text:
פאקן
פאקן (ענגליש: Smallpox) איז א שטארק אנשטעקיקע קראנקייט פון מענטשן, וואס קומט פון דעם ווירוס Variola major. דער ווירוס גייט אריבער צווישן מענטשן דורך דער לופט, בעיקר אין ווינטער און אין אנהייב פרילינג. אין 2010 האט מען געמאלדן אז פאקן איז די ערשטער קראנקייט וואס מ'האט געדאנזשעט אויסראטן.
די קראנקייט גייט אריבער פון איין מענטש צו אן אנדערן דורך קליינע טראפן אין דעם אטעם. דער ווירוס וואקסט אינעם מענטש צוויי וואכן. דער מענטשן שפירט קאפשמערצן און אנדערע שמערצן, און קליינע רויטע פינטלעך קומען ארויס אויפן קערפער. במשך א וואך וואקסן די פינטלעך און דער קערפער ווערט באדעקט מיט פאקן, וואס ווערן אנגעפילט מיט אייטער. אפטמאל שטערן די פאקן דאס אטעמען און דער מענטש שטארבט. די וואס ווידערהוילן זיך קען דויערן עטלעכע וואכן.
א בריטישער דאקטער, עדווארד דזשענער, האט באמערקט אז פויערים וואס ארבעטן מיט קי האבן נישט געליטן פון פאקן, און טאמער יא, האבן זיי געליטן אין א לייכטן אופן און געווארן געזונט נאכהער. ענדלעך האט ער אנטפלעקט אז זיי פלעגן באקומען אן ענלענכע קרענק, קופאקן, וואס האט זיי געשיצט קעגן פאקן. שוין אין טערקיי און כינע איז מען דערגאנגען אז איינער וואס דערלעבט די פאקן וועט זיי נישט כאפן א צווייט מאל.
פון דעם האט מען ערפינדן די סיסטעם פון וואקצינירונג קעגן פאקן.
אין 1979 האט די װעלט געזונט ארגאניזאציע געמאלדן אז קיינער בלייבט נישט אין דער וועלט מיט פאקן און במילא איז די קראנקייט אוועק פון דער וועלט.


c: text/html

text:
חלום פונעם רויטן קאמער
חָלום פֿונעם רויטן קאַמער (כינעזיש: 紅樓夢 אדער 红楼梦), אויך די מעשה פון דער שטיין, ווערט גערעכנט א גרויסע ווערק פון כינעזישער ליטעראטור און איז איינער פון די גרויסע קלאסישע כינעזישע ראמאנען. מען האט געשריבן דעם ראמאן אינעם 18טן יארהונדערט אין דער תקופה פון דער טשינג דינאסטיע. מ'האלט אז דער פארפאסער איז געווען טשאו טשעין (כינעזיש: 曹雪芹).
דאס בוך איז באזירט אויף טשאו'ס פאמיליע, די פרויען אין זיין לעבן, איינשליסנדיק חברטעס,קרובים און דינסט-מיידלעך. דער ראמאן איז פון די ערשטע צו ווערן געשריבן אין זשארגאן (די שפראך וואס מען רעדט) און נישט אין קלאסישן ליטערארישן כינעזיש.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דארפור
דארפור איז דער ראיאן אין ווייטען מערב סודאן. וואס גרעניצט זיך מיט ליביע, און טשעד, אירע איינוואונער זענען מייסטענס שווארצע.
עס איז איצט אינדערמיט פון א האלאקאוסט ווי שלאכטן צווישן קעגנארטיקע קאמפן צווישן די רעבלען פון א מיניאריטעט לאקאלע טראדיצאנאלע שבטים צוזאמן מיט די סודען'יזער מיליטער קעגן די רוב שבטים רעבעלן פון ראיאן וואס ווילן זעלבסטשטענדיגקייט פון סודאן. האבן שוין לויט די יו.ען. שאצונג איבערגעלאזט פיר הונדערט און פופציג טויזנט טויטע, פון הונגער, קרענק און מאסן שחיטות, כמעט אלע טויטע און קעמפער זענען מוסולמענער. די יו ען האט דארטן עטליכע טויזנט שלום טרופען אבער עס גייט ווייטער אן די קאמפן.


text:
אסאם
אַסאַם (ענגליש: Assam; אסאמעזיש: অসম אקסאם) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צפון-מזרח אינדיע, ארומגענומען מיט בהוטאן אין צפון, דעם לאנד באנגלאדעש אין דרום, און די אינדישע שטאטן ארונאטשאל פראדעש, נאגאלאנד, מאניפור, מיזאראם, טריפורא און מעגהאלאיא. אסאם איז געווארן א טייל פון בריטישער אינדיע אין 1828.
די הויפטשטאט איז דיספור און די גרעסטע שטאט איז גואוואהאטי. די שפראך פון דעם שטאט איז אסאמעזיש.
אַסאַם באדעקט א שטח פון 78,438 ק"מ², גרעסער ווי פאנאמא און קלענער ווי טשעכיי; ער איז דער 16טער שטאַט לויט שטח. מיט א באפעלקערונג פון 31,169,272 מענטשן (אין 2011), איז אַסאַם דער 14טער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.
דער טייך בראהמאפוטרא פליסט לענגאויס דעם שטאַט.


