text:
פלארידע
פלארידע איז איינע פון די 50 שטאַטן פון אמעריקע, זי ליגט אויפן דרום-מזרח טייל פונעם לאנד. און ווערט אנגערופן דער גן עדן פון אמעריקא.
א דאנק איר ווארימער קלימאט וואס הערשט אין פלארידע אויך אין קאלטע ווינטער טעג, שטראמען אהין הונדערטער טויזנטער אמריקאנער פון די קאלטע צפון שטאטן צו דער ווארימער פלארידע.
פלארידע איז צוטיילט און פיר הויפט טיילן:
- נארדערן (צפון) פלארידע, די מערסטע באקאנטסטע געגנט איז דשעקסאנוויל, דער טייל גרעניצט זיך מיט דעם שטאַט דזשארדזיע.
- צענטראל פאלארידע, די מערסטע באקאנטסטע געגנט איז ארלענדא.
- סאדערן (דרום) פלארידע, די מערסטע באקאנטסע געגנט איז מיאמי.
- די פענ-הענדל, דאס איז דער לאנגער ברייטער צפון-מערב טייל, דער חלק איז די ווייניגסטע באוואוינט, עס גרעניצט זיך מיט די שטאַט עלעבעמע.
דער הויפט שטאט פון פלארידע איז טעלעהעסי.
פלארידע איז ברייט באקאנט געווארן בעת די 2001 פרעזידענט וואלן צווישן דער דעמאלטסדיגער טעקסעס גאווערנער דשארדש דאבעליו בוש און דער ארויסגייענדיגער ווייס-פרעזידענט על גאור, וואס די אנטשיידונג פון די וואלן איבען לאנד האט זיך געוואנדן און די אויסערגעווענליכע נונטע פארמעסט אין פלארידע. די אויסגאנג פון די פארמעסט האט זיך געצויגן וואכן לאנג איבער די ציילונגען און איבער ציילונגען פון די פלארידע שטימען.
פאר פרומע אידן איז באקאנט די געגנט מיאמי און מיאמי ביטש, וואס מען קומט אהין פאר אפרו און עלטערע מענשטן באזעצן זיך אויסצולעבן זייער יארן במנוחה. עס איז נעבן וואסער און דער קלימאט איז געוואלדיג הייס גרינג און געזונט.
אויך איז דער געגנט ארלענדא באקאנט, ווי פרומע פארפעלקער פארן אהין שטראוואנצן.
מיאמי, איז דער עקסטרעמער דרום שפיץ פון פלארידע און אויך אמעריקע, עס איז קנאפע 70 מייל אוועק פון קובא, דעריבער שווערצן זיך אהין אסאך אומלעגאלע קובאנע אימיגראנטן ווי זיי קומען אהין אן מיט היימיש-געמאכטע שיפלעך, אסאך פון זיי לעבן עס נישט איבער און דערטראנקען זיך.
פלארידע ווערט אסאך געשלאגן פון שעדליכע שטורעם ווינטן, באקאנט אלס "האריקעינס", ספעציעל די דרום-מערב טייל וואס בארטנט זיך מיט די ווארעמע וואסערן פון גאלף אוו מעקסיקא.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט עקאנאמיע פון פלארידע איז טוריזם. אנדערע אינדוסטריעס זענען ציטרוס פרוכט און אויסגראבן פאספאטן.


c: text/html

text:
אברהם גרשון פון קיטוב
הרב אברהם גרשון פון קיטוב, באקאנט אויך אלס הרב גרשון פון בראד, איז געבוירן מסתמא אין (אדער נישט ווייט פון) קיטוב אין פוילן (היינט אוקראינע) בערך אין יאר ה'תס"א, און נפטר געווארן אין ירושלים אין ה'תקכ"א. ער איז געווען א שוואגער פון בעל שם טוב.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אברהם גרשון איז געווען אן אייניקל פונעם ש"ך. אזוי ווי זיין פאטער הר"ר אפרים פון קיטוב איז אברהם גרשון געווען א דיין אין איינעם פון די פיר בתי דינים פון בראד. טאקע דארט האבן זיי באגעגנט דעם בעל שם טוב. לויטן ספר „שבחי הבעש"ט" האט זיין פאטער מסכים געווען אלס שכיב מרע אז דער בעל שם טוב זאל חתונה האבן מיט זיין (אפרים'ס) טאכטער חנה. אברהם גרשון האט דאס אבער נישט געוווסט ביז דער בעל שם טוב האט אים געוויזן די תנאים.
אברהם גרשון איז געווארן זייער חשוב אין דער בראדער קהילה. א שטיק צייט איז ער געווען דער חזן. ער האט נישט געהאלטן פון זיין שוואגער וואס ער האט געהאלטן פאר אן עם הארץ. ס'איז גאנץ מעגלעך אז ער איז געווען דער גורם פארוואס מ'האט פארטריבן דעם בעל שם טוב פון בראד ביז ער האט זיך באזעצט אין מעזשביזש. נאך דעם התגלות פונעם בעל שם טוב איז אברהם גרשון געווארן פון זיין שוואגער'ס גרעסטע חסידים.
זיין זון ר' יקיר איז נפטר ו' כסלו ה'תקל"ט (און זיין אייניקל אברהם גרשון, נפטר י"ב אדר ה'תק"ע) און ליגט לעבן אים אויף הר הזיתים. נאך א זון, ר' חיים אהרן, איז נפטר כ"ג ניסן ה'תקל"ג און ליגט אין טבריה. זיינע אנדערע זין, קינדער פון זיין זיווג ראשון - משה, יצחק, אפרים פישל און יהודה לייב דער מגיד פון לאדיזין - זענען געבליבן אין חו"ל.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תק"ה האט הר"ר אברהם גרשון ארויסגעגעבן א פסק וועגן א שנור פון א גרויסן גביר אין שטאט וואס האט מזנה געווען. דער גביר איז געווען גוט מיטן פריץ און הר"ר אברהם גרשון איז געווען געדרוקט צו אנטלויפן פון בראד ווו מ'האט אים געסטראשעט מין א גרויסן שטראף. ער האט געמאכט פליטה קיין מעזשביזש, דארטן האט דער בעל שם טוב אים איבערגעגעבן זיין איינציגן זון הירשל (צבי) מחנך צו זיין.
אין ה'תק"ז האט ער געוואנדעט קיין ירושלים. ער איז געווען פון די ערשטע חסידים וואס האט געוואוינט אין ארץ ישראל. ער איז געווארן שטארק מקורב צו די ספרדים בכלל און צו די מקובלים בפרט. זעקס יאר האט ער געוואוינט אין חברון. אין ה'תקי"ג האט ער זיך געצויגן קיין ירושלים, דארט האט ער געלערנט אין דער ישיבת בית אל פון די מקובלים.
פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין כ"ה אדר א' ה'תקכ"א איז ער נפטר געווארן, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים. נאך דער זעקט טעג מלחמה אין ה'תשכ"ז האט מען אנפלעקט זיין קבר, ווי אויך דעם קבר פון זיין זיווג שני, בלומא.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ליטוואקעס
ליטוואַקעס זענען יידן וואס שטאַמען פון ליטע (דאס מיינט די אלטע ליטע, וואס איז כולל ווייסרוסלאנד). די ליטוואקעס זיינען שטארק פרום און אסאך פון זיי פירן זיך לויטן גר"א שטרענג לויט דעם שלחן ערוך.
לערנען תורה איז ביי זיי דאס עיקר לעבן.
היינט אין אמעריקע האבן זיי אַדאָפּטירט געוויסע פירונגען פון די חסידים, אבער זענען נאך אלץ מער וועלטליך און מאדערן. לגבי אידישקייט זענען זיי אבער מער אפגעהיטן ווי די חסידים צו די פארבאטן פון די תורה.[פֿעלט אַ מקור]
היינטיקע רעליגיעזע ליטוואקעס רעדן יידיש (ליטווישן דיאלעקט) און אויך די שפראך פון לאנד, ווי למשל אין אמעריקע רעדן זיי ענגליש און ארץ ישראל העברעיש. די בחורים שניידן אדער שערן זיך די בארד. באהאלטן די פיאות אונטער די אויערן.


text:
גאלד
גאלד (לאַטייַן: Aurum) איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Au און אטאמישן נומער 79. עס איז פון די טייערסטע מעטאלן אויף דער וועלט, טייערער פון זילבער און קופער, צוליב איר ווינציגקייט אויף דער וועלט. [פֿעלט אַ מקור]
גאלד ווערט געניצט ווי געלט און פאר זיין ווערט. אויך האט גאלד פראקטישע באניצן אין ציינדאקטעריי, עלעקטראניק און אנדערע פעלדער.
ביי די נדבות המשכן איז גאלד אויסגערעכנט די ערשטע אין פסוק 'זהב וכסף ונחושת'.
אין בית המקדש איז פארנוצט געווארן פיל גאלד.
אין די צייטן פון שלמה המלך איז געווען פיל גאלד, אזש זילבער איז שוין געווען טייערער פון גאלד!.[פֿעלט אַ מקור]


text:
יום השואה
יום השואה איז א יידישע אנדענק טאג וואס ווערט געפייערט אין מדינת ישראל יעדעס יאר אום כ"ז ניסן.
אין דער טאג פאראייניגן זיי זיך מיט די 6 מיליאן אומגעקומענע יידן וואס זיינען געמארדעט געווארן ביי דעם חורבן דורך די נאצים מיט זייער פירער היטלער אין אייראפע.
מנהגים אין דער טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יום השואה ביי די פרומע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פרומע פייערט מען נישט אויף כ"ז ניסן, אין ישראל ווערט עס געפייערט, דורך א מינוט פון שטילקייט ווי ביי די גויים, די פרומע האבן בעיקר גערעדט פון תשעה באב, און עטליכע רבנים האבן געשריבן א קינה, וואס אין עטליכע פלעצער איז איינגעפירט צו זאגן, מיט די קינות


text:
רב ששת
רב ששת איז געווען אן אמורא. ער איז געווען א תלמיד פון רב הונא,
א חבר פון רב חסדא. זיינע חברים זענען אויך געווען ר' נחמן (תוס' גיטין לב.) און רב יוסף (תוס' חולין קד:). ר' אבא בר כהן, ר' אבא בר זבדא.
א סגי נהור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען א סגי נהור איינער וואס זעהט נישט. די גמרא פארציילט (ברכות נח.) אז אפילו ער האט נישט געזהן האט ער מיט זיין קלוגשאפט פארשטנענען ווען דער מלך קומט אהן, ער האט דערמיט באזיגט א מין וואס האט אפ'גע'חוזק'ט פון איהם.
ער פלעגט זיך שטארק פארטיפען אין זיך מפלפל זיין אין בית המדרש פון רב הונא, עס איז געווען אזוי פיל דער בית המדרש אז ער האט נישט געקענט קיין אין בית הכבוד ווען ער האט געדארפט ביז ער איז דערפון געווארן קראנק (יבמות).
זיין גרויס התמדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רב ששת איז געווען א סיני א גרויסע מתמיד און האט אסאך געקענט (סוטה), מיט גרויס התמדה האט ער יעדע דרייסיג טעג איבערגעלערנט אלעס וואס ער האט געוואסט און האט געזאגט: חדאי נפשאי, פריי זיך מיין זעהל (פסחים סח.) עס שטייט אין תשו' חוות יאיר אז לויט די גמרא (מנחות צח:) זעהן מען אז חוץ דעם וואס ער איז געווען א סיני איז ער אויך געווען א חריף, נאר עס האט זיך מער אויסגעצייכנט מיט זיין בקיאות ווי זיין חריפות.
די גמרא זאגט הלכה כרב ששת באיסורי ביי הלכות פון איסורים בלייבט די הלכה ווי איהם. אויך זאגט די גמרא (עירובין מ' ע"א) ווען ר' ששת קריגט זיך מיט זיין חבר רב חסדא בלייבט די הלכה פון רב ששת.
די גמרא זאגט אויף איהם ער איז א אדם קשה כברזל א מענטש שטארק ווי אייזן, זאגט רש"י ער איז שארף צו פסק'נען שאלות (מנחות צה).
רב ששת ווערט געלויבט אין דער גמרא (שבת קיח ע"ב) תיתי לי דקיימתי מצות תפילין, ער האט זיך אויסגעצייכנט אין די מצות פון תפילין. די גמרא זאגט אויך ער איז געווען א איסטניס דאס הייסט איינער וואס איז זייער איידל, אויב ער האט געגעסן איינמאל האט ער שוין נישט דערנאך געקענט געהעריג עסן, דעריבער האט ער געפאסט א גאנצע ערב פסח אז פסח ביינאכט זאל ער קענען עסן די מצות און טרינקען די וויין ווי די הלכה איז (פסחים ק"ח ע"א).


text:
אייפל טורעם
דער אייפֿל טורעם (פראנצויזיש: Tour Eiffel טור-עפֿעל) איז אן אייזערנער טורעם געבויט אין פאריז, פראנקרייך, לעבן דעם סען טייך.
ער איז די העכסטע סטרוקטור אין פאריז און איינע פון די מערסטע באקאנטסע מאנומענטן פון איבער דער וועלט.
ער הייסט אייפל נאך זיין אינזשעניר, עס איז דאס מערסטע באזוכסטער מאנומענט פון איבער די וועלט; 6,428,441 מענטשן האבן באזוכט דעם טורעם אין יאר 2005 און מער פון 200,000,000 זינט איר קאנסטראקציע.
אריינגערעכענט מיט איר זיבן און אכציגער פוס'יגער אנטענע, איז דער סטרוקטור א 1,063 פוס הויך.
דער טורעם איז היינט צוטאגס דער פופטער גרעסטער סטרוקטור אין פראנקרייך.
עס וועגט א 7,300 טאן.
מען טוט פארבן אים איבער יעדע דריטע יאר כדי ער זאל נישט ווערן פארזשאווערט.
בילדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
קוקנדיג דרום-מזרח אראפ דעם Champ de Mars, Tour Montparnasse in the distance and Les Invalides far left.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
פאלם OS
פאלם OS איז א קליינער/מאביל אפערעיטינג סיסטעם פאר פי. די. עי.'ס עס איז דעוועלאפירט געווארן דורך דזשעף האקינס פאר פאלם, אין 1996 ווען פאלם איז געווען א טייל פון US ראבאטיקעס.
היינט געהערט פאלם OS פאר די יאפאנעזער קאמפעני עקסעס.
אפערעיטינג סיסטעם איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלם OS איז א גרינג צו ניצן אפערעיטינג סיסטעם, עס נעמט אריין די בעסיק פי. די. עי. פראגראמען ווי אדרעס בוך, קאלענדאר, נאטיץ בוך און נאך. די אפערעיטינג סיסטעם ווערט גענוצט אין פארשידענע דעווייסעס, ווי סמארטפאן'ס, בארקאוד ליינער'ס, און GPS.
ביז וועריסע 5 האט עס געארבייט אויף די מאטראלע/פריסקעיל m68k פראצעסאר, פון ווערסיע 5 און ווייטער ארבייט עס אויף די ARM פראצעסאר.


text:
רובידיום
רובידיום (Rubidium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל Rb און אַטאָם נומער 37. ער איז אן אלקאלי מעטאל.
ניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רובידיום איז געניצט ווי יאָדער ברענוואַרג.
- אַטאָמישע זייגערס.
- עלעקטראָנישע אויגן.
- רובידיום איז געניצט ווי אַן איזאלאציע צווישן ראַדיאָאַקטיווע מאַטעריאַלן.
- רובידיום איז א קאמפאנענט פון די פאטאעלעקטרישע צעלן.
- אזוי ווי RbAg4I5 האט דעם העכסטן דורכפירשאפט בייַ שטוב טעמפּעראַטור ווערט ער געניצט אין פאבריצירן באטעריעס.
רובידיום רעאגירט שטורמיק מיט וואַסער און קען אָנמאַכן אַ פייַער, אַזוי עס איז גוט צו האַלטן אים אונטער אייל.


