text:
______________________________________________________________
דאס שקיעה-שטעטל
אינהאלט:
דעם זיידנס עצה; דאס שקיעה-שטעטל; דער יידישר זייגער
____________________________________________________________________________________________
דעם זיידנס עצה; דאס שקיעה-שטעטל; דער יידישר זייגער
____________________________________________________________________________________________
דעם זיידנס עצה
שטעטלדיקע חכמה פאר דער היינטיקער וועלט
זבולן זארעצקי
געמאכט מיט דער האנט און צוזאמענגענייט מיט אלטע פעדעמלעך
איז געווען דער ערשטער בריוו מכוח ,א בינטל בריוו',
וואס אב קאהאן האט דערהאלטן.
ווען דער הויפט-רעדאקטאר האט אויפגעריסן דעם קאנווערט,
איז קאהאן באשפריצט געווארן מיט הייסע טרערן.
___________________________________________________________________________________________
אונזערע לייענער בעטן אן עצה
טייערער זיידע:
ווי א יונגער ייד מיט תורה, פיל איך זיך שולדיק נאכדעם ווי כ'האב געשלעכטלעכע באציאונגען. וואס קאן איך טאן? צי האט איר אן עצה?
א. יונגערמאן (ברוקלין, נ"י)
מיין חשובער יונגערמאנטשיקל:
ווי א ייד מיט תורה זאלט איר אויך זיין א ייד מיט שכל און פארשטיין, אז תשמיש-המיטה איז ביים עם-ישראל א מצוה און א הייליקער אקט, געבענטשט פון רבונו-של-עולם, און נישט קיין חטא אזוי ווי ביי די קריסטן. ס'איז אמת, אז סעקס האט מען, נאר אום צו האבן קינדער אבער מ'מעג הנאה האבן פון אזעלכע הייליקע באציאונגען צווישן מאן און ווייב. קיין שום סיבה איז נישט דא, פארוואס בשעת אדער נאך אזא הייליקן אקט דארף מען האבן שולד-געפילן, אויב מ'איז פארהייראט און מ'פירט-אויס אזוינע באציאונגען אויף א כשרן אופן, מיט אנדערע ווערטער מיט תפילה כדין-וכדת. (מאי 2013)
ליבער זיידע:
ווי א מאמע, באבע און עלטער-באבע מוז איך ווארענען יעדע לאטקע-מאכערקע, אז פאראן עטלעכע נודניקעס, וואס פארקאכן א קאשע פון דער אשכנזישער לאטקע-טראדיציע. פאריקן חנוכה, א גאנצן טאג האב איך פארבראכט, צערייבנדיק כלערליי שפייז-מיטלען, צומישנדיק אלץ צו דער ,קארטאפל-קאשע' און פרעגלענדיק די לאטקעס פאר מיינע ליבע געסט.
מיינע פריינט האבן זיך געפאסמאקעוועט מיט די לאטקעס, ביז איין ליימענער גולם האט געמאכט א תל פון דער סעודה. דער נודניק האט געבעטן כריין צו די לאטקעס! צי פאראן אזעלכע שוטים, וואס ווייסן ניט די נפקא-מינא פון לאקטעס און געפילטע פיש? אוי וויי!
מיט גרויס אנטוישונג, פאניע לעמקין (סיאטל, וואשינגטאן)
ליבע פרוי לעמקין:
לאקטעס מיט כריין זיינען א מוראדיקע זאך. געוואלד! אויף אזא סיטואציע קען מען גארנישט זאגן!
טייערער זיידע:
אוי, די מאדערנע וועלט איז א מאדנע וועלט! די קאסטן פארן טאג-טעגלעכן לעבן שטייגן און די אלגעמיינע שכירות פאלן אין דער זעלבער צייט. כ'בין א אויסגעמאטערטער ייד מיט שרעקלעכע אנגסטן און אן ארבעטס-שטעלע, וואס כ'האב פיינט. וואס דארף איך טאן?
מיט דרך-ארץ, קלמן רימערמאן (טשיקאגע)
ר' קרוב:
ברוך-הבא אויפן עולם-הזה און אויף דער ווירקלעכקייט. דאס זיינען טעגלעכע אנגסטן. מ'מוז זיך אויסלערנען לעבן מיט אזולכע זארגן און זיי איבערלעבן ביז וואס ווען מ'קאן בייטן דעם מצב אדער געפינען אן אנדער ארבעטט-שטעלע.
די יידן מיט תורה און גאט אין הארצן לעבן איבער אזעלכע יסורים א סך גרינגער ווי די, וואס האבן ניט קיין אמונה אדער לעבנס-פילאסאפיע.
היינט-צו-טאג זיינען דא א סך בלאנדזשענדיקע נשמות, וואס גייען פארלוירן צווישן די בלאנדזשענדיקע שטערן א דאנק צו פיל ברירות און דער קיבערנעטישער רעאליטעט.
איר דארפט זוכן א נייע ארבעטס-שטעלע אין א געשעפט, וואו מ'שעצט-הויך אייער ארבעט און צאלט אייך א גוטן לוין. דאס איז אמעריקע און ניט מצרים; איר זענט נישט קיין שקלאף און איר האט פרייע פיס.
דאס רעדל דרייט זיך איבער; דאס מזל-רעדל וועט סוף-כל-סוף דרייען לטובת אייך! א פאזיטיווע איינשטעלונג איז זייער וויכטיק. זייט מצליח, ר' קלמן. (אפריל 2013)
היינטיקע נודניקעס
טייערער זיידע:
מיינע פריינט האבן מיר אינפארמירט ביי די לעצטע פאר וואכן, אז כ'בין ניט קיין סאציאלער מענש; זיי זאגן מיר, אז א נודניק בין איך. מ'האט מיך געטאדלט ווידער און אבער פארן קוקן אויפן קעשענע-טעלעפאן און שיקן אנזאגן מיטן טעלעפאן-טעקסטער, ווען כ'פארקער זיך מיט אנדערע לייטן.
וואס זאגט איר דערצו?
בערל דיקשטיין (ברוקלין, נ"י)
ר' בערל:
צי גלאצט איר שטענדיק אויף א טעלעוויזיע-, קעשענע-טעלעפאן- אדער קאמפוטער-עקראן. צי זיצט איר אין טעאטער אדער רעסטאראן און שיקט אנדערע נודניקעס טעקסטן? צי זיצט איר ווי א ליימענער גולם און שווייגט, בשעת נארמאלע מענשן פירן מיט אייך א איידעלן שמועס? אפשר האלט מען אייך פאר אן אומאינטערעסאנטן מענש, ווייל איר ווייזט ניט ארויס מיט זיי קיין שום אינטערעס? צי אינטערעסירט איר אייך צו פארפירן א שמועס און א פריינטשאפט, ווען איר טרעפט אייך אן אויף א מענש?
צו אייך ר' ייד, האב איך גארניט קיין סימפאטיע; ס'שיינט מיר, אז איר מאכט אייך אליין אן צרות. פארוואס קאנט איר ניט אויסשליסן און אריינלייגן אין קעשענע דעם טעלעפאן, ווען איר טרעפט זיך מיט מענשן? א גולם זיצט און גלאצט אין דער לופטן אריין, ווען אנדערע מענשן פארקערן זיך און ווילן פארפירן מיט אים א שמועס.
דער, וואס איז גלייכגילטיק איז אומאינטערעסאנט!
אן אלגעמיינע עצה:
קומפוטער-ראדנקעס, פע!
דער וואס נויטיקט זיך אין א קאמפוטער אדער ,גוגל' איינצוארדענען א ראנדקע אדער צו באטשימען, ווער א מענש איז איז ערגער ווי א שוטה; ער איז אן אוממענש. דער בעסטער אופן ווי אזוי זיך צו באקענען מיט א מענש איז צו געבן די האנט; דער בעסטער שטייגער ווי אזוי צו באשטימען די מענשלעכקייט, איידלקייט און גוטסקייט פון א מענש איז צו באאפאכטן, ווי ער באגריסט אייך ווען ער גיט אייך די האנט. (מערץ 2013)
שטיף און לאך; היט-אפ די זאך
טייערער זיידע:
א יונגער קראסאוויץ האט פארפירט פאריקע וואך מיט מיר א שמועס אין א נאכט-לאקאל. ער האט גערעדט צו דער זאך און האט מיך פארפירט מיט זיסע רייד. דער יאט האט גלייך אנטפלעקט, אז ער וויל שלאפן מיט מיר און מיר פארזיכערט, אז נאכן ראנדעוואו וועט ער קלינגען צו מיר און מיר וועלן זיך זען נאך אמאל. א פתחל האבן מיר געמאכט. דערנאך האט ער ניט געוואלט ריידן, האט זיך אנגעטאן גלייכצייטיק און איז אוועק אין דער פינצטערניש ווי א גזלן.
כ'פיל זיך נאריש, אויסגענוצט און פארשעמט.
דבורה אקערמאן (טוסאן, אריזאנע)
מיין טייערע פרוי:
צי גלויבט איר אלץ, וואס מ'דערציילט אייך? כ'נעם-אן, אז איר זענט א יונגע פרוי אבער ווי יונג איר זאלט נישט זיין, זענט איר אלט גענוג צו דערקענען א ליגן! ווער דארף קויפן די קו, ווען מ'שענקט די מילך? אזעלכע מענער דארף מען האבן ווי דאס קדחת. אזוינע פארשוינען גיבן א פרוי נאר קינים. שלאפן מיט דעם יונגאטש איז געווען א טעות. איר זענט אריינגעפאלן אין זיין פאסטקע. דער מאן איז א פרויען-יעגער, וואס טוט יעדע נאכט די זעלבע זאך. ער פארפירט יונגע קראסאוויצעס און ווארפט זיי ארויס, ווען ער איז פארטיק.
זייט אן איידעלע פרוי, געפינט אייך א ווירדיקן בחור און האט ניט קיין באציאונגען ביי דער ערשטער ראנדקע. כ'זאג אייך איצט, וואס א יידישע מאמע פלעג זאגן דער טאכטער אין דער אלטער היים: ,שטיף און לאף; היט-אפ די זאך!'
אמעריקע גנב
ריידנדיק וועגן ראנדקעס: א יידישע מאמע פלעג זאגן דעם זון, אז ער האט פארלאזן די שטוב אונטערוועגנס צו א ראנדקע מיט א מויד: ,קום ניט אהיים קראנק'. (פעברואר 2013)
דער יום-הדין
טייערער זיידע:
אלס שילערין אין מיטלשול האב איך גרויס מורא, אז די וועלט וועט קומען פרייטיק צו א סוף. כ'הער, וואו כ'שטיי און גיי, אז דער 21סטער דעצעמבער איז די ענדע צייט; דאס איז ניט דער אמת און אזוי וועט ניט זיין, דערקלערן מיינע זיידע-באבע. זיי האבן געזאגט, אז אויב כ'גלויב זיי ניט, פרעגט דעם זיידן אין ,דער מאמענט'. אויב ער זאגט עפעס, איז דאס דער אמת, דער ריינער אמת און בלויז נאר דער אמת. דעם זיידנס עצה איז שטענדיק א גוטע און א פאסיקע און דער זיידע איז תמיד גערעכט. מיינע זיידע-באבע גיבן-איבער, אז דער טייערער זיידע וואלט מיר קיינמאל ניט געלייגט.
מיט דרך-ארץ, בריינדעלע ארטסמאן (ברוקלין, נ"י)
טייערע בריינדעלע:
זארגט זיך ניט! ניט געדאגהט! ניט געקלערט און ניט געטראכט! דעם פרייטיק, און אין קיין שום אנדער טאג, וועט דער עולם ניט קומען צו קיין ענדע. שבת אינדערפרי וועט די זון אויפגיין אזוי ווי זי איז שטענדיק אויפגעגאנגען צייט ,בראשית'.
(21 דעצעמבער 2012)
צו-שטרענגע עלטערן?
טייערער זיידע:
מיין זיידע זאגט, אז ,דער זיידע' אין ,דער מאמענט' זאגט דעם אמת, דעם ריינעם אמת און בלויז נאר דעם אמת. דעריבער שרייב איך אייך מיט אט-די טענות צו מיינע עלטערן און זיידן.
כ'האלט, אז זיי זיינען צו שטרענג און טשעפן זיך צו מיר מיט קלייניקייטן. מיינע טאטע-מאמע פאדערן, אז כ'זאל עסן יעדן אוונט וועטשערע צוזאמען מיט זיי און דעם זיידן. נאכן אוונטברויט לאזן זיי מיך ניט ארויס פון שטוב. כ'טאר ניט פארלאזן ביי נאכט די שטוב, כדי זיך צו דרייען מיט מיינע פריינט אויפן גאסן-ווינקל אדער אין פארק ניט ווייט פון אונזער הויז, וואו זיי שפילן אין באסקעטבאל. מיינע עלטערן זאגן, אז כ'זאל זיך פארנעמען מיט מיינע לעקציעס פון דער מיטלשול און אז מיינע פריינט זיינען א גרופע גראבע יונגען.
וואס זאגט איר דערצו? צי באהאנדלען זיי מיך צו שטרענג און מיט ארנטלעכקייט?
יצחק קעלערמאן (ברוקלין, נ"י)
יונגערמאנטשיקל:
דו ביסט א מיטלשול-שילער. נאכן אוונטעסן זאל א גימנאזיסט אדער ישיבה-בחור זיין אין דער היים און זאל מאכן זיינע לעקציעס. נאר לאבוסעס שטייען ווי ליימענע גולמים אין א באנדע אויפן ראג, באזונדערש ביי נאכט, ווען יונגע לייט זאלן שוין זיין אין שטוב און עסן אוונטברויט צוזאמען מיט זייערע טאמע-מאמע. אייער עלטערן און זיידע זיינען גערעכט. אמן!
(7 דעצעמבער 2012)
,טאטאל געסטרעסט'!
טייערער זיידע:
ס'טאטשען און מוטשען מיך אויס די צרות און אנגסטן פונעם מאדערנעם, שטאטישן לעבן. כ'בין ,טאטאל געסטרעסט'! צי האט איר אן עצה ווי אזוי כ'קאן מיך בארואיקן און איינשטילן, כדי כ'זאל מיך ניט פילן אזוי פארהאראוועט און פארסאפעט.
נחום נוסבוים, לאנדאן
הער נוסבוים:
קיין רחמנות האב איך ניט אויף די אין די מאדערנע לענדער, וואס זיינען ,טאטאל געסטרעסט' (אין גאנצן אויסגעמוטשעט פון געוואלדיקע אנגסטן און טעגלעכע צרות) כ'וויל ניט הערן, אז יעדערער איז היינט-צו-טאג אויסגעמוטשעט פון א מבול מיט אנסטן. אמעריקע גנב! די, וואס זיינען אויסגעמאטערט פון געוואלדיקע אנגסן ווייסן גארניט, וואס ס'הייסט צו האבן צרות.
ס'באשלאגן אנגסטן דעם, וואס ליגט אין אן אקאפע און ווערט באשאסן מיט קוילן פון אלע זייטן; דער, וואס האט געוואלדיקע אנגסטן פליט אין א קריגס-עראפלאן און הארט פון הינטן יאגט אים נאך א מעסערשמיד!
קיין הינדל פליכט איר ניט, קיין טייג קנעט איר ניט, קיין וואסער שלעפט איר ניט פון ברונעם און טייך און קיין קליידער וואשט איר ניט מיט דער האנט! וואס איז דער מער... איר ארבעט אזוי שווער? (27 יולי 2012)
אן אשת-חיל
חשובער זיידע:
מיינע קינדער זאגן מיר, אז כ'בין א ,שמאטע' און א ,טעפעך', ווייל כ'בין א ליבהארציקע פרוי, וואס נעמט צו אפט אין באטראכט יענעמס אינטערעסן און גיט אכטונג אויף אלעמען אפילו ווען כ'בין קראנק און מיד; זיי זאגן, אז כ'טו צו פיל פאר אנדערע און ניט גענוג פאר מיר אליין.
בין איך טאקע א יאלד און א שמאטע?
בריינדעלע ליבערמאן, טשיקאגא
אנשטענדיקע פרוי ליבערמאן:
איין יידיש הערצל מיט ליבשאפט צו גאט און צו לייט איז נאך טייערער פון גאלד! (27 יולי 2012)
עלטער און קליגער?
ר' זבולון:
מיט גרויס דרך-ארץ פרעג איך אייך, צי מ'ווערט טאקע קליגער, ווען מ'עלטערט זיך?
בן-שלום טייטלבוים, תל-אביב
ר' ייד:
ס'איז אמת, אז בשעת מ'ווערט עלטער, זאל מען אויך ווערן וואס אמאל קליגער, אבער ווען מ'איז שוין עלטער און קליגער, מאכט מען פארט נייע טעותים אנשטאט די פעלערן, וואס מ'האט געמאכט, אז מ'איז געווען יונג! (27 יוני 2012)
א קעסטל מאנירן
טייערער זיידע:
ביטע דרוקט דעם קורצן ארטיקל וועגן איידלקייט, וואס כ'שיק אייך. כ'בין פעסט איבערצייגט, אז ער וועט אייך געפעלן זייער. איר זייט א ייד פון גאנץ יאר! יעדע וואך בין זיך מחיה מיט אייער רוביק און חכמה.
דינה רויטמאן, מאטגאמערי, מארילאנד
גוטע ברידער:
דער עולם נויטיקט זיך נאך אין גוטע מאנירן, וואס עקזיסטירן נאך טאקע! איר געדענקט דאך אט-די קליינינקע, טייערינקע ווערטער ווי ,ביטע', ,א דאנק', אנטשולדיקט מיר' און ,צי קאן איך אייך העלפן'; זיי זיינען עטלעכע איידלשטיינער אין דער שאץ-קאמער באקאנט ביי ציוויליזירטע מענשן ווי גוטע מאנירן און איידעלע אויפפירונג. כ'האב ניט אויסגעטראכט אזא באגריף און כ'באנוץ זיך נאך יעדן טאג מיט אזעלכע איידעלע פערל.
צי זיינען זיי שוין אריינגעפאלן אינעם אפגרונט צוזאמען מיט די אלע ווייסע סקארפעטקעס אין דער וואש-מאשין? מ'קאן ניט קויפן אזא סחורה אין ,עי-בעי' אדער ,אמאזאן'. אזא באגריף מוז נאך עקזיסטירן, אפשר וואלגערט ער זיך אין לאגער אויף דער פאליצע נעבן דעם געשאנק, וואס איר האט פארגעסן צו שענקען אייער קינד צו זיין געבורטסטאג?
קיין מאנירן פארקויפט מען ניט אין א באקאליינע אדער אין א פארקויפס-צענטער. מ'סערווירט זיי ניט אין קיין רעסטאראן. אפשר לעבן די איידעלע מאנירן אויף פענסיע אין פלארידע אדער אין אריזאנע?
מיר דארפן אפגעפינען די אמאליקע מאנירן און זיי שיקן אן עלעגאנטע איינלאדונג און מאכן א פייערלעכן באל, כדי צו פראווען זייער צוריקקומען.
כ'זאג זיך אפ צו גלויבן אזוי ווי די מערהייט, אז גוטע מאנירן זיינען שוין אויסגעשטארבן. כ'גלויב ניט, אז דרך-ארץ איז אן אנטיקענער, פארשטויבטער באגריף.
כ'ווער תמיד נשתומם ווי אזוי א פאר ליבהארציקע ווערטער אדער א גוטברידערלעכער טאט קאן אין גאנצן ענדערן א מענשן דעם טאג. איין אקט קאן בייטן א געגנט אדער די וועלט! זוכט-אפ דאס מאנירן-קעסטל אין לאגער. איר וועט עס אפשר אפגעפינען אויף א הויכער פאליצע ביי אייך אין קעלער-שאנק.
לאדט-איין די קינדער פאר אוונטברויט און שענקט זיי א קעסטל מאנירן צוזאמען מיט דער נאכשפייז. איר וועט בייטן דעם עולם!
חשובע פרוי רויטמאן:
דאנקען דאנק איך אייך זייער פאר אייער שיינעם ארטיקל. מיט אים האב איך מיך שוין געטיילט מיט די לייענער, אום פון אים זאלן זיי ווי איך אויך אזא פארגעניגן האבן. (20 יולי 2012)
נעגאטיווע געדאנקען
טייערער זיידע:
כ'באליידיק מיך שווער מיט די נעגאטיווע מיינונגען פון אנדערע מענשן. כ'עס מיך אויף דאס הארץ מיט די נעגאטיווע באמערקונגען וועגן מיר.
אז מיין מאן ע"ה האט געלעבט, פלעג ער מיך ארויפפירן אויפן דרך-הישר און פארהיטן, אז כ'זאל מיך קימערן און באליידיקן מיט אזא נעגאטיוויטעט. ער איז אבער מער נישט דא און די אלע עוולות טאטשען מיך.
שרה לאה ליפשיץ, דעטרויט
אנשטענדיקע פרוי ליפשיץ:
מ'דארף זיך זארגן וואס ס'טראכטן בלויז דריי מענשן: דער לייט, וואס גיט אייך פרנסה; דער מענש, וואס גיט אייך ברויט, און די פעזאן, וואס שענקט אייך דעם טויט.
יעדערער מוז אויסשטיין און פארטראגן נעגאטיווע נארישקייטן. נעמט אייך גארנישט איבער. מ'קען נישט בייטן קיין אנדערנס געדאנקען, אבער מ'קען אודאי ענדערן די אייגענע מחשבות. ס'שיינט מיר, אז איר זענט איצט אליין אויף דער וועלט און איר פילט אייך איינזאם און האט דערצו ווען צו טראכטן פון די אלע קליינינקע קריוודעס.
כ'שלאג-פאר, אז איר זאלט פארברענגען א סך צייט אויסער דער שטוב, הנאה האבן פון דער געזעלשאפט פון גם-זו-לטובהניקעס און זיך פארנעמען מיט טעטיקייטן, וואס ברענגען אייך פרייד און פריילעכקייט. מ'קען משוגע ווערן פון זיצן אליין אין דער היים און און זיך קימערן נאר מיט אייגענע צרות. (29 יולי 2012)
דער טיפער עלטער
טייערער זיידע:
דאס איז א רעטארישע פראגע, אזא מין קלאץ-קשיא.
כ'פריי זיך, וואס כ'בין אלט 90 יאר און האב מער הנאה פונעם לעבן ווי ווען כ'בין אלט געווען 20 יאר. די יידישע קולטור איז איינע, וואס באערט און פארערט דעם (טיפן) עלטער. וואס זאגט איר דערצו?
יעקב קארנפעלד, הויפט-רעדאקטאר, ,דער מאמענט'
חשובער ר' יעקב:
ס'איז טאקע ניט קיין אונטערשיד צווישן 20 און 90 יאר. אלץ ווענדט זיך אינעם שטאנדפונקט, פון וועלכן מ'זעט די יארן! 90 יאר איז ניט בעסער אדער ערגער ווי 20 יאר, נאר אלץ הענגט-אפ פון דעם, וואס מ'טוט מיט דער סיטואציע, אין וועלכער מ'געפינט זיך.
דער וואס האט די מאה האט די דעה!
איין אלטע אקטריסע האט געיאמערט, אז זי איז אמאל געווען די שענסטע קאקעטקע אויף דער בינע און איצט שפילט זי נאר די ראלע פון דער אלטער באבע. ס'איז נאר וויכטיק און אנגעווייטיקט אויב די לאגע פייניקט אייך. אויב ס'ארט אייך ווי דער פאר-א-יאריקער שטיי, מיינט דער טיפער עלטער גארניט.
דאס איז די בעסטע צייט; די בעסטע צייט איז איצט! (יוני 22 2012)
אריינגעפאלן אין נאך א צרה!
מיין חשובער זיידע:
מיין באבע האט פארגעשלאגן, אז כ'זאל בעטן ביי אייך אן עצה. זי זאגט, אז איר זייט א חכם און איר קאנט אויסרעכענען פארוואס קיין מזל האב איך ניט. זי האט דערקלערט, אז אויב מ'זאגט אזוי אין ,דער מאמענט', אזוי איז דאס.
כ'בין אן אומגליקלעכע, יונגע פרוי, וואס פאלט שטענדיק אריין אין א נייער צרה. אין איין נעגאטיווער סיטואציע נאך א צווייטער געפין איך זיך און כ'קאן ניט אויסרעכענען פארוואס. ווינד און וויי איז מיר. וואס דארף איך טאן?
שולמית גרינבערג, ל"א, קאליפארניע
טייער פריילין גרינבערג:
אין לעבן זענען נישט דא קיין קרבנות, נאר פרייוויליקע אנטיילנעמער. אויב איר פאלט כסדר אריין אין א פרישער צרה, דארפט איר באטראכטן אייער לאגע און פארוואס די זעלבע סיטואציע חזרט זיך איבער אדער פארוואס איר מאכט שטענדיק דעם זעלבן גרייז. יעדערער מאכט זיך אן אייגענע צורות.
איר גורל איז אבער א פאזיטיווער! איר מוזט אידענטיפיצירן דעם באשלוס אדער אויסוואל, וואס שטופט אייך אריין אין זומפ. איר קענט אייך תמיד ארויסשלעפן פון זומפ און אנהייבן אויף ס'ניי. ענדלעך וועט איר מער נישט אריינפאלן אין קיין זומפן.
