text:
שטורעם ווינט
א האריקעין אדער א שטורעם ווינט אדער הוראַגאַן איז אן עקסטרעמער שטארקער שטורעם וואס קומט פון ווארעמע וואסערן, וואס קען זיין זייער שעדליך און פאטאל, געוואנדען לויט די ראטע פון מייל פער שטונדע און וויפיל רעגן עס ברענגט מיט זיך.
אן אלגעמיינער ווינט איז בערך 30 מ.פ.ש. ווען עס גרייכט צו 70 מ.פ.ש. ווערט עס שוין פארעכנט שעדליך, ווי עס קען חרוב מאכן הייזער און אויסרייסן ביימער, לויט עקספערטן קען אן אלגעמיינער פערזאן זיך נישט קעגן שטעלן א ווינט העכער 100 מ.פ.ש.
די לעצטע ברייט באקאנטער הוראגאן איז געווען הוראגאן קאטרינא, וואס האט געמאכן געפערליכע שאדנס אין די שטאט ניי ארליענס, לואיזיאנא און געבערעגט צו אסאך פאטאליטעטן.
אינהאַלט
דער הוראגאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הוראגאן איז נישט קיין שם הכולל פאר א שטורעם ווינט נאר איז א נאמען פאר א געוויסע סארט שטורעם ווינט וועלכע פאסירט אינעם אטלאנטישן אקעאן. דער הוראגאן איז א טראפישע סייקלאן וואס מיינט אז עס בארירט די טראפישע לענדער (שטעט וועלכע האבן אסאך נאסקייט אין דער לופט) און דרייט זיך ארום און ארום ווי אין א רינג.
אין דער וויסנשאפטלעכער וועלט מעסט מען א הוראגאן לויט איר שנעלקייט. א סייקלאן ווינט וועלכע דרייט זיך שנעלער ווי 39 מייל פער שטונדע ווערט אנגערופן א טראפישע שטורעם ווינט. איינמאל עס דעגרייכט 74 מייל פער שטונדע דעמאלט גייט עס אריין אין די הוראגאן קאטעגאריע. אין קורצע ווערטער איז א הוראגאן א סייקלאן ווינט וועלכע פאסירט אין טראפישע לענדער נעבן דעם אטלאנטיק אקעאן וועלכע געפינען זיך נעבן דעם עקוואטאר.
א הוראגאן דרייט זיך פארקערט ווי דער זייגער (מערב צו מזרח) ווען עס בושעוועט אין די צפון אטלאנטיק לענדער און וועט זיך דרייען ווי דער זייגער (מזרח צו מערב) ווען עס דעגרייכט די דרום אטלאנטיק לענדער. אינעם צענטער פון א הוראגאן ווערט אנטוויקעלט זייער א שוואכע לופט דרוק (פיל נידעריגער ווי נארמאל) און ארום און ארום איז עס זייער מאכטפול צוליב זיין שנעלן ספיד.
זיין סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב הוראגאנען הייבן זיך אן ביים מערב ברעג פון אפריקע ווי זיי זענען מילדער און ווערן באטראכט אלס טארנעידאס (א טארנעידא איז א קליינע ביישפיל פון א הוראגאן). אויפ'ן וועג קיין נארט אמעריקע ווערן זיי שטערקער און מאכן אויסטערלישע גרויסע כוואליעס אינעם אטלאנטיק פון וועלכע אלע שיפן ווערן געווארנט. די טבע פון דעם הוראגאן איז אז ער לויפט נאר צו די ווארימע טראפישע לענדער וואו דאס וואסער אינעם אקעאן איז ארום 80 דעגריס.
וויסנשאפטלער פלאגן זיך נאך היינט קלאר צו פארשטיין וויאזוי א הוראגאן ווערט פארמירט. לויט זייער אינפארמאציע ווערט דאס געגרינדעט דורך אסאך ווארימע נאסקייט וועלכע וועפט אויס פונעם אקעאן און האלטן זיך צוזאמען פון וועלכע עס ווערט גרעסער און גרעסער און הייבט זיך אויך העכער. ווען די אנזאמלונג איז שוין זייער גרויס הייבט זיך אן פארמירן א סייקלאן פון די שטורמישע הייסע נאסקייט און דער לופט דרוק ווערט שטארק און הייבט אויף דעם בינטל און הייבט אן פארן זייער שנעל, ווען אין די גאנצע צייט ציט עס ארויס נאך און נאך ווארימקייט פונעם אקעאן. עס קען געדויערן פון עטליכע מינוט ביז עטליכע טעג ווילאנג א טארנעידא טוישט זיך צו א הוראגאן.
די שטארקייט פון א הוראגאן איז די הויכע און נידעריגע לופט דרוק וועלכע עס פארמאגט. די טבע פון היץ איז אז עס גייט ארויף וועלכע מאכט זייער א שטארקע לופט דרוק אויפן אויבערשטן טייל פונעם הוראגאן וועלכע קען דעגרייכן העכער 30,000 פיס. וויבאלד די היץ גייט ארויף פארלירט די אונטערשטע טייל פונעם הוראגאן זיין לופט דרוק און דאס מאכט דעם הוראגאן זייער שנעל דרייען וואס דאס איז זיין גאנצער מאכט.
א הוראגאן פארמאגט דריי טיילן וועלכע זענען די אויג, דער וואנט ארום די אויג, און די רינג ארום און ארום. ווי פריער ערקלערט דרייען זיך ארום די ווינטן אין א רינג וועלכע פארמירט א מיטעלסטער לאך דאס ווערט אנגערופן די אויג פונעם הוראגאן. די אויג פארלירט איר לופט דרוק און איז נישט שעדליך. די וואנט ארום די אויג איז די שטערקסטע טייל פונעם הוראגאן וועלכע אטאקירט אלעס וואס ער באטרעפט. די דרויסנדיגע טיילן פון דעם רינג וועלכע פארמירן און סופלייען דעם שטורעם זענען נישט אזוי שטארק ווי די רינג אבער איז נאך אלץ גענוג שטארק צו באזייטיגן א מאביל הויז. ווען א הוראגאן דעגרייכט א באוואוינטע געגענט דעמאלט וועלן נאר פארניכטעט ווערן די הייזער וועלכע וועלן זיין ביי די וואנט פון דעם הוראגאן. עס איז אן אפטער בילד וויאזוי א הוראגאן רינגעלט ארום א געוויסע געגענט און עטליכע הייזער אינעם צענטער פון דעם שטורעם ווערן נישט בארירט.
גרויסקייט און באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הוראגאן קען אמאל זיין זייער קליין און קאנצעטרירט און אמאל וועט זיך עס אויסברייטערן זייער שטארק. ווי מער קאנצעטרירט ער איז אלס מער שעדליך איז ער אבער ער וועט עפעקטן א קלענערע צאל שטעט. אויב ער איז גרויס און צעשפרייט וועט ער עפעקטירן מערערע שטעט אבער וועט נישט מאכן אזעלכע חרבנות.
אין סעפטעמבער 1999 איז דער הוראגאן פלאיעד פארברייטערט געווארן צו טויזנטער מייל און האט באטראפן אלע מזרח שטעט פון קאנאדע, די פאראייניגטע שטאטן, און די קאריביען, אבער זיין מאכט איז נישט געווען אזוי שטארק און ער האט נאר אנגעמאכט אסאך פארפלייצונגן וועלכע האבן פארשוועמט גאנצע אינזלען אין די קאריביען.
די וועטער מומחים וועלן געווענליך ווארענען די געגנטן וואו דער שטורעם וועט דעגרייכן מיט פארשידענע מעלדונגען. אויב די וועטער זאגט פאר א טראפישע שטורעם באטראכטונג דעמאלט קען מען זיין גערישט אויף א מילדע שטורעם ביז 36 שטונדן. אזא שטורעם וועט זיך געווענליך דרייען צווישן 39 און 73 מ.פ.ש. אויב גיט דער וועטער מומחה א טראפישע שטורעם ווארענונג איז טייטש אז דער שטורעם קען דעגרייכן ביז 24 שטונדן. דאס זעלבע וועט געמאלדן ווערן מיט א הוראגאן. די ערשטע מעלדונג וועט געווענליך מיינען אז די שטארקייט פון דעם שטורעם איז נאך נישט פארזיכערט און עס קען דעגרייכן ביז 36 שטונדן. די צווייטע מעלדונג וועט שוין ווארענען מער ערנסט וואס וועט מיינען אז דער הוראגאן איז נישט ווייט אוועק און וועט דעגרייכן טיילן פון די שטאט אין די קומענדיגע 24 שטונדן.
חרבנות פון א הוראגאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער הוראגאן ברענגט מיט זיך מיט גרויסע קוואנטום פון רעגן וועלכע ער וועט אראפלייגן אינעם צענטער פונעם שטורעם איבערלאזנדיג פארפלייצונגן וועלכע'ס שאדן קען גרינג זיין מיליאנען דאלארן. די בייזע ווינטן פון דעם הוראגאן קענען ווי גארנישט אויפהייבן אויטאס, אראפרייסן דעכער, און פארניכטן שיינע ים ברעגעס דורך צעבלאזן די גאנצע זאמד און דורך די מאכטפולע כוואליעס וועלכע ער טרייבט. א הוראגאן האט שוין אמאל גערירט א גרויסע קאמערציאלע פליגער וועלכע איז געזעצן אינדרויסן פון זיין הענגער.
דער הוראגאן האט אויך צוויי וועגן וויאזוי ער קען ארומקרייזן. אויב ער פארט דורך זיין רעכטע זייט וועט ער געווענליך זיין מער מאכטפול און זיינע פעטש וועלן בעסער קלינגן. אין 96' איז דער הוראגאן פראן געפארן אויף רעכטס און האט איבערגעלאזט חרבנות אין די ווערט פון ביליאנען דאלארן. פראן האט נישט איבערגעלאזט קיין בוים און אויך נישט קיין עלעקטריק זייל און מיליאנען מענטשן האבן פארלוירן עלעקטריק קראפט.
סטעיט אפישעלס ווארנען געווענליך אלע מענטשן אין די מעגליך באטרעפענדע געגענטער צו פארלאזן זייערע הייזער פאר דעם שטיק צייט ווייל א הוראגאן קען אין א רגע איינווארפן א גאנצע הויז און פארפלייצן אירע ברוכווארג.
אין אמעריקע האט דאס לאנד בייגעוואוינט די מאכטפולע הוראגאן קאטרינא אין 2005. די חרבנות זענען געווען גאר גרויס און די שטאט איז נאך היינט נישט צוריק צו נארמאל.
די נאכפאלגונג פון הוראגאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי פריער דערמאנט קען זיך דער זעלבער הוראגאן דרייען פונקט פארקערט ווען עס גרייכט אן אנדער ארט אין די וועלט. דאס איז צוליב די וועלט'ס פארעם איינדרייאונג וועלכע ווערט אנגערופן קאריאוליס עפעקט. די וועלט'ס פארעם קען גרינג געזען ווערן מיט יעדע סעטעלייט ראדאר און די וועטער מומחים קענען באלד אנצייגן גענוי וואו דער הוראגאן וועט גיין און וועלכע וועג ער וועט זיך דרייען.
די איינציגסטע ארגאניזאציע וועלכע פלעגט שטודירן און באטראכטן הוראגאנען איז געווען די אמעריקאנער עיר פארס באזע אין בילאקסי, מיסיסיפי. דערנאך איז עס איבערגענומען געווארן דורך די דעפארטמענט אוו דעפענס וועלכע האבן אויך גענוצט די עיר פארס פאר זייערע אויספארשונגן. די עיר פארס האט גענוצט מיליטערישע פליגער מיט וועלכע זיי זענען אריינגעפארן העכערן שטורעם און פון דארט גענומען בילדער און באטראכט די באוועגונגן פונעם הוראגאן.
אין 965' איז די ארבעט איבערגענומען געווארן דורך א ציווילע ארגאניזאציע וועלכע רופט זיך די הוראגאן האנטערס. די גרופע נוצט הערקולעס פליגער (א מיליטערישע פליגער וועלכע ווערט גענוצט דורך אסאך לענדער) וועלכע זיי האבן אויסגעשטאט מיט גאר פארגעשריטענע וועטער עקוויפמענט. די ארגאניזאציע באטראכט 5 שטורעמעס פער טאג אינעם אטלאנטיק, אנגעהויבן פון די מיטל-אטלאנטיק ביז האוואי.
לויט ווי די ארגאנזאציע זאגט ווערן געשאפן צענדליגער שטורעמעס אינעם אטלאנטיק יעדן טאג אינעם הוראגאן סעזאן וועלכע בלייבן געווענליך מילד און לאזן נאך איידער עס דעגרייכט די יבשה. די ארגאניזאציע באטראכט יעדע שטורעם און שיקט אירע מעסעדזשעס צו די נאציאנאלע הוראגאן צענטער אין מיאמי, פלארידע, וועלכע צעשפרייטן די אינפארמאציע פאר די לאקאלע נייעס און מידיא.
יעדעס מאל א הוראגאן גרייט זיך צו בארירן די יבשה וועט די נאציאנאלע הוראגאן צענטער ארויסגעבן א ווארענונג מיט גענויע אינפארמאציע וואו און ווען דער הוראגאן וועט אנקומען, וואו שטארק דאס וועט זיין, ווילאנג דאס וועט אנהאלטן, וועלכע געגענטער זאלן די איינוואוינער פארלאזן זייערע הייזער א.א.וו. די מאדערנע וועטער סיסטעם האט שוין געראטעוועט צענדליגער טויזענטער מענטשן פון טויט מיט אירע ווארענונגן. אמאל זענען הוראגאנען געקומען אין איבערראשונג און עס איז געווען נארמאל אז טויזענטער מענטשן זענען אומגעקומען.
די ערגסטע הוראגאן אין אמעריקע'ס היסטאריע איז פארגעקומען אין 900' אין די גאלף שטעט. דער שטורעם איז שפעטער באקאנט געווארן אלס אייסעקס שטורעם צוליב א געלונגענעם וועטער עקספערט מיט'ן נאמען אייסעק וועלכער איז געווען דער איינציגסטער עקספערט וועלכע האט געווארנט און דערנאך געמאסטן און באטראכט דעם הוראגאן. אין יענעם שטורעם איז גאנץ טעקסאס געווארן א סדום און 8,000 מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנ'ס.
הוראגאן נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען בעסער נאכפאלגן די הוראגאנען האבן די וועטער עקספערטן באשלאסן זיי צו נאמינירן. די נעמען ווערן געגעבן דורך די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע. געוויסע לענדער פלעגן אמאל נאמינירן די הוראגאנען לויט דער צייט אין וועלכע עס האט פאסירט. אין 876' איז א הוראגאן אין פארטע ריקא נאמינירט געווארן אלס הוראגאן סעינט פעליעפ וועלכע איז דער נאמען פון א גלח וועלכער איז געשטארבן אדער געבוירן געווארן אינעם זעלבן טאג. אין 928' האט א הוראגאן באטראפן פארטע ריקא אינעם זעלבן טאג אין איז נאמינירט געווארן אלס סעינט פעליעפ דער צווייטער.
ביז די צווייטע וועלט קריג זענען אלע הוראגאן נעמען געווען מענערישע נעמען. אין 950' האט מען געטוישט צו פרויען נעמען און זינט 970' גיט מען ביידע סארט נעמען. די נעמען ווערן היינט געגעבן אין די רייע לויט די עי.בי.סי. די ערשטע הוראגאן אינעם סעזאן באקומט א נאמען וואס הייבט זיך אן מיט אן עי. די צווייטע מיט א בי. א.א.וו.
אלע שטורעמעס באקומען די נעמען פון די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע וועלכע באשליסט זייערע נעמען און האט שוין א ליסטע מיט נעמען פאר שטורעמעס ביז אין 06'. יעדע גיאגראפישע ארט אין די וועלט באקומט אנדערע סארט נעמען אבער אלע גייען אין דעם אויבנדערמאנטן עי.בי.סי. סיסטעם. אין 01' האט דער ערשטער הוראגאן אינעם אטלאנטיק געהייסן עליסאן און דער ערשטער סייקלאן אינעם פאציפיק האט געהייסן אדאלף.
בעפאר א שטורעם גרייט זיך צו קומען צו די יבשה האט די באטרעפענדע לאנד די רעכט צו בעטן פאר א טויש אין דעם נאמען. געווענליך טוט מען דאס ווען מען רעכנט זיך אויף אן אויסטערלישן שטארקן שטורעם וועלכע מען ווייסט אז וועט מאכן גרויסע שאדנס און מיט דעם וויל מען אפטיילן דעם שטורעם פון אנדערע מען זאל נישט אויסמישן ווען עס קומט צו היסטאריע, לעגאלע אקציעס, אינשורענס קלאגעס א.ד.ג.
א שטורעם וועלכע באקומט א ספעציעלן נאמען מעג לעגאל נישט איבערגענוצט ווערן ביז 10 יאר.


c: text/html

text:
שמעיה
שמעיה, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען פון פערטן דור זוגות,[1] פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2] אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – זוגות
שמעיה איז געווען דער נשיא פון די סנהדרין, און אבטליון איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזעהן גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטוהן פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיין, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנהגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן איהם די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפען צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מיזען נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עליהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאהלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אהן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א איד, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', שמעיה אומר, לסמוך, אבטליון אומר, שלא לסמוך, וכו'
- מסכת עדיות פרק א' משנה ג', והעידו משום שמעיה ואבטליון, שלשת לוגין מים שאובין פוסלין את המקוה
- מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', מעשה בכרכמית, שפחה משחררת שהיתה ביורשלים, והשקוה שמעיה ואבטליון וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י', שמעיה ואבטליון קבלו מהם, שמעיה אומר, אהב את המלאכה, ושנא את הרבנות, ואל תתודע לרשות

