text:
די גאנצע שטאט איז אויף מיט די גרויסע אינטערנעט אסיפה יעדער רעדט דערפון ווי מען גייט אין ווי מען שטייט
עס איז געוועהן א גאנצע געשעניש איבער סאטמאר ארונים זלונים מי ומי ההולכים
יעדער וויל וויסען וואס איז פארגעקומען ציווישען ביידע באבוב'ס אין איחוד קהילות
אפאר שירות דא מיט די פרטים הדבר וואס איז פארגעקומען מאחורי הפרגוד behind the scenes
די עסקנים פון איחוד הקהילות האבען וואכען זיך געמיטשעט אין געזען אז די אסיפה איז אין א קריטישע מצב
האבען זיי מחליט געוועהן אז מען דארף אריין שליפען אלע חסידישע אדמורי"ם פון אלע גרויסע חסידות'ן
איינער פון די ערשטע זענען זיי אריין צו אדמו"ר רב"צ מבאבוב אין אדורך געשמיסט די פלענער פון די אסיפה
מען האט געבעטען רב"צ אינטער צי חתמנ'ן אויף צי קול קורא האט ער נישט געוואלט אין אנגהויבן מיט תירוצים
די טאטע אהער די טאטע אהין די טאטע (מהר"ש מבאבוב זצ"ל) האט קיינמאל נישט אינער געשריבען קיין
קול קורא אין ממילא וויל ער נישט אינטער שרייבען האט ער געשיקט צום דיין חיים יענקל טויבער זאל אינטער שרייבען. האבען די עסקנים געפרעגט די מהר"ש האט יא אינטער געשריבען אויף קרן הצלה הצלה קול קורא?
האט רב"צ געזאגט ער איז זיך נוהג נישט צי חתמנ'ן אויף קול קורא'ס אין זיין דיין קען אינטער חתמנ'ן פאר עם
פונקט ווי די סקווערער רבי האט געשיקט זיין דיין צו חתמנ'ן די קול קורא בשליחות קודש.
דערנאך האבען די עסקנים געבעטען אויב מקען האבען די זכיה אז רב"צ זאל זיך משתתך זיין ביי דעם מעמוד
כינוס כלל ישראל. האט משב"ק מ.ציטראנענבוים מסביר געוועהן נאר אויף תנאי אז מ'רופט נאר איין באבוב רב"צ צום כינוס דעמאלטס איז דא וואס צי רעדען . אבער אויב רופט מען דעם אנדערען צד אדמו"ר רמ"ד קען מען פארגעסען אז רב"צ זאל זיך באטייליגען דעם כינוס ווייל רב"צ קען נישט זיין אינטער איין דאך מיט רמ"ד.
אין די צוויייטע תנאי אז מען טאר נישט שרייבען די נאמען "באבוב" אויף רמ"ד.
די עסקנים האבען גאזאגט אז מ'קען זיך נישט מישען אין פאליטיק. מען קען נישט רופען איינער יא און איינער נישט מען דארף איינליידענען ביידע באבובער רבי'ס. אבער אויף די צוויטע תנאי וועלען זיי מסכים זיין נישט צי שרייבען באבוב אויף די קול קורא אויב רב"צ וועט אינטער שרייבען. האט ער געזאגט מ'וועט עס איבער טראכטען.
דערנאך זענען די עסקנים געגאנגען צו אדמור רמ"ד מבאבוב אין ער האט זיי אויף גענומען בכבוד גדול אין ווען זיי האבען געבעטען ער זאל אינטער חתמנ'ן האט ער געזאגט אז ער איז גרייט צי העלפען וואס ער קען טוהן למען להצלת כלל ישראל אין גראד געגעבען זיין חתימה אן קיין תנאים וכו...
די רבנים פון איחוד געזעהן אז די טיקעטס פארקויפן זיך נישט גענוג אין מקען נישט אנפילען סיטי פיעלד אפילו מיט געבען בחינם טיקעטס פאר אלע ישיבות איבער ניו יארק. האבען זיי מחליט געוועהן אז מען דארף ברענגען ביידע סאטמאר צום אסיפה אזוי וועט מען האבען אסאך פלייש אין אנפילען די סיעטס. זענען די רבנים פון איחוד קהילות (אדמור מסקולען אדמור מוויען רב סאלאמון רב קוטלער) אראפ געפארען צי קרית יואל צי מהר"א מ'סאטמאר צי באקומען א חתומה אויפן קול קורא אין ער זאל שוקען זיינע חסידים צום כינוס
מהר"א האט זיך געטענעט מיט זיי אין געמאכט פון די רבנים לצינות אין געהייסען רופען חב"ד צום כינוס טאמער נישט גייט ער נישט בעצם האט עם געבאדערט מי בראש וכו..
די רבנים האבען געזעהן מען קען עם נישט איבער רעדען האבען זיי מחליט געוועהן צי גיין צום צד שני אין געגאנגען אויף א באזוך צי מהרז"ל מ'סאטמאר אין וומסבג קודם זענען געוועהן אדמורים מסקולען אין וויען אין שפעטער באנאכט איז געוועהן די ר"י רב קוטלער אין רב סאלאמון אין מהאט דן געוועהן מיט אפאר תנאים אז די כינוס דארף זיין כשיטת סאטמאר מיט קנאיות אין ציונית וכו.. אין מהרז"ל האט מסכים געוועהן האט ער ארויס געגבען א אייגענע
א טאג שפעטער האבען די רבנים מחליט געוועהן מען גייט אריבער גיין אויף א באזוך צי אדמו"ר רב"צ מ'באבוב אין עם איבער רעדען צי חתמנ'ן די קול קורא אין משתתף זיין ביים כינוס. די עסקנים זענען אריבער געגאנגען די 48 מאכען אן אפוינטמענט ביים רב האט רב"צ זיי געזאגט ער האט זיך בארעכענט ער גייט נישט געבען קיין חתימה אין ער קומט נישט צום כינוס. האבען זיי געפרעגט פארוואס??
האט רב"צ געזאגט "איך וויל נישט זיצען ביי סקולענער רבי'ס הכתרה 4 שעה"...
אין אפאר שעה שפעטער האט רב"צ געהויבען פוס אין אנטלאפען קיין מאנסי ווייל ער האט נישט געוואלט אז די סקולענער רבי אין רב סאלאמון האבען זאלען קומען אויף א באזוך. ער איז געבליבען אין מאנסי א גאנצע וואך אין געבליבען אויף שבת אין צירוק געקומען קיין בארא פארק אויף ל"ג בעומר. ביז דעמעלסט האט ער זיך באהאלטען ווי א גנב ביי בראכפעלד'ס הוז אין מאנסי...
אין אנהייב האבען די איחוד עסקנים געמיינט אז סע איז נאך דא מיט וועם צי רעדן אין 48 אין פראבירט די מערסטע
וואס זיי קענען צי ברענגען ביידע באבוב'ס צום טיש אין זיי האבען ארויס געגבען די ערשטע קול קורא מיט חתימה'ס פון אלע רבנים ואדמורים נאר זייער נעמען אליינס אין נישט געשריבען אינטער דעם וועלעכער חסידות כדי נישט צי שרייבען "באבוב" אין אזוי וועט רב"צ געבען זיין חתימה. אבער נאך וואס זיי האבען געזעהן ווי רב"צ שפילט זיך ארום מיט זיי האבען זיי געזעהן אז סע איז נישט דא מיט וועם צו גיין צום טיש אין ארויס געגעבען א צווייטע קול קורא מיט די נעמען פון אלע אדמורים אין ביי רמ"ד האבען זיי געשריבען אדמור מ'באבוב אין ביי חיים יענקל דומ"ץ באבוב.
אין סהאט אויס געזעהן ווי חיים יענקל איז גאר דעם דיין ביי רמ"ד אין בית המדרש....
דא איז די ערשטע קול קורא אן די נאמען "באבוב"
דא איז די צוויטע קול קורא מיט נאמען "באבוב" געדריקט אין הצלת הדורות צייטונג
די אנשי ביתו פון רב"צ זענען אריין אין א כעס אין מחליט געווהען אז מגייט קעמפען איחוד קהילות עד הסוף!
דערנאך זענען זיי געוואר געווארען אז איחוד הקילות האט געדריקט א צייטונג "הצלת הדורות" אין געשריבען אין דעם דברות קודש פון אדמור מבאבוב (רמ"ד) וואס ער האט געזאגט פאר די עסקנים פאר איחוד קהילות בנגוע די
כינוס כלל ישראל אין אויף אריין געלייגט די קול קורא מיטן נאמען באבוב אינטער רמ"ד חתימה.
די אנשי רב"צ האבען גערופען נחמיה גאטליב פון איחוד קהילות אין עם געסטראשט מיט שווערע טעראר אז די צייטונג טאר נישט ווערען ארויס געשיקט אויפן פאוסט ווייל חסידי 48 זאלען נישט זעהן אזא טריפה צייטונג...
נאך שווערער פרעשור האט גאטליב מחליט געוועהן די צייטונג נישט ארוס צי שוקען אויך פאוסט. די עסקנים פון איחוד קהילות האבען גענומען דעם טראק פון צייטונגען אין פארשפרייט איבער גאנץ ניו יארק אין אלע בתי מדרשים דאס איז געוועהן נאך א נידערלאגע פון צד 48 אז זייער טעראר איז נישט געלאנגען.
עס איז ארום געגאנגען א ווערטעל אז קודם האט רב"צ נישט געוואלט גיין צום כינוס וויל ער וויל נישט גיין צים סקולענער'ס הכתרה. אבער נאך די צייטאנג איז ארויס געקומען וויל ער נישט גיין צי רמ"ד הכתרה...
האבען זיך די חכמים ונבונים כת ש"צ גימפל ועוד געזעצט א מיטינג וואס גייט מען טוהן מסדר צי זיין איחוד הקהילות
האבען זיי מחליט געוועהן אז זיי גייען איבער שפילען זייער טאקטיק פון 7 יאר צירוק ווען זיי האבען ארויס געשוקט א פאוסט קארד פאר גאנץ בארא פארק פון בית המדרש החדש קארטשין... אין זיי האבען שנעל גערופען ינער דרוקער אין געלאזט דריקען פאשקאווילען פאוסט קארדס פאר גאנץ בארא פארק מיט די לעטער העד פון איחוד קהילות א אנשאדילגונג בריוו פאר זיך אריין מישען אין באבוב מחלוקה אין שרייבען באבוב אויפן קול קורא...
אויך האבען זיי גערופען "לוח הציבור" אין אריין געלייגט א עד (AD) פון איחוד הקהילות דעם פאשקאוויל
אבער אזוי ווי לוח הציבור האט באקומען דעם אימעיל פון די עד האט עס זיי באלד נישט געשמעקט אין זיי האבען אנגעהויבען חושד צי זיין עס איז אזא שטיקעל פון די זלונים האבען געמאכט די וואך מיט ארונים אין אריין געלייגט א עד אין די צייטונג פון די נייע "אינדיג'ס בעקעריי"... בחינם "קוקוש קעיק"....
עיין כאן: http://www.bhol.co.il/forums/
האט לוח הציבור גערופן די אפיס פון איחוד קהילות אין געפרעגט צי זיי האבען אריין געלייגט די עד?
האבען זיי געזאגט ניין אין מזאל עס בשום פנים אויפן נישט אריין דרוקען!!
דא איז די קאץ ארויס פון זאק אין מען איז געוואר געווארען די שטיק פון צד 48 איז איחוד קהילות גראד געלאזט מעלדן פאר צד 45 וואס דא איז פארגעקומען אין אזוי האט מען גראד פארשפרייט פרייטאג איבעראל וואס עס איז געשעהן אין אזוי שבת ווען עס איז אנגעקומען די פאוסט קארד האט יעדער גראד געוויסט אז עס איז א פאשקאוויל
אויך האט 48 נישט געכאפט ביי די אדרעס פון פאוסט קארד האבען זיי געשריבען די אדרעס פון זייער אפיס 42x13 נישט וויסענדיג אז אלע מעילינג פון איחוד הקהילות קומט פון א אדרעס פון לעיקוואד ווי זייער הויפט אפיס איז...
די עולם אין 48 זענען זייער אנגעווייטוגט פון די גאנצע פרשה פונקט ווי די ארונים אין שבת ביי שלש סעודת איז שוין געוועהן למכה מצרים בבכוריהם נאך וואס אנשי 48 האבען באקומען שבת נאכמיטוג די פאוסט קארד אין די מעיל זענען אפאר מענטשען געווארען אויפגערעגט אין געשריגען אז די גבאים פון רב"צ גייען מיטן קאפ אריין אין וואנט!!!
דא קען מען זעהן די פאשקאוויל פאוסט קארד צד 48 האט געשוקט אין פאוסט אין נאמען פון איחוד הקהילות
עס איז ארום גאנגען א ווערטעל אז פון היינט אין ווייטער ווען איינער פרעגט איינער וועלעכער באבוב ביזסטו?
וועט מען עם ענטפערען פון כלל ישראל...
עס איז דא א שמועה אז נאך די פסק בית דין וועט ארויסקומען אין צד 48 וועט פארלירען די דין תורה אין די נאמען באבוב וועלען זיי ארום שוקען א פאוסט קארד צי קאנץ בארא פארק מיט די לעטער העד פון בי"ד: אז די פסק האבען זיי נישט ארויס געגעבען אין זיי אנשאלדיגן זיך....
היינט האט צד 48 געלאזט קלאר שטעלען זייער מיינונג איבער די כינוס אין געמאלדען אז סדר הישיבה וועט אנגיין כרגיל קיינער טאר נישט פעלען פון מתיבתה אין כולל איז ביז 6 אין אויב איינער וועט פעילען וועט ער נישט ווערען באצאלט שמירת הזמנים...
איינער איז געגאנגען פרעגען רב"צ פארוואס קען נישט די כולל זיין אפציעל פארמאכט היינט אין די עולם זאל גיין צום כינוס די דיין חיים יענקל האט דאך אינטער געשרבען די קול קורא מ'זאל גיין?
האט רב"צ געענפערט דיי דיין האט נאר אינטער געשריבען "מפני דרכו שלום"!
דא איז די פאוסט קארד 48 האט בטועת געשריבען די אדרעס פון אפיס 42x13 אין נישט לעיקוואד אפיס...


c: text/html

text: קסיאַמען בעאַטלעס בילדינג מאַטעריאַל קאָו, לטד, מיר זענען איינער פון לידינג קאָמפּאַניעס פֿאַר סינטעטיש דאַכשטרוי, סינטעטיש באַמבו, קינסטלעך פּלויט, קינסטלעך בילן, אאז"ו ו אין טשיינאַ. זיי זענען 100% סימיאַליישאַן. עטלעכע פון זיי קענען זיין Fireproof און וואָטערפּרוף. מיר שטענדיק אַנטוויקלען נייַ מאָדעלס לויט צו אונדזער קאַסטאַמערז 'רעקווירעמענץ. אונדזער הויפּט מאַרק איז אין טשיינאַ, אָבער מיר זענען געגאנגען צו עפענען די אָווערסעאַס מאַרק אין לעצטע יאָרן. מיר אויך האַנדל אין דרויסנדיק וופּק וואַנט טאַפליע און שטאָק, פּאַליעסטער וואָל, שטאָל דראָט ייגל, אאז"ו ו ברוכים הבאים דיין אָנפרעג צו אונדז.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
צו זיין א „מאמע” פון א קינד איז נישט קיין גרינגע זאך, צו זיין א „חסידישע מאמע” איז א סך שווערער, און צו זיין א חסידישע אידישע מאמע פון צען — צוועלף קינדער, און זיי לערנען וויאזוי א חסידישע מאמע וויל אירע קינדער זאלן זיין, ווען דער יונגסטער איז אן עופה'לע פון איין יאר און די עלטסטע איז אכצען אבער צוואנציג, איז די שווערסטע זאך וואס מען קען זיך פארשטעלן.
אויב זאל מען זיך אינטערסירן ווען איז די שווערסטע שעה'ן פון זיין א אידישע חסידישע מאמע וואס האט א שטוב מיט קינדער, וועט מען גראד באקומען דעם ענטפער דאס איז אין די צייט ווען זי גיט נאכטמאל פאר די קינדער, צווישן 5 און 7 אומגעפער.
און דווקא דעמאלטס צווישען איין שיפט קינדער און דאס צווייטע, איז די מאמע אויך פארנומען צו העלפן מיט היים ארבייט איר טאכטער, זאל זיין געזונט און שטארק.
היים ארבייט ביי חסידים איז ווי אין די אלגעמיינע וועלט, עס איז א גרויסע דיסקוסיע צי זאל מען אהיים שיקען היים ארבייט פארן קינד, די זעלבע זייטן וואס איר הערט אין די אלגעמיינע וועלט וועט איר הערן ביי חסידים אויך. אבער דאך האט עס א צווייטע דערהער ביי חסידים ווייל חסידים זענען זייער סענסעטיוו און איבערגעגעבן פאר זייערע קינדער און משפחה פיר און צוואנציג שעה א טאג זיבן טעג א וואך, אן אויפהער. די סיסטעם ביי חסידישע היימען איז אויך אז די גרויסע מיידלעך העלפן א סך, זיי העלפן די מאמע מיט די קלענערע קינדער, און מיטן אויפרוימן, און צוגרייטן אלעס אין שטוב, און אויב עס זענען דא 2 אבער 3 גרויסע מיידלעך וועט יעדער האבן איר טייל וואס זי מאכט יענע נאכט אין שטוב, איינע וועט וואשען די געשיר פון נאכטמאל און די צווייטע וועט העלפן לייגן די קליינע קינדער שלאפן, און די דריטע וועט וואשען אדער אוועק לייגן די געפרעסטע קליידער. דערפאר וועט יעדעס מיידל מוזען טרעפן צייט פאר איהר "היים ארבייט", בשעת אירע פארנומענע שעהען.
דאס איז זיכער אז די מאמעס וועלן זיך נישט פרייען עקסטער צו די היים ארבייט. די פראגע איז נאר צי זיי האלטן אז עס איז וויכטיג, זייער וויכטיג, אבער אומוויכטיג.
קודם כל, איז די יונגעליך. יונגעליך ברענגען כמעט נישט אהיים קיין היים ארבייט, דאס איז צוליב דעם געשטעל וויאזוי מען לערנט אין חדר. ביי קינדער אין חדר אין עלטער פון זעקס ביז דרייצען יאר הייבט זיך אן זייער לערנען פון אכט צופרי ביז פיר — זעקס נאכמיטאג, געוואנדען לויט די עלטער. ווי איר ווייסט איז די דיסיפלין און דרך ארץ ביי חסידישע חדרים, ביים מלמד אין חדר, א סך שטארקער ווי אין די אלגעמיינע וועלט, דאס הייסט דאס קינד איז פארנומען אין חדר מיט א שטיקעל עול. יא, מען גיט אן איבעררייס א שעה מיטאג, און צוויי מאל קליינע הפסקות, אינמיטן, אבער חוץ דעם לערנט דאס קינד עברי, חומש, גמרא, מוסר, שרייבן אידיש, ענגליש און נאך. מען שפירט אז מען לערנט דאס קינד די מאקסימום וואס עס איז נאר מעגליך, דערפאר ווען ער קומט אהיים וועלן א טאטע און מחנך פארשטיין אז מען וועט אים לאזן זיך שפילן, און זיך אויסלופטערן רואיגערהייט, פארברענגען מיט חברים, שכנים. און אויב וויל א קינד דווקא יא מער לערנען, צי ווייל ער איז מער פלייסיג, צי ווייל ער האט א גוט קעפעל און קען זיך לערנען מער, איז דא היינט עטליכע ארגאניזאציס, וואו א קינד קען מיטהאלטען זאכן אויסער די ראמען וואס מען לערנט אין חדר, מען שטעלט צו פאר יעדן קינד פארשידענע סארט פראגראמען פון תורה. יעדער קען זיך וועלן לויט זיין ווילן און באגער. עס איז א שמועס פאר זיך די אינטערעסאנטע תורה פראגראמען וואס א קינד קען זיך וועלן נאכן סדר הלימוד פון זיין חדר.
