text:
אמיש
אמיש זענען פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע שטאמען פון דער שווייץ און דייטשלאנד און היטן אפ זייער גלויבן זיך נישט צו לאזן פון קיין שום מאדערענע לוקסוס און טעכניק. זיי וואוינען בעיקר אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע און אין קאנאדע און געבן זיך אפ מיט לאנדווירטשאפט און באנוצן זיך מיט פערד און וואגן.
אינהאַלט
אפשטאמונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש שטאמען ארגינעל פון פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע האבן אויפגעהאדעוועט אן אנדערע רעליגיעזע גלויבונג און האבן זיך אפגעטיילט פון די פראטעסטאנטן. די רעליגיע ווערט גערופן אנאבאפטיסט אין וועלכע די עלטערן ברענגען אריין זייערע קינדער אין דער רעליגיע נאר ווען זיי זענען שוין גענוג אלט צו פארשטיין און זיי גלייבן אז מיט דעם טויש ווערט פארגעבן אלע עבירות און דער מענטש ווערט ווי א ניי-געבוירן קינד וועלכע איז ריין פון יעדער זינד. די רעליגיעזע גרופע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין 1693 נאכדעם וואס עטליכע גלחים האבן באשלאסן זיך אפצוטיילן פון זייער פאטער רעליגיע צוליב עטליכע קלייניקייטן וועלכע האט זיי נישט געפאלן.
די ניי געגרינדעטע גרופע וועלכע איז געבוירן געווארן אין דער שווייץ האט זיך נישט געוואלט קריגן מיט זייער פאטער-רעליגיע און זייער פירער האט באשלאסן צו אימיגרירן קיין אמעריקע וועלכע איז א לאנד פון רעליגיעזע פרייהייט. אין יענע צייטן האבן זיך רוב אימיגראנטן באזעצט אין פענסילוועניע וועלכע איז דאן געווען איינע פון גרויסבריטאניעס קאלאניעס און די לענקעסטער קאונטי איז געווארן די פארנומענסטע אימיגראנט יישוב מיט צענדליגער טויזנטער אימיגראנטן וועלכע זענען געקומען פון איבער גאנץ אייראפע. די אמיש זענען געקומען אין קליינע גרופעס וועלכע האבן אנגעהאלטן ביז אין 1770.
די אמיש פארמאגן נישט קיין געבעט הייזער ווייל עס איז נישט אין זייער רעליגיע. אנשטאט קומען זיי זיך צוזאם אין הייזער און וועלן גיין יעדע וואך צו א צווייטן. ווען פרעמדע באזוכער באמערקן א גרעסערע צאל פערד און וועגנער נעבן א הויז איז דאס א סימן אז זיי פלעפלן דארט.
די אמיש האבן זיך באלד באשעפטיגט מיט פארמינג ווייל זייערע פירער האבן פארשטאנען אז אויב די באפעלקערונג וועט ארויסגיין טאן מסחר אין דער וועלט וועלן זיי ווערן אומגלויביג. די עצה האט געווירקט און די אמיש באפעלקערונג האט שטארק געוואקסן און פארמאגט שוין היינט געגנטן אין אהייא, אינדיאנא, און אין קאנאדע. די באפעלקערונג סטאטיסטיק ווייזן אז זיי האבן געוואקסן פון יאר צו יאר מיט א גרויסער צאל. ווי באקאנט וועלן זיי נישט רעדן אדער האנדלען מיט נישט-אמיש מענטשן ווייל זייער רעליגיע ערלויבט דאס נישט, אויס מורא אז זיי וועלן זיך בארעכענען. צווישן די אמיש ווערן אלע אנדערע גוים אנגערופן די ענגלישע און ווערן באטראכט אלס פרייע מענטשן וועלכע זענען שלעכט פאר דער וועלט און זינדיגן פארן באשעפער.
די אמיש רעדן א דיאלעקט פון דייטש וואס מ'רופט "פענסילוועניע דייטש". אויב עס קומט אויס צו רעדן מיט א פרעמדן וועלן זיי נוצן די ענגלישע שפראך וועלכע זיי לערנען זיך אויך.
די ארדענונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש גלויבונג און לעבנ'ס סטיל איז באהערשט ביי א רייע תקנות וועלכע זיי רופן די ארדענונג (אין דייטש). זיי גלייבן אלע אז עס איז פאראן א באשעפער אויף דער וועלט און זיי וועלן נאר טאן זאכן וועלכע זיי גלייבן אז דאס איז די ווילן פון באשעפער. עלעקטריציטעט, אויטאמאבילן, טעלעוויזיע, מאדישע קליידונג און אלע תאוות עולם הזה זענען פארבאטן ביי זיי ווייל זיי האלטן אז דאס נעמט אוועק די געדאנקען פון דער רעליגיע.
מאדע איז ביי זיי איינע פון די ערגסטע זאכן און זיי האלטן אז מיט זייער לבוש בלייבן זיי אפגעטיילט פון דער גאנצער וועלט. קומען און גיין מעג מען נאר מיט פערד און וואגן ווייל מיט דעם באגרעניצט מען זיך נישט צו גיין צו ווייט אוועק פון דער געמיינדע. יעדע פערד און וואגן איז באלאכטן מיט א לאמטערן וועלכע איז ווי זייער סימבאל.
לייענענדיג די שורות אלס א איד קוקן די זאכן נישט אויס אזוי פרעמד און מאדנע, אבער א גוי וועלכער הערט פון דעם מאדנעם פאלק טראכט ער צו זיך אז זיי זענען פשוט א פאלק וועלכע איז געבליבן שטעקן מיט דער צייט! עס איז אבער נישט אזוי. די גייסטליכע פירער ווייסן גענוי וואס עס טוט זיך אפ אויף דער וועלט און יעדע נייע טעכנאלאגיע ווערט באטראכט אויב עס מעג אויפגעצויגן ווערן צווישן דער באפעלקערונג. פילע נייע טעכנאלאגיעס זענען מיט די יארן ערלויבט געווארן צווישן דער באפעלקערונג אבער נאר אזעלכע זאכן וואס איז וויכטיג פאר ביזנעס אדער טאג טעגליכן לעבן. אויב אבער עס קען אויך גענוצט ווערן פאר באקוועמליכקייט אדער פארוויילונג וועט עס נישט דורכגעלאזט ווערן אפילו נישט וואס קען אויך גענוצט ווערן פאר ביזנעס.
א ביישפיל איז א קאמפיוטער. כאטש דאס איז א ריכטיג ביזנעס מיטל איז דאס נישט ערלויבט ווייל ער קען אויך גענוצט ווערן פאר אייגענע באקוועמליכקייטן. אבער למשל פלאסטיק, וועלכע איז א נייע סארט מאטריאל, איז יא אקצעפטירט געווארן ווייל דאס קען נאר אויסגענוצט ווערן צום גוטן.
א זשורנאליסט וועלכן עס איז געלונגען אויסצופרעגן אן אמיש (נארמאל וועלן זיי נישט ענטפערן פאר קיינעם) האט געשטעלט די פראגע אויב יענער וואלט געוואלט קויפן אן אויוון צו באקן צי דאס וואלט אקצעפטירט געווארן? דער זשורנאליסט וועלכע האט זיך גערישט אויף אן ענטפער אז אפשר אן אנטיק אדער גענוצטער אויוון איז ערלויבט, איז ערשטוינט געווארן צו הערן אז אדרבא, א נייער אויוון (פארשטייט זיך א האלץ אויוון ווייל קיין עלעקטריק אדער גאז איז דארט נישט פאראן) וואס קען בעסער באקן איז גאר א גוטע זאך אריינצוברענגען אויב מען קען זיך דאס ערלויבן.
אן אמיש הויז[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אן אמיש הויז איז ממש דאס וואס איז געווען אמאל און דארט איז דאס ווייניגסטע געענדערט געווארן. קיין איין הויז פארמאגט נישט קיין ערנסטע אפאראטן און קיין שום עלעקטרישע קראפט איז נישט פאראן. מעבל איז אויך פאראן ווייניג און די וואס זיי האבן יא איז געשניצט דורך דער האנט און איז זייער פשוט. זייערע הייזער ווערן באלאכטן מיט לעכט, אויל, אדער גאז לאמפן.
די איינציגסטע מאדערנע פאבריק ביי דער אמיש באפעלקערונג איז די מילך פאבריק וועלכע פארמאגט מעכאנישע געצייג צו מעלקן די קי און זיי האבן אויך א פרידזשידער צו קענען האלטן דאס מילך פריש. זייער פרידזשידער ארבעט מיט א גענעראטאר ווייל עלעקטריק איז פארבאטן. אויפן פעלד מעג מען נאר נוצן עכטע פערד פאר דער ארבעט און אויב איינער וויל זיך גרינגער מאכן די ארבעט קען ער צושטעלן א גאז געטריבענע מאשין אבער דאס פערד וועט אלס מוזן דינען אלס דער לאקאמאטיוו און די מאשין העלפט צו.
