text:
פאראן ווייניג באגריפן אין אונזער טעפל וואס ברענגט אויף אזויפיל ליידנשאפט און א געמיש פון געפילן מקצה אל הקצה ווי "סיסטעם". "דער סיסטעם" מיינט געווענליך דעם כלל-כולו לעבנסשטייגער פון חסידים און חסידישע אידן. עס נעמט אריין אונזערע בתי חינוך, מהלך החיים, מהלך המחשבה, התנהגות, געשמאקן, וועלט-אויסקוק וכו' וכו' -- א וכולהו אויפ'ן וכולהו. "סיסטעם" אין דעם קאנטעקסט איז אזוי ברייט, טיף, און ארומנעמיג, אז ס'איז כמעט אוממעגליך צו געהעריג דעפינירן.
אינעם "סיסטעם" לעבן טויזנטער מענטשן -- אלערליי מענטשן, מיט אלערליי נויגונגען, געדאנקענגענג, מאס פרומקייט אא"וו. דער סיסטעם האט זיך אנטוויקלט אין די יארן נאך דער לעצטער וועלט-קריג, דורך די גאר פרומע אידן וואס האבן געוואלט פארזעצן מיט א גאר-פרומען מהלך החיים. אין משך פון דער צייט האט דער סיסטעם זיך אנטוויקלט און צעצווייגט.
דער סיסטעם האט אויפגעהאדעוועט נייע דורות -- טויזנטער מענטשן, קינדער און אייניקלעך פון די יסודי ומייסדי הסיסטעם. די נייע דורות זענען נישט באשטאנען פון מענטשן וואס האבן זיך פרייוויליג אנגעשלאסן אינעם סיסטעם, נאר פון אזעלכע וואס זענען שוין געבוירן געווארן אין די גרעניצן פון דעם סיסטעם. ווען די דאזיגע סיסטעם-געבוירענע מענטשן זענען אונטערגעוואקסן און אנגעהויבן קוקן און טראכטן, האבן זיי זיך צומאל געפונען אין א מצב וואס איז זיי נישט געפעלן געווארן. זיי האבן געהאלטן -- זיי האלטן -- אז ווי ערוואקסענע און יחידים האבן זיי א רעכט צו אליין טראכטן און באשליסן וואס צו טאן מיט זייער לעבן.
פון דא און ווייטער, צעטיילן זיך די דאזיגע סיסטעם-קריטיקירנדע מענטשן אין עטליכע קאטעגאריעס. אבער די חילוקים זענען נישט נוגע צו דער טעמע. איך וויל זיך בעיקר אפשטעלן אויפ'ן חלק הנוגע למעשה. דער חלק הטעאריע -- וואס איז נישט גוט, פארוואס ס'איז נישט גוט, וואס מען וואלט געדארפט טאן, וויאזוי דאס אויסצופירן -- קענען זיין געשמאקע שמועס-טעמעס. איך וויל יעצט פרואווען בלייבן פאקוסירט אויף וויאזוי צו גיין פון דא און ווייטער, דהיינו, נאך דעם וואס דער סיסטעם איז שוין יא דא און מיר זענען דערינען.
די ערשטע זאך וואס איך פרואוו זיך האלטן פאר די אויגן ביים אנאליזירן דעם סיסטעם איז, אז אפילו אלע נעגאטיווע זאכן וואס ווערן צו אים צוגעשריבן זאלן זיין אינגאנצן אמת, איז נישטא אויף וועמען צו זיין ברוגז. דער סיסטעם האט זיך אנוויקלט און אנטוויקלט זיך ווייטער לויט די אומשטענדן, געשעענישן, און מענטשן וואס וואוינען אין אים. דער סיסטעם איז נישט אנטשטאנען פון איין יחיד אדער גרופע פון יחידים וואס האט זיך אוועקגעזעצט פארשרייבן א בלו-פרינט וואס איז דערנאך אויסגעפאלגט געווארן. דער סיסטעם, ווי יעדער סיסטעם, האלט אין איין זיך טוישן. די שינויים געשעען שטיל, פאמעליך, ריקן זיך אריין כמעט אומבאמערקט. אבער אויב קריכט מען ארויס, אזוי צו זאגן, פונעם יעצט, און מען באטראכט דעם "ביג פיקטשור", זעט מען עס קלאר.
אויב דער סיסטעם איז א פועל יוצא פון, לאמיר עס אנרופן, סאציאלער עוואלוציע, בלייבט נישט איבער אויף וועמען זיך צו בייזערן, אויסער אויפ'ן עצם פראצעס. זיך ברוגז'ן אויף א פראצעס האט דאך אבער נישט קיין פשט. איז די ערשטע זאך, אפילו אויב מען איז פארווייטאגט, זאל מען נישט לאזן די ווייטאג זיך פארוואנדלען אין א כעס, ווייל דעמאלט ווערט דער פאָקוס צעשווימען.
נאך דארף מען געדענקען, אז די עלטערן און משפחה, וואס "שטייען אין וועג" פונעם מענטש צו טאן וואס ער האלט פאר ריכטיג, זענען אויך טייל פונעם זעלבן סיסטעם. איז, אפילו יענע זאלן זיין 100 פראצענט אומגערעכט מיט'ן נישט פארשטיין א משפחה-מיטגליד וואס וויל לעבן אנדערש ווי ער איז אויפגעברענגט געווארן, זענען זיי, נאך אלעם, פראדוקטן פון א סיסטעם וואס זיי האבן נישט געשאפן. דער זעלבער סיסטעם האט זיי אויסגעשטעלט אנצוקוקן די וועלט און דאס לעבן מיט א געוויסן בליק; און דער זעלבער סיסטעם האט זיי פראגראמירט צו טראכטן און זיך אויפפירן וויאזוי זיי טראכטן און פירן זיך אויף. (היפאקריטן, שלעכטע מענטשן, "קאנטראל פריקס" זענען אויך פאראן איבעראל בשפע ובהרחבה.)
במילא, אפילו מיר זאלן אננעמען אז זיי זענען נישט גערעכט, איז ריכטיגער זיי אנצוקוקן ווי קאלעגע-קרבנות -- אדער ווי מענטשן מיט גוטע און שלעכטע נטיות, ווי זיי וואלטן געווען סיי וואו -- איידער טייל פון דער פראבלעם.
בנוגע סיסטעם ווי א קאנצעפט, דארף מען אין אכט נעמען אז די וועלט באשטייט פון א סך קליינע סיסטעמס. כמעט יעדע געזעלשאפט לעבט און פונקציאנירט אויפ'ן דיקטאט פון געזעצן און נארמעס. אין יעדער קולטור זענען פאראן זאכן וואס זענען אומאקצעפטירבאר. יעדעס לאנד האט די מושגים פון גוט און שלעכט. כמעט יעדער מענטש האט פאר זיך רויטע ליניעס, וואס אויב זאל ער זיי איבערטרעטן וועט ער זיך טרעפן "אויף צרות". אין א סיסטעם וואו דער יחיד באקומט מער פרייהייט און ברייטערע ברירות, איז די ערווארטונג אויך העכער און ברייטער. אנטוישונג, ובכן, קומט אויך אפטער, שנעלער, און שארפער. אין יעדער געזעלשאפט זענען פאראן גרעניצן, וואס אויב וואגסטו זיי איבערטרעטן, וועלן די ארומיגע דעם איבערטרעטער אויסשפייען.
איז, סיסטעם כשלעצמו איז נישט קיין עקסקלוסיווע דערשיינונג דווקא ביי אונז. סיסטעם איז נישט גוט אדער שלעכט. ס'איז א פאקט פון לעבן. כך הוא דרכו של עולם.
לאמיר יעצט רעדן פון אונזער סיסטעם. ס'איז קלאר אז אונזער סיסטעם האט פעלערס. פארוואס איז עס קלאר? ווייל יעדער סיסטעם, ווי גוט ער זאל נאר זיין, איז געפלאגט פון חסרונות. מיר זעען דאך אויך אז עס זענען ביי אונז פאראן אזעלכע, פאר וועמען דער סיסטעם ארבעט נישט. למעשה אבער קען מען זאגן אז דער סיסטעם ארבעט יא פאר'ן רוב. וויבאלד א סיסטעם איז בהכרח געצילט אויפ'ן כלל, לאזט זיך זאגן אז דער סיסטעם ארבעט.
עס זענען פאראן די פאר וועמען דער סיסטעם ארבעט נישט. עס זענען פאראן אזעלכע וואס קענען באצייכנט ווערן אפילו ווי קרבנות פונעם סיסטעם. אבער, ווידעראמאל, אזעלכע זענען פאראן איבעראל. ס'איז נאכנישט באשאפן געווארן דער סיסטעם וואס איז פולשטענדיג גוט און פריי פון פראבלעמען. מיר האבן אונזערע, אנדערע האבן זייערע. אלץ און איבעראל באשטייט פון א געמיש פון פרייד און טרויער, הרחבה און אנגסט, ליבע און שנאה, גליקליך און שרעקליך. די פרטים פון לעבן נעמען אן פארשידענע פארמען און דריקן זיך אויס אויף אנדערע וועגן. די סך-הכל באלאנץ איז אבער אייביג און איבעראל א קוגל פון ביידן.
במילא איז דער פאקט וואס דער סיסטעם פונקציאנירט נישט מיט א פולשטענדיגן שלימות נישט קיין סיבה פון אים אוועקצונעמען דעם זכות קיום.
די יחידים וואס שטויסן צוליב פיין און ליידן וואס זיי גייען דורך אינעם און פונעם סיסטעם קען מען נישט דן זיין. אין רוב פעלער איז זיי באמת ענג. אפגעזען וואס דער גורם זאל נישט זיין, טוט זיי עפעס וויי, און אויב ס'טוט וויי, שרייט מען. אויב שרייען איז נישט קיין אפציע, ווייל דאס עצם שרייען איז ביי אונז אפגעפרעגט, שטויסט מען. אויב עפעס טוט וויי און דאס געשריי ווערט דערשטיקט, וועט די ווייטאג געפינען אן אנדערן אופן וויאזוי ארויסצוקומען.
איך פרואוו די דאזיגע יחידים נישט דן זיין, און אויב דער דאזיגער יחיד איז מיר א באקאנטער, א גוטער פריינט, פרוביר איך אים פארשטיין אויך. איך רעד אבער יעצט נישט פון דעם מיעוט, נאר דעם סיסטעם און דעם כלל.
יא און נאכאמאל יא, דער סיסטעם איז נישט ריין פון פראבלעמען און קען דערהייבן תיקונים. דאס איז קלאר. מצד השני, אבער, אז מיר וועלן אריינקוקן אינעם עבר וועלן מיר זען אז עס זענען אייביג געווען אזעלכע וואס זענען "ארויסגעפאלן", וואס האבן איבערגעלאזט דעם סיסטעם. "ארויסגעפאלן" צי "אוועקגעגאנגען" האט אין יעדן פלאץ און תקופה אנגענומען אן אנדער פארעם -- שמד, אידאלאגיע אא"וו; אבער געגאנגען איז מען אייביג.
דאס זאגט אונז, אז דער סיסטעם-אנטלויף פענאמען האט נישט מיט אונז יעצט דא, ווייל ס'איז אייביג געווען. ס'איז אייביג געווען ביי אונז און ביי אלע אנדערע סיסטעמס. איבעראל זענען פאראן אזעלכע וואס זענען נישט צופרידן און ווילן גיין.
איז, יא, מען קען און מען מעג מתקן זיין, ווייל בעסער שאדט קיינמאל נישט. אבער צו זאגן אז "סיסטעם" איז שולדיג אין דעם אויפשטייג פון אנטלויפערס, איז נישט דער שכל'דיגסטער ארגומענט.
יעצט, א ווארט צו די, וואס טראכטן מער-ווייניגער ווי איך.
איך בין דא, בתוך עמי ובתוך סיסטעמתי. דאס איז מיין הויז. דא וואוין איך. דא לעב איך. דא לאַך איך, דא וויין איך. דא טאנץ איך, דא בין איך פרייליך, אומעטיג, אויפגעלייגט, טרויעריג. דא שפיל איך זיך. דא עס איך. דא בין איך געבוירן און דא וועל איך שטארבן. דא ווייסט מען פון מיר, דא וועט מען מיך געדענקען. דא וועט אמאל זיין א פיצל קינד וואס וועט טראגן מיין נאמען.
איך וויל נישט זען מיין הויז חרוב, אפילו אויב עס איז נישט מלא חן, אפילו אויב נישט אלעס געפעלט מיר, אפילו איך וואלט געקענט באשטיין אז פארשידענע זאכן זאלן זיין אביסל אנדערש. איך האב ליב דעם סיסטעם, פונקט ווי איך האב נאטירליך ליב אלץ וואס איז מיינס.
איך וואלט זייער געוואלט אז מיין הויז זאל זיין פערפעקט, אז אלעס מיט און אין אים זאל קלאפן אויף פולע הונדערט פראצענט. אבער איך האב עס ליב אפילו מיט די חסרונות, פונקט ווי כ'האב זיך אליין ליב, מיט מיינע חסרונות. כ'האב אויך ליב מיין משפחה, הגם ווי מענטשן האבן זיי חסרונות. כ'האב ליב מיינע חברים, הגם זיי האבן חסרונות, נישט ווייניגער און נישט קלענערע ווי דעם סיסטעם.
ווען א סיסטעם שטייט שטארק אויף פעסטע יסודות קען מען זיך ערלויבן אים צו שטופן און שטויסן. למעשה הענגט דער סיסטעם -- אוקעי, נישט אויף א האר, אבער יא אויף א שטריק. ער איז נישט דער מעכטיגער, אומרירבארער, אומבאזיגבארער ריז וואס ער איז אמאל געווען. ער הענגט אויף א שטריק, לאז זיין א דיקן. ווערט ער אבער אלץ שווערער, און די וואס האלטן אים אונטער ווערן אלץ שוואכער.
ארונטעררייסן מיט נעגאטיווע סענטימענטן שעדיגט אים מער ווי מיר ווילן. שטויסן שטעלט זיין קיום אין געפאר. אמאל האט מען זיך געקענט מער ערלויבן, ווייל ער איז געווען שטארקער און געקענט מער פארנעמען. היינט איז ער א קרעכצנדער זקן. קלעפ און העק שטעלן זיין לעבן אין סכנה.
דער סיסטעם וועט בלייבן, לכאורה. אזוי איז אייביג געווען. מיר וועלן זען מער מענטשן אים איבערלאזן; איבערקריכן די צוים וועט אין דער צוקונפט לכאורה ווערן אן אפטערע ערשיינונג. ס'איז נישט אויסגעשלאסן אז עס וועט קומען צו א מצב, ווען יעדער יחיד וועט פאר זיך האבן צוויי אייניגע ברירות פון בלייבן אדער גיין. עס קען זיין אז דער סיסטעם וועט זיך ווייטער אנטוויקלען, אזוי ווי ער האט געטאן ביז היינט, און מיר וועלן זיך טרעפן מיט אנדערע דינאמיקס.
אלעס קען זיין און גארנישט ליגט, באמת, ביי קיינעם אין די הענט. מיין שכל זאגט אבער אז דער בעסטער מהלך איז צו אקצעפטירן דעם סיסטעם ווי ער איז, און פרובירן זיך מאכן באקוועם אין זיינע גרעניצן. אויב באזייטיגט מען די רוגזה, די באשולדיגונגען, און מען זעצט זיך אוועק טראכטן תכלית וואס מען וויל, וואס איז מיר נישט גוט, וויאזוי וואלט מיר געווען בעסער, קען מען געפינען א וועג אין לעבן אן פיין און אנגסט, אן וויי טאן זיך און אנדערע.
איך ווייס אז מיין הנחה וועט צו א סך נישט קלינגען צו איבערצייגעוודיג. איך פארשטיי אויך אז וואס איך זאג איז ווייט נישט פריי פון לאגישע לעכער. מען קען פונקט אזוי מאכן א קעיס אויף פארקערט. איך אליין קען עס באווייזן; כ'בין זיכער, אז אנדערע קענען עס טאן נאך בעסער. אייגנטליך, מען קען אויף יעדער זאך מאכן א קעיס לכאן ולכאן, אייביג און איבעראל. אלא וואס יא, איך האב געפרואווט טיילן מיין פערספעקטיוו, און איך האף, אז מענטשן וואס טראכטן ווי איך און פלאנירן נישט קיין דראסטישע שריט, וועלן אין דעם פאסט געפינען עפעס, וואס וועט ביי זייער הארץ און מוח נושא-חן זיין.


c: text/html

text:
שליים
דער שליים איז די גליטשיקע סובסטאנץ פון געוויסע טיילן פון קערפער. סארטן שליים זענען זרע, ראץ און נאך.
איר פליכט איז
- צו היטן די לונגען און פארכאפן אלע פרעמדע סכנה'דיגע שמוץ און מיקראבן וואס מיר אטעמען אריין. (אין די נאז ווערט דאס פארהארטעוועט, און ס'הייסט ראץ נאכדעם וואס עס האט שוין איבער די מאס שטויב אנגעקלעפט.)
- אויך האלט דאס פייכט און לאזט נישט פארטרוקענען דאס פלייש פון די אינערליכע חלקים.
- אין דער פארדייאונג סיסטעם דינט דאס צו העלפן גליטשן דאס עסן ווייטער.
- אין די זרע העלפט דאס פירן טיף אין פרוי צו אנקלאפן די איי.
- אויך האט זי ענזימען צו באקעמפן אינפעקציע. דעריבער איז שטארק שליים א סימפטאם פון א פארקילונג.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
לשון קודש
- צי מיינט איר העברעיש?
לשון קודש איז דער אור אַלטער שפּראַך וואס מ'נוצט ווען מען לערנט תורה. דאס איז די שפראך וואס מען האט גערעדט בשעת מתן תורה און איז פארבליבן געווארן אלס א הייליגע שפראך ביי די יידן במשך זייערע אלע דורות.
לויט די ארטאדאקסישע-יידישע טראדיציע איז דאס די ערשטע שפראך פון דער וועלט ביז דור הפלגה ווען די שפראכן האבן זיך צעטיילט צו 70 שפראכן. אין מדרש שטייט אז מיט די שפראך האט גאט באשאפן דער הימל און די ערד.
לשון קודש האט זיך אנטוויקלט במשך די דורות אין פארשיידענע וועגן, און פון איר האט זיך אנטוויקלט העברעיש.