ווען דאס קינד ווערט עלטער פון 13 יאהר און העכער, האבן די בחורים בדרך כלל „מתמידים” שעה'ן, ווי זיי האבן א ביינאכט סדר, און לערנען ווייטער ביז מעריב, צו ביז 9 אזייגער ביינאכט. דערפאר וועלן די יונגעלעך און בחורים בכלל נישט האבן קיין היים ארבייט, פארוואס „היים ארבייט” אויב ער קען אין די זעלבע צייט לערנען!. חוץ אויב דאס קינד דארף ספעציעל הילף, מען דארף זיך מיט איהם עקסטער אפגעבן לערנען אל"ף בי"ת, לייענען, שרייבן, וועט ער האבן א ספעצילער לערער אין חדר, דארט לערנט מען עקסטער צו, און מען וועט איהם געבן היים ארבייט וואס עס זאל לערנען אינדערהיים אין פרייע צייט.
ביי די מיידלעך איז א צווייטע פרשה, זיי האבן יא „היים ארבייט”, אין דעם חינוך שניט פון די פרומע שולעס איז אויסגענומען און מען זאגט אהן די לערערנס אהיים שיקען היים ארבייט, די לערערנס וועלן אהיים שיקען וואס צו טועהן כאטש 2 מאל א וואך, און די מיידלעך וועלן שפירן אז זיי מוזען עס מאכן.
די שולעס און לערענס וועלן אויפווייזען פונעם אויפענער פאקט, אז ווען מען שיקט אהיים "היים ארבייט" מיט א מיידל, אפילו בלויז 5 פראגעס פון רעכענען און ווערטער אויסלייג, וועלן די תלמידות אט די זאכן פון "היים ארבייט" צום בעסטען קענען ביי די עקזאמענען, זיי וועלן באקומען דערויף גוטע מארקס. ווי א צייכן אז „היים ארבייט” איז זייער וויכטיג.
ווי פארשטענדליך זענען דא קינדער וואס זענען פלייסיג און וועלן טועהן אלעס מיט איבערגעגעבנקייט און באקומען די בעסטע מארקע, און עס זענען דא קינדער פארקערט, וואס האלטן נישט מיט אין שולע, און מען וועט זיי געבן א טעסט היים ארבייט וואס זיי וועלן מוזען נעבעך לערנען, און איבער לערנען, און נאכאמאל לערנען, צו איז עס יידיש לערנען, צו איז עס ענגליש לערנען, ענגליש שרייבן, ווערטער אויסלייג, היסטאריע, און נאך.
עס זענען דא מאמעס וואס וועלן האבן די געדולד און זיך אראפזעצען אינמיטען דעם גאנצען הו הא, מיט זייער יונגע מיידל, און צוהעלפן, ווייל עס אינטערסירט זיי זייערע קינדער זאלן קענען גיט, און באקומען גוטע מארקעס, עס זענען דא אסאך פון די מאמעס וואס ווילן טאקע יא אז די מיידלעך זאלן זיין גוטע און ספעציעל תלמידות, און זאלן קענען אלעס 100 פראצנעט.
און עס זענען דא וואס האבן נישט קיין צייט דערצו, זיי זענען פארנומען מיט די אנדערע קינדער אז זיי קומען נישט אהן צו די עטליכע מינוט פון זיצען מיט זייערע קינדער, וועלן זיי פארזארגן אז די מיידלעך זאל אריבער גיין צו א שכן, צו א פריינדינע און לערנן מיט זיי, אסאך מאל וועט די עלטערע מיידל צוהעלפן איהר שוועסטערל די יונגערע, און עס זענען אויך דא מאמעס וואס וועלן זיך גארנישט זארגן אויף די היים ארבייט… זיי זאגן עס איז גיט אזוי, זאל דאס מיידל קענען וואס זי קען, זאל זי לערנען אין סקול, נישט אינדערהיים, וואס איז דאס בכלל לערנען אינדעהיים נאכדעם וואס מען האט געלערנט א גאנצען טאג אין סקול? עס איז פאר מיר פונקט גענוג אין סקול.
ביי די גאנץ עקסטרעמע פרומע קען זיך אמאל טרעפען צווישן זיי אז עס גייט עס נאך מיט א גאנצע סברא און א פרומע תורה, מיט א טענה פארוואס היים ארבייט איז נישט גיט. פון איין זייט האלטן זיי אז מען טאר נישט לערנען מיט קיין פרויען תורה נאר אידישע הלכות וואס געהער צו זיי נישט מער. אויב אזוי פארוואס פעלט אויס אהיים געבן היים ארבייט? פון די אנדערע זייט, אויב גיט מען אהיים היים ארבייט פון די עגלישע לימודים, וועלן זיי פרעגן, פארוואס פעלט אויס א מיידל זאל קענען מער, און זיך פלאגן צו קענען ענגליש. עס איז פונקט גענוג וואס מען לערענט מיט זיי אין סקול, וואס דארף א מיידל קענען אזויפיל ענגליש? דער עיקר איז זי זאל ווערן א מאמע פון קינדער, אויפציען איהערע קינדער אויפן ריכטיגן וועג, זיך פירן עהרליך פרום און יידיש, זאל זי האבן גוטע מדות, נישט זיך האלטן גרויס, גיין צניעות נישט אויפרייסעריש, נישט רעדן שלעכטץ אוף קיינעם, און זיין צופרידן און גליקלעך מיט איהר לעבן, זאל זי קענען לייענן א ביל פון א קאמפאני, א ענגליש בריוו ווען עס קומט אהן, רעדן צום א דאקטער אבער צו איינער וואס קען נישט אידיש, דאס קענען זיי ברוך השם, פארוואס פעלט אויס זיי זאלן נאך האבן היים ארבייט און קענען א „גוטען ענגליש”?
עס איז פארשטנדליך אז די הנהלה און די לערערינס זענען נישט צופרידן פון די דאזיגע עקסטרעמע טענות, זיי ענטפערן צוריק מיט פארשטענדליכע רייד, אבער גיי טענה זיך מיט א פרומע אידיענע…
די שולע און די לערערנס וועלן זיך רעכענען מיט די אומשטענדן פון די יאהר, און מיט די אומשטענדען פון א מיידל זעלבסט, צו ביישפיל מען זאגט אהן פאר די לערערענס מען זאל נישט געבן קיין היים ארבייט אין די חנוכה טעג, אבער פאר פורים צו פאר פסח, צי אין די ימים טובים צייט. און אויב שפירט א לערערן פאר וויכטיג יא אהיים צו שיקען מיט א מיידל היים ארבייט אין א יום טוב צייט, קען זי באקומען א צעטל פון א מאמע ווי זי שרייבט: איך האלט עס איז נישט וויכטיג אנשטרענגען די קינדער אין אזא צייט ווען זיי מוזען העלפן אין שטוב… אבער אין אנדערע צייטן ווען מען יא געבן, און ווער שמועסט נאך ביים סוף פון יאהר, נאך דעם יום טוב שבועות וואס דאן איז די שווערסטע צייטן פאר א מיידל צו פארטיגן אלע טעסטן און היים ארבייט.
אין א טאג וואס עס איז דא א טעסט אין שוהל וועט מען בדרך כלל נישט מער באמוטשען די קינדער און נישט אהיים שיקען קיין „היים ארבייט”.
עס איז אפשר ווייטאגלעך צו זעהן ווי א מאמע איז צופרידן אז איהר קינד וועט נישט קענען אזא גוטען ענגליש, סוף כל סוף איז דאס דער „שפת המדינה” די שפראך פון אונזער היימלאנד אמעריקא וואס יעדער דארף קענען, דאס וועט די מערסטע צוניץ קומען אין די שפעטערדיגע יאהרן, פון דעם וועט מען מאכן פרנסה אי"ה. אבער פון די אנדערע זייט דארף מען טראכטן אז צוליב דעם וואס די מאמע האלט אז איהר טאכטער זאל זיך אפגעבן מער אין שטוב, דאס האט געמאכט עס זאל אויסוואקסען א דור פון חסידים, וואס קענען נישט גיט ענגליש, נאר וויפיל עס פעלט אויס צו פארשטיין… די איבריגע צייט רעדן זיי „בלויז” אידיש, לייענן אידיש, שמועסן אידיש, שרייבן אידיש, מיט זיך און מיט אלע פריינד, און די גאנצע קהילה, אלעס ביי זיי איז בלויז די מאמע לשון, אידיש! און דאס איז פאר אונז „פארווערטס” לייענער א דערגרייכונג! ווייל עס איז פארשטענדליך אויב וואלטן די חסידים געקענט א גאר גוטער ענגליש, וואלט אידיש נישט געווען אזוי פאפולער ביי חסידים.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
באוועגונג
באַוועגונג איז א צענטראלער באגריף אין פיזיק, וואס באדייט אן ענדערונג אין דער לאקאציע פון א קערפער אין גאנג פון צייט אין פארהעלטעניש מיט זיין סביבה, אזוי ווי אן אבסערוואטאר אין א געוויסער באצוג-סיסטעם מעסט די לאקאציע.
וואס איז באוועגונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
שוין אין דער צייט פון די אוראלטע ן גריכן האט מען געקלערט וועגן באוועגונג, אזוי ווי מען זעט ביי זענאנ'ס פאראדאקסן, אין דעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג.
א פארמאלע באזירונג פארן באגריף פון באוועגונג איז ערשט געקומען ביים סוף פונעם 17טן יארהונדערט, דורך ניוטאנ'ס באוועגונג-געזעצן. די געזעצן זענען געווען די פונדאציע פון קלאסישער מעכאניק ביזן סוף פונעם 19טן יארהונדערט. די רעכענונגען לויט ניוטאנ'ס געזעצן זענען געווען גאנץ גענוי, ביז די צייט איז געקומען ווען פיזיקער האבן אנגעהויבן פירן הויכגיך-עקספערימענטן.
ביי די הויכע גיכן זעט מען אז די געזעצן פון ניוטאן הערן אויף געבן גענויע רעזולטאטן. דאס איז געווען א שווערער פראבלעם ביז אלבערט איינשטיין האט פארגעשטעלט זיין טעאריע פון רעלאטיוויטעט.


text:
ספרי הבעל שם טוב > כתר שם טוב > הוספות > שצא
שמחה
הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צ"צ פלעגט לערנען און מדייק זיין אין די אותיות פון אדמו"ר הזקן. דער אַלטער רבי האט געזאָגט, אַז צדיקים זיינען דומים לבוראם. האָט הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צמח צדק מדייק געווען, אַז כשם ווי אין מתן תורה, אין די עשרת הדברות, איז געווען צוויי ענינים מצות עשה און מצות לא תעשה, אַזוי איז אויך אין דעם ענין פון התגלות הבעש"ט, איז דאָס געווען אין דעם צוויי ענינים, מ"ע און מל"ת די ל"ת איז וואָס דער בעל שם טוב האָט צוגענומען טרערן ביי אידן, ווי עס איז ידוע פון די עניני הבעש"ט, אַז ער האָט זיך משתדל געווען אין דעם ענין פון שמחה, מאַכן אַ אידן ער זאָל זיין בשמחה וואָס ער איז אַ איד222.
----- הערות -----
222) ספר השיחות תש"א ע' 132.


text:
ווען איך בין געווען גאר יונג, האב איך געלייענט יידישע ביכער פון אלע סארטן, אפילו פון אזעלכע וואס מען טאר נישט לייענען ביי חסידים, ראמענען פון ליבע, וואס איז אזוי פאפולער ביי סעקולערע יידישע שרייבער.
איך האב זיך געוואונדערט, ווי איז די ליבע צווישן טאטע און מאמע? ביי די גאנצע חסידישע וועלט וועט מען כמעט נישט זען ווי א מאן און ווייב ווייזן ארויס שטארקע פיזישע נאנטקייט. צום ביישפיל איך האב קיינמאל נישט געזען ווי מיין טאטע זאל קושן מיין מאמע.
טאקע צוליב דעם האלטן דרויסנדיקע אז ביי די חסידים עקזיסטירט נישט קיין ליבע צווישן מאן און ווייב. א גאנץ לעבן דערקענט מען נישט אויסערליך אז מאן און ווייב האבן עפעס א סעקסועלע באנעמונג איינע צום צווייטן, קליינע קינדער קענען זיין מיט עלטערן יארן לאנג און נישט אויפכאפען אז דער טאטע און די מאמע זענען פארליבט. נו, וועלן זיין מענטשן וואס וועלן זאגן אז ס’איז טאַקע אַזוי.
ליבע איז נישט אזא זאך וואס מען קען זען. עס איז באהאלטן אין הארץ. עס איז אויך נישט א זאך וואס מען קען פארשטיין. פארוואס זענען די צוויי פארליבט? אין איינעמס אויגן קען זיך דוכטן אז דער מאן אדער פרוי איז גארנישט אזוי שיין, ווען ביים צווייטן איז עס די שענסטע, זיסטע, און טייערסטע.
און פארקערט, א מאל וועט א פארפאלק בלויז "שפילן" דעם שפיל אז זיי האבן זיך ליב, ווען אין דער אמתן לעבט מען צוזאמען וועגן גאנץ אנדערע סיבות, ווייל מען האט קינדער, אדער צוליב א ביזנעס חשבון.
ליבע ווערט צעטיילט אין צוויי חלקים: איינס ווען מען איז פארליבט צוליב דעם אויסערליכן קערפער פון א מענטש, מען גלייכט דאס גשמיות, דאס אויסזען פונעם מענטש, דאס געשטאלט, די הויך, די אויגן. די צווייטע סארט איז מען האט ליב דעם נפש פון יענעם, זיין שכל, און אז מען זעט ווי ביידע האבן דעם זעלבן ציל און שכל, ווערט מען פארליבט.
דער חילוק איז זייער גרויס. ווען מען האָט ליב יענעמ'ס קערפער און געשטאלט, איז דא א שטארקע מעגליכקייט די ליבע זאל זיך מיט דער צייט אויסלעשן, ווען מען געוואוינט זיך צו דערצו, אדער מען זעט א שענערע געשטאלט. דעמאלט קען זיין אז די ליבע אפערע זאל זיך אויפהערן.
אנדערש אבער ווען מען איז פארליבט ווייל מען האט איין איינציגע ציל, מען איז פארליבט אין יענעם'ס שכל און חכמה, איז עס א ליבשאפט וואס איז נישט געווענדט אין א גשמיות'דיגע זאך, און אויף דעם זאגט די משנה אין מסכת אבות (פ"ה מט"ז) עס איז "אינה תלויה בדבר", אזא סארט ליבשאפט וועט קיינמאל נישט אויפהערן.
ביי חסידים נאכדעם וואס מאן און ווייב באקענען זיך, גיסט זיך צונויף זייער גייסט, זייער אמונה אין גאט, זייער ווילן צו היטן די תורה צוזאמען, אט דאס ווערט די באזע, דער יסוד פון זייער הויז. עס גייט אריבער עטליכע יאר, זיי האבן קינדער צוזאמען, ביידע לייגן אריין איבערמענטשליכע כוחות אויפצוציען די קינדער ווי זייערע עלטערן האבן זיי געלערנט, און ווי זיי אליין ווילן.
מיט דער צייט ווערן זיי צוזאמען געבונדען ווי א מאגנעט, און זייער נשמה ווערט איינע. מען בויט צוזאמען אן אימפעריע, פון זיסע לעכטיגע שיינע קינדערלעך, ביידע ארבעטן שווער אנצוקומען צו דעם ציל.
ביי חסידים איז אלעס געטאן לויט דער תורה, די שיינקייט און ליבע וואס א פרוי האט צו א מאן, זעט זיך טאקע נישט ארויס, עלטערין לייגן אריין אין זייער קינדער די מידה פֿון "צניעות" וואס מיינט „באהאלטען‟. ווי דער פסוק זאגט: כל כבודה בת מלך פנימה (תהלים מה, יד), דער גרעסטער כבוד פון א קעניגליכע יידישע טאכטער איז ווען זי איז באהאלטן, איר ליבע גיט זי דירעקט צו איר מאן, נישט צו קיין צווייטן, שלמה המלך דער חכם פון אלע שרייבט: שקר החן והבל היופי אשה יראת ה' היא תתהלל, אויסערליכער חן קען זיין פול מיט ליגנס; שיינקייט ווערט מיט דער צייט איבערגעדרייט אויף נארישקייט; און א פרוי וואס פארכט גאט דארף מען לויבן.
דער באליבטער מחבר פֿון לידער, יום טוב עהרליך, זינגט:
אין דער מאמעס שירצעלע, ליגט דארט גאלד אינמיטן,
בינדט זי צו מיט שטריקלעך, אז עס זאל זיך היטן!
אין מיין מאמעס הערצעלע, ליגט דארט א פארמעגן,
היט זי אפ איר הערצעלע, און טוט עס צודעקען!
טאקע דערפאר זעט זיך נישט אן קיין סעקסועלע ליבע, און קינדער ווערן נישט געוואויר פון דער ליבע צווישן טאטע-מאמע. אבער ביים ריכטיגן פלאץ און ביי דער ריכטיגער צייט, קומט ארויס די גאנצע יידישע ליבע איינער צום צווייטן מיטן פולע קראפט, אויף א פרעכטיקן אופן.
און טאקע דערפאר גילט ביי א חסיד דאס יידישע ווערטעל: "האב מיך ווייניגער ליב, נאר האב מיך לאנג ליב.‟
שבועות איז דער יום טוב וואס איך האב מיר באקענט מיט די דראמאטישקייט פון א “ווייטן לאנד”, א פלאץ וואו קיין מענטש האט נישט אריבערגעטראטן, אן אומבאוואוסט פאלק, דער אנדערער עק וועלט, פון איבערן ים.
די לעגענדע פון ר’ מאיר דער מחבר פונעם שבועות’דיגן אקדמות, וואס איז אריבער דעם שטיינערדיגן סמבטיון צו די עשרת השבטים, דאס איז וואס האט אונז קינדער אין חדר באקאנט געמאכט מיט די מיסטעריעזשאפט פון אונזערע “פארלוירענע ברידער” בפרט, און פון פארהוילענע פלעצער אין די וועלט בכלל.
אזא מעשה פון דער בעל אקדמות צעשפילט דאך די חושים פון דער פאנטאזיע אינגאנצן: צוויי אידעלעך פון דייטשלאנד לאזן זיך ארויס צום אלטן מדברדיקן ארץ ישראל געוואויר צו ווערן ביי די דארטיגע אידעלעך, אור אלטע איינוואוינער אין די סמטאות, באלאדן מיט סודות פון אידנטום. און דאָרט וועלן זײ אנטדעקן פארבארגענע מאפעס וואס מען האָט איבערגעגעבן במסורה פון דור צו דור, װאָס װײַזן וואו די פארהוילענע ברידער, די עשרת השבטים, געפינען זיך.
די צוויי אידעלעך פון דייטשלאנד האבן נישט געפלאנט צו מאכן אזא ווייטע סכנותדיגע רייזע ווען נישט וואס עס חלום’ט זיך דעם רב אין ווארמייזע אז „דער ישועה פאר די אידן פון שטאט וועט קומען דורך די רויטע אידעלעך‟. רויטע אידעלעך מיינט מען די עשרת השבטים. עס איז א מסורה אין די קהילות אשכנז אז די פארלוירענע ברידער, די עשרת השבטים זענען אדומים, רויט.
לאזן זיך אונזערע צוויי חשובי העיר ווארמייזע ארויס קיין ארץ ישראל געוואויר ווערן די שפורן פון די דאזיגע אידעלעך.
אין די אלטע סמטאות פון ירושלים ווערן אונזער גלות אידן געוואויר פון א זקן מופלג, ער פארמאגט במסורה די מאפע וויאזוי צו דערגרייכן דעם געהיימען סמבטיון. די רויטע אידעלעך קען מען נישט סתם אזוי דערגרייכן מיט לאנגע רייזעס. ערגעץ וואו, באהאלטן אונטער הויכע שווארצע פעלזן, געפינט זיך א פארכטיגער פלאותדיגער טייך, א טייך וואס ווארפט שטיינער ביזן הימל א גאנצע וואך. אָבער אום שבת, אויף א וואונדערליכן אופן, שטעלט זיך עס אפ. עס ווערט שא שטיל מיט א שטוינענדיקער פרידליכקייט.
לאזן זיך אונזערע צוויי אידעלעך, די שלוחים פון ווארמייזע, ארויס אויפן שרעקליך ווייטן אומבאוואוסטן וועג, שפרייזן דורך נייע פעלקער און שבטים, אומקענטיגע לאנדשאפטן. ביטער שווער איז די רייזע, שיפע שטיינערנע בערג, זאמדיגע מדבריות, א ברענענדיגע זון, פארפרוירענע שטיקער אייז ביי די שפּיץ בערג… וואכן און חדשים וואנדערן זיי צו די טיפסטע מרחקים, ווייטער און ווייטער, אזש צו די געווירצן לענדער ווי אינדיע. עס דאכט זיך אז אט אט דערגרייכן זיי דעם עק פון די וועלט.
איבער איום’דיגע שווארצע פעלזן פירט זיי די פארעלטערטע מאפע פונעם ירושלים’ער זקן, א פלאץ וואו קיין מענטש האט נישט איבערגעטראטן. בלויז ווילדע פייגל זעען זיך אויפן האריזאנט. עס דאכט זיך אז פארשטיפטער קען שוין נישט זיין, א פארכטיגער פארווארפנקייט.
און אט הערט זיך פונדערווייטן א גערויש. וואס מער זיי שפאנען צום עק וועלט אלץ מער הערט זיך דער גערויש, העכער און ווילדער, און אט אנטדעקט זיך פאר זיי א ריזיגער טאל, פינדערווייטן זעט זיך א טייך, ווי א רוישיגער טאפ. בייזע שטיינער און זאמד פליען צו די הויכן ווי א געדיכטער רויך, א מין בייזער וואונדער, יא, דאס איז דער סמבטיון. זיי האבן עס אנטדעקט, א הייליגער פארכט נעמט זיי ארום, אט דא איבער דעם רוישיגן טייך געפונען זיך די סודותדיק פארוויקלטע עשרת השבטים, אונזערע וואונדער ברידער, די בענקשאפט פון אונזער הארץ איבער די אנדערע זייט וועלט.
שבת צום זון אונטערגאנג ווערט דער טייך שטיל, א שלווה לאזט זיך אראפ, אזוינס וואס נאר פאלקס מעשיות קענען אפמאלן, דער גן עדן התחתון איבער דעם רעגנבויגן. מיט אן אליין-געמאכטן שיפל שפרייזן זיי אויף די לויטערע וואסערן פונעם סמבטיון טייך.
די עשרת השבטים איבערן טייך לעבן א וואונדער לעבן, א לעבן פון ימות המשיח, אלעס איז לויטער און גן עדן’דיג, די שענסטע פירות וואקסן דארטן, בלויז שיינע בעלי חיים געפינען זיך דארטן, אלע זענען זיי קענער פון אלע חכמות און סודות, אלע קענען באשאפן ניסים, קיין שלעכטס פאסירט דארטן נישט. ברוכים הבאים צום לאנד פון די רויטע אידעלעך, א קליינטשיק עשרת השבטי ווערט געשיקט צום גלותדיגן דייטשלאנד, ער וועט בייקומען די כוחות פון כישוף פונעם דייטשן גלח.
ווער זענען די עשרת השבטים? אז מען הייבט אן קוקן אין די דערציילונגען פון תנ”ך, זעט מען אז זיי זענען אמאל נישט געווען אזעלעכע צדיקים, זיי זענען דווקא פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל אויף א טראגישן אופן. די עשרת השבטים זענען געווען די איינוואוינער פון דעם באגרינטן צפון ארץ ישראל, זיי ווערן אפגעמאלן ווי זינדיגע מענטשן, שוואוילטאגער, באגייענדיג די הארבסטע זינד. אלס עונש זענען זיי פארטריבן געווארן איבער ווייטע בערג אין מזרח. דאס איז דער טראגישער סוף פון אונזערע ברידער.
איבער טויזנט יאר וואס מען האט קיין מוק נישט געהערט פון אונזערע פארלוירענע ברידער. צוביסליך זענען די זינדיגע צפון ברודער פון מלכות ישראל, פארוויקלט געווארן אין א הייליגער מיטאלאגיע, זיי זענען נתהפך געווארן אין צדיקים גמורים, באשיצט מיט א באהאלטענעם סמבטיון, איבערנאטירליכע כוחות באהערשט זיי, ווי סופערמאנען פון אן אנדערער פלאנעט.
פיל סיפורים פלעגן ארומצירקולירן איבער רייזנדיקע שיפלער וועלעכע האבן זיך פלוצלינג באגעגנט מיט א רויטער אידעלע. אט פארט א דייטשל אויף א שיף צו א ווייטער מדינה, א ווינט פארפירט די שיף אויף אן אומבאוואוסטן ארט, פונדערווייטן זעט זיך אן אינזל, דער גויאישער קאפיטאן פארט צו נענטער, א גרופע מענטשן מיט גרויסע טלית קטנס ווארפן צו ברויט. „דאס זענען די רויטע אידעלעך!‟ רופט אויס דער קאפיטאן, דער מומחה אין העק ווייטע וואסערן. „צוקומען צו זיי איז אבער אוממעגליך.‟
א רייזנדיקער אין א פערסישן מדבר באגעגנט א ריז, מיט א הויכן שטערן, מיט א טורבאן, א לאנגער שווארצער בארד, מיט א סודות’פולע מינע, ווי מען שטעלט זיך פאר אז עס זעט אויס אליהו הנביא, דער אידעלע מורמלט עפעס און פארענדיגט אז ער מוז צוריק צו זיין לאנד, טייטלענדיג צום מזרח, דער לאנד קען ער אבער נישט אנטדעקן, מיט א הייליגער טרער, ווי אן איש אלוהים פארשפרעכט ער אז מען וועט זיך זען מיט די גאולה שלימה.
„ווען קומט די גאולה?‟ פראבירט דער גלות איד צו כאפן נאך א הימלישער גרוס פון דעם וואונדערמאן. „עס איז נישט דערלויבט צו זאגן!‟ הערט זיך דאס קול פון אונטער זיינע סודותדיגע וואנצעס, און פארשווינדט.
עשרת השבטים פון אונטער הרי חושך, פונעם סמבטיון, איז געווארן סינאנאם מיט בענקשאפט צו די גאולה שלימה, צו א ברודערליכער ווידער-פאראייניגונג, צו ניסימדיגע דערשיינונגען. אפרים, וואס איז דער חשובסטער שבט פון די עשרת השבטים, איז צוריק געווארן דער הבן יקיר לי אפרים, דער באליבטער אפרים, פארטרעטער פון ישראל. און אין אונזער חוש הדמיון איז ער דער וואס פארמאגט די שליסל צו די כלערליי ישועות.
פארוואס זיי ווערן אנגערופן רויטע אידעלעך ווייס איך נישט, אבער זיי זענען פאר אונזערע אשכנזישע אור-עלטערן באטראכט געווארן ווי די „גרינע מענטשן‟, די חוץ-פלאנעטיקע פון די פליענדיקע טעלערס פון אומדערגרייכלעכע פלאנעטן. אויך די גרינע חברה ווערן מיטאלאגיזירט ביי טייל המונים. אויך זיי באווייזן זיך פלוצלינג צו אן אלמוני, זענען סופערמאנען, אנטדעקן סודות און ווערן פארשווינדן.
נישט קיין חילוק וויפיל מאל מען וועט אנטדעקן די עשרת השבטים, וויפיל מאל מען וועט אויפדעקן דעם סוד פונעם סמבטיון, די צוויי וועלן שטענדיג בלייבן א באליבטע מעשה פאר יונג און אלט.
דער יום טוב שבועות איז אפשר נישט אזוי פאפולער ביי סעקולערע יידן ווי ביי די פרומע ווייל עס איז נישט דא דערין קיין ספעציעלע זאך ארויסצוווייזן. אנדערש ווי ראש השנה ווען מען בלאזט שופר, יום כיפור דאווענט מען אין שול, סוכות עסט מען אין סוכה, מען שאקלט די "ארבע מינים", חנוכה, פורים, פסח, אלעס האט זיך זיינע טראדיציעס, אבער שבועות האט לכאורה נישט קיין ספעציעלע פייערונג.
אבער ביי חסידים איז עס אפשר דער פאפולערסטער יום-טובֿ.
רוב חסידים ווילן זיין שבועות ביים רבין ווייל עס איז גרינגער ווי אנדערע ימים טובים. ערשטנס, קען מען לייכטער גיין צו גאסט צו א קינד, צו די עלטערן, צו גוטע פריינד; עס איז דאך בלויז צוויי טעג אנשטאט א גאנצע וואך. צווייטנס עסט מען "נארמאלע" סעודות, נישט אין א סוכה, און נישט קיין מצות. דריטנס איז די צייט דערפון ספעציעל שיין, עס איז נישט קאלט און נישט הייס, די ביימער שפראצן, די גראזן וואקסן נארוואס ארויס. דער מדרש זאגט דאך אז צוליב דעם האט מען געגעבן די תורה אין אזא צייט, ווען עס איז די באקוועמסטע פארן מענטש.
מיט צען-צוואנציג יאר צוריק, ווען עס איז געווען "איין" סאטמארער רבי, "איין" באבאווער רבי, "איין" ספינקער, "איין" וויזשיניצער אאז"וו איז געווען אביסל שווער, ווייל ווי נעמט מען אריין אזויפיל געסט צו איין רבין אין שטוב? איך געדענק ווען מיר פלעגן פארן קיין מאנרא צום אלטן סאטמארער רבין האט מען זיך נישט געקענט רירן אויף די גאסן. אבער אין די לעצטע יארן האבן די חסידישע הויפן זיך ממש איבערגעקערט. לויט ווי איך פארשטיי וועט עס האבן ווייטגרייכעדיגע קאנסקעווענצן.
וואס הייסט איבערגעקערט? סאטמאר איז צעטיילט געווארן אין לכל הפחות דריי אדער פיר גרויסע גרופעס. אזוי אויך תולדות אהרן - שומרי אמונים. באבאוו אויף דריי. ספינקא אויף זעקס אדער אכט. וויזשניצער חסידות אין ארץ ישראל אויך אויף עטליכע, אין אין אמעריקע האט זיך פאריגן חודש [נאך דער פטירה פונעם וויזשיניצער רבין פון מאנסי] צעטיילט אויף זעקס אדער זיבן. נו, דערלויבט מען זיך מער צו גיין צו גאסט, ווייל היינט זענען שוין דא ווייניגער געסט ביי איין איינציגן רבין.
אויב מיינט איר די פרויען און מיידלעך זענען פריי פון ארבייט פאר יום טוב, איז עס א טעות.
גייט אריין אין דער וואך פאר יום טוב אין א חסידיש הויז, יעדער טאג איז מען פארנומען מיט עפעס אנדערש. איין טאג וועט די מאמע באקן חלה און בולקעלעך, איין טאג פיש און גוטע פלייש לכבוד יום טוב. איין טאג פארשפייז, נאכשפייז, דערנאך קומט דער "עיקר", די פרויען זענען פארנומען מיט צוגרייטן די "מיליכיגע סעודה". מען גרייט עס צו ווי פאר די שענסטע "פארטי", מיליכיגע קרעפלעך, קעז, "מזונות", און מילכיגע קוכן. עס איז דא אזויפיל סארטן אז מען קען עס פשוט נישט אויסרעכענען. דערנאך מילכיגע געטראנקען אלע סארטן ווי קאלטע קאווע מיט מילך, אײזקרעם-געטראנקען. דער טיש איז געדעקט ווי פארן רייכסטן באנקעט.
שבועות איז אויך א יום טוב פון "בלומען" און "גרינס", ווען איר שפאצירט אריבער א וואך פאר יום טוב אין חסידישע געגענטער אויף די גאס, אין ברוקלין, מאנסי, מאנרא, וועט זיך פאר אייך אנטפלעקן הערליכע שיינע געצעלטען, אויסגעשטעלט מיט אלע סארטן בלומען, אונטערן אויפזיכט פון די פרויען.
חסידישע פרויען, אנגעטון הערליך און באליבט, מיטן שענסטען טראכט, און פארקויפן פאר מענער, פרויען, בחורים, מייידלעך, און קליינע קינדער, גראזען און אלע סארט שמעקעדיגע בלומען, רויזן פון אלע סארט קאלירן, עס איז וואויל באקאנט אז ווען עס קומט צו די היינטיגע מאדעס זענען די חסידישע פרויען נישט צוריק געבליבן, זיי פארשטייען שוין איינמאל וויאזוי די בלומען זאלן זיך האלטן "לעבעדיג" פאר א לאנגע צייט, זיי העלפן צו באצירן די חסידישע הייזער לכבוד שבועות. פאראן הייזער וואס זעען פשוט אויס ווי א וואלד אין יום טוב! באצירט מיט די שענסטע ביימער און רויזן.
אלע חסידים בלייבן וואך די ערשטע נאכט פון יום טוב און זאגן אויס דעם גאנצען "תיקון ליל שבועות", א ספעציעלע ספר וואס אנטהאלט אין זיך א גאנצע ריי פסוקים פון תורה, משניות, זוהר, די תרי"ג מצות, און נאך. עס איז א גאנצע מעשה וואס מען דערציילט פון בית יוסף.
די בתי מדרשים זענען פול מיט טויזענטער יידן, חסידים זיצען ביים טיש פונעם רבין, אנדערע לערנען, מען עסט, מען טרינקט, א סך וועלן מאכן א טאנץ פון "נעשה ונשמע" אדער "עליונים ששו", א גאנצע נאכט, ביז צום עלות השחר פארטאגס, וואס דאן גייט יעדער אין מקוה, זיך הייליגן און מטהר זיין. די מקוואות זענען פארטאגס פיל מיט חסידים. רוב חסידים וועלן דאווענען שחרית שפעט. אבער אויב יעדען יום טוב דאווענען חסידים שפעטער, פירן זיך א סך חסידים, צו דאווענען מיטן נץ גאנץ פארטאגס. נץ איז די מינוט וואס די זון שיינט אויף פארטאגס, בערך 72 מינוט נאכן עלות השחר, דאס איז דער חשובסטער זמן וואס א ייד זאל דאווענען דאן שמונה עשרה.
די "שמחת יום טוב" איז אויסערגעוויינטליך, מען נעמט פריש אויף זיך צו פירן זיך לויט דער תורה שבכתב און לויט דער גמרא און שולחן ערוך, עס איז דער יום טוב פון "קבלת התורה". איר וועט טרעפען אז א סך חסידים וואס שרייבן א "ספר תורה" פערזענדליך, דאס איז די לעצטע מצוה פון תרי"ג מצות, ועתה כתבו לכם את השירה הזאת [ס'איז א מצוה אז יעדער מענטש זאל שרייבן א ספר תורה פאר זיך], וועט ער מאכן א הכנסת ספר תורה [די צערעמאניע ווען מע שענקט א נייע ספר תורה צו דער שיל] אין דעם יום טוב שבועות. אפשר וועגן דעם איז עס ביי סעקולערע יידן נישט קיין גרויסע יום טוב, ווייל די תרי"ג מצות איז נישט וואס עס באצווינגט זיי יעדען איינציגן טאג, אבער ביי פרומע יידן וואס נעמען זיך פריש מיט שמחה דעם "עול התורה", איז שבועות דער גרעסטער יום טוב.
מיין פריערדיגער ארטיקל האט ארויסגערופן לייכטע קריטיק ביי טייל לייענער, נעמליך פארוואס אז איך רעד פון טייטלביימער מוז איך דערמאנען סאטמאר? אז דער טייטלבוים איז צופעליג דער לאגא פון סאטמאר דארף עס נאך נישט אריינקומען אין א שיינער אויסלופטערונג ארטיקל וועגן פאלמענביימער.
וויאזוי וואלט די יידישע וועלט אויסגעזען היינט, אויב זיבעציג יאר צוריק, וואלט ווען נישט אויפגעשטאנען א "יידישע מדינה".
די צעבראכענענע צעקלאפטע פאר'חרוב'טע יידיש פאלק איז דאן געווען צעזייט און צעשפרייט אין דער גלות וועלט, היטלער ימח שמו האט ליידער געהאט הצלחה מיט זיין ביטערן פלאן, און געמאכט אייראפע כמעט אינגאנצען "יודען ריין".
"שנאת ישראל", אנטיסעמיטיזם, איז נאך נאצי-דייטשלאנד געווארן שוואכער, ווייל די וועלט האט דאן געהאט ריזיגע סימפאטיע פאר די ליידן פונעם יידישן פאלק. יעדער האט געוואלט אויפווייזען, כאטש לפחות, אז זי העלפט צוריק אויפבויען דאס חרוב געווארענע פאלק.
וואס וואלטן מיר ווען יא געהאט?
מיליאנען יידן אין אמעריקע וואלטן ווייטער געהאט זייער לעבן ווי פאר דעם, די סעקולערע וואלטן ווייטער געווען פארנומען מיט זייער גאנג, פרומע יידן וואלטן ווען עקסזיסטירט ווי א יידיש פאלק, וואס איר נאציאנאלע אוצר איז תורה און אמונה, און שמירות המצות. די זעלבע אין אנדערע פרייע מדינות ווי קאנאדע און ענגלאנד, און דרום-אמעריקע.
אין די מוסולמענישע לענדער, איראן, איראק, תימן, ליביע, סיריע, עגיפטן, וואס האבן געהאט צענדליגער טויזענטער יידן, וואלטן די יידן דארט געבליבן וואונען רואיג, טיר ביי טיר ביי זייערע אראבישע שכנים, פונקט ווי זיי האבן דארט געוואוינט הונדערטער יארן פארן וועלט קריג.
אין ארץ ישראל, ווען די "ציוניסטישע" גרופעס וואלטן זיך ווייטער געשלאגן מיט זייערע פיינט, די אראבער און די ענגלענדער, און געלאזט צורו די פרומע יידן, וואלט מען נישט געצוואנגען מענער און פרויען צו גיין אין "מיליטער", עס וואלט געהייסן "פאלעסטינא", א "דעמאקראטישע" מדינה, געפירט דורך די ענגלענדער.
וואס וואלט מען געטון מיט די מיליאן פליטים אין אייראפע אין די לאגערן, און פון די סאוועטישע לענדער?
ווי שטארק די לענדער האבן נישט געוואלט ארייננעמען צו זיך יידן, וואלטן זיי נישט געהאט קיין גרויסע ברירות, נאר עפענען זייערע טויערן פאר א פאלק וואס האט נישט קיין לאנד, אזוי ווי אלע יידן פון אייראפע האבן אימיגרירט אין די הונדערט זיבן און צוואנציג מדינות פון דער גארער וועלט.