אן אמיש ארבעט'ס פערד איז א גענוצט פערד וועלכע האט שוין הארטע פיס, שטארקע אקסלען, און א הויקער אויפן רוקן. די סארט פערד ווערן אנגערופן דרעפט פערד און ווערן נאר גענוצט פאר דער שווערער ארבעט. אידרויסן דרייען זיך אלע מענטשן אויף הויכע און געזונטע פערד וועלכע קענען ארויפשפרייזן בערג און דורכמאכן אלע שווערע וועגן. פאר טראנספארטאציע וועט קיינער נישט זיצן אויפ'ן פערד זעלבסט (פארוואס? זעט אויס אז דאס איז איינע פון זייערע טראדיציעס) נאר אלע פארן ארום מיט זיינע וועגנער.
די איינציגסטע פובליק ענערגיע סיסטעמס וועלכע די אמיש נוצן איז ווינט מיל, וואסער, און סאלאר טעכנאלאגיע ווייל די אלע דריי זענען זעלבסשטענדיגע סיסטעמען וועלכע האבן גארנישט צעטאן מיט די דרויסנדיגע וועלט.
זיי זענען ערלויבט צו נוצן מאדערנע טראנספארטאציע אזוי לאנג וואו זיי אפערירן דאס נישט.
קליידונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זייער קליידונג איז איינע פון זייערע סימבאלן מיט וועלכע מען וועט זיי דערקענען אפילו אויסער זייערע גרעניצן. די אמיש קליידן זיך ווי אין די אלטע צייטן ווען די גאנצע וועלט איז געווען אנגעטאן צניעות'דיג.
מענער גייען אלע געקליידעט אין שווארצע סוטס וועלכע פארמאגן נישט קיין קנעפלעך און מיט בלויע אדער ווייסע העמעדער. אלע גייען מיט הויזן טרעגער און יעדער אן אויסנאם האט שווארצע שיך. אלע האבן היטן כאטש זיי גייען נישט שטענדיג דערמיט. זייערע היטן זענען געמאכט פון פעל אדער פון שטרוי. די פרויען גייען מיט לאנגע קליידער ביז די קניען און וועלן נאר נוצן סחורות וועלכע זענען נישט אויפפאלנד אדער שרייענדיג.
פארהייראטע מענער גייען מיט בערד און זייערע פרויען דעקן זיך צו די האר ווי די אראבער און ארטאדאקסישע אידן.
די אמיש נייען אליינס אויף רוב פון זייערע קליידונג און די סחורות קויפן זיי פארטיג אין דרייגוד געשעפטן. אנדערע קליידונג ווי היטן, שיך, הויזן טרעגער קויפן זיי פארטיג.
זייער אלטמאדישע קליידונג און זייער באשיידנהייט האט זיי נאמינירט אלס די פשוטע מענטשן מיט וועלכע זיי ווערן גערופן איבער דער וועלט.
פינאנץ און קאמערץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז די אמיש, ספעציעל די וואס וואוינען אין לענקעסטער קאונטי זענען רייכע, אדער בעסער געזאגט באלעבאטישע מענטשן. צי דאס איז אמת ווייסט קיינער נישט אבער ווען מען רעכנט וואספארא קליינע הוצאות זיי האבן איבער'ן טאג איז דאס גרינג צו פארשטיין. רוב אמיש האנדלן מיט ריעל עסטעיט און פארמינג אבער קיינער נעמט נישט ארויס צופיל געלט ווייל קיינער וויל נישט פארברייטערן זיין ביזנעס צופיל ווייל דאס וועט אים אוועקנעמען דעם קאפ פון אנדערע זאכן און די רעליגיע וועט זיין די ערשטע צו ליידן דערפון.
גאר אן אינטערעסאנטע זאך אין האנדל איז אז קיינער בארגט נישט קיין געלט פון קיין צווייטן. נישטא אזא זאך! נו וויאזוי קען איינער קויפן א פארעם? און וויאזוי וועט זיך איינער אן עצה געבן אויב ער דערלייגט גרויס געלט אדער עס קומען אים אונטער עפעס אויסערגעווענליכע אויסגאבן?