דער עולם פליסט-איבער מיט יסורים! מ'דארף נישט ווארטן אין ריי, כדי מ'זאל אייך שענקען נאך מער צרות און אייך דערלאנגען נאך א פאר כמאליעס! (15 יוני 2012)
די שנור איז ברוגז
טייערער זיידע:
כ'בין אן אלטע אלמנה, וואס וואוינט אליין. מיין בן-יחיד איז פארכשופט פון זיין ווייב, א מכשפה, וואס לאזט מיך ניט אריין צו זיי אין שטוב און דערלאזט ניט, אז כ'זאל באזוכן מיינע אייניקלעך. מיט די אלע פיטשעווקעס מכוח דער לאנגער, ברוגזער געשיכטע צווישן אונז וועל איך אייך ניט נודיען.
כ'בין ניט אין כעס, נאר אנטוישט און דערשלאגן. וואס זאל איך טאן?
מאניע שמולעוויטש, ברוקלין, נ"י
פרוי שמולעוויטש:
איר שרייבט אזוי ווי אן איידעלע און ערלעכע פרוי. איר האט מסתמא איבערגעלעבט דעם חורבן אין אייראפע און קיין שום זאך קען נישט זיין ערגער פון דער שואה. איר וועט דאס אויך איבערלעבן!
מ'קען קיין אנדערע מענשן נישט ענדערן; נאר זיך אליין קאן מען איבערבייטן! א מענש קאן משוגע ווערן פון זיצן אליין אין דער היים און טראכטן א גאנצן טאג פון אייגענע צרות מיט קריוודעס. איר דארפט אייך ארויסשלעפן פון שטוב און זיך פארנעמען מיט גליקלעכע און לוסטיקע זאכן. איר זענט אן אלטע פרוי און אויף דער טיפער עלטער זאל מען נאר הנאה האבן פונעם לעבן!
תפילה מיט צדקה איז תמיד גוט; דאס מאכט פריילעך די נשמה און וועט אפשר ענדערן דעם מיאוסן מצב, וואס פייניקט אייך. איר מוזט אייך אויך געפינען א צייט-פארברענגעניש און זיך פארנעמען מיט טעטיקייטן און לייטן, וואס ברענגען אייך פרייד. א גליקלעך, לוסטיק און פריילעך לעבן איז ניט בלויז די שענסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די בעסטע נחמה.
(8 יוני 2012)
היינטיקע קינדער
טייערער זיידע:
כ'בין א טאטע מיט דריי קינדער. די היינטיקע קינדער פארשטיי איך ניט. א סך עלטער פון מיין פרוי בין איך און קיין כוח האב איך ניט צו טאדלען און שטראפן כסדר די קינדער. מיין ווייב זאגט, אז קינדער זיינען קינדער, אזוי זיינען קינדער, באזונדערש די היינטיקע קינדער. זי זאגט, אז די צייט וועט זיי ענדערן און זיי וועלן ענדלעך איבערוואקסן די אלע משוגעתן. כ'בין אבער ניט מסכים.
מיינע דריי זין זיינען ווילד, קאנען ניט איינשטיין אויף איין ווארט און מאכן אן א שיעור טאראראמען און גראטשקעס. מיין פרוי וויל, אז כ'זאל ניט שרייען און זיי ניט שטראפן. וואס טוט א טאטע מיט אזעלכע קינדער? וואס טוט מען אין אזוינע צייטן?
אלחנן בארסקי, ריווערדעיל, נ"י
חבר בארסקי:
איר זענט דער בעל-הבית און טראגט די אחריות איינצופירן פרידן ביי אייך אין שטוב. אויב מ'האט נישט קיין שלום-בית, האט מען גארנישט מיט גארנישט. היינט-צו-טאג האבן די קינדער צוטריט צו כלערליי פארדארבענע פראגראמען אין דער ראדיא, טעלעוויזיע און אינטערנעט זעען אלערליי משוגעתן, וואס זיי מאכן-נאך.
מ'קען נישט לעבן אין מיטן פון קיין אנגייענדיקער סומאטאכע.
איר דארפט פארברענגען מער צייט צוזאמען ווי א פאמיליע אן דער טעלעוויזיע און אינטערנעט. נעמט-צו ביי די קינדער די אלע דזשימדזשיקעס און ברענגט זיי, צוזאמען מיט אייך, צום אנטיילנעמען אין ווירדיקע טעטיקייטן און פארוויילונגען. מאכט זיכער צו עסן פרידלעך יעדן אוונט ווי א גאנצע משפחה אן דער טעלעוויזע און אן דער ראדיא. שמועסט מיט אייערע קינדער וועגן זייערע לעקציעס אין דער שולע און זייערע פריינט.
איר דארפט דינען אלס ביישפיל און זיי ווייזן ווי אזוי אן איידעלער מענש פירט זיך אויף; איידעלע עלטערן האבן איידעלע קינדער! ס'מוזן אויך הערשן קלארע און פעסטע כללים אין פארבינדונג מיט זייער אויפפירונג. אויב זיי טוען נישט אזוי ווי איר הייסט, שיקט זיי שטילערהייט אין זייער שלאפצימער און מאכט אזוי, אז זיי זאלן זיצן אויף א באשטימטער צייט אין דער רואיקייט.
תורה איז תמיד די בעסטע סחורה! צי באקומען אייערע קינדער א יידישן חינוך, לערנען זיי תורה און גייען זיי צוזאמען מיט אייך שבת אין שול?
כ'ווינש אייך דערפאלג. אויב די סיטואציע פארבעסערט זיך נישט, שרייבט מיר ווידער אמאל אין א פאר חדשים ארום.
(8 יוני 2012)
____________________________________________________________________________________________
דאס שקיעה-שטעטל
אייביקע האפענונגען, טרוימען און זכרונות
דאס שקיעה-שטעטל איז דאס לעצטע לעבנגעבליבענע שטעטל אויף דער וועלט. ס'בליט און גליט און דא ווייסט מען ניט פון קיין שום צרות אדער צער. ס'איז א ניי שטעטל אין א נייער וועלט, באפעלקערט פון די לעצטע לאנדסלייט פון דער אלטער היים און אויפגעבויט מיט די זכרונות און טרוימען, וואס האבן זיך אפגעזאגט אומצוקומען אין פארגעסנקייט און גלייכגילט.
די שקיעה איז א ספעציעלע צייט ביי יידן; זי איז דער אנהייב פונעם נייעם טאג, ווייל דער יידישער לוח איז א לבנהדיקער. און די לבנה איז נאך אלץ דער ביסטער שדכן! די שקיעה איז הן דער אלף (אנהייב) הן דער תו (סוף) און אויך ניט ביידע; זי איז אן אייביקער מאמענט אזוי ווי דער שבת, ווען דער עולם-הזה און עולם-הבא פאראייניקן זיך אזוי ווי דער רוח-הקודש און די שכינה פאראייניקן זיך שבת און געבוירן א נייע וואך.
דער אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל' איז אונז געשאנקען געווארן פון אונזער לייענערין דינה רויטמאן פון קרייז מאנטגאמערי אין מארילאנד. זי האט אונז דערציילט היינטיקע וואך אין אן ע-בריוו, אז זי איז אויסגעוואקסן נאכן חורבן אין א יידישער געגנט אין פילאדעלפיע; באצייכנט האט זי די געגנט און די צייט ווי א שקיעה-שטעטל, וואו די זון איז פארגאנגען איבער א שטארבנדיקער פארגאנגענהייט און וואו אלץ מכוח דער אמאליקער וועלט האט געהאלטן אין וועלקן און פארוויאנעט ווערן.
דעם וואונדערשיינעם אויסדרוקן האבן מיר צו פארדאנקען פרוי רויטמאן, ווייל פון אונזער פערספעקטיוו באדייט ער ווידערגעבורט און א פרישן אנהייב! דער טערמין מיינט פאר אונז אייביקייט און אחדות. די שקיעה איז דער מאמענט פון טאג, וואס איז ניט קיין אנהייב און אויך ניט קיין ענדע און איז איינצייטיק ביידע, אן אייביקער מאמענט, וואס, אזוי ווי דער אייביקער ייד, שטארבט קיינמאל ניט.
דאס שקיעה-שטעטל איז טאקע א גן-עדן, וואו ס'איז תמיד שבת.
די שכינה-תקופה (דינה דימענט, קארעפסאנדענטין, וואשינגטאן)
די שכינה איז שוין דא און הערשט איבער דעם עולם! ,וואו דער שווארצער פעפער וואקסט' וועלן מיר שוין באלד ווייזן די אלע מענער, די חוצפהדיקע דעה-האבער, ווי אזוי צו רעגירן איבער דער וועלט. 4:18 אזייגער פארטאג דעם 24סטן דעצעמבער איז אן ענערגיע-פולס, דער משיח-שטראל, דורכגעדרונגען דעם ערד-קוגל, ענדערנדיק די ענערגיע פון אונזער פלאנעט פון א מענלעכער אויף א ווייבלעכער. נאר עטלעכע מענשן האבן געפילט דעם פולס אדער אים געזען מיט דער ספירה חכמה, באקאנט ביי די הינדוען ווי דאס דריטע אויג.
די דאזיקע ענדערונג איז פארגעקומען אן שום טומל, חורבנות און אן קיין גיהנמדיקע שרפות. א פרוי, באזונדערש א כשר ווייבל, האט פיינט צו פארקאכן א קאשע אדער מאכן א באלאגאן; א יידישע טאכטער איז א דורף-שלום, וואס וויל קיינמאל ניט מכלה מאכן קיינע חפצים אדער מצבים. זינט די וועלט איז דער עולם, זינט אדם הרשונס יארן, מאכט אן אשת-חיל צורעכט אויף אן ווייבערש-איידלן אופן די באלאגאנעס, וואס מענער מאכן (אויף אזא געוואלדיקן שטייגער), מיט וועלכע זיי צייכענען זיך אויס. פון די ברעקעלעך אויפן טיש אין קיך ביז די קרבנות פון די מלחמות, וואס זיי פירן, בכדי צו לערנען בלק מיט זייערע בייזע ברידער שטייט תמיד אן איידעלע פרוי הינטער די קוליסן, ווארטנדיק צורעכט צו מאכן די סיטואציע, פארבעסערן די לאגע און ארויפפירן די מענער אויפן דרך-הישר.
צוריק מיט א מאנאט האט די העכסטע פרוי, די שכינה, אפגערייניקט פון דיל דעם סאמע לעצטן באלאגאן. פרויען אומעטום, פאראייניקט זיך אונטער דער פאן פון דער שכינה! מיר וועלן פארוואנדלען דעם עולם-השקר אינעם עולם-האמת. מיר וועלן דערמאנען אונזערע טייערע מענער, אז ס'איז כדאי צו האבן אנדערע מיינונגען און אידייען. מיר וועלן דערמוטיקן און פארשפרייטן א נייעם סארט אינדיווידועליזים. דער עולם פליסט-איבער מיט כלערליי מענשן, מיט א וועלט מיט לייטן: פארוואס דארף יעדערער טראכטן אויף אן ענלעכן אופן מיט די זעלבע געדאנקען און האבן די זעלבע אידייען? האבנדיק און האדעווענדיק א סך קינדער אין דער אגריקולטור-תקופה, אום צו האבן גענוג ערד-ארבעטער האבן מיר זיך דערוואוסט, אז מ'קאן הויכשעצן פארשידענערליי פערזענלעכקייטן און פעסטשטעלן בציבור אן אלגעמיינעם ציל, וואו אלע טראגן די אחריות און וואו יעדערער אנטשיידט דעם אייגענעם גורל.
לערנען א לעקציע דארף ניט און זאל ניט זיין קיין פיינלעכער, אנגעווייטיקטער פראצעס... סיידן מ'איז אן עקשן. פון איצט אן וועלן מער ניט עקזיסטירן קיין רציחות און געוואלד-טאטן. גוטע ברידער, ווייבלעכקייט מיינט ווייכקייט דערקלערן די גוטע שוועסטער! כאפט זיך אויף, באלאגאנשטשיקעס, ניט-פארגינער, פארוויסטער און פאראומרייניקער, מענשן-פרעסער און די, וואס מיינען, אז ס'וועלן תמיד זיין משרתים צום וואשן אייערע שמוציקע פאדלאגעס.
די ענדגילטיקע ענדערונג וועט זיין: יעדן אוונט וועלן מיר עסן וועטשערע בציבור און בשלום ביים זעלבן טיש, געניסנדיק פון א בשותפותדיקן שמועס און ריידנדיק איינער מיטן צווייטן אן שום קעשענע-טעלעפאן, ע-פאסט, טעלעוויזיע אדער ראדיא.
דאס איז די שכינה-תקופה, ווען מענשן וועלן ענדלעך פארשטיין איינער דעם אנדערן, באזייטיקן די מניעות, וואס שטערן אונז צו פארשטיין אונזערע שכנים און פארהיטן אונז צו רעספעקטירן זייערע געדאנקען, אידייען און לעבנס-שטייגער. דאס איז די עפאכע, ווען די וועלט זיגט איבער אלע שטערונגען.
די שכינה איז די ווייבלעכע פערזענלעכקייט פונעם רבונו-של-עולם, וואס פליסט-אריין אין דעם מענשנס רוח דורך דער ספירה מלכות. דער מענלעכער אספעקט פונעם בורא-עולם שטראלט-אריין אין גייסט דורכן כתר. ביידע כאראקטער-שטריכן פונעם ,אין סוף' טרעפן זיך צוזאמען און פאראייניקן זיך אין הארצן אין דער ספירה תפארת. די שכינה איז די אלוועלטלעכע מוטער, וואס אינטערעסירט זיך מיט יעדן נפש. די שכינה איז די לבנה און די נאכט, די וויבלעכע פערזענלעכקייט, וואס בארואיקט און טרייסט יעדע באשעפעניש. ברוך הבא אין דער שכינה-תקופה. (מערץ 2012)
א גראנדיעזע געבורטסטאג-פייערונג
דאס שקיעה-שטעטל ליגט אין א יידיש וואונדערלאנד, וואו ס'הערשט דער כשוף, וואו אלע זיינען תמיד לוסטיק און פריילעך און וואו ס'איז שטענדיק בין-השמשות. אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה דימענט איז אזא מין אליציע, וואס גייט-אריין אין צויבער-שפיגל און געפינט דארט א וואונדערלאנד מיט כלערליי טשיקאווע און מאדנע פארשוינען.
פון דעם וואונדערלאנד שרייבט אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין:
אז כ'האב געהאלטן אין אויסוואקסן, האט מיין מאמע ע"ה אפט באטאנט, אז ,יעדע זאך באלאנגט אויף א געוויסן פלאץ און יעדער פלאץ פאסט זיך צו געוויסע זאכן'. מיין מאמע האט, אפנים, גערעדט וועגן זאקן און אונטערוועש און זייער פלאץ אינעם שופלאד. מיין שעפערישקייט איז אבער חל אויף גרעסערע און בעסערע זאכן ווי הייזקעלעך מיט זאקנס און האט ניט קיין שום גרענעץ! ווען כ'טראכט פון א פלאץ, וואס פאסט זיך גלענצנדיק צו אלצדינג, איז פאר מיר ניט דא קיין אנדער ארט ווי די מעטראפאליע ניו-יארק, די שטאט, וואס שלאפט קיינמאל ניט.
וואס האב איך געטאן מיט עטלעכע וואכן צוריק אין ניו-יארק? כ'בין געפארן דארט אהין, כדי צו פייערן דעם צווייטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט'. אפשר טראכט איר ביי זיך: ,קיין גרויסע גדולה איז דאס ניט'. מסכים וואלט איך געווען מיט אייך אין נארמאלע אומשטענדן. ווען מ'נעמט אבער אין באטראכט, אז דאס איז געווען דער געבורטסטאג פון א יידישער צייטונג און אויף דער וועלט זיינען שוין מער ניט פאראן קיין יידישע צייטשריפטן, איז דער צווייטער געבורטסטאג פון א יידישן זשורנאל ניט בלויז א גרויסע גדולה, נאר 104 וואכן שטעלן-פאר מיט זיך א נס!
אזא דערגרייכונג דערמאנט מיך אין דעם מעשהלע ,דער קליינער לאקאמאטיוו, וואס קאן'. פאראן א סך ניין-זאגער, וואס מאכן אלץ אוועק מיט דער האנט און באצייכענען יעדן אויפטו ווי א קלייניקייט. א יידישע צייטונג מיט א טיראזש פון 130,000 לייענער ברענגט א ייד צום טאנצן מיט גרויס אויפהייטערונג, באזונדערש ווען מ'נעמט אין אכט די תקופה, בעת וועלכער אזא צייטונג עקזיסטירט, ווען ס'זאל שוין מער ניט עקזיסטירן קיין שום יידישע צייטשריפטן; דעריבער האבן מיר געהוליעט ווי ניקאלייעווסקע אריסטאקראטן, לויבנדיק די טאלאנטפולע, איבערגעגעבענע יידן, וואס האבן געשאפן אזא זשורנאל על-רגל-אחד בלויז נאר מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ! מיר האבן באזונגען דאס יידישע לשון צוזאמען מיט זיינע פען-מייסטער און דענקער. אין ,האטעל פלאזא' ביי דער טיי-שטונדע, אין עסזאל פון ,האטעל קארלאיל' און אין ,רעסטאראן סיריא' אין ,האטעל פיער' האבן מיר פארבראכט א גאנצע וואכן-ענדע, באערנדיק דעם לעצטן רענייסאנס-מענש ד"ר אוצר נאמאסט, וואס זיין עלעגאנץ, הומאר און איינזיכט האבן צוזאמען מיט זיינע קאלעגן פראדוצירט א לעבעדיק קונסט-ווערט. יעדעס עלעגאנט שמחה-ארט האט אפגעשפיגלט די דערגרייכונגען פון אונזער פובליקאציע און די אויפטוען פון אירע שרייבער; יעדער מאמענט איז איבערגעפלאסן מיט פרייד און פריילעכקייט. יעדער טאסט איז געווען פאר זיך א פייערונג פון דעם טאלאנט און אינטעלעקט פון די חשובע יידן, וואס האבן געשאפן און מאכן יעדן חודש ,דער מאמענט'.
(פעברואר 2013)
נס-גדול בושינגטון
עקסטרע! נס גדול היה פה בושינגטון! אונזער דימענטענע קארעספאנדענט דינה דימענט אין וואשינגטאן האט פארגעסן פרייטיק פארנאכט, אז דאס איז געווען די לעצטע נאכט חנוכה, און ניט די זיבנטע, אזוי ווי זי האט בטעות געמיינט. מיר האבן זי טעלעפאניש דערמאנט מיט דרך-ארץ און ליבשאפט, אז זי מוז צינדן אלע ליכטלעך. אחרון אחרון חביב!
אונזער אשת-חיל אין דער הויפטשטאט האט זיך געשראקן, אז זי ווערט אפשר עובר-בטל. צוזאמען מיט די שבת-ליכט האט זי אנגעצונדן די גאנצע מנורה און זיי געלאזט צורו. אמן!
בחצות, איידער זי האט זיך געלייגט שלאפן, האט זי קאנטראלירט, צי אלע ליכטלעך זיינען שוין אויסגעגאנגען. הערט א מעשה, וואס איז געשען טאקע מיט ממתקים! וואונדער איבער וואונדער - נס גדול היה פה! די אלע ליכטלעך האבן זיך שוין געהאט אויסגעלאשן, אחוץ דעם נר-תמיד אין דער מנורה! דאס ליכטל אין סאמע מיטן האט נאך דעמאלט געברענט!
די יידישע טאכטער איז אנטשלאפן געווארן אויף דער סאפע, פון וואנען זי האט געקאנט אויפמאכן ווען-ניט-ווען אן אויג און זיך צוקוקן צו דער מנורה. יעדע שעה האט זי זיך געוועקט, כדי זיך צו דערוויסן, צי דאס איינציקע ליכטל ברענגט נאך. יעדעס מאל, וואס זי האט א קוק געגעבן, האט נאך געברענט דאס ליכטל. צומארגנס ווען זי האט זיך אויפגעכאפט, האט זי געטאן נאך א קוק און... דאס ליכטל האט נאך געברענט.
ס'איז שוין 11 אזייגער שבת פרי און דאס ליכטל האלט אין איין ברענען! אמן, דינו ותיקו.
ישר כוח דינהלע! די שכינה רוט ביי אייך אין הארצן!
מיר וועלן שפעטער אין טאג באריכטן וועגן דעם נסימדיקן ליכטל ביי דינה דימענט אין שטוב. (14 דעצעמבער 2012)
נס גדול היה שם!
נס גדול היה שם! דא אין דעם צויבער-שטעטל געשעען תמיד נסים. דא אין שקיעוויטש ברענען די חנוכה-ליכטלעך, אזוי ווי די שבת-ליכט, אויף אייביק. דא ברענען יידישע נשמות אייביק ווי דער נר-תמיד. (7 דעצעמבער 2012)
אן אייביקע חנוכה
אין שקיעה-שטעטל שקיעוויטש איז תמיד חנוכה! די ליכטלעך ברענען אייביק אן צו צוצוגיסן קיין שום בוימל! נס גדול היה פה! וואונדער איבער וואונדער ברענט זיבן טעג יעדע וואך די ליכטלעך, וואס זייער וואקס שמעלצט זיך קיינמאל ניט.
(23 נאוועמבער 2012)
א צויבער-געגנט
מחמת א געוויסער סיבה האט דער עולם גערעדט אלע וואך וועגן באציאונגען. דא שרייב איך, ניט וועגן קיין טעלעפאנישע אדער אינטערנעטישע באציאונגען, נאר פון אלטמאדישע, פנים-אל-פנימדיקע באציאונגען! שטעלט זיך פאר! דערצו און נאך בעסער האט מען גערעדט וועגן דער פארבינדונג מיטן אמאל און וועגן אמאליקע באציאונגען מיט טייערע מענשן. גערעדט האט מען וועגן די לייטן, וואס באפעלקערן די פארגאנגענהייט טראץ דעם, וואס זיי זיינען שוין לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט.
אפשר איז דער עולם געווען פארקאכט אין די פרעזידענט-וואלן, בענקענדיק נאך א פשוטערער צייט, ווען די וועלט איז געווען רואיקער. אפשר פלעגן מיר זיך אמאל פילטן באקוועם, דערפאר ווייל ס'זיינען אמאל געווען טייערע פריינט און ליבע קרובים, אויף וועלכע מיר האבן זיך געקאנט פארלאזן און געטרויען און וואס האבן אונז געטרייסט, אז מיר זיינען געווען טרויעריק. אזא בענקשאפט און אזוינע זכרונות האבן מיך אפגעפירט קיין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, וואס געפינט זיך אין צויבער-שפיגל. גלויבט מיר, און גלויבט מיטן גאנצן הארצן, אז מ'דארף ארבעטן ווי א מזיק און בריה, כדי אריינצוטרעטן אין צויבער-שפיגל, ווייל נאר די מיט א ריינער נשמה מעגן אריין אין דעם צויבערלאנד.
כ'בין אויסגעוואקסן אין אזא מין געגנט, וואס עקזיסטירט שוין מער ניט. מיינע שכנים זיינען געווען די מיטצייטלער פון מיינע זיידע-באבע. כ'בין געווען דאס עלטסטע קינדל אויף אונזער גאס און אזוי ארום האב איך געהאט צוועלף זיידעס מיט צוועלף באבעס; אלע האבן געהאלטן פאר ערנסט זייער ארבעט, זייער אויפזיכט איבער די קינדער פון אונזער טייער, שיין געסל. כ'צווייפל, צי כ'האב אמאל פארלאזן די שטוב, ווען די אויגן פון מיינע ליבע שכנים האבן זיך ניט צוגעקוקט צו מיר.
מיינע אלע ,זיידעס' און ,באבעס' זיינען געווען יידיש-ריידנדיקע אימיגראנטן, וואס זיינען געקומען קיין אמעריקע פאר און נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה. זיי זיינען געקומען אין דער גאלדענער מדינה, כדי אנצופאנגען אויף ס'ניי דאס לעבן. די אלע זקנים זיינען שוין דעמאלט געווען פענסיאנירט מיט א שיינע פאר קאפקעס אין קעשענע; זיי האבן שוין געהאט איבערגעגעבן זייערע זין זייערע דערפאלגרייכע געשעפטן און פירמעס. עטלעכע זיידעס און באבעס מיינע האבן גערעדט א גוטן ענגליש און אנדערע האבן גערעדט א שוואכן ענגליש מיט א שטארקן אקצענט פון דער אלטער היים. כ'בין רעקרוטירט געווארן פון זיי, כדי צו זיין א דאלמעטשערין און זיי פארלייענען ארטיקלען פון דער אמעריקאנער פרעסע, העלפן זיי שרייבן אויף ענגליש און אויפקלערן געוויסע אמעריקאנער אויסדרוקן און זאגעכצן.
דאס זיינען געווען טייערע, איידעלע מענשן אין א וואונדערלעכער עפאכע. אוי, אמאל איז טאקע געווען א וועלט!
(16 נאוועמבער 2012)
פרייד און פריילעכקייט
יא, ס'איז טאקע דא א שקיעה-שטעטל, וואו ס'דעמערט זיך שטעדניק, נאר ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער. אין שקיעוויטש הערשט די צויבערהאפטע שקיעה, וואס גלעט תמיד די לוסטיקע תושבים.
שקיעוויטש ליגט אין צויבער-שפיגל, אויסער דער צייט און רוים. כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, מוז מען אנווענדן אלע כוחות און האבן א ריינע נשמה. אין דעם צויבער-שטעטל זיינען ניט דא קיין ענדעס און אויך ניט קיין אנהייבן, נאר אן אייביקע, לוסטיקע פארוואנדלונג, וואו אלע לעבן אין שלום בשמהה-וששון און לערנען זייערע לעקציעס מיט פרייד און פריילעכקייט. (26 אקטאבער 2012)
טיילער, טעקסאס
טיילער אין מזרח-טעקסאס איז אמאל געווען א צויבער-שטעטעל פאר יידן, וואו ס'האט זיך שטענדיק געדעמערט און ס'איז קיינמאל ניט פינצטער געווארן. אונזער געטרייע פריינדינע און שכנה העלען וואדל ע"ה איז געקומען אין 1945 פון טיילער קיין ניו-יארק. זי איז געווען אן עלעגאנטע ירושטע און האט געלעבט דא ווי א פריצה א דאנק דעם פארמעגן, וואס איר פאטער בערנעט האט איר געשאנקען.
בערנעט וואדל איז געווען איינער פון די שטאט-פאטער און דער ראש-הקהל אין טיילער. זיין פירמע ,וואדל-קאנאלי' איז נאך עד-היום-הזה באקאנט אין דער קליינער שטאט. ער איז געווען נאענט באפריינדעט מיט סאם רוסט און זשענעקאוו, די אייגנטימער פון דער נאפט-פירמע ,זשענעקאוו-רוסט'. די משפחות זשענעקאוו און רוסט זיינען אויך גרויסע גרונט-אייגנטימער אין טעקסאס.
טיילער איז געבענטשט געווארן מיטן יידישן מזל! אין משך פון דער גרויסער דעפרעסיע האט די שטאט גארניט געליטן; טיילער האט דעמאלט געבליט און געגליט א דאנק דעם אמעריקאנער נאפט-רויש פון די 30ער יארן. (19 אקטאבער 2012)
די זון מיט דער לבנה
ס'איז סוכות אין צויבער-שטעטל שקיעוויטש, וואו ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער. ביי דער אייביקער שקיעה אין שקיעוויטש זעט מען תמיד סיי די לבנה סיי די זון. (5 אקטאבער 2012)
אן אנדער וועלט איז מעגלעך
אן אנדער וועלט איז מעגלעך! אלטע זכרונות, פארגעסענע און ניט-פארווירקלעכטע טרוימען און פשוטע בעלי-חלומות זיינען זיך צונויפגעקומען מיט בטחון און א זשמעניע כשוף, כדי צו שאפן שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, וואו ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער.
דאס שקיעה-שטעטל איז אויך א צויבער-שטעטל, וואו אלץ איז מעגלעך און יעדער ייד איז אן אלכעמיקער מיט דער פארכשופטער בארירונג. דא טוט זיך אזוי ווי ס'רעדט זיך! (28 סעפטעמבער 2012)
די יומים-נוראים אין שקיעוויטש
די יומים-נוראים אין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, זיינען נאך שענער און זיסער ווי אויף אלע אנדערע מקומות אויפן ערד-קוגל. שקיעוויטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אין צויבער-שפיגל און איז א בריק צווישן די וועלטן. ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער דא ווערט קיינמאל ניט פינצטער. אין שקיעוויטש הערשט תמיד דאס רואיקע בין-השמשות.
(21 סעפטעמבער 2012)
א דימענטענע ניי-יאר-באגריסונג
אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה דימענט זאגט אירע לייענער ,לשנה טובה תכתבו ותחתמו'. לכבוד און לשבח דעם נייעם יאר און די אוצרות, וואס דער אויבערשטער וועט אין תשע"ג שענקען דער וועלט, שרייבט זי צו אירע פריינט און פארערער:
צו ראש-השנה דאנק איך די אלע לייענער, וואס האבן מיך באערט און געלייענט מיינע שריפטן. כ'ווינש אייך אלעמען אין נייעם יאר די זעלבע פרייד, וואס איר האט מיר געשאנקען אלס קארעספאנדענטין פון ,דער מאמענט'. זאלט איר אלע האבן א יאר געבענטשט מיט געזונט, ליבע און פארווירקלעכטע טרוימען. זאלט איר אלע פארמאגן שלום-במוח און שלוה. זאל אייער וועלט זיין פול מיט ליבהארציקייט און מעשים-טובים.
די יומים-נוראים זיינען תשובה-טעג. דאס איז די צייט, ווען מיר באטראכטן און אנאליזירן אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז אונזערע מעשים און מחשבות אינעם אפגעלאפענעם יאר. דאס זאל זיין אויך א צייט, ווען מיר טראכטן פון דעם, וואס מיר ווילן זיין אינעם נייעם יאר. די שווערסטע זאך אויף דער וועלט איז - ענדערן זיך אליין. מיר זיינען פעאיקע אנאליטיקער, ווען מיר זעען די מומים און פגמים אין אנדערע מענשן. ווען איר זעט זיך אליין אין שפיגל, זעט איר די חסרונות אינעם מענש, וואס קוקט אויף אייך?
און וואס איז מיט אן אפשפיגלונג, וואס וועט אייך ברענגען איבער-א-יאר צום טראכטן פון היינטיקן ראש-השנה מיט גרויס צופרידנקייט און שטאלץ, מחמת איר האט איבערגעביטן ניט בלויז זיך אליין נאר אויך די וועלט! פארמישט ניט, וואס כ'שרייב דא מיט די נארישקייטן און קלייניקייטן, וואס באגלייטן א ניי-יאר ווי, למשל, פארלירן וואג אדער איבן אייער קערפער אין א ספארט-קלוב. ווארפט-אריין אזעלכע צוזאגן אינעם רעזאלוציע-קעסטעלע און מאכט עס אויף סילוועסטער-נאכט. שוין פארטיק און שוין אפגערעדט. ניט געקלערט און ניט געטראכט. ניט געדאגהט און ניט געדאכט.
צום נייעם יאר לאמיר אלע קלייבן פארגעניגן פון העלפן אונזערע ברידער און שוועסטער. שענקט צייט אנשטאט געלט. וואס זאגט איר דערצו? און וואס איז מיט אייערע טעגלעכע טעטיקייטן? צי טוט איר תפילה און גיט צדקה יעדן טאג? צי האט איר גאט אין הארצן און זעט איר אים אין אלץ, וואס איר טוט און מאכט? ריידנדיק וועגן משיח: אויב איר שטרעבט צו פארבעסערן דאס אייגענע לעבן, פארשענערט אייער נשמה מיט מעשים-טובים און פארגרעסערט אייער אינטעלעקט מיט אינטערסאנטע ביכער און נייע אידייען. לערנט זיך אויס דענקען אויף א נייעם שטייגער.
א רבנישע עצה: שטעלט זיך א וויכטיקע פראגע, איינע, וואס ברענגט אייך צום דענקען ווי א בעל-מחשבות און ברעכט אייך אפשר דעם קאפ. איר'ט שוין באלד איינזען, אז די פראגע איז א סך וויכטיקער פונעם ענטפער.
און אחרון אחרון חביב, גייט און האט הנאה פון דעם לעבן. הערט-אויף זיין א צושויער. אלץ זעט-אויס אין גאנצן אנדערש אינעווייניק! (14 סעפטמבער 2012)
אין צויבער-שפיגל
שקיעוועיטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אינעם צויבער-שפיגל. כדי אנצוקומען קיין שקיעוויטש און הנאה האבן פון דער אייביקער שקיעה און שטערן-שטויב, וואס פארפראשעט די ארטיקע, בין-השמשותדיקע לופט, דארף מען אריינגיין אין צויבער-שפיגל.
דאס פאלק ישראל גרייט זיך איצט צו ראש-השנה און די יומים-נוראים. אונזער חשובע קארעספאנדענטין דינה דימענט, א טייערע יידישע טאכטער און מאמע, שרייבט איצט וועגן יידישן ניי-יאר:
,ראש-השנה איז א גאלדענע געלעגנהייט אנצוהייבן אויף ס'ניי, א שאנס צו מחילה, די האפענונג אויף א ניי, בעסער יאר, די געלעגנהייט איבערצומאכן אונזערע לעבנס. דאס זיינען די אמתע מתנות, וואס די יומים-נוראים שענקען אונז.
וואס דארף מען טאן, כדי צו האבן א גמר חתימה טובה? מוז מען פארניכטן קרעבס אדער הונגער, איינפירן שלום איבער דער וועלט אדער אפרייניקן די נאטור-אומגעבונג פון פארמיסטיקטונג און פארפעסטיקונג? כ'באטראכט פאר וויכטיק אזעלכע טאטן אבער כ'האלט, אז ס'זיינען דא נאך-וויכטיקערע, נאך מער באדייטונגספולע ענדערונגען. אום צו בייטן באמת דעם עולם, מוז מען ענדערן א יחיד דאס לעבן. אין קיין געלט האנדלט זיך עס ניט דא. (7 סעפטעמבער 2012)
דאס צויבער-שטעטל
די זון גייט קיינמאל ניט אונטער אין שקיעוויטש! דער פייער-באל האלט זיך שטענדיק ביים האריזאנט, וואו ער בענשט און באלייכט דעם ערד-קוגל מיט די לעצטע ליכט-שטראלן פון טאג. דא דעמערט עס זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער; אין דעם צויבער שטעטל הערשט תמיד דאס בן-השמשות און די רואיקייט, וואס באגלייט די צייט פון טאג.
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן און ארבעטן איבערן מענשלעכן שכל, כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, וואו ס'ליגט דאס צויבער-שטעטל שקיעוויטש! (31 אויגוסט 2012)
דער צויבער-שפיגל
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן ווי א מזיק, בכדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל! דאס שקיעה-שטעטל איז א וואונדערלאנד און ס'ליגט אינעם כשוף-שפיגל. קיינער ווייסט ניט בעסער פון דעם ווי דינה דימענט, אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן, וואס האט אליין אויסגעטראכט דעם נאמען ,שקיעה-שטעטל'.
אונזער דימענטענע פעלעטאניסטין שרייבט היינטיקע וואך:
אן צו קוקן אויפן לוח ווייס איך תמיד, ווען ראש-השנה דערנענטערט זיך! די בעל-הביתטע-גענע ווערט אקטיוו און יאגט זיך. ביי נאכט זע איך אין חלום אן אויוון פול מיט עפל-קוכנס, אויפן אויוון גרויסע טעפ מיט הינדלעך און יויך, מערן-צימעס, ברוסט-דעקל, גרויסע פענער מיט געבראטענע הינדלעך, דורכגעווייקט מיט בראטנזופ, כלערליי קוגלעך און שאקאלאדענע קוכנס מיט ניסעלעך.
כ'מוז ארויסשלעפן די טיש-טעפעכער, די עלעגאנטע כלים און דאס טיש-זילבער פון די שענק אין קעלער.
בחרם פרעג איך זיך, ווען וועסט דו זיך גרייטן צו די יום-טובים? די בעל-הביתטע איז דער נאמען פון א ספעציעלער גענע ביי יידישע פרויען. כ'בין סיי אן אונגארישע סיי א רוסישע יידענע, א מומחהטע אין באזונדערע צוויי קאך-קונסטן. פאר א מיטלשול-לערערין איז ניט דא קיין מער קאכיקע צייט פון יאר, און דאס זעלבע איז אמת פאר א יידישער טאכטער. יעדן הארבסט ווער איך געשאסן איינצייטיק מיט צוויי קוילן: דער אנהייב פונעם נייעם לערן-יאר און ראש-השנה, פרישע צוויי אנהייבן. געוואלד! ווינד און וויי איז מיר! וואס זאל א יידישע מאמע טאן?! אן עצה! כ'האב ניט קיים כוח צו שיסן צוויי האזן מיט איין שאס און טאנצן מיט איין מאל אויף צוויי חתונות!
ווען ראש-השנה געפאלט פריצייטיק, שטעלן זיך מיין וועלט און די האר קאפויער און כ'ווער אין גאנצן משוגע. אויב די יומים-נוראים קומען-אן שפעטצייטיק, איז מיר א סך גרינגער. דער לוח און דער קאלענדאר זיינען ניט קיין פריינט, וואס ארבעטן-צוזאמען; זיי זיינען, פונקט פארקערט, שונאים. אפטמאל האב איך די מיינונג, אז דער קאלענדאר איז א שונא-ישראל!
ווען די יום-טובים פאלן-אויס אין מיטן אדער סוף סעפטעמבער איז דער פאניק ניט אזא געוואלדיקער. דאס איינציקע מאל, וואס כ'פילט זיך באקוועם איז ווען ראש-השנה פארשפעטיקט זיך.
א חלום ווי אזוי צו מאכן א ראש-השנהדיקע סעודה קאן כהרף-עין מגולגל ווערן אין א קאשמאר! כ'זארג זיך ווי אזוי צו גרייטן ווי געהעריק צום טיש. כ'האב מורא, אז דער יויך וועט זיין פארוואסערט אדער דאס עפל-קוכן וועט זיך ברעקלען און צעפאלן. יעדע בעל-הביתטע ווערט געפייניקט פון א יום-טוב-נעווראטישקייט! אונזערע מאמעס און באבעס האבן אונז געמאכט פאר נעווראטישע מזיקים, וואס יאגן זיך, כדי אלץ זאל זיין ,כדין-וכדת' צו ראש-השנה! כ'בין שוין צו אלט צו האראווען אזוי! יעדן ראש-השנה זאג איך זיך אליין צו, אז איבער-א-יאר וועט מיר א רעסטאראן אלץ צושטעלן אויף באשטעלונג. ליגן זאג איך נאר זיך אליין.
מאכן אלץ מיט די אייגענע הענט מאכט נאך פריילעכער און זיסער א יום-טוב! אלס יידישע טאכטער און בעל-הביתטע איז מיין פליכט צו פאראייביקן אונזער קולטור און אמונה מיט סעודות, געמאכט פון סאמע אנהייב מיט אייגענע הענט אין דער היים. אזא טראדיציע לערנט-אויס אונזערע קינדער ווי אזוי בציבור צו דאווענען און פראווען אונזערע יום-טובים. אט-אזוי פארוואנדלט זיך דער היינט אינעם מארגן און דער נעכטן ווערט פאראייביקט! (24 אויגוסט 2012)
שטעטלדיקע פילאסאפיע
שטעטלדיקע פילאסאפיע פאסט זיך אויך צו דער מאדערנער וועלט! אויף שטעטלדיקער פילאסאפיע שטייט ,דער מאמענט'. דאס שקיעה-שטעטל לעבט אויף אייביק א דאנק די טרוימען און ליבשאפט, וואס ברענען אין יידישע הערצער אומעטום.
אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה רויטמאן האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז פון איצט אן שרייבט זי אונטער איר מיידלשן נאמען דימענט. זי האט שוין ביז אהער פארפאסט אירע ארטיקלען און באריכטן מיטן נאמען רויטמאן. אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין שרייבט היינטיקע וואך:
,דער סאמע מאמענט, וואס כ'האב געלעזן די ערשטע שורה אין ,אויב ניט נאך העכער', האב איך רעאליזירט, אז כ'קען שוין די מעשה. פון איר האב איך שוין פריער געוואוסט, ווייל כ'האב געלייענט די קורצע דערציילונג אין א ראמאן פון אלי וויזעל ,סאמוועיר א מאסטער'. דאס איז געווען פאר מיר א מאדנע געשעעניש; די גאנצע מעשה האב איך געדענקט ווארט-פאר-ווארט. פראפעסאר וויזעל האט, פארשטייט-זיך, באקאנט געמאכט אין זיין בוך, אז י. ל. פרץ איז דער מחבר.
דאס וואס האט מיך אויפגעפרישט דעם זכרון איז פרצעס אויסלאכן די ליטוואקעס. ,ליטוואקעס, ווער קאן זיי זאגן א ווארט? זיי ווייסן שוין אלץ! דער פאראגראף לעזט זיך אזוי:
,איינמאל איז אבער אנגעקומען א ליטוואק; לאכט ער! איר קענט דאך די ליטוואַקעס; פון מוסר-ספרים האַלטן זיי ווייניק, דערפאר שטאפּן זיי זיך אן מיט ש”ס ופּוסקים. ווייזט דער ליטוואק אַ בפירושע גמרא — די אויגן שטעכט ער אויס! אפילו משה רבינו, ווייזט ער, האט ביים לעבן נישט געקענט ארויף אויפן הימל, נאר געהאלטן זיך צען טפחים אונטערן הימל! נו, גיי שפּאר זיך מיט א ליטוואק!'
פאראן א ריי זאכן, וואס מ'קאן , נאטירלעך, אויך זאגן אויף די חסידים אבער זייערע מעשיות זיינען פול מיט חן און כשוף און קיין געשיכטן-דערציילער האט ביז איצט נאך ניט איבערגעטראפן די חסידישע פעאיקייט און תאוה צו מעשהלעך. די דערציילונג האט מיך באצויבערט אזוי שטארק ווי זי האט מיך פארכשופט דאס ערשטע מאל, ווען כ'האב זי געלייענט העט מיט פיל יארן צוריק.
די לעדענגע דערציילט זיך אזוי: ,ווען א צדיק ווערט נפטר, פארגיסט דער אויבערשטער צוויי טרערן אין ים אריין'.
פאר דער מערהייט מענשן איז דאס פראסט, פשוט און בקיצור נאר א לעגענדע; פאר מיר איז איז דאס גאר באדייטנדיק און האט א ספעציעלן חן און טעם, מחמת... ווען כ'בין געווען א קליין מיידעלע, האב איך געגלויבט, אז ווען גאט וויינט, וויינט ער מיט פערל. דאס לעצטע מאל, וואס כ'האב געהאט אזא געדאנק איז געווען מיט 59 יאר צוריק! ס'איז דאך ניט שלעכט פאר אן אלטער יידענע!
א שיינעם דאנק פארן דערמאנען מיך אין אט-דער וואונדערבארער מעשה. (17 אויגוסט 2012)
אייביקע, אלוועלטלעכע פראגעס
אונזער גענעדיקע, אנשטענדיקע קארעספאנדענטין דינה רויטמאן פון וואשינגטאן האט אונז געבענטשט ווידער אמאל מיט א וואונדערפולן עסיי. פרוי רויטמאן, א מיטלשול-לערערין און אן אשת-חיל, איז די, וואס האט אויסגעטראכט דעם אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל'. אין איר עסיי באהאנדלט זי א לעבנס-פראגע, וואס שטעלט זיך אין די מעשיות ,באנטשע שווייג' פון י. ל. פרץ און ,גימפל תם' פון י. ב. זינגער. פריינדין רויטמאן שרייבט:
,ס'זיינען יא דא אייביקע פראגעס: צי עקזיסטירט גאט? וואס איז די באדייטונג פון דעם לעבן? צי לעבט די נשמה ווייטער נאכן טויט? ווער זיינען די למד-ואו-צדיקים? ווען וועט דער יצר-טוב באזיגן דעם יצר-הרע. ווען איז גענוג גענוג? צי איז דא אזא באגריף ווי גענוג?
קעניג מידאס האט ניט געהאט גענוג גאלד און דאס האט אים אפגעקאסט דער איינציקער זאך, וואס ער האט ליב געהאט! אלאדין האט ניט פארמאגט גענוג וואונשן און זאכן און ס'האט אים שיעור ניט אפגעפגרט. וואס זאגט מען אויף יוספס ברידער אדער אויף רומפלסטילצקין? און וואס איז די לאגע מיט יעדן אלכעמיקער? אויב מ'גלויבט דעם בריטישן עקאנאם און אויטאר דזשאן לאק, אזוי גייט יעדע מלחמה.
אין דער יידישער ליטעראטור זיינען פאראן צוויי פארשוינען, וואס האבן זיך אפשר געשטעלט די זעלבע פראגעס. די צוויי טיפן זיינען געקומען צו אן אויספיר, וואס דאס רוב אנטאגאניסטן און די מערהייט לייענער וואלטן ניט פארשטאנען.
אין ,גימפל תם' איז דער העלד א מענש, וואס האט ניט קיין סך באדערפענישן. מ'זאל חס-ושלום ניט ווערן פארמישט אדער פארפירט פון דעם טיטל ,גימפל תם'. גימפל גלויבט יעדעס ווארט, וואס מ'זאגט אים. צי איז ער א גלויבער, ווייל ער איז א נאר אדער א לעמישקע, צי איז ער א גלויבער, מחמת ער האלט, אז אזוי ווי ער זיינען אלע מענשן גוטוויליק?
אין הארצן האט גימפל ניט קיין תאוה צו ליגנס אדער פארדאכטן, ווייל ער גלויבט, אז יעדער איינער איז אזוי ווי ער. אפילו ווען מ'טוט אים אפ אויף טערשיק, האלט ער פארט פאר ערלעך יעדן לייט. ווען מ'שטעלט אים פנים-אל-פנים מיט די גרעסטע שקרים, זעט ער ניט דעם מום אדער פגם נאר אין זיך אליין און ניט אין קיין אנדערן. גימפל ווייסט, וואס ער האלט פאר טייער און וויכטיק: די ליבע און זיין משפחה. אזוי באשליסט ער וואס גענוג איז און ווען גענוג איז גענוג און אזוי ארום איז ער לוסטיק און גליקלעך.
אונזער צווייטער העלד באנטשע אין דער קורצער דערציילונג ,באטשע שווייג' האט גארניט דערווארט פונעם לעבן. ער האט אפילו ניט דערווארט די פשוטסטע מזונות אדער נאכטלעגער. ער האט ביי קיינעם גארניט געבעטן. אפילו ווען ער איז באעוולט געווארן, האט ער גארניט געבען, ניט ביי מענשן און ניט ביי גאט. ער האט אנגענומען זיין חלק-עולם-השקר, אלץ געליטן שטילערהייט און געטראגן שטילערהייט יעדע לאסט אויף די אייגענע אקסלען. פאר די היינטיקע לייענער איז דאס א פרעמדער און א מאדנער באגריף אן שום פארגלייך און וואס איז אפשר פאר זיי איבערן מענשלעכן שכל.
א מאדערנער לייענער וואלט געפרעגט: ,זיכער האט ער געבעטן א שטיקל ברויט?' קיין שטיקל ברויט האט ער אויך ניט געבעטן. באנטשע האט נאר געבעטן מיט די אויגן. אפילו ביי דער גזיסה האט ער גארניט געבעטן. אין לעבן איז ער אבער קיינמאל ניט געווען אנטוישט. ער איז אפשר געווען טרויעריק, הונגעריק אדער ארעם מיט קאלטע פיס און הענט אבער ער האט זיך קיינמאל ניט צעבייזערט און זיך קיינמאל ניט באקלאגט, ניט אויף לייט און ניט אויף גאט. וואס נאר ער האט פארמאגט, איז דאס געווען גענוג. סוף-כל-סוף גייט ער אריין אין דער אייביקייט אן שום צארן און אן קיין טענות.*
צי איז דא א פראגע אין דער מעשה? די צוויי שריפטשטעלער באהאנדלען אונז זייער גוט און שטעלן אונז צו דעם ענטפער אויף דער פראגע, וואס איז אפשר א שאלה און א קלאץ-קשיא אין איין געזונט, כשר פעקעלע. די מחברים פארזיכערן אונז, אז ענדלעך איז יעדער פארשוין באוויליקט געווארן מיט זיין חלק-עולם-הבא, אזוי ווי ער האט געבעטן.
און אויב דאס איז אמת, פארוואס לאכט דער קטיגור צום סוף? (10 אויגוסט 2012)
אייביקייט
שקיעוועיטש איז טאקע דאס איינציקע שטעטל אויף דער וועלט. דא אין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, איז ניט דא קיין צייט; די אייביקייט הערשט דא, וואו ס'דעמערט זיך תמיד אבער ס'טונקלט זיך קיינמאל ניט. דאס שקיעה-שטעטל איז, אזוי ווי די שקיעה אליין, א בריק צווישן נאכט און טאג, צווישן דעם עולם-האמת און דעם עולם-השקר, צווישן דער פארגאנגענהייט און צוקונפט. אין שקיעוויטש איז דא נאר די אייביקע קעגנווארט!
שקיעוויטש איז א שטיקל פאבל און בעלעטריסטיק, וואס עקזיסטירט טאקע באמת און וואו די רעאליטעט פליסט און בלישטשעט אזוי ווי א שיינע פאעמע! (3 אויגוסט 2012)
שקיעוויטש
דאס שקיעה-שטעטל הייסט שקיעוויטש און ליגט אין סאמע הארצן פון יידישלאנד. שקיעוויטש איז אויפגעבויט געווארן מיט די האפענונגען, טרוימען און זכרונות פון פשוטע, הארציקע יידן, וואס זאגן זיך אפ צו שטארבן, וואס קאנען קיינמאל ניט אומקומען, ווייל זיי זיינען אומשטערבלעך!
אין שקיעוויטש הערשט תמיד די שקיעה מיט גרויס זיסקייט; ס'איז שטענדיק בין-השמשות, די בריק צווישן טאג און נאכט און צווישן צוויי וועלטן! ס'איז שטענדיק די צייט, ווען מ'רוט זיך אפ און גרייט זיך צו עסן.
אין שקיעוויטש ווייסט מען ניט פון קיין צרות און אנגסטן. מ'ווייסט נאר פון שלום, פריינטשאפט און גליקלעכקייט.
(27 יולי 2012)
יידיש ביי דער שקיעה
דאס שקיעה-שטעטל איז א יידיש ,בריגאדון', וואו ס'איז תמיד שבת און די פרילינגדיק-ווארעמע שקיעה איז די אייביקע און איינציקע צייט. אין דעם ניי-אנטשטאנענעם שטעטל איז שטענדיק זעקס ביז זיבן אזייגער, ווען מ'זאל זיך אפרוען מיט א קליין מאכלע און א גלעזל שאפמאניער. ס'איז שטענדיק די שקיעה-צייט, ווען די ארבעט איז פארטיק און די אלע שייכותדיקע אנגסטן זיינען שוין אויס.