text:
יהודה מאיר שפירא
רבי יהודה מאיר שפירא (מהר"ם שפירא; ז' אדר ה'תרמ"ז - ז' חשוון ה'תרצ"ד, איז געווען דער מייסד און ראש ישיבה פון ישיבת חכמי לובלין און ער האט געגרינדעט דעם דף היומי.
לעבענסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יהורה מאיר שפירא איז געבוירן אין שאץ, רומעניע אין יאר תרמ"ז, אן אייניקל פון דעם רבי'ן ר' פינחס שפירא פון קארעץ. שוין יונגערהייט איז ער געווען א טאלאנטירטער רעדנער. ביי פופצן יאר האט ער באקומען היתר הוראה.
נאך זיין חתונה מיט מלכה טויבא, די טאכטער פון הרב יעקב דוד ברייטמאן, איז ער אריבער קיין טארנאפאל אין גאליציע, וואו ער האט געזעסן און געלערנט אויף קעסט ביי זיין שווער. אין יענער תקופה האט ער געגרינדעט דעם פארבאנד "תפארת הדת", וואס זיין צוועק איז געווען אכט געבן אויף רעליגיעזע אינטערעסן אין טארנאפאל.
אין ה'תר"ע איז ער געווארן רב אין גלינע (Hlyniany), דארט האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה. אין ה'תר"ף האט די קהילה אין סאנוק אים דערוועלט אלס רב, וואו ער האט אריבערגעפירט זיין ישיבה. אין ה'תרפ"ג איז ער געווארן פון די ערשטע חרדישע מיטגלידער אין דעם פוילישן סיים אלס פארטרעטער פון אגודת ישראל. אין ה'תרפ"ד איז ער געווארן רב פון פיעטרקאוו. אינעם זעלבן יאר האט ער געגרינדעט ישיבת חכמי לובלין (יח"ל). אין ה'תרצ"ד בשעת ער האט זיך צוגעגרייט אויף א נסיעה קיין ארץ ישראל, און אט אויפנעמען דאס רבנות פון לאדזש, איז ער נפטר געווארן ז' מרחשון.
ער האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער. ער פלעג זאגן אז יח"ל און דף היומי זענען זיינע צוויי קינדער.
אין יאר ה'תשי"ח האט מען אריבערגעפירט זיינע ביינער פון פוילן אין הר המנוחות.
די געגנט „זכרון מאיר" אין בני ברק הייסט אויף זיין נאמען.
אגודת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' מאיר יהודה איז געווען אנוועזנד ביים גרינדונג קאנפערענץ פון אגודת ישראל אין ה'תרע"ב, און איז שטענדיג געווען א שטארקער שטיצער פון דער אגודה. אין ה'תרפ"ג, דאס זעלבע יאר ווען ער איז אריין אין סיים, האט ער פארגעשטעלט זיין געדאנק פון דף היומי ביי דער כנסיה גדולה, פונוועגן דער חפץ חיים האט אים הויך געשעצט. דעם דף היומי האט די וועלט אנגעהויבן לערנען ראש השנה ה'תרפ"ד.
זיין דרך אין לערנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט שטארק מחשיב געווען לערנען סדר קדשים, און מ'האט דאס געלערנט אין דעם פראגראם פון ישיבת חכמי לובלין. רוב פון זיינע חידושי תורה זענען אויף קדשים ענינים. ער פלעג שרייבן מיטן חפץ חיים וועגן ענינים אין זיין ספר "ליקוטי הלכות". לערנען בקיאות איז ביי אים געווען א יסודותדיגע זאך, וואס האט אויך א שייכות מיטן דף היומי.
אין סיים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע ערשטע וואכן וואס ער איז געווען דער הויפט פון דער חרדישער יידישער דעלעגאציע אין דעם סיים, איז צוגעקומען צו הרב שפירא דער אנטיסעמיטישן פוילישן סיים דעפוטאט פראפעסאר לוטאסלאווסקי פון דער ענדעק פארטיי, וואס האט מער ווי איין מאל פארגעשטעלט שלענגעלישע געזעצן וואס האבן צוגענומען פון די מינאריטעטן זייערע ציווילע און עקאנאמישע רעכטן.
שטייענדיג פאר א גרופע דעפוטאטן האט ער אנגעהויבן מיט א כיטרן שמייכל: "ראבינער איך האב א וואונדערבארן נייעם וועג וויאזוי יידן קענען ערנערן פרנסה-- זיי קענען שינדן טויטע הינט."
אויפן ארט האט הרב שפירא צוריקגעשאסן. "אוממעגלעך, זייערע פארשטייערס וואלטן דאס קיינמעל נישט דערלויבט."
דער פראפעסאר איז געווען געפלעפט. "וועמענ'ס פארשטייערס? די יידנ'ס?"
"ניין," האט ר' מאיר געשמייכלט, "די הינט'ס פארשטייערס."
צעטומעלט, האט דער גוי געפרוווט נאכאמאל. "נו, מיין טייערער ראבינער," זאגט ער סארקאסטיש. "צי ווייסט איר אז אויפן טויער צו דער שטאט שלעזיע איז געשריבן: צו יידן און הינט איז פארבאטן אריינצוגיין?'"
"א שאד", זאגט דער רב, . "קומט אויס אז מיר וועלן נישט קענען באזוכן יענע שטאט צוזאמען."
נאך דער מעשה האט הרב שפירא מער נישט געליטן פון אנטיסעמיטיש העצן.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אמרי דעת - חידושי הלכה און אגדה (פארשוואונדן אין דער צווייטער וועלט קריג.
- מרגניתא דרבי מאיר - פירוש אויף ש"ס.
- אור המאיר - שו"ת
- הערות על הש"ס ורמב"ם


text:
דוד בן גוריון
דוד בן גוריון (16טן אקטאבער 1886, תרמ"ז - 1טן דעצעמבער 1973 תשל"ד) איז געווען דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון איז געבוירן י"ז תשרי ה'תרמ"ז (1886) אלס דוד גרין אין פלאנסק, פוילן, דאן א חלק פון צאריסטישן רוסלאנד, צו זיינע עלטערן אביגדור און שיינדל גרין. זיין מוטער איז געשטארבן ווען ער איז אלט געווען צען יאר. זיין פאטער איז געווען אן אדוואקאט, און אן ענטוזיאסטישער מיטטיילער אין דער חובבי ציון ארגאניזאציע.
אין זיין יוגנד איז בן גוריון שוין געווארן א שטארקער ציוניסט, און אין 1906 האט ער זיך געצויגן קיין פאלעסטינע. צוערשט האט ער געארבעט אין אגריקולטור אין די מאראנצן פעלדער און שפעטער איז ער געווארן א זשורנאליסט. אין דער תקופה האט ער אנגעהויבן זיינע פאליטישע אקטיוויטעטן, און האט אנגענומען דעם נאמען בן גוריון.
אין 1915 האבן אים די טערקן פארטריבן פון פאלעסטינע וועגן זיין רוסישע בירגערשאפט, און ער האט זיך געצויגן קיין ניו יארק. אין ניו יארק האט ער זיך אנגעטראפן מיט פאולא מונווייס מיט וועמען ער האט דערנאך חתונה געהאט און געהאט מיט איר דריי קינדער.
אין 1918 האט ער זיך אנגעשלאסן אין דעם 28'סטער באטאליאן פון דער אידישער לעגיאן פון דער בריטישער ארמיי. ער האט זיך צוריקגעקערט קיין פאלעסטינע נאך דער ערשטער וועלט קריג ווען דאס לאנד איז שוין געווען איינגענומען דורך די בריטישע.
אין דער ציוניסטישער פירערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון האט זיך טיף אריינגעטוהן אין פאליטישע אקטיוויטעטן און איז געווארן אן אנגעזעהענער פירער פון ארבייטער ציוניזם, וועלכער איז שפעטער געווארן דער דאמינירנדער פראקציע אין ציוניזם. ער איז געווען שטארק אנטקעגן די אקטיוויטעטן פון די עקסטרעמע גרופעס אצ"ל (באקאנט אלץ דער אירגון) און לחי, וועמען ער האט גערופן טעראריסטישע גרופעס פאר זייער דורכפירן געוואלדטאטן קעגן די ענגלישע וואס האט אויך געברענגט פיל ציווילע קרבנות.
אין 1948, כאטש עס איז געווען שטארקע געגנערשאפט אפילו פון זיין אייגענעם פארטיי, האט ער דורכגעפירט דער רעזאלוציע צו גרונדן מדינת ישראל מיט שטימען פון זעקס קעגן פיר לויט דעם צוטיילונגס פלאן פון די פאראייניגטע פעלקער.
מיט'ן אויפקום פון דער מדינה האט ער געהייסן גרונדן דעם ישראל'ישן ארמיי, דער צבא הגנה לישראל (צה"ל), און פארבאטן דאס עקזיסטענץ פון אנדערע באוואפנטע גרופעס. דאס האט געפירט צו אנגעצויגענע באציאונגען מיט מנחם בעגין דער פירער פון דעם אירגון. ווען בעגין האט געברענגט א שיף פול מיט וואפן, דער אלטאלענא, האט בן גוריון באפוילן דאס איבערגעבן פאר'ן ניי געבוירענעם צה"ל. בעגין, וועלכער איז געווען אויפ'ן שיף, האט מסכים געווען איבערצוגעבן אכטציג פראצענט פון די וואפן, און די איבריגע פאר די אצל קעמפער פון ירושלים, דאס איז וויבאלד ישראל האט נאך נישט איינגענומען ירושלים, און איר צוקונפט איז נאך נישט געווען קלאר, און בן גוריון האט באפוילן באמבאדירן דעם שיף, טראץ דעם אפמאך וואס די אצל האט פון פריער געהאט מיטן ארמיי. זעכצן אידישע מיטטיילער פון דעם אירגון זענען אומגעקומען. בעגין אליין איז נישט געשעדיגט געווארן, אבער ער האט דערנאך נאכגעגעבן און אנגעשלאסן זיינע קעמפערס מיט'ן צה"ל.
אלץ פרעמיער מיניסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון האט געפירט מדינת ישראל אין די קריטישע תקופה פון דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג, וועלכער האט זיך געצויגן פון נובעמבער 1947 ביז מרצ 1949. נאכ'ן קריג איז ער געווארן אויפגענומען אלץ פרעמיער מיניסטער און געפירט דער מדינה אין אירע יונגע יארן.
אין 1953 האט ער דערקלערט אז ער ציהט זיך ארויס פון דער פרעמיערשאפט זיך צו באזעצן אין קיבוץ שדי בוקר אין דער נגב. אין 1955 איז ער אבער צוריקגעקומען צום פרעמיערשאפט און געדינט ביז 1963. ער איז ווייטער פארבליבן פארמישט אין פאליטישע ענינים ביז ער האט זיך אנטזאגט פון דעם אין 1970. זיינע לעצטע יארן האט ער פארברענגט אויף זיין קיבוץ, און ער איז געשטארבן דעם 1טן דעצעמבער, 1973.
זיינע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די שפעטע ת"ר יאהרן האט ער אינאיינעם מיט יצחק בן צבי געשאפן און ארויסגעגעבן א דיקע בוך אויף די יודישע שפראך מיטן נאמען ארץ ישראל, וועלכע נעמט ארום די פארגאנגענהייט און געגנווארט פון ארץ ישראל און איהרע איינוואוינער.
דרויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספעציעלע באריכט אויף בן גוריון פון דער בי.בי.סי.
- ביאגראפיע אויף בן גוריון פון דער דזואיש ווירטועל לייברערי
- בן גריון אין א רעדע אויף יודיש אין שוועדן אין יאהר 1962 https://www.youtube.com/watch?v=UUQrJakOQCU


text:
בלוי
בלוי (#0000FF)
בלוי (אָדער בלאָ) איז איינע פון די 4 הויפט קאלירן, אויב מען גייט מיט דעם RGB (רויט, גרין, בלוי) קאליר פארמולא. לויט די RGB פארמולא, קען מען פון בלויז די דריי קאלירן צוקומען צו 16.7 מיליאן באזונדערע קאלירן.
דערקעגן זענען פאראן אנדערע קאליר פארמולא'ס, וועלכע אנערקענען נישט די קאליר בלוי אלס א הויפט קאליר.
די האריזאנט קוקט אויס פארן מענטשליכן אויג ווי סוואלט געווען בלוי, דעריבער רופען מענטשען אן די הימל בלוי, הגם באמת איז עס אינגאנצען נישט בלוי.
די אסטראנויטן אין קאסמאס זעען בלוט אין א בלויען קאליר, ווייל עס איז דארט נישט דא קיין אקסיגען.
ווען מען מישט צוזאם רויט און בלוי באקומט מען קאליר פערפל.
תכלת איז בלוי וואל, געמאכט פון א ספעציעלע בעל חי מיטן נאמען חלזון וואס קומט נאר ארוף פון ים איינמאל אין 70 יאר.


text:
שמחה בונם באנהארד
רבי שמחה בונם באנהאַרד זצ"ל (ה'תקכ"ה - י"ב אלול ה'תקפ"ז). רבי אין פרשיסחא.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז געבוירן אין וואידיסלאוו אין יאר ה'תקכ"ה צו זיין פאטער הרב צבי הירש באנהארד.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז געפארן צו רבי משה לייב סאסאווער אין צו דעם קאזשניצער מגיד, נאכהער איז ער געווארן פון די תלמידים פון חוזה פון לובלין, שפעטער איז ער געווארן פון די גרויסע אנהענגער פון ייד הקדוש.
נאך דער פטירה פון זיין רבין דער ייד הקדוש איז רבי שמחה בונם געווארן זיין ממלא מקום אלס רבי אין פרשיסחא. צו רבי שמחה בונם איז געווען א גרויס געפארעכטס פון טויזנטער חסידים.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז נפטר געווארן י"ב אלול ה'תקפ"ז, און ער ליגט אין פרשיסחא.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זיינע תלמידים:
- רבי מנחם מענדל מארגענשטערן פון קאצק.
- רבי יצחק מאיר אלטער פון גער.
- רבי מרדכי יוסף ליינער פון איזשביצא
- רבי חנוך העניך הכהן לעווין פון אלעקסאנדער.
- רבי יעקב אריה גוטערמאן פון ראדזימין.
- רבי ישראל יצחק קאליש פון ווארקא.
- רבי אברהם לאנדא פון טשעכאנאוו.
- רבי מאיר יחיאל שפירא פון מאגליניצא.
- רבי יחזקאל פון קאזמיר.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם האט געהייראט מרת רבקה א טאכטער פון הרב משה פון בענדין. זייערע קינדער:
- הרב אברהם משה באנהארד.


text:
מאראנצן זאפט
מאראנצן זאפט איז א פרוכט זאפט (דזשוס) וואס ווערט ערהאלטן דורך אויסקוועטשן, צודרוקן אדער דורך צומאלן די אינעווייניגסטע טייל פונעם מאראנץ. עס ווערט געטרונקען דורך מענטשן ארום דער וועלט אלס א געשמאקן געטראנק.
דער גרעסטער עקספארטירער פון די מאראנצן זאפט איז בראזיל נאכגעפאלגט דורך די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, (בעיקר דורך פלארידע וואו עס איז דער אפיציעלער שטאטישער געטראנק).
איין מאראנץ געבט געווענליך ארויס 90 גראם אויף זאפט. א חוץ וואסער און צוקער, איז עס אן אויסגעצייכנטער קוואל פאר וויטאמין C און פאטאסיום, אויך איז עס א גוטער נאטירליכער קוואל פון פאליק עסיד (וויטאמין 9B) וואס איז רעקאמענדירט פאר פרויען בשעת ווען זיי שוואנגערן אדער קענען שוואנגערן.


text:
װיקיפּעדיע:איינשרייבן
מען קען ליינען און אפילו רעדאקטירן בלעטער פון וויקיפעדיע ווען מען איז נישט איינגעשריבן. אבער ס'איז כדאי זיך איינשרייבן אין וויקיפעדיע (אויבן אויפן לינקן ווינקל באמערקט: "איינלאגירן זיך/איינשרייבן"). ווען איר שרייבט זיך נישט איין, איז אלע אייערע שרייבעכצער הגהות און מעקונגען דאקומענטירט, אין די געשיכטע פון ארטיקל בלאט, און אין די לעצטע ענדערונגען בלאט פונעם סיסטעם, אונטער אייער איי.פי. אדרעס. אבער אויב איר שרייבט זיך איין וועט קיינער נישט וויסן די אדרעס פון אייער קאמפיוטער נאר אייער נאמען, מען קען זיך מאכן פילע נעמען.
די אויפטוען זענען ווי פאלגענד:
- נאר אזוי קענט איר באקומען און שיקן פריוואטע אימעיל פאר אנדערע באנוצער.
- נאר אזוי קענט איר ארויפלאדענען בילדער און פיילס אויפ'ן וויקיפעדיע, כדי דאס נאכדעם ארויפשטעלן אויף אייער ארטיקל.
- באוועגן ארטיקלן.
- אויפפּאסן; נאכצוגיין דעם ארטיקל דורך דאס אריינשטעלן אין א ליסטע פון ארטיקלן וועלכע געפעלט אייך, און איר ווילט טשעקן פון צייט צו צייט צי איינער האט משנה געווען פאקטן אדער שפראך.
- קיינער וועט נישט זעהן אייער איי.פי. אדרעס.
- ענדערן די הויפט זייט פון וויקיפעדיע.
- שטימען אין די וואלן בלאט.
- אבער איבערהויפט אז מען קען רעדן צו אייך אין רעדן בלאט, אן איי. פי. אדדרעס טוישט זיך פון צייט צו צייט און אלע רעדן ווערט פארלוירן.
אויב איר זעהט איינער שרייבט מיט זיין אייפיי אדרעע לאדענט אים אן דא זיך איינשרייבן דורך ארויפלייגן דעם מוסטער {{איינשרייבן}} און שרייבט אייך אונטער אויף דעם איינלאדענונג. דאס וועט אויסזעהן אזוי:
א גרויסן דאנק פאר'ן זיך מיטטיילן אין דער יידישער וויקיפעדיע. די חברים דא וועלן זיך פרייען אויב איר וועט זיך איינשרייבן געהעריג און זיך מאכן א באנוצער נאמען. צוליב דעם וואס עס וועט אייך זיין לייכטער צו שרייבן און אויסארבעטן ארטיקלען, און וועט פארבעסערן די צוזאמענארבעט פון דער יידישער וויקיפעדיע.
מיט פיל דאנק.


text:
מיכאל בער ווייסמאנדל
רבי מיכאל בער ווייסמאנדל (1903 - ו' כסלו ה'תשי"ח 1957) איז באקאנט מיט זיינע הצלה אקטיוויטעטן צו ראטעווען אידן פון דעם חורבן אייראפע.
יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיכאל בער איז געבוירן אין דעברעצין, אונגארן ד' מרחשון תרס"ד צו יוסף ווייסמאנדל, א שוחט. א פאר יאר שפעטער האט זיין משפחה געצויגן קיין טירנוי (היינט סלאוואקיי). אין תרצ"א איז ער געגאנגען לערנען אין נייטרא אין דער ישיבה פון הרב שמואל דוד אונגאר.
חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג א טירנויער, וואס ווי באקאנט איז דער נייטרא'ער רב אויך געקומען פון דער שטאט, איז בייגעפאלן פאר איינעם אנצוטראגן דעם שידוך צווישן מיכאל בער מיט ברכה רחל אונגאר. זיי האבן חתונה געהאט אין תרצ"ז.
נאך זיין חתונה איז ער געפארן פארברענגען אין דער באדליען ביבליאטעק אין אקספארד, ענגלאנד, וואו ער האט מעתיק געווען תורת הראשונים, וואס ליידער א גרויסער טייל פון זיי איז נעבעך נישט איבערגעליבן נאכן גרויסן חורבן.
ער האט געהאט א שטוב מיט פינף קינדער, וועלכע זענען ליידער צוזאמען מיט זייער מאמע אומגעקומען אין אוישוויץ, און ער איז אויפן וועג ארויסגעשפרונגען פון דער באן, באשליסנדיג דעם גורל'דיגן באשלוס אז עס איז וויכטיגער עוסק צו זיין אין הצלת נפשות ווי צו זיין מיט זיינע באליבטע אין די לעצטע מינוטן.
דורכאויס די קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן קריג איז ער נעבעך געוועזן זייער צובראכן, און ער האט נישט צופיל געהאט געטראכט פון נאכאמאל חתונה האבן און אויפשטעלן א פרישע שטוב, אבער איינמאל פארוויילנדיג אין וויליאמסבורג אין שטוב פון דעם עסקן וואס האט זיך איבערגעגעבן פאר איהם בלב ונפש, ר' מנחם משה פעלזנבורג, איז געוועזן דארטן זיין געוועזענער שוואגערס, הגה"צ אבד"ק נייטרא ז"ל'ס, שוועגערן, מרת לאה טייטלבוים, טאכטער פון ר' יעקב מרדכי, און צוזעענדיג זיין צובראכענעם געמיט האט זי זיך אויסגעדרוקט פאר ר' מנחם משה אז זי איז גרייט חתונה צו האבן מיט איהם כדי איהם צו דערפרייען אביסל און איהם ארויסהעלפן און אים צו באדינען. ר' מיכאל בער האט קודם נישט געוואלט גלייבן אבער צום סוף האט ר' מנחם מרדכי אויסגעפירט דעם שידוך, און זיי האבן אויפגעשטעלט א הערליך דור פון זעקס קינדער:
- ר' יוסף עמרם ז"ל
- ר' מנחם מאיר רב דקהל תורת חמ"ד נייטרא
- ר' שמואל דוד
- ר' אלי' יצחק
- ר' יעקב ישראל
- דאס ווייב פון ר' משה מנחם פישער
נייטרא ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געגרינדעט די נייטרא ישיבה און נייטרא יישוב אין מאונט קיסקא, ניו יארק.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געשטארבן יונג פון א הארץ אטאקע.


