text:
היסטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
די היסטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך האט זיך אנגעפאנגען אין 16טן יארהונדערט ווען ס'האט זיך אנגעהויבן א כוואליע פון פאליטישע ענדערונגען אין די בריטישע אינזלען וואס האט עווענטועל געפירט צו דער גרינדונג פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און שפעטער (1800) אויך אירלאנד. מיט דער גרינדונג פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך האבן זיך פיר ראיאנען פאראייניגט אונטער איין צענטראלער רעגירונג וואס איז אנגעפירט געווארן דורך א מאנארך (קעניג) און אדמיניסטרירט געווארן דורך אן איינצעלן פארלאמענט. ווען דרום אירלאנד האט געוואונען זעלבשטענדיקייט אין יאר 1922 האט מען צוגעלייגט עטליכע ווערטער אלס די אפיציעלע נאמען: "פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד".
אינהאַלט
- 1 ענגלאנד און וויילס
- 2 ענגלאנד און סקאטלאנד אין 17טן יארהונדערט
- 3 א קעניג אויף צוויי פארשידנארטיגע לענדער
- 4 ווידערשטאנד קעגן פאראייניגונג
- 5 די אקט אף יוניאן
- 6 אנטוויקלונגען אין אירלאנד
- 7 בריטאניע אין 18טן יארהונדערט
- 8 די ערשטע בריטישע אימפעריע
- 9 אימפעריאלע מלחמות
- 10 נישט אלעמאל גייט עס גוט
- 11 די אקט אף יוניאן מיט אירלאנד
- 12 פראנקרייך דערקלערט קריג קעגן בריטאניע
- 13 דער באוואוסטער נאפאליען און זיינע קאנפליקטן מיט בריטאניע
- 14 די ערשטע וועלט מלחמה
- 15 אירלאנד'ס זעלבטשטענדיקייט
- 16 די צווייטע וועלט מלחמה
- 17 די מלחמה נאכווייען און די ווידער-אויפבלי פון די עקענאמיע
- 18 בריטאניע פארלירט איר אימפעריע
- 19 די קאנסערוואטיוון נעמען איבער
- 20 לעצטע אנטוויקלונגען
ענגלאנד און וויילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ענגלאנד און וויילס זענען געווען די ערשטע צוויי ראיאנען וואס האבן פונקציאנירט אונטער איין רעגירונג. 500 יאר בעפאר דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געגרינדעט געווארן האט ענגלאנד איבערגענומען קאנטראל אויף וויילס און האבן זיך אפיציעל פאראייניגט אין יאר 1536, בלייבנדיג מיטן נאמען ענגלאנד. סקאטלאנד און ענגלאנד זענען געקומען צו פאראייניגונג נאכדעם וואס סקאטלאנד'ס קעניגן האבן צוביסלעך גע'ירשנ'ט דעם ענגלישן טראן. לויט'ן דעמאלטדיגן געזעץ האבן די צוויי ראיאנען געדארפט זיין איינס אבער זיי זענען געבליבן אפגעטיילט ביז'ן יאר 1707 ווען די צוויי רעגירונגען האבן דורגעפירט אן "אקט אף יוניאן" [זע בייגעלייגטן קעסטל] וועלכע האט פאראייניגט די צוויי געוועזענע זעלבשטענדיגע לענדער צו דעם קעניגרייך פון גרויסבריטאניע.
די ענגלישע בירגער האבן שטענדיג פרובירט צו לייגן א האנט אויף אירלאנד און האבן אריינגעשיקט ענגלישע מענטשן וואס האבן געפרעדיגט די ענגלישע שפראך און קולטור. אירלאנד איז אבער ווייטער געבליבן זעלבשטענדיג לויט'ן בריטישן געזעץ. אין יאר 1800 האבן די בריטישע און אייירישע רעגירונג דורכגעפירט א פרישע "אקט אף יוניאן" וועלכע האט פאראייניגט די צוויי לענדער אונטער בריטישע הערשאפט. וויאזוי אימער, איז אבער די אפאזיציע קעגן די פאראייניגונג געבליבן זייער הויך און האט לאנגזאם אנגעהויבן וואקסן ביז די בריטישע האבן מער נישט געהאט קיין ברירה און האבן צוריק געשענקט זעלבשטענדיקייט צו אירלאנד אין יאר 1922. 6 צפון פראווינצן אין אירלאנד האבן נישט אויסגעקליבן דעם אויסוואל און זענען פארבליבן אונטער בריטישע הערשאפט ביז'ן היינטיגן טאג.
ענגלאנד און סקאטלאנד אין 17טן יארהונדערט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פאראייניגונג צווישן ענגלאנד און סקאטלאנד האט אין 17טן יארהונדערט נישט אויסגעקוקט ווי א מעגליכקייט. די צוויי לענדער האבן זיך ארומגעריסן 700 יאר און זענען צענדליגער מאל געווען אין קריג איבער גרעניץ געפעכטן. ענגלאנד האט געהאט גרויס חשק זיך אויסצוברייטערן אריבער די גרעניצן אריין קיין סקאטלאנד.
כדי צו האלטן זייער לאנד זעלבשטענדיג האט סקאטלאנד אנגעהאלטן א שטארקע פריינטשאפט מיט פראנקרייך, ענגלאנד'ס שונא נומער איינס. ווען קעניגן עליזאבעט די ערשטע איז געשטארבן קינדערלאז אין יאר 1603 האט דער סקאטישער קעניג דזשיימס דער זעקסטער, א נאנטער קרוב מיט דער פארשטארבענער עליזאבעט, גע'ירש'נט די ענגלישע טראן. אין צוגאב צו זיין טיטל "דזשיימס דער זעקסטער פון סקאטלאנד", האט דער יונגער דזשיימס זיך קונה געווען זיין נייעם טיטל "דזשיימס דער ערשטער פון ענגלאנד".
א קעניג אויף צוויי פארשידנארטיגע לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשעימס האט אנגעהאלטן זיין קעניגרייך (ראיעל אויטאריטי; וויאזוי מען רופט עס אין בריטאניע) אין ביידע קינגדאמס וועלכע זענען געווען זייער אנדערש איינע פון די צווייטע. סקאטלאנד איז געווען א ליידיגע שטח מיט מיינסטענס פארמערס. סקאטלאנד איז געווען צוטיילט אין צוויי טיילן: די נידעריגערע טייל פון לאנד האט אריינגענומען די גרעסערע טייל איינוואוינער און די קעניגרייך האט דארט געהאט א שטארקע הערשאפט מיט א גאר שוואכע אפאזיציע. איר פארלאמענט איז געווען שטארק אויסגעשפילט, מען פלעגט זיך ווייניג טרעפן אויף מיטינגן און ווייניג אישוס זענען בכלל אין אכט גענומען געווארן. אין די העכערע טיילן פון לאנד האבן געוואוינט גאר ווייניג מענטשן אבער זיי האבן זיך געלעבט א וועלט פאר זיך און זיך נישט אונטערגעווארפן אונטער די מאנארכיע.
אין קאנטראסט איז ענגלאנד געשטאנען דעמאלט אין סך א בעסערן צושטאנד. דאס פאלק האט געוואקסן מיט א שנעלן אימפעט און דאס לאנד איז געווען רייך פון אלע אוצרות וואס זי האט פארמאגט. אפילו די וואס האבן זיך אפגעגעבן מיט שאף און רינדער האבן געהאט שיין פרנסה ווייל ענגלאנד'ס עקספארט איז דעמאלט גוט געשטאנען. לאנדאן איז אין יענע יארן געווען די גרעסטע שטאט אין די וועלט. אין יענע יארן איז נאך נישט געווען קיין פינאנציעלער סיסטעם וואס האט אויסגעצאלט די קאסטן פון די מאנארכיע. דאס געלט איז גענומען געווארן פון שטייערן אויף אימפארטירטע זאכן. פון צייט צו צייט האט זי אפילו געמוזט צוקומען צו בעטן שטיצע פון די פארלאמענט.
ווידערשטאנד קעגן פאראייניגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דזשעימס האט איבערגענומען די ענגלישע טראן האט ער זיך גלייך גענומען צו דער ארבעט צו פאראייניגן די צוויי לענדער. עס איז אים אבער בשום אופן נישט געגאנגען ווייל ביידע זייטן האבן געשטעלט גרויס קעגנערשאפט. די סקאטישע האבן נישט געוואלט הערן פון פארלירן זייער זעלבשטענדיגקייט און די בריטישע זענען פשוט נישט געווען אינטערעסירט זיך צו פאראייניגן מיט אן אוממאדערניזירטע לאנד וועלכע פאשנ'ען שעף און רינדער אויף די פרייע פעלדער. וואס דזשעימס האט יא געטאן, ער האט שווער געארבעט אנצוקניפן גוטע באציאונגן צווישן די איינוואוינער פון ביידע לענדער. ער האט אריינגענומען קעגנזייטיגע מיניסטארן אין זייערע פארקערטע פאזיציעס. ער האט אראנזשירט הונדערטער חתונות צווישן ביידע. זיין פלאן האט טאקע אסאך געהאלפן אויף שפעטער. דזשעימס זון, טשארלס דער ערשטער, האט אבער נישט געטויגט און האט גארנישט מער געטאן צו פאראייניגן די צוויי לענדער. ווען ער האט איבערגענומען די מלוכה האט ער נישט געוואוסט בחייכון וביומיכן וויאזוי מען פירט א רעגירונג. די פארלאמענט האט דאס געוואוסט און האט נישט געוואלט באשטעטיגן זיינע פלענער אזוי לאנג ער ווייזט ארויס אביסל פירערשאפט. טשארלס איז געווארן גערעגט אויף די פארלאמענט און האט זיך געקריגט מיט זיי וואו ער האט נאר געקענט, אויסנוצנדיג זיין קעניגליכע מאכט. די קאנפליקטן צווישן טשארלס און די פארלאמענט האט זיך אזוי ווייט דערקייקעלט ביז די איינוואוינער פון ביידע לענדער זענען געווארן עמטליך פארמישט יעדער אויף זיין צד און עס האט מיט דער צייט אויסגעבראכן א ציווילע קריג. עס האט אזוי אנגעהאלטן עטליכע יאר ביז די פארלאמענט האט זיך געשטארקט אויף די קעניגליכע מאכט און האט באזיגט טשארלס און אים הינריכטעט אין יאר 649', צען יאר שפעטער פון ווען ער האט איבערגענומען דעם טראן.
דער דעמאלטסדיגער פארלאמענט פירער אליוויר קראמוועל האט איבערגענומען די פאליטישע מאכט און צוריק איינגעפעדימט פרידן און פאראייניגונג צווישן די בירגער און צווישן ענגלאנד און סקאטלאנד. מיט דער צייט האט קראמוועל מצליח געווען און האט פאראייניגט די סקאטישע און ענגלישע אונטער איין פארלאמענט פירערשאפט צו וועלכע די סקאטישע האבן געשיקט רעפרעזענטיוון. קראמוועל איז אויך געווען דער ערשטער וועלכער האט געטאן עפעס ממשות'דיג צו פאראייניגן ענגלאנד און אירלאנד, בריטענ'ס גרעסטע דורשט. קראמוועל'ס מיליטער האט זיך באזעצט און איבערגענומען קאנטראל אויף ריזיגע טיילן פון אירלאנד אבער מיט א רחמנות'דיגער געפיל און פרידנשאפט סטיל. ער האט אריינגעשיקט הונדערטער ענגלישע לארדן (גייסטליכע פירער) צו פרעדיגן די בריטישע אימפעריע. קראמוועל האט זייער שווער געארבעט צו האלטן ארדענונג אין אירלאנד ווען נאכאנאנדיגע אויפשטאנדן זענען געווען מעשים בכל יום. זיין שווערסטע געפעכט וואס ער האט באזיגט איז געווען ווען א גרויסע גרופע פון איירישע לארדן האבן איבערגענומען קאנטראל אין צוויי גרויסע פראווינצן אין צפון אירלאנד און האבן אנגעהויבן צוגרייטן אן אויפשטאנד קעגן די ענגלישע. קראמוועל האט זייער העלדיש באזיגט די איירישע און אריינגעזעצט טויזנטער פראטעסטאנטן (אנטי קאטוילישע. ווי באקאנט זענען די איירישע שטארק קאטויליש) אנצוהאלטן די קאנטראל אויף שטענדיג. היינט וואוינען נאך אלץ א מערהייט פון פראטעסטאנטן אין צפון אירלאנד וועלכע שטאמען פון יענע גרופעס.
נאך קראמוועל'ס טויט האט טשארלס'ס זון, וועלכער איז ארויסגעקומען פון גלות, איבערגענומען די ענגלישע טראן, ווערנדיג דער צווייטער טשארלס אין די בריטישע היסטאריע. טשארלס דער צווייטער איז נאכגעגאנגען די פוס טריט פון זיין טאט'ן און צוריק צוטיילט ענגלאנד פון סקאטלאנד וואס האט געברענגט שרעקליכע וואנדיליזם וועלכע זיין מאנארכיע האט ברוטאל דערשטיקט. נאך טשארלס דער צווייטער האט איבערגענומען דזשעימס'ס זון, דזשעימס דער צווייטער, וועלכער האט ווידער אנגעהויבן פאראייניגן סקאטלאנד מיט ענגלאנד ווי זיין טאטע האט געוואלט. דער צווייטער דזשעימס האט אבער נישט צו לאנג געוועלטיגט ווייל די פראטעסטאנטן האבן אים פארדעכטיגט אז ער אלס קאטוילישער וועט פרעדיגן די קאטוילישע רעליגיע אין ענגלאנד, וועלכע איז באשטאנען פון רוב פראטעסטאנטן. די מצב איז געווארן נאך ערגער ווען דזשעימס האט געבוירן א זון און מען האט זיך דערזען מיט א פארטיגער רעכטער קאטוילישער יורש, א זאך וואס זיי האבן פאר יעדן פרייז געוואלט פארמיידן. קורץ דערנאך האבן די פראטעסטאנטן פאליטישע פירער געמאכט א רעוואלט און אראפגעווארפן דזשעימס פון מאכט און עס איבערגעגעבן פאר דזשעימס'ס איידעם וויליאם וועלכער איז געווען א פראטעסטאנט. דער יונגער וויליאם איז אבער נישט געווען אליין קעניג. זיין ווייב מערי האט זיך געטיילט מיט אים די קעניגרייך. די רעוואלט איז באקאנט אין די היסטאריע אלס די רעוואלוציע פון 688'. למעשה האט די גאנצע שפיל נישט געהאלפן ווייל די סקאטישע זענען צעשפליטערט געווארן אין צוויי. א טייל האבן מיטגעהאלטן מיט די נייע מאנארכיע אבער די אנדערע העלפט האט זיך ארומגענומען ארום דעם געוועזענעם קעניג דזשעימס און האבן געשאפן א ריזיגע קראפט פון וועלכע די ענגלישע האבן זיך דערשראקן און האבן געמוזט נאכגעבן. פארשטייט זיך אז דאס האט קאמפליצירט די מעגליכקייט פאר א פאראייניגונג צווישן סקאטלאנד און ענגלאנד, א שווער שטיקל ארבעט וועלכע האט אט געהאלטן ביים גיין לטמיון.
די אקט אף יוניאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אקט אף יוניאן
אויס מורא וועגן די פאראייניגונג אישו מיט סקאטלאנד האט די פארלאמענט אדורכגעפירט א געזעץ וואס ערלויבט אויפצונעמען א נייע קעניג פון א פרעמדע לאנד אויב עס איז נישט דא קיין רעכטער יורש. דער נייער אקט האט זיך שטארק אויסגעפעלט ווייל די קעניגן וויליאם און מערי זענען געווען קינדערלאז און אויך מערי'ס שוועסטער אנא וועלכע האט זיי איבערגענומען האט קיין יורש נישט געהאט. די פארלאמענט האט געהאלטן ביים אויפנעמען א דייטשע פאמיליע, די העננאווערס, וועלכע זענען געווען משפחה פארבינדן מיט די ראיעל פאמיליע. אזוי ארום האבן זיי געוואלט זיין זיכער אז א פראטעסטאנט וועט זיין דער נעקסטער קעניג. די סקאטישע האבן אבער געקרומט מיט די נאז אויף דעם פלאן און די ענגלישע האבן געציטערט אז די הונדערט יעריגע פאראייניגונג ארבעט וועט וועט ווערן לופט און די צוויי לענדער וועלן זיך צוריק צוטיילן. די ענגלישע האבן דאס מערסטע מורא געהאט אז סקאטלאנד וועט זיך אפטיילן און דאס וועט שאפן א הונטער-טיר פאר די פראנצויזישע וועלכע וועלן זיך פאראייניגן מיט סקאטלאנד און דערנאך אייננעמען ענגלאנד. זייער זארג האט זיך נישט לאנג שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין וואר ווען דער פראנצויזישער קעניג האט איבערגענומען קאנטראל איבער שפאניע און אריינגעשטעלט זיין זון אלס קעניג, אן אקט וואס האט אויפגעציטערט גאנץ אייראפע. די ענגלישע האבן דעמאלט געעפענט א קאאליציע מיט עטליכע לענדער ארום פראנקרייך וועלכע האט געדארפט האלטן אן אויג אויף פראנקרייך און שפאניע. צו פארמיידן אזא געשעעניש האט קעניגן אנא געסטראשעט די סקאטישע דאס אויב זיי וועלן זיך באפריינטן מיט פראנקרייך וועט זי פארלירן אלע פריווילעגיעס וואס זי האט פון ענגלאנד און זי וועט זינקען אירע שיפן. די סטראשונגן האבן געפירט די סקאטישע צו א פאראייניגונג מיט ענגלאנד. ענדליך אין יאר 707' איז אדורכגעפירט געווארן ענגלאנד'ס צווייטע אקט אף יוניאן וועלכע האט פאראייניגט ענגלאנד און סקאטלאנד אונטער איין פארלאמענט מיט איין קאנטראל און גרויסבריטאניע איז געגרינדעט געווארן. די פאראייניגונג האט געעפנט אלע גראטעס צווישן די צוויי לענדער, סטאנדארטיזירט די שטייערן אויפ'ן גאנצן אינזל, און געעפנט א גרויסע האנדל ביי די פארטן. וויאזוי אימער, האט סקאטלאנד ווייטער אנגעהאלטן איר אייגענע געזעצן טראדיציעס.