צו דער קאטעגאריע פאסט זיך גלענצנדיק אט-דער באריכט וועגן אביגעיל הירש, א קינעמאטאגראפין פון טאראנטא, וואס מאכט א געשיכטלעכן פילם וועגן דער נאכחורבנדיקער יידישער קולטור און שפראך.
היינטיקע וואך ווען די סאמע ערשטע איינוואוינער זיינען אנגעקומען צום ערשטן מאל אינעם שקיעה-שטעטל, כדי זיך אריינצוקלייבן אין זייערע נייע היימען, האבן זיי אויסגעפונען, אז אביגעיל הירש האט זיך שוין געהאט אריינגעצויגן אין אן אייגענער שטוב אויף דער הויפט-גאס!
זי האט זיך באזעצט אינעם שקיעה-שטעטל, ווייל שוין העכער איין יאר מאכט זי א דאקומענטארן פילם וועגן יידיש נאך דער שואה. די הערט די ניין-זאגער ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי און האלט, אז יידיש שפילט נאך אלץ א וויכטיקע ראלע אין ישראל און די תפוצות. זי איז פארקאכט אין דער יידישער קולטור-ירושה און וויל זי פרעזערווירן און פאראייביקן, כדי קינפטיקע דורות זאלן הנאה האבן פון דער רייכער קולטור און שפראך.
הירשס פילם קאנצענטרירט זיך אויף דריי דורות שוישפילער און אנאליזירט דאס געזונט און לאגע פון יידיש אין 21סטן יארהונדערט. זי שילדערט די האראוואניע פון שמואל עצמון, א ניצול-געווארענער פון חורבן, וואס האט געשאפן א יידיש טעאטער אין תל-אביב ,יידיש שפיל'.
חברטע הירש האט אויך פילמירט בריינע וואסערמאן, די טאכטער פון דער קאנאדער אקטריסע דארע וואסערמאן, וואס האט נאכן חורבן געשאפן א טעאטראלישן אנסאמבל. די טאלאנטפולע, ליבהארציקע פילם-רעזשיסארין האט אויך פילמירט מילענע קארטאווסקי, א יונגע שוישפילערין אין פאריז, וואס האט זיך פארליבט אינעם יידישן טעאטער און טרעט-ארויס אין יידישע מוזיקאלישע פראגראמען.
די וואס האבן ליב די יידישע שפראך און קולטור קאנען באזוכן הירשס אינטערנעט-זייט:
IndieGoGo: Yiddish: A Tale of Survival 1
אויף דער זייט קאן מען זען עפיזאדן פון איר פילם און שענקן א ביישטייערונג. אביגעיל הירש איז די פארזיצערין פון AskAbigail Productions אין מאנטרעאל. אביגעיל קומט פון א יידישער משפחה, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. ,דער אינטערנאציאנאלער יידישער טעאטער-פעסטיוואל' האט אנטוועקט אין איר א הייסע ליבשאפט צו דער יידישער שפראך, וואס איז די סיבה פארוואס זי מאכט אזא פילם. (20 יולי 2012)
____________________________________________________________________________________________
די שקיעה איז א ספעציעלע צייט ביי יידן; זי איז דער אנהייב פונעם נייעם טאג, ווייל דער יידישער לוח איז א לבנהדיקער. און די לבנה איז נאך אלץ דער ביסטער שדכן! די שקיעה איז הן דער אלף (אנהייב) הן דער תו (סוף) און אויך ניט ביידע; זי איז אן אייביקער מאמענט אזוי ווי דער שבת, ווען דער עולם-הזה און עולם-הבא פאראייניקן זיך אזוי ווי דער רוח-הקודש און די שכינה פאראייניקן זיך שבת און געבוירן א נייע וואך.
דער אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל' איז אונז געשאנקען געווארן פון אונזער לייענערין דינה רויטמאן פון קרייז מאנטגאמערי אין מארילאנד. זי האט אונז דערציילט היינטיקע וואך אין אן ע-בריוו, אז זי איז אויסגעוואקסן נאכן חורבן אין א יידישער געגנט אין פילאדעלפיע; באצייכנט האט זי די געגנט און די צייט ווי א שקיעה-שטעטל, וואו די זון איז פארגאנגען איבער א שטארבנדיקער פארגאנגענהייט און וואו אלץ מכוח דער אמאליקער וועלט האט געהאלטן אין וועלקן און פארוויאנעט ווערן.
דעם וואונדערשיינעם אויסדרוקן האבן מיר צו פארדאנקען פרוי רויטמאן, ווייל פון אונזער פערספעקטיוו באדייט ער ווידערגעבורט און א פרישן אנהייב! דער טערמין מיינט פאר אונז אייביקייט און אחדות. די שקיעה איז דער מאמענט פון טאג, וואס איז ניט קיין אנהייב און אויך ניט קיין ענדע און איז איינצייטיק ביידע, אן אייביקער מאמענט, וואס, אזוי ווי דער אייביקער ייד, שטארבט קיינמאל ניט.
דאס שקיעה-שטעטל איז טאקע א גן-עדן, וואו ס'איז תמיד שבת.
די שכינה-תקופה (דינה דימענט, קארעפסאנדענטין, וואשינגטאן)
די שכינה איז שוין דא און הערשט איבער דעם עולם! ,וואו דער שווארצער פעפער וואקסט' וועלן מיר שוין באלד ווייזן די אלע מענער, די חוצפהדיקע דעה-האבער, ווי אזוי צו רעגירן איבער דער וועלט. 4:18 אזייגער פארטאג דעם 24סטן דעצעמבער איז אן ענערגיע-פולס, דער משיח-שטראל, דורכגעדרונגען דעם ערד-קוגל, ענדערנדיק די ענערגיע פון אונזער פלאנעט פון א מענלעכער אויף א ווייבלעכער. נאר עטלעכע מענשן האבן געפילט דעם פולס אדער אים געזען מיט דער ספירה חכמה, באקאנט ביי די הינדוען ווי דאס דריטע אויג.
די דאזיקע ענדערונג איז פארגעקומען אן שום טומל, חורבנות און אן קיין גיהנמדיקע שרפות. א פרוי, באזונדערש א כשר ווייבל, האט פיינט צו פארקאכן א קאשע אדער מאכן א באלאגאן; א יידישע טאכטער איז א דורף-שלום, וואס וויל קיינמאל ניט מכלה מאכן קיינע חפצים אדער מצבים. זינט די וועלט איז דער עולם, זינט אדם הרשונס יארן, מאכט אן אשת-חיל צורעכט אויף אן ווייבערש-איידלן אופן די באלאגאנעס, וואס מענער מאכן (אויף אזא געוואלדיקן שטייגער), מיט וועלכע זיי צייכענען זיך אויס. פון די ברעקעלעך אויפן טיש אין קיך ביז די קרבנות פון די מלחמות, וואס זיי פירן, בכדי צו לערנען בלק מיט זייערע בייזע ברידער שטייט תמיד אן איידעלע פרוי הינטער די קוליסן, ווארטנדיק צורעכט צו מאכן די סיטואציע, פארבעסערן די לאגע און ארויפפירן די מענער אויפן דרך-הישר.
צוריק מיט א מאנאט האט די העכסטע פרוי, די שכינה, אפגערייניקט פון דיל דעם סאמע לעצטן באלאגאן. פרויען אומעטום, פאראייניקט זיך אונטער דער פאן פון דער שכינה! מיר וועלן פארוואנדלען דעם עולם-השקר אינעם עולם-האמת. מיר וועלן דערמאנען אונזערע טייערע מענער, אז ס'איז כדאי צו האבן אנדערע מיינונגען און אידייען. מיר וועלן דערמוטיקן און פארשפרייטן א נייעם סארט אינדיווידועליזים. דער עולם פליסט-איבער מיט כלערליי מענשן, מיט א וועלט מיט לייטן: פארוואס דארף יעדערער טראכטן אויף אן ענלעכן אופן מיט די זעלבע געדאנקען און האבן די זעלבע אידייען? האבנדיק און האדעווענדיק א סך קינדער אין דער אגריקולטור-תקופה, אום צו האבן גענוג ערד-ארבעטער האבן מיר זיך דערוואוסט, אז מ'קאן הויכשעצן פארשידענערליי פערזענלעכקייטן און פעסטשטעלן בציבור אן אלגעמיינעם ציל, וואו אלע טראגן די אחריות און וואו יעדערער אנטשיידט דעם אייגענעם גורל.
לערנען א לעקציע דארף ניט און זאל ניט זיין קיין פיינלעכער, אנגעווייטיקטער פראצעס... סיידן מ'איז אן עקשן. פון איצט אן וועלן מער ניט עקזיסטירן קיין רציחות און געוואלד-טאטן. גוטע ברידער, ווייבלעכקייט מיינט ווייכקייט דערקלערן די גוטע שוועסטער! כאפט זיך אויף, באלאגאנשטשיקעס, ניט-פארגינער, פארוויסטער און פאראומרייניקער, מענשן-פרעסער און די, וואס מיינען, אז ס'וועלן תמיד זיין משרתים צום וואשן אייערע שמוציקע פאדלאגעס.
די ענדגילטיקע ענדערונג וועט זיין: יעדן אוונט וועלן מיר עסן וועטשערע בציבור און בשלום ביים זעלבן טיש, געניסנדיק פון א בשותפותדיקן שמועס און ריידנדיק איינער מיטן צווייטן אן שום קעשענע-טעלעפאן, ע-פאסט, טעלעוויזיע אדער ראדיא.
דאס איז די שכינה-תקופה, ווען מענשן וועלן ענדלעך פארשטיין איינער דעם אנדערן, באזייטיקן די מניעות, וואס שטערן אונז צו פארשטיין אונזערע שכנים און פארהיטן אונז צו רעספעקטירן זייערע געדאנקען, אידייען און לעבנס-שטייגער. דאס איז די עפאכע, ווען די וועלט זיגט איבער אלע שטערונגען.
די שכינה איז די ווייבלעכע פערזענלעכקייט פונעם רבונו-של-עולם, וואס פליסט-אריין אין דעם מענשנס רוח דורך דער ספירה מלכות. דער מענלעכער אספעקט פונעם בורא-עולם שטראלט-אריין אין גייסט דורכן כתר. ביידע כאראקטער-שטריכן פונעם ,אין סוף' טרעפן זיך צוזאמען און פאראייניקן זיך אין הארצן אין דער ספירה תפארת. די שכינה איז די אלוועלטלעכע מוטער, וואס אינטערעסירט זיך מיט יעדן נפש. די שכינה איז די לבנה און די נאכט, די וויבלעכע פערזענלעכקייט, וואס בארואיקט און טרייסט יעדע באשעפעניש. ברוך הבא אין דער שכינה-תקופה. (מערץ 2012)
א גראנדיעזע געבורטסטאג-פייערונג
דאס שקיעה-שטעטל ליגט אין א יידיש וואונדערלאנד, וואו ס'הערשט דער כשוף, וואו אלע זיינען תמיד לוסטיק און פריילעך און וואו ס'איז שטענדיק בין-השמשות. אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה דימענט איז אזא מין אליציע, וואס גייט-אריין אין צויבער-שפיגל און געפינט דארט א וואונדערלאנד מיט כלערליי טשיקאווע און מאדנע פארשוינען.
פון דעם וואונדערלאנד שרייבט אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין:
אז כ'האב געהאלטן אין אויסוואקסן, האט מיין מאמע ע"ה אפט באטאנט, אז ,יעדע זאך באלאנגט אויף א געוויסן פלאץ און יעדער פלאץ פאסט זיך צו געוויסע זאכן'. מיין מאמע האט, אפנים, גערעדט וועגן זאקן און אונטערוועש און זייער פלאץ אינעם שופלאד. מיין שעפערישקייט איז אבער חל אויף גרעסערע און בעסערע זאכן ווי הייזקעלעך מיט זאקנס און האט ניט קיין שום גרענעץ! ווען כ'טראכט פון א פלאץ, וואס פאסט זיך גלענצנדיק צו אלצדינג, איז פאר מיר ניט דא קיין אנדער ארט ווי די מעטראפאליע ניו-יארק, די שטאט, וואס שלאפט קיינמאל ניט.
וואס האב איך געטאן מיט עטלעכע וואכן צוריק אין ניו-יארק? כ'בין געפארן דארט אהין, כדי צו פייערן דעם צווייטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט'. אפשר טראכט איר ביי זיך: ,קיין גרויסע גדולה איז דאס ניט'. מסכים וואלט איך געווען מיט אייך אין נארמאלע אומשטענדן. ווען מ'נעמט אבער אין באטראכט, אז דאס איז געווען דער געבורטסטאג פון א יידישער צייטונג און אויף דער וועלט זיינען שוין מער ניט פאראן קיין יידישע צייטשריפטן, איז דער צווייטער געבורטסטאג פון א יידישן זשורנאל ניט בלויז א גרויסע גדולה, נאר 104 וואכן שטעלן-פאר מיט זיך א נס!
אזא דערגרייכונג דערמאנט מיך אין דעם מעשהלע ,דער קליינער לאקאמאטיוו, וואס קאן'. פאראן א סך ניין-זאגער, וואס מאכן אלץ אוועק מיט דער האנט און באצייכענען יעדן אויפטו ווי א קלייניקייט. א יידישע צייטונג מיט א טיראזש פון 130,000 לייענער ברענגט א ייד צום טאנצן מיט גרויס אויפהייטערונג, באזונדערש ווען מ'נעמט אין אכט די תקופה, בעת וועלכער אזא צייטונג עקזיסטירט, ווען ס'זאל שוין מער ניט עקזיסטירן קיין שום יידישע צייטשריפטן; דעריבער האבן מיר געהוליעט ווי ניקאלייעווסקע אריסטאקראטן, לויבנדיק די טאלאנטפולע, איבערגעגעבענע יידן, וואס האבן געשאפן אזא זשורנאל על-רגל-אחד בלויז נאר מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ! מיר האבן באזונגען דאס יידישע לשון צוזאמען מיט זיינע פען-מייסטער און דענקער. אין ,האטעל פלאזא' ביי דער טיי-שטונדע, אין עסזאל פון ,האטעל קארלאיל' און אין ,רעסטאראן סיריא' אין ,האטעל פיער' האבן מיר פארבראכט א גאנצע וואכן-ענדע, באערנדיק דעם לעצטן רענייסאנס-מענש ד"ר אוצר נאמאסט, וואס זיין עלעגאנץ, הומאר און איינזיכט האבן צוזאמען מיט זיינע קאלעגן פראדוצירט א לעבעדיק קונסט-ווערט. יעדעס עלעגאנט שמחה-ארט האט אפגעשפיגלט די דערגרייכונגען פון אונזער פובליקאציע און די אויפטוען פון אירע שרייבער; יעדער מאמענט איז איבערגעפלאסן מיט פרייד און פריילעכקייט. יעדער טאסט איז געווען פאר זיך א פייערונג פון דעם טאלאנט און אינטעלעקט פון די חשובע יידן, וואס האבן געשאפן און מאכן יעדן חודש ,דער מאמענט'.
(פעברואר 2013)
נס-גדול בושינגטון
עקסטרע! נס גדול היה פה בושינגטון! אונזער דימענטענע קארעספאנדענט דינה דימענט אין וואשינגטאן האט פארגעסן פרייטיק פארנאכט, אז דאס איז געווען די לעצטע נאכט חנוכה, און ניט די זיבנטע, אזוי ווי זי האט בטעות געמיינט. מיר האבן זי טעלעפאניש דערמאנט מיט דרך-ארץ און ליבשאפט, אז זי מוז צינדן אלע ליכטלעך. אחרון אחרון חביב!
אונזער אשת-חיל אין דער הויפטשטאט האט זיך געשראקן, אז זי ווערט אפשר עובר-בטל. צוזאמען מיט די שבת-ליכט האט זי אנגעצונדן די גאנצע מנורה און זיי געלאזט צורו. אמן!
בחצות, איידער זי האט זיך געלייגט שלאפן, האט זי קאנטראלירט, צי אלע ליכטלעך זיינען שוין אויסגעגאנגען. הערט א מעשה, וואס איז געשען טאקע מיט ממתקים! וואונדער איבער וואונדער - נס גדול היה פה! די אלע ליכטלעך האבן זיך שוין געהאט אויסגעלאשן, אחוץ דעם נר-תמיד אין דער מנורה! דאס ליכטל אין סאמע מיטן האט נאך דעמאלט געברענט!
די יידישע טאכטער איז אנטשלאפן געווארן אויף דער סאפע, פון וואנען זי האט געקאנט אויפמאכן ווען-ניט-ווען אן אויג און זיך צוקוקן צו דער מנורה. יעדע שעה האט זי זיך געוועקט, כדי זיך צו דערוויסן, צי דאס איינציקע ליכטל ברענגט נאך. יעדעס מאל, וואס זי האט א קוק געגעבן, האט נאך געברענט דאס ליכטל. צומארגנס ווען זי האט זיך אויפגעכאפט, האט זי געטאן נאך א קוק און... דאס ליכטל האט נאך געברענט.
ס'איז שוין 11 אזייגער שבת פרי און דאס ליכטל האלט אין איין ברענען! אמן, דינו ותיקו.
ישר כוח דינהלע! די שכינה רוט ביי אייך אין הארצן!
מיר וועלן שפעטער אין טאג באריכטן וועגן דעם נסימדיקן ליכטל ביי דינה דימענט אין שטוב. (14 דעצעמבער 2012)
נס גדול היה שם!
נס גדול היה שם! דא אין דעם צויבער-שטעטל געשעען תמיד נסים. דא אין שקיעוויטש ברענען די חנוכה-ליכטלעך, אזוי ווי די שבת-ליכט, אויף אייביק. דא ברענען יידישע נשמות אייביק ווי דער נר-תמיד. (7 דעצעמבער 2012)
אן אייביקע חנוכה
אין שקיעה-שטעטל שקיעוויטש איז תמיד חנוכה! די ליכטלעך ברענען אייביק אן צו צוצוגיסן קיין שום בוימל! נס גדול היה פה! וואונדער איבער וואונדער ברענט זיבן טעג יעדע וואך די ליכטלעך, וואס זייער וואקס שמעלצט זיך קיינמאל ניט.
(23 נאוועמבער 2012)
א צויבער-געגנט
מחמת א געוויסער סיבה האט דער עולם גערעדט אלע וואך וועגן באציאונגען. דא שרייב איך, ניט וועגן קיין טעלעפאנישע אדער אינטערנעטישע באציאונגען, נאר פון אלטמאדישע, פנים-אל-פנימדיקע באציאונגען! שטעלט זיך פאר! דערצו און נאך בעסער האט מען גערעדט וועגן דער פארבינדונג מיטן אמאל און וועגן אמאליקע באציאונגען מיט טייערע מענשן. גערעדט האט מען וועגן די לייטן, וואס באפעלקערן די פארגאנגענהייט טראץ דעם, וואס זיי זיינען שוין לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט.
אפשר איז דער עולם געווען פארקאכט אין די פרעזידענט-וואלן, בענקענדיק נאך א פשוטערער צייט, ווען די וועלט איז געווען רואיקער. אפשר פלעגן מיר זיך אמאל פילטן באקוועם, דערפאר ווייל ס'זיינען אמאל געווען טייערע פריינט און ליבע קרובים, אויף וועלכע מיר האבן זיך געקאנט פארלאזן און געטרויען און וואס האבן אונז געטרייסט, אז מיר זיינען געווען טרויעריק. אזא בענקשאפט און אזוינע זכרונות האבן מיך אפגעפירט קיין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, וואס געפינט זיך אין צויבער-שפיגל. גלויבט מיר, און גלויבט מיטן גאנצן הארצן, אז מ'דארף ארבעטן ווי א מזיק און בריה, כדי אריינצוטרעטן אין צויבער-שפיגל, ווייל נאר די מיט א ריינער נשמה מעגן אריין אין דעם צויבערלאנד.
כ'בין אויסגעוואקסן אין אזא מין געגנט, וואס עקזיסטירט שוין מער ניט. מיינע שכנים זיינען געווען די מיטצייטלער פון מיינע זיידע-באבע. כ'בין געווען דאס עלטסטע קינדל אויף אונזער גאס און אזוי ארום האב איך געהאט צוועלף זיידעס מיט צוועלף באבעס; אלע האבן געהאלטן פאר ערנסט זייער ארבעט, זייער אויפזיכט איבער די קינדער פון אונזער טייער, שיין געסל. כ'צווייפל, צי כ'האב אמאל פארלאזן די שטוב, ווען די אויגן פון מיינע ליבע שכנים האבן זיך ניט צוגעקוקט צו מיר.
מיינע אלע ,זיידעס' און ,באבעס' זיינען געווען יידיש-ריידנדיקע אימיגראנטן, וואס זיינען געקומען קיין אמעריקע פאר און נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה. זיי זיינען געקומען אין דער גאלדענער מדינה, כדי אנצופאנגען אויף ס'ניי דאס לעבן. די אלע זקנים זיינען שוין דעמאלט געווען פענסיאנירט מיט א שיינע פאר קאפקעס אין קעשענע; זיי האבן שוין געהאט איבערגעגעבן זייערע זין זייערע דערפאלגרייכע געשעפטן און פירמעס. עטלעכע זיידעס און באבעס מיינע האבן גערעדט א גוטן ענגליש און אנדערע האבן גערעדט א שוואכן ענגליש מיט א שטארקן אקצענט פון דער אלטער היים. כ'בין רעקרוטירט געווארן פון זיי, כדי צו זיין א דאלמעטשערין און זיי פארלייענען ארטיקלען פון דער אמעריקאנער פרעסע, העלפן זיי שרייבן אויף ענגליש און אויפקלערן געוויסע אמעריקאנער אויסדרוקן און זאגעכצן.
דאס זיינען געווען טייערע, איידעלע מענשן אין א וואונדערלעכער עפאכע. אוי, אמאל איז טאקע געווען א וועלט!
(16 נאוועמבער 2012)
פרייד און פריילעכקייט
יא, ס'איז טאקע דא א שקיעה-שטעטל, וואו ס'דעמערט זיך שטעדניק, נאר ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער. אין שקיעוויטש הערשט די צויבערהאפטע שקיעה, וואס גלעט תמיד די לוסטיקע תושבים.
שקיעוויטש ליגט אין צויבער-שפיגל, אויסער דער צייט און רוים. כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, מוז מען אנווענדן אלע כוחות און האבן א ריינע נשמה. אין דעם צויבער-שטעטל זיינען ניט דא קיין ענדעס און אויך ניט קיין אנהייבן, נאר אן אייביקע, לוסטיקע פארוואנדלונג, וואו אלע לעבן אין שלום בשמהה-וששון און לערנען זייערע לעקציעס מיט פרייד און פריילעכקייט. (26 אקטאבער 2012)
טיילער, טעקסאס
טיילער אין מזרח-טעקסאס איז אמאל געווען א צויבער-שטעטעל פאר יידן, וואו ס'האט זיך שטענדיק געדעמערט און ס'איז קיינמאל ניט פינצטער געווארן. אונזער געטרייע פריינדינע און שכנה העלען וואדל ע"ה איז געקומען אין 1945 פון טיילער קיין ניו-יארק. זי איז געווען אן עלעגאנטע ירושטע און האט געלעבט דא ווי א פריצה א דאנק דעם פארמעגן, וואס איר פאטער בערנעט האט איר געשאנקען.
בערנעט וואדל איז געווען איינער פון די שטאט-פאטער און דער ראש-הקהל אין טיילער. זיין פירמע ,וואדל-קאנאלי' איז נאך עד-היום-הזה באקאנט אין דער קליינער שטאט. ער איז געווען נאענט באפריינדעט מיט סאם רוסט און זשענעקאוו, די אייגנטימער פון דער נאפט-פירמע ,זשענעקאוו-רוסט'. די משפחות זשענעקאוו און רוסט זיינען אויך גרויסע גרונט-אייגנטימער אין טעקסאס.
טיילער איז געבענטשט געווארן מיטן יידישן מזל! אין משך פון דער גרויסער דעפרעסיע האט די שטאט גארניט געליטן; טיילער האט דעמאלט געבליט און געגליט א דאנק דעם אמעריקאנער נאפט-רויש פון די 30ער יארן. (19 אקטאבער 2012)
די זון מיט דער לבנה
ס'איז סוכות אין צויבער-שטעטל שקיעוויטש, וואו ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער. ביי דער אייביקער שקיעה אין שקיעוויטש זעט מען תמיד סיי די לבנה סיי די זון. (5 אקטאבער 2012)
אן אנדער וועלט איז מעגלעך
אן אנדער וועלט איז מעגלעך! אלטע זכרונות, פארגעסענע און ניט-פארווירקלעכטע טרוימען און פשוטע בעלי-חלומות זיינען זיך צונויפגעקומען מיט בטחון און א זשמעניע כשוף, כדי צו שאפן שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, וואו ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער.
דאס שקיעה-שטעטל איז אויך א צויבער-שטעטל, וואו אלץ איז מעגלעך און יעדער ייד איז אן אלכעמיקער מיט דער פארכשופטער בארירונג. דא טוט זיך אזוי ווי ס'רעדט זיך! (28 סעפטעמבער 2012)
די יומים-נוראים אין שקיעוויטש
די יומים-נוראים אין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, זיינען נאך שענער און זיסער ווי אויף אלע אנדערע מקומות אויפן ערד-קוגל. שקיעוויטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אין צויבער-שפיגל און איז א בריק צווישן די וועלטן. ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער דא ווערט קיינמאל ניט פינצטער. אין שקיעוויטש הערשט תמיד דאס רואיקע בין-השמשות.
(21 סעפטעמבער 2012)
א דימענטענע ניי-יאר-באגריסונג
אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה דימענט זאגט אירע לייענער ,לשנה טובה תכתבו ותחתמו'. לכבוד און לשבח דעם נייעם יאר און די אוצרות, וואס דער אויבערשטער וועט אין תשע"ג שענקען דער וועלט, שרייבט זי צו אירע פריינט און פארערער:
צו ראש-השנה דאנק איך די אלע לייענער, וואס האבן מיך באערט און געלייענט מיינע שריפטן. כ'ווינש אייך אלעמען אין נייעם יאר די זעלבע פרייד, וואס איר האט מיר געשאנקען אלס קארעספאנדענטין פון ,דער מאמענט'. זאלט איר אלע האבן א יאר געבענטשט מיט געזונט, ליבע און פארווירקלעכטע טרוימען. זאלט איר אלע פארמאגן שלום-במוח און שלוה. זאל אייער וועלט זיין פול מיט ליבהארציקייט און מעשים-טובים.
די יומים-נוראים זיינען תשובה-טעג. דאס איז די צייט, ווען מיר באטראכטן און אנאליזירן אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז אונזערע מעשים און מחשבות אינעם אפגעלאפענעם יאר. דאס זאל זיין אויך א צייט, ווען מיר טראכטן פון דעם, וואס מיר ווילן זיין אינעם נייעם יאר. די שווערסטע זאך אויף דער וועלט איז - ענדערן זיך אליין. מיר זיינען פעאיקע אנאליטיקער, ווען מיר זעען די מומים און פגמים אין אנדערע מענשן. ווען איר זעט זיך אליין אין שפיגל, זעט איר די חסרונות אינעם מענש, וואס קוקט אויף אייך?
און וואס איז מיט אן אפשפיגלונג, וואס וועט אייך ברענגען איבער-א-יאר צום טראכטן פון היינטיקן ראש-השנה מיט גרויס צופרידנקייט און שטאלץ, מחמת איר האט איבערגעביטן ניט בלויז זיך אליין נאר אויך די וועלט! פארמישט ניט, וואס כ'שרייב דא מיט די נארישקייטן און קלייניקייטן, וואס באגלייטן א ניי-יאר ווי, למשל, פארלירן וואג אדער איבן אייער קערפער אין א ספארט-קלוב. ווארפט-אריין אזעלכע צוזאגן אינעם רעזאלוציע-קעסטעלע און מאכט עס אויף סילוועסטער-נאכט. שוין פארטיק און שוין אפגערעדט. ניט געקלערט און ניט געטראכט. ניט געדאגהט און ניט געדאכט.
צום נייעם יאר לאמיר אלע קלייבן פארגעניגן פון העלפן אונזערע ברידער און שוועסטער. שענקט צייט אנשטאט געלט. וואס זאגט איר דערצו? און וואס איז מיט אייערע טעגלעכע טעטיקייטן? צי טוט איר תפילה און גיט צדקה יעדן טאג? צי האט איר גאט אין הארצן און זעט איר אים אין אלץ, וואס איר טוט און מאכט? ריידנדיק וועגן משיח: אויב איר שטרעבט צו פארבעסערן דאס אייגענע לעבן, פארשענערט אייער נשמה מיט מעשים-טובים און פארגרעסערט אייער אינטעלעקט מיט אינטערסאנטע ביכער און נייע אידייען. לערנט זיך אויס דענקען אויף א נייעם שטייגער.
א רבנישע עצה: שטעלט זיך א וויכטיקע פראגע, איינע, וואס ברענגט אייך צום דענקען ווי א בעל-מחשבות און ברעכט אייך אפשר דעם קאפ. איר'ט שוין באלד איינזען, אז די פראגע איז א סך וויכטיקער פונעם ענטפער.
און אחרון אחרון חביב, גייט און האט הנאה פון דעם לעבן. הערט-אויף זיין א צושויער. אלץ זעט-אויס אין גאנצן אנדערש אינעווייניק! (14 סעפטמבער 2012)
אין צויבער-שפיגל
שקיעוועיטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אינעם צויבער-שפיגל. כדי אנצוקומען קיין שקיעוויטש און הנאה האבן פון דער אייביקער שקיעה און שטערן-שטויב, וואס פארפראשעט די ארטיקע, בין-השמשותדיקע לופט, דארף מען אריינגיין אין צויבער-שפיגל.
דאס פאלק ישראל גרייט זיך איצט צו ראש-השנה און די יומים-נוראים. אונזער חשובע קארעספאנדענטין דינה דימענט, א טייערע יידישע טאכטער און מאמע, שרייבט איצט וועגן יידישן ניי-יאר:
,ראש-השנה איז א גאלדענע געלעגנהייט אנצוהייבן אויף ס'ניי, א שאנס צו מחילה, די האפענונג אויף א ניי, בעסער יאר, די געלעגנהייט איבערצומאכן אונזערע לעבנס. דאס זיינען די אמתע מתנות, וואס די יומים-נוראים שענקען אונז.
וואס דארף מען טאן, כדי צו האבן א גמר חתימה טובה? מוז מען פארניכטן קרעבס אדער הונגער, איינפירן שלום איבער דער וועלט אדער אפרייניקן די נאטור-אומגעבונג פון פארמיסטיקטונג און פארפעסטיקונג? כ'באטראכט פאר וויכטיק אזעלכע טאטן אבער כ'האלט, אז ס'זיינען דא נאך-וויכטיקערע, נאך מער באדייטונגספולע ענדערונגען. אום צו בייטן באמת דעם עולם, מוז מען ענדערן א יחיד דאס לעבן. אין קיין געלט האנדלט זיך עס ניט דא. (7 סעפטעמבער 2012)
דאס צויבער-שטעטל
די זון גייט קיינמאל ניט אונטער אין שקיעוויטש! דער פייער-באל האלט זיך שטענדיק ביים האריזאנט, וואו ער בענשט און באלייכט דעם ערד-קוגל מיט די לעצטע ליכט-שטראלן פון טאג. דא דעמערט עס זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער; אין דעם צויבער שטעטל הערשט תמיד דאס בן-השמשות און די רואיקייט, וואס באגלייט די צייט פון טאג.
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן און ארבעטן איבערן מענשלעכן שכל, כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, וואו ס'ליגט דאס צויבער-שטעטל שקיעוויטש! (31 אויגוסט 2012)
דער צויבער-שפיגל
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן ווי א מזיק, בכדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל! דאס שקיעה-שטעטל איז א וואונדערלאנד און ס'ליגט אינעם כשוף-שפיגל. קיינער ווייסט ניט בעסער פון דעם ווי דינה דימענט, אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן, וואס האט אליין אויסגעטראכט דעם נאמען ,שקיעה-שטעטל'.
אונזער דימענטענע פעלעטאניסטין שרייבט היינטיקע וואך:
אן צו קוקן אויפן לוח ווייס איך תמיד, ווען ראש-השנה דערנענטערט זיך! די בעל-הביתטע-גענע ווערט אקטיוו און יאגט זיך. ביי נאכט זע איך אין חלום אן אויוון פול מיט עפל-קוכנס, אויפן אויוון גרויסע טעפ מיט הינדלעך און יויך, מערן-צימעס, ברוסט-דעקל, גרויסע פענער מיט געבראטענע הינדלעך, דורכגעווייקט מיט בראטנזופ, כלערליי קוגלעך און שאקאלאדענע קוכנס מיט ניסעלעך.
כ'מוז ארויסשלעפן די טיש-טעפעכער, די עלעגאנטע כלים און דאס טיש-זילבער פון די שענק אין קעלער.
בחרם פרעג איך זיך, ווען וועסט דו זיך גרייטן צו די יום-טובים? די בעל-הביתטע איז דער נאמען פון א ספעציעלער גענע ביי יידישע פרויען. כ'בין סיי אן אונגארישע סיי א רוסישע יידענע, א מומחהטע אין באזונדערע צוויי קאך-קונסטן. פאר א מיטלשול-לערערין איז ניט דא קיין מער קאכיקע צייט פון יאר, און דאס זעלבע איז אמת פאר א יידישער טאכטער. יעדן הארבסט ווער איך געשאסן איינצייטיק מיט צוויי קוילן: דער אנהייב פונעם נייעם לערן-יאר און ראש-השנה, פרישע צוויי אנהייבן. געוואלד! ווינד און וויי איז מיר! וואס זאל א יידישע מאמע טאן?! אן עצה! כ'האב ניט קיים כוח צו שיסן צוויי האזן מיט איין שאס און טאנצן מיט איין מאל אויף צוויי חתונות!
ווען ראש-השנה געפאלט פריצייטיק, שטעלן זיך מיין וועלט און די האר קאפויער און כ'ווער אין גאנצן משוגע. אויב די יומים-נוראים קומען-אן שפעטצייטיק, איז מיר א סך גרינגער. דער לוח און דער קאלענדאר זיינען ניט קיין פריינט, וואס ארבעטן-צוזאמען; זיי זיינען, פונקט פארקערט, שונאים. אפטמאל האב איך די מיינונג, אז דער קאלענדאר איז א שונא-ישראל!
ווען די יום-טובים פאלן-אויס אין מיטן אדער סוף סעפטעמבער איז דער פאניק ניט אזא געוואלדיקער. דאס איינציקע מאל, וואס כ'פילט זיך באקוועם איז ווען ראש-השנה פארשפעטיקט זיך.
א חלום ווי אזוי צו מאכן א ראש-השנהדיקע סעודה קאן כהרף-עין מגולגל ווערן אין א קאשמאר! כ'זארג זיך ווי אזוי צו גרייטן ווי געהעריק צום טיש. כ'האב מורא, אז דער יויך וועט זיין פארוואסערט אדער דאס עפל-קוכן וועט זיך ברעקלען און צעפאלן. יעדע בעל-הביתטע ווערט געפייניקט פון א יום-טוב-נעווראטישקייט! אונזערע מאמעס און באבעס האבן אונז געמאכט פאר נעווראטישע מזיקים, וואס יאגן זיך, כדי אלץ זאל זיין ,כדין-וכדת' צו ראש-השנה! כ'בין שוין צו אלט צו האראווען אזוי! יעדן ראש-השנה זאג איך זיך אליין צו, אז איבער-א-יאר וועט מיר א רעסטאראן אלץ צושטעלן אויף באשטעלונג. ליגן זאג איך נאר זיך אליין.
מאכן אלץ מיט די אייגענע הענט מאכט נאך פריילעכער און זיסער א יום-טוב! אלס יידישע טאכטער און בעל-הביתטע איז מיין פליכט צו פאראייביקן אונזער קולטור און אמונה מיט סעודות, געמאכט פון סאמע אנהייב מיט אייגענע הענט אין דער היים. אזא טראדיציע לערנט-אויס אונזערע קינדער ווי אזוי בציבור צו דאווענען און פראווען אונזערע יום-טובים. אט-אזוי פארוואנדלט זיך דער היינט אינעם מארגן און דער נעכטן ווערט פאראייביקט! (24 אויגוסט 2012)
שטעטלדיקע פילאסאפיע
שטעטלדיקע פילאסאפיע פאסט זיך אויך צו דער מאדערנער וועלט! אויף שטעטלדיקער פילאסאפיע שטייט ,דער מאמענט'. דאס שקיעה-שטעטל לעבט אויף אייביק א דאנק די טרוימען און ליבשאפט, וואס ברענען אין יידישע הערצער אומעטום.
אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה רויטמאן האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז פון איצט אן שרייבט זי אונטער איר מיידלשן נאמען דימענט. זי האט שוין ביז אהער פארפאסט אירע ארטיקלען און באריכטן מיטן נאמען רויטמאן. אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין שרייבט היינטיקע וואך:
,דער סאמע מאמענט, וואס כ'האב געלעזן די ערשטע שורה אין ,אויב ניט נאך העכער', האב איך רעאליזירט, אז כ'קען שוין די מעשה. פון איר האב איך שוין פריער געוואוסט, ווייל כ'האב געלייענט די קורצע דערציילונג אין א ראמאן פון אלי וויזעל ,סאמוועיר א מאסטער'. דאס איז געווען פאר מיר א מאדנע געשעעניש; די גאנצע מעשה האב איך געדענקט ווארט-פאר-ווארט. פראפעסאר וויזעל האט, פארשטייט-זיך, באקאנט געמאכט אין זיין בוך, אז י. ל. פרץ איז דער מחבר.
דאס וואס האט מיך אויפגעפרישט דעם זכרון איז פרצעס אויסלאכן די ליטוואקעס. ,ליטוואקעס, ווער קאן זיי זאגן א ווארט? זיי ווייסן שוין אלץ! דער פאראגראף לעזט זיך אזוי:
,איינמאל איז אבער אנגעקומען א ליטוואק; לאכט ער! איר קענט דאך די ליטוואַקעס; פון מוסר-ספרים האַלטן זיי ווייניק, דערפאר שטאפּן זיי זיך אן מיט ש”ס ופּוסקים. ווייזט דער ליטוואק אַ בפירושע גמרא — די אויגן שטעכט ער אויס! אפילו משה רבינו, ווייזט ער, האט ביים לעבן נישט געקענט ארויף אויפן הימל, נאר געהאלטן זיך צען טפחים אונטערן הימל! נו, גיי שפּאר זיך מיט א ליטוואק!'
פאראן א ריי זאכן, וואס מ'קאן , נאטירלעך, אויך זאגן אויף די חסידים אבער זייערע מעשיות זיינען פול מיט חן און כשוף און קיין געשיכטן-דערציילער האט ביז איצט נאך ניט איבערגעטראפן די חסידישע פעאיקייט און תאוה צו מעשהלעך. די דערציילונג האט מיך באצויבערט אזוי שטארק ווי זי האט מיך פארכשופט דאס ערשטע מאל, ווען כ'האב זי געלייענט העט מיט פיל יארן צוריק.
די לעדענגע דערציילט זיך אזוי: ,ווען א צדיק ווערט נפטר, פארגיסט דער אויבערשטער צוויי טרערן אין ים אריין'.
פאר דער מערהייט מענשן איז דאס פראסט, פשוט און בקיצור נאר א לעגענדע; פאר מיר איז איז דאס גאר באדייטנדיק און האט א ספעציעלן חן און טעם, מחמת... ווען כ'בין געווען א קליין מיידעלע, האב איך געגלויבט, אז ווען גאט וויינט, וויינט ער מיט פערל. דאס לעצטע מאל, וואס כ'האב געהאט אזא געדאנק איז געווען מיט 59 יאר צוריק! ס'איז דאך ניט שלעכט פאר אן אלטער יידענע!
א שיינעם דאנק פארן דערמאנען מיך אין אט-דער וואונדערבארער מעשה. (17 אויגוסט 2012)
אייביקע, אלוועלטלעכע פראגעס
אונזער גענעדיקע, אנשטענדיקע קארעספאנדענטין דינה רויטמאן פון וואשינגטאן האט אונז געבענטשט ווידער אמאל מיט א וואונדערפולן עסיי. פרוי רויטמאן, א מיטלשול-לערערין און אן אשת-חיל, איז די, וואס האט אויסגעטראכט דעם אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל'. אין איר עסיי באהאנדלט זי א לעבנס-פראגע, וואס שטעלט זיך אין די מעשיות ,באנטשע שווייג' פון י. ל. פרץ און ,גימפל תם' פון י. ב. זינגער. פריינדין רויטמאן שרייבט:
,ס'זיינען יא דא אייביקע פראגעס: צי עקזיסטירט גאט? וואס איז די באדייטונג פון דעם לעבן? צי לעבט די נשמה ווייטער נאכן טויט? ווער זיינען די למד-ואו-צדיקים? ווען וועט דער יצר-טוב באזיגן דעם יצר-הרע. ווען איז גענוג גענוג? צי איז דא אזא באגריף ווי גענוג?
קעניג מידאס האט ניט געהאט גענוג גאלד און דאס האט אים אפגעקאסט דער איינציקער זאך, וואס ער האט ליב געהאט! אלאדין האט ניט פארמאגט גענוג וואונשן און זאכן און ס'האט אים שיעור ניט אפגעפגרט. וואס זאגט מען אויף יוספס ברידער אדער אויף רומפלסטילצקין? און וואס איז די לאגע מיט יעדן אלכעמיקער? אויב מ'גלויבט דעם בריטישן עקאנאם און אויטאר דזשאן לאק, אזוי גייט יעדע מלחמה.
אין דער יידישער ליטעראטור זיינען פאראן צוויי פארשוינען, וואס האבן זיך אפשר געשטעלט די זעלבע פראגעס. די צוויי טיפן זיינען געקומען צו אן אויספיר, וואס דאס רוב אנטאגאניסטן און די מערהייט לייענער וואלטן ניט פארשטאנען.
אין ,גימפל תם' איז דער העלד א מענש, וואס האט ניט קיין סך באדערפענישן. מ'זאל חס-ושלום ניט ווערן פארמישט אדער פארפירט פון דעם טיטל ,גימפל תם'. גימפל גלויבט יעדעס ווארט, וואס מ'זאגט אים. צי איז ער א גלויבער, ווייל ער איז א נאר אדער א לעמישקע, צי איז ער א גלויבער, מחמת ער האלט, אז אזוי ווי ער זיינען אלע מענשן גוטוויליק?
אין הארצן האט גימפל ניט קיין תאוה צו ליגנס אדער פארדאכטן, ווייל ער גלויבט, אז יעדער איינער איז אזוי ווי ער. אפילו ווען מ'טוט אים אפ אויף טערשיק, האלט ער פארט פאר ערלעך יעדן לייט. ווען מ'שטעלט אים פנים-אל-פנים מיט די גרעסטע שקרים, זעט ער ניט דעם מום אדער פגם נאר אין זיך אליין און ניט אין קיין אנדערן. גימפל ווייסט, וואס ער האלט פאר טייער און וויכטיק: די ליבע און זיין משפחה. אזוי באשליסט ער וואס גענוג איז און ווען גענוג איז גענוג און אזוי ארום איז ער לוסטיק און גליקלעך.
אונזער צווייטער העלד באנטשע אין דער קורצער דערציילונג ,באטשע שווייג' האט גארניט דערווארט פונעם לעבן. ער האט אפילו ניט דערווארט די פשוטסטע מזונות אדער נאכטלעגער. ער האט ביי קיינעם גארניט געבעטן. אפילו ווען ער איז באעוולט געווארן, האט ער גארניט געבען, ניט ביי מענשן און ניט ביי גאט. ער האט אנגענומען זיין חלק-עולם-השקר, אלץ געליטן שטילערהייט און געטראגן שטילערהייט יעדע לאסט אויף די אייגענע אקסלען. פאר די היינטיקע לייענער איז דאס א פרעמדער און א מאדנער באגריף אן שום פארגלייך און וואס איז אפשר פאר זיי איבערן מענשלעכן שכל.
א מאדערנער לייענער וואלט געפרעגט: ,זיכער האט ער געבעטן א שטיקל ברויט?' קיין שטיקל ברויט האט ער אויך ניט געבעטן. באנטשע האט נאר געבעטן מיט די אויגן. אפילו ביי דער גזיסה האט ער גארניט געבעטן. אין לעבן איז ער אבער קיינמאל ניט געווען אנטוישט. ער איז אפשר געווען טרויעריק, הונגעריק אדער ארעם מיט קאלטע פיס און הענט אבער ער האט זיך קיינמאל ניט צעבייזערט און זיך קיינמאל ניט באקלאגט, ניט אויף לייט און ניט אויף גאט. וואס נאר ער האט פארמאגט, איז דאס געווען גענוג. סוף-כל-סוף גייט ער אריין אין דער אייביקייט אן שום צארן און אן קיין טענות.*
צי איז דא א פראגע אין דער מעשה? די צוויי שריפטשטעלער באהאנדלען אונז זייער גוט און שטעלן אונז צו דעם ענטפער אויף דער פראגע, וואס איז אפשר א שאלה און א קלאץ-קשיא אין איין געזונט, כשר פעקעלע. די מחברים פארזיכערן אונז, אז ענדלעך איז יעדער פארשוין באוויליקט געווארן מיט זיין חלק-עולם-הבא, אזוי ווי ער האט געבעטן.
און אויב דאס איז אמת, פארוואס לאכט דער קטיגור צום סוף? (10 אויגוסט 2012)
אייביקייט
שקיעוועיטש איז טאקע דאס איינציקע שטעטל אויף דער וועלט. דא אין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, איז ניט דא קיין צייט; די אייביקייט הערשט דא, וואו ס'דעמערט זיך תמיד אבער ס'טונקלט זיך קיינמאל ניט. דאס שקיעה-שטעטל איז, אזוי ווי די שקיעה אליין, א בריק צווישן נאכט און טאג, צווישן דעם עולם-האמת און דעם עולם-השקר, צווישן דער פארגאנגענהייט און צוקונפט. אין שקיעוויטש איז דא נאר די אייביקע קעגנווארט!
שקיעוויטש איז א שטיקל פאבל און בעלעטריסטיק, וואס עקזיסטירט טאקע באמת און וואו די רעאליטעט פליסט און בלישטשעט אזוי ווי א שיינע פאעמע! (3 אויגוסט 2012)
שקיעוויטש
דאס שקיעה-שטעטל הייסט שקיעוויטש און ליגט אין סאמע הארצן פון יידישלאנד. שקיעוויטש איז אויפגעבויט געווארן מיט די האפענונגען, טרוימען און זכרונות פון פשוטע, הארציקע יידן, וואס זאגן זיך אפ צו שטארבן, וואס קאנען קיינמאל ניט אומקומען, ווייל זיי זיינען אומשטערבלעך!
אין שקיעוויטש הערשט תמיד די שקיעה מיט גרויס זיסקייט; ס'איז שטענדיק בין-השמשות, די בריק צווישן טאג און נאכט און צווישן צוויי וועלטן! ס'איז שטענדיק די צייט, ווען מ'רוט זיך אפ און גרייט זיך צו עסן.
אין שקיעוויטש ווייסט מען ניט פון קיין צרות און אנגסטן. מ'ווייסט נאר פון שלום, פריינטשאפט און גליקלעכקייט.
(27 יולי 2012)
יידיש ביי דער שקיעה
דאס שקיעה-שטעטל איז א יידיש ,בריגאדון', וואו ס'איז תמיד שבת און די פרילינגדיק-ווארעמע שקיעה איז די אייביקע און איינציקע צייט. אין דעם ניי-אנטשטאנענעם שטעטל איז שטענדיק זעקס ביז זיבן אזייגער, ווען מ'זאל זיך אפרוען מיט א קליין מאכלע און א גלעזל שאפמאניער. ס'איז שטענדיק די שקיעה-צייט, ווען די ארבעט איז פארטיק און די אלע שייכותדיקע אנגסטן זיינען שוין אויס.
צו דער קאטעגאריע פאסט זיך גלענצנדיק אט-דער באריכט וועגן אביגעיל הירש, א קינעמאטאגראפין פון טאראנטא, וואס מאכט א געשיכטלעכן פילם וועגן דער נאכחורבנדיקער יידישער קולטור און שפראך.
היינטיקע וואך ווען די סאמע ערשטע איינוואוינער זיינען אנגעקומען צום ערשטן מאל אינעם שקיעה-שטעטל, כדי זיך אריינצוקלייבן אין זייערע נייע היימען, האבן זיי אויסגעפונען, אז אביגעיל הירש האט זיך שוין געהאט אריינגעצויגן אין אן אייגענער שטוב אויף דער הויפט-גאס!
זי האט זיך באזעצט אינעם שקיעה-שטעטל, ווייל שוין העכער איין יאר מאכט זי א דאקומענטארן פילם וועגן יידיש נאך דער שואה. די הערט די ניין-זאגער ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי און האלט, אז יידיש שפילט נאך אלץ א וויכטיקע ראלע אין ישראל און די תפוצות. זי איז פארקאכט אין דער יידישער קולטור-ירושה און וויל זי פרעזערווירן און פאראייביקן, כדי קינפטיקע דורות זאלן הנאה האבן פון דער רייכער קולטור און שפראך.
הירשס פילם קאנצענטרירט זיך אויף דריי דורות שוישפילער און אנאליזירט דאס געזונט און לאגע פון יידיש אין 21סטן יארהונדערט. זי שילדערט די האראוואניע פון שמואל עצמון, א ניצול-געווארענער פון חורבן, וואס האט געשאפן א יידיש טעאטער אין תל-אביב ,יידיש שפיל'.
חברטע הירש האט אויך פילמירט בריינע וואסערמאן, די טאכטער פון דער קאנאדער אקטריסע דארע וואסערמאן, וואס האט נאכן חורבן געשאפן א טעאטראלישן אנסאמבל. די טאלאנטפולע, ליבהארציקע פילם-רעזשיסארין האט אויך פילמירט מילענע קארטאווסקי, א יונגע שוישפילערין אין פאריז, וואס האט זיך פארליבט אינעם יידישן טעאטער און טרעט-ארויס אין יידישע מוזיקאלישע פראגראמען.
די וואס האבן ליב די יידישע שפראך און קולטור קאנען באזוכן הירשס אינטערנעט-זייט:
IndieGoGo: Yiddish: A Tale of Survival 1
אויף דער זייט קאן מען זען עפיזאדן פון איר פילם און שענקן א ביישטייערונג. אביגעיל הירש איז די פארזיצערין פון AskAbigail Productions אין מאנטרעאל. אביגעיל קומט פון א יידישער משפחה, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. ,דער אינטערנאציאנאלער יידישער טעאטער-פעסטיוואל' האט אנטוועקט אין איר א הייסע ליבשאפט צו דער יידישער שפראך, וואס איז די סיבה פארוואס זי מאכט אזא פילם. (20 יולי 2012)
____________________________________________________________________________________________
דער יידישער זייגער
ישראל בן-ציון זייגערמאכער (קארעספאנדענט)
דער יידישער זייגער געפינט זיך אין טורעם אין סאמע צענטער שקיעה-שטעטל. אונזער טייערער זייגער טאפט דעם פולס פון דער יידישער קולטור. מיט אט-דעם זייגער ווייסט מען שטענדיק ווי שפעט איצט איז.
