text:
קוויבעק
קוויבעק (פראנצויזיש: Québec קעבעק) איז די צווייטע גרעסטע פון די קאנאדישע פראווינצן און טעריטאריעס, באפעלקערונג, און עקאנאמיש. קוויבעק געפינט זיך אין מזרח-צענטראלער קאנאדע און גרענעצט זיך מיט די צפון-מזרח שטעט ניו יארק, ניו העמפשיר, מעין, און ווערמאנט פון די פאראייניגטע שטאטן.
קוויבעק אנטהאלט די גרעסטע פראנצויזישע באפעלקערונג אין צפון אמעריקע און פראנצויזיש איז דארט די אפיציעלע שפראך. די פראנצויזן האבן עטליכע מאל זיך פרובירט אפטיילן פון קאנאדע און גרינדן א זעלבסשטענדיג לאנד אבער אן ערפאלג. קוויבעק פארמאגט אן אייגענע פראווינציאנאלע רעגירונג וועלכע טוט איינקאסירן שטייערן און סערווירט א רייע סאציאלע פראגראמען וועלכע איז נישט פאראן אין די אנדערע פראווינצן.
די הויפטשטאט פון קוויבעק איז קוויבעק סיטי.
אין די לעצטע 35 יאר זענען די ליבעראלן און די פי-קיו געווען די צוויי אפיציעלע פארטייען וועלכע האבן זיך געטיילט מיט דער רעגירונג און האבן איינגעפירט פארשידענע סאציאלע פראגראמען אן קיין שום שטער. אין די לעצטע עטליכע יאר איז די עי-די-קיו אריינגעקומען אלס א יונגע פראנצויזישע פארטיי וועלכע איז מער רעכט געשטימט און האט גענאסן א באגרעניצטע שטיצע פון אלע ווינקלן. אום מערץ דעם 26'סטן 2007 האט די עי-די-קיו זיך ארויפגערוקט צווייט צו די ליבעראלן אין די פראווינציאלע וואלן.
קוויבעק האט 75 פון די 308 זיצן אין דעם פעדעראלן פארלאמענט וואס געפונט זיך אין דער הויפטשטאט אטאווא. נאך די לעצטע וואלן וואס זענען פארגעקומען יאנואר 2006 האט די פראנצויזישע בי-קיו פארטיי - וואס איז נאנט פארבונדן מיט דער פראווינציאלער פי-קיו פארטיי - געווינען 51 זיצן, די פעדעראלע ליבעראלן 13, די קאנסערוואטיוון 10 און 1 זעלבשטענדיגער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער אייראפעער וואס איז אנגעקומען צום געגנט פון קוויבעק איז געווען דער אויספארשער זשאק קארטיער, וואס איז ארויפגעפארן די לענג פונעם סאנט לארענס טייך אין 1535.


c: text/html

text:
נאס
א נאָס, אדער ווי אנדערע רופן עס: נאָס, איז לופט שליים, שמוץ און וואסער, ארויסגעשאסן מיט אן עקספלוזשען פון א מויל און די נאז מיט אן אויסערגעווענליכע קראפט און קען גרייכן פון צען ביז צוואנציג פיס ווייט.
א נארמאלער נאָס שיקט ארויס פון זיך צווישן צוויי ביז פינף טויזנט באקטעריע אין דער לופט.
אפילו אז לויט טייל דאקטורים איז א נאָס פון א געזונטן מענטש נישט שעדליך און קען קיינעם נישט טאן קיין שאדן. אבער וויבאלד מ'קען דאך נישט וויסן ווער עס איז פארקילט, דארף מען זיך היטן און דאס נישט טאן נעבן אנדערע מענשטען, מען רעדט שוין נישט פון דעם וואס איז זייער נישט איידל, און עס איז זייער אומאנגענעם צו ווערן באשפּריצט פון א מבול פּיטשינקע נאסע שמוציגע שליימיגע טראָפּנס וואס קומען ארויס פון א פרעמדן מענטשנס מויל און נאָז, און דער גערוך און עקל וואס דאס ברענגט.
א מענטש וואס ליידט פון א פארקילונג, אדער פון א קלעפּיגער און אָנשטעקנדער קראנקייט, קען דורך אַן אומשולדיגן נאָס אָנשטעקן צענדליגע מענטשן מיט דער זעלבער קראנקייט פון וועלכע ער ליידט. אויב איינער ליידט פון א פארקילונג, הוסט און ניסט, דארף ער זוכן נישט צו קומען צווישן מענטשן און אנשטעקן אנדערע מיט זיין קראנקייט.
אפילו ווען עמיצער איז נישט קראנק און ליידט נישט פון א קאָלד אבער ער פילט פלוצלינג אז ער מוז טאן א הוסט אדער א נאָס, דארף ער זיך אוועקדרייען אין אַ זייט אדער זיך צוהאלטן די נאז און מויל מיט די הענט, מיט א טאשנטיכל אדער אָפּוויש-פּאַפּיר.
ווען איינער מאַכט אַ נאָס הערט זיך אַן אָפּקלאַנג: "האַ-טשו".
דער גורם צו דעם נאָס איז אז די הארעלעך פון נאז דערשפירן פרעמדע שטויבעלעך אדער שארפע גערוכן וואס זיי מיינען אז דאס אומגערופענע שמוץ וואס ווילן אינוואדירן דעם אינווייניגסטן קערפער, און די הארעלעך זענען אזוי ווי מינעס וואס עקספלאוידן, און ווערט אקטיוויזירט דורך דעם סענסער אלארם מיט אן אטאטמאטישער רעאקציע דאס ארויסצטרייבן מיט קראפט. דעריבער ווען א מענשט ניסט זאגט מען אים צום געזונט אדער אין ענגליש בלעסס יו, אדער אין העברעיש לבריאות, אים צו דערמאנען ווי גליקלעך ער איז אז זיין נאָס האלט אים לעבעדיג און ווארפט ארויס שעדליכע באצילן וואס ווילן אים קראנק מאכן און הרגענן.
ווען מען ניסט קען מען נישט האלטן אפן די אויגן ווייל די נאז און אויגן נערוון זענען שטארק פארבינדן.
אמאל פון אנפאנג פון די וועלט באשאף ביז די צייט פון יעקב אבינו פלעגן מענטשן שטארבן און אוועקגיין פון דער וועלט פלוצלינג, נאר דורך געבן א נאָס, און אזוי אויסהויכען די נשמה. דאס האט זיך אבער געטוישט ווען יעקב אבינו האט מתפלל געווען צום אויבערשטען אז מענטשען זאלען נישט אוועקגיין פלוצלינג, נאר זאלען זיין קראנק בעפאר, כדי מען זאל זיך קענעון געהעריג צוגרייטען צום טויט, און קענען געהעריג צוואה לאזען פאר די קינדער א.א.וו.
דער באשעפער האט צוגעהערט זיין געבעט, און אים געזאגט אז טאקע פון דיר וועט מען אנהויבען, און יעקב אבינו איז געווען די ערשטער מענטש זייט די בריאה צו זיין קראנק, ווי עס שטייט ארויס אין פסוק אין תורה אין פרשת ויחי "ויוגד ליוסף לאמר הנה אביך חולה", "און עס איז פארציילט געווארן פאר יוסף אזוי צו זאגן: אט איז דיין טאטע קראנק געווארן", און דעריבער ווען א מענטש ניסט וואונטשט מען אים "אסותא", דאס מיינט אויף א אראמיש א "רפואה", אין אויף אידיש "א היילונג", ווייל ביז דעמאלטס פלעגט מען אוועקגיין פון דער וועלט דורך געבן א נאָס.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
צווישן אַ סך אינטערעסאַנטע ליטעראַרישע און היסטאָרישע פּובליקאַציעס אין דער לעצטער רוסישער פּעריִאָדיק וואַרפֿן זיך אין די אויגן די אויטאָביאָגראַפֿישע נאָטיצן פֿון אַהרן שטיינבערגס פּריוואַטן אַרכיוו, וואָס געפֿינט זיך אינעם צענטראַלן אַרכיוו פֿונעם ייִדישן פֿאָלק אין ירושלים. די דאָזיקע פּובליקאַציעס ווערן צוגעגרייט צום דרוק דורך דער פֿאָרשערין פֿון דער רוסיש-ייִדישער קולטור נעלי פּאָרטנאָוואַ. זיי נעמען אַרײַן שטיינבערגס אינטימע קאָרעספּאָנדענץ, זכרונות, פֿראַגמענטן פֿון זײַנע טאָגביכער.
אַהרן שטיינבערג (1891-1975) איז אַ באַקאַנטער נאָמען אין דער געשיכטע פֿון דער מאָדערנער ייִדישער קולטור. געבוירן אין אַ פֿאַרמעגלעכער סוחרישער משפּחה אין דווינסק (איצט דאַוגאַוופּילס אין לעטלאַנד), האָט ער באַקומען אַ בילדונג אין פֿילאָסאָפֿיע בײַם הײַדלבערגער אוניווערסיטער אין דײַטשלאַנד, און האָט דערנאָך געווידמעט זײַן גאַנץ לעבן דער קולטורעלער און געזעלשאַפֿטלעכער טעטיקייט. ער איז געווען אַן אַקאַדעמישער סעקרעטאַר פֿון דער "פֿרײַער פֿילאָסאָפֿישער אַסאָציאַציע", וועלכע איז געווען די לעצטע אומאָפּהענגיקע עפֿנטלעכע אינטעלעקטועלע אָרגאַניזאַציע אין סאָוועטן-רוסלאַנד. נאָך דער עמיגראַציע קיין דײַטשלאַנד האָט זיך שטיינבערג גענומען איבערצוזעצן פֿון שמעון דובנאָווס היסטאָרישע ווערק פֿון רוסיש אויף דײַטש. ער האָט זיך אַקטיוו באַטייליקט אין פֿאַרשידענע קולטורעלע פּראָיעקטן, אַזעלכע ווי ייִוואָ און די "אַלגעמיינע ענציקלאָפּעדיע". נאָך היטלערס קומען צו דער מאַכט, אין 1933, האָט ער זיך אַריבערגעצויגן קיין לאָנדאָן. לאַנגע יאָרן האָט ער געדינט ווי דער פֿאַרוואַלטער פֿונעם קולטור-אָפּטייל בײַ דעם ייִדישן וועלט-קאָנגרעס.
אַהרן שטיינבערג איז געווען אַ פֿרוכטבאַרער פֿילאָסאָפֿישער און פּאָליטישער פּובליציסט און אַן אָריגינעלער ליטעראַטור-קריטיקער. לרובֿ האָט ער געשריבן אויף רוסיש, ייִדיש, דײַטש און ענגליש, אָבער חוץ דעם האָט ער פֿרײַ באַהערשט אויך העברעיִש און פֿראַנצויזיש. אויף דער עלטער האָט ער זיך אַ סך אָפּגעגעבן מיט זײַנע מעמואַרן. זײַן בוך זכרונות וועגן זײַן טעטיקייט אין דער רוסישער קולטור, דערשינען אויף רוסיש אין 1991, איז אַ וויכטיקער מקור פֿון דער רוסישער קולטור-געשיכטע. דער טיפֿער אינטערעס צו דער רוסישער קולטור האָט געפֿונען אַן אויסדרוק אויך אין שטיינבערגס עטלעכע אַרבעטן וועגן דאָסטאָיעווסקין.
דער פּריוואַטער אַרכיוו פֿון אַהרן שטיינבערג פֿאַרמאָגט אַ היפּשע צאָל דאָקומענטן, וועלכע דער מחבר האָט געשריבן פֿאַר זיך אַליין. דאָ מאַכט ער אַ דין-וחשבון מיט זײַן געוויסן, גיסט אויס זײַן נשמה אין די שווערע און ביטערע מאָמענטן, אָדער סתּם פֿאַרנאָטירט זײַנע געדאַנקען און אָבסערוואַציעס. דער דאָזיקער אינטימער צד פֿון שטיינבערגס פּערזענלעכקייט איז תּמיד געבליבן פֿאַרבאַהאַלטן פֿון דער וועלט. ערשט איצט, העכער ווי דרײַסיק יאָר נאָך זײַן טויט, טרעט שטיינבערגס קאָמפּליצירטע, דעליקאַטע און רײַכע פּערזענלעכקייט אַרויס פֿונעם שאָטן.
אַהרן שטיינבערג שטאַמט פֿון אַ משפּחה, וואָס האָט געגעבן דער וועלט עטלעכע אָריגינעלע פּערזענלעכקייטן. דאָס איז געווען אַ פֿאַרמעגלעכע ליטוואַקישע פֿאַמיליע, וואָס האָט קאָמבינירט מתנגדישע פֿרומקייט מיט מעסיקער השׂכּלה. אהרנס פֿעטער פֿון דער מאַמעס צד איז געווען דער באַרימטער ליטעראַטור-קריטיקער בעל-מחשבֿות, זײַן מומע אסתּר עליאַשעוו האָט באַקומען אַ דאָקטאָראַט אין פֿילאָסאָפֿיע אין דײַטשלאַנד און האָט געשריבן אויף ליטעראַרישע און פֿילאָסאָפֿישע טעמעס. אַהרנס ברודער, יצחק-נחמן שטיינבערג האָט פֿאַרנומען דעם פּאָסט פֿונעם פֿאָלקס-קאָמיסאַר פֿון יוסטיץ אין דער ערשטער סאָוועטישער רעגירונג; אָבער ער איז גיך אַנטוישט געוואָרן אין דער באָלשעוויסטישער דיקטאַטור און איז שפּעטער געוואָרן טעטיק אין דער טעריטאָריאַליסטישער באַוועגונג און אַנדערע פּאָליטישע און קולטורעלע אונטערנעמונגען. זייער שוועסטערקינד, שמואל אלישובֿ, איז געווען אַ חשובֿער ישׂראלדיקער דיפּלאָמאַט און האָט געדינט ווי דער אַמבאַסאַדאָר פֿון מדינת-ישׂראל אין סאָוועטן-פֿאַרבאַנד אין 1953-1955.
די משפּחה, בפֿרט די קרובֿים פֿונעם עליאַשעוו-צווײַג, האָבן פֿאַרנומען אַ וויכטיק אָרט אין שטיינבערגס געדאַנקען. זײַן באַגריף פֿון ייִדישן פֿאָלק ווערט באַשטימט דורך די משפּחה-באַציִונגען. אין זײַן טאָגבוך האָט ער פֿאַרשריבן: "די ייִדישע משפּחה איז געבויט אויפֿן איבער-פּערזענלעכן יסוד [...] ווי אַ משפּחה-מיטגליד, באַציט זיך דער ייִד צו זײַן אייגענער פֿאַמיליע מיטן געפֿיל פֿון יראת-הכּבֿוד." אין שטיינבערגס לעבנס-פֿילאָסאָפֿיע שפּילן אַזעלכע באַגריפֿן ווי "משפּחה" און "דור" די ראָלע פֿון פֿאַרבינדונגס-גלידער צווישן דעם יחיד און דעם געזעלשאַפֿטלעכן און היסטאָרישן כּלל. דורך זײַנע באַציִונגען מיט זײַן משפּחה אַנטפּלעקט שטיינבערג די פֿאַרבאַהאַלטענע טיפֿענישן פֿון זײַן אייגענער פּערזענלעכקייט.
צוויי מאַטעריאַלן, וועלכע זײַנען פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אין דעם מאָסקווער זשורנאַל "נאָווי מיר" (די נײַע וועלט), זײַנען באַזונדערס רירעוודיק און אינטערעסאַנט: שטיינבערגס אַ לאַנגער בריוו צו זײַן פֿרוי, אָנגעשריבן גלײַך נאָך איר פּטירה אין מערץ 1966 ("נאָווי מיר", יאַנואַר 2006). דאָס איז אַ פּײַנלעכער ווידוי, אין וועלכן ער אַנאַליזירט זײַן האַלטונג לגבי זײַן אָקערשט געשטאָרבענער פֿרוי. אַהרן און סאָפֿיאַ שטיינבערג האָבן זיך באַקענט נאָך אין פּעטראָגראַד, און שפּעטער זיך געטראָפֿן כּמעט טעגלעך אין בערלין, וווּ זי האָט אים געהאָלפֿן מיט זײַן אַרבעט. אָבער זייער חתונה איז פֿאָרגעקומען ערשט אין 1935, און בלויז צוליב דעם, וואָס דאָס איז געווען דער איינציקער אופֿן צו ראַטעווען סאָפֿיאַ פֿון היטלערס דײַטשלאַנד.
ניט געקוקט אויף דעם, וואָס אַהרן שטיינבערג איז זײַן גאַנץ לעבן פֿאַרבליבן אַ פֿרומער ייִד, איז ער געווען טיף אײַנגעוואָרצלט אין דער רוסישער קולטור. זײַן פֿילאָסאָפֿישער וועלטבאַנעם איז אויסגעפֿורעמט געוואָרן דורך די השׂגות פֿונעם רוסישן מאָדערניזם און דעקאַדענץ. די דאָזיקע וועלט-אַנשויונג האָט באַווירקט אויך זײַן פֿאַרשטאַנד פֿון ליבע און זײַן קוק אויף די פֿרויען. אין דער ווײַבערישער געשטאַלט האָט ער געזען דאָס רוחניות און דאָס גשמיות, וואָס האָבן געהערט צו צוויי פֿאַרשידענע ספֿערעס. אַהרנס טיפֿסטע ראָמאַנטישע ליבע איז געווען זײַן מומע אסתּר עליאַשעוו (גורלאַנד), די פֿרוי, וועלכע האָט שטאַרק באַווירקט זײַן גײַסטלעכע אַנטוויקלונג. ער האָט בדעה געהאַט צו פֿאַרבלײַבן אַן אַלטער בחור און צו ווידמען זײַן גאַנץ לעבן דעם שליחות זײַנעם, וואָס איז געווען די אינטעלעקטועלע און קולטורעלע טעטיקייט לטובֿת דעם ייִדישן פֿאָלק. און דאָך, איז ער געווען זייער צוגעבונדן צו זײַן פֿרוי סאָפֿיאַ, מיט וועלכער ער האָט פֿאַרבראַכט צוזאַמען מער ווי דרײַסיק יאָר. איר טויט האָט אויף שטייבערגן געמאַכט זייער אַ שטאַרקן און ביטערן רושם.
אין די לעצטע יאָרן פֿון זײַן לעבן איז אַהרון שטיינבערג געווען זייער אַקטיוו. ער האָט זיך אָפֿט אומגעקערט אין זײַן זכּרון צו זײַנע קינדער-יאָרן, כּדי בעסער צו באַגרײַפֿן די קוואַלן פֿון זײַן פּסיכאָלאָגישן און גײַסטלעכן מהות. אין זײַן טאָגבוך האָט ער פּרטימדיק באַשריבן אַן עפּיזאָד פֿון זײַן קינדהייט, וועלכן ער האָט געהאַלטן פֿאַר זײַן ערשטן באַוווּסזיניקן חטא, וואָס האָט אויפֿגעוועקט זײַן מאָראַלישן געוויסן (פֿאַרעפֿנטלעכט אין "נאָווי מיר", מערץ 2007). די דאָזיקע דראַמאַטישע מעשׂה-שהיה מיט אַ "ריינער" קינדער-ליבע צו אַ קליין מיידל, אין וועלכער עס האָבן זיך צונויפֿגעמישט צאַרטקייט מיט ווילדקייט, וואָלט געווען פּאַסיק פֿאַר זכרונות פֿון אַ רוסישן דיכטער, אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט, אין פּעטערבורג אָדער מאָסקווע. אָבער זי איז פֿאַרשריבן געוואָרן דורך אַן עלטערן פֿרומען ייִד אין לאָנדאָן אין 1968.
אַהרן שטיינבערג איז ביז די סאַמע לעצטע טעג זײַנע פֿאַרבליבן געטרײַ די אידעאַלן פֿון דער רוסיש-ייִדישער אינטעליגענץ פֿון דער "זילבערנער תּקופֿה", ערבֿ דער רעוואָלוציע-צײַט. נאָכן טויט פֿון זײַן עלטערן ברודער יצחק-נחמן האָט ער געלאָזט אין זײַן טאָגבוך אַזאַ באַמערקונג: "איך פֿיל זיך ווי אַ יורש פֿונעם ליידיק געוואָרענעם טראָן". ער האָט ממשיך געווען צו נוצן דעם אַלטן רוסישן אויסלייג, און רוסיש איז פֿאַרבליבן בײַ אים די שפּראַך פֿון סאַמע אינטימע איבערלעבונגען זײַנע: "מיר איז גרינגער זיך אויסצודריקן אויף רוסיש. אָבער ווען איך טראַכט וועגן דעם בײַ נאַכט, הער איך פֿאַרשידענע שפּראַכן, און באַזונדער אָפֿט דעם לשון-קודש". שטיינבערג האָט צומאָל באַטראַכט זײַן פֿילשפּראַכיקייט ווי אַ מניעה, וואָס האָט אים געשטערט אויסצודריקן זײַן נשמה קלאָר און פּשוט. דערפֿאַר האָט ער אַזוי הויך געשעצט דווקא די רוסישע שפּראַך, וואָס איז געווען די שפּראַך פֿון זײַנע שטאַרקסטע געפֿילן און טיפֿסטע מחשבֿות.