צו דעם איז פאראן א כמו גבאי צדקה ארגאניזאציע וועלכע איז א פאנד וועלכע דינט די פינאנציעלע אינטערעסן פון די באפעלקערונג. ווען א נייע יונגע קאפל ווערט פארהייראט דארפן זיי זיך נישט קענען ערלויבן צו קויפן א פארעם נאר וועלן באקומען דאס געלט פון די קאמיוניטי קאסע וועלכע ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך אלע איינוואוינער וועלכע גיבן א געוויסע סומע יעדן מאנאט. אויב עס איז פאראן א קריזיס און מער מענטשן נויטיגן זיך אין געלט וועלן די ארגאניזאציע וואלונטירן ארומגיין שנארן א גרעסערע סומע געלט.
די אמיש וועלן נאר פרובירן קויפן זייערע פראדוקטן אין קליינע געשעפטן וועלכע האבן באגרעניצטע פארגעשריטנקייטן און וועלן פרובירן אויסצוקרויזן די גרויסע טשעין געשעפטן וועלכע זיי באטראכטן ווי די דרויסנדיגע וועלט. רוב געשעפטן אין וועלכע די אמיש קויפן איין זענען די באלעבאטים נישט קיין אמיש אבער זיי שטעלן זיך צו לויט די אמיש לעבנ'ס סטיל. זיי נוצן נישט קיין רעכן מאשינען, דידזשיטעל וואגשאל, און ווער רעדט נאך פון קאמפיוטערס.
איבער לענקעסטער קאונטי זענען פאראן זייער אסאך אמיש געשעפטן וועלכע זענען מער פארנומען מיט'ן סערווירן די טוריסטן ווי די אמיש באפעלקערונג זעלבסט. אויב איינער וויל טאן ביזנעס מיט די אמיש דייקא דעמאלט וועט ער מוזן עפענען זיין געשעפט אין א פארשטופטן ווינקל וואו ער וועט ציען ווייניג אויפמערקזאמקייט. טוריסטן וועלן נישט וויסן פון דעם געשעפט אבער די אמיש וועלן דאס שנעל אפירזוכן.
ווען א נייע געשעפט עפענט זיך איז נישט פאראן אזא זאך ווי אדווערטייזמענט. דער קאנצעפט עקזיסטירט בכלל נישט אים דעם באפעלקערונג. אלעס גייט דארט פון מויל צו אויער.
די אמיש וועלכע פראדוצירן פראדוקטן פארקויפן דאס נישט דירעקט אויפ'ן מארקעט נאר נוצן א מיטלמאן. איינע פון די באקאנטע פראדוקטן וועלכע זיי פראדוצירן איז שעדס (פאוויטקע אין אידיש) וועלכע זיי פארקויפן פאר א מיטלמאן וועלכער נעמט עס אפ נאכ'ן באצאלן קעש און ער טראגט עס אויפ'ן מארקעט. דאס זעלבע איז מיט די מאטריאלן וועלכע זיי קויפן צו מאכן זייערע פראדוקטן. זיי מאכן דעם ארדער און באצאלן מזומן אויפ'ן פלאץ.
עס זענען פאראן אמיש וועלכע פארקויפן אין זייערע געשעפטן פראדוקטן וועלכע זענען נאר געמאכט פאר טוריסטן. די חברה פארשטייען נישט צו קיין סעילסן און אקצעפטירן נאר קעש געלט. ( א קרעדיט קארד איז נישט בנמצא).
די באפעלקערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש באפעלקערונג ציילט זיך היינט 227,000 זעלן זי האט זיך געטאפלט אין די לעצטע 16 יאר און זי איז היינט צושפרייט אין 27 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
אן אמיש חתונה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די אינטערעסאנסטע איינפירונגן אין די אמיש באפעלקערונג איז די חתונה סיסטעם. אלע זייערע חתונות קומען פאר אנפאנג ווינטער ווען עס איז נאך נישט קאלט. די פארנומענסטע מאנאט פאר חתונות איז נאוועמבער.
די אמיש הייראטן צווישן 16 און 20 יאר אלט און פארשטייט זיך אז זיי מעגן זיך נאר משדך זיין מיט אמיש.
ווען עס פאסירט א שידוך ווערט דאס געהאלטן אין געהיים צווישן די נאנטע פאמיליע און די גאס מעג נישט געוואויר ווערן דערפון ביז אין די זומער (יולי, אוגוסט) ווען די נעמען פון אלע שידוכים ווערן פארעפענטליכט און מען הייבט אן צוגרייטן א חתונה מאלצייט. קיין שום דזשולערי מעג נישט געקויפט ווערן פאר די כלה ביז די חתונה און די איינציגסטע מתנה וועלכע די כלה באקומט ווען די שידוך ווערט געשלאסן מעג אויך נישט זיין קיין דזשