין ירושלים, האט ער באקומען א בארואיגינגס איינשפריץ, און דערנאך איז ער אוועק, אין עלטער פון 51 יאר. מען האט אים באערדיגט אין הר הזיתים.
חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלייך נאך זיין חתונה האט ער אנגעהויבן זיין חזנות קאריערע אין מונקאטש, אונגארן (היינט אין אוקראינע), אבער שפעטער האט ער פארלאזט די שטאט און איז אריבער קיין פרעשבורג, וואס דארט האט ער ארויסגעגעבן זיין ספר "שירי יוסף" וואס אנטהאלט הונדערט-און-פופציג קאמפאזיציעס אויפן דאווענען.
אין יאר 1906 איז ער געווארן הויפט חזן אין האמבורג, א שטאט וואס איז זייער שווער געווען פאר יאסעלע זייענדיג א איד פון מזרח אייראפע און נישט געווען געוואוינט צו די מנהגים פון דייטשלאנד זייער קאלטקייט און פונקטליכקייט איז געווען שווער פאר א חסידישן איד ווי יאסעלע.
אין האמבורג האט ער געפייערט זיין פניף-און-צוואנציגסטער געבורטס טאג, און לכבוד דעם ארויסגעגעבן א ספר "תפילת יוסף" וואס האט אנטהאלטן פינף-און-צוואנציג רציטאטיווען. און שפעטער האט ארויסגעגעבן "זמירות יוסף" און "שבעה אופני הקידוש".
אום 1טן יוני 1912, איז יאסעלע אנגעקומען קיין ניו יארק, אויף די איינלאדענונג פון ביהמ"ד אוהב צדק. דארט איז ער געווארן שטארק פאפולער, און האט פארגעשטעלט א גאנצע רייע קאנצערטן, און אויפטריטן, אין פילאדעלפיע, סקראנטאן, באפאלא, און נאך שטעט אויף דער לענג און דער ברייט פון די פאראייניגטע שטאטן און אייראפע. אויך האט ער רעקארדירט זיינע ניגונים אויף פאטיפאן.
אלע צייטונגען האבן געשריבן וועגן אים ווען די שיקאגא אפערע האט אים פארגעשלאגן טויזנט דאלער פאר אן אויפטריט אלס אלעזר אין "די יהודייה" צוזאמען מיט רויזע ראזי און ער האט עס אפּגעזאגט, ווייל עס פאסט נישט. אבער אין טעאטער האט ער געזינגען. ער איז פארגעשלאגן געווארן דורך ווערנער ברודער, צו זיין אקטיאר אויפן ערשטע שטום-פילם, "דער דזשאז זינגער", אבער ער האט אפּגעזאגט, מיטן טענה אז עס פּאַסט נישט פאר א מענטש וואס דאוונט פארן עמוד צו ערשיינען אויף אזעלכע פארוויילונגען, ער האט אבער איינגעשטימט צו זינגען ניגונים וואס זענען נישט פון דאווענען.
אין 1925 האט ער רעזיגנירט פון אוהב צדק, און ארומגעפארן האלטן קאנצערטן איבער דער וועלט כדי צו באצאלן זיינע חובות.
אין יאר 1933 איז ער געקומען קיין ארץ ישראל, וואו מען האט געמאכט א פילם, און ער זינגט ניגונים אויף ארץ ישראל, ווי מען זעהט פארשידענע פאנאראמעס פון ירדן, קבר רחל און נאך.
באשרייבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין עלסטער זוהן הרב שמואל ראזענבלאט האט אפּגעשריבן זיין טאטנ'ס ביאגראפיע אין א ענגלישן בוך, און אין יאר תשכ"א איז עס איבערגעזעצט געווארן אויף העברעאיש דורך נ. גינתון נאכדעם וואס עס פלעגט לויפן אין פארזעצונגען אין דער הצופה יעדן פרייטאג.
אין יאר תשס"ז איז עס ווידער איבערגעדרוקט געווארן אין ירושלים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בעלארוס
בעלארוס (בעלארוסיש: Бeлapycb; רוסיש: Бeлopýccия, Бeлapýcb; פויליש: Białoruś) (אויך באקאנט אלס ווייסרוסלאנד), איז א לאנד אין מזרח-אייראפע אן קיין שום ים-גרענעץ. זיינע גרענעצן זענען רוסלאנד צו מזרח, ליטע און לעטלאנד צו צפון, פוילן צו מערב און אוקראינע צו דרום. די הויפטשטאט איז מינסק. אנדערע גרויסע שטעט זענען באברויסק, בריסק, האמעל, הראדנא, וויטעבסק און מאהילעוו. א דריטל פונעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער.
די באפעלקערונג פון לאנד איז 9,849,000.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען בעלארוס איז טייטש "ווייסע רוס", וויבאלד בעלארוס איז איינס פון די לענדער וואס הייסן רוס (ד"ה לאנד פון די רוסינער, אדער מזרח סלאוון). ביי יידן איז דאס לאנד א טייל פון ליטא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 13טן יארהונדערט איז דער שטח פון דעם גרויסער הערצאגשאפט פון ליטע, וואס איז שפעטער געווארן א טייל פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט. אין דעם 18טן יארהונדערט איז די קאמאנוועלט צעטיילט געווארן צווישן דער רוסלענדישער אימפעריע, עסטרייך און פרייסן, און בעלארוס איז געקומען אונטער רוסישער הערשאפט, ביזן ערשטן וועלט קריג. נאכן קריג איז בעלארוס ענדלעך אין 1921 צעטיילט צווישן פוילן אונעם סאוועטן פארבאנד.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די פראמינענטע בעלארוסישע שרייבער זענען יאנקא קופאלא, אולאדזימיר זילקא און זמיטראק ביאדוליא.
געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלארוס ווערט צעטיילט אין זעקס געגנטן:
- בריסקער וואבלאסט
- האמלער וואבלאסט
- הראדנער וואבלאסט
- מאהיליאווער וואבלאסט
- מינסקער וואבלאסט
- וויטעבסקער וואבלאסט


text:
גרויסבריטאניע
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם אינזל גרויסבריטאניע. אויב איר זוכט דאס לאנד, זעט פאראייניגטע קעניגרייך.
גרויסבריטאניע איז דער גרעסטער אינזל פון די בריטישע אינזלן און אויך דער גרעסטער אינזל אין אייראפע. זי ליגט צפון-מערב פון קאנטינענטאלער אייראפע און מזרח פון אירלאנד. גרויסבריטאניע פארנעמט דעם גרעסטן טייל פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז ארומגענומען מיט מער ווי 1000 קלענערע אינזלען.
הויפטשטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ענגלאנד: לאנדאן - אויך די הויפטשטאט פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך, פריער הויפטשטאט פון דעם גרויסבריטאניע קעניגרייך
- סקאטלאנד: עדינבורג
- וויילס: קארדיף
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט א שטח פון 209,331 קוואדראט ק"מ (80,823 קוואדראט מייל) דער אינזל גרויסבריטאניע איז דער גרעסטער פון די בריטישע אינזלען.[1] ער איז דער גרעסטער אינזל אין אייראפע, און אכטער גרעסטער אין דער וועלט.[1]
אנדערע אינזלען פונעם ארכיפעלאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 United Nations Environment Programme (UNEP) ISLAND DIRECTORY TABLES "ISLANDS BY LAND AREA". Retrieved from http://islands.unep.ch/Tiarea.htm on August 25, 2006.


text:
משה אריה פריעדמאן
ר' משה אריה פרידמאן איז א קאנטעראווערסיאלער עסקן און זעלבסט געקרוינטער רב און נטורי קרתא אקטיוויסט אין וויען, עסטרייך. ער האט זיך געעפנט אן אייגן שול ווייל מען האט אים ארויסגעווארפן פעזון אלע אידישע שולן.
פון זיינע טריקס וויאזוי צו כאפן די אנטעשאן פון די מעדיע טרעפט ער זיך מיט פאלעסטינער רוצחים און סתם ווייסע אנטיסעמיטן כדי מ'זאל אים אויסהערן.
פרידמאנ'ס ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משה אריה פרידמאן איז געבוירן אין ה'תשל"ב. זיינע עלטערן האבן זיך געצויגן קיין קרית יואל אין ה'תשל"ד. משה אריה איז טאקע אויפגעצויגן געווארן אין קרית יואל, אלס א סאטמארער יונגל, אבער ער איז קיינמאל קיין עקסטרעמער נישט געווען. ער פארמאגט א פיין קעפל.
אלס בחור האט ער אביסל ארומגעוואנדערט צוליב שטוב פראבלעמען. ער האט געלערענט אין די מתיבתא אין קרית יואל, און שפעטער איז ער אנגעקומען אין תורת חסד ישיבה.
ער האט חתונה געהאט אין אנטווערפן, און האט זיך צוגעטשעפעט צו די עקסטרימיסטן אסאך יארן נאך זיין חתונה, ביז ער האט זיך צוביסליך ארויפגעדראפעט צו ווערן פון די סאמע עליטע פירער פון די פאנאטישע נטורי קרתא באוועגונג.
ער איז דער נעפיו פון ר' משה גבאי, זיין טאטע איז געווען גע'גט און געהאט א שווערן חינוך אין די אינגע יארן.
דער משוגענע פארט ארום די וועלט צו מאכן צרות און וויען און אנטפערפן, קיינער ווייסט נישט וואס וועט זיין זיין סוף, מ'האפט אז ער זאל האבן א מיס ביטערע סוף, אמן.
א שטעטישער פראבלעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באשראבונג פון די בארימטע אנטווערפענע צייטונג למען תדע פרייטאג ט"ו טבת תשע"ג.
ווי געזאגט איז די פרשה פון דעם "אויסלענדער" ארויס פון די האנד פון די חינוך מוסדות און איז פארוואנדעלט געווארען אין א שטעטישע פרשה. די גאנצע שטאט פאלגט מיט די אנטוויקלונגען אויף דעם פראנט, ווייל עס איז טאקע געווארען א פראנט, א פראנט צווישען דעם גאנצען כלל ישראל קעגען א'ן "אויסלענדער" וועלכער האט זיך צוקושט מיט המן אין פערסיע און וועלכער מען האט ארויסגעווארפען פון די גאנצע יידישע געמיינשאפט.
דאס ארויס ווארפען איהם איז נישט אומזיסט. מען וואלט געדארפט האבען א'ן היסטאריקער וועלכער זאל זיך נעמען און אפשרייבען אללע זיינע "מעשים טובים". די פרשה מיט היידער דער עסטרייכישען פרא-נאצי , מיט די יידישע שוהלע אין וויען, מיט די פארשיעדענע מאניפעסטאציעס און האס-קאמפאניעס קעגען כלל ישראל, מיט די דרשות אין א מיקראפאן אין סאמע שבת, מיט די קלעפ וואס ער האט געכאפט פון אנפירער פון זק"א אין אוישוויץ, מיט'ן פארכאפען פון צוויי ספרי תורה אין וויען, מיט'ן אפארטעמענט פון גלאנץ )כתב סירוב(, מיט דעם צוקריגען זיך מיט זיינע עלטערען, מיט די צרות און די קלעפ וואס די פרוי האט געכאפט, מיט די באטייליקונג ביי די איראנישע קאנגרעסען פון די נעגאציאניסטען, מיט די קלאגע פון די פאליציי אין אמעריקע וועגען א טשעק פון א געוויסען פריעדמאן, מיט דאס פארכאפען א דירה )פון זיין שוויגער( אין אנטווערפען, מיט דעם דירה געלט פון חדאד, מיט טשעקען אין ישיבת מיר, און נאך א גאנצע שורה אנדערע פרשיות.
יעצט פריווט ער דא אויך צו צוברעכען די יידישע מוסדות און אללע מיטלען זענען צו דעם גוט. ער לעבט מיט א קאמפלעקס און ווי מעהר מען רעדט פון איהם, מעהר פיהלט ער זיך וויכטיק. .
אין וויען האט די שוהלע אויך קודם פארלוירען און זיי האבען איהם געמוזט באצאהלען א שטראף פון איבער 3 מיליאן איירא. צום סוף איז ער פון דארט אנטלאפען מיט די נאז אראפ און נישט באקומען קיין איין איירא.
די רעדאקציע פון "למען תדע" ווערט כסדר פארפלייצט מיט פראגען: וואס הערט מען נייעס ? וואס טוהט מען יעצט ? וויאזוי דארף מען רעאגירען קעגען די מעשה נבלה פון דעם אויסלענדער ? די פרשה מיט די "בנות ירושלים" גייט יעצט ווייטער. עס איז שוין נישט מעהר קיין "בעלזער זאך". דאס איז יעצט געווארען א שטאט-אנגעלעגענהייט און דאס איז נאך נישט געענדיגט. די גאנצע שטאט פאלגט מיט די אנטוויקלונגען אויף דעם פראנט, ווייל עס איז טאקע געווארען א פראנט, א פראנט ווי עס פאדערט זיך געדולד.
עס שיינט אז די בעלזער מוסדות נעמען אויף דעם פראבלעם זעהר ערנסט און האבען שוין איינגערייכט א רעקורס ביים הויכען געריכט. זיי ווייסען אז זיי זענען נישט אלליין, אז די גאנצע שטאט איז מיט זיי און אז אפילו דער כלל ישראל האט אמאהל פארלוירען איין קאמפף, האט דער כלל ישראל נאך נישט פארלוירען דעם גאנצען קריג. . וויכטיקער אויפרוף


