text:
ייִדן לעבן אין גלות, ווי באַוווּסט. דאָס איינציקע וואָס מיר ווייסן אָפֿט ניט, איז אַקוראַט וואָס "גלות" איז און צי אַנדערע פֿעלקער געפֿינען זיך אויך אין גלותן (צי מיר זענען אין דעם פּרט אויך אַן אַתּה בחרתּנו-פֿאָלק).
דאָס ערשטע מאָל וואָס מיר געפֿינען דאָס וואָרט "גלות" אין די אַלטע ייִדישע מקורים איז בײַ דעם נבֿיא ישעיה (קאַפּיטל מ"ה). דאָרטן מיינט דאָס וואָרט אַן ערך "אָרט פֿון פֿאַרטריבנקייט". פֿון אָט דעם שורש נעמט זיך אויך דאָס וואָרט "גולה", דאָס אָרט (אָדער ערטער) וווּהין ייִדן וועלן פֿאַרטריבן ווערן.
אויף אַראַמעיִש איז אָט דאָס וואָרט "גלותה" און דער ראָש פֿון די ייִדן אין בבֿל האָט טאַקע דעריבער באַקומען דעם טיטל "ריש-גלותא". אין איר באַרימט ליד לשבֿח דער פֿרײַהייט-סטאַטוע ווערט אַמעריקע אָנגערופֿן, מצד דער דיכטערין עמאַ לאַזערוס, "מוטער פֿון אַלע פֿאַרטריבענע". אין די אַמאָליקע יאָרן וואָלט אַמעריקע זיכער קלאַסיפֿיצירט געוואָרן ווי אַ "גלות-אדום" (אַ קריסטלעכער גלות), להיפּוך צו אַ "גלות-ישמעאל" (אַ מחמדאַנישער גלות). פֿאַרשיידענע "גוטע ייִדן האָבן נאָך אויף זיך אַליין גוזר געווען "אָפּצוריכטן גלות", דאָס הייסט, אַ יחידישן גלות, דורך כּסדר אַרומוואַנדערן און דאָרט וווּ זיי האָבן געטאָגט האָבן זיי ניט גענעכטיקט. הכּלל, דאָס אַלץ וואָס איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן איז בלויז "הינטערגרונט", כּדי קלאָרער צו ענטפֿערן אויף די שאלות מיט וועלכע מיר האָבן אָנגעהויבן.
צי איז אַמעריקע אויך אַ גלות?
כּדי צו ענטפֿערן אויף אָט דער קשיא, דאַרפֿן מיר אויפֿקלערן עטלעכע זאַכן. ייִדן זענען דאָך אַ וואַנדערפֿאָלק. צי איז יעדעס לאַנד וווּהין ייִדן קומען אָן פֿאַר זיי אַ גלות, צי דאָס ווענדט זיך שוין אין וואָס פֿאַר אַ ברוך-הבא זיי באַקומען? ספּעציעל איז אָט די פֿראַגע אַקטועל אינעם הײַנטיקן מצבֿ ווען ס’גייט אָן צווישן אַלע פֿעלקער אַ קאָלאָסאַלע אינטערנאַציאָנאַלע און קעגנזײַטיקע אימיגראַציע. דאָ וועלן אפֿשר צו נוץ קומען עטלעכע היסטאָרישע און סאָציאָלאָגישע "דעפֿינירנדיקע סימנים" פֿון "וואָס הייסט אַ גלות", דהײַנו:
1. אין אַ גלות געפֿינט מען אַן עדה פֿון אַ באַשטימטן עטנאָ-רעליגיעזן מין וואָס איז צוליב אַן איבערקערעניש אָדער אומגליק פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון זייער אַלטער היים. נישט יעדע אימיגראַנטן-גרופּע איז דעריבער באמת אין גלות.
2. דאָ שפּילט אויך אַ ראָלע דער קאָלעקטיווער זכּרון וואָס באַציט זיך אי אויפֿן אומגליק, אי אויף דער קולטור וואָס איז פֿון דער פֿריִערדיקער היים מיטגעבראַכט געוואָרן. אָן שטאַרקע קאָלעקטיווע זכרונות קען קיין גלות-איבערלעבונג ניט אויפֿקומען און ניט אויסהאַלטן.
3. נאָך וויכטיקער אַפֿילו איז דער ווילן איבערצוגעבן אָט די קולטור-ירושה און דערווײַל צו בלײַבן לעבן ווי אַ מינאָריטעט צווישן אַנדערע. אַ גלות איז אַן אומר-ועושׂה-דערשײַנונג. מען דאַרף זיך אָרגאַניזירן אין גלות כּדי צו בלײַבן בײַם קאָלעקטיוון לעבן און עס ממשיך צו זײַן.
4. אָט די אַלע פֿריִערדיקע סימנים דאַרפֿן אָנהאַלטן כאָטש ביזן פֿערטן דור, ווען קיינער פֿון די געליטענע אַליין קען שוין אַליין ניט האָבן געווען אין דער אַלטער היים. אַ גלות איז אַ לאַנג-דויערנדיקע דערשײַנונג.
5. און די סאַמע לעצטע קריטעריע: כאָטש אַ קרן פֿון די פֿאַרשריבענע דאַרף זיך פֿילן, אַז מען איז אין גלות און דאַרף פֿירן אַ באַוועגונג זיך אומצוקערן צוריק, צום לאַנד וואָס קיינער פֿון זיי האָט שוין פּערזענלעך דאָרטן ניט געלעבט.
כאָטש די אָבֿות פֿונעם ווײַט גרעסטן חלק פֿון דער אַמעריקאַנער באַפֿעלקערונג זענען געקומען פֿון "ערגעץ אַנדערש", האָבן זיי זיך אויף אַזוי ווײַט שוין אײַנגעשמאָלצן אין דער אַרומיקער באַפֿעלקערונג, אַז זיי האָבן שוין ניט דעם ווילן זיך אומצוקערן "ערגעץ אַנדערש", צו אַן אַלטער היים. זיי פֿאַרמאָגן שוין ניט די זכרונות וועגן דעם, ניט די פֿאַרבינדונגען צווישן זיך וואָס אַ צוריקקער וואָלט געפֿאָדערט.
גלותן קומען אייביק אויף איבער דער וועלט און גייען אייביק אונטער. אונדזערע נבֿיאים האָבן אונדז געוואָרנט ניט צו מיינען, אַז מיר זענען די איינציקע וואָס זענען אַרויסגענומען געוואָרן פֿון צווישן אַנדערע פֿעלקער און אומגעקערט געוואָרן צוריק אין דער אַלטער היים. אין דער הפֿטורה פֿון אַחרי-מות-קדושים זאָגט דער נבֿיא עמוס (עמוס ט’,7) "הלוא את ישׂראל העליתי מארץ מצרים ופּלישתּים מכּפֿתּור ואַרם מקיר" (צי האָב איך דען ניט אַרויפֿגעבראַכט ישׂראל פֿון לאַנד מצרים און די פּלישתּים פֿון כּפֿתּור און אַרם פֿון קיר?). ווי מען זאָל זיי ניט דערקלערן, זענען פֿערלקער-וואַנדערונגען פֿאַר אונדזערע אָבֿות-אַבֿותינו געווען אַ באַקאַנטע דערשײַנונג און אַן אָפֿטע זאָרג פֿאַרן לפֿי-ערך קליינעם פֿאָלק ישׂראל.
אַנדערע פֿעלקער וואָס זענען אין גלות
אויך אין די הײַנטיקע צײַטן פֿילן זיך טיילן פֿון אַנדערע פֿעלקער אַז זיי זענען אין גלות. צווישן די וואָס האַלטן, אַז זיי זענען אין גלות געפֿינען מיר ניט נאָר אַ חלק פֿון די גריכן וואָס זענען געבליבן אין די אַמאָליקע גריכישע ייִשובֿים (למשל די אין ציפּערן צי אין אַלעקסאַנדריע), די אַרמענער וואָס געפֿינען זיך איצט צעשפּרייט שוין כּמעט אומעטום איבער דער וועלט צוליב די אַמאָליקע טערקישע הריגות אין די אַמאָליקע אַרמענישע געגנטן פֿון טערקײַ, נאָר אויך אַ טייל כינעזער (וועמענס אָבֿות זענען געקומען קיין אַמעריקע כּדי צו העלפֿן בויען די באַן-ליניעס אויף צו פֿאַרבינדן די צוויי ברעגעס פֿון דער ריזיקער אַמעריקע). און וואָס איז וועגן די ציגײַנער, און די אַפֿריקאַנער, און די אירלענדער, און די לבֿנונער און פּאַלעסטינער און הינדוסן און מחמדאַנער איבער דער וועלט וואָס איז לגמרי געווען אומבאַקאַנט צו זייערע אָבֿות? אַ סך פֿון זיי זענען (אָדער זענען געווען) האַנדלפֿעלקער (ווי די ייִדן), און דאָס דערקלערט טיילווײַז זייער פֿאַרשפּרייטקייט (תּפֿוצות), נאָר נישט אין אַלע פֿאַלן קען גילטן אַזאַ נישט-אַרויפֿגעצוווּנגענע דערקלערונג און נישט אַלע וואָס געפֿינען זיך "אין דער פֿרעמד", ווײַט פֿון זייערע לכתּחילהדיקע וווינערטער, נעמען אַפֿילו אָן אַז זיי זײַנען דערמיט אין דער פֿרעמד, שוין אָפּגערעדט וועגן וועלן זיך אומקערן "צוריק אַהיים".
די יוצא-דופֿנדיקייט פֿונעם ייִדישן גלות
דער אויפֿקום פֿון די פּאַלעסטינעזישע גלותן איז גורם געווען דעם אויפֿקום פֿון אַ נײַער ספּעציאַליטעט אין די סאָציאַלע וויסנשאַפֿטן: די "גלותאָלאָגיע" (Exilology). לויט די מבֿינים וואָס פֿאַרנעמען זיך דערמיט איז דער ייִדישער גלות יוצא-דופֿנדיק צוליב דרײַ שטריכן:
1. זײַן פֿיל-טויזנט-יאָריקן געדויער;
2. די "אָרגאַניזאַציע" לטובֿת צוריקקער און אירע דערגרייכונגען;
3. דער אויך נישקשהדיקער אָרגאַניזירטער אַנטי-צוריקקער און זײַנע דערגרייכונגען.
לאָמיר אָנהייבן פֿונעם ערשטן. די אַמעריקאַנער געשיכטע אַליין באַווײַזט ממש צענדליקער פֿאַלן פֿון גלותן וואָס זענען אַ סך קירצער ווי דער ייִדישער. די ערשטע און די מאַסיווסטע אימיגראַציע קיין אַמעריקע (פֿון פּוריטאַנער, קווייקערס, קאַטוילן און אַנדערע לכתּחילהדיקע גערודפֿטע קריסטן) האָט כּמעט ניט אַרויסגערופֿן קיין שום בלײַביקן גלות-באַוווּסטזײַן צווישן די פֿאַרטריבענע. אין די ערשטע יאָרן נאָך זייער אָנקומען אין זייערע נײַע היימען איז בײַ זיי דאָ אָפֿט געווען פֿאַרשפּרייט אַ גלותיסטישע רעטאָריק געבויט אויף תּנ"כישע מאָטיוון. די תּנ"כישע טאָפּאָנימיק איז זייער פּאָפּולער בײַ אָט די אַלע גרופּעס, ווי אויך דער בטחון אַז פֿון זייער גלות וועלן זיי זיך עווענטועל צוריקקערן "אַהיים". אויסגעלאָזט האָט זיך, אַז די טאָפּאָנימיק איז עד-היום געבליבן די תּנ"כישע, ("סײַלעם" הייסט טאַקע ווײַטער "סײַלעם"), כאָטש צוריק איז מען זעלטן געפֿאָרן. דער גלות-געפֿיל האָט זיך בײַ כּמעט אַלעמען אויסגעוועפּט אין משך פֿון דרײַ-פֿיר דורות און וועגן טויזנט-יאָריקע גלות-געפֿילן, ווי בײַ ייִדן, איז ניטאָ אַזוינס כּמעט בײַ קיינעם און אין ערגעץ ניט. איך זאָג "כּמעט", ווײַל ס’געפֿינען זיך אויף דער וועלט קליינע גרופּעס וואָס האַלטן, אַז זיי ציִען זייער יניקה פֿון די אַלע אַשורים און חלדיער (כאַלדייער) און זייערע גלותן, בתּנאַי זייערע נעמען זענען ניט פֿון שפּעטער קיין צוגעטראַכטע, וואָלטן אויך געווען צוויי טויזנט יאָר אַלט אָדער עלטער. וועגן זיי דאַרפֿן די היסטאָריקער נאָך אויספֿאַרטיקן אַ פֿאַרלאָזלעכן דין-וחשבון, צי שטאַמען זיי פֿון פֿאַרן אָנהייב פֿון דער קריסטלעכער צײַט (אַזוי ווי דער ייִדישער גלות) צי פֿון נאָך דעם. די נעמען זייערע זענען טאַקע פֿאַר-קריסטלעכע, נאָר ס’איז ניט שווער צוצופּאַסן נעמען וואָס שטאַמען פֿון אַ פֿריִערדיקער צײַט צו די געשעענישן פֿון אַ שפּעטערדיקער.
אָרגאַניזירטקייט בײַ ייִדן?
ייִדן האָבן אַ שם, צווישן זיך אַליין און אויך בײַ אַנדערע אין די אויגן, פֿון זײַן קלוג און פֿעיִק, נאָר ניט דווקא פֿון זײַן אָרגאַניזירט און פּלאַנמעסיק. פֿון דעסטוועגן, דער מין פֿון פֿילצאָליקן און אָרגאַניזירטן צוריקקער, פֿונעם גלות אַהיים, מצד דער ציוניסטישער באַוועגונג האָט זיך ניט באַוויזן בײַ קיין שום אַנדערער אומה-ולשון. דער געדאַנק און די דערגרייכונג פֿון אויפֿשטעלן אַן אָרגאַניזאַציע לטובֿת שיבֿת-ציון שטאַמט פֿון טעאָדאָר הערצלען און אויך, טיילווײַז, פֿון נתן בירנבוימען (דער באַשאַפֿער פֿונעם וואָרט "ציוניזם" ממש, וועלכער האָט אויפֿן געביט פֿון פֿאַררופֿן קאָנפֿערענצן און שאַפֿן אָרגאַניזאַציעס געהאַט אַ סך דערפֿאַרונג, נאָר ווייניק הצלחה).
אויב מיר ווילן באמת אָפּשאַצן די ווירקעוודיקייט פֿונעם ציוניזם וואָס שייך דערגרייכן ממש צו שיבֿת-ציון (און זיך ניט צו באַפֿרידיקן נאָר מיט געלטקלײַבערײַ און פּראָפּאַגאַנדע אַז "אַנדערע" זאָלן פֿאָרן) קענען מיר פֿאַרגלײַכן דעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון זינט דעם ערשטן ציוניסטישן וועלט-קאָנגרעס מיט דער הצלחה פֿונעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון עזרא און נחמיהס צײַטן. אין ביידע פֿאַלן האָבן גאָר קליינע צאָלן פֿון די ייִדן וואָס האָבן געלעבט אין גלות זיך אומגעקערט אַהיים פֿון בבֿל. אין ביידע פֿאַלן איז אין משך פֿון דער צײַט, וואָס מען האָט געלעבט אין גלות, נאָך עטלעכע דורות דאָס לעבן אין דער פֿרעמד, אַפּנים, געוואָרן אַ סך באַקוועמער ווי דאָס לעבן אויף וועלכן מען האָט זיך געקענט ריכטן בײַם פּרוּוון אויפֿשטעלן די חרובֿע אַלטע היימען. נאָר די באַוועגונג לטובֿת שיבֿת-ציון אין דער נײַסטער צײַט איז פֿאָרט געבליבן פֿאַר ייִדן אַ יש און אַ קוואַל פֿון חיזוק, אי מאַטעריעל, אי גײַסטיק; אי פֿאַר די צוריקגעקומענע, אי פֿאַר די אויסגעוואַנדערטע. דאָס איז אַ חד-במינהדיקע דערשײַנונג אין דער גלותאָלאָגיע בכלל, און דאַרף אפֿשר באַטראַכט ווערן ווי פּונקט אַזאַ נס ווי דער צוריקקער צו דער מדינה גופֿא.
אויך די אויפֿטוען פֿון די פֿאַרשיידענע צוריקקערן-פֿון-גלות זענען וויכטיק צו פֿאַרגלײַכן. די ווייניק דוגמאָות פֿון צוריקקערן בײַ די אומות-העולם (בײַ אַ טייל אַפֿריקאַנער, טייל אַמעריקאַנער אינדיאַנער, טייל אויסטראַלישע אינדיגענער און טייל הינדוסן פֿון אַפֿריקע) זענען געווען און געבליבן קליינע און ניט קיין בפֿירוש הצלחהדיקע פּרוּוון. ניט נאָר קיין מדינות האָבן זיי ניט געשאַפֿן, נאָר צו מאָל אַפֿילו ניט קיין אייגענע ייִשובֿים. דאָס "אייביק-שטאַרבנדיקע" פֿאָלק האָט בײַם צוריקקער אַהיים אָן אַ שיעור מער אויפֿגעטאָן ווי די צוריקקערער בײַ אַנדערע עדות.
די אויפֿטוען פֿונעם גלותיזם
ווער ס’פֿאַרשרײַבט די אויפֿטוערישקייט פֿונעם שיבֿת-ציון צו "רוח-ה’" דאַרף אפֿשר אויך בשעת-מעשׂה דערקענען, אַז די געוואַלדיקע אויפֿטוען אינעם ייִדישן גלות מוז מען אויך אַזוי באַטראַכטן. בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות באַשאַפֿן נײַע אייגענע פּאָליטישע פּאַרטייען און כּל-מיני קולטור-שטרעמונגען און אַ צאָל לשונות און וועלט-ליטעראַטורן? בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות עדות געזאָגט אויף הונדערטער חינוך-מוסדות (און אַפֿילו אייניקע אוניווערסיטעטן)? בײַ וועמען נאָך זענען אין זייערע גלותן אויסגעוואַקסן ממש הונדערטער (אויב ניט טויזנטער) געלערנטע, וויסנשאַפֿטלער, דאָקטוירים, אַדוואָקאַטן, ריכטער, דערפֿינדער, הויכראַנגיקע פּאָליטיקער, שרײַבער און אַרטיסטן וואָס בײַ אייניקע שלאָגט נאָך אַ שטאַרקער ייִדישער אָדער (כּן-ירבו!). די ייִדישע גלות-שאַפֿערישקייט און אויפֿטוערישקייט מכּל-המינים (אַרײַנגערעכנט די קאָמערציעלע און די פֿינאַנציסטישע) האָט דאָך געמאַכט אַ רושם אויף דער גאַנצער וועלט און אויף דער מאָדערנקייט גופֿא. אין די אַנדערע גלותן האָט די מאָדערנקייט געפֿירט בלויז צו אַסימילאַציע. בײַ ייִדן איז זי מער נואַנסירט און האָט געבראַכט אויך צו פֿאַרשיידענע נײַע מינים און וואַריאַנטן פֿון ייִדישקייט און ייִד-זײַן (די וועלטלעכע ייִדישקייטן און די ייִדישע וועלטלעכקייט בתוכם) מיט וועלכע מען דאַרף זיך ווײַט-ווײַט ניט שעמען און וואָס האָבן איבערגעלאָזט זייער שטאַרקן חותם אויך אויף דער נײַער, פֿון גלות אויסגעוואַקסענער, מדינה גופֿא. בלויז בײַ ייִדן, דאַכט זיך, איז די באַציִונג צווישן דעם גלות און דעם היימלאַנד אַ קעגנזײַטיקע, אַ ביידע-ריכטונגדיקע. "מי כּעמך בין הגוים בית-ישׂראל?"