text:
אליעזר בן יהודה
אליעזר בן יהודה (ה'תרי"ח - כ"ו כסלו ה'תרפ"ג) איז געווען דער גרינדער און שאפער פון דער מאדערנער העברעישער שפראך. געשטארבען שבת מיט די פענע אין דער האנט.
אינהאַלט
זיינע יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז נישט זיין נאמען מיט וואס ער איז געווען באקאנט אין די יונגט, זיין נאמען איז געווען אליעזר יצחק פערלמאן, ער איז געבוירן אין יאר תרי"ח אין שטאט בלאזשקי נעבן ווילנא אין רוסלאנד, זיין טאטע האט געהייסן יהודה לייב זיין מאמע פייגא, ביידע זענען געווען חסידישע אידן און געהיטן די תורה.
ווען ער איז אלט געווען פינעף יאר איז זיין טאטע אוועק פון דער וועלט, ביי די דרייצען יאר האט אים זיין מאמע געשיקט לערענן אין א ישיבה. קיין פלאצק. דארט איז געווען א ראש ישיבה יוסי בלוקר, ער איז געווען א גרויסע למדן און לערנער, אבער די ראשי ישיבות האבן נישט געוואוסט אז חוץ דעם איז ער אויך א משכיל, ער האט אפגעלאכט פון אלע פרומע זאכן, און פרויבירט אריין כאפן ווי מער בחורים זיי זאלן אפלאכן פון די תורה און פון אפהיטן די מצות. צוביסלעך האט ער זיך צוגעבונדען צום דעם בחור אליעזר וואס איז געווען א יתום, און מיט דער צייט איז אליעזר געווארן א תלמיד פון זיין ראש ישיבה יוסי בלוקער און האט באהאלטענערהייט אויך געלאכט פון די תורה און פון מצות.
אליעזר האט נישט גערוהט און האט אויפגעקלערט פאר אנדערע בחורים ווי נישט ריכטיג די וועגן פון די תורה איז, אין יענע צייט האבן די משיכילים נאך נישט געוואוסט פון ציונות, זיי האבן געהלטן פונקט פארקערט ווי די שיטה פון די ציונים, זיי האבן געהלאטן אז היינטיגע צייטן דארף מען זיך מאדערניזירן נישט היטן קיין תורה, און ווי ווייטער האבן א שייכות מיט יעדע מין זאך וואס האט צוטעוהן מיט יודישקייט, דער הויפט סלאגען פון די משכילים דאן איז געווען "היה יהודי באהליך והיה גוי בצאתך" דאס הייסט אז אפענערהייט זאל מען נישט דערקענען ביי דיר אז די ביסט א איד און דאס האט דער בחור אליעזר זיך צוגעאכפט, דאס האט נישט געקענט צו לאנג האלטן דער ראש הישיבה פון זיין ישיבה האט אים אפיר גענומען און נאך א שמועס איז ער געוואור געווארן ווי ווייט אליעזר איז פון הוטען די תורה ער זיכט ווי ווייט צו זיין א גוי, און דערפאר האט ער אים פארשיקט פון די ישיבה, ווען מען איז געוואור געווארן אז דאס קומט פון זיין רבי יוסי בלוקר האט אים אויך פארשיקט פון די ישיבה.
אליעזר איז דאן אלט געווען פופצין יאר, און האט דאן געמאכט ביי זיך ער גייט אין גימאנזיע אין דער שטאט דינאבורג, אליעזר האט זיך געוואלט דאן זייער דעווייטערן פון אלעס וואס האט צוטועהן מיט א איד, ער זעלבסט שרייבט אין דעם ספר (החלום ושברו עמוד 62) "אני חש את עצמי לרוסי גמור", איך האלט זיך נישט פאר איד נאר פאר א פאלנער רוס, ער האט זיך אנגעטוהן ווי א גוי און געפארן קיין דייטשלאנד, ער פארציילט דארט אין ביך אז זיין מאמע האט געוויינט צו אים ער זאל עס נישט טון, אבער ער האט זיך נישט צוגעהערט צו אים געבעט.
החייאת השפה העברית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט דער צייט האבן די קלוגע משכילים איינגעזעהן אז די שיטה איז נישט ריכטיג, ווייל דער גוי וועט קיינמאהל נישט וועלן אננעמען א איד, אפילו ער איז א פרייער איד וואס האט גארנישט צו טון מיט דת, געווען איז דאס ווען עס האט זיך אנגעהויבן די פאגראמען אין רוסלאנד און אין אוקריינע, און די רוסישע גוים האבן נישט געמאכט קיין אונטערשייד צווישן די אידן, זיי האבן גע'הרג'ט און גע'שחט'ן יעדן וואס האט נאר געהאט א שייכות אמאל מיט א איד, אפגעזעהן צו ער היט מצוות אדער נישט, דאן האבן די משכילים איינגעזעהן אז מען דארף טוישן די שיטה, און מען מיז טון פארקערט מען זאל זיך נישט מישן און ווערן א גוי נאר מען זאל שטאלץ זיין דערמיט וואס מען איז א איד, און דערפון איז ארויסגעקומען די שיטה וואס הייסט ציונות, מען זאל האבן אן אייגן לאנד, אן אייגענע מיליטער, און אן אייגענע שפראך.
אליעזר יצחק פערלמאן האט זיך אויך צוגעכאפט צו דער נייער תנועה און מען האט אנגעהויבן צו פרעדיגן די שיטה פון "תחיה לאומית". אליער יצחק איז אריין אין דעם זייער טיף, און כאטש אין יענער צייט האבן אלע משכילים נישט געוואלט אפילו רעדן לשון הקודש, ווייל זיי האבן דאך זיך געזוכט ווי מער אויסמישן מיטן אנדערע פעלקער, דער דייטשער משכיל האט גערעדט דייטש, דער אוקריינער האט גערעדט אוקרייניש און דער אונגארישער נעאלאג האט גערעדט אונגאריש, דאך האט אליעזר יצחק זיך גענומען דעם ציל פון "החייאת השפה העברית".
זיין ציל איז געווען אויפצולעבן די לשון הקודש שפראך, און עס מאכן פאר א שפראך וואס יעדער איד זאל עס רעדן, קינד און קייט זאלן זיך אפלאזן פון זייער מאמע שפראך, און אנהייבן רעדן בלויז לשון הקודש. זיינע חברים וואס זענען געווען ווייט פון אידישקייט האבן אנפאנג געלאכט פון אים, אבער צוביסלאך האבן זיי איינגעזעהן אז דאס איז גוט פאר זיי, ספעציעל די וואס האבן אנגענומען די שיטה פון ציונים האבן זיך זייער געפרייעט מיט אים. ער זעלבסט שרייבט אז עס האט אים געפעלט חיזוק און שטארקייט זיך צו נעמען צו אזא זאך, אבער ער האט געפונען א רוסישן גוי מיטן נאמען "טשאשניקוב" וואס האט אים זייער געשטארקט אין די שיטה, און האט אים געגעבן געלד פאר דעם, אגב: ווען בן יהודה איז ארויף קיין ארץ ישראל איז דער גוי מיט געקומען מיט אים, בן יהודה שרייבט אויף דעם גוי "הוא שהאיץ בי לכתוב את מאמרי הראשון שאלה נכבדה, וזהו הרבי השלישי (החלום ושברו עמוד 69)
אליעזר יצחק האט דאן געשריבן א מאמר צו פאשרפרייטן זיין שיטה אין די אידישע צייטונגען, ער האט עס געשיקט צום המגיד, חבצלת, אבער זיי האבן עס נישט געוואלט אנעמען, זיי האבן געהאלטן אז דאס איז צו שארף מען וועט עס נישט וועלן אננעמען אין די אידישע גאס, אבער אין יאר תרל"ט האט דער אידישער צייטונג השחר אנגענומען פון אים א ארטיקעל מיטן נאמען "שאלה נכבדה". ער האט אונטערגעשריבן זיין נאמען אויף דעם ארטיקל א. בן יהודה, און דאס איז געווארן זיין משפחה נאמען שפעטער.
דער ארטיקעל האט אויסגעמאכט א שטארקן רושם אין די אידישע — משכילישע גאס, אינעם ארטיקעל ברענגט ער ארויס די יסודות פון ציוניזם, עס איז געבויט אויף דריי יסודות. 1) עס מאנט פון כלל ישראל אז זיי זאלן נעמען זייער מצב אין דער אייגענער הענט, און זאלן אויפבויען א אייגענע לאנד. 2) מען זאל אנהייבן זיך באזעסן אין ארץ ישראל. 3) מען זאל אויפלעבן די אידישע שפראך אלץ העברייאיש, מען זאל נאר רעדן די שפראך.
דר. קלויזער א תלמיד פון בן יהודה שרייבט: דער מאמר איז געווען דער אנפאנג פון די נייע תנועה ציונות ביי אידן, דערנאך איז פון דעם ארויסגעקומען די חבורות "חיבת ציון" און ציונות. (מפעל חייו עמוד 10).
בן יהודה האט ארום גערייזט איבעראל צו טרעפן ווער עס וויל אים העלפן אויפלעבן דעם שפראך, ער האט געפארן קיין מאראקא און דארט געטראפן אברהם משה לונץ, דער האט אים פארציילט אז אין ארץ ישראל עקזיסטירט א גאנצע עדה אידן פון אלע סארט ווי אשכנזים, ספרדים, פרסיים און אלע פארשטיין זיך מיטן זעלבן שפראך, ווייל אלע רעדן איינער צום צווייטן אויף לשון הקודש, בן יהודה האט דאן אפגעמאכט אז דאס בעסטע פלאץ צו פארקויפן דאס שפראך איז אין ארץ ישראל. דעריבער איז זיין פלאץ דארט און ער האט אפגעמאכט אז ער גייט ווי שנעלער ארויף גיין גיין ארץ ישראל (החלום ושוברו ע' 79).
זיין ארויף גיין קיין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תרמ"ב איז בן יהודה ארויף קיין ארץ ישראל, אויפן שיף האט ער געזאגט פאר זיין ווייב זיין אפמאך אז פון היינט און ווייטער וועט ער שוין נישט רעדן אין קיין אנדערע שפראך נאר העברעאיש, אפילו אויב עס וועלן זיין אזעלכע וואס פארשטיין נישט זיין שפראך, זיין ווייב האט אויך נאך נישט געקענט דאן העברעאיש, האט זי אים געבעטן ער זאל עס נאך נישט טועהן, ער זאל ענדערש צוביסלאך זיך נעמען דערצו, און ווען זי וועט שוין גוט קענען דער שפראך דאן זאל ער זיין אזוי עקסטרעם, עס איז אבער געווען אומזיסט איהרע געבעטן, ער האט אזוי אפגעמאכט און זיך דערצו געהאלטן. ער האט זיך דאן געטוישט זיין נאמען פון פערלמאן צו בן יהודה.
אנקומענדיג קיין ארץ ישראל, מיטן ציל אויסלערנען אלע אידן דארט זיי זאלן אנהייבן רעדן העברייאיש, רוב אידן דאן זענען געווען פרומע וואס היטען די תורה, ער האט זייער געוואלט זיי איבערמאכן צו זיין די וואס נעמען אהן די ציונישע גאגנ און לערנען עברית, דעריבער האט זיך געלאזט וואקסן די בארד און פאות, פלוצלונג איז ער צוריק געווארן א אויסערליך א פרומער מאן, ער האט אנגעהויבן שרייבן אין די פרומע צייטונג חבצלת וואס האט דאן ארויסגעגעבן ישראל דוב פרומקין.
עס איז געווען אינטערעסאנט צו זעהן ווי דער גרויסער פיינט פון אלעם וואס האט צוטועהן מיט דת און יידישער רעליגיע, איינער וואס איז לוחם מיט אלע חרדים און שרייבט אויף זיי די מיאוס'טע ווערטער איז פלוצלונג געווארן א ירושלימער איד, מיטן גאנצען לבוש, מיט בארד און פאות, און ער גייט ארום אין די גאסן פון מאה שערים מיט א לאנגער ציצית, בן יהודה האט געגעבן זיין בארעכטונגען פאר אזא סארט פאפעריי און פאר אזא סארט ליגענט: ווי ער שרייבט אין זיינע מומארן: "כשהתחלתי עתה בחיים קבועים בירושלים, עמדה לפני מדי השאהל באיזה דרך אבחר בנוגע לעניני הדת, וחאליט לנוהג בכלל בדרכי היהדות המקובהל, זה היה קשה עלי ביותר מפני צד הצביעות שבדבר, ואעפ"כ מצאתי לי היתר, משום שנדמלה לי אז כי על ידי הוויתורים האלה מצד המשכילים יעלה בידינו להשיג את האחדות והמשטר הנצרכים במלחמת התחייה הלאומית... התאמצתי בכל מה שיכולתי להידמות גם בחיצוניותי לכל הציבור היהודי בארץ ישראל, גדלתי זקני, פשטתי את מלבושי אירופה ולבשתי ארוכים כמנהגי היהודים, וחבשתי לראשי תרבוש במקום כובה איירופי, והתהלכתי בחוצות ירושלים בפרט בשבתותו וימים טובים עטוף בטלית מצויצת כהלכה, כך נהגתי ימים ושנים (החלום ושברו ע 107)
אויף זיין וועג צום שוהל פלעגט ער טיילן זיסע שפייז פאר די קינדער אין ירושלים אזוי האט ער געוואלט פאנגען זייערע הערצער, ווען זיי האבן זיך געקלעבט צו אים האט ער גערעדט צו זיי אויף העברייאיש, זיי זאלן זיך לערנן.
ער האט אין ירושלים געטראפען זיינע חברים וואס זענען צוגעשטאנען צו זיין רעיון פון אויפלעבן די העברעאישע שפראך דאס זענען געווען די גרינדער פון העברעאיש ניסים בכר, מיכל פינס, הירשנזון, דר. הרצבערג, און כאטש ער האט אויסגזעהן אויסערלעך א פרומער איד, האט ער געהאט באהלאטנע אסיפות מיט זיי, עס פארציילט זיין חבר דוד יודילוביץ פון א שמועס וואס איז פארגעקומען ביי איינע פון די אסיפות שרייבט ער אזוי: אינדרויסן פון ירושלים אין א בוידעם פון מיכל פינס זענען זיך צוזאמענגעקומען די משכילים פון ירושלים טראכטען וויאזוי מען קען אויפלעבן די העברעאישע שפראך, אין שפיץ פון דער אסיפה איז געזעסן א יונגער מאן פון 21 יאר (בן יהודה).
רופט זיך אהן א אלטער מאן, אויפלעבן די שפראך ! זייער פיין, אויבער וויאזוי מאכן מען דאס ?
- איז בן יהודה מסביר: גאנץ פשוט אלע בתי ספר וואס שטייען שוין ביז היינט אין ארץ ישראל, ווי אויך די בתי ספר וואס מען וועט אויפשטעלן פון היינט און ווייטער, מוזן לערנען די העברעאישע שפראך און לעבן דערמיט, מען וועט לייגן א חוב אויף יעדען תלמיד - תלמידה אז זיי מוזען רעדן זיי צוושין זיך, סיי אין שטוב, סיי אינדערהיים, אין יעדן פלאץ נאר עברית, די זעלבע די אלטע לייט וואס וועלן האבן א שייכות צו אונז יידער מוז זיך לערנען צו רעדן העברעאיש, אין שטוב, ביי צוזאמענקומען און אין בית המדרש, און אפילו אין די גאסן.
וואס אין די גאסן ! וואונדערט זיך איינע פון די אנוועזענדע, וועט ווען מסכים זיין דערצו, זיך צו מאכן צו נאך ביי די אלע וואס גייען אין די גאסן, די קעסט דאס פוילען ווען א אשכנזי באגעגענט א ספרדי, ווייל זיי האבן דאך נישט קיין געמאנזאמע שפראך, וועלן זיי רעדן העבראייאיש, אבער ווען עס טרעפן זיך אין די גאס צוויי אשכנזים אדער צוויי ספרדים זאלן זיי זיך ברעכן די ציין און אנהייבן רעדן העברייאיש, אין די צייט וואס זיי קענען דאך רעדן גוט אידיש ? דאס וועט דאך זיין א שפאט און א געלעכטער !
אזוי איז עס, און דאס דארף זיין אונזער ארבייט, דאס איז די סיבה פארוואס מיר זיצען דא - האט דער יונגערמאן געשריגן מיט א פייערדיגן פנים (דאס איז געווען בן יהודה) (קובץ לזכרו שנת תרפ"ה עמוד 31).
די פרומע ירושלי'מער אידן כאטש זיין האבן גארנישט געהאט דערקעגן בן יהודה ווייל ער איז אויסערליך געגאנגען אנגעטוהן ווי א חרדי, דאך האבן זיי געשפירט אז עפעס איז נישט מיט אים ווי זיי ווילן, און האבן אנגעזאגט זייערע קינדער זאלן האבן צופיל צוטעהן מיט דעם מאדענם איד פון אייראפא וואס רעדט נאר לשון קודש, בן יהודה פארציילט אז איינמאל איז ער געגאנגען שבת צופרי צו איד, און האט געהערט ווי דער איד מאכט קידוש, נאך קידוש ווייזט אים אהן דער איד אויף א צוגארעט ער זאל עס נעמען און פארייכערן... בן יהודה איז ערשטוינט געווען אז דער ירושלימער איד האט געכאפט ווער ער איז, אבער ער האט זיך ארויסגעדרייט זאגענדיג, איך רייכער נישט אפילו אינדערוואכן (חיי ומפעלו).
בן יהודה האט געשריבן מאמרים מען זאל רעדן לשון קודש אינעם חרד'ידשן צייטונג חבצלת, אבער אזוי ווי ער האט נישט געקענט דארט ארויס זאגן אלעס וואס ער האלט, ווייל דער ארויסגעבער איז געווען א חרדי האט ער אין יאר תרמ"ה — דריי יאר נאך דעם וואס ער איז ארויף קיין ארץ ישראל - אנגהויבן ארויס געבן זיין אייגענעם צייטונג מיט נאמן הצבי.
קעגן דער חלוקה פון די פרומע אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ישוב אין ארץ ישראל איז אין יענע צייט געווען - שנת תרמ"ה - רוב פרומע אידן, א קליינער חלק צווישן זיי איז געווען נישט פרומע אדער אינגאנצען פריי, דאס רוב ציבור זענען דאן ארויף ווייל זיי האבן דארט געוואלט אויסלעבן זייערע יארן מיט לערנען תורה, איי פון ווי וועט מען עסן ? קיין גרויסע פארדינסן האט מען דאן נישט געקענט מאכן אין ארץ ישראל, דעריבער איז געווען איינגעפירט אז די מענטשן פון חוץ לארץ האבן געשיקט געלטער פאר זייערע אידישע ברודער. דאס געלד איז געקומען צו א וועד אין ארץ ישראל וואס זיי האבן זיי פארטיילט. ווען עס האט זיך פארמערט נישט פרומע אידן אין ארץ ישראל, האבן זיי אויך געוואלט האבן א חלק וויאזוי צו פארטיילן די געלטער, אבער די פרומע האבן זיי נישט געוואלט. און דעריבער האבן טאקע די פרומע רבנים ווי רבי שמואל סאלאנט פון די אשכנזים און דער ראשון לציון פון די ספרדים רבי רפאל מאיר פאנאזיל, געהאט גאר א גרויסע השפעה אויף די יהדות אין ארץ ישראל, וויבאלד די געלד איז געקומען צו זיי.
בן יהודה צוזאמען מיט די נייע חברה אין יענע צייט חובבי ציון, האבן גוט פארשטאנען דעם באדייט פון די געלד'טער און האבן איינגעזעהן אז ווילאנג די פרומע רבנים טיילן די געלטער האבן זיי נישט קיין אויסזיכט פאר גארנישט, קיינער אין ארץ ישראל וועט זיי נישט הערן, עס איז א שאד יעדער ביסעל ארבייט, דעריבער האבן זיי אנגעהויבן פארשפרייטן מאמרים און קלאנגען אז די פרומע רבנים טיילן נישט די געלטער גלייך, זיי זענען נישט ביושר, בן יהודה האט אין זיינע מאמרים פון זיין צייטונג "הצבי" געשריבן לאנגע מאמרים דערפון. צו אים האט זיך צוגעשטעלט אלע פרייע שרייבער, און אלע וואס האבן געהערט צו די נייע אויפגעקומענע חבורות אין ארץ ישראל, זיי שרייבן אז רוב געלד וואס מען שיקט קיין ארץ ישראל קומט נישט אהן צו די איינוואונערס, נאר זיי ווערן פארטיילט צו נישט ריכטיגע מענטשן, ביי די נישט פרומע וועלט האט געהייסן איינער וואס לערענט נישט א "בטלן", און זיי די נייער קליינער אויפגעקומענער ציבור וואס וויל אויפארבעטען דאס לאנד האבן געהייסן די ריכטיגע מענשטן וואס דאס געלד דארף קומען, זיי שרייבן אז דאס געלד ווערט פארטיילט פאר בטלנים, מענטשן וואס טועהן דערמיט גארנישט, און דאס איז די סיבה פארוואס עס איז דא אין ארץ ישראל אזויפיל ארימקייט. דערמיט האבן זיי אנגערייצט אסאך מאסן מענטשן אויף די עהרליכע רבנים.
בן יהודה האט זיך נישט באגענונג דערמיט וואס ער געשריבן לאנגע מאמרים דערוועגן אין זיין צייטונג "הצבי", ער מיט זיינע חברים האבן אויך געשיקט לאנגע מאמרים אין די צייטונגען אין חוץ לארץ, פון וואו דאס געלד קומט, ער האט אנגערופן די צדקות פון רבי מאיר בן הנס, פון כולל וואלין, רייסין, גאליציע, אונגארן, זימבערגן, מיט די נעמען שנארערס און אויף לשון הקודש מיט דעם נאמען אנשי חלוקה, ער האט אזוי געשריבן אויך אין דעם "המגיד", "הצפירה", "המליץ".
דער ציל פון בן יהודה איז געווען אז אזוי ארום זאלן די מאסן מענטשן וויסן אז דאס געלד גייט בלויז פאר די פרומע, און עס ווערט אויסגעטיילט נישט גיט, נישט מיט יושר, אויב אבער מען וועט אויפהערן שיקן געלד פאר די פרומע קרייזען, פון היינט און ווייטער ווען מען שיקן די געלד פאר די "נישט" פרומע קרייזן ווי חובבי ציון און פאר "חברת תמיכה" פון די משכילישע קרייזן דאן וועלן זיי דאס יא אויסטיילן גוט. און ממילא ווער עס האט די מאה דער האט די דעה, אזוי וועלן די פרייע משכילים קענען צווינגען די מאסן מענטשן צו לערנען העברייאיש און זיך אנקערן צו חברת חובבי ציון.
די ערליכע רבנים האבן דאס נישט פארשוויגן, ספעציעל אז בן יהודה האט זייער מיאוס געשריבן אויף די רבנים ראשיים ווי ר' שמואל סאלאנט, און אין טאג פון י"ג תמוז אין יאר תרמ"ז זענען זיך צוזאמענגעקומען די פרומע חכמים און רבנים פון ארץ ישראל, סיי פון די אשכנזים סיי פון די ספרים און מען האט אפגעשריבן א חרם קעגן בן יהודה, זיי האבן אויך גא'אסר'ת זיין צייטונג דער "הצבי", און שרייבן דערויף ווען עס לייענט דאס איז גלייך ווי ער לייענט אין ספרים חיצונים, און ער איז בלטותא דרבנן דלית ליה אסוותא. דער חרם איז געדרוקט אין חצבצלת שנת תרמ"ז גליון 33. בן יהודה האט גלייך פארשטאנען אז ער וועט ווייטער אזוי נישט האבן קיין הצלחה ווייל עס איז דא אין ארץ ישראל זייער א קליינער ציבור מענטשן וואס וועלן נישט צוהערן דעם בתי דין, און ער וועט פארלירן זיין השפעה, דעריבער האט ער זיך איבערגעבעטן מיט די רבנים, און מען האט אראפ גענומען דאס חרם. אבער עס האט נישט לאנג אנגעהאלטן, בן יהודה האט זיך נישט געקענט איינהאלטן, ער האט געזעהן אז די פרומע רבנים שטערן אים אין זיין ציל, צו פערמערן די שיטה פון ציוניזעם און אויסלערנען דאס גאנצע פאלק רעדן די נייע שפארך, ער האט גלייך דערנאך ווייטער געשריבן שפיזיגע מאמרים און שטעכעדיגע רייד אויף אלע פרומע ערליכע רבנים, ווען די רבנים האבן געזען אז ער שרייבט ווייטער אזוי, האבן מען אים ווייטער געלייגט אין חרם. און מען האט אים דערווייטערט פון אידן.
זיין פרוי שרייבט איבער דעם חרם די ווערטער: דער חרם אויף בן יהודה האט מען מודיע געווען אין אלע גאסן, אז דער צייטונג "הצבי" איז אין חרם, און מען טאר עס נישט ברעגנען אין קיין שום אידישע שטוב, קיין שום יהודי טאר נישט דערין לייענען, מען מוז זיך דערווייטערן דערפון פיהר איילן, אט דעם חרם האט מען געקלעבט אין די גאסן ערב שבת. זיך פארציילט אויך אז צום דעם חרם האט מען געקלעבט א צעטל מיטן נאמען "אתה חושב כי רמית אותנו" ווי די חרדים שרייבן פאר בן יהודה, די מיינטס אז מיט דיין לאנגע קאפאטע מיט וואס די ערשיינסט האסטו אונז אפגענארט ! מיט דיין לאנגע בארד און לאנגע טלית ! ניין די ביסט א אפיקורס און א צבוע, מיר וועלן פון היינט און ווייטער וויסן ווי זיך צו היטן פון דיר און נישט ווערן געכאפט אין דיין נעץ (חייו ומפעלו עמוד 35).
זיינע מערכות אין ארץ ישראל קעגן די חרדים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס בן יהודה האט פארשטאנען אז ער וועט ביי די פרומע שוין גארנישט אויפטועהן, זיי האבן אים שוין געלייגט אין חרם און קיינער פון זיי איז נישט אינטערסירט אין אים, נו פארוואס דעמאלטס דארף ער ווייטער זיין פרום ? פארוואס דארף ער אויסזעהן ווי א דתי, דעריבער איז ער אריבער אויף די צווייטער זייט עקסטרעם, ער האט זיך אראפגענומען זיין בארד, זיך אויסגעטוהן זיינע פרומע קליידער, אויסגעטוהן זיין קאפעל פון קאפ אין געווארן א אנטי דת מאן, פון דאן און ווייטער האט ער זיך גענומען שרייבן אויף די פרומע מיט שטארקייט, ער האט זיי אנגעגרופען ביי יעדע געלעגענהייט, אינעם צייטונג "הדואר" איז געדרוקט אין יענער צייט לאנגע ארטיקעלן און מאמרים וואו ער פארפירט און שרייעט און לארימט קעגן עהרליכע אידן. ער איז ארויס געקומען מיט זיינע ריכטיגע שיטות און זיינע שטרעבונגען. זיין תלמיד דר. יוסי קלוזנר שרייבט: עס איז גריגנג צו פארשטיין ווי די אידן פון ירושלים, ספעציעל די אשכנזים, האבן אנגענומען אים, זעעהנדיג אז ער האט געבראכן אלע סארט געזעצען פון דת אפענערהייט, און ער גרייפט אהן דעם דת (מפעל חייו עמוד 19).
אויך זיין פרוי שרייבט אזוי: בן יהודה האט אצינד שוין איינגעזעהן אז עס איז געווען א טעות פון זיין זייט נאכגעבן פאר די פרומע און זיי ווייזען אז ער איז פרום, דערמיט וועלן זיי נאכנישט וועלן הערן וואס ער רעדט און זאגט, ער האט פארשטאנען אז כדי אריין ברעגנען זיינע שיטות מוז ער שרייבן אסאך אין צייטונגען מיט א "תעלומה בלתי פוסקת", דעריבער האט בן יהודה אראפגעווארפען פון זיך דעם לבוש פון ירושלים, אפגעשניטן זיינע פאות, אויפגעהרט צו גיין אין בית המדרש, אויסגעטוהן זיין טלית, פלוצלונג איז בן יהודה געווארן ארגינאל, אזוי ווי ער איז נאר וואס געקומען פון פאריז (חייו ומפעלו ע' 36). ער האט דירעקט נישט געהיט שבת און יום טוב, דירעקט געגעסן עסן וואס איז נישט כשר (שם ע' 31).
אין יענע צייט כאטש די נישט פרומע האבן געהאט שטארקע חילוקי דעות מיט די פרומע, און זענען געווען אפגעטיילט, דאך האבן זיי זיך נישט געזיכט צו שלאגן און אנגרייפן די פרומע וויסענדיג אז דער פרומע ישוב איז דער רוב, אבער אנדערש איז געווען בן יהודה וואס האט זיך נישט אפגעהאלטן פון גארנישט, ער איז ארויס מיט א גרויסע מלחמה קעגן דעם ישוב הישן און קעגן אלעס וואס האט מיט דת (מעלות ע' 91).
עס איז זעלבסט פארשעטנדליך אז די פרומע זענען אים נישט שולדיג געבליבן און האבן אים געענפטערט מיט אלעס מעגליך, זיין ווייב פארציילט "די פרומע האבן געזעהן אין מיין מאן בן יהודה דער שורש פון אלדינג שלעכטס, דער ישוב הישן האט אים גערודפט, דער אמת איז אז ביים ישוב הישן איז אלעס וואס איז ניי געווען שלעכטס, די מושבות זענען געווען אין חרם ווייל זיי האבן נישט געהיטן שמיטה, די בתי ספר מיט זייער מורים און די תלמידים מיט די עלטערע זייערע אלעס איז געווען אין חרם (חייו ומפעלו ע' 44). קלוזנער שרייבט: די קנאים האבן אים געלייגט אין חרם אסאך מאל מען האט געצינדן שווארצע ליכט מיט שופרות ביים כותל המערבי.
אויסגערופען א מרידה קעגן טערקיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין שטרעבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין שטרעבונג איז געווען אזוי ווי די מיינונג פון די ערשטע ציונים, אז מען זאל זיין א יוד אהן קיין תורה געזעצץ, אלעס וואס מען דארף האבן צו זיין א איד איז צוויי זאכן, א לאנד און א שפראך, דת תורה אליין איז גארנישט, (מפעל חייו ע' 19). כדי צו ווייזען פאר יעדען אז מען קען זיין א איד אהן היטן שבת, האט ער געשריבן א הודעה אין צייטונג "הדואר" "ליל השבת" האדון והגברת בן יהדוה מתכבדים להודיע לכל וכו' קבלת אורחים מדי שבוע בשבוע בלילות השבת וכו', כל מי שרוצה לדבר בנוגע להלשון העברית או לשאלו אחרות יקובל בעת הבקור הכללי וכו'"
ער האט זיך און זיין פרוי און זיינע קינדער פארצייכנט אז זיי זענען בני בלי דת, דאס הייסט זיי באלאנגען נישט צו קיין גלויבן און אידישע געזעצען, נאר צו דאס אידישע פאלק, זיין הויפט מיינונג איז אז די אידישע לאומיות באשטייט פון דריי זאכן, שפאראך, מענטליכקייט, און אויפבויען דאס ערד פאר א מדינה (מפעל חייו).
בן יהודה איז געוען פון די פירענדע ציונים אין ארץ ישראל, ער האט זיך אוועק געגעבן צו שרייבן זיינע ביכער "מילון העברי" גאר אסאך.
כדי דוכרפירן זיין שטראבונג האט ער מייסד געווען זיין ערשטע חברה אין ארץ ישראל מיטן נאמען תחיית ישראל, איינע פון איהר יסודות איז געווען "תחיית הלשון העברית בדיבור" (מפעל חייו עמוד 51) אבער ער האט מיט די חבורה נאך נישט געהאט קיין הצלחה, שפעטער אין יאר תרמ"ט האט ער געמאכט די חבורה "וועד הלשון העברית" (וואס מיט די צייט האט זיך געטוישט דעם נאמען צו "האקדמיה ללשון העברית").
ער האט פראדוצירט דאס ערשטע העברעישע ווערטערבוך וואס האט צוזאמלט אלע העברעישע ווערטער פון אלע צייטן (זינט די צייטן פון תנ"ך), אויך האט ער ערקלערט פיל נייע העברעישע ווערטער.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהייראט מיט זיין פרוי דבורה יונס פון שטאט ווין, זי איז געווען די טאכטער פון שלמה נפתלי הירץ יונאס, אויך א באקאנטער קלוגער געלערנטער משכיל פון זיינער צייט.
אויך זיין פרוי האט אים אסאך געהאלפן, זי איז ארום געפארן אין פארשידענע מושבות און געגענטער אין ארץ ישראל אויסלערנען אידן די נייע שיטה פון ציוניזים, אז מען קען זיין א עכטער איד, אהן היטען די תורה בלויז מיט האבן א לאנד און רעדן די העבראישע שפראך, דאס איז געווען ביי יעדען א נייע זאך, און זי האט דאס זיי אויפגעקלערט מיט איהר דרשות.
דער צייטונג חבצלות פארציילט א פאסירונג מיט זיין פרוי, ווען זי איז ארום געגאנגען אין איינע פון די שטעטליך ארום ארץ ישראל, זי האט גערעדט בלויז עברית, די יודען פון דעם שטעטל האבן דאס אנגעקוקט פאר א גרויסע מעלה א פרוי זאל רעדן בלויז לשון קודש, און נאך דערצו זי קומט פון ירושלים, זיי האבן פארן כבוד פון ירושלים געמאכט א סעודה און איהר געלאדענט דארט אויפטרעטן א דרשה, אבער זי האט זיי אנטוישט, זי האט פארציילט ביי די סעודה וואס פארא השפעה איהר מאן האט אויף די יונגען אין ירושלים, ווי ווייט ער רייסט אפ דת פון יודען, זי האט פארציילט איהר מאן האט אזוי שטארק פיינט יעדער זאך וואס האט מיט דת, אז ער מיט א גאנצע חברה נעמען זיך צוזאם יעדן יום הכיפור אין זייער חצר, און מאכן דארט א ריזין סעודה מען עסט און טרינקט, און מען טאנצט צוזאמען, די פארזאמעלטע זענען דערשטוינט געווארן פון אזא סארט זאך ווייל דעמאלטס איז עס נאך נישט געווען אין ערגעץ.
בן יהודה איז געווען אזוי צוגעבונדען דעם שפארך, אז ווען זיין זיהן בן ציון בן יהודה איז געבוירן האט ער אפגעמאכט ער וועט בכלל נישט רעדן מיט אים נאר העברייאש, ער האט אפגעמאכט אז ער וויל נישט זיינע קינדער זאלן האבן א שייכות מיט די גאס ארום, ווייל אנדערע קינדער רעדן דאך אידיש, אדער ספרדית, און זיינע קינדער וועלן נאך פארגעסן דאס לשון קודש שפראך, דעריבער האט ער זיי נישט געלאזט האבן מיט קיינעם קיין שייכות ער האט זיי איינגעשפטרט ביי זיך אין שטוב, ביז דריי יאר האט דאס קינד בכלל נאך נישט געקענט רעדן געהעריג (חיי ומפעלו ע' 25).
זיין חבר מיכל פינס האט אים אמאל געבעטן ער זאל עס נישט טוהן, ווייל זיין זוהן קען אויפוואקסן נישט נארמאל, ער קען נישט געהעריג רעדן, ער האט נישט קיין חברים ווייל קיינער קען נאך נישט די שפראך, אבער בן יהודה איז געווען פאר'עקש'נט, ער האט גע'טענה'ט מען זוהן דארף זיין א סעמפעל א ראיה פאר אנדערע, ער האט דאן געזאגט: "כדאי הוא הלשון העברית לאבד על ידה את כשרונות בנו" (מפעל חייו עמוד 14) עס איז כדאי דעם העבראישער שפראך אז די כשרונות פון מיין קינד זאל פארלוירן ווערן.
עס דארף באטאנט ווערן וואס די פרומע אידן האבן דאן געזאגט, אז נאך דעם וואס די חכמים און רבנים אין ירושלים האבן אים מחרים געווען האט ער אין פאקט געליטן גאר אסאך, פיר חדשים נאכן חרם איז זיין ערשטע פרוי געשטארבן פון דער ביטערער מחלה פון אסכרה, אויך זענען דאן געשטארבן זיינע דריי קינדער זיין זון אבי חיל, און זיינע צוויי טעכטער עטרת און שלומית. ווי זיין תלמיד פארציילט האט די מאמע פון בן יהודה געזאגט אז זי זעט אין דעם דעם "אצבע אלהים" א צייכן פון גאט וויבאלד ער קריגט זיך מיט די פרומע (חייו ומפעלו ע' 43).
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן יהודה איז געשטארבן אין יאר תרפ"ג כ"ו כסלו.
זיין השפעה אויף שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פראצעסאר
דער צענטראל-פראצעסאר (ענגליש: CPU - Central Processing Unit) איז א הארטווארג באשטאנדטייל אין א קאמפיוטער וואס פירט אויס די אנווייזונגען פון פראגראמען וואס זענען געשפייכלערט אין דעם זיכרון פונעם קאמפיוטער. מאדערנע מיקרא-פראצעסארן ווערן געבויט אויף אן איינצלנעם שפענדל.
לויטן פאן נוימאן ארכיטעקטור, די אנווייזונגען וואס דער פראצעסאר באקומט דערמעגלעכן דעם פראצעסאר צו לייענען דאטן פונעם זיכרון , אויספירן אריטמעטישע, לאגישע און איינגאב/אויסגאב אפעראציעס אויף די דאטן.
אן אינטעגרירטער שטראמקרייז קען האבן עטלעכע צענטראל-פראצעסארן אויף איין שפענדל.
צוויי וויכטיקע קאמפאנענטן פון א צענטראל-פראצעסאר זענען די אריטמעטיש-לאגישע איינהייט (ALU), וואס פירט אויס די אריטמעטישע און לאגישע אפעראציעס, און די קאנטראל איינהייט, וואס ברענגט די אנווייזוגען פונעם זיכרון און פירט זיי דורך.


text:
אקוואריום
אן אקוואריום (מערצאל אקוואריומס) איז א פלאץ ווי מענטשן האלטן פיש און אנדערע בעלי חיים וואס לעבן אין וואסער אן אקוואריום קען זיין א קליינער טאנק, אדער א געביידע מיט עטלעכע גרויסע טאנקען.
האלטן אן אקוואריום איז א פאפולערער האבי ארום דער וועלט. מען פרובירט צו שאפן א סביבה פאר די פיש וואס איז ענלעך צו די נאטירלעכע וואוינערטער. מען דארף אכט געבן אויף וואסער קוואליטעט, ליכט, און עסן.
ס'זענען דא גרויסע אקוואריומס פארן ציבור וואס זענען , טוריסטן אטראקציעס. זיי ווייזן די פיש און אנדערע בעלי חיים אין גרויסע טאנקען. אפטמאל האלטן זיי זגאלן וואס זענען נאענט צו אויסשטארבן.


text:
יאהאן זעבאסטיאן באך
יאהאַן זעבאַסטיאַן באַך (1685 - 1750) איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר. באך איז באקאנט פאר זיינע שיינע ווערק וואס האבן געבראכט די באראק-מוזיק צו פולער רייפקייט. פון זיינע ווערק: מאטעאוס פאסיאן, גאלדבערג וואריאציעס, בראנדענבורג-קאנצערטן און א סך אנדערע. ער האט געהאט א סך קינדער ואס זענען אויכעט גאווארן קאמפאזיטערס.
אין 1719 איז דער קאמפאזיטאר געארג פרידריך הענדל, וואס האט דעמאלסט געוואוינט אין ענגלאנד, געקומען קיין דייטשלאנד באזוכן זיין מוטער. באך האט שטארק געוואלט זען הענדל, אבער ער האט נישט געדאנזשעט צו טרעפן אים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גבעת המבתר
קאארדינאטן: 31°48′11″N 35°13′53″E / 31.80306, 35.23139
גבעת המִבְתָּר איז א יידישער געגנט אין צפון-מזרח ירושלים, צווישן רמת אשכול און דעם מזרח טויער איבערבייט און דעם פראנצויזישן בערגל. מען האט אויפגעשטעלט דעם געגנט אויף א בערגל וואס איז געווען א קאמפפלאץ ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה. דער געגנט איז איינער פונעם קייט פון ריגל געגנטן[1] אויפגעשטעלט נאכן פאראייניקן ירושלים, מיטן צוועק צו באהעפטן מערב ירושלים מיט הר הצופים. רוב הייזער אינעם געגנט האט מען געבויט לכתחילה ווי נידעריקע צווי-משפחה הייזער, און במשך די יארן האט מען צוגעבויט העכערע שטאקן. די באפעלקערונג פון דעם געגנט ווערן גערעכנט פארמעגלעך.
אין דעם געגנט האט מען געטראפן חשובע יידישע קברים פון די צייטן פונעם בית המקדש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ די אנדערע ריגל געגנטן זענען מעלות דפנה, רמת אשכול, פראנצויזישע בערגל און די נייע געביידעס געבויט אויף הר הצופים זייט 1967.


text:
עוואלואציע
צי מיינט איר עוועלאציע?
דער ארטיקל איז געשטעלט צו פאראייניקן מיט אפשאצונג.
איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן.
עוואַלואציע אדער אפשאצונג איז די סיסטעמאטישע דעטערמינאציע פון זכות ווערט און וויכטיגקייט פון עפעס א זאך אדער א מענטש.
עוואַלואציע איז אפט באנוצט צו כאראקטעריזירן און שאצן סוביעקטן פון אינטערעסע אין א ברייטער ראנג פון מענטשליכע ענטערפרייסעס, אריינגערעכענט ארט, ביזנעס קאמפיוטער און רעגירונג, אדער נאן פראפיט ארגאניזאציעס, און אזוי ווייטער אלע סערוויס'עס פאר מענטשן און זייערע געברויכן.
עס איז אן אינפארמאטיווער אקט צו פאררעכטן און אויסשטעלן די ווערד און ווערט פון דער פראיעקט אדער פראדוקט.


text:
קערהאנקסאן
קערהאנקסאן איז א דארף אין אלסטער קאונטי וואס געפינט זיך אין ניו יארק.
יודן אין קערהאנקסאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יודן זענען אהער אנגעקומען ארום דעם יאר תר"ס.
אין יאר תרס"ו איז שוין דארט געווען א "יידישע פארמערס פארבאנד" מיט זיבן און פופציג מיטגלידער.
זיי פלעגן פארן דאווענען קיין עלענוויל וואו די שול דארט איז געווען פון די ערשטע אין דער געגנט.
אין חנוכה פון יאר תרפ"ד האבן זיי באנייעט אן אייגענע שול אויפן שטח פונעם ארטיגן קצב לואיס שפיגל.
היינט צו טאג איז נאך דא פערציג יודישע פאמיליעס אין קערהאנקסאן און דער שטאט פון ניו יארק האט ארויפגעלייגט די ארטיגע שול אויף דער ליסטע פון נאציאנאלע איינגעשריבענע היסטאישע ערטער.


text:
אברהם יצחק הכהן קוק
הרב אברהם יצחק הכהן קוק (ט"ז אלול ה'תרכ"ה - ג' אלול ה'תרצ"ה) איז געווען דער ערשטער הויפט רב (רב הראשי) פון די אשכנזים אין ירושלים אין דער תקופה פון דעם בריטישן מאנדאט אין ארץ ישראל.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב קוק איז געבוירן אין לעטלאנד אין יאר תרכ"ה און איז געווען אן אפשטאמיגער פון שטאלצע חסידים און מתנגדים. ער האט געלערנט אין דער וואלאזשינער ישיבה און האט אנגעקניפט א שטארקע נאנטשאפט מיט דעם נצי"ב. אין יאר תרמ"ו האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון פאנאוויזשער רב רבי אליהו דוד ראבינאוויטש-תאומים דער בעל ה"אדרת". ער האט געדינט אלס רב אין עטליכע שטעט אין ליטא.
אלס בחור נאן אין ישיבה האט ער זיך אנגעלייענט מיט משכיל'שע ביכער, און אויך נאך דער חתונה[פֿעלט אַ מקור]. רבינו חיים מבריסק האט דאן ארומגעשיקט צו אלע שטעט אז מען זאל אים נישט אויפנעמען אלס רב, דערזענדיג זיך אן קיין עתיד, איז ער געפארן קיין לאנדאן. וואו ער האט זיך באקענט מיט די ראשי הציונים, זיי האבן אין אים געטראפן א איש כלבבם, און אים געשיקט אויף יפו, מיט די אויגן אויף ירושלים ווען די צייט וועט רייף ווערן.
און אין תרס"ד איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און געווארן רב פון יפו פאר צען יאר. אין די יארן פון דעם ערשטן וועלט קריג (תרע"ד-תרע"ז) איז ער געווען אין אייראפע. אין תרע"ט איז ער צוריק געקומען קיין ארץ ישראל און אנגענומען דעם פאסטן פון רב הראשי לעדת אשכנזים וואס רב קוק'ס געגנערס האבן גערופן רב מטעם. אין תרפ"ד האט ער געגרינדעט ישיבת מרכז הרב אין ירושלים.
הרב קוק איז לויט אלעמען געווען א גאון אין נגלה און נסתר. צוערשט איז ער געווען שטארק בידידות מיט די רבנים און גאונים פון ירושלים, ווי רבי יוסף חיים זאנענפעלד און רבי יצחק ירוחם דיסקין. שפעטער זענען א טייל פון זיי געווארן זיינע שארפע קעגנערס. הרב קוק האט אלע זיינע יארן אנגעהאלטן נאענטע ידידות'שאפט מיט פיל גדולי הרבנים און אדמורי"ם פון ארץ ישראל און אייראפע, ווי צום ביישפיל. דער אדמו"ר בעל אמרי אמת פון גער, דער אדמו"ר רבי מרדכי יוסף ליינער פון ראדזין, אדמו"ר רבי ישראל פרידמאן פון טשארטקאוו, בענדינער רב ר' חנוך צבי הכהן לעווין, און נאך. פיל האבן זיך אויסגעדריקט אויף אים מיט גאר ווארעמע ווערטער און געלויבט אויף זיין גאונות, חכמה, און צדקות.
הרב קוק האט פרובירט צו גרינדן אן ארגאניזאציע מיטן נאמען דגל ירושלים וואס וועט דינען אויף צוזאמצוברענגען גאנץ כלל ישראל אונטער דער השפעה און אויטאריטעט פון א וועלטס בית דין, א ישיבה, און אנדערע אינסטיטוציעס. דער פלאן איז געווען א גראנדיעזער, און צו דעם האט ער געלאזט דריקן די ערשטע פון זיינע ספרים אויף מחשבת ישראל מיטן נאמען "אורות". אין דעם קונטרס האט ער ארויסגעברענגט זיינע אידעען אויף דער געהויבנקייט פון דעם קאלעקטיווען זעל פון כלל ישראל און זייער תפקיד, ספעציעל אין דעם ענין פון ישוב ארץ ישראל.
רב קוק האט געזען אין דעם צוריקקער קיין ארץ ישראל א געשעעניש פון אויסערגעווענלעכער היסטארישער און טעאלאגישער מערקווירדיגקייט. ער האט פיל געארבעט מקרב צו זיין יידן צו תורה און שמירת המצוות. ער פלעגט זאגן אויפן מאמר חז"ל "שמאל דוחה וימין מקרבת", אז עס זענען שוין דא גענוג וואס זענען דוחה און זיין פליכט איז צו טון דאס התקרבות.
קאנטראווערסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א טייל פון די רעיונות אין "אורות" האבן געברענגט די אויפמערקזאמקייט פון קנאים אין ירושלים, וואס האבן געהאלטן אז עס זענען געשריבן דארט זאכן וואס זענען נישט לויטן דרך התורה. די קנאים האבן ארויסגעגעבן א קונטרס מיטן נאמען קול שופר. דער גרעסטער טייל דערפון איז געווען גאר א שארפער בריוו און חרם אויף רב קוק'ס קונטרס "אורות" מיט דער חתימה פון רבי יוסף חיים זאנענפעלד און רבי יצחק ירוחם דיסקין.
אפילו פון די וואס זענען נישט ארויסגעגאנגען קעגן אים האבן געהאלטן אז ער שרייבט א סך רעיונות וואס איז נישט אויסגעהאלטן לויטן דרך התורה, און אז ער איז פארפארן דורך אפטייטשן ענינים אין קבלה נישט דעם ריכטיקן וועג. בפרט די ענינים אז אין יעדער זאך איז דא א ניצוץ אלקי, און אז מ'דארף דאס מעלה זיין.
א פייער פון מחלוקת האט אויסגעבראכן, אין וועלכן פיל יקירי ירושלים זענען געווארן אריינגעכאפט. אויך האבן א סך רבנים פון אונגארן, און א טייל רבנים פון ליטא געהאלטן מיט די קנאים פין ירושלים.
הרב קוקס ידיד נפש און תלמיד מובהק, רבי יעקב משה חרל"פ (וואס זיין פאטער האט געדינט אויפן בית דין פון הרב דיסקין, און ער אליין איז געווען שטארק צוהילף רב דיסקין צו ווערן אנעגענומען ביי אלע קרייזן אין ירושלים) האט געשריבן א קונטרס "טובים מאורות" וואו ער פרובירט צו דערקלערן און אויפווייזן די ריכטיקייט פון פילע פון די רעיונות וואס זענען געדרוקט אין "אורות". אנדערע חשובע נאכפאלגער פון הרב קוק זענען געווען דער ירושלימער דיין ר' צבי פסח פראנק, ר' יחיאל מיכל טוקאטשינסקי (אן אור-איידעם פון ירושלימער רב ר' שמואל סאלאנט), ר' צבי דוד הירשביין (פון די זקני חסידי גער אין ירושלים), ר' ישראל פורת, ר' מנחם מענדל פרוש, ר' אייזיק בן טובים, און נאך.
די מחלוקת איז געווארן אזוי איבערגעהיצט ביז דער אדמו"ר בעל אמרי אמת פון גער איז פארבעטן געווארן צו קומען קיין ארץ ישראל און פרובירן איינשטעלן שלום. דינסטיק, ד' ניסן תרפ"א, איז דער בעל אמרי אמת אנגעקומען קיין ירושלים. באלד א חודש צייט איז דער אמרי אמת פארבליבן אין ארץ ישראל, און פילע שעות איז ער געזעסן און אויסגעהערט די טענות פון ביידע צדדים. אויפן שיף פארנדיק צוריק אין דער אייראפע האט ער אפגעשריבן זיין מסקנא אויף דער נושא.
"רב קוק", האט דער גערער רבי געשריבן, "איז א מאן מיט פילפאכיקע טאלאנטן אין תורה און אין נאבעלע מדות, און איז א שונא בצע. זיין ליבשאפט צו ציון פליסט איבער די גרענעצן און דאס ברענגט אים צו 'מטהר זיין טמאים און ברענגען אויף דעם ראיות', וואס דערמאנט פון דעם תנא ר' מאיר וואס חז"ל האבן אויף אים געזאגט אז ער איז געווען א יחיד בדורו און דעריבער איז די הלכה נישט ווי אים."
דער אמרי אמת שרייבט ווייטער אז די כוונה פון רב קוק איז ערלעך און לשם שמים. אבער וויבאלד עס קומט ארויס פון געוויסע אויסצוגן א חילול שם שמים האט רב קוק אים געגעבן אן אונטערגעשריבענעם כתב אז ער איז מבטל די אלע זאכן וואס האבן דערצו גורם געווען. ער שרייבט ווייטער אז ער האט דערנאך גערעדט מיט הרב זאנענפעלד און הרב דיסקין, און זיי האבן מסכים געווען צו חתמען אז זיי זענען מבטל דעם "קול שופר" מיט די חרמים און די פילע באליידיגונגען. דערצו האבן די רבנים צוגעגעבן אז די בריוון און חרמים זענען געדרוקט געווארן דורך קנאים שלא בידיעתם, אבער זיי האבן אויף דעם נישט פראטעסטירט ווילאנג די אויסצוגן בלייבן אין דעם ספר.
די קנאים האבן שפעטער געטענהט אז דער כתב פון רב קוק איז נישט גענוג, און דער בריוו מצד די קנאים מבטל צו זיין דעם "קול שופר" איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אורות
- אורות הקודש
- אורות התורה
- אורות מאופל
- אורות התשובה
- אור של גאולה
- איגרות הראי"ה
- עין אי"ה
- מדבר שור
- שבת הארץ
- ראש מילין
- דעת כהן
- חבש פאר
- סידור עולת ראיה
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מיט ר' יוסף חיים זאנענפעלד און ר' משה בלוי ארויסקומענדיג פון א וויזיט מיט בריטישע באאמטע אין 1918. (גוגל ווידיאו קליפ)
- רשימה פון ארטיקלען פון אברהם יצחק הכהן קוק, ביי רמבי"ש
- הרב קוק'ס וויזיע שיטה און לעבן. ביאגראפעיע פון ווידעא קליפס פון זיינע תלמידים. ערוץ 7


text:
קאנקארד, ניו העמפשער
קאנקארד איז די הויפט-שטאדט פונעם שטאַט ניו העמפשער אין די פאראייניגטע שטאטן. ביים 2010 צענזוס איז זיין באפעלקערונג געווען 42,695. דער מערימאק טייך פליסט אדורך דער שטאדט.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאדט איז געגרינדעט געווארן אין 1734 מיטן נאמען ראַמפֿארד. אין 1765 איז דער נאמען פון דער שטאדט געביטן צו קאנקארד. אין 1808 איז קאנקארד געווארן די הויפט-שטאדט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סיטי באשטייט פון 67.5 סקווער מייל וואס פון דעם איז 3.2 וואסער.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנקארד ווערט געפירט דורך א בירגערמייסטער מיט א שטאָטראַט. דער בירגערמייסטער ווערט געוויילט אויף צוויי יאר. דער שטאטראט האט פערצן מיטגלידער.
וועב לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע וועב זייטל http://www.concordnh.gov/


text:
קאראל
קאראַל איז א ים בעל חי אן א רוקן ביין, וואס געהערט צו דעם קלאס פון קאראַלן (וויסנשאפטלעכער נאמען: Anthozoa, "לעבעדיקע בלומען" אויף גריכיש) אין דעם שטאם פון Cnidaria. דער קלאס שפארט איין עטלעכע 6,100 זגאלן. עטלעכע זגאלן פון קאראל האבן א גרויס חשיבות אין בויען קאראל ריפן, וואס זענען פון די מערסטע וואונדערבארע וואוינען אויף דער וועלט און די רייכסטע סביבות אין די אקעאנען.
אן אינטרעסאנער פענאמען איז ווען די טעמפעראטור פונעם וואסער הייבט זיך צוליב על ניניא פארלירן די קאראלן זייער קאליר און זיי ווערן בלאס.