text:
פאפראד
פאפראַד' (סלאוואקיש: Poprad, אונגאריש: Poprád, דייטשיש: Deutschendorf) איז א שטאט אויפן פאפראד טייך אין צפון סלאוואקיי אונטער די הויכע טאטרא בערג. ער איז די גרעסטע שטאט אין ספיש ראיאן, און די צענטע גרעססטע שטאט אין סלאוואקיי מיט 55,000 איינוואוינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז 1772 האט פאפראד געהערט צו פוילן.
פון פאפראד זענען א טייל פון די ערשטע 4000 מיידלעך וואס האבן געבויט די גאז קאמערן אין אוישוויץ ארויס געפארן, בעפאר'ן ארויספארן האט מען זיי צוזאמען גענומען און א ליידיגן שפיטאל פון א קאסערנע און זיי דארטן געהאלטן און אזוי האט מען זיי נאכן צוזאמען נעמען פון דארטן אוועק געפירט.
און די שפעטערע ת"ר יארן איז דארטן געווען רב הרב צבי פראגער א זו פון הרב יעקב פראגער אבד"ק אדא און ברודער פון הרב שלמה ברוך פראגער הי"ד אבד"ק פעטראוואסעלע


text:
נטילת ידיים
נטילת ידים איז איינע פון די 7 מצוות וואס די חכמים האבן מתקן געווען זיך צו וואשן די הענט מיט א קווארט כדי צו רייניקן דעם קערפער פון טומאה. כאטש וואס היינט נאך וואס דער בית המקדש איז חארעב איז באטל געווארן הלכות טומאה, טראצדעם האבן די חכמים מתקן געווען זיך צו וואשן די הענט צו פארשווינדן די טומאה פון דער קערפער.
ווען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאר ווען מען עסט א חשוב'ער מאכל.
- אין דער פרי ווען מען שטייט אויף פון שלאף.
- נאך וואס מען רורט אן אומרייניגע פלעצער אין קערפער.
- פאר ווען מען גייט דאווענען.
- נאכן שערן די נעגל.
- נאכן שערן די האר.
- נאכן ארויסקומען פון א באדע צימער אדער פון בית הכסא.
- כהנים פאר ברכת כהנים.
זעט אויך: מקווה


text:
לודוויג וויטגנשטיין
לודוויג יאזעף יאהאַן וויטגנשטיין (דייטשיש: Ludwig Josef Johann Wittgenstein; 26סטן אפריל 1889 - 29סטן אפריל 1951) איז געווען אן עסטרייכער פילאסאף, וואס איז געווען פראפעסאר פון פילאסאפיע אין דעם אוניווערסיטעט פון קיימברידזש פון 1939 ביז 1947. זיין בוך פילאסאפישע פארשונגען האט מען ארויסגעגעבן נאך זיין טויט; עס ווערט גערעכנט פון די וויכסטיקע ווערק אין אנאלאטישער פילאסאפיע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לודוויג וויטגענשטיין איז געבוירן געווערן אין ווין דעם 26סטן אפריל 1889 צו קארל און לעאפאלדין וויטגענשטיין, זייער יונגסטע קינד. זיינע עלטערן זענען געווען פון די חשובסטע און רייכסטע משפחות אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע.


text:
קובא
דאס קובאַ (אפיציעל די רעפובליק פון קובא) איז א קליין אינזל לאנד.
די הויפטשטאט איז האוואנע.
מען קען צוקומען פון מיאמי א וועג פון ניינציג מייל דורכן ים, אויף געוויסע ערטער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין פירער ביז 2008 איז געווען פידעל קאסטרא. ער ווערט באטראכט ווי א טאטע און קעניג, אמאל געווען א העלדישער סאלדאט, אנפאנג איז ער געווען א רעוואלטירער ער האט געוואלט איינעמען דעם אינזל, אמעריקא האט איהם זייער געשטיצט, ווען ער האט איבערגענומען דעם אינזל האט ער אויסגעדרייט דעם דאשיק און געווארן א הייסער קאמוניסט.
קובא איז פון די לענדער אין זיד אמעריקא וואס איז נאך קאמוניסטיש געשטימט.
דער פרעזידענט פון קובא זײַט פעברואר 2008 איז זיין ברודער ראול קאסטרא.
עס איז דא אן אמעריקאנער מיליטערישע באזע וואס דינט איצט אויך פאר א תפיסה פאר טעראריסטן וואס הייסט גוואטאנאמא בעי ביים עק פון דעם קובא עס געהער פאר אמעריקע.


text:
1825
1825 איז דאס 25סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1825 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - אורוגוויי פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון בראזיל.
- 26סטן דעצעמבער - געעפנט דער אירי קאנאל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אקטאבער - יאהאן שטראוס דער זון, עסטרייכער קאמפאזיטאר. גערופן דעם "מלך פונעם וואלס". (געש' 1899)


text:
בוים
א בוים איז א פיליאריק געוויקס פון האלץ, וואס האט טפלדיקע צווייגן וואס וואקסן ארויס פון דעם שטאם.
ביימער זענען א וויכטיקער טייל פון דער לאנדשאפט ווייל זיי פארמיידן אונטערשווענקען פון דער ערד. ביימער שפילן אויך א ראלע אין שאפן זויערשטאף אין דער לופט און איינזאפן קוילנשטאף.
אין אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און חודש ניסן ווען די ביימער הייבן אן צו בליען, זאגט א איד די ברכה: בא"י אמ"ה שלא חיסר בעולמו כלום וברא בו בריות טובות ואילנות טובים להנות בהם בני אדם. (געלויבט ביזטו השי"ת אונזער גאט דער קעניג פון דער וועלט וואס ער האט נישט געלאזט גארנישט פעלנד אין זיין וועלט און ער האט באשאפן איו איהר גוטע באשעפענישן און גוטע ביימער צו דערפרייען דערמיט די מענטשהייט) [1]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת ברכות, שו"ע אורח חיים
ֿ


text:
לייוונט
לײַוונט אדער לייוואנד איז שטאף געוועבט פון פעדעם געמאכט פונעם פֿלאַקס פלאנץ. פון לייוונט מאכט מען האנטעכער, קליידער און ליילעכער, ווי אויך קיטלען און תכריכים.
לייוונט ווערט גענוצט שוין טויזנטער יאר, זייט אוראלטע צייטן אין עגיפטן. לייוונט איז דער שטערקסטער פון אלע פלאנצן פיברעס.
שעטנז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה אסרט טראגן קליידער געמאכט פון וואל און לייוונט. דאס ווערט גערופן "שעטנז". געווענליך די סארט שטיקלעך מאטריאל הייסט א שטיק לייוואנד, אדער טעקסטיל. היינט זאגט מען א שטיקל סחורה.


text:
פראנץ יאזעף
פראנץ יאזעף דער ערשטער (18טן אויגוסט 1830 - 21סטן נאוועמבער 1916) איז געווען קייסער פון עסטרייך, און קעניג איבער אונגארן, גרינדער פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע. אנהייב איז זיין פאליטיק געווען דיקטאטוריש, מיט די יארן איז ער געווארן א ליבעראל, נאך עטליכע אויפשטאנדן קעגן אים.
ער איז פון די לענגסטע הערשערס אין אייראפע, פון 1848, ווען ער איז געווארן קעניג איבער בעהמען ביז ער איז געשטארבן אין 1916. ער האט איבערגעלעבט אן אטענטאט פארזוך, ווען אן אונגארישער נאציאנאליסט, האט אים פרובירט שטעכן מיט א מעסער.
ער איז געשטארבן 21סטן נאוועמבער 1916, אין ברען פון ערשטע וועלט מלחמה.
די יידישע פאליטיק זיינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט פארעכנט אלס זעלטענער יידן פריינד, שענקענדיג זיי גלייכבארעכטיגונג, און יידישע פארשטייער אין פארלאמענט אין וויען. ער האט אויפגעשטעלט א פאנד פאר יידישע מוסדות.
ער איז באקאנט פאר צוויי וויכטיגע הויכפונקטן פון נאנטשאפט צו אידן/אידישקייט דורכאויס זיין קאדענץ, צום ערשטן האט ער גלייך ווען ער האט איבערגענומען דעם טראן פון זיין פעטער דעם קייסער פֿערדינאנד, האט ער איינגעפירט די עמאנציפאציע וואס איז טייטש גלייכבארעכטיגונג, (ביז דאן זענען אידן געווען צווייט קלאסיגע בירגער).
ווי אויך איז ער באקאנט מיטן דורכפירן/אנערקענען דעם היסטארישן טיילונג אין אונגארן, ווי ער האט געגעבן א רעכט פאר יעדן איד אז ער זאל קענען אנגעהערן צו וועלכע פראקציע ער וויל, אזוי ארום איז אויסגעמיטן געווארן דאס פולקאמע אסימליאציע וואס די פרייע עלעמענטן האבן געוואלט ארויף צווינגען אויף דעם גאנצן אידנטום, און אזוי איז טאקע באקאנט געווען ביזן צווייטן וועלט קריג, איז אונגארן און זיבנבערגן געווען דער גרעסטער פעסטונג פון חרדישע אידן איבער דער גארער וועלט אין דער צייט וואס די אנדערע חלקים אייראפע וואס די גאווערמענט האט נישט געלאזט זיך צוטיילן זענען געפאלן שטיקער שטיקער, אזש מען האט שוין באלד נישט רע ווער עס איז יא אפשטאמיג פון אידן און ווער נישט.[פֿעלט אַ מקור]
אין 1870, צו דער דערעפענונג פון סועץ קאנאל, איז ער געקומען צו דעם מיטל מזרח. ער האט באזוכט ירושלים, וואו ער איז אויפגענומען געווארן מיט גרויס כבוד. ער האט געגעבן געלט צום דער תפארת ישראל שול, וואס האט געהאלטן אינמיטן געבויט ווערן.