,כ'ווייס, וויפל דער זייגער איז' איז אן אלטער אויסדרוק, וואס מיינט, אז דער מענש פארשטייט די סיטואציע, וואס קומט-פאר ביים היינטיקן מאמענט.
ריידנדיק וועגן משיח! יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט און זעצער פון בוענאס-איירעס, איז צו 62 יאר נאך פול מיט בלוט און מילך! ער ארבעט ווי א מזיק פאר ,דער מאמענט' און האלט אלץ פאר גרינג ווי א האר פון מילך. ביי אים טוט עס זיך אזוי ס'רעדט זיך. ער ווייסט וויפיל דער זייגער איז!
מיר ווילן אפגעבן ר' יעקב ניט בלויז א קאפעטשקע אפשיי, נאר אים אפגעבן א ים מיט כבוד. מיר זיינען געוואויער געווארן היינטיקע וואך, אז זשיטניצקיס פאטער, שלמה זשיטניצקי, איז געווען א לאנגיאריקער, חשובער מיטארבעטער אין א יידישער רעדאקציע אין בוענאס-איירעס און א הייסער בונדיסט.
זיין קאריערע אין ארגענטינע איז געווען א מערקווירדיקע. אין 1938 איז ער אנגעקומען קיין בוענאס-איירעס, וואו ער האט באצויבערט די יידישע גאס מיט זיין פערזענלעכקייט, אינטעלעקט און קרישטאל-בלויע אויגן. ער האט זיך קיינמאל ניט אויסגעלערנט קיין שפאניש און געקענט נאר א פאר ווערטער און פראזעס פון דער לאנדס-שפראך. ניט וויכטיק און ניט געדאגהט! ר' שלמה האט געוואוינט אין דער יידישער קהילה, וואס ער האט בארייכערט און פארשטארקט מיט זיין שרייב-טאלאנט און אלטרואיזם. יארן לאנג איז ער געווען דער גענעראל-סעקרעטאר פון ארטיקן ,בונד' און א וואוילטעטיקער עסקן.
שלמה זשיטניציקי, אן אומבאקאנטער נאמען אין יידישע קרייזן אין אמעריקע, איז גאר א באוואוסטער שם אין ארגענטינע. חבר זשיטניצקי איז געווען א טאלאנטפולער זשורנאליסט, וואס האט פארעפנטלעכט זיינע ארטיקלען אין פיל יידישע צייטונגען אין דרום-אמעריקע. די אלע פראמינענטע צייטונגסלייט אין זיד-אמעריקע האבן געקענט שלמה זשיטניצקי, וואס האט געהאראוועט אומדערמיטלעך אין נאמען פון דער יידישער קולטור אין דער נייער וועלט.
שלמה זשיטניצקי איז ניט די זעלבע פערזאן וואס ד"ר זשיטניצקי, דער הויפט-רעדאקטאר פון דער אמאליקער מעקסיקאנער צייטונג ,די פרעסע'. די צוויי יידן האבן פארמאגט דעם זעלבן פאמיליען-נאמען אבער זיי האבן זיך גארניט אנגעקערט.
ד"ר פישביינס נקמה
אונזער אנשטענדיקער און גענעדיקער קאמפס-הונט ד"ר פישביין בילט ווי א משוגענער הונט און ס'שוימט אים פון פיסק, ווען ער איז אנגעברוגזט און צערודערט. ווי א הונגעריקער הונט רינט אים די סלינע, ווען ער נעמט זיך אריין אין דער האנט די פעדער און שרייבט-אן א פאסקוויל אדער אטאקע אויף א שונא. די זשורנאליסטישע וועלט פליסט-איבער מיט אזעלכע קאכלעפל, סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנליסטן.
דער פרעסטיזשפולער דאקטאר איז א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט, וואס קאן סענסאציאנאליזירן א מעשה און איר פארפוצן מיט כלערליי מליצות און גלענצנדיקע נואנסן. ער זאגט אבער שטענדיק דעם אמת, דעם ריינעם אמת און בלויז נאר דעם אמת, גלייך ווי ער זאל זיצן אויף דער באשולדיקונגס-באנק און עדות זאגן אין געריכט.
דער חשובער דאקטאר האט לאנג צוריק גענומען א הייליקע שבועה באקוועמלעך צו מאכן די אטאקירטע און צו אטאקירן די באקוועמלעכע אזוי ווי ה. ל. מענקען, דער וועלט-בארימטער זשורנאליסט, האט דאס דערקלערט פאר דער מיסיע פון יעדן זשורנאליסט.
ד"ר פישביין איז בטבע ניט קיין שטרייטסלוסטיקער מענש. ער טשעפעט זיך צו צו געוויסע ענינים און קאמפן און פאסמאקעוועט זיך מיט די אטאקעס און אפענסיוועס, וואס ער פירט-אויס. מ'זאגט, אז ער איז אן אמביציעזער גראביאן. דאס איז אבער אין גאנצן ניט אמת. ער איז א פויליאק, וואס עסט מיט א גאפל און א מעסער! (פעברואר 2013)
דער ענדגילטיקער טאג
כ'האב זיך שוין צוגעהערט צו א וועלט מיט דיסקוסיעס און פאראויסזאגן וועגן 21.12.2012, דער וועלט-אונטערגאנג. באשליסן קאן איך ניט ביי זיך, צי אזעלכע פארויסזאגן זיינען משיחדיק אדער שטנדיק! ס'איז ניט וויכטיק, צי אזעלכע פארויסזאגן זיינען גוטוויליק אדער בייזווייליק, ווייל זיי מאכן אלעמען משוגע. אין אט-דער ריכטונג דארף מען ניט שטופן צו ווייט די מערסטע מענשן, ווייל דאס רוב איז שוין האלב-משוגע.
טראץ דעם, וואס כ'שרייב וועגן אט-דער טעמע אין אן איראנישן אונטערטאן, באהאנדל איך זי איינצייטיק מיט גרויס ערנסטקייט. אויב דער פארויסזאג איז אן אקוראטנער און מיר שטייען איצט אויף דער שוועל פון יום-הדין, פארוואס טראכט מען פון דער צוקונפט און ניט פון דער קעגנווארט, פון דעם היינטיקן מאמענט, פון די ענדגילטיקע מאמענטן, וואס מיר פארמאגן? פארוואס ברענגען מיר ניט צוזאמען אונזערע טייערע און נאענטע און זיך ניט פאסמאקעווען מיט די ענדגילטיקע שעהען און מינוטן, וואס זיינען נאך פאראן אזוי ווי מיר זאלן טאן ביי יעדן מאמענט. צי ליגן אונז טאקע אין זינען די, וואס מיר האבן ליב? אין דער היינטיקער וועלט, וואו ס'בושעווען כלערליי פיינען, ווייטיקן, אנגסטן און געוואלד-טאטן, זאלן מיר טראכטן בלויז נאר פון אונזערע פריינט און קרובים און ניט פון קיין שום נארישקייטן. מיר דארפן דענקען און זיך אויפפירן אזוי ווי איידעלע מענשן מיט גאט אין הארצן.
אויב ס'ליגן אייך איצט ניט אין זין נאר די, וואס איר האט אממערסטן ליב, זייט איר א בלאנדזשענדיקע נשמה, וואס איז שוין פארלוירן געגאנגען צווישן די בלאנדזשענדיקע שטערן, די זעלבע שטערן, וואס די מאיער האבן אנאליזירט לאנג צוריק, אום פארויסצוזען די דאטע, ווען דער עולם וועט אונטערגיין! (21 דעצעמבער 2012)
א גרוס פון לעמבערג
דערהאלטן האבן מיר היינטיקע וואך א מבול מיט בריוו, איבערגעבנדיק, אז מ'בארייכערט זיך דאס לשון דורך לייענען ,דער מאמענט'. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, ווען מיר הערן אזא מחיהדיקן קאמפלימענט. מיר דערפרייען זיך אויך ביז דער סטעליע, וואס פאראן אזעלכע וואס זיינען בהלנים זיך אויסצולערנען א בעסערן יידיש און האלטן אונזער צייטשריפט פאר א שאץ-קאמער.
פון לעמבערג שרייבט אונזער לייענער ברוך דארפמאן:
אין לעמבערג לעבן איצט ווייניק יידן. דא גרייט מען זיך אפצומערקן חנוכה.
ריידנדיק וועגן דעם שרייבער אלעקסאנדער ליזען, מיט ליזענ'ען ביך איך געווען זייער נאענט. צוזאמען האבן מיר געקעמפט פאר יידיש. געשטארבן איז ער איז מיט העכער צען יאר צוריק.
מיר באריסן אייך צום יום-טוב חנוכה. (7 דעצעמבער 2012)
ד"ר פישביינס נקמה
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום שענקט יעדע וואך אונזער לייענערשאפט א נייעם נומער, וואס מ'לייענט בחנם. דאס איז א צדקה-אקט, וואס איז צום לויבן. אונזער לייענערשאפט איז גאר א גרויסע און שטייגט ווייטער יעדע וואך. ס'איז דערשטוינענדיק, אז א יידישע צייטונג האט זיך דערשלאגן צו אזא גאלדענעם רעזולטאט אין א צייט, ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע פובליקאציעס. צו דעם דאנקבארקייטס-טאג דאנקען מיר דעריבער אונזערע לייענער, פריינט און פאטראנען. מיר דרוקן-אויס גרויס דאנקבארקייט פאר אלץ, וואס מיר האבן.
דער היינטיקער וואכן-סוף איז דער אנהייב ווייננאכסט-סעזאן אין די פאראייניקטע שטאטן און אין די קריסטלעכע מדינות איבער דער וועלט. מיר דערמאנען דאס, מחמת אט-דער סעזאן ברענגט פרייד און פריילעכקייט ביליאנען נפשות אין אלע טיילן וועלט. ,טענקסגיווינג' איז אויך א פייערטאג ביי יידן און דער ווייננאכטס-סעזאן רעכנט-אריין חנוכה.
רבותי, געדענקט זשע, אז ,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ. נס גדול היה שם! (23 נאוועמבער 2012)
פון הוילן פאס
דער פאקט, וואס ,דער מאמענט' עקזיסטירט עקלט געוויסע פערזאנען און רייסט זיי אין די קישקעס. די סיבה? אונזער פובליקאציע מאכט זיי נאריש, ווייל זיי האבן גארניט קיין דערפאלג אין זייערע אונטערנעמונגען און ,דער מאמענט' האט א לעבעדיקע לעזערשאפט. געוויסע ,טוער', ,מאכער' און ,קנאקער' אויף דער יידישיסטישער גאס זיינען מלא-רציחה, ווייל ,דער מאמענט' שטעלט זיי צו שאנד און קיינער וויל ניט קויפן זייער ,סחורה'.
,דער מאמענט' וואלט זיי קיינמאל ניט דערמאנט, אז זיי זאלן אונז ניט דערגיין די יארן מיט בריוו אין רעדאקציע פול מיט נעגאטיוויטעט. זיי מאכן זיך פאר גרינגע שאס-צילן. זאנסט באווייזן זיך אזעלכע פארשוינען ניט אויפן ראדאר ביי אונז אין רעדאקציע. ס'ארט אונז ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, צי ארון פישפאנאט, דער ברוקלינער גואן פרידמאן און מאדאם וואליזקע האבן פיינט ,דער מאמענט'. (23 נאוועמבער 2012)
די יידישע מעטראפאליע
א סך לייענער קוקן-אריין אין ,דער מאמענט', כדי זיך צו דערוויסן, וואס ס'טוט זיך אין דער יידישער מעטראפאליע און אין דער יידישער קולטור. ניו-יארק איז א יידישע מעטראפאליע! ,דער מאמענט' איז אן אינאוואטיווע צייטשריפט, וואס זיצט אויף דער שפיץ-פאזיציע פון יידישע שפראך- און קולטור-פארשונגען און שטייט אויפן נייסטן שטאנד פון דער יידישער פרעסע און קולטור. אמן.
גאר א סך לעזער האבן הנאה צו לייענען די ערשט-קלאסיקע נייעס-באריכטן, אינהאלטסרייכע ארטיקלען און אידייענרייכע פאלעמיקעס וועגן פאליטיק. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס מיר קאנען אייך שענקען וועכנטלעך אזעלכע אוצרות. (16 נאוועמבער 2012)
יידיש אין ישראל
דער יידישער זייגער טאפט דעם פולס פון דער יידישער קולטור! מיר באגריסן און באערן ווידער אמאל דעם איבערגעגעבענעם יידישיסט אין ישראל-בילדונגס-מיניסטעריום, וואס שטעלט דארט צו די לערער אין יידיש די צייגעניש, וואס באשטעטיקט זייער פעאיקייט און קענטעניש.
חבר יושקאווסקי גיבן מיר אפ א וועלט מיט כבוד און אפשיי, דערפאר ווייל ער טוט עפעס; ער רעדט ניט בלויז וועגן יידיש אויף עברית, נאר ער שולט-אויס לערער אין יידיש און שיקט זיי אריין אין דער געזעלשאפט, וואו זיי לערנען די שילער ריידן יידיש.
ר' מרדכי איז א טייערער חבר און פארערער פון ,דער מאמענט', וואס דערציילט אונז כלערליי אינהאלטסרייכע, אינטערעסאנטע געשיכטעס מיט אלע פרטים.
אונזער חשובער ,אדון' אין דער יידישער מדינה שטאמט פון ראטן-פארבאנד, וואו ער איז אויסגעוואקסן אין בערדיטשעוו און האט שפעטער געארבעט אין דער רעדאקציע ,סאוועטיש היימלאנד'. ער איז א געוואלדיקער אינפארמאציע-קוואל און טאקע א געלערנטער! (26 אקטאבער 2012)
טעקסאסער יידן
אז די באבע זאל האבן רעדער, וואלט זי געווען א וואגן; אויב די באבע זאל האבן א בארד, וואלט זי געווען א זיידע, און ווען די באבע זאל פארמאגן א ביקס, וואלט זי געווען א טעקסאסערקע.
אונזער זשורנאליסטן האבן געטאפט דעם פולס פונעם יידישן טעקסאס. ס'איז געווען פאר אונז גאר אן אינטערעסאנטע עקסקורסיע, וואס האט אונז צוגעשטעלט אן אריינבליק אין אן אנדער וועלט. טעקסאס איז אן אייגן וועזן! טאקסאס איז א וועלט פאר זיך!
ס'איז העכסט-אינטערעסאנט ווי פיל יידן האבן געשפילט פראמינענטע ראלעס אין אזא גרויסן שטאט מיט אזא קליינער יידישער באפעלקערונג. ישר כוח הארציקע טעקסאסער יידן. (19 אקטאבער 2012)
לופט-מענשן
,יידישלאנד', אדער וואס מ'דערקלערט און האלט פאר יידישלאנד אינעם אינטערנעט פליסט-איבער מיט לופט-מענשן, וואס זייערע אונטערנעמונגען און טעטיקייטן זיינען נישטיק און פון אן ארעמער קוואליטעט. דאס זיינען ניט קיין אלטמאדישע, קליין-שטעטלדיקע לופט-מענשן, נאר ניימאדישע פארשוינען און פאטשעטשעס, אויסגעשניטן פון א גאנץ-אנדערן מאטעריאל מיט א נייעם שטעמפל! דאס זיינען הונגעריקע ,קינסטלער', וואס האבן ניט קיין פרנסה, ווייל קיינער וויל ניט קויפן זייער סחורה!
דא שרייבן מיר וועגן די אלע פארשוינען, וואס ווענדן זיך צו ,דער מאמענט' נאך א קאפעשטקע צדקה און בחנמדיקע רעקלאמעס און אנאנסן פאר זייערע קונסט-פראיעקטן, וואס קיינער וואוינט קיינמאל ניט ביי!
געוויסע מיטארבעטער האבן רחמנות געהאט אויף די בלאנדזשענדיקע נשמות און זיי געראטן צו טאן עפעס אנדערש, טראכטן אויף א נייעם און אריגינעלן אופן אדער זען זייער סיטואציע פון אן אנדער פערספעקטיוו, אדער אפשר אלץ אין איינעם, אלע מעגלעכקייטן צוזאמענגערעכנט.
רבותי, דער צושויער-זאל איז ליידיק, מחמת קיינער אינטערעסירט זיך ניט מיט אייערע ,קאנצערטן' און פארשטעלונגען, וואס זיינען ניט-יידישלעך און פון גאר אן ארעמער קוואליטעט! (12 אקטאבער 2012)
א קאסמאפאליטישער זייגער
ניו-יארק, וואו די געביידעס שפארן אין הימל אריין, איז די מעטראפאליע, וואס שלאפט קיינמאל ניט. ניו-יארק איז טאקע באמת א קאסמאפאליע, וואו ס'קאכט, ברענט און טומלט כסדר אויף אלערליי אופנים! אין דער קאסמאפאליע טאפט ,דער יידישער זייגער' דעם פולס פון דער יידישער קולטור. (12 אקטאבער 2012)
א בריוו פון לאנדאן
פון לאנדאן האבן מיר דערהאלטן א גרוס פון ווינצענט האמאלקע, דער זון פון באקאנטן קינא-אקטיאר אסקאר האמאלקע און דאס איינקל פונעם אייגנטימער פון דער פרעסטיזשפולער צייטונג ,וואשינגטאן פאסט'. הער האמאלקע איז א פריינט און פארערער פון ,דער מאמענט'. ער איז א גוי, וואס רעדט יידיש! אונזער טייערער חבר אין לאנדאן שרייבט אין זיין באגריסונג:
טייערע חברים אין "דער מאמענט": א שיינעם דאנק פאר אייער גרוס! זייט מיר מוחל, כ'בעט אייך, וואס כ'האב קיינמאל ניט געענטפערט אייער ע-בריוו. כ'בין א שלעכטער קארעספאנדענט.
יא, מיין זיידע איז געווען דער אייגנטימער פון "די וואשינגטאן פאסט". וואס שייך מיין ליבשאפט צו יידיש, קאן איך נאר זאגן, אז כ'האב זיך פאראינטערעסירט מיט יידיש נאך א וואקאציע אין פראג, הגן דארט האט מען קיינמאל ניט גערעדט קיין סך יידיש. כ'האב ליב דאס יידישע לשון סתם אזוי, ווייך ס'איז אזוי שיין, רייך און פארכאפנדיק.
כ'דאנק אייך פארן ארויסגעבן אזא שיינעם זשורנאל. כ'פריי זיך צו לייענען אין היינטיקן נומער, אז דאס קומענדיקע יאר וועט זיין פאר אלעמען א יאר פול מיט גליק און הצלחה. כ'וואלט עס זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט. כ'האף, אז איר וועט גוט פארברענגען ביי אייער חבר אין יאפאן.
גאר א ווארעמער גרוס פון אייער חבר ווינצענט האמאלקע. (5 אקטאבער 2012)
די גראפיניע זינגט
אויף דעם פייערלעכן קבלת-פנים ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, (און וואס פארא דירה דאס איז, טאקע א פאלאץ אויף א וואלקן!), האט ד"ר פישביין באצויבערט די אלע געסט מיט זיינע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער אמאליקער יידישער קולטור און פרעסע אין דער מעטראפאליע.
אויף דער שאמפאניער-שטונדע זיינען געווען עטלעכע יאטעביעדאמען פון פרעסטיזשפולע פארלאגן, וואס האבן אויסגעדרוקט אינטערעס צו דרוקן די מעמוארן פון אונזער זייער געערטן מיטארבעטער.
שפעטער אין אוונט נאכן הויפט-געריכט און פאר דער נאכשפייז האט זיך די גראפיניע צוגעשאקלט צום קלאוויר, ביי וועלכן זי האט פארגעזונגען ,שיר-השירים' פון דער יידישער אפערעטע ,שולמית'. זי האט דערמאנט די וועלט-באוואוסטע אפערע-שטערן יאן פירס און ריטשארד טאקער און פארענדיקט איר ארויסטריט מיט ,מוסעטעס וואלץ' פון דער אפערע ,לא באהעם' און ,זיי מיר געגריסט'. (28 סעפטעמבער 2012)
א גראנדיעזע פארזאמלונג
ישראל בן-ציון זייגערמאכער איז דער יידישער זייגער. ער רוט זיך אפ אין אילת צוזאמען מיט זיין פרוי און אייניקלעך. נאך די יומים-נוראים וועט ער שרייבן ווייטער און עפטער. ר' ישראל טאפט דעם דופק פון דער יידישער קולטור און מאכט באקאנט, וואס ס'טוט זיך אויף דער יידישער גאס און וואס ס'הערט זיך ביי יידן אין אלע טיילן וועלט.
א גראנדיעזע פארזאמלונג איז פארגעקומען דאנערשטיק אין אוונט ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, וואו ער האט ווארעם אויפגענומען זיינע חשובע אורחים פון אלע טיילן וועלט. די רעדאקטארן און ספעציעלע מיטארבעטער פון ,דער מאמענט' האבן זיך געחברט מיט איר עקצעלענץ די גראפיניע דע גאלוועז און מאדריד פון מעקסיקע-שטאט און ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער קארעספאנדענט אין בודאפעשט.
די שאמפאניער-שטונדע האט זיך אנגעהויבן 7 אזייגער. ד"ר נאמאסט איז שטארק איבערראשט געווארן, אז ער האט געזען ד"ר קארפאטי און זיין פרוי. אונזער גרינדער און פרעזידענט האט ניט געהאט קיין שום אנונג, אז אונזער חשובער קארעספאנדענט וועט קומען צו פליען. די גראפיניע, וואס איז, ווי שטענדיק, אנגעקומען קיין ניו-יארק אין אן אייגענעם לוקסוס-אוויאן, האט באצאלט פאר די עראפלאן-בילעטן פון ד"ר און פרוי קארפאטי.
העכער הונדערט געסט זיינען געווען אנוועזנדיק ביי דער אויפנאמע, וואס האט זיך פארענדיקט האלב 9, ווען דער אויבערקעלנער האט געקלונגען מיטן וועטשערע-גלעקל. פון דער פייערלעכער סעודה האבן גענאסן נאר 20 געסט. די אורחים זיינען געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, די פרויען אין אוונט-קליידער און די מענער אין סמאקינגס אזוי ווי ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב איז תמיד דער שטייגער.
די געסט האבן ארומגערעדט די גאנצע נאכט פאליטיק, קולטור און ליטעראטור ווי אויך די צוקונפט פון ,דער מאמענט'. ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז ביי דער פארמעלער סעודה האבן אלע גערעדט בלויז נאר יידיש!
ווען דער זייגער האט געשלאגן 11, האט ד"ר נאמאסט געהאלטן א קורצע רעדע לשבח זיינע אנשטענדיקע געסט און לכבוד דעם ניי-יאר. אונזער גרינדער האט פארענדיקט דעם וואונדערפולן אוונט מיט א טאסט אין גוטברודערשאפט.
(28 סעפטעמבער 2012)
א יידישע פערמע
נפתלי איידלמאן, א גרויסע שישקע אויף ,די יידישע פערמע' אין גאשען, ניו-יארק און אן אן אייניקל פון ד"ר מרדכי שעכטער, האט אפגעשטאט ד"ר נאמאסט א באזוך אין שטוב ביי משה לעווין, אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר.
ר' נפתלי איז א חשובער ישיבה-בחור מיט א יידיש הארץ און א גאלדענער נשמה. מיט אים איז גוט שבת-קוגל צו עסן! חבר איידלמאן פארוואלט מיט א יידישן פולווארעק אין די קאטסקילן, וואו מ'קולטיווירט די ערד, געניסט פון אן אלטמאדישער גוטברודערשאפט און רעדט א גאנצן טאג יידיש. אפילו יידישע ערד-ארבעטער לייענען ,דער מאמענט'!
(21 סעפטעמבער 2012)
מיט אים איז גוט קוגל צו עסן!
מיט אונזער חשובן קארעספאנדענט חיים קאמעלמאכער איז גוט שבת- און ראש-השנה-קוגל צו עסן! אים צו לאנגע יארן! עקסטרע פון טשיקאגע, וואו ער פארברענגט די יומים-נוראים, האט ר' חיים געקלונגען ערב-ראש-השנה, כדי אונז צו זאגן ,לשבה טובה תכתבו'.
מיר קאנען ניט אנלויבן אזא איידעלן און פשוטן מענש, ווייל ער איז א מענש מיט אלע מעלות און איז אזוי פאפולער, אז ווען ער זאל קאנדידירן צום פרעזידענט-אמט, וואלט ער אפגעהאלטן א ריזיקן וואל-נצחון סיי איבער אבאמע'ן סיי איבער ראמני'ן!
חבר קאמעלמאכער איז די אמתה סחורה, וואס שטעלט-צו אונזערע לייענער דאס אויבערשטע פון שטויסל.
לייענט טענות צו גאט אין קאמעלמאכערס ווינקל. ר' חיים איז אזוי באגאבט און פאפולער ביי אונזערע לייענער, אז ער האט אן אייגענע סעקציע! (21 סעפטעמבער 2012)
שונד אויף דער בינע
וואס הערט זיך אין ישראל? ,דער מאמענט' איז א נייעס-קוואל ביי א סך ישראלים. איין לייענער האט באמערקט היינטיקע וואך, אז אונזער זשורנאל איז א קליינאד, וואס שטעלט-צו כלערליי מיינונגען און אידייען. דער ייד האט איבערגעגעבן, אז אין ישראל מוז מען ,קייען' די אלע נייעס וואס די "ניו-יארק טיימס' שפייט-ארויס', אז אין דער יידישער מדינה איז ,די טיימס' דער הויפט-נייעס-קוואל פון די פאראייניקטע שטאטן און מ'מוז לייענען די נייעס פון אמעריקע פון שטאנדפונקט פון ,די טיימס'.
א סך פערזאנען פארשטייען ניט, אז ,דער מאמענט' איז בארעכטיקט צו שרייבן און דרוקן, וואס נאר ער וויל! מ'דארף ניט מסכים זיין מיט אונז, מיט אונזערע רעדאקטארן אדער מיטארבעטער. מיר באמיען זיך צו דרוקן כלערליי מיינונגען.
איין זאך, פון וועלכער מיר וועלן זיך ניט אפטשעפן איז דאס: ווען מיר זעען שונד אויף דער בינע, רופן מיר אן דעם שווארצן שונד פונקט וואס ער איז: שמוץ און דרעק.
מכוח דעם שונד-ארטיסט שיין בעקער מעגן מיר אויסדרוקן אונזער מיינונג. אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער האבן שוין געזען די פיינסטע בינע-קינסטלער, שוישפילער און זינגער. שיין בעקער פארשווארצט די פרעסטיזשפולע רעפוטאציע פון יידישן טעאטער.
ביטע שיין, מאכט באקאנט פאר אונז, וואו די גלענצנדיקע פארשטעלונגען קומען-פאר און מיר וועלן זיי ניט בלויז רעקלאמירן בחנם, נאר מיר וועלן זיי אויך לויבן אין הימל אריין אין גלענצנדיקע רעצענזיעס. וואו זיינען זיי?
(21 סעפטעמבער 2012)
א חשובער זייגערמאכער אין ירושלים
אונזער חשובער קארעספאנדענט אין ירושלים ישראל בן-ציון זייגערמאכער טאפט תמיד דעם פולס פון דער יידישער קולטור, כדי זיך צו דערוויסן און באקאנט מאכן, וואס ס'טוט און הערט זיך אין דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור.
פריינט זייגערמאכער, וואס פארפאסט די רובריק דער יידישער זייגער אין דער סעקציע דאס שקיעה-שטעטל, ווינשט די לייענער פון אונזער צייטשריפט א גוט, געזונט און כשר ניי-יאר. (14 סעפטעמבער 2012)
קאמעלמאכערס געבורטסטאג
אונזער געטרייער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער האט געפייערט דעם 1טן יולי זיין 87סטן געבורטסטאג. חבר קאמעלמאכער, באקאנט ביי אונז ווי ר' חיים און ביי די יאנקיס אין אמעריקע ווי הערי קעמל, האט אין ,דער מאמענט' אן אייגענע סעקציע ,קאמעלמאכערס ווינקל'. פריינט קאמעלמאכער איז א האראפאשניק פון א גאנץ יאר, וואס שרייבט ווי א מזיק נאך שנעלער ווי אונזער זעצער קאן אפקלאפן זיינע ארטיקלען און אונזער קארעקטאר קאן זיי איבערלייענען. ר' חיים, דיר צו לאנגע יארן! ישר כוח! דיין געוואלדיקער כוח ווערט קיינמאל ניט אויסגעשעפט און אויסגעוועבט!
ר' חיים שרייבט וועגן זיין געבורטסטאג:
דער 1טער יולי איז געווען מיין 87סטער געבורטסטאג. מיין פריינדין ווערא אין קאנעטיקאט האט איינגעלאדן א גרופע פערצן געסט צו זיך שטוב. דאס איז געווען בלויז איין טייל פון אונזער פרייד. מיר וואלטן פארבעטן מער פריינט אבער וועראס הויז איז קליין. א סך מאל איז זיך לייכטער צו אמוזירן מיט א קלענערער גרופע. אזוי ווי מ'זאגט אויף יידיש: ,וואס ווייניקער דער עולם, אלץ גרעסער די שמחה!'
מיר האבן געגעסן און געטרונקען און געמאכט א לחיים כמעט זעקס שעה צייט. ס'האט אויסגעזען, אז דער אויבערשטער האט געפייערט צוזאמען מיט מיר מיין געבורטסטאג דורך שענקען אונז זייער א שיינעם זומער-טאג. (פארזעצונג אין פעליעטאן)
(7 סעפטעמבער 2012)
פון הוילן פאס
ד"ר אהראון קארפאטי, אונזער קארעפסאנדענט פון בודאפעשט, געניסט נאך זייער פון זיין באזוך אין דער גאלדענער מדינה. ער איז אהער געפלויגן בייוואוינען אונזער פייערלעכן זומער-באל פאר-אכט-טאגן שבת אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
ד"ר קארפאטי, א ,בחור' פון גרויסווארדיין, רומעניע, האט איבערגעלעבט די שואה אין אונגארן. נאכן חורבן האט ער זיך באזעצט אין בודאפעשט, וואו ער איז געווארן אן אדוואקאט, פראפעסאר אין יוריספרודענץ און א זשורנאליסט. אונזער חשובער קארעספאנדענט איז אן אלטער ,הינער-פרעסער' און איז אן אנשטענדיקער, פעאיקער פארשער.
(31 אויגוסט 2012)
ד"ר פישביינס נקמה
א זיס לעבן איז ניט בלויז די גרעסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די זיססטע און בעסטע נחמה. אז אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט פארלאזן אין 2002 די רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל', דריי יאר נאך זיין אפטרעטן פון אמט אין ,דער פארווערטס', האט זיך זיין פראקציס פארגרעסערט און געבליט. זיין פארמאצעווטישע פירמע איז איינצייטיק געווארן וואס אמאל גרעסער און, ווי ס'איז ביי אים דער שטייגער, איז ער אריינגעפאלן אין נאך א שמאלץ-גרוב.
טראץ דעם, וואס דער חשובער דאקטאר איז רייך ווי קורח, האט גרויס דערפאלג אין אלע זיינען טעטיקייטן און אונטערנעמונגען און געניסט פון כלערליי שבחים מכוח זיינע מעדיצינישע פארדינסטן, קאן ער קיינמאל ניט ,פארלאזן די בינע'! אלזא זיינען מיר זייער דאנקבאר, אז אונזער מיטארבעטער שרייבט פאר אונז און פארפאסט אלערליי וואונדערבארע ארטיקלען, פאסקווילן און פאראדיעס.
א סך ,יידישיסטן' פארכלינען זיך מיט א פישביין און פארשעלטן דעם זייער געערטן דאקטאר דאס געביין, ווייל דער געוואלדיקער סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנאליסט מאכט קרעפל פלייש פון זיינע קעגנער און איז דער איינציקער זשורנאליסט, וואס געדענקט די אלע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער יידישער פרעסע אין ניו-יארק און די אלע פארשטארבענע פארשוינען און טיפן, וואס האבן אמאל געארבעט אין די ניו-יארקער רעדאקציעס. (31 אויגוסט 2012)
דער פולס-טאפער זשיטניצקי
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור. ווער טאפט בעסער און נאך פעאיקער דעם דופק פון דער יידישער קולטור ווי יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. ר' יעקב שטייט שטענדיק צו דינסט און איז א געוואלדיקער פארשער. זיין מוח איז א שאץ-קאמער, פול מיט אינפארמאציעס, פיטשעווקעס און זכרונות פון די רעדאקציעס אין ישראל, בוענאס-איירעס, מעקסיקע-שטאט און ניו-יארק, וואו ער האט געארבעט העכער 20 יאר. (31 אויגוסט 2012)
דער פולס פון דער יידישער קולטור
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור און ווייסט שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט. אונזער קארעספאנדענט פון בוענאס-איירעס יעקב זשיטניצקי טאפט דעם דופק פון דער יידישער גאס און האט אויגן און אויערן אין אלע טיילן וועלט.
ר' יעקב זשיטניצקי שרייבט אין זיין לעצטן בריוו אין רעדאקציע בנוגע דעם נעכטיקן נומער צום 12טן אויגוסטס:
,דאס זיינען באקאנטע פאקטן וועגן די סאוועטיש-יידישע שרייבער אין דער קאמוניסטישער עפאכע, סיי בעת לענינס סיי בעת סטאלינס יארן, ווי אויך בשעת די שפעטערדיקע יארן מיט "סאוועטיש היימלאנד" און זיין הויפט-רעדאקטאר אהרון ווערגעליס. ס'איז פיינלעך צו לייענען די פאקטן און אקצעפטירן, אז דאס אלץ איז באמת געשען.
די אלע פאקטן שטרייכן ווידער אמאל אונטער, אז ס'איז אמת מיט הונדערט פראצענט, וואס פרעזידענט ראנאלד רעיגאן פלעג זאגן וועגן קאמוניזם, רעזומירט נאר מיט עטלעכע ווערטער: ,קאמוניזם איז א בייזע אימפעריע'.
ס'איז אויך אמת און אננעמבאר, אז אין סאוועטן-רוסלאנד זיינען אויך געווען פראגרעסיווע יידישע שרייבער; מ'דארף ניט אריינלייגן אלע יידישע שרייבער אין ראטן-פארבאנד אין דער זעלבער טארבע. זיינט איר מסכים מיט מיר, דר. נאמאסט?
און דאך, דאך... ווען מ'הערט אדער לייענט וועגן 12טן אויגוסט 1952 ווערט פינצטער פאר די אויגן. פארגעסט ניט, מיינע ליבע פריינד, אז כ'בין געבוירן געווארן אין 1949 אין בוענאס-איירעס. כ'בין ניט קיין עדות און ווייס ניט פערזענלעך די ריינע פאקטן בנוגע דעם סאוועטן-פארבאנד אזוי ווי איר זייט, מיינע גוטע ברידער אין רעדאקציע.
טרויעריק זיינען די אלע ליידן, די גולאגן און פארשידענע אזוינע און אנדערע ענלעכע פינצטערנישן, וואס איר האט אלע מיטגעמאכט און איבערגעלעבט. איר זייט דאך אמתע צוזעער, וואס באטאנען פאר דער מענטשהייט, וואס ס'איז ווירקלעך געשען. איר טראכט ניט אויס קיין מעשהלעך. און מיר, די וואס זיינען ניט קיין צוזעער און האבן די זכיה צו לייענען היינט-צו-טאג ,דער מאמענט', זאגן אייך אלעמען אין רעדאקציע: א דאנק פארן זאגן דעם אמת!
מ'האט אמאל דערקלערט, אז זשורנאליזם איז די שענסע, בעסטע און אינהאלטסרייכסטע פראָפעסיע. ווען כ'בין געווען א פיצל-קינד, האב איך געטרוימט צו ווערן א פייער-לעשער; זשורנאליזם איז אויך א פראפעסיע, וואס פאדערט פאראנטווארטלעכקייט און ארנטלעכקייט, ווייל אמאל, אנשטאט צו פארלעשן ווי פעאיקע פאזשארניקעס פייערן, קאן מען אויך מאכן פרישע שרפות, וואס וועלן ענדלעך ווערן שווער אדער אוממעגלעך צו פארלעשן.' (17 אויגוסט 2012)
דער יידישער זייגער
,דער מאמענט' איז דער יידישער זייגער, וואס שאפט א נייעם פולס און טאפט דעם דופק פון דער יידישער ליטעראטור און קולטור. מיר ווייסן שטענדיק ווי שפעט איצט איז און ווי דער קורס האלט!
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום קוועלט און שעפט נחת ברומו-של-עולם , ווייל ,דער מאמענט' שטייט אויף דער שפיצן-פאזיציע און איז דער ,אוואן-גארד' פון דער יידישער ליטעראטור, קולטור און פרעסע. יידישע שפראכן- און קולטור-פארשער באטראכטן אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער פאר א געוואלדיקער און גלענצנדיקער שאץ- און אינפארמאציע-קאמער. (10 אויגוסט 2012)
דער יידישער זייגער
ישראל בן-ציון זייגערמאכער, אונזער נייער קארעספאנדענט, איז א ייד, וואס ווייסט שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט! ער איז א ווייסער, וואס ווייסט און א קענער, וואס קען! ר' ישראל ווייסט, אז אין גאליציע ,א קי עסט און א מעיסער' (א קו עסט אן א מעסער), וואס מיינט אויף שפאניש ,דא איז דער טיש' (אקי עס אונא מעסא). דאס איז א ווערטערשפיל לכבוד אונזער חשובן קארעספאנדענט אין ארגענטינע יעקב זשיטניצקי. חבר זשיטניצקי איז נאך א ייד, וואס ווייסט תמיד וויפיל דער זייגער איז. ער איז א פעאיקער קארעספאנדענט און א גרויסער אינפארמאציע-קוואל וועגן דער יידישער זשורנאליסטיק און די פיל באקאנטע און פארגעסענע פערזענלעכקייטן, וואס האבן געארבעט אין א סך יידישע רעדאקציעס אין אלע טיילן וועלט.
(3 אויגוסט 2012)
,כ'ווייס, וויפל דער זייגער איז' איז אן אלטער אויסדרוק, וואס מיינט, אז דער מענש פארשטייט די סיטואציע, וואס קומט-פאר ביים היינטיקן מאמענט.
ריידנדיק וועגן משיח! יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט און זעצער פון בוענאס-איירעס, איז צו 62 יאר נאך פול מיט בלוט און מילך! ער ארבעט ווי א מזיק פאר ,דער מאמענט' און האלט אלץ פאר גרינג ווי א האר פון מילך. ביי אים טוט עס זיך אזוי ס'רעדט זיך. ער ווייסט וויפיל דער זייגער איז!
מיר ווילן אפגעבן ר' יעקב ניט בלויז א קאפעטשקע אפשיי, נאר אים אפגעבן א ים מיט כבוד. מיר זיינען געוואויער געווארן היינטיקע וואך, אז זשיטניצקיס פאטער, שלמה זשיטניצקי, איז געווען א לאנגיאריקער, חשובער מיטארבעטער אין א יידישער רעדאקציע אין בוענאס-איירעס און א הייסער בונדיסט.
זיין קאריערע אין ארגענטינע איז געווען א מערקווירדיקע. אין 1938 איז ער אנגעקומען קיין בוענאס-איירעס, וואו ער האט באצויבערט די יידישע גאס מיט זיין פערזענלעכקייט, אינטעלעקט און קרישטאל-בלויע אויגן. ער האט זיך קיינמאל ניט אויסגעלערנט קיין שפאניש און געקענט נאר א פאר ווערטער און פראזעס פון דער לאנדס-שפראך. ניט וויכטיק און ניט געדאגהט! ר' שלמה האט געוואוינט אין דער יידישער קהילה, וואס ער האט בארייכערט און פארשטארקט מיט זיין שרייב-טאלאנט און אלטרואיזם. יארן לאנג איז ער געווען דער גענעראל-סעקרעטאר פון ארטיקן ,בונד' און א וואוילטעטיקער עסקן.
שלמה זשיטניציקי, אן אומבאקאנטער נאמען אין יידישע קרייזן אין אמעריקע, איז גאר א באוואוסטער שם אין ארגענטינע. חבר זשיטניצקי איז געווען א טאלאנטפולער זשורנאליסט, וואס האט פארעפנטלעכט זיינע ארטיקלען אין פיל יידישע צייטונגען אין דרום-אמעריקע. די אלע פראמינענטע צייטונגסלייט אין זיד-אמעריקע האבן געקענט שלמה זשיטניצקי, וואס האט געהאראוועט אומדערמיטלעך אין נאמען פון דער יידישער קולטור אין דער נייער וועלט.
שלמה זשיטניצקי איז ניט די זעלבע פערזאן וואס ד"ר זשיטניצקי, דער הויפט-רעדאקטאר פון דער אמאליקער מעקסיקאנער צייטונג ,די פרעסע'. די צוויי יידן האבן פארמאגט דעם זעלבן פאמיליען-נאמען אבער זיי האבן זיך גארניט אנגעקערט.
ד"ר פישביינס נקמה
אונזער אנשטענדיקער און גענעדיקער קאמפס-הונט ד"ר פישביין בילט ווי א משוגענער הונט און ס'שוימט אים פון פיסק, ווען ער איז אנגעברוגזט און צערודערט. ווי א הונגעריקער הונט רינט אים די סלינע, ווען ער נעמט זיך אריין אין דער האנט די פעדער און שרייבט-אן א פאסקוויל אדער אטאקע אויף א שונא. די זשורנאליסטישע וועלט פליסט-איבער מיט אזעלכע קאכלעפל, סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנליסטן.
דער פרעסטיזשפולער דאקטאר איז א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט, וואס קאן סענסאציאנאליזירן א מעשה און איר פארפוצן מיט כלערליי מליצות און גלענצנדיקע נואנסן. ער זאגט אבער שטענדיק דעם אמת, דעם ריינעם אמת און בלויז נאר דעם אמת, גלייך ווי ער זאל זיצן אויף דער באשולדיקונגס-באנק און עדות זאגן אין געריכט.
דער חשובער דאקטאר האט לאנג צוריק גענומען א הייליקע שבועה באקוועמלעך צו מאכן די אטאקירטע און צו אטאקירן די באקוועמלעכע אזוי ווי ה. ל. מענקען, דער וועלט-בארימטער זשורנאליסט, האט דאס דערקלערט פאר דער מיסיע פון יעדן זשורנאליסט.
ד"ר פישביין איז בטבע ניט קיין שטרייטסלוסטיקער מענש. ער טשעפעט זיך צו צו געוויסע ענינים און קאמפן און פאסמאקעוועט זיך מיט די אטאקעס און אפענסיוועס, וואס ער פירט-אויס. מ'זאגט, אז ער איז אן אמביציעזער גראביאן. דאס איז אבער אין גאנצן ניט אמת. ער איז א פויליאק, וואס עסט מיט א גאפל און א מעסער! (פעברואר 2013)
דער ענדגילטיקער טאג
כ'האב זיך שוין צוגעהערט צו א וועלט מיט דיסקוסיעס און פאראויסזאגן וועגן 21.12.2012, דער וועלט-אונטערגאנג. באשליסן קאן איך ניט ביי זיך, צי אזעלכע פארויסזאגן זיינען משיחדיק אדער שטנדיק! ס'איז ניט וויכטיק, צי אזעלכע פארויסזאגן זיינען גוטוויליק אדער בייזווייליק, ווייל זיי מאכן אלעמען משוגע. אין אט-דער ריכטונג דארף מען ניט שטופן צו ווייט די מערסטע מענשן, ווייל דאס רוב איז שוין האלב-משוגע.
טראץ דעם, וואס כ'שרייב וועגן אט-דער טעמע אין אן איראנישן אונטערטאן, באהאנדל איך זי איינצייטיק מיט גרויס ערנסטקייט. אויב דער פארויסזאג איז אן אקוראטנער און מיר שטייען איצט אויף דער שוועל פון יום-הדין, פארוואס טראכט מען פון דער צוקונפט און ניט פון דער קעגנווארט, פון דעם היינטיקן מאמענט, פון די ענדגילטיקע מאמענטן, וואס מיר פארמאגן? פארוואס ברענגען מיר ניט צוזאמען אונזערע טייערע און נאענטע און זיך ניט פאסמאקעווען מיט די ענדגילטיקע שעהען און מינוטן, וואס זיינען נאך פאראן אזוי ווי מיר זאלן טאן ביי יעדן מאמענט. צי ליגן אונז טאקע אין זינען די, וואס מיר האבן ליב? אין דער היינטיקער וועלט, וואו ס'בושעווען כלערליי פיינען, ווייטיקן, אנגסטן און געוואלד-טאטן, זאלן מיר טראכטן בלויז נאר פון אונזערע פריינט און קרובים און ניט פון קיין שום נארישקייטן. מיר דארפן דענקען און זיך אויפפירן אזוי ווי איידעלע מענשן מיט גאט אין הארצן.
אויב ס'ליגן אייך איצט ניט אין זין נאר די, וואס איר האט אממערסטן ליב, זייט איר א בלאנדזשענדיקע נשמה, וואס איז שוין פארלוירן געגאנגען צווישן די בלאנדזשענדיקע שטערן, די זעלבע שטערן, וואס די מאיער האבן אנאליזירט לאנג צוריק, אום פארויסצוזען די דאטע, ווען דער עולם וועט אונטערגיין! (21 דעצעמבער 2012)
א גרוס פון לעמבערג
דערהאלטן האבן מיר היינטיקע וואך א מבול מיט בריוו, איבערגעבנדיק, אז מ'בארייכערט זיך דאס לשון דורך לייענען ,דער מאמענט'. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, ווען מיר הערן אזא מחיהדיקן קאמפלימענט. מיר דערפרייען זיך אויך ביז דער סטעליע, וואס פאראן אזעלכע וואס זיינען בהלנים זיך אויסצולערנען א בעסערן יידיש און האלטן אונזער צייטשריפט פאר א שאץ-קאמער.
פון לעמבערג שרייבט אונזער לייענער ברוך דארפמאן:
אין לעמבערג לעבן איצט ווייניק יידן. דא גרייט מען זיך אפצומערקן חנוכה.
ריידנדיק וועגן דעם שרייבער אלעקסאנדער ליזען, מיט ליזענ'ען ביך איך געווען זייער נאענט. צוזאמען האבן מיר געקעמפט פאר יידיש. געשטארבן איז ער איז מיט העכער צען יאר צוריק.
מיר באריסן אייך צום יום-טוב חנוכה. (7 דעצעמבער 2012)
ד"ר פישביינס נקמה
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום שענקט יעדע וואך אונזער לייענערשאפט א נייעם נומער, וואס מ'לייענט בחנם. דאס איז א צדקה-אקט, וואס איז צום לויבן. אונזער לייענערשאפט איז גאר א גרויסע און שטייגט ווייטער יעדע וואך. ס'איז דערשטוינענדיק, אז א יידישע צייטונג האט זיך דערשלאגן צו אזא גאלדענעם רעזולטאט אין א צייט, ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע פובליקאציעס. צו דעם דאנקבארקייטס-טאג דאנקען מיר דעריבער אונזערע לייענער, פריינט און פאטראנען. מיר דרוקן-אויס גרויס דאנקבארקייט פאר אלץ, וואס מיר האבן.
דער היינטיקער וואכן-סוף איז דער אנהייב ווייננאכסט-סעזאן אין די פאראייניקטע שטאטן און אין די קריסטלעכע מדינות איבער דער וועלט. מיר דערמאנען דאס, מחמת אט-דער סעזאן ברענגט פרייד און פריילעכקייט ביליאנען נפשות אין אלע טיילן וועלט. ,טענקסגיווינג' איז אויך א פייערטאג ביי יידן און דער ווייננאכטס-סעזאן רעכנט-אריין חנוכה.
רבותי, געדענקט זשע, אז ,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ. נס גדול היה שם! (23 נאוועמבער 2012)
פון הוילן פאס
דער פאקט, וואס ,דער מאמענט' עקזיסטירט עקלט געוויסע פערזאנען און רייסט זיי אין די קישקעס. די סיבה? אונזער פובליקאציע מאכט זיי נאריש, ווייל זיי האבן גארניט קיין דערפאלג אין זייערע אונטערנעמונגען און ,דער מאמענט' האט א לעבעדיקע לעזערשאפט. געוויסע ,טוער', ,מאכער' און ,קנאקער' אויף דער יידישיסטישער גאס זיינען מלא-רציחה, ווייל ,דער מאמענט' שטעלט זיי צו שאנד און קיינער וויל ניט קויפן זייער ,סחורה'.
,דער מאמענט' וואלט זיי קיינמאל ניט דערמאנט, אז זיי זאלן אונז ניט דערגיין די יארן מיט בריוו אין רעדאקציע פול מיט נעגאטיוויטעט. זיי מאכן זיך פאר גרינגע שאס-צילן. זאנסט באווייזן זיך אזעלכע פארשוינען ניט אויפן ראדאר ביי אונז אין רעדאקציע. ס'ארט אונז ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, צי ארון פישפאנאט, דער ברוקלינער גואן פרידמאן און מאדאם וואליזקע האבן פיינט ,דער מאמענט'. (23 נאוועמבער 2012)
די יידישע מעטראפאליע
א סך לייענער קוקן-אריין אין ,דער מאמענט', כדי זיך צו דערוויסן, וואס ס'טוט זיך אין דער יידישער מעטראפאליע און אין דער יידישער קולטור. ניו-יארק איז א יידישע מעטראפאליע! ,דער מאמענט' איז אן אינאוואטיווע צייטשריפט, וואס זיצט אויף דער שפיץ-פאזיציע פון יידישע שפראך- און קולטור-פארשונגען און שטייט אויפן נייסטן שטאנד פון דער יידישער פרעסע און קולטור. אמן.
גאר א סך לעזער האבן הנאה צו לייענען די ערשט-קלאסיקע נייעס-באריכטן, אינהאלטסרייכע ארטיקלען און אידייענרייכע פאלעמיקעס וועגן פאליטיק. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס מיר קאנען אייך שענקען וועכנטלעך אזעלכע אוצרות. (16 נאוועמבער 2012)
יידיש אין ישראל
דער יידישער זייגער טאפט דעם פולס פון דער יידישער קולטור! מיר באגריסן און באערן ווידער אמאל דעם איבערגעגעבענעם יידישיסט אין ישראל-בילדונגס-מיניסטעריום, וואס שטעלט דארט צו די לערער אין יידיש די צייגעניש, וואס באשטעטיקט זייער פעאיקייט און קענטעניש.
חבר יושקאווסקי גיבן מיר אפ א וועלט מיט כבוד און אפשיי, דערפאר ווייל ער טוט עפעס; ער רעדט ניט בלויז וועגן יידיש אויף עברית, נאר ער שולט-אויס לערער אין יידיש און שיקט זיי אריין אין דער געזעלשאפט, וואו זיי לערנען די שילער ריידן יידיש.
ר' מרדכי איז א טייערער חבר און פארערער פון ,דער מאמענט', וואס דערציילט אונז כלערליי אינהאלטסרייכע, אינטערעסאנטע געשיכטעס מיט אלע פרטים.
אונזער חשובער ,אדון' אין דער יידישער מדינה שטאמט פון ראטן-פארבאנד, וואו ער איז אויסגעוואקסן אין בערדיטשעוו און האט שפעטער געארבעט אין דער רעדאקציע ,סאוועטיש היימלאנד'. ער איז א געוואלדיקער אינפארמאציע-קוואל און טאקע א געלערנטער! (26 אקטאבער 2012)
טעקסאסער יידן
אז די באבע זאל האבן רעדער, וואלט זי געווען א וואגן; אויב די באבע זאל האבן א בארד, וואלט זי געווען א זיידע, און ווען די באבע זאל פארמאגן א ביקס, וואלט זי געווען א טעקסאסערקע.
אונזער זשורנאליסטן האבן געטאפט דעם פולס פונעם יידישן טעקסאס. ס'איז געווען פאר אונז גאר אן אינטערעסאנטע עקסקורסיע, וואס האט אונז צוגעשטעלט אן אריינבליק אין אן אנדער וועלט. טעקסאס איז אן אייגן וועזן! טאקסאס איז א וועלט פאר זיך!
ס'איז העכסט-אינטערעסאנט ווי פיל יידן האבן געשפילט פראמינענטע ראלעס אין אזא גרויסן שטאט מיט אזא קליינער יידישער באפעלקערונג. ישר כוח הארציקע טעקסאסער יידן. (19 אקטאבער 2012)
לופט-מענשן
,יידישלאנד', אדער וואס מ'דערקלערט און האלט פאר יידישלאנד אינעם אינטערנעט פליסט-איבער מיט לופט-מענשן, וואס זייערע אונטערנעמונגען און טעטיקייטן זיינען נישטיק און פון אן ארעמער קוואליטעט. דאס זיינען ניט קיין אלטמאדישע, קליין-שטעטלדיקע לופט-מענשן, נאר ניימאדישע פארשוינען און פאטשעטשעס, אויסגעשניטן פון א גאנץ-אנדערן מאטעריאל מיט א נייעם שטעמפל! דאס זיינען הונגעריקע ,קינסטלער', וואס האבן ניט קיין פרנסה, ווייל קיינער וויל ניט קויפן זייער סחורה!
דא שרייבן מיר וועגן די אלע פארשוינען, וואס ווענדן זיך צו ,דער מאמענט' נאך א קאפעשטקע צדקה און בחנמדיקע רעקלאמעס און אנאנסן פאר זייערע קונסט-פראיעקטן, וואס קיינער וואוינט קיינמאל ניט ביי!
געוויסע מיטארבעטער האבן רחמנות געהאט אויף די בלאנדזשענדיקע נשמות און זיי געראטן צו טאן עפעס אנדערש, טראכטן אויף א נייעם און אריגינעלן אופן אדער זען זייער סיטואציע פון אן אנדער פערספעקטיוו, אדער אפשר אלץ אין איינעם, אלע מעגלעכקייטן צוזאמענגערעכנט.
רבותי, דער צושויער-זאל איז ליידיק, מחמת קיינער אינטערעסירט זיך ניט מיט אייערע ,קאנצערטן' און פארשטעלונגען, וואס זיינען ניט-יידישלעך און פון גאר אן ארעמער קוואליטעט! (12 אקטאבער 2012)
א קאסמאפאליטישער זייגער
ניו-יארק, וואו די געביידעס שפארן אין הימל אריין, איז די מעטראפאליע, וואס שלאפט קיינמאל ניט. ניו-יארק איז טאקע באמת א קאסמאפאליע, וואו ס'קאכט, ברענט און טומלט כסדר אויף אלערליי אופנים! אין דער קאסמאפאליע טאפט ,דער יידישער זייגער' דעם פולס פון דער יידישער קולטור. (12 אקטאבער 2012)
א בריוו פון לאנדאן
פון לאנדאן האבן מיר דערהאלטן א גרוס פון ווינצענט האמאלקע, דער זון פון באקאנטן קינא-אקטיאר אסקאר האמאלקע און דאס איינקל פונעם אייגנטימער פון דער פרעסטיזשפולער צייטונג ,וואשינגטאן פאסט'. הער האמאלקע איז א פריינט און פארערער פון ,דער מאמענט'. ער איז א גוי, וואס רעדט יידיש! אונזער טייערער חבר אין לאנדאן שרייבט אין זיין באגריסונג:
טייערע חברים אין "דער מאמענט": א שיינעם דאנק פאר אייער גרוס! זייט מיר מוחל, כ'בעט אייך, וואס כ'האב קיינמאל ניט געענטפערט אייער ע-בריוו. כ'בין א שלעכטער קארעספאנדענט.
יא, מיין זיידע איז געווען דער אייגנטימער פון "די וואשינגטאן פאסט". וואס שייך מיין ליבשאפט צו יידיש, קאן איך נאר זאגן, אז כ'האב זיך פאראינטערעסירט מיט יידיש נאך א וואקאציע אין פראג, הגן דארט האט מען קיינמאל ניט גערעדט קיין סך יידיש. כ'האב ליב דאס יידישע לשון סתם אזוי, ווייך ס'איז אזוי שיין, רייך און פארכאפנדיק.
כ'דאנק אייך פארן ארויסגעבן אזא שיינעם זשורנאל. כ'פריי זיך צו לייענען אין היינטיקן נומער, אז דאס קומענדיקע יאר וועט זיין פאר אלעמען א יאר פול מיט גליק און הצלחה. כ'וואלט עס זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט. כ'האף, אז איר וועט גוט פארברענגען ביי אייער חבר אין יאפאן.
גאר א ווארעמער גרוס פון אייער חבר ווינצענט האמאלקע. (5 אקטאבער 2012)
די גראפיניע זינגט
אויף דעם פייערלעכן קבלת-פנים ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, (און וואס פארא דירה דאס איז, טאקע א פאלאץ אויף א וואלקן!), האט ד"ר פישביין באצויבערט די אלע געסט מיט זיינע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער אמאליקער יידישער קולטור און פרעסע אין דער מעטראפאליע.
אויף דער שאמפאניער-שטונדע זיינען געווען עטלעכע יאטעביעדאמען פון פרעסטיזשפולע פארלאגן, וואס האבן אויסגעדרוקט אינטערעס צו דרוקן די מעמוארן פון אונזער זייער געערטן מיטארבעטער.
שפעטער אין אוונט נאכן הויפט-געריכט און פאר דער נאכשפייז האט זיך די גראפיניע צוגעשאקלט צום קלאוויר, ביי וועלכן זי האט פארגעזונגען ,שיר-השירים' פון דער יידישער אפערעטע ,שולמית'. זי האט דערמאנט די וועלט-באוואוסטע אפערע-שטערן יאן פירס און ריטשארד טאקער און פארענדיקט איר ארויסטריט מיט ,מוסעטעס וואלץ' פון דער אפערע ,לא באהעם' און ,זיי מיר געגריסט'. (28 סעפטעמבער 2012)
א גראנדיעזע פארזאמלונג
ישראל בן-ציון זייגערמאכער איז דער יידישער זייגער. ער רוט זיך אפ אין אילת צוזאמען מיט זיין פרוי און אייניקלעך. נאך די יומים-נוראים וועט ער שרייבן ווייטער און עפטער. ר' ישראל טאפט דעם דופק פון דער יידישער קולטור און מאכט באקאנט, וואס ס'טוט זיך אויף דער יידישער גאס און וואס ס'הערט זיך ביי יידן אין אלע טיילן וועלט.
א גראנדיעזע פארזאמלונג איז פארגעקומען דאנערשטיק אין אוונט ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, וואו ער האט ווארעם אויפגענומען זיינע חשובע אורחים פון אלע טיילן וועלט. די רעדאקטארן און ספעציעלע מיטארבעטער פון ,דער מאמענט' האבן זיך געחברט מיט איר עקצעלענץ די גראפיניע דע גאלוועז און מאדריד פון מעקסיקע-שטאט און ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער קארעספאנדענט אין בודאפעשט.
די שאמפאניער-שטונדע האט זיך אנגעהויבן 7 אזייגער. ד"ר נאמאסט איז שטארק איבערראשט געווארן, אז ער האט געזען ד"ר קארפאטי און זיין פרוי. אונזער גרינדער און פרעזידענט האט ניט געהאט קיין שום אנונג, אז אונזער חשובער קארעספאנדענט וועט קומען צו פליען. די גראפיניע, וואס איז, ווי שטענדיק, אנגעקומען קיין ניו-יארק אין אן אייגענעם לוקסוס-אוויאן, האט באצאלט פאר די עראפלאן-בילעטן פון ד"ר און פרוי קארפאטי.
העכער הונדערט געסט זיינען געווען אנוועזנדיק ביי דער אויפנאמע, וואס האט זיך פארענדיקט האלב 9, ווען דער אויבערקעלנער האט געקלונגען מיטן וועטשערע-גלעקל. פון דער פייערלעכער סעודה האבן גענאסן נאר 20 געסט. די אורחים זיינען געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, די פרויען אין אוונט-קליידער און די מענער אין סמאקינגס אזוי ווי ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב איז תמיד דער שטייגער.
די געסט האבן ארומגערעדט די גאנצע נאכט פאליטיק, קולטור און ליטעראטור ווי אויך די צוקונפט פון ,דער מאמענט'. ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז ביי דער פארמעלער סעודה האבן אלע גערעדט בלויז נאר יידיש!
ווען דער זייגער האט געשלאגן 11, האט ד"ר נאמאסט געהאלטן א קורצע רעדע לשבח זיינע אנשטענדיקע געסט און לכבוד דעם ניי-יאר. אונזער גרינדער האט פארענדיקט דעם וואונדערפולן אוונט מיט א טאסט אין גוטברודערשאפט.
(28 סעפטעמבער 2012)
א יידישע פערמע
נפתלי איידלמאן, א גרויסע שישקע אויף ,די יידישע פערמע' אין גאשען, ניו-יארק און אן אן אייניקל פון ד"ר מרדכי שעכטער, האט אפגעשטאט ד"ר נאמאסט א באזוך אין שטוב ביי משה לעווין, אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר.
ר' נפתלי איז א חשובער ישיבה-בחור מיט א יידיש הארץ און א גאלדענער נשמה. מיט אים איז גוט שבת-קוגל צו עסן! חבר איידלמאן פארוואלט מיט א יידישן פולווארעק אין די קאטסקילן, וואו מ'קולטיווירט די ערד, געניסט פון אן אלטמאדישער גוטברודערשאפט און רעדט א גאנצן טאג יידיש. אפילו יידישע ערד-ארבעטער לייענען ,דער מאמענט'!
(21 סעפטעמבער 2012)
מיט אים איז גוט קוגל צו עסן!
מיט אונזער חשובן קארעספאנדענט חיים קאמעלמאכער איז גוט שבת- און ראש-השנה-קוגל צו עסן! אים צו לאנגע יארן! עקסטרע פון טשיקאגע, וואו ער פארברענגט די יומים-נוראים, האט ר' חיים געקלונגען ערב-ראש-השנה, כדי אונז צו זאגן ,לשבה טובה תכתבו'.
מיר קאנען ניט אנלויבן אזא איידעלן און פשוטן מענש, ווייל ער איז א מענש מיט אלע מעלות און איז אזוי פאפולער, אז ווען ער זאל קאנדידירן צום פרעזידענט-אמט, וואלט ער אפגעהאלטן א ריזיקן וואל-נצחון סיי איבער אבאמע'ן סיי איבער ראמני'ן!
חבר קאמעלמאכער איז די אמתה סחורה, וואס שטעלט-צו אונזערע לייענער דאס אויבערשטע פון שטויסל.
לייענט טענות צו גאט אין קאמעלמאכערס ווינקל. ר' חיים איז אזוי באגאבט און פאפולער ביי אונזערע לייענער, אז ער האט אן אייגענע סעקציע! (21 סעפטעמבער 2012)
שונד אויף דער בינע
וואס הערט זיך אין ישראל? ,דער מאמענט' איז א נייעס-קוואל ביי א סך ישראלים. איין לייענער האט באמערקט היינטיקע וואך, אז אונזער זשורנאל איז א קליינאד, וואס שטעלט-צו כלערליי מיינונגען און אידייען. דער ייד האט איבערגעגעבן, אז אין ישראל מוז מען ,קייען' די אלע נייעס וואס די "ניו-יארק טיימס' שפייט-ארויס', אז אין דער יידישער מדינה איז ,די טיימס' דער הויפט-נייעס-קוואל פון די פאראייניקטע שטאטן און מ'מוז לייענען די נייעס פון אמעריקע פון שטאנדפונקט פון ,די טיימס'.
א סך פערזאנען פארשטייען ניט, אז ,דער מאמענט' איז בארעכטיקט צו שרייבן און דרוקן, וואס נאר ער וויל! מ'דארף ניט מסכים זיין מיט אונז, מיט אונזערע רעדאקטארן אדער מיטארבעטער. מיר באמיען זיך צו דרוקן כלערליי מיינונגען.
איין זאך, פון וועלכער מיר וועלן זיך ניט אפטשעפן איז דאס: ווען מיר זעען שונד אויף דער בינע, רופן מיר אן דעם שווארצן שונד פונקט וואס ער איז: שמוץ און דרעק.
מכוח דעם שונד-ארטיסט שיין בעקער מעגן מיר אויסדרוקן אונזער מיינונג. אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער האבן שוין געזען די פיינסטע בינע-קינסטלער, שוישפילער און זינגער. שיין בעקער פארשווארצט די פרעסטיזשפולע רעפוטאציע פון יידישן טעאטער.
ביטע שיין, מאכט באקאנט פאר אונז, וואו די גלענצנדיקע פארשטעלונגען קומען-פאר און מיר וועלן זיי ניט בלויז רעקלאמירן בחנם, נאר מיר וועלן זיי אויך לויבן אין הימל אריין אין גלענצנדיקע רעצענזיעס. וואו זיינען זיי?
(21 סעפטעמבער 2012)
א חשובער זייגערמאכער אין ירושלים
אונזער חשובער קארעספאנדענט אין ירושלים ישראל בן-ציון זייגערמאכער טאפט תמיד דעם פולס פון דער יידישער קולטור, כדי זיך צו דערוויסן און באקאנט מאכן, וואס ס'טוט און הערט זיך אין דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור.
פריינט זייגערמאכער, וואס פארפאסט די רובריק דער יידישער זייגער אין דער סעקציע דאס שקיעה-שטעטל, ווינשט די לייענער פון אונזער צייטשריפט א גוט, געזונט און כשר ניי-יאר. (14 סעפטעמבער 2012)
קאמעלמאכערס געבורטסטאג
אונזער געטרייער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער האט געפייערט דעם 1טן יולי זיין 87סטן געבורטסטאג. חבר קאמעלמאכער, באקאנט ביי אונז ווי ר' חיים און ביי די יאנקיס אין אמעריקע ווי הערי קעמל, האט אין ,דער מאמענט' אן אייגענע סעקציע ,קאמעלמאכערס ווינקל'. פריינט קאמעלמאכער איז א האראפאשניק פון א גאנץ יאר, וואס שרייבט ווי א מזיק נאך שנעלער ווי אונזער זעצער קאן אפקלאפן זיינע ארטיקלען און אונזער קארעקטאר קאן זיי איבערלייענען. ר' חיים, דיר צו לאנגע יארן! ישר כוח! דיין געוואלדיקער כוח ווערט קיינמאל ניט אויסגעשעפט און אויסגעוועבט!
ר' חיים שרייבט וועגן זיין געבורטסטאג:
דער 1טער יולי איז געווען מיין 87סטער געבורטסטאג. מיין פריינדין ווערא אין קאנעטיקאט האט איינגעלאדן א גרופע פערצן געסט צו זיך שטוב. דאס איז געווען בלויז איין טייל פון אונזער פרייד. מיר וואלטן פארבעטן מער פריינט אבער וועראס הויז איז קליין. א סך מאל איז זיך לייכטער צו אמוזירן מיט א קלענערער גרופע. אזוי ווי מ'זאגט אויף יידיש: ,וואס ווייניקער דער עולם, אלץ גרעסער די שמחה!'
מיר האבן געגעסן און געטרונקען און געמאכט א לחיים כמעט זעקס שעה צייט. ס'האט אויסגעזען, אז דער אויבערשטער האט געפייערט צוזאמען מיט מיר מיין געבורטסטאג דורך שענקען אונז זייער א שיינעם זומער-טאג. (פארזעצונג אין פעליעטאן)
(7 סעפטעמבער 2012)
פון הוילן פאס
ד"ר אהראון קארפאטי, אונזער קארעפסאנדענט פון בודאפעשט, געניסט נאך זייער פון זיין באזוך אין דער גאלדענער מדינה. ער איז אהער געפלויגן בייוואוינען אונזער פייערלעכן זומער-באל פאר-אכט-טאגן שבת אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
ד"ר קארפאטי, א ,בחור' פון גרויסווארדיין, רומעניע, האט איבערגעלעבט די שואה אין אונגארן. נאכן חורבן האט ער זיך באזעצט אין בודאפעשט, וואו ער איז געווארן אן אדוואקאט, פראפעסאר אין יוריספרודענץ און א זשורנאליסט. אונזער חשובער קארעספאנדענט איז אן אלטער ,הינער-פרעסער' און איז אן אנשטענדיקער, פעאיקער פארשער.
(31 אויגוסט 2012)
ד"ר פישביינס נקמה
א זיס לעבן איז ניט בלויז די גרעסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די זיססטע און בעסטע נחמה. אז אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט פארלאזן אין 2002 די רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל', דריי יאר נאך זיין אפטרעטן פון אמט אין ,דער פארווערטס', האט זיך זיין פראקציס פארגרעסערט און געבליט. זיין פארמאצעווטישע פירמע איז איינצייטיק געווארן וואס אמאל גרעסער און, ווי ס'איז ביי אים דער שטייגער, איז ער אריינגעפאלן אין נאך א שמאלץ-גרוב.
טראץ דעם, וואס דער חשובער דאקטאר איז רייך ווי קורח, האט גרויס דערפאלג אין אלע זיינען טעטיקייטן און אונטערנעמונגען און געניסט פון כלערליי שבחים מכוח זיינע מעדיצינישע פארדינסטן, קאן ער קיינמאל ניט ,פארלאזן די בינע'! אלזא זיינען מיר זייער דאנקבאר, אז אונזער מיטארבעטער שרייבט פאר אונז און פארפאסט אלערליי וואונדערבארע ארטיקלען, פאסקווילן און פאראדיעס.
א סך ,יידישיסטן' פארכלינען זיך מיט א פישביין און פארשעלטן דעם זייער געערטן דאקטאר דאס געביין, ווייל דער געוואלדיקער סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנאליסט מאכט קרעפל פלייש פון זיינע קעגנער און איז דער איינציקער זשורנאליסט, וואס געדענקט די אלע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער יידישער פרעסע אין ניו-יארק און די אלע פארשטארבענע פארשוינען און טיפן, וואס האבן אמאל געארבעט אין די ניו-יארקער רעדאקציעס. (31 אויגוסט 2012)
דער פולס-טאפער זשיטניצקי
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור. ווער טאפט בעסער און נאך פעאיקער דעם דופק פון דער יידישער קולטור ווי יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. ר' יעקב שטייט שטענדיק צו דינסט און איז א געוואלדיקער פארשער. זיין מוח איז א שאץ-קאמער, פול מיט אינפארמאציעס, פיטשעווקעס און זכרונות פון די רעדאקציעס אין ישראל, בוענאס-איירעס, מעקסיקע-שטאט און ניו-יארק, וואו ער האט געארבעט העכער 20 יאר. (31 אויגוסט 2012)
דער פולס פון דער יידישער קולטור
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור און ווייסט שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט. אונזער קארעספאנדענט פון בוענאס-איירעס יעקב זשיטניצקי טאפט דעם דופק פון דער יידישער גאס און האט אויגן און אויערן אין אלע טיילן וועלט.
ר' יעקב זשיטניצקי שרייבט אין זיין לעצטן בריוו אין רעדאקציע בנוגע דעם נעכטיקן נומער צום 12טן אויגוסטס:
,דאס זיינען באקאנטע פאקטן וועגן די סאוועטיש-יידישע שרייבער אין דער קאמוניסטישער עפאכע, סיי בעת לענינס סיי בעת סטאלינס יארן, ווי אויך בשעת די שפעטערדיקע יארן מיט "סאוועטיש היימלאנד" און זיין הויפט-רעדאקטאר אהרון ווערגעליס. ס'איז פיינלעך צו לייענען די פאקטן און אקצעפטירן, אז דאס אלץ איז באמת געשען.
די אלע פאקטן שטרייכן ווידער אמאל אונטער, אז ס'איז אמת מיט הונדערט פראצענט, וואס פרעזידענט ראנאלד רעיגאן פלעג זאגן וועגן קאמוניזם, רעזומירט נאר מיט עטלעכע ווערטער: ,קאמוניזם איז א בייזע אימפעריע'.
ס'איז אויך אמת און אננעמבאר, אז אין סאוועטן-רוסלאנד זיינען אויך געווען פראגרעסיווע יידישע שרייבער; מ'דארף ניט אריינלייגן אלע יידישע שרייבער אין ראטן-פארבאנד אין דער זעלבער טארבע. זיינט איר מסכים מיט מיר, דר. נאמאסט?
און דאך, דאך... ווען מ'הערט אדער לייענט וועגן 12טן אויגוסט 1952 ווערט פינצטער פאר די אויגן. פארגעסט ניט, מיינע ליבע פריינד, אז כ'בין געבוירן געווארן אין 1949 אין בוענאס-איירעס. כ'בין ניט קיין עדות און ווייס ניט פערזענלעך די ריינע פאקטן בנוגע דעם סאוועטן-פארבאנד אזוי ווי איר זייט, מיינע גוטע ברידער אין רעדאקציע.
טרויעריק זיינען די אלע ליידן, די גולאגן און פארשידענע אזוינע און אנדערע ענלעכע פינצטערנישן, וואס איר האט אלע מיטגעמאכט און איבערגעלעבט. איר זייט דאך אמתע צוזעער, וואס באטאנען פאר דער מענטשהייט, וואס ס'איז ווירקלעך געשען. איר טראכט ניט אויס קיין מעשהלעך. און מיר, די וואס זיינען ניט קיין צוזעער און האבן די זכיה צו לייענען היינט-צו-טאג ,דער מאמענט', זאגן אייך אלעמען אין רעדאקציע: א דאנק פארן זאגן דעם אמת!
מ'האט אמאל דערקלערט, אז זשורנאליזם איז די שענסע, בעסטע און אינהאלטסרייכסטע פראָפעסיע. ווען כ'בין געווען א פיצל-קינד, האב איך געטרוימט צו ווערן א פייער-לעשער; זשורנאליזם איז אויך א פראפעסיע, וואס פאדערט פאראנטווארטלעכקייט און ארנטלעכקייט, ווייל אמאל, אנשטאט צו פארלעשן ווי פעאיקע פאזשארניקעס פייערן, קאן מען אויך מאכן פרישע שרפות, וואס וועלן ענדלעך ווערן שווער אדער אוממעגלעך צו פארלעשן.' (17 אויגוסט 2012)
דער יידישער זייגער
,דער מאמענט' איז דער יידישער זייגער, וואס שאפט א נייעם פולס און טאפט דעם דופק פון דער יידישער ליטעראטור און קולטור. מיר ווייסן שטענדיק ווי שפעט איצט איז און ווי דער קורס האלט!
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום קוועלט און שעפט נחת ברומו-של-עולם , ווייל ,דער מאמענט' שטייט אויף דער שפיצן-פאזיציע און איז דער ,אוואן-גארד' פון דער יידישער ליטעראטור, קולטור און פרעסע. יידישע שפראכן- און קולטור-פארשער באטראכטן אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער פאר א געוואלדיקער און גלענצנדיקער שאץ- און אינפארמאציע-קאמער. (10 אויגוסט 2012)
דער יידישער זייגער
ישראל בן-ציון זייגערמאכער, אונזער נייער קארעספאנדענט, איז א ייד, וואס ווייסט שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט! ער איז א ווייסער, וואס ווייסט און א קענער, וואס קען! ר' ישראל ווייסט, אז אין גאליציע ,א קי עסט און א מעיסער' (א קו עסט אן א מעסער), וואס מיינט אויף שפאניש ,דא איז דער טיש' (אקי עס אונא מעסא). דאס איז א ווערטערשפיל לכבוד אונזער חשובן קארעספאנדענט אין ארגענטינע יעקב זשיטניצקי. חבר זשיטניצקי איז נאך א ייד, וואס ווייסט תמיד וויפיל דער זייגער איז. ער איז א פעאיקער קארעספאנדענט און א גרויסער אינפארמאציע-קוואל וועגן דער יידישער זשורנאליסטיק און די פיל באקאנטע און פארגעסענע פערזענלעכקייטן, וואס האבן געארבעט אין א סך יידישע רעדאקציעס אין אלע טיילן וועלט.
(3 אויגוסט 2012)