text:
געארגי זשוקאוו
געארגי קונסטאנטינאוויטש זשוקאוו (רוסיש: Гeóprий KoHcTaHTи́HoBич ЖýkoB) (געבוירן 1טן דעצעמבער 1896 - געשטארבן 18טן יוני 1974) איז געווען אן אפיציר, שעף פון גענעראל שטאב, און קריגס מיניסטער, אין דער רויטער ארמיי.
פריערדיקע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין קלוגע פראווינץ, אין א דארף סטרעלקאווקע, צו ארעמע דארפסלייט, ביי די פופצן יאר, איז ער געקומען קיין מאסקווע, ארבעטן אלס א סטאלער, ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, איז ער מאביליזירט געווארן אין דער רוסישער ארמיי, און ער האט באקומען צוויי אויסצייכענונגען, פאר זיין בראווקייט, און ער איז געהעכערט געווארן אין ראנג.
נאך דער אקטאבער רעוואלוציע, האט געאורגי זיך אנגעשלאסן צו די קאמוניסטן, ער איז געווען פון די אונטערדרוקער, פון די דארפסלייט, וואס האבן זיך קעגן געשטעלט, דאס אוועק נעמען פעלדער פון זיי, ווי די קאמוניסטן האבן פארלאנגט, ער האט באקומען דעם רויטן פאן אויסצייכענונג, פאר זיינע אויפטוען.
אין 1923, איז זשוקאוו געווארן, קאמאנדיר פון א רעגימענט רייטער, און אין 1930, א קאמאנדיר פון א בריגאדע. ער איז געווען באוויסט פאר א פונקטליכער אין דיסציפלין, ער האט זייער געהאלטן פון מאדערנירטע קריג, געפאנצערטע טאנקן.
סטאליןס '"אויפרייניגונג'" פון די פארטיי, האט נישט געהאט קיין איינפלוס אויף אים, און ער איז געבליבן אינעם מיליטער,
ווען די יאפאנישע מיליטער, האט אינוואדירט מאנגאליי, 1939 איז זשוקאוו געווען דער גענעראל, וואס האט ארויסגעטריבן די יאפאנעזער פון דארט, און די סאוועטן האבן געווינען, ער האט באקומען דעם, סאוועטן פארבאטן אויסצייכענונג, און ער איז געווארן קאמאנדיר פון קיעווער גובערניע. דאס האט ער אנגעהאלטן ביז דער נאצישער אינוואזיע אין רוסלאנד, ביים אפעראציע בארבאראסע.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1941, איז ער געווארן שעף פון גענעראל שטאב, און ווען די דייטשן האבן אטאקירט, און נאכדעם ביי די מלחמות, האט ער געווינען גלענצענדע ניצחונות, לענינגראד איז געשטאנען פארן צאמפאל, און ער איז געווארן קאמאנדיר פון די שטאט, און ער האט באוויזן אפצושטויסן די וועהרמאכט.
דערנאך איז ער אריבער געברענגט געווארן קיין מאסקווע, די נאציס זענען געווען 23 קילאמעטער, ווייט פונעם שטאט, ער האט זיי פארטריבן אין א קאנטער-אטאקע, אינעם קורסק קריג האט ער געווינען די קריג, און נאכדעם באוויזן צו באפרייען בעלארוס.
ער איז געווארן נאכדעם קאמאנדיר, פונעם ערשטן בעלארוסישן ארמיי, און ער האט אטאקירט בערלין,די 16טע אפריל 1945, אין א קריג קעגן צייט, אויף איוואן קוניאוו, וואס האט אנגעפירט דעם ערשטן אוקראינישן ארמיי.
אויפן 9טע מיי 1945, האט זשוקאוו אונטערגעשריבן, אויפן אונטערגעבנס דאקומענט, פון די דייטשן.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן מלחמה, איז ער געווען קאמאנדיר פון די רוסישע קרעפטן, אין מזרח דייטשלאנד, און ביים מארש פון באזיגן, איז זיין גרויסקייט, און העלדישקייט געווען גרעסער ביי די רוסישע פאלק, ווי פון סטאלין, און דערפאר איז ער אנידער געשטעלט געווארן פון זיין אמט.
ער איז געווארן גענעראל פון אדעס אומגעגנט, א נישטיגע פאזיציע.
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט ער געשטיצט כרוסטשאוו, און ער האט זיך אריינגעדרייט אינעם פאליטיק, און אין 1953 איז ער געווארן וויצע קריגס מיניסטער, און 1955, איז ער געווארן קריגס מיניסטער.
דערנאך האט כרוסטשאוו מורא באקומען פון זיין פערזענליכקייט, און אלע זיינע טיטלען, אינעם פארטיי, און אינעם מיליטער, זענען אוועקגענומען געווארן, ער איז באשולדיקט געווארן, אין ווילן אטאקירן די רעגירונג, מיטן נוצן דאס מיליטער,
ווען ברעזשענאוו איז ארויף צום מאכט, איז זיין כבוד צוריק געגעבן געווארן צו אים, ער האט ארויס געגעבן א בוך, אויף זיין לעבן.
ער איז געשטארבן דעם 18טן יוני 1974 אין מאסקווע.


text:
סמידאוויטש
סמידאָווטיש (רוסיש: CMидoBич) איז אַ יישוב אין דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט פון רוסלאַנד.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סמידאָוויטש איז געגרינדעט געוואָרן אין 1910 אונטערן נאָמען "אין" אַלס יישוב בִײַ דער אײַזנבאַן סטאַנציע, וואָס האָט דעמאלט געטראָגן (און טראָגט ביז איצט) דעם זעלבן נאָמען. אין 1934 איז דער נאָמען פונעם יישוב געביטן געוואָרן אויף סמידאָוויטש לויטן נאָמען פונעם באָלשעוויסטישן פּאַרטיי-טוער פּיאָטער סמידאָוויטש (1874 – 1935), וועלכער האָט צווישן אַנדערס פאַרנומען דעם פּאָסטן פונעם פאָרזיצער פון דעם מלוכה-קאָמיטעט פאַר ערד-אײַנאָרדענונג פון די ייִדישע אַרבעטנדיקע (קאַמזעט). אין דעם זעלבן יאַר איז דער יישוב געוואָרן דער אַדמיניסטראַטיווער צענטער פונעם נײַ-געשאַפענעם סמידאָוויטשער ראַיאָן פון דער ייִדישער אויטאָנאָמער געגנט. די סמידאָוויטשער אײַזנבאַן-סטאַנציע "אין" געפינט זיך אויף דער וויכטיקער טראַנס-סיבירער אײַזנבאַן-מאַגיסטראַל - 100 קילאָמעטער צום מערב פון דער שטאָט כאַבאַראָווסק און 76 קילאָמעטער צום מזרח פון דער שטאָט ביראָבידזשאַן. די באַפעלקערונג פונעם ישוב סמידאָוויטש האָט דערגרייכט איר מאַקסימום אין 1959 (אַריבער 9 טויזנט נפשות). פון דעמלט אָן האָט זי אַ באַשטענדיקע טענדענץ צו אַ פאַרקלענערונג. לויט די אָנגאַבן פון דער רוסלענדישער פאָלקסציילונג פון 2010 האָבן אין סמידאָוויטש געוווינט 5120 נפשות.
באַוווּסטע פּערזאָנען פאַרבונדן מיט סמידאָוויטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סמידאָוויטש איז אין 1957 געבוירן געוואָרן און אויסגעוואַקסן אַ באַוווּסטער רוסלענדישער קינאָ- און טעאַטער-אַקטיאָר פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג סעמיאָן סטרוגאַטשאָוו, וועכלער האָט אין 2008 באַקומען דעם ערן-טיטל "פאָלקס-אַרטיסט פון רוסלאַנד".


text:
פאראזיט
א פאראזיט (parasite) איז אן ארגאניזם וואס לעבט אין אדער אויף אן אנדער ארגאניזם, וואס מ'רופט דעם גאסטגעבער (host), פון וועמען ער שעפט שפייז אדער אנדערע לעבענס-נייטיקע מיטלן וואס ער דארף צו קענען בלייבן און פארמערן. מען קען פארגלייכן א פאראזיט צו א בלינדן פאסאזשיר אויף א שיף, וואס באהאלט זיך אינעם שיף, און גנב'עט עסן און וואסער, און ווען ער וויל כאפט ער זיך ארויף אויף א צווייטן שיף.
רוב ביאלאגן האלטן אז א "פאראזיט" איז פשט דער גאסטגעבער ווערט געשעדיגט. לויט דעם, אין אן אופן ווען דער גאסטגעבער פארדינט פונעם "גאסט" וואס לעבט אויף (אדער אין) אים הייסט דאס נישט קיין פאראזיט נאר א סימביאז. למשל: א לישיי (אויף א בוים) איז א קאאפעראציע צוווישן אן אלגא מיט א שוואם, און קיינער פון זיי קען נישט בלייבן אן דעם צווייטן.
עס מאכט זיך אמאל אז דער פאראזיט טוט אויסהרגענען זיין גאסטגעבער, אבער סוף כל סוף וועט דער פאראזיט אליין ליידן דערפון, וועגן דעם ע"פ רוב טוט דער פאראזיט פארמינערן דעם היזק צום גאסטגעבער אדער ער זוכט א שטערקן.


text:
וויין
וויין איז אן אלקאהאליש געטראנק אויפגעארבייט פון טרויבן זאפט.
עס זענען פאראן פארשידענע סארטן וויין; ווייסע און רויטע, טרוקענע און זיסע, לייכטע און שטארקע.
עס איז אויך פאראן א ראזשינקע וויין גערופן אויף לשה"ק "יין צמוקים", וואס יודן האבן גענוצט אין די פלעצער וואס מען האט נישט געהאט קיין פרישע טרויבן.
וויין ביי יודן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי יודן פארנעמט וויין א גאר חשוב'ער ארט: מען מאכט דערויף א באזונדערע ברכה און עס ווערט נישט גע'פטר'ט מיט א המוציא, מען מאכט דערויף קידוש, הבדלה, ד' כוסות און ברכת המזון.
פורים איז א מצוה מדרבנן צו טרינקען וויין עד דלא ידע.


text:
דוב בער פון מעזריטש
ר' דוב בער פון מעזריטש, באקאנט ביי חסידים אלץ דער מעזריטשער מגיד אדער דער גרויסער מגיד אדער דער רבי ר' בער, האט איבערגענומען דער הנהגה איבער די חסידים נאך דער פטירה פון בעש"ט אין ה'תק"ך-1760. ער איז געבוירן געווארן אין יאהר ה'ת"ס צו זיינע עלטערן אברהם און שרה אין דער שטאט לאָקאַטש, װאָלין. פון אנהייב איז ער גיווען א מלמד און שפעטער געווארן א מגיד אין קאָרעץ און דאָבנאָ. ער האט געפירט די רביסטעווע אין מעזריטש און ראוונע ער איז נסתלק געווארן אין אניפולי י"ט כסלו ה'תקל"ג (1772).
דער מגיד איז געווען גאר גרויס אין נגלה און אין נסתר נאך סאך פאר ער איז געפארן צום הייליגן בעל שם טוב, דער רבי פון קאמארנע פארציילט אז ער האט געקענט זיבען הונדערט ספרים פון קבלה פאר ער איז געווען ביים בעש"ט, אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט, אז ווען ער איז דער ערשטער מאהל געקומען צום בעל שם, האט דער בעל שם טוב געזאגט: עס איז צו מיר געקומען א קאסטן מיט ליכט, איך האב זיי נאר געדארפט אנצינדען.
זיין הנהגה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אונטער דער הנהגה פון ר' דוב בער איז דער דרך החסידות פארשפרייט געווארן און גאר אסאך גרויסע אידן, רביים און צדיקים האבן זיך באהאפטן צום דעם נייעם דרך. אויך האט ר' דוב בער בפועל אונטערגענומען אקטיוויטעטן אויף צו פארשפרייטן תורת החסידות און ברענגן ווי מער נייע חסידים.
אנדערש ווי זיין רבי דער בעש"ט, וואס פלעגט וואנדערן צווישן די פשוטי המון עם מיט זיין לולקע ציבעך, געפירט מיט זיי געשפרעכן, און געפירט מער א פשטות'דיג התנהגות, איז ר' דוב בער געווען מער אויף אן אופן פון דער טראדיציאנאלער למדן, וועלכער האט געפירט מער אן עליטישער התנהגות. דאס, לויט עטליכע פארשער, האט צוגעגעבן צום פרעסטיזש פון דעם נייעם דרך, און דערביי האט ער געקענט צוען צו זיך למדנים און גאונים אלץ תלמידים.
כאטש ר' דוב בער איז געווען אנגענומען אלץ דער הויפט מנהיג פון דער נייע געמיינדע, זענען ווייניג פון די חשובע תלמידים פון בעש"ט געווארן תלמידים פון ר' דוב בער, כאטש עס איז מסתבר אז זיי זענען על פי רוב געווען בידידות. פון די איינצעלנע וואס זענען יא איבערגעגאנגען איז געווער ר' מנחם נחום מטשערנאביל. עטליכע חשובע תלמידים וואס האבן אליין אנגעהויבן פירן זייער הנהגה, זענען געווען ר' יעקב יוסף מפולנאה בעל "תולדות יעקב יוסף", ר' פנחס מקאריץ, ר' לייב מוכיח מפולנאה, ר' נחמן קוסובער, און נאך.
התנגדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תקופה פון ר' דוב בער האט זיך, אינאיינעם מיט דער פארשפרייטונג פון חסידות, אויך געשטארקט דאס התנגדות, וואס איז געווארן אנגעפירט אין שפיץ פון דער ווילנער גאון און דער קהל פון ווילנא. ר' דוב בער האט געשיקט זיינע תלמידים ר' שניאור זלמן מליאדי און ר' מנחם מענדל מוויטעבסק קיין ווילנא אויף זיך צו טרעפן מיט'ן ווילנער גאון און אים ערקלערן אין די ריכטיגקייט פון די וואס גייען אין דעם דרך החסידות. די תלמידים זענען נישט ערלויבט זיך צו טרעפן מיט'ן גאון, און אהיים אן ערפאלג.
אין יאר ה'תקל"ב, איז אויסגערופן געווארן א חרם אנטקעגן חסידים דורך דעם קהל פון ווילנא, עס האט זיך אנגעהויבן א גרויס התנגדות קעגן חסידים, ספעציעל איז דאן גע'רודף'ט געווארן דער הייליגער בארדיטשובער רבי וואס איז דאן נאך געווען רב אין שטאט פינסק, די תלמידים פונעם מגיד האבן נישט געשוויגן און האבן אויסגערועפן א חרם קעגן דעם חרם פון די קהילה פון ווילנא, און ווי עס ווערט דערציילט אין ספר בית רבי האט דאן דער מגיד געזאגט פאר זיינע תלמידים אז וויבאלד זיי האבן עס נישט מקבל געווען באהבה נאר האבן זיך צוריקגעשלאגן מיט א חרם, וועלן זיי פארלירן זייער קאפ, און אייניגע חדשים שפעטע איז דער מגיד נסתלק געווארן אין אניפאלי. און דארט ליגט ער באגראבען.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – תלמידים פון מעזריטשער מגיד
זיין זון איז געווען ר' אברהם המלאך, דער פֿאטער פון ר' שלום שכנא פון פראהבישט, דער פֿאטער פון ר' ישראל פֿון רוזשין.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ר' דוב בער איז נישט געבליבן קיין אייגענע כתבים, אבער זיינע תורות זענען צוזאמגעברענגט געווארן אין די פאלגענדע חיבורים, אפגעשריבן דורך זיינע תלמידים:
אויך ווערן געברענגט פיל פון זיינע תורות אין די ספרים פון זיינע תלמידים.


text:
דזשיקאוו
דזשיקאוו (פויליש: Tarnobrzeg) איז א שטאט אויפן מזרח ברעג פונעם ווייסל דרום פונעם מויל פונעם סאן טייך, אין ריישער פראווינץ פון פוילן. זי געפינט זיך 50.35 גראד צפון און 21.40 גראד מזרח, אין וועסט גאליציע. די שטאט האט שוין געהייסן דזשיקאוו אינעם צענזוס פון 1765.
אין יאר תט"ו האט מען אויסגעהרגעט די יידן אין דזשיקאוו, און אין יאר תקי"ז איז געווען אן עלילת דם ווען מ'האט זיי באשולדיקט מיט הרגענען א קריסטליך יינגל, און זיי האבן געמערדט עטלעכע יידן. אבער שפעטער ווען דאס יינגל איז צוריקגעקומען צו דער שטאט לעבעדיגערהייט, האט די גראַפֿיניע טארנאווסקא באצאלט פארגיטיקונג צו דער יידישער קהילה פון דער שטאט.[1]
אין תע"ח האט די גראפיניע טארנאווסקא געבארגט צו דער יידישער קהילה 1,000 פֿלארין צו בויען א שול. אין תקל"ט האבן וואלף און גימפל לעווקאוויטש באצאלט פארקויף-שטייער אלס קצבים צוזאמען מיט שמואל זעלמאנאוויטש.
בערך תר"ך האט די דזשיקאווער קהילה אויפגענומען אלס רב רבי אליעזר הורוויץ, א זון פונעם ראפשיצער רב. ער האט אויפגעשטעלט אין דזשיקאוו א רבי'שן הויף און דאס שטעטל איז געווארן א חשוב חסידיש שטעטל.
זונטאג צום גדליה ת"ש האט די דייטשע ארמיי אינוואדירט די שטאט. דעמאלסט האבן געוואוינט אין דזשיקאוו 3800 יידן. א פאר וואכן שפעטער האבן די דייטשן געגנבעט פון די יידן זייער גאנצע פארמעגן און האבן זיי פארטריבן פון דער שטאט. אום חודש אב תש"ב האבן אויסגעזידלט די קהילה.
קאארדינאטן: 50°35′N 21°41′E / 50.583, 21.683


text:
בעיסבאל
בעיסבאל אדער בײסבאָל איז אַ ספארט געשפילט, צווישן צוויי טיעם'ס פון געוויינליך 9 שפילער אין יעדע טיעם באזונדער.
עס קומט מיט א בעט און קליינע באל, וואס דער פיטשער ווארפט דעם קליינעם הארטן פויסט-סייזד, לעדערענע-באדעקט באל צום ריכטונג פונעם בעטער פון די אנדערע קעגנארטיקער טיעם.
דער בעטער דארף פרובירן צו ארויסשיסן פון פעלד ווי ווייטער, דעם פליענדן באל דורך דאס צוריק שמייסן מיטן שטעקן וואס הייסט א בעט, געמאכט פון האלץ, אדער אנדערע מאטיריאלן.
א גרופע ציעט אן א ראן (אז זיי קענען לויפן זייערעס א שפילער) נאר ווען זיי בעטן, דורך פאראויס רוקן זייערע שפילער-הויפטזעכליך דורך היטס וואס שמייסט ארויס די באל ווייטער ארויס פון א סעריע פון פיר סימנים וואס ווערן אנגערופן בעיסעס אראנזשירט ביי די ווינקלן פון א ניינציג-סקוועיר פוס אדער דיאמאנט.
יעדער בעטער איז אויך א לויפער, נאכדעם און אויב ער האט ארויסגעשאסן דעם באל. די פעלדער זענען פיר אין צאל, און מ'לויפט פארקערט ווי די זייגער אויסגעשטעלט.
בשעת איין טיעם פרובירט אנציציען לויפן טוט די אנדער טיעם פונעם פיטשער היטן אז די באל זאל נישט פליען צו ווייט כדי נישט צו געבן פאר די לויפער די מעגליכקייטן אנצוקומען ביז צו די פערטער בעיס דאס הייסט אהיים, נאר זיי פרובירן דאס כאפן און צוריקווארפן צו זייערס א מיטגליד וואס שטייט ביי די בעיס שנעל צו כאפן און אנטאפן דעם לויפער פאר ער גרייכט דעם בעיס אזוי ארום אים אוטמאכן.
טאמער די בעטער האט ארויסגעשאסן די באל פון די פעלד קען ער לויפן רואיגערהייט און קיינער קען אים נישט אפשטעלן אזוי ארום ציעט ער אן געווינסן פאר זיין טיעם.
אויב ער שיסט דאס נישט צוריק נאך פיר ווארפן פונעם פישטער וואס דאס הייסט א סטרייק איז ער אואט, אויב דער באל ווערט געשאסן נישט ארויס פון די פעלד הייסט דאס א פאול באל און דאס געבט צו צו די אוט'ס. אבער אויב דער פיטשער ווארפט נישט צו אים גוט דער באל דאס הייסט צו נידעריג אדער אוועקגערוקט איז דאס דער ריווח פונעם בעטער און ער קען שפאצירן צו א בעיס נאך פיר אזאלעכע שטיק.
דער מאטש ווערט געשפילט אן קיין צייט באגרענעצונג, און איז געסטרוקטורט ארום ניין חלקים וואס ווערט גערופען אינינגס. אין יעדע אינינג ווערט געגעבן די געלעגנהייט פאר ביידע טיעם'ס אנצוציען ראן'ס. א טיעם'ס האלבע אינינג ענדיגט זיך מיט דריי אואטס, אזוי ארום איז יעדע אינינג צעטיילט אויף צוויי, וואס איינס הייסט "דער הויך פון די אינינג" וואס געווענליך איז דער טיעם וואס איז דער גאסטגעבער האט די געלעגנהייט צו אנציען ראן'ס און די וויזטינג טיעם איז אויף דער דעפענסיע, און איינס "דער אונטערשטער פון אינינג" וואס דער וויזטינג טיעם ווערט געגעבן די געלעגנהייט אנציציען רא'ןס און די האוסטינג טיעם איז אויף די דעפענסיע.
עס איז זײער פּאָפּול ער אין אַמעריקע און יאַפּאַן. די העכסטע בײסבאָל ליגע איז די MLB ליגע, װעלכע געפֿינט זיך אין אַמעריקע און קאַנאַדע.


text:
הייוון
הייוון איז אַ לעבעדיגע באַציל וואָס עסט, מערט זיך און שטאַרבט. כאָטש עס באַשטייט פון נישט מער ווי 1 צעל און ס'איז אַזוי פּיצל אז מ'קען עס נישט אָנזען מיט'ן אויג.
יוסט איז אזא סארט ספישיס פון איינצעלע-צעלן פאנגי,
עס איז די זויער - טייג וואס מאכט די טייג זאל יערן פאר חלה און ברויט אדער קעיק.
אויך נוצט מען דאס צו מאכן אלקאהאלישע געטראנקען.
ווייצן אדער גערשטן (און די אנדערע חמשת מיני דגן) וואס יערן הייסט דאס אויך חמץ.
וויסנשאפטלער האבן שוין דעפענירט מער פון טויזנטע זגאלן פון הייוון.
עס זענען פאַראַן אומגעפער 350 סאָרט הייוון. די הייוון וואָס מיר נוצן צו באַקן ברויט און חלה ווערט ספּעציעל געהאָדעוועט אדער פאַבריצירט אויף דעם צוועק; רוב הייוון באַצילן עקזיסטירן אָבער אַלס אַ נאַטורליכער טייל פון די בריאה, וואַקסנדיג אויף געוויקסן, חיות, און מענטשן. הייוון קען ברענגען אַן אַנטצינדונג אויב זיי מערן זיך צופיל. די באַצילן ווערן אויך פארשפּרייט דורך די לופט אָדער וואסער.
דער הייוון באַציל מיט וועלכן מיר זענען אַממערסנטס באַקאַנט, איז דער וואָס פאַרוואַנדלט טייג אין חמץ, מאָסט אין וויין, און גערשטן אין ביר. בשעת די טייג, מאָסט אדער גערשטן שטייט, זאַמלען זיך אין דעם הייוון באַצילן פון דער לופט וועלכע פיטערן זיך דערויף. די שפּייז וואָס הייוון דאַרף האָבן כדי זיך צו קענען מערן איז צוקער אדער קראָכמאַל ("סטאַרטש") אין וועלכע פאָרעם עס איז. די הייוון צעלן פאַרוואַנדלען זייער שפּייז אין אַלקאָהאָל, וואס מאכט פון מאָסט וויין און פון גערשטן ביר. אויך אין גאַז וואָס מאַכט פון טייג חמץ.
די צעלן פון הייוון וואַקסן זייער שנעל. עס מערט זיך און שאַפט נאָך און נאָך צעלן. דעריבער איז דאָ דער אויסדרוק: "עס וואַקסט ווי אויף הייוון".


text:
זשאנער
זשאנער (שורש איז א פראנצויזיש ווארט אויף סארט אדער מין) איז א באצייכענונג אפצוצייכענען מיט א לויזע פאר פון קריטעריע צאמזאמעלן און מאכן א געוויסע קאטעגאריע פון ליטעראטורישע קאמפאזיציעס, מען שאצט דאס לויט א פנימיותדיגער טראדיציאנאלער אפטיילונג פון סיי וואסערע מין קונסט וואס ענדעלט עפעס גלייך, און מען מאכט דאס אויך אין גרופעס אין צו פארשידענע קלענערע אפטיילונגן און גרופעס.
אין אלע קונסט פארעמען זענען זשאנערס זייער שוואכע קאטעגאריעס מיט נישט קיין פעסטע גרענעצן. דאס איז צוליב דעם וואס די זשאנערס ווערן געוויינליך אויפגעשטעלט דורך פארן פון קאנוועשאןס, און אסאך ארבעטן זענען ענדליך און קענען אויסגעטייטשט ווערן אלס ביידע.
דער פארנעם פונעם ווארט זשאנער ווערט בלויז באנוצט ביי די פעלדער פון קולטור און קונסט, ספעציעל ליטעראטור.


text:
20סטן דעצעמבער
20 דעצעמבער איז דער 354סטער טאג (355סטער אין אן עיבור-יאר), אין דער 51סטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 11 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 69 - אספסינוס, א געוועזענער גענעראל אונטער נירון, איז אריין אין רוים צו ווערן קייסער.
- 1699 - דער צאר פיטער דער גרויסער טוישט דעם אנהייב פון יאר פון 1 סעפטעמבער אויף 1 יאנואר.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1946 - אורי געלער, א ישראלישער קונצען פערפארמער.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1982 - ארטור רובינשטיין, יידישער פיאניסט (געבוירן אין לאדזש)


text:
אמעריקאנער חורבן אייראפע מוזיי
דער אמעריקאנער חורבן אייראפע מוזיי (USHMM) איז אוועק געשטעלט צו באהאנדלען די טעמע פון דעם חורבן אייראפע, און אלע ארומיגע צוגעהערן.
ווי עס הייסט היינט איז דאס דער מערסטער פארגעשריטענער מוזיי איבער דער טעמע, ער שטייגט אפילו איבער יד ושם לויט רוב פארשער און אנאליסטן.
איינס פון די זאכן מיט וואס זיי שטייגן זייער ארויס איבער אנדערע איז, אז איבער יעדער טעמע איז דא א באצאלטער איינגעשטעלטער וואס קען זיך אויס מיט דעם אזוי ווי מיט זיין האנט פלאך, און מען קען איהם פרעגן אויפן פלאץ, און/אדער אריינגעבן א ביטע פאר א פון פאראויס באשטימטן אוידיענץ און עס ווערט צוגעגרייט דעם גאנצן חומר וואס איר ווילט אזוי אז איר זאלט נישט דארפן ארום לויפן און פארברענגען די צייט מיט זוכענישן, נאר איר קענט גלייך אויספארשן דעם ענין וואס איר ווילט.
צ.ב.ש. דער מומחה איבער דעם אונגארישן אידנטוהם איז איינער מיטן נאמען פרענק קאטינא, און אזוי איז דא אויף יעדער טעמע באזונדער, וואס דאס ציט גרויס אינטערעסע ביי פארשערס און מענטשן וואס זוכן נאך איבער זייער פריוואטע משפחה וכדו'.


text:
קאַטעגאָריע:לאגערן
לאגערן (ענגליש: Concentration Camps) זענעם כולל ערטער וואו מען האלט צוזאמען א געוויסע גרופע מענטשן, למשל די קאצעטן אונטער נאצי דייטשלאנד.
זענען געוועזן דריי ערליי לאגערן:
- ארבעטס לאגערן (ענגליש: Forced Labor Camps) וואס איז בעיקר גענוצט געווארן פאר צוואנגס ארבעט.
- פארהאפטע לאגערן (ענגליש: Detention Camps) , דאס הייסט ווי מען האט געהאלטן פאליטישע געפאנגענע, א שטייגער ווי מען האט געהאלטן דעם אונגארישן פרעימיער מיקלאש הארטי נאכדעם וואס די דייטשן האבן איהם אראפגעזעצט פון אמט
- פארניכטונגס לאגערן (ענגליש: Extermination Camps), וואס די מערסטע באקאנטע פון זיי איז געוועזן אוישוויץ, וואס אגב האט דאס אין אנהייבן פון 1939 ביז 1942 נאר געדינט אלס אן ארבעטס לאגער
אונטערקאַטעגאָריעס
די קאטעגאריע האט די פֿאלגנדע 3 אונטער-קאטעגאריעס, פֿון 3 קאטעגאריעס אינגאנצן.
א
- ◄ ארבעטס לאגערן (3 ב)
פ
- ◄ פארהאפטע לאגערן (1 ב)
- ◄ פארניכטונגס לאגערן (5 ב)
אַרטיקלען אין קאַטעגאָריע "לאגערן"
די קאטעגאריע האט נאר דעם פֿאלגנדן בלאט.


text:
1915
1915 איז דאס 15טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1915 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יאנואר - ערדציטערניש ווארפט אום די שטאט אוועצאנא אין איטאליע, 12,000 מענטשן געהרג'עט.
- 31סטן יאנואר - ערשטער וועלט קריג: דייטשלאנד הייבט אן ניצן כעמישע וואפן
- 19טן פעברואר - ערשטע וועלט מלחמה: אנהייב פון דער גאליפאלי שלאכט
- 18טן מערץ - ערשטער וועלט קריג: ים קאמף אין גאליפאלי
- 19טן מערץ - דער קארליק פלאנעט פלוטאן פאטאגראפירט צום ערשטן מאל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - אבא אבן, ישראלדיקער דיפלאמאט און פאליטיקער (נפטר 2002)
- 20סטן מיי - משה דיין, ישראלדיקער זעלנער און פאליטיקער (געש' 1981)
- 27סטן מיי - הערמן וואוק, יידישער-אמעריקאנער שרייבער און דראמאטורג
- 26סטן סעפטעמבער - גדעון האוזנער, ישראלדיקער יוריסט און פאליטיקער (נפטר 1990)
- 15טן אקטאבער - יצחק שמיר, פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 10טן דעצעמבער - הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג, פוסק אין ירושלים (נפטר 2006)
- 25סטן דעצעמבער - דוד אשכנזי, רוסישער-יידישער פיאניסט (נפטר 1997)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מיי - יצחק לייבוש פרץ, יידיש שפראך שרייבער (געב' 1852)
- 20סטן אויגוסט - פאל ערליך, דייטשער ביאלאג, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין (געב' 1854)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיזיק - וויליאם הענרי בראג און וויליאם לארענס בראג


text:
בנימין נתניהו
בנימין נתניהו איז געווען דער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל (1996-1999), און ווידערדערוויילט אין 2009 און אין 2013.
ער איז דער ברודער פון יונתן נתניהו, דער אפיציר וואס איז אומגעקאמען, ביי דער ענטעבע אפעראציע אין 1976.
ער האט געדינט אלס זעלנער אין סיירת מטכל, ווי זיין ברודער האט געדינט, ער האט נאכדעם געלערנט אין די פאראייניקטע שטאטן.
יונגווייז און ערשטע טריט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נתניהו איז געבוירן אין תל אביב, דער וואקסן און געלערנט אין ירושלים און אין פילאדעלפיע. ער איז דער צוויטער זון פון צווישן דריי קינדער פון צילה און פראפ' בנציון (נפטר געווארן ח' אייר תשע"ב) נתניהו (מיליקאווסקי). ארום די יארן 1960 איז די משפחה געוועזן צומאל אין ישראל און צומאל אין אמעריקע. אין די יארן 1963 - 1967, האט די משפחה געוואוינט אין אמעריקע אין טשעלטנהאם און פֿילאדעלפֿיע. דארטן האט נתניהו געלערנט אין הויכשולע, און געוועזן א מיטגליד אינעם דעבאטירן קלוב.
אין מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי ער האט געענדיקט הויכשולע, האט זיך נתניהו אומגעקערט קיין ארה"ק צו דינען אין מיליטער. אין מיליטער איז ער געווען א קריג סאלדאט און א גענעראל אין סיירת מטכ"ל. אין דעם סיירת האט ער גענומען א טייל אין געהוילטע אפעראציעס, אין דעם 8טן מיי 1972 האט ער א טייל גענומען אין דער אפעראציע ווען א פליגער פון "סאבענא" איז פארכאפט געווארן דורך רוצחים פון לוד עראפארט. די אפעראציע האט געפירט אהוד ברק, וואס איז דעמאלטס געווען דער גענעראל פון דעם סיירת. נתניהו איז פארוואונדעט געווארן אין דער אפעראציע, פון א שאס וואס איז ארויס שלא בכוונה פון זיין חבר'ס ביקס.
אין יאר 1972 האט ער געענדיקט צו דינען אין צה"ל מיט דעם טיטל אפיציר.
שטודירן אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן מיליטער, האט ער זיך אומגעקערט אין אמעריקע. און שטודירט דארטן פאר אן ערשטן דיפלאם אין ארכיטעקטור און א צווייטן דיפלאם אין האנדל. די טיטלען האט ער באקומען אין MIT. דערנאך ,און אין הארורד יונברסיטי האט ער געלערנט פאליטישע וויסנשאפט אין הארווארד אוניווערסיטעט. אין יענער תקופה האט ער אויכעט געארבט אין דער ביזנעס עצות פירמע "באסטאן קאנסולטירן גרופע". אין יענער תקופה האט ער געטוישט זיין משפחה נאמען צו "ניתאי" (מיט דעם נאמען האט זיין טאטע געפלעגט זיך אונטער חתמענען אויף ארטיקלען וואס ער האט געשריבן). יארן שפעטער, אין א אינטערוויו צו דער טעלעוויזיע, האט ער ערקלערט, אז ער האט דאס געטון כדי עס זאל זיין גרינגער פאר מענטשן אין דעם געגנט וואס רעדן נישט קיין העברעיש אויסצודרוקן זיין נאמען.
וןען ס'האט אויס געפלאצט דער יום כיפור קריג אין יאר 1973 איז ער צוריק געקומען קיין ישראל אטייל צו נעמען אין דעם קריג. און ווען ס'האט זיך געענדיקט האט ער זיך אומגעקערט קיין אמעריקע.
אין יאר 1976, האט ער פאלארן זיין ברודער יונתן (יוני) נתניהו, וואס איז געהרגעט געווארן אין דער ענטעבע אפראציע אלס גענעראל אין סיירת מטכ"ל.
אין ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך ווען ער האט געענדיקט שטודירן אין 1977 האט ער זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל און געארבעט אלס פארקויפן דירעקטער פון דער מעבל קאמפעני "רים".
אין די יארן 1978 - 1980 האט ער אויכעט געפירט אן ארגאניזאציע אונטער דעם נאמען "מכון יונתן צו אויס פארשטן די טערור" וואס האט איינגעארדנט עטלעכע אינטערנאציאנאלע קאנגרעסן וועגן דעם סוביעקט פון טעראר. דארטן האט ער זיך ערקענט מיט אפאר פאליטיקאנטן, איינער פון זיי איז געווען דער מיניסטער משה ארענס וואס האט אים מקרב געווען, ער האט אים אריין געברענגט אין פאליטיק און האט אים רעקאמענדירט צו דינען אלס א דיפלאמאט פון ישראל אין וואשינגטאן. דעם פאסט האט ער געהאלטן אין די יארן 1982 - 1984.
אין די יארן 1984 - 1988 איז ער געוועזן אמבאסאדאר פון ישראל אין די פאראייניקטע פעלקער און ער האט זיך ארויס געוויזן מיט זיין אויס געצייכנטע אינטערוויוס צו דער וועלטלעכער טעלעוויזיע. אין 1996 איז ער געווארן צום ערשטן מאל פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
אין זיין תקופה ווי פינאנץ מיניסטער האט די ישראל רעגירונג פארקויפט עטלעכע רעגירונג געזעלשאפטן צו ווערן פובליקע געזעלשאפטן. אין 2003 האט מען ארויסגעלאזט די אקציעס פון אל על אויף דער בערזע.
אין 2007 האט משה פייגלין קאנדידירט קעגן אים פאר דער פירערשאפט פון דער ליכוד פארטיי, אבער נתניהו האט אים געזיגט. אין די כנסת וואלן 2009 איז ליכוד געווען די צווייטע גרעסטע פארטיי; צוזאמען מיט אנדערע רעכטע פארטייען האט נתניהו צוזאמענגעשטעלט א קאאליציע. ביי די כנסת וואלן 2013 איז נתניהו געווארן דער צווייטער מענטש צו ווערן געוויילט פרעמיער מיניסטער פון ישראל א דריט מאל (נאך בן גוריון).


text:
קאסאם
קאסאם ראקעטע אויכט קאסאם איז א פשוטער היים געמאכטער אייזן'ער ראקעט אנגעפילט מיט אויפרייס שטאף, פראדוצירט דורך די פאליסטינע מיליטאנטישער ארגענעזאציע חאמאס.
דריי מאדלן זענען שוין געווען אין באנוץ. כאטשיג זיי ווערן טייל מאל גערופן אין די מידיע מיסילס זענען זיי אבער פריי-פליענדיגע ארטילירי ראקעטען נישט האבענדיג קיין שום פירענדע סיסטעם.
די עזה פאס איז געווארן אפגעטיילט פון ארץ ישראל דורך דעם וואנט זינט 1996 וואס דאס האט אפגעשטעלט די איפליראטירונג פון די טעראריסטן פון דארטן אריינצוקומען אנזייען פאניק טויט אין טעראר אין ארץ ישראל טאראריע.
אין יאר 2005 האט ארץ ישראל דורך געפירט א ריקצוג פון אלע אירע אידישע בירגער ארויס פון עזה פאס און אויך ארויסגענומען איר מיליטער, בלויז אנהאלטענדיג די לופט אויבערהאנט און מארין וואסער צוקום.
דעריבער איז דער קאסאם געבליבן דער איינציגסטער מיטל פארן פאליסטינער וויאזוי צו מלחמה האלטן ווייטער מיט איר אידישער שכן און שונא ארץ ישראל. כאטשיג זיי פלעגן דאס נוצען פארן צוריקציג איז דאס אבער איצט געבליבן די איינציגסטע געווער ווייל דאס פליעט אריבער דעם חומה.
כאטשיג דאס איז רעלאטיוו אומשעדליך ווייל מען מאכט דאס זייער אומבלאימפערט און מען שיסט דאס אן א ציל, מאכט דא אבער אן א שריפה ווען עס פאלט אויף א הויז, און גרויסע שאדען'עס, און האט שוין אומגעברענגט גאר אסאך נפשות פון אירע אזויפיל געשאסן ווערן.
עס הייסט נאך א גייסטליכע שעך פון חאמאס.


text:
ימים נוראים
ימים נוראים - איו אידיש: "פארכטיגע טעג", דאס זענען טעג וואס הויבן זיך אן ראש השנה און ענדיגן זיך יום כיפור, לויט טייל איז דאס פון דעם ערשטן טאג סליחות ביז נאך הושענא רבה, אנדערע גייען נאך ווייטער און זאגאר פון ראש חודש אלול ביז נאך שמחת תורה רופן זיי שוין "ימים נוראים".
אינהאַלט
ימי הדין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון וואס פארכט מען? די אידישע גלויבונג לויטעט אז אין די טעג פון ראש השנה ביז יום כיפור ווערט דורך גאט אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן דורכאויס דעם צוקונפטיגן יאר.
דער משפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראש השנה ווערט לויט די גלויבונג אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן.
דער פסק דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יום כיפור ווערט דאס אפגעזיגלט.
דער גזר דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הושענא רבה ווערט איבער געגעבן די גזר דין צו די מלאכים וואס דארפן דאס אויס פירן.
אויספיר פון דעם גזר דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמחת תורה ווערן די מלאכים ארויס געשיקט אויף די מיסיע אויסצופירן די ענדגילטיגע באשלוסן.
דעריבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעריבער פארכטן רעליגיעזע אידן אין די טעג צוליב די אנגעצויגנקייט נישט וויסנדיג וואס וועט זיי בעשערט ווערן דורך גאט אויף דעם צוקונפטיגן יאר.
דער לעהזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אזוי גיט מען זיך אן עצה מיט די פארכט? אין די רעליגיעזע קרייזן איז אנגענומן זיך בעשעפטיגן אין די טעג מיט מצוות און מעשים טובים (פאזיטיווע אקטן), און זיך צוריק האלטן מיט מער דרייסט פון טון עבירות (בייזוויליגע אקטן) חלילה. אויך בעשעפטיגט מען זיך זעהר מיט די פאלגענדע דריי זאכן: 1. תשובה 2. תפילה און 3. צדקה.
רעזולטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די אידישע גלויבונג, דער וואס זיינע גוטע אקטן טוען איבערוועגן זיינע בייזוויליגע, איז פערזיכערט אין איין גליקליך יאר. דאגעגן ווער נישט - נישט.
די וואס זייערע גוטע אקטן זענען איבערוויעגענד שוין באלד אין "ראש השנה", די ווערן זאפארט פערשריבן אויף א גליקליך יאר. אנדערע גיבט גאט צייט ביז "יום כיפור", און לויט די זוהר ביז "הושענא רבה" אדער "שמחת תורה" צו פערבעסערן זייער "רעקארד" און זוכה זיין צו א גוט יאר.
צדיקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די חסידישע טעאלאגיע לויטעט, אז געפונענדיג זיך אונטער די שאטן פון א צדיק אמת, איז אויך א סגולה צו ווערן פארשריבן אויף איין גליקליך יאר.
דעריבער פירן זיך חסידים צו פארן צו זייערע רבי'ס אין לויף פון די "ימים נוראים" איין אדער מערערע מאל.


text:
ווענעזועלע
װענעזועלע איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז קאראקאס.
דאס לאנד איז אין דרום אמעריקע, צווישן בראזיל און קאלאמביע, עס הייסט ענדליך צו דעם נאמען ווענעציע, וויבאלד אין יאהר ה'רצ"ט זענען די איטאליענער אהין אנגעקומען, זיי האבן געזען הייזער אויף שטאנקן ארויסגעשטעקט פון די וואסער עס האט זיי דערמאנט פון דער באוואסטער שטאט אין איטאליע, ווענעציע, וואס איהרע גאסן זיינען פיל מיט וואסער, דערפאר האבן זיי גערופן דאס פלאץ ווענעזועלא, וואס מיינט די קליינע ווענעציע.
עס האט פיל נאטורליכע אוצרות אין זיך, אבער דער הויפט אוצר ביי איהר איז נאפט, דאס איז איר קוואל פון רייכטוהם, זי פארמאגט עטלעכע הונדערטער טורעמס מיט גרויסע גראב מאשינען פון ווי מען גראבט פיר און צוואנציג שעה א טאג אסאך נאפט וואס ווערט פארקויפט אין אויסלאנד ספעציעל צו די פאראייניקטע שטאטן, דעריבער האט ווענזועלע א שטארקע איינפלוס אין אפעק, ווי אלע לענדער וואס פארקויפן נאפט זענען מיטגלידער. חוץ דעם פארמאגט זי אויך נאך אוצרות ווי גאלד, קופער, אייזן, זאלץ. אויך האט דאס לאנד פארשידענע מיני פיש, וואס איז א גרויסער באשעפטינגוגט פאר די ארימע איינוואונער פון דאס לאנד.
איר הויפט שפראך איז שפאניש, זי פארמאגט בערך 12 מיליאן מענטשן. איר הויפטשטאט איז קאראקאס ווי עס וואוינען איבער 3 מיליאן מענטשן. אויך וואוינען דארט אסאך פארמעגליכע רייכע יידן מיט פראכטיקע אידישע געמיינדעס, וואס זענען וואויל באקאנט אין דער וועלט מיט זייערע מעשי צדקה וחסד.
אין ווענעזועלא געפינט זיך דער העכסטער וואסער פאל אויף דער וועלט דער ענגעל וואסער פאל, עס איז טאקע שמאל און עס גיסט זיך פון איהר ווייניג וואסער, אבער דאך איז עס די העכסטע, עס גייט אראפ פון א הויך פון 980 מעטער.
דער פאליטישער מצב אין ווענעזועלע איז וויבאלד דאס מערהייט פון פאלק לעבן אין גרויס ארעמקייט עס איז דא א גרויסע צווישענשייד צווישן די ארימע און רייכע וועלכע זענען לערך צוואנציג פראצענט פון די באפעלקערונג, די ארימע באפעלקערונג איז זייער בייז אויף די רייכערע און באטראכטען די העכערע קלאס אלס גנבים און שווינדלער און זאגן דאס איז וויבאלד אמעריקא העלפט די רייכע, דעריבער איז אויפגעשטאנען יוגא שאוועז וועלכער האט גוט פארשטאנען דעם מצב און האט געפרעדיגט אז די רייכע און אימפארליסטישע אמעריקע בראש פון בוש איז שולדיג אין אלעס, ער איז געווארן פרעזידענט פון ווענעזועלא און זייט דעמאלטס רייסט ער אראפ אמעריקא און פרעזידענט בוש מיט וואס ער קען. ער באטראכט זיך א קאמפאטישן פאר א אמעריקע, און פרויבירט צוזאעמענעמען אלע שונאים פון אמעריקא צו זיין פאראייניקט קעגן איר, אזעלכע מדינות ווי קובא אין עקסטרעמע אראבישע לענדער זענען זייע בעסטע פריינד.


text:
אפריקע
אַפֿריקע איז דער צווייטער גרעסטער קאָנטינענט און האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג נאך אזיע פונעם ערד פלאנעט. איר גרויסקייט איז 30,244,050 קוואדראט קילאמעטער (אנשליסנדיג אירע אינזלען) וואס דעקט אפ 20.3% פון דער ערד פלאנעט פלאך. איר באפעלקערונג אנטהאלט 1,032 מיליאן איינוווינער (אין 2011), 15% פון דער באפעלקערונג פון דער גארער וועלט.
דער קאנטינענט איז ארומגענומען מיטן מיטלענדישן ים אין צפון, דעם סועץ קאנאל און דעם ים סוף אין צפון-מזרח, דעם אינדישן אקעאן אין דרום-מזרח און דעם אטלאנטישן אקעאן אין מערב. דער עקוואטאר גייט אדורך אפריקע.
אפריקע האט 54 לענדער, כולל דעם אינזל-לאנד מאדאגאסקאר. דאס גרעסטע לאנד לויט שטח איז אלזשיר, און דאס גרעסטע לויט באפעלקערונג איז ניגעריע.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט יוסיפון איז דער נאמען "אפריקע" פון אפר, אייניקל פון אברהם אבינו, וועמנס קינדער האבן אינוואדירט ליביע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיל פארשער גלויבן אז דער מענטש האט זיך צום ערשטנס אנטוויקלט אין אפריקע.
די אוראלטע היסטאריע פונעם צפונדיקן טייל פון אפריקע איז פארבונדן מיט די אנטוויקלונגען וואס האבן פאסירט אין אזיע און אייראפע. אין דעם געגנט האבן אויפגעבליט עטלעכע קעניגרייכן, ווי אוראלט עגיפטן. די אוראלטע גריכן זענען געווען די ערשטע אייראפעישע וואס האבן אויסגעפארשט אפריקע. אין דעם דרומדיקן טייל פון קאנטינענ, איבער דעם סאהארא, איז די היסטאריע געווען אינגאנצן אפגעריסן פון אנדערע ראיאנען פון דער וועלט. די געזעלשאפט איז געווען צעטיילט אויף שבטים, ווי למשל די באנטו און די בושמאנען.
אין יאר 332 פאר דער ציווילער רעכענונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער באזיגט די פערסישע הערשאפט אין עגיפטן. ער האט געגרינדעט די שטאט אלעקסאנדריע, וואס איז געווארן, נאך זיין טויט, די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון דער תלמי-דינאסטיע.
אין דעם אנהייב פונעם 7טן יארהונדערט האט דער אראבישער כאליפאט זיך פארשפרייט אין עגיפטן און אין צפון אפריקע. דער טייל פון אפריקע וואס איז דרום פונעם סאהארא האט זיך אנטוויקלט אפגעזונדערט פון אנדערע לענדער אין דער וועלט.
אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער איז צפון אפריקע געווארן איין פאליטישער וועזן אונטער דער הערשאפט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער זעלבער צייט האבן די אייראפעישע אימפעריעס אנגעהויבן זוכן גליקן אין אפריקע דרום פונעם סאהארא. דאס ערשטע לאנד וואס האט אויפגעשטעלט קאלאניעס אין אפריקע איז געווען פארטוגאל, נאכדעם פראנקרייך, ענגלאנד און האלאנד. שפעטער זענען געקומען די דייטשן, איטאליענער, בעלגער און שפאניער. ביזן סוף פונעם 19טן יארהונדערט, איז דער גאנצער קאנטינענט, אחוץ עטיאפיע און ליבעריע, געווען אין פרעמדע הענט, פון די אטאמאנישע און אייראפעישע אימפעריעס. די פרעמדע רעגירונגען האבן אויסגעניצט די רעסורטן פון אפריקע פאר זייערע צוועקן.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פון די שטאטס פארוואלטונג מעטאד אין אפריקע איז רעפובליק, געפירט דורכן פרעזידענט.
אין די סוף 1900ער יארן זענען א סך לענדער אין אפריקע געווען דיקטאטורן מיטן שטיץ פונעם ראטן פארבאנד. פון די אנהייב 1960ער יארן ביזן סוף 1980ער יארן זענען פארגעקומען אין אפריקע מער ווי 70 רעוואלוציעס. א סך פון די פירער פון די לענדער האבן נישט געהאט קיין בילדונג, אויך נישט קיין דערפארונג אין פירן א מדינה.
זייט דעם אנהייב 2000ער יארן האבן עטלעכע לענדער אנגעהויבן צו רעפארמירן זייער מארק מער אויף דער סיסטעם פון קאפיטאליזם. למשל, אין אנגאלא האט געקאנטשעט די בירגער קריג אין 2002 נאך 30 יאר, און היינט אנטוויקלט די עקאנאמיע דארט גאנץ גיך. אטייל איז דאס צוליב די נייע טעכנאלאגיעס ווי דער צעלפאן. דאך זענען ווייניק לענדער דעמאקראטיעס. די מערסטע דעמאקראטישע לענדער זענען דרום אפריקע, קעניע, מאלי, גהאנע און סענעגאל.
אפריקאנער פארבאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אפריקאנער פארבאנד
דער אפריקאנער פארבאנד איז א פעדעראציע מיט 53 מיטגלידער—אלע לענדער אין אפריקע אויסער מאראקא. דער פארבאנד איז געגרינדעט געווארן דעם 9טן יולי 2002, הויפטקווארטירט אין אדיס אבאבא, עטיאפיע.
ווירטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקע איז דער ארימסטער קאָנטינענט פון דער גארער וועלט. די עקאנאמיע איז באזירט בעיקר אויף לאנדווירטשאפט, און אויך א ביסל אויף אינדוסטריע, מינעריי, פאבריקאציע, אינוועסטירונג, באנקעריי, קאמוניקאציע און אינפארמאציע טעכנאלאגיע. די לעצטע יארן האבן געזען א גיכע אנטוויקלונג פון דער עקאנאמיע אין דרום אפריקע און אין דעם איינגאס פון גינע.
אונטערן דרוק פון אינטערנאציאנאלע עקאנאמישע ארגאניזאציעס ווי דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד, האבן פילע לענדער אין אפריקע באוויזן צו ענדערן זייער עקאנאמיע, און אצינד ווייזן זיי אויסזען פון פאזיטיוון וואוקס נאך דורות פון נעגאטיוון אדער נישטיקן וואוקס. דאך, האבן פארשיידענע ארגאניזאציעס קריטיקירט די טעטיקייטן פון די אינדוסטריאליזירטע לענדער אין אפריקע, מיט דער טענה אז זיי טוען פאראייביקן די ארימקייט אינעם קאנטינענט דורך שאפן מאסיווע פראצענט-טראגעדיקע חובות, וואס די לענדער קענען נישט אויסהאלטן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקע איז דער גרעסטער קאנטינענט אין דעם דרום האלבקיילעך פון דער ערד. ביזן 19טן יארהונדערט איז אפריקע געווען באהאפטן צו אזיע אין צפון-מזרח, אבער זייט מ'האט געבויט דעם סועץ קאנאל איז אפריקע נישט באהאפטן צו קיין שום אנדערן קאנטינענט. פון צפון קיין דרום באציט אפריקע 8,000 ק"מ. פון די קאפווערדישע אינזלען אין מערב ביז סאמאליע אין מזרח איז א ווייט פון 7,400 ק"מ. דער בארטן פון אפריקע איז לאנג 26,000 ק"מ.
דאס גרעסטע לאנד אין אפריקע איז אלזשיר, און דאס קלענסטע לאנד איז סיישעל, אן ארכיפעלאג לעבן דעם מזרח בארטן פון אפריקע.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנטינענט אפריקע האט פארשיידענע קלימאטן, פון טראפיש צו סובארקטיש. אפריקע איז דער ווארעמסטער קאנטינענט אין דער וועלט, און 60% פון זיין שטח איז מדבר.
עקאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקע פארלירט אירע וועלדער גאר גיך, מער ווי פיר מיליאן העקטארן א יאר.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון אפריקע איז געוואקסן פון 221 מיליאן אין 1950 ביז 1 ביליאן אין 2009. אין עטלעכע לענדער זענען מער ווי 50% פון די איינוואוינער יונגער פון 25.
רעדער פון באנטו שפראכן זענען א מערהייט אין דרומדיקער, צענטראלער און דרום-מזרח אפריקע, אויך אין גאבאן און עקוואטארישער גינע.
די אריגינעל פעלקער אין צפון אפריקע זענען געווען די בערבערן אין צפון-מערב, די עגיפטישע אין צפון-מזרח און נילא-סאהארישע אין מזרח.
אייראפעאישע קאלאניזאציע האט געברענגט גרויסע גרופע פון אזיאנער, מערסטנס פונעם אינדישן סוב-קאנטינענט, צו בריטישע קאלאניעס. אין דרום אפריקע געפינען זיך גרויסע אינדישע געמיינדעס, מיט קלענערע אינדישע געמיינדעס אין טאנזאניע און קעניע.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אפריקע ווערן גערעדט היינט מער ווי טויזנט שפראכן. אפריקע איז דער מערסטער פילשפראכיק קאנטינענט אין דער וועלט. עכטע אפריקאנישע שפראכן ווערן צעטיילט אויף פיר פאמיליעס:
- די 240 אפרא-אזיאטישע שפראכן וואס 285 מיליאן מענטשן רעדן, אין די הארן פון אפריקע, צפון אפריקע, סאהעל און דרום-מערב אזיע.
- מער ווי 100 נילא-סאהארישע שפראכן וואס 30 מיליאן מענטשן רעדן, אין אוגאנדע, דרום סודאן, טשאד, ניגעריע, סודאן, עטיאפיע, צפון טאנזאניע און קעניע.
- די ניזשער-קאנגא שפראכן
- אומגעפער 50 כאי-סאן שפראכן וואס 120,000 מענטשן רעדן אין דרומדיקער אפריקע.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויזנטער יאר איז דער גרויסער פיראמיד פון גיזא געווען די העכסטע סטרוקטור אין דער וועלט, ביז 1300 ווען מ'האט געענדיקט בויען לינקאן קאטעדראל. אויך מערקווירדיק איז די חרובע שטעט גרויסע זימבאבווע.
די מוזיק פון אפריקע איז גאנץ פארשפרייט, יעדער ראיאן האט זיין מוזיקאלישע טראדיציע. די מוזיק פון צפון אפריקע האט גאר אן אנדער היסטאריע ווי די מוזיק פון אפריקע דרום פון דעם סאהארא.
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי און פופציק אפריקאנישע לענדער האבן פוטבאל גרופעס. עגיפטן האט די בעסטע פוטבאל גרופע אין אפריקע; זיי האבן געווינען די אפריקע מייסטערשאפט זיבן מאל.
קריקעט איז שטארק פאפולער אין דרום אפריקע און זימבאבווע, און אויך אין קעניע. אויך אין נאמיביע און מאראקא שפילט מען קריקעט.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט רעליגיעס אין אפריקע זענען קריסטנטום (45%), איסלאם (40%) און טראדיציאנעלע אפריקאנישע רעליגיעס (10%). דער עלטסטער מעטשעט אין אפריקע איז דער גרויסער מעטשעט פון קיירואן, געגרינדעט אין 670.
לענדער אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ליסטע פון לענדער אין אפריקע