text:
באל-פאוינט פעדער
א באל-פאוינט פעדער איז די מאדערנע שרייבן אינסטרומענט זינט איר אויסטרעף אין 1938. די פעדער פארמאגט א באל וועלכע זיצט אין א סאקעט צו בלאקירן די טינט פון ארויסרינען אין דרייט זיך ווען מען שרייבט און דורכדעם קומט שטענדיג ארויס פרישע טינט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באל-פאוינט פעדער איז אויסגעטראפן געווארן דורך אן אונגארישער שרייבער לאסלו ביראו, א דזשורנאליסט וועלכער האט געשריבן א גאנצן טאג. ביראו האט געליטן פון אויסגעטרוקענטע פעדערס און האט אפטמאל געהאט פעלער ווען זיין טינט האט אויסגערינען און זיין ארבעט איז געגאנגן א גאנג.
אין א געוויסן טאג האט ביראו באזוכט א דרוקעריי אין בודאפעסט און באוואונדערט וויאזוי די פאפירן וואס ווערן געדרוקט קענען באלד גענוצט ווערן וויבאלד די טינט דערפון טרוקנט זיך אויס גאר שנעל. אזויפיל האט ער געוואוסט אז מען קען אזא טינט נישט נוצן אין א פעדער וויבאלד אלע טינט וועט אויסטרוקענען. אבער ער האט באשלאסן אז וועט דאס דורכברעכן און האט אנגעהויבן אריינלייגן זיין קאפ וויאזוי ער קען יא נוצן די סארט טינט אין א פעדער און עס זאל דאך נישט אויסטרוקענען אדער ארויסרינען.
ער האט זיך געפלאגט עטליכע וואכן און איז אויפגעקומען מיט דעם געלונגענעם באל-פאוינט געדאנק. די באלפאוינט האט געברענגט צוויי לעזונגן אויפאיינמאל: עס האט בלאקירט די טינט עס זאל נישט קענען ארויסרינען און האט קאנטראלירט די ארויסרינונג פון טינט דורכ'ן שרייבן.
ביראו האט געוואוסט אז ער האט אויסגעטראפן עפעס א קנאק אבער האט דאס ערשט גענוצט פאר זיך אליינס און דאס געוויזן צו זיין ברודער דזשארדזש א כעמיסט.
אינמיטן די ברען פון די צווייטע וועלט קריג, אין 943', האבן זיך די צוויי ברודער געוואנדן צו די אייראפעאישע פאטענט אפיס און געוויזן דעם אויסטרעף און באקומען א פאטענט רעכט ביז געציילטע שטונדן. זיי האבן זיך באלד גענומען צו די ארבעט און אנגעהויבן פראדוצירן א צאל פון די פעדערס, וועלכע זיי האבן גערופן ביראו פעדערס, און דאס ארומגעטראגן ווייזן ווי אימער זיי האבן געקענט צו מאכן געלט. דער געווינטשענער טאג איז אנגעקומען און די בריטישע רעגירונג האט זיך דערוואוסט דערפון און געשיקט א דעלעגאציע קיין אונגארן, אלעס אינמיטן די קריג, מיט א פארלאנג אפצוקויפן די פאטענט רעכט פון די צוויי ברודער. זיי זענען איינגעגאנגן אויף א געשעפט און די בריטישע האבן באלד אנגעהויבן פראדוצירן די ביראו פעדערס און דאס פארשפרייט אין די ראיעל נעיווי וועלכע זענען געווען די ערשטע דאס אויסצופרובירן.
די מלחמה האט געברענט און דער פארמעסט פאר נייע טעכנאלאגיעס האט אויך געברענט און עס האט נישט געדויערט לאנג ביז אויך די אמעריקאנער האבן זיך דערוואוסט פון דעם ספעציעלן באלפאוינט פעדער און אין 945' האט א כעמיסט מיט'ן נאמען מילטאן רינאולדס אנטוויקעלט א מער פארגעשריטענער טינט און פארקויפט 10,000 פון זיינע פעדערס אין עטליכע וואכן פאר $10 יעדע איינע (דאס איז געווען א גרויסע סכום געלט פאר א פעדער אין יענע צייטן).
די נייע פעדערס האבן נאך געהאט קליינע פראבלעמען און דאס איז געלעזט געווארן דורך א פראנצויזישער כעמיסט מיט'ן נאמען מארסעל ביטש, וועלכער האט ערצייגט א באלפאוינט פעדער וועלכע האט נאר געקאסט עטליכע פראנק. ער האט גערופן זיינע פעדערס "BIC" אלס א קורצער דערמאנונג פון זיין נאמען. די ביק פעדערס זענען פארקויפט געווארן אין די מיליאנען איבער גאנץ אייראפע באלד נאך די קריג און 10 יאר דערויף האט מען דאס אנגעהויבן פארקויפן אין די פאראייניגטע שטאטן.
אין אמעריקע האט ביק געהאט אסאך קאנקורענט ווען צענדליגער פירמעס האבן פראדוצירט פארשידענע סארט באלפאוינט פעדערס. ביק האט גענוצט די טעלעוויזיע צו אדווערטייזן אירע פעדערס פאר 29 צענט א שטיקל און האט צעביסלעך אריינגעשניטן אין די מארקעט ווערנדיג די גרעסטע פעדער פארקויפער אין די וועלט. ביי די ענדע פון די קאמפיין האט שוין א ביק פעדער נאר געקאסט 10 צענט פער שטיקל.
די איבעריגע איז היסטאריע. ביק איז פארבליבן די גרעסטע פעדער פראדוצירער אין די וועלט פראדוצירנדיג ביליאנען פעדערס פער יאר.
דער באלפאוינט דעזיין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שליסל צו א באלפאוינט דעזיין איז פארשטייט זיך די באל וועלכע איז דער איינציגער פארמיטלער צווישן די טינט אינעם פעדער און די פאפיר. די באל דרייט זיך פריי און ברענגט ארויס די טינט ווערנדיג נאכאנאנד געפיטערט פון די טינט רעזערוואר וועלכע איז געווענליך א שמאלע פלאסטיק רער וועלכע לויפט אין די הייך פון דעם פעדער.
די באל ווערט געהאלטן אין פלאץ ביים שפיץ דורך א סאקעט און טראץ וואס עס ליגט שטייף האט עס גענוג פלאץ זיך צו דרייען ווען מען שרייבט דערמיט. ווען מען הייבט אן שרייבן אויף א פאפיר טוט די פאפיר דרייען די באל וועלכע ברענגט ארויס מיט יעדן דריי די טינט וועלכע ווערט אראפגעפירט מיט די כוח פון גראוויטי. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די באל טוט צוויי זאכן: עס ברענגט ארויס די טינט פון אינעווייניג און אין דער זעלבער צייט האלט עס אפ די לופט פון אריינגיין אין דעם פעדער וואס וואלט אויסגעטרוקענט די טינט.
עס זענען פאראן פארשידענע סייזעס פעדערס וואס מיינט אז די באל אינעם פעדער איז קלענער אדער גרעסער. ווי גרעסער די באל איז אלס א ברייטערע ליניע שרייבט עס. די סייזעס הייבט זיך אן פון פאוינט איין מילימעטער און ענדיגט זיך ביי פאוינט זיבן מילימעטער. צום ביישפיל א פאוינט פינף מילימעטער מיינט אז עס שרייבט א ליניע פון 0.5 מילימעטער ברייט.
אנדערע סארט באלפאוינט פעדערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט ווערט די טינט אין א פעדער אראפגעשיקט דורך די כוח פון גראוויטי און אזוי ווערט די באל שטענדיג געפיטערט מיט טינט ביז דאס לעצטע ביסל קומט ארויס. אבער אויב מען זאל נעמען א פעדער און עס ארויפטראגן אין ספעיס וועט עס נישט ארבעטן ווייל אין ספעיס איז נישט פאראן קיין גראוויטי און די טינט וואלט נישט ארויסגערינען. האט מען ערצייגט א ספעיס פעדער אין וועלכע די טינט ליגט אין א קליינע לופט דרוק טאנק און אזוי יאגט עס ארויס די טינט.
וויבאלד עס ווערט ארויסגעשיקט מיט לופט דרוק קען עס זיין בעסער פארמאכט וואס מיינט אז די טינט קען זיך לענגער האלטן. א נארמאלע פעדער האלט 2 יאר ביז די טינט אינעווייניג טרוקנט אויס. מען שאצט אז א ספעיס פעדער קען האלטן 100 יאר אבער עס איז נאך נישט דא ווער עס זאל עס איבערצייגן ווייל דער פעדער עקזיסטירט נישט מער ווי 20 יאר.
אין די 980' יארן האבן כעמיסטער ערצייגט א באל-פאוינט פעדער וועלכע'ס טינט קען אויסגעמעקט ווערן. דאס איז געווען די ערטשע אזא ערפינדונג. ביז אהין האט מען אלע יארן געוואוסט אז וואס עס ווערט געשריבן קען נישט אויסגעמעקט ווערן. דער פעדער איז די זעלבע נאר די טינט אינעווייניג איז פון אן אנדערע סארט. אנשטאט טינט פון אויל איז עס געמאכט פון ראבער צעמענט וועלכע איז נישט קיין פערמענאנטע טינט נאר לאזט איבער א צייכן וועלכע קען גרינג באזייטיגט ווערן וויבאלד עס קלעבט נישט און איז מער פליסיג. אבער אויך די סארט טינט האט א שיעור און נאך 10 שטונדן טרוקענט עס אויס און מען קען עס מער נישט אויסמעקן.


text:
16טן יוני
דעם 16טן יוני איז דער 167סטער טאג פון יאר (168סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 198 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 632 - יאזדגערד דער דריטער, דער 29סטער (און לעצטער) קעניג פון דער סאסאנידער אימפעריע הייבט אן זיין מלוכה
- 1903 - דער פעפסי קאלא געטראנק ווערט געשטעלט צום פארקויפן דאס ערשטע מאל, אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1940 - צווייטער וועלט קריג: מארשאל פעטען ווערט דער פירער פון ווישי פראנקרייך
- 1963 - דוד בן גוריון רעזיגנירט פון זיין פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 1977 - לעאניד ברעזשנעוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1983 - יורי אנדראפאוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1775 - יהודה טורא, יידישער-אמעריקאנער פילאנטראפ און געשעפטסמאן (נפטר 1854)
- 1946 - דאנאלד טראמפ, אמעריקאנער פילאנטראפ און געשעפטסמאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1958 - אימרע נאדזש, אונגארישער פאליטיקער (געב' 1895)


text:
טורקמעניסטאן
טורקמעניסטאַן איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַשגאַבאַט. 4.95 מיליאָן פּערזאָנען װױנען אין טורקמעניסטאַן. דאס לאנד גרענעצט אפגאניסטאן צו דרום-מזרח, איראן צו דרום-מערב, אוזבעקיסטאן צו צפון-מזרח, קאזאכסטאן צו צפון-מערב, און דעם קאספישן ים צו מערב.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די 11טע און 12טע יארהונדערטער האט דער טורקמענישער סעלדזשוקער שבט אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געשפרייט ביז באגדאד. אין א שפעטערער תקופה האבן זיך פאראייניקט די סעלדזשוקע און טורקמענישע פעלקער מיט אנדערע טערקישע פעלקער און זיי האבן געשאפן די אטאמאנישע אימפעריע.
אינעם 13טן יארהונדערט האט דזשינגיס כאן געפירט די מאנגאלן איינצונעמען לענדער ביז אייראפע, און אסאך טורקמענער זענען געהרגעט געווארן דורך די אכזריתדיקע מאנגאלן. נאכן טויט פון דזשינגיס כאן האבן די מאנגאלן פארלוירן זייער שליטה איבער טורקמעניסטאן. שפעטער האט טימור באהערשט איבער דער טעריטאריע און האט אויפגעשטעלט די טימורישע אימפעריע.