אנטוויקלונגען אין אירלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאטויליקן אין אירלאנד האבן געלייגט האפענונג אז זיי וועלן נאך צוריק באקומען די מאכט אין אירלאנד דורכאויס די צייטן פון דזשעימס דער צווייטער וועלכער האט זיי געשטעלט אויף פאזיציעס אין די ראיעל אדמיניסטראציע און אין די מיליטער. נאך דער 1688 רעוואלוציע איז דזשעימס אנטלאפן קיין אירלאנד און האט זיך ארומגענומען מיט זיינע קאטויליקן, שאפנדיג א שטארקע ארמיי פון קאטוילישע שטיצער. דאס האט אבער נישט צו לאנד אנגעהאלטן ווייל וויליאם דער דריטער (וועלכער איז אריינגעזעצט געווארן אויף זיין פלאץ) האט זיי שנעל דערשטיקט און צוריק אריינגעשטעלט פראטעסטאנטן אין אלע רעגירונג פאזיציעס.
כאשט אירלאנד האט געהאט איר אייגענע פארלאמענט, איז די ריכטיגע מאכט נאך אלץ פארבליבן ביי די קעניגלעכע באאמטן וועלכע האבן אדמיניסטרירט דעם אינזל אויף די באפעלן פון לאנדאן. די פראטעסטאנטן זענען געווען צו ברוטאל און האבן פארבאטן די קאטאליקן פון אסאך רעכט. זיי האבן נישט געמעגט האבן געווער אדער לאנד, הויכע פראפעסיעס, און פאבליק אפיסעס. די דיסקרימינאציע געזעצן האבן פאראייניגט די קאטוילשע באפעלקערונג אין אפאזיציע קען די פראטעסטאנטן. אין יענע יארן זענען פארגעקומען אסאך שלאכטן אין אייראפע אין וועלכע פראנקרייך און גרויסבריטאניע זענען שטענדיג געווען פארמישט. גרויסבריטאניע האט אפגעהאלטן נצחונות טאג נאך טאג אונטער וויליאם דער דריטער. די זיגרייכע מלחמות האבן אנטוויקעלט דעם נאמען "גרויסבריטאניע" פאר וועלכער יעדער האט געציטערט ביז נאך די צווייטע וועלט קריג. ספעציעל האט זיך די נעיווי אויסגעצייכנט און איז געבליבן די שטערקסטע נעיווי ביז די אמעריקאנער זענען איר איבערגעשטאנען נאך די צווייטע וועלט קריג.
בריטאניע אין 18טן יארהונדערט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטאניעס וויכטיגסטע יארן איז געווען אינעם 18'טן יאר הונדערט. אין די הונדערט יאר איז בריטאניע געווארן "בריטאניע". די עקענאמיע, די איינוואוינער, די רעגירונג, די אויטאריטי אפטיילונג, די ענווייראמענט זענען אלע אוועקגעשטעלט געווארן אויף די פיס אין יענע יארן. איין זאך וואס האט נאך יא געפעלט איז געווען די לאו ענפארסמענט אגענטורן וועלכע זענען נאך געווען זייער שוואך און אומפעאיג. די קרימינאלע רעקארדס פון יענע יארן איז פארשריבן אין די רעקארדס אלס גאר הויך. אויף אזוי ווייט אז די רעגירונג האט געמוזט אוועקשיקן ארעסטאנטן צו אנדערע לענדער און ארומיגע אינזלן ווייל זי האט מער נישט געהאט קיין פלאץ אין אירע טורמעס. אויסטראליע האט באקומען די מערסטע בריטישע ארעסטאנטן און די בריטישע האבן דארט אויפגעבויט א גרויסע טורמע וועלכע מען האט א נאמען געגעבן די פארט ארטור פאנעל, וואו זי האט געהאלטן טויזנטער ארעסטאנטן. טויט שטראף איז דעמאלט געווען אן אפטע ערשיינונג. מען פלעגט וועכנטליך הינריכטן עטליכע פארברעכער אבער עס האט נישט קיין סך געהאלפן, פארברעכן האט געהאלטן אין איין וואקסן. די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן נישט געהאט קיין שום אפיציעלע געשריבענע קאנסטיטוציע זינט זי די 688' רעוואלוציע. די רעגירונג האט זיך געפירט אונטער א שטארקע פירערשאפט א דאנק קעניגן אנא וועלכע האט אראפגעשטעלט פעסטע יסודות וועלכע די שפעטערדיגע קעניגן זענען נאכגעגאנגן. אין יענע יארן האט זיך דזשעימס דער צווייטער באזעצט אין פראנקרייך און האט זיך גרופירט מיט א גרופע וועלכע האבן זיך גערופן די דזשעקאביסטן. די דזשעקאביסטן האבן אנגעמאכט אסאך צרות, וועלנדיג מאכן אן אויפשטאנד קעגן ענגלאנד אבער ענגלאנד איז געווען גענוג כיטרע און האט צושטערט זייערע פלענער מערערע מאל. די דזשעקאביסטן האבן נאך גערודערט ביז אין די אכציגער יארן ווען די פראנצוזישע האבן איינגעזען אז זיי טוען מער קרימינאל ווי עפעס נוצן און האט געמאכט א סוף צו זייער גרופע וועלכע האט שוין דעמאלט געהאלטן ביים דריטן פירער וועלכער איז געווען א קרימינאלער פארשוין. נאכ'ן 688' רעוואלוציע האבן די בריטישע פארלאמענט און מאנארכיע זיך ארומגעקריגט ווער עס זאל האבן די אפיציעלע מאכט אויפ'ן לאנד. עס האט געדויערט א לענגערע צייט מיט א דורכגאנג פון צענדליגער וואלן ביז די מאנארכיע האט איינגעזען אז עס איז נישט לטובת דאס לאנד אז זי זאל זיין דער אפיציעלער ווארטזאגער. ערגעץ אין די ענדע 90'גער יארן האט די פארלאמענט באקומען דעם פולן מאכט צו מאכן און טוישן געזעצן. א פונדאמענטאלע קאנסטעטוציע איז דעמאלט אוועקגעשטעלט געווארן און בריטאניע איז געווארן די סאמע פרייעסטע און מאדערניזירטע לאנד אין די וועלט. אויך די פארלאמענט זעלבסט איז גוט סיסטעמירט געווארן און מען האט איינגעשטעלט א וואלן סיסטעם יעדע זיבן יאר. אין יענע יארן איז געווען א רעגירונג וויכטיגמאכער מיט'ן נאמען סור ראבערט וועלפאל וועלכער איז געווען גאר א טויגליכער מאן און האט אויסגעשטעלט צענדליגער שליסל סיסטעמען אין די פארלאמענט וואס ווערן היינט גענוצט אין רוב רעגירונגן אין די וועלט. צום מערסטן איז ער באוואוסט מיט'ן איינפעדימען א צוויי פארטייען סיסטעם אין די רעגירונג.
די ערשטע בריטישע אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריטישע זענען געווען ספעציאליסטן אין נאכשפורן פאר עפעס פריש. זיי זענען ארומגעפארן אין דער גאנצער וועלט צו טרעפן פרישע אינזלן וועלכע האבן עפעס ווערד אין זיך און די רעגירונג האט אויף דעם איבערגענומען קאנטראל. מען שאצט אז די זוכענישן זענען אנגעגאנגן בערך הונדערט יאר אין וועלכע מען האט געפונען: דעם מזרח טייל פון קאנאדע (נאווא סקאשע און ניופאונדלאנד) מיט אוצרות פיש, ניו ענגלאנד מיט גוטע האלץ פאר די נעיווי'ס געברויך, די דרום אמעריקאנער דערפלעך מיט טאבאקא, און באהאלטענע טיילן נעבן אינדיע פון וואו מען האט גענומען צוקער, אזיע אינזלן מיט קאווע, טיי, געווירצן (ספייסעס), און רייך קאלירטע באוול (קאטאן), און פון מערב אפריקע האט מען גענומען שווארצע שקלאפן וועלכע מען האט געליפערט קיין אמעריקע און די קאריביען אינזלן וואו מען האט זיי אפגעקויפט פאר גוט געלט.
די ערשטע בריטישע אימפעריע איז צינויף געשטעלט געווארן דורך די אינדיווידיועלע ביזנעסער און רעגירונג געספאנסערטע האנדל פירמעס וועלכע האבן איינגעשטעלט זייערע שיפן, געלט, און לעבן צו בויען ענגלאנד'ס אריענטירונג ארום די וועלט. די בריטישע רעגירונג האט אויפגעשטעלט צענדליגער ראיעל מאנאפאליס – פריוואטע פירמעס צו וועלכע די מאנארכיע האט געשענקט ספעצעילע רעכט צו האנדלן אין א געוויסע ראיאן אדער פעלד פון קאמערץ. די דריי גרעסטע מאנאפאלי פירמעס זענען געווען די "איסט אינדיע" פירמע וועלכע האט געהאט די מאנאפאלי אין מזרח ענגלאנד, די "ראיעל אפריקען" פירמע וועלכע האט געהאט די מאנאפאלי אויף די שווארצע קנעכט, און די "האדסאן בעי" פירמע וועלכע האבן געהאט די מאנאפאלי אויף די גאנצע פיש מארקעט פון נאווא סקאשע און ניופאונדלענד, קאנאדע. די לאנד וואס די פירמעס האבן גענוצט זענען געווארן דאס פארמעגן פונעם קעניג, און אינוועסטארס האבן געקויפט שעירס אין די סוקסעספולע פירמעס אויף דער לאנדאנער בערזע. די רעגירונג'ס מאנאפאליס האבן צו גוט געארבעט אז אינוועסטארס זענען געווען אפטימיסטיש אויפ'ן העכסטן מאס אז זיי טוען א גוטע אינוועסטמענט. דער פראבלעם האט שפעטער באגראבן אסאך מענטשן ווען די סאוט סי פירמע (האט געהאט די מאנאפאלי אויף האנדל צווישן דרום אמעריקע אין די פאסיפיק אינזלן) איז געגאנגען באנקראט און טויזנטער זענען געבליבן אן א שטיקל ברויט צו עסן.
אימפעריאלע מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס א קאנסעקווענץ פון אירע מיליטערישע גבורות אונטער וויליאם דער דריטער, איז בריטאניע געווארן א גרויסמאכט. איר וואקסנדיגע מיליטערישע שטארקייט האט געשאפן אן אינטערנאציאנאלע פארמעסט צווישן די דריי גרויסמאכטן פון יענע צייטן: בריטאניע, שפאניע, און פראנקרייך. שפאניע האט קאנטראלירט הונדערטער קאלאניעס (יישובים) אין צענטראל און אין דרום אמעריקע מיט וועלכע זי האט אנגעהאלטן גרויס האנדל. וויבאלד די בריטישע און שפאנישע אימפעריעס האבן פארלאנגט צו רעגולירן די האנדל פון זייערע קאלאניעס איז געווען שטרענג פארבאטן פאר די קאלאניעס צו האנדלן איינע מיט די אנדערע. די שפאנישע פלעגן זינקען בריטישע שיפן וואס זענען געפינען געווארן נעבן די דרום אמעריקע קאלאניעס און געשמוגעלט אסאך בריטישע פראדוקטן. פראנקרייך האט פארמאגט קאלאניעס אין די גרעסטע אינזלען אין די קאריביען, פון אהייא ביז די מעסיסיפי טייך אין נארט אמעריקע, און רוב קאנאדע מיט די אויסנאם פון די מזרח שטעט וועלכע בריטאניע האט קאנטראלירט. צוזאמענשטויסן צווישן די בריטישע און פראנצויזישע ארמייען איז געווען א נארמאלער ערשיינונג אין די נארט אמעריקע קאלאניעס.
וואלפאל האט געהאט א פאליסי ארויסצושטיין פון אייראפעאישע מלחמות און זיך בעיקר פארלייגן אויף די האנדל אין די צפון אמעריקע יישובים. מיט אלעם איז בריטאניע אריינגעשלעפט געווארן אין צוויי ריזיגע אייראפעאישע מלחמות, איינס אין עסטרייך: וואו פראנקרייך, שפאניע און נאך עטליכע לענדער זענען געווען איינשטימיג צו טוישן די ארטיגע מאנארכיע, אן אקט וואס בריטאניע האט נישט געקענט פארנעמען צוליב אירע אייגענע סיבות. און די צווייטע אין די זיבן יעריגע קריג וועלכע איז באלד געווען א וועלט קריג ווען די גרויסמאכטן האבן פארשטעלט די דייטשן דעם וועג קיין נארט אמעריקע און אין אינדיע און מען איז אריינגעשלעפט געווארן אין א אומוועלנדיגע קריג פאר זיבן יאר וואס האט זיך אויסגעלאזט גענוי וויאזוי עס האט זיך אנגעפאנגן, קיין שום טעריטאריע איז נישט געביטן געווארן אונטער א נייע רעגירונג.
דער זיבן יעריגער קריג איז געווען איינע פון בריטענ'ס גרעסטע טריאומף'ס. א קאאליציע פון בריטאניע און פרייסן האבן געקריגט קעגן פראנקרייך, שפאניע, רוסלאנד, עסטרייך, און שוועדן. דער דעמאלסטדיגער בריטישער פרעמיער מיניסטער וויליאם פיט איז באצייכנט געווארן אלס דער העלד פון די קריג, צוליב זיין ספעציאליזם אין האלטן די מאראל ביי די יונגע סאלדאטן הויך, וואס איז די סאמע וויכטיגסטע פונקט ביי א קריג. אויסער דעם האט בריטאניע געהאט נאך צוויי גרויסע מלחמות די ערשטע אין אינדיע ווי זי האט איינגענומען צענדליגער קאלאניעס און שפעטער אין קאנאדע ביי די באקאנטע פראנקרייך און אינדיע קריג. בריטאניע האט דעמאלט שטארק באזיגט די פראנצויזן און זיי ארויסגעטריבן פון קוויבעק. דערנאך האט זי איבערגענומען קאנטראל פון כמעט אלע קאנאדישע פראווינצן ביז עס איז אויסגעארבעט געווארן אן אפמאך אין וועלכע די פראנצויזן האבן זיך אונטערגעגעבן.
נישט אלעמאל גייט עס גוט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ענדע יארן פונעם 17'טן יארהונדערט האט אנגעהויבן גיין אביסל שלעכט פאר די בריטישע אימפעריע. פון אלע אימפעריאלע מלחמות זענען די נאציאנאלע חובות געשטיגן זייער הויך וואס האט שטארק עפעקטירט דאס לאנד. דער דעמאלטסדיגער קעניג, דזשארדזש דער דריטער, האט דעמאלט פארגעלייגט א פלאן פאר די פארלאמענט מען זאל ארויפלייגן שטייערן אויף די קאלאניעל אימפארטירטע פראדוקטן און אזוי ארום וועלן די קאלאניעס זיך אליין קענען אויסהאלטן. דער פלאן האט געהאט אסאך שוועריקייטן עס זאל באשטעטיגט ווערן אין פארלאמענט אבער איז אין די ענדע דורכגעפירט געווארן. אינדערצווישן האט בריטאניע אנגעהויבן ליידן פון פלוצלינגע אינוואזיעס וואס די שפאנישע האבן דורכגעפירט אויף עטליכע וויכטיגע קאלאניעס און עס איז שוין געווען צו שפעט זיי צו ראטעוון. אין יענע יארן האבן די קאלאניעל איינוואוינער אנגעהויבן צו רעוואלטירן פאר זעלבשטענדיקייט. דאס האט נאך שווערער געמאכט דעם מצב ווייל די פראנצויזישע און שפאנישע האבן זיך גוט צוגעכאפט דערצו און ארויסגעהאלפן די רעוואלטירער מיט געלט און געווער. עס האט נישט צו לאנג געדויערט און 13 קאלאניעס אין נארט אמעריקע האבן געוואונען זעלבשטענדיקייט און זענען געווארן די "יונייטעד סטעיטס אף אמעריקע". דער רעוואלוציע איז אריין אין די ביכער אלס די אמעריקן רעוואלוציע. במשך די רעוואלוציע האבן די בריטישע געליטן מפלות איינע נאך די אנדערע אויף אזוי ווייט אז איינע פון די בעסטע גענעראלן האט זיך אונטערגעגעבן צום שונא, אויפגעבנדיג די שטאט ווירידזשיניע. צו אלע צרות האט פונקט דעמאלט אויסגעבראכן ראיאטן אין לאנד דורך צוויי קעגנזייטיגע רעליגיעס וועלכע האט איבערגעלאזט 700 טויטע. דער קעניג דזשארדזש איז פארשטייט זיך באשולדיגט געווארן פאר די נידערלאגעס און דער פארלאמענט האט דורכגעפירט פרישע געזעצן וועלכע האט נאך אסאך מער פארמינערט דעם קעניג'ס רעכט און האט ממש ארויסגעטראסקעט דזשארדזש פון יעדע פירערשאפט אין די רעגירונג. דזשארדזש האט עס נישט געקענט פארטראגן און איז קראנק געווארן און מער נישט געקענט בלייבן קעניג.