text:
דערהייַנטיקן: אויב איר 'רע איר זוכט פֿאַר אַ אַקאַדעמיק דיסטינגקשאַן, זען: די חילוק צווישן ריזיקירן און אַנסערטאַנטי. אין די פּאָסטן ווייטער, מיר קריטיקירן פירמס פֿאַר ניט טשאַנגינג זייער פּראַקטאַסאַז טראָץ די פריש פייליערז פון זייער עסטאַמיישאַנז, מעטאָודאַלאַדזשיז, און מאָדעלס. אַוואַדע, מיר טראַכטן אַז ביידע זענען ווערט לייענען.
יעדער מאנטיק מאָרגן פֿאַר די פאַרגאַנגענהייַט עטלעכע יאָרן, מיר ווע באקומען אַ E- פּאָסט פון http://jobs.phds.org אַז רשימות בנימצא שטעלעס לויט צו אונדזער ספּעסאַפאַקיישאַנז, וואָס זענען:
“שיקן וויקלי ימיילז מיט דזשאָבס…
…פֿאַר פדס אין: געשעפט / פינאַנצן / עקאָנאָמיק
…פון טיפן: אָפּמאַך / פּרויעקט / צייַטווייַליק, אָנגעשטעלטער, נאָן-טעניער-שפּור פאַקולטי, פּאָסטדאָקטאָראַל פאָרשער, טעניער-שפּור / טענורעד פאַקולטי
…אין סעקטאָרס: אַלע
…ליגן: אין פאַרייניקטע שטאַטן
…מיט טערמינען: גאָרניט
אַלגעמיין, עס ס 20 – 40 שטעלעס ליסטעד יעדער וואָך, און רובֿ פון די אַרייַנציען קוואַנטיטאַטיווע פינאַנצן, יוזשאַוואַלי אין די ניק געגנט. פֿאַר די פאַרגאַנגענהייַט יאָר אָדער אַזוי, מיר ווע שוין דער הויפּט אינטערעסירט צו זען אויב די אַרבעט דיסקריפּשאַנז וואָלט טוישן געגעבן די דורכפאַל פון פילע קוואַנטיטאַטיווע טריידינג סטראַטעגיעס, מאָדעלינג טעקניקס און ריזיקירן מיטלען. (יאָ, מיר וויסן זיי האבן ניט אַקשלי “דורכפאַל.” לעצטע רעזולטאַטן זענען נאָר קלאָר שלעכט גליק אַז קיין איינער קען האָבן פּרעדיקטעד. די מאָדעלס געארבעט בישליימעס, אַחוץ ווען זיי האבן נישט.)
צומ באַדויערן, אונדזער פּאַרענטהעטיקאַל סאַרקאַזם מיינט צו זיין די ימפּליסאַט שטעלע פון פילע פינאַנציעל פירמס–אָן די סאַרקאַזם, אַוואַדע. מיר זאָגן ווייַל מיר האָבן נישט באמערקט קיין טוישן אין די Posted אַרבעט דיסקריפּשאַנז אין די jobs.phds.org ימיילז אָדער קיין פון די אנדערע אָנעס אַז מיר באַקומען פון רעקרויטערס וואס קעסיידער שיקן ענלעך דיסקריפּשאַנז.
איצט, מיר ווע שוין טייַטש צו שרייַבן וועגן דעם אָבסערוואַציע פֿאַר אַ ביסל חדשים אָבער זענען לעסאָף מאָוטאַווייטאַד צו טאָן אַזוי ווייַל פון עטלעכע אנדערע זאכן מיר לייענען דעם מאָרגן, אַרייַנגערעכנט צוויי מיינונג שפאלטן און איין אַרטיקל.
די אַרטיקל, קאמפיוטער-טראַדינג מאָדעלס טרעפן מאַטש אין די וואנט סטריט דזשאָורנאַל, באשרייבט ווי עטלעכע אַלגאָריטהמיק-באזירט העדגע געלט האָבן פאַרלאָרן געלט לעצטנס ווייַל פון “די פריש הויך וואַלאַטילאַטי.” אַזוי, מיר טרעפן זייער מאָדעלס זענען ניט פלאָלאַס.
איינער פון די אַפּ-עד ברעקלעך איז דורך ל. גארדאן קראָוויטז, און עס איז אויך אין דעם דזשאָורנאַך: אין פינאַנס, צו, לערנען ינטיילז ריזיקירן. אין עס, מר. קראָוויטז פרווון צו פאַרבינדן “פינאַנציעל אינזשעניריע” צו אנדערע טיפן פון אינזשעניריע, ע.ג., מעטשאַניקאַל אינזשעניריע, און ער מיינט צו מיינען אַז עס ס נאָך אַ יונג דיסציפּלין; אַזוי, געבן עס צייַט, אָבער מיר טראַכטן אַז זיין אַרגומענט לעסאָף פיילז און איז ונקאָנווינסינג.
אַז ס ווייַל “פינאַנציעל אינזשעניריע” איז ניט טאַקע ינזשעניעריע, וואָס מיר איר'ד דעפֿינירן ווי די פאַרטראַכט אַפּלאַקיישאַן פון וויסנשאַפֿט אָדער טעכנאָלאָגיע צו (אָדער אין) אַ געזונט-פארשטאנען, גשמיות סוויווע. פינאַנצן איז אַ סאַבסעט פון אַ געזעלשאַפטלעך “וויסנשאַפֿט.”
מר. קראָוויטז שרייבט אין זיין לעצט פּאַראַגראַף אַז: “די מאָס פון ינאָוווייטערז איז נישט אין די מיסטייקס זיי מאַכן, אָבער אין די לעקציעס זיי לערנען. מיר איצט וויסן אַז אונדזער קאָמפּלעקס מארקפלעצער דאַרפֿן בעסער מאָדעלס, וואָס זאָל אַרייַננעמען מער אַנאָווע, אַקנאַלידזשינג אַז עטלעכע ריסקס זענען נאָך אויך ומזיכער צו מעסטן און זאָל זיין אַוווידיד.” מיר'ד טייַנען מיט די “נאָך אויך” אין די לעצטע זאַץ ווי מיר צווייפל אַז אַזאַ געזעלשאַפטלעך אַנסערטאַנטי קענען זיין ריזאַלווד אָדער דווקא געמאסטן. (אַגעוו, מיר אויך דיסאַגרי מיט זיין מסקנא אין אַז זאַץ אַז “עטלעכע ריסקס ... זאָל זיין אַוווידיד.” מיר האָבן קיין פּראָבלעם מיט פאָלקס גענומען ווילד אָדער ומזיכער גאַמבלעס; אָבער, מיר זען קיין סיבה אַז מיר זאָל סאַבסידייז זייער לאָססעס ווען די גאַמבאַלז גיין שלעכט.)
צו זיין הויפּט פונט, אָבער, מיר טאָן ניט זען פיל לעאַרנין’ גאָין’ אויף. עס מיינט צו זיין געשעפט ווי געוויינטלעך בייַ פילע פירמס און געלט.
א פיל מער קריטיש אַפּ-עד שטיק איז דורך מיכאל בעראָון, און עס ס ענטייטאַלד 'פאָרמולאַס’ פֿאַר זיכער דורכפאַל, און זיין ערשטער זאַץ איז “היט אייך פון געעקס שייַכעס פאָרמולאַס.” ער באהאנדלט (און קריטיסייזיז) פינאַנציעל מאָדעלס, גלאבאלע וואָרמינג / קלימאַט טוישן מאָדעלס, און געזונט-זאָרגן מאָדעלס, און עס לייענט פיל ווי אונדזער פּאָסטן פון זעקס חדשים צוריק, גלאבאלע וואַרמינג און די מאָרגידזש קריסיס. געדענק אַז דעם איז מיכאל בעראָון, וואס איז זייער געזונט-באקאנט פֿאַר ניצן סטאַטיסטיש דאַטן אין די אַנאַליז פון פּאָליטיק און דעמאַגראַפיקס.
ווי געוויינטלעך, מיר פונט נייַ לייענער צו אונדזער עסיי, אַנסערטאַנטי מאַנאַגעמענט, וואָס פרטים אונדזער פּערספּעקטיוו און פֿילאָסאָפֿיע אויף די ענינים ווי געזונט ווי קיין נומער פון שייַכות הודעות: זען אונדזער בלאָג ארכיוון. די הויפּט פונט איז אַז ניט אַלע אַנסערטאַנטי איז מעזשעראַבאַל, י.ע., אַז מעזשעראַבאַל אַנסערטאַנטי, אָדער ריזיקירן, איז אַ געהעריק סאַבסעט פון אַנסערטאַנטי און אַננאָוינג. (אין אנדערע ווערטער, ספּעציפיש מאַטאַמאַטיקאַל טנאָים מוזן זיין באגעגנט פֿאַר אַנסערטאַנטי צו זיין ריזיקירן. אַזוי, אַנסערטאַנטי איז אַ מער גענעראַל טערמין, י.ע., אַלע ריזיקירן ינוואַלווז אַנסערטאַנטי, אָבער נישט אַלץ וואָס איז ומזיכער איז ריזיקאַליש ווייַל ניט אַלע אַנסערטאַנטי איז מעזשעראַבאַל, וואָס אַ ספּעציפיש מאַטאַמאַטיקאַל דעפֿיניציע.)
ווי מיר לייענען די זאָגן, פילע אינסטיטוציעס און זייער 'קוואַנץ’ וועט פאָרזעצן צו סאָלווע mis-ספּעסאַפייד ריזיקירן פּראָבלעמס, ווייַל זיי טאָן ניט וויסן ווי צו מייַכל מער דיפיוז און שווער אַנסערטאַנטי פּראָבלעמס; אַזוי, זיי יבערנעמען זיי אַוועק און מייַכל זיי ווי ריזיקירן פראבלעמען. מיר ניטאָ קלאר נישט ונדערעסטימאַטינג די שוועריקייטן די פאָלקס פּנים און ניט די נייטיקייַט פון מאכן א-אָפס, אָבער מיר ניטאָ ניט זיכער אויב זיי פֿאַרשטיין די נאַטור פון די פּראָבלעם אָדער האַנדל-אַוועק. ווי מיר ווע געשריבן פילע מאל איידער, אויב זיי טאָן ניט פֿאַרשטיין זיי, דעריבער זיי זענען ומוויסנדיק, און אויב זיי טאָן, דעריבער זיי זענען ציניש., ע.ג., אונדזער אייביק פראגע: ציניש אָדער נאַיווע? אויך טשאַראַקטיסטיק איז אַפּילינג אָדער נוציק.
יגנאָרינג די גרעסערע עפּיסטעמאָלאָגיקאַל ישוז און די פּראָבלעם פון ינדאַקשאַן, דאָ ס אַ פּשוט בייַשפּיל פון די שוועריקייט פון מאכן ינפערענסעס און דערגייונג נוציק אינפֿאָרמאַציע. אפילו ווען אַ פאַרשפּרייטונג קענען זיין בישליימעס באַוווסט, עס ס מאָומאַנץ–ווי די מיינען און צעטיילט–דאַרפֿן נישט עקסיסטירן. (קוקן אַ קאַוטשי דיסטראַביושאַנז און, מער בכלל, זיכער סטאַביל דיסטראַביושאַנז. בשעת איינער קענען רעכענען היסטארישע מיטל און וועריאַנסיז פון אַ צייַט סעריע, יענע “עסטאַמאַץ” קען זיין נאַנסענסיקאַל. (זיי קענען נישט אָפּשאַצן עפּעס אַז טוט נישט עקסיסטירן.) די אַריטמעטיק קענען זייַן געטאן, אָבער דער געדאנק איז ליידיק.
ווי מיר זען עס, אויך אָפֿט אויב איינער האט אַ (ריזיקירן) האַמער, דעריבער אַלץ קוקט ווי אַ (ריזיקירן) נאָגל, און עס ס גרינג צו פונט אַוועק, ספּעציעל ווען די בייַטנ לויט דער ריי איז צו אַרייַנלאָזן אַז אַ לייזונג טוט ניט עקסיסטירן, וואָס אויך אָפֿט סאָונדס ווי, “איך טאָן ניט וויסן.” אַזוי, בשעת פאַרשידן נומערן קענען זיין קאַלקיאַלייטאַד–אפילו קאַלקיאַלייטאַד זייער דווקא, שטארק, און פלייסיק–צו טאָן אַזוי איז צו צולייגן טעכנאָלאָגיע, אָבער עס ס ניט ינזשעניעריע אדער איז עס זייער קלוג און עס קענען זיין זייער שעדלעך.


text:
21סטן יאנואר
21 יאנואר איז דער 21סטער טאג פון יאר, אין דער דריטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 344 טעג (345 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1643 - אבל טאסמאן דערגרייכט טאנגא.
- 1919 - אויפגעשטעלט דער אירישער פארלאמענט - דער דויל.
- 1925 - אלבאניע רופט זיך אויס א רעפובליק.
- 1976 - די ערשטע קאמערציעלע לופטרייזע פונעם קאנקארד סופערסאנישן עראפלאן
- 2006 - אילן חאלימי, פראנצויזישער ייד געכאפט, און נאָך דריי וואכן דערמארדעט פאר אן אנטיסעמיטישן מאטיוו דורך א גרופע מוסלמענער אימיגראנטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1941 - פלאסידא דאמינגא, טענאר,שפאנישער אפערע זינגער