text:
FBI
FBI (עף בע אי) איז דער פעדערעלער ביורא פון אויספארשונגען, אן אמעריקאנער ארגעניזאציע געגרינדעט אין 1908 מיטן נאמען ביורא פון אויספארשונגען {BOI}, באקומען דעם נאמען FBI הערשט אין 1935, ער אפערירט אונטער די יוסטיץ דעפארטמענט.
מיסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיסיע און ציל פון דער ארגעניזאציע איז צו באשיצן און באוואכן אמעריקאנער טעריטאריע פון טעראריסטן, און האלטן אן אויג אויף די קרימינאלע געזעצן צו ס'ווערט אויסגעפאלגט און איינגעהאלטן
באשיצן ציווילע רעכטן, האלטן אונטער קאנטראל די אויפירונג פון גרופעס נישט צו ווערן גענג'ס.
דער היינטיגער דירעקטאר זייט 2001 איז ראבערט מילער.
דער שרעקליכער נאכטעם פון די ארגאניזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנכע אמעריקאנער פון אלע שיכטן און קרייזן, שוין אפגערעדט פון די מינאריטעטן, רעדן זיך אפ אויף די פולע אומרעכטן וואס זיי נוצן אויס אונטער זייער מאכט איינפלוס קעגן פשוט'ע אמעריקאנער בירגער, און אפטמאל איז עס אפילו טויט שטראף אורטיילן, און אפילו ווען זיי אנערקענען יא אמאל אז זיי האבן געמאכט א טעות דערקלערן זיי נישט אין אן אפענעם וועג כדי ריינצואוושן יענעם'ס נאמען, נאר קודם פאררופן זיי א גרויסן פרעס קאנפערענץ און באזינגען יענעם, און דערנאך סעטלען זיי דעם קעיס אונטער באהאלטענע אפמאכן וואס צווינגט יענעם (און רוב פעלער) נישט ארויס צו געבן קיין שום דעטאלן, אונטערן מאנטל אז עס קען שאטן פאר די זיכערהייט פון דעם לאנד
פון די צווייטע זייט מטבע זאגן די אויטאריטעטן אז עס איז אוממעגליך אנצוגיין צו באשיצן אזא גרויסע אימפעריע ווי וואס דער מערסט דעמאקראטיש לאנד שטעלט צו אן מאכן פון מאל צו מאל א טעות, און דאס ארויסגעבן די אינפארמאציע איז יצא שכרו בהפסידו אז אזוי וועלן די עכטע פארברעכער וויסן די טאקטיקן פון דער רעגירונג און וויסן וויאזוי זיך אויסצומיידן פון זיי
אבער דאס זענען ביידע מודה אז די פארגיטיגונג וואס זיי געבן פאר אומשולדיגע זענען גאר מינימאל, און די שולדיגע דערין (אויב עס איז דא מען רעדט נישט פון קיין מיסטפארשטענדענישן און דאס גלייכן) ווערן זעלטן ווען דיסציפלינירט


text:
רייכערן
רייכערן איז דער אקט פון פארברענען אויסגעטרוקענטע און צעמאלענע טאביק פלאנצונגען און אריינאטעמען דעם רויך דערפון.
רייכערן איז נישט קיין נייע זאך. עס גייט שוין אן טויזענטער יאר זינט מענטשן האבן ערפינדן אז מען קען רייכערן די שטויב פון טאביק פלאנצונגן. אבער נישט יעדער האט גערייכערט די פלאנצונגן נאר האבן דאס צעמאלן און אריינגעאטעמט אדער געביסן צו שפירן דעם טעם דערפון. אבער נאך מיט איבער טויזענט יאר צוריק האט מען שוין שפעקולירט אז דאס קען שאטן צום געזונט און טייל דאקטוירים האבן דאס באשולדיגט אלס א רעזולטאט צו אסאך קרענק. אבער די וועלט מאסן האט קיינמאל נישט געגלייבט אדער נישט געוואלט גלייבן און מען האט גערייכערט א ציגראט נאך א פאפיראס ווען עס האט אוועקגעלייגט מיליאנען מענטשן יעדעס יאר.
טאביק באשטייט פון צענדליגער כעמיקאלן אין צוגאב וואס די טאביק פירמעס לייגן אליינס צו. דער הויפט אינהאלט איז ניקאטין וועלכע מאכט דעם גוטן טעם אין א פאפיראס און פאדערט דעם מענטש פאר נאך און נאך.
ניקאטין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ניקאטין
ניקאטין איז א נאטורליכע ארגאנישע כעמיקאליע וועלכע געפינט זיך אין טאבאק פלאנצונגען. א ביישפיל פאר די וואס רויכערן נישט איז קאפעין וועלכע איז די נאנטסטע סארט אייננעמונג צו ניקאטין און גיט די זעלבע סארט סטימולאציע אין א קלענערן פארנעם.
ניקאטין באטרעפט אינגאנצן 5 פראצענט פון די טאבאק פלאנצונגן און דאס ווערט ארויסגענומען און קאנצעטרירט בעפאר מען לייגט דאס אריין אין פאפיראסן. היינטיגע פאפיראסן פארמאגן צווישן 8 און 20 מיליגראם ניקאטין פער פאפיראס, געוואנדן לויט די סארטן. ווען מען רויכערט נעמט דער קערפער נישט אריין מער ווי איין מיליגראם ניקאטין ווייל די איבעריגע גייט אוועק מיטן פייער און רויך אבער דאס ביסל וואס גייט יא אריין ברענגט א ספעציעלע סטימולאציע אינעם קערפער צו וועלכע מען געוואוינט זיך צו און מען לעכצט פאר נאך און נאך.
ניקאטין אינעם קערפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ניקאטין קומט אריין אינעם קערפער ווערט דאס פארשפרייט צו די הויט, לונגען, און צו די אינערליכע הויט פון די נאז און מויל. אין די פלעצער זיצט עס פאר א שטיק צייט ווי לאנג עס זאפט אריין אין די בלוט צעלן און צירקולירט ווייטער צו די אנדערע טיילן פון דעם קערפער. אבער עפאר עס גייט ווייטער לויפט עס ערשט דורך אין דעם מוח וואו איר עפעקט ווערט צום מערסטן דערשפירט און ערשט דערנאך גייט עס ווייטער.
עס זענען פאראן פארשידענע וועגן ווי אזוי ניקאטין קען אנקומען אינעם קערפער, און די גרינגסטע וועג פון זיי איז דורך אטעמען די לופט וועלכע פארמאגט ניקאטין. רויכערן טוט גענוי דאס ווייל מען אטעמט אריין די רויך וועלכע טראגט איז זיך די ניקאטין ווען עס ברענט אויס און וועפט אריין אין די רויך. אבער נישט נאר דער וואס רויכערט באקומט ניקאטין, נאר יעדער וואס שטייט ארום און אטעמט אריין די רויך פון דעם ציגראט. נישט אומזיסט ווארענט מען פאר צווייטע האנט רויכערן וועלכע איז טייטש אז מען שטייט און פארברענגט נעבן מענטשן וואס רויכערן און מען באקומט די ניקאטין געצוווינגענערהייט צי מען פארשטייט יא דערצו צו נישט.
יעדע מענטש ארבעט אויס די ניקאטין אנדערש און ביי איינעם בלייבט די עפעקט לענגער און ביי א צווייטן קורצער. געווענליך האט עס צעטאן וואספארא סארט לעיבער מען פארמאגט. געזונטע לעיבער וועט שנעל אויסארבעטן די ניקאטין און דער מענטש וועט באלד לעכצן פאר נאך. רוב מענטשן וואס רויכערן טוען דאס עטליכע מאל אין טאג כדי צו האלטן א באלאנסירטע מאס ניקאטין אינעם קערפער צו יעדע צייט. ווען דאס הייבט אן ווערן ווייניגער שפירן זיי דאס שנעל און דאס ציט צו רויכערן נאך א ציגראט.
עס איז אבער פאראן א שיעור וויפיל מער רייכערט א טאג. עס זענען טאקע פאראן מענטשן וואס רויכערן גאר אסאך אבער דאס זענען געווענליך יונגע מענטשן וועלכע'ס לעיבער איז געזונט אין שטארק. אויב מען רויכערט צענדליגער יארן נאכאנאנד וועט די לעיבער שוין נישט אזוי שנעל בעארבעטן די ניקאטין און עס וועט געדויערן לענגער וואס מיינט אז דער מענטש וועט האבן די ניקאטין פאר א לענגערע צייט אין זיין קערפער און ער וועט מער נישט דארפן רויכערן אזויפיל צו האבן פרישע ניקאטין אין זיין קערפער.
מיט דעם קען מען גרינג פארשטיין פארוואס רייכערן נעמט אוועק די אפעטיט פון עסן. דער קערפער פארברענט די צוקער וועלכע ליגט אין די בלוט אלס א טייל פון דער פראדעצור פון פארברענען קאלעריס און ווען אסאך פון דאס צוקער איז שוין נישטא שפירט דאס דער מוח און עס הייבט אן פארלאנגן פאר מער עסן. ניקאטין קען אפהאלטן די צוקער פארברענעריי און וויבאלד עס פארבלייבט מער צוקער אינעם קערפער שפירט מען נישט אזוי שנעל הונגער כאטש אין פאקט דארף שוין דער קערפער יא האבן עסן.
אבער מיינט נישט אז רויכערן איז א גוטע רעצעפט פאר א דייעט. פארקערט, רייכערן פארדרייעט דעם גאנצן סיסטעם פון עסן וועלכע האט טאקע נישט קיין עפעקט אויף א מענטש וואס עסט נארמאל, אבער אויב מען גייט אויף א דייעט מאכט עס אסאך פראבלעמען און כאטש דער מענטש קען פארלירן וואג וועט ער אבער ליידן דערפון און ער וועט שנעלער צוריקנעמען וואג אויב ער לאזט נאך פון א דייעט.
אבער די מעלות פאלן אוועק צענדליגער מאל קעגן די חסרונות. רויכערן פארמערט די שאנסן צו קענסער, הארץ פראבלעמען, סטראוק, אלצהיימער דעזיז, און נאך פארשידענע קראנקהייטן. די וועלט האט אלע יארן געוואוסט אז רויכערן טויג נישט אבער מענטשן האבן נישט געוואלט הערן און פארשטיין. נאך די צווייטע וועלט קריג האט מען מער אנגעפאנגן צו רעדן דערוועגן אין די עפענטליכקייט און יארן שפעטער האבן א רייע שטודיעס אויפגעטרייסעלט די וועלט ווען דאקטוירים האבן זיך פאראייניגט און געווארענט די מענטשהייט אז רויכערן איז סם פאר'ן מענטש און איז דער הויפט אורזאך פאר א רייע קרענק.
עווענטועל האבן מענטשן אנגעהויבן קלאגן די טאביק פירמעס פאר'ן ברענגן די קראנקהייטן אבער די רייכע גרויסע פירמעס האבן געקעמפט מיט די בעסטע אדוואקאטן און האבן געווינען יעדעס מאל. אין די מיטעלע 90'ער יארן האט א אינערליכע וויסנשאפטלער, וועלכער איז אויפגעזאגט געווארן פון זיין שטעלע, נקמה גענומען פון די טאבאקא פירמעס מיט זיין מעלדונג אז די טאבאקא פירמעס לייגן גאר אריין נאך כעמיקאלן וועלכע העלפן דעם מענטש ווערן צוגעבינדן דערצו. די טאבאקא פירמעס האבן פרובירט צו דערשטיקן דעם קלאגע און האבן געווארענט צו קלאגן די סי בי עס נייעס אגענטור וועלכע האט געפלאנט צו ברענגן דעם סייענטיסט אויף איר פאפולערע "60 מינוט" פארשטעלונג. א געניטער דזשורנאליסט פון די 60 מינוט פראגראם האט אבער אנגעדרייט אלעס עס זאל נישט פאסירן און ערשט נאכדעם וואס אנדערע צייטונגן זענען דערגאנגן דערוועגן האט סי-בי-עס זיך געבראכן.
דער פארשטעלונג האט געברענגט די געוואונטשענע רעזולטאטן פאר מיליאנען געליטענע ווען די טאבאקא פירמעס האבן אין די ענדע געשליכטעט דעם קלאגע פאר די פאנטאסטישע סומע פון נאנט צו 300 ביליאן דאלאר.
איינגעוויינען און אפגעוויינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער וואס האט קיינמאל בעפאר נישט גערויכערט ציט נישט צו דעם קיינמאל אפילו אויב ער אטעמט אריין די רויך ווען אנדערע רויכערן. כדי צו באקומען א תאווה צו רויכערן דארף מען ערשט רויכערן און דאס פאסירט געווענליך ווען מען איז יונג און מען זעט אנדערע רויכערן. איינמאל מען הייבט אן רויכערן נעמט נישט לאנג ביז מען הייבט אן שפירן דעם טעם און מען אנטוויקלט שנעל א צוגעבינדנקייט דערצו וועלכע בלייבט אויפן גאנצן לעבן. דאקטוירים זאגן אז די וואס רויכערן זענען צוגעבינדן דערצו פיזיש און גייסטיש. זיי קומען צוריק צו דעם ציגארעטל צוליב א פיזישע טעם וועלכע זיי שפירן דערין און וועלן נישט אויפגעבן דעם ציגראטל אפילו ווען זייער געזונט טויג נישט וועלכע ווייזט אז דאס איז אויך א פסיכאלאגישע צוגעבינדנקייט וועלכע קען שווער אויסגעריסן ווערן.
איינמאל מען רייכערט איז שווער אויפצוהערן איין אינדערפרי ווייל מיט דער צייט אדאפטירט דער מוח ווי אזוי צו קאמפענסירן די עפעקט פון ניקאטין און ווערט צוגעוואוינט צו אפערירן דעם וועג. אזעלכע זאגן אז די וועג איז צו גיין צעביסלעך און זיך אפגעוויינען דערפון דורך אויסלערנען דעם מוח ווי אזוי זיך צו באגיין מיט ווייניגער ניקאטין ביז מען קומט אן צו גארנישט. עס זענען פאראן א רייע פראגראמען וועלכע העלפן איבערקומען דעם געוואוינהייט און זיך אפלאזן פון רויכערן. אין די לעצטע יאר האבן צענדליגער מיליאנען מענטשן אין אמעריקע אפגעלאזט רויכערן און דאס ווייניגסטע, פראצענטווייז, הייבן היינט בכלל אן צו רויכערן. די רעגירונג גיט אויס אסאך געלטער צו ווארענען קעגן רויכערן און אפילו די טאבאקא פירמעס זעלבסט זענען געצווינגן צו טאן געוויסע זאכן וועלכע זאל צו וויסן טאן דער וואס קויפט דאס אז עס קען האבן עפעקטן אויף געזונטהייט.