די ציוניסטישע שפראך: "עברית" וואלטן נאר גערעדט די פארברענטע ציונים אין ארץ ישראל. אין אזיע און אפריקע וואלטן יידן גערעדט ווייטער אראביש-ספרדיש, ערגעץ אנדערש וואלטן ווען רוב יידן זיך באנוצט מיט אונזער באליבטע מאמע לשון. "יידיש" וואלט ווייטער געשפרודעלט און געוואקסן ווי אין אמאליגע גוטע צייט, אין דער "אלטער היים". שטעלט אייך פאר ווי די יידן וואלטן זיך ווען דאן מחיה געווען מיטן יידישן פארווערטס?
וואס וואלטן מיר ווען נישט געהאט?
א יידישע מדינה וואס לערנט אויס אז דער פונדאמנעט פון דעם יידישן פאלק איז "אן אייגן לאנד". מיר וואלטן ווען טאקע געווען נאך אלץ אין גלות ביי פעלקער, אבער נישט אין "גלות" אין א יידישע מדינה, איז וואס איז דער אונטערשייד?
עס וואלט ווען נישט געברענט און געפלאקערט די גרויסע וויסטע פיינטשאפט וואס די אראבער האבן היינט צו יידן. יידישע אוצרות פון די אראבישע לענדער וואלט ווען געבליבן אין יידישע הענט, די אראבער וואלט זיי נישט צוגע'גזלט פון אונז. טויזענטער "ילדי תימן" "ילדי מארקא" "ילדי טעהארן", וואלטן ווען געבליבן ביי זייערע עלטערן, טראדיציאנעלע יידן, און נישט צוגערויבט געווארן פון זייער היים און פון זייער אמונה.
מיר וואלטן ווען נישט געהאט אן ארמיי אין א יידישע מדינה, עס וואלט "נישט" געפעלט די איין און צוואנציגע טויזענט (21000) יידישע נפשות וואס זענען ליידער גע'הרג'ט געווארן, יתומים און אלמנות וואס וויינען אויף זייערע אומגעקומענע קרובים, צוליב יידישע מלחמות וואס די מדינה האט געפירט זייט איר אויפשטייג, אין צוגאב וואלטן געפעלט די צענדליגער טויזענט בעלי מומים וואס זענען ליידער פארקריפלט געווארן אין די מלחמות.
עס וואלטן נישט געווען פארזאמלט זיבען מיליאן יידען אין ארץ ישראל, ארומגענומען פון בלוט'דורשטיגע חיות ווען קעגן יעדן ייד איז דא 5 אראבער וואס זענען גרייט זיך אויפצורייסן און הרגענען, גאט זאל באהיטן. יידן וואלטן ווען געווען צעשפרייט צווישן די גויים, און די פעלקער וואלטן נישט געהאט קיין "תירוץ", אז "מדינת ישראל" איז שולדיג אין אלע צרות.
מען האט אמאל געפרעגט דעם סאטמאר רבי יואל טייטלבוים, אויב ווי א יידישער פירער, קומען צו אים ביידע זייטן, די אראבער און די פירער פון די "יידישע מדינה", ביידע לייגן אראפ די געווער און ווילן וויסן וואס טוט מען ווייטער? האט ער געענטפערט: איך וואלט געזאגט, מען זאל איבערגעבן די פירערשאפט פון דאס לאנד פאר די "יו-ען", זאלן זיי פירן דאס לאנד צום גוטן.
די סאטמאר'ע שיטה איז אבער נישט געווען מען זאל גיין צוזאמען מיט די אראבער פראטעסטירן, צוזאמען שטעלן מיט בלוט'דורשטיגע חיות, כדי ארויסווייזען פאר די וועלט אז מען איז קעגן מדינת ישראל. דער סאטמארער רבי האט געלעבט אין אמעריקע דריי און דרייסיג יאר, ער אליין האט דא געמאכט עטליכע פראטעסטען קעגן די גזירות אין ארץ ישראל, אבער אליין, קיינמאל האט ער זיך נישט ארויסגעוויזען דאס מינדסטע שטיצע פאר די אראבישע קעניגען און מאכטן. ווי אן אחריות'דיגער מנהיג ישראל, האט ער נישט געוואלט געבן קיין שום חיזוק פאר בלוטיגע רציחה אויף יידישע נפשות, און בכלל אויף דער מענטשהייט.
איך בין א קנאפער מומחה אין ביימער. איך האב הנאה פון שיינע ביימער, איך לייג אבער נישט צו קיין קאפ צו דערקענען די שטריכן פון די פארשידענע מינים ביימער.
אויפגעוואקסן בין איך אין די קאלטע צפונדיקע מדינות: ניו יארק, ענגלאנד, בעלגיע און קאנאדע. ווען איך בין צום ערשטן מאל געקומען קיין ארץ ישראל איז מיין בליק באלד געפאלן אויף דעם “טייטלבוים”, אדער ריכטיגער — דעם פאלמענבוים. דאס איז שוין יא א בוים מיט א כאראקטער, עס איז אזוי אנדערש פון אלע אנדערע ביימער, א גראדער הויכער שטאם אן צווייגן, מיט אינטרעסאנטע סיסטעמאטישע שיכטן טיילמאל ענדליך צו אן אנאנאס, מיט א קרוין ביים שפיץ, ווי פון „גרינע פעדערן‟. דער סארט בוים פלעג איך נאר זען אין די קינדערביכער וועלעכע מאלן אפ די געשעענישן פון חומש. צו זען דעם לעגענדארן בוים לעבעדיג איז געווען א ספעציעלער איבערלעבעניש.
מיט דער צייט האב איך פארשטאנען אז א טייטלבוים איז דער סימבאל פון א ווארימען לאנד. איך האב מיך אויך אויסגעלערנט אז נישט יעדער בוים אן צווייגן און מיט גרויסע בלעטער ארום און ארום ביים שפיץ איז טאקע א טייטלבוים. דעם טעות האב איך גענומען פון דעם סאטמארן לאגא.
ווי באקאנט איז דער נאמען פון די סאטמארער רבי’ס “טייטלבוים”. די חסידים וועלעכע האבן צוערשט געמאלן דעם לאגא האבן, ווייזט אויס, נישט געוואוסט דעם אונטערשייד צווישן דעם ספעציפישן טייטלבוים און דעם מער אלגעמיינעם פאלמענבוים, אזוי אז דער “טייטלבוים” פון דער סאטמארער סימבאל קען האבן דעם פארעם פון כל מיני פאלמענביימער, אריינגערעכנט אזעלכע סארטן וועלעכע זענען היפש ווייט פון דעם ווי עס זעט אויס א טייטלבוים. דאס איז ווארשיינליך אויכעט די סיבה פארוואס די באקאנטע שטרימפ וואס די סאטמארער פרויען טראגן, ווערט אנגערופן “פאלם שטרימפ” אלס איבערטייטש פון “טייטלבוים שטרימפ”. די חסידים האבן, ווייזט אויס, נישט געוואוסט די אונטערשיידן צווישן א ספעציפישן טייטלבוים און דער אלגעמיינער פאלם משפחה.
פארנדיג מיטן אויטא צום ערשטן מאל פון די צפון אמעריקאנער שטאטן צו די דרום’דיגע, זעענדיג די ערשטע פאלמענביימער מיט די גרינע קריינדלעך אין די הייכן אונטער דעם העל בלויען הימל, בין איך פשוט ווי פארשיכורט געווארן. עס איז א סימן אז מען האט דערגרייכט די טויערן צום ווארימען עקזאטישן דרום. איך וויל כמעט קושן די ערד פאר שמחה, עס שפירט פאר א וויילע ווי מע האט דערגרייכט די טויערן פון גן עדן, מען קומט אריין אין א צווייטער מציאות.
דער פאלמענבוים וואס שטייט פאר מיין פענסטער דערמאנט מיר זייער קלאר אז איך געפין זיך אין אן אנדערער קלימאט פון וואו איך בין אויפגעוואקסן אלע יארן, דאס איז דער סוב טראפישער קלימאט.
אט דער לעגענדארער בוים וואס ביז יעצט פלעג איך אים זען נאר אויף רעקלאמעס פון קאריבישע אינזלען, די בייגעוודיקע פאלמעס אויף די גאלדענע ברעגן זאמד אונטערן נאקעטן שארף בלויען הימל, ווי שירעמעס איבער דרויסנדיגע זומער רעסטאראנען, אט די ביימער שטייען איצט פאר מיין פענסטער.
איך האב מיך ממש פארליבט אין דעם בוים. יעדעס מאל וואס איך גיי עס דורך באטאפ איך אים, עס שפירט זיך פאר מיר עפעס נישט עכט, עפעס פון אונטער דעם סמבטיון, פון יענער וועלט, פון פאנטאזיע ביכער.
אין ביבלישן לשון ווערט א פאלמענבוים אנגערופן “דקל”. עס קלינגט ענדליך צו “דגל” — א פאן. אפשר איז דאס אזוי ווייל גלייך ווי א פאן, איז דער פאלמענבוים ווי א שטאנג מיטן אינהאלט ביים שפיץ.
דער דקל, דער פאלם, איז א גאר חשוב’ער בוים אין א סך קולטורן, אריינגערעכנט דער יידישער. דאס איז דערפאר ווייל יעדער חלק פון פאלם קען מען ניצן: די האלץ, די בלעטער, די פירות (וואס האבן וואונדערליכע היילונגס מיטלען). אויכעט דער קאקוסנוס וואקסט אויף א פאלמענבוים, און פארשטייט זיך, די באקאנטע “פאלם אויל” און “פאלם וואקס”.
דער פאלמענבוים פון תנ”ך איז דער “טייטלבוים”. טאמער איז דער צעדערבוים דער קעניג פון די ביבלישע ביימער, איז דער טייטלבוים די קעניגין פון די ביבלישע ביימער. אן ערליכער מענטש ווערט אין תהילים ציגעגליכן צו א צעדער און א טייטלבוים: „א צדיק וועט ווי א טייטלבוים בליען, און ווי א צעדער אין לבנון שפראצן”. דער תמר איז איינע פון די זיבן אויסדערוויילטע פירות פון ארץ ישראל, און זיינע בלעטער ווערן געניצט לכבוד סוכות.
אויכעט ביי די קריסטן און מוסלעמענער, אפשטאמיגע פון די ביבלישע לענדער, איז דער תמר — טייטלבוים — א קוואל פון קולטור. די קריסטן ניצן טייטלבלעטער פאר פאסחא (איסטער) באצירונגען. די קאראן פארגלייכט אן ערליכן מוסלומענער צו א טייטל, און אויף וואס פאסט א מוסלימענער אויס אום ראמאדאן? טאקע מיט א טייטל, אזוי האט זיך מוכאמאד געפירט.
א שיין אראביש ווערטל גייט אזוי: דער טייטלבוים, זיין פיס איז אין וואסער, זיין קאפ איז אין פייער!
די אלטע עגיפטער האבן געגלויבט אז דער פאלמענבוים פארמאגט ספעציעלע היילונגס קראפטן, און מיסטישע כוחות. עס פלעגט זיין איינגעפירט זיך צו באהענגען מיט פאלמענבלעטער, און צו באשמירן די מתים מיט פאלם אויל פאר א גרינגן וועג צום עולם הבא.
אויך קאבאליסטן האבן פארוויקלט דעם פאלמענבוים מיט מיסטישע סודות, ספעציעל דעם ביבלישן טייטלבוים, רעדנדיג פון דעם “נקבה” טייטלבוים, וואס גיט די פירות, און דעם “זכר” וואס גיט די בלי שטויב. וואס דארף מען מער אז די נביאה’טע דבורה פלעגט זאגן נביאות אונטער א טייטלבוים.
אין די ערשטע יארן פון חסידים אין אמעריקע, איז געווען א נארמאלע דערשיינונג, אונזערע טאטעס זאלן חול המועד גיין ארבעטן. ווי קען מען זיין אויף „ברויט אין שטוב"? האבן זיי געקלערט. דאן איז געווען גרויס ארעמקייט ביי די „גרינע" יידן, קיינער האט זיך נישט געקענט פארגינען א טאג נישט צו ארבעטן. חוץ דעם זענען די ארבעטגעבער געווען א סך שטרענגער. די „גרינע" האבן געארבעט ביי יידן וואס האבן געוואוסט די טרוקענע הלכה, אז פאר א „דבר האבד", אן ארבעט וואס אויב מען טוט עס נישט היינט, ברענגט עס א געלט שאדן, מען מעג ארבעטן אין חול המועד, האט מען זיי נישט געקענט איינרעדן „לאקשן אין בויך", אז מען טאר נישט ארבעטן אין חול המועד.
היינט איז אנדערע צייטן, חסידים שטייען אין א געוויסן זין „אויף די אייגענע פיס". זייער א סך ארבעטן ביי פירמעס פון חסידים וואס זענען נישט מקפיד, אבער אויך נישט-יידישע ארבעטגעבער וועלן האבן פארשטענדעניש, אז לויט די הלכה קען מען נישט ארבעטן א גאנצן פסח, בלייבן די מענער אינדערהיים.
ווי א כהן מיטן נאמען כהנא, קומט מיר לעצטנס אויס זיך אביסל אריינצוטון אין דעם נושא פון א כהן, וויאזוי דער כהן ווערט פארערט ביים פאלק, זיינע אויפגאבעס און זיינע איסורים, און וואס עס מיינט היינט צו זיין א כהן.
לאמיר כאפן א בליק אין דער וועלט פון דער היינטיגער כהונה:
פרומע אידן וועלן ארויסווייזן א שטיקל ערע צום כהן. ווען איינער שטעלט זיך פאר ווי א כהן אדער מיט א נאמען וואס צייגט זיין כהונה, וועט ער אפט מאל שיין באגריסט ווערן. דאס גייט שוין אזוי אטאמאטיש: „אַאַ, א כהן?! פששש…‟ טייל שפירן באמת א זכות זיך צו באגעגענען אדער האבן א שייכות מיט א כהן. ביי טייל איז אפילו א יחוס זיך משדך צו זיין מיט א כהן.
לייענענדיג דעם עדיטאריאל פון אונזער חשובע רעדאקטארשע, שרה-רחל שעכטער, ווי זי בענקט צוריק צו די אמאליגע סעקולערע יידן, האב איך זיך אויך פארבענקט נאך די סארט יידישיסטן וואס האבן געקענט דאס אמאליקע און דאס היינטיקע חסידישע לעבן. זיי זענען טאקע געווען די יידן פֿאר וועמען מענדעלע מוכר ספרים, שלום עליכם און יצחק באשעוויס האָבן געשריבן. פאר זיי האט מען געשפילט די אמאליגע יידישע פילמען און פיעסעס.
געהאט האבן זיי א "יידישען טעם", א טעם זקנים, געקענט גמרא און יידישע פקחות, פארשטאנען יעדע לשון קודשדיקע מליצה, גערעדט יידיש מיט א חן, געוואוסט האבן זיי פון "דעם יידישן גאט", און איך בין זיכער אז זיי האבן געגלייבט אין אים. ווען נישט וואלטן זיי געווארן פאלנע גוים.
די אמאליגע משכיל'ישע יידן האבן טאקע געלאכט פון מיין לעבנס שטייגער, אבער געמאכט חוזק מיט א געשמאקן "טעם". א גוט ווערטל פון א "משכיל" האט געטראפען אין פינטעל. ווען מען האט זיי געענטפערט צו דער זאך, האבן די משכילים מיטגעלאכט. היינט איז אזא סארט סעקולערע ייד נישט דא, זיי זענען פשוט אינטערגעגאנגען.
עס זענען דא די וואס באשולדיגן דערין "היטלער ימח שמו", וויבאלד ער האט אויסגעראטען א דריטעל פון כלל ישראל, האט ער דערמיט אונטערגעברענגט די גאנצע "סעקולערע יידישע וועלט". איך האלט נישט אזוי, ער האט דאך פונקט אזוי אונטערגעברענגט חסידים און זייערע רבי'ס, גאנצע חסידישע הויפן און זייערע אינסטיטוציעס זענען פארברענט געווארן, די חסידים האבן באוויזען צוריק אויפבויען זיך פון גארנישט, אבער די סעקולערע יידן — נישט! פארוואס? ווייל ווען מען דערווייטערט זיך פון גלויבן אין גאט, נעמט נישט צו לאנג ביז מען פארגעסט וואו מען געהערט, אויב נישט דער טאטע, דעמאלטס די קינדער, אדער די אייניקעלעך.
איך האב אויסגעהערט דעם גאנצן סדר פון יונה גאטעסמאן, עס איז פשוט צעגאנגען ביי מיר פון זיסקייט, עס ליגט אים א "יידיש" [לשון קודש] ווארט גוט אין מויל! ס’איז א מחיה צו הערן ווי ער זאגט די הגדה מיטן אלטן יידישן טעם. איז דען דא היינט איין סעקולערער ייד וואס זאגט אזוי געשמאק הגדה ווי ר' יונה?
מרת שרה רחל פרעגט: וואָס איז דער שׂכל פֿון מאַכן ברכות און דורכפֿירן רעליגיעזע ריטואַלן ווען מע גלייבט אַליין נישט אין דעם? איז דאָס נישט אַ מין נישט-אויסגעהאַלטנקייט? איך מוז מודה זיין אז עס האט מיך בארירט די תשובה פון איר טאטע, אז ער טוט עס „צוליב אײַך!‟.
איך וועל אריינלערנען מיין אייגענעם פשט אין זיינע ווערטער, מיט א טייטש פונעם גרויסן בעל שם טוב זצ"ל. גאט פרעגט: פארוואס האב איך ליב אברהם אבינו? "כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך השם" (בראשית יח, יט) ווייל ער באפעלט זיינע קינדער נאך אים, היט דעם וועג פון השם.
זאגט דער בעל שם טוב פשט אזוי: ווען א גרויסער סוחר וועט זאגן אין זיין לעצטע צוואה פאר זיינע קינדער: "איך האב טאקע געהאט אן אויסערגעוויינטלעכע הצלחה און געמאכט א סך געלט אין מיין לעבן, אבער איך בעט אייך, מיינע טייערע, מאכט מיך נישט נאך, ווייל אזא סארט ארבעט קומט אן זייער שווער מיט א סך הארעוואניע", וועט מען דערפון פארשטיין, אז ער האט חרטה וואס ער האט אזוי שווער געארבעט, ווייל עס איז פארשטענדליך אז פאר די קינדער לאזט מען אין דער צוואה די בעסטע וואס מען וויל פאר זיי. אויב אבער ער שרייבט אין זיין צוואה: "מיינע קינדער, גייט אין מיינע פיסטריט, פירט אייך ווי איך האב זיך געפירט", דאן איז צו זען דערפון, אז ער איז צופרידן מיט זיין לעבן, ער וויל גיבן פאר זיינע קינדער דאס בעסטע וואס ער האט. יעצט, וויבאלד מען זעט אברהם אבינו לערנט זיינע דורות שפעטער, צו האבן אמונה אין גאט, איז א סימן אז ער האט ליב זיין גאט, ער זעט דערין הצלחה אינעם לעבן, דערפאר לאזט ער די צוואה אז יעדער זאל אים נאכטון.
א ייד האט א פינטעלע וואס בושעוועט, עס דערמאנט אים אז עס איז דא א גאט, די גאנצע וועלט שרייט אויס אז איינער האט זי באשאפען, אנדערש קען מען נישט פארשטיין פון וואנען עס קומט אזויפיל חכמה אין די וועלט. וויפיל מען זאל אפמאכן ביי זיך אז "איך בין אן אטעאיסט", וועט זיך דאך אויפוועקן דאס "פינטעלע אמונה". דער יידישער פונק ברענט אין טיפעניש פון הארץ. עס ווארט אויף די ריכטיגע מינוט עס זאל זיך אנצינדען.
יא, די אמאליגע נישט-גלויביגע יידן האָבן געהאט טענות צו גאט, אדער זענען געווען אין כעס אויף וואס גאט האט געטון. זיי האבן געזאגט אז זיי גלייבן נישט, אבער א ייד בלייבט א ייד, זיין גלויבן איז איינגעקריצט אין טיפניש פון זיין נשמה, ער קען עס נישט אויסמעקן. וויפיל מען זאל נישט פרואוון אויסלעשען דאס פייער, צינדט זיך עס צוריק אן. טאקע דערפאר האבן זיי געמאכט אזא שיינעם "סדר" פסח ביינאכט, דערפאר האבן זיי געמאכט א ברכה און קידוש יעדע פרייטאג צו נאכטס, ווייל דאס איז די בעסטע וואס זיי קענען לערנען פאר זייערע קינדער. יא צוליב סתירות'דיגע פראגעס, מוזן זיי זאגן "איך גלייב נישט", אבער אין תוך אריין, וויל ער יא זיינע קינדער זאלן האבן אמונה, ווי ער האט געזאגט: איך פיר זיך אויף ווי א ייד — צוליב אייך!
די מערסט באקאנטע קלאסיפיקאציע אין אידענטום איז דער שפאלט צווישן די שטארק פרומע, די חרדים (אולטרא ארטעדאקסן), וואס לעבן אפגעטיילט פון דער דרויסנדיגער וועלט), און די נישט פרומע. עס זענען פאראן קלאסן אינצווישן וואס זענען נישט ממש אולטרא ארטעדאקסיש, אזויווי מאדערן און לייכטע ארטעדאקסן, אדער טראדיציאנעלע אידן אזויווי עס טרעפט א סך ביי די ספרדים, אבער אין אלגעמיין קען מען זאגן אז אידנטום צעטיילט זיך צווישן די פארמאכטע אולטרא ארטעדאקסן אדער חרדים (שווארץ הוטיגע) און די מער וועלטליכע יידישע גרופעס.
מחוץ די חסידישע קרייזן שטעלט מען אפט אלע חרדים אין איין קאטעגאריע כאילו אלע פון זיי וואלטן געווען ווי פון איין טייג געקנאטן. אמת, עס איז דא א געמיינזאמקייט אין דעם ארטאדאקסישן לעבן וואס איז גענצליך אנדערש ווי דער נישט ארטאדאקסישער לעבן, צ.ב.ש. אלע ארטאדאקסן היטן שטערנג דעם שבת און אלע ימים טובים. צי מען גייט ערב שבת כאפן א בליק אין א שטוב פונעם פרומסטן טאשער אדער תולדות אהרן אדער נטורי קרתא'ניק, צי א מאדערן ארטעדאקסישע שטוב אין פילאדעלפיע, איבעראל וועט זיך אנזען א שטרענג שבת’דיגע אטמאספערע, מען יאגט זיך צו ליכט בענטשן, דער בלעך צוגרייטונגען, צום שפריץ א.אז.וו. דאס זעלבע מיט ערב פסח און אנדערע ימים טובים. יעדער ווייסט אבער אז צווישן א „ברייטער שווארצער הוט איד” און א „כזית קאפל איד” איז דא א ריזיגער חילוק, און א ריזיגער ספעקטרום פון פארשידענע שטאפלען פרומקייט.
די טאשער און ר' אהרעלע חסידים, אדער מאה שערים'דיגע ברעסלאווער, ווי אויך די קאשויער און נטורי קרתי’ניקעס אדער די „פארפרומטע” שיכטן פון סאטמאר, זיי זענען די מערסט „פארמאכטע” אידן, זיי זענען מקפיד אויף א גאר פרום אויסקוקענדיקער לבוש, ווי „פלאכע הוטן” (סאמעטענע הוטן מיט א פלאכער טאפ און ברייטער ראנד), גאר גרויסע סאמעטענע יארמולקעס, אלט מאדישע פלאסטישע ברילן, בעיקר שווארץ, און „אומגעשטרייפטע שווארצע ראקן” (ביי די ר' אהרעלעך, א ירושלימער ראק). געווענדליך גייט א האנט זייגער נישט צוזאמען מיט דעם געשטעל.
די שיעור פאות (זייער מאס) איז גאר ברייט, רוב פון זיי וועלן קיינמאל נישט קירצער מאכן די פאות פון די נאטירליכער לענג, ווי אויך וועלן זיי עס נישט צו שטארק שיין מאכן, חוץ ביי די פארפרומטע סאטמארער, זיי וועלן יא אביסל אונטערשניידן די פאות און עס אביסל שיין מאכן מיט א קאם, אזוי האט זיי דער סאטמארער רבי געלערנט.
קיין איין חסיד וועט נישט אינטערשניידן די בארד, די באלעבאטים וועלן איינדרייען די בארד דאס צו מאכן אויסזען קירצער, אבער די גאר „פארפרומטע” וועלן געווענדליך נישט איינדרייען דעם בארד. געווענדליך וועלן די סארט אידן נישט ארבעטן אין א צו שטארק גוי'אישער אטמאספערע, נאר בעיקר מיט היימישע אידן. א שטארקער היימישקייט נעמט ארום זייער גאנצער וועזן. טאמער גייען זיי אן א רעקל, זעט זיך אן א גרויסער טלית קטן.
אין די „עזרת נשים” (די ווייבערישע אפטיילונג) וועלן די פרויען זיין מער „בצניעות”. דאס וועט זיך בעיקר פאררופן אויף דעם קאפ צודעק, און ארץ ישראל וועט דאס בעיקר זיין א „הוילער טיכל” וואס מען זעט אויכעט ביי פארהייליגטע רעביצינס אדער טייל פרומע ספרדישע פרויען. אין חוץ לארץ וועט דאס בעיקר זיין א „שפיצל” (א טיכל מיט א סחורה וואס זעט אויס ווי האר פארנט פונעם טיכל), דאס איז שוין אביסל „אהערגעשטעלט” (חס ושלום נישט „מאדערן”) כלפי דעם הוילן טיכל.
ערוואקסענע מיידלעך וועלן גיין אדער „צוזאמענגענומענער האר” אדער צעפ, אויף א וועג וואס קוקט אויס מער „שטעטעליש” און נישט לויט א מאדע. עס איז א בא'חן'טער פארצייטישער בילד צו זען אין אן ערב שבת אין מאה שערים ווי די מיידעלעך מיט צעפ און לאנגע באשיידענע שעסלען (קליידער), טראגן מיט א שטעטלישער תמימות אריבער געפלאכטענע חלות צום שכינה.
געווענדליך זענען די סארט אידן גענויגט צו „קנאות”, אנטי ציוניזם. דאס גיט צו אגב צו די אויסגעטינקייט פון די וועלטליכקייט, אדער „וועלטליכע אידנטהום”. א גאנצע ריי גאר פרומע מנהגים איז איינגעפירט ביי די אידן, בעיקר אין צניעות און אין „ענייני התבדלות” (אפגעשיידקייט פון יעדער פאפולערע מאדע אדער פירונג, אפילו פאפולערע פירונגען פון פרומע אידן). אבער אויכעט הלכה’שע פרומקייטן וועט מען טיילווייז זען ביי די סארט אידן, בעיקר אין כשרות, ווערים, שעטנז (דער ביבלישער איסור פון אויסמישן וואל מיט פלאקס).
סאטמארער זענען נישט די איינציגסטע צו פארמאגן „פארפרומטע” שיכטן. דאס זעט מען אויך גאר שטארק אין מאנסי וויזשניץ, און סקווירא, און אויף אביסל א קלענערער פארנעם אויך ביי אנדערע חסידות'ער. אבער עס איז נישט אזוי קענטיק ווי ביי די הייס קנאישע קרייזן. דארט זעט מען שוין נישט אזוי אפט קיין צעפ, טיכלען אדער שפיצלען ביי די ווייבער. „די אידישע שפראך” איז נישט אזוי עקסלוסיוו, אויכעט טראגן די מענער נישט קיין פלאכן הוט און באטייליגן זיך נישט אין קיין הפגנות, דעמאנסטראציעס. ביי די קנאים הייסט דאס שוין אביסל „פאר'וועלטליכט”.
א שטאפל ווייניגער אין פארמאכטקייט וועלן זיין די באלעבאטישע סאטמארער חסידים. אויך זיי זענען אנטי ציוניש, געווענדליך וועלן זיי האבן אביסל פרימערע צניעות און רעדן מער יידיש ווי באלעבאטים זייערס גלייכן פון אנדערע חסידות'ער (דאס ווענדט זיך שוין אין א משפחה און צי ער איז א „וויליאמסבורגער” אדער „בארא פארקער”), אבער בדרך כלל קען מען זיי צושטעלן צו די באלעבאטים פון די בעלזער חסידים, קלויזנבורגער, וויזשניצער. די אלע חסידות’ער פארמאגן מער היימישע באלעבאטים מיט מער פרומקייט רעגולאציעס, און מער „אהערגעשטעלטע” באלעבאטים, אמאל פלעגט מען זיי רופן די „רימלעס גלעזער” אידן.
באבאוו (באבוב) און גער, דא זעט מען שוין א חילוק צווישן די מענער זייט און די פרויען זייט, א באבעווער מאן וועט טאקע נישט אויסזען אזוי קאטשעלאביש (בכיוון געמאכט אויסזען נישט פערפעקט) ווי א גערער חסיד; ער וועט פארמאגן א קלאסישע צוזאמענגענומענקייט וואס איז א שטיקל פגם אין „היימישקייט”, אבער פארט זענען ביידע חסידות'ער גלייך מיט דער דראסטישער אונטערשייד צווישן די מענער און די פרויען, מען זעט גיין אויפן גאס א יונגערמאן מיט די פולער היימישער טראכט, צו איז עס א שטריימל, רעזשעוואולקע (א שבתדיקע זיידענע איבערראק איבער דער בעקיטשע), ווייסע ארויפגעצויגענע זאקן, מיט האלבע (אן בענדלעך) שיך (ביי די באבאווער), צו איז עס א ספאדיק, א צעפלויגענער בארד און פאות, און גערער שיך און זאקן (האלב ארויפגעריקטע זאקן), שפאצירט זיך נעבן א פרוי מיט א לאנגער מאדערנער שייטל, געפאסיקטער קליידל, אויסזעענדיג ווי א פראפעסערקע אין א קאלידזש.
דאן זענען פאראן די קארלינער, סלאנימער, און חב"ד'סקער. די מענער גייען שוין אביסל „מאדערן” כלפי די אנדערע חסידים, די פאות זענען אונטערגעשניטן אונטער די אויערן (ארץ ישראל'דיגע קארלינער זענען יא מער טראדיציאנעל מיטן לבוש), און די ווייבער כאטש זיי פארמאגן צניעות רעגולאציעס, זעען זיי אויס פארט גאנץ מאדערן, איבערהויפט די חב"ד'סקער. ביי די חב"ד'קער ווענדט זיך די פרומקייט שטאפל נישט אזוי שטארק אינעם לבוש, נאר מער אין א לעבן מיט טיפזיניגן פארשטאנד אין געטליכקייט. ביי אנדערע איז עס מידות אדער קדושה.
ענדליך צו דעם זענען פארהאנען די „אומאפהענגיגע” חסידים, גייען מיט א קראך הוט, מיט שיינע ברילן, און די פאות איידל געקניפט אונטער די אויער.
ביי שידוכים וועט זיך אנזען א גרויסער קפידה נישט „אויסצומישן” א העכערער שטאפל אין פרומקייט מיט א נידעריגער שטאפל. פרומקייט מיינט, פארשטייט זיך, דער “שם”, „לשון” און „מלבוש” — א היימישער נאמען, דער היימישער מאמע לשון, און א היימישער אנגעטועכטץ. דאס פאררופט זיך בעיקר ביי די פרויען לבוש. א „שפיצל” משפחה וועט חס ושלום זיך נישט משדך זיין מיט א „שייטל” משפחה. א „פראנט” (א קורצער שייטל טיילווייז איבערגעדעקט מיט א טיכל) וועט זיין כמעט פאררעכנט ווי א שפיצל. א „העט” (א לענגערער שייטל מיט א היטל) איז שוין א שטאפל „נידריגער”. די שפיצל „מיוחסות” וועלן זיך געווענדליך נישט משדך זיין מיט סיי וועלעכער „שייטל” אפילו א „פראנט” און אודאי נישט מיט א „העט”.
א הוילער שייטל, ווער רעדט נאך פון א לאנגער שייטל פון עכטע האר, דאס קומט אפילו אין וויסטן חלום נישט אין באטראכט. דאס זעלבע פארקערט, א „שייטל” משפחה, וועט באטראכטן די שפיצל אידענעס אלס צו פארפרומט אדער „סאטמאריש” (רוב שפיצלעך געפונען זיך ביי סאטמארער משפחות). אבער אויך צווישן די שייטל משפחות זענען פאראן אונטערשידן אין די לענג פונעם שייטל, און שידוכים ווערן געמאסטן לויט דעם.
וואס טוט א אידענע אדער אינגערמאן וואס וויל זיך אביסל מער „אהערשטעלן” אבער ער איז שטעקן געבליבן אין „זיין לבוש”? זענען פאראנען וועגן וויאזוי זיך צו באפיצן אפילו מיט דער באשטומטער לבוש. איז עס א יונגערמאן, וועט ער באארבעטן די פאות, זיך אנטון שיינע ברילן א.ד.ג. איז עס א פרוי וועט זי זיך ארומשפילן מיטן טיכל אדער שייטל עס צו מאכן אויסזען מער מאדערן.
ר' ירמי' דמן, אלט איבער די זעכציג און שוין מער ווי פערציג יאהר א חסידישער זינגער אויף יידיש, איז ווערט מע זאל אים באטיטלען „דער טאטע פון די היינטיגע יידישע נגינה”.
געבוירן ביי די „דמן” פאמיליע, אלע אויסגערופנע בעלי תפילות, זיין טאטע ר' איצ'ה, זיין זיידע ר' מרדכי, אלס קינד איז ירמי' שוין געווען באקאנט מיט זיין הערליכער קול. אבער נאך די חתונה האט ער ארויס געגעבן הונדערטער לידער און ניגונים וואס דערקוויקען אלע חסידים, זיי ווערן געזינגען איבראל.
זיין קול איז זיס, שטארק און חסידיש, ער קען דרייען מיטן קול ארויף און אראפ, זייער וואונדערליך. זיינע לידער אויף יידיש, מיט הערליכע גראמען, זענען פול מיט הארץ און לעבן, מיט ליבשאפט צו די תורה און צו השם, באגאסן מיט א פולן חסידישן חן.
ר' ירמי' איז אן עכטער חסידישער ייד, במלא מובן המלה, מיטן גאנצע טראסק, דעריבער ווערן זיינע ניגונים אנגענומען ביי אלע חסידים איבער דער וועלט. ער אליין איז געבליבן געטריי „בעלזא” בכלל, און צום בעלזער רבין בפרט.
ער האט צוגעזאגט פאר זיין רבין אז ער וועט קיינמאל נישט זינגען נאר ביי די טישען פון רביים און חסידישע פארברענגען, און ער האלט עס אן, ער זינגט נאר צווישין חסידים, נישט ערגעץ אנדערש.
אין די גלארייכע היסטאריע פון בעלזא חסידות, איז ניגונים און לידער, ספעציעל יידישע לידער, געווען זייער א קליינע זאך. ביי בעלזא רביים און „טישן” האט מען נישט געמאכט קיין גרויסע זאכן פון „ניגונים”. בכלל איז אין די ערשטע דרייסיג יאר נאכן וועלט קריג, כמעט נישט געווען קיין נייע הארציגע לידער אויף יידיש ביי חסידים, אלע לידער זענען געווען פון „דער אלטער היים”. אפילו וויזשניצער און חב"ד חסידים, וואס האבן זיך יא אויסגעצייכנט מיט ניגונים, עטליכע פון זיי אויף יידיש, איז אבער נישט געווען אזא זאך ווי א „נייער ניגון” אויף יידיש.
דאס אלעס איז געווען ביז ר' ירמי' דמן האט איבערגענומען דאס „היכל הנגינה”, אויפן באפעל פון זיין רבי'ן דער בעלזער רבי שליט"א, און ער האט דערמיט געברענגט א רעוואלאציע אין די חסידישע וועלט פון נגינה, וואס האט געטוישט דעם סטיל ביי אלע חסידות'ן אין דער וועלט.
מיט אים האט מען צוזאמענגעשטעלט א קאפעליע, א גרופע זינגער, ווי משה (מונה) ראזענבוים און הרה"ח ר' יוסף צבי ברייער, זיי פירן אן די ניגונים ביים טיש פון בעלזא שוין איבער פערציג יאר, און אזוי איז איבערגעדרייט געווארן פון א חסידות וואס האט גארנישט געזונגען, צו א חסידות וואס איז פול מיט נגינה אויפן העכסטען פארנעם!
אזוי ווי אלע חסידישע יידישע זינגער האט ער א סך געבויעט זיינע יידישע לידער אויפן „זיידע‟ פון די חסידישע זינגער — יום טוב עהרליך. ער האט שוין איבערגעזונגען א סך לידער פון אים, אויף זיין אייגענעם שניט, אויף די סי-די „ערליכע ניגונים”, אבער ער האט „איבער'געאנדערשט” עטליכע פון זיינע באקאנטע לידער, וואס אויף דעם קען מען אים קריטיקירן.
זעט ווי ירמי' דגן בייט די ווערטער פֿון יום טוב עהרליך.
אט איז דאס אריגינעלע ליד פון יום טוב עהרליך
און אט איז ווי ירמי' דמן האט עס געטוישט:
עס זעט אויס אז ווי מען רעדט פון עפעס וואס איז נישט אזוי שטארק פרום לויט זיין מיינונג, טוישט ער עס.
ביי דעם באקאנטען ליד פון „יאקאב”, זינגט ר' יום טוב ערליך אזוי:
איך האב א טאכטער יונג און שיין, איך וועל דיר געבן פאר א כלה = דו קריגסט די שענסטע כלה אין דער וועלט = מען פירט שוין די כלה מיט גליק = אויבן אן עס זיצט די כלה
ר' ירמי' דמן זינגט דאס אזוי:
איך האב א טאכטער יונג און פיין, ס'איז פאר דיר א שיינע שידוך = דו טוסט די שענסטע שידוך אויף דער וועלט = מען גייט שוין צו די חופה מיט גליק = אויבן אן עס זיצען אלע
ביים באקאנטן ליד „רחל רבי עקיבא'ס פרוי” זינגט ר' יום טוב ערליך:
אין די מיידל, פיין און איידל = ער געפינט ביים מיידל חן = און זיין ווייבל, ווי א טייוועל = האט ר' עקיבא, זיין פרוי דער ליבער.
ר' ירמי' דמן זינגנט עס אזוי:
און די טאכטער אויכעט ער = א שידוך זייער שיין = און זיין בני בית, מלא חיות = האט ר' עקיבא, דער ראש ישיבה
גאר מערקווערדיג איז ביי די לידער פון חבלי משיח „איך פאר אהיים”. ר' יום טוב עהרליך וואס איז באקאנט מיט זיינע שארפע שטעלונגען קעגן די יידישע מדינה, זינגט פארוואס מען האט נישט געקענט פארן קיין ישראל נאכן וועלט קריג:
און אז מען ווערט קראנק אמאל = שרעקט מען זיך אריין גיין אין א שפיטאל
ר' ירמי' דמן וואס געהערט צום בעלזא, וואס זענען נישט שארף קעגן די יידישע מדינה, נאר זענען א טייל פון די מדינה, האט דא איבערגעטוישט, פארוואס מען האט נישט געקענט קומען וואוינען קיין ישראל נאכן וועלט קריג:
די אראבער איבעראל = פרנסה שוואך, מען שטייט דאך דארטן זייער שמאל.
לויט מיין מיינונג איז עס נישט ריכטיג, אויב ער זינגט דאס ליד פון ר' יום טוב עהרליך, דארף ער עס לאזן, נישט פרואוון זיין "פרומער" פון אים.
ר' ירמי' איז אויך א ראש ישיבה, ער פארנעמט זיך מיט חינוך אין די בעלזער ישיבות אין טלז-סטון, ער נוצט אויס זיין כח הנגינה צו ציען און דערהייבן נפשות ישראל אויפן ריכטיגן וועג. זאל אים השם געבן כח און מח ווייטער אנגיין מיט הצלחה!
עס איז קיין ספק נישט אז וויליאמסבורג איז היינט צוטאג די קרוינשטאט פון יידיש. וויאזוי מעסט מען אזא זאך?
לאמיר כאפן א בליק וועלעכע מקומות זענען די מערסט אידיש רעדענדיגע.
אין דער חרדישער וועלט זענען פאראן דריי שטארקע יידיש רעדנדיקע צענטערס: ירושלים, אנטווערפן, און וויליאמסבורג. יידיש ווערט טאקע גערעדט אין נאך מקומות, אבער ס’איז דארט אדער אן א כאראקטער, אדער אונטער דער השפעה פון אט די דריי צענטערס.
למשל דער אידיש פון די לאנדענער חסידים איז אדער ארץ ישראל’דיג, אדער וויליאמסבורג’דיג, אדער אנטווערפעניש, דאס ביסל לאנדאנישקייט אינעם אידיש איז צו ווייניג עס צו באקרוינען אלס א זעלבסשטענדיגער כאראקטער. ביי די לאנדאנער פרויען למשל וועט די אידיש יא פארמאגן אן אייגנארטיגער “קווינישער” כאראקטער, אבער מער אלס א צווייטע שפראך צו ענגליש און נישט אלס עיקר שפראך.
בני ברק פארמאגט אויך א סך אידיש, און אביסל ווייניגער “ענג” ווי דער ירושלים’ער יידיש. דער יידיש דא איז אבער אויך אן כאראקטער, און, איז בכלל נישט די שפראך פון פרויען אדער אין שטוב פון אמתע בני ברק’ער, נאר גיכער ביי ירושלימי משפחות וואס וואוינען אין בני ברק.
א שטיק צייט צוריק בין איך געווען אין אזיע ווי א „רב המכשיר”, געגעבן א הכשר אויף א געוויסן פראדוקט.
ויהי היום, איך האב געדארפט איינער זאל מיך העלפן ביים הכשר געבן. דאס מוז זיין איינער וואס האט א הלכה ווי א „ייד”, האב איך איינעם אויסגעקליבן. שפעטער ביינאכט אין שול ביי מנחה-מעריב, קומט צו מיר א ייד מיט א זאק טענות, הלמאי, איך האב גענומען יענעם צו העלפן געבן א הכשר, ער גייט דאך אן א קאפל, אן ציצית, קוים וואס ער היט פסח אדער יום טוב, מען דערקענט נישט אויף אים אויסערליך ער איז א ייד, ווען נעבן אים איז געשטאנען א ייד מיט „אלע שמונה בגדים”, מיט א יידישע פאמיליע, פירט זיך שטארק יידיש. נו, פארוואס פארלאז איך זיך מער אויף א „שוואכן ייד”?, טאקע א שטארקע פראגע. איך האב אים נישט געוואלט ענטפערן, אבער איך וועל ענטפערן אין „פארווערטס”, מיט א דערקלערוננג.
די גרויסע פראגע איז: ווער איז אַ ייד?
אין דער חסידישער וועלט וועט מען זאגן: אויב ער היט אלע מצות פון דער תורה איז ער א ייד. אין דער יידישער מדינה וועט מען זאגן: אויב מען איז א פייערדיגער ציוניסט, איז ער קוואליפיצירט צו זיין א ייד. אין דיר אלגעמיינער וועלט וועט איר הערן, אויב איינע פון זיינע זיידעס-באבעס איז א ייד, אפילו לויטן דין ווערט ער נישט פאררעכנט ווי א ייד, באלאנגט ער צום יידישן פאלק. ביי יידישיסטן וועט מען אפשר זאגן, איינער וואס רעדט א פליסיגן יידיש איז א ייד. אבער אזוי ווי איך גיב א הכשר, איך בין א פרומער ייד, וועל איך אננעמען א ייד איז, וואס דער דין און הלכה מאכט איינעם א ייד, איך וועל נאכקוקען אין גמרא, רמב"ם, און שולחן ערוך, וואס זיי האלטן ווער עס איז א ייד, און לויט דעם וועל איך באגרינדען איינעם'ס יידישקייט.
יעדעס פאלק, נאציאן, גלויבן, גרופע, האט „א רויטע ליניע” וואס מאכט אפ, ווער עס געהערט צו איר און ווער נישט, קאמוניזם צו דעמאקראטיע, א קריסט צו א מוסלעמענער, א פרידליכער גרופע אדער אן אייסוס'ניק. עס איז דא עפעס וואס צייכנט אפ ווער איז פאסיג צו געהערן צו דער גרופע. די זעלבע מיט יידן, די תורה מאכט אפ ווער עס איז א ייד און ווער נישט. אפגעזען ווי שטארק מען וויל איינער זאל זיין א ייד.
די תורה איז אן „עץ חיים היא למחזיקים בה” (משלי ג, יח), עס איז א בוים פון לעבן פאר די וואס כאפן עס אן. פונקט ווי א בוים האט א הויפט-שטאם, א הויפט ווארצל, דערנאך עטליכע ווארצלען, עס האט אויך צווייגן, בלעטער, פרוכט, און א צוים ארום דעם בוים, צווישן די צווייגן זענען פאראנען דיקע און שטארקע, שוואכע און גאנץ שוואכע. די זעלבע איז די תורה, עס האט זאכן וואס זענען א שטאם-ווארצל, דאס איז אמונה, גלויבן אין גאט, דערנאך האט עס ווארצלען, דערנאך צווייגן, בלעטער, דערנאך בלויז תקנות וואס חז"ל האבן מתקן געווען, באשיצען אז די תורה אליין זאל נישט בארירט ווערן. וואס כאטש אין היטען די תורה איז אלץ וויכטיג, אבער עס ווערט פאררעכנט ווי א קליינע צווייג.
ווען א מענטש איז עובר אויף דער תורה, אפילו אויף די גרעסטע הארבסטע זינד, צוליב זיין אומבאקאנטשאפט פון דעם יידישן געזעץ, אדער ער ווייסט יא, דאך צוליב זיינע גלוסטונגען צו זאכן וואס די תורה האט פארווערט, אפילו ער ווערט אנגערופען „פושע ישראל”, מיט דעם אלעם פארלירט ער נישט דעם נאמן „ייד”, ער האט א חלק אינעם יידישן פאלק, אין גן עדן און אין עולם הבא, רוב מאל איז ער לויט דער הלכה א פולשטענדיגער ייד.
ווען דער מענטש אבער גלייבט נישט אין גאט, ער גלייבט נישט וואס „א ייד מוז גלייבן”, דאן ווערט ער אויסגעשלאסן פון כלל ישראל אינגאנצען, ער ווערט נישט פאררעכענט ווי א איד, לויטן געזעץ פון גמרא, רמב"ם, שולחן ערוך, איז ער פונקט ווי א נישט-איד.
וואס זענען די זאכן וואס „א ייד מוז גלייבן?”
דאס זענען די דרייצן עיקרים „אני מאמין'ס”, וואס דער רמב"ם שרייבט אין זיינע ספרים, אויב גלייבט מען דערין — אפילו ער טוט נישט קיין שום מצוה, אפילו ער גייט אן א קאפעל, האט נישט קיין ציצית, די פרוי פירט זיך נישט יידיש — איז „ער-זי” א הונדערט פראצענטיגער ייד. אבער אויב ער גלייבט נישט אין גאט און אין די דרייצן עקרים, אפילו ער טוט אלע מצות, איז ער נישט ווערט מען זאל אים ארייננעמען אין כלל ישראל.
האלץ, סיי זיין אויסזען, סיי זיין ריח, פארמאגן א באזונדערן חן. עס פארמאגט א ספעציעלער צויבער וואס איז אודאי נישטא אין פלאסטיק, אבער אויכעט נישט אין אזעלעכע נאטירליכער מאטעריאלן ווי שטיינער, מעטאלן, לעדער אדער סחורה. האלץ פארמאגט א זעלטענעם געשמאק וואס איז מהנה דעם הארץ און נשמה.
ווען מען קומט אריין אין אן אפרו-סטאנציע אינמיטן וועג און די סטאנציע איז געבויט פון האלץ איז דער אפרו אן איינגענעמער איבערלעבעניש. דאס זעלבע מיט א טעאטער, שיל אדער טעמפל. א שיל געבויט פון האלץ האט אן אנדערער טעם. האט איר שוין געפרואווט גיין אין א פארצייטישע קרעטשמע אדער בודקע געמאכט פון האלץ? מען קען זיך צעגיין פון בלויז דעם ריח פונעם האלץ, עפעס א ווארימקייט און מלא טעם נעמט ארום. אפילו הילצערנע טעלערס און לעפל גיבן עפעס א היימליכע ווארימקייט. אן אויווען געהייצט דורך האלץ איז א סך בעסער ווי אן אויווען פון קוילן אדער גאז. וויין געהאלטן אין הילצענע פעסער פארמאגט דעם „האלץ טעם”. צי עס רעדט זיך פון הילצערנע כלים, פון פשוט’ע געפעס צו טייערע אויסשניצונגען, אז עס איז פון האלץ איז עס עפעס וואס גייט אריין אין די ביינער.
אפילו ביים נגינה קלאנג קומט דער האלץ-חשיבות אריין. ס'איז א גאנצער עסק צי דער פלייט און קלארינעט איז געמאכט פון „האלץ” אדער בלויז פון פלאסטיק אדער אייזן. ווער רעדט פון א פידל, דא איז האלץ דער אתרוג אליין! אויך א רעקארדירונג סטודיא פון „עכטע האלץ” האט עפעס א ספעציעלער חשיבות.
הכלל, האלץ איז שוין גארנישט דער „קלאץ” ווי די פויערן און ארבעטערס מאלן אים אויס. האלץ איז א גאר איידעלער און אינספערירנדער מאטעריאל. פארשטייט זיך אז עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן האלץ און האלץ אבער דער צד השווה איז די איינגענעמקייט און חן וואס עס פארמאגט (כל זמן עס ווערט נישט גענוצט צום שלעכטן).
לאמיר כאפן א בליק אין דער אידישער און אלגעמיינער ליטעראטור און קולטורן ווי מען זעט אז האלץ האט פארדינט איר ריכטיגע אפשאצונג.
דער משכן פון משה רבינו אין מדבר האט געדארפט פארמאגן פארשידענע מיני לעדער, פיינע מעטאל און — האלץ. האלץ דארף מען וויסן איז נישט גרינג צו געפינען אין א מדבר, האט זיך אבער געפאדערט האלץ פאר די ברעטער, טאקע געפארבט מיט גאלד — אבער פארט האלץ. פארצייטישע קעניגליכע פאלאצן, אפילו אין שטיינערדיגע קלימאטן, זענען געבויט געווארן פון האלץ, דאס זעלבע מיט טעמפלען. די אור אלטע עגיפטער האבן געשיקט זייערע קנעכט צו מרחקים צו לבנון דער לאנד פונעם „ארז” האלץ, די עגיפטער האבן געטון אלעס כדי צו קענען בויען זייערע טעמפלען און פאלאצן פון דעם גוטן קוואליטעט האלץ, מיטל מזרח לענדער האבן זיך געשלאגן איבער דעם האלץ אין לאנד אדער געצאלט שווערע שטייערן צו קריגן די לעבאנעזער האלצן שניידערס. אויך די פארצייטישע יאפאנעזער האבן געבויט זייערע טעמפלען דווקא פון האלץ.
אין תנ"ך זעט מען אז דוד המלך מיט זיין זון שלמה האבן זיך געבויט פאלאצן פון האלץ, מען זעט דארט די באגריפן ווי „בית ארזים” און „בית יער הלבנון”, א הויז וואס האט געגעבן דעם איינדרוק פון אן ארזים וואלד צוליב אזויפיל הילצערנע זיילן. אויך דער בית המקדש איז געבויט געווארן אויפן מוסטער, שטיינער פון אינדרויסן און פון אינווייניג אינגאנצן האלץ, אויך דא איז עס געווען געפארבט מיט גאלד אבער האלץ בלייבט האלץ מיט איר וואונדערליכן עפעקט.
ווי עס שטייט געשריבן: „און שלמה המלך האט זיך גענומען בויען די אינווייניגסטע ווענט פונעם בית המקדש, מיט ברעטער פון צעדער האלץ פון די ערד פונעם הויז ביז די ווענט ביים באלקן האט ער באדעקט מיט האלץ. און ער האט באדעקט דעם ערד פונעם הויז מיט ברעטער פון ברושים האלץ. און צעדער האלץ אינווייניג אינעם הויז א געשניץ פון קנעפ און געעפענטע בלומען, אלעס פון צעדער האלץ קיין שטיין האט זיך נישט „אנגעזען”.
אויך דער מזבח, די כרובים און די טירן זענען געווען געמאכט פון פארשידענע מיני האלץ.
צו וואס ניצן האלץ אז מען קען ניצן שטיינער און אנדערע מאטעריאל וואס איז מער בנמצא אין די געגנטן ווי האלץ? האט עס געדינט אינסולאציע צוועקן? מעגליך דאס אויכעט! אבער עס איז מסתבר אז מען האט געוואלט עפעס מער פון האלץ און טאקע דוקא דאס וואס האלץ איז אומשטאנד צו אינספירירן דעם מענטשן.
אויכעט ביי כלי זמר איז שוין גאנץ אנערקענט געווען די שיינקייט פון א כלי געמאכט פון ריין האלץ. די משנה דערציילט אז די פלייט פון משה רבינו האט געמאכט א גאר שיינעם קלאנג. ווען מע האט זי איינמאל באדעקט מיט גאלד איז איר קלאנג שוין נישט געווען אזוי שיין.
אויך ביי געבעקס ווייסן אלע אז מצות און בייגל זענען די געשמאקסטע ווען עס איז געבאקן אין אן אויוון מיט האלץ.
די ספעציעלקייט פון האלץ האט נישט איבערגעהיפט די וועלט פון מיסטיק. א שטארקער קשר איז דא צווישן טייל שאמאנען-דינעריי מיט האלץ, ווי למשל טייל אמעריקאנער און סיבירישע שאמאנען זענען מקפיד צו ניצן בלויז האלץ פאר די פויקן וואס מע ניצט אין די צערעמאניעס פאר מיסטישע סיבות.
איבערהויפט ביי פייער און ברענשטאף זענען טייל שאמאנען מקפיד אויף האלץ, ספעציעלע סארטן לויט דער טראדיציע, כדי צו פארטרייבן שלעכטע כוחות, ווי די שלעכטע ווינטן און שלעכטע לופט. אנדערע ניצן פארשידענע סארטן האלץ פאר סגולות, יעדער סארט האלץ פאר אן אנדערער סגולה. זיי גלויבן אז עס איז פאראן האלץ מיט מענערישער ענערגיע און פאראן האלץ מיט פרויערישער ענערגיע.
צום שלוס וועלן מיר ציטירן א שיין לידל איבערגעזעצט פון שפאניש, וואס ברענגט ארויס די פילפארביקייט און פאעטישע אויסדרוקבארקייט פון האלץ. דאס לידל פארגלייכט האלץ צו קערפערליכע ארגאנען און געפילן. (לכתחילה — א ליבע ליד).
פאראן האלץ טונקל און טיף גלייך צו אויגן און האר
פאראן האלץ ווייכע און ליכטיגע גלייך צו הויט און א שמייכל
פאראנען האלץ הארטע און שטיקישע גלייך צו פיס און די פולקעס
פאראנען האלץ נאסליך און רויטליך גלייך צו די ליפן און צונג
פאראנען האלץ דופטיגע און לעבעדיגע גלייך צו דער גערוך פון א לעבעדיגן קערפער
פאראנען האלץ מיט הערליכע קלאנגען גלייך צו די קלאנגען פון א ראמאנטיש פארל
פאראנען האלץ קלאגעדיגע אין א שטורעמדיגער נאכט ווי א יאָמערדיג ווייבל וואס זיצט אין טרויער
פאראנען האלץ מיט אן אומפארגעסליכן גערוך ווי א געליבטע פרוי וואס לאזט זיך נישט פארגעסן אויף אייביג
ווי ביי אלע יידן, זענען חסידים מקיים די מצוה צו געבן עסן פאר א גאסט און פאר אן ארימאן. היינטיגע צייטן ווען אלעס אין דער וועלט האט זיך געביטן, האט זיך די מצוה אויך געביטן לויט די היינטיגע וועלט. נו, האבן די חסידים אויך איבערגעשלייערט די מצוה לויט די היינטיגע צייטן.
אמאל ווען א ייד איז אנגעקומען אין א שטעטעלע האט מען אים גלייך געגעבן טרינקען און עסן, אומזיסט אן קיין שום פראגע, נישט געקוקט צי ער איז געווען אן "ארחי פרחי" אן ארימער שלעפער, צו א בכבוד'דיגער בן תורה, א סוחר, אן עושר, אן ארבייטער. געוואוסט האט מען אז דער ייד קומט פון א לאנגן וועג, ער האט נישט געגעסן צו דער זאט א לאנגע צייט.
אין שטאט אליין, איז געווען דער מנהג אז יעדער האט געגעבן פארן ארימאן פון זיין אייגענעם עסן וואס ער האט צוגעגרייט. רוב מאל איז געווען א "גבאי צדקה" וואס האט צוזאמענגענומען אלע סארט מאכלים וואס מען האט צוגעגרייט, עס צעטיילט פאר די ארימע און נויט באדערפטיגע משפחות, יעדן טאג אדער ערב שבת.
היינטיגע צייטן איז דאס נישט אזוי. איר באקומט פאר א דאלאר א סענדוויטש, אדער עפעס איבערצובייסן, יעדער קען צוקומען צו כשר'ס איבעראל. מיט דעם אלעם איז דא אין יעדע אידישע געגענט "צדקה ארגאניזאציעס" וואס זארגן אז יעדער זאל האבן צו עסן צו דער זאט. ווי למשל די "עזר למזון", וואס חשובע יוגנעלייט פירן אן, וואס לייגט יעדע וואך אריין געלט אין דער גראסערי קאנטע פון אן ארימאן. אויב א ייד אין ברוקלין וועט באמערקען א גאסט אדער אן ארימאן וואס האט נישט וואו צו עסן, וועט ער זיך פרייען ביז גאר ארייננעמען אים פאר א סעודה אין זיין שטוב.
די באקאנטע ארגאניזאציע "המשביע" האט אויפגעמאכט טירן אין אלע עקן פון ברוקלין, ווי מען גיט יעדן טאג צו עסן פאר יעדען מענטש וואס קומט נאר אריין, פון אלעם גוטען, אין א בחינה פון "כל דכפין ייתי וייכול".
אין יידישע געגענטער אין ניו יארק, אינמיטן די וואך, וועט איר טרעפן אין יעדע געגענט שפייז געשעפטן, גראסעריס, בעקערייען, רעסטאראנען, וואס זענען שוין באקאנט פאר די "ארץ ישראל יידן", וואס מען קען דארט באקומען אומזיסט צו עסן א גאנצן טאג. אויך איז דא אין יעדן בית המדרש ביי חסידים איבער די לענג און ברייט קיכלעך און קאווע.
און אויף שבת? עס איז וואונדערליך צו זען ווי אין יעדע געגענט איז דא נישט בלויז איינס, נאר עטליכע ארגאניזאציעס, וואס טיילן גאנצע'טע שאכטלען עסן, ווי חלות, וויין, פיש, פלייש, פרוכט, גרינצייג, קארטאפל — און נאשערייען פאר די קינדער.
נעמט א שטייגער די באקאנטע ארגאניזאציע "תומכי שבת" אין בארא פארק און פלעטבוש, וואס טיילט אויס יעדע וואך הונדערטער "שפייז פעקלעך" אויף שבת און עס בלייבט דערפון אויף א גאנצער וואך, אויפגעשטעלט דורך דעם לעגענדארן גרינדער און פירער הר"ר יהושע צבי הערשקאוויטש ז"ל. פון א גארנישט, אן געלט, אן קיין שום "חסידות" אונטער זיך, האט ער באוויזען אז א יחיד זאל טיילן יעדער וואך איבער פינעף הונדערט שבת פעקליך. חוץ דעם ווערט אויסגעטיילט "וואטשערס" פאר הונדערטער משפחות, וואס זיי קענען נעמען פאר ביליג, פיש–פלייש, אלע גראסערי זאכן, פון די "כולל גראסעריס" [ספעציעלע ביליגע שפייז געשעפטען].
איך געדענק איינמאל בין איך געזעצען מיט אים אין זיין ביורא, דארט איז אויך געזעסן א מיליאנער וואס גיט א סך געלט פאר "תומכי שבת". קומט אריין א פרוי, שטאמלט ארויס בלויז פיר ווערטער, "איך דארף אויף שבת", אן קיין שום שאלות האט מען איר איינגעשריבן צו באקומען א פעקל. פרעג איך דעם מיליאנער, אפשר דארף זי נישט? אפשר האט זי יא, זי זאגט נאר אז זי דארף? זאגט מיר דער מיליאנער, איך בין גרייט אז מען זאל שיקען פאר צוואנציג יידען וואס דארפן נישט, אבי צום סוף זאל אנקומען פאר דעם איינעם וואס דארף עס יא!
אין וויליאמסבורג איז געווען א באקאנטער "צדקה–איד" רבי אברהם מרדכי פאלאטשעק ז"ל וואס האט געווידמעט זיין גאנץ לעבן ארום גיין נאך געלט, בייטאג און ביינאכט, און דערפון צוזאמען געשטעלט "שבת פעקלעך". יעדן דאנערשטיג אינמיטן נאכט, האט מען געטראגען פאר צענדליגער משפחות "שבת פעקליך". זיינע קינדער טוען דאס זעלבע ביז היינט. אויך איז געווען דער איש החסד, דער סאטמארער חסיד ר' שלום לויפער ז"ל, וואס פלעגט טיילן פיש און וויין פאר יעדן ייד וואס איז געקומען בעטען. זיין הויז אויף ראדני סטריט נעבן סאטמאר בית המדרש, איז געווען און איז נאך היינט באקאנט ווי אן אדרעס פאר "פיש לכבוד שבת" אומזיסט. היינט טוען עס נאך א סך אנדערע. אין מאנסי און אויך אין קרית יואל-מאנרא איז דא די באקאנטע צדקה חסד "עזר לשבת".
יעדער איינער וואס קלינגט אריין און זאגט בלויז די ווערטער: איך דארף א פעקל אויף שבת, וועט ער גלייך באקומען א פעקל וואס זאל זיין גענוג אויף שבת און בלייבן דערפון אויף די קומענדיגע וואך. אפילו ווען ער אליין רופט נישט, נאר א צווייטער וועט זאגן: דעם איד אויף יענער גאס אויף יענעם אדרעס, פעלט צו עסן, וועט מען אים צושיקען צו עסן אויף שבת, אן קיין שום שאלות.
נו, זאָג מיר: מי כעמך ישראל — ווער איז געגליכן צום יידישן פאלק?
איך וויל זיך דא אפרופן אויפן ארטיקל פון מרים שמולעוויטש-האפמאן, „מײַן מענדל‟.
„מיין" טייערער מענדל, דיינע פראגעס זענען זייער שטארק, איך פארשטיי דיין ווייטאג, עס איז שרעקליך וואס איך האב געטוען צו מיין באליבטע פאלק, קיין שום פאלק האט דאס נישט מיטגעמאכט.
קודם וועל איך קלאר שטעלן וואס איך שרייב אין מיין תורה: יידן זענען מיין פאלק, איך האב אייך ליב ווי א טאטע זיין קינד, איך וועל אייך קיינמאל נישט פארגעסן, איך היט אייך, איך בין דער „שומר ישראל" ביזן סוף פונעם גלות ווען עס וועט קומען די גאולה. דאן וועט זיין „לתקן עולם במלכות שד-י", די וועלט וועט באקומען איר תיקון, יעדער וועט איינזען: „כי לה' המלוכה", גאט איז דער מלך ישראל וגואלו [דער יידישער קעניג און איהר אויסלייזער].
„מיין מענדל", די טירן פון גן עדן איז אפן פאר דיר, ביסט א צדיק גמור, פאר אלע וואס האבן מיטגעמאכט דעם ביטערן קריג, איז נישטא קיין גזר דין, איר זענט ריין ווי שניי. די בת קול שרייט: פתחו שערים ויבוא גוי צדיק שומר אמונים.
אבער אז דו פרעגסט וועל איך דיר יא זאגן.
אלס א חסיד ווייסטו אז דער תכלית פון אלע יידן איז זיך צו דערנענטערן צו גאט, היטען זיין תורה, מקיים זיין די תרי"ג מצות. פאר דעם האב איך באשאפען די וועלט, פאר דעם האבן איך אייך געשענקט די תורה, פאר דעם האלט איך אויף די וועלט.
איך האב אייך געגעבן מיין חכמה, די יידישע תורה, איך האב דארט באשריבן פינקטליך אלעס וואס איך וויל פון מיין פאלק, וויאזוי איך פיר די וועלט, וויאזוי יידן קענען ניצול ווערן פון אלדאס שלעכט.
מיין ערשטע ווארט צו אייך איז געווען: „אנכי", איך בין אייער גאט, די גמרא גיט צו פארשטיין דאס ווארט א'נ'כ'י' מיינט: א'נא נ'פשי כ'תבית י'הבית, גאט זאגט, איך האב אפגעשריבן מיין שכל אין די תורה.
דער „עם נבון וחכם" האט געכאפט די תורה מיט צוויי הענט, געשריגן „נעשה ונשמע", זיי זענען דערמיט געווארן באהאפטען צו מיר, איך האב אויפגעמאכט מיין מעיינות החכמה [קוואלן פון קלוגשאפט], עס געגאסן ווי א קוואל וואסער, איך האב אייך געגעבן א „תורה שבכתב" פיר און צוואנציג ספרי תנ"ך, און „א תורה שבעל פה", זעכציג בענדער ש"ס, ווי אויך וואונדערליכע מדרשים אן א שיעור. ספרים און ביכער וואס פילן אן טויזנעטער פאליצעס, אויך חכמים אויסערגעווייליכע, אנגעהויבן פון די פערציג מקבלי התורה פון משה רבינו ביז הלל הנשיא, דערנאך רבי עקיבא, רבן שמעון בן יוחאי, דער רמב„ם, דער האר"י, דער בעל שם טוב, און נאך צענדליגער טויזענטער.
„מיין טייערער מענדל", ווען איך וואלט ווען נישט אין דעם תורה באשריבן פינקטליך פארוואס איך האב געטון אזא שרעקליכע זאך פאר מיין פאלק, ווען איך זאל ווען דאס טון פלוצלונג אן קיין שום מעלדונג פריער אז איך גיי עס טוען, פון איין מינוט אויף די צווייטע, ווען איך זאל ווען נישט שרייבן הונדערטער יארן פאר דעם, פינקטקליך מיט אלע דעטאלן, וואס עס גייט פאסירן מיטן עם הנבחר, דאן ביסטו גערעכט, וואלטן דיינע טענות געדארפט א תירוץ, איך וואלט ווען זיך נאכמאל באוויזען אויפן בארג סיני אבער אנדערש וואו און געגעבן צו פארשטיין פארוואס איך האב עס געטון.
אבער עס וואונדערט מיך, איך פארשטיי אפילו נישט פארוואס איך מוז דיך ענטפערן יעצט, ווען איך האב עס דיר געשריבן זייער קלאר. עפעס מאכסט זיך ווי די פארשטייסט נישט וואס מען רעדט צו דיר שוין טויזענטער יארן? איך האב דאך געשריבן פינקטליך „שווארץ אויף ווייס", אלע פאסירונגען מיטן יידישן פאלק, פון ווען איר זענט אריין אין ארץ ישראל ביז איך וועל אייך שיקען משיח.
„מיין טייערער מענדל", די תורה איז א „וועלט מאפע", עס איז דאך מקוים געווארן אלעס וואס עס שטייט דארט, עס שטייט דארט אז דער בית המקדש וועט חרוב ווערן, איר וועט גיין אין גלות און וואס עס וועט געשען מיט אייך אין גלות, זעסטו דען נישט אז אלעס איז מקוים געווארן וואס איך האב געשריבן? זעסטו דען נישט אז די חכמים אין גמרא האבן פינקטליך געזאגט וואס עס וועט געשען מיט אידן אין די צייטן פון „עקבתא דמשיחא". נו, וואס פאר א פראגעס האסטו? מאך אויף די ספרים, לערן די תורה.
דו ווילסט פארשטיין? ווייסטו זיכער אז צו פארשטיין געטליכקייט דארף מען לערנען זיין תורה הונדערט און איין מאל, צו פארשטיין עפעס פון גאט דארף מען כאטש איינמאל אין לעבן לערנען גאנץ תנ„ך מיט די מפורשים, איינמאל אין לעבן לערנען דורך די זעכציג מסכתות מיט רש"י תוספות און אלע ראשונים, איינמאל אין לעבן דורך לערנען מוסר ספרים, חסידישע ספרים, וואס גיבן צו פארשטיין מיין חכמה און וויאזוי איך פיר די וועלט.
ביטע לערן די תורה, וועסטו פארשטיין וואס איך וויל, וועט דיר ליכטיג ווערן אויף אלע דיינע פראגעס!
דעם ארטיקל שרייב איך בלויז צו די וואס זענען באקאנט מיט דעם וואס עס מיינט „אן אמעריקאנער תפיסה”, אויב האט איר קיינמאל נישט באזוכט א תפיסה, וועט איר נישט פארשטיין.
אלס א ייד וואס ס'טוט מיר וויי ווען א צווייטער איז אין צער, גיי איך אמאל באזוכען יידן אין דער תפיסה אין ניו יארק, איך וויל האבן מיטלייד. תפיסה איז א שרעקליך פלאץ, דער מענטש ווערט דערנידערט ערגער ווי א חיה, ער איז נישט א מענטש נאר א נומער, ער פארלירט זיין זעלבסט ווירדע. פארגעסט פון ליכטקייט.
איך האב א סך געהערט פונעם חסידישן ערשטען דור אין אמעריקע, ווען זיי זענען געקומען אַהער, זענען חסידישע מיידלעך און פרויען געגאנגען זען יידישע מואוויס. עס האט זיך אפגעשטעלט אינגאנצן.
היינט צו טאג עקזיסטירט דא אן אייזערנע וואנט צווישן חסידים און די יידישע שפילן. ווי שיין און אינטערעסאנט זיי זענען, וועט מען פון צענדליגער טויזענטער חסידישע פאמיליעס, נישט טרעפען דארט נאר פינף אדער צען באהאלטענע, אדער עטליכע יונגע געוועזענע חסידים.
איך וויל זיך אפרופן אויף הערשל גלעזערס ארטיקל: "ר' נחמן האָט קיין מאָל נישט גערופֿן זײַן היים ברעסלאָוו".
יידיש אלס א שפראך איז באשאפען געווארן "אינטערנאציאנאל". יעדע מדינה האט זיך דערין זיינע אויסדרוקן. מען קען נישט אפמאכן א כלל אויף יעדן ווארט אין דער יידישער שפראך. כאטש מען וויל זייער שטארק דאס טאן איז עס ווערטלאז. אין אונגארן האט מען גערופען דאס שטעטל "בראסלוב" און אזוי רופט עס אן דער ערשטער סאטמאר רבי יואל טייטלבוים אין זיין ספר "ויואל משה" (ח"ב סי' ק"נ).
איך קען נישט זיין קיין פוסק ביי וועלכן נאמען עס אנצורופען. וואס וועט שוין זיין אז איך וועל יא ארויסזאגן דעם פסק, וועט מען מיך דען הערן? דער פאקט מיט אונזער יידישער שפראך, איז: דער שפראך-רעדער פארעמט אויס די שפראך. עס קענען קומען פראפעסארן, יידיש-שפראך געלערנטע, זאלן זיי אויפצייגן פון שכל, פון קבלה, פון מסורה, פון די תורה, אז דאס ווארט איז נישט אויטענטיש, אויב דער המון עם רעדט עס ארויס אזוי, וועט עס אזוי בלייבן.
עס איז וואויל באקאנט די גוטע עסן פון יידן ביים שבת-טיש. סתם יידן וועלן עסן אלעס וואס איז גוטס, וואס עס לאזט זיך. ביי חסידים איז מען אבער מקפיד צו עסן די זעלבע מאכלים וואס ביי יעדער אנדערער חסידישער שבת-סעודה. אויב וויל מען געבן עפעס אנדערש, קען אן עקסטרעמער חסיד ווערן בייז. דערפאר וועל איך פארציילן אין קורצען ווי חסידים אין ברוקלין הייבן אָן דאָס עסן ביים שבת טיש.
1. שמעקן בשמים
דער שבת-טיש פרייטאג צו נאכט הייבט זיך אן ביים שמעקן בשמים. נאכן זינגען זמירות „שלום עליכם” און „אשת חיל” פאר קידוש, נעמט מען ארויס א בשמים-ביקסל, א סך וועלן האבן שיינע הערליכע זילבערנע שאכטלעך, צו באשיינעם דעם שבת טיש. אנדערע נעמען אויך צוויי ריטלעך הדסים, און מאכן דערויף א ברכה "בורא עצי בשמים", און עס שמעקן.
2. קידוש אויף וויין
חסידים אין ברוקלין האבן אלעמאל גענוצט די באקאנטע „קדם” וויין. היינט צו טאג איז אנדערש, גוטע כשר'ע וויינען פון אלערליי פירמעס, איז נישט קיין חידוש ביים חסידישן עולם, ספעציעל אין די לעצטע יארן ווען די וויין שענקער האבן זיך צעשפרייט אין די לענג און אין די ברייט. אין וויליאמסבורג אליין איז דא 4 כשר'ע וויין און ליקער געשעפטן, מען קען טרעפען הונדערטער ערליי וויינען, ביליגע און טייערע פון שענסטען און בעסטן, טרוקענע און פייכטע, יידן לאזן זיך אויסגעבן א סך געלד. צומאל אפילו איבער הונדערט דאלער פאר א גוט פלעשל וויין.
רוב וויינען זענען רויט, ווייל לויט דער הלכה איז א גרעסערע מצוה צו נעמען „רויטע” וויין, אויסער אויב מען גלייכט בעסער ווייסע וויין. א סך חסידים וועלן מאכן קידוש אויף א היימישן „מאסט” — זאפט פון אויסגעקוועטשטע טרויבן. די גאנץ פרומע חסידים וועלן מאכן קידוש אויף וויין איידער אויף טרויבן זאפט. אויך וועט אזא סארט חסיד נישט מאכן קידוש אויף א וויין וואס איז „מבושל”, געקאכט בשעתן מאכן עס.
דער בעכער וועט זיין פונעם שענסטן וואס מען קען זיך ערלויבן, זיכער נישט א פאפיר און פלעסטיק פאום גלעזעל. כמעט יעדער חסיד האט א זילבערנם בעכער אין זיין שראנק וואס ער נוצט שבת, מען וועט אונטערן בעכער שטעלן א טאץ אדער א טעלער.
3. צוויי שבת-חלות = לחם משנה
דאן קומט די שבת'דיגע חלה, וויבאלד עס איז א חיוב סיי פאר מענער סיי פאר פרויען און מיידלעך צו האבן לחם משנה, דאס הייסט מאכן א ברכה אויף צוויי גאנצע חלות, און צעשניידן איין חלה דערפון, דערפאר וועט זיין אנגעגרייט 2 שיינע שבת'דיגע חלות פארן ראש המשפחה, ער זאל מאכן א הויכע ברכה און דערמיט וועלן אלע מקיים זיין די מצוה פון האבן צוויי חלות.
די 2 שבת-חלות וועלן זיין צוגעדעקט מיט א חלה-דעקעל, צוליב עטליכע טעמים. עס זענען דא מענטשן וואס ווילן אז די חלה דעקעל זאל זיין א ווייסע קאליר דווקא. א סך וועלן נאכן שניידן די חלה צוזאמען נעמען די ברעקלעך וואס פאלן אויפן טיש פונעם שניידן, און זיי עסן.
4. פיש לכבוד שבת
דאן קומט די פיש, דאס איז א זאך וואס ווערט דערמאנט שוין אין גמרא: עסן פיש אין שבת. מען וועט דאס עסן די ערשטע, גלייך ביים אנהייב סעודה. עס זענען דא רביים וואס וועלן עסן פאר אלעס די אויגן פון די פיש. עס איז א מנהג ביי טייל חסידים צו עסן די פיש מיט די הענט, נישט מיט א גאפל. אנדערע שמייכלן זיך אונטער ווען מען הערט אזא אינטערסאנטן קאמישן מנהג. עס זענען דא חסידים וואס וועלן עסן דווקא לאקס פיש, דאס האט א סימן טהרה, וויבאלד לאקס פיש האבן מער פליספעדערן ווי אנדערע פיש.
און זיכער ווייסט יעדער אז שבת עסט מען געפילטע פיש, וואס איז דאך די מערסטע באקאנטע יידישע מאכל. אבער ווייניג ווייסן דעם טעם פארוואס האבן יידן אנגעהויבן צו עסן געפילטע פיש, דאס איז צוליב דעם וואס די פיש האבן נישט קיין ביינער, און מען איז נישט עובר די איסור פון אויסקלויבן ביינער פון פיש אין שבת.
5. חריף = טאמאטע זאפט
א „נייער עסן” איז אין די לעצטע צוויי צענדליג יאר צוגעקומען ווי א פארשפייז: די טאמאטן-סאלאט, אנדערע וועלן עס רופן: חריף, אדער „אראבישער סאלאט”, וויבאלד עס קומט פון ארץ ישראל און שטאמט פון די ספרדישע יידן וואס האבן עס ווארשיינדליך גענומען פון די אראבער. עס איז אביסל שארף און גיט צו א געשמאקן טעם צו די פיש.
אבער זייט געהיט ווייל עס זענען דא עקסטרעמע חסידים וואס האלטן אז ווער עס עסט טאמאטן-סאלאט ביי די שבת סעודה גייט אוועק פון גלייכן וועג, וויבאלד מען האט עס נישט געזען ביי אונזערע זיידעס.