text:
ראוונע
ראוונע (אוקראיניש: PiBHe, ריוונע; רוסיש: PoBHo, ראוונא; פויליש: Równe; דייטשיש: Röwne) איז א היסטארישע שטאט אין מערב אוקראינע, אין דער היסטארישער ראיאן פון וואהלין. זי איז די אדמיניסטראטיווער צענטער פון דעם ראוונער אבלאסט (פראווינץ), און אויך דער אדמיניסטראטיווער צענטער פון דער ארומיגער ריוונענסקי ראיאן אינעם אבלאסט. די שטאט אליין איז אויך א באזונדערע ראיאן אין אבלאסט.
ראוונע איז א וויכטיקער טראנספארטאציע קנופ, מיט דעם אינטערנאציאנאלן ראוונער פלוגפארט, און באן פארבינדונגען קיין זבאלדוניוו, סארני און קאוולע, ווי אויך שאסייען קיין בריסק, קיעוו און לעמבערג.
די באפעלקערונג איז בערך 249,900 (אין יאר 2004).
דער רבי ר' בער איז געווען מגיד אין ראוונע.


text:
פאלם OS
פאלם OS איז א קליינער/מאביל אפערעיטינג סיסטעם פאר פי. די. עי.'ס עס איז דעוועלאפירט געווארן דורך דזשעף האקינס פאר פאלם, אין 1996 ווען פאלם איז געווען א טייל פון US ראבאטיקעס.
היינט געהערט פאלם OS פאר די יאפאנעזער קאמפעני עקסעס.
אפערעיטינג סיסטעם איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלם OS איז א גרינג צו ניצן אפערעיטינג סיסטעם, עס נעמט אריין די בעסיק פי. די. עי. פראגראמען ווי אדרעס בוך, קאלענדאר, נאטיץ בוך און נאך. די אפערעיטינג סיסטעם ווערט גענוצט אין פארשידענע דעווייסעס, ווי סמארטפאן'ס, בארקאוד ליינער'ס, און GPS.
ביז וועריסע 5 האט עס געארבייט אויף די מאטראלע/פריסקעיל m68k פראצעסאר, פון ווערסיע 5 און ווייטער ארבייט עס אויף די ARM פראצעסאר.


text:
תל אביבער אוניווערסיטעט
קאארדינאטן: 32°06′50″N 34°48′15″E / 32.11389, 34.80417
דער תל אביבער אוניווערסיטעט איז דער גרעסטער אוניווערסיטעט אין ישראל. אין יאר ה'תשנ"ה האבן דארט שטודירט 29 טויזנט סטודענטן. ער איז געגרינדעט געווארן כ"ז סיון ה'תשט"ז (דעם 6טן יוני, 1956).
אין תל-אביב אוניווערסיטעט איז טעטיק די פאלגנדערע ניין פאקולטעטן:
- פינקטלעכע וויסנשאפטן
- אינזשעניריע
- נאטור-וויסנשאפטן
- סאציאלע-וויסנשאפטן
- אדמיניסטראציע
- גייסט וויסנשאפטן
- יוריספרודענץ
- קונסט
- מעדיצין
דער קאמפוס פונעם אוניווערסיטעט געפינט זיך אין רמת אביב אין צפון תל אביב.


text:
טאמעס און פריינט
טאמעס און פריינט (ענגליש: Thomas & Friends), אמאל אנגערופן טאמעס דער טאַנק לאקאמאטיוו און פריינט (Thomas the Tank Engine & Friends) איז אַ בריטישע טעלעוויזיע סעריע פֿאַר קינדער, ערשט איבערגעגעבן דורך דער ITV טעלעוויזיע נעצווערק דעם 4טן סעפטעמבער 1984. עס איז באזירט אויף דער בוך-סעריע באנען דורך די רעווערענד ווילבערט אָדרי און זיין זון, קריסטאפֿער אָדרי. דאס בוך האַנדלט מיט די מעשיות פון לאקאמאטיוון און פארמיטלען פּערסאניפיצירט לעבעדיק אין דעם פיקטיוון אינזל סאָדאָר. די ביכער זענען באזירט אויף מעשיות סאָילבערט דערציילט זיין זון קריסטאַפער בשעת זיין אָפּזוך שטיינערייַ. דער ערשטער פיר סעריע, פילע פון די מעשיות זענען באזירט אויף געשעענישן פון זיין אייגן דערפאַרונג פון אָדרי.
כאַראַקטערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאמעס
- עדוואַרד
- הענרי
- גארדאן
- דזשיימס
- פערסי
- טאָבי
- דאק
- דאָנאַלד און דאַגלאַס
- אליווער
- ביל און בן
- דיזעל
- באקא
- דייזי
- בערטי דער אויטאבוס
- האַראָלד דער העליקאפטער
- טערענסע דער טראקטאר
- טרעוואָר דער טראקשאן מאטאר
- אַני און קלאַראַבעל
- האר טאַפאַם כאַט


text:
קאלאנסקאפי
קאלאנאסקאפיע איז א טעסט (אויספּרוּוו) וואס מען מאכט אויף די גראבע קישקע, דורך א פיברע אפטיק קאמערא, וואס ווערט אריינגעשטופט דורכן פי הטבעת.
עס איז אויסגעטראפן געווארן דורך הערמאן שטראוס, פון דער אידישער שפיטאל אין בערלין דייטשלאנד.
אינהאַלט
איר נוצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעסט מאכט מען געווענדליך צו דיאגנאזירן קענסער, קראון'ס דיזיז, קאליטיס.
עס איז רעקאמענדירט אז יעדער מענטש העכער די פופציגער זאל מאכן דער טעסט כדי צו פארמיידן קישקע קענסער.
קישקע קענסער קומט געווענדליך פון קליינע געוויקסן וואס ווערט אנגערופן פוליפ'ס וואס אויב מען נעמט עס נישט אוועק, ווערט פון דעם קענסער, און מיט א קאלאנאסקאפיע קען מען דאס דיאגנאזירן און אראפ נעמען.
דער טעסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייטן אפעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא קליינער מעגלעכקייט פון %0.2 פאר ערנסטע קאמפליקאציע, די ערגסטע קאמפליקאציע איז א לאך אין די קישקע דורך די פייבער אפטיק אבער דאס פאסירט נאר אין 1 פון 2000, וואס דאן דארף מען עס גראד אפערירן.


text:
ירושלימער מוניציפאליטעט
ירושלימער מוניציפּאַליטעט איז די מוניציפאליטעט פון ירושלים וואס איז פאראנטווארליך צו אנפירן די לאקאלע באדארפענישן ווי דערציאונג, וואוילזיין, פונדאמענט, ריינקייט, געזונט אד"ג.
ירושלימער בירגערמײַסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1966 ביז 1993 איז דער בירגערמייסטער געווען טעדי קאלעק, ער האט פארלוירן די וואלן דעמאלט, און פון 1993 ביז 2003, איז אהוד אלמערט, געווען בירגערמייסטער אין ירושלים.
- 2003-2008: איר פריערדיקער בירגערמייסטער איז געווען אורי לופאליאנסקי ווען דער פארזיצער פון דער מוניציפאליטעטס אפאזיציע איז געווען ניר בארקאט וואס איז געווען קאנדידאט ביי די וואלן צום בירגערמייסטערשאפט אין 2003.
- 2008: אינעם יאר 2008, ביי די וואלן פון די בירגערמייסטערשאפט אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט, איז ניר בארקאט אויסגעקליבן געווארן ווי דער בירגערמײַסטער. ער האט קאנדידירט קעגן מאיר פרוש, ארקאדי גיידאמאק און דן ביראן, און האט געווינען מיט א מערהייט פון 19,347 שטימען.
אדמיניסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאב פון דער מוניציפאליטעט ציילט 7500 ארבעטער.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בירגערמייסטער ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פינף יאר דורך גלייכע וואלן פון אלע ירושלימער בירגער. אין דער זעלבער צייט וויילט מען די ירושלימער שטאטראט.
קאארדינאטן: 31°46′49″N 35°13′28″E / 31.780231, 35.224378
ראטהויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ירושלימער מוניציפאליטעט איז געבויט אַרום ספרא קוואדראט, וואס איז געגרינדעט געווארן אין די 1990ער יארן.
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עיריית ירושלים
- תיאור קריית העירייה - מאמר של דוד קרויאנקר
- פֿאָרװערטס - ירושלים פֿײַערט 40סטן יאָרטאָג פֿון איר באַפֿרײַונג


text:
באם
באם איז א צונאמען פאר שוואכע מענטשן פון מאראלישן שטאנדפונקט, געווענליך אפגעפארןע אדער מאדערן אידן. ביי חסידים וועט מען אזוי גערופן אויב מען שיינדט זיך די בארד אדער מען רעדט ביים דאווענען. אדער מען זיצט אפ אויפן אינטערנעט אגאנצן טאג, און מען לערנט נישט קיין ווארט.
צוליב זייער אומוויסענדקייט און איגנאריזם פון נישט לערנען זיך די מידות בין אדם לחבירו און בין אדם למקום האבן זיי אויטאמאטיש אלע מינע גייסטישע און סאציאלע פרעבלעמן ווי שלום בית אדער ביזנעס שוואכקייטן ווייל נישט נאר אין לערנען אדער אין רוחניות הייסט א באם נאר אויך יעדער מאראלישער שוואכקייט וואס מענטשן קוקן אראפ.
צווישן פרומע אידן, אן אלטער בחור, פארלירט זייער די רעספעקט אין פרעסטידש, צוליב וואס ער ווערט אנגעקוקט פאר א לא יצלח.


text:
9טן מיי
דעם 9טן מיי איז דער 129סטער טאג פון יאר (130סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 236 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1769 - פראנקרייך נעמט איין קארסיקע.
- 1936 - איטאליע אנעקסירט עטיאפיע
- 1944 - צווייטע וועלט מלחמה: די רויטע ארמיי באפרייט סעוואסטאפאל
- 1994 - דער נייער פארלאמענט פון דרום אפריקע באשטימט נעלסאן מאנדעלע פרעזידענט פו לאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1882 - יאסעלע ראזנבלאט, וועלט בארימטער חזן (נפ' 1933)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1931 - אלבערט אברהם מייקלסאן, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1852)
- 1986 - טענזינג נארגיי, בארג קלעטערער, פון די ערשטע צוויי מענטשן צו טרעטן אויפן שפיץ פון עווערעסט (געב' 1914)


text:
פראנסיסקא גאיא
פראַנסיסקא חאסע דע גאיאַ אי לוסיענטעס (שפאניש: Francisco José de Goya y Lucientes; 30סטן מערץ 1746 - 15טן אפריל 1828) איז געווען א שפאנישער מאלער. ער איז געבוירן געווארן אין פוענדעטאדאס (Fuendetodos) לעבן סאראגאסע, און רוב פון זיין לעבן האט ער געוואוינט אין מאדריד. ביי די 13 יארן איז ער געווארן א לערניינגל ביי א מאלער וואס איז געווען זיין פאטערס א חבר. אין 1771 איז גאיא געפארן זיך פערעפקציאנירן אין רוים, איטאליע, און אין יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען אין סאראגאסע און ער האט אנגעהויבן שאפן פרעסקאס אין א קאטעדראל. אין 1773 האט ער געהייראט יאזעפא באַיו.
אין 1775 האט גאיא אנגעהויבן פלאנעווען א רייע פון וואנטגעוועבן פאר דער שפאנישע קעניגלעכער פאמיליע. אין די נעקסטע 17 יאר האט ער געשאפן מער ווי 50 אזעלכע וואנטגעוועבן. אין 1780 האט מען אים געוויילט צו דער קעניגלעכער אקאדאמיע, און ער איז געווארן דער הויף מאלער פון קארלאס דער דריטער. נאך דער טויט פון קארלאס, ביי דער הערשאפט פון קארלאס דער פערטער איז גאיא געווארן דער הויף מאלער און דער מערסטער בארימטער מאלער אין גאנץ שפאניע.
אין 1792 איז ער געווארן טויב.[1]
אין 1808 האבן די פראנצויזישע קראפטן אונטער נאפאלעאן אינוואדירט שפאניע, און זיי האבן פארטריבן קארלאס פון דעם טראן. גאיגא איז דאך געבליבן דער הויף מאלער, און ער האט געשילדערט דעם האלבאינזל קריג אין די גראוויורן "דעם צווייטן מיי" און "דעם דריטן מיי". אין 1814 זענען די שפאניאלער צוריקגענומען די הערשאפט און דער מלך פערדינאנד דער זיבעטער האט געלאזט גאיא האלטן זיין אמט אין דעם קעניגלעכן הויף.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אטעם-סיסטעם
די אָטעם-סיסטעם איז א סיסטעם אינעם מענטשלעכן קערפער וואס דערמעגלעכט אקסידירן דאס בלוט און אויסשיידן דעם קארבאן דיאקסייד וואס איז א בייפראדוקט פון דעם פראצעס. די אטעמען סיסטעם איז צונויפגעשטעלט פון די העכערע אטעם-איבערגאנגען און די נידעריגע אטעם-איבערגאנגען. די העכערע לופט איבערגאנגען שליסן איין דעם נאז, מויל און דעם אנהייב פונעם לופטרער. די נידעריגע אטעם-איבערגאנגען שליסן איין דעם לופטרער, די בראנכן און די לונגען. דער ברוסטקאסטן נעמט איין אויך די ריפן (צווישן די ריפן געפינט זיך אן אדער, אן ארטעריע און א נערוו), דעם ברוסטביין און די צווישנריפ מוסקלען, און די דיאפראגמע.


text:
2008
2008 איז דאס אכטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2008 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.9 אין סיטשואן, כינע, איז גורם 70,000 טויטע
- 8טן אויגוסט - געעפנט די ביידזשינג אלימפיאדע
- 18טן אויגוסט - פערוועז מושאראף, פרעזידענט פון פאקיסטאן, רעזיגנירט פון זיין אמט
- 4טן נאוועמבער - באראק אבאמא געוועלט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יאנואר - משה לוי, דער דער 12טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געב' 1936)
- 12טן מיי - אירענא סענדלער, פוילישע סאציאל ארבעטער וואס האט געראטעוועט 2,500 יידישע קינדער פון דער ווארשעווער געטא (געב' 1910)


text:
4טן יוני
דעם 4טן יוני איז דער 155סטער טאג פון יאר (156סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 210 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1878 - די אטאמאנישע אימפעריע גיט נאך קיפראס פארן פאראייניגטן קעניגרייך
- 1917 - דער פוליצער פריז ווערט געטיילט צום ערשטן מאל
- 1920 - געחתמעט אין פראנקרייך דער טריאנאן אפמאך צו צעטיילן די לענדער פון עסטרייך אונגארן
- 1936 - לעאן בלום ווערט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך
- 1940 - צווייטער וועלט קריג: די דייטשע ארמיי גייט אריין אין פאריז
- 1942 - צווייטער וועלט קריג: אנגעהויבן דער קאמף פון מידוויי
- 1948 - אומאפהענגיקייט מלחמה: ערשטע קאמף אויפן וואסער דורך דעם ישראלדיקן פלאט
- 1970 - טאנגע ווערט זעלבשטענדיק פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1979 - מיליטערישע רעוואלוציע אין גאנע
- 1982 - די ערשטע לבנון מלחמה האט אויסגעבראכן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1738 - דזשארדזש דער דריטער, מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1820)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1941 - ווילהעלם דער צווייטער, דער לעצטער קייסער פון דייטשלאנד (געב' 1859)
- 1942 - ריינהארד היידריך, א נאצי פירער (געב' 1904)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאנגע - אומאפהענגיקייט טאג


text:
עלנבויגן
עלנבויגן איז א אזא סארט מענטשלעך שארניר געלענק וואס לאזט און באמעגליכט די האנט זיך בייגן און דרייען. עס איז פארמירט פון דריי ביינער: די הומערוס פון די אויבערשער ארעם, און די פאר וואס הייסט רעדיאוס און אולנע פון די אונטערשעטער ארעם.
די ביינדערדיגע פראמינענץ פון די שפיץ פון די עלענבויגן איז די קאמפלעצירטער אלקרענאן פון די אולנע.
באוועגונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
2 סארטן באוועגונגן זענען שייך ביים עלענבויגן:
- ווי א שארניר פון א טיר, בייגט עס זיך איין אין צוויי אדער גראד זיך אויס ביים עלנבויגן אז די האנט זאל זיין א לאנגע האנט, דאס שפילט זיך אפ אין דעם געלענק צווישן די הומערוס און די אולנע.
- די קאמפליצירטער אקציע פון דרייען די אונטערשטער טייל געשענט אויך דארטן, אבער צווישן די ראדיאוס און די אולנע. (דאס שפילט זיך אויך אפ אין דעם האנטגעלענק.)
אין די אנטאמישער פאזיציע, ליגן די ראדיאוס מיט די אולנע פאראראל איינער צום אנדערן. לענגאויס פראנציע, די אולנע פארבלייבט אויף איין פלאץ און רורט זיך נישט, און די ראדיאוס דרייט זיך ארום עס סיי אין דעם האנטגעלענק און סיי אין די עלענבויגן זשוינטס. אין די פראון פאזיציע, די ראדיאוס און די אולנע קוקען אויס ווי זענען איבער איינער דעם אנדערן ווי א קראס.
מערסטענס טייל פון די קראפט דורכאויס די עלענבויגן זשוינט ווערט געפירט דורך די הומערוס און די אולנע. זייער ווינציג קראפט איז דורכגעפירט דורך די הומערוס און די ראדיאוס. (אין קאנטראס פון דעם האנטגעלענק, וואס רוב קראפט איז טראנספערירט צווישן די ראדיאוס און די קארפוס, און די אולנע נעמט כמעט גארינשט קיין טייל אין דעם האנטגעלענק.)


text:
הלל (קעמפוס קירוב)
הלל איז א אידישע סטודענטן פארבאנד, מיט צענטערן אין אלע קאלג' און אוניווערסיטטן איבער די וועלט, זיי שטעלן צו מננים צו דאווענען און כשר'ס צו עסן. און סתם א ווארעם שטיבעלע אדער דירה צו פארברענגן צוזאמן אין א אידישע סביבה. כדי די אידן זאלן זיך ווי ווייניגער אסימילירן מיט די גוים מיט וועמען זיי לערנען און זיך נאר פארברענגן צווישן זיך אזוי ארום חתונה האבן מיט אנדערע אידן.
א גרויס חלק פון בעלי תשובה זענען פון אט די הלל צענטערן, ווייל אסאך שטעלן צו גוטע ראביי מיט פראגראמען וואס מאכן זיי באליבט אין אידישקייט.
זייער וועב סייט. [1]


text:
מגילת תענית
מגילת תענית איז א קורצע מגילה געשריבן אויף לשון תרגום אין סוף פונעם בית שני. דארטן ווערט גערעכנט 35 טעג ווען ס'איז געשען די יידן פריילעכע פאסירונגען, וואס מ'טאר נישט פאסטן סיי אין די טעג סיי אין די טעג פאר זיי און נאך זיי (גמרא מסכת ראש השנה דף י"ט ע"א), און טייל טעג וואס מ'טאר אפילו נישט מאכן קיין הספדים. די געשעענישן האבן פאסירט במשך 500 יאר, פון די טעג פון עזרא און נחמיה ביז די טעג פון דעם רוימישן קיסר קאליגולא.
אין אלע כתבי-ידות פון מגילת תענית, ווי אויך אין די ציטירונגען אין דער גמרא, ווערט געברענגט ביי יעדער געשיכטע א פירוש אויף לשון הקודש וואס מ'האט געשריבן שפעטער (נאכ'ן חורבן).
צווישן די פריילעכע טעג פון מגילת תענית זענען חנוכה, פורים, חמשה עשר באב, ווי אויך ג' תשרי און י"ג אדר, אבער שפעטער האט מען קובע געווען תעניתים צום גדליה און אסתר תענית. ביז צום סוף פון דעם זמן פון די תנאים האט מען נאכאלץ געהיטן די איסורים פון מגילת תענית. היינטיקע צייטן האלט מען פון די טעג נאר חנוכה, פורים און ראש חודש.
ווער האט געשריבן מגילת תענית?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז דא פארשידענע דעות:
- אין דער גמרא (שבת יג) שטייט אז דער מחבר איז געווען חנניה בן חזקיה.
- ס'איז פארהאן א מסורה פון די גאונים אז די עלצטע פון בית הלל און בית שמאי האבן מחבר געווען די מגילה ווען זיי האבן מבקר חולה געווען חנניה.
- אנדערע זאגן אז דער מחבר איז געווען אלעזר בן חנניה, א זון פון חנניה בן חזקיה, איינער פון די פירערס פון דער רעוואלוציע קעגן די רוימער.


text:
דער אַטאַק פֿון 9/11 און די מלחמה אין איראַק האָבן גורם געווען אַ סך ענדערונגען אין אונדזער וועלטבאַנעם. זיי האָבן אויך אויפֿגעוועקט אַ פֿרישן אינטערעס אין דער געשיכטע און קולטור פֿון דער אַראַבישער וועלט. צווישן די טעמעס, וועלכע ציִען צו דעם אויפֿמערק פֿון זשורנאַליסטן, מעדיאַ און פֿאַרלעגער, איז די געשיכטע פֿון דער ייִדישער קהילה אין איראַק.
ביז 1950 איז עס געווען איינע פֿון די עלטסטע און וויכטיקסטע ייִדישע קהילות אין דער וועלט. אירע היסטאָרישע וואָרצלען ליגן אין דער תּקופֿה פֿון גלות-בבֿל. אין משך פֿון העכער צוויי טויזנט יאָר האָבן די ייִדן פֿון באַגדאַד געשפּילט אַ וויכטיקע קולטורעלע און עקאָנאָמישע ראָלע אין דעם גאַנצן מיטל-מיזרחדיקן ראַיאָן. להיפּוך צו די אַשכּנזישע און ספֿרדישע עדות, זײַנען די באַגדאַדער ייִדן תּמיד געלעבט אויף איין אָרט. ביז 1950 זײַנען זיי געווען די עלטסטע, רײַכסטע און וויכטיקסטע רעליגיעזע עדה אין דער שטאָט.
דער 20סטער יאָרהונדערט איז געווען סײַ די בעסטע, סײַ די ערגסטע צײַט פֿאַר די באַגדאַדער ייִדן. נאָך דעם, ווי ענגלאַנד האָט אָקופּירט די דרום-מיזרחדיקע אַראַבישע פּראָווינצן פֿון דער אָטאָמאַנער אימפּעריע אין 1917-1918 און געשאַפֿן דאָרט האַלב-אומאָפּהענגיקע מלוכות אונטער דער בריטישער פּראָטעקציע, האָבן די ייִדן פֿאַרנומען וויכטיקע פּאָזיציעס אין דער אַדמיניסטראַציע, פֿינאַנצן, אינדוסטריע און מיסחר פֿון דעם נײַעם איראַקישן קעניגרײַך. ייִדן זײַנען געוואָרן די טרעגער פֿון מאָדערניזאַציע אין די טראַדיציאָנעלע איסלאַמישע געזעלשאַפֿטן. די ייִדן אין באַגדאַד זײַנען געווען מער ווי אַ דריטל פֿון דער גאַנצער באַפֿעלקערונג, אַזוי ווי אין וואַרשע. שבת זײַנען כּמעט אַלע קראָמען און מערק אין דער שטאָט געווען פֿאַרמאַכט. די 1920ער און די 1930ער יאָרן איז געווען די בלי-תּקופֿה פֿון די באַגדאַדער ייִדן. פֿאַרמעגלעכע משפּחות האָבן פֿאַרלאָזט די שמאָלע געסלעך פֿון דער אַלטער שטאָט און זײַנען אַריבער אין די רחבֿותדיקע קוואַרטאַלן פֿון ווילאַס אין די נײַע לופֿטיקע פֿאָרשטעט.
ייִדן און אַ היפּשע צאָל אַראַבער האָבן דעמאָלט געהאָפֿט, אַז פּראָגרעס, ציוויליזאַציע און די אייראָפּעיִשע קולטור וועלן זיך, סוף-כּל-סוף, אײַנבירגערן אינעם אוראַלטן לאַנד פֿון בבֿל. אָבער די געשיכטע איז געגאַנגען קאַפּויר. די בריטישע אימפּעריע האָט גיך פֿאַרלוירן איר השפּעה, און די נײַע פּאַן-אַראַבישע נאַציאָנאַל-סאָציאַליסטישע אידעאָלאָגיע האָט ניט געהאַט קיין טאָלעראַנץ פֿאַר די ניט-אַראַבישע מינאָריטעטן — הגם דווקא די ייִדן אין באַגדאַד זײַנען געווען צווישן די סאַמע אַקטיווע שטיצער פֿון דער נײַער אַראַבישער קולטור און דער מאָדערנער איראַקער מלוכישקייט. כּמעט נײַנציק פּראָצענט פֿון די איראַקער ייִדן זײַנען געוואָרן "דענאַציאָנאַליזירט" אין 1950 און פֿאַרלאָזט דאָס לאַנד. ציוניסטישע אידעען זײַנען קיין מאָל ניט געווען פּאָפּולער אין באַגדאַד, און פֿאַר דער מערהייט פֿון די איראַקער ייִדן איז די פּלוצעמדיקע עליה געקומען ווי אַ שווערער שאָק. אין די אײַזערנע באַראַקן פֿון די לאַגערן אין דער ישׂראלדיקער וויסטעניש האָט מען נאָך לאַנג געחלומט וועגן דעם וווילן לעבן אין באַגדאַד. נאָר געציילטע יחידים האָבן געהאַט אַ געלעגנהייט צו דערזען די שטאָט, וווּ זייערע אָבֿות האָבן געלעבט זינט די צײַטן פֿון בבֿל. איינע פֿון זיי איז געווען די ענגלישע זשורנאַליסטקע מאַרינאַ בנימין.
דער באַזוך אין באַגדאַד אין 2004 איז געוואָרן דאָס שטאַרקסטע איבערלעבעניש אין איר לעבן, זאָגט מאַרינאַ בנימין אין אַלע אינטערוויוען. איר בוך "די לעצטע טעג אין בבֿל" איז אָקערשט אַרויס אין ניו-יאָרק און לאָנדאָן. דאָס בוך דערציילט די לעבנסגעשיכטע פֿון מאַרינאַס באָבע רעגינאַ, וועלכע איז געבוירן געוואָרן אין באַגדאַד אין 1905 און געשטאָרבן אין לאָנאָדן אין 1992. רעגינאַס לעבן איז טיפּיש פֿאַר אַ פֿרוי פֿון אַ פֿאַרמעגלעכער באַגדאַדער ייִדישער משפּחה: אויסגעוואַקסן אין אַ טראַדיציאָנעלער אַטמאָספֿער, האָט זי באַקומען אַן אייראָפּעיִשע בילדונג אין דער באַרימטער לאַוראַ-קעדורי-שול פֿאַר מיידלעך, וואָס האָט געהאַט אַרום 1600 תּלמידות און האָט פֿאַרנומען איינע פֿון די פּרעכטיקסטע געבײַדעס אין דער שטאָט.
אָבער די אייראָפּעיִשע בילדונג האָט ניט געפֿירט צו אַן אייראָפּעיִשן לעבנס-שטייגער. רעגינאַ האָט חתונה געהאַט דורך אַ שידוך מיט אַ מאַן, וועלכער איז געווען כּמעט מיט דרײַסיק יאָר עלטער פֿון איר. איר מאַן האָט געפֿירט געשעפֿטן מיט ענגלאַנד, אינדיע און איראַן, אָבער מיטן אויסבראָך פֿון דער צווייטער וועלט-מלחמה האָט ער פֿאַרלוירן זײַן פֿאַרמעגן און איז אין גיכן געשטאָרבן. ווען די שווערע צײַטן זײַנען געקומען פֿאַר די באַגדאַדער ייִדן, איז רעגינאַ לוי געבליבן אַליין מיט דרײַ קינדער. ווי אַן אַלמנה, האָט זי ניט געהאַט קיין רעכט אַפֿילו צו "דענאַציאָנאַליזירן" אירע אייגענע קינדער און נעמען זיי מיט זיך קיין אויסלאַנד. נאָך עטלעכע יאָר נע-ונד האָט זי זיך דערקליבן קיין ענגלאַנד דורך אינדיע און זיך באַזעצט אין לאָנדאָן. איר אייניקל מאַרינאַ איז שוין געבוירן געוואָרן אין לאָנדאָן און האָט קיין מאָל ניט געהאַט קיין באַזונדערן אינטערעס צום באַגדאַדער עבֿר. איר באַציִונג האָט זיך געביטן נאָך דער טעראָריסטישער אַטאַקע פֿון 9/11, ווען זי האָט זיך פּלוצעם דערפֿילט אָפּגעפֿרעמד פֿון דער מערבֿדיקער וועלט.
"די לעצטע טעג אין בבֿל" איז איינער פֿון די בעסטע מוסטערן פֿונעם היסטאָריש-ביאָגראַפֿישן זשאַנער, וואָס איז לעצטנס געוואָרן באַזונדער פּאָפּולער אין דער ייִדישער זשורנאַליסטיק. דאָס אומקערן זיך צו אייגענע וואָרצלען שאַפֿט פֿאַר אַ טאַלאַנטירטן שרײַבער אַ גוטע געלעגנהייט צו שילדערן אַ ברייטן היסטאָרישן לײַוונט און דערבײַ אָפּצוהיטן אַן אינטימען טאָן. אַזאַ סטיל איז נאָך מער צוציִענדיק, ווען די געשיכטע ווערט דערציילט דורך די שטימען פֿון פֿרויען: באָבעס, מאַמעס, טעכטער. אַזעלכע מאָדערנע "באָבע-מעשׂיות" אַנטפּלעקן נײַע, ווײַניק באַקאַנטע זײַטן פֿון לעבן. אַנשטאָט פּאָליטישע און מיליטערישע טוערס באַקומט די געשיכטע אַ נײַעם מין העלד: די משפּחה. די קומעדיקע היסטאָריקער וועלן געוויס אָפּשאַצן די דאָזיקע מאַטעריאַלן ווי וויכטיקע מקורים, וועלכע העלפֿן צו פֿאַרשטיין, וואָס זשע איז "באמת" פֿאָרגעקומען אין איראַק אָדער כינע, רוסלאַנד אָדער דײַטשלאַנד אין די שווערע יאָרן פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.


text:
ליטאני אקציע
די ליטאני אקציע האט זיך אנגעפאנגען נאך דעם, וואס טעראריסטן זענען געקומען מיט שיפעלעך, פון לבנון, זיי האבן פארכאפט אן אויטאבוס אויפן כביש החוף, דער שאסיי ביים ים, נישט ווייט פון קיסאריה און האבן אים געפירט אין דער ריכטונג פון תל אביב, און האבן געשאסן אויף פארביי פארענדע מאשינען.
זיכערהייטס קרעפטן האבן באוויזן אפצושטעלן דעם אויטאבוס אין הרצליה, אבער אין די שיסערייען האט די באס אויפגעריסן אין פלאמען, און 35 ציווילע זענען אומגעקאמען, די גרעסטע טעראר אטאקע וואס ישראל האט דורכגעלעבט.
אויף דעם האט מנחם בעגין געשיקט די מיליטער קיין לבנון. אויפן אפעראציע ווי די אינפרעסטראקטור פון די טעראר גרופעס קעגן ישראל האט זיך געפונען. די ציל איז געווען אנצוקומען צום ליטאני טייך, וואס געפונט זיך אין דרום לבנון אסאך געווער און זאפאסן, זענען פארניכטעט געווארן, און 21 זעלנער פון צה"ל זענען געהרגט געווארן.
פינעף טעג האט עס אנגעהאלטן פון 14, ביז דעם 19טן מערץ, ווען די ארמיי האט פארלאזט די דרום טייל פון לבנון, האט זי איבערגעגעבן קאנטראל פאר די פאלאנגען קריסטליכע מיליציע פון לבנון, כדי ארויס צו העלפן די קריסטליכע זייט ביים לבנון ברודער קריג.


text:
בלוט פארגליווערונג
בלוט פֿאַרגליווערונג איז דער פראצעס אין וואס דאס בלוט, וואס איז אין אלגעמיין פליסיק, ווערט סאליד, און שאפט בלוט-גליווערן.
שטעלט אייך פאר די הויזן איז אייך צוריסן געווארן און עס נייט זיך צוריק צו פון זיך אליינס.... אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג נס און מכאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.
דאס אז די הויט וואקסט צוריק נאך א שטיק צייט פולקאם אינגאנצען איז דאך א מוראדיגע נס
איך הייב אויף מיינע הענט צום הימל, אט די הענט האבן שוין געהאט אזויפיל שניטן און לעכער און עס איז אינגעאנצן פארנייט אויף צוריק, אט די הענט זאלן דאנקן און דינען אויף שטענדיק דעם וואָס האט איר צוריק גענייט.


text:
ים כנרת
כּנרת איז די גרעסטע וואסער-איינזאמלונג (אזערע) אין מדינת ישראל פון זיס וואסער, און באניצט אלס די גרעסטע קוואל-וואסער פאר ישראל וואס ווערט טראנספארטירט דורכן לאנדישן קאנאל צו צענטראל- און דרום-זייט ישראל. 30% פון ישראל טרינקען און באנוצן זיך מיטן וואסער פון כנרת.
דער נאמען כנרת שטייט שוין אין די תורה ויָרַד הַגּבֻל וּמָחָה עַל-כּתֶף יָם-כּנּרֶת קֵדְמָה (במדבר ל"ד י"א)
דאס וואסער צום כנרת פליסט פון דעם ירדן טייך, און ס'איז אויך דא אונטערערדיגע קוואלן. דער כנרת באניצט אויך פאר פישעריי און פארוויילונג צו שווימען, שיפלען אד"ג.
די אזערע האט א שטח פון 166 קוואדראט ק"מ.
פון דער מערב זײַט פונעם כנרת געפֿינט זיך אונטער גליל.
אין דעם כנרת איז דא צוויי פלאכן, דער אונטערשטער פלאך און דער אויבערשטער פלאך. ווען די וואסער קומט אָן צום אונטערשטן פלאך, שעפט מען נישט ארויס מער קיין וואסער כדי זאל דאס וואסער נישט ווערן געזאלצן. און ווען דאס וואסער גייט אריבער דעם אויבערשטן פלאך, עפנט מען דעם דגניה-דאמבע, כדי זאל דער כנרת נישט איבערלויפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער זעקס טאג קריג (מלחמת ששת הימים) האבן די סיריער געהאט דערלויבעניש צו שעפן וואסער פונעם כנרת כאטש וואס די גרענעץ פון סיריע איז געווען 10 מעטער ווייט אינדערויסן צפון-מזרח זייט פונעם כנרת. אבער נאך וואס ישראל האט איינגענומען דעם גולן האבן סיריע מער ניט געמעגט שעפן וואסער. און דאס איז איינע פון די סיבות וואס האט פארמיידט צו מאכן א שלום-אפמאך צווישן ישראל מיט סיריע.


text:
באגאזש באהאנדלונג
באגאזש באהאנדלונג איז א מייסטערהאפטיגע ארגאניזאציע סיסטעם וועלכע גיבט זיך אפ מיט די מיליאנען באגאזשן וועלכע קומען און גייען אין די לופטפעלדער.
באגאזש באהאנדלונג סיסטעם אין די לופטפעלדער איז זייער א וויכטיגער טייל פון די לופטפעלד און עירליין סיסטעם וועלכע טוט צופרידנשטעלן די פאסאזשירן ווען זיי קומען אן צו זייערע דעסטינאציעס און טרעפן זייערע פעקלעך אויפ'ן דרייעדיגן מאשין ביז עטליכע מינוט. די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם באשטייט פון דריי באזונדערע אפעראציעס וועלכע מאכן איר ארבעטן: צום ערשט ווערן די באגאזשן געטראגן פון די טשעק-אין ביז די געיט וואו עס דארף גיין. אויב עס דארף טראנספערירט ווערן צו אן אנדערער פליגער וועט עס באזונדער אראפגענומען ווערן און גיין וואו עס באלאנגט. און צום לעצט קומען אלע באגאזשן ארויס צו די באגאזש אפנעם ארט (בעגעדזש קלעים). די וואונדערליכע ארבעט פון די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם איז אז אלע פעקלעך דארפן גיין אויפ'ן זעלבן שנעלקייט ווי די פאסאזשירן גייען. אויב די פעקלעך ווערן פארלאנגזאמט וועלן די מענטשן דארפן ווארטן לאנג אז דער פליגער זאל אוועקפארן און וועלן נאך לענגער ווארטן ביים אפנעמען די פעקלעך אינעם לופטפעלד.
ספעציעל מוז די סיסטעם זיין אויסגערעכנט ווען עס קומט צו קאנעקטינג פלייטס וואו נאר טייל פעקלעך גייען ווייטער און די איבעריגע פארן ארויס צום אפנעם ארט. אויב א פעקל ווערט אביסל פארלאנגזאמט וועט עס פארפאסן די קאנעקטינג פלייט און דער פאסאזשיר וועט מוזן ווארטן ביז דער נעקסטער פליגער קומט אן צו זיין דעסטינאציע מיט זיין פעקל. דאס זעלבע איז אויב די פעקלעך לויפן צו שנעל וועט עס מעגליך ארויפגיין אויף די ערשטע פליגער וועלכע פארט צו די אנגעגעבענע דעסטינאציע אבער די פאסאזשירן וועלן ערשט נעמען די נעקסטע פלייט און דאן איז פאראן שאנסן אז פעקלעך זאלן זיך פארלירן ווייל עס וועט ליגן צו לאנג אינעם לופטפעלד.
יעדע לופטפעלד האט זיינע אייגענע פארלאנגן ווי שנעל די באגאזשן זאלן ווערן טראנספערירט. אין געוויסע לופטפעלדער דארפן די פאסאזשירן גיין א קורצע שטרעקע ביז די געיט און אין אנדערע דארפן זיי נעמען א שאטעל ווייל עס וואלט געדויערט צו לאנג צו גיין צופיסענס. די באגאזשן מוזן מיטשפילן מיט די פאסאזשירן און ביי אזעלכע לופטפעלדער וואו די מענטשן קומען אן זייער שנעל צו די געיט מוזן אויך די פעקלעך דארט זיין זייער שנעל ווייל די פאסאזשירן פארלאזן זיך צו קומען זייער שפעט. רוב פון די גרויסע לופטפעלדער האבן היינט פולע אויטאמאטישע סיסטעמען וועלכע טראגן אלע באגאזשן פון די טשעק-אין ביז די געיטס און סקענט אלעס אליינס און צעטיילט זיי אלע אויך אליינס מיט די אנוועזנהייט פון ארבייטער וועלכע אבזערווירן און העלפן צו די מאשינען. די סיסטעמען ווערן איינגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע נעמען אן קאנטראקטן מיט די לופטפעלדער און געבן זיי טעגליכע סערוויס ווען עס פעלט זיך אויס. (דער ביישפיל פאר דעם ארטיקל איז דענווער אינטערנאציאנאל עירפארט און צום מערסטן איז דאס באצויגן איבער די טערמינאל פון יונייטעד עירליינס וועלכע נוצט די לופטפעלד אלס א האב).
די יסודות פונעם סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פארגעשריטענע באגאזש באהאנדלונג סיסטעם ארבעט ווי א ראוד סיסטעם אין א גרויסע שטאט. עס זענען פאראן גרויסע הייעוועיס וועלכע ווערן אנגערופן די-סי-ווי שינעס, דערנאך זענען פאראן די קלענערע שינעס וועלכע ווערן אנגערופן קאנוויארס וועלכע זענען ענליך צו לאקאלע ראודס, און אלע פעקלעך זענען ווי די אויטאס וועלכע פארן דערויף.
יעדעס פעקל וועט ערשט ארויפגיין אויף א קאנוויאר און דערנאך וועט עס נעמען די די-סי-ווי שינעס און צום לעצט וועט עס צוריק אראפגיין אויף אן אנדערע קאנוויאר וואו עס וועט דעגרייכן זיין דעסטינאציע. דאס איז גענוי ווי א ראוד סיסטעם וואו די אויטאס מוזן נוצן די לאקאלע ראוד אנצוקומען צו די הייעוועי און דערנאך וועלן זיי ווייטער נעמען די לאקאלע ראודס אראפ פון די הייעוועיס. די די-סי-ווי שינעס שטעלט זיך קיינמאל נישט אפ גענוי ווי א הייעוועי האט נישט קיין סטאפ סיינס אדער רויטע ליכט. אבער וואס עס מאכט זיך יא איז טראפיק וועלכע וועט פארלאנגזאמען די שינעס און אלעס וועט געדויערן פיל לענגער.
מיט איין זאך איז די סיסטעם אנדערש ווי א ראוד סיסטעם און דאס איז די אביעקטן וואס פארן דערויף. אין אן אויטא מאכט דער דרייווער די באשלוסן וואו צו פארן אבער ביי די באגאזש סיסטעם ווערן אלע פעקלעך קאנטראלירט דורך א פארצווייגטע קאמפיוטער סיסטעם וועלכע האלט חשבון אויף יעדעס פעקל צו וועלכע געיט עס דארף גיין און ווען זיין פלייט פארט. ספעציעלע סוויטשעס נעמען אראפ די באשטימטע פעקלעך צו יעדע קאנוויאר.
דער פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר טשעקט אריין פעקלעך ביים טשעק-אין טאמבאנק וועט דער אגענט וואס שטייט דארט ארויספרינטן עטליכע צעטלן (טעגס) און דאס ארויפקלעבן אויף די באגאזשן. די צעטלעך פארמאגן אלע אינפארמאציע פון אייער פלייט, אריינגערעכנט אייער דעסטינאציע און אויך די עירפארטס וואו איר וועט זיך אפשטעלן. יעדעס צעטל פארמאגט אויך א באר-קאוד פון 10 נומערן וועלכע די קאמפיוטערס פון אלע לופטפעלדער קענען אפליינען.
באלד נאכדעם וואס די באגאזשן פארן אוועק פון אייערע אויגן ווערן זיי דורכגעפירט א ספעציעלע סקענער וועלכע ליינט אפ די אינפארמאציע און שיקט דאס פאר די הויפט סיסטעם פארזיכערנדיג אז דאס פעקל איז אינעם סיסטעם. די סקענער וועלכע ליינט די צעטלן פארמאגט סענסארס פון אלע 4 זייטן און איבער 90 פראצענט באגאזשן ווערן אויטאמאטיש געסקענט. די באגאזשן וואס די סקענער קען נישט אויפכאפן ווערן אויטאמאטיש געפירט צו א באזונדערע ארט וואו ארבייטער סקענען דאס מיט א האנט סקענער און שיקן דאס ווייטער אפ מיט אלע באגאזשן.
איינמאל די באגאזשן זענען געסקענט וועט די סיסטעם וויסן די גאנצע צייט וואו יעדעס פעקל געפינט זיך ווייל עס ווערט איבערגעסקענט עטליכע מאל אויפ'ן וועג צו זיין דעסטינאציע. די קאנוויארס פירן ארום די פעקלעך און שיקן אויך די וואס גייען ארויס פון לאנד צו די קאסטומס אפטיילונג וועלכע אונטערזוכן די באגאזשן מיט עקס-רעי מאשינען און אנדערע זיכערהייט דיווייסעס. די קאנוויאר סיסטעם איז וואונדערליך צוזאמענגעשטעלט און מאכט ווייניג טעותים. יעדע גרויסע לופטפעלד פארמאגט א קאנוויאר סיסטעם פון הונדערטער און אפילו טויזענטער קאוויארס וועלכע פירן ארום די באגאזשן און טיילן זיי אליינס אפ לויט די דעסטינאציעס וואו זיי דארפן גיין. ביי די ענדע פון יעדע קאנוויאר איז פאראן א סקענער וועלכע כאפט אויף וועלכע פעקל דארף יעצט ארפגיין פון די קאנוויאר און גיין צו אן אנדערע דעסטינאציע. די ארבעט ווערט געטאן דורך א ספעציעלע מאשין וועלכע זיי רופן א שטופער. די שטופערס עפענען זיך ווען עס דארף אדורכלאזן א פעקל אדער וועלן זיי ארויסשטופן א פעקל צווישן אלע אנדערע צו אן אנדערע קאנוויאר.
אויסער די קאנוויארס איז פאראן די הויפט הייעוועי וועלכע ווערט גערופן א די-סי-ווי. ווען א פעקל דארף גיין זייער ווייט וועלן די קאנוויארס דאס ארויפשטופן אויפ'ן די-סי-ווי און עס וועט שנעל אנקומען צו אן אנדער'ן עק פון די לופטפעלד וואו עס וועט ווידער אראפגעשטופט ווערן צו א לאקאלע קאנוויאר און אנקומען צו זיין דעסטינאציע. דאס זעלבע איז ווען א פליגער קומט אן צו א געיט וועלכע איז זייער ווייט פון די הויפט טערמינאל וועלן אלע באגאזשן באלד ארויפגעשטעלט ווערן אויפ'ן די-סי-ווי און זיי וועלן פארן צו די הויפט טערמינאל אזוי שנעל ווי 20 מייל פער שטונדע.
א די-סי-ווי זעט נישט אויס צופיל אנדערש ווי א ראלער קאוסטער. עס פארמאגט אייזערנע שינעס צו וועלכע עס איז באהאפטן קליינע שאכטלעך וועלכע אנטהאלטן די באגאזשן. יעדע שאכטל ליגט אביסל אנגעלאנט צו איין זייט אז די באגאזשן זאלן נישט קענען ארויספאלן ביי א שנעלן דריי. ווען א שאכטל ווערט ליידיג וועט עס ווייטער פארן צו די נעקסטע קאנוויאר וואו עס וועט אויטאמטיש אראפגענומען ווערן פון די שינעס און זיך אויסגראדן מיט'ן קאנוויאר אז די באגאזשן זאל גרינג קענען אריינפאלן. איינמאל עס איז פיל פאלט עס צוריק ארויף אויף די שינעס און פארט ווייטער.
ווען א פילע די-סי-ווי שאכטל דעגרייכט איר דעסטינאציע ווערט עס איבערגעדרייעט דורך א ספעציעלע מאכאניזם און אלע פעקלעך פאלן ארויף אויף די קאנוויארס. איינמאל עס איז ליידיג הייבט זיך עס צוריק אויף אויטאמאטיש און עס גייט ווייטער.
טראץ וואס די גאנצע סיסטעם ארבעט אויטאמאטיש זענען פאראן מענטשליכע אבזערווירער וועלכע שטייען ביי יעדע פונקט און מאכן זיכער אז אלעס פארט נארמאל. אויב עפעס פאלט אראפ אדער פארפאסט א קאנוויאר וועלן די אבזערווירער דאס צוריקשטעלן אויפ'ן פלאץ.
ווען די באגאזשן צו א געוויסע דעסטינאציע קומען אן נעבן די געיט ווערט עס אפגעווארטעט דורך געיט ארבייטער וועלכע צעטיילן די באגאזשן און טיילן אפ די באגאזשן וועלכע דארפן גיין צו א קאנעקטינג פלייט. איינמאל אלעס איז גרייט פירט מען אלע באגאזשן צום פליגער דורך ספעציעלע טרעקלעך און מען לאדענט אן דעם פליגער דורך א קאנוויאר וועלכע ליגט אויף א טראק און היבט זיך אויף ביז'ן עפענונג פונעם פליגער. טייל פליגער ווערן אנגעלאדענט מיט גרויסע שאכטלעך אין וועלכע אלע באגאזשן ווערן אריינגעשטעלט און קלענערע פליגער נעמען ארויף יעדע באגאזש זעלבסט וואס אין אזא פאל וועלן די ארבייטער מוזן זיכער מאכן אז די באגאזשן מיט ספעציעלע באדינונגן ווערן אריינגעשטעלט אפגעטיילט פון אלע אנדערע באגאזשן.
וויבאלד רוב גרויסע לופטפעלדער זענען א האב פאר געוויסע עירליינס קומט אויס אז א ריזיגע פראצענט פון פאסאזשירן וועלכע קומען אן אין די עירפארט מאכן טראנספערס. א טראנספער קען אמאל געדויערן זייער לאנג און אמאל וועט דער נעקסטער פליגער פארן ביז ווייניגער ווי א שטונדע. די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם מוז קענען נאכיאגן די סקעדזשועל און גרייכן די נעקסטע פליגער אזוי שנעל ווי דער פאסאזשיר. יעדעס פעקל וואס דארף ווערן געטראנספערט ווערט ארויפגעלייגט אויף א טראנספער קאנוויאר וועלכע סקענט יעדע פעקל און פירט אלעס אריין צום הויפט סיסטעם און עס ווערט געשיקט צו זיין דעסטינאציע אויפ'ן זעלבן סיסטעם.
אלע פעקלעך וואס דארפן נישט געטראנספערט ווערן גייען ארויף אויף אן אנדערע קאנוויאר וועלכע פירט זיי צום הויפט טערמינאל און פאלט אראפ צו די באשטימטע באגאזש אפווארט ארט וואו די פאסאזשירן קומען אפנעמען זייערע באגאזשן. טייל מאל דארפן די פאסאזשירן ווארטן עטליכע מינוט ווילאנג די פעקלעך גרייכן די אפווארט ארט אבער זייער אסאך מאל וועלן שוין אלע פעקלעך זיין גרייט בעפאר די פאסאזשירן קענען גרייכן די אפנעם ערטער, ספעציעל ווען מען קומט אן אין אן אנדער לאנד און מען ווארט נאך אויפגעהאלטן ביי קאסטומס.
אין קליינע לופטפעלדער, און ספעציעל אין לופטפעלדער אין פארשטופטע אומפארנומענע ערטער, איז נישט פאראן קיין אויטאמאטישע סיסטעמען און אלעס ווערט געטאן מיט די האנט וועלכע פארלאנגט א גרויסע צאל ארבייטער. די אויטאמאטישע סיסטעם האט געשפארט די לופטפעלדער א גרויסע צאל ארבייטער און האט אריינגענומען די מעלות אז אלעס איז פונקטליכער און ארבעט שנעלער.


text:
1936
1936 איז דאס 36סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1936 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
יאר 1936 אין דעם יידישן קאלענדאר די יארן פון אינמיטן ה'תרצ"ו ביז אינמיטן ה'תרצ"ז.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - איטאליע קראפטן נעמען איין אדיס אבאבע, הויפטשטאט פון עטיאפיע
- 9טן מיי - איטאליע אנעקסירט עטיאפיע
- 17טן יולי - אנהייב פון שפּאנישע בירגער קריג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן סעפטעמבער - סילביא בערלוסקאני, פרעמיער מיניסטער פון איטאליע
- 5טן אקטאבער - וואצלאוו האוועל, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי און טשעכיי (געש' 2011)


text:
געזונט
געזונט איז דער "גוטער פיזישער, גייסטישער און סאציאלער צושטאנד פון א לעבן באשעפעניש און נישט נאר דאס פֿעלן פון קראנקייט" לויט דער וועלט געזונט ארגאניזאציע.
אין 1975 איז געווארן פארעפנטלעכט אין קאנאדע דער באריכט "א נײַער פערספעקטיוו וועגן דער געזונט פון קאנאדער", באקאנט אויך ווי דער "לאַלאנד באריכט". דער באריכט שלאגט פאר פיר וואריאבלען צו באצייכענען געזונט: "מענטשלעכע ביאלאגיע", "סביבה", "לעבנסטיל" און "געזונט ארגאניזאציע". געזונט ווערט אפגעהיטן דורך וויסנשאפט און דעם דיסצפלין פון מעדיציען, אבער אויך קען יעדער איינער ווירקן צו פארבעסערן זיין אייגענעם געזונט צושטאנד. פיזישע איבונגען, פארמיידן איבערפעטונג און היטן א געהעריגן קערפער-געוויכט, באלאנסירטע דערנערונג, פארמינערן געשפאנקייט, אויפהערן רייכערן און ניצן נארקאטיק, זענען אלע מעגלעכקייטן וואס א מענטש האט אליין צו פארבעסערן זיין געזונט.
פיזישע געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געזונט מיינט גוט קערפעריש געזונט, וואס נעמט זיך פון רעגולערע איבונגען , געהעריגע דיעטע און דערנערונג, און גענוג רו. ווען איינער איז פיזיש געזונט, קען ער גיין און לויפן אן צו כאפן דעם אטעם, און קען אויספירן די אקטיוויטעטן פון טאג-טעגליכן לעבן אן הילף.
גייסטישע געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גייסטישע געזונט איז א געפיל- און פסיכאלאגישער וואוילזיין מיט וואס א מענטש איז קאמפעטענט אויסצוניצן זיינע פעאיקייטן.


text:
מענטשן רעכט
מענטשן רעכט באדייט א באגריף אדער פילאסאפיע אז עס באקומט יעדן מענטש אויף דער וועלט געוויסע גרונטרעכט.
דער פילאסאף דזשאן לאק האט פארגעלייגט אז יעדער מענטש האט "נאטירלעכע" רעכט, און די געזעלשאפט טאר נישט פוגע זיין אין די רעכט. דער אמעריקאנער פאליטיקער טאמעס זשעפערסאן האט אריינגעלייגט פארשידענע מענטשן-רעכט אין דער אומאפהענגיקייט-דערקלערונג פון די פאראייניגטע שטאטן.
אין 1948 האבן די פאראייניגטע פעלקער אויפגענומען די אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.
רעכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רעכט צו לעבן
- פרייהייט פון פייניקונג
- פרייהייט פון שקלאפעריי
- רעכט פאר א יושרדיקן פראצעס
- פרייהייט פון רעדן
- פרייהייט פון רעליגיע
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם באגריף פון מענטשן רעכט טרעפט שוין אין דער תורה. שפעטער, אין עטלעכע תקופות, האט מען אנגעהויבן אוועקשטלען געזעצן וואס היטן מענטשן רעכט, למשל די געזעצן פונעם אינדישן קייסער אשאקא.


text:
אורי לופאליאנסקי
אורי לופּאָליאַנסקי (געב. 1951) איז געווען דער בירגערמייסטער אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט פון ירושלים פון 2005 ביז 2009. ער האט אויפגעשטעלט, און איז דער פארזיצער פון, די יד שרה געזעלשאפט וואס באזארגט געצייג פאר מענטשן וואס ליידן פון דעפעקטיווקייטן.
ער איז א חרדישער ייד. און א שטארקער פארעהרער פון הרב יוסף שלום אלישיב.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופאליאנסקי איז געבוירן אין יאר 1951 אין חיפה צו זיין פאטער יעקב לופאליאנסקי, א פוילישער ייד, און זיין מוטער, מלכה ראזנבלום. ער האט געלערנט אין דער ליטווישער ישיבה גדולה תורה אור אין קרית מאטערסדארף, ירושלים און אויך אין ישיבת הנגב אין נתיבות.
לופאליאנסקי האט געדינט אלס פאראמעדיקער אין דער מיליטער. אין 1976 האט לופאליאנסקי אויפגעשטעלט "יד שרה", אן ארגאניזאציע מיט 6,000 וואלונטירן פארשפרייט איבער גאנץ ישראל וואס העלפט קראנקע און בארגט זיי מעדיציניש אויסריכטונג. פאר זיין ארבעט אין דעם פעלד האט ער באקומען עטלעכע פריזן, צווישן זיי (אום 1994) דעם ישראל פריז.
ער האט חתונה געהאט מיט מיכל, אן אייניקל פון הרב יצחק ברויער. זיי האבן 12 קינדער.[1]
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אורי לופאליאנסקי איז געוועלט געווארן אלס מיטגליד אין דער ירושלים שטאטראט צומערשט אום 1989. ער איז א פארטרעטער פון דער דגל התורה פארטיי, וואס לויפט אין די וואלן צוזאמען מיט אגודת ישראל אונטער דעם נאמען פאראייניגטע תורה יידישקייט.


text:
אפארטהייד
אפארטהייד איז א מושג, וואס איז געווען אין זיד-אפריקע, ביז די ניינציקע יארן, פון דעם צוואנציקסטן יארהונדערט, דאס מיינט אז די מינדערהייט ווייסע, האבן געהערשט אויף די שווארצע מערהייט באפעלקערונג, אין דרום אפריקע.
דער באוואוסטער שווארצער רעכט קעמפער, נעלסאן מאנדעלע, איז געווארן פרעזידענט, נאכדעם וואס די אפארטהייד רעגירונג, האט נאכגעגעבן צום דרוק פון דער וועלט, און אפגעשאפט די אפארטהייד.
היינט הערט מען דאס ווארט, אויף מדינת ישראל, אויף וואס זי טוט, קעגן אירע אראבישע בירגער, בעיקר הערט מען, דאס פון לינקע אייראפעישע, און אראבישע לענדער, וואס ישראל האט נישט קיין עקסטערע גוטע באציונגען מיט זיי.


text:
דורך שאץ מאץ » זונטאג אוגוסט 09, 2009 5:54 pm
א טאטע ביים שבת טיש / טאג ביך – שאץ מאץ
אקעי, אקעי, אקעי, איך הער מיט איינמאל אויך....
דא נישט ווייט אינעם אשכול פון לאחיו יאמר חזק האט איינער אויפגעברענגט די טעמע פון שבת טישן צווישן טאטע'ס אין קינדער, און עטליכע שרייען דארט שאץ! שאץ!, נעם א שטעלונג, שאץ הייב אן מיט אן ארטיקל, שרייב שרייב....,
איך הער! איך הער!
רבו עלי חבירי איך זאל שרייבן אן ארטיקל כאטש איך האב אינגאנצן נישט געקלערט צו שרייבן איבער דעי נושא און אפי' נישט צו שרייבן בכלל, אבער אז דערוילעם וויל הערן וועל איך שרייבן, בכלל האב איך לעצטנס געקלערט אז דער עולם איז מער נישט נייגעריג אויף מיינע ווערק, איך שפיר עפעס נישט די אינטרעסע פונעם ציבור, די צפיות, די תגובות, גיבט מיט אזא געפיל ווי איינער זאגט זיי שוין שטיל דארט!!!
קען זיין ס'איז סתם א דמיון.... כ'ווייס נישט...
איך האב באמת געהאלטן נאך מיין פארהער ארטיקל אז איך גיי מאכן א סיום אויף די טאג ביכער, הדרן עלך ודעתן עלך טאג ביך לא תנשי וכו' וכו', און פארטיג,
אבער ווען מ'רעדט פון שבת איז די מעשה אנדערשט, ביי שבת לייג איך אלע חשבונות אין די זייט, היות איך האלט מיך א שטיקל מחותן מיטן שבת, איך פלאן ארויס צו געבן א ספר אויף עניני שבת (פרעג נישט קיין דעטאלן ס'איז נאך א סוד...), ממילא ווען ס'קומט צו רעדן פון שבת אינטרעסירט מיך נישט קוק יא קוק נישט, מגיב יא מגיב נישט, איך שרייב און פארטיג.
א טאטע ביים שבת טיש!!!
לאמיר צוטיילן די ווערטער,
א טאטע,
און א שבת טיש,
קודם דארף מען זיין א טאטע, און דערנאך דארף זיין א שבת טיש....
וויאזוי איז מען א טאטע?, דאס פארדינט זיך א באזונדערע ארטיקל (איך פלאן אפשר, ווייטער פלאנט ער...., טו שוין למעשה..., צו שרייבן אן ארטיקל חינוך מהו, אזוי ווי שלום בית מהו) מבואר בארוכות וואס דאס מיינט א טאטע, ווייל א טאטע איז נישט דער וואס די העכסטע געוואקסן אין שטוב אדער דער וואס האט די שטערקסטע מוסקלען..., א טאטע מיינט א טאטע, א טאטע פון קינדער.... וכו' וכו',
ואם תמצא לומר אז א גאנצע וואך איז נישטא אפי' קיין צייט צו זיין א טאטע, (ער אידאך פארנומען מיטן בלעקבערי...) דא קומט די צווייטע ווארט פון אונזער קעפל "שבת טיש",
ס'טייטש אזוי, מיין קעפל איז א קושיא מיט א תירוץ, די קושיא איז, א טאטע?!!!!!,
די תירוץ איז "ביים שבת טיש", אז דו ווילסט זיין א טאטע קענסטו זיין א טאטע, וויאזוי? דורך דעם שבת טיש.
(א לומדות פון א קעפל, ניין?)
צדיקים טייטשן לעשות את השבת לדורותם, שבת קען מען מאכן דורות, דער שבת האט א כח צו מאכן דעם קשר פון א טאטן צו א קינד, גאנץ א פיין ווארט, ניין?, מ'קען אבער צולייגן א שטיקל קנייטש צום ווארט, אין דעם זעלבן פסוק פאר לעשות את השבת שטייט ושמרו בני ישראל את השבת, ושמרו איז א לשון פון ווארטן אזוי ווי ואביו שמר את הדבר, זאגן צדיקים ושמרו בני ישראל זאלסט ווארטן און ארויס קוקן אויפן שבת מיט א האף און א בענקעניש,
קומט אויס לפי זה אזוי, אויב ווילסטו מקיים זיין דעם לעשות את השבת "לדורותם" זיין א טאטע פאר קינדער דורך די שבת טישן, מוז זיין "ושמרו", מ'מוז ארויס קוקן און ווארטן אויפן שבת, מתי יבא לידי ואקיימנה, נישט אנעמען די שבת'דיגע סעדות לעול ולמשא, נאר עס האלטן פאר א געשמאקע און בא'טעמט'ע עסק.
אקעי, מ'וואַרט, ס'איז שוין מיטוואך מ'זאגט שוין דעם קליינעם לכו נרננה (ביים יום רביעי) דער שבת באָבּלט שוין, איצט וואס זענען די הדרכות וואס מ'דארף וויסן בעפאר שבת,
ראשית וואלט איך געלייגט א שטארקע דגוש בכל חומר הדין אויפן שלאפן פרייטאג נאכמיטאג...., ס'איז קלאר אזוי געוועהן דער מנהג ביי צדיקים, ביי חסידים, און ביי אלע אונזערע זיידעס, אז פרייטאג נאכמיטאג האט מען זיך אראפגעלייגט, דער מנח"א אין דברי תורה ברענגט בשם צדיקים (המגיד ממעזריטש) אז זיי האבן זיך געווינדערט אז ס'ווערט נישט דערמאנט אין די תורה אלס א מצות עשה מן התורה דאס שלאפן פרייטאג נאכמיטאג, ער איז מאריך צו ס'האט א מקור צו נישט, אבער דאס איז א קלארע הוכחה אויב מ'קען אפי' זאגן אזא זאך מיינט דאס זיכער אז ס'איז באמת א מנהג קדוש, די גרעסטע ראי' אז ס'איז וויכטיג ווייל מ'זעהט די מעשה היצר וואס לאזט נישט שלאפן פרייטאג נאכמיטאג, אייביג לאזט ער שלאפן וויפיל מ'וויל נאר פרייטאג נאכמיטאג נישט....
איך מוז זאגן אז דאהי אין אמעריקא איז דער מנהג קדוש שטארק נאכגעלאזט, ווייל אין אלע אנדערע מדינות אין א"י אדער אין אייראפא איז דאס געבליבן א שטארקע זאך, און מ'האלט דאס אן בתוקף עוז, בכלל אין א"י איז דער ערב שבת חצות א דעד ליין פאר אסאך מלאכות ביי זייער אסאך אידן, דאהי איז דאס ענין פון ערב שבת חצות אינגאנצן נישט קיין מציאות.
איך זעה איצט אין די זומער חדשים דער עולם קומט צו קבלת שבת האלב טויט און האלב לעבעדיג, אין די צייט וואס איך ווייס קלאר אז רוב פון די האלב טויטע אידן האבן געהאט גענוג צייט צו שלאפן פרייטאג נאכמיטאג,
דאס איז לכאורה די גרעסטע שטער, פאר א נארמאלע שבת טיש, אז דער טאטע איז מיד..... איז ער נישט קיין טאטע, הייבט זיך נישט אן אונזער גאנצע קעפל "א טאטע ביים שבת טיש" ס'איז אפשר א שבת טיש ס'איז אבער נישט "א טאטע", אז מ'איז מיד איז מען נערוועז, אז מ'איז מיד האט מען נישט קיין געדולד, און די גאנצע טיש איז עפעס א נערווירנדע עסק, (שמעתי פון גאב"ד וויען שליט"א אז זיין טאטע דער סאמבעטהעלי רב זצ"ל פלעגט זיך לייגן יעדן פרייטאג נאכמיטאג כדי צו האבן דעם קלארן קאפ צום שבת טיש, אויב אין די ווינטער פרייטאג'ס איז נישט געוועהן קיין צייט, האט ער זיך אראפ געלייגט נאכן דאווענען קבלת שבת פאר א האלבע שעה).
רבותי שלאפטס!!!!!!!!, וועקט'ס ענק נישט אויף!!!!!,
(לכה"פ א שעה צוויי)
איצט ביסטו שוין אויסגעריהט, האסטו שוין געדולד צו גיין אין ביהמ"ד, דו ביסט נישט נערוועז אויף'ן קבלת שבת בעל תפלה, (אהא! לכבוד עצמו הוא דורש.... דער שאץ איז פשוט אנגעצויגן פון די פסקים וואס דערוילעם האקט אין אים אריין נאך זיין אויסגעצויגענע קבלת שבת ביים ברעטל.....) מ'האט געדולד צו די קינדער, דער בלעקבערי איז אויסגעלאשן, מ'קען זיך אומקוקן וויאזוי די קינדער זעהן אויס, ווייל אגאנצע וואך ווען זיי רעדן צו דיר קוקט מען דאך נאר אראפ צום מאשין, איצט קען מען זיי קוקן גלייך אין פנים.....
א וויכטיגע זאך אינעם חלק ושמרו צווישן די הכנות פאר שבת, איז דער "טועמיה'" וואס דער טועם זיין מאכלים איז א שטארקע הכנה פארן טאטן צום שבת טיש, אויסער דעם וואס טועמי' איז א גרויס ענין כמבואר בספרים, איז דאס מסגול צו זיין זאט און רואיג, די חשבון איז פשוט, ווייל אין א געווענדליכע וואכן טאג עסט מען עפעס פאר לאנטש און פאר סאפער, אבער פרייטאג איז דער סקעדשול צומישט, אויב איז עס ווינטער עסט מען נישט קיין לאנטש געהעריג און ווען מ'קומט אהיים 7'נע פון שול איז מען גוט הונגעריג, אויב איז עס זומער איז מען שוין טויט הונגעריג, און ווען מ'איז הונגעריג ארבעט נישט די מח נארמאל, ווער רעדט נאך פון האבן געדולד, קומט אויס ביסטו ווייטער נישט קיין טאטע,
מענין לענין, פארשטייט זיך אז ווען מ'עסט יא טועמי'ס זאל מען עסן נאר אזעלכע זאכן וואס שלעפט נישט אראפ דעם מענטש צו מאכן מיד, די מציאות איז אז סטארטש שלעפט אראפ דעם מענטש (מיר וועלן רעדן פון דעם שפעטער) דעריבער איז קוגל מיט פערפל נישט קיין מסוגל'דיגע מאכל פאר טועמי', דאס בעסטע וואלט געוועהן א שטיקל פיש, אדער א טעלער זופ און פלייש, ס'מאכט זאט, און ס'שלעפט נישט אראפ דעם מענטש צו א מידעקייט,
הגה: וכן אני נוהג.
כדי א טאטע זאל שפירן א טעם אין שבת, קען מען טון קלייניקייטן וואס דאס מאכט א מענשט זאל פילן ער האט א שייכות צום שבת, ס'איז דא זייער אסאך מענטשן וואס שפירן אז דער שבת רעדט נישט צו זיי, זיי שפירן אז ס'איז עפעס נישט מער ווי סתם א וואכן טאג, טייערע חבירים מ'קען שפירן קדושת שבת מיט ממש קלייניקייטן,
א) ווען א מענטש איז מחליט און מקבל אויף זיך צוויי דריי זאכן וואס דאס זאל ווערן זיין אויפגאבע יעדן ערב שבת חק ולא יעבור ביהרג ואל יעבור, וועט ער שוין גלייך שפירן א חילוק, למשל אז מ'איז זיך מקבל יעדן ערב שבת צו מאכן אליין דעם בעט, מסדר זיין די לייט'ס אין הויז, אדער אנגרייטן דעם שבת'דיגן טישטוך וכדומה, זיינע מלאכות מוז אבער זיין די אייגענע פעולה וואס מ'טוט אליין יעדע וואך אן א אויסנאם נישט דורך שלוחים, פונקט ווי א מענטש פילט ווען ער האט עפעס געטון פאר יענעם אז האט ער דורך דעם צו יענעם א קשר, די זעלבע איז ווען מ'טוט אליין עפעס פארן שבת שפירט מען שוין גלייך א קשר מיטן שבת, (ס'איז נישט מדריגות מיר רעדן פון זאכן וואס ברענגט פשוט א לייכטע קשר און א שייכות צום שבת)
ב) "לכבוד שבת קודש", ווען מ'גייט אין גראסערי און מ'פאקט אן דעם וועגעלע מכל טוב, און מ'געט א טראכט אפי' נאר פאר איין סקונדע "לכבוד שבת קודש" שפירט מען גלייך א קשר צום שבת, דער חזון איש האט געזאגט באחרית ימיו אז ער בענקט זיך צוריק צו די צייטן ווען ער האט געקענט אליין גיין איינקויפן לכבוד שבת נישט אזויווי היינט ווען ס'ווערט געטון דורך די שטוב מענטשן, גייסט אריין אין בעקעריי קלויבסט דיר אויס א גלאנציגע שטאקיגע (ראפאגאש) חלה, טראכט ביי דיר ווען דו לייגסט עס אריין אין בעג "לכבוד שבת", איר האט נישט קיין השגה וויפיל אזא קליינע מחשבה'לע ברענגט אריין א שייכות און א קשר מיט א געפיל צום שבת.
פאר די יונגעלייט וואס האבן ליב צו פאטשעקענען אין קאך ביי די טעפ צו צולייגן טעם און צוגעהערן צו מאכלי שבת איז אויך גולטיג די זעלבע זאך, אמת די כוונה איז אז די מאכל זאל זיין גוט און געשמאק, אבער ווען דו גיסט אריין די תבלין צו דעם פעפער טראכט א רגע די איינע ווארט "לכבוד שבת"....
מיט אזא קליינע כוונה באקומט מען א היפשע קשר און א געפיל צום שבת, און נאכדעם וועט שוין דער סעודת שבת זיין נאנטער צו דיין הארץ, אז מ'ווערט א שטיקל מחותן מיטן שבת וועט דער סעודה שוין נישט זיין קיין פלעינע וואכעדיגע סאפער, (איך געדענק אז איינמאל אונטערוועגנס אין אויסלאנד בין איך געגאנגען איינקויפן אין א קלאוס-אט סטאר מיט די אידענע, האמיר געטראפן אזעלכע קליינע זיסע טעלער'לע פון גלאז מיט אזא שפיץ, מ'האמיר גלייך מחליט געוועהן אז דאס איז א שיינע איידיע פאר די דיפס און כריין שבת ביים טיש, (מיר מאכט אלץ נערוועז די פלעסטיק קאנטעינער'ס אויפן טיש, ס'איז נישט בעל הבית'יש און בכבוד'דיג די ליביגע פלעסטיק קאנטעינערס וואס ליגט אלץ אין גראסערי, ביז היינט פלעג איך אריבער גיסן די אינהאלט אין טעלער'ס) אמור ועושה האמיר אפגעקויפט אפאר שטיק פאר א שיבוש, גלייבט מיר די נייע טעלער האט מיר פשוט אריין געברענגט א פרישן טעם אין מיין סעודת שבת, איך האב געפילט איך האב מוסיף געוועהן צום שבת).
מ'מוז נישט זיין קיין קאזניצער מגיד צו שפירן א טעם אין שבת, יעדע פשוט'ע איד קען שפירן אפי' א קליינע חילוק פון שבת ביז דערוואכן, דורך די אויבנדערמאנטע און אזעלכע ענדליכע פעולות, טעמו וראו כי טוב,
דאס איז די הקדמה צו זיין "א טאטע ביים שבת טיש", ווייל אן האבן ביי זיך דעם חילוק פון שבת ביז דערוואכן ביסטו סתם "א טאטע ביים טיש", דאס ווארט "שבת" קענסטו ארויס נעמען...,
ווען מ'רעדט פון זיין א טאטע ביים שבת איז איז באמת שווער צו געבן כלליות'דיגע כללים פארן יעדן טאטן באזונדער, ווייל יעדנס קינדער זענען אנדערשט, (זיי געראטן דאך אין איינעם... ניין?) איינעמס קינדער זענען רואיגע און געלאסענע, ווידער א צווייטנס קינדער זענען ווילדע און נישט איינזיצעדיג, דעריבער איז באמת נישט שייך צו עצה'נען דעם ווילדן שטוב די זעלבע ווי דער געלאסענע שטוב, אונז וועל מיר פראבירן אראפ צו שטעלן בלויז אזעלכע יסודות וואס זענען שוה לכל נפש.
אסאך טאטע'ס (ווי אויך מאמע'ס) האבן א פרעשור פון די שבת טיש, ווייל זיי שפירן אז דער טיש ארבעט זיך נישט אויס ווי זיי ווילן, זיי זענען געוואוינט פון זייער יוגנט עכ"פ אזוי זעהט ער אויף די אלע געמאלענע בילדער פון די קינדער ביכלעך און פון די בילדער וואס די קינדער ברענגען אהיים פון חדר וואס מאלן אראפ א שבת טיש ווי אלע קינדער זיצן שיין ביין טיש, און דער טאטע אויבן אן, און אלע מאכלים זענען מסודר אויפן טיש, ביז דערוויל זעהט ער ביי זיך אז זיין שבת טיש איז עפעס נישט אזוי ווי די בילדער, די קינדער לויפן אים ארום, דער טיש איז נישט מסודר, ס'גיסט זיך, ס'דרייט זיך, אז ער וויל זאגן א תורה זענען אים די קינדער נישט אינטרעסירט, ווערן מאנכע טאטע'ס צובראכן דערפון הלמאי וואס איז מיין פראבלעם, פארוואס זעהט נישט אויס מיין שבת טיש ווי דער פיקטשער?,
טייערע טאטע'ס! מ'דארף נישט זיין געקלאפט, די קינדער וועלן ווערן אביסל עלטער זעצן זיי זיך אראפ און ווערן אביסל געלאסענער אלעס קען זיין מסודר, אבער אן א פרעשור, ווייל אז נישט וועלן זיי געדענקען די שבת טישן פאר א פרעשור'דיגע מצב,
ס'שטייט נישט אין ערגעץ אז א טיש דארף זיין וויאזוי דו האסט דיך מצייר געוועהן, א שבת טיש דארף זיין א געשמאקע אנגענעמע סביבה פאר די טאטע, מאמע, און אלע קינדער אין יעדן עלטער צוגלייך, אמאל איז עס דורך זמירות, דורך דברי תורה, דורך מעשיות, דורך משלים, אדער דורך סתם שמועסן, אפי' שמוסערייען פון הבלים, (ווי מיר וועלן דאס מבאר זיין במשך דעם ארטיקל)
צום איבערקער פון א שבת טיש וואלט איך געזאגט א מאדנע זאך, (איך האף אז די ווייבער ליינען נישט די ארטיקל) א פלעסטיק קאפ מיט א פלעסטיק טעלער אויף א פלעסטיק טישטוך גיסט זיך...., ווידער א גלאזענע טעלער מיט א גלאזענע גלעזל אויף א סחורה'נע טישטוך גיסט זיך נישט.... (חוץ אז דו שטפסט עס אראפ בידים אבער ס'איז לכתחילה נישט אויסגעשטעלט צום אויסגיס) מיין ראט וואלט געוועהן מ'זאל די נארישע פלעסטיק טישטוכער אוועק לייגן, און ניצן גלאזענע כלים צום עסן אויף א סחורה'נע טישטוך, וועט די גאנצע טיש באקומען א נייע צורה....
זמירות שלו עליכם, אשת חיל, אזמר בשבחין, זינגט דאך יעדער וויאזוי זיין טאטע האט געטון, מיט זייערע מנהגים, דאך דארף זיין ראל'ס און געזעצן אין שטוב, אז דו באשטומסט אז דיינע יונגלעך פון כתה ה' און העכער מוזן מיטזינגען דארף דאס זיין א חוב, אבער נישט מיט פרעשור, דער טאטע זאל זינגען גענוג שטארק אז דער קינד זאל ווערן מיטגעשלעפט, איי דו קענסט נישט זינגען, נישט געמאכט, שרייען אגאנצע וואך אויפן גוי קענסט דאך יא?, דאן שריי אויך די זמירות, א טאן ארויף א טאן אראפ נישט קיין חילוק, מאך א גרודער....
קידוש, איז דער קלימאקס פון א קינד'ס קינדער יארן, יעדעס קינד געדענקט אלע זיינע שפעטער יארן זיין טאטנ'ס קידוש, פשוט ווייל ביי קידוש האט מען אים אויסגעלערנט נאך פון קליינערהייט אז מ'דארף זיין שטיל און אויסהערן דעם טאטנ'ס קידוש, קומט אויס אז דער זמן פון קידוש איז א זמן וואס ער איז שטיל, אויב דער טאטע מאכט א דראמאטישע קידוש גייט דאס אריין אין זיינע ביינער, כאפ נישט אפ דעם קידוש (אפי' ביסט זייער הונגעריג) צו אויס די ווערטער אוי זכרון למעעעעעעשה בראאאאאאשית (האב אינזיון וואס שטייט פון אריה"ק אז דאס איז א בקשה אויף א זכרון, יא זכרון איז א וויכטיגע זאך) ברוך אתה השם אוי! מקדיייייייייש הַהַהַהַהַשַשַשַשַשַבָּבָּאאָאָאָאָההתתתת......
בכלל איז א שטארקע ענין צו מאכן קידוש אויף וויין, אסאך פוסקים האלטן אז אונזערע גרעיפ דשוס איז געהעריג מבושל מילא איז דא מיט דעם א פראלבעם מיט קידוש (עכ"פ א הידור מצוה זיכער נישט), די איינע גלעזל וויין שאדט זיכער נישט, ס'איז דא היינט פיל לייכטע וויינען מיט נידריגע פראצענט אלקעהאל מ'קען זיך קלויבן א גוטן וויין וואס אויף דעם זאל מען קידוש מאכן, ס'איז גוט פאר חינוך אז קינדער זעהן ווי דער טאטע מאכט קידוש אויף וויין (וואס נאר דער טאטע טרינקט און נישט זיי ווייל זיי טרינקען נאר גרעיפ דשוס) ס'איז עפעס אזא חשובות וואס קינדער קוקן ארויף, גייי ברענג פון פרידידשער טאטי'ס וויין...
(פונקט היינט אנה לידי, איך האב געטראפן אין ס' ילקוט סופר א מדרש, ששה דברים העושה אותן אוכל פירותיהם בעולם הזה והקרן קימת לו לעוה"ב די מד' זאגט איינס פון די זאכן זענען "מקדש על היין בערבי שבתות".... קרן קימת בעוה"ז - ווי שלעכט קען שוין זיין א כוס וויין, אבער והקרן קימת לעוה"ב, דאכט זיך ס'לוינט...)
איך ווייס נישט פארוואס אבער אגאנצע וואך ווען איך וואש מיך די הענט נט"י לייג איך נישט די האנטוך אויף די פלייצע, אבער שבת עפעס אזוי האט איך מיר איינגעפירט מבית אבא אז איך לייג א האנטוך אויף די פלייצע ביים וואשן זיך, כ'האב קיינמאל נישט געוויסט אז אזא הנהגה איז עושה רושם אויף די קינדער, איך האב עס הערשט באמערקט ווען איך האב געזעהן אפאר יאר צוריק מיין קליינע 3 יעריגע שלעפט זיך דעם האנטוך אויף די פלייצע און שטופט א בענקל צום סינק זיך צו וואשן פונקט ווי אלע גרויסע, דערנאך האב איך שוין באמערקט ווי אלע גרעסערע זכרים אין די רייע שלעפן זיך אלע האנטוכער אויף די פלייצע אן מאכן דערפון א תורה שלימה, כ'האב הנאה געהאט...., ס'איז גוט, אז ס'טוט זיך, ס'לעבט זיך, ווייל יעדע זאך וואס לעבט זיך און דרייט זיך אין א אידישע שטוב איז גוט פאר חינוך.
מיט די נאסע הענט אין די הייעך שרייט מען הויעך (כאטש אגאנצע וואך זאגט מען שטיל, לכל הפחות שבת זאל מען זיין א חסיד) אשר קדשנו במצותיו וצונו עעעהההההל נטילת ידיייייםם......, נא נא אהא..... נו עה....., מ'וויזט מ'דרייט אהער און אהין, מ'ווינקט מיט די פינגער מ'זאל ברענגען דעם שבת קודש מעסער, אזוי אז ס'זאל זיך פארמערן די נא נא'ס ווי מער, (איך לאך.... ווייל לעצטנס ווען איך וואש מיר פרייטאג צונאכט'ס רופט זיך אן מיין 2 יעריגע קוים וואס ער רעדט נא! נא!, ער ווייסט שוין אויך וואס קומט.....) מיינסט אומזיסט זאגט די וועלט נא מאך המוציא!
מ'שניידט אויף דעם חלה (כמנהג האר"י פאר זיך און די פרוי צוזאמען) דא דארף מען מגלה זיין א סוד, פאר די אלע וואס האבן גרעסערע שטובער און דארפן צומאל מאכן סיי וועלכע הכרזה, אז די בעסטע צייט איז יעצט...., יעדער האט זיך געוואשן מ'ווארט דער טאטע זאל זיי שניידן מוציא'ס און מ'קען נישט אויסרעדן אידאך שטיל...., יעצט קען דער טאטע וואס האט שוין טועם געועהן פונעם מוציא מכריז זיין וואס ער וויל, צו ר"ה ביינאכט אז ער וויל אז יעדער זאל הערן מארגן איז תקיעות שופר 12:30 פונקטליך.... צו סיי וועלכע מעסעדש וואס דער טאטע וויל אז אלע קינדער זאלן הערן אן א אויסנאם קען מען יעצט זאגן, יעצט איז שטיל, יעצט רעדט נישט קיינער אויס, רעד און רוף אויס דיינע ווערטער.
(איינער זאגט מיר אז דער לאנג יעריגע מנהל בית רחל ר' בנימין הערש פלעגט טאקע זאגן די דרשות פאר די מיידלעך צווישן גאל ישראל אין די שמו"ע ווען די מיידלעך קענען נישט רעדן און יעדער איז שטיל אויסצוהערן וואס ער זאגט.... אויב ס'איז אמת, איז עס א בייפאל....)
מ'עסט א כזית חלה לכבוד שבת קודש במשנה לחם וקידוש רבה, דא ווילן מיר מדגיש זיין א הדגשה, איינער האט זיך אפגערעדט אין דעם דערנעבנדע אשכול אז ער ווייסט נישט פארוואס? ווען ער וויל אזוי שטארק פארברענגען ביי די סעודה מיט די קינדער אבער נאך די זופ פאלט ער אריין אין טעללער א מידער,
אהובי ידידי איך האב א עצה פאר אייך און פאר אסאך אנדערע, די פאקט איז אז דער סיסטעם פון אונזערע שבת מאכלים האבן זיך אביסל געטוישט, ס'איז געווארן לעצטנס א גרויסע הרחבה פון כל מיני דיפס, עד כדי כך אז די פיש סוחרים צייגן אן אז דער עולם קויפט ווייניגער פיש ווי אמאל, (אפשר נעמט זיך צום פיש סוחר'ס טאג ביך?....) דער מציאות איז א צו עסן אט די אלע דיפס ניצט מען היפש אסאך חלה, מ'עסט אסאך מער חלה ווי מ'עסט ברויט ביי א געווענדליכע סעודה אינמיטן די וואך, חלה איז א זאך וואס שלעפט מורא'דיג אראפ א מענטש,
לאמיר דאס מסביר זיין לאגיש, (נישט מיט הערשל מייזליש'נס הסבירים וועגן קארב'ס מיט סטארטש) א דאקטער האט מיר אמאל געזאגט ווען ער מיר געוואלט מסביר זיין די חילוק פון האלוויט מיט ווייס ברויט, נעם ביידע ברויטן און לייג עס אריין אין סינק וואס געשעהט, די ווייסע ווערט נאס און ס'ווערט קלעבעדיג און טייגיק, ווידער די האלוויט ווערט צוברעקלט, די זעלבע זאך דארף מען זיך פארשטעלן געשעט אינעווייניג אין קערפער ווען ס'קומט אריין ווייס ברויט ווערט עס נאס און טייגיק ממילא ווערט שווערער פארן גוף דאס מסדר צו זיין, און דער מענטשליכע סיסטעם ארבעט איבערמידלעך דאס צו פארדייען, און אז דער סיסטעם ארבעט שווער ווערט מען שטארק מיד און אראפגעשלעפט.
קומט אויס אז די פיר פינף סלייסעס חלה וואס מ'טינקט ארום די קאלירפולע טעלער'ס דאס שלעפט אראפ דעם מענטש פאר די נאכט, מיר וואלטן געראטן פאר די וואס ווילן זיין געטרייע טאטעס ביים שבת טיש צו עסן ווי ווייניגער חלה, טינק חלה מיט פיש זאפט (עי' מערכת אידישע תאוות) אפאר טינקעס און פארטיג, מ'מוז נישט אויסטריקענען דעם גאנצן זאפט מיט די חלה, גלייבט מיר ס'איז פיל באקוועמער און רואיגער מיט ווייניג חלה בדוק ומנוסה, אויב זעהט מען אז מ'קען זיך ממש נישט איינהאלטן פון טינקען אין די דיפס, זאל מען זעהן אז די פיש זאל זיין גרייט פאר קידוש, ווייל געווענדליך טינקט מען נאר ווילאנג די פיש איז נישטא, איינמאל מ'עסט שוין פיש לאזט מען אפ די געטינקעריי.
געווענדליך אין יעדע אידישע שטוב איז דא קינדער פון אלע עלטער'ס, קליינע, גרעסערע און גאנץ גרויסע, א עצה טובה צו צוטיילן די עטענשאן אין אפאר חלקים, דהיינו נאך די פיש צו אפי' אינמיטן די פיש (געווענדליך ענדיגט דער טאטע עסן בעפאר די אנדערע ווארום ער באקומט דאך די ערשטע) מאכן א שטיקל הפסקה און אפיר נעמען די גאנץ קליינע מיט זייערע שאלות, וועלכע סדרה גייט די וואך?........ וישב, וואס געווענדליך ענדיגט זיך דער צעטל מיט א ניגון, קען מען זינגען דעם ניגון מיט די גאנצע משפחה און ס'איז פרייליך.
מנהג ישראל איז צו זינגען זמירות צווישן דאס עסן, א זמר א מאכל א זמר א מאכל, ביי צדיקים האט מען קודם געגעסן און נאכדעם געזינגען ווייל עסן אליין איז געוועהן ביי זיי אן עבודה, (דיע וואס מאכן נאך צדיקים און עסן קודם און זינגען נאכדעם זאלן ביטע נאכמאכן אויך זייערע תעניתים משבת לשבת) צדיקים פלעגן זאגן אז דאס האט מען ספעציעל אזוי קובע געוועהן א זמר א מאכל א זמר א מאכל כדי די גאנצע עסן זאל באקומען א שבת'דיגן טעם און מ'זאל נישט ווערן נאכגעשלעפט און אריין געטון אין ס'עסן,
האלט מיר יעצט נאך די פיש, נאכן פארהערן דעם קליינעם מיט זיין שאלה צעטל, מוז מען דאך זינגען א זמר, כדי ס'זאל זיין א זמר א מאכל, קען מען דא זינגען כל מקדש, בדיעבד קען מען יוצא זיין מיטן ניגון פונעם קליינעם'ס שאלה צעטל.....
אריין מיט די זופ, לעצטנס האב איך מחדש געוועהן אזא חידוש, (ס'באלאנגט באמת נישטא נאר ווי דען זאל איך עס שרייבן) ס'איז דא אזא קבלה פונעם שינאווא רב (כך שמעתי פון ר' יענקעלע מפשעווארסק) אז ווען מ'עסט די זופ זאל מען עסן צוזאמען די זוף מיט די באנדלעך מיט א שטיקל חלה ווייל דאס מאכט א צירוף פונעם שם יב"ק וואס איז ר"ת 'יועך 'בעבעלעך 'קויליטש, לעצטנס ווארפט מען מיר אריין אין טעללער קניידלעך, האב איך געטראכט אז דער שם ווערט בשלימות ממש אין טעללער 'יועך 'בעבעלעך 'קניידל...., ודפח"ח.
נאך די זופ קען מען מאכן נאך א שטיקל הפסקה בעפאר די פלייש, די פאקט איז אז ס'איז שוין כמעט נישטא קיין פלאץ פארן פלייש, וואס דאס איז אויך א שטיקל המשכה פון די דיפס, מי אתם מחליף במי, מ'האט אלץ געוויסט און אזוי ליינט מען אפי' אין די מעשה ביכער אז אידן האבן זיך ממש פארשקלאפט אגאנצע וואך כדי צו האבן אויף שבת א שטיקל פלייש, מעג מען היינטיגע צייטן אזוי מזלזל זיין אין פלייש לכבוד שבת אלץ א תוצאה פון אפאר צוריבענע געפעפערטע מרקחת'ן?....
אבער אויב מ'מאכט א שטיקל הפסקה בעפאר די פלייש קען יא געמאלט זיין אז מ'קען נאך אריין שטופן א שטיקל פלייש ענדערשט ווי פלייש גלייך נאך די זופ, יעצט ביי הפסקה ב' קען מען אויסהערן דעם כתה ב' ג' – ה' ח' יונגל זיין תורה לכבוד שבת, ווי אויך קען דער טאטע צולייגן א קוועטש און א קנייטש, יעצט איז די צייט פאר די ביסל גרעסערע ווייל די קליינע זענען שוין יעצט נישט ביים טיש....
בכלל איז א גוטע זאך ווען יעדעס קינד ווייסט ווען זיין צייט איז, משה'לע ווייסט אז צו אים רעדט מען נאך די פיש, יענקי ווייסט אז צו אים רעדט מען נאך כל מקדש, בערי ווייסט אז צו אים רעדט מען נאך די פלייש, און דער בחור ווייסט אז צו אים רעדט מען פארן בענטשן פאר שיר המעלות, קינדער האבן זייער שטארק ליב א סיסטעם ווען אלעס גיייט ווי א זייגער, ס'מאכט א שטארקע חילוק ווען א קינד ווייסט אז יענע אין יענע מינוטין זענען מיינע ומיוחד פאר מיר, אט דעם כלל זאגן שוין חז"ל כל קבוע כמחצה על מחצה, דהיינו אז ס'איז דא א קבועות מיינט דאס אסאך מער ווי ס'איז טאקע.
דאס אזא טאטע דארף זיין גרייט צום שבת טיש איז לית מאן דפליג, די שאלה איז נאר וואס, יעדע טאטע דארף קענען זיינע קינדער וואס זיי האבן ליב און צו דים דארף ער זיך צוגרייטן, ס'איז דא קינדער וואס האבן ליב משלים, ס'איז דא קינדער וואס האבן ליב ווערטלעך, ס'איז דא קינדער וואס האבן אפי' ליב גימטריאות און רמזים, ס'איז היינט דא א אויסוואל פון אלע מיני ספרים מ'קען טרעפן וואס מ'זיכט, ווי אויך איז דא א אוצר מיט גלינונות (אז די האסט עקסעס צו דעם ארטיקל האסט זיכער עסקעס צו די וועכנטילכע גליונות...) ווי יעדע גליון אויף זיין שטייגער האט חידושים,
די מעשה איז נאר אז נישט אייביג מוז מען זאגן, ס'איז דא עלטערן וואס מיינען אז מ'מוז זאגן תורה, ווייל ער הערט פון אלע חינוך דרשות וואס רעדן פון די שבת טישן וואס מ'לייגט אריין אין די קינדער, און דער טאטע וויל נעבאך אריין לייגן מטיב כוחו ואונו, און צומאל איז דער זמן אדער דאס קינד נישט מוכשר פאר זיין דברי תורה, ער פראבירט אריין צו צווינגען זיין תורה און דאס האט א פארקערטע אפעקט,
(כ'האב אמאל געהערט פון ר' אפרים וואקסמאן א מאמר "קינדער הערן אלעס און זעהן אלעס, כמעט די איינציגסטע זאך וואס זיי הערן נישט איז וואס מ'רעדט צו זיי".......)
ווילסט אריין לייגן אין דיין קינד?, דיין אייגענע ערליכע גוטע התנהגות אין סיי וועלכע מצב וועט סאך מער עושה רושם זיין אויפן קינד, ווי אריין קוועטשט שיינע חת"ס ביים שבת טיש אין א מצב וואס איז ניגוד צו זיין געדולד.
וואס יא, א שיינע מעשה, אדער א שיינע ניגון איז אייביג גאנגבאר, מ'דארף נישט זוכן קיין נייע מעשיות, קליינע קינדער האבן ליב צו הערן אפי' אלטע מעשיות, מיינע קינדער בעטן מיר אייביג טאטי! צייל מיר די מעשה פון די שיסל וואסער....,
חוץ די גרעסער קינדער זיי האבן יא ליב נייע מעשיות, ס'איז דא א סעריע מעשה ביכער וואס הייסט "סיפור לשבת" דאס האט געשריבן יאיר וויינשטאק, עס האלט שוין ביי חלק ז', דארט איז דא זעלטענע אויסוואל פון גוטע אינטרעסאנטע מעשיות באגלייט מיט מינערוויכטיגע פאקטן וואס קען זיין גאר אינטרעסאנט פאר קינדער (צו ליינען סיפור לשבת מוז מען קענען ליינען אביסל העבראיש'ע ווערטער אויך) לעצטנס האט מען איבער געזעצט עטליכע חלקים אויף אידיש מיטן נאמען "בליענדע בלעטער".
אסאך טאטעס ניצן אויס אפאר מינוט פון טיש צו לערנען הל' שבת, זייער א גוטע מנהג, ווייל הלכות איז א דבר השוה לכל נפש, תורות אדער מעשיות איז שווער אראפ צו לייגן מיט די זעלבע שפראך פאר אלע מיני עידשעס, נישט אלעס וואס איז גוט און אינטרעסאנט פאר קליינע איז גוט פארן בר מצוה בחור, ווידער הלכות איז א זאך וואס יעדער דארף און קען וויסן, מ'קען נעמען דעם ס' בית נאמן בישרא' אויף שבת, ס'האט א לייכטע שפראך און מ'קען אפי' פארלערנען פון אינעווייניג, ס'איז הערליך מסודר, אין איין וועגס איז מען מקיים דעם כל השונה הלכות, ווי אויך די גמ' (סוף מגילה) וידבר משה וכו' וכו'.
ווי האלט מען נאר? אה פאר די פלייש, נו א זמר האט מען שוין געזינגען?, וואס קומט יעצט?, מנוחה ושמחה, (כל מקדש האמיר שוין געזינגען פריער, אז נישט לאמיר זינגען יעצט כל מקדש) מ'ברענגט אריין די פלייש מיט די זייטיגע צוגעהערן יעדע איד לויט זיין מנהג, נאך די פלייש, קען מען טיילן גוטע זאכן פאר די קינדער וואס האבן שיין מיטגעזינגען און שיין געזאגט תורה, און רבותי מיר וועלן בענטשן...., נאכן בענטשן קען מען ווידער טיילן גוטע זאכן פאר די קינדער וואס האבן שיין געבענטשט.
א טאטע וואס האט שוין בחורים אין שטוב האט מיר אמאל געפרעגט צו איך האב א עצה פאר אים, היות ער האט שוין בחורים, בדרך כלל די זאכן וואס ער וויל רעדן ביים טיש פאר די קלענער קינדער זענען נישט געמאכט פאר זיי ווייל ער רעדט צו די מער קליינערע קינדער אדער צו די טעכטער, און ער שפירט אז זיי האבן נישט קיין געדולד צום טיש, וואס זאל ער טון?, מיין תשובה איז, ער זאל נאכן בענטשן מאכן א שטיקל באטע פאר די גרויסע יונגלעך און בחורים, מ'געבט פירות מיט ניסלעך און אפי' נאש, און מ'זינגט מ'קען אפי' שמועסן הבלים, דער עיקר איז אז דער אטמאספערע זאל זיין איינגענעם.
ביים ענדיגן שרייבן דעם ארטיקל האב איך באמערט אז אונזער קאלעגע הרב "זיס" האט געשריבן אפאר ווערטער אין זיין אשכול "וויאזוי פירט איר דעם שבת טיש?", וואס ער איז באמת דער מחדש פון שרייבן אין די טעמע, לאמיר ציטירן וואס ער שרייבט כדי צו הערן א שנעלע סך הכל.
הרב זיס שרייבט:
אויב זענען דיינע קינדער קליין, דארפסטו זיך נישט זארגן כי כך דרכה של עולם, עס איז כמעט אוממעגליך צו מאכן א שיינע שבת'דיגע סעודה מיט די קליינטשיגע ארום זיך, האב געדולד ביז זיי וועלן עלטער ווערן און זיי וועלן מיטהאלטן א שיינע שבת'דיגע סעודה, דערווייל פיר עס ווי אזוי עס קומט דיר אויס און מאך נישט קיין עסק דערפון; וואס יא, איך קען דיר געבן עטליכע קליינע עצות:
א) פרייטאג צונאכטס, זעה אז דיינע קליינע (ביז די זעקס יאר) זאלן שלאפן, ווינטער קען מען עס נישט באווייזן, אבער עכ"פ זומער זאלן זיי שלאפן און עס די סעודה צוזאמען מיט דיינע בני-בית רואיגערהייט; ווידער בייטאג אדער אפילו ביינאכט ווען עס איז נישט פאראן די מעגליכקייט אז די קינדער זאלן שלאפן, דאן מאך א שנעלע סעודה... זינג נישט קיין לאנגע ניגונים, זאג א קורץ ווארט, עס אפ און גיי ווייטער, די קינדער דארפן נישט האבן דעם רושם אז א שבת טיש קומט מיט אן איבערקערעניש, מאך עס שנעל און אזוי וועלן עס די קינדער נישט אזוי אויפכאפן... ווען זיי וועלן ווערן עלטער וועסטו אוטומאטיש פירן לאנגע שיינע שבת'דיגע טישן.
אויב אבער זענען דיינע קינדער שוין יא עלטער, און אפילו הכי קוקט אזוי אויס ביי דיר די שבת'דיגע סעודות, איז דאס לכאורה א דירעקטע תוצאה פון דאס וואס דו שטרעבסט צו פירן שיינע סעודות און דו צווינגסט עס ארויף באופן מסויימת אויף דיין פאמיליע. דאס הייסט אז דיין פלאן איז צו זינגען שיין און אז די משפחה זאל זיך צושטעלן וכו'... איך קען זיך פארשטעלן אז ווען דו זינגסט א שיין שטיקל און דיין דריי יעריג'ס שרייט "מאמי, רוק אריין מיין בענקל", ווערסטו אנגעצויגן אויפן גאנצן ארום און דו קענסט עס נישט פארנעמען, ווייל דו פראבירסט צו האבן א שיינע שבת'דיגע סעודה, און דא צושטערט ער דיינע פלענער...
די עצה דערצו איז, נישט צו שטרעבן אויף גארנישט... זיי נאטראל... אויב דו זעסט פונקט די מצב אז מען קען זינגען, דאס הייסט אז "דו" ביזט אין דעם מצב רוח אז עס וויל זיך אליין זינגען (לאפוקי אז ס'איז דיר פונקט איינגעפאלן ביי קבלת שבת אז דעם ניגון וועל איך אראפלייגן היינט ביי די סעודה), און דו זעסט אז דער רוח אין שטוב לאזט צו אז מען זאל זינגען, דאן זינג כיד ה' הטובה עליך, ווידער אויב ס'קומט אריין א שיין ווארט וואס די קינדער וועלן הנאה האבן, לייג עס אראפ בטוב טעם ודעת און מיט א געשמאק, אבער אויב ביזטו פונקט נישט אין די מאד צו זינגען, ביזט צו באבלאזן, אדער די קינדער שפרינגען ארום און דו זעסט אז דו קענסט נישט, דאן עס אפ און גיי ווייטער...
כללו של דבר: א שבת'דיגע סעודה טאר מען נישט פלאנען... עס דארף קומען פון זיך אליין, און עס מוז נישט אלעמאל זיין די זעלבע... אמאל מאכט זיך א שיינע סעודה פול מיט שירות ותשבחות למלך קל חי וקים, און אמאל איז די גאנצע סעודה א שיינע מעשה פאר די קינדער מיט א מוסר השכל, און אמאל איז עס גארנישט... דער עיקר איז אז עס איז נישט געפלאנט...
איין זאך קען איך דיר מבטיח זיין, אז ווען דו וועסט נישט פלאנען דיין סעודה און דו וועסט זיך לאזן פירן פונעם מצב ארום, וועסטו זען אז דיינע שבת'דיגע סעודות וועלן באקומען א הערליכן גלאנץ וואס דו קענסט זיך נישט פארשטעלן...
עד כאן דברי הרב זיס:
ברוך שכוונתי, דאס איז א קיצור וואס איך שרייב בארוכות......,
שבת בייטאג
ביז איצט האבן מיר בלויז גערעדט פון פרייטאג צונאכטס, שבת בייטאג איז די מעשה גאר אנדערשט, איך זעה אז זייער אסאך מענטשן שפירן אז שבת בייטאג קען מען זיך מער צוברייטערן ווי פרייטאג צונאכט, מענטשן שפירן עפעס אז פרייטאג צונאכטס איז צו א היייליגע טיש צו רעדן נארישקייטן מיט די קינדער, ממילא האלט מען זיך צוריק צו שמועסן צופיל מיט די קינדער, און ווען א קינד זאגט עפעס א איבריג ווארט קוקט מען שטרענג נו!!! שבת ביים טיש????....
ווידער שבת בייטאג פילט מען זיך פריי און באקוועם צו רעדן כל הבא ליד ולפה.
פארוואס איז דאס אזוי?, די פשוט'ע סברא איז ווייל פרייטאג צונאכטס איז דא טישן פון רבי'ס, און דאס איז גורם אז מ'שפירט אז די ליל שבת טישן זענען הייליגע זמנים, ווידער שבת בייטאג איז נישט אויסגעשטעלט צו רבי'שע טישן שפירט זיך עס ווי א מער פשוט'ע טיש, וואס באמת אליבא חז"ל ופוסקים טראגט די בייטאג סעודה אסאך מער חשובות און ווערד, אז מ'דארף איבער לאזן דעם חשוב'ע חלק עסן פאר בייטאג וכדומה.
לדעתי איז דאס נאר א געפיל אן קיין יסוד, דעריבער אויב א מענטש פילט זיך באקוועם שבת בייטאג צו רעדן סיי וואס, מעג ער זיך פילן פונקט אזוי באקוועם פרייטאג צונאכטס צו רעדן און שמועסן מיט זיינע קינדער סיי וועלכע טעמע, פרייטאג צונאכטס איז נישט הייליגער ווי בייטאג, אדער רעדט מען אייביג, אדער רעדט מען קיינמאל נישט (ח"ו רעדן מיט די קינדער דארף מען אלץ...) נישט אז מ'זאל אויסשטעלן דעם טיש לכתחילה צו רעדן הבלים, די נקודה איז אז ס'איז קיין חילוק ביינאכט צו בייטאג, איר פארשטייט?
חוץ ווען דער טאטע שפירט אז פרייטאג צונאכטס זענען אים די קינדער מיד און אויסגעמוטשעט און בייטאג נישט, האמיר דאך שוין געזאגט אויבן אז מ'דארף שלאפן פרייטאג נאכמיטאג קינד און קייט, אבער עכ"ז אז די קינדער זענען קלארער און רואיגער בייטאג, זאל מען צו זיי רעדן בייטאג און לייגן מער דגוש בייטאג.
די מאכלי שבת שאפט א שטיקל פראבלעם צווישן טאטעס אין קינדער ביי די שבת בייטאג סעודה, פרייטאג צונאכט'ס איז געווענדליך סאפער צייט, עסן די קינדער גערן די שבת מאכלים, ווידער בייטאג איז מען נישט אהער און נישט אהין, די סעודה איז בערך 12:30 ווען דאס קינד איז אויפגעשטאנען 8'ע 9'ע בערך, וואס דעמאטץ מוז מען דאך געבן עפעס צו עסן פאר די קינדער פאר פרישטאג, א קינד וואס האט געגעסן געהעריג פרישטאג קען נישט עסן 12:30 חלה, פיש, אייער, טשאלענט, קוגל, ס'גייט נישט בשום אופן, ס'איז דא טאטעס וואס האלטן פאר א חוב קדוש מחנך צו זיין די קינדער צו מאכלי שבת, און שבת צופרי מאכן זיי דאס מיט א געצווינגענקייט אויף זיי, וואס ס'איז קלאר נישט גערעכט, מ'קען נישט צווינגען א קינד וואס איז שוין זאט צו עסן נאך.
וואס יא, אז מ'וויל די קינדער זאל עסן דוקא די סעודה, מוז מען אכט געבן וואס מ'גיבט זיי צופרי, זיי זאלן זיך נישט צופיל אנפאקן מיט אנדערע שווערע מאכלים נאר אביסל לייכטע מאכלים צו שטילן די הונגער און לאזן פלאץ פאר די סעודה,
נאך א עצה, מ'זאל געבן די מאכלי שבת אויף פרישטאג, מ'קען זיי געבן חלה, פיש, אייער, אפי' טשאלענט, צופרי ווען זיי זענען נאך הונגעריג און אזוי וועלן זיי ווויסן אז דאס איז די מאכלי שבת וואס א איד עסט שבת קודש, (איך קען א משפחה וואס גרייט טאקע אן צויי טשאלענט'ס איינס פאר די קינדער צופרי, און איינס פאר די גרויסע צו די סעודה)
מ'קען רעדן ביי די סעודה פון יארצייטן פון די קומענדיגע וואך אדער די געגענט פון א יארצייט, אנדערע לאזן דאס פאר מלוה מלכה, אויך א גוטע מנהג, וואס מ'וואלט געדארפט רעדן דערפון און מאכן א עקסטערע ארטיקל "א טאטע ביי מלוה מלכה", יעדע טאטע קען זיך מאכן צייט צו זיצן מיט זיינע קינדער מוצאי שבת אין די לאנגע ווינטער'ס פארציילן מעשיות, די עיקר פון די אלע זאכן איז צו מאכן א קשר, אויב די קשר איז שמועסן פון נארישע קינדער'ישע זאכן, שמועסט מיט אים זיינע טעמע'ס ווייל ביי אים איז דאס אזוי אינטרעסאנט פונקט ווי ביי דיר די גרויסע וועלטליכע נייעס.
איך מיין אז מ'האמיר שוין גענוג גערעדט, און אויף ביז דערווייל האסט מיר א.....
גוט שבת 30.750 מאל....,
(כמנין שלושים אלפים קערעקטער'ס)
גוט שבת


text:
אוויצענא
אַוויצענאַ (לאטייניש: Avicenna; פערסיש: ابوعلى سينا/پورسينا אבו אלי חוסיין איבן אבדאלא איבן א סינא; 980 -1037), אדער איבן צינא, איז געווען א פערסישער דאקטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער.
אוויצענא האט געשריבן 450 ביכער וועגן מעדיצין און פילאסאפיע, און טייל האלטן אים פון די גרינדער פון מאדערנעם מעדיצין. זיינע מערסטע בארימטע ווערק זענען "דער בוך פון היילן", א פילאסאפישע און וויסנשאפטלעכע ענציקלאפעדיע, און "דער קאנאן פון מעדיצין", וואס איז געווען א סטאנדארטער מעדיצינישער טעקסט אין פילע אוניווערסיטעטן אינעם מיטל אלטער. מען האט געניצט "דער קאנאן פון מעדיצין" אלס לערנבוך אין די אוניווערסיטעטן פון מאנטפעליער און לעוון ביז 1650. אוויצענאס קאנאן פון מעדיצין פארזארגט א קאמפלעטע סיסטעם פון מעדיצין לויט די פרינציפן פון גאלען (און היפאקראטעס).
זיין ערשטע שטעלע איז געווען דאקטער צום סולטאן, וועמען ער האט געהיילט פון א געפערלעכער קראנקייט אין 997.
אוויצענא איז געבוירן געווארן אינעם געגנט פון בוכארא (היינט אין אוזבעקיסטאן).