text:
דער פּרעמיער-מיניסטער פֿון ישׂראל איז הײַנטיקע וואָך אַרויסגעפֿאָרן קיין ביידזשין אויף זײַן מלוכישן וויזיט — צום ערשטן מאָל אָן זײַן שטענדיקער באַגלייטערין, די פֿאַרוואַלטערין פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע שולה זקן, די היטערין פֿון אַלע זײַנע מלוכישע, און אויך נישט מלוכישע, סודות.
אין דער צײַט, ווען איר "באָס" האָט גענאָסן פֿון דער מלכותדיקער גאַסטפֿרײַנדלעכקייט פֿון דער ווײַטמזרחדיקער איבערמיליאַרדיקער גרויסמאַכט, זיך געטראָפֿן און מלכותדיק געשמועסט מיט אירע מעכטיקע הערשער און איז אַרומגעפֿירט געוואָרן איבער די פּראַכטפֿולע פּאַלאַצן פֿון דער "פֿאַרבאָטענער שטאָט" פֿון די קיסרים און אויף דער אַלטער כינעזישער מויער — אין דער זעלבער צײַט איז זײַן פֿאַרטרוילעכע סעקרעטאַרין געזעסן צווישן די טוכלע ווענט פֿון פּאָליציייִשן אַרעסט אין בת-ים נעבן תּל-אָבֿיבֿ און איז געפֿאָרשט געוואָרן ווי אַ פֿאַרדעכטיקטע אין איינעם פֿון די גרעסטע קאָרופּציע-סקאַנדאַלן אין דער געשיכטע פֿון דער מדינה.
ווען דער יוסטיץ-מיניסטער חיים רמון האָט בעת אַ פֿײַערלעכן קבלת-פּנים אין איינעם פֿון די רעגירונגס-אַמטן זיך אַראָפּגעבויגן צו דער יונגער זעלנערקע און איר אָפּגעשטעמפּלט אַ מיניסטעריאַלן קוש, האָט ער זיך נישט געקענט פֿאָרשטעלן אין וואָס פֿאַר אַ צרה ער האָט זיך פֿאַרפּלאָנטערט און וואָס פֿאַר אַ ביטערע פֿרוכטן עס וועט געבוירן דער זיסער טעם פֿון דעם יונג-מיידלשן קוש. ער האָט זיך אויך נישט פֿאָרגעשטעלט, אַז די קאָנסעקווענצן פֿון זײַן אומשולדיקן קוש וועלן זײַן פֿאַרבונדן מיט אָט דעם גרויסן קאָרופּציע-סקאַנדאַל אין די הויכע פֿענצטער פֿון דער מדינה-פֿירונג. די קאָנסעקווענצן זענען געווען סײַ פֿון פּאָליטישן און סײַ פֿון קרימינעלן כאַראַקטער. פֿון פּאָליטישן, ווײַל דאָס "פֿאַרהענגען" דעם מיניסטער אין זײַנע פֿונקציעס צוליב דעם מיידלס אָנקלאַגע פֿאַר דער פּאָליציי, באַשולדיקנדיק אים אין "סעקסועלער באַלעסטיקונג", האָט גורם געווען "בייז בלוט" צווישן דעם פּרעמיער אָלמערט און דעם מיניסטער מאיר שיטרית, וועלכער איז נאָמינירט געוואָרן ווי דער צײַטווײַליקער פֿאַרטרעטער פֿון דעם יוסטיץ-מיניסטער — אָבער ווען דער מאַנדאַט איז "אויסגעגאַנגען" נאָך דעם געזעצלעכן טערמין און די פּרשה האָט זיך פֿאַרצויגן — האָט דער פּרעמיער נישט פֿאַרלענגערט דעם מאַנדאַט פֿון מאיר שיטרית, נאָר אים אַריבערגעפֿירט צו דער אויסערן-מיניסטאָרין ציפּי לבֿני.
די זעלנערין, וועלכע איז געקומען אין קאָנטאַקט מיט פֿאַרשיידענע מדינה-לײַט אין די ראַמען פֿון אירע מיליטערישע פֿונקציעס, האָט געבעטן רמונען ער זאָל זיך פֿאָטאָגראַפֿירן מיט איר פֿאַר איר פֿאָטאָ-אַלבאָם מיט "סעלעבריטיס", אָנגעזעענע פּערזענלעכקייטן. אָבער — זעט אויס אונטערן דרוק אָדער השפּעה פֿון פֿאַרשיידענע עצה-געבערס, האָט זי באַשלאָסן אָנצוקלאָגן דעם מיניסטער פֿאַר דער פּאָליציי מיט דער טענה, אַז ער האָט "מיסגעברויכט מיט זײַנע פֿולמאַכטן" און האָט נאָכן פֿאָטאָגראַפֿירן זיך געגעבן איר "אַ פֿראַנצויזישן קוש". דער מיניסטער טענהט אָבער, אַז דאָס איז אפֿשר געווען אַ שטיפֿערישע באַנאַרישונג, אַ מין פֿלירט — אָבער אָן אַ סעקסועלער כּוונה, און אַז דער גאַנצער "שאַנד-אַקט" האָט געדויערט סך-הכּל געציילטע סעקונדן — און וואָס קאָן מען שוין באַווײַזן אויפֿצוטאָן אין אַזאַ קורצער צײַט? דערצו נאָך, טענהט רמון, האָט דאָס מיידל נאָכן קוש זיך פֿרײַנדלעך געזעגנט מיטן מיניסטער און אים אַפֿילו געגעבן איר טעלעפֿאָן-נומער...
עס איז אָבער אַ ספֿק, צי דער גרויסער קאָרופּציע-סקאַנדאַל אין דער אָנפֿירונג פֿון דער שטײַער-אינסטאַנץ וואָלט אויפגעדעקט געוואָרן פֿאַרן ציבּור גראָד אין דעם טאָג ווען דער פּרעמיער-מיניסטער פֿון ישׂראל איז אַרויסגעפֿאָרן אויף זײַן וויכטיקן וויזיט אין ביידזשין, כּדי צו באַהאַנדלען מיט די מנהיגים פֿון כינע די עקאָנאָמישע און פּאָליטישע באַציִונגען צווישן די צוויי לענדער, ווי אויך די געפֿערלעכע אַטאָמישע באַוואָפֿענונג פֿון איראַן — ווען נישט די אַנטפּלעקונגען אין שײַכות מיט דעם פֿאַטאַלן קוש פֿון דעם מיניסטער חיים רמון. עס האַנדלט זיך וועגן די אונטערגעהערטע טעלעפֿאָן-געשפּרעכן פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע, וועלכע די פּאָליציי און די פּראָקוראַטור האָבן אויסבאַהאַלטן פֿון די אַדוואָקאַטן, די פֿאַרטיידיקער פֿון חיים רמון. דערוויסנדיק זיך וועגן אָט די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן, האָבן זיי באַשולדיקט די פּאָליציי אין צוריידן דאָס מיידל זי זאָל זיך פֿאַרקלאָגן קעגן אים, כּדי צו פֿאַרקאָכן אַ קרימינעלן באַשולדיקונגס-אַקט קעגן דעם מיניסטער.
וואָס פֿאַר אַ שייכות האָבן אָבער די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן צווישן דער פֿאַרוואַלטערין פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע שולה זקן און דער אָנפֿירערין פֿון דער פּאָליציייִשער אויספֿאָרשונג וועגן דעם קוש פֿון דעם מיניסטער רמון?
עס האָט זיך אַרויסגעוויזן, אַז די ריכטער האָבן דערלויבט דער פּאָליציי אונטערצוהערן און צו רעקאָרדירן די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע — ווײַל די זעלבע רעקאָרדירונג-דיסקעטן האָבן אַנטהאַלטן די געשפּרעכן פֿון שולה זקן, די פֿאַרוואַלטערין פֿון דער קאַנצעלאַריע, מיט די אַלע פּערזאָנען, אײַנשליסלעך איר ברודער און אַנדערע פֿאַרדעכטיקטע אין דער אַפֿערע פֿון משפּיע זײַן, אין זכות פֿון איר הויכן מלוכישן אַמט, אויף די נאָמינאַציעס און אויף די שטייער-הנחות אויף הונדערטער-מיליאָנען פֿאַר כּלערליי נאָענטע מענטשן, פֿאַרבונדן נאָך פֿון פֿריִער מיט דער פּאַרטיי-צענטראַלע פֿון "ליכּוד". די פּרשה ציט זיך שוין אַ לענגערע צײַט און די געהיימע אויספֿאָרשונג, אײַנשליסלעך די אונטערהערונגען — שוין מער ווי אַ יאָר.
דאָס איז נישט די ערשטע קאָרופּציע-אַפֿערע אין לאַנד. סקאַנדאַלן, אַפֿערעס און "פּרשיות" וועגן מיסברויכן באַגלייטן די געשיכטע פֿון דער מדינה פֿון אירע ערשטע טעג. עפֿנטלעכע סקאַנדאַלן פֿון עקאָנאָמישן, פּאָליטישן, קרימינעלן צי פּאַרטיייִשן כאַראַקטער האָבן קיינמאָל נישט געפֿעלט, זינט יענע טעג ווען עס האָט געהערשט דער פּראָטעקציאָניזם פֿון דעם "וויטאַמין פּ" און דעם "רויטן ביכעלע". אָבער אין יענע צײַטן האָט מען זיך דערמיט געשעמט. עס איז אַפֿילו געווען אַ פאַל ווען אַ מיניסטער, וואָס זײַנס אַ הויכער באַאַמטער איז געוואָרן פֿאַרדעכטיקט אין קאָרופּציע, איז באַגאַנגען זעלבסטמאָרד. הײַנט איז אויך די בושה פֿאַרשוווּנדן פֿון דעם מלוכישן און געזעלשאַפֿטלעכן לעבן.
די באַריכטן פֿון די מדינה-קאָנטראָלערן אַלאַרמירן יעדעס יאָר וועגן דער דאָזיקער דערשײַנונג, אָבער זייערע אַלאַרמען האָבן דעם זעלבן עפֿעקט וואָס די וועטער-פּראָגנאָזן: עטלעכע טעג רעדט מען וועגן זיי, אָבער עס ווערט גאָרנישט געטאָן עפּעס צו ענדערן. פֿאַרקערט: אין פֿאַל פֿון דער קאָרופּציע פֿאַרשפּרייט זי זיך און פֿאַרשטאַרקט זיך מיט יעדן יאָר אַלץ מער און מער.
די קאָרופּציע-אַפֿערע, וואָס באַשעפֿטיקט די טעג דעם ישׂראלדיקן ציבּור — די פּאָליציי, די פּראָקוראַטור, די פּרעסע און די עפֿנטלעכע מיינונג, אַיז אָבער די גרעסטע און די געפֿערלעכסטע אין דער געשיכטע פֿון דער מדינה מחמת איר ברייטן פֿאַרנעם, וואָס צעשפּרייט זיך ביז צו אַן עפּידעמיע.
פֿאַרוואָס זאָג איך: "די געפֿערלעכסטע"?
דער מדינה-קאָנטראָלער האָט מיט אַ קורצער צײַט צוריק געוואָרנט, אַז די מלוכישע קאָרופּציע איז געפֿערלעכער פֿונעם טעראָר. דער איצטיקער קאָרופּציע-סקאַנדאַל, וואָס איז אויפגעדעקט געוואָרן הײַנטיקע וואָך מיטן אַרעסט פֿון דעם פּרעמיער אָלמערטס רעגירונגס-פֿאַרוואַלטערין און פֿון 14 פֿון די העכסטע באַאַמטע פֿון דער שטייער-אינסטאַנץ, באַווײַזט ווי ווײַט עס איז אַרײַנגעדרונגען אין די טיפֿענישן פֿון דער מלוכישער סיסטעם און האָט דערגרייכט ביז דעם העכסטן שטאַפּל פון דעם מאַכט-אַפּאַראַט, אָנהייבנדיק פֿון געוויינלעכע און העכערע פּאָליציי-אָפֿיצירן — ביז צו דער קאַנצעלאַריע פֿון דעם פּרעמיער-מיניסטער און דעם סאַמאָראָדנעם שפּיץ פֿון דער מלוכישער היעראַרכיע, דעם מדינה-פּרעזידענט.
עס מאַכט דעם אײַנדרוק ווי עס וואָלט נישט געווען כּמעט קיין מלוכישע קערפּערשאַפֿט, קיין מלוכישע אינסטאַנץ, וואָס אירע העכערע באַאַמטע זאָלן נישט זײַן אונטער דער אויספֿאָרשונג ווי פֿאַרדעכטיקטע — וואָס זענען שוין געזעסן, אָדער זיי זיצן, אָדער וועלן זיצן, אויף דער אויספֿאָרש-באַנק פֿון דער פּאָליציי אָדער אויף דער באַשולדיקונגס-באַנק פֿונעם געריכט.
ווי געזאָגט, האָט נאָך קיינמאָל די געזעלשאַפֿטלעכע קאָרופּציע נישט אָנגענומען אַזאַ פֿאַרנעם ווי אין די לעצטע יאָרן און דאָס אין רעזולטאַט פֿון דער שליטה, וועלכע עס האָט געהאַט איבערגענומען דער "מרכז", די צענטראַלע פֿון דעם "ליכּוד", אין וועלכער כּלערליי קאָרומפּירטע עלעמענטן — דערונטער אַפֿילו קרימינעלע אינטערעסן-קרײַזן — האָבן דיקטירט דער אָנפֿירונג פֿון דער הערשנדיקער פּאַרטיי אירע פּאָליטישע גענג און ווער עס זאָל ווערן אויסגעוויילט אין דער כּנסת, כּדי צו דינען זייערע אינטערעסן. די פֿריִערדיקע, די 16טע כּנסת האָט זיך טאַקע "אויסגעצייכנט" מיט די פֿילצאָליקע אַפֿערעס פֿון קאָרופּציע און פּראָטעקציעס, אין וועלכע עס האָבן געהאַט אַן אַקטיוון חלק די צוויי זין פֿון דעם דאָמינאַנטישן און כאַריזמאַטישן פּרעמיער-מיניסטער אריאל שרון, נעמענדיק אויף זיך די עבֿירות פֿון זייער פֿאַרשטומט געוואָרענעם פֿאָטער.
די איצטיקע אַנטפּלעקטע אַפֿערעס זענען אַ רעזולטאַט און אַ המשך פֿון יענער טרויעריקער תּקופֿה. צו זיי זענען אויך צוגעקומען די נייע אויספֿאָרשונגען פֿון אַלטע סקאַנדאַלן, און צווישן זיי — די מיסברויכן אין דער אָנפֿירונג פֿון דער "הסתּדרות הלאומית" — די "נאַציאָנאַלע" פּראָפֿעסיאָנעלע אָרגאַניזאַציע מיט דער קראַנקן-קאַסע פֿון "ליכּוד" אין דער צײַט, ווען עס האָט אָנגעפֿירט מיט איר דער איצטיקער פֿינאַנץ-מיניסטער (איצט אין "קדימה") ה’ הירשזאָן.
און — דאָס איז נאָר אַן אָנהייב, זאָגן די באַטייליקטע אין דער קאָמפּליצירטער אויספֿאָרשונג. דער ווייטיקלעכער המשך וועט ערשט קומען...
די שטייער-אינסטאַנץ איז גיך געקומען צו זיך, מיטן נאָמינירן אַ נײַעם פֿאַרוואַלטער, און אַזוי אַרום איז פֿאַרמיטן געוואָרן אַ צוזאַמענברוך פֿון דעם גאַנצן שטײַער-מעכאַניזם, וואָס פֿון זײַנע אײַנקונפֿטן לעבט די מדינה.
תל-אבֿיבֿ,דעם 9טן יאַנואַר 2007


text:
פאוועל פרענקעל
פאוול פרענקיל (תר"ף - תש"ג) איז געווען דער אנפירער פון בית"ר, אין א געוויסן געגנט אין פוילן, און ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט ער זיך געפונען אין ווארשע, ווען די נאציס האבן אויפגעשטעלט די געטא, איז ער אריבער וווינען אין דער געטא.
ביים אריבער גיין אין געטא, האבן עטליכע צענדליקע בית"ר מיטגלידער באשלאסן צו קעמפן קעגן די נאציס, און זיי האבן אים אויסגעקליבן אלס דער קאמאנדיר, פון די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג ווען די לינקע אין דער געטא, האבן אויפגעשטעלט די יידישע קאמף ארגאניזאציע, איז איינע פון די תנאים וואס די רעכטע האבן פארלאנגט איז געווען, אז א מענטש וואס האט מיליטערישע ערפארונג זאל זיך פארנעמען אלס קאמאנדיר, דאס האט געמיינט פרענקל, און די לינקע האבן נישט געוואלט הערן דערפון, מרדכי אניעלעוויטש איז געווען קאמאנדיר פון די יק"א.
צופיל איינצלהייטן איז נישט באוואוסט אויף דעם מענטש, און קיין בילד פון אים איז אויך נישטא, עס איז דא פון אים א בילד וואס מענטשן האבן געמאלן ווי זיי געדענקן אים.
עס איז נישט באוואוסט ווען גענוי ער אומגעקומען, אבער ווארשיינליך איז ער ערמארדעט געווארן נאכן אויפשטאנד, ווען ער האט פרובירט צו אנטלויפן צו דער ארישער זייט.


text:
דראהביטש
דראָהביטש אדער דראָביטש אדער דראָהאָביטש (אוקראיניש: Дporóбич; פויליש: Drohobycz) איז א שטאט פלאצירט ביים צוזאמענפלוס פון דעם טיסמעניץ טייך און דעם סערעט טייך, א בייטייך פונעם ערשטן, אין דער לעמבערגער גובערניע, מערב אוקראינע. די באפעלקערונג איז אומגעפער 77,624 (אין 2011).
פריער איז דער געגנט געווען אין מזרח גאליציע.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי חסידים איז בעיקר באקאנט ר' איציקל דראהביטשער דער טאטע פון ר' מיכלע זלאטשאווער, און רבי אלעזר ניסן טייטלבוים א זון פונעם ישמח משה וועלכער איז דארט געווען רב. דער ייטב לב איז אויך געווען דארט רב פאר דריי יאר, דערנאך איז געווען דארט רב זיין זון הרב נחום הערש.
אויך דער נשיא פון כולל גאליציע ר' יצחק לייב סופר - וועלכע איז דארט געווען אן איידעם ביים באוואוסטן גביר ר' דוד לינדנבוים - האט דארט געוואוינט.
באקאנטע יידן פון דראהביטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי יצחק דראהאביטשער
- רבי אלעזר ניסן טייטלבוים
- רבי חיים מוניא שפירא
- ברונא שולץ, שרייבער און מאלער


text:
אוריאל וויינרייך
אוריאל וויינרייך (1926 - 1967) איז געווען א גרויסער וועלט באוואוסטער לינגוויסט אין קאלומביע אוניווערסיטעט. ער איז געבוירן אין ווילנא, (דאן איז דאס געווען אין פוילן היינט איז דאס די הויפטשטאט פון ליטע.) ער האט באקומען זיין דאקטאראט פון קאלומביע, און דערנאך ווייטער געשטיגן צו ווערן א לעקטאר דארטן, ספעצילעזירענדיג זיך אין יידיש שטודיעס, געזעלשאפט-לינגוויסטיק, און דיאלעקטיאלאגיע. ער האט געשתדלט די היינטיגע מער-אנגענומענע מהלך פון סימענטיקס, און ער האט רעדאקטירט די וועלט'ס איינפלוסרייכסטע יידיש-ענגליש ווערטערבוך וואס איז ארויסגעקומען אין יאר 1987 מיטן נאמען דער מאָדערן ענגליש-ייִדיש, ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך, ער איז שוין אבער געשטארבן פון קענסער אסאך יארן פריער נישט דערלעבנדיג איר פובליקאציע.
ער איז א זון פון מאקס וויינרייך וואס איז געווען פון די גרינדער פון ייוו"א אינסטעטוט.
ער ווערט פארעכנט איבער די וועלט אלס דער טאטע פון די מאדערנע יידישיסטן, און אין פילע קאלעדזשן איז דא קורסן צו לערנען אידיש מיט א ספעציעלע לערע טעכניק וואס טראגט זיין נאמען אוריאל וויינרייך שטודיע.
מאדערן ענגליש-יידיש, יידיש-ענגליש ווערטערבוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויינרייך שרייבט איבער זיין ווערטערבוך אין דער הקדמה איז איר פרינציפיעלער ציל צו אויסבעסערן דעם אידיש תלמיד אים צו געבן צוטריט צו דער שפראך פון דעם מאדערנעזירטן קולטיווירטן באנוץ שטאנדפונקט. עס איז אויסגעשטעלט אים צו באדינען אלס א וועגווייזער פאר די אידיאמישער באנוץ פונעם שפראך אין רעדן און אין שרייבן. זיך צו באגיין מיטן ווערטערבוך מוז מען קענען ענגליש און אביסל אידיש מיט א שטארקן ווילן דאס פארברייטערן אין פראזעס און אין וואקאבולאר.
פובליקאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- College Yiddish: An Introduction to the Yiddish Language and to Jewish Life and Culture (YIVO, New York, 1st edition 1949, 6th edition 1999), ISBN 0-914512-26-9.
- Languages in Contact: Findings and Problems. New York, 1953. Reprint, Mouton, The Hague, 1963, ISBN 90-279-2689-1.
- Say It In Yiddish: A Phrase Book for Travelers (with Beatrice Weinreich). Dover, New York, 1958, ISBN 0-486-20815-X.
- מאדערן ענגליש-יידיש, יידיש-ענגליש ווערטערבוך. Modern English-Yiddish English-Yiddish Dictionary (Schocken, new paperback edition 1987), ISBN 0-8052-0575-6.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רפאל פינקל האט ארויפגעשטעלט אנליין א טייל פון דעם ווערטערבוך.


text:
שמואל סאלאנט
רבי שמואל סאלאנט (ב' שבט ה'תקע"ו - כ"ט אב ה'תרס"ט) איז געווען רב און אב"ד פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים במשך 44 יאר.
תולדות חייו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב סאלאנט איז געבוירן ב' שבט תקע"ו אין דער שטאט קיידאן, און איז געווארן באוואוסט אלס דער 'קיידאנער עילוי'. נאכהער האט ער געלערט אין סאלאנט ביי רב צבי ברוידא, און אין דער וואלאזשינער ישיבה. צו דרייצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רב אברהם שמעון טרויב. דער זיווג איז נישט געלונגען און זיי האבן זיך גע'גט נאך דריי יאר. הרב סאלאנט האט געווארט ביז זיין גרושה האט געטראפן א צווייטן זיווג, דערנאך האט ער געזוכט א שידוך פאר זיך אליין. ווען זיין פאטער איז געווען אין דער שטאט סאלאנט, האט צו אים געוואנדן דער ארטישע רב הרב יוסף זונדל סאלאנטער און געבעטן ר' שמואל אלס איידעם, האט זיין פאטער מסכים געווען.
נאך דער פטירה פון הר"ר זונדל סאלאנט איז הרב שמואל באשטימט אלס רב פון ירושלים.


text:
29סטן אקטאבער
דעם 29סטן אקטאבער איז דער 302טער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (303טער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 63 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1675 - גאטפריד ווילהעלם לייבניץ ניצט צום ערשטן מאל דעם סימבאל ∫ פאר אן אינטעגראל.
- 1888 - געחתמעט געווארן דער קושטא אפמאך, וואס גאראנטירט פריי דורכפורן דעם סועץ קאנאל.
- 1923 - די רעפובליק פון טערקיי געגרינדעט דורך אטאטורק.
- 2012 - הוראגאן סענדי קלאפט דעם מזרח בארטן פון די פאראייניגטע שטאטן, שאפט היזקים פון $50 ביליאן און שווערע קראפט אויסלעשן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1618 - סיר וואלטר ראלי, ענגלישער אויספארשער (הינגעריכט (געב' 1554)
- 1950 - גוסטאוו דער פינפטער, מלך פון שוועדן (געב' 1858)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טערקיי - רעפובליק טאג