text:
פאראייניגטע פעלקער
די פֿאראייניגטע פֿעלקער (ענגליש: United Nations, פראנצויזיש: Organisation des Nations unies, שפאניש: Organización de las Naciones Unidas), קירצונג פֿ"פֿ, UN, ONU, איז אן אינטערנאַציאָנאַלע ארגאניזאציעס אין וועלכער עס זענען אנגעשלאסן מיטגלידער פון אלע מדינות. איר ציל איז צו פארהיטן קעגן קאנפליקטן און צו מאכן שלום צווישן פארשידענע פעלקער. זי איז געגרינדעט אין 1945 נאכן צווייטן וועלט קריג אין דעם ארט פון דער פעלקער-ליגע. היינט האט די פֿאראייניגטע פֿעלקער 193 מיטגליד לענדער.
די פאראייניגטע פעלקער ארגאניזאציע איז הויפטקווארטירט אין ניו יארק סיטי, מיט נאך הויפט ביוראען אין גענף, ווין און נייראבי.
די פאראייניגטע פעלקער האט זעקס פרינציפעלע ארגאנען: די אלגעמיינע פארזאמלונג, דער זיכערהייטס ראט, דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט, דער סעקרעטעריאט, דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ און דער נאמנות-ראט (דערווייל נישט טעטיק).
די ארבעט פון די פאראייניגטע פעלקער ווערט געפירט אין זעקס אפיציעלע שפראכן: אראביש, כינעזיש, ענגליש, פראנצויזיש, רוסיש און שפאניש.
אינהאַלט
- 1 קאנצעפט
- 2 צוועקן
- 3 גרינדונג פון די יו-ען
- 4 סטרוקטור
- 5 אגענטורן
- 6 מיטגלידערשאפט אין די יו-ען
- 7 אינטערנאציאנאלע השפעה
- 8 אנדערע יו-ען מיסיעס
- 9 צוקונפטע פערספעקטיוון
- 10 פינאנצירן
- 11 זעט אויך
- 12 וועבלינקען
קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז א אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע פון לענדער וועלכע איז געגרינדעט געווארן צו פראמאווירן וועלטליכע שלום און קאאפעראציע. די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז געגרינדעט געווארן ווען די צווייטע וועלט קריג האט זיך געענדיגט אין 1945. איר מיסיע איז אנצוהאלטן וועלטליכע שלום, אנטוויקלן גוטע פארבינדונגן צווישן לענדער, ברענגן קאאפעראציע אין לעזן די וועלט'ס פראבלעמען, און צו קוראזשירן רעספעקט פאר מענטשלעכע רעכט.
די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז אן אליאנץ פון לענדער וועלכע זענען מסכים צו קאאפערירן איינע מיט אנאנד. זי ברענגט צוזאמען לענדער וועלכע זענען רייך און ארעם, גרויס און קליין, און פארשידנארטיגע סאציאלע און פאליטישע סיסטעמען. מיטגלידער לענדער צו די יו-ען זענען זיך מחייב צוריק צוהאלטן פון נוצן מיליטערישע כוחות אדער די סטראשע פון נוצן כוחות קעגן אן אנדער לאנד, און אפצוזאגן הילף צו יעדע לאנד וועלכע איז קעגן די יו-ען'ס אקציעס.
פֿאראייניגטע פֿעלקער מיטגלידערשאפט איז אפן צו יעדן לאנד וועלכע איז גרייט זיך אונטערצונעמען די אויבנדערמאנטע תקנות. יעדע לאנד נישט קיין נפקא מינא ווי קליין און גרויס זי איז, האט אן אייניגע שטימע. יעדע לאנד מוז צושטייער געבן פאר די ארגאניזאציע. וואו מיר שטייען היינט פארמאגט די יו-ען די מיטגלידערשפאט פון 192 לענדער, אריינרעכנענדיג כמעט אלע לענדער פון די וועלט.
די פֿאראייניגטע פֿעלקער'ס השפעה אין וועלטליכע געשעענישן האט זיך געוואקעלט במשך די יארן, אבער די ארגאניזאציע האט צוריגעוואונען פראמינענץ אין 90'. די ארגאניזאציע איז באלוינט געווארן דעם נאבעל שלום פריז אין יאר 2001. נאך אלעם האט די ארגאניזאציע אסאך שוועריקייטן, ווייל זי מוז שטענדיג פארזיכערן די קאאפעראציע פון אירע מיטגלידער לענדער, די ארגאניזאציע האט גאר א שוואכע זעלבטשטענדיגע מאכט און אויטאריטעט. צו באקומען די שטיצע פון אלע לענדער ביי וועלטלעכע געשעענישן איז נישט גרינג, ווייל טייל לענדער זענען זייער וואקעלדיג אפצוטרעטן פון זייערע אייגענע אויטאריטי און נאכגיין די יו-ען'ס געזעצן.
צוועקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען האט היינט די זעלבע צוועקן און סטרוקטור ווי זי האט געהאט ווען זי איז געגרינדעט געווארן אין 1945. די הויפט צוועקן זענען אנצוהאלטן וועלטליכע שלום וועלכע העלפט אויטאמאטיש קוראזשירן ביזנעס און אינטערנאציאנאלע האנדל. אין צוגאב צו איר הויפט מיסיע, טוט די ארגאניזאציע סערווירן אירע מיטגלידער אויף פארשידענע אנדערע וועגן.
די יו-ען גיט די מיטגלידער די רעכט פארצושטעלן אירע מיינונגן און צו לעזן קאנפליקטן אן קיין געוואלדטאטן. זי ערלויבט לענדער צו לעזן וועלטכליכע פראבלעמען ווי ארימקייט, קראנקהייטן, און ענווייראמענטאלע חרבנות. די ארגאניזציע סערווירט אלס א סימבאל פון אינטערנאציאנאלע ארדענונג און גלאבאלע אינדענטיטעט. די ארגאניזאציע קאארדינירט הונדערטער אגענטורן און פראגראמען אינערהאלב איר אייגענע ארגאניזאציע און אינדרויסן. זי נעמט אויך צוזאם און פובליצירט די אינטערנאציאנאלע דאטא.
גרינדונג פון די יו-ען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען איז די רעזולטאט פון א לאנגער היסטאריע פון ווילן צו פראמאטירן אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע. אין די ענדע פונעם 18טן יארהונדערט האט א דייטשער פיליסאף, אימאנועל קאנט, פארגעשטעלט א פעדעראציע אדער ליגע פון דער וועלט'ס לענדער. קאנט האט פארשטאנען אז אזא פעדעראציע וועט ערלויבן זיך צו פאראייניגן און באשטראפן די לענדער וועלכע טוען אפ אגרעסיווע אקטן. ער האט אויך געזאגט אז די קאנצעפט פון אזא ארגאניזאציע וועט געבן די מעגלעכקייטן פאר דער וועלט'ס קליינע לענדלעך צו באשיצן זייערע רעכט וועלכע ווערן צושטערט און געשעדיגט דורך די גרויסע מאכטן.
קאנט'ס עצה האט ערשט אויפגעלעבט נאך דעם ערשטן וועלט קריג, נאכדעם וואס אלע גרויסע און קליינע לענדער האבן געטרויערט אויף זייערע פארלוסטן, און זענען געווען גרייט זיך צונויפצונעמען און ארבעטן צוזאמען פאר שלום, זיי האבן געגרינדעט די "ליגע פון נאציאנען" צו דערגרייכן זייער ציל. די ארגאניזאציע האט געהאט די פאלגנדע מיטגליד לענדער: פראנקרייך, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, איטאליע, יאפאן, דייטשלאנד און דער סאוועטן פארבאנד. די ליגע האט אנגעהאלטן ביז הארט בעפאר דעם צווייטן וועלט קריג און איז דאן צוזאמענגעפאלן צוליב צוויי הויפט פראבלעמען: ערשטנס זענען נישט אלע מאכטפולע לענדער געווען מיטגלידער, צום ביישפיל די פאראייניגטע שטאטן, און בעיקר ווייל זיי האבן מורא געהאט זיך קעגן צו שטעלן צו אגרעסיווע אקטן פון יאפאן, איטאליע, און דייטשלאנד וועלכע האט שפעטער געפירט צום צווייטן וועלט קריג.
כאטש די ליגע איז געווען א גרויסע דורכפאל איז אבער נאך נישט אוועקגעפאלן דער געדאנק פון אזא ארגאניזאציע. די ערשטע זאך וואס איז געטאן געווארן צו גרינדן א נייע ארגאניזאציע איז געווען אין 1941 ווען אמעריקע'ס פרעזידענט רוזוועלט און בריטיש פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשורטשיל האבן אונטערגעשריבן די אטלאנטיק טשארטער, אין וועלכע די צוויי לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו טאן עפעס ממשות צו גרינדן א מער עפעקטיווע סיסטעם פאר וועלטליכע שלום און קאאפאראציע.
א יאר שפעטער, דעם 1טן יאנואר 1942, האבן א קאאליציע פון 26 אליאירטע לענדער, וואס האבן געקעמפט קעגן דייטשלאנד, אונטערגעשריבן א דעקלעראציע אין וועלכע זיי האבן אקצעפטירט די פרינציפאלן פונעם אטלאנטישן טשארטער. די דעקלעראציע איז געווען די ערשטע פארמאלע באנוץ פון דעם נאמען יונייטעד נעישאנס, וועלכע איז געגעבן געווארן דורך פרעזידענט רוזעוועלט. פון דארט און ווייטער איז עס געפארן ווי א באן ביז אלע דעטאלן זענען ערלעדיגט געווארן אפריל 1945 אין סאן פראנציסקא דורך 50 לענדער אריינגערעכנט דער ראטנפארבאנד, די פאראייניגטע פעלקער און די רעפובליק פון כינע. די פאראייניגטע פעלקער איז אפיציעל געגרינדעט געווארן דעם 24סטן אקטאבער ווען 51 לענדער האבן באשטעטיקט דעם טשארטער. די ערשטע זיצונגען פון דער אלגעמיינער פארזאמלונג און פון דעם זיכערהייטס ראט זענען פארגעקומען אנהייב 1946 אין לאנדאן.
די גרינדער פון די יו-ען האבן געוואלט פארזיכערן אז עס זאל זיך נישט איבערשפילן די זעלבע ווי די ליג אוו נעישאנס, און האבן דערפאר אויפגעשטעלט אירע הויפטקווארטירן אין ניו יארק צו פארזיכערן די מאקסומאלע שטיצע פון די פאראייניגטע שטאטן, די רייכסטע און מאכטפולסטע לאנד אין יענע צייטן. אויך האבן זיי פארזיכערט די גרויסע לענדער'ס זעלבטשטענדיקייט, דורכ'ן געבן א וועטא רעכט פאר אמעריקע, פראנקרייך, בריטען, די סאוועטן פארבאנד, און כינע. (רוסלאנד האט פארלוירן איר רעכט ווען דער פאראיין איז צוזאמענגעפאלן אין 1991).
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יו-ען איז צוזאמענגעשטעלט פון זעקס קערפערשאפטן וועלכע סערווירן באזונדערע פונקציעס: די אלגעמיינע זאמלונג, דער זיכערהייטס ראט, די סעקרעטאריעט, דער עקענאמישער און סאציאלער ראט, דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ, און דער נאמנות-ראט.
אלגעמיינע פֿארזאמלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג איז צוזאמענגעשטעלט פון 189 מיטגלידער לענדער, יעדע מיט איין שטימע. די פֿארזאמלונג טוט דיסקוסירן סיי וועלכע אישו וואס באלאנגט צו די יו-ען מיט אן אייניגע רעכט צו יעדע לאנד צו לאזן הערן איר מיינונג. די פֿארזאמלונג האט נישט די אויטאריטעט צו באשטעטיגן קיין רעזאלוציע נאר טוט ארויפברענגען און דיסקוסירן די טעמעס מיט א פשוט'ע מאיאריטעט שטימע וועלכע פארלאנגט צוויי דריטל פון דער פֿארזאמלונג.
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג טרעפט זיך אויף סעסיעס צווישן סעפטעמבער און דעצעמבער און גאנץ לעצטנס שוין א גאנץ יאר. יעדע עטליכע יאר טרעפן זיי זיך אויף ספעציעלע סעסיעס ווי עקאנאמישע קאאפאראציע און אנדערע טעמעס וואס זענען נישט אויפן געוויינלעכן סדר היום. אויסער דעם טוט זיך די פֿארזאמלונג טרעפן ביי עמערגענץ סעסיעס צו באהאנדלען באלדיגע פראבלעמען וועלכע סטראשן די אינטערנאציאנאלע שלום. אלע סעסיעס ווערן איבערגעטייטשט צו אסאך שפראכן, כדי דעלעגאטן פון ארום דער וועלט זאלן קענען פארשטיין יעדע רעדנער.
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג האט די מאכט ארייצוברענגען נייע מיטגלידער צו דעם יו-ען, און באשטעטיגט די בודזשעטן פאר די יו-ען פראגראמען און אפעראציעס. די פֿארזאמלונג קען אויפשטעלן אגענטורן און פראגראמען אויסצופירן אירע רעקאמענדאציעס. זי ערוועלט מיטגלידער צו סערווירן ספעציפישע אגענטורן און פראגראמען און קאארדאנירט די פראגראמען דורך פארשידענע קאמיטעטן.
זיכערהייטס ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער זיכערהייטס ראט איז די מאכטפולסטע קערפערשאפט אין די יו-ען. זי איז פאראנטווארטליכט אנצוהאלטן אינטערנאציאנאלע שלום, און צוריק איינשטעלן שלום ווען קאנפליקטן ברעכן אויס. דער זיכערהייטס ראט דארף באשלוסן וויאזוי די יו-ען זאל זיך פירן און ארויפצווינגן אירע באשלוסן דורך נעמען געוויסע אקציעס. דער ראט קען ארויפלייגן עקענאמישע און מיליטערישע סאנקיצעס אויף לענדער וואס באגייען אגרעסיווע שריט. א רעפרעזענטיטיוו פון יעדן לאנד וועלכע איז א מיטגליד און זיצט אין דעם ראט מוז זיין גרייט צו יעדער צייט כדי דער ראט זאל זיך קענען טרעפן אויף די מאמענט. דער זיכערהייטס ראט טרעפט זיך אויך באלד אויב איין מיטגלידער לאנד באשולדיגט א צווייטע לאנד'ס אקציעס.
דער זיכערהייטס ראט פארמאגט 15 מיטגלידער, פון וועלכע פינף האלטן פערמענאנטע זיצן. די אסעמבלי ערוועלט די אנדערע 10 זיצן פאר צוויי יעריגע טערמינען. די 5 פערמענאנטע מיטגלידער זענען די פאראייניגטע שטאטן, בריטען, פראנקרייך, רוסלאנד, און כינע. די פינף לענדער זענען געווען די מאכטפולסטע לענדער בי די ענדע פון די צווייטע וועלט קריג און פארמאגן נאך היינט די גרעסטע טייל פון די וועלט'ס מיליטערישע מאכט. צו באשטעטיגן א רעזאלוציע מוז עס באקומען ווייניגסטענס 9 שטימען, אבער יעדע פון די 5 פערמענאנטע מיטגלידער קענען עס וועטאאירן. די אויטאריטי איז באקאנט אלס די וועטא רעכט פון די וועלט'ס גרעסטע מאכטן.
צוליב די וועטא רעכט פון די פערמענאנטע מיטגלידער איז די יו-ען געזעסן מיט צוזאמענגעלייגטע הענט דורכאויס די קאלטע קריג, ווייל רוסלאנד און אמעריקע (ביידע מיט וועטא רעכט) האבן זיך נישט געקענט אויסקומען. דאס זעלבע האט פאסירט בעפאר דעם צווייטן קריג מיט איראק, ווען די יו-ען האט נישט געקענט באשטעטיגן די רעכט צו גיין אין קריג, ווייל פראנקרייך, און רוסלאנד וואלטן עס וועטאאירט. זעענדיג אז עס איז נישט דא קיין אנדערע ברירה האט די פאראייניגטע שטאטן זיך ארויסגעצויגן פון די יו-ען און געגאנגען אין קריג אן איר באשטעטיגונג. ביים ערשטן קריג מיט איראק, האט דער דעמאלטסדיגער אמעריקאנער פרעזידנעט יא באוויזן א קונץ, ווען די גאנצע יוען האט מסכים געווען צו געבן רשות פאר די אליאירטע לענדער זאלגן קיין קריג מיט סאדאם כוסעין, ביז ער גייט ארויס פון קואווייט.
דער ראט נוצט פארשידענע וועגן וויאזוי אפצוהאלטן קאנפליקטן צווישן לענדער. געווענליך וועט זי ערשט פרובירן מיט שיינעם איינצושטילן און לעזן דעם פראבלעם מיט דיפלאמאטיע. אויב עס גייט נישט וועט זי פרובירן צו לעזן דעם פראבלעם מיט שלום טרופן, און אויב עס העלפט נאך אלץ נישט, טוט דער ראט פארארדענען די מיטגלידער לענדער צו שיקן קאאליציע כוחות אפצושטעלן דעם קאנפליקט.
אין די אנפאנג 1990ער יארן האט זיך געקאכט אויב מען זאל ארייננעמען נאך לענדער אלס פערמענאנטע מיטגלידער. אזעלכע לענדער ווי דייטשלאנד און יאפאן האבן דאס שטארק פארלאנגט ווייל זיי זענען באמת גארנישט ווייניגער ווי פראנקרייך אדער כינע. די יו-ען איז געווען צעמישט וואס צו טאן, ווייל אריינצונעמען נאך פערמענאנטע מיטגלידער מיינט אז נאך לענדער קענען וועטאאירן און ווייניגער רעזאלוציעס וועלן קענען אויסגעפירט ווערן. נאך א פראבלעם וואס דאס קען ברענגן איז, אז צום ביישפיל אויב דייטשלאנד ווערט א פערמענאנט מיטגלידער וועלן די אייראפעאישע האבן 3 זיצן וואס דאס איז אומ'יושר'דיג קעגען אזעלכע קאנטינענטען ווי אפריקא וואס וועט נישט האבן קיין איינס. מערערע געדאנקן זענען שוין אין די פריערדיגע יארן אויפגעצויגן געווארן אבער דערווייל איז נאך גארנישט געענדערט געווארן, ווייל מיט די 5 מיטגלידער וואס קענען וועטאאירן איז שווער איינצושטעלן אזא טויש.
סעקרעטאריאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סעקרעטאריאט איז די יו-ען'ס עקזעקיוטיווע אפטיילונג, וועלכע באטראכט די אדמיניסטארציע מיט אירע פראגראמען און פאליסיס, און פירט אויס די טעגליכע אפעראציעס. די אפטיילונג ווערט אנגעפירט ביי די סעקראטער גענעראל וועלכער איז אויך די אפיציעלע ווארטזאגער פאר די יו-ען.
די יו-ען שטאב פארמאגט אדמיניסטראטארן, עקספערטן איבער טעכנישע אישוס, און עקאנאמישע עצה געבער וועלכע ארבעטן צוזאמען אויס די אפעראציעס פון די יו-ען, שטעלן צו די שטודיעס איבער וועלטליכע אישוס, ארגאניזירן וועלטליכע קאנפערענצן, און שטודירן עקאנאמישע און סאציאלע גאנג. די עקספערטן זענען צעשפרייט איבער די וועלט און זייערע הויפט אפיסעס זענען אין ניו יארק און אין דזשעניבע, שווייץ.
ארגינעל האט די סעקרעטאריאט שטאב געדארפט צו זיין א פאראייניגטע גרופע פון אומפארטייאישע שליחים פון יעדע לאנד וועלכע האבן נאר די אינטערעסן פון זייערע אייגענע לענדער אבער עס האט זיך קיינמאל נישט געהעריג אויסגעארבעט און נאר דער סעקרעטאר גענעראל איז אזוי באטראכט געווארן.
דאס ערשטע מאל וואס די יו-ען איז קריטיקירט געווארן איז געווען אין די 990' יארן ווען עטליכע לענדער האבן אנגעוויזן אז די ארגאניזאציע איז נישט גענוג עפעקטיוו לויט אירע קאסטן און טייל האבן איר אפילו באשולדיגט אלס א קארופטירטע ארגאניזאציע מיט אייגענע אינטערעסן. טייל פון די קריטיק איז געקומען פון די פאראייניגטע שטאטן זעלבסט וועלכע האט גע'טענה'ט אז זי צאלט דאס מערסטע געלט פאר די יו-ען און באקומט גארנישט דערפון. די קריטיקיזם האט געהאלפן און די גאנצע ארגאניזאציע איז רעפארמירט געווארן, אריינגערעכנט בודזשעט און שטאב רעדוקציעס.
דער סעקרעטאר גענעראל האט די שווערסטע ארבעט אין די יו-ען און ער איז פאראנטווארטליכט פאר אלע פארמאלע צוזאמענקומונגן פון פיינטליכע פירער און זייערע ווייטערדיגע שלום פלענער. דער סעקרעטאר דזשענעראל מוז טויגן צו קענען נושא חן זיין ביי די פירער און מאכן שלום אין ערנסטע קאנפליקטן. אין די פארגאנגענהייט זענען עטליכע סעקרעטאר גענעראלן באקאנט געווארן מיט זייער שלום ארבעט אין אזעלכע קאנפליקטן ווי סאמאליע, יוגאסלאוויע, צענטראל אמעריקע, און פארשטייט זיך דער מיטל מזרח קאנפליקט.
דער סעקרעטאר גענעראל ווערט ערוועלט דורך די אלגעמיינע פֿארזאמלונג און דארף אויך באשטעטיגט ווערן דורך די זיכערהייטס ראט און אלע אירע פערמענאנטע מיטגלידער. דער סעקרעטאר גענעראל סערווירט א טערמין פון פינף יאר און קען ווידער ערוועלט ווערן דערנאך. דער סעקרעטאר גענעראל קען קומען פון סיי וועלכע לאנד וואס האט מיטגלידערשאפט אין די יו-ען. וויאזוי אימער, האט די יו-ען ערוועלט א נייע סעקרעטאר גענעראל נאך יעדע צוויי טערמינען און יעדעס מאל איז יענער געקומען פון אן אנדערער גיאגראפישער ארט.
די סעקרעטארן-גענעראל פון די פאראייניגטע פעלקער זענען געווען:
עקאנאמישער און סאציאלער ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט ארבעט אונטער דער אויטאריטעט פון דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג צו קאארדינירן די עקאנאמישע און סאציאלע ארבעט פון דער ארגאניזאציע. די אפטיילונג פארמאגט 54 מיטגלידער לענדער וועלכע ווערן ערוויילט דורך דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג פאר דריי-יעריגע טערמינען. אלע שטודיעס פון די יו-ען ווערט קאארדינירט דורך דעם עקאנאמישן און סאציאלן ראט און זיי שטעלן אויס דעם סדר היום פאר אנדערע אפטיילונגען.
די אפטיילונג דארף אויך רעקאמענדירן ווען עס פעלט זיך אויס נאכצופארשן מעדיצינען, ערציאונג'ס, עקאנאמיקס, און סאציאלע געברויכן פאר די אינטערנאציאנאלע וועלט. די אפטיילונג דארף אויך נאכגיין און ארויסהעלפן די הונדערטער ארגאניזאציעס וועלכע ארבעטן אונטער די יו-ען'ס אויפזיכט צו העלפן אין אירע שלום מיסיעס.
דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט טוט אויך קאארדינירן עטליכע ספעציאליזירטע אגענטורן וועלכע געבן אן אויסוואל פון סאציאלע און עקאנאמישע דינסטן. די אגענטורן אפערירן פאר זיך אליינס אבער ארבעטן אינאיינעם מיט אנדערע פראגראמען פון די יו-ען. די פראגראמען רעכנען אריין די וועלט געזונט ארגאניזאציע, די פאראייניגטע פעלקער וויסנשאפטלעכע און קולטורעלע ארגאניזאציע, די אינטערנאציאנאלע ארבעט ארגאניזאציע, און די עסן און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע.
אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ
דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ, וועלכע איז אויך באקאנט אלס דער וועלט'ס געריכט, איז די געריכטליכע טייל פון די יו-ען. עס איז געגרינדעט אין 1945 לויטן או ען טשארטער. די אפטיילונג איז הויפטקווארטירט אין דען האג, האלאנד. דער צוועק פונעם געריכט איז אנצופירן מיט אלע פראצעסן וועלכע ווערן געברענגט צו צווישן מיטגלידער לענדער איינעם מיט אנאנד. דאס געריכט פארמאגט 15 ריכטער וועלכע ווערן ערוועלט דורך די זיכערהייט ראט און די אלגעמיינע פֿארזאמלונג. די מיטגלידער לענדער מוזן נישט ברענגען זייערע פראבלעמען צו דער וועלט'ס געריכט אבער אויב עס קומט אן אין געריכט דעמאלט מוזן זיי אויפאלגן דעם אורטייל און אויב נישט ווערן זיי ארויסגעווארפן פון די יו-ען.
נאמנות-ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמנות-ראט איז געגרינדעט געווארן שפעטער און האט באקומען די ארבעט צו אבזערווירן די איבערגאנג פון א צאל קאלאניעס צו זייער זעלבשטענדיקייט. די ארבעט איז געווען די שווערסטע ארבעט פון אלע אפטיילונגן און א גרויסע צאל עקספערטן פלעגן דארט ארבעטן. נאכדעם וואס האנג קאנג איז געווען די לעצטע קאלאניע צו פייערן איר זעלבשטענדיקייט איז די אפטיילונג געבליבן אן ארבעט און אירע אפיסעס זענען פארמאכט געווארן און אלע ארבעטער זענען אויפגעזאגט געווארן.
אגענטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע פעלקער האט עטלעכע באזונדערע אגענטורן:
- דער פאראייניגטע פעלקער קינדער פאנד
- די װעלט געזונט ארגאניזאציע
- די עסן און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע
- די פאראייניגטע פעלקער בילדונג, וויסנשאפט און קולטור ארגאניזאציע
- דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד
מיטגלידערשאפט אין די יו-ען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די יו-ען איז געגרינדעט געווארן אין 1945 האט זי באלד געהאט 51 גרינדער מיטגלידער. זיי זענען געווען די 50 לענדער וועלכע זענען אנוועזענד געווען ביי דער היסטארישער קאנפערענץ אין סאן פראנציסקא און אויך פוילן וועלכע איז נישט דארט געווען אבער האט אונטערגעשריבן דעם טשארטער אביסל שפעטער. נייע מיטגלידער קענען זיך אנשליסן דורך דער רעקאמענדאציע פון דעם זיכערהייט ראט און נאר נאכדעם וואס צוויי דריטל פון די מיטגלידער אין דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג באשטעטיגן דאס. מיטגלידערשאפט אין די יו-ען איז אפן צו סיי וועלכן לאנד וועלכע שטיצט די נאבעלע מיסיע פון די פאראייניגטע פעלקער און איז גרייט נאכצוגיין די תקנות און פאראנטווארטליכקייטן וועלכע זענען אויסגערעכנט אין די טשארטער.
אין די ערשטע יארן נאך איר גרינדונג איז די יו-ען דאמינירט געווארן דורך די מערב וועלט לענדער און די אלגעמיינע פֿארזאמלונג האט כסדר גענויגט צו די פאליסיס פון די פאראייניגטע שטאטן. די סאוויעט פאראיין איז געווען די איינציגסטע מיטגלידער וועלכע האט געהאט א וועטא רעכט צו באלאנסירן די מערב וועלט השפעה. אין די 50'ער און 60'ער יארן האט זיך די באלאנס אויסגעגליכן ווען צענדליגער נארוואס זעלבסטשטענדיגע לענדער אין אזיע און אין אפריקע האבן זיך אנגעשלאסן אין די יו-ען.
די צאל מיטגלידער האט זיך געדאפעלט אין יענע יארן און די נייע מיטגלידער האבן אריינגעברענגט נייע געדאנקן אין די יו-ען און האבן גע'טענה'ט אז די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט צופיל מאכט און די יו-ען גיט זיי נאך צופיל מאל. אלס רעזולטאט האבן די צענדליגער קליינע לענדער פארמירט א שטארקע שטימע פאראיין און ביז 10 יאר האט די פאראייניגטע שטאטן געמוזט אנהייבן נוצן איר וועטא רעכט אפצושלאגן זייערע געדאנקן און פאליסיס.
אן אינטערעסאנטער טויש האט זיך אפגעשפילט אין די מיטגלידערשאפט פון די יו-ען מיט די מיטגלידערשאפט פון כינע. ווי באקאנט איז כינע איבערגענומען געווארן דורך די קאמוניסטן אין 949' און די נאציאנאליסטן וועלכע האבן געקעמפט קעגן זיי זענען אנטלאפן אויפ'ן טייוואנער אינזל וואו זיי האבן זיך געגרינדעט אן אייגענע רעגירונג און דערקלערט זעלבשטענדיקייט. כינע האט אבער קיינמאל נישט איינגעזען טייוואנ'ס זעלבשטענדיקייט און רעכנט איר אלס איינע פון אירע פראווינצן. ווען די ציווילע קריג האט זיך געענדיגט האבן די נאציאנאליסטן אנגעהאלטן זייער מיטגלידערשאפט אין די יו-ען רעפרעזענטירנדיג גאנץ כינע.
די נייע קאמוניסטישע כינעזער רעגירונג האט זיך באלד אנטקעגן געשטעלט און געפאדערט די יו-ען מען זאל אוועקנעמען די מיטגלידערשאפט פון טייוואן און דאס איבערגעבן צו זיי. פארשטייט זיך אז טייוואן האט נישט מסכים געווען אבער עווענטועל האט כינע געוואונען די קאמף און כינע'ס יו-ען מיטגלידערשאפט איז אריבער צו דער קאמוניסטישער כינע. טייוואן האט באלד דערנאך געפאדערט א באזונדערע מיטגלידערשאפט אבער כינע אלס א גרינדער מיטגלידער האט דאס שטענדיג געשטערט מיט דער טענה אז טייוואן איז א טייל פון כינע און קען נישט באקומען א באזונדערע מיטגלידערשאפט.
די יו-ען האלט זיך אויף פון די געלטער וועלכע די מיטגלידער לענדער באצאלן יערליך. יעדע לאנד באצאלט אנדערע פרייזן געוואנדן לויט איר רייכקייט און ווילן צו צאלן. אויסער די יערליכע אפצאל פארלאנגט די יו-ען באזונדערע פאנדן ווען זי פירט אן א שלום מיסיע. געוויסע לענדער געבן נאך מער געלט פאר אנדערע פראגראמען וועלכע די יו-ען נעמט זיך אונטער. די פאראייניגטע שטאטן איז דער גרעסטער ביישטייער צו די יו-ען געבנדיג 22 פראצענט צו דער ארגאניזאציע'ס אדמיניסטראטיוון בודזשעט און ארום 28 פראצענט פון איר שלום מיסיעס פראדוקטן.
אינטערנאציאנאלע השפעה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטערנאציאנאלע השפעה פון די יו-ען איז שטענדיג געווען אנדערש און האט געהאט גוטע און שוואכע תקופות. צום ביישפיל דורכאויס די קאלטע קריג האט די יו-ען אינגאנצן נישט געהאט קיין ווארט אין ערגעץ ווייל די רייץ צווישן די פאראייניגטע שטאטן און די סאוויעט פאראיין האט פארמיטן די מיטגלידער צו מאכן פארשריט אין סיי וועלכע וויכטיגע אישוס. אין יענע צייטן האט זיך די יו-ען אפגעגעבן מיט אנדערע מיסיעס ווי העלפן דריטע וועלט לענדער און די קאלאניעס אין אזיע ווי פריער דערמאנט. איינמאל די סאוויעט פאראיין איז צעפאלן האט די נייע רוסישע רעגירונג איבערגענומען די מיטגלידערשאפט אין די יו-ען און די ארגאניזאציע האט צוריקבאקומען איר השפעה אויף אינטערנאציאנאלע זיכערהייט.
די שלום מיסיעס פון די יו-ען איז די נישט-אגרעסיווע וועג וויאזוי צו באהאנדלן קריזיסן צווישן לענדער. ווען די יו-ען נעמט אונטער א שלום מיסיע וועט זי בעטן אירע מיטגלידער לענדער צו שיקן מיליטערישע כוחות צו א פאראייניגטע מיסיע אין וועלכע די טרופן וועלן אבזערווירן די קאנפליקטן, העלפן ברענגן פשרות אין קאנפליקטן דורך עפענען געשפרעכן פון ביידע זייטן און אויפבויען א קאמיוניקאציע, באטראכטן און העלפן אויספירן פייער-אפשטעלן, אנפירן מיט דעמאקראטישע עלעקציעס, און געבן הומאניטארישע הילף פאר די לענדער וואס דארפן דאס.
די שלום טרופן וועלכע ווערן געשיקט אין יו-ען מיסיעס ארבעטן אלס נוטראלע סאלדאטן וועלכע קומען העלפן די קאנפליקטן און ווערן געפירט דורך אן איינציגער קאמאנדיר וועלכע אפערירט אונטער יו-ען קאמאנד. שלום טרופן ווערן נאר געשיקט אויב די לענדער אינעם קאנפליקט זענען מסכים דערצו כדי צו פארמינערן דורכפעלער. די טרופן זענען לייכט באוואפענט און פארן ארום מיט ארמאר טרעקלעך אבער נישט קיין טאנקן אדער אנדערע שווערע ארטילערי. זייער ארבעט איז סכנות'דיג ווייל אויב איינע פון די צוויי זייטן זעט נישט איין זייער נוטראלקייט אדער אויב פייער-אפשטעלן צעפאלן און זיי בלייבן אינדערמיט דעמאלט קענען זיי אטאקירט ווערן אומוויליג אדער בייזוויליג. מער פון 1,600 שלום טרופן זענען אומגעברענגט געווארן אין די פארגאנגענהייט דורך פיינטליכע פייער.
אין די יו-ען'ס טשארטער ווערט גארנישט דערמאנט וועגן שלום טרופן אין זייערע מיסיעס. די געדאנק פון שלום טרופן איז צושטאנד געקומען נאך די סועז קאנאל קריזיס אין 956' ווען ענגלאנד, פראנקרייך, און מדינת ישראל האבן אטאקירט עגיפן. דורכאויס דער קריזיס האט דער קאנאדישער דימפלאמאט לעסטער פעירסאן (ער איז שפעטער אויך געווען פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע) פארגעשלאגן א געדאנק פון שיקן א פאראייניגטע מיליטערישע שלום כוח איינצושטעלן פרידן צווישן די לענדער. די יו-ען האט אנגענומען זיין פארשלאג און די שלום טרופן האבן טאקע שטארק מצליח געווען דורך מאכן פשרות און האבן באוויזן ארויסצוטראגן די פראנצויזישע, ענגלישע, און איזרעאלישע מיליטער פון דעם סועז קאנאל דורך א פרידליכן וועג. מיט דעם געלונגענעם מיסיע איז דער קאנצעפט פון שלום טרופן געבוירן געווארן.
פון דארט און ווייטער האט די יו-ען מערערע מאל גענוצט שלום טרופן פאר אירע מיסיעס און האט אין רוב פעלער מצליח געווען. די שלום טרופן זענען געשיקט געווארן קיין צענטראל אמעריקע, די איראן-איראק קריג, און אין די צענדליגער קאנפליקטן אין אפריקע. די יו-ען פארמאגט 44,000 שלום טרופן פון 90 לענדער וועלכע אפערירן היינט אין 15 ערטער אויף די וועלט אנגעהויבן פון אזיע, דער מיטל מזרח, מזרח אייראפע, און אפריקע.
נישט אין אלע מיסיעס האט די יו-ען מצליח געווען און זי האט טיילמאל געליטן דורכפעלער ווען זי האט געשיקט צו ווייניג טרופן אדער ווען זי האט נישט גוט אויסגערעכנט די דעטאלן פון די מיסיע. אזעלכע דורכפעלער זענען פארגעקומען אין אפריקע און שפעטער אין סאמאליע וואו די יו-ען שלום כוחות זענען אטאקירט געווארן און ווען זיי האבן גערופן די פאראייניגטע שטאטן פאר הילף צו פארכאפן דעם פירער פון די קלען גרופע וועלכע האט איר אטאקירט האט זיך די מיסיע אויסגעלאזט אין א טאטאלער דורכפאל און אמעריקע מיט די יו-ען אינאיינעם האבן געמאכט פליטה פון דארט און די ציווילע קריג האט זיך צוריק אנגעצינדן.
נאך א דורכפאל איז געווען אין יוגאסלאוויע וואו די יו-ען האט פארמאגט א ריזיגע צאל שלום טרופן אבער האט פארזען די ריכטיגע צילן פון דעם קאנפליקט און סערבישע כוחות האבן דורכגעפירט א מאסן שחיטה אין דעם שטעטל סרעברעניקע וועלכע איז באצייכנט געווארן דורך די יו-ען אלס א פארזיכערטע געגענט. באלד דערנאך איז די יו-ען שלום מיסיע צוזאמענגעפאלן און איז ערזעצט געווארן דורך א מער אגרעסיווע מיליטערישע כוח אנגעפירט דורך נאט"א, אן אלייענץ פון לענדער אריינגערעכנט פראנקרייך, בריטען, און די פאראייניגטע שטאטן.
די לעצטע יו-ען שלום מיסיע איז אין קראפט אין אפגאניסטאן וואו די שלום טרופן העלפן פארזיכערן און סטאביליזירן דאס לאנד נאכפאלגענדיג די אמעריקאנער געפירטע קריג דארט קעגן טעראריזם.
אנדערע יו-ען מיסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער ברענגן שלום אין מיליטערישע קאנפליקטן האט די יו-ען אויך א רייע וויכטיגע מיסיעס אויף וועלכע זי ארבעט טאג-טעגליך און האט מיט די יארן אסאך אויפגעטאן. די מיסיעס זענען צעטיילט צו 4 הויפט מיסיעס וועלכע זענען: עקאנאמישע אנטוויקלונג, גלאבאלע סביבה, מענטשליכע רעכט, און וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג.
עקאנאמישע אנטוויקלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען אפערירט אונטער דעם פרינציפאל אז אויב מען וועט העלפן ברענגן א בעסערע עקענאמיע און סאציאלע לעבן אין די צוריקגעבליבענע לענדער וועט דאס צום מערסטן העלפן פארמיידן קאנפליקטן. די יו-ען גיט אויס א גרויסע טייל פון איר בודזשעט פאר עקאנאמישע אנטוויקלונג פראגראמען ארום די וועלט אין וועלכע זי העלפט די לענדער מיט עצות און געלטליכע שטיצע.
גלאבאלע ענווייראמענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע וויכטיגסטע יו-ען מיסיע איז די וועלט'ס ענווייראמענט וועלכע ווערט געזארגט דורך די יו-ען און זיי געבן אנווייזונגן און הילף פאר די לענדער וועלכע קענען זיך נישט אליינס העלפן. די יו-ען האט דורכגעפירט 3 גרויסע קאנפערענצן אין וועלכע זי האט אויפגעקלערט די וועלט איבער זייער ענווייראמענטאלע פראבלעמען און האט פארגעשלאגן נאכצופאלגן אירע פראגראמען וועלכע זענען געצילט צו פארבעסערן די גלאבאלע ענווייראמענט.
מענטשלעכע רעכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך א הויפט ציל פון די יו-ען איז צו קוראזשירן און פארשלאגן מענטשלעכע רעכט אפגעזען וועלכע סארט מענטש דאס איז. שווארץ אדער ווייס, מענער אדער פרויען, אנדערע שפראכן, און רעליגיע אלע האבן אייניגע רעכט צו יעדער זאך וואס אנדערע האבן. די יו-ען איז זייער שטרענג מיט מענטשלעכע רעכט און וועלן קעמפן דערפאר אן אויפהער.
וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו איבערצייגן די וועלט איבער וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג האלט די יו-ען ספעציעלע קאנפערענצן אין גענף, שווייץ, וואו זי קלערט אויף די שעדליכקייט פון וואפן און די פאליסי פון אנטוואפענונג.
נאך די ערשטע גאלף קריג האט די יו-ען גענומען א הויפט ראלע צו פארשטארקן א זיכערהייטס ראט רעזאלוציע וועלכע האט געלויטעט אז איראק מעג נישט האבן קיין שום מאסן פארניכטיגונג וואפן. סאדאם כוסעין האט אין אנהויב קאאפערירט מיט די יו-ען אינספעקטארן און האט טאקע פארניכטעט א טייל פון זיינע שעדליכע וואפן. אבער אין 98' האט כוסעין ארויסגעווארפן די אינספעקטארן און אפגעזאגט די יו-ען פון אריינטרעטן אין אירע פאבריקן.
די יו-ען האט דאן אדאפטירט א רעזאלוציע וועלכע האט געווארענט כוסעין מיט ערנסטע קאסעקווענצן אויב ער קאאפערירט נישט מיט די אינספעקטארן. כוסעין האט דאן צוריק אריינגעלאזט די אינספעקטארן אבער כוסעין האט געמאכט שפאט פון זיי און יעדע שטיק צייט האט ער געטוישט זיין מיינונג און זיי ווידער ארויסגעווארפן. די בוש אדמיניסטראציע האט דאס גענומען ערנסט און האט געלאנטשט א פולע אינוואזיע אין 03' וועלכע איז נאך נישט געקומען צו אן ענדע אפילו נאכדעם וואס סאדאם כוסעין איז אראפגעברענגט געווארן פון מאכט.
צוקונפטע פערספעקטיוון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי באקאנט האט די יו-ען אין די פאראייניגטע שטאטן געהאט א לאנגע רוגזה אין די 80'ער און 90'ער יארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט אנגעהויבן פארפירן אז זי גיט צופיל געלט פאר די יו-ען און אירע מיסיעס ווען די ארגאניזאציע איז צו גרויס און אומגעלונגן. צודעם איז צוגעקומען די יו-ען דורכפעלער אין סאמאליע און אין באסניע און אמעריקע האט אנגעהויבן לייגן א גרויסע פראגע אויף די גאנצע עקזיסטענץ פון די יו-ען און טייל רעגירונג אפישעלס האבן אפען קריטיקירט די ארגאניזאציע.
אין דער זעלבער צייט איז אנגעקומען שווערע עקאנאמישע צייטן און אמעריקע האט מער נישט געקענט באצאלן אירע הויכע בילס פאר די יו-ען און ביז די מיטעלע 90'ער יארן האט די חוב שוין געהאלטן ביי 1.5 ביליאן דאלאר און קאנגרעס האט געשטימט צו אנהייבן צאלן קלענערע געלטער פאר די יו-ען טראץ וואס די אמעריקאנער מאסן האט יא שטארק געשטיצט די ארגאניזאציע.
דער יאר 96' איז געווען די שווערסטע יאר פאר די יו-ען ווען אירע מיסיעס האבן זיך געמערט און די ביישטייערן האבן פארפעלט צו קומען פון די מיטגלידער לענדער וועלכע האבן דאס נישט געקענט אדער נישט געוואלט באצאלן צוליב פאליטישע סיבות. די יו-ען איז געשטאנען פאר א צוזאמענבראך ווען נישט קאפי אנאן וואלט איבערגענומען די פירערשאפט און האט געראטעוועט דעם מצב דורך שניידן די קאסטן און אפעלירן צו די לענדער צו באצאלן זייערע חובות.
אינעם זעלבן יאר האט אמעריקע זיך פארטשעפעט אויף דעם דעמאלטדיגן יו-ען סעקרעטאר באוטראס גאלי און האט וועטאאירט אים צו ווידער-ערוועלן כאטש רוב מיטגלידער זענען געווען דערקעגן.
גאלי איז ערזעצט געווארן דורך דעם שווארצן קאפי אנאן וועלכע איז געשטיצט געווארן דורך די פאראייניגטע שטאטן. אין 2000 האט די יו-ען פארמינערט די מיטגלידערשאפט אפצאלן פון אמעריקע און די רעגירונג האט לכבוד דעם געגעבן א שיינע סומע געלט צו דעקן אירע חובות און א פרישע פריינטשאפט האט זיך אנגעהויבן צווישן די ארגאניזאציע און די פאראייניגטע שטאטן. אבער די פריינטשאפט האט געקראכט אין 2003 ווען אמעריקע האט אינוואדירט איראק אן ווארטן פאר דער אויטאריזאציע פון דעם יו-ען זיכערהייט'ס ראט. אזעלכע לענדער ווי פראנקרייך, דייטשלאנד, רוסלאנד, און כינע האבן דאס שטארק קריטיקירט מיט דער טענה אז דער אקט וועט אפשוואכן די יו-ען'ס אינטערנאציאנאלע אויטאריטעט און צוטרוי.
טראץ די שוואכע פריינטשאפט מיט די פאראייניגטע שטאטן שאצט מען אז די יו-ען וועט צוריקגעווינען איר שטיצע אין די קומענדיגע יארן און וועט ווייטער קענען שפילן א ראלע אין די וועלט'ס קאנפליקטן און אויספירן אירע אנדערע מיסיעס.
פינאנצירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הוצאות פון די פאראייניגטע פעלקער ווערן פינאנצירט דורך ביישטערונגען—געשאצט און וואולטעטיק—פון די מיטגלידער לענדער. די אלגעמיינע פארזאמלונג טוט באשטעטיקן דעם בודזשעט און שטעלט אוועק די ביישטייערונג פון יעדן מיטגליד. דער מאקסימום וואס איין לאנד דארף באצאלן איז 22% פונעם גאנצן בודזשעט, און דער מינימום איז 0.001% פונעם גאנצן בודזשעט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
מאטעריאליזם
מאַטעריאַליזם איז א טעאריע אין פילאסאפיע אז אלץ באשטייט פון מאטעריע, און אלע פענאמענען, איינשליסנדיק באוואוסטזיין קומען פון מאטעריעלע אייגנשאפטן און אינטעראקציעס. דאס הייסט, לויט דער דאזיקער טעאריע באשטייט דאס גאנצע ממשות פון פיזישער מאטעריע, און דאס נעמט איין מענטשלעכע געדאנקען, געפילן און עמאציעס.
דאס איז פונקט פארקערט פון דער טעאריע פון אידעאליזם, און אויך קעגן דעם באגריף פון גייסטליכקייט.
מאטעריאליזם און אוראלט גריכנלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאטעריאליזם איז א גאר אלטע פילאסאפיע וואס שטאמט פון די גריכישע פילאסאפן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
טריק-טראק
טריק-טראַק (ענגליש: backgammmon; טערקיש: tavla; קורדיש: nerd) איז פון די עלצטע טאוול-שפילן אין דער וועלט. צוויי שפילער שפילן, און מען באוועגט די ביינדלעך לויטן אויסקומפט פון צוויי ווערפלעך. דער געווינער איז דער ערשטער וואס האט אראפגענומען אלע זיינע ביינדלעך פונעם טאוול.
כאטש דער אויסקומפט פונעם שפיל איז אפהענגיק אין מזל, אבער סטראטעגיע שפילט א גרויסע ראלע.
דער שפיל-טאוול האט 24 לאנגע דרייעקן וואו מען לייגט די ביינדלעך, און יעדער שפילער האט 15 ביינדלעך.
די שפיל פון טריק-טראק האבן שטארק שטודירט די קאמפיוטער וויסנשאפטלער, וואס האבן אנטוויקלט ווייכווארג וואס קענען געווינען דעם שפיל קעגן די בעסטע מענטשלעכע שפילער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א שפיל ענלעך צו טריק-טראק האט מען געטראפן אין אוראלטער פערסיע, פאר טויזטנער יאר צוריק. די שפיל נרדשיר דערמאנט אין מסכת כתובות דף ס"א עמוד ב איז גאנץ מעגלעך דער זעלבער שפיל.
היינט איז דער שפיל זייער פאפולער ביי גרוזיאנער, ארמענער, אראבער און טערקן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1935
1935 איז דאס 35סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1935 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן סעפטעמבער - די נירנבערג געזעצן נעמען אוועק בירגערשאפט פון יידן.
- 3טן אקטאבער - איטאליע אינוואדירט עטיאפיע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מיי - פייסל דער צווייטער, מלך פון איראק (געש' 1958)
- 6טן יולי - דער 14טער דאליי לאמא
- 12טן אקטאבער - לוטשאנא פאוואראטי, איטאליענישער טענאר זינגער (געש' 2007)
- 4טן נאוועמבער - אורי זוהר, טעאטער שפילער געווארן א בעל תשובה
- 9טן נאוועמבער - חיים טאפאל, שוישפילער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - ישראל הכהן שור, חזן און קאמפאזיטאר (געב' 1886)
- 12טן יולי - אלפרעד דרייפוס, יידישער אפיציר אין דער פראנצויזישער ארמיי
- 1טן סעפטעמבער - אברהם יצחק הכהן קוק, הויפט רב פון ארץ ישראל (געב' 1865)


