text:
צווייטע וועלט-מלחמה
די צווייטע וועלט-מלחמה איז געווען דער גרעסטער קריג אין דער מענטשליכער היסטאריע. ער איז אויך דער איינציגסטער קריג אין וועלכן די אטאם באמבע איז גענוצט געווארן. די מלחמה האט אריינגענומען די גארע וועלט.
אלץ האט זיך אנגעהויבן י"ז אלול ה'תרצ"ט - (1טן סעפטעמבער, 1939), ווען די דייטשע ארמיי האט פלוצלונג אינוואדירט פוילן. צוויי טעג שפעטער האבן ענגלאנד און פראנקרייך דעקלערט קריג קעגן דייטשלאנד, און מיט דעם האט זיך אנגעהויבן די צווייטע וועלט-מלחמה.
די צווייטע וועלט-מלחמה האט אנגעברענגט דעם גרעסטן חורבן אויף דער וועלט אין דער מענטשליכער היסטאריע. עס האט זיך געצויגן זעקס יאָר פון 1939 ביז 1945, און האט מיט דער צייט אריינגעשלעפט אלע וועלטמאכטן און רוב קלענערע לענדער פון דער וועלט.
די קאסטן פון דער קריג -- אין געשטארבענע, געליטענע, און אייגנטום פארניכטונג -- איז געווען אומגעהויער גרויס. די צאל געשטארבענע דורכאויס דער קריג איז געווען 62,000,000, אדער צוויי מיט א האלב פראצענט פון דער וועלטס באפעלקערונג. מיליאנען זענען פארבליבן היימלאז. פילע שטעט אין אייראפע און אזיע זענען טיילווייז אדער גענצליך חרוב געווארן דורך די לופט באמבאדירונגען, און ריזיגע שטרעקעס לאנד זענען פארוויסט געווארן.
אינהאַלט
- 1 איבערבליק
- 2 צווישן די צוויי מלחמות
- 2.1 דער שלום אפמאך נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה
- 2.2 דאס אויפשטיין פון די דיקטאטורן
- 2.3 אגרעסיווע שריטן און אפמאכן
- 3 קריג ברעכט אויס: 1939
- 4 דער קריג פארברייטערט זיך
- 4.1 ראממעל אין אפריקע
- 4.2 די דייטשן אינוואדירן רוסלאנד
- 4.3 דער קריג אויפן אטלאנטישער אקעאן
- 4.4 אמעריקע קומט אריין אין דער קריג
- 4.5 דער קריג אויפן פאציפישן אקעאן
- 4.6 אנטוויקלונגען אין צפון אפריקע און אייראפע
- 5 1943: דער קריג דרייט זיך
- 5.1 דייטשע און רוסישע פרילינג אפענסיעס
- 5.2 זומער דייטשע אפענסיעס
- 5.3 ענדגילטיגע זיג אין צפון אפריקע
- 5.4 די אינוואזיע פון סיציליע
- 5.5 מוסאליני פאלט
- 5.6 די אינוואזיע פון איטאליע
- 5.7 זיגן אויפן פאציפיק
- 5.8 אליאירטע קאנפערענצן
- 5.9 דער "אווערלארד" פלאן
- 5.10 דער רוסישער פראנט, 1944
- 6 די אינוואזיע אויף נארמאנדיע
- 7 דער קריג אין דער פאסיפיק גייט אן ווייטער
- 8 רעפערענצן
- 9 זעט אויך
- 10 וועב לינקען
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צדדים אין דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַקסיס מאכטן
אליאירטע מאכטן
- ענגלאנד,
- רוסלאנד,
- פראנקרייך, - זיי האבן זיך אונטערגעגעבן און מיטגעארבייט מיט דייטשלאנד אין 1940 און זי איז געווען אקופירט דורך דייטשלאנד ביז 1944. עס האט אבער אויך געהערשט א גלות רעגירונג אין ענגלאנד.
- אויסטראליע
- ניו זילאנד
- קאנאדע
- דרום אפריקע
- אמעריקע, - נאך דער אטאקע אויף פערל הארבער פון יאפאן.
- כינע
אלעס צוזאמען זענען במשך פון דער מלחמה געווען פארמישט פופציג לענדער. די שלאכט פעלדער האבן זיך געצויגן פון אייראפע ביז צפון אפריקע; פון די אינדזלען אין דעם פאציפישן אקעאן ביז מזרח און צפון-מזרח אזיע.
סיבות צו דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי די ווייטערדיגע קאפיטלען גיבן צו ערקלערן זענען די דירעקטע סיבות פון דעם קריג געווען דאס שטרעבונג פון דייטשלאנד, יאפאן, און איטאליע צו פארברייטערן זייערע שטחים און ספערע פון השפעה, געטריבן דורך נאציאנאליסטישע אידיאלאגיעס -- אין פארעם פון פאשיזם אין איטאליע און אין דייטשלאנד, און אימפעריאליזם אין יאפאן.
אויך זענען געווען איבערגעבליבן פראבלעמען פון אומגעשליכטעטע טעריטאריעס-רעכטן, און אלגעמיין פארביטערטקייט פון דעם דייטשן פאלק אויף די שרעקליכע אומשטענדן וואס זענען אויף זיי געווארן ארויפגעצוואונגען נאכ'ן אפמאך פון ווערסיי ביים ענדע פון דער ערשטער וועלט-מלחמה.
צווישן די צוויי מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וועלט-מלחמה האט זיך געענדיגט אין 1918-תרע"ח מיט מיליאנען ציווילע און מיליטערישע געפאלענע. עס האט זיך געענדיגט א ביטערע פעריאדע פאר די אייראפעישע לענדער. די גאנצע וועלט האט איצט ארויסגעקוקט אויף די קאנפערענצן וואס זענען פארגעקומען צווישן די וועלטמאכטן אויף אריינצורישן א נייעם פעריאדע פון שלום אויף דער וועלט. דער אפטימיסטישקייט איז געגאנגען אזוי ווייט אז מען האט אנגעהויבן צו רופן דעם איצט-פארענדיגטן קריג אלץ דער קריג צו ענדיגן קריגעריי.
דער שלום אפמאך נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פאריזער שלום קאנפערענץ
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אפמאך פון ווערסיי
די פירער פון די זיגרייכע אליאירטע כוחות זענען זיך צוזאמגעקומען אין פאריז אין 1919-תרע"ט אויף צו באשליסן די טערמינען פון דעם שלום אפמאך. די פירער פון די גרויסמאכטן, פרעזידענט וואודרא ווילסאן פון אמעריקע, פרעמיער מיניסטער דעיוויד לויד דשארדזש פון ענגלאנד, און פרעמיער זשארדזעס קלעמענטשוי פון פראנקרייך האבן אנגעפירט מיט די דיסקוסיעס.
פרעזידענט ווילסאן איז געקומען צום קאנפערענץ טראץ די קעגנערשאפט פון זיינע יועצים מיט גאר אידיאליסטישע פלענער אויף איינצופירן א נייעם סדר פון שלום און קאאפעראציע צווישן לענדער און פעלקער. זיינע צילן זענען געווען אויסגעדרוקט אין זיינע פערצן פונקטן. דער הויפט פון די פערצן פונקטן איז געווען צו עטאביליזירן די פעלקער-ליגע, וואס וועט צוזאם ברענגען אלע לענדער אין א געמיינזאמע ארגאניזאציע.
די אנדערע פירער פון די אליאירטע כחות האבן געהאט אנדערע פלענער. פראנקרייך האט איבערהויפט געהאט שטארק געליטן דורכאויס דעם קריג, זייענדיג א בלוטיגע שלאכטפעלד במשך פון פיר יאר. קלעמענטשוי האט זיך דערפאר געשטעלט אויף שטרענגע באשטראפונגען אויף די בייגעקומענען פעלקער, ספעציעל אויף דייטשלאנד.
נאָך שטרייטונגען האבן זיך אנטוויקלט ווען איטאליע האט פערלאנגט געוויסע שטחים וועלכע די איליאירטע כחות, אן וועלכן אמת'ע רעכטן צו דעם, האבן זיי צוגעזאגט כדי זיי זאלן זיך אנשליסן מיט די אליאירטע כחות. ווילסאן האט זיך אויף דעם שטארק געבייזערט ווען ער איז דערפון געוואויר געווארן, און די איטאליענער האבן זיך אוועקגעטראגן פון דעם קאנפערענץ אלץ פראטעסט.
אין סוף איז ווילסאן איינגעגאנגען צו פילע פון די אייראפעישע פארלאנגען, מיט דער האפענונג אז דאס וועט צושטאנד ברענגען זיין פלאן אויף צו פארמירן די פעלקער-ליגע.
שטרענגע באשטראפונגען אויף די בייגעקומענע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאריזער קאנפערענץ האט זיך געצויגן אויף זעקס מאנאטן. די באזיגטע לענדער -- דייטשלאנד, עסטרייך, אונגערן, בולגאריע, און טערקיי -- האט מען נישט געלאזט אנטייל נעמען דורכאויס די געשפרעכן. צום ענדע זענען גערופן געווארן די דייטשע דעלעגאטן פון דעם וויימאר רעפאבליק אויף צו הערן די באשלוסן פון די זיגער, און אן קיין ברירה האבן זיי פראטעסטירנדיג געמוזט אננעמען דעם אפמאך פון ווערסיי.
לויט דעם אפמאך פון ווערסיי האט דייטשלאנד געמוזט אננעמען די פולע אחריות פאר דעם קריג. זיי האבן זיך געמוזט אנטזאגן פון אלע זייערע קאלאניעס, פארלוירן אן אכטל פון אירע שטחים אין אייראפע; די דייטשע רעגירונג האט געמוזט באצאלן אומגעהויערע סכומים אין געלט פארגיטונגען פאר לענדער וואס זענען געשעדיקט געווארן דורכ'ן קריג; און די דייטשע מיליטער האט מען פערבאטן פון האלטן ים אדער לופט כחות, ערלויבנדיג נאר אן ארמיי פון 100,000 אויף צו באשיצן דאס לאנד. די דייטשע עקאנאמיע, פריער געווען דאס מערסטע פראדוקטיוו אין אייראפע, איז דערביי פארקריפלט געווארן.
די שווערע שטראפן אויף די דייטשן האבן אנגעברענגט א טיפע פארביטערטקייט ביים דייטשן פאלק. זיי האבן אנגעהויבן צו באשולדיגן אלע פראבלעמען אין זייער לאנד אויף די ברוטאלישע אומשטענדן וואס זענען אויף זיי געווארן ארויפגעצווינגען. דאס האט שטארק צוגעגעבן צו דייטשלאנד'ס שפעטערדיגע מיליטאנטישע ריכטונג.
אויך די אנדערע בייגעקומענע לענדער זענען ענליך באהאנדלט געווארן. טערקיי האט פארלוירן דאס רוב פון אירע שטחים צו גריכנלאנד. ענגלאנד און פראנקרייך האבן איבערגענומען די טערקישע שטחים אין דעם מיטל מזרח -- אריינגערעכנט סיריע, פאלעסטינע (ארץ ישראל), מעסאפאטאמיע (איראק), און לבנון -- מיט א מאנדאט דאס צו האלטן ביז די ארטיגע איינוואוינער וועלן זיין גרייט אנצונעמען זעלבסטשטענדיגקייט.
די מאפע ווערט איבערגעשריבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס שטרעבונג צו ווילסאנ'ס אידעע פון זעלבסט-דעטערמינאציע פאר אלע לענדער האבן די שלום אפמאכער בפועל איבער געשריבן די מאפע פון אייראפע און דעם מיטל מזרח. פון דעם פריערדיגן עסטרייך-אונגארישער אימפעריע זענען פארמירט געווארן די זעלבסטשטענדיגע לענדער פון עסטרייך, אונגארן, יוגאסלאוויע, און טשעכיי. פינלאנד, עסטלאנד, לאטוויע, און ליטע האבן זיך דערקלערט זעלבסטשטענדיג פון רוסלאנד. פוילן איז צוזאמגעשטעלט געווארן פון שטחים וואס דייטשלאנד, רוסלאנד, און עסטרייך האבן געמוזט פארטיילן.
די מענטשן פון צענטראל און מזרח אייראפע זענען דערביי צוטיילט געווארן אין גרעניצן וואס האבן נישט אלץ גענומען אין באטראכט די טראדיציאנאלע ליניעס פון נאציאנאליטעט און שפראך. דאס האט געפירט דערביי אז פילע פון די ביז-איצטיגע פראבלעמען זענען בהכרח נאכאמאל ארויפגעשווימען, און ווי די היסטאריע האט געוויזן האט דאס שפעטער פיל צוגעגעבן צו די קריגס אנטוויקלונגען.
דאס אויפשטיין פון די דיקטאטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני און פאשיזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1919-תרע"ט האט בעניטא מוסאליני, א געוועזענער סאלדאט און פראפעסיאנעלע פאליטישע העצער, געגרינדעט דער פאשיסטישער פארטיי אין איטאליע. דער פארטיי איז געווען עקסטרעם נאציאנאליסטיש און אנטי-קאמוניסטיש. זיי האבן דורכגעפירט געוואלדטאטן אויף צו ערמעגליכן זייערע צילן, און אין 1922 דורכגעפירט דער מארטש אויף רוים, און דערביי איבערגענומען קאנטראל פון דער איטאליענער רעגירונג. באלד דערנאך איז מאסאליני'ס מאכט געווארן אבסאלוט.
היטלער און נאציזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייט האט אדאלף היטלער, א געוועזענער עסטרייכישער סאלדאט וואס האט זיך אויסגעצייכנט אין דער ערשטער וועלט-מלחמה מיט זיין קוראזש און דרייסטקייט, געגרינדער דער נאציאנאליסטישע סאציאליסטישע דייטשע ארבייטער פארטיי אין דייטשלאנד, מער באקאנט אלץ דער נאצי פארטיי, מיט'ן ציל אויף צו איבערדרייען די א.ג. אומרעכטן וועלכע זענען אויף זיי ארויפגעטון געווארן.
אין די 20'ער יארן איז דער נאצי פארטיי אלץ געוואקסן אין מאכט, פארשטערקערט דורך די עקאנאמישע ייאוש און פארביטערטקייט אנטקעגן די זיגער פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. אין 1923-תרע"ג האט היטלער געפרואווט איבערנעמען די מאכט אין דייטשלאנד דורך די א.ג. מינכען ביר זאל פוטש. דער פוטש איז אדורכגעפאלן, און היטלער איז פאראורטיילט געווארן אויף פינף יאר טורמע, פון וועלכע ער איז סך הכל געזעצן אכט מאנאטן. אין די מאנאטן האט ער אפגעשריבן דעם בוך "מיין קאמפף", אין וועלכע ער האט אויסגעלייגט זיין חזיון פאר'ן עתיד פונ'ם דייטשן פאלק און דער פלאן דאס אדורכצופירן. אין דעם בוך, אלץ טייל פון זיינע טעאריעס וועלכע זענען געווען אין גרונד פון זיין ראסיסטישע אידעאלאגיע, טייטלט ער אן אויף דאס אידישע פאלק אלץ דאס גרעסטע סכנה פאר'ן דייטשן פאלק און איר לעבנסגאנג און קולטור.
כאטש דער פוטש איז דורכגעפאלן, איז דאס געווען א פראפאגאנדישער זיג, דורך וועלכע פיל מער דייטשן זענען געקומען אין באקאנטשאפט מיט היטלער און זיינע שטרעבונגען, און דער נאצישער פארטיי איז דערפון נאר שטערקער געווארן.
היטלער נעמט איבער די מאכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1932-תרצ"ב איז דער דייטשער פרעזידענט, פאול וואָן הינדענבערג, איבערגערעדט געווארן צו באשטימען היטלער אלץ דייטשער קאנצלער (פרעמיער מיניסטער). נאך וואלן ווען דער נאצי פארטיי האט זייער שטארק אויסגענומען. ביז 1933 ווען הינדענבערג איז געשטארבן איז היטלער געווען געבינדן. אין 1933-תרצ"ג האט ער מבטל געווען דעם קאנסטיטוציע און דעקלערירט מיליטעריש געזעצליכקייט. ער האט דערביי געפירט דורך אייגענע באפעלן. מיט'ן טויט פון הינדענבורג האט היטלער פאראייניגט זיין מאכט אלץ דיקטאטור, און אגרעסיוו זיך ארויסגעלאזט איבערבויען די דייטשע ים און לופט מאכטן.
מיליטערישע מאכט אין יאפאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייטן האט די יאפאנעזישער מיליטער פארברייטערט איר השפעה אויף אלע רעגירונגס אנגעלעגנהייטן, און ביז 1931-תרצ"א האבן די פאליטישע מיינונגען פון די מיליטערישע פירער איבערגענומען דאס מערהייט פון דער יאפאנעזישער פאלק.
אגרעסיווע שריטן און אפמאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעהויבן אין 1931-תרצ"א האט יאפאן, און דערנאך דייטשלאנד און איטאליע, אנגענומען א בולט'דיגער אגרעסיווע שטעלונג. זייערע שריטן זענען פארדאמט געווארן דורך דער ליגע פון פעלקער, אבער עס איז גארנישט געטאן געווארן זיי אפצושטעלן. אין 1935-תרצ"ה האבן דייטשלאנד און יאפאן זיך ארויסגעצויגן פון דער ליגע פון פעלקער און איטאליע האט זיי נאכגעטון צוויי יאר דערנאך. אין 1936-תרצ"ו האבן דייטשלאנד און איטאליע געשלאסן אן אליאנץ, וועלכע האט זיך גערופן דער רוים-בערלינער אַקס. אין 1940-ת"ש האט יאפאן זיך צו זיי צוגעשטעלט, און עס איז פארמירט געווארן דער רוים-בערלין-טאָקיאָער אַקס.
יאפאן אינוואדירט כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1931 - תרצ"א האט יאפאן אינוואדירט און אקופירט דער כינעזישער פראווינץ מאנכוריע, וועלכע איז געווען רייך מיט עקאנאמישע מיטלען. דער יאפאנעזישער ארמיי האט צוביסלעך אוואנסירט טיפער און טיפער אריין אין כינע, און ביז 1938-תרצ"ח האבן זיי קאנטראלירט דאס רוב פון מזרח כינע. ווען דער ליגע פון פעלקער האט נישט באוויזן אפצושטעלן דעם דרייסטן און גרונדלאזן אנגרייף האבן די דיקטאטורן אין אייראפע דאס אינאכט גענומען.
איטאליע אטאקירט עטיאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איןאייראפע האט מוסאליני גענומען דעם ערשטן בולט'דיגן אגרעסיוון שריט. אין 1935 - ה'תרצ"ה האט ער געשיקט זיין מיליטער אויף איינצונעמען עטיאפיע אין מזרח אפריקע. דער ליגע פון פעלקער האט באשטימט אז איטאליע איז דער אנגרייפער, און זיי האבן באשטימט ארויפצולייגן אויף איטאליע עקאנאמישע סאנקציעס. ענגלאנד און פראנקרייך זענען אבער נישט וויליג געווען זיך צו פארפרעמדן פון איטאליע, און נישט ערצווינגען די סאנקציעס.
דייטשלאנד פארגרעסערט איר הערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייט וואס מוסאליני האט אנגעגריפן עטיאפיע, האט היטלער געשיקט זיין ארמיי אריין אינ'ם רהיינלאנד, א שטח וואס האט געזאלט פארבלייבן דע-מיליטעריזירט לויט'ן ווערסיי אפמאך. ענגלאנד און פראנקרייך האבן געהאט די מעגליכקייט אפצושטעלן די שריטן. זיי האבן זיך אבער געפארכט אז מיט דעם וועלן זיי ריזיקירן א נייעם קריג, און זיך פון דעם צוריקגעהאלטן. זייער מיינונג איז געווען אז אויב מען וועט היטלער'ן נאכגעבן וועט ער זיין צופרידנגעשטעלט.
עסטרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארטיגע נאכפאלגער פון די נאצי פארטיי אין דייטשלאנד האבן דערווייל אנגעהויבן צו העצן אויף אנשלאס, זיך צו פאראייניגן מיט דייטשלאנד.
ערמוטיגט פון זיין דערפאלג אינעם רהיינלאנד, האט היטלער אריינגעשיקט זיין ארמיי אין עסטרייך און איבערגענומען דעם רעגירונג.
טשעכיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נעקסטער ציל פון היטלער איז געווען דער סודעטענלאנד אין טשעכיי. דער סודעטן געביט איז געווען מערסטנס באוואוינט מיט דייטשע אפשטאמיגע. ענגלאנד און פראנקרייך האבן זיך געזען דערביי אין א פארלעגנהייט. לויט פריערדיגע אפמאכן זענען זיי געווען פארפליכטעט אויף צו באהיטן קעגן אנגרייפענישן אויף טשעכיי. אבער זיי האבן דאך געזוכט צו פארמיידן א קריג.
דער מינכן אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סעפטעמבער 1938, האבן זיך געטראפן אין מינכען נעוויל טשעמבערליין, דער ענגלישער פרעמיער מיניסטער, און עדווארד דאלאדיער, דער פראנצויזישער פרעמיער אינאיינעם מיט היטלער און מוסאליני. שאמבערלעין און דאלאדיער האבן איינגעגעבן אז טשעכיי וועט זיך מוזן אנטזאגן פון דעם סודעטענלאנד כדי צופרידנצושטעלן היטלער. טשעכיי איז נישט ערלויבט געווארן זיך צו באטייליגן אין די געשפרעכן.
שאמבערלעין איז צוריק געפלויגן קיין ענגלאנד און מיט פרייד דעקלערירט אז דער מינכען אפמאך וועט פארזיכען "שלום פאר אונזער צייט". אין מערץ 1939-תרצ"ט האט אבער די דייטשע ארמיי אריינמארשירט אין פּראַג, דער הויפט שטאט פון טשעכאסלאוואקיי, און איבערגענומען דאס רעשט פון דעם לאנד. דריי וואכן דערנאך האט איטאליע אינוואדירט און איינגענומען דעם מזרח אייראפעאישן לאנד אלבאניע.
פארלאנגען אויף פוילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מערץ 1939-תרצ"ט האט היטלער געוואנדן זיינע בליקן צום מזרח זייט אויף פוילן, און פארלאנגט אז די שטאט דאנציג, וואס איז געווען באהערשט דורך דייטשלאנד, זאל האבן א קארידאר, אדער א שטריך פון שטח, דורך פוילן, אויף צו באהעפטן דייטשלאנד מיט דער דייטשע שטאַט מזרח פרוסיע, וועלכע איז געווען פון איר אפגעטיילט לויטן אפמאך פון ווערסיי. פוילן האט אים אפגעזאגט.
דער רוסיש-דייטש אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סוף אויגוסט איז געקומען די איבעראשענדע נייעס אז דייטשלאנד און דער סאוועטן פארבאנד, מכלומר'שטע געשוואוירענע פיינט, האבן געשלאסן אן אפמאך נישט אנצוגרייפן איינע אויף דעם אנדערן, באוואוסט אלס דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך. דאס האט איבערגעלאזט פוילן אן קיין באשיצער. נאך איין וואך פון שלום איז פארבליבן, אין וועלכע היטלער מיט זיינע גענעראלן האבן געמאכט די לעצטע גרייטונגען אויף צו אינוואדירן פוילן.
קריג ברעכט אויס: 1939[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואדירונג פון פוילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סעפטעמבער 1: אין די פרימארגן שעה'ן האבן דייטשע לאנד און לופט כחות אנגעגריפן פוילן, אנגעגעבנדיג אן אויסרייד אז פוילן האט פריער באפאלן א דייטשע מיליטערישע פאזיציע אויף דער גרעניץ. די לופטוואפע האט בליץ שנעל פארניכטעט דעם קליינעם פוילישן לופט-קראפט, נאך איידער די עראפלאנען האבן זיך געקענט הייבן. דייטשע קריגס עראפלאנען האבן דערנאך באמבאדירט פוילישע שטעט, באן שינעס, בריקן, און קאמוניקאציע ליניעס. אין דער זעלבער צייט האבן די דייטשע ארמייען, אין שפיץ פון די פאנצער טאנקען אפטיילונג, אוואנסירט אריין אין פוילן.
אום 3טן סעפטעמבער האבן בריטאניע און פראנקרייך דערקלערט קריג קעגן דייטשלאנד. פראנקרייך האט דורכגעפירט א באגרעניצטע אפענסיווע, וואס איז גרינג איינגעשטילט געווארן דורך דייטשלאנד. ענגלאנד האט נישט געהאט גענוג צייט זיך צו מאביליזירן אויף דירעקט צו פארטיידיגן פוילן.
ביז 17 טעג האבן די דייטשן גרינג און שנעל געהאט דורכגעשניטן אלע פוילישע דעפענסיעס. אום 17טן סעפטעמבער האט רוסלאנד אינוואדירט פוילן פון דער מזרח זייט לויט'ן פריערדיגן אפמאך מיט די דייטשן, זייענדיג פארזיכערט קעגן יעדן ווידערשטאנד, אריינווארפענדיג די פוילישע כוחות אין נאך א גרעסרן כאאס צושטאנד דורך די עפענונג פון א צווייטן פראנט. דער איבערגענומענער פוילן איז דאן צוטיילט געווארן צווישן די צוויי אייננעמער. די רוסן האבן באלד דערנאך געצווינגען די באַלטישע לענדער -- לאטוויע, ליטע, און עסטאניע -- צו שליסן מיט זיי אפמאכן צו דערלויבן רוסישע מיליטער באַזעס אין זייערע לענדער.
א טאג שפעטער, דעם 18טן סעפטעמבער, זענען דער פוילישער פרעזידענט מיט זיין הויפט קאמאנדיר אנטלאפן קיין רומעניע.
ווארשע, די הויפט שטאט פון פוילן, האט נאך אפגעהאלטן די דייטשן ביזן 27סטן סעפטעמבער, ווען נאך דער חודש-לאנגער באלאגערונג, און שוידערליכע באמבארדירונגען, האבן די דייטשן אריינמארשירט אין שטאט.
דעם 6טן אקטאבער האבן זיך די לעצטע פוילישע קעמפער אונטער געגעבן פארן שונא.
טראץ די העלדישע ווידערשאטאנד וואס די פאלאקן האבן באוויזן, האבן זיי דאך נישט געהאט קיין שאנס מיט זייערע פערד און וואגן קעגן די סאפסטיקירסטע מאדערנסטע דייטשע ארמיי און לופט באמבארדירונגן. די פאלאקן זענען געפאלן ווי די פליגן פון די באמבעס וואס האט אראפגערעגנט אויף זיי.
פוילן האט זיך אפיציעל נישט אונטערגעגעבן. אסאך זעלנער זענען אנטלאפן און זיך באהאלטן נאכן סעפטעמבער קאמפיין, און זיך דערנאך אנגעשלאסן אין די פארטיזאנער אונטערוועלט קעמפער צו העלפן די אליאירטע כוחות. שפעטער האט זיך געגרינדעט א פוילישער ארמיי אונטער'ן קאמאנד פון דעם פוילישן פרעזידענט אין גלות. שפעט אריין אין קריג ווידער האט זיך געגרינדעט א קעגנזייטיגע פוילישע ארמיי אונטער די רוסן, וועלכע זענען געווען די וואס האבן געקעמפפט און שפעטער אריינמארשירט אין פוילן אונטער דער רוסישע קאמאנד.
דער קריג גייט אין מערב אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן פאלן פון פוילן, האט זיך די דייטשע ארמיי צוזאמגענומען די כוחות און זיך רעארגאניזירט דורכאויס דעם ווינטער-סעזאן פון 1939 - 1940 ביז אפריל. דערווייל האבן זיך די בריטישע און פראנצויזישע ארמייען געפינען אויף דער דעפענסיווע. דעם טערמין זיץ קריג האבן זשורנאליסטן געגעבן דעם-דאזיגן פעריאד ווייל ווייניג אקטיווע קאנפליקט איז דאן פארגעקומען.
אינוואדירונג פון נארוועגיע און דענמארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטילקייט איז געבראכן געווארן אפריל 9 ווען די דייטשן האבן געלאנדעט אן איבעראשענדער קראפט אויף די הויפט פּאָרטן פון דענמארק און נארוועגיע. דענמארק, אן קיין ערנסטע דעפענסיע מיטלען, איז איינגענומען געווארן אין איין טאג. אין נארוועגיע האבן די דייטש איינגענומען דער הויפט שטאט אַסלאָו ביז צוויי טעג, ארויסגעהאלפן דורך נארוועגישע נאצי סימפאטיקער אין שפיץ פון ווידקון קוויסלינג, וועלכער האט שפעטער אנגעפירט דעם דייטש-קאנטראלירטער רעגירונג פון אקופירטער נארוועגיע.
די רעגירונג האט זיך אוועקגעצויגן אריין אין צענטראל נארוועגיע ווי די נארוועגישע מיליטער האט נאך אנגעהאלטן צו קעמפּפן. ענגלישע און פראנצויזישע כחות זענען געשיקט געווארן זיי ארויסצוהעלפן, אבער זיי האבן זיך שנעל געמוזט צוריקציען. אפריל 30 איז דער נארוועגישער קעניג האַאקאָן דער פינפטער אנטלאפן מיט זיינע מיניסטארן קיין לאנדאן און אוועקגעשטעלט די נארוועגישע רעגירונג אין גלות.
בעלגיע, האלאנד, און לוקסעמבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 10טן מיי 1940 האט דייטשלאנד אינוואדירט בעלגיע, האלאנד און לוקסעמבורג, און גאנץ גיך איינגענומען די לענדער. אין דעם זעלבן טאג האבן זיי אויך אינוואדירט פראנקרייך.
די ציל פון די דייטשע טרופן איז געווען, אריינשיקן זעלנער דורך פאל שירעמעס, איינעמען די לופטפעלדער וואס געפונען זיך אין געגנט פון האג, און פארכאפן ווילהעלמינע קעניגן פון האלאנד, און די רעגירונגס מיניסטארן.
די האלאנדישע קרעפטן האבן געקעמפט גאר העלדיש קעגן די אינוואדירער, און האבן אין קאנטער אטאקעס, פארטריבן די דייטשע זעלנער פון דריי לופטפעלדער, וואס זיי האבן באוויזן צו איינעמען.
אויפן פראנט אין ראטערדאם, האבן די דייטשן באוויזן צו איינעמען בריקן דרום פון שטאט. געארג פאן קיכלער, דער דייטשער קאמאנדיר, האט געוואלט ברעכן די "האלאנדישע פעסטונג", וואס איז געווען שווער באשיצט, און אנצוקומען האט מען געמוזט דורך גיין עטליכע וואסער בלאקאדעס.
פראנצויזישע הילף וואס איז געקומען מיט גענעראל זשירא, האט פרובירט צוריק האלטן די דייטשן מיט זייער פארשריט אין האלאנד, אבער זיי זענען באזיגט געווארן, און האבן זיך צוריקגעצויגן קיין ברעדא. די דייטשע זעלנער האבן אריבערגעשפרייזט צוויי בריקן, און זענען אנגעקומען דעם 12טן מיי, ביז צו די ברעגעס פון נווועמאס טייך, נאנט צו ראטערדאם, אבער די דייטשע טאנקן זענען שטעקן געבליבן, און נישט געקענט אריבערפארן די בריקן.
פונקט ווי זייער אינוואזיע אין פוילן, האבן די נאציס דא אויך באנוצט מיט די לופטוואפע, וואס האט אין א בליץ קריג מיט א שטארקע קראפט, פארניכטעט די שטעט אין האלאנד, ראטערדאם איז געווארן א שטאט מיט חרוב געווארענע געביידעס, און אין 14טן מיי, האט די שטאט זיך אונטערגעגעבן.
די קעניגן און די מיניסטארן, זענען אנטלאפן קיין לאנדאן. די שעף פון גענעראל שטאב פון דער האלאנדישער ארמיי, גענעראל ווינקעלמאן, האט פארארדענט דאס אונטערגעבן פון האלאנד צו די דייטשע אינוואדירער.
אויפן זעלבן טאג האבן דייטשע זעלנער אטאקירט בעלגיע, אן קיין אולטימאטום אדער ווארענונג. די בעלגישע קרעפטן האבן העלדיש פארטיידיקט זייער לאנד, און מיט הילף פון פראנקרייך און גרויסבריטאניע, פרובירט אפצושטויסן די דייטש, אבער די דייטשן אין זייער קריג, האבן פאראורזאכט שווערע פארלוסטן, פאר די אליאירטע ארמייען. די דייטשן האבן אויפגעבויט אויף די בעלגישע קאנאלן און טייכן, בריקן פון גומי שיפן, און האבן באוויזן אריבערצופירן אין איין טאג, צוויי דיוויזיעס פון טאנקן אין די סעדאן געגנט. ווי אויך האבן די דייטשן פארכאפט מערערע בריקן, און אומגעברענגט די זעלנער וואס האבן געהיט אויף די דורכגענג.
די אכען אמאל פעסטונג, איז געווען א שווער פארפאנצערטע פעסטונג, וואס געפונט זיך אין א סטראטעגישע פונקט, ווי די מעז טייך, און די אלבערט קאנאל טרעפן זיך. די דייטשן האבן איינענומען די פעסטונג, אין אן אקציע, די דייטשע אויפטו איז געווען, דאס אויפבויען א פעסטונג, אין זעלבן מאדעל פון די אכען אמאל, און טרענירן ספעציעלע קרעפטן דאס איינצונעמען, וואס דערפאר ביים עס פאקטיש דורכפירן אין די ווירקליכקייט, האבן זיי גרינגערהייט איינגענומען די פעסטונג.
די דייטשן האבן שנעל פאראויס מארשירט קיין סעדאן, און גארנישט איז זיי געשטאנען אין וועג, נאכן ברעכן דאס ערשטע ליניע, האבן די בעלגישע און די אליאירטע, נישט געהאט קיין אונטערשטע ליניע, ווי זיך צו פארטיידיקן. אום 24סטן מיי, האבן די דייטשן איינגענומען צוויי פארט שטעט, באליא און קאַלע, און האבן זיך געפונען דרייסיק קילאמעטער פון דונקירק, די אליאירטע קרעפטן האבן זיך געפונען אין א פאסטקע, זייענדיק ארומגערינגלט פון אלע זייטן. די געפאנצערטע דיוויזיעס פון דייטשלאנד, האבן זיך געגרייט אנצוגרייפן די אליאירטע ארמייען, און זיי געבן א טויט קלאפ. עס איז אומפארשטענדליך פארוואס, די דייטשן האבן אפגעשטעלט זייער פארשריט.
אום 28סטן מיי, האט דער קעניג, לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע אונטערגעשריבן דאס אונטערגעבונגס דאקומענט פאר דייטשלאנד.
לוקסעמבערג, איז אטאקירט געווארן דעם זעלבן טאג, און כאפנדיק אלעמען אין א סורפריז, האבן זיי זיך אונטערגעגעבן אין זעלבן טאג, אן שטעלן א ווידערשטאנד.
די דענקירק ריקצוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דינאמו אפערציע, דאס איז די נאמען אין ענגלאנד, געגעבן פארן גרעסטן ריקצוג אין די היסטאריע, ניין בריטישע דיוויזיעס, צען פראנצויזישע, און די איבערגעבליבענע בעלגישע זעלנער. ווינסטאן טשערטשיל, האט אנגאזשירט די בריטישע פאלק, און 900 שיפן האבן זיך געלאזט אין וועג אריין, אריבער דער ענגלישער קאנאל.
אום 27סטן מיי זענען אריבערגעפירט געווארן 7,000 זעלנער, אויפן 28סטן 17,800, אויפן 29סטן 47,300 סאלדאטן, און אויפן 30סטן מיי 54,000 סאלדאטן זענען אריבערגעפירט געווארן קיין ענגלאנד, אויף צו מארגנס זענען 68,000 זענלנער אריבער געפירט געווארן, פון 2טן ביז דעם 4טן יוני, האבן די בריטישע אריבערגעפירט נאך 88,000 סאלדאטן.
די גרעסטע ריקצוג פון דער היסטאריע האט געראטעוועט 338,226 לעבנס, אבער ס'מערהייט וואפן און מיליטערישע כלים, זענען פארבליבן אין דענקירק.
די אינוואזיע אין פראנקרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 14טן יוני 1940, האט דייטשלאנד אנגעהויבן זייער אטאקע קעגן פראנקרייך, מיט אן אויסגערעכנט אטאקע אויסמיידנדיק די מאזשינא ליניע, האבן די דייטשן אטאקירט פון די ארדענעס וואלד, א וואלד פארעכנט ביז דאן, אלס אומדורכבאר.
די סיטואציע פון די פראנצויזן איידערן קריג, איז שוין אזוי אויך געווען הילפסלאז, מיט אנטלאפענע פון בעלגיע. נאך איידער סיי וואס, האט בעניטא מוסאליני, רעגירער אין איטאליע, דערקלערט קריג קעגן פראנקרייך, אויפן 10טן יוני, עטליכע טעג דערויף, האבן די דייטשן אנגעהויבן זייער בליצקריג, קעגן די פראנקן. די קריג איז געווען א פארלוירענער פון דער ערשטער מינוט, און די שיקזאל פון פאריז, איז שוין געווען באוואוסט ווען די דייטשן האבן קוים אריבערגעשפרייזט די גרעניץ.
די הערשער אין פראנקרייך האבן אונטערגעגעבן פאריז אויף א גאלדענע טאץ, נישט ווילנדיק אז די חורבן פון ווארשע און ראטערדאם, זאל קאפירט ווערן אויף זייער הויפטשטאט. די רעגירונג איז אנטלאפן קיין בארדא, און טשערטשיל האט פארגעשלאגן א פלאן, אז פראנקרייך זאל פאראייניקט ווערן מיליטעריש מיט גרויסבריטאניע, פראנקרייך האט קאטעגאריש אפגעווארפן די פארשלאג.
רינו דער פראנצויזישער פרעמיער האט רעזיגנירט, אנרי פיליפ פעטען האט איבערגענומען. ער האט אריבערגעפירט די רעגירונג קיין ווישי, ער האט קאפיטולירט, און האט אנגעבאטן א פרידנס צושטאנד מיט די דייטשע אקופירער. די אפמאך איז פארגעקומען אין קאמפיאן וואלד, אין די זעלבע באן וואגאן, ווי דייטשלאנד האט געמוזט אונטערשרייבן זייער קאפיטולאציע, צו די פראנצויזן, ביים ענדע ערשטע וועלט מלחמה.
די וועלט איז געווען ערשטוינט, ווי פראנקרייך איז אזוי שנעל געפאלן, און זיך אונטערגעגעבן צום נאצישן טייוול. פעטען האט אויפגעשטעלט די ווישי רעגירונג, וואס איז מיט גארנישט געווען בעסער פון די נאציס, וואס האט זיך געפונען אינעם אינעווייניגסטן טייל פון פראנקרייך, די ברעגעס מיטן אטלאנטישן אקעאן, האט דייטשלאנד אנעקסירט. אויפן 27סטן אקטאבער, האט שארל דע גאל דערגרייכט ענגלאנד, און האט דארט געגרינדעט די רעגירונג פון די פרייע פראנקרייך אין גלות, און האט אנגעהויבן אויפשטעלן א פראנצויזישע מיליטער, מערסטנס געראטעוועטע זעלנער פון דענקירק.
דעם 24סטן יוני, האט פעטען אונטערגעשריבן, דעם אונטערגעבונגס אפמאך מיט איטאליע, אין רוים.
די שלאכטן אויף ענגלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפעראציע ים לייב, איז געווען דער געהיימע נאמען פאר די שלאכטן קעגן ענגלאנד. הערמאן גערינג, דער גענעראל פון די לופטוואפע, איז געווען פארזיכערט אין דורכפירן מאסיווע אטאקעס פון די לופט, ער האט אבער פארזען די עקשנות, פון דאס ענגלישע פאלק.
גרויסבריטאניע, האט פלוצים זיך געזען איינזאם אויפן שלאכטפעלד, פראנקרייך איז געפאלן, שפאניע מיט פראנקא, וועלן גאנץ מעגליך זיך אנשליסן צו היטלער, די סאוועטן פארבאנד, איז געווען פארפליכטעט צו די ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך, די פאראייניקטע שטאטן איז נייטראל. די בריטישע ארמיי האט געליטן שווערע פארלוסטן אין אלע הינזיכטן, די קעניגליכע לופט קרעפטן זענען געווען צעשמעטערט, די ים פלאט שיפן זענען אדער דערטראנקען געווארן אדער פארקריפלט, און רוב מיליטערישע געצייג, זענען פארבליבן אין דענקירק.
אום 11טן אויגוסט 1940, האט די לופטוואפע צום ערשטן מאל באמבארדירט לאנדאן, אויף א שרעקליך מאסיווע פארנעם, טויזנטער בירגער האבן פארלוירן זייערע לעבנס, און טויזנטער אנדערע האבן זיך אריבערגעצויגן צו דער לאנדאנער אונטערגרונט, צום ווינדער פון די וועלט, די ענגלישע בירגער האבן נישט פארלוירן זייער געמיט. די קעניגליכע לופט קרעפטן, האבן זיך גענומע בויען קאמפס עראפלאנען מיט א שנעלן אימפעט, און האבן געהאט א סוקסעס ביים אונטערווארפן דייטשע פליגערס.
אלע גרויסע שטעט אין לאנד, האבן געהאט צו ליידן פון די אטאקעס, מאנטשעסטער, ליווערפול, און נאך. שפעטער זענען וואלונטירן פון די אנדערע לענדער אנגעקומען, און צוזאמען מיט זיי, האט די דייטשע לופטוואפע אנגעהויבן ליידן פארלוסטן, אין הינטגעפעכטן (פליגער קעגן פליגער קאמף אויסדרוק).
גערינג וועלכע האט ביז דאן געזען פאר צילן די ענגלישע מיליטער, האט באשלאסן צו אטאקירן בלויז ציווילע צילן, וואס האט געגעבן אן אפרוה פאר די לופט קרעפטן, זיך צו רעארגאניזירן. יעדע נאכט האבן 250 דייטשע עראפלאנען באמבארדירט לאנדאן, די מיליטער האט געשטעלט ראקעטן קעגן עראפלאנען, זייערע אויפטוען זענען געווען מינימאלע. דאס שטארקייט פון די ענגלישע פאלק, איז באווינדערט געווארן, איבער דער גארער וועלט.
דער קריג פארברייטערט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני רעגירער אין איטאליע, זעהנדיג אז היטלער איז פארנומען מיט בריטאנע, האט אין 15טן סעפטעמבער 1940, אטאקירט אין צפון אפריקע פון ליביע, קיין עגיפטן מיטן ציל צום סועץ קאנאל, צו עפענען א צווייטע פראנט קעגן גרויסבריטאניע, און צו פארכאפן איינע פון די וויכטיקסטע עקאנאמישע רוטעס פון זיי. זיי האבן אנגעהויבן זייער אטאקע פון טריפאלי, און אריינמארשירט קיין עגיפטן.
דער בריטישער קאנטער אטאקע האט זיך פארזוימט צו קומען, אבער אום 10טן דעצעמבער האט גענעראל ווייוול אנגעהויבן צוריקצושטויסן די איטאליענער, מיט ארטילעריע פון די ים, האבן זיי געהאמערט די איטאליענע פאזיציעס. נאך דער ערשטער טאג, זענען עטליכע טויזענט איטאליענע זעלנער געפאלן אין געפענגעניש, און אין 11טן דעצעמבער האבן זיי אנגעהויבן א ריקצוג, די איטאליענער זענען בארינגעלט געווארן, און גענומען אין געפענגעניש, ביז די 15טן דעצעמבער איז שוין נישט געווען קיין איין איטאליענער אויף עגיפטישע באדן.
די בארדיע פעסטונג, איז געווען אן איטאליענער שווער באוואפנט, און באשיצט קעגן טאנקן, אויפן 1טן יאנואר 1941, האבן זעלנער פון אן אויסטראלישע באטאליאן, אטאקירט און פארכאפט א טייל פון די פארפאנצעטע פעסטונג. א טאג דערויף האבן צוויי אויסטראלישע בריגאדעס, אטאקירט און איינגענומען די פעסטונג, און גענומען 5,000 איטאליענער אין געפענגעניש.
אויפן 6טן יאנואר, האבן שיפן פון די בריטישע ים פלאט באמבאדירט טוברוק, וואס האט פארגעזעצט ביז די 21סטן יאנואר, ווען בריטישע זעלנער האבן איינגענומען די געגנט, און גענומען נאך 3,000 איטאליענער אין געפענגעניש.
ראממעל אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן איטאליענער מיאוסער דורכפאל אין צפון אפריקע, האט היטלער באשלאסן צו שיקן ענדע ווינטער 1941, דער גענעראל ערווין ראמעל, מיט א דייטשער ארמיי. גלייך מיט זיין אנקום, האט ער אנגעהויבן מיט זיין אפענסיווע קעגן גרויסבריטאניע, ער האט באלאגערט טוברוק, איינגענומען קירינייקע, און האט זיך דערנענטערט קיין בארדיע. היטלער האט מיט זיין בלינדע האס קעגן די קאמוניסטן, אפגעשטעלט די שלאכטן אין צפון אפריקע, מיטן פלאן צום נאנטן אינוואזיע קעגן רוסלאנד.
די דייטשן אינוואדירן רוסלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אויפן אטלאנטישער אקעאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע קומט אריין אין דער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנגרייף אויף פערל הארבאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אויפן פאציפישן אקעאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאנעזישע קראפטן האבן געזיגט אין ים-קריגן אין די דרום כינע ים, דזשאווא ים און אינדישן אקעאן, און האבן באמבארדירט די אליאירטע פלאט באזע אין דארווין, אויסטראליע.
די יאפאנעזער אינוואדירן די פיליפינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאלאיא, האנג קאנג, און סינגעפאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אייננעמונג פון בורמא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רעדל הייבט זיך אן צו דרייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנטוויקלונגען אין צפון אפריקע און אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט אין על אלאמעין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רוסישער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט אין סטאלינגראד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאוועמבער: נאך צוויי חדשים ביטערע שלאכטן אויף די גאסן אין סטאלינגראד נעמען די דייטשן איין 90% פון שטאט. די רוסן האבן אבער זיך צוגעגרייט מיט מאסיווע כוחות אין די זייטן פון סטאלינגראד. זיי האבן אנגעהויבן די אפעראציע אוראנוס אום נאוועבמער 19, און מיט צוויי פראנטן האבן זיי ארומגענומען די זעקסטע ארמיי אין א פּאַסטקע אין שטאט קאלאך אינגאנצן 4 טאג שפעטער.
יאנואר: די דייטשן האט זיך געבעטן ביי היטלער מיט מיואש'דיגע טעלעגראפעס ער זאל זיי לאזן אנטלויפן פון שלאכט, אבער היטלער האט בשום אופן נישט מסכים געווען, צוזאגענדיג, לופט שטיצע,
יאנואר 30 היטלער דערהייבט גענעראל וואן פאלאוס צום ראנג פון גענעראלפעלדמארשל, וואס דאס איז די העכסטע כבוד, כדי ער זאל זיך שלאגן ווייטער פארן רייך אין סטאלינגראד ביזן לעצטן מענטש.
די זעלבע צייט האבן די סאוויעטן אראפגעבינדן די דייטשן אינדערויסן פון מאסקווע, כדי ער זאל נישט קענען קומען צו הילף צו די זעקסטע ארמיי אין סטאלינגראד.
דעצעמבער: דייטשע הילף כוחות קומען אן אין 30 מייל נאנט צו די פארכאפטע זעקסטע ארמיי כוחות אין סטאנליגראד, בעפאר זיי ווערן צוריקגעוויזן פון די סאוויעטן. ביים ענדער פון יאר, זענען די זעקסטע ארמיי כוחו דערשטיקט און ערשעפט האבנדיג נאר באקומן א זעקסטל הילף סופלייען פון די צוגעזאגטע לופט כוחות.
2 פעברואר 1943: ענדליך די זעקסטער ארמיי איז גענצליך ארום גענומען פון די סאוויעטען, נייער געקרוינטער גענעראלפעלדמארשל' וואן פאלאוס געבט זיך אונטער צום רויטן ארמיי. נאר 91,000 ארעסטאנטן זענען גענומען געווארן אין געפעגעניש, אריינגערעכט 22 גענעראלן.
דאס האט געדארפט זיין די טייערסטע שלאכט אין מענטשליכע היסטאריע': איבער 2 מיליאן קרבנות זענען געפאלן פון ביידע צדדים, פון די דייטשן ווערט געשאצט בערך 850,000 טויטע.
די סטאלינגראד שלאכטן ווערן פארעכענט לויט די היסטאריקער אלס די דריי-פונקט וואס האט אנגעהויבן צו גיין מיטן פיטם אראפ פאר די דיישטן פון דארט און ווייטער.
1943: דער קריג דרייט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשע און רוסישע פרילינג אפענסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך די מפלה וואס די דייטשן האבן געכאפט אין סטאלינגראד, האבן די רוסן רייך פון מאראלישע טריאומפ זיג אנגעפירט 8 אפענסיוועס דורכאויס די ווינטער, רוב פון די זענען געווען קאנצענטרירט אין געגענטער נעבן סטאלינגראד, ביז די דייטשן האבן זיך יא געשטארקט און צוריק באקומען די כוחות.
זומער דייטשע אפענסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ענדגילטיגע זיג אין צפון אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע פון סיציליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני פאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע פון איטאליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיגן אויפן פאציפיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליאירטע קאנפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאסאבלאנקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוויבעק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאסקווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעהראן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער "אווערלארד" פלאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רוסישער פראנט, 1944[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע אויף נארמאנדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום יוני 6 1944 (באקאנט אלס דער די דעי האבן די אליאירטע אויפגעפנט א ברוטאלן און ווירקזאמער פראנט פון מערב זייט אריבערשווימענדיג פון ענגלאנד צו דעם פראנצויזישן פארט אין נארמאדיע האפפען. ווי עס הייסט היינט זענען איבערגעבליבן פון דעם לאנדונג עטליכע הונדערט טויזנט טויטע, אבער דאס איז געווען דער פאטעלער טויט קלאפ פאר די נאציס מיט דעם גאנצן פאשיסטישן אקס, דאס איז געווען אויסגערעכנט ביזן קלענסטן דעטאל דורכך דעם בארימטן גענעראל און שפעטערדיגער פרעזידענט דווייט דעיוויד אייזנהאוער און פון דארטן און ווייטער איז שוין אלעס געגאנגען ווי געשמירט און ביז א צירקע עלף מאנאטן אום מאי 8 1945 האט שוין דייטשלאנד אונטערגעשריבן דעם וואפן שטילשטאנד אפמאך.
נארמאנדיע איינגענומען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליאירטע פארשריטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פארזוך אויף היטלער'ס לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומערפאלג אין די נעדערלענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אטאקע אויף דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט פון ארדענעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רוסן אנטקעגן דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד איבערגעווארפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אין דער פאסיפיק גייט אן ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איווא דזימא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקינאווא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שלאכטן אין פאסיפיק ענדיגן זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יאפאנעזער גיבן זיך נישט אונטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטראטעגישע באמבאדירונג פון יאפאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג איז געענדיגט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועב לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ביי ענציקלאפעדיע פון די ידיעות אחרונות http://www.ynet.co.il/yaan/0,7340,L-23955-PreYaan,00.html


c: text/html

text:
שרייבער
א שרייבער איז דער וואס שרייבט שרייבונגען.
עס זיינען דא פארשידענע שרייבערס:
- א שריפטשטעלער איז דער וואס שרייבט ליטעראטור פאר זשורנאלן אדער ביכער.
- רעפארטער אדער זשורנאליסט איז דער וואס שרייבט אין צייטונגען.
- דיכטער איז דער וואס שרייבט דיכטונגען (פיוטים).
- דראמאטורג איז דער וואס שרייבט פארשטעלונגען צום טעאטער.
- ליריקער איז דער וואס שרייבט טעקסט פאר א קאמפאזיטאר כדי צו מאכן פאר די טעקסט מעלאדיע.
- סצענאר שרייבער איז דער וואס שרייבט סצענעס פאר פילמען אדער פאר טעלעוויזיע פראגראמען.
- איבערזעצער איז דער וואס זעצט איבער פון איין שפראך צו אן אנדערעס, דאס קען זיין ביכער, ארטיקלען, דיכטונגען, ליעדער א.א.וו.
- פראזאיקער איז דער וואס שרייבט פראזע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דער גראפיק
פונעם לאגאריטם צו באזע 2 גייט אריבער דער x אַקס
(האריזאנטאלע אַקס) ביי 1 און גייט אדורך די פונקטן מיט קאארדינאטן (2, 1)
, (4, 2)
, און (8, 3)
. צום ביישפיל, log2(8) = 3
, ווייל 23 = 8.
דער גראפיק ווערט וואס נענטער צו דער y
אַקס, אבער דערגרייכט זי נישט און גייט נישט אריבער איר.
דער לאגאַריטם פון א נומער איז דער פאטענץ מיט וואס א געוויסער נומער, די באזע, דארף ווערן געהעכערט צו פראדוצירן יענעם נומער. למשל, דער לאגאריטם פון 1000 צו באזע 10 איז 3, ווייל 1000 איז 10 צום פאטענץ 3: 1000 = 10 × 10 × 10 = 103. בדרך כלל, אז x = by, דעמאלסט y איז דער לאגאריטם פון x צו באזע b, און מען שרייבט (y = logb(x. אין דעם פריערדיקן ביישפיל, log10(1000) = 3.
די געזעצן אונטן האלטן פאר יעדער וואס זענען פאזיטיווע רעאלע צאלן, אבער די באזע פון די לאגאריטמען קען נישט זיין 1. פראקטיש ניצט מען א באזע גרעסער פון 1.


text:
אצ"ל
אצ"ל אדער א'רגון צ'באי ל'אומי (נאציאנאלע מיליטערישע ארגאניזאציע) איז געווען דאס מיליטערישע פליגל פון זאב זשאבאטינסקי'ס רעוויזיאניסטן פארטיי. זיי זענען געווען אינספירירט פון דער דיכטונג פון אורי צבי גרינבערג. דער אירגון איז געווען די אידישע און ערשטע גרופע וואס האבן אויפגעריסן בריטישע מיליטערישע פאזיציעס זיי צו פארטרייבן פון ארץ ישראל כדי צו קענען האבן אן אידישע מדינה דארטן. ביי די בריטן האט מען אנגערופן די גרופע אלס א טעראריסטישע גרופע.
פון אירע הויפטן ווערן פארעכענט מנחם בעגין און יצחק שמיר וואס זענען שפעטער געווארן פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
יצחק שמיר איז אינמיטן אריבער צו דער לח"י גרופע. די בריטישע האבן אים פארטריבן קיין עריטרעא.
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אצ"ל איז געגרינדעט געווארן ווען מענטשן האבן געפילט אז די בריטישע אין ארץ ישראל טוען נישט גענוג, צו באשיצן די יידן פון אראבישע אנגריפן, און טעראר אטאקעס.
דאס ערשטע מאל וואס זי האט א טייל גענומען אין שלאכטן, איז געווען בעת דער אראבישער אויפשטאנד, אין די יארן 36' 39'.
נאכדעם וואס בריטאניע האט ארויסגעגעבן דאס ווייסבוך פון פאספילד, האט די אצ"ל געלייגט איר ציל קעגן דער בריטישער הערשאפט אין לאנד.
ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן, האט די אצ"ל אויפגעהערט מיט אירע אקטיוויטעטן קעגן די בריטישע, אין זיך אנגעשלאסן אין די מלחמה קעגן די נאציס. איר קאמאנדיר דוד רזיאל, איז געהרג'ט געווארן ביי אן אקציע, אויף וואס די בריטישע האבן אים געשיקט, אין איראק, ביי דער פרא-נאצישע רעוואלוציע, אין יאר 41'.
עס איז געווען א גרופע אינערהאלב די אצ"ל, וואס האט געהאלטן אז מען דארף ווייטער אנפירן די קריג קעגן די בריטישע, און זיי האבן אויפגעשטעלט א שפלינטער גרופע, וואס האט געהייסן די לח"י, אדער שטערן גרופע, נאך איר פירער אברהם שטערן.
נאכדעם וואס דער קאמאנדיר איז אומגעקומען אין איראק, איז דער גרופע טיילווייז צעפארן, אבער אין 42', ווען מנחם בעגין, איז אנגעקומען קיין א"י, האט ער צוריק אויפגעשטעלט די גרופע, און איר געברענגט צו א העכערע שטאפל, צו וואס זי איז פריער אנגעקומען.
אין 44', ווען די צווייטע וועלט קריג איז נאך געווען אינמיטן פילן שוואנג, האט בעגין אפגעמאכט ארויס צו גיין אין א קאמף קעגן די בריטישע, פארן נישט אריינלאזן קיין יידן אין לאנד.
זיי האבן דורכגעפירט זייערע אקטן, געווענליך אליינס, און פארדעם האט די יידישע אגענטור זיי גערודפ'ט, און זיי געזוכט, און געמסר'ט פאר די פאליציי, עס איז געווען א צייט, ווען אלע גרופעס האבן א טייל גענומען, אין די קאמף קעגן די בריטישע הערשאפט.
ביי דער אומאפהענגיקהייט קריג, האט די אצ"ל אטאקירט יפו, און איינגענומען, אזוי אויך טיילגענומען אין וויכטיגע שלאכטן איבערן לאנד, און צוביסלעך איינגעגלידערט געווארן אין צה"ל.
צוויי זאכן וואס די אצ"ל האט געטאן, רופט ביז היינט אויף א שטורעם, אינערהאלב די ישראל געזעלשאפט. איינס. איז דיר יאסין, א דארף נעבן ירושלים, וואס די געגנט הר נוף אין ירושלים, איז געבויט אויף דעם דארף. און די צווייטע פאסירונג, איז אלטאלענא, א שיף וואס די אצ"ל האט געברענגט, פון פראנקרייך, אנגעפילט מיט וואפן, און געווער פארן קריג.
די אצ"ל האט אטאקירט די דארף דיר יאסין, אינאיינעם מיט די לח"י, איין פארטאגס האבן זיי ארומגערינגט די דארף פון דריי זייטן, און מיט א הויכהילכער אויסגערופן, אז די איינוווינער זאלן גיין קיין עין כרם, א שטעטל דרום פון ירושלים, די הויכהילכער האט מען ארויפגעשטעלט אויף אן אויטא, אבער דער אויטא האט זיך אריינגעגליטשט אין א פלויט, און מען האט זי נישט געקענט ארויסציען, איז די מענטשן וואס האבן געהערט זענען אנטלאפן, אבער דאס מערהייט מענטשן האבן נישט געהערט, און זענען פארבליבן, ווען די שלאכטן האבן אויסגעבראכן, האבן אראבער צוריק געשאסן, און עטליכע זעלנער זענען אומגעקומען, און נאך זענען פארווונדעט געווארן, די אנדערע זעלנער האבן געזען, אז זייערע חבירים זענען געפאלן, האבן זיי אנגעהויבן שיסן, אויף רעכטס און אויף לינקס, געווארפן גראנאטן אין די הייזער, צום ענדע האבן די אראבער געזאגט, אז צוויי הונדערט אראבער, זענען אומגעקומען, שפעטער נאכדעם וואס די אראבער האבן אליינס איבערגעציילט, האט זיך ארויסגעשטעלט אז עס פעלן הונדערט מענטשן. אזוי צו אזוי דאס מיליטער האט פארדאמט דעם אקט, און געלייקענט אז זי זאל האבן טייל גענומען אין די אטאקע, וואס איז פארקערט פון וואס די אצ"ל האט געטענה'ט, אז אן איינהייט פונעם מיליטער, האט יא טייל גענומען.
די שיף אלטאלענא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלטאלענא, האט זיך כמעט געענדיקט מיט א ברודער קריג, ווען די אצ"ל האט געברענגט א שיף, פון פראנקרייך פיל מיט געווער, און פליטים פון אייראפע, וואס די אצ"ל האט געברענגט קיין ישראל, דער פראבלעם איז געווען, אז א טאג נאכדעם וואס די שיף האט זיך געלאזט אין וועג אריין, האט מען געמאכט א פייער אפשטעל, און די פירער פון די אצ"ל, האבן זיך פארבינדען מיט ישראל גלילי, דער מיליטערישע סעקרעטאר, פון בן גוריון, און האבן אים דערציילט איבערן שיף, און האבן געזאגט, אז זיי ווילן איבערגעבן די וואפן פארן ישראל מיליטער, אבער זיי פארלאנגען צוואנציק פראצענט פון די וואפן, פאר אצ"ל קעמפער, פון די ירושלים געגנט, ישראל גלילי האט איינגעשטימט, אבער בן גוריון נישט, ווען די שיף איז אנגעקומען קיין ישראל האבן זיי פרובירט אנקערן, אין א שטעטל כפר ויתקין, נישט ווייט פון חיפה, אבער זיי האבן נישט אנגעיאגט אפצולאדענען די שיף, בעפאר די פרימארגן האט אויפגעשיינט, זענען זיי צוריק געשווימען אין וואסער, זיי האבן מורא געהאט פון זי יו. ען., אז מען זאל נישט זאגן, אז ישראל האט געבראכן דעם פייער אפשטעל, שפעטער זענען זיי געקומען צום פארט פון תל אביב, און די מיליטער האט אנגעהויבן שיסן אויף זיי, עטליכע מענטשן זענען געהרג'ט געווארן אויפן שיף, און די ענדע זענען די מענטשן אראפגעטאנצן פון די שיף, און מענטשן האבן געברענגט שיפלעך צו נעמען די מענטשן פון די שיף צום פארט, די אצ"ל האט נישט צוריקגעשאסן, אבער זעכצן פון אירע מיטגלידער זענען געהרג'ט געווארן, און די שיף האט געזינקען נאכדעם וואס די מיליטער האט זי געזינקען צוזאמען מיט אירע וואפן.


text:
סודעטן
סודעטן (אדער סודעטנלאנד) איז געווען דער נאמען פון א געביט אין טשעכאסלאוואקיי, צווישן די צויי וועלט מלחמות, וואו אסאך פאלקסדויטשן האבן געוואוינט.
די נאציס האבן געזען אין די געגנט, א טייל פונעם דריטן רייך, און היטלער האט פארלאנגט פון עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי, אפצוגעבן די געביט צו דער דייטשער רעגירונג.
בענעש האט נישט געוואלט, אבער האט מורא געהאט פון דייטשלאנד, דאס הילפסלאזקייט פון די גרויסמאכטן, איז געקומען צו א נייעם הויכפונקט, ווען די אליאירטע פון די טשעכישע האבן פארלאנגט, אז כדי צוריק צוהאלטן א מלחמה, זאל טשעכיי אפגעבן דאס געביט. טשעכאסלאוואקיי האט טאקע נאכגעגעבן, און דער פרעמיער מיניסטער פון ענגלאנד, נעוויל טשעמבערליין האט געהאלטן, אז ער האט פארמיטן אן אומגליק, און א נייעם קריג אויפן אייראפעישן קאנטינענט.


text:
קענסער
קענסער (אויך ראַק, קאַנסער, קרעפס) (אין דאקטוירישער שפראך: בייזוואוקס) איז אַ קראַנקייט ווען עס פאסירט א ניט-קאָנטראָלירטע צו-וואסקן זיך פֿון קעמערלעך (צעלן) און זיי טוען אדער אַרײַנדרינגען אין דערנעבנדיגע געוועבן אָדער געפירט ווערן צו אַנדערע ערטער אינעם קערפער און דארט זיך צו-וואקסן (מעטאַסטאַסיס[1], דאס איז ווען די קענסער-קעמערלעך ווערן געפֿירט דורכן בלוט אָדער לימפֿע[2]-סיסטעם , רוב קענסערס וועלן פארמירן א שטיק. קענסער קען ערשיינען ביי מענטשן פֿון יעדן עלטער, נאָר די ריזיקע גייט ארויף מיטן עלטער ווערן. קענסער איז די צווייטע מערסטע סיבה אויף טויט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע; לויט דער וועלט געזונט ארגאניזאציע, 12.5% פון אלע טויטפאלן אויף דער גארער וועלט.
די סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קענסער איז א קראנקייט וואס ווי אינעם קערפער ער ערשיינט איז ער אן אומקאנטראלירטע פארמערונג פון קעמערלעך דאך אין דער מעדיצינישער שפראך ווערט ער איינגעטיילט אויף אסאך קראנקהייטן געווענליך וועט ער ווערן אנגערופן לויט דעם קעמערל פון וואנען ער האט זיך פארשפרייט.
די סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סימפּטאָמען ענדערן זיך לויט דעם אָרט וואס דער געוואוקס געפינט זיך און לויטן טיפּ פונעם צעל , און ווי ווייט דער געוואוקס האָט זיך שוין פֿאַרשפּרייט און ווי ווייט ער איז אריינגעדרינגען אין די ארומיגע ארגאנען און זיי געשעדיגט. אבער טיילמאל וועט זי אינגאנצן נישט ברענגען קיין סימפטאמען אפילו ער איז שוין א גרויסע געפאר פארן קערפער.
דיאגנאז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפטיילונג פון רפואה וואס גיט זיך אפ מיט קענסער ווערט אנגערופן אנקאלאגיע, און ווען א פאמיליע דאקטער וועט פארדאכטן אז א מענטש ליידט פון קענסער וועט ער דעם פאציענט רעקאמענדירן צו זען א אנקאלאג וואס וועט פאר אלעם באטראכטן די סימפטאמען, און אויב איז פאראן אן ערנסטער פארדאכט אויף קענסער וועט ער דאס פעסשטעלן מיטן הילף פון א פּאַטאָלאָג וועט ער וועט ערשטנס נעמען אן אינערלעך בילד פונעם קערפער צי א (CT) אדער א (MRI]). נאכדעם וואס ער באשטעטיגט דורכן בילד אז עס איז טאקע פאראן א אומגעוואונטשענער געוואוקס דארף מען נאכגיין צו וויסן צוויי וויכטיגע פונקטן. די צוויי פונקטן זענען: איינס, צי איז דאס א וואקסנדער קענסער אדער א שטילער קענסער, צוויי, פון וואנעט איז דער מקור פונעם געוואוקס ד.ה. פון וואספארא צעל האט ער זיך צושפרייט. דאס ווערט געטון דורך בודק זיין א צעל פונעם געוואוקס. דער צעל ווערט ארויסגענומען דורך אַ ביאָפּסיע (מוסטער פֿון אַ לעבעדיקן מענטש) אָדער כירורגיע (מוסטער דורך אַן אָפּעראַציע), אויך א בלוט-פראבע וועט ווערן באנוצט אין געוויסע פעלער צו דיאגנאזירן קענסער.
די באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל ווערט קענסער באהאנדלט מערסטנס מיט כעמאָטעראַפּיע ביי גרעסערע געוואוקסן, און ביי קלענערע געוואוקסען באַשטראַלונג-טעראַפּיע[3] און טיילמאל אויך דורך אויסשניידן ביי אלע אויבערדערמאנטע באהאנדלונגען וועט דער פאציענט זיין אונטער א דרקטוירישע אויפזיכט ביז 5 יאר נאך די ענדע פון די באהאנדלונג צוליב מורא עס זי וועט צוריק קומען אבער עס זענען אויך פאראן נאך פארשידענע באהאנדלונגען.
די הצלחה פון דער באהאנדלונג ווענדט זיך אין פארשידענע פאקטארן פון זיי ווי פרי ס'איז דערקענט געווארן אינעם סארט קענסער ד.ה. ווי ווייט דער סארט קענסער צעל טוט צוגיין דורך כעמאטעראפיע, אבער מען דארף אויך שטארק נעמען אין באטראכט דער כלליותדיגער צושטאנד פונעם געזונט פון פאציענט דאס איז צוליב ווייל כעמאטעראפיע האט גאר שטארקע זייטיגע אומגעוואונטשענע ווירקונג און דאס אלץ איז נאר ווען די ארגאנען זענען נישט געשעדיגט געווארן, ווייל אויב זיי זענען שוין געשעדיגט געווארן איז שוין דא א פראגע צי קען מען בכלל לעבן אן דעם ארגאן ווייל עס איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט צוריקצושטעלן א געשעדיגטן ארגאן (אויסער דורך אן איבערפלאנצונג, אבער געווענליך ווערט דאס נישט געמאכט אין פאל פון קענסער).
וואָס מער דער פארשריט וואס די וויסנשאַפֿטלעכע פֿאָרשונגען מאכן, אַלץ מער ספּעציפֿיש ווערן די באַהאַנדלונגען לויטן טיפּ קענסער. פֿאַר אַ סך מיני ראַק זײַנען שוין פֿאַראַן רפֿואות וואָס צילעווען ספּעציפֿישע קענסערס.
אומבאַהאַנדלטערהייט קענען קענסערס דערפֿירן צו ערנסטע שאדן אינעם קערפער און אויך צו טויט, כאָטש נישט אין יעדן פֿאַל.
די סיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאָס ניט-רעגולירטע צעוואַקסן זיך וואָס איז כאַראַקטעריסטיש פֿאַר קענסער ווערט אַרויסגערופֿן דורכן שאָדן צו די-ען-איי, וואָס דערפֿירט צו מוטאַציעס[4] אין גענעס (genes) וואָס קאָדירן די פּראָטעיִנען וואָס קאָנטראָלירן די קעמערלעך- (צעלן-)צעטיילונג. אַ סך מוטאַציעס קענען זײַן נייטיק צו פֿאַרוואַנדלען אַ נאָרמאַל קעמערל אין אַ בייזוווּקסיק (malignant) קעמערל. די מוטאַציעס קענען אַרויסגערופֿן ווערן דורך כעמיקאַלן אָדער פֿיזישע גורמים וואָס הייסן קאַרצינאָגענען (carcinogens), דורכן אויסגעשטעלט ווערן אויף ראַדיִאָאַקטיווע מאַטעריאַלן, אָדער געוויסע ווירוסן וואָס קענען אַרײַנגעבן זייער די-ען-איי אין מענטשלעכן גענאָם. די מוטאַציעס קענען געשען סתּם, אָדער קענען איבערגעגעבן בירושה דורך מוטאַציעס אין די אייער- אָדער זרע-די-ען-איי.
אַ סך פֿאָרמעס קענסער זײַנען פֿאַרבונדן מיט סבֿיבֿהדיקע פֿאַקטאָרן ווי למשל טאַבאק-רויך, באַשטראַלונג, אַלקאָהאָל און געוויסע ווירוסן. כאטש טייל פון זיי קען מען אויסמײַדן, איז נישטאָ קיין אופֿן אין גאַנצן צו פֿאַרמײַדן די קראַנקייט, און פֿאָלקסגעזונט-פּראָגראַמען (ווי צ"ב וואַקצינירונג) זײַנען וויכטיק איבער דער וועלט.
צוליב איר גרויזאמע פאלגן ווערט די קרענק אנגערופן אין פאלקס שפראך יענע מחלה אדער יענע מעשה.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אריאל
אַריאל איז אַ שטאָט, אין שומרון געגנט אין די פארנומענע געביטן, וואס געהערט צו ישראל. די שטאָט געפונט זיך מזרח פון ראש העין, דרום פון שכם, און צפון פון ראמאללא. אַריאל איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1978, און אנערקענט געווארן אלס שטאט אין יאר 1998, דער בירגערמייסטער איז רון נחמן, פון די גרינדערס פון די שטאָט.
אריאל איז געגרינדעט געווארן דורך פאמיליעס, וואס זענען געווען באשעפטיקט דורכן מיליטער, אין מיליטערישע אינדוסטריעלע פאבריקן. אין 1987, האט די געגנט געעפנט אירע טויערן פאר אלעמען, און מערערע אימיגראנטן זענען אריבער וווינען אין אַריאל. וויבאלד די שטאט געפונט זיך גאר נאנט צו גוש דן, און צום צענטער דיסטריקט, אבער געפונט זיך נישט אין אן אורבאנישע געגנט, איז אריאל געווארן אויפגעכאפט. נאך די ישראל ריקצוג פון עזה שטרייף אין יאר 2005, זענען אסאך איינוווינער פון גוש קטיף אריבער וווינען אין אַריאל.
די שטאטראט האט באשטעטיקט אין יאר 2009, אז די שטאט וועט גערופן ווערן, אין נאמען פון אריק שרון.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, שטייט די באפעלקערונג, ריכטיק צו 2010, ביי 17,700.
שאסיי 5 פארבינדעט די שטאָט מיט תל אביב, און די רייזע איז א קורצע. אריאל דינט אויך אלס צענטראלע שטאט פאר אלע ארומיקע שטעטלעך פון דער אומגעגנט, מיט געשעפטן רעסטאראנטן און שענק. אין אראיל געפונט זיך די גרעסטע פובליק אוניווערסיטעט אין ישראל, וואס רופט אויס א שטורעם צווישן לינקע אין ישראל און אין דער וועלט, וויבאלד עס געפונט זיך אין א באזעצונג.
אריאל איז די פערטע גרעסטע התנחלות, פון די פיר יידישע שטעט, אין יהודה ושומרון. נאך מודיעין עילית, ביתר עילית, מעלה אדומים.
די צוקונפט פון אריאל איז אונטער שטרייטן פון ישראל, און די פאלעסטינער. אין יאר 2001, זענען די צוויי געקומען צום אפמאך, אז אין די שלום אפמאך וועט די אריאל געגנט אריבער גיין צו ישראל, צוזאמען מיט גוש עציון, און מעלה אדומים געגנט. אהוד אלמערט, האט פארגעשלאגן אין יאר 2008, א פארשלאג פאר אבו מאזען, ווי אריאל וועט אריבער צו ישראל, און אין אויסטויש, וועט ישראל געבן אנדערע טעריטאריעס פאר די פאלעסטינער.
דער ערשטער בירגערמייסטער איז געווען ראן נחמן.


text:
קאצק (הויף)
קאצק איז א חסידות געגרינדעט דורך רבי מנחם מענדל מארגנשטערן אינעם שטעטל קאצק, קאנגרעס פוילן, אין די סוף ת"ק יארן, וואס האט ממשיך געווען ביז דער חורבן אייראפע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פונעם חסידות איז געווען דער אלטער קאצקער רבי, רבי מנחם מענדל, א חסיד פון דעם ייד הקדוש און דעם רבי ר' בונים פון פרסשיכע. רבי מנחם מענדל האט ווייטערגעפירט מיט דעם דרך פון זיין רבי'ן ר' בונים, און האט דערגעגנט אויספירן מופתים, און ווייניג געפירט טישן.
נאך זיין פטירה אין תרי"ט, האבן דער גרעסטער טייל פון זיינע חסידים (כולל צוויי זין און אן איידעם זיינע) מקבל מרות געווען פון רבי יצחק מאיר אלטער פון ווארשע אלס רבי. רבי יצחק מאיר (דער "חידושי הרי"ם") איז געווען דעם קאצקער רבי'נס א שוואגער (ווייל זיין ווייב איז געווען א שוועסטער פון דעם קאצקער רבי'נס צווייטן זיווג).
אין דער לויף פון די יארן האט דער קאצקער רבינס איידעם, רבי אברהם בארנשטיין, אויפגעשטעלט א הויף אין סאכאטשאוו, נאך דער פטירה פון רבי רבי ר' העניך פון אלעקסאנדער, דער ממלא מקום פונעם חידושי הרי"ם, אין תרל"א.
אין גער און סאכאטשאוו, אזוי ווי אין קאצק, האט מען געלייגט א גרויסן דגש אויף לערנען.
א טייל פון די קאצקער חסידים זענען געבליבן אונטער דער הנהגה פון רבי דוד מארגנשטערן, דעם אלטן קאצקער רבינס עלצטער זון, און פון אים איז ארויסגעקומען די קאצקער דינאסטיע וואס האט זיך געצויגן ביזן חורבן אייראפע, ווען רוב קאצקער חסידים און אייניקלעך זענען אומגעקומען.
קאצקער רביס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי דוד קאצקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי דוד מארגנשטערן (ה'תקס"ט – כ"ב תמוז ה'תרל"ג) איז געווען דער צווייטער קאצקער רבי. ער איז געווען א תלמיד פונעם רבין ר' בונים און פון זיין פאטער. ער האט געהייראט טויבא גרינוואלד, א טאכטער פון ר' הערשל דישקעס פון אפאטשנא, י"א אלול תקפ"ז[1]. ער האט געהאט פרנסה פון א קלייט וואס זיין ווייב האט געפירט. נאך זיין פאטער פטירה איז ער געווארן זיין ממלא מקום אין קאצק. ער האט נישט פארשריבן זיינע תורות. אין תשס"ז האט זיין אייניקל ברוך גוטער ארויסגעגעבן דעם "אהבת דוד השלם" מיט זיינע תורות, און אויך א ביאגראפיע.[2]
נאך זיין פטירה האבן צוויי פון זיינע זין אנגעהויבן פירן רעביסטעוועס, רבי ישראל פון פילעוו און רבי צבי הירש לאמאזשער. נאך א זון זיינער, רבי יעקב יהושע (נפטר ט"ו ניסן ה'תרס"ט, 1909) האט נישט געוואלט פירן און איז געווארן א חסיד פון זיין ברודער, דער פילעווער רבי. אבער נאך דער פטירה פונעם פילעווער אין תרס"ו האט א היבשער טייל פון זיין ברודערס חסידים אים אויפגענומען פאר א רבי. רבי דוד און רבי יעקב יהושע ליגן אין דעם בית עולם אין קאצק לעבן דעם אלטן רבין, רבי מנחם מענדל.
רבי ישראל פילאווער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים ישראל מארגנשטערן (ת"ר – י"ב סיון תרס"ה, 1905) האט געוואוינט אין קאצק און נאכהער אין פילעוו. ער האט געפירט א גרויסן הויף, כמעט אלע פון זיין פאטערס חסידים זענען געקומען צו אים. ער האט פרובירט צו גרינדן אן ארגאניזאציע צו קויפן לאנד אין ארץ ישראל בכדי שומרי תורה ומצוות זאלן קענען וואוינען דארט.
נאך זיין פטירה האבן זיינען זין געפירט רעביסטעוועס.


text:
עלעקטראנישע מוזיק
עלעקטראנישע מוזיק איז מוזיק וואס מ'האט געמאכט מיט עלעקטראנישע געצייג ווי סינטעזיזירערס, קאמפיוטערס, פויק מאשינען און סעמפלערס. עלעקטראנישע מוזיק ווערט אויך גערופן "קאמפיוטערזירטע מוזיק", ווייל א גרויסן טייל ווערט געמאכט מיט א קאמפיוטער ניצנדיק פאסיקן ווייכווארג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אנהייב יארן פונעם 20סטן יארהונדערט האט מען געפרואווט צו פארברייטערן דעם ספעקטרום פון קלאנגען, און מ'האט דערפינדן פארשידענע מוזיק אינסטרומענטן ווי דער טעלהארמאניום און דעם אנדעס מארטינא.
אין די 1940ער יארן האט פיער שעפער געגרינדעם די מוזיק קאנקרעט באוועגונג.
אין די 1950ער יארן האט מען אויפגעשטעלט א צענטער פאר עלעקטראנישער מוזיק אין ניו יארק.
אין דער וועלט פון קלאסישער מוזיק האט מען געשפילט באראק מוזיק פון באך, סטראווינסקי און מוסארגסקי מיט א סינטעזיזירער.
עלעקטראנישע מוזיק ווערט געניצט אין פילמען צו שאפן געוויסע עפעקטן. למשל, די טעמע-מעלאדיע פון דער בריטישער טעלעוויזיע סעריע "דאקטאר הו" וואס איז טראנסמיטירט געווארן דורכן BBC אנהייבנדיק פון 1963. די שאפונג האבן געשריבן ראן גריינער (Ron Grainer) און דיליא דארבישיר (Delia Derbyshire).


text:
נארדוועסט טעריטאריעס
נארדוועסט טעריטאריעס (ענגליש: Northwest Territories, פראנצויזיש: les Territoires du Nord-Ouest) איז איינע פון קאנאדעס דריי פעדעראלע טעריטאריעס. די נארדוועסט טעריטאריעס זענען געווארן א טייל פון דער קאנאדישער קאנפעדעראציע דעם 15טן יולי 1870, אבער די היינטיקע גרענעצן פון דער טעריטאריע זענען געשאפן געווארן דעם 1טן אפריל 1999, ווען מען האט אויפגעשטעלט די טעריטאריע נונאוואוט.
די טעריטאריע האט געהאט א באפעלקערונג פון 41,462 ביים 2011 צענזוס. די הויפשטאט איז יעלאנייף, זייט 1967.
בערך העלפט פון דער טעריטאריע געפינט זיך צפון פון דער בוים ליניע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעריטאריע איז פלאצירט אין צפון קאנאדע, צווישן די צוויי אנדערע פעדעראלע טעריטאריעס, יוקאן צו מערב און נונאוואוט צו מזרח. אויך גרענעצט זי מיט די פראווינצן בריטישע קאלאמביע צו דרום-מערב, און אלבערטא און סאסקאטשעווען צו דרום. זי באדעקט א שטח פון 1,183,085 קוואדראט ק"מ.


text:
מאראנץ
א מאראנץ אדער אראנדזש איז א מין ציטרוס בוים און זיין פרוכט וואס איז זיס און ביטער און קומט אין א שאלעכץ וואס האט דער אראנזשער קאליר. ער שטאמט פון דרום-מזרח אזיע.
עס וואקסט אויף א קליין בלומען ביימעלע, בערך א 10 מעטער הויך.
טייל מענטשן עסן אויך די שאלעכץ, עס איז דא צוויי חלקים די אויסעווייניגסטער וואס איז טונקל אראנזש אין אנגעפילט מיט גלענדס וואס מאכן איר שיין שיינענדיג און אויליג. און די אינעווייניגסטער דיקער מער ווייסערער שאלעכץ.
ווען מען שיילט אפ די שאלעכץ קומט דאס געווענליך געפאקט אין 11 פענעצער שיין באהאפטן איינער צום אנדערן אבער צוטיילבאר אן קיין שום שוועריגקייט.
אין יעדן פענעץ ליגן הונדערטע קליינע זעקלעך פון זאפט. דער פרוכט אינעווייניג איז בדרך כלל אראנזשע פארב אבער עס איז פאראן אויך מאראנצן מיט רויטע אדער געמישט רוט-אראנזשע פרוכט. אזעלכע רופט מען "בלוט מאראנצן".
מאראנצן ברויכן ווערן איינגעשפייכלערט אין די ווארימסטע טיילן פונעם פרידזשידער עס האלט זיך געוויינליך פריש ביז צוויי וואכן.
מען עסט דאס פאר זיך אבער מען מאכט דערפון אויך מאראנצן זאפט צו טרינקען אדער סתם פאר אינגרידיענטס פון קוכן צו מאכן א גוטן טעם.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם מאראנץ איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אבער אויף דעם שאלעכץ טרעפט זיך עפטערס אינסעקטן, דערפאר דארף מען אויף פאסן ס'זאל נישט איבערגיין צום פרוכט.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מאראנץ איז פון די פרוכט וואס וואקסן אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם מאראנץ די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם אכטן יאר ביז צום ענדע פון דעם אכטן יאר. דער ראסע אנא געפינט זיך שוין אויף דעם מארק פון אייר, דער ראסע יונאטאן, גרענד און דעלישעס קומען אויף דעם מארק אין חודש תמוז, און דער ראסע גאלדען דעלישעס אין חודש אב
ערלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מאראנץ פון די ראסע טולינגאלד געפינט זיך שוין אויף דעם מארק נאך אין זיינע ערשטע דריי יאר, דערפאר דארף מען קאנטראלירן און אויף פאסן פאר מען באנוצט זיך מיט זיי וועגן דעם פראבלעם פון ערלה.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ניקאלא טעסלא
ניקאלאַ טעסלאַ (10טן יולי, 1856 - 7טן יאנואר, 1943; סערביש: Hиkoлa Tecлa) איז געווען א סערבישער ערפינדער, פיזיקער, מעכאנישער אינזשעניר, און עלעקטרישער אינזשעניר. ער איז געבוירן געווארן אין סמיליאן, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט אין דער רעפובליק פון קראאטיע. שפעטער איז ער געווארן אן אמעריקאנער בירגער.
טעסלא האט דערפינדן א פריערע פארעם פון ראדיא. זיינע הויפט ערפינדונגען זענען געווען אין די פעלדער פון מאגנעטיזם און עלעקטריע. ער איז בעסט באוואוסט פאר זיינע ביישטייערונגען וואס האבן געצויגן צו דער אנטוויקלונג פון אפבייט שטראם. אפבייט שטראם האט א מעלה איבער דירעקטן שטראם, אז מען פארלירט נישט אזוי פיל ווען ער ווערט טראנסמיטירט איבער לאנגע אפשטאנדן.
טעסלא איז געשטארבן אין דעם ניי יארקער האטעל דעם 7טן יאנואר, 1943.
דעם 10טן יולי 2006, זיין 150סטער געבורטסטאג, האט מען גערופן דעם אינטערנאציאנאלן פליפארט אין בעלגראד אויף זיין נאמען.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעסלא איז געבוירן געווארן דעם 10טן יולי, 1896, אין סמיליאן, עסטרייך אונגארישע אימפעריע.[1] זיין פאטער איז געווען א גלח אין דער סערבישער ארטאדאקסישער קירכע.
זיין ערשטע שטעלע האט ער באקומען אין 1881 ארבעטן אלס א טעלעגראף אפערירער אין בודאפעשט. ער האט ערפינדן א הילכער פאר טעלעפאנען.
ער האט געפלאנעוועט די טעלעפאן סיסטעם אין רומעניע.
אין 1884 האט ער אימיגרירט אין די פאראייניגטע שטאטן, וואו ער האט אנגעהויבן ארבעטן ביי טאמעס עדיסאן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Happy birthday, Nikola Tesla: thanks for the electricity", The Guardian (London), GMG. דערגרייכט דעם February 21, 2011.
- NikolaTesla.fr - מער ווי 1,000 דאקומענטן וועגן טעסלא


text:
זנות
זנות איז געשלעכטליכע באציאונגן פאר תאווה, און מע'לאזט זיך קאסטן געלט אדער אן אנדער אפצאל פאר דאס.
א זונה אדער הור אין אלט-יידיש (קורװע) איז א מיידל און צומאלן א מאן וואס טרענט פאר געלט.[1]
עס איז די וועלט'ס עלטסטע פאך, [2].
לויט די געזעצן אין ישראל איז פארבאטן צו אויסהאלטן א שאנדהויז. אבער כאטש וואס עס איז פארבאטן, איז פאראן הונדערטער אדער טויזנטער שאַנדהייזער אין ישראל. אבער אויף יעדנספאל מעג א מיידל פערזענליך פארקויפן איר קערפער און מזנה זיין פאר געלט.
לויט די געזעצען אין אמעריקא איז פארבאטען פאר איינעם צו נעמען געלד פאר מזנה זיין, און כאטש עס איז פארבאטען איז עס איינס פון די גרעסטע ביזנעסער און די סטעיטס.
זונה איז געוויינליך א פרוי וואס פארקויפט זיך איר גוף צו מהנה זיין פרעמדע מענער פאר געלט. זייער ארימקייט אדער די אומשטענדן טרייבן זיי דאס צו טאן, ווייל עס איז א פיזישער דערנידעריגער פאך פיל מיט קרענק סכנות ווי איידס, און פשוט שווער דאס צו טאן. עמאציאנאל מוז מען זיין פארטייבט, נישט צו שפירן די עול פון זאגן ליגענט פאר יענעם בשעת מען איז יענעם מהנה אז מען מיינט נישט זיין טובה. געוויינליך מוז מען זיין זייער א גוטער פאפער כדי דער קאסטומער זאל זיין צופרידן. זיי נעמען דראגס כדי צו פארשיכורן די חושים און זיך בלייבן גוטמיטוג און אזא געפאלענער אקט. זיי דארפן אויך אויסזעהן יונג און שיין כדי צוציען בעסערע פרייזן פאר זייער גוף.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך און אפילו אין גמרא זעהט מען דאס אלס א נארמאלער פאך, אבער ס'איז דא א לאו מן התורה פאר א פרוי אדער א מאן צו טוהן דאס: "לא תהי' קדשה מבנות ישראל". ס'איז דא אויך א לאו מן התורה פאר א טאטע צו לאזן זיין טאכטער זיין א זונה. עס איז שטארק בזוי ווייל עס פארמערט זנות, און זנות איז דער סאמע אראפגעקוקטער זאך אין די תורה [פֿעלט אַ מקור]. ס'איז אסור צו נוצען געלט וואס איז געגעבען געווארן אלס באצאלט פאר א זונה פאר הקדש זאכען, און מן הסתם אויך פאר אנדערע דברי קדושה. מענער וואס זענען זונות פאר אנדערע מענער, זענען אסור בתכלית צוליב דעם איסור פון משכב זכר.
דערויסענדע לינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פּראָ'ס און קאָנס איבער זינדיגן מיט א פרעמדע פרוי. ידיעות


text:
פעדער
א פעדער איז א שרייבן אינסטרומענט וועלכע לייגט טינט אויף אן אויבערפלאך, געווענליך א פאפיר.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שרייבן גייט צוריק צו די עגיפטישע וועלכע האבן געשניצטע שטיקער האלץ צו שרייבן דורך איינטינקן אין טינט און דעס אפעלירן אויף שטיינער און שפעטער אויסגעארבעטע פארמעט. די וועלט האט אזוי געשריבן ביז אין דעם מיטל אלטער ווען מען האט אנגעהויבן נוצן א ריכטיגע פעדער (געווענליך פון פייגל) וועלכע איז שפיציג און הויל און האט געהאלטן די טינט פאר א לענגערע צייט. שפעטער האט מען אויך גענוצט פארשידענע ערליי פעדער געמאכט פון אייזן וועלכע האט געהאט פארשידענע קונצן וויאזוי צו האלטן די טינט אינעווייניג ווי לענגער.
אין די ערשטע העלפט פונע'ם 19'טן יאר-הונדערט איז אויסגעטראפן געווארן די קוואלפען דורך א רומענישער וועלכער האט שטודירט אין פאריז, פראנקרייך. די פראנצויזישע רעגירונג האט געלייגט א פאטענט דערויף און די פעדער איז פארשפרייט געווארן איבער די גאנצע וועלט ביז עס איז פארבעסערט געווארן דורך אן אינשורענס בראוקער אין ניו יארק סיטי אין 1884. די פאונטען פעדער ווערט נאך גענוצט היינט צו טאג און מען קען עס באקומען אין די געשעפטן.
אין 1888 איז אויסגעטראפן געווארן די באל-פאוינט פעדער דורך אן אונגארישער צייטונג רעדאקטאר מיט די הילף פון זיין ברודער א כעמיקער. די באל-פאוינט פעדער איז געווארן דער וועלט'ס פעדער ביזן היינטיגן טאג.


text:
לוי יצחק בענדער
ר' לוי יצחק בענדער (ה'תרנ"ז - כ"ב תמוז תשמ"ט) איז געווען פון די חשובי חסידות ברסלב, און א לאנגע צייט געווען דער פירער פון די בראסלאווער חסידים אין ירושלים.
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט גראדזשיסק, פוילן, אין יאר ה'תרנ"ז צו ר' נח מיט שרה בענדער. זיין נאמען איז נאך ר' לוי יצחק בערדיטשעווער.
פערצן יאר האט ער געלערנט אין גראדזיסק, און ביי 15 יאר האבן זיינע עלטערן באשלאסן צו אים שיקן לערנען אין מאקאוו.
אין די שפעטערע יארן נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין אומאן, דארט האט ער זיך אנגעהאלטן צו ר' שמשון בארסקי און נאכער צו ר' אברהם בן נחמן. זיין לעבן געשיכטע איז באשריבן געווארן דורך ר' בצלאל פריעדמאן אין ספר "איש חסידך". אלע זיינע שמועס'ן און שיחות וואס ער האט איבער געגעבן פון וואס ער האט געהערט אין אומאן זענען באשריבן געווארן אין ספרי "שיח שרפי קודש-ברסלב".
ער ליגט אין הר הזיתים אין דער חלקה פון די בראסלאווער חסידים.


text:
װיקיפּעדיע:קאנטאקט אונדז
- פאר כללית'דיגע טעכנישע פראגעס, וואס רוב מאל נוגע צו יעדן איינעם פון וויקיפידיע שרייבט דאס אין וויקיפּעדיע:טעכנישע פֿראַגעס.
- פֿאר טענות, פֿראגעס, באמערקונגען, איידיעס, אויף פּאַליסיס וואס איז אנגענומען ביים עולם אידישע וויקיפעדיע באנוצער, ברענגט דאס ארויף פֿאר א דיון, פּאול אדער שמועס, אין דעם געמיינדע בלאט.
- עס איז אייביג בעסער זיך צו פֿארבינדען מיט טענות און פֿראגעס אויף די "רעדן" פֿון דעם ספּעציפֿישן טעמע וואס באדערט אייך. ווייל רוב מאל זענען אייערע הערות נוציג פֿארן כלל וואס וועט באזוכען דעם ספּעציפֿישן ארטיקל אינעם עתיד.
- אויב באדערט אייך איין ספּעציפֿישן שרייבער, קענט איר דירעקטן אייערע טענות צו א באנוצער וואס טוט דאס וואס אייך באדערט, אין זיין רעדן בלאט. אזוי ארום וועלן אנדערע אויך קענען הנאה האבן פון דעם שמועס ווי איר מוסר'ט יענעם אויס, ווייל א גבר אלים טשעפעט נישט נאר אייך נאר מסתם האט ער נאך שונאים. אויב יענער מעקט זיין רעדן בלאט (וואס אונזער הויפט מנהל רוני לאזט דערווייל צו,) שרייבט דאס אין געמיינדע בלאט.
- אויב ווילט איר שיקן אי-מעיל צו א באנוצער פריוואט מוזט איר זיין איינגעשריבן אלס באנוצער דאן קענט איר שיקן פריוואטע אימעיל צו אים אויב האט יענער זיך איינגעשריבן זיין אימעיל אדרעסע.
- אויב זענט איר א זשורנאליסט פון די מידיע, אדער סתם א נייגעריגער פארבייגייער, וואס ווילן וויסן מער איבער דעם באגריף פון וויקיפידיע, וויאזוי ארבייט דאס? וואס איז איר ציל און מיסיע? און ווער זענען מיר? פרעגט דאס אין דעם וויקיפידיע רעדן בלאט, און איינער וועט אייך שוין ענטפערן דארטן קלאר אויף אייערע אנפראגעס.
סיסאפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיסאפ'ס קענען אויסשפארן א וואנדאל לויט די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און פארשפארן בלעטער לויט די וויקיפעדיע:פארשפארן פאליסי.
- א ליסטע פון אלע אידישע וויקיפעדיע'ס [1] סיסאפן.
ביוראקראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביוראקראטן - זיי קענען מאכן נייע סיסאפ'ס אבער נישט מבטל זיין.
סטוארטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטוארטס זענען די איינציגסטע וואס קענען אראפנעמען סיסאפ רעכטן, אדער זיי גענצליך אויסשפארן.
פרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב קיינער וויל אייך נישט אויסהערן פוילט אייך נישט צו טראגן אייער באגער צום שאפער און פירער פון אלע וויקיפעדיעס; זשימי וועילס.


text:
פיניש
פֿיניש (Suomi סואמי) איז א שפראך וואס 92% פון מענטשן אין פינלאנד רעדן. זי איז אן אפיציעלע שפראך אין פינלאנד און א מינדערהייט אפיציעלע שפראך אין שוועדן.
די פארשידענע מיני פיניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא צוויי מיני פיניש וואס זענען גענוצט אין פינלאנד. איינער איז דער "כלל-שפארך" (yleiskieli), און דער צווייטער איז דער "גערעדט שפראך" (puhekieli). דער כלל-שפראך איז גענוצט ביי פארמאלע מצבים ווי פאליטישע דרשות און אין די נייעס. ביי דער כלל-שפראך איז עס דא אויך א פארמע וואס הייסט "בוך-שפראך" (kirjakieli), און עס איז גענוצט אין אלע טעקסטן - אפילו אין רייד פון מענטשען אין פראזע. דער גערעדט שפראך, להבדיל, איז דער עיקר מין פון פיניש און איז גענוצט אין טעלעוויזיע און ראדיא און ביי געשעפט, און עס איז דער פרעפירט שפראף ביי מענטשען צו רעדען איינער מיטן צווייטען.
לדוגמא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיניש איז א אוראלישע שפראך און איז זעהר אנדעריש פון די שפראכן וואס זענען גערעדט אין ארומיגע לענדער, צום ביישפיל שוועדיש און נארוועגיש, וואס זענען גערמאנישע שפראכן, ווי אידיש.
פראנאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פינישע ווערבן זענען קאניוגירט לויט פערזאן און נומער, אז פראנאמען זענען נישט באדארפט. דערפאר, אין כלל-שפראך פיניש די פראנאמען פאר די ערשטע און צווייטע פערזאנען זענען נארמאל נישט גענוצט, סיידן פאר הדגשה. אין דער גערעדטער-שפראך פיניש, זענען אלע פראנאמען גענוצט. אין דעם דריטן פערזאן, סיי אין כלל-שפראך פיניש סיי אין גערעדטער-שפראך פיניש, איז דער פראנאם אייביג באדארפט, צ.ב. hän menee ער גייט, he menevät, זיי גיין.


text:
דעם יונגן יוסף-הצדיקס קלאָג פאַר זיינע ברידער
(אפּנים פון "מכירת יוסף שפּיל")
מיין האַרץ, מיין האַרץ טוט מיר זאָגן
אַז מיינע ברידערלעך פירן צום טויט מיך דערשלאָגן
איך גיי און גיי און איך ווייס ניט וואו איך בין
און פּלוצים באַגעגן איך דעם מלאך גבריאל אַקעגן
דאָרטן פונדערווייטנס זע איך אויך אַ יינגל שטיין
טראַ-לאַ-לאַ, טראַ-לאַ-לאַ... און אַהינצו מוז איך צו גיין
זאָל איך זוכה זיין בשלום, אוי, אַהיים צו גיין
זעט זשע, ברידער, ווער איר זענט
צו וועמען זענט איר אַזוי גלייך
צו די פליגן אויף די ווענט
כאָטש איר זענט איר אַזוי רייך
אוי [ווי]אַזוי איז מיר, ברידערלעך,
פון אייך אָפּצושיידן
וויאַזוי איז דאָס ליבשאַפט, אוי, אין האַרצן
וויזוי האָבן מיר געלעבט אַלע אינאיינעם
אַלע אינאיינעם אָן האַרצן -- ביי קיינעם
און אַז אַ מענטשן אַן אבר פעלט
אוי ווי אייביק וויינט ער נאָך זיין גוף
אָבער אַזוי איז מיר, ברידערלעך,
פון אייך אָפּצושיידן
וויאַזוי איז דאָס ליבשאַפט, אוי, אין האַרצן
וויזוי האָבן מיר געלעבט אַלע אינאיינעם
אַלע אינאיינעם אָן האַרצן -- ביי קיינעם
יעצט נעם איך דאָס פידעלע אין דער לינקער האַנט
און דריי מיך אויס צו דער קלאָר ווייסער וואַנט
און שפּיל מיר פאַר מיין טויט
און שפּיל מיר פאַר מיין טויט
....... בין געווען קנעכט ביי אייך (?!)
איר וועט דאָך מיין תשובה ניט אָננעמען,
תשובה ניט אָננעמען
און דערום, מיינע ליבסטע ברידערלעך,
פאַרנעמט זשע מיין ביטער געוויין
און לאָזט מיך צו מיין פאָטער יעקב
אוי, אַהיים צו גיין
און עס העלפט נישט קיין געוויין
און עס העלפט נישט קיין געשען
פון דער וועלט מוז מען גיין
אַדיע! אַדיע! אַדיע! י
***
ווי עס האָט פאַרגעדענקט געניע סאַנדלער -- געניע בת אברהם קאָטיק
פון אירע קינדעריאָרן אין די 1930ער אין מאַרקולעשט פאַרשריבן דעם 15טן יולי 2011 אין נצרת-עילית


text:
נאז
נאז איז געמאכט צו אטעמען
אויך איז דאס געמאכט צו שמעקן אויב וואלט דאס ווען געווען ערגעץ אנדערשט פלאצירט וואלט געווען שווער דאס קראצן און פיצן , אויך איז דאס העכער די מויל א שטארקע ארכיטעקטישע סטראטעגיע אז אלטע פארפוילטע עסן זאלן מען שנעל דערשמעקן און דאס נישט אראפשלינגן צו פארדארבן די מאגן.
אויך איז דער נאז קונצלעריש אויסגעשטעלט מיט אסאך בלוט רערן צו ווארימען די קאלטע לופט וואס מען אטעמט אריין דורך די נאז רערן.
עס האלט אויך געטריי די אויגן ברילן
דער סטרוקטער מאכט אז די לעכער גייען אויף אראפ כדי די ווינט זאל נישט אריינבלאזן וואס סברויך נישט סתם אזוי.
די הארעלעך שטייען אינוועניג צו רייניגען די לופט
פון די נאז אינאיינעם מיטן מויל ווערט ארויסגעשאסן אסאך מאל א סניז (האטשו) און מען מוז באלד זאגן אסותא.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
װיקיפּעדיע:נאמענטייל
בלאט טיטלען אין מעדיעוויקי זענען צוזאמענגעשטעלט פון צוויי טיילן: א נאמענטייל נאמען (אפציעדיג), און דעם רעשט פונעם טיטל. למשל, דער בלאט האט דעם טיטל [[װיקיפּעדיע:נאמענטייל]], במילא איז אין דעם װיקיפּעדיע נאמענטייל. א טיטל אן א צווייפינטל (:), למשל, [[וועלט]], געהערט צום הויפט נאמענטייל.
ווי למשל א נאראמאלער אלגעמיינער ארטיקל ווי הייד פארק האט נישט קיין פרעפיקס אין זיין נאמען, אבער אויב וואלט עס ווען געווען אנווייזונגען און אפהאנדעלונגען נישט קיין אנציקלאפעדיע ארטיקל נאר הילף אדער וויקיפעדיע פאליסי לגבי הייד פארק, וואלט דאס געהאט ווען אן הקדמה ווי וויקיפעדיע:הייד פארק, אדער הילף:הייד פארק.
אויך אן ארטיקל ווי רעדן קען האבן פארשידענע נעיםספעיס און די עיקר ארטיקל איבער רעדן וואס איז אן אנציקלאפעדיע ארטיקל האט בכלל נישט קיין נעימספעיס, אבער אויב די רעדן איז איבער אן אנדער ארטיקל קומט די רעדן אלס די נעימספעיס, ווי רעדן:רעדן. און אויב איז דאס הילף אויף רעדן דארף מען לייגן א נעיםספעיס בעפאר אזוי הילף:רעדן און אויב איז דאס אנווייזונגען אויף רעדן דאן איז דאס וויקיפעדיע:רעדן.
מעדיעוויקי שטעלט צו 18 נאמענטיילן.
הויפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט נאמענטייל אדער דער ארטיקל נאמענטייל איז די ענציקלאפעדיע גופא. (זעט באזונדער:אלע בלעטער) (אן א פרעפיקס; מען מעג ניצן א צווייפינטל, אבער דאס איז נאר נייטיג ווען מען ניצט דעם בלאט אלס מוסטער).
בײַשפיל: תורה.
וויקיפעדיע (פראיעקט)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פראיעקט נאמענטייל (פרעפֿיקס וויקיפעדיע:, אויך גערופֿן דער וויקיפעדיע נאמענטייל) איז א נאמענטייל וואס באזארגט אינפֿארמאציע וועגן וויקיפעדיע אדער איר שוועסטער פראיעקטן און וויאזוי מען ניצט זיי.
- רעדן: דאס איז דער רעדן בלאט פון א בלאט אינעם הויפט נאמענטייל
- באניצער: דער היימבלאט פון אן איינגעשריבענעם באניצער
- באניצער רעדן: דער רעדן בלאט פון אן איינגעשריבענעם באניצער
ווען איר זוכט אדער שרייבט א נייעם ארטיקל, געדענקט צו נוצן די געפאסטע נאמענטייל פאר די ריכטיגע רעזולטאטן.
- קאטעגאריעס פון אסאך וויקיפעדיע ארטיקלן פון איין פארטיקילער נושא. קאטעגאריע:
- רעדן בלעטער בלאט וואס איז באהאפטן אטאמטיק צום הויפט ארטיקל. - רעדן:
- באניצער. (א באניצער קען האבן דעם זעלבן נאמען ווי אן ארטיקל ווי למשל נייעס באריכט - באנוצער:
- מוסטער. - מוסטער:
- בילדער. - בילד:
- באזונדער וואס איז די וויקיפעדיע:ספעציעלע בלעטער
- פארטאל
- נעיםספעיסעס זאל נישט ווערן פארטוישט מיט אינטערוויקי לינקס וואס האבן אויך א הקדמה צום ווארט.


text:
ראטערדאם
ראטערדאַם (האלענדיש: Rotterdam) איז א פארט שטאט אין האלאנד, און די גרעסטע שטאט אין לאנד נאך אמסטערדאם. דער פארט איז דער גרעסטער פארט אין אייראפע, און דער צווייטער גרעסטער אין דער וועלט (נאך סינגאפור). ראטערדאם איז א חשובער אינטערנאציאנאלער האנדל צענטער.
די שטאט האט 603,425 איינוואוינער (2010).
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעניס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייט 1972 האלט מען אין ראטערדאם א וועלט טעניס טורנאמענט. דער געווינער דאס ערשטע יאר איז געווען ארטור אש, וואס האט געווינען נאך צוויי מאל.
צווישן די חשובע טעניס שפילער וואס האבן געשפילט אינעם טורנאמענט זענען:
- ארטור אש
- טאם אקער
- דזשימי קאנארס
- ביארן בארג
- דזשאן מקינרא
- איוואן לענדי
- סטעפאן עדבערג
- באריס בעקער
- יעווגעני קאפעלניקאוו
- טים הענמאן
- ראדזשער פעדערער
- הואן קארלאס פערערא
- רפאל נאדאך
- ענדי מאריי
- הואן מארטין דע פאטרא
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1943
1943 איז דאס 43סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1943 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן פעברואר
- די דייטשער שטעלן א קנס פון צען מיליאן פֿראנק אויף די יידן פון דזשערבע
- צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט ראסטאוו
- 4טן מערץ - אנהייב ארויסטרייבן 11,343 יידן פון טראקיע און מאקעדאניע קיין טרעבלינקע
- 8טן מיי - חורבן אייראפע: ווארשעווער געטא אויפשטאנד איינגעפאלן
- 2טן אויגוסט - אויפשטאנד אין טרעבלינקע טויט לאגער
- 1טן סעפטעמבער - נאציס הייבן אן ליקווידירן די ווילנער געטא
- 8טן סעפטעמבער - דווייט אייזנהאוער, גענעראל פון דער אמעריקאנער ארמיי, איז מבשר וועגן וואפן שטילשטאנד מיט איטאליע
- 23סטן סעפטעמבער - די ווילנער געטא ווערט ליקווידירט ווען די יידן ווערן געשיקט צו זייער טויט אין פאנאר און פארניכטונגס לאגערן אין אייראפע.
- 13טן אקטאבער - צווייטער וועלט קריג: די נייע רעגירונג פון איטאליע דערקלערט מלחמה קעגן דייטשלאנד
- 14טן אקטאבער - אויפשטאנד אין סאביבאר טויט לאגער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן סעפטעמבער - לעך וואלענסא, ארבעטער פירער און פרעזידענט פון פוילן
- 15טן אקטאבער - סטענלי פישער, אנפירער פון ישראל באנק
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1862)
- 8טן מיי - מרדכי אניעלעוויטש, פוילישער ייד, פירער פונעם ווארשעווער געטא אויפשטאנד (געב' 1919)
- 2טן נאוועמבער - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)


text:
קאמעניץ (ליטא)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דאס ליטווישע שטעטל. אויב איר זוכט דאס שטעטל קאמעניץ אין פאדאליע, זעט קאמעניץ, אוקראינע.
קאמעניץ (בעלארוסיש: KaMяHéц, רוסיש: KáMeHeц, פויליש: Kamieniec) איז א שטעטל אין בריסקער וואבלאסט פון בעלארוס און דער צענטער פון דער קאמעניצער ראיאן. די שטאט געפֿינט זיך אינעם צפון-מערב ווינקל פון בריסקער וואבלאסט אויף דעם ליאַסנאַיאַ טייך, בערך 40 ק"מ צפון פון בריסק. אין יאר 2002, איז די באפעלקערונג געווען 9,000.
חשובע פערזענלעכקייטן פון קאמעניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב ברוך בער לייבאוויץ, ראש ישיבה
- הרב חיים זונדל מאקאבי, דער "קאמעניצער מגיד"


text:
זעלביקער-געשלעכט חתונה
אַ זעלביגער-געשלעכט חתונה איז אַ חתונה אין װעלכע בײדע שותּפֿים האָבן דער זעלביקער דזשענדער.
א זכר וואס איז געי האט חתונה מיט א זכר, און א נקבה לעסביאנקע האט חתונה מיט א נקבה.
פארשטייט זיך אז קיין קינדער קענען זיי נישט האבן.
יודישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער הלכה איז עס ביי א מאן אסור מן התורה פאר מענער, ווייל ער איז מחוייב מיט פרייה ורבייה. ווי אויך טאר ער נישט מוציא זיין זרע לבטלה.
אבער פאר א פרוי איז נישטא דער איסור, ווייל זי איז נישט מחוייב מיט די מ"ע פון פריה ורביה.
לעגאליטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאלגנדע לענדער איז עס לעגאל: האלאנד, בעלגיע, שפאניע, קאנאדע, נארוועגיע, שוועדן, פארטוגאל, אייסלאנד, ארגענטינא.
אין די פאלגענדע לענדער איז ער נאר לעגאל אין איין אדער עטליכע שטאטן: מעקסיקא; מעקסיקא סיטי, פאראייניגטע שטאטן; ווערמאנט, ניו העמפשיער, וואשינגטאן די. סי., מאסעטשוסעטס, קאנעטיקוט און אייאווא.


text:
תמוז
תמוז איז דער פערטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער צענטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז תמוז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואניג טעג.[3]
ראש חודש תמוז איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון סיון, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון תמוז, וויבאלד סיון איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש תמוז קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (א ג ה ו) זונטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, פרייטיק.[4]
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש תמוז גייט ארויס פון דער ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) וכל זה איננו שוה לי[5] (אסתר ה. יג.).
דער מזל פון תמוז ווערט אנגערופן סרטן (דער ראַק).[6]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד ה"ה
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים תמוז אב פ"א א
- ↑ ספר יצירה פ"ה


text:
באשיידנקייט
צניעות איז א עטישע און מאראלישע מדה וואס ווייזט אויף איידלקייט. יעדע באגריף אדער באשעפעניש וואס האט א סעקסואלער ציאונג קראפט, ווי למשל פרויען אדער געוויסע מאן'ס גלידער, אדער טעמעס וואס רייצן אן די הארמאנען פון א מענטש צו וועלן האבן סעקס, ווערט באהאלטן און דערשטיקט דורך איגנארירען.
צוליב איר שטארקע קראפט וואס א מענטש קען נישט קאנטראלירן איז נאר איגנארירען דער איינציגער אויסוועג פטור צו ווערן פון אירע ציאונגען. דאס איז דער ווייזונג אז א מענשט איז אפגעהיטן און הייליג און ער לאזט זיך נישט אריין אין נסיונות.
גאָר אסאך פארבאטונגן מצוות און מנהגים פון די אידשע טראדיציע ווערן אנגעגעבן אלס דער ציל און טעם אדער סיבא וועגן צניעות פאקטאר.
ביי חרדים איז דא ספעציעלע עסקנים וואס געבן זיך אפ מיט האלטן די צניעות סטאנדארטן, און צוריק האלטן די דאזיקע געפאלנקייטן אויף ווי ווייט מעגליך, דורך באקעמפן די באטרעפענדע און צושטערן נידעריגע געשעענישן. - זיי הייסן געווענליך משמרת הצניעות און רופן ארויס א פחד ביי פורקי עול.
רבי משה פיינשטיין האט געפסקענט אז צניעות איז א באגריף וואס מ'קען נישט אין אלגעמיין אפטיטלען לויט אפאר פרומע קנאים נאר מוזן נאכגעפארשט ווערן וויאזוי איז דער מנהג המקום אויב איז דער סדר צו גיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אליקים געציל עלינסאן Women and the Mitzvot: The modest way. An extensive review of the laws of modesty including synagogue separation, mingling of the sexes, and women's dress. ISBN 1-58330-148-8.
- הרב פסח אליהו פאלק: "עוז והדר לבושה". יסודותדיק ספר וועגן צניעות.


text:
װיקיפּעדיע:נייטראל
וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע און דערפאר מוזן די ארטיקלען ווערן געשריבן נייטראליש אָן אייגענע מיינונגען מיט א ציל צו איבערצייגן אדער אויפווייזן.
- איבערצייגן - נישט שרייבן איבערצייגונגענע אידיאמען, ווי צב"ש "עס לוינט", "ביטע" אד"ג.
- אויפווייזן - א טעמע וואס האט אין זיך עטליכע צדדים, טאר מען איר נישט שרייבן איינזייטיק, מען מוז ארויפבריינגען ביידע צדדים.
- נישט רעדן פון זיך אליינס אדער רעדן פריוואט צו א צווייטן. ווי צב"ש נישט שרייבן אין ארטיקל "פורים": "אין דער טאג בין איך זייער פרייליך" אד"ג.
- נישט נוצן אויסרופס-ווערטער ווי "אוי וויי איז מיר", "וואו!", "קיינעהארע" "א מחיה" אד"ג
נייטראלער צוגאנג צו יעדן ענין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דברי חכמים בנחת נשמעין, כדי די הארמאניע און שלום זאל הערשן, און כדי אייערע ווערטער זאל ווערן נתקבל און אריינדרינגען אינעם ליינער, און צוציען אנדערע צוצילייגן, פארעכטן, אויסבעסערן, און סזאל זיין ניכרין דברי אמת, איז קריטיש וויכטיג זיך צו האלטן צום נושא נייטראל, נישט שרייבן אן אפענעם שטעלונג וואס איר האלט, נאר אייביג פרובירן ארויסברענגן ביידע זייטן פונעם מטבע, און זיך נישט אריינלאזן מיט קיין "פערזענליכע" מיינונגען. נייטראל מיינט אויך אז אטאקירן אן אנדערן באנוצער פערזענליך איז שוין נישט נייטראל, אוואדאי איז קיינער קיין מלאך, און מיר פאפּן זיך נישט אז ווען נישט וואס איר האט ווען א שטארקע פעסטע מיינונג וואלט איר זיך נישט מטריח געווען צו שרייבן, אבער דער באגריף פון וויקיפידיע דינט דווקא אייער אינטערעסע, אז כדי אייערע שיטות און פערספעקטיוו זאל ווערן דאס בעסטע נתקבל על הלב, מוזט איר דאס פארשטעלן ווי אין א וויקיפידיע, נייטראל און קלאר די פאקטן, ווייל אז נישט וועט עס קיינמאל נישט האבן קיין ווערט פון אמת.
אנדערשט ווי ביכער און קונסט און אלע אנדערע געשרייבאכצער - וואס פעלט זיך מער אויס א פערזענליכע גיפט און מיינונג דאס ארויסצוברענגן אויפ אן אייגענארטיגע אויפן. - איז זיך דא גרינגער צו האלטן נייטראל ווייל דער אינטערגאלער יסוד פון אלעס דא איז בלויז צו בויען אן ענציקלאפעדיע פון אינפארמאציע צו כראנאלאקירן די געשעענישן אין פאקט; ווען; ווער; ווי; וואס; און פארוואס. טרוקן און קלאר.
מוסטער פון נייטראלקייט מחלוקת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב האלט איר אז אן ארטיקל איז נישט גענוג נייטראל פרעכט דאס. אדער אויב זענט איר פויל דאן ביטע לייגט דעם מוסטער:נייטראל פארן עולם דאס צו פארעכטן. {{נייטראל}} וועט דאס ווערן געלעיבלט און אריינגעלייגט אין די קאטעגאריע פון אלע אומנייטראלע ארטיקלן צו פארעכטן.


text:
טשעכיש
טשעכיש איז אַ סלאַװישע שפּראַך װאָס געהערט צו דער גרופּע פֿון די מערבֿ סלאַװישע שפּראַכען, צוזאַמען מיט פויליש, סלאוואקיש און סאָרביש. די טשעכישע שפּראַך שרײַבט מען מיט גלחישע (לאטיינישע) אותיות.
טשעכיש איז די הויפּט שפּראַך פֿון טשעכיי. צוועלף מיליאן מענטשן רעדן טשעכיש. טשעכיש איז גאנץ ענלעך צו סלאוואקיש, און די רעדערס פון די צוויי שפראך קענען איינער אנאנד פארשטיין.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
על פי היסטאריע, דער נאמען "čeština" (טשעכיש) שטאמט פון דער נאמען פון א סלאווישער שבט מיטן נאמען "Čech" (טשעך) וואס האט באוואוינט אין בעהמען צענטראל און האט פאראייניקט ארומיקע סלאווישע און דייטשע שבטים אונטער דעם קעניגרייך פון די פרעמיסליד דינאסטיע. על פי טשעכישע מסורה, דער נאמען שטאמט פון דער עלטער-פאטער Čech (טשעך), ווער האט געבראכט זיין שבט צו זייער לאנד אין טשעכיי.
ביישפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשעכיש: Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství
אידיש: יעדער מענטש ווערט געבוירן פריי און גלייך אין כבוד און רעכט. יעדער ווערט באשאנקן מיט פארשטאנד און געוויסן; יעדער זאל זיך פירן מיט א צווייטן אין א געמיט פון ברודערשאפט.
גענומען פון דעם אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.


text:
ענגלישע וויקיפעדיע
ענגלישע וויקיפעידע ווערט פאררעכענט ווי דער הויפט וויקיפעדיע פראיעקט ווייל דאס איז געווען די ערשטע שפראך אוואו עס האט זיך אנגעהויבן צו פארשפרייטן דער באגריף פון וויקיפעדיע. און אויך ווייל זי איז די גרעסטע. נאך איר קומען די דייטשע וויקיפעדיע און די פראצויזישע וויקיפעדיע.
וואקס אין פאפולערקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצן אינטערנעט[פֿעלט אַ מקור]. די ענגליש-שפראך וויקיפעדיע איז געגגרינדעט געווארן דעם 15טן יאנואר 2001, און נאך אכט און א האלב יאר, אין אויגוסט 2009, האט זי דערגרייכט דריי מיליאן ארטיקלען. ביים סוף 2011, מיט איבער 500 מיליאן רעגיסטרירטע באנוצער[פֿעלט אַ מקור] און נאנט צו פיר מיליאן ארטיקלען, איז זי די גרעסטע ענציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע ענציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיק זייט און עס אנטפלעקט זיך אז דער ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן. [1]
יידישע וויקיפעדיע צוגאנג צו זיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד דאס איז די צווייטע שפראך פאר רוב אידיש רעדענדער.
- ביי אינטערשפראך לינקס איז דאס פון אויבן אן, אלס די ערשטע.


text:
יוחנן הורקנוס דער ערשטער
יוחנן הורקנוס דער ערשטער, איז געווען הערשער איבער ארץ יהודה, פון די חשמונאים דינאסטיע, אויך איז ער געווען כהן גדול. א זון פון שמעון התרסי, און אן אייניקל פון מתתיהו הכהן. ער האט געהערשט איבער די יידן, פון יאר 134 איידער די ציווילע ציילונג, ביז 104 יאר א"צ.
לויט טייל פארשער, איז ער יוחנן וואס איז געווען כהן גדול אכציק יאר, און געווארן א צדוקי אויף דער עלטער.
שמעון איז געווען דער לעצטער זון פון מתתיהו וואס איז געבליבן לעבן, און די סנהדרין, און די פאלקס עלטסטע, האבן אים אויסגעקליבן אלס הערשער און כהן גדול, וואס וועט אריבערגיין בירושה צו זיינע קינדער. אין די יארן פון שמעונס הערשאפט, האבן זיך די חשמונאים אפגעגעבן אסאך מיט מלחמות, קעגן די סעלוקן, און מיט די גויישע שכנים אין ארץ ישראל, ווי אויך איבערבויען די יידישע לאנד. אין איינע פון די מלחמות, ווי אנטיוכוס סידעטס האט געשיקט זיין ארמיי קעגן די יידישע מיליטער, נאכן פארלאנגען פון שמעון אפצוגעבן די פעסטונג אין ירושלים, און אנדערע שטעט וואס שמעון האט איינגענומען, שמעון האט געשיקט זיינע קינדער יוחנן מיט יהודה, קעגן די סולעקישע ארמיי, און זיי האבן באזיגט די פיינט.
אנטיוכוס, האט נאך די דורכפאל, אנגעקניפט פארבינדונגען מיט שמעונס איידעם תלמי, הערשער איבער יריחו. און אים צוגערעדט ער זאל אומברענגען זיין שווער, תלמי האט צוגעגרייט א סעודה פאר זיין שווער, און אינמיטן סעודה האט תלמי אומגעברענגט שמעון, און צוויי זון פון שמעון, יהודה און מתתיהו וואס זענען אויך דארט געווען.
יוחנן איז דעמאלט געווען מיט די מיליטער אין גזר, און גלייך ווי ער האט געהערט וואס עס האט פאסירט, איז ער געפארן קיין ירושלים, איבערצונעמען די הערשאפט. תלמי האט געבעטן פון אנטיוכוס, ער זאל אים שיקן סאלדאטן אים ארויסצוהעלפן, אבער די הילף האט זיך פארזוימט. תלמי איז אנטלאפן און זיך באזעצט אין א פעסטונג נישט ווייט פון יריחו, יוחנן איז געקומען מיט די מיליטער באלאגערן די פעסטונג, תלמי אבער האט געהאט מיט זיך יוחננס מאמע, און א ברודער וואס זענען געבליבן לעבן, און יעדע מאל ווען יוחנן האט זיך געגרייט צו אייננעמען די פעסטונג, האט תלמי ארויס געברענגט יוחננס מאמע און ברודער, און זיי געפייניקט, אין די ענדע האט ער זיי אומגעברענגט, און באוויזן צו אנטלויפן קיין פילאדעלפיע, אמאן (יארדן) פון היינט.
אנטיוכוס האט געשיקט זיין מיליטער קעגן יהודה, און יוחנן האט זיך געמוזט אפגעבן מיט דעם. נאכן באלאגערן ירושלים, און יידישע משכונות זענען גענומען געווארן צו דמשק, ווי אויך ריזיקע פארמעגנס, זענען צוגענומען געווארן פון יהודה, יוחנן האט זיך געמוזט פארפליכטן פאר אנטיוכוס, צו שיקן סאלדאטן ווען אימער אנטיוכוס וועט זיי דארפן. אזוי האט עס אנגעהאלטן, ביז אנטיוכוס איז געשטארבן, אין א קריג אין יאר 129-. דעמאלט האט יוחנן פארשטארקט די יידישע זעלבסטשטענדיקייט, און מער נישט זיך געפארכט פון די יוונים, ווייל אנטיוכוס' נאכפאלגער, זענען נישט געווען שטארק, און האבן קיין כח נישט געהאט, צו גיין אין א מלחמה קעגן יהודה. יוחנן האט דעמאלט געלאזט גיסן מטבעות, די ערשטע עס צו טון, זינטן חורבן פון ערשטע בית המקדש.
יוחנן האט אנגעפירט א רייע מלחמות, קעגן די שכנים פון יהודה, ער האט איינגענומען אדום, די שומרון, און חרוב געמאכט זייער טעמפל אויף הר גריזים, ווי אויך אויף די אנדערע זייט ירדן טייך, האט ער איינגענומען שטחים. ער איז אנגעקומען ביז צום אונטער גליל, און די יזרעאל טאל. ער האט אויך איינגענומען בית שאן.
יוחנן האט מגייר געווען די אדומים, אנדערש ווי זיין טאטע וואס וואלט זיי פארטריבן, די אורזאך צו דעם איז ווארשיינליך, ווייזן די כח פון די יידן.
יוחנן איז געווען זייער אקטיוו, אין די אויסערן פאליטיק קעגן די סעלוקן, מיט פרובירן שאפן מיליטערישע בונדן און פאקטן קעגן זיי, ער האט זיך געוואנדן צו קליינע קעניגרייכן, און צו די גרויסע, ווי די רוימישע אימפעריע, און תלמי קעניג פון עגיפטן, רוים האט זיך פארפליכטעט צו באשיצן די יידישע פארטן.
אין די צייטן פון יוחנן, זענען די פארטייען צווישן די יידן געווארן שטארק, די פרושים, און די צדוקים, און נאך אנדערע, יוחנן איז אבער געווען פראגמאטיש, און נישט געלאזט די צוויי זייטן זיך ארומקריגן צופיל, ווי עס געווען שפעטער איבערהויפט אין אלכסנדר ינאיס צייטן.
יוחנן האט ווען ער איז געשטארבן, איבערגעלאזט די קעניגרייך אין ירושה פאר זיין ווייב, זיין זון יהודה אריסטובולוס דער ערשטער, האט אבער פארכאפט די מאכט, און איינגעזעצט זיין מאמע און זיינע ברודערס, אויסער אנטיגונוס דער ערשטער, וועם ער האט געשטעלט אלס הויפט גענעראל. יהודה איז געווען הערשער און כהן גדול.


text:
ישוס ריכטיגע קירכע
ישוס ריכטיקע קירכע איז אַ קריסטלעכע שטרעמונג, געגרינדט געװאָרן אין כינע 1917, זי פֿאַרמאָגט 1.5 מיליאָן גלײַבערס איבער דער גאַנצער װעלט. אײנע פֿון זײערע מיצװת איז צו היטן שבת.
די עיקרדיקע אמונות פון דער קירכע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1. ה' אויסגעזויגט אונזערע ירושה פון דאס מלכות פון הימל ווען מען קריגט דעם רוח הקודש
- 2. שבת, דער זיבט טאג פון דער וואך, איז א א הייליגער טאג, ברוך דורך ג-ט. מען מהדר שבת אונטער דעם חסד פון ג-ט פאר באצייכענען דעם אנדענק פון דעם יצירה און ישועה פון ג-ט און מיט אויסקוק פון אייביק א ה-העולם הבא.


text:
דזשאן מעקעין
דזשאן מעקעין איז דער סענאטאר פון אריזאנע. ער איז א רעפובליקאנער. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. זיין ווייב איז סידני מעקעין. זיי האבן קינדער, אבער זי האט אויך אדאפירט א שווארץ קינד, פון אזיע.
זיין מיטלויפער אלס ווייס פרעזידענט איז געווען סארא פעלין.
ער איז געלאפן פאר רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאט קעגן זשארדזש בוש אין 2004, אבער ער האט פארלוירן אין די פריימעריס. עס האט דעמאלטס געמאכט א רוגזה צווישן מעקין און בוש. ביי די לעצטע פריימעריס האט ער געהאט עטליכע קעגענער ווי מייק הוקאבי, רודאלף זשוליאני, מיט ראמני, אבער ער איז זיי אלע בייגעקומען. ווען ער האט געוואנען די נאמינאציע האט איהם פרעזידענט דזשארדזש בוש אינדארסט פאר פרעזידענט. אזוי ווי בוש איז דאן נישט געווען זיין פאפולער ביי די מאסען האט זיך בוש געווערטעלט פאר די פרעסע: איך וועל אלעס טועהן אז מעקעין זאל זיין פרעזידענט אפילו ער וויל איך זאל "נישט" ארבייטן פאר איהם, וועל איך עס טוהן...
ער האט געהאט הויט קענסער זייענדיג אויסגעשטעלט צו די זון פון די מדבר אין אריזאנע.
זשאן מקעין איז געווען א פילאט אין דער מלחמה פון וויעטנאם, און א שטיק צייט איז ער געווען געפאנגען ביי די וויעטנאמער אלס מלחמה געפאנגענער, ווען מען האט די וויעטנאמער האבן אראפ געשאסן זיין פליגער, און ער האט שטארק געליטן און וויעטנאם אזוי ווי אנדערער געפאנגענע, ער איז געווען איינגעשפארט אין א צעל וואס איז פיר פיס אויף צוויי פיס, זיינע הענט און פיס זענען געווען צוזאמעם געקוועטש פאר רוב טאג, מען האט איהם ארויס געלאזט נאר פאר צוויי דריי שעה אויף די לופט, ער ליידט נאך דערפון ביזן היינטיגן טאג, זיי לינקע ארעם קען ער נישט אויפהייבן העכער זיין קאפ, וועגען דעם ווערט ער באטראכט אלס אן אמעריקאנער העלד. עס ווערט פארציילט אז די וויטנאמער האבן איהם צוגעזאגט מען וועט איהם גרינגער מאכן זיין תפיסה אויב ער וועט פארציילט די סודות וואס ער ווייסט פון מיליטער אבער ער האט זיך נישט געבראכען. זיין טאטע איז געווען א גענאראל פון די פילאטן וואס פירן באמבעס, און ער זעלבסט האט פארציילט אז זיין טאטע האט געמוזט אפמאכן אז מען זאל באמבאדירן די געגענט ווי ער איז געווען פארשפארט אין תפיסה, און כאטש זיין טאטע האט געטראכט אפשר איז ער דארט האט דאך געקוקט די אינטערעסין פון זיין היימלאנד אמעריקא און נישט די פריוואטע אינטערעסן פון זיין זוהן.
ער איז דערנאך געלאפן פאר סענאטער און אריזאנע און האט געוואוינען יאהרן לאנג דעם זיץ, ער איז אלט צוויי און זיבעציג יאהר, און אויב ער וואלט געווינען וואלט ער געווען דער עלטסטער פרעזידנעט אין די געשכיטע פון אמעריקא.
ער ווערט באטראכט אלס מעסיג, ספעציעל ווען עס קומט צו אינערליכע טעמעס ווי געלאבאלע אנווארומונג, ווער עס זאל זיין א אמעריקאנער סיטיזעם, און טעמעס אויף ענערגיע, און דעריבער גלייכט איהם די אמעריקאנער פרעס און אויך אסאך אינדיעפנדען וויילער וואס געהערן נישט צו קיין שום פארטיי. אויך איז ער נישט אזוי בייסיג און שטרענג ווי אסאך רעפובליקאנער, אבער זיינע קעגענר זאגן אז שטילערהייט מיט זיין ווייך קול שניידט ער ביז צום זיבעטען ריפ... אזוי ווי ער האט געטועהן מיט זיין פאליטישער קעגענער מיט ראמני ביי די פריימעריס.
פון די אנדערע זייט די קאנסערוואטיזם פון די אמעריקאנער גלייכן איהם נישט, ווייל ער איז צו מעסיג פאר זיי, אזעלכע ווי ראש לימבאו און דער אידישער קאנסעוואטיווער מארק לעווין, רייסן איהם אראפ טעגליך, זיי זאגן אז ער וועט מוזען שטארק ארבייטן איבערצייגן אז ער איז גענוג קאנסערוואטיוו.


text:
וויליאמסבורג, ברוקלין
וויליאַמסבורג (ענגליש: Williamsburg) איז אַ חרדיש אידישן געגנט אין צפון ברוקלין, ניו-יאָרק.
אינהאַלט
- 1 באפעלקערונג
- 2 פאליטיק און קאנטראווערסיעס
- 3 גרענעצן פון דער אידישער געגנט
- 4 צייטונגען און אויסגאבעס
- 5 באוואוסטע פערזענליכקייטן פון וויליאמסבורג
- 6 באוואוסטע כאראקטערן פון וויליאמסבורג
- 7 באוואוסטע אידישע ארגאניזאציעס פון וויליאמסבורג
- 8 פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג
- 9 היסטאָריע פון די נאמען
- 10 וועבלינקען
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען חסידישע אידן מערסטענס אונגארישע אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה. אויך וואוינען דארטן א באדייטענדע צאל אפשטאמיגע פון פארטא ריקא, שווארצע און ארטיסטן.
די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז סאטמאר, וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן צוויי גרויסע פראקציעס, די אהרונים און זאליס. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי פאפא, וויזשניץ, קלויזענבורג, וויען, נייטרא, קראסנא, צעהלים, שאפראן, סקווירא, בעלז , בעלז-מאכניווקע און נאך. טייל פון די האבן אייגענע שולן, תלמוד תורה'ס פאר יונגלעך, בתי חינוך פאר מיידלעך און קעמפס אין די קעטסקילס פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע מקוה'ס, זאלן, מצה בעקערייען און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.
געוויסע מענטשן רופן וויליאמסבורג "די ירושלים פון אַמעריקע".
פאליטיק און קאנטראווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטיסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין משך פון די לעצטע יארן האבן זיך אריינגעצויגן אין די געגנט פון צפון וויליאמסבורג פילע "היפסטערס" און "ארטיסטן", אינגערע לייט פונעם מיטל-העכערן סאציא-עקאנאמישן קלאס. דאס געגנט איז צוליב זיי אדורך א פראצעס פון גענטריפיקאציע, און דאס האט ארויף געברענגט ריעל עסטעיט פרייזן אין דעם גאנצן געגנד.
כאטש פילע פון די בנינים אין די היינט טייערע געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאר זיי לטובה, זענען אבער פילע וויליאמסבורגער איינוואוינער אומצופרידן אויף די אנטוויקלונגען. טייל רופן דאס אן א "מכה", און טייל האלטן אז זיי באשטייען א ריזיגן מאראלישע סכנה פאר די חסיד'ישע איינוואוינער.
עירוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תש"ס יארן איז געווען לעבעדיג אין וויליאמסבורג מיט אן עירוב וואס איז געבויט געווארן קעגן די דעת פון רוב רבנים און איינוואוינער פון די סאטמערער קרייז, וואס טענה'ן אז דאס איז געווען קעגן דעם סאטמארער רבי'ס מיינונג:
1) ווייל עס איז נישטא קיין איין רב וואס האט א כוח אויף דער שטאט אלס שטאטס רב, קען מען נישט אויפפאסן אויף דעם עירוב געהעריג לויט זיי, און ווי דער סאטמארער רב האט זיך אפאר מאל אויסגעדריקט פאר זיינע נאנטע אז אין מאנהעטען ווי דער רב הכולל האט געמאכט אן עירוב האבן זיך אידן נאך סומך געווען דערויף אסאך יארן נאכדעם וואס ער האט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאנג נישט געווען כשר, ווידער איז דא שטארקע באווייזן אז די מעשה מיט מאנהעטן איז ארויסגעזויגן פון די פינגער פאר פאליטישע חשבונות
2) אנדערע פארציילן גאר אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא ע"כ קען מען נישט מאכן א עירוב אין וויליאמסבורג. א זאך וואס איז נישט פארשריבן, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען א עירוב איבער בעדפארד עוו. ווייל דער סאטמארער רבי האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא.
דער פראבלעם מיט דער טענה איז נאר, אז לויט די כללים פון רשות הרבים מוז א גאס האבן 600,000 דורכגייער, און לויט די שטאטישע ציפערן גייען נישט דורך אויף בעדפארד קיין 100,000 אין א טאג, ווידער לויט ר' משה - וואס האלט אנדערש ווי די סאטמארער רביס - האט די 600,000 נישט מיט דער גאס, נאר מיט דער שטאט, איז דאך ראדני אויך א רשות הרבים דאורייתא, דערנאך איז דא נאך תנאים אויף א רשות הרבים עס מוז זיין מפולש ומכוון, וואס בעדפארד איז נישט.
די אודווארי רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג.
דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר' אשר גאלדהירש, א באיאנער חסיד.
בעלזא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער בעלזער רב האט געזאגט פאר זיינע חסידים מען טאר נישט וואוינען דארטן ווייל "וויליאמסבורג איז אן עיר הנדחת". אבער היינט צוטאג האבן זיי שוין יא א קליין שטיבל דארט.
גרענעצן פון דער אידישער געגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון מערב לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט שיף די בראדוועי גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.
צייטונגען און אויסגאבעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארונים אין זייער בלאט זאגן אז מען פארפירט קעגן עטרת אברהם צוליב דעם וואס ליטווישע מענשטן קומן דארטן, און אויך איבער דעם פראבלעם אז דער אראבער אינדרויסן פון גרעניץ פארקויפט דער מאדערן העברעאישער משפחה און השבוע.
די קנאישע קרייזן ווילן אז מזאל נישט פארקויפן די המודיע צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די משפחה און עמי מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן די עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע"ב.
באוואוסטע פערזענליכקייטן פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי יואל טייטלבוים זצ"ל (1888-1979 נפטר כ"ו אב תשל"ט) סאטמאר
- רבי משה טייטלבוים זצ"ל (1914-2006 נפטר כ"ו ניסן תשס"ו) סאטמאר
- רבי אהרן טייטלבוים סאטמאר
- רבי זלמן לייב טייטלבוים מסאטמאר וויליאמסבורג.
- רבי אשר אנשיל קרויז זצ"ל ראצפערט
- רבי מענדעלע טייטלבוים מהופער סיגוט אנטווערפן סאטמאר ארונים.
- רבי יעקב יחזקיה גרינוואלד, פאפא רבי שליט"א
- רבי אשר אנשיל כ"ץ, וויענער רב שליט"א
- רבי אפרים פישל הערשקאוויטש שליט"א גאב"ד האליין און דומ"ץ קלויזענבורג
- רבי יצחק מאשקאוויטש שליט"א אבד"ק מדר"ש חמ"ד נייטרא וויליאמסבורג
באוואוסטע כאראקטערן פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באוואוסטע אידישע ארגאניזאציעס פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- התאחדות הרבנים
- יו. דזשעי. אי.
- או. די. עי.
- סי. דזשעי. סי.
- חברה הצלה
- חברה שומרים
- קרן עזר
- ביקור חולים ד'סאטמאר
- דור ישרים
- חוש
פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א פילם פון חסידישע ייִדן פון יאר תשנ"ז A Life Apart, Hasidism in America
- א ביך פון חסידישע ייִדן Hasidic People: A Place in the New World
היסטאָריע פון די נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאַר תקנ"ב האָט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפֿט דרײַצן אקער אריבער די איסט ריווער טייך און עס אַ נאָמען געגעבן נאָך יונתן װיליִאַמס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וומס"ב ארד WBURG
- וומס"ב פארשידענארטיגס Billburg
- וומס"ב מאגאזין Free Willamsburg
- וומס"ב היסטאריע אין בילדער
wbg-history wbg-history Our Brooklyn-Williamsburg
- בילדער פון אמאליגע חסידישע לעבן אין וומס"ב Herzberg Photos
- וומס"ב לייברערי Williamsburgh Library
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
כ
כ' (כף) איז דער עלפטער אות פון אלף בית.
"כ" איז א קאנסאנאט, וואס מ'רעדט אויס [x] (kh). אין לשון קודש נעמט כ א דגש ביים אנהייב פון א ווארט אדער נאך א שווא נח; זיין ארויסרעד איז k.
"כ" איז איינער פון די מנצפ"ך אותיות וואס ווערן געשריבן אנדערש ביים סוף פון א ווארט—מען ניצט דעם לאנגן "ך".
אין גימטריא כ = 20, ך = 500.
פארשטעלונג פון אות י'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אות כ' ווערט פארגעשטעלט דא אין די פאלגנדע פאנטן (פון רעכטס אויף לינקס): פרנק-ריהל, אריאל, דוד, כתב רש"י, כתב סת"ם, האנטשריפט, חיים.
דער אות ך פארגעשטעלט אין די זעלבע פאנטן:
אין יוניקאד, רעפרעזענטירט דער קאד 05DB דעם אות כ', און 05DA דעם אות ך',
איז די פארשטעלונג פון כּ' (מיט א דגש) אין ברייל.
איז די פארשטעלונג פון כ' (רפה) אין ברייל.
דער פעניקישער כף זעט אויס אזוי:


text:
ביג בענג
דער ביג בענג (גרויסער קנאק) איז פיזיקאלישער קאסמאלאגישער טערמין, וואס האט צוויי הויפט מיינונגען. עס איז א [אסמאלאגישער מאדעל אין וואס דער אוניווערס האט זיך געטאן אויסברייטערן פאר א צירקע 13.7 ביליאן יאר, אנהייבענדיג זיך פון א מעכטיגען געדעכט און הייסער שטאנד.
דער טערמין איז אויך באנוצט אין א שמעלערן זין פון ווארט צו אראפמאלן טאקע אט די פונדאמענטאלע "פייער-קנויל" וואס האט אויסגעפלאצט ביים אנהייב אדער נאנט צום אנפאנג פון צייט אין די היסטאריע פון דעם אוניווערס.
אבזערוואציענאלע באווייזען פון דער קאסמאלאגיע וואס טוט עדות זאגן איבער דעם געשעניש פון א ביג בענג טוט אריינרעכענען די אנאליזן אויף די ספעקטרום פון ליכטיגקייט פון די גאלאקסיס, וואס טוט ווייזן א ריקונג צום ריכטונג פון לענגערע וועוולענטס פרפארציאנאל צו יעדעס גאלעקסי'ס דיסטאנץ אין א שייכות אראפגעמאלן אין האבל'ס געזעץ. קאמבאנירט מיט די השערה און אנעמונג אז די אבזערווירער לאקירט איבעראל ווי נאר אין די אוניווערס וואלטן געמאכט ענדליכע אבזערוואציעס (די קאפערניקען פרינציפ), דאן טוט זיך דאס איינגעבן אז די צעשפרייט זעלבסט טוט זיך אויסברייטערן. עקסטראפאלאציע פון די דאזיגע אויסברייטערונג צוריק ציוועגס אין צייט, שטעלט אונז אוועק א שטאנד אין די ווייטער פארגאנגענהייט אין וואס דער אוניווערס איז געווען אין א שטאנד פון געוואלדיגע געדעכטקייט און טעמפראטור. די הייסע, געדעכטע שטאנד איז דער שליסל פרעמיס פארן ביג בענג.
טעארעטישע אונטערשטיצע פארן ביג בענג קומט פון מעטאמאטישע מאדעלן, וואס ווערט אנגערופן פרידמאן מאדעלן, וואס צייגן אז דער ביג בענג איז נאכאנאנד אייניג געשטימט מיט דער אלגעמיינער רעלאטיוויטעט און מיט דעם קאסמאלאגישע פרינציפ, וואס זאגן אז די אייגנשאפטן פון דעם אוניווערס מוז זיין זעלבסטשטענדיג פון די פאזיציע אדער אריענטאציע.
די טעאריע פון ביג בענג ניוקליעאסטעזע טוט פאראויסזאגן די ראטעס אויף וואס די פארשידענע ליכטיגקייט עלעמענטן זענען באשאפן אין מאדעלן פון די ערשטע פאזען און די פריע אוניווערס און געבט רעזולטאטן וואס זענען אין גענעראל אייניג שטימענד נאכאנאנד מיט די אבזערוואציעס.
די ביג בענג מאדעל טוט אויך פאראויסזאגן די קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע, אן אונטערגרונט פון שוואכע מיקראכוואליע ראדיאציע וואס פילט אן דעם גאנצן אוניווערס.
די ערפינדונג פון קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע אין 1964 האט געפירט צו א זשענעראלע אנעמונג צווישן פיזיקער אז דער ביג בענג איז דער בעסטער מאדעל פון די אנפאנג פון דעם אוניווערס.