text:
פוטבאל
פוטבאָל איז אַ נאמען פון עטלעכע ספּאָרטן וואס צוויי גרופעס מענטשן שפילן איינס קעגן אנאנד מיט א באל. דאס ווערט געשפילט מיטן פֿוס שטויסנדיג דעם באַל. דער מערסטער פּאָפּולערער פוסבאל ספּאָרט אין דער גאַנצער װעלט, בפֿרט אין אײראָפע און דרום אמעריקע, איז אסאסיאצע פוסבאל - אין צפון אמעריקע הייסט עס סאקער. דאס איז נישט דער זעלבער ווי אמעריקאנער פוסבאל, וואס איז שטארק פאפולער אין די פאראייניגטע שטאטן. ס'איז אויך דא ראגבי פוטבאל.
די צד השוה פון אלע פוסבאל שפילן איז:
- מען שפילט מיט א קיילעכדיקען (אדער האלב-קיילעכדיקן) באל (דער באל הייסט א פוסבאל).
- יעדע גרופע פראבירט צו מאכן פונקטן (גוילס) דורך פירן דעם באל אריין דעם קעגנאיבער טויער (אדער אריבער די קעגנאיבער ליניע).
- מען קאפעט דעם באל מיט די פיס.
- ס'איז פאראן אן אפסייד תקנה, לויט וואס איז דא א געוויסער שטח פון פעלר וואו מען טאר נישט שטיין.


c: text/html

text:
פארווערטס
דער פֿאָרװערטס איז אַ ייִדישע צײַטונג זייט ה'תרנ"ז, װאָס דערשײַנט אין ניו-יאָרק.
די צײַטונג איז געגרינדעט געוואָרן דעם 22סטן אַפּריל, 1897, און האָט תּמיד געקעמפֿט פֿאַר סאַציאַלער גערעכטיקייט, געהאָלפֿן דורות אימיגראַנטן זיך צוגעוווינען צו דער אַמעריקאַנער געזעלשאַפֿט, און געווען די ערשט צו דרוקן וויכטיקע נײַעס-אַרטיקלען אינעם 20סטן יאָרהונדערט. אונטער דער אָנפֿירונג פֿונעם ערשטן רעדאַקטאָר, אַב קאַהאַן, האָט דער "פֿאָרווערטס" מיט זיך פֿאָרגעשטעלט דאָס קול פֿונעם ייִדישן אימיגראַנט.
אין די 1930ער יאָרן איז דער "פֿאָרווערטס" געוואָרן איינע פֿון די בעסטע טאָג-צײַטונגען אין אַמעריקע מיט אַ טיראַזש וואָס האָט דערגרייכט 275,000 קאָפּיעס. דער "פֿאָרווערטס" האָט געהאַט אַ השפּעה אין דער גאַנצער וועלט און אַפֿילו אינעם "ווײַסן הויז" אין וואַשינגטאָן. נאָך טויזנטער מענטשן האָבן זיך צוגעהערט יעדן טאָג צו דער "פֿאָרווערטס"-ראַדיאָ-סטאַנציע "WEVD". אינעם "פֿאָרווערטס" האָבן זיך געדרוקט שרײַבערס פון דער ייִדישער ליטעראַטור, צווישן זיי: מאָריס ראָזענפֿעלד, שלום אַש, אַבֿרהם רייזען, דוד בערגעלסאָן, י. י. זינגער, חיים גראַדע און די נאָבעל-לאַורעאַטן י. באַשעוויס און אלי וויזעל.
דער "פֿאָרווערטס" איז הײַנט אַ וואָכנצײַטונג, וואָס דינט ווי די הויפּט-פּובליקאַציע פֿאַרן ייִנגערן דור ייִדישע שרײַבערס. באָריס סאַנדלער, וועלכער איז געוואָרן הויפּט-רעדאַקטאָר אין 1998, האָט איבערגעמאַכט דעם "פֿאָרווערטס". איצט איז דער "פֿאָרווערטס" געוואָרן אַן אינטערנאַציאָנאַל-אָנערקענטע צײַטונג מיט אַ הויכן סטאַנדאַרד פֿון פּאָליטישער און קולטורעלער קריטיק, וואָס ציט צו לייענער פֿון אַ סך לענדער. יונגע רעדאַקטאָרן און שרײַבערס העלפֿן צו פֿאַרהײַנטיקן די צײַטונג. די "פֿאָרווערטס"-ראַדיאָ-שעה קען מען ווײַטער הערן יעדע וואָך און אויף דער אינטערנעץ.
זי איז אמאל געווען אַ גרויסע ײַדיש רעדענדיגע טאג צייטונג אין אמעריקע. היינט צו טאג איז דער פארווערטס א וואכן צייטונג. זײַ האבן אויך אן ענגלישע אויסגאבע, "דהי פֿאָרוואָרד", וואס דינט זײַער ליבעראלער אגענדע און לעבן-אויסקוק.
זײַן הײַנטיגער רעדאַקטאָר איז באָריס סאַנדלער. דער אסיסטענט-רעדאקטאר איז איציק גאָטעסמאַן.
קריטיק קעגן וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אקטאבער 2006 האבן פארווערטס פובליקירט אן ארטיקל וואס קריטיקטירט די יידישע וויקיפעדיע און טענה'ט אז אירע ארטיקלען זיינען זייער קליין און פאסיק בלויז צו דער פרומער געמיינדע (וואס דערפאר וואלט דאס געדארפט הייסן "חרדיפעדיע"). א ראיה דערפון ברענגען זיי פון דעם ערשטן ארטיקל "צעטל קטן" וואס איז זייער קליין געשריבן אָן ברייטע אינפארמאציע. אויך שרייבן זיי אז דאס ווארט "חורבן" איז נישט עקזיסט אין דעם וויקיפעדיע לעקסיקאן. (פארבינדונג צו דער ארטיקל)
עס איז אינטרעסאנט אויפצומערקן אז זייערע אלע 3 טענות האט נישט קיין אונטערשטעל. 1. דער ארטיקל "צעטל קטן" איז פון די קלענסטע ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע. 2. לפחות 50% פון אונדזערע ארטיקלען האבן גארנישט צו טון מיט פרומקייט, נאר פארקערט, פילע ארטיקלען פארטוהען זיך מיט וועלטלעכע טעמעס. 3. דאס ווארט "חורבן" איז שוין לאנג עקזיסט אין דער חורבן ארטיקל.
זיינע שרייבערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באריס סאנדלער
- גענאדי עסטרייך
- שיקל פישמאן
- שלום בערגער
- לייזער בורקא
- איציק גאטעסמאן
- מרים שמולעוויטש האפמאן
- שרה רחל שעכטער
- ביילע שעכטער גאטעסמאן
- מיכאל קרוטיקאוו
זעהט אויך:[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
די פאמיליע (2013 פילם)
די פאמיליע איז אן ענגליש שפראכנדער פארברעך קאמעדיע פילם פילמירט אין פראנקרייך.
עס שפילט אראפ ווי א פאמיליע פון אמעריקע וואס דער פאטער איז געווען פון די מאפיא איז אויף וויטענס פראטעקציע פראגראם אין פראנקרייך. און אויף א קאמישן אופן ווערט אראפגעשפילט זייערע איבערלעבענישן זיך איינצוגלדערן דארט, ביז צום סוף קומט אן א כאפטע באנדיטן זיי צו הרגנען אבער זיי ראטעווען זיך.
די אקטיארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ראבערט די נירא - דער טאטע פרעד בלעיק
- מישעל פרעיפער - מעגי בלעיק די מאמע
- טאמי לי דזשאונס - דער עף בי איי אגענט
- דיאנא עגראן-בעלא בלעיק די טאכטער


text:
זשאן-פאל סארטרע
זשאַן-פאל סאַרטרע (פראנצויזיש: Jean-Paul Charles Aymard Sartre; 21סטן יוני 1905 – 15טן אפריל 1980) איז געווען א פראנצויזישער פילאסאף, דראמאטורג, ראמאניסט, סצענאר, פאליטישער אקטיוויסט און ליטעראטור קריטיקער.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשאן-פאל איז געבוירן דעם 21סטן יוני 1905 אין פאריז, פראנקרייך, צו זיין פאטער זשאן-באפטיסט סארטרע, אן אפיציער אין דעם פראנצויזישן פלאט, און זיין מוטער אן-מארי שווייצער. ווען ער איז געווען אלט פופצן מאנאטן איז זיין פאטער געשטארבן, און זיין מוטער האט זיך צוריקגעצויגן צו אירע עלטערן. דארט האט זיין זיידע אים געלערנט מאטעמאטיק און ליטעראטור.
ער האט שטודירט פילאסאפיע אין עקאל נארמאל סופעריער. אין 1929 האט ער באקומען א דאקטאראט אין פילאסאפיע. דאס זעלבע יאר האט ער באקאנט סימאן דע באוואר וואס איז דעמאלסט געווען א סטודענטקע אינעם סארבאן. פון 1929 ביז 1931 האט ער געדינט אין דער פראנצויזישער מיליטער.


text:
ברוקלין
ברוקלין איז איינס פון די פינף באראס אין ניו יארק סיטי וועלכער איז א טייל פון ניו יארק סטעט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
ברוקלין איז געווען א זעלבסשטענדיקער סיטי ביז 1898 ווען זי האט זיך פאראייניקט מיט די אנדערע באראס און געווארען א טייל פון ניו יארק סיטי.
דערינען זענען אויך פאראן די גרעסטע אידישע געגענטער פון די וועלט; וויליאמסבורג פאר אנגארישע אידן פין די חסידישע שטראם ; קרוין הייטס פאר חבד'סקע אידן; בארא פארק פאר אלגעמיין אונגערישע און פוילישע חסידישע אפשטאמיגע אידן. און פלעטבוש פאר ליטווישע און ספרדים מיט מאדערן ארטאדאקס אידן.


text:
לאדזשער געטא
די לאדזשער געטא (די דייטשע האבן זי גערופן ליצמאנשטאטער געטא) איז געווען די צווייטע גרעסטע געטא (נאך דער ווארשעווער געטא) אויפגעשטעלט פאר יידן און ראמא (ציגאנער) אין דייטש קאנטראלירט פוילן. לכתחילה געמאכט אלס א פראוויזאריש פארזאמלונג ארט פאר יידן, די געטא איז פארוואנדלט אויף א הויפט צענטער פון אינדוסטריע, וואס האט באזארגט נאצישע דייטשלאנד, און באזונדער דאס דייטשע מיליטער, מיט זאפאסן. א דאנק איר מערקווירדיקע פראדוקטיוויטעט, האט די געטא געדאנזשעט איבערקומען ביז אגוסט 1944, ווען די איבערגעבליבענע זענען אריבערגעפירט קיין אוישוויץ. זי איז געווען די לעצטע געטא צו ווערן ליקווידירט אין פוילן.
דער הויפט פון יודנראט האט געהייסן מרדכי חיים רומקאווסקי, וואס ער האט געגלייבט אז מיט פאלגן די נאציס, וועט מען עס דורכלעבן.
ער האט ברוטאל אונטערדריקט יעדע געלעגנהייט פון אויפשטאנד, שמוגלען אא"וו, דאס האט געברענגט צו א גרויסע הונגער אין געטא, די איינוווינער אין געטא האבן אים פיינט געהאט דערפאר, און מען האט אים גערופן "קעניג חיים", זיין סוף איז געווען די זעלבע ווי די אנדערע יידן אין געטא און איז אומגעקומען אין אוישוויץ.
די מערסטע איינוווינער וואס לאדזש האט געהאט איז געווען, 204,800 יידן, נאנט צו פופציג טויזענט יידן זענען געשטארבן פון הונגער, וואס איז אסאך העכער פון די אנדערע געטאס ווי ווארשע, אדער קראקע.
אין יאנואר 42' זענען 55,000 יידן, אפגעשיקט געווארן קיין כעלמנא און סעפטעמבער יענע יאר נאך 20,000. אין 44' זענען 75,000 יידן אנגעקומען קיין אוישוויץ, און דאס איז געווען דאס אויפליין פונעם געטא.
עס ווערט געשאצט אז צווישן פינעף און זיבן טויזענט יידן, זענען געראטעוועט געווארן פון לאדזש.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יעקב דער ליגנער, א ראמאן פון יורעק בעקער, אן איבערלעבער פון דער לאדזשער געטא


text:
אינטערנאציאנאל
מיינט איר די אינטערנאציאנאלע זינגליד?
אינטערנאציאנאל איז מער אויסגעשפרייט פון נאציאנאל וואס מיינט געווענליך א צוזאמענארבייט און אנגעלעגענהייט פון פארשידענע לענדער צושפרייט איבער די וועלט. עס ווערט אויך באנוצט אויף צו אויסמשלן א געשעעניש אינדערויסן פון דאס אייגן לאנד ווי מ'געפינט זיך.
ווען מען זאגט גלאבאל מיינט מען אינטרנאציאנאל ארויס פון די גרעניצען פון די אייגן לאנד, אבער רוב מאל מיינט מען צוזאגן אז עס איז איין זאך צענטערעלעזירט וואס שפילט זיך אפ איבעראל ווי למשל ווען מער רעדט פון א גלאבאלע עקענאמיע מיינט מען צוזאגן אז עס ווערט געפירט דורך איין צוויי ריזן קאמאפניס וואס זיי שפרייטן אויס זייער נעץ איבעראל. אינטערנאציאנאל מיינט נישט איין זאך.


text:
1934
1934 איז דאס 34סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1934 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יוני - נאצי פירער אדאלף היטלער ימ"ש טרעפט זיך מיט מוסאליני, דער פירער פון איטאליע, אין דער שטאט ווענעדיג, און באטיטלט נאכן באזוך דעם נאצי פירער אלס א "נארישע קליינע מאלפע".
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יאנואר - זשאן קרעטיען, 20סטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע
- 10טן אפריל - דוד האלבערשטאם, שרייבער
- 5טן סעפטעמבער - הרב מאיר בראנדסדארפער, רב, דיין, פוסק און מוהל; מיטגליד אינעם בד"ץ פון דער עדה החרדית; מחבר פון "קנה בושם" (נפטר 2009)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן פעברואר - אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע (געב' 1875)
- 25סטן מיי - גוסטאוו האלסט, בריטישער קאמפאזיטאר (געב' 1874)
- 2טן נאוועמבער - עדמונד זשיימס דע ראטשילד (געב' 1845)


text:
מארבל ארטש אונטערגרונט סטאנציע
מארבל ארטש איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין דער סיטי פון וועסטמינסטער אויף דער צענטראלער ליניע. די סטאנציע געפינט זיך ביים מערבדיגן עק פון אקספארד סטריט. זי נעמט איר נאמען פונעם מארבל ארטש וואס געפינט זיך גאנץ נאנט.
די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט אויף דער צענטראלער לאנדאן באן אום 30סטן יולי 1900.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לאנדאן טראנספארט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
פערספעקטיוו
פערספעקטיוו, קוק ווינקל אדער שטאנדפונקט דאס איז וויאזוי מען זעט זאכן, צו אביעקטן פארן טרוקענעם פליישיגן אויג אין גשמיות. צו באגריף'ען פארן באגרייפן אין מוח לויט וויאזוי מען קוקט דאס אן פון רוחניותדיגן שטאנדפונקט.
אין פיזישן זין פון ווארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס פשוט לויט וויאזוי דער מענטש שטייט איז זיין זען אויסגעשטעלט אויפצוכאפן בלויז איין זייט פון די מטבע ווייל זיין פאזיציע ביים זען לאזט אים נישט זען די אנדערער זייט. אדער צוליב ווייטקייט, לויט דער דיסטאנץ קוקט דער אביעקט אויס קלענער ווי ער איז באמת. וו.צ.ב.ש. פאר אונז מענטשן קוקט אויס די שטערן ווי קליינע פונטעלעך, אדער די זון און די לבנה קוקען אויס די זעלביגע גרויס, אבערן אין אמת'ן איז די זון פול גרעסער אבער וויבאלד זי איז ווייטער פאר אונזער אויג ווי די לבנה איז דאס אייניג אין פערספעקטיוו.
אין גייסטישן זין פון ווארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דינט דאס אלס די מעטאפאר פארן טעאריע פון קאגנישען, דאס איז דער אויסוואל פון א קאנטעקסט אדער א רעפערענץ (אדער רעזולטאט פון די אויסוואל) פון וואס צו דערשמעקן, קאטעגאריזירן, מעסטן אדער קאדיפירן ערפארונג, נאכאנאנד צו פארמירן אן אויסגעשטעלטער מהלך און אמונה, טיפיש דורך צאמשטעלן איינס מיטן אנדערן. און מען קען דערנאך בויען אויף דעם מהלך און אמונה אייגענע אויספירונגן און נאך געניעלע מהלכים.


text:
חרדים
חרדים אדער חרדישע יידן איז א שטרעמונג ביים יידישן פאלק וואס ענטהאלט סיי ליטווישע און סיי חסידים. רוב פון זיי גייען מיט שווארצע היט און רעקל. זיי גייען נישט אין קאלעזש, און זענען נאר אקטיוו רוב בדרך כלל אין ביזנעס וואס איז נישט קיין פראפעשנאל און מען דארף נישט האבן קיין גוי'שען חינוך. פארשטייט זיך אז עס דא אויסנאמען.
חרדים זיינען רעליגיעזע אידן וואס האבן די פאלגנדע כאראקטעריסטן:
- פירן זיך שטריינג לויט דער הלכה.
- שטעלן תורה אלס א הויפט ראלע אין זייער לעבן.
- הערן צו דעם פסק פון די רבנים.
- אפט גייען זיי אנגעטאן מיט א ווייסע בלוסקע א שווארצע רעקל מיט א היט.
- לייקענען אָפּ דער ציוניסטישע אידיאל.
אלע פרומע תורה ארטאדאקסישע אידן וואס גייען אנגעטאן מיט א קאפל ווערן גערופן פרומע אידן, אדער ארטאדאקסישע אידן. אין קאנטראסט צו די פרומע אידן וואס גייען נישט היט בארד און פיאות.
היראכיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א חרדי איז אויך מער אונטערגעווארפן זיין לעבנסשטייגער צו די באפעלן פון די רבנים, כאטשיג די אנדערע פרומע פאלגן אויך זייערע רבנים זענען אבער די חרדים שטרענגער אונטערגעוואפן צוליב וואס די תורה אויטאריטעט איז א זאך וואס דער פשוטער המון קען ביי זיי נישט אריינרעדן, און אויך ווייל זיי שטאמן פון די סארט פלעצער וואס די נישט תורה איז געווען אראפגעקוקט ווי ביי די ליטוואקעס און ביי די חסידים וואס זענען געווען די פארגלייבטע אין זייערע רעביס ווי קנעכט צו א הער.
אויסזען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיי קוקן אויס אנדערשט ווי די גוים און און פרייע אידן האסן זיי ווייל זיי ווילן זיך נישט אויסמישן מיטן לאנד'ס קאלטור און ציוויליזאציע. נישט נאר ווי די מאדערן ארטאדאקסן וואס שטעלן זיך צו, און גייען יא אין טעאטער'ס און באל שפילן, זענען די חרדים אויסגעשלאסן און אפגעזונדערט מיטן לבוש, נאמען און פירונג.
שטרעמונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מוסר
צו מיינט איר מסירה? צו מיינט איר מסורה?
מוסר (ענגליש: morality) איז די תורה פון אויסארבעטן די מידות בין אדם לחבירו און מעלות בין אדם למקום.
ר' ישראל סאלאנטער האט דאס אריינגעברענגט און אויפגעטאן אלס יסוד אין אידישקייט. און דאס איז געווארן פערזערווירט ביי די ליטוואקעס וואס האבן נישט קיין חסידות דאס ענדלעט שטאק צו די תורת החסידות נאר עס איז נישט אזויפיל מיט פשעטליך און פלפולים און קבלה זאכן.
עס איז אויך דא א אידישע שטרעמנוג וואס האט זיך גענדיגט ביי די צווייטע וועלט מלחמה פון רוסלאנד, בעיקר פון 5 סארטן שטרעמנוגן וואס זיי האבן געארבייט אויף אנדערע מידות.
- סלאבאדקע - גדלות האדם.
- נאווהארדאק - גדלות הבורא אדער שפלות האדם
- קעלם - שלוות הנפש
דער חזון איש שרייבט אין זיין ספר זייער שטארק קעגן די בעלי מוסר אפילו נאכן צענזור וואס מ'האט ארויסגעפליקט אסאך שטיקלך קעגן חסידים דארטן האט מען איבער געלאזט קעגן די בעלי מוסר ווייל די חסידישע ענינים האט נישט אזוי ווייט געשעדיגט די ליטוואקעס אבער די מוסר יא.
ביי חסידים און צווישן רוב ליטווישע גדולים, האט מען לוחם געווען קעגן די בעלי מוסר צוליב דעם וואס זיי האבן אסאך גענאשט און געהייסן עוסק זיין אין השכלה.
אין אמעריקע נאך דער מלחמה האבן בעיקר עוסק געווען צו גיין אין דעם מוסר מהלך צוויי גדולים ר' אלחנן יוסף הערצמאן און ר' אביגדור מילער.


text:
30סטן דעצעמבער
דעם 30סטן דעצעמבער איז דער 364סטער טאג (365סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך איין טאג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1066 - גראנאדא שחיטה: אן איסלאמישער המון שטורעמט דעם קעניגלעכן פאלאץ אין גראנאדא, הרגעט דעם יידישן וויזיר יוסף הנגיד און הרגעט אויס כמעט די גאנצע יידישע באפעלקערונג פון דער שטאט.
- 1730 - ערדציטערניש אין האקיידא, יאפאן
- 1922 - אויפגעשטעלט געווארן דער סאוועטן פארבאנד.
- 2006 - סאדאם כוסיין הינגעריכט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1691 - ראבערט בויל, אירישער וויסנשאפטלער (געב' 1627)


text:
זייערס
א זײַערס איז א כעמישע סובסטאנץ וואס רעאגירט מיט א באזע. געוויינלעך האבן זייערסן א זויערן טעם, און זיי רעאגירן מיט געוויסע מעטאלן, למשל קאלציום, און מיט באזעס, למשל נאטריום-קארבאנאט צו שאפן זאלצן. די שטארקייט פון א זייערס ווערט געמאסטן מיט pH, וואס נידעריקער איז שטערקער דאס זייערס.
טאג-טעגליכע ביישפילן פון זייערסן זענען עסיגזייערס (וואס מען טרעפט אין עסיג, א צעפירונג), שוועבל-זייערס (א פליסיקייט, געניצט אין אויטא באטעריעס) און וויין-זייערס (א הארטער קערפער, געניצט ביים באקן). אויך א גאז ווי כלאר-וואסערשטאף קען ווערן א זייערס ווען מען צעלאזט אים אין וואסער. שטארקע זייערסן זענען צעפרעסעוודיק. דער זויערער טעם פון א לימאן קומט פון ציטרישע זייערס.
ס'זענען פאראן עטלעכע וועגן צו שילדערן א זייערס. דער ערשטער וואס האט פרובירט דאס איז געווען דער פראנצויזישער כעמיקער, אנטואן לאוואואזיע, וואס האט באמערקט אז זייערסן אנטהאלטן אקסיגען. פונקט וועגן דעם האט אקסיגען אן אנדער נאמען "זויערשטאף".
ווען א זייערס ווערט געמישט מיטם וואסער, ווערט עס צענומען אין יאנען, דאס הייסט דיסאציאציע: א פאזיטיווער וואסערשטאף יאן +H (פראטאן) ווערט אפגעריסן פונעם זייערס און ווערט פארבונדן מיטן וואסער צו שאפן א הידראניום יאן H3O+. אז מען שרייבט HA פאר אן אלגעמיינעם זייערס, קען מען פארשרייבן דעם פראצעס:


text:
קעשענעוו
קאארדינאטן: 47°0′00″N 28°55′00″E / 47, 28.916667
קעשענעוו (רומעניש: Chişinău, רוסיש: KишиHëB "קישיניאוו") איז די הױפּטשטאָט און די גרעסטע שטאט פֿון מאלדאװע. 707,700 פּערזאָנען וואױנען אין קעשענעוו. זי איז אויך דער הויפט אינדוסטריעל און האנדל צענטער, און געפינט זיך אין צענטער פון לאנד אויפן ביק טייך. זי איז פון די הויפט טראנספארטאציע קנופן אין דער ראיאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קעשענעוו איז געגרינדעט געווארן אין 1436 למספרם.
אין יאר זענען דארט פארגעקומען שוידערליכע פאגראמען אויף די יודן וואס האט פאראורזאכט אז אסאך יודן זאלן אנטלויפן אין די פאראייניגטע שטאטן.
דער חזן יאסעלע ראזענבלאט זינגט א ניגון "דער פאגראם אין קישינעוו".
אויך איז פארהאן א יודיש ליד געזונגען דורכן חזן משה אוישער מיטן נאמען "דאס קעשינעווער שטיקעלע".


text:
אמעריקאנער פוסבאל
אמעריקאנער פוסבאל (אין די פאראייניגטע שטאטן רופט מען אים בלויז "פוסבאל') איז צאמגעשטעלט פון צוויי קעגנזייטיגע גרופעס (טיעם'ס), וואס איטליכער פרובירט אנצוציען פונקטן ביז א געוויסער צייט אפשניט, דורך מאכן אז דער באל זאל אנקומען דער אנדער עק פעלד צום אנטקעגענער'ס ענדע זאנע. צו דורך דאס ווארפן אהין אין א חבר פון די אייגענע טיעם כאפט דאס אויב דער קעגנארטיגער טיעם קען אים נישט אוועקשטופן, אדער דורך שטייטעלעך לויפן דערמיט, יעדע פאר יארדס און מ'שלאגט זיך אראפווארפן דעם לויפער.
דאס פעלד איז לאנג 120 יארדן, און דאס איז איינגעטיילט מיט ווייסע ליניעס, יעדע 5 יארד, צו וויסן וויפל יארדן מען האט דאס שוין גערוקט. אויב די גרופע וואס איז אויף דער אפענסיע קען נישט אדורכטראגן דעם באל גאנצע 10 יארדן מיט 4 אראפפאלן'ס דאן טוישט זיך די טיעםס. און זיי ווערן איצט בלויז אויף דער דעפענסיע און קענען נישט אנציען פונקטן. אין ביידע עקן איז דא א גרויסער טויער.
עס איז זייער פיזיקאליש דער מין ספארט, מען הארגעט זיך מיט די הענט און פוס זיך אראפווארפן איינער דעם אנדערן, כדי צו ארויסכאפן דער באל, אדער דאס פשוט פארלענגערן און נישט לאזן פראגרעסירן אין שונא'ס לאגער.
יעדער טיעם האט צוויי גרופעס פון 11 שפילערס וואס שפילן, די אפענסיע שפילער און די דעפענסיע שפילער.
דאס שפיל דויערט 60 מינוט, צעטיילט אויף פיר מאל 15 מינוט.
אמעריקאנער פוסבאל נעמט זיך פון ראגבי פוטבאל.
טערמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ען.עף.על. - דאס איז ראשי תיבות א'מעריקען פ'טובאל ל'יגע, עס זענען פארהאן 32 פראפעסיאנאלע פוסבאל טיעם'ס דורכאויס אמעריקע אין די ען.עף.על. אבער אין אלע גרויסע קאלעדזשעס און הייסקולס איז דא אזאלכע גרופעס. די וויכטיגע גרופעס זענען איצט: זשעטס 2) זשייענטס, קווארטערבעק, איליי מענינג. 3) קאבּויס 4) פעיטריאטס, העד קאוטש, בעלעטשעק. קווארטערבעק: טאם ברעידי. 5) קולטס, העד קאוטש, דאנזשי. קווארטערבעק, פעיטן מענינג.
- קווארטערבעק - דער אנפירער פון די אפענסיע וואס ווארפט און קאנטראלירט די לויפערס אדער כאפערס צו אנקומען מיט באל אין שטח.
- אינקאמפליט - אז דער באל איז נישט געכאפט געווארן דאן גייט דאס צוריק צום פונקט פון ווי מען האט דאס אנגעהויבן צו שטופן.
- אוט אפ באונדס - אז דער באל אדער דער לויפער דערמיט האט זיך ארויסגעריקט פון די זייטן פונעם סטאדיום.
- טאטשדאון - אז מען האט געכאפט צו דורך לויפענדיג דערמיט צו דורך ווארפן פאר איינע פון די אייגענע טיעם וואס איז דארטן געשטאנען, ביים אנדערן עק פונעם שונא, דעם באל, דאן האט מען געווינען 7 פוינטס.
- סעקינג - אז מען האט ארפאגעווארפן דעם קווארטערבעק און דער באל איז ארויסגעפאלן פון זיינע הענט אויף דער ערד.נאך פאר ער האט אנגעיאגט דאס צו געבן, ווארפן אדער אליין'ס לויפן דערמיט.
- פלעג - אז איין טיעם אדער די אמפייערס אליין'ס ווילן שטראפן איינע פון די טיעם'ס אדער צוריקרופען א אקט.
- פאנט - מיינט אז טאמער דער באל איז ארויסגעפאלן פונעם לויפער קען ער עס געבן א שטויס אריבער די צען יארד ליין. געווענליך טוען דאס די אפענסיווער טיעם ווען זיי האלטן שוין ביי די דריטע פראבע און זיי זעהן אז די פערדער פראבע אריבערצוגיין די 10 יארד ליין וועט אויך נישט מעגליך זיין, דאן פאנטן זיי עס אהין.
- אינטערסעפשען - אז מען האט אוועקגעכאפט פונעם שונא דעם באל ווען יענעם'ס קווארטערבעק האט דאס געווארפן, און דער אפענסיווער טיעם ווערט איצט דער דעפנסיווער טיעם זיך צו פארטיידיגן און קענען נישט אנצוען קיין פוינטס. און דער וואס האט געכאפט דעם באל ווערט איצט דער אפענסיווער טיעם און ער פרובירט אנצוהאלטן דעם באל און צוריקלויפן צום אנדערן ענד זאנע.
- פאמבל - אז דער אפענסיווער טיעם האט פשוט ארויסגעלאזט דעם באל אינמיטן זיך שלאגן און לויפן און דער שונא כאפט דאס. דאן טוישט זיך אויך דער מצב און דער אנדערער טיעם ווערט די אפענסיווער.
- אמפייער - די שופטים וואס פירן דעם געים, זיי האבן פייפערס און זענען געקליידעט שווארץ אויף ווייס און דרייען זיך אינעווייניג, צו באכטען און געבן שטראפן פאר ווער עס שפילט נישט לויט די געזעצן זיי ארויפצוריקן יארדס וואס מאכט זיי שווערער אנציציען פוינטס.
- טיים אוט - אז איין טיעם בעט א אפריאונג.
- פיעלד גאול - איז נאך 3 פוינסט בנוסף צום טאטשדאון וואס אויב מען ווארפט ארויף צום הימל דעם באל און עס פאלט אריבער א שטח פון 2 אייזערנע שטאנגן, זעה בילד, דאן האט מען נאך 3 פוינטס.


text:
זשעק אבראמאף
זשעק אבראמאף איז א אידישער ארטאדאקסישער געוועזענר לאביאיסט אין וואַשינגטאָן און ביזנעסמאן, וואס איז געווארן אנגעקלאגט אין קארופּציע אין 2006.
זיין סוקסעס אין לאַביאונג איז געקומן מיטן פלוצלינגען אויפשטייג פון קאנסערוועטיוו רעפּובליקאנע פאליטיקער וואס האבן איבערגענומן אלע דריי הייזער פון מאכט אין וואשינגטון; דער סענאט, קאנגרעס און דעם ווייסן הויז. זייענדיג א טיעף רעליגיעזער מענטש, האט ער אויסגענוצט זיין פרומקייט צו מאכן פארבינדונגן מיט די קריסטליכע רעפובליקאנע נייע פאליטיקער. און די ביזנעס וועלט האט געזען אז ער האט די פארבינדונגען האבן זיי אנגעהויבן צו האנדעלן און באיינפלוסן וואשינגטון לטובת זייערע אינטערעסן דורך אים צאלן.
ער זאגט אז ביי די דרייצן יאר האט ער אנגעהויבן היטן די תורה, פון זיך אליינס.


text:
וויקינייעס
וויקינייעס איז א פילשפראכיגער פראיעקט פון וויקי סארטן וועב סייטס אין אלע שפראכן צו זאמעלען נייעס דורך די המון עם און נישט דורך די רעפארטערס. אבער אלץ מוז ווערן דאקומענטירט מיט מקורות.
געשיכטע ארום א יידישן וויקי נייעס פראיעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר א יאר צוריק האט זיך איינגעשלאפן די אקטועלע געשענישן באשרייבונגן, ווען מען האט אנגעהויבן אויפלעבן דא די ערשטע זייט פון דעם אידישען וויקיפעדיע זאל אנטהאלטן נייעס אבער פון צייט צו צייט האט ער עס פרובירט אויפציוועקן אלס א צייטווייליגער דערויסענדיגער פשרה אדער טריק, וויאזוי צו מאכן אז וויקיפעדיע זאל נישט פארוואנדעלט ווערן אין קיין נייעס צייטונג.
דערנאך האט מען עס צוריק אויפגעלעבט מיטן יעצטיגן נאמען וויקינייעס. דאס איז צושטאנד געקומען נאכדעם וואס מיר האבן זיך געוואנדן צו די העכערע פענסטער פון וויקיפעדיע, אז זיי זאלן אונז העלפן עפענען א אידישן וויקי-נייעס וויקי. און מיר האבן געמאכט עפענטליכע וואטס דערפאר, זעהט דא, און סאיז שוין דורכגעלאפן 3 חדשים, די רעזולטאטן זענען קלארע; צוועלעף איז יא און איין ניין, האט דער ניין דערווייל איבערגעוואוגן און געוואנען.
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק


text:
משה האלבערשטאם
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם רב און דיין אין ירושלים. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט משה האלבערשטאם (באדייטן).
הרב משה האלבערשטאם זצ"ל (ח' ניסן ה'תרצ"ב – כ"ח ניסן ה'תשס"ו) איז געווען א רב און חבר פון בית דין צדק פון עדה החרדית אין ירושלים, פון די חשובע פוסקים אין היינטיגן דור. ער איז דער מחבר פון שו"ת "דברי משה" און ראש ישיבה פון "דברי חיים – טשאקאווע".
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משה האלבערשטאם איז געבוירן געווארן ח' ניסן ה'תרצ"ב אין טשאקאווע, גאליציע צו זיין פאטער הרב יעקב האלבערשטאם, טשאקאווער רבי.
ער איז געווען דער לענגסטער דינענדיגער חבר הביד"ץ, ער איז מלכתחילה גרויס געווארן אלס גרויסער יחסן שטאמענדיג פון צאנזער רב.
אויף די פארלאנג פון דער ירושלימער רב דער מנחת יצחק האט ער יארן לאנג געשריבן שיינע הסכמות אויף פילע ספרים, דורך דעם האט ער באקומען פיל וועלטליכע אנערקענונג, אלע זיינע הסכמות האבן א נייע גימטריא אויפן יאר לויטן מהות פונעם ספר.
ער האט געדינט אלס דער רב פון הצלה. און איז דער איינציגסטער פערזענליכקייט וואס איז גרויס סיי ביי די קנאים און סיי ביי די אלגעמיינע אידן איבער די וועלט, אבער נישט אלס גאון נאר סתם אלס חשובער תורה פערזענליכקייט.
און איז נפטר געווארן כ"ח ניסן ה'תשס"ו און באגראבן אין הר הזיתים.


text:
הוידלקע
א הוידלקע איז א זיץ וואס הענגט מיט קייטן אדער שטריקן; מען זיצט אויף אים און מען הוידעט הין און צוריק. ווען מען הייבט אן הוידלען קען עס גיין ווייטער א לענגערע צייט אויפן פרינציפ פונעם פאמפעדיקל. קינדער הוידען אלס פארוויילונג. פאר קלענערע קינדער מאכט מען דאס הוידלקע ארומגענומען כדי דאס קינד זאל נישט ארויספאלן. אין א שפילפלאץ געפינט זיך א רייע (אדער מערערע רייעס) הוידלקעס וואס הענגען פון א ראם געמאעט פון מעטאל אדער האלץ. א דערוואקסענער מענטש אדער א גרויס קינד קען באוועגן דאס הוידלקע אליין, אבער א קליין קינד דארף האבן עמעצן וואס הוידעט אים.
דער זיץ פונעם הוידלקע איז געמאכט פון פלאסטיק, האלץ אדער מעטאל. מען קען אפילו מאכן א הוידלקע פון א רייף וואס הענגט פון א שטריק.


text:
יחזקאל שרגא האלבערשטאם
רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם זצ"ל (כ' שבט ה'תקע"ו – ו' טבת ה'תרנ"ט) שינאווער רב, באקאנט אלס דער דברי יחזקאל. ער איז געווען דער עלצטער זון פון דעם דברי חיים.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יחזקאל שרגא איז געבוירן אין טארניגראד כ' שבט ה'תקע"ו,[1] צו זיין פאטער הרב חיים האלבערשטאם, דער דברי חיים, און צו זיין מוטער מרת רחל פייגא א טאכטער פון הרב ברוך תאומים-פרענקל, דער ברוך טעם. ער האט געהייסן יחזקאל נאך זיין עלטער-זיידן רבי יחזקאל יהושע פייביל תאומים-פרענקל, דער פאטער[2] פון ברוך טעם.
ווען די מוטער פון רבי יחזקאל שרגא האט אים געטראגן, איז זי געווען ביים חוזה פון לובלין, האט דער חוזה זיך אונטערגעהויבן פאר איר, ערקלערנדיג אז דאס קינד וואס זי טראגט וועט נאך באלייכטן די וועלט. רבי יחזקאל שרגא האט זיך בארימט אז ער האט נאך זוכה געווען דערמאנט צו ווערן אין א קוויטל ביים חוזה פון לובלין.
רבי יחזקאל שרגא פלעג פארן צו די צדיקים רבי צבי הירש פון רימאנאוו, רבי שר שלום פון בעלזא, רבי נפתלי ראפשיצער, רבי ישכר בער פון ראדאשיץ און רבי מאירל פון פרעמישלאן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יחזקאל שרגא איז געווען א קורצע צייט רב אין רודניק. נאך דער פטירה אין תר"ח פון זיין דריטן שווער, הרב יהודה צבי הירש אייכנשטיין אב"ד ראזלא, איז רבי יחזקאל שרגא אויפגענומען געווארן רב אין ראזלא אויף זיין שווער'ס ארט.
אין יאר ה'תרט"ז איז רבי יחזקאל שרגא געווארן אויפגענומען אלס רב אין שינאווא, און אין יאר ה'תרכ"ח איז ער געווארן רב אין סטראפקאוו.
אין יאר תרכ"ט האט ער באזוכט ארץ ישראל, און ער האט פארזוימט אין צפת און ירושלים. אין צפת האט ער געגרינדעט א שול און א מקוה וואס זענען נאך דא היינט. די שול הייסט היינט די צאנזער קלויז, און די קאלטע מקוה דארט איז דעם שינאווער רב'ס מקוה. אין תרל"א איז ער צוריקגעפארן אין דער גאליציע.
נאך זיין פאטער'ס פטירה אין תרל"ו איז רבי יחזקאל שרגא פארבליבן אין צאנז מיט א פאדערונג אויף דעם רבנות אלס עלצטער זון. נאך א צייט ווען איינער האט געשריבען א שענדלכן ארטיקל אין א צייטונג קעגן רבי יחזקאל שרגא, האט ער געזאגט אז מען לייגט שוין אין די צייטונגען וועל איך גיין, און ער איז צוריק געפארן קיין סטראפקאוו. אין יאר ה'תרמ"א (אומגעפער) האט רבי יחזקאל שרגא אנגענומען דעם פארלאנג פון דער שינאווער געמיינדע און ער איז ווידער געווארן רב אין שינאווא.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קורצע צייט פאר זיין פטירה איז רבי יחזקאל שרגא געלעמט געווארן, און איז נפטר געווארן ו' טבת ה'תרנ"ט. (זיין ברודער דער גארליצער רב האט געזאגט ביי זיין הספד, "די וועלט זאגט אז מיין ברודער איז געווארן געלעמט, און איך זאג, די וועלט איז געווארן געלעמט"). ער ליגט אין שינאווא.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יחזקאל שרגא האט געהייראט בזיווג ראשון אין יאר ה'תק"ץ (אומגעפער) אין אוהעל, מרת טאבע ( - ה'תקצ"ט), א טאכטער פון הרב אריה לייביש ליפשיץ, דער אריה דבי עילאי, רב אין ווישניצא, אן איידעם פון הרב משה טייטלבוים, דער ישמח משה. זייערע קינדער:
- מרת דרעזיל, די ווייב פון הרב פנחס תאומים-פרענקל (ה'ת"ר (אומגעפער) - ה'תרל"ט), רב אין בוקאווסק און ציעשינאוו.
- הרב נפתלי האלבערשטאם (י"ד חשוון ה'תקצ"ח - כ"א כסליו ה'תרכ"ד).
נאך דער פטירה פון זיין ערשטן זיווג איז רבי יחזקאל שרגא געפארן צו זיין רבין דער שר שלום פון בעלזא, מיט דעם פלאן צו בלייבן דארט א "יושב" זיצן און לערנען און דינען דעם אייבערשטן, נאך עטליכע מאנאטן האט אים דער שר שלום געזאגט ס'שטייט אין פסוק לא טוב היות אדם לבדו, איז רבי יחזקאל שרגא אהיים געפארן און נאכאמאל געהייראט.
ט"ו שבט ה'ת"ר האט רבי יחזקאל שרגא געהייראט בזיווג שני מרת דבורה (ה'תקפ"ד (אומגעפער) - ה'תר"ד (אומגעפער) ) א טאכטער פון זיין שוואגער הרב מרדכי זילברשטיין, רב פון האלאשיץ, אן איידעם פון זיין ערשטען שווער דער אריה דבי עילאי.
צו דער חתונה האט מען פארשפראכן פאר רבי יחזקאל שרגא קעסט אויף דריי יאר און א שטיצע פון אכט גילדן א וואך, פון איר עלטער-זיידן דער ישמח משה. נאך דער פטירה פון דעם ישמח משה כ"ח תמוז ה'תר"א האט רבי יחזקאל שרגא געפאדערט פון רבי אלעזר ניסן טייטלבוים דער זון פון ישמח משה ער זאל אנהאלטן דעם פאטער'ס פליכטן צו אים, רבי אלעזר ניסן האט געהאלטן אז דער פאטער אליין האט אויך נישט געהאט קיין פליכט, און ער זיכער נישט, זיי האבן באשלאסן צו פאלגן דעם צאנזער רב, וועלכער האט געשריבן א לענגערע תשובה [3] איבער דעם, און פירט אויס אז מען מוז ווייטער באצאלן פאר רבי יחזקאל שרגא זיין קעסט ביז דער ענדע פון די דריי יאר.
זייערע קינדער:
- מרת חיה שרה, די ווייב פון הרב אלעזר בינדיגער (ה'ת"ר (אומגעפער) - ה'תר"ם (אומגעפער) ) פון שינאווא.
- הרב משה האלבערשטאם (ט' מנחם אב ה'תר"ב – י"ב חשוון ה'תרע"ט), רב אין שינאווא און צאנז
ראש חודש כסליו ה'תר"ו אדער ה'תר"ז האט רבי יחזקאל שרגא געהייראט בזיווג שלישי מרת בריינדיל א טאכטער פון הרב יהודה צבי הירש אייכנשטיין רב אין ראזלא, א זון פון הרב משה אייכנשטיין רב אין סאמבור, אין אן איידעם פון זיין פעטער (זיין פאטער'ס ברודער) הרב צבי הירש אייכנשטיין רב פון זידיטשוב דער עטרת צבי, פון זיי איז נישט געווען קיין קינדער.
נאך איר פטירה האט רבי יחזקאל שרגא געהייראט בזיווג רביעי מרת חנה רחל א טאכטער פון הרב צבי הירש רומערז רב אין לעשנוב, א ברודער פון מרת מלכה, די ווייב פון דעם שר שלום פון בעלזא. (זי איז געווען די אלמנה פון הרב סענדער רוקח, א זון פון הרב אלעזר רוקח א זון פון שר שלום). זייערע קינדער:
- מרת מרים מלכה [4] ( - הושענא רבה ה'תר"ס), די ווייב פון הרב נפתלי רובין (ה'תרכ"א - י"ג ניסן ה'תרח"ץ), רב אין ווישניצא.
- מרת פייגא ביילא, די ווייב פון הרב מנחם מענדל האלבערשטאם (ה'תרכ"ד - כ"א אדר ה'תרפ"ו), רב אין פריסטיק און דוקלא
- הרב אברהם שלום האלבערשטאם, (ה'תרט"ז (אומגעפער) - ו' סיון ה'ת"ש), רב אין סטראפקאוו.
- הרב אריה לייביש האלבערשטאם (ה'תר"ך (אומגעפער) - ג' תמוז ה'תר"ץ), פון טארנא
- הרב שמחה ישכר בער האלבערשטאם (ה'תר"ל - כ' טבת ה'תרע"ד), רב אין ציעשינאוו.
בזיווג חמישי האט רבי יחזקאל שרגא געהייראט אין יאר ה'תרמ"ב (אומגעפער) מרת שיינדיל א טאכטער פון הרב אברהם געווירצמאן פון גארליץ, אן אייניקל פון נועם אלימלך און דער זיידע פון רבי איציקל פשעווארסקער.
דערציילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב יוסף צבי דושינסקי איז אמאל געווען ביים שינאווער רב, און ביים געזעגענען האט דער רב אים אנגעוואונטשן "זאל דער אייבערשטער העלפן: למען ירבו ימיכם וימי בניכם על האדמה אשר נשבע ד' ". דער נוסח פון דער ברכה האט אויסגעקוקט אינטרעסאנט, ערשטנס ווייל הרב דושינסקי האט דעמאלסט נישט געהאט קיין קינדער, און צוויטנס ווייל ער האט געוואוינט נישט אין ארץ ישראל נאר אין אונגארן. יארן שפעטער איז די ברכה מקויים געווארן ווען מ'האט אויפגענומען הרב דושינסקי אלס אב"ד פון ירושלים און דארט איז געבוירן צו אים זיין זון הרב ישראל משה דושינסקי, און ער האט טאקע זוכה געווען צו אריכות ימים.[5]
אין בארניוו האט געוואוינט א ראזוואדאווער חסיד, ר' יחיאל מאיר, א מקורב פון רבי משה ראזוואדאווער, וואס איז אמאל אויסגעקומען צו האבן א משפט דעם צווייטן טאג שבועות. זיינע קינדער האבן אים מזכיר געווען ביים שינאווער רב. האט דער שינאווער רב געהייסן אז ר' יחיאל מאיר זאל קומען אויף שבועות קיין שינאווא. ר' יחיאל מאיר האט געפרעגט זיין רבי, און דער ראזוואדאווער רב האט מסכים געווען.
געפינענדיק זיך אין דער פרעמד אויף יום טוב האט ר' יחיאל מאיר געהאט גרויס חלישות הדעת. ערשט דעם צווייטן טאג שבועות ביים טיש האט דער שינאווער רב גערופן ר' יחיאל מאיר און האט אים געגעבן שיריים א קאפ פון פיש, זאגנדיק "נעם א קאפ ווייל דו דארפסט דאך האבן א קאפ".[6] דער ראזוואדאווער חסיד האט בכלל נישט פארשטאנען די רייד.
אסרו חג קומען אן זיינע קינדער קיין שינאווא און דערציילן אז נעכטן האט געדארפט פארקומען דער משפט אין געריכט. דער פראקוראר האט געריטן א פערד און דאס פערד איז פלוצלונג געווארן ווילד און האט אנגעהויבן קאפען און שטויסן און געלאזט דעם פראקוראר אויף טויט. ערשט יעצט האט ר' יחיאל מאיר פארשטאנען וואס דער שינאווער רב האט געמיינט ווען ער האט אים געגעבן שיריים.[5]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דברי יחזקאל
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
בייבי בומער
בעיבי בומער איז א טיטול צו די דור וועלכע איז געבוירן געווארן אין די יארן נאך די צווייטע וועלט קריג אין אמעריקע.
דער טייטש דערפון מיינט א שטארקע וואוקס פון קינדער.
סיבה פאר דעם שטארקן וואוקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטע וועלט קריג האט צושטערט שטעט און לענדער און די אמעריקאנער זענען געווען די וואס האבן צוגעשטעלט די מאטעריאל עס צוריק אויפצובויען, ממילא האט עס געמאכט א שטארקן עשירות און אמעריקע, האט מען געהאט מער קינדער.
אויכט איז דא וואס זאגן אז וויבאלד באותו זמן נאך די צווייטע וועלט מלחמה וואס די וועלט האט געליטן א גרויסע מאס פון הריגות, איז געווען א מאדע און אמעריקע פון פראדעצירן וואס מער קינדער, צו ערזעצן די פארלוסט.


text:
שמונה עשרה
שמונה עשרה איז דער עיקר דאווענען פון אלע 3 תפילות שחרית מנחה ערבית.
עס הייסט אזוי ווייל אמאל איז דאס געווען 18 ברכות מען האט צוגעלייגט דערנאך אבער די מינינם.
מען שטייט און צאמגעלייגט די פוס, און מ'דאווענט דאס שטיל.
אנטוויקולינג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געגרינדעט און איינגעפירט געווארן אלס אוניוועריסאלער תפילה פון אידישן פאלק נאכן חורבן בית שני ווען עס האט זיך גענדיגט די קרבנות הקרב פאר גאט, האט מען געמוזט מאכן אנשטאט אן אנדער עבודת ה' פאר דעם האט יעדער געקענט דאווענען לויט זיין אייגענן געברויך אנדערשט פון צווייטן וואס ספעלט פאר יעדן איטליכער.
געבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוי פון די תפילה איז איינגעטיילט אויף :3
- לויב - די ערשטע 3 ברכות זענען ווי אן אריינפיר צו זינגן די לויב פון הקב"ה, דורך בענטשן אים פאר די אבות; תחיית המתים; און זיין הייליגקייט.
- געבעט - דער עיקר איז די 13 ברכות וואס מען דאווענט אז הקב"ה זאל משפיע זיין דאס לעבן'ס געברויכן און גוטס:
- דעת;
- תשובה;
- פארצייאונג;
- גאולה;
- געזונט;
- תבואה; די ברכה טוישט זיך ווינטער און זומער—ווינטער (אין א"י פון ז' מרחשון, אין חו"ל פון 4 אדער 5 דעצעמבער צו מעריב) ביז פסח זאגט מען ותן טל ומטר לברכה, בעטן אויף רעגן;
- אייזאמאלן אונזער פאלק אויף איין פלאץ;
- צוריקערן די ריכטער;
- אויסראטן די מינים און מוסרים;
- אויפהאלטן די צדיקים;
- אויפבויען צוריק ירושלים;
- ברענגן אן אויסלייזונג;
- אויסהערן די געבעט.
- דאנקן - פאר עבודת ה'; פארן לויבן אים; פאר שלום.
אלע ברכות ווערן געזאגט מיט א לשון רבים אז כלל ישראל רעדט.
ביי שחרית און מנחה זאגט איבער א שליח ציבור די תפילה הויך אויפן קול, און דער עולם שרייט אמן נאך יעדע בענטשונג.
ווען זאגט מען דאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי שחרית זאגט מען דאס נאך קריאת שמע און אירע ברכות, כדי נאנט צו לייגן די גאולה צו תפילה.
ביי מנחה זאגט מען דאס נאך אשרי
און ביי ערבית אויך נאך קריאת שמע און אירע ברכות.


text:
חלום פונעם רויטן קאמער
חָלום פֿונעם רויטן קאַמער (כינעזיש: 紅樓夢 אדער 红楼梦), אויך די מעשה פון דער שטיין, ווערט גערעכנט א גרויסע ווערק פון כינעזישער ליטעראטור און איז איינער פון די גרויסע קלאסישע כינעזישע ראמאנען. מען האט געשריבן דעם ראמאן אינעם 18טן יארהונדערט אין דער תקופה פון דער טשינג דינאסטיע. מ'האלט אז דער פארפאסער איז געווען טשאו טשעין (כינעזיש: 曹雪芹).
דאס בוך איז באזירט אויף טשאו'ס פאמיליע, די פרויען אין זיין לעבן, איינשליסנדיק חברטעס,קרובים און דינסט-מיידלעך. דער ראמאן איז פון די ערשטע צו ווערן געשריבן אין זשארגאן (די שפראך וואס מען רעדט) און נישט אין קלאסישן ליטערארישן כינעזיש.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שפיזגלאז
שפיזגלאָז (ענגליש: Antimony, לאטייניש: Stibium) איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Sb און אטאם נומער 51. ער איז א ווייכער האלבמעטאל וואס זעט אויס זילבער-גרא.
ניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ניצט שפיזגלאז אין האלב-דורכפירערס, ווייַל עס איז נייטיק אין שאפן דיאדן, אינפראַרעד אפשפירערס און אנדערע פּראָדוקטן. אנדערע ניצן:
- שפיזגלאז פארבינדונגען (אקסידן, סולפידן) ראָלע אין שאפן פייַער-באַוואָרנטע מאַטעריאַלן פאר קינדערס שפילכלען.
- אין מעדיצין, דער שפיזגלאז פארבינדונג KSbC4H4O7·0.5H2O.
באווארענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפיזגלאז האט אַ גרויסע צאל פון גיפטיקע פארבינדונגען, ענלעך אין גיפטיקייט צו אַרסעניק.


text:
װיקיפּעדיע:קאנטאקט אונדז
- פאר כללית'דיגע טעכנישע פראגעס, וואס רוב מאל נוגע צו יעדן איינעם פון וויקיפידיע שרייבט דאס אין וויקיפּעדיע:טעכנישע פֿראַגעס.
- פֿאר טענות, פֿראגעס, באמערקונגען, איידיעס, אויף פּאַליסיס וואס איז אנגענומען ביים עולם אידישע וויקיפעדיע באנוצער, ברענגט דאס ארויף פֿאר א דיון, פּאול אדער שמועס, אין דעם געמיינדע בלאט.
- עס איז אייביג בעסער זיך צו פֿארבינדען מיט טענות און פֿראגעס אויף די "רעדן" פֿון דעם ספּעציפֿישן טעמע וואס באדערט אייך. ווייל רוב מאל זענען אייערע הערות נוציג פֿארן כלל וואס וועט באזוכען דעם ספּעציפֿישן ארטיקל אינעם עתיד.
- אויב באדערט אייך איין ספּעציפֿישן שרייבער, קענט איר דירעקטן אייערע טענות צו א באנוצער וואס טוט דאס וואס אייך באדערט, אין זיין רעדן בלאט. אזוי ארום וועלן אנדערע אויך קענען הנאה האבן פון דעם שמועס ווי איר מוסר'ט יענעם אויס, ווייל א גבר אלים טשעפעט נישט נאר אייך נאר מסתם האט ער נאך שונאים. אויב יענער מעקט זיין רעדן בלאט (וואס אונזער הויפט מנהל רוני לאזט דערווייל צו,) שרייבט דאס אין געמיינדע בלאט.
- אויב ווילט איר שיקן אי-מעיל צו א באנוצער פריוואט מוזט איר זיין איינגעשריבן אלס באנוצער דאן קענט איר שיקן פריוואטע אימעיל צו אים אויב האט יענער זיך איינגעשריבן זיין אימעיל אדרעסע.
- אויב זענט איר א זשורנאליסט פון די מידיע, אדער סתם א נייגעריגער פארבייגייער, וואס ווילן וויסן מער איבער דעם באגריף פון וויקיפידיע, וויאזוי ארבייט דאס? וואס איז איר ציל און מיסיע? און ווער זענען מיר? פרעגט דאס אין דעם וויקיפידיע רעדן בלאט, און איינער וועט אייך שוין ענטפערן דארטן קלאר אויף אייערע אנפראגעס.
סיסאפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיסאפ'ס קענען אויסשפארן א וואנדאל לויט די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און פארשפארן בלעטער לויט די וויקיפעדיע:פארשפארן פאליסי.
- א ליסטע פון אלע אידישע וויקיפעדיע'ס [1] סיסאפן.
ביוראקראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביוראקראטן - זיי קענען מאכן נייע סיסאפ'ס אבער נישט מבטל זיין.
סטוארטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטוארטס זענען די איינציגסטע וואס קענען אראפנעמען סיסאפ רעכטן, אדער זיי גענצליך אויסשפארן.
פרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב קיינער וויל אייך נישט אויסהערן פוילט אייך נישט צו טראגן אייער באגער צום שאפער און פירער פון אלע וויקיפעדיעס; זשימי וועילס.


text:
האניג
האניק איז א פליסיגע זיסע זאך וואס קומט ארויס פון א האניג בין. מען נוצט דאס אלס א מענטשנס עסנווארג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארשער האבן געטראפן פערשטיינערטע רעסטן פון בינען וואס ווערן געשאצט צו א תקופה פון פאר 150 מיליאן יאר.
אין א אויסגעגראווירטע וואנט אין זימבאבווע פון פאר 15,000 יאר זעט מען א מענטש וואס נוצט זיך מיט רויך כדי צו רויבן האניג.
ביי די יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די הלכה איז מען פארבאטן צו עסן א בין, אבער אירע האניג מעג מען עסן, וויבאלד די האניג ווערט נישט באשאפן דורך די בין אליין, נאר די בין בריינגט דאס פון די בלום צום בינשטאק, אזוי ווי עס שטייט: מפני מה אמרו דבש דבורים מותר שאין מוציאות אותו אלא מכניסות אותו (תוספתא, מסכת בכורות, א, ה).
און אין רמב"ם: דבש דבורים, אף על פי שהוא בא מבעל חיים טמא, מותר באכילה, ואין בו משום כל היוצא מן הטמא טמא, מפני שהדבורים מכניסות אותו לגופן ואין ממצות אותו מגופן (הלכות מאכלות אסורות, פרק ג', הלכה ג')
לויט די היינטיגע וויסנשאפט ווייסט מען אז די בין נעמט יא ארויס פון איר קערפער פארשידענע מאטעריעלן צו די האניג. די רבנים ענטפערן דערפון אז די מאטעריעלן זיינען ווייניגער ווי א זעכציגסטל, און זיי זיינען בטל בשישים.
עס איז דא א מנהג ביי יידן צו עסן עפל מיט האניג אין דער יום טוב ראש השנה און אין הושענא רבא.


text:
חלב
חלב (כיילעוו) איז די טיילן פעטנס פון א רינד וואס איז פארבאטן צו עסן פאר א אידן. אזוי ווי די פסוק זאגט אין פרשת שמיני כָּל חֱלְב וְכָל דָם לאׁ תׁאכֵלוּ .
נישט אלע פעטנס פון א בהמה איז חלב, חז"ל זאגן אז נאר די טיילן פעטנס וואס די תורה רעכנט אויס אין פרשת צו פון א קרבן חטאת אז מען זאל דעמפן אויפן מזבח אט די טיילן זענען די פארבאטענע, די איבעריגע ווערן אנגערופן שומן און מען מעג עס עסן.
די פאך פון אויסרייניגן א רינד פון חלב, ווערט אנגערופן "ניקור", א מענטש וואס איז באהאווענט אין די פאך ווערן אנגערופן א "מנקר", און אלגעמיין זענען דאס די שוחטים.
עס זענען דא געוויסע טיילן פון א רינד וואס קיינער איז נישט באהאווענט פונקטליך ווי אזוי צו אויסרייניגן דעריבער טוט מען עס אינגאנצען אפשניידן מיט די פלייש און די ביינער אין פארקויפן פאר גוים, ווי למשל די אינטערשטע 2 פיס מיטן גאנצן אינטישטן טייל, עס ווערט אנגערופן "חלק אחורנית".


text:
סודאקו
סודאָקו איז א פאפולערע רעטעניש, א שרייב שפיל אין וועלכע מען ברויך נוצן לאגיק אריינצופילן די ריכטיגע נומערן אין א 9 ביי 9 גריד אן דעם וואס עס זאל איבערגיין צוויי פון די זעלבע נומערן אין א קאלום, רייע , אדער גרופע.
סודוקו לויפט אין רוב צייטונגן און מיליאנען ביכער מיט עקזאמפלן זענען פארקויפט געווארן דערפון און אזוי אויך קאמפיוטער פראגראמען.
די יסודות פון דעם שפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סודוקו איז א פאזעל פון נומערן וועלכע דארפן געלעזט ווערן אבער אנדערש פון אלע אזעלכע פאזעלס איז עס א שפיל צו וועלכע מען דארף נישט קענען רעכנען נאר נוצן אביסל לאגיק. די נומערן אינעם שפיל זענען פון 1 ביז 9 און דער זעלבער שפיל קען געמאכט ווערן מיט בוכשטאבן, קאלירן אדער סימבאלן.
יעדע סודוקו אויסצייכענונג באשטייט פון 9 גריד'ס וועלכע זענען געשטעלט איינע נעבן די אנדערע דריי ביי דריי וועלכע פארמירט 9 קאלומס און 9 רייעס און אין יעדע פון זיי איז פאראן 9 באקסלעך.
דער ציל פו דעם שפיל איז אריינצופילן די נומערן 1 ביז 9 אין יעדע קאלום, אין יעדע רייע, און אין יעדע גרופע באקסלעך. יעדע אויסשטעל מוז האבן אלע 9 נומערן וואס מיינט אז אין יעדע קאלום, רייע, און גרופע מוז זיין אריינגעשריבן אלע 9 נומערן. אין יעדע אויסשטעל מעג נאר זיין איינמאל יעדע נומער און ווען פארטיג מעגן זיך צוויי די זעלבע נומערן נישט טרעפן איינע נעבן די אנדערע, נישט ביי קאלום, נישט ביי רייע, און נישט ביי גרופע.
מען קען אנהייבן דעם שפיל דורך אליינס אריינפילן די ערשטע נומערן אדער מיט עטליכע פון פריער אויסגעפילטע נומערן מיט וועלכע מען הייבט אן.
סודוקו פאזעלס קומען אין פארשידענע קאטעגאריעס פון וועלכע עס זענען פאראן גרינגע און שווערע צעטיילט לויט ווי אזוי דער וואס מאכט עס באשטימט די נעמען. אלעס ווענדט זיך ווי אזוי די נומערן זענען אויסגעשטעלט און וואו זיי ליגן. א גרינגע פאזעל וועט האבן מער נומערן שוין אריינגעפילט און וועט ליגן אין סטראטעגישע באקסלעך און דער שפילער וועט גרינג קענען אויסגעפינען די איבעריגע נומערן. א שווערע שפיל וועט געווענליך האבן ווייניגער נומערן אריינגעפילט און אפילו ווען נישט וועלן די סטראטעגישע באקסלעך זיין ליידיג און עס וועט זיין זייער שווער אויסצוגעפינען.
א גרינגע פאזעל נעמט ארום 15 מינוט צו ענדיגן און א שווערע פאזעל קען נעמען לאנגע שטונדן. אלעס איז געוואנדן לויט די ערפארונג וואס מען האט. מען קען שפילן דעם שפיל דעם גאנצן לעבן ווייל עס זענען פאראן אן א שיעור וועגן ווי אזוי דאס קען אויסגעשטעלט ווערן. פארשטייט זיך אז יעדע פאזעל האט נאר איין ענטפער.
ווי אזוי אויסלייזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרינגסטע וועג זיך צו לערנען ווי אזוי דאס ארבעט איז דורך באטראכטן און דורכגיין א פאזעל פון אנפאנג ביזן סוף. די ערשטע זאך וואס מען ברויך טאן ווען עס הייבט אן ווערן אביסל שווערער איז נעמען א בליי און אריינשרייבן אין קליינע בוכשטאבן די מעגליכע לעזונגן. יעדע קאלום אדער רייע האט נאר איין לעזונג ווייל יעדע נומער איז אנגעבינדן צו א צווייטע.
עס איז וויכטיג צו געדענקען אז אין א סודאקו פאזעל טאר מען קיינמאל נישט פרובירן מאכן השערות (GUESSING) ווייל אויב איין נומער טויג נישט וועט דאס שטערן די גאנצע פאזעל און נאך לאנגע פלאגענישן וועט מען מוזן אנהייבן נאכאמאל פון אנפאנג.
היסטאריע און פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סודוקו שפיל איז אמאל גערופן געווארן מיט'ן נאמען "נומער פלאץ" און איז פובליצירט געווארן אין א פאזעל בוך אין אמעריקע אין די 70'גער יארן צווישן הונדערטער ערליי פאזעלס. יענער פאזעל מאכער איז אבער נישט געווען דער ערפינדער דערפון און מען איז לעצטענס דערגאנגן אז דער שפיל גייט צוריק הונדערטער יארן און די ערשטע באווייז דערפון איז אין א בוך וועלכע איז פובליצירט געווארן איבער 300 יאר צוריק אין שווייץ.
אין די 80'גער יארן האט א יאפאנעזער פאזעל מאכער געטראפן דעם פאזעל אין אמעריקע און האט דאס שטארק געגליכן און האט דאס אנגעהויבן דרוקן אין זיינע פאזעל ביכער. ער האט געטוישט דעם נאמען צו א לאנגע יאפאנעזע נאמען וועלכע האט באדייט די ווערטער: "די נומערן מוזן זיין איינציג". שפעטער האט ער געטוישט זיין נאמען צו א קורצע און איז געווארן "סודוקו" וועלכע מיינט אין די יאפאנעזער שפראך: איינציגע נומער.
אין 97' האט א פאזעל מאכער פון ניו זילאנד באזוכט יאפאן און געפינען דעם פאזעל אין ביכער און האט באשלאסן אז ער וועט מאכן א קאמפיוטער פראגראם וועלכע זאל אליינס אויסשטעלן די פאזעלס און ער וועט דאס פובליצירן אין אמעריקע. ער האט געארבעט 7 יאר דערויף און ווען ער איז געווען פארטיג האט ער דאס פארגעשלאגן פאר די יו-עס-עי-טודעי צייטונג אלס א טעגליכע פאזעל אין זייער פאזעל רובריק. יו-עס-עי-טודעי האט עס אפגעווארפן און ער האט זיך געוואנדן צו די ניו יארק פאוסט וועלכע האט עס אנגענומען און אנגעהויבן דרוקן אין 2004.
צו זיין מזל האט עס גוט אויפגענומען און ביז עטליכע מאנאטן האבן 140 אנדערע צייטונגן ארום די וועלט דאס אויך אנגעהויבן דרוקן און עס איז געווארן א וועלט'ס פאזעל וועלכע יונג און אלט גלייכן צו שפילן. מענטשן שפילן עס אין די צייטונגן, אויף קאמפיוטער'ס, און עס איז אפילו פאראן סודוקו פראגראמען פאר פי-דיעי'ס און סעליולער טעלעפאנען.
אמאל האבן די פאזעל מאכער אליינס געצייכענט זייערע פאזעלס און האבן געדארפט האבן גוטע רעכענונג קעפ דערפאר. היינט זענען רוב פאזעלס געמאכט מיט קאמפיוטער און אזוי אויך די סודוקו. ווען מען נעמט 9 נומערן און מען שטעלט עס אויס אין א גריד פון דריי רייעס און דריי קאלומס וועט דער קאמפיוטער דאס קענען אויסשטעלן אזויפיל מאל אז עס איז אפילו נישט פאראן קיין נאמען פאר דעם אסטראנאמישן נומער (5,524,751,496,156,892,842,531,225,600).
אין דעם סודוקו שפיל איז פאראן 9 אזעלכע גרידס אויך אין די זעלבע דריי ביי דריי גרופע און יעדע פון זיי פארמאגט די זעלבע 9 נומערן. דער קאמפיוטער דארף אויסשטעלן דעם פאזעל אז קיין איינע פון די 9 נומערן זאלן נישט אנשטויסן איינע מיט די אנדערע נישט אין א רייע, נישט אין א קאלום, און אויך נישט אין א גרופע. דאס רעדוצירט שטארק דעם נומער וויפיל מאל מען קען דאס אויסשטעלן אבער איז נאך אלץ א נומער וועלכע אפשר נאס"א האט א נאמען דערפאר (6,670,903,752,021,072,936,960).
דער נומער איז אזא פאנטאסטישע נומער אז אפילו אויב יעדע מענטש וואס האט געלעבט זינט די וועלט שטייט וואלט געשפילט אזא שפיל יעדן איינציגן טאג פון זיין לעבן וואלט מען נאך אלץ ווען נישט געהאט אויסגעשפילט אלע שפילן. אויב זאל מען פרינטן יעדע סודוקו שפיל אויף א רעגולערע סייז פאפיר און צוזאמענשטעלן איינע צו די אנדערע אין א קייט וועט עס קענען ארומנעמען די וועלט איבער 8 ביליאן מאל. אויב זאל מען די פאפירן ארויפלייגן איינע אויף די אנדערע וועט עס גרייכן די הויכקייט פון די זון 5 מיליאן מאל. און אויב זאל מען די אלע פאפירן אריינווארפן אין וואסער וועט די גאנצע וועלט פארפלייצט ווערן.
און דאס איז אלעס נאר וויפיל מאל מען קען אויסשטעלן די נומערן. די שפיל קען געשפילט ווערן מיליאנען וועגן אין יעדע אויסשטעל ווייל אין יעדע שפיל נעמט מען ארויס רוב נומערן וואס קען געמאכט ווערן אויף אלע וועגן. דאס מאכט סודוקו א שפיל וועלכע קען געמאכט ווערן באמת אן א שיעור.


text:
דוב בער פון מעזריטש
ר' דוב בער פון מעזריטש, באקאנט ביי חסידים אלץ דער מעזריטשער מגיד אדער דער גרויסער מגיד אדער דער רבי ר' בער, האט איבערגענומען דער הנהגה איבער די חסידים נאך דער פטירה פון בעש"ט אין ה'תק"ך-1760. ער איז געבוירן געווארן אין יאהר ה'ת"ס צו זיינע עלטערן אברהם און שרה אין דער שטאט לאָקאַטש, װאָלין. פון אנהייב איז ער גיווען א מלמד און שפעטער געווארן א מגיד אין קאָרעץ און דאָבנאָ. ער האט געפירט די רביסטעווע אין מעזריטש און ראוונע ער איז נסתלק געווארן אין אניפולי י"ט כסלו ה'תקל"ג (1772).
דער מגיד איז געווען גאר גרויס אין נגלה און אין נסתר נאך סאך פאר ער איז געפארן צום הייליגן בעל שם טוב, דער רבי פון קאמארנע פארציילט אז ער האט געקענט זיבען הונדערט ספרים פון קבלה פאר ער איז געווען ביים בעש"ט, אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט, אז ווען ער איז דער ערשטער מאהל געקומען צום בעל שם, האט דער בעל שם טוב געזאגט: עס איז צו מיר געקומען א קאסטן מיט ליכט, איך האב זיי נאר געדארפט אנצינדען.
זיין הנהגה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אונטער דער הנהגה פון ר' דוב בער איז דער דרך החסידות פארשפרייט געווארן און גאר אסאך גרויסע אידן, רביים און צדיקים האבן זיך באהאפטן צום דעם נייעם דרך. אויך האט ר' דוב בער בפועל אונטערגענומען אקטיוויטעטן אויף צו פארשפרייטן תורת החסידות און ברענגן ווי מער נייע חסידים.
אנדערש ווי זיין רבי דער בעש"ט, וואס פלעגט וואנדערן צווישן די פשוטי המון עם מיט זיין לולקע ציבעך, געפירט מיט זיי געשפרעכן, און געפירט מער א פשטות'דיג התנהגות, איז ר' דוב בער געווען מער אויף אן אופן פון דער טראדיציאנאלער למדן, וועלכער האט געפירט מער אן עליטישער התנהגות. דאס, לויט עטליכע פארשער, האט צוגעגעבן צום פרעסטיזש פון דעם נייעם דרך, און דערביי האט ער געקענט צוען צו זיך למדנים און גאונים אלץ תלמידים.
כאטש ר' דוב בער איז געווען אנגענומען אלץ דער הויפט מנהיג פון דער נייע געמיינדע, זענען ווייניג פון די חשובע תלמידים פון בעש"ט געווארן תלמידים פון ר' דוב בער, כאטש עס איז מסתבר אז זיי זענען על פי רוב געווען בידידות. פון די איינצעלנע וואס זענען יא איבערגעגאנגען איז געווער ר' מנחם נחום מטשערנאביל. עטליכע חשובע תלמידים וואס האבן אליין אנגעהויבן פירן זייער הנהגה, זענען געווען ר' יעקב יוסף מפולנאה בעל "תולדות יעקב יוסף", ר' פנחס מקאריץ, ר' לייב מוכיח מפולנאה, ר' נחמן קוסובער, און נאך.
התנגדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תקופה פון ר' דוב בער האט זיך, אינאיינעם מיט דער פארשפרייטונג פון חסידות, אויך געשטארקט דאס התנגדות, וואס איז געווארן אנגעפירט אין שפיץ פון דער ווילנער גאון און דער קהל פון ווילנא. ר' דוב בער האט געשיקט זיינע תלמידים ר' שניאור זלמן מליאדי און ר' מנחם מענדל מוויטעבסק קיין ווילנא אויף זיך צו טרעפן מיט'ן ווילנער גאון און אים ערקלערן אין די ריכטיגקייט פון די וואס גייען אין דעם דרך החסידות. די תלמידים זענען נישט ערלויבט זיך צו טרעפן מיט'ן גאון, און אהיים אן ערפאלג.
אין יאר ה'תקל"ב, איז אויסגערופן געווארן א חרם אנטקעגן חסידים דורך דעם קהל פון ווילנא, עס האט זיך אנגעהויבן א גרויס התנגדות קעגן חסידים, ספעציעל איז דאן גע'רודף'ט געווארן דער הייליגער בארדיטשובער רבי וואס איז דאן נאך געווען רב אין שטאט פינסק, די תלמידים פונעם מגיד האבן נישט געשוויגן און האבן אויסגערועפן א חרם קעגן דעם חרם פון די קהילה פון ווילנא, און ווי עס ווערט דערציילט אין ספר בית רבי האט דאן דער מגיד געזאגט פאר זיינע תלמידים אז וויבאלד זיי האבן עס נישט מקבל געווען באהבה נאר האבן זיך צוריקגעשלאגן מיט א חרם, וועלן זיי פארלירן זייער קאפ, און אייניגע חדשים שפעטע איז דער מגיד נסתלק געווארן אין אניפאלי. און דארט ליגט ער באגראבען.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – תלמידים פון מעזריטשער מגיד
זיין זון איז געווען ר' אברהם המלאך, דער פֿאטער פון ר' שלום שכנא פון פראהבישט, דער פֿאטער פון ר' ישראל פֿון רוזשין.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ר' דוב בער איז נישט געבליבן קיין אייגענע כתבים, אבער זיינע תורות זענען צוזאמגעברענגט געווארן אין די פאלגענדע חיבורים, אפגעשריבן דורך זיינע תלמידים:
אויך ווערן געברענגט פיל פון זיינע תורות אין די ספרים פון זיינע תלמידים.


text:
וואטערלו באן סטאנציע
וואטערלו באן סטאנציע איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך לעבן דער וואטערלו בריק אין לאנדאן. די סטאנציע איז געעפנט געווארן 11 יולי 1848. די סטאנציע האט אמאל געהאט 21 פעראנען, אבער מען האט צוגענומען צוויי פעראנען פאר דער אינטערנאציאנאלער סטאנציע (וואס מען האט פארמאכט אין דעצעמבער 2007).
די סטאנציע איז דער לאנדאן טערמינוס פון דער דרום-מערב הויפט באן ליניע. דערווייל ווערן די באנען אפערירט פון דער פירמע דרום-מערב באנען.
וואטערלו איז א חשובער טראנספארט צענטער; אחוץ דער הויפט סטאנציע איז פאראן אויך וואטערלו מזרח באן סטאנציע, אן אונטערגרונד סטאנציע און אן אויטאבוס סטאנציע.


text:
פארלאמענטארע דעמאקראטיע
א פארלאמענטארע דעמאקראטיע איז א רעגירונג סיסטעם וואו דער פארלאמענט איז די לעגיסלאטור, און טוט באשטימען דעם עקסעקוטיוו. א פארלאמענטארע דעמאקראטיע קען זיין א רעפובליק (אזוי ווי איטאליע) אדער א מאנארכיע (אזוי ווי דאס פאראייניגטע קעניגרייך). אן אנדער סארט דעמאקראטיע האט א געוויילטן פרעזידענט (למשל די פאראייניגטע שטאטן).
אין א פארלאמענטארער דעמאקראטיע, דער עקסעקוטיוו, די רעגירונג, וואקסט פונעם פארלאמענט, און דארף האבן די שטיצונג און צוטרוי פון א מערהייט פון מיטגלידער פונעם פארלאמענט. דער דאזיקער קערפער האט דעם כוח אראפצוווארפן די רעגירונג מיט א החלטה פון אומצוטרוי פון רוב מיטגלידער.


text:
1685
1685 איז דאס 85סטע יאר אינעם 17טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1685 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 10 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן פעברואר - זשיימס סטיוארט באקרוינט זשיימס דער צווייטער, מלך פון ענגלאנד און אירלאנד און זשיימס דער זיבעטער מלך פון שאטלאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - געארג פרידריך הענדל, קאמפאזיטאר (געש' 1759)
- 21סטן מערץ - יאהאן זעבאסטיאן באך, דייטשער קאמפאזיטאר (געש' 1750)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן פעברואר - טשארלס דער צווייטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1630)


text:
עמיר פרץ
עַמיר פרץ איז דער געוועזענער אנפירער פון דער עבודה פאליטישע פארטיי אין ישראל.
געבוירן אין מאראקא י"ב אדר ה'תשי"ב (9 אין מערץ 1952) און ארויף קיין ישראל אין יאר ה'תשט"ז (1956). ער האט 4 קינדער, וווינט אין שדרות און איז דארט דער בירגערמייסטער.
אין יאר ה'תשמ"ח (1988) איז ער אויסגעקליבן געווארן אין מפלגת העבודה'ס פארטיי אלץ א חבר כנסת, און ז' חשוון ה'תשס"ו (9טן נאוועמבער 2005) איז ער אויסגלעקיבן געווארן ביי די פריימעריס אלץ דער פירער פון דער פארטיי אין די רעגירונג פון אהוד אולמערט אין די קאאליציע מיט קדימה וואס האט בייגעשטאנען צו אויספירן די תוכנית ההתכנסות (איינזאמלונג פלאן).
אין די ערשטע חודש ווען מען האט געוואלט מחדש זיין די אויפגאבע, האבן די חאמאס אפגעהאלטן זיין אויפגאבע ווען קריג האט אין די עזה-פּאס אויסגעפלאצט. א וואך ארום, האבן די חיזבללה אויך ארויס מלחמה קעגן "ישראל" און זיך פערמיטלט מיט די פאלעסטינער אוטאריטעט.
עמיר פערעץ האט געגעבן רשות און א "פרייע האנט" צו די ישראלישע ארמיי צו זיך קעמפן מיט די צוויי טעראר ארגאניזאציעס.
דעצעמבער 2012 איז ער אריבער צו דער נייער די באוועגונג פארטי פון ציפי לבני, און איז דערוויילט געווארן א דעפוטאט אין דעם 19טן כנסת.
זיינע מיינונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז א לינקער סאציאליסט און געוועזן פירער פון ההסתדרות החדשה.


text:
ברויט
ברויט איז אן עסן וואס ווערט געמאכט פון א טייג, וואס איז מעל אויסגעמישט מיט וואסער; מען באקט דעם טייג, אדער אמאל טוט מען פרעגלען אדער קאכן דעם טייג. ברויט קען זיין אדער געזייערט אדער נישט געזייערט (ווי מצה). אין דעם טייג גיט מען אריין זאלץ און א זייערמיטל ווי הייוון אדער סאדע. אפטמאל מישט מען אריין פעט. ס'איז פאראן סארטן ברויט וואס זענען געמאכט מיט צוקער, מילך, אייער, ראזשינקעס, ציבל און זוימען (מאן, קימל אדער סעזאם).
פריש ברויט איז געשמאק; עס שמעקט גוט, זעט אויס גוט און האט א גוטן טעם.
אמאליגע צייטן איז דאס געווען גאנצעטע היינט איז דאס צושניטן. אבער אין פארשידענע לענדער איז דאס נאך אלסט נישט צושניטן, און דאס קומט אין פארשידענע מינע פארעמען.
עס איז דא היינט בעיקר ווייס ברויט, ווי אויך האולוויט וואס איז געזונטער.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך שפראכן האבן ענלעכע ווערטער פאר ברויט, ווי ענגליש bread, האלענדיש brood, דייטשיש Brot, שוועדיש bröd און נארוועגיש און דעניש brød.
די יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר נעמט א רעפטל ברויט און וועט דאס באטראכטן פון דער נאנט וועט איר באלד באמערקן אז דאס איז פיל מיט קליינע לעכער. די לופט לעכער מאכן דעם ברויט ווייעך ווי א ספאנדזש. איר וועט אויך באמערקן אז ברויט איז פייכט. אויב איר וועט לאזן דעם רעפטל אינדרויסן פאר עטליכע שטונדן וועט די גאנצע פייכקייט אויסטרוקענען און דאס רעפטל וועט מער נישט זיין צום עסן.
כדי צו מאכן א ברויט דארף מען נאכפאלגן צוויי יסודות. די ערשטע יסוד פון ברויט איז די לופט לעכער וואס אן דעם וועט דאס קיין ברויט קיינמאל נישט זיין. צו דעם פארלאנגט זיך הייוון וועלכע עסט אויף די צוקער און באשאפט אלקאהאל און קארבאן דיאקסייד אין דעם פראצעדור. די קארבאן דיאקסייד גאז מאכט די לעכער אינעם ברויט און עס גייט נישט ארויס פון די ברויט אפילו ווען עס ליגט אינעם הייסן אויוון און דאס ברויט בלייבט ברויט. אויב זאל די קארבאן דיאקסייד ארויסגיין וועט די ברויט באלד ווערן ווי א קיכל. די אלקהאל וואס ווערט באשאפן ווערט יא אויסגעברענט ווען עס באקט זיך און דאס גיט א טעם פאר'ן ברויט.
צווייטנס דארף א גוט ברויט געמאכט ווערן דייקא פון ווייץ מעל און דארף ווערן געקנעטן ביז עס ווערט א ווייכע טייג. מען קען מאכן ברויט אויך פון אנדערע סארט מעל, אבער א גוטע ברויט איז געמאכט פון ווייץ וויבאלד ווייץ פארמאגט אין זיך א פראטעין וועלכע ווערט גערופן גלוטאן וועלכע נעמט אויף די קארבאן דיאקסייד וועלכע ווערט געשאפן און האלט דאס צוזאמען און מאכט די טייג ווי א באלון וועלכע קען זיך אויסציען. ווען דאס ווערט אפגעבאקן בלייבט דאס צוזאמענגעהאלטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי ווען עס איז געווען א טייג וויבאלד די קארבאן דיאקסייד גייט נישט ארויס ווי מיר האבן פריער ערקלערט.
מ'קען באקן ברויט אויך מיט מעל געמאכט פון אנדערע סארטן תבואה, ווי ספעלט, קארן, גערשט און האבער.
הייוון און איר ראלע אין ברויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הייוון איז א געוואוקס פון די שוועמל (מאשרום) פאמיליע און געפינט זיך אין יעדע פלאץ אין די וועלט וואו עס עס קען וואקסן גראז און ביימער. הייוון איז איינצעלענע צעלן פון שוועמל וועלכע ווערן צוזאמענגענומען אינאיינעם און ווערט פארקויפט אלס הייוון. עס איז פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען שטעלט צוזאם די הייוון און דאס ווענדט זיך צו וואס מען נוצט עס. וויין און ביר ווערן אויך געמאכט מיט די הילף פון הייוון אבער דאס איז שוין אנדערש צוזאמענגעשטעלט. די הייוון זענען צוזאמענגעשטעלט פון עטליכע כעמיקאלן און די כעמיסטערס קענען דאס טוישן און צוזאמענשטעלן וויאזוי זיי ווילן.
אין ברויט (און אויך אין וויין און ביר) וועט די הייוון פארברענען די נאטורליכע צוקער וואס איז פאראן דארט. ווען דאס ווערט פארברענט פאסירט א כעמיקאלע רעאקציע וועלכע איז באקאנט אלס קארבאן דיאקסיד. אין וויין און אין ביר האט די קארבאן דיאקסייד א גרויסע ראלע אין דעם טרונק וויבאלד עס פראדוצירט נאטורליכע גאז. אין ברויט ווערט די קארבאן דיאקסייד בלאקירט פון די פייכטע טייג און קען נישט ארויסגיין. אבער די גאזן קעמפן מיט די טייג און דאס מאכט אז די טייג זאל זיך אויפבלאזן און נאר א דאנק דעם האבן מיר ברויט.
עס וואלט געווען אינטרעסאנט זיך דאס אליינס צו איבערצייגן און איר וועט דארפן מאכן אן עקספרימענט וועלכע גייט ווי פאלגענד:
גרייט אן א גרויסע זיפלאג פריזער בעג וועלכע קען אנטהאלטן מער ווי א האלבע גאלאן וואסער. א ברייטע סלייס הייוון פון גראסערי געשעפט. א גלעזל ווארים וואסער פון ארום 100 דעגרי (אויב די פינגער שפירט נישט ווארים און נישט קאלט איז דאס בערך 100 דעגרי). און א האלבע קאפ צוקער.
לייגט אריין די הייוון אין דאס גלעזעל וואסער דאס צו אקטיוויזירן און דערנאך גיסט אריין די צוקער. ווען איר זענט פארטיג לייגט די גאנצע געמישעכץ אריין אין דעם פריזער בעג און מאכט דאס צו אבער נעמט ארויס ווי מער לופט בעפאר עס איז גענצליך צוגעמאכט און לאזט דאס ליגן בערך א שטונדע אין א ווארימע פלאץ.
ווען איר וועט צוריק קומען דערצו וועט איר באלד זען אז די הייוון צעלן האבן פראדוצירט קארבאן דיאקסייד. די בעג וועט זיין אנגעפילט מיט גאז און דאס וואסער וועט האבן באבעלס ווי סאדע וואסער. ווי לענגער איר וועט דאס לאזן אלס מער קארבאן דיאקסייד וועט באשאפן ווערן און די בעג וועט ווערן פילער און פילער ביז ווילאנג עס וועט פלאצן נאך בערך א מעת לעת. אין יעדע שטונדע וועט יעדע הייוון צעל פראדוצירן קארבאן דיאקסייד איר וואג וואס מיינט אז די הייוון דאפעלט זיך יעדע שטונדע.
נאך מער אינטרעסאנט איז אז די הייוון צעלן ארבעטן מיט א ווידער-פראדוציע סיסטעם גענוי ווי מענטשן. א צעל געבורט א נייע צעל און ווען די נייע צעל איז ערוואקסן געבורט עס אליינס א צעל און אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער און עס געבורט דורות פון צעלן אין עטליכע שטונדן. אין די צייט וואס מען לאזט א טייג יערן האט עס צייט צו געבוירן איין נייע דור פון צעלן. אגב, איז וויכטיג צו וויסן אז הייוון דארף זיין פריש ווייל די צעלן שטארבן אויס און מיט אלטע הייוון קען מען נישט מאכן קיין ברויט אדער חלות.
ווען מען מאכט א ברויט טייג דארף מען נישט אריינלייגן קיין עכטע צוקער כדי עס זאל פראדוצירט ווערן קארבאן דיאקסייד און די טייג זאל זיך יערן. ווען די הייוון קומט זיך צוזאם מיט די ווייץ מעל זוכט עס אפיר אלע נאטורליכע צוקער און פראדוצירט אפילו נייע צוקער וועלכע ווערט גערופן מאלטאס. אין דעם עקספרימענט וועלכע מיר האבן געגעבן פאסירט די גאנצע זאך זייער שנעל וויבאלד עס איז פאראן אסאך צוקער. אויב עס איז נישט פאראן קיין ווייסע צוקער וועט דאס געדויערן מער צייט וויבאלד עס וועט ערשט דארפן פראדוצירן די צוקער און דערנאך וועט ערשט געשאפן ווערן די קארבאן דיאקסייד.
נארמאל וואלט די קארבאן דיאקסייד געברויכט ארויסגיין פון די טייג ווייל עס איז גענוג שטארק און עס זוכט געווענליך אקסיגן. אבער אין א ברויט פאסירט אן אינטרעסאנטע זאך אז עס ווערט אפגעהאלטן פון די טייג דורך גלוטאן וועלכע ליגט אין די ווייץ. אבער כדי דאס זאל ארבעטן מוז מען קנעטן דעם טייג וועלכע פראדוצירט קייטן פון די גלוטאן וועלכע האלטן זיך צוזאם און בלאקירן די קארבאן דיאקסייד פון ארויסגיין. אויב איינער זאל נוצן א בלענדינג מאשין צו מאכן א טייג און דאס נישט קנעטן וועט דאס נישט יערן וויבאלד די גלוטאן וועלן נישט פארמירן קייטן און דאס טייג וועט נישט ווערן ציעדיג ווי א באלון.
עס איז אויך פאראן א וועג וויאזוי צו מאכן יערן ברויט מיט כעמיקאלן ווי בעקינג פאודער אדער אנדערע כעמיקאלן. עס איז אפילו פאראן צו באקומען מעל וועלכע פארמאגט שוין אין זיך בעקינג פאודער. אבער ריכטיגע ברויט איז דאס בעסטע מיט הייוון. ברויט דורך כעמיקאלן ווערן אנגערופן שנעלע ברויט וועלכע ווערט גענוצט אין פארשידענע געבעקס ווי מאפינס אדער באנענא ברויט.
דאס באקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברויט פארמאגט נישט נאר מעל און וואסער, מען לייגט אריין דערין אביסל צוקער און זאלץ צו געבן א טעם. די צוקער העלפט די הייוון זיך יערן און דאס זאלץ טוט דאס פארקערטע, אבער וויבאלד עס איז פאראן פון ביידע גלייכט זיך דאס אויס און עס עפעקטירט נישט די יערן פראדעצור. ברויט פארמאגט געווענליך אביסל גרינצייג אויל און אמאל קען אויך ליגן דארט נאך עטליכע זאכן אבער נאר א קליין ביסל פון זיי. אלעס איז געוואנדן לויט'ן בעקער און דאס מאכט איין ברויט אנדערש אין טעם ווי א צווייטע. מען קען אויך נוצן מילך אין ברויט און עס האט זייער א גוטע טעם אבער עס איז נישט אויפגעכאפט צווישן אונז.
דער בעקער וועט ערשט דארפן ווייקן די הייוון אין וואסער דאס צו מאכן אקטיוו בעפאר מען מישט דאס אריין מיט אלע אנדערע זאכן. ווען אלעס איז שוין אויסגעמישט איז די טייג קלעבעדיג און מען וועט דארפן נוצן מעל צו קענען קנעטן מיט די הענט. דאס קנעטן הייבט אן מאכן גלוטאן קייטן ווי מיר האבן פריער ערקלערט און נאכ'ן קנעטן א שטיק צייט ווערט די טייג אויס קלעבעדיג און דעמאלט ווייסט מען אז עס דער פראדעצור איז פארטיג און מען לייגט עס צו יערן אין א ווארימע ארט פאר 60 ביז 90 מינוט. מען דעקט געווענליך צו די טייג עס זאל זיך נישט אויסטרוקענען און די וויכטיגסטע טייל פון מאכן ברויט פאסירט פון זיך אליינס.
היינטיגע צייטן דארף מען מער נישט קנעטן מיט די הענט זינט מיר האבן מאשינען וועלכע טוט די קנעטן ארבעט פאר אונז. קנעטן איז א שווערע ארבעט וועלכע יעדע פרוי האט אמאל געברויכט טאן מיט די אייגענע הענט און האט געקאסט כוחות.
ווען עס איז פארטיג דרוקט מען אראפ די טייג ארויסצונעמען די לופט און מען לייגט אריין די טייג אין די בעקעלעך אין וועלכע זיי באקן זיך און מען לאזט דאס דארט נאכאמאל יערן צו דאפעלט די סייז. ווען עס ענדיגט יערן איז מען פארטיג מיט'ן מאכן די ברויט און מען שטעלט דאס אריין אין אויוון צו באקן.
א ברויט באקט זיך בערך צווישן א האלבע שטונדע און 45 מינוט. ווען עס איז פארטיג קומט ארויס א גוטע ביאלאגישע און כעמיקאלע מייסטערהאפטיגע פראדוקט וועלכע מיר רופן ברויט.
ברויט ארום דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיינער ווייסט נישט ווען ברויט איז אויסגעטראפן און טייל ווילן זאגן אז די עגיפטישע האבן אויסגעטראפן דעם פראצעדור פון אריינלייגן הייוון. די וואס גלייבן אין דעם זאגן אז עס איז נישט מעגליך אז איינער האט גענוצט זיין שכל צו טראכטן אז מיט הייוון קען מען מאכן ברויט און עס מוז זיין אז דאס איז געווען א צופאל. די וועלט זאגט אז די עגיפטישע זענען געווען די ערשטע וואס האבן געטרינקען ביר און זיי טראכטן אז ביים מאכן די ביר איז אריינגעפאלן הייוון אין ברויט אדער אן ענליכע עקסידענט און ברויט איז ערפינדן געווארן.
דאס ברויט וואס מען אין אמעריקע שטאמט פון בריטאניע און פארמאגט א גוט רינדל וועלכע איז די בעסטע טייל פון דעם ברויט. אין פראנקרייך גלייכט מען נישט די רינדל פון דעם ברויט וויבאלד עס איז צו דיק און אנשטאט האבן זיי אויסגעטראפן די באגעט וועלכע פארמאגט א דינער רינדל און פארמאגט אסאך מער לעכער אינעם ברויט. אין אמעריקע איז אויך פאראן בוגעט אבער וויבאלד אמעריקאנער גלייכן רינדל קומען אונזערע בוגעטס מיט דיקע רינדל.
פארקויפן געסלייסטע ברויט איז אן אמעריקאנער קאנצעפט. אין אסאך אנדערע לענדער איז נישט פאראן אזא זאך און מען סלייסט ברויט מיט א מעסער.
די דייטשע זענען די וועלט'ס גרעסטע ברויט עסער און זיי באקן 300 ערליי ברויטן פון וועלכע איבער 100 ערליי זענען פאראן צו באקומען איבער'ן גאנצן לאנד. דאס לאנד פארמאגט 17,000 קאמערציאלע בעקערייען און נאך 1,200 קליינע בעקערייען וועלכע מאכן אנדערע ברויטן ווי די גרויסע. 80 מיליאן איינוואוינער עסן אויף ארום 1.1 מיליאן טאנען ברויט, 5 מיליאן טאנען ראללס, און א האלב מיליאן טאן פרעצעלס פער יאר. דאס לאנד טראגט די וועלט'ס רעקארד פון דאס מערסטע ברויט אלע יארן. די דייטשע עסן ברויט אין יעדע סעודה און באטראכטן דאס אלס א וויכטיגע און געזונטע עסן וועלכע יעדער דארף האבן אין זיין דיעטע. איין סארט ברויט וואס מען באקט אין דרום דייטשלאנד איז דאס פרעצל.
אין איטאליע באקט מען פיצא, און ביי יידן בייגלעך.
אגב, דער נאמען ברויט שטאמט פון דייטשלאנד. אין אסאך שפראכן זאגט מען דאס ענליך. (אין ענגליש: ברעד).
ברויט אין אידישער קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברויט פארנעמט אן ארט אין יידישקייט; צוליב זיין חשיבות האבן חז"ל איינגעפירט א באזונדערע ברכה אויף ברויט, "המוציא לחם מן הארץ". אז מען עסט א מאלצייט מיט ברויט און ווערט זאט, איז א חיוב פון דער תורה צו בענטשן.
פת שחרית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דעם שולחן ערוך איז א מצוה צו עסן פת שחרית, עסן ברויט אינדערפרי.
די משנה זאגט ווער עס וויל זוכה זיין צו תורה זאל מקיים זיין
- פת במלח תאכל ומים במשורה תשתה אבות
ד"ה, עסן ברויט מיט זאלץ, און טרינקען וואסער מיט א מאס.
חמץ ומצה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ איז ברויט וועלכע יערט זיך און מצה איז ברויט וועלכע יערט זיך נישט און בלייבט הארט און אויסגעדינט. ווי מיר האבן פריער געזען געדויערט צייט ביז די הייוון אין די ברויט הייבט אן יערן. מצה פארמאגט נישט קיין הייוון אבער איז דאך פארבאטן נאך 18 מינוט וויבאלד די מעל און וואסער אליינס יערן מיט א געוויסע פראצענט און ווערט פאררעכנט אלס חמץ.
בילדער גאלעריע פון פארשידענע ערליי ברויטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Pain aux noix.jpg
Pain aux noix (nut bread)
-
-
-


text:
טבת
טבת איז דער צענטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער פערטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]). חודש טבת ווערט דערמאנט אין פסוק אלס צענטער חודש, "בחדש העשירי הוא חדש טבת" (אסתר ב. טז.).
אינהאַלט
- 1 קביעות - קאלענדאר
- 2 דער אינהאלט פון חודש
- 3 זעט אויך
- 4 געשעענישן
- 5 רעפערענצן
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז טבת שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש טבת איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון כסלו, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון טבת, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון טבת. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: כסלו.
דער ערשטער טאג פון חודש טבת קען אויספאלן פינף טעג פון דער וואך: (א ב ג ד ו) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, פרייטיק.[4]
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט זונטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער בש"ה פשוטה אדער בש"ז מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דינסטאג (ד"ה אדער גכ"ה פשוטה אדער גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת זונטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מאנטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה הח"א מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה כסידרן (ד"ה הכ"ז פשוטה) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מיטוואך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער הש"א פשוטה אדער הש"ג מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער זח"א פשוטה אדער זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת מיטוואך.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט פרייטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער בח"ג פשוטה אדער בח"ה מעוברת) , ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער זש"ג פשוטה אדער זש"ה מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת פרייטאג.
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש טבת גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) גדלו לה אתי ונרוממה שמו יחדו[5] (תהלים לד. ז.).
דער מזל פון טבת ווערט אנגערופן גדי.[6]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ח ה"ד ה"ה
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים טבת שבט
- ↑ ספר יצירה פ"ה


text:
פוקס
דער פוקס איז א חיה וואס ווערט פארעכנט צווישן די פאמיליע פון די הינט. אבער עס ענדלט מער צום וואלף סיי מיטן אויסזעהן, און סיי מיט איהר נאטור, זי האט זייער שלעכטע רשעות'דיגע נאטורן, ווען זי כאפט זיך אריין אין א הינער שטייג וועט זי הרג'ענן אלע הינער אפילו זי דארף נישט מער ווי איינע. מיט דעם אלעם איז דער גרעסטער שונא פארן פוקס דער וואלף, ער פאנגט איהר און עסט איהר אויף.
זי וואוינט איז א גרוב אין דער ערד, איהר הייל איז געבויט קונטצוג, עס האט פיל טונעלן און צימערן, א הייל פון א פוקס קען האבן ביז צען עפענונגען, עס האט א פאדערשטע שטוב, אין אינעווייניקסטן שטוב ווי עס ליגט דארט איהר שפייז, און א גאנצער אינעווייניגסטער שטוב ווי זי שלאפט.
דער פוקס שפייזט זיך פון פאנגען ציגען, אייזלעך, מייז, עופות, שלענג, אויך קען זיך שווימען אויפן וואסער און פאנגט דארט קאטשקעס און גענז, און וויבאלד זי באוועגט זיך שנעל כאפט זי צומאל אויך פיש.
עס זענען דא עטליכע סארטן פוקסן צושפרייט אין דער וועלט, קודם איז דער דורכשניטליכער פוקס וואס איז רויט, ברוין, גרוי און געל. דערנאך קען מען טרעפען א בלויער פוקס. א זילבענער פוקס. א ווייסער פוקס.
די פוקס הייסט זייער א קלוגע חיה, און מען קען נתפעל ווערן ווי אזוי זי אנטדעקט מיט פארשטאנד וועגן אין קאמפליצירטע אומשטאנדן.
אין תלמוד ווערט דערמאנט עטליכע מאל ווי אזוי דער פוקס הייסט פיקח שבחיות[1], אויך זאגט די גמרא[2] אז עס זענען דריי הונדערט משלי שועלים אויף פוקסן.


text:
הייפיש
א הייפיש איז א פיש וועלכע איז גרויס אבער לייכט און איז פון די גרויסע פענגער אין ים.
דער הייפיש איז איינע פון די קלוגסטע און געלונגענסטע באשעפענישן אין ים צו וועלכע די אנדערע האבן גרויס רעספעקט.
וויסנשאפטלער האבן שוין געהאט אסאך נוצן פון הייפישן פאר פסיכאלאגישע אנטוויקלונגען. הייפיש פישן זענען באשאנקן מיט ספעציעלע כאראקטעריזם וואס מאכט זיי שטארק עפעקטיוו סיי צו פאנגן און אויך זיך אליינס צו ראטעווען.
הייפיש האבן שטענדיג אטאקירט מענטשן אין ים און ווייניג האבן זיך ארויסגעדרייעט פון זייערע שארפע ציינער. אין די לעצטע יארן האט מען געהערט פון זייער אסאך הייפיש אטאקעס ביי די ברעגעס פון פלארידע און די קאריביען. די הייפיש זענען געווענליך געקומען צום בארטן ווען עס איז געווען שטיל און זייערע קרבנות זענען געווען אליינס. כאטש נעבן די יבשה זענען זיי ווייניגער פעאיג ווי אינמיטן ים, האבן זיי אטאקירט און פארוואונדעט הונדערטער בלויז אין די לעצטע עטליכע יאר.
אינהאַלט
די הייפיש אנאטאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מענטשן טראכטן פון הייפישן וועט זיך זיי געווענליך אויסמאלן דער גרויסער ווייסער הייפיש וועלכע זיי האבן געזען אין אקוואריומס אדער אויף בילדער און ווערט אנגערופן דער גרויסער ווייסער הייפיש. זיין קערפער געבוי איז אויג-פארכאפנד און זיין מויל מיט די פילע שארפע ציינער ווארפט א פחד. למעשה זענען אבער פאראן איבער 400 ערליי הייפישן וואס לעבן היינט אין די וואסערן און ווערן צוטיילט לויט זייער גרויס און ערטער וואו זיי געפינען זיך. איבער 50 פראצענט פון הייפישן זענען ווייניגער פון 3 פיס לאנג וואס איז די גרויס פון סיי וועלכע גרויסע פיש.
א הייפיש איז אנדערש פון אלע אנדערע פיש אין ים דורך זיין קערעפרליכן געבוי. רוב פיש און אנדערע קליינע באשעפענישן פארמאגן א געביין פון הארטע ביינער וועלכע פארנעמען דאס גרעסטע טייל פון דעם באשעפעניש'נס וואג. הייפיש פארמאגן א געביין פון קארטילעזש וועלכע איז די זעלבע סארט ביין וועלכע געפינט זיך און אונזערע נאז און אויערן. דאס מאכט דעם הייפיש זייער לייכט אין וואג וועלכע האלט אים גרינגער אויפ'ן וואסער און לאזט אים שנעלער באוועגן.
אויך זיין הויט איז פיל בעסער ווי אלע אנדערע פיש מיט דעם ווייל עס איז צוזאמענגעשטעלט פון גאר קליינע הויט באשטאנדטיילן אין פארעם פון מענטשליכע ציינער וועלכע לאזט אים זיין מער אקטיוו און דאך מער באשיצט.
א הייפיש אטעמט ווי אלע אנדערע פיש דורך שלינגען וואסער וועלכע וועפט אויס איר אקסיגען איינמאל עס גייט אריין אין זיין קאפ. דאס איז ווייל ארום דאס ארט וואו די וואסער האלט זיך איז פאראן א נידעריגערע אקסיגן דרוק וואס מאכט אז די געדיכטע אקגיסן אין דאס וואסער זאל אויסוועפן און דערנאך ווערט עס פארשפרייט צו די גאנצע קערפער און דאס איבעריגע וואסער רינט צוריק ארויס פון ספעציעלע לעכער וואס געפינען זיך ביי רוב פיש העכער זייער קאפ. דער הייפיש האט נישט קיין לעכער העכער'ן קאפ נאר אנשטאט האט ער א ווענטולאציע סיסטעם אויף ביידע זייטן פון זיין קערפער וועלכע מען קען גוט זען. אויב איר וועט באטראכטן דעם הייפיש וועט איר גרינג קענען באמערקן וויאזוי ער שלינגט אריין גאלאנען וואסער און סעקונדן שפעטער פליסט עס צוריק ארויס פון זיין ווענטולאציע סיסטעם און וויבאלד דאס וואסער איז שוין דעמאלט ווארימער וועט איר דאס גרינג קענען באמערקן.
רוב פיש און אויך רוב הייפיש פיש מוזן זיך באוועגן אין וואסער כדי צו קענען אפערירן זייער אטעם סיסטעם. ווען זיי שווימען עפענען זיי די מויל און דאס וואסער שטראמט אריין און מיט'ן זעלבן כוח צוריק ארויס. טייל הייפיש זענען מער וואונדערליך ווי דעם און זיי פארמאגן א ספעציעלע פאמפ, ענליך ווי דעם מענטש'נס לונגן, וועלכע פאמפ אריין און ארויס דאס וואסער אן דעם וואס ער זאל זיך דארפן באוועגן.
עס זענען פאראן הייפיש אין אלע סייזעס און פארעמעס. דער קלנעסטער הייפיש איז נישט מער ווי 6 אינטשעס לאנג ווען אינגאנצן אויפגעוואקסן. דער גרעסטער הייפיש, ווערט אנגערופן די וואל-הייפיש, קען זיך מעסטן 40 פיס לאנג. רוב הייפיש זענען ווי דער פארעם פון א טארפעידא (אן אונטערוואסער באמבע וועלכע ווערט ארויסגעשאסן פון סובמארינען) אבער עס זענען פאראן הייפיש וועלכע זענען אינגאנצן פלאך.
הייפיש ווערן אויך צעטיילט לויט זייערע געוואוינהייטן. מען קען זיי געפינען אין וואסער'ן איבער די גאנצע וועלט און שווימען אין אלע אקעאן טיפקייטן. די גרויסע אקטיווע הייפיש שווימען געווענליך ביי א מיטעלסטע טיפקייט און קומען אסאך ארויס צום אויבערפלאך און די קלענערע הייפיש דרייען זיך נאר ביים ים אפגרונד. געוויסע הייפיש שווימען לאנגע שטרעקעס יעדן טאג ווען אנדערע דרייען זיך נאר אין א קליינע געגענט ארום און ארום.
אונטער'ן וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פיש אין ים פארמאגן ספעציעלע שווים פענכער וועלכע העלפט זיי שווימען אונטער'ן וואסער. יעדעס מאל וואס דער פיש שלינגט איין וואסער גייט די גאזיגע טייל פון די וואסער אריין אין די שווים פענכער און דאס מאכט דעם פיש זיך באוועגן אויף ארויף. ווען ער וויל אראפשווימען וועט ער ארויסלאזן די גאזיגע וואסער און דאס וועט אים אויטאמאטיש מאכ'ן זינקן צוליב איר וואג. אלס א גוטער ביישפיל וועלן די וויסנשאפטלער דאס צוגלייכן צו א הייסע לופט באלון וועלכע הייבט זיך דורך ארייננעמען לופט און קומט אראפ דורך ארויסלאזן די לופט.
דער סיסטעם וויאזוי דער הייפיש שווימט ווערט צוגעגליכן צו א פליגער. ער פארמאגט נישט קיין שווים פענכער נאר נוצט זיין אונטערשטן טייל וועלכע די וויסנשאפטלער רופן זיין פראפעלער. עס איז באקאנט אז א פליגער האלט זיך אויף לופט. די מאטארן מאכן דעם פליגער גיין אויף פאראויס דורך אריינציען לופט און איינמאל עס גייט פאראויס אויף א שנעלן ספיד וועט זיך די לופט צעטיילן אונטער און העכער די פליגלן און די לופט אונטער די פליגן וועלן האלטן דעם פליגער. דער הייפיש רוקט זיך פארויס דורך באוועגן זיין פראפעלער און איינמאל ער באוועגט זיך שוין טוט די וואסער וועלכע שטראמט אונטער זיינע פלוספעדערן אים האלטן און אזוי גייט ער העכער און העכער ווען דאס וואסער אונטער אים האלט זיין וואג.
גענוי ווי דער פליגער, פארמאגט דער הייפיש צוויי פאר פלוספעדערן. די גרויסע פלוספעדערן זענען אויסגעשפרייט און די קליינע פון אונטן ליגן אויפ'ן האריזאנטעל פאזיציע. ווען ער וויל שווימען ארויף וועט ער בייגן זיינע פלוספעדערן אויף ארויף וואס דאס וועט ברענגן א גרעסערע שטראם פון אונטען און וועט אים ארויפשטופן העכער. דאס זעלבע וועט ער טאן ווען ער וויל שווימען אראפ, ער וועט בייגן די פלוספעדערן אויף אראפ און וויבאלד מער וואסער וועט שטראמען העכער זיינע פעדערן וועט עס אים אראפזינקן אונטערן וואסער. ווען ער וויל גיין רעכט אדער לינקס וועט ער נוצן זיין אונטערשטע פלוספעדערן (פראפעלער) און פאטשן די וואסער אויף די פארקערטע וועג וויאזוי ער וויל גיין. אויב איר פארשטייט וויאזוי א פליגער פליעט און דער לופטן איז דאס זייער ענליך.
פארשטייט זיך אז מיט דעם באוועגונג סיסטעם איז ער מער פארגעשריטן ווי אלע אנדערע באשעפענישן אין ים און דערפאר איז ער טאקע אן אויסגעצייכנטער פאנגער. רוב פיש באמערקן אפילו נישט דעם הייפיש קומען ווייל ער קען מאכן זייער שנעלע באוועגונגן און זיך אויך אפשטעלן אין א סעקונדע אויב ער וויל מען זאל אים נישט באמערקן.
זיינע חושים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט חוש וואס א הייפיש פארמאגט איז זיין אויסגעצייכנטער שמעק. ער האט א ריזיגע נאז מיט וועלכע ער דערשפירט זיין קרבן זייער שנעל און דארף נישט לאנג זוכן עסן. וויסנשאפטלער זאגן אז ער פארמאגט נאך אויסגעצייכנטע חושים צו דערשפירן זיינע קרבנות און שונאים אבער זיי ארבעטן אין א גרופע און אויב ער פארלירט איינע פון זיי דעמאלט טויג ער מער נישט אויפ'ן פעלד. א גרופע וויסנשאפטלער האבן זיך דאס איבערגעצייגט נאכדעם וואס זיי האבן פארקלעפט די נאז לעכער פון א הייפיש און ער האט זיך נישט געקענט קיין עצה געבן צו כאפן אנדערע פיש כאטש ער האט געקענט נוצן זיינע אנדערע חושים.
דער הייפיש'ס הויפט שפור איז בלוט. ער קען דערשפירן בלוט פון מיילן ווייט. ווען ער שווימט פליסט דאס וואסער צו די צוויי זייטן פון זיין לאנגע נאז וועלכע פארמאגט כמו סענסארס אונטער די הויט וועלכע שפירן אויף דאס וואסער אויב עס איז פאראן בלוט אינעם גאנצן ארום. וויסנשאפטלער האבן אמאל אריינגעלייגט א טראפן בלוט אין א אלימפיק סייז שווים באסיין און דער הייפיש האט דערשפירט דאס בלוט אין סעקונדן.
קיין איין באשעפעניש גיט נישט ארויס קיין בלוט אין וואסער סתם אזוי, אבער דער הייפיש דערשפירט בלוט דורך די שוויץ און אפפאל וואס קומט ארויס פון יעדע באשעפעניש. ווען דער באשעפעניש באוועגט זיך קומט ארויס קליינע טיילן שוויץ וועלכע גייט אריין אין דאס וואסער און דער הייפיש דערשפירט אויב דאס איז געקומען פון א לעבעדיגע באשעפעניש וויבאלד ער שמעקט דאס בלוט.
דאס איז אויך דער סיבה פארוואס זיי קומען צו די יבשה שטערן די מענטשן ווייל אויב ער קען דערשפירן די קאלטע בלוט פון פיש דאן קען ער זיכער דערשפירן די ווארימע בלוט פון א מענטש וועלכע באוועגט זיך אין וואסער.
די וועלט זאגט אז אויב מען באגעגענט א הייפיש זאל מען שטיין פארפרוירן און זיך נישט רירן. דאס וועט פארטרייבן דעם הייפיש ווייל ער וועט נישט דערשפירן די בלוט דורך די באוועגונגן אן ער וועט באלד אפטראגן. מיט'ן פחד אז איינער איז דא אים צו אטאקירן. אויסער דעם וואס ער דערשפירט בלוט וועט ער אויך שפירן פון וועלכע זייט עס קומט און ער וועט דאס גרינג נאכגיין.
הייפיש האבן אויך א גוטע חוש פון הערן. זיי קענען הערן שטילערע קולות ווי מענטשן און וועלן הערן א קליינע פיש זיך רירן הונדערטער פיס אוועק.
ווען א הייפיש כאפט זיין קרבן וועט ער ערשט געבן איין בייס דאס צו קאסטן און ער וועט דאס נישט ווייטער בארירן אויב דאס איז נישט אין זיין ארגינעלע דייעט. דאס איז דער סיבה פארוואס מען הערט זעלטן אז א הייפיש האט אומגעברענגט איינעם. אין רוב פעלער וועט דער הייפיש וואס אטאקירט א מענטש אים געבן א בייס און נאכ'ן שפירן דעם טעם וועט ער אפטראגן.
אויסער די אויבנדערמאנטע חושים פון שמעקן און הערן פארמאגט א הייפיש באזונדערע ספעציעלע חושים פון דערשפירן וועלכע אנדערע פיש פארמאגן נישט. וויבאלד די חושים געפינט זיך נישט ביי אנדערע באשעפענישן האבן די וויסנשאפטלער נאך נישט באוויזן צו דערגיין גענוי וויאזוי דאס ארבעט אבער וואס זיי ווייסן איז אז הייפיש פארמאגט ספעציעלע טובס אונטער זייער הויט וועלכע שפירן עלעקטראנישע שטראלן וועלכע ווערט ארויסגעגעבן דורך לעבעדיגע באשעפענישן. ווען דאס וואסער שטראמט אריין אין זייער קערפער וועלן זיי דאס באלד דערשפירן.
נאך א ספעציעלע חוש וועלכע א הייפיש פארמאגט איז א גרופע פון דינע האר אינדרויסן פון זיין קערפער וועלכע דערשפירן אנדערע בעלי חיים דורך די פארשטערקערטע וואסער שטראם. די ספעציעלע חוש ראטעוועט דעם הייפיש פון זיינע פיינט ווען ער שלאפט.
ווי געזאגט ארבעטן די אלע חושים אינאיינעם און דאס מאכט אים זייער סוקסעספול אין וואסער. מיט איינע פון די חושים אליינס טויג ער נישט צו די מלאכה און אפילו ווען נאר איינע פון די חושים ארבעטן נישט איז א האלב פארפאלענער.
זיינע ציינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר קוקט אן א הייפיש זעט נישט אויס ווי ער קען בייסן. זיין מויל ליגט אים באהאלטן טיף אונטער זיין לאנגע נאז און ער וואלט געדארפט אויפהייבן זיין גאנצע קערפער צו קענען דעגרייכן עפעס מיט זיין איינציגסטע וואפן.
אין פאקט איז זיין גאנצע בארדביין זייער בייגעוודיג און זיינע מוסקעלן ציען אויס זיין גאנצע מויל ביז די עק פון זיין נאז און זיינע שווערדן שטייען די ערשטע ארויס פון זיין קערפער גרייט צו אטאקירן. דאס איז א ספעציעלע קונץ וועלכע קיין איין לעבעדיגע באשעפעניש קען נישט באווייזן. אלע באשעפעניש מיט ציין (אויך דער מענטש) קענען נאר באוועגן די אונטערשטע טייל פון די בארדביין אבער די אויבערשטע וועלכע איז באהאפטן צו די שארבן קען מען נישט רירן.
דער הייפיש פארמאגט די בעסטע וואפן אין וואסער וועלכע איז זיינע ציינער און בארדביין. זיינע ציינער זענען זייער שארף און זענען דירעקט אויסגעשטעלט צו עסן פלייש. טייל הייפיש האבן באזונדערע שטארקע ציין וועלכע קען אויך צעקראכן הארטע זאכן וועלכע געפינען זיך אונטער'ן וואסער אבער רוב אקטיווע הייפיש וועלן נישט קענען בייסן א הארטע זאך פשוט ווייל זייערע ציינע זענען נישט גענוג שטארק דערפאר.
די קלענערע הייפיש קענען נאר עסן קליינע פיש און פארמאגן א לאנגע רייע פון ציינער וועלכע זענען זייער שפיציג און געדרייעט אויף אריין. די הייפיש שווימען קעגן זייערע קרבנות און שלינגן אריין די פיש אין זייער מויל, געבן זיי איין ביס מיט וועלכע זיי הרגנ'ן זיי, און דערנאך שלינגן זיי דאס אראפ. די גרעסערע הייפיש האבן ברייטע שארפע ציינער וועלכע קען טאן די ארבעט פון א מעסער. די הייפיש פאנגן געווענליך גרעסערע פיש און דארפן זיי אטאקירן עטליכע מאל ווילאנג עס שטארבט און ערשט דערנאך וועלן זיי מאכן א סעודה. געוויסע הייפיש פארמאגן ביידע ערליי ציינער כדי צו קענען האלטן זייער קרבן ווילאנג זיי אטאקירן אים יענער זאל נישט קענען אנטלויפן.
א הייפיש'ס ציינער ווערן געטוישט יעדע שטיק צייט. ווען א ציין ווערט איבערגעארבעט אדער צעבראכן וועט עס ארויספאלן און א נייע וועט צוריקוואקסן. דאס מאכט זיי עפעקטיווע פאנגער וועלכע האבן א שארפן שווערד גרייט צו יעדע צייט.
זיין טאג-טעגליכער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע יארן האבן וויסנשאפטלער צוזאמענגעקליבן זייער אסאך אינפארמאציע פון א הייפיש'ס לעבן אבער זיי ווייסן נאך אלץ נישט וואס זיין סדר היום איז וויבאלד רוב הייפיש שווימען אליינס און שווימען צענדליגער מיילן זייער טיף אין די וואסער, אן ארט וועלכע איז זייער שווער פאר מענטשן אנצוקומען. פון צייט צו צייט מאכן זיי מיטינגן אינאיינעם אבער וויסנשאפטלער פארשטייען נישט וואס זיי שמועסן דארט אפ. קיינער פון זיי רעדט נישט און עסט נישט דורכאויס די גאנצע מיטינג.
די קלענערע הייפיש עסן עטליכע מאל א טאג דורך אריינשלינגן פיש אין זייער ריזיגע מויל אבער די גרויסע אקטיווע הייפיש עסן נאר פון צייט צו צייט ווייל זיי ארבעטן זייער שווער צו פאנגן א גרויסע ים באשעפעניש, ווי א ים לייב אדער ים הונט, און דאס מוטשעט זיי אפ זייער שטארק. דער גרויסע הייפיש אטאקירט ערשט און ווארטן ווילאנג דער קרבן שטארבט דורך זיין בלוט אויסגיסונג און דערנאך מאכט ער זיין סעודה.
הייפיש אטאקירן געווענליך אליינס אבער עס קען זיך מאכן אז עטליכע הייפיש וועלן אטאקירן א גרויסע באשעפעניש אינאיינעם. די הייפיש געדענקן זייער גוט וואו דאס בעסטע פלאץ צו זוכן עס איז. אויף טייל ערטער פון די וועלט זענען הייפיש זייער אקטיוו נעבן מענטשליכע פיש כאפער ווייל זיי ווייסן אז די פיש כאפער פארלירן זייער אסאך פון די געפאנגענע פיש און זיי שלינגן דאס איין.
הייפישן ווערן כמעט נישט אטאקירט אין וואסער און די גרעסטע סכנה צו זיי זענען מענטשן וועלכע פאנגן זיי צוליב זייער טייערקייט. הייפישן פארמאגן גוטע הויט, פלייש, און ביין וועלכע ווערן גענוצט פאר פארשידענע צוועקן, אריינגערעכנט עטליכע מעדעצינען.
הייפיש לעבן דורכשניטליך צווישן 25 און 30 יאר אבער קענען לעבן מער ווי 100 יאר. הייפיש געבארן ווייניג קינדער וואס מאכט זייער באפעלקערונג ווייניג אונטערן וואסער. קעגן אנדער פיש מערן זיי זיך זייער לאנגזאם און עס איז א גרויסע פארלוסט ווען איינער פון זיי ווערט פארלוירן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בערזע-מעקלער
א בערזע-מעקלער (ענגליש: stockbroker), איז עמיצער וואס האנדלט אין דער בערזע, קויפט און פארקויפט אקציעס און סטאקס אין סיי וועלכע פון די גרויסע בערזעס וואס ווערן געהאנדעלט דורך דער פובליקום.
צו זיין א בערזע-מעקלער דארף מען האבן א ספעציעלן שיין (לייסענס), וואס איז אן ערלויבניש פון דער רעגירונג צו זיין קוואליפיצירט צו האנדלען אינעם סטאק מארקעט.פריוואטע מענטשן טארן נישט האנדלען אין דער בערזע, נאר דורך א בערזע-מעקלער.
דער אמעריקען סטאק עקסטשעינדזש די ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש די נעסדעק קאמפאזיט.


text:
1991
1991 איז דאס 91סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1991 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר האט אנגעהויבן דינסטאג.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מיי - אנהייב פון שלמה אקציע ארויפברענגען די יידן פון עטיאפיע קיין ארץ ישראל.
- 29סטן מיי - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע.
- 10טן יולי - באריס יעלצין געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון רוסלאנד.
- 21סטן אויגוסט - לעטלאנד פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם ראטן פארבאנד.
- 27סטן אויגוסט - מאלדאווע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 30סטן אויגוסט - אזערביידזשאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 31סטן אויגוסט - קירגיזסטאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 1טן סעפטעמבער - אוזבעקיסטאן ווערט אומאפהענגיק פון דעם סאוועטן פארבאנד.
- 6טן סעפטעמבער -
- דער סאוועטן פארבאנד אנערקענט די זעלבשטענדיקייט פון די באלטישע לענדער.
- לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אין רוסלאנד, ענדערט זיין נאמען צוריק צו פעטערבורג נאך 67 יאר.
- 8טן סעפטעמבער - מאקעדאניע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט.
- 27סטן אקטאבער -
- טורקמעניסטאן ווערט זעלבשטענדיק.
- ערשטע פרייע וואלן געהאלטן אין פוילן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מיי - ראדזשיוו גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע, דערמארדעט (געב' 1944)
- 24סטן יולי - יצחק באשעוויס זינגער, פון די גרעסטע שרייבער אין יידיש, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור אין 1978 (געב' 1902)
- 13טן סעפטעמבער - רבי ברוך שלום אשלג, מקובל (געב' 1929)
- 25סטן סעפטעמבער - קלאוס בארבי, נאצי מלחמה פארברעכער (געב' 1913)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
איבער די סענטשעריז די בורמעסע מענטשן האָבן געוויזן זייער איבערגעגעבנקייט צו בודדהיסם דורך די קאַנסטראַקשאַן פון סטאַנינג מאָנומענץ. ניט קיין ענין ווו איר גיין אין מיאַנמאַר איר וועט קומען אַריבער פּאַגאָודאַז, עטלעכע פון פּשוט סטאַקאָו, עטלעכע שווער מיט מער גאָלד ווי פאָרט נאַקס. וואָאָדלאַנד טראַוועלס אָפפערס העכסט קאַסטאַמייזד טאָורס פון די גרעסטע פון די בודדהיסט קולטור ירושה זייטלעך וואָס געבן פּאַרטיסאַפּאַנץ אַ פול פארשטאנד פון דער געשיכטע הינטער יעדער געגנט פון באַטייַט. נאָך, לעסאָף עס איז מען אַז געבויט די טעמפלען און מאָנומענץ און עס איז מען אַז טעגלעך ברענגען זיי צו לעבן. דעריבער יעדער פון אונדזער טאָורס ליסטעד דאָ איז דערפאַרונג פון בורמעסע געשיכטע ווי געזונט ווי פול טבילה אין די וויבראַנט טאָג-צו-טאָג לעבן פון די פילע עטניק גרופּעס פון מיאַנמאַר-די גאָלדען ארץ. אַלע פון די טאָורס קענען זייַן קאַסטאַמייזד צו פּאַסיק ספּעציפיש . נאָך אַלע טאָורס ינשור איר לאָזן מיאַנמאַר מיט אין-טיפקייַט ויסשטעלן צו אַזאַ גלענצנדיק זייטלעך ווי באַגאַן, ינלע אָזערע, מאַנדאַלייַ, אַלט ראַנגאָאָן און אנדערע.
פילע פון די דזשערניז קענען זייַן איבערגעלעבט דורך סלאָולי קרוזינג אַרויף און אַראָפּ די גרויס ייַייאַרוואַדדי טייַך אויף אַ 5-שטערן טיק שיפל (פּיקטשערד אויבן) וואָס לאָזן איר באמת דערפאַרונג דער גאַנג פון בורמעסע לעבן ווי עס האט שטענדיק געווען. ביטע גיט אויף די ייטינערעריז אונטן און לאָזן אונדז וויסן וואָס אָנעס איר וואָלט ווי צו זען אין פול. זייַן זיכער צו לאָזן אונדז וויסן אויב איר זענט אינטערעסירט אין אונדזער רייַזע שיפל אָפּציעס.
ביטע גיט אויף די רייַזע קאָוד צו אָפּלאָדירן דיין אינטערעסירט רייַזע - פּלאַן.


text:
טאפאלאגיע
טאפאלאגיע (פון גריכיש tόπoς, "פלאץ", און λόYoς, "שטודיע") איז די מאטעמאטישע שטודיע פון פארעמען און רוימען. זי איז א הויפט געביט פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די גרונטלעכע אייגנשאפטן פון א רוים, ווי פארבונדקייט, קאנטינואיטעט און גרענעץ. זי איז די שטודיע פון אייגנשאפטן וואס ווערן פרעזערווירט דורך המשכדיקע דעפארמירונגען כולל ציען און איינבייגן, אבער נישט רייסן אדער קלעבן. טאפאלאגיע האט זיך אנטוויקלט ווי א פעלד פון שטודירן ארויס פון געאמעטריע און סכומען טעאריע, דורך אנאליזירן אזעלכע באגריפן ווי רוים, דימענסיע און טראנספארמאציעס.


text:
דבילה האט געשריבן:די עיקר שילדערט זי ווי אין פאל פון א גט טוט די געריכטליכע אונסטאנצן שטארק ארויס העלפן פאר די היימישע קונדן צו בלייבן מיט די קינדער און טון שלא במתכוין ערלויבן פאר די היימישע עסקנים צו גענצליך אפרייסן די קינדער פון די נישט פרומע עלטערן. די עיקר טענות וואס זי האט איז קעגן די אינסטאנצן און לגבי זיי טענה'ט זי מיט א שטארקייט אז פון א סעקולארן קוק ווינקל איז די מהלך נישט אויסגעהאלטן.
איך וואונדער זיך בעיקר פון א אידישן קוק ווינקל. איז דאס אויסגעהאלטן צו באראבעווען קינדער פון זייערע עלטערן ווייל מיר ווילן "ראטעווען" די קינדער?
דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
בדחן האט געשריבן:דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
אמת'דיג? דאס איז ניעס פאר מיר, ווער איז געווען דערקעגן? אביסל מער פרטים אויב מעגליך.
דבילה האט געשריבן:די עיקר שילדערט זי ווי אין פאל פון א גט טוט די געריכטליכע אונסטאנצן שטארק ארויס העלפן פאר די היימישע קונדן צו בלייבן מיט די קינדער און טון שלא במתכוין ערלויבן פאר די היימישע עסקנים צו גענצליך אפרייסן די קינדער פון די נישט פרומע עלטערן. די עיקר טענות וואס זי האט איז קעגן די אינסטאנצן און לגבי זיי טענה'ט זי מיט א שטארקייט אז פון א סעקולארן קוק ווינקל איז די מהלך נישט אויסגעהאלטן.
איך וואונדער זיך בעיקר פון א אידישן קוק ווינקל. איז דאס אויסגעהאלטן צו באראבעווען קינדער פון זייערע עלטערן ווייל מיר ווילן "ראטעווען" די קינדער?
קופערניקוס האט געשריבן:איך זעה שוין אז די דאזיגע וויכוח קען זיך ציען פאר לאנגע יארן. אבער פאלגענד עטליכע נקודות:
עס איז נישטא קיין הלכה צו אוועקכאפן קינדער פון זייערע עלטערן.
די הלכה איז אז מען מעג מחלל שבת זיין צו ראטעווען א איד פון אראפגיין פון וועג. דאס קענסטו אויסטשעקן אין שולחן ערוך. יעצט לויט דעם פרעגסטו דאך א גוטע קשיא, פארוואס טאקע זאל מען נישט אויפשטעלן א מאסיווע קידנעפינג אפאראט און פארכאפן אלע קינדער פון פרייע עלטערן? מאמענטאל ווייס איך דיר נישט וואס צו ענטפערן. אבער דאס איז גאנץ זיכער - ביי מיר - אז די עלטערן'ס "רעכט" צו ערציען קינדער וויאזוי זיי ווילן, איז נישט די סיבה פארוואס מען זאל עס נישט טאן. ברור כשמש אז די הלכה אנערקענט נישט די עלטערן'ס רעכטן צו ערציען פרייע קינדער. און טאקע דערפאר, וועסטו נישט טרעפן א ארטאדאקסישן בית דין וועלכע זאל סיידן מיט דעם בן זוג וועלכער איז אפגעפארן. נישט קיין חילוק די אומשטענדן. איך זע נישט אזא גרויסע דיפערענץ צווישן העלפן א בן זוג מיט זיין מערכה קעגן די/עם אנדערע/ן, און העלפן א זיידע און א שטוב מיט פעטערס ראטעווען א אייניקל / נעפיו.
יאסעלע'ס עלטערן האבן נישט געפלאנט צו גיין קיין רוסלאנד.
קיינער קען נישט איצט וויסן וואס זיי האבן געפלאנט בעפארן שטורעם; דאס איז זיכער אז לאחר מעשה זענען זיי נישט געפארן. איצט די נאנטע משפחה - די זיידע, מאמע'ס ברודערס, האבן געטענה'ט אז זיי ווילן יא אהין פארן. פריוואט בין איך נוטה זיי צו גלייבן, פשוט ווייל אויב נישט וועט מיר זייער שווער זיין פארוואס זי האבן אין א שיינעם טאג פלוצלינג מחליט געווען צו פארכאפן א קינד און אוועקפארן מיט אים. אבער אויב דו זאגס מיט א זיכערקייט אז זיי האבן נישט געפלאנט צו פארן אויף רוסלאנד, וואלט איך נייגעריג געווען צו וויסן וואס דיינע באווייזן זענען.
י
אסעלע וואלט קיינמאל נישט געבליבן ביי אן אלטן זיידן א גוסס קעגן זיינע עלטערנס רצון.
וואס הייסט ער "וואלט נישט"? אין פאקט האט ער זיך געדרייט בקביעות ביים זיידן אין שטוב, וועלכער האט - לטענת המשפחה - מער געקעירט פאר אים ווי זיינע ביידע עלטערן אינאיינעם. און ווי ווייט איך ווייס האט ער נישט גע'גוסס'ט דאן. מסתמא שפעטער - פארן שטארבן - יא. און דער אלטער זיידע האט אויך געהאט זון וועלכע האבן זיכער נישט גע'גוסס'ט בשעת מעשה.
די מערכה איז נישט געפירט געווארן דורך גדולי ישראל.
אמת, עס איז געווען א פריוואטע אונטערנעמונג פון די משפחה, הגם מען קען נישט אויסשליסן די מעגליכקייט אז זיי האבן זיך דורך גערעדט מיט מורי הוראה וואס מען מעג און מען דארף טון. די גדולי ישראל האבן נישט געפירט די אקציע פונקט ווי זיי פירן נישט אן מיט אנדערע אקציעס, און פונקט ווי זיי האבן נישט אויפגעשטעלט די א.ד. קידנעפינג ארגאניזאציע. אפילו יד לאחים'ס אקציעס פירן אויך נישט אן גדולי ישראל, זיי שטיצן עס נאר. אקוראט דאס זעלבע האבן זיי דא געטאן.
די מערכה איז געווען א גרויסע שאדן, און האט פארמערט שנאת ישראל און מרחיק געווען אידן פון דת ישראל.
מעגליך. בהחלט יתכן אז מען דארף נעמען אזא טענה אין קאנסידעראציע, חוץ אויב די הלכה פארלאנגט קלאר אז מען זאל טאן די און די פעולה וואס דאן קען מען נאר טון וואס די הלכה פארלאנגט. אין דעם פאל, וואס אויבנאויף דארף זיין די הלכה אז מען דארף דאס קינד פארכאפן פון די עלטערן, קען מען זיך נישט רעכענען מיט אזא סברא.
איך בין נישט אין די גוסטע פון זיך טענה'ן, ואידך זיל גמור.
דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
איך אויך האט געשריבן:ידי שאלה איז נאר געווען לאחר המעשה ווי אזוי עס צו באהאנדלען נאך וואס אפאר אומאויסגערעכענטע טיפשים האבן עס פארוואנדעלט אין א מלחמה מיט די גאנצע מדינה.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 0 געסט


text:
פסיכאלאגיע פון מוזיק
די פסיכאלאגיע פון מוזיק דאס פרובירט צו געבען צו פארשטיין די אויפירונג וואס מוזיק וואכט אויף אין א מענטש
אויף די זיכרון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע שטודיעס איז איבערגעצייגט געווארען אז מ'קען פארבעסערן די זיכרון מערסטענס ביי קינדער דורך זיי לאזען הערן אסאך מוזיק
אין שולע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און אסאך לענדער לערנט מען מיט די קינדער אויף לידער נאך און קינדערגארטען אדער מ'הייבט אהן דעם טאג מיט לידער ווייל דאס העלפט צו עפענען דעם קאפ, און מיטהאלטען.
באאיינפלוסט טאג טעגליך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטודיע אין ענגלאנד צייגט אז די וואס הערן קלאסישע מוזיק נייטען מער צו באקומען טרעפיק טיקעטס ווי די וואס הערן אנדערע זשאנערס
אזוי אויך צייגט די שטודיע אז האלב פון די היפ האפ צוהערער'ס האבען שוין מינומום אויף זייער רעקערד איין קרימינאלע אקט. [1]


text:
1990
1990 איז דאס 90סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1990 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מיי - די ערשטע פרייע וואלן ווערן געהאלטן אין רומעניע
- 2טן אויגוסט - איראק אינוואדירט קואווייט
- 2טן סעפטעמבער - טראנסניסטריע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט, אבער ווערט נישט אנערקענט פון אנדערע לענדער
- 3טן אקטאבער - פאראייניקונג פון דייטשלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן אויגוסט - פרעדעריק סקינער, אמעריקאנער פסיכאלאג (געב' 1904)
- 14טן אקטאבער - לענארד בערנשטיין, יידישער אמעריקאנער קאמפאזיטאר און דיריגענט (געב' 1918)
- 5טן נאוועמבער - מאיר כהנא, פיערער פון דער כך פארטיי (געב' 1932)


text:
אלעזר בן ערך
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא, וואס ווערט דעמאנט אכט מאל אין משניות.
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא אינעם צווייטן דור פון די תנאים, און איז געווען איינער פון די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי. (מסכת אבות פ"ב)
זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי האט אים זייער משבח געווען און געזאגט אויף אים:
ד.ה. ער וועגט איבער די אנדערע תלמידים. אויך האט זיך זיין רבי זיך אויסגעדריקט אויף אים: ער איז א נחל שוטף א מעין המתגבר, דאס הייסט א וואסער וואס שוועמט, א קוואל וואס שטארקט זיך (אבדר"נ פי"ד).
זיינע השגות אין סודות התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אלעזר בן ערך האט גע'דרש'נט אין די סודות התורה וואס הייסט מעשה מרכבה, פאר זיין רבין רבי יוחנן בן זכאי, פלוצלונג איז אראפ א פייער פון הימל וואס האט זיי ארום גענומען, די מלאכי השרת זעענן געשפרינגען ארום זיי און זיך געפרייעט ווי מען פרייט פאר א חתן, א מלאך האט געשריגן פונעם פייער: דיינע רייד זענען מעשה מרכבה. די ביימער האבן געזאגט שירה דעם פסוק: אז ירנו כל עצי היער. ווען זיין רבי ר' יוחנן בן זכאי האט דאס געזעהט האט ער אים געקושט אויפן שטערן און געזאגט: וואויל איז דיר אברהם אבינו אז די האסט אזא אייניקל ווי רבי אלעזר בן ערך. (חגיגה י"ד, ב)
אין גמרא (שבת קמז ע"ב) ווערט פארציילט אזוי: רבי אלעזר בן ערך איז געקומען אין די שטאט פורגיתא, די וויין אין די שטאט איז געווען גאר גוט, און עס האט זיך געפונען אין אים גוטע טייכן און פיינע עסן, האט ער זיך געלאזט וואויל גיין, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן צו לערענן, ווען ער איז צוריק צו זיינע חברים, האט ער אנגעהויבן צו לערנען תורה, אבער אנשטאט ער זאל זאגן החדש הזה לכם, האט ער געזאגט מיט א רי"ש החרש הזה לכם, האבן זיינע חברים געבעטן רחמים ביי השי"ת און ער האט זיך צוריק דערמאנט די תורה. דאס זאגט ר' נהוראי הוי גולה למקום תורה ואל תאמר שהיא תבוא אחריך, די זאלסט גיין אין גלות לערנען תורה, פארלאזט דיך נישט אז די תורה וועט קומען צו דיר.
ווען זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי איז נסתלק געווארן איז ער אהיים געגאנגען צו זיין שטאט "אמאום", ער האט געווארט אז זיינע חברים זאלן קומען לערנען צו אים, אבער זיי זענען נישט געקומען, האט ער געוואלט גיין צו זיי, אבער זיין ווייב האט אים נישט געלאזט, זי האט אים געפרעגט ווער דארף אנקומען צו וועם, זיי דארפן דיך אדער דו דארפסט זיי ?, זאגט ער זיי דארפן מיך, האט זי אים געזאגט אויב עס ליגט עסן ערגעץ, און די ראטען דארפן דאס עסן ווער גייט צו וועם ? איז ער געבליבן אין זיין שטאט, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן דאס לערנען, אויף דעם גייט דער פסוק: כי העושק יהולל חכם. (קהלת רבה ז,ז)
ער איז נסתלק געווארן פאר זיינע חברים ר' יהושע און רבי עקיבא (תוספתא נדרים פ"ו). א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ספר מבי"ט (ח"ב צ"ט) אז אין דמשק איז געווען א בית המדרש וואס איז מקובל אז דאס האט געבויעט דער תנא ר' אלעזר בן ערך, אבער א מומר האט עס חרוב געמאכט.
עס איז דא וואס זאגן אז ער איז געווען רבי אליעזר הקליר.
זײַנע מאמרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 'איזו היא דרך ישרה שידבר בה האדם... ר' אלעזר אומר - לב טוב'
- 'איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם... ר' אלעזר אומר לב רע.'
- 'הווי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך'. (מסכת אבות פרק ב')
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת אבות פרק ב' משנה ח', חמשה תלמידים היו לו לרבי יוחנן בן זכאי, ואלו הן, וכו' ורבי אלעזר בן ערך, וכו' הוא היה מונה שבחן, וכו', ורבי אלעזר בן ערך, מעין המתגבר, הוא היה אומר, וכו' אבא שאול אומר בשמו, אם יהיו כל חכמי ישראל בכף מאזניים, ואליעזר בן הורקנוס אף עמהם, ואלעזר בן ערך בכף שנייה, מכריע הוא את כולם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך ישרה שידבק בה האדם, וכו' רבי אלעזר אומר, לב טוב, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם, אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם, וכו', רבי אלעזר אומר, לב רע, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', רבי אלעזר אומר, הוי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורוס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך


text:
יואל סירקיש
רבי יואל סירקיש ה'שכ"א - ה'ת' (1561 - 1640) אויך באוואוסט - אויף דער נאמען פון זיין באוואוסטע פארפאסונג אויפן טור: בית חדש - אלס דער ב"ח ( איז געווען א באוואוסטער און אנגענומענער גדול און פוסק, געוואוינט אין פוילן און געדינט אלס רב אין בעלזא, בריסק און קראקע.
אינהאַלט
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין לובלין און געלערנט ביי זיין טאטען און ביי ליבושס פון לובלין (די רבי פון די של"ה), און ביי הרב הירש שור פון בריסק (וואס איז געווען א תלמוד מובהק פון די רמ"א), און ביי ר' פייבוש וואס איז געווען די ראש ישיבה און ראש בית דין אין קראקע. אין יאר 1615 איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש בית דין און ראש ישיבה אין בריסק און אין 1619 פאר די זעלבע פאסטן אין קראקע. ער איז געבליבן אין קראקע ביז ער איז נפטר געווארן אין כ' אדר שנת ת'. ער איז געווען א רייכע מענטש און האט געגעבן צו עסן פאר אסאך תלמידים. חוץ פון מעטאמאטיק האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון לערנען פרעמדע שפראכן און חכמות.
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט איבערגלאזט פיר קינדער.
זיינע זין:
- הרב יהודה לייב וואס איז געווען דיין אין קראקע
- הרב שמואל צבי הירש וואס איז געווען אב בית דין אין פינטשוב
זיינע איידעמעס:
- הרב דוד הלוי סג"ל (דער ט"ז)
- הרב יהודה זעלקי מזייא אשכנזי, א דיין אין קראקע.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בית חדש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין מערסטע באוואוסטע ספר איז די בית חדש אדער ווי מען רופט דאס די ב"ח, דאס איז א חיבור וואס ער האט געשריבן א פירוש אויף די פיר טיילן פון טור. דאס איז געווענליך געדריקט אין די זייט פון די טור קעגן איבער די פירוש פון די בית יוסף. בעיקר איז ער מפרש די טור, אבער עס איז אויך דא ווי ער רעדט פון די בית יוסף, געווענליך איז ער נאר עוסק אין הלכה און הגהות.
הגהות הב"ח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א פארפאסונג וואס ער האט געשריבן אויף תלמוד בבלי און איז בעיקר עוסק מיט פאררעכטן טעותים אין ש"ס פון עלטערע און בעסערע מקורות. אויך טוט ער אמאל מפרש זיין געוויסע ווערטער.
ער האט אויך פארפאסט הגהות אויף די רא"ש און די רי"ף.
אנדערע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אויך פארפאסט:
- שו"ת הב"ח צוויי טיילן:
- שו"ת הב"ח הישנות - אויף הלכות תערובות און ממונות
- שו"ת הב"ח החדשות - וואס האנדעלט אין פארשידענע ענינים.
- משיב דבר - א פירוש אויף מגילת רות.
זיין דרך הלימוד פאר קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהאלטן אז מען זאל לערנען מיט קינדער נ"ך פאר מען לערנט מיט זיי גמרא, אנדערש ווי רש"י וואס האלט אז מען זאל גלייך נאך תורה לערנען גמרא מיט דיד קינדער. ער האט נישט ערלויבט א קינד צו לערנען גמרא נאר נאכדעם וואס ער איז אדורך א פערהער דורך 3 מענטשן אז ער קען לערנען גמרא.


text:
בוכטע
א בוכטע איז א שטח וואסער וואס איז ארומגענומען מיט לאנד פון דריי זייטן. א גרויסע בוכטע ווערט גערופן אן איינגאס. א שמאלע בוכטע מיט שיפע זייטן הייסט א פיארד. אמאל געפינט זיך א בוכטע אין א צווייטער בוכטע, למשל זשיימס בוכטע געפינט זיך אין דער הודסאן בוכטע, וואס זיצט אין צענטער צווישן די קאנאדישע פראווינצן פון קוויבעק און אנטעריא.
ווען דער ברעג ים האט א שטח פון ווייכן גרונד צווישן טיילן פון ברעג וואס זענען הארטער שטיין, מאכט זיך אז דער ים טוט אונטערשווענקען דעם ווייכן גרונד, איבערלאזנדיק א בוכטע.
א בוכטע קען זיין ברייט נאר עטליכע מעטער, ס'קען אבער אמאל זיין ברייט הונדערטע קילאמעטער. אזוי ווי די בוכטע טוט שיצן פון דעם כח פון די כוואליעס, זער אפט מאכט זיך א פלאזשע אין דער בוכטע.
די גרעסטע בוכטע אין דער וועלט איז די בוכטע פון בענגאל.