text:
דאן קיכאטע
דאן קיכאטע (שפאניש: Don Quijote) איז א ראמאן פונעם שפאנישן שרייבער און דראמאטורג, מיגעל דע סערוואנטעס (Miguel de Cervantes), וואס האט געלעבט אין די יארן 1616-1547. דער פולער נאמען איז El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha (בעברית: "דער גאונישער אדלמאן דאן קיכאטע פון לא-מאנשא"), און איז באקאנט אויפן נאמען פון זיין העלד, דאן קיכאטע. ער ווערט פאררעכנט דער ערשטער אייראפעישער ראמאן. ער איז פארעפנטלעכט געווארן אין צוויי בענדער, דער ערשטער אין 1605 און דער צווייטער אין 1615.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גבעתיים
גבעתיים איז אַ שטאָט אין דער תל אביב ראיאן אין ישראל, מזרח פון תל-אביב. גבעתיים גרענעצט רמת גן און תל אביב. ער איז א טייל פון דעם מעטראָפּאָליטאַנישן געגנט דערקענט ווי גוש דן. גבעתיים איז געגרינדעט אין 1922 דורך פיאנערן פון דער צווייטער עליה. אין 1959 איז ער געווארן א שטאָט. ער האט אַ באַפעלקערונג פון 53,700.
דער נאָמען "גבעתיים" איז טייטש צוויי בערגלעך, אויף וואָס די שטאט איז געווען געבויט געווארן אין אנהייב, קאזלאווסקי בערגל און באראכאוו בערגל. קאָזלאָווסקי איז דאס העכסטע בערגל אין דעם גוש דן געגנט, 85 מעטער העכער פונעם ים-שפיגל. די שטאָט האט זיך פארברייטער אין די 1930ער יארן אַזוי אז הייַנט איז ער פאקטיש פלאצירט אויף דריי בערגלעך—באָראָכאָוו, קאָזלאָווסקי און רמב"ם.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1917, בשעת דער ערשטער וועלט מלחמה, האט פאסירט אויף קאזלאווסקי בערגל איינער פון די לעצטע קאמפן צווישן דער אטאמאנישער אימפעריע און די אויסטראלישע קראפטן.
די מאָדערנע שטאָט איז געגרינדעט אום 2טן אפריל 1922 דורך אַ גרופּע פון 22 צווייטע עלייה פיאנערן געפירט דורך דוד שניידערמאַן. די גרופּע האט געקויפט 300 דונאַם פון לאַנד אויף דער פעריפעריע פון תל אביב וואס איז געווארן דער באָראָכאָוו קוואַרטאַל, דער ערשטער ארבעטער קוואַרטאַל אין דער מדינה. מען האט אים א נאמען געגעבן נאך ר דוב בער באָראָכאָוו, גרינדער פון דער פועלי ציון ארבעטער פּאַרטיי. שפּעטער, אן אנדערע 70 משפחות האבן אריינגעטראטן אין דער גרופּע.
שפעטער האט מען אנטוויקלט נאך געגנטן: שענקין (1936), גבעת רמב"ם (1933), קריית יוסף (1934) און אַרלאָזאָראָוו (1936). די אַלע געגנט זענען געווארן צונויפגעגאסן צו פֿאָרמירן אַ לאקאלע ראַט אין אויגוסט 1942. גבעתיים איז דערקלערט אַ שטאָט אין 1959.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גבעתיים ליגט מזרח פון תל אביב, און גרענעצט רמת גן אויף צפון און מזרח.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גבעתיים האט 41 קינדערגארטנס, 9 עלעמענטאַרע שולעס און 4 מיטלשולעס. די שטאָט האט ישראל'ס העכסטן קורס פון צווייטיק שולע מאַטריקולאַציע. און דעם העכסטן קורס פון "בגרות" אָדער געזעסן קורס אין דער תל-אביב מעטראָפּאָליטאַן געגנט. דער בירגערמייַסטער ראובן בן-שחר האט איינגעפירט אַ ספּעציעלע מיטלשולע עקזאמען הילף פּראָגראַם פון וואס נאָך דריי יאר איס ארויסגעקומע אַ 11% פאַרבעסערן פון מיטלשולע עקזאמען רעזולטאטן אין 2010.