די אקט אף יוניאן מיט אירלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראטעסטאנטן אין אירלאנד האבן פארמירט צענדליגער וואלונטיר מיליטערישע גרופעס וועלכע האבן מ'כלומר'ש געדארפט צו היטן זייער לאנד פון א פראנצויזישע אינוואזיע. די גרופעס האבן אבער געהאט אן אנדערע ציל אין וועלכע זיי האבן געדרוקט די בריטישע רעגירונג צו באקומען מער זעלבשטענדיקייט אין זייער פארלאמענט. די בריטישע האבן נישט געהאט קיין ברירה מיט זיי און האבן נאכגעגעבן די איירישע. עס האט אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן. אין יאר 798' האבן זיך די אנטי רעגירונגס לייט זיך געשטארקט און אנגעהויבן רעוואלטירן די פראטעסטאנטן. פונקט דאן האבן די פראנצויזן באפאלן אירלאנד און די בריטישע מיליטער האט געמוזט אריינגיין העלפן פארטרייבן די פראנצויזן. די בריטישע פארלאמענט האט באשולדיגט די פראטעסטאנטן אז זיי זענען נישט פעאיג צו פירן א לאנד און אנגעהויבן צוהעלפן די אנטי רעגירונג מענטשן. ענדליך אין יאר 800' האט די איירישע פארלאמענט באשטעטיגט דער צווייטער אקט אף יוניאן וועלכע האט פארשלאסן די איירישע פארלאמענט און געשיקט אלע מיניסטארן צו די בריטישע פארלאמענט. קורץ נאך די פאראייניגונג פון אירלאנד איז אויפגענומען געווארן פאר פרעמיער מיניסטער א יונגער שנאק פון 24 יאר אלט מיט'ן נאמען וויליאם פיט, א זון פונעם פריערדיגן פרעמיער מיניסטער וויליאם פיט. דער יונגער פיט האט געטאן א וואונדעליכער דזשאב, פארלייגנדיג זיך שטארק אויף די עקענאמיע וועלכע ער האט באוויזן צו סטאביליזירן.
פראנקרייך דערקלערט קריג קעגן בריטאניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 789' האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע אין פראנקרייך קעגן די מאנארכיע און אסאך לענדער זענען געווארן פארמישט אין דעם קאנפליקט צוליב זייער אפאזיציע צו א מאנארכיע קראפט. עטליכע בריטישע פיליזאפן האבן אסאך גורם געווען צו דעם רעוואלוציע און בכלל האט פראנקרייך זיך שוין לאנג געוואלט אויסגעבן איר 500 יעריגע כעס אויף בריטאניע און האט געמאלדן מלחמה קעגן בריטאניע. די בריטישע מיליטער האט זיך שטארק פארלייגט צו באשיצן אירע קאלאניעס אין אלע וואסערן און געשטעלט א שטארקע קעגנערשאפט מיט איר אויסגעצייכנטע נעיווי. די קריג האט לאנג געדויערט (ארום 5 יאר) און די בריטישע האבן געמאכט גרויס פארשריט. נישט נאר וואס בריטאניע האט באשיצט אירע קאלאניעס, זי האט איינגענומען כמעט אלע פראנצויזישע קאלאניעס אלס נקמה. אין יאר 798' האט די בריטישע נעיווי געגעבן דעם לעצטן קלאפ פאר די פראנצויזישע ווען זיי האבן איינגענומען איינע פון פראנקרייך'ס גרעסטע קאלאניעס (טראלפאגער) און עטליכע גאר הויכע פראנצויזישע גענעראלן האבן זיך אונטערגעגעבן. די טראלפאגער זיג איז באצייכנט געווארן אין די ביכער אלס בריטאניע'ס גרעסטע נעיווי זיג.
דער באוואוסטער נאפאליען און זיינע קאנפליקטן מיט בריטאניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטאניע האט נישט געהאט קיין רואיגע יארן צולאנג ביז דער באקאנטער פראנצויזישער קעניג נאפאליען האט איבערגענומען די מאכט און געפירט צענדליגער קריגן אין אייראפע מיט זיין מאכטפולע מיליטער צווישן די יארן פון 799' און 915'. נאפאליען האט געוואלט צופיקסן די בריטישע און אפגעשטעלט בריטענ'ס האנדל מיט אלע אייראפעאישע לענדער. דער טאקטיקט האט שטארק געשעדיגט בריטאניע און די בריטישע האבן אנגעהויבן נאכטאן דאס זעלבע צו נאפאליען, קאנטראלירנדיג אלע שיפן אויף וועלכע זי האט געהאט א פארדאכט אז אפשר גייט עס קיין פראנקרייך. בריטענ'ס נייע פאליסי האט איר געפירט צו א קריג מיט די פאראייניגטע שטאטן וועלכע האט געהאלטן אז עס איז אן אומרעכט פאר בריטאניע צו קאנטראלירן און אפשטעלן איר האנדל מיט פראנקרייך און אנדערע אייראפעאישע לענדער. די קריג האט זיך געצויגן דריי יאר אבער עס האט גארנישט פאסירט ווייל ביידע מיליטערן זענען געווען ווייט פון גרייט פאר אזא מאסיווע קריג. אין די ענדע האבן זיך די צוויי לענדער אראפגעזעצט צום פארהאנדלונגס טיש און זיך אויסגעקומען מיט שיינעם. נאפאליען האט געהאט אויסערגעווענליכע הצלחה אין אלע זיינע מלחמות אבער האט נאך אלץ געהאט א פחד צו דערקלערן קריג קעגן בריטאניע, אויס מורא פאר איר וועלט באוואוסטע נעיווי וועלכע האט קיין שום קריג נישט פארלוירן. אין יאר 812' האט נאפאליען אינוואדירט רוסלאנד, אן אקט וואס האט געברענגט זיין אייגענע מפלה ווייל מער האבן די אייראפעאישע דאס מער נישט געוואלט דולדן אין זיך גרופירט אונטער בריטאניע פאר א פולשטענדיגע קריג קעגן פראנקרייך. בריטאניע האט מאביליזירט אירע קראפטן פאר א לאנד מלחמה אינאיינעם מיט רוסלאנד, עסטרייך, און פרייסן. די מלחמה האט זיך אנגעהויבן אין שפאניע פון וואו זיי האבן, נאך געשוואלענע נצחונות, אריינמארשירט קיין פראנקרייך און געמאכט א סוף צו נאפאליענס מאכט. צוויי יאר שפעטער האט די פאראייניגטע מיליטער באזיגט נאפאליען זעלבסט אין א קריג אויף א שפאנישע אינזל. מיט די ענדע פון די נאפאליען יארן האט בריטאניע באקומען א פריי פעלד אויסצושפרייטן איר אימפעריע אין אייראפע וואו עס האט נאכגעפאלגט 40 יארן פון שלום. אין יאר 837' האט קעניגן וויקטאריע איבערגענומען די ענגלישע טראן און געפירט דאס לאנד צו אירע בעסטע יארן. ווי פריער דערמאנט איז די גאנצע מאדערניזם און פארגעשריטנקייט פון בריטאניע צושטאנד געקומען אין יענע יארן.
די ערשטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גוטע יארן אין בריטאניע איז שטארק פארמינערט געווארן ווען עס האט אויסגעבראכן איינע פון די שווערסטע מלחמות פאר בריטאניע – די ערשטע וועלט קריג. די גלוסט פאר מאכט אין אייראפע האט צוטיילט אייראפע אין גרופעס אין וועלכע בריטאניע, פראנקרייך, און רוסלאנד האבן געעפענט א קאאליציע קעגן דייטשלאנד וועלכע האט זיך אנגעהויבן אויפבויען מיט די הילף פון עסטרייך-אונגארן און איטאליע. די קריג האט אויסגעבראכן זייער פלוצלינג ווען א סערבישער טעראריסט האט אומגעברענגט דעם יורש פון די עסטרייך-אונגארן טראן. סערביע האט דאס געטאן זיך צו באפרייען פון איר שווערן און מאכטפולן שכן עסטרייך-אונגארן און געוואונען זעלבשטענדיקייט. עסטרייך-אונגארן האט באלד געמאלדן קריג קעגן סערביע און רוסלאנד האט זיך באלד אנגענומען פאר סערביע, לויט אן אפמאך וואס זיי האבן געהאט אז רוסלאנד וועט ראטעווען סערביע פון יעדע אנפאל. פון דארט און ווייטער איז עס געגאנגען אין א קייט. פראנקרייך האט זיך אנגענומען פאר רוסלאנד און איטאליע מיט דייטשלאנד האבן געמאלדן קריג קעגן פראנקרייך. ווען דייטשלאנד האט דערגרייכט פראנקרייך האט בריטאניע זיך מער נישט געקענט צוריקהאלטן און צוזאמען מיט נאך לענדער אריין אינעם ערשטן וועלט קריג. בריטאניע האט אין די יארן פון די ערשטע וועלט קריג אויסגעפינען אסאך מיליטערישע געצייג זיך קעגנצושטעלן די דייטשע נארוואס פאבריצירטע "יו. באוטס" וועלכע זענען געווען פאקטישע סובמארינען וועלכע האבן געזינקן צענדליגער בריטישע שיפן. רוב בריטישע צווישן 18 און 40 יאר אלט האבן זיך באטייליגט אין די מיליטער און זייערע פרויען האבן איבערגענומען זייערע ביזנעסער. די ערשטע וועלט קריג האט געקאסט פאר בריטאניע 3 מיליאן נפשות.
אירלאנד'ס זעלבטשטענדיקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איירישע האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט אין די צייטן פון די ערשטע וועלט קריג און אנגעהויבן אויפשטעלן מעכטיגע רעבעלן כוחות. אין יאר 916' האבן זיי געמאכט א ריזיגע אויפשטאנד אין די שטאט דובלין וועלכע די בריטישע האבן ברוטאל פרובירט צו דערשטיקן. צוויי יאר דערויף האבן די איירישע פארלאמענט רעפרעזענטיוון געמאלדן די בריטישע רעגירונג אז זיי גייען מער נישט צוריק אין פארלאמענט און האבן אויפגעשטעלט אן אייגענע פארלאמענט וועלכע די בריטישע רעגירונג האט נישט געוואלט אנארקענען. עס האט אבער גארנישט געהאלפן ווייל די נייע פארלאמענט האט געהאט די שטיצע פון רוב איירישע בירגער און זיי האבן אויפגעשטעלט אן אייגענע ארמיי. די נייע ארמיי האט אטאקירט אלע בריטישע זיכערהייט קראפטן. די בריטישע רעגירונג האט איינגעזען אז אן קיין קרבנות פון ביידע זייטן וועט זי נישט קענען צושטערן אירלאנד'ס זעלבשטענדיקייט האט זי באשלאסן צו נעמען די גריגערע וועג און זיך אראפגעזעצט פארהאנדלן מיט די איירישע. אין די ענדע איז געבליבן א פשרה אז די בריטישע רעגירונג וועט אנארקענען די איירישע פארלאמענט און די איירישע וועלן ווייטער בלייבן א טייל פון די בריטישע אימפעריע מיט די אויסנאם פון איר אייגענע רעגירונג. זעקס גרויסע איירישע צפון שטעט זענען ווייטער פארבליבן א טייל פון בריטאניע צויליב זייער מערהייט פון פראטעסטאנטן איינוואוינער וועלכע זענען געווען לאיאל צו די בריטישע מאנארכיע.
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטאניע איז אין די יארן פאר די צווייטע וועלט קריג נאך אלץ באצייכנט געווארן אלס איינע פון די שטערקסטע לענדער אין די וועלט און איז געווען א טייל אין די אזוי גערופענע "ליג אף נעישאנס" וועלכע איז געגרינדעט געווארן נאך די ערטשע וועלט קריג צו העלפן אויסגלייכן אינטערנאציאנאלע קאנפליקטן מיט פרידן. די געוועזענע מלחמות האבן געברענגט בריטאניע אסאך פארלוסטן אז עס האט זיך איר מער נישט געגלוסט אנטייל צו נעמען אין א קריג, ספעציעל איבער קאלאניעס וועלכע האבן סייווי געוואלט ווערן זעלבשטענדיג. ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האט בריטאניע בשום אופן נישט געוואלט אריינגעשלעפט ווערן אין א פרישע קריג. דער דעמאלטסדיגער פרעמיער מיניסטער נעוויל טשעמבערליין האט פרובירט מיט אלע זיינע כוחות צוריק צו האלטן די געטראפענע לענדער ארויסצוגיין אין א קריג. זיין פאליסי איז שפעטער באצייכנט געווארן אלס א פאטאלער טעות ווייל לויט אלע שאצונגן וואלט אן אייראפעאישע קאאליציע געקענט צוברעכן היטלער'ס (ימ"ש) מאכט אנהויב קריג. ערשט ווען דייטשלאנד האט איינגענומען פוילן אן קיין שום סיבה זענען בריטאניע און דייטשלאנד אריין אין קריג קעגן דייטשלאנד, איטאליע, און יאפאן, באקאנט אלס די דריי אקס. פראנקרייך איז שפעטער איינגענומען געווארן דורך דייטשלאנד און בריטאניע איז געבליבן אליינס קעמפן קעגן דייטשלאנד ביז ווען רוסלאנד און די אליאירטע זענען אויך אריינגעשלעפט געווארן אין די קריג און האבן געגרינדעט א מעכטיגע קאאליציע קעגן נאצי-דיישטלאנד און אירע מיטשטייער. די בריטישע איינוואוינער האבן געליטן 5 שווערע יארן ווען נאכט נאך נאכט האט מען געהאט אויסצושטיין פון די דייטשע פליגער אטאקעס וועלכע האבן איבערגעלאזט שווארצע נעכט מיט הונדערטער קרבנות, ספעציעל ענדע קריג ווען דייטשלאנד האט אויסגעטראפן נייע ראקעטן וועלכע זענען געפלויגן אזוי שנעל אז די סירענעס האבן פארפעלט צו מעלדן די איינוואוינער אז עס קומט אן אטאקע. ארום 4.5 מיליאן בריטישע מענער זענען געווען אין די מיליטער און נאך 3 מיליאן זענען פארבליבן אין לאנד אלס א טייל פון א היימלאנד זיכערהייט מיליטער.
די מלחמה נאכווייען און די ווידער-אויפבלי פון די עקענאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יארן נאך די צווייטע וועלט קריג איז געווען פון די ערגסטע יארן אין די בריטישע היסטאריע. די עקענאמיע איז געווען אין תהום, טויזנטער מענטשן האבן נישט געהאט קיין דאך איבער'ן קאפ צוליב די צענדליגער טויזנטער הייזער וואס זענען חרוב געווארן פון די באמבארדירונגן, ווער רעדט נאך פון ארבעט. הונדערטער פירמעס האבן עס נישט געקענט אדורכטראגן און האבן באנקראטירט. די וואס זענען שוין יא געבליבן אין ביזנעס האבן אויפגעזאגט רוב פון זייערע ארבייטער און אזוי האט די גאנצע לאנד געלעבט אין ארימקייט. דער ווינטער פון 947' איז באצייכנט געווארן אלס בריטענ'ס ערגסטע ווינטער. עס איז געווען א מאנגעל אין אלע לעבנסוויכטיגע זאכן, ווי עסן, אויל, גאזאלין, שעלטערס און צו אלע צרות איז עס געווען אן אויסטערלישער קאלטער ווינטער וואס האט נאכמער צוגעגעבן זאלץ אויף די וואונדן. מענטשן וואס געדענקן יענעם ווינטער ווילן ווייניג רעדן דערוועגן אזוי ווי אן עושר וואס וויל פארגעסן פון זיין אמאליגן דחקות. די ערשטע יאר נאך די קריג איז געווען דאס ערשטע מאל וואס די בריטישע רעגירונג איז פארזונקען געווארן אין חובות נאכדעם וואס די שטייערן וואס מען האט איינקאסירט זענען געווען ווייניגער ווי האלב און די אויסגאבעס זענען געווען העכער ווי נארמאל צוליב די קריג. ווען נישט די שטיצע וואס די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע האבן אנגעבאטן וואלט די בריטישע רעגירונג צוזאמענגעפאלן.
אויף דער פאליטישער סצענע איז די וועלט איבערראשט געווארן ווען די לייבאר פארטיי האט באוויזן צו געווינען די מאכט קעגן דעם וועלט באוואוסטן קאנסערוואטיוון פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשערטשיל, וועלכער האט אנגעפירט מיט די העפטיגע מלחמות ביז צו די ענדע פון נאצי-דייטשלאנד. עס איז אים אבער גארנישט צוניץ געקומען ווען דאס לאנד האט געשוועבט אין ארימקייט און דאס פאלק האט אויסגעקליבן די לייבאר פארטיי וועלכע האבן צוגעזאגט צוריק צו ברענגען די עקאנאמיע צו סטאביליזם. די לייבאר פארטיי האט זיך באלד גענומען צו דער ארבעט און אראפגענומען צענדליגער פארבאטונגן אין האנדל. דאס האט אנגעהויבן צוביסלעך הייבן די עקספארט. די רעגירונג האט דאן אינוועסטירט ביליאנען דאלארן צו העלפן די ריזיגע פירמעס און אזוי ארום אנגעהויבן הייבן די עקאנאמיע וועלכע איז צוריק סטאביליזירט געווארן אין יאר 948'. אינעם זעלבן יאר האט די בריטישע רעגירונג ערייכט איינצושטעלן די נאציאנאל אינשורענס אקט, אירע בעסטע פראגראמען וואס מען האט זיך אמאל נישט געקענט פארשטעלן אז א רעגירונג וועט דאס געבן פאר אירע בירגער. די אינשורענס אקט האט אריינגענומען די פראגראמען וואס זענען אונז שוין היינט באקאנט ווי: אנעמפלאוימענט, דיסעביליטי, אלטקייט, און טויט. אויך איז אין יענעם יאר איינגעשטעלט געווארן די פרייע מעדיקעל פלאן פאר יעדן בריטישן איינוואוינער, א פראגראם וואס האט אריינגעצויגן אין פיל העכערע קאסטן ווי מען האט פארגעשאצט. די רעגירונג האט טאקע באלד דערויף איבערגעארבעט דעם פלאן, אראפנעמענדיג עטליכע זאכן פון די פרייע מעדיקל ליסטע.