text:
מארטין לוטער קינג
מארטין לוטער קינג איז געווען א שווארצער גלח און בארימטער רעדנער וועלעכע האט געקעמפט פאר די רעכטען פון די שווארצע אין די כ' יארן ווען די שווארצע זענען נאך געווען גערעכנט אלץ צווייטע קלאס בירגער.
די מערסטע איז ער באקאנט מיט זיין בארימטע דרשה אין וואשינגטאן איך האב א חלום! ווי ער האט ארויסגעברענגט אז ער האט א חלום אז ווייסע, שווארצע, אידן, קריסטן און מוסילמענער לעבן צוזאמען. יענע דרשה האט געברענגט אסאך שטאלץ פאר די שווארצע באפעלקערונג.
ער האט זיך שטארק ארויסגעזאגט אז מ'זאל קעמפן פאר פרייהייט, אבער נישט מיט מעשי אלימות.
ער איז געשאסען געווארען דורך א ווייסע גוי שטייענדיג אויף א טעראסע אין מעמפיס טענעסי, ווינטער, תשכ"ח.
אין אמעריקע האט מען אנערקענט די אויפטיען פון קינג פאר די שווארצע באפעלקערונג דורך ערקלערן א נאציאנאלע חאגע אין די צייט פון זיין געבורטסטאג מארטין לוטער קינג דעי.
פריוואטער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אלס מייקל קינג, אבער זיין פאטער האט שפעטער געטוישט זיין נאמען אין עהרע פונעם דייטשן מארטין לוטער.
זיינע דרשות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריבער וויעטנאם: א צייט צו ברעכן די שטילקייט
- גיבט אונז די רעכט צו שטימען
- ווי לאנג, נישט לאנג
- איך האב א חלום
- איך בין געווען אויפן שפיץ בארג
ביבליאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שפרייזן צו פרייהייט: די מאנטאגאמערי געשיכטע (1958)
- די מאס פון א מענטש (1959)
- שטארקייט צו ליבן (1963)
- פארוואס מיר קענען נישט ווארטן (1964)
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בארימטע דרשה איך האב א חלום לייוו אויף יו-טוב http://www.youtube.com/watch?v=smEqnnklfYs
- זיין לעצטע דרשה איך בין געווען אויפן שפיץ בארג http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkivebeentothemountaintop.htm


text:
ליסטע פון פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן
עס זענען געווען ביז היינט 43 מענטשן וואס זענען געווארן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען דזשארזש וואשינגטאן, איינגעשוואוירן אין 1789 נאך אן איינשטימיגן אפשטים. וויליאם הענרי העריסאן האט געהאט דעם קירצטן קאדענץ מיט 31 טעג אין 1841. דעם לענגסטן קאדענץ האט געהאט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, צוועלף יאר פון 1933 ביז 1945; ער איז דער איינציגסטער פרעזידענט צו דינען מער ווי צוויי טערמינען.
ליסטע פון פרעזידענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאלירן זענען לויט דער פארטיי:


text:
רומעניע
רומעניע איז אַ לאַנד אין מזרח-אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז בוקאַרעשט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רומעניע ציט זיך אויף א שטח פון 237,500 קמ"ר (10 מאל גרעסער פון ארץ ישראל, און איז אויך גרעסער פון אונגארן און בולגאריע צוזאמען), די קארפאטע בערג פארנעמען א דריטל פונעם לאנד.
53 פראצענט בירגער וואוינען אין שטעטלעך און דערפער, די איבעריגע אין די גרויסע שטעט, למשל בוקאַרעשט, קאנסטאנצא, יאס, טעמעשוואר א.ד.ג.. 1 פראצענט פונעם פאלק זענען נאך היינט אידן. ענגליש איז די צווייטע שפראך אינעם לאנד.
אנדערע באקאנטע שטעט זענען:
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפיציעלע שפראך פון רומעניע איז רומעניש, א לאטיינישע שפראך מיט א שייכות צו איטאליעניש, פראנצויזיש, שפאניש, פארטוגעזיש און אנדערע שפראכן. רומעניש איז די מוטערשפראך פון 91% פון דער באפעלקערונג. ס'זענען אויך 45,000 געבוירענע רומענער וואס רעדן דייטש און 32,000 רעדער פון טערקיש. אין די שולעס לערנט מען די פרעמדע שפראכן ענגליש און פראנצויזיש. פינף מיליאן רומענער רעדן ענגליש, 4-5 מיליאן רעדן פראנצויזיש.
טוריסטישע אנווייזונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקאנער בירגער קענען זיין אין רומעניע ביז 30 טעג אן א וויזע, פון ישראל דארף מען אייביג א וויזע.
מען מעג אריינברענגען אין לאנד ביז 10,000 דאלער.
די וואלוטע אין רומעניע איז 'ליי' (איינצעלנע איז 'לעאָו').
3 ערליי מטבעות איז פארהאן: 50, 100, 500 ליי, און שטרות איז פארהאן 5 ערליי: 1000, 5000, 10,000, 50,000, 100,000 ליי.
עס וועט זיין קאמפליצירט צו צוגלייכן דער ליי מיט אויסלענדישע געלט; 1 דאלער באטרעפט 6,753.77 ליי, און 1 ש"ח באטרעפט 31068 ליי.
זייט געווארענט: אויפצוטוישן געלט אויף דער גאס איז א סכנה, עס איז נישט געזעצלעך און דאס איז דער שנעלסטער וועג אריינצופאלן אין די הענט פון די פאליציי!, מען מעג בלויז אויפטוישן ביי די געוועלבן וואס זענען געאייגנט דערפאר, וואס דאס קען מען געפונען איבעראל.
דער פרייז פאר א מארקע איז .40 אדער 0.55 צענט -ווען מען שיקט צו אייראפע, און קיין אמעריקע איז 0.60 אדער 0.75 צענט.
אויך דא ברויך מען זיך באניצן מיט די מאגנאטישע קאלינג קארד'ס, וואס דער פרייז דערפאר איז 1.60 דאלער, אדער 3.10 דאלער.
אויפצוטוישן א קאלינג קארד וואס עס האט זיך אויסגעליידיגט אינמיטן רעדן, דרוקט דעם K קנעפל אויפן טעלעפאן, דאס וועט אויסנוצען די לעצטע ביסל קרעדיט וואס איז נאך געבליבן אינעם קארטל, אינדערצווישן קענט איר אריינלייגן דעם פרישען קארטל אן דעם וואס דער שמועס זאל ווערן איבערגעהאקט.
א פאקס קען מען שיקן ביי יעדן פאסט אפיס פארן פרייז פון 2 דאלער א בלאט, אנצונעמען א פאקס איז דער פרייז 1 דאלער.
דער זומער זייגער אין רומעניע הויבט זיך אן סוף מערץ, און ענדיגט זיך סוף אקטאבער.
די עמערגענסי נומערן אין רומעניע זענען וואו פאלגענד: פאליציי 055, אמבולאנס 061. (עס איז דא אין פלאן צו ענדערן די נומערן עס זאל ענדלען צו די עמערגענסי נומערן פון גאנץ אייראפע, אבער בעת'ן שרייבן די שורות איז דאס נאכנישט געענדערט געווארן).
די רומענישע חגאות זענען ווי פאלגנד: יאנואר 1-2, דעצעמבער 1, דעצעמבער 25-26.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סימפאזיום
א סאציאלער צונויפטרעף ארט, ווי מ'פלעגט נאך מיט נאענט צו טויענט יאר צוריק אנרופן אזא סארט געזעצל, ווי מ'פלעגט זיך צונויפקומען שמועסן אדער דורכרעדן און דערביי כאפן א טרינק.
די סימפאוזיום ווערט אראפגעברענגט אין די ביכער פון די גריכישע פיליזאפן, פלאטו (אפלטון), און זייערע ביכער ווערט אויספירליך באריכטעט איבער פלאטוס סימפאזיוםס.
היינטיגע צייטן איז דער סימפאזיום געבליבן א סאציאלער געזעצל, אבער אן דעם טרינק.
דער סימפאזיום אמאל און היינט איז געווען דער צוועק פון א צונויפקום צו שמועסן, דעבאטירן, פאר פאלעמיקס, פאליטישע און פיליזאפישע.
דאס טרונק וואס מ'האט סערווירט ביים סימפאזיום איז נישט געווען אבי וואס. א ספעציעלער סימפאזיטאר איז געווען געשטעלט צו מישן דאס וויין, ציגיסן וואסער, און די פארזאמלטע האבן זיך גוט אונטערגעהאלטן.
סימפאזיום היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט, אין די מאדערנע עפאכע איז דער באגריף פון א סימפאזיום געבליבן די זעלבע וואס אמאל. פון צייט צו צייט פאררופן די אוניווערזיטעטן צונויף מערערע פראפעסיאנעלן, אינטעלעקטואלן און געלערנטע מענטשן, און מ'האלט אפ א סימפאזיום, איבער א געוויסע טעמע, צי איז עס איבער געזונט אדער עקאנאמיע. טויזענטער מענטשן ווערן גערופן מיטצוהאלטן דעם סימפאזיום, און א מאדערעיטאר ווערט אויסגעקליבן אנצופירן מיט דעם סימפאזיום, וועלכער פרעגט די פראגן און דעבאטירט די אישוס וועלכע זענען איצט אויפן טאג ארדענונג.


text:
1685
1685 איז דאס 85סטע יאר אינעם 17טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1685 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 10 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן פעברואר - זשיימס סטיוארט באקרוינט זשיימס דער צווייטער, מלך פון ענגלאנד און אירלאנד און זשיימס דער זיבעטער מלך פון שאטלאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - געארג פרידריך הענדל, קאמפאזיטאר (געש' 1759)
- 21סטן מערץ - יאהאן זעבאסטיאן באך, דייטשער קאמפאזיטאר (געש' 1750)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן פעברואר - טשארלס דער צווייטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1630)


text:
1995
1995 איז דאס יאר ניינצן פינף און ניינציג וואס האט אנגעהויבן זונטאג.
1995 איז דאס 95סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1995 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - געגרינדעט די וועלט האנדל ארגאניזאציע
- 1טן יאנואר - עסטרייך, פינלאנד און שוועדן ווערן מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד
- 17טן מיי - זשאק שיראק געוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך
- 4טן נאוועמבער - ישראל פרעמיער מיניסטער יצחק רבין דערמארדעט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - יוזשין וויגנער, יידישער פיזיקער פון אונגארן, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1902)
- 5טן מיי - מיכאיל באטוויניק, רוסישער יידישער שאכשפילער, עטלעכע מאל וועלטס שאכשפיל גרויסמייסטער (געב' 1911)
- 24סטן מיי - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1916)
- 5טן אקטאבער - אלעק דאגלעס-היום, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1903)


text:
יאנגצע
דער יאַנגצע (ענגליש: Yangtze; כינעזיש: 長江 טשאַנג דזיאַנג), איז דער לענגסטער טייך אין כינע און אזיע; און דער דריטער לענגסטער טייך אין דער וועלט (נאך די אמאזאנאס און נילוס טייכן. דער 6,148 ק"מ לאנג טייך קומט ארויס אין טיבעט אין מערב כינע, און פליסט אדורך כינע ביז ער גיסט ארויס אין דעם מזרח כינע ים, א טייל פונעם פאציפישן אקעאן.
די גרעסטע הידרא-עלעקטרישע קראפטסטאנציע אין דער וועלט, די דריי-שלוכטן-דאמבע, געפינט זיך אויפן יאנגצע טייך.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין היסטארישע צייטן איז די יאנגצע געווען דער גרענעץ צווישן דרום כינע און צפון כינע. (זעט היסטאריע פון כינע.)


text:
ווארט
אַ װאָרט איז אַ טײל פֿון לשון.
דער אינסטינקטיווער טייל פונעם ווארט, איז אז מען גיט איבער בעל-פה אדער שריפטלעך א זאך וואס מען האט אין דער מחשבה, אזוי אז יענער זאל דאס קענען פארשטיין.
טיפּן פֿון װאָרט:
אויסטרעפן די אנטוויקלונג פון א ווארט הייסט עטימאלאגיע.
צוויי ווערטער וואס מען רעדט אויס גלייך ווערן גערופן "האמאפאנען".
א ווערטערבוך איז א ליסטע פון ווערטער מיט זייערע באדייטן אדער מיט זייער טייטש אויף אן אנדער שפראך. א טעזארוס ברענגט צוזאמען ווערטער וואס זענען סינאנימען.
א ווארט איז געבויט פון (איינעם אדער מער) טראפן.
א זאַץ איז געבויט פון ווערטער.


text:
שריפט
א שריפֿט איז א סיסטעם פון סימבאלן וואס מען שרייבט צו רעפרעזענטירן א שפראך. די סימבאלן קענען זיין בילדער אדער אותיות. עס זענען פאראן פארשידענע שריפט סיסטעמען. אויך זענען פאראן שריפטן פאר געוויסע צוועקן, ווי למשל ברייל פאר בלינדע מענטשן.
נישט יעדע שפראך האט א באזונדערן שריפט. למשל, העברעיש און יידיש ביידע ווערן געשריבן מיט אלף בית. ענגליש, דייטש, שפאניש און נאך א סך שפראכן שרייבט מען מיטן לאטיינישן אלפאבעט.
אוראלט עגיפטיש פלעג מען שרייבן מיט היעראגליפן, וואס זענען בילדער. היינט ניצט מען דאס מער נישט.
אין אן אלפאבעטישער שריפט באדײַט יעדער אות א פאנעם, אדער א קאנסאנאנט אדער א וואקאל. טייל שריפטן, ווי העברעיש און אראביש, האבן נישט קיין אותיות פאר וואקאלן.
די מעטאד און סינטאקס פון צאמשטעלן די סימבאלן צו שאפן ווערטער רופט מען ארטאגראפיע.
דער ערשטער אלפאבעט פון קאנסאנאנטן איז דער אלף בית פון כתב עברי צו שרייבן לשון קודש.


text:
דייוויד קאמעראן
דייוויד וויליאם דאנאלד קאמעראן (ענגליש: David Cameron; געב' דעם 9טן אקטאבער 1966) איז דער פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע. ער איז א דעפוטאט פון דער קאנסערוואטיווער פארטיי. ער פירט די ערשטע קאאליציע רעגירונג אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך זיין דעם צווייטן וועלט קריג, און איז דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער אין די לעצטע 200 יאר.
קאמעראן האט שטודירט פילאסאפיע און עקאנאמיע אין אקספארד אוניווערסיטעט. ער איז געוויילט צום ערשטן מאל צום בריטישן פארלאמענט אלס קאנסערוואטיוון דעפוטאט אין 2001, פארן וויטני וויילערשאפט. נאך די וואלן אין 2005 איז קאמעראן באשטימט געווארן פירער פון די קאנסערוואטיוון. ביי די וואלן אין 2010 זענען די קאנסערוואטיוון געווארן די גרעסטע פארטיי, אבער אן א מערהייט. דער פריערער פרעמיער מיניסטער גארדאן בראון האט זיך אפגעזאגט פון אמט ווען ער האט געזען אז קאמעראן גייט שאפן א קאאליציע מיט די ליבעראלע דעמאקראטן, וואס וועט האבן 363 מאנדאטן (פון 650 אינגאנצן). זאפארט האט די קעניגין עליזאבעט גערופן קאמעראן אים צו באשטימען פרעמיער מיניסטער מיט דעם פליכט פון שאפן א נייע רעגירונג.
קאמעראן איז א מיטגליד פון די "קאנסערוואטיווע פריינד פון ישראל".


text:
איבן באטוטא
איבן באַטוטאַ (אראביש: أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة, 1304–1368 אדער 1369) איז געווען א מאראקאנער אויספארשער. ער איז ארומגעפארן מער ווי דרייסיג יאר און האט באזוכט כמעט די גארע איסלאמישע וועלט. אויך האט ער אויסגעפארשט מערב אפריקע, דרום און מזרח אייראפע, דרום אזיע, צענטראלע אזיע, דרום-מזרח אזיע און כינע. ער איז געפארן א מרחק פון 75,000 ק"מ, מער ווי מארקא פאלא.
אין זיין רייזע אין מערב אפריקע איז ער געפארן לענגאויס דעם ניזשער טייך קיין מאלי און ער איז אנגעקומען אין טימבוקטו.


text:
גאונים
גאונים ווערן אנגערופן די רבנים נאך די סבוראים.
דעם טיטל גאון טרעפט מען צוערשט אין די תקופה פון נאך די רבנן סבוראי, ווען מען האט אזוי באטיטלט דעם ראש ישיבה פון די צוויי הויפט ישיבות אין בבל, סורא און פומבדיתא, וואו עס איז אין יענער תקופה געווען די הויפט תורה צענטערן אין דער אידישער וועלט, און וועמענ'ס ראש ישיבה איז דערפאר אנערקענט געווארן אלס דער הויפט תורה אויטאריטעט נישט בלויז אין לאנד נאר איבעראל וואו עס האט זיך געפינען א איד. דעריבער ווערט יענע תקופה אנגערופן תקופת הגאונים.
מיט דער צייט איז דער אפיציעלער טיטל פארשוואונדן געווארן רב האי גאון איז געווען דער לעצטער צו טראגן דעם טיטל - און ווען די צוויי ישיבות פון סורא און פומבדיתא האבן זיך פארשפארט האט זיך אויפגעהערט דאס קרוינען עמיצן אפיציעל מיט דעם טיטל, און עס האט זיך אנגעהויבן די תקופה פון די ראשונים, אנגעהויבן מיט די ארבעת השבויים, דאן רבינו גרשום מאור הגולה, דערנאך רש"י און זיינע תלמידים די בעלי התוספות, און די איבריגע ראשונים.
שפעטערדיגע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פון די ראשונים טרעפט מען נישט אז מען זאל בכלל נוצן דעם טיטל. שפעטער אין אנהייב פון די אחרונים קען מען טרעפן דא און דארט דעם טיטל, און צוביסלעך איז דער טיטל צוריק אריין אין באנוץ צו באצייכענען א גאר גרויסן תלמיד חכם.
אזוי צום ביישפיל איז בארימט רבי אליהו מווילנא אלס 'דער ווילנער גאון', צוליב זיין אויסטערלישער בקיאות און חריפות מיט וואס בלויז געציילטע האבן זיך געקענט פארמעסטן.


text:
וויקי
וויקי ווייכווארג באשטייט בעיקר אז עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען.
אלע וויקימעדיע וויקיס זענען אין די אידעע.
עס הייסט נאך א האוואיש ווארט וואס מיינט שנעל.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל פון אויספארעמען א צוזאמגעשמאלצענעם דעה פון פון פארשידארטיגע מענטשן, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל ביז מען איז מלבן די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט, אויב באַשליס איך אָדער אַוֹ אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון, אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח, געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אַפּ וואַס איז יושר.
די וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער, אסיפות מיטונגען פון ביזנעס, אינדוסטריע, זשורנאליזם, רעליגיע, און פאליטיק, און אזוי ווייטער אנדערע צילן און אינטערעסן, ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדען און דער עולם ארבייט אויף די זיץ פלעצער זעהנדיג יעדן'ס עדיטס, מ'מעקט, פארעכט, און מ'רעדט, ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזולוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
געווענליך גייט דער וויקי נאך א מיטינג ארויף אויף א צייט אפשניט אנליין, אז אלע באטייליגטע קענען זיך נאך ארום טענה'נען און ענדערן אויף א וויילע ביז דער וויקי ווערט גענצליך קריסטילאזירט און אויסגעפארעמט אין א ציל, און אלע לעקציעס און פארשלאגן ווערן דעפענירט, און דער מעסעזש קומט צו א קלארע אייזייטיגע מסקנה.
פארשידענע וויקיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די נייעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נייער טרענד: אדוואקאטן באניצן זיך מיט וויקי פראגראם. (טיימסאנליין)


text:
אדאלף אייכמאן
אדאלף אייכמאן (מערץ 19 1906 - יוני 1 1962), איז געווען פון די הויפט נאציס, דער "ארכיטעקט פונעם חורבן". ער איז געווען פאראנטווארטלעך און באאויפטראגט צו אויספירן אלץ זאל קלאפן מיטן גרעסטן פונקטליכקייט ביזן קלענסטן דעטאל די באפעלן פון היינריך הימלער, דער הויפט עס.עס. אפיציר. איבער די ענד'ס - לייזונג פלאן פונעם פירער היטלער, אין מיין קאמף, פון אויסרייניגען די וועלט פון נידעריגע ראסן, און פארטיליגן דעם אידישן פראבלעם איינמאל פאר אלעמאל דורך פארגאזן דעם ראסע פון די וועלט אויף אייביג.
אין 1914 איז ער אריבער מיט זיין משפחה קיין עסטרייך. אין 1932 איז ער געווארן א מיטגליד אינעם עסטרייכער עס.עס.. ווען די נאציס האבן איבערגענומען די הערשאפט פון דער דייטשער רעגירונג, האט ער געצויגן צוריק אין דייטשלאנד.
ער איז צום סוף פארכאפט געווארן דורך דעם מוסד אין מדינת ישראל און געטראפן געווארן שולדיג. מ'האט אים געהאנגען און פארברענט זיין קערפער.


text:
יהואחז
יהואחז דער זון פון יאשיהו מיט "חֲמוּטַל בַּת יִרְמְיָהוּ" איז געווען דער 17סטער קעניג אויף מלכות יהודה בלויז 3 מאנאטן אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"א. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 23 יאר אלט, נאך וואס זיין טאטע יאשיהו איז געמארדעט געווארן אין מגידו ווען ער איז ארויס א קריג קעגן פרעה.
לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק כ"ג) האט ער געזינדיקט פאר גאט אזוי ווי די פריעריגע מלכים וואס האבן געזינדיקט.
נאך וואס יאשיהו אין געשטארבן איז מלכות יהודה פארשקלאפט געווארן אונטער מצרים'ס קעניגרייך אין פארלויף פון 4 יאר.
גלייך נאכדעם וואס יהואחז פרא אשור האט געהערשט 3 מאנאטן, האט פרעה דער קעניג פון מצרים ארויף געלייגט א געלטשראף אויף יהואחז, און האט באקרוינט יהויקים (דער זון פון יהואחז) וואס איז געווען פרא מצרים צו ווערן קעניג אויף מלכות יהודה.


text:
פאבלא פיקאסא
פאַבלא רוויז פיקאַסא (שפאניש: Pablo Ruiz Picasso (25סטן אקטאבער 1881 - 8טן אפריל 1973) איז געווען א שפאנישער מאלער און סקולפטאר. ער האט געוואוינט אין פראנקרייך רוב יארן פון זיין לעבן. ער ווערט גערעכנט פון די גרעסטע מאלער פונעם 20סטן יאָרהונדערט.
פיקאסא איז געבוירן אין דער שטאט מאלאגא, שפאניע. אין 1900 איז ער געפארן צום ערשטן מאל קיין פאריז, פראנקרייך.
פיקאסא, צוזאמען מיט אנרי מאטיס און מארסעל דושאמפ, ווערט גערעכנט איינער פון די קינסטלער וואס האבן איבערגעקערט קונסט אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט.


text:
מוזיקאלישע קאמפאזיציע
מוזיקאלישע קאמפאזיציע איז א שאפונג פון דעם קלאסישן פעריאד פון די קלאסישע מוזיק..
דער קלאסישער מוזיק פעריאד האט זיך אנגעהויבן אין דער ענדע פונעם 16טן יארהונדערט, מיט די מייסטער ווערק פון יאהאן סעבעסטיען באך, יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעיוס מאצארט, לודוויג וואן בעטהאווען, ריטשארד וואגנער און נאך.
אט די בארימטע קאמפאזיטארן זענען די גרנונד שטעלער פון קלאסישע מוזיק וועלכע האבן ערפינדן די בארימטע סימפאניעס וועלכע ווערן נאך געשפילט ביזן היינטיגן טאג, דורך בארימטע פילהארמאניק ארקעסטעריעס איבער דער וועלט.


text:
יאפאניש
יאַפּאַניש איז די אָפֿיציִעלע שפּראַך פֿון יאַפּאַן. די שפּראַך װערט געשריבן מיט דרײַ שרײַב-סיסטעמען: היראַגאַנאַ, קאַטאַקאַנאַ און קאנדזשי. 130 מיליאן מענטשן אין יאפאן רעדן יאפאניש.
אינהאַלט
בײַשפּילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אַ דאַנק: אַריגאַטאָ
- בױם: קי
- באַרג: יאַמאַ
תקופות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרי מיטל יאפאניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרי מיטל יאפאניש איז די יאפאניש פון דער העיאנער תקופה, פון 794 ביז 1185. פרי מיטל יאפאניש האט א שטארקן איינפלוס פון כינעזיש אויף דער שפראך.
סטאטוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאניש איז נישט קיין אפיציעלע שפראך אין יאפאן. פראקטיש רעדט מען א סטאנדארטע פארעם פון דער שפראך זייט דער מיידזשי רעסטאראציע אין 1868, וואס שטאמט פון דער שפראך וואס מ'פלעג רעדן אין די העכערע קלאסן מענטשן אין טאקיא.


text:
ניינטי סעקאנד סטריט וויי
אזא סאָציאַלער, פריי-אידישער קולטור צענטער פּלאצירט אין א ריזיגער געביידע אויף דער 92טער גאס ראג לעקסינטאן עוועניו, אין דער וועסט סייד פון מאנהעטן, ניו יארק סיטי.
דער צענטער ווערט פינאנצירט דורך רייכע אידישע עשירים, מיטן ציל צו צוזאמהאלטן די פרייע אידן זיי זאלן זיך נישט אסימילירן צווישן די גוים אין אמעריקע; זיי זאלן פארברענגען סאציאל אינאיינעם מיט ספארטס און איבונגען און שיינע פראגראמען. אין דעם צענטער ווערן אויך אפגעהאלטן דרשות פון פּאפולערע אידן.
זייער'ס א בלאג אנטטהאלט א לוח מיט בילדער פון די געשעענישן און אויפטריטן אין זייער צענטער. [1]


text:
שבעת המינים
די שבעת המינים זענען זיבן ערליי תבואה און פירות מיט וואס ארץ ישראל איז געלויבט:
אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "ארץ חיטה ושעורה גפן תאנה ורימון ארץ זית שמן ודבש" (דברים ח' ח')
ס'איז דא א מנהג צו עסן די שבעת המינים ט"ו בשבט. ס'איז אויך פאראן א מנהג צו הענגען די שבעת המינים אין דער סוכה.
אחוץ דעם מילגראם (וואס האלט זיך נישט לענגער ווי א חודש) האלטן זיך די מינים פאר א לענגערער צייט און מען קען עסן זיי א גאנצן ווינטער.
מאכן א ברכה אויף די שבעת המינים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פירות פון די שבעת המינים האבן א גרעסער חשיבות פון אנדערע פירות, דעריבער ווען מען עסט פירות מאכט מען די ברכה אויף זיי ענדערשט ווי אנדערע פירות (אחוץ ווען מען האט מער גערן די אנדערע פירות). אזוי האבן זיי אויך א באזונדערע נאך-ברכה וואס ווערט גערופן ברכת מעין שלוש "על העץ ועל פרי העץ" (אויף ווייץ און גערשטן וואס איז געמאכט א מאכל נישט ברויט זאגט מען "על המחיה"; נאך וויין מאכט מען "על הגפן ועל פרי הגפן").
דער סדר קדימה צו מאכן א "בורא פרי העץ" איז: איילבירט, טייטל, וויינטרויבן, פייג, מילגרוים, לויט זייער סדר אין דעם פסוק "ארץ חיטה ושעורה וגפן ותאנה ורימון, ארץ זית שמן ודבש".
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
די פרשה פון ילדי תימן
די פרשה פון ילדי תימן (תימנישע קינדער) מיינט די שרעקלעכע פרשה וואס איז געווען וועגן די תימנישע קינדער וואס האבן אימיגרירט אין ישראל פון תימן און פון וועלעכע אסאך זענען נעלם געווארן. די עלטערן האט מען געזאגט אז די קינדער זענען געשטארבן. אבער אסאך עלטערען טענה'ען אז מ'האט זיי געגנבעט פון די עלעטערן און פארקויפט. ביז היינט ווייסן נישט די עלטערן פאר זיכער וואו זיינען די קינדער. מען האט פאר אסאך פון די עלטערן געוויזען מצבות און קברים, אבער עס זענען דא וואס האלטן אז די קברים זענען פאלש.


text:
הייך
הייך איז די מאס פון ווערטיקאַלער ווייַטקייט, אָבער ווערט געניצט מיט צוויי באזונדערע באדייטן. עס קען אָדער אָנווייַזן ווי "גרויס" עפּעס איז, אָדער ווי "הויך אַרויף" עס איז. פֿאַר בייַשפּיל "די הייך פון דעם בנין איז 50 מעטער" אָדער "די הייך פון דעם אַעראָפּלאַן איז 10,000 מעטער". הייך איז געמאסטן אויף דער ווערטיקאַלער (y) אַקס פון אַ ספעציפירטן פונקט צו אן אנדער פונקט.
אין מאטעמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דימענסיאָנאַלע מאָדעלן דעפינירן הייך ווי די דריטע אויסמעסטונג, די אנדערע צוויי זייַענדיק לענג און ברייט. ווען מען קאנסטרואירט אַ פלאַך געשאפן דורך לענג און ברייט, און קאנסטרואירט אַ ליניע וואָס שניידט איבער יענעם פלאַך בייַ אַ 90 גראַד ווינקל, וועט די הייך געמאסטן לענגאויס יענער ליניע.
הייך קענען אויך אָפּשיקן צו:
- די הייך פון אַ דרייַעק, וואָס איז די לענג פון אַ ווערטעקס פון אַ דרייַעק צו דער שורה געשאפן דורך דער זייט קעגנאיבער;
- א מאס אין אַ קייַלעכיק אָפּשניט פון דער ווייַטקייט פון דעם מיטלפונקט פון דעם קרייַזבויגן פון די קייַלעכיק אָפּשניט צום מיטלפונקט פון דער ליניע וואס באהעפט די ענדפּונקטן פון דעם קרייַזבויגן.
- אין אלגעברעישער נומערן טעאריע, איז אַ "הייך פֿונקציע" אַ מאס וואס קערט אן צום מינימאַלן פּאלינאָם פון אַן אלגעברעישן נומער.


text:
1949
1949 איז דאס 49סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1949 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - וואפן שטילשטאנד ענדיגט דעם 1947 אינדיע פאקיסטאן קריג; קאשמיר בלייבט צעטיילט.
- 25סטן יאנואר - דוד בן גוריון געוויילט פרעמיער מיניסטער ביי די ערשטע וואלן אין מדינת ישראל.
- 4טן אפריל - גרינדונג פון נאט"א: נאט"א אפמאך געחתמעט אין וואשינגטאן דורך צוועלף לענדער
- 5טן מיי - געגרינדעט דער קאנסיליום פון אייראפע
- 11טן מיי - מדינת ישראל אויפגענומען געווארן ווי א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער
- 8טן אויגוסט - בהוטאן ווערט זעלבשטענדיק פון בריטאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן מיי - ווארד קאנינגהאם, ערפינדער פון דער וויקי
- 7טן אויגוסט - וואליד זשומבלאט, פירער פון די דרוזן אין לבנון
- 21סטן אקטאבער - בנימין נתניהו, ניינטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל


text:
קוואנטן-מעכאניק
קוואַנטן-מעכאַניק, אויך באקאנט ווי קוואנטן-פיזיק אדער קוואנטן-טעאריע, איז א צווייג פון פיזיק וואס שילדערט מאטעמאטיש די כוואליע-טיילכל דואליזם פון מאטריאל און ענערגיע. די טעאריע האט ווערנער הייזנבערג אנטוויקלט אין 1925. קוואנטן-מעכאניק שילדערט די עוואלוציע פון א פיזישער סיסטעם דורך א מאטעמאטישן סטרוקטור וואס הייסט א כוואליע פונקציע. מען ניצט קוואנטן-מעכאניק פאר אטאמען און עלעמענטארע טיילעכלעך.
שוין פאר 1900 איז מען געווארן געוואר אז קלאסישע מעכאניק האט פראבלעמען ביי געוויסע פענאמענען. ביז מען איז געקומען צו קוואנטן-מעכאניק, וואס האט געשאפן א רעוואלוציע אין דעם פארשטאנד פון פיזיק.
קוואנטן-מעכאניק איז גאנץ אנדערש פון קלאסישער מעכאניק אויך אין דעם אז זי זאגט נישט גענוי וואס וועט פאסירן, נאר די מעגלעכקייט פון א פאסירונג.


text:
סאודי אראביע
סאודי אראביע אדער סאודיע (אפיציעל קעניגרייך פון סאודי אראביע) איז אן אזיאטיש לאנד און דאס גרעסטע לאנד אינעם מיטל מזרח. זי האט גרענעצן מיט יארדאניע און איראק צו צפון און צפון-מזרח, קוווייט, קאטאר, באכריין און די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן צו מזרח, אמאן צו דרום-מזרח, און תימן צו דרום. דער פערסישער איינגאס ליגט צפון-מזרח און דער ים סוף צו מערב. זי האט א באפעלקערונג געשאצט צו 28 מיליאן, און זי באדעקט א שטח פון 2,149,690 קוואדראט ק"מ.
די הויפטשטאט איז ריאד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1995 האט דער מלך פאהד געליטן א בלוטשטורץ, און דער קרוין פרינץ, אבדאללא האט איבערגענומען פראקטיש ווי רעגענט.
אין 2005 האט מען געהאלטן צום ערשטן מאל מוניציפאלע וואלן איבערן גאנצן לאנד; פרויען האבן נישט געהאט קיין רעכט צו שטימען
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט ארבעט מיט וואס סאודי אראביע באשעפטיקט זיך איז נאפט, און איז איינע פון די רייכסטע לענדער אין מיטל מזרח, און איז פון די גרעסטע נאפט פראדוצירער איבער די וועלט, סאודי אראביע איז א מיטגליד אין אפעק.


text:
פערספעקטיוו
פערספעקטיוו, קוק ווינקל אדער שטאנדפונקט דאס איז וויאזוי מען זעט זאכן, צו אביעקטן פארן טרוקענעם פליישיגן אויג אין גשמיות. צו באגריף'ען פארן באגרייפן אין מוח לויט וויאזוי מען קוקט דאס אן פון רוחניותדיגן שטאנדפונקט.
אין פיזישן זין פון ווארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס פשוט לויט וויאזוי דער מענטש שטייט איז זיין זען אויסגעשטעלט אויפצוכאפן בלויז איין זייט פון די מטבע ווייל זיין פאזיציע ביים זען לאזט אים נישט זען די אנדערער זייט. אדער צוליב ווייטקייט, לויט דער דיסטאנץ קוקט דער אביעקט אויס קלענער ווי ער איז באמת. וו.צ.ב.ש. פאר אונז מענטשן קוקט אויס די שטערן ווי קליינע פונטעלעך, אדער די זון און די לבנה קוקען אויס די זעלביגע גרויס, אבערן אין אמת'ן איז די זון פול גרעסער אבער וויבאלד זי איז ווייטער פאר אונזער אויג ווי די לבנה איז דאס אייניג אין פערספעקטיוו.
אין גייסטישן זין פון ווארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דינט דאס אלס די מעטאפאר פארן טעאריע פון קאגנישען, דאס איז דער אויסוואל פון א קאנטעקסט אדער א רעפערענץ (אדער רעזולטאט פון די אויסוואל) פון וואס צו דערשמעקן, קאטעגאריזירן, מעסטן אדער קאדיפירן ערפארונג, נאכאנאנד צו פארמירן אן אויסגעשטעלטער מהלך און אמונה, טיפיש דורך צאמשטעלן איינס מיטן אנדערן. און מען קען דערנאך בויען אויף דעם מהלך און אמונה אייגענע אויספירונגן און נאך געניעלע מהלכים.


text:
נארגילע
נארגילע איז א אריענטאלישע לולקע צו רייכערן זיסן טאבאק און צומאלן אויך מאריכואנע אדער אנדערע נארקאטיקן. בעיקר נוצן עס די אראבער, ווי אויך איז דא מיט פיר אדער אכט רערן פאר א גאנצער פאמיליע אינאיינעם.
ס'ארבעט בערך אזוי, אונטן איז דא א כלי פון גלאז וואס אין דעם לייגט מען אריין וויין אדער וואסער, אין דעם איז אריינגעשטעקט א שטאנג. פונדערזייט קומען ארויס די רערן, און אויפן שפיץ איז דא א שטיקל טעצל פאר די אש, אויף דעם איז דא א שטיקל קעראמיק מיט לעכערלעך וואס האט א לאך אריין און דארט לייגט מען אריין אזא נאסליכע געמישעכץ פון טאבאק, מ'דעקט עס צו מיט זילבער פאפיר, און אויף דעם לייגט מען ארויף א קויל און מ'צינדט עס אן.
די הויפט פירמע וואס דיסטריביוט עס הייסט "על פאקער"


text:
כינעזישע שריפט
כינעזישע שריפֿט באדייט די סימבאלן וואס מען ניצט צו שרייבן כינעזיש און יאפאניש. אמאל פלעג מען שרייבן אויך קארעיש און וויעטנאמעזיש אין כינעזישער שריפט. די שריפט גייט צוריק בערך 4000 יאר. די שריפט פאראייניגט די פארשידענע כינעזישע שפראכן.
די סימבאלן אין כינעזישער שריפט זענען נישט קיין אותיות; זיי זענען גאנצע ווערטער.
טראדיציאנעל שרייבט מען כינעזיש פון ארויף אראפ, אבער היינט שרייבט מען פון לינקס אויף רעכטס.
היינט שרייבט מען טייל כאראקטערס אין א פארפשוטערטן אופן, אבער דאס איז נישט גלייך אין כינע און יאפאן.
רוב ווערטער אין כינעזיש שרייבט מען מיט צוויי כאראקטערס.


text:
צייכן
צי מיינט איר צייכענונג? צי מיינט איר אות?
א צייכן (אין לשון קודש איז דאס א אות) איז א זאך וואס ברענגט ארויס און ווייזט אויף א צווייטער זאך. עס קען זיין א סימבאל אדער א שילד. א נאטורליכע צייכן האט געוויינליך א לויזע קירבות צו אן אנדער נאטורליכע צייכן, - ווי למשל א דונער איז א צייכן אויף א שטורעם. א פולער אפשטעל ווייזט אויף א ענדע פונעם זאץ. (אין קאנטראסט צו א סימבאל אויף א שילד וואס ווייזט אויף א אנדער זאך, ווי למשל א פאן ווייזט אויף א לאנד).
אויסצייכענונג איז איינער וואס איז אויסגעוועלט פון אנדערע אלס צייכן פון וואס ער איז אנדערשט און מער חשוב ווי די אנדערע.
סימן מיינט אז דער צייכן זאגט אז דאס געהער פאר א בעל הבית א פארלוירענע זאך און לויט די אידיש געזעץ דארף מען אים דאס צוריקגעבן.


text:
לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק
די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק און פאליטישע וויסנשאפט, באוואוסט אלס די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק אדער LSE איז א קאלעגיע פון דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן אין לאנדאן, ענגלאנד. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1895,[1] און אפיציעל געווארן א מיטגליד פון דער פעדעראלער אוניווערסיטעט אין 1900 אלס דער פאקולטעט פון עקאנאמיק, און האט אנגעפאנגען געבן דיפלאמאטן אין 1902. פלאצירט אויף דער הויטאן גאס אין וועסטמינסטער, לעבן אלדוויטש און די קעניגלעכע געריכטן פון יוסטיץ און טעמפל באר, זי שילדערט זיך אלס "דער וועלט'ס אנפירערדיגע סאציאל וויסנשאפט אינסטיטוציע פאר לערנען און פארשונג".[2] LSE האט אויך דעם מערסטן אינטערנאציאנאלן קערפער פון סטודענטן פון יעדן אוניווערסיטעט אין דער וועלט היינט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ וועגן LSE - LSE וועב ארט. דערגרייכט דעם 2008-01-13.
- ↑ The Sunday Times Good University Guide 2007 - Profile for London School of Economics. דערגרייכט דעם 2007-05-08.


text:
צה"ל
צה"ל (ראשי תיבות: צבא ההגנה לישראל טייטש: ישראל פֿאַרטײדיקונגס אַרמײ) איז דער נאמען פון דעם ישראלישן מיליטער. זי איז אוועקגעשטעלט געווארן צוויי וואכן נאך וואס מדינת ישראל איז אויפגעשטעלט געווארן, אין מיטן מלחמת העצמאות.
לויטן געזעץ אין ישראל דארף יעדער בירגער וואס האט פֿולע 18 יאר, באדינען ווי א סאלדאט אין צה"ל, מענער דרײַ יאָר און פרויען בלויז צוויי.
ישיבה בחורים מעגן אימער אָפשטופן זייער באדיננונג ווי לאַנג זיי זיצן און לערנען. מיידלעך קענען זיך באפרייען, ביים דעקלערן אז זיי זענען רעליגיעז.
צה"ל איז געשטעלט אויף צוויי סארטן זעלנער, זעלנער אלס פליכט, און זעלנער אין רעזערוו. די רעזערוו איז די פאקטישע רוקנביין פונעם ישראל מיליטער,
געבוי פון צה"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ארמיי איז נומער דריי א וויכטיקע נומער, דער גאנצער אינפאנטריע איז אויסגעשטעלט אויף אט דעם נומער.
דריי סאלדאטן מיט א קאמאנדיר זענען א טרופע (העברעיש "חוליה"), דאס איז די קלענסטע איינהייט אין מיליטער, און פאקטיש איז דער נאמען פון קאמאנדיר נישט מער פון א נאמען.
דריי חוליות אינאיינעם מיט זייערע קאמאנדירן, זענען א סקוואדראן (העברעיש כיתה), צוזאמען צוועלף זעלנער.
דריי כיתות איז אן אפטיילונג, אדער פלאטון (העברעיש מחלקה). עס וועט נישט זיין מער פון פערציג זעלנער. דער קאמאנדיר איז אן אפיציר, וואס האט געטון די אפיצירן קורס, ער האט אויך א סאלדאט וואס האט שוין כמעט גענדיקט זיין מיליטערישע פליכט, וואס אין העברעיש הייסט זיין ראנג סמל מחלקה, אדער אפטיילונג סארגענט.
דריי מחלקות איז א קאמפאניע (העברעיש "פלוגה"), דער אפיציר פון א פלוגה איז שוין א וועטעראן זעלנער וואס איז שוין עטליכע יאר אין ארמיי, ער האט אויך א צווייטן אונטער אים, וואס איז אויך אן אפיציר. אויך איז דא אין צה"ל א רב סמל פלוגתי (רס"פ), א סארגענט וואס פארנעמט זיך איבערן לאגיסטישן טייל פון דער קאמפאניע, ער האט צומאל איינער אדער צוויי סאלדאטן, אויך מענטשן וואס האבן כמעט גענדיקט דינען זייערע יארן אין ארמיי, וואס ווערן גערופן סרס"פ, וואס העלפן אים.
דריי פלוגות איז א באטאליאן (העברעיש "גדוד"), אויף זיי איז דא צוויי אפיצירן, דער קאמאנדיר, און זיין צווייטער אונטער אים, מג"ד און סמג"ד.
פון דא און ווייטער איז די נומער דריי נישט אקוראט, דריי גדודים איז א בריגאדע (העברעיש "חטיבה"), און רוב בריגאדעס אין צה"ל זענען דא מער פון דריי באטאליאנען, אין נח"ל בריגאדע, זענען פארהאן פיר, דריי געהעריקע, און איין ווערט פארעכנט אלס ספעציעלע עליטע קעמפער, און טייל פון צה"ל וועט עס זיין צוויי באטאליאנען, און אנדערע ביז פינף אפילו, דער קאמאנדיר איבער א בריגאדע הייסט מח"ט, וואס איז שוין א הויכבאאמטער אין ארמיי, אין א בריגאדע קענען זיין ביז 5,000 טויזנט קעמפער, ביי די טאנקען זענען דא הונדערט טאנקען אין איין בריגאדע.
צווישן צוויי און פיר בריגאדעס, איז א דיוויזיע (העברעיש "אוגדה"), (רעגימענט עקזיסטירט נישט אין ישראל). א תת אלוף איז געווענליך קאמאנדיר אדער א מאיאר גענעראל, אין ישראל זענען דא צוויי סארטן דיוויזיעס, געגנטליכע און געהעריקע, ווי אוגדת עזה, די עזה דיוויזיע, איז א געגנטליכע וואס געפונט זיך אונטער די דרום פראנט קאמאנדיר אא"וו, געהעריקע איז עוצבת הפלדה, (עוצבה איז אויך אוגדה), וואס איז אונטערן צענטראלן פראנט קאמאנדיר, אבער איז נישט געגנטליך און דערפאר זענען די סאלדאטן פון די דיוויזיע, נישט אייביג אונטער זיי, נאר זיי גייען אריבער צו אנדערע געגנטליכע דיוויזיעס, ביים פארענדיקן טרענירונגען.
אין צה"ל איז אויך פארהאן קארפוס, וואס ווערט נישט באנוצט, נאר אין א מלחמה צושטאנד, ביז היינט איז עס נאך קיינמאל נישט גענוצט געווארן, 50,000 סאלדאטן געהערן צום קארפוס, און דער גענעראל איז געווענליך פון די גענעראל שטאב, עס פארמאגט צווישן צוויי און פיר דיוויזיעס. דאס איז די העכסטע איינהייט אין צה"ל, אין צה"ל זענען דא צוויי קארפוסן, אין אנדערע מיליטערן איז דא גרעסערע איינהייטן ווי ארמייען און נאך.
אין צה"ל זענען דא דריי פראנטן, אין העברעיש פיקוד, וואס איז גלייך צו ארמייען אין אנדערע לענדער, זיי האבן אלעס אונטער זיך, ווי פוס גייער, קאמפס עראפלאנען, שיפן פון ים פלאט, ארטילעריע, טאנקען, אינזשעניר, אא"וו


text:
חיים הערצאג
חיים הערצאג (17טן סעפטעמבער 1918 - 17טן אפריל 1997) איז געווען דער זעקסטער פרעזידענט פון מדינת ישראל, דער ישראל אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער, אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי און צה"ל, און א כנסת דעפוטאט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיים הערצאג איז געבוירן געווארן אין בעלפאסט, צפון אירלאנד, צו זיין טאטע הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג, וואס איז שפעטער געווארן דער הויפט רב פון אירלאנד. שפעטער אין יאר 1937 איז ער געווארן הויפט אשכנזישער רב אין ארץ ישראל, און נאך דער אומאפהענגיקייט מלחמה דער ערשטער הויפט רב פון ישראל.
חיים איז געווען אין זיין יוגנט א ספארטלער מיט מערערע אויסצייכענונגען, געווען דער טשעמפיאן פון אירלאנד אין באקסן און שווערע וואג.
זייענדיג אלט 21 יאר, האט ער אנגהעויבן שטודירן געזעץ, אין קעמברידזש און אין לאנדאנער אוניווערסיטעטן. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער געדינט אין דער בריטישער קעניגליכער ארמיי. נאך דער מלחמה האט ער אויסגעפארשט היינריך הימלער.
נאכן קריג איז ער געגאנגען צוריק קיין ארץ ישראל. ביי דער מלחמת השחרור האט געדינט אלץ אפיציר אין דער 7טער בריגאדע, און געהאלפן אויפשטעלן די אויסשפיר דינסט פון צה"ל.
אין 1972 האט ער אויפגעשטעלט, מיט מייקל פאקס און יעקב נאמן, די געזעץ פירמע הערצאג, פאקס און נאמן, וואס איז היינט פון די גרעסטע פירמעס פון אדוואקאטן אין ישראל.
אין יאר 1975 ביז 1978 איז ער געווען אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער. אין זיין צייט האט די יו ען אנגענומען א באשלוס, וואס פארגלייכט ציוניזם צו ראסיזם; אין זיין רעאקציע רעדע, האט ער צוריסן די החלטה פאפיר, אויף פיצלעך. בריטישע היסטאריקער האבן אריינגערעכנט זיין רעדע, אין די פופציג גרויסע רעדעס אין היסטאריע.
אין 1981 איז ער ערוויילט געווארן אלס כנסת דעפוטאט, פון די עבודה פארטיי. אין 1983 האט ער זיך פארמאסטן פאר פרעזידענט אין וועלכע ער האט געווינען ((קעגן מנחם אלון). ער האט אנגעהאלטן צוויי קאדענציעס ביז מיי 1993.
ער איז נפטר געווארן 17טן אפריל 1997, ער איז באגראבן אין הערצל בארג, ירושלים, וואו כמעט אלע פאליטישע פערזענליכקייטן פון דער מדינה זענען באגראבן.
זיין זון איז יצחק (בוזשי) הערצאג, א כנסת דעפוטאט פון דער עבודה פארטיי.