c: text/html

text:
קאפעליטש
א קאפעליטש איז א סארט הוט וואס האט ברעגן. טייל קאפעליטשן האבן א ברעג וואס גייט ארויף פון די זייטן און הינטן, און אראפ פון פארנט. געווייטלעך האט א קאפעליטש א שלייף, געבונדן פון דער רעכטער זייט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חרדישע קאפעליטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חרדישע יידן זענען מקפיד צו טראגן א קאפעליטש ביים דאווענען און אסאך גייען נישט אין דער גאס נאר מיט א קאפעליטש. אסאך חרדים (און אזוי אלע חסידישע קאפעליטשן) גייען מיטן ברעג ארויף פון אלע זייטן.
סאטמארער חסידים גייען אבער מיט א שטאפן קאפעליטש, אדער א קאפעליטש געמאכט פון ביבער סאמעט.
פאפא חסידים גייען בדרך כלל מיט א שטאפֿן קאפעליטש.
בעלזער, סקווירער, ווישניצער און באבאווער חסידים גייען מיט הויכע היטן וואס דער שלייף איז ביי דער רעכטער זייט, אבער וויזשניצער חסידים גייען מיטן שלייף געבונדן פון דער לינקער זייט.
חב"ד חסידים גייען בדרך כלל מיט א שפאלט קאפעליטש.
רוב ליטווישע גייען אויך מיט א שפאלט קאפעליטש.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
יוחנן הורקנוס דער צווייטער
יוחנן הורקנוס דער צווייטער, איז געווען קעניג איבער ארץ יהודה, און כהן גדול, פון די חשמונאים דינאסטיע. געבוירן בערך אין יאר 110 איידער די ציווילע ציילונג, און געשטארבן אין יאר 30 איידער די ציווילע ציילונג.
הורקנוס איז געווען דער עלטערער זון פון ינאי המלך און פון שלומציון המלכה. ווען ינאי איז געשטארבן, איז שלומציון געווארן קעניגן, און הורקנוס כהן גדול, זיין מאמע האט אים אריינגערעכנט, אין די אנפירערשאפט פון דעםקעניגרייך. אין יוסיפון שטייט געשריבן, אז הורקנוס איז געווען א רויגער מאנס פארשוין, אין די צייט וואס זיין ברודער יהודה אריסטובולוס דער צווייטער, איז געווען א היציקער פון נאטור אויס, שלומציון האט דעריבער זיך נישט פארלאזט אויף אריסטובולוס, און הורקנוס איז ביי איר געווען די קרוינפרינץ.
איידער זי איז געשטארבן, האט אריסטובולוס געווינען אלע קאמאנדירן, פון די פעסטונגען אין יהודה, צו זיין זייט, און זיך דערקלערט אלס נייע קעניג. שלומציון האט איינגעזעצט אריסטובולוס' ווייב און קינדער אין טורמע, אבער זי איז געשטארבן נאך איידער זי האט עספיעט צו טון עפעס.
נאך איר טויט, האט הורקנוס איבערגענומען, אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן. א בירגער קריג, האט אויסגעבראכן צווישן די יידן. צום ענדע, האבן די צוויי ברודער געקומען צום אפמאך, אז הורקנוס וועט זיין כהן גדול, און אריסטובולוס קעניג, און צו ברענגען די שלום צו א פאקט, האט אלכסנדר דער צווייטער זון פון אריסטובולוס, געהייראט הורקנוס' טאכטער אלכסנדרה החשמונאית.
הורקנוס האט געהאט א פריינט, מיטן נאמען אנטיפטרוס, וואס זיין טאטע איז געווען אנטיפס, גובערנאטאר פון אדום, אין די צייטן פון ינאי המלך, און די פאמיליע, האט זיך מגייר געווען אין די צייטן פון יוחנן הורקנוס דער ערשטער. דער אנטיפטרוס, האט צוגערעדט הורקנוס זאל צוריק ציען פון די אפמאך מיט אריסטובולוס, און די צוויי זענען אנטלאפן צו די קעניג פון נבטים, וועלכע האט מיט זיין ארמיי, ארויף מארשירט קיין ירושלים, און באלאגערט די הר הבית, ווי אריסטובולוס האט זיך באפעסטיקט, די גמרא דערציילט אז פאר געלט וואס די כהנים האבן אראפ געשיקט, האבן די באלאגערער צוריק געשיקט א שעפס, ביז איין טאג האבן זיי ארויף געשיקט א חזיר.
דאס אלעס האט זיך געענדיקט ווען א רוימישער גענעראל, מיטן נאמען סקווארוס, האט פארלאנגט פון די קעניג פון נבטים אפצוטרעטן. נאכן אפטרעטן, האט אריסטובולוס פלוצים אטאקירט, די ארמיי פון די נבטים, און האט אומגעברענגט אסאך פון זיי.
די צוויי ברודער האבן געברענגט זייערע טענות צו סקווארוס, און נאכן באקומען שוחד פון אריסטובולוס, האט ער געפסקנט אז אריסטובולוס איז קעניג. דער קאמאנדיר פון סקווארוס איז אנגעקומען זיין נאמען איז געווען פאמפאיוס, און ער האט רעכט געגעבן פאר הורקנוס, אריסטובולוס איז אנטלאפן קיין ירושלים, ווי ער האט זיך באפעסטיקט, און פאמפאיוס איז אים נאכעקומען, און א קריג האט זיך ווידעראמאל אנגעפאנגען, די רויישע גענעראל האט איינגענומען ירושלים, אריין אין די בית המקדש, און אין די קדשי קדשים, אבער די עבודה האט ווייטער פארגעזעצט. 12,000 יידן זענען אומגעקומען דורך די רוימישע סאלדאטן, און אריסטובולוס, איז גענומען געווארן אין געפענגעניש, קיין רוים. ריזיקע שטחים פון לאנד, זענען אוועק גענומען געווארן, פון די הערשאפט פון הורקנוס, דורך די רוימישע אימפעריע.
אין יאר 58-, איז אלכסנדר דער צווייטער, אנטלאפן פון געפענגעניש, און אנגעקומען קיין ארץ ישראל, ער האט אנגעפאנגען אן אויפשטאנד, און הורקנוס האט געמוזט אנקומען צו רוימישע הילף צוריק צו באקומען די הערשאפט, נאכן באקומען די הערשאפט, איז די לאנד צעטיילט געווארן צו געגנטער, און ער איז פארבליבן בלויז מיט די כהונה גדולה.
ווען יוליוס קייסער, איז ארויף צו די מאכט אין רוים, האט ער געשיקט אריסטובולוס איבערצונעמען די הערשאפט פון הורקנוס, רוים איז געווען פארנומען אין א קריג צווישן יוליוס, און פאמפאיוס, און פאמפאיוס' מענטשן, האבן פארסמט אריסטובולוס און ער איז געשטארבן, וויבאלד הורקנוס האט זיך גערעכנט צווישן פאמפאיוס מענטשן. אלכסנדר דער צוייטער איז אומגעברענגט געווארן אויפן באפעל פון פאמפאיוס.
שפעטער האט פאמפאיוס פארלוירן די קאמף קעגן יוליוס, און הורקנוס האט אנערקענט אין יוליוס אלס קייסער פון רוים. אנטיפטרוס איז געווארן פאקטישע הערשער איבער יהודה, און ער האט געשטעלט זיין זון הורדוס, אלס גאווערנער, איבער די גליל. נאכן האבן א געפעכט מיט אים, וויבאלד הורדוס האט געהרגט מענטשן אן א משפט, האט הורקנוס אים געגעבן מרים החשמונאית הורקנוס' אייניקל פאר א ווייב.
דעמאלט איז יוליוס געהרגט געווארן, און מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, זון פון אריסטובולוס, איז אנגעקומען מיט אן ארמיי, און האט פארטריבן הורקנוס קיין בבל, נישט איידער ער האט אים אפגעשניטן די אויערן, אים צו פסול מאכן פאר די כהונה. און אנטיגונוס איז געווארן קעניג.
הורדוס האט דעמאלט אנגעפאנגען גרויס ווערן, און הורדוס האט געוויסט, אז ווילאנ הורקנוס לעבט אפילו נישט אין ארץ ישראל, וועט אים זיין שווער צו ווערן קעניג. דעריבער האט ער אים איבערצייגט צוריק צוקומען קיין ירושלים, ווי ער האט אים געגעבן גרויס כבוד, אבער האט אים געהיטן אויף טריט און שריט, ער זאל נישט קענען טון וואס ער וויל.
מרים די ווייב פון הורדוס, האט געהאט א ברודער מיטן נאמען אריסטובולוס דער דריטער, וועמען הורדוס האט געשטעלט אלס כהן גדול, אבער מורא האבנדיק פון אים, האט הורדוס דערטראנקן דעם יונג, אין א שווים באסיין, אין יריחו. דערנאך האט הורדוס געטענהט אז הורקנוס האט אים פרובירט פארסמן, האט ער אים אומגעברענגט, אויך האט ער דערנאך אומגעברענגט זיין שוויגער אלכסנדרה, און זיין ווייב מרים, די טראגעדיע האט זיך געענדיקט, ווען הורדוס האט אומגעברענגט זיינע צוויי זון וואס ער האט געהאט פון מרים אריסטובולוס און אלכסנדר.
דאס איז געווען די ענדע פון די חשמונאים דינאסטיע.


text:
קינעטישע ענערגיע
אין פיזיק, איז קינעטישע ענערגיע די ענערגיע וואס אן אביעקט האט צוליב זיין באוועגונג. די קינעטישע ענערגיע פון אן אביעקט ענדערט זיך נאר ווען זיין גיך ענדערט. די קינעטישע ענערגיע פון אן אביעקט איז גלייך צו דער ארבעט וואס מען דארף כדי צו פארגיכערן אים פון שטייענדיק ביז יענער גיך.
אין קלאסישער מעכאניק, האט אן אביעקט (וואס דרייט זיך נישט) מיט מאסע m וואס גייט מיט גיך v קינעטישע ענערגיע פון mv²½. לויט ספעציעלער רעלאטיוויטעט איז דאס גילטיק נאר ווען v איז א סך ווייניקער פון דער גיך פון ליכט.
קאסמאסשיפן ניצן כעמישע ענערגיע צו ווערן לאנצירט, און פארדינען היפשע קינעטישע ענערגיע ביז זיי דערגרייכן זייער ארביטגיך.


text:
1834
1834 איז דאס 34סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1834 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יולי - די שפאנישע אינקוויזיציע, וואס האט אנגעהויבן אינעם 15טן יארהונדערט, ווערט פארשטיקט
- 10טן דעצעמבער - סיר ראבערט פיל ווערט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן פעברואר - דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער, אנטוויקלער פון דער פעריאדישער טאבעלע (געש' 1907)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן יולי - סאמועל טיילאר קאלערידזש, ענגלישער דיכטער (געב' 1772)


text:
ליטע
ליטע (ליטװיש: Lietuva ליעטוּװאַ) איז אַ לאַנד אין צפֿון-אײראָפּע. איר הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט איז װילנע. פלאצירט ביים דרום-מזרח בארטן פונעם באלטישן ים,האט ליטע גרענעצן מיט לעטלאנד צו צפון, בעלארוס צו דרום-מזרח, פוילן, און רוסלאנד (קאלינינגראד) צו דרום-מערב.
ליטע איז א מיטגליד פון נאט"א, דעם ראט פון אייראפע און דעם אייראפעישן פארבאנד. איר באפעלקערונג איז 3.6 מיליאן. דעם 1טן יאנואר 2015, האט ליטע אדאפטירט די איירא ווי איר אפיציעלע וואלוטע און איז געווארן דער 19טן מיטגליד אין דער אייראזאנע.
די גרעסטע שטעט אין ליטע זענען:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ [1] — Statistics Lithuania
- ↑ Lithuania. International Monetary Fund. דערגרייכט דעם 2009-10-01.


text:
על פרענקען
על סטוארט פרענקען איז א ליבעראלער איד און דעמאקראטישער סענאטאר פארן שטאַט מינעסאטע. לץ בדחן און קאמיקער וואס האט זיך אריינגעלאזט אין פאליטיק אקטיוויזם הויפט זעכליך אפצושלאגן די כוח פון איינפלוס פון דעם רעכטן טאלק שוי האוסט ראש לימבאו און ביל אוריילי מיט שאן הענעטי.
זיין שוי לויפט אויף ער אמעריקע ראידיא פון 12 ביז 3.
לעצטנס איז דער גאנצער ער אמעריקע געגאנגען טשעפטער 11 באנקראט און ער איז געלאפן פארן סענאט אין מינעסאטע אלס דעמאקראט קעגן דעם אמטירענדן אידישן רעפובליקאנער סענאטאר, נארם קאלמאן, וואס ביידע זענען זיי געווען פון ברוקלין געבוירן אלס פרייע אידן.
צום סוף נאך לאנגע געריכטן און צעגערנישן, איז ער ארויסגעקומען מיט גאר א שמאלער געווינס פון בלויז עטליכע שטימען, אבער און אמעריקע זאגט מען דער קונץ איז צו געווינען, אפגעזעהן וויאזוי און מיט וויפיל, אזוי איז ער היינט דער סענאטאר פון דעם שטאט.


text:
לאדינא
לאדינא איז א יידישע שפראך, גערעדט בעיקר דורך יידן וואס שטאמען אפ פון שפאניע, גערעדט געווארן ביז דער צווייטער וועלט מלחמה, דורך מערערע יידן אין די באלקאן לענדער, עס ווערט אויך גערופן ספאניאליש, דזשודעזמא, אדער דזשודעא-עספאניאל, די שפראך שטאמט בעיקר די שפאנישע אקצענט פון קאסטיליע, אריינגעמישט העברעישע און אראמישע ווערטער.
ביי גירוש שפאניע, זענען אסאך יידן אנגעקומען צו די באלקאן לענדער, טערקיי, בולגאריע, דרום רומעניע, און צפון אפריקע, ווי זיי האבן מיטעברעגט די שפראך מיט זיך. עס איז פארהאן צוויי דיאלעקטן, די צפון אפריקאנע און די אייראפעישע.
די שפראך אמאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער צווייטער וועלט מלחמה, איז עס געווען א ברייטע שפראך, מיט קולטור און דיכטער, וואס פלעגן שרייבן די שפראך, דער גרעסטער תורה ווערק וואס איז געשריבן געווארן אין לאדינא, איז מעם לועז וואס איז איבערגעשריבן געווארן אויף לשון קודש, די גרעסטע יידישע שטאט, וואס איז געווען א צענטער פאר דער שפראך, איז געווען סאלאניקי, גריכנלאנד, וואו איבער 60,000 יידן האבן זיך באנוצט מיט דער שפראך, אויפן טאג טעגליכן לעבן, אריינרעכנדיק צייטונגען און ביכער, וואס זענען פובליצירט געווארן אויף לאדינא.
דאס אלעס האט זיך געענדיקט מיטן אנקום פונעם נאצי, 96 פראצענט פון דער יידישער קהילה, זענען אנגעקומען צו די טויט לאגערן, און זענען אומגעקומען דורכן נאצי מארד מאשין.
אין מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1948, זענען רוב יידן פון אייראפע, וואס האבן באהערשט די שפראך, אנגעקומען קיין ישראל, אריינגערעכנט יידן פון בולגאריע, און טערקיי, זענען אריבער דעם שמעלץ טאפ, און האבן געטוישט זייער לשון אויף העברעיש, באקומענדיק א קלאפ ווי רוב יידישע שפראכן אזוי ווי יידיש, ווי דער רעגירונג האט נישט געלאזט רעדן קיין שפראכן פונעם גלות, און דערפאר ווערן טאקע די מענטשן וואס רעדן לאדינא, ווייניגער און ווייניגער.
אין די לעצטע פאר יאר האט די רעגירונג אויפגעשטעלט דאס "צענטער פארן לאדינא קולטור", וואו מען פרובירט אויפצולעבן דאס פארלוירענע.
צאל מענטשן וואס רעדן לאדינא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט געשאצט אז אומגעפער 150,000 מענטשן קענען די שפראך, און סמערהייט אלס מאמע לשון, ארום 100,000 אין ישראל, דאס איבריגע אין טערקיי, גריכנלאנד, און אין אנדערע פלעצער.
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאדינא ווערט געשריבן אין העברעישע בוכשטאבן, אמאל בעיקר אין רש"י אותיות, אדער געהעריקע אותיות היינט, אבער היינט איז עס אויך שטארק אנגענומען צו שרייבן אויפן לאטינישן אלפאבעט. וויבאלד עס איז נישט דא קיין כללים פארן שפראך, איז אין אמעריקע וועלן זיי שרייבן אויפן אות ש sh, און אין פראנקרייך ch. אויפן אינטערנעט איז דא, א קהילה וואו די שפראך איז באנוצט ביי אירע באנוצער, עס הייסט lodino komunita, ווי אויך אין ירושלים, קומט ארויס א צייטונג, מיטן נאמען אקי ירושלים, וואס מיינט דא אין ירושלים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לה בֿיקיפידייה אין גֿודיו-איספאנײל, La Vikipedya en Judeo-Español, די לאדינא וויקיפעדיע


text:
מייק הוקאבי
מייקל דעל "מייק" הוקאבי (געבוירן 24סטן אויגוסט, 1955) איז דער געוועזענער (54סטער) גאווערנאר פון ארקענסא, ער האט געדינט פון 1996 ביז 2007. ער איז א קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז דער דריטער רעפובליקאנער גאווערנאר אין ארקענסא זייט דער רעקאנסטרוקציע.
הוקאבי האט געשריבן עטליכע ביכער, ער איז א געוועזנער גלח, רעדנער, און מוזיקאנט. ער איז באקאנט פארן פארלירן א געוויכט פו 110 פונט אין א קליינע צייט, ווען ער איז דיאנגאזנירט מיט דיאבעט טיפ 2. ער מיט זיין ווייב זשענעט האבן דריי אויפגעצויגענע קינדער.


text:
ליטאני אקציע
די ליטאני אקציע האט זיך אנגעפאנגען נאך דעם, וואס טעראריסטן זענען געקומען מיט שיפעלעך, פון לבנון, זיי האבן פארכאפט אן אויטאבוס אויפן כביש החוף, דער שאסיי ביים ים, נישט ווייט פון קיסאריה און האבן אים געפירט אין דער ריכטונג פון תל אביב, און האבן געשאסן אויף פארביי פארענדע מאשינען.
זיכערהייטס קרעפטן האבן באוויזן אפצושטעלן דעם אויטאבוס אין הרצליה, אבער אין די שיסערייען האט די באס אויפגעריסן אין פלאמען, און 35 ציווילע זענען אומגעקאמען, די גרעסטע טעראר אטאקע וואס ישראל האט דורכגעלעבט.
אויף דעם האט מנחם בעגין געשיקט די מיליטער קיין לבנון. אויפן אפעראציע ווי די אינפרעסטראקטור פון די טעראר גרופעס קעגן ישראל האט זיך געפונען. די ציל איז געווען אנצוקומען צום ליטאני טייך, וואס געפונט זיך אין דרום לבנון אסאך געווער און זאפאסן, זענען פארניכטעט געווארן, און 21 זעלנער פון צה"ל זענען געהרגט געווארן.
פינעף טעג האט עס אנגעהאלטן פון 14, ביז דעם 19טן מערץ, ווען די ארמיי האט פארלאזט די דרום טייל פון לבנון, האט זי איבערגעגעבן קאנטראל פאר די פאלאנגען קריסטליכע מיליציע פון לבנון, כדי ארויס צו העלפן די קריסטליכע זייט ביים לבנון ברודער קריג.


text:
דארמיטארי
א דארמיטארי' איז א געביידע וואס איז געמאכט בעיקר פאר שלאפן פאר מערערע מענטשן, עס ווערט געווענטליך גענוצט און קאלעזשעס, ישיבות און די מיליטער.
דארמיטארי אין ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך ישיבות האבן א פלאץ ווי בחורים שלאפן ווען זיי זענען אין א ישיבה אוועק פון שטוב. רוב ישיבות וועלכע נעמען אריין בחורים פון אויסערן שטאט שטעלן צו א פלאץ פאר די בחורים צו שלאפן. די באוואוסטע מירער ישיבה אין ירושלים, זייענדיג די גרעסט ישיבה אין דער וועלט, ערלויבט די בחורים זיך אליינס צו דינגען א פלאץ ווי צו שלאפן.
אין דארמיטאריס זענען דא תקנות ווען מען מעג זיך דארט דרייען, און רוב ישיבות פארבאטן די טירן פון די שטובער פון צו האבן שלעסער כדי צו פארמיידן דברים אשר לא יעשו.


text:
גא
גא (יאפאניש: 囲碁 איגא, (כינעזיש: 圍棋 וועיקי, (קארעאיש: 바둑 באַדוק), טייטש: ארומרינגלען שפיל) איז אן אוראלטער טאוול שפיל פאר צוויי שפילער וואס שטאמט פון כינע מער ווי צוויי טויזנט יאר צוריק. די כללים פונעם שפיל זענען גאנץ איינפאך, אבער דער שפיל איז רייך אין סטראטעגיע.
צוויי שפילער שפילן איינס נאכאנאנד שטעלנדיק שווארצע און ווייסע "שטיינער" אויף די ליידיקע ראגן (די "פונקטן") אין א נעץ פון 19 x 19 ליניעס אויסגעמאלט אויף א טאוול. דער ציל איז ארומצונעמען מיט זיינע שטיינער א גרעסרן טייל פונעם טאוול ווי זיין קעגנער. מען באוועגט נישט קיין שטיין וואס ליגט שוין אויפן טאוול, סיידן ווען ער איז ארומגענומען מיט דעם קעגנערס שטיינער ווען מען נעמט די ארומגענומענע שטיינער אראפ פונעם טאוול.
היינט שפילן גא מער ווי 40 מיליאן מענטשן ארום דער וועלט.


text:
היץ פאמפע
א היץ פאָמפע איז א פארגעשריטענער הייצונג און קילונג סיסטעם וועלכע איז נאר געאייגענט פאר הייזער וועלכע געפינען זיך אין שטעט וואו עס ווערט נישט צו קאלט אין די ווינטער.
די היץ פאמפע הנוצט א פאמפע מיט צענדליגער ווענטילאציעס וועלכע פארמאגן יעדע איינע א ספעציעלע רעפרידזשענט וואס איז ווי דינע רערן מיט א געוויסע כעמיקאל דערין. די כעמיקאל איז קאלט און דערפאר ציט עס אריין, מיט די כוח פון די פאמפ, נאר ווארימע לופט. די לופט ווערט דאן געשיקט צו א קאמפרעסאר וועלכע צעדרוקט עס זייער שטארק וואס טוט דאס מאכן הייסער. דערנאך ווערט די הייסע לופט ווייטער פארשפרייט איבער די הויז און אזוי גייט עס ארום און ארום. דאס זעלבע טוט עס אין דער זומער מיט קאלטע לופט און דעמאלט פליסט אריין אן אנדערע כעמיקאל אין די רעפרידזשענט וועלכע איז הייס און ציט אריין אין די ווענטילאציע נאר קאלטע לופט.
ווי געזאגט איז א היץ פאמפע נישט אינטערעסאנט אין א קאלטע ארט וואו די טעמפרעאטור גייט אראפ אונטער 28ºF ווייל דעמאלט איז נישט פאראן קיין ווארימע לופט און די פאמפע סיסטעם קען דאס נישט באשאפן. טייל הייזער פארמאגן עלעקטרישע הייצונג און אויך א היץ פאמפע און אזוי שפארן זיי זיך עלעקטריע ווייל די היץ פאמפע פארשפרייט בעסער די ווארימע לופט.


text:
ראץ
ראָץ איז די סארט רינדיגע אדער פארטרונקעטע שליים פון און אין נאז פון מענטש וואס האט זיך אויסגעמישט מיט אויסערליכע שמוץ און באקטעריע.
רוב דערפון איז דאס דורכזיכטיגע נאטורליכע קערפער אפפאל, אבער נאכן טאן איר ארבייט פון איינזאפן און אריינכאפן באקטעריע ווערט דאס קאלירט און הארטער.
טייל מאל איז דאס אין קאליר פון געל טייל מאל פון א גרינע אפ-פאל וואס זאמעלט זיך און די נאז.
עס ווערט ארויסגעלאזט פון נאז נאכאנאנד דורך אריינגעבויטע גלענדס.
די עיקר אויפטוה דערפון איז צו טרעפן און פאנגן דערויסענדע באשטאנדטיילן וואס קומען אריין דורך די נאז לעכער, ווי שטויב און באקטעריע, וואס קענען זיין סכנה'דיג אויב עס גייט אריין אין מענטש טיפער. עס פארטרונקעט זיך די אלטע און אזוי ארום פאלט עס ארויס פון נאז.
טאמער מען האט א קאלד איז דאס לויז און רינעדיג.
אין די ווינטער מאכט זיך מער ראץ ווי אין די זומער, ווייל דאן געפינען זיך מער באקטעריע אין די לופט.
אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן, זענען פארנעכליסגטע מענטשן וואס זענען נישט מיט אלעמען, ווישן זיך נישט אפ די ראץ ווען עס רינט, דעריבער רופט מען א מענטש פון די גרופע א ראציגער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן איז דא אזא מנהג אז די מאמע זאגט פארן קינד אז טאמער פוצט ער זיך די נאז איז ער עובר אויף בל תשקצו.[1]
זיך פוצן די נאז מיט די פינגער אן קיין טישו איז סכנהדיג ווייל עס איז איינע פון די עפענונגען צום קערפער ווי די מויל נאז אויגן [2] לויט א מדרש האט דאס גאר עפעס נישט קיין אייגענומענער גראך כאילו עס שטונקט[3]


text:
רייז
רײַז איז א פֿלאַנץ וואס זי איז בעשטימט צו עסן. עס איז ביליג, גרינג, מאכט נישט גראב, זעטיגט און געשמאק. רייז וואקסט אין די ווארעמע לענדער פון דער וועלט, אין אזיע און אפריקע.
אין א טייל לענדער איז רייז דאס עיקר עסן. צו עסן רייז מוז מען זי פריער קאכן. אין שפאניע טוט מען פרעגלן די רייז אין איילבירטן אויל פארן קאכן אין וואסער. אין אינדיע עסט מען רייז מיט קארי.
אין יאפאן מאכט מען אן אלקאהאליש געטראנק, סאקע, פון רייז.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רייז פלעג וואקסן אין די אלטע צייטן אין דרום כינע און אינדיע. בערך אינעם ערשטן יארהונדערט האט מען געברענגט רייז קיין יאפאן. שפעטער איז רייז געווארן פארשפרייט פון אינדיע אין דרום אייראפע און אפריקע.
וואקסן רייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען פלאנצט רייז אין א פלאכן פעלד פיל מיט וואסער. איידער מען שניידט די תבואה דארף דאס וואסער רינען אראפ פונעם פעלד. אמאל פלעג מען פלאנצן רייז אין א פעלד נאר יעדן אנדער יאר אדער יעדן דריטן יאר, אבער היינט ניצט מען קונסטמיסט און מען פלאנצט רייז אין א פעלד יעדן יאר.
אין לענדער נאנט צום עקוואטאר וואקסט רייז צוויי מאל א יאר.


text:
באדליען ביבליאטעק
די באדליען ביבליאטעק איז די פארשונג ביבליאטעק פונעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, ענגלאנד. זי איז די צווייטע גרעסטע ביבליאטעק אין בריטאניע (נאך דער בריטישער ביבליאטעק). די באדליען איז איינע פון די ביבליאטעקן וואס באקומען (לויטן געזעץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך) יעדע בוך וואס האט קאפירעכט אינעם לאנד. דארט זענען פלאצירט די מערסטע היסטארישע שריפטן פון ביכער אין ספרים, אריינגערעכנט די אלע ספרי קודש, א שטייגער ווי דער כתב יד פונעם רמב"ם און נאך אסאך ראשונים.
די באדליען איז געעפנט געווארן דעם 8טן נאוועמבער 1602.
ווי באקאנט איז ר' מיכאל בער ווייסמאנדל אפגעזעצן דארטן יארן בעפארן קריג און פרובירט מגיה צו זיין די ספרי הראשונים, אבער זיין ארבעט איז נעבעך געגאנגען לטמיון נאך דעם וואס אלע זיינע שריפטן זענען פארלוירן געגאנגען אין קריג.
קאארדינאטן: 51°45′14.3″N 1°15′18.5″W / 51.753972, -1.255139


text:
ווען
ווען
-
-
-
- אויב האט איר געזוכט דעם ווארט "ווען" דאן דרוקט דא ווען (מינדלעך)
-
-
א ווען איז א גרעסער סארט אויטאמאביל פון א געווענליכן קאר
עס איז פארהאן צוויי הויפט סארטן
- א מיני ווען וואס באשטייט געווענליך פון 7-8 פאסאנזשירן
- א 12-15 פאסאנזשיר ווען וואס באשטייט געווענליך פון 12 ביז 15 פאסאנזשירן, וואס אויב זוכט מען גרעסער פון דעם געווענליך גייט דאס שוין אריין אי די קאטעגאריע פון א מיני באס וואס דאס איז א שטייגער אזוי ווי מיני ווען צו א ווען, איז פארהאן א מיני-באס צו א באס
אינהאַלט
באנוצער'ס דערפון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא עטליכע סיבות, פארוואס א מענטש זאל אויסוועלן דאס איבער אנדערע סארט אויטאמיבלן
מענטשן מיט גרעסערע פאמיליעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז זייער א פשוטער חשבון אז א פאמיליע מיט מער פון 4-5 מיטגלידער "מוזן" פשוט אנקומען צו א טראנספארטאציע מיטל וואס זאל זיי קענען אנטהאלטן
בעלי מלאכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אויך איז דא בוי מייסטער'ס וואס זיי זענען נישט גענוג גרויס צו נוצן א גרויסן טראק, און/אדער ארבייטן זיי בעיקר אין אזעלכע געגענטער וואס גרויסע טראקס טארן נישט אריינפארן דארטן דארפן זיי קענען אבער צוקומען מיט זייערע אונסטרומענטן און געהילץ א.ד.ג.
עס איז אביסל העכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא מאנכע וואס שפירן נישט אזוי זיכער פארנדיג צו נידריג אויפן שאסיי, צוליב סיי וועלכע סיבה, א ביישפיל מען קען נישט קוקן גענוג ווייט פון פאראויס, בפרט און א שווערן וועטער.
ווי אויך עלעטער מענטשן, וואס פאר זיי איז דאס פארן נידריג צו דער ערד זייער א גרויסער אפקומעניש, צוליב דעם וואס די נאטור מאכט אז מען זאל שפירן שטערקער יעדן זעץ ווי נידעריגער מען איז.
פראכט פירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אויך איז דאס זייער פאסיג פאר מענטשן וואס טוען ארומפירן און/אדער אפטראגן צו מענטשן/פלעצער סיי וואספארא קלענערע פראכט, א שטייגער ווי די פאסט טוט יעדן טאג אויף א ריזיגן פארנעם
זיכערהייט סיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא מענטשן וואס האלטן אז עס איז זיכערער צו פארן און אביסל א גרעסערן אויטאמאביל, אפגעזעהן צו זיי זענען גערעכט, זענען זיי פארט א גרופע וואס באנוצן זיך און ריזיגע קוואנטומען מיט די סארט ווען/מיני-ווען'ס


text:
צעהן מכות
די צען מכות באצייכנט א סעריע פון קאטאסטראפעס וואס האט לויט די תורה (אין ספר שמות) פאסירט אין די 13טע י"ה פארן ציילן אויף די מצרים.
דם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דם אלע וואסערן זענען געווארן בלוט, אבער פאר די אידן איז געווען וואסער, די אידן זענען געווארן זייער רייך, ווייל אויב א גוי האט באצאלט געלט האט ער געקענט באקומען וואסער.
צפרדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צפרדע ס'איז ארויסגעקומען א גרויסע פראש פון טייך נילוס, די מצריים האבן עס געשלאגן און ס'איז ארויס מער און מער פרעש.
כינים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כינים די 3'טע מכה איז געווען כינים - לייז, די לייז זענען געקראכן אויף די גאנצע קערפער, עס האט זייער שטארק געקראצט.
ערוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ערוב עס זענען געקומען ווילדע חיות פון וואלד, און האבן אויפגעגעסן די מצריים, די אידישע קינדער האבן זיך געקענט שפילן מיט די חיות.
דבר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דבר די מצריים האבן געוויינט אז זייערע בהמות זענען אויסגעשטארבן, די בהמות זענען געווען די עבודה זרה פון די מצריים.
שחין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שחין משה רבינו האט ארויפגעווארפן אש צום הימל און ס'איז אראפגעפאלן שחין-בלאטערן.
ברד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברד ס'איז געפאלן האגעל אין מצרים, עס האט פארברענט די ביימער און אויך די מענטשן וואס זענען געווען אינדרויסן.
ארבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארבה עס איז געקומען היישעריק איבער גאנץ לאנד מצרים, די היישעריקן האבן אויפגעגעסן אלע שפייז.
חושך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חושך עס איז געווארן חושך אין גאנץ לאנד מצרים, אבער ביי די אידן איז געווען ליכטיג.
מכת בכורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מכת בכורות דער אייבערשטער האט איבערגעהיפט די אידישע הייזער, אבער ביי די גוי'אישע הייזער האט דער אייבערשטער אויסגע'הרג'ט אלע בכורים.


text:
דוניי
דער דוניי (דייטשיש: Donau, סלאוואקיש און פויליש Dunaj, אונגאריש Duna, רומעניש Dunărea, טערקיש Tuna, אור-אלטע גריכיש Istros, קראאטיש Dunav, סערביש ДyHaB/Dunav, בולגאריש ДyHaB, אוקרייניש ДyHaй) איז דער לענגסטער טײַך אינעם אייראפעישן פארבאנד און (נאכן וואלגא) דער צווייטער לענגסטער טײַך אין גאנץ אייראפע.
ער הייבט אן אינעם שווארצוואלד אין דייטשלאנד אלס די קליינע בריגאך און ברעג טײַכן וואס קומען צוזאמען אין דער שטאט דוניישינגען, נאכער הייסט ער דער דוניי וואס פֿליסט צו מזרח במשך 2850 ק"מ (1771 מייל), אדורכגייענדיג עטלעכע הויפטשטעט אין צענטראלער און מזרח אייראפע, איידער ער גיסט ארײַן אינעם שווארצן ים דורך דער דוניי דעלטע אין רומעניע און אוקראינע. אין היסטאריע איז ער באקאנט אלס א גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע.
דער טײַך פליסט — אדער גרענעצט — צען לענדער: דייטשלאנד (7.5%), עסטרייך (10.3%), סלאוואקיי (5.8%), אונגארן (11.7%), קראאטיע (4.5%), סערביע (10.3%), רומעניע (28.9%), בולגאריע (5.2%), מאלדאווע (1.7%) און אוקראינע (3.8%).


text:
סלאבאדקער ישיבה
סלאבאדקער ישיבה איז דער נאמען וואס מען רופט די באקאנטע ישיבה כנסת ישראל פון אמאל אין דער ליטע וואס האט אוועקגעשטעלט א מהלך אין תנועת המוסר פון אנקוקן דעם מענטש אלס אזא איינער ווי די באפעל פון גאט אנפאנג תורה. צלם אלוקים. און איז געוועזן פאר'ן חורבן אייראפע אין רוסלאנד אונטער די פירערשאפט פונעם אלטער פון סלאבאדקע.
הר"ר אביגדור מילער איז געווען דארטן א תלמיד און אריבערגעפלאנצט די תורה נאך דער צווייטער וועלט מלחמה קיין אמעריקע וואס ער האט זיך געראטעוועט פונעם חורבן אייראפע דורך זייענדיג א אמעריקאנער פאספארט האלטער און אנטלאפן.
זיי האבן זיך ארגינעל אריבערגעפלאנצט קודם קיין חברון וואס רוב תלמידים זענען דערמארדעט געווארן אין פרעות תרפ"ט.
עס איז היינט אויך א עליטישער ישיבה וואס געפינט זיך אין בני ברק, אבער דארטן לערנט מען שוין נישט קיין מוסר צוליב דעם באפעל פון חזון איש קעגן די מוסר'ניקס.


text:
אלדא מארא
אַלדא מארא (איטאליעניש: Aldo Moro; 23סטן סעפטעמבער 1916 – 9טן מיי 1978) איז געווען אן איטאליעישער פאליטיקער, און דער 39סטער פרעמיער מיניסטער פון איטאליע. די טעראר ארגאניזאציע די "רויטע בריגאדעס" האבן אים דערמארדעט אין 1978 נאך א תפיסה פון 55 טעג.
אַלדא מארא איז געבוירן געווארן דעם 23סטן סעפטעמבער 1916 אין מאליע, פוליע פראווינץ. ער האט שטודירט געזעצן אינעם אוניווערסיטעט פון בארי, און אין 1941 איז ער געווארן א פראפעסאר דארטן. פון 1939 ביז 1942 איז ער געווען פרעזידנט פון דער פעדעראציע פון קאטוילישע סטודענטן אין איטאליענישע אוניווערסיטעטן אין בארי.


text:
יאס
יאס (רומעניש: Iaşi) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין רומעניע[1], אין צפון-מזרח פונעם לאנד. פון דעם 16טן יארהונדערט ביז 1861 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מאלדאוויע. אויך פון 1916-1918 איז זי געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך פון רומעניע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאס איז זייער חשוב אין דער יידישע געשיכטע. פונעם 16טן יארהונדערט זענען דא באריכטן פון יידן. ביזן יאר ת"ר, א דאנק די אימיגראציע פון רוסישע און גאליציאנער יידן, איז דער שטאט'ס באפעלקערונג געווען א דריטל יידן. אין תרט"ו איז דערשינען אין יאס די ערשטע צייטונג אויף יידיש, קורות העתים.
אין תר"ץ זענען געווען מער ווי 30,000 יידן און מער ווי 127 שולן. היינט גייט די יידישע באפעלקערונג פון יאס אראפ, נישט מער ווי 300-600 יידן, און נאר איין שול וואו מען דאווענט. ס'איז אויך דא א קליינער געמיינדע צענטער וואו מ'גיט כשר עסן.
נישט ווייט פון דער שטאט איז דער גרויסער בית עולם מיט קברים פון בערך תר"מ.
דער פאגראם אין יאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ רומענישער נאציאנאלער אינצטיטוט פון סטאטיסטיק 1 יולי, 2007


text:
קבלה
מיינט איר מסורה?
קבלה איז א חכמה וואס ערקלערט באהאלטענע מיינונגען אין די תורה. די ערשטע ספרי קבלה זענען ספר יצירה, רזיאל המלאך, ספר הבהיר, און ספר הזוהר.
נאכן ספר הזוהר איז די חכמה הקבלה אריבער דורך די מויל צו אסאך גדולי הדור און גאונים, אבער אלעס איז געווען פארשטעלט און באהאלטן, פון די וואס זענען באוואסט צו אונז איז דער רב האי גאון וואס האט געמאכט א ספר אויף קבלה כללים מרבי האי גאון, אויך איז אין די לעצטע הונדערט יאהר געדרוקט קבלה ענינים פון אנדער גאונים ווי רב רחומאי גאון און רב חפני גאון.
פון די ערשטע גרויסע מקובלים איז ר' אליעזר מגרמייזא דער רוקח, פון איהם האט מקבל געווען רבי משה בן נחמן דער רמב"ן, זיינע ספרים אויף די תורה איז פויל מיט ענינים פון קבלה, אויך איז אין יענע צייט געווען דער ראב"ד א גרויסער בעל מקובל, דערנאך איז געווען דער רקנטי.
שפעטערדיגע ספרים זענען פרדס רמונים פון ר' משה קורדובירו, ביז עס איז אויגעשטאנען ר' אר"י. און האט אנטפלעגט גאר גרויסע טיעפע און ברייטע סודות התורה אין צענדליגער ספרים פון קבלה.
שפעטער האט זיך צוטיילט קבלה אין דריי שרשים. 1) די חסדישע רביים, וואס זענען מבאר אין זייערע אלע ספרים די טיעפע נושאים פון קבלה. 2) די תלמידי הגר"א וואס זענען עס מבאר די פשטות לויט זייער השגה. 3) די חכמים און מקובלים פון די ספררדים וואס זענען עס מבאר מיט טיעפע דורשים וואו דער רש"ש, דער בן איש חי און נאך.
טראדיציאנאל איז קבלה געלערנט געווארן נאר דורך אזעלכע וואס האבן שוין פיל געלערנט פון ספרי נגלה (ש"ס ופוסקים), און זענען שוין אלט פערציג יאר אדער מער, און זענען פארהייראט.
אויף צו לערנען קבלה פארלאנגט זיך צו לערנען מיט א געלערנטער מורה, און עס פארלאנגט זיך קענטניס אין אלע געביטן פון תנ"ך, ש"ס, מדרשים, און פסקי הלכה.
א מקובל איז איינער וואס שטודיעט חכמת הקבלה. עס איז היינט דא קאבאליסטען וואס זענען נישט דווקא פרומע עהרליכע אידן, עס זענען דא אפילו פרייע און אפילו גוים און קריסטן וואס שטודירן די שטריכן פון קבלה און זוהר.
די חכמה פון קבלה איז א טיעפע און א גרויסע, עס איז פונקט אזוי די חכמה פון נגלה, עס אנטהאלט אין זיך גאר אסאך, און מיט גרויסע טיעפקייט, אבער די פשטות דערפון קען מען לערנען אזוי ווי מען קען לערענן נגלה, מען דארף זיך אויסלערנען די כללים, און דערנאך קען יעדער אליין זיך אפלערנען ענינינם אין קבלה.
אבער דאס איז די פשטות, קבלה האט אויך אין זיך א חלק פון סוד, וואס דאס צו דערגיין קומט נאך גרויס פלאגעניש און זוכן, אזוי יעדער חכמה קען מען דאס נישט קונה זיין נאר מיט מסירות נפש והגוף ממש.
קבלת האר"י[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט פריער איז דאס פארשידענע שטרעמונגען און וועגן פון קבלה. א גרויסער חלק און דער טיעפסטער דערפון איז די קבלה וואס דער האר"י הק' האט געלערנט מיט זיין תלמיד רבי חיים וויטאל. עס זענען געווען אסאך מקובלים וואס האבן געהאלטן אז דער עיקר אמת'ער קבלה איז דער קבלת האר"י און אנדערע מקובלים וואס גייען נישט אין קבלת האר"י זענען נישט ריכטיג.
אין דעם הינזיכט איז אויך דא צוויי מיינונגען, עס איז דא וואס זאגן אז אלע ספרים וואס רעדן פון קבלת האר"י איז אמת ווי דער ספר עמק המלך, שפע טל, שערי גן עדן הרמ"ז, און עס זענען דא וואס האלטן אז נאר די ספרים וואס רבי חיים וויטאל האט געשריבן דאס איז ריכטיג אנדערע זענען נישט ריכטיג און מען זאל דערין נישט לערנען.
דער חיד"א האט געהאלטן אזוי אז בלויז די קבלת האר"י ז"ל און בלויז די ספרים פון רבי חיים וויטאל זאל מען לערנען צו קענען חכמת הקבלה נישט אדדערע ווי ער שרייבט אין שם הגדולים ערך קצור תקפו כהן, וערך רבי חיים וויאטל, אין לומדים בעיה"ק בדברי קבלה כי אם הח' שערים שהועתקו מכתבי מהרח"ו עצמו ובנו, ודרך עץ החיים ותו לא, כי אפילו בכתבי האר"י ז"ל חושבבים לספרים וסדרים אחרים.
אין שו"ת חיים שאל ח"ב סי' י' שרייבט ער אזוי: ואני בעוניי איני חש לסודות שלא גילה רבינו האר"י ז"ל עצמו, וגם כי הרמ"ז ז"ל גדול כבודו עטרה בראש כל אדם, מכל מקום אני בער ולא אדע כי מה שלא גילה האר"י רבינו הגדול ז"ל אשר למד עם אליהו זכור לטוב, באלו אמרו שלא לסמוך ושב ואל תעשה עדיף.
הירא לנפשו לא יאמר שום תפלה ולא יכוין שום כוונה עד כי בעיניו יראה בכתבי הקדוש האמיתיים שהוא שער הכוונת שסידר מהר"ש וויטאל מחזיק ברכה סי' תפ"ט)
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סדרת "סודות הקבלה" בערוץ התוכן היהודי "אורות".
ספרי קבלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספריה וירטואלית של ספרי קבלה באתר "הלכה ברורה"
- ספר הזוהר עם פירוש הסולם מאת הרב יהודה לייב הלוי אשלג (בעל הסולם)


text:
יצחק פערלמאן
יצחק פּערלמאַן (געבוירן כ"ב אלול תש"ה, דעם 31סטן אויגוסט 1945) איז א גראַמי פּרעמיע געווינער און אַ ישראל פידלער - אַ באַרימט אמעריקאנער מוזיק לערער. ער איז איינער פון די גרויסע פידלער פון דער צווייטער העלפט פון דעם 20סטן יאָרהונדערט. פּערלמאַן האט אויך אַ ברייטע לערנען קאַריערע, און גיט פריוואטע לעקציעס און בעל קלאסן אַרום דער וועלט.
פּערלמאַן איז געבוירן אין תל אביב. ווען ער איז געווען אלט פיר יאר האט ער געליטן פון פּאָליאָ קרענק, האט צו טאָג און איז געגאנגען מיט די הילף פון קוליעס. ער האט געלערנט בייַ דער מוזיק אַקאַדעמיע "שולמית" אין יפו און איז אריבערגעפארן צו די פאַראייניקטע שטאַטן צו לערנען אין דער דזשוליאַרד שולע מיט דאָראַטי פאַרהאַלטן און איוואן גאַלמיאַן. געמאכט זייַן דעבוט אין קאַרנאַגי זאַל אין 1963. .
פּערלמאַן האט געווינען א סך פריזן פֿאַר שפילן איבער די יאָרן, אַרייַנגערעכנט פילע גראַמי פרעמיעס. ער שפּילט אַ באַרימט פֿידל פאבריצירט אין 1714, אַנטאָניאָ סטראַדיוואַרי. אויך אין זייַן פאַרמעגן אַ פֿידל גיוואַרניאַרי דעל C.


text:
אקסל
דער אקסל אדער די פלייצע איז צוזאמגעשטעלט די טייל פון דעם קערפער וואס די ארעם פארבינדט זיך צו דער אויבערשטער טייל פון קערפער וואס הייסט טארסא. עס איז צאמגעשטעלט פון דריי ביינער: די קלאוויקל, (קאלער-ביין) די סקאפולע (אקסל בלעיד) און די הומערוס (אויבערשטער ארעם ביין) ווי אויך די פארבינדענע מוסקלען, ליגאמענטן און שפאנאדערן.
די ארטיקולירונג צווישן די אקסל ביינער מאכן די געלענקען. דער אקסל מוז זיין בייגנדיג פאר די ברייטע פאלץ זיך צו רוקן אהער און אהין און באוועגן די האנט אויפהייבן אראפלייגן רוקן און פירן זאכן. און עס מוז אויך זיין גענוג שטארק דאס צו ערמגליכען נוצן פאר שווערע זאכן צו שלעפן שטופן אדער שלאגן.
אינהאַלט
געלענקען פון די אקסלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן דריי געלענקען פון די אקסלען: די גלענאהומעראל, אקראמיאקלאוויקולער, און די סטערנאקלאוויקולער געלענקען.
גלענאהומעראל געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גלענאהומעראל געלענק איז דאס הויפט געלענק פון די אקסלען, ווען מער רעדט פון די "אקסלען געלענק" איז געוויינליך מיינט מען דאס. עס איז א באל אין א סאקעט סארט געלענק, וואס ערלויבט די ארעם זיך צו דרייען און א רינדעכיגע אופן אדער זיך צו הינזשען צו ארויס אדער אויף ארויף אוועק פונעם קערפער. עס איז אויסגעפארעמט דורך די ארטיקולאציע צווישן די קאפ פונעם הומערוס מיטן די לאטערעל סקאפולע. די "באל" פון דעם געלענק איז די רינדעכיגע דערויסענדע אויבערפלאך פון די הומערוס און די "סאקעט" איז פארמירט דורך די גלענויד קאוועטי, די כלי-פארעם פארציע פון די לעצטער סקאפולע. די הוילקייט פון די פאסע און רעלאטיווער לויזע פארבינדונגען צווישן די אקסל און די איבעריגע קערפער ערלויבט די ארעם צו האבן ריזיגע באוועגונגען, אויף אזוי ווייט אז עס האט די גרינגסטע סכנה צו ווערן ארויסגענומען פון פלאץ מער פון אלע געלענקען פון די קערפער.
די קאפסול פונעם געלענק איז א ווייכער געוועבענוועלאפ וואס רינגעלט ארום און אריין דעם גלענאהומעראל געלענק און פארטשעפעט עס צו די סקאפולע, הומערוס און די שפיץ פון די בייסעפס. עס איז אויגעשורה'ט דין, גליטשיק. די קאפסול איז געשטארקט דורך די
אראמיאקלאוויקולער געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטערנאקלאוויקולער געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באוועגונגען פון די אקסעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הויפט מוסקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקסל אין קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי פרויען איז די אקסעלן קלענער און שמאלער ביי מענער ברייטער און גרעסער.
ווען א געליבטער איז אין א צרה איז דא אן אויסדרוק אז מען זאגט געב מיך דיין אקסל זיך אנצולענען, אדער אן אקסל צו וויינען דערויף. ד.ה. א בחינה פון דאגה בלב איש ישיחנה.


text:
אקעאניע
אקעאניע איז א נאמען וואס מען ניצט פאר א געאגראפֿישער ראיאן וואס שליסט איין פארשיידענע גרופעס פון אינזלען אינעם פאַציפֿישן אקעאַן. אין זײַן באגרענעצטן באניץ באדייט דאס ווארט פאלינעזיע (כולל ניי זילאנד), מעלאנעזיע (כולל ניי גיני) און מיקראנעזיע. דער ברייטערער באניץ איז כולל אויסטראליע. אמאל שליסט עס אויך אײַן דעם מאליי ארכיפעלאג. כאטש די אינזלען פו אקעאניע זענען נישט קיין אמת'ער קאנטינענט, אמאל שטעלט מען צוזאמען אקעאניע מיטן קאנטינענט פון אויסטראליע ווען מען צעטיילט די גארע וועלט אויף קאנטינענטאלישע גרופירונגען. אזוי איז זי דער קלענסטער "קאנטינענט" אין שטח און דער צווייטער קלענסטער, נאך אנטארקטיקע, אין באפעלקערונג.
לענדער אין אקעאניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ניט געקוקט אויף די פּאָליטישע מחלוקת אין קיִעוו, זײַנען די פֿאַרגאַנגענע פּאָר יאָר געווען גוט פֿאַר אוקראַיִנע. מען זעט אַ סך נײַע הײַזער אונטער די כאַראַקטעריסטישע מאָדערנע רויטע און בלויע דעכער. די מענטשן זעען אויס גוט, און די פּרײַזן זײַנען נידעריק אין פֿאַרגלײַך מיט רוסלאַנד און אייראָפּע. די נאָסטאַלגיע נאָך דעם סאָוועטישן עבֿר גייט פּאַמעלעך אַוועק, און עס וואַקסט אונטער אַ נײַער דור, וואָס רעדט אוקראַיִניש און נישט רוסיש. אמת, עס בלײַבן נאָך אַ סך "שוואַרצע לעכער", וואָס וואַרפֿן זיך אין די אויגן מיט זייער אָפּגעריסענער אָרעמקייט. אַזאַ איז דער גורל פֿון עטלעכע אַמאָליקע ייִדישע שטעטלעך, וועלכע קאָנען זיך ניט צופּאַסן צו דעם נײַם לעבן. די עקאָנאָמישע און סאָציאַלע ירידה פֿונעם טראַדיציאָנעלן שטעטל האָט זיך אָנגעהויבן נאָך אינעם 19טן יאָרהונדערט, און די סאָוועטישע פּאָליטיק פֿון אינדוסטריאַליזאַציע און קאָלעקטיוויזאַציע האָט ווײַטער צעשטערט דעם טראַדיציאָנעלן לעבנס-שטייגער. דער חורבן בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה האָט אויסגעמעקט ניט בלויז די ייִדישע באַפֿעלקערונג, נאָר אויך חרובֿ געמאַכט די שטאָטישע לאַנדשאַפֿט פֿון מיזרח-אייראָפּע. די אַמאָליקע צענטערס פֿון האַנדל און מלאכה זײַנען מגולגל געוואָרן אין קבצנישע דערפֿער.
די סימנים פֿון ירידה זײַנען באַזונדער בולט אין די באַרימטע שטעט פֿון מעזשבעזש און סאַטאַנאָוו. די געשיכטע האָט זיי באַהאַנדלט אויף אַ גרויזאַמען אופֿן. וועגן דעם זאָגן עדות ניט נאָר די חורבֿות, אויך די גרויסע פּוסטע פּלעצער אין סאַמע מיטן פֿון די אַמאָליקע ייִדישע געגנטן, די מיט גראָז און ביימער פֿאַרוואַקסענע "שטאָט-פּאַרקן". נאָכן חורבן האָבן די קריסטלעכע תּושבֿים צעשלעפּט די ייִדישע שטיבלעך אויף שטיינער, ציגל און ברעטער, כּדי צורעכטצומאַכן זייערע אייגענע הײַזער. עס זײַנען פֿאַרבליבן בלויז עטלעכע געמויערטע געבײַדעס, וואָס קוקן אויף דער וועלט דורך די געלעכערטע פֿענצטער.
אין מעזשבעזש וואַרפֿן זיך אין די אויגן די גרויסע נײַע בנינים, וועלכע ווערן לעצטנס אויפֿגעבויט דורך אויסלענדישע חסידים פֿאַר זייערע "עולה-רעגל-זײַן" אויפֿן בעש"טס קבֿר. אויף אַ קאָנקורס פֿון געשמאַקלאָזיקייט וואָלטן זיי זיכער געקראָגן די ערשטע פּרעמיע. אַנשטאָט צו רענאָווירן די אַלטע ייִדישע געבײַדעס, וועלכע האַלטן אין איין צעפֿאַלן זיך, ווי למשל, דער ייִדישער שפּיטאָל לעבן דעם אַלטן בית-עולם, בויט מען נײַע ריזיקע כאַלאַבודעס פֿון ווײַסן ציגל, וואָס דערמאָנען אָן די ערגסטע מוסטערן פֿון דער סאָוועטישער פּראָווינץ-אַרכיטעקטור. נאָך ערגער האָט מען באַהאַנדלט דעם הייליקן פֿעלד און בעש"טס קבֿר גופֿא. דאָ האָט מען אויסגעהאַקט אַלע ביימער, איבערגעשטעלט די מצבֿות, אָפּגעמאָלט זיי מיט ווײַסער פֿאַרב און די אותיות געמאַכט פּעך-שוואַרץ. אַפֿילו די ניט-ייִדישע טוריסטן קוקן אויף אַזאַ שאַנדע מיט שרעק. דער גורל פֿון די אַלטע ייִדישע דענקמעלער גייט קיינעם ניט אָן. די אוקראַיִנישע רעגירונג האָט ניט קיין געלט אַפֿילו אויף די "אייגענע" נאַציאָנאַלע מאָנומענטן, בעת די אויסלענדישע ייִדישע אָרגאַניזאַציעס האָבן ניט קיין אַנונג וועגן דעם ווערט פֿון אָט די חורבֿות. און די חסידישע כּיתּות זאָרגן זיך מער וועגן דעם באַקוועמען צוטריט צו אַ פּאָר הייליקע קבֿרים.
להיפּוך צו מעזשבעזש, האָט סאַטאַנאָוו ניט קיין נײַע ייִדישע געבײַדעס. עס שטייט נאָך אַלץ די פּרעכטיקע מיטלעלטערלעכע פֿעסטונג-שיל, וואָס איז צום לעצטן מאָל רענאָווירט געוואָרן אין דעם 18טן יאָרהונדערט. די שיל איז פֿאַרשלאָסן מיט אַ פֿאַררזשאַווערטן שלאָס און באַוואַקסן מיט ביימער. די ווײַבער-שיל האָבן די שכנים שוין פֿאַנאַנדערגעשלעפּט אויף שטיינער פֿאַר זייערע מויערן. אין אַ פּאָר יאָר אַרום וועט דער דאַך אײַנפֿאַלן. אויב מען וויל נאָך באַוווּנדערן דעם גרויסאַרטיקן באַמאָלטן שטיינערנעם אָרון-קודש, מוז מען זיך צואײַלן, הגם מען דאַרף זיך היטן פֿאַר די שטיינער, וואָס פֿאַלן פֿון מאָל צו מאָל אַראָפּ פֿון דעם דאַך.
אויף אַ באַרג אַנטקעגן דער שטאָט געפֿינט זיך איינער פֿון די עלטסטע און שענסטע ייִדישע בית-עלמינס אין דער וועלט. דאָ קאָן מען פֿאַרברענגען גאַנצע טעג, באַקוקנדיק די פּרעכטיקע מצּבֿות. זיי שטייען דאָ הונדערטער יאָרן אויסגעפּרוּווט פֿון זון, שניי, רעגן און מענטשלעכער באַרבאַרישקייט, און וועלן, מירטשישעם, נאָך שטיין ווײַטער, סײַדן מען וועט דאָ אַנטדעקן אַ נײַעם צדיק, און די חסידים וועלן "פֿאַרשענערן און פֿאַרבעסערן" דעם אַלטן בית-עולם, לויט זייער עם-הארצישן געשמאַק. די מאָנומענטן פֿון דער ייִדישער קולטור אין אוקראַיִנע זײַנען אַן אוניקאַלע ירושה, וואָס האַלט אין איין צעפֿאַלן זיך אויף אונזערע אויגן. די קומענדיקע דורות וועלן זיך מין-הסתּם חידושן, הלמאי האָט מען געלאָזט אויף הפֿקר אָט די אַלע אוצרות. די גלײַכגילטיקייט פֿון דער ייִדישער געזעלשאַפֿטלעכקייט צו דער אייגענער קולטורעלער ירושה איז אַ פֿראַגע פֿאַר זיך. פֿאַר וואָס זײַנען די ייִדישע קונסט-זאַמלער און מעצענאַטן גרייט אַרויסצולייגן שווערע מיליאָנען פֿאַר די קונסטווערק פֿון אומות-העולם, אָבער זײַנען אַבסאָלוט גלײַכגילטיק צו ייִדישע ווערטן? ווי אַזוי קאָן מען צולאָזן, אַז אויפֿן אָרט פֿון די אוניקאַלע ייִדישע מאָנומענטן זאָלן אויפֿגעבויט ווערן שוידערלעכע כאַלאַבודעס, און קיינער זאָגט ניט קיין וואָרט קעגן דעם? ווי אַזוי קאָן מען רעדן וועגן דעם ייִדישן "המשך" און דערבײַ פֿאַרגעסן אין דער אוניקאַלער ירושה? פֿאַר דעם אַלץ וועט מען מוזן אָפּגעבן דין-וחשבון אין דער צוקונפֿט, ווען די אַלטע מאָנומענטן וועלן זיך ענדגילטיק צעשיטן.


text:
סודאקו
סודאָקו איז א פאפולערע רעטעניש, א שרייב שפיל אין וועלכע מען ברויך נוצן לאגיק אריינצופילן די ריכטיגע נומערן אין א 9 ביי 9 גריד אן דעם וואס עס זאל איבערגיין צוויי פון די זעלבע נומערן אין א קאלום, רייע , אדער גרופע.
סודוקו לויפט אין רוב צייטונגן און מיליאנען ביכער מיט עקזאמפלן זענען פארקויפט געווארן דערפון און אזוי אויך קאמפיוטער פראגראמען.
די יסודות פון דעם שפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סודוקו איז א פאזעל פון נומערן וועלכע דארפן געלעזט ווערן אבער אנדערש פון אלע אזעלכע פאזעלס איז עס א שפיל צו וועלכע מען דארף נישט קענען רעכנען נאר נוצן אביסל לאגיק. די נומערן אינעם שפיל זענען פון 1 ביז 9 און דער זעלבער שפיל קען געמאכט ווערן מיט בוכשטאבן, קאלירן אדער סימבאלן.
יעדע סודוקו אויסצייכענונג באשטייט פון 9 גריד'ס וועלכע זענען געשטעלט איינע נעבן די אנדערע דריי ביי דריי וועלכע פארמירט 9 קאלומס און 9 רייעס און אין יעדע פון זיי איז פאראן 9 באקסלעך.
דער ציל פו דעם שפיל איז אריינצופילן די נומערן 1 ביז 9 אין יעדע קאלום, אין יעדע רייע, און אין יעדע גרופע באקסלעך. יעדע אויסשטעל מוז האבן אלע 9 נומערן וואס מיינט אז אין יעדע קאלום, רייע, און גרופע מוז זיין אריינגעשריבן אלע 9 נומערן. אין יעדע אויסשטעל מעג נאר זיין איינמאל יעדע נומער און ווען פארטיג מעגן זיך צוויי די זעלבע נומערן נישט טרעפן איינע נעבן די אנדערע, נישט ביי קאלום, נישט ביי רייע, און נישט ביי גרופע.
מען קען אנהייבן דעם שפיל דורך אליינס אריינפילן די ערשטע נומערן אדער מיט עטליכע פון פריער אויסגעפילטע נומערן מיט וועלכע מען הייבט אן.
סודוקו פאזעלס קומען אין פארשידענע קאטעגאריעס פון וועלכע עס זענען פאראן גרינגע און שווערע צעטיילט לויט ווי אזוי דער וואס מאכט עס באשטימט די נעמען. אלעס ווענדט זיך ווי אזוי די נומערן זענען אויסגעשטעלט און וואו זיי ליגן. א גרינגע פאזעל וועט האבן מער נומערן שוין אריינגעפילט און וועט ליגן אין סטראטעגישע באקסלעך און דער שפילער וועט גרינג קענען אויסגעפינען די איבעריגע נומערן. א שווערע שפיל וועט געווענליך האבן ווייניגער נומערן אריינגעפילט און אפילו ווען נישט וועלן די סטראטעגישע באקסלעך זיין ליידיג און עס וועט זיין זייער שווער אויסצוגעפינען.
א גרינגע פאזעל נעמט ארום 15 מינוט צו ענדיגן און א שווערע פאזעל קען נעמען לאנגע שטונדן. אלעס איז געוואנדן לויט די ערפארונג וואס מען האט. מען קען שפילן דעם שפיל דעם גאנצן לעבן ווייל עס זענען פאראן אן א שיעור וועגן ווי אזוי דאס קען אויסגעשטעלט ווערן. פארשטייט זיך אז יעדע פאזעל האט נאר איין ענטפער.
ווי אזוי אויסלייזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרינגסטע וועג זיך צו לערנען ווי אזוי דאס ארבעט איז דורך באטראכטן און דורכגיין א פאזעל פון אנפאנג ביזן סוף. די ערשטע זאך וואס מען ברויך טאן ווען עס הייבט אן ווערן אביסל שווערער איז נעמען א בליי און אריינשרייבן אין קליינע בוכשטאבן די מעגליכע לעזונגן. יעדע קאלום אדער רייע האט נאר איין לעזונג ווייל יעדע נומער איז אנגעבינדן צו א צווייטע.
עס איז וויכטיג צו געדענקען אז אין א סודאקו פאזעל טאר מען קיינמאל נישט פרובירן מאכן השערות (GUESSING) ווייל אויב איין נומער טויג נישט וועט דאס שטערן די גאנצע פאזעל און נאך לאנגע פלאגענישן וועט מען מוזן אנהייבן נאכאמאל פון אנפאנג.
היסטאריע און פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סודוקו שפיל איז אמאל גערופן געווארן מיט'ן נאמען "נומער פלאץ" און איז פובליצירט געווארן אין א פאזעל בוך אין אמעריקע אין די 70'גער יארן צווישן הונדערטער ערליי פאזעלס. יענער פאזעל מאכער איז אבער נישט געווען דער ערפינדער דערפון און מען איז לעצטענס דערגאנגן אז דער שפיל גייט צוריק הונדערטער יארן און די ערשטע באווייז דערפון איז אין א בוך וועלכע איז פובליצירט געווארן איבער 300 יאר צוריק אין שווייץ.
אין די 80'גער יארן האט א יאפאנעזער פאזעל מאכער געטראפן דעם פאזעל אין אמעריקע און האט דאס שטארק געגליכן און האט דאס אנגעהויבן דרוקן אין זיינע פאזעל ביכער. ער האט געטוישט דעם נאמען צו א לאנגע יאפאנעזע נאמען וועלכע האט באדייט די ווערטער: "די נומערן מוזן זיין איינציג". שפעטער האט ער געטוישט זיין נאמען צו א קורצע און איז געווארן "סודוקו" וועלכע מיינט אין די יאפאנעזער שפראך: איינציגע נומער.
אין 97' האט א פאזעל מאכער פון ניו זילאנד באזוכט יאפאן און געפינען דעם פאזעל אין ביכער און האט באשלאסן אז ער וועט מאכן א קאמפיוטער פראגראם וועלכע זאל אליינס אויסשטעלן די פאזעלס און ער וועט דאס פובליצירן אין אמעריקע. ער האט געארבעט 7 יאר דערויף און ווען ער איז געווען פארטיג האט ער דאס פארגעשלאגן פאר די יו-עס-עי-טודעי צייטונג אלס א טעגליכע פאזעל אין זייער פאזעל רובריק. יו-עס-עי-טודעי האט עס אפגעווארפן און ער האט זיך געוואנדן צו די ניו יארק פאוסט וועלכע האט עס אנגענומען און אנגעהויבן דרוקן אין 2004.
צו זיין מזל האט עס גוט אויפגענומען און ביז עטליכע מאנאטן האבן 140 אנדערע צייטונגן ארום די וועלט דאס אויך אנגעהויבן דרוקן און עס איז געווארן א וועלט'ס פאזעל וועלכע יונג און אלט גלייכן צו שפילן. מענטשן שפילן עס אין די צייטונגן, אויף קאמפיוטער'ס, און עס איז אפילו פאראן סודוקו פראגראמען פאר פי-דיעי'ס און סעליולער טעלעפאנען.
אמאל האבן די פאזעל מאכער אליינס געצייכענט זייערע פאזעלס און האבן געדארפט האבן גוטע רעכענונג קעפ דערפאר. היינט זענען רוב פאזעלס געמאכט מיט קאמפיוטער און אזוי אויך די סודוקו. ווען מען נעמט 9 נומערן און מען שטעלט עס אויס אין א גריד פון דריי רייעס און דריי קאלומס וועט דער קאמפיוטער דאס קענען אויסשטעלן אזויפיל מאל אז עס איז אפילו נישט פאראן קיין נאמען פאר דעם אסטראנאמישן נומער (5,524,751,496,156,892,842,531,225,600).
אין דעם סודוקו שפיל איז פאראן 9 אזעלכע גרידס אויך אין די זעלבע דריי ביי דריי גרופע און יעדע פון זיי פארמאגט די זעלבע 9 נומערן. דער קאמפיוטער דארף אויסשטעלן דעם פאזעל אז קיין איינע פון די 9 נומערן זאלן נישט אנשטויסן איינע מיט די אנדערע נישט אין א רייע, נישט אין א קאלום, און אויך נישט אין א גרופע. דאס רעדוצירט שטארק דעם נומער וויפיל מאל מען קען דאס אויסשטעלן אבער איז נאך אלץ א נומער וועלכע אפשר נאס"א האט א נאמען דערפאר (6,670,903,752,021,072,936,960).
דער נומער איז אזא פאנטאסטישע נומער אז אפילו אויב יעדע מענטש וואס האט געלעבט זינט די וועלט שטייט וואלט געשפילט אזא שפיל יעדן איינציגן טאג פון זיין לעבן וואלט מען נאך אלץ ווען נישט געהאט אויסגעשפילט אלע שפילן. אויב זאל מען פרינטן יעדע סודוקו שפיל אויף א רעגולערע סייז פאפיר און צוזאמענשטעלן איינע צו די אנדערע אין א קייט וועט עס קענען ארומנעמען די וועלט איבער 8 ביליאן מאל. אויב זאל מען די פאפירן ארויפלייגן איינע אויף די אנדערע וועט עס גרייכן די הויכקייט פון די זון 5 מיליאן מאל. און אויב זאל מען די אלע פאפירן אריינווארפן אין וואסער וועט די גאנצע וועלט פארפלייצט ווערן.
און דאס איז אלעס נאר וויפיל מאל מען קען אויסשטעלן די נומערן. די שפיל קען געשפילט ווערן מיליאנען וועגן אין יעדע אויסשטעל ווייל אין יעדע שפיל נעמט מען ארויס רוב נומערן וואס קען געמאכט ווערן אויף אלע וועגן. דאס מאכט סודוקו א שפיל וועלכע קען געמאכט ווערן באמת אן א שיעור.


text:
יואל סירקיש
רבי יואל סירקיש ה'שכ"א - ה'ת' (1561 - 1640) אויך באוואוסט - אויף דער נאמען פון זיין באוואוסטע פארפאסונג אויפן טור: בית חדש - אלס דער ב"ח ( איז געווען א באוואוסטער און אנגענומענער גדול און פוסק, געוואוינט אין פוילן און געדינט אלס רב אין בעלזא, בריסק און קראקע.
אינהאַלט
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין לובלין און געלערנט ביי זיין טאטען און ביי ליבושס פון לובלין (די רבי פון די של"ה), און ביי הרב הירש שור פון בריסק (וואס איז געווען א תלמוד מובהק פון די רמ"א), און ביי ר' פייבוש וואס איז געווען די ראש ישיבה און ראש בית דין אין קראקע. אין יאר 1615 איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש בית דין און ראש ישיבה אין בריסק און אין 1619 פאר די זעלבע פאסטן אין קראקע. ער איז געבליבן אין קראקע ביז ער איז נפטר געווארן אין כ' אדר שנת ת'. ער איז געווען א רייכע מענטש און האט געגעבן צו עסן פאר אסאך תלמידים. חוץ פון מעטאמאטיק האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון לערנען פרעמדע שפראכן און חכמות.
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט איבערגלאזט פיר קינדער.
זיינע זין:
- הרב יהודה לייב וואס איז געווען דיין אין קראקע
- הרב שמואל צבי הירש וואס איז געווען אב בית דין אין פינטשוב
זיינע איידעמעס:
- הרב דוד הלוי סג"ל (דער ט"ז)
- הרב יהודה זעלקי מזייא אשכנזי, א דיין אין קראקע.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בית חדש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין מערסטע באוואוסטע ספר איז די בית חדש אדער ווי מען רופט דאס די ב"ח, דאס איז א חיבור וואס ער האט געשריבן א פירוש אויף די פיר טיילן פון טור. דאס איז געווענליך געדריקט אין די זייט פון די טור קעגן איבער די פירוש פון די בית יוסף. בעיקר איז ער מפרש די טור, אבער עס איז אויך דא ווי ער רעדט פון די בית יוסף, געווענליך איז ער נאר עוסק אין הלכה און הגהות.
הגהות הב"ח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א פארפאסונג וואס ער האט געשריבן אויף תלמוד בבלי און איז בעיקר עוסק מיט פאררעכטן טעותים אין ש"ס פון עלטערע און בעסערע מקורות. אויך טוט ער אמאל מפרש זיין געוויסע ווערטער.
ער האט אויך פארפאסט הגהות אויף די רא"ש און די רי"ף.
אנדערע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אויך פארפאסט:
- שו"ת הב"ח צוויי טיילן:
- שו"ת הב"ח הישנות - אויף הלכות תערובות און ממונות
- שו"ת הב"ח החדשות - וואס האנדעלט אין פארשידענע ענינים.
- משיב דבר - א פירוש אויף מגילת רות.
זיין דרך הלימוד פאר קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהאלטן אז מען זאל לערנען מיט קינדער נ"ך פאר מען לערנט מיט זיי גמרא, אנדערש ווי רש"י וואס האלט אז מען זאל גלייך נאך תורה לערנען גמרא מיט דיד קינדער. ער האט נישט ערלויבט א קינד צו לערנען גמרא נאר נאכדעם וואס ער איז אדורך א פערהער דורך 3 מענטשן אז ער קען לערנען גמרא.


text:
אר"י הקדוש
רבי יצחק לוריא וואס ווערט גערופן אר"י (אשכנזי רבי יצחק), איז געבוירן געווארן אין ירושלים ארום יאר ה'רצ"ד צו זיין טאטן רבי שלמה לוריא. יונגערהייט איז ער פאריתום'ט געווארן פון זיין טאטן, און ער איז אאראפ מיט זיין מאמע קיין מצרים דארט האט זי געהאט א ברודער.
אין יאר ה'של"א איז ער ארויף צוריק קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין דער שטאט צפת, און אנגעהויבן לערנען קבלה מיט תלמידים וואס זיי ווען גערופן גורי האר"י. דער גרעסטער פון זיינע תלמידים איז געווען רבי חיים וויטאל וואס ער האט אפגעשריבן וואס ער האט געלערנט פון זיין רבי'ן און פון דעם איז געדרוקט געווארן שפעטעריגע יארן די כתבי האר"י.
אום ה' אב ה'של"ב איז ער נפטר געווארן, אין מ'האט אים באגראבן אין דעם בית עולם אין צפת.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער מסורה פון זיינע תלמידים, ביז דער עלטער פון 36 האט ער געוואוינט ביי זיין פעטער רבי מרדכי פראנסיס וואס איז געווען אנגעשטעלט אויף דער שטייער אין עגיפטן. פון דאקומענטן אין דער קיירא גניזה ווייזט אויס אז דער אר"י האט געהאנדלט מיט געווירצן. אין עגיפטן האט ער געלערנט זוהר, ביז אליהו הנביא האט זיך באוויזן צו אים און געהייסן אים ארויפגיין אין ארץ ישראל. דער אר"י איז אנגעקומען אין צפת אין ה'ש"ל, און האט געוואוינט דארט צוויי יאר ביז זיין פטירה ה' אב ה'של"ב, ווען ער איז געווען אלט 38 יאר.
פאר דער פטירה פון רבי משה קארדאווערא (דער רמ"ק), האט ער געהייסן זיינע תלמידים אז זיין נאכפאלגער וועט ווערן אנטפלעקט ביי זיין לוויה, אז ער וועט זען דעם וואלקן וואס גייט נאך זיין מיטה. דער איינער איז טאקע געווען דער אר"י וואס האט פונקט דענסטמאל אנגעקומען קיין צפת און קיינער האט אים נאך נישט געקענט. פון דעמאלסט אן האט ער אנגעהויבן לערנען מיט א פאר תלמידים, וואס דער גרעסטער פון זיי איז געווען רבי חיים וויטאל, אלץ וואס ער ווייסט, זאגנדיק אז דאס איז זיין איינציגן תפקיד אין דער וועלט.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אר"י און זיין ווייב האבן געהאט צוויי טעכטער, וואס האבן חתונה געהאט אין צפת.


text:
וויסנשאפט מוזיי
די וויסנשאפט מוזיי אין דער אויסשטעלונג גאס, דרום קענזינגטאן, אין לאנדאן, ענגלאנד, איז א טייל פון דער נאציאנאלער מוזיי פאר וויסנשאפט און אינדוסטריע. די מוזיי איז פון די הויפט טוריסטן אטראקציעס אין לאנדאן.
אינהאַלט
אנפאנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי איז געגרינדעט אין יאר 1857 דורך בענעט וואודקראפט פון דער זאמלונג פון דער קעניגלעכער חברה פון קונסט און פון איבעריגע זאכן פון דער גרויסער אויסשטעלונג. די מוזיי איז געווען ארגינעל א טייל פון דער דרום קענזינגטאן מוזיי. אין 1893 האט מען ממנה געווען א באזונדערן דירעקטאר פון די וויסנשאפט זאמלונגעאן. אין 1899 האט די מלכה וויקטאריע, בשעת'ן לייגן די אבן הפינה פון די נייע בנינים פון דער מוזיי, געהייסן ענדערן דעם נאמען פון דער מוזיי אויף וויקטאריע און אלבערט מוזיי. אין 1909 האט מען אפיציעל צעטיילט די וויסנשאפט זאמלונגען מיטן נאמען וויסנשאפט מוזיי.[1]
זאמלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי האלט א זאַמלונג פון מער ווי 300,00 איינסן, כולל באַוואוסטע איינסן ווי סטעפענסאן'ס ראקעט, פאפינג בילי, דער ערשטער דזשעט מאטאר, דאס ווידערמאכן פון DNA דורך פראנסיס קריק און זשיימס וואטסאן, פֿריאיקע דאמפֿמאטארן, א פֿונקציאנירנדיקע דוגמא פון דעם דיפערענץ מאטאר פון טשארלס באבעדזש. די מוזיי האט אויך הונדערטע אינטעראקטיווע אויסשטעלן. דאס אריינגיין אין דער מוזיי איז בחינם זייט דעם ערשטן דעצעמבער 2001.
גאלעריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי האט עטלעכע גאלעריעס, טייל פון זיי פערמאנענט, טייל צייטווייליג.


text:
ליידי גאגא
דזשאָען סטעפֿאַני זשערמענאַטאָ (געב' דעם 20סטן מערץ 1986) מער באַקאַנט מיט איר בינע נאמען לײדי גאַגאַ איז אן אמעריקאנער זינגערין און לידער שרייבערין, בעיקר פון דעם עלעקטרא זשאנער. אין אויגוסט 2008 האט זי פובליקירט איר ערשטן אלבאם "The Fame" מיט די סינגלען "Just Dance" און "Poker Face" װאָס איז געװען װי די העכסטע ליד אין איבער 15 מדינות. אין 2009 די סינגל "Love Game" און "Paparazzi". פֿעברואַר 2010 האָט זי פּובליקירט איר סינגל "Telephone" װעלכע האָט דערגרײכט די העכסטע שטאָפּלען אין דער גאָרער װעלט. אין פעברואר 2011 האט זי פובליקירט איר סינגל "Born This Way". אין מאי 2011 האט זי פובליקירט זירע אלבאם "Born This Way", און ס'האט זיך פארקויפט איבער א מיליאן קאפיס אינעם פאראייניגטע שטאטן, אינעם אלבאם איז אריינגערעכנט טעמעס פון סעקסואליטעט און רעליגיע.
זי האָט געלערנט אַלס מײדל אין אַ קאטוילישע שולע, א שולע נאָר פֿון מײדלאַך.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
נאצי דייטשלאנד
נאצי דייטשלאנד (דריֵיטע רייך) איז דער נאמען פאר דייטשלאנד אונטער דער הערשאפט פון היטלער פון 1933 ביז 1945. די נאציס האבן גערודפ'ט און דערמארדעט מיליאנען יידן, רוב פון אייראפעישן יידנטום.
דעם 30סטן יאנואר 1933 איז היטלער געווארן קאנצלער פון דייטשלאנד, און ער האט גאנץ גיך עלימינירט אלע אפאזיציע צו זיין הערשאפט.
אנטיסעמיטיזם איז געווען א וויכטיקער פונקט פון דער געזעלשאפט אין נאצי דייטשלאנד. דער געשטאפא און דער עס עס אונטער היינריך הימלער האבן גערודפט יידן און זיי געהרג'עט.
אין 1938 האבן זיי צוערשט אנעקסירט עסטרייך און שפעטער גענומען סודעטן פון טשעכאסלאוואקיי. אין 1939 האבן זיי איינגענומען דאס גאנצע לאנד פון טשעכאסלאוואקיי.


text:
אידענטיטעט גניבות
אhדענטיטעט גניבות איז דער מאדערנער וועג פון בארויבן א צווייטן אין די היינטיגע וועלט פון עלעקטראנישע באנקירונג און קרעדיט.
אידענטיטעט גניבות איז זייער אן ערנסטע פראבלעם וועלכע באטרעפט מיליאנען אמעריקאנער יעדעס יאר. א מענטש לעבט זיך זיין לעבן און ארבעט שווער אויפצובויען א גוטע קרעדיט און איינמאל ער האט דאס שפירט ער א צופרידענער. אבער קיינער איז נישט פארזיכערט מיט די אייגענע האריוואניע. עס זענען פאראן גנבים וועלכע לאקערן אויף אידענטיטעטן פון פרעמדע מענטשן און מיטאיינמאל ווערט מען געוואויר אז איינער האט גע'גנב'ט זיין אידענטיטעט און האט באשטעלט קרעדיט קארטלעך, געעפענט באנק אקאונטס, און געטאן קרימינאלע אקטיוויטעטן אויף זיין נאמען. יעצט וועט דער קרבן האבן די ארבעט פון גיין אויפווייזן אז ער איז אומשולדיג וועלכע איז נישט א גרינגע ארבעט און אפילו ווען מען איז שוין סוקסעספול ליידט מען דערפון אסאך.
אינהאַלט
אידענטיטעט גניבות סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראפעסיאנאלע אידענטיטעט גנבים בארויבן אידענטיטעט פון מענטשן אדער צו טאן פינאנציעלע שווינדלן אדער פארקויפן דאס פאר ערנסטע פארברעכער וועלכע נוצן די נעמען צו טאן אלע סארט פארברעכנס אויף א צווייטענס נאמען. די פעדעראלע טרעיד קאמיסיע זאגט אז ארום 10 מיליאן מענטשן דערזעען זיך אלס א קרבן פון אידענטיטעט גניבות יעדעס יאר און נאך ווייסן אפילו נישט אז זייער אידענטיטעט איז גענוצט געווארן.
פעלער וואו מען האט גענוצט אידענטיטעט גניבות זענען געווען פאר באנק שווינדל, קרעדיט קארד שווינדל, קאמפיוטער און טעלעקאמיוניקאציע שווינדל, סאציאלע פראגראמען שווינדל, טעקס ריטורן, פאסט, און נאך אסאך. די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן ארעסטירט דעם פארגאנגענעם יאר ארום 10,000 מענטשן פאר פינאנציעלע שווינדל און פון דעם האט 94 פראצענט אריינגעמישט אידענטיטעט שווינדל.
אידענטיטעט גניבות ווערן אויך גענוצט צו שמוגלן מענטשן פון איין לאנד צו א צווייטע און צווישן זיי קרימינאלן וועלכע מעגן נישט פארלאזן דאס לאנד אדער ווערן געזוכט פאר פארברעכנס.
אן אידענטיטעט ווערט גע'גנב'ט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פשוט'ע ביישפיל פון אן אידענטיטעט גניבה איז ווען מענטשן קויפן איין אין געשעפטן און לאזן איבער די קאפי פון די רעסיט אדער ווארפן דאס אריין אין מיסט קאסטן. די רעסיט פארמאגן טיילמאל די גאנצע קרעדיט קארד נומער וועלכע מען האט גענוצט, די עקספערעישן דאטום, און די אונטערשריפט פון דעם אייגנטומער. גנבים באמערקן שנעל די זאכן און וועלן אויפנעמען דעם רעסיט און נוצן די קרעדיט קארד נומער צו באשטעלן פראדוקטן און סערוויסעס און פאר א נויט וועלן זיי גרינג קענען פארשאפן דעם אייגנטומער'ס אדרעס ווייל זיין נאמען איז אויך ארויפגעשריבן אויף די רעסיט און ער קען דאס גרינג אויפזוכן אין א טעלעפאן בוך.
דער אייגנטומער וועט זיך אפילו נישט כאפן ביז ער וועט באקומען די קרעדיט קארד ביל און טייל מענטשן באמערקן דאס דעמאלט אויך נישט ווייל זיי קוקן נישט איבער געהעריג די ביל. דער גנב האלט נישט לאנג איין קרעדיט קארד. ער מאכט עטליכע איינקופטן און ווארפט אוועק דעם נומער און דאס איבעריגע בלייבט אויף אייערע פלייצעס. איר וועט דארפן שטעלן טענות און איבערצייגן די קרעדיט קארד פירמע אז איר זענט נישט שולדיג.
אייער אונטערשריפט ליגט אויך אויף א רעסיט און דאס קען שוין זיין פיל מער געפארפול. דער גנב קען זיך גרינג אויסלערנען וויאזוי נאכצומאכן אייער אונטערשריפט און אויב ווייסט ער אביסל מער וועגן אייער פינאנציעלע לעבן וועט ער מאכן א לעבן אויף אייער חשבון.
א צווייטע פשוט'ע ביישפיל פון א אידענטיטעט גניבה איז ווען עס קומט אן א פון פריער באשטעטיגטע קרעדיט קארד פארשלאג אין אייער נאמען און איינער גנב'ט דאס ארויס פון די פאסט אדער פון א מיסט קאסטן נאכדעם וואס דער אייגנטומער האט עס אוועקגעווארפן. דער גנב וועט באשטעלן א קרעדיט קארד און פארלאנגן א טויש אין די אדרעס און וועט זיך מחיה זיין דערמיט און דאס אויסנוצן ביז'ן לעצטן טראפ. דער אייגנטומער וועט ערשט געוואויר ווערן דערפון ווען די קרעדיט קארד פירמע וועט נאכפאלגן ווער עס דארף באצאלן דערפאר און וועט דאס פארלאנגן פון דעם אייגנטומער.
איינמאל יענער האט שוין אייער אינפארמאציע וועט ער דאס אוועקלייגן און ער וועט יארן שפעטער קענען באשטעלן א נייע קרעדיט קארד אויף אייער נאמען און דאס זעלבע שפיל וועט זיך איבער'חזר'ן. א אידענטיטעט גנב דארף נישט מער ווי אייער נאמען,אדרעס, סאשעל סעקיוריטי נומער, באנק אקאונט נומער, וואו איר ארבעט, און וויפיל איר פארדינט. און מיינט נישט אז ער קען דאס נישט באקומען. א שטייער דאקומענט וועלכע מענטשן ווארפן ארויס קען האבן די אלע אינפארמאציע און א טשעק סטאב קען אויך האבן די אינפארמאציע.
איינמאל דער גנב האט די אינפארמאציע קען ער האבן צוטריט צו אייער באנק אקאונטס, עפענען נייע באנק אקאונטס אין אייער נאמען, באקומען אן הלוואה, ליעסן א קאר, באשטעלן אינשורענס, א.א.וו.
עס זענען פאראן א רייע וועגן וויאזוי א גנב קען באקומען אייער אינפארמאציע גרינגערהייט. זיי זוכן אין די מיסטקאסטנס, דינגן סעילס קלוירק צו רעקארדירן אינפארמאציע אדער דאס איינ'חזר'ן, גנבנ'ן פאסט וועלכע שמעקט אז עס פארמאגט אינפארמאציע, ווי שטייער דאקומענטן, ביללס און פינאנציעלע סטעיטמענטס. מען גנב'ט אינפארמאציע אין דאס פלאץ וואו מען ארבעט דורך אונטערשטעלן אן ארבעטער. אין שפיטאל נעמט מען אוועק רעקארדס אן דעם וואס איינער זאל באמערקן, מען גנב'ט אינפארמאציע אין פינאניעלע אפיסעס, פון לענדלארס, און צום לעצט איז קאמפיוטער גניבות וואו די פראפעסיאנאלע גנבים קענען גרינג באקומען אנדערע מענטשנס אידענטיפיקאציעס דורך אריינהעקן אין אנדערע קאמפיוטערס צי פריוואט אדער גאר אין א פינאנציעלע פירמע.
יעדע פלאץ וואו מען שרייבט אריין די אינפארמאציע קען זיין א ציל פאר אידענטיטעט גנבים וועלכע לאקערן איבעראל און האבן אגענטן אין יעדע פינאנציעלע אפטיילונג. געווענליך זענען צייטווייליגע ארבייטער פארמישט אין אזעלכע זאכן ווייל צייטווייליגע ארבייטער נעמט מען אויף גרינגערהייט און מען קוקט זיי נישט צופיל נאך. די ארבייטער גנב'נן אינפארמאציע און דערנאך זאגן זיי זיך אפ פון די פירמע און ווען די בא'גנב'טע כאפן זיך וואס דא איז געשען איז שוין צו שפעט ווייל דער ארבייטער איז שוין נישטא און מען קען נישט נאכזוכן נאך אים ווייל אויך דא האט ער גענוצט א צווייטענס אידענטיטעט. אזוי זענען פאראן טויזענטער אגענטן וועלכע טוען די גניבה חלק און גיבן איבער די אינפארמאציע פאר די פראפעסיאנאלע גנבים וועלכע נוצן דאס און געבן אראפ א פראצענט פאר די אגענטן.
נאך א פלאץ וואו מען גנב'ט כסדר אידענטיטעט אינפארמאציע איז פובליק אינפארמאציע. דרייווערס לייסענס, ריעל עסטעיט רעקארדס, ביזנעס רעקארדס, אויטא אינפארמאציע, און נאך פארשידענע לייסענס וועלכע די שטאט גיט ארויס פאר מענטשן. די אלע אינפארמאציע זענען פובליק רעקארד און מען קען גרינג צוקומען דערצו. די גנבים נעמען אויף נעמען, אדרעסן, און טעלעפאן נומערן פון מענטשן דורך קלאסיפיידס אדער אדווערטייזמענטס און לאקערן אויף זיי ביז ווילאנג זיי טרעפן עפעס א דאקומענט און מאכן אן אידענטיטעט גניבה.
וויאזוי זיך צו היטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיינער קען נישט טראכטן אז צו אים קען דאס נישט פאסירן ווייל עס קען יא און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג דאס צו קענען פארמיידן. עס האט שוין פאסירט צו די שענסטע משפחות און גאר פאפולערע פיגורן אין אמעריקע. כאטש מען קען זיך נישט אינגאנצן ראטעווען פון אן אינדענטיטעט גניבה אפילו מיט די בעסטע פארזיכטיקייט איז אבער נאך אלץ ווערט צו טאן וואס מען קען יא און פארמינערן די שאנסן דאס זאל געשען. אט זענען עטליכע עצות:
נישט ארויסגעבן די סאשעל אינשורענס נומער פאר קיינעם נאר אויב עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. טייל מאל וועט אויף אן אפליקאציע זיין די אפציע אריינצושטעלן די סאשעל סעקיוריטי נומער אבער דאס מיינט נישט אז מען מוז. ווען איר גיט דאס יא, בלית ברירה מאכט זיכער אז יענער שטעלט די אינפארמאציע אין א פארזיכערטע פלאץ און ער איז א פארלעסליכע מענטש.
יעדע קרעדיט קארט פארשלאג וואס קומט אין די פאסט און איר דארפט דאס נישט מאכט זיכער דאס צו פארניכטן בעפאר איר ווארפט דאס אוועק. מען דארף דאס צעשניידן אויף פיצלעך אז עס זאל נישט מעגליך זיין צוריק צו מאכן דעם פאזעל. אגב, איז כדאי צו וויסן אז מען קען זיך אפזאגן פון די הויפט קרעדיט פירמעס זיי זאלן מער נישט שיקן די פארשלאגן און מער נישט פארקויפן די אינפארמאציע פאר אנדערע פירמעס. דאס קען מען טאן מיט א פשוט'ע טעלעפאן קאל: 567-8688 1888
עס איז בעסער ארויפצולייגן ווי וויינגער אינפארמאציע אויף א טשעק. טייל מענטשן לייגן ארויף די נאמען, אדרעס, טעלעפאן נומער און נאך וועלכע איז שוין גענוג פאר א גנב צו מאכן עפעס דערמיט ווען ער האט דארט דעם אייגנטומער'ס אינטערשריפט און באנק אקאונט נומער.
איר זעט אסאך מאל ווי די אפגעשליסענע זוכן ארום אין די מיסט קאסטנס. זיי זענען טיילמאל אגענטן פאר די גנבים און באקומען פראצענטן פון וואס די גנבים פארדינען פון אינפארמאציע וועלכע זיי נעמען ארויס פון די מיסט. זיי זעען אויס ווי ארימע מענטשן אבער נישט שטענדיג איז עס טאקע אזוי. א גוטע עצה איז שטענדיג צו געדענקן מען זאל צערייסן אלע סענסיטיווע דאקומענטן וועלכע האבן אויף זיך אינפארמאציע.
זייט פארזיכטיג פאר פיקפאקעטינג. דאס זענען געלערנטע גנבים וועלכע גנבנ'ן ארויס בערזלעך פון די טאשן אן דעם וואס מען זאל באמערקן. דאס איז א טעכניק וועלכע ארבעט זייער גוט און מיליאנען מענטשן ווערן אזוי בגנב'ט יעדעס יאר און מען קען זיך נישט היטן דערפון. די עצה איז צו האלטן אין בערזל ווי ווייניגער אינפארמאציע מעגליך. נישט קיין סאשעל סעקיוריטי, פאספארט, געבוירטס סערטיפאקעט, אדער אנדערע ווערטפולע דאקומענטן אויף וועלכע אייער אינפארמאציע שטייט קלאר ארויסגעשריבן און אויך א בילד און אייער אונטערשריפט. ווי ווייניגער קרעדיט קארטלעך איז בעסער ווייל אויב דאס בערזל וועט בארויבט ווערן זאל כאטש די שאדן זיין וואס ווייניגער. אגב, איז א גוטע עצה צו נעמען בילדער פון אלעס וואס מען פארמאגט אין בערזל כדי אויב עס ווערט גע'גנב'ט זאל מען באלד קענען וויסן וואס מען האט דארט געהאט און טאן די נויטיגע שריט ווי רופן די קרעדיט קארד פירמע א.ד.ג.
עס איז וויכטיג צו באשטעלן א קרעדיט באריכט פון די הויפט קרעדיט פירמעס צו זען וואו די קרעדיט האלט און אויב עס זענען צוגעקומען נייע קרעדיט קארטלעך אדער הלוואות פון וועלכע איר ווייסט נישט. געוויסע פירמעס האבן א סערוויס אין וועלכע זיי וועלן אייך רופן אויב עס ווערט געמאכט א טויש אין די קרעדיט היסטאריע.
אויפ'ן טעלעפאן דארף מען זייער אכט געבן וואס מען רעדט און געדענקן נישט ארויסצוגעבן א קרעדיט קארד נומער אדער אנדערע אינפארמאציע נאר אויב איר ווייסט צו וועמען איר רעדט. טעלעמארקעטינג איז היינט זייער אויפגעכאפט און אויך די גנבים לאקערן דארט צו קענען גנבנ'ן אינפארמאציע.
סענסיטיווע דאקומענטן און גרויסע טשעקס זאל מען נישט אריינווארפן אין די פאסט קעסטל ווייל גנבים נעמען פון דארט ארויס פאסט. נעמט דאס צו דירעקט צו די פאסט אפיס. עס נעמט עטליכע מינוט לענגער אבער קען ווערט זיין אסאך.
אויב איר אפעלירט פאר קרעדיט און ווערט אפגעזאגט פרעגט פארוואס. דאס קען פאסירן נאכדעם וואס אייער אידענטיטעט איז ג'גנב'ט געווארן. דאס איז אויך א כלל אויף יעדע מאדנע פאסירונג אין אייער פינאנציעלע לעבן. אויב עפעס קלינגט נישט נארמאל רופט די קרעדיט פירמע אדער באנק און פרעגט וואס גייט פאר.
אויב עס פאסירט צו אייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר האט סיי וואספארא פארדאכט אז אייער אידענטיטעט איז גע'גנב'עט געווארן דארף מען די ערשטע זאך אנרופן די קרעדיט פירמעס און זיי אויספרעגן דערוועגן. אויב איר זענט קלאר אז עס האט פאסירט צו אייך דארף מען דאס איינמעלדן פאר די קרעדיט ביורא און אויך מאכן א פאליס רעפארט וועלכע וועט העלפן גיין ווייטער כווען די באנק, קרעדיט פירמע, אדער קרעדיט ביורא וועלן פרעגן דערוועגן.
די קרעדיט ביורא האט א ספעציעלע דעפארטמענט וועלכע גיט זיך אפ מיט אידענטיטעט גניבות און זיי וועלן די ערשטע זאך אפשטעלן אלס נייע קרעדיט קארדס און פארמיידן פון סיי וועמען צו בעטן נייע קרעדי אויף אייער נאמען. דער פרקאדעצור איז א לאנגע ביז מען זעט זיך ארויס דערפון און דוירכאויס די גאנצע צייט איז וויכטיג צו רעקארדירן אדער אראפשרייבן וואס יעדער רעפרעזענטיטיוו זאגט און ווער ער איז און וואו מען קען אים קאנטאקטן.
אויב אויך אייער סאשעל סעקיוריטי נומער איז גענוצט געווארן אין די אידענטיטעט גניבה איז דאס א באזונדערע פרשה פאר זיך און מען דארף קאנטאקטן די סאשעל סעקיוריטי דעפארטמענט און דאס איינמעלדן.
וואס טוט די רעגירונג דאס צו פארמיידן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 98' האט קאנגרעס דעקלערט אידענטיטעט גניבות אלס א פעדעראלע פארברעכן וואס מאכט דאס פיל הארבער ווי יעדע אנדערע סארט שווינדל. די אויטאריטעטן דארפן דאס נעמען זייער ערנסט און די שטראפן פאר די פארברעכן איז אויך זייער הארב מיט א מאקסימום פון 15 יאר טורמע און גרויסע געלט שטראפן. אויב די אידענטיטעט גניבה טוט אויך באשווינדלן די באנק אדער אנדערע פינאנציעלע אינסטיטוציעס קען דאס גיין ביז 30 יאר טורמע.
דריי לאו ענפארסמענט אויטאריטעטן זענען פאראנטווארטליכט צו פארשן אידענטיטעט גניבות: די עף-בי-איי, די סיקרעט סערוויס, און א ספעציעלע אפטיילונג אינערהאלב די פאסט סערוויס וועלכע רופט זיך די פאסטעל אינספעקשן סערוויס. די ארגאניזאציעס שאצן אז אידענטיטעט גניבות קאסטן אפ אמעריקאנער 1.5 ביליאן דאלאר פער יאר און פארמערט זיך מיט גרויסע פראצענטן יעדעס יאר.
אמעריקע ליידט מער פון אידענטיטעט גניבות ווי אסאך אנדערע מאדערניזירטע לענדער ארום די וועלט וויבאלד דאס לאנד האט נישט קיין פארמאלע צענטראליזירטע אידענטיפיקאציע סיסטעם און רוב מענטשן נוצן זייערע דרייווערס לייסענס אלס זייער ארגינעלע אידענטיפיקאציע קארטל און א דרייווערס לייסענס איז גרינג צו באקומען אפילו אויב מען האט נישט קיין קלארע אידענטיטעט קארטלעך. סאשעל סעקיוריטי נומערן ווערן היינט גענוצט אויף זייער אסאך פלעצער און די גנבים קענען זייער גרינג צוקומען דערצו ווייל זיי קענען דאס טרעפן אין אקאונט אינפארמאציע, אינשורענס קארטלעך, עמפלוימענט רעקארדן, סטודענט איי-די קארטלעך, און אלע סארט פינאנציעלע רעקארדן.
דערפאר איז וויכטיג צו וויסן אז צו באשיצן די סאשעל סעקיוריטי נומער איז פריאריטעט נומער איינס און מען דארף געדענקן אז מען זאל דאס נישט ארויסגעבן נאר ווען עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה.
ווי געזאגט הייבט זיך דער פראבלעם אן ביי די דרייווערס לייסענס וואו מען קען גרינג באקומען א לייסענס דורך ברענגן א צווייטן צו איבערצייגן די אידענטיטעט. טייל סטעיטס האבן דאס שטרענגער געמאכט און זיי וועלן נאר געבן א צייטווייליגע לייסענס ווען אינדערצווישן וועלן די דאקומענטן געשיקט ווערן צו באשטעטיגן.
אינעם צוקונפט וועט גענוצט ווערן פארגעשריטענע טעכנאלאגיע צו פארמיידן אידענטיטעט גניבות ווען מענטשן וועלן אינטערגעזוכט ווערן דורך ביאמעטיקס וועלכע וועלן פעסשטעלן אויב דער מענטש איז טאקע וועמען ער זאגט ער איז דורך פינגער אפדרוק, סקענען דאס געזיכט מיט לעיזער, און דערקענען די קול פון א מענטש.


text:
רודאלף זשוליאני
ראדאלף וויליאם "רודי" דזשוליאני (געב' 28סטן מיי 1944) איז א געוועזענער מעיאר פון ניו יארק סיטי.
ער איז אין יאר 2009 געלאפן פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן אויף דער טיקעט פון דער רעפובליקאנער פארטיי. ביז נאך די פריימעריס אין פלארידא, דארט האט ער שטארק פארלוירן, האט ער דענסמאמל אריינגעפירט דזשאן מעקעין.
ער איז געווען שטארק מפורסם און באליבט ביי טיילן פון אמעריקאנער פאלק צוליב זיין העלדישער ראלע בשעתן סעפטעמבער 11 אטאקע וואס ער זעלבסט איז שיער נישט באגראבן געווארן טויט אין איין געביידע בשעתן צוזאמפאלן וואס ער האט זיך געפינען אינעווייניג ארגאנזירן די רעטונגס ארבעט.
ער איז אויך באקאנט אלס גאר א שטרענגער מאן וואס האט געמאכט סדר און אויסגעראטן פארברעכן אין ניו יארק סיטי, איבערהויפט איבערנעמעדיג די געזעצלאזע ווירטשאפט פון זיין פארגייער דייוויד דינקינס וואס האט געלאזט די שווארצע דורכפירן ראיאטן אין קרוין הייטס, ארויסצולאזן זייער כעס...
ניו יארק איז יארן לאנג באטראכט געווארן, סיי אין אמעריקע זעלבסט, און אויך אין דער גארער וועלט, אלס א נישט נארמאלע שטאט, כאטש עס איז דער הויפט שטאט פון אלעס, מאנהעטן ווערט גערופן די הויפטשטאט פון דער וועלט, איז עס אבער געווען זייער געזונקען אין גניבה, רציחה, נידריגע עלמענטען, זנות אין אלע גאסן, דאס איז נאך געווען א ירושה פון מעיאר קאטש און איז א סאך שטארקער געזונקען אונטער דעם פריערדיגן מעיאר דינקיס. ווען רודי איז אריין געקומען אלס מעיאר האט נישט לאנג גענומען און ער האט געמאכט ארדענוג, ער האט אויסגעמענטשלט אפילו ניו יארק !, און האט דערמיט באוויזן א קונץ, גראד ביים אנפאנג ער האט אוועק גענומען די סקווידשי מען פון די גאסן, די זונות האט ער פארטריבן פון די גאסן און זיי אריין געזעצט אין זייערע הייזער, קריים און מאפיע האט ער אויסגעראטן, די עקאנאמיע האט זיך געהויבן ביז דער דאך. ער איז א איטאליעענר און קען גיט די שפראך פון די מאפיע ער האט גערעדט צו זיין זייער שפראך. די מאסן פון אמעריקע געדענקען דאס, און דערפאר ווען האט אנגעהויבן צו קאנדידירן פאר פרעזידענט איז זיין נאמען זייער באקאנט און ער האט שעצונג איבאראל.
און אויך פאר דעם וואס ער איז געוועזן א מפורסמדיגער פראסעקיוטער וואס האט אריינגעשליידערט אין טורמע מאפיע און אויסגעראטן שווינדל און קארופציע פון די גרעסטע מאכטפולסטע ארגאניזאציעס.
זיין שטרענגקייט האט אים טאקע אראפגעפירט אין די אויספרעגן בעפאר די סעפטעמבער 11 אטאקעס צוליב די מערערע אינצידיענטן פון פאליציי ברוטאליטעט און זיין קאלטקייט לגבי די ליידן פון די באגריוועטע קרימינאלן.
ער איז שוין געגט צוויי מאל, און ווערט באטראכט אלס ליבעראלער פאליטיקער ווען עס קומט צו סאציאלע מאראלן ווי משפחה אבארט געיז א.א.וו.
די אידן אין ניו יארק האבן צו אים א ספעציעלע נאנטקייט, ער איז געווארן בירגערמייסטער נאך דייוויד דינקינס , און אזוי ווי אסאך אידן האבן געשפירט ווי דינקינס אלס שווארצער נעמט זיך מער אן פאר די רעכטן פון די שווארצע, אויפן חשבון פון די אידן פון ניו יארק, דעריבער האט ער געפונען חן ביי די אידן פון ניו יארק, אויך ביי די חרדישיע אידן ווי אין בארא פארק און אין וויליאמסברורג איז ער באליבט, אין וויליאמסבורג איז דא א גאס וואס הייסט זשוליאני פלעס פאר זיין כבוד וועגן.


text:
קאאליציע
קאאליציע איז א פארבינדונג פון עטליכע פארשיידענע שטרעמוגען, אויף צו האלטן צוזאמען איין געוויסע שניט.
קאאליציע ביי א רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי געוויסע דעמאקראטישע רעגירונג פארלאמענטן (ווי צב"ש אין ישראל), נאך די וואלן, קלייבט אויס דער פרעמיער מיניסטער עטלעכע מאנדאטן פון עטלעכע פאליטישע פארטייען זיי צוזאמנעמען אלס א קאאליציע וואס זייער צוועק זאל זיין אונטער צוהאלטן די רעגירונג. אין די קאאליציע מוז ער אויסקלייבן איבער 50% מאנדאטן, כדי זאל נישט זיין א מערהייט פון חברי כנסת וואס וועלן קענען באשטימען צום רעגירונגס אונטערגאנג. און דערפאר, טיילט דער פרעמיער-מיניסטער אויס "מיניסטער שטעלעס" פאר די פּארטייען וואס זיינען אין דער קאאליציע, לויט די גרויסקייט פון דער פארטיי, ווצב"ש א פארטיי מיט 30 מאנדאטן באקומט 5 מיניסטער שטעלעס, א פארטיי מיט בלויז 5 מאנדאטן באקומט נאר איין מיניסטער שטעלע אא"וו. נאך וואס דער פרעמיער-מיניסטער איז מחליט וויפל און וועלכע מיניסטער שטעלעס צו שענקען פאר א פארטיי, קען יעדע פארטיי פאר זיך אליין מחליט זיין צו וועמען באזונדער שענקען די שטעלעס.
דער פירער פון די קאאליציע איז געוויינטלעך די גרעסטע פארטיי (מיט די מערסטע מאנדאטן) פון דער קאאליציע.
אפאזיציע איז דער ווידערשטאַנד פון קאאליציע.


text:
פורים
פורים איז א יידישער יום טוב וואס ווערט געפייערט י"ד אדר, און ביי פארפאנצערנע שטעט וואס זיינען פארפאנצערט נאך פון יהושע בן נון'ס צייטן (היינט איז דאס ירושלים און שושן) ווערט ער געפייערט ט"ו אדר, דער טאג ט"ו אדר הייסט אין דער גאנצער וועלט (אחוץ ירושלים) "שושן פורים".
שטאמונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די יארן ג'רצ"ד צו ג'רע"ה ווען דאס קעניגרייך פון פרס האט געהערשט איבער אזיע, האט המן, איינער פון די גרויסע מיניסטארן פון קעניג אחשוורוש, געפלאנט צו פארלענדן דאס יידישע פאלק, אבער דורך אסתר המלכה די ווייב פון אחשוורוש און איר שוועסטערקינד מרדכי הצדיק, איז כלל ישראל געראטעוועט געווארן פון דער שווערער גזירה.
מצוות און מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מען ליינט מגילת אסתר ביינאכט און בייטאג און מען קלאפט המן'ען מיט גראגערס א.ד.ג.
- מען טיילט מתנות לאביונים, געלט אדער עסן פאר ארעמעלייט
- מען שיקט משלוח מנות
- מען עסט א פורים סעודה פורים בייטאג
- מען לייגט צו על הנסים ביים דאווענען און ביים בענטשן צו דאנקען דעם אייבערשטן פאר די גרויסע נסים.
- מען פארשטעלט זיך מיט מאסקעס.
- מען עסט המן טאשן
- מען טרינקט און שיכורט זיך אן "עד דלא ידע".
פורים משולש (דרייפאכיגער פורים)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען פורים געפאלט פרייטאג און שושן פורים שבת, האלטן די באפעסטיקע שטעט א דרייפאכיגן פורים, ווייל חז"ל האבן מתקן געווען נישט צו ליינען די מגילה שבת. דער סדר איז אזוי:
- פרייטאג, י"ד אדר - ליינט מען מגילת אסתר און מען טיילט מתנות לאביונים.
- שבת, ט"ו אדר - ליינט מען ביי קריאת התורה א ספעציעלן מפטיר, דאס ליינען וואס געהעט צו פורים, און מען זאגט "על הנסים" אין דאווענען און אין בענטשן.
- זונטאג, ט"ז אדר - מען שיקט משלוח מנות און מען עסט די סעודת פורים.
דער טעם פארוואס מתנות לאביונים איז צוגעטשעפעט צום מגילה ליינען, זאגט די גמרא (מסכת מגילה) ווייל די ארעמעלייט קוקן אויף דעם מגילה ליינען. דער טעם פארוואס די מצוה פון שלח-מנות איז צוגעטשעפעט צו דער פורים סעודה איז ווייל מ'שיקט שלח-מנות בכדי יעדער איינער זאל האבן וואס צו עסן ביי דער סעודה.
דער מקור פונעם דין אפצושטופן די סעודה אויף זונטאג געפונט זיך אין דער ירושלמי. אזוי דער ענין ווערט נישט אדורכגערעדט אין בבלי נעמען אן רוב פוסקים די שיטה פונעם ירושלמי אז מען מאכט די סעודה און מען שיקט שלח-מנות זונטאג.
פורים קאסעטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פורים קאסעטעס איז היינט שוין א רייכע אוצר פון אלטע און פרישע סחורה, וואס זענען געאייגענט אויף צום לאכן, און זיי ערשיינען לכבוד פורים.
כמעט יעדעס יאר ערשיינען פרישע פורים קאסעטעס, [צי אין סידי פארעם], וואס ווערן אויפגעכאפט צווישן די וואס גלייכן די וויצלדיגע שפראכן פון די יידישע בדחנים, קאמיקער, און אקטיארן.
אין די פריערדיגע תש"מ יארן איז ר' חיים באנעט ערשינען מיט עטליכע אזעלכע סארטן, ווי צום ביישפיל: פורים בודאפעסט, מקהלת בודאפעסט. שפעטער יואל לעבאוויטש מיט פורים בעילאויט, בונדאש, און נאך. און מנשה לוסטיג מיט זיין באקאנטע פורים אוידיאו צעפראסקעט.


text:
דרייסיג יעריגער קריג
דער דרייסיג יעריגער קריג איז געווען א קריג וואס האט געדויערט פון 1618 ביז 1648. די קאמפן זענען געווען בעיקר אין דער הייליגער רוימישער אימפעריע (וואס איז היינט דייטשלאנד). דער קריג האט אנגעהויבן צווישן די פראטעסטאנטישע לענדער און די קאטוילישע לענדער, אבער די האפסבורג דינאסטיע האט אויסגעניצט די מלחמה צו פארגרעסערן איר קראפט. פראנקרייך, כאטש עס איז געווען א קאטויליש לאנד, האבן דערגעגנט די האפסבורגן און געקעמפט מיט די פראטעסטאנטישע לענדער.
דער דרייסיק יעריקער קריג האט גורם געווען הונגער און קראנקייט, און די פראבלעמען האבן געצויגן יארן נאכן סוף פונעם קריג.
צום סוף האט מען געמאכט שלום ביים וועסטפאליע אפמאך.


text:
אוניווערסיטעט פון די אנדן (ווענעזועלע)
דער אוניווערסיטעט פון די אַנדן (שפאניש: Universidad de Los Andes, ULA, אוניווערסידאַד דע לאס אַנדעס) איז דער צווייטער עלצטער אוניווערסיטעט אין ווענעזועלע, מיט זיין הויפט קאמפוס פלאצירט אין דער שטאט מערידא, ווענעזועלע. ULA דער גרעסטער כלל-אוניווערסיטעט אין די ווענעזועלישע אנדן, מיט איינע פון די גרעסטע סטודענטן קערפערשאפטן אינעם לאנד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ULA איז געגרינדעט געווארן לכתחילה ווי א קאטוילישן סעמינאר אום 29סטן מערץ, 1785 דורכן בישאף פון מערידא, פרע הואן ראמאס דע לארא. דע לארא האט גערופן זיין אנשטאלט די "קעניגלעכע סעמינאר קאלעגיע פון סאן בוענאווענטורא פון מערידא". די שולע איז געהעכערט געווארן צום סטאטוס פון "קעניגלעכער אוניווערסיטעט פון סאן בוענאווענטורא פון מערידא דע לאס קאבאלעראס" אום 21סטן סעפטעמבער, 1810, מיט דער רעכט צו שענקען דיפלאמען אין פילאסאפיע, מעדיצין, ציווילער און קאטוילישער געזעץ, און טעאלאגיע. אין 1832, האט דער פרעזידענט פון ווענעזועלע, גענעראל האזע אנטאניא פאעז, אנגענומען אן אקט וואס מאכט דעם אוניווערסיטעט פאר א סעקולערן אנשטאטל.
היינט, טוט דער אוניווערסיטאט פון די אנדן אפערירן צוויי קאמפוסן אין מערידא, מיט עטלעכע טוץ פאקולטעטן פארשפרייט דורכאויס דער שטאט.
אקאדעמיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אוניווערסיטעט האט ביזגראדירטע פראגראמען אין די קונסטן, וויסנשאפט, ליטעראטור און הומאניסטיק, און נאך, וואס ברענגט צוזאם מער ווי 50,000 סטודענטן און 6,000 פראפעסארן אין די מערידא קאמפוסן.


text:
פדיון הבן
פדיון הבן איז מצוות עשה פון די תרי"ג מצוות אז דער טאטע דארף אויסלייזן זיין קינד, וואס איז בכור צו זיין מאמען, ווען ער ווערט אלט א חודש, מיט 5 שקלים, וואס זענען ריין זילבער, אדער א זאך וואס איז ווערט די סכום, ביי א כהן.
א יתום אדער איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלייזט דארף זיך אליין אויסלייזן ווען ער איז שוין א אויפגעוואקסענער.
ביים פדיון טוט מען מאכן א סעודה. דער כהן זיצט בשעת מ'ברענגט אים דאס קינד. דער פאטער מאכט א ברכה "אשר קדשנו במצוותיו וצונו על פדיון הבן" איידער ער גיט איבער דעם פדיון צום כהן. דערנאך מאכט דער כהן א ברכה "בורא פרי הגפן" אויף א כוס וויין.
די מקור פון דער מצווה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מצווה פון פדיון בכור געפונען מיר עטליכע מאל אין די תורה, די ערשטע מאל אין ספר שמות יג,
יג: "...וכל בכור אדם בבניך תפדה".
מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן א מנהג, ווען מען ברענגט אריין דאס קינד צום פדיון, לייגן די פרויען אויף זיין קישן זייער צירינג, אויך לייגט מען אויף אים צוקער.


text:
גראוויטאציע
כח המשיכה אדער גראוויטאציע איז א באגריף אין מעכאניק וואס באצײכנט א גרונדענעם כח וואס די וועלט פארמאגט צו ציען אלע מאסן אײַנער צום אנדערן, יעדע זאַך, ווי גרעסער אדער נענטער אַלס מער, ציעט זיך צוזאמען.
דאָס איז דער סוד וואָס האַלט אַלעס אַראָפּ צו דער ערד. מענטשן קענען דורך דעם שטיין, חפצים האַלטן זיך בײַם אָפּגרינד, און די גאַנצע וועלט מיט אַלע אירע פּלאַנעטן האַלטן זיך אין אָרביט ציענד פון דעם קראַפט.
דער ערפינדער פון דעם "אוניווערסיאלע חוק פון גראוויטאציע" איז געווען דער בארימטער פיזיקער אייזיק ניוטאן.
גראוויטאציע לפי ניוטאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מקור פון אונדזער פארשטאנד פון גראוויטאציע, האט זיך אנגעהויבן מיט אייזיק ניוטאן אין זיין באקאנטן בוך פרינקיפיא אין יאהר 1687.
ניוטאן האט אויסגעארבעט אז אלע זאכן האבן א כח וואס ציען זיך איינער צום אנדערן. די שטארקייט פון די קראפט ווענט זיך אויף ווי גרויס דער זאך איז (דאס רופט מען אן מאַסע) און ווי ווייט אוועק די זאך איז. למשל, א מענטש האט אויך אזא כח אויף אנדערע זאכן, נאר עס איז זייער קליין און מ'באמערקט דאס נישט. א גרויסע מאַסע אזוי ווי דער ערד-פלאנעט (אונדזער וועלט) האט א באמערקבארער גראוויטאציע-קראפט אויף אלעם וואס איז נאנט צו אים.


text:
פריקווענט פלייער פראגראם
שטענדיגר פליער פראגראם איז א מיטגלידער פראגראם פאר לופטליניע רייזענדע מיט וועלכע זיי קלויבן פונקטן און קענען דאס שפעטער איינטוישן פאר אומזיסטיגע לופטליניע בילעטן אדער אנדערע ווערטפולע זאכן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע לופטליניע צו מאכן אזא פראגראם איז געווען אמעריקאנער ערליינס אין 981'. דער פראגראם האט זיך גערופן עי-עי-עדווענטעדזש און האט רעקארדירט יעדן פאסאזשיר וויפיל מייל ער איז געפארן און פאר יעדע מייל האט מען באקומען איין פונקט וועלכע די עירליין האט גערופן א מייל. אויב האט מען געהאט א געוויסע צאל מיילן האט מען געקענט באקומען א פרייע טיקעט אויף דער לופטליניע.
די פירמע האט מיט דעם געוואלט ברענגען נייע קאסטומערס און נאך וויכטיגער אנהאלטן אלטע קאסטומערס און מיט דעם פראגראם האט עס גוט געארבעט ווייל מענטשן זענען צוריק געקומען נאכאמאל און נאכאמאל צו זאמלן מיילן. דער פראגראם איז געווען דערפאלגרייך פון דעם ערשטן מינוט אן און די פירמע האט דאס פארבעסערט עטליכע יאר שפעטער דורך ארייננעמען די אויטא דינגען פירמע הערץ און די הייאט האטעל קייט וואו מען האט אויך געקענט זאמלן מיילן צו קענען פארן מיט אמעריקן. יונייטעד ערליינס האט נאכגעפאלגט די צווייטע מיט איר מיילעדזש פלוס פראגראם און האט געגעבן 5,000 מייל פאר יעדן וואס האט זיך איינגעשריבן אין איר פראגראם. ווי נאר יונייטעד האט דאס שוין אויך געהאט האט שוין יעדער נאכגעמאכט די זעלבע.
עס האט זיך אנגעהויבן א גרויסע קאנקורענט וועמענ'ס פראגראם איז דאס בעסטע און יעדע פירמע האט זיך גענומען אן אנדערע האטעל קייט אלס א שותף. אבער מיט דער צייט זענען די האטעלן קלוגער געווארן און האבן זיך געגרינדעט זייערע אייגענע פראגראמען אין וועלכע מען האט געזאמעלט פונקטן יעדעס מאל מען האט גענעכטיגט ביי זיי און מען האט באקומען אומזיסטיגע נעכט אין די האטעל אלס קאמפענסאציע. טייל האטעלן זענען נאך אלץ פארבליבן שותפים מיט די ערליינס ווייל דאס ברענגט זיי נאכמער ביזנעס. נאך די האטעלן זענען די אויטא רענטל פירמעס אריין אין די שטענדיגר פליער פראגראם ביזנעס, רוב אלס שותפים מיט גרויסע עירליינס. מיט דער צייט איז עס געווארן א טייל פון ביזנעס און אן דעם האט מען נישט געקענט קאנקורירן. די פירמע הוירץ האט איינמאל פרובירט אויפגעבן דעם פראגראם צוליב הויכע קאסטן וועלכע זי האט געברויכט צאלן די עירליינס. אבער די פירמעס האט דאס באלד געשפירט און האט שנעל דאס צוריק גענומען. היינט האט הוירץ א שותפות אין 20 ערליי פריקווענט פלייער פראגראמען. די לעצטע צו מאכן די סארט פראגראמען זענען געווען די בענזין סטאנציעס אבער רוב פון זיי האבן זיך זייערע אייגענע פראגראמען און גיבן אמזיסטיגע סערוויס אלס קאמפענסאציע. אינטערנאציאנאלע עירליין פירמעס האבן אין ערשט נישט געוואלט הערן פון דעם פראגראם און האבן דאס גאר קריטיקירט אלס א א זאך וועלכע מאכט ביליגער די פירמע'ס ביזנעס אויסקוק. מיט דער צייט האבן אבער אמעריקאנער עירליינס אנגעהויבן אריינכאפן אסאך נייע קאסטומערס אויף אירע פלייטס ארום די וועלט און די אינטערנאציאנאלע עירליינס זענען געווען געצווינגן נאכצוטאן דאס זעלבע און איינע נאך די אנדערע האבן זיי אנגעהויבן פארשידענע סארט פריקווענט פלייער פראגראמען. היינט איז פריקווענט פלייער א טייל פון וואס קאסטומערס זוכן ווען זיי טראכטן פון אן עירליין. יעדער וויל א גוטע לופטליניע מיט ביליגע פרייזן, גוטע סערוויס, זיכערהייט, און א פריקווענט פלייער פראגראם.
די יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער פשוט, יעדע עירליין וויל אנטוויקלן קונדן וועלכע זאלן בלייבן מיט זיי אויף שטענדיג און דער פריקווענט פלייער פראגראם טוט די דזשאב. יעדער וואס הייבט אן מיט איין פראגראם וויל בלייבן דערין כדי צו קענען זאמלן גענוג פונקטן און באקומען אומזיסטיגע טיקעטס. עס קאסט פאר די פירמע די אלע קאמפענסאציעס אבער עס לוינט זיך זיי ווייל זיי פארדינען אז זיי האבן מער קאסטומערס. טייל פירמעס האבן אויך עליטע פראגראמען פאר די ביזנעס פאסאזשירן וועלכע פארן אפט מיט זיי און באטרעפן דאס גרעסטע טייל פון זייער ביזנעס. עס זענען פאראן קאטעגאריעס ווי זילבער, גאלד, און פלעטניום, און די קאמפענסאציע זענען גרעסער וויבאלד די סארט טיקעטס קאסטן מער און די עירליינס פארדינען פיל מער פון זיי. די פראגראמען האבן זיך היינט פארשפרייט פיל ווייטער ווי די עירליינס. מיט געוויסע פראגראמען קען מען זאמלען פונקטן דורך נוצן א געוויסע קרעדיט קארד, לאנג דיסטענס פירמעס, מארטגעדזשעס, סטאק טרעידס, און שאפינג צענטער קייטן. מען זאמעלט פונקטן איבעראל און ווען מען האט א באשטימטע צאל קען מען באקומען אומזיסטיגע טיקעטס. טייל עירליינס האבן מיט די יארן געמאכט אלייענץ פראגראמען מיט וועלכע מענטשן קענען זאמלן פונקטן דורך צוויי אדער מערערע עירליינס און אויך קאמפענסאציע קען מען באקומען אויף אלע פון די עירליינס. טייל מאל זענען די אלייענץ נעטווארק גענוג גרויס און מען קען שאפן פונקטן זייער שנעל. ספעציעל מענטשן וואס האבן קרעדיט קארטלעך וועלכע גיבן פונטקן קענען זאמלן זייער שנעל וויבאלד פאר יעדע דאלאר וואס זיי נוצן די קרעדיט קארד באקומען זיי איין פונקט אדער איין מייל און דאס גייט זייער שנעל. מענטשן נוצן דאס אפילו פאר ביזנעס וואו מען שפענדט גאר אסאך געלט און זיי באקומען פונטקן און האבן אסאך אומזיסטיגע טיקעטס. די פונקטן זאמלן זיך אין אן אקאונט גענוי וואו געלט אין א באנק אקאונט מיט'ן אויסנאם אז מען באקומט נישט קיין אינטערעסט דערויף. רוב פירמעס לאזן האלטן די פונקטן ווילאנג מען וויל און טייל גיבן יא דאטומען ביז ווען דאס איז גילטיג און אויב האט מען נישט גענומען קיין קאמפענסאציע איז פארפאלן. אין די גרעסערע פראגראמען קען מען האלטן די פונקטן יארן לאנג אזוי לאנג ווי מען מאכט עפעס אקטיוויטעטן אין די אקאונט איינמאל אין דריי יאר. וויבאלד די פונקטן זענען נישט קיין געלט קען איר ווערט שטייגן און פאלן לויט די פאליסיס וואס די פירמע מאכט. די פירמע קען נישט צונעמען די פונקטן אבער זי קען איין טאג טוישן די פאליסי אז פון היינט און ווייטער דארף מען האבן מער פונקטן צו באקומען א פרייע טיקעט וואס מאכט די פונקטן ווייניגער ווערט און דאס זעלבע פארקערט.
קלויבן א פראגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן פארשידענע שטענדיגר פליער פראגראמען און מען דארף טראכטן בעפאר מען הייבט אן צו נוצן איינע פון זיי וויבאלד געווענליך בלייבט מען מיט די זעלבע פראגראם פאר א לאנגע צייט וואס מיינט אז מען וועט פארן מיט די זעלבע עירליין כדי צו באקומען די פונקטן אינעם זעלבן פראגראם. אמאל האט מען ערשט געברויכט פארן מיט אן עירליין און מען האט באקומען אן אקאונט אין איר פראגראם. היינט קען מען זאמלן גענוג פונקטן צו באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט אפילו מען איז קיינמאל פריער נישט געפארן מיט די עירליין. ווען עס קומט צו וועלן א פריקווענט פלייער פראגראם דארף מען זיך מאכן א חשבון וועלכע עס לוינט זיך דאס בעסטע, געוואנדן לויט וויפיל איר פארט און וויפיל פונקטן איר קענט באקומען. איינער וואס פארט אסאך וועט וועלן פארן מיט א גוטע עירליין וועלכע גוט סערוויס אין זיין שטאט און אפילו ער וועט מאכן ווייניגער פונקטן לוינט זיך דאס נאך אלץ. ווייטער איינער וואס פארט ווייניג וועט דארפן קלויבן א פראגראם מיט וועלכע מען קען זאמלן פונקטן אין געשעפטן און מיט א קרעדיט קארד אויב ער פלאנט אמאל אנצוקומען ערגעץ דערמיט. מען דארף אויך אויסרעכנען די פאליסיס פון די פריקווענט פלייער פראגראמען ווייל נישט יעדע ארבעט אויף די זעלבע סיסטעם. איין פירמע גיט פונקטן און א צווייטע מיילן. די צוויי סיסטעמען ארבעטן די זעלבע אבער מיט איין פירמע קען מען שנעלער זאמלן פונקטן ווי א צווייטע און מיט איין פירמע קען מען שנעלער באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט ווי א צווייטע. געוויסע עירליינס זענען בעסער צוגעשטעלט וואס מיינט אז אן אומזיסטיגע טיקעט מיט זיי איז פיל מער ווערט ווי פון א צווייטע טיקעט. אבער טיילמאל וועט די גוטע עירליין נישט האבן אזעלכע גוטע סקעדזשועלס אין אייער שטאט וועט זיך דאס ווייטער נישט לוינען.
אויסלייזן די פונקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסלייזן די פונקטן צו באקומען קארטעס איז זייער גרינג און ווערט געמאכט מיט א טעלעפאן קאל. די פונקטן ווערן אראפגערעכנט פון אייער קאנטע גענוי ווי געלט און לויט וויפיל איר פארמאגט לויט דעם קענט איר קויפן. ווייניגער פונקטן וועט אייך געבן א ביליגערע טיקעט און מער פונקטן וועט אייך געבן א טייערערע טיקעט. מען קען קויפן אלע ערליי טיקעטס, אפילו ערשטע קלאס, אזוי לאנג ווי מען האט גענוג פונקטן. די ערליינס מאכן געווענליך באשטימטע צאלן פאר פארשידענע קאטעגאריע רייזעס. זיי טיילן איין לאקאלע פלייטס, דאמעסטיק פלייטס, און אינטערנאציאנאלע פלייטס און יעדע פון זיי האט א באשטימטע צאל פונקטן וואס מען דארף האבן דערפאר. אמאל האבן די עירליינס געשיקט די אקטועלע טיקעטס דורך די פאסט אבער היינט איז דאס נישט וויכטיג ווייל אן אי-טיקעט איז די זעלבע זאך. מען באקומט א טיקעט נומער און דעם נומער נוצט מען ביים אריינטשעקן. צו באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט דארף מען רעזערווירן מאנאטן פון פאראויס ווייל שפעטער קען זיך גרינג מאכן אז די עירליינס וועלן מער נישט וועלן געבן קיין בילעטן. רוב ערליינס רעזערווירן א געוויסע צאל זיצן אויף יעדן פליגער וועלכע זיי געבן אוועק פאר די שטענדיגר פליער קונדן און איינמאל די זיצן זענען פארנומען וועלן זיי מער נישט וועלן געבן קיין בילעטן ווייל זיי קענען דאס פארקויפן פאר גוט געלט. נאך א וויכטיגע סיבה פארוואס עס לוינט זיך צו רעזערווירן פון פאראויס איז ווייל די סארט טיקעטס מאכן זיי פילמאל צעטיילט צו עטליכע פלייטס. איר באקומט טאקע א טיקעט פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס אבער איר וועט מאכן א סטאפ אין שיקאגא אדער אטלאנטא אינדערצוישן וואס מאכן די טיקעט ווייניגער ווערט. אויב רעזערווירט מען גענוג פרי קען מען באקומען גוטע טיקעטס מיט דירעקט פלייטס פון איין דעסטינאציע צו די צווייטע און אזוי אויך אויף צוריק. די פונקטן האבן א ווערט פון געלט (געווענליך 2 צענט פער פונקט) אבער די עירליינס לייגן ארויף די טייערסטע טיקעט פרייזן ווען זיי רעכנען די פונקטן אלס געלט. זיי וועלן רעכנען $500 א טיקעט וועלכע מען קען באקומען פאר $300. די פרייזן וועלכע זיי מאכן זענען די ארגינעלע פרייזן אן קיין שום הנחה וואס מאכט די ווערט פון די פונקטן פיל ווייניגער ווי עס קוקט אויס. אבער נאך אלץ לוינט זיך עס ווייל נאך אלעם איז עס אומזיסט. אויב מען הייבט אן ליינען די קליינע ווערטער פון די אזויגערופענע "טוירמס ענד קאנדישענס" שרייבן די ערליינס קלאר אז כאטש מען פארמאגט די פונקטן אין אן אקאונט איז דאס נישט די אייגנטום פון דעם קאסטומער וויבאלד דער פראגראם באלאנגט פאר די עירליין. זיי שרייבן אויך קלאר דארט אז נישט שטענדיג וועלן זיי קענען געבן בילעטן און זיי מוזן נישט געבן קיין סיבה אדער זיך פארענטפערן דערויף. נאך א זאך וואס קען פאסירן ווען מען פארט מיט א שטענדיגר פליער טיקעט איז אויב א פלייט ווערט אפגערופן וואס דעמאלט וועט די ערליין טיילמאל אייך אפווארפן פון געבן א צווייטע טיקעט און איר וועט אמאל בלייבן געשטראנדעט. רוב פירמעס וועלן צוריק לייגן די פונקטן אין אייער אקאונט אבער פיל מאל וועלן זיי נישט צוריקגעבן אלעס און מען קען קיין טענות נישט האבן ווייל זיי זענען באלעבאס. דאס זעלבע קען די פירמע טאן אויב איינע פון זייערע פלייטס ווערן אפגערופן און זיי שיקן אלע פאסאזשירן מיט א צווייטע עירליין. די פריקווענט פלייער טיקעט האלטער וועלן בלייבן אויסגעשפילט ווייל די פירמע וועט טענה'ן אז די פונקטן ארבעטן נישט אויף די צווייטע ערליין און איר וועט מוזן באצאלן קעש אויב איר ווילט ווייטער פארן. רוב גרויסע עירליינס פארמאגן אן אלייענץ מיט אנדערע אינטערנאציאנאלע עירליינס און זיי וועלן יא לאזן נוצן די פריקווענט פלייער פראגראמען צו פליען אויך מיט יענע עירליין אזוי לאנג ווי די בוקינג ווערט געמאכט מיט די ארגינעלע עירליין. צום ביישפיל אויב וועט איינער אויסלייזן זיינע פונקטן פאר א טיקעט פון ניו יארק קיין מאנטשעסטער אויף אמעריקן עירליינס וועט ער נאך אלץ קענען באקומען זיין אומזיסטיגע טיקעט אפילו ער וועט אין די ענדע פארן מיט בריטיש ערוועיס אדער געטוישט ווערן צו בריטיש ווייל די צוויי לופטליניעס ארבעטן אינאיינעם.
אויסלייזן פונקטן צו געלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטענדיגר פליער פונקטן האבן א ווערט אופן מארק און אויב איינער וויל קען ער דאס אויסלייזן פאר געלט. אבער איר וועט נישט באקומען קיין קעש געלט נאר איר וועט קענען קויפן פראדוקטן אין די ווערט פון דאס געלט וואס איר באקומט פאר די פריקווענט פלייער פונקטן. דער פראדעצור קען געטאן ווערן דורך א פירמע וועלכע רופט זיך מייל-פונקט. די פירמע האט א רייע סוחרים וועלכע ארבעטן מיט איר און איינמאל איר טוישט די פונקטן צו געלט וועט איר קענען קויפן זאכן פון די סוחרים לויט וויפיל געלט איר פארמאגט. טייל פון די סוחרים וועלן אייך פארקויפן פאר בלויז מייל-געלט און אסאך אנדערע וועלן דאס צולייגן אלס א טייל פון דאס באצאלן און די איבעריגע וועט איר דארפן באצאלן מיט קעש.


text:
אינטערנאציאנאל
מיינט איר די אינטערנאציאנאלע זינגליד?
אינטערנאציאנאל איז מער אויסגעשפרייט פון נאציאנאל וואס מיינט געווענליך א צוזאמענארבייט און אנגעלעגענהייט פון פארשידענע לענדער צושפרייט איבער די וועלט. עס ווערט אויך באנוצט אויף צו אויסמשלן א געשעעניש אינדערויסן פון דאס אייגן לאנד ווי מ'געפינט זיך.
ווען מען זאגט גלאבאל מיינט מען אינטרנאציאנאל ארויס פון די גרעניצען פון די אייגן לאנד, אבער רוב מאל מיינט מען צוזאגן אז עס איז איין זאך צענטערעלעזירט וואס שפילט זיך אפ איבעראל ווי למשל ווען מער רעדט פון א גלאבאלע עקענאמיע מיינט מען צוזאגן אז עס ווערט געפירט דורך איין צוויי ריזן קאמאפניס וואס זיי שפרייטן אויס זייער נעץ איבעראל. אינטערנאציאנאל מיינט נישט איין זאך.