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
תג נוצער האט געשריבן:כתר ישועה האט געשריבן:שמעלקא טויב האט געשריבן:ספר מקוה ישראל פון הגה"צ ר' אשר שטיינמעץ זצ"ל הי"ד אב"ד בערגסאז יע"א
ובנוסף דברי תורה מחותנו מהוניאד זי"ע וזקינו הגה"ק מנאסיוד זי"ע.
מקוה ישראל איז א לענגערע תשובה בעניני מקואות, ווער ס'איז אביסל באקאנט אין מקואות וועט זייער נתפעל ווערן פון אזא שיינע תשובה.
אויך איז איבערגעדרוקט ספר הדרת קודש, תולדות פון הגה"ק מנאסיוד זי"ע. ובנוסף כתבי קודש פון הרה"ק מנאסיוד, בנו ונכדו, און פון כ"ק גאב"ד ירושלים מהרמ"א זי"ע.
ס'איז הערליך איבערגעדרוקט געווארן דורך די קינדער פון הרה"ח ר' ישראל יהודה ניימאן ע"ה וואס איז געווען א איידעם ביי הגה"צ מבערגסאז זצ"ל.
כתבי קודש עטרת יהושע איז מסתמא נישט קיין נייעס, אבער פון נאסוידער רב איז נייע בריוון ?
בליקנדיג אינעם ספר זע איך אז ס'איז דא דארט איבער 60 בריוון פון נאסוידער רב, און א חלק ניכר דערפון איז מכת"י
דערנאך איז דא א שיינע פאר בריוון פון הוניאדער רב און פון זיין איידעם ר' אשר שטיינמעץ דער מחבר הספר
די בריוון פון גאב"ד ירושלים זענען אלע נייע בריוון וואס זענען נאכנישט געדרוקט אין כתבי עטרת יהושע, במיוחד איז דארט דא א הערליכע מכתב הדרכה פאר א בר מצוה בחור א קרוב משפחה
מי יודע האט געשריבן:מזל טוב, מיר האבן שוין ארבעה מינים
דער פערטער חתם סופר פאר די הייליגע טעג
יענער איז נאר אויף סוכות, ויקרא שמו "מועדי הסופר" דאכט זיך ער האט שוין ארויסגעגעבן אויף איין יו"ט
סיגוט האט געשריבן:דעם חוה"מ געזען אדוערטייזט די נייע חלק שו"ת מגידות להפרמ"ג אויך איבערגעדריקט די ערשטע חלק
יהיה כן האט געשריבן:ס'ליגט נאך בכתב יד גאר א דיק ספר פונם הייליגן פרי מגדים בשם 'אם לבינה' אויף ערכים, הערליכע זאכן געשריבן גאר בקיצור כדרכו,
עס ארבעט דערויף א חשוב'ער יונגערמאן ת"ח מקרית יואל שוין לאנגע יארן, והכסף יענה את הכל כמובן.
יוראפ האט געשריבן:
הדרת מרדכי - בראשית
מאת הגאון ר' מרדכי ווייצל-רוזנבלאט זצוק"ל גאבד"ק אושמינא. ע"י מכון משנת רבי אהרן
יוראפ האט געשריבן:
נובהרדוק – ב"כ
תולדות חייו של מרן אדמו"ר רבי יוסף יוזל הורביץ זצוק"ל ה'סבא' מנובהרדוק ומפעליו ברחבי רוסיה
סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
מיללער האט געשריבן:סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
וואס איז אלס נכלל אין גלילות דאבשאנא?
שטרוי פארקויפט מען פאר פערדן
והוא פלאי האט געשריבן:ווי איז דאבשאנא,
וויאזוי ספעלט מען עס אויף גויאיש
קיקיון האט געשריבן:והוא פלאי האט געשריבן:ווי איז דאבשאנא,
וויאזוי ספעלט מען עס אויף גויאיש
איך מיין ניט ווייט פון Nincsilyenhely
__
אדער פריוו דאס
סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
והוא פלאי האט געשריבן:איך מיין אז מען דארף אפטיילען דאס פון ספרים אפטיילונג, און אריינלייגען און על הצדיקים ועל החסידים
בית דאבשינא
צוריק צו ועל פליטת בית סופריהם
באנוצערס וואס זענען איצט אין די פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער. און איין גאסט


text:
ניו יארק (שטאט)
די שטאָט ניו-יאָרק (ענגליש: New York City) איז די די סאַמע באוואוינסטע שטאָט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זי געפינט זיך אין שטאַט ניו-יארק און האט א באפעלקרונג פון 8.1 מיליאן. איר גרויסקייט און שטח איז 321 קוואדראט מייל זייענדיג דעריבער די מערסטע געדיכט באוואוינטע שטאט אין צפון אמעריקע.
עס אנטהאלט די פינף באראס מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס, סטעטן איילענד, און קווינס.
נישט אריינגערעכענט דער ריזן שטח פון גאנץ אפסטעיט און לאנג איילענד, וואס דאס הייסט די סאבארב'ס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הוראגאן סענדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 29סטן און 30סטן אקטאבער 2012, האט הוראגאן סענדי חרב געמאכט א ברייטן שטח פון אונטער מאנהאטן, מיט שטארקע פארפלייצונגען און הויכע ווינטן, אז א סך איינוואוינער זענען געבליבן און קראפט און בענזין און די טראנספארט סיסטעם האט אויפגעהערט צו ארבעטן. צוליב דעם שטורעם און זיין אימפאקט האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע דיסקוסיע וועגן בויען ים ווענט און אנדערע באריערן ביים בארטן צו פארמיידן נאך אזא פארפלייצונג אין דער צוקונפט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2012 האט דער ניו יארק צענזוס ביורא געשאצט איר באפעלקערונג ביי 8,336,697. לויט די באראס איז דאס:
- ברוקלין: 2,556,598
- קווינס: 2,293,007
- מאנהעטן: 1,634,795
- דער בראנקס: 1,391,903
- סטאטן איילנד: 487,407
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע יאר לויפן א סך מענטשן אין דעם ניו יארק מאראטאן, איינער פון די פאפולערסטער מאראטאנען אין דער וועלט., וואס אין 2006 האבן 37,866 מענטשן געענדיגט.
360° פאנאראמע פון ניו יארק סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידיש-שפראך בלעטער אויפן ניו יארק סיטי וועבזייטל:


text:
שמואל דוד לוצאטו
שמואל דוד לוצאַטא איז געווען אן איטאליענער אידישער חכם, דיכטער, און א מיטגלידער אין די "וויסנשאפט דעס אידנטומס" באוועגונג. ער איז אויך באוואוסט מיט זיינע ראשי תיבות שד"ל.
שד"ל איז געבוירן אין טריעסטע (היינט איטאליע), ראש חודש אלול תק"ס, און איז נפטר געווארן אין פאדווא, איטאליע יום כיפור תרכ"ו.
צוזאמען מיט נחמן קראכמאל (רנ"ק), שלמה יהודה ליב הכהן ראפאפארט (שי"ר) און יום טוב ליפמאן צונץ איז שד"ל געווען פון די ערשטע מיטגלידער און די חכמת ישראל באוועגונג, וואס האט עוסק געווען אין דער וויסענשאפטליכער/אקאדעמישער שטודיע פון אידישקייט.
שד"ל האט עוסק געווען אין היבש אפאר פראיעקטען במשך זיין לעבן. ער איז די מערסטע באוויסט פאר זיין פירוש אויף חמשה חומשי תורה, וואס ער האט ארויסגעגעבן צוזאמען מיט אן איבערזעצונג פון די תורה אויף איטאליעניש. אזוי אויך האט ער מחבר געווען פירושים אויף אנדערע ספרים פון די כתבי הקודש, ספרים אויף די גראמאטיק פון העברעאיש און אראמיש, אן איבערזעצונג פון דעם סידור אויף איטאליעניש, שטודיעס אין די היסטאריע פון די אידן, ווי אויך ביבליאגראפישע און ביאגראפישע ביכער.
שד"ל איז געווען א ראציאנאליסט, אבער ער איז געווען אנטקעגן דער פילאסאפיע פונעם רמב"ם און אבן עזרא, און האט ליבערשט אויסגעוועלט דעם מהלך פון רבי יהודה הלוי.
שד"ל האט נישט איבערגעלאזט קיין ערנסטע אנהענגערס פון זיין מהלך. ביי די משכילים איז ער פאררעכענט געוארן אלץ צו קאנסערוואטיוו, און ביי די פרומע אז ער פאררעכנט געווארן אלץ צו משכיל'יש. אבער און זיין שטעלע אלץ ראש בית מדרש לרבנים און פאדאווא, האט איבערגעלאזט א שטארקע רושם ביי די איטאליענישער אידן.
לעבן און שאפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמואל דוד לוצאטו איז געבוירן געווארן אין טריעסטע, באיטאליע, אום א' אלול ה'תק"ס (22 אין אויגוסט 1800), צו זיינע עלטערן חזקיה און רבקה מלכה, פון די באקאנטע איטאליענישע משפחה "לוצאטו". זיין טאטע חזקיה איז געווען א האלץ שניצער, און האט זיך פארנומען מיט מעכאניק. לויט שד"ל, האט זיין טאטע אפילו געהאט אויסגעארבייט ט פלאן פאר א דאמף מאטאר אבער ער האט נישט געהאט די געלט איר צו ברענגען לידי מעשה. חזקיה איז אויך געווען א תלמיד חכם און א יודע ספר, ער האט אסאך עוסק געווען אין קבלה און האט אויך פרובירט שרייבן ספרים, אבער ער איז דורכגעפאלן אין דעם.
די צוויי עלטערע ברידער פון שד"ל זענען אוועק אין זייער יוגנט, דערפאר האט חזקיה געשיקט שד"ל לערנען אין א תלמוד תורה שוין ביי די דריי ווייל ער האט מורא געהאט אז ער וועט נישט עספיען מקיים צו זיין מיט אים די מצווה פון לערנען מיט אים תורה. ביי די אכט יאר האט שוין שד"ל אנגעהויבן שרייבן פאעזיע און העברעאיש און אין איטאליעניש, און שוין דאן האט ער אנגעהויבן טראכטן אז מען דארף שרייבן א נייע פירוש אויף מקרא. ביז די דרייצען האט שד"ל ווייטער אנגעהאלטן מיט זיינע שטודיעס אינעם אידישען שולע, אבער דאן האט ער איר געמוזט פארלאזן צוליב א שווערע קרענק וואס האט אים דאן באטראפן.
דער נאמען לוצאטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמואל דוד האט געטענה'ט אז דער נאמען לוצאטא קומט פון א דייטשער ייד וואס האט געשטאמט פון לוזשיץ.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערק פון שד"ל אויפן אינטערנעט:
- דער פולער טעקסט פון שד"ל על התורה
- דריי יסודות צו מפרש זיין מקרא
- ימי אדם אשר חי א שיר פון שד"ל אויפן וועבזייטל "דעת"
מאמרים און ארטיקלען אין העברעאיש
- "על שד"ל... שיחה עם פרופ' שמואל ורגון", און: ד"ר לאה מזור, על מקרא הוראה וחינוך
- שד"ל - שמואל דויד לוצאטו אויפן זייטל "לקסיקון לתרבות ישראל".
- שד"ל באתר מקרא-נט
- שד"ל - ביוגרפיה מאת אפרים חמיאל באתר שלו


text:
עלן טיורינג
עלן מאטהיסן טיורינג (ענגליש: Alan Mathison Turing; 23סטן יוני 1912 – 7טן יוני 1954) איז געווען א בריטישער מאטעמאטיקער, וואס איז געווען איינער פון די גרינדער פון קאמפיוטער וויסנשאפט. ער האט ראפינירט די דעפיניציע פון און אלגאריטם און ער האט דערפינדן דעם באגריף פון א טיורינג מאשין.
טיורינג האט געהאט א שטארקן אינטערעס אין קינסטלעכער אינטעליגענץ.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האט טיורינג געארבעט אין בלעטשלי פארק צו לייזן די קאדן וואס די דייטשן האבן געניצט צו האלטן קאמוניקאציע מיט זייער מיליטער.


text:
געבורט
געבורט איז דער פראצעס וויאזוי א מענטש אדער סיי וואסארא אנדערע בעל חי קומט אריין אין די וועלט אלס בעיבי ארויס פון די מוטער'ס רחם דורך די וועזשיינע וואס געשענט א נס און ברייטערט זיך אויס אומ-נאטורליך פארן קאפ און פלייצעס פון בעיבי דורך צו גיין.
דאס קומט נאך 9 חדשים שוואנגערן אדער 40 וואכן נאך לעצטן ווסת.
דאס ניין חדשים שוואנגערן איז נאר דער פרעצעס פון א מענטש, א בעל חי האט אנדערע חדשים און אנדערע צייטן וואס זי שוואנגערט, די גמרא אין מסכת בכורות זאגט אז א שלאנג שוואנגערט זיבן יאהר.
דאס הייבט זיך אן נאך קאנטרעקשאנס וואס דאס הייסט לעיבער און מען דארף אריין לויפן אין שפיטאל.
ווען דאס קינד איז אין רחם אטעמט עס דארך דעם פלאסאנטע דער רגע וואס דאס קומט ארויס לאוויר העולם אטעמט דאס פון די נאז און מויל און מען דארף אפשניידן דעם פלאסענטע.


text:
מאזיר
מאזיר (בעלארוסיש: Maзы́p, [maˈzɨr]; פויליש: Mozyrz; רוסיש: Móзыpb, [ˈmozɨrʲ]) איז א שטאט אין האמעל פראווינץ פון בעלארוס אויפן פריפעט בערך 210 ק"מ מזרח פון פינסק, 77 ק"מ מערב פון האמעל און 100 ק"מ צפון-מערב פון טשערנאבל. די באפעלקערונג איז 112,500 (2009). מאזיר איז א צענטער פון נאפט ראפינירן, בויען מאשינען און עסן פראצעסירן אין בעלארוס. ער האט איינע פון די גרעסטע נאפט ראפינעריעס אין בעלארוס, וואס פאמפעט 18 מיליאן מעטרישע טאנען א יאר.
דער רעכטער ברעג פונעם פריפעט טייך איז אסאך העכער ווי דער לינקער ברעג (ביז 80 מעטער).
מאזיר האט אמאל געהאט א גרויסע באפעלקערונג פון יידן. אין דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די נאצי דערמארדעט אסאך יידן אין מאזיר. די היינטיגע שטאט האט עטלעכע אנדענקען צו דער טביחה.
ביי די לעצטע 15 יאר אונטער די קאמוניסטן, פון תשל"ה ביז תש"ן, האבן די מערהייט פון די געבליבענע יידן עמיגרירט, קיין ישראל און אמעריקע.
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באקאנטע איינוואוינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי חיים יצחק טווערסקי, לאיעווער רבי (טשערנאבל)
- רבי משולם זוסיא טווערסקי, טשערנאבלער רבי אין בני ברק
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סאטעליט בילד פון מאזיר (פון גוגל מאפעס). מען זעט גאנץ קלאר די שפאלטטאלן.
- CaйT ropaдa Maзыp (אויף רוסיש)
- Cities of Belarus:Mozyr


text:
שאפינג מאלל
אן איינקויף צענטער (שאפינג מאלל אדער שאפינג צענטער) איז א געביידע אדער עטליכע געביידעס וועלכע פארמאגן צענדליגער ריטעיל געשעפטן און זענען פארבינדן איינע מיט די אנדערע דורך ספעציעלע שפאציר-וועגן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער געדאנק פון צוזאמענברענגן עטליכע געשעפטן אין איין געביידע גייט צוריק טויזענטער יארן און איז א טייל פון ריטעיל סיסטעם איבער די גאנצע וועלט. אין איסטאנבול, טערקיי, איז פאראן א 500 יעריגע שאפינג צענטער וועלכע אנטהאלט 58 סטריט בלאקן וועלכע זענען פארבינדן אינאיינעם און איבערגעדעקט און עס זענען דארט פאראן איבער 4,000 געשעפטן.
שאפינג מאלל סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי סארט שאפינג מאללס: אינערליכע און אויסערליכע. אן אינערליכע שאפינג מאלל איז געווענליך איין אדער עטליכע געביידעס באהאפטן אין וועלכע עס איז פאראן א הויפט זאל וואס ווערט גענוצט דורך די איינקויפער צו שפאצירן און באטראכטן די געשעפטן.
אויסערליכע שאפינג צענטערן איז א ספעציעלע שטח וואו צענדליגער ריטעיל געשעפטן בויען זיך אויף אייגענע געביידעס אדער עטליכע אינאיינעם און די געביידעס זענען אויסגעשטעלט אין א פארעם מיט פארקינג ארום אדער אין צענטער.
רוב גרויסע שטעט פארמאגן ביידע סארט שאפינג מאללס אבער מען וועט געווענליך טרעפן מער אינערליכע שאפינג מאללס אין שטעט ווי עס איז פאראן א קאלטע ווינטער.
אין אמעריקע רופט מען געווענליך אן אויסערליכע שאפינג ארט אלס א שאפינג צענטער און א אינערליכע שאפינט ארט אלס א שאפינג מאלל. איבער די וועלט איז אבער נישט פאראן קיין צווישנשייד און דאס ווערט גערופן אנדערש אין אנדערע ראיאנען.


text:
טויזנט און איין נעכט
טויזנט און איין נעכט (אראביש: كتاب ألف ليلة وليلة קיטאב אַלף לילה וַלילה) איז א ציקל פון מעשיות פון אראביע און פערסיע. די מעשיות זענען אין דריי שיכטן.
- דער העכסטער שיכט איז די מעשה פון דער מלכה שעהעראזאדע וואס האט געדארפט אנהייבן יעדע נאכט א נייע מעשה פאר איר מאן, דער סולטאן, אבער זי האט נישט געענדיקט די מעשה כדי ער זאל דארפן לאזן זי לעבן.
- דער צווייטע שיכט איז די מעשיות אליין
- דער דריטער שיכט איז עטלעכע מעשיות וואס האבן א נאראטאר וואס דערציילט די מעשה.
צוויישן די מענטשן וואס ווערן דערמאנט אין די מעשיות זענען די היסטארישע פיגורן הארון אל-ראשיד (דער אבאסישער כאליף), זיין גרויס-וויזיער, דזשאפאר אל-בארמאקי, און דער בארימטער דיכטער אבו נואס,
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנדערע האלטן אז עטלעכע צוואנציק פון די מעשיות שטאמען פון יידישע מקורות.
וועב-פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טויזנד אונד אייני נאכט (אויף אלט-יידיש), לעמבערג, ה'תק"ס.
- טויזינד און איין נאכט (אויף אלט-יידיש), פפד"מ, ה'תקס"ג.
- טויזענד אונ איינ נאכט: שעכעראזאדע'ס מעשה'לעך


text:
קאר סיט
קאר סיט (טייטש: אויטאָ-זיץ) איז א טערמין וועלכע מען נוצט צו רופן א זיכערהייט אויטא זיץ פאר קינדער. די סארט זיצן זענען דעזיינט איינצובינדן קליינע קינדער צו וועלכע די סיט בעלט איז צו הויך. אין מאדעריניזירטע לענדער איז דאס געזעץ פאר יעדע קינד (אין רוב לענדער ביז 6 יאר)און מען באקומט הארבע געלט שטראפן (טיקעט) אויב מען פארלעצט דאס.
אינהאַלט
פארוואס דארף א קינד א ספעציעלע זיץ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אן אויטא קראכט צוזאם מיט אן אנדער'ן אביעקט – א בוים, א וואנט, אן עלעקטריק זייל, אדער אן אנדערער אויטא – ווערט עס פלוצלינג אפגעשטעלט דורך די אימפאקט פונעם קראך. יעדע זאך וואס וועט זיך געפינען אינעם אויטא וועט פליען מיט א שטארקע קראפט, אריינגערעכנט אלע פאסאזשירן. אין פיזיקס ווערט דאס אנגערופן אינערטיע – די כוח וואס שטעלט אפ די זאך וועלכע איז אין בארירונג.
יעדעס מאל וואס איר פארט אין אן אויטא זענט איר און דער אויטא אויפ'ן זעלבן ספיד בארירונג. צום ביישפיל, אויב דער אויטא פארט אויף 50 מייל פער שטונדע דעמאלט פארט אויך אייער קערפער 50 מייל פער שטונדע. נאר וויבאלד ביידע פארן די זעלבע שנעל שפירט מען דאס נישט אין רעאליטעט. דאס איז אויך א שטארקע סיבה פארוואס א וועג שוואכט אפ א מענטשנ'ס קערפער. כאטש דער מענטש שפירט דאס נישט טוט אבער זיין קערפער זיך רירן זייער שנעל און ווערט אפגעשוואכט צוליב איר פיזיקאלן טויש.
די סעקונדע אן אויטא קראכט אריין אין אן אביעקט ארבעטן דעם אויטא און דעם מענטשנ'ס אינערטיע אינגאנצן אפגעטיילט. דער קראפט פון דעם אביעקט וועט ברענגן דעם אויטא צו א פלוצלינגן אפשטעל אבער דער ספיד פונעם פאסאזשיר אינעווייניג וועט בלייבן דאס זעלבע ווי א סעקונדע בעפאר און ער וועט אריישמעטערן אינעם פאדערשטן טייל פון קאר מיט א שטארקע קראפט וועלכע וועט אים שעדיגן, געוואנדן לויט'ן ספיד וועלכע דער אויטא איז געפארן.
אויסער דער קלאפ וואס דער פאסאזשיר וועט כאפן און וועט עם מעגליך אויך פארוואונדן, וועלן טיילמאל אויך צוקלאפט ווערן די אינערליכע טיילן אינעם קערפער ווייל יעדע ארגאן באזונדער וועט פונעם אפשטעל אריינקלאפן אין אן אנדערן ארגאן און דער פאסאזשירן קען ערנסט געשעדיגט ווערן (ח"ו). אין רוב עקסידענט טויט פעלער אין וועלכע די פאסאזשירן זענען נישט געווען צוגעבינדן, זענען זיי געשטארבן פונעם אינערליכן קלאפ וועלכע האט איבערגעריסן א וויכטיגן ארגאן ווי די חוט השדרה (ר"ל). ווען דער פאסאזשיר איז צוגעבינדן פארמינערט ער די אויבנדערמאנטע מעגליכקייטן מיט איבער 50 פראצענט.
אין רוב עקסידענטן וועלן די איבערלעבער געשיקט ווערן אין שפיטאל פאר אונטערזיכונג ווייל אפילו אויב אלעס קוקט אויס נארמאל קען אמאל זיין אז צוויי אינערליכע ארגאנען האבן זיך צוזאמענגעקלאפט איינע מיט די אנדערע אדער מיט די ביינער און קען ברענגן אן אינערליכע בלוט פארגיסונג אדער אנדערע ערנסטע פראבלעמען. אפילו די וואס קומען ארויס אומגעשעדיגט פון אן עקסידנעט זענען געווענליך צומישט און האבן שטארקע קאפ-וויי. דאס איז ווייל אויך דער מוח איז געווען קאנצעטרירט אויף די שנעלע ספיד און ווען דער פלוצלינגער אפשטעל איז געקומען האט עס באקומען א פיזיקאלע אויפשאקלונג וועלכע קען אמאל זיין א געפאר.
וויאזוי אימער, זענען זיץ פאסיקעס געמאכט געווארן נאר פאר ערוואקסענע מענטשן ווייל די פאסיקעס זענען דעזיינט צו גיין אריבער די בויך פון די אקסלן אראפ אריבער די אנדערע זייט וועלכע באוואכן די ריב ביינער און די בעקן (פעלוויס) פארשטייט זיך אז די זיץ פאסיקעס מוזן זיין ארומגעבינדן לויט די פריערדיגע אנווייזונגן. אויב רוקט מען דאס אוועק פון די אקסלן ווערן די שאנסן פאר איבערלעבעניש קלענער מיט דעם וואס די אקסלן און די ריב ביינער ווערן אויסגעשטעלט צו אן אימפאקט. א קינד איז קלענער אין סייז און עס איז פארשטענדליך אז די זיץ פאסיקעס וועלן נישט טאן די דזשאב. עס וועט פשוט נישט גוט אנהאלטן דאס קינד און דאס גאנצע איינבינדן וועט גארנישט ווערט זיין.
עס זענען פאראן דריי ערליי קינדער אויטא זיצן וועלכע מיר וועלן באטראכטן יעדע איינע. זיי זענען: 1) די מאדעלן וועלכע זענען אויסגעדרייעט פארקערט מיט'ן קינד'ס פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא. 2) די וואס זעען די פארנט פון דעם אויטא. און 3) א בוסטער זיץ.
פארקערט געשטעלטע קאר סיטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאר סיטס וועלכע קומען צו לייגן מיט'ן פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא זענען געאייגענט פאר ניי געבוירן קינדער ביז 22 פונט וועלכע איז בערך ביז 12 מאנאטן.
דאס געזעץ ערלויבט צו לייגן אזא סארט קאר סיט אינעם פאדערשטן פאסאזשיר זיץ אויב עס פעלט זיך אויס. אבער אין נארמאלע אומשטענדן איז אלץ זיכערער אינעם אונטערשטן זיץ ווייל די עירבעג איז גענוג שטארק צו ווארפן די גאנצע קאר סיט וועלכע וועט שטארק אויפשאקלן דאס קינד דערין (איר ווייסט אוודאי אז א ניי געבוירן קינד קען שטארבן פון א שטארקע אויפשאקלונג לוליב זייער שוואכע מוח מוסקעלען).
דער פראבלעם מיט'ן עירבעג איז אויך א פראבלעם מיט ערוואקסענע ווייל כאטש עס קען ראטעוון לעבנ'ס קען עס אויך אמאל שעדיגן א פאסאזשיר מער ווי יענער וואלט געשעדיגט געווארן אן דעם. דערפאר איז פאראן א ווארענונג פון די נאציאנאלע הייעוועי טראפיק סעפטי אדמיניסטראציע אז קינדער אונטער 12 יאר אלט זאלן שטענדיג זיצן אינעם אונטערשטן זיץ.
שטודיעס האבן געוויזן אז די סארט קאר סיטס זענען דאס מערסטע פארזיכערט פאר קינדער און עס איז כדאי צו נוצן ביז ווילאנג דאס קינד גייט נאך אריין דערין באקוועמערהייט. איינאמל דאס קינד וואקסט אויס א קאר סיט איז די גאנצע קאר סיט מער נישט ווערט ווייל עס פארזיכערט מער נישט דעם קערפער לויט די אויסגערעכנטע איינבינדונגן.
עס זענען פאראן אסאך ערליי קאר סיטס פון פארשידענע פירמעס און יעדע האט אן אנדער וועג פון צובינדן. דער כלל איז אז ווי מער פאסיקס עס פארמאגט אלץ מער פארזיכערט איז עס פאר גאנץ קליינע קינדער וועלכע קענען זיך נאך נישט אליינס קאנטראלירן.
גלייך געשטעלטע קאר סיטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דאס קינד וואקסט אויס די פארקערט געשטעלטע קאר סיט איז צייט צו גיין דעם צווייטן טריט וועלכע איז די גלייך געשטעלטע קאר סיט.
די גלייך געשטעלטע קאר סיטס זענען ספעציעל געמאכט מיט א העכערע זיץ ווי דער אויטא זיץ ווייל דאס קינד דערין פארטייט שוין אן עסק און וועט הנאה האבן צו זען פון די פענסטער. אויך דא זענען פאראן אלע ערליי מאדעלן און מען דארף אליינס באשליסן וועלכע איז דאס בעסטע פאר'ן קינד.
א וויכטיגע זאך וועלכע טייל מענטשן לייגן נישט אין אכט איז די אנקער אייזן וועלכע ליגט אונטער יעדע גלייך געשטעלטע קאר סיט און דארף אריינגהוקט ווערן אין די ספעציעלע אנקער אייזענס וועלכע קומען היינט מיט יעדן אויטא. אויב די קאר סיט איז גוט איינגעבינדן און דאס זעלבע מיט'ן קינד דערינען, האט דאס קינד די בעסטע שאנס פון אלע פאסאזשירן. מען הערט אסאך פון עקסידענטן אין וועלכע אלע פאסאזשירן זענען אומגעקומען אדער געשעדיגט געווארן אויסער דאס קינד אינעם קאר סיט.
עס איז פאראן קאר סיטס וועלכע זענען געמאכט פון געבורטס אן ביז 3 יאר. די סארט קאר סיטס ווערן אנגערופן קאנוואורטיבעל ווייל עס קען איינגעבינדן ווערן ביידע וועגן. אויב מען קויפט די סארט קאר סיט מוז מען נאכגיין די אינסטרוקציעס זייער פונקטליך זיכער צו מאכן אז מען נוצט עס אויפ'ן ריכטיגן וועג.
בוסטער זיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוטער סימן צו וויסן ווען עס איז צייט צו טוישן צו א בוסטער סיט איז ווען דאס קאפ פון דאס קינד איז העכער ווי דער אנלענער פון די קאר סיט. דאס איז געווענליך צווישן 4 און 6 יאר.
ווי אויבנדערמאנט זענען די זיץ פאסיקעס ספעציעל דעזיינט צו געבן מאקסומאלע וואכונג אויף די וויכטיגסטע טיילן פון קערפער וועלכע זענען אויסגעשטעלט געשעדיגט צו ווערן אין פאל פון אן עקסידענט. א בוסטער זיץ פארמאגט נישט קיין אייגענע פאסיקעס און מען ברויך נוצן דעם אויטא'ס זיץ פאסיקעס. וויבאלד דער בוסטער זיץ הייבט אונטער דאס קינד גרייכן די פאסיקעס אויף די ריכטיגע קערפער טיילן גענוי ווי ביי אן ערוואקסענער מענטש.
עס זענען פאראן בוסטער זיצן וועלכע האבן אויך אנלענער און פאראן וועלכע האבן נאר א זיץ. עס איז נישט קיין נפקא מינא וועלכע מען נוצט (די בוסטער זיצן מיט די אנלענער זענען געווענליך באקוועמער פאר'ן קינד) אבער מען דאף זיכער מאכן אז ווען דאס קינד איז איינגעבינדן גייט די זיץ פאסיק אנגעהויבן פון די אקסלן און נישט פון די האלז און דאס זעלבע דארף מען זיכער מאכן אז עס ענדיגט זיך ביי די בעקן און נישט אויפ'ן בויך.
רוב מענטשן הייבן אן מיט בוסטער זיצן וועלכע קומען אויך מיט אן אנלענער און טוישן עס שפעטער ווען דאס קינד איז שוין עכט גרויס און וויל שוין נישט שפירן אז ער אדער זי איז איינגעשפארט. מען קען שוין היינט באקומען בוסטער זיצן וועלכע מען קען שפעטער אראפנעמען די אנלענער ווען די קינדער ווערן גרעסער.
איינמאל דאס קינד איז שוין גענוג גרויס אז ווען ער אדער זי זיצט אויפ'ן אויטא זיץ גייען די פאסיקעס אויף די ריכטיגע ערטער וואו אויבנדערמאנט, איז צייט אינגאנצן אוועקצונעמען די בוסטער זיץ. אן אנגענומענער סימן דערצו איז ווען דאס קינד'ס קניען בייגן זיך שוין איין ביים זיץ עק ווי דער ערוואקסענער מענטש.
דאס געזעץ זאגט נישט קיין ספעציפישע יאר גאנג ווען מען דארף שוין נישט קיין בוסטער סיט, נאר צייגט אן אז די ריכטיגע צייט דערצו איז ווען דאס קינד איז שוין 4 פיס מיט 9 אינטשעס הויך. רוב קינדער גרייכן די הויך ביי 8 יאר, אבער טייל קינדער וועלן דאס ערשט גרייכן ביי 10 אדער 11 יאר. אין אזא פאל איז מער זיכער צו נוצן א בוסטער זיץ.
דער סך הכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1) נוצט די פארקערט געשטעלטע קאר סיט פאר קינדער ביז 20 פונט. טייל פון די סארט מאדעלן גייען ביז 30 אדער 35 פונט פאר קינדער וואס וועגן מער ווי נארמאל.
2) מאכט זיכער אז די קאר סיט פארמאגט א 5 פונקט פאסיק סיסטעם: צוויי פון אויבן וועלכע קומען אראפ פון ביידע זייטן, צוויי פון ביידע זייטן אינדערמיטן, און איינס פון אונטן ארויף וועלכע האלט צוזאמען אלע אינאיינעם. מיט אזא קאר סיט ווייסט איר אז איר גיט די מאקסומאלע זיכערהייט פאר אייער קינד.
3) דאס בעסטע צו אנלענען א קליין קינד איז 45 דעגריס. מער אדער ווייניגער פון דעם איז נישט רעקאמענדירט לויט דאקטוירים.
4) אויב איר נוצט א קאר סיט וועלכע קען אראפגענומען ווערן אלס אן אינפאנט סיט מאכט זיכער אז ווען מען שטעלט עס אריין אין אויטא איז עס גוט אריינגעקליקט. מאכט אויך זיכער אז די הענטל איז אראפגעלייגט צו פארמיידן א נאנטע אביעקט פארנט פונעם קינד'ס קערפער.
5) ווי מער ספאנדזש אלס באקוועמער און זיכערער איז עס פאר'ן קינד.
6) אויב איר נוצט א קאנווערטיבעל קאר סיט מאכט זיכער אויסצופאלגן אלע אנווייזונגן. געדענקט עס איז פאר די זיכערהייט פון אייער קינד!
7) לייגט נישט אוועק די קאר סיט אזוי לאנג עס פעלט זיך אויס פאר'ן קינד לויט די אויבנדערמאנטע אנווייזונגן, אפילו דאס קינד פארפירט אדער ווייל עס נעמט אויף צופיל פלאץ. יעדעס מאל איר זעצט זיך אריין אין קאר מיט די פאמיליע מאכט זיכער אז יעדער איז צוגעבינדן דורך שלעפן די זיץ פאסיקעס צו זען אויב עס איז גענוג שטייף.


text:
דרום וויעטנאם
דרום וויעטנאַם, אפיציעל די רעפובליק פון וויעטנאַם (וויעטנאמעזיש: Việt Nam Cộng Hòa, וויעטנאַם רעפובליקאנער) איז געווען א מדינה וואס האט געהערשט דרום וויעטנאם ביז 1975.
אין 1949 איז די מדינה געווארן אנערקענט אינטערנאציאנאל מיטן נאמען "שטאַט פון וויעטנאם" (1949-55), און שפעטער ווי די "רעפובליק פון וויעטנאם" (1955-75). די הויפּטשטאָט פון דרום וויעטנאַם איז געווען סייגאן.
אין 1954 האט דער גענף קאנפערענץ צעטיילט וויעטנאם אויף קאמוניסטישע און נישט-קאמוניסטישע טיילן; פון דעמאלסט אן פלעג מען רופן דאס לאנד "דרום וויעטנאם".


text:
ארגאניש עסן
ארגאניש עסן זענען א רייע עסנווארג (נאטורלעכע געוואוקסן און פלייש, מילך, און אייער פון בהמות, חיות, און עופות) וועלכע זענען פראדוצירט לויט א געוויסע סטאנדארט און פארמאגט נישט קיין פעסטיסיידס אדער כעמישע מיסט. ביי פלייש אדער אייער מיינט דאס אז די באשעפענישן זענען געהאדעוועט געווארן מער נאטורליך און נישט געגעבן געווארן אנטיביאטיק.
ארגאניש עסן איז ארגינעל געוועזן פראדוקטן פון לאקאלע פארמער וועלכע האבן נישט נאכגעפאלגט די מאדערנע מעטאדן פון פלאנצן און האדעווען וועלכע העלפן פראדוצירן מער אין די זעלבע צייט. זינט די וועלט איז פיל געווארן מיט נאשערייען און אנדערע נישט געזונטע עסנווארג, האט זיך אנטוויקעלט א גרויסע מארקעט פאר ארגאנישע פראדוקטן.
די מענטשן וועלכע עסן ארגאנישע פראדוקטן זענען איינגערעדט אז אלע אנדערע פרוכט, גרינצייג, פלייש, און אייער זענען נישט געזונט פאר דעם קערפער און מאכט שאדן די קישקעס.
וואס איז ארגאניש עסן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זאך וואס מען דארף פארשטיין וועגן ארגאניש עסן איז אז נאטורליך מיינט נישט ארגאניש און די צוויי זאכן האט גארנישט צעטאן איינע פון די אנדערע. גאר אסאך פון די פראדוקטן וועלכע מיר עסן זענען געמאכט פון נאטורליכע אינהאלטן אבער זיי זענען אויסגעארבעט מיט פערזערוואטיווס. ארגאניש עסן קענען זיין נאטורליך אבער נאטורליכע עסן מיינט נישט אז עס איז ארגאניש. עסן וואס גייט אריין אין כלל פון ארגאניש מעג נישט זיין פראדוצירט מיט פערטילייזערס,אנטיביאטיקס, אדער גענעטישע ענדזשינירונג וועלכע איז באקאנט אלס ביאטעכנאלאגיע.
די דעפארטמענט אוו ארגיקולטור פארמאגט א נאציאנאלן ארגאנישן סטאנדארט באורד וועלכע שטעלט די סטאנדארטן פאר ארגאניש עסן און אלע פירמעס וואס ווילן פארקויפן ארגאניש עסן מוזן זיך האלטן צו די סטאנדארטן. עס זענען פאראן קליינע פארמער וועלכע פארקויפן פריוואט פאר מענטשן וועלכע פאלגן נישט די סטאנדארטן אבער לעגאל אויב פארקויפט מען אין די ווערט פון איבער $5,000 דארף מען איינהאלטן די סטאנדארטן. די קאנטראל איבער די ארגאנישע סוחרים איז זייער שטרענג און זיי מוזן שרייבן באריכטן און דאס שיקן צו די ארגיקולטור דעפארטמענט וואו דאס ווערט איבערגעקוקט. זיי באקומען איספעקטארס זייער אפט און מען פארגלייכט זייערע תבואות איינע צו די אנדערע.
ארגאניש עסן עסן הייבט זיך אן ביים פארמען. היינטיגע פארמער נוצן פערטילייזערס און כעמיקאלן צו מאכן די ערד ארויסגעבן ווי מער פירות. בעפאר די צווייטע וועלט קריג איז נישט געווען אזא זאך און אלע פארמינג זענען געווען ארגאניש. די טעכנאלאגיעס פון די כעמיקאלן זענען ערפינדן געווארן דורכאויס די קריג און שפעטער האט מען דאס אנגעהויבן פרובירן פאר פארמינג. טייל פון די כעמיקאלן זענען ערשט גענוצט געווארן צו מאכן מוניציע און נערוו גאזן און שפעטער האט מען אויסגעטראפן אז די כעמיקאלן קענען העלפן אוועקנעמען אינסעקטן און ריינער מאכן די פעלדער וועלכע פארשנעלערט דאס וואקסן.
די פארמער וועלכע וואקסן ארגאניש נוצן נישט די אלע זאכן אבער וויבאלד אויף דעם וועג קען מען נישט פראדוצירן אזויפיל אויף איינמאל איז עס טייערער צו פראדוצירן און עס פארקויפט זיך פיל טייערער אין די געשעפטן (א היכי תמצה: די אויסגעארבעטע עסן קאסט ביליגער און די נישט אויסגעארבעטע עסן קאסט טייערער...). זינט דער פארלאנג פאר ארגאניש עסן איז געווארן גרעסער האבן פארמער אנגעהויבן אינוועסטירן געלט פאר טייערע עקוויפמענט וועלכע זאל זיי העלפן פארשנעלערן די פארמינג כדי צו קענען אראפברענגן די פרייזן. די פראצענט פון ארגאנישע פארמער וואקסט מיט 12 פראצענט פער יאר אבער ווערט נאך אלץ פאררעכנט אלס א קליינע אינדוסטרי מיט עפעס ווייניגער פון 15,000 פארמער איבער גאנץ אמעריקע וועלכע פלאנצן אויף א סך הכל שטח פון 1.35 מיליאן אקער לאנד פון די 828 מיליאן אקער לאנד פארמינג וועלכע איז פאראן אין די פאראייניגטע שטאטן.
אין אמעריקע געפינען זיך רוב גרויסע ארגאנישע פעלדער אינעם מערב טייל פון לאנד וואו זיי פלאנצן טאמעטאס, ארגאנישע טרויבן און אנדערע מערסט גענוצטע תבואה. אין צפון-מזרח טייל פון לאנד זענען פאראן די קלענערע ארגאנישע פעלדער וועלכע פלאנצן אלע ערליי פרוכט און גרינצייג און פארקויפן דאס דירעקט צו די העלט פוד געשעפטן, רעסטוראנטן, און טיילמאל דירעקט צו די קונדן. די סטעיט פון קאליפארניע איז די גרעסטע ארגאניש עסן פראדוצירער אבער ארגאניש עסן קען מען קויפן איבער'ן גאנצן לאנד. נאך קאליפארניע קומט אריזאנע, פלארידע, טעקסאס, און וואשינגטאן. ניו יארק, וויסקאנסין, מינעסאטע פראדוצירן אויך ארגאניש עסן אבער אין קליינע קוואנטום. רוב ארגאניש מילך קומען פון די דריי שטעט.
פלאנצונג און פראדוצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פארם וואס פלאנצט תבואה דארף אפהיטן די תבואה פון אינזעקטן און דעזיז וועלכע קענען שטערן אדער פאר'סמ'ן די תבואה. מען דארף אויך פערטילייזן די פעלדער זיי צו העלפן מאכן וואקסן און מען דארף שפעטער קאנטראלירן די געוואוקסן. קאנווענציאנאלע פארמער נוצן כעמיקאלע פערטילייזערס און כעמיקאלע באשפריצונגן און סינטעטישע הערביסייטס צו טאן די ארבעט. די אלע זאכן העלפן זייער גוט און די תבואות וואקסן שנעל און גוט אפילו אין א שווערע יאר. ארגאנישע פארמער מעגן נישט נוצן די אלע זאכן נאר קאנטראלירן די פעלדער מיט די טעכניקס וועלכע מען האט אמאל גענוצט. מען באשיצט זיי פון אינזעקטן מיט'ן שטעלן פאסטקעס און לייגן סם און מען נוצט נאר נאטורליכע פערטילייזערס צו העלפן מאכן וואקסן די תבואה. די זוימען מעגן אויך נאר זיין ארגאניש אבער דאס געזעץ ערלויבט יא צו נוצן אויסגעארבעטע זוימען ווען די מארקעט קען דאס נישט צושטעלן.
ארגאניש מילך, אייער, און פלייש קומען פון בהמות וועלכע מעגן נאר געפיטערט ווערן ארגאנישע תבואה און בכלל האבן די בהמות שטרענגערע רעגולאציעס צו וואס זיי מעגן האבן צוטריט אדער נישט. די בהמות מעגן נישט באקומען קיין שום איינשפריצונגן זיי צו געבן מער כוח אבער מעגן יא געגעבן ווערן וואקסינאציע איינשפריצונגן קעגן קראנקהייטן. ווען די ארגאניש עסן איז געענדיגט פראדוצירן ברויך דאס געהאלטן ווערן זייער פריש וועלכע איז ווידער א רייע רעגולאציעס וועלכע די ארגינעלע פראדוצירער האבן נישט וויבאלד דאס עסן האט נישט קיין פרעזערוואטיווס וועלכע העלפט דאס האלטן פריש.
איז ווערט צו עסן ארגאניש?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט פאראן קיין שום איבערווייזונג אז ארגאניש עסן איז עפעס בעסער פאר דאס געזונט ווייל אלע עסן אין לאנד דארפן גרייכן די זעלבע קוואליטעט און געזונטהייט סטאנדארטן. עס זענען פאראן געויסע שטודיעס וועלכע ווייזן יא פאזיטיוו צו ארגאניש עסן ווען עס קומט צו פארשידענע קרענק אבער קיינע פון די שטודיעס זענען נישט אזוי דראסטיש און אלס דעם אויס איז נאך נישט כדאי צו צאלן אזויפיל פאר ארגאניש עסן. אין טעם איז ארגאניש עסן אויך נישט בעסער כאטש עס איז פרישער און דאקטוירים פלאגן זיך צו טרעפן א געהעריגע סיבה פארוואס א מענטש זאל קויפן ארגאניש עסן.
איין זאך מיט וואס ארגאניש עסן איז בעסער איז די ענווייראמענט. אויב אלע פעלדער זאלן פלאנצן די ארגאנישן וועג וועט דאס פארבעסערן די ענווייראמענט און דאס עסן וואס מיר עסן און די לופט וועלכע מיר אטעמען וועט זיין געזונטער. אבער ווייניג קימערן זיך מיט די ענווייראמענט, ספעציעל אויב דארף מען צאלן א פרייז דערפאר.
אויב א מענטש עסט געהעריג און מאכט איבונגן שטייט ער נישט אויס פאר קיין שום פראבלעם אזוי לאנג ווי ער עסט נישט קיין נאשערייען. מען דארף עסן וואס די וועלט עסט היינט און מען מעג זיך יא צוריק האלטן פון די זאכן וועלכע זענען געמאכט פון ארטיפישל פלעוואורס אויף וועלכע כולי עלמה מודה אז דאס איז נישט געזונט. נאשערייען פארשטאפט די קאפ (דאס איז נישט קיין ווערטל פון די רבי אין חדר...) ווייל די צוקער אין פלעוואורס וואס ליגן דערין ארבעטן ווי א דראג וועלכע לעבט אויף דעם מענטש אויף די מינוט און מען גלוסט פאר נאך. דער מוח דארף זיין קלאר ווען מען לערנט און צוקערדיגע עסן פארשטאפט די ניראפעטס פון די קאפ און לאזט נישט דעם מענטש טראכטן מיט מנוחת הנפש.
וויאזוי אימער, איז זיכער אז עסן נאשערייען איז נישט געזונט און אפילו אויב מען זאל נאר עסן ארגאניש פלייש און אייער און טרינקן ארגאניש מילך וועט דאס נישט טוישן גארנישט. עקספערטן ראטן נישט קיינעם צו עסן ארגאניש אבער זאגן כסדר אז די אלע עסן וואס מען דארף נישט האבן וויכטיג איז כדאי צו פארמיידן ווי ווייט מעגליך ספעציעל פון קינדער וועלכע זענען אין זייער וואקסונג פראדעצור און איז א וויכטיגע טייל פון זייער לעבן. וואס מען לערנט אויס די קינדער יונגערהייט אזוי בלייבן זיי אויף שפעטער און זיי לערנען דאס ווייטער פאר זייערע קינדער. עס איז טאקע נישט גרינג אויפצוציען קינדער אבער זיי בארואיגן מיט נאשערייען איז גיפטיג און מען טוט זיי נישט קיין טובה און זיך אליין אויך נישט.
נאך א וויכטיגע זאך וואס מען דארף שטענדיג געדענקען איז מען זאל אפוואשן אלע פירות און גרינצייג בעפאר מען עסט זיי ווייל זיי זענען אנגעשפריצט מיט כעמיקאלן זיי צו האלטן פריש און באשיצן פון אינסעקטן. מענטשן זענען פארנאכלעסטיגט דערין אבער אויב זאל מען וויסן די וויכטיקייט דערין וואלט מען מער אכט געגעבן דערויף.


text:
װיקיפּעדיע:סטוארט
סטוארט איז איין שטאפל פון די וויקיפעדיע מנהלים היעראכיע צו טאן די ווילן פון די קהילה. ער איז העכער דעם ביוקראט און אונטער דעם דעוועלאופער.
הויפט זעכליך ווענדט מען זיך צו אים איבער סיסאפ אביוז ווייל דער ביוקראט קען נאר בלויז מאכן נייע סיסאפ און קען זיי נישט אוועק נעמן די כוח.
אויב באמערקט איר לשון הרע אויף פריוואטע מענטשן, אדער קאפירעכט ברעכונגן אדער לעגאל פראבלעמעמן, אדער א פאל פון גילוי וואס דער סיסאפ אדער ביראקראט וויל נישט אראפנעמען מעלדט זיך צו אים.
ביטע פוילט אייך נישט צו ווענדן צום העכערן כוח פון זיי אזש ביז זשימי וועילס אליינס. ווייל אייער אישו קען אפעקטירן דעם גאנצן אידישע וויקיפעדיע פראיעקט, און נישט יעדעס מאל כאפט יעדער איינער די קריטישקייט פון אייער הסברה, אבער וויבאלד זשימי איז אונזער ענדגילדטיגער בעל הבית האט ער יא די פולסטער אחריות צו יעדן פראגע דא.


text:
שווייסן
שווייסן איז א וועג צו פארבינדען צוויי חפצים, וויי מעטאל אדער פלאסטיק, מיט שמעלצען די צוויי חפצים צוזאמען. מען טוט עס אפט מיט לייגען א דריטער שטיקל אינמיטען, און די דריי שטיקלעך קילען זיך צו ווערען א שטארקער פארבונד.
שווייסן איז אנדעריש פון לייטן, וואס שמעלצט א חפץ, וואס צושמאלצט זיך אין נידעריגערע טעמפעראטורען, צווישן צוויי שטיקלעך צו פארבונדען זיי, אן שמעלצן די צוויי אריגינעלע שטיקלעך גופא.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לייטן און שווייסן, לייב זאמעט, יידישע שפראך


text:
געטא
דאס ווארט געטא שטאמט פון איטאליעניש. אין דער מיטל אלטער אין איטאליע איז געווען קליינע היימישע דערפלאך ווו יידן האבן געוווינט מיט אן אייגענעם קולטור. די ערשטע געטא איז געווען אין ווענעדיג.
היינט ניצט מען דאס ווארט "געטא" מיט א צינישן אויסדרוק צו אנווייזן שטעט און דערפלעך וואו אידן וואוינען פון אייגן ווילן אונטער שטרענגע רבנישע אנווייזונגען ווי צום ביישפיל וויליאמסבורג, טאהש, קאשוי, נייטרא, בני ברק, מאה שערים אד"ג.
געטאָס בעת דער צװײטער װעלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאָס װאָרט געטאָ אין באַציונג צו די קאַטעסטראָפֿע פֿונעם ייִדנטום אין דער צװײטער װעלט מלחמה, איז אַ װױנונג-פֿערטל װוּ די דײַטשן האָבן באַװעגט אַהין ייִדן איבערהױפּט פֿון מיזרח-אײראָפּע בשעת דער צװײטער-װעלט-קריג.
כסליו ה'ת"ש (סוף 1939) האט דער נאציסטישער הויפט קאמאנדאנט ריינהארד היידריך באפעלט צו צענטראליזירן און צונויפנעמען אלע יידן פון מיזרח פוילן אין איינציקע ענגע וווינונג-פערטלעך וואס זאל זיין נעבן א קרייצוועג פון באנען.
די געטאס האבן באדינט די נאציס צו קאנטראלירן אויף די יידן, און קענען אויספירן זייער אידיאלאגיע פון פארניכטן דעם יידישן פאלק. אין די געטאס האט מען שטארק געפייניקט און דערנידערט די יידן גייסטליך און פיזיש, ארום 20 פראצענט יידן פון די גרויסע געטאס זיינען געשטארבן פון פיין, געצוונגטע ארבעט, הונגער אא"וו. אבער פאר די דרויסנדיקע וועלט האבן די נאציס באהאלטן זייערע אומפארשעמטע אקטן, און דערקלערט אז די געטאס זיינען גוטע אויטאנאמישע פלעצער פאר די יידן.
די גרעסטע געטא איז געווען די ווארשעווער געטא מיט ארום 450,000 מענטשן און דערנאך לאדזשער געטא מיט ארום 200 טויזנט מענטשן. די נאציס האבן באשטימט א יודענראט (א ראט פון יידן) זאל קאנטראלירן און מאכן ארדענונג אין די געטאס.
דאס לעבן אין דער געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לעבן אין דער געטא איז געווען שרעקלעך אין אלערליי תחומים:
- ענגשאפט: דאס לעבן אין געטא איז געווען זייער ענג, ווי צב"ש אין דער ווארשעווער געטא האבן די נאציס אריינגעשטופט צווישן 15 ביז 20 מענטשן אין איין קליין צימער. וואס דערפאר האבן די מענטשן פארברענגט א גאנצן טאג אין די גאסן און נישט געזעצן אין שטוב.
- ריינקייט: איז געטא איז נישט געווען זייף און גענוג וואסער צו רייניקן דעם קערפער, און דאס האט גורם געווען צו פארשפרייטן שרעקליכע אנשטעקיקע קראנקייטן ווען מעדיצינען איז נישט געווען.
- היץ: אין געטא איז נישט געווען קיין אויוונס, למשל אין לאדזשער געטא האבן מענטשן אפגעריסן פענסטערס, בעטן, טירן אד"ג כדי צו האבן מיט וואס זיך אנווארעמען. פיל מענטשן זיינען געשטארבן פון קעלט.
- הונגער: די באשטימע מאס עסן אין געטא איז געווען זייער ווייניק, בלויז 184 קאלאריען א טאג פאר א מענטש, וואס דאס איז ווייניקער פון 10 פראצענט פון וואס א מענטש דארף עסן א טאג. דאס געטא איז געווען אפגעשיידט פון שטאט, און מע האט נישט געקענט אריינבריינגען עסן פון דערויסן. אזוי האבן פיל מענטשן, (א פערטל פון רוב געטאס), איבערהויפט קינדער, געשטארבן, אויך אלס דעם האט זיך אנטוויקלט פיל כוליגאנישקייט אין די גאסן, מען האט געכאפט עסן איינער פון צווייטן אא"וו. אבער כאטש דעם איסור פון אריינברענגען עסן פון דרויסן האבן אזעלכע מצליח געווען אריינשמוגלען פון דרויסן עסן איבערהויפט אין ווארשעווער געטא וואס 80% פון די שפייז זיינען געווען פון דרויסן.
- דערצאיונג: אין געטא איז נישט געוועזן קיין פארמאלע שולעס פאר קינדער, נאר אומפארמאלע שולעס וואס זייער ווייניק קינדער האבן זיך מיטגעטיילט. אזוי האבן די קינדער זיך געדרייט פוסט און ליידיק אין די גאסן אין פארלויף פון 3 יאר.
- יידישקייט: די נאציס האבן פארבאטן צו איינפירן יידישע מצוות און מנהגים, אבער טראצדעם האבן די רעליגיע שטילערהייט מקיים געווען תורה און מצוות. הרב יצחק ניסנבוים האט באשטימט דעם באגריף "קידוש החיים", און האט געזאגט אז ביי די שואה איז דאס לעבן "קידוש החיים" וויכטיקער פון "קידוש השם", און מע מעג אויפגעבן פון היטן די תורה אויף צו בלייבן לעבן.
- ארבעט: די נאציס האבן געצווונגען די יידן ארבעטן געצוונגטע ארבעט (ארבעט אָן א באשטימטן צוועק, ווי צב"ש אריבערפירן שטיינער פון איין ארט צום צווייטן אהין און צוריק). פון אייר ה'ת"ש (יוני 1940) האבן די נאציס געבויעט באשטימטע ארבעטס לאגער. פיל פויערס זיינען געשטארבן פון די שווערע ארבעט נאך וואס צודערצו זיינען זיי געווען הונגעריק.
עס איז אינטרעסאנט צו אויפמערקן אז כאטש די אלע אויסטערלישע שווערקייטן האבן זיך די יידן דערהאלטן, עס איז כמעט נישט געווען קיין זעלבסטמארדער אין די געטאס.


text:
שומרון
שומרון איז געווען די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
גרי אריות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך וואס אשור האט איינגענומען שומרון פון מלכות ישראל און האט באפעלקערט די פרעמדע פעלקער האבן זיי געזינדיקט און נישט געדינט גאט, און גאט האט זיי געשטראפן און זיי געשיקט לייבן. ווען די לייבן האבן גענומען צורייסן מענטשן פון די איינוווינערס, האט דער קעניג פון אשור באלד געשיקט צו די איינוווינערס כוהנים זאלן לערנען מיט זיי ווי אזוי גאט צו דינען.
פון וועגן די געשיכטע, האבן די חז"ל גענוצט די אויסדרוק פון גרי אריות צו אנצייכענען אזעלכע וואס דינען גאט פון געצווונגנקייט און נישט פון אהבה.
גלות שומרון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דאס 722סטער יאר פארן קריסטלעכער ציילונג ווען הושע בן אלה איז געווען קעניג אויף מלכות ישראל, האט שלמנאסר דער קעניג פון אשור איינגענומען די שטאט שומרון, וויבאלד הושע האט נישט געצאלט שטייער פאר אשורס קעניגרייך, און האט געוואלט מורד זיין קעגן אשור. שלמנאסר האט גולה געווען די עשרת השבטים צו אשור. (זעט ספר מלכים ב' פרק י"ז).
נאך וואס די עשרת השבטים האבן גולה געווען קיין אשור, האבן זיי זיך צעמישט מיט די גוים און האבן קיינמאל נישט צוריק געקומען קיין ארץ ישראל. לויט די אידישע טראדיציע וועלן זיי זיך אומקערן נאך וואס משיח וועט קומען.
אין מדרש (בראשית רבא פרק י"א) דערציילט (א לעגנעדע), אז די עשרת השבטים האבן גולה געווען אויף דער צווייטער זייט פון טייך סאמבאטיאן, וואס די גאנצע וואך ווארפט זי שטיינער און מען קען נישט אריבער גיין דער טייך, און נאר שבת איז דער טייך רוהיג. לויט די לעגנעדע, וועט משיח זיי אומבריינגען פון דארט ווען ער וועט אויסלייזן כלל ישראל.
די שומרונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שומרונים טענהן, אז הושע דער קעניג פון אשור האט נישט ארויסגעטריבן אלע אידן פון שומרון, נאר א טייל פון זיי, אבער פיל אידן זיינען געבליבן אין ארץ ישראל און האבן נישט גולה געוועזן. דעריבער לויט זייער מיינונג הייסן זיי אויך אידן, און פירן זיך מיט אנדערע מצוות ווי די אלגעמיינע אידן פון מלכות יהודה. אבער די אידישע ארטאדאקסן טענה'ן אז זייערע אידישע מנהגים שטאמט פון די געשיכטע מיט די לייבן, אבער זיי זיינען נישט קיין אידן.
די ארכעאלאגיער האבן געפונען א מצבה וואס איז אויף איר אויסגעטשעטשעט אז נאר 27290 פון די שומרוינער האבן גולה קיין אשור, אזעלכע טענהן אז לויט די אויסגעפין קען מען בריינגען א ראיה אז טאקע נאר א טייל אידן גולה געווען קיין אשור, און א טייל זיינען געבליבן אין ארץ ישראל.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:
- שומרון (שטאט) - די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
- שומרוינער - היינטיקע אידן פון מלכות ישראל.
- שומרון פאס - א שטרייף אין ארץ ישראל מיטן נאמען "השומרון".
- ראיאן פארוואלטונג שאמראן - די ראיאן פארוואלטונג שומרון אין מדינת ישראל.


text:
קאנסערוואטיזם
קאנסערוואטיזום איז א פילאסאפיע און פאליטישער אידעאלאגיע פון וועלן אפהיטן די אלטע מנהגים, ביי אידן איז דא אזא שטרעמנוג וואס רופט זיך קאנסערוועטיוון ווייל זיי זענען פארקערט ווי די ליבעראלן וואס ווילן אלעס טוישן און מאדערנאזירן, די קאנסערוועטיוון ווילן אפהיטן די טראדיציע און איר נישט לאזן טוישן.
אין פאליטיק איז דאס אויך אזוי אז די קענסערוועטיווע גוים ווילן סאציאל פרעזערווירן די געזעלשאפט לויט די אלטע מסורהדיגע מאראלן און עטיקס. אין אמעריקע איז דא די רעפובליקאנער פארטיי וואס אנדערשט ווי די דעמאקראטישער פארטיי וויל זי אפהיטן די דת אדער א מיעוט פון אזאלכע מער ליבעראלע פון זיי וואס זענען בלויז פיסקל קאנסערוועטיוו אזויווי פון די נארט און איסטערן סטעיטס ווי רודי דזשוליאני וואס איז א ליבעראל אין דת אבער אין רעגירונג פינאנץ און אויסערן פאליסי איז ער יא קאנסערוועטיוו. און די זעלביגע פארקערט עס איז אויך דא א מיעוט ביי די דעמאקרטן וואס זענען קאנסערוועטיוו געשטימט און זיי זענען בעיקר פון די אלט מאדישע דרום שטאטן.


text:
פרשת וירא
פרשת וירא איז דער פערטער פרשת השבוע אין ספר בראשית פון דער תורה.
שבת פרשת וירא קען נאר געפאלן אין די טעג ט"ו חשוון, י"ז חשוון, י"ח חשוון און כ' חשוון.
די פרשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פרשה הייבט זיך אן מיטן פסוק "וַיֵרָא אֵלָיו ה' בּאֵלוֹנֵי מַמְרֵא, וְהוּא יוֹשֵב פּתַח הָאוֹהֶל כּחֹם הַיוֹם", דער טייטש: "און גאט האט זיך באוויזן צו איהם אין אלוני ממרא, און ער איז געזעצין ביים טיר פונעם געצעלט ביים היץ פון טאג".
דער פסוק איז א מיסטיריעזע, צוליב וואס עס ווערט נישט דערמאנט צו וועם גאט האט זיך באוויזן, אויך עס ווערט נישט דערמאנט דער אוירזאך פון דעם באווייזונג, ווי דער פאלגענדער פסוק הייבט אן צו שילדערן די געשיכטע פון די דריי מענטשן.
חז"ל ערקלערן אז דאס איז געווען אברהם אבינו דער דריטער טאג זינט ער האט זיך גע'מל'עט, וואס דעמאלטס איז דער פיינפולסטער טאג פאר דעם גע'מל'עטן, און גאט איז געקומען בלויז צו מבקר חולה זיין.
אין פרשת וירא ווערט אויך געשילדערט די פאלגנדע געשיכטעס:
- די דריי באזוכער וואס האבן געגעסן ביי אברהם אבינו, אברהם אבינו מיט שרה האבן זיי סערווירט א יונגן רינד, מילך מיט פוטער.
- שרה לאכט, נישט גלויבענדיג איז זי קען שוואנגעדיג ווערן נאכן זיין און אן עלטער וואס מען האט נישט קיין וסת.
- דער וואונדערליכער געבורט פון יצחק.


text:
ריטשארד דאקינס
ריטשארד דאקינס איז א באקאנטער ביאלאג און אן אטעאיסט. געבוירן אום דעם 26סטן מערץ 1941, אין ניירויבי, קעניא. ער האט מיט זיין פאטער אימיגרירט קיין בריטען וואו ער איז א ביאלאג און עוואלוציע פרעדיגער. ער איז געווארן וועלט בארימט מיט זיין קאנטראווערסינאלן בוך: "דער עגאיסטישער גען", וואס ווייזט אויף דער טעאריע פון עוואלוציע, מיט נאך א פונקט פארוואס מיר לעבן, און בעיקר באקאנט אלס די נייע אויסטרעף אז עוואלוציע האט מיט די גענעס און נישט מיט דעם קערפער פון דעם גאנצן ארגאניזם פונעם מין בעל חי.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אן העכסט אינטערסאנטער ווידעא קליפ וואו ער טענה'ט זיך מיט א רב אין לאנדאן איבער אמונה, פארוואס מיר האבן מורא צו לערנען מיט אונזערע קינדער איבער עוועלוציע. [1]
- א ווידעא קליפ ווער ער נוצט א שמועס מיט יוסף כהן א איד פון וויליאמסבורג וואס איז געווארן א מוסולמענער צו העצן אטנקעגן רעליגיע.


text:
וויליאם ראאן האמילטאן
סיר וויליאם ראאַן האַמילטאן (ענגליש: William Rowan Hamilton; 4טן אויגוסט 1805 - 2טן סעפטעמבער 1865) איז געווען אן אירישער פיזיקער, אסטראנאם און מאטעמאטיקער וואס האט וויכטיק בייגעשטייערט צו קלאסישער מעכאניק, אפטיק און אלגעברע. זיינע שטודיעס פון מעכאנישע און אפטישע סיסטעמען האבן אים געברענגט צו אנטפלעקן נייע מאטעמאטישע באגריפן און טעכניקן. זיין גרעסטע ביישטייערונג איז אפשר די ווידער-פארמולירונג פון ניוטאן-מעכאניק אויף האמילטאן-מעכאניק. פון דער דאזיקער ארבעט איז ארויסגעקומען די קלאסישע פעלד-טעאריע פון עלעקטראמאגנעטיזם און די אנטוויקלונג פון קוואנטן-מעכאניק. אין מאטעמאטיק איז ער ברייט באקאנט פאר דער דערפינדונג פון קוואטערניאנען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ראש פינה
ראש פינה איז א שטעטל אין ישראל, וועלכע געפונט זיך אונטער צפת, און די גליל בערג ארום צפת, די שטעטל געפונט אבער אין די טאל, צו צפון פון שטעטל געפונט זיך חצור הגלילית.
געגרינדעט 12טן דעצעמבער 1882, און איז די פאקטישע ערשטע שטעטל, אויפגעשטעלט צו ווערן אין ארץ ישראל, אין די נייע תקופה. די שטח איז אפגעקויפט געווארן דורך יידן פון צפת, אין יאר 1875, וועלכע האבן זיך באזעצט דארט אין יאר 1878, און גערופן געווארן גיא אוני, אבער האבן איר פארלאזט, נאך קרענק, און אן עפידעמיע. אין 1882, איז די שטעטל ווידעראמאל באזעצט געווארן. נאך שוועריקייטן האט עדמונד זשיימס דע ראטשילד, גענומען די שטעטל, אונטער זיין אויפזיכט, און שפעטער האט ער איבערגעגעבן די אויפזיכט צו יק"א, די פאנד פון מאריס הירש.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, האט ראש פינה א באפעלקערונג, פון 2,700 איינוווינער, ריכטיק פאר 2010.


text:
פליסיגע אויפרייס
פליסיגע אויפרייס זענען אויפרייס שטאף וועלכע איז גענצליך פליסיג בעפאר עס ווערט אקטיוויזירט.
די הויפט פליסיגע אויפרייס כעמיקאל איז ניטראגליצערין וועלכע איז א געמיש פון עסיד און גליצערין, א כעמיקאל וואס איז צוקערדיג און ווערט גענוצט צו אויסדינען בלוט אין דיאלעסיס פראדעצור און ווערט אויך גענוצט אלס א סובטאנץ צו פארשידענע ערליי עסנווארג ווי יאגורט און פוד קאלארינגס.
ווען די צוויי כעמיקאלן זענען אויסגעמישט איז דארט פאראן א געמיש פון קארבאן, ניטראגען, הידראגען, און אקסיגען. אויב דאס ווערט שאקירט פאסירט א קייט רעאקציע וועלכע צוברעכט די מאליקולס (די קלענסטע פיזיקאלע צוזאמענשטעל פון צוויי כעמיקאלן ווערט גערופן א מאלעקול) און עס בלייבט איבער קארבאן דיאקסייד, וואסער, און אקסיגען.
די סיבה פארוואס די מאליקולס ווערן צעבראכן איז וויבאלד די כעמיקאל איז נישט סטאביל און איינמאל עס קומט א טויש אין סיטואציע וועלן די מאלעקולן וועקן צעמישט און צוריקגיין צו זייערע ארגינעלע סטאבילע אויפפירונג. די רעאקציע פאסירט אין א מיליאנסטעל פון א רגע און די קראפט דערפון איז זייער שטארק.
צוזאמענשטעל פון כעמיקאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרינגער צו פארשטיין די צוזאמענשטעל פון כעמיקאלן איז וויכטיג צו וויסן אז יעדע אביעקט וואס איז פאראן אין דער וועלט איז א צוזאמענשטעל פון פארשידענע סובטאנצן וועלכע האלטן זיך אינאיינעם מיט א ספעציעלע כוח זינט די וועלט'ס באשאפונג. א טיש איז נאר א טיש ווייל ביליאנען פיצעלע אטאמען האלטן זיך שטארק אינאיינעם און לאזן זיך נישט אפטיילן איינע פון די אנדערע. א שטיקל גלאז איז צוזאמענגעשטעלט פון אן אנדערע סארט אטאמען וועלכע גלאז איז איר רעזלוטאט. און אזוי איז עס מיט יעדע אביעקט פון די וועלט, אריינגערעכנט דער מענטשליכער קערפער.
ווען עס קומט צו געוואוקסן זענען דאס כעמיקאלן וועלכע פארמירן דעם געוואוקס. די לופט אליינס פארמאגט איז זיך פארשידענע כעמיקאלן (אקסיגן, ניטראדזשין און נאך) און אזוי איז וואסער, ערד, פרוכט, גרינצייג, בלומען, און אלעס אנדערש וואס וואקסט. כעמיקאלן זעלבסט זענען שוין א געמיש פון אטאמען וועלכע איז די יסוד פון יעדע זאך וואס געפינט זיך אויף די וועלט. אפילו די אטאמען אליינס זענען צעטיילט צו ביליאנען קלענערע חלקים וועלכע פארמירן דעם אטאם.
דער כוח וואס ליגט אין די אטאמען און כעמיקאלן איז זייער שטארק, פיל שטערקער ווי איינער קען זיך פארשטעלן. ווען איר הייבט אויף א שטיין פון די ערד איז אין פאקט פאראן גענוג כוח דערין וואס זאל קענען פארניכטן א גאנצע שטאט אדער נאכמער. מיר ווייסן אבער נישט וויאזוי צו נוצן די כוח וואס ליגט אין א שטיין ווייל עס וואלט גענומען טויזענטער יארן פארשונג צו פארשטיין די אלע קליינע אטאמען און זייער אייגענע צוזאמענשטעל. א קאנווענציאנאלע באמבע איז א געמיש פון הארטע כעמיקאלן (ווי גאן פאודער) וועלכע זענען זייער ווילד. דאס מיינט אז ווען זיי ווערן אנגעהיצט איז זייער אויפפירונג זייער א ווילדע און דאס שאפט אן אויפרייס וועלכע איז נישט מער ווי די רעאקציע וואס פאסירט אלס רעזולטאט צו די טויש אין סיטואציע.
געוויסע כעמיקאלן זענען שעדליך פאר זיך אליינס צוליב זייער שטארקייט און אסאך זענען באקאנט צו זיין שעדליך ווען די צוויי קומען זיך צוזאם. א ביישפיל איז פראקסייד און בליטש. אויב איינער זאל אריינגיסן אביסל פראקסייד אין א שאכטל בליטש וועט ער באלד פארשטיין וואס מיינט א באמבע. די צוויי כעמיקאלן וועלן אינאיינעם שאפן א קליינע אויפרייס וועלכע איז די רעאקציע פון זייער טויש אין סיטואציע און די שטוב וועט פיל ווערן מיט רויך.
ניטראגליצערין דארף נישט קיין צווייטע כעמיקאל עס זאל פאסירן א רעאקציע. אויב די כעמיקאל ווערט אויפגעשאקעלט וועט דאס שאפן א טויש אין די סיטואציע וואס מיינט אז פארשידענע סובטאנצן וועלן זיך טוישן פון פלאץ און עס וועט פאסירן אן אויפרייס וועלכע איז די באלדיגע רעאקציע. אפילו זייער ווייניג דערפון איז גענוג שטארק צו מאכן חרבנות ווי מיר האבן פריער דערמאנט אז איין שטיין וואס גייט אריין אין אייער הענט האט אין זיך די כוחות צו פארניכטן א שטאט אויב איינער זאל וויסן וויאזוי צו נוצן די כוח.
ניטראגליצערין קומט אין צוויי פארעמען. עס קען זיין הארט (סאליד) אדער פליסיג. ווען עס איז פליסיג איז עס זייער מסוכן ווייל א פליסיגע זאך רירט זיך ווילד און די אויפרייס קען פאסירן אן מען זאל דארפן אפילו נוצן א פונק דאס צו אקטיוויזירן. איבעראל וואו מען באנוצט זיך מיט ניטראגליצערין איז פאראן א רייע מאסנאמען צו היטן דעם כעמיקאל פון אן אויפרייס.


text:
ראדזשאסטהאן
ראַדזשאַסטהאַן (ענגליש: Rajasthan; הינדי: राजस्थान) איז איינער פון די 28 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צפון-מערב פון אינדיע, ארומגענומען מיט פונדזשאב אין צפון, האריאנא און אוטאר פראדעש אין צפון-מזרח, מאדהיא פראדעש אין דרום-מזרח און גודזשאראט אין דרום-מערב, און גרענעצט פאקיסטאן צו מערב.
די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט איז דזשייפור. די שפראך פון דעם שטאט איז הינדי.
ראַדזשאַסטהאַן באדעקט א שטח פון 342,239 ק"מ², 10.4% פון אינדיע, און איז דער גרעסטער שטאט פון אינדיע לויט שטח. מיט א באפעלקערונג פון 68,621,012 מענטשן (אין 2011), איז ראַדזשאַסטהאַן דער אכטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.


text:
13טן אקטאבער
דעם 13טן אקטאבער איז דער 286סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (287סטער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 79 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1582 - צוליב דעם אריבערטריט צום גרעגאריאנישן קאלענדאר, געפינט זיך נישט דער טאג אין איטאליע, פוילן, פארטוגאל און שפאניע.
- 1845 - די איינוואוינער פון דער רעפובליק פון טעקסעס באשליסן צו באשטעטיגן דעם געזעץ וואס מאכט זיי א טייל פון די פאראייניקטע שטאטן.
- 1923 - אנקארא ווערט די הויפטשטאט פון טערקיי, אנשטאט סטאמבול.
- 1943 - צווייטער וועלט קריג: די נייע רעגירונג פון איטאליע דערקלערט מלחמה קעגן דייטשלאנד.
- 1944 - צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי נעמט איין ריגע פון נאצי דייטשלאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1925 - מארגארעט טאטשער, בריטישע פאליטיקערין
- 1932 - דזשאן טאמפסאן - אמעריקאנער מאטעמאטיקער
- 1971 - סאשא בארון כהן, בריטישער קאמיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1928 - דאגמאר, פרינצעסין פון דענמארק, ווייב פון אלעקסאנדער דער דריטער, קייסער פון רוסלאנד (געב' 1847)


text:
פייער-געווער
דאס פֿײַער-געווער איז א קעמפֿן מיטל וואס ארבעט דורך שיסן קוילן אדער געשטויסט מיט אויפרייס-מאטעריאל (ווי למשל פולווער) אדער דורך א מעכאנישן מיטל (ווי לופט-דרוק). די ערשטע פייער-געווער האט מען דערפינדן אין כינע אינעם 13סטן יארהונדערט.
קליינע פייער-געווער וואס איין מענטש טראגט אליין רופט מען "קליינע געווער", ספעציעל אין דער מיליטער וואס ניצט אויך שווערע געווער. ווי מארטערן און קאנאנען.
פונדעראנדער זייט, זענען ראקעטן און מיסלן וואס זענען נישט פייער-געווער ווייל זיי האבן אייגענע באוועגונג-קראפט און ווערן נישט געשאסן.


text:
רמת הגולן
רמת הגולן איז דער ראיאן צווישן דעם ירדן טייך און סיריע אין דער צפון ארץ ישראל דיסטריקט. די ארץ ישראל'דיגע זייט איז געווארען איינגענומען ביי דער זעקס טאג קריג, אין דעם גולן איז דא אסאך קוואלן וואס שטעלן צו א דריטל פון דעם וואסער אין דעם כנרת. פון 1974 זיצן דארט יו ען טרופן און היטן אויפן שטילקייט וואס איז טאקע רואיג געווען. סיריע בעהט נאך אלץ צוריק דעם גאנצן גולן אלס אויפטויש פאר שלום. ס'דא וואס האלטן אז טאמער איז עס א אמת'ער שלום לוינט זיך עס. אנדערע טענה'ען אז באלד בלייבט שוין נישט איבער פון ווי צו געבען.
היינט וווֹינען אין גולן 40 טויזנט מענטשן:18.5 טויזנט דרוזן, 2,700 אלאווים, און 17.5 טויזנט יידן. ס'זענען דא 6 דרוזישע שטעטלעך און 32 אידישע דערפער, די פארדינסט זענען פון ערד ארבייט.
די דרוזן פון גולן זען זיך נישט אלס ישראל בירגער, נאר האלטן זיך מיט די סירישע בירגערשאפט. די רעגירונג אין ישראל איז זייער בירגערשאפט אנערקענט אלס פראבלעמאטיש, אבער נישט אלס סירישע. די הויפטשטאט פונעם ראיאן איז קצרין.


text:
ארגאניזאציע
א ארגאניזאציע איז די סאציאלער ארגאניזרונג וואס דארף נאכקומען קאלעקטיווע צילן, וואס קאנטראלירט איר אייגענע פארשריט און אויפגאבעס, און וואס האט א גרעניץ וואס טיילט איר אפ פון איר סביבה.
די ווארט פאר זיך קומט פון א גריכיש ווארט וואס מיינט א געצייג.
די טערמין איז גענוצט סיי אין סייענטיפישער שפראך און סיי אין נארמאלער טאג טעגליכן לעבן אויף פארשידענע וועגן.
און די סאציאלע וויסשאפטן, זענען ארגאניזאציעס שטודירט דורך פארשער פון פארשידענע דיסציפלין'ען. מערסטענס אין סאציאלאגיע, עקאנאמיק, פאליטישע וויסנשאפט, פסיכיאלאגיע, פארוואלטונג, און ארגענצעזאציע קאמיניקאציע. דאס זענען די ברייטע פעלד פון וואס מ'רעדט געוויינליך ביים דערמאנען און דאס אנרופען אלס ארגאניזאציע שטודיעס, ארגאניזאציע אויפירונג אדער ארגאניזאציע אנאליז. דעריבער, איז פארהאן פארשידענארטיקע טעאריעס און פערספעקטיווס איבער דעם מהלך, טייל זענען אייניג אויסגעשטעלט און טייל זענען קעגנארטיק.
- ארגאניזאציע - בנוגע א פראצעס: א זאך וואס ווערט ארגענאזירט (ארגאניזאציע אלס אויפגאבע אדער אקט).
- ארגאניזאציע - פונקציעאל: ארגאניזאציע אלס א פונקציע וויאזוי זאכן ווי ביזנעסער אדער רעגירונגער אטויריטעטן זענען פארנוצט און ארבייטען (ארגאניזאציע אלס א פערמענאטער סטרוקטאר).
- ארגאניזאציע - אינסטיטוציע: א זאך איז אן ארגאניזאציע (ארגאניזאציע אלס אן אקטועלער ציל סטרוקטאר אינערהאלב א געזעלשאפטליכער קאנטעקסט).


text:
זיכערהייטס ראט
דער זיכערהייט ראַט איז איינער פון די זעקס פרינציפעלע ארגאנען פון די פאראייניגטע פעלקער. זיין אויפגאבע איז אויסצוהאלטן שלום און זיכערהייט אויף דער וועלט. דער זיכערהייט האט פינף סטאבילע מיטגלידער און צען מיטגלידער וואס ווערן געוויילט אויף א קאדענץ פון צוויי יאר. די סטאבילע מיטגלידער זענען די פינף גרינדער מיטגלידער פון די פאראייניגטע פעלקער (וואס האבן געזיגט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה): די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, רוסלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, פראנקרייך און כינע. די פינף סטאבילע מיטגלידער האבן א וועטארעכט אינעם זיכערהייט ראט.
דער זיכערהייט האט זיך געזאמלט צום ערשטן מאל אין לאנדאן דעם 17טן יאנואר 1946.


text:
קלינישע דעפרעסיע
קלינישער דעפערעסיע איז א סארט דעפרעסיע פון א מצב פון שטארקן טרויער, עצבות, מרה-שחורה, אדער פארצווייפלונג וואס איז דערגאנגען אזוי ווייט, אז עס פארדרייט די געזעלשאפטלעכע פונקציאנירונג פון א מענטש אדער זיינע טאג טעגלעכע אקטיוויטעטן. די "קלינישע דעפרעסיע" איז א דיאגנאז פון א געזונט-פאכמענטש און איז אנדערש פון סתם דערשלאגנקייט.
לויט די קריטעריעס (געזעצן) פון די-עס-עם 4, דער הויפט-וועגווייזער פאר שטעלן פסיכיאטרישע דיאגנאזן, נעמט אריין די דעפרעסיע איינעם פון די פאלגנדיקע צוויי עלעמענטן במשך כאטש צוויי וואכן.
1. דעפרעמירט/דערשלאגן געמיט, אדער 2. פעלן פון הנאה (אנהעדאניע בלע"ז)
פארן דיאגנאז איז גענוג צו האבן איינעם פון די סימפטאמען צוזאמען מיט פינף פון די פאלגנדיקע רשימה במשך צוויי וואכן. דאס נעמט אריין:
- געפילן פון עצבות אדער מורא, אדער דאס ניט קענען שפירן עמאציעס (ליידיקייט)
- די פארקלענערונג פון אינטערעס/הנאה פון אלע, אדער כמעט אלע, טאג טעגלעכע טעטיקייטן
- געביטענער אפעטיט, אדער ארויפ-/אראפגיין פון וואג
- פארדרייטע שלאף-סדר אדער צופיל שלאפן
- פארלאגזאמטע מוסקול-באוועגונגען כמעט יעדן טאג
- פארמאטערטקייט, גייסטיק אדער פיזיש, אדער פארלירן כוח
- שטארקע געפילן שולדיקייט, נערוועזקייט, הילפלאזיקייט, האפנונגסלאזיקייט, ווירדלאזיקייט, איינזאמקייט אדער פחד
- שוואריקייטן קאנצענטרירן זיך, פוקוסירן זיך אדער בכלל פאמעלעך טראכטן, אריינגערעכנט זיכרון
- כסדרדיק טראכטן פון טויט (ניט נאר מורא פארן טויט), חשק "זיך אוועקלייגן און שטארבן" אדער "אויפהערן אטעמען", כסדרדיקע געדאנקען פון זעלבסטמארד אן א פלאן, אדער א זעלבסטמארד-אטענטאט אדער פלאן צו נעמען זיך דאס לעבן
רפואות פאר דער קלינישער דעפרעסיע קען מען צעטיילן אויף צוויי טיפן: פסיכא-טעראפיע און מעדיקמענטן. בדרך-כלל, זיינען ביידע עפעקטיוו, כאטש צו פארגלייכן זייער עפעקטיווקייט ווענדט זיך אין דעם, ווי שטארק ס'איז די דעפרעסיע. א סך וויסנשאפטלערס מיינען היינט צו טאג, אז די קאמבינאציע פון מעדיקאמענטן און טעראפיע איז רעקמענדירלעך אין שווערער דעפרעסיע, ד"ה מער עפעקטיוו ווי מעדיצין אדער טעראפיע אליין. פונדעסטוועגן, קען זיין אז איינס אדער דאס צווייטע קען דינען אליין ווי אן עפעקטיווע רפואה אין פאלן און מילדער אדער מיטעלער דעפרעסיע.
היינט צוטאגס, איז דא זייער אסאך ליידענדע אויף דעפרעסיע וכדומה, פארשער זאגן אסאך סיבות דערויף, אבער די פאקט איז, אז זייער אסאך ברויכען היינט נעמען מעדעצין כדי צוזיין נארמאל. דאנק גאט, איז היינט שוין ערפינדן דעם מעדעצין לעקסעפראוי וואס איז נישט פאר'רעכענט אלץ א הארבע נערוון פיל, נאר א מעדעצין וואס ווערט היינט גענוצט דורך א ריזן פראצענט פונעם געהעריגן פובליקום, גרויסע פירער און וואס האבן פוהל דרוק, אסאך וואס גייען אדורך א טראומא, ווערן געשטיצט עס צו נעמען. מ'זאגט א ערנסטן ווערטל, אז בקרוב וועט זיין אויסגעשטעלט, אזויווי א פאבליק טעלעפאן אדער א סאדע מאשין, אויכעט א קעסטל ווי מ'וועט קענען קויפן דעם לעקסעפרו, אז ס'זאל זיין צובאקומען צוליב די פולע פארלאנג.
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאמפאלא
קאַמפאַלאַ איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון אוגאנדע. די שטאט געפינט זיך אויפן ברעג פון דער וויקטאריע אזערע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געבויט גאנץ הויך. די שטאט געפינט זיך נאנט צום עקוואטאר, אבער צוליב איר הייך איז דער טעמפעראטור געוויינלעך צווישן 25 און 28 גראד. עס רעגנט אין צוויי סעזאנען, פון אויגוסט ביז דעצעמבער און פון פעברואר ביז יוני.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמפאלא ווערט באדינט פון ענטעבע אינטערנאציאנאלע פליפעלד, דאס גרעסטע פליפעלד אין אוגאנדע, וואס געפינט זיך 35 ק"מ פון דער שטאט.


text:
15טן דעצעמבער
דער 15טער דעצעמבער איז דער 349סטער טאג פון יאר (350סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 16 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1791 - דער אמעריקאנער ביל פון רעכט ווערט באשטעטיגט ווען ווירדזשיניע שטעלט זיך צו
- 1976 - סאמאא ווערט אנגענומען אלס מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער
- 2014 - סידני משכונות פארכאפונג, וועלכע האט זיך געענדיגט מיט צוויי טויטע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 37 - נירון קייסער, רוימישער הערשער
- 1859 - לייזער זאמענהאף, ערפינדער פון עספעראנטא (נפטר 1917)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2011 - קריסטאפער היטשענס, בריטיש-אמעריקאנער פילאסאף (געב' 1949)


text:
אלימלך פון ליזשענסק
רבי אלימלך פון ליזשענסק זצ"ל (ה'תע"ז - כ"א אדר ה'תקמ"ז), פארפאסער פון ספר נועם אלימלך, באקאנט מיטן נאמען דער הייליגער רבי ר' מיילך.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך איז געבוירן אין יאר ה'תע"ז, צו זיין פאטער הרב אליעזר ליפמאן. און צו זיין מוטער מרת מירל.
[1]רבי אליעזר ליפמאן איז געווען א רייכער מענטש ער האט פארמאגט אן ארענדע נעבן טיטשין, גאליציע, (אכט קילאמעטער פון דער שטאט ריישא), דער רבי ר' זושא האט געזאגט אויף זיין פאטער ער איז געווען א "מרא דחושבנא".
[2]אויף זיין מוטער האט דער רבי ר' זושא געזאגט, אז זי האט מיטאמאל נישט געקענט דאווענען פון א סידור, נאר ברכה זאגן האט זי געקענט. דערצו האט ער געזאגט אז אויף דעם ארט וואו זי האט געזאגט ברכה יעדן אינדערפרי, האט גערוט די שכינה הקדושה.
זיי האבן געהאט זיבן קינדער פון דעם איז באקאנט:
- דער רבי ר' זושא
- דער רבי ר' אלימלך
- הרב נתן ער איז געווען רב אין סטיטשין
- הרב אברהם פון קעניגסבערג
- די שוויגער פון הרב פסח לאנגזאם דער פאטער פונעם בני יששכר
אויף די עלטערע יארן האבן זיי זיך געצויגן קיין טיטשין און ליגן דארט אויפן בית החיים. אויף דער מצבה איז ארויפגעקריצט:
פ"נ איש תם וישר האלוף התורני מו"ה ר' אליעזר ליפמאן ב"ר משה זצ"ל נפטר י"א אדר
זיין געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך האט געלערנט אין טיקטין צוזאמען מיט דעם רבין רבי שמעלקא פון ניקאלשבורג, נאכהער איז ער אריבער צו אים קיין שינאווא, ווען רבי שמעלקא איז געוורן רב אין ניקאלשבורג איז דער הייליגער רבי ר' מיילך מיט געפארן אים ארויס העלפען מיט זיינע קעגנערס.
נאכדעם וואס זיין ברודער דער רבי ר' זושא איז צוגעצויגן געווארן צו חסידות, האט ער ביייאיינפלוסט זיין ברודער דער הייליגער רבי ר' מיילך, און זענען צוזאמען געפארן צום מעזריטשער מגיד, און געווארן פון זיינע גרויסע תלמידים. דארט איז ער באקאנט געווארן מיט די הייליגע חבריא, ספעציעל מיט דעם בערדוטשעווער רב.
אין יאר ה'תקל"ג נאך די פטירה פון מעזריטשער מגיד איז דער הייליגער רבי ר' מיילך געווארן דער אנפירער פון די חסידים אין גאליציע, מערסטנסטייל פון זיין רבין'ס תלמידים זענען געקומן צו אים.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' אלימלך זי"ע, האט געהאט פיר גרויסע תלמידים, וואס אויף זיי האבן צדיקים געזאגט דעם פסוק, ומשם יפרד והי' לארבעה ראשים, וואס פאר זיי האט ער צוטיילט פון זיינע גרויסע כוחות, די לעכטיגע אויגן פאר'ן חוזה מלובלין, די קדושת המוח פאר רבי מענדעלע פון רימאנאוו, די קדושת הלב פאר'ן קאזשניצער מגיד, און די הייליגע מויל פאר'ן אפטער רב. דער אפטער רב איז געווען יונגער פון די דריי, לאחר פטירתם, איז ער געווארען מנהיג הדור. מען זאגט א מימרא, אין אבות אלא שלשה, קאזשניץ, רימאנאוו, לובלין—ווייל אפטא איז א אנדערע בחינה. ווען דער חוזה איז נפטר געווארן, האבן זיך די תלמידים צוזאמען גענומען אין דער שטאט קאמארנא, דער עטרת צבי און ראפשיצער רב ...., שפעטער האט דער אפטער רב איבער געפרעגט פון ראפשיצער רב וויאזוי איז געווען די אסיפה, האט דער ראפשיצער רב געזאגט, אז דער עטרת צבי האט געדאווענט מנחה פארן עמוד, און זייט רבי ר' אלימלך האט מען נישט געהערט אזא מנחה.
זיין גרויסקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל חסד לאברהם א זיידע פון חיד"א, איז געקומען אין חלום צום רבין אלימלך און געפרעגט: בערך בזה"ל: איך האב געמאכט 10 ספרים, וואס מ'פלאגט זיך צדיקים בעוה"ז, און צדיקים בגן עדן זיי צופארשטיין, און דא פלוצלונג ווערט ער געוואר, אז ווען רבי ר' אלימלך זאגט יהא שמיה רבה, קערט זיך איבער די גן עדן מיט אלע עולמות עליונים, און עס קומט אראפ השפעות אויף די וועלט, און אויף אלע קומענדיגע דורות, לויט די רצון פון רבי ר' אלימלך, האט ער געפרעגט: במה כוחך גדול, פון וואס נעמט זיך דיין גרויסן כח.
ער האט געשריבן זיינע תורות אינעם ספר נועם אלימלך.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך איז נפטר געווארן כ"א אדר ה'תקמ"ז און ער ליגט אין ליזשענסק, צו זיין ציון קומען יידן פון אלע עקן פון די וועלט נאך היינט צוטאג אוסצופועלן ישועות.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך האט געהייראט אין שינאווא מרת שפרינצא א טאכטער פון הרב אהרן רוקח א ברודער פון הרב אלעזר רוקח רב אין אמסטערדאם. פון זייערע קינדער:
- הרב אלעזר ווייסבלום, ממלא מקום פון פאטער אין ליזשענסק.
- הרב אליעזר ליפא (ליפמאן) ווייסבלום פון חמעלניק.
- הרב יעקב פון מאגליניצא.
- מרת מירל (מיריש), די ווייב פון הרב אליהו פון שדה לבן.
בזיווג שני האט דער הייליגער רבי ר' מיילך געהייראט מרת גיטל א טאכטער פון הרב יעקב מרגליות.
זיינע ספרים און פארפאסונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נועם אלימלך
- לקוטי שושנה
- צעטיל קטן
- תפלה קודם התפלה


text:
סטיוו זשאבס
סטיוו דזשאבס (24סטן פעברואר 1955 - 5טן אקטאבער 2011) איז געווען דער גרינדער און סי-אי-או פון דער עפל קאמפיוטער פירמע וועלכע פראדוצירט דעם מעקינטאש קאמפיוטער און די פאפולערע איי-פאד און איי-פאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשאבס איז באקאנט אלס א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער און כאריזמע וועלכע האט געברענגט אסאך נייע ערפינדונגן צו די קאמפיוטער וועלט. דזשאבס האט געגרינדעט די עפל קאמפיוטער פירמע אין 1976 און איז ערשט געווען א קאלאבאראטירער און נאנטער פריינט מיט ביל געיטס דער גרינדער פון מייקראסאפט. דזשאבס האט ערצייגט די וועלט'ס ערשטע פערזענליכע קאמפיוטער באקאנט אלס די עפל 2 וועלכע האט אנטהאלטן פראגראמירונג סקריפטס וואס איז געשריבן געווארן דורך מייקראסאפט. מייקראסאפט האט זיך דאן אנגעשלאסן מיט איי-בי-עם און איינגענומען די קאמפיוטער וועלט איבערלאזנדיג עפל מיט געלונגענע פראדוקטן אבער אן קיין ערנסטע סעילס.
דזשאבס איז פארשיקט געווארן פון עפל אין די 80'גער יארן און האט אליינס געבויעט עטליכע גוטע קאמפיוטערס וועלכע האבן קיין איינע נישט געהאט קיין גרויסע הצלחה אויף די מארקעט. עפל האט זיך דאן געפּלאָגט פינאנציעל און דזשאבס איז צוריק גענומען געווארן אלס סי-אי-או. באלד דערויף האט דזשאבס איבערגעטוישט די פירמע און ערצייגט די איי-מעק קאמפיוטער און שפעטער די פאפולערע איי-פאד וועלכע איז געווארן א ביזנעס ווערט די האלב פון עפל'ס פארדינסטן. (וואס האט אויך געברענגט די חורבן אויף די היינטיגע דור מיט אלע שמוציגע כלים ה"י).
ער איז געשטארבן אין אקטאבער תשע"א נאך א לענגערער קראנקייט.


text:
ריכארד וואגנער
ריכארד וואגנער (22סטן מיי 1813 - 13טן פעברואר 1883) איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר און א גרויסער רעפארמאטאר פון דער אפערע-קונסט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואגנער איז געבוירן אין לייפציג אין יאר 1813 צו קארל פרידריך וואגנער און יאהאנא בריל.
ער איז געשטארבן אין ווענעציע פון א הארץ אטאקע אין 1883.
ער האט געשאפן 11 אפערעס:"ריענצי","דער פליענדיקער האלאנדער","טאנהויזער","לאענגרין","דאס ריינער גאלד","די וואלקיריעס","טריסטאן און איזאלדע","די מייסטערזינגערס פון נירנבערג","זיגפריד","די געטערשקיעה" און "פארסיפאל".
וואגנער האט אויך אנגעשריבן עטלעכע עסייען וועגן דער דייטשישער קולטור בכלל און מוזיק בפרט, וואס ער האט אין זיי אויסגעדרוקט זיינע אנטיסעמיטישע איבערצייגונגען. היסטאריקער ווייזן אן,אז היטלער האט זייער ליב געהאט זיינע מוזיקאלישע ווערק צוליב דעם.
ער איז געווען פון די רעוואלוציאנערן אין דער סאקסאנישער קעניגרייך אין דייטשלאנד, און האט געמוזט אנטלויפן פון דרעזדן אין גלות אריין, נאכדעם וואס די רעוואלוציע איז דורכגעפאלן.


text:
אהרן חורינער
הרב אהרן חארינער (כ"ח אב ה'תקכ"ו - ט' אלול ה'תר"ד) איז געווען א משכילישע רב, וואס האט ארויסגעגעבן השכלה'ישע ביכער.
ער האט געלערנט אין די ישיבות פון פראג און מאטערסדארף, און האט בעקאמן היתר הוראה פון די נודע ביהודה, וואס ער האט געהאלטן אלס רבו המובהק. ער איז געווען רב אין שטאט אראד, ער האט ארויסגעגעבן עטליכע חיבורים. קודם האט מען געמיינט אז באלאנגט פאר די פרומע אידן, ער האט קודם געהאט א מערכה פון די שנירל פיש, ער האט עס מתיר געווען נאך די פסיקה פון נוב"י, און גע'טענה'ט אז די וואס אסר'ן די פיש, גייען בלינדערהייט נאך א מנהג ישראל אפילו עס האט נישט קיין מקור אין די הלכה. דערמיט האט מחולק געווען מיטן מרדכי בנעט וואס האלט אז די פיש איז אסור.
ביי איינע פון זיינע חיבורים האט ער געהאט א הסכמה פון דעם גאון רבי משה דער הויפט רב פון אויבן ישן, און דאס האט איהם געגעבן מוט און שטארקייט אנגיין מיט זיין מערכה, ווען עס האט אויסגעבראכן די חילוקי דעות צו מען מעג אוישפטעלן א שוהל ווי א טעמפל, האבן אלע רבנים און גאונים אין די צייט געהאלטן אז ניין, און דעפאר האבט די רעגירונג אין דייטשלאנד נישט געגעבן קיין רשות פאר די רעפארמער צו עפעענן אזא סארט שול ביז האבן געברעגנט א הסכמה און א ספר פון דעם רב אהרן חורינער דעמאלטס האט די רעגירונג געזאגט אויב א רב פון די אידן האלט עס איז גיט איז עס מותר.
זיין גרעסטער קעגענער איז געווען רבי משה סופר דער בעל חתם סופר ער רופט אים אָן אין זיינע תשובות אחר. דער חת''ס האט אויך געשיקט א בריוו צו ר' אפרים מרגליות מיט א טענה פארוואס זיין ערשטע תשובה אין זיין שו''ת ספר, איז צו אהרן חרינער.


text:
סטיווען קאלבערט
סטיווען קאלבערט (געבוירן דעם 13טן מיי, 1964) איז א פאפולערער קאמידיען, אקטיאר און שרייבער, האסט די שאו "די קאלבערט רעפארט" א קאמעדיע נייעס ענווייראמענט ביי די דעילי שאו
- טיים מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט אויף דער ליסטע פון די 100 מערסט איינפלוסרייכע מענטשען אין 2006
- ניו יארקער מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט מיט זשאן סטואערט ביי די ערשטע אין די איינפלוסרייכע מענטשען אין די מידיו אין 2006
- מעקסים וועבסייט האט געשטעלט קאלבערט אלץ די 2'טע סעקסואלסטע מענטש אין טעלעוויזשאן סטאנציעס אין סעפטעמבער 2006 די איינציגסטע מאן אויף די ליסט.
- פיפל (People) מאגאזין איהם געשטעלט אלץ די סעקסואלסטע מענטש היינט צוטאגס נאוועמבער 2006
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
21סטן סעפטעמבער
21 סעפטעמבער איז דער 264סטער טאג פון יאר (265סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 101טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1942 - יום כיפור: די נאציס שיקן מער ווי 1000 יידן אין פאדהייץ צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.
- 1991 - ארמעניע באקומט איר זעלבשטענדיגקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1576 - דזשיראלאמא קארדאנא, איטאליענישער מאטעמאטיקער, פילאסאף און דאקטער (געב' 1501)


text:
אברהם ישעיהו קארעליץ
רבי אברהם ישעיהו קארעליץ (י"א חשוון ה'תרל"ט, 1878, קאסעוו - ט"ו חשוון ה'תשי"ד, 1953, בני ברק), איז געווען איינער פון די פירער פון יידנטום אין ארץ ישראל, און דער מחבר פון די ספרים חזון איש.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם ישעיהו איז געבויגן געווארן י"א חשוון תרל"ט אינעם שטעטל קאסעוו, ליטע, (דעמאלסט אין גראדנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע, היינט אין בריסקער גובערניע, בעלארוס) צו זיין פאטער, הרב שמריהו יוסף קארעליץ, קאסעווער רב, און זיין מוטער, ראשא לאה, א טאכטער פון הרב קאצנעלבויגן, רב פון קאסעוו און דערנאך פון קאברין.
ביי דער ערשטער וועלט-מלחמה האט ער געוואוינט אין סטויפץ, וואו ער האט געדינט ווי שטאטס-רב ווען דער ארטיקער רב, הרב יואל סאראצקין, איז געווארן פארטריבן פונעם שטעטל.
ווילנע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מינסק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום ט"ז תמוז תרצ"ג (1933) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל, נאכדעם וואס הרב חיים עוזר גראדזענסקי האט געבעטן משה פרוש פון אגודת ישראל צו באקומען סערטיפיקאטן פארן חזו"א און זיין ווייב כדי זיי זאלן קענען וואוינען אין ארץ ישראל.[1]. לויט רפאל האלפערן האט דער חזון איש זיך איינגעשפארט אז מען זאל נישט באקומען דעם סערטיפיקאט דורכן הויפטראבינאט נאר דורך אגודת ישראל[2].
ווען ער איז אנגעקומען אין לאנד איז ער געבליבן עטלעכע טעג ביי הרב דוד פאטאש, ביז ער האט געדונגען א שטוב אין גאולה גאס אין תל אביב. עטלעכע וואכן נאך תשעה באב האט ער געדונגען א דירה אין דער נייער קהילה וואס האט זיך אנטוויקלט אין בני ברק, וואס איז שפעטער געווארן, אין א גרויסער מאס צוליב אים, א פעסטונג פון חרדישן יידנטום אין ישראל.
זומער תרצ"ד (1934) האט דער חזו"א געוואוינט א לענגערע תקופה אין צפת פאר זיין געזונט; במשך דער תקופה האט ער געלערנט בעיקר אינעם בית מדרש פון רבי יוסף קארו אין דער אלטשטאט.
דעצעמבער 1936 איז דער חזון איש געווארן געפערלעך קראנק. מען האט דאס מודיע געווען אומעטום אין דער יידישער וועלט, און מ'האט גערופן דעם עולם צו דאווענען פאר אים.[3].
אין תש"א איז נפטר געווארן ראשא לאה קארעליץ, דעם חזון איש'ס מוטער, אין ירושלים, און מען האט זי קובר געווען דארט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דער קארעספאנדענץ איז געדרוקט אין ספר גנזים ושו"ת חזון איש חלק ב' פון עמוד ק"ט
- ↑ רפאל הלפערן, במחיצת החזון איש, עמ' 51
- ↑ הרב אברהם ישעיהו קארעליץ געפעהרליך קראנק, אונזער עקספרעס, 24.12.1936. ביי דער היסטארישער יידישער פרעסע.


text:
רפאל שפירא
הרב רפאל שפירא (אדר ה'תקצ"ז, 1837 - כ"ג אדר ב' ה'תרפ"א, 1921) איז געווען דער רב און ראש ישיבה אין וואלאזשין.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רפאל שפירא איז געבוירן געווארן אין חודש אדר תקצ"ז, אין דער שטאט סמארגאן, צו זיין פאטער הרב אריה לייב שפירא, דער קאוונער רב, באקאנט אלס ר' לייבעלע קאוונער. אין תרי"ב (1852), ביי די פופצן יאר, האט הרב נפתלי צבי יהודה בערלין, דער נצי"ב, אים גענומען פאר אן איידעם צו זיין טאכטער שרה ראשא. אין תר"ל האט מען אים באשטימט וויצע ראש ישיבה אין דער וואלאזשינער ישיבה, און ער האט אנגעהויבן זאגן שיעורים אין דער ישיבה דריי מאל א וואך. אין תרמ"א האט ער איבערגעגעבן זיין אמט צו זיין איידעם רבי חיים סאלאווייטשיק פון בריסק, און ער איז געווארן רב אין נאוואאלעקסאנדראווסק אין ליטא.
אין תרמ"ו איז ער באשטימט געווארן רב פון באברויסק, ווייסרוסלאנד (היינט בעלארוס).


text:
ראמאן
ראמאַן (ענגליש: novel) איז א ליטערארישע פיקציע (לאו דווקא ראמאנטיק). עס איז דערשינען געווארן אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט. א ראמאן איז לענגער פון א קורצע דערציילונג און פון א נאוועלע. עס איז צונויפגעשטעלט פון אן אקציע אין פארשיידענע שיכטן און עס קען דערהאלטן הונדערטער בלעטער. א ראמאן איז איינגעשלאסן מיט פיל ערטער, צייטן און פיגורן.
דער אויסשטעל פון א ראמאן: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן קומט דער ווענדפונקט און דער הויכפונקט 4) נאכער ווערט דער פראבלעם אויסגעלייזט 5) און צו לעצט די ענדע.
מאנכמאל איז דער ראמאן איינגעשלאסן מיט א ראם דערציילונג (א געשיכטע אין א געשיכטע).
איינער וואס שרייבט ראמאנען הייסט א "ראמאַניסט".


text:
קעניע
די רעפובליק פון קעניע (ענגליש: Republic of Kenya; סוואהילי: Jamhuri ya Kenya דזשאַמהורי יאַ קעניאַ) איז אַ לאַנד אין מזרח אַפֿריקע וואס ליגט אויפן עקוואטאר. מיט דעם אינדישן אקעאן צו דרום-מזרח, האט זי גרענעצן מיט סאמאליע צו צפון-מזרח, עטיאפיע צו צפון, סודאן צו צפון-מערב, אוגאנדע צו מערב און טאנזאניע צו דרום. אין דרום-מערב פון לאנד געפינט זיך די וויקטאריע אזערע, וואס איז געטיילט צווישן קעניע, אוגאנדע און טאנזאניע.
איר הױפּטשטאָט איז נײַראָבי. דער שטח פונעם לאנד באדעקט 580,000 קוואדראט ק"מ, און עס האט א באפעלקערונג פון 39 מיליאן מענטשן פון מער ווי 40 עטנישע גרופעס.


text:
עקיבא אייגער
ר' עקיבא (גינז) אייגער (י"ד חשוון ה'תקכ"ב, אייזנשטאט - י"ג תשרי ה'תקצ"ח, פויזן). איז געווען א רב, ראש ישיבה, פוסק און א טיפער לערנער. זיינע מקורות אויף תלמוד מיטן נאמען גליון הש"ס זענען געדרוקט אין דעם "ווילנער תלמוד בבלי". אויך איז באוווסט זיין ספר תשובות ר' עקיבא איגר וואס מען לערנט היינט אין די ישיבות. ער האט א סך געקעמפט קעגן די משכילים און רעפארמער.
פון תקנ"א ביז תקע"ד איז ער געווען רב און אב"ד אין מארקיש פרידלאנד, מערב פרייסן, און פון תקע"ד ביז זיין פטירה אין תקצ"ח איז ער געווען רב און אב"ד אין פויזן.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקיבא איז געבוין אין תקכ"ב צו זיין פאטער ר' משה גינז און זיין מוטער מרת גיטל אייגער, א טאכטער פון רבי עקיבא אייגער פון האלבערשטאט, מחבר פון משנת רבי עקיבא.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט חתונה געהאט מיט גליקכן, די טאכטער פון יצחק מרגליות, און זיין שווער האט אים געהאלטן אויף קעסט ביז ער איז פארארעמט געווארן. זיי האבן געהאט צוויי זין, אברהם (תקמ"א - תרי"ג) און שלמה (תקמ"ה - תרי"ב) רב פון קאליש און פויזן, און א טאכטער שרה'ל (תק"ן - י"ח אדר שני תקצ"ב), די ווייב בזיווג שני פונעם חתם סופר, רב אין פרעשבורג.
ווען זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תקנ"ו, האט ער חתונה געהאט בזיווג שני מיט בריינדל, די טאכטער פון ר' יהושע הלוי פייוולמאן. זיי האבן געהאט א זון שמואל (תקע"ח - ??) פון מינסק.


text:
מאהענדאס קערעמטשענד גאנדי
מאהענדאַס קערעמטשענד גאַנדי (דעוואנאגארי: मोहनदास करमचन्द गांधी, גודזשאראטיש: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; 2טן אקטאבער 1869 - 30סטן יאנואר 1948) איז געווען א פאליטישער פירער אין אינדיע, וואס האט געפירט די אינדישע זעלבשטענדיקייט באוועגונג אין איר קאמף קעגן דער הערשאפט פון דער בריטישער אימפעריע.
גאנדי איז געבוירן דעם 2טן אקטאבער 1869 אין פארבאנדאר, א שטעטל אין היינטיגן גודזשאראט, אינדיע. זיין פאטער, קערעמטשענד גאַנדי, איז געווען פרעמיער מיניסטער פון פארבאנדאר שטאַט; זיין מוטער, פוליטבע, איז געווען א דזשיין.
אין דעצעמבער 1921, גאנדי איז געווארן פירער פון דער אינדישער נאציאנאלער קאנגרעס.
גאנדי האט שטארק געהאלטן אז די דערפער זענען די אמתע אינדיע, און האט זיך דערקעגנט צו דער אינדוסטריאליזאציע פון זיין תלמיד דזשאווארהארלאל נעהרו.


text:
עכו
עכו (אַראַביש: عكا), איז אַ שטאט אויפן ברעק פון מיטלענדישן ים אין דעם מערב גליל באצירק אין צפון פון דעם לאנד ישראל. די שטאט געפינט זיך אין דער צפון זייט פון דעם עכו בוכטע. לויטן ישראלישן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק איז די באפעלקערונג פון עכו געווען 46,300 אין סוף יוני 2010.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עכו איז דערמאנט אין תנ"ך איין מאל, אין שופטים קאפיטל א' פסוק ל"א. זי האט געהערט צום טייל פון שבט אשר. עכו איז אויך דערמאנט אין דער ערשטער משנה פון מסכת גיטין אלס דער צפון גרעניץ פון ארץ ישראל. עכו איז איינע פון די אוראלטע פארט שטעט אין דער וועלט.
רוימישע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צום סוף פון דער צווייטן בית המקדש צייַט, האבן געוואוינט פילע אידן אין דער שטאָט.


text:
מאשינביקס
א מאַשינביקס איז א פייער-געווער וואס קען שיסן אויטאמאטיש איינס נאך אנאנד פון אן אמוניציע פאס אדער א מאגאזין, פאר א לענגערע צייט. א מאשינביקס קען שיסן הונדערטער קוילן אין א מינוט.
א שווערן מאשינביקס דארף מען שטעלן אויף דער ערד און שטיצן אויף א דרייפוס, אדער שטעלן אויף א פארמיטל מיט א געשטעל און א דרייעדיקער באזע. אויך דארף מען צוויי מענטשן צו אפערירן דעם ביקס, איינער וואס גיט אריין די אמוניציע און א צווייטער צו צילן.
דער ברוינינג M2 מאשינביקס איז זייער א גענויער מאשינביקס וואס קען שיסן גאר ווייט. אין דער וויעטנאם קריג האט א זעלנער, ניצנדיק א טעלעסקאפ אויפן ביקס, געשאסן אויף א ציל ווייט 2250 מעטער.
דער עוזי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עוזי איז אן אונטער-מאשינביקס וואס דער ישראלישער אפיציר עוזיאל גל האט דערפינדן. מען האט דעם עוז ערשט געניצט אין 1956, און צה"ל האט געניצט עוזיס אין דער זעקסטאגיקער מלחמה אין 1967. דעם עוזי ווערט פאבריצירט דורך ישראל מיליטערישע אינדוסטריעס.


text:
פעברואר 2006
פֿון װיקיפּעדיע
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נייער סידי פון מרדכי בן דוד, הערט סעמפלס פון ניגונים. (מאוסטלי מוזיק)
- ראביי טענדלער: קינדער מיט ספעשאל עדיוקעישאן איז פארבינדען מיט דעם וואס זיי האבען געהאט מציצה בפה (ג'וייש לעדזער)
- הונדערט טויזענט פראנצויזצן מארטשירן אין די גאסן קעגן אנטיסעמיטיזם, נאך בארבארישן מארד פון איד. (ידיעות)
- אידן פון ארץ ישראל פירן דורך אנטיסעמיטשע קאריקטורן קאנטעסט. (ווארלד פרעס)
- אימעיל אינבאקס פון חברים עקספלאוידירט מיט דעם ווידיאו קליפ: קליין קינד באווייזט וואונדער, מיט קונסט פון שפילן און זינגן אידישע מוזיק אויף קיבארד כזקן וכרגיל... (גוגל ווידיאו)
- ר' אהרן טענדלער, מיט זיין קהילה פארהאלטן פון ארויפגיין אויפן הר הבית, נישט האבענדיג קיין אידענטיפעקאציע קארטלן. (זערוסעלם פאוסט)
- רב ארויסגעלייגט אויפן גאס: רוב קולות פון ניו העפסטעד קהילה, זאגט אויף ר' מרדכי טענדלער פון זיין רבנות פאסטן, צוליב סעקס סקאנדאל. (ניו העפסטעד ניוז)
- כשרות פראבלעם: פייגל פלו אינוועקסיאנאציעס... מאכט טריפה די עופות! (יודל שיין)
- חילול ה': רב'ס זון האט חתונה מיט א צווייטער פרוי אן דעם וואס ער זאל גט'ן זיין ערשטע ווייב. (בחדרי חרדים)
- קטלא קניא קריטיקירט פעגווין פילם, צוזאמן מיט ליפא שמעלצער נייע טעיפ. (אלגעמיינער)
- מיאמי ביטש געווארענט איבער פיר אידישע חסידיש גנבים. (כל העולם כולו)
- היינט נאכט: מזוזה קלאפונג אין נייעם מאנסי ארונישן שול קעגן די זאליס און ר' חיים יושע האלבערשטאם. (כל העולם כולו)
- היינט נאכט: סאטמאר, בני יואל, קאשוי און נטורי קרתא, נעמען צו די גאסן אין בארא פארק אין א מאסן פראטעסט קעגן ר' אורי לופליאנסקי שליט"א, ליטווישער בירגערמייסטער פון ירושלים וואס באזוכט סאטמארע זאל ביי אויפטריט לטובת שובו דינער. (ישיבה וועלט)
- אשוואר רבי שליט"א מוחה קעגן ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א. (כל העולם כולו)
- זאליס מאכן מלוה מלכה אין וויליאמסבורג פאר זייערע מוסדות אין קרית יואל. האקן אויף ארונים, און באטיטלון זיי גוים. (חדשות סאטמאר)
- חילול ה': חרדישער חסידישער אינגערמאן ערקלערט זיך שולדיג אין מיליאנען דאלארן מאני לאנדריאונג. (ניו זערסי לעדזער)
- ריעל עסטעיט: ר' ישעי' בוימלגרין, האקט אונטער די כוח פון די יוניאן אין ברוקלין מיט זיינע ריזיגע אינטערנעמונגען וואס זענען יוניאן פריי. (ברוקלין פעיפערס)
- וויליאמסבורג ריעל עסטעיט: מענדל בראך'ס פינגער בילידינג ליידט דורכפאל ווער ער איז געצווינגען טוישן פלענער מיט זעקס שטאק נידעריגער ווי געפלאנט. (דעילי ניוז)
- אידישע אלימפיק קונסטלערין, סאשא כהן, גייט אנגעטאן רויט בענדל אויף די האנט צו שיצן אנטקעגן עין הרע, (על פי מסורה וקבלה). (קשר-טאלק)
- רעפ: אינטערסאנטער ווידיאו קליפ פון חסיד קעגן לעסביען,


text:
1טן יאנואר
1 יאנואר איז דער ערשטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 364 טעג (365 אין אן עיבור-יאר).
אינהאַלט
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 45 פאר דער ציווילער רעכענונג - דער יוליאנישער קאלענדאר ווערט איינגעפירט
- 630 - מוחמד הייבט אן קיין מעקא מיט זיין מיליטער
- 990 - רוסלאנד נעמט אן דעם יוליאנישן קאלענדאר
- 1481 - די שפאנישע אינקוויזיציע הייבט אן
- 1600 - סקאטלאנד הייבט אן צו ניצן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר.
- 1622 - דעם 1טן יאנואר איז אויסגרופן אלס דער ערשטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר.
- 1651 - טשארלס דער צווייטער באקרוינט מלך פון סקאטלאנד.
- 1801
- דאס גרויסבריטאנישע קעניגרייך און דאס אירישע קעניגרייך ווערן פאראייניגט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך
- דער ערשטער אסטערויד, צערעס, איז אנטפלעקט (שפעטער ווערט ער קלאסיפֿירט אלס א קארליק פלאנעט)
- 1837 - ערדציטערניש אין דער שטאט צפת
- 1880 - אנהייב פון גראבן דעם פאנאמא קאנאל
- 1892 - עליס איילאנד געעפנט פאר אימיגראנטן צו די פאראייניגטע שטאטן
- 1893 - יאפאן הייבט אן ניצן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר
- 1898 - די שטאט ניו יארק סיטי איז געגרינדעט, מיט דעם פאראייניגן פון מאנהאטן, ברוקלין, קווינס, בראנקס און סטאטן איילנד
- 1926 - געגרינדעט דער קרוגער פארק אין דרום אפריקע
- 1939 - נאצי דייטשלאנד אסרט פאר יידן צו ארבעטן מיט דייטשן
- 1973 - אירלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און דענמארק טרעטן אריין אינעם אייראפעישן פארבאנד
- 1981 - גריכנלאנד טרעט אריין אינעם אייראפעישן פארבאנד
- 1993 - טשעכאסלאוואקיי צעטיילט אויף טשעכיי או סלאוואקיי
- 1995
- געגרינדעט די וועלט האנדל ארגאניזאציע
- עסטרייך, פינלאנד און שוועדן ווערן מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד
- 1998 - אייראפעאישער צענטראלבאנק געגרינדעט
- 2007 - בולגאריע און רומעניע ווערן מיטגלידער אינעם אייראפעישן פארבאנד.
- 2011 - עסטלאנד ווערט א מיטגליד אין דער אייראזאנע.
- 2014 - לעטלאנד אדאפטירט די איירא ווי זיין צאלמיטל, און ווערט דאס 18טע לאנד אין דער אייראזאנע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1586 - פאבלא קלאריס, פרעזידענט פון קאטאלאניע (געש' 1641)
- 1880 - שלום אש, יידישער-פוילישער שרייבער (נפטר 1957)
- 1889[1] - מרדכי דובין, פירער פון די יידן אין לעטלאנד צווישן די צוויי וועלט מלחמות (נפטר 1956)
- 1900 - טשיאונע סוגיהארא, יאפאנישער קאנסול און א חסיד אומות העולם (געשט' 1986)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1894 - היינריך הערץ, פיזיקער (געב' 1857)
- 1748 - יאהאן בערנולי, שווייצער מאטעמאטיקער (געב' 1667)
- 1995 - יוזשין וויגנער, יידישער פיזיקער פון אונגארן, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1902)
- 2013 - רבי אברהם יעקב פרידמן, סאדיגורער רבי און מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה (געב' 1928)
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געבורטסטאג 20סטן דעצעמבער 1888 לויטן יוליאנישן קאלענדאר


text:
זשיראף
זשיראף ווערט פארעכענט ווי דער העכסטער חיה, ער שטייט געוויינליך פון זיבעצען ביז ניינצען פוס הויך, טייל מאל אפילו ביז צוואנציג פוס אין די הייך איר קאפ.
די נקיבות זענען אביסל נידעריקער.
א מענטש קען זיך אריינשטעלן צווישן זיינע פוס.
ווען ער ווערט געבוירן קען די באבעלע שוין שטיין נאך א האלבער שעה.
און נאך צוויי שעה פון געבורט קען ער שוין שפאצירן.
ער איז מעלה גרה.
זיין הויט איז קאלירט ווי אין קאמפלאדזש אז מען זאל אים נישט באמערקען פון דער ווייטענס זינט ער שטייט ארויס מיט איר הויכקייט פאר לייבן זאלן אים נישט באמערקן און פארצוקן.
קיין איין דעזיין פון די הויט פון זשיראף איז נישט גענוי די זעלבע ווי אן אנדערע זשיראף.
ער קען שטויסן אייניג מיט אירע פוס פון אלע פיר זייטן, דאס הייסט אירע זשוינטס זענען אנדערשט אויסגעשטעלט ווי ביים מענטש וואס האט בלויז די עיקר כוח צו שטויסן אויף פארויס.
ווען ער טרינקט קומט אן די קאפ ביז 7 פוס אונטערן הארץ און ווען ער שטייט אויסגעשטרעקט קומט דאס אן אסאך העכער ווי דעם הארץ, אבער זיי האבן אריינגעבויט א סעפצעלן ווענטיל צו האלטן די בלוט דרוק פונקט וויפל עס ברויך זיך אין קאפ.
אין 1414, האט מען אריבערגעפירט א זשיראף פון מאלינדי קיין בענגאל. נאכהער האט דער אויספארשער זשענג הע גענומען אים אין כינע וואו מען האט אים געלייגט אין א זאא פון דער מינג דינאסטיע. די כינעזער האבן זיך שטארק אינטרעסירט אין דער מאדנער חיה. אין 1486 האט מען געגעבן לארענזא דע מעדיטשי א זשיראף, דער ערשטער לעבעדיקער זשיראף אין איטאליע זייט די אוראלטע צייטן.


text:
טלית
א טלית אדער ציצית איז א רעליגיעזער פירקאנטיקטער געוואנט, ווען אין די ווינקלען זיינען אנגעקינפט פעדימער, צו דערמאנען גאט'ס געבאטן, וועלכע ציילן זיך צו 613 (תרי"ג מצוות).
- טלית גדול - א טלית גדול גייט מען יעדן טאג ביים דאווענען שחרית. ביי אסאך אשכנזים גייט מען א טלית גדול נאר נאך דער חתונה, אבער ביי יעקעס, אויבערלענדער און ספרדישע יידן גייט מען מיט אים שוין פון דער בר מצווה.
- טלית קטן - מען פירט זיך צו גיין א טלית קטן א גאנצן טאג ביי טאג, און א סך חסידים גייען אים אויך ביי נאכט אפילו ביים שלאפן.


text:
יוסף טרומפעלדאר
יוסף וולאדימיראוויטש (וואלפאוויטש) טרומפעלדאר (א' טבת ה'תרמ"א - י"א אדר ה'תר"ף) איז געווען א ייד פון רוסלאנד, האט געדינט אין דער רוסישער ארמיי, געפאלן אין געפענגעניש צו די יאפאנער ביים רוסיש-יאפאנישן קריג אין 1908, נאכן ארויסקומען פון געפענגעניש איז ער ארומגעפארן, און ער איז געקומען קיין פאלעסטינע.
ער האט פארלוירן זיין האנט ביי דער מלחמה, און ער איז ערלויבט געווארן ארומצוגיין מיט א רעוואלווער, וואס געווענליך גייען נאר אפיצירן, אדער גענערעלער מיט אזעלכע געווער.
ביי די ערשטע וועלט מלחמה, האט ער צוזאמען מיט זאב זשאבאטינסקי, געגרינדעט די יידישע לעגיאן, און נאכן קריג איז ער פארבליבן אין פאלעסטינע. תל חי איז לויטן סייקס-פיקא פארשטענדעניש, געווען אונטערן פראצויזישן מאנדאט, און די אראבער האבן געוואלט זיין אונטער דער בריטישער מאנדאט, האבן זיי רעוואלטירט, און די ידן פון תל חי, האבן זיך געפילט אומזיכער, האבן זיי געבעטן פון טרומפעלדאר אז ער זאל זיי העלפן מיט פארטיידיגן זייער קיבוץ, ער איז געקומען, און ווען א בעדואינער שבט, האט געוואלט איבערקוקן דעם דארף, צו עס באהאלטן זיך נישט דארט אויס פראנצויזישע זעלנער, זענען זיי געקומען צום צימער ווי די מיידלעך האבן זיך אויסבאהאלטן, און ווארשיינליך האט א מיידל מיט געווער, געשאסן דעם בעדואינער הויפט, צוליב א פשוטע סיבה, און הערנדיג דעם שאס האט זיך אנגעפאנגען א שיסעריי, וואס אין די ענדע האבן זעקס פארלוירן די לעבן טרומפעלדאר אריינגערעכנט.
לויטן לעגענדע, האט ער געזאגט נאכן פארווונדעט ווערן, איידער ער איז געשטארבן "עס איז גוט צו שטארבן פאר אונזער לאנד".


text:
1958
1958 איז דאס 58סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1958 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן סעפטעמבער - גינע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - ראן אראד, ישראלדיקער זעלנער, גענומען אין געפענגעניש אין לבנון
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אויגוסט - ערנעסט לארענס, אמעריקאנער פיזיקער, ערפינדער פונעם ציקלאטראן און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1939 (געב' 1901)


text:
שמעון שוואב
הרב שמעון שוואב (30סטן דעצעמבער 1908 - 13טן פעברואר 1995) איז געווען אן ארטאדאקסישער רב און קהילה פירער אין דייטשלאנד און אין אמעריקא. ער איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט און האט געלערנט אין ליטווישע ישיבות. נאכן זיך אריבער ציען קיין אמעריקא איז ער אויפגענומען געווארן אלס רב אין באלטימאר. פון יאר 1958 ביז זיין טויט איז ער געווען רב אין "קהל עדת ישורון" אין וואשינגטאן הייטס, מאנהעטען.
ער איז געווען א מיטגלידער אין דער אמעריקאנער אגודת ישראל. ער האט געשריבן פאפולערע ספרים אויף יידשער מחשבה (אין ענגליש).
אין יאר 1930, האט ער פארברענגט א שבת מיט רבי ישראל מאיר הכהן (דער חפץ חיים). דאס באזוך ביים חפץ חיים האט געלאזט אויף אים א שטארקן איינדרוק, און ער האט פיל מאל דערמאנט די באזוך.
הרב שוואב האט געשריבן א ספר אין העברעאיש אויף תפלה: "עיון תפילה".


text:
דזשייניזם
דזשייניזם (הינדוסטאני: जैनधर्म דזשיין דהאַרמאַ) איז א פאנטעיסטישע רעליגיע וואס לערנט קיין געוואלד קעגן לעבעדיקע באשעפענישן. די נשמה מוז זיך אויסלערנען הערשן איבער די אינערלעכע שונאים. אין דער מאדערנער וועלט, איז דזשייניזם א קליינע אבער השפעהדיקע רעליגיעזע גרופע מיט עטלעכע 4.2 מיליאן נאכפאלגער אין אינדיע, און דערפאלגרייכע וואקסנדיקע געמיינדעס אין צפון אמעריקע, מערב אייראפע, דעם ווײַטן מזרח, אויסטראליע און אנדערש וואו.
עיקר נקודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יעדע לעבעדיקע באשעפעניש האט א נשמה.
- יעדע נשמה איז דער ארכיטעקט פון איר אייגן לעבן, אין דער דאזיקער וועלט און אין דער קומענדיקער וועלט.
- דזשייניזם לייגט א דרוק אויף קאנטראלירן די חושים.
- דזשייניזם דינט די געטשקעס פון דזשינאס, אריהאנטס און טירטאנקארס.


text:
יוסף זונדל פון סאלאנט
רבי יוסף זונדל פון סאלאנט (ה'תקמ"ו - ה'תרכ"ו), איז געווען דער רבי מובהק פון רבי ישראל סאלאנטער. אין זיינע לעצטע יארן איז ער געווען א מורה הוראה אין דער אשכנישער קהילה אין ירושלים.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף זונדל איז געבוירן געווארן אין 1786 (תקמ"ו]). זיין פאטער איז געווען רבי בנימין ביינוש, און ער איז געווען אן אייניקל פון רבי פייוויש אשכנזי, דער אב בית דין אין ווילנע און נאכהער נשיא פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים. ער האט געלערטנ אין דער וואלאזשינער ישיבה ביי רבי חיים וואלאזשינער. רוב פון זיינע טעג האט ער געוואוינט אינעם שטעטל סאלאנט.
ער פלעג גאנץ אפט פארן צו זיין רבי'ן רבי חיים וואלאזשינער. נאך זיין פטירה האט ער זיך געצויגן אין פוזנא צו לערנען פונעם שטאטס-רב רבי עקיבא אייגער.
אין תקצ"ז, ביי דער עלטער פון 51 איז ער ארויף אין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים, וואו ער איז געווארן א מורה הוראה. אין יענער תקופה איז די אשכנזישע קהילה אין ירושלים געווען צו קליינען צו האבן ארב.
רבי זונדל איז אומגעקומען אין דער כאלערעמגיפה, די נאכט פוןג' מרחשון, תרכ"ו (1865) ביי דער עלטער פון 80, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים.
נאך זיין פטירה איז זיין איידעם, רבי שמואל סאלאנט, געווען דער הוראה, ביז מ'האט אים באשטימט (אומאפיציעל) רב פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים.