text:
חלום
חלום איז די ערפארונג פון בילדער, קולות און געזאנגן, און אנדערע געפילן וועלכע גייט דורך אינעם מענטש'נס מוח בשעת ער שלאפט. רוב חלומות זענען פארגעשטעלט אלס געשעענישן וועלכע קענען געוויס נישט פאסירן אין רעאליטעט. דער מענטש האט נישט קיין קאנטראל אויף זיינע חלומות.
אינהאַלט
פארוואס חלומ'ט מען ביינאכט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דור נאך דור האבן וויסנשאפטלער געפארשט צו פארשטיין פארוואס אונזערע מוחות שפילן פאר אונז די אינטערעסאנטע פארשטעלונגן יעדע נאכט. יעדער פארשער האט זיך געהאט זיין ענטפער וועלכע זענען געווענליך געווען געבויט אויף צוויי טעאריעס. די ערשטע אז די חלומות זענען נאר פסכילאגישע סטימולאציע (פארנומענקייט) אדער אז דאס איז גאר פסכילאגיש וויכטיג פאר'ן מענטשנ'ס מוח. עס זענען געווען אור אלטע סייענטיסטן וועלכע האבן געהאלטן אז חלומות זענען א ווירקליכע זאך וועלכע עקזיסטירט אויף אן אנדערע וועלט און מען קען נאר אנקומען אהין ווען מען שלאפט...
רוב סייענטיסטן זענען היינט ביי דער מיינונג אז חלומות איז א וויכטיגע פראדעצור אינעם מענטשנ'ס מוח ווען ער שלאפט ווייל דעמאלט ווערט די גאנצע אינפארמאציע וואס דער מוח האט באקומען איבער'ן טאג מסודר און איינגעקריצט עס זאל געדענקט ווערן אויף שפעטער און אויך אז דער מוח זאל גרינגער קענען נוצן די אינפארמאציע נאכאמאל ווען עס וועט אויספעלן. געוויסע סייענטיסטן האלטן אז דער מוח טראכט גאר ביינאכט זאכן וועלכע מען האט נישט קיין צייט צו טראכטן אינמיטן טאג און זיי בויען דאס אויפ'ן פאקט אז מענטשן קענען אסאך מאל אויפשטיין אינדערפרי מיט א באשלוס וועלכע זיי האבן זיך געפלאגט א גאנצן טאג. וויאזוי אימער, האלטן זיי אלע אז חלומות איז א קאמבינאציע פון ביידע אויבנדערמאנטע הויפט טעאריעס.
פארשידענע טעאריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאפ-שטיק טעאריע איז אויסגעפארשט געווארן דורך דעם וויסנשאפטלער זיגמונד פרויד (אן עסטרייך פיליזאף פון בערך 100 יאר צוריק) וועלכער האט געהאלטן אז אלע חלומות זענען געבויט אויף דעם שלאפנדיג'ן מענטשנ'ס גלוסטן און כאטש די חלומות וועלכע מען געדענקט קען טיילמאל ניטאמאל שטימען ווי דער הויפט טעמע וועט מען אבער שטענדיג קענען געפינען א וועג וויאזוי די מאדנעסטע חלום וועט יא שטימען מיט די הויפט גלוסטונגן פון דעם מענטש. צום ביישפיל אויב איינער גלוסט צו מאכן א מיליאן דאלאר וועט ער אפשר חלומ'ן וויאזוי ער איז געגאנגן אין פעלד און צוזאמנגעקליבן א מיליאן עפלעך. די חלום וועט אים אויסקוקן גאר מאדנע אבער די עפלעך וועט רעפרעזענטירן די געלט און וועט מיינען אז אין זיין חלום פאנטאזיע האט ער צוזאמענגעקליבן א מיליאן דאלאר. אבער נאך אלץ – זאגט פרויד – וועט אן עפל אמאל מיינען בלויז אן עפל.
א שווייצער וויסנשאפטלער מיט'ן נאמען קארל דזשואנג האט שטודירט פראוד'ס טעאריע מיט זיינע סטודענטן און איז שפעטער ארויסגעקומען מיט א נייע טעאריע אז אויסער וואס א מענטש חלומ'ט נאר אזעלכע זאכן וואס זענען אין זיין אינטערעסע (אויף פארשידענע וועגן) וועט זיין מוח דאס דעמאלט בעסער איבערטראכטן און אויפקומען מיט עצות וואס צו טאן צו קענען דעגרייכן דעם אינטערעסע.
אין 973' האבן די אמעריקאנער וויסנשאפטלער אלען האבסאן און ראבערט מעקערלי אויפגעקומען מיט אן אנדערע טעראריע וועלכע האט אוועקגעמאכט די ערשטע צוויי און זיי זענען ארויסגעקומען מיט א בוך אין 988' וועלכע רופט זיך "דער חלומ'דיגער מוח". אין דעם בוך שרייבן זיי אז נאכדעם וואס זיי האבן באטראכט די אקטיוויטעטן פון דעם שלאפנדיגן מוח זענען זיי געקומען צום באשלוס אז עס קען נישט זיין אז דער מוח טראכט אזויפיל ביינאכט נאר ליבערשט אז דער מוח סטימולירט אינמיטן שלאפן אויף א קליינע פארנעם און אלע אינפארמאציע וועלכע זענען אנוועזנד אין מוח אין יענע צייט סטימולירט און דערפאר זענען חלומות ווי מעשיות וועלכע האבן נישט קיין הענט און קיין פוס. זיי שרייבן אז אפילו ווען דער מענטש האט יא געחלומ'ט א נארמאלע מעשה איז עס אויך נאר נאכדעם וואס זיין וואכזאמע מוח האט צוזאמענגעשטעלט און געמאכט פשט אין דעם חלום באלד ווען ער איז אויפגעשטאנען.
לויט זייער טעאריע שטימט פיין פארוואס מען חלומ'ט זיך ביינאכט פון זאכן וועלכע מען האט געטראכט דאס מערסטע אינמיטן טאג. ווייל די אינפארמאציע זענען ווי צייטוויליגע מעמארי פיילס וועלכע ווערן גענוצט צו טראכטן און וויבאלד די זענען דאס מערסטע אנוועזנד דערפאר חלומ'ט מען זיך ביינאכט פון דעם.
אמאל פלעגן אלע פעלקער האלטן אז חלומות זענען ווי סימנים וואס ווייזן אויף געוויסע זאכן און געוויסע מענטשן פלעגן גיין צו עקספערטן וועלכע האבן גוט געקענט פותר חלום זיין. די קעניגן האבן דאס שטענדיג געטאן ווען אימער זיי האבן געהאט א מאדנע חלום אזויווי פרעה מיט די זיבן קוען. די רוימישע קעניגן זענען געווען דאס מערסטע באוואוסט מיט פותר זיין חלומות און די קעניגן האבן גאר געמאכט באשלוסן לויט די באשיידונגן פון חלומות.
אין די תורה געפינען מיר עטליכע פעלער אין וועלכע א חלום האט געמיינט א נבואה ווי די געשיכטע פון יוסף אין זיינע ברודער און יעקב אבינו מיט די לייטער.
קען מען עקזעסטירן אן חלומות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר האבן דערמאנט אז חלומות קומען פאר אינעם טייל שלאף וועלכע רופט זיך אר-אי-עם און דאס זענען די טיפסטע שטאפלן אין שלאף. וויסנשאפטלער האבן שטענדיג פרובירט אויסגעפינען אויב אלע מענטשן האבן אר-אי-עם שלאף און אויב נישט צי זענען זיי אנדערש ווי אנדערע מענטשן. נאך לאנגע יארן פון שטודיעס אויף שטודיעס איז אנגענומען געווארן אז עס ענען פאראן אסאך מענטשן וואס באקומען בכלל נישט קיין אר-אי-עם שלאף און עס פאסירט גאנץ אפט אז מען זאל דורכגיין א נאכט אן קיין אר-אי-עם שלאף.
מיט יעדע נייע שטודיע וואס האט פרובירט צייגן די עפעקט פון נישט האבן אר-אי-עם שלאף איז נאכגעקומען א רייע שטודיעס וואס האבן דאס אפגעוואנדן. אין די 60'גער יארן האט מען געגלייבט אין שטודיעס וועלכע האבן געצייגט אז מענטשן וועלכע באקומען נישט קיין אר-אי-עם שלאף געדענקן שוואכער ווי ארגינעלע מענטשן. די שטודיעס איז אפגעפרעגט געווארן יארן שפעטער ווען אין איינע פון די גרויסע אוניווערסיטיס וואו מען האט שטודירט שלאף איז א סטודענט פארוואונדעט געווארן אויפ'ן מוח און איינע פון זיינע פארבליבענע פראבלעמען איז געווען אז ער האט מער נישט באקומען קיין אר-אי-עם שלאף און צו אלעמענ'ס איבערראשונג האט ער פארענדיגט זיינע סקול יארן דאס זעלבע אויסגעצייכנט ווי אלע אנדערע סטודענטן און האט בכלל נישט געליטן פון קיין זכרון פראבלעמען.
אין די לעצטע יארן שטודירט מען אויב דער פארלוסט פון אר-אי-עם שלאף ברענגט יא שלעכטע עפעקטן ביים לערנען אבער נאר צו געוויסע סארט לערנונגן. די שטודיעס זענען געבויט אויף דער מוח פון א קינד וועלכע באקומט אסאך מער אר-אי-עם שלאף ווי אן ערוואקסענער און דער סיבה דערצו איז ווייל א טאדלער קינד לערנט זיך פיל מער, פראצענטווייז, אין איין טאג ווי אן ערוואקסענער מענטש.
אגב, אמאל פלעגט מען גלייבן אז חלומות זעט מען נאר אין שווארץ און ווייסע קאלירן אבער שטודיעס פון די 70'גער יארן האט אויפגעוויזן אז מען זעט יא קאליר און דאס איז נאר געווען אן איינרעדעניש.
נאך אן אינטערעסאנטער שטודיע פון יענע יארן האט געוויזן אז בלינדע מענטשן פון געבורט זענען בלינד אויך אין א חלום און זיי חלומ'ן טאקע נאר פון אזעלכע זאכן ווי שמעקן, שפירן, הערן א.ד.ג. אן אנדערע שטודיע האט געוויזן אז א מענטש שנארכעט נישט ווען ער חלומ'ט אין אלגעמיין אבער עס איז פאראן אן אויסנאם.
חלומות געדענקענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז 5 מינוט נאכ'ן אויפשטיין פון א נארוואס פארענדיגטן חלום האט מען שוין פארגעסן 50 פראצענט דערפון און נאך 10 מינוט איז שוין 90 פראצענט פארגאנגן. פארוואס דאס איז אזוי איז פאראן אסאך טעאריעס אבער קיין איינע פון זיי איז נישט באשטעטיגט געווארן.
די פארשטענדליכסטע טעאריע איז ווייל ווען דער מענטש שטייט אויף פון זיין שלאף איז ווי אן אויטא צינדט אן זיין מאטאר ווען אלע קערפער טיילן הייבן אן ארבעטן אויפאיינמאל און דער מוח היבט אן קאנצעטרירן אויף אלעס וואס מען שפירט, הערט, זעט, און שמעקט. די פארנומענקייט מאכט דעם מוח פארגעסן פון דעם חלום אפילו עס איז געווען עטליכע מינוט צוריק.
א צווייטע שטארקע טעאריע איז וויבאלד דער אינהאלט פון א חלום איז אומוויכטיג פאר'ן מענטש און עס איז ווי אנדערע טויזענטער זאכן וועלכע מיר הערן איבער'ן טאג און גייט אריין אין איין אויער און גייט ארויס פון די צווייטע. א מענטש געדענקט נאר זאכן וואס אינטערעסירט אים און אויב נישט וועט מען אים דאס דארפן איבערזאגן עטליכע מאל ער זאל דאס געדענקן. אבער א חלום גייט נישט איבער צוויי מאל אפילו אויב עס איז זייער זיס און מען שלאפט באלד צוריק איין.
עס איז פאראן ביכער וועלכע גיבן פארשידענע עצות וויאזוי מען קען אנטוויקלן מען זאל יא געדענקן חלומות.
וואס מיינען חלומות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז צו פארציילן א חלום דארף מען זיין א נאר און אויסצוהערן דארף מען זיין נאך א גרעסערע נאר... וויאזוי אימער, זענען אבער שלאפן שטודירער און עקספעטרן שטענדיג געווען פארנומען מיט די מיינונגן פון חלומות און האבן צוזאמנגעשטעלט א ליסטע פון די מערסט באקאנטע חלומות וועלכע רוב מענטשן באקומען אפט און וואס זיי סימבאלזירן אין לעבן.
1) כמעט יעדער האט שוין אמאל געחלומ'ט אז מען איז אנגעקומען אין פובליק נאקעט. רוב מענטשן וועלן זיך אין אזא חלום שפירן זייער פארשעמט אבער טייל וועלן נישט האבן קיין טראפ בושה. עקספערטן צייכנען אן אז דאס מיינט אז מען פרובירט עפעס צו באהאלטן אדער אז מען איז נישט גרייט צו א געוויסע אונטערנעמונג.
2) נאך אן אפטע חלום איז אז מען פאלט און דאן וועקט מען זיך אויף. לויט זיי איז דאס א סימבאלישער צייכן אין לעבן אז מען איז פארלוירן איבער א געוויסע סיטואציע און מען קען זיך נישט העלפן. עס קען אויך אמאל מיינען אז מען איז באזארגט אז מען גייט פארלירן עפעס.
3) א חלום אז מען ווערט נאכגעיאגט פון איינעם סימבאליזירט אז מען לויפט אוועק פון פראבלעמען. און לויט די פראבלעמען וואס מען האט לויט דעם איז דער נאכיאגער אינעם חלום.
4) מען ווערט פארהערט איז אויך זייער אן אפטע חלום און מיינט אז מען איז גרייט צו עפעס אן אונטערנעמונג און מען ווערט געפראווט פון זיך אליינס.
5) מען פליט אין די לופטן. דאס באדייט אז מען איז אין קאנטראל איבער א געוויסע זאך און מען שפירט אז קיינער קען דיר נישט באזיגן.
6) מען לויפט און מען דעגרייכט נישט אין ערגעץ. דער חלום קען קומען אין פארשידענע וועגן און אסאך חלומ'ן זיך אז מען וויל לויפן אבער די פיס טראגן נישט. דאס מיינט אז מען טוט צופיל זאכן אין לעבן און מען קען דאס מער נישט פארטראגן.
רש"י שרייבט אין זיינע ספרים אז א שלעכטע חלום קומט נאר צו א שלעכטע מענטש און א גוטע חלום צו א גוטע מענטש.
לויט די אידישע הלכה דארף מען פאסטן ווען מען האט געהאט פארשידענע שלעכטע חלומות און דאס ווערט גערופן א תענית חלום וועלכע מען מעג אויף פאסטן אום שבת כאטש אלע אנדערע תעניתים (אויסער יום כיפור) ווערט אפגעשטופט אויב עס געפאלט אין שבת.
טייל אידן זענען ביי דער מיינונג אז אפילו א שלעכטע חלום מיינט אויך גארנישט און דער מנהג פון פאסטן האבן די חכמים ערלויבט צו בארואיגן דעם מענטש און דערפאר איז עס אויך ערלויבט געווארן אין שבת ווייל דער מענטש'נס רואיגקייט איז וויכטיגער ווי האלטן שבת. אגב, די הלכה איז אז אויב מען פאסט א תענית חלום אום שבת דארף מען פאסטן א צווייטן טאג צו טאן תשובה פאר'ן פאסטן אום שבת.
וואס חלומות האט שוין געברענגט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חלומות זענען געווענליך נארישקייטן און מען קען זעלטן עפעס ארויסנעמען פון דארט. דאך זענען פאראן א רייע אינאוואציעס און אנדערע ערייכונגן וועלכע זענען געקומען פון חלומות.
דער דייטשער כעמיסט קעלקול וועלכער האט אויסגעטראפן בענזין האט געזאגט אז נאך לאנגע מאנאטן וואס ער האט געארבעט אויף דעם פראיעקט אן ערפאלג האט ער איין נאכט געזען אין זיין חלום ווי שלענג פארמירן רינגן און נעמן זייערע עקן אין מויל. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער געכאפט אז די הויפט כעמיקאליע וועלכע ער האט גענוצט צו מאכן בענזין וואקסט רינדיג אנדערש ווי אלע אנדערע נאטורליכע כעמיקאליעס וועלכע וואקסן אין א ליניע.
דער אינווענטאר פון די ניי מאשין, עליאס האוו, האט זיך געפלאגט מיט זיין ערשטע ניי-מאשין אין 884' וויאזוי דער נאדל וועט ארבעטן אין א מאשין. ער האט דאן געחלומ'ט ווי ער שטייט ארומגענומען מיט סאלדאטן פון א געוויסע פאלק און זיי האלטן אזעלכע רינדיגע שווערדן אין די הענט וועלכע האט א לאך אינדערמיט. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער צוזאמנגעשטעלט אז אויב דער נאדל וועט האבן א לאך ביים שפיץ וועט עס קענען אויפנעמען נאך א פאדעם פון אונטן און די מאשין וועט קענען נייען.
איינע פון די וועלט'ס באקאנסטע פרויען נאוועל שרייבער, די בריטישע מערי שעלי, האט געבויט איר מערסט באקאנטע בוך "פרענקנשטיין" אויף א חלום וועלכע זי האט געחלומ'ט. דער בוך ווערט נאך היינט געליינט ביי מיליאנען מענטשן.
מען פארציילט אויף עטליכע שפילער און זינגער וועלכע האבן באקומען געדאנקן פאר מוזיק און ניגונים אין חלומות.
שטודיעס האבן געוויזן אז מענטשן האבן זיך געלערנט א לעקציע אין חלומות פאר זאכן וועלכע האבן פאסירט צו זיי שפעטער. חלומות זענען טיילמאל שרעקעדיג און אינעם חלום טרעפט מען זיך א וועג ארויס. שפעטער ווען דאס זעלבע פאסירט ריכטיג נוצט מען די עצות זיך צו ראטעוון פון דעם פראבלעם דאס וואס מען האט געזען אין חלום.
עס איז פאראן אן אינוועסטמענט גרופע וועלכע אינוועסטירן אין די סטאק מארקעט געבויט אויף חלומות. אין די פירמע האט א געוויסער מאן געחלומט אז די סטאקס פון די בייאטעק פירמע איי-סי-או-עס גייט שטארק שטייגן. ער האט באלד געקויפט 40,000 שעירס פאר 4 דאלאר א שעיר. ווייניגער פון 5 יאר שפעטער האט ער פארקויפט זיינע שעירס פאר 28 דאלאר און האט פארדינט 1.6 מיליאן דאלאר, אלעס איבער א חלום.
שטודיעס האבן אויך געוויזן אז מענטשן חלומ'ן זיך ביינאכט זאכן וועלכע גייען פאסירן אינעם צוקונפט. די שטודיע האט פאר לאנגע יארן רעקארדירט חלומות פון די סטודענטן און מיט דער צייט האבן אסאך פון די חלומות ווירקליך פאסירט. אין איינע פון די רעקארדן האט א פרוי געהאט געזאגט אז זי האט געחלומ'ט אז א פליגער האט געקראכט נעבן איר וואוין ארט אין א אווערפעס. דער חלום איז שפעטער צושטאנד געקומען צו אלעמענס וואונדער.
אין 2006 איז אן עלטערע פרוי פון קוויבעק געקומען אפנעמען איר געווינער לאטערי טיקעט פון די קוויבעק לאטא פירמע, און צו אלעמענס וואונדער האט זי געוויזן אז זי האט צוויי פון די 20 מיליאן דאלאר געווינער טיקעט. אויף די פראגע פארוואס זי האט געקויפט צוויי טיקעטס מיט די זעלבע נומערן, האט זי געענטפערט אז זי האט געהאט א חלום אז אירע לאקי נומערן גייען געווינען און זי האט געוואלט זיכער מאכן אז זי באקומט צוויי דריטל אין פאל אויך א צווייטער האט די זעלבע נומערן.
דער חלום אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך האט דער חלום א באזונדערע ראלע, גאט רעדט און אנטדעקט זיך צו די נביאים אין חלום. פון די באװוסטע געשיכטעס זײנען, דער חלום פון יעקב, פון יוסף און פון פרעה. אויך איז באקאנט דער חלום װי א פוסטער זין, װי עס שטײט "חלומות שווא ידברון".


c: text/html

text:
חולה טאל
דער חולה טאל (העברעיש: עמק החולה) איז א טאל אין "פינגער פון גליל", אין צפון ארץ ישראל, פאקטיש איז עס א המשך צום עמק הירדן, וואס געפונט זיך מער צו דרום. צפון פון טאל געפינט זיך דער איון טאל אין לבנון, און דער לבנון טאל.
דער טאל האט אסאך וואסער, און אמאל האט זיך געפונען אין דרומדיקן טייל פון טאל, די חולה אזערע, וואס ישראל האט אויסגעטריקנט אין די 1950ער יארן. היינט האט מען צוריק פארפלייצט עטליכע ערטער, נאכן זען אז דאס אויסטריקענען האט געברענגט צו עקאלאגישע ענדערונגען.
אין דעם טאל געפינט זיך היינט איין שטאט קרית שמונה, א קאלאניע יסוד המעלה, און נאך דערפער און קיבוצים, וואס ווערן איינגעטיילט צו צוויי געגנטלעכע ראטן, גליל העליון און מבואות החרמון.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חולה טאל געפינט זיך צווישן די אויבער גליל נפתלי בערג פון מערב, און די גולן בערג פון מזרח.
דער קלימאט איז עטוואס א שווערער, די דיפרענציאל אין וועטער איז הויך, וויבאלד עס איז ווייט פון ים, און איז א פארמאכטער טאל ארום גענומען ביי די זייטן מיט בערג, וואס ברענגט דערצו אז אויף די בערג קען גיין אסאך רעגן, די וואלקענעס טראסקענען אראפ צום טאל, און הייבן זיך ווידער צום גולן, וואס מאכט אז ביי די זייטן פון חולה רעגנט, אבער אין טאל נישט.
דרום פון חולה טאל געפינט זיך דער כינרת טאל, דער טאל וואס נעמט ארום דעם כנרת. ישראל באנען האט א פלאן צוגעגרייט אויפצושטעלן גערעלסן פאר א צוקונפטיקערג באן, וואס וועט פארן אין טאל ביז קרית שמונה.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מאפע
א מאפע אדער א קארטע איז אן אפמאלונג פֿון א שטח —א סימבאלישע שילדערונג וואס טוט ארויסהייבן די שייכות'ן צווישן עלעמענטן פון דעם רוים למשל אביעקטן, ראיאנען און טעמעס.
אסאך מאפעס זענען סטאטישע צוויי-געמעסטן, געאמעטריש גענויע רעפרענזירונגען דריי-געמעסט רוים. על פי רוב ניצט מען א מאפע אויסצומאלן געאגראפיע, אבער א מאפע קען אפמאלן וואסארא רוים, סיי רעאל סיי אויסגעטראכט.
געאגראפישע מאפעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארטאגראפיע, אדער מאכן מאפעס איז די שטודיע ,און אויך די פראקטיק, פֿון שאפֿן רעפרעזענטירונגען פון דער ערד אויף אן אייבערפֿלאך. איינער וואס מאכט מאפעס ווערט גערופן א מאפעסמאכער אדער א קארטאגראף.


text:
מעשה בראשית
די יידישע מיטאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנפאנג ספר בראשית ווערט דערציילט אין צוויי קאפיטלאך אין וועלכע סדר האט גאט באשאפן די וועלט. לויט די תנכישע פארשער איז ביידע קאפיטלאך געשריבן געווארן דורך באזונדערע מענטשן, און זיי זיינען צוויי ווערסיעס אין די וועלט באשאפענונג. און לויט די רעליגיע טראדיציע ביידע קאפיטלאך דערציילן די זעלבע געשיכטע, און די צווייטע קאפיטל דעטאליזירט די ערשטע קאפיטל.
- אין פרק א' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין פארלויף פון 6 וואכן-טעג לויטן סדר פון נישט ארגאנישע באשעפענישן, נאכער די געוויקס, נאכער די חיות און דער מענטש.
- און אזוי ווערט דערציילט: פאר די ערשטער טאג איז געווען די הימל מיט די ערד פוסט און לער, און ס'געווען טונקל איבער די וואסער. און גאט האט באשאפן מיט זיין רעדן:
- אין פרק ב' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין איין טאג.
אין דער ספר זוהר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער זוהר און די אנגענומע דעה ביי די יידישע אמונה איז אז גאט האט באשאפן די וועלט "יש מאין". אבער לויט ווי ס'זעט אויס אין אנפאנג פון ספר בראשית האט גאט באשאפן די וועלט "יש מיש", אבער ס'זיינען דא פיל פירושים לכאן ולכאן.
די בבלישע מיטאס "הענומע העליש"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיטאס דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן נאך די געשיכטע: פאר די בריאה זיינען געוועזן צוויי געצינער: דער גאט פון די זיסע וואסער "אפסו" און דער גאט פון די געזאלצענע וואסער "טימאס". זיי האבן געבארן דער גאט "אנשר" און פון אנשר זיינען ארויס נאך געצינער. אין א צייט ארום האבן "אפסו" מיט "טיאמס" געוואלט הרגענען אלע אנדערע געצינער ווייל זיי האבן געשטערט זייער רוהע. א צייט ארום האט דער גאט "אאה" איינגעשלעפערט "אפסו" און האט אים באלד געהרגעט. נאכער איז "מרדוך"ס ארמיי ארויס א מלחמה קעגן "טימאס" ארמיי, און מרדוך האט געווונען די מלחמה. גלייך נאך די מלחמה האט מרדוך מחליט געווען צו באשאפן די וועלט, האט ער צושניטן "טימא'ס" קערפער אויף צווייען, מיט איין טייל האט ער באשאפן די הימל און מיטן צווייטן טייל האט ער באשאפן די וועלט און באשטימט די זון/לבנה/שטערן אלץ געצינער. נאכער האבן די געניצער באשאפן דער מענטש פון א דינסט פון "טימאס" מיטן נאמען "קינגא". צום סוף האבן די אלע געניצער געמאכט א גרויסע פארטיי אויף זייער געווין.
אין אנפאנג ספר בראשית קען מען זען ווי די תורה איז מבטל די בבלישע מיטאס (און אויך די פרסישע מיטאס פון קראקאדיל) וְחֹשֶׁךְ, עַל-פְּנֵי תְהוֹם. וַיִּבְרָא אֱלֹהִים, אֶת-הַתַּנִּינִם הַגְּדֹלִים בראשית א' . גאט האט באשאפן דעם תהום און דער תהום איז נישט קיין גאט. לויט די תנכישע פארשער טרעפט מען אין אנדערע פלעצער אין תנ"ך אמונות פון די אלטע באווסטע מיטאסן פון די קריג צווישן גאט מיט די וואסער אדער מיטן קראקאדיל. הֲלוֹא אַתְּ-הִיא הַמַּחְצֶבֶת רַהַב, מְחוֹלֶלֶת תַּנִּין הֲלוֹא אַתְּ-הִיא הַמַּחֲרֶבֶת יָם, מֵי תְּהוֹם רַבָּה ישעיהו נא


text:
אהרן יודא לייב שטיינמאן
הרב אהרן יודא לייב שטיינמאן (געבוירן ה'תרע"ב), איז דער באליבטער מנהיג אויף דער ליטווישער וועלט, נאך דער הנהגה פון הרב יוסף שלום אלישיב. ער איז דער ראש ישיבה פון א פאר ישיבות, גאון יעקב, ארחות תורה, תורה בתפארתה אין אמאל איז הער געווען אויך דער ראש ישיבה פון פאנאוועזשער ישיבה לצעירים און ראש כולל פונעם פאנאוועזשער כולל. ער האט מחבר געווען דאס ספר איילת השחר אויף סוגית הש"ס און חמשה חומשי תורה, און ספר ימלא פי תהילתך פון שמועסן.
ער האט געהייראט טעמא קארנפעלד (נפ' תשס"ב), אן אייניקל פון משה חיים ראטנבערג פון כענטשין.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב אהרן לייב איז געבוירן געווארן תרע"ז אין בריסק, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) צו זיין פאטער נח צבי שטיינמאן, שמש אינעם בריסקער בית דין, און זיין מוטער גיטל פייגא. אין תרצ"ז האט ער באקומען אן איינלאדונג פון הרב באטשקא, ראש ישיבה אין מאנטרע, שווייץ; אזוי האט ער זיך געראטעוועט פון דער רוסישער מיליטער.
הייליג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטשיג ער איז ווייט פון א חסיד, שפיגלט ער אפ א הייליג לעבן אנדערשט פון די אנדערע ליטווישע מנהיגים, און איז מיט זיין הנהגה כאילו א רבי,
- ער קעמט זיך נישט אויס די בארד, און דאס איז טאקע פארקניפט,
- ער וואוינט זייער ארים און באשיידן, איין צימער וואס זיין בעט דינט אויך אלס דאס בענקל לעבן דעם טיש ווי ער נעמט אויף און לערנט.
- ער פאסט אסאך תעניתים. און ער איז א עניו וואס האלט זיך קליין פונקט ווי יעדן מיט א שמייכל. זיינע אנהענגער רופן אים בלשון חיבה ר' ארון ליב.
- כאטשיג ער פירט היינט צוטאגס די גאנצע פאליטיק פון דער ליטווישער וועלט , איז ער א מוראדיגער שטילער מענטש וואס האט נאך קיינמאל נישט גערעדט קעגן קיינעם.
קנאים קעגן אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג א מנהיג פון דער תורה וועלט האט ער זיך צוגעקוקט פון די נאנט דאס שווערע מצב הפרנסה פון דער תורה וועלט אין בני ברק און אין גאנץ ארץ ישראל, אויכעט די חורבן וואס די שוואכערע בחורים מאכן אן אין ישיבות, (און אויכעט נאך טעמים אין די אינטערוויסן), האט ער געשטיצט די עסקנים צו ערלעדיגן אז פרומע אידן זאלן גיין דינען אין דער מיליטער.
דאס האט אים געמאכט שונא נומער 1 פון די קנאים און אנטי ציונים צוליב זיין זאגן אז ער שטיצט די נחל החרדי און חוק טל, ותכנית הליבא, אבער ער שרעקט זיך נישט פון זיי, די ליטווישע האלטן דאס נישט אויס וויאזוי מ'קען פארשעמען ר' אהרן ליב.


text:
סקווירא (הויף)
סקווירא, אוקריינע, איז א באקאנטע שטאט אין די חסידישע קרייזן, וואס דארט האט געוואוינט רבי יצחק טווערסקי זצ"ל דער ערשטער סקווערער רבי און גרינדער פון דער סקווערער דינאסטיע אן אפצווייג פון דער טשערנאבילער דינאסטיע. היינט איז הויפטקווארטירט אין שיכון סקווירא אין ראקלענד קאונטי, ניו יארק.
אינהאַלט
- 1 סקווערער חסידות
- 2 היסטאריע
- 3 סקווערער מנהגים
- 4 דער סקווערער בוים
- 5 זעט אויך
- 6 רעפערענצן
סקווערער חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקווערער חסידים פאררופן זיך אלס די ממשיכים פון דעם ריינעם דרך החסידות פון אמאל, לייגנדיג א דגוש אויף התקשרות צו צדיקים, אהבת ישראל, און אן אויטענטישן חסיד'ישן שטייגער. סקווערער חסידים זענען די מערסטע באקאנט פאר זייער באלד-פאנאטישן איבערגעגעבנקייט צו זייער רבי און זיין פאמיליע. זיי ווייזן אן עקסטערן ענטוזיאסטישקייט פאר זייער רבינ'ס טישן, וועלכע ווערן געפירט פאר אלע דריי סעודות יעדן שבת, און אויף פילע יומא דפגרא'ס.
אויך זענען זיי באקאנט פאר די פילע אייגנארטיגע סקווערער מנהגים, וועלכע פארנעמען א צענטראלן פלאץ אינעם לעבנסגאנג פון א סקווערער חסיד. דאס חסידות טוט אויך פאדערן אן עקסטערן מאס פרישות צווישן מענער און פרויען, און דער טאטאלער אפגעזונדערטקייט איז מערקבאר אויף די גאסן פון דעם שטעטל ווי ערנסטערע בחורים און יונגעלייט גייען דורכ'ן טאג מיט די אויגן אראפ, און פרויען און מיידלעך קלאמערן זיך ארויס פון וועג כדי זיך צו דערווייטערן פון די מענער.
סקווערער חסידים טוען זיך אפט צוזאמקומען פאר יארצייטן און ראש חודש סעודות -- וואו מען דערציילט סיפורים פון אמאליגע רבי'ס און חסידים, און אויף צו לערנען אין גרופעס פון ספר "מאור עינים", וואס איז פארפאסט געווארן דורך דעם גרינדער פון דער טשערנאבילער גזע, ר' מנחם נחום מטשערנאביל זצ"ל.
היינטיגע סקווערער חסידים -- ספעציעל די וואס וואוינען אין דעם שטעטל -- זענען אויך באקאנט פאר א געוויסע אלט-מאדישקייט, אין גרויס טייל איז דאס א תוצאה פון זייער זעלבסט-געקליבענער אפגעזונדערטקייט אין זייער שטעטל און די נאטורלעכע תוצאות דערפון. צוליב פארשידענע סיבות איז עס אין די לעצטיגע יארן שוין נישט אזוי מערקבאר ווי אמאל.
אחוץ דעם סקווערער שטעטל זענען דא סקווערער שטיבלעך אין לאנדאן, ענגלאנד און אין ירושלים. אין תש"ס האבן די סקווערער חסידים אין ירושלים אויפגעשטעלט א חדר "ת"ת תולדות יעקב יוסף" וואס האט היינט 250 יינגלעך,[1] און אויך האבן זיי א ישיבה קטנה פאר 50 בחורים.[2]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' איציקל סקווערער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – יצחק טווערסקי
דער ערשטער סקווערער רבי, רבי איציקל סקווערער זצ"ל (תקע"ב-תרמ"ה), דער זיבעטער פון די אכט זון פון דעם טשערנאבילער מגיד ר' מאטעלע זצ"ל (תק"ל-תקצ"ח), האט נישט אנגעהויבן שנעל צו פירן רבי'סטווע גלייך נאך זיין פאטער'ס פטירה -- אנדערש ווי זיינע זיבן ברודער, וועלכע האבן באלד אנגעהויבן פירן רבי'שע הויפן אויסגשפרייט איבער אוקראינע. ערשט נאך דער פטירה פון זיין צווייטער פרוי מלכה, די טאכטער פון דעם רוזשינער זצ"ל, און דאס חתונה האבן מיט זיין דריטער פרוי, חנה סימא, די טאכטער פון ר' הערשעלע סקווירער, האט זיך ר' איציקל באזעצט אין דער שטאט סקווירא, דאס פריערדיגע וואוין-ארט פון זיין פארשטארבענעם שווער, און אנגעהויבן פירן רבי'סטווע.
ר' איציקל'ס שווער ר' הערשעלע, אויך באקאנט אלץ ר' הערשעלע טיטובער, איז געווען א זון פון ר' אהרעלע טיטובער וואס איז געווען א זון פון ר' צבי דער זון פון בעש"ט, און דורך אים האבן די סקווערער רבי'ס געצויגן זייער יחוס אלס איינע פון די נאטסטע אייניקלעך פונ'ם בעש"ט. ווארשיינליך אלס די יחוס איז דער שידוך געווען פאר ר' איציקל גאר א חשובער. חסידים דערציילן אז פאר דער חתונה איז ר' איציקל געגאנגען אויפ'ן ציון פון בעש"ט אין מעזשביזש און געזאגט, "איך טו עס נישט פאר קיין געלד, איך טו עס נישט פאר קיין כבוד, איך וויל נאר ממשיך זיין דורות בעל שמ'סקער אייניקלעך."
ר' איציקל האט אינאיינעם געהאט פיר זין. פון זיין ערשטן ווייב, די טאכטער פון ר' דן מראדוויל, האט ער געהאט צוויי זון, ר' אברהם יהושע העשיל און ר' נחום. פון דעם צווייטן ווייב האט ער נישט געהאט קיין קינדער. פון דעם דריטן ווייב האט ער געהאט צוויי זין, ר' ישראל, און ר' דוד'ל סקווערער.
מאכניווקא, א צווייג פון סקווירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאכניווקא (הויף)
נאך דער פטירה פון זייער פאטער ר' איציקל האבן די ברידער געפירט צוזאמען אין דער שטאט סקווירא. ר' אברהם יהושע העשיל האט זיך שפעטער געצויגן קיין מאכניווקא ווי ער האט אויפגעשטעלט זיין הויף. נאך זיין פטירה האט איבערגענומען זיין זון ר' יוסף מאיר'ל מאכניווקער.
ר' יוסף מאיר'ל האט געהאט פיר טעכטער אבער זיינע זין זענען געשטארבן יונגערהייט. ווען א טאכטער איז געווארן א כלה ביי הר"ר דוד פון סקווער, האט ר' דוד געזאגט צו אים אזוי: מיין אנדער מחותן, הר"ר יעקב לייב פון טריסק, האט אויך נישט געהאט קיין זין ביז ער איז געווארן מיין מחותן. אויך דיר גיב איך מיין ברכה אז דו זאלסט זוכה זיין צו א בן זכר.
כ"ד אדר ה'תרנ"ה איז זיין ברכה מקויים געווארן מיט געבורט פון א זון צו ר' יוסף מאיר. ער האט אים א נאמען געגעבן אברהם יהושע העשיל.
הר"ר אברהם יהושע העשיל איז געווען דער לעצטער רבי אין מאכניווקא, באקאנט פאר זיין מסירות נפש פאר אידישקייט אין קאמוניסטישן רוסלאנד. ער האט פארציילט אויף זיך אז זייענדיג פארשיקט קיין סיביר האט ער אפילו דאס שלאפן אין סוכה נישט אויפגעגעבן טראץ דעם וואס די קעלט זענען געווען אזוי שטארק אז ווען מען האט קידוש געמאכט אין דער סוכה איז די וויין אין בעכער פארפרוירן געווארן איידער מען האט געענדיגט קידוש צו מאכן.
שפעטער, ווען די רוסן האבן אים ארויסגעלאזט, איז ר' אברהם יהושע העשיל געקומען וואוינען אין ארץ ישראל און אויסגעלעבט זיינע יארן אין בני ברק, וואו ער איז נסתלק געווארן יום כפור ה'תשמ"ח.
ר' דוד'ל סקווערער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דוד טווערסקי (א)
דער פערטער זון פון ר' איציקל איז געווען ר' דוד'ל סקווערער. ער איז געווען באקאנט ביי חסידים פאר'ן זיין אן אויסערגעווענליכער שתקן. ער האט כמעט נישט גערעדט, און האט זיך איינמאל אויסגעדריקט, "מען שווייגט און מען שווייגט, דערנאך רוהט מען זיך אפ אביסל און מען שווייגט ווייטער."
ער איז געווען באקאנט מיט זיין פרישות און איבערמענטשליכע סיגופים, און זיין מסירות נפש פאר טבילה אין מקוה. ער האט געהאט ?צוועלף? זון, צוויי פון זיין ערשטער ווייב -- ר' מרדכי און ר' משה -- און ?צען? פון זיין צווייטער ווייב, צפורה, דער טאכטער פון ר' אליקים געץ אוסטראה'ר. עטליכע פון זיי זענען ר' איציקל קעשענאווער, ר' יעקב יוסף טווערסקי -- דער גרינדער פון סקווערע שטעטל, ר' נחום, ר' שלמה, ר' פנחס, און נאך. אפאר זענען אומגעקומען דורך די דייטשן אין די שואה.
ביים אנהייב פון דער באלשעוויקער רעוואלוציע, בערך ארום 1914, האט זיך ר' דוד'ל אריבערגעצויגן קיין קיעוו צוליב די אומרואיגע אומשטענדן אין די קלענערע שטעט און דערפלעך פון אוקריינא און וואלין. אין יאר תר"פ איז ר' דוד וועלעכע איז געווען א שטארק אפגעהיטענער און א מפונק האט נישט געקענט אויסהאלטן דאס ארומוואנדערן און דאס שמוציגע גלות לעבן דערפאר איז ער קראנק געווארן צוליב די שווערע אומשטענדן וואס האבן געהערשט איבעראל אין דעם געגנט צוליב די פאליטישע איבערקערענישן. ער איז נסתלק געווארן יענעם יאר און איז באערדיגט אין קיעוו.
סקווער-בארא פארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עלטסטער זון פון רבי דוד'ל איז געווען רבי מרדכי, וואס זיין זון רבי יצחק, האט אימיגרירט אין די פאראייניגטע שטאטן אין תרפ"ג. צוערשט האט ער עוסק געווען אין מסחר, אבער שפעטער האט ער אנגעהויבן פירן א רביסטעווע, און ער האט אויפגעשטעלט זיין הויף אין בארא פארק, א דיסטריקט אין ברוקלין, ניו יורק. נאך זיין פטירה האט זיין זון רבי יחיאל מיכל (איידעם פון רבי מנחם נחום בן רבי יוחנן פון רחמיסטריווקא.
דער פריערדיגער סקווערער רבי, ר' יעקב יוסף טווערסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – יעקב יוסף טווערסקי
דורך דעם פריערדיגן סקווערער רבין, ר' יעקב יוסף, איז דאס חסידות געווארן איבערגעפלאנצט און אויפגעבויט אין אמעריקע נאך דעם צווייטן וועלט קריג. די גרינדונג פון שיכון סקווירא איז אין זיין צייט פארעכנט געווארן אלס אן אומפארגלייכבארער אויפטו אין דער היסטאריע פון חסידישע הויפן, און פיל אנדערע זענען פון דעם אינספירירט געווארן דאס נאכצוטוהן, אריינגערעכנט דאס סאטמארער שטעטל קרית יואל, געגרינדעט דורך ר' יואל טייטלבוים אין מאנרא, ניו יארק.
דאס אויפבוי פון שיכון סקווירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – שיכון סקווירא
שארפע דיפערענצן מיט קנאות פון סאטמארער רב ז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אן אוקראינישער און זייענדיג אן אויפגעהאדעוועטער אין דעם וויגעלע פון חסידות האט ער שווער זיך פארנומען מיטן סאטמארער רבי'נס שארפע אויסשפראך, וואס האט זיך באנוצט מער מיט די אויסשפראך וועלעכע איז גענוצט געווארן אין גאליציע און אין אונגאריש חסידות, אויך איז איהם שווער געווען צו אקצעפטירן די שיטה פון סאטמארער רב אנצייגנדיג אז דאס שטימט נישט גענוי מיט די פונדאמענטן פון דער חסידישער שיטה ווי עס ווערט מבואר אין ספר הקדוש תולדות יעקב יוסף.
דער היינטיגער רבי, ר' דוד טווערסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דוד טווערסקי
דער היינטיגער רבי איז רבי דוד טווערסקי, א זון פון רבי יעקב יוסף טווערסקי.
דער סקווערער ראב"ד איז רבי יוחנן וואזנער, פון די גרעסטע פוסקים בדורינו.
סקווערער מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקווירא איז באקאנט פאר אירע פארשידענע אייגנארטיגע מנהגים, וועלכע ווערן אנגעהאלטן שטרענג דורך די חסידים. פאלגנד זענען עטליכע, מיט זייערע טעמים.
מפי אליהו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי מנהגים זענען מקובל איש מפי איש פון דעם בעל מאור עינים, וועלכער, חסידים דערציילן, האט דאס מקבל געווען פון אליהו הנביא:
- אויסזאגן גאנץ תהלים אן קיין הפסק שבת אינדערפרי פאר'ן דאווענען;
- אויסזאגן גאנץ הלל ערב פסח ביים מצות באקן מיט א ברכה מיט שם ומלכות;
- מאכן צוויי שי"נ'ס מיט'ן קשר פון די תפילין אויפ'ן קיבורת (אויבערשטער חלק פון ארעם).
מנהגים ביים דאווענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זאגן "ויקרב קץ משיחיה" ביי קדיש: דער נוסח איז מקובל פון דעם טשערנאבילער מגיד, און ווערט אויך געברענגט אין אבודרהם.
- זאגן "ברוך יאמרו" ביי קדושת נקדישך, און "משבחים ואומרים" ביי קדושת כתר: אויך דאס איז מקובל פון דעם טשערנאבילער מגיד; אין סידור דעת קדושים פון בוטשאטשער רב ווערט געברענגט אויף דעם א טעם.
- נישט זאגן תחנון ג' כסלו: ר' אברהם יהושע העשיל מסקווירא האט געזאגט אמאל פאר זיין פאטער ר' איציקל אז ער האט געזען אין אן אלטן ספר נישט צו זאגן תחנון ג' כסלו. האט זיין פאטער געזאגט, "אה, מיין אברהם יהושע העשיל מאכט זיך א יום טוב. נו, זאל מען נישט זאגן קיין תחנון." פון דאמאלס אן האט מען נישט געזאגט קיין תחנון אין סקווירא ג' כסליו. שפעטער, ווען ר' אברהם יהושע העשיל איז נסתלק געווארן אין ג' כסליו האבן חסידים פארטייטשט אז דאס האט זיין פאטער געמיינט.
- אויך ווערט דערמאנט ג' כסליו אין מגילת תענית אלס איינער פון די טעג "דלא למספד בהון". אין "אמרי פנחס" ווערט אויך געברענגט אז אין דעם טאג איז געשען א געוויסער נס.
- נישט זאגן תחנון פון פסח שני ביז כ' אייר (די וואך פון "הוד"): דער טשערנאבילער מגיד האט אנגעוויזן אויף דעם אין זוהר רעיא מהימנא פ' בהעלותך אז אין די טעג פון ספירת הוד זענען "תרעין פתוחין" (די הימלישע טויערן זענען אפן, און עס איז א צייט פון שמחה).
מנהגים פון לבוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאר'ן קיטל צו טראגן יום כיפור, פסח, און ביום החופה נוצט מען רעכטע תכריכים: אויף צו דערמאנען דעם יום הדין.
- ישיבה בחורים און כולל יונגעלייט טראגן א גארטל א גאנצן טאג : מנהג פון פריערדיגן סקווערער רבי'ן, ר' יעקב יוסף, מעגליך גענומען פון די התנהגות פון יושבים אין בעלז.
- טראגן שטיוול שבת: די אורזאך דערפון, שטאמט פונעם געפירעכטס פונעם אלטן סקווערער רבי רבי יעקב יוסף טווערסקי זצוק"ל, וואס האט דאס איינגעפירט אלץ שבת'דיגע חסידישע לבוש ביי זיינע נאנטע חסידים.
אין סקווירא פלעגן די רבי'ס אמאל גיין מיט ווייסע זאקן ווי ביי אנדערע חסידים. ר' יעקב יוסף האט אבער נישט געוואלט טראגן קיין ווייסע זאקן אויס כבוד פאר זיין ברודער ר' איציקל קעשענאווער (וועמען די שוויגער האט נישט געלאזט טראגן צוליב דעם וואס איר מאן, ר' ברוך אשר ב"ר בנציון מטשערנאביל-לעאוו האט נישט געטראגן). אלץ א פשרה האט ר' יעקב יוסף זיך אנגעטון שטיוול, נישט וועלנדיג אפטרעטן פון דעם חסידישן מנהג פון נישט גיין מיט הויזן, און דאס שוין אויסגענוצט אלץ ספעציעלע לבוש פאר זיינע שפעטערדיגע נאכפאלגער. צום באמערקן איז שטיוול געווען גאר מצוי אלס א חסידישער לבוש אין רוסלאנד/אוקריינע.
- טראגן א פארמאכטע טלית קטן : אין סידור הרב ווערט געברענגט פון כתבי אר"י אז דער בגד פון טלית קטן זאל צודעקן די ברוסטן.
פארשידענע מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נישט לייגן א ניי געבוירן קינד אין א בעטל (פון דעם נעמט זיך אז מען נעמט אנשטאט דעם א גרויס לעדל און מ'שטעלט דאס אוועק אויף צוויי בענקלעך צו מאכן ווי א בעט): דער מנהג קומט ארגינעל אלס נישט קויפן אדער זיך באנוצן מיט באשטימטע חפצים פאר א קינד אונטער דרייסיג טעג אלס שמירה... אין דעם איז אריינגערעכנט נישט ניצן קיין וויג אדער א קינדערוועגעלע, נישט אנטון קיין געקויפטע בגדים (אנשטאט דעם קען מען נוצן א מין קימאנא), א.א.וו. דער מנהג איז אבער נאר נתפשט געווארן לגבי דעם בעטל.
- א קימפעטארין גייט נישט ארויס פון הויז און בלייבט נישט אין הויז אן א שומר פאר דרייסיג טעג: ווערט געברענגט אין שו"ת שבות יעקב אלס שמירה.
- מאכן אן אפשערן (מאכן פיאות) פאר א קינד ווען ער ווערט אלט צוויי יאר (נישט ביי דריי) : דער טעם נעמט זיך פונעם הייליגער יעב"ץ, אין זיין ספר מגדל עוז, ווי מ'לערנט ארויס פון פסוק אז נאך די 24 חדשי הנקה וואס א קינד פלעגט אמאל זייגן ביז דאן, הייסט מען שוין אנטוויינט, און מ'איז שוין ראוי צו חינוך.
- נישט חתונה מאכן אין די טעג פון ר"ח טבת ביז ט"ו בשבט, און פון ר"ח תמוז ביז ט"ו אב : מנהג פון סקווערער רבי'ס צוליב וואס אין זוהר שטייט אויף די טעג אז זיי זענען ימים הנמוכים און עס הערשט אין זיי מדת הגבורה.
- מען טוהט זיך נישט סתם אזוי שערן, נאר זיבן געלעגנהייטן: 1] ערב ראש השנה 2] שבת פרשת מקץ 3] שבת שקלים 4] ערב פסח 5] מח לעומר 6] שבת נחמו 7] שבת פאר דער חתונה - חתן'ס זייט, טאג פון דער חתונה - כלה'ס זייט.
מנהגים פון צוואות רבי יהודה החסיד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נישט מאכן קיין שידוכים מאנטיג און מיטוואך, און נישט חתונה מאכן א' ג' און ה' פון דעם חודש.
- נישט טרעטן אויף א פלאץ וואס איז אמאל געווען אן אויוון.
- נישט פארבויען א טיר אדער א פענסטער נאר לאזן א טירל פון בערך 12x12 אינטשעס.
דער סקווערער בוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יצחק טווערסקי (ה'תקע"ב - י"ז ניסן ה'תרמ"ה) פון סקווירא.
- פון זיין ערשטן זיווג א טאכטער פון רבי דן יונגערלייב פון ראדוויל.
- רבי אברהם יהושע העשיל טווערסקי ( - ג' כסלו ה'תרמ"ז), פון סקווירא. ער האט געהייראט בז"ר א טאכטער פון רבי שמואל אשכנזי, בז"ש א טאכטער פון רבי יוסף זילבערפארב.
-
- רבי יוסף מאיר טווערסקי (ה'תרי"ז - כ"ט אב ה'תרע"ז), פון מאכניווקא. ער האט געהייראט מרת בתיה רבקה, א טאכטער פון רבי מנחם נחום טווערסקי, פון לאיעוו.
-
- רבי דוד טווערסקי ( - ה'תר"ף).
- רבי יצחק טווערסקי.
- פון צווייטן זיווג מרת חיה מלכה א טאכטער פון דעם הייליגן רוזשינער האט ער נישט געהאט קיין קינדער.
- רבי ישראל טווערסקי ( - כ"ז אלול ה'תרע"ט), פון סקווירא. ער האט געהייראט מרת צפורה א טאכטער פון זיין פעטער רבי אברהם טווערסקי, מגיד אין טוריסק.
-
- טאכטער - ווייב פון רבי דוד יעקב קאריסטשאווער
- רבי מנחם נחום טווערסקי ( - א' ניסן ה'תרמ"ו), פון שפיקאוו. ער האט געהייראט מרת שיינדל א טאכטער פון רבי דוד טווערסקי פון טאלנא
-
- רבי מרדכי טווערסקי ( - י"ח ניסן ה'תרע"ד), ער האט געהייראט מרת חיה א טאכטער פון רבי יוחנן טווערסקי, פון רחמיסטריווקא.
-
- רבי יצחק נחום טווערסקי הי"ד (ה'תרמ"ח - ה'תש"א), פון ראווע רוסקא, ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב ישכר דוב רוקח רב אין בעלזא.
- רבי משה דוד טווערסקי, אן איידעם פון רבי שלמה זלמינא פון ראשקאוו.
- מרת פייגא, די ווייב פון רבי שלום יוסף פרידמאן (ה'תרל"ח - פורים ה'תר"ף), פון שפיקאוו.
- מרת חיה, די ווייב פון רבי נחום טווערסקי פון טוריסק.
- מרת מירל, די ווייב פון רבי אשר פערלאוו (דער צווייטער) פון סטאלין.
- רבי דוד טווערסקי ( - ט"ו כסלו ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט בז"ר א טאכטער פון זיין פעטער רבי שלמה, פון סאווראן, בז"ש האט ער געהייראט מרת צפורה א טאכטער פון רבי אליקים געץ פון אוסטראה.
- רבי מרדכי טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשיל טווערסקי, פון סקווירא.
- רבי יצחק טווערסקי, געקומען קיין אמעריקע אין ה'תרפ"ג
- רבי דוד טווערסקי, סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי יחיאל מיכל טווערסקי, היינטיגער סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי מרדכי טווערסקי, סקווירער רבי פון פלעטבוש
- רבי משה טווערסקי, היינטיגער סקווירא רבי פון פלעטבוש
- רבי דוד טווערסקי, סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי יצחק טווערסקי, געקומען קיין אמעריקע אין ה'תרפ"ג
- רבי משה טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי יעקב אריה טווערסקי, טריסקער רבי פון לאנדאן און בני ברק.
- רבי אהרן טווערסקי, ער האט געהייראט מרת ברכה, א טאכטער פון רבי יצחק פרידמאן, פון באהוש.
- רבי שלמה טווערסקי ( - ה'תרפ"א), ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אריה לייב רוקח, פון מאגאראוו, א זון פון הרב יהושע רוקח פון בעלזא.
- רבי אלעזר טווערסקי, פון סקווירא - פאלטיטשאן
- רבי ישראל אברהם שטיין, פאלטישאנער רבי פון בענסענהוירסט
- רבי מרדכי שטיין, היינטיגער פאלטישאנער רבי
- רבי ישראל אברהם שטיין, פאלטישאנער רבי פון בענסענהוירסט
- רבי אלעזר טווערסקי, פון סקווירא - פאלטיטשאן
- רבי נחום טווערסקי, ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי יוסף מאיר טווערסקי, פון מאכניווקא.
- רבי יצחק טווערסקי, פון קעשענאוו. ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי שלמה שמואל טווערסקי, פון טשערנאביל - ברוקלין.
- רבי יעקב יוסף טווערסקי ( - ב' ניסן ה'תשכ"ח), פון שיכון סקווירא.
- פייגא מלכה - ווייב פון רבי מרדכי האגער, וויזשניצער רבי פון מאנסי (ערשטער זיווג - זי איז געשטארבן יונג, נישט איבערגעלאזט קיין קינדער)
- סימא מירל - ווייב פון ר' מרדכי האגער, וויזשניצער רבי פון מאנסי (צווייטער זיווג)
- ר' פנחס שלום, וויזשניצער רב אין בארא פארק, איידעם פון ר' הערשעלע ספינקער
- צפורה - ווייב פון ר' אברהם דוב טווערסקי - רחמיסטריווקא-מאנסי
- מרים - ווייב פון ר' חי יצחק טווערסקי, רחמיסטריווקער רבי פון בארא פארק
- רבי דוד טווערסקי, היינטיגער סקווירער רבי פון שיכון סקווירא
- רבי אהרן מנחם מענדל טווערסקי, בכור פון רבי דוד, איידעם פון וויזשניץ-מאנסי רבי
- הרב יעקב יוסף טווערסקי, זון פון ר' אהרן מענדל, איידעם פון ר' יצחק, צווייטער זון פון ר' דוד מסקווירא
- ר' פנחס צבי אריה טווערסקי, זון פון ר' יעקב יוסף, איר אייניקל פונעם סקווערער רבי'ן
- הרב יעקב יוסף טווערסקי, זון פון ר' אהרן מענדל, איידעם פון ר' יצחק, צווייטער זון פון ר' דוד מסקווירא
- רבי יצחק טווערסקי, זון פון ר' דוד, איידעם פונעם וויזשניצער רבי'ן
- רבי אהרן מנחם מענדל טווערסקי, בכור פון רבי דוד, איידעם פון וויזשניץ-מאנסי רבי
- רבי מרדכי טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשיל טווערסקי, פון סקווירא.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ סקווערער חדר אין ירושלים (אויף העברעיש)
- ↑ סקווערער ישיבה קטנה אין ירושלים (אויף העברעיש)


text:
הלכה
הלכה איז דער אידישער באגריף וויאזוי זיך צו פירן אויף די וועלט ביים לעבן און ביים טויט. עס איז א מאדערן ווערסיע פון תרי"ג מצוות.
עס איז דא א 4 טיילן שלחן ערוך: חושן משפט געלט און האנדל. יורה דעה - כשרות. אורח חיים טעגליכע פירונגען. און אבן העזר - מאן און ווייב.
לעצטענס איז דא דער משנה ברורה וואס זענען פארשריבן אלע מאדערן הלכות.
עס איז דא וואס זענען צווישן איין מענטש און אנדערן. און צווישן גאט אין דעם מענטש.
צענטראלע טעמעס אין הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאווענען און ברכות -
- שבת -
- כשרות - הלכות וואס מען מעג און וואס מ'טאר נישט עסן. הלכות פון כשרות פארנעמען א באמערקלכען טייל פון יורה דעה אין שולחן ערוך.
- נידה - דער איסור פון געשלעכטלעכע באציאונגען מיט א פרוי בשעת איר חודשלעכן פעריאד און נאכהער. דאס ווערט פארשריבן אין דער משנה אין מסכת נדה, אין רמב"ם אין ספר קדושה, און אין שולחן ערוך אין חלק יורה דעה.


text:
סאפי שאל
סאפיאַ מאַגדאַלינאַ שאל (דייטשיש: Sophie Scholl; 9טן מיי 1921 - 22סטן פעברואר 1943) איז געווען איינע פון די מיטגלידער אין דער "ווייסע רויז" גרופע, וואס האט קאמפאנירט א חשובער קאפיטל אין דער געשיכטע פון דער דייטשע אפאזיציע צו נאציזם. פאר איר טייל אין די טעטיקייטן פון דער גרופע האט מען זי פאראורטיילט צו טויט, און זי איז הינגעריכטעט געווארן, צוזאמען מיט איר ברודער האנס שאל און נאך מיטגלידער אין דער גרופע, דורך גילאטינירונג.
שאל ווערט גערעכנט היינט אין דייטשלאנד, צוזאמען מיט אנדערער מיטגלידער פון דער גרופע, ווי א מוסטער פון קוראזש קעגן דעם נאצי רעזשים.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאל איז געוון די טאכטער פונעם בירגערמייסטער פון פארכטנבערג אויפן קאכער טייך, דאס פערטע פון זיינע פינף קינדער. אין 1930 איז די משפחה אריבערגעצויגן קיין לודוויגסבורג און צוויי יאר נאכהער קיין אולם.
זי האט געליינט אסאך ביכער אויף פילאסאפיע און טעאלאגיע.
אין פרילינג 1940 האט זי געקאנטשעט אירע שטודיעס אין מיטלשולע און זי האט אנגעהויבן ארבעטן ווי א קינדערגארטנער.
אין מיי 1942 איז זי געווארן א סטודענט פון ביאלאגיע און פילאסאפיע אין מינכן אוניווערסיטעט.
די ווייסע רויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב 1942 האט שאל באטייליגט, צוזאמען מיט איר ברודער האנס, און עטלעכע פריינד, צווישן זיי דער לעקטאר קורט הובער, אין פארשפרייטן בלעטלעך קריטידירנטיק צום רעזשים, וואס האבן גערופן פאר פאפולערער קעגנערשאפט צו דער דיקטאטארישער נאצי הערשאפט.


text:
אידיאל
אידיאל אין מידות איז א פרינציפ אדער ווערד וואס איינער טוט שטארק נאכרודף'ן פאר א ציל זיינער.
אידיאלן זענען זייער וויכטיג אין מוסר און אין מידות ווייל אזוי האלט מען זיך ביים אפמאך, און מצוה גוררת מצוה אז מען האלט זיך דערביי איז מען אויסגעשטעלט צו וואונען דערביי און נישט זיך אפטאן דערפון ווייל עס ווערט דער סדר אזוי.
אן אידיאליסטישער מענטש איז אפט מאל באטראכט פון זיינע ארומיגע ווי ווייניגער אידיאליסטיש ווייל זיינע 2 3 אידיאלן זענען אזוי שטארק אז עס צוברעכט און טוט איבערשטייגן די נארמאלע מענטשן'ס אידיאלן, ווי למשל אויב א מענטש נעמט די מידת האמת פאר אן אידיאל וועט ער זיך קענען צוקריגן מיט חברים, אדער פארקערט אויב א מענטש נעמעט די חבריםס כבוד פאר אן אידיאל וועט ער זאגן מער ליגענט זיי צו היטן.


text:
האנגאר
א האנגאר איז אן אפגעצאמטער סטרוקטור צו האלטן פליווארג אין געשיצטן לאגער. רוב מאדערנע האנגארן זענען געבויט פון מעטאל, אבער האלץ און בעטאן ווערן אויך געניצט. דאס ווארט האנגאר שטאמט פון א צפון-פראנצויזישן דיאלעקט, און באדייט א פי פען.
א האנגאר באשיצט פליווארג פון וועטער און אולטראוויאלעט ליכט. האנגארן ווערן אויך געניצט אלס א פארצאמטן ווארשטאט אדער א מאנטאזש שטח. דערצו אין א האנגאר קען געהיימע פליווארג ווערן באהאלטן פון שפיאן סאטעליטן און שפיאן עראפלאנען.
די זאלן אויף שיפן וואס טראגן פליווארג ווערן אויך גערופן האנגארן.


text:
צבי אלימלך האלבערשטאם
רבי צבי אלימלך האלבערשטאם (געב' תשי"ב) איז דער צאנזער רבי פון ארץ ישראל אין "קרית צאנז", נתניה. ער איז "נשיא" פון די מוסדות התורה והחינוך פון "צאנז", צווישן זיי דער לאניאדא שפיטאל און דאס גרויסע "מפעל הש"ס העולמי", און א פאר ישיבות אין קהילות אין אלע שטעט אין ארץ ישראל, אין אויך די קהילות "שפע חיים" אין אמעריקע, אויפן נאמען פונעם צאנז-קלויזנבורגער רבי זי"ע. אויך האט ער קהילות אין ענגלאנד און אין אנטווערפן.
זיין חסידות ציילט נאנט צו צווי און אהאלב טויזנט ראשי משפחות.[פֿעלט אַ מקור]
ער איז זייער א בעגאבטער מענטש מיט א הדרת פנים, און א רעספעקטירטערער פערזאן, ער זאגט כסדר פשעטלעך וואו ער ווייזט גרויס בקיאות, חריפות, און גאונות אין חסידות, השקפה, הלכה און תלמוד.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי צבי אלימלך האט געהייראט מרת חיה שרה, א טאכטער פון רבי שמואל אונסדארפער. זייערע קינדער זענען:
- רבי יחזקאל שרגא ברוך - דער רב הצעיר פון קרית צאנז, אן איידעם ביי זיין פעטער רבי יצחק אריה לייבוש היילפרין (זון פון רבי אלחנן היילפרין און איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- רבי חיים משה, איידעם פון ר' נחמן בידערמאן
- רבי יקותיאל יהודה, איידעם פון זיין פעטער ר' פישל מוטצען
- רבי יוסף משה דוב - פירער פונעם נעצווערק פון צאנזער ישיבות, אן איידעם ביי זיין פעטער הרב אשר אנשיל לעמבערגר פון מאקאווא אלעד-נתניה (איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- איידעם ר' משה נתן נטע היילפרין, זון פון ר' יעקב היילפרין (איידעם פון ר' מנחם מנדל לעמברגער פון מאקווא ירושלים), זון פון ר' יצחק אריה לייביש הייפרין (איידעם פון ר' שמואל אונסדראפער), זון פון ר' אלחנן היילפרין
- רבי אברהם - ראש פון די צאנזער יונגעלייט חבורות און משפיע אין דער ישיבה קטנה אין קרית צאנז, נתניה. ער איז אן איידעם ביי רבי אברהם שלום ישכר ליפשיץ-האלבערשטאם פון סטראפקאוו.
- רבי מאיר משולם, האט געהייראט מרת ברכה, טאכטער פון זיין פעטער הרב יעקב אליהו אונסדארפער.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קובי נחשוני, חתונת ענק בעולם החסידי: 19 אלף מנות לאורחים, ביי ynet, 4טן אקטאבער 2009 (אויף העברעיש)


text:
מלך פון פוילן
פוילן איז געווען א מאנארכיע אין די יארן פונעם 10טן יארהונדערט ביזן 18טן יארהונדערט. פון 960 ביז 1138 האבן די מאנארכן געהאט דעם טיטל הערצאג און פון 1138 ביז 1290 האבן זיי געהאט דעם טיטל גרויסהערצאג. נאכהער האבן זיי געהאט דעם טיטל מלך. אין די יארן פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט האט דער מאנארך געהאט ביידע טיטלען, מלך פון פוילן און גרויסהערצאג פון ליטע.
די צענטראלע דינאסטיע וואס האט געהערשט אין פוילן איז געווען די יאגעלאנער דינאסטיע, צוויישן די יארן פון 1386 ביז 1572. ווען דער לעצטער מלך פון דער דינאסטיע, זיגמונט דער צווייטער אגוסט אן יורשים, איז די מלוכ געווארן אויס ירושהדיקע מלוכה און איז געווארן א וואל-מאנארכיע, וואו דער סיים, א זאמלונג פון אדעלן, האט געוויילט דעם מלך.
די פוילישע מאנארכיע האט אויפגעהערט ביי דער דריטער טיילונג פון פוילן אין 1795.


text:
כולל
כולל איז ווען מ'ענדיגט ישיבה וואס איז א פליכט, גייט מען אריין אין כולל וואס איז אפיציעל נאר א רשות. ס'איז דא וואס בלייבן אפאר חדשים, נאר צו יוצא זיין, און ס'איז דא וואס בלייבן לענגער ביז ווען מ'ווערט געצווינגען צו גיין ארבעטען כדי צו ברענגען ברויט אין שטוב.
געווענטליך, ווילאנג די ווייב ארבעט נאך -דאס הייסט ביז זי געבוירט איר ערשטע קינד- קען מען נאך דורך שטופען אין כולל. די וואס האלטן באמת דערביי, און שפירן אז זיי מעגן זיך מפרנס זיין פונעם ציבור, בלייבן אויף לענגער, ביז נאך אפאר יאר ווערט פון אים א דיין, מגיד שיעור, אדער מלמד.
אין ארץ ישראל איז איינגעפירט פאבריינגען אין די כוללים אויך פאר פשוטי עַם במשך דעם גאנצן לעבן, אין אלע מדינות אין אייראפע האט מען געגרינדעד כוללים פאר די אידן פון זייער לאנד וואס זענען געפארן וואינען אין ארץ ישראל,
רשימה פון כוללים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כולל שומרי החומות פאר די אונגארישע אידן
- כולל חיבת ירושלים פאר די גאליציאנער אידן
- כולל אהבת ציון פאר די זיבנבערגן אידן
- כולל פוילן פאר די פוילישע אידן
- כולל אהבת ירושלים די וויזניצער כולל


text:
תחנון
תחנון איז א תחינה וואס מען זאגט יעדן טאג אין דער וואכן נאך דער הויכע שמונה עשרה ביי שחרית און מנחה.
חסידים און רוב ספרדים זאגן שלש עשרה מדות פאר תחנון. דער עיקר תחינה וואס מען זאגט איז קאפיטל ו' פון תהלים לויט די אשכנזים אדער קאפיטל כ"ה לויט די ספרדים.
די טעג זאגט מען נישט קיין תחנון:
- שבת
- יום טוב
- חול המועד
- א טאג וואס מען זאגט הלל. (ראש חודש, חנוכה, פורים.)
- חמשה עשר בשבט
- ל"ג בעומר
- לויט רבנות הראשית לישראל - יום העצמאות
אויך זאגט מען נישט קיין תחנון ווען מען דאווענט מיט א חתן, א פאטער פון א קינד וואס האט א ברית דעם טאג, א סנדק אדער א מוהל


text:
30סטן אויגוסט
דעם 30סטן אויגוסט איז דער 242סטער טאג פון יאר (243סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 123 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1908 - דער טשערנאוויצער קאנפערענץ, די ערשטע קאנגרעס פאר יידיש, קומט צוזאמען אין טשערנאוויץ, הויפטשטאט פון בוקאווינא
- 1945 - באפרייונג פון האנג קאנג
- 1991 - אזערביידזשאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1999 - די איינוואוינער פון מזרח טימאר שטימען פאר בעד זעלבסשטענדיקייט אין א רעפערענדום
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1871 - ערנעסט ראדערפארד, ניי-זילענדער פיזיקער (געש' 1937)
- 1930 - ווארען באפעט, אמעריקאנער מיליאנער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1483 - לואי דער עלפטער מלך פון פראנקרייך (געב' 1423)
- 1940 - דזשאזעף דזשאן טאמסאן, ענגלישער פיזיקער (געב' 1856)


text:
נאציזם
נאציזם איז א פאליטישע באוועגונג זינט די 1920ער. נאציזם איז א פארעם פון פאשיזם. פיל פון זייערע געדאנקען זיינען אוועק געשטעלט אויף א ראסישע אידיאלאגיע וואס איז אנטפלעקט געווארן דורך דער נאציאנאלער סאציאליסטישער פארטיי אין דייטשלאנד אין די 1920ער און 1930ער דורך איר הויפט-פיהרער אדולף היטלער וואס באשרייבט די אידאלאגיע אין זיין ספר מיין קאמפף. לויטן אידיאלאגיע איז די אריער ראסע דערהויבענער פון אלע אנדערע ראסן און האבן די פייקייט צו איבערקומען. לויט זייער ראסישע אידיאלאגיע, זיינען די סלאַבֿן, ציגאנער און איבערהויפט די יידן מינערווערטיקע מענטשן. די נאציס האבן געשיקט מיליאנען יידן אונד ציגאנער צו קאנצענטראציע לאגערן ווו זיי האבן צום סוף דערמארדעט געוואָרן. דעם מארד רופט מען היינט "די שואה".
ג' שבט ה'תרצ"ג האט דער דייטשער-פרעזידענט פאול פון הינדנבורג באשטימט אז אדולף היטלער, דער פירער פון די נאציזם פארטיי (דאן איז זי געווען די גרעסטע פארטיי), זאל ווערן קאנצלער אויף דייטשלאנד. באלד נאך זיין ארויפגאנג, האט היטלער אנגעהויבן צו אויספירן זיין אידיאלאגיע, און דורך דעם האט אויסגעפלאצט דער צווייטער וועלט קריג.
די נאציס אונטער זייער פירער אדולף היטלער האבן געוואלט פארלענדן דעם יידישן פאלק ביי דער צווייטער וועלט מלחמה. זיי האבן באשטימט צו הרגענען דער וואס ס'איז א 3טער דור צו א יידישן אפשטאם פון דער מאמע אדער טאטע זייט צוגעבונדן צו די נירנבערג געזעצן.


text:
11טן אפריל
דעם 11טן אפריל איז דער 101טער טאג פון יאר (102טער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 264 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1241 - מאנגאלייע קראפטן געפירט דורך באטו כאן באזיגן די אונגארישער ארמיי
- 1912 - געלייגט דער גרונטשטיין פונעם טעכניקום אין חיפה (היינט דער טעכניאן)
- 1944 - רודאלף ווערבע און אלפרעד וועצלער אנטלויפן פון אוישוויץ פארניכטונג לאגער. ווען זיי קומען אן אין פרעשבורג געבן זיי א באריכט צו דער יידישער קהילה וואס גייט אן דארטן אין לאגער.
- 1945 - ארמיי פון די פאראייניגטע שטאטן באפרייט בוכנוואלד קאצעט
- 1961 - אייכמאן פראצעס הייבט אן אין ירושלים
- 1979 - די הערשאפט פון אידי אמין אין אוגאנדע ווערט אראפגעווארפן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1770 - דזשארדזש קאנינג, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1827)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1987 - פרימא לעווי, יידישער-איטאליענישער שרייבער (געב' 1919)


text:
ישראל אברהם פארטוגאל
ישראל אברהם פארטוגאל (געב' ה'תרפ"ג) איז דער היינטיגער סקולענער רבי וואס האט איבערגענומען די פירערשאפט פון זיין טאטן אין יאר תשמ"ג ר"ח אלול.
אנדערש ווי זיין טאטע וואס האט געוואוינט אין וויליאמסבורג האט ער זיין דירה אין דעם דערנעבנדיגן בארא פארק אבער אזוי ווי וויליאמסבורג ווערט אנגעזעהן אלס דער צענטער פונקט פון סקולען, וויילט דער רבי שליט"א דארטן כמעט העלפט פון די שבתים וואס ער וויילט אין שטאט, אזוי אויך די צווייטע העלפט חנוכה נעכט ווערט געפראוועט אין וויליאמסבורג און אזוי אויך אנדערע צייטן צ.ב.ש. ל"ג בעומר און אזוי אסאך צייטן פונעם יאר
צוליב זיין געזונט צושטאנד וויילט ער א גרויסן טייל (אפשר כמעט העלפט) פונעם יאר אין די קאנטרי געגנט, אנהייב פלעגט ער וויילן אין ראזען'ס באנגעלא, און שפעטער היינט צוטאגס האט ער אפגעקויפט אן אייגענעם שטח מיט עטליכע דירות דערויף נעבן דעם נייעם וויזשניצער שטעטל אין קייאמישע לייק, וואס ער גענוסט דארטן פון ביידע סיי וואס עס איז די בערג פרישע לופט און אלע צוגעהערן, און פון די צווייטע זייט איז דאס הארט נעבן א הערליכן חרדי'שן יישוב וואס ברענגט אז אלע צוגעהערן וואס קען זיך אויספעלן זאל ער האבן נאנט צו דער האנט.
היינט צוטאג'ס איז ער שוין פון די איינציגע רבנים וואס זענען נאך פונעם אלטן דור, און ממילא חוץ וואס ער האט אליינס א גרויסן ציבור וואס אנגעהערן צו אים, קומען צו אים אויך פון אנדערע שיכטן און קרייזן פון אלע ווינקלען פונעם כלל ישראל צו האבן די זכי' צו זען א איד נאך פון פארגאנגענעם דור וואס האט זיך מוסר נפש געווען הינטער דעם אייזערנעם פארהאנג צו היטן תורה אין אידישקייט און ערציען יתומים מיט יתומות אויפן ערליכן וועג.


text:
האבער
האָבער (Avena sativa) איז א זגאל תבואה וואס מען וואקסט צו ניצן זיין זוימען, בעיקר צו געבן פערד און אנדערע בהמות צו עסן, אבער מען קען אים צעמאלן פאר מענטשן צו עסן, אדער רוי, אין [[גראנאלא] און מיזלי, אדער געקאכט אויף האבער-קאשע.
האבער וואקסט אין זאנעס מיט א מעסיקן קלימאט. ער קען פארטראגן רעגן, און וואקסט גוט אין צפון-מערב אייראפע און אויך אין די פארבערג פון די הימאלייע.
האבער איז אן אייניעריגער פלאנץ; מען קען אים איינזייען אדער אין הארבסט (פאר א שניט אין סוף זומער) אדער אין פרילינג (פאר א שניט אין אנהייב הארבסט).
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האבער איז איינער פון די חמשת מיני דגן, אויף וואס מען מאכט א באזונדערע ברכה "מזונות", און מ'דארף מפריש חלה זיין ווען מען מאכט דערפון א טייג וואס מ'באקט. אויך קען מען מאכן מצות פון האבער, וואס מענטשן עסן ווען זיי קענען נישט פארטראגן גלוטן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קוואל וואסער
קוואל וואסער (ענגליש: Spring Water) [אדער וויאזוי אנדערע רופן דאס געפלעשערט וואסער (ענגליש: Bottled Water)] איז וואסער וואס מען לייגט אריין פון א קוואל גראד אין א פלאש און אריבער גיין קיין פראצעדור און/אדער רערן אדער סיי וואספארא מענטשליכע טויש
אינהאַלט
קוואל וואסער אמאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספעציעל קוואל (מינעראל) וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס פלעג זיין ספעציעלע קוואלן, געווענליך פלעגט דאס זיין אין די ערטער פון די בעדער, וואס עס פלעגט האבן אין זיך געוויסע מינעראלן (ווי באקאנט כאפט וואסער אריין אין זיך מינעראלן פון די ערד אויף די ערטער וואס זיי לויפן אדורך און אזוי קומט אויס אז וואסער אויף געוויסע ערטער האבן געוויסע כוחות אין זיך), און מען פלעגט דאס פארן טרונקען פאר א רפואה אדער סתם אזוי זיך צו שטארקן דעם גוף
קוואל וואסער היינט צוטאג'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאג'ס איז דא אן ערנסטע דעבאטע אויב דער קוואל וואסער איז בכלל א חילוק פון פשוט'ע קראן וואסער.
און אפילו אויב עס איז יא דא א חילוק איז פארהאן א גרויסער שטרייט צווישן די שטיצער און אנטי-שטיצער דערפון צו עס איז א דיפערענץ אויף בעסער אדער גאר אויף ערגער.
פונדעסטוועגן איז אין די גאנצע וועלט און איבערהויפט איז די אמעריקאנער באפעלקערונג צוגעבינדן (עדיקטעד) צו די פלעשער וואסער וואס פארקויפן זיך אין די מאסן, און יעדער פירמע האט צוגעלייט דעטאלן פארוואס מען זאל דוקא קויפן זייער וואסער פאר טייערער געלד, וואס איז בכלל אין פראגע צייכן אויב עס איז בכלל עפעס ווערד מער ווי אנצודרייען דעם קראן אינדערהיים און זיך אנפילן א גלאז וואסער און טרונקען
מינעראל וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויבנדערמאנטער וויכוח איז פארשטייט זיך נאר לגבי פשוטע וואסער אבער די מינעראל אדער אנדערע ספעציעלע וואסערן וואס ווערן פארקויפט און/אדער געטרונקען גלייך ביים טייך האט פארשטייט זיך פארשידענע מעלות וואס די וואסער און אייער געגענט האט מעגליך נישט און דאס איז שוין אן אנדער פעלד סיי פינאנציעל און סיי אינדוסטריאליש


text:
לואי פאסטער
לואי פאסטער (27סטן דעצעמבער, 1822 – 28סטן סעפטעמבער, 1895) איז געווען א פראנצויזישער מיקראביאלאג און כעמיקער.[1] ער איז באקאנט פאר זיינע וואקצינירונגען, און ער האט ערפינדעט דעם ערשטן וואקצין קעגן וואסערשרעק. ער איז אויך באקאנט פארן אויסטרעפן ווי אנצוווארעמען מילך כדי עס זאל האלטן לענגער, און מען רופט דעם פראצעס אויף זיין נאמען פאסטעריזאציע.
פאסטער האט איינגעפירט אז דאקטוירים זאלן וואשן די האנט איידער זיי זענען מטפל מיט קראנקע.
מ'האט אים אויפגענומען אלס מיטגליד אין דער פראנצויזישע אקאדעמיע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Pasteur, Louis - Biographical entry - Encyclopedia of Australian Science. eoas.info. דערגרייכט דעם 23 March 2010.


text:
ספעיס שאטעל
קאסמאס שאַטל, אפיציעל גערופן די קאסמאס טראנספארטאציע סיסטעם (STS), איז נאסא'ס איצטיגער קאסמאס לאנטש פֿאָרמיטל מיט וועלכע זי טראנספארטירט אסטראנאטן, עקוויפמענט, אוון סופלייס אינעם קאסמאס.
אינהאַלט
די יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאסמאס שאטל איז אין פארעם ווי א פליגער וועלכע פארמאגט צוויי פליגלען און די זעלבע סארט קערפער אויסשטעל. אינעווייניג באשטייט עס פון דריי טיילן וועלכע זענען א קאבינע וואו די אסטראנאטן געפינען זיך, דער מאנעווערע אפטיילונג, און א קארגא קאבינע וועלכע ווערט גענוצט צו טראנספערירן סופלייס אינעם קאסמאס. דער שאטעל קען גרינג פליען אינעם קאסמאס מיט אירע דריי מאטארן וויבאלד עס ווערט ווי א סעטעלייט וועלכע דרייט זיך אויטאמאטיש ארום די וועלט אינאיינעם מיט אלע פלאנעטן.
דער שווערסטער טייל פון די מיסיע איז דאס ארויפפארן וועלכע ווערט אנגערופן דער לאנטש. די וועלט'ס אטמאספערע פארמאגט א כוח המשכה (גראוויטי) וועלכע שלעפט אלעס אראפ צו די ערד און וויבאלד דער שאטעל מוז דעגרייכן גאר א שנעלע גיכקייט צו קענען דורכברעכן איר ארויסגאנג פון די וועלט פארלאנגט זיך גאר א מאסיווע ענערגיע שטופ וועלכע זאל צוהעלפן דעגרייכן דעם ציל. דערפאר האט מען צוגעשטעלט אן אויסערן ברענשטאף טאנק וועלכע איז גרעסער ווי דער שאטעל זעלבסט און צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע געבן דעם שטופ ארויף פאר די ערשטע צוויי מינוט.
דער שאטל דארף דורכגיין עטליכע הויפט טריט אין יעדע מיסיע און יעדע פון זיי איז קאמפליצירט און דארף קלאפן אויף הונדערט פראצענט.
דער לאנטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען ארויפשיסן א 4.5 מיליאן פונטיגן שאטעל אינעם קאסמאס פארלאנגט זיך א געוואלדיגע כוח פון ענערגיע וועלכע ווערט אויסגעפירט דורך א קאמבינאציע פון די דריי הויפט מאטארן פון דער שאטעל, דער דרויסנדיגער ברענשטאף טאנק, די צוויי ראקעט בוסטערס, און די ארביטל מאנעווירונג סיסטעם.
דאס מערסטע קראפט פאר'ן לאנטש (71 פראצענט) קומט פון די צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע זענען שמאלע לאנגע ראקעטס וועלכע נוצן ברענשטאף ארויפצושיסן אינעם קאסמאס. די ראקעט זענען אנגעבינדן צו דעם שאטעל אינאיינעם מיט א ברענשטאף טאנק וועלכע סופלייט די ברענשטאף פאר דעם שאטעל'ס מאטארן. ווען דער שאטעל גרייכט א געוויסע הויכקייט און ברויך מער נישט האבן די בוסטערס ווערן די צוויי בוסטערס אפגעטיילט פון דעם שאטעל און פאלן צוריק אראפ אין וואסער.
די בוסטערס פארמאגן א ספעציעלע מאטאר יעדע איינע וועלכע ווערט אקטיוויזירט ווען די בוסטערס ענדיגן זייער מיסע. די מאטארן גיבן א נייע קראפט וועלכע טיילט זיי אפ פון דעם שאטעל און זיי פאלן צוריק אראפ צו די ערד וואו זיי פאלן אריין אין וואסער ווי עס ווערט פון פריער אויסגערעכנט. די בוסטערס פארמאגן סיגנאליזירער מען זאל וויסן וואו זייערע פאזיציעס זענען און זיי פארמאגן פאראשוטן און שווימען טובס מיט וועלכע זיי פארגרינגערן דעם וועג אראפ און בלייבן שווימען אויפ'ן וואסער וואו זיי ווערן שפעטער אויפגענומען דורך נאס"א.
די סארט בוסטערס זענען פון די שטרעקסטע סארט וואס איז פאראן און ווערט אנגערופן סאליד ראקעט בוסטערס וואס מיינט אז עס ארבעט ווי א מיסיל און מען קען נישט האבן קיין קאנטראל דערויף. איינמאל די ראקעטס זענען אנגעצינדן קען מען זיי מער נישט אפשטעלן און דערפאר צינדט מען זיי אן די לעצטע אין פאל עפעס טויג נישט מיט דעם טאנק אדער שאטעל.
אין די טשאלענדזשער אויפרייס האבן די בוסטערס אנגעמאכט דעם חורבן ווען איינע פון זיי איז נישט געווען גענוג שטייף פארמאכט און עס האט ארויסגערינען הייסע גאז אריין אין א צווייטע אפטיילונג פון דעם ראקעט וועלכע פארמאגט היידראדזשין ברענשטאף און איינמאל די צוויי זענען זיך צוזאמענגעקומען האט עס אויפגעריסן און מיטגעברענגט דעם שאטעל וועלכע איז געווען אנגעבינדן מיט איר. נאס"א האט שפעטער געזאגט אז דער סיבה איז געווען די קאלטע וועטער וועלכע איז דעמאלט געווען אונטער זערא און עס האט געשרינקט די ראבערנע רינגן וועלכע האלטן שטייף די אפטיילונגן. נאך דעם קאטאסטראפע האט נאס"א איבערגעמאכט בעסערע ראבער רינגען און האט אויך דעזיינט א סיסטעם אין וועלכע דער שאטעל קען זיך אין ווייניגער פון א סעקונדע אפטיילן פון די בוסטערס און דעם טאנק און צוריק אראפקומען צו די ערד, אין פאל פון א פראבלעם.
דאס איבעריגע 29 פראצענט קראפט פאר'ן לאנטש קומט פון דעם שאטעל'ס 3 אייגענע הויפט מאטארן וועלכע נעמען אויף ברענשטאף פון דעם ברענשטאף טאנק און הייצן דאס אויף און שיקן עס אריין אין די מאטארן און די אפפאל ווערט ארויסגעטריבן פון אונטער דעם שאטעל. די מאטארן שעפן אויס די מאס פון א סווימינג פול פון ברענשטאף יעדע 10 סעקונדעס און דער קראפט פון די מאטארן שיסט ארויס אפפאל מיט א קראפט פון 6,000 מייל פער שטונדע.
דער ברענשטאף טאנק איז 158 פיס לאנג און 27 פיס ברייט אין דיאמעטער. דער טאנק פארמאגט אין זיך 526,000 גאלאנען ברענשטאף און וועגט 1.6 מיליאן פונט. ווען עס איז אויסגעליידיגט און פאלט צוריק אראפ אין וואסער וועגט עס 78,000 פונט.
דער טאנק באשטייט פון צוויי טענק וועלכע זענען אריינגעזעצט אין אן אויסערן אלומינם פרעים. איינע פון די טענק איז מער ווי צוויי דריטל די גרויס פון דעם צווייטן טאנק און טראגט היידראדזשין גאז. דער קליינער טאנק, וועלכע ליגט העכער די גרויסע, טראגט אקסיגן. די ברענשטאף פליסט אריין צו דעם שאטעל'ס מאטארן דורך 17 אינטשיגע (דיאמעטער) רערן וועלכע זענען אנגעבינדן צו שטארקע פאמפן אינעם שאטעל וועלכע שלעפן ארויס בערך 17,600 גאלאנען אקסיגן פער מינוט און 47,400 גאלאנען ברענשטאף פער מינוט.
דער טאנק איז איבערגעדעקט מיט אן איין אינטש דיקע שיכט אינסולעישן פון א ספעציעלע סארט וועלכע קען נישט הייס ווערן. די אינסולעישן באשיצט דעם טאנק עס זאל נישט אנגעהייצט ווערן פון דעם קראפט היץ און פארמיידט אויך אן אנזאמלונג פון אייז אין א קאלטע וועטער.
אין 03' ווען דער קאלאמביע שאטעל איז ארויסגעפלויגן איז אראפגעפאלן שטיקער פון די אינסולעישן און האט זיך אנגעשטויסן מיט'ן קערפער פון דעם שאטעל און דאס געשעדיגט וואס האט שפעטער צוגעברענגט דעם קראך אויפ'ן וועג צוריק אראפ ווען דער שאטעל איז אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע וואו עס זאמעלט זיך אן א שטארקע היץ קראפט וועלכע האט דעגרייכט ביז אינעווייניג אינעם שאטעל.
נאס"א זאגט אז זיי קענען נישט פארמיידן עס זאל מער נישט אראפפאלן קיין שטיקער, ווי מען האט זיך איבערגעצייגט מיט דעם לאנטש פון דיסקאווערי, אבער זיי וועלן מוזן ארבעטן אויף עצות וויאזוי צו פארמיידן אז די פאלנדע שטיקער זאלן זיך נישט אנשטויסן מיט דעם שאטעל.
ארביטל מאנעווירונג סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער לאנטש גייט מיט'ן נאז ארויף. נאך בערך 2 מינוט לאזט מען אראפ די בוסטערס און נאך בערך 9 מינוט איז דער שאטעל שוין פארטיג מיט'ן לאנטש און געפינט זיך גענוג הויך. אין יענע מאמענט טיילט זיך דער שאטעל אפ פון דעם ברענשטאף טאנק און בייגט זיך אוועק פונען טאנק מיט'ן נאז אראפ וואס דרייט איבער דעם שאטעל מיט'ן בויך ארויף און די דאך אראפ צו די וועלט. די אסטראנאטן וועלכע זיצן אינעם קאבינע האבן א פענסטער אויפ'ן דאך מיט וועלכע זיי קענען זען דעם טאנק אוועקפליען און זיי זעען די וועלט ווי אונז זעען מיר די לבנה (היבש גרעסער וויבאלד זיי זענען פיל נידעריגער ווי די לבנה). ביי דעם דיסקאווערי לאנטש האבן די אסטראנאטן גענומען בילדער און ווידעא פון דעם טאנק און דאס אראפגעשיקט צו נאס"א וועלכע האבן דאס גענוצט צו שטודירן וויפיל שאדענס דער טאנק האט באקומען. די אסטראנאטן האבן געזאגט אז זיי האבן געקענט זען דעם טאנק פאר בערך 2 מינוט.
ווען דער שאטעל גרייכט אינעם קאסמאס ווערט עס ווי א סעטעלייט וואס טייטש אז עס רינגעלט ארום די וועלט אויטאמאטיש אין א געוויסע הויכקייט מיט א געוויסע שנעלקייט. פון צייט צו צייט דארף דער שאטעל מאכן מאנעווירונגן צו גיין העכער אדער נידעריגער אדער זיך ארומדרייען. דאס ווערט געטאן דורך דעם מאנעווירונג סיסטעם וועלכע באשטייט פון צוויי מאטארן וועלכע זיצן אויף ביידע זייטן פון דעם מיטלסט'ן שטייענדיגן פליגל. יעדע פון די צוויי מאטארן פארמאגן דריי טאנקן פון וועלכע צוויי פארמאגן צוויי אנדערע סארטן ברענשטאף און דער דריטער פארמאגט העליום גאז. דא ליגט געוואלדיגע חכמות וועלכע פארמינערט די מאס ענערגיע צו מאכן מאנעווערעס מיט די מאטארן. ווען די צוויי ברענשטאף סארטן קומען זיך צוזאם אינאיינעם צינדט זיך דאס אן אליינס אן דעם וואס עס זאל דארפן באקומען א פונק. די ברענשטאף ליגן אין זייערע טאנקן אן קיין טראפ אקסיגן און דערפאר רינען זיי נישט ארויס פון דארט כאטש די רערן זענען נאר אפגעהאלטן מיט שוואכע וואלווס. ווען מען דארף אקטיוויזירן די מאטארן קומט ארויס אביסל העליום גאז און גייט אריין אין די ברענשטאף טאנקן וועלכע טרייבט אויטאמאטיש ארויס די ברענשטאף אן קיין פאמפ.
ווען די מאטארן ווערן אקטיוויזירט פאסירן קליינע אויפרייסן וועלכע טוט מאנעווערן דעם שאטעל. מען קען דאס מאנעווערן אלע וועגן, געוואנדן ווי שטארק די אויפרייסן זענען און וועלכע סארט ברענשטאף מען נוצט. טיילמאל נוצט מען נאר איינע פון זיי און טיילמאל ביידע. מיט איין מאנעווערע קען זיך דער שאטעל הייבן אדער נידערן ביז 1,000 פיס. די מאטארן פארמאגן ברענשטאף צו קענען מאכן טויזענט אזעלכע מאנעווערעס דורכאויס איין מיסיע.
די לאנטש אין דעטאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאס"א סייענטיסטן ציילן דאס מיט דעם בוכשטאב טי. און עס גייט מיינעס 31 סעקונדעס ביז עס הייבט זיך און פון דארט גייט עס פלוס ביז 45 מינוט ווען דער שאטעל איז פאראיבער דעם לאנטש פראצעדור.
טי. מיינעס 31 סעקונדעס – די לאנטש קאמפיוטערס נעמען איבער דעם לאנטש סיסטעם.
טי. מיינעס 6.6 סעקונדעס – די מאטארן פון דעם שאטעל צינדן זיך אן איינע נאך די אנדערע ביז 90 פראצענט פון איר מאקסימום קראפט.
טי. מיינעס 3 סעקונדעס – די מאטארן זענען אין פולן קראפט און גרייט צו פליען.
טי. מיינעס 0 סעקונדעס – די בוסטערס צינדן זיך אן און שיסן ארויס דעם גאנצן בינטל (שאטעל, טאנק, און בוסטערס) פון פלאץ.
טי. פלוס 20 סעקונדעס – דער שאטעל מאכט איר ערשטן מאנעווערע און דרייט זיך ארום זייטיג צו רעכטס 180 גראד.
טי. פלוס 60 סעקונדעס – די שאטעל מאטארן נעמען אויף די לעצטע 10 פראצענט פון איר קראפט.
טי. פלוס 2 מינוט – די בוסטערס טיילן זיך אפ פון דעם שאטעל ביי א הויכקייט פון 28 מייל און ביז עטליכע סעקונדעס מאכן זיך אויף די פאראשוטן און עס לאנדעט שפעטער אין דעם אטלאנטיק אקעאן בערך 140 מייל פון קענעדי ספעיס צענטער. (שיפן נעמען אויף די בוסטערס וועלכע ווערן איבערגענוצט פאר שפעטערדיגע מיסיעס).
טי. פלוס 7.7 מינוט – דער שאטעל איז שוין גענוג הויך און די מאטארן לאזן נאך די קראפט וועלכע איז א סכנה פאר'ן שאטעל.
טי. פלוס 8.5 מינוט – דער שאטעל איז שוין גענוג הויך אינעם קאסמאס און די מאטארן לעשן זיך אויס גענצליך.
טי. פלוס 9 מינוט – דער ברענשטאף טאנק טיילט זיך אפ פון דעם שאטעל און ברענט אויס פון די געוואלדיגע היץ ווען עס פאלט צוריק אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע.
טי. פלוס 10.5 מינוט – די מאנעווירונג סיסטעם ווערט אקטיוויזירט צום ערטשן מאל צו באשטימען דעם ארביט פאר דעם שאטעל (ארביט מיינט די הויכקייט אין וועלכע דער שאטעל רינגעלט אינעם קאסמאס). טי. פלוס 45 מינוט – דער מאנעווירונג סיסטעם מאכט א צווייטע אויפרייס מיט וועלכע עס באשטימט זיך דער ענדגילטיגער ארביט וועלכע איז בערך 250 מייל העכער דעם וואסער אויבערפלאך.
דער ארביטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער שאטעל קומט אן אינעם קאסמאס עפענט דער קאמאנדיר די קארגא טירן וועלכע געפינען זיך אויפ'ן דאך פונעם שאטעל אפצוקילן דעם שאטעל פון אינעווייניג וועלכע זאמעלט אן א געוואלד מיט היץ אויפ'ן וועג ארויף צו ספעיס. די קארגא טירן זענען אין די לענג פון רוב טייל פון דעם שאטעל און איינמאל עס איז אפען קוקט עס אויס ווי א שאטעל אן א דאך. א נארמאלע שאטעל מיסיע געדויערט צווישן 7 און 14 טעג און די אסטראנאטן וואוינען דארט די גאנצע צייט.
דער שאטעל באשטייט פון אסאך טיילן. די ערשטע טייל נעבן די נאז איז דאס פלאץ וואו די אסטראנאטן געפינען זיך די גאנצע צייט. אין דעם אפטיילונג איז פאראן א רייע טאנקן און קאמפארטמענטס וועלכע אנטהאלטן אלע כעמיקאלן, און קאנטראל סיסטעמען וועלכע מאכט דעם אטמאספערע אינעם שאטעל. א דריטע אפטיילונג אינעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטעל איז די פאדערשטע רעאקציע קאנטראל וועלכע העלפט דעם שאטעל מאכן מאנעווערעס אינעם קאסמאס. דער צווייטער אפטיילונג פארמאגט די אינערליכע מאטארן און דערנאך קומט די קארגא אפטיילונג וועלכע איז דער גרעסטער אפטיילונג פון דעם שאטעל. אין דעם אפטיילונג ליגן אלע סופלייס, סעטעלייטס, אדער אנדערע מאשינערי וועלכע מען טראגט ארויף אינעם קאסמאס. די קארגא אפטיילונג ווערט אויך גענוצט צוריק אראפ צו ברענגן אויסגענוצטע זאכן פון ספעיס ווי סופלייס פון די אינטערנאציאנאלע ספעיס צענטער אדער צובראכענע סעטעלייטס וועלכע מען דארף אראפברענגן צו פאררעכטן. אינעם קארגא אפטיילונג געפינט זיך אויך דער עלעקטראנישן ארעם פון דעם שאטעל וועלכע איז ווי א ראבאטישע ארעם וואס ווערט גענוצט צו הייבן די סופלייס פון איין פלאץ צום צווייטן אדער ארויסצוטראגן די אסטראנאטן אינעם קאסמאס. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי מיסיע האט מען פארלענגערט דעם ארעם און מען האט דאס אסאך גענוצט אינעם קאסמאס, ספעציעל ווען מען האט פארראכטן דעם שאטעל. נאך די קארגא אפטיילונג ליגט די הויפט מאטארן און אן אונטערשטע מאנעווערע סיסטעם. אויסער די אלע זאכן פארמאגט דער שאטעל פליגער טיילן ווי די פליגלן און וויידל.
די מאנשפאט אפטיילונג באשטייט פון דריי שטאקן און פארמאגט א סך הכל פון 2,325 קוביק פיס (א קוביק פיס איז די מאס וואס וואלט גענומען אריינצולייגן 7.4 גאלאנען) צו וואוינען. אויב מען נעמט ארויס די עירלאק (אפטיילונג וועלכע ווערט גענוצט דורך די אסטראנאטן ארויסצוגיין פון דעם שאטעל אינעם קאסמאס) פארדינט מען נאך 300 קוביק פיס.
אויפ'ן העסטן שטאק איז פאראן צוויי צימערן, דער פילאט קאבינע און די קאנטראל צענטער. צווישן די צוויי קאבינעס ווערט אלעס קאנטראלירט, אריינגערעכנט די עלעקטראנישע ארעם. אינעם פילאט קאבינע זיצט נאר דער פילאט און אינעם קאנטראל צימער זיצן דער קאמאנדיר און א ספעציאליסט וועלכע קאנטראלט די מאנעווערע מאטארן און נאך.
די מיטעלסטע שטאק איז דאס פלאץ וואו די אסטראנאטן עסן, שלאפן, און רוען זיך אפ. עס פארמאגט א שלאף צימער, אן ארויסגאנג צימער, שאפעס מיט עסן און אנדערע סופלייס. דער גאנץ אונטערשטער שטאק איז א נידעריגע ווא עס געפינען זיך עמוירדזשענסי עקוויפמענט און פארשידענע עלעקטראנישע קאנטראלס.
דאס לעבן אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע אטמאספערע ווי דא אונטן אויף די ערד. עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי וואס מיינט אז אלעס הענגט אין דער לופטן אבער דרייט זיך אין פאקט ארום די וועלט כאטש מען שפירט דאס נישט. וויבאלד עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי מיינט אז עס איז נישט פאראן קיין אקסיגן און דער מענטש קען נישט דארט אטעמען. די טעמפרעאטור איז געפרוירן קאלט אבער ווען די זון שיינט איז זייער הייס און עס קומען ארויס זייער שעדליכע ראדיאציע שטראלן.
כדי די אסטראנאטן זאלן קענען לעבן אינעם קאסמאס דארפן זיי דארט האבן אלע נויטבאדערפטיגע זאכן ווי עסן, וואסער זיך צו וואשן, ליכטיקייט, א.א.וו. דער שאטעל דארף האבן קאמיוניקאציע מיט נאס"א אונטן אויף די ערד צו באקומען באפעלן און טיילן אינפארמאציע און אויך די אסטראנאטן צווישן זיך דארפן קענען רעדן איינע צו די אנדערע אפילו ווען זיי זענען אינעם קאסמאס מיט די ספעציעלע ספעיס אנצוג. דער שאטעל פליט אויטאמאטיש אינעם קאסמאס צוזאמען מיט אלעם אבער פון מאל צו מאל דארף דער שאטעל גיין העכער אדער נידעריגער צו קענען גרייכן געוויסע זאכן. צום ביישפיל אויב דער שאטעל וויל זיך באהעפטן צום אינטערנאציאנאלן ספעיס צענטער וועט עס זיך דארפן הייבן אדער נידערן דאס צו קענען טאן. דער שאטעל דארף האבן אן אייגענע קאנטראל אויסער נאס"א'ס קאנטראל און ברויך האבן א נעוויגאציע סיסטעם.
דער שאטעל ווערט ארויפגעשיקט צו קענען טאן מיסיעס ווי ארויפטראגן און אראפברענגן סופלייס ווי סעטעלייטס, בויען אדער פאררעכטן געוויסע זאכן (ווי די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע), און די אסטראנאטן דארפן דורכפירן עקספרימענטן וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד.
כדי די אסטראנאטן זאלן קענען וואוינען אין דעם שאטעל דארף דארט זיין די זעלבע אטמאספערע וואס מיר האבן דא אויף אונזער וועלט. אונזער אטמאספערע איז א געמיש פון עטליכע גאזן (78 פראצענט ניטראדזשין, 21 פראצענט אקסיגן, און איין פראצענט אנדערע סארט גאזן) מיט א לופט דרוק פון 14 פונט אין יעדע אינטש לופט וואס מיר אטעמען אריין און ארויס. כדי צו קענען געבן אן ענליכע אטמאספערע אינעם שאטעל פארמאגט דער שאטעל אן אקסיגן טאנק און א ניטראדזשין טאנק וועלכע זענען ביידע אין פליסיקייטן און זענען צונויפגעדרוקט מיט אן ענליכע מאס דרוק. עס איז פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען צו א סך הכל פון 4 טאנקן. ווען דער שאטעל איז אינעם קאסמאס ארבעט נאר איין סיסטעם און ווען מען פארט ארויף און אראפ ארבעטן ביידע.
א ספעציעלע סיסטעם מישט די צוויי גאזן און שיקט זיי אריין אין די קאבינעס מיט פענס. וויבאלד א מענטש גיט ארויס קארבאן דיאקסייד איז פאראן באזונדערע פענס וועלכע ציען דאס ארויס ווייל אנדערש האט עס נישט וואו צו גיין און עס וואלט פאר'סמ'ט די אסטראנאטן.
די טאנקן פראדוצירן אויך דאס וואסער אינעם שאטעל און מען נעמט נישט מיט קיין וואסער פון די ערד. דאס וואסער ווערט גערייניגט און געהייצט און געקילט לויט וויאזוי מען דארף דאס האבן. די טאנקן פראדוצירן ארום 25 פונט וואסער פער שטונדע און דאס ווערט געהאלטן ביי א ספעציעלע טאנק. אויב די אסטראנאטן נוצן נישט אויף דאס וואסער און די טאנק ווערט איבערגעפילט גיסט דאס אויטאמאטיש אויס דאס וואסער אינעם קאסמאס וואו עס ווערט אויס ביז עטליכע סעקונדעס.
דער שאטעל פארמאגט א הייצונג און אפקילונג סיסטעם וועלכע שטעלט צו אן אנגענעמע טעמפרעאטור צו אלע צייטן. הייצונג איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם אינעם קאסמאס ווייל דער שאטעל איז גענוג אונטער די זון און עס זאמעלט איבער גענוג היץ אויף שפעטער. פארקערט פטור ווערן פון היץ איז א גרעסערע פריאריטעט.
דער שאטעל פארמאגט א רייע מעכאנישע חכמות וועלכע זאמעלט היץ און האלט דאס פאר שפעטער און פטר'ט אפ אלע פארבליבענע היץ. איינע פון די הויפט טיילן וועלכע שיקט ארויס היץ פונעם שאטעל זענען די קארגא טירן וועלכע בלייבט אפען אינעם קאסמאס און אויף די אנדערע זייט פון די טירן איז פאראן רעדיעיטארס וועלכע שפייען אויס היץ.
ליכטיקייט ווערט געגעבן דורך פיול-סעל ענערגיע וועלכע פראדוצירט עלעקטריציטעט פאר עטליכע סיסטעמען. אין די קאבינעס איז פאראן פלארעסענט לעקטערס און די קארגא אפטיילונג ווערט באלאכטן דורך לעקטערס וועלכע געפינען זיך אין דעם אפטיילונג און זענען אפען אינעם קאסמאס די גאנצע צייט.
מען פאקט איין די אסטראנאטן איבער גענוג עסן אין פאל זיי וועלן דארפן בלייבן אינעם קאסמאס לענגער ווי געראכטן. אלע עסן זענען זייער פריש און געזונט און ווערט געפאקט דורך פארשידענע וועגן וועלכע האלט דאס פריש. אלע עסן ווערט געהאלטן אין ספעציעלע שאפעס וועלכע זענען גוט פארמאכט כדי גארנישט זאל אוועקשווימען פון דארט. בכלל איז יעדע אביעקט באהאפטן אדער אריינגעזעצט ערגעץ ווייל אלעס שווימט אינעם קאסמאס ווי אין א סווימינג פול.
אלע מיסט און שמוץ וואס ווערט אנגעזאמעלט ווערט צונויפגעדרוקט און פארברענט מיט כעמיקאלן און ווערט אריינגעשיקט צו א ספעציעלע טאנק וועלכע מען ליידיגט אויס ווען מען קומט צוריק. דער שאטעל פארמאגט אן אנטי פייער סיסטעם מיט פארשידענע חכמות וועלכע האלטן צוריק פון א פייער. דער שאטעל פארמאגט אויך סמאוק דעטעקטארס, אלאראם סיסטעם, פייער עקסטינגושעירס, און ספעציעלע מאסקעס פאר די אסטראנאטן. אויב א קליינע פייער פאסירט זענען די אסטראנאטן געלערנט דאס שנעל צו פארלעשן און א פילטער סיסטעם וועט דאן אויסרייניגן די לופט פון אלע רויך און אנדערע באשטאנדטיילן וועלכע ווערט געשאפן אין די אטמאספערע דורך דעם פייער.
פאזיציע אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער שאטעל גרייכט אינעם קאסמאס פליעט עס בערך 250 מייל העכער די ים אויבערפלאך. די פאזיציע דארף עטליכע מאל געטוישט ווערן געוואנדן צו וואס מען גייט טאן אינעם קאסמאס. צום ביישפיל אויב מען דארף ארויסלייגן א סעטעלייט אינעם קאסמאס וועט מען דארפן ארויפפארן פיל העכער. דער שאטעל פארמאגט צוויי מאנעווערע סיסטעמען איינס אין דעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטעל און די צווייטע און הויפט אין דעם אונטערשטן טייל.
אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין לופט און א נארמאלע ענדזשין קען נישט דארט ארבעטן ווייל עס האט נישט קיין לופט פון וואו צו ציען. כדי צו טוישן איר פאזיציע וועלן די מענעווערע סיסטעמען מאכן קליינע אויפרייסן וועלכע ווארפט דעם שאטעל. וויבאלד עס זענען פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען קען מען גיין העכער, נידעריגער, זייטיג ביידע וועגן, און זיך איבערדרייען זייטיג און פון פארענט. יעדע מאנעווערע ווערט געמאכט דורך אן אנדערע וועג, געוואנדן לויט וועלכע סיסטעם מען נוצט (אמאל איינס אמאל ביידע) און וויפיל קראפט מען נוצט. דער שאטעל קען זיך רוקן מאקסימום 1,000 פיס פער מאנעווערע אבער אמאל דארף עס מאכן אסאך קליינע מאנעווערעס צו גרייכן א גענויען פונקט. א ביישפיל איז אויב עס באהעפט מיט דעם אינטערנאציאנאלן ספעיס סטאנציע וועלכע איז א לאנגע פראדעצור פון א רייע מאנעווערעס.
די צוויי מאנעווערע סיסטעמען שפילן דער גרעסטער ראלע ווען דער שאטעל לאנדט אין וועלכע דער שאטעל דארף מאכן אסאך ווילדע מאנעווערעס צו פארלאנגזאמען דעם וועג אראפ ווי מיר וועלן באלד זען.
קאמיוניקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמיוניקאציע איז איינע פון די הויפט שליסלן פון א ספעיס מיסיע און אויב מען וואלט נישט געקענט קאמיוניקירן וואלט א מיסיע אינעם קאסמאס נישט געווען מעגליך. די אסטראנאטן דארפן האבן קאמיוניקאציע צווישן זיך און נאך וויכטיגער מיט נאס"א'ס קאנטראל צענטער אין יוסטאן, טעקסאס.
די קאמיוניקאציע סיגנאלן צווישן דעם קאנטראל צענטער און דער שאטעל גייט דורך א 60 פיסיגע אנטענא וועלכע פירט די סיגנאלן צו א קאמיוניקאציע צענטער אין ניו מעקסיקא. פון דארט גייען אלע סיגנאלן ארויף אינעם קאסמאס צו די קאמיוניקאציע סעטעלייטס (געפינען זיך בערך 22,300 מייל העכער די ערד) און דער שאטעל כאפט עס אויף פון דארט. דאס זעלבע איז אויף צוריק. אין פאקט זענען פאראן צוויי באזונדערע קאמיוניקאציע סיסטעמען די ערשטע און הויפט צו רעדן און שיקן דאטא און די צווייטע פאר ווידעא וועלכע איז נישט אזא גרויסע פריאריטעט.
אינעם שאטעל זעלבסט איז פאראן אן אינטערקאם סיסטעם וועלכע איז צעשפרייט צו אלע ווינקלן פון די מאנשאפט אפטיילונג. די גאנצע סיסטעם ארבעט מיט באטערי און האט עטליכע בעקאפ סיסטעמען אין פאל עפעס גייט נישט כהוגן. ווען אן אסטראנאטן שפאצירט ארויס אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע פריקווענסי וועלכע ווערט אויפגעכאפט אינעם אסטראנאט'ס ספעיס אנצוג.
זינט נאס"א האט אזלעכע קלארע קאמיוניקאציע פון ווידעא האט מען געקענט פארקלענערן די ספעיס שאטעל מיסיעס וויבאלד מען האט באקומען ענטפערס און געזען מיט די אייגענע אויגן וואס זיי האבן געברויכט וויסן. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי רייזע איז דאס גאר שטארק צוניץ געקומען ווען מען האט אריינגעשעטעלט א קאמערע צווישן דעם ברענשטאף טאנק און דער שאטעל וועלכע האט רעקארדירט וויאזוי עס טיילט זיך אפ איינע פון די אנדערע און האט אויפגעכאפט וויאזוי א שטיק פאום האט זיך אפגעטיילט פון דעם טאנק. די ווידעא איז טראנסמיטירט געווארן לעבעדיג צו נאס"א וועלכע האבן ביז א טאג געקענט ענטפערן אויב דאס איז א פראבלעם אדער נישט און עווענטועל האט מען דאס פארראכטן אינעם קאסמאס. ווען נישט די ווידעא וואלט נאס"א ניטאמאל געוואוסט דערפון.
אויסער די וויכטיקייט דערפון איז דאס א פראכט פאר נאס"א וועלכע האט געצייגט לעבעדיג פאר די גאנצע וועלט וואס זי טוט אינעם קאסמאס. בעפאר מיר האבן געשריבן דעם ארטיקל האבן מיר איבערגעקוקט א רייע פון זיי און א דאנק דעם קענען מיר דאס איבערגעבן פאר אייך אזוי פארשטענדליך.
נעוויגאציע, קראפט, און קאמפיוטערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שאטעל נוצט א דזשי-פי-עס סיסטעם צו וויסן וואו עס געפינט זיך און ווען און וואו צו טוישן פאזיציעס. וויבאלד אינעם קאסמאס איז טונקל קען מען נישט זאגן אליינס וועלכע וועג דער שאטעל ליגט (קאפ אראפ, קאפ ארויף, זייטיג, שפיץ ארויף, שפיץ אראפ) און עס פעלט זיך אויס א רייע דזשייראסקאפס (באלאנס סענסארס) וועלכע גיבן די אינפארמאציע לויט די גראוויטי פון די וועלט אונטער זיי. אלע אינפארמאציע ווערט אריינגעשיקט צו די הויפט קאמפיוטערס וועלכע שיקן אירע דאטא צו נאס"א דרוכאויס די גאנצע מיסיע.
ווי פריער דערמאנט ווערט די ענערגיע פאר דעם שאטעל צוגעשטעלט פון פיול-סעל טאנקן וועלכע מישן אקסיגן און היידראדזשין אין לופט געדרוקטע טאנקן. די ענעריגע ווערט דארן צעשפרייט איבער'ן גאנצן שאטעל מיט א קליינע פאוער גריד סיסטעם. דער טאנק פראדוצירט אויך וואסער וועלכע איז א שטארקע מעלה זינט די אסטראנאטן דארפן נישט מיטנעמען קיין ארגינעלע וואסער ווי מיר האבן פריער דערמאנט. דאס וואסער ווערט אויך גענוצט אפצוקילן די טאנקן און דעם סיסטעם דורך א חכמה וועלכע קילט דאס וואסער און רייניגט דאס.
דער שאטעל פארמאגט 5 קאמפיוטערס וועלכע באהאנלדן די דאטא און פלייט קאנטראל סיסטעם. די קאמפיוטערס פאלגן נאך אלע עקוויפמענט און טיילן אינפארמאציע איינע מיט די אנדערע און אלאמירן ווען עפעס טויג נישט.
כאטש די שאטעלס פארמאגן אלטע קאמפיוטערס פון 20 יאר צוריק פארלאזט זיך אבער נאס"א אויף זיי אין פולקאם. די קאמפיוטערס מאכן אליינס באשלוסן ווען עס הייבט זיך און לאנדט און דארף אויך קענען מיטהאלטן און פארשטיין די דאטא וועלכע ווערט פאבריצירט אויף די קאמפיוטערס פון די אסטראנאטן. גענוי ווי א פליגער טוט דער פילאט קאנטראלירן דעם קאפמיוטער וועלכע קאנטראלירט דעם שאטעל. דער פילאט קאבינע קוקט טאקע נישט אויס קיין סאך אנדערש פון א פילאט קאבינע פון א געווענליכע פליגער מיט'ן איינציגסט'ן חילוק אז די קאפיוטער סקרינס זענען קאלירט און היבש קלארער צו ליינען.
ארבעט אינעם קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שאטעל איז געבויט געווארן מיט'ן ציל צו טראגן און ברענגן זאכן פון ספעיס ווי א טראנספארט שאטעל. אין דער פארגאנגענהייט האב'ן שאטעלס ארויפגעטראגן צענדליגער סעטעלייטס און די גאנצע אינטערנאציאנאלע סעפיס סטאנציע איז דערווייל געבויט געווארן דורך סופלייס וועלכע איז ארויפגעברענגט געווארן דרוך די שאטעלס. יעדעס מאל א שאטעל פארט קיין ספעיס ברענגט עס אויך צוריק זאכן פון ספעיס ווייל אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין מיסט פעלדער און מען האט דאס נישט וואו צו שטעלן. יעדע איבעריגע זאך אינעם קאסמאס איז א פראבלעם פשוט ווייל מען דארף דאס פלאץ.
דער שאטעל פארמאגט א ראבאטישן ארעם וועלכע איז געבויט געווארן דורך קאנאדע און ווערט אנגערופן די קאנאדעארם. דער ספעיציעלער ארעם ליגט אינעם קארגא אפטיילונג און ווערט קאנטראלירט פונעם קאנטראל צענטער אויפ'ן העכסטן שטאק אינעם מאשנשאפט אפטיילונג. זינט דער גאנצער שאטעל קען קאנטראלירט ווערן דורך נאס"א דא אונטן אויף די ערד איז דער ראבאטישער ארעם אויך נישט אנדערש אבער נארמאל וועלן די אסטראנאטן דאס אליינס אפערירן ווייל זיי קענען טאן די בעסטע ארבעט.
דער ארעם (ווערט אנגערופן רעמאוט מעניפולעיטאר סיסטעם) איז זייער לאנג און איז יעצט נאכמער פארלענגערט געווארן אינעם דיסקאווערי שאטעל כדי צו קענען טאן מער ארבעט. דער ארעם הייבט אויף די סופלייס וועלכע ליגן אינעם קארגא אפטיילונג און שטעלט זיי וואו מען דארף צי זאל דאס זיין אויפ'ן אינטערנאציאנאלן ספעיס צענטער אדער סתם אינעם קאסמאס. דער ארעם ווערט אויך גענוצט ארויסצופירן אסטראנאטן אינעם קאסמאס וועלכע איז א געפארפולער מיסיע. דער אסטראנאט איז צוגעבינדן צום ארעם מיט א שטריק אין פאל ער שווימט אוועק. אינעם יעצטיג'ן דיסקאווערי מיסיע האט דער פארלענגערטער ארעם געטראגן אן אסטראנאט אונטערן שאטעל צו פאררעכטן א שטיק פון איר בויך. די מיסיע איז געווען די ערשטע פון איר סארט זינט דער שאטעל פראגראם האט זיך אנגעפאנגן און נאר א דאנק וואס מען האט פארלענגערט דעם ארעם האט מען דאס געקענט באווייזן.
אין די לעצטע יארן זענען רוב שאטעל מיסיעס געווען צו בויען די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע וועלכע וואלט שוין לאנג געדארפט זיין פארטיג נאר איז אפגעשטעלט געווארן נאכ'ן קאלאמביע אויפרייס. מיט'ן ארויפשיקן דעם דיסקאווערי האט נאס"א באנייט די מיסיעס צו ענדיגן די ספעיס צענטער וועלכע איז געפלאנט ערגעץ אין 2008.
דער שאטעל פלעגט אין דער פארגאנגנהייט פיל מאל גיין אויף שטודיע מיסיעס אין וועלכע די אסטראנאטן האבן געוויילט עטליכע טעג צו טאן ספעיס שטודיעס וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד און אפילו אויב יא איז עס געווענליך גרינגער, שנעלער, און ביליגער צו טאן אין די הויכע ספערן. זינט דער מאנשאפט אפטיילונג איז גאנץ קליין צו זיצן דארט איבער א וואך צו טאן שטודיעס און עקספרימענטן האט די אייראפעאישע ספעיס אגענטור געבויט אן אזויגערופענעל ספעיס לאבאטאריע וועלכע איז ווי נאך עטליכע גרויסע צימערן וועלכע מען זעצט אריין אינעם קארגא אפטיילונג און די אסטראנאטן קריכן אריין דערין דורך א ספעציעלן טונעל. דער ספעיס לאבאטאריע איז פארלוירן געווארן ביי די קאלאמביע מיסיע און די אייראפעאישע ספעיס אגענטור בויט יעצט א פרישע און מער סאפיסטיקירטע מאדעל וועלכע וועט באהאפטן ווערן צום אינטערנאציאנאלן ספעיס צענטער.
די אסטראנאטן דארפן טאן אסאך איבונגן אויבן אינעם קאסמאס וויבאלד זייער קערפער איז נישט צוגעוואוינט צו א וואג-לאזע אטמאספערע און די ביינער און מוסקלן קענען דאס שווער פארנעמען. זיי נוצן בעיקר א טרעידמיל אויף וועלכע זיי לויפן עטליכע שטונדן פער טאג און ציען זיך אויס די ביינער עטליכע מאל אין טאג. ווען די אסטראנאטן קומען צוריק אראפ צו די ערד זענען זיי אויסגעמוטשעט און אויסגעשעפט ביז'ן לעצטן טראפן און עס געדויערט עטליכע טעג ביז זיי קומען פולקאם צוריק צו זיך.
צוגרייטונג צום לאנדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער וועג אראפ איז דער שווערסטער טייל פאר'ן שאטעל'ס מיסיע און עס איז זייער אן איינגעשטעלטע פראדעצור וועלכע האט סוקסעספול געארבעט 91 מאל און נאר איינמאל איז עס דורכגעפאלן ווען דער קאלאמביע שאטעל האט אויפגעריסן אין 03' (דער טשאלענדזשער האט געקראכט אויפ'ן וועג ארויף).
נאס"א האט אין דער פארגאנגנהייט גענוצט דריי לאנדונג צענטערן: קענעדי ספעיס צענטער אין פלארידע, עדוואורדס עיר פארס באזע אין קאליפארניע, און ווייט סענדס עיר פארס באזע אין ניו מעקסיקא. נארמאל וועט נאס"א ערשט פרובירן דער שאטעל זאל לאנדן אין פלארידע וואו אירע הויפטקווארטירן זענען און וואו אלע שאטעלס ווערן געהאלטן. אויב דער וועטער ערמעגליכט נישט א לאנדונג אין פלארידע וועט נאס"א אים שיקן קיין קאליפארניע און דער שאטעל וועט שפעטער צוריקגעברענגט ווערן קיין פלארידע. פון די 92 מיסיעס האט נאס"א נאנט צו האלב פעלער געשיקט דעם שאטעל קיין קאליפארניע און נאר איינמאל האט מען דאס געשיקט קיין ניו מעקסיקא. אויב קיינע פון די דריי זענען נישט גרייט פאר א לאנדונג און דער שאטעל מוז שוין אראפקומען ווייל די לעבנס סופלייס גייען שוין אויס, איז פאראן עטליכע עירפארטס איבער'ן לאנד וועלכע קענען ארייננעמען דעם שאטעל אבער מען האט זיי קיינמאל נאך נישט גענוצט.
דער גאנצער וועג צוריק איז ווי א גליטש אראפ פון ספעיס און יעדע ריר דארף אויסגערעכנט ווערן פון פריער. נאס"א נוצט קאמפיוטערס צו מאכן די קאלקולאציעס און מען טראנספערירט די דאטא צום שאטעל'ס קאמפיוטער סיסטעם. עס געדויערט בערך א טאג פאר די אסטראנאטן זיך צוצוגרייטן צו לאנדן אבער די לעצטע עטליכע שטונדן זענען די וויכטיגסטע ווען זיי זענען פארנומען אקטיוויזירן און דע-אקטיוויזירן פארשידענע זאכן אין צוגרייטונג צו לאנדן.
דער לאנדדונג פראדעצור געדויערט בערך עפעס מער פון א שטונדע און קוים עטליכע מינוט בעפאר דער פראדעצור ברויך זיך אנהייבן באקומט די מאנשאפט א יא אדער ניין צו מען קען לאנדן. נאס"א רעכנט אויס אלע מעגליכע לאנדונגן פאר'ן באשטימטן טאג און אויב עס איז נישט פאראן קיין לאנדונג מעגליכקייט וועט דער שאטעל מוזן פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ביז די קומענדיגע מעגליכקייטן. אויב עס איז פאראן מער ווי איין לאנדונג מעגליכקייט אין איין טאג וועט דער שאטעל מוזן ארומפארן די וועלט איין מאל (געדויערט בערך 45 מינוט) ביז די קומענדיגע לאנדונג מעגליכקייט. נאס"א וויל אז אלע שאטעלס זאלן לאנדן אין פלארידע ווייל עס איז דאס ביליגסטע פאר זיי. אויב עס איז נישט מעלגיך וועט די צווייטע פריאריטעט זיין אין קאליפארניע און נאר אויב קיינע פון די זענען נישט מעגליך וועט מען שיקן צו אנדערע פלעצער.
אויב איז נאך פאראן גענוג סופלייס און עס איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט צו לאנדן אין פלארידע וועט דער שאטעל פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ווי עס איז געווען דער פאל מיט דעם דיסקאווערי. אינעם צווייטן טאג וועט נאס"א נאכאמאל פרובירן צו לאנדן אין פלארידע און אויב דאס איז נישט מעגליך ערשט דעמאלט וועט מען אנהייבן טראכטן פון קאליפארניע אדער אנדערע פלעצער.
א לאנדונג ווערט אויסגערעכנט לויט די וועטער און לויט דעם צייט אין טאג, געוואנדן וואו די זון געפינט זיך און ווי שנעל ווינטן לויפן. זומער איז אנדערש ווי ווינטער און צופרי איז אנדערש ווי ביינאכט. אין א געווענליכע טאג איז פאראן צווישן צוויי און 10 לאנדונג מעגליכקייטן און נאס"א דארף זיין גרייט פאר אלע אין פאל אנדערע ארבעטן זיך נישט אויס. מיט'ן יעצטיגן דיסקאווערי האט נאס"א אינעם ערטשן טאג געהאט נאר צוויי לאנדונג מעגליכקייטן אין פלארידע און ווען ביידע זענען אפגעווארפן געווארן צוליב דעם וועטער האט מען אפגעשטופט דעם לאנדונג פאר איין טאג. דעם אנדערן אינדערפרי האט נאס"א געהאט 8 לאנדונג מעגליכקייטן עטליכע אין יעדע פון די דריי הויפט ראנוועיס. אין די ענדע האט דער וועטער נישט מיטגעשפילט אין פלארידע און דער שאטעל איז געשיקט געווארן קיין קאליפארניע וואו עס האט געלאנדעט אינעם עדוואורדס עיר פארס באזע אין די פריע פארטאגס שטונדן. בערך איין שטונדע בעפאר דער שאטעל איז גרייט צו לאנדן וועלן די אסטראנאטן פארמאכן די קארגא טירן וועלכע ווערן געהאלטן אפען דורכאויס די רייזע אינעם קאסמאס. מען ווארט אויף נאס"א'ס באפעל און ווען דער יא קומט איז געווענליך נישט פאראן מער ווי 20 מינוט ביז מען הייבט פאקטיש אן דעם לאנדונג פראדעצור.
דער לאנדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פראצעדור פון דעם שאטעל'ס לאנדונג ווערט אנגערופן "לאנדונג 101" וועלכע גייט ווי פאלגנד:
ווען דער שאטעל פליט אינעם קאסמאס ליגט עס געווענליך מיט'ן בויך אויף ארויף און דער דאך צו דער וועלט. דער שאטעל ליגט אויך אביסל געבויגן מיט'ן נאז אראפ צו די וועלט. די אלע זאכן דארפן זיך טוישן צו קענען לאנדן. צום ערשט וועט דער שאטעל זיך אויסדרייען מיט'ן בויך אראפ צו די וועלט און דאן וועט מען טוישן די נאז פאזיציע אויף ארויף און דער וויידל אויף אראפ וועלכע איז דער פאזיציע פון יעדן פליגער ביים לאנדן.
ווי געזאגט קענען דעם שאטעל'ס מאטארן נישט ארבעטן אינעם קאסמאס און דער שאטעל נוצט איר מאנעווירונג סיסטעם זיך צו ווארפן אויף אראפ מיט טויזענטער פיס ביז עס הייבט אן מער און מער באקומען גראוויטי און עס הייבט אן פאלן צו די ערד. איינמאל דער שאטעל באקומט גראוויטי הייבט עס אן פאלן מיט טויזענטער מייל פער שטונדע אבער אנשטאט פאלן גלייך אויף אראפ ( וועלכע וואלט נישט געדויערט מער ווי עטליכע סעקונדן און דער שאטעל וואלט צעברעקלט געווארן), רינגעלט עס ווייטער ארום די וועלט אין דער זעלבער צייט און עס פאלט צעביסלעך. געווענליך הייבט עס אן פאלן העכערן אינדיען אקעאן וועלכע איז בערך 5,000 מייל ווייט פונעם לאנדונג צענטער.
אונזער וועלט איז נאר איין פלאנעט פון דעם סאלאר סיסטעם און נאר אונזער וועלט שטיצט לעבן וואו עס איז פאראן וואסער צו טרינקן און לופט צום אטעמען. אונזער וועלט פארמאגט גאר אן אנדערע אטמאספערע פון ספעיס און איז אויסגעשלאסן פון ספעיס מיט א שיכט פון צונויפגעקליבענע גאזן פון די וועלט וועלכע פארמירן א דורזיכטיגע באדעקונג וועלכע לאזט נישט ארויס אונזער לופט צו ספעיס. לויט וויפיל מיר פארשטייען ווערט דער באדעקונג געשאפן פון די וועלט'ס געוואוקסן און וואולקאנען וועלכע שפייען אויס די גאזן פון אונטער די ערד און וועפט אויס צו די אטמאספערע וועלכע פארמירט דעם באדעקונג. אויף די אנדערע פלאנעטן איז געפרוירן קאלט ווען די זון שיינט נישט און עס איז ברענעדיג הייס ווען די זון שיינט יא. אונזער וועלט האלט זיך ווארים אפילו ווען די זון שיינט נישט און דאס איז ווייל די אטמאספערע פארהאלט די היץ אינעווייניג און לאזט עס נישט אויסוועפן צו ספעיס. נאך א זאך מיט וואס די אטמאספערע באדעקונג באשיצט אונז איז פון די שטראלן פון די זון וועלכע גיט ארויס שעדליכע ראדיאציע שטראלן וועלכע וואלט אומגעברענגט א מענטש אינעם קאסמאס אויב ער וואלט נישט געווען געקליידט מיט א ספעיס אנצוג וועלכע באשציט אים פון דעם. די ראדיאציע שטראלן קומט כמעט נישט אריין צו אונזער וועלט ווי די אטמאספערע בלאקירט דאס.
דער שאטעל דעגרייכט די וועלט'ס אטמאספערע (80 מייל העכער די ערד) בערך א האלבע שטונדע אינעם לאנדונג און וויבאלד דער שאטעל פאלט מיט א שנעלקייט פון 17,000 מייל פער שטונדע אין יענע מאמענטן זאמעלט עס אן א געוואלדיגע היץ וועלכע גרייכט איבער 3,000 גראד פארנהייט. דער שאטעל איז באשיצט פון די היץ דורך די סירעמיק טיילס וועלכע קענען אינאיינעם מיט'ן אלומינם שאטעל קערפער דערהאלטן נאנט צו 4 טויזנט גראד פארנהייט. דער אריינברעכנוג צו די אטמאספערע געדויערט בערך 12 מינוט און דורכאויס דער צייט האט נאס"א נישט קיין שום קאמיוניקאציע מיט'ן שאטעל.
ווען דער אריינברעכונג איז פאראיבער האט דער שאטעל שוין דורכגעמאכט די שווערסטע טייל פון לאנדן און יעצט דארף עס אנהייבן פארלאנגזאמען זיין גיכקייט וועלכע איז נאך אלץ בערך 15,000 מייל פער שטונדע. דער שאטעל מאכט 4 מאנעווערעס וועלכע דרייט איבער דעם שאטעל זייטיג 40 גראד און פארלאנגזאמט די גיכקייט. די 4 מאנעווערעס ווערן געטאן עטליכע מינוט אפגעריקט איינע פון די אנדערע און אינאיינעם פירט עס אראפ די גיכקייט ביז עטליכע טויזענט מייל פער שטונדע ווען עס הייבט אן גרייכן דעם לאנדונג צענטער.
פון ווען אן דער שאטעל קומט אריין אין דער וועלט'ס אטמאספערע הייבט עס אן פליען ווי א פליגער און נוצט אירע פליגלן און וויידל זיך צו האלטן אין דער לופט ווען דער שאטעל'ס קאמפיוטער פירט דעם שאטעל. ווען דער שאטעל גרייכט בערך 150 מייל פון דעם ראנוועי באקומט עס סיגנאלן וואו דער ראנוועי געפינט זיך און איז דעמאלט 25 מייל העכער די ערד. ביי דער מאמענט נעמט דער פילאט איבער דעם קאנטראל און פירט דעם שאטעל פיל פאראויס פונעם ראנוועי און מאכט א 90 גראד דריי אויף צוריק צו גרייכן דעם ראנוועי וועלכע נידערט אראפ די גיכקייט צום לעצטן מאל און די רעדער קומען ארויס. ווען דער שאטעל גרייכט דעם ראנוועי ליגט עס געבויגן מיט'ן נאז ארויף מיינעס 20 גראד וועלכע איז 7 מאל אזוי געבויגן ווי א נארמאלע קאמערציאלע פליגער וועלכע גרייכט דעם ראנוועי.
איינמאל אלע רעדער רירן אן דעם ראנוועי דרוקט דער פילאט דעם סטאפ ברעיק און די פליגלן בייגן זיך קעגן די לופט (ווי ביי א נארמאלע פליגער) און א פאראשוט עפענט זיך אויף אונטערן שאטעל וועלכע שטעלן אינאיינעם אפ דעם שאטעל צווישן האלב און צוויי דריטל אויפ'ן ראנוועי.
עס נעמט בערך א האלבע שטונדע ביז ווילאנג דער שאטעל מאכט איר אויסלעשן פראדעצור און ערשט דערנאך קען די מאנשאפט ארויסקומען פונעם שאטעל. דער שאטעל דארף ארויסלאזן איר געדרוקטע לופט און צעביסלעך אריינעמען די לופט פון די וועלט און אויסלעשן פארשידענע מאטארן און קאנטראלס. צענדליגער טראקס נעמען ארום דעם שאטעל פאר באלדיגע סערוויס וועלכע רעכנט אריין אנשפריצן דעם שאטעל מיט קאלט וואסער עס אפצוקילן און אסאך אנדערע זאכן.
אויב דער שאטעל לאנדט נישט אין פלארידע איז א לאנגער פראדעצור ביז מען שטעלט ארויף דעם שאטעל אויף א 747 דזשאמבאו דזשעט און עס פליעט צוריק קיין פלארידע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר דעם שאטעל האט מען גענוצט ראקעטס ארויפצוגיין אינעם קאסמאס. ראקעטס האבן געהאט א פראבלעם אז עס איז געווען זייער טייער וויבאלד מען האט עס געקענט נוצן נאר איינמאל. רוב טייל פונעם ראקעט איז פארניכטעט געווארן אויפ'ן וועג ארויף אינעם קאסמאס און אפילו דער קאפסול מיט וועלכע די אסטראנאטן זענען אראפגעקומען איז געשעדיגט געווארן פון די היץ און מען האט עס געברויכט איבערמאכן. דער ראקעט סיסטעם ווערט נאך אלץ גענוצט דורך נאס"א ווען מען שיקט ארויף סעטעלייטס אדער אנדערע זאכן אינעם קאסמאס אן קיין לעבעדיגע מענטשן.
נאר אמעריקע פארמאגט דעם שאטעל פראגראם און רוסלאנד און אייראפע זענען פארבליבן מיט'ן ראקעט סיסטעם ביז'ן היינטיגן טאג. דער ראקעט סיסטעם איז א גרינגערע פראדעצור און עס פאסירן כמעט נישט קיין עקסידענטן ווי עס האט פאסירט מיט'ן שאטעל.
דער שאטעל פראגראם איז אנאנסירט געווארן אין 972' און איז ערשט פארטיג געווארן אין 980'. נאס"א האט געהאט געבויט א טעסט שאטעל וועלכע זי האבן גערופן דעם ענטערפרייס. יענער שאטעל איז קיינמאל נישט געפארן קיין ספעיס נאר איז גענוצט געווארן צו מאכן פראבעס פאר'ן שאטעל'ס לאנדונג. נאס"א האט צענדליגער מאל ארויפגעשטעלט דעם שאטעל אויף א 747 דזשאמבאו פליגער און דאס אראפגעלאזט צו מאכן די נויטיגע פראבעס. ווען דער פלאן איז געווען פארטיג האט נאס"א געבויט 4 שאטעלס: קאלאמביע, דיסקאווערי, טשאלענדזשער, און אנטלאנטיס און דער ערשטער צו פארן קיין ספעיס איז געווען קאלאמביע אין 981'. ווען דער טשאלענדזשער האט אויפגעריסן אין 86' האט נאס"א געבויט א פינפטן שאטעל און דאס גערופן ענדעוואור. מיט קאלאמביע'ס קראך אין 03' איז נאס"א פארבליבן מיט 3 שאטעלס וועלכע וועלן לויט'ן פלאן מאכן נאך צענדליגער רייזעס יעדע איינע ביז'ן ענדע פונעם שאטעל פראגראם.
מיט די נייע ספעיס שאטעל האט נאס"א געברענגט א קאמפלעט נייע וועג וויאזוי אסטראנאטן וועלן ארויפגיין אינעם קאסמאס אין די צוקונפטע יארן. די ערצייגונג איז געווען א רעוואלוציע אין סייענס און דער סוקסעס איז מיטגעקומען אין די ערשטע יארן ווען נאס"א האט געבויט 5 שאטעלס און זיי אנגעהויבן שיקן אויף מיסיעס איינע נאך די אנדערע און געמאכט די ראקעט קאפסול היסטאריע פאר אסטראנאטן.
דער סוקסעס האט אנגעהאלטן פאר 4 יאר נאכאנאנד און איז איבערגעהאקט געווארן אין 81' מיט א שרעקליכע דורכפאל ווען דער טשאלענדזשער שאטעל האט אויפגעריסן אין העלישע פלאמען עפעס מער פון א מינוט נאכ'ן לאנטש צו די אויגן פון מיליאנען מענטשן וועלכע האבן דאס מיטגעהאלטן אויף די טעלעוויזיע. די טראגעדיע איז פארגעסן געווארן מיט א באנייטע סוקסעס 2 יאר דערויף וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 03' ווען דער שאטעל קאלאמביע האט אויפגעריסן העכער טעקסאס נאכ'ן פארענדיגן א מיסיע אינעם קאסמאס. נאס"א האט אפגערופן דעם פראגראם און געארבעט צוויי יאר צו פאררעכטן דעם פראבלעם וואס האט געברענגט דעם קראך.
די ארבעט איז פארטיג געווארן און 2006 און נאס"א האט זיך אנגעהויבן גרייטן צו א באנייטע מיסיע עטליכע מאנאטן דערויף מיט אן איבערגעמאכטן שאטעל דיסקאווערי. ווען דער באשטימטער טאג איז אנגעקומען איז די פאמפע געווען גרויס און 60 קאנגרעס לייט אינאיינעם מיט אסאך פראמינענטע מידיא לייט און פאליטישע פירער זענען זיך צוזאמענגעקומען אין קענעדי ספעיס צענטער אין פלארידע צו קענען מיטהאלטן דעם לאנטש. צו אלעמענ'ס אנטוישונג איז אבער די מיסיע אפגערופן געווארן צוליב א קליינע פראבלעם און נאס"א האט באלד באשטימט א נייעם דאטום, יולי 26, ווען דיסקאווערי איז סוקסעספול ארויסגעפלויגן פון די וועלט'ס אטמאספערע און איז געווארן די נייע אנהויב צו דעם שאטעל פראגראם וועלכע איז שוין היינט אין אירע לעצטע פאזעס.
דער צוקונפט פונעם שאטעל פראגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי עס הייסט וועט דער שאטעל פראגראם אנהאלטן ביז'ן יאר 010' ווען עס וועט אויפגעטוישט ווערן מיט א נייער סיסטעם, באקאנט מיטן קאד נאמען אריאן סי.אי.ווי. דער שאטעל האט געמאכט נאנט צו 100 מיסיעס קיין ספעיס און עס איז באצייכענט געווארן מיט סוקסעס ביז אין 03' ווען דער קאלאמביע האט געקראכט און עס האבן זיך אנגעהויבן די פראבלעמען מיט די פאלנדיגע שטיקער פאום. ווי עס הייסט יעצט וועט נאס"א צוריקגיין צו א ראקעט פראגראם וועלכע וועט זיין מער פארגעשריטן ווי די אפאלא ראקעט סיסטעמען אין די 70'גער יארן. דער שאטעל קומט טאקע צוריק גאנצערהייט און קען איבערגענוצט ווערן נאכאמאל און נאכאמאל אבער עס קען נישט טראגן מער ווי 20 טאן סופלייס אין קאנטראסט צו א ראקעט סיסטעם וועלכע קען טראגן ביז 100 טאן סופלייס וואס מיינט ווייניגער רייזעס קיין ספעיס.


text:
משפחה (מאגאזין)
משפחה איז א וואכענטליכע מאגאזין וואס ערשיינט סיי אין אמעריקע אויף ענגליש און סיי אין ישראל אויף העברעאיש.
דאס איז געווען די ערשטע מאגאזין ביי חרדים אויפן מאדערנעם אויפן שיין אינהאלטסרייך און באלערנדע לענגערע ארטיקלן.
דער ארויסגעבער און גרינדער איז א באקאנטע ליטווישע "פלאי" משפחה, זיי האבן דאס פארקויפט פאר א פרייען אינוועסטאר וואס שארט געלט.
עס איז זייער פאפולער ווייל צו ליינען שבת פאסט זיך ענדערשט א מאגאזין מיט ריינע בלעטער ווי איידער א צייטונג וואס איז גרויס אימבאלימפערט און שמוציג.
איר רעדאקטאר איז ר' משה גרילאק, א ייד פון א גערער משפחה, וואס האט אסאך יארן דערפֿארונג אין קירוב רחוקים און זיין פארשטאנד צו רעדן זאכן וואס פרייע פארשטייען פירט די וועלט ברייטע סוקסעס פון דעם מאגאזין.


text:
טעראר אטאקע אין מומביי (2008)
אום דעם 26טן נאוועמבער 2008 האט אנגעהויבן אין דער שטאט מומביי א קאארדינירטע טעראר אטאקע פון א גרויסער גרופע פון פאקיסטאנער טעראריסטן וואס האט אינפֿילטרירט פונעם ים און האט אויסגעהרגעט און פארוואונדעט הונדטערטע בירגערס, אינדיאנער און מערבדיקערס. טעראריסטן באוואפן מיט ביקסן האבן געהערשט אויף עטלעכע ערטער, געהרגעט בירגערס און גענומען ערבניקעס. די אטאקע איז געווען גלײַכצײַטיק אין פארשידענע ערטער, פון זיי: טשהאראפאטי שיוואזשי סטאנציע, טאזש מאהאל האטעל, אבערוי טריידענט האטעל און דעם מומביי חב"ד הויז . אין די אטאקעס האבן זיי געהרגעאט מער ווי 195 מענטשן און פארוואונדעט מער ווי 300.
די טעראריסטן זענען אנגעקומען אין מומביי ארום ניין אזייגער אין דער אוונט. זיי זענען אריין אין א באן סטאנציע וואו זיי האבן געשאסן אויף מענטשן וואס זענען ארויסגעקומען פון די באנען און געווארפֿן גראנאטן. די האטעלן זענען איינגענומען געווארן דורך טעראריסטן וואס האבן געשאסן ווילדערהייט און געווארפן גראנאטן. א טייל פונעם האטעל איז ארויף אין די פֿלאמען. צו די זעלבע צייט האבן צוויי פון די טעראריסטן אויסגעזיכט דאס חב"ד הויז און געפֿאנגען די יידן וואס האבן זיך געפונען דארטן.
דערווײַל האט די אינדישע ארמיי זיך געגרייט צו באפאלן די איינגענומענע געביידעס. פרייטאג נאכן זמן פון ליכט בענטשן האבן די אינדישע קאמאנדאס מצליח געווען איבערצונעמען די געביידע. ווען זיי זענען אריין האבן זיי געטראפֿן אז די מערדער האבן קאלטבלוטיק געשאסן אלע יידן.
חב"ד הויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס חב"ד הויז אין מומביי געפינט זיך אין נארימאן הויז און איז געווען געפירט ביז דער אטאקע פון הרב גבריאל האלצבערג און זיין ווייב רבקה האלצבערג. די טעראריסטן האבן אויסגעקליבן חב"ד הויז אלס א ציל, ווייל דאס איז א צוזאמענקומף פונקט פאר יידן. מיטוואך דעם 26טן נאוועמבער איז אנגעקומען די בשורה אז טעראריסטן זענען אריין אינעם הויז, און אז הרב האלצבערג מיט זיין ווייב, הרב לייבוש טייטלבוים (זון פונעם וואלאווער רב אין ניו יארק) און בן-ציון קראמאן פון קרית באבאוו אין בת ים. טייטלבוים און קראמאן זענען געווען אין אינדיע אלס משגיחים פון כשרות וואס געבן אן אויפֿזיכט פון א כשר'ער פראדוקציע אונטער דעם וואלאווער הכשר.
ווען מען האט געפונען די קערפער פון די געהרגעטע האט מען געטראפן:
- הרב גבריאל האלצבערג (אלט 29), דער חב"ד שליח אין מומביי
- זיין ווייב רבקה האלצבערג (געב' ראזנבערג) (אלט 28) פון עפולה, ישראל
- הרב לייבוש טייטלבוים (אלט 37) אן איידעם פֿונעם תולדות אברהם יצחק רבי
- הרב בן-ציון קראמאן (אלט 27), א טאטע פון דריי קינדער
- יוכבד ארפאז, אן עלטערע פרוי פון תל אביב
- נארמא שווארצבאלד-ראבינאוויטש פון מעקסיקא
מאנטאג איז פארגעקומען א הספד פאר די האלצבערגס אין דער כנסת אליהו שול אין מומביי.
מקור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידישע טריבונע, אויסגאבע 1952 (ז' כסלו תשס"ט)


text:
טיכא בראהע
טיכא בראַהע (14טן דעצעמבער 1546 – 24סטן אקטאבער 1601) איז געווען א דענישער אדעלמאן און אן אסטראנאם.
דער דענישער מלך האט אים געגעבן א מאיאנטעק אויפן אינזל ווען (היינט אין שוועדן) וואו ער האט געבויט צוויי אבסערוואטאריעס, אוראניבורג און שטערנעבורג, צו קוקן אויפן די פלאנעטן און די שטערן.
אין 1597 איז ארויף אויפן דענישן טראן א נייער מלך, וואס האט נישט געוואלט אויסהאלטן טיכא'ס שטודיעס, און טיכא האט זיך געצויגן קיין פראג. דארט האט דער קייסער רודאלף געהאלפן אים אויפשטעלן זיין אבסערוואטאריע אין דעם בענאטעק שלאס, און האט אים באשטימט דעם אימפערישן אסטראנאם.
פון 1600 האט יאהאנעס קעפלער געהאלפן טיכא אין זיין ארבעט.