text:
ביאלע
ליטוויש ביאלע (פויליש: Biała Podlaska) איז א שטאט אין דער לובלינער וואויוואדעשאפט, מזרח פוילן מיט א באפֿעלקערונג פֿון 58,010 (2006). איר בירגערמײַסטער הייסט אנדריי טשאפסקי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער היסטאריעשר דאקומענט וואס דערמאנט ביאלע איז פון 1481. לכתחילה האט ביאלע געהערט צו דער איליטש משפחה. אינעם 16טן יארהונדערט איז די ראדזיוויל משפחה געווארן די נייע בעלי-בתים פון ביאלע. נאך צוויי הונדערט יאר וואיולזײַן האבן די שוועדן זיך ארײַנגעריסן אין פוילן. דערנאך האבן די קאזאקן אטאקירט ביאלע.
די יידישע קהילה פון ליטוויש ביאלע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום ה'שפ"א (1621) האבן 30 יידישע משפחות באקומען רשות צו וואוינען אין ביאלע. אום 1841 זענען געווען אין ביאלע 2,200 יידן אין א באפעלקערונג פון 3,588; אום 1897, 6,549 פֿון 13,090; אום 1921, 6,874 פֿון 13,000; אום 1931, 6,923 (64.7%) פון 10,697. צווישן די צוויי וועלט מלחמות האבן דערשײַנט אין ביאלע פיר יידישע צייטונגען.
בערך פֿון תק"ץ האט ביאלע אנגעהויבן צו ווערן א גרויסע צענטער פון חסידים. הרב יצחק יעקב ראבינאוויטש, אן אייניקל פונעם ייד הקדוש און מחבר פון דברי בינה האט אויפֿגעשטעלט זײַן הויף אין ביאלע; ביז צום היינטיגן טאג פירט זיך ווײַטער דאס ביאלער חסידות. אין א מעשה פון דעם סעקולערן שרײַבער יצחק לייבוש פרץ "צווישן צוויי בערג" שרײַבט ער וועגן א ביאלער רבי'ן.[1]
אויך אין ביאלע איז געווען א גרויסער קאצקער שטיבל, און אין יאר ה'תרט"ז האט מען אויפגענומען דעם קאצקער רבי'נס מחותן, הר"ר נחום זאב בארנשטיין, מחבר פון אגודת אזוב, אלס שטאטס-רב אין ביאלע. שפעטער זענען רוב פון די קאצקער חסידים אין ביאלע געווארן חסידים פונעם חידושי הרי"ם פון גער. איינער פון די חשובע גערער חסידים אין ביאלע איז געווען ר' נח טשארני (שחור), דער שווער פונעם אמרי אמת.
בערך אין יאר תר"ל האט רבי בעריש לאנדא אויפגעשטעלט זיין הויף אין ביאלע, וואו ער האט געפירט א גרויסן טייל פון די ווארקער חסידים.
יידן אין ביאלע האבן פֿאַרמאגט א טשוועקעס פֿאַבריק, א גאַרבערײַ, א שיך פֿאַבריק, טארטאקעס, ציגל אויוונס, מעל מילן, א זייף פֿאַבריק, א ברײַערײַ און נאך פֿאַבריקן. מאידך גיסא האבן אסאך יידן געלעבט בדלי דלות. אזוי ווי אלע פארצײַטיגע שטעטלעך זענען די יידן פון ביאלע געווען אלע שומרי מצוות כאטש טײַל זענען באאײַנפֿלוסט פון השכלה און ציוניזם.
אום 13טן סעפטעמבער 1939 האבן די דײַטשן אײַנגענומען ביאלע, אבער דעם 26סטן סעפטעמבער זענען זיי צוריקגעצויגן צו לאזו די סאוועטן ארײַן אין דער שטאט. אום 10 אקטאבער 1939, לויטן מאלאטאוו-ריבנטראפ פאקט זענען די סאוועטן ווידער ארויס אין די דייטשן האבן אקופירט א צווייט מאל. ווען די סאוועטן האבן פארלאזט ביאלע האבן אסאך יידן אויך פארלאזט די שטאט צו וואוינען אונטער סאוועטן הערשאפֿט אין מזרח פוילן.
1 דעצעמבער 1939 האבן די דײַטשן ארויסגעגבן א גזירה אז אלע יידן פון עלטער 6 מוזן טראגן אן ארעמבאנד מיט א געלן מגן דוד (שפעטער האט מען געהייסן גיין בלוי). די אלע יידן האט מען אריבערגעפֿירט צו א זאנע אויף גראבאנאוו-, יאנאוו-, פראסטא- און פזשעכאדניע-גאסן.
סוף 1939 זענען אנגעקומען אין אם איבערגעפאקטער ביאלע מער ווי 2000 יידן דעפארטירט פון סואוואלק און סעראצק. נישט קיין וואונדער אז אום 1940 האט אויסגעבראכן ביי די יידן פון ביאלע א טיפוס עפידעמיע וואס האט געהרגט אסאך יידן. אויך אין דער צײַט זענען אנגעקומען די ווינציגער פון 200 פליטים וואס זענען געבליבן לעבעדיג פון 800 יידישע פלעניקעס (געפֿאנגענע) אויף א טויט מארש, וואס מ'האט זיי אינטערנירט דארטן.


text:
חלשות
חלשות איז אוועק פאלן אין דער ערשטער פאזע פון גענצליכער אומבאוויסטזיין.
דאס קען קומען פלוצלינג אן קיין שום ווארענונגען בעפאר, מייסטענס ווען מען איז אויסגעמוטשעט אדער מען ווערט שטארק איבעראשט פון א בשורה רעה אדער גאר צו א גוטער בשורה.
דאס ווערט געטאן דורך די צענטראלע איסקימיק רעספאנס מעכאניזם פונעם קערפער, ווייל נישט גענוג בלוט פארזארג שטרומט צו ברענגען אקסיגען צום מוח עס זאל קענען פונקציאנירן.
די סימפטאמען צו דערקענען פאר מען חלשט אוועק איז אז דער קאפ שווינדעלט, אדער אז די אויגן ווערט גרעי און פארנעפלט און מען קען נישט גארנישט געהעריג זעהן, אדער שפירנדיג מער היץ ווי נארמאל. א.א.וו. סעקונדעס דערנאך וועט דער מענטשס וויזיע ווערן טאטאל שווארץ, און ער אדער זי וועט טראסקענען צו דער ערד, אחוץ אז מען זיצט וועט מען פאלן מיטן קאפ זייטיג אדער פאראויס אדער פון אונטן. אויב דער מענטש קען נישט אוועקפאלן ליגעדיג אדער אנגעלענט וועט ער אדער זי שטארבן ווייל דאס בלוט קען נישט צוקומען אויף ארויף.


text:
שניאור קאטלער
הרב יוסף חיים שניאור קאטלער (ה'תרע"ח, 1918 - ג' תמוז ה'תשמ"ב, 1982) איז געווען ראש ישיבה אין לייקוואוד, ניו זשערסי פון תשכ"ב ביז תשמ"ב.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שניאור קאטלער איז געבוירן געווארן אין סלוצק, ליטע, אין תרע"ח, צו זיין פאטער הרב אהרן קאטלער און זיין מוטער, א טאכטער פון הרב איסר זלמן מעלצער, שטאטס רב און ראש ישיבה. זיין פאטער איז געווען א מגיד שיעור אין דער בישיבה.
ווען ער איז געווען אלט 23 איז ער געווארן א חתן אין קאוונע צו רישל, טאכטער פון הרב אריה מלכיאל פרידמאן. צוליב דער מלחמה וואס איז דעמאלסט אויסגעבראכן איז ער אנטלאפן פון ליטע קיין ארץ ישראל, צו לערנען אין דער חברונער ישיבה. ער איז געבליבן זיבן יאר אין ארץ ישראל. אין יענע יארן האט ער געלערנט מיט זיין זיידן, הרב איסר זלמן מעלצער, וואס איז געווען ראש ישיבה פון דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים, און מיטן בריסקער רב. זיין כלה רישל איז אנגעקומען אין שאנכיי. ווען די פליטים אין שאנכיי האבן באקומען וויזעס פאר די פאראייניגטע שטאטן, איז אויך רישל אנגעקומען דארט, וואו זיי האבן חתונה געהאט.


text:
אומאפהענגיקייט מלחמה
די אומאָפּהענגיקייט-מלחמה (אויף העברעיש: "מלחמת העצמאות", "מלחמת השחרור"' אדער "מלחמת הקוממיות") איז די מלחמה וואס איז געווען צווישן די פאלעסטינער מיט די יידן אין ארץ ישראל גלייך נאך וואס דער יו ען האט באשלאסן מען זאל אויפשטעלן א יידישע און אראבישע מדינה אין ארץ ישראל כ"ט בנובמבר, ט"ז כסליו ה'תש"ח (1947). די אראבער וואס האבן זיך קעגנגעשטעלט, זיינען באלד ארויס א מלחמה קעגן די יידן. אין די ערשטע 4 מאנאטן איז די מלחמה געווען מער ווי א בירגער קריג ווען די אראבער האבן באלעגערט קליינע יישובים און געמאכט דארט טעראר.
ווען דער בריטישער מאנדאט האט זיך גענדיקט דעם 14טן מיי ד' אייר, 1948, האבן פינעף אראבישע ארמייען אינוואדירט די ניי דערקלערטע יידישע לאנד, עגיפטן אין די נגב, אין דרום טייל פון ישראל, יארדאניע אין ירושלים, און די וועגן וואס פירן קיין ירושלים, און די אומגעגנט. לבנון אינעם גליל וואס איז אינעם צפון טייל פון ישראל, סיריע אינעם בית שאן טאל, איראק אינעם צפון טייל פונעם מערב ברעג אין די געגנט פון זשענין, טולקארעם, קאלקיליע.
עגיפטן האט פארמאגט קריגס עראפלאנען, סיריע, און יארדאניען טאנקען,
אבער שפעטער האבן די יידן זיך צוביסלאך אנגעגרייט א מסודרדיקע מיליטער, און ארויס מלחמה האלטן קעגן די פאלעסטינער. די מלחמה האט צום סוף צוגעבריינגט זעלבשטענדיקייט פאר מדינת ישראל.
און די אראבער זיינען געבליבן אָן גארניט (אפילו ניט וואס דער יו-ען האט זיי געוואלט געבן), ווי משה שרת האט געזאגט, די פארייניגטע פעלקער האט צעטיילט פאלעסטינע, 55 פראצענט פאר יידן, און 45 פראצענט פאר אראבער, האבן די אראבער נישט איינגעשטימט, און זענען געגאנגען אין קריג, האבן די יידן געווינען 77 פראצענט פונעם אלטן בריטישן מאנדאט, און עגיפטן און יארדאניע האבן איינגענומען, אדער אנעקסירט, וואס האט געזאלט זיין די לאנד פון אראבערס אין פאלעסטינע.
אין צוגאב האבן געקעמפט זעלבסשטענדיקע קעמפער, ווי די אראבישע באפרייאונג ארמיי פון קאוקדזשי, און פאלעסטינע רעבעלן אונטערן אנפירערשאפט פון מאכאמעד אמין על כוסייני, און זיין נעפע אבדעל קאדר על כוסייני, וואס איז אומגעקומען נאך א קאמף אויף די קאסטעל, איינע פון די בערג, וואס קוקן איבער די שאסיי, וואס פירט קיין ירושלים, קאוקדזשיס ארמיי, איז בעיקר געווען אינעם צפון טייל פונעם לאנד
די מלחמה האט זיך געעענדיקט אָפֿיציעל כ"ג תמוז ה'תש"ט (יולי 20, 1949) ווען דער יו-ען האט אונטערגעשריבן דעם וואפנשטילשטאַנד-אפמאַך מיט סיריע, אבער די שלאכט האט זיך שוין געענדיקט טבת ה'תש"ט.
אין דעם 11טן מײַ 1949 (י"ב אייר, ה'תש"ט) איז ישׂראל אָנגענומען געוואָרן ווי דער 59סטער מדינה-מיטגליד אין דער "יו-ען". די פֿאַראייניקטע שטאַטן איז געווען דאָס ערשטע לאַנד, וואָס האָט אָנערקענט מדינת-ישׂראל, 11 מינוט נאָך איר פּראָקלאַמירונג. צוויי טעג שפּעטער, איז ישׂראל אויך אָנערקענט געוואָרן דורך דעם סאָוועטן-פֿאַרבאַנד.
עליות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאר יאר נאך די מלחמה זיינען איבער א מיליאן יידישע פליטים (צונויפגעלאפענע), שארית הפליטה יידן וואס האבן איבערגעלעבט די שואה, געמאכט עלייה צו מדינת ישראל, צוזאמען מיט פליטים פון אראבישע לענדער וואס זענען געווען געצווינגען צו פארלאזן זייער לאנד.


text:
טעידע נאציאנאלער פארק
טעידע נאַציאנאַלער פּאַרק (שפאניש: Parque Nacional del Teide) איז אַ נאציאנאלער פּאַרק אויפן אינזל טענעריפע אין די קאַנאַרישע אינזלען. ער איז דער מערסטער באזוכטער פּאַרק אין שפאניע מיט מער ווי 4,000,000 טוריסטן א יאר.
דער פּאַרק געפינט זיך אויפן טעידע בארג, א ווולקאַן וואס איז הויך 3718 מעטער איבערן ים-שפיגל, און איז דער העכסטער באַרג אין שפאניע און די אטלאנטישער אינזלען און דער דריטער העכסטער ווולקאַן אין דער וועלט. דער באַרג איז אַ סימבאָל פון שפאניע.
דער פּלאַץ איז געווארן אַ נאַציאנאַלער פּאַרק אין 1954, און איז געווארן דערקלערט אַ וועלט ירושה ארט אין 2007.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טעידע נאַציאנאַלער פּאַרק (אויף שפאניש)


text:
טאלאנט
טאלאנט איז די אינטעלעקטואלע גרויסקייט וואס א געוויסער מענטש דערהייבט זיך צו קענען פארשטיין אדער טאן מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש, אין דעם פאך אדער טעמע. צ.ב.ש. א מוזיקער האט א טאלאנט צום אינסטרומענט מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש.
עס איז דא א וועג וויאזוי מען מעסט דאס, דורך אן איי.קיו. פראבע. אבער לעצטנס זענען געוויסע דאקטוירים ביי דער מיינונג, זינט די נומערן פון סטאטיסטיק ווייזן אז ביז 40 פראצענט טאלאנטירטע מענטשן האבן א שטיקל פארקריפלטקייט אויף אן אנדערן ענין וואס לאזט זיי נישט נוצן דעם מוח אויף יענער זאך דעריבער קענען זיי נוצן דעם גאנצן מוח בלויז פאר איין זאך, ווי צ.ב.ש. א בלינדער האט אייביג א טאלאנט צו דערשמעקן מיט וועמען ער רעדט אדער וואו ער איז, ווייל וויבאלד ער נוצט נישט טיילן פון מוח ווי דער אלגעמיינער מענטש פארן זען קען ער זיך אפגעבן צו אנטוויקלן די אנדערע טיילן פון מוח מער ווי סיי וועמען.[פֿעלט אַ מקור]


text:
איילבירט
איילבירט אדער מאַסלינע (זייטונע: ירושאלמיש (פון אראביש זיתון):) איז א פרי וואס שטאמט פון די לענדער ארום דעם מיטלענדישן ים. מען עסט אים נאך וואס מען זויערט אים. פון איילבירטן מאכט מען בוימל. אן איילבירט בוים קען בלייבן לעבן מער ווי 1,000 יאר.
איילבירט איז איינע פון די שבעת המינים.
אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חומש דערציילט אין פרשת נח אז נח האט ארויסגעשיקט א טויב פון דער תיבה, און זי איז צוריקגעקומען מיט אן איילבירט צווייג אין איר מויל. דאס איז געווען א סימן אז דאס מבול וואסער ווערט נידעריקער און מען קען באלד אראפגיין פון דער תיבה.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם איילבירט קען זיך געפינען גאנץ עפטערס אינסעקטן (שרצים). ווען עס געפינט זיך טונקעלע פלעקן אינדרויסן פון דעם איילבירט, דארף מען עס נאך קאנטראלירן דורך אויפשניידן ביים ארט פון פלעק ביז אינווענדיק, אויב דער פלעק געפינט זיך אויך אויף דעם פלייש פון אינווענדיק איז דאס א באווייז אז דער איילבירט איז ווערמיג. אין דער ראסע סאהרי (Souri) געפינט מער עפטער ווערמיגע פרוכט, דאגעגן אין דער ראסע מאנזאנילוי (Manzanillo) וועלכע זענען גרעסערע פרוכט געפינט זיך מינדער ווערם. שווארצע איילבירטן זענען שווער צו קאנטראלירן וויבאלד עס איז שווער צו דערקענען צו דאס פלייש איז פלעקיג איבער זייער שווארצע פארב.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איילבירט איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם איילבירט די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אב פון דעם זיבעטן יאר, וויבאלד דעמאלס הייבט שוין אָן צו צייטיגן די ביליגערע ראסען. דער ראסע מאנזאנילוי וועלכער ווערט פיל געברויכט פאר שימורים צייטיגט אין חודש אלול, און דער ראסע סאהרי הערשט אין חודש תשרי פון אכטן יאר.
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סטאטיסטיק
צו מיינט איר װיקיפּעדיע:סטאטיסטיק?
סטאַטיסטיק איז א װיסנשאַפֿט וואס נעמט צוזאם אינפארמאציע מיט מאָסן אין נומערן. סטאַטיסטיק איז געבױט אױף דער טעאָריע פֿון משמעותדיקײַט און פֿיל מאָל אױף פּראַקטישע השערות.
למשל אין רפֿואה, אױב מ'װיל בודק זײַן עפּעס אַ מעדיצין צו ס'אָט אַן עפֿעקט. נעמט מען למשל טױזנט קראַנקע, האַלב פֿון זײ באַקומען די מעדיצין און די צװײטע האַלבע נישט. נאַכער זעט מען װיפֿל זײנען געװאָרן געזונט פֿון בײדע העלפֿטן, און לױט דעם װײסט מען בעסער צי די מעדיצין שטימט.
באַשרײַבנדיקע סטאַטיסטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – באשרייבנדיקע סטאטיסטיק
באַשרײַבנדיקע סטאַטיסטיק איז אַ צװײַג אין סטאַטיסטיק װעלכע באַשעפֿטיקט זיך מיט שאַפֿן און פֿאַרגלײַכן מאָסן. דער ציל איז צו באַשרײַבן דאַטן אױף אַ קורצן און לײַכטן אױפֿן, למשל אין טאַבעלעס, גראַפֿן אָדער מאָסן.
ארויסדרינגענדיקע סטאטיסטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארויסדרינגענדיקע סטאטיסטיק ניצט סטאטיסטיק פאראויסזאגן פארשידענע אויסקומען לויט זייער משמעותדיקייט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א העברעישע סטאַטיסטיק זײַט - דאס צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק


text:
עדווארד בענעש
עדווארד בענעש (28סטן מיי 1884 - 3טן סעפטעמבער 1948) איז געווען א טשעכישער פאליטיקער, און א וויכטיגער שטאטסמאן.
ער איז געווען א פארלעמענטארישער העלפער פון טאמאס מאסאריק, דער ערשטער טשעכישער פרעזידענט. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה, האט ער געדינט אלס דער ערשטער אויסערן מיניסטער פון טשעכאסלאוואקיי.
אין 1935, נאכדעם וואס מאסאריק איז געשטארבן, איז בענעש געווארן פרעזידענט, פון דער טשעכאסלאוויקישער רעפובליק, ער האט געהערט צו דער לינקער, טשעכישער פאלקס סאציאליסטישער פארטיי.
מיט ענגלאנדס און פראנקרייכס דרוק אויף אים, האט ער אפגעגעבן דאס סודעטן געביט צו דייטשלאנד, און נאכן מינכן קאנפערענץ האט ער פארלאזט זיין לאנד.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען פרעמיער מיניסטער פון דער טשעכישע רעגירונג אין גלות, וואס איז געווען אנערקענט דורך ענגלאנד, אמעריקע, און שפעטער אויך דורך רוסלאנד, ווען דער קריג האט זיך געענדיקט, איז ער אויפגענומען געווארן אין טשעכיי ווי א העלד, און ער איז ווידעראמאל ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט אין 1946. אבער אין 1948, ווען די קאמוניסטן האבן זיך געשטארקט, האט ער רעזיגנירט פון אמט, און נאך אייניגע מאנאטן געשטארבן.


text:
טויב
טויבקייט, אין װיסנשאַפֿטלעכער און אין מעדיצינישע שפראך, רעדט זיך פון א פיזישער שוועריקייט אדער אוממעגליכקייט צו הערן א קול. א קינד וואס איז טויב איז אים שווער צו לערנען א שפראך.
ביי דערוואקסענע מענטשן איז טויבקייט א פראבלעם אין דער געזעלשאפט, ספעציעל ביי דער ארבעט. א הערן אפאראט קען העלפן א מענטש וואס הערט נישט גוט צו הערן בעסער. א סך מענטשן פארלירן א טייל פון זייער הערן ווען זיי ווערן עלטער. אז איינער הערט א קול וואס איז צו גרויס קען דאס שעדיקן זיין הערן.
10% פון אלע מענטשן אויף דער וועלט ליידן פון א מאס פון טויבקייט.
אנדערע באנוצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען זאגט אויף א מענטש אז ער איז א "טויבע מייער" ווען א מענטש מאכט זיך ווי ער הערט נישט ווען מען טענה'ט זיך מיט אים.


text:
פאקטאריזאציע
אין מאטעמאטיק פֿאַקטאָריזאַציע (ענגליש: factorization) איז א וועג פון צענעמען א מאטעמאטישע צאל אויף עלעמענטן, וועלכע הייסן פאקטארן, אויף א פאל וואס ווען מען טאפלט די פאקטארן איינס מיט די אנדערע באקומט מען די ארגינעלע צאל.
צום ביישפיל דער נומער 6936 קען מען צעלײגן אזוי: 172 · 3 · 23 = 6936
דאס זעלבע איז אויב מיר האבן א פאלינאם x2 - 4, קען מען צענעמען צו די פאקטארן אזוי: (x - 2)(x + 2) לויט א באשטימטע פארמולע.
די וועג צו פאקטאריזירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב מיר האָבן, למשל, אַ צוזאַמענגעזעצטע צאָל: , און מיר ווילן וויסן וואָס זײַנען זײַנע פאַקטאָרן, טיילן מיר אפ דעם פיר צום גרעסטן נומער וואס מען קען צעטיילן אויף א פאל זאל בלײַבן א נאַטירלעכע צאָל (אויסער מיט 4 אליין), וואָס דאָס איז און מיר באקומען די פאַקטאָריזאַציע: .
לאמיר נעמען מער א קאמפליצירטער נומער: . מיר זוכן דעם גרעסטן נומער וואס קען אפטיילן דעם 30, וואס דאס איז (ווייל ). נאכער זוכן מיר וואס איז דער גורם צו די נומערן 3 און 10, וועלן מיר טרעפן אז 3 איז א פרימצאל וואס מע קען נישט צעטיילן, און נאר דעם 10 קען מען צעטיילן אויף , אזוי ווייסן מיר אז דער גורם צו 30 איז: .
פאקטאריזירן דורך ארויסנעמען א געמיינזאמער פאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב מיר האבן א חשבון מיט צוגאב און/אדער אראפנעם, צום ביישפיל: און מיר ווילן דאס צעגלידערן אויף פאקטארן, זוכן מיר וועלכער גרעסטער נומער קען צוברענגען סיי צו נומער און סיי צו נומער (מיט אנדערע ווערטער, וואס איז דער געמיינזאמער פאקטאר), וועלן מיר טרעפן אז איז די לייזונג, ווייל איז , און איז . א צינד צעטיילן מיר דעם אונד דעם מיטן געמיינזאמער פאקטאר (וואס דאס איז דער 4), און מיר שרייבן עס אזוי: אזוי האבן מיר בעצם פאקטאריזירט די ארגינעלע צאל.


text:
1939
1939 איז דאס 39סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1939 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - נאצי דייטשלאנד אסרט פאר יידן צו ארבעטן מיט דייטשן
- 7טן מערץ - צווייטער וועלט קריג: איטאליע נעמט איין אלבאניע
- 14טן מערץ - סלאוואקיע שיידט זיך פון טשעכאסלאוואקיי און ווערט א פראטעקטאראט פון נאצי דייטשלאנד.
- 15טן מערץ - נאצי דייטשלאנד קאמפלעטירט אייננעמען טשעכאסלאוואקיי.
- 22סטן מערץ - נאצי דייטשלאנד אנעקסירט מעמל.
- 7טן אפריל - פאשיסטישע איטאליע אינוואדירט אלבאניע.
- 13טן מיי - די פליטים שיף "סאנט לואיס" פארט ארויס פון האמבורג קיין קובא.
- 19טן מיי - פוילן און פראנקרייך שרייבן אונטער א מיליטערישן אפמאך.
- 23סטן אויגוסט - דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך ווערט אונטערגעשריבן צווישן נאצי דייטשלאנד און דעם סאוועטן פארבאנד.
- 1טן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אויסברוך פון דער מלחמה, ווען נאצי דייטשלאנד אינוואדירט פוילן.
- 3טן סעפטעמבער - צווייטער וועלט קריג: פראנקרייך, אויסטראליע און דאס פאראייניגטע קעניגרייך פראקלאמירן מלחמה אויף דייטשלאנד.
- 6טן סעפטעמבער - דרום אפריקע פראקלאמירט מלחמה קעגן דייטשלאנד.
- 28סטן סעפטעמבער - ווארשע פאלט אין די הענט פון דער ווערמאכט.
- 29סטן סעפטעמבער - פוילן צעטיילט צווישן נאצי דייטשלאנד און דעם סאוועטן פארבאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן פעברואר - שמואל האלפערט, כנסת דעפוטאט פון דער אגודת ישראל פארטיי (יהדות התורה)
- 13טן פעברואר - בעאטא קלארספעלד, דייטשער-פראנצויזישער זשורנאליסט וואס האט געקעמפט אויפדעקן נאצישע קריגס פארברעכער
- 26סטן יולי - דזשאן האווארד, פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע
- 9טן אויגוסט - ראמאנא פראדי, פרעמיער מיניסטער פון איטאליע
- 1טן סעפטעמבער - טאני פראנדזשיע, לעבאנעזער פאליטיקער און מיליציע פירער אין די לעצטע יארן פונעם לבנון ברודער קריג (געש' 1978)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן סעפטעמבער - זיגמונד פרויד, גרינדער פון פסיכאאנאליז (געב' 1856)


text:
1942
1942 איז דאס 42סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1942 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יאנואר - צווייטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע נעמט איין מאנילא.
- 14טן יאנואר - די נאציס הייבן אן קאנצענטרירן די האלענדישע יידן אין אמסטערדאם
- 8טן פעברואר - דער ערשטער אפשיק פון יידן פון סאלאניקי קיין אוישוויץ
- 15טן פעברואר - צווייטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע נעמט איין סינגאפור פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 19טן פעברואר - צווייטע וועלט מלחמה: דער יאפאנישער מיליטער אטאקירט דארווין אין אויסטראליע
- 1טן מערץ - אנהייב פון אויפשטעלן דעם סאביבאר טויטלאגער
- 10טן מיי - חורבן אייראפע: רוב יידן פון וואלאזשין דערמארדעט דורך די נאציס.
- 4טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: אנגעהויבן דער קאמף פון מידוויי.
- 9טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: די אמעריקאנער ארמיי אין די פיליפינען קאפיטולירט צו יאפאן
- 10טן יוני - די נאציס מערדן אויס די איינוואוינער פונעם טשעכישן דארף לידיצע און פארניכטן עס, אלס נקמה פארן אטענטאט פון ריינהארד היידריך
- 14טן יוני - אנא פראנק הייבט אן שרייבן איר טאגבוך
- 21סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: טאברוק פאלט אריין אין די הענט פון דייטשלאנד
- 22סטן יוני - אין טירת צבי, ישראל, ווערט פארשריבן די העכסטע טעמפעראטור געמאסטן נאר ווען אין דער יבשה פון אזיע (53.9 גראד צעלזיוס)
- 22סטן יולי - אנהייב פון דעפארטאציע פון די יידן אין דער ווארשעווער געטא צו טרעבלינקע פארניכטונגס לאגער
- 23סטן יולי - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשן נעמען איין די שטאט ראסטאוו אין דרום סאוועטן פארבאנד
- 28סטן יולי - באשלאסן אין דער ווארשעווער געטא אויפצושטעלן די יידישע קאמף ארגאניזאציע אונטער מרדכי אניעלעוויטש
- 23סטן אויגוסט - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון סטאלינגראד קאמף
- 21סטן סעפטעמבער - יום כיפור: די נאציס שיקן מער ווי 1000 יידן אין פאדהייץ צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.
- 23סטן אקטאבער - אויסגעבראכן דער על-אלאמיין קאמף אין עגיפטן
- 8טן נאוועמבער - חורבן אייראפע: טביחה פון די יידן אין סטאשאוו
- 11טן נאוועמבער - נאצי דייטשלאנד ענדיגט אייננעמען פראנקרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - אהוד ברק, שעף פון גענעראל שטאב, פארטיידיקונגס מיניסטער און פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 5טן מערץ - פעליפע גאנזאלעס, פרעמיער מיניסטער פון שפאניע
- 18טן יוני - טהאבא מבעקי, 11טער פרעזידענט פון דרום אפריקע
- 15טן נאוועמבער - דניאל בארנבוים, פיאניסט און דיריגענט
- 20סטן נאוועמבער - דזשאו ביידען, אמעריקאנער סענאטאר און וויצע-פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן יאנואר - פעליקס הויסדארף, יידישער-דייטשער מאטעמאטיקער, א גרינדער פון טאפאלאגיע (געב' 1868)
- 8טן מערץ - האסע ראול קאפאבלאנקא, וועלט שאכשפיל גרויסמייסטער (געב' 1888)
- 10טן מערץ - וויליאם הענרי ברעג, ענגלישער פיזיקער (געב' 1862)
- 5טן אויגוסט - יאנוש קורטשאק, פירער פון דעם יתומים אנשטאלט אין ווארשע, דערמארדעט אין טרעבלינקע מיט זיינע שילערן (געב' 1878)
- 11טן סעפטעמבער - הלל צייטלין, יידישער שרייבער, דיכטער און זשורנאליסט אין ווארשע (געב' 1871)


text:
4טן מערץ
דעם 4טן מערץ איז דער 63סטער טאג פון יאר (64סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 302 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1790 - פראנקרייך צעטיילט אין 83 פראווינצן.
- 1791 - ווערמאנט ווערט דער 14טער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1793 - דזשארזש וואשינגטאן איינגעשוואוירן צו זיין צווייטן קאדענץ אלס פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1849 - זאקארי טיילאר איינגעשוואוירן דער 12טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1853 - פרענקלין פירס איינגעשוואוירן דער 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1861 - אברהם לינקאלן איינגעשוואוירן דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1877 - דער מיקראפאן דערפינדן
- 1943 - אנהייב ארויסטרייבן 11,343 יידן פון טראקיע און מאקעדאניע קיין טרעבלינקע
- 1977 - 1,500 געהרג'עט אין אן ערדציטערניש אין רומעניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1678 - אנטאניא וויוואלדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1741)
- 1904 - יוסף שמידט, חזן און טענאר פון טשערנאוויץ (נפטר 1942)


text:
ספינקס
ספינקס (שטאמט פון גריכיש וואס מיינט "דערשטיקן") איז א מיטאלאגישער מאנסטער צונויפגעשטעלט פון א לייב מיט א קאפ פון א מענטש (זעט די בילד).
ביי די גריכישע מיטאלאגיע איז ער געזעצן ביים טויער פון דער שטאט טעביי און האט געפרעגט יעדער דורכגייהער א רעטעניש: "וואס פאר א באשעפעניש גייט אויף פיר פיס אין דער פרי, צוויי פיס ביי טאג און דריי פיס אין אוונט?" אויב דער דורכגייער האט נישט געוווסט די ענטפער, האט אים דער מאנסטער פארשטיקט גערן.
ביי די געשיכטע פן עדיפוס, איז עדיפוס געווען דער ערשטער וואס האט געוווסט דעם ענטפער אויף דעם רעטעניש (אז דאס איז א קינד), און דער מאנסטער האט זיך דאן אראפגעווארפן פון דער מויער צום טויט. נאך דעם האבן די שטאט טעביי אים באקרוינט אלס זייער קעניג.


text:
תל אביבער אוניווערסיטעט
קאארדינאטן: 32°06′50″N 34°48′15″E / 32.11389, 34.80417
דער תל אביבער אוניווערסיטעט איז דער גרעסטער אוניווערסיטעט אין ישראל. אין יאר ה'תשנ"ה האבן דארט שטודירט 29 טויזנט סטודענטן. ער איז געגרינדעט געווארן כ"ז סיון ה'תשט"ז (דעם 6טן יוני, 1956).
אין תל-אביב אוניווערסיטעט איז טעטיק די פאלגנדערע ניין פאקולטעטן:
- פינקטלעכע וויסנשאפטן
- אינזשעניריע
- נאטור-וויסנשאפטן
- סאציאלע-וויסנשאפטן
- אדמיניסטראציע
- גייסט וויסנשאפטן
- יוריספרודענץ
- קונסט
- מעדיצין
דער קאמפוס פונעם אוניווערסיטעט געפינט זיך אין רמת אביב אין צפון תל אביב.


text:
יהושע העשיל תאומים-פרענקל (ב)
רבי יהושע העשיל תאומים-פרענקל זצ"ל ( - ה'תרנ"ד), רב אין סאפקאוו.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יהושע העשיל איז געבוירן צו זיין פאטער הרב פנחס תאומים-פרענקל רב אין ציעשינאוו, א זון פון הרב דוב בעריש תאומים-פרענקל, רב קניעניטש און ציעשינאוו, א זון פון הרב יהושע העשיל תאומים-פרענקל פון קאמארנא, א זון הרב ברוך תאומים-פרענקל דער ברוך טעם. און צו זיין מוטער מרת דרעזיל א טאכטער פון הרב יחזקאל שרגא האלבערשטאם דער שינאווער רב, א זון פון הרב חיים האלבערשטאם דער צאנזער רב.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יהושע העשיל איז געווען רב אין סאפקאוו.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יהושע העשיל איז נפטר געווארן יונג אין ה'תרנ"ד (אומגעפער).
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יהושע העשיל האט געהייראט א טאכטער פון הרב שמואל חיים הורוויץ-שטערנפעלד פון חאנטשין. זייערע קינדער:
- הרב משה פנחס תאומים-פרענקל.
- די ווייב פון הרב אליהו האבערלאנד, פון ניו יארק.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
מאדאנא
מאַדאָנאַ (אדער מיט איר צוגאָב נאָמען מאַדאָנע אסתר[1]) איז פֿון די גרעסטע פּאָפּולערע פּאָפּ זינגערס אויך איז זי אן אקטריסע און א ביכער שרייבערין. זי איז געבוירן געווארן ל' אב ה'תשי"ח - 1958, זי האט 3 קינדער, געבוירן אין מישיגן. זי װױֹנט הײַנט אין לאנדאן.
מעדאָנעס ערשטע ליד פֿאַר ראַדיאָ איז געשריבן אין 1984.
זי האט זיך געזעצט לערנען קבלה אין די לעצטערע יארן.
לכבוד דעם האט זי זיך געטוישט איר נאמען צו א מער אידיש קלינגעדיגן משמעות: "אסתר"
װעב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ביתר עילית
ביתר עילית ווערט גערופן אויף דעם אור אלטן נאמען פון פארצייטישן ביתר.
עס האט זיך מלכתחילה געגרינדעט צו לינדערן דעם שווערן הייזער מאנגל אין ירושלים, אבער איז היינט די גרעסטע לויטער חרדישע שטאט פון דער גאנצער וועלט.
זייער הויפט ציל איז נישט אריינלאזן קיין פרייע איינאונער דארטן זיך צו באזעצן כדי צו לעבן און אויפציען די קינדער לויט די הייליגע פירונגען פון די תורה אידישקייט וואס איז אנגענומען ביי חרדים.
קנאים קומען נישט אהין וואוינען צוליב דעם וואס עס געפינט זיך פון דער אנדערער זייט פון דער גרינער ליניע און ווערט פארעכנט אלס אקופירטע געביטן אין יהודה ושומרון אויף דעם מערב ברעג. און דער גאנצער ציל פארוואס עס איז געלונגען אויפצושטעלן אזא שיינע שטאט פאר לויטער חרדים. און אויך נעבן קבר רחל ביים כביש מנהרות וואס מען דארף דארטן דורך פארן קומענדיג פון ירושלים זענען שוין אומגעקומען על קידוש ה' צענדליגע אידן פון שיסערייען.
ביתר דינט אויך אלס שטאטס צענטער פאר די פילע אידישע התנחלות געגענטן ארונגס און ארום ווי גוש עציון און אפרת נס הרים און נאך קליינער זידולינגען פון די מער עקסטרעמע מתנחלים, וואס קומן קיין ביתר איינקויפן און זיך באנוצען מיט אלע שטאטישע באדינונגען.
ר' יצחק פינדרוס, א ליטווישער איז געווען בירגערמייסטער ביז ה'תשס"ח. אין די וואלן אין תשס"ח איז מאיר רובינשטיין, א ברעסלאווער חסיד, אריין. ער האט געווינען די וואלן מיט א קאליציע פון אלע חסידים, און מיט די ספרדים פון ש"ס
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע
אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע (בריסעל, 8טן אפריל 1875 - מארש-לע-דאם, 17טן פעברואר 1934) (זיין פולער נאמען: אלבערט לעאפאלד קלעמענט מארי מיינראד; פלעמיש: Albert Leopold Clément Marie Meinrad), דער דריטער קעניג פון די בעלגיער פון 23סטן דעצעמבער 1909 ביזן שטארבן.
אלבערט איז דאס פינפטן קינד, און דער צווייטער זון, פון פרינץ פיליפ פון פלאנדערן (וואס איז א ברידער פון לעאפאלד דער צווייטער) און פרינצעסין מארי פון האהענצאלערן. פרינץ פיליפ איז געווען דער דריטער זון פון לעאפאלד דער ערשטער פון בעלגיע.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלבערט האט געהייראט אין 2טן אקטאבער 1900 צו עליזאבעט גאבריעל וואלערי מארי, די פרינצעסן פון בייערן (פון די וויטעלסבאך פאמיליע). זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- לעאפאלד (שפעטער: לעאפאלד דער דריטער)
- קארל (די שפעטער פרינץ-רעגענט)
- מארי יאסע, שפעטער די קעניגן פון איטאליע, ביז די איטאליענישע פאלק האט אומגעווארפן דאס מאנארכיע, און איינגעפירט רעפובליק.


text:
דרום אפריקע
די רעפובליק פון דרום אפריקע איז דאס לאנד וואס געפינט זיך ביים דרום שפיץ פון אפריקע. זי גרענעצט זיך מיט די אטלאנטישן און אינדיאנער אקעאנען און מיט די לענדער נאמיביע, באטסוואנא, זימבאבװע, מאזאמביק, סוואזילאנד און לעסאטא (אן אומאפהענגיק לאנד אינגאנצן ארומגערינגלט פון דרום אפריקע). דרום אפריקע איז א מיטגליד אינעם קאמאנוועלט. די עקאנאמיע פון דרום אפריקע איז די גרעסטע אין אפריקע און די 24סטע גרעסטע אין דער וועלט. דערפאר איז זי די מערסט אנטוויקלט לאנד - סאציאליש, עקאנאמיש און אינפראסטרוקטואליש - אויפן קאנטינענט.
די גרעסטע שטאט איז יאהאניסבורג. דרום אפריקע האט דריי הויפטשטעט: דער פארלאמענט איז אין קאפשטאט, די רעגירונג זיצט אין פרעטאריע און דאס העכסטע געריכט איז אין בלומפאנטיין. ס'זענען פאראן 11 נאציאנאלע שפראכן; די ערשטע צוויי זענען אפריקאנס און ענגליש.
די געשיכטע פון דרום אפריקע איז גאנץ אנדערש פון די אנדערע אפריקאנישע לענדער וויבאלד די אימיגראציע פון אייראפע האט אנגעהויבן גאר פרי, ווי אויך די סטראטעגישע וויכטיקייט פון דעם ים וועג ארום דעם קאַפ.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע איז דער סאמע דרומסטער ראיאן אין אפריקע, מיט א בארטן לענגער ווי 2,500 ק"מ לענגאויס צוויי אקעאנען (דרום אטלאנטיק און אינדישער). מיט א שטח פון 1,219,912 קוואדראט ק"מ איז דרום אפריקע דאס 25סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, בערך אזוי גרויס ווי קאלאמביע.


text:
1955
1955 איז דאס 55סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1955 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - ווינסטאן טשערטשיל זאגט אפ זיין אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך ביי די 81 יאר.
- 5טן מיי - מערב דייטשלאנד איז זוכה אין פולן סואווערעניטעט.
- 14טן מיי - דער קאלטער קריג: אכט קאמוניסטישע לענדער שרייבן אונטער דעם ווארשע פאקט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יאנואר - ניקאלאס סארקאזי, פרעזידענט פון פראנקרייך
- 24סטן פעברואר - סטיוו זשאבס, גרינדער פון עפל קאמפיוטער
- 27סטן מערץ - ישראל אייכלער, ישראלדיקער פאליטיקער
- 8טן יוני - טים בערנערס-לי, פיזיקער, ערפינדער פונעם World Wide Web
- 11טן יוני - מאיר פרוש, כנסת דעפוטאט פון דער יהדות התורה גרופע
- 7טן סעפטעמבער - יעפים זלמנאוו, יידישער מאטעמאטיקער, געבוירן אין רוסלאנד
- 28סטן אקטאבער - ביל גייטס, גרינדער פון מייקראסאפט


text:
וואל-מארט
וואל-מארט איז די וועלט'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און פארמאגט די מערסטע ארבייטער פון סיי וועלכע פירמע איבער די וועלט און אויך אין היסטאריע.
אינהאַלט
די גרינדונג פון וואל-מארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט איז געגרינדעט געווארן דורך סעם וואלטן און זיין פרוי העלען וועלכע האבן אינוועסירט 95 פראצענט פון זייער פארמעגן ווען זיי האבן געעפענט זייער ערשטע געשעפט אין ראדזשערס, ארקענסעס, מיט'ן נאמען וואל-מארט מיט'ן ציל צו געבן ביליגע פרייזן. סעם איז ארומגעפארן דאס גאנצע לאנד און באטראכט אלע ריטעיל קייט געשעפטן און אראפגעשטעלט זיין קאנצעפט צו ברענגן די אמעריקאנער קאנסומער א וואן-סטאפ ריטעיל צענטער מיט די בעסטע פרייזן וואס מעגליך.
סעמ'ס חלום איז צושטאנד געקומען 30 יאר שפעטער ווען די פירמע האט זיך אויסגעברייטערט איבער'ן גאנצן לאנד און איז צעביסלעך אריבער אויסער די אמעריקאנער גרעניצן מיט'ן זעלבן סטיל און ציל. וואל-מארט פארמאגט היינט 1.3 מיליאן ארבייטער און מער פון 5,000 געשעפטן אין 10 לענדער. אין די לעצטע 10 יאר האט וואל-מארט שטענדיג איבערגעטריבן אירע אייגענע ערווארטונגן און געשטאנען אין איר בעסטע מצב יעדע ענדע יאר. אינעם לעצטן יאר האט וואל-מארט פארקויפט אין די ווערט פון 256 ביליאן דאלאר וועלכע איז געווען 26 ביליאן דאלאר מער ווי א יאר פריער. די פירמע האט פארדינט 9.1 ביליאן דאלאר און אירע סטאק שעירס זענען געשטיגן מיט 15 פראצענט.
וואלטן איז ערשט געווען א מענעדזשער אין א בען פרענקלין קייט געשעפט אין ניופארט, ארקענסעס וועלכע האט געארבעט מיט א פרענטשייס (יעדע געשעפט איז פריוואט). שפעטער האט ער אליינס געעפענט א בען פרענקלין געשעפט וועלכע ער האט גערופן וואלטן פינף און צען. ביז עטליכע יאר האט ער באוויזן צו מענעדזשן 15 אזעלכע געשעפטן און ווען בען פרענקלין האט נישט געקענט נאכקומען זיינע פארלאנגן האט ער געעפענט זיין אייגענע געשעפט אין ראדזשערס מיט זיין ברודער באד וועלכע ער האט גערופן וואל-מארט דיסקאונט סיטי.
ביז 6 יאר דערויף האט שוין וואלטן געהאט 18 וואל-מארט דיסקאונט סיטי געשעפטן און האט נאך אלס אבזערווירט די 15 בען פרענקלין געשעפטן. א יאר דערויף האט וואלטן אינקאאפערירט זיינע 18 געשעפטן און זיי נאמינירט אלס וואל-מארט סטארס. וואלטן האט אויפגעבויט א ריזיגע ווערהויז אין בענטאנוויל, ארקענסעס, פון וואו ער האט אפגעשיקט אלע סחורה צו זיינע געשעפטן וועלע זענען אלע געווען נאנט צו די ווערהויז.
אין יענע ערשטע יארן האבן אבער קעי-מארט און טארגעט געוואקסן פיל שנעלער ווי וואל-מארט און האבן זיך שנעל צעשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. וואל-מארט האט נישט געהאט גענוג געלט דאס צו באווייזן און האט נאר דעגרייכט אויפצושטעלן 18 געשעפטן אין אירע ערשטע 10 יאר. אין די צווייטע 10 יאר האט וואל-מארט ארויפגעלייגט שעירס אויפ'ן ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש און ביז די פריע 80'גער יארן האט זי שוין פארמאגט איבער 276 געשעפטן אין 11 סטעיטס. וואל-מארט איז געווען די ערשטע קייט געשעפט וועלכע האט אויפגעשטעלט א קאמפיוטערייזד אינווענטארי סיסטעם מיט וועלכע ער האט געקענט זיכער מאכן אז קיין איין פראדוקט גייט נישט ארויס פון סטאק.
די נעקסטע 10 יאר איז געווען וואל-מארטס געוואונטשענע יארן ווען זי האט זיך פארשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד, דעגרייכנדיג 1,400 געשעפטן און א רעקארד 26 ביליאן דאלאר אין סעילס אין קאנטראסט צו איין ביליאן דאלאר אין סעילס 10 יאר פריער. אין 983' האט די פירמע געעפענט איר ערשטע סעמ'ס האלסעיל דיסקאונט קלאב וועלכע איז שפעטער באקאנט געווארן אלס סעמ'ס קלאב. אין 988' האט וואל-מארט געעפענט אירע ערשטע הייפערמארט געשעפטן אין דאלאס, טעקסאס, ווען זי האט אפגעקויפט קאלום קאמפאניס קייט געשעפטן און צום ערשטן מאל אין די היסטאריע געעפענט א געשעפט וועלכע האט אלעס פארמאגט, אריינגערעכנט אלעס וואס וואל-מארט האט, סופערמארקעט פראדוקטן, רעסטוראנט, בענק, רענטל, און נאך ביזנעסער. די סארט געשעפטן זענען שפעטער באקאנט געווארן אלס די וואל-מארט סופערסענטערס.
אין די מיטעלע ניינציגער יארן האט וואל-מארט אפגעקויפט מעקלעין, א גרויסע גראסערי קייט געשעפט, פאר 274 מיליאן דאלאר וואס האט איר געגעבן פרישע 50 דיסטריביושן צענטערן פון וואו זי זאל קענען סופלייען אירע געפלאנטע געשעפטן פאר'ן צוקונפט. די פירמע האט אויך אפגעקויפט האלסעיל קלאב פאר 162 מיליאן דאלאר און גענוצט די פירמע'ס 28 ווערהייזער פאר איר סעמ'ס קלאב אפטיילונג. וואל-מארט האט אויך אפגעקויפט 99 געשעפטן פון קעי מארט וועלכע איז געווען איר גרעסטע קאנקורענט אין יענע צייטן.
אין די קומענדיגע עטליכע יאר האט וואל-מארט זיך פארשפרייט אין קאנאדע, מעקסיקא, בראזיל, ארגענטינע, אינדאנעזיע, און כינע. אין מעקסיקא האט וואל-מארט אפגעקויפט דאס לאנד'ס גרעסטע ריטעיל פירמע סיפרא און געמאכט אלע אירע געשעפטן פאר וואל-מארטס. אין קאנאדע האט וואל-מארט אפגעקויפט די וואלקא דעפארטמענט'ס 122 געשעפטן און געעפענט וואל-מארט'ס אין יעדע פון זיי.
איינע פון וואל-מארטס גרעסטע סוקסעסן איז געווען אין די ניינציגער יארן ווען זי האט פארבאטן מוזיק רעקארדס פון אירע געשעפטן וועלכע זענען געווען געקלעבט מיט אומאיידעלע און שעדליכע לעבלס. מענטשן האבן געמיינט אז וואל-מארט איז אראפ פון זינען אבער אין די ענדע האט זי איבערגערעדט די מוזיק פירמעס צו מאכן ריינע רעקארדן פאר אירע געשעפטן וועלכע האט איר געברענגט מיליאנען נייע קונדן און היינט פארקויפט זי א צענטל פון אלע מוזיק רעקארדס אין אמעריקע.
אן ענליכע זאך האט וואל-מארט געטאן מיט פארמאסי פראדוקטן ווען זי האט געהאלפן די יו-עס דראג ענפארסמענט אדמיניסטראציע קעמפן קעגן די איבערפולס פון "אווער-די-קאונטער" דראגס דורך פארבאטן אסאך פון זיי אין אירע געשעפטן. אויך דעמאלט האט זי באקומען אסאך קריטיק אבער אין די ענדע האט דאס גאר געברענגט מער קונדן.
וואל-מארט'ס פיליזאפיע איז געווען פון די ערשטע מינוט צו געבן ביליגע פרייזן און נישט אדווערטייזן צופיל און איר הויפט ציל איז שטענדיג געווען, און איז נאך היינט, צו עפענען אירע געשעפטן אין קליינע שטעטלעך וואו די איינוואוינער האבן נישט קיין אנדערע ברירה ווייל עס איז נישט פאראן עפעס אנדערש. סעם וואלטן פלעגט אלס זאגן אז ער איז שוין מיד פון הערן וויאזוי מענטשן זאגן אים אז עס איז א שאד צו עפענען א וואל-מארט אין א שטעטל פון 50,000 איינוואוינער.
וואל-מארט באשטייט היינט פון וואל-מארט דיסקאונט געשעפטן, וואל-מארט סופערסענטערס, באד'ס דיסקאונט סיטי געשעפטן, און סעמ'ס קלאב ווערהאוז געשעפטן. יעדע וואל-מארט איז, ווי דאס ווערט אנגערופן אין אמעריקע, א דעפארטמענט געשעפט וועלכע פארקויפט הויז מעבל, אפלייענסעס, קליידונג, עלעקטראניקס, הארדוועיר, גארטן פראדוקטן, אויטאמאביל סופלייס, פארמאסיס, עסן, און פיל מער. די סופערסענטערס זענען א וואל-מארט אין צוגאב צו א סופערמארקעט מיט אלע ערליי עסן. די באד'ס געשעפטן זעענן 75 פראצענט וואל-מארט און די איבעריגע 25 פראצענט באשטייט פון מציאות וועלכע קומען פון די פאבריצירער ווי רעפורבישט, אדער אווערסטאק, אדער אנדערע זאכן וועלכע קענען אוועקגעגעבן ווערן פאר גאר ביליג. די סעמ'ס קלאב געשעפטן פארקויפן מערערע פראדוקטן אויפאיינמאל פאר בעסערע פרייזן. אלע קאסטומערס דארפן זיך איינשרייבן אלס א מיטגלידער וועלכע קאסט א מינימאלע אפצאל יעדעס יאר.
קריטיק אויף וואל-מארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט נעמט איין אסאך קריטיק פשוט ווייל זי איז צו גרויס און נעמט אוועק אסאך ביזנעס פון די קלענערע געשעפטן. רוב וואל-מארט געשעפטן געפינען זיך אן קליינע טאונס וואו עס זענען בעפאר געווען קוים עפעס געשעפטן און ווען וואל-מארט איז אריינגעקומען האבן זיך אסאך פון די געשעפטן צוגעמאכט. יעדעס מאל ווען וואל-מארט האט געמאלדן אז זי וועט עפענען א געשעפט אין א שטעטל האט מען אויפגעהויבן א ויצעקו און די אייגנטומער פון די געשעפטן האבן שוין געוואוסט אז זיי זענען פארטיג.
וואל-מארט האט שוין אין די ערשטע יארן באשטימט א גאנצע שטאב מיט ספעציעליסטן וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן אפשטילן די קריטיק און ארויסברענגן וואל-מארט אלס א פריינטליכע ביזנעס. וואל-מארט ארבייטער אין די קליינע שטעטלעך ווערן געלערנט צו זיין העפליך און אין יעדע שטעטל וואו וואל-מארט איז אריין האט זי אריינגענומען די לאקאלע פראדוקטן און מיט דעם אפגעשטילט די קריטיק.
אבער די הויפט קריטיק קומט גאר פון די וואס טוען ביזנעס מיט וואל-מארט. רוב פירמעס וואונטשן זיך צו פארקויפן פאר וואל-מארט און אין פאקט זענען פאראן הונדערטער ביזנעסער וואס ווען נישט וואל-מארט וואלטן זיי בכלל נישט געהאט קיין ביזנעס. וואל-מארט האנדלט זייער ווילד מיט אירע סופלייער און פארלאנגט פון זיי זייער אסאך נאר ווייל זי ווייסט אז יענער וועט נישט האבן קיין ברירה. פאר די מינדענסטע קלייניקייט איז וואל-מארט אומשטאנד אפצוזאגן א גאנצע ארדער וועלכע איז ספעציעל פראדוצירט געווארן פאר איר. א קליינע פירמע קען זיך אנפלאגן מאנאטן און אינוועסטירן גרויסע געלטער און אויב די סחורה וועט אנקומען 5 מינוט שפעטער וואו עס וואלט געברויכט אנקומען וועט דאס וואל-מארט קאלט אפזאגן און יענער וועט בלייבן ליגן מיט די סחורה.
וואל-מארט איז באקאנט אז זי צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער און מיט דעם ברענגט זי אראפ די געהאלט פאר ארבייטער אויך אין אנדערע קייט געשעפטן. רוב פון אירע ארבייטער באקומען עפעס מער פון די מינימום געהאלט און כאטש זיי באקומען א שטונדע לאנטש ווערן זיי אבער נישט באצאלט דערפאר. זי גיט עפעס בענעפיטן און א 10 פראצענט דיסקאונט קארטל פאר זאכן וואס מען קויפט אין איר געשעפט.
וואל-מארט איז אויך באקאנט אלס א אנטי-יוניאן ווייל זי וויל צאלן די ביליגסטע וואס מעגליך און וויל זיין איר אייגענע באלעבאס אויף וואס יא און וואס נישט. אין אמעריקע איז נישט פאראן קיין איין וואל-מארט געשעפטן אין וועלכע די ארבייטער זענען אונטער א יוניאן אבער אין קאנאדע, וואו די יוניאן איז פיל קראפטיגער, האבן שוין עטליכע געשעפטן זיך פרובירט יוניאניזירן אבער וואל-מארט האט שטענדיג אונטערגעשטעלט א פיס און טייל מאל געטאן ווילדע שריט דאס צו פארהאלטן. אין יוני 2006 האט וואל-מארט געזען אז זי וועט נישט קענען שטערן א יוניאן אין א געשעפט אין א קליין שטעטל אין קוויבעק האט זי געמאלדן אז זי וועט אפשפארן דעם געשעפט מיט'ן אויסרייד אז עס פארדינט נישט גענוג געלט. דער שריט האט געברענגט גרויס אויפברויז צו וואל-מארט און מענטשן האבן דאס באצייכנט אלס א אומריכטיגע גאווה'דיגע שריט.
די איינציגסטע וואל-מארט מיט א יוניאן אין נארט אמעריקע געפינט זיך אין א שטעטל נעבן מאנטרעאל, קוויבעק. אין דייטשלאנד זענען אלע וואל-מארט'ס יוניאניזירט ווייל אנדערש וואלט זי נישט געקענט אריינקומען דארט. אויך אין בריטען זענען פאראן עטליכע יוניאניזירטע וואל-מארטס און עס איז מעגליך אז מער וועלן זיך יוניאניזירן.
וואל-מארט'ס צוקונפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס האט גענומען וואל-מארט 41 יאר אנצוקומען וואו זי שטייט היינט אבער אנאליסטן שאצן אז עס וועט איר נאר געדויערן 5 יאר זיך צו טאפלן צו איר יעצטיגע סייז. מען שאצט אז ביז 010' וועט וואל-מארט מאכן א טריליאן דאלאר סעילס און וועט זיך פארשפרייטן צו נאך אסאך לענדער איבער די וועלט.
דער צוקונפט פאר וואל-מארט זעט אויס זייער גוט און מען קען נישט טראכטן אז עפעס אין די וועלט וועט אמאל אראפברענגן וואל-מארט. אבער די וועלט איז ווי א רעדל און קיין איין פירמע האט נאך נישט באוויזן צו בלייבן אין ביזנעס דור נאך דור. עס זענען שוין געווען גרעסערע ביזנעסער פון וואל-מארט וועלכע האבן זיך פארמאכט צענדליגער יארן שפעטער פון ווען זיי האבן זיך געעפענט.
וואל-מארט פרינציפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט איז באקאנט פאר אירע ביליגע פרייזן וועלכע ברענגט איר אזויפיל קונדן איבער די וועלט אבער פון די אנדערע זייט איז וואל מארט אויך באקאנט אלס א פירמע וועלכע צאלט גאר שוואך אירע ארבעטער און טוט ווילדע און אוממענטשליכע טאקטיקן צו באקומען ביליגע פרייזן פון זייערע סופלייערס כדי זיי זאלן עס קענען פארקויפן פאר ביליג.
וויבאלד וואל-מארט איז א ריזיגע קייט געשעפט וויל יעדער פארקויפן פאר איר אבער איינמאל מען פאלט אריין אין אירע הענט קען זיין ביטער. וואל-מארט איז באוואוסט פאר'ן אפזאגן ארדערס וועלכע קומען אן 5 מינוט שפעט און וועט באזייטיגן א גאנצע שיפמענט פאר די מינדעסטע קלייניקייט וועלכע איר געפעלט נישט. מיט די גיגאנטישע סופלייערס קען וואל-מארט נישט מאכן אזעלכע קונצן ווייל דארט איז וואל-מארט אנגעוויזן אויפ'ן סופלייער (נעם א ביישפיל פראקטאר ענד געמבל. אויב וואל מארט זאל נישט האבן אירע פראדוקטן קען זי פארמאכן אירע געשעפטן). אבער ווען עס קומט צו קלענערע סופלייער איז וואל-מארט זייער ווילד מיט זיי. די פירמעס קענען זיך נישט אויסרעכנען מיט וואל-מארט ווייל אמאל קויפט זי אסאך און אמאל גארנישט. א פירמע וועלכע באקומט אן ארדער פון וואל-מארט באקומט אויך א דעדליין ווען די סחורה דארף ליגן אין די געשעפטן. אויב דער טרעילאר וועט אנקומען די די געיט 10 מינוט שפעט, אפילו אויב עס איז געשטאנען אין די ליניע אונטער די געשעפט אדער ווערהויז ווען אנדערע טרעילארס האבן זיך אפגעלאדענט איז די פירמע אומשטאנד אפצוזאגן די גאנצע זאך.
וואל-מארט צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער וועלכע ציילן עפעס מער ווי אנדערהאלבן מיליאן. א דורכשניטליכער ארבייטער ביי וואל-מארט באקומט עפעס מער ווי דער מינימום געהאלט ווען אלע אנדערע סופערמארקעט קייטן צאלן צווישן 8 און 12 דאלאר פער שטונדע פאר א דורכשניטליכער ארבייטער. וואל-מארט ארבייטער באקומען איין שטונדע מיטאג (לאנטש) אבער זיי באקומען נישט באצאלט דערפאר, א מדת סדום אין די היינטיגע מאדערניזירטע וועלט. די ארבייטער באקומען שוואכע בענעפיטן און א קארגע 10 פראצענט דיסקאונט אין אירע געשעפטן.
וואל-מארט'ס סוקסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלטן האט אראפגעשטעלט זיין פירמע מיט דריי הויפט צילן וועלכע זענען: רעספעקטירן דעם אינדיווידועל, סערוויס פאר די קאסטומערס, און צילן פאר דאס בעסטע. נאך צענדליגער יארן אין א סוקסעספול ביזנעס האט יעדער געוואלט וויסן וואס וואל-מארט סוד צו סוקסעס איז געווען. אין 92' האט סעם וואלטען ארויסגעגעבן א בוך מיט'ן נאמען "געמאכט אין אמעריקע" אין וועלכע ער עצה'ט די פאלגענדע 10 תקנות צו בויען א סוקסעספולע ביזנעס:
1) פארפליכטעט דיר צו דיין ביזנעס און גלייב אין איר מער ווי סיי וועמען. לערן דיר ליב צו האבן דיין ארבעט און ביזנעס און יעדע עקסטערע מינוט טראכט וואס נאך דו קענסט טאן בעסער צו מאכן דיין ביזנעס.
2) צעטייל דיינע פראפיטן מיט דיינע מיטארבייטער און באהאנדל זיי ווי זיי וואלטן געווען דיינע שותפים. דאס וועט זיי מאכן דיר באהאנדלן ווי א שותף און צוזאמען וועלן ענק אלע איבערקומען אלע ערווארטונגן. בלייב א קאאפאראציע (דאס טייטש נישט גיין פובליק) און האלט וואס מער קאנטראל אויב דו קענסט. אויב אייער ביזנעס איז אין די סטאק מארקעט שלאג פאר ביליגע סטאק אפשענס פאר דיינע ארבייטער ווייל דאס וועט זיי מאכן שפירן ווי א טייל פון די ביזנעס.
3) מאביליזיר דיינע ארבייטער און מאך זיי אויפקומען מיט נייע געדאנקן יעדן טאג. שטעל אראפ צילן וועלכע מען דארף דעגרייכן און זע אויב מען האט טאקע דעגרייכט דארט צו די באשטימטע צייט. טויש פאזיציעס צווישן דיינע ארבייטער ווייל אזוי וועט יעדער באקומען א פרישע חשק יעדע שטיק צייט.
4) קאמיוניקיר מיט דיינע ארבייטער ווי ווייט מעגליך. ווי מער זיי וועלן וויסן, אלס מער וועלן זיי פארשטיין, און ווי מער זיי וועלן פארשטיין אלס מער וועט עס זיי נוגע זיין. אויב זיי זענען געטריי צו די ביזנעס האלט נישט צוריק קיין שום אינפארמאציע פון זיי ווייל אויב יא וועלן זיי דאס שנעל דערשפירן און וועלן זיך מער נישט באטראכטן אלס א שותף. אינפארמאציע איז קראפט אין ביזנעס און די ביזנעס וועט מער פארדינען פון נישט באהאלטן ווי די מעגליכע שאדנ'ס וועלכע דאס קען ברענגן אויב די אינפארמאציע וועט אנקומען צום קאנקורענט.
5) פארגעס נישט צו דאנקן דיינע ארבייטער און אנערקענען זייער ארבעט, ספעציעל ווען זיי טוען עפעס מער וויפיל עס פארלאנגט זיך. ווערטער קאסט נישט גארנישט און איז ווערט א הון רב.
6) גראטוליר א סוקסעס און נוץ לצנות ווען עס פאסירט א טעות. זיך רעגן ווען עפעס גייט נישט גוט ברענגט נישט קיין גוטס אבער אויב איר נעמט דאס אן גרינג וועלן אייך די ארבייטער שעצן און זיך אנשטרענגן נאכמער נישט צו מאכן קיין טעותים מער ווי ביי א ביזנעס וואו דער באלעבאס ווארפט אן א שרעק צווישן די ארבייטער.
7) הער אויס יעדן איינעם אפילו אויב איר טראכט אז יענער ווייסט נישט אויף וועלכע וועלט ער איז. נאכמער, מאך זיכער אז יעדער האט א שאנס צו זאגן א מיינונג. פארגעסט נישט אז אפילו דער אומוויכטיגסטער ארבייטער איז אויך וויכטיג און וואס ער זעט קענט איר נישט זען.
8) פרובירט שטענדיג איבערצושטייגן די ערווארטונגן פון אייערע קאסטומערס. דאס וועט זיי מאכן צוריקקומען נאכאמאל און נאכאמאל. מאכט נישט אוועק קיין איין קאמפלעינט און צייגט דעם קאסטומער אז איר פארשטייט וואס ער/זי וויל.
9) רעדוצירט אייערע אויסגאבן צו דאס קלענסטע וואס מעגליך. א ביזנעס וואס גיט אויס צופיל געלט פאר די סעילס וועלכע זיי מאכן האט ווייניגער שאנסן צו בלייבן אין ביזנעס ווען עס קומט א שווערע צייט ווי די וואס גיבן אויס וואס ווייניגער.
10) פאלגט נישט נאך דעם קאנקורענט. אויב יענער טוט איין זאך טו דו א צווייטע זאך. מענטשן וועלכע אייך כסדר זאגן אז דאס וואס איר טוט איז נישט ריכטיג און איר וועט דערלייגן געלט. אויב איר האלט אנדערש לאכט אייך אויס און גייט אייער וועג.
אינטרעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פארמאגט בערך 1.5 מיליאן ארבייטער וואס איז מער ווי די סך הכל ארבייטער פון דזשי.עם., פארד, און איי.בי.עם. אינאיינעם.
- בערך 128 מיליאן מענטשן באזוכן וואל-מארט געשעפטן פער וואך.
- פארמאגט איבער 5,400 געשעפטן איבער די וועלט. אויב מען מאכט א דורכשניט קומט אויס אז די פירמע עפענט א נייע געשעפט יעדע 42 שטונדן זינט וואל-מארט איז אין ביזנעס.
- די מערסטע סעילס פון סיי וועלכע פירמע איבער די וועלט אבער נישט די גרעסטע פארדינער.
- גרעסטער איינקויפער פון כינע (ארום 12 ביליאן דאלאר א יאר). אויב וואל-מארט וואלט געווען א לאנד וואלט זי געווען די אכטע גרעסטע האנדלער מיט כינע, מער ווי רוסלאנד און בריטען.
- גרינדער סעם וואלטנ'ס פרוי און קינדער (וואלטן איז געשטארבן אין 96') זענען פון די רייכסטע מענטשן אין די פאראייניגטע שטאטן. יעדע פון זיי פארמאגט כאטש 18 ביליאן דאלאר.
- פארקויפט מער ווי 30 פראצענט פון אלע ווינדלען וואס ווערט פארקויפט איבער גאנץ אמעריקע.
קאנקורענץ מיט קאסטקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאטסטקא און וואל-מארט זענען לאנג יעריגע קאנקורענטן אין פארקויפן זאכן ביליג. אבער די צוויי פירמעס ווערן געפירט מיט גאר אנדערע פרינציפן וועלכע איז אן אפטע דיסקוסיע צווישן די הונדערטער טויזנטער ארבעטערס און די מיליאנען קונדן.
ענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאסטקא און וואל-מארט האבן ענלעכקייטן ווען ביידע פארמאגן ריזיגע ווערהויז געשעפטן (וואל-מארט איז די אייגנטומער פון סעמ'ס קלאב) אין וועלכע מעמבערס קענען קויפן מער קוואנטום פאר ביליגע פרייזן. אבער אין יסוד זענען די צוויי אנדערע סארט ביזנעסער, כאטש זיי זענען ביידע אין די זעלבע ליניע. ביידע פארקויפן אין די שווערע ביליאנען אבער וואל-מארט איז היבש שטערקער ווי קאסטקא ווען זי איז אמעריקע'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און קאסטקא איז נאר די פינפטע אין די רייע.