נאך דעם קריג האט בריטאניע נאכאלץ געשפילט א וויכטיגע ראלע אין אינטערנאציאנאלע געשעענישן. אין 1945 איז זי געווארן א פערמענאנטער מיטגליד אין דער זיכערקייט ראט פון די פאראייניגטע פעלקער. אלס א טייל פון די ראט איז בריטאניע געווען צווישן די לענדער וואס האבן אנגעהאלטן קאנטראל אויף דייטשלאנד און זי געהאלפן זיך ווידער אויפבויען עקענאמיש. כאטש די לייבאר פארטיי האט דעמאלט געהאט די מאכט אין בריטאניע האט זי זיך גוט צוגעשטעלט אין ארויסהעלפן אלע יו-ען מיסיעס סיי מיליטעריש און סיי מיט געלט.
אין יענע יארן האט אנגעהויבן וואקסן די קנאה-שנאה צווישן די וועלט'ס צוויי גרעסטע גרויסמאכטן, די פאראייניגטע שטאטן און רוסלאנד (אדער ווי מען האט עס דעמאלט באצייכנט די "יו.עס.עס.אר."),. בריטאניע האט זיך דאן גענומען בויען איר אייגענעם נוקלעארן מאכט מיט די הילף און צושטייערונג פון די פאראייניגטע שטאטן וועלכע האט איר אנגעהויבן באטראכטן אלס איר בעסטע פריינט אין פאל פון א קריזיס. בריטאניע האט זיך אויסגעצייכנט אין פארשטאנד אין דעם נוקלעארן פעלד און אמעריקע האט איר צוביסלעך אויפגעדעקט אלע נוקלעארע סודות און געעפענט פאראייניגטע פארשונגן מיט וויסנשאפטלער פון ביידע לענדער.
בריטאניע פארלירט איר אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך אין די יארן בעפאר דעם קריג האט בריטאניע אנגעהויבן פארלירן איר אימפעריע, געבנדיג נייע רעכט פאר די גרויסע קאלאניעס וועלכע האט זיי געפירט צו מאכן שבת פאר זיך אליינס. די דריי גרעסטע קאלאניעס צווישן זיי זענען געווען קאנאדע, אויסטראליע און ניו זילאנד.
אינדיע איז אלע יארן געווען אונטער בריטישע הערשאפט. בריטאניע האט אויף אינדיע געהאלטן א באזונדערע וואכזאמע אויג צוליב די פילע האנדל וואס זי האט קאנטראלירט דארט. אבער אויך די אינדיאנער האבן אנגעהויבן זאמלען מאמענטום פאר זעלבשטענדיקייט. די אינדיאנער זענען ווי באקאנט צוטיילט אין צוויי רעליגיעס – הינדוס און מוסולמענער- די הינדוס האבן געוואלט האבן א פאראייניגטע אינדיע אבער די מוסולמענער האבן געוואלט האבן אן אייגענע רעגירונג נאר פון מוסולמענער.
דער אייניציגסטער וועג וויאזוי זיך אן עצה צו געבן מיט אינדיע איז געווען אריינצושיקן שלום טרופן אבער די בריטישע רעגירונג איז געווען געדרוקט אין געלט און האט זיך דאס נישט געקענט ערלויבן. בלית ברירה האט בריטאניע געמוזט אויפגעבן קאנטראל אויף אינדיע. נאך איידער די בריטישע האבן אוועקגעשטעלט עפעס א פלאן פון א נייע אינדיאנישע רעגירונג האט אויסגעבראכן א שוידערליכע ציווילע קריג אין אינדיע צוליב דעם אויבנדערמאנטן קאנפליקט. יענע קריג האט אפגעקאסט די לעבנס פון נאנט צו א האלב מיליאן מענטשן. מיט די יארן האבן זיך די צוויי רעליגיעס אראפגעזעצט צום טיש און אויפגעשטעלט א רעגירונג. עס איז נאך היינט נישט פאראן קיין פרידן אין אינדיע. יעדן טאג ווערן גע'הרג'עט מענטשן דורך עקסטרעמיסטן.
אויך עגיפטן איז געווען קאנטראלירט דורך בריטאניע וועלכע איז געווען קריטיש וויכטיג ווייל אזוי האט בריטאניע געקענט האלטן א שטיקל קאנטראל אויף די סועז קאנאל. בעפאר די צווייטע וועלט קריג האט בריטאניע ארויסגעצויגן איר ראלע פון די עגיפטישע רעגירונג אבער האט ווייטער אנגעהאלטן קאנטראל אין מערערע טיילן פון מיטל מזרח, אלעס וועגן די סועז קאנאל (די סועז קאנאל איז געווען די וואסער-וועג פון אלע אייראפעאישע עקספארטן).
נאך דעם קריג ווען עס האט זיך אנגעהויבן די שווערע קאנפליקטן וועגן דאס גרינדונג פון מדינת ישראל האבן סיי די איזרעאליס און סיי די עגיפטישע באשולדיגט בריטאניע (בריטאניע האט קאנטראלירט אלע פאלעסטינער שטחים) פאר'ן אוועקנעמען דעם אנדערנ'ס זייט און ביידע האבן געוואלט זען בריטאניע ארויס פון דעם מיטל מזרח. אין יאר 1956 האט דער עגיפטישער פירער גאמעל אבדער נאסער איינגענומען דעם סועץ קאנאל. בריטאניע האט באלד מאביליזירט א שטארקע מיליטערישע קראפט אינאיינעם מיט פראנקרייך און מדינת ישראל און באלד געהאט איינגענומען דעם קאנאל, ווען אין דער לעצטער מינוט האט די פאראייניגטע שטאטן מיט רוסלאנד זיך אריינגעמישט און דאס נישט צוגעלאזט. די סועז קאנאל קריזיס האט ארויסגעשטויסן בריטאניע פון די גאנצע ראיאן און האט געמאכט די בריטישע איינזען אז זי איז מער נישט קיין גרויס מאכט.
דורכאויס די 1960ער יארן האט זיך דאס זעלבע זאך אפגעשפילט מיט צענליגער אפריקאנער לענדער. אזעלכע לענדער ווי גהאנע, ניגעריע, אוגאנדע און קעניע האבן אלע באלאנגט צו בריטאניע און זענען געווארן אייגענע מלוכות אבער האבן אדאפטירט בריטישע געזעצן אלס א טייל פון זייערע קאנסטיטוציעס. אפילו נאכדעם וואס בריטאניע האט פארלוירן איר אימפעריע האט זי נאך אנגעהאלטן א שטארקע נאנטשאפט מיט די אלע לענדער און האט עמטליך אריינגענומען יעדן אימיגראנט פון די לענדער. דאס זעלבע איז געווען פארקערט בריטישע וואס זענען געפארן אדער אימיגרירט צו איינע פון די לענדער האבן געהאט אלע רעכט פונקט ווי אירע אייגענע בירגער. די אלע זאכן האבן זיך אבער געענדיגט מיט די יארן נאך אסאך פראבלעמען וואס דאס האט מיטגעברענגט.
די קאנסערוואטיוון נעמען איבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 951' האט די לייבאר פארטיי פארלוירן איר מערהייט אין פארלאמענט און די קאנסערוואטיוון זענען צוריק אריינגעקומען אין מאכט. דאס האט געברענגט דאס לאנד צו גרויסע ענדערונגן. ערשטענס האבן זיי צוריק פריוואטיזירט אלע אייזן אינדוסטריס, געהויבן די שטייערן פאר די רייכע, ענגער געמאכט די אימפארטן און רעגירונג אויסגאבן. צוויי אינדוסטריס זענען גאר שטארק געשטיגן אין די ערשטע יארן מיט די קאנסערוואטיוון אין מאכט: אויטאס און טעלעוויזיע. די צוויי זאכן האבן נאכמער אויפגעלעבט די נארוואס ערהוילטע עקענאמיע און עס זענען צום ערשטן מאל אין די היסטאריע אריינגעקומען קאנקורענטן אין די מידיא אינדוסטרי אויף וועלכע די פירמע בי.בי.סי. האט אנגעהאלטן א שטארקע מאנאפאלי. די בריטישע האבן זיך קונה געווען דער בעסטער נאמען אין די 50'גער יארן אין ספארטס, מוזיק און סטיל. עטליכע בריטישע האבן צום ערשטן מאל דערגרייכט דעם שפיץ פון די וועלט'ס העכסטע בארג, די מאונט עווערעסט. אן אנדערע גרופע האט באוויזן אריבעצושפרייזן דעם אנטארקטיקע. א געוויסער מאן ראזדשער בעניסטער איז געווארן דער ערשטער מענטש וואס איז געלאפן א מייל אין ווייניגער ווי 4 מינוט. אין מוזיק איז בריטאניע געווען נאכמער פארגעשריטן. די שענסטע מוזיק שפילער און זינגער זענען געווען פון בריטאניע און די גאנצע וועלט האט גערעדט פון זיי טעגליך. היינט איז אמעריקע די בעסטע אין די אלע זאכן. די קאנסערוואטיוון האבן אנגעהאלטן די רעגירונג ביז אין 74' ווען די לייבאר פארטיי האט איר געווינען מיט א שמאלע מערהייט. די לייבאר פארטיי האט דאן געהויבן די מינימום געהאלטן און די עקענאמיע איז געבליבן אויפ'ן זעלבן שטאפל. די לייבאר פארטיי האט אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן ווען אין 79' האבן די קאנסערוואטיוון זיך ווידער אריינגעריקט און מארגארעט טעטשער איז געווארן די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער אין ענגלאנד. טעטשער האט אנגענומען א נארישע קאנסערוואטיווע פאליסי אין די עקענאמיע וועלכע האט געפירט צו א קאטאסטראפע. צענדליגער פירמעס זענען געגאנגען באנקראט און טעטשער'ס אייגענע פארלאמענט מיטגלידער זענען געווען גרייט צו רעוואלטירן. אין נארמאלע אומשטענדן וואלט טעטשער מיט די קאנסערוואטיוון באזיגט געווארן גרינגערהייט. נאר עס האט פונקט דאן אויסגעבראכן קריג מיט ארגענטינא איבער א בריטיש געבינדענע אינזל (פאלקלענד) אין דרום אטלאנטיק וועלכע ארגענטינא האט באצייכנט אלס איר אייגנטום. בריטאניע האט גרינג באזיגט און פארטריבן די ארגענטינישע און די קאנסערווארטיוון האבן נאכאמאל געווינען די וואלן אין 83'. טעטשער האט ווייטער אנגעהאלטן אירע פאליסיס און אטאקירט די סאציאלע פראגראמען וועלכע איז געווען די רוקן-ביין פון די לייבאר פארטיי. אלעס איז אזוי ווייטער געגאנגען בארג אראפ ביז די פארטיי מיטגלידער האבן רעוואלטירט און טעטשער האט רעזיגנירט אין 90'. בריטאניע האט אין די לעצטע 25 יאר אסאך געליטן פון די איירישע פראבלעמען וועלכע האבן זיך ארומגעקריגט און טעראריזירט איינע די אנדערע און אויך די בריטישע בירגער. ווי דערמאנט זענען די איירישע געווען צוטיילט אין צוויי רעליגיעס: דאס מערהייט איז געווען קאטויליקן און די וואס האבן געוואוינט אויף צפון זענען געווען פראטעסטאנטן. נאכדעם וואס אירלאנד איז געווארן זעלבשטענדיג זענען 6 צפון ראיאנען פארבליבן אונטער בריטישן קאנטראל. די קאטוילישע וואס האבן געוואוינט אויף צפון האבן אסאך געליטן פון די פראטעסטאנטן ווייל זיי האבן געהאלפן זייערע קאטוילישע ברידער צו באפרייען די 6 ראיאנען פון בריטאניע. אסאך טעראריסטן זענען אויפגעוואקסן אין די יארן וועלכע האבן אדורכגעפירט צענדליגער טעראריסטישע אטאקעס אויף סובוועי סטאציעס, שאפינג צענטערן, און טוריסט ערטער מיט די הילף פון די איירישע ארמיי. די קאנפליקטן האבן אנגעהאלטן ביז אין 98' ווען דער ספעציעלער דיפלאמאט פון אמעריקע, דזשארדזש מיטשעל, האט אויסגעארבעט א שלום אפמאך וועלכע איז אנגענומען געווארן דורך ביידע צדדים און האט אויפגעשטעלט א כמו רעגירונג אין צפון אירלאנד.
לעצטע אנטוויקלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך טהאטשער איז געווארן פרעמיער מיניסטער דזשאן מעידזשאר, אויך א קאנסערוואטיוו, אבער ער האט געהאט א שווער פעלד אין צוזאמענהאלטן די פארטיי ווען דאס פאלק איז שוין מיד געווארן פון די קאנסערוואטיוון. מעידזשאר האט מיט דעם אלעם באוויזן צוריק צו געווינען זיין בענקל אין 92' אבער ער האט דאן פארלוירן זיין שטיצע, וועלכע איז געפאלן צו 18 פראצענט אין לאנד. בלית ברירה האט ער רעזיגנירט אלס פירער פון די קאנסערוואטיווע פארטיי אבער איז ווידער געלאפן פאר זיין פאזיציע און צו זיין מזל נאכאמאל געווינען ווען א דריטל פון זיין אייגענע פארטיי האבן געוויילט קעגן אים.
די לייבאר פארטיי האט דאן ווידער אויפגעלעבט און האט אנגעהויבן איינשטעלן אירע פאליסיס, אויפשטעלנדיג א נייע פלאטפארמע פאר די עקענאמיע'ס וואויל-זיין. אין 94' האט די לייבאר פארטיי ערוועלט טאני בלער, א יונגער אדוואקאט, אלס איר נייער פירער. בלעיר האט באלד בענעפיטירט פון די צענדליגער סקאנדאלן וועלכע האבן געטראפן עטליכע קאנסערוואטיווע מיניסטארן. אויך די אומאיידעלע סקאנדאלן ארום די קעניגליכע פאמיליע איז אים גוט צינוץ געקומען ווייל די קאנסערוואטיוון זענען געווען שטארקע שטיצער פאר די מאנארכיע. די קאנסערוואטיוון זענען ווייטער געבליבן מיט קארגע 20 פראצענט שטיצע וואס האט געפירט צו די מעכטיגע לענסלייד וואס די לייבאר פארטיי האט אפגעהאלטן אין 997' מיט בלעיר אלס פרעמיער מיניסטער. בלעיר איז געווארן דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער אין די בריטישע היסטאריע.
בלעיר האט זיך באלד גענומען צו די טראדיציאנאלע לייבאר פאליסיס, ווי סאציאלע סערוויסעס און האנדל. ער האט באלד אפגעטיילט די באנק אף ענגלאנד פון די רעגירונג צו פארמיידן געלטליכע ענינים זאל פארמישט ווערן אין פאליטישע קאנפליקטן. ער האט אויך געשענקט מער מאכט פאר סקאטלאנד און וויילס, געבנדיג זיי מער קאנטראל און פאליטישע זעלבשטענדיקייט. בלעיר איז פון אנהויב אוועקגעשטאנען פון דעם אייראפעאישן פארבאנד וועלכע האט שפעטער געפירט צו די איירא וואלוטע סיסטעם, באצייכנענדיג בריטאניע אלס א רייך לאנד וואס ברויך נישט די איירא. מיט דעם אלעם איז בריטאניע היינט שטארק אקטיוו אין די אייראפעאישע פאראיין. בלעיר האט אויך אין א ספעציעלן אקט עלעמינירט כמעט אלע 750 מיטגלידער (אחוץ 92) פון די הויז אף לארד, אלס א שריט צו מאדערניזירן די רעגירונג.
אין די נאציאנאלע וואלן פון יוני 2001 איז די לייבאר פארטיי ווידער ערוועלט געווארן מיט א לענדסלייד וואס האט געבראכן די רעקארד אין די בריטישע היסטאריע פאר צווייטע טערמין. די עלעקציעס איז געווען א מעכטיגע זיג פאר די לייבאר פארטיי און די אנגייענדיגע פאליסיס פון בלער, וועלכער האט געווינען א צווייטע טערמין אלס פרעמיער מיניסטער.
לייבאר האט געוואונען א דריט מאל אין די אלגעמיינע וואלן פון 2005, אבער זייער שטיץ איז שטארק געפאלן און זיי האבן באקומען די שטימען פון נאר 35% פון די וואס האבן געשטימט.
דעם 6טן מיי 2010 איז פארגעקומען אלגעמיינע וואלן און די אויסקומפט איז געווען א געהאנגענער פארלאמענט, דאס ערשטע מאל זייט 1974. די קאנסערוואטיווע פארטיי האט געווינען די מערסטע צאל זיצן, אבער נישט גענוג צו האבן א מערהייט. די קאנסערוואטיוון האבן געמאכט אן אפמאך מיט די ליבעראלע דעמאקראטן, און דייוויד קאמעראן, דער קאנסערוואטיווער פירער, האט אויפגעשטעלט די ערשטע קאאליציע רעגירונג זייטן צווייטן וועלט קריג.


c: text/html

text:
שווארצער פעפער
דער שוואַרצער פֿעפֿער איז א געוואוקס וואס ווערט באניצט אלס געווירץ. מען קען אים נוצן צו קאכן גאנצערהייט, אבער אין מערסטנטייל ווערט ער צוריבן.
עס איז דאס מערסטע באניצטע געווירץ אין דער וועלט און ליגט געוויינליך אויפן טיש זייט ביי זייט מיט זאלץ.
ווען מען צומאלט אים פרישערהייט איז סאך געשמאקער ווי ווען מען קויפט אים צוריבן.
דער שווארצער פעפער קומט פון אינדיע, אמאליגע צייטן ווען מען האט געוואלט זאגן אז איינער זאל אוועקגיין און מער קיינמאל נישט צוריקקומען האט מען געזאגט "גיי ווי דער שווארצער פעפער וואקסט".
סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן זעקס סארטן פעפער וואס אלע פון זיי קומען פונעם זעלבן געוואוקס, נאר ווערט אנדערש פראצעסירט.
- ראזע
- גרין
- טעליטשערי
- מאלאבאר שווארץ
- סאראוואק ווייס
- מונטאק ווייס
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אנדרא פראדעש
אַנדראַ פראַדעש (ענגליש: Andhra Pradesh; טעלוגו: ఆంధ్ర ప్రదేశ్) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אויפן דרום-מזרח בארטן פון אינדיע. די ארומיקע שטאטן זענען טאמיל נאדו אין דרום, קארנאטאקא אין מערב, טעלאנגאנע אין צפון-מערב, טשאטיסגאר אין צפון און אריסא אין צפון-מזרח, מיט דער בוכטע פון בענגאל צו מזרח.
די הויפטשטאט איז היידעראבאד. די שפראך פון דעם שטאט איז טעלוגו.
אַנדראַ פראַדעש איז דער אכטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט שטח, און דער צענטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.


text:
בעל תשובה
בעל תשובה איז איינער וואס שטאמט פון די אידישע ראסע און האט קיינמאל נישט פראקטיצירט די אידישע רעליגיע, און האט זיך געטוישט זיין לעבנס שטייגער זיך צו פירן ווי א רעליגיעזע פרומע איד.
אין געוויסע פעלער איז א בעל תשובה כמעט אזוי ווי א גר, צוליב וואס זיין פאמיליע איז גענצליך אומוויסענד אין אפגעזונדערט פון א פרומע אידן, און הייבט יעצט אן א ווילד-פרעמדע לעבנס שטייגער.
חז"ל זאגן אז איידער משיח וועט קומען וועלן אלע יודן תשובה טוהן.
באקאנטע בעלי תשובה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער מאטעמאטיקער פראפעסאר דוד קאזשדאן


text:
1833
1833 איז דאס 33סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1833 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אויגוסט - שקלאפעריי אפגעשאפן אין די בריטישע קאלאניעס
- 28סטן אויגוסט - שקלאפעריי ווערט געאסרט אין דער גארער בריטישער אימפעריע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן מיי - יאהאנעס בראהמס, דייטשער קאמפאזיטאר (געש' 1897)
- 20סטן אויגוסט - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטטאן (געש' 1901)
- 21סטן אקטאבער - אלפרעד נאבעל, ערפינדער פון דינאמיט (געש' 1896)]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יאנואר - אדריען-מארי לעזשאנדרע, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געב' 1752)


text:
גוש קטיף
גוש קטיף, איז געווען א געגנט פון באזעצונג, אין די פארנומענע געביטן, אין עזה שטרייף. די געגנט האט געהאט עטליכע שטעטלעך און דערפער, סמערהייט רעליגיעזע אבער אויך אנדערע, וואס ישראל האט אויפגעשטעלט דורכאויס די 1980ער יארן, מיט די גוטהייסונג פון זיכערהייטס מיניסטער אריק שרון, און די שטיצע פון דאן פרעמיער מיניסטער מנחם בעגין.
די ערשטע דערפער זענען שוין אויפגעשטעלט געווארן אזוי פרי ווי אין יאר 1970.
"כפר דרום" איז געווען א יידישע שטעטל נאך איידער די גרינדונג פון מדינת ישראל, און איז עוואקואירט געווארן דורכאויס די מלחמת השחרור.
די גוש רעכנט אריין די געגנט פון דרום מערב עזה פאס ביים ים, וועלכע האט געהאט זעכצן שטעטלעך און דערפער אין 2005, און נאך דריי אנדערע וועלכע זענען געווען נאנט צו די שטאט עזה, צפון זייט פון שטרייף.
די פלאן פון אויפשטעלן די זידלונגען האט פארגעשלאגן יגאל אלון, אין יאר 1968. א פלאן גערופן געווארן "דאס אלון פלאן", אנהייב זענען צוויי מיליטערישע דערפער געגרינדעט געווארן, וועלכע זענען שפעטער ציוויליזירט געווארן, און נאך אנדערע זענען אויף געשטעלט געווארן.
די איינוווינער האבן זיך באשעפטיקט מיט אגריקולטור, און מיט אינדוסטריע, וועלכע האבן אלע ביידע געהאט סוקסעס.
אין יאר 2003, האט אריק שרון פון די הויפט שטיצער ביים אויפשטעלן, דורכגעפירט די ריקצוג פלאן, אין זיין רעגירונג, און צוויי יאר דערויף באפולמעכטיקט, ווען די איינוווינער האבן געמוזט פארלאזן די געגנט, אויפן איינזייטיקן קאנצעסיע פון שרון.
לויט ווי שטודיעס צייכענען אן, האבן אסאך פון די איינוווינער קיינמאל נישט באוויזן זיך צוריק צו שטעלן אויף די פוס, און האבן פארלוירן ארבעט, און א טייל וווינען נאך ביז היינט אין פראוויזארישע וווינונגען, ווי אין הייזער פון (מאבילס).


text:
װיקיפּעדיע:איי אר סי טשענעלס
אין וויקיפעדיע פעלט זיך אויס טשעט צוליב די צוזאמן ארבייט פון די קהילה דעריבער איז די איי.אר.סי. טשענעל געאייגענט פאר זיך דורכשמועסן וועגן די אידישען וויקיפעדיע.
עס איז בעסער אז איר נוצט דעם זעלבן באניצער נאמען פון די וויקיפעדיע.
די גרינגסטע וועג איז צו קליקן די לינק און אריינלייגען אייער באנוצער נאמען, און ביי Channel נעמט wikipedia-yi פון די ליסטע, מיט די לינק ארבייט גוט אידיש.
אויב איר האט נישט קיין איי. אר. סי. קליענט דאן קענט איר אראפלאדירן פון דא, אויב איר נוצט פייערפאקס קענט איר דאנלאדען די Chat Zila add-on, און דאן קליקן אויף דער פריעדיגער לינק.
אדער קענט איר ניצן די זשאווא קליענט http://java.freenode.net דערנאך לייגט אריין אייער באנוצער נאמען אין די Nickname באקס (אבער עס דארף זיין און ענגליש) און wikipedia-yi אין Channel באקס און דרוקט Connect.
פאר רעדן אידיש איז די בעסטע די Chat Zila קליענט, מיט אנדערע קליענט'ס דארפט איר אנשטעלן Hebrew אלעס דער Default שפראך פאר נישט Unicode פראגראם'ס און Regional and Language Options.
איינע פון די תועלתן פונעם טשעט איז צו קענען באשטעטיקן צי הערשן ביי אונדז זאקן פאפעטן.


text:
ריינהארד היידריך
ריינהארד היידריך א קריגס פארברעכער א נאצי פון די הויפט פאראנטווארטלעכע צו די שואה.
אין יאר ה'תרצ"א (1931) איז ער אנגענומען געווארן ביי די נאצישע פארטיי, און דערנאך איז ער נאמינירט געווארן ווי דער הויפט גענעראל פון די פארט יידיגונגס רייך מיניסטעריום.
כסליו ה'ת"ש ווען די דייטשן האבן איינגענומען פוילן האט ער באפעלט די פוילישע קאמאנדאטן צו אויפשטעלן פאר די יידן געטאס און באשטימען א יודענראט.
ער איז אומגעברענגט געווארן אין טשעכאסלאוואקיי, אין יוני 1942, דורך טשעכישע אויפשטענדלער, וואס דערפאר האבן די נאציס אויסגעמארדעט א גאנץ דארף מיטן נאמען לידיצע אלס נקמה, 260 מענטשן, מיטן אויסרייד אז זיי האבן געהאלפן די אויפשטענדלער.
יידן פון טערעזנשטאט האבן באגראבן די אומגעקומענע, און אלס באלוינונג, האט די געטא באקומען די שעפעלעך פונעם דארף.
נאך דער אטאקע האט מען אפערירט אויף היידריך. ער האט געליטן פון סעפסיס, וואס מען קען באהאנדלען מיט פעניצילין, א מעדיקאמענט וואס איז שוין געווארן פאבריצירט נאר אין בריטאניע און די פאראייניגטע שטאטן, מיט וואס דייטשלאנד האט געהאלטן מלחמה.


text:
מגילת אנטיוכוס
מגילת אנטיוכוס (גערופן אויך מגילת בני חשמונאי, מגילת חנוכה, און מגילה יוונית) איז א מדרש אגדה וואס איז געשריבן אין א קורצן אופן און א געשיכטע וועג, וועגן דער יום טוב חנוכה, און איז געשריבן אנדעריש פון די אנדערע ספרים פון די חשמונאים. די מגילה איז געשריבן אין אראמיש און איז געווען אפגטייטשט צו העברעיש שפעטער דורך הרב סעדיה גאון. די מגילה איז געווען געפונען אין א פאר אוראלטע ספרי תנ"ך און סידורים (צום ביישפיל אין א מחזור פון סאלאניקי, א ספרדישע סידור פון שנת תק"פ און א סידור "עבודת ישראל" פון דער שטאט רעדלהיים פון שנת תרכ"ח). אין תימנישע און איטאליענישע קהילות איז געווען דער מנהג צו ליינען די מגילה שבת חנוכה. עס איז געווען דא אפילו קהילות וואס האבן זי געליינט מיט א ברכה בשם ומלכות.
למעשה, די מגילה איז די איינציגע אידישע געשיכטע וועגן דעם יום טוב חנוכה, ווייל די ספרי מכבים זענען ארויסגענומען געווארן פון אידישן קאנאן נאך מרד בר כוכבא, ווי עס איז מפורש אין תלמוד בבלי, "שלא ימרדו באומות העולם".


text:
קרית מוצקין
קרית מוצקין איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל. זי געפונט זיך צפון פון חיפה, און איז איינע פון די שטעט וואס מאכן אויס די קריות, די מעטראפאלין פון חיפה. זי געפונט זיך אויפן ים פלאך, דרום פון עכו, פון דרום געפונט זיך קרית חיים און קרית שמואל, געגנטן וואס געהערן אן חיפה מוניציפאליטעט. צפון מערב געפינט זיך קרית ים און פון מזרח קרית ביאליק, וואס שאסיי נומער 4 טיילט אפ צווישן די צוויי שטעט.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, ריכטיק פאר 2008, וווינען אין קרית מוצקין 39,700 איינוווינער. אין דער שטאט געפונען זיך 20 בתי מדרשים, און צוויי מקוואות, אן אשכנזישער הויפט רב, און א ספרדישער הויפט רב.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1934, דורך חיפה מיטל קלאס פארדינער, זיי האבן געגרינדעט א פאראייניקונגס בונד פון איינוווינער, וואס איז געווארן אפגעשאפן אין יאר 1960. זיי האבן זיך גערופן מוצקין, אויפן נאמען פון א ציוניסט, מיטן נאמען ליא מוצקין. אין 1941, איז די געגנט געווארן א לאקאלע ראט, און אין 1976, געווארן א שטאט.
די אינערן מיניסטעריום, האט מערערע מאל געמאלדן פלענער, צו פאראייניקן שטעט אין דער געגנט, ווי קרית מוצקין און קרית ביאליק. אדעער פאראייניקן אלע שטעט אין קריות, צו איין גרויסער שטאט, אדער גאר פאראייניקן שטעט צו חיפה. עס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען ביז היינט.
דער היינטיקער בירגערמייסטער הייסט חיים צורי, און אין שטאטראט דינען 15 מאנדאטן.
ישראל באנען האט א באן סטאנציע אין דער שטאט, אויף דער נהריה-חיפה-תל אביב רוטע.


text:
על בייַדאַ
אַל בייַדאַ (אראביש: البيضاء טאַראַבולוס) איז איינע פון די גרויסע שטעט אין ליביע, ווו איז עס די דריטע גרעסטע שטאָט אין מזרח ליביע, מיט אַ באַפעלקערונג פון 250.000 איינוווינער. און איינער פון די בעסטע שטאָט צו פּלאַנירט ווערן און די סביבה, וואס מאכט אים אין די מדינה אלס א שטאט וואס ציט טוריסטן, ווי אויך איז דארט געווען הויפּטקוואַרטיר פון די ליביען פרייהייטס קריג קעגן איטאליע, און דאָרט איז געווען דער הויפּטקוואַרטיר פון אָמאַר על-מוכטאַר. עס איז געווען א פלאן אריבערצוברענגען די אַדמיניסטראַטיווע הויפּטשטאָט פון דער מדינה אין דער רעגירונג, אבער אין ענדע איז די הויפטשטאט פארבליבן טריפאלי. פון מלך ידריס על-סאַנוסי, דער געוועזענער גענעראל פון ליביע.