text:
באגדאד
באגדאד איז די הויפט שטאט פון איראק. זי האט א מעטראפליטען געגענט וואס דינט די אומגעגענט פון א פאפולאציע פון גאנץ באגדאד מיט אירע איבער זיבן מיליאן מענטשן.
זי איז די גרעסטע שטאט אין גאנץ איראק, און די צווייטע גרעסטע שטאט פון דער אראבישער וועלט (נאך קאירא). און די צווייטע גרעסטע שטאט אין דרוםמערב אזיע (נאך טעהראן).
זי איז לאקירט אויפן טיגריס, די שטאט ציילט זיך צוריק לכל הפחות פונעם אכטן יארהונדערט, און מעגליך נאך פאר איסלאמישע צייטן. זי איז איצט אונטער שווערע אטאקעס מצד טעראריסטן פון על קעאידא און סתם דערביטערטע קעגןארטיקע פראקציעס וואס פירן צווישן זיך א ברודער קריג אין די ראמען פון דער איראק מלחמה. מען האט אויפגעשטעלט א גרינע זאנע אין דערמיט ארומגענומען מו א חומה בצורה נישט אריינלאזן די באוואפאנטע זעלבסט מערדער זיך אויפרייסן אין די וויכטיגע רעגירונג געביידעס, אבער די ראקעטן רעגענען טעגליך אויף די פאזיציעס פון די דרויסענדע ווענט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בויען די שטאט באגדאד האט געדויערט 4 יאר (ביז 766 לויט דער ציווילער רעכענונג). 100 טויזנט בעלי מלאכה פון די לענג און ברייט פונעם כאליפאט האבן געארבעט צו בויען די שטאט. נאך עטלעכע צענדליקע יארן איז באגדאד געווארן איינע פון די שענסטע שטעט אין דער אראבישער וועלט. ער האט איבערגענומען פון דמשק ווי די הויפטשטאט פון דער איסלאמישער אימפעריע. שוין אין די טעג פון הארון אל-ראשיד'ס מלוכה האט אנגעהויבן די תקופה פון באגדאד'ס שיין, און אין די טעג פונעם כאליף מאמון, דער יורש פון הארון אל-ראשיד'ס טראו, איז באגדאד געווען באוואוסט אין אלע אראבישע לענדער ווי די פראכטפולסטע שטאט אין געביידעס, ווי א רייכער האנדל צענטער, און דער וואוינארט פון די גרויסע אראבישע חכמים.
באגדאד אין ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך פון די מעשיות אין טויזנט און איין נעכט פאסירן אין באגדאד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שמעון וויזענטאל צענטער
סימאן וויזנטאל צענטער איז אן ארגאניזאציע וואס הייסט נאך דעם באקאנטן נאצי יעגער שמעון וויזנטאל. געעפנט דורך ראביי מארווין הייער פארצוזעצן זיין ארבעט און זכרון און דערביי מאכן א גוטער בודזשעט.
עס איז הויפטקווארטירט אויף פיקא בולעווארד, די הויפט גאס אין לאס אנזשעלעס. זיי האבן א ריזיגען קאמפוס פון בנינים, א ישיבה, מיידל שולע, האלאקויסט מוזיי, און א אפיס געביידע וואס האלט אן קשרים מיט דער וועלט פרעסע צו פארדאמען און אויפדעקן פארשידענע נייעסער און פובליק רילעישאנס בנוגע די היסטאריע פון האלאקאויסט און באקעמפן אנטיסעמיטעזים דורך דעם אפצוהאלטן נאך א האלאקויסט.
כאפן נאציס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיי האבן פילאליעס אין אייראפע פון אמאל צו כאפן נאצי פארברעכער און זיי ברענגן צו גערעכטיגקייט.


text:
אבי ווייס
רבי אבי ווייס (אברהם חיים יוסף הכהן ווייס, געבוירן אין 1944) איז אן אמעריקאנער מאדערן ארטאדאקסישער רב וואס שטייט בראש פון די היברו אינסטיטוציע פון ריווערדעיל, ניו יארק. ער איז א מחבר ספרים, א מגיד שיעור און אן עסקן. ער איז דער גרינדער פון דער ערשטער "אפענע ארטאדאקס" ישיבה "ישיבת חובבי תורה".
אין 2012 איז ווייס באצייכנט געווארן דורך ניוסוויק אךס דער עלפטער מערסטער פראמינענטער רב אין די פאראייניגטע שטאטן. אין 2011 איז ער באצייכנט געווארן אלס דער צוועלפט מערסטער פראמינענטער רב, אין 2010 איז ער באצייכנט געווארן אלס דער 18טער, און אין 2007 אלס דער 25סטער.
הרב ווייס'ס השקפה איז אז הלכה איז מער בויגזאם און אפן צו חידושים ווי די ארטאדאקסישע רעכט וויל טענה'ן. לויט אים, איז "אפענע ארטאדאקסיע" אנדערש פון קאנסערוואטיווע יידנטום מיט דריי יסודות'דיגע חילוקים. איינס, ארטאדאקסן גלייבן אז די תורה איז געגעבן געווארן דורך גאט אויף הר סיני אין איר איצטיגע פארם. צוויי, ארטאדאקסן גלייבן אז פסקי הלכה פון פריערדיגע פוסקים אנגעהויבן פון חז"ל ביז היינט, זענען בינדענד, בעת קאנזערוואטיוון האלטן טז מען קען אפנויגן פון פריערדיגע פסקי הלכה אפילו פון חז"ל. דריי, ארטאדאקסיע לייגט א דגוש אויף געוויסע ריטואלען ווי שבת, כשרות, טהרת המשפחה און דאווענען דריי מאל א טאג, בעת די קאנסערוואטיוון לייגן נישט אזא דגוש אויף ריטואלען.
אין מאי 2009 האט ווייס געגרינדעט "ישיבת מהר"ת", א ישיבה וועלכע וועט טרענירן פרויען צו זיין רבנים (מהר"ת איז ראשי תיבות: מנהיגה הלכתית רוחנית תורנית).
אין יוני 2009 האט ווייס געגבן סמיכה לרבנות פאר שרה הורוויץ, אין איר באטיטלט "מהר"ת". נאך דעם וואס דאס האט אויסגערופן גרויס אויפברויז אין מער רעכט גענויגטע ארטאדאקסישע קהילות, האט ווייס אין פעברואר 2010 דערקלערט אז הורוויץ'ס טיטל איז "רבה", און אז ער וועט מער נישט געבן נאכאמאל סמיכה פאר א פרוי.
הורוויץ איז היינט דיען פון די ישיבה און אלס ראש מגידי שיעור דינט רבי יששכר כ"ץ.


text:
24סטן פעברואר
דעם 24סטן פעברואר איז דער 55סטער טאג פון יאר אין דער אכטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 310 טעג (311 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1799 - נאפאלעאן נעמט איין עזה.
- 1918 - עסטלאנד דערקלערט איר זעלבסשטענדיקייט, איין טאג איידער דייטשלאנד אינוואדירט.
- 1943 - אויפגעשטעלט די געטא אין סאלאניקי.
- 1948 - אנהייב פון דער קאמוניסטישער הערשאפט אין טשעכאסלאוואקיי
- 1980 - דער שקל בייט איבער די ישראלדיקע לירה.
- 2004 - 564 געהרגעטע אין אן ערדציטערניש אין צפון מאראקא. אומגעפער 30,000 מענטשן פארלירן זייערע הייזער.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1885 - טשעסטער נימיץ, קאמענדאנט פונעם אמעריקאנער פלאט אינעם פאציפישן אקעאן ביים צווייטן וועלט קריג (געש' 1966)
- 1955 - סטיוו זשאבס, גרינדער פון עפל קאמפיוטער פירמע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1810 - הענרי קאוונדיש, בריטישער כעמיקער (געב' 1731)
- 1856 - ניקאליי איוואנאוויטש לאבאטשעווסקי, רוסישער מאטעמאטיקער (געב' 1792)


text:
אלקאלי מעטאל
אַלקאַלי מעטאַלן זענען די כעמישע עלעמענטן אין גרופע 1 פון דער פעריאדישער טאבעלע. זיי זענען ווייך און, ווען ריין, האבן זיי א זילבערנעם קאליר (צעז זעט אויס א ביסל גאלדן). אין דער לופט ווערן זיי שווארץ.
זיי האבן איין עלעקטראן אין דער דרויסנדיקער שאָל, און קענען אוועקגעבן דעם עלעקטראן גאנץ גרינג אין א רעאקציע, וואס גיט זיי א לאדונג פון 1+. זיי רעאגירן שטארקן מיט וואסער, דערפאר טוט מען זיי שפייכלערן אין פאראפין אייל (קעראסין), וואס אנטהאלט נישט קיין וואסער. אזוי ווי זיי רעאגירן שטארק קען מען נישט געפינען די עלעמענטן נאטורלעך נאר ווען זיי זענען פארבונדן מיט אנדערע עלעמענטן. זיי פארבינדן זיך גוט מיט אלע עלעמענטן אויסער די איידעלע גאזן.
די אלקאלי מעטאלן זענען:
ליטיום רעאגירט דער ווייניקסטער, און פראנקיום דער מערסטער.
די אלקאלי מעטאלן רעאגירן מיט האלאגענס צו שאפן זאלצן.
נאטריום איז א וויכטיקער אלקאלי מעטאל וואס געפינט זיך אין דעם זאלז נאטריום קלאריד (NaCl) ('טיש זאלץ'). נאטריום האט אויך א הידראקסיד, נאטריום הידראקסיד (NaOH), גערופן 'בייסיקע סאדע'.


text:
נייפונדלאנד און לאבראדאר
נייפונדלאַנד און לאַבראַדאר (ענגליש: Newfoundland and Labrador) איז א פראווינץ פון קאנאדע אויפן מזרח בארטן, ביים אטלאנטישן אקעאן. די הויפטשטאט פון נייפונדלאנד און לאבראדאר איז סט זשאנס. אין 2001, האבן געוואוינט אין נייפונדלאנד און לאבראדאר 533,800 מענטשן.
נייפונדלאנד איז אן אינזל, און לאבראדאר איז אויף דער יבשה פון קאנאדע, מיט א גרענעץ צו קוועבעק.
דער פראווינץ פון נייפונדלאנד און לאבראדאר האט געהייסן לכתחילה נייפונדלאנד און האט זיך באהאפטן צו קאנאדע אין 1949, אלס דער צענטער פראווינץ. פריער איז ער געווען א קאלאניע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.


text:
27סטן פעברואר
דעם 27סטן פעברואר איז דער 58סטער טאג פון יאר אין דער ניינטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 307 טעג (308 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1844 - די דאמיניקאנישע רעפובליק ווערט זעלבשטענדיק פון האיטי
- 1900 - געגרינדעט געווארן די לייבאר פארטיי אין בריטאניע
- 1952 - דער ערשטער פלענאריום פון די פאראייניגטע פעלקער געהאלטן אין זיין שטענדיגער געביידע אין ניו יארק
- 2010 - ערדציטערניש אין טשילע נאנט צו דער שטאט קאנסעפציאן - מיט א שטארקייט פון 8.8 אין דער ריכטער סקאלע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1926 - דייוויד הובל, אמעריקאנע ביאלאג, געווינער פונעם נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1936 - איוואן פאוולאוו, רוסישער פיזיאלאג


text:
פלאמענקא
פֿלאַמענקא איז א זשאנער פון געזאנג, מוזיק און טאנץ וואס איז פאפולער אין שפאניע. ער שטאמט פון די ציגיינער אין אנדאלוזיע, שפאניע.
ביי פלאמענקא שפילט מען א גיטאר, מען זינגט, פאטשט די הענט, צעטרעט די פיס און מען שפילט קאסטאניעטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפאנישע היסטאריקער קלערן אז דאס פלאמענקא האט זיך אנגעהויבן אינעם 9טן יארהונדערט אין פונדזשאב, אינדיע. די ציגיינער האבן געוואנדערט פון אינדיע דורך דער פערסישער אימפעריע, עגיפטן און צפון אפריקע ביז זיי זענען אנגעקומען אין שפאניע, און זיי האבן מיטגעברענגט דאס פלאמענקא.


text:
אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו
אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו (29סטן יאנואר 1860 - 15טן יולי 1904) איז געווען א באווסטער רוסישער שרייבער און דראמאטיקער ביי דער ענדע פון דעם 18טן יארהונדערט. ער האט געשריבן קורצע געשיכטעס.
טשעכאוו ווערט גערעכנט װי אײנער פון די ערשטע װאָס שרייבן מיט דעם מאדערנעם סטיל פון אויפבויען א כאראקטער און זיך קאנצענטרירן כמעט אינגאנצן אויף פסיכאלאגישע עלעמענטן, ווי איידער אױפֿבױען א שפאנענדע געשיכטע.
זיינע פארשטעלונגען האבן דערגרייכט א גרויסע הצלחה, און האבן דערשײַנט אויף די טעאטער-בינעס פון דער גארער וועלט.
ליינט מער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנטאן טשעכאוו - זייד לעבן און שאפז פון זילבער ד.
- שריפטן אויף יידיש


text:
דזשעפרי טשאסער
דזשעפרי טשאסער (ענגליש: Geoffrey Chaucer; 1343 - 25סטן אקטאבער 1400), באקאנט אלס דער פאטער פון ענגלישער ליטעראטור, און אסאך האלטן אים פארן גרעסטן ענגלישן דיכטער פונעם מיטל אלטער. ער איז געווארן בארימט אלס שרייבער, פילאסאף, אלכעמיקער און אסטראנאם. ער האט אויך געשריבן א חיבור וועגן דעם אסטראלאב פאר זיין צען-יעריקן זון לואיס. אחוץ דעם איז טשאסער געווען א ביוראקראט און דיפלאמאט אין דעם ציוויל-דינסט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשאסער איז געבוירן געווארן אין לאנדאן בערך 1343 צו זיין פאטער דזשאן טשאסער, א וויין סוחר, און זיין מוטער אגנעס קאפטאן, א יורשטע פון 24 קלייטן אין לאנדאן.
טשאסער האט געהייראט פיליפא ראעט, און זיי האבן געהאט דריי אדער פיר קינדער.


text:
גאון
גאון מיינט געווענליך אויף א זשעני, די ווארט גָאוֹן אינעם טריקענעם אפּטייטש שטאַמט פון לשון קודש וואס דאס מיינט "שטאלצע עהרע", אזוי ווי "גאון ועוז".
אינעם חרדישען לעקסיקאן איז עס א טיטול דוקא פאר תלמידי חכמים, לויט מאנכע האט מען אויסגעקליבן דעם ווארט וויבאלד ער איז בגימטריא "זעכציג", וואס דארף סימבאליזירן די זעכציג מסכתות אין ש"ס.
דער ווארט גאון קען מיינען איינע פון די מנהיגי ישראל און די תקופת הגאונים,
היינט צוטאגס ווערט הגאון באניצט צו באטיטול סיי ווער וואס צייכענט זיך אויס מיט זייער בקיאות און חריפות אין די תורה הקדושה, אפגעזעהן צו זענען חסידים אדער מתנגדים.
היינט צוטאגס ווערט דער טיטל 'גאון' באניצט צו באטיטלען דעם אלגעמיינעם תלמיד חכם וועלכער איז באקאנט אין די תורה הקדושה מער ווי דעם פשוט'ן בעל הבית. אויך איז געווארן איינגעפירט צו נוצן דעם טיטל אויף יעדן בנן של קדושים און רבי'ש אייניקל.
אינעם מאדערענעם העברעאיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עברית מיינט דער ווארט 'גאון' א געניאלער מענטש, וואס אויף ענגליש רופט מען א דשיניעס, צום ביישפיל אלבערט איינשטיין איז באטיטלט אין עברית א גאון, כאטש וואס עס קלינגט זייער ענליך איז עס אין גאנצן אן אנדערע באגריף ווי די וואס די פרומע אידן נוצן דאס ווארט גאון. ביידע באדייטן זענען זייער ווייט פון דעם טרוקענעם אפטייטש וואס מיינט שטאלץ.


text:
יהודה אריסטובולוס דער ערשטער
יהודה אריסטובולוס דער ערשטער, איז געווען קעניג פון ארץ יהודה, און כהן גדול, פאר א יאר בערך, פון 104 ביז 103 איידער די ציווילע רעכענונג. ער איז געווען דער זון פון יוחנן הורקנוס דער ערשטער.
ווען זיין פאטער יוחנן האט געלעבט, האט ער געשיקט זיינע צוויי זין, אריסטובולוס און אנטיגונוס דער ערשטער, איינעמען די שומרון. יוחנן האט געוואלט אז אריסטובולוס, זאל ווערן בלויז כהן גדול, און זיין ווייב זאל ווערן הערשערן איבער יהודה. ווען יוחנן איז געשטארבן, האט אריסטובולוס פארכאפט די מאכט, און איינגעשפארט זיין מאמע, און אין טורמע איז זי געשטארבן, זיינע ברודער האט ער אויך איינגעשפארט, אויסער אנטיגונוס, וועם ער האט געשטעלט אלס הויפט גענעראל, און האט טאקע איינגענומען אסאך ערטער, און האט באקומען אסאך כבוד.
אריסטובולוס, האט געפארכט אז זיין ברודער וועט פרובירן פארכאפן די מאכט, און אים אראפווארפן פון בענקל, האט ער באפוילן אז זיין ברודער טאר נישט קומען צו אים אין די מיליטערישע מונדירן, באוואפנט מיט געווער. אריסטובולוס' ווייב וועלכע האט פיינט געהאט אנטיגונוס, האט געשיקט זאגן פאר אנטיגונוס, ער זאל קומען צו אריסטובולוס, מיט זיין געווער, ווי עס פאסט פאר א גענעראל. אריבערטרענדיק די שוועל פון די פאלאץ, האבן די קעניגס וועכטער אים אומגעברענגט. די זעלבסטשולד וואס אריסטובולוס האט געהאט פונעם אומברענגען אנטיגונוס, האט אים קראנק געמאכט און ער איז געשטארבן.
זיינע אויפטוען, וועלכע זענען דורכגעפירט געווארן דורך זיין ברודער, איז געווען אייננעמען די רעשט פון גליל, און מגייר זיין די מענטשן וואס האבן דארט געוווינט, יטור שבט פון אראבער.
אריסטובולוס' ווייב איז געווען שלומציון המלכה, וואס אלכסנדר ינאי, האט איר געהייראט אלס יבום, וויבאלד אריסטובולוס האט נישט איבערגעלאזט קינדער, און ינאי האט איבערגענומען די קעניגרייך נאך אריסטובולוס' טויט.
אריסטובלוס איז געווען די ערשטע פון די חשמונאים, וואס האט זיך דערקלערט אלס קעניג, איבער ארץ יהודה.


text:
אינטערנעט פארום
פארום אדער אינטערנעט פארום איז א וועב באזירטער אפליקאציע פאר דארטן אפצוהאלטן דיסקוסיעס, שמועסן און פאסטן דארטן באנוצערס אינהאלט, פון זייערע ארבעט, געשרייבאכצער ווי ארגומענטס, אדער הילף, שאלות און עצות אדער סתם פיילס ווי בילדער און ווידעא. א.א.וו.
אינטערנעט פארומס זענען אויכט אין אלגעמיין אנגערופן וועב פארום'ס, מעסעדעזש בארד'ס, דיסקוסיע בארד'ס, (עלעקטאראניק) דיסקאסיע גרופעס, דיסקאסיע גרופעס, בולעטין בארד'ס, א.א.וו.
דער טערמין "פארום" אדער "בארד" קען מיינען די גאנצער קהילה אדער בלויז די דאזיגע אונטער- פארום וואס דינט מיט איין געוויסער טעמע.
די מעסעדזשס געשריבן ווערט אויסגעלייגט און אויסגעפארעמט אדער אין א כראנאקאלישער סדר אדער ווי א לאנגע קייט און פאדעם פון דיסקאסיעס.
א שפירונג פון א ווירטואלער קהילה ווערט אפט אנטוויקלט ארום די דאזיגע פאראום'ס וואס זיי האבן געוויינליך שוין כסדר'דיגע באנוצער.
טעכנעלאגיע, קאמפיוטער שפילן און\אדער ווידעא שפילן, מאדע, רעליגיע און פאליטיק זענען פאפולערע פעלדער פון פארום גענג, אבער עס איז פארהאן פארום'ס פאר א ריזן נומער פון פארשידענארטיקע טעמעס דורכאויס דעם אינטערנעט.


text:
לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע
לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע (דער פולער נאמען: לעאפאלד פיליפס קארעל אלבערט מיינראד האבערטוס ; אויף פלעמיש: Leopold Filips Karel Albert Meinrad Hubertus Maria Miguel) געבוירן 3טן נאוועמבער 1901 – 25סטן סעפטעמבער 1983, איז געווען דער פערטער קעניג פון די בעלגיער. ער האט געוועלטיגט פון 23סטן פעברואר 1934 ביז ער האט אויפגעגעבן די טראן פאר זיין זון אינעם 16טן יולי 1951. לעאפאלד דער דריטער איז געווען א קינד פון אלבערט דער ערשטער און זיין ווייב עליזאבעט. ער האט חתונה געהאט צו אסטריד פון שוועדן דער טאכטער פון קארל דער פרינץ פון שוועדן, און האבן געהאט דריי קינדער.
ווען די נאציס האבן אינוואדירט בעלגיע, אין יאר 1940, איז ער געווען קעניג, און ער איז אנטלאפן קיין לאנדאן, ענגלאנד, אינאיינעם מיט זיין רעגירונג, און אויפגעשטעלט די בעלגישע רעגירונג אין גלות, ביז די אליאירטע האבן צוריק איינגענומען בעלגיע.


text:
צום אלעם ערשט וויל איך קלאר שטעלן אז איך בין נישט קיין אפיציעלער פארטרעטער פון סקווער און איך בין נישט באשטעלט געווארן דורך קיינעם.
איך האב נאר אין די לעצטערע צייטן באקומען לינקס צו פארשידענע געשרייבעכצער, אין וועלכע איך זעה א געפערליכע האס און שנאה צו סקווירא, און איך, זייענדיג א נאכפאלגער פון סקווער, בין זייער געטראפן פון דער פאקט אז עס ווערט נישט אפגעענטפערט געהעריג, און מאנכע מיינען אז עס איז א בחינה פון שתיקה כהודאה. איך ווייס אז איך לאז מיך אריין אין דעליקאטע עניינים, אבער מיינע געוויסן הייסן מיר דאס צו טוהן, און איך פיהל אז עס איז אן עת לעשות.
אויך וויל איך קלאר באטאנען אז איך ווייס זייער קלאר אז איך גיי נישט טוישן די מיינד פון די מחרחרי ריב וועלכע פרייען זיך אויף יעדע שטיקל שמוץ און דברי בזיון אויף סקווער (מן הסתם אויך אויף יעדע אידישע קהילה קדושה) כמוצא שלל רב, און צו זיי ציהל איך אינגאנצן נישט. איך ווייס נאר אז עס זענען אויך פארהאן יונגעלייט מכל קצוי תבל וועלכע קוקן אויף סקווירא מיט פארוואונדערטע אויגן פרעגענדיג ‘וואס גייט דארט פאר אין סקווירא?’, און עס איז ביז היינט נאר געווען צו באקומען די באריכטן אין די נעגאטיווע פארמאט, צוליב דעם וואס די גאר גרויסע מערהייט פון בלאג פאסטערס זענען פון די מהרסים וועלכע קענען נישט פארנעמען די וואוקס און בליה פון סקווער, און ס’רוב פון סקווירא איינוואוינער און נאכפאלגער האבן נישט קיין עקסעס צו די זאכן בכלל, און דעריבער קען זיך אמאל דוכטן אז סקווער האט פארלוירן איר געלדענעם גלאנץ, דעריבער וויל איך אין די פאלגענדע שורות מסביר זיין וואס עס גייט באמת פאר, ווי ווייט איך בין באקאנט מיט די פאקטן.
וזה החלי… סקווער (אדער סקווירא, ווי עס ווערט אפיציעל אויסגעלייגט) איז אן הייליג שטעטל וועלכע איז געבויט געוואר בערך שנת תשי”ז מיט בלוט און שווייס דורך כ”ק מרן הקוה”ט מסקווירא ז”ל, מיט’ן איינציגן ציהל אז עס זאל זיין א פלאץ אין אמעריקא ווי מ’זאל קענען ערציהען די קומענדיגע דורות בקדושה וטהרה, און ס’זאל נישט אנקומען אזוי שווער ווי עס איז דאן געווען אין די שטאט אין וועלכע מ’איז אויסגעשטעלט צו די גוי’שע און מאדערנער גאס.
ער האט אוועק געשטעלט פארשידענע גדרים וסייגים וועלכע ער האט געפילט פאר וויכטיג, צו דער ערציהונג פונם יונגן דור. איינס פון די גרויסע יסודות איז געווען אז אין סקווירא זאל נאר זיין איין ביהמ”ד און איין מנין שבת קודש און יו”ט צו קבל”ש און שחרית-מוסף, דער ציהל איז בפשטות געווען (ס’קען זיין אנדערע סיבות, אבער אזוי פארשטיי איך) אז אזוי וועט זיך איעדער תושב פילן ווי אן אקטיווער חלק אינ’ם זעלבן קהילה, און אזוי וועט זיין אן הנהגה צו וועלכע דער עולם וועט זיין אויסגעשטעלן ווייניגסטנס איינמאל א וואך דורכ’ן דאווענען צוזאמען. אבער אפגעזען צו דאס איז די סיבה, איז דאס, אן קיין ספק, געווען דעתו ורצון קדשו פונם מייסד פונם שטעטל, און ער האט נישט ארויפגעלייגט קיין עקספיירעישען דעיט דערויף, ווי אנדערע ווילן זאגן, אז ער וואלט שוין היינט אנדערש געזאגט.
זענען געקומען מהרסים וועלכע האבן זיך געפיהלט אומבאקוועם אין שטעטל, און אנשטאט מחליט זיין אז דער שטעטל איז נישט געמאכט פאר זיי, צוליב דעם וואס זיי פארנעמען נישט דער פאקט אז עס איז נאר דא איין הנהגה אין שטעטל, האבן זיי געוואלט טוישן איינס פון די גאר שטארקע יסודות אויף וועלכע די שטעטל איז געבויט געווארן, און ווערט ווייטער געפיהרט.
העכסט פארשטענדליך, אז דאס האט נישט געמעגט פארשוויגן ווערן, און די חברי הקהילה און דיינים פון שטעטל האבן פרובירט מיט איעדע מעגליכע טאקטיג, מיט גוט’ן און מיט בייזן, דאס אפצושטעלן, אומסוקסעספול. דערנאך איז ליידער געשען וואס עס איז געשען, וואס עס זענען כולי עלמא מודי אז האט נישט געדארפט געשען, אבער איז ווי נישט ווי אביסל פארשטענדליך.
לאמיר נעמען א משל פון א ביהמ”ד אין וויליאמסבורג. דער רב און מייסד פון ביהמ”ד האט איינגעפירט אז אין דער ביהמ”ד זאל נאר זיין איין מנין פאר שחרית שבת צופרי. נאך עטליכע יאר איז צוגעקומען נייע מתפללים, וועלכע האבן פון’ם אייגענעם מיינונג מחליט געווען אז דער ביהמ”ד דארף שוין נאך א מנין, און איין שיינעם שבת האבן זיי צוזאם געקראצט א מנין און זיך געשטעלט דאווענען. וואלט זיי דען דער רב נישט ארויסגעטראסקעט פון’ם ביהמ”ד? און אויב וואלטן זיי זיך נישט געלאזט מיט גוט’ן וואלטן די אנדערע ערנסטע מתפללים זיי לגמרי באזייטיגט. נישט קיין ספק.
ס’קען זיין אז דער מציאות פון נאר האבן איין מנין שב”ק צו קבל”ש און שחרית-מוסף קוקט אויס אין די אויגן פון די גאס ווי אן אומגעווענליכע און נישט גוטע זאך, אבער דאס איז געווען איינס פון די יסודות אויף וועלכע דער סקווערער רבי ז”ל האט מיסד געווען דער שטעטל. און אויב קומען יחידים און ווילן דאס אונטערברענגען, אוודאי ברענגט דאס אויף א געוואלדיגע היציגקייט אין די יונגווארג און מ’טוט וואס מ’טוט.
חוץ פון דעם, איז דער מנין וועלכע די מהרסים האב’ן מייסד געווען נישט געווען די איינציגסטע עוולה וועלכע זיי זענען באגאנגען אנטקעגן דער סקווערע רבי שליט”א און אנטקעגן רוב פון די תושבים וועלכע זענען צופרידן פונ’ם סקווערן לייף סטייל. זיי האבן געמאכט ליצנות פון די כח ההנהגה פון סקווער ווען נאר געווען מעגליך, און געזוכט וויאזוי נאר מעגליך אונטער צו ברענגן די כח ההנהגה פון סקווער.
עס פרעגט זיך אליין, ווי זענען די רעכטן פון’ם רוב פון די איינוואוינער וועלכע ווילן יא האבן די סארט הנהגה, און די מהרסים ווילן עס אונטער ברענגן? אויף צו האבן די זעלבע סארט הנהגה ווי אנדערע חסידישע מקומות קענען זיי אהין גיין. מיט וועלכע רעכט מעגן זיי צונעמען די לייף סטייל וועלכע די סקווערע איינוואוינער האבן? אויב איז עס נישט באקווען פאר זיי, זאלן זיי טרעפן וואס עס איז יא באקוועם, און נישט נעמען דעם עקזיסטירנדן לייף סטייל און ארום דרייען לויט זייער באקוועמליכקייט.
איך וויל קלאר שטעלן דעם טאון. איך האלט אויסדריקליך אז דער וועג פון טעראר איז נישט דער אידישער וועג. אבער עס איז ברור כחמה אז עס איז א געוואלדיגע עוולה אנטקעגן א קהילה קדושה, צו נעמען דער הנהגה פונם פלאץ, און צוליב יחידים וועלכע זענען נישט צופרידן פונם מהלך, פרובירן צו טוישן. און עס ברענג אויף הייס בלוט ביי די וועלכע קענען זיך נישט קאנטראלירן.
אפילו אויב די מהרסים וועלן זאגן אז רוב איינוואוינער פונם שטעטל ווילן נישט די יעצטיגע הנהגה, וועלכע איז פאר איעדן בר דעת קלאר שקר, זענען זיי נאכאלץ נישט בארעכטיגט דערצו. זיי מעגן אפשר פרובירן איבער צו רעדן מענטשן זאלן מופן צו פלעצער אין וועלכע זיי וועלן זיין מער צופרידן, אבער טוישן דער מהלך ההנהגה פון א פלאץ? אויסדריקליך אן עוולה שאין כדוגמתו, אנטקעגן דער מייסד פונם שטעטל, אנטקעגן דער סקווערע רבי שליט”א, אנטקעגן דיר רבני ודייני הקהילה, און אנטקעגן אלע איינוואוינער.
איך וויל דא אויך קלאר שטעלן אז אין סקווערער שטעטל וואוינען היין צו טאג בערך 1200 משפחות בלי עין הרע, און צו זאגן אז אין סקווער באגייט מען זיך טעראריסטיש און ענדליכע לאזונגען איז א געוואלדיגע עוולה. אויב פון 2500 ערוואקסענע מענטשן (מענער פרויען און בחורים) זענען פארהאן 10 מענטשן וועלכע קענען זיך נישט קאנטראלירן, ווערט שוין דער גאנצער שטעטל אפגעפרעגט? ווי איז פארגעסן געווארן די הונדערטער גאלדערנע יונגעלייט וועלכע לערנען 18 שעה’דיגע טעג? ווי זענען פארשטעקט די חשובע דיינים מיט וועלכע די רבנישע גאס קען זיך נישט גענוג אפוואונדערן? פארוואס הערט מען נישט אויף די גאס פון די סקווערע אפגעהיטענע בעלי בתים? יא, סקווער האט א גרויסע מאיאריטעט פון גאר חשוב’ע יונגעלייט און עלטערע יונגעלייט, און צוליב די עטליכע יחידים וועלכע טוהען נארישע עוולות אויך די אייגענע הענט, איז דאס דער אימעדזש וואס הייסט ‘סקווער’.
דער תירוץ איז פשוט. אין גארבעדזש קען איז נישט דא קיין אויבן אן, און צו מיסט קלעבן פליגן. דער אלגעמיינע גאס ציהט צו לשון הרע ורכילות אנטקעגן יחידים און נאכמער אנטקעגן קהילות ווי פליגן צו מיסט. און אז מ’קען נעמען א קהילה קדושה ווי סקווירא און אויפבויען א קעיס אנטקעגן זיי, קוקט מען אוועק פון אלע פאזיטיווע פאקטן מיט וועלכע די קהילה איז ב”ה געבענטשט, און מ’קלעבט זיך אן אין די שמוץ וואס עטליכע אום קאמפאטענטע יחידים באגייען.
איך מיין אז עס איז צייט אז לכל הפחות יודן בעלי דעת זאלן איינזען אז די סחורה וואס ליגט ‘אן דיספלעי’ אויף די אינטערנעט, איז דירעקט ארויס געלייגט דורך אנשי בליעל וועלכע פארנעמען נישט קיין שום דבר שבקדושה און לייגן עס אן אויף יחידים און קהילות קדושות צו בארעכטיגן זייערע געוויסן.
שכוח פאר’ן מיר אויסהערן.
איך גיי צענזורירין די קאמענטס און נאר אריינלאזן זאכליכע קאמענטס. עס מעג זיין נעגאטיוו, אבער מוז זיין רעספעקטפול און אן ליצנות.


text:
27סטן נאוועמבער
27 נאוועמבער איז דער 331סטער טאג פון יאר (332סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 34 טעג.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1999 - העלען קלארק ווערט די ערשטע פרוי צו זיין פרעמיער מיניסטער פון ניי זילאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1701 - אנדערס צעלזיוס, שוועדישער אסטראנאם און פיזיקער, האט פארגעשטעלט די צעלזיוס טעמפעראטור סיסטעם (געש' 1744)
- 1874 - חיים ווייצמאן, ערשטער פרעזידענט פון ישראל (נפ' 1952)
- 1921 - אלעקסאנדער דובטשעק, טשעכישער פאליטיקער


text:
דאטן גראבן
דאַטן גראבן איז א ניי פעלד אין דעם געביט פון קאמפיוטער וויסנשאפט, אויך גערופן דערגיין וויסן אין דאטנבאזעס. מיט דאטן גראבן טוט מען אנטפלעקן נייע אינפארמאציע פון א גרויסער זאמלונג פון דאטן. דער ערשטער נוץ פון דאטן אין א דאטנבאזע אדער אן אנדער שפייכלערונג פון דאטן איז דער צוועק צוליב וואס מ'האט לכתחילה איינגעשפייכלערט די דאטן. שפעטער טוט מען ניצן די זעלבע דאטן צו דערגיין נייע אינפארמאציע. דאס ווערט גערופן "דאטן גראבן".
למשל, די פארוואלטערונג פון א קראם זאמלען דאטן וועגן אלע זייערע סחורות כדי צו וויסן ווען מען דארף איינקויפן נאך סחורה כדי עס זאל זיין גענוג פון יעדער סחורה צו פארקויפן. שפעטער ניצט מען די זעלבע דאטן צו דערגיין וואס די פארשידענע קונדן קויפן. די נייע אינפארמאציע קומט צו ניץ, אבער נישט דאס איז געווען דער צוועק פון איינשפייכלערן די דאטן.


text:
קריסטאפער קאלאמבוס
קריסטאפער קאלאמבוס (1451 - 20סטן מיי, 1506 שפאניע) איז געווען א איטאליענישער רייזדענער און קלאניאיסט, ער איז דערפֿינדער פֿון דעם קאָנטיענעט אַמעריקע.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאלאמבוס איז געבוירן געווארן אין 1451 אין יאנאווע (היינט אין איטאליע). זיין פאטער דאמעניקא איז געווען א וועבער.
זיין רייזע צו אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פונעם מיטל אלטער האט מען נישט בכלל געוואסט פונעם אמעריקאנער קאנטינענט, מען האט געמיינט אז נאך יוראפ גייט דער אטליאנטישער אקען ארום דער האלבער וועלט ביז עס טרעפט זיך ווידער צוזאם מיטן פאסיפיק אוקען, דאס איז געווען געבויעט אויך די שיטה אז די וועלט איז גראד. עס איז געווען א גרויסער שפאנישער מאטראס וואס האט געהייסן קריסטאפער קאלאמבוס ער האט געהאלטן אז אויב פארט מען לאנג אויפן אטלאנטישער אוקען קומט מען אהן קיין אינדיע, ער האט געפוילט ביים שפאנישן קעניגן אויב מען גיט איהם איבער א גרויסן שיף מיט געלד און מענטשן וועט ער מאכן א נסיעה און דערמיט פארקורצן דעם וועג קיין אינדיע, ער האט אויפגעוויזען אז דאס וועט הייבן דער עקספארט-אינפארט פון איבעראל, און שפאניע וואס איז דאן געווען א וועלט מאכט וועט דערפון שטארק בענעפיטירן.
נאך א לאנגע נסיעה איז ער אנגעקומען צו דער טרוקעניש, ער האט דארט געטראפן אסאך אומצוויליזירטע מענטשן, ער מיט זיינע מענטשן האבן געמיינט אז זיי האבן אנטדעקט א קורצן וועג קיין אינדיע, דערפאר האט ער גערופן די מענטשן" אינדיאנער. ווען ער איז אנגעקומען איז געווען אין יאהר 1492, צו די אינזלן פון די פאראיינגיטע שטאטן,
צווישן 1492 און 1503 האט קאלאבוס אנגעריכטעט פיר נסיעות צווישן שפאניע און אמעריקע. דאס איז געווען דער אנהייב פון אייראפעישער אויספארשונג און קאלאניזאציע פון די אמעריקאנער קאנטינענטן. קאלאמבוס האט שטענדיג געטענה'ט אז די לענדער וואו ער איז אהינגעקומען זענען אין אזיע. אפשר וועגן דעם האט מען א נאמען געגעבן דעם נייעם קאנטינענט נישט נאך קאלאמבוס, וואס האט אים אנטפלעקט, נאר נאך אמעריגא וועספוטשי.
קאלאמבוס האט זיך פארשאפט אסאך שונאים, אסאך פון די שפאנישע אדל לייט און הערן האבן נישט געקענט אראפ שלינגן אז ער האט אויסגעטראפען אזא גרויסער ערפונדונג ווי א נייער קאנטינענט, עס ווערט פארציילט איינמאל איז ער געזעסן מיטן קעניג און זיינע הערן, און איינער האט זיך אנגערופען איך פארשטיי נישט וואס איז דער גרויסער קונץ פון קאלאמבוס, ער האט סך הכל גענומען א שיף מיט מענטשן געפארן און געפארן ביז ער איז געקומען צו א אינזל, טא וואס רעש'ט מען מיט אים ?, קאלאמבוס האט גענומען א רינדיגער איי און געפרעגט ווען קען מאכן די איי זאל שטיין גראד, יעדער פון די אנוועזנדע האט פרובירט צו מאכן שטיין די איי גראד, עס איז אבער אייביג געפאלן אויף דער זייט, ביז קאלאמבוס האט גענומען די איי, געגעבן א זעץ דערויף, די איי האט זיך צובראכן, און עס איז געבליבן שטיין, זאגן זיי נו וואס איז די קונץ האסט עס צובראכן שטייט עס, זאגט ער איך האב נישט געזאגט אז עס איז א קונץ, איך האב עס אבער אין פאקט געטון, און נישט איר. די זעלבע מיט אמעריקא איך האב עס געטון.
צו סוף האט מען אים גע'מסור'ט פאר די קעניג, ער איז געשטארבען אין תפיסה, מען האט אים באשולדיגט אלס א שפיאן.
שפּעקולאַציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטלעכע האַלטען אַז קאָלומבוסס אַרױסװאַנדערן פֿון שפּאַניע און נאַװיגירן די וועלט אין יאָר רנ"ב האט גאָט ספּעציעל צוגעשטעלט אַ פֿרישע פּליטה פֿאַר די ײִדן[פֿעלט אַ מקור]
געוויסע היסטאריקער שפעקלירען אז ער איז געווען א יוד[פֿעלט אַ מקור], עכ"פ דאס איז פעסטגעשטעלט אז ער האט געהאט שייכות מיט הרב דון יצחק אברבנאל[פֿעלט אַ מקור], און זיך באנוצט מיט זיינע מאפעס[פֿעלט אַ מקור].


text:
מאלי פיקאן
מאלי פיקאן (28סטן פעברואר 1898 (ניו יארק) - 5טן אפריל 1992 (לענקסטער, פענסילוועניע).) געבוירן מיטן נאמען מלכה אפיקון (מארגארעט), איז געווען איינע פון די מערסט באוואוסטע אקטריסעס, אויפן יידישן האריזאנט, אין דעם לאוער איסט סייד ניו יארק.
זי איז געווען א טעאטער שפילער, און א פילם אקטיאר, ווי אויך איז זי געווען א קאמפאזיטארין, ווי אויך האט זי אסאך ערשיינט אויפן טעלעוויזיע, אין די פאראייניקטע שטאטן. אנהייב פון איר קאריערע, האט זי בעיקר זיך באנוצט מיט יידיש, איבער די יארן איז זי אריבער אויך צו ענגליש.
איר פאמיליע זענען געווען אימיגראנטן, איר מאמע פון קיעוו, אוקראינע. איר טאטע פון ווארשע פוילן. ווען זי איז אלט געווען דריי יאר, איז איר משפחה אריבער קיין פילאדעלפיע.
אין איר צענדליק יארן, האט זי שוין אנגעהויבן אויפטרעטן, און זי האט געטראפן איר וועג, צום יידישן טעאטער אויף סעקאנד עוועניו. אין טעאטער האט זי זיך באקענט מיט יעקב קאליטש, מיט וועם זי האט געהייראט.
פיקאן האט געשפילט אויף עטליכע שטומע פילמען, און אין יאר 1936, איז זי געווען אקטריסע אויף איר מערסטע פאפולערע פילם, יידל מיטן פידל, אין וועלכע זי גייט נאך געלט, אינאיינעם מיט איר טאטע, אבער מורא האבנדיק ארומצופארן אלס מיידל, פארשטעלט זי זיך ווו א יינגל. אין וועלכן זי שפילט אין א טרופע פון קלעזמער שנארערס, וואס וואנדערן איבער פוילן, צו פארדינען א שטיקל ברויט.
אום 5טן אפריל 1992 איז זי נפטר געווארן, זי האט געליטן פון אלצהיימערס קרענק, און זי איז באגראבן אין טעאטער טייל, פון מאונט חברון בית החיים.


text:
יוני 2007
פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 31 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 30 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 29 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 28 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 27 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 26 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 24 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 23 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 22
אינהאַלט
יוני 21 2007 (דאנערשטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די נייעס...
- מעיאר מייקל בלומבערג ווערט אויס רעפובליקאנער, ווערט באטראכט אלס זעלבסטשטענדיגער פרעזידענט קאנדידאט. (ניו יארק טיימס)
- הוסטען טעקסעס: מאן ווערט דערשלאגן צום טויט נאכדעם וואס ער פרובירט אפהאלטן ציושטע מאסן פון נקמה נעמען אין דרייווער וואס האט געמאכט עקסידענט אויף קינד. (עי.פי.)
- מאנהעטן: דעבאטע אפגעהאלטן אין האטעל פון 2 קעגנארטיגע אידישע פירער וואס זענען פאראייניגט אין איין ציל אנציהאלטן די אידישקייט, דער תלמוד חכם ר' עדין שטיינזאלץ בלויז נאר צוליב דעם ווייל מיר זענען א משפחה פון א ספישיז וואס איז אין א סכנה פון אונטערגאנג, און דער פרייער אידישער אטיאיסט און העדזש פאנד ביליאנער, מייקל סטיינהארט, בלויז צוליב דעם ווייל מיר זענען א אידישקייט, נישט קיין רעליגיע נאר א קאלטור און פאלק וואס איז א ליכטיגקייט פאר אלע פעלקער פון די וועלט וואס מוז פעזערווירט ווערן. (זשעי. פאוסט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 20
- ארץ ישראל: געוועזענער פרעמיער מיניסטער און פארזיצער פון מערך, אהוד ברק, איינגעשוואורען אלס זיכערהייט מיניסטער. (וויינעט)
- מוסולמענער וועלט ברויזט אויפן נייטהוד פון דעם אפיקוררס'שען שרייבער, סאלמען ראשדי. (טיימס אונליין)
- פאראייניגטע שטאטן מיט די אייראפישער פאראיין פארפלכטען זיך פארזעצן אינערנאציאנאלע שטיצע צום פאליסטינער אטאריטעט נאכן אפהאקן מיט כאמאס. (טיים)
- ירושלים: צען טויזנט חרדים אין פרידליכן פראטעסט אויף בר אילן גאס, קעגן די מצעד הגאווה פון די געיז וואס וועט פארקומען דעם דאנערשטאג. (זשעי. פאוסט)
- ראקעטן פאלען ווידער אויף קרית שמונה פון דערנעבענדיגער לבנון. (וויינעט)
- פאטאח בעט ארץ ישראל צו לאזן ארויסליפערן און אויסרייניגן חאמאס פון מערב ברעג, קריסטליכע אינסטעטוציעס פארברענט אין עזה פאס דורך חאמאס. (זשעי. פאוסט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 17 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 16 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 15 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 14 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 13 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 12 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 11 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 10 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 9 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 8
- מערערע רבנים זענען נעכטן אראפגעפארן קיין אריזאנע צו באאבאכטן פונדערנאנט דעם פרישן שניט פון אריזאנע ווייץ פאר די מצות פון קומענדיגן יאר תשס"ח. (פון די אידישע וועלט)
- בחור אין קראון הייטס ווערט באגנבט פון זיין לעפטאפ קאמפיוטער זיצנדיג אין א פארק, דורך א שווארצער באגלייט פון א 10 יעריג קינד. גוי: איך דארף עס כדי צו געבן צו עסן פאר מיינע קינדער. נאכן נאכלויפן פאר אפאר גאסן האט דער שחור געפאכעט מיט א שטיין: דו ווילסט איך זאל דיר אוועקלייגן אויף אייביג?. שומרים נישט געכאפט פארברעכער. (קראון הייטס אינפא. דורך די אידישע וועלט)
- ערנסטע זארג איבער חרדי'שע תלמוד תורה אין וויען: דער מסור, לויט טייל חרדים, און ארטיגער נטורי קרתא עסקן, ר' משה אריה פרידמאן וואס האט זיך געקושט פאראיאר מיט אכמאדעניזשאד איז געגאנגען אין געריכט קעגן די ווינער ת"ת פארן נישט אננעמען זיינע קינדער מיט זיי צו לערנען תורה. דער געריכט באטראכט יעצט די מעגליכקייט אפצושפארן די ת"ת. (בחדרי חרדים דורך די אידישע וועלט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 6
יוני 5 2007 (דינסטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חרדישע ליטעראטור אויף אידיש: צייטשריפט מאגאזין, פאראייניגט יאסעלע שוכמאכער מיט די גערטנער פאמיליע וואו ער איז אויסבאהאלטן געווארן אין זיין יוגנט. (כל העולם כולו) (דורך די אידישע וועלט)
- די פאליציי אין ירושלים ארעסטירט א איד וואס האט געשריבן פאשקעווילן קעגן דעם מצעד התועבה וואס וועט פארקומען אין ירושלים. (וויינעט) (דורך די אידישע וועלט)
- שרעק און זארג אין חינוך העצמאי: אלטער חשש הייבט אן פארוויקליכט ווערן, ווען דער משרד החינוך הייבט זיך אן אריינמישן אין אינערליכע אנגעלעגנהייטן פון חרדי'שן חינוך. דאס מאל מיטן אויסרייד פון זיך אננעמען פאר ספרדים וואס ווערן נישט אנגענומען אין אשכנזי'שע מוסדות צוליב שוואכערע שטובער. (מעריב) (דורך די אידישע וועלט)
יוני 4 2007 (מאנטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מזל טוב: אונזער ביז איצטיגער מנהל באנוצער:harel איז געווארן בירוקראט אין היברו וויקיפעדיע דורך די יעניגער קהילה וואס האט אים ערווילט דערפאר. [1]] דעריבער איז צוליב דעם וואס ער האט שוין נישט קיין צייט פאר אונז און אויך אז ער האט איינגעזעהן [2] אז דער אידישער שפראך רעדן נאר היינט בלויז חסידים און ווארשיינליך וועט דער ענציקלאפעדיע דא אמייסטענס קענען אנטהאלטן אזאלעכע סארט ענינים וואס איז לויט אים נישט וויכטיג ווייל דאס באלאנגט ביי די חסידים'ס אייגענע וועלטל, וואס אין דעם קען ער זיך נישט אויס איז ער זיך מייאש פון העלפן דא. אנפירן על כל פנים לויט אים קען מען דאס גערן פארמאכן דער גאנצער אידישער וויקיפעדיע ווייל ער איז נישט קיין חסיד...
- דעריבער האט באנוצער:אלזוז פארגעשלאגן אויפצונעמען באנוצער:רוני אלס סיסאפ. געבט אפ אייער שטימע. דא.
- און אויך האב איך באנוצער:זלמן לייב ערקלערט אז איך וויל ארויסהעלפן און ווערן א סיסאפ ביטע געבט אפ אייער שטימע. דא
יוני 3 2007 (זונטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געכאפט א גרופע פון פיר טעראריסטן וועלכע האבן געפלאנט אויפצורייסן אויפאמאל דעם גאנצן קענעדי עירפארט! (ניו יארק טיימס)
- די עף.בי.איי. זאגט אז אטאקע וואלט געווען ערגער ווי די 9/11 אטאקע. (סי.בי.עס.)
- פערטער טעראריסט ווערט נאך געזוכט. (עי.פי.ניוס)
(דורך: אידישע וועלט) פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 2
יוני 1 2007 (פרייטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידישע ארגענעזאציעס ברויזן אויף דעם פלאן פון נעמען געלט פון באזוכער אין קאנצענטראציע לאגערן אין דייטשלאנד. (JTA). (דורך די אידישע וועלט.)
- חרדישער אינגערמאן אין סטעמפארד הילל, לאנדאן, געפונען פארוואונדעט נעבן זיין הויז. ווארשיינליך ארויסגעפאלן פון די פענסטער פון זיין הויז. זיין מצב איז קריטיש, און מען בעט מתפלל צו זיין פאר זיין לעבן. (בחדרי חרדים). (דורך די אידישע וועלט.)
- אינטערנעט וואוקס ביי חרדים טראץ איסור פון רוב מנין ובנין פון אירע רבנים: כשר'ע טול מעניו פארן אינטערנעט בראוזער וועלכע פארמאגט לינקס צו פילע חרדישע העברעאישע וועבסייטס, אריינגערעכנט בחדרי חרדים. (בחדרי חרדים). (דורך די אידישע וועלט.)


text:
מורינו הרב האט געשריבן:
שלום דין האט געשריבן: (ווער רעדט נאך פון די באנגעלאו קאלאניס) טוט זיך אפ א שאקירנדע מאס ניאוף צווישן שטריימל-בעקיטשע אידן מיט פארשייטלטע און פארשפיצלטע נשים צדקניות, איז אויכעט, ווי דו רופסט עס אן, "כידוע".
שקר.
איך גלייך זייער נישט דעם הכחשה... נאך א גאנצע רייע באשולדיגונגען האסטו ארויסגעקליבן איין שורה און נאר דאס האלטסטו איז שקר?... זעמיר דאך אויף צרות.
נאר באמת, דארף מען אליין פארשטיין אז נאכדעם וואס איינער קומט מיט אזא לאנגע רייע פון עבירות, איז צום ערווארטן אז מען האט אריינגעבלענדט אויך אביסל זאלץ און צוקער צו באפעפערן דעם ענין. די קלאגע ליינט זיך פשוט שענער.
נאר לאמיר א רגע זיך אפגעבן מיט יענעם זאץ אליין:
דאס אז אטלאנטיק-סיטי און מאנהעטטענער סטריפ-קלאבס און די ראקעוועי ביטשעס זענען אנגעפילט מיט חרד'ישע אידן (וועלכע רעדן זיך נאך איין ווי טיפשים אז מיט באהאלטן די פיאות אונטער די בעיס-באל קעפס דערקענט מען נישט דעם בארא-פארקער צו וו"ב-ער אפשטאם) איז א דבר ידוע פאר יעדן גוי אין דעם גאנצן טריי-סטעיט געגנד. דאס אז די זונות איבער דעם גאנצן געגנט גיבן אן אז זייערע קליענטן זענען פראפארציאנאל א ריזיגן חלק חרד'ישע אידן, איז אויכט א זאך וואס יעדער ווייסט. דאס אז אין בארא פארק, וויליאמסבורג, מאנסי, און קרית יואל (ווער רעדט נאך פון די באנגעלאו קאלאניס) טוט זיך אפ א שאקירנדע מאס ניאוף צווישן שטריימל-בעקיטשע אידן מיט פארשייטלטע און פארשפיצלטע נשים צדקניות, איז אויכעט, ווי דו רופסט עס אן, "כידוע". דאס אז יעדער איינציגע 'היפסטער' גוי'טע אויפ'ן גאס קען פארציילן פון אייגענע פאסירונגען ווי חסיד'ישע מענער האבן זיי פרובירט מפתה צו זיין, איז מעשים בכל יום אין יעדן באר און קלאב אין צפון וויליאמסבורג.
קודם וואלט איך נישט ערווארטעט פון איינעם מיט אן אפענעם קאפ צו סטערעאטיפן א גאנצע געזעלשאפט. נאר איך פארשטיי אז ער האט פשוט געוואלט צוריקשלאגן א צווייטנס באשולדיגונג אויף זייער גרופע. צווייטנס גלייב איך נישט אז סיי ווער האט שוין געהערט פון מער ווי לאמיר זאגן צען-צוואנציג זונות. נו, וואספארא פיצעלער נומער איז דאס קעגן אזא הערליך-ריזיגן מספר חרדישע ברוקלינער אידן? כ'מיין דאס אז חרדים זענען אויך צוזאמגעשטעלט פון מענטשליכן רעסעפי לייקנט קיינער נישט, איז אוודאי פאראן א פראעצנט שקצים ואוס קענען זיך נישט גובר זיין דעם ריזיגן יצר.
און די ווערטער "יעדער איינציגע
'היפסטער' גוי'טע אויפ'ן גאס קען פארציילן פון אייגענע פאסירונגען ווי חסיד'ישע מענער האבן זיי פרובירט מפתה צו זיין", שרייט ווידער אליין ארויס די ראדיקאלקייט פון דעם סטעיטמענט. יא, מען האט שוין זיכער געהערט עטליכע שיינע מעשיות, און זיכער זענען דא, ווי אין יעדן קולטור, גרויסע בהמות אן קיין שום מענטשליכקייט, און ביי אונז קומט צו די פראבלעם פון נישט וויסן די סדר העולם און ווען און וויאזוי עס איז יא נארמאל און ווען און וויאזוי נישט. אבער צו ארויפשליידערן דעם נאסן ליילעך ווי גלייך יעדער חרדישער איד ווערט אפגעפסלט וועגן אפשר 0.1 פון א קהלה, איז היפש אבסורד.
און צו ארויסציען פון די אלע זאכן א מסקנא אז חרדים זענען אויף דעם זעלבן לעוול אין דעם ענין, אדער אנדערע תאוות, איז א שקר גמור. וויל דען איינער לייקענען אז צווישן חרדישע אידן וועלן לאמיר זאגן 85 פראצענט (פיין, רוק ארום דעם נומער אביסל ארויף אדער אראפ) זיך איינהאלטן מיט אלע כוחות און נישט וועלן עובר זיין , בשעת פון די אוועקגעפאלענע איז דאס א גיווען און יעדער זוכט כסדר געלעגנהייטן?
אגב, די ווערטער "וועלכע רעדן זיך נאך איין ווי טיפשים אז מיט באהאלטן די פיאות אונטער די בעיס-באל קעפס דערקענט מען נישט דעם בארא-פארקער צו וו"ב-ער אפשטאם" דערמאנט מיך פון די שנאה וואס איך האב שוין געהערט פון די אפגעפארענע וועלכע שעלטן ווען זיי זעען א חסידישן איד ערגעץ אין די מרחקים אדער למשל אין אטלאנטיק סיטי. איי געס אז אין א געוויסן זין באדערט אים אז יענער פרובירט אנכאפן דעם שטעקן פון ביידע זייטן, ער בלייבט אין חרדישן לעבנסשטייגער אבער גלייכצייטיג "מאכט ער א לעבן".
אבער למעשה דער זעלבער טענה'ער כאפט אויך אן דעם שטעקן פון ביידע זייטן, ווייל פון איין זייט טענה'ט ער "ענק זענען אזוי פארמאכט און צוגעבינדן און קענען נישט אינזשויען לייף", פון די אנדערע זייט שעלט ער ווען ער זעט איינער וויל טאקע יא זיך אביסל לופטערן און אינדזשויען לייף (און גלייכצייטיג נישט איבערלאזן דאס ווייב און קינדער).


text:
טעראבייט
א טעראבייט איז אן איינצלהייט גענוצט אין פארבינדונג מיט קאמפיוטערס אויף צו מעסטן א שטיקל דאטן.
איין טעראבייט באשטייט פון 1024 גיגאבייטס.
איין גיגאבייט באשטייט פון 1024 מעגאבייטס.
איין מעגאבייט באשטייט פון 1024 קילאבייטס.
איין קילאבייט באשטייט פון 1024 בייט
איין בייט באשטייט פון אכט ביטס.
אויף צו פארגרינגערן, קען מען זאגן אז א טעראאבייט איז בערך א טריליאן בייטס. א בייט איז דער קלענסטער מאס פון א שטיקל דאטא, און דאס איז צוזאמגעשטעלט פון אכט ביטס וואס יעדע פון זיי קען זיין אן איינס אדער א זערא.


text:
יעקב בן זבדי
יעקב בן זבדי (געשטארבן אינעם יאר 44 צום קריסטלעכן צייט רעכנונג), באקאנט ווי דער הייליקער יעקב, איז געווען פון די ערשטע תלמידים פון יאשקע. ער איז געווען א זון פון זבדי מיט שלומית און דער ברודער פון יוחנן דער שליח. מען רופט אים יעקב דער גרויסער כדי מען זאל אונטערשיידן צווישן אים מיט דער שליח יעקב בן חלפי וואס מען רופט "יעקב דער קליינער". ער איז געווען דער פירער פון די קריסטן אין ירושלים.
אין דעם נייעם טעסטאמענט איז באשריבן אז יעקב מיט זיין ברודער יוחנן זיינען געוועזן מיט זייער טאטן אויפן ברעג ים ווען יאשקע האט זיי גערופן צו ווערן זיין תלמיד.
שיק אים א גריס פון מיר פערזענליך.


text:
געהיימע דינסט פון די פאראייניגטע שטאטן
די געהיימע דינסט פון די פאראייניגטע שטאטן (ענגליש: United States Secret Service) איז געשטעלט צו באוואכען באשיצן די פרעזידענט און וויצע פרעזידענט און די פאמיליע זייערע. געגרינדעט דעם 5טן יולי, 1865, קעגן שווינדל, דאס איז געווען די איינציגסטע אגענטור וואס האט געהאט טויזנטער אגענטן אונטער זיך דעמאלטס, ממילא האט עס איבערגענומען אסאך ראלעס ווי אויספארשן באנק רויבערייען אומלעגאלע פארוועטן.. און נאך איז נאך די מארד פון פרעזידענט וויליאם מעקינלי און 1901 האט קאנגרעס בייאויפטראגט די סיקרעט סערוויס צו שיצן אויפן פרעזידענט.
5,000 אגענטן ארבעטן פאר די סיקרעט סערוויס,
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע וועבסייט
- ארטיקעל פון BBC איבער די שיץ פון די USSS גלאבאל [1]


text:
צבי אלימלך האלבערשטאם
רבי צבי אלימלך האלבערשטאם (געב' תשי"ב) איז דער צאנזער רבי פון ארץ ישראל אין "קרית צאנז", נתניה. ער איז "נשיא" פון די מוסדות התורה והחינוך פון "צאנז", צווישן זיי דער לאניאדא שפיטאל און דאס גרויסע "מפעל הש"ס העולמי", און א פאר ישיבות אין קהילות אין אלע שטעט אין ארץ ישראל, אין אויך די קהילות "שפע חיים" אין אמעריקע, אויפן נאמען פונעם צאנז-קלויזנבורגער רבי זי"ע. אויך האט ער קהילות אין ענגלאנד און אין אנטווערפן.
זיין חסידות ציילט נאנט צו צווי און אהאלב טויזנט ראשי משפחות.[פֿעלט אַ מקור]
ער איז זייער א בעגאבטער מענטש מיט א הדרת פנים, און א רעספעקטירטערער פערזאן, ער זאגט כסדר פשעטלעך וואו ער ווייזט גרויס בקיאות, חריפות, און גאונות אין חסידות, השקפה, הלכה און תלמוד.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי צבי אלימלך האט געהייראט מרת חיה שרה, א טאכטער פון רבי שמואל אונסדארפער. זייערע קינדער זענען:
- רבי יחזקאל שרגא ברוך - דער רב הצעיר פון קרית צאנז, אן איידעם ביי זיין פעטער רבי יצחק אריה לייבוש היילפרין (זון פון רבי אלחנן היילפרין און איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- רבי חיים משה, איידעם פון ר' נחמן בידערמאן
- רבי יקותיאל יהודה, האט חתונה געהאט מיט מלכה יוטא רחל, טאכטער פון זיין פעטער ר' פישל מוטצען
- רבי יוסף משה דוב - פירער פונעם נעצווערק פון צאנזער ישיבות, אן איידעם ביי זיין פעטער הרב אשר אנשיל לעמבערגר פון מאקאווא אלעד-נתניה (איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- איידעם ר' משה נתן נטע היילפרין, זון פון ר' יעקב היילפרין (איידעם פון ר' מנחם מנדל לעמברגער פון מאקווא ירושלים), זון פון ר' יצחק אריה לייביש הייפרין (איידעם פון ר' שמואל אונסדראפער), זון פון ר' אלחנן היילפרין
- ר' יקותיאל יהודה, איידעם פון ר' איתמר ראזנבוים, רב פון קרעטשניף אין בני ברק, זון פון קרעטשניפער רבי פון רחובות און איידעם פון ר' נפתלי ראובן קארנרייך פון תל ציון
- רבי אברהם - ראש פון די צאנזער יונגעלייט חבורות און משפיע אין דער ישיבה קטנה אין קרית צאנז, נתניה. ער איז אן איידעם ביי רבי אברהם שלום ישכר ליפשיץ-האלבערשטאם פון סטראפקאוו.
- רבי מאיר משולם, האט געהייראט מרת ברכה, טאכטער פון זיין פעטער הרב יעקב אליהו אונסדארפער.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קובי נחשוני, חתונת ענק בעולם החסידי: 19 אלף מנות לאורחים, ביי ynet, 4טן אקטאבער 2009 (אויף העברעיש)


text:
ילקוט שמעוני
מדרש ילקוט שמעוני (אדער סתם ילקוט) האט געשריבן רבי שמעון הדרשן פון פראנקפורט. ער האט געשריבן זיין ספר אין שנת ה'ע
ילקוט שמעוני איז א צוזאמענשטעל פון פארשידענע ערליי מדרשים, אנגעהויבן פון ש"ס מדרשי הלכה ומדרשי אגדה, עס איז אויף גאנץ תורה נביאים כתובים, עס האט אין זיך זייער אסאך מדרשים וואס מען קען היינט נישט טרעפן ווי דער מדרש השכם און מדרש ויושע.
דער ילקוט איז צעטיילט אויף צוויי. דער טייל אויף חומש האט 963 סימנים; דער טייל אויף נ"ך האט 1085 סימנים.
מען קען אויך לערנען פון דארט פארשידענע גירסאות וואס ער ברענגט פון מדרשים וואס אין אונזערע ארגינאלע מדרשים איז עס אנדערש געשריבן. עס איז א גרויסע מקור פאר בעלי דרשנים און מוסר זאגער'ס, אגב: דער בעל ראשית חכמה האט נישט געהאט קיין אנדערע מדרשים נאר דער ילקוט שמעוני, און אפילו ער ברענגט אראפ פון ש"ס און מדרש רבה האט ער עס אויך גענומען לויט דער גירסא וואס עס שטייט אין ילקוט שמעוני.
עס האט אויך פארשידענע מפורשים ווי דער זית רענן פון רבי אברהם אבלי סג"ל, מחבר פון "מגן אברהם". אויך האט עס געדרוקט מוסד רב קוק, זיי האבן צוגעצייכנט אלע שינוי נוסחאות פון אנדערע מדרשים. אין אסאך דרוקן איז אריינגעדרוקט א גרויסער מבוא פון בצלאל לאנדא.
שלמה באבער צייגט אן אינעם מבוא פונעם ספר מדרש זוטא, אז דער ילקוט שמעוני האט נישט געהאט די מדרש רבה חמש מגילות, נאר די קליינע מדרשים, און יעדעס מאל ווען דער ילקוט שמעוני צייכנט אן מדרש שיר השירים אבער מדרש רות מיינט דאס איינע פון די מדרשים.
דרוקסאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מ'האט שוין ארויסגעגעבן דעם ילקוט שמעוני 12 מאל.
- וויניציאה שכ"ו
- ווילנא תרכ"ד
- ורנקבורט דמיין תמ"ז
- ליוורנו שנת היתה ע"פ ברית אברהם
- לובלין
- פולנאה תקס"ה
- ווארשא סיון תרל"ח דורך המדפיס יצחק גאלדמאן
- ירושלים תשל"ה
- קראקא
- שונצינו (שאלוניקי) רפ"א, רפ"ו רפ"ז


text:
מוילאייזל הערש
דער מוילאייזל הערש (Odocoileus hemionus) איז א הערש אלט-געזעסן אין מערב צפון אמעריקע. דער מוילאייזל הערש נעמט זיין נאמען פון זיינע גרויסע אויערן וואס זענען ענלעך צו א מוילאייזל'ס אויערן. דער מוילאייזל הערש באוואוינט דעם ראקי בערג ראיאן פון צפון אמעריקע. אין פרילינג פאלן אראפ די הערשהערנער און גלייך הייבן זיי אן וואקסן ווידער אמאל. דער מוילאייזל הערש איז געוואוינט צו שפרינגען מער ווי לויפן.
דער מוילאייזל הערש איז הויך 100-110 צ"מ ביי די פלייצעס, און איז לאנג צויי מעטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מוסטער:IUCN2008 Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern.


text:
טאפאלאגיע
טאפאלאגיע (פון גריכיש tόπoς, "פלאץ", און λόYoς, "שטודיע") איז די מאטעמאטישע שטודיע פון פארעמען און רוימען. זי איז א הויפט געביט פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די גרונטלעכע אייגנשאפטן פון א רוים, ווי פארבונדקייט, קאנטינואיטעט און גרענעץ. זי איז די שטודיע פון אייגנשאפטן וואס ווערן פרעזערווירט דורך המשכדיקע דעפארמירונגען כולל ציען און איינבייגן, אבער נישט רייסן אדער קלעבן. טאפאלאגיע האט זיך אנטוויקלט ווי א פעלד פון שטודירן ארויס פון געאמעטריע און סכומען טעאריע, דורך אנאליזירן אזעלכע באגריפן ווי רוים, דימענסיע און טראנספארמאציעס.


text:
האגיא סאפיא
האַגיאַ סאפיאַ (גריכיש: ἉYίa Eoφίa, לאטיין: Sancta Sophia, טערקיש: Ayasofya) איז א גריכיש-ארטאדאקסישער קלויסטער, אין סטאמבול, טערקיי, וואס ווערט גערעכנט איינע פון די בעסטע מוסטערן פון קונסט און ארכיטעקטור אין דער ביזאנטישער אימפעריע און איינע פון די בארימטסטע געביידעס אין דער וועלט, מיט איר מאסיוון קופאל, וואס איז געווען א חידוש אין ארכיטעקטור. נאכן צוזאמענפאל פון דער אימפעריע איז עס געווארן א מעטשעט, און היינט דינט עס א מוזיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געביידע איז געבויט געווארן פאר א קלויסטער און געווידמעט דעם 26סטן דעצעמבער 536. פאר טויזנט יאר איז עס געווען דער גרעסטער קאטעדראל אין דער וועלט ביז, אין 1520, האט מען געבויט דעם סעווילער קאטעדראל. אין 1454 האבן די אטאמאנער טערקן איינגענומען קושטא און דער קלויסטער איז געווארן א מעטשטע. אין 1931 האט אטאטורק פארמאכט דעם מעטשעט און אין 1935 האט די טערקישע רעגירונג געעפנט א מוזיי אין דער געביידע.


text:
בערנארד מאנטגאמערי
בערנארד מאנטגאמערי (17טן נאוועמבער, 1887 - 24סטן מערץ, 1976) איז געווען א בארימטער בריטישער גענעראל ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, ווען ער האט ארויסגעשטויסן ערווין ראמעל פון אפריקע. און ער איז געווען קאמאנדיר פון די אליאירטע קרעפטן אין אייראפע.
אינהאַלט
געבורט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן געווארן דעם 17טן נאוועמבער 1887 אין לאנדאן, און זיין נאמען ביים געבוירן ווערן, איז בערנארד לא מאנטגאמערי.
ער האט געלערנט אין דער מיליטערישער שולע סענדהערסט, און אין 1908 איז ער מאביליזירט געווארן אין דער בריטישער ארמיי. ער איז געווען אין אינדיע, ביזן אויסבראך פון דער ערשטער וועלט מלחמה, ווי ער איז געשיקט געווארן צום פראנט אין פראנקרייך, א קויל האט אים געטראפן, און ער איז ערנסט פארווונדעט געווארן, נאכן זיך אויסקורירן איז ער צוריק צום פראנט, וואו ער איז געווען אן אפיציר, אינעם אויסשפיר אפטיילונג פונעם מיליטער, אין די יארן 1938-1939, האט מאנטגאמערי געדינט אלס קאמאנדיר פון די בריטישע קרעפטן אין ארץ ישראל.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט ער קאמאנדירט די דריטע בריטישע דיוויזיע, אין פראנקרייך. ביזן גרויסן ריקצוג אין דונקירק. נאכדעם האט ווינסטאן טשערטשיל, אים געמאכט קאמאנדיר אויף דער אכטער בריטישער ארמיי, וואס האט זיך געפונען אין אפריקע, און האט זיך דעמאלט געשלאגן מיט די דייטשער און איטאליענישער ארמייען, ווי ער האט נאך פארשידענע קלוגע מאנוווערן, באוויזן צו באזיגן די נאציס, אין על אלאמיין, און זיי גענצליך ארויסשטויסן פון אפריקע.
נאכן ענדיגן אין אפריקע, איז ער געווען פאראנטווארטליך אויף די בריטישע קרעפטן, אויפן אטאקע אין סיציליע, צוזאמען מיט דזשארדזש פעטאן, דער הויפט גענעראל פונעם אפעראציע, איז געווען דווייט דעיוויד אייזנהאוער.
דער אטאקע אין נארמענדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1943 איז ער צוריק גערופן געוארן פון אקטיווע קעמפן, צו אויספלאנירן די אליאירטע אטאקע אויף נאצי דייטשלאנד, ער איז דעמאלט געווען קאמאנדיר פון די אליאירטע כוחות אין אייראפע, ביזן אנקום פון אייזענהאוער קיין פראנקרייך, נאכן אפענסיווע.
ער האט באפרייט אנטווערפן, און בריסל, אבער האט נישט פארארדענט די באפרייאונג, וואס וואלט געעפנט דעם פארט פאר שיפן צו אנקערן אין אנטווערפן.
ער האט פלאנירט דאס אייננעמען בריקן אויפן ריין (טייך), אין ארנהיים האלאנד, דורך פאל-שירעם טרופן, וואס האט זיך אויסגעלאזט מיט א ביטערע דורכפאל, אפילו די זעלנער האבן באוויזן איינצונעמען דריי בריקן גאנצערהייט. און דערפאר האט אייזענהאוער, אפגעשטיפט זיינע פלענער.
ביים ארדענען קאנטער אטאקע פון די נאציס, האט ער אויסגערופן א שטורעם, ביים נעמען פולע קרעדיט פאר זיך, פארן באזיגן די דייטשן, וויבאלד ער איז נישט געווען דער איינציגער גענעראל, און אין צוגאב האט ער גאר געשטערט, צום פראגרעס פונעם קריג, דער דערקלערונג האט כמעט געברענגט, אז ער זאל אויפגעזאגט ווערן פונעם מיליטער, ער האט נאכן אייננעמען דייטשלאנד האט ער ערלעדיקט אן אונטערגעבן צערעמאניע, צו טשעפען מיט די אמעריקאנער ארמיי און מיטן הויפטגעעראל אייזענהאוער.
זייענדיג א עגאאיסט, האט ער קיינמאל נישט געוואלט צוריקציען פון זיינע טעותים, און קיינמאל נישט געגעבן קרעדיט פאר זיינע קאלעגן, וואס האט אים געמאכט פאר א פארפיינטער מענטש.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער מלחמה איז ער געווארן קאמאנדיר פון דער בריטישער ארמיי אין אייראפע, וואס האט איינגענומען די פאשיסטישע מדינות.
ער איז געווארן וויצע גענעראל פונעם נאטא, ער איז געשטארבן 1976 דעם 24סטן מערץ, און ער איז באגראבן אין העמפשיר פראווינץ אין ענגלאנד.
זיין מיליטערישע טאקטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין מיליטערישע טאקטיק איז זייער באוואוסט געווארן, וואס אינדעם איז אריינגערעכנט טרענירונגען, און צוגרייטונגען צום קאמף, ווי אויך פאטענטן איבער צו קליגן דעם פיינט, די זעלנער זאל זיך פארלאזן אויפן קאמאנדיר, אא"וו זיין שיטה איז אדאפטירט געווארן דורך דער בריטישער ארמיי, וואס ווערט באנוצט ביז היינט.


text:
מוסטער:לאנדאנער בארא
מוסטער פאר לאנדאנער באראס
די פאראמעטערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאמען = נאמען פונעם בארא
- מאפע = מאפע פלאצירן דעם בארא אין גרויסלאנדאן
- מאטא = מאטא פונעם בארא
- קורצנאמען = נאמען צו באשרייבן פרטים
- סטאטוס= סטאטוס פונעם באצירק
- שטח = שטח אין קוואדראט ק"מ
- שטח ראנג = שטח ראנג צווישן באצירקן אין ענגלאנד
- באפעלקערונג = צאל איינוואוינער
- באפעלקערונג ראנג = באפעלקערונג ראנג צווישן באצירקן אין ענגלאנד
- יאר = באפעלקערונג גילטיג פאר יאר
- ענגשאפט = באפעלקערונג ענגשאפט
- עטנישע גרופעס=פרטים וועגן עטנישע גרופעס
- בירגערמייסטער=נאמען פון בירגערמייסטער
- הויפטקווארטיר= הויפטקווארטיר פון דער בארא אדמיניסטראציע
- אינטערנעט= אפיציעל וועבארט


text:
חורבן אייראפע
חורבן אייראפע (ענגליש: האלאקאסט - Holocaust פון א גריכיש ווארט גענצליך פארברענט, העברעיִש: שואה) צוליב דער פארטיליגונג וואס דער מערדער היטלער האט געוואלט פארוויסטן די וועלט פון יעדן ייד. און האט אומגעברענגט ארום זעקס מיליאן אידן, אין דעם צווייטן וועלט קריג.
הגם נאך מיליאנען מענטשן זענען געווארן פארטיליקיט, איז אבער די אידן געווען מיט א סיסטעם, פון פונקליכע ליסטעס און מאפעס, מיט נומערן און העכסט געהיימע פלענער מער פון די מיליטערישע סודות, קודם דורך שיסן, און ווען די דייטשע סאלדאטען זענען געווארן דעמאליזירט פון אזויפיל שיסערייען האט מען אויפגעשטעלט גאז קאמערן צו עלעמינירן דעם פראבלעם דורך פארשנעלערן און פארשטילערן דעם מאסן פארטיליקונג.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די הויפט פאקטארן וואס האבן געשפילט א ראלע, אלס דירעקטע נאכפאלג פון דעם חורבן אייראפע, און דאס האט געברענגט צו אן ערנסטע ענדערונג פון די סטאטיסטיקן פון דעם יידישן פאלק איז געווען:
- די מאמענטעלע סימפאטיע פון די מאסן. אויסגעדריקט דורך די פאראייניגטע פעלקער: געבן פאר דעם יידישן פאלק זייער אייגן לאנד.
דאס יידישע פאלק האט זיך געטיילט איבער די פראגעס אין פארשידענע מיינונגס גרופן.
- אין גאנצן אפגעריסן: אסאך אידן, (ספעציעל אזעלכע וואס פאר דעם חורבן איירופע איז זייער יידישקייט שוין געווען שטארק אפגעשוואכט), האבן זיך צוליב דעם חורבן איירופע זיך גענצליך דערווייטערט פון יעדע אנערקענונג מיט דאס יידישע פאלק, און פראבירט ווי ווייט מעגליך זיך צו אסימילירען מיט די מאסען באפעלקערונג. די פראגע איבער רעליגיע האט זיי שוין נישט מער געארט. דאס אייגן לאנד, ס'האט מיט זיי פערזענליך גארנישט.
- א פאלק ווי אלע פעלקער, קיין גאט און קיין רעליגיע: אנדערע וואס זייער געוויסן האט זיי נישט געלאזט זיך אינגאנצן אפרייסן פון דאס יידישע פאלק, האבן זיך איינגעשלאסן אין פארשידענע ארגעניזאציעס, רעפארם, קאנסערוואטירן, א.ז.ו. א ספעציעלע ראלע האט אפגעשפילט ביי די גרופע אידן, די ציוניסטישע ארגאניזאציע, וועלכע האט געשפייזט דעם געוויסן מיט א שטאלץ צו זיין א טייל פון דאס יידישע פאלק. זיי האבן געזען אין דעם געדאנק פון אן אייגן לאנד א דאפעלטע לעזונג, קיין ריליגיע, און דאך אן אייגן פאלק אהן אסימילאציע.
- אן אויסגעוועלטער יידיש פאלק, די תורה זייער וועגווייזער: די וואס זענען געבליבן פרומע יידן האבן די פראגע איבער רעליגיע נישט געשטעלט, אינגעגנטייל, זיי האבן געזען (און זעהן ווייטער) אין דעם חורבן אייראפע דאס וואס די תורה ווארנט יידישע קינדער ווי אזוי ס'וועט אויסזעהן ווען זיי וועלען נאכלאזן פון זייער יידישקייט. איבער די פראגע וועגען אן אייגן לאנד, קיינער האט זיי נישט געפרעגט, דערפאר איז זייער מיינונג דעראיבער סייווי נישט געווען רעלעוואנט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יד ושם מוזיי וועבזייטל
- עדות פארציילן שילדערונגן דאטעבאזע
- סטיווען ספילבערג פילם פראיעקט. [1]
- ווארשעווער געטא. [2]
- מלחמהאיבערלעבער. [3]
- Dean, Martin: Robbing the Jews - The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935 - 1945, Cambridge University Press, 2008. (אויף ענגליש)


text:
שאנכיי
שאנכיי (כינעזיש: 上海) איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין כינע און איינע פון די גרעסטע מעטראפאליטאנע שטחים אין דער וועלט, מיט העכער פון 20 מיליאן מענטשן.[1] שאנכיי געפינט זיך אויף כינע'ס מזרח בארטן ביים מויל פונעם יאנגצע טייך. זי ווערט אדמיניסטריט אלס א מוניציפאליטעט פון דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע מיט פראווינצן סטאטוס.[2]
ארגינעל א פֿישעריי און טעקסטיל שטאט, איז שאנכיי געוואקסן צו חשיבות אין דעם 19טן יארהונדערט צוליב איר גינסטיקער פארט פלאץ און ווי איינע פון די שטעט געעפנט צו פֿרעמדן האַנדל דורך דעם 1842 אפמאך פון נאנקין.[3] די שטאט האט געבליט אלס א צענטער פאר מסחר צווישן מזרח און מערס, און איז געווארן א פֿיל-נאציאנאלער מיטלפונקט פון פינאנץ און באשעפֿטיגונג ביז די 1930ער.[4] פֿונדעסטוועגן, שאנכיי'ס וואוילטאג איז געווארן אפגעהאקט נאכן 1949 כינעזישן ברידערקריג און דאס אויפֿהערן פון פרעמדע אינוועסטירונג. די עקאנאמישע רעפארמען אין 1990 האבן גורם געווען אינטענסיווע אנטוויקלונג און פינאנצירונג אין שאנכיי, איז די שטאט געווארן אין 2005 דער וועלט'ס מערסטער באשעפטיגסטער פֿראכט פארט.[5]
ביי חרדי'שע אידן איז דאס אממערסטנס באקאנט צוליב דעם וואס דער וועלט בארימטער מירער ישיבה האט זיך דארטן אויפגעהאלטן אין פארלויף פון דער צווייטער וועלט מלחמה יארן ווען די וועלט האט געפלאקערט און אזוי ארום זענען זיי געראטעוועט געווארן פון א (כמעט) זיכערן טויט.
היינט איז שאנכיי דער גרעסטער צענטער פון האנדל און פינאנץ אין דער כינעזישער יבשה, , און איז געשילדערט געווארן אלס "פארשטעלונג" פון דער וועלט'ס גיכסטערע וואקסנדיגע עקאנאמיע.[6]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תקופה פון דער סונג דינאסטיע (960 - 1279) האט זיך שאנכיי אנטוויקלט פון א דארף אין א האנדל שטעטל מיט א פארט, דורך פליטים וואס זענען געקומען פון צפון כינע. אין 1172 האט מען געבויט אין דער שטאט א מויער ביים בארטן ים. אין דער תקופה פון דער יואן דינאסטיע איז שאנכיי געווארן אין 1292 דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם ראיאן. אין 1297 איז שאנכיי געווארן אפיציעל א שטאט.
אין די צייטן פון דער מינג דינאסטיע האטט די שטאט שטארק אנטוויקלט. אין 1554 האט מען ארומגענומען די שטאט מיט א מויער צו שיצן זי פון יאפאנעזער פיראטן, וואס האט געשטיצט די אנטוויקלונג פון דער שטאט. אבער אין 1525 האט די מינג דינאסטיע געאסר'ט שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי.
ביי דער טשינג דינאסטיע איז שאנכיי געווארן איינע פון די חשובסטע פארט שטעט אין דער יאנגצע דעלטע. צוויי ענדערונגען אין דער פאליטיק האבן געווירקט צו העכערן דעם סטאטוס פון דער שטאט. ערשטנס, אין 1684 האט דער קייסער קאנגשי (1662 - 1723) אנולירט דעם פארבאט אויף שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי פארט. צווייטנס, אין 1732 האט דער קייסער יונצאנג (1678 - 1735) אריבערגעפירט דאס צענטראלע צאל הויז פון סונדזיאנג קיין שאנכיי, אזוי גיבנדיק צו דער שטאט שליטה אויפן אויסערן האנדל פונעם גאנצן ראיאן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שאנכיי באפעלקערונע איבער 20מ. כינע טעגלעך (2003-12-05). דערגרייכט דעם 2008-03-22.
- ↑ שאנכיי. ענציקלאפעדיע בריטאניקע אנליין (2008). דערגרייכט דעם 2008-03-22.
- ↑ Mackerras, Colin (2001). The New Cambridge Handbook of Contemporary China. Cambridge University Press, 242. ISBN 0521786746.
- ↑ א בליק אויף 1930ער שאנכיי. Yoran Beisher (2003-09-24). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
- ↑ שאנכיי היינט דער וועלט'ס גרעסטער פֿראכט פארט. Asia Times Online (2006-01-07). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
- ↑ Shanghai: China's capitalist showpiece. BBC News (2008-05-21). דערגרייכט דעם 2008-08-07.
Of Shanghai... and Suzhou. The Hindu Business Line (2003-01-27). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
קאארדינאטן: 31°12′N 121°30′E / 31.2, 121.5


text:
װיקיפּעדיע:רעדאקטירונג מלחמה
א רעדאקטירונג מלחמה איז א זייער אפטער ערשיינונג ווען אימער א רבים ארבעט צוזאמן, ווערט א חילוקי דעות און עס הייבט אן אריינצוגיין אין נצחון, מען שלאגט זיך און הרג'עט זיך אן א שיעור, אין אנדערע מער אנטוויקלטע וויקיפעדיעס קען מען דאס גרינגער און שנעלער איינשטילן ווייל זיי האבן אסאך באנוצער, דערווייל אבער איז אונזער אידישער וויקיפעדיע צו ארים און אלעס איז 2 3 באנוצער מאכט זיך דאס מער. דאס ווערט אנגערופן חבלי לידה, וואס מיר ליידן זיך אן מיט פרייד, וויסענדיג אז יעדע וויקיפעדיע גייט דורך אין אנפאנג די שוועריגקייטן.
די מערסטע פארשפרייטסטע פארעם פון רעדאקטירונג מלחמות, דאס הייסט צוריקדרייען ארטיקלען אן א קורץ ווארט אויפקלערונג פאר נצחון, (אויסער א סיסאפ ווען ער שטעלט צוריק פון וואנדאליזם וואס ער איז נישט קיין טייל געווען איבער דעם ארטיקל און ער האט נישט קיין שום איצטיגע געפעכטן מיט יענעם באנוצער פון דעם געשלעג, פארשטייט זיך אז דאס מוז זיין קלארע וואנדאליזם) דעריבער האט וויקיפעדיע א פאליסי אין פלאץ זיך אן עצה צו געבן, און מינימיזירן די נאכאנאנדיגע מלחמות מיט דעם פראבלעם. עס הייסט װיקיפּעדיע:דריי-מאל צוריקדרייען, ווייל דורכדעם וואס מען מוז זיך מסביר זיין און אויפקלערן ווערט די ווילדע עקשנות אטאמאטיש פארנאכלעסיגט ווייל מען מוז נוצען די שכל און הסבר זיך אויפקלערן. אז א באנוצער ברעכט דעם פאליסי ווייזט ער דאך ארויס אז ער וויל זיך נישט מסביר זיין אין זיין גאנצער עקשנות אינעם דעבאטע איז בלינדע נצחון, זעהט דאך יעדער איינער אז זיין ציל איז נישט צום אמת נאר צום כבוד אדער אנדערע זייטיגע אינטערעסע אין ענין, וואס וויקיפעדיע דולדט נישט. ברויך דער יעניגער בלאקירט ווערן אז ער איז עובר אויף דעם פאליסי. ביז ער טוט תשובה און נעמט זיך פאר נישט צו ברעכן מער דעם פאליסי. דערוויל האט די פאליסי אויך נישט צופיל געהאלפן ווייל א נוגע בדבר טאר נישט בלאקירן זיין בעל מחלוקת אפילו יענער ברעכט פאליסי.
א סיסאפ וואס איז אינמיטן א רעדאקטירונג קריג מיט א צווייטן און בלאקט אים אויס איז דאס קעגן די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און סיסאפ פארשריפטן, און ער האט אביוזד זיין כוח וואס מען דארף אים דאס אוועק נעמען נאכן ווארענען געהעריג.


text:
װיקיפּעדיע:וויזועל-רעדאקטירער
דער וויזועל-רעדאקטירער איז אן אייבערפלאך וואס דערמעגלעכט רעדאקטירן ארטיקלען אין וויקיפעדיע אן צו דארפן לערנען די טעכנישע פרינציפן פון וויקיסינטאקס (פירעקיקע קלאמערן און געקרייזלטע קלאמערן, HTML טאגן אא"וו), נאר צו רעדאקטירן זיי אינעם שטייגער פון א ווארט פראצעסאר וואו יעדע אקציע ווערט געוויזן גאנץ גרינג (וואס מ'רופט "WYSIWYG").
דער רעדאקטירער וועט אין דער צוקונפט ווערן דער הויפט אייבערפלאך צו רעדאקטירן וויקיפעדיע, אויבוואויל ס'וועט בלייבן שטענדיק די מעגלעכקייט צו רעדאקטירן דעם קוואל וויקיטעקסט אזוי ווי היינט.
אויף א בלאט וואס האט די מעגלעכקייט פון ניצן וויזועל-רעדאקטירער וועט ווערן געוויזן צוויי רעדאקטירן טאבן: דריקן "רעדאַקטירן" עפננט דעם וויזועל-רעדאקטירער און דריקן "רעדאקטירן מקור" עפנט דעם געוויינלעכן רעדאקטירער. כדי אינגאנצן באהאלט דעם וויזועל-רעדאקטירער, גייט מען אריין אין מײַנע פרעפֿערענצן > צינגל באַאַרבעטן > קליקן אויפן ווארט צײַטווײַל אומאקטיווירן וויזועל-רעדאקטירער ווען ער איז נאך אין בעטע.
דער וויזועל-רעדאקטירער איז דערווייל א בעטע ווערסיע וואס ווערט דערהיינטיקט יעדע וואך.


text:
אמיש
אמיש זענען פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע שטאמען פון דער שווייץ און דייטשלאנד און היטן אפ זייער גלויבן זיך נישט צו לאזן פון קיין שום מאדערענע לוקסוס און טעכניק. זיי וואוינען בעיקר אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע און אין קאנאדע און געבן זיך אפ מיט לאנדווירטשאפט און באנוצן זיך מיט פערד און וואגן.
אינהאַלט
אפשטאמונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש שטאמען ארגינעל פון פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע האבן אויפגעהאדעוועט אן אנדערע רעליגיעזע גלויבונג און האבן זיך אפגעטיילט פון די פראטעסטאנטן. די רעליגיע ווערט גערופן אנאבאפטיסט אין וועלכע די עלטערן ברענגען אריין זייערע קינדער אין דער רעליגיע נאר ווען זיי זענען שוין גענוג אלט צו פארשטיין און זיי גלייבן אז מיט דעם טויש ווערט פארגעבן אלע עבירות און דער מענטש ווערט ווי א ניי-געבוירן קינד וועלכע איז ריין פון יעדער זינד. די רעליגיעזע גרופע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין 1693 נאכדעם וואס עטליכע גלחים האבן באשלאסן זיך אפצוטיילן פון זייער פאטער רעליגיע צוליב עטליכע קלייניקייטן וועלכע האט זיי נישט געפאלן.
די ניי געגרינדעטע גרופע וועלכע איז געבוירן געווארן אין דער שווייץ האט זיך נישט געוואלט קריגן מיט זייער פאטער-רעליגיע און זייער פירער האט באשלאסן צו אימיגרירן קיין אמעריקע וועלכע איז א לאנד פון רעליגיעזע פרייהייט. אין יענע צייטן האבן זיך רוב אימיגראנטן באזעצט אין פענסילוועניע וועלכע איז דאן געווען איינע פון גרויסבריטאניעס קאלאניעס און די לענקעסטער קאונטי איז געווארן די פארנומענסטע אימיגראנט יישוב מיט צענדליגער טויזנטער אימיגראנטן וועלכע זענען געקומען פון איבער גאנץ אייראפע. די אמיש זענען געקומען אין קליינע גרופעס וועלכע האבן אנגעהאלטן ביז אין 1770.
די אמיש פארמאגן נישט קיין געבעט הייזער ווייל עס איז נישט אין זייער רעליגיע. אנשטאט קומען זיי זיך צוזאם אין הייזער און וועלן גיין יעדע וואך צו א צווייטן. ווען פרעמדע באזוכער באמערקן א גרעסערע צאל פערד און וועגנער נעבן א הויז איז דאס א סימן אז זיי פלעפלן דארט.
די אמיש האבן זיך באלד באשעפטיגט מיט פארמינג ווייל זייערע פירער האבן פארשטאנען אז אויב די באפעלקערונג וועט ארויסגיין טאן מסחר אין דער וועלט וועלן זיי ווערן אומגלויביג. די עצה האט געווירקט און די אמיש באפעלקערונג האט שטארק געוואקסן און פארמאגט שוין היינט געגנטן אין אהייא, אינדיאנא, און אין קאנאדע. די באפעלקערונג סטאטיסטיק ווייזן אז זיי האבן געוואקסן פון יאר צו יאר מיט א גרויסער צאל. ווי באקאנט וועלן זיי נישט רעדן אדער האנדלען מיט נישט-אמיש מענטשן ווייל זייער רעליגיע ערלויבט דאס נישט, אויס מורא אז זיי וועלן זיך בארעכענען. צווישן די אמיש ווערן אלע אנדערע גוים אנגערופן די ענגלישע און ווערן באטראכט אלס פרייע מענטשן וועלכע זענען שלעכט פאר דער וועלט און זינדיגן פארן באשעפער.
די אמיש רעדן א דיאלעקט פון דייטש וואס מ'רופט "פענסילוועניע דייטש". אויב עס קומט אויס צו רעדן מיט א פרעמדן וועלן זיי נוצן די ענגלישע שפראך וועלכע זיי לערנען זיך אויך.
די ארדענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש גלויבונג און לעבנ'ס סטיל איז באהערשט ביי א רייע תקנות וועלכע זיי רופן די ארדענונג (אין דייטש). זיי גלייבן אלע אז עס איז פאראן א באשעפער אויף דער וועלט און זיי וועלן נאר טאן זאכן וועלכע זיי גלייבן אז דאס איז די ווילן פון באשעפער. עלעקטריציטעט, אויטאמאבילן, טעלעוויזיע, מאדישע קליידונג און אלע תאוות עולם הזה זענען פארבאטן ביי זיי ווייל זיי האלטן אז דאס נעמט אוועק די געדאנקען פון דער רעליגיע.
מאדע איז ביי זיי איינע פון די ערגסטע זאכן און זיי האלטן אז מיט זייער לבוש בלייבן זיי אפגעטיילט פון דער גאנצער וועלט. קומען און גיין מעג מען נאר מיט פערד און וואגן ווייל מיט דעם באגרעניצט מען זיך נישט צו גיין צו ווייט אוועק פון דער געמיינדע. יעדע פערד און וואגן איז באלאכטן מיט א לאמטערן וועלכע איז ווי זייער סימבאל.
לייענענדיג די שורות אלס א איד קוקן די זאכן נישט אויס אזוי פרעמד און מאדנע, אבער א גוי וועלכער הערט פון דעם מאדנעם פאלק טראכט ער צו זיך אז זיי זענען פשוט א פאלק וועלכע איז געבליבן שטעקן מיט דער צייט! עס איז אבער נישט אזוי. די גייסטליכע פירער ווייסן גענוי וואס עס טוט זיך אפ אויף דער וועלט און יעדע נייע טעכנאלאגיע ווערט באטראכט אויב עס מעג אויפגעצויגן ווערן צווישן דער באפעלקערונג. פילע נייע טעכנאלאגיעס זענען מיט די יארן ערלויבט געווארן צווישן דער באפעלקערונג אבער נאר אזעלכע זאכן וואס איז וויכטיג פאר ביזנעס אדער טאג טעגליכן לעבן. אויב אבער עס קען אויך גענוצט ווערן פאר באקוועמליכקייט אדער פארוויילונג וועט עס נישט דורכגעלאזט ווערן אפילו נישט וואס קען אויך גענוצט ווערן פאר ביזנעס.
א ביישפיל איז א קאמפיוטער. כאטש דאס איז א ריכטיג ביזנעס מיטל איז דאס נישט ערלויבט ווייל ער קען אויך גענוצט ווערן פאר אייגענע באקוועמליכקייטן. אבער למשל פלאסטיק, וועלכע איז א נייע סארט מאטריאל, איז יא אקצעפטירט געווארן ווייל דאס קען נאר אויסגענוצט ווערן צום גוטן.
א זשורנאליסט וועלכן עס איז געלונגען אויסצופרעגן אן אמיש (נארמאל וועלן זיי נישט ענטפערן פאר קיינעם) האט געשטעלט די פראגע אויב יענער וואלט געוואלט קויפן אן אויוון צו באקן צי דאס וואלט אקצעפטירט געווארן? דער זשורנאליסט וועלכע האט זיך גערישט אויף אן ענטפער אז אפשר אן אנטיק אדער גענוצטער אויוון איז ערלויבט, איז ערשטוינט געווארן צו הערן אז אדרבא, א נייער אויוון (פארשטייט זיך א האלץ אויוון ווייל קיין עלעקטריק אדער גאז איז דארט נישט פאראן) וואס קען בעסער באקן איז גאר א גוטע זאך אריינצוברענגען אויב מען קען זיך דאס ערלויבן.
אן אמיש הויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אמיש הויז איז ממש דאס וואס איז געווען אמאל און דארט איז דאס ווייניגסטע געענדערט געווארן. קיין איין הויז פארמאגט נישט קיין ערנסטע אפאראטן און קיין שום עלעקטרישע קראפט איז נישט פאראן. מעבל איז אויך פאראן ווייניג און די וואס זיי האבן יא איז געשניצט דורך דער האנט און איז זייער פשוט. זייערע הייזער ווערן באלאכטן מיט לעכט, אויל, אדער גאז לאמפן.
די איינציגסטע מאדערנע פאבריק ביי דער אמיש באפעלקערונג איז די מילך פאבריק וועלכע פארמאגט מעכאנישע געצייג צו מעלקן די קי און זיי האבן אויך א פרידזשידער צו קענען האלטן דאס מילך פריש. זייער פרידזשידער ארבעט מיט א גענעראטאר ווייל עלעקטריק איז פארבאטן. אויפן פעלד מעג מען נאר נוצן עכטע פערד פאר דער ארבעט און אויב איינער וויל זיך גרינגער מאכן די ארבעט קען ער צושטעלן א גאז געטריבענע מאשין אבער דאס פערד וועט אלס מוזן דינען אלס דער לאקאמאטיוו און די מאשין העלפט צו.
אן אמיש ארבעט'ס פערד איז א גענוצט פערד וועלכע האט שוין הארטע פיס, שטארקע אקסלען, און א הויקער אויפן רוקן. די סארט פערד ווערן אנגערופן דרעפט פערד און ווערן נאר גענוצט פאר דער שווערער ארבעט. אידרויסן דרייען זיך אלע מענטשן אויף הויכע און געזונטע פערד וועלכע קענען ארויפשפרייזן בערג און דורכמאכן אלע שווערע וועגן. פאר טראנספארטאציע וועט קיינער נישט זיצן אויפ'ן פערד זעלבסט (פארוואס? זעט אויס אז דאס איז איינע פון זייערע טראדיציעס) נאר אלע פארן ארום מיט זיינע וועגנער.
די איינציגסטע פובליק ענערגיע סיסטעמס וועלכע די אמיש נוצן איז ווינט מיל, וואסער, און סאלאר טעכנאלאגיע ווייל די אלע דריי זענען זעלבסשטענדיגע סיסטעמען וועלכע האבן גארנישט צעטאן מיט די דרויסנדיגע וועלט.
זיי זענען ערלויבט צו נוצן מאדערנע טראנספארטאציע אזוי לאנג וואו זיי אפערירן דאס נישט.
קליידונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער קליידונג איז איינע פון זייערע סימבאלן מיט וועלכע מען וועט זיי דערקענען אפילו אויסער זייערע גרעניצן. די אמיש קליידן זיך ווי אין די אלטע צייטן ווען די גאנצע וועלט איז געווען אנגעטאן צניעות'דיג.
מענער גייען אלע געקליידעט אין שווארצע סוטס וועלכע פארמאגן נישט קיין קנעפלעך און מיט בלויע אדער ווייסע העמעדער. אלע גייען מיט הויזן טרעגער און יעדער אן אויסנאם האט שווארצע שיך. אלע האבן היטן כאטש זיי גייען נישט שטענדיג דערמיט. זייערע היטן זענען געמאכט פון פעל אדער פון שטרוי. די פרויען גייען מיט לאנגע קליידער ביז די קניען און וועלן נאר נוצן סחורות וועלכע זענען נישט אויפפאלנד אדער שרייענדיג.
פארהייראטע מענער גייען מיט בערד און זייערע פרויען דעקן זיך צו די האר ווי די אראבער און ארטאדאקסישע אידן.
די אמיש נייען אליינס אויף רוב פון זייערע קליידונג און די סחורות קויפן זיי פארטיג אין דרייגוד געשעפטן. אנדערע קליידונג ווי היטן, שיך, הויזן טרעגער קויפן זיי פארטיג.
זייער אלטמאדישע קליידונג און זייער באשיידנהייט האט זיי נאמינירט אלס די פשוטע מענטשן מיט וועלכע זיי ווערן גערופן איבער דער וועלט.
פינאנץ און קאמערץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז די אמיש, ספעציעל די וואס וואוינען אין לענקעסטער קאונטי זענען רייכע, אדער בעסער געזאגט באלעבאטישע מענטשן. צי דאס איז אמת ווייסט קיינער נישט אבער ווען מען רעכנט וואספארא קליינע הוצאות זיי האבן איבער'ן טאג איז דאס גרינג צו פארשטיין. רוב אמיש האנדלן מיט ריעל עסטעיט און פארמינג אבער קיינער נעמט נישט ארויס צופיל געלט ווייל קיינער וויל נישט פארברייטערן זיין ביזנעס צופיל ווייל דאס וועט אים אוועקנעמען דעם קאפ פון אנדערע זאכן און די רעליגיע וועט זיין די ערשטע צו ליידן דערפון.
גאר אן אינטערעסאנטע זאך אין האנדל איז אז קיינער בארגט נישט קיין געלט פון קיין צווייטן. נישטא אזא זאך! נו וויאזוי קען איינער קויפן א פארעם? און וויאזוי וועט זיך איינער אן עצה געבן אויב ער דערלייגט גרויס געלט אדער עס קומען אים אונטער עפעס אויסערגעווענליכע אויסגאבן?
צו דעם איז פאראן א כמו גבאי צדקה ארגאניזאציע וועלכע איז א פאנד וועלכע דינט די פינאנציעלע אינטערעסן פון די באפעלקערונג. ווען א נייע יונגע קאפל ווערט פארהייראט דארפן זיי זיך נישט קענען ערלויבן צו קויפן א פארעם נאר וועלן באקומען דאס געלט פון די קאמיוניטי קאסע וועלכע ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך אלע איינוואוינער וועלכע גיבן א געוויסע סומע יעדן מאנאט. אויב עס איז פאראן א קריזיס און מער מענטשן נויטיגן זיך אין געלט וועלן די ארגאניזאציע וואלונטירן ארומגיין שנארן א גרעסערע סומע געלט.
די אמיש וועלן נאר פרובירן קויפן זייערע פראדוקטן אין קליינע געשעפטן וועלכע האבן באגרעניצטע פארגעשריטנקייטן און וועלן פרובירן אויסצוקרויזן די גרויסע טשעין געשעפטן וועלכע זיי באטראכטן ווי די דרויסנדיגע וועלט. רוב געשעפטן אין וועלכע די אמיש קויפן איין זענען די באלעבאטים נישט קיין אמיש אבער זיי שטעלן זיך צו לויט די אמיש לעבנ'ס סטיל. זיי נוצן נישט קיין רעכן מאשינען, דידזשיטעל וואגשאל, און ווער רעדט נאך פון קאמפיוטערס.
איבער לענקעסטער קאונטי זענען פאראן זייער אסאך אמיש געשעפטן וועלכע זענען מער פארנומען מיט'ן סערווירן די טוריסטן ווי די אמיש באפעלקערונג זעלבסט. אויב איינער וויל טאן ביזנעס מיט די אמיש דייקא דעמאלט וועט ער מוזן עפענען זיין געשעפט אין א פארשטופטן ווינקל וואו ער וועט ציען ווייניג אויפמערקזאמקייט. טוריסטן וועלן נישט וויסן פון דעם געשעפט אבער די אמיש וועלן דאס שנעל אפירזוכן.
ווען א נייע געשעפט עפענט זיך איז נישט פאראן אזא זאך ווי אדווערטייזמענט. דער קאנצעפט עקזיסטירט בכלל נישט אים דעם באפעלקערונג. אלעס גייט דארט פון מויל צו אויער.
די אמיש וועלכע פראדוצירן פראדוקטן פארקויפן דאס נישט דירעקט אויפ'ן מארקעט נאר נוצן א מיטלמאן. איינע פון די באקאנטע פראדוקטן וועלכע זיי פראדוצירן איז שעדס (פאוויטקע אין אידיש) וועלכע זיי פארקויפן פאר א מיטלמאן וועלכער נעמט עס אפ נאכ'ן באצאלן קעש און ער טראגט עס אויפ'ן מארקעט. דאס זעלבע איז מיט די מאטריאלן וועלכע זיי קויפן צו מאכן זייערע פראדוקטן. זיי מאכן דעם ארדער און באצאלן מזומן אויפ'ן פלאץ.
עס זענען פאראן אמיש וועלכע פארקויפן אין זייערע געשעפטן פראדוקטן וועלכע זענען נאר געמאכט פאר טוריסטן. די חברה פארשטייען נישט צו קיין סעילסן און אקצעפטירן נאר קעש געלט. ( א קרעדיט קארד איז נישט בנמצא).
די באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש באפעלקערונג ציילט זיך היינט 227,000 זעלן זי האט זיך געטאפלט אין די לעצטע 16 יאר און זי איז היינט צושפרייט אין 27 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
אן אמיש חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די אינטערעסאנסטע איינפירונגן אין די אמיש באפעלקערונג איז די חתונה סיסטעם. אלע זייערע חתונות קומען פאר אנפאנג ווינטער ווען עס איז נאך נישט קאלט. די פארנומענסטע מאנאט פאר חתונות איז נאוועמבער.
די אמיש הייראטן צווישן 16 און 20 יאר אלט און פארשטייט זיך אז זיי מעגן זיך נאר משדך זיין מיט אמיש.
ווען עס פאסירט א שידוך ווערט דאס געהאלטן אין געהיים צווישן די נאנטע פאמיליע און די גאס מעג נישט געוואויר ווערן דערפון ביז אין די זומער (יולי, אוגוסט) ווען די נעמען פון אלע שידוכים ווערן פארעפענטליכט און מען הייבט אן צוגרייטן א חתונה מאלצייט. קיין שום דזשולערי מעג נישט געקויפט ווערן פאר די כלה ביז די חתונה און די איינציגסטע מתנה וועלכע די כלה באקומט ווען די שידוך ווערט געשלאסן מעג אויך נישט זיין קיין דזשולערי.
די חתונה סעזאן הייבט זיך אן אקטאבער און די צוויי זייטן טיילן זיך איין מיט די ארבעט. די צד הכלה גרייט צו די חתונה מאלצייט און די צד החתן קויפט איין וויכטיגע פראדוקטן פאר די צוקונפטע קאפל. דער צד החתן האט די ארבעט פון איינלאדענען אלע געסט צו די חתונה וועלכע ציילט אין די הונדערטער.
די חתונה מאלצייט קומט פאר אין די כלה'ס עלטערן'ס הויז און געדויערט ביז אין די שפעטע נאכט שטונדן און די נייע קאפל בלייבן וואוינען אין די כלה'ס עלטער'ן וואוינונג ביז די זומער ווען די עלטערן קויפן זיי א הויז. איבער די ווינטער וועלן זיי באזוכן פאמיליע מיטגלידער פאר עטליכע טעג און זיך גרייט מאכן פאר זייער קומנדיגע לעבן.
די אמיש מייסטערווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען באקאנט שוין פון לאנגע יארן מיט זייערע האנט-געמאכטע וואלענע צודעקן (דאכענעס) מיט וועלכע א גרויסע צאל אמיש מאכן א פרנסה. די סארט צודעקן איז טראדיציאנאל א פרויענ'ישע ארבעט וועלכע מען ירש'נט אראפ פון דור צו דור. די אמיש צודעקן זענען געמאכט פון די טייערסטע ענגלישע וואל און פארקויפן זיך פאר איבער $1,000 דאלאר און טייל קענען זיין פיל טייערער.
אין זייערע ערשטע יארן און אויך שפעטער האבן זיך די אמיש שטארק געפלאגט אין די ביזנעס ווייל עס איז געווען אן אויפגעכאפטע באשעפטיגונג צווישן אלע עלטערע פרויען אין נארט אמעריקע און די פרייזן זענען געווען זייער נידעריג. היינט זענען זיי די איינציגסטע וואס מאכן עס און דאס איז א סטאבילע ביזנעס מיט גרויסע פראפיטן. נאכמער, אלע אזעלכע סארט צודעקן ווערן היינט פארקויפט צו די אמיש וועלכע פארקויפן דאס ווייטער אויף די מארקעט. זיי פארמאגן אויך גאר אלטע צודעקן וועלכע פארקויפן זיך פאר אסטראנאמישע פרייזן צוליב די חשיבות דערפון און אזוי אויך פארקויפן זיי אלטע ביליגע פון שוואכע קוואליטעט אדער וואס איז מער נישט אין סטיל.
טראדיציאנאל פלעגן די אמיש מאכן די צודעקן נאר אין טונקעלע קאלירן און רוב דערפון האבן געהאט דיימאנטן דיזיינס. היינט קען מען אבער באקומען אלע סארט דיזיינס און אלע סארט קאלירן. וויבאלד זייערע צודעקן איז א האנט-געמאכטע זאך איז שווער אז עס זאל זיי 100 פראצענט פונקטליך און מען וועט געווענליך קענען טרעפן עפעס א קלייניקייט וועלכע איז נישט ווי עס דארף צו זיין. טייל מענטשן האבן זיך מיט די יארן איינגערעדט אז די אמיש מאכן דאס ספעציעל אזוי ווייל זיי מעגן נישט מאכן א 100 פראצענטיגע זאך אלס א כבוד פאר'ן באשעפער ווייל נאר ער קען מאכן עפעס 100 פראצענט. וויאזוי אימער, האט מען דאס קיינמאל נישט געקענט באשטעטיגן ווייל, ווי געזאגט, איז עס געמאכמט מיט די האנט און ביי יעדע האנט ארבעט איז געווענליך פאראן עפעס א טעות.
מען בויט א שטאל![באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען באקאנט מיט זייערע שטאלן. יעדער האט א שטאל אין וועלכע זיי האדעווען בהמות און האלטן זייערע פערדן. עס איז נישט פאראן אזא זאך איינער זאל נישט האבן א שטאל. יעדער וואס האט א הויז האט ער א שטאל.
אינטערעסאנטער פון דעם איז דאס בויען די שטאל. ווען מען בויט א שטאל איז די גאנצע שטאט איבערגעדרייעט. א נייע שטאל ווערט געבויט פאר א ניי-געהייראטע קאפל אדער אויב א שטאל האט זיך פארברענט אדער חרוב געווארן פון א ווינט. די גאנצע שטאט האט א טייל אין יעדע שטאל. אלע מענער, פרויערן און קינדער וועלן זיך באטייליגן ווען מען בויט א נייע שטאל. די האלץ ווערט געקויפט ביי א לאמבער און אלע אנדערע טיילן ווערן צוגעגרייט בעפאר די ארבעט הייבט זיך אן כדי עס זאל קענען גיין אן אפשטעל. אויב מען פלאנט א גרעסערע שטאל וועט מען געווענליך באשטעלן א קרעין צו הייבן די גרויסע שטאנגן. די ארבעט וועט צוגעגרייט ווערן בעפאר און ווען די שטאנגן וועלן זיין גרייט וועט מען אריינברענגן דעם קרעין וועלכע וועט דאס אויפהייבן און וועט באלד אפטראגן.
די עלטערע ערפארענע איינוואוינער קאנטראלירן די קאנסטראקשן און די יונגע פרישע מענער און די קינדער טוען די ארבעט ווען די פרויען און מיידלעך ברענגן זיי צו עסן און טרינקען און אנדערע געברויכן. דאס אויפשטעלן א שטאל געדויערט נישט לאנג און יעדער האט א חלק דערין.
די סצענע פון בויען א שטאל איז ווי דער סימבאל פון די באפעלקערונג'ס פריינשאפט. ווען איינער וויל אראפמאלן אדער אויפשפילן עפעס וועגן די אמיש וועט מען געווענליך נוצן א פערד און וואגן און די סצענע פון בויען א שטאל.
פרייהייט און רעכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען זייער אויסגערעכנט און וועלן נאר האלטן אין די קאמיוניטי איינער וואס איז דערביי. א קינד ווערט נישט געצווינגן צו ווערן א מיטגלידער פון די קאמיוניטי נאר וועט זיך דאס אליינס אויסוועלן ביי די 16 יאר אלט. ביז די 16 קענען נישט קיין קינדער זיין אנוועזענד אין געשעענישן וועלכע האבן צעטאן מיט רעליגיע.
איינמאל מען דעגרייכט די 16 וועלן די עלטערן און די קאמיוניטי פירער פארלאנגן פון דעם יוגנטליכן צו מאכן זיין באשלוס אין לעבן. אויב וויל ער זיך נישט צושטעלן וועט ער מוזן פארלאזן די קאמיוניטי און ער האט די מעגליכקייט צוריקצוקומען ביז א קורצע צייט דערנאך אויב ער טוישט זיין מיינונג. אויב ער פארפעלט צוריקצוקומען ביז א געוויסע צייט ווערט ער אויסגעשלאסן פון די קאמיוניטי און וועט מער קיינמאל נישט קענען צוריקקומען אפילו ער האלט דערביי. אין אזא פאל וועט די פאמיליע מוזן אפהאקן אלע פארבינדונגן מיט דעם קינד און ער וועט שטענדיג באטראכט ווערן אלס א פרעמדער.
די אמיש האבן בכוונה צו געבן יעדן די אויסוואל אין לעבן ווייל זיי ווילן נאר האלטן אזעלכע מענטשן וועלכע זענען עכט דערביי און ווייסן וואס זיי האבן אויסדערוועלט. רוב טאטעס שיקן אוועק זייערע קינדער בעפאר די 16 צו זען די דרויסנדיגע וועלט כדי זיי זאלן פארשטיין וואס זיי פארפאסן און וואס זיי נעמען זיך אונטער. איינער וואס זעט די היינטיגע וועלט און וועט נאך אלץ אויסוועלן די אמיש לעבנ'ס סטיל איז געווענליך עכט דערביי און וועט בלייבן געטריי צו די קאמיוניטי מיט'ן גאנצן ווילן.
קיינער צווינגט נישט קיינעם צו האלטן די רעליגיע און יעדער האט די רעכט צו פארלאזן די קאמיוניטי. אבער אינערהאלב די קאמיוניטי מוז יעדער איינהאלטן אלע איינפירונגן און טראדיציעס. אויב איינער איז נישט דערביי אפילו נאר צו איין פרט וועט מען אים משלח זיין מיט שיינעם.
א פשוט'ע לעבן אין א מאדערנע וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע שטער און פראבלעם צו די אמיש איז שטענדיג געווען, און איז היינט, די דרויסנדיגע וועלט. דער ערשטער און גרעסטער פראבלעם איז די פארנומענע טוריזם וואס קומט דארט פאר. זייער אינטערעסאנטע לעבנ'ס סטיל איז געווארן איינע פון די פארנומענע אטראקציע ערטער וועלכע ברענגט אהין הונדערטער מענטשן יעדן טאג. די אמיש איגנארירן די באזוכער און קוקן נישט אויף זייער זייט. קיינער ענטפערט נישט אדער לאכט צו קיינעם נאר זיי גייען אן מיט'ן סדר היום ווי גארנישט וואלט געווען. זיי וואלטן גערן געקענט באשטיין אז די גאנצע באזוכונגען זאלן זיך היינט אויפהערן כאטש עס ברענגט זיי א גוטע עקענאמיע.
טראץ זייערע אייגענע תקנות און געזעצן פרובירן זיי איינצוהאלטן אלע רעגירונג'ס געזעצן און האלטן דאס פאר וויכטיג. די אמיש צאלן שטייערן אבער נעמען נישט קיין שום בענעפיטן פון די רעגירונג און קויפן נישט קיין אינשורענס (זיכערהייט). אין 1961 האט די איי.אר.עס. זיי געמאכט אן אויסנאם אז זיי דארפן נישט צאלן קיין ?סאשעל סעקיוריטי? שטייער וויבאלד זיי צאלן נישט אריין אינעם סיסטעם און אין 1965 איז דאס געווארן געזעץ. אויסער סאשעל סעקיוריטי צאלן זיי אלעס כאטש וואס זיי נעמען נישט גארנישט פון די אלע סאציאלע פראגראמען.
נישט אלע זייערע אויפפירונגען קלאפט מיט די רעגירונג'ס געזעצן און זיי האבן שוין מערערע מאל געהאט פראבלעמען מיט די ?לאו ענפארסמענט אגענטורן? וועלכע זיי האבן געשליכטעט דורך מענטשן וועלכע האבן רעפרעזענטירט זייער געמיינדע אין די רעגירונג.
איינע פון זייערע גרעסטע פראבלעמען מיט'ן געזעץ איז די ערציאונג סיסטעם. די פעדעראלע און לאקאלע רעגירונגען האבן ערציאונג'ס סטאנדארטן וועלכע אלע שולעס מוזן איינהאלטן. אבער די אמיש ווילן נישט הערן פון די סטאנדארטן און האבן זיך זייער אייגענע וועג פון ערציאונג. די רעגירונג האט יארן צוריק געוואלט דארט אויפשטעלן א פובליק שולע אבער עס איז נישט געווען פאר וועם און דאס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען. זיי האבן אן אייגענע פריוואטע שול-סיסטעם וועלכע גייט נאר ביז די 8'טע קלאס און דערנאך גייען אלע קינדער ארויס ארבעטן. זיי האלטן אז זיך לערנען א פאך איז וויכטיגער ווי ליינען ביכער פון היסטאריע. יעדעס קינד קומט ארויס מיט א פאך אין האנט מיט וועלכע ער באשעפטיגט זיך זיין גאנץ לעבן. עס איז נישט פאראן דארט אזא זאך אז איינער טוישט זיין לעבנ'ס קאריערע. ווער עס הייבט אן זיין לעבן מיט מעלקן קיען וועט בלייבן מיט דעם ארבעט פאר זיין גאנץ לעבן גענוי ווי עס איז געווען אין די אלטע צייטן.
אבער אין אלגעמיין וועלן זיי זיך צושטעלן צו די געזעצן און וועלן כאטש פרובירן דאס בעסטע לויט זייערע מעגליכקייטן, ספעציעל ווען עס קומט צו געזונטהייט אדער זיכערהייט. אלס א ביישפיל איז זייערע פערד און וועגנער. די לאקאלע רעגירונג האט זיי געווארנט אז די טונקעלע פערד און וועגנער קענען שווער געזען ווערן אין דער טונקל און איז א סכנה צו רייטן אויף א הייעוועי (הויפט וועג) אדער גרויסע גאסן. די אמיש האבן דאס פארשטאנען און האבן מסכים געווען ארויפצולייגן א ?אראנדזשע טרייענגל האזארד טעוועלע? וועלכע שיינט מיט מינימאלע ליכטיקייט. אין אהייא, וואו א גרויסע צאל אמיש וואוינען, האבן זיי אפילו רויטע לעקטערלעך ענליך צו אן אויטא וועלכע ארבעט מיט באטעריעס.
מאדערנע מעדעצינען ווערן נישט דערמאנט אין זייער ארדענונג און דאס איז די פערזענליכע באשלוס פון יעדע פאמיליע. רוב פאמיליעס נעמען געהעריג מעדעצינען וואס ווערט פארשריבן דורך א דאקטאר. אין פאל פון א עקסידענט אדער אנדערע ?עמוירדזשענסיס? וועט מען זיי געווענליך אריינפירן צו מאדערנע שפיטעלער מיט אמבולאנסן.
מיליטערישע באדינונגען איז ביי זיי שטרענג פארבאטן און קיינער שרייבט זיך נישט איין צו די מיליטער. זיי האלטן אז אוועקנעמען דאס לעבן פון א צווייטן מענטש, אפגעזען פאר וועלכע סיבה, איז א פארברעך און דערפאר ווילן זיי נישט גיין אין מיליטער. ווען אן אפליקאציע פאר מיליטער קומט אן פאר א יוגנטליכער וועלן זי דאס שיינערהייט אפזאגן מיט אן עקלערונג אז דאס איז קעגן זייער ווילן און זיי גלייבן אז דאס לעבן אדער טויט פון יעדן מענטש ליגט אין די הענט פון באשעפער און קיינער טאר נישט צולייגן קיין האנט דערצו. אין צייטן פון א מיליטערישע דרעפט, ווי ביי דער צווייטער וועלט קריג, האבן זיי בלית ברירה יא געשיקט זייערע קינדער אבער זיי האבן אויסגעארבעט מען זאל זיי געבן זייטיגע ארבעט וועלכע פארלאנגט נישט צו טראגן וואפן אויף זיך. די וועלכע זענען דעמאלט געגאנגן אין מיליטער האבן געהאט זייער שווערע צייטן זייענדיג אין די דרויסנדיגע וועלט און טייל צייטונגן האבן נאכאנאנד באריכטעט וועגן זייער אנוועזנהייט.
די עקענאמישע וועלט און היינטיגע סיסטעם פון ביזנעס קומט זיי שווער אן און מיט יעדע טריט ווייטער דארפן זיי שווערער ארבעטן צו מאכן פרנסה. אינפלאציע איז אויך א שטארקע פראבלעם פאר זיי ווייל זייער לעבנ'ס סטיל טוישט זיך נישט און ווען פראדוקטן ווערן טייער דערזעען זיי זיך מיט א פראבלעם און פרובירן אנדערע זאכן. איבער די יארן האבן זיי אנגעהויבן איינפלאנצן מערערע געוואוקסן און האבן אנטוויקעלט א גרעסערע פראדוקציע. טראץ די היינטיגע קליינע וועלט און גרינקייט צו טאן ביזנעס אויף די אנדערע עק וועלט זענען די אמיש פארבליבן מיט א געקלויבטע צאל דרויסנדיגע געשעפטן לייט מיט וועלכע זיי טוען ביזנעס און געטרויען זיי אלס זייערע דיסטריביוטערס.
די פאקט אז די אמיש זענען שוין באזעצן אין אמעריקע פאר איבער 300 יאר איז א קלארער צייכן אז זייער געמיינדע וועט קיינמאל נישט צופאלן. פארקערט גאר, אנקעטעס האבן געוויזן אז אין די לעצטע 50 יאר האט זיך זייער באפעלקערונג דריי-פאכיג געדאפעלט. ווי מיר האבן געזען זענען זיי נישט שטעק געבליבן מיט די צייט. זיי ווייסן זייער גוט וואס טוט זיך אפ אין די וועלט אבער זיי האלטן אן זייער רעליגיע און אלטמאדישע לעבנ'ס סטיל מיט א שטארקייט.
באזוכן די אמיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו פארשטיין מער און זען זייער לעבנ'ס סטיל איז נאר מעגליך דורך גיין זיי באזוכן. זיי האבן געמיינדעס אין עטליכע ערטער אין די פאראייניגטע שטאטן און אויך אין קאנאדע. די צוויי גרעסטע געמיינדעס זענען אין פענסעלוועניע און אין אהייא. די אמיש באפעלקערונג אין אהייא איז האלב פון די אין פענסעלוועניע אבער פאר'ן באזוך וועט דאס נישט אויסמאכן און ביידע זענען אייניג אינטרעסאנט.
אויב איר ווילט אהינפארן איז וויכטיג צו געדענקען אז די אמיש וועלן נישט טוישן א ווארט מיט קיינעם און וועלן אפילו נישט קוקן אויף אייער זייט. ערווארט נישט קיין באגריסונגען און עס איז א שאד צו עפענען דאס מויל צו זיי. די לענקעסטער קאונטי האט מיט די יארן אויפגעשעטעלט סעפציעלע ערטער וועלכע זענען געמאכט פאר טוריסטן אבער יעדער האט די רעכט ארומצוגיין וואו מען וויל אזוי לאנג ווי מען שטערט זיי נישט. די פאליציי איז דארט זייער שטרענג מיט די טוריסטן און אויב מען טשעפעט די אמיש טרייבט מען אוועק.
עס זענען פאראן טורס וועלכע טראגן ארום מערערע מענטשן אויפאיינמאל איבער די קאונטי אבער אויב איר ווילט זיי בעסער באטראכטן איז כדי צו גיין אליינס און שטילערהייט צוקוקן זייער לעבן. נעמען בילדער איז זייער שווער ווייל רוב מענטשן וועלן זיך אוועקדרייען אדער ארויפלייגן די הענט אויפ'ן געזיכט ווען איינער וויל נעמען א בילד.


text:
געבורט קאנטראל
דער טערמין געבורט קאנטראל נעמט אריין אין זיך פיל טעכניקן און מעטאדען וויאזוי צו פארמיידען מענטשליכער פערטיליזאציע אדער אפשטעלן דאס שוואנגערן. געבורט קאנטראל טעכניקן און מעטאדן רעכענען אריין טראג פארהיטונג (קאנטראצעפטציע - דאס פארמיידן פון פערטיליזאציע. קאנטראצעפטיוון רעכענען אריין אופנים וועלכע האלטן צוריק די שפארם פון פערטעלעזירן דעם איי ווי קאנדאמען אדער דיאפראמען, פילן מיט הארמאנען פון שוואנגערן וועלכע מען נעמט איין און נאך.), קאנטרעגעסטאציע (דאס פארמיידן פונעם אימפלאנטאציע פונעם בלאסטאסיסט. קאנטרעגעסטאציע רעכנט אריין געצייג וועלכע מען לייגט אריין אינעם טראכט אפצוהאלטן דעם איי פון זיך איינפלאנצן אינעם טראכט.), אבארטאציע (ענדיגן די אנטוויקלונג פון דעם אומאנטוויקלט קינד ווען ער איז נאך אין דעם מוטער'ס טראכט), סטערעלעזאציע (צו מסרס זיין די פרוי אדער די מאן), און צייט מעטאדן (אויס'חשבון'ן די צייט פון אוויולעציע און נישט האבן געשלעכטליכע באציאונגען דאן).
אינהאַלט
מעטאדען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעכאניזם פון די מעטאדן און זייער טערמינאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פונקציע פון געבורט קאנטראל ווערט קלאסיציפירט לויט די שטאפל פון רעפרעדוקציע ביי וועלכער עס איז אקטיוו. א פארם פון געבורט קאנטראל וועכע האלט צוריק די שפארם פון פערטעלעזירן דעם איי איז א קאנטראצעפטיוו. א פארם פון געבורט קאנטראל וועלכע פארמיידט פונעם פערטעלעזירטע איי זיך צו איינפלאנצען אינעם מוטער'ס טראכט איז א קאנטראגעסטיוו. נאך וואס די איי איז שוין איינגעפלאנצט, איז די מיטל פון אפשטעלן דאס שוואנגער אן אבארטעפיצענט.
די טערמין "קאנטראצעפטציע" איז א צוזאמשטעל פון די ווערטער "קאנטרא", וואס מיינט "אנטקעגן", און "קאנצעפציע", וואס מיינט מענטשליכער פערטעליזאציע.
די טערמין "קאנטראגעסטאציע" איז א צוזאמשטעל פון די ווערטער "קאנטרא" און "געסטאציע", וואס מיינט דאס טראגן פון אן עובר. די טערמין איז געשאפן געווארן אין 1985 דורך דעם פראנצוזישן וויסנשאפטלער עטיען-עמיל באליע (Étienne-Émile Baulieu) וועלכער האט געשפירט אז מען ברויך האבן א ספעציעלע טערמין פאר דאס אפהאלטן דעם איי-איינפלאנץ, וועלכער ליגט נישט אין די צוויי אנדערע טערמינען "קאנטראצעפטציע" (וואס מיינט אפהאלטן די פערטילעזאציע) און "אבארטאציע" (וועלכער מיינט אפשטעלן די שוואנגער). נוצן די פאסיגע טערמין איז שטארק נוגע, ווייל עס איז א לעגאלע פראגע ווען די שוואנגער הייבט זיך אן, ביים קאנצעפציע (פערטעליזאציע - ווען די שפארם פאראייניגט זיך מיטן איי), צו ביים איינפלאנץ פון די איי אין די מוטער'ס טראכט.
אויך דארף באטאנט ווערן אז די מעכאניזמס זענען נישט אלץ אומאפהענגיק איינס פון צוויטען. געוויסע פילן אדער געצייכ קענען דינען אלס מער ווי איין מטרה. ווי צום ביישפיל, די IUD קען גענוצט ווערן סיי אלס א קאנטראצעפטיוו און סיי אלס א קאנטראגעסטיוו, געוואנדען אויף ווען מען לייגט עס אריין. דאס קען זיין שטארק נוגע אין הלכה, ווייל געוויסע פוסקים זענען נאר מתיר קאנטראצעפטציע אבער נישט קאנטראגעסטאציע.
קאנטראצעפטציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראצעפטציע ווערט דעפינירט אלס דער אפהאלט פון פערטילעזאציע עס רעכנט אריין צוריקהאלט מעטאדן, וועלכע מאכן אוממעגליך פאר די שפארם און איי פון זיך טרעפן (ד.ה. קאנדאמס אדער דיאפראמען), און הארמאנישע קאנטראצעפטציע, וועלכע האלטן אפ אוולעציע (ovulation) פון פאסירן. די הארמאנען קענען ווערן גענומען דורך פארשידענע מיטלען: דורכן מויל אין פארם פון א פיל, אדער אריינגעשטעקט אין די וואגינע. די מערסט באנוצטע פארמען פון קאנטראצעפטיוו-פילן זענען די קאמבאנירטע קאנטראצעפטיוו פיל און די מיניפיל.
קאנטראגעסטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראגעסטיוון זענען קעמיקאלן וועלכע האלטן צוריק די פערטעליזירטע איי פון זיך איינפלאנצן און די מוטער'ס טראכט. דאס רעכנט אריין IUD (ראשי תיבות פון: Intrauterine device, יידש: א געצייג אינעם טראכט) און אויך געוויסע פארמען פון הארמאנישע נויטפאל קאנטראצעפטציע (ד.מ. קאנטראצעפטיוון וועלכע מען נעמט שוין נאכן האבן געשלעכטליכע באציאונגען, ווי די "מארגן דערנאך" פיל.)
סטערעליזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטערעליזאציע איז סירוס. היינט צו טאגס ווערט סירוס דורכגעפירט אין א כירוגישען אופן. אין פרויען שניידט מען אפ די פעלאפיען טוב, און אין מענער - די וואסא דיפרענשיע, דאס איז די קאנאל וועלכע פירט די זרע פון די ביצים צום שמאק. סטערעלאזציע ווערט פאררעכנט פאר אומצוריקקערבאר, כאטש עס מעגליך צו פרובירן דאס צוריק צו שטעלן. די סוקסעס פון אזעלכע אפעראציעס זענען אנגעוואנדען אין אסאך תנאים, ווי יארגאנג, און אופן פון סטערילעזאציע.
צייט מעטאדען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צייט מעטאדען זענען מעטאדען אין וועלכע מען האלט חשבון פון די צייט ווען די פרוי האט איר אוויולעציע, נישט צו האבן געשלעכטליכע באציאונגען דאן.
געבורט קאטראל אין הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון א השקפה שטאנדפונקט איז געבורט קאנטראל קעגן די אידישע רעליגיע. אין תורה (בראשית א, כח) שטייט אז דער באשעפער האט באפוילן אדם און חוה'ן "פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ" - פרוכבארט און פארמערט אייך און פולט אן די וועלט". אין חז"ל וורעט טאקע דער מצוה אנגערופן "מצות פריה ורביה". אבער אין געוויסע פעלער איז געבורט קאנטראל מותר על פי הלכה. די גרינגסטע על פי הלכה איז קאנטראצעפטציע, וועלכער איז גאר נישט מסרס און סך הכל קאפירט עס די שוואנגער הארמאנען. די אייציגסטע הלכה פראבלעם וועלכע איז דא ביי קאנטראצעפטציע איז די מצוה פון פריה ורביה (האבן לכה"פ איין אינגעל מיט איין מיידל) און די מצוה פון "ולערב אל תנח ידך" - דאס פארמערן קינדער וויפיל מען קען. די הארבסטע על פי הלכה איז סטערעלעזאציע, זיך צו מסרס זיין, וואס אויף דעם איז דא א לאו דאוריתא.