text:
צווייטע וועלט-מלחמה
די צווייטע וועלט-מלחמה איז געווען דער גרעסטער קריג אין דער מענטשליכער היסטאריע. ער איז אויך דער איינציגסטער קריג אין וועלכן די אטאם באמבע איז גענוצט געווארן. די מלחמה האט אריינגענומען די גארע וועלט.
אלץ האט זיך אנגעהויבן י"ז אלול ה'תרצ"ט - (1טן סעפטעמבער, 1939), ווען די דייטשע ארמיי האט פלוצלונג אינוואדירט פוילן. צוויי טעג שפעטער האבן דאס ענגלאנד און פראנקרייך דעקלערט קריג קעגן דייטשלאנד, און מיט דעם האט זיך אנגעהויבן די צווייטע וועלט-מלחמה.
די צווייטע וועלט-מלחמה האט אנגעברענגט דעם גרעסטן חורבן אויף דער וועלט אין דער מענטשליכער היסטאריע. עס האט זיך געצויגן 6 יאָר פון 1939 ביז 1945, און האט מיט דער צייט אריינגעשלעפט אלע וועלטמאכטן און רוב קלענערע לענדער פון דער וועלט.
די קאסטן פון דער קריג -- אין געשטארבענע, געליטענע, און אייגנטום פארניכטונג -- איז געווען אומגעהויער גרויס. די צאל געשטארבענע דורכאויס דער קריג איז געווען 62,000,000, אדער צוויי מיט א האלב פראצענט פון דער וועלטס באפעלקערונג. מיליאנען זענען פארבליבן היימלאז. פילע שטעט אין אייראפע און אזיע זענען טיילווייז אדער גענצליך חרוב געווארן דורך די לופט באמבאדירונגען, און ריזיגע שטרעקעס לאנד זענען פארוויסט געווארן.
אינהאַלט
- 1 איבערבליק
- 2 צווישן די צוויי מלחמות
- 2.1 דער שלום אפמאך נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה
- 2.2 דאס אויפשטיין פון די דיקטאטורן
- 2.3 אגרעסיווע שריטן און אפמאכן
- 3 קריג ברעכט אויס: 1939
- 4 דער קריג פארברייטערט זיך
- 4.1 ראממעל אין אפריקע
- 4.2 די דייטשן אינוואדירן רוסלאנד
- 4.3 דער קריג אויפן אטלאנטישער אקעאן
- 4.4 אמעריקע קומט אריין אין דער קריג
- 4.5 דער קריג אויפן פאציפישן אקעאן
- 4.6 אנטוויקלונגען אין צפון אפריקע און אייראפע
- 5 1943: דער קריג דרייט זיך
- 5.1 דייטשע און רוסישע פרילינג אפענסיעס
- 5.2 זומער דייטשע אפענסיעס
- 5.3 ענדגילטיגע זיג אין צפון אפריקע
- 5.4 די אינוואזיע פון סיציליע
- 5.5 מוסאליני פאלט
- 5.6 די אינוואזיע פון איטאליע
- 5.7 זיגן אויפן פאציפיק
- 5.8 אליאירטע קאנפערענצן
- 5.9 דער "אווערלארד" פלאן
- 5.10 דער רוסישער פראנט, 1944
- 6 די אינוואזיע אויף נארמאנדיע
- 7 דער קריג אין דער פאסיפיק גייט אן ווייטער
- 8 זעט אויך
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צדדים אין דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַקסיס מאכטן
אליאירטע מאכטן
- ענגלאנד,
- רוסלאנד,
- פראנקרייך, - זיי האבן זיך אונטערגעגעבן און מיטגעארבייט מיט דייטשלאנד אין 1940 און זי איז געווען אקופירט דורך דייטשלאנד ביז 1944. עס האט אבער אויך געהערשט א גלות רעגירונג אין ענגלאנד.
- אויסטראליע
- ניו זילאנד
- קאנאדע
- דרום אפריקע
- אמעריקע, - נאך דער אטאקע אויף פערל הארבער פון יאפאן.
- כינע
אלעס צוזאמען זענען במשך פון דער מלחמה געווען פארמישט 50 לענדער. די שלאכט פעלדער האבן זיך געצויגן פון אייראפע ביז צפון אפריקע; פון די אינדזלען אין דעם פאציפישן אקעאן ביז מזרח און צפון-מזרח אזיע.
סיבות צו דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי די ווייטערדיגע קאפיטלען גיבן צו ערקלערן זענען די דירעקטע סבות פון דעם קריג געווען דאס שטרעבונג פון דייטשלאנד, יאפאן, און איטאליע צו פארברייטערן זייערע שטחים און ספערע פון השפעה, געטריבן דורך נאציאנאליסטישע אידיאלאגיעס -- אין פארם פון פאשיזם אין איטאליע און אין דייטשלאנד, און אימפעריאליזם אין יאפאן.
אויך זענען געווען איבערגעבליבן פראבלעמען פון אומגעשליכטעטע טעריטאריעס-רעכטן, און אלגעמיין פארביטערטקייט פון דעם דייטשן פאלק אויף די שרעקליכע אומשטענדן וואס זענען אויף זיי געווארן ארויפגעצוואונגען נאכ'ן אפמאך פון ווערסיי ביים ענדע פון דער ערשטער וועלט-מלחמה.
צווישן די צוויי מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וועלט-מלחמה האט זיך געענדיגט אין 1918-תרע"ח מיט מיליאנען ציווילע און מיליטערישע געפאלענע. עס האט זיך געענדיגט א ביטערע פעריאדע פאר די אייראפעישע לענדער. די גאנצע וועלט האט איצט ארויסגעקוקט אויף די קאנפערענצן וואס זענען פארגעקומען צווישן די וועלטמאכטן אויף אריינצורישן א נייעם פעריאדע פון שלום אויף דער וועלט. דער אפטימיסטישקייט איז געגאנגען אזוי ווייט אז מען האט אנגעהויבן צו רופן דעם איצט-פארענדיגטן קריג אלץ דער קריג צו ענדיגן קריגעריי.
דער שלום אפמאך נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פאריזער שלום קאנפערענץ
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אפמאך פון ווערסיי
די פירער פון די זיגרייכע אליאירטע כוחות זענען זיך צוזאמגעקומען אין פאריז אין 1919-תרע"ט אויך צו באשליסן די טערמינען פון דעם שלום אפמאך. די פירער פון די גרויסמאכטן, פרעזידענט וואודרא ווילסאן פון אמעריקע, פרעמיער מיניסטער דעיוויד לויד דשארדזש פון ענגלאנד, און פרעמיער זשארדזעס קלעמענטשוי פון פראנקרייך האבן אנגעפירט מיט די דיסקוציעס.
פרעזידענט ווילסאן איז געקומען צום קאנפערענץ טראץ די קעגנערשאפט פון זיינע יועצים מיט גאר אידיאליסטישע פלענער אויף איינצופירן א נייעם סדר פון שלום און קאאפעראציע צווישן לענדער און פעלקער. זיינע צילן זענען געווען אויסגעדרוקט אין זיינע פערצן פונקטן. דער הויפט פון די פערצן פונקטן איז געווען צו עטאביליזירן די פעלקער-ליגע, וואס וועט צוזאם ברענגען אלע לענדער אין א געמיינזאמע ארגאניזאציע.
די אנדערע פירער פון די אליאירטע כחות האבן געהאט אנדערע פלענער. פראנקרייך האט איבערהויפט געהאט שטארק געליטן דורכויס דעם קריג, זייענדיג א בלוטיגע שלאכטפעלד במשך פון פיר יאר. קלעמענטשוי האט זיך דערפאר געשטעלט אויף שטרענגע באשטראפונגען אויף די בייגעקומענען פעלקער, ספעציעל אויף דייטשלאנד.
נאָך שטרייפונגען האבן זיך אנטוויקלט ווען איטאליע האט פערלאנגט געוויסע שטחים וועלכע די איליאירטע כחות, אן וועלכן אמת'ע רעכטן צו דעם, האבן זיי צוגעזאגט כדי זיי זאלן זיך אנשליסן מיט די אליאירטע כחות. ווילסאן האט זיך אויף דעם שטארק געבייזערט ווען ער איז דערפון געוואויר געווארן, און די איטאליענער האבן זיך אוועקגעטראגן פון דעם קאנפערענץ אלץ פראטעסט.
אין סוף האט ווילסאן איינגעגעבן צו פילע פון די אייראפעישע פארלאנגען, מיט דער האפענונג אז דאס וועט צושטאנד ברענגען זיין פלאן אויף צו פארמירן די פעלקער-ליגע.
שטרענגע באשטראפונגען אויף די בייגעקומענע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאריזער קאנפערענץ האט זיך געצויגן אויף זעקס מאנאטן. די בייגעקומענע לענדער -- דייטשלאנד, עסטרייך, אונגערן, בולגאריע, און טערקיי -- האט מען נישט געלאזט אנטייל נעמען דורכאויס די געשפרעכן. צום ענדע זענען גערופן געווארן די דייטשע דעלעגאטן פון דעם וויימאר רעפאבליק אויף צו הערן די באשלוסן פון די זיגער, און אן קיין ברירה האבן זיי פראטעסטירנדיג געמוזט אננעמען דעם אפמאך פון ווערסיי.
לויט דעם אפמאך פון ווערסיי האט דייטשלאנד געמוזט אננעמען די פולע אחריות פאר דעם קריג. זיי האבן זיך געמוזט אנטזאגן פון אלע זייערע קאלאניעס, פארלוירן אן אכטל פון אירע שטחים אין אייראפע; די דייטשע רעגירונג האט געמוזט באצאלן אומגעהויערע סכומים אין געלט פארגיטונגען פאר לענדער וואס זענען געשעדיקט געווארן דורכ'ן קריג; און די דייטשע מיליטער האט מען פערבאטן פון האלטן ים אדער לופט כחות, ערלויבנדיג נאר אן ארמיי פון 100,000 אויף צו באשיצן דאס לאנד. די דייטשע עקאנאמיע, פריער געווען דאס מערסטע פראדוקטיוו אין אייראפע, איז דערביי פארקריפלט געווארן.
די שווערע שטראפן אויף די דייטשן האבן אנגעברענגט א טיפע פארביטערטקייט ביים דייטשן פאלק.זיי האבן אנגעהויבן צו באשולדיגן אלע פראבלעמען אין זייער לאנד אויף די ברוטאלישע אומשטענדן וואס זענען אויף זיי געווארן ארויפגעצוואונגען. דאס האט שטארק צוגעגעבן צו דייטשלאנד'ס שפעטערדיגע מיליטאנטישע ריכטונג.
אויך די אנדערע בייגעקומענע לענדער זענען ענליך באהאנדלט געווארן. טערקיי האט פארלוירן דאס רוב פון אירע שטחים צו גריכנלאנד. ענגלאנד און פראנקרייך האבן איבערגענומען די טערקישע שטחים אין דעם מיטל מזרח -- אריינגערעכנט סיריע, פאלעסטינע (ארץ ישראל), מעסאפאטאמיע (איראק), און לבנון -- מיט א מאנדאט דאס צו האלטן ביז די ארטיגע איינוואוינער וועלן זיין גרייט אנצונעמען זעלבסטשטענדיגקייט.
די מאפע ווערט איבערגעשריבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס שטרעבונג צו ווילסאנ'ס אידעע פון זעלבסט-דעטערמינאציע פאר אלע לענדער האבן די שלום אפמאכער בפועל איבער געשריבן די מאפע פון אייראפע און דעם מיטל מזרח. פון דעם פריערדיגן עסטרייך-אונגארישער אימפעריע זענען פארמירט געווארן די זעלבסטשטענדיגע לענדער פון עסטרייך, אונגארן, יוגאסלאוויע, און טשעכיי. פינלאנד, עסטלאנד, לאטוויע, און ליטע האבן זיך דערקלערט זעלבסטשטענדיג פון רוסלאנד. פוילן איז צוזאמגעשטעלט געווארן פון שטחים וואס דייטשלאנד, רוסלאנד, און עסטרייך האבן געמוזט פארטיילן.
די מענטשן פון צענטראל און מזרח אייראפע זענען דערביי צוטיילט געווארן אין גרעניצן וואס האבן נישט אלץ גענומען אין באטראכט די טראדיציאנאלע ליניעס פון נאציאנאליטעט און שפראך. דאס האט געפירט דערביי אז פילע פון די ביז-איצטיגע פראבלעמען זענען בהכרח נאכאמאל ארויפגעשווימען, און ווי די היסטאריע האט געוויזן האט דאס שפעטער פיל צוגעגעבן צו די קריגס אנטוויקלונגען.
דאס אויפשטיין פון די דיקטאטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני און פאשיזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1919-תרע"ט האט בעניטא מוסאליני, א געוועזענער סאלדאט און פראפעסיאנעלע פאליטישע העצער, געגרינדעט דער פאשיסטישער פארטיי אין איטאליע. דער פארטיי איז געווען עקסטרעם נאציאנאליסטיש און אנטי-קאמוניסטיש. זיי האבן דורכגעפירט געוואלדטאטן אויף צו ערמעגליכן זייערע צילן, און אין 1922 דורכגעפירט דער מארטש אויף רוים, און דערביי איבערגענומען קאנטראל פון דער איטאליענער רעגירונג. באלד דערנאך איז מאסאליני'ס מאכט געווארן אבסאלוט.
היטלער און נאציזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייט האט אדאלף היטלער, א געוועזענער עסטרייכישער סאלדאט וואס האט זיך אויסגעצייכנט אין דער ערשטער וועלט-מלחמה מיט זיין קוראזש און דרייסטקייט, געגרינדער דער נאציאנאליסטישע סאציאליסטישע דייטשע ארבייטער פארטיי אין דייטשלאנד, מער באקאנט אלץ דער נאצי פארטיי, מיט'ן ציל אויף צו איבערדרייען די א.ג. אומרעכטן וועלכע זענען אויף זיי ארויפגעטון געווארן.
אין די 20'ער יארן איז דער נאצי פארטיי אלץ געוואקסן אין מאכט, פארשטערקערט דורך די עקאנאמישע ייאוש און פארביטערטקייט אנטקעגן די זיגער פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. אין 1923-תרע"ג האט היטלער געפרואווט איבערנעמען די מאכט אין דייטשלאנד דורך די א.ג. מינכען ביר זאל פוטש. דער פוטש איז אדורכגעפאלן, און היטלער איז פאראורטיילט געווארן אויף פינף יאר טורמע, פון וועלכע ער איז סך הכל געזעצן אכט מאנאטן. אין די מאנאטן האט ער אפגעשריבן דעם בוך "מיין קאמפף", אין וועלכע ער האט אויסגעלייגט זיין חזיון פאר'ן עתיד פונ'ם דייטשן פאלק און דער פלאן דאס אדורכצופירן. אין דעם בוך, אלץ טייל פון זיינע טעאריעס וועלכע זענען געווען אין גרונד פון זיין ראסיסטישע אידעאלאגיע, טייטלט ער אן אויף דאס אידישע פאלק אלץ דאס גרעסטע סכנה פאר'ן דייטשן פאלק און איר לעבנסגאנג און קולטור.
כאטש דער פוטש איז דורכגעפאלן, איז דאס געווען א פראפאגאנדישער זיג, דורך וועלכע פיל מער דייטשן זענען געקומען אין באקאנטשאפט מיט היטלער און זיינע שטרעבונגען, און דער נאצישער פארטיי איז דערפון נאר שטערקער געווארן.
היטלער נעמט איבער די מאכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1932-תרצ"ב איז דער דייטשער פרעזידענט, פאול וואָן הינדענבערג, איבערגערעדט געווארן צו באשטימען היטלער אלץ דייטשער קאנצעלאר (פרעמיער מיניסטער). נאכן וואלן ווען דער נאצי פארטיי האט זייער שטארק אויסגענומען. ביז 1933 ווען הינדענבערג איז געשטארבן איז היטלער געווען געבינדן. אין 1933-תרצ"ג האט ער מבטל געווען דעם קאנסטיטוציע און דעקלערירט מיליטעריש געזעצליכקייט. ער האט דערביי געפירט דורך אייגענע באפעלן. מיט'ן טויט פון הינדענבורג האט היטלער פאראייניגט זיין מאכט אלץ דיקטאטור, און אגרעסיוו זיך ארויסגעלאזט איבערבויען די דייטשע ים און לופט מאכטן.
מיליטערישע מאכט אין יאפאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייטן האט די יאפאנעזישער מיליטער פארברייטערט איר השפעה אויף אלע רעגירונגס אנגעלעגנהייטן, און ביז 1931-תרצ"א האבן די פאליטישע מיינונגען פון די מיליטערישע פירער איבערגענומען דאס מערהייט פון דער יאפאנעזישער פאלק.
אגרעסיווע שריטן און אפמאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעהויבן אין 1931-תרצ"א האט יאפאן, און דערנאך דייטשלאנד און איטאליע, אנגענומען א בולט'דיגער אגרעסיווע שטעלונג. זייערע שריטן זענען פארדאמט געווארן דורך דער ליגע פון פעלקער, אבער עס איז גארנישט געטאן געווארן זיי אפצושטעלן. אין 1935-תרצ"ה האבן דייטשלאנד און יאפאן זיך ארויסגעצויגן פון דער ליגע פון פעלקער און איטאליע האט זיי נאכגעטון צוויי יאר דערנאך. אין 1936-תרצ"ו האבן דייטשלאנד און איטאליע געשלאסן אן אליאנץ, וועלכע האט זיך גערופן דער רוים-בערלינער אַקס. אין 1940-ת"ש האט יאפאן זיך צו זיי צוגעשטעלט, און עס איז פארמירט געווארן דער רוים-בערלין-טאָקיאָער אַקס.
יאפאן אינוואדירט כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1931-תרצ"א האט יאפאן אינוואדירט און אקופירט דער כינעזישער פראווינץ מאנכוריע, וועלכע איז געווען רייך מיט עקאנאמישע מיטלען. דער יאפאנעזישער ארמיי האט צוביסלעך אוואנסירט טיפער און טיפער אריין אין כינע, און ביז 1938-תרצ"ח האבן זיי קאנטראלירט דאס רוב פון מזרח כינע. ווען דער ליגע פון פעלקער האט נישט באוויזן אפצושטעלן דעם דרייסטן און גרונדלאזן אנגרייף האבן די דיקטאטורן אין אייראפע דאס אין אכט גענומען.
איטאליע אטאקירט עטיאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איןאייראפע האט מוסאליני גענומען דעם ערשטן בולט'דיגן אגרעסיוון שריט. אין 1935-תרצ"ה האט ער געשיקט זיין מיליטער אויף איינצונעמען עטיאפיע אין מזרח אפריקע. דער ליגע פון פעלקער האט באשטימט אז איטאליע איז דער אנגרייפער, און זיי האבן באשטימט ארויפצולייגן אויף איטאליע עקאנאמישע סאנקציעס. ענגלאנד און פראנקרייך זענען אבער נישט וויליג געווען זיך צו פארפרעמדן פון איטאליע, און נישט ערצווינגען די סאנקציעס.
דייטשלאנד פארגרעסערט איר הערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זעלבע צייט וואס מוסאליני האט אנגעגרייפט עטיאפיע, האט היטלער געשיקט זיין ארמיי אריין אינ'ם רהיינלאנד, א שטח וואס האט געזאלט פארבלייבן דע-מיליטעריזירט לויט'ן ווערסיי אפמאך. ענגלאנד און פראנקרייך האבן געהאט די מעגליכקייט אפצושטעלן די שריטן. זיי האבן זיך אבער געפארכט אז מיט דעם וועלן זיי ריזיקירן א נייעם קריג, און זיך פון דעם צוריקגעהאלטן. זייער מיינונג איז געווען אז אויב מען וועט היטלער'ן נאכגעבן וועט ער זיין צופרידנגעשטעלט.
עסטרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכפאלגער פון די נאצי פארטיי אין דייטשלאנד האבן דערווייל אנגעהויבן צו העצן אויף אנשלאס, זיך צו פאראייניגן מיט דייטשלאנד. ערמוטיגט פון זיין דערפאלג אינעם רהיינלאנד, האט היטלער אריינגעשיקט זיין ארמיי אין עסטרייך און איבערגענומען דעם רעגירונג.
טשעכיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נעקסטער ציל פון היטלער איז געווען דער סודעטענלאנד אין טשעכיי. דער סודעטענלאנד איז געווען מערסטנס באוואוינט מיט דייטשע אפשטאמיגע. ענגלאנד און פראנקרייך האבן זיך געזען דערביי אין א פארלעגנהייט. לויט פריערדיגע אפמאכן זענען זיי געווען פארפליכטעט אויף צו באהיטן קעגן אנגרייפענישן אויף טשעכיי. אבער זיי האבן דאך געזוכט צו פארמיידן א קריג.
דער מינכן אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סעפטעמבער 1938, האבן זיך געטראפן אין מינכען נעוויל טשעמבערליין, דער ענגלישער פרעמיער מיניסטער, און עדווארד דאלאדיער, דער פראנצויזישער פרעמיער אינאיינעם מיט היטלער און מוסאליני. שאמבערלעין און דאלאדיער האבן איינגעגעבן אז טשעכיי וועט זיך מוזן אנטזאגן פון דעם סודעטענלאנד כדי צופרידנצושטעלן היטלער. טשעכיי איז נישט ערלויבט געווארן זיך צו באטייליגן אין די געשפרעכן.
שאמבערלעין איז צוריק געפלויגן קיין ענגלאנד און מיט פרייד דעקלערירט אז דער מינכען אפמאך וועט פארזיכען "שלום פאר אונזער צייט". אין מערץ 1939-תרצ"ט האט אבער די דייטשע ארמיי אריינמארשירט אין פּראַג, דער הויפט שטאט פון טשעכאסלאוואקיי, און איבערגענומען דאס רעשט פון דעם לאנד. דריי וואכן דערנאך האט איטאליע אינוואדירט און איינגענומען דעם מזרח אייראפעאישן לאנד אלבאניע.
פארלאנגען אויף פוילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מערץ 1939-תרצ"ט האט היטלער געוואנדן זיינע בליקן צום מזרח זייט אויף פוילן, און פארלאנגט אז די שטאט דאנציג, וואס איז געווען באהערשט דורך דייטשלאנד, זאל האבן א קארידאר, אדער א שטריך פון שטח, דורך פוילן, אויף צו באהעפטן דייטשלאנד מיט דער דייטשע שטאַט מזרח פרוסיע, וועלכע איז געווען פון איר אפגעטיילט לויטן אפמאך פון ווערסיי. פוילן האט אים אפגעזאגט.
דער רוסיש-דייטש אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סוף אויגוסט איז געקומען די איבעראשענדע נייעס אז דייטשלאנד און דער סאוועטן פארבאנד, מכלומר'שטע געשוואוירענע פיינט, האבן געשלאסן אן אפמאך נישט אנצוגרייפן איינע אויף דעם אנדערן, באוואוסט אלס דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך. דאס האט איבערגעלאזט פוילן אן קיין באשיצער. נאך איין וואך פון שלום איז פארבליבן, אין וועלכע היטלער מיט זיינע גענעראלן האבן געמאכט די לעצטע גרייטונגען אויף צו אינוואדירן פוילן.
קריג ברעכט אויס: 1939[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואדירונג פון פוילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סעפטעמבער 1: אין די פרימארגן שעה'ן האבן דייטשע לאנד און לופט כחות אנגעגרייפט פוילן, אנגעגעבנדיג אן אויסרייד אז פוילן האט פריער באפאלן א דייטשע מיליטערישע פאזיציע אויף דער גרעניץ. די לופטוואפע האט בליץ שנעל פארניכטעט דעם קליינעם פוילישן לופט-קראפט, נאך איידער די עראפלאנען האבן זיך געקענט הייבן. דייטשע קריגס עראפלאנען האבן דערנאך באמבאדירט פוילישע שטעט, באן שינעס, בריקן, און קאמוניקאציע ליניעס. אין דער זעלבער צייט האבן די דייטשע ארמייען, אין שפיץ פון די פאנצער טאנקען אפטיילונג, אוואנסירט אריין אין פוילן.
אום 3טן סעפטעמבער האבן בריטאניע און פראנקרייך דערקלערט קריג קעגן דייטשלאנד. פראנקרייך האט דורכגעפירט א באגרעניצטע אפענסיווע, וואס איז גרינג איינגעשטילט געווארן דורך דייטשלאנד. ענגלאנד האט נישט געהאט גענוג צייט זיך צו מאביליזירן אויף דירעקט צו פארטיידיגן פוילן.
ביז 17 טעג האבן די דייטשן גרינג און שנעל געהאט דורכגעשניטן אלע פוילישע דעפענסיעס. אום 17טן סעפטעמבער האט רוסלאנד אינוואדירט פוילן פון דער מזרח זייט לויט'ן פריערדיגן אפמאך מיט די דייטשן, זייענדיג פארזיכערט קעגן יעדן ווידערשטאנד, אריינווארפענדיג די פוילישע כוחות אין נאך א גרעסרן כאאס צושטאנד דורך דאס עפענונג פון א צווייטן פראנט. דער איבערגענומענער פוילן איז דאן צוטיילט געווארן צווישן די צוויי אייננעמער. די רוסן האבן באלד דערנאך געצווינגען די באַלטישע לענדער -- לאטוויע, ליטע, און עסטאניע -- צו שליסן מיט זיי אפמאכן צו דערלויבן רוסישע מיליטער באַזעס אין זייערע לענדער.
א טאג שפעטער, דעם 18טן סעפטעמבער, זענען דער פוילישער פרעזידענט מיט זיין הויפט קאמאנדיר אנטלאפן קיין רומעניע.
ווארשע, די הויפט שטאט פון פוילן, האט נאך אפגעהאלטן די דייטשן ביזן 27סטן סעפטעמבער, ווען נאך דער חודש-לאנגער באלאגערונג, און שוידערליכע באמבארדירונגען, האבן די דייטשן אריינמארשירט אין שטאט.
דעם 6טן אקטאבער האבן זיך די לעצטע פוילישע קעמפער אונטער געגעבן פארן שונא.
טראץ די העלדישע ווידערשאטאנד וואס די פאלאקן האבן באוויזן, האבן זיי דאך נישט געהאט קיין שאנס מיט זייערע פערד און וואגן קעגן די סאפסטיקירסטע מאדערנסטע דייטשע ארמיי און לופט באמבארדירונגן. די פאלאקן זענען געפאלן ווי די פליגן פון די באמבעס וואס האט אראפגערעגענט אויף זיי.
פוילן האט זיך אפיציעל נישט אונטערגעגעבן. אסאך זעלנער זענען אנטלאפן און זיך באהאלטן נאכן סעפטעמבער קאמפיין, און זיך דערנאך אנגעשלאסן אין די פארטיזאנער אונטערוועלט קעמפער צו העלפן די אליאירטע כוחות. שפעטער האט זיך געגרינדעט א פוילישער ארמיי אונטער'ן קאמאנד פון דעם פוילישן פרעזידענט אין גלות. שפעט אריין אין קריג ווידער האט זיך געגרינדעט א קעגנזייטיגע פוילישע ארמיי אונטער די רוסן, וועלכע זענען געווען די וואס האבן געקעמפפט און שפעטער אריינמארשירט אין פוילן אונטער דער רוסישע קאמאנד.
דער קריג גייט אין מערב אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן פאלן פון פוילן, האט זיך די דייטשע ארמיי צוזאמגענומען די כוחות און זיך רעארגענאזירט דורכאויס דעם ווינטער-סעזאן פון 1939 - 1940 ביז אפריל. דערווייל האבן זיך די בריטישע און פראנצויזישע ארמייען געפינען אויף דער דעפענסיווע. דעם טערמין זיץ קריג האבן זשורנאליסטןגעגעבן דעם-דאזיגן פעריאד ווייל ווייניג אקטיווע קאנפליקט איז דאן פארגעקומען.
אינוואדירונג פון נארוועגיע און דענמארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטילקייט איז געבראכן געווארן אפריל 9 ווען די דייטשן האבן געלאנדעט אן איבעראשענדער קראפט אויף די הויפט פּאָרטן פון דענמארק און נארוועגיע. דענמארק, אן קיין ערנסטע דעפענסיע מיטלען, איז איינגענומען געווארן אין איין טאג. אין נארוועגיע האבן די דייטש איינגענומען דער הויפט שטאט אַסלאָו ביז צוויי טעג, ארויסגעהאלפן דורך נארוועגישע נאצי סימפאטיקער אין שפיץ פון ווידקון קוויסלינג, וועלכער האט שפעטער אנגעפירט דעם דייטש-קאנטראלירטער רעגירונג פון אקופירטער נארוועגיע.
די רעגירונג האט זיך אוועקגעצויגן אריין אין צענטראל נארוועגיע ווי די נארוועגישע מיליטער האט נאך אנגעהאלטן צו קעמפפן. ענגלישע און פראנצויזישע כחות זענען געשיקט געווארן זיי ארויסצוהעלפן, אבער זיי האבן זיך שנעל געמוזט צוריקציען. אפריל 30 איז דער נארוועגישער קעניג האַאקאָן דער פינפטער אנטלאפן מיט זיינע מיניסטארן קיין לאנדאן און אוועקגעשטעלט די נארוועגישע רעגירונג אין גלות.
בעלגיע, האלאנד, און לוקסעמבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 10טן מיי 1940 האט דייטשלאנד אינוואדירט בעלגיע, האלאנד און לוקסעמבורג, און גאנץ גיך איינגענומען די לענדער. אין דעם זעלבן טאג האבן זיי אויך אינוואדירט פראנקרייך.
די ציל פון די דייטשע טרופן איז געווען, אריינשיקן זעלנער דורך פאל שירעמעס, איינעמען די לופטפעלדער וואס געפונען זיך אין געגנט פון האג, און פארכאפן ווילהעלמינע קעניגן פון האלאנד, און די רעגירונגס מיניסטארן.
די האלאנדישע קרעפטן האבן געקעמפט גאר העלדיש קעגן די אינוואדירער, און האבן אין קאנטער אטאקעס, פארטריבן די דייטשע זעלנער פון דריי לופטפעלדער, וואס זיי האבן באוויזן צו איינעמען.
אויפן פראנט אין ראטערדאם, האבן די דייטשן באוויזן צו איינעמען בריקן דרום פון שטאט. געארג פאן קיכלער, דער דייטשער קאמאנדיר, האט געוואלט ברעכן די "האלאנדישע פעסטונג", וואס איז געווען שווער באשיצט, און אנצוקומען האט מען געמוזט דורך גיין עטליכע וואסער בלאקאדעס.
פראנצויזישע הילף וואס איז געקומען מיט גענעראל זשירא, האט פרובירט צוריק האלטן די דייטשן מיט זייער פארשריט אין האלאנד, אבער זיי זענען באזיגט געווארן, און האבן זיך צוריקגעצויגן קיין ברעדא. די דייטשע זעלנער האבן אריבערגעשפרייזט צוויי בריקן, און זענען אנגעקומען די 12טע מיי, ביז צו די ברעגעס פון נווועמאס טייך, נאנט צו ראטערדאם, אבער די דייטשע טאנקן זענען שטעקן געבליבן, און נישט געקענט אריבערפארן די בריקן.
פונקט ווי זייער אינוואזיע אין פוילן, האבן די נאציס דא אויך באנוצט מיט די לופטוואפע, וואס האט אין א בליץ קריג מיט א שטארקע קראפט, פארניכטעט די שטעט אין האלאנד, ראטערדאם איז געווארן א שטאט מיט חרוב געווארענע געביידעס, און אין 14טע מיי, האט די שטאט זיך אונטערגעגעבן.
די קעניגן און די מיניסטארן, זענען אנטלאפן קיין לאנדאן. די שעף פון גענעראל שטאב פון דער האלאנדישער ארמיי, גענעראל ווינקעלמאן, פארארדענט דאס אונטערגעבן פון האלאנד צו די דייטשע אינוואדירער.
אויפן זעלבן טאג האבן דייטשע זעלנער אטאקירט בעלגיע, אן קיין אולטימאטום אדער ווארענונג. די בעלגישע קרעפטן האבן העלדיש פארטיידיקט זייער לאנד, און מיט הילף פון פראנקרייך און גרויסבריטאניע, פרובירט אפצושטויסן די דייטש, אבער די דייטשן אין זייער קריג, האבן פאראורזאכט שווערע פארלוסטן, פאר די אליאירטע ארמייען. די דייטשן האבן אויפגעבויט אויף די בעלגישע קאנאלן און טייכן, בריקן פון גומי שיפן, און האבן באוויזן אריבערצופירן אין איין טאג, צוויי דיוויזיעס פון טאנקן אין די סעדאן געגנט. ווי אויך האבן די דייטשן פארכאפט מערערע בריקן, און אומגעברענגט די זעלנער וואס האבן געהיט אויף די דורכגענג.
די אכען אמאל פעסטונג, איז געווען א שווער פארפאנצערטע פעסטונג, וואס געפונט זיך אין א סטראטעגישע פונקט, ווי די מעז טייך, און די אלבערט קאנאל טרעפן זיך. די דייטשן האבן איינענומען די פעסטונג, אין אן אקציע, די דייטשע אויפטו איז געווען, דאס אויפבויען א פעסטונג, אין זעלבן מאדעל פון די אכען אמאל, און טרענירן ספעציעלע קרעפטן דאס איינצונעמען, וואס ביים דורכפירן אין ווירקליכקייט, האבן זיי גרינגערהייט איינגענומען די פעסטונג.
די דייטשן האבן שנעל פאראויס מארשירט קיין סעדאן, און גארנישט איז זיי געשטאנען אין וועג, נאכן ברעכן דאס ערשטע ליניע, האבן די בעלגישע און די אליאירטע, נישט געהאט קיין אונטערשטע ליניע, ווי זיך צו פארטיידיקן. אום 24סטן מיי, האבן די דייטשן איינגענומען צוויי פארט שטעט, באליא און קאַלע, און האבן זיך געפונען דרייסיק קילאמעטער פון דונקירק, די אליאירטע קרעפטן האבן זיך געפונען אין א פאסטקע, זייענדיק ארומגערינגעלט פון אלע זייטן. די געפאנצערטע דיוויזיעס פון דייטשלאנד, האבן זיך געגרייט אנצוגרייפן די אליאירטע ארמייען, און זיי געבן א טויט קלאפ. עס איז אומפארשטענדליך פארוואס, די דייטשן האבן אפגעשטעלט זייער פארשריט.
אום 28סטן מיי, האט דער קעניג, לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע אונטערגעשריבן דאס אונטערגעבונגס דאקומענט פאר דייטשלאנד.
לוקסעמבערג, איז אטאקירט געווארן דעם זעלבן טאג, און כאפנדיק אלעמען אין א סורפריז, האבן זיי זיך אונטערגעגעבן אין זעלבן טאג, אן שטעלן א ווידערשטאנד.
די דענקירק ריקצוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דינאמו אפערציע, דאס איז די נאמען אין ענגלאנד, געגעבן פארן גרעסטן ריקצוג אין די היסטאריע, ניין בריטישע דיוויזיעס, צען פראנצויזישע, און די איבערגעבליבענע בעלגישע זעלנער. ווינסטאן טשערטשיל, האט אנגאזשירט די בריטישע פאלק, און 900 שיפן האבן זיך געלאזט אין וועג אריין, אריבער דער ענגלישער קאנאל.
אום 27סטן מיי זענען אריבערגעפירט געווארן 7,000 זעלנער, אויפן 28סטן 17,800, אויפן 29סטן 47,300 סאלדאטן, און אויפן 30סטן מיי 54,000 סאלדאטן זענען אריבערגעפירט געווארן קיין ענגלאנד, אויף צו מארגנס זענען 68,000 זענלנער אריבער געפירט געווארן, פון 2טן ביז דעם 4טן יוני, האבן די בריטישע אריבערגעפירט נאך 88,000 סאלדאטן.
די גרעסטע ריקצוג פון דער היסטאריע האט געראטעוועט 338,226 לעבנס, אבער סמערהייט וואפן און מיליטערישע כלים, זענען פארבליבן אין דענקירק.
די אינוואזיע אין פראנקרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 14טן יוני 1940, האט דייטשלאנד אנגעהויבן זייער אטאקע קעגן פראנקרייך, מיט אן אויסגערעכנט אטאקע אויסמיידנדיק די מאזשינא ליניע, האבן די דייטשן אטאקירט פון די ארדענעס וואלד, א וואלד פארעכנט ביז דאן, אלס אומדורכבאר.
די סיטואציע פון די פראנצויזן איידערן קריג, איז שוין אזוי אויך געווען הילפסלאז, מיט אנטלאפענע פון בעלגיע. נאך איידער סיי וואס, האט בעניטא מוסאליני, רעגירער אין איטאליע, דערקלערט קריג קעגן פראנקרייך, אויפן 10טן יוני, עטליכע טעג דערויף, האבן די דייטשן אנגעהויבן זייער בליצקריג, קעגן די פראנקן. די קריג איז געווען א פארלוירענער פון דער ערשטער מינוט, און די שיקזאל פון פאריז, איז שוין געווען באוויסט ווען די דייטשן האבן קוים אריבערגעשפרייזט די גרעניץ.
די הערשער אין פראנקרייך האבן אונטערגעגעבן פאריז אויף א גאלדענע טאץ, נישט ווילניק אז די חורבן פון ווארשע און ראטערדאם, זאל קאפירט ווערן אויף זייער הויפטשטאט. די רעגירונג איז אנטלאפן קיין בארדא, און טשערטשיל האט פארגעשלאגן א פלאן, אז פראנקרייך זאל פאראייניקט ווערן מיליטעריש מיט גרויסבריטאניע, פראנקרייך האט קאטעגאריש אפגעווארפן די פארשלאג.
רינו דער פראנצויזישער פרעמיער האט רעזיגנירט, אנרי פיליפ פעטען האט איבערגענומען. ער האט אריבערגעפירט די רעגירונג קיין ווישי, ער האט קאפיטולירט, און האט אנגעבאטן א פרידנס צושטאנד מיט די דייטשע אקופירער. די אפמאך איז פארגעקומען אין קאמפיאן וואלד, אין די זעלבע באן וואגאן, ווי דייטשלאנד האט געמוזט אונטערשרייבן זייער קאפיטולאציע, צו די פראנצויזן, ביים ענדע ערשטע וועלט-מלחמה.
די וועלט איז געווען ערשטוינט, ווי פראנקרייך איז אזוי שנעל געפאלן, און זיך אונטערגעגעבן צו די נאצישע טייוול. פעטען האט אויפגעשטעלט די ווישי רעגירונג, וואס איז מיט גארנישט געווען בעסער פון די נאציס, וואס האט זיך געפונען אינעם אינעווייניגסטן טייל פון פראנקרייך, די ברעגעס מיטן אטלאנטישן אקעאן, האט דייטשלאנד אנעקסירט. אויפן 27סטן אקטאבער, האט שארל דע גאל דערגרייכט ענגלאנד, און האט דארט געגרינדעט די רעגירונג פון די פרייע פראנקרייך אין גלות, און האט אנגעהויבן אויפשטעלן א פראנצויזישע מיליטער, מערסטנס געראטעוועטע זעלנער פון דענקירק.
דעם 24סטן יוני, האט פעטען אונטערגעשריבן, דעם אונטערגעבונגס אפמאך מיט איטאליע, אין רוים.
די שלאכטן אויף ענגלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפעראציע ים לייב, איז דער געהיימע נאמען פאר די שלאכטן קעגן ענגלאנד. הערמאן גערינג, די גענעראל פון די לופטוואפע, איז געווען פארזיכערט אין דורכפירן מאסיווע אטאקעס פון די לופט, ער האט אבער פארזען די עקשנות, פון דאס ענגלישע פאלק.
גרויסבריטאניע, האט פלוצים זיך געזען איינזאם אויפן שלאכטפעלד, פראנקרייך איז געפאלן, שפאניע מיט פראנקא, וועלן גאנץ מעגליך זיך אנשליסן צו היטלער, די סאוועטן פארבאנד, איז געווען פארפליכטעט צו די ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך, די פאראייניקטע שטאטן איז נייטראל. די בריטישע ארמיי האט געליטן שווערע פארלוסטן אין אלע הינזיכטן, די קעניגליכע לופט קרעפטן איז געווען צעשמעטערט, די ים פלאט שיפן זענען אדער דערטראנקען געווארן אדער פארקריפלט, און רוב מיליטערישע געצייג, זענען פארבליבן אין דענקירק.
אום 11טן אויגוסט 1940, האט די לופטוואפע צום ערשטן מאל באמבארדירט לאנדאן, אויף א שרעקליך מאסיווע פארנעם, טויזנטער בירגער האבן פארלוירן זייערע לעבנס, און טויזנטער אנדערע האבן זיך אריבערגעצויגן צו דער לאנדאנער אונטערגרונט, צום ווונדער פון די וועלט, די ענגלישע בירגער האבן נישט פארלוירן זייער געמיט. די קעניגליכע לופט קרעפטן, האבן זיך גענומע בויען קאמפס עראפלאנען מיט א שנעלן אימפעט, און האבן געהאט א סוקסעס ביים אונטערווארפן דייטשע פליגערס.
אלע גרויסע שטעט אין לאנד, האבן געהאט צו ליידן פון די אטאקעס, מאנטשעסטער, ליווערפול, און נאך. שפעטער זענען וואלונטירן פון די אנדערע לענדער אנגעקומען, און צוזאמען מיט זיי, האט די דייטשע לופטוואפע אנגעהויבן ליידן פארלוסטן, אין הינטגעפעכטן (פליגער קעגן פליגער קאמף אויסדרוק).
גערינג וועלכע האט ביז דאן געזען פאר צילן די ענגלישע מיליטער, האט באשלאסן צו אטאקירן בלויז ציווילע צילן, וואס האט געגעבן אן אפרו פאר די לופט קרעפטן, זיך צו רעארגאניזירן. יעדע נאכט האבן 250 דייטשע עראפלאנען באמבארדירט לאנדאן, די מיליטער האט געשטעלט ראקעטן קעגן עראפלאנען, זייערע אויפטוען זענען געווען מינימאלע. דאס שטארקייט פון ענגלישע פאלק, איז באווונדערט געווארן, איבער דער גארער וועלט.
דער קריג פארברייטערט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני רעגירער אין איטאליע, זענדיק אז היטלער איז פארנומען מיט בריטאנע, האט אין 15טן סעפטעמבער 1940, האט אטאקירט אין צפון אפריקע פון ליביע, קיין עגיפטן מיטן ציל צום סועץ קאנאל, צו עפענען א צווייטע פראנט קעגן גרויסבריטאניע, און צו פארכאפן איינע פון די וויכטיקסטע עקאנאמישע רוטעס פון זיי. זיי האבן אנגעהויבן זייער אטאקע פון טריפאלי, און אריינמארשירט קיין עגיפטן.
דער בריטישער קאנטער אטאקע האט זיך פארזוימט צו קומען, אבער אום 10טן דעצעמבער האט גענעראל ווייוול אנגעהויבן צוריקצושטויסן די איטאליענער, מיט ארטילעריע פון די ים, האבן זיי געהאמערט די איטאליענע פאזיציעס. נאך דער ערשטער טאג, זענען עטליכע טויזענט איטאליענע זעלנער געפאלן אין געפענגעניש, און אין 11טן דעצעמבער האבן זיי אנגעהויבן א ריקצוג, די איטאליענער זענען בארינגעלט געווארן, און גענומען אין געפענגעניש, ביז די 15טן דעצעמבער איז שוין נישט געווען קיין איין איטאליענער אויף עגיפטישע באדן.
די בארדיע פעסטונג, איז געווען אן איטאליענער שווער באוואפנט, און באשיצט קעגן טאנקן, אויפן 1טן יאנואר 1941, האבן זעלנער פון אן אויסטראלישע באטאליאן, אטאקירט און פארכאפט א טייל פון די פארפאנצעטע פעסטונג. א טאג דערויף האבן צוויי אויסטראלישע בריגאדעס, אטאקירט און איינגענומען די פעסטונג, און גענומען 5,000 איטאליענער אין געפענגעניש.
אויפן 6טן יאנואר, האבן שיפן פון די בריטישע ים פלאט באמבאדירט טוברוק, וואס האט פארגעזעצט ביז די 21סטן יאנואר, ווען בריטישע זעלנער האבן איינגענומען די געגנט, און גענומען נאך 3,000 איטאליענער אין געפענגעניש.
ראממעל אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן איטאליענער מיאוסער דורכפאל אין צפון אפריקע, האט היטלער באשלאסן צו שיקן ענדע ווינטער 1941, דער גענעראל ערווין ראמעל, מיט א דייטשער ארמיי. גלייך מיט זיין אנקום, האט ער אנגעהויבן מיט זיין אפענסיווע קעגן גרויסבריטאניע, ער האט באלאגערט טוברוק, איינגענומען קירינייקע, און האט זיך דערנענטערט קיין בארדיע. היטלער האט מיט זיין בלינדע האס קעגן די קאמוניסטן, אפגעשטעלט די שלאכטן אין צפון אפריקע, מיטן פלאן צום נאנטן אינוואזיע קעגן רוסלאנד.
די דייטשן אינוואדירן רוסלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אויפן אטלאנטישער אקעאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע קומט אריין אין דער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנגרייף אויף פערל הארבאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אויפן פאציפישן אקעאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאנעזישע קראפטן האבן געזיגט אין ים-קריגן אין די דרום כינע ים, דזשאווא ים און אינדישן אקעאן, און האבן באמבארדירט די אליאירטע פלאט באזע אין דארווין, אויסטראליע.
די יאפאנעזער אינוואדירן די פיליפינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאלאיא, האנג קאנג, און סינגעפאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אייננעמונג פון בורמא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רעדל הייבט זיך אן צו דרייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנטוויקלונגען אין צפון אפריקע און אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט אין על אלאמעין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רוסישער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט אין סטאלינגראד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאוועמבער: נאך 2 חדשים ביטערע שלאכטן אויף די גאסן אין סטאלינגראד נעמען די דייטשן איין 90% פון שטאט. די רוסן האבן אבער זיך צוגעגרייט מיט מאסיווע כוחות אין די זייטן פון סטאלינגראד, זיי האבן אנגעהויבן אפעאציע אוראנוס אום נאוועבמער 19, און מיט צוויי פראנטאן האבן זיי ארומגענומען די זעקסטע ארמיי אין א טרעפ אין שטאט קאלאך אינגאנצן 4 טאג שפעטער.
יאנואר: די דייטש האט זיך געבעטן ביי היטלער מיט מיואש'דיגע טעלעגראפעס ער זאל זיי לאזן אנטלויפן פון שלאכט, אבער היטלער האט בשום אופן נישט מסכים געווען, צוזאגענדיג, לופט שטיצע,
יאנואר 30 היטלער דערהייבט גענעראל וואן פאלאוס צום ראנג פון גענעראלפעלדמארשל, וואס דאס איז די העכסטע כבוד, כדי ער זאל פייטן ווייטער פארן רייך אין סטאלינגראד ביזן לעצטן מענטש.
די זעלבע צייט האבן די סאוויעטן אראפגעבינדען די דייטש אינדערויסן פון מאסקעווע, כדי ער זאל נישט קענען קומן צו הילף צו די זעקסטע ארמיי אין סטאלינגראד.
דעצעמבער: דייטשע הילף כוחות קומען אן אין 30 מייל נאנט צו די געטרעפטע זעקסטע ארמיי כוחות אין סטאנליגראד, בעפאר זיי ווערן צוריקגעוויזן פון די סאוויעטן. ביים ענדער פון יאר, זענען די זעקסטע ארמיי כוחו דערשטיקט און ערשעפט האבנדיג נאר באקומן א זעקסטל הילף סופלייען פון די צוגעזאגטע לופט כוחות.
2 פעברואר 1943: ענדליך די זעקסטער ארמיי איז גענצליך ארום גענומען פון די סאוויעטען, נייער געקרוינטער גענעראלפעלדמארשל' וואן פאלאוס געבט זיך אונטער צום רויטן ארמיי. נאר 91,000 ארעסטאנטן זענען גענומען געווארן אין געפעגעניש, אריינגערעכט 22 גענעראלן.
דאס האט געדארפט זיין די טייערסטע שלאכט אין מענטשליכע היסטאריע': איבער 2 מיליאן קרבנות זענען געפאלן פון ביידע צדדים, פון די דייטשן ווערט געשאצט בערך 850,000 טויטע.
די סטאלינגראד שלאכטן ווערן פארעכענט לויט די היסטאריקער אלס די דריי-פונקט וואס האט אנגעהויבן צו גיין מיטן פיטם אראפ פאר די דיישטן פון דארט און ווייטער.
1943: דער קריג דרייט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשע און רוסישע פרילינג אפענסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך די מפלה וואס די דייטשן האבן געכאפט אין סטאלינגראד, האבן די רוסן רייך פון מארלישע טריאומפ זיג אנגעפירט 8 אפענסיעס דורכאויס די ווינטער, רוב פון די זענען געווען קאנצעטרירט אין געגענטער נעבן סטאלינגראד, ביז די דייטשן האבן זיך יא געשטארקט און צוריק באקומען די כוחות.
זומער דייטשע אפענסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ענדגילטיגע זיג אין צפון אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע פון סיציליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסאליני פאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע פון איטאליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיגן אויפן פאציפיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליאירטע קאנפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאסאבלאנקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוויבעק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאסקווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעהראן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער "אווערלארד" פלאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רוסישער פראנט, 1944[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינוואזיע אויף נארמאנדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום יוני 6 1944 (באקאנט אלס דער די דעי האבן די אליאירטע אויפגעפנט א ברוטאלן און ווירקזאמער פראנט פון מערב זייט אריבערשווימענדיג פון ענגלאנד צו דעם פראנצויזישן פארט און נרמאדיע האפפען ווי עס הייסט היינט זענען איבערגעבליבן פון דעם לאנדונג עטליכע הונדערט טויזנט טויטע, אבער דאס איז געווען דער פאטעלער טויט קלאפ פאר די נאציס מיט דעם גאנצן פאשיסטישן אקס, דאס איז געווען אויסגערעכנט ביזן קלענסטן דעטאל דורכך דעם בארימטן גענעראל און שפעטערדיגער פרעזידענט דווייט דעיוויד אייזנהאוער און פון דארטן און ווייטער איז שוין אלעס געגאנגען ווי געשמירט און ביז א צירקע 11 מאנאטן אום מאי 8 1945 האט שוין דייטשלאנד אונטערגעשריבן דעם וואפן שטילשטאנד אפמאך דורך
נארמאנדיע איינגענומען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אליאירטע פארשריטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פארזוך אויף היטלער'ס לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומערפאלג אין די נעדערלענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אטאקע אויף דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שלאכט פון ארדענעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רוסן אנטקעגן דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד איבערגעווארפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג אין דער פאסיפיק גייט אן ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איווא דזימא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקינאווא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שלאכטן אין פאסיפיק ענדיגן זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יאפאנעזער גיבן זיך נישט אונטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטראטעגישע באמבאדירונג פון יאפאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג איז געענדיגט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
יאנגצע
דער יאַנגצע (ענגליש: Yangtze; כינעזיש: 長江 טשאַנג דזיאַנג), איז דער לענגסטער טייך אין כינע און אזיע; און דער דריטער לענגסטער טייך אין דער וועלט (נאך די אמאזאנאס און נילוס טייכן. דער 6,148 ק"מ לאנג טייך קומט ארויס אין טיבעט אין מערב כינע, און פליסט אדורך כינע ביז ער גיסט ארויס אין דעם מזרח כינע ים, א טייל פונעם פאציפישן אקעאן.
די גרעסטע הידרא-עלעקטרישע קראפטסטאנציע אין דער וועלט, די דריי-שלוכטן-דאמבע, געפינט זיך אויפן יאנגצע טייך.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין היסטארישע צייטן איז די יאנגצע געווען דער גרענעץ צווישן דרום כינע און צפון כינע. (זעט היסטאריע פון כינע.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מיידאנעק
מיידאנעק, איז א טויט לאגער, וואס געפונט זיך פיר קילאמעטער פון לובלין, פוילן. דער נאמען "מיידאנעק" שטאמט פונעם נאמען פון "מיידאן טאטארסקי" באצירק אין לובלין; אזוי האבן די איינוואוינער גערופן דעם קאצעט. אין דייטשיש איז עס גערופן געווארן לובלינער קאנצענטראציע לאגער. אנדערש ווי אין אנדערע טויט לאגערן, ווי אוישוויץ, טרעבלינקע, איז די לאגער געווען אין אן אפן פלאץ, אן א צוים און אן שטעכלדראטן. די נאציס האבן ביים פארלאזן די לאגער, נישט פארברענט אדער פארווישט די שפורן פון די לאגער, און אלעס איז פארבליבן, ווען די רוסן האבן באפרייט מיידאנעק.
די לאגער איז אויפגעשטעלט געווארן, אויפן באפעל פון היינריך הימלער, וועלכע האט באזיכט לובלין יולי 1941. פון אנהייב איז מיידאנעק געווען א לאגער פאר געפאנגענע, אנגעפירט דורך די עס.עס., אין 1943 איז די לאגער געווארן א פארניכטיגונגס לאגער.
די צאל אומגעקומענע אין לאגער, איז געשאצט אויף 200,000, פון זיי ארום זעכציק טויזנט יידן. און די אנדערע רוסישע און פוילישע געפאנגענע. די אומברענגען איז געווען אין גאז קאערן, און אין אויווענעס.
ווי אויך זענען אין לאגער געווען געפאנגענע וואס האבן געארבעט אלס צוואנגס ארבעטער, אין פאבריקן וואס האבן פראדוצירט וואפן און אמוניציע, פאר די דייטשע מיליטער.
אום ענדע יאר 1943, איז פארגעקומען א מאסן שחיטה אין מיידאנעק, וואס די נאציס האבן גערופן די שניידן חגא, לאסט אויטאס זענען געברענגט געווארן, און מיט מוזיק וואס פארטייבט די אויערן, האבן זיי גענומען יידן צו גריבער, וואס זענען שוין פון פריער אויסגעגראבן געווארן, האבן זיי אומגעברענגט אלע יידן, וואס זענען געברענגט געווארן צו די גריבער. אין יענע טאג זענען 18,400 לאגער געפאנענע אומגעקומען.
אין יולי 1944, איז די לאגער אויסגעליידיקט געווארן, טויזענט געפאנגענע זענען גענומען געווארן צו א טויט מארש, און די וואס זענען פארבליבן, זענען באפרייט געווארן דורכן רויטן ארמיי. די נאציס האבן נישט באוויזן צו פארניכטן די לאגער, ביי זייער ריקצוג.
אין אוגוסט 2010, האט א פייער אויסגעבראכן אין די אלטע לאגער, און האט געברענגט א שווערע שאדן צו די לאגער, די פוילישע אינסטאנצן האבן איבערגעגעבן, אז א גרויסע טייל פון די שיך קאלעקציע, און א טייל פון די האלצערנע באראקן, זענען פארברענט געווארן.


text:
צאן
ציין (איינצאל: צאָן) איז ווי הערליכע פערל שטיינער אין מויל, דאס הייסט אפילו עס איז הארט ווי שטיין איז דאס ארום גענומען מיט אן אייגענעמענע גליטשיגע הויט.
ס'שיינט ווייס איינצונעמן די הערצער פון די ארומיגע מיט וועמען מען קומט אין בארירונג.
פארענט זענען די ציין שפיציג און דין כדי צו צו שניידן די עסן און גראבן די שטיקער, פון אונטען זענען די ציין דיק און ברייט צו צוטרעטן און צוקוועטשן אויף נאך קלענערע שטיקער דאס עסן, בעפאר עס פארט אראפ אין גוף אריין
די אונטערשטע ציין ליגן איינס אויפן אנדערן באקוועם אגאנצן טאג אן דעם וואס מען זאל וויסן אז זיי זענען דארטן.
מיטן פיצן די ציין, טעגליג, מיט א ציין בערשטל, וואס איז געאייגענט דערפאר, היט מען אפ די געזונט, סיי פון די ציינער, און אויפן לאנגן טערמין אויך די געזונט פונעם גאנצן קערפער.


text:
אלישע בן אבויה
אלישע בן אבויה איז געווען פון די תנאים און שפעטער אין זיין לעבן איז ער אוועק פון בית המדרש און געגאנגען צו די רומיים, זינט דאן ווערט ער אנגערופן אין תלמוד אחר. ער איז געווען דער רבי פון רבי מאיר. אינעם דור נאכן צווייטן חורבן בית המקדש.
אינהאַלט
זיין געבורט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלמי ווערט פארציילט אז זיין פאטער אבויה איז געווען א גרויסע רייכער מאן, אין די צייטן ווען די בית המקדש איז געשטאנען, ווען עס איז געווען דעם ברית פאר אלישע האט זיין טאטע געמאכט א גרויסע סעודה, ער האט געלאדענט אלע חשובע עשירים און חכמים, עס איז דארט אנוועזענד געווען די גרויסע עשירים נקדימון בן גוריון בן ציצית הכסת כלבא שבוע, אויך די חכמים ווי רבן יוחנן בן זכאי. נאך די סעודה האט ר' יוחנן בן זכאי מיט זיינע חברים גע'דרש'ט אין תורה און פון גרויס הייליגקייט האט א פייער ארום גענומען זייער שטוהלן, ווען אבויה האט געזעהן דעם כח פון תורה האט געמאכט א נדר אז זיין זוהן אלישע וועט אויך זיין אזא חכם (ירושלמי מס' חגיגה וקה"ר). אבער וויבאלד ער האט מקדיש זיין זוהן פאר תורה צוליב דעם גרויסן כבוד התורה נישט ווייל מען דארף לערנען לשם שמים ווייל השי"ת הייסט אזוי, איז אלישע ארויס לתרבות רעה. די מפורשים זאגן אז דעריבער האט מען נישט געשטעלט קיין מימרא פון אים אין ש"ס בלויז איין משנה אין מסכת אבות אלישע בן אבויה אומר הלומד ילד למה הוא דומה, ווייל דארט ווערט מבואר אז מען זאל לערנען תורה בטהרה לשם שמים און נישט לקנתור.
זיין כח אין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלישע איז געווען זייער גרויס אין תורה, זיין חכמה און פקחות איז געווען באוואוסט איבעראל, ער האט אמאל געזאגט פאר זיין תלמיד ר' מאיר איף האב געמאסטן די פיס פון מיין פערד, און איך זעה פונקטליך וויפיל טריט זי איז געגאנגען.
דער מדרש (רו"ר פ"ו) זאגט אז ווער ער פלעגט זאגן א דרשה אין לשכת הגזית אבער אין די שטאט טבריא זענען אלע חכמים שטיל געווארן יעדער האט געוואלט הערן וואס דער קלוגער תלמיד חכם אלישע זאגט. מה דאך אין טבריא און אין לשכת הגזית איז אזוי געווען כל שכן אין אנדערע פלעצער ווי עס זענען נישט געווען אזוינע חכמים. זענען זיי זיכער בטל געווארן פאר אלישע.
ער ווערט גערעכנט פון די פיר וואס זענען נכנסו לפרדס. אין טיפע סודות התורה און מעשה מרכבה (חגיגה יד.) די גמרא זאגט דארף אז דורך דעם וואס ער האט נישט משיג געווען די סודות וואו עס דארף צו זיין דעריבער איז ער געווארן א אפיקורוס.
אלישע איז געווען בשעת מען האט חרוב געמאכט דאס בית המקדש.
זיינע קשיות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא פארציילט (חגיגה טו.) אז אלישע איינמאל האט געזען ווי א טאטע הייסט פאר זיין קינד מקיים זיין די מצוה פון שילוח הקן, דאס קינד האט געפאלגט אבער אינמיטן מקיים זיין די מצוה איז ער גע'הרג'עט געווארן, האט אלישע געפרעגט די מצוה פון כיבוד אב איז דאך מסוגל מען זאל לאנג לעבן ווי עס שטייט כבד את אביך למען יאריכון ימיך, היכן אריכות ימיו של זה, ווי דער אריכות ימים פון דעם קינד ?.
אויך האט ער געזען ווי איינער איז מקיים זיין די מצוה פון שילוח הקן, ער האט גענומען א לייטער און איז ארויף געקראכן אויף א הויכן פלאץ און האט אוועקגעשיקט די מוטער און דאס קינד גענומען צו זיך, אבער ער האט זיך אויסגעגליטשט און איז גע'הרג'עט געווארן האט אלישע געפרעגט ביי די מצוה פון שילוח הקן שטייט דאך למען יאריכון ימיך ווי איז זיין אריכות ימים ? אויך האט געזעהן ווי איינער איז עובר אויף די מצוה, ער קריכט אויף א לייטער ער נעמט די קינדער פאר דעם וואס ער שיקט אוועק די מוטער, און עס האט אים גארנישט פאסירט, איז ער געווארן דערויף זייער אויפגעקאכט, און דעריבער איז ארויס לתרבות רעה.
זאגט ר' עקיבא ווען אלישע זאל וויסן די אמת'ע פשט פון למען יאריכון ימיך וואלט ער נישט ארויס צו שלעכטס, ווייל למען יאריכון ימיך מיינט מען זאל זוכה זיין צו רועהן אין לעכטיגן גן עדן, מען זאל האבן דארט לאנגע טעג, נהנה זיין פון זיו השכינה, נישט לעבן לאנג אויף די וועלט, די וועלט איז פיל מיט צרות עס איז נישט ווערט מען זאל לאנג לעבן.
ווען די רוימער האבן געהרג'ט די ערליכע צדיקים פון אידן, האט דאס אלישע זייער פארקלעמט דאס הארץ, עס האט אים וויי געטון פארוואס ארץ נתנה ביד רשעים, פארוואס קומט זיך דאס פאר ערליכע אידן זאלן ליידן אזויפיל, איינמאל האט ער געזען ווי די רוימער פייניגן דעם גרויסן צדיק ר' חוצפית המתורגמן, זיי האבן אים געווארפן פאר די הונט און די הינט האבן געריסן שטיקער, מיטאמאל האט ער געזען ווי א הונט האלט די צונג פון ר' חוצפית האט אלישע געזאגט פה המתגבר בתורה ילכך עפר, א מויל וואס האט זיך געשטארקט אין תורה זאל לעקן ערד (קידושין לט: וחולין בסוף).
זיין החלטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מפורשים (זעה הכותב בע"י) זענען מסביר אז דאס איז געקומען וויבאלד אלישע איז געווען געוואוינט אז די כבוד און געלד איז ביי אידן, זיין טאטע איז געווען א גרויסע ריזיגער עושר, ער האט מכבד געווען די חכמי ישראל, ער איז געווארן אפגעשיידט צו תורה צוליב א פייער האט זיין טאטע האט געזעהן וואס די חכמי ישראל זענען, ער האט געזעהן ביידע וועלטן, סיי ווען דאס בית המקדש איז געשטאנען און דערנאך ווען עס איז געווען וידל ישראל מאד, כלל ישראל איז פארארימעט געווארן אין דאס שיינקייט פון אידן איז פארלוירן געווארן, דעריבער האט ער נישט פארשטאנען פארוואס האבן אידן פארלוירן דעם כבוד און דאס געלד אין רשעים ווי רוימער פייניגן די אידן מיט מיתות משונות, אבער דער אמת איז אז א איד דארף וויסן אז דערמיט וואס די רשעים פייניגן אים און ער דערהאלט זיך, דערמיט ווייזט ער ארויס זיין ליבשאפט צו גאט ברוך הוא, ווי מען זעהט אין די אידישע היסטאריע אז אלע שלעכטע לייט די שונאי ישראלים האבן סוף כל סוף פארלוירן, און די אידישע פאלק וואסט און בליעט, די אידן געוואונן און די רשעים ווערן פארלוירן, אבער אינגאצען וועט מען עס זעהן וועט משיח וועט קומען.
פאר אלישע האט וויי געטון די הצלחה פון די רוימער איז ער געפאלן פאר זיי, ער האט געקוקט אויף יעצט נישט טראכטנדיג פון די ריכטיגע הצלחה פון אידן, דערפאר האט ער זיך צוגכאפט צו די קולטער פון די רומער, די גמרא זאגט אז אינמיטן לערענן פלעגט ער זיך אינטערזינגן די ניגונים פון די גוים, אויך פלעגט ער אסאך קוקן אין די ביכער פון זיי.
זיינע מעשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלישע האט מחליט געוון ער גייט הנאה האבן פון דער וועלט, ער גייט זיך אפלאזן פון תורה און מצות. ער איז ארויס אויף דער גאס און געטראכפן א זונה ער האט איהר געבעטן צו זינדיגן מיט אים, די זונה האט זיך נישט געוואלט גלייבן וואס זי הערט, דער גרויסער תנא אלישע בן אבויה זאל וועלן מיט אים זינדיגן, האט זיך אים געפרעגט די ביזט נישט אלישע, האט אלישע אים אנהגעכאפט און צוזאמען מיט אים געגעסן חזיר פלייש, דעמאלטס האט זי געזעהן אז ער מיינט עס ערנטס. האט זי געזאגט אויב אזוי א"כ אחר הוא, איז ער א צווייטער ער איז נישט אלישע. פון דאן אהן האט מען אים שוין נישט גערופן אלישע נאר אחר.
אלישע איז געווארן אויס שומר תורה ומצות, אזוי ווייט אז עס האט אים וויי געטועהן ווען ער האט געזעהן ווי אידן היטן די תורה, די ירושלמי (חגיגה פ"ב ה"א) פארציילט אז די רוימער האט געוואלט פייניגון די אידן, האבן זיי געהייסן אז די אידן מוזן מחלל שבת זיין, זיי מוזען טועהן מלאכות וואס מען טאר נישט טועהן אין שבת, די אידן האבן געוואלט ווייניגער מחלל שבת זיין, האבן זיי מכוון געווען אז זיי זאלן טועהן די מלאכות וואס איז אסור מן התורה פאר שבת, און די מלאכות וואס איז אסור מדרבנן אין שבת, דאס הייסט זיי האבן געוואלט זיך ארויסדרייען פון א איסור דאורייתא, וואס לכאורה די רוימער וואלטן קיינמאל נישט געוואוסט די כוונה פון די אידן, אבער אלישע וואס איז געווען א תלמיד חכם האט דאס דערציילט פאר די רוימער, און זייט דאן האבן די רוימער געצווינגען די אידן צו טועהן אין שבת א מלאכה וואס איז אסור מיט התורה.
אויך האט ער מיט גרויס רשעות גע'הרג'עט תלמידי חכמים וואס לערנען תורה.
אויך נאכדעם וואס ער איז ארויס לתרבות רעה, האבן זיך אסאך תנאים גע'חבר'ט מיט אים וויבאלד ער איז געווען גרויס אין תורה האבן זיי געוואלט פון אים לערנען, די גמרא זאגט ר' מאיר האט געטראפן א מילוגרוים די גוטע האט ער גענומען די שאלעכטץ האט ער אוועקגעווארפן דאס הייסט די גוטע חלקים פון אחר האט ער געלערנט אבער נישט די שלעכטע.
שובו בנים חוץ מאחר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל ווען ר' מאיר האט אים געזאגט רבי איר זענט אזוי גרויס אין חכמה דאן פארוואס טוט איר נישט תשובה, האט אים אלישע געזאגט איינמאל האט איך געריטן אויף א פערד אין יום הכיפורים וואס אויך געווען שבת, איך בין אריבער געגאנגען דעם מקום המקדש, און איך האב אליין געהערט א בת קול פון הימל, יעדער זאל תשובה טועהן חוץ אחר קען נישט תשובה טון וויבאלד ער ווייסט מיין כבוד און דאך זינדיגט ער.
עס איז מערקווירדיג וואס די ספרים זאגן אז אלישע וואלט געמוזט דווקא פון דא לערענן אז אפילו ער קען אויך תשובה טון, ווייל אויב הערט ער בלויז די ערשטע העלפט בת קול יעדער קען תשובה טועהן, וואלט ער נישט געהאט א נסיון און וואלט זיכער תשובה געטועהן, פון הימל האט מען אבער אים געוואלט געבן א בחירה ער זאל הערן אז עס נוצט פאר אים נישט קיין תשובה, און דאך וואלט ער זיך געמוזט שטופן און תשובה טון (שו"ת מהרי"ט ח"א או"ח סי' ח'), ממש די ווערטער זאגט ר' נחמן מברסלב אין שיחות הר"ן, און אויך ר' צבי אלימלך שפירא פון דינאוו אין זיין ספר אגרא דפרקא. אויך שטייט אזוי אין ספר של"ה. און אזוי שטייט אין ירושלמי אין לך דבר שעומד בפני התשובה.
ער איז אריין אין גן עדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אלישע איז געשטאבן האט אים ר' מאיר געזאגט רבי טו תשובה, האט ער געזאגט איך האב געהערט א בת קול אז איך קען נישט תשובה טועהן, האט אים ר' מאיר געזאגט תשב אנוש עד דכא מען קען תשובה טועהן אפילו מען האלט שוין ביים דכדוכא של נפש, ביים אויפגבעבן דעם נפש, האט זיך אלישע צוויינט און איז געשטארבן, האט ר' מאיר געזאגט איך מיין אז מיין רבי איז געשטארבן דורך תשובה (חגיגה טו).
ווען אלישע איז געשטארבן האט מען געזאגט אין הימל, מען וועט אים נישט דן זיין וויבאלד ער איז א תלמיד חכם, אבער מען וועט אים אויך נישט געבן גן עדן וויבאלד ער האט געזינדיגט, האט ר' מאיר געזאגט ניין עס איז ליבערשט מען זאל אים דן זיין אין גיהנם און דערנאך וועט ער גיין אין גן עדן. ר' מאיר האט זיך אנגערופן ווען וועל איך שוין שטארבן און ארויפגיין אויף יענער וועלט און דאן ווען ארויף קומען א רויך פון זיין קבר. ווייבל ווילאנג ער ברענט אין א פייער גייט נישט קיין רויך, אויב מען גיסט וואסער מען לעשט דאס פייער פון גיהנם דאן פארגייט א רויך (ספר היוחסין). אזוי איז טאקע געווען ווען ר' מאיר איז נפטר געווארן איז ארויף א רויך פון דעם קבר פון אלישע, האט ר' יוחנן געזאגט עס איז נישט קיין קונץ צו פארברענען די אייגענע רבי, איך זאג אייך ווען איך וועל שטארבן וועל איך אים גראד טראגן אין גן עדן. אזוי איז טאקע געווען ווער ר' יוחנן איז נפטר געווארן האט אויףגעהערט צו גיין דעם רויך און אלישע איז געקומען קין גן עדן. זיין זכות איז געווען וויבאלד אפילו נאכדעם וואס ער האט געזינדיגט האט ער געלערנט תורה מיט די חכמים און האט זיי אויסגעלענרט זיין חכמת התורה..
זיינע דורות שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פארציילט אז די טאכטער פון אחר האט אמאל געזאגט פאר רבי יהודה הנשיא רבי שפייזט מיך, איך האב נישט קיין ברויט, איך בין דער טאכטער פון דעם תנא אחר, האט רבי יהודה געזאגט מיט פארוואונדערונג: איז דען נאך דא פון אים קינדער ? האט זי געזאגט רבי איר זאלט געדענקען זיין גרויסקייט אין תורה נישט זיינע שלעכטע מעשים. זיין אייניקל איז געווען ר' יעקב א אייניקל פון אחר.


text:
באשיידנקייט
צניעות איז א עטישע און מאראלישע מדה וואס ווייזט אויף איידלקייט. יעדע באגריף אדער באשעפעניש וואס האט א סעקסואלער ציאונג קראפט, ווי למשל פרויען אדער געוויסע מאן'ס גלידער, אדער טעמעס וואס רייצן אן די הארמאנען פון א מענטש צו וועלן האבן סעקס, ווערט באהאלטן און דערשטיקט דורך איגנארירען.
צוליב איר שטארקע קראפט וואס א מענטש קען נישט קאנטראלירן איז נאר איגנארירען דער איינציגער אויסוועג פטור צו ווערן פון אירע ציאונגען. דאס איז דער ווייזונג אז א מענשט איז אפגעהיטן און הייליג און ער לאזט זיך נישט אריין אין נסיונות.
גאָר אסאך פארבאטונגן מצוות און מנהגים פון די אידשע טראדיציע ווערן אנגעגעבן אלס דער ציל און טעם אדער סיבא וועגן צניעות פאקטאר.
ביי חרדים איז דא ספעציעלע עסקנים וואס געבן זיך אפ מיט האלטן די צניעות סטאנדארטן, און צוריק האלטן די דאזיקע געפאלנקייטן אויף ווי ווייט מעגליך, דורך באקעמפן די באטרעפענדע און צושטערן נידעריגע געשעענישן. - זיי הייסן געווענליך משמרת הצניעות און רופן ארויס א פחד ביי פורקי עול.
רבי משה פיינשטיין האט געפסקענט אז צניעות איז א באגריף וואס מ'קען נישט אין אלגעמיין אפטיטלען לויט אפאר פרומע קנאים נאר מוזן נאכגעפארשט ווערן וויאזוי איז דער מנהג המקום אויב איז דער סדר צו גיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אליקים געציל עלינסאן Women and the Mitzvot: The modest way. An extensive review of the laws of modesty including synagogue separation, mingling of the sexes, and women's dress. ISBN 1-58330-148-8.
- הרב פסח אליהו פאלק: "עוז והדר לבושה". יסודותדיק ספר וועגן צניעות.


text:
טורנהאם גרין אונטערגרונט סטאנציע
טורנהאם גרין (ענגליש: Turnham Green) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף די דיסטריקט און פיקאדילי ליניעס, אבער די פיקאדילי ליניע באנען שטעלן זיך אפ נאר אין פרימארגן און שפעט ביינאכט.
די סטאנציע געפינט זיך אין טשיסיק, מערב לאנדאן, ביים מזרח עק פון טשיסיק קאמאן, און איז אין טראוולקארט זאנעס 2 און 3.
די סטאנציע האט פיר פעראנען.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן יאנואר 1879 דורך דער לאנדאן און דרום-מערב באן, אויף א נייער צווייג ליניע קיין ריטשמאנד.


text:
אלטערנאטיווע ענערגיע
אלטערנאטיווע ענערגיע, עס זענען פארהאן צוויי סיבות פארוואס די וועלט האט זיך אזוי אריינגעריסן אין דעם אלטערנאטיווע ענערגיע געיעג
- די פרייזן פון אויל ווערן העכער און העכער און עס זעהט זיך נישט קיין וועג אויף ארויס, ווייל די גרינגע איז שוין אויסגעליידיגט און די שווערע קאסט צעביסלעך מער און מער ארויסצוברענגען פון אונטער דער ערד, חוץ פון דעם וואס עס איז דא דער אפעק קארטעל וואס מאניפולירט די פרייזן
- אזוי אויך אז די ענווייראמענטאליסטן וואס זוכן אפצוהיטן די וועלט, און לויט זיי איז אויל איינס פון די גרעסטע געפארן פאר די וועלט
אינהאַלט
ערליי סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאנן א היבשע מאס מיט אופנים ווי אזוי דאס צו שטאנד צו ברענגען אבער דערווייל איז נאך קיין איינס נישט גענוג שטארק צו מאכן דער אזוי ארויסגעקוקטער טויש
זון פאנעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופט (היידראדזשען) ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווינט ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטענאל ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלעקס פיול אויטאמאביל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס די אויטאמאביל אינדוסטריע האט אויפגעטוען דא א אינטרעסאנטע זאך, אז כדי מענטשן זאלן וועלן קויפן די עטאנאל אויטאמאביל איז וואס וועט געשעהן ווען דער פרייז פון גאזאלין פאלט וועט אויסקומען אז זיי פארלירן געלט, דערפאר האבן די פירמע'ס ערצייגט א אויטא וואס קען פארטראגן ביידע אזוי אז וועלכעס עס איז ביליגער אויפן מאמענט קען מען אריינגיסן און געגאנגען


text:
טראפיק טיקעט
טראפיק טיקעט מיינט געווענליך א באוועגן פארלעצונג פון געזעץ וואס ווערט געטון דורך דעם קאר טרייבער. אנדערשט ווי פארקינג טיקעטס וואס ווערט אויסגעשריבן קעגן קאר ווערט דאס אויסגעשריבן קעגן דעם דרייווער.
(אין ניו יארק) מען באקומט א טיקעט פאר די פאלגענדע פארברעכן:
- ספידן: - פארן שנעל. העכער ווי דער גיכקייט לימיט.
- דרייווען מיט אפגעלאפענער אינספעקציע סטיקער פון קאר.
- פארן בשעתן רעדן אויף א צעלפאן. 90 דאלער קנס, קיין פוינטס.
- נישט סינגעלן מיט די בלינקערס ביים טוישן לעיןס.
- נישט זיך אפשטעלן פאר א פוס גייער אים געבן די רעכט דורך צו גיין בעפאר.
- אדורך פארן א רויט לייט אדער סטאפ סיין.
- פעסן לעינס אויף גראדע ליינס.
- פארן אין נישט זיין איינגעבינדען מיט שיצפאסן.
- זיך נישט אפשטעלן פאר קינדער סקול באס ווען זיי בלינקן מיטן לייט.
- פארן מיט צובראכענע לייטס אדער אויסגעלאשענע.
- נישט האבן געהעריגע אינשורענס אדער רעגיסטרעישן אידענטיפיקאציע קארטלן.
פוינטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פוינטס אז מען זאמלט זיך אן א געוויסער סכום פון פוינטס, וואס יעדער טיקעט געט צו אביסל, דארף מען זיך איבערלערנען דרייווען אז נישט נעמט אוועק די דרייווער'ס לייסענס.


text:
אייקאריאט
אן אייקאַריאט איז אן ארגאניזם מיט קאמפלעקסע צעלן, אדער איין צעל מיט א קאמפלעקסער סטרוקטור. אין די דאזיקע צעלן ווערט דער גענעטישער מאטריאל איינגעארדנט אין כראמאזאמען אין דעם צעל יאדער.
בעלי חיים, פלאנצן, אלגן און שוואמען זענען אלע אייקאריאטן. עס זענען פאראן אויך אייקאריאטן ביי די איין-צעל פראטיסטן. פון דער אנדערער זייט, האבן פשוטע ארגאניזמען ווי למשל באקטעריע און ארכעען נישט קיין יאדערן אדער אנדערע קאמפלעקסע צעל סטרוקטורן. אזעלעכע ארגאניזמען רופט מען פראקאריאטן.
די אייקאריאטן ווערן גערעכנט א געביט.


text:
אינטערנאציאנאלער געלטפאנד
דער אינטערנאציאנאלער געלטפֿאנד (ענגליש: International Monetary Fund ר"ת IMF) איז אן אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע געשאפן דעם 22סטן יוני 1944 ביי דער בראטאן וואודס קאנפערענץ, און האט אנגעהויבן צו ווערן דעם 27סטן דעצעמבער 1945 ווען 29 לענדער האבן אונטערגעשריבן דעם הסכם. די ציל פון דער ארגאניזאציע איז געווען צו סטאביליזירן די קורסן.
יעדע מיטגליד לאנד דארף ביישטייערן א סומע געלט אין א קאסע. ווען א לאנד האט פראבלעמען מיט צאלן קען עס בארגן פון דער קאסע פראוויזאריש. פראנקרייך איז געווען דאס ערשטן לאנד וואס האט גענומען א הלוואה פונעם פאנד, אין 1947.
אין 2012 האט דער פאנד 188 מיטגליד לענדער.
דער פאנד ווערט געפירט מיט א דירעקטאריום פון 24 עקסעקיוטיוו דירעקטארן. אכט לענדער האבן אן אייגענעם דירעקטאר: די פאראייניגטע שטאטן, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, יאפאן, דייטשלאנד, פראנקרייך, כינע, רוסלאנד און סאודי אראביע. די אנדערע לענדער ווערן צעטיילט אין 16 גרופעס, און יעדע איינע פון זיי וויילט א דירעקטאר. די היינטיגע פארזיצערין פונעם דירעקטאריום איז קריסטין לאגארד פון פראנקרייך.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים ברעטאן וואודס קאנפערענץ וואס האט געשאפן דעם געלטפאנד זענען געוון חילוקי דעות וועגן זיין ראלע. דער בריטישער עקאנאמיסט דזשאן מיינארד קינס האט געוואלט דער פאנד זאל ארבעטן קאאפעראטיוו, פון וואס יעדע מיטגליד לאנד קען נעמען געלט ווען נייטיק צו פארמיידן עקאנאמישע קריזיסן. דער אמעריקאנער דעלעגאט, הארי דעקסטער ווייט האט פארשטאנד אז דער פאנד זאל פועלן ווי א באנק, כדי צו העלפן לענדער אפצאלן זייערע חובות. ענדלעך האט מען אויפגענומען בעיקר די שיטה פון ווייט.
שטאב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די יארן 1993 - 2001 איז דער אונטער-אלגעמיינער-פארוואלטער פונעם אינטערנאציאנאלן געלטפאנד געווען סטענלי פישער, וואס איז שפעטער געווארן אנפירער פון דער באנק פון ישראל.


text:
אורי צבי גרינבערג
אורי צבי גרינבערג (22סטן סעפטעמבער 1896, בילקאמין, מזרח-גאליציע – 9טן מיי 1981, רמת גן) איז געווען איינער פון די גרעסטער דיכטער-עקספּרעסיִאָניסטן אין ייִדישער און העברעיִשער ליטעראטור, דעפּוטאט פון דער ערשטער כנסת פון חרות-פּארטיי, לארעאט פון ישראל פריז פאר קינסטלערישער ליטעראטור פארן 1957 יאָר.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרינבערג איז געבוירן געוואָרן אין בילקאמין, גאליציע,[1] דעמאלט אין באשטאנד פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, אין א חסידישער משפחה. פון זיין מאמעס צד איז ער געווען אן אייניקל פונעם שרף פון סטרעליסק, אויף וועמענס נאמען מ'האט אים גערופן. זיין פאטער איז געווען דער גלינער רבי, אן אייניקל פון רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו און רבי מאירל פרעמישלאנער. ווען ער איז געוואן אלט אנדערהאלבן יאר אלט, האט זיך זיין משפחה געצויגן קיין לעמבערג.
אורי צבי האָט באקומען א טראדיציִאָנעלן ייִדישן חינוך. אלס דיכטער אויף ייִדיש האָט ער דעביוטירט אין 1912 אין דער צײַטונג "דער ייִדישער ארבײַטער" (לעמבערג) און אויף העברעיִש – אין צײַטשריפט "השילוח" (אָדעס). זײַן ערשטע לידער-זאמלונג "ערגעץ אויף פעלדער" איז דערשינען אויף יידיש אין לעמבערג אין 1915. אין דעם זעלבן יאָר האָט מען גרינבערגן מאָביליזירט אין דער עסטרײַכישער ארמיי און ער האָט אָנטיילגעמונען אין שלאכטן אויפן סערבישן פראָנט. בעת דער מלחמה האָט ער געשריבן לידער אויף יידיש און אויף העברעיש און געפירט א פראָנט-טאָגבוך.
אין סוף פון דער מלחמה האָט גרינבערג זיך אומגעקערט קיין לעמבערג און אין נאָוועמבער 1918 איז ער געוואָרן אן עד פון א שוידערלעכן פּאָגראָם, וואָס פּאָליאקן האָבן געמאכט אויף די לעמבערגער ייִדן. אין 1919 האָט דער דיכטער ארויסגעגעבן אין לעמבערג זײַן צווייט בוך – "אין צײַטנס רויש". אין 1920 איז ער אריבערגעפאָרן קיין ווארשע. דאָרט איז ער געוואָרן באנאנד מיט פּרץ מארקיש און מלך ראוויטש איינער פון די גרינדער פון דער ייִדישער עקספּרעסיִאָניסטישער ליטעראטור-גרופּע "כאליאסטרע". באנאנד מיט ייִדיש האָט ער פארעפנטלעכט לידער אויך אויף העברעיִש. אין 1921 זײַנען אין ווארשע דערשינען גרינבערגס פּאָעמע "מעפיסאָ" און זײַן לידער-בוך "פארנאכטן-גאָלד". אין 1922 האָט ער אָנגעהויבן ארויסצוגעבן א ליטעראטור-זשורנאל מיטן נאָמען "אלבאטראָס". אויף זײַנע שפּאלטן האָט דער דיכטער פארעפנטלעכט זײַן פּאָעמע "אין מלכות פון צלם". די פּוילישע מאכט-אָרגאנען האָבן אים פאר דעם באשולדיקט אין פארשוועכן דאָס קריסטלעכע גלויבן און פארבאָטן ארויסגעבן "אלבאטראָס". אין 1923 איז גרינבערג אריבערגעפאָרן קיין בערלין, וווּ ער האָט פאָרגעזעצט ארויסגעבן "אלבאטראָס". ערב זײַן אוועקפאָרן איז אין ווארשע ארויסגעגעבן געוואָרן זײַן לידער-זאמלונג "קריג אויף דער ערד", אן איבערגעארבעטער וואריִאנט פון דער זאמלונג "ערגעץ אויף פעלדער".
אין 1924 איז דער דיכטער עולה געווען קיין ארץ-ישראל. פון דעמלט אָן האָט ער געשריבן איבערהויפּט העברעיִש. אין 1928 איז דערשינען זײַן ערשטע העברעישע לידער-זאמלונג "אנקריאון על קוטב העצבות". מיט א יאָר שפּעטער איז דערשינען זײַן צווייטע העברעיִשע זאמלונג "כלב בית". דער דיכטער איז געוואָרן אן אקטיווער מיטגליד פון דער רעוויזיִאָניסטן-פּארטיי בראש מיט זאב זשאבאָטינסקי. אין 1931 – 1936 האָט ער רעדאגירט די ווארשעווער וואָכנשריפט פון די רעוויִזיאָניסטן "די וועלט". סוף 1938 איז ער ווידער ארויסגעפאָרן קיין פּוילן צו רעדאגירן די ווארשעווער צײַטונג "דער מאָמענט". מיט א גרויסער מי האָט ער מצליח געווען אנטלויפן פון פּוילן און זיך אומקערן קיין ארץ-ישראל נאָכן אָנהייב פון דער צווייטער וועלט-מלחמה.
אין 1949 – 1951 איז אורי צבי גרינבערג געווען א דעפּוטאט אין כנסת פונעם ערשטן צונויפרוף. א שם פון א גרויסן העברעישן דיכטער האָט אורי צבי גרינבערגן געבראכט זײַן געווידמעט דעם חורבן פונעם אייראָפּעיִשן ייִדנטום לידער-בוך "רחובות הנהר", וואָס איז דערשינען אין 1951. נאָך דער זעקס-טאָגיקער מלחמה פון 1967 איז אורי צבי גרינבערג געווען טעטיק אין דער באוועגונג פאר "ארץ-ישראל השלימה".
אורי צבי גרינבערג איז אָנערקענט געוואָרן ווי איינער פון די גרעסטע העברעיִשע דיכטער. פאר זײַן העברעיִשער שאפונג איז ער באלוינט געוואָרן מיט חיים נחמן ביאליק-פּרײַז (1947 און 1957), מיט מלוכה-פּרײַז פון ישראל (1957), מיטן טיטל פון ערן-דאָקטאָר פונעם תל-אָביבער אוניווערסיטעט (1978). ער איז אויסדערוויילט געוואָרן אלס מיטגליד פון אקאדעמיע פאר העברעיִשן לשון (1959). פונדעסטוועגן האָט ער פּאראלעל געשאפן לידער אויך אויף יידיש אין סוף 50ער - אָנהייב 60ער יאָרן.
יידישע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אורי-צבי גרינבערג, געזאמלטע ווערק אין צוויי בענדער, ירושלים, תשלט
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אדער: ביאליקמין, ביאלה-קאמיין; פויליש: Biały Kamień. זעט בלאט וועגן דער שטאט אין פנקס קהילות פולין, בהוצאת יד ושם (אויף ענגליש)


text:
ברוקלין בריק
די ברוקלין בריק איז איינע פון די עלטסטע הענג-בריקן אין אמעריקע. זי ציט זיך 1,595 פיס העכערן איסט ריווער באהעפנדיג די צוויי ניו יארק סיטי באראס ברוקלין און מאנהעטן. ווען מען האט עס געענדיג בויען איז עס געווען די גרעסטע הענג-בריק אין די וועלט און דער ערשטער אייזן שטריק בריק. די טורעמס אויף וואס דער בריק שטייט זענען עטליכע יאר געווען די העכסטע געביידעס אין צפון און דרום אמעריקע. אין 1964 האט מען עס באשטימט אלס נאציאנאלע היסטארישע לענדמארק.
קאנסטרוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט עס אנגעהויבן בויען דעם 3טן יאנואר, 1870, און עס איז פארטיג געווארן 13 יאר שפעטער, און מען האט עס געעפנט דעם 24סטן מאי, 1883. אין יענעם ערשטן טאג זענען 1800 אויטאס און 150,300 אריבער געגאנגען, עס האט געקאסט 15.5 מיליאן דאלער צו בויען און ארום 27 מענטשן זענען געשטארבן אין די יארן וואס מען האט געבויעט דעם בריק.


text:
מוסטער coord איז דער צענטראלפונקט פאר ווייזן קאארדינאטן אין וויקיפעדיע, און צו פארמעגליכן א גרינגע פארבינדונג מיט אן אויסקלייב פון מאפעס דורך די geoHack געצייג פון וויקימעדיע.
מען קען אריינגעבן די קאארדינאטן אויף דעצימאל אדער אויף גראד/מינוטן/סעקונדן מיט נארוואס א גענויקייט. דער מוסטער לאזט ווייזן די קאארדינאטן אין א סטאנדארטן אופן אדער אין דעם ארטיקל אליין (ניצט דעם פאראמעטער display=inline) אדער ביים קעפל -צו לינקס (ניצט דעם פאראמעטער display=title אדער אן דעם פאראמעטער display).
פארשידענע מעגלעכקייטן-
ס'איז כדאי צולייגן נאך א פאראמעטער וואס באשטימט דעם זום, אזוי: סארט:type| מיט די פאלגנדע מעגלעכקייטן:


text:
ראנאלד לאודער
ראנאלד לאודער (געב' ב' אדר ה'תש"ד) איז דער זון פון אסתי לאודער (פון דער קאסמעטיק פירמע). ער איז געלאפן פאר בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי אין פארלוירן.
ער שטעלט אויף אידישע שולעס אין אייראפע דאס אויפלעבן איר אידישקייט.
אים איז צו פארדאנקען אז א ראטסמאן און בירגערמייסטער פון ניו יארק קענען נאר דינען צוויי טערמינען ווייל ער האט פינאנצירט דעם געלונגענעם רעפערענדום וואס הייסט טוירם לימיטס.
ער איז דער אייגנטומער פון דריי צייטונגען: מקור ראשון, הצופה און ישראלי, בשותפות מיט ר' שלמה בן צבי. אויך שיקט ער הונדערטער אלגעמיינער זשורנאלס וואכענטליך קיין אייראפע און דאס איז צו פארדאנקען אז דער אלגעמיינער זשורנאל ערשיינט נאך.
ער איז זייער א רעכטער טראדיצאנאלער איד אויף אזוי ווייט אז איינער פון זיינע קינדער האבן חתונה געהאט מיט א גויטע האט ער איבערגעשריבן די צוואה זיינער אז יענער זאל גארנישט באקומען דערפון נאך זיין טויט.
אבער ער איז א פרייער און האלט נישט קיין שבת לויט דער הלכה. אויך איז ער א חובב פון קונסט און האט איינע פון די טייערסטע קאלעקציע פון אלע געמאלכצער און אור אלטע אנטיק קונסט פון דער גאנצער וועלט.


text:
טאמאס פון אקווינא
טאמאַס פֿון אַקווינא, (לאטייניש: Thomas Aquinas; 1225 – 7טן מערץ, 1274) איז געווען א קאטוילישער דאמיניקאנער גלח פון אקווינא, איטאליע. ער האט שטודירט פילאסאפיע און טעאלאגיע. טאמאס איז געקומען פון אן אדעלער משפחה אין דער מלוכה פון נאפאלי. ער ווערט גערעכנט פון די חשובסטע קאטוילישע פילאסאפן.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאמאס איז געבוירן געווארן יאנואר 1225 אין ראקאסעקע. ביי די פינף יאר האט טאמאס אנגעהויבן זיין בילדונג אין מאנטע קאסינא. ביי די ניינצן יאר האט ער באשלאסן זיך פארבינדן מיט די דאמיניקאנער. זיין משפחה אבער האבן געוואלט ער זאל ווערן א בענעדיקטינער מאנאך, דערפאר האבן די דאמיניקאנער אים געשיקט קיין רוים און פון דארטן קיין פאריז.
אין 1245 האט טאמאס שטודירט אינעם אוניווערסיטעט פון פאריז.


text:
חמשה עשר באב
חמשה עשר באב איז דער פופצנטער טאג אין חודש אב, וואס פלעג אמאל זיין א גרויסער יו"ט ביי יידן.
אין דער משנה סוף מסכת תענית, שטייט אזוי:
די משנה פארציילט אז יידישע מיידלעך האבן אויסגעניצט די געלעגנהייט פון דער יום-טוב צו גיין טאנצן אין די וויינגארטנס בכדי אויסצוזוכן א פאסיגן חתן. כדי נישט צו פארשעמן די מיידלעך פון ארימע משפחות פלעגן אלע גיין נאר אין געבארגטע קליידער.
חז"ל רעכענען אויס זעקס טעמים פארוואס חמשה עשר באב איז א יום-טוב.
היינטיקע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינטיקע טעג איז חמשה עשר באב קענטלעך בעיקר אז מ'זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען.
טייל מענטשן האלטן אז ס'איז א פאסיגער טאג צו מאכן א חתונה.


text:
דזשאן מיינארד קינס
דזשאן מיינאַרד קינס (ענגליש: John Maynard Keynes; 5טן יוני 1883 - 21סטן אפריל 1946) איז געווען א בריטישער עקאנאמיסט, און דער גרינדער פון דער סיסטעם פון קינסישער עקאנאמיק. זיין שיטה אין עקאנאמיק האט ער פארגעשטעלט אין זיין בוך "די אלגעמיינע טעאריע פון באשעפטיקונג, פראצענט און געלט" אין 1935, וואס ער האט געשריבן נאך דעם אלוועלטלעכן עקאנאמישן קריזיס וואס האט אויסגעבראכן אין 1929. ער איז געווען פון די פיאנערן פון מאקראעקאנאמיק.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קינס איז געבוירן אין קעמברידזש, דאס עלטסטע קינד פון זיין פאטער, דזשאן נעוויל קינס, א לעקטאר אין עקאנאמיק אין דעם אוניווערסיטעט פון קעמברידזש, און זיין מוטער, פלארענס עדא ברוין.
אין 1902 האט קינס אנגעהויבן שטודירן אין קעמברידזש, צוערשט מאטעמאטיק און דערנאך עקאנאמיק. ער האט באקומען א ב. א. דיפלאם אין 1905. אין 1925 האט ער געהייראט די רוסישע באלערינע, לידיא לאקאפאווע.
אין 1942 האט מען באשטימט קינס א באראן; ער האט גענומען דעם טיטל "באראן קינס".


text:
משה דוד טענדלער
משה דוד טענדלער איז אַ דאקטער פאר ביאלאגיע אין וויי.יו. ישיבה אוניווערסעטי און א ראביי אין מאנסי פאר מאדערנע ארטאדאקסן.
ער איז אן איידעם פון דעם פוסק הדור ר' משה פיינשטיין זי"ע.
הרב טענדלער פירט שוידערליכע מערכות מיט חרדים און חסידים. צווישן אנדערן האט ער עדות געזאגט אין קארט אז מען דארף לויט דער אידישער הלכה נישט טראגן קיין בארד , און חסידישע ארעסטאנטן מעג מען במילא אין תפיסה אפשניידן די בערד.
ער האט אנגעהויבן די מערכה קעגן דעם אור-אלטן מנהג פון מציצה בפה.
זיינע קינדער זענען ר' מרדכי טענדלער און ר' אהרן טענדלער
אויך איז ער מתיר סטעם סעל ריסוירטש.


text:
טאל
א טאָל איז א געאגראפישער געגנט וואס אין א שפאלט צווישן צוויי בערג.
א גוטער ביישפיל איז דער האדסאן טאל, וואס איז דער שטח וואס איז נעבן דעם האדסאן טייך וואס איז אויף די צוויי זייטן דא הויכע בערג, אזוי אז דער שטח האט באקומען דעם פענאמען האדאסן טאל, וואס איז דער פשט דער טאל וואס איז נעבן דעם האדסאן טייך.
טיפן פון טאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאלן אין בערג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאלן אין פלאך לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל טאלן זענען גאנץ פלאך, אזוי ווי א גרויס טעצל. דער טיפ טאל האט אפטמאל א גרויסן טייך מיט אסאך "בייטייכן" וואס פליסן אין זיי. די בייטייכן ברענגען וואסער פון די בערגלעך אדער בערג גאנץ ווייט פונעם הויפט טייך. נאך א שווער רעגן, גיסט אסאך וואסער אינעם הויפט טייך וואס ווערט העכער און פארפלייצט דעם פלאכן באדן פונעם טאל. ווען דאס וואסער פארשפרייט זיך, ברענגט עס אסאך ערד וואס איז אראפגעקומען פון די בערגלעך. די ערד וואס ווערט אראפגעווישט מאכט דעם טאל נאך פלאכער. אזעלכע טאלן זענען זייער ניצבאר פאר וואקסן עסן פראדוקטן.
באקאנטע טאלן פון דעם טיפ זענען דער מיסיסיפי-מיזורי בעקן אין צפון אמעריקע, דער אמאזאנאס בעקן אין דרום אמעריקע, דער אונטער-דוניי אין אייראפע, דער גאנגעס טאל אין אינדיע, דער נילוס פארפלייצונג פלוין אין אפריקע און דער דארלינג טייך בעקן אין אויסטראליע.


text:
סדר קדשים
סדר קדשים, דער פינפטער סדר פון משניות, איז כולל 11 מסכתות. קדשים איז טייטש הייליגע זאכן, רוב מסכתות אין דעם סדר האבן צו טון מיט קרבנות.
דער סדר איז צעטיילט אין די פאלגנדע 11 מסכתות:
- מסכת זבחים וואס רעדט וועגן קרבנות פון בהמות און עופות
- מסכת מנחות וועגן קרבנות פון מעל
- מסכת חולין וועגן שחיטה, בשר בחלב און נאך ענינים
- מסכת בכורות וועגן בכורות פון בהמות און פון מענטשן, און וועגן מעשר בהמה
- מסכת ערכין וועגן איינער איז מנדר זיין "ערך", און אויך וועגן דינים פון הקדש
- מסכת תמורה וועגן מאכן תמורה פון א קרבן
- מסכת כריתות וועגן ווער איז חייב כרת אדער א קרבן חטאת
- מסכת מעילה וועגן דינים פון מעילה און האבן הנאה פון הקדש זאכן
- מסכת תמיד וועגן דער עבודה אינעם בית המקדש
- מסכת מדות וועגן דעם בית המקדש
- מסכת קנים וועגן קרבנות פון עופות וואס זענען געווארן אויסגעמישט
אויף רוב מסכתות איז דא גמרא נאר בבלי. אויף די ערשטע פרקים פון תמיד איז דא א גמרא צוזאמענגעשטעלט פון אנדערע מסכתות; אויף מדות און קנים איז בכלל נישט דא קיין גמרא.


text:
בער סטערנס
בער סטערנס איז געווען די 6טע גרעסטע אינוועסמענט באנק אין אמעריקע.
די באנק איז געווען אויפן שוועל פון באנקראט צוליב א קעש פראבלעם, וואס האט זיך אנגעהאבן פון די פריים מארגעזעש פראבלעם. און זינטאג מערץ 16, 2008 האט די פירמע מסכים געווען צו ווערן אפגעקויפט פון זשעי פי מארגן פאר $236 מיליאן, ארום $2 א אקציע, $28 ווייניגער וויפיל עס האט זיך פארקויפט פרייטאג פאר $30. דער דיעל איז געשטופט און פינאצירט געווארן דורך די פעדעראל רעזערוו, צוליב די מורא אז בער סטערנס וועט אונטער גיין וועט די פינאציעלע מארקעטס אין אמעריקע קראכן, און כדי עס זאל נישט הייסן אז די פעד האט געהאלפן ראטעווען אינוועסטירער האבן זיי נישט געלאזט צאלן מער ווי צוויי דאלער אן אקציע. א וואך שפעטער האט זשעי פי מארגן ארויפגערוקט דעם פרייז צו $10 אן אקציע אז די אינוועסטירער זאלן מסכים זיין און די בער סטערנס ארבעטערס וואס זענען געווען א דריטל פון די אקציאנערן זאלן זיין צופרידן און קענען ארבעטן מיט זייערע נייע בעלי בתים.
די באנק איז געגרינדעט 1923 אלס א פירמע צו האנדלען מיט אקציעס.


text:
מארגארעט טאטשער
מארגארעט הילדא טאטשער, די באראנעסע טאטשער, (13טן אקטאבער 1925 - 8טן אפריל 2013) איז געווען די פרעמיער מיניסטארשע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1979-1990, די ערשטע און איינציגסטע פרוי צו האלטן דעם אמט.
טאטשער האט שטודירט כעמיע אינעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, און איז שפעטער געווארן אן אדוואקאט.
זי איז געווען פרעמיער אין ענגלאנד אין דער צייט פון דעם אמעריקאנער פרעזידענט רייגן, זי האט זיך צום ערשט באקאנט געמאכט אין דער וועלט ווען זי האט שטרענג רעאגירט ביי די מלחמה מיט ארגענטינא, ווען ארגענטינא האט פארכאפט די פלאקס אינזעלן, ענגלאנד האט גלייך געשיקט אהין מלחמה שיפן און נאך א קורצע צייט האט זיך ארגענטינע געבראכן און איז ארויס פון דארט, אזוי ארום האט ענגלאנד געוואונען דעם פארמעסט.
ביי די מלחמה פון די פאלקלאנד אינזלען האט ארגענטינא פארלוירן איבער זעקס הונדערט סאלדאטן, און די ענדלענדער האבן פארלוירן צווי הונדערט און צוואנציג בערך. אויך לאקאלע מענטשן פון די אינזלן זענען אומגעקומען.
זי ווערט פארעכנט אלס א שטרענגער קאנסערוואטיווער פירער, מען האט זי גערופן די אייזערנע פרוי צוליב איר שטייפקייט, אויפן אינטערנאציאנעלן פארנעם האט זי זייער פיינט געהאט די קאמוניסטן און זי צוזאמעם מיט רייגן האבן געקעמפט קעגן די רוסן אויף טריט און שריט ביים קאלטן קריג, עס איז אנגענומען אז זי האט א גרויסער חלק פאר וואס קאמניניזם איז צוזאמענגעפאלן.
זי איז געשטארבן דעם 8טן אפריל 2013 פון א שלאק.


text:
תענית
פאסט-טאג מיינט א טאג וואס מען עסט נישט און טרינקט נישט אין איר.
ביי די יידן זיינען דא 6 באשטימטע פאסט-טעג:
כדי צו געדענקן די 6 פאסט טעג איז דא א סימן: זכר - נקיבה, שווארץ - ווייס, און לאנג - קורץ.
זכר איז "צום גדליה" ווייל די תענית הייסט נאך א זכר, נקיבה איז "אסתר תענית" ווייל די תענית הייסט נאך א נקיבה, שווארץ איז "תשעה באב" ווייל די תענית איז פאר אבילות וואס איז אנגעטאן שווארץ, ווייס איז "יום כיפור" ווייל די תענית איז פאר דעם יום טוב וואס גאט פארגעבט אלע אידען זייערע זינד, לאנג איז "י"ז בתמוז" ווייל דער טאג איז זייער לאנג, און קורץ איז "עשרה בטבת" ווייל דער טאג איז זייער קורץ.
אויך זענען דא אנדערע פֿאסט טעג וואס איז נישט קיין חיוב אויף יעדעם אבער עס זענען דא וואס פירן זיך צו פאסטן:
אויך קען א מענטש פאר זיך אליין זיך באשטימען א פאסט-טאג פון וועלכע סיבה זאל נאר נישט זײַן, און דאס הייסט תענית יחיד.
ווי לאנג דארף מען פאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין רוב פֿאסט טעג (חוץ פון תשעה באב און יום כיפור) דארף מען פאסטן פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים.
א תענית יחיד קען דער יחיד באשטימען אויף נאר א האלבער טאג.
תשעה באב און יום כיפור פאסט מען פון זון אינטערגאנג די נאכט פריער ביז צאת הכוכבים.


text:
14טן פעברואר
דעם 14טן פעברואר איז דער 45סטער טאג פון יאר אין דער זיבעטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 320 טעג (321 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1349 - 2000 יידן פארברענט אין שטראסבורג, פראנקרייך.
- 1859 - ארעגאן שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1904 - באלטימאר חרוב געווארן אין א שריפה
- 1912 - אריזאנע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1918 - דער סאוועטן פארבאנד אדאפטירט דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (ביז דעמאלסט האט ער געניצט דעם יוליאנישן קאלענדאר)
- 1961 - אנטפלעקט געווארן דער כעמישער עלעמענט לארענציום
- 1966 - דער אויסטראלישער דאלער ווערט די אפיציעלע וואלוטע אין אויסטראליע
- 2005 - דער לעבאנעזער פרעמיער מיניסטער ראפיק על כארירי דערמארדעט, מיט נאך מענטשן, אין אן אויפרייס פון אן אויטאבאמבע אין ביירוט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1779 - דזשיימס קוק, ענגלישער אויספארשער (געב' 1728)
- 1943 - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1862)
- 2005 - ראפיק על כארירי, פרעמיער מיניסטער פון לבנון


text:
פאטלעזשאן
דער פאַטלעזשאַן (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum melongena) איז א טראפישער - אונטער-טראפישער פיל-יעריגער געוויקס (ער ווערט באהאנדלט געווענלך ווי אן איין יעריגע געוויקס) פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae), ער איז שטארק אנגעזען אין אינדיע, פאקיסטאן או סרי לאנקא. ער וואקסט צווישן פערציג און הונדערט און פופציג צענטימעטער הויך, מיט גרויסע בלעטער פון צען - צוואנציג צענטימעטער לאנג און פינף - צען צענטימעטער ברייט. דער פרוכט איז געווענלך א שיינינדיגע פּערפּעל קאליר וועלכער ווערט געניצט אלס גרינס נאכן קאכן, פרעגלן אדער באקן.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם פאַטלעזשאַן מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פאַטלעזשאַן איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאַטלעזשאַן וואקסט אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פאַטלעזשאַן די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
אוראלטע היסטאריע
אוראלטע היסטאריע צייכנט אפ די ענדע פון די פרעהיסטארישע עפאכעס, און די אנהייב פון דער היסטארישער עפאכע. די אנהייב פון דער עפאכע איז ווען מען האט אויסגעטראפן די חכמה פון שרייבן און מען האט אנגעהויבן זיך באנוצן מיטן שרייבן צו האלטן רעקארדס איבער געשעענישן וואס פאסירן. דערפאר איז די אנהייב פון דער עפאכע אנדערש אין יעדן ראיאן, צוליב וואס בשעת אין טייל ראיאנען איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז מען נאך אין אנדערע געווען שטארק צוריקגעשטאנען.
נאך דער תקופה פון אוראלטער היסטאריע קומט דער מיטלאלטער.


text:
ביסטריץ
ביסטריץ (רומעניש: Bistriţa, אונגאריש: Beszterce) איז א גרעסערע שטאט אין זיבנבערגן, רומעניע, אויפן ביסטריץ טייך.
אין די צייטן וואס דער ארטיגער רב, הרב שלמה זלמן אולמאן, איז געווען דער פרעזעס פון דער רומענישער ארטאדאקסישער קאנצעליי, האט אין זיין עהרע די קאנצעליי טיילווייז אריבערגעפירט די אנגייענדע אקטיוויטעטן פון קלויזנבורג קיין ביסטריץ.
דער ערשטער אפיציעלער רב פון דער שטאט איז געוועזן הרב דוד יצחק קויפטייל.
דער לעצטער רב בעפאר דעם חורבן איז געווען הרב מאיר שפיטץ, אן איידעם פון הרב שלמה זלמן אולמאן, וואס האט משמש געווען ברבנות בעפאר אים, און נאך זיין פטירה איז ער כמעט איינשטימיג אויפגענומען געווארן אלס זיין נאכפאלגער טראץ דעם וואס עס זענען געוועזן עטליכע זין וואס זענען אויך געווען ראוי און זענען אפילו געוועזן עלטער פון אים.


text:
סקאנדיום
סקאַנדיום (Scandium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל Sc און אטאם נומער 21. סקאנדיום איז א זילבערן-ווייסער איבערגאנג מעטאל.
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע ניצן בערך 20 קילאָגראַמען א יאר פון סקאַנדיום אַקסיד (Sc2O3) צו שאפן זייערע שטאַרקע לאמפן. ווען מען גיט אריין סקאַנדיום יאדיד אין קוועקזילבער לאמפן דאס העלפט פּראָדוצירן קינסטלעך העל ליכט ענלעך צו זונענשייַן. איבער דער וועלט ניצט 80 קילאגראם אַ יאָר צו פאבריצירן לאמפן.
נאך א באניץ פון סקאַנדיום איז אין א געשמעלץ מיט אלומיניום, מיט וואס ער געבויט עראפלאנען, גערלז ביציקל סטרוקטורן, און בייסבאָל קלאפערס. ווען סקאַנדיום ווערט צוגעלייגט אין אַלומיניום, טוט ער אים פארשטארקן (אפילו בייַ הויכע טעמפּעראַטורן) און פארמערט זיין בייגיקייַט.


text:
צידון
צידון איז די דריטע גרעסטע שטאט אין לבנון. עס געפונט זיך 40 קילאמעטער צפון פון צור, און 48 קילאמעטער דרום פון ביירוט. אויף די ברעגעס פון דעם מיטלענדישן ים. מיט א באפעלקערונג פון איבער 300,000 איינוווינער, א מערהייט זענען שיאטן מוסולמענער, און די אנדערע סוניס, קריסטן, און פאלעסטינער, נאך דער אומאפהענגיקייט מלחמה פון ישראל.
די שטאט איז א וויכטיגע אינדוסטריעלע שטאט, מיט וויכטיקע איינריכטונגען אינעם לאנד, ווי נעפט רעפיינעריס, ווי אויך א נאפט רער פון אראבישער האלבאינדזל, צום מיטלענדישן ים קיין אייראפע.
צידון ווערט שוין דערמאנט אין דער תורה, אויף שבט זבולון וירכתו על צידון, לויט די טראדיציע זענען די שבטים יששכר און זבולן באגראבן אין צידון.
אין די היסטאריע, איז די שטאט געווען א וויכטיקע שטאט ביי די פיניקער, אבער שפעטער איז צור, געווארן הויפטשטאט פון די פראווינץ, אסאך אימפעריעס האבן געוועלטיקט איבער די שטאט, אנגעהויבן מיט די רוימישע אימפעריע, די מוסולמענער, די קרייצצוג, און די אטאמאנישער אימפעריע. אויך שפעטער ביי די לבנון ברודער קריג, און ביי די ערשטע לבנון מלחמה, האט די שטאט געהאט געטוישט אסאך הענט.


text:
זוהר
זוהר ("שיין"), איז דער מיסטישער פארהייליגטער קבלה צענטראלער גרונד ספר, אויף א אראמישן שפראך געמישט מיט מאדערענע לשון קודש ווערטער און טערמינען. עס איז א זאמעלונג ווי די סיסטעם פון די גמרא, געקליבענע מדרשים און מוסר בשם דעם תנא ר' שמעון בן יוחאי מיט זיינע חברים און תלמידים, און נאך תנאים און אמוראים, אויף חומש לויט די סדרות פון די וואך, וואס פארציילט געהיימעניסן וויאזוי די וועלט פירט זיך, די נאטור פון גאט, און וויאזוי ער האט באשאפן אלץ, שכר ועונש, גלות וגאולה, גן עדן, נשמה און נאך באגריפן פון די תורה, ארויסגעגעבן דורך ר' משה די-ליאון פון 12'טן יארהונדערט.
- זוהר אונליין [1]


text:
בריטיש ערוועיס
בריטיש ערוועיס איז די הויפט לופטליניע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז הויפטקווארטירט אין הארמאנדסווערט, אין דער לאנדאנער בארא פון הילינגדאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס איז געבוירן געווארן אין יאר 1919 און איז געווען די ערשטע לופטליניע וואס האט געהאט א טעגליכע פליפלאן פון אינטערנאציאנאלע פליען, אנגעהויבן צווישן לאנדאן און פאריז. די פירמע האט ערשט געהייסן "עי.טי.ענד.טי." און האט געהאט עטליכע איינצעלע מאטאר פליגער.
עטליכע יאר שפעטער האבן זיך געעפענט נאך עטליכע קליינע עירליינס אין בריטען. אבער זיי האבן נישט צו לאנג מאריך ימים געווען, ווייל אין יענע צייטן זענען זייער ווייניג מענטשן געפארן מיט פליגערס און עס האט געקאסט א הון רב. אין יענע יארן האט געדויערט פאר א פילאט צוויי טעג צו פליען פון לאנדאן קיין פאריז ווייל מען איז געווען געצווינגען צו לאנדן 33 מאל דורכאויס די וועג.
איינע פון די ערטשע קונדן פאר בריטיש ערוועיס איז געווען די בי.בי.סי. פרעסע. עס זענען געפארן מער פליגער מיט צייטונגן ווי מיט מענטשן. ביז געציילטע יארן האט די פירמע געקויפט גרעסערע פליגער און געמאכט א רייזע פון לאנדאן קיין פאריז אין עטליכע שטונדן. אחוץ דעם זענען פרייזן געפאלן וואס האט סטאביליזירט די פירמע און מענטשן האבן אנגעהויבן נוצן פליגער אין די מאסן.
ביז אין יאר 1930 האט בריטיש ערוועיס געהאט פיר גרויסע קאנקורענטן (הענדלי פיידזש, דיימלער ערוועיס, בריטיש ער מערין, און אימפעריעל ערוועיס) וועלכע האבן זיך געשטארקט יעדן טאג אראפברענגנדיג די פרייזן גאר ביליג. א דאנק די שטארקע קאנקורענט האבן די פירמעס אנגעהויבן מאכן רייזעס איבער די גאנצע וועלט.
די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן געהאט די בעלות איבער בריטיש ערוועיס און האט איר געהיטן ווי א מאמע גיט אכט אויף איר בעיבי. אין 987' איז די פירמע פריוואטיזירט געווארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט איר ארויפגעלייגט אויפ'ן סטאק מארקעט פאר 125 פעניס א שעיר. איבער א מיליאן מענטשן האבן אין צוויי טעג געקויפט בריטיש עירוועיס'ס סטאק, ארויפברענגנדיג איר דריי פאכיג.
גרויס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס איז נאך היינט דער וועלט'ס גרעסטע לופטליניע אין אינטערנאציאנאלע פליען. די פירמע טראגט ארום 40 מיליאן מענטשן א יאר אויף 309 פליגער. אין איין טאג פארן ארויס איבער א טויזנט פליען צו איבער 500 פליצילן אין 105 לענדער איבער דער וועלט, דעקנדיג ארום 800,000 קילאמעטער.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן אבער איז אויך די שטערקסטע אין גאטוויק ערפארט. די פירמע גיט ארבעט פאר איבער 60,000 מענטשן פון וועלכע 82 פראצענט ארבעטן אין בריטאניע.
היטרוי פליפעלד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס האט זיין אייגענעם טערמינאל אין היטרוי ערפארט, לאנדאן וואס הייסט טערמינאל 5 אדער T5. די מלכה עליזאבעט האט געעפנט דעם טערמינאל דעם 14טן מערץ 2008. בויען דעם טערמינאל האט געקאסט £4.3 ביליאן ($6.2 ביליאן). דער טערמינאל געפינט זיך צווישן היטרוי'ס צוויי סטארטפאסן - 27L/09R און 27R/09L. דער שטח איז גרויס 260 העקטארן, און עס האט זיין אייגענע באן סטאנציע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
צווייטע לבנונישע מלחמה
לבנון קריג 2006 (אין ישראל די צווייטע לבנונישע מלחמה), איז דער נאמען פון צה"ל'ס אקט קעגן דער חיזבאלא אין דרום זייט פון לעבענאן. דער אקט האט זיך אנגעהויבן י"ז תמוז ה'תשס"ו, אין פארלויף פון 34 טעג ביז כ' אב. צוליב דעם וואס די כעזבאלא האבן פארכאפט צוויי ישראלישע סאלדאטן. ביי דער מלחמה האבן כעזבאלא ארויס געשאסן 3,900 ראקעטן אויף צפון זייט פון ישראל, 12,000 בלאקן געשעדטיק. די צאל פון די טויטע ביי 163 ישראליען (פון זיי 119 סאָלדאַטן און 44 בירגער) און ארום 1,736 ליבאנאנער ווען ארום 600 פון זיי זיינען כעזבאלא קעמפערס.
די פארכאפונג איז געקומען באלד נאך וואס די כאמאס האבן אויך פארכאפט א סאלדאט מיט א פאר טעג צוריק מיטן ציל זאל מדינת ישראל באפרייען געפאנגענע טעראריסטן, אין דעם שוווּנק האבן די כיזבאלא אויך דאס געטון מיטן זעלבן ציל צו באפרייען זייערע מענטשן פון די ישראלישע תפיסה.
די צה"ל זיינען ארויס מיט געווער קעגן די חיזבאלא און האבן דערווייל צושאסן הונדערטער צילן ריכטונגען אין ליבאנאן און אין איר הויפט שטאט ביירוט כדי צו אומבריינגען די כעזבאלא פון גרעניץ און זאלן נישט קענען אין דער צוקונפט שיסן מער ראקעטן אדער פאנגען ישראליער.
פון וועגן די ראקעטן וואס האבן געפאלן אויף צפון זייט ישראל, האבן טויזנטער מענטשן אראפגענידערט צו דרום זייט ישראל בשעת דער מלחמה.
די שאצונג פון שאדן פאר מדינת ישראל שטייט ביי 9 מיליארד שקל.
די מלחמה האט זיך געצויגן 34 טעג. כ' אב איז אפגעקומען א פייער שטילשטאנד צווישן ביידע זייטן נאך וואס דער יו-ען האט אפגעמאכט אז א פרעמדע מיליטער וועט זיך פארזוימען ביים גרעניץ פון לבנון און אפהיטן די כעזבאלער פון טעראר אטאקעס אויף ישראל. אויך זאלן די כעזבאלער זיך אײנבײגן און לאזן די לבנונער מיליטער הערשן אויף דרום זייט פון לבנון.


text:
שטריך
- דער ארטיקל דיסקוטירט ליניע (אין געאמעטריע). אויב איר זוכט די מענטשלעכע אייגנקייט, זעט אייגנשאפט.
א שטריך איז א דינע ליניע, וואס אין געאמעטריע חשבון נעמט דאס נישט אויף קיין פלאץ, עס איז נאר אין מחשבה.
ווי צום ביישפיל, ווען מען וויל אנצייכענען די פינקטלעכע העלפט פון א געוויסע זאך, און מען זאגט אז דא ביי דעם ליניע איז האלב, מיינט דאס נישט א ליניע באמת, ווייל דאס קען מען דאך אויך צוטיילען אין העלפט א.א.וו., נאר ביי די פינקטלעכע האלב פונעם זאך, דארט איז די שטריך פון העלפט, ווי למשל אויב וועט מען דארט צושניידען אויף האלב וועט דאס זיין פונקטליך האלב, אבער דאס פארנעמט נישט קיין מקום במציאות.


text:
תמוז
תמוז איז דער פערטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער צענטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז תמוז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואניג טעג.[3]
ראש חודש תמוז איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון סיון, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון תמוז, וויבאלד סיון איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש תמוז קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (א ג ה ו) זונטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, פרייטיק.[4]
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש תמוז גייט ארויס פון דער ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) וכל זה איננו שוה לי[5] (אסתר ה. יג.).
דער מזל פון תמוז ווערט אנגערופן סרטן (דער ראַק).[6]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד ה"ה
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים תמוז אב פ"א א
- ↑ ספר יצירה פ"ה


text:
לאגיק
לאָגיק איז די וויסנשאפט פון פארשטאנד און באווייזן. עס איז אן אפטייל פון פסיכאלאגיע און מאטעמאטיק. דורך א לאגישע טעאריע קען מען אנטשיידן צי עטוואס איז אמת אדער פאלש. די יסודות פון לאגיק האט אוועקגעשטעלט דער לאגישער אריסטא.
דער באוווסטער ביישפיל פון אריסטא צו מסביר זיין וואס איז לאגיק, איז ווי פאלגנדיק: אויב מיר ווייסן אז א מענטש איז שטערבלעך, און מיר ווייסן אז אריסטא איז א מענטש, מוז דאך זיין אז אריסטא איז שטערבלעך.
לאגיק שרייבט מען מיט באשטימטע סימבאלן. באדייט "און". באדייט "אדער". באדייט "אויב...דען". און באדייטן "נישט".
אויב מיר שרייבן דעם פריעריקן ביישפיל מיט סימבאלן, שרייבט מען עס אזוי:
און מיט אלגעמיינע צייכונגען שרייבט מען עס אזוי:
לאגיק אין א קאמפיוטער הייסט אלגאריטם ווייל א קאמפיוטער פראגראם איז געבויעט אויף אן אויפן וואס גיט דעם קאמפיוטער אונטעריכטן וואס צו פראצעסן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב איז לאגיק געווען בלויז אין די פילאסאפישע קלאסיפיקאציע, אבער במשך די לעצטע הונדערטע יארן האט מען עס צוגעלייגט אויך אין די מאטעמאטישע קלאסיפיקאציע, וואס מען רופט 'מאטעמאטיק לאגיק.


text:
ביאכעמיע
ביאכעמיע (פון גריכיש: Bίoς, bios, "לעבן" און מצריש kēme, "ערד"[1]) איז די שטודיע פון די כעמישע אין לעבעדיגע ארגאניזמען. זי באהאנדלט די סטרוקטור און פונקציע פון צעלולארישע באשטאנדטיילן, ווי למשל פראטעינען, קארבאהידראטן, ליפידן, יאדעריקע זויערן, און אנדערע ביאמאלעקולן. כעמישע ביאלאגיע שטרעבט צו פארענטפערן אסאך פראגעס וואס קומען אויף פון ביאכעמיע ניצנדיג געצייג אנטוויקלט אין כעמישן סינטעז.
קארבאהידראטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראטעינין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליפידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאדעריגע זויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט: כעמיע (עטימאלאגיע)


text:
מאקעדאניע
מאַקעדאָניע (מאקעדאניש: MakeдoHиja), אפיציעל די רעפובליק פון מאקעדאניע (Peпyблиka MakeдoHиja, רעפובליקאַ מאַקעדאניאַ [rɛˈpublika makɛˈdɔnija]) איז א לאנד אין דעם צענטראלן באלקאנער האלבאינזל אין דרום-מזרח אייראפע. זי איז איינע פון די נאכפאלג לענדער פון דער אמאליגער יוגאסלאוויע, פון וועלכער זי האט פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט אין 1991. א לאנד איינגעשלאסן לאנד, מאקעדאניע גרענעצט סערביע צו צפון, בולגאריע צו מזרח, גריכנלאנד צו דרום און אלבאניע צו מערב.[1] זי באשטייט בערך די צפון-מערב העלפט פון דעם גרעסערן געאגראפישן ראיאן פון מאַקעדאָניע, וואָס נעמט איין אויך טיילן פון גריכנלאנד און בולגאַריע.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז סקאָפּיע, מיט 506,926 באוווינער לויטן 2002 צענזוס. אנדערע שטעט זענען כולל ביטאלע, קומאנאווא, פרילעפ, טעטאווא, אהריד, וועלעס, שטיפ, קאטשאני, גאסטיוואר און סטרומיקע.
מאקעדאניע האט מער ווי 50 אזערעס און זעכצן בערג העכער ווי 2000 מעטער.
מאקעדאניע איז געווארן אַ מיטגליד פון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער אין 1993 אָבער, צוליב אַ פּאָלעמיק מיט גריכנלאנד וועגן דעם נאָמען, האט מען זי אריינגלאזט מיטן פראוויזארישן נאמען די געוועזענע יוגאסלאווישע רעפובליק פון מאַקעדאָניע.[2][3] אויך איז מאקעדאניע א מיטגליד אינעם אייראפע-ראט. זייט דעצעמבער 2005 קאנדידירט זי צו ווערן א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד, און האט זיך געוואנדן צו ווערן א מיטגליד אין נאַטאָ.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ The Republic of Macedonia – BASIC FACTS, Republic of Macedonia, Ministry of foreign affairs
- ↑ United Nations, A/RES/47/225, 8 April 1993
- ↑ United Nations Security Council Resolutions 817 of 7 April and 845 June 18 of 1993, see UN resolutions made on 1993


text:
יצחק יעקב ווייס
הרב יצחק יעקב ווייס (ה'תרס"א - י"א סיון ה'תשמ"ט) איז געווען רב פון דער עדה החרדית אין ירושלים, און א וועלטס בארימטער פוסק. זיינע תשובות זענען געדרוקט מיטן נאמען "מנחת יצחק".
ער איז געווען ראב"ד אין גרויסווארדיין פאר דער צווייטער וועלט מלחמה.
נאך דער מלחמה איז ער געווען ראב"ד אין מאנטשעסטער. ער האט אויפגעשטעלט דעם מאנטשעסטער כולל.
שפעטער איז ער געווארן אויפגענומען אלס ראב"ד עדה החרדית, און נאך דער פטירה פונעם סאטמארער רבי'ן ז"ל איז ער געווארן ירושלימער רב.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב ווייס איז געבוירן געווארן אין דאלינע, מזרח גאליציע, צו זיין פאטער רב יוסף יהודה ווייס. ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט זיך די משפחה געצויגן קיין מונקאטש.
ער האט געהייראט אלטע רבקה לאה, די טאכטער פון הרב פינחס צימעטבוים, רב פון גרויסווארדיין, וואו מ'האט אים אויפגענומען ווי א דיין אין זיין שווער'ס בית דין. ער איז געווארן א חסיד פונעם אהבת ישראל פון וויזשניץ, וואס האט דעמאלסט געוואוינט אין גרויסווארדיין. ער פלעג לערנען בחברותא צוזאמען מיט רבי יודל דזשיקאווער זעקס שעה יעדן טאג.
אין תש"ד איז זיין ווייב געווארן קראנק און איז נפטר געווארן. בזיווג שני האט ער געהייראט מרת מרים, די טאכטער פונעם וויזשניצער רבי'ן, רבי חיים מאיר האגער (די גרושה פון רבי יודל דזשיקאווער).
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער מלחמה האט ער איבערגענומען זיין שווער'ס רבנות אין גרויסווארדיין. (זיין שווער איז אומגעקומען אין אוישוויץ.) ווען די קאמוניסטן האבן גענומען די הערשאפט אין רומעניע, האט ער געזען אז ער וועט נישט קענען פועל'ן אלס רב, און האט אימיגרירט אין ענגלאנד, וואו מ'האט אים באשטימט ראב"ד אין מאנטשעסטער
ער איז ארויפגעגאנגען קיין ירושלים י"ט סיון ה'תש"ל (דעם 23סטן יוני 1970) צו ווערן סגן ראש בית דין פון דער עדה החרדית אונטער הרב דוד יונגרייז. ווען הרב יונגרייז איז נפטר געווארן אין תשל"ב, איז הרב ווייס געווארן זיין ממלא מקום. אין תשל"ט, ביי דער פטירה פונעם סאטמארער רבי'ן רבי יואל טייטלבוים, וואס איז געווען גאב"ד פון דער עדה, האט מען אויפגענומען הרב ווייס צו ווערן דער נעקסטער גאב"ד.
ער איז נפטר געוואןר י"א סיון ה'תשמ"ט (1989), און מען האט אים באגראבן אינעם הר הזיתים בית עולם אין ירושלים. דעם זעלבן טאג איז אויך נפטר געווארן רבי יודל דזשיקאווער, זיין ווייב'ס ערשטער מאן.
זיין איינציקער זון, בעריש, איז דער ראש הקהל פון די סאטמארער חסידים (ארונים) אין מאנטשעסטער.
שאלות ותשובות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט מחבר געווען שו"ת מנחת יצחק צען חלקים, און ווערט פאררעכנט אלס פוסק הדור. די סיבה פארוואס ער האט געהאט הצלחה מען זאל אים פארעכענען אלס פוסק הדור, איז צוליב עטליכע.
1] ער איז געווען א ריזן גאון און געווען באקאנט מיט אלע דעטאלן פון אלע חלקי התורה. זיין סדר פון מברר זיין תשובות איז ווי די אמאליגע גאונים און גדולי אחרונים. ער הייבט אהן פון סוגיות הש"ס, און פרעגט קשיות און תירוצים ער איז מסדר די שיטות פון ראשונים און אחרונים ביז ער פסק'נט. ער האט מיט זיין גרויסן כח אין הוראה מברר געווען די נייע סארט שאלות וואס איז אונטערגעקומען אין די היינטיגע וועלט. אויך גלייך נאכן קריג ווען עס זענען געווען זייער פארווירקליכטע שאלות אין די הלכות פון עגונות, איז ער געווען א מייסטער אין די סארט שאלות, די דעמלאטסדיגע גאונים האבן באוואונדערט זיין כח אין הוראה כאטש ער איז נאך געווען פארהאלטענמעסיג יונג (רוב פון זיינע בירורים אין עגונות איז דערנאך געדרוקט געווארן אין זיינע בענדער תשובות).
אין די שפעטערדיגע יאָרן ווען ער איז געווען ברייט באקאנט מיט זיין כח הוראה, האט מען יעדער שאלה ממש זיך קודם דורך גערעדט מיט אים, עס איז געווען אנגענומען ביי די תורה'דיגע וועלט א זאך וואס ער פאס'קנט אזוי איז ריכטיג, אין זיינע לעצטע יאָרן פלעגט אים אנקומען אזוי פיל שאלות אז ער האט שוין נישט אליין צוריקגעענטפערט נאר געגעבן פאר אנדערע מורה הוראות זאלן שרייבן וואס ער האלט, מען האט געהאלטן פאר א זכיה און א חשובע זאך אויב ער ענטפערט אליין צוריק.
2] ער איז געווען אן איידעם פארן וועלט קריג ביי דער ראב"ד פון גרויסווארדיין, און אזוי ווי גרויסווארדיין איז געווען פון די גרויסע שטעט און אונגארין, האט ער זיך אסאך געלערנט וויאזוי מען פסק'נט שאלות.
3] ער געווען זייער צוגעלאזן, א גרויסער בעל מדות, ער האט נישט וויי געטון קיין פליג אויפן וואנט, אין זיינע תשובות וועט ער קיינמאל נישט אטאקירן אפילו די וואס אטאקירן אים, און אפילו דו וואס זענען געווען שוואכער און ווייניגער פון אים. ער ברענגט אלע גאונים אפילו די וואס זענען נישט איינשטימונג מיט אים אין אמונות ודעות ווי הרב עובדיה יוסף, אזוי אויך ער פערזענדליך איז גיט געווען מיט יעדען רב און בן תורה פון גאנץ ארץ ישראל און גאנץ ירושלים. אזוי ווייט אפילו די נטורי קרתא און גאר פרומע וואס זענען נישט געווען צופרידן פון אים פון אונפאג, אבער איינזענדיגע זיין כח התורה און זיינע גאלדענע מדות האבן זיי זיך געמוזט בייגן פאר אים, און מקבל מרות געווען.


text:
דינאזאווער
דינאָזאַװער איז א סארט ריזיקע באשעפעניש וואס איז שוין נישט דא, װיסנשאַפטלער זאגן אז דאס איז א ראי' צו עוועלאציע.
ווי אזוי זיינען זיי פארלענדן געווארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אנגענומענע היפאטעזע פון דער פיזיקער לואיס אלווארעז איז, אז פאר 65 מיליאן יאר האט א ריזיקער פעלדז א מעטעאריט באטראפן דעם ערד פלאנעט, און דאן לויט געוויסע האט עס געשאפן א געפערליכע היץ אויף דער וועלט וואס דאס האט פאראורזאכט זייער אומקום, אדער לויט טייל וואס זאגן אז דאן איז געשאפען געווארן א שרעקליכע קעלט וואס דאס האט צוגעברענגט אז זיי זענען פארניכטעט געווארן, און לויט געוויסע האט עס צוגעברענגט צו א ריזיקן וואלקן וואס האט פארשטעלט די זון במשך פֿון 3 חדשים, און צוליב דעם האבן די געוויקסן פארשימלט געווארן, און די אלע גרויסע חיות זיינען געשטארבן פון הונגער. אבער רעליגיעזע טענה'ען {פֿעלט אַ מקור} אז דאס איז פשוט געווארן פארלענדעט ביי דעם מבול און אנדערע רעליגיעזע האלטן אז נח האט יא אריין געומען קליינע דינאָזאַװיערס און די גרויסע זענען פארלענדט געווארן אין די ערשטע 150 טעג פונעם מבול און די וואס זענען געווען אויף די תיבה זענען פארלענד געווארן דורך מענטשען נאכן מבול.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
17טן יוני
דעם 17טן יוני איז דער 168סטער טאג פון יאר (169סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 197 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1579 - סיר פראנסיס דרייק דערקלערט ענגלישע הערשאפט איבער קאליפארניע.
- 1940 - דער סאוועטן פארבאנד נעמט איין לעטלאנד.
- 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך.
- 1944 - איסלאנד ווערט אומאפהענגיק פון דענמארק און ווערט א רעפובליק.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1239 - עדווארד דער ערשטער מלך פון ענגלאנד (געש' 1307)
- 1682 - קארל דער צוועלפטער, מלך פון שוועדן (געש' 1718)
- 1882 - איגאר סטראווינסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געש' 1971)
- 1945 - קען ליווינגסטאן, בירגערמייסטער פון לאנדאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1940 - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איסלאנד - אומאפהענגיקייט טאג


text:
קוואדראטישע גלייכונג
א גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה רופט מען א קוואדראטישע גלייכונג. עס זעט אויס אזוי: ווען זיינען פאראמעטערס, און איז דער וואריאבל.
דאס פאראמעטער איז א קוואדראטישער שורש און פארבייט יעדער נומער א חוץ א נול, אבער די פאראמעטערס און קענען אויך זיין פארביטן מיט א נול.
די פארמולע צו רעכנען א קוואדראטישע גלייכונג איז ווי פאלגנדיק:
אויך איז דא גלייכונגען פון דער דריטער און פערטער מדרגה.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בבלישע מאטעמאטיקער האבן שוין געהאט א מעטאד צו לייזן געוויסע קוואדראטישע גלייכונגען.
אין יאר 628 האט דער אינדישער מאטעמאטיקער בראהמאגופטא געגעבן די ערשטע אויסדרוקלעכע לייזונג פון דער קוואדראטישע גלייכונג אזוי:
- צו דער אבסאלוטער נומער געטאפלט מיט פיר מאל דעם [קאעפיציענט פונעם] קוואדראט, לייגט צו דעם קוואדראט פונעם [קאעפיציענט פונעם] מיטלען טערמין; דער קוואדראטישער ווארצל פונעם זעלבן, מינוס דעם [קאעפיציענט פונעם] מיטלען טערמין, צעטיילט מיט צוויימאל דעם [קאעפיציענט פונעם] קוואדראט איז דער ווערט. (בראהמאספוטאסידדהאנטא, קאלברוק איבערזעצונג, 1817, עמוד 346).
דאס איז גלייכווערטיק מיט:


text:
א צוויישפראכיק טאוול אין לוזשיץ
די סארבישע שפראכן (Serbsce, Serbski) זענען צוויי שפראכן, וואס זענען גערעדט ביי סארבישער - א קליינע סלאווישע באפעלקערונג איו מזרח דייטשלאנד. עס איז דא צוויי מיני סארביש: אויבער סארביש (hornjoserbsce), וואס איז גערעדט ביי 40,000 מענטשן אין זאקסן און אונטער סארביש (dolnoserbski), וואס איז גערעדט ביי 10,000 מענטשן אין בראנדנבורג. דער תחום אוואו די צוויי שפראכן זענען גערעדט איז געוואוסט אלס לוזשיץ (Łužica אין אויבער סארביש, Łužyca אין אונטער סארביש, Lausitz אין דייטש).
פאלגנד איז א פארגלייך פון סארביש מיט אנדערע סלאווישע שפראכן.


text:
פאטאך
פֿאַטאַך אין פשוטן זין פון ווארט מיינט עס אין אראביש איינעמונג אדער נצחון, עס איז אבער אויך צוריקציוועגס ראשי תיבות פון די אראבישע נאמען אויף פאליסטינער נאציאנאלער ליבעראציע באוועגונג.
פאטאך איז דער גרויסער פאליטישער פארטיי און די גרעסטער ארגענעזאציע אינערהאלב די פי.על.או. - וואס איז דער מולטי-פארטיי פאראיין.
אין פאליסטינער פאלטיק איז דאס דער צענטער צו לינקס אויפן ספעקטרום.
עס איז מייסטענס נאנצינאליסטיש אבער נישט איבערוואגיג סאציאליסטיק.
פאטאך האט אויפגעהאלטן פארשידענע מיליטאנטישע גרופעס זינט איר גרינדונג.
על-אסיפה איז דער איצטיגער מיליטערישער ארעם פון פאטאך.
אין די יאנאוואר 25, 2006 פאליסטינע לעגיסלאטיווע וואלן פארן פארלעמענט זייערער האט די פאטאך פארלוירן זייער מיאוס קעגן די מער עקסטערמע רעליגיעזע מוסולמענער פארטיי פון כאמאס, און זיי האבן רעזעגנירט אלע קאבינאט פאזיציעס, אנטשטאט נעמעדיג די ראלע פון די הויפט אפאזיציע פארטיי.
זינט דאן זענען זיי אפט אראפגעמאלן די וועלט מידיע אלס מער מאדערן און ציוויל כאטשיג זיי האבן נישט ווייניגער בלוט אויף זייערע הענט פון טארער אקטן ווי כאמאס אבער איצט איז דאס אלעס היסטאריע.


text:
לופט פארפעסטיקונג
לופֿט פֿאַרפּעסטיקונג אדער לופֿט פֿאַרקױטיקונג איז א כלליתדיקער נאמען אויף אומרייניקע לופט וואס איז אויסגעמישט מיט שלעכטע כעמיקאלן וואס ווערן באשאפן דורך פארברענטע ברענשטאף דורך די פארשיידענע קראפט פאבריקן אדער פון אויטאס אד"ג. שמוציקע לופט איז גורם צו פארשיידענע קראנקייטן אין די לונגען, אויך איז דאס א גורם צום גלאבאלישן אנהייצונג וואס וועט צעלאזן גרויסע אייז בערג און פארפלייצן גאנצענע שטעט פון די ברעג ימען.
די מערסטע פארשפרייטסטע שמוציקע כעמיקאל איז דער קארבאן דיאקסיד (זויערע קוילנשטאף), אבער אויך אנדערע כעמיקאלן ווי בליי און שוועבל ווערן פארעכנט ווי שמוציקע כעמיקאלן. וועגן דעם, פיל שטאַטן צווינגען זייערע בירגער זיך צו ניצן בלויז מיט אניקער-בליי ברענשטאף.
אויך דעם אויסרייסן ביימער פון גאנצענע ריזיקע פעלדער נעמט אראפ פֿון די לופֿט קוואליטעט, צוליב דעם וואס דער עיקר אקסיגען קומט ארויס פון די בײמער.


text:
24סטן דעצעמבער
דער 24סטן דעצעמבער איז דער 358סטער טאג (359סטער אין אן עיבור-יאר), אין דער 52סטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 7 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1165 - וויליאם דער ערשטער באקרוינט אלס מלך פון שאטלאנד.
- 1696 - די אינקוויזיציע פארברענט אנוסים אין עווארע, פארטוגאל.
- 1715 - שוועדן נעמט איין נארוועגיע.
- 1726 - געגרינדעט די שטאט מאנטעווידעא.
- 1951 - ליביע ווערט זעלבשטענדיג פון איטאליע.
- 1969 - די שערבורג שיפן פארן ארויס פון פראנקרייך קיין ישראל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1818 - זשיימס פרעסקאט זשול, ענגלישער פיזיקער, פארמולירער פונעם געזעץ פון קאנסערווירן ענערגיע
- 1957 - חאמיד קארזיי, פרעזידענט פון אפגאניסטאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאסירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ניטל נאכט אין קאטוילישע לענדער (למשל פוילן)