text:
פאנעטיק
פאנעטיק איז די חכמה וואס טוט שטודירן די אויסשפראכן וויאזוי דאס הערט זיך יעדע ווארט אין איר אייגענארטיקער אבסטראקטער קלאנג פון הערן ווען מ'ליינט דאס און ווען מענשטן רעדן דאס צווישן זיך, און וויאזוי מען ניצט דאס מויל צו שאפן דעם קלאנג. דאס איז נישט דן אינעם קאנטעקסט פונעם קול נאר אינעם עצם קול וויאזוי דאס הערט זיך.
די אפטייל פון ווארט פאן קומט פון גריכיש φwvή פאָנע וואס איז טייטש קול אדער קלאנג. ווי אויך טראגט דער נאמען אונזערע טעלעפאן'ען פון דעם שורש ווארט.
אפטיילונגן אין דער שטודיע קען זיין ווי פאלגענד, וויאזוי דאס מויל שאקלט זיך ד.ה. וועלכע אברים יעדע שפראך דרוקט מער צו די צונג אדער די ליפן א.א.וו. אדער פשוט וויאזוי מען הערט דאס ווייל איין ווארט כאפט מען מער אריין ווי דאס צווייטע. א.א.וו.
עס זענען פארהאן איבער הונדערט פארשידענארטיקע קולות אין דער שטודיע פון פאנעטיק.
דאס האט מען שוין שטודירט זינט 2,500 יאר צוריק אין אינדיע.


text:
א צוויישפראכיק טאוול אין לוזשיץ
די סארבישע שפראכן (Serbsce, Serbski) זענען צוויי שפראכן, וואס זענען גערעדט ביי סארבישער - א קליינע סלאווישע באפעלקערונג איו מזרח דייטשלאנד. עס איז דא צוויי מיני סארביש: אויבער סארביש (hornjoserbsce), וואס איז גערעדט ביי 40,000 מענטשן אין זאקסן און אונטער סארביש (dolnoserbski), וואס איז גערעדט ביי 10,000 מענטשן אין בראנדנבורג. דער תחום אוואו די צוויי שפראכן זענען גערעדט איז געוואוסט אלס לוזשיץ (Łužica אין אויבער סארביש, Łužyca אין אונטער סארביש, Lausitz אין דייטש).
פאלגנד איז א פארגלייך פון סארביש מיט אנדערע סלאווישע שפראכן.