6. מאכן א „לחיים”
נאך די פיש וועט מען טרינקען בראנפן אדער וויין און מען ווינטשט אלעמען א לחיים.


text:
הארמאן
האָרמאָן (פון די גריכיש ווארט: צו שטויסן און מאָוציע) איז דער כעמישער שליח וואס טראגט קריטישע מעלדונגען פון א צעל אדער א דריז צו די אנדערע צעלן אין מולטי-סעליולער באשעפענישן. א קליין ביסל הארמאן איז גענוג צו שאפן אן ענדערונג אין דעם ארגאניזם. אין בהמות ווען די הארמאנען אפטמאל געפירט דורכן בלוט. א הארמאן קען גיין אדער צו א נאנטן צעל אדער צו א ווייטן צעל.
א גרופע פון צעלן אין איין ארט וואס זייער עיקר צוועק איז צו שאפן הארמאנען ווערט גערופן א דריז. ענדאקרינע דריזן שיקן הארמאנען אינעם בלוט.
הארמאנען רעגולירן מעטאבאליזם, צי דער ארגאניזם זאל וואקסן צי נישט, ווי מען שפירט (מונטער אדער אומערט), צי מען איז הונגעריק.
וויפיל צוקער בלייבט אינעם קערפער ווערט קאנטראלירט דורכן הארמאן אינסולין.
טיפן הארמאנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
הארמאנען ווערן קלאסיציפירט אין פיר טיפן, לויט די כעמיקאלן פון וואס זיי שטאמען.
- סטערויד הארמאנען—שטאמען פון כאלעסטעראל
- ליפיד הארמאנען—שטאמען פון ליפידן
- אמינא-זויערס
- פראטעין


text: אין דעם צייַט, די וועלט איז קעסיידער קאַמפּיוטערייזד.אין די אָנליין פֿאָרמאַט ווערט כמעט אַלץ - פֿרייַנדשאַפֿט, דייטינג, אַרבעט, קאָמוניקאַציע, בילדונג.א גרויס נומער פון אַלט ברעט גאַמעס דאָרט אייגן פּירז אין די אָנליין וועלט.קאָרט גאַמעס - אַ נאַר, דאַמאַנאָוז - פּאָקער, מאַהדזשאָנג, פאַרשידן פּאַזאַלז, דאָס איז ניט נייטיק און פּאַרטנערס מיט די נייטיק שטעלט פון קאַרדס און טשיפּס.איר נאָר דאַרפֿן אַ קאָמפּיוטער צו האָבן צוטריט צו די אינטערנעט.אין דעם פאַל, די ינקריסינג פּאָפּולאַריטעט פון פאַקט זענען אַ פאַרשיידנקייַט פון סימיאַלייטערז.פרובירט צו איבערצייגן אַ ווירטואַל מיידל צו גיין מיט איר אויף אַ דאַטע, קלייַבן אַ ליאַלקע אָדעזשקו - אַלע דעם איז איצט בנימצא אין שפּיל פֿאָרמאַט אויף די אינטערנעט.אזוי דאָרט און קוקינג פאַרשידן קיילים.גאַמעס פֿאַר גערלז קוקינג, פון קורס, ווי פילע פון די יינגלעך.אבער דער סעלעקציע פון ינגרידיאַנץ און זייער אָפּטימאַל קאָמבינאַציע, קען זייַן טשיקאַווע און עטלעכע יינגלעך.דעוועלאָפּערס פּרובירן צו מאַכן די אידיש די מערסט יקסייטינג און פאַרביק.גאַמעס האָבן גאַנץ אַ פאַרשיידנקייַט פון טאַסקס - איר קענען לערנען צו קאָכן ווי אַ נאָרמאַל אָמלעט און עטלעכע עסנוואַרג קיילים.קוקינג גאַמעס אָנליין האָבן אַ ריזיק סעלעקציע פון רעסאַפּיז.די קאַמפּלעקסיטי פון דער צוגרייטונג פּראָצעס וועט אָפענגען אויף דעם פֿאָרמאַט פון די שפּיל.עטלעכע פון די שפּילערייַ אויף קוקינג האָבן גענוג דיטיילד עצות - ווען צו לייגן בשמים ווען אַוועקגענומען פון די היץ, אין וואָס סדר צו לייגן די נייטיק ינגרידיאַנץ.אנדערע אויף די פאַרקערט דאַרפן אַרויסווייַזן פון ינדזשאַנואַטי, ווו עס איז דיין פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט צו פֿאַרשטיין די פארשיידענע נואַנסיז פון קוקינג.אָפֿט אַרויסרופן גאַמעס פֿאַר גערלז קוקינג איז ניט בלויז די רעכט, אָבער, און געשווינד צוגעגרייט די נייטיק עסנוואַרג.האט ניט טרעפן די שטעלן צייַט - אַזוי פאַרפאַלן.באַזונדער ווערטער פארדינט גרויס וויזשוואַלז.גאַמעס פֿאַר קוקינג, מערסטנס גאַנץ פאַרביק און ביוטאַפלי ציען.זינט קינסטלער טאָן ניט דאַרפֿן צו פאָרשטעלן אַ גרויס נומער פון סקימז און לאָוקיישאַנז פון קאַמף העלד.אָפֿט גענוג העלפּערס צו צוגרייטן אַ פאַרשיידנקייַט פון קיילים זענען קאַרטון אותיות און סאַלעבריטיז.אין קורץ, די גאַמעס זענען נישט אַזוי מאַנאַטאַנאַס און נודנע, ווי איז קאַמאַנלי געגלויבט.קוקינג גאַמעס אָנליין האט זייַן ומגעוויינטלעך טאַם.אבער אין סדר צו געפֿינען און אָפּשאַצן, איר דאַרפֿן בייַ מינדסטער אַמאָל אין זייער שפּילן.עס ס פּשוט גענוג צו טאָן, איר דאַרפֿן צו קלייַבן אַ באַליבט פּלאַץ כּולל די שפּיל דאַטן.און עס האט שוין געווען דיפיינד מיט די שפּיל.אין דעם קורס איר האָבן די פיייקייַט צו שפּילן אָנליין אָדער אראפקאפיע דעם שפּיל צו דיין קאָמפּיוטער.אין דעם צייַט, רובֿ פון די מענטשן בעסער צו שפּילן עס אָנליין.


text:
מאטי שטיינמעץ- הנשמה בקרבי
אחראי: אחראי
צבישלום האט געשריבן:כ'האף די ניגונים זענען בעסער ווי די Cover
וואס זעהסטו דען דא? דאס זעהט אויס ווי א פליפפאון בילד פון א צעקנייטשן קאפי וואס איינער פון טשיינע האט ארויסגעליעקט און אהערגעשיקט מיט טשיינע פאוסט..
צווייטנס מיר אידן ווייסן דאך אל תסתכל בקנקן אלא במה שיש בו, וואס די קאווער זאגט איז בהכרח קיין ראי' אויפן תוכן
וועלטניק האט געשריבן:צבישלום האט געשריבן:כ'האף די ניגונים זענען בעסער ווי די Cover
וואס זעהסטו דען דא? דאס זעהט אויס ווי א פליפפאון בילד פון א צעקנייטשן קאפי וואס איינער פון טשיינע האט ארויסגעליעקט און אהערגעשיקט מיט טשיינע פאוסט..
צווייטנס מיר אידן ווייסן דאך אל תסתכל בקנקן אלא במה שיש בו, וואס די קאווער זאגט איז בהכרח קיין ראי' אויפן תוכן
ווי האסטו אזוי גוט געוויסט?...
דאס איז א בילד פון די משפחה מאגאזין, זיי האבן אן אינטערוויו די וואך מיט אים איבער זיין נייע אלבוים
- Intern Tish
- שר האלפיים
- תגובות: 2171
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אוקטובער 29, 2015 12:20 pm
- צוגעלייגטע
-
- photo_2017-10-19_08-28-38.jpg (286.48 KiB) געזעהן 3094 מאל
ווענדט זיך ווען! אבער מיר קומטס זיך זיכער קאלטס אין ווארעמ'ס דא אין די לינק
קליקט דא צו זעהן וואס איז די וועטער
ליבלעך האט געשריבן:ליבלעך האט געשריבן:אפדעיט: די אלבוים וועט זיין אין די געשעפטן אדער סוף די וואך אדער אנהייב נעקסטע וואך!
יעצט געהערט אז די אלבוים וועט זיין אינדרויסן מוצאי שבת
Preorder???
- חושב מחשבות...
- שר האלף
- תגובות: 1180
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך מארטש 16, 2016 9:25 pm
- לאקאציע: בין שמים לארץ
פרייט זיך צו אייך ברענגען צווי און האלב שעה פון דעם אינטערווי פון מוטי שטיימנץ מיט מנחם טוקר וואס איז פארגעקומען מוצ"ש לכבוד דעם נייעם אלבום ”הנשמה בקרבי”
(ספעציעל! אהן קיין נייעס אדער עדווערטייסמענט'ס אינמיטען)
גמבומייל
https://jumbomail.me/j/CLJu8iMBakOF5SM
גוגל דרייב (נאר פארן קבוצה פון מוזיקה (פונ'ם גאנצן הארץ) מכל הלב)
https://drive.google.com/file/d/0Bwp7XT ... sp=sharing
נ.ב. צו קענען אראפנעמען שיק א מייל צו:
musicbamail+subscribe@googlegroups.com
צו באקומען גלייך צום אימייל נייע שיינע סינגלס שרייבט זיך איין דא musicbamail+subscribe@googlegroups.com
-
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 333
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג סעפטעמבער 15, 2008 12:04 pm
- לאקאציע: אויף וואקאציע
רבותי, עס לוינט אויסצוהערן, עס ווערט דארט אויפגעשפילט דער גאנצער אלבוים, הערליכע קאנקעדיגע ניגונים איינס ביי אונז, הארציג און חסידישע אראפגעלייגט!!!!
יעדער ניגון דארט האט שטארקע פאטענציאלן אנצוקומען צו וועלוולס Top 10 ניגונים פון יארע תשע"ח!!!!
די מערסטע האט מיר געכאפט דערווייל דער צווייטער ניגון 'כה אמר ה' פון פינקי וועבער... מוזיק דורך ווער דען אויב נישט משה לאופער, און ר' פנחס מרדכי קומט אויך אריין פריש מיט א סאלא!!!! דאס איז סאמטינג אמעיזינג! עס כאפט דאס הארץ ביים ערשטן מאל הערן...
- א. טראכטער
- שר האלף
- תגובות: 1269
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג מאי 11, 2014 12:54 pm
- Intern Tish
- שר האלפיים
- תגובות: 2171
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אוקטובער 29, 2015 12:20 pm
יעצט געקויפט ביי מאסטלי!
ווענדט זיך ווען! אבער מיר קומטס זיך זיכער קאלטס אין ווארעמ'ס דא אין די לינק
קליקט דא צו זעהן וואס איז די וועטער
-
- שר העשר
- תגובות: 37
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג ינואר 05, 2017 9:54 am
- ענדע צדיק!
- שר חמשת אלפים
- תגובות: 5027
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך יולי 17, 2013 4:44 pm
- פארבינד זיך:
בלאג - מיינע ארכיוון
רואה ואינו נראה האט געשריבן:איינער האט די PDF ?
שכוייח
https://drive.google.com/file/d/0B58XW2 ... p=drivesdk
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 6 געסט


text:
אבער, ער וויל דאך פארן אויף די בערג האט ער געשיקט א בריוו צום שופט אז ער פארט צו די בערג געבן 'רעליג'ן סערוויסעס' דערציילט א מעשה אז אין גריין-קאונטי איז ער די טשאפל. אבער ווען דער שופט האט געפערגט, האט דער שעריף געזאגט אז לא היה ולא נברא ער האט שוין א יאר נישט גערעדט מיט אים און וויל אים נישט
יעצט ווארפט ער די מעשה אויף זיין לויער טענה'ט אז דער לויער האט אים נישט ריכטיג געזגאט וואס ער מעג און וואס ער טאר נישט
די פראגע איז ווי האט ער פריער נישט גערעדט מיט דעם שעריף ער זאל אים טאן די טובה, און נאר שפעטער זיך ווענדן צום שופט


text:
בעל תשובה
בעל תשובה איז איינער וואס שטאמט פון די אידישע ראסע און האט נישט פראקטיצירט די אידישע רעליגיע, און האט זיך געטוישט זיין לעבנס שטייגער זיך צו פירן ווי א רעליגיעזע פרומע איד.
אין געוויסע פעלער איז א בעל תשובה כמעט אזוי ווי א גר, צוליב וואס זיין פאמיליע איז גענצליך אומוויסענד אין אפגעזונדערט פון א פרומע אידן, און הייבט יעצט אן א ווילד-פרעמדע לעבנס שטייגער.
חז"ל זאגן אז איידער משיח וועט קומען וועלן אלע יודן תשובה טוהן.
באקאנטע בעלי תשובה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- דער מאטעמאטיקער פראפעסאר דוד קאזשדאן


text:
דורך moshav zekeinim » דינסטאג יאנואר 10, 2017 5:25 am
איך האב א סך אינטערוויוס געהערט פון זינגער, קאמפאזיטארן און מוזיקער, ספעציעל פון דער עלטערער דור. איינע פון די זאכן וואס איך הער א סך פון זיי איז דער אפשיי פון גויאישע ווילדע מוזיק.
ר' אברמל פריד זאגט לעצטנס אין קול מבשר מיט א חב"ד'סקער חן: "איך זאג אלס, די גוים נעמען נישט קיין נגינה פון אונז, דארפן מיר נישט נעמען פון זיי!". ודפח"ח.
משה לאופר האט שוין אין עטליכע אינטערוויוס געווייטוגט אויף דער היינטיגער אפנויג פונם אמאליגן איידעלן נגינה "מיר האבן זיך נישט וואס צו שעמען פון די גוים!" זאגט לאופער ווי דער נציג פון מוסיקה יהודית.
יוסי גרין רעדט דאך היינט ווי אזא צדיק'ל, ער וויל ניטאמאל גערופן ווערן דער לעגענדארער מלחין, עס איז צו אומהיימש פאר אזא פארצייטישער איד ווי ר' יוסל, ער וויל בעיקר געדענקען ווי ער האט געקושט די הענט פונעם דברי יואל. א ווארעמהארציגער מלחין קען ער באשטיין גערופן צו ווערן. יוסי פארשטייט נאר צו ווארימע ניגונים מיט א אידישער טעם, און נישט צו די אלע גויאישע ניגונים'לעך. ער האט גענאשט פון חב"ד און פון ר' בעריש.
פון מונה איז אפגערעדט, וויפיל ער האט שוין צוזאמגעהאקט אויף די ווילדע נגינה אן טעם, און במיוחד אויף עךעקטאראנישער מוזיק. סיי ער און סיי לאופער זענען ממש קנאים קעגן עלעקטאראנישע מוזיק. זיי גייען בלויז פאר אמאליגע ריינע אמת'דיגע מוזיק, אן עכטער פויק, טראמפייטערס און פידעלעך.
פאר מיר זענען די ווערטער פון די אלטע הייליגע צדיקים וואס האלטן זיך מיטן פארצייטישן טעם, פשוט א געלעכטער.
ווען איך בין געווען א קינד האט מען אין אונזערע קרייזן בארעדט די בעלזע טעיפ'ס, ווייל עס האט "מאדערנע" און "ווילדע" שטיקלעך. איך קוק היינט צוריק און איך זעה אז מונה איז דארט גארנישט געווען אזא אלטמאדישער צדיק. די בעלזע טעיפ'ס האבן מיר ליב געהאט דוווקה ווייל עס איז היינטיג און אינטרעסאנט. גלייך ביים ערשטן בעלזער טעיפ (תשל"ה) האט שוין מונה פאר'גויאישט די צוויי אלטע בעלזע הקפה ניגונים מיט עלעקטאראנישע ריטעם און ווילדער פארשפיל און בריק. בכלל איז דער גאנצער טעיפ געווען א גאר פאר'גוי'אישטער און חצפה'דיגער דורך ברוך אין די היימישע וועלט. (2/4 אנשטאט דעם ביז דעמאלסטיגן 1/4). און וויאזוי האט אויסגעזעהן דער בריק פון יברכך? ופדיי השם? סימן טוב? און פארשפיל פון וישמענו?. מען פלעגט שמועסן אז די בעלזע טעיפס זענען אידישע ראדיא.
וויאזוי האט מונה געמאכט די מוזיק אויף מבד'ס נשמה אלבום? מונה איז געווען דער וואס האט דורעכגעבראכן אלע ביז דעמאלסדיגע גדרים, און געהאלטן און איין דורך ברעכן אריין ברענגענדיג נייע ריטעם'ס אשר לא שיערים אבותינו. ווער געדענקט נאך ווי טרייף דער ירושלים עד ירושתינו האט געהייסן?! משיח, לא נזוז מכאן. און יא, ער איז געווען דער ערשטער אריין צו ברענגען טראנס, ביי ישמחו פון מרדכי, רבונו של עולם פון מאמי, און יבנה המקדש פון צליל וזמר. דזשעס סטייל איז אויך נישט א זעלטענע זאך ביי אים, און סטאם סינטיסייזער ריטעם איז ביי אים געווען גאנץ אן אפטער ערשיינונג (הנה זה בא בעלז, חנוכת הבית נאדווארנע, עלה עשור יעקב מוצן). און וויאזוי ער שפילט פאר די אחים זינגבוים, עמית ליסטוואנד (אלי חוש גואלי) , דדי, ליפא (גלגל החוזר, לעולם, וועיק אפ, משה רבינו), שוואקי (בן בג בג, מה מה מה).
און מונה'ס ניגונים, זענען זיי אלע אזוי פארצייטיש? לך אתן, עוד ישמע (אין עוד מלבדו מבד), אל תתיאש, תמחה.
און יעצט צום נייעם צדיק אין פעלץ, הרב המשפיע ר' יוסף יצחק גרין שליט"א. דער וואס רעדט כל כולו פון פארצייישע נגינה, האט נישט לאנג צוריק פארפאסט דעם התקבצו, עס איז היפש א סעק... ניגון. דדא בי וואס האט געהייסן בימיו פון די גרעסטע שירי עגבים, אדם דואג, גויאיש מיט אלע מפרשים.
און ווער האט געמאכט די העכסט גויאעשע עיבודים אויף די אלע קלאב ראמאנטישע ניגונים פון יוסי גרין? אויך איינער וואס קלאגט אויף היינטיגע פארגויאישטע מוזיק, ר' משה מנחם לאופער (לייפער) נכד ר' מרדכי'לע מנדבורנה, והר"ר אלימלך. אזעלעכע פרעמדע גויאישע מוזיק ווי ער האט קיינער נישט געמאכט. ירושלים איז נאט פאר סעיל, פעלאו דזשו, דאנט הייד פראם מי.
און ר' אברהם שבתי הכהן פריד(מאן), דער וואס איז געווען דער זינגער פון רוב פון די ניגונים, דער וועמענס נגינה עס איז יארן לאנג געווען פארבאטן אין טויזנטע היימשע שטובער, דער אויף וועמען מען האט געשמועס אז ער זינגט ווי א שיקסע, ער פארשטייט שוין פשוט נישט פארוואס מען זינגט גויאישע נגינה.
א ג-ע-ל-ע-כ-ט-ע-ר
אם בתירוץ אחד מתורצות שתיים או שלוש קושיות, קרוב לומר שהתירוץ אמיתי. וככל שיגדל מספר הקושיות המתורצות באותו תירוץ, כך מתחזקת ההנחה שהתירוץ אמיתי.
(תורת-מנחם עמ' 154 שיחת כ' מנחם-אב תש"י).