text:
כינעזער וואנט
די גרויסע כינעזער וואנט (ענגליש: Great Wall of China) איז א שטיינערנע מויער וועלכע איז געבויט געווארן צו באשיצן די גרעניצן פון צפון כינע און ציט זיך הונדערטער מיילן אויף שפיץ בערג. די וואנט איז עטליכע מאל איבערגעמאכט געווארן ווען גרעניצן האבן זיך געטוישט. אויף טייל ערטער אין כינע קען מען נאך היינט טרעפן איבערבלייבענישן פון די כינעזע וואנט וועלכע זענען צוברעקלט געווארן ווען די וואנט איז גערוקט געווארן אויף אן אנדער ארט. די וואנט ציט מיליאנען באזוכער יעדעס יאר ביי איינע פון אירע ווינקלן נעבן די הויפט שטאט בעדזשינג און אויף נאך געציילטע ערטער.
די כינעזע וואנט איז באוואוסט אלס כינע'ס נאציאנאלע סימבאל וועלכע קען געזען ווערן אין קאסמאס ווייל די וואנט ציט זיך אויף הויכע בערג. עטליכע אסטראנויטן האבן געזאגט אז זיי האבן קלאר געקענט זען די וואנט ווי זי שלענגלט זיך לענגאויס די צפון גרעניצן. לויט היסטאריקער איז אבער די ריכטיגע כינעזער וואנט נישט אזוי גרויס אז מען זאל איר קענען זען פון קאסמאס נאר עס באהעפט זיך מיט זייער אסאך אנדערע מויערן און טורעמעס וועלכע שאפן צוזאמען א גרויסן בילד פן כינע'ס צפון גרענעצן. די וואנט האט זיג-זאג שפיצן וועלכע'ס דיזיין ווערט גענוצט איבער דער וועלט צו סימבאליזירן כינע. אין אונזער פאל איז באקאנט די ווייסע שבת'דיגע "וואל אוו טשיינע" טישטעכער וועלכע ענדיגן זיך מיט די זעלבע דיזיין ווי די כינעזישע וואנט.
איר שאפונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאליגע צייטן איז געווען שטארק איינגעפירט ביי אלע אייראפעאישע און אזיאטישער לענדער צו בויען מויערן ארום זייערע טעריטאריעס זיך צו פארזיכערן פון מעגליכע פיינטליכע אנגרייפונגן. די מויערן פלעגן געבויט ווערן פון ריזיגע שטיינער געמישט מיט ערד און ליים. טייל פון די מויערן ווערן געשאצט אלס טויזענטער יארן אלט. כינע האט געהאט אסאך מלחמות בעפאר עס איז אפיציעל געווארן כינע. עס זענען געווען צענדליגער קעניגן וועלכע האבן יעדע איינע געוועלטיגט אויף אנדערע טעריטאריעס, וועלכע זיי האבן פארזיכערט מיט שטארקע מויערן. אינעם 16'טן יאָרהונדערט האבן טויזענטער ארבייטער זיך גענומען באהעפטן די אלע ווענט צו איין גרויסע מויער אבער אן פונקטליכע מאפעס איז עס געווען א שווערע ארבעט און ווי עס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט האבן די ארבייטער געמאכט אסאך טעותים און די וואנט האט נישט דעגרייכט אלע שטעט. לויט דאקומענטן פון יענע צייטן זענען די ארבייטער דורכגעגאנגן און איבערגעמאכט א שטח פון 1500 מייל (2400 קילאמעטער). די וואנט זעלבסט איז אנדערש אויף יעדע ארט סיי אין גרויסקייט און סיי געבוי. אויף סטראטעגישע פונקטן, ווי די אטראקציע ארט אין בעדזשינג, איז דער געשטעלט פון די וואנט ארום 25 פיס הויך און 30 פיס ברייט. דאס איז ספעציעל אזוי געבויט געווארן כדי דאס מיליטער זאל קענען מארשירן אויף די וואנט אן קיין שטערונגן. אויף טייל ערטער איז אויך פאראן הויכע טורעמעס פון גאר אלטע צייטן וועלכע האבן געדינט אלס קאמיוניקאציע צענטערן צווישן די כינעזער מיליטער וועלכע האבן זיך געווינקן מיט סימנים ווען אומגעווינטשענע געסט זענען געקומען נאנט צו די מויערן.
די וואנט אין פארשידענע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וואנט איז אמאל נישט געווען באוואוסט אין די מערב וועלט לענדער ביז אינעם 19'טן יאָרהונדערט ווען די רעפובליק רעגירונג האט אונטערגענומען א פרישע בוי ארבעט אויף די פילע ווענט זיי צוזאמענצוברענגן. פאר די כינעזער איז אלע יארן געווען באקאנט צוויי הויפט ווענט אויף צוויי אנדערע זייטן פון לאנד מיט צוויי באזונדערע נעמען, אפילו ווען די פילע ווענט זענען שוין געווען באהאפטן איז נאך אלס געבליבן די צוויי נעמען ביז די מערב וועלט טוריסן האבן עס אנגעהויבן רופן די גרעיט וואל אוו כינע. צווישן די פילע מויערן איז געווען א באזונדערע מויער ארום די הויפט שטאט בעדזשינג וועלכע איז פארניכטעט געווארן ווען די קאמוניסטן זענען געקומען צו דער מאכט און דורכגעפירט א קולטורל רעוואלוציע צושטערנדיג אלעס וואס געהאט צו טאן מיט טראדיציאנאלע קולטורל. אפגעזען פון איר היסטארישן ווערט האבן די קאמוניסטן אראפגעריסן די גאנצע מויער ארום די הויפט שטאט און נאך מויערן אין אנדערע שטעט. אין די לעצטע יארן ווען נאציאנאליזם איז שטערקער געווארן אין כינע האט די רעגירונג אנגעהויבן א גרויסע רענאוואציע קאנטראקט מיט צענדליגער קאנסטראקשן פירמעס וועלכע האבן רענאווירט די וועלט'ס גרעסטע מויער און עס אפיציעל געעפנט פאר טוריסטן.