text:
װיקיפּעדיע:פאליסיס און אנווייזונגען
די וויקיפעדיע ענציקלאפעדיעס האבן זיך ערוואנדן א זאמלונג פון פאליסיס און אנווייזונגען וואס האבן ארויסגעהאלפן במשך די יארן אויף צו דערגרייכן דעם איינציגן געאיינזאמער ציל:
- אונזער ציל מיט וויקיפעדיע איז צו שאפן א פרייע ענציקלאפעדיע. דערפאר טרעפט זיך אפט אויף וויקיפעדיע אז די פאליסיס אליין ווערן דורכגעשמועסט און דעבאטירט אויף די רעדן בלעטער. איעדער איז געלאדענט זיך צו באטייליגן.
באמערקונג אויף די פאליסיס פון די יידישע ענציקלאפעדיע: דאס רוב פאליסיס און אנווייזונגען זענען באזירט אויף די ענגלישע וויקיפעדיע, אחוץ פון עטליכע אויסנאמען. דאס איבערברענגען די אלע פאליסיס איז א לאנגע און שווערע ארבעט -- און איר זענט געלאדנט אין דעם צו העלפן. אין פאל ווי עס איז נישטא קיין קלארע פאליסי אין די יידישע וויקיפעדיע דארף מען זיך פירן ווי די פון די ענגלישע און די העברעאישע.
כאטש מיר פרובירן צו רעספעקטירן דעם געמיינזאמען מיינונג איז וויקיפעדיע נישט קיין דעמאקראטיע. צומאל ווערט עס אנגעפירט נישט לויט די אנגענומענע כללים.
דאך, אין כלל, א באנוצער וואס באווייזט א גוטע כוונה, ווייסט ציוויליטעט, זוכט דעם געמיינזאמען מיינונג, און ארבעט צו דערגרייכן א גוטע און הילפסבארע ענציקלאפעדיע וועט זיך אנטרעפן מיט א ווארימע און געמיינזאמע אטמאספערע. וויקיפעדיע טוט שטארק אנערקענען די שטרעבונגען וואס טוען יעדן צוהעלפן.
הויפט יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע. איר ציל גייט נישט ווייטער פון דעם, און מאטעריאל וואס פארמערט נישט צו דעם ציל דארף ווערן ארויסגענומען.
- זייט נישט איינ-זייטיג. ארטיקלען דארפן געשריבן ווערן נייטראל, פארשטעלנדיג אלע מיינונגען אין דער נושא, נוצנדיג נאר פאקטן און אביעקטיווע אינפארמאציע.
- רעספעקטירט אנדערע מיטטיילער. די מיטטיילער אין וויקיפעדיע קומען פון פארשידענע ערטער און פארמאגן ברייט פארשידנארטיגע מיינונגען. זיך באגיין מיט אנדערע מיט רעספעקט איז דער שליסל צו מוצלח'דיגע צוזאמארבעטונג. (זעה: הילף:ציוויליטעט, הילף:מחלוקת פארלייזונג.)
קליק דא אויף וואס וויקיפעדיע איז נישט
גרונט פאליסיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיך אויפפירן ציוויל. זיך אויפצופירן אומאיידל אדער נישט סענסיטיוו אדער זיך דעבאטירן אויף קלייניגקייטן מאכט אנדערע מיטטיילער אומאנגענעם און האלט צוריק וויקיפעדיע פון פונקציאנירן ווי עס דארף צו זיין. פרובירט אפצורעדן אנדערע פון זיין אומציוויל און זייט פארזיכטיג נישט צו באליידיגן מענטשן אומוועלנדיג.
נעמט אן אז מייסטענס מיטטיילער אויף א פראיעקקט פרובירן עס צו העלפן און פארבעסערן, נישט צו שעדיגן.
עס איז נישט ערלויבט צו מאכן פערזענליכע אטאקעס אויף קיין שום מענטש מיט קיין שום אויסרייד. אויב געפעלט אייך נישט אן ארטיקל, קריטיקירט דעם ארטיקל נישט דעם שרייבער.
שרייבן נייטראל. א יעדער ארטיקל, מוסטער, קאטעגאריע, פארטאל מוז זיין געשריבן הונדערט פראצענדיג נייטראל. מישט נישט אריין קיין אייגענע מיינונגען אדער איינ-זייטיגע אינפארמאציע. דעבאטעס זאלן ווערן באשריבן און אהערגעשטעלט מיט דעם זעה-פונקט פון אלע צדדים, און זיך צוריקהאלטן בתכלית פון ארויסברענגען א מיינונג לטובת איין צד.
קענען פעסטשטעלן. א יעדער פאקט מוז זיין גענצליך פארלעסליך. דער צייכן פון קענען פעסטשטעלן איז נישט אויב עס איז אמת, נאר אויב איז דא אויף דעם א פובליצירטער און פארלעסליכער מקור. דער אחריות פאר'ן שטעלן א מקור ליגט אויפ'ן שרייבער, נישט אויף דער וואס וויל עס אפמעקן.
וואנדאליזם. וואנדאליזם איז יעדער צוגאב, ענדערונג, אדער אויסמעקעכץ וואס איז געמאכט מיא א בייזוויליגע כוונה צו רעדוצירן די קוואליטעט פון דעם ענציקלאפעדיע. וואנדאלן קענען ווערן אויסגעשלאסן פון וויקיפעדיע אויב מען נעמט נישט אין אכט די ווארענונגען. ענדערונגען אדער געמעקעכץ וואס זענען מיט א כוונה צו פארעכטן און פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע -- אפילו אויב זיי זענען נישט ריכטיג אדער פארלעצן די וויקיפעדיע פאליסיס -- הייסן נישט קיין וואנדאליזם.
וויכטיגע אנווייזונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיי דרייסט. וויקיפעדיע טוט צורעדן אז מען זאל ענדערן מיט דרייסטקייט. וויקיס ווערן אנטוויקלט פיל שנעלער ווען באנוצערס טוען כסדר ענדערן און פארעכטן.
- צייגט אייערע מקורות. צייגט אן פון ווי איר האט גענומען די אינפארמאציע כדי די פאקטן זאלן קענען ווערן באשטעטיגט.
- קוקט איבער אייערע פאקטן. שרייב נאר פאקטן וואס זענען הונדערט פראצענט אמת. עס איז נישט גענוג אז איר מיינט עס איז אמת אדער כמעט זיכער אמת. דאס איז אויך א גרונטליכער חלק פון צייגן גוטע מקורות.
- ענדערט לויט ווי מען באדארף. ווערט באקאנט מיט די אנוויזונגען פון ענדערן, און פאלגט נאך די כללים אויף צו ארבעט געמיינזאם אויף דער ציל פון וויקיפעדיע.
- שמועסט אדורך אויף די רעדן בלעטער. באנוצט זיך מיט די רעדן בלעטער אויף ווי ווייט מעגליך כרי צו קומען מיט אנדערע אין א געמיינזאמען מיינונג.
- בייסט נישט די נייע באנוצער. ווייסט ארויס געדולד פאר די וואס זענען ניי אנגעקומען, און ווייזט אן בדרכי נועם ווען זיי מאכן טעותים.
- שרייבט אונטער אייערע קאמענטארן. נעמט אנטייל ווי עס פאסט און לאזט וויסן אייער מיינונג. ווען איר לאזט איבער אייערע קאמענטארן, פארגעסט נישט אונטע צו חתמ'ן מיט פיר טילדעס (~~~~). דאס וועט אוטומאטיש אריינשטעלן אייער באנוצער נאמען מיט דער צייט פון ענדערונג.
- איין באנוצער מיט עטליכע נעמען. באנוצט אייך נישט מיט פארשידענע נעמען איבער איין טעמע, ווייל עס וועט ברענגן צו גילו


c: text/html

text:
בייבי בומער
בעיבי בומער איז א טיטול צו די דור וועלכע איז געבוירן געווארן אין די יארן נאך די צווייטע וועלט קריג אין אמעריקע.
דער טייטש דערפון מיינט א שטארקע וואוקס פון קינדער.
סיבה פאר דעם שטארקן וואוקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטע וועלט קריג האט צושטערט שטעט און לענדער און די אמעריקאנער זענען געווען די וואס האבן צוגעשטעלט די מאטעריאל עס צוריק אויפצובויען, ממילא האט עס געמאכט א שטארקן עשירות און אמעריקע, האט מען געהאט מער קינדער.
אויכט איז דא וואס זאגן אז וויבאלד באותו זמן נאך די צווייטע וועלט מלחמה וואס די וועלט האט געליטן א גרויסע מאס פון הריגות, איז געווען א מאדע און אמעריקע פון פראדעצירן וואס מער קינדער, צו ערזעצן די פארלוסט.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
נאטירלעכע צאל
אַ נאַטירלעכע צאָל איז יעדע גאנצע צאל וואס איז העכער פון נול. און אזעלכע רעכנען אריין דעם נול אויך. נאטירלעכע צאלן זיינען ביז אין סוף, און עס עקזיסטירט נישט א גרעסטע נאטירלעכע צאל.
געוויינטלעך באצייכנט מען עס אָן מיטן אות .
מיט נאטירלעכע צאלן ציילט מען אביעקטן, ווי צום ביישפיל 3 עפלעך און 5 מאראנצן.
וויבאלד אזעלכע רעכנען יא דעם נול ווי א נאטירלעכע צאל און אזעלכע נישט, איז באשטימט צו עס באצייכענען ווי פאלגנדיק: ווען דער נול איז 'יא' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: אדער אזוי: , און ווען דער נול איז 'נישט' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: אדער אזוי: .


text:
שווארצע
שווארצע זענען טונקל-הויטיגע מענטשן וואס דער קאליר פון זייער הויט איז שווארץ. רוב מענטשן אין די וועלט זענען שווארצע, און לויט סייענטיסטן זענען אלע ווייסע אמאל געווען שווארץ, ווייל די גאנצע ספישיס קומט פון אפריקע, נאר די קלימאט אין אייראפע האט זיי קאליע געמאכט.
זיי זענען אלע פונעם אפריקאנער קאנטינענט.
די סיבה פארוואס די אפריקאנער אפשטאמיגע זענען טונקל-הויטיג איז צוליב די זון. וויבאלד זיי געפונען זיך ביים מיטלפונקט פונעם עקוואדאר, ווי די זון איז פול שטארקער, זענען זיי שווארץ געווארן. נישט היינט נאר טויזענטער יאר צוריק.
ביז פאר 140 יאר צוריק זענען זיי געווען קנעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, זיי האבן ערשט באקומען פולע רעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין זעכציגער יארן.
עס זענען נאך אלס דא אסאך געזעצן זיי צו באשיצן אז זיי זאלן האבן אייניגע רעכט.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זענען זיי קנעכט און שווארץ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא וואס זאגן (אן א מקור) איז דאס צוליב דעם וואס זיי זענען אייניקלעך פון חם בן נח, נאכדעם וואס חם האט געשענדעט זיין טאטע נח ווען נח האט זיך אנגעטרונקען, האט אים נח געשאלטן אז זיינע אייניקלעך זיינע זאלן זיין קנעכט. אבער ר' יעקב לייזער דער רבי פון פשעווארסק האט נאכגעזאגט פין זיינע רבי'ס, אז די זאך איז א טעות, און נאר כנען בן חם איז געשאלטן געווארן נישט די אנדערע דריי קינדער כוש, מצרים, און פוט; אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה
די אמאליגע שווארצע פלעגט מען רופן כושים, ווי עס קלאגט דער נביא ירמיהו (ירמיה י"ג) היהפוך כושי עורו, ונמר חברבורותיו.
לויטן מדרש רבה אין פרשת נח זענען זיי שווארץ צוליב דעם וואס זייער זיידע חם בן נח איז געשלעכטלעך געווען פארבינדן מיט א הונט אין דער תיבה, אלס שטראף זענען זיינע אייניקלעך פארשווארצט געווארן. (בראשית רבה פרשה לה ז אמר רבי חייא בר אבא חם וכלב שימשו בתיבה לפיכך יצא חם מפוחם)
נישט נאר די גוים פון אפריקע זענען געווארן שווארץ, די פאלאשן אין וועמנס אדערן עס פליסן אידיש בלוט, זענען אויך פונעם זעלבן טונקלען קאליר. אידן פון תימנ'ער אפשטאם זענען אויך טונקעל-הויטיג, כאטש וואס זיי קומען נישט פון קאנגא אדער טשאד.
שווארצע און קנעכטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל פלעגט מען ניצן קנעכט פון אלע פעלקער, נישט קיין חילוק ווייס אדער שווארץ. שפעטער האבן די ווייסע מענשטן אויפגעהערט צי ניצן קנעכט פין ווייסער באפעלקערונג, און מ'האט געניצט נאר קנעכט פון די שווארצע.


text:
מאטעמאטישער אנאליז
אַנאַליז שטאמט פון דער פֿעסטער פֿארמולירונג פֿון קאלקולוס. ער איז דער טייל פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט דעם באגריף פון א גרענעץ. ער איז כולל די טעאריעס פון דיפערענציאציע, אינטעגראציע, אומענדיקע סעריעס און אנאליטישע פונקציעס. די טעאריעס שטודירט מען אסאך אין קאנטעקסט פון רעאלע צאל, קאמפלעקסע צאל און רעאלע און קאמפלעקסע פונקציעס. ס'איז אבער אויך מעגלעך צו שטודירן די טעריעס אין נארוואס א רוים פון מאטעמאטישע אביעקטן וואס האט א באגריף פון "ווייטקייט".
צווייגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעאלער אנאליז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – רעאלער אנאליז
רעאַלער אַנאַליז איז א געביט פון מאטעמאטישן אנאליז וואס באהאנדלט רעאלע פונקציעס, ד"ה פונקציעס וואס זייערע ווערטן זענען רעאל און רעאלע רייעס. רעאלער אנאליז באהאנדלט אייגנשאפטן פון צונויפקומען, גרענעצן, קאנטינואיטעט און גלאטיקייט פון רעאלע פונקציעס.


text:
ישראלדיקער ספארטלער אומקום ביי דער מינכן אלימפיאדע
דער ישראלדיקער ספארטלער אומקום ביי דער מינכן אלימפיאדע איז פארגעקומען אין יאר 1972, אין מינכן, דייטשלאנד. די שווארצע סעפטעמבער טעראר גרופע, וואס האט אנגעהערט צו דער פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, איז געווען פאראנטווארטליך, פארן אומקום פון עלף ישראלדיקע אטלעטן, און א דייטשן פאליציאנט.
יאר 1972[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1972, האבן עטליכע פאלעסטינער טעראר גרופעס, דורכגעפירט טעראר אטאקעס קעגן ישראל, און ישראלדיקע צילן איבער די וועלט. אויפן 8טן מיי 1972, האבן טעראריסטן פארכאפט אן עראפלאן, פון די סאבענא לופטליניע, וואס איז געווען אויפן וועג פון בריסל, בעלגיע. קיין בן גוריון פליפעלד, אויף צו מארגנס האט סיירת מטכל געשטורעמעט דעם פליגער, און באפרייט די משכונות. דריי וואכן דערנאך, האבן טעראריסטן פון יאפאן, וואס האבן אנגעהערט צו די רויטע ארמיי דארט, דורכגעפירט א בלוטיקע אטאקע אין אויפנאמס זאל, אין טערמינאל אין פליפעלד, פיר און צוואנציק זענען אומגעקומען, די יאפאנעזער האבן געארבעט אין שליחות פון די פאלקס פראנט פארן באפרייונג פון פאלעסטינע.
טעראר אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעראר אטאקע איז דורכעפירט געווארן דורך אכט פאלעסטינער, אלע פון זיי האבן געקענט דייטשיש, און זענען געווען גוט טרענירט מיליטעריש. מאכאמעד מוסאלכא איז געווען קאמאנדיר פון די גרופע.
די נאכט פון 4טן סעפטעמבער, זענען זיי אנגעקומען אין מינכן באן סטאנציע, וואו זייערע וואפן זענען געהאלטן געווארן אין געהיטענע שאפעס, זיך אנגעטון קליידער ווי ספארטלער, און מיט טאקסיס אפגעפארן צו די אלימפישע שטאט, און אריין צו די צימער ווי די ישראלדיקע זענען געווען, און זיי פארכאפט, צוויי אטלעטן זענען דעמאלט אומגעקומען, ביים פארכאפונג, און ניין זענען גענומען געווארן אלס משכונות.
די טעראריסטן האבן פארלאנגט אן אויסטויש, די באלדיקע באפרייונג פון 232 פאלעסטינער טעראריסטן, וואס זענען געווען אין ישראלדיקע טורמעס. אין נאך צוויי טעראריסטן פון דייטשע טורמע. אויב נישט וועלן זיי אומברענגען די משכונות. ישראל האט נישט געוואלט פארהאנדלען מיט זיי, דייטשלאנד אבער האט איינגעשטימט, ווילנדיק אז די פארמעסטן אין די אלימפיאדע זאל ווייטער אנגיין, אז די פארכאפערס און די פארכאפטע וועלן פליען קיין טוניסיע, אזוי האלטן די פאסירונגען ווייט פון ווי די אלימפיאדע. די דייטשע פלאן איז געווען, דורכפירן אן אקציע ווען די טעראריסטן קומען אן אין לופטפעלד, אומברענגן די טעראריסטן, און באפרייען די פארכאפטע.
פריווונג צו באפרייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעראריסטן זענען אנגעקומען צום לופטפעלד, און דייטשע פאליציאנטן האבן געעפנט פייער, פינעף טעראריסטן זענען אומגעקומען אין די פייער אויסטויש, די טעראריסטן האבן באוויזן צו הרגנען אלע משכונות, וואס זענען געווען געבינדען אין העליקאפטערס, מיט האנט גראנאטן. דריי פאלעסטינער זענען געכאפט געווארן לעבעדיקערהייט. אין קורצן די אקציע האט זיך געענדיקט מיט א מיאוסע דורכפאל, פאר דייטשלאנד. איין פאליציאנט איז אומגעקומען.
אין אויספארשונגען נאכדעם, האט זיך ארויסגעשטעלט, אז מערערע טעותים זענען פארגעקומען, געהעריקע פאליציאנטן זענען געווען פאראנטווארטליך פאר די אקציע, נישט געלערנטע ציל שיסער, און מענטשן וואס האבן פארלאזט זייערע פאזיציעס, מורא האבנדיק פון די קוילן וואס זענען געשאסן געווארן אין אלע ריכטונען.
די שפילן זענען אפגעשטעלט געווארן פאר פיר און צוואנציק שעה, און ווען די נייעס, אז אלע זענען אומגעקומען איז פארשפרייט געווארן, איז אפגעהאלטן געווארן אן אנדענקס צערעמאניע, און דערנאך זענען די פארמעסטן ווייטער פארגעזעצט געווארן. די ישראלדיקע פארבליבענע ספארטלער זענען צוריק אהיים, מיט די קערפערס פון די אומגעקומענע. א קליינע צאל ספארטלער פון אנדערע לענדער, האבן אויך אפגעטרעטן, און זיך מער נישט פארמאסטן אין די אלימפיאדע.
צוויי מאנאטן נאכן געשעעניש, זענען די דריי טעראריסטן, וואס זענען געווען אין א דייטשע טורמע, באפרייט געווארן נאכן פארכאפן אן עראפלאן פון שווארצע סעפטעמבער טעראריסטן, פון לופטהאנזא לופטליניע.
די נקמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט רעאגירט אין עטליכע וועגן, די ערשטע זאך. א מאסיווע אטאקע אויף טעראר באזעס, אין סיריע און לבנון, אין ווי צענדליקע זענען אומגעקומען. גאלדע מאיר, האט באשלאסן דורכצופירן אן אפעראציע, מיטן נאמען "גאטס צארן". דער מוסד, פאראנטווארטליך מערהייט טעראריסטן וואס האבן געהאט א טייל אין די טעראר אקט, זענען אומגעקומען, אלעס אינדרויסן פון ישראל. בעיקר אין אייראפע, טוניסיע, און אין ביירוט.


