text:
ווייסער נילוס
דער ווייסער נילוס (אַראַביש: النيل الأبيض אַן-ניל אַל-אַביאַד) איז א טייך אין אפריקע, איינער פון די צוויי הויפט בייטייכן פונעם נילוס; דער צווייטע איז דער בלויער נילוס. דער נאמען קומט פון דעם קאליר פון ליים אין דעם וואסער.[1]
דער נאמען "ווייסער נילוס" באדייט דעם טייך וואס הייבט אן ביי אזערע נא, ביים צוזאמענפלוס פון די באהר אל זשאבאל און באהר על גאזאל טייכן. טיילמאל רופט מען "ווייסער נילוס" אלע בייטייכן וואס פליסן פון דער וויקטאריע אזערע ביזן צוזאמענפלוס מיטן בלויען נילוס.
אין דעם 19טן יארהונדעט האבן אייראפעער אויסגעזוכט דעם מקור פונעם ווייסן נילוס וואס האט זיך פארשוואונדן אין וואס מ'האט דעמאלסט גערופן "טונקלסטע אפריקע". דעם אמת'ן מקור פונעם ווייסן נילוס האט מען ערשט אנטפלעקט אין 1937, ווען דער דייטשער אויספארשער בורקהארט וואלדעקער האט געפונען דעם מקור אין א טייכל אין רוטאוואו, אונטער בארג קיקיזי.[2]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ (1867) The New American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge, Volume 12, 362.
- ↑ (1956) Traveler's Guide to the Belgian Congo and Ruanda-Urundi. Tourist Bureau for the Belgian Congo and Ruanda-Urundi, 72. דערגרייכט דעם 19טן סעפטעמבער 2016.


c: text/html

text:
מאדריד
מאדריד איז די הויפטשטאט פון שפאניע, און אויך די גרעסטע שטאט. זי געפינט זיך אין צענטראל שפאניע אויפן טייך מאנזאראנארעז. מאדריד איז א גרויסער פינאנציעלער צענטרום.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מענטשן האבן געוואוינט אינעם געגנט וואס איז היינט מאדריד שוין אין פרעהיסטארישע צייטן.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מאדריד ווערט גערעכנט איינע פון די הויפט אייראפעישע צילן פאר קונסט מוזייען. דער בעסט-באוואוסטער איז דער גאלדענער דרייעק פון קונסט, פלאצירט אויפן פאַסעא דעל פראַדא, וואס באשטייט דריי מוזייען. דער בארימטסטער איז דער פראדא מוזיי, וואס האט דיעגא וועלאזקעזנס Las Meninas און פראנסיסקא גאיאס La maja vestida און La maja desnuda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-
אין דעם Martech Zone מיר וועלן רעדן מיט Mary Koberstein, דירעקטאָר פֿאַר פּראַקטיסיז פֿאַר ינטעגראַטעד פֿאַרקויף און דערפאַרונג אין אַוויאָנאָס. מרים העלפּס פּאַרטנערס צו באַשליסן די גיין-צו-מאַרק סטראַטעגיע, פירן נייַ געשעפט אַנטוויקלונג, בויען עקספּרעס בעסטער פּראַקטאַסאַז און פירן קליענט באציונגען פֿאַר CMS, אַנאַליטיקס, פּערסאַנאַלאַזיישאַן, פֿאַרקויף אָטאַמיישאַן און דיגיטאַל פֿאַרקויף. קאָנסומערס דערוואַרטן פערזענליכען - אין פאַקט…
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו מיר רעדן מיט Kyle Hamer, דער סעאָ פון די Hamer Marketing Group. קילע איז געווארן אַ מאַרקאַטער דורך אַ וועג וואָס מיר אָפט טאָן ניט דערוואַרטן ... פון פארקויפונג. מיר דיסקוטירן ווי די פארקויפונג און פֿאַרקויף, ווען קאָואָרדאַנייטיד און סטראַטידזשיק, דורכפירן פיל בעסער ווי טראדיציאנעלן סילעד אָרגאַניזאַציעס. קילע גיט ינסייט אין וואָס פארקויפונג מענטשן ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו, מיר רעדן צו Stephanie Cox, וויצע פרעזידענט פון סאַלעס און פֿאַרקויף אין Lumavate. קאָרפּעריישאַנז וואָס האָפן צו יבערמאַכן זייער אָרגאַניזאַציע מוזן טוישן די קוילעלדיק קונה דערפאַרונג. סטעפאַניע דיסקוטירט "אַלץ וואָס רירט צו דער קונה" אין Lumavate - פֿאַרקויף, פארקויפונג, סערוויס און שטיצן - און ווי די אַליינמאַנט פון אַלע ימפּאַקץ געשעפט רעזולטאַטן. סטעפאַניע ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו מיר רעדן צו הונטער האַסטינגס, אַ מאַרקאַטער פון פאַך און עקאָנאָמיסט, וואָס העלפּס צו דערציען געשעפט פירער און אַנטראַפּראַנערשיפּ פֿאַר די מיסעס אינסטיטוט. מיר דיסקוטירן די טשאַלאַנדזשיז און אַפּערטונאַטיז אַז ביזנעסער האָבן צו באַקומען די פּאַנדעמיק און שיפץ אין געשעפט און קאַנסומער אָפּפירונג. אין ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו, מיר רעדן צו וויצע פרעזידענט און שוטעף אין וואָקער סאַנדז. ערין איז אַ פאַכמאַן פּובליק באַציונגען און פֿאַרקויף פאַכמאַן מיט אַ לייַדנשאַפט פֿאַר העלפּינג B2B טעק קאָמפּאַניעס וואַקסן. מיר דיסקוטירן די דריי שליסלען צו הצלחה ווען איר סעלעקטירן און ארבעטן מיט אַ B2B מאַרקעטינג אַגענטור. פון סטראַטעגיע צו דורכפירונג, Walker Sands ...
-
אויף דעם עפּיזאָד, מיר ינטערוויוז דזשאַק קלעמייער, אַ וועטעראַן געשעפט קאַרעטע מיט 25 יאָר דערפאַרונג. דזשאַק גיט זיין ינסייט אין די קראַנט ומזיכער עקאָנאָמיש צוקונפֿט פון געשעפט און ווי פירער זאָל ריספּאַנד, רעאַגירן און מצליח זיין. אין דעם עפּיזאָד, מיר דיסקוטירן עטלעכע שליסל ישוז וואָס זענען נאָענט און ליב צו די הערצער פון די פירער בעשאַס די ומרויק ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו, מיר רעדן צו דזשאַנעט מעש, סעאָ און קאָ-גרינדער פון אַימטאַל. Janet איז אַן אַדוואָקאַט און פּראַקטישנער פון פלינק פֿאַרקויף מיט איר ינערלעך מאַנשאַפֿט און פונדרויסנדיק קלייאַנץ. מיט טעגלעך (ווירטואַל) סטאַנדאַפּס, מיטאַרבעט ווייכווארג און וויקלי ספּרינץ, דזשאַנעט און איר מאַנשאַפֿט האָבן פּערפעקטאַד די קוויק דרייפּאַן, אַ פּראָצעס צו דרייען סטראַטעגיעס באזירט ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו, מיר רעדן צו ראַווי טשאַלאַקאַ, הויפּט פֿאַרקויף אָפיציר און וופּ פון פּראָדוקט פֿאַרקויף אין Jifflenow, אַ מיטינג אַוטאָמאַטיאָן פּלאַטפאָרמע. ווען קאָרפּעריישאַנז קאַנסאַלד זייערע אין-מענטש מיטינגז און קאַנפראַנסאַז, און אריבערגעפארן זייער פארקויפונג און פֿאַרקויף טימז צו אַרבעטן פֿון שטוב, זיי האָבן צו באַקומען אַ פּלאַץ פון טשאַלאַנדזשיז. פֿון ינטערפאַסינג דורך ווידעא ...
-
אין דעם Martech Zone ינטערוויעוו, מיר רעדן מיט Katie Mares, מחבר פון ערנינג איר געשעפט: די וויכטיקייט פון טיילערינג דיין סאָרט דערפאַרונג צו די ווייַבלעך קאָנסומער. כאָטש די ווייַבלעך באַוועגונג איז ינטערוואָווואַן אין אונדזער געזעלשאַפטלעך וועלט און מען פּריידיקן מיידל מאַכט, קאַטיע האט געזען אַז דעם מיינדסעט איז נישט פּענאַטרייטיד געשעפט בראַנדינג אָדער די דערפאַרונג געשעפטן ...
-
אין דעם Martech Zone מיר ינטערוויוז מיט Susan Marshall, גרינדער און סעאָ פון Torchlite. סוזאַן שאַרעס די שוטפעס פון דער אָרגאַניזאַציע און פאָקוס אויף שטיצן קליין געשעפטן מיט זייער סאַלעספאָרסע עססענטיאַלס ימפּלעמענטיישאַנז און שטיצן. סאַלעספאָרסע עססענטיאַלס איז אַ CRM וואָס איז ספּאַסיפיקלי דיזיינד פֿאַר קליין געשעפטן פֿון סאַלעספאָרסע. אין אמת סאַלעספאָרסע מאָדע, די פּלאַטפאָרמע קענען זיין טיילערד צו ...


text:
פאראפין
פאַראַפֿין איז א כעמישע פארבינדונג געשאפן פון נאפט.
אין כעמיע, איז פאַראַפֿין דער נאמען פאר די אלקאנע הידראקארבאנען מיטן אלגעמיינעם פארמל CnH2n+2.
דער פשוט'סטער פאראפין מאלעקול איז מעטאן, CH4, וואס איז א גאז ביי נארמאלער טעמפעראטור. שווערערע מיטגלידער אין דער סעריע, למשל אקטאן, C8H18, און מינעראל-אייל, זענען פליסיק ביי נארמאלער טעמפעראטור. די סאלידע פארעמען פון פאראפין, וואס מען רופט פאראפין וואקס, זענען פון די שווערסטע מאלעקולן פון C20H42 ביז C40H82. קארל רייכנבאך האט דערקענט פאראפין וואקס צוערשט אין 1830.[1]
באניצןרעדאַקטירן
רעפערענצןרעדאַקטירן
- ↑ בריטאניקא 1911


text:
א גוטן טאג
נעם אינאכט צוויי זאכן ביים ליינען אנקעטעס צווישן טראמפ און ביידן. איינס איז אז אנקעטעס פון רעגיסרטירטע וויילער זענען געווענליך שוואכער פאר טראמפ ווי מען זעט אין די היינטיגע וואשינגטאן פאוסט אנקעטע אז ביידן איז פאראויס מיט פופצן פונקטן נאציאנאל ביי רעגיסטרירטע וויילער אבער עס פאלט צו אן אויבערהאנט פון צען פונקטן ווען מען קוקט אויף די ווארשיינליכע וויילער, לייקלי וואוטערס, קאלום. נישט אלע אנקעטעס האבן איצט לייקלי רעזולטאטן. די צווייטע שפיץ איז אז לעת עתה זענען די אנקעטעס פאר טראמפ ווייניגער שוואך אין די סווינג סטעיטס. נאציאנאל איז ביידן פאראויס מיט כמעט ניין פונקטן לויט די דורכשניט פון אנקעטעס אבער אין א רייע סווינג סטעיטס איז עס א דיפערנעץ פון זעקס-זיבן פונקטן
רוב אנקעטעס וואס מען האט געזען אין די נייעס די לעצטיגע וואכן זענען נאציאנאל און רעגיסטרירטע וויילער; נישט ווארשיינליכע וויילער אין די סטעיטס ווייל די ערשטע סארט אנקעטעס זענען דאס ארגסטע פאר טראמפ, און ארויס געבן אזעלכע אנקעטעס העלפט אונטערהאקן די גוסטע פון זיינע שטיצער און עס ברענגט אויך נאכאנאדע דעקונג אין די אלגעמיינע מידיא פאר די אנקעטע נעמער וואס צייגט אז טראמפ איז אין דער ערד. די הויפט נייעס פון די וואשינגטאן פאוסט אנקעטע איז די רעגיסטרירטע וויילער רעזולטאטן און נישט די ווארשיינליכע וויילער רעזולטאטן. אזלעכע דעקונג אין די מידיא קען פירן צו א פאקטישע אויסגאנג אין די וואלן אויך. פון די אנדערע זייט אבער אפילו אויב די אנקעטעס זענען פארריקט בלויז האלב איז טראמפ אויף צרות לויט די איצטיגע אנקעטעס
טראמפ האט אויך אן אישו אז די גרויסע ראליס וועלכע האבן געהאלפן טרייבן זיינע שטיצער זענען דערווייל סוספענדירט צוליב קאראנאוויירוס. אין 2016 האבן זיינע שטיצער געהאקט שטיקער אויף טוויטער, אבער איצט זענען א גרויס טייל פון זיי אראפ געווארפן געווארן פונעם פלאטפארמע. טראמפ האט אויך גענוצט גוגעל עדס זייער אפעקטיוו אין 2016 אבער גוגעל לאזט נישט איצט נוצן די זעלבע סארט טארגעטינג. בעסיקלי, אסאך געצייג וואס ער האט געהאט אין 2016 האט ער נישט איצט דריי א האלב מאנאטן צו די וואלן
לויט דעם וויל מען וויסן וואס איך האלט וועגן די אויסגאנג. דער אמת איז אז מען קען טעהנ'ען אויף ביידע וועגן, און געשוואוירענע טראמפ פיינט וואס קענען גוט פאליטיק וואלטן נישט געלייגט אלע זייערע טשיפס אויף די זייט פון א פארלוסט אפילו אויב זיי האלטן און האפן אז ער וועט פארלירן. אלזא, וואס האב איך מוסף צו זיין? זאגן אז זאכן קענען ווערן בעסער פאר אים צוליב א רייע סיבות איז נישט אינטערסאנט. ווידעראום נאכזאגן וואס מען זעט פון אנקעטעס איצט אז ער איז אויף געהאקטע צרות, איז אויך גארנישט מחדש
איר קענט שיקן די אימעיל ווייטער מיט דעם לינק וואו מען קען זיך ארויף שטעלן אויף די ליסטעhttps://goo.gl/ju3pcF


text:
פיאדאר דאסטאיעווסקי
פֿיאדאר מיכאַילעוויטש דאסטאיעווסקי (רוסיש: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий 11טן נאוועמבער,1821 – 9טן פעברואר,1881[1] איז געווען א רוסישער שרייבער. אסאך האלטן אז ער איז געווען פון די גרעסטע רוסישע שרייבער.
עלטערן און יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די דאָסטאָיעווסקי האָט געשטאַמט פֿון אַן איידעלער און טראדיציאנעלער רוסישער משפּחה, וועלכע וואָלט געשטאַמט פון עטלעכע סלאווישע פעלקער, בעיקר בעלארוסן און רוסן, און וואָלטן געשטאמט פון דעם דוקעק גראַנד דוק פון פּינסק דאניל אירטיטש. זייערע קינדסקינדער האבן גענומען דעם נאָמען "דאָסטאָיעווסקי", באזירט אויף אַ דאָרף מיטן נאָמען דאָסטאָיעוואָ.
פיאָדאָר'ס מאמע האט געהערט צו אַ משפּחה פון סוחרים בשעת איר פאטער איז געווען אַ דאָקטער פון דער אדלשטאנד און דער זון פון אַן אוקריינישן גלח. דאָסטאָיעווסקי איז געווען דאָס צווייטע קינד, ער איז אויפגעוואקסן אין דער פאַמיליע-שטוב אויפן שטח פונעם מארינסקי שפּיטאָל פאר ארעמע, וואָס איז געווען אין א נידעריקער קלאַס קוואַרטאַל אין עק פון מאָסקווע. דאָסטאָיעווסקי האָט געפֿונען די פאציענטן, בײַם אונטערשטן עק פון דער רוסישער געזעלשאפטלעכער לייטער, ווען זיי האָבן זיך געשפּילט אין די שפּיטאָל-גארטן.
זיין פאטער איז געווען זייער שטרענג אָבער ער האָט שטארק אנגעמוטיקט אַלע זיינע קינדער צו ליבע לייענען און קונסט. ווען די מוטער פון דאָסטאָיעווסקי, מאַריאַ פעאָדאָראָוונאַ, איז געשטארבן פון טובערקולאז, איז זיין פאטער געווארן אַ אַלקאָהאָליקער און פיל מער אַפּאַטעטיש צו זיינע קינדער און ארבעטער.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ אינעם יוליאנישן קאלענדאר, וואס מען האט דעמאלטס געניצט אין רוסלאנד, 30סטן אקטאבער 1821 - 28סטן יאנואר 1881


text:
1972
1972 איז דאס 72סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1972 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1972 איז געווען אן עיבור יאר וואס האט אנגעהויבן שבת.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- 4טן יאנואר - רויזא היילבראן ווערט די ערשטע פרוי ריכטער אין אלט ביילי, לאנדאן
- 8טן מיי - א סאבענא עראפלאן ווערט געכאפט אונטערוועגס קיין לוד פליפעלד.
- 1טן סעפטעמבער - אין רעקיאוויק, איסלאנד, באבי פישער זיגט באריס ספאסקי און ווערט פראקלאמירט וועלט מייסטער פון שאכשפיל
- 5טן סעפטעמבער - אנגעהויבן דער ישראלדיקער ספארטלער אומקום ביי דער מינכן אלימפיאדע
- 23סטן דעצעמבער -מער ווי 10,000 מענטשן שטארבן אין אן ערדציטערניש אין ניקאראגוא.
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- 27סטן אפריל - קוואמע נעקרומא, ערשטער פרעזידענט פון גהאנע (געב' 1909)
- 29סטן מיי - סטעפאן טימאשענקא, אינזשעניר מיט אוקראינישן אפשטאם (געב' 1878)
- 30סטן מיי - אהרון קציר, ישראלדיקער וויסנשאפטלער (געב' 1914)


text:
זשיראף
דער זשיראַף (Giraffa) ווערט פארעכענט ווי דער העכסטער בעל חי אויפן לאנד. ער שטייט געוויינליך פון זיבעצען ביז ניינצען פוס הויך, טייל מאל אפילו ביז צוואנציג פוס אין די הייך איר קאפ.
די נקיבות זענען אביסל קירצער. א מענטש קען זיך אריינשטעלן צווישן זיינע פוס. ווען ער ווערט געבוירן קען די באבעלע שוין שטיין נאך א האלבער שעה, און נאך צוויי שעה פון געבורט קען ער שוין שפאצירן.
דער זשיראף איז א מעלה גרה. זיין הויט איז קאלירט ווי אין קאמפלאדזש אז מען זאל אים נישט באמערקען פון דער ווייטענס זינט ער שטייט ארויס מיט איר הויכקייט פאר לייבן זאלן אים נישט באמערקן און פארצוקן.
קיין איין דעזיין פון די הויט פון זשיראף איז נישט גענוי די זעלבע ווי אן אנדערע זשיראף.
ער קען שטויסן אייניג מיט אירע פוס פון אלע פיר זייטן, דאס הייסט אירע זשוינטס זענען אנדערשט אויסגעשטעלט ווי ביים מענטש וואס האט בלויז די עיקר כוח צו שטויסן אויף פארויס.
ווען ער טרינקט קומט אן די קאפ ביז 7 פוס אונטערן הארץ און ווען ער שטייט אויסגעשטרעקט קומט דאס אן אסאך העכער ווי דעם הארץ, אבער זיי האבן אריינגעבויט א סעפצעלן ווענטיל צו האלטן די בלוט דרוק פונקט וויפל עס ברויך זיך אין קאפ.
אין 1414, האט מען אריבערגעפירט א זשיראף פון מאלינדי קיין בענגאל. נאכהער האט דער אויספארשער זשענג הע גענומען אים אין כינע וואו מען האט אים געלייגט אין א זאא פון דער מינג דינאסטיע. די כינעזער האבן זיך שטארק אינטרעסירט אין דער מאדנער חיה. אין 1486 האט מען געגעבן לארענזא דע מעדיטשי א זשיראף, דער ערשטער לעבעדיקער זשיראף אין איטאליע זייט די אוראלטע צייטן.


text:
בעזרת ה' יתברך
יום ב' פרשת בא, ה' שבט, שנת תשפ"א לפרט קטן
לכבוד ... נרו יאיר, יבנאל
איך האב ערהאלטן דיין בריוו.
אשריך ואשרי חלקך אז דו ביסט א מלמד פאר קינדער, דו געבסט זיך אפ מיט אזא שטארקע סבלנות, דו האסט א געפיל פאר יעדן איינציגסטן קינד.
מען קען זיך נישט פארשטעלן דאס גרויסקייט פון א מלמד; דא בזה העולם איז א מלמד נישט דער חשוב'סטער, אבער אין הימל איז א מלמד זייער חשוב. חכמינו זכרונם לברכה דערציילן (תענית כד.): עס איז אמאל געווען א טרוקעניש - עס האט נישט גערעגנט פאר א לאנגע צייט, האט מען זיך צאמגענומען אין בית המדרש צו מתפלל זיין פאר רעגן, א פשוט'ער איד איז צוגעגאנגען צום עמוד און גלייך ווען ער האט געזאגט: "מַשִּׁיב הָרוּחַ, וּמוֹרִיד הַגֶּשֶׁם" - האט אנגעפאנגען צו רעגענען, האט מען אים געפרעגט: "וואס זענען די גוטע מעשים וואס דו טוסט?" האט ער געזאגט: "איך בין א מלמד דרדקי - איך לערן מיט אידישע קינדער און איך מאך נישט קיין אונטערשייד פון א קינד וואס דער טאטע צאלט מיר געלט אז איך זאל לערנען מיט'ן קינד אדער א קינד וואס דער טאטע צאלט מיר נישט; נאך א מנהג האב איך, אז ווען איך זע א קינד וואס וויל נישט לערנען, בין איך אים משחד; איך קויף אים אונטער, איך האב אין שטוב א פיש טאנק און איך בין אים משכנע אז אויב ער וועט לערנען וועל איך אים ווייזן די פישעלעך און דורכדעם הייבט ער אן לערנען"; זעט מען פון דעם אז אויב א מלמד, א טיטשער, געבן אכטונג אויף דעם אייבערשטנ'ס קינדער, האט מען א כח אין הימל און מען נעמט אן אלע תפילות.
בנוגע דעם קינד וכו'; אז די עלטערן ווילן נישט מיט ארבעטן, זיי ווילן נישט געבן פאר'ן קינד אביסל ריטעלין - איז נישטא וואס צו טון, זאלן זיי זיך אליינס מטפל זיין מיט'ן קינד. ער איז נישט קיין בן יחיד אין כיתה, עס איז דא א גאנצע כיתה און אז אלע כאפן מכות פון אים און ער רעדט ניבול פה, ער שלאגט יעדן איינעם, ער שלאגט דעם מלמד; דו אליינס האסט געכאפט מכות - זאלן זיי זיך אליינס מטפל זיין מיט אים.
קוק די צענדליגער בריוו אין אשר בנחל ווי מוהרא"ש שרייבט פאר די מלמדים אין יבנאל וואס ליידן פון אזעלכע קינדער וואס קומען פון עלטערן וואס ווילן נישט מיט ארבעטן; צענדליגער און הונדערטער בריוו פאר משפחות אין יבנאל וואו מוהרא"ש שרייבט זיי און ווארנט זיי, זיי זאלן מיט ארבעטן מיט די מוסד, אז נישט וועלן די קינדער נישט קענען קומען אין חדר.
דעריבער זאלסטו רופן די עלטערן און זיי זאגן קלאר אז דער קינד קען קומען אין חדר נאר אויב ער רעדט נישט קיין ניבול פה און אז ער וועט נעמען אביסל ריטעלין זיך צו בארואיגן.
בנוגע דיין שוואגער וכו'; איך בעט דעם אייבערשטן ער זאל טרעפן א גוטע שידוך. ער איז א טייערער בחור, ער האט גוטע מידות, איך האף אז ער וועט בקרוב טרעפן זיין שידוך.
דער אייבערשטער זאל העלפן זאלסט האבן הצלחה אין אלע ענינים.


text:
די מעשה איז ערשט באריכטעט געווארן פארן פאפולערן "פרק שירה" כולל -- א כולל וואס גיבט זיך בעיקר אפ מיט אנגלעגנהייטן בנוגע חיות -- נאכדעם וואס די משפחה האט געהאט פארשפראכן דאס צו מפרסם זיין, אויב זאל פאר זיי געלונגען זיך צוריק צו פאראייניגן מיט זייער הונטל. צו אלעמענס ווינדער, און ווי אומגלויבליך ס'הערט זיך, איז נישט אדורך געגאנגען מער ווי א וואך, און זיי האבן אים אפגעפינען אין א גוטן און געזונטן צושטאנד -- בין המתים. אזוי ווי איר הערט, א דאפעלטער מופת. געטראפן ליגן לעבעדיג אין א בית הקברות.
די מעשה האט גערירט מיין הארץ, און האט מיך באמת איבערגענומען, אזש ביז צו טרערן. די געשיכטע דעמאנסטרירט אז אין דער צייט וואס לאיאליטעט און זארגפעלטיגקייט צווישן מענטשן איז שוין מער ווייניגער א חלק פון דעם ווייטן עבר, עדיין הוא מרקד בין הכלבים, און אויף אויסנאם שטארקע שטאפלען.
ליינט און שטוינט:
מיגואל גאזמאן, א חשובער מיטגליד פון דער בארימטע גאזמאן פאמיליע, האט נאכן אפלעבן זיינע יארן בעלמא הדין, אומגעקערט זיין נשמה למקור שנחצב, יום פלוני שנכפל בו וואטעווער, לשנת תשס"ו למספרנו.
מיטן אוועקגיין פון דער וועלט, האט מיגיואל איבערגעלאזט פילע גיטער און פעלדער, פאר זיינע יורשים זיך צו הרג'ענען דערויף. די גענויע אורזאך פון זיין טויט, איז דערווייל נישט באקאנט פארן שרייבער פון די שורות.
איינגעהילט אין טיפע צער, טרויער און מעלאנכאליע, האבן די משפחה מיטגלידער, דורכגעפירט די באגרעבעניש ריטואלן איידער מ'קערט זיך צוריק אהיים, לספוד למיגואל ולבכותו.
שוין זייענדיג אינדערהיים, האט נישט געברויכט לאנג נעמען, און ס'זאל אויפגעפאסט ווערן דאס אז קעפיטאן פעלט. ערשט האט מען געקלערט אז אפשר האט קעפיטאן מחליט געווען אויסצונוצן דאס צעמישעניש און בלבול המוחות, און איז געגאנגען שפילן צו א חבר.
די משפחה אבער, דערזענדיג כי פנה היום, איז פארכאפט געווארן אין פאניק, און איז אריינגעפאלן אין היסטעריע. מ'האט אלאמירט א רייע הילף ארגאנעזאציעס, בעטנדיג פאר באלדיגע אונטערנעמונגען.
קאמענד צענטערן זענען אויפגעשטעלט געווארן גאסן-ווייז, און שווערע צענדליגע וואלונטירן פון אלע שיכטן און קרייזן זענען איינגעשפאנט געווארן אין דער זוך אקציע -- אבער קיין פאזעטיווע רעזולטאטן.
ס'איז שוין מיטל-נאכט, צענדליגע אויערן פון ארום דער גארער וועלט זענען צוגעשמידט צו קול מבשר; טוויטער און וואטסעפפ גרופעס ארבייטן פיבערהאפטיג מיט איבערמידליכע כוחות, אבער דערווייל איז דא קיין שפירן פון קעפיטאן.
באלד איז אויפגעברענגט געווארן דעם געדאנק צווישן ראשי העסקנים, אז אפשר זאל מען נישטערן ביים ריזן אומבאוואוינטן פאלאץ אינדרויסן פון דער שטאט, וואו ס'איז שטארק יתכן אז קעפיטאן האט אהין געבלאנזשעט, און האלט זיך דארט אויף.
אהין צו גיין אויף דער נאכט, איז געוועזן קיין אפציע, ווארום ווי ברייט-באוואוסט פאר קינד און קייט, דרייען זיך דארט שדים ביינאכט.
הבוקר אור, והאנשים שולחו. המה, וסובערבנייהם. א ספעציעלע איינהייט איז דירעקטירט געווארן אהין, באגלייט מיט דעטאלירטע מאפעס און אנווייזונגען. צו אלעם ערשט, האבן די חברה אפגעשפארט עטליכע גאסן איבער דער גאנצער אומגעגנט. באלד דערנאך האבן זיי מיט העראאישע אייפער געשטורעמט דעם שלאס, באוואפענט מיט פילע מאנסטערישע געצייג, און א רייע מיטלען וועלכע זענען אנגעבליך אין אומשטאנד צו דיטעקטירן נאך זיינע שפורן -- אבער אן ערפאלג.
ס'זענען גרופירט געווארן סטאדעס מיט וואלונטירן וועלכע האבן געקלאפט אויף רעזידענטיאלע טירן, געשיינט מיט אויגן-שטעכיגע פלעשלייטס, ארומגעפארן מיט הויך-הילכער באגלייט מיט ווילד-טאנצעדיגע לעמפלעך, והכלב איננו. דאס הונטל איז נישט דא.
א פלייץ פון "ק/פ" מעסעדזשעס וועלכע האבן בשעת מעשה אנגעגעבן געמישטע אפדעיטס -- וואו צווישן אנדערע האט איין קוואל געוואוסט צו פארציילן אויף זיכער, דאס אז מ'האט אים יא געפונען, אבער טויט -- זענען פארדאמט געווארן דורך עסקנים וועלכע האבן פארלאנגט פון די יחידים וועלכע גייען זיך אום מיט א לייכטזיניגקייט צום ענין, זיי זאלן זאפארט אויפהערן צו פיטערן דעם ציבור מיט נישט קראנטע אינפארמאציע, וויבאלד דאס זייעט אן איבריגע כאאס, און שפילט אויף די געפילן פון דער משפחה.
אויב זענען די געמיטער ביי דער גאזמאן פאמיליע נישט געווען גענוג דורכגעזאפט מיט גרימעניש און אומעטיגקייט איבער דער פארלוסט פונעם ראש המשפחה, קענט איר זיך פארשטעלן וויאזוי די מצב האט אויסגעקוקט אינעם ערשטן טאג פון שבעה, נאכדעם וואס א שווארצער וואלקן פון אנגסט און שרעק האט מיטאמאל פארכאפט זייערע צאפעלדיגע הערצער.
נאנטע צו דער אשת המנוח, האבן געפריווט צו טרייסטן און מחזק זיין די צובראכענע אלמנה מיט אירע יתומים, אנצייגנדיג אויף דעם ווייטן מציאות אז מ'זאל נאך דאס כלב'ל טרעפן בין החיים. וואס איז שייך צו קלאגן אויף א נישט לעבעדיגער זאך, און וויפיל נוצן קען מען שוין האבן אויב זאל מען אים אפגעפונען א טויטער.
אבער אויף וימאן להתנחם, זאגט שוין רש"י: "אין אדם מקבל תנחומין על החי". די משפחה האט באשלאסן אז די לעצטע זאך וואס זיי גייען טון, איז אויפגעבן. מ'וועט זוכן און זוכן, ביז מ'וועט אים טרעפן -- "לעבעדיג אדער טויט".
א וואך פון פיין און הארץ קלעמענישן איז אריבער, והנה, ערהאלט משפחת גאזמאן א טעלעפאן רוף פון אן אומבאקאנטן נומער. אויף דער אנדערער זייט פונעם טרייבל האט זיך געהערט די שטימע פון דעם הויפט חברה קדישא מאן. געקלערט האט מען באלד, אז געוויס רופט ער, כדי צו וויסן וויאזוי ס'איז דער מנהג ביי משפחת גאזמאן, כלפי הקמת המציבה.
דערויף האט שוין בנו הבכור זיך צעבייזערט, וואסי פשט אז מ'רופט אין אזא אנגעצויגענער צייט נאכאמאל. ווארום צו וואספארא חסידות ערעב מיגואל האט באלאנגט אלע יארן איז גלוי וידוע לכל, און ס'איז גאנץ גוט באוויסט וויאזוי זיי גייען זיך אום מיט הקמת המציבה. ועוד, האט מען אים דאך שוין קלאר איבערגעגעבן דעמאלט ביי דער קבורה, אלע דעטאלן.
ווי נאר אבער ער האט אנגעהויבן רעדן, האט זיך באלד ארויסגעשטעלט אז ניין, לגמרי נישט צוליב הקמת המציבה, האט דער פוילער מאן, גענומען די מיה צו טעלעפאנירן. די מאמע האט געלייגט דעם טעל אויף ספיקער, און אלע קינדער, מיט קורץ, אבער שנעל-קלאפענדע הערצער, האבן א בייג געטאן ס'אויערלעפל, און אנגעשארפט זייערע קאנצעטראציע צו א מאקסימאלן גראד.
"מיר ווילן אייך מודיע זיין", גלייכט ער אויס זיין שליימיג-פאררויכערטע קול, "מרת גאזמאן איר זענט נאך דא?"
"יא יא", ענטפערן אלע אין דער געזינדל ווי אין א כאאר.
"געלויבט דער פון אויבן, אז מיר קענען אייך איבערגעבן די פרייליכע בשורה, אז קעפיטאן געפינט זיך דא ביינונז, געזונט און פריש".
"ויפג לבם כי לא האמינו לו". די קינדער, נישט קענענדיג מחליט זיין צו ס'איז עכט אדער א חלום, האבן ערשט באשלאסן נישט צו נעמען קיין שאנסן. זיי האבן זיך אריינגעשלייכט אינעם פיקאפ טרעקל כהרף עין, און זיך ארויסגעלאזט מיט א שנעלן גאלאפ אין דער ריכטונג פונעם בית הקברות.
קיין ברכה האבן זיי נישט געברויכט מאכן בעפאר זיי זענען אריינטאנצן אין בית הקברות, נעמענדיג אין באטראכט אז זיי שטייען קוים זיבן טעג אוועק פונעם פאריגען באזוך. (אפשר יא, ווייל האבן דאן געהאט אן הלכה פון אן אונן? אוי, כ'בין שוין אינגאנצן צעמישט. לעיקוואד ביזטא?)
די חברה האבן זיך ארויפגעווארפן אויף קעפיטאן, מחבק ונשק געווען, ויחליפו שמלותיו, פארקעמט זיין האר, אים געזעצט אויבן אן, און זיך געאיילט אהיים.
די פרייליכע נייעס האט זיך בליץ שנעל פארשפרייט אין שטאט, און הגם קול מבשר האט נאך מורא געהאט צו באשטעטיגן אויף זיכער, האט שוין "ק/פ" אבער, געהאט די מעשה אלס א טרוקענעם פאקט.
א קבלת פנים בתופים ובמחולות, לכבודו של אותו כלב, האט זיך פארמירט פארענט פון דעם הויז ווי ביז בלויז נעכטן איז נאך דארט פארגעקומען אנגעשטרענגטע ניחום אבלים. באזונדערע התרגשות איז געוועזן ווען דער עולם האט זיך ארויסגעלאזט אין פייערדיגע טענץ אויפן ניגון: "והשיב לב בעלים על כלבים, ולב כלבים על בעליהם", הגם א היתר צו טאנצן נאך אין שלושים, האט זיך ווארשיינדליך מיטגעכאפט מיטן היתר פון גיין אין ערכאות.
די שמחה איז אפשר געוועזן גרויס אינדרויסן, אבער אינעווייניג האט זיך אפגעשפילט גאנץ אן אנדער בילד.
קעפיטאן איז מער נישט געוועזן דער אויפגעלייגטער קעפיטאן פון דעם אמאל. ווי נאר די נאכט איז געפאלן, האט ער נאס געמאכט זיין קישן בדמעות שליש, און זיך געדרייט פון איין זייט צו דער צווייטער זייט, צעבראכן און דערביטערט. ער האט געפריווט מיט אלע כוחות, און געמאכט באמיהונגען אויף צו אנטלויפן פון דערהיים.
משפחה מיטגלידער, נאכן נעמען ראט פון קלוגע לייט, און דאס דורכשמועסן מיט מחנכים, האבן באשלאסן אז מ'וועט זיך אומגיין מיט א ווייך הארץ צו קעפיטאן, און אים נאכגעבן דאס ארויסגיין ביינאכט אויף דער פריי.
א שטיק צייט איז פאריבער, און דאס בילד האט אנגעהויבן קלאר צו ווערן.
ווי ס'שטעלט זיך ארויס, טוט קעפיטאן שפאצירן טאג טעגליך, אין היץ אדער פרעסט; זומער אדער ווינטער; רעגן אדער שניי, גאנצע דריי מייל ביז צום בית הקברות, וואו דארט איז ער זיך משתטח אויפן קבר פון זיין רבי'ן. נעכטיגט איבער אויפן שטיין א גאנצע נאכט, און קערט זיך צוריק אהיים ערשט ווען ס'טאגט שוין אינדרויסן.
יעצט, שוין זיבן יאר זינט מיסטער גאזמאן הלך לעולמו, און קעפיטאן מאכט נאך זיין טעגליכן גאנג צום בית הקברות און צוריק. דער שומר הפתח שליסט נישט צו דער צוים, ביז ווילאנג קעפיטאן קומט אן. דאס איז יעדע זעקס אזייגער אויפדערנאכט שארף. ער שלאפט דארט א גאנצע נאכט, ביז דער שומר עפענט די טיר צו ותיקין.
א זייטיגע באמערקונג:
עטליכע וואכן נאכדעם וואס מ'האט אפגעפינען קעפיטאן, האט איינער וועלכער האט געהערט ערשט-האנטיג פון א משפחה מיטגליד, איבערגעגעבן צו איינע פון די אומאפהענגיגע ארגאנען, אז בשעת ווען די זוך אקציע נאך קעפיטאן איז געוועזן אין פולער שוואנג, האט מען זיך אין אמת'ן געהאט פארבינדן מיט א מקובל פון ארץ ישראל, און יענער האט עטליכע מאל געטון ווידערהוילן בזה הלשון: "א שאד אויף א יעדע מינוט וואס מען זוכט אים צווישן די לעבעדיגע".
די משפחה האט זיך שטייצעך געהאט פאר'נאר'ט, און אויסגעטייטש זיינע ווערטער כאילו ער זאל זאגן אז קעפיטאן לעבט שוין נישט. יעצט זעט מען אבער ווי גערעכט יענער איז געווען, און ווי גוט ער האט צוגעטראפן. ב"ה אבער, ס'האט זיך גענדיגט צום גוטן.


text:
ענדגילטיקע לייזונג
ענדגילטיקע לײזונג (דייטש: Endlösung der Judenfrage) - דאס איז דער נאמען וואס די נאציס האבן געגעבן אויף זייער באשלוס צו פארניכטן די יידן פון אייראפע בעתן חורבן.
וואנזע קאנפערענץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער באשלוס איז באשטימט געווארן ביי דער וואנזע קאנפערענץ ב' שבט ה'תש"ב (דעם 20טן יאנואר 1942) דורך ריינהארד היידריך וואס איז געווען דער קאמאנדאנט פון די געשטאפא.
די פארניכטונג אקציעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
פארניכטונג לאגערן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
חודש סיון תש"ב זיינען קרוב צו 5,000 יידן, פארשיקט געוואָרן קיין אוישוויץ.


text:
- 1 -
עס זעהט אויס אז די ציוויליזאציע האט נישט אהער דעגרייכט, אין די ארומע געגנט אין די שטאט בעזשינג, אלטע אנגעקאטשטקעטע בניינים, מיט אויסגעשאסענע פענסטער, ווי שטריק הענגען פון איין פענסטער צום צווייטען, און אויף זיי הענגען די נאסע וועש, וואס זעהט אויס נאך פון די פריערדיגע יאר הונדערט, קינדער לופען ארום בארוועס, נאכיאגענדיג די אומשילדיג הינדל, דורך שטופענדיג די טאג, ביז זיי וועלן א ביסל אינטערוואקסן, עה, נישט א סך, נאר צי קענען אנהויבען ארבעטען... אין צייט ווען די עלטערע זענען אלע ביים ארבעט.
אין איין קליינטשיק צען מעטערדיגע דירה, מיט א אלטע האלצענע טיר דערויף, איז געשטאנען אויפגעשריבען מיט א שווארצע מארקער "פאמיליע טשינג", אבער וואס עפעס א פאמיליע? נאר די מוטער מיט איהר קליין יונגעל האבן דארט געוואוינט, די מוטער האט אויפגעשטאנען יעדער אינדערפרי פינעף פארטאגס, ארויס צי גיין צי די ארבעט, אנגרייטענדיג א פרישטאג פאר איהר זיבען יעריג קינד "מינג", און מיט א ווארים קיש פאר איהר שלאפעדיג יונגעלע איז זי ארויס צום ארבעט.
מינג, פון ווען ער געדענקט זיך האט ער אליין זיך געדארםט אנטוהן, נאכן אפעסען די פרישטאג, און גיין אין די רעגירונג קאנטאלירטע שולע, איז ער אהיים געקומען צי זיין ליידיגע שטוב, און באלד ארויס אין די גאס שפילען מיט זיינע פריינט, געטראפן זיין מוטער האט ער נאר שפעט ביינאכט ווען זי איז פארמאטערט אהיים געקומען, קוים האבענדיג צייט צי רעדן מיט איהם.
אבער געווען איז ער אנדערש ווי אלע אנדערע קינדער, ער איז געווען מער אינטעליגענט, און האט געהאט אנדערע שאיפות אין לעבן, צום ביישפיל, האט ער געזאגט פאר זיינע פריינט אז איין טאג וועט ער נישט וואוינען אין אזא ארומע צישטאנד, ער האט זיך געזעהן לעבן אין א בעסער צישטאנד,, אפשר אזוי ווי יענער ייכער טוריסט וואס האט דא באזוכט פון ענגלאנד.
ווען מינג איז אלט געווארן צוועלעף יאר איז ער געגאנגען ארבעטען אין א לאקאלע פאבריק, אריבער ציענדיג אהין אין די דארמעטארי, און זיך גענומען צי די עבודת פרך.
זיין טרוים איז אבער געווען מער, זיך זעענדיג שוין אלס די אויפזעער פון די גאנצע פאבריק, און קריגענדיג א שענער געהאלט, ווען ער האט עס אבער אמאל געזאגט פאר זיינס א פריינט, האט יענער אויסגעשאסן אין א הילכיגע געלעכטער, וואס מינג האט פון דעהם פארשטאנען אז בעסער ער זאל זיינע חלומות האלטן ביי זיך.
גייט פארביי א פאר יאר, מינג וואס איז שוין יעצט זיבעצן יאר אלט איז דערווייל געבליבען ארבעטען אין די זעלבע פלאץ, טראץ וואס ער האט שווער געארבעט, ארויס פון זיין פליכט, ער האט שטענדיג ציגעהאלפן ווי ער האט געקענט, טייל מאל מיט די הענט, און טייל מאל האט ער גענומען די דרייסט צי זאגן עצות, וואס זענען דוקא געווען פיינע, אבער זיינע חלומות זענען כסדר געשטיגען, און עס איז געשטיגען נאכמער ווען הויכע אפיציעלע פון די קאמפאני פון אמעריקא, זענען אפט מאל אהין געקומען, מינג איז באצויבערט געווארן פון די מענטשן וואס זענען רייך געקליידעט, טרוימענדיג מער און מער צי זיין אזוי ווי זיי.
עס מוז אבער געזאגט ווערן אז די אויפזעער האבן שטארק ליב געהאט מינג, זייענדיג אן איטעליגענט קינד, און זיי זענען אפט מאל געהאלפן געווארן מיט זיינע גוטע עצות, אבער א העכערטנג אין געהאלט, מאן דכר שמיה?...
- 2 -
איין טאג האבן די אויפזעער איינגעמאלדען פאר אלע ארבעטער אז די "ביג בוס", די הויפט באלעבוס פון די גאנצע קאמפאני, בכובודו ובעצמו, וואס וואוינט אין אמעריקא, וועט קומען באזוכען די פאבריק, און אז מען מוז פלייסיג ארבעטען יענער טאג, פאר מינג האבן זיי געזאגט, אז די ביג בוס איז איינע פון די גרעסטע ביליאנערען אין די וועלט.
אנגעקומען איז די גרויסע טאג ווען די גרויסע באלעבוס קומט, אלעס איז געווען גרייט לקבל פניו, די ארבייטער ארבעטען פלייסיג, און די בוס קומט אריין, אנגעטוהן מיט זיין טייערע אנצונג, מיט א אויסגעצירט בלויען שניפסל, און גלאנציגע שוך, מיט שיין אויסגעקעמטע בלאנד ווייסע האר, מיט א באגלייטונג פון ארום צעהן פערזאנען שיין באקליידעט.
מינג'ס אויגען זענען ארויס פון פלאץ זעענדיג די רייכקייט פונעם בוס, אבער געוויסט האט ער אז יעצט טאר ער נישט ארויסקוקען פון ארט, נאר פלייסיג ארבעטען, און די באלעבוס שפאצירט ארום אין פאבריק, ארום קוקענדיג זיך אויף אלע זייטען.
אנקומענדיג נעבן מינג, האט זיך דער באלעבוס אפגעשטעלט, מיט שארפע בליקען האט ער אנגעקוקט מינג, ווען מינג'ס הארץ האט כמעט פארפעלט א קלאפ, האט ער געהערט ווי די באלעבוס פרעגט די אויפזעער א שאלה אין די ענגלישע שפראך, וואס מינג מיט זיין צעהאקטן ענגליש וואס ער האט געקענט, נאכן עס אויפכאפן מיט זיין גוט קאפ, האט פארשטאנען אז ער פרעגט צי ער איז א כינעזער, וואס די אויפזעער האבן אויף דעהם געענטפערט מיט א קלארע יעס, און ציגעלייגט נאך ווערטער אויף ענגליש, וואס מינג האט פארשטאנען אז זיי זאגן אויף איהם אז ער איז א פלייסיג און קלוג ארבעטער, די באלעבוס האט איהם ווייטער אנגעקוקט, און דערנאך אויסגעשטרעקט זיין הענט צי איהם, מינג האט פארלוירענערהייט נישט געוואוסט וואס ער דארף טוהן, ווען די אויפזעעהר האט איהם שנעל געזאגט אז ער זאל רייכען די האנט צום באלעבוס, מינג האט באלד צוריק געגען די האנט צום באלעבוס וואס האט איהם אנגעקוקט מיט א בלאסע געזוכט, צום שטוינונג פון די אויפזעעהר, און די באלעבוס האט באלד דענאך פארלאזט די פאבריק.
מינג איז יענע נאכט געגאנגען שלאפן מיט צעמישטע געפילען, נישט וויסענדיג וואס די באלעבוס וויל פון איהם האט ער געהאפט אז זיין טרוים גייט שוין אט אט פארווירקליכט ווערן.
- 3 –
גייט אריבער א פאר טאג, און די אויפזעער רופן אריין מינג פאר א דרינגענדע זיצונג, דער הויפט אויפזעעהר האט איהם קורץ און שארף געזאגט, "די באלעבוס וויל דיך האבן פאר זיין ארבעט אין אמעריקא", און ציגעלייגט "מיך האט ער קיימאל נישט אהין גערופען..."
די אנדער אויפזעעהר האט בעסער מסביר געווען פאר מינג, "די באלעבוס איז זייער ענטציקט געווארן פון דיר, און הערנדיג אז די ביסט א קלוג ארבעטער, האט ער באשלאסן צי טוהן א זאך וואס ער האט דערווייל קיינמאל נישט געטוהן, און דיר לאדענען צי קומען ארבעטען אין אמעריקא", ער האט איהם מסביר געווען "אין אמעריקא, דארפסטו נישט ארבעטען א צענטל פון דיין ארבעט דא, דארפט נאר ניצען דיין קאפ צי העלפן גוט פארקופען די פראדוקטען וואס ווערן דא פראדאצירט, און די געהאלט" האט די אויפזעעהר געזאגט מיט קנאה "מינימום צוואנציג מאל אזוי פול ווי איך פארמאג".
מינג האט נישט געגלייבט וואס ער הערט, זיין לאנגיעריג חלום ווערט ווירקליך פארווירקליכט, די אויפזעעהר האבן איהם אבער מסביר געווען אז קודם דארף ער עטליכע מאנאט זיך לערנען ענגליש, און גיין אפעלירען מיט די קאמפאני'ס איינלאדענונג בריוו ביי די אמעריקאנע אמבאסעדע פאר א וויזע.
- 4 –
מינג מאכט זיך באקוועם אויף די פליגער, גליקליכערהייט, אז זיינע חלומות ווערן פארווירקליכט, האט ער ציגעמאכט די סיט-בעלטס, אין די לעצטע מאנאטען האט ער זיך געלערנט ענגליש, און ער האט עס גוט אויפגעכאפט, און ווען זיין וויזע איז גרייט געווען האט ער גלייך זיך ארויס געלאזט אויפן וועג.
אזוי איבער טראכטענדיג זיינע לעצטע יארן, ווי פלייסיג ער האט געארבעט, און קלערנדיג אז דאס איז נישט געווען אומזיסט, האט די פליגער האט געלאנדעט, און מינג לאזט זיך ארויס, אנקומענדיג אינדרויסען, האט ער שוין געזעהן א דרייווער שטיין מיט א טאוועל "טשינג מינג", מינג איז אריין אין די קאר, און ער האט נישט געקענט אוועק נעמען די אויגען פון די אמעריקאנער גאסן, פון די הייזער פון די מענטשן, ביז ער איז אנגעקומען צי זיין באשטימטע אפארטמענט, ווי ער האט עפעס איבעגעביסען, און זיך געגאנגען צילייגען אויף א בעט וואס ער האט אין זיין לעבן נאכנישט געזעהן, אבער נישט אויף צי לאנג, ער האט נישט פארגעסן פון די ציהל פון זיין רייזע, אויף צימארגענס איז איהם געווען באשטימט א אפוינטמענט ביי די דירעקטאר פון די קאמפאני ווי ער גייט אנהויבען ארבעטען.
מיט געמאסטענע טריט גייט מינג אריין צי די אפיס פון די דיירקעטאר, ווי יענער נעמט איהם זייער שיין אויף, מיט איבערראשונג זאגט ער איהם אז דאס איז די ערשטע מאל וואס דער באס וווערט איבערגענומן פון די קלוגשאפט פון אן אויסלענדישע בחור, נאכדערצו א כינעזער, "דו מוזט זיין עפעס ספעשל, אויב די באס האט די ספעציעל אהער געברענגט" זאגט ער איהם, און ער איז איהם מסביר אז ער וועט דארפן א ביסל זיך צי לערנען קאמפיוטער, און אנדערע פאכן וואס מען דארף צי קענען אנהייבן ארבעטען, דער דיירעקטאר האט איהם געמאלדען אז דער באס האט געראטען אז ער זאל זיך אנהייבן רופען מיט די נאמען "הענרי", נישט צי אויס זעהן ווי א גרינער .
- 5 -
פרוי טשינג זיצט זיך ביי זיך אינדערהיים אומעטיג, זייט מינג איז ארויס צי די ארבעט, און זי קומט אהיים צי א ליידיגע הויז איז איהר שווער, אבער פון א חודש צוריק ווען מינג איז אהיים געקומען און איהר איינגעמאלדען אז ער פארט קיין אמעריקא האט זי געמיינט אז איהר וועלט איז חרוב געווארן, זי האט איהם פראבירט צי צוריק רעדן, אבער אהן קיין סוקסעס, זיין באשלוס צי פארן איז געווען פעסט, ער האט פארלאזט די דירה מיט א ציזאג נישט צי פארגעסן פון איהר.
אזוי קלאגענדיג, האט עטליכע קלעפ אויפען טיר איבערגעריסען איהרע מחשבות, זי איז נישט געוואוינט אז מען זאל קלאפן אויף איהר טיר, און זי איז שנעל געלאפן דערשראקענערהייט עפענען די טיר, ווען צווי אויסלענדישע געסט זענען אריינגעקומען אין איהר דירה צי איהר שטוינונג…
- 6 -
נאכן זיך גוט אויסלערנען די פאך, איז מינג - הענרי אריין אין פולען שוואנג פון די ארבעט, און מיט א עקסטער סוקסעס, און מיט א ציהל צי שטייגען העכער און העכער, ווי א פיש אין וואסער האט ער זיך דארט געפונען, קיינער האט זיך נישט געקעט חלום'ען אז דער בחור'ל איז ארגיניעל א כינעזער.
איין טאג האט הענרי געפילט א האנט אויף זיין פלייצע, "איך בין בען", הט זיך יענער פארגעשטעלט, "איך קום פון אקלאהאמא, פון ווי קומסטו?" "פון בעזשינג" האט ער איהם צוריק געענטפערט, בען האט געקומט אויף איהם מיט פארדאכט, "פארוואס שפעטסטו פון מיר?" עס האט געדוירעט א וויילע אז ער זאל אנהייבען גלייבען הענרי, אבער פון דאן איז ער געוועארן זיין פערזענליכער נאענטער פריינט, ווי זיי האבן זיך נישט געריערט איינער אהן די צווייטער.
נאך א פאר מאנאט פון ארבעטען רופט דער דיירעקטאר הענרי פאר א וויכטיגער מיטינג, מיט א דראמאטישער שטומע מעלדעט ער איהם אז צוליב זיין סוקסעספולע ארבעט וויל איהם דער בוס טרעפן נעקסטער וואך, דער דיירעקטאר גיבט איהם צי מסביר זיין אז דער בוס איז איינער פון די גרעסטע ביליאנערען אין די וועלט, און אויסער אינזער קאמפאני פירט ער נאך פולע ביזנעסער איבער די וועלט, און ער האט נישט קיין צייט זיך צי אראפ לאזען צי פשוט'ע מענטשן, "אפילו איך האב נאך קיינמאל נישט געהאט קיין פערזענליכע מיטונג מיט איהם צווישן פיר אויגען, וואס דו גייסט האבן", זאגט ער איהם מיט איבערראשונג, וואס הערט זיך אין דעהם א טאן פון קנאה, "זאלסט נאר זעהן אז דו זאלט האבן אויף איהם א גוטער איינדרוק, ער וועט די מן הסתם געבן א העכערונג אין געהאלט", און זאגט איהם אז ער זאל זיין גרייט "נעקסטע וואך דינסטאג רייזטו אפ קיין פלארידע, צי דער באלעבוס'עס וואקאציע היים, ווי דארט וועסטו איהם טרעפן, גרייט זיך גוט צי"...
שיכור פון גליק שפאצירט הענרי אהיים, ווען אויפען וועג טרעפט איהם "זשאן", איינער פון די הוכע איינגעשטלעטע אין די ארבעט, קיין עקסטער שייכות מיט איהם האט ער נישט געהאט, אבער דא האט ער איהם געזאגט אז ער מוז מיט איהם עפעס רעדען, "קום אין פארק מארגען צעהן ביינאכט, איך מוז עפעס גאר דרינגענד מיט דיר רעדן".
קיין עקסטער געדולד האט הענרי נישט געהאט, אבער געטוהן האט ער עס, געקליידער מיט א סוועדער איז ער געזיצען אין פארק, ווען זשאן איז איהם קעגן געקומען, "איך מוז דיר עפעס וויכטיג פארציילען" זאגט ער איהם.
- 7 -
"ראבערט" איז געווען א פלייסיגער בחור, נאכן ענדיגען שטאדירען האט ער אנגעהויבען טוהן אין ביזנעס, ווי זיין מזל האט איהם געשיינט, ריזען רווחים האט אנגעהויבען אריין פליסען אין זיין קעשענע, און איז גאנץ שנעל געווארן א מיליאנער.
ביי די דרייסיג האט ראבערט חתונה געהאט, און שפעטער האבן זיי געבוירען זייער ערשטער בעבי, עס האט זיך גקענט דאכטען אז עס איז נישט דא קיין גליקליכער פארך אויף די וועלט, ביז ראבערט האט באשלאסן צי מיטנעמען זייך ווייב מיט די בעבי אויף א ביזנעס נסיעה צי טשיינע.
נאך א פאר טאג וואס ראבערט האט געטוהן פר זיינע געשעפטען אין טשיינע, איז ער ארויס געפארן מיט זיין ווייב אין די בעבי אויף א שפאציר, ווען פלוצלינג האט א ריזען טרעילאר איבער געריסען די גליקליך לעבן.
- 8 -
נאך עטליכע וואכן וואס ראבערט איז אפגעליגען אין שפיטאל פארשלאפט האט ער זיך אויפגעכאפט, ווען צוויי אמעריקאנער געסט האבן איהם געמאלדען די ביטערע בשורה אז זיין ווייב איז געהארגעט געווארן ביי די עקסידענט, "וואס איז מיט מיין בעבי" האט ראבערט פארלוירענערהייט געשריגען, די געסט זענען געווארן שאקירט "מיר האבן נישט געוויסט אז דו האסט געהאט א בעבי" האבן זיי איהם געזאגט.
באלד האט מען אנגעהויבען פלייסיג זוכען צי טרעפן די בעבי, קיין געלט האט ראבערט נישט געשפארט, אבער קיין שום שפירען איז ליידער נישט אנגעקומען, נאך עטליכע וואכן זוכען, האט ראבערט זיך אהיים געקערט עלנד און אליין, צעבראכענערהייט האט ער זיך אינגאנצען אריין געלייגט אין די ביזנעס, און עס שטארק אויפגעבויעט, ווערנדיג פון די גרעסטע ביליאנערען איבער די וועלט, אבער ער איז קיינמאל נישט עכט צוריק געקוען צי זיך.
- 9 -
" א אינטערסאנטע מעשה?" האט זשאן געפרעגט פון הענרי "פארשטייסט אז דער ראבערט איז נישט קיין צווייטער ווי אונזער בוס ראבערט".
"זייער א אינטערסאנטער מעשה" האט הענרי איהם צוריק געענטפערט "אבער וואס האט דאס מיט מיר?"
"ווארט א מינוט, הענרי, זאג מיר נאר פון ווי קומסטו?" האט זשאן געפרעגט, "פון טשיינע, געוויס, וואס איז די שאלה?" האט הענרי זיך געווינדערט.
"איך ווייס פון טשיינע" זאגט איהם זשאן "דו האלסט אבער אז דו ביסט טאקע א כינעזער?".
אין הענרי'ס קאפ האט אנגעהויבען ארום פליען זכרונות פון זיינ קינדערישע יארן, אלע מאל איז ער געווען אנדערש, אין זיין פנים האט ער קיינמאל נישט אויגעזעהן ווי א כינעזער, גלייכע אויגען מיט א ליכטיג קאליר, אויך אין זיינע תכונות, פארשטאנען האט ער אז דאס איז א צופאהל.
אט דערמאנטער זיך ווי א קינד האט איהם אמאל געטשעפעטאז ער איז בכלל נישט קיין כינעזער, און אז זיין מאמע איז בכלל נישט זיין ריכטיגע מאמע, וויינענדיגערהייט האט ער געווארט ביינאכט אויף זיין מאמע, און איהר פארציילט וואס זיין פריינט האט איהם געזאגט, די מאמע האט איהם פארבירט צי בארואיגען, אז דאס איז פשוט ווייל קינדער זענען די מקנא מיט דיין קלוגשאפט, אבער איהר פארלוירענקייט האט זיך אנגעזעהן אויף איהר פנים.
זשאן האט איהם ארויס געשלעפט פון זיינע מחשבות, "איך מוז דיר נאך עפעס פארציילען".
- 10 -
פרוי טשינג איז געווען א עלענדע פרוי, געלעבט אליין, אן קיין פאמיליע, צעבראכענערהייט האט זי זיך פראבירט אליין צי שפייזען.
איין טאג שפאצירענדיג אהיים בינאכט, איז זי שאקירט געווארן צי הערן פון צווישן די ביימער אין די זייט א געוויין פון א קינד, אין די טונקעלקייט האט זי פראבירט צי קריכען צווישען די גראז אין די ביימער ביז זי האט געטראפן א קליין קינד צעביילטערהייט וויינענדיג.
פרוי טשינג האטליבליך אויפגעהויבען דאס קינד, "נאך א פארלאזט קינד" האט זי געטראכט, און זי האט איהם אהיים גענומען צי זיך פאר קיד, און איהם א נאמען געגעבן "מינג".
- 11 -
"פארשטייסטו שוין ווער דו ביסט, דאס אלעס האב איך אליין אויסגעפארשט, יעצט טרעף די געלעגענהייט זיך צי פאראייניגען מיט דיין ריכטיגע טאטע" זאגט זשאן פאר הענרי, און ער רייכט איהם די הענט, איהם איבערלאזענדיג אליין שאקירט אין פארק.
הענרי האט נישט געקענט פארדייען די פאקטען וואס ער האט יעצט געהערט, ווען ער האט זיך דערמאנט אז ער האט ווירקליך נעקסטע וואך א מיטונג מיט זיין טאטע, און זיינע חלומות האט ער שוין אנגעהויבען וועבן ווי אזוי ער גייט זיך פארשטעלן פאר זיין טאטע, און ווי שטארק דער טאטע וועט איבערגענומען ווערן און זיך מיט איהם פאראייניגען, און ער גייט ווערן די קרוין פרינץ פון דיגאנצע מעכטיגע ביזנעס אימפעריע.
דא האט ער אבער געמאכט א געפערליכע טעות, ער האט עס פארציילט פאר בען.
זיין נאענטער פריינט בען האט געזעהן אז הענרי איז עפעס נישט רואיג, און ער האט איהם געפרעגט וואס באדערט איהם, אהן קיין קווענקלען האט איהם הענרי אלעס פארציילט, נישט אויסלאזענדיג קיין איין פרט, "זארג נישט, איך וועל אייביג געדענקען דיי נאענטער פריינטשאפט" האט הענרי ציגעענדיגט.
בען איז אינגאנצען שאקירט געווארן, און איז ארויס געגאנגען אינדרויסען פאר א שפאציר צי פארדייען די נייעס אז זיין נאענטער פריינט גייט ווערן פון די גרעסטע ביליאנערען איבער די וועלט, און די ווארעם'על פון קנאה האט אנגעהויבען און איהם גראבען טיפער און טיפער, ביז ער האט באשלאסן אז ער מוז דאס אפהאלטן.
צימארגענס האט בען גערופען פאר הענרי, "איך מוז מיט דיר עפעס זייער וויכטיג רעדן" האט ער געזאגט מיט זיין געשליפען צינגעל, "דו האסט די מעגליכקייט צי שטייגען גאר גאר הויעך אין ביזנעס, און דו גייסט דאס אלעס קאליע מאכן, ראבערט האט דיר גערופען צי רעדן וועגן ביזנעס, און די גייסט פארדרייען די שמועס וועגן משפחה'לאגיע" האט ער געזאגט צי דעהם שטוינענדיגע הענרי.
"דו ביסט א גרינע דא, דו ווייסט נישט ווער ארבערט איז" האט בען געזאגט, בען האט מיט א פיפיגער פיסקעל מסביר געווען פאר הענרי אז ראבערט איז א שטייפער ביזנעס מאן, וואס אויסער זיין טאש אינטערסירט איהם גארנישט, נישט קיין משפחה, נישט קיין פריינט, נאר געלט, און אויב ער האט מחליט געווען צי איינלאדענען הענרי פאר א מיטונג זעענדיג אין איהם אלס א פיפיגער געשעפטס מאן, אויב וועט ער פארדרייען די שמועס איבער משפחה וועט ער אלעס קאליע מאכן.
די פרפאפאגאנדע פון בען האט געווירקט אויף הענרי, גלייבענדיג אין אלע זיינע ליגענטס, און ער האט באשלאסן נישט זיך פארשטעלן אין די געלעגענהייט פאר זיין טאטע, אפשר אין א אנדער געלעגענהייט, נישט דא קיין ברירה, בען האט איהם פארציילט אז ראבערט האט שוין פארשריבען אלע זיינע נכסים פאר צדקה צוועקן, ער וועט מוזען מיט זיינע כוחות זיך ארויף דראפען אויף די ביזנעס לייטער.
- 12 -
פון דערווייטענס האט מען געקענט הערן די הארץ קלאפערייען פון ראבערט, זיצענדיג אינדערפרי אין די ריזען הערליך גארטן פון זיין וואקאציע היים אין פלארידע און ווארטענדיג אויף די גאסט, טראץ ער האט פראבירט צי באהאלטן זין איבערגענומענקייט, האבן די באדינער נישט געקענט פארשטיין וואס איז פלוצלינג געשעהן פאר זייער שטייפער הער.
שוין לאנגע יארן וואס ראבערט איז אומעטיג און צעבראכן, זייט יענע ביטערע באזוך אין טשיינע, אבער אין די לעצטע יארן איז ער געווארן פול מער צעבראכן, ווערנדיג א ביסל עלטער האט ער פארשטאנען אז געלט איז נישט אלעס, און קיין פאמיליע האט ער נישט, בעסער געזאגט ער האט, אבער ווייסט נישט ווי, געזאגט האט מען איהם אז ניינציג פראמענט אז זיין הענרי איז אויך אומגעקומען אין די טראגישע עקסידענט, אבער זיין הארץ האט איהם געזאגט אז הענרי דרייט זיך נאך ערגען אין די וועלט.
אזוי איז געווען ביז יענער באזוך אין טשיינע פאר עטליכע מאנאט צוריק, לאנגע יארן טאקע האט ער נישט געוואלט איבער טרעטן אין די כינעזער באדן וואס האט איהם אזוי אומגליקליך געמאכט, אבער דעמאלט האט איהם זיין הארץ געזאגט אז ער דארף גיין, אנקומענדיג אין די פאבריק האט ער שיעור גע'חלש'ט זעענדיג די בחור'ל ארבעטענדיג דארט, אנגעטוהן ארעם, אבער מיט א אמעריקאנער פנים, און יא, ממש די זעלבע פנים וואס ער זעלבסט האט געהאט אין די יונגע יארן, די ווארט הענרי האט איהם גלייך אויפגעבליצט אין מוח, יא, נישט קיין ספק, און ער האט גלייך באשלאסען איהם צי ברענגען אין אמעריקא.
דערווייל האט ער דאס זיכער געמאכט, געשיקט שלוחים צי די מאמע עס מי באשטעדיגען, און פאר א פאר טאלער האט זי אלעס פארציילט, מינג איז אנגעקומען קיין אמעריקא, ווי ער האט איהם געגעבן זיין אמת'ע נאמען, הענרי, לעצטע וואך האט ער געשיקט זשאן איהם אומאפיציעל עס צי פארציילען, און זיין פאלאץ האט ער שוין געקויפט א נייע פראכטיגע בעט, פאר זיין קרוין פרינץ, און אט גייט ער זיך טרעפן מיט איהם, נאך כמעט צוואנציג יאר וואס ער האט איהם נישט געטראפן.
א אטעם האט ער פארפעהלט ווען ער האט געהערט א קלינג אין די בעל, ער האט מיט אלע כוחות פראבירט צי אויסזעהן רואיג, און אט שפאצירט זיך אריין די בחור'ל, מיט געמאסטענע טריט, און קומט צי איהם, אבער מיט א קאלטקייט שטרעקט ער איהם אויס דער האנט אזוי דיפאלאמאטיש.
א קאלטע שווייס האט באגאסען ראבערט'ס געזיכט, געמיינט האט ער אז ער וועט אויף איהם ארויף פאלען און קישען, און אט אזא קאלטקייט, "זעץ זיך" ווייזט ער פאר הענרי אויף א בענקל נאענט צי איהם.
הענרי זעצט זיך אראפ, און הייבט איהם אן צי באדאנקען אז ער האט איהם אהער געבענגט קיין אמעריקא, און פאר די גוטע באדינגונגען בים ארבעט, "איך האף אלע מאל צי זיין א געטרייע ארבעטער פאר אייך" זאגט פאר ראבערט, און ער הייבט אן ווערן שווארץ פאר ראבערט'ס אויגען.
ראבערט פראבירט די נאך אמאל, "וואס קען איך דיר עפעס העלפן בחור'ל?", פרעגט ער איהם ליבליך.
"א העכערונג אין געהאלט, וועט מיר געבן מער א שטופ צי ארבעטען בעסער", ענטפער ער.
"באקומסט עס" ענטפערט ראבערט שטילערהייט, און ער פילט ווי זיין טראגעדיע געשעהט ווידער, ער האלט שוין ביים אוועק שיקען די בחור'ל, אבער ער איז מחליט צי פראבירען די לעצטע מאל.
"נאך עפעס קען איך דיר געבן?" פרעגט ער.


text:
מרדכי הערשמאן
מרדכי הערשמאן (ה'תרמ"ח - ב' שבט ה'תש"א) איז געווען פון די גרויסע חזנים אין דער צייט פונעם מלך החזנים יאסעלע ראזענבלאט, און ער האט קאנקוריט אויפן קרוין אבער יאסעלע האט עס געווינען צוליב זיינע פילע אייגנארטיגע מעלות.
ביאגראפיערעדאַקטירן
הערשמאן איז געבוירן אין יאר תרמ"ח, אין דער שטאט טשערניכאוו (וואהלין). אלס קינד האט ער שוין געזונגען אין דעם כאר פון די בארימטע חזנים ר' זיידל ראוונער, שמאי מרגליות, ניסי בעלזער און מאיר פיסאק.
ביי די אכצן יאר האט ער געמוזט איינרוקן אין מיליטער, און זייענדיג אין שטאט קרעמענטשאג, האט דער באוואוסטער קרעמענטשאגער חזן דוד רויטמאן דערהערט ווי שיין ער זינגט האט ער ערלעדיגט אז מ'זאל אים באפרייען, און ער איז דארט געבליבן זינגען אין דעם כאר פון חזן שלמה ראוויץ.
ער איז נפטר געווארן ב' שבט תש"א אין בלויזן עלטער פון דריי און פופציג יאר אלט.
חזנותרעדאַקטירן
אין תרע"ג איז הערשמאן ערוויילט געווארן אלס חזן פון ווילנא, אין א פארמעסט פון פינף און צוואנציג בארימטע חזנים.
ער איז געווען דארט חזן זיבן יאר, ביז אין יאר תר"פ איז ער געקומען קיין אמעריקע. און ער האט פארנומען די שטעלע אינעם טעמפל בעט-על אין בארא פארק, ניו יארק.
די באציאונגען צווישן אים און די אנדערע חזנים זענען נישט געווען אזוי אמבעסטן, בפרט מיטן בארימטן חזן ר' יאסעלע ראזענבלאט. אבער ווען ר' יאסעלע איז טראגיש אומגעקומען אין ארץ ישראל אין יאר תרצ"ג, האט ער געזאגט דעם קל מלא רחמים אויפן קבר צוזאמען מיטן חזן זבולון קווארטין.
חזן הערשמאן האט איבערגעלאזט א אוצר מיט שטיקלעך, ווי אויך איז ער בארימט מיט זיין געשמאקן אראפזינגען שיינע אלטע אידישע לידער.


text:
לכבוד דער ראש ישיבה שליט"א,
איך וויל קודם דאנקען דעם ראש ישיבה פאר אלע חיזוק, דרשות, שאלות ותשובות, און אזוי ווייטער.
איך האב חתונה געהאט אפאר יאר צוריק, איך האב אלץ געהייסן א גוטער בחור אין ישיבה, אבער באמת האב איך געהאלטן ביי גארנישט. איך האב גוט געפאפט. למעשה האב איך אבער גארנישט פארדינט דערפון ווייל ווען עס איז געקומען צו שידוכים האט מען מיך אנגעטראגן מסלתה ומשמנה, און איך האב קיינמאל נישט געהאט קיין געהעריגע אפענע קשר מיט מיינע עלטערן, דערפאר ווען מען האט אנגעטראגן מיין שידוך האב איך גארנישט געזאגט. מיין ווייב איז טאקע אן אשה כשירה א ערליכע אידישע פרוי מיט אלע פירושים, אבער למעשה איז זי אויף סאך א העכערע מדריגה ווי מיר.
פאר עטליכע יאר נאך די חתונה האב איך פרובירט זיך צוצושטעלן, אבער נאך אפאר יאר איז עס געווארן ערגער, איך האב געשטופט אין כולל גאנצע טעג, און איר איינגערעדט אז איך לערן, איך האב ממש געלעבט א טאפלטע לעבן אין ממש יעדע טריט.
יעצט זע איך אז דאס איז נישט קיין וועג, האב איך זיך פרובירט אביסל צו עפענען, איך האב אנגעהויבן זאגן אז איך טראכט פון גיין ארבעטן ווייל כולל איז נישט פאר מיר. אבער זי זאגט אז זי האט געמיינט אז איך בין אן ערליכער אינגערמאן. וואס האב איך אז דו גייסט ארבעטן?
איך האב באמת רחמנות אויף איר, זי איז גרייט מיט מסירת נפש צו ברענגען פרנסה, אבי איך זאל בלייבן אין כולל. אבער איך שפיר אז איך קען נישט. אפשר קען דער ראש ישיבה מיר געבן אן עצה?
יישר כח
בעזרת ה' יתברך
יום א' פרשת תולדות, כ"ח מר-חשון, שנת תשפ"א לפרט קטן
לכבוד ... נרו יאיר.
איך האב ערהאלטן דיין בריוו.
דעם לעצטן מענטש וועם דו וועסט קענען אויספאפן איז דיין ווייב; א ווייב קען מען נישט פאפן, די ווייב איז פון די איינציגסטע וואס קענען גאר גוט זייער מאן, זיי ווייסן ווער דער מאן איז, אויב ער איז ערליך אדער נישט; מיט א ווייב קען מען נישט ארום שפילן.
דעריבער איז א שאד סתם צו זיצן אין כולל און זיך איינרעדן אז זי וועט מיינען דו לערנסט; אז דו בטל'סט די צייט זאלסטו וואס פריער ארויסגיין פון כולל. בטל'ן צייט איז א סכנה, חכמינו זכרונם לברכה זאגן (כתובות נט:): "הַבַּטָּלָה מְבִיאָה לִידֵי זִמָּה וְלִידֵי שִׁעֲמוּם", אז מען בטל'ט צייט קומט מען נאכדעם צו צו טון עבירות און נאכדעם ווערט מען דעפרעסט; גיין ליידיג איז זייער שעדליך, מען פארלירט דעם טעם פון לעבן, מען פארלירט דעם טעם פון אלעס.
פארוואס זאלסטו זאגן אז מען קען נישט זיין אן ערליכער איד ווען מען ארבעט? ארבעטן איז נישט קיין סתירה מיט זיין ערליך, ארבעטן איז נישט קיין סתירה מיט לערנען די הייליגע תורה; עס זענען דא הונדערטער און טויזנטער ערליכע בעלי בתים יראי השם וואס ארבעטן רוב טאג און אין די איבריגע צייט זענען זיי זיך קובע צייט צו לערנען. זיי הייבן אן דעם טאג פארטאגס מיט תורה ותפילה, אינמיטן טאג כאפן זיי ווייטער ארויס תורה און ביינאכט זענען זיי זיך ווידעראמאל קובע צייט צו לערנען.
טענה זיך נישט מיט דיין ווייב; זי וויל נישט דיין שלעכטס, זי וויל א גוטע לעבן, זי וויל א מאן א ירא שמים. עס שטערט איר צו זען ווי דו שפילסט ארום מיט איר, עס שטערט איר אז דו פירסט זיך נישט אויף ערליך, זי האט מורא אז ווען דו וועסט גיין ארבעטן וועט עס ווערן נאך ערגער, אבער אז דו וועסט אנפילן דיין צייט מיט גוטע זאכן, דו וועסט נישט גיין ליידיג - וועט זי אנהייבן האלטן פון דיר, זי וועט דיר מחשיב זיין.
נעם דעם רבינ'ס דרך הלימוד (שיחות הר"ן, סימן עו); דער רבי האט אונז געגעבן א זיסע וועג צו לערנען, א וועג פאר אלעמען, נישט קיין אונטערשיד א גוטע קאפ - א שוואכע קאפ, נישט קיין חילוק צי מען האלט יא ביים לערנען אדער מען האלט נישט ביים לערנען, דעם רבינ'ס דרך הלימוד ארבעט מיט יעדן איינעם.
מאך זיך א שיעור אין חומש רש"י מיט'ן תרגום, הייב אן זונטאג די פרשה ביז שני, מאנטאג זאלסטו גיין ווייטער פון שני ביז שלישי, דינסטאג זאלסטו לערנען ביז רביעי און אזוי ווייטער, ביז די ענדע וואך וועסטו האבן מסיים געווען די פרשה שנים מקרא ואחד תרגום. חכמינו זכרונם לברכה זאגן (ברכות ח.): "לְעוֹלָם יַשְׁלִים אָדָם פַּרְשִׁיוֹתָיו עִם הַצִּבּוּר שְׁנַיִם מִקְרָא וְאֶחָד תַּרְגוּם, שֶׁכָּל הַמַּשְׁלִים פַּרְשִׁיוֹתָיו עִם הַצִּבּוּר מַאֲרִיכִין לּוֹ יָמָיו וּשְׁנוֹתָיו", דער וואס איז מעביר סדרה יעדע וואך צוויי מאל די חומש און איין מאל די תרגום וועט לאנג לעבן; דער שלחן ערוך פסק'ענט (אורח חיים, סימן רפה, סעיף ג): "מִיּוֹם רִאשׁוֹן וְאֵילַךְ חָשׁוּב עִם הַצִּבּוּר", פון זונטאג קען מען שוין אנהייבן מעביר סדרה זיין; און דער משנה ברורה ברענגט אראפ (שם, סעיף קטן ח) פונעם הייליגן גר"א זכר צדיק לברכה, אז ער האט זיך אזוי געפירט, יעדן טאג האט ער מעביר סדרה געווען אביסל; זונטאג ביז שני, מאנטאג ביז שלישי, דינסטאג ביז רביעי און אזוי ווייטער. אז מען גייט אויף דעם וועג, דעמאלט קען מען זיין זיכער אז מען וועט ענדיגן יעדע וואך די פרשה.
נאכדעם זאלסטו זיך קובע זיין א שיעור אין משניות; הייב אן מסכת ברכות און לערן א פרק נאך א פרק, קוק נישט אויב דו פארשטייסט וואס דו לערנסט אדער דו פארשטייסט נישט, דו זאג די ווערטער פון משניות. יעדע ווארט תורה וואס מען לערנט האט דער אייבערשטער א נחת רוח דערפון, אזוי ווי דער זוהר הקדוש זאגט (קדושים פה:): "וּמַאן דְּתִיאוּבְתֵּיה לְמִלְעֵי בְּאוֹרַיְיתָא", ווער עס וויל לערנען די הייליגע תורה, "וְלָא אַשְׁכַּח מַאן דְּיוֹלִיף לֵיהּ", און ער האט נישט ווער עס זאל אים אויסלערנען און געבן צו פארשטיין וואס ער לערנט, "וְהוּא בִּרְחִימוּתָא דְּאוֹרַיְיתָא, לָעֵי בָּהּ, וּמְגַּמְגֵּם בָּהּ בְּגִמְגוּמָא דְּלָא יָדַע", אבער וויבאלד ער האט ליב צו לערנען, לערנט ער אן פארשטיין, "כָּל מִלָּה וּמִלָּה סַלְּקָא", זאל ער וויסן אז יעדעס ווארט תורה וואס ער לערנט אן פארשטיין גייט ארויף אויבן אין הימל, "וְקוּדְשָׁא בְּרִיךְ הוּא חַדֵּי בְּהַהִיא מִלָּה", און דער אייבערשטער פריידט זיך מיט דעם. "וְקַבִּיל לָהּ", דער אייבערשטער נעמט די ווערטער, "וְנָטַע לָהּ סָחֲרָנֵיהּ דְּהַהוּא נַחֲלָא", און ער פלאנצט איין די ווערטער אויבן אין הימל ארום א טייך, "וְאִתְעָבִידוּ מֵאִלֵּין מִלִּין אִילָנִין רַבְרְבִין", און עס ווערט פון די ווערטער גרויסע ביימער, "וְאִקְרוּן עַרְבֵי נַחַל", וואס מען רופט זיי אן 'ערבות', "הֲדָא הוּא דִכְתִיב (משלי ה, יט): בְּאַהֲבָתָהּ תִּשְׁגֶּה תָמִיד"; דאס איז דער וועג ווי אזוי מען איז זוכה צוצוקומען צו פארשטיין דאס לערנען.
ועל כולם זאלסטו זיך מאכן א שיעור אין גמרא; הייב אן ש"ס און גיי כסדרן, די בלעטער גמרא דאס פארברענט דעם יצר הרע. דער הייליגער רבי זאגט (ליקוטי מוהר"ן, חלק א', סימן ריד): "תַּלְמוּד" גִימַטְרִיָא שֶׁל הַקְלִיפָּה הֲמַחְטַאת אֶת הָאָדָם בִּפְגָם הַבְּרִית שֶׁנִּקְרֵאת "לִילִית", ווען א מענטש לערנט גמרא פארברענט ער די קליפה וואס ווארפט אראפ א מענטש אין פגם הברית. חכמינו זכרונם לברכה זאגן (קידושין ל.): "בָּרָאתִי יֵצֶר הָרָע, וּבָרָאתִי לוֹ תּוֹרָה תַּבְלִין", דער אייבערשטער זאגט, איך האב באשאפן דעם יצר הרע, אבער איך האב א רפואה פאר'ן יצר הרע, דאס איז די הייליגע תורה וואס איז א מעדיצין קעגן אים, "אִם אַתֶּם עוֹסְקִים בַּתּוֹרָה אֵין אַתֶּם נִמְסָרִים בְּיָדוֹ", אויב לערנט איר תורה וועט איר נישט זיין אונטער די הענט פונעם יצר הרע, "וְאִם אֵין אַתֶּם עוֹסְקִין בַּתּוֹרָה, אַתֶּם נִמְסָרִים בְּיָדוֹ", אבער אויב לערנט מען נישט קיין תורה איז מען אונטער אים.
אז דו וועסט אויסנוצן דיין טאג, דיינע טייערע יונגע יארן - וועט דיין ווייב קוקן אויף דיר מיט כבוד, מיט הערצה; זי וועט דיר מחשיב זיין און זיך נישט קריגן מיט דיר.
דער אייבערשטער זאל העלפן זאלסט האבן הצלחה אין אלע ענינים.


text:
געפירט מנהג נעאָן סיגנס
פּראָדוקט קאַטעגאָריעס פון 4 ווב 34 רוו 3 , מיר זענען ספּעשאַלייזד מאַניאַפאַקטשערערז פון טשיינאַ, 4 ווב 34 רוו 3 , 4 וובע 34 רוו 3 סאַפּלייערז / פאַבריק, כאָולסייל הויך-קוואַליטעט פּראָדוקטן פון 4 וובע 34 רוו 3 ר & די און מאַנופאַקטורינג, מיר האָבן די גאנץ נאָך פארקויפונג דינסט און טעכניש שטיצן. קוק פאָרויס צו דיין קוואַפּעריישאַן!
מער
רעסטאָראַן נעאָן סיגנס
מער
רגב & יק נעאָן וואונדער
ניט קיין ענין וואָס טיפּ פון געשעפט איר פאַרמאָגן, אַ מנהג ליכט נעאָן צייכן קענען וואַסטלי פֿאַרבעסערן דיין פארקויפונג דורך קאַטשינג די ופמערקזאַמקייט פון פּאָטענציעל קאַסטאַמערז. די סיבה הינטער אַזוי פילע קאָמפּאַניעס וואָס נוצן מנהג געפירט ליכט וואונדער זענען די קלאָר בענעפיץ פון ווייַזנדיק אַ מנהג נעאָן צייכן. נעאָן וואונדער זענען העכסט קענטיק בייַ נאַכט אָדער אין העל זונשייַן, פֿון ווייַט דיסטאַנסאַז אָדער נאָענט, דורך טייַטש וויזאַביליטי און געוואקסן פארקויפונג.
אין אַדישאַן צו זיין געניצט אין דרויסנדיק נעאָן וואונדער און לייטינג יקסטיריער בנין דעקערייטינג, נעאָן לייטינג איז אַ גרויס לייזונג פֿאַר ינלענדיש וואונדער און ינלענדיש דעקערייטינג יפעקץ. די העל פארבן פון נעאָן לייטינג פאַרזיכערן דיין דרינענדיק סיינידזש איז באמערקט און נעאָן עלעמענטן אין סיינידזש און דיקאָר לייגן וויבראַנט ילומאַניישאַן אין דיין בנין.


text:
בעזרת ה' יתברך
יום א' פרשת חיי שרה, ט"ז מר-חשון, שנת תשע"ח לפרט קטן
לכבוד ... נרו יאיר
איך האף אז דו האסט פארשטאנען וואס איך האב גערעדט מיט דיר; איך האב געטראכט איך זאל דיר אראפ שרייבן אלע נקודות וואס מיר האבן גערעדט אז דאס זאל זיין בכתב - סיי פאר דיר אז דו זאלסט דאס קענען איבער חזר'ן, אזוי אויך פאר אנדערע אינגעלייט וואס ווילן וויסן ווי אזוי זיך צו פירן אין שטוב.
א אינגערמאן דארף העלפן אין שטוב אז זיין ווייב זאל נישט דארפן טון שווערע ארבעט; היינט קען מען זייער גרינג העלפן אין שטוב דורכדעם וואס פאר א פאר דאללער קען מען ברענגען א פרוי וואס רייניגט, זיי נעמען בערך צען דאללער א שעה, מען ברענגט זיי לויט וויפיל עס פעלט זיך אויס אז די שטוב זאל זיין צוזאמגענומען.
ווען עס קומט צו נעמען א פרוי וואס רייניגט טאר מען נישט קוקן אויף קיין געלט, ווייל דאס איז ווערד אלע געלטער פון דער וועלט; א מאמע פון קינדער דארף האבן כח צו די קינדער, זי טאר נישט טון די שווערע ארבעט. דערפאר אז דיין ווייב זאגט אז זי קומט נישט אן מיט די ארבעט וכו', בעט איך דיר דו זאלסט נעמען א פרוי וואס רייניגט, אפילו א פאר מאל א וואך, אז דיין ווייב זאל זיך קענען אפרוען, זי זאל זיין אויסגערוהט זיך צו קענען אפגעבן מיט די קינדער.
זאג פאר דיין ווייב אז פרויען זענען פטור פון דאווענען ווייל זיי זענען פארנומען מיט די שטוב ווירטשאפט; א פרוי וואס האט נאך נישט קיין קינדער אדער זי האט שוין חתונה געמאכט די קינדער און זי האט צייט צו דאווענען, דארף זי דאווענען, אזוי אויך א פרוי וואס קומט אן מיט איר סדר היום, און עס בלייבט איר איבער צייט - קען זי דאווענען, אבער א מאמע פון קינדער וואס קומט נישט אן צו שלאפן און צו עסן וכו' וכו', איז פטור פון דאווענען.
אז א פרוי האט אביסל צייט אינמיטן טאג ווען די קינדער זענען אין חדר און אין סקול, זי האט צייט אדער צו שלאפן אביסל אדער צו זאגן דעם "יום תהילים", זאל זי ענדערש זיך אראפ לייגן שלאפן, ווייל דער רבי זאגט (ספר המידות, אות תשובה, סימן פד): "תִּקוּן הַגוּף קוֹדֶם תִּקוּן הַנֶפֶשׁ", א מענטש דארף קודם אכטונג געבן אז זיין גוף זאל זיין רואיג און נישט איבערשטרענגען, נאכדעם זאל ער אכטונג געבן אויף זיין נפש; עס איז זייער וויכטיג צו שלאפן גענוג און זיין אויסגערוהט, ווייל שלאפן מאכט רואיג א מענטש, נאכמער זאגט דער רבי (שיחות הר"ן, סימן קי): ""וּבְיוֹתֵר מוֹעִיל הַשֵּׁנָה לָאֱמוּנָה", ווען א מענטש שלאפט ווערט געשטארקט זיין אמונה.
זאג דיין ווייב אז בשעת זי איז באשעפטיגט מיט די שטוב ארבעט זאל זי רעדן צום אייבערשטן - ווען זי וואשט די געשיר, זי לייגט צוזאם די וועש וכו', זאל זי רעדן צום אייבערשטן - דאס איז איר דאווענען, און דאס איז איר יום תהילים.
מען האט אמאל געזאגט פארן רבי'ן אז דער בעל שם טוב זכותו יגן עלינו האט געזאגט: "ווען משיח וועט קומען וועט מען מבטל זיין אלע ווייבער שולן", האט דער רבי געזאגט: "עס איז נישט אמת, עס קען נישט זיין אז דער בעל שם טוב האט דאס געזאגט, פונקט פארקערט! משיח וועט קומען בזכות די תפילות פון אידישע פרויען וואס זיי דאווענען און בעטן אז משיח זאל קומען". זעט מען פון דעם אז דער רבי האט זייער שטארק געהאלטן פון תפילות פון פרויען.
מוהרא"ש זכרונו לברכה פלעגט שטענדיג דערמאנען ביי די דרשות וואס ער פלעגט זאגן פאר די פרויען דעם מאמר חז"ל (קידושין מט:): "עֲשָׂרָה קַבִּין שִׂיחָה יָרְדוּ לָעוֹלָם, תִּשְׁעָה נָטְלוּ נָשִׁים, וְאֶחָד נָטְלוּ כָּל הָעוֹלָם כֻּלוֹ", א מאס פון צען קב 'שמועסן' איז אראפ געקומען אויף דער וועלט, ניין קב האבן גענומען די פרויען, און איין קב איז צעטיילט געווארן פאר די גאנצע וועלט; סתם מענטשן ניצן דעם חז"ל אראפ צו קלאפן פרויען און צו אפשעפעטן פון זיי, אז פרויען רעדן אסאך וכו', אבער מוהרא"ש פלעגט זאגן פאר די פרויען: "פון דעם חז"ל זעט מען אז א פרוי קען מער רעדן ווי א מאן, זאל א פרוי ניצן איר מאס רייד צו רעדן צום אייבערשטן".
דאס וואס דיין ווייב זאגט אז זי קען נישט איינשלאפן ביינאכט פון פחדים; דער הייליגער רבי זאגט (ספר המידות, אות אמונה, חלק ב', סימן יז): "מִי שֶׁאֵינוֹ יָכוֹל לִישֹׁן, יַעֲלֶה עַל מַחֲשַׁבְתּוֹ אֱמוּנַת תְּחִיַּת הַמֵּתִים", ווער עס קען נישט איינשלאפן זאל טראכטן פון תחיית המתים; לכאורה, וואס העלפט תחיית המתים פאר איינעם וואס קען נישט איינשלאפן? נאר געווענליך ווען מען וויל איינשלאפן, הייבט מען אן טראכטן אלע שרעקעדיגע זאכן, עס הייבן אן קומען דמיונות 'וואס וועט זיין?' 'אפשר גיי איך שטארבן וכו' וכו'?' אויף דעם זאגט דער רבי, טראכט פון תחיית המתים, דאס הייסט, ביים סוף וועט זיין גוט, אפילו מען גייט שטארבן, גייט מען אויפשטיין תחיית המתים; דאס זאלסטו גוט וויסן, אז מען לעבט מיט אמונה איז מען רואיג, מען ווייסט אז עס קען גארנישט פאסירן פארן מענטש אן דעם אייבערשטן.
באמת אז מען קוקט גוט זעט מען אז אלע שלעכטע מחשבות קומען נאר ביינאכט, אזוי ווי דער רבי פארציילט אין די מעשה פון דעם בן מלך ובן השפחה שנתחלפו (ספורי מעשיות, מעשה יא): "ווען עס איז געווארן טאג האבן זיי געהערט א גרויס געלעכטער, האבן זיי געפרעגט דעם מענטש פון וואלד "וואס איז דאס געלעכטער?" האט ער געזאגט, דער טאג לאכט אויס דער נאכט, ווייל דער נאכט פרעגט דעם טאג פארוואס אז דו קומסט האב איך קיין נאמען נישט, הייבט דער טאג אן צו לאכן און עס ווערט טאג"; דאס זעט מען ממש בחוש, ביינאכט הערט מען ברומען פון די חיות רעות, ביינאכט קומען אן אלע שלעכטע מחשבות, מען טראכט 'וואס וועט זיין'; 'אפשר גיי איך שטארבן'; 'אפשר גייט זיין א פייער'; 'אפשר גייט א גנב קומען'; דאס זענען די ברומען פון די חיות, מען טראכט נעגעטיווע מחשבות. ווען מען שטייט אויף אינדערפרי פאלט אלעס אוועק, עס איז נישט דא קיין פחדים, עס איז נישט דא קיין "וואס וועט זיין" - דאס איז דער געלעכטער וואס דער טאג לאכט אויס דעם נאכט, און דאס חזר'ט זיך איבער יעדע נאכט נאכאמאל און נאכאמאל.
זאג פאר דיין ווייב זי זאל זאגן יעדן טאג קאפיטל כ"ט אין תהלים; דער רבי זאגט (ספר המידות, אות קליפה, סימן י): "הַשִּׁבְעָה קוֹלוֹת שֶׁאָמַר דָּוִד עַל הַמַּיִם, בְּדִבּוּרָן מַכְנִיעִין הָרוּחַ רָעָה", אז מען זאגט דעם קאפיטל, נעמט מען אוועק דעם רוח רעה וואס כאפט זיך אריין אינעם מענטש; איך האב געטראכט אז מען קען זאגן פשט, וואס האט די זיבן קולות צו מכניע זיין א רוח רעה? נאר מען חזר'ט צו זיך אז אלעס איז דער אייבערשטער, דער אייבערשטער קען יעדן איינעם העלפן; איינער האט א פחד פון וואסער - זאגט מען אים 'קוֹל ה' עַל הַמָּיִם', דער אייבערשטער העלפט א מענטש אין וואסער, איינער האט א שרעק אז א בעל כח גייט אים עפעס שלעכטס טון, אדער איינער דמיונ'ט אז ער האט נישט גענוג כח - זאגט מען אים 'קוֹל ה' בַּכֹּחַ', דער אייבערשטער געבט כח; איינער האט מורא פון פייער - זאגט מען אים "קוֹל ה' חֹצֵב לַהֲבוֹת אֵשׁ", דער אייבערשטער איז דער וואס מאכט די פייער, ער וועט דיר ראטעווען פון פייער - אריין צו ברענגען אינעם מענטש אז גארנישט קען נישט פאסירן מיט אים, און נאר דער אייבערשטער וועט אים העלפן.
איך האב געזאגט פאר דיין ווייב אז איך וועל איר שרייבן א קורצע תפילה וואס זי זאל זאגן יעדן טאג, וועט זי ווערן רואיגער און פרייליכער. איך שרייב איר דא א קליינע תפילה, זאלסט איר עס געבן, אבער דער עיקר זאל זי אויסרעדן איר הארץ אליין צום אייבערשטן, זי זאל פארציילן פונקטליך פארן אייבערשטן וואס עס שטערט איר, און וואס עס באדערט איר, וועט איר דער אייבערשטער העלפן זי וועט ווערן צוריק רואיג און פרייליך אזוי ווי אמאל.
שטארק דיך און שטארק דיין ווייב; איר דארפט טאנצן פאר שמחה אז איר האט א שיינע לעבן און געזונטע קינדער. דא האסטו די תפילה:
רבונו של עולם, איך דאנק דיר פאר מיין שיינע לעבן וואס דו האסט מיר געגעבן, פאר מיין טייערע מאן וואס איז אזוי ערליך און אזוי גוט צו מיר; איך דאנק דיר פאר מיינע טייערע קינדער וואס דו האסט מיר געגעבן, איך דאנק דיר אייבערשטער אז זיי זענען געזונט און אזוי זיס און לעכטיג. איך דאנק דיר פאר אלעס וואס דו געבסט מיר, אז איך בין געזונט און מיין מאן איז געזונט. יישר כח אייבערשטער אז אונז האבן פרנסה און מיר מוטשען זיך נישט, מיר האבן א רחוות'דיגע דירה.
רבונו של עולם, איך בעט דיר זייער, העלף מיר איך זאל נישט האבן קיין פחדים און שרעק. איך בין אזוי דערשראקן לעצטנס, אז איך שפיר ווי איך האלט עס נישט אויס מער, הייליגע באשעפער זע מיין צער, קוק מיינע טרערן, העלף מיר איך זאל זיין פרייליך, איך זאל גלייבן אז קיינער קען מיר גארנישט טון, איך זאל שטענדיג געדענקען אז דו פירסט דער וועלט מיט א פונקטליכע חשבון און אלעס איז פאר מיין טובה.
הייליגער באשעפער, איך האב נישט צו וועם צו גיין, קיינער קען מיר נישט פארשטיין; איך בין אזוי אליין, איך קען נישט פארציילן פאר מענטשן וואס איך טראכט. מיינע פחדים מיט מיינע שרעקעדיגע מחשבות, וואס קומען מיר כסדר אריין אין מח - זיי לויפן מיר נאך א גאנצע טאג, אבער דו ווייסט דאך אלעס, און דו מאכסט דאך אלעס, און דו קענסט יעדן איינעם העלפן, בעט איך דיר טאטע זיסער, העלף מיר איך זאל זיין געזונט און שטארק, איך זאל זיין א געזונטע מאמע און א געזונטע ווייב פאר מיין מאן.
אייבערשטער, ווען איך רעד צו דיר שפיר איך אזוי גוט, אבער נאכדעם פאל איך צוריק, און פלוצלינג כאפט מיר א פחד אז איך קען מיך נישט קאנטראלירן, ווען עס קומט ביינאכט קען איך נישט איינשלאפן פון אלע נעגעטיווע מחשבות וואס לויפן אין מיין מח; העלף מיר, העלף מיר, איך גלייב און דיר, איך גלייב נאר אין דיר, העלף מיר בזכות אלע צדיקים וואס האבן זיך מוסר נפש געווען פאר דיינעט וועגן, בזכות זייער תורה, זייער תפילה און זייער ערליכקייט. בזכות אברהם אבינו, בזכות יצחק אבינו, בזכות יעקב אבינו, בזכות משה רבינו, בזכות אהרן הכהן, בזכות יוסף הצדיק, בזכות דוד המלך, בזכות שלמה המלך, בזכות רבי שמעון בר יוחאי, בזכות רבי יצחק לוריא אשכנזי, בזכות רבי ישראל בעל שם טוב, בזכות רבי נחמן בן פיגא מברסלב, בזכות רבי נתן מברסלב, בזכות רבינו אליעזר שלמה מברסלב, יהי לרצון אמרי פי והגיון לבי לפניך, ה' צורי וגואלי, אמן כן יהי רצון.
זאג דיין ווייב זי זאל זאגן די תפילה יעדן טאג, אפילו אפאר מאל א טאג, און ווען זי צינדט אן די שבת לעכט זאל זי זאגן די תפילה, זי זאל בעטן ביי די ליכט דעם אייבערשטן אז זי זאל ווערן רואיג וכו'.
איך בין געווען פאריגע וואך ביים ציון פון האדמו"ר מליובאוויטש זכותו יגן עלינו, וואו איך האב מתפלל געווען פאר דיר און פאר דיין ווייב, זי זאל ארויס גיין פון אירע פחדים און צוריק קומען צו אירע כוחות.
דער אייבערשטער זאל העלפן זאלסט מצליח זיין אין אלע דיינע וועגן.


text:
בריסטאל
בריסטאל (ענגליש: Bristol) איז די זעקסטע גרעסטע שטאט אין ענגלאנד, און די אכטסטע גרעסטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך, מיט א באפעלקערונג פון 433,100 (געשאצט 2009). די שטאט איז געבויט אויף די ברעגן פון דעם אייוואן טייך. דער פארט פון בריסטאל איז אמאל געווען אין דעם צענטער פון דער שטאט. בריסטאל איז געגרינדעט געווארן אין 1155.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער בריסטאלער שטאטראט האט 70 מיטגלידער, וואס רעפרעזענטירן 35 ראיאנען אין דער שטאט. דער היינטיגער לארד בירגערמייסטער איז קריס דייוויס.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]


text:
מצווה
איז טייטש א געבאט. דאס ווערט גענוצט אויף זאכן וואס די תורה האט באפוילן פאר אידן צו טאן.
סארטן מצות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מצוה עשה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען דארף טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: לולב, אתרוג, און ציצית.
מצוה לא תעשה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען זאל 'נישט' טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: נישט גנבענען, נישט גלוסטען.
מצוה עשה דרבנן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס איז א באפעלונג וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן, פון די מצות זענען: נטילת ידים, חנוכה.
איסור דרבנן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס זענען באפעלונגן וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן נישט צו טאן, פון די מצות זענען: מוקצה, אדער באדן אום שבת.
שבע מצות בני נח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס זענען זיבן מצות וואס גוים זענען אויך באפוילן צו היטן.
מצוה הבאה בעבירה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
צאל מצוות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
עס זענען דא 613 מצות אין די תורה. 248 פון די זענען מצות עשה, און 365 זענען לא תעשה.
- עס זענען דא אזעלכע וואס לייגן אלס צו נאך מצות, ווי למשל מען קען הערן ווי מענטשן זאגן: יענעם איז א מצוה מן התורה אנציהאקן די ביינער.
- זעט אויך: תרי"ג מצוות


text:
אראביש-ישראלדיקער קאנפליקט
דער אראביש-ישראלדיקער קאנפליקט באציעט זיך צו דעם לאנגיעריגן קאנפליקט צווישן מדינת ישראל און דער ארומיגער אראבישער ליגע. דער קאנפליקט איז גאר א קאמפליצירטער, און נעמט אריין פארשידענע אידעאלאגיעס, מעסיגע און עקסטרעמע, פון ביידע צדדים. דער גרונד פון דעם קאנפליקט באשטייט פון קעגנזייטיגע תשוקות אויף צו הערשן איבער דאס שטיקל לאנד פון דעם היסטארישן ארץ ישראל. ביידע צדדים האבן טענות וואס זענען לויט זיי פעלזן פעסט, און באשולדיגן דעם אנדערן צד אין הארטנעקיגקייט, באזיסלאזע שנאה, מערדערליכע אכזריות, און יעדן סארט אומרעכט.
איבער די יארן זענען געווען פארשידענע פרואוון אויף צו לייזן דעם קאנפליקט. עס זענען געטון געווארן פילע פאראויס-שריטן. אבער דעם ענדגילטיגן לייזונג איז נאך ווייט פון א מעגליכקייט.
שרשים פון דעם קאנפליקט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין ענדע פונעם 19טן יאר-הונדערט האט זיך אנגעהויבן א באוועגונג צווישן אידן אין מזרח אייראפע זיץ צו ציען וואוינען קיין ארץ ישראל. די באוועגונג האט גענומען עטליכע פאָרמען, רעליגיעזע און סעקולערע, און איז געווען געטריבן סיי פון אנטיסעמיטיזם אין אייראפע און סיי פשוט פון די פארגרינגערטע מיטלען אויף צו ערפילן דעם צוויי-טויזנט יעריגע תשוקה פון אידן זיך צו באזעצן אין הייליג לאנד.
ארץ ישראל, אונטער'ן אלטן רוימישן נאמען "פאלעסטינע" איז דאן געווען אונטער טערקישע הערשאפט פון דעם אטאמאנישע אימפעריע. די איינוואוינער פון לאנד האבן זיך געציילט אומגעפער 500,000, פון וועלכע בערך 25,000 זענען געווען אידן, און די איבעריגע מערסטנס אראבער.
פארשידענע ענליכע אידיאולאגיעס האבן אויפגעשפראצט בנוגע דעם באוועגונג זיך צו ציען צום היסטארישן לאנד פון די אידן, אבער קיין איינס האט נישט געוואונען קיין מאסן שטיצע פון אידנטום. אימיגראציע איז נאך אלץ געווען אויף גאר א קליינער פארנעם. די ערשטע אידן וואס האבן אנגעהויבן ארויפצוקומען אין די צייטן (אויך באוואוסט אלץ דער "ערשטער עליה") האבן געגרינדעט אגריקולטורע מושבים, ווי מקוה ישראל, פתח תקוה, און ראשון לציון, ווי זיי האבן פלייסיג באארבעט די ערד מיט אן אידיאולאגישער געטריישאפט צום לאנד.
די שטחים אויף וועלכע די אגריקולטורע מושבים זענען געגרינדעט געווארן זענען צום מערסטנס געקויפט געווארן פון אראבער. די ארטיגע אראבער האבן אין דעם פון אנהייב נישט געזען קיין סבה זיך צו באזארגן, און על פי רוב האבן זיי געלעבט רוהיג מיט אידן, טראץ געציילטע אומרוהען פון צייט צו צייט.
ציוניזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער דרייפוס פרשה אין פראנקרייך אין יאר 1894-תרנ"ד האט אויפגעטרייסלט די אידישע וועלט אויפ'ן נושא פון אנטיסעמיטיזם. איינע פון די זשורנאליסטן וואס האבן געדעקט דעם דרייפוס פראצעדור איז געווען א סעקולאר-אידישער זשורנאליסט פון עסטרייך מיט'ן נאמען טעאודור (בנימין) הערצל. אויפגעברויזט אויף די שוידערליכע פאלשע באשולדיגונגען קעגן דרייפוס, האט זיך הערצל אונטערגענומען אפצושרייבן א פלאן אויף ענדגילטיג צו לייזן דעם פראבלעם פון דעם פארהאסטן איד.
הערצל'ס פלאן איז ארויסגעקומען אין א בוך מיט'ן נאמען דער יודענשטאַט, אין וועלכע ער שטעלט פאר א חזיון פון א אידישע מדינה, אידיאליסטיש אין אירע מאָראַלן און פארגעשריטן אין קולטור ווי די חשובסטע שטעט אין אייראפע, די צענטערס פון ציוויליזאציע און קולטור פון וויען און פאריז.
דער פלאן איז אויפגעכאפט געווארן און עס איז געווארן א סענסאציאנאלע אידעע צווישן אלוועלטליכן אידנטום. אין יאר 1897-תרנ"ז האט הערצל צוזאם גערופן דעם ערשטן ציוניסטישן קאנגרעס אין באזעל. די ציוניסטישע אידיאלן זענען געווארן קלאר פארמולירט און מען האט אקטיוו אנגעהויבן ארבעטן אויף דעם פלאן פון גרונדן א אידיש לאנד.
ערשטע וועלט קריג: קעגנזייטיגע הבטחות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין ערשטן וועלט קריג האבן די אליאירטע מאכטן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך אפילירט מיט פארשידענע הבטחות צו די אראבישע באפעלקערונג פון מיטל מזרח אויף מיט צו ארבעטן מיט זיי אנטקעגן די טערקן, וועלכע האבן געקעמפפט אויף דער זייט פון דייטשלאנד און די עסטרייך-אונגערישע אימפעריע.
די הויפט הבטחה איז פארגעקומען אין 1915-1916 אין א בריוון אויסטויש (באקאנט אלץ די מעקמעהאן-חוסיין בריוון) צווישן סיר הענרי מעקמעהאן, דער ענגלישער הויך קאמישענער אין עגיפטן, און דער אראבישער פירער אלי אבן חוסיין, דער שאריף פון מעקקא, איבער דעם עתיד פון זעלבסטשטענדיגקייט פאר די אראבער. אין די בריוון האט מעקמעהאן קלאר געמאכט אז אראבער וועלן באקומען זייער זעלבסטשטענדיגקייט אין אלע אראבישע לענדער (אויסער עטליכע שטחים לעבן סיריע וואס ווערן דארט אויסגערעכנט). לויט די אראבער האט דאס אויך אריינגענומען די שטחים פון פאלעסטינע, וויבאלד די בריוו האט דאס נישט דערמאט אלץ אויסנאם.
אום 16טן מיי 1916 (ה'תרע"ו) איז געשלאסן געווארן א געהיימע אפמאך צווישן ענגלאנד און פראנקרייך, באקאנט אלס דער סייקס-פיקא פארשטענדעניש, איבער דעם עתיד פון די אראבישע שטחים. אין דעם אפמאך ווערן די שטחים צוטיילט צווישן פראנצויזישע און ענגלישע קאנטראל, אויף צו האלטן אויף א מאנדאט פאר שפעטערדיגע איינטיילונג. די פרינציפן אין דעם אפמאך זענען שפעטער באשטעטיגט געווארן דורך דער פעלקער-ליגע ווען עס האט באשטעטיגט די ענגלישע מאנדאט אויף פאלעסטינע פאר א אידישן לאנד. דער אפמאך איז אויך געווען דאס וואס האט ערמעגלעכט פאר די ענגלישע צו דערקלערן די באלפור דעקלעראציע, אין וועלכן עס ווערט צוגעזאגט פאר די אידן א היימלאנד אין פאלעסטינע.
דער אפמאך איז געווען אין קעגנזאץ צו די אפמאכן צווישן מעקמעהאן און חוסיין, און די אראבער האבן געהאלטן אז די באלפור דעקלעראציע איז געווען אן אומ'יושר'דיגע נאכדעם וואס לויט זיי איז פאלעסטינע אריינגערעכנט אין די שטחים פון די מעקמעהאן-חוסיין בריוון.
אידישע אימיגראציע און אראבישע קעגנערשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אראבישע איינוואוינער האבן צוביסלעך אנגעהויבן צו פארשטיין וואס די ציוניסטישע פלענער זענען, און אנגעהויבן פאליטישע אקטיוויטעטן אויף צוריקצוהאלטן דאס גרונדן א אידישן לאנד. אין די זעלבע זייט האבן זיך געמערט די אידישע אימיגראנטן פון אייראפע און אידן האבן זיך פארשפרייט איבער דעם גאנצן לאנד, געבויט שטעט און מושבים און שטארק אנטוויקלט דעם עקאנאמישן מצב פון דעם לאנד.
איראניש איז געווען אז כאטש די געגנערשאפט פון די אראבער אנטקעגן אידישע איינוואוינער, האט די אידיאליסשקייט פון די אידישע אימיגראנטן געברענגט דערצו אז פילע אראבער פון ארומיגע לענדער, איבערהויפט פון עגיפטן, זענען געקומען קיין פאלעסטינע אנטיילצונעמען אין די פארגוטיגטע עקאנאמישע אומשטענדן. פון איין זייט האט דאס באשטעטיגט אז דאס אנקום פון די ציונים האט געהאלפן פארבעסערן דעם לאנד פאר אלע אירע איינוואוינער. פון די אנדערע זייט האט דאס געברענגט אז די צאל אראבער האבן זיך שטארק פארמערט, הייבנדיג די קאנפליקט אויף נאך מער.
נאך איידער דער ערשטער וועלט קריג האבן די אראבער זיך געוואנדן צו די טערקישע אוטאריטעטן אויף צו באשיצן דעם לאנד קעגן א אידישן איינפלוס. נאך דער באלפור דעקלעראציע איז דאס אויפברויז ביי די אראבער געוואקסן, און עס האבן זיך אנגעהויבן אקטיווע געשלעגן צווישן די אראבער און די אידישע באפעלקערונג. אראבער האבן אנגעהויבן צו באפאלן אידישע דערפלעך, און עס האבן זיך געגרינדעט ארגאניזאציעס אויף צו באשיצן די אידן.
דערווייל האבן די אידישע אימיגראנטן געהאלטן אין איין קומען זיך באזעצן אין דאס לאנד, געבויעט אידישע אינסיטוציעס, אנטוויקלט דעם אלטן העברעאישן שפראך, און דער פלאן פון ציונות האט זיך אנגעהויבן זעהן אין דער ווירקליכקייט. דאס האט געברענגט דערצו אז די אראבישע באפעלקערונג, פילנדיג הילפלאז אנטקעגן די אנטוויקלונגען, איז געווארן אלץ מער אויפגעברויזט. ראיאטן האבן אויסגעבראכן אין די 20'ער און 30'ער יארן אין וועלכע פיל אידן זענען געהרג'עט געווארן דורך אראבער.
די ערגסטע ראיאטן און הריגות זענען פארגעקומען אין 1929-תרפ"ט מיטן נאמען תרפ"ט אויפרוהר. געטריבן דורך דער מופטי פון ירושלים, האַג' אמין אל חוסייני,וועלכער האט באשולדיגט די אידן מיט וועלן איבערנעמען דעם שטח ביים כותל המערבי, האבן די אראבער אנגעהויבן אטאקירן אידן אין דורכאויס דעם לאנד. דאס שוידערליכסטע איז פארגעקומען אויף די אידן אין חברון און די תלמידים פון די חברונ'ער ישיבה, פון וועלכע 67 זענען דערמארדעט געווארן.
דער גרויסער אויפשטאנד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
פון 1936-תרצ"ו ביז 1939-תרצ"ט האבן די אראבער דורכגעפירט א כללות'דיגן ארבייט-אפשטעל (סטרייק) און אקטיווע געשלעגן. האג' אמין אל חוסייני האט געטריבן די אראבישע באפעלקערונג זיך צו באטייליגן אין דעם ארבייט-אפשטעל, און צוריקצוהאלטן שטייערן פון די ענגלישע רעגירונג.
די סטרייק האט זיך אפגעשטעלט נאך עטליכע מאנאטן, אבער עס האבן ווייטער אנגעהאלטן אטאקעס אנטקעגן אידן. אלץ ענטפער האבן די אידישע באפעלקערונג גענוצט די הגנה מיליציע ארגאניזאציע אויף צו באשיצן אויף אידן. די ענגלישע, כאטש זיי האבן נישט אנערקענט די הגנה אלץ א לעגיטימע ארגאניזאציע, האבן מיט זיי מיטגעארבעט אויף צו באשיצן קעגן אראבישע אטאקע אויף אידן.
א שפלינטער גרופע פון הגנה, דער אירגון צבאי לאומי (באקאנט אלס אצ"ל), האט אנגעהויבן דורכפירן קאנטער-אטאקעס אויף אראבער, אטאקירנדיג אראבישע אטאקירער און אויך אומשולדיגע ציווילע אראבער.
אין ענדע פון דעם אויפשטאנד אין 1939 זענען די צאל טויטע געווען 5,000 אראבער, 400 אידן, און 200 ענגלישע.
דער פּיל קאמיסיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין 1936, נאכ'ן אנהייב פון דעם גרויסן אויפשטאנד, האבן די ענגלישע געגרינדעט א קאמיסיע אויף נאכצופארשן די סבות פון דעם אויפשטאנד, און וויאזוי צו לייזן דעם היציגן קאנפליקט. דער קאמיסיע איז געווען אנגעפירט דורך לאָרד פּיעל.
דער קאמיסיע האט פארברענגט עטליכע מאנאטן אין פאלעסטינע. אויף די זייט פון די ציונים האט חיים ווייצמאן געהאלטן א הארציגע רעדע, פרובירנדיג צו ערקלערן די אידישע מאטיוון און אירע פרידליכע נאטורן. די אראבער האבן געהאט א געלעגנהייט פארצושטעלן זייער צד, אבער אנשטאט דעם האבן זיי באשלאסן צו באיקאטירן דעם קאמיסיע. האג' אמין אל חוסייני האט זיך אנטזאגט פון זיך מיט זיי צו טרעפן, און נאר אומאפיציעלע פערזאנען פון די אראבישע זייט האבן איבערגעגעבן די אראבישע מיינונגען.
דער קאמיסיע איז צוריקגעקומען קיין ענגלאנד אין 1937תרצ"ז און פארגעשטעלט די רעזולטאטן מיט זייערע החלטות וויאזוי צו לייזן דעם נושא. דער קאמיסיע האט פארגעשלאגן אז דער לאנד זאל צוטיילט ווערן. פאר די אידן האט געדארפט גיין א קליינער שטח: דער גליל אין צפון און א פּאַס אויף מעריב לענגאויס דעם צפון ברעג פון דעם ים התיכון. פאר די אראבער וועט גיין רוב שטח פון יהודה און שומרון און דעם גאנצן נגב מדבר. דער פלאן האט אויך אנטהאלטן אז די איינוואוינער פון ביידע צדדים זאלן זיך אוועקציען אריין אין זייער פארטיילטן שטח, כדי די באפעלקערונג זאל נישט זיין א פארמישטע.
די אראבער האבן קאטעגאריש אפגעווארפן דעם פלאן. ביי די אידן זענען די מיינונגען געווען צוטיילט. די אפיציעלע ענטפער פון די ציוניסטישע פירערשאפט איז געווען אז זיי זאגן דאס אפ וויאזוי עס איז פארגעלייגט, אבער זיי ווילן האלטן ווייטערדיגע געשפרעכן אויף א לייזונג.
סימפאטיע צו אידן נאכ'ן קריג: דער יו.ען. רעזאלוציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
נאך דער צווייטער וועלט קריג, ווען די וועלט האט זיך דערוואוסט פון די שוידערליכע טראגעדיע וואס איז באפאלן דעם אידישן פאלק, איז געווארן אן אויסערגעווענליכער סימפאטיקער שטימונג פון וועלט-מיינונג כלפי די ציוניסטישע אידעע.
די ענגלישע, וועלכע האבן געליטן נאר צרות פון דעם גאנצן מאנדאט, האבן זיך שוין געוואלט זען אינדרויסן פון דעם. זיי האבן איבערגעגעבן פאר'ן ניי געבוירענעם יו.ען., דער נאכפאלגער פון דער ליגע פון פעלקער, צו מאכן א באשלוס איבער די נושא פון דעם לאנד'ס הערשאפט. אין מאי 1947-תש"ז האט דער יו.ען. געשטעלט אן אויספארשונגס קאמיטע וואס איז באשטאנען פון עטליכע לענדער אויף אויפצוקומען מיט א החלטה. דער קאמיטע איז אויפגעקומען מיט א נייע צוטיילונגס פלאן און דאס געשטעלט פאר די יו.ען. מיטגלידער צו שטימען אויף דעם.
לויט'ן פלאן וואלטן די אידן באקומען 55% פון דעם שטח פון דער מאנדאט: רוב פון דעם גליל און דעם נגב מדבר. די אראבער וואלטן באקומען רוב פון די צענטראלע חלקים פון דעם לאנד. ירושלים וואלט געבליבן אונטער אינטערנאציאנאלע הערשאפט.
די שטימען זענען פארגעקומען דעם 27סטן נאוועמבער. א מערהייט פון 33 קעגן 13 האט געשטימט לטובת דעם פלאן.
די 33 לטובת זענען געווען: אויסטראליע, בעלגיע, באליוויע, בראזיל, בעלארוסיע, קאנאדע, קאסטא ריקא, טשעכיי, דענמארק, דאמיניקאנישע רעפובליק, עקוואדאר, פראנקרייך, גוואטעמאלע, האַיטי, איסלאנד, ליבעריע, לוקסעמבורג, האלאנד, ניו זילאנד, ניקאַראַגוואַ, נארוועגיע, פּאַנאַמאַ, פּאַראַגוויי, פערו, פיליפינען, פוילן, שוועדן, דרום אפריקע, אוקריינע, די פאראייניגטע שטאטן, דער סאוועטן פארבאנד, אורוגוויי, ווענעזוועלע.
די 10 אנטקעגן זענען געווען: אפגאניסטאן, קובא, עגיפטן, גריכנלאנד, אינדיע, איראן, איראק, לבנון, פאקיסטאן, סאודי אראביע, סיריע, טערקיי, תימן.
אויך האבן צען לענדער זיך צוריקגעהאלטן: ארגענטינע, טשילי, כינע, קאלאמביע, על סאלוואדאר, עטיאפיע, האנדוראס, מעקסיקא, יוגאסלאוויע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך. איין לאנד, טיילאנד, איז נישט געווען ביים שטימען.
די אראבער האבן גלייך אפגעווארפן דעם פלאן. רוב פון די אידישע איינוואוינער, אריינגערעכנט די ציוניסטישער פירערשאפט פון דער "סוכנות" (אידישע אגענטור), כאטש נישט גענצליך צופרידן, האבן עס אנגענומען.
דער קריג פון 1948[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אויף מאי 18, 1948, האט דוד בן גוריון דערקלערט דאס זעלבסטשטענדיגקייט פון מדינת ישראל. אייניגע שטונדע דערנאך האבן די ארמייען פון פינף אראבישע לענדער -- מצרים, סיריע, ירדן, איראק, און לבנון -- אנגעגריפן דעם נייעם לאנד מיט'ן דערקלערירטן ציל צו "אריינשטופן די אידן אין ים אריין". זיבן מאנאטן האבן די שלאכטן אנגעהאלטן, מיט פילע פון די ישראל'ישע סאלדאטן ניי-געקומענע אימיגראנטן פון די שארית הפליטה פון חורבן אייראפע. דער קריג האט זיך אויסגעלאזט מיט א נצחון פאר מדינת ישראל, וועלכע האט צוגענומען פיל מער שטח ווי דער ארגינעלער יו.ען פלאן וואלט איר געגעבן. אלץ רעזולטאט פון דעם קריג זענען 700,000 אראבער אנטלאפן אדער פארטריבן געווארן פון זייערע היימען אין דעם ניי-געבוירענעם אידישן לאנד, און זיי זענען געווארן פליטים אין לאגערן אין מערב ברעג פון פאלעסטינע, אין ירדן, לבנון, און דער עזה פאס. דער קריג איז גערופן געווארן דורך מדינת ישראל דער זעלבסטשטענדיגקייט קריג, אדער מלחמת עצמאות. ביי די אראבער ווערט עס אנגערופן "אל נאקבא", אדער דער קאטאסטראפע.
אין 1949 זענען געשלאסן געווארן קריגס-אפשטעל אפמאכן צווישן מדינת ישראל און די אנגרייפנדע לענדער, אבער נישט קיין שלום אפמאך. א קריגס צושטאנד האט נאך ווייטער אנגעהאלטן אויף א קלענערן פארנעם, צוליב די אומגעלייזטע פראבלעמען פון אנערקענטע גרעניצן, די אראבישע פליטים און זייערע צוריק-קער רעכטן, און דער סטאטוס פון ירושלים.
דער סיני מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין 1956 האט גאמאל אבדול נאסער, דער פרעזידענט פון עגיפטן, נאציאנאליזירט דעם סועץ קאנאל, און פארבאטן דעם דורכגאנג פאר ישראל'ישע שיפן. דער קאנאל איז געווען א וויכטיגער וואסער שאסיי פאר אינטערנאציאנאלע באנוץ, וועלכע איז געבויט געווארן, און האט טיילווייז באלאנגט, פאר דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך. אין א פאראייניגטע אקציע האבן די דריי לענדער, מדינת ישראל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און פראנקרייך, אטאקירט עגיפטן און איינגענומען די שטחים פון מדבר סיני און דער עזה פאס. נאך אינטערווינירונג דורך דער יו.ען. האבן זיך אלע דריי ארויסגעצויגן.
זעקס טעג מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין מאי, 1967, האט עגיפטן מאביליזירט אירע ארמייען נעבן ישראל'ס דרום גרעניצן, און אפגעשפארט די שטרייטן פון טיראן און דער גאלף פון אקאבא, דערביי צוריקהאלטנדיג ישראל'ישע שיפן פון א וועג קיין אזיע און מזרח אפריקע. נאסער, דער עגיפטישע פרעזידענט, האט געטריבן די רהעטאריק אין די אראבישע וועלט איבער דאס גראנדיעזע פלאן פון א פאראייניגטע אראבישע פאלק וואס וועט צוזאמען באקעמפפן און פארניכטן דעם אידישן לאנד. אין דער זעלבער צייט האבן סיריע און ירדן אויך מאביליזירט זייערע כחות אויף זייער גרעניצן מיט מדינת ישראל, און עס האט אויסגעזעהן קלאר אז אט וועלן זיי צוזאמען אנגרייפן.
די ישראל'ישע רעגירונג האט באשלאסן נישט צו ווארטן, און אין דעם פרימארגן פון יוני 6 האבן ישראל'ישע לופט כחות אין איינציגע שטונדן פארניכטעט די עראפלאנען און לופט פעלדער פון דעם עגיפטישן ארמיי בשעת די פילאטן האבן נאך געגעסן פרישטאג. אויך אין צפון און אין מזרח האבן זיי שנעל איינגענומען די פאזיציעס פון די סירישע און ירדנישע כחות. דער קריג האט געדויערט נישט מער ווי זעקס טעג, און ביים ענדע האבן די ישראל'ישע כחות געהאט איינגענומען ניי שטחים פון אלע דריי לענדער ארום: די גולן בערג אין צפון, דער עזה פאס און מדבר סיני אין דרום, און -- דאס גרעסטע געווינס -- דעם גאנצן מערב ברעג פונ'ם ירדן, אריינגערעכנט מזרח ירושלים מיט'ן הר הבית און כותל המערבי.
יום כיפור מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – יום כיפור מלחמה
שלום מיט מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מלחמה אין לבנון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – צווייטער לבנונישער מלחמה
דער ערשטער אינטיפאדא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אסלא אפמאכן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
שלום מיט ירדן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער צווייטער אינטיפאדע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער צווייטער אינטיפאדע האט אנגעהויבן ערב ראש השנה תשס"א און האט געדויערט ביז תשס"ה. במשך דער צייט זענען געהרגעט געווארן 1100 ישראלדיקער און 5500 פאלעסטינער, ווי אויך 64 פרעמדע. די ישראלים האלטן אז דער אינטיפאדא איז א כוואליע פון פאלעסטינער טעראריזם געפירט דורך יאסיר אראפאט. די פאלעסטינער האבן אטאקירט צה"ל זעלנער, פאליציי און ציווילע בירגער, געהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס און געשאסן קאסאם ראקעטן קיין ישראל.
מלחמה מיט חיזבאלא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]


text:
יהודי פשוט האט געשריבן:שלום שטיסל האט געשריבן:סארא טיפשות דאס צו פארהאלטן א מאמע פארן פרובירן צו מאכן א קשר מיט א קינד, זאל זי דאס אויך נישט טוהן?
א מאמע וואס זיכסט אמת'דיג די טובה פונעם קינד וועט זיך זיכער אנדערע וועגן צו מאכן קשר מיט איר קינד נישט אויף א פאבליק.פלאטפארמע, נאר וואס דען ווען מען האט נישט קיין שום אינטערעסע אינעם קינד נאר מען וויל יעצט מיט ארבעטן מיט ליפא שמעלצער'ס אגענדע דעמאלטס איז אן אנדערע מעשה.....
יהודי פשוט האט געשריבן:דער ביי וועם דאס איז ריכטיג דאס איז נישט קיין געטרייע מאמע נאר א נידריגע מרשעת ויהי רצון אז זי זאל זיין די נעקסטע זיך צו נעמען דאס לעבן אז מושב זאל האבן נאך עפעס מיט וואס צו זיין פארנומען
יהודי פשוט האט געשריבן:דער ביי וועם דאס איז ריכטיג דאס איז נישט קיין געטרייע מאמע נאר א נידריגע מרשעת ויהי רצון אז זי זאל זיין די נעקסטע זיך צו נעמען דאס לעבן אז מושב זאל האבן נאך עפעס מיט וואס צו זיין פארנומען
שבת אחים האט געשריבן:וואטעווער ער טוט דערווייל איז א שוואכע סטראטעגיע, דער אמאליגער איסט סייד איז נאך א ווייטע חלום.
ידען האט געשריבן:שבת אחים האט געשריבן:וואטעווער ער טוט דערווייל איז א שוואכע סטראטעגיע, דער אמאליגער איסט סייד איז נאך א ווייטע חלום.
וואס איס געווען ביי די אמאליגע איסט סייד??
יהודי פשוט האט געשריבן:ווי מער איך לייען דא וואס מענטשן שרייבן אין קאווע שטיבל אלץ מער זעה איך ווי מען דארף זיך מחזק זיין אין לימוד התורה הקדושה און אין די הייליגע אמונה וואס איך און גאנץ כלל ישראל האבן מקבל געוועהן מאבותינו ואבות אבותינו, איך זעה אז די וואס רעדן זיך איין טראפ אוועק פון דעת תורתינו הקדושה רעדן שוין אינגאנצן נישט צום זאך
יהודי פשוט האט געשריבן:דער ביי וועם דאס איז ריכטיג דאס איז נישט קיין געטרייע מאמע נאר א נידריגע מרשעת ויהי רצון אז זי זאל זיין די נעקסטע זיך צו נעמען דאס לעבן אז מושב זאל האבן נאך עפעס מיט וואס צו זיין פארנומען
איסר האטלקי האט געשריבן:וואס וויל דער לאבין דא?
איז ער אינגאנצן פארריקט?
נישט געטראפן קיין וועג צו באקומען עטענשין איז ער געלאפן צו דעם פורק עול, עוכר ישראל.
ער דערמאנט נאך זיין ניר פאר דער וואס האט שוין פארגעסן.....
טרויבן88 האט געשריבן:יהודי פשוט האט געשריבן:דער ביי וועם דאס איז ריכטיג דאס איז נישט קיין געטרייע מאמע נאר א נידריגע מרשעת ויהי רצון אז זי זאל זיין די נעקסטע זיך צו נעמען דאס לעבן אז מושב זאל האבן נאך עפעס מיט וואס צו זיין פארנומען
אומגלויבליך א א דעפענדער פון א סיסטעם זאל ניצן אזא ווארט אויף א פרוי וואס די קענסט אפילו נישט, און וועל מוזן רעדן מיט דיין ראש ישיבה ווי די לערנסט יעצט אז ער זאל דיר אוועק נעמען די טעלעפאן
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 2 געסט


text:
שענזשען - גרויס טשיינאַ אינטערנאַציאָנאַלער עקסטשאַנגע קוואדראט
דריקט צו קאָנטראָלירן אַפּקאַמינג events 2021-2022 אין שענזשען - גרויס טשיינאַ אינטערנאַציאָנאַלער עקסטשאַנגע קוואדראט
אין די צענטער פון שענזשען, די גאַנץ קאַנסטראַקשאַן געגנט איז 310,000 קוואַדראַט מעטער. די פּרויעקט זיך איז יקוויפּט מיט אַ 2000 קוואַדראַט מעטער העליפּאַד, 17,000 קוואַדראַט מעטער פון די גרין קוואַדראַט אין פראָנט פון דעם בנין, אַ ונטערערד שאַפּינג מאָל פון 20,000 קוואַדראַט מעטער, און אַ באַנקעט זאַל פֿאַר מער ווי 1,000 מענטשן.
גרינדע טשיינאַ אינטערנאציאנאלע עקסטשאַנגע קוואדראט, געגרינדעט אין יולי קסנומקס, איז די ערליאַסט אַנטוויקלונג פּרויעקט אין שענזשען קבד. עס איז באגלייט דורך דער אַנטוויקלונג פון פּלאַנירונג, קאַנסטראַקשאַן און וווילטאָג פון די הויפט געגנט. עס איז די גרייטער טשיינאַ אינטערנאַציאָנאַלער גרופע צו בויען די כינעזיש קבד "ראָללס רויס". דער אַמביציע, וואָס איז געווען קערפאַלי קראַפטעד אין די לעצטע צען יאָר, איז געווען אַוואָרדיד די "כינעזיש אָפפיסע מלך" אַוואָרד.
די גרעסערע טשיינאַ אינטערנאציאנאלע עקסטשאַנגע קוואדראט איז לאָוקייטאַד אין די האַרץ פון די הויפט אַקס פון שענזשען קבד, די דרום זייַט פון שעננאַן אַווענוע, די ינטערסעקשאַן פון דזשינטיאַן ראָוד און פוהואַ ראָוד, און די בלויז אַרויס-פון-דרוק אָרט ווו מעטראָ ליניע 1 און ליניע 4 טרעפן. מיט אַ גאַנץ קאַנסטראַקשאַן שטח פון 330,000 קוואַדראַט מעטער, די פּרויעקט איז אַ שטאָט-מדרגה בנין קאָמפּלעקס מיט סופּער-קלאַס אָפיס בנינים, גרויס געשעפט סענטערס, פינף-שטערן שעראַטאָן פּלאַטינום האטעל, אַ גרויס פאַרטעך, קאַנווענשאַן און ויסשטעלונג שטאָט און אינטערנאַציאָנאַלע אַפּאַרטמאַנץ. עס איז דערווייַל דער גרעסטער געשעפט קאָמפּלעקס אין די הויפט געגנט פון שענזשען. דער בנין איז פייסינג גלייַך די שענזשען מוניסיפּאַל רעגירונג, סעראַונדיד דורך הויך-סוף אָפיס בנינים, בירגערלעך סענטערס, קאַנווענשאַן סענטערס, סופּער-געשעפט סענטערס, פינף-שטערן האָטעלס און פינאַנציעל ינדאַסטריז. די גרעסטן פינאַנציעל צענטער אין אזיע, די וועלט 'ס געשעפט שפּיץ. אין אַדישאַן, די קוואַדראַט איז אויך יקוויפּט מיט 10,000 קוואַדראַט מעטער פון הימל גאָרטן און 2000 קוואַדראַט מעטער פון אַ פאַרטעך, ווי געזונט ווי באַנקעט האַללס פון מער ווי 1,000 מענטשן, 85,000 קוואַדראַט מעטער פון הויך-סוף געשעפט לאָקאַל.
די גרעסטע טשיינאַ אינטערנאציאנאלע עקסטשאַנגע קוואדראט איז די וועלט 'ס ערשטער קאַנסטראַקשאַן פּרויעקט ניצן די וק ויסשליסיק פּלאַן פון ריין שוואַרץ מיקראָקריסטאַללינע גלאז פאָרהאַנג וואַנט, 42.5 מעטער אזיע ס גרעסטער שפּאַן זייַל אָן זאַל; די מדינה ס גרעסטער איין בנין.
שטאַרק געשעפט שטיצן סיסטעם און ינטערנאַשנאַלי באַרימט פאַרמאָג פאַרוואַלטונג סאָרט - סאַוויללס דייוויס ווי אַ באַלעבאָסטע, פּראַוויידינג מענטשלעך, אונטערשיידן און קאַנסידעראַט דינסט.


text:
מיסוראטאה
מיסוראַטאַה איז די דריטע גרעסטע שטאט אין ליביע, ווייט 200 ק"מ פון טריפאלי, ביים מערב עק פונעם סידרא איינגאס.
אין די מיטל אלטער איז מיסוראטאה געווען א גרויסער און חשובער האנדל צענטער אין דעם ראיאן. אין 1912 האבן די איטאליענער זי איינגענומען, ביז 1914. ביי דער ערשטער וועלט מלחמה איז מיסוראטאה א מיליטערישער צענטער פון די טערקן. אין 1920 האבן די איטאליענער ווידער איינגענומען מיסוראטאה. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די בריטישע איינגענומען די שטאט.
די שטאט האט א פארט אויפן מיטלענדישן ים.
יידן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ביז 1949 האט מיסוראטאה געהאט א יידישע קהילה פון עטלעכע טויזנטער מענטשן. רוב פון זיי האבן עמיגרירט קיין ישראל, און א טייל אין איטאליע.


text:
אונזער לעבנס-שטייגער, פון אנהייב ביז’ן סוף, איז לכתחילה אוועקגעשטעלט אויף א מהלך פון בדיעבד. ס’איז אזוי מיט כמעט אלעם איז לעבן, אנגעהויבן פון דעם חינוך, פרנסה, מיט’ן גאנצן הלוך ילך פון אלעם אינדערצווישן.
די קינדער ווערן מחונך מיט זאכן וואס זענען צום מערסטנטייל זיי נישט נוגע. די זאכן וואס זיי וועלן יא דארפן קענען, דערוויסן זיי זיך קיינמאל. דער איבערוויגנדער רוב פון אונזער יונגלעך, וועלן צום סוף נישט בלייבן ביים לערנען. וואלט דער שכל געזאגט, אז זיי זאלן אויסגעשולט ווערן צו דעם לעבן, וואס זיי וועלן למעשה פירן – די יסודות פון דער שפראך און אנדערע לימודים וואס עמיצער אין דער היינטיגער סביבה מוז קענען, כדי צו שטעלן די ערשטע שריט אין לעבן.
אפילו די וואס וועלן יא בלייבן ביים לערנען, באקומען אויך נישט די דערציאונג וואס פעלט זיך אויס פאר א תורה’דיגער קאריערע. די וואס ענדיגן צום סוף אלס דיינים און מגידי שיעור, לערנען זיך אלעס וואס זיי דארפן קענען הערשט שפעטער אין לעבן. אין חדר און ישיבה לערנט מען זיך נאר וויאזוי אפצולערנען א בלאט גמרא.
די מיידלעך פארברענגען די יארן מיט’ן לערנען געאגראפיע, מאטעמאטיק, און אלע אנדערע טעמעס וואס זיי וועלן קיינמאל אין לעבן נישט דארפן נוצן אין ערגעץ. די יונגלעך, ווידעראום, פארברענגען די בעסטע יארן מיט’ן זיך זיך אויסלערנען מער-ווייניגער א סך גארנישט. אויף וויפיל ס’איז נוגע כמעט אלע פון זיי, איז גענוג צו קענען לשון-קודש, עברי, די הלכות וואס זענען נוגע אין טאג-טעגליכן לעבן, און די מעגליכקייט אפצולערנען א בלאט גמרא. פונעם גאנצן סדר און אלע יארן אין מוסד, איז דאס ביסל דאס איינציגע וואס איז נוגע.
די אלע זאכן וואס זיי וואלטן יא געדארפט קענען – אנגעהויבן פון פשוט מידות, מענטשליכקייט, באציאונגען מיט אנדערע מענטשן, און די אלף בית פון דער אמעריקאנער ביזנעס-וועלט – פון דעם באקומען אונזערע קינדער נישט אפילו קיין שמעק לשם יוצא זיין. ווער רעדט שוין פון די פונדאמענטאלע מענטשליכע נויטווענדיגקייטן, ווי דאס פארשטיין זיך אליין, וואס מען פילט און וויאזוי אויסצודריקן וואס מען פילט. אפילו אידישקייט באקומען אונזערע קינדער ווייניגער ווי ביי כמעט אלע סעקטארס פון כלל ישראל, אריינגערעכנט די טראדיציאנאלע, גאר מאדערנע קרייזן.
הייבט מען אן דאס לעבן נאך דער חתונה, אין וועלכן מען טרעט אריין מיט’ן תמימות און אומוויסן פון א קינד וואס האלט ביים שטעלן די ערשטע טריט אויף די אייגענע פיס. א פיצלס וואס האלט אינמיטן אויסוואקסן, קריכן, האט כאטש געטרייע עלטערן, וואס האלטן עס אונטער און העלפן עס זיך שטעלן אויף די פיס. ווי דערוואקסענע זענען מיר אבער אומבאהאלפן ווי פארלאזטע וואלד-קינדער.
פארלאזט, ווייל קיינער קען דיך במילא נישט העלפן. וואלד-קינדער, ווייל מיר זענען נישט אויסגעשטאט מיט די סאמע עלעמענטארע ידיעות וויאזוי צו רעדן צו אנדערע. אלעס וואס מיר ווייסן וועגן זיך איז, אז מיר זענען שלעכט און זינדיג; אלעס וואס מיר ווייסן וועגן אנדערע איז אז יענע זענען שלעכט און שעדליך. די וועלט איז א בדיעבד, און ס’איז קלאר אז מיר זענען דא אראפגעקומען צו זיצן אויף הייסע קוילן און פשוט “דורכשוויצן” א תקופה וואס באשטייט בלויז פון נסיונות און דורכפעלער.
אויסקומען מיט’ן לעבן אויף א גראדן צדק-יושר’דיגן אופן איז כמעט אוממעגליך. א שאד צו ווייזן אויף דעם אדער יענעם אויסנאם, וואס זאל אנגעבליך עס יא האבן באוויזן. דעם אמת ווייסן מיר אלע ביי זיך, אפגעזען וואס מיר זאגן אנדערע און אפילו זיך אליין.
קינדער וואס ווערן נישט מחונך, צו א לעבן אוועקגעשטעלט אויף יסודות וואס שווימען ווי אינזלען אויף ווילדע וואסערן, צו טאן זאכן וואס זענען נישט אויסגעהאלטן פון קיין איינציגן פערספעקטיוו, אריינגערעכנט יהדות, צו וועלכן מיר ווערן לכתחילה נישט מחונך.
אזא פארמולע, אויף וויפיל אונזער כאאטישער לעבן קען אזוי באצייכנט ווערן, איז שלעכט. מען קען אבער נישט באצייכענען אלס „שלעכט‟ א ציבור וואס באשטייט על פי רוב פון גוטע מענטשן מיט די גוטע כוונות. וואספארא ברירות האבן דען די עלטערן? וואספארא ברירות האבן שפעטער די קינדער?
אבער אז עס טויג נישט איז קלאר. דער פראבלעם איז אבער אז קיינער מיינט נישט שלעכט, און דערפאר איז שווער צו פועל’ן ביי זיך אז מען לעבט פאלש און קרום. און דא ליגט דער הונט באגראבן. מיר ווייסן אז מיר זענען גוט און מיינען נישט שלעכט, און עס וויל זיך נישט טראכטן אז מיט דעם אלעם לעבן מיר אויף א פעלערהאפטיגן אופן. מיר לעבן אבער לכתחילה בדיעבד; אזוי ארום שפארן מיר איין דאס דארפן מאכן א נארמאלן חשבון איבער אונזער הלוך ילוך דאהי, אויף דער וועלט.
רבותי, אויפריכטיגע קריטיק כלפי זיך אליין ווערט נישט אייביג געטריבן פון שנאה. ס’האט נישט מיט אויפגעקלערטקייט אדער רוגזה. ס’איז נישט קיין חילוק ווער עס זאגט די אלע זאכן. פרעגט זיך אליין, שטילערהייט, אן דעם וואס עמיצער זאל הערן: איז עס אמת, צי נישט? אנערקענען דעם טעות איז דער ערשטער טראט צו א תיקון.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
צומאָל זענען די אינטערעסאַנטסטע זאַכן דווקא די, וואָס מע פֿאַרגעסט און מע געדענקט בלויז, אַז עפּעס האָט מען געהאַט פֿאַרגעסן. אַזוי איז בײַ מיר געווען מיט דער לאָדזשער דיכטערין מרים אוליאָנאָווער (?1890—1944).
אין 2010 האָב איך געלערנט זעקס חדשים אין וואַלענציע, שפּאַניע, אינעם דאָרטיקן מלוכישן אוניווערסיטעט. פֿאַרשטייט זיך, אַז אין שפּאַניע בין איך געווען גאָר אָפּגעזונדערט פֿון דער ייִדישער שפּראַך און קולטור, און במשך פֿון דער גאַנצער צײַט ניט אַרויסגערעדט קיין ייִדיש וואָרט מיט מענטשן פּנים-אל-פּנים.
ניט געקוקט אויף דעם, האָב איך אַ פּאָר מאָל אויסגעפֿונען אַז געוויסע פֿון מײַנע מיט-סטונדענטן האָבן אַ ביסל געהערט וועגן ייִדיש. איין מאָל אין אַ קלאַס פֿון דער ענגלישער סאָציאָלינגוויסטיק, האָט מען געדאַרפֿט דערקלערן, וואָסערע שפּראַכן מע רעדט און פֿון וואַנען מע קען זיי. נאָכן קלאַס איז צו מיר צוגעקומען אַ פֿראַנצויזישע מיט-סטודענטקע. זי האָט מיר דערקלערט, אַז זי האָט לעצטנס געלייענט אַ ביכל ייִדישע פּאָעזיע אין דער פֿראַנצויזישער איבערזעצונג פֿון אַ ייִדישער דיכטערין, וואָס מע האָט דערהרגעט אין אוישוויץ. זי האָט מיר געפֿרעגט, צי איך וויל באָרגן בײַ איר דאָס בוך, און ווען איך האָב איר געלאָזט וויסן, אַז קיין פֿראַנצויזיש קען איך ניט, האָט זי מיר דערקלערט, אַז מע האָט אויך געדרוקט די לידער אינעם אָריגענעלן ייִדיש. אַ צווייט מאָל, בײַ אַן אַנדער טרעפֿונג, האָט זי מיר געגעבן דאָס בוך און איך האָב זיך באַלד פֿאַרליבט אין די גלאַנצנדיקע לידער, וואָס פֿאַרמאָגן סײַ אַ פּשוטע פֿאָלקסטימלעכקייט און סײַ די געניטע פּינקטלעכקייטן פֿון אַן עכטן בעל-שירה און פּרעציזן סטיליסט.
איך האָב אָבער אין גיכן געדאַרפֿט איר צוריקקערן דאָס בוך און, ווען איך בין צוריקגעקומען קיין אַמעריקע, האָב איך אויפֿגעפֿונען, אַז איך האָב אין גאַנצן פֿאַרגעסן סײַ דעם נאָמען פֿון דער פּאָעטעסע און סײַ דעם נאָמען פֿונעם בוך. איך האָב אַ סך אַרומגעזוכט דאָס בוך, אָבער ניט געקענט עס געפֿינען.
מיט צוויי וואָכן צוריק, בשעתן אויספֿאָרשן אַ ביאָגראַפֿישן פּרט פֿונעם לעבן פֿון דער דיכטערין און ראָמאַניסטקע חוה ראָזענפֿאַרב אין דער אינטערנעץ-ענציקלאָפּעדיע פֿון ייִדישע פֿרויען, (Jewish Women‘s Archive), האָב איך זיך אָנגעשטויסן אויף אַ נאָמען פֿון אַ פֿרוי, וואָס האָט מיר געגעבן אַ טיאָך בײַם האַרצן. דער נאָמען איז געווען מרים אולינאָווער. ווען איך האָב געלייענט, אַז די דאָזיקע מרים אולינאָווער איז אויך געווען אַ ייִדישע פּאָעטעסע און אַז מע האָט אַרויסגעגעבן אירע לידער אין דער פֿראַנצויזישער איבערזעצונג אין 2003, האָב איך פֿאַרשטאַנען, אַז עס האַנדלט זיך וועגן דער זעלביקער שרײַבערקע, וועמענס לידער האָבן מיך פֿאַרכּישופֿט אין שפּאַניע.
שוין מיטן עקזאָטישן טיטל פֿונעם בוך אויף פֿראַנצויזיש Un bonjour du pays natal (אַ גרוס פֿון דער אַלטער היים), האָב איך עס געזוכט אין „גוגל‟. איך האָב באַלד דערזען אַ בילד פֿונעם בוך און זיך דערוווּסט, אַז דאָס בוך געפֿינסט זיך, צופֿעליק, גלײַך לעבן מיר אין אַ ריזיקער ביכערשאַנק. איך האָב אָנגעהויבן לייענען די 60-זײַטיקע ביאָגראַפֿישע הקדמה צום בוך פֿון נאַטאַליאַ קריניצקאַ און אויסגעפֿונען, אַז דאָס וואָס ס'זענען מיר געפֿעלן אולינאָווערס לידער, כאָטש איך האָב פֿאַרגעסן איר נאָמען, איז געווען אַ פּערפֿעקטער מעטאַפֿאָר פֿאַר איר געשיכטע אין דער ייִדישער ליטעראַטור, סײַ בשעת איר לעבן און סײַ אין די 69 יאָרן נאָך איר מאָרד.
מרים אולינאָווער האָט געלעבט ווי אַ שאָטן, אָדער בעסער געזאָגט, ווי אַ נעפּל וואָס פֿאַרגייט; צו זיך אַליין האָט זי בכּיוון ניט געוואָלט צוציִען קיין סך אויפֿמערק, אָבער איר עקזיסטענץ האָט שטילערהייט געווירקט אויף איר אַרום. קיין קלאָרע דעטאַלן וועגן אירע יונגע-יאָרן ווייסט מען ניט, ווײַל זי האָט זיך אָפּגעזאָגט פֿון ענטפֿערן אויף די פֿראַגעס, וואָס זלמן רייזען האָט איר געשיקט פֿאַר זײַן לעקסיקאָן; זי האָט בלויז צוויי מאָל געלאָזט זיך אינטערוויוירן בעת איר קאַריערע. די ביאָגראַפֿישע פּרטים, וועלכע לעקסיקאָגן האָבן יאָ געדרוקט וועגן איר בשעת איר לעבן, זענען געווען סתּירותדיקע און זי האָט זיי קיינמאָל ניט פֿאַרראָכטן. מע ווייסט ניט, למשל, אַפֿילו אין וועלכן יאָר זי איז געבוירן געוואָרן, און פֿון איר זענען געבליבן נאָר צוויי בילדער. אַפֿילו בײַ די וואָס האָבן זי געקענט בײַם לעבן זענען געבליבן געוויסע ספֿקות: די ווייניק לעבנס-געבליבענע פּאָעטן און שרײַבער פֿון לאָדזשער געטאָ, וואָס האָבן זי געקענט, זענען שפּעטער ניט געווען מסכּים וועגן געוויסע פּרטים פֿון איר אויסזען, ווי דעם קאָליר פֿון אירע אויגן.
אולינאָווער האָט אָנגעהויבן איר שרײַבערישע קאַריערע צו 15 יאָר, ווען זי האָט זיך געדרוקט אויף פּויליש און דערנאָך אויף דײַטש און רוסיש. ייִדיש איז אָבער אין גיכן געוואָרן די עסקלוסיווע שפּראַך פֿון אירע ליטעראַרישע שאַפֿונגען ביזן סוף פֿון איר לעבן. אַ פֿרומע איר גאַנץ לעבן, זענען אולינאָווערס העלדן געווען שטעטלדיקע ייִדן און, געוויינטלעך, מענטשן פֿון די סאַמע נידעריקסטע פֿאָלקשיכטן, ווי דינסטן און וואַסער-טרעגערס. אַנדערע לידער אירע האָבן תּנכישע העלדן אַזוי ווי, אַ שטייגער, אין אַ טײַטש-חומש.
דער טײַטש-חומש האָט בכלל שטאַרק געווירקט אויף איר לשון און שרײַבסטיל. מחוץ די הייליקע טעקסטן, האָט זי אויך אַרײַנגעפֿלאָכטן אין אירע לידער אַ סך מאַטעריאַל פֿונעם ייִדישן פֿאָלקלאָר. זי איז געווען, למשל, איינע פֿון די ערשטע צו באַנוצן זיך מיט די מעשׁיות וועגן די כעלעמער נאַראָנים. געוויסע כעלעמער מעשׂיות האָט זי גענומען בײַם פֿאָלק, און געוויסע אַליין אויסגעטראַכט.
כאָטש אולינאָווער האָט געשאַפֿן אירע לידער אין אַ פֿאָלקסטימלעכן, אַפֿילו פּרימיטיוון סטיל און זיך פֿאַרשטעלט מיט אַ געוויסער אַנאָנימקייט, האָט זי געהאַלטן אַן אויג אויף דעם, ווי אַזוי מע האָט פֿאַרעפֿנטלעכט אירע לידער און זיי חודשים און צומאָל יאָרן לאַנג רעדאַקטירט פֿאַרן דרוקן. זי האָט זיך געפֿונען אַ היים סײַ אין דער פֿרומער וועלט און סײַ אין די וועלטלעכע ייִדישע קולטור-קרײַזן. זי האָט געהאַלטן שבת, געהיט כּשרות און געטראָגן אַ שייטל, אָבער זיך נאָענט באַפֿרײַנדעט מיט די בעסטע מאָדערנע דיכטער. זי האָט געשיקט אירע לידער צו מאָדערנע וועלטלעכע און אַפֿילו אַוואַנטגאַרדישע זשורנאַלן, אָבער זי האָט איר איינציק בוך באַשלאָסן אַרויסצוגעבן דווקא אין אַ פֿרומען פֿאַרלאַג. אירע לידער זענען פּאָפּולער געוואָרן סײַ אין די וועלטלעכע און מאָדערניסטישע קרײַזן און סײַ אין די טראַדיציאָנעלע. די בית-יעקבֿ-שולן האָבן אַפֿילו אָפּגעדרוקט אַ פּאָר פֿון אירע לידער מיט נאָטן אין זייער אָרגאַן מיטן זעלביקן נאָמען. אין דער זעלביקער צײַט האָט מען אויך געלערנט אירע לידער אין דער בונדיסטישער „מעדעם-שולע‟ אין לאָדזש.
בעת די 1920ער און 1930ער יאָרן האָט אולינאָווער אָנגעפֿירט מיט אַ ליטעראַרישן סאַלאָן אין איר דירה, אין וועלכן יונגע שרײַבער, בפֿרט פֿון טראַדיציאָנעלע היימען, האָבן זיך באַטייליקט. חיים-לייב פֿוקס האָט געשריבן וועגן איר הויז: „טראָץ דער פֿרומער הויזפֿירונג, איז איר שטוב צו יעדער צײַט, מיטן אויסנאַם פֿון פֿרײַטיק צו נאַכט, ווען זי האָט געדאַרפֿט צינדן ליכט, אָפֿן געווען פֿאַר יעדן. תּמיד האָט זי מיט אַ פֿרײַ, גוטמוטיק פּנים אַקעגנגעטראָגן יעדן חבֿר, אַ מאַן צי אַ פֿרוי, איר קלינגענדיקן ברוך-הבא. אין דער צײַט ווען זי האָט אויפֿגעהערט צו אַרבעטן אין געוועלב, איז איר הויז געוואָרן אַ שטיקל בית-ועד פֿאַר יונגע דיכטערס, מיט וועלכע זי איז באַלד, פֿון ערשטן באַקאַנט ווערן, געוואָרן היימיש‟. ישעיה שפּיגל האָט באַשריבן זײַן באַציִונג מיט איר ווי „כּמעט אַ מוטערלעכע‟. ער האָט איר אויסזען באַשריבן אַזוי: „איר אַ ביסל פֿאַרבויגענער קאָפּ איז שוין געווען גרוילעך. אָבער אין אירע אויגן איז געווען די שיינקייט פֿון ייִדישן ליד, פֿון דער פּאָעזיע, פֿון אַזאַ מין רעליגיעזן שימער.‟
אין די שפּעטערע 1920ער און אָנהייב 1930ער יאָרן האָט אולינאָווער כּמעט אין גאַנצן אויפֿגעהערט אַרויסצוגעבן לידער. די דעמאָלטיקע ייִדישע פּרעסע האָט, אָבער, געמאָלדן, אַז זי האָט צו יענער צײַט געהאַלטן אין איין שרײַבן נײַע לידער, אַרײַנגערעכנט אַ לאַנגן ציקל וועגן חומש. שפּעטער אין די 1930ער יאָרן הייבט זי ווידער אַ מאָל אָן אַרויסצוגעבן לידער, אָבער אַ סך פֿון אירע פֿריִער צוגעזאָגטע ציקלען לידער דערשײַנען ניט. פֿון פֿאַרשידענע אַזעלכע ציקלען, וואָס האָבן נאָר עקזיסטירט ווי כּתבֿ-ידן, זענען אונדז געבליבן טיטלען אַזוי ווי „אין טאַטע-מאַמע-לאַנד‟, „פֿון דער אַלטער היים‟ און „כעלעמיאַדע‟.
אין פֿעברואַר 1940, האָט אולינאָווער געדאַרפֿט זיך אַרײַציִען אין לאָדזשער געטאָ און האָט געוווינט אין אַ דירה פֿון פֿינף צימערן, וועלכע זי האָט געדאַרפֿט טיילן מיט 14 אַנדערע מענטשן. אין געטאָ האָט זי אָנגעפֿירט מיט אַ ליטעראַרישער גרופּע. די פּאָעטעסע און ראָמאַניסטקע חוה ראָזענפֿאַרב האָט זי באַשריבן ווי „די ליטעראַרישע מאַטראָנע פֿון געטאָ‟. איר ליטעראַרישער קרײַז האָט זיך געטראָפֿן פֿון האַרבסט 1940 ביז פֿרילינג 1944, אין דער דירה, וווּ זי האָט געוווינט . ניט געקוקט אויף דעם, וואָס זי האָט אָנגעפֿירט מיט דעם שרײַבער-קרײַז, האָט זי אַליין זייער ווייניק אָנגעשריבן אין געטאָ. זי איז געווען קראַנק און האָט, לויטן עדות-זאָגן פֿון ירחמיאל בריקס, ספּעציעל געליטן פֿון הונגער. לויט בריקס איז זי אין אירע לעצטע יאָרן אין געטאָ אָפֿט געווען צו שוואַך אויפֿצושטיין פֿון בעט. בריקס האָט איר שפּעטער געהאָלפֿן ברענגנדיק שמאַטעס, וואָס ער האָט געגנבֿעט, כּדי זי זאָל מאַכן פֿון זיי טעפּיכער און פֿאַרדינען אויף אַ ביסן. איר געזונט-מצבֿ האָט זיך דערנאָך אַ ביסל פֿאַרבעסערט.
דעם 18טן אויגוסט, 1944, לויט בריקס זכרונות, איז זי פֿאַרכאַפּט געוואָרן , צוזאַמען מיט איר מאַן און ייִנגסטער טאָכטער פֿון דער „עס. עס.‟ זי האָט געהאַט מיט זיך אירע אַלע כּתבֿ-ידן אין אַ רוקזאַק. צווישן די לידער זענען געווען אירע געטאָ-לידער און בפֿרט די לידער-ציקלען, וואָס זי האָט אָנגעשריבן פֿאַר דער מלחמה, אָבער קיינמאָל זיי ניט אַרויסגעגעבן. נאָך אולינאָווערס אָנקומען אין אוישוויץ, איז דער רוקזאַק פֿאַרשוווּנדען געוואָרן. איר עלטסטע טאָכטער האָט איבערגעלעבט די מלחמה, אָבער קיינער פֿון די לאָדזשער שרײַבער האָט ווײַטער ניט געהאַט קיין פֿאַרבינדונג מיט איר.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.