text:
חיפה
32°49′0″N 34°59′0″E / 32.81667, 34.98333קאארדינאטן: 32°49′0″N 34°59′0″E / 32.81667, 34.98333
i חיפֿה (אַראַביש حيفا - חאַיפֿאַ) איז די גרעסטע שטאט לויט באַפעלקערונג אין צפון ישׂראל און די דריטע גרעסטע שטאָט אין לאנד. די שטאט איז שוין באקאנט פון 300 יאר פֿאר דער ציווילער רעכענונג (בערך ג'ת"ס). איר שטח איז 63,666 דונאם. עס איז באשטעטיקט געווארן ווי א שטאט אין יאר... . לויט דעם צענטראלן ביורא פון סטאטיסטיק, ריכטיק פאר יאר 2011, איז איר באפעלקערונג 270,348 איינוווינערס. חיפה איז איינע פון די פארט שטעט אין ישראל, און איצט איינער פון די סימבאָלן פון דער שטאָט איז די פּאָרט פון חיפֿה.
חיפֿה איז דער שטאָטישער צענטער פון צפון ישראל, הויפטשטאט פון חיפֿה דיסטריקט און אַ מיטגליד פון פארום 15. חיפֿה איז אַ צענטער פון טראנספארטאציע, און אַ צענטער פון ים-האַנדל פון ישראל. צוויי געערטע אקאדעמישע אינסטיטוציעס געפינען זיך אין חיפה, דער אוניווערסיטעט פון חיפה און דער טעכניאן.
די באפעלקערונג פון חיפה זענען 82% יידן, 4% מוסלמענער, און 14% קריסטן.
דער נחל קישון טייך רינט אדורך חיפה אינעם מיטלענדישן ים.
אינהאַלט
חרדים אין חיפה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין חיפה געפינט זיך א גרויסע היימישע קהילה וואס ווערט גרעסער פון יאר צום יאר און היינט ווינענן אין חיפה מער ווי 5,000 משפחות פון היימישע יונגעלייט.
אין חיפה איז דא א פאר גרויסע חסידישע קהילות, די גרעסטע קהילה איז סערעט וויזשניץ וואס זיי זיינען מער פון 500 משפחות, גור האבן אין חיפה 300 משפחות , צאנז 150 משפחות, און נאך א סך קהילות וואס צוזאמען זיינען זיי 5,000 משפחות.
די חרדישע קהילות אין חיפה געפינען זיך אינעם געגנט הדר הכרמל וואס איז פון די ערשטע געגנטן פון דער מאדערנער שטאט.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נהריה - תל אביב באן ליניע פון ישראל באנען האט זעקס סטאנציעס אין חיפה: חוף הכרמל, בת גלים, חיפה צענטראל, לב המפרץ, חוצות המפרץ, קרית חיים.
דאס כרמלית איז אן אונטערגרונט באן, וואס פארט אונטערן כרמל, און איז פון די קורצטע מעטרא סיסטעמען אויף דער וועלט.
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בארטן שאסיי, שאסיי 2, פארבינדט חיפה צו דרום מיט נתניה, תל אביב און אנדערע שטעט, ווי אויך שאסיי 4, וואס פאראייניקט זיך מיט שאסיי נומער 2, ביים אריינגאנג צו דער שטאט פון דרום מערב. שאסיי 4 פארט אריבער דעם אונטערשטן טייל ביז צום צפון טייל פון שטאט, וואו זי טראגט אויף צפון צו די קריות עכו און נהריה. שאסיי 75, מיט שאסיי 752, פארבינדן חיפה צום מזרח, ווי נצרת, און יקנעם.
שאסיי 22, איינגאס שאסיי, איז א פראיעקט וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אויסמיידן דעם שווערן פארקער ביים שטאט אריינגאנג אין צפון חיפה און קריות. ווי אויך האלט יעצט אינמיטן אויפגעבויט ווערן, די כרמל טונעלן שאסיי, וואס פארט אונטער חיפה דורך א טונעל, און מיידט אויס דעם דורפארן חיפה אין שטאט, עס וועט ווערן איינקאסירט וועגנגעלט, ווי אויף כביש שש.
פארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיפה האט צוויי פארטן, דעם גרויסן חיפה פארט אין דעם צענטער פון דער שטאט, און דעם קישון פארט. אין קישון פארט געפינט זיך דעם פארט פון ישראל שיפבויערייען, וואס איז דער איינציקער פריוואטער פארט אין גאנץ ישראל.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיפה ווערט פארעכנט, אלס א הייליקע שטאט פאר די באהיי רעליגיע, ווי באב איז באגראבן (באב מיינט טויער אוי אראביש), די צווייטע נאכן באבאללא, גרינדער פון רעליגיע. די באהיי רעליגיע האט אויפגעשטעלט די באהיי גארטן, וואס געפונט זיך אויפן כרמל בארג, און איז איינע פון די מערסט באזוכסטע טוריסטן ערטער אין ישראל. די גארטן איז גאר שיין און עסטעטיש, וואס געפונט זיך אוי באזונדערע טעראסעס, ביזן טעמפל ווי באב ליגט באגראבן. די גארטן איז דערקלערט געווארן דורך די פאראייניקטע פעלקער, אלס א וועלטלעכער קולטור ארט.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אָנהייב פון חיפֿה איז ניט געקענט קלאר. עטלעכע פארשער גלויבן אז דער ייִשובֿ פון חיפֿה איז שוין געווען אין דער פּערסישער תקופה. חיפֿה ווערט דערמאנט אין דעם תלמוד. אין יענע צייַטן איז זי געווען אַ קליינע שטאָט וואָס ליגט צווישן דעם בת גלים קוואַרטאַל און דער דייַטשער קאָלאָניע פון היינט.
מיטל אלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פריע 11טן יאָרהונדערט איז חיפֿה געווארן איינגענומען דורך די קרייצצוג. ווי זיי האבן חרובֿ געמאכט די ייִדישע קהילה, דעמאלט איז חיפה געווארן די הויפּט ייִשובֿ פאַרנומען דורך קריסטן און מוסלמענער פאיינוווינער. די שטאָט מויערן זענען געווארן צובראכן אבער דערנאך איבערגעבויט דורך די קרייצצוג, אָבער די שיף פארט זענען נישט געווארן איבערגעבויט. אין 1265 איז די שטאָט איבערגענומען געווארן דורך די מאמלוכן; די מויערן זענען חרוב געווארן און עס איז געווארן אַ קליין פישערייַ ייִשובֿ.
מאָדערנע חיפֿה אין זייַן איצטיקע פארנעם האט אנגעהויבן זיך אויסצופארמען בשעת די אָטאָמאַנער האבן געהערשט, אין 1761 חרובֿ דורך דאַהער אל אָמאַר, דער וויזיר פון גליל, דער אָריגינעל שטאָט, און שייַעך-געבויט דער חיפֿה ווו איז איצט די אונטערשטאָט. דעם פּעריאָד צייכנט אן דער אָנהייב פון דער העכערונג פון חיפֿה, מאכנדיק חיפה פאר א וויכטיקע שטאט אי סטראטעגיש אי עקאָנאָמיש וואס האלט אן ביז היינט.
מאדערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בשעת דעם 19טן יאָרהונדערט האט זיך די שטאָט פארברייטערט, ספּעציעל מיט דער הילף פון צוויי גרופּעס פון קריסטלעך סעטאַלערז וואס גרינדן זיך אַרויס די ווענט. איינער איז אַ גרופּע פון דייַטש טעמפּלאַרס, יענע געזעצט אין די פּליינז בייַ די פֿיס פון קאַראַמעל, דרום פון די מעדיטערראַנעאַן ברעג נעבן די אלטע שטאָט, און געפרוווט צו דינגען דער הויפּט אין אַגריקאַלטשער. שפּעטער זיי שטעלן אַרויף אויף די מאַונטאַנטאַפּ קוואַרטאַל פון אַ נייַ ריזאָרט, זי גערופן "קאַראַמלהעים" און די נומער פון ביטעס פון עס סערווייווד און אפגעהיט, דעם איז די הויפט קאַראַמעל קוואַרטאַל הייַנט. הייזער פון די דייַטש קאַלאַני בייַ די פֿיס פון די באַרג, צוזאמען די אַווענוע בן-גוריאָן, האָבן אויך געווארן געזונט, און זיי זענען איצט אַ טוריסט. די רגע גרופּע איז די קאַרמעליטע סדר וועמענס מיטגלידער געזעצט אין דעם קוואַרטאַל און שפּעטער כוואליעס אין די סטעלאַ מאַריס בייַ דער שפּיץ פון קאַראַמעל, ווו אַ קאַטהאָליק מאַנאַסטערי געגרינדעט דורך די מיטל פון די 18 יאָרהונדערט. ווען נאַפּאָלעאָן ס ינוואַזיע פון ישראל צו ישראל געדינט די מאַנאַסטערי ווי אַ שפּיטאָל נאַפּאָלעאָן ס אַרמיי. בשעת דעם 19סטן יאָרהונדערט זענען די צוויי רעליגיעז גרופּעס געראַנגל פֿאַר קאָנטראָל איבער נייַ טעריטאָריע אין מט. איבער די 18 יאָרהונדערט און 19 יאָרהונדערט פּאָרט פון חיפֿה איז קעגן דורך פּייראַץ קאַנסיסטאַנטלי, און דערפֿאַר די היגע אַטאַמאַן גענעראל באַשלאָסן צו בויען צוויי טורעמס היטן דעם פּאָרט אויף יעדער זייַט. די טורעמס סימבאליזירן די שטאָט, כאָטש מער לעצטנס דימאַלישט, זיי קאַמעמערייטיד דער סימבאָל פון דער שטאָט פון חיפֿה. אין די 30ער פון דעם 19טן יאָרהונדערט, די צייַט פון איבראַהים פּאַשאַ.
אידן געלעבט אין חיפֿה ווי אַ קהילה פון די מיטן 30ער יאָרהונדערט, און זענען געווען מערסטנס מענטשן פון די שפאניע. איבער די צייַט פון אַטאַמאַן הערשן באוועגט די נומער פון יהודים וואס געלעבט אין צווישן 800 צו 1,500 מענטשן. דער ערשטער קוואַרטאַל אַרויס די ווענט איז אַראָפּ צו די-יעהוד איז געגרינדעט אין 1891 צווישן וואַדי וואַדי סאַליב קראַניקלערז פון דעם טאָג. די ייִדיש באַפעלקערונג געוואקסן סטעדאַלי דורך דער ערשטער און צווייט ימאַגריישאַן פון מזרח אייראָפּע. בשעת דער ערשטער יאָרצענדלינג פון 30ער יאָרהונדערט איז די ייִדיש צענטער פון חיפֿה אין צאָפנדיק ישראל. מיטגלידער 'פאָנד צו העלפן די "בערלינער געזוכט צו העכערן די שאַפונג פון אַ פּאָסטן-צווייטיק וואָלט באַן ייִדיש סאַבדזשעקס פון טעכנאָלאָגיע, און אין 1912, ווען די ייִדיש באַפעלקערונג פון דער שטאָט נאָענט צו 3,000 מענטשן, איז געשטעלט אין דעם צימער קאָרנערסטאָון טעטשניקום - אַקאַדאַמי פאָוקיסיז אויף לעבן חכמות און אַקרעדאַטינג ענדזשאַנירז און טעקנישאַנז . ווייַטערדיק די שפּראַך מלחמה גייען אויף אין די קהל, די נאָמען פון די ינסטיטושאַן ל "טקניאָן", און שפּעטער באשלאסן די טעכניאן.
פרי 20 יאָרהונדערט האט מען געווידמעט די ערשטע באַן סטאַנציע אין חיפֿה, וואָס קאַנסטאַטוטאַד די מערב סוף פון סטיישאַן וואַלי ראַילראָאַד - אַ שפּור אַז קראָסט די יזרעאל טאל צווישן חיפֿה און די הידזשאַז באַן אין סיריע און ירדן. רעלס דזשוינץ, דיזיינד צו רונג דער חיפֿה מיט אנדערע סענטערס פון די אָטטאָמאַן אימפעריע, אַקסעלערייטיד די מאָמענטום פון אַנטוויקלונג פון די פּאָרט פון חיפֿה.
פארן וועלט קריג איך געלעבט אין חיפֿה, אומגעפער 20,000 באוואוינער, און זי איז די פערטע גרעסטע שטאָט אין דעם לאַנד.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיפֿה קענען ווערן געפונען אין אַ מישן פון באַקאַנט שולן (שטאַט, שטאַט רעליגיעז, ספּעציעל בילדונג), שולן פון פרייַ דערציונג באַוועגונג (דערקענען בילדונג), פּריוואַט שולן, נאַנפּראַפאַט אָרגאַנאַזיישאַנז צו העכערן וויסן, און אנדערע פּאָטער אינסטיטוציעס. צווישן שולן זענען גרויס חיפֿה העברעיִש רילי שולע, וואָס אַמאָל געבילדעט עליט ידף (מיליטעריש באָרדינג שול בייַ אים), און די לעאָ באַעקק בילדונג צענטראַל, די מאָוועמענט פֿאַר פּראַגרעסיוו יידישקייַט.
אין 1912 איז געגרינדעט געווארן דער טעכנאלאגישער אוניווערסיטעט אין חיפֿה, "טעכניקום", וואָס איז געווען דער ערשטער אוניווערסיטעט אין ארץ ישראל. זייַן נאָמען איז שפּעטער געביטן צו די טעכניאָן, און איז פאָוקאַסט פון זייַן אנהייב אין אינזשעניריע און וויסנשאַפֿט. זינט זייַן פאַרלייגן, דער חיפֿה טעכניאָן פּראָמאָטעד ווי איינער פון די בוילעט סענטערס פון העכער בילדונג אין ישראל. אין 1969 איז געגרינדעט אין די פאַקולטעט פון מעדיצין אין 1971 באשטעטיקט זייַן אַקסעפּטאַנס דורך די פּראָגראַם פיייקייַט בייַ די טעכניאן, לויף געענדיקט אין 1973.
אין די 60ער יארן פון דעם 20סטן יאָרהונדערט עס איז באַשלאָסן צו פאַרלייגן אַ אוניווערסיטעט וואָס וועט האַנדלען מיט דער געזעלשאַפטלעך חכמות און כיומאַניטיז, איז דער אוניווערסיטעט פון חיפֿה. 30 יאר שפּעטער זענען אויך אוניווערסיטעט דעפּאַרטמענטן און פאַקולטעטן פון געזעץ, געזעלשאַפֿט אַדמיניסטראַציע, וווילשטאנד, דערציונג, קאָמפּיוטער וויסנשאַפֿט און וויסנשאַפֿט בילדונג און לערנען, און אויך בודק געווען די מעגלעכקייט פון גרינדן צוויי מעדיציניש שולע אין חיפֿה. אשכול טורעם, וואָס הייזער אָפאַסאַז פון דעם אוניווערסיטעט, איז געווען ביז 2002 דער העכסטער בנין אין חיפֿה. עס איז דיזיינד דורך אָסקאַר ניעמייער, וואס אויך דיזיינד די אמעריקאנער נאַטיאָנס בנין אין ניו יארק.
אין 2008, האבן געלערנט אין חיפֿה אוניווערסיטעט 17,000 סטודענטן, טעכניאן און בערך 11,500. די שטאָט האט אויך אַ צווייַג פון דעם אפענעם אוניווערסיטעט וואָס איז ליגן אויף די נחלה און עטלעכע אנדערע העכער דערציונג אינסטיטוציעס, אַרייַנגערעכנט די אַקאַדאַמי פון דיזיין און בילדונג וויזאָ חיפֿה, ווו זיי געלערנט אין 2008 וועגן 850 סטודענטן, גארדאן קאַלידזש, ווו זיי געלערנט אַז יאָר וועגן 1,700 סטודענטן, אַראַביש קאַלידזש פֿאַר בילדונג, ווי 2000 סטודענטן, קאַלידזש טילטן פּלאַן-כּמעט 1,000, און קאַראַמעל אַקאַדעמיק צענטראַל מיט כמעט 1,000 סטודענטן. נאָר לערן אין יעדער יאָר איבער 30,000 סטודענטן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
שלמה יהודה ראפאפארט
שלמה יהודה לייב הכהן ראפאפארט (י"ט סיון ה'תק"ן - י"ט תשרי ה'תרכ"ח), אויך באקאנט מיט די ראשי תיבות שי"ר, איז געווען א גאליציאנער רב און א אידישער געלערענטער.
געבוירן אין לעמבערג י"ט סיוון ה'תק"ן, יוני 1 1790, און געשטארבן און פראג, י"ט תשרי ה'תרכ"ח, 18טן אקטאבער 1867. ער איז געווען א מיטגלידער אין דער גאליציאנער השכלה באוועגונג, אזוי אויך איז ער געווען פון די גרינדער פון דער "וויסנשאפט דעס יודנטומס" (חכמת ישראל) באוועגונג. פון יאר 1838 ביז 1840 איז ער געווען רב פון שטאט טארנאפאל, און פון 1840 ביז צו זיין פטירה איז ער געווען רב פון פראג. זיין שווער איז געווען דער קצות החושן, און עס איז דא פון זיינע חידושים אין דעם ערשטן חלק פונעם ספר קצות החושן. אין 1816 זענען זיינע חידושי תורה געדריקט געווארן אין די ענדע פון זיין שווער'ס ספר "אבני מילואים".
ראפאפארט איז געווארן באוואוסט ווען ער האט מפרסם געווען אין 1824 אן ארטיקל אויף די אידישע שבטים אין אראביע אין דעם משכילישע זשורנאל "ביכורי העיתים". די גרויסע פרסום זינע, איז אבער געקומען ווען ער האט אין 1829 מפרסם געווען זיין ווערק אויף רב סעדיה גאון אינעם זעלבן זשורנאל. דער ארטיקל איז געווען די ערשטע אין א סעריע פון ביאגראפישע ווערק אויף חכמי ישראל אין די מיטל-אלטער. צוליב די ארבייט האט ער באקומען היבש אפאר פראמינענטע חבירים, צווישען זיי דער באקאנטער שמואל דוד לוצאטו (שד"ל). אין די יארן בעפאר ער איז געווארן רב אין פראג, האט ער זיך צושלאגן מיט א גרופע יונגע משכילים וואס האבן זיך א נאמען געגעבן "הרואים", און אין 1837 האבן זיי ארויסגעגעבן א קונטרס קעגן אים מיט שארפע קריטיק.און 1839 האט זיך שי"ר צוקריגט מיט זיין נאענטע ידיד שד"ל, א סכסוך וואס אין דעם זענען געווען אריינגעמישט עינינים פון השקפה צוזאמען מיט פערזענליכע באשולדיגען. שד"ל האט געשיקט צו שי"ר א ביכל וואס ער האט א נאמען געגעבן "ספר כריתות", דארט האט ער געשריבן אויף אים "מיטב השי"ר כזבו". נאר אין 1841 האבן זיך שי"ר און שד"ל איבערגעבעטן אין זיי זענען צוריק געווארן גוטע פריינד. אויך רנ"ק (ר' נחמן קראכמאל) האט זיך דערוויטערט פון שי"ר נאכדעם וואס שי"ר האט נישט אנגענומען רנ"ק'ס דיעה נישט צו קומען אויף טארנאפאל; בעפרא די פטירה פון רנ"ק און 1840 האבן זיך די צוויי איבערגעבעטן.


text:
צאן
ציין (איינצאל: צאָן) איז ווי הערליכע פערל שטיינער אין מויל, דאס הייסט אפילו עס איז הארט ווי שטיין איז דאס ארום גענומען מיט אן אייגענעמענע גליטשיגע הויט.
ס'שיינט ווייס איינצונעמן די הערצער פון די ארומיגע מיט וועמען מען קומט אין בארירונג.
פארענט זענען די ציין שפיציג און דין כדי צו צו שניידן די עסן און גראבן די שטיקער, פון אונטען זענען די ציין דיק און ברייט צו צוטרעטן און צוקוועטשן אויף נאך קלענערע שטיקער דאס עסן, בעפאר עס פארט אראפ אין גוף אריין
די אונטערשטע ציין ליגן איינס אויפן אנדערן באקוועם אגאנצן טאג אן דעם וואס מען זאל וויסן אז זיי זענען דארטן.
מיטן פיצן די ציין, טעגליג, מיט א ציין בערשטל, וואס איז געאייגענט דערפאר, היט מען אפ די געזונט, סיי פון די ציינער, און אויפן לאנגן טערמין אויך די געזונט פונעם גאנצן קערפער.


text:
יוםטובערליך האט געשריבן:דאס איז נישט קיין וועג חלילה. אז מען וויל ר"ל עוקר מן השורש זיין די פרומע ישיבות און כוללים איז צייט צו טאן אלעס מען זאל מבטל זיין די גזירות, און עס איז נישט קיין צייט צו ווייזן שולד-פינגערס, אפילו מען רעדט בעיקר פון ישיבות וואס נעמען נעבעך געלט פון די מקורות הטמאות.
ר' יו"ט פאר דיר וועל איך ענטפערן.
איך האב נישט געמיינט ח"ו צו זאגן, אז מען זאל גארנישט טון און מען זאל זיי לאזן פאלן.
ביי מיר איז דאס אויך קלאר אז מען דארף ארויסגיין מוחה זיין און טון וואס מען קען, סיי צוליב דעם וואס מיר טראגן אויך א געוויסע אחריות אויף די פרעמדע קרייזן אז זיי זאלן נישט ח"ו אינגאנצן אוועקפאלן אין דעם מיליטער שמעלץ טאפ, און סיי צוליב דעם וואס די גזירה איז קלאר יא נוגע אונזערע קרייזן אויך, און סיי צוליב דעם וואס עס איז סתם אזוי גוט און כדאי צו פראטעסטירן קעגן די ממשלת השמד...
מיין נקודה וואס איך האב ארויסגעברענגט איז געווען גאנץ אן אנדערע. מיין נקודה איז ווי פאלגענד: ריכטיג אז מיר דארפן פראטעסטירן, און קעמפפן קעגן דעם גיוס פלאן, ריכטיג אז ווען עס איז א צרה דארף מען נישט קוקן ווער עס איז שולדיג. אבער דאס איז אלעס ווען מען רעדט ווען אונזער
פליכט פאר זיך און פאר אלע אנדערע אידן.
אבער ווען זיי
קומען צו אונז
בעטן אונזער הילף צו באקעמפפן די גזירה, דאן דארפן מיר זיי זאגן "אנטשולדיגט, איר האט זיך \ אונז אריינגעדרייט אין דעם פעקל, און יעצט קומט איר בעטן הילף? זייט מוחל גיטס אייך אליינס אן עצה, און לאזט אונז אפ".
איי, מען האט דאך געשמועסט אז ווען יענער איז אין א צרה זאגט מען נישט זכור מעשיך הראשונים און דאן איז נישט די צייט צו טייטלען אויף ווער עס איז שולדיג, דאס איז התינח ווען יענער קען יעצט גארנישט טון דערצו, אבער אויב יענער האט נאך יעצט אויך די גאנצע ליסטע פון ברירות וואס ער קען טון אוועקצולייגן דעם גזירה פאר אייביג, אין אנדערע ווערטער די אלע אלמלא'ס וואס איך האב אויבן אויסגערעכנט - ווען זיי זאלן דאס ווען "יעצט" טון וואלט מען אויך געקענט דורכדעם מבטל זיין דעם גזירת גיוס לגמרי:
ווארד האט געשריבן:אלמלא זיי הערן אויף צו נעמען געלט, אלמלא זיי לאזן איבער זייערע בענקלעך אין כנסת (וואלט דער לפיד נישט געהאט אזויפיל שטיצע וכו' וכו'), אלמלא זיי קומען ארויס מיט א קלארע הוראה אויף מסירת נפש, אלמלא זיי וואלטן קיינמאל נישט מסכים געווען אויף קיין פשרות פון חוק ט"ל מיט שירות אזרחי און נושרים וכו' וכו', און אלמלא...... וואלט קיינמאל דער גיוס געזעץ נישט געהאט קיין קראפט.
נאר וואס דען? זיי האלטן נישט דערביי, נאר אנשטאט דעם קומען זיי וויינען מיט קראקאדיל טרערן "העלפט מיר", אין אזא פאל דארף אונזער תשובה זיין "דו קענסט זיך אן עצה געבן מיט די גזירה! נישט גענוג דו ווילסט נישט טון וואס דו דארפסט און דו דרייסט אונז \ זיך טיפער אריין אין פעקל
, האסטו נאך די חוצפה צו קומען בעטן ביי אונז הילף?"אגב, עס איז כדאי זאלסט ליינען דעם משל וואס איך לינק אין מיין חתימה


text:
ברוך מעזשביזשער
רבי ברוך מעזשביזשער זצ"ל (ה'תקי"ג - י"ח כסלו ה'תקע"ב) איז געווען אן אייניקל פונעם בעל שם טוב און דער ערשטער רבי צו פירן א הויף אין מעזשביזש נאכן בעל שם טוב.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ברוך איז געבוירן אין מעזשביזש אין יאר ה'תקי"ג צו זיין פאטער רבי יחיאל מיכל אשכנזי[1] דער דייטשיל, און צו זיין מוטער מרת אדל די איינציקע טאכטער פון בעש"ט.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ברוך האט אויפגעוואקסן ביי זיין זיידן דעם בעש"ט. ער האט געלערנט ביים מעזריטשער מגיד, און נאכהער ביי רבי פינחס קאריצער. אין תק"ם (1780) האט מען אים אויפגענומען ווי אן אדמו"ר אין זיין פאטערס וואוינארט טאלטשין, וואו ער האט געפירט זיין הויף. אין תקמ"ח (1788) איז רבי ברוך אריבער קיין מעזשביזש, אבער אין די זומער חדשים פלעג ער זיין אין טולטשין. מנוחתו כבוד ליד סבו במז'יבוז'.
רבי ברוך פלעג נעמען פדיונות פון די חסידים פארן אויפהאלט פון זיין הויף. טייל פונעם געלט פלעג ער שיקן צו פארשטארקן דעם חסידישן יישוב אין ארץ ישראל.
רבי ברוך פלעג ליידן פון מרה שחורה; צוליב דעם האבן זיינע מקורבים געברענגט ר' הערשעלע אסטראפאלער צו זיין דער בדחן אין רבי ברוכס הויף.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ברוך איז נפטר געווארן י"ח כסלו ה'תקע"ב.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ברוך האט געהייראט בזיווג ראשון א טאכטער פון הרב טוביה קאטצקאש פון אסטראה. בזיווג שני האט ער געהייראט א טאכטער פון זיין פעטער הרב אהרן פון טיטיעוו. רבי ברוך האט איבער געלאזט דריי טעכטער:
- מרת אדל, די ווייב פון הרב יעקב פנחס אויערבאך, א זון פון הרב אברהם דוב פון כמעלניק.
- מרת חנה, די ווייב פון הרב יצחק דראהאביטשער, פון מעזשביזש.
- מרת רייזל, די ווייב פון הרב דוב פון טאלטשין, א זון פון הרב שלמה גאטליב, פון קארלין.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בוצינא דנהורא


text:
קראקע
קראקע (פויליש: Kraków) איז פון די עלצטע און גרעסטע שטעט אין פוילן. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם 7טן יארהונדערט, און געווען די הויפטשטאט פון פוילן פון 1038-1596.
רבנים פון קראקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין קראקא האבן געוואוינט זייער פיל גדולים און צדיקים, וועלכע האבן מיט זייער ליכטיגקייט פארשיינט אויף דער גאנצער וועלט. צווישן די רבנים אין קראקא וועלכע זענען פאר אונז באוואוסט, איז:
- הרב משה איסערלס, דער רמ"א
- הרב יואל סירקיש דער ב"ח
- דער מגלה עמוקות
- הרב דוב בער מייזלס (פון תר"ה ביז תרט"ו)
- הרב שמעון סופר, דער "מכתב סופר"
- הרב עקיבא קארניצער
- הרב יוסף נחמיה קארניצער


text:
אנימאציע
אַנימאַציע (פון לאטייניש animatio אנימאטיאָ "נשמה") איז א טעכניק פון מאכן א פילם פון א סך שטייאיקע בילדער. מען שטעלט די בילדער צוזאמען איינס נאך אנאנד, וואס מען שפילט גאנץ גיך צו שאפן אן אילוזיע פון באוועגונג. מערסטע אנימאציעס וועקן געשפילט מיט א גיך פון 24 ביז 60 בילדער יעדע סעקונדע. יעדע בילד ווערט איין ראם פונעם פילם.
מען ניצט אנימאציאס אין קינא, אויף טעלעוויזיע און אויף וועבזייטלעך.
א מענטש וואס מאכט אנימאציעס הייסט אן אַנימאַטאר.
ס'איז פאראן דריי עיקרדיגע וועגן צו באשאפן אן אילוזיע פון א ריר:
- מאלן יעדע ראם
- סטאפ-מוישן: מען מאכט א מאדעל סצענע און ענדערט זי צו שאפן א ניי בילד (ראם)
- עטלעכע קאמפיוטער פראגראמעס וואס זייער אויפגאבע איז העלפן צו באשעפן אנימאציע
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
eBay
איבײ eBay ווערט פארעכענט אלס דער מערסטער באנוצטער נוציגער וועב סייט אויף דער אינטערנעט עס איז א ליציטאציע פארקויף וועבזייטל. און א אלוועלטליכן צענטער פאר נאציאנאלע און אינטערנאציאנאלע געשעפטן. די פארקויפער זענען פריוואטע מענטשן וועלכע פארקויפן זייערע אייטעמעס אין מיליאנען דורך דעם פלאטפארמע פאר יעדן איינעם וואס שנודערט דאס גרעסטע פרייז.
איבּעי איז געגרינדעט געווארן אין סעפטעמבער 1995 מיטן ציל צו שאפן א פאראייניגטע אלוועלטיכע געשעפט וואס יעדער וועט קענען האנדלן מיט אלעס. אום דעצעמבער 2005 זענען שוין געווען איינגעשריבן אין איבעי דעם איסטראנאמישע ציפער פון העכער הונדערט מיליאן מענטשן איבער די וועלט!. יעדן טאג ווערט דארט פארקויפט מיליאנען פארשידענע אייטעמס. מען קען דארט געפונען אלע ערליי זאכן און סערוויסעס וואס שטייען גרייט צום פארקויפן. פון זאמלונג ארטיקלען ביז קארן, ספרים, צירונגען, קאמפיוטער, און וואס נישט. אחוץ גאן'ס און פייער קרעקערס און חיות.
דער פראדוקט וועט ארויפגעשטעלט צו פארקויפן אלס א ליציטאציע אדער מיט א פאראויס באשטימטע פרייז. איינע פון די מעכטיגע סערוויסעס פון איביע איז פעיפעל Paypal וועלכע ערלויבט פאר יעדעם צו קויפן און פארקויפן אן אפילו צו וויסן דאס מינדעסטע אינפארמאציע פונעם אנדערען צד.
עס ציילט היינט צוטאגס 168 מיליאן באנוצער.
אינהאַלט
דינסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעיפעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבעי קאמיוענטי וויקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארדינסטן און טראנסאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינטערסאנטע און מערקווירדיגע ליציטאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידישע ליציטאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פסולע מזוזות פארקויפט אויף איביי, מוכר ברעכט זיך נאכדעם וואס הייד פארק שרייבער דעקן אויף די מעשה, און שרייבט ארויס אז עס איז פסולע מזוזות
- ליפא שמעלצער [1]
- פארקויפן די חמץ אויף איבעי [2]
- חתן ליציטירט ברכה פון זיין שבע ברכות אויף איבעי [3]
בידס פאר די ערשטע פיצא פיי מוצאי יו"ט


text:
דיאמעטער
אין געאמעטריע איז דער דיאַמעטער פון א קרייז א כארדע פונעם קרייז וואס גייט אדורך דעם צענטער. מען ניצט דאס זעלבע ווארט פאר דער לענג פונעם דיאמעטער; די לענג פונעם דיאמעטער איז טאפלט פון דער לענג פון א ראדיוס פונעם קרייז.
אין גראף טעאריע איז דער דיאמעטער פון א פארבינדלעכער גראף דער גרעסטער דיסטאנץ צווישן די ווייטסטן צוויי קנופן איינס פון אנאנד אינעם גראף.
פאראלגעמיינערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דעפיניציעס זענען ספעציפישע פֿאלן פון דעם באגריף פון א דיאמעטער אין א מעטרישן רוים: דער דיאמעטער פון א סכום אין א מעטרידשן רוים איז דער סופרעמום פון די דיסטאנצן צווישן פונקטן אין אים. פארמאל, אז איז א סכום אין א רוים מיט מעטריק , ווערט דער דיאמעטער פון דעם סכום דעפינירט אזוי: .
דער דיאמעטער פון א קרייז לויט דער אלגעמיינער דעפיניציע איז גלייך מיט דער נארמאלער געאמעטרישער דעפיניציע, ווייל דער דיאמעטער איז דער לענגסטער סעגמענט צווישן צוויי פונקטן אין א קרייז.


text:
רעמבראנדט
רעמבראַנט וואַן ריין (האלענדיש: Rembrandt van Rijn; 1606-1669) איז געווען א האָלענדישער מאָלער. ער איז געבוירן אין ליידן, נידערלאנדן (היינט האלאנד).
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעמבראנדט איז געבוירן געווארן אין דער שטאט ליידן אין היינטיקן האלאנד, דאס יינגסטע קינד פון א משפחה מיט ניין קינדער. ער איז געווען דאס איינציקע קינד אין דער משפחה וואס האט שטודירט. ווען ער איז געווען אלט 14 האבן זיינע עלטערן אים געשיקט שטודירן אין אוניווערסיטעט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ליבעראליזם
ליבעראליזם אין פאליטיק וויסנשאפט איז א מעטאד וואס איר געדאנק איז צו ערלויבן יעדן מענטש צו וואקסן עקאָנאָמיש אן גרענעצן. אנדערש איז סאציאליזם וואס כלומרשט די רייכער דארף זארגן פאר די ארימעלייט.
די ליבעראלישע צוגאנג האלט אז מען דארף לאזן דעם מענטש זיך אנטוויקלען וויפל נאר ער קען, און די רעגירונג טאר זיך נישט ארײַנמישן אים צו צווינגען אונטערהאלטן שוואכערע מענטשן. אבער כאטש דעם, אויך א ליבעראלישע דעמאקראטישע רעגירונג שטיצט מינימאליש "נאטורלעכע רעכטונגען" פאר די גאר שוואכע אינוואלידע מענטשן, כדי צו שענקען מינימאלישע רעספעקט פארן מענטש צו זיין א "מענטש".
א דעמאקראטישע רעגירונג קען זיך פירן מער ליבעראל אדער מער סאציאלאגיש. למשל די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע פירן זיך מער ליבעראל, און פארשײדענע לענדער אין אייראפע ווצ"ב גרויסבריטאניע, דייטשלאנד, פראנקרייך, מדינת ישראל א.א.וו. פירן זיך מער סאציאליסטיש.(?)
מעלות און חסרונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ליבעראלער צוגאנג וואס גיט פולע ערלויבונג פאר יעדן בירגער צו אנטוויקלען זיך וויפל נאר ער קען, בריינגט פיל פלײַס פארן בירגער צו פארגרעסערן זיין געזעלשאפט, און אזוי בריינגט ער מער ארבעט פאר מער מענטשן. אויך בריינגט דאס פאַרמעסטונגען צווישן די געזעלשאפטן, וואס דאס מאכט ביליגער די פראדוקטן וואס די געזעלשאפטן פראדוצירן. אבער פון דער צווייטער זייט, בריינגט עס א געוואלדיקע אונטערשיידונג צווישן די רייכע און בעסערע מענטשן וואס האבן א פּאָטענציעל צו אימער וואקסן, און די פראסטע לייט בלייבן אימער הינטערשטעליק.
ליבעראליזם אין לעבנסשטייגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליבעראל - אין קאנטראסט צו קאנסערוואטיוו - איז גרייט צו טוישן איינגעגעסענע טראדיציעס פאר א בעסערן, נייערן און מער מאדערנעם לעבנסשטייגער. די ליבעראלן זיינען די וואס קעמפן פאר אלעם וואס פון אייביג אן באטראכט געווארן ווי שלעכט אדער פארבאטן, ווי למשל געיז, אבארטן אא"וו.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
באנעם
באַנעם אדער קאגניציע איז א ברייטער טערמין וואס מיינט אין קורצן צו וויסן עס איז באנוצט אין גאר ראדיקאלע פארשידענארטיקע וועגן און אופנים דורך פארשידענע פרינציפן.
אין פסיכיאלאגיע, טוט דאס געוונעטלעך מיינען אנצורופן די אינפארמאציע פראצעסירונג קוק פון אן אינדיווידואל'ס פסיכאלאגישער פונקציאנירונג.
ברייטערע אפטייטשן פון דער מיינונג פון קאגניציע פארבינדט עס צו דער אנטוויקלונג פון באגריפן; אינדיווידואלע געדאנקען גאנגען, גרופעס, ארגאניזאציעס, און אפילו גרעסערע קאאליציעס פון זאכן קענען ווערן מאדעליזירט ווי געזעלשאפטן וואס נעמען זיך צונויף צו פארעמען קאנצעפטן. די עלעמענטן פון איטליכער 'געזעלשאפט' וועט האבן די ברירה און מעגליכקייט צו דעמאנסטרירן אנטוויקלענדע אויפירונגן בעת א קריזיס אדער מעגלעכקייט.
קאגניציע קען אויך ווערן אויסגעטייטשט אלס א "פארשטאנד דורך פרואוון פונאנדערקלייבן זיך אין דער וועלט"


text:
גאלדפיש
דער גאלדפיש (Carassius auratus) איז א פיש פון דער קארפ פאמיליע, וואס לעבט בדרך כלל אין קאלט זיס וואסער און קען לעבן אין א נישט אנגעווארעמטן אקוואריום. ער לעבט אומגעפער 25 יאר און מערט זיך גאנץ גרינג. ער ווערט אפט געניצט לנוי צוליב זיין פילפארביקן קאליר און זיין שיין געשטאלט. די שטוביגונג פון האדעווען גאלדפיש האט אנגעהויבן אין כינע אינעם 4דן יארהונדערט פאר'ן צוועק פון עסן. אינעם 16טן יארהונדערט איז דאס פירעכץ אריבערגעגאנגען אין יאפאן, און אינעם 18טן יארהונדערט אין אייראפע און ווייטער אין אמעריקע.
זענען פאראן אסאך זגאלן פון גאלדפיש, למשל דער קאָמעט, מיט א לאנגען צעשפאלטן וויידל, און דער אויפגעבלאזענער קייער גאלדפיש.


text:
טריפות
א טריפה (מערצאל: טריפות) איז א כשרע בהמה, חיה און עוף, וואס קען נישט לעבן מער פון א יאר, מען קען עס וויסן אדער ווען די בהמה געבוירט, אדער נאכן שחטן דורכן כשרע וועג, און אונטערזוכן די לונגען, און זען אויב איז עס געלעכערט, איז עס טריפה. און לויט דער הלכה, איז פארבאטן עס צו עסן.
אין דער תורה שטייט געשריבן, "ובשר בשדה טריפה לא תאכלו לכלב תשליכון אותו", טריפות זאל מען געבן צום הונט צו עסן. דאס איז וויבאלד ווען די יידן זענען ארויס פון מצרים האבן די הונט נישט געבילט.
אויף יידיש, ווערט טריפה אויך באנוצט, צו באצייכענען א בהמה אדער חיה, פון א נישט כשרן מין.


text:
לודוויג וואן בעטהאוון
לודוויג וואַן בעטהאוון (16טן דעצעמבער 1770– 26סטן מערץ 1827) איז געווען א דייטשער פיאניסט און קאמפאזיטאר, פון די גרעסטע ריזן אין קלאסישע מוזיק.
בעטהאוון איז געבוירן דעצעמבער 1770 אין באנן, פרינציפאליטעט פון קעלן (היינט דייטשלאנד).
ער האט פארפאסט די בארימטע ניין סימפאניעס, וועלכע זענען א צונויפשטעל פון מוזיקאלישע פילהארמאניע, יעדעס איינע אין פיר מאוומענטס.
אויסערדעם האט ער פארפאסט עטליכע סאנאטעס, און פינף פיאנע-קאנשערטאס, יעדעס איינע א מייסטער שטיק פאר זיך.
די ניינטע סימפאניע, איז די כארעל סימפאניע, האט געמאכט א רעוואלוציע אין די וועלט פון קלאסישע מוזיק, און איז פאררעכנט אלס די אממערסטן גראנדיעזע קלאסישע ווערק, וואס איז ווען אמאל פערפאסט געווארן אויף דער וועלט.
זייענדיג 26 יאר אלט, האט בעטהאוון אנגעהויבן פארלירן זיין הער-קראפט. צו הערן וואס ער קאמפאזירט, האט ער זיך געמוזט אראפלייגן אויף דער ערד, און הערן די וויבראציעס פון דער פיאנע, אז ער זאל וויסן וועלכע נאטן ער שפילט. אין יענע צייטן איז געווען שווער זיך צו באטייליגן אין דער חברה פאר א טויבער מענטש. וויבאלד בעטהאוון האט געארבעט אליין, שרייבנדיק זיינע קאמפאזיציעס, האט ער געדאנזשעט צו באהאלטן זיין דעפעקטיווקייט פון אנדערע מענטשן.
בעטהאוון איז געשטארבן דעם 26סטן מערץ 1827 אין ווין.


text:
17טן אפריל
דעם 17טן אפריל איז דער 107טער טאג פון יאר (108טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 258 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1946 - פראנקרייך אנערקענט די זעלסשטענדיקייט פון סיריע
- 1975 - דער קמער רוזש באהערשן קאמבאדיע
- 1984 - מענטשן אין דער ליבישער אמבאסאדע אין לאנדאן שיסן אויף מאניפעסטאנטן און הרגענען א בריטישע פאליציי-פרוי. בריטאניע ברעכט אפ דיפלאמאטישע בונדן מיט ליביע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1818 - אלעקסאנדר דער צווייטער, קייסער פון רוסלאנד (דערמארדעט 1881)
- 1894 - ניקיטא כרושטשאוו – פירער פון סאוועטן פארבאנד (געש' 1971)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1790 - בענדזשאמין פרענקלין, שרייבער, ערפינדער, פארלעגער און אמעריקאנער אמבאסאדאר אין פראנקרייך (געב' 1706)
- 1997 - חיים הערצאג, דער זעקסטער פרעזידענט פון מדינת ישראל (געב' 1918)


text:
ניו יארק סיטי – זייט האריקעין סענדי האט באטראפן ניו יארק א וואך צוריק האט ד'י פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור (FEMA) באשטעטיגט אריבער 156$ מיליאן דאלאר צו העלפן אינדיווידואלן און פאמיליעס זיך ערהוילן פונעם שטורעם.
FEMA האט צוגעשטעלט דעם פאלגנדען סך הכל פון די חורבן ערהוילונגס באמיאונגען ווי עס האלט נאוועמבער 6:
- מער ווי 123,000 ניו יארקער האבן איינגעגעבן צו באקומען חורבן הילף פון FEMA.
- 20 חורבן ערהוילונגס צענטערן (DRC) זענען געעפענט געווארן אין ניין חורבן-דעקלערטע קאונטיס.
- 1,556 FEMA באאמטע זענען אפגעשיקט געווארן קיין ניו יארק אין רעאקציע צו האריקעין סענדי.
- מער ווי 800 באציאונגען-מיט-געגענט (CR) ספעציעליסטן זענען סטראטעגיש אויסגעשטעלט דורכאויס די באטראפענע געגענטער און גייען פון טיר צו טיר פארשטיין געבן וועלכע סארטן חורבן ערהוילונגס הילף עס זענען פאראן און וויאזוי זיך צו רעגיסטרירן, נאך גרופעס קומען אן טעגליך.
- מער ווי 1000 אינספעקטארס האבן דורכגעפירט מער ווי 13,300 היים אונטערזיכונגען.
- ניו יארק גרויסע חורבן דעקלעראציע און געטוישט געווארן און באשטעטיגט אלע ניין דעקלערטע קאונטיס צו באקומען אלע סארטן פון פובליק הילף, וואס רעכנט אריין צוריק-צאלונגען פאר בארעכטיגטע קאסטן פון עמערדזשענסי רעאגירער סערוויסעס, אוועקפירן שמוץ און פארעכטיגונגען פאר פובליק אינפעסטרוקטור.
מענטשן קענען זיך רעגיסטרירן אנליין אויף www.disasterassistance.gov אדער דורך א סעלפאן מיט אינטערנעט צוטריט אויף m.fema.gov. אפליקאנטן קענען אויך רופן 1-800-621-3362 אדער פאר TTY 1-800-462-7585. די וועלכע נוצן 711-רילעי סערוויסעס (VRS) זאלן רופן 1-800-621-3362. די דערמאנטע טאל-פרייע טעלעפאן נומער ווערט געענטפערט פון 7 אינדערפרי ביז 10 ביינאכט איסטערן זיבן טאג אין וואך ביז א שפעטערדיגע מעלדונג.
FEMA'ס מיסיע איז צו אונטערשטיצן אונזערע בירגער און ערשטע הילף צו פארזיכערן אז מיר ארבעטן אינאיינעם אלס א פאלק צו בויען, דערהאלטן און פארבעסערן אונזער מעגליכקייט זיך צוגרייטן צו, באשיצן פון, רעאיגן צו, זיך ערהוילן פון, און פארלייכטערן אלע געפארן.