text:
ברוסט
א פרוי ס ברוסט.
די ברוסט איז אַ דריז פון א מענטש, וואס ביי פרויען נאכן געבערן גיט זי מילך צו זייגן דאס קינד.
אומגעפער ביי די עלף יאר, הייבט זיך אן צו ווייזן ביי א פרוי סימני בוגרות. איינע פון די סימנים איז: אז די בריסט הייבן אן ארויסצושטארן, און ווען א מאן זעט דאס, באקומט ער א תאווה צו איר.
דער תפקיד פון די בריסט איז צו זייגן דאס קינד. אמאליגע צייטן פלעגט מען געבן צו זייגן ביז צוויי יאר, אבער היינט רוב פרויען זייגן נישט אזוי לאנג.
דאס ווערט גערופן אין לשה"ק "דדים" אדער "שדים" ברענגט ארויס די אהבה צו א פרוי, ווי עס שטייט אין שיר השירים.
שוועסטערייַ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיסיאָלאָגיקאַל פֿונקציע פון בריסט איז ברעסטפידינג קליינע קינדער. זענען בריסט פּראָדוצירן מילך אין די סוף פון די שוואַנגערשאַפט און נאָך געבורט, אַדזשאַסטיד פֿאַר אָפּטימאַל פידינג אַ בייבי. דער פּראָצעס פון מילך פּראָדוקציע אין מילכיק האָרמאָנע קריטיקער, פּראָולאַקטאַן, סאַקריטאַד דורך די פּאַטואַטערי דריז.
לאַקטאַטיאָן יוזשאַלי סיסיז ין איין יאָר, און עטלעכע אַבק פרויען אויך בעסער צו ויסמייַדן ברעסטפידינג בעסאַכאַקל. אין מיינונג פון דעם עקזיסטענץ פון בייבי עסנוואַרג קאַמפּאַונדז (פאָרמולע), צוגעפאסט צו קאָרמען בייביז און אַרייַננעמען דעם קאַמפּאָונאַנץ פון ברוסט מילך ווי ביטנייַ פֿאַר אינדוסטריעלע פּראָדוצירן. די פאָרמולע מאַכן בייבי לאגלען געמאכט פון גלאז אָדער פּלאַסטיק מיט אַ גומע אָדער סילאַקאָון אָפּל היטל. געבויט אין אַ פלאַש אָפּל אַז סימיאַלייץ דער ברוסט אָפּל.
ברוסט ווי אַ חפץ פון געשלעכט - סטימיאַלציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסזען פון די ברוסט איז עטלעכע פון די סיבות אַז העלפן געשלעכט-עראַוזאַל אין מענטשלעך מאַלעס, כוועראַז אין אנדערע מאַמאַלז (אַזאַ ווי הינט, קאַץ פערד, אאז"וו), ניט צו ברענגען דעם אָרגאַן פון דעם זכר געשלעכט-עראַוזאַל. איין מיינונג הייַנט איז אַז אנדערע מאַמאַלז עוואלוריט אַ מעכאַניזאַם פון געשלעכט-עראַוזאַל אין אנדערע וועגן (אַזאַ ווי די ויסשיידונג פון פעראַמאָונז, יידענטאַפייינג סמעללס פון צאָע ווייַבלעך, אאז"וו) בשעת אין מענטש האט יוואַלווד אין טייל דעם מעקאַניזאַם פארבונדן מיט יידענטאַפייינג פונדרויסנדיק וואונדער ווייַבלעך (ווי בריסט, די גשמיות און ווייַבלעך אָפּפירונג, אאז"וו). אנדערע מאַמאַלז קלענערער בריסט אין באַציונג צו גוף פאָרמאַט און ילאָנגגייטאַד פאָרעם, און זיי וואַקסן נאָר בעשאַס שוואַנגערשאַפט און פֿאַר ברעסטפידינג.
בריסט אין מאַלעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אויך אַ ברוסט געוועב אין מענטשן-מערסטנס דיפּליטיד געוועב. דערשיינונג פון ברוסט ינלאַרדזשמאַנט אין מענטשן איז גערופן גינעקאָמאַסטיאַ (Gynecomastia)-יוזשאַלי פֿאַר עטלעכע אומבאַקאַנט סיבה, אָבער אויך רעכט צו פאַרשידן כאָרמאָונאַל דיסאָרדערס, אָדער ווי אַ זייַט ווירקונג פון זיכער דרוגס. 1% צאָרעס פון ברוסט ראַק זענען מענטשן, פאַטאַל לויף פון דעם קרענק פיל מער אין מענטשן ווי אין ווייבער.


text:
סאמארקאנד
סאמארקאנד (אוזבעק: Samarqand; פערסיש: سمرقند) איז די דריטע גרעסטע שטאט אין אוזבעקיסטאן. אין 2005 האבן געוואוינט אין דער שטאט 413,000 איינוואוינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט סאמארקאנד איז געגרינדעט געווארן אין די אוראלטע צייטן, און איז געווען יארן לאנג א טייל פון דער פערסישער אימפעריע.
אין יאר 329 פאר דער ציווילער ציילונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער איינגענומען די שטאט.
אינעם 7טן יארהונדערט איז די שטאט געקומען אונטער דער אראבישער הערשאפט פונעם אבאסישן כאליפאט, און זי איז געווארן א גרויסער האנדל צענטער, און מען האט געבויט דארטן דעם ערשטן פאפיר מיל אין דער איסלאמישער וועלט. מען דערציילט א מעשה אז זיי האבן אויסגעלערנט די חכמה פון פאבריצירן פאפיר פון צוויי כינעזישע ארעסטאנטן אין 751. פון דארט האט די ערפינדונג פארשפרייט אין דער איסלאמישער וועלט און ווייטער ביז אייראפע.
אין 1220 האט די מאנגאלישע ארמיי אונטער דזשינגיס כאן פארטיליגט די שטאט.
דער מוסולמענישער ארומפארער איבן באטוטא איז געווען אין סאמארקאנד אין די 1330ער יארן.


text:
שווארצער סעפטעמבער
שווארצער סעפטעמבער (אראביש: ايْلول الاسوَد) איז איז געווען א פאלעסטינער טעראר גרופע, וואס איר נאמען נעמט זיך פון א געשעעניש, וואס איז פארגעקומען אין יארדאניע אין חודש סעפטעמבער 1970, ווען כוסיין קעניג פון יארדאניע האט פארארדענט די יארדאנישע מיליטער זאל אונטערברענגען אן אויפשטאנד, און אויך אלס נקמה אין אן אטענטאט פארזוך, וואס די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע האט פרובירט דורכפירן קעגן אים. אירע הויפט אקטיוויטעטן זענען געווען אין די 1970ער יארן.
פירערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרינדונג איז פארגעקומען מיט דער שטיצע פון יאסער אראפאט, מיטן ציל נקמה צו נעמען אין כוסיין קעניג פון יארדאניע, וואס האט גורם געווען צו טויזנטער אומגעקומענע פאלעסטינער , און דאס פארטרייבן די פע על א קיין ביירוט, לבנון.
אנדערש פון אלע אנדערע טעראר גרופעס און ארגאניזאציעס, איז די שווארצע סעפטעמבער געווען א געהיימע גרופע, און גאר ווייניג מענטשן האבן בכלל געוואוסט פון איר עקזיסטענץ. אראפאט האט באשטימט זיין וויצע אין פאטאך אנפירערשאפט, אלס הויפט פון טעראר גרופע. זיין נאמען איז געווען סאלאך כאלעף, אדער באוויסט מיט זיין צונאמען אבו איאד. צוישן אנדערע האבן זיך געפונען אינעם גרופע מאכאמעד אאודע, אדער באוויסט אלס אבו דאוויד, דער קאפשטיק פון די ישראלדיקער ספארטלער אומקום ביי דער מינכן אלימפיאדע, וואס איז פארגעקומען אין יאר 1972 אין מינכן, דייטשלאנד. דער מח פון גרופע איז געווען "עלי כאסאן סאלאמע", גערופן אויך דער רויטער פרינץ.
דער איינציקסטער מענטש, וואס האט געוויסט וויפיל טעראריסטן, געהערן אן דעם גרופע איז געווען אבו איאד, ער האט נאר אריינגעלאזט זיינע פערזענלעכע תלמידים און נאכפאלגער. אויסער דעם זענען געווען צווייטע ראנג טעראריסטן, וואס זייער אויפגאבע איז געווען העלפן די ערשטראנגיקע טעראריסטן, מיט לאגיסטיקס, הילף געווער, און סתם שפיאנירן. רוב מענטשן פון די צווייטע קאטעגאריע האבן זיך געפונען אין אייראפע, וואס האבן דארט געוווינט אדער שטודירט.
דער הויפט ציל פון די גרופע איז געווען נקמה נעמען אין יארדאניע. די ערשטע אקט זייערע איז געווען, דאס אומברענגען א נאנטע ראטגעבער, צו קעניג כוסיין, וואספי טאל איז געוען א באוויסטע קעגנער פון פע על או, און ער האט איבערצייגט די קעניג, אונטערצו נעמען שריט קעגן די פאלעסטינער. זייער קומענדיקע אקט איז געווען אן אטענטאט פארזוך, קעגן דער יארדאנישער אמבאסאדאר, אין לאנדאן, וואס האט זיך געענדיקט מיט א דורכפאל, יענעמס האנט איז צומאלן געווארן אין די באמבע. ביז אין מיי 1972, האבן זיי דורכגעפירט מערערע אטאקעס קעגן יארדאנישע צילן בעיקר.
אין ישראל, האט געהערשט די מיינונג, אז וואס עס ליגט דעם טעראר גרופע אויפן קאפ, איז בלויז יארדאניע. אבער ווען א פליגער פון סאבענא לופטליניע איז פארכאפט געווארן, איז עס שוין געקומען אלס א ווארענונג, עס זענען נאך געווען אזעלכע וואס האבן געטענהט, אז עס קומט דערפאר ווייל ישראל איז נאט צו יארדאניע. אבער ביי דער אלימפיאדע יענע יאר. האבן זיי דורכגעפירט זייער מערסט באוויסטע און בלוטיקסטע אטאקע, אויפן 6טן סעפטעמבער 1972. עלף ישראלדיקע ספארטלער זענען אומגעקומען אין די אטאקע.
דעצעמבער 1972, האבן טעראריסטן פון די טעראר גרופע, פארכאפט די ישראלדיקע אמבאסאדאר איינגעשטעלטע, אין באנגקאק, טיילאנד. אויך האבן זיי פארכאפט די סאודי אראביע אמבאסאדאר איינגעשטעלטע אין כארטאם, סודאן.
גאלדע מאיר, אין שפיץ פון ישראל רעגירונג, האט באשלאסן אונטערצונעמען א נקמה אקציע, און אונטערברענגען די טעראר גרופע, די מוסד (אגענטור) איז געווען פאראנטווארטליך, אין אן אפעראציע גערופן "גאטס צארן". רוב טעראריסטן וואס זענען געווען פארמישט אין די אטאקעס קעגן ישראל, זענען אומגעברענגט געווארן אין מיסטעריעזע אטאקעס, אין עטליכע לענדער ארום די וועלט. אין 1973 זענען דריי הויכראנגיקע אנפירער פון די טעראר גרופע אין אן אקציע פון צה"ל אין לבנון, מיטן נאמען אביב נעורים. אין יאר 1979 איז דער קאמאנדיר, "עלי כאסאן סאלאמע" אומגעקומען אין א באמבע אויפרייס, אויך אין ביירוט.


text:
נדה
מיינט איר מסכת נדה?
נדה איז די מאנאטליכע צייט וואס עס רינט בלוט פון א פרוי.
די בלוט רינט צוליב די נאטורליכע טוישינגען וואס געשעהען אין די ריפראדאקציע סיסטעם פין א נקבה.
אינהאַלט
איבערזיכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס א נארמאלע מאנאט פון א פרוי בויעט איר קעפער אויף א הויכע מאס אסטרעג'ין (א הארמאן) וואס בויעט אויף א דיקע שיכט אויף די רחם פון די פרוי.
ווען די אסטראג'ין איז ביי די העכסטע מאס, דאן פרודאצירט די קערפער עסטראדיאל (אן אנדער הארמאן) און גלייך נאכדעם טוען די אוועריס (דאס איז די זעלבע ווי די אייער ביי א מאן) פרודאצירען די אייער.
די אייער פאלט דערנאך אריין אין די רחם פון די פרוי, גלייך אין די זעלבע צייט ווערט די שיכט אין די רחם זייער גוט אויפגעבויעט אויף אריינפלאנצען אין זיך די אייער אויב די אייער ווערט איינגעפלאנצט דורך א זכרס זרע. אזוי אז אויב די פרוי ווערט שוואנגערדיג זאל עס קענען געהעריג וואקסן צו א געזונט קינד.
אויב שוואנגערט זי נישט דאן ווארפט די רחם ארויס די שיכט, און דאס איז וואס מיר זעהען אלס בלוט. און דאן הייסט די פרוי א נדה.
דאס אלעס ווערט קאנטראלירט דורך הארמאנען אין די סיסטעם פון די פרויס קערפער.
די דורכשניטליכע צייט וואס דאס אלס נעמט פאר א פרוי איז בערך 28 טעג און מעהר.
מען קען צוטיילען די פרויס נאטורליכע מאנאט אין 4 טיילן:
- בלוטען
- די אויפבוי פון די אייער
- אוויולעשאן
- די אויפבוי פון די רחם
בלוטען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז ווען עס פאנגט אהן בלוטען פון די פרוי, און געשעהט צוליב דעם וואס די רחם ווארפט ארויס די שיכט פון זיך, אריינגעמישט אין די בלוט איז אסאך מאהל אויך דא טיילען פון די פרויס קערפער אויסגעמישט, עס קוקט אויס ווי דיקע שטיקער. דאס האלט פאר 3 ביז 5 טעג, אבער קען נעמען פון 2 ביז 7 טעג.
די אויפבוי פון די אייער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערנאך קומט ווען די אויוועריס גרייטען אהן די אייער פאר די גוף, דאס געשעהט דורך קאמפליצירטע הארמאנען וואס געפינען זיך און זענען אקטיוו אין א פרויס קערפער. דורך די צייט ווערט אויך אנגעגרייט דורך די קערפער די הארמאנען וואס בויען אויף די שיכט אין די רחם.
אוויולעשאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בערך צו די 12טע טאג פאלט איין איי ארויס פון איינע פון די אוועריס, וועלכע פון די אוועריס דאס איז אזאך וואס איז נישט באקאנט, וויבאלד עס איז אהן קיין סדר. די איי פאלט אריין אין די פילויפיאן טובס. און ווארט דארט צו ווערן פערטילייזד דורך די זרע פון א מאן. דאס איז אזוי פאר בערך 48 שטונדע. א שליימיגע געפליסעכטץ ווערט דאן באמערקט אין די סערוויקס פון א פרוי, דאס איז דארט כדי צו אויפנעמען די זרע.
פאר אסאך פרויען איז דא א קליינע ווייטאג ווען אוויולעשאן געשעהט, דאס ווערט אנגערופען אין דייטש מיטעלשמערץ און האלט אהן פאר בערך 7 שטונדע.
די אויפבוי פון די רחם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קערפער פון די פרוי וועט פאר די קומענדיגע 2 וואכן פראדוצירען הארמאנען וואס וועלן אויפבויען א שיכט אין די רחם פון די פרוי כדי אנצוגרייטען פאר די מעגליכע פארטילייזד אייער ווי ס'זאל זיך איינפלאנצען. די איי נעמט בערך 6 ביז 12 טעג זיך איינפלאנצען אין די רחם. און אויב ס'איז פערטילייזד וועט דאס לאזן וויסען פאר די קערפער דורך די הארמאנען. און דאן וועט די קערפער אויפבויען די איי אין די רחם. אויב ס'איז נישט פערטילייזד דאן ווארפט דאס די קערפער ארויס צוזאמען מיט די שיכט וואס האט זיך אויפגעבויעט.
די ווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורך די צייט פון די בלוטען קען די פרוי שפירען ווייטאגען אין איר בויך.
נדה אין הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורך אויס די צייט פון ווען די פרוי הויבט אהן צו זעהן בלוט ווערט זי אנגערופען א נדה און זי איז טמא פאר קדשים און אסור פאר איר מאן. דאס איז אלס ביז ווען זי גייט אין מקוה. זי מעג אבער נישט גיין אין מקוה גלייך זי דארף ערשט צו ווארטן אז די טעג פון נדה זאל אריבער גיין (לייען ווייטער וועגן דעם).
ווי אזוי ווערט מען א נדה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרוי ווערט א נדה ווען א פרוי זעהט בלוט וואס קומט פון איר רחם ווייל זי האט איר מאנאטליכע סדר, אדער ווייל זי פלעקט פון איר רחם, אדער פאר אנדערע סיבות. אויב קומט סתם בלוט נישט ווען עס איז איר צייט הייסט זי אויך א נדה אויב עס קוקט אויס אז עס קומט פון רחם און נישט פון ערגעץ אנדערש, אויב למשל האט זי א שניט אויף איר פינגער און זי טרעפט בלוט און זי ווייסט נישט אז עס איז פון איר רחם מוז נישט זיין אז זי זאל זיין א נדה, און דארף אויסגעפונען דורך פרעגן א רב אדער דיין.
זיך רייניגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרוי קען זיך רייניגען דורך דעם וואס זי ווארט 11 טעג לויט די ספרדים און 12 לויט אשכנזים, און גייט דאן אין א מקוה.
ווי אזוי מען רייניגט זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע 5 טעג דארף זי ווארטן אפילו אויב סרינט שוין נישט קיין בלוט. דערנאך דארף אדורך גיין 7 גאנצע טעג וואס זי איז ריין אנע טראף בלוט.
די טאג וואס זי זעהט בלוט ווערט גערעכנט פאר די ערשטע טאג. זי ציילט פון דאן די 5 טעג, פארנאכטס פאר די 6טע טאג קוקט זי זיך דורך אויב זי האט בלוט אדער נישט, אויב נישט דאן פאנגט זי אהן ציילען 7 טעג.
פאר די 5 טעג ענדיגען זיך וואשט זי זיך גוט ארום ארויס צו נעמען אלע בלוט וואס איז איבערגעבליבען, דערנאך (בערך א האלבע שעה נאכדעם) קוקט זי זיך דורך מיט א שמאטע.
דורך יעדע איינע פון די 7 טעג קוקט זי זיך דורך נאכאמאל 2 מאהל יעדען טאג, איינמאל אינדערפרי און איינמאל ביי דערנאכט. דאס הייסט די שבעה נקיים 7 ריינע טעג.
א טאג און א נאכט פאר די אלע זאכן ווערט גערעכנט פון זון אינטערגאנג ביז זון אויפגאנג פאר נאכט, און פון זון אויפגאנג ביז זון אונטערגאנג פאר טאג.
א גאנצע טאג איז איינס וואס האט אין זיך א נאכט מיט א טאג און די נאכט פאר די טאג.
זיך דורכקוקען מיט א שמאטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אלע צייטען וואס א פרוי דארף זיך דורכקוקען פאר בלוט (דאס הייסט זי דארף מאכן א בדיקה), טוט זי דאס דורך נעמען א קליינע ווייסע שמאטע פון בערך 3 פינגער אויף 3 פינגער, זי דרייט די שמאטע ארום איר ערשטע פינגער און שטיפט דאס אריין אין איהר צו דאן דרייט זי דאס ארום זיכער צו מאכן אז די שמאטע רירט אהן די ווענט פון אינעווייניג פון איר קערפער און נעמט דאס ארויס, אויב איז עס נישט ווייס דאן נעמט זי דאס צו א רב אדער דיין ער זאל זאגן אויב סאיז בלוט אדער נישט.
פאר די נאכט פון די ערשטע פון די 7 טעג קומען ניצט זי א שמאטע וואס זי לאזט אינעווייניג פון זון אינערגאנג ביז ווען נאכט פאלט צו. דאס הייסט א הפסק טהרה.
ווערן ריין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרוי ווערט ריין (טהור) דורך דעם וואס זיי טינקט זיך אין א מקוה. די נאכט צו די 8טע טאג נאך די שבעה נקיים גייט זי אין מקוה, פאר זי גייט אין מקוה מאכט זי זיכער אז זי האט נישט קיין חציצה, חציצה הייסט אז גארנישט טאר נישט זיין אויף איר קערפער אפילו קיין שמוץ אדער לאנגע נעגל. זי טוט דאס דורך זיך ווייקען אין א וואנע און שערן די נעגל און איבריגע האר. אויך דארף זי פיצען די ציין, פיצען די אויערן, און קעמען די האר.


text:
מאפוטא
מאַפוטא (פארטוגעזיש: Maputo) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון מאזאמביק. די שטאט איז א פארט שטאט אויפן אינדישן ים. די הויפט עקספארטן זענען צוקער, באוול, כראמיט, סיסאל, קאפרא און האלץ. אין דער שטאט ווערט פאבריצירט צעמענט, טעפעריי, מעבל, שיך און גומע.
לויטן צענזוס פון 2007 האט מאַפוטא געהאט א באפעלקערונג פון 1,766,184 באוואוינער.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פליפלעצער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאפוטא אינטערנאציאנאלע פליפעלד איז דאס הויפט אינטערנאציאנאלע פליפעלד אין מאזאמביק. אין 2010 האט מען געעפנט א נייעם טערמינאל מיט אן ארייננעם פון 900,000 פאסאזשירן א יאר.
טראמווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאפוטא האט געהאט איינע פון די ערשטע טראמווי סיסטעמען אין דער וועלט, אין 1904. זייט 1975 ארבעט נישט די טראמוויי.
פארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1971 האט דער פארט פון מאפוטא באהאנדלט 17 מיליאן טאנען פון פראכט. אין 2010 האט מען ארויסגעגראבן א קאנאל און היינט קענען די מאדערנע גרויסע שיפן ניצן דעם פארט.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאפוטא איז פארצווילינגט מיט:
- בראזיליא, בראזיל
- לאגאס, ניגעריע
- לואנדע, אנגאלא
- ליסבאן, פארטוגאל
- קאפשטאט, דרום אפריקע
- ריא דע זשאנערא, בראזיל
- שאנכיי, כינע


text:
22סטן נאוועמבער
22 נאוועמבער איז דער 325סטער טאג פון יאר (326סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 40 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1943 - לבנון ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 1956 - געעפנט די מעלבארן אלימפיאדע
- 1963 - זשאן קענעדי, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, דערמארדעט אין דאלאס, טעקסעס
- 1990 - מארגארעט טאטשער, רעזיגנירט פון זיין פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 2005 - אנגעלא מערקל באשטימט קאנצלער פון דייטשלאנד, די ערשטע פרוי אין דעם אמט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1890 - שארל דע גאל, פרעזידענט פון פראנקרייך (געש' 1970)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לבנון - אומאפהענגיקייט טאג


text:
זכרון משה
זכרון משה איז א געגנט אין מיטן ירושלים צווישן די הנביאים גאס רצו כיכר השבת.
זכרון משה איז געגרינדעט אין יאהר 1905 דורך ציונים פון זיי ר' יחיאל מיכל פינעס, און דוד יעלין און נאך. איינער פון די פינף געגנטן וואס איז געבויט געווארן מיט ר' משה מאנטיפיארי'ס געלט מיט א תנאי אז ס'זאל הייסן נאך איהם, די געגנט איז געבויט געווארן מיט מאדערנער טעכנאלאגיע מיט די קאנצעפטן פון יענע יארן, ווי: די גאסן זאלן זיין שטאק אויסגעפלאסטערט ס'זאל אויסהאלטן די רעגן און ס'זאל נישט מאכן קיין בלאטעס, גראבן גרובער פאר ווי די וואסער זאל אפגיין, איינפלאנצן ביימער, און א פארבאט אויפצוהענגען קליידער צום אויסטריקענען אויף דער גאס.
אזוי אויך איז זכרון משה די ערשטע געגנט אינדרויסן פון די מויער וואס איז נישט געבויט געווארן איין הויז נעבען צווייטן, און יעדע הויז האט געהאט זיין הויף און גארטן, וואס דאס איז געווען די ערשטע ווי נאכדעהן קומט רחביה און אנדערע געגנטן, ס'איז געווען נאר איין שטאקיגע הייזער און ס'האט געהייסן דעמאלט'ס די טייערסטע געגנט.
אין 1934 איז אויף רחוב ישעיהו, געבויט געווארן א טעאטער עדיסון וואס האט יארן געדינט פאר דער שטאט'ס טעאטער ביזן אויפבוי פון טעאטער ירושלים אין 1971. אין יאר 2007 האט מען צעווארפן די געביידע.
מיט די יארן איז די געגנט געווארן נאכגעלאזט, אסאך הייזער האט מען אראפגעווארפן אדער צוגעבויט שטאקן, און צוליב זיין אין די טשאלנט פון ירושלים איז עס איבערגעטוישט געווארן צו א פרומער געגנט, און יעצט פלאנט סאטמאר (אהרונים) אויפצובויען זייער שטעטל דארט אויפן פלאץ פון די עדיסון טעאטער, דארט איז אויך דא די לעמעל שולע, און בית דוד ילין וואס דינט היינט אגודת ישראל.


text:
ראמעא און יוליא
ראָמעאָ און יוליאַ (ענגליש: Romeo and Juliet) איז א טראגעדיע פון וויליאם שייקספיר, געשריבען פון ה'שנ"א צו ה'שנ"ה און מסתמא ערשט געשפילט אם ה'שנ"ז. דער שטוק באזירט זיך אויף די טראגישע מעשה פון ראמעאס און יוליא (The Tragical History of Romeus and Juliet), איבערגעזעצט פון אן אונבאקאנטן קוואל אויף ענגליש אם ה'שנ"ב דורך ארטהור ברוק. פראפעסאר גארי טיילאר גלויבטע דאס אין שייקספיר'ס לעבענסצייט, "ראמעא און יוליה" האט געווען נאר די זעכסטע פון זיינער פארשטעלונגען אין פּאָפּולאַריטעט,[1] אבער היינט איז זי פילייכט זיינער באקאנטעסטע ווערק, נעבען האמלעט, און איינער דער בארימטסטע שוישפילער איבערהויפט. דער ערשטר אקטיאר וואס האט געשפילט ראמעא, אין ארום ה'שנ"ז, איז געווען ריטשארד ברבאזש, און די ערשטע יוליא האט געווען א יונגערמאן, ראבערט גאפע; דעמעלסט ווערן פרויען נישט ערלויבט צו שפילען ביי טעאטער.[2] נאר אם ה'תכ"ב שפילטע א פרוי, מרי סאַונדערסאָן, די ראלע צום ערשטען מאל.[3]
דער שוישפיל איז נאך יידיש איבערגעזעצט געווארן דורך דוד משה הרמאלין אין ה'תרנ"ד, און ערשט געשפילט אם י"ג אלול דעמזעלבן יאר, אויף די בינע דעס "טאליא טעאטער", ניו יארק, מיט קעני ליפצין אלץ יוליא און באריס טאמאשעווסקי אלץ ראמעא.[4] "ראָמעאָ און יוליאַ" האט אינספירירט א סך קינסטלער פון פארשיידענע פעלדער צו שאפן פארשטעלונגען, פילמען, מוזיק, טענץ און נאך. אין סוף פֿון תש"ע איז אַרױס אַ ייִדיש-שפּראַכיקע װערסיע פֿונעם פֿילם מיטן נאָמען "ראָמעאָ און יוליאַ אויף יידיש" ("Romeo and Juliet in Yiddish").
די געשיכטע דערציילט פון ראמעא מאנטאגיו און יוליא קאפולעט, א יונגערמאן און א מיידל וואס וווינען אים וועראנא, איטאליע. זייערע משפחות קעמפן מיט אנאנד. ראמעא און יוליא טרעפן זיך ביי צופאל און ווערן פארליבט. זייערע קרובים זינד נישט צופרידן, אבער די ביידע האבן א היימליכע חתונה און דערציילן קיינעם נישט. יוליא'ס פעטער, טיבאלט, רופט ראמעא אויס צום צווייקאמף. ראמעא זאגט אפ, אבער זיין חבר מערקוציא נעמט אן די פארבעטונג; טיבאלט הארגעט אים. ראמעא איז געערגערט און טויטעט טיבאלט. ער איז געפאנגען און מוז גיין אין גלות. יוליא'ס טאטע, וואס ווייסט נישט ווער זי איז ראמעא'ס ווייב, טרעפט פאר איר א חתן און וויל זי הייראטן. אום דאס צו פארמיידן, טרינקט זי א שטארקע שלאפן רפואה וואס מאכט זי שיינן אויס ווי א לייכע פאר צוויי טעג. זי שיקט א בריוו צו ראמעא, און שרייבט ער זאל קעמן צו איר קבר און נעמען איר ווען זי וועקט אויף. ער באקומט די בריוו אבער נישט, און גלויבט זי איז געשטארבן. ער קומט צו דעם קבר און טוט זעלבסטמארד. ווען יוליא וואכט אויף און פארשטייט וואס האט פאסירט, טוט זי דאס אויך.
יידישע איבערזעצונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י. גאלדבערג, ראמעא אונ זשוליעטע : טראגעדיע אינ 5 אקטנ, מעלוכע-פארלאג פונ ווייסרוסלאנד, נאצסעקטער, ה'תרצ"ה.
קוואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Taylor, Gary (2002). Shakespeare plays on Renaissance Stages. In Wells, Stanley; Stanton, Sarah. The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage. Cambridge: Cambridge University Press. זייטה 18.
- ↑ Halio, Jay (1998). Romeo and Juliet: A Guide to the Play. Westport: Greenwood Press. זייטה 97.
- ↑ Halio, זייטה 102.
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 141.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דענענבורג
דענענבורג אדער דינאבורג אדער דװינסק (לעטיש: Daugavpils דאַוּגאַוופִּילס; ליטוויש: Daugpilis; פויליש: Dyneburg; רוסיש: ДBиHck, ДáyraBпилc) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין לעטלאנד. די שטאט געפינט זיך 230 ק"מ דרום-מזרח פון ריגע אויף די ברעגן פון דעם דאגאווא טייך. די באפעלקערונג איז 105,000 (2009) . צווישן די איינוואוניער זענען 52% רוסישע , 18% לעטישע, און 15% פוילישע. די שטאט האט היינט א קליינע יידישע קהילה פון 492 מענטשן.
לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז די באפעלקערונג פון דער שטאט געווען 69,700, צווישן זיי 32,400 יידן (44%).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַלטע דינאַבורג איז געגרינדעט דורך דער שווערד אויף דעם מערב דווינע טייך, 19 קילאמעטער העכער אויפן טייך פון דער היינטיגער שטאָט. דער דינאבורגער שלאָס ווערט ערשט דערמאנט אין 1275.
אין 1558 האָט אנגעהויבן די ליוואָנישע מלחמה און אין 1561 איז די שטאט געווארן א טייל פונעם פויליש-ליטווישן קאמאנוועלט. אין 1571 האט דער רוסישער צאר איוואן דער שרעקלעכער איינגענומען און פארטיליקט דעם דינאבורגער שלאס.
פון 1784 האט די שטאט געהאט א גרויסע און טעטיקע יידישע באפעלקערונג.[1] לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז צווישן א באפעלקערונג אין דער שטאט פון 69,700, זענען געווען 32,400 יידישער איינוואוינער (אומגעפער 44%).[2]
דעם 14טן יאנואר 1893 האט דער רוסישער צאר אלעקסאנדער דער דריטער פארארדערנט צו ענדערן דעם נאמען פון דער שטאט אויף דווינסק.
אין 1914 מיט אַ באַפעלקערונג פון 112,837 מענטשן, איז דווינסק געווען די גרעסטע שטאָט פון וויטעבסק.
אין דעם רוסישן צענזוס פון 1970 האט מען געציילט אין דענענבורג 100,600 מענטשן.
בארימטע איינוואוינער פון דענענבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אברהם יצחק הכהן קוק
- הרב יוסף ראזין, דער ראגאטשאווער
- הרב מאיר שמחה הכהן
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יידישע משפחות פון דווינסק. jewishgen.org. דערגרייכט דעם 2008-07-12.
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16


text:
משה ארענס
משה ארענס (געבוירן 27סטן דעצעמבער 1925, קאוונע, ליטע) איז געווען ישראל אמבאסאדאר אין די פאראייניקטע שטאטן. א כנסת דעפוטאט פון דער ליכוד פארטיי אוון א מיניסטער אין עטליכע רעגירונגען. פון פאך אויס איז ער אן עראפלאן אינזשעניר.
ארענס איז געבוירן אין קאוונע דעם 27סטן דעצעמבער 1925, און אין יאר 1939, האט זיין פאמיליע זיך אריבערגעצויגן קיין ניו יארק. ער האט געדינט אין דער אמעריקאנער ארמיי, ביי דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה, און אין 1948 האט ער געמאכט עליה, און געקומען וווינען אין ישראל.
ארענס איז אריין אין כנסת אין יאר 1973, וואו ער האט געדינט אין פארשיידענע פאזיציעס. אין 1983, ווען אריק שרון איז געפונען געווארן פאראנטווארטליך אין די סאברא און שאטילא מאסן מארד, דורכאויס די ערשטע לבנון מלחמה און איז אויפגעזאגט געווארן. האט מנחם בעגין אויפגענומען ארענס אלס זיכערהייטס מיניסטער, א פאסטן וואס ער האט אנגעהאלטן אויך אונטער יצחק שמיר.
נאכן "שמוציקע פרווו" פון שמעון פערעס, ווען די עבודה איז ארויסגעווארפן געווארן פון דער קאאליציע, איז ער ווידעראמאל געווארן א מיניסטער, דאס מאל אויסערן מיניסטער. ווען שמיר האט פארלוירן די וואלן אין 1992, האט ער דערקלערט אז ער טרעט ארויס פון פאליטיק, אבער ער האט זיך אומגעקערט, און האט געדינט נאכאמאל אלס זיכערהייטס מיניסטער, אונטער בנימין נתניהוס ערשטע קאדענציע, נאכן איבערנעמען יצחק מרדכי.
ער ווערט פארעכנט אלס רעכטער, ער האט אטאקירט שרון, קודם פארן נישט ענטפערן קעגן די פאלעסטינער טעראריזם, אנהייב פון על אקצא אינטיפאדע, שפעטער פארן ריקצוג פלאן פון עזה שטרייף.
אין יאר 2003 האט ער ארויסגעטרעטן פון פאליטיק. ער פארנעמט זיך היינט מיט פארשונגען, ווי אויך פארעפנטליכט ער ארטיקלען פון צייט צו צייט, אין הָאָרץ.
ער האט ארויסגעגעבן א בוך "דגלים מעל הגטו" (פענער איבער דער געטא), וואו ער פארשט די אקטיוויטעטן פון דער יידישער מיליטערישער פאראייניקונג אין דער ווארשעווער געטא, און זייער ראלע אין די געטא אויפשטאנד.


text:
גלח
א גלח (פריסטער אדער פאפ) איז א קריסטלעכער כהן וואס האט א גייסטלעכע שטעלע צו אנפירן רעליגיעזע פייערונגען, ווי צום ביישפיל, אויסטיילן די הייליקע ברויט, אויסצוהערן די גלויביקערס וידויים אא"וו. א גלח ווערט באפולמאכטיקט דורכן פויפסט.
ביי די קאטוילן קענען, אין אלגעמיין, נאר פרייליידיקע מענער העכער די 30 ווערן גלחים, ביי די ארטאדאקסישע קריסטן קענען אויך חתונה געהאטע ווערן גלחים, אבער זיי טארן נישט ווידער חתונה האבן נאך וואס זיי זיינען געוורן גלחים.
די גלחים גייען אנגעטאן מיט טראדיציאנאלע קליידער, שווארצע לאנגע ראקלאך און די ארטאדאקסישע גלחים אויך מיט א גרויסן קרייץ (ציילעם) אויף דער ברוסט.


text:
מאנטיק
מאָנטיק איז דער צווייטער טאָג פֿון דער וואָך צווישן זונטיק און דינסטיק.
עס הייסט אַזוי ווייל דעם טאָג האָט מען געדינט די עבודה זרה די לבנה (מאָן אין ענגליש). אין שפּאַניש און אין פֿראַנצויזיש הייסט די לבנה אויך מאָן. לויטן סדר פון די זיבן כוכבי-לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון מאנטיק מיט ל=לבנה.[1]
אין אַמעריקע און אין נאָך מאָדערענע לענדער, איז מאָנטיק דער ערשטער טאָג פֿון דער וואָך וואָס דער עולם גייט אַרבעטן, ווייל זונטיק איז אָפּרוה.
ביי אידן ליינט מען די תורה מאָנטיק און דאָנערשטיק.


text:
טשיטאגאנג
טשיטאַגאָנג (טשיטטאַגאָניש, בענגאַליש: চট্টগ্রাম) איז דער הויפּט ים-פּאָרט און די צווייטע גרעסטע שטאָט פון באַנגלאַדעש. עס ליגט אויף די ברעגן פון דעם קאַרנאַפולי טייך.
שוין א האנדלס ארט זינט דעם טן9 יאָרהונדערט, האט טשיטאַגאָנג אַ מולטיקולטורעלע ירושה פון איסלאַמישע, הינדו און בודהישע טראדיציעס. די מאָדערנע שטאָט האט זיך אנטוויקלט בשעת ווען די בריטישע האבן געהערשט ווי אַ באַן, בוימל און טיי האנדל מיטלפונקט. די שטאָט איז אויך געווארן אַ פאָקאַלן פונקט פֿאַר רעוואלוציאנערע אַקטיוויטעטן קעגן די בריטישע. עס איז אויך אַ וויכטיקע מיליטערישע באַזע און צושטעלן פונקט פֿאַר אליאירטע קראפטן ביים די בורמע קאַמפּיין אין דער צווייטער וועלט מלחמה. נאָך דער צעטיילונג פון אינדיע אין 1947, איז טשיטטאַגאָנג געווארן א טייל פון מזרח פּאַקיסטאַן. אין 1971, ווען מזרח פּאַקיסטאַן איז אויפגעשטאנען קעגן מערב פּאַקיסטאַנס אָפּזאָג צו אָננעמען רעזולטאַטן פון דעמאָקראַטישע וואלן, די דערקלערונג פון באַנגלאַדעשנס זעלבטשטענדיקייַט איז מודיע אין טשיטטאַגאָנג.
הייַנט, טשיטאַגאָנג איז איינע פון די גיכסטע וואקסנדיקע שטעט אין דער וועלט. א הויפּט געשעפט און אינדוסטריעלע צענטער. די פּאָרט שטאָט ווערט געזען ווי קריטיש צו דער עקאָנאָמישע אַנטוויקלונג פון לאַנד-איינגעשלאסן דרום אזיע, אַרייַנגערעכנט צפון-מזרח אינדיע, בהוטאַן, נעפּאַל און טיילן פון דרום כינע.


text:
היסטאריע פון גריכנלאנד
די היסטאריע של גריכנלאנד האט זיך אנגעהויבן גאר פרי. שוין אין אוראלטע צייטן האט זיך אנטוויקלט די מינאישע ציוויליזאציע אויף די ברעגן פון דעם אגאישן ים. אין דעם 9טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט אנגעהויבן א נייע תקופה אין די געשיכטע פון גריכנלאנד, ווען די שטאטס שטאַטן ווי אטען, ספארטא און נאך זענען אויפגעשטעלט געווארן. אין יענער צייט האט זיך אנטוויקלט די העלעניסטישע קולטור.
אין דעם 4טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער פאראייניקט די אלע גריכישע שטעט און זיי זענען געווארן א טייל פון זיין אימפעריע. נאך זיין טויט האט די אימפעריע צעשפאלטן.
דערנאך איז גריכנלאנד אראפגענגאנגען ביז אין יאר 168 האט די רוימישע אימפעריע איינגענומען גריכנלאנד, וואס איז דעמאלסט געווארן א פראווינץ אין דער רוימישער אימפעריע. ווען די רוימישע אימפעריע האט זיך צעשפאלטן אויף צוויי אין דעם 4טן יארהונדערט, איז גריכנלאנד געווען אין דעם מזרח טייל, וואס מען רופט היינט די ביזאנטישע אימפעריע, מיט איר הויפטשטאט אין קאנסטאנטינאפאל. די ביזאנטישע אימפעריע האט געדויערט טויזנט יאר ביז, אין דעם 15טן יארהונדערט, האט די אטאמאנישע אימפעריע זי איינגענומען. די אטאמאנען האבן געהערשט אין גריכנלאנד ביז דעם 19טן יארהונדערט. אין 1821 האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע פון די גריכן קעגן דער אימפעריע, ביז אין 1832 האט זיך גריכנלאנד אפגעזונדערט פון דער אימפעריע.
אין 1940 האט אויסגעבראכן די איטאליע-גריכנלאנד מלחמה ווען פאשיסטישע איטאליע האט אינוואדירט גריכנלאנד. ווען די איטאליענער האבן נישט געקענט אייננעמען גריכנלאנד, האט נאצי דייטשלאנד אריינגמישט אין דער מלחמה און האבן געהערשט אין גריכנלאנד ביזן סוף פון דער מלחמה.
נאך דער וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן אין גריכנלאנד א בירגער קריג ביז 1949. נאכדעם איז גריכנלאנד געווען א קאנצטיטוציאנאלע מאנארכיע. אין 1967 האט די מיליטער איבערגענומען די הערשאפט. אין 1973 האט די מיליטערישע רעגירונג מבטל געווען די מאנארכיע.
אין 1975 איז אויפגעשטעלט געווארן אין גריכנלאנד א דעמאקראטישע רעפובליק. אין 1981 איז גריכנלאנד געווארן א מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד. אין 2001 איז גריכנלאנד אריין אין דער אייראזאנע און די וואלוטע איז געטוישט געווארן פון דעם דראכמא צו דעם איירא.


text:
אדוואקאט גענעראל
אדוואקאט גענעראל (ענגליש: attorney general) איז דער הויפט פראקוראר פון דעם לאנד, און איז אויך דער לעגאלער אדוואקאט צו פארדייטיקן די לאנד. אין אלע מדינות איז זיין אויפגאבע אביסל אנדערשט, אבער דער מיינונג איז אז דער איז דער הויפט אדוואקאט וואס באשיצט די געזעץ פון דעם פאלק, דערמיט זייענדיג דער צווייט גרעסטע כוח אין געזעלשאפט נאך די סופרים קארט, וואס מאכן די געזעצן, ער טייטש דאס אויס וויאזוי די פאליציי זאל דאס אדורכפירן, דער חילוק איז נאר ווי ווייט גרייכן זיינע כוחות צו אנקלאגן און פארטיידיקן געוויסע אינטערעסן אין דער רעגירונג.


text:
מאפע
א מאפע אדער א קארטע איז אן אפמאלונג פֿון א שטח —א סימבאלישע שילדערונג וואס טוט ארויסהייבן די שייכות'ן צווישן עלעמענטן פון דעם רוים למשל אביעקטן, ראיאנען און טעמעס.
אסאך מאפעס זענען סטאטישע צוויי-געמעסטן, געאמעטריש גענויע רעפרענזירונגען דריי-געמעסט רוים. על פי רוב ניצט מען א מאפע אויסצומאלן געאגראפיע, אבער א מאפע קען אפמאלן וואסארא רוים, סיי רעאל סיי אויסגעטראכט.
געאגראפישע מאפעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארטאגראפיע, אדער מאכן מאפעס איז די שטודיע ,און אויך די פראקטיק, פֿון שאפֿן רעפרעזענטירונגען פון דער ערד אויף אן אייבערפֿלאך. איינער וואס מאכט מאפעס ווערט גערופן א מאפעסמאכער אדער א קארטאגראף.


text:
דרום אמעריקע
דרום אַמעריקע איז אַ קאָנטינענט אין דעם מערבֿדיקן האלבקײַלעך, דרום פון צפון אמעריקע; דער פאנאמא קאנאל צעשייד צווישן זיי. צו מזרח פון דרום אמעריקע געפינט זיך דער אטלאנטישער אקעאן און צו מערב דער פאציפישער אקעאן.
אינהאַלט
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער אין דרום אמעריקע זײנען:
- אורוגװײַ
- אַרגענטינע
- בראַזיל
- גויאַנע
- װענעזװעלע
- טשילע
- סורינאַם
- עקװאַדאָר
- פּערו
- פֿראַנצויזישע גויאַנע
- קאָלאָמביע
- פּאַראַגװײַ
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט אין דרום אמעריקע איז מערסטנס טראפיש. אין דעם מדבר רעגנט עס נישט אבער אין די בערג רעגנט עס ביז 200 צ"מ. די טעמפעראטור ווענדט זיך אויך—אין די בערג 15 °C אבער 40 °C אין די טראפישע געגנטן.
נאטירלעכע רעסורסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערד אין בראזיל איז גוט פאר וואקסן קאווע. ס'איז פאראן עטלעכע מינעראלן: אייזן, מאנגאן, גאלד און איידלשטיינער, און אויך נאפט.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרום אמעריקע האט חשובע שרייבער ווי גבריאל גארסיא מארקעס און כארכע לויס בארכעס. די לענדער פון דרום אמעריקע האבן א רייכע פארשיידנקייט פון מוזיק. צווישן די מערסט בארימטע זשאנערס זענען וואלענאטא פון קאלאמביע, סאמבע און באסא נאווא פון בראזיל, און טאנגא פון ארגענטינע און אורוגוויי.


text:
יוליוס קייסער
גייוס יוליוס קייסער (לאטיין: [1]Gaius Iulius Caesar) (13טן יולי 102 לפנה"ס[2] - 15טן מערץ 44 לפנה"ס), איז געווען א מיליטערישער און פאליטישער פירער אין דער רוימישער רעפובליק, וואס האט פֿארברייטערט די גרענעצן פון דער רעפובליק און די גרייך פונעם רוימישן קולטור אין דער גאליע (היינטיקער פראנקרייך). קייסער האט געפועלט אז די רוימען האבן אים געשאפֿן דיקטאטאר פאר זיין גאנצן לעבן, און ער האט קאנצענטריט דעם פאליטשין קראפֿֿט אין זיינע הענט.
ווען מען האט אים דערהרגעט אום 15טן מערץ האט דאס געפֿירט צו א בירגער קריג וואס האט געענדיגט די רוימישע רעפובליק, און אנגעהויבן די רוימישע קייסערשאפט, ווען נאך דעם קריג האט זיין אדאפטירטן זון אויגוסטוס קייסער איבערגענומען די הערשאפט פון דער רוימישע אימפעריע.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויליאם שייקספיר האט געשריבן א דראמע וועגן דער געשיכטע פון יוליוס קייסער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאפוויי
קאפוויי איז דער פיין אינעם שטערן פון קאפ. דער מוח האט נישט קיין נערווען צעלן, דעריבער איז קיינמאל די פיין פון מוח נאר בלויז פון פנים העכערע טייל.
עס קען זיין דער סימפטאם פון ערגערע קרענק אדער סתם פארבייגייענדע אומאנגענעמליכקייטן.
מעגלעכע סיבות פון קאפווייטיג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנגעצויגנקייט.
- אויסגעטרוקנטקייט.
- אנשטרענגן זיך די אויגן צופיל.
- סינוס אינפעקציע
- א פארשטאפטע נאז
- קאפין רעדוקציע.
- נישט שלאפן גענוג.
- הענגאווער פון אלקעהאל.
- עס קען זיין א מוח טומאר.
עס זענען דא היינט פייןקילער'ס ווי אספירין, טיילענאל אדער עדווין.


text:
1920
1920 איז דאס 20סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1920 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - עסטלאנד פראקלאמירט איר זעלבסשטענדיקייט פון דער רוסלענדישער אימפעריע
- 8טן פעברואר - טיראנא געווארן די הויפטשטאט פון אלבאניע
- 19טן אפריל - געעפנט די סאנרעמא קאנפערענץ, אויסטיילן די אטאמאנישע אימפעריע ווען זי האט פארלוירן ביי דעם ערשטן וועלט קריג
- 24סטן אפריל - סאנרעמא קאנפערענץ באשליסט צו געבן די הערשאפט איבער ארץ ישראל צום בריטישן מאנדאט
- 4טן יוני - געחתמעט אין פראנקרייך דער טריאנאן אפמאך צו צעטיילן די לענדער פון עסטרייך אונגארן
- 13טן יוני
- פוילישע סאוועטישע מלחמה: פוילן ציט צוריק פון קיעוו.
- די אמעריקאנער פאסט אגענטור פארבאט שיקן קינדער דורך דער פאסט.
- 10טן אויגוסט - אונטערגעשריבן דער סעוורע אפמאך וואס צעטיילט די אטאמאנישע אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה
- 25סטן אויגוסט - די פוילישע זיגן די רויטע ארמיי אין דעם קאמף אויף ווארשע אין דער פויליש-רוסישער מלחמה
- 31סטן אויגוסט - דער ערשטער ראדיא פראגראם אין דער וועלט ווערט טראנסמיטירט אין דעטרויט, מישיגן, פאראייניגטע שטאטן
- 1טן סעפטעמבער - גרעסערע לבנון ווערט געשאפן נאך די שפורן פונעם סייקס-פיקא פארשטענדעניש
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן פעברואר - פארוק דער ערשטער, מלך פון עגיפטן (געש' 1965)
- 10טן יולי - אווען טשעמברליין, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1959 (געש' 2006)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מערץ - שלום דובער שניאורסאהן, דער פינפטער אדמו"ר פון חב"ד (געב' 1860)
- 24סטן יאנואר - אמעדעא מאדיליאני, מאלער (געב' 1884)


text:
סאהארא
דער סאהארא מדבר (אראביש: الصحراء الكبرى, אַס-סאחראַ אל-קובראַ, "דער גרעסטער מדבר") אין צפון אפריקע, איז דער צווייטער גרעסטער מדבר אין דער וועלט (נאך אנטארקטיקע[1]). ער איז גרויס בערך 9,065,000 קוואדראט ק"מ. ער איז דער הייסטער ארט אין דער וועלט, אבער נישט דער טרוקנסטער. דער טרוקנסטער איז דער אַטאַקאַמאַ מדבר אין דרום אמעריקע. דער נאמען סאהארא איז פון אן אראביש ווארט صحر וואס איז טײַטש מדבר.
רעפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אזוי ווי אויך אין אנטארקטיקע איז דא ווייניג אפזעץ, אחוץ ביי די בארטנס, איז דאס אינלאנד פונעם קאנטינענט טעכניש דער גרעסטער מדבר אין דער וועלט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מאָזיללאַ טהונדערבירד צו אַוטלוק ימפּאָרט. מבאָקס צו פּסט, מבאָקס צו עמל קאַנווערטינג.
ווי צו אַרויספירן email אַרטיקלען פון מבאָקס פֿאָרמאַט פון מאָזיללאַ טהונדערבירד צו עמל טעקעס און אַרייַנפיר זיי אין מייקראָסאָפֿט אַוטלוק.
ופמערקזאַמקייַט! מיר האָבן טאָוטאַלי רידיזיינד דער פרייער מבאָקס עקסטראַקטאָר אַזוי עס איז רעקאַמענדיד צו נוצן אַ נייע ווערסיע אַנשטאָט פון דיסקרייבד אין אַז אַרטיקל. דריקט דאָ צו לייענען מער וועגן נייַ ווערסיע פון מבאָקס עקסטראַקטאָר באַשרייַבונג.
מאָזיללאַ טהונדערבירד סטאָרז ימיילז אין דעם. מבאָקס פֿאָרמאַט. מיקראָסאָפט אַוטלוק סטאָרז אַרטיקלען אין. פּסט דאַטן סטאָרידזש טעקעס. ביידע email סאָפטווער זענען ניט קאַמפּאַטאַבאַל, אָבער מיר קענען טאָן עפּעס. אַלע מיר האָבן צו טאָן, it’;s extract messages from .מבאָקס פֿאָרמאַט און גער זיי צו עמל און דעמאָלט, אַרייַנפיר עמל טעקעס אין אַוטלוק. אַלע פון די E-פּאָסט אַרטיקלען פֿאַר טהונדערבירד חשבון זענען סטאָרד אין אַ סובדירעקטאָרי געהייסן נאָך די פּאָסט סערווירער. לעמאָשל: אויב איר האָבן אַ יאַהאָאָ פּאָפּ3 חשבון עס וואָלט שאַפֿן אַ pop.yahoo.com סובדירעקטאָרי אין די מעיל טעקע. דיין אַרטיקלען וואָלט זיין סטאָרד אין ספּעציעל טעקעס מיט די פאָלדערס נאָמען און קיין טעקע פאַרלענגערונג גערופן מבאָקס טעקעס. לעמאָשל, the inbox folder would be called “;ינבאָקס.”; אָן עקסטענטיאָן. אויב איר האָבן מער ווי איין חשבון מיט דער זעלביקער פּאָסט סערווירער טהונדערבירד מוסיף אַ סאַפיקס. אזוי אייער רגע יאַכו וועבמאַיל חשבון זאל זיין סטאָרד אין pop.yahoo.com-1. דער זעלביקער זאַך אַקערז אויב איר האָבן קייפל אַקאַונץ מיט דער זעלביקער POP אָדער ימאַפּ סערווערס, כאָטש טהאַץ ווייניקער פּראָסט.
דאָ זענען די טרעפ איר האָבן צו נעמען:
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד כולל די ספּעציעל פֿרייַ געצייַג צו עקסטראַקט עמל טעקעס פון מבאָקס פאָלדערס. די מבאָקס עמאַיל עקסטראַקטאָר אַרייַנגערעכנט צו די דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד ינסטאַלירן, אָבער איר קענען אָפּלאָדירן און נוצן עס סעפּעראַטלי.
1. גער מבאָקס סטאָרידזש פאָלדערס צו עמל טעקעס
עקסטראַקט ימיילז פון מבאָקס טעקע צו עמל טעקעס ניצן פֿרייַ מבאָקס צו עמל נוצן. You just need to click the “;מבאָקס צו עמל קאָנווערטער”; דורכוועג פון די אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד פּראָגראַם גרופּע צו קאַטער די קאַנווערטער דעמאָלט גיט צוגעבן קנעפּל און קלייַבן מבאָקס טעקע אָדער קייפל טעקעס פֿאַר יקסטראַקשאַן, דעריבער גיט פּראָצעס קנעפּל און סעלעקטירן דעם דעסטיניישאַן וועגווייַזער ווו איר ווינטשן צו ראַטעווען יקסטראַקטיד עמל טעקעס. די פּראָגראַם וועט פּראָצעס דער יקסטראַקשאַן. דער פּראָצעס קענען נעמען אַ בשעת.
איצט E-מיילז זענען יקספּאָרטאַד פון טהונדערבירד צו עמל טעקעס און קענען זיין ימפּאָרטיד אין אַוטלוק ניצן דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד וואָס איז דיזיינד צו בייַטן און אַרייַנפיר עמל טעקעס אין מיקראָסאָפט אַוטלוק.
2. אַריבערפירן עמל טעקעס אין אַוטלוק
לויפן די דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד נוצן און סעלעקטירן דעם פּסט טעקע אָדער פעליקייַט אַוטלוק סטאָרידזש ווי דעסטיניישאַן. אויב עס איז פּאַראָל פּראָטעקטעד, דעמאָלט איר האָבן צו ספּעציפיצירן די פּאַראָל אַדישנאַלי. און סעלעקטירן דעם מיין טעקע ווו עמל טעקעס זענען סטאָרד. ווען די עמל צו אַוטלוק פּסט קאַנווערטער פאַרענדיקן דעם וועגווייַזער יבערקוקן איר וועט קענען צו סעלעקטירן אָדער דעסעלעקט עמל טעקעס צו אַרייַנפיר. Press “;Start”; קנעפּל און דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד וועט אַרייַנפיר אויסגעקליבן עמל אַרטיקלען צו די מס אַוטלוק אָדער אויסגעקליבן פּסט טעקע.
איידער צו אָנהייב ימפּאָרטינג איר קען באשאפן די ביניען פון פאָלדערס און סאַב-פאָלדערס אין אייער טעקע סיסטעם און אָרגאַניזירן עמל טעקעס, דעמאָלט אַרייַנפיר די ביניען פון עמל טעקעס און פאָלדערס אין מס אַוטלוק. אַדדיטיאָנאַללי איר זאל זיין אינטערעסירט צו לייענען די אַרטיקל וועגן מייגרייטינג פון טאַנדערבערד צו מיקראָסאָפט אַוטלוק.
אויב איר האָבן יוניקס סיסטעם אָדער עפּל מעק פּק, איר קענען נוצן די ספּעציעל לייגן-אויף צו עקסטראַקט עמל טעקעס פון מבאָקס סטאָרידזש:
צו ינסטאַלירן די ימפּאָרט עקספּאָרט טהונדערבירד פאַרלענגערונג, נאָכגיין דעם פּראָצעדור:
- אָפּלאָדירן ספּעציעל קספּי טעקע, right clicking on the link and choosing “;Save target as”;
- לויפן די טהונדערבירד, select “;Tools”; then choose “;Addons”; (or “;Extensions”;) and click on “;Install”;
- פּיקן די קספּי טעקע איר דאַונלאָודיד און נאָכגיין די ינסטראַקשאַנז
- ריסטאַרט טהונדערבירד
- ניצן ווייַטערדיק אָפּציעס צו ראַטעווען ימיילז פון טאַנדערבערד צו עמל טעקעס:
Tools Menu > ImportExportTools or File menu > היט אויסגעקליבן אַרטיקלען
נאָך וואס איר וועט קענען צו נוצן אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד צו אַרייַנפיר עמל טעקעס אין אַוטלוק אויף ווינדאָוז סיסטעם.
טאָן: טהונדערבירד סטאָרז email דייטאַבייסיז אין די פּראָפיל טעקע:
%USERPROFILE%Application DataThunderbirdProfiles .דעפאַולטמאַיל
אָפּשיקן צו די סיסטעם טרינקגעלט פֿאַר אַ באַשרייַבונג פון% וסערפּראָפילע% זאַך;
If you wish to browse to this directory using the Windows Explorer you may also need to adjust Windows Explorer settings to show hidden files –; די אַפּפּליקאַטיאָן דאַטאַ טעקע איז פאַרבאָרגן פון מיינונג דורך פעליקייַט. Inside this profile folder you should find a sub-folder for each Thunderbird e-mail accounts and another one for “;Local Folders”;. יעדער פון די כּולל אַ בינטל פון טעקעס מיט די נעמען וואָס ריכטן אייער טהונדערבירד טעקע נעמען.