text:
גסיסה
גסיסה איז די קריטישע מינוטען אדער שעה'ן, ווען דער מענטש האלט ביי די לעצטע פאזע איידער ער הויכט אויס די נשמה.
צאנקעט (אידיש).
סימנים פון גסיסה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן עטליכע סימנים וואס דייטן אן, אז דער מענטש איז יעצט אינעם גסיסה סטאטוס (צושטאנד).
- שפייעכץ רינט פונעם מויל.
- די אויגן דרייען זיך איבער.
- די שפייעכץ גייט נישט אראפ. נאר זאמעלט זיך אן.
ווען איינע פון די אויבנדערמאנטע געשעענישן פאסירן צו א קריטיש-קראנקען מענטש, איז ער אין א גסיסה צושטאנד, און קען א ליאדע מינוט אויפהערן צו לעבן, און אויסהויכן די נשמה צו גאט.


text:
זיכערהייט זאנע
די זיכערהייט זאנע איז א שטיק לאנד אין לבנון לעבן דעם גרעניץ מיט ישראל וואס איז באשטימט געווארן אין 1977, צו באשיצן ישראל, פון טעראר אטאקעס דורכגעפירט פון לבנון גרענעץ, מייסטנס דורך דער פאלעסטין באפרייאונג ארגאניזאציע, און האט אנגעהאלטן ביז יאר 2000.
זי איז אויפגעשטעלט ביי דער ליטאני אקציע דורך צה"ל, און דערנאך איז דער גרענעץ באוואכט געווארן דורך קריסטליכע מיליציעס, און שפעטער צד"ל.
די קריסטליכע מיליציע גרופעס האבן קאלאבארירט מיט ישראל, און געזעצן ביים גרענעץ, ביזן פולשטענדיקן ריקצוג פון צה"ל אין יאר 2000.
דער שטח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז געווען א באדן טיף 10 קילאמעטער אין לבנון, לענגאויס דעם גאנצן ישראל-לעבאנעזן גרעניץ, עס קומט אן צו בערך 130 קילאמעטער, הונדערטער ישראל זעלנער האבן דארט פארלוירן זייער לעבן פון כעזבאלא אנגריפן.


text:
גאלאקסיע
א גאַלאַקסיע איז א גרופע פון אסאך שטערן, צוזאמען גאז, שטויב, און טונקעלע מאטעריע. גראוויטאציע האלט א גאלאקסיע צוזאמען. אלץ אין א גאלאקסיע באוועגט זיך אום א צענטער. דאס ווארט גאלאקסיע שטאמט פון גריכיש word Galaxia וואס איז טייטש מילכיג, וואס באדייט אונזער גאלאקסיע, דעם מילכיגן וועג.
עס זענען פאראן דריי טיפן גאלאקסיעס: עליפטישע, ספיראלישע און אומרעגולערע. אלע גאלאקסיעס זענען אינעם אוניווערס. מען שאצט אפ אז ס'זענען דא 100 ביליאן גאלאקסיעס אין דער ווייטקייט וואו מ'קען זען, דעם מערקלעכן אוניווערס. יעדע גאלאקסיע אנטהאלט עטלעכע 100,000 ביז 1 טריליאן שטערן. לויט דעם איז די צאל שטערן אינעם אוניווערס מער ווי וויפל זעמדלעך ס'איז דא אין אלע פלאזשעס אויף דער ערד.
מען קען שילדערן גאלאקסיעס לויט דער צאל שטערן אין זיי.די גאלאקסיע דער קליינער מאגעלאנישער וואלקן האט בערך 1 ביליאן שטערן. דאס איז א קליינע גאלאקסיע פארהעלטנמעסיק מיט רוב אנדערע, אבער זי איז נישט די קלענסטע: לעא I און לעא II האבן אומגעפער 1 מיליאן שטערן, און די דראקא סיסטעם האט "נאר" א פאר הונדערט טויזנט שטערן. אסטראנאמען רופן די גאלאקסיעס "קארליק גאלאקסיעס."
אין אלגעמיין, מען רופט די קלענערע גרופעס "שטערן הענגלעך," נישט גאלאקסיעס א "הענגל" איז א גרופע פון פרוכט א.ד.ג., ווי א הענגל טרויבן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אראמיש
אראמיש איז א סעמיטישע שפראך וואס ווערט שוין גערעדט טויזנטער יארן. עס איז געווען א ברייט באניצטע שפראך אין מיטל מזרח אין די פריערדיגע תקופות, בעיקר אין די לענדער: אשור, איראק, סיריע און ארץ ישראל.
רש"י ברענגט, אז אברהם אבינו האט גערעדט אראמיש, אלס זיין שפראך, און לשון קודש אויף צו דאווענען.[מקור פארלאנגט]
די עולי בבל ביים בויען דאס צווייטע בית המקדש האבן מיטגעבראכט מיט זיך די דאזיגע שפראך, וואס איז דאן געווען די אפיציעלע שפראך פון דער פערסישע אימפעריע. דיאלעקטן פון אראמיש זענען אויך באניצט געווארן אין אידישע ספרי קודש, ווי ספר עזרא און דניאל, תרגום אונקלוס, די תלמוד בבלי, תלמוד ירושלמי און זוהר.
עס איז א שפראך וואס די קריסטן אין לבנון און סיריע האבן גערעדט, ביז נישט לאנג צוריק, היינט אויף דער וועלט זענען פאראן ארום פופצן מיליאן וואס באהערשן די שפראך, אבער בלויז א האלבע מיליאן רעדן עס אלס מאמע לשון.
די שפראך וואס איז היינט באנוצט, איז נענטער צו די אראמישע דיאלעקט פון תלמוד ירושלמי.
היינט איז דא מענטשן וואס געבן זיך אפ מיט אויפפרישן די שפראך צווישן די קריסטן וואס זענען פון גרויס סיריע.


text:
טוויטער
טוויטער איז א פרייער בחינם'דיגער סאציאלער נעטווארק און מיקרא-בלאגן סערוויס וואס ערמעגליכט אירע באנוצער צו שיקן און ליינען מעסעזשעס באוויסט אלס טוויטס.
טוויטס זענען גאר קורץ ווי SMS טעקסט מעסעדזשעס - עס איז נישט מעגליך צו זיין גרעסער פון 140 כאראקטערן אויף איינמאל.
מע קען זיך אויפסיינען צו באקומען אדער שיקן אלע פידס פון די צעלפאנען. (מע ברויך טשעקן מיט די אייגענע סעלפאן סערוויס פארזארגערס וויפל עס קאסט אייך א טעקסט ).
עס ווערט ארויפגעשטעלט אויף א באנוצערס פראפייל אלע זיינע 'דערהיינטיקן' און אויב סיי וועלכע באנוצער וויילט אויס צו נאכגיין אייערע דערהייטונגען ווערט עס 'דעליווערט' צו זיין 'טוויטער פיעד'. מ'קען זיך פארשפארן פונעם ברייטן פובליק די 'אפדעיטס' אזוי אז קיינער בלויז חברים און נאנטע זאלן דאס קענען ליינען, און מ'קען אויך באלקירן ספעציפישע באנוצער זאלן דאס נישט קענען באקומען אין זייער פיד אבער זיין אפען פארן ברייטן פובליק.
עס מאכט נאך נישט קיין געלט ווייל עס פארקויפט נישט קיין רעקלאמען.
די גרינדער זענען א גרופע חברה איינער האט בעפאר דעם געארבעט אין גוגל'ס בלאגער קאמפאני.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
7טן דעצעמבער
דער זיבעטער דעצעמבער איז דער 341סטער טאג פון יאר (342סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 24 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1787 - דעלעווער באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער ערשטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1941 - אטאקע אויף פערל הארבאר אין האוואי. די יאפאנעזער פארטיליקן 21 שיפן פון דעם פלאט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1895 - פרץ מארקיש, יידישער דיכטער


text:
פראגראמירן שפראך
א פראגראמירן שפראך איז א געמאכטע שפראך וואס מען ניצט כדי צו שאפן א פראגראם אדער ווייכווארג וואס קען קאנטראלירן א מאשין, למשל א קאמפיוטער. ביז היינט האט מען שוין געשאפן טויזנטער פראגראמירן שפראכן.
א פראגראמירער שרייבט קוואל טעקסט אין א פראגראמירן שפראך. דער קוואל טעקסט ווערט פארוואנדלט אין מאשין קאד וואס דער קאמפיוטער פארשטייט.
עס זענען דא פיל פראגראמירן שפראכן וואס יעדע פון זיי איז געאייגנט פאר אנדערע צוועקן. עטליכע באקאנטע שפראכן זענען: סי (C), ++C, וויזועל בייסיק (Visual Basic), פערל (Perl), דזשאווא (Java), סי שארפ (#C).
היינט ניצט מען מערסטנס אביעקט אריענטירטע שפראכן צו שאפן נייע פראגראמען. אין דער סיסטעם שאפט מען פראגראם קלאסן וואס שליסן איין סיי דאטן סיי די פונקציאנען און פראצעדורן וואס באהאנדלען די דאטן.
אויך זענען דא עטליכע שפראכן ספעציעל פאר פראגראמירן אינטערנעט בלעטער.


text:
לאוער מאנהעטען
דאונטאון אדער לאוער מאנהעטען איז א געגנט אין דער באָראָ פון מאנהעטען אין דער שטאט ניו יארק. דאס איז געועון דער היים פון דער ווארלד טרעיד צענטער, וואו דער גרעסטער חלק פון דער סעפטעמבער 11 אטאקע איז פארגעקומען.
אויך געפינען זיך דארטן סיטי האל און די געריכט הייזער, און דאס איז אויך א ריזן ביזנעס צענטער פון אפיסס און הויכע בננים. אויך א שאפינג דיסטריקט, אנטהאלטענדיג זשי ענד אר און א דעפיס און נאך. אירע גרעניצען: טשעמבערס סטריט - צפון. בעטערי פארק און דאס וואסער - דרום, מזרח, און מערב.
כשר עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חלב ישראל (אוי.יו.). אין די זייט פון סענטורי 21 דעפארטמענט סטאר אויף דעי סטריט צווישן בראדוועי און טשוירטש.
- חלב ישראל פיצא. (ספרדי) - בראדוועי צווישן זשאן און מעידן לעין סטריטס.
- שווארמא. (ספרדי). אין די בעק פון זשעי ענד אר.
- עסעקס קאשער. (אוי.יו.) העכער די אריינגאנג צום באטערי טונעל אונטערן סטאק מארקעט.
זעהט אויך:
-
- פינאנציעלער דיסטריקט, אוואו עס געפינט זיך די בערזע,
- בעטערי פארק סיטי.


text:
האוערד דזשאונס
האוערד זשאונס איז דער בעל הבית און גרינדער פון איי.די.טי..
ער איז א בעל תשובה און דאס גאנצער רייכטום זייןס קומט פון אן איידיע וואס איז אים איינגעפאלן, דערנאך וואס ער האט געוואלט לערנען א האלב יאר תורה אין ירושלים, אבער זיין שותף האט אים געברויכט פרעגן שאלות אין ביזנעס יעדן טאג איז אים איינגעפאלן א ביליגער וועג וויאזוי א טעכניק מאכט אז דער טעלעפאון קאל זאלן ווערן געבילט לויט די פרייז וואס קאסט ביליגער צו רופן פון. די דאזיגער טעכניק איז קודם געווארן געפעטענט דורך אים היינט אבער נוצט דאס שוין ווערייזען און אלע גרויסע טעלעפאון קאמפאניס.
ער איז א גרויסער רעפובליקאנער און געבט אסאך געלט פאר זייערע קאמפייןס.
אויך געבט ער געלט פאר ציונותדיגע צוועקן ווי נחל החרדי און שטעלט אויף ביזנעסער פאר ארץ ישראלדיגע אידן זיי זאלן האבן פרנסה בכבוד אזוי ארום קענען מקיים זיין דעם מצוות ישוב הארץ.
ער וואונט אין די רייכער פרומע אידישער געגענט פון ריווערדעיל בראנקס און דאווענט אין די שול פון הרב אבי ווייס דער אקטיוויסט לטובת ציונות.
ער האט געפענט א קאנקורענט צו וויי.יו. פאר זיין רב ר' אבי ווייס אונטערן נאמען חובבי תורה, וואס דאס איז מער לינק.


text:
18טן יוני
דעם 18טן יוני איז דער 169סטער טאג פון יאר (170סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 196 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1815 - נאפאלעאן באזיגט אין דעם קאמף פון וואטערלו דורך די פרייסישע און בריטישע ארמייען
- 1940 - גענעראל שארל דע גאל האלט די רעדע וועגן פרייען פראנקרייך אין ראדיא בי בי סי פון לאנדאן
- 1952 - פיער מענדעס-פראנס געוויילט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך
- 1953 - עגיפטן ווערט א רעפובליק
- 1970 - עדווארד היט געוויילט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1996 - בנימין נתניהו ווערט פרעמיער מיניסטער פון ישראל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1868 - מיקלאש הארטי, אונגארישער מאטראס און פאליטיקער וואס האט געדינט אלס רעגענט אין אונגארן פון 1920 ביז 1944 (געש' 1957)
- 1942 - טהאבא מבעקי, 11טער פרעזידענט פון דרום אפריקע
- 1949 - לעך קאטשינסקי, פרעזידענט פון פוילן (געש' 2010)
- 1949 - יאראסלאוו קאטשינסקי, פרעמיער מיניסטער פון פוילן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1928 - ראאלד אמונדסען, נארוועגישער אויספארשער (געב' 1872)


text:
אסאמא בין לאדען
אָסאַמאַ בין לאַדען (אַראַביש: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; 10טן מערץ, 1957 – 2טן מיי, 2011) איז געווען אן איסלאמישער עקסטעמיסט. ער האט געגרינדעט די טעראר-ארגאניזאציע, על-קאידא אין אפגאניסטאן.
די אמעריקאנער רעגירונג האט אים באשולדיגט אלס דער אויספירער פון די טעראר אטאקע דעם 11טן סעפטעמבער, און האבן צוגעזאגט 50 מיליאן דאלער פאר דעם וואס כאפט אים.
בין לאַדען איז געהארגעט געווארען דעם צווייטן 2011 דורך אמעריקאנער זעלנער אין פאקיסטאן, נישט ווייט פון דער הויפטשטאט איסלאמאבאד וואו ער האט זיך אויפגעבויעט א פעסטונג.
די אפעראציע איז אנגעפירט געווארן דורך דער סי. איי. עי. אגענטור.