text:
נילוס
נילוס איז א טייך וואס פליסט אין קאנטינענט אפריקע. אין פארגאנגענהייט ער איז גערעכענט געווארן צו דעם לענגסטן טייך אין דער וועלט. אבער אויספארשונגען וואס רעדאגירט געווארן לעצטענס, האבן געוויזן אז קען זיין, דער אמאזאנאס טייך איז ער דער לענגסטער.[1] די לענג פון דעם נילוס איז 6,670 ק"מ, און זיין דרענאזש בעקן איז גרויס 2,870,000 קמ"ר, א צענטל פון אפריקע קאנטינענט פלאץ.
דער טייך איז א לעבן-הויפט-אדער פאר עגיפטן און סודאן. און דאס איז דער עיקרדיקער וואסער- ווארצל אין די אויסגעטרוקנטע שטאטן. דער נילוס האט צוויי ארגינעלע ווארצלן: דער ווייסער נילוס וואס הייבט זיך אן אין דער עקוואַטאָראַל אפריקע, און דער בלויער נילוס וואס הייבט זיך אן אין עטיאפיע.
אינהאַלט
די טייך נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אַראַביש ער הייסט نهر النيل (אנ-ניל טייך, געטייטש: הניל, טייך), אין תנ"ך ער דערמאנט אין נעמען "יאור", "נהר מצרים" או "שיחור" (ישעיה כ"ג 3 וכן ירמיה ב' 18). זיין היינטיקע העברעישן נאמען שטאמט פון גריכיש.
דער נילוס טיילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נילוס גייט אריבער דורך די לענדער אוגאַנדע, קעניא, די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאָנגאָ (אין פארגאנגענהייט זאַאִיר), עטיאפיע, סודאן און עגיפטן, ביי וועמען ער גיסט זיך אריין אין מיטלענדישן ים. ווייל זיין פלוס איז פון דרום-זייט אויף צפון-זייט.
די ווארצלען פון דעם בלויען נילוס, האט אפגעדעקט צו דער מאדערנער וועלט, דער בריטישער זשיימס ברוס אין יאר 1770. אויף דעם ווייסן נילוס ווארצלען איז געווען מחלוקת צווישן הער ריטשארד פראנסיס בערטאן, וואס ער האט געטענהט אז זיין ווארצל אין דער טאנגאניקע אזערע, און צווישן הער זשאן הענינג ספיק וואס האט געטענהט אז זיין ווארצל אין דער וויקטאריע אזערע. אין יאר 1875 הער הענרי מארטאן סטאנלי האט באשטימט אז דער טייך ווארצל איז פון וויקטאריע אזערע, ווייל פון טאנגאניקע אזערע גייט נישט ארויס א טייך אויף צפון-זייט ריכטונג.
דער ווייסער נילוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטשיק אז וויקטאריע אזערע ווערט גערעכנט צו דעם ווארצל פון נילוס, אבער אויכעט צו וויקטאריע אזערע גיסן זיך אריין א פאר טייכן. דער לענגסטער טייך-ארעם גייט ארויס פון ניונגוואו-וואלד (Nyungwe Forest) אין רוואנדע. ער פליסט דורך די טייכן רוקאַראַראַ (Rukarara), מוואגא (Mwogo), נייבאַראָנגאָ (Nyabarongo) און קאַגעראַ (Kagera) און גיסט זיך אריין אין וויקטאריע אזערע אין טאנזאניע לעבן דער שטאט בוקאָבאַ (Bukoba) וואס אירע איינוואוינער אפגעשאצט ארום-100,000 נפש.
דער ווייסער נילוס גייט ארויס פון וויקטאריע אזערע אין ריפאָן-פאַלן (Ripon Falls) לעבן דזשינזשאַ (Jinja), אוגאנדע, אין א נאמען "וויקטאריע-נילוס". ער פליסט ארום-500 ק"מ צו דער ריכטונג פון קיאָגאַ אזערע און פון דארטן צו אַלבערט אזערע. נאך זיין ארויסגאנג פון אלבערט אזערע, באקומט ער דעם נאמען "אלבערט-נילוס". ווען גייט ער ארויס פון אלבערט אזערע פליסט דער טייך קיין סודאן. אין דעם שטאט פאראייניקט ער זיך מיט א גרויסן טייך וואס זיין לענג איז כ-720 ק"מ, און באקומט ער דעם נאמען " דער ווייסער-נילוס". דער נאמען שטאמט פון א ווייסן מאטעריאל וואס ווערט געשמעלצט אין זיין וואסער. אין סודאן דער טייך ממשיך זיין צו פליסן ביז חאַרטאָם.
דער בלויער נילוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בלויער נילוס און דער ווייסער נילוס פאראייניקן זיך אין חאַרטאָם, (סודאן הויפט שטאט) און פון דארטן פליסט דער פאראייניקטער טייך דורך עגיפטן ביז דעם מיטלענדישער ים. אין וועג ער פארבינדט זיך מיט דעם עטברה-טייך. דער פארעם פון דעם נילוס-אויסגוס צו דעם מיטלענדישן ים ענלעך צו דעם גריכישן בוכשטאב דעלטע (A), און דעריבער די געגענט איז גערופן "דער נילוס דעלטע". מיט דעם נילוס וואסער, פליסט אויך א באדן-שיכט וואס זאמלט זיך איין אין דעלטע, וועגן דער אפשוואכונג פון דעם טייך-פלוס מאכטיקייט. די אפשווענקונג פאבריצירט אין דעלטע א פעסטיקע ערד-פלאץ, פרוכטפּערדיקע און גוטע פאר די לאנדווירטשאפט.
90% פון דעם וואסער, און -96% פון דעם באדן-שיכט פון דעם נילוס שטאמען פון עטיאפיע. 59% פון דעם וואסער שטאמען פון דעם בלויען נילוס. און די רעשט, פון דעם ווייסן נילוס, און פון פארשיידענע ריטשקעס וואס גיסן זיך אריין צום נילוס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נילוס איז אלעמאל דער צענטער פון ציוויליזאציע אין עגיפטן.
די מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די בריטישע קראפטן זענען געווען אין עגיפטן ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט מען געניצט דאמפשיפן סיי פאר זיכערהייט סיי פאר טורויזם צו די פיראמידן און טעבע.
דער דעמאגראפישע איינפלוס פון דעם נילוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נילוס שניידט דורך דער שטאט חארטום, די הויפטשטאט פון סודאן, און די שטאט קאהיר. די צוויי שטאטן באציען זיך צו דעם נילוס ווי א קאנקרעטער לעבן-הויפט-אדער, ווייל ער איז דער איינציקער וויכטיקער וואסער-ווארצל אין א געגענט פון אן אויסגעטרוקענטער מדבר. און פאקטיש באמערקט מען אז די איינוואוינערס פארשפרייטונג אין עגיפטן און סודאן איז אזוי: אז דער גרעסערער טייל פון די איינוואוינערס, און רוב שטעט זיינען באזעצן אויף דעם נילוס ברעגן.
דער נילוס אין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע דערשיינונג פון דעם נילוס אין דער תורה איז אין אנהייב ספר בראשית (פרק ב, פס' י"א-י"ב) דארטן איז דערציילט אויף א טייך וואס דרייט זיך אין עדן, און טרינקט אן דעם גארטן (מ'מיינט צו גן עדן), לויט דער תורה דערציילונג, דער טייך שיידט זיך אפ אויף פיר טייכן, און איינע פון די טייכן איז דער נילוס - "שם האחד פישון הוא הסבב את כל ארץ החוילה אשר שם הזהב, וזהב הארץ ההיא טוב שם הבדלח ואבן השהם". און רש"י טייטשט אויפן פלאץ - "פישון, הוא נילוס נהר מצרים ועל שם שמימיו מתרבין ועולין ומשקין את הארץ נקרא פישון כמו ופשו פרשיו. דבר אחר פישון שהוא מגדל פשתן שנאמר בישעיה אצל מצרים ובושו עובדי פשתים".
די קומעדיקע טרעפונג מיט דעם נילוס איז ווען פרעה גיט צו די יידן זיך באזעצן אין לאנד גושן, וואס ווי זעט אויס זי איז די דעלטע פון דעם נילוס.
דאס אנדערע מאל וואס אין איר דעשיינט דעם נילוס איז אין אנהייב פון שמות, ווען יוכבד, משהס מאמע באהאלט אים אין א גומא קאסטן אין דעם נילוס, און לאזט זיין שוועסטער מרים צו זיך באהאלטן צווישן די טאטראק-פלאנץ און אכטונג צו געבען אויף אים.
לויט די פארזעצונג פון דער דערציילונג, משה רבינו איז אויסעצויגן געווארן פון דעם טייך דורך בת פרעה וואס זי איז געקומען צו זיך באדן אין טייך. איז דערציילט נאך אז דער עגיפטישער קעניג פלעגט אנקומען צום נילוס, און ס'זעט אויס כדי צו דערליידיקן זיך און צו זיך באדן. אויכעט די צען מכות וואס גאט האט געשלאגן אויף די מצריים זיינען פארבינדן מיט דעם נילוס (מכת דם, מכת צפרדע).
דער היינטיקער העברעישער נאמען נילוס שטאמט פון דעם גריכישן נאמען Neιλoς, וואס פון אים האט זיך אנטוויקלט אויך דעם פרעמדשפארישער נאמען Nile.
וואסערדאמבעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסואן וואסערדאמבע אין עגיפטן, איז אויפגעשטעלט געווארן אין צוויי פאזעס, אין-1902 איז אויפגעשטעלט געווארן די נידריקע אסואן וואסערדאמבע אדער די קליינע אסואן וואסערדאמבע. דער ערשטער פלאן פון דער וואסערדאמבע האט זיך אפגעדעקט נישט פאסיק, און זי איז אויפגעהויבן געווארן אין צוויי סעזאנען: 1907-1912, און-1929-1933. אין-1970 איז דערגאנצט געווארן דער בוי פון די הויכע אסואן וואסערדאמבע.
די וואסערדאמבע האט פאבריצירט א וואסער-איינזאמלונג וואס הייסט נאצער-וואסער-איינזאמלונג.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויקיפעדיע אין העברעיש נילוס
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאסאוו
קאסאוו (אוקראיניש: KociB, קאסיוו; רוסיש: KocoB; פויליש: Kosów) איז א שטאט אין מזרח גאליציע, היינט א טייל פון אוקראינע, אין דער סטאניסלאווער גובערניע, מערב פון טשערנאוויץ. ביז דער צווייטער וועלט מלחמה איז דאס שטעטל געווען אין פוילן. לויטן צענזוס פון 2001, האט עס א באפעלקערונג פון 8,301 איינוואוינער.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 18טן יארהונדערט איז דאס שטעטל געווארן א צענטער פון חסידות, ערשט ווען דער בעל שם טוב האט געוואוינט דארט א שטיק צייט, און אין 1772 האט רבי מנחם מענדיל האגער געגרינדעט זיין הויף דארטן. דאס קאסאווער חסידות האט געצויגן ביזן חורבן אייראפע.
שמחת תורה תש"ב (1941) זענען די נאציס געקומען אין קאסאוו. זיי האבן געבעטן פון די אוקראינישע איינוואוינער פון שטעטל איבערצוגעבן צו זיי 700 יידן צו מערדן. די אוקראינער האבן געטון לפנים משורת הדין און האבן אויסגעליפערט צו די נאציס מער ווי 2000 יידן, וואס די נאציס האבן געשאסן צום טויט.
די איינוואינער האבן צוגענומען די הייזער און פארמעגן פון די קאסאווער יידן.
היינט האט קאסאוו נישט קיין יידישע קהילה.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאסאווער יזכור-בוך אין ניו יארק שטאטישע ביבליאטעק (המנורה, תל אביב, תשכ"ד, 1964)
- "קאסאוו", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)


text:
װיקיפּעדיע:סינדיקאציע
סינדיקאציע ווערט געאפערט מיטצוהאלטן לייוו טוישונגען ביי וויקיפעדיע ארטיקלן סיי אין RSS פיעד און סיי אין אטאם XML פיעד.
איר וועט טרעפן די ריכטיגע RSS אדער אטאם XML פיעד אין די מכשירים מעניו קעסטל אויף די לינקע זייט פון אונטען אין ענגליש rss atom ווען איר וועט באזוכען איינע פון די פאלגענדע 3 זייטן.
- פאר אלע ענדערונגן אין וויקיפעדיע, אינעם לעצטע ענדערונגען בלאט.
- פאר סעלעקטירטע ארטיקלן: וועט איר דאס טרעפן אין אלע געשיכטע זייטן פון יעדן ארטיקל.
- בלויז פאר נייע ארטיקלן: עפנט דעם "נייע בלעטער" זייט. [1]


text:
פונט שטערלינג
דער פֿונט שטערלינג (סימבאל: £; ISO קאד: GBP), געווייטלעך גערופן דער פונט, איז די וואלוטע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, זיינע קרוין אפהענגיקער (דער אינזל פון מאן און די קאנאל אינזלען) און די בריטישע מעבר-לימדיגע טעריטאריעס פון דרום דזשארדזשע און די דרום סאנדוויטש אינזלען,[1] בריטישע אנטארקטישע טעריטאריע[2] און טריסטאן דא קונהא.[3] ער ווערט צעטיילט אויף 100 פענס (איינצאל: פעני).
דער פונט שטערלינג איז די עלצטע וואלוטע אין דער וועלט נאך אין באניץ. ער האט אנגעהויבן אלס וואלוטע אין 1560 ווען ער איז געווען א פונד געוויכט פון זילבער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: South Georgia and the South Sandwich Islands
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: British Antarctic Territory
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: Tristan da Cunha


text:
סדר נשים
סדר נשים איז כולל 7 מסכתות. נשים איז טייטש ווייבער, אלע מסכתות אין דעם סדר האבן צו טון מיט דינים וואס זענען נוגע ווייבער. חוץ מסכת נדרים און נזיר, וואס איז נוגע סיי צו מענער די זעלבע ווי ווייבער, נאר נדרים האט א שייכות מער צו ווייבער ווייל דער מאן קען צושטערן נדרים פון די ווייב, בלויז נדרים וואס האט א שייכות צו עינוי נפש און צו דברים שבינו לבינה, און אגב נדרים האט מען שוין געשטעלט דערנעבן נזיר, אויך האט עס עפעס מער שייכות צו פרויען צוליב די גמרא הרואה סוטה בקילקולה יזיר עצמו מן היין, אזוי שטייט אין די מפורשים.
דער סדר איז צעטיילט אין 7 מסכתות:


text:
מסכתא
מסכתא (העברעיש: מסכת) איז א באנד אין א סדר פון די זעקס סדרים, וואס רופט זיך ששה סדרי משנה, אדער איינע פון די מסכתות קטנות וואס איז נישט אריין אין משניות.
- עס זענען פארהאן 63 מסכתות פון משניות.
- די משניות האט רבי יהודה הנשיא רעדאגירט.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז אנגענומען אז דער נאמען באדייט א בינטל פון ווייץ, נעמליך אז אין יעדע מסכת איז צאמגענומען איין געוויסע ענין ווי אין א בינטל.[פֿעלט אַ מקור]
תלמוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף רוב מסכתות איז פארהאן ביידע תלמודים, אויסער סדר זרעים וואו בבלי האט נאר ברכות, סדר קדשים וואס האט בכלל נישט קיין ירושלמי און טהרות וואו ס'איז נאר דא גמרא אויף נדה.
מדרשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארשידענע מדרשים זענען אויך געשריבן אין פארעם פון א מסכת:


text:
פיטאגאראס פרינציפ
דער פיטאַגאָראַס פּרינציפּ איז א געאמעטרישער כלל וועלכער איז געווארן באקאנט געמאכט דורך דעם גריכישן פילאסאף און מאטעמאטיקער פיטאגאראס.
דער כלל לערנט אז ביי יעדן רעכטווינקל דריי-עקן, וועט די שטח פון א פערפעקטן קעסטל אויפ'ן היפאטענוז (דער שיפער חלק אנטקעגן דעם רעכטווינקל) זיין גלייך ווי די סומע פון ביידע קעסטלעך פון די אנדערע צוויי זייטן.
אין א מאטעמאטישער פארמל, אויב איז c דער לענג פון דעם היפאטענוז, און a און b זענען די לענג פון די אנדערע צווי זייטן, שרייבט מען דאס אזוי:
דער אויפטו איז אז אויב מען ווייסט די לענג פון צוויי זייטן פון א דריי-עקן, קען מען מיט דעם חשבון געוואויר ווערן די לענג פון די דריטע זייט.
דער פרינציפ, אן א באווייז, איז שוין געווען באוואוסט הונדערט יאר פאר פיטאגאראס—אין בבל, אין אוראלט עגיפטן און אין כינע, אבער די גריכישע מאטעמאטיקער זענען געווען די ערשטע וואס האבן געזוכט באווייזן פאר מאטעמאטישע פרינציפן.
באווייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שטח דער דרײעק = האלב אב
- שטח די פיר דרײעקן = צויי אב
- שטח דער קליינער קוואדראט = ה2
- שטח דער גרויסער קוואדראט = ה2 + צוויי אב
- = (א + ב)2
- = א2 + צוויי אב + ב2
- ה2 + צוויי אב = א2 + צוויי אב + ב2
- ה2 = א2 + ב2
תוספות'ס ראי'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תוספות אין סוכה (דף ח.) רעדט ארום א פרטיות'דיגן פאל פון פיטאגאראס פריציפ, ווען ביידע זייטן זענען די זעלבע גרייס.


text:
וואלקן
אין מעטעאראלאגיע איז א וואלקן א זעבארע מאסע פון צאמגעשמאלצענע טראפן (פליסיגקייט)אדער פארפרוירענע קריסטאלן פון וואסער אדער אנדערע כעמיקאלן וואס הענגען אין דער אטמאספער איבער דער אייבערפלאך פון דער ערד אדער אן אנדער פלאנעטארישן קערפער. וואלקנס אין דער ערדס אמטאספער שטודירט מען אינעם וואלקן פיזיק אפטייל פון מעטעאראלאגיע.
ווען א וואלקן ווערט אפגעקילט אדער צוליב אן אנדער סיבה ווערט דער וואלקן אפגעזעצט הייבט עס אן פאלן צו דער ערד ווי רעגן, שניי אדער האגל.
וואסער אויף דער ערד אדער א פלאנעט וועפט זיך און ווערט אן אומזעבארער גאז וואס הייבט זיך אין דער אטמאספער. העכער איז די לופט קילער און דער גאז קאנדענסירט פון א גאז צו טראפנס וואסער אדער אייז קריסטאלן. אט די טראפנס זעט מען ווי א וואלקן.
ווארעמע לופט האלט מער וואסער ווי קילע לופט. דעריבער, ווען ווארעמע לופט ווערט אפגעקילט, ווערט געשאפן א וואלקן פונעם אפגעזעצטן וואסער וועפעכץ.
א קובישער מעטער פון א וואלקן האלט נאר 5 גראם וואסער, אבער א וואלקן קען זיין אזוי גרויס צו האלטן א מאסע פון עטלעכע מיליאן טאן.
צוליב פארפעסטיקונג אין דער לופט, זעט מען וואלקנס מיט פארשידענע פארבן בשעת דער זונאויפגאנג און דער שקיעה.


text:
מגרש הרוסים
דאס רוסישע געהעפט (העברעיִש: מגרש הרוסים) איז א פלאץ פון 68 דונאם, אין הארץ פון ירושלים, צווישן די גאסן רחוב יפו, שבטי ישראל און הנביאים.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו קענען אקאמאדירען די קאטוילישע עולי רגל און לייזן די פראבלעם פון די געברויכן וואס קומען מיט מיט די עולים ווי שיצונג, שלאפן, קירכעס, עסן, א.ד.ג. האבן די קאטוילישע ארגאניזאציעס צוגעשטעלט קרעטשמעס ווי מ'רופט עס, ווי ס'האט שטארק געכאפט איז די געגנט ווי מ'האט צוגעשטעלט פאר די פערד און וועגענער ווי צו איינשטיין, און א קירכע אויפ'ן פלאץ, מערסטנ'ס פאר רוסישע, און די נאמען "מגרש" הרוסים איז וויבאלד דארט האבן צוויי מיליטערן זיך געגרייט צו אטאקירן ירושלים, און די טערקישע האבן דארט געהאט א מיליטערישע באזע,
מיט די יארן איז די געגנט שטארק אנטוויקלט געווארן, און ס'געבויט געווארן דארט א שפיאטל פאר די עולי רגל, פארשטייט זיך אז די פלאץ איז פיל געווארן מיט פעדלער'ס וואס האבן אויסגעלייגט זייערע סחורות פאר די באזוכער. אין 1858 איז די גאנצע געגנט פארקויפט געווארן פאר די רוסן און דעמאלט'ס איז די געגנט געווארן א פראכט מיט דער שענסטער קירכע, און א נייע שפיטאל, מיט נאך אסאך פלעצער ווי איינצושטיין, און א בנין פאר דעם קאנסול פון רוסלאנד, אויך א הערליכע געביידע וואס הייסט "בית סרגיי", וואס איז געבויט געווארן דורכן רוסישן פרינץ סערגיי, פאר די ארויפגעקוקטע פערזענליכקייטען פון רוסלאנד וואס קומען באזוכן.
איינער פון די אנטשאלטן איז געווארן א תפיסה אין די צייטן פון בריטישן מאנדאט, אסאך אונטערגרונט מעמבער'ס זענען דארט געזיצן, און אין 1947, ווען די בריטישע האבן שטארק פארסירט די אונטערגרונט באוועגונג, זענען 6 פון די תפיסה פארמשפ'עט געווארן צום טויט. 4 האט מען טאקע געהרגעט נאכן אריבערפירן קיין עכו תפיסה, ווען 2 האבן זיך גענומען דאס לעבן דורך א גראנאט וואס איז געשווערצט געווארן דורך דעם רב וואס איז זיי געקומען באזוכן, היינט איז די פלאץ א מוזיי פאר יענע צייטן מיט אונטערגרונט באוועגונגען.
און 1861 נאכען בויען די גאס פון יפו ביז ירושלים, און שפעטער און 1891 ווען א באן איז געבויט געווארן האט עס זייער שטארק פארשטארקט די באזוכער אויפן פלאץ.
ביי די אויסברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין 1914, און צוליב די איבערקערעניש אין רוסלאנד ווערענדיג קאמוניסטיש, האט זיך די געגנט ווי כמעט ליידיג געווארען. נישט קענענדיג קומען פון רוסלאנד היינט זענען נאך דא דארט געציילטע גלחים און אנטשטאלטען וואס נעמען אויף די קאטוילישע באזיכער פון רוסלאנד,
רוב געגנט איז פארקויפט געווארן אין די 1950ער יארן פאר מדינת ישראל, וואס האט אלעס איבערגעגעבן פאר פשטאטישע און פעדעראלע ביוראען, געריכטן, די פאליציי סטאנציע. איינ'ס פון די אנטשטאלטן האט איבערגענומען די משרד הבריאות, א צווייטע'נס די פאליציי, און די טורמע פון ירושלים. אנדערע דינען די יוסטיץ דעפארטמענט (משרד משפטים). ווי "בית משפט השלום",
בית המשפט לתעבורה (פארקער פארלעצונגען) און בית המשפט העליון (העכסטע געריכט) זענען דארט געווען פלאצירט ביז לעצטנס.
און די פלאץ איז געטראפען געווארען א גרויסער זויל אין יאהר 1871 וואס די בילדער הורדוס האט עס איבערגעלאזט נאכען טרעפען א שפאלט. און הורדוס'ס צייטען זענען 162 אזעלכע ריזיגע שטאנגען אריינגעפלאנצט געווארען און ירושלים און ליכט פון די גראנדיעזע בויעונגען דעמאלט'ס, היינט ליגט עס נעבען די פאליציי סטאנציע מיטן ירושלמי'דיגע נאמען עוג'ס פינגער (עוג מלך הבשן).
מגרש הרוסים היינט צוטאגס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און סוף 20סטן יארהונדערט איז די פלאץ געווארן א טייל פון די נאכט-פארוויילונג אין ירושלים, ווערנדיג געעפנט אויפן פלאץ אסאך בּאַרען און פאָבּ'ס, צושטעלענדיג זיך צו ככר ספרא סטיל,
לויט די אנטוויקלונג דעפארטמענט וועט די פלאץ איבערגיין א רענאוואציע, קודם אויסברייטערן די פלאץ צו 130,000 סקווער מעטער, און נאכדעהם אויפבויען האטעלן, הייזער צו וואינען, א האנדעל'ס-צענטער, אפיסעס און אינטערערדישע פארקינג לאט'ס, די פאליציי און די טורמע וועלען איבערגעפירט ווערען ערגעץ אנדערש.
און אקטאבער 2006, האט מען געהערט טענות פון דער רוסישער רעגירונג צוריקצוגעבן די געגנט אונטער דער רוסישער הערשאפט און ס'דא וואס זאגן אז ס'איז געווען מיט די דירעקטע אנווייזונג פון פרעזידענט פוטין.


text:
מאיר יוסט
הרב מאיר יוסט (ה'תרס"ח - כ"ה ניסן, ה'תש"ע) איז געווען דער הויפט רב פון האלאנד פון תשכ"ה ביז זיין פטירה, א משך פון 45 יאר.[1]
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר יוסט איז געבוירן אין תרס"ח צו זיין פאטער רבי ניסן יוסט, גבאי פון דעם אהבת ישראל, אין וויזשניץ, בוקאווינא (היינט אוקראינע). ביים ערשטן וועלט קריג האט די משפחה זיך געצויגן פון וויזשניץ, וואס איז געווארן א קריג זאנע, קיין גרויסווארדיין אין זיבנבערגן (דעמאלסט אונגארן).
ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געלערנט אין ישיבה אין וויזשניץ, און דערנאך אין גרויסווארדיין ביי הרב פינחס הורוויץ, מחבר פון "פתחא זוטא. פון דארטן איז ער געגאנגען לערנען ביי רב דושינסקי אין חוסט; שפעטער האט ער געלערנט אין פראנקפורט. אין תרצ"ג האבן די נאציס איבערגענומען די הערשאפט אין דייטשלאנד, און מאיר איז צוריקגעפארן קיין גרויסווארדיין. דארטן איז ער געווארן דער פארזיצער פון צעירי אגודת ישראל. אום אלול תרצ"ג איז ער געווען א דעלעגאט צו דער כנסיה גדולה פון אגודת ישראל אין מארינבאד.[2]
צווייטער וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צווייטן וועלט קריג האט ער מיט זיין ווייב זיך באהאלטן אין א וויינגארטן פון א גוי אין בודאפעשט.[2] ער האט איבערגעלעבט דעם חורבן אייראפע, און נאכן צווייטן וועלט קריג האט ער זיך באזעצט אין אנטווערפן, בעלגיע.[3] אין תשי"ד איז ער געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה פון מאנטרע, שווייץ, אויף זיבן יאר. אין תרכ"ג האט מען אים גערופן צו ווערן ראש בית דין פון ק"ק אמסטערדאם, און אויך הויפט רב פון האלאנד;[3] ער האט אויפגענומען דעם אמט צוויי וואכן פאר פסח.[2]
פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עש"ק כ"ה ניסן תש"ע איז ער נפטר געווארן אין אמסטערדאם, און זונטיג האט מען אים אריבערגעפירט אין ירושלים, וואו דער אב"ד הרב טוביה ווייס און רב שיינין, ראש ישיבה פון דער קאמעניצער ישיבה, האבן אים מספיד געווען. מען האט אים באערדיגט אין הר הזיתים.[3]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Dutch Chief Rabbi Meir Just dies aged 101", Radio Netherlands Worldwide (2010-04-09). דערגרייכט דעם 2010-04-17.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 טאג: רבי מאיר יוסט
- ↑ 3.0 3.1 3.2 שבת בשבתו (אנטווערפן) גליון תש"צ, ב' אייר תש"ע


text:
דורכשניט
אין מאטעמאטיק, איז דער דורכשניט פון א סכום פון נומערן א מאס פון דער "מיטל" ווערט פונעם סכום.
א דורכשניט איז איין נומער וואס איז א טיפישער ווערט פון די אלע נומערן. ווען אלע נומערן זענען גלייך, איז אט דער נומער דער דורכשניט. אנדערש דארף מען רעכענען דורכשניט פון אלע נומערן אין א ספעציפישן אופן.
ס'איז פאראן עטלעכע באשרייבנדיקע סטאטיסטיק וואס מעסטן די מיטל ווערט פון די נומערן. למשל, אריטמעטישער דורכשניט, מעדיאן, מאדע, געאמעטרישער דורכשניט און הארמאנישער דורכשניט.
אַריטמעטישער דורכשניט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אַריטמעטישער דורכשניט איז דער מערסטער פֿאַרשפּרײטער דורכשניט, אָפֿט מאָל רופֿט מען אים בלױז "דער דורכשניט". זײַן פֿאָרמולע איז װי פֿאָלגנדיק:


text:
קרב מגע
קרב מגע אדער האנט-צו-האנט קאמף איז אַן אופֿן פון קאמפקונסט וואָס מיטל פייטינג סיסטעם אַז סימיאַלייץ סיטואַציעס וואָס קענען פּאַסירן אין דער גאס (ווען אַ מענטש איז קעגן דורך עלעמענטן וואס ווילן צו שאַטן אים אָדער טרעטאַנינג אים און בייטן "זיראַ"). דער אופֿן איז געווען אנטוויקלט פֿאַר מיליטערישע צוועקן און געוויינט פֿאַר זיך-פאַרטיידיקונג. עס איז געווען אנגענומען ערשט דורך צה"ל און איז איצט וועלט באַרימט און האט שוין אנגענומען דורך די מיליטער אין אנדערע לענדער.
די רוץ פון דעם אופֿן האט איניציאירט ימי ליכטנפעלד מומחה און מייַסטער פון ראַנגלעריי און באָקס. ליכטנפעלד, וואס האט געוואוינט אין טשעכאסלאוואקיי אין די 1930ער יארן, איז געווען דער הויפּט באאיינפלוסט דורך זייַן פאטער, וואס איז געווען אַ עלטער דעטעקטיווע און זיך-פאַרטיידיקונג ינסטראַקטער פּאָליצייַ קראַפט. מייַן מוטער ערשטער געלערנט פייטינג טעקניקס אָן וועפּאַנז פון בראַטיסלאַוואַ אַוטלוק ייִדיש גרופּעס צו באַשיצן די ייִדיש קהל פון אנפאלן דורך היגע טאַגז פאַשאַסט. שפּעטער אין לעבן מיין מוטער געדינט אין דער בריטישער אַרמיי עס מוזן האָבן געלערנט די בייַאָנעטעד ביקס פייטינג טעכניקן און אנדערע טעקניקס פון פייטינג אָן וועפּאַנז וואָס זענען פּראָסט דאָרט.
ווען עס ליכטנפעלד יישווו (פאַר - שטאַט ישראל), האט ער אנגעהויבן לערנען די דאָקטערין פאַרטיידיקונג אָן וואפן וואָס איז געווען באקאנט דעמאָלט ווי "קאַפּאַפּ" - האַנט צו האַנט קאַמבאַט און איז געווען באזירט בפֿרט אויף שטעקן פייטינג, באָקסינג, מערב און ג'עאָג'יצאָ. לויטן פאַרלייגן פון ישראל און די פאַרלייגן פון די ידף, ימי באשטימט ראָלע היים פיטנעסס גייד ידף. מיט די דורכפאָר פון צייַט, מיין מוטער באמערקט אַז עס זענען מענטשן און פרויען וואס זענען ניט געקענט צו דורכפירן עטלעכע פייטינג טעקניקס אָן וועפּאַנז זענען געניצט אין דעם צייַט און געהאלטן זייַן טייל אָדער הטאַימן פיייקייַט פון די דורכשניטלעך זעלנער ידף. פאלגנדע די קאַנסאַלאַדיישאַן פון די ידף זשארגאן פון די נוצן פון דעם טערמין "קאַמבאַט" צו באַשרייַבן ניט אַרמד פייטינג פעלד און אַזוי פּושט דער באַגריף קאַפּאַפּ צו די בלעטער פון געשיכטע.
אויף זייַן ריטייערמאַנט פון דער אַרמיי געעפנט כאָרערז פון קאַמבאַט אינסטיטוט "בירגערס" ווו דער סעלז פון די קונסט באדערפענישן פון די ציוויל באַפעלקערונג. אין ערשטער, מיין מוטער געגרינדעט די פייטינג סיסטעם האנט-צו-האנט קאמף אויף פאַרשידענע טעקניקס פון דזשו דזשיצו און מערב באָקסינג, צוזאמען מיט אנדערע עלעמענטן פון ראַנגלעריי און קאַפּאַפּ. מיט דעם וווּקס פון דער ערשטער דור פון טרייניז וואס זענען באַוווסט זענען: אלי אַוויקזאַר, חיים זוט, ראַפי אַלגריסי אָסקאַר קליין און סטודענטן, אנגעהויבן די נוסח באזירט אויף דער אָריגינעל טעקניקס דעוועלאָפּעד אויס פון אַ דאַרפֿן צו אַדרעס הייַנטצייַטיק טרעץ אויף דער גאַס און אין די פעלד. ימי דעוועלאָפּעד דעם אופֿן באזירט אויף די פאלגענדע אַפּעריישאַנאַל פּרינציפּן: "איך האט נישט באַקומען שאַטן", "גיי דיין אַבילאַטיז אָבער אַקט רעכט", "ניצן וויסן דארף", "די סימפּלאַסט וועג אַז די שאָרטיסט און פאַסטאַסט." האנט-צו-האנט קאמף איז אַ פֿרייַ קאַמף אַלע טייפּס פון פּאַנטשיז, קיקס, טשאָוקינג און פאַרשידן אַבאָרשאַן איז מעגלעך און נוטראַלייזינג די קעגנער 'ס ציל אין די שאָרטיסט צייַט, אין סדר צו סימולירן ווי פיל ווי מעגלעך אַ סיטואַציע וואָס קענען פּאַסירן ב "רהאָוו." ניט ענלעך מאַרשאַל קונסט פאַרמעסט (אָדער ווי אנדערן, זייער פייטינג ארענע), וואָס אָפֿט האָבן באגרענעצט דעם שעדיקן צו אַ קעגנער אין די גרוין, פּנים און האַלדז, האנט-צו-האנט קאמף, ווייַל פון זייַן ציל, איז ניט אונטערטעניק צו די ריסטריקשאַנז און דעריבער נישט קעראַקטערייזד קאַמפּאַטישאַנז אָדער פאַרטרעטונג אָלימפּיק (מאַקינג קאַמפּאַטישאַן האנט-צו-האנט קאמף אָן די ריסטריקשאַנז מייַ גרונט ערנסט ינדזשעריז און אַפֿילו טויט צווישן קעגנערס).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- האגודה הישראלית לקרב מגע
- דקלה שניידר, חותרים למגע, באתר צה"ל, 6.9.09
- קמ"י-קרב מגן ישראלי, שיטה שפותחה מקרב מגע
- קרב מגע מלא
- מדריך באינטרנט לקרב מגע
- מאסטר קרב מגע זאב כהן - מכון אימפקט


text:
דניאל פארענהייט
דניאל גבריאל פארענהייט (דייטשיש: Daniel Gabriel Fahrenheit; 24סטן מיי 1686 – 16טן סעפטעמבער 1736) איז געווען א האלענדיש-דייטש-פוילישער פיזיקער, אינזשעניר און גלאז אויפבלאזער.
פארענהייט האט ערפינדן די גראד סקאלע אויף זיין נאמען, די פארענהייט סקאלע.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דניאל פארענהייט איז געבוירן געווארן אין דאנציג (דעמאלסט א טייל פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט אין א פאמיליע פון דייטשע סוחרים. נאכן טויט פון זיינע עלטערן, האט ער אנגעהויבן עקספארטירן סחורה צו רוסלאנד. צוליב זיין אינטערעס זיך אנטוויקלען אין וויסנשאפט, האט ער זיך געצויגן קיין דען האג אין 1717. ער האט געעפנט א געשעפט צו פארקויפן גלעזערנע זאכן, באראמעטערן, טערמאמעטערן אא"וו. זיינע ערשטע טערמאמעטערן זענען געווען אנגעפילט מיט עטאנאל אבער שפעטער איז ער אריבערגעגאנגען צו קוועקזילבער.
אין 1718 האט ער אנגעהויבן צו האלטן לעקציעס אין כעמיע אין אמסטערדאם.
אין 1724 האט ער באזוכט ענגלאנד וואו מען האט אים אויפגענומען אלס מיטגליד אין דער קעניגלעכער געזעלשאפט.
ער איז געשטארבן אין דען האג.


text:
הוד השרון
הוד השרון איז א שטאט אין די צענטער דיסטריקט פון מדינת ישראל, וואס גרענעצט תל אביב אין דרום-מערב, כפר סבא אין צפון-מזרח, רעננה אין צפון-מערב און פתח תקווה אין דרום. זיין שטח איז 19,239 דונאם. געגרינדעט 1964, ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1990. הוד השרון האט 47,800 איינוואינער, רוב פון זיי יידן. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט.
אינהאַלט
קאמפאנענטן פון דעם נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען הוד השרון באשטייט פון צוויי ווערטער:
- הוד - אַ סינאָנים פֿאַר חשיבות און עלאַגאַנץ.
- השרון - דער נאָמען פון דעם געאגראפישן געגנט וואו דער יישוב געפינט זיך.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הוד השרון איז געגרינדעט ווי אַ לאקאלע ראַט אין נאוועמבער 1964 מיט דעם פאַרבאַנד פון פיר ארומיקע יישובים: רמתים, כפר הדר, רמת הדר און מגדיאל. צווישנצייַט, איז צוגעקומען צו הוד השרון אויך אנדערע געביטן, אַזאַ ווי נווה נאמן. אין 1990 דער יישוב געווארן דערקלערט אַ שטאָט.
געשעענישן פון תרפ"ט - 1929[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1929, האבן פּאַלעסטינער אַראַבער אטאקירט יידן אין ארץ ישראל.


text:
ארגענטינע
אַרגענטינע (שפאניש: República Argentina) איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז בוענאס איירעס. זי איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין דרום אמעריקע לויט פלאך מאס. זי געפינט זיך צווישן די אנדעס בערג אין מערב און דעם דרום אטלאנטישן אקעאן אין מזרח. זי גרענעצט פאראגוויי און באליוויע צו צפון, בראזיל און אורוגוויי צו צפון-מזרח, און טשילע צו מערב און דרום.
דער נאמען "ארגענטינע" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט זילבער, אלס דעם וואס דער ערשטער מענטש וואס האט אנפלעקט די געביט אין יאר 1516 איז געפארן דארט צו זוכן זילבער.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע איז לאנג 3,900 ק"מ (2,500 מייל) פון צפון צו דרום, און 1,400 ק"מ (870 מייל) פון מזרח צו מערב (מאקסימום).
דער העכסטער פונקט אין ארגענטינע איבערן ים שפיגל איז הויך 6,962 מעטער, אין מענדאזא.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע האט נאטירלעכע רעסורסן בשפע, א גוט געבילדעטע באפעלקערונג, אן עקספארט אריענטירטן לאנדווירטשאפט סעקטאר און א דיווערציפיזירטע אינדוסטריעלע באזע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארגענטינע האט מער ווי 230,000 ק"מ (144,000 מייל) פון גאסן (אחוץ פריוואטע דארפישע גאסן), פון זיי 72,000 ק"מ (45,000 מייל) זענען ברוקירט[1] און 1,575 ק"מ (980 מייל) זענען אויטאסטראדן.[2] עטלעכע הויפט שטעט זענען באהאפטן דורך פילשפאלירן אויטאסטראדן און מ'האלט אין איין בויען מער.[3] איבערן גאנצן לאנד זענען 9.2 מיליאן וואגנס איינגעשריבן אין 2008 (230 פאר א 1000 באפעלקערונג).[4]
דאס באן נעצווערק האט אינגאנצן א לענג פון 34,059 ק"מ (21,170 מייל).[5] נאך יארצענדליגער מיט א דינסט וואס איז געווארן כסדר אפגעשוואכט און אומגענוג אויפהאלטונג , האט מען פארמאכט די מערסטע צווישנשטעטיגע פאסאזשיר דינסטן אין 1992 ווען מ'האט פריוואטיזירט די באן געזעלשאפט, און טויזנטער ק"מ פון שינעס (נישט גערעכנט אויבן) זענען ארויס פון באניץ. צווישנשטעטיגע באן דינסטן ווערן ווידער-אקטיווירט, און אויך די בווענאס איירעס אונטערגרונט באן ווערט שטארק באניצט.
די בווענאס איירעס מעטרא, וואס האט אנגעהויבן אין 1913, איז געווען די ערשטע אונטערגרונט סיסטעם אין לאטיין אמעריקע און דעם דרום האלבגלאבוס.[6] אויף אירע 55 ק"מ פון גערעלסן פארן קנאפע 900,000 פאסאזשירן טאג טעגלעך.[7]
ארגענטינע האט אומגעפער 11000 ק"מ פון שיפֿיקע וואסער וועגן, וואס טראגן מער פראכט ווי די באנען.[8] דאס איז כולל א ברייט נעצווערק פון קאנאלן. ארגענטינע האט בריווח נאטירלעכע וואסער וועגן; די מערסטע באקאנטע זענען די ריא דע לא פלאטא, פאראנא, אורוגוויי, ריא נעגרא און פאראגוויי טייכן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ http://www.adefa.com.ar/anuario_2007/fscommand/complementary_data.pdf
- ↑ http://www.grupopayne.com.ar/archivo/01/0112/011211/institucionales/institucionales.html
- ↑ La república digital. Se dará inicio a las obras de la Autopista Mesopotámica. דערגרייכט דעם 14 February 2008.
- ↑ DNRPA
- ↑ Argentina.gov.ar
- ↑ Buenos Aires Transport Subway
- ↑ Política Económica - Página Principal
- ↑ Encyclopedia Britannica, Book of the Year (various issues): statistical appendix.


text:
פאות
פיאות מיינט האר פון די צוויי זייטן פנים, וואס מען טאר נישט אפשערן מחמת דער מצוה פון דער תורה, פון לא תקיפו פאת ראשכם, אז מען מוז איבערלאזן האר אביסעלע, ווייל מיט דעם ווייזט מען פארן אלעס ארום אז מ'איז א איד,
היינט צוטאג איז א מנהג ביי טייל אידן אז מען לאזט די פיאות הענגען גראד אדער געקרייזלט, און נישט אויפן אויער, כדי דאס זאל זיך הערן ווי נישט סתם א איד און מאָנט שטענדיק אויפצולעבן צום חותם און מאכן א קידוש ה' מיט אלע פירונגען אז דאס זאל זיין א מוסטער פון יושר און חן, און עס ברענגט נאך כבוד און שעץ.[מקור פארלאנגט]
מען דרייט די פיאות פאַר באַרואיגן די נערווען, אויך ווייל אזוי ווערט די פיאות שיינע געקרייזלטע האר, געוויסע האבן בעסער ליב גראָדע האָר,
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת איז א שאלה צו מען מעג קראזלען גלייך נאך דער מקוה.


text:
יוסף ראזין
הרב יוסף ראזין (ה'תרי"ח - י"א אדר ה'תרצ"ו), באקאנט אלס דער "ראגאַטשאווער גאון" אדער סתם דער "ראגאַטשאווער", איז געווען דער פארפאסער פון די ספרים צפנת פענח און רב פון די חסידים אין דענענבורג. ער איז געווען א קאפוסטער חסיד.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף ראזין איז געבוירן אין ראגאטשאוו, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) אין תרי"ח צו זיין פאטער אפרים פישל ראזין. ביי די אכט יאר איז ער שוין געווען באהאוונט אין גאנץ סדר נזיקין. אין זיין יוגנט האט ער געלערנט איין יאר ביים בית הלוי פון בריסק און ביי הרב יהושע לייב דיסקין.
ביי אכצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' משה גאָרפֿינקל פון ווארשע, א גערער חסיד. נאך דער חתונה האט זיין ווייב געזאגט צו אים:"דו האסט נישט קיין היתר הוראה, וויאזוי וועסטו קענען ווערן א רב פון א קהילה?" איז ער געגאנגען צו א גדול צו נעמען היתר הוראה. האט אים דער גדול געפרעגט צי ער איז גוט באהאוונט אין שולחן ערוך. האט דער ראגאטשאווער געזאגט "ניין, כ'לערן אלץ ארויס פון דער גמרא און די ראשונים". האט אים דער גדול געזאגט: "גיי לערן שולחן ערוך". צוויי חדשים האט ער דערשטוינט דעם גדול מיט זיין בקיאות אין שולחן ערוך. זיין ווייב איז נפטר געווארן נאך א קורצער צייט, און ער האט געהייראט איר שוועסטער.[1] אכט יאר האט זיין שווער אויסגעהאלטן אים אויף קעסט, ווען ער האט געזעסן און געלערנט תורה טאג און נאכט.[2]
אין תרמ"ט האט די חסידישע קהילה פון דענענבורג אים אויפגענומען פאר זייער רב.
זיין גאונות, בקיאות און התמדה זענען געווען אויסערגעוויינלעך. דער קלויזענבערגער רבי ברענגט אין נאמען פונעם אסטראווצער רב אז "ר' יאשע קען ש"ס בבלי, ירושלמי און אלע ספרים פונעם רמב"ם בעסער ווי אלע יידן קענען זאגן אשרי. חסידים פארציילן אז אין זיינע יונגע יארן איז רבי יוסף ראזין געווען ביי רבי צדוק הכהן פון לובלין און זיי מפלפל געווען אין דברי תורה. צום סוף האט אים רבי צדוק געזאגט: "יונגערמאן, איך זע אין דיר אז דו ביסט אן עילוי, אבער נישט דאס אליין איז די כוונה אין די ווערטער "אתה חונן לאדם דעת"[3] אז מען זאל קענען זאגן טיפע פילפולים … נאר "יראת ד' היא אוצרו" (דער אייבערשטער'ס אוצר איז יראת שמים)". ווען ער איז אוועק פון רבי צדוק, זענען זיינע ווערטער געווען גוט איינגעקריצט אויף זיין שטערן, און דאס איז געבליבן ביי אים זיין גאנצע לעבן.[4]
ווען זיין ווייב איז געווארן קראנק, איז זי געפארן קיין ווין אויף א רפואה, אבער זי איז געשטארבן דארט. האט רבי יוסף זיך ארויסגעלאזט אויפן וועג קיין ווין צו דער לוויה. ביי אים איז געווען א מינוט פון ביטול תורה א שאלה פון פיקוח נפש, און ער האט גערעדט אין לערנען דעם גאנצן וועג אויף דער באן, ביז ער האט פארגעסן די אורזאך פארוואס ער פארט קיין ווין. ווען די באן איז אנגעקומען, האט מען אים געזאגט אז מען איז שוין אין ווין און מען דארף גיין אויף דער לויה. האט ער געזאגט אזוי: "נשי במאי זכיין, וואס פאר א זכות האבן ווייבער, אז זיי ווארטן ביז זייערע מענער קומען אהיים פון בית המדרש. זאל זי ווארטן ביז איך ענדיג דעם פלפול.[5]
רבי אלחנן וואסערמאן האט פארציילט אז ווען ער איז געווען אין ריגע, האט ער אויסגעניצט די געלעגנהייט צו באזוכן רבי יוסף אין דענענבורג. האט רבי יוסף געזאגט אז ער ליידט פון ייסורים און ס'איז פאר אים שווער צו רעדן, זאל זיין גאסט איבערזאגן א חידוש אין דברי תורה. רבי אלחנן האט זיך געקווענקלט, אבער אזוי ווי "אין מסרבין לגדול" (מען זאגט נישט אפ קיין גרויסן מענטש) האט ער געזאגט א שטיק תורה וועגן ביטול ברוב. דער ראגאטשאווער האט אים גוט אויסגעהערט, דערנאך זאגט ער "און קיין אנדערע חידושים האט איר נישט צו זאגן?". האט רבי אלחנן נישט פארשטאנען וואס ער וויל פון אים. דער ראגאטשאווער האט פארשטאנען וואס שטערט אים, האט ער געזאגט, "דעם חידוש האט איר מיר שוין אמאל געזאגט פאר צוואנציג יאר …", א זאך וואס רבי אלחנן האט אליין נישט געדענקט.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף און זיין ווייב האבן געהאט צוויי טעכטער. איינע, רחל, האט חתונה געהאט מיט הרב ישראל אבא ציטראן, דער צווייטער רב פון פתח תקוה. ער איז נפטר געווארן תרפ"ז, און זייער איינציקער זון א קורצע צײַט נאכהער. אין תרצ"ט איז זי צוריקגעפארן קיין דענענבורג צו העלפן הרב ישראל אלטער סאפערן-פוקס, איר פאטערס ממלא מקום, מסדר זיין דעם ראגאטשאווערס כתבי ידות. זי איז אומגעקומען אין חורבן אייראפע מיט אלע יידן פון דענענבורג, אין תש"א.
די צווייטע טאכטער, חנה, האט חתונה געהאט מיט הרב אבא דוד גאלדפיין, רב אין מאסקווע. זיי האבן געהאט צוויי זון, אבער מען ווייס נישט וואס איז געשען צו איר מיט אירע קינדער ביים חורבן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ משפחה 500, אדר ב' תשע"ד ביים ראגאטשאווערס קני (אויף ענגליש)
- ↑ מרביצי תורה מעולם החסידות, חלק ד' עמוד צ"ב, ציטירט אין שבת בשבתו 837, ז' אדר א' תשע"א
- ↑ אין דער וואכעדיגער שמונה עשרה
- ↑ מרביצי תורה מעולם החסידות, חלק ד' עמוד פ"ח, ציטירט אין שבת בשבתו 837, ז' אדר א' תשע"א
- ↑ שיח זקנים, חלק ג' עמוד ת"ז, ציטירט אין שבת בשבתו 837, ז' אדר א' תשע"א


text:
סקאטלאנד
סקאטלאנד איז א לאנד וואס איז א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. עס איז אין צפון פונעם אינזל גרויסבריטאניע. סקאטלאנד האט א לאנד גרענעץ מיט ענגלאנד. סקאטלאנד האט בארטנס אויף דעם צפון ים צו מזרח, דע אטלאנטישן אקעאן צו מערב און אויך דעם אירישן ים צו דרום-מערב.
סקאטלאנד איז אמאל געווען אן אומאפהענגיק לאנד מיט אן אייגענער רעגירונג. יעצט אבער איז עס איינער פון די פיר טיילן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. אין יאר 1603 איז דער מלך פון סקאטלאנד זשיימס דער זעקסטער פון סקאטלאנד געווארן אויך מלך איבער ענגלאנד. אין 1707 האט דער פארלאמענט פון סקאטלאנד באהאפֿטן מיטן ענגלישן פארלאמענט צו ווערן דער פאלאמענט פון גרויסבריטאניע, און אין 1801 האט גרויסבריטאניע פֿארבונדן מיט אירלאנד צו ווערן דאס פאראיינגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד. כאטש סקאטלאנד איז נישט אומאפהענגיק, דורכאויס זיין היסטאריע האט סקאטלאנד געהאט אן אייגענע געזעץ סיסטעם און אן אייגענע שולע סוסטעם, און אן איינציקן קולטור.
זייט 1999 האט סקאטלאנד אן אייגענעם פארלאמענט. טראץ דעם ווערן אסאך זאכן געפירט פון דעם וועסטמינסטער פארלאמענט אין לאנדאן, ענגלאנד. טייל מענטשן אין סקאטלאנד האלטן אז דאס לאנד זאל ווערן נאכאמאל אומאפהענגיק.
צפון סקאטלאנד האט פֿיל בערג, און ווייניג מענטשן וואוינען דארט. רוב מענטשן וואוינען אינעם נידריגן צענטראלן שטח, אדער ארום דעם בארטן. . ארום דעם מערב בארטן און צו צפון זענען דא אסאך אינזלען.
די הויפטשטאט פון סקאטלאנד איז עדינבורג, אויפן מזרח בארטן, אבער די גרעסטע שטאט איז גלאזגוי. כמעט העלפט פון סקאטלאנד'ס באפעלקערונג וואוינען אין גלאזגוי אדער דעם ארומיגן שטח. אנדערע שטעט אין סקאטלאנד זענען אבערדין, דונדי, אינווערנעס, סטירלינג און פערטה.
די באפעלקערונג פון סקאטלאנד איז 5,194,000 (אפגעשאצט 2009)
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקאטלאנד פארנעמט א דריטל פון די בריטישע אינזלען, און געפינט זיך צפון-מערב פון דער יבשה פון אייראפע.
דער שטח פון סקאטלאנד איז 78,772 ק"מ². סקאטלאנד האט א גרענעץ אויף דער יבשה נאר מיט ענגלאנד, וואס איז לאנג 96 קילאמעטער (60 מייל). דער מערב בארטן פון סקאטלאנד איז אויפן אטלאנטישן אקעאן און דער מזרח בארטן איז אויפן צפון ים. אירלאנד געפינט זיך 30 ק"מ פון דרום קינטייר, נארוועגן איז 305 ק"מ צו מזרח און די פארא אינזלען זענען 270 ק"מ צו דרום.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]