text:
1907
1907 איז דאס זיבעטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1907 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן סעפטעמבער - ניו זילאנד באקומט דעם סטאטוס פון א דאמיניאן פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 16טן נאוועמבער - אקלעהאמע ווערט דער 46סטער שטאט זיך איינצושליסן אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - איוב חאן, פרעזידענט פון פאקיסטאן (געש' 1974)
- 25סטן מיי - או נו, פרעמיער מיניסטער פון בורמע (געש' 1995)
- 4טן סעפטעמבער - מאריא קאטארבא, פאלאק פון די חסידי אומות העולם (געש' 1956)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער, אנטוויקלער פון דער פעריאדישער טאבעלע (געב' 1834)
- 4טן סעפטעמבער - עדווארד גריג, נארוועגישער דיריגענט (געב' 1843)


text:
פיעטרקאוו
פיעטרקאוו אדער פעטריקאוו (פויליש: Piotrków Trybunalski) איז א שטאט אינעם צענטער פון פוילן, 42 ק"מ דרום פון לאדזש. עס באדעקט א שטח פון 67.27 קוואדראט ק"מ. אין 2011 האט פיעטרקאוו געהאט 76,717 איינוואוינער.
פיעטרקאוו איז פון די אלטע פוילישע שטעט, און ווערט דערמאנט אין אפיציעל דאקומענטן שוין אין 1217.
אין דעם 19טן יארהונדערט איז פיעטרקאוו געווארן א גרויסער אינדוסטריעלער צענטער. צווישן די יארן 1975 ביז 1998 איז פיעטרקאוו געווען די הויפטשטאט פון דער פיעטרקאווער וואויוואדעשאפט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט פיעטרקאוו איז געווען גאנץ חשוב אינעם מיטל אלטער, און האט באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט שוין אינעם 13טן יארהונדערט. לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז פון א באפעלקערונג פון 30,800, זענען 9,500 געווען יידן(בערך 31%).[1]
פיעטרקאוו האט געהאט די בעסטע אנטוויקלטע אינדוסטריע פון גאנץ קאנגרעס פוילן ביז 1914.
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע קהילה אין פיעטרקאוו איז געגרינדעט געווארן אינעם 16טן יארהונדערט. אין 1722 האט מען אויפגעשטעלט א חברה קדישא.
די יידישע באפעלקערונג פון פיעטרקאוו האט געציילט 9,370 נפשות אין 1897, און 11,400 נפשות אין 1931.[2]
אין תרפ"ד איז הרב מאיר שפירא געווארן רב פון פיעטרקאוו. נאך אים האט מען באשטימט זיין שוועסטער-קינד הרב משה חיים לאו שטאטס רב; ער איז געווען דער לעצטער רב פון דער פיעטרקאווער קהילה.
באוואוסטע מענטשן פון פיעטרקאוו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי חיים דוד דאקטער
- הרב חיים אלעזר וואקס, אב"ד פיעטרקאוו תרמ"ד-תרמ"ט
- הרב מאיר שפירא
- הרב ישראל מאיר לאו, הויפט רב פון ישראל
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16
- ↑ "פיעטרקאוו", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)


text:
8טן סעפטעמבער
דעם 8טן סעפטעמבער איז דער 261סטער טאג פון יאר (262סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 114 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1636 - געגרינדעט הארווארד אוניווערסיטעט אין מאסאטשוסעטס, דער עלטסטער אוניווערסיטעט אין אמעריקע
- 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון באלאגערונג אויף לענינגראד, ווען דייטשע קראפטן רינגלען ארום לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אינעם סאוועטן פארבאנד
- 1943 - דווייט אייזנהאוער, גענעראל פון דער אמעריקאנער ארמיי, איז מבשר וועגן וואפן שטילשטאנד מיט איטאליע
- 1944 - V-2 ראקעט גרייפט אן לאנדאן צום ערשטן מאל
- 1991 - מאקעדאניע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט.
- 2006 - אנטפלעקט היפעריאן, דער העכסטער בוים אין דער וועלט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1157 - ריטשארד דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד (געש' 1199)
- 1841 - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געש' 1904)
- 1908 - עלי שעכטמאן, יידישער שרייבער, פון די חשובסטע יידיש-שרייבער (נפטר 1996)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1933 - פייסל דער ערשטער, מלך פון איראק (1933-1921) (געב' 1883)


text:
ראיאטן קאנטראל
ראיאטן קאנטראל זענען די מאסנאמען וואס די פאליציי נעמען אונטער צו ברענגן א ראיאט אונטער קאנטראל.
פאליצייאישע טאקטיקן קעגן ראיאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פארגאנגנהייט האבן די פאליציי גענוצט פשוט'ע טאקטיקן צו קאנטראלירן ראיאטן געבויט אויפ'ן פאקט אז וויבאלד די פאליציי איז בעסער עקוויפטעט ווי די מאסן וועלן זיי קענען איבערקומען די צעווילדעוועטע פראטעסטירער. די פאליציי פלעגט פארמירן א שורה און אריינגעדרינגן אינעם הארץ פונעם כאאס און פארטריבן און געשלאגן אויף רעכט און לינקס.
די סארט טאקטיקן האט אבער געברענגט אסאך פאטאליטעטן ווייל די פאליציי איז נישט געווען געוואוינט צו אזעלכע מהומות און וויבאלד זיי האבן זיך געשפירט אלס באפאלענע האבן זיי געארבעט זייער ווילד און ווער עס איז זיי געשטאנען אין וועג איז צעשלאגן געווארן. אויסער די פאטאליטעטן האבן זיי נישט געקענט האלטן א קאנטראל אויף די אונטערצינדער און האבן נישט געקענט ארעסטירן די אנפירער, זייענדיג אין געפאר און אין א גרויסע צעמישעניש.
איינע פון די באקאנסטע דורכפעלער אין ראיאטן קאנטראל איז געווען ביי די דעמאקראטישע קאנווענשאן אין שיקאגא, אילענאו, אין 968' ווען די דעמאקראטן האבן זיך געגרייט צו נאמינירן אלס זייער פרעזידענט קאנדידאט הובערט האמפערי וועלכער איז געווען א שטארקער פרא-מלחמה קאנדידאט. די אנטי-מלחמה אקטיוויסטן האבן ארגאניזירט גרויסע פראטעסטן וועלכע דער מעיאר פון שיקאגא און זיין פאליציי האבן אנגענומען און באטראכט אלס די פיינט. די מאסן איז אפגעהאלטן געווארן מיט שטארקע בריגאדעס אבער די פאליציי איז באשמוצט געווארן אין גאנצן לאנד צוליב זייער ברוטעליטעט קעגן זייער אייגענע סיטיזענס. די פאליציי האט געשלאגן יעדן וואס איז זיי אונטערגעקומען, אריינגערעכנט דזשורנאליסטן, און רעד קראס וואלונטירן וועלכע זענען געקומען צו הילף פאר די אטאקירטע.
היינט זענען די פאליציי נאך מער עקוויפטעט אבער, וויכטיגער פון דעם, זענען זיי פיל מער ארגאניזירט און נוצן פארגעשריטענע טאקטיקן וויאזוי אריינצודרינגן אין א ראיאט און דאך פארהאלטן פאטאליטעטן. די פאליציי האט שטודירט און אויסגעטראפן א פארמאציע וועלכע איז זייער עפעקטיוו און גיט זיי א געלעגנהייט צו ארעסטירן מער מענטשן.
די פארמאציע איז אויסגעשטעלט ווי פאלגנד: זיי שטעלן זיך אויס אין 4 רייעס און יעדע רייע באשטייט פון א געוויסע צאל אפיצירן. די ערשטע רייע באשטייט פון צוויי גרופעס פון 5 אפיצירן וועלכע זענען עקוויפטעט מיט טרערן גאז אין פאל עס פעלט זיך אויס. אונטער זיי גייען די פירער פון די גרופע וועלכע באשטייט פון צוויי אדער דריי אפיצירן. אין די דריטע רייע גייען דריי באזונדערע ארעסט גרופעס וועלכע באשטייען יעדע איינע פון 2 אפיצירן. און צום לעצט גייט א שטארקע פאליציי קראפט וועלכע זענען איינגעטיילט אין צוויי גרופעס.
די פארמאציע איז אזוי אויסגעשטעלט אז יעדע גרופע זאל זיך קענען גרינג מאנואווירן אין פאל זיי, אדער אן אנדערע גרופע, קומט אונטער אטאקע. די גאנצע פארמאציע קען זיך זייער שנעל באוועגן און יעדע פון זיי באוואכט די אנדערע. וויבאלד ארעסטן איז די שווערסטע טייל אין א ראיאט שטעלן זיי די ארעסט אפיצירן אינדערמיט וואו זיי קענען זיך גרינג אן עצה געבן מיט די ארעסטירטע אן ווערן געשטערט פון אנדערע פראטעסטירער.
נאך א טאקטיק פון די פארמאציע איז אז די גרופעס זענען אפגערוקט איינע פון די אנדערע כדי די מאסן זאלן קענען ארויסגעלאזט ווערן פון צווישן די לעכער. ספעציעל איז די טאקטיק וויכטיג ווען די פארמאציע דרינגט אריין אין די צעהיצטע מאסן וואס אויב די פארמאציע וואלט געווען ווי א וואנט וואלט די פארשריט געווען פיל שווערער און די ראיאט וואלט געהאט מער קראפט צו קעמפן. די פארמאציע קען זיך אבער זייער שנעל באוועגן און ווען זיי ווילן מאכן אן ארעסט אדער ווען זיי ווילן יא בלאקירן די מאסן פון א געוויסן פונקט קענען זיי זיך פאראייניגן אין סעקונדן.
די פאליציי טרענירט זיך כסדר לויט די פארשריטן און זיי נוצן אנדערע אפיצירן אלס די מאסן. די פארמאציע טוט זיך אן אלע שמונה בגדים און די געמאכטע מאסן אטאקירן און ווארפן אלעס וואס קומט זיי אונטער אין די הענט.
ראיאט קאנטראל טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויכטיגסטע און ערשטע עקוויפמענט וואס די ראיאט פאליציי טוען אן באשטייען פון א העלמעט מיט א דורכזיכטיגע צודעק פאר'ן געזיכט, קערפער ארמאר, און א גרויסע קערפער פאנצער. די דריי געצייג אינאיינעם ווערן אנגערופן "הארד טעק".
די קערפער פאנצער און דאס געזיכט צודעק זענען ביידע געמאכט פון א געוויסע אויסגעארבעטע גלאז וועלכע רופט זיך לעקסאן. די סארט גלאז קען זיין בולעט-פרופ אויב עס איז גענוג דיק. אבער די ראיאט פאליציי דארפן דאס נישט זיך צו באשיצן פון געווער נאר ליבערשט פון ווארפנדיגע אביעקטן וועלכע די פראטעסטירער ווארפן אין זייער ריכטונג.
די פאליציי נוצט אסאך פארגעשריטענע געווער וועלכע פארמינערן פאטאליטעטן אבער זייער הויפט וואפן איז נאך אלץ דער שטעקן. די פאליציי שטעקענעס ווערן גערופן באטאנס און קומען אין פארשידענע פארמאטן. געווענליך זענען זיי צווישן 24 און 45 אינטשעס לאנג און טייל פון זיי זענען קלענער אבער קענען זיך אויסציען ווען מען גיט א דרוק אדער ווען מען הייבט עס אן נוצן. די פאליציי זוכט וואס ווייניגער צו נוצן עכטע וואפן ביי ראיאטן אויס מורא אויב איינער פון די ראיאטירער וועט אוועקנעמען די וואפן און דעמאלט וועט זיין פאטאל. אין ראיאטן פעלער וואו די פאליציי ווייסט אז עס וועט נישט זיין אזוי געפערליך וועלן זיי טאקע נישט טראגן קיין וואפן נאר וועלן זיך באגעניגן מיט די באטאנס און אביסל פעפער ספרעי.
אין געוויסע פעלער וועלן די פאליציי יא נוצן רעוואלווערס וועלכע זיי פילן אן מיט ראבערנע קוילן אדער וואסער אדער טינט באליס וועלכע טוט מער ווי אביסל וויי ווען מען כאפט דאס אבער עס איז נישט פאטאל. די פאליציי נוצט אויך גאז לאנטשערס מיט וועלכע זיי פארגאזן די לופט מיט אומשעדליכע גאז און פארטרייבט די מאסן. אין אזעלכע פעלער וועלן די פאליציי נוצן גאז מאסקעס צו באשיצן זייער אייגענע אטעם.
אין מער רואיגע ראיאטן וועלן די פאליציי געווענליך אויך נוצן פערד וועלכע צייכנען זיך אויס אין פארטרייבן מענטשן. פערד האבן א מעלה אז זיי האבן נישט קיין פראבלעם פון די גאז וועלכע די פאליציי שפריצט און קענען טאן זייער ארבעט אפילו אין שווערע וועטער אומשטענדן. אבער אין ווילדערע פעלער קען מען זיי נישט נוצן ווייל די פערד קענען ארויסגיין פון קאנטראל און שעדיגן די גאנצע אפעראציע.
ראיאט קאנטראל פיליזאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע כלל וואס מען לערנט היינט די ראיאט קאנטראל כוחות איז אז זייער ציל איז נישט צו קעמפן מיט די ראיאטן נאר זיי צו בארואיגן און אהיימשיקן מיט שיינעם. דאס נוצן פאליצייאישע קראפט איז א לעצטע מיטל ווען עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. ארגינעל פלעגט מען רופן די אפטיילונגן ראיאט סקוואדס אבער היינט רופט מען זיי מאסן מענעדזשמענט יוניטס. אין אנדערע ווערטער, זענען זיי טרענירט צו קאנטראלירן און ארויסהעלפן די באפעלקערונג און אפילו ווען זיי שטימען נישט מיט צו זייערע פארלאנגן וועלן זיי נאך אלס באטראכטן די פראטעסטירער אלס סיטיזענס און נישט אלס די פיינט.
די יוניטס זענען אויך געלערנט צו פארהאלטן דאס אויסברעך פון ראיאטן. אין פעלער וואס מען ווייסט אז עס קען אויסברעכן ראיאטן וועלן די כוחות אריינגעברענגט ווערן פון פאראויס צו פארהאלטן אזא פאסירונג. בעפאר אן אויפגעברויזטע פראטעסט האלט ביים צושטאנד קומען וועלן די פאליציי געווענליך זיך צוזאמענזעצן אדער טעלעפאנירן די אנפירער און זיי געבן זייערע ערלויבענישן וואס זיי מעגן יא און נישט טאן און דאס זעלבע וואו זיי מעגן יא אדער נישט גיין. אויב אלעס גייט ווי געפלאנט וועלן די פאליציי בכלל נישט טשעפן די פראטעסטירער.
די נייע סטראטעגיעס האט מען אנגעהויבן נוצן אין די לעצטע יארן, און ווי פריער דערמאנט, האט די פאליציי זיך געלערנט לעקציעס פון דורכגעפאלענע אפעראציעס.
אין פעלער ווען אלע בעפארגרייטונגן העלפן נישט אין די ראיאטן גייען ארויס פון קאנטראל וועלן די פאליציי אנהייבן נוצן א מער אגרעסיווע צוטריט אבער וועלן נעמען אין באטראכטן אז דאס מערהייט פון די מאסן ווילן נישט שעדיגן אדער קאנפראנטירן די פאליציי נאר ווערן אריינגעכאפט אין די אזויגערופענע מאב צוליב די געמיטער וועלכע הענגט אין דער לופטן. די גרעסטע טייל פון די מאסן אין א ראיאט זענען נייגעריגע מענטשן וועלכע קומען קוקן וואס עס וועט זיך אויסקאכן אבער אויך זיי שטערן די ארבעט פון די פאליציי.
אין יעדע ראיאט אינצידענט זענען פאראן א גרופע אדער יחידים וועלכע וועלן, אדער ווילן, בענעפעטירן פון דעם טומעל. די פאליציי דארף אויסגעפינען ווער זיי זענען און זיי איינשטילן אדער ארעסטירן. איינמאל די אנפירער זענען מער נישט דארט וועט די גאנצע ראיאט איינגעשטילט ווערן אויטאמאטיש. אבער ווי געזאגט מוזן זיי דאס טאן אויף א רואיגע און אויסגערעכנטע וועג ווייל אויב זיי נוצן קראפט און שלאגן די פראטעסטירער ווערט די מצב נאר ערגער.
אפילו ווען די פאליציי איז שוין יא אין א קאנפליקט וועלן זיי נאך אלס פרובירן צו ארעסטירן נאר די אנפירער און מיט דעם דערשטיקן די פולווער. די פאליציי רוקט זיך פאראויס זייער שנעל אבער זיי וועלן שטענדיג לאזן לעכער איינע צווישן די אנדערע כדי די מאסן זאלן קענען אנטרינען ווערן, וועלכע איז דער הויפט ציל פון זייער אפעראציע.


text:
אברהם אבינו
אברהם איז דער פאטער פון דעם אידישן פאלק.
עס איז א מחלוקה וואו אברהם איז געבוירן. אין געוויסע מדרשים איז פאראן אז ער איז געבוירן אין כותא. אנדערע זאגן אז ער איז געבוירן אין אור-כשדים. דער רמב"ן שרייבט אז ער איז געבוירן נישט אין אור כשדים, נאר אין עבר הנהר.
הקב"ה האט אויסדערוועלט זיינע קינדער צוליב דעם וואס זיין ספערמע איז גענעטיש שטארק נאמנות אז זיי וועלן זיך האלטן שטענדיג צו די אמונה און בטחון.
ער האט שוין ביי די 3 יאר פון זיך אליינס אויסגעטראפן אז די וועלט און אירע באשעפענישען און נאטור מוז זיין פון א פלאנירער און גאר א קלוגער וויסענשאפטליכער אלס - ווייסער. - דורך א מעשה וואס ער האט מיטגעלעבט און ווערט פארציילט אין מדרש אז ער האט שפאצירט אויף דעם וועג און די זון האט געבאקן מיט א מורא'דיגע שטארקייט אים צו מאכן הייס האט ער זיך אראפגעזעצט אונטער א בוים וואס האט אים געגעבן שוץ און אפגעקילט, אזוי ארום האט אים באטראפן די גילוי השכינה זעהנדיג זיין חסד און קלוגער אויספארמונג פון בוים אים צו דינען. האט ער זיך זינט דעמאלטס באהאפטן צום בורא כל עולמים און הקבה האט געשלאסן מיט אים א בונט צו פארמערן זיינע קינדער ווי די שטערן פון הימל און זאמד פון בארטן.
אברהם איז נפטר געווארן א' טבת ב'קכ"ג.


text:
אבא אבן
אבא אבן (2טן פעברואר 1915 - 17טן נאוועמבער 2002) איז געווען א פאפולערער ישראל דיפלאמאט, און פאליטיקער, וואס אין דער וועלט, איז ער געווארן זייער אנגענומען, דוקא אין ישראל נישט.
זיינע יינגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין דרום אפריקע, און ער איז געווען זייער יונג, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבערגעצויגן קיין ענגלאנד.
ער האט געלערנט סעמיטישע שפראכן, העברעיש, אראביש, און פערסיש.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי אין קאירא, ווי ער האט זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיגן פרוי. אויך האט ער געשתדלנט ביי דער רעגירונג, אויפצושטעלן א יידישע בריגאדע, אין דער בריטישער ארמיי.
ער איז געווען א דעלעגאט אין די פאראייניגטע פעלקער, מיט משה שרת, און ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, איז ער געווארן דער ערשטער אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער, אויך האט ער געדינט אלס אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע שטאטן.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געלאפן צום כנסת אויפן מפא"י ליסטע, און אין די וואלן פון 1959, איז אריין אינעם כנסת, ער האט געדינט אלס בילדונגס מיניסטער, אין דוד בן גוריוןס עגירונג, אין 1966 איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1974, ווען ער האט רעזיגנירט, פונעם קאבינעט, נישט וועלנדיג זיין אינפאמאציע מיניסטער, אין די רעגירונג פון יצחק רבין.
איידער דער זעקס טאגיקער מלחמה איז ער געווען ביי די גרויסמאכטן ווי פראנקרייך, ענגלאנד און אמעריקע. שארל דע גאל האט אים געווארענט קעגן א מלחמה, און האט טאקע נאכן מלחמה ארויף געלייגט אן עמבארגא אויף ישראל, ער איז באוויסט געווארן, ווען ער האט געזאגט, אז די גרעניצן פון ישראל, איידער דעם פערטן אין יוני 1967, זענען אוישוויץ גרענעצן.
זיינע עלטערע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די וואלן פון 1988, איז ער נישט ערווילט געווארן צו א רעאליסטישע בענקל פונעם עבודה פארטיי, און זייענדיג אנטוישט האט ער פארלאזט פאליטיק, און זיך פארנומען מיט שרייבן, און זיין בוך איז געווארן פרעזענטירט אויפן טעלעוועזיע, דורך אבן, וואס דארט האט ער געהאט דערפאלג, אין יאר תשס"א איז ער באלוינט געווארן, מיטן פרעמיע פון ישראל פארן אויפטוען פארן לאנד, און פארן פאלק.
ער איז געשטארבן 17טע נאוועמבער 2002. זיין ווייב סוזי איז א שוועסטער פון חיים הערצאגס ווייב, איינע פון די ישראל פרעזידענטן, ביידע האבן זיך באקענט מיט זייערע ווייבער, זייענדיק אין קאירא, אלס אפיצירן ביי דער מלחמה, און האבן געגעסן אלס געסט ביי יידן, אויף שבת.


text:
טאלעדא
Toledo (שפאניש: Toledo; לאטייניש: Toletum, אראביש: طليطلة) איז א שטאט פלאצירט אין צענטראלער שפאניע, 70 ק"מ דרום פון מאדריד. ער איז די הויפטשטאט פונעם פראווינץ פון טאלעדא. די שטאט האט א שטח פון 232.1 ק"מ2 און א באפעלקערונג פון 82,489 אין 2010.
אין 1986 האט אונעסקא פראקלאמירט די שטאט א וועלט ירושה ארט פאר זיין ברייטע קולטורעלע און מאנומענטשאלישער ירושה, ווי אויך א געוועזנע הויפטשטאט פון דער שפאנישער אימפעריע און ארט פון קאעקזיסטענץ פון קריסטלעכע, איסלאמישע און יידישע קולטורן, און דערצו דער ארט ווי די וויזיגאטן האבן שטארק גערודפ'ט די יידן.
צווישן די חשובע מענטשן און מאלער געבוירן אין טאלעדא איז על גרעקא.


text:
וועלט
די וועלט איז דער ערד פלאנעט פונעם מענטשלעכן אויסקוק.
לענדער און פעלקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לענדער פלעגן אמאל באשטיין פון א פאלק מיט איין רעליגיע און איין שפראך. היינט זענען דא לענדער וואס אבלאנגן נישט צו קיין שום רעליגיע און פארטרעטן נישט קיין שום פאלק ווי: שווייץ און די פאראייניגטע שטאטן. שווייץ איז געווען די ערשטע אזא לאנד וועלכע האט זיך געגרינדעט ווען טויזענטער מענטשן פון די דערנעבענדיגע דייטשלאנד, פראנקרייך, און איטאליע האבן זיך באזעצט אויף די הויכע שיינע בערג און צוביסלעך איז געווארן דערפון א לאנד. אמעריקע איז היינט גענוי אזוי טראץ וואס רוב זענען געקומען פון בריטען. אמעריקע האט זיך קונה געווען דער ביישפיל פון דעמאקראטיע און האט אזוי אריינגעשריבן אין איר קאנסטיטוציע אלס דער נומער איינס פליכט.
מדינת ישראל איז געווען די ערשטע לאנד וואס איז צושטאנד געקומען פון איין רעליגיע אבער האט געגרינדעט א ריין דעמאקראטישע לאנד גרייט אנצונעמען יעדן איינעם פון סיי וועלכן גלויבן. מדינת ישראל פארמאגט אין פאקט ניטאמאל א זעקסטל פון כלל ישראל. רוב אידן וואוינען נאך היינט צושפרייט איבער צענדליגער לענדער אין די וועלט.
לענדער זענען שטענדיג געגאנגען און געקומען און די מאכטפולע זענען גרעסער און קלענער געווארן. אלעס איז געווען געוואנדן לויט די שטארקייט וואס מען האט פארמאגט. די וועלט'ס היסטאריע איז פיל מיט בלוט, טויזענטער, אויב נישט מיליאנען, מלחמות זענען פארגעקומען און אלע צייטן און אין אלע לענדער. עס זענען געווען לענדער וואס האבן געפירט די וועלט ביי די נאז און זענען דערנאך צושפליטערט געווארן אויף קליינע שטיקלעך.
עס זענען שטענדיג געווען עטליכע גרויסע לענדער וואס האבן פארנומען דעם "אויבנאן" און זענען געווען די רעדנער פון די וועלט. די נענסטע תקופה צו אונז איז געווען בעפאר די צווייטע וועלט קריג ווען בריטען, פראנקרייך, עסטרייך, רוסלאנד, און פרייסן זענען געווען די פירער פון די וועלט. ווען עס האט זיך געהאנדעלט פון קריג אדער שלום האבן די לענדער ווי פאליציי לייט איינגעטיילט וואס יא און וואס נישט. נאך די צווייטע וועלט קריג, אדער ווי מען רופט עס היינט דעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט, האט זיך די בילד געטוישט און מיט די כוח פון די נארוואס געגרינדעטע "יונייטעד נעשאנס" זענען די פאראייניגטע שטאטן, בריטען, פראנקרייך, די סאוויטן, און כינע געווארן די וועלט פירערס.
טייל פון די לענדער מאכן זיך נישט קיין סאך צו טאן מיט די וועלט'ס געשעענישן נאר שיקן אפאר אויסגעקארגטע טרופן ווען עפעס פאסירט. אמעריקע מיט בריטען זענען די פאקטישע פאליציי אויף די וועלט'ס געשעענישן. עס האט שוין אפגעקאסט טריליאנען דאלארן פאר שטייער צאלער דאס אז די רעגירונגן שטעקן זיך אריין די נאז ווי אימער זיי קענען נאר.
עס זענען פאראן היינט ארום 200 איינארקענטע לענדער אין די וועלט. פון דעם זענען דא אזעלכע גרויסע ווי רוסלאנד און אזעלכע קליינע ווי מאנאקא, צפון אפריקע. עס ווערט געשאצט אז עס זענען היינט דא ארום 6 ביליאן מענטשן אויף די וועלט און עס וואקסט מיט באלד 100 מיליאן א יאר. די פראצענט פון די וועלט'ס וואוקס ווערט קלענער פון יאר צו יאר. ביז 20 יאר צוריק פלעגט די וועלט'ס מענטשהייט וואקסן מיט צוויי פראצענט א יאר. היינט וואקסט עס נישט מער ווי 1.2 פראצענט פער יאר. עס ווערן היינט געבוירן ארום 50 נייע קינדער פער יעדע טויזענט מענטשן. אבער עס שטארבן פיל ווייניגער פון דעם.
ווען מען צוטיילט די וועלט'ס באפעלקערונג ביי די ראיאנען האט אזיע איבער האלב פון די וועלט'ס באפעלקערונג, כינע מיט ארום 1.3 ביליאן און אינדיע מיט עפעס איבער א ביליאן. אייראפע האט ארום 14 פראצענט פון די וועלט'ס באפעלקערונג, דרום און צפון אמעריקע אויך 14 פראצענט, אפריקע 13 פראצענט, און די פאסיפיק אינזלן ארום 1 פראצענט. אינטרעסאנט איז אז די יונייטעד נעשאנס שאצט אז אזיע גייט פארלירן איר פראצענט און אפריקע גייט זיך צום ווייניגסטן דאפלען.
אינגאנצן 1.2 ביליאן מענטשן וואוינען אין די העכסט מאנדיניזירטע לענדער. די איבריגע 4.9 ביליאן מענטשן וואוינען אין די איבריגע לענדער. 9 פון יעדע 10 מענטשן וואס ווערן היינט געבוירן וואוינען אין די אוממאנדיניזירטע לענדער. זיי שאצן אז ביז'ן יאר 2050 וועט די וועלט האבן איבער 9 ביליאן מענטשן.
די זיבן קאנטינענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט קאנטינענט באדייט די ערד'ס גרעסטע כסדר'דיגע באהעפטיגונג פון לאנדמאסע.
א קאנטינענט איז אנגעזען פון אן אינזל אדער האלבאינזל נישט בלויז אויף איר גרויסקייט אין סייז נאר אויך אויף איר געאלאגישע סטרוקטור און אנטוויקלונג. די זיבן קאנטינענטן אין די רייע לויט איר גרויסקייט אין סייז זענען: אייראזיע (קאנווענציאנעל באטראכט אלס די צוויי קאנטינענטן פון אייראפע, אינדיווידועל די צווייטע קלענסטע, און אזיע), אפריקע, נארט אמעריקע, סאוט אמעריקע, אנטארקטיק, און אויסטראליע.
די קאנטינענטעל שטח – אלע לאנד וואס הייבן זיך העכער די ים פלאך – קומט אן צו 29 פראצענט פון די וועלט'ס סך הכל אין שטח. מער ווי צוויי דריטל פון די קאנטינענטעל'ס שטח ליגט צפון פונעם עקוואטאר. (דער עקוואטאר איז אן אויסגעטראכטער ליניע ארום די ערד וועלכער איז די זעלבע ווייטקייט פון די נארט און סאוט פאל און צוטיילט די ערד צו צפון און דרום האלבקיילעך.)
אין צוגאב, די קאנטינענטעל מאסעס נעמט אריין די איינגעטונקענע קאנטינענטעל אפלייג, וועלכע גייט בארג אראפ פון די אקעאן'ס ברעגעס פונעם קאנטינענט צו טיפקייט פון ארום 600 פיס (138 מעטער). ביילאפיג ביי דעם פונקט הייבט זיך אן די מער שארפע (מיטאמאליגע) שפרונג צו די אקעאניק פארטיפונג באקאנט אלס "די קאנטינענטעל סלאופ".
אויב די קאנטינענטעל אפלייגן ווערן אריינגערעכנט אין חשבון וועט די סך הכל קאנטינענטעל שטח פארמערט ווערן צו 35 פראצענט פון די ערד'ס אויבערפלאך. אינזלן וואס שטייען אויף א קאנטינענטעל פאליציע פון אן אנגעגעבענע קאנטינענט ווערן געווענליך פאררעכענט אלס א טייל פון דעם קאנטינענט. א פראמינענטער ביישפיל איז גרויס בריטאנען און אירלאנד אין אייראפע.
אין געאלאגיע, ווי געזאגט, ווערן די קאנטינענטן געמאסטן אויף גאר אן אנדערן חשבון אויף וועלכע געאפיזיקיסטן האבן יארן לאנג געארבעט צו פארשן. זייער חשבון לויפט אויפ'ן סטרוקטור פון די ערד אונטער דעם קאנטינענט לויט איר שאק כוואליע און היץ. מיר וועלן זיך נישט אריינלאזן אין דעם פשעטל ווייל עס איז נישט דאס פלאץ פאר דעם און עס פארלאנגט זיך אויך א היבש ביסל שטערן איינקנייטשונג.
למעשה ווערט די סדר פון די קאנטינענטן אויסגערעכענט לויט די געאלאגישע חשבון ווי פאלגנד: אפריקע, אנטארקטיקע, אזיע, אויסטראליע, אייראפע, צפון אמעריקע און דרום אמעריקע.
די מאפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען די וועלט שטייט האבן מענטשן געשטרעבט צו מאכן מאפעס פון לענדער אדער שטעט. פארשטייט זיך אז די אלע מאפעס זענען קיינמאל נישט געווען ריכטיג ווייל עס איז געמאסטן געווארן לויט'ן חשבון וויפיל מייל מען האט גערעכנט אין די ברייט און אין די לענג פון איטליכער שטאט באזונדער. מען קען נאך היינט טרעפן אלטע מאפעס וואס זענען זייער גרייזיג.
יעדעס לאנד פלעגט זיך צייכנען א אייגענע מאפע און מען פלעגט עס מערערע מאל צוזאמענשטעלן און מאכן א וועלט מאפע. ביז פאר 500 יאר צוריק האט די גאנצע וועלט נישט געהאט קיין אנונג אז עס עקזעסטירט א יבשה אריבער דעם אנטלאנטיק אקעאן. איר קענט זיך שוין פארשטעלן וויאזוי אזא מאפע האט אויסגעקוקט...
ווען מען האט דאס ערשטע מאל ארויפגעשיקט די מאפע אין ספעיס איז די אינטרעסאנטסטע זאך דערפון געווען די בילדער וואס די ראקעט האט גענומען פון די וועלט. מענטשן זענען באגייסטערט געווארן צו זען די וועלט אין א באל.
מאפעס ווערן איבערגעמאכט פון צייט צו צייט מיט נייערע מעטאדן. מען נוצט היינט גאר סאפיסטיקירטע ראדארן און מייקראסקאפס אויסצוצייכנען א פונקטליכע מאפע וואס מיר זעען היינט.


text:
פארעם
פֿארעם באציט זיך געוויינליך אויף דער דרויסענדע צוויי- אדער דריי-דימענסיענעלער ראם, אויסזען אדער אויסשטעל פון א געאמעטרישן פיגור - אין קאנטראסט צו דער זאך פון אינעווייניג ווי דער אינהאלט אדער סובסטאנץ פון וואס ס'איז צאמגעשטעלט.
דאס ווארט פארעם איז א פענאמענע: דעריבער א דרשה וואס קען אנטהאלטן מייסטערהאפטיגע העליכע ווערטער ארגומענטן און רעיונות, אויב איז נישט דער פארעם, דאס הייסט דער פלאץ רעדנער, אדער אויסלייג פון גראמאטיק, סטיל, ארגאניזאציע פון ווערטער, שלעכט. דאן איז דער פארעם נישט גוט, אבער די תוכן הדרשה יא גוט.
עס דינט אויכעט אנצורופן אן אפליקאציע וואס מ'דארף אויספילן, אדער אין קאמפיוטער שפראך ווען אימער עפעס איז א פראגע און צייכן בויגן. א.א.וו.