text:
דורך סאכדעס » דאנערשטאג מאי 17, 2012 3:04 pm
כ'זע עס זענען דא מערערים אויף דעם אמת פונ'ם ענין, דהיינו אולי דארף מען דאס טאקע יא בעסער אויספארשן, העלעך זאגן מיין דעה אויף דעם ענין אויף דעם פאל.
דאס טיפשות פון אזא סברה, - אפילו לאמיר זאגן אז מיר ווייסן נישט, און מיר קענען נישט וויסן דעם פאקט אויף 100 פראצענט, ווייל אלעס 'קען זיין' און די היסטאריע האט שוין איבערצייגט אז עס מאכט זיך פעלער וואס אומגלויבליך איז פארט עפעס פארגעגאנגען. - אידאך עד אין להפליא, לאמיר צונעמען די זאך אין קליין געלט.
די אלע פארעטטער פון כלל ישראל, די אלע וואס זיי שרייען און פראטעסטירן, די אלע וואס וויינען אז נעעעעבעך מ'האט זיי אביוזד.... איך און דו ווייסן אז פאר זיי באדערט נישט קיין אביוזערס, און זיי באדערט נישט קיין אביוזטערס. זיי האבן ליידער נישט קיין שום פראבלעם מיט די איסור פון די תורה וואס 'מיר' זאגן דריי מאל א טאג ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם. זיי וועלן פאר יעדן פרייז און אין יעדן פאל ערפילן זייערע תאוות אויפ'ן ערגסטן אדער בעסטן פארנעם וואס איז נאר שייך. איז צו וואס שרייען זיי, און צו וואס וויינען זיי? דאס איז דאך דאס וואס דו ביסט איצט מקיים נאכ'ן מקיים זיין דעם עבר ושנה, איז וואס ביסטו פונקטליך בייז דא?
מ'דארף נישט זיין צו קלוג צו זען און צו פארשטיין אז זיי באדערט צוויי זאכן, איינס איז זיך צו ריינוואשן כלומר'שט, כאילו ווען נישט .... וואלטן זיי געזעסן אין כולל, אדער געהאלפן דעם מאן צו זיצן אין כולל. און דאס צווייטע וואס באדערט זיי נאכמער איז, אז עס איז דא א כוח - יא א היימישע כוח - וואס לאזט נישט צו אז זיי מיט זייערע נבלות, זאלן פארשמוצן אונזערע גאסן, און אפילו ווען די רעדע איז אויף זאכן וואס דער גוי לאזט יא, קומט דער כוח און זאגט למלאך משחית הרף ידיך, ביי אונז אין די היימישע געגנטער, וועלן ענק זיך נישט ארומדרייען פראנק און פריי מיט קיין אויסגעלאסענקייט, מיר וועלן נישט לאזן אז ענק זאלן פארדארבן אונזער יוגנט וואס מיר פרובירן צו ערציען מיט לייב און לעבן אויף אן ערליכע שטייגער. און מיר וועלן טון כל מה שביכולתינו אז עס זאל נישט פאסירן. צי איז דאס מיט אוועקגעבן שעות טעג, וואכן חדשים און צומאל יארן מיט די אלע חולי נפש אז זיי זאלן זיך האלטן אין די ראמען, צי איז דאס מיט נוצן אלע געזעצליכע טאקטיקן אז זר לא יתערב בתוכינו און הרג'נען אונזער יוגענט.
אט דעם כוח ווילן זיי מיט אלע זייערע כוחות אין דער ערד לייגן, און דאס גרינגסטע און שנעלסטע איז צו עפענען די מויל צו די מידיא, די וואס גלייכן צו רעדן שמוץ בהיתר (ווען מ'באשמוצט יענעם, בפרט א איד) און פון דארט און ווייטער דארפן מיר פלוצים אויפווייזן אז שקר ענו בפיהם, און אז דער און יענער איז יא שולדיג צי נישט שולדיג.
ניין, ניין און נאכאמאל ניין, מיר דארפן נישט קיינעם ענפערן, און כדי זיך ריינצואוואשן באשולדיגן זיי דעם אדער יענעם מיט בלבולים שונים ומשונים. און אויב ווילן זיי אונז איינרעדן אז עס קומט ווייל מ'האט זיי אביוזד; דער אדער יענער מלמד אדער משגיח, העט מען זיי ווארפן ערד אין זייער מויל און זיי זאגן צא טמא, דיך באדערט נישט אז יענער איד האט געזינדיגט, ווייל דו האסט זייער ליב -ליידער- צו זינדיגן. פארקויף נישט קיין מעשיות, אפילו לשיטתך האט דער אביוזער נישט אומזיסט 'דיך' אביוזד, און רעד אונז נישט איין קיין שטותים, מיר ווייסן גאנץ גוט אז ווען מ'אביוזד איינעם ווערט דער אביוזטער נישט אזוי אביוזד.
מיר דארפן פארשטיין איין זאך, דאס גאנצע טערמין פון אביוזער און אביוזטער איז געקומען צו פארן פון די גוים אין אונזער מחנה אריין, און די פראבלעם דערמיט איז, אז די אלע עפעקטס וואס די גוים האבן באשאפן אז דאס פאסירט מיט אן אביוזטער איז געבוירן געווארן אלעס און אלסדינג צו קענען סוען און מאכן געלט פונ'ם סיסטעם. ביודעי ומכירי קאמינא, פון עטליכע יאר האנדלן מיט בחורים פון די סארט קעיסעס, לא דובים ולא יער. די אלע אביוזטע קענען גאנץ גוט גיין טרינקען קאפי און עסן פיינע פרישטאגס, זיי זענען זייער גוטמוטיג, און פארקערט ליידער, זיי ענדזשויען א טאג, און האקן א לעבן. (על כל פנים ביז די רשעים מלאים חרטות געפיל ערוועקט זיך) זיי האבן נישט קיין פראבלעמען -צוליב די מעשה- נישט צו שלאפן ביינאכט אין בעט, זיי האבן נישט קיין נייטמעערס, און די אלע לאקשן קען מען פארקויפן פאר די וואס קענען נישט די חברה.
נארוואס דען, עס איז דא תורה'דיגע צוגאנג צו אזא פראבלעם. און פארשטייט זיך אז מחללי שבתות און אוכלי נו"ט - אן קיין שום אביוזעישן דערפון - זענען נישט רעלאווענט צו קומען עדות זאגן, און ווער רעדט נאך ווען די שטות שווימט ארויף נאכ'ן דערלייגן אין א סכסוך אז דאס איז אנגעגאנען דריי יאר אין א צי..... און די עפעקט איז ארויסגעקומען אזוי פיל שפעטער... משוגע דארף מען זיין אפילו נאר צו קלערן אז יש דברים בגו.
צו די אלע וואס האבן א טענה אז די קינדער רעדן דערפון, שווער צו זאגן אז ס'איז נישט קיין פראבלעם, אבער א ריכטיג מחונך'דיג קינד, דארף נישט צו ווערן אפעקטירט פון אזא סארט אקציע, און די אלע וועלן נישט רעדן דערפון. און די נישט מחונך'דיגע קינדער, וועלן אנקומען דערצו אויף א צווייטע וועג אויך, און העכסענס וועלן זיי פון די אקציע ארויסנעמען און זען וויאזוי דער עולם איז שארף און ווילד דערקעגן.
עוד אחת אדבר, עמיציר האט גוט מעיר געווען, מיר האבן אין די נישט לאנגע תקופה אויף צוריק מיטגעהאלטן אן אנדער פרשה, וואס דארט האט מען נישט געמאכט קיין הצילו אקציעס, והסיבות ידועים, על כן יסכר פי דוברי שקר, אז מיר באהאלטן אונזער שמוץ, ווען סיז ליידער דא, באהאלט מען זיך אליינס, און נישט די שמוץ. אבער ווען ס'יז נישט דא, וועלן מיר קעמפן מיט די ציין און די נעגל אז דער אמת זאל ארויפשווימען, און די רשעים זאלן אויפגעקלערט ווערן ביז זייער רשעות וועט האבן א מפלה בביאת משיח צדקינו.


text:
באראק אבאמא
באַראַק אָבאַמאַ (פֿולער נאמען: באַראַק כוסײן אָבאַמאַ) איז דער 44סטער פרעזידענט פֿון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
קאנדידירן פֿאַר פּרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר איז ער געווען דער דעמאקראטישער סענאטאר פון אילינויס, און א פאפולערער פיגור אין אמעריקאנער פאליטיק, דינענדיג אלס דער אינגסטער שווארצער סענאטאר אין היסטאריע, און זייענדיג דער איינציגסטער שווארצער סענאט מיטגליד, בלויז איינס פון פינף לענגאויס היסטאריע.
ער איז געווען דער דעמאקראטישער פארטיי קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז געלאפן אין די דעמאקראטשיע פריימעריס קעגן הילערי ראדהעם קלינטאן, און אויף א וואונדערליכן אופן האט ער זי באזיגט, פון אנפאנג האט קיינער נישט געגלייבט אז ער וועט איהר קענען ביי קומען, אבער צו סוף האט עס באוויזן.
ער האט געווונען קעגן דזשאן מעקעין און איז דער 44סטער פרעזידענט.
זיין זיג ווערט צוגעשריבן צו עטליכע פאקטארן, קודם איז די עקאנאמיע אין אמעריקע זייער שווער, ער האט קאמפיינט אז ער וועט מאכן בעסער די עקנאמיע, אין אמעריקע איז דא א ווערטעל "די אמעריקאנער פאלק שטימט לויטן פאקעט בוק, אויב איז די בערזל פול מיט געלד, וועט מען שטימען פאר אלטן פרעזידענט אויב נישט ווען מען נישט שטימען פאר איהם, אזוי איז טאקע איצט געווען, דאס פאלק האט זיך געוואלט דערווייטערן מיט אלעס וואס האט צו טון מיט בוש, און מען האט געזען דעם ראפובליקאנעם קאנדידאט דזשאן מעקעין ווי א נאכפאלגער פון בוש, און מען האט איהם באשטאפט. צווייטענס האט ער זייער גוט קאמפיינט ביי די יונגע, ער האט רעגיסטרירט מליאנען נייע יונגע מענטשן וואס האבן נאכקיינמאלה נישט געשטימט, זיי האבן איהם געהאלפן מיט זיין זיג.
אום יאנואר 2009 איז ער געווארן פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.זיין וויצע פרעזידענט איז דער סאנאטער פון דעלאווער דזשאו ביידען.
ער ווערט באטראכט ווי זייער ליבעראל, אלס איינער וואס וועט פירן פונקט א פארקערטן פאליטיק ווי זיין פארגייער דזשארדזש וואקער בוש, ער וועט זוכען פרידן און זיך נישט איינרייסן מיט דער וועלט, עס בלייבט איבער צו זען צו עס וועט טאקע זיין אזוי.


text:
עלעקטרישע הייצונג סיסטעם
אן עלעקטרישע הייצונג סיסטעם איז א וועג פון הייצן א הויז דורך נוצן עלעקטראנישע בעיסבאורדס וועלכע גיבן ארויס היץ וואס ווערט פראדוצירט דורך עלעקטרישער ענערגיע.
עלעקטרישע הייצונג איז היינט זייער אויפגעכאפט ספעציעל אין פלעצער וואו יעדעס ביסל ארט איז פארנומען און די סארט סיסטעם נוצט נישט אויף קיין פלאץ בכלל. עלעקטריק הייצונג איז אן איינצעלע אזויגערופענע בעיסבאורד וועלכע ווערט געהייצט דורך עלעקטריק ענערגיע גענוי ווי יעדע אנדערע עלעקטריק מאשין וועלכע נוצט היץ.
מעלות און חסרונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלעקטרישע הייצונג האט די מעלה אז מען קען דאס קויפן אין פארשידענע פארמאטן און מען דאס שטעלן וואו אימער מען וויל. מען קען עס שטעלן נעבן א פענסטער, נעבן א טיר, אדער סיי וואו עס פעלט אויס. אפילו א הויז וואס איז געהייצט דורך א צענטראלע סיסטעם קען מען שטענדיג צוקויפן א בעיסבאורד אין א צימער וואו עס איז נישט גענוג ווארים.
עלעקטרישע הייצונג איז זייער טייער אין רוב שטעט וואו אויל און גאזאלין איז ביליגער. אין געוויסע שטעט וואו עלעקטריק איז ביליג לוינט זיך יא צו נוצן עלעקטריק הייצונג אבער עס וועט האבן די זעלבע חסרונות ווי א הייסע לופט סיסטעם וועלכע מאכט די לופט זייער טרוקן.


text:
מיידל
א מיידל איז א נקיבה קינד וואס איז נאכנישט דערוואקסן. א נקיבה אין די צענערלינג יארן קען אויך גערופן ווערן מיידל טראץ וואס איר קערפער איז שוין מעגליך דערוואקסן, ווען זי ווערט גענצליך אנטוויקלט ווערט זי אנגערופן א "פרוי".
ביי די חסידיש אידישע געמיינדע ווערט א נקיבה אנגערופן א מיידל אזוי לאנג ווי זי איז נאכנישט פארהייראט. אויב איז די מיידל עלטער פון דער באשטימטער צייט פון דעם סטאנדארד צו חתונה האבן, הייסט זי אן עלטערע מיידל.
די פארקערטע פון א מיידל איז א אינגעל. א אינגעל איז א זכר קינד וואס ווערט דערוואקסן אלס א מאן.
די טראדיציאנעלער קאליר פאר מיידלעך איז ראזע (פינק). פאר א אינגעל איז עס בלוי. ווען א קינד ווערט געבוירן אין שפיטאל וועט עס געווענליך באקומען א ראזע אדער בלויע עטיקעט אויף די האַנטגעלענק אדער קנעכל, געוואנדן אויב עס איז א אינגעל אדער א מיידל.
עס זענען דא נעמען וואס זענען מיידל נעמען, און אנדערע זענען אינגל נעמען. געוויסע נעמען זענען פארהאן וועלכע קענען גענוצט ווערן פאר מיידלעך און פאר אינגעלעך ספעציעל אין די סעקולערע וועלט. (טראץ וואס דענען זאגן זיך די זעלבע ווערן זיי אנדערש אויסגעלייגט ביים שרייבן).


text:
חיים בן עטר
ר' חיים בן עטר (ה'תנ"ו סאלי, מאראקא - י"ד תמוז ה'תק"ג, ירושלים), איז געווען א גרויסער חכם און צדיק ביי אידן. דער מחבר פונעם באקאנטען ספר אור החיים אויף די חמשה חומשי תורה.
ער איז געבוירן אין ה'תנ"ו צו זיין פאטער משה אין סאלי, מאראקא אין יאהר ה'תצ"ט איז ער מיט א צאל פון זיינע תלמידים ארויף פון מאראקא, פון דער שטאט סאלי קיין ארץ ישראל.
דער וועג האט ער געמאכט דורך איטאליע, ער האט מיטגענומען מיט זיך תלמידים, ווי ער איז געקומען האט מען איהם אויפגענומען מיט גרויס יראת הכבוד, ווען מען האט געהערט אז ער פארט קיין ארץ ישראל האט זיך פארזאמלט ארום איהם נאך תלמידים, אויסגעצייכנטע חכמים און בעל מקובלים.
אין איטאליע האבן אסאך רייכע לייט און פארמעגליכע אידן איהם צוגעזאגט אז ווען ער וועט זיין אין ארץ ישראל מיט זיינע תלמידים און זיי וועלן דארט שטעלן א ישיבה וועט מען זיי שיקן געלד צו לעבן.
זיין חבורה אין איטאליע האט זיך געציילט פאר דרייסיג נפשות מיט זייערע פאמיליעס, אין ר"ח אב אין יאהר ה'ֿתק"א האבן זיי זיך געלאזט אין וועג פון ליווארנא קיין ארץ ישראל, אנקומענדיג קיין ירושלים האט דארט געהערשט א מגפה זענען זיי געגאנגן קיין פקיעין ביז ט"ו אב שנת ה'תק"ב וואו זיי זענען געקומען צוריק קיין ירושלים.
אין ירושלים האט ר' חיים בן עטר געשטעלט צוויי ישיבות איין פאר לערנען פשוט די תורה, די צווייטע פאר לערענן סודות התורה און קבלה.
ער איז געווען אין ירושלים עלף חדשים און איז דערנאך נפטר געווארן י"ד תמוז שנת ה'תק"ג.
פון זיינע תלמידים ווערט פארעכנט דער חיד"א.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' חיים בן עטר האט געשריבן אסאך ספרים וואס איז אנגענומען איבעראל, צווישן זיינע ספרים זענען אור החיים, ראשון לציון, חפץ ה', פרי תואר, און נאך.
אין זיין ספר פרי תואר קריגט ער אסאך מיט דעם גאון דער פרי חדש און דער חיד"א שרייבט אז איינמאל איז ער געגאנגען מיט איהם אויפן קבר פון דעם פרי חדש, און דער אור החיים האט זיך געוויילט לאנג אויף זיין קבר, און איך האב געמערקט ווי "עבידי רבנן שלמא" די צוויי חכמים האט געמאכט שלום צווישן זיך.
דער חיד"א ברענגט אין שם הגדולים אז אין מדינת פולין איז געווארן אנגענומען דער אור החיים, מען לערענט אסאך זיינע ספרים, וויבאלד דער צדיק ר' ישראל בעל שם האט געזאגט גרויסע זאכן אויף זיין נשמה.
דער חיד"א שרייבט (דבש לפי אות ת') ווען איך בין געווען יונג האב איך געזעהן דער הייליגען מאן און חסיד ר' חיים בן עטר, האט מייסד געווען אין זיין ישיבה א חבורה וואס זאל לערנען א גאנצע נאכט פון מוצאי שבת קודש ביז צופרי, ער האט צוטיילט די נאכט אויף פיהר טיילן, און יעדע משמורה האט א אנדערע חבורה געלערנט משנה, גמרא, זוהר, הלכה, אלע לימודים האט ער מסדר געוען לויט הייליגע שמות און כוונות.
אויך שרייבט ער אויף איהם אזוי: איך האב געזעהן הרב המופלא דער הייליגער חסיד, אז פארפורים האט ער געפאסט דריי טעג נאכדאנד אהן קיין הפסקה, ער האט געפאסט סיי בייטאג און סיי ביינאכט, דאס איז לויט די רייד פון האר"י אז עס ווערט פארעכנט ווי גלייך מען פאסט גאנצע פערציג טעג (ככל לאדן דקכ"ד).
דער קאמארנער רבי ברענגט אין זיין ספר נתיב מצוותיך אז די סיבה פאר וואס דער בעל שם טוב האט אזוי שטארק געוואלט פארן קיין ארץ ישראל, דאס איז וויבאלד ער איז געווען א בחינה פון די רוח פון משיח, און דער אור החיים איז געווען אין די בחינה פון נפש פון משיח, און אויב די ביידע טרעפן זיך וואלט נתעורר געווארן די נפש און רוח פון משיח, אבער פון הימל האט מען אנדערש געוואלט.
ביי די חסידים זענען זיינע ספרים מער אנגענומען ווי ביי די ספרדים.


text:
בערי גאלדוואטער
בערי מאריס גאלדוואטער (2טן יאנואר, 1909 - 29סטן מאי, 1998) איז געווען אן אמעריקאנער פאליטיקער. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר פרעזידענט אין די 1964 וואלן. אויכעט איז ער געווען סענאטאר פון אריזאנע פאר פינף טערמינען.
ביי די 1964 רעפובליקאנער פריימעריס האט ער געפירט א שווערע און שטעכיגע פארמעסט קעגן דעם מעסיגן קאנדידאט נעלסאן ראקעפעלאר. וואס אנאליטיקער זאגן אז דאס האט אפגעשוואכט זיינע שאנסן צו זיגן און די אלגעמיינע וואלן קעגן לינדען דשאנסאן.
ווי אויך ווערט ער געזעהן ווי דער פאטער פון דער קאנסערוואטיווער באוועגונג אינערהאלב דער רעפובליקאנער פארטיי, וואס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט איבערצונעמען דארטן די מאכט מיט'ן ערוויילונג פונעם פאלקס באליבטן פרעזידענט ראנאלד רייגען.


text:
סאפיע (גארטן)
סאפיע איז א ריזיקער לאנדשאפט גארטן אין אומאן, אוקריינע מיט הערליכע וואסערפאלן, קוואלן א.א.וו. וואס איז צעשפרייט אויף 150 ק"מ.
דער גארטען איז גאר א שיינער, די וועגן זענען אויסגעהאקטן שטיינער, און צוגעגרייטע סארט ביימער, בלומען און גראזן, פון פארשידענע מיני סארטן. אין די זומער טעג איז א מחיה צו גיין שפאצירן דארט.
רוב מענטשן ווען זיי גיין איהר באזוכן קומן אהן נאר ביי די ערשטע אדער די צווייטער אפטיילונג, אבער עס איז זייער א גרויסער ריזיגער פארק, מען קען זיך דארט עטליכע מאהל פארלירן, עס געדוירט עטליכע שעה צו זעהן אלע אינטערעסאנטע פלאנצוגנען און ריזיגע אויסגעהאקטע שטיינער וואס עס איז דא אין איהר. ביים סוף פינעם גארטן געפינט א גרויסער בנין וואס דינט פאר א פארש צענטער פאר די לקאלאע איינוואוינער איבער פארשידענע מיני בלומען און פלאנצוגנען.
אינעם גארטען איז דא פארשידענע קליינע פארוויילונגס פלעצער, וויי ריידס, שיפן, רייטן מיט פערדן. א. א. וו.
דער גארטן איז געגרינדעט געווארן אינעם יאר ה'תקנ"ו ; 1796 דורך א הערשער מיטן נאמען "פאטאטסקי" (Count Stanislaw Szczesny Potocki) וואס האט אויפגעשטעלט דעם גארטן אלץ א מתנה פאר זיין ווייב "סאפיע" און האט אנגערופן דעם גארטן נאך זיין ווייב.
דער גארטן איז דער דריטער שענסטער גארטן אין דער וועלט. ווען דער אמעריקאנער פרעזידנט ביל קלינטן איז געקומען באזוכן אוקריינא, האט מען איהם געפירט ער זאל זעהן דעם גארטען סאפיע.
היטלער אין גארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנשי אומן דערציילן אז היטלער איז צוויי מאל געווען אין אומאן, דאס צווייטע מאל איז ער געווען דארט איבערשמועסן קריג אגענדע און סטראטעגיע. דער פלאץ וואו מ'האט רוב איבער געשמועסט איז די "מרפסת אהבה" דער ליבשאפט פלאץ דארט אין דעם סאפיע גארטן, וואס די באשלוס האט אים געברענגט צום ענדגילטיגן פארלוסט פון דער מלחמה. (מ'זאגט אז ר' נחמן מ'ברסלב וואס ליגט דארט האט עס געפועל'ט.)
אידן מיטן גארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ברעסלבער חסידים קומען זייער אפט באזוכן אין אומן, זיי פארן צו ר' נחמן'ס קבר ווואס ליגט אין אומאן. ביי זיי איז דא א מנהג צו קומען וויזשיטן דעם גארטן. ווייל ר' נחמן מברסלב האט געזאגט: "זיין אין אומאן און נישט זיין אין סאפיע?".
וועב לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אלעזר המכבי
אלעזר המכבי, אויך גערופן אלעזר החורני, וויבאלד ער קומט פון די שטאט בית חורון, פון די חשמונאים, און א זון פון מתתיהו הכהן, נישט צופיל איז באוויסט וועגן אים, דאס ווייסט מען אז ביי די קאמף פון בית זכריה, איז ער אומגעקומען ביים פרובירן הרגנען א העלפאנד.
לויט מגילת אנטיוכוס, איז ער געווען א קנאי, און זיין טאטע האט געזען אין אים, ווי פנחס בן אלעזר, אין ספר חשמונאים ב' ווערט ער גערעכנט אלס כהן משוח למלחמה, וואס פלעגט אויסרופן איידער די ארויסגיין צום קריג, די פסוקים פון די תורה, פון ווער עס מעג זיין א סאלדאט.
אין ספר חשמונאים א' שטייט, אז ביי די קאמף אין בית זכריה, האט ער געזען אן העלפאנד, וואס איז שווער פארפאנצערט, מער ווי די געווענליכע, און דעריבער האט זיך פארגעשטעלט, אז די גענעראל פון די יוונים געפונט זיך אויפן העלפאנד, ער איז צוגעגאנגען צום העלפאנד, און אויפן וועג האט ער אומגעברענגט מיט זיין שווערד, אלע וואס זענען געשטאנען ארום, ער האט געקניט און געשטאכן דעם העלפאנד, דער העלפאנד איז געפאלן און געשטארבן, און אלעזר איז געשטארבן מיטן העלפאנד. די קאמף האט זיך געענדיקט מיט א נידערלאגע צו די חשמונאים.
מאנכע ליגן א ספק אין וואס שטייט געשריבן אין חשמונאים א', ווי קען מען שטעכן א הלפאנד מיט א שווערד. זיי באזירן זייערע פראגעס, אויף מגילת אנטיוכוס, דארט שטייט אלעזר האט זיך פארנומען מיט אומברענגען העלפאנדן, מיט זייערע רייטער, נאכן קריג האט מען אים נישט געזען, נישט צווישן די לעבעדיקע, און נישט צווישן די טויטע, אין די ענדע האט מען אים געפונען איינגעזינקען אין די בלוט און אנדערע שמוץ, פון געהרגטע העלפאנדן.


text:
צייטונג
אַ צײַטונג, (זשורנאל אדער טאגבוך) איז אַ אויסגאַבע רשימה, וואס איז ווי א טעגליכע וויסן- בוך וואס בריינגט אקטועלע נייעס פון איבער די וועלט און נאך ידיעות. די בלעטער, אינפֿאָרמאַציאָן און אַנאָנס ענטהאַלט; ווערט געווענליך געדרוקט אויף ספעציעלע אייגנארטיגע ברוינע פאָפיר וואָס איז היבש ביליגער צו ערצייגן, און ווערט גערופן "צײַטונג פאַפיר".
צייטונגען זענען די ארגינעלע פארעם פון ברייטבאנד קאמוניקאציע וועלכע גייט צוריק הונדערטער יארן און אפשר נאכמער. אין דער היינטיגער וועלט איז קאמוניקאציע א גרויסער טייל פון דער געזעלשאפט און קומט אין צענדליגער פארמען ווי: טעלעפאנס, סעליולער, פעקס, ראדיא, טעלעוויזיע, און אינטערנעט. איידער די אלע זאכן זענען געווען אויף דער וועלט, האט מען זיך באנוצט מיט צוויי קאמוניקאציע מיטלען און זיי זענען געווען צייטונגען און בריוו. שפעטער האט מען אויסגעטראפן די טעלעגראף וועלכע האט פארשנעלערט די קאמוניקאציע פון וויכטיגע מעסעדזשעס.
צייטונגען זענען שטענדיג געווען די ביליגסטע און גרינגסטע וועג ווי אזוי צו פארשפרייטן נייעס, ארטיקלען, מיינונגען, און רעקלאמירן געוויסע פראדוקטן צו מאסן מענטשן. צייטונגען זענען פון אנהייב געשריבן געווארן מיט דער האנט, און שפעטער האט מען דאס געדרוקט אין א דרוקעריי מיט גרויסע זיגלען, און היינט ווערט די גאנצע ארבעט געטוהן דורך דעם קאמפיוטער. צייטונגען זענען שטענדיג געשריבן געווארן אין שפראכן וועלכע די מערסטע לייענער האבן גערעדט און דאס מאכט זיי נאך היינט אינטערעסאנט ווען מען קוקט אין זיי.
אינהאַלט
די כוח פון א צייטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ארכיוון פונעם וואשינגטאן מוזיי איז פארהאן אקטועלע פאפירן פון צייטונגען אזוי ווייט צוריק ווי 1775, וועלכע איז נאך בעפאר דער אמעריקאנער רעוואלוציע. די צייטונגען אין יענע צייטן זענען נאך נישט געווען אזוי פראפעסיאנאל ווי היינט אבער ווי מאכטפול צייטונגען זענען היינט, זענען די צייטונגען פון יענע צייטן געווען נאכמער מאכטפול. בעיקר וויבאלד עס זענען דאן נאכנישט געווען אזוי פיל צייטונגען, ווייבאלד עס איז סאך שווערער געווען ארויסצוגעבן ווי היינט.
אלטע אמעריקאנער צייטונגען האבן נישט געהאט קיין שום קאנטראל איבער זיי, און זיי האבן געקענט שרייבן וואס זייער הארץ האט באגערט. די וועלט איז נאך דעמאלט פיל געווען מיט הערשער און קעניגרייכן אין וועלכע מענטשן האבן זיך נישט געוואגט צו זאגן א ווארט קעגן די קעניגרייך אדער רעגירונג פירערשאפט. אין אמעריקע איז דאס אבער געווען איינע פון די הויפט צילן וועלכע איז אריינגעשריבן געווארן אין די "ביל אוו רייטס" אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע וועלכע גיבט יעדן די רעכט צו זאגן און שרייבן וואס עס שמעקט אים.
די דזשורנאליסטן פון יענע צייטן האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט און האבן אנגעפירט איבערקערענישן מיטן כוח פון זייערע צייטונגען. אין די אמעריקאנער היסטאריע זענען באקאנט די צוויי מאכטפולסטע דזשורנאליסטן וויליאם רענדאלף הערסט און דזשאסעף פוליצער וועלכע האבן בעאיינפלוסט מיליאנען מענטשן מיט די כוח פון זייערע צייטונגן. היסטאריע זאגט אז הערסט איז פאראנטווארטליכט פאר די קריג מיט שפאניע אין 898' נאכדעם וואס ער האט אזויפיל געהעצט קעגן די שפאנישע.
אין די מאדערנע עפאכע איז באוואוסט די "וואטער-געיט סקאנדאל, וואס האט געפירט צו די רעזיגנאציע פון פרעזידענט ניקסאן, וואס איז צושטאנד געקומען א דאנק די צייטונגען.
צייטונגען היינט צו טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפיציעלע צייטונגען היינט צו טאג זענען זייער פראפעסיאנאל און יעדעס ווארט וואס ווערט דארט געשריבן ווערט איבערגעקוקט עטליכע מאל אויב עס איז טאקע ריכטיג. אנדערש ווי אמאל, ווען די צייטונגען, און דזשורנאליזם בכלל, האבן באקומען א שטיקל קאנטראל פון די רעגירונג. כאטש די רעגירונג צענזורט נישט קיין צייטונגען (ווי די קאמוניסטן האבן געטאן), האבן זיי אבער א רייע רעגולאציעס וועלכע מעגן נישט געבראכן ווערן.
אינטערעסאנט איז אז טראץ די עלעקטראנישע מידיא וועלכע דאמינירט היינט די גאנצע וועלט בכלל און אמעריקע בפרט, איז אבער צייטונגען נאך אלץ איינע פון די הויפט נייעס געבער פאר מיליאנען מענטשן ארום דאס לאנד. אמעריקע פארמאגט 1,600 טאג-צייטונגען וועלכע ערשיינען יעדן אינדערפרי. אויסערדעם זענען פארהאן נאך הונדערטער צייטונגען וועלכע קומען ארויס וועכענטליך -אין אלגעמיין ענדע וואך- און עס זענען פארהאן אָן א שיעור זשורנאלן און מאגאזינען וועלכע ערשיינען וועכענטליך און חודש'ליך.
א פאפירענע צייטונג האט אַן ארגינעלן חן וועלכע די עלעקטראנישע מעדיע קען נישט אוועקנעמען. ליינער גלייכן דעם פאפיר און די וועג וויאזוי מען ליינט א צייטונג. מען קען אויפמישן און צוריקמישן שנעל, מען קען אויסשניידן דאס וואס מען וויל האלטן, און מען קען עס איינקנייטשן ווי אזוי עס איז באקוועמער, און מען קען עס מיטנעמען ווי אימער מען וויל. עס קלינגט נישט אזוי געשמאק א לעפטאפ ביי נאכטמאל, און ווי געשמאק איז א צייטונג ביי די זייט.
יעדע צייטונג און אויסגאבע קומט ארויס פון דרוק נאך אסאך ארבעט, אבער ספעציעל זענען אינטערעסאנט די טעגליכע צייטונגן וועלכע קומען ארויס פריש יעדן אינדערפרי מיט צענדליגער בלעטער אנגעפילט מיט די נייעסער וואס זענען זיך פאַרלאָפן אינעם נעכטיגן טאג ווי אויך ארטיקלען און אנאליזן.
די נייעס און די וואס באריכטן דאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א צייטונג ווערט באשאפן דורך פינעף טריט וועלכע זענען: נייעס, רעדאקטירונג, רעקלאמעריי, פראדוקציע און פארשפרייטונג.
דאס ווארט נייעס איז געווארן א טייל פון די טעגליכע געשפרעכן וועלכע מענטשן נוצן אויף יעדע טריט און שריט, אריינגערעכנט ווען מען באגריסט זיך. "וואס איז נייעס?" פרעגט איינער דעם צווייטן. מען איז אזוי צוגעוואוינט צו נייעס אז מען קען ממש נישט לעבן אן דעם. יעדער וויל וויסן וואס נאך עס האט פאסירט, און נישט נאר אין די אייגענע שטאט נאר ארום די גאנצע וועלט.
נייעס באדייט אז עס איז פרישע באריכטן. עס קען זיין א מאדנע זאך, א גוטע בשורה, א שלעכטע בשורה, א נארוואס פארענדיגטע באריכט אדער שטודיע א. ד.ג. נייעס מוז נישט דווקא מיינען אז עס איז ניי געשען. עס קען אויך מיינען אז עס איז ניי צו די מאסן.
יעדע צייטונג פארמאגט א צאל רעפארטערס וועלכע זענען ווי די אויגן און אויערן פונעם צייטונג. רעפארטער זאמלען נייעס פון וואו זיי קענען נאר און ברענגען עס צו די צייטונג'ס עדיטאר באורד וועלכע קוקן אלעס איבער און באשליסן וואס צו נוצן און וואס נישט, און וואס צו לייגן אויפן פאדערשטן בלאט און וואס צו לייגן אויפ'ן 91'סטן בלאט. נייעס זענען איינגעטיילט אין קאטעגאריעס און לויט דעם ווערן זיי באריכטעט.
די רעפארטער דארפן שטארק אכט געבן אז זייערע באריכטן זאלן זיין קראנט ווייל אויב נישט וועט זייער רעפוטאציע פארגיין, און זיי וועלן מער נישט האבן פאר וועמען צו באריכטן. רעפארטער נעמען אסאך קרעדיט פאר זייערע באריכטן און זענען לאיאל צו די וואס גיבן עס איבער צו זיי. מענטשן וועלן זאגן פאר רעפארטער זאכן וואס זיי וואלטן קיינמאל נישט געזאגט פאר א פאליציי אפיציר אדער סיי וועלכע לאו ענפארסמענט אפיציר. רעפארטערס וועלן זיך מקריב זיין צו גיין אין תפיסה אבער זיי וועלן נישט ארויסגעבן פון וואו זייערע קוועלער זענען.
נישט אומזיסט רופן זיך די אמעריקאנער צייטונגען דער פערטער טייל פון די רעגירונג. די צייטונגען באטראכטן אלעס און קומען אויף שפירן טיילמאל שנעלער ווי סיי וועמען. צייטונגען שטעלן אריין קאנדידאטן אין אפיס און מאכן אנדערע רעזיגנירן. טויזענטער סקאנדאלן קעגן אלע סארט אויפגעכאפטע מענטשן זענען אונטערגעצינדן געווארן דורך צייטונגען.
ספעציעל זענען צייטונגען אויסגעצייכנט אין נאכפאלגן די גערעכטיקייט פון לאנד. זיי באטראכטן די לעגיסלאטיוו, עקזעקיוטיוו, און יוסטיץ אפטיילונגען און וועלן אויפדעקן יעדע אומריכטיגע זאך וואס זיי זעען דארט. אין ענגליש רופט מען זיי די רעגירונג'ס "וואטש דאג" צוליב זייער געלונגענע ארבעט צו היטן אויף די געשעענישן אין די רעגירונג ווי א הינטל וואס היט זיין בעל הבית.
יעדע גרויסער צייטונג פארמאגט רעפארטער איינגעטיילט פאר באזונדערע נייעס מאטיוון. אייניגע באטראכטן די געריכטן, אנדערע דער סיטי האל, איינער קוקט זיך אום אויף ביזנעסער, ערציאונג, מעדעצין, א.א.וו. נאכדעם זענען פארהאן רעפארטער וועלכע ווערן צוגעשטלט דארט ווי עס מאכט זיך עפעס. אויך זענען פאראן פרילענסער רעפארטער וועלכע ארבעטן פאר זיך אליינס און צייכנען זיך אויס אין געוויסע רעפארטאזש און זיי פארקויפן זייערע ארטיקלען און באריכטן פאר צייטונגען.
רעפארטער ריזיקירן טיילמאל מיט זייער לעבן צו קענען באריכטן נייעס. אין יעדע מלחמה באטיליגן זיך טויזענטער דזשורנאליסטן וועלכע קענען אומגעברענגט ווערן יעדע ליאדע מינוט, ספעציעל די וואס וואגן זיך מער, און גייען דארט ווי זיי ווערן געווארנט נישט צו גיין. אין יעדע קריג ווערן דזשורנאליסטן אומגעברענגט און אויך אויף אנדערע פלעצער ווערן זייערע לעבנ'ס פארשניטן ווען זיי רירן אן זאכן וואס א צווייטער וואלט זיך נישט געוואגט אנצוקוקן. אין די פארגאנגענע יארן זענען איבער 1000 דזשורנאליסטן אומגעברענגט געווארן ארום די וועלט אין פארשידענע סארט אטאקעס, אריינגערעכנט א גרויסע טייל אין איראק.
יעדע קאטעגאריע אין יעדע גרויסע צייטונג פארמאגט א באזונדערער עדיטאר צו וועלכע אלע רעפארטער מוזן זיך צושטעלן. די וויכטיגסטע עדיטארס זענען די וואס קאנטראלירן די לאקאלע נייעסן. זיי באקומען יעדע באריכט ערשט האנטיג און דארפן באשליסן יעדע נאכט וואס יא אריינצושטעלן און וואס נישט און וועלכע איז יא א העדליין און וועלכע איז נישט. איינמאל דער לאקאלער עדיטאר באשליסט די נייעסן פאר דעם קומענדיגען טאג שיקט ער אלעס אריבער צו די קאפי עדיטארס וועלכע קוקן איבער אלע באריכטן און מאכן זיכער אז אלעס איז קראנט און יעדעס ווארט איז גוט געספעלט.
די קאפי עדיטארס וועלן אויך זיכער מאכן אז דער באריכט האט א גוטע הסברה און אויב נישט וועלן זיי דאס פאררעכטן. די עדיטארס באנוצן זיך אסאך מיט די צייטונג'ס ארכיוון וואו זיי קוקן נאך פאקטן אויב עס שטימט מיט'ן ווייטערדיגן באריכט.
עדיטאריעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע צייטונג פארמאגט אן עדיטאריעל און אן דעם איז עס נישט קיין צייטונג. א צייטונג איז נישט נאר אן איבערגעבער, נאר דארף אליינס געבן א מיינונג איבער אלע אישוס אויפ'ן טיש אין די פארעם פון עדיטאריעל ארטיקלען. אין יעדע צייטונג איז פארהאן אן עדיטאריעל באורד וועלכע באשטייען פון עטליכע ערפארענע דזשורנאליסטן וועלכע מאכן צוזאמען אפ די מיינונגען פון די צייטונג איבער אלע טעמעס וועלכע זענען אויפ'ן סדר היום. זיי וועלן זאגן אויב דער מעיאר טוט א גוטע ארבעט אדער נישט, צי מענטשן האבן גוטע פרנסות, צי די רעגירונג האט געטאן ריכטיג, צי יענער זאל אנגעקלאגט ווערן, און אזוי מיט יעדע טעמע. די עדיטארס בעארבעטן אליינס זייער עדיטאריעלן און וועלן אליינס נאכזוכן אלע פאקטן.
די עדיטאריעלן פארמאגן א באשטימטע בלאט אין יעדע צייטונג וואו עס איז אויך פארהאן פלאץ פאר די מיינונגען פון די לייענער, די צווייטע וויכטיגסטע טייל פון עדיטאריעל. רוב צייטונגען פארמאגן אויך באשטימטע בלעטער וואו די שרייבער געבן ארויס זייערע מיינונגען אין די אזויגערופענע אפ-עד ארטיקלען.
די עדיטאריעל איז אפגעטיילט פון די נייעס, און די צייטונגען רופן עס די אפטיילונג פון שטאט און רעליגיע. נייעס איז בלויז די טרוקענע פאקטן, און דער עדיטאריעל באשטייט פון מיינונגען. א צייטונג וואס פאלט דורך מיט אן עדיטאריעל איז נאך אלץ באגלייבט פאר נייעס. עס איז צוויי באזונדערע אפטיילונגען און די צוויי מעגן זיך נישט אויסמישן.
רעקלאמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נומער בלעטער מער ווי די מינימום אין רוב צייטונגען איז געוואנדן לויט וויפיל רעקלאמעס עס איז פארקויפט געווארן יענעם טאג און נישט לויט וויפיל נייעס עס איז פאראן צו פארציילן. א צייטונג איז א ביזנעס וואס זוכט צו מאכן געלט און וועט נישט סערווירן נאר אויב זי פארדניט דערפון. אן אויסנאם איז פארהאן ווען עס פאסירט עפעס אויסערגעווענליך דעמאלט וועלן צייטונגען יא צולייגן מער בלעטער -און טיילמאל אין א באזונדערע אפטיילונג- צו דעקן די אינטערעסאנטע נייעס ווייל דאס איז א טייל פון זייער סערוויס.
רוב צייטונגען מאכן זיכער צו לייגן מער רעקלאמעס ווי נייעס אין די טעגליכע צייטונג און נאר אין די ענדע-וואך אויסגאבע וועלן זיי יא לייגן מער נייעס. גרויסע צייטונגען קענען פארמאגן ארום 65 פראצענט רעקלאמעס און דאס איבעריגע איז די לעכל פאר נייעס, ווי טייל שרייבער רופן עס אן. אלע רעקלאמעס ווערן צוגעגרייט בעפאר די נייעס ווערט געדרוקט, און די ארבייטער פון די רעקלאמע אפטיילונג האבן נישט קיין שום השפעה אויף די נייעס אפטיילונג, און דאס זעלבע פארקערט. אויב א צייטונג פארמאגט 100 בעלעטער וועלן ארום 60 בלעטער ווערן צוגעגרייט מיט רעקלאמעס און די איבעריגע בלעטער וועלן אנגעפילט ווערן מיט נייעס אויף די באשטימטע 100 בלעטער.
עס זענען פארהאן 3 סארטן רעקלאמעס וועלכע פילן אן די בלעטער. די ערשטע זענען די דיספלעי עדס וועלכע פילן אן גאנצע און האלבע בלעטער און קאסטן צענדליגער טויזענטער דאלארן. די סארט רעקלאמעס ווערן אריינגעשטעלט דורך גרויסע דעפארטמענט געשעפטן, אויטא דילערס, און נאך גרויסע ביזענעסער. רוב פון די רעקלאמעס ווערן צוגעשטעלט דורך א מארקעטינג פירמעס.
אויסער די דיספלעי עדס וועלכע זענען די עיקר הכנסה פון א צייטונג איז פאראן קלאסיפייד עדס וועלכע קאסטן עטליכע דאלאר פער רייע און ווערן אריינגעשטעלט דורך פריוואטע מענטשן וואס זוכן צו קויפן אדער פארקויפן עפעס און אויך קליינע ביזנעסער וועלכע גיבן סערוויסעס אדוערטייזן זיך דארט. נאכדעם זענען פאראן אינסערטס וועלכע זענען קליינע ביכלעך פון געוויסע פירמעס און ווערן אריינגעשטעלט אין צייטונגן, ספעציעל אין וויקענד צייטונגן.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראדוקציע איז אמאל געווען די שווערסטע טייל פון א צייטונג ווען מען פלעגט נאך נוצן די פרעס מאשינען וועלכע איז באשטאנען פון שווערע בלעכן אויף וועלכע עס זענען ארויפגעשטעלט געווארן די בוכשטאבן און דערנאך איז די גאנצע זאך געדרוקט געווארן אויף פאפיר גענוי ווי א פארטיגע זיגל. יעדע בלאט האט גענוצט א באזונדערן בלעך און די דרוקעריי איז געווען א גרויסע ארבעט, ספעציעל אויב מען האט געוואלט מאכן קאלירט האט מען געמוזט האבן מערערע בלעכן פאר איין בלאט.
אין די 70ער יארן איז די דרוקעריי געווארן היסטאריע און מען האט אנגעהויבן נוצן קאמפיוטערירט דרוקעריי וועלכע איז שנעלער ווי איינער וואלט זיך נאר אמאל געקענט פארשטעלן. די פרעס פארמאגט נאך אלץ בלעכן פאר יעדן בלאט אבער די בלעכן ווערן געמאכט אין מינוטן און די בלעכך טוען נישט די פרינט ארבעט נאר די טינט גייט צו א ראבערנע ראלער וועלכע דרייט זיך ארום העכער די פאפיר. עס זענען פאראן פרעס פירמעס וועלכע טוען די ארבעט פאר די קלענערע צייטונגען און די גרויסע צייטונגען פארמאגן זייערע אייגענע פרעס סיסטעמען וועלכע איז א מאשין (אדער עטליכע) וועלכע שטייט דריי שטאק הויך. די פאפיר לויפט אויף א ראל און נאכ'ן פרינטן ווערט עס אליינס צעשניטן און איינגעקנייטשט גרייט צו גיין. אזא מאשין קאסט ארום 50 מיליאן דאלאר אבער עס איז ווערט דאס געלט ווען עס קען גרייט מאכן 70,000 קאפיס אין איין שטונדע, אן ארבעט וואס וואלט גענומען 100 ארבעטער 5 שטונדן.
פארשפרייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דאס דרוקעריי איז פארטיג און גרייט צו גיין איז פארהאן א באזונדערע דיסטריביושן אפטיילונג וועלכע גיט זיך אפ מיט'ן פארשפרייטן די צייטונגען צו אלע סובסקרייבער און געשעפטן.
רוב גרויסע צייטונגען גיבן ארויס 2 אדער 3 אויסגאבן אין איין נאכט. די ערשטע אויסגאבע קומט געווענליך ארויס שפעט ביינאכט און דעקט די נייעס פון איבער'ן טאג און ווערט דאס מערסטע פארשפרייט. די ערשטע ווערסיע קען גיין איבער א גאנצע סטעיט און אפילו נאך ווייטער. די צווייטע אויסגאבע איז די זעלבע זאך מיט אביסל מער נייעס פון די לעצטע שטונדן און דאס ווערט געווענליך פארשפרייט צו ווייניגער פלעצער און די לעצטע אויסגאבע וועלכע קומט ארויס אין די פארטאגס שטונדן גייט נאר אין די לאקאלע סיטי וועלכע די צייטונג סערווירט. די אלע ווערסיע'ס האבן א באשטימטע צייט יעדע נאכט ווען עס גייט ארויס און ווען עס דארף דערגרייכן די געשעפטן.
די מענטשן וועלכע פארשפרייטן די צייטונגען ווערן גערופן קעריערס און זענען געווענליך יונגע מענטשן אדער סטודענטן ביי וועמען דאס דינט אלס א זייטיגע פרנסה. די קעריערס זענען איינגעטיילט לויט די געגענטער און ווארפן אראפ די צייטונגען צו יעדע סובסקרייבער זייער שנעל און געשיקט. זיי פארשפרייטן אויך די צייטונגען צו די געשעפטן און צייטונג קיאסקן וועלכע באקומען דאס די ערשטע. אמאל פלעגן צייטונגען ארויסקומען נאכמיטאג און דעמאלט פלעגן די קעריערס ארומפארן אויף ביציקלעך צוליב די טראפיק אבער שפעטער האט מען דאס געטוישט און אלע צייטונגען ווערן פארשפרייט אין די פריע פארטאגס שטונדן ווען עס זענען כמעט נישט פארהאן קיין אויטאס אויף די גאסן דערפאר גייט עס צו זייער שנעל.
די סוקסעס פון א צייטונג ווענדט זיך אסאך לויט וויפיל סובסקרייבער זי פארמאגט. אדווערטייזער וועלן פארשטייט זיך ליבערשט אריינשטעלן עדס אין גרויסע צייטונגען. עס איז פארהאן א ספעציעלע זעלבסטשטענדיגע ארגאניזאציע וועלכע ווערט גערופן די אודיט ביורא אוו סירקולעישן וועלכע באשטעטיגן די נומערן פון צירקולאציע וועלכע די צייטונגען זאגן אז זיי האבן.
די גאנצע פראדעצור פון א צייטונג געדויערט 18 שטונדן פון 9 אזייגער אינדערפרי ביז 3 אדער 4 אזייגער פארטאגס. ווען די צייטונגען גייען ארויס פון דרוק ווערן די אפיסעס ליידיג און שטיל פאר עטליכע שטונדן ביז 9 אזייגער אינדערפרי ווען די שרייבער קומען צוריק אנהייבן דעם גאנצן פראדעצור נאכאמאל פון אנהויב. און דאס פאסירט 365 טעג א יאר.
צייטונגען אין אידישן קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צייטונגן זענען היינט א וויכטיגן טייל פון אידישן קולטור וויבאלד עס איז די איינציגסטע אפיציעלע קאמוניקאציע פאר די אידישע באפעלקערונגען אין שטעט און אזוי אויך אין דער חסידות.
עס זענען פארהאן א רייע אידישע צייטונגען אנגעהויבן פון פרייע און געענדיגט מיט גאר עקסטרעמע.
קאנטראווערסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידישע צייטונגען ווערן קריטיקירט ביי די סעקולערע, וויבאלד די ארבעט פון רעפארטן און שרייבן די ארטיקלען ווערן נישט געמאכט מיט פונטקליכקייט, און עס מאכט זיך זייער אפט אז די ארטיקלען פארפירן און געבן פאלשע אינפארמאציע, געבויט אויף זייערע פריוואטע אנשויאונגען.
טייל צייטונגען, איבערהויפט די פרומע, ווערן שטרענג קאנטראלירט דורך רבנים וועלכע געבן אנווייזונגען פאר די עדיטארס וואס יא אדער נישט צו פובליצירן. און דאס ווערט ביי מאנע קריטיקירט מיט די טענה אז דאס איז אין קאנטראסט צו די עצם קאנצעפט פון א צייטונג וועלכע ברויך ברענגען די נייעס טרוקן מיט פאקטן און נישט געוואויגן צו געוויסע מיינונגען. אבער די קונדן פון די דאזיגע צייטונגען ווילן אין אלגעמיין נאר דאס, און א צייטונג וואס ווערט נישט דורכגעקוקט פון רב אדער ערנסטע מענטש אין וועם זיי האבן צוטרוי, וועלן זיי נישט אריינעמען אין שטוב.
די קלענערע צייטונגען און דזשורנאלן זענען ערגער ווי אלע, וויבאלד די ארבעט ווערט געטאן דורך אומגעלערנטע שרייבער און מיינונג זאגער וועלכע פארשטייען ניטאמאל די נייעס בעפאר זיי שרייבן דאס. די סארט צייטונגען האבן נישט קיין מיטגלידערשאפט אין קיין איין אפיציעלע מידיא ארגאניזאציע און נעמען גאנצע ארטיקלן אן רשות.


text:
דזשואיש ווארלד רעוויו
דזשואיש ווארלד רעוויו Jewish World Review איז א וועב סייט וואס ווערט אפדעיטעט יעדן איינציגן אינדערפרי, 5 טעג א וואך, מיט קאלוםס און קאריקטורען מיט חיזוק אין לעבן א.א.וו. דורך דעם חרדישען איד פון בארא פארק ר' בנימין זשאלקאווסקי הי"ו, שוין נאנט צו צעהן יאר אין איין צוה!
ר' בנימין זשאלקאווסקי איז געוועזן אמאל א זשורנאליסט פארן וואל סטריט זשורנאל
דער הויפט ציל פון דעם סייט איז קירוב אז די קאנסערוועטיוו גוים און אידן זאלן נישט מיינען אז אידישקייט איז ליבעראליזם, בדרך אגב פאקט ער אויך אריין אידישע השקפה ארטיקלן און אסאך ליינער זענען שוין אזוי ארום געווארן נתקרב צו אידישקייט.
מחברים וואס זייערע ארטיקלן ווערן טעגליך סינדיקירט אויף דעם סייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' אברהם טווערסקי
- ר' פתחי' קראון
- דעניס פרעגער
- גערי ראזענבלאט
- זאב חפץ
- לערי עלדער
- ביל בענעט
- דזשעק קעמפ
- דזשארדזש וויל
- טשארלס קראוטהאמער
- דעיוויד לימבאו
- דעיוויד האראוויץ
- דזשעף דזשעקאובי
- מארק סטיין
- ר' יונתן טויבין
- רעב' אסתר יונגרייז
- ר' אבי שאפראן
- ר' בערל וויין
- קערעליין גליק
- ר' יצחק אלדערשטיין
- קאל טאמעס
- מארט זוקערמאן
- דזשעף באלאבאן
- אוריאל היילמאן
- וויקטאר דעיוויס הענסאן


text:
עדינבורג
עדינבורג (שאטישע גאליק: Dùn Èideann) איז די הויפטשטאט און די צווייטע גרעסטע שטאט אין שאטלאנד. עדינבורג ליגט אויפן מזרח בארטן, וואו דער פארט טייך פליסט אריין אין צפון ים.
דער צענטראלער טייל איז עדינבורג שלאס, אויפן שפיץ פון א שיפן בארג.
טראנספארט צו עדינבורג איז צו עדינבורג פלוגפארט, און היימארקעט און ווייווערלי באן סטאנציעס.
באקאנטע איינוואוינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דזשיימס קלארק מאקסוועל, גרינדער פון דער טעאריע פון עלעקטראמאגנעטיזם, געבוירן אין עדינבורג, האט שטודירט אין אוניווערסיטעט פון עדינבורג
- אלעקסאנדער גרעהעם בעל, אינזשעניר און פיאנער פונעם טעלעפאן, געבוירן אין עדינבורג, האט שטודירט אין אוניווערסיטעט פון עדינבורג
- מאקס בארן, פיזיקער און נאבעל פריז געווינער
- טשארלס דארווין, ביאלאג
- דייוויד היום, פילאסאף, עקאנאמיסט און היסטאריקער
- דניאל ראדעפארד, מאטעמאטיקער וואס האט אנטוויקלט די מאקלארין סעריע
- י. ק. ראלינג, פארפאסער פון הארי פאטער
- אדם סמיט, עקאנאמיסט, געבוירן אין קערקאדי
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עדינבורג האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
- מינכן, דייטשלאנד (1954)
- ניס, פראנקרייך (1958)
- פירענצע, איטאליע (1964)
- דאנידין, ניו זילאנד (1974)
- וואנקואווער, קאנאדע (1977)
- סאן דיעגא, פאראייניגטע שטאטן (1977)
- קסיאן, כינע (1985)
- קיעוו, אוקראינע (1989)
- אאלבארג, דענמארק (1991)
- קיאטא פרעפעקטור, יאפאן (1994)
- קראקע, פוילן (1995)
- סאנטא קרוז, באליוויע (1996)


text:
אדאבי
אַדאָבי (ענגליש:Adobe) איז א קאמפיוטער פראגראם פירמע, וואס האט זיך געעפנט אום דעצעמבער 1982, דורך דזשאן ווערנאק און טשארלס געטשקי.
די ביידע האבן געעפנט אדאבי נאכן פארלאזן די זיראקס פארק כדי צו עפענען א פרישע עפאכע פון קאמפיוטער ווייכווארג אויפן פאסטקריפט שפראך, וואס איז בעיקר נוצליך צו דרוקן אילוסטראציע און טעקסט.
די פירמע נאמען "Adobe" איז נאכן טייך אדאבי (Adobe Creek) וואס איז געווען נעבן דעם הויז פון איינער פון אירע גרינדער. די הויפטקווארטיר איז אין שטאט סען דזשאסע אין קאליפארניע. אין יאר 2004 האבן אדאבי ארבעטער זיך געציילט צו 4000, מער ווי האלב אין סען דזשאסע. אדאבי האט נאך פיליאלעס אין אנדערע שטעט.
ביזן יאר 2005 זענען מאקראמעדיע און אדאבי געווען קאנקורענטן, וויבאלד ביידע האבן פאבריצירט גראפיקס פראגראמען. יענע יאר האט אדאבי אפגעקויפט מאקראמעדיע, און אין אדאביס וועבזייטל קען מען טרעפן לינקען צו מאקראמעידיע און אויך פארקערט.


text:
גערמאניום
גערמאַניום (Germanium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל Ge האַלבמעטאַל און אטאם נומער 32.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גערמאניום איז געווארן אידענטיפיצירט אין 1886 דורך דעם דייטשן כעמיקער קלעמענס ווינקלער. מענדלעעוו האט פאראויסגעזען דעם עקזיסטענץ פון גערמאניום שוין אין 1871, לויט דער פעריאדישער טאבעלע, און האט פאראויסגעזאגט אז זיינע אייגנשאפטן וועלן זיין ענלעך צו די פון סיליציום.
די אנטוויקלונג פונעם טראנזיסטאר וואס איז באזירט אויף גערמאניום האט געעפנט אן א שיעור טירן פאר אפליקאציעס אין עלעקטראניק. פון 1950 ביז 1970 האט די פאדערונג פאר גערמאניום פארגרעסערט. נאר ווען ס'איז געווארן מעגלעך צו פאבריצירן ריינעם סיליציום האט אויפגעהערט די פאדערונג פאר גערמאניום. סיליציום האט אנגעהויבן נעמען דעם פלאץ פון גערמאניום אין דער פאבריקאציע פון טראנזיסטארן, דיאדעס און נאך עלעקטראנישע באשטאנדטיילן.
היינט ווערט 85% פונעם גערמאניום געניצט פאר אפטישע פיברעס, נאכט-זען סיסטעמען און אין דער פלאסטיק אינדוסטריע.


text:
ניס
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין פראנקרייך. אויב איר זוכט די פרוכט, זעט נוס.
ניס (פראַנצויזיש: Nice) אָדער ניצאַ (דייטשיש, איטאליעניש: Nizza) איז די פינפטע מערסטע באפעלקערטע שטאָט אין פֿראַנקרייַך, נאָך פּאַריז, מאַרסיי, ליאָן און טולוז, מיט אַ באַפעלקערונג פון 348,721. אין באדעקט אַ לאַנד שטח פון 71.92 ק"מ². דער שטאָטישער געגנט פון ניס פארשפרייט זיך ווייַטער פון די אַדמיניסטראַטיווע שטאָט גרענעצן מיט אַ באַפעלקערונג פון איבער 955,000 אויף אַ שטח פון 721 ק"מ². ניס ליגט אויף דעם דרום-מזרח עק פון פֿראַנקרייַך אויפן מיטלענדישן ים. ניס איז די צווייטע גרעסטע פראנצויזיש שטאָט אויפן מיטלענדישן בארטן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס ליגט אויף דעם מיטלענדישן ים, ברעג און איז ארומגענומען מיט בערגלעך פון די אַלפּן. צוויי טייכן לויפן אדורך דער שטאט, דער פאַיאָן אין מזרח און דער מאַניאַן אין מערב; אין זומער טוען זיי זיך אויסטרוקענען.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס איז געגרינעט מיטן נאמען Nιkaίa (ניקאַיאַ) אַרום 350- דורך די גריכן פון מאַסיליאַ (מאַרסיי). די שטאָט איז אינגיכן געווארן פון די מערסטע באשעפטיגטסטע פארטן אויף דעם ליגורישן בארטן, אָבער עס האט אַ וויכטיק קאָנקורענט אין דער רוימישער שטאָט סעמענעלום, וואָס געצויגן צו עקסיסטירן ווי אַ באַזונדער שטאָט ביז דער צייַט פון דער לאָמבאַרדישע אינוואזיעס. די חורבות פון סעמענעלום ליגן אין סימיעז, וואָס איז איצט אַ דיסטריקט אין ניס.
פריע אַנטוויקלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 7טן יאָרהונדערט, האט זיך ניס מיטגעטיילט אין דער גענאָעזער ליגע געשאפן דורך די שטעט פון ליגוריאַ.
ייִדישער קהל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ניס וואוינען עטלעכע 20,000 אידן. עס זענען פאראן דרייַ ייִדישע שולעס אין דער שטאָט, פון חב"ד, פון דער אַלייאַנס באוועגונג, און די ציוניסטישע שולע "אור תורה".
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניס האט 13 שוועסטער שטעט:
- מיאמי, פֿלאָרידע, פאראייניגטע שטאטן
- היוסטן, טעקסאַס, פאראייניגטע שטאטן
- עדינבורג, סקאטלאנד
- קונעאָ, איטאליע
- דאנציג, פוילן
- האַנגזשאָו, כינע
- בעל, קאנאדע
- נירנבערג, דייטשלאנד
- סעגעד, אונגארן
- פעטערבורג, רוסלאנד
- סאלאניקא, גריכנלאנד
- יאַלטאַ, אוקראינע
- נתניה, ישראל


text:
טייס
דער טייס (רומעניש: Tisa; אוקראיניש: Tиca; סלאוואקיש: Tisa; אונגאריש: Tisza; סערביש: Tиca, Tisa טיסא) איז איינער פון די הויפט טייכן אין צענטראלער אייראפע. ער קומט ארויס אין אוקראינע, און ווערט געשאפן נאנט צו ראכעוו, וואו דער ווייסער טייס און שווארצער טייס פליסן צוזאמען. ער פליסט ביים גרענעץ מיט רומעניע, און קומט אריין אין אונגארן ביי טיסאבעטש. ווייטער איז ער דער גרענעץ צווישן סלאוואקיי און אונגארן, דערנאך פליסט ער אין אונגארן, און פאלט אריין אין דוניי אין וואויוואדינע, צפון סערביע.
דער טייס צאפט א שטח פון 156,087 קוואדראט ק"מ[1] און איז לאנג 965 ק"מ[1] (דער 16טער לענגסטער טייך אין אייראפע)[1].
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 (2009) Rivers of Europe, First, London: Academic Press. ISBN 978-0123694492.


text:
װיקיפּעדיע:פריוואטקייט פאליסי
אלע פראיעקטן פון דער וויקימעדיע פונדאציע ווערן אנטוויקלט צוזאמען דורך אירע באניצער ניצנדיק דאס מעדיעוויקי ווייכווארג. יעדער איינער מיט צוטריט צו דער אינטערנעץ (און וואס מען האט אים נישט אנדערשט באגרענעצט פון טון דאס) קען רעדאקטירן די רעדאקטבארע בלעטער פון די וועבזייטלעך מיט אדער אן זיך אריינלאגירן ווי אן איינגעשריבענער באניצער.
די פריוואַטקייט פאליסי איז א פארזיכערונג צוזאג און פאליסי פון אלע באניצער דא און אויך פון דער וויקימעדיע פונדאציע, וויאזוי זיי פארפליכטן זיך צו היטן אויף דער פריוואטקייט פון אלע וויקיפעדיע און אנדערע וויקי'ס באניצער און אינפארמאציע.
דאס הייסט אז מען טאר נישט באשרייבן קיין פריוואטע מענטשן סתם אזוי נאר בלויז אויב זיי שטימען אין דעם גדר פון מערקווערדיקייט און וויאזוי מען באשרייבט ביאגראפיעס פון לעבעדיגע פערזענליכקייטן.
די פאליסי דא אין דער יידישער וויקיפעדיע איז נישט שטרענגער מיט קיין איין פרט פון אנדערע וויקיפעדיעס. אין אלע וויקיס באהאנדלט מען דעם שטרענגסטן אונזער אידענטיטעט פון די באנוצער פון אלע וויקיפעדיעס, אבער נאכדערצו ביי אידן וואס רוב זענען דא פרומע באנוצער וואס זייערע רבנים לאזן זיי נישט שרייבן אויפן אינטערנעט און זייער אויפדעקונג איז א שטער פאר דער יידישער וויקיפעדיע.
מודעה: אלס וואס איר ביישטייערט צו א פראיעקט פון וויקימעדיע ווערט פארעפנטליכט בפרהסיא. וואס נאר איר שרייבט ווערט געהאלטן אויף אייביג. דאס איז כולל ארטיקלען, באניצער בלעטער און רעדן בלעטער.
אינהאַלט
מען טאר נישט אויפדעקן קיין אנדערנס פריוואטע אידענטיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפצודעקן די אידענטיטעט אדער סיי וואסארא אנדערע פריוואטקייט פון אן אנדער באנוצער אן רשות אים צו פערזענליך אטאקירן, איז זייער שטרעג פארבאטן אין דער אידישער וויקיפעדיע און מ'ווערט בלאקירט דערפאר פון אלע וויקיפעדיע שפראכן אן ווארענען.
אויב א סייט טוט אויפדעקן די פריוואטקייט פון א וויקיפעדיע שרייבער, האט די וויקימעדיע פונדאציע א פאליסי אז א ראבאט לאזט נישט לייגן די דאזיגע וועבערטער אין קיין איין וויקי אונטער זייער בעלות, אויך האבן זיי אן אפמאך מיט גוגל און יאהו און אנדערע זוכמאשינען אז די דאזיגע זייטלעך ווערן אנערקענט אלס ספעם און זיי לינקען נישט אהין אין די זוך רעזולטאטן. מען דארף דאס נאר ציוויסן טאן פאר די סטוארטס זיך מיט דעם מטפל זיין.
אופן:
- אפילו עס איז נאר א רמז.
- אפילו עס איז נישט אמת.
- אפילו ער טענה'ט אז ער האט נישט געמיינט צו טשעפן.
- אפילו יענער האט קעגן אים געטאן אן עוולה.
- אפילו יענער האט געבראכן פאליסי.
- אפילו ער טענה'ט אז ער האט נישט געוויסט די פאליסי.
- אפילו יענער האט אים געזאגט זיין אידענטיטעט.
צום ביישפיל:
- אויב איינער רופט איינעם ביי א אנדער נאמען אפילו עס איז נישט זיין ריכטיגער נאמען איז דאס א פארעם פון ארויסגעבן זיין אידענטיטעט, ווייל עס קען זיין א רמז פאר עפעס.
- אויך א פלאץ אדער א פאך וואס מען ארבייט פאר פרנסה.
- אדער א חסידות, דווקא א קליינער חסידות נישט סאטמאר אדער גור ברסלב וכדו', אז מען זאגט איינעם אז ער איז א חסיד פון יענעם רבין און יענער רבי האט בלויז אפאר חסידים.
סיבה:
ווייל רוב אויב נישט כמעט אלע יידיש שרייבער זענען היימישע חסידים וואס קענען זיך איינער דעם אנדערן און ווייסן זייערע משפחה נעמען און ווער זיי זענען. און סיי וואסארא יעדע רמז אז מען האט געפאקט דעם שרייבער אויפן אינטערנעט; איז זיין פרנסה; חינוך פאר די קינדער; שידוך פאר די קינדער; סאציאלער שטאנד אין קהילה; און אזוי ווייטער געשאכטען געווארן פאר אייביג. ווייל אינטערנעט איז טריפה או אפגעפרעגט ביי חסידים וואס רעדן יידיש.
נישט יעדער חסיד האט די מסירת נפש פאר וויקיפעדיע און רוב פון זיי זיכן זיך נישט קיין צרות און זיי וועלן נישט זיך באטייליגן אין וויקיפעדיע אויב מען וועט נישט פארזיכערן צו היטן זייער אידענטיטעט פאר אלע געלטער.
וואס איר שרייבט אויף וויקיפעדיע איז מער נישט אייערס פריוואט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס מען שרייבט אין וויקיפעדיע איז נישט אייערס מער, אפילו איר האט זיך שטארק געפאלגט דערויף און נאר איר האט דאס געקענט שרייבן.
אייער פריוואטער אידענטיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיי וועלן נישט ארויסגעבן קיינעמ'ס פריוואטקייט נאר אויב זיי ווערן פארלאנגט פון די רעגירונג דורך דעם געזעץ פון לאנד. און אויף אנדערע אומשטענדן וואס זיי האלטן אז דאס פעלט אויס פארן וואולזיין פון אלע וויקי'ס ווי וויקיפעדיע און וויקינייעס און אזוי ווייטער.
זיך איינשרייבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך כדי צו היטן אויף אייער פריוואטקייט פאדערן זיי אויף יעדן באנוצער זיך איינשרייבן אין וויקיפעדיע און נאר שרייבן מיטן באנוצער נאמען ווייל דער איי. פי. אדרעסע קען אייך ארויסגעבן די פריוואטקייט פאר שווינדלער וואס ליינען וויקיפעדיע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויקימעדיע אפיציעלע פאליסי (אויף ענגליש)


text:
ישעיהו
ישעיהו דער זון פון אמוץ איז געווען א נביא אין מלכות יהודה.
זיינע נבואות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען חזקיהו איז געווען קעניג אויף מלכות יהודה, האט סנחריב (דער קעניג פון אשור) אנגעשרעקט אז ער וויל אייננעמען ירושלים פון יהודה'ס קעניגרייך, און איז געקומען קיין ירושלים צו אנפאנגען א מלחמה. ווען חזקיהו האט דאס געהערט, האט ער געבעטן פון ישעיהו צו דאווענען אויף זיין קעניגרייך צו איר אפהיטן פון סנחריב. און ישעיהו האט געענטפערט אז סנחריב וועט דארפן אלץ א געוויסע סיבה זיך אומקערן צו זיין לאנד, און וועט דארט שטארבן דורך א שווערד. 20 יאר שפעטער איז סנחריב געמרד'עט געווארן דורך זיינע צוויי קינדער.


text:
אוניווערסיטעט פון ביא-ביא
קאארדינאטן: 36°49′20″S 73°00′49″W / -36.82222, -73.01361
דער אוניווערסיטעט פון ביאָ-ביאָ (שפאניש: Universidad del Bío-Bío) איז פלאצירט אין דער שטאָט קאנסעפסיאן. ער איז איינער פון די טראַדיציאָנעלע אוניווערסיטעטן אין טשילע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנשטאלט איז געגרינדעט געווארן 1947 ווי דער הויפטקווארטיר פון דעם טעכנישן אוניווערסיטעט פון דעם שטאַט (TUS).
אין 1980 האט ער זיך פאראייניקט מיטן פּראַפעסיאַנעלן אינסטיטוט פון טשילע, שאפנדיק דעם אוניווערסיטעט.
פאקולטעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאקולטעט פון ביזנעס שטודיעס
- פאקולטעט פון ארכיטעקטור, בויען און פלאנעווען
- פאקולטעט פון וויסנשאפטן
- פאקולטעט פון אינזשעניריע
- פאקולטעט פון בילדונג און הומאניסטיק
- פאקולטעט פון געזונט וויסנשאפטן און עסן


text:
עספעראנטא
עספּעראַנטאָ איז א געפלאנטע געבויעטע שפראך. היינט צוטאג רעדט מען איר ביי איבער א מיליאן מענטשן, און עטלעכע טויזנט רעדן איר ווי זייער מאמע לשון. די שפראך האט געגרינדעט א פוילישער ייד לייזער זאמענהאף.
די שפראך איז פארעכנט ווי א לייכטע שפארך צו שטודירן, און פארמאגט בלויז 16 גראמאטיק געזעצן.
עספעראנטא האט 23 קאנסאנאנטן, 5 וואקאלן, און צוויי האלבוואקאלן וואס קאמבינירן מיט די וואקאלן צו שאפן 6 דיפטאנגען.
פרינציפן פון עספעראנטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גראמאטיק פון עספעראנטא איז גאנץ גרינג אין פארגלייך צו געוויינלעכע נאציאנאלע שפראכן: עס פאראמאגט 16 יסודותדיקע גראמאטישע פרינציפן. דער וואקאבולאר איז געגרינדעט אויף א באגרענעצטער צאל ווארצלן, אן קיין שום אויסנאמען. וועגן דעם איז עספעראנטא גרינגער צו לערנען ווי אנדערע שפראכן, ספעציעל פאר רעדער פון אייראפעישע שפראכן. אין אלגעמיין, א פאר מאנאטן לערנען עספעראנטא איז גלייך צו עטלעכע יאר לערנען אן אנדער שפראך, ווי למשל ענגליש אדער פראנצויזיש, און אפילו פאר רעדער פון נישט-אייראפעישע שפראכן איז גרינגער צו לערנען עספעראנטא ווי נארוועלכע אייראפעישע שפראך.
דער אלפאבעט פון עספעראנטא איז באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, אן די אותיות q ,w ,x ,y אבער מיט נאך זעך אותיות מיט טאגן: ĉ ,ĝ ,ĥ ,ĵ ,ŝ ,ŭ.
באקאנטע שרייבער אויף עספעראנטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אינטערנאציאנאלע זייט !Lernu צו לערנען עספעראנטא (אויף אידיש!)


text:
נאבעל פריז
נאבעל-פריז זענען אזא סארט אנערקענונג וואס ווערט פארטיילט פאר מענטשן וואס האבן באוויזן אויסגעצייכענטקייט אין ווערדפולע אקציעס און אויפגאבעס. אין די פעלדער פון פיזיק, כעמיע, שלום, ליטעראטור, מעדיצין און עקאנאמיק. דאס ווערט געגעבן נאך וואלן פון טויזנטער באטייליגער.
דאס איז צושטאנד געקומען און הייסט נאך אלפרעד נאבעל פון שוועדן נאך זיין משפחה נאמען נאבעל וואס האט פראדוצירט געווער און וואפן און איז געווען גאר רייך דערפון. ביז מען האט געטראפן נאך זיין טויט אין זיין צוואה ווי ער מאכט א חשבון הנפש וויפל בלוט עס ווערט פארגאסן צוליב זיין געלט גייציגיקייט. און מען זאל געגרינדן פון זיין ירושה א ספעציעלע פריז אויסטיילונג אלס תשובת המשקל פאר ווער עס טוט גוטס אויף די וועלט.
נאבעל פריז געווינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי איין מאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיר מענטשן האבן געווינען דעם נאבעל פריז צוויי מאל.[1]:
- מארי קירי האט געווינען דעם נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1903 פארן אנטפלעקן ראדיאאקטיוויטעט, און דעם נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1911, פאר אנטפלעקן דעם כעמישן עלעמענט ראדיום.
- ליינוס פאלינג האט געווינען דעם נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1954 פארן באשרייבן דעם נאטור פון כעמישע פארבינדונגען, און דעם נאבעל פריז פאר פרידן אין 1962 פאר זיין אקטיוויטעט קעגן נוקלעארישע וואפן פראבעס איבער דער ערד. פאולינג איז דער איינציגער וואס האט געווינען צוויי נאבערל פריזן אן א שותף.
- דזשאן בארדין האט געווינען צוויי נאבעל פריזן פאר פיזיק: אין 1956 פאר אנטפלעקן דעם טראנזיסטאר עפעקט און אין 1972 פאר אנטוויקלען די טעאריע פון איבערדורכפירערס.
- פרעדעריק סאנגער האט געווינען צוויי נאבעל פריזן פאר כעמיע: אין 1958 פארן אנטפלעקן די מאלעקולארישע סטרוקטור פון אינסולין, און אין 1980 פאר זיין ארבעט וועגן קערנזייערס.
אידישע געווינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז 2013 האט מען באלוינט 850 נאבעל פריזן; פון זיי האבן יידן געוואונען 193 פריזן. צווישן די יידישע געווינער זענען:
אין 2013 האבן זעקס יידן געוואונען פריזן: דזשיימס ראטמאן און רענדי שעקמאן (מעדיצין), אריה ווארשל, מייקל לעוויט און מארטין קארפלוס (כעמיע) און פראנצוא ענגלערט (פיזיק).
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Nobel Laureates Facts פאקטן וועגן נאבעל באלוינטע, ביי נאבעל פריז וועבזייטל.


text:
ת': ווייל מיר פארדארבן רוחניות'דיג אונזערע קינדער, מיט אונזער גשמיות, און דאס איז נאך אפילו ערגער פון דאס וואס דער מערדער האט געטאהן צו לייבי'ס קערפער, ווייל ער האט גע'הרג'עט נאר זיין גוף, און מיר הרג'ענען די נשמות פון אונזערע קינדער.
פארהאן נאך א גרויסער פראבלעם אין אמעריקע און אין די גאנצע וועלט, די אמעריקאנער זענען מקיל אין דעם נושא פון כשרות אין די עסן, די אמעריקאנער מוזן האבן זייערע רעסטאראנטן ) מסעדות( מיט זייערע עקסטערע געשמאקע עסן, אפילו אויב עס מיינט עסן שפייז וואס זייער כשרות איז א גרויסע פראגע צייכן.
עס איז דא א גרויסע שאלה ארום די כשרות פון די שחיטה, און פונדעסטוועגן, נאכן גרויסן סקאנדאל מיט אפאר יאהר צוריק, איז נאך אלס די בכללות'דיגע השגחה אויף די שחיטה זייער שוואך, און איך מוז אייך זאגן, אז בכלל פיל זאכן וואס מיר עסן האט באקומען א גויא'ישן אויסזעהן, און צווישן די פיצה מיט די סושי קען מען ברעכן.
נאך א קרענק אין אמעריקע


text:
עסן
עסן איז די פעולה פון אריינגעבן עסענווארג אין דעם קערפער.
אינהאַלט
דער יסוד פון עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראכט פון עפעס וואס איר האט געגעסן היינט – ברויט, מילך, קעז, פיש, פרוכט, פאטעיטאוס (קארטאפל), פלייש אדער וואס אימער... די אלע עסן אדער סיי וועלכע אנדערע געזונטע עסן פארמאגן 7 הויפט באשטאנדטיילן וועלכע זענען: קארבאהידראטן, פראטעינען, פעטנ'ס, וויטאמינען, מינעראלן, פיבער און וואסער.
ווען דער מענטש שלינגט אראפ דאס עסן דארף דער קערפער פארדייען די עסן און געבן דעם קערפער כוח צו גיין ווייטער. לאמיר באטראכטן יעדע פון די 7 באשטאנדטיילן באזונדער און פארשטיין פארוואס דער קערפער ברויך דאס האבן.
קארבאהידראטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – קארבאהידראט
עס זענען פאראן קארבאהידראטן און קאמפלעקס קארבאהידראטן. די גרינגסטע וועג מסביר וואס קארבאהידראט איז צו דער קערפער איז ווי גאזאלין פאר אן אויטאמאביל מאטאר. קארבאהידראט איז דער הויפט ברענשטאף וועלכע טרייבט דעם קערפערליכן סיסטעם. מיר וועלן נאר אנרירן די הויפט כללים:
קארבאהידראט איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי הויפט זאכן וועלכע האלטן זיך אינאיינעם ווי אטאמען וועלכע שוועבן ארום און ארום. די דריי טיילן זענען ווייטער איינגעטיילט יעדע איינע צו 6 ווייטערדיגע טיילן וועלכע פארמירן זיך אלע אינאיינעם און פארמירן די קארבאהידראטן. די אלע טיילן קענען צעטיילט ווערן צו וואסער אדער קארבאן. רוב קארבאהידראטן זענען זיס וויבאלד דאס וואסער און קארבאן זענען ביידע נאטורליך זיס. די קארבאן און וואסער קענען אויסגעשטעלט ווערן פארשידענע וועגן און די קארבאהידראטן פון א פרוכט איז נישט די זעלבע ווי די קארבאהידראטן פון א גלעזל מילך.
אין אונזער שפראך רופט מען דאס בלוט צוקער, אדער גלוקאס, פון וועלכע יעדע צעל אינעם מענטשליכן קערפער איז צוזאמענגעשטעלט. ווען דאס עסן גייט אריין אין די פארדייאונג'ס סיסטעם ווערט די קארבאהידראט באלד ארויסגעזויגן אריין צו די בלוט שטורעם פון דער קערפער. קאמפלעקס קארבאהידראט איז די זעלבע נאר איז מער קאמפליצירט וואס מיינט אז דער קערפער דארף לענגער ארבעטן צו באקומען די בלוט צוקער דערפון. אלע עסן וועלכע איז רייך אין סטארטש גייט אריין אין די קאטעגאריע פון קאמפלעקס קארבאהידראט דאס זענען אלע הויפט תבואות ווי ווייץ, קארן, רייז, און אזעלכע געוואוקסן ווי פאטעיטאס (קארטאפל). ווען מען טרינקט א גלעזל זיסע סאדע וועט דער קערפער אויפנעמען די צוקער אין די סאדע אזוי שנעל ווי 30 קאלאריס פער מינוט אבער ווען מען וועט עסן א רעפטל ברויט וועט עס נאר קענען ארויסנעמען די צוקער 2 קאלאריס פער מינוט.
וויבאלד דער קערפער דארף האבן אסאך בלוט צוקער ווערט געהאלטן אסאך דערפון אין די לעבער אין פאל עס וועט נישט זיין גענוג שפעטער.
פראטעינס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פראטעין
פראטעינס איז פונקט די פארקערטע פון קארבאהידראטן און איז פיל שטערקער. קארבאהידראטן זענען זיס און פליסיג און פראטעינס זענען ביטער און שטייף. דער הויפט טייל פון פראטעינס איז עסיד וועלכע איז 20 פראצענט פון דער מענטשליכער קערפער (60 פראצענט איז וואסער און די איבעריגע זענען וויטאמינען און מינעראלן ווי קעלסיום אין די ביינער). די עסיד אין פראטעין איז איינגעטיילט צו צוויי טיילן, גלייסין און אלאנין. וועלכע ווערן באשאפן פון 100 אנדערע ערליי עסידס וועלכע געפינען זיך אין אלע געוואוקסן אין די וועלט. דער קערפער קען אויך באשאפן עסיד דורך פארשידענע כעמיקאל רעאקציעס וועלכע ווערן געשאפן אין די געדערים אבער די סארט עסיד ווערן אנגערופן די אומוויכטיגע עסידס. די וויכטיגע עסידס קען נאר קומען פון עסן און דער קערפער מוז דאס בסדר באקומען און אויב נישט שפירט מען דאס אין די ביינער ביז א קורצע צייט. די בעסטע קוועלער צו באקומען פראטעינס איז פון פלייש און גרינצייג. עס הייסט אז פלייש, מילך, און אייער פארמאגן צווישן זיך אלע טיילן פון פראטעין וועלכע דער קערפער דארף האבן און דערפאר איז וויכטיג זיכער צו מאכן אז מען עסט די דריי זאכן גענוג אפט צו האבן גענוג כוח. גרינצייג איז אויך גוט אבער טייל פון זיי האבן נישט גענוג עסיד טיילן. ניסלעך און באנדלעך זענען געווענליך אויך א גוטע קוואל פאר פראטעין. דער קערפער פארדייעט די פראטעינס און שיקט די וויכטיגע טיילן דערפון אינעם בלוט וועלכע שיקט דאס צו אלע צעלן. ווי פריער דערמאנט איז פראטעין ווי די ציגל צו א געביידע און דער קערפער קען נישט לעבן נאר פון קארבאהידראטן. א מענטש דארף האבן 0.36 גראם פראטעין פער יעדע פונט פון זיין קערפער. דאס הייסט אז אדורכשניטליכער 150 פונטיגער מענטש דארף האבן 54 גראם פראטעין. אויב מען עסט עטליכע רעפטלעך ברויט, א קען טונא אדער אן אייער, און א גלעזל מילך האט מען שוין איבער גענוג פראטעין וויפיל עס פעלט זיך אויס צום לעבן.
פעטנס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פעט
פעטנס איז אויל וועלכע איז קלעבעדיק. א מענטש באקומט פעטנס פון דריי קוועלער: פעטנס פון בהמות, פארשידענע עסנס וועלכע פארמאגט גרינצייג אויל, און געפרעגלטע עסן אין אויל. עס זענען פאראן צוויי ערליי פעטנס ווען מען אינדענטיפירציט זיי כאטש ביידע זענען די זעלבע. זיי זענען סעטורעיטעד פעטנס און אנסעטורעיטעד פעטנס. דער חילוק איז אז סעטועיטעד פעטנס איז פארגליווערט און הארט און אנסעטועיטעד פעטנס איז פיליסיג ווען עס איז אין א נארמאלע טעמפרעאטור. רוב פעטע עסנס פארמאגן ביידע סארט פעטנס איינע באהאלטן אין די אנדערע. אינעם קערפער ווערט די פעטנס גענוצט צו פראדוצירן ענערגיע (ברענשטאף) פאר דעם קערפער. די פארדייאונגס סיסטעם פארברענט די פעטנס און מאכט קערפער ברענשטאף דערפון וויפיל עס פעלט אויס און די איבעריגע ווערט געהאלטן פאר שפעטער. פעטנס פארמאגט אויך אין זיך עטליכע וויטאמינען וועלכע דער קערפער דארף האבן. אין גענעראל איז פעטנס ווי א רעזערוו סיסטעם פאר דעם קערפער און אויב דער קערפער קען נישט פראדוצירן גענוג ענערגיע פון די פראטעינס און קארבאהידראטן וועט עס פארברענען פעטנס דאס צו באקומען פון דארט. ווען עס קומט צו רעכנען קערפער ענערגיע רעכנט מען דאס אין קאלאריס וועלכע איז א מאס פון וויפיל עס פארלאנגט זיך צו הייבן די טעמפרעאטור פון איין גראם וואסער צו איין דעגרי צעלסיוס. מיר נוצן די מאס נאר ווען מען רעכנט קערפער ענערגיע אבער אין אמת'ן קען מען דאס נוצן אויך אין סיי וועלכע ענערגיע מאס. א פונט פעטנס פארמאגט 3,500 קאלאריס וואס מיינט אז אראפצונעמען איין עקסטערע פונט פעטנס דארף מען פארברענען 3,600 קאלאריס דורך טאן איבונגן אדער דורך פארמינערן די מאס פון קעלאריס וואס מען עסט פאר א שטיק צייט. יעדע גראם פראטעין און יעדע גראם קארבאהידראט פארמאגן 4 קאלאריס. אויב איר געדענקט דאס קענט איר גרינג וויסן גענוי וויפיל קאלאריס איז נעמט אריין פער טאג דורך צוזאמענרעכנען וויפיל גראם פעטנ'ס, קארבאהידראטן, און פראטעין דאס עסן פארמאגט. אלע לעיבלס גיבן היינט די אינפארמאציע. דער דורכשניטליכער מענטש (5.10 פיס הויך און 174 פונט) דארף באקומען 2,900 קאלאריס פער טאג און די דורכשניטליכע פרוי (5.4 פיס הויך און 138 פונט) דארף באקומען 2,200 קאלאריס פער טאג.
וויטאמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וויטאמין
וויטאמינען זענען ארגאנישע באשטאנדטיילן וועלכע דער קערפער דארף האבן צו קענען פונקציאנירן געהעריג. א מענשט דארף האבן 13 ערליי וויטאמינען זיין זענען: וויטאמין עי, וויטאמין בי, וויטאמין סי, וויטאמין די, וויטאמין אי, וויטאמין קעי, פאנטאטעניק עסיד, און ביאטי. אינאיינעם האבן מיר נאר 8 וויטאמינען אבער וויטאמין בי איז ווייטער צעטיילט צו 5 ערליי וויטאמינען זיי זענען: וויטאמין בי-1, וויטאמין בי-2, וויטאמין בי-3, וויטאמין בי-6, וויטאמין בי-12, און פאליק עסיד. פון די 13 וויטאמינען זענען וויטאמינען עי, בי,סי,די,און אי. די וויכטיגסטע פאר'ן קערפער און עס קען זיך גרינג מאכן סיבות פארוואס מען זאל דארפן צונעמען איינע פון זיי. זעט צו וואס די וויטאמינען זענען וויכטיג:
וויטאמין A: איז גיט פאר די הויט און פאר די האר. אויב איר ווילט פטור ווערן פון אלע סארט פימפלעס און הויט אויסשלאגעס איז וויכטיג צוצונעמען מער פון דעם וויטאמין.
וויטאמין B: די וויטאמין איז א גרופע פון עטליכע וויטאמינען, אריינגערעכנט 1B, 2B, 6B, 12B, פאליק עסיד, ניאסין, און נאך. די אלע וויטאמינען דארף א מענטש האבן גענוג נאטורליך. אויב עס פעלט פון דעם וויטאמין וועט א דאקטאר דאס באמערקן אויף א בלוט-טעסט און וועט עס געבן. אלע וויטאמינס אין די וויטאמין B גרופע ווערן אנגערופן סינערדזשיסטיק וויטאמינס פון וועלכע מען מעג נישט האבן צופיל אויך נישט.
וויטאמין C: העלפט די אימון סיסטעם. די וויטאמין פעלט פאר אסאך מענטשן און עס קען נישט שאטן אויב מען נעמט מער. אויב מען האט גענוג פון דעם וויטאמין איז פאראן קלענערע שאנסן איבערצוכאפן פארקילעכטס און אלע ערליי ווירוסן. וויטאמין C דארף גענומען ווערן מיט אסאך פליסיקייט. עס איז וויכטיג צו טרינקן בעפאר און נאכדעם וואס מען נעמט עס איין.
וויטאמין D: די וויטאמין העלפט איינזאפן די קעלסיום אינעם קערפער. די וויטאמין באקומט מען נאטורליך פון זון שטראלן. אויב עס פעלט פון די וויטאמין קען מען זיך שטעלן אונטער די זון פאר א שטיק צייט יעדן טאג און דער פראבלעם וועט זיין געלעזט. אויב מען נעמט עס אין טאבלעטן איז וויכטיג דאס צו נעמען נאכ'ן עסן ווייל די וויטאמין וועט זיך נאר איינזאפן מיט פעטנס.
וויטאמין E: העלפט טראנספערירן אקסיגען אינעם קערפער. פארגעסט נישט אז אקסיגען איז וויכטיג פארן מוח צו קענען פונקציאנירן.
א נארמאלער געזונטער מענטש דארף נישט נעמען קיין צוגעגעבענע וויטאמינען אויב ער עסט נארמאל ווייל אלע וויטאמינען קומען אריין פון די פארשידענע עסן וואס מיר עסן און פון די זון וועלכע גוט וויטאמין די. וויאזוי אימער, איז פאראן פעלער ווען א דאקטאר קען פארלאנגען מען זאל צונעמען א וויטאמין צו ברענגען די וויטאמין שטאפל צו די נארמאלע סטאנדארטן.
מינעראלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מינעראל
אנדערע וויטאמינען וועלכע מיר דארפן האבן אינעם קערפער זענען נישט וויטאמינען נאר מינעראלן און רוב מענטשן מישן אויף איינע מיט די אנדערע. זיי זענען: קאלציום, כלאר, כראם, קופער, פלואר, יאד, אייזן, מאגנעזיום, מאנגאן, פאספאר, קאליום, סעלעניום, נאטריום און צינק.
עס זענען פאראן נאך א רייע וויכטיגע מינעראלן וועלכע דער קערפער דארף באקומען אבער זיי קומען שוין אינאיינעם מיט געוויסע וויטאמינען אדער דורך אנדערע נאטורליכע וועגן. גענוי ווי ביי וויטאמינען דארף דער נארמאלער מענטש באקומען די אלע מינעראלן פון עסן נארמאל יעדן טאג.
וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וואסער
ווי דערמאנט איז דער קערפער צוזאמענגעשטעלט פון 60 פראצענט וואסער. דער מענטש פארמאגט טאקע אסאך וואסער אבער ער גיט אויך ארויס אסאך וואסער דורך פארשידענע וועגן. א מענטש וואס רוהט גיט ארויס 40 אנסעס וואסער פער טאג. דאס וואסער גייט בעיקר ארויס דורך אטעמען, שוויצן, און ארויסגיין. אויב מען ארבעט שווער פארלירט מען אסאך וואסער און מען דארף כסדר טרונקן צו קענען האלטן די וואסער שטאפלן אויף די סטאנדארטע מאס. דער מענטש נעמט אריין אסאך וואסער פון די עסן וואס ער עסט, ספעציעל פרוכט און גרינצייג וועלכע פארמאגן גאר אסאך וואסער. אבער מען דארף אויך טרינקן וואסער אדער אנדערע געטראנקן וועלכע זענען אלע רוב וואסער.
פייבערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פיבער
פייבער זענען די באשטאנדטיילן וועלכע דער קערפער קען נישט פארדייען. פייבערס באשטייען פון דריי סארטן: סעלולאס, העמיסעלולאס, און פעקטין. די דריי פייבער סארטן באקומט מען פון ווייץ, פרוכט, וואסער, און נאך פארשידענע געוואוקסן. בהמות האבן א גרעסערע נוצן פון פייבערס וויבאלד זיי פארמאגן א גרויסע צאל באקטעריע אין זייערע קערפער וועלכע פארברענען די פייבערס און מאכן זיי פאר קארבאהידראטן. אבער אין דעם מענטשליכן קערפער איז נישט פאראן גענוג באקטעריע דאס צו באווייזן און אלע פייבערס ווערן נישט בארירט דורך די פארדייאונגס סיסטעם און גייען באלד דורך.
מאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאס
א נארמאלע מענטש וואס עסט דריי מאלצייטן פער טאג באקומט אלעס וואס זיין קערפער דארף האבן פון די עסן. אויב מען עסט נישט וועט דער קערפער דארפן טאן עטליכע מיטלן צו נעמען ענערגיע. די ערשטע זאך וואס וועט פאסירן איז אז דער קערפער וועט אנהייבן נעמען קארבאהידראטן פון די רעזערוו וועלכע געפינט זיך אין די לעיבער. ווי געזאגט טוט די לעיבער אוועקלייגן אסאך בלוט צוקער גענוג אויף 12 שטונדן. ווען די רעזערוו סופליי איז אויסגענוצט וועט דער קערפער אנהייבן אויסברענען אנדערע באשטאנדטיילן דאס צו מאכן פאר בלוט צוקער. עס וועט נוצן אלע איבעריגע פעטנס און אלעס אנדערש וואס ליגט אלס רעזערוו אינעם קערפער. ווען עס איז פארטיג מיט אלע פעטנס וועט דער קערפער ארויסציען יעדעס ביסל עסיד פון די בלוט און דאס איינטוישן צו בלוט צוקער. אזוי וועט עס גיין ווייטער און ווייטער ביז עס וועט שוין האבן אויסגעברענט יעדעס ביסל איבעריג פעטנס אדער סיי וואס און דער קערפער וועט שנעל איינפאלן און דער מענטש וועט אומקומען (ה"י). דער מוח וועלכער קאנטראלירט דעם גאנצן קערפער קאנטראלירט אויך דער פארלאנג פאר עסן. ווען א מענטש איז הונגעריג איז נישט טייטש אז זיין בויך פארלאנגט דאס נאר עס איז זיין מוח וועלכע שיקט אים מעסעדזשעס אז ער דארף האבן עסן.


text:
פייער מויער
פײַער-מױער (ענגליש: Firewall) אין קאָמפּיוטערײַ, איז א סיסטעם צו פֿאַרמײַדן ניט געװוּנטשנע פֿאַרבינדונגען דורכן קאָמפּיוטער-נעצװערק װעלכע איז פֿאַרבונדן מיט א קאָמפּיוטער. די סיסטעם קען זײַן אױסגעפֿירט דורך ווײכװאַרג (א קאָמפּיוטער פּראָגראַם) אדער דורך האַרטװאַרג.
Firewall פראגראמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די באקאנטע Firewall פראגראמען איז די Zone Alarm פראגראם.
ווינדאז XP איז די ערשטע אפערירן סיסטעם וועלכע מייקראסאפט האט אײַנגעבויט א-Firewall דערין. אין ווינדאז וויסטע האט מייקראסאפט אײַנגעבױט צוויי Firewall פראגראמען, די סטאנדארט Firewall פראגראם וועלכע איז שוין געווען פראדוצירט אין ווינדאז XP און א נייע פארגעשריטענע Firewall פראגראם אונטערן נאמען Windows Firewall with Advanced Security.
אין מאקאס X איז דער פייער-מויער אײַנגעבױט. מען שטעלט אים פון System preferences…|Security


text:
וויקימעדיע פונדאציע
וויקימעדיע פונדאציע (וויקי-מעדיע) איז דער שירעם פונדאציע וואס פירט אן מיט אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 260 אין צאל, וואס זענען אלע איין גרויסער פיל-שפרעכיגער פרייער אנציקלאפעדיע פראיעקט אונטער די בעלות פון די נישט-פאר-פראפיט ארגאניזאציע, הויפטקווארטירט אין פלארידע, געגרינדעט דורך זשימי וועילס.
די וויקימעדיע פונדאציע איז אזא סארט וואולטעטיגע ארגענעזאציע וואס האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען דעת און וויסענשאפט צו יעדן מענטש אויף די וועלט פריי אן אפצאל, און דאס קונה זיין אויף אזוי שטארק אז ער זאל דאס ווייטער פארברייטערן ביז ארויס פון די גרענציען פון איר אמת, דורך דעם וואס זיי שענקן צו יעדן די בעלות צו זאגן וואס איז אמת.
דאס ווערט דורכגעפירט דורך אויסנוצן די מאדערנע וויקי סאפטווער פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פונדאציע אוועקגעשטעלט אן ענציקלאפעדיע אין כמעט יעדער שפראך אויף דער וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס. אבער נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער בילדער און ביכער זאמעלונגען און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די מענטשליכער וויסענשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע גיט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר ווערטשאפט, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע די אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס איבער יעדעס ענין וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די סאפטטוועיר און די דעזיין דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלעס וואס מען שרייבט ווערט אטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט דארטן קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקי פראגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיי געבן פאר אומזינסט דעם פראגרעם וואס ווערט גענוצט אין וויקיפעדיע, אזוי ארום קען זיך יעדער עפענען א וועבסייט מיט אן אייגענער וויקיפעידיע, און עס עקזיסטירן אויפן אינטערנעט אסאך אזאלכע וועבסייטס. איינער פון זיי, און באקאנט פאר אידיש רעדדערס, איז די וויקיפעדיע אפטיילונג פונעם אידישע וועלט וועבסייט.
דרויסענדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די וויקימעדיע וויקי ווי מען דיסקוטירט אלע וויקימעדיע פראיעקטן.
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק


text:
די מיזעראבלער
די מיזעראַבלער (פראנצויזיש: Les Misérables לע מיזעראַבלע) איז א ראמאן וואס זיין געשיכטע געשעט אין פראנקרייך אין דעם ערשטן העלפט פון דעם 19טן יארהונדערט, דאס בוך האנדלט וועגן די נאטור פון דעם מענטש און וועגן דעם לעבן, דאס בוך גייט נאך דער כאראקטער פון זשאן וואלזשאן און נאך די אנטוויקלונגען אין פראנקרייך, מיט שארפער רעצענזיע וועגן די ארעמקייט או די פארהעלטעניש פון דער פראנצויזישער געזעלשאפט צו די ארעמעלייט און די רחמנות'דיגע. דאס בוך האט געשריבן אין יאר 1862 דער בארימטער פראנצויזישער שרייבער וויקטאָר הוגאָ. דאס בוך איז געבענטשט מיט געפארבטע קאלירן און טיפע אנאליזן פון פיגורן, אויך די זאטיגע פון זיי. "די מיסעראבלער" ווערט גערעכנט אלס די גרעסטע באשאפונג פון וויקטאר הוגא צוזאמען מיט דער באשאפונג דער הויקער פון נאטרעדאם.
איבערזעצונג צו יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטן נאמען "דער גיבור אין קייטן". ב' שימין ווארשא. 1911.
רעקארדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערנאך ווען ער האט געענדיגט אראפ צו שרייבן דעם ראמאן די מיזעראבלער, איז וויקטאר הוגא ארויס אין וואקאציע, ער איז געווען נייגעריג צו וויסן צי דאס פארקויפן דאס בוך געלונגט האט ער געשיקט א טעלעגראם צום פארלעגער מיט איין איינציגער צייכן: "?". דער ענטפער וואס האט נישט פארשפעטיגט צו קומען האט אריינגערעכנט אין זיך אויך נאר איין צייכן: "!". אנדערש פון דער קורצער מיטשטימונג, וואס ווערט גערעכנט אלס די קערצסטע מיטשטימונג פון אלע צייטן, פארמאגט "די מיזעראבלער" איינע פון די לענגסטע זאצן אין דער וועלט ליטעראטור. די לענג איז 823 ווערטער, 93 קאמעס, 51 פינטלעך מיט קאמען און-4 קווים מפרידים (-),עס ווערט צעשפרייט אויף כמעט דריי זייטן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גיבור אין קייטן צו ליינען דורך די יידישער ביכער-צענטער


text:
לוט
לוט (לויט די טראדיציאנעלע ציילונג: א'תתקנ"ז - ב'פ"ז) דער זון פון "הרן בן תרח", פלימעניק פון אברהם אבינו.
הפיכת סדום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה ווערט דערציילט אז פאר ווען גאט האט פארלענדעט סדום, האט ער געשיקט מלאכים צו ראטעווען און ארויסנעמען לוט מיט זיין משפחה פון סדום פון וועגן זיין קירבה צו אברהם אבינו, און די מלאכים האבן זיי געווארנט צו נישט זיך אויסדרייען און קוקן צוריק ווי אזוי סדום ווערט פארלענדן. אבער לוטס ווייב האט זיך יא אויסגעדרייט, און זי איז באלד געווארן א שטיק זאלץ.


text:
אקסיסאל
אקסיסאל (ענגליש: Oxisol) איז א מין באדן פון דער באדן סיסטעם פון דער ארגיקולטור דעפארטאמענט פון די פאראייניגטע שטאטן. צום מערסטן, אקסיסאל ווערט געפונען אין רעגנוואלדן, וואס זענען במשך 15-20 גראד אויף צפון און דרום זייט פונעם עקוואטאר.
די עיקר'דיגע טיילן פונעם שאפונג פון אקסיסאלן זענען דער וועטער, ארגאנישע מאטעריעס און פארמישונג ביי בעלי חיים. אקסיסאלן זענען אייביג פון א רויטן אדער געלן קאליר, ווארום זיי האבן א גרויסע קאנסענטראציע פון אייזן און אלומיניום. זיי אנטהאלטן אויך קווארץ, קאאלין און ליים.


text:
איסר יהודה אונטערמאן
הרב איסר יהודה אונטערמאן (י"ד ניסן ה'תרמ"ו - כ"ד שבט ה'תשל"ו) איז געווען דער אשכנזישער הויפט רב פון ישראל פון תרכ"ד ביז תרל"ב.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איסר יהודה אונטערמאן איז געבוירן אין בריסק (היינט אין בעלארוס) צו זיין פאטער ר' אליהו און זיין מוטער שיינא.
ער האט געלערנט ביים בריסקער דיין, רבי שמחה זעליג ריגער, און ביי די צוועלף יאר איז ער געגאנגען לערנען מיט דער ערשטער חבורה וואס האבן געלערנט אין דער ענף עץ חיים ישיבה אין מאלטש אונטער רבי זלמן סענדער כהנא שפירא, און שפעטער אונטער רבי שמעון שקאפ. נאך זיין חתונה מיט רחל לאה יעלין האט ער געלערנט אין דעם כולל פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואו ער האט באקומען היתר הוראה פון רבי רפאל שפירא און דערנאך האט ער אליין געעפנט א ישיבה אין ווישנעווע (נישט ווייט פון וואלאזשין) אין יאהר תר"ע.
ער איז נפטר געווארן אין תשל"וֹ און באערדיגט אין הר הזיתים.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תרפ"ד איז ער באשטימט געווארן רב פון ליווערפול, ענגלאנד, וואו ער האט געדינט אין דעם אמט 22 יאר. אין תש"ו איז ער געווארן דער דריטער הויפט רב פון תל אביב, ביז תשכ"ו, ווען ער איז באשטימט געווארן הויפט רב פון ישראל.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין דעם ספר "שבט מיהודה".[1]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שבט מיהודה (היברובוקס)


text:
15טן אויגוסט
דעם 15טן אויגוסט איז דער 227סטער טאג פון יאר (228סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 138 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1519 - געגרינדעט פאנאמא סיטי אין פאנאמא
- 1535 - געגרינדעט אסונסיאן אין פאראגוויי
- 1914 - געעפנט דער פאנאמא קאנאל
- 1947 - אינדיע פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון בריטאניע
- 1948 - דרום קארעע געגרינדעט דרום פון גארטל-ליניע 38
- 1960 - די רעפובליק פון קאנגא (בראזאוויל) פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
- 1961 - אנגעהויבן בויען די בערלינער וואנט
- 1971 - אמעריקאנער פרעזידענט ריטשארד ניקסאן אנולירט די אנבינדוג פונעם אמעריקאנער דאלאר צו גאלד
- 1975 - מיליטערישע רעוואלוציע אין באנגלאדעש
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1769 - נאפאלעאן באנאפארטע, הויפטקאמאנדאנט און פירער פון פראנקרייך (געש' 1821)
- 1925 - אסקאר פיטרסאן, קאנאדישער דזשאז פיאניסט (געש' 2007)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דרום קארעע - באפרייאונגס טאג.
- אינדיע - זעלבשטענדיקייט טאג.


text:
בעקערלו ליניע
די בעקערלו ליניע איז א ליניע פונעם לאנדאנער אונטערגרונט, קאלירט ברוין אויף דער טיוב מאפע. זי גייט טיילווײַז אויף דער אויבערפלאך און טיילווײַז טיף, פון דרום-מזרח צו צפון-מערב פון לאנדאן. פון די 25 סטאנציעס, 15 זענען אונטער דער ערד. זי איז די זיבעטע מערסטע פארנומענע אויף דער נעצווערק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ליניע איז געעפֿנט געווארן דעם 10טן מערץ 1906 מיטן נאמען בעקער גאס און וואטערלו באן. גאנץ גיך האט מען אנגעהויבן צו רופן די באן בקיצור "בעקערלו" און מ'האט געטוישט דעם נאמען אפיציעל אויף דעם.
אום 1913 האט מען פֿארלענגערט די ליניע פון דעם צפון טערמין קיין מערב מיט אויסבייט סטאנציעס מארלעבאן און פאדינגטאן און א נייע סטאנציע עדזשווער גאס.


text:
טייך
א טייך איז א נאטורליכער וואסער וועג, וואס רוקט פריש וואסער אריבער א לאנד אפשניט פון העכער צו נידעריגער שטאפלס, און איז א וויכטיגער באשטאנדטייל פון דער וואסער צירקולאציע. דאס וואסער אין א טייך קען זיין פון קוואלן אדער וואס רינט אפ פון די ברעגן אדער וואס צעלאזט זיך פון א גלעטשער.
ע"פ רוב דאס וואסער אין דעם טייך פֿליסט אין א ים, אקעאן אדער אן אזערע.
אין דער היסטאריע פון דער וועלט האבן מענטשן זיך באזעצט א יישוב ביי די ברעגן פון א טייך. די גרויסע וועלט ציוויליזאציעס האבן זיך אנטוויקלט אין די טאלן פון טייכן: מעסאפאטאמיע (טאל פון פרת און חידקל), אינדוס טאל, טאל פונעם געלן טייך און טאל פון נילוס.
דער טייך פארזארגט די איינוואוינער מיט וואסער צו טרינקען און פאר באוואסערונג, פיש צו עסן, אן ארט זיך צו וואשן און צו וואשן וועש, זאמד פאר בויען, א פרוכבארן ערדשיכט, קראפט צו באוועגן וואסערמילן, א באקוועמען וועג פאר פארקער און טראנספארט. היינטיקע צייטן ניצט מען אויס גיכע טייך פאר הידראעלעקטרישער ענערגיע און אויך א וועג אוועקצונעמען די פאמויעס און פאבריקן אפפאל.
אפטמאל ווערט א טייך באשטימט דער גרענעץ צווישן צוויי לענדער (וואס מ'רופט א נאטורלעכן גרענעץ). למשל, דער פרוט איז דער גרענעץ צווישן רומעניע און מאלדאווע, טייל פונעם דוניי איז א גרענעץ צווישן רומעניע מיט סערביע און בולגאריע. אין אוראלטע צייטן איז דער דוניי געווען דער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע.
די לענגסטע טייכן אין דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א ליסטע פון די לענגסטע טייכן אין דער וועלט וואס גיסן אריין אין א ים (און נישט אין אן אנדער טייך).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קלינישער טויט
אַ קלינישער טויט מיינט, אז די 'געהירן' [מח] איז מער נישט אין דינסט, דער מענטש אטעמט כמעט מער נישט, און איז נאטורליך שוין טויט, אבער עס איז נאך דא שאנסן, אז ער זאל צוריק לעבעדיג ווערן, כאטש גאנץ ווייניג שאנסן. עס איז פארהאנען א מעדעצינישע באהאנדלונג, וואס הייסט CPR, וואס געלערנטע פאראמעדיקער קענען צוריקברענגן דעם גוסס, פון א הארץ אטאקע פאל, און דאס גלייכן, און דורך דעם שענקען לעבן פראצענטיג דעם פאציענט.
געווענליך ווען דער פאציענט געפונט זיך דאן אין שפיטאל, לייגן די דאקטוירים ארויף אויף אים רעספערעיטאר רערן, וואס צווינגט דעם מענטש צו אטעמען, און דורכדעם זיך דערהאלטן ביים לעבן, ביז דאס מאקסימום וואס איז מעגליך.
דאס לעצטע זאך וואס ארבעט ביי א גוסס איז דאס הארץ, עס איז אנגענומען אז דער מענטש אין א מצב פון קלינישער טויט, שפירט שוין גארנישט, אבער ווי עס איז באקאנט, פון קראנטע קוועלער פון מענטשן וואס האבן יא צוריק אויפגעלעבט, אז דער מענטש הערט זייער גוט וואס טוהט זיך ארום זיך, אין די קריטישע מאמענטן פון גסיסה.
ביי יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יודישער הלכה, איז פארבאטן צו דערנענטערן דאס טויט פון א מענטשן, דורך סיי וועלכע שטייגער, ווי צום ביישפיל אראפנעמען די רערן, טראץ וואס עס קוקט אויס מינדערוויכטיג אים צו דערהאלטן ביים לעבן נאך אייניגע שטונדן, וויבאלד דער מענטש גייט דאך שוין ממילא נישט צוריק לעבעדיג ווערן ווי מען זעט געווענליך, דאך, טאר מען נישט צונעמען לויט יודישער הלכה, אפילו איין רגע פון זיין לעבן, וויפיל ער לעבט נאך.


text:
דן חלוץ
דן חלוץ (געבוירן 7טן אויגוסט 1948) איז געווען דער אכצנטער שעף פון גענעראל שטאב, פון צה"ל, אנגעהויבן אין יאר 2005, ביז יאר 2007. איידער ער איז געווארן שעף, איז ער געווען קאמאנדיר פון דעם לופטפלאט, און וויצע שעף. אין זיין צייט איז פארגעקומען די ריקצוג פון צה"ל פון עזה שטרייף, און די צווייטע לבנונישע מלחמה. ער איז געווען דער ערשטער פילאט צו ווערן שעף אין דער היסטאריע פון דער ארמיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין תל אביב, צו עלטערן עולים פון איראק און איראן. אין 1968, איז ער געווארן מאביליזירט, אין ער איז געווארן א פליער, פון א קאמפס עראפלאן, ער האט טיילגענומען אין דער מלחמת התשה, און אין דער יום כיפור מלחמה, שוין אין רעזערוו. נאכן פארלאזן די ארמיי, און שטודירט "פירן געשעפטן", האט ער זיך אומגעקערט נאכן אויסברוך פון דער ערשטער לבנון מלחמה.
אין 2005, האט שאול מופז אים געשטעלט איבערצונעמען משה יעלון, נאכדעם וואס יעלון האט זיך קעגנגעשטעלט צו דעם ריקצוג פון עזה.
נאך דער לבנון מלחמה אין 2006, איז ער ברייט קריטיקירט געווארן, פארן אנפירן דעם אימבאלימפירטן קריג, וואס ישראל האט געפירט קעגן כעזבאלא, ער האט שפעטער רעזיגנירט פון אמט, נאכן זיין שעף פאר אנדערט האלב יאר.
אום 30סטן אפריל 2007, האט דער ווינאגראד קאמיסיע אים דערקלערט אלס טייל פון דורכפאל אין דעם קריג, אינאיינעם מיט אהוד אולמערט, דעמאלטדיקער פרעמיער מיניסטער, און עמיר פרץ, דאן פארטיידיקונגס מיניסטער.


text:
אימפעריע
אן אימפעריע איז אַ פאליטישע סואווערעניטעט, למשל אַ שטאַט, וואָס הערשט איבער גרויסע געביטן אין וועלכע וואוינען באפעלקערונגען פון פארשידענע אפשטאמונגען און קולטורן.
דער הויפּט וועג אין וואָס אימפעריעס זענען באשאפן איז ווען איין לאנד פארשפרייט זיך און נעמט איבער די שכנותדיקע לענדער. אזוי איז די רוסלענדישע אימפעריע באשאפן ווען רוסלאנד האט איינגענומען א גרויסן טייל פון פוילן און אויך סיביר. די שפאנישע, פארטוגעזישע און בריטישע אימפעריעס זענען באשאפן דורך אויספארשן לענדער אין אנדערע קאנטינענטן.
די גרעסטע אימפעריע אין דער געשיכטע פון דער וועלט איז געווען די מאנגאלישע אימפעריע, וואס האט געהערשט אין דעם מיטל אלטער איבער דעם גרעסטן טייל פון אזיע און אייראפע. אנדערע גרויסע אימפעריעס זענען געווען די גריכישע אימפעריע, די רוימישע אימפעריע, די פערסישע אימפעריע, די ביזאנטישע אימפעריע און די אטאמאנישע אימפעריע.
דער הערשער איבער אן אימפעריע ווערט גערופן א קייסער (נאך יוליוס קייסער, דער דיקטאטאר פון רוים). אונטער דעם קייסער קענען זיין קעניגן און גובערנאטארן איבער די פארשידענע לענדער אין דער אימפעריע.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט אימפעריע שטאמט פון לאטיין: imperium אימפעריום = העכסטע אויטאריטעט.


text:
זון סיסטעם
די זון-סיסטעם באשטייט פון דער זון און די אנדערע הימלישע אביעקטן וואס זענען געבונדן צו איר דורך גראוויטאציע: די אכט פלאנעטן, זייערע 166 באוואוסטע לבנות,[1] דריי קארליק פלאנעטן (צערעס, פלוטאן, און עריס מיט זייערע פיר באוואוסטע לבנות), און ביליאנען קליינע קערפער. די לעצטע קאטעגאריע שליסט איין אסטערוידן, קופער פאס אביעקטן, קאמעטן, מעטעארוידן, און צווישנפלאנעטיש שטויב.
די זון סיסטעם, לויט וויפיל מ'פארשטייט, באשטייט פון דער זון, פיר ערדישע אינעווייניקסטע פלאנעטן, דער אסטערויד פאס וואס געהערט פון שטיינער, פיר גאז ריז אויסערווייניקסטע פלאנעטן, און א צווייטער פאס, דער קופער פאס, וואס איז צונויפגעשטעלט פון אייזיקע קערפער. ווייטער פונעם קופער פאס איז דא נאך אייזיקער מאטריאל וואס די אסטראנאמען פארשטייען נישט גוט.
לויטן סדר פון ווייטקייט פון דער זון, זענען די ערדישע פלאנעטן:
די אויסערווייניקסטע גאז ריזן זענען:
די דריי קארליק פלאנעטן זענען:
- צערעס, דער גרעסטער קערפער אינעם אסטערויד פאס;
- פלוטאן, דער גרעסטער קערפער אינעם קופער פאס; און
- עריס, דער גרעסטער פון די קארליק פלאנעטן, וואס ליגט הינטער דעם קופער פאס.
זעקס פון די אכט פלאנעטן און צווי פון די קארליק פלאנעטן האבן נאטירלעכע סאטעליטן וואס ארביטן ארום זיי. מען רופט די סאטעליטן"לבנות" נאך דער ערד'ס לבנה, און יעדער איינער פון די אויסנווייניקסטע פלאנעטן איז ארומגענומען מיט פלאנעטישע רינגען פון שטויב און אנדערע פארטיקלען. אחוץ דער ערד, האבן אלע פלאנעטן נעמען פון גריכישע און רוימישע געטשקעס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Scott S. Sheppard. The Jupiter Satellite Page. University of Hawaii. דערגרייכט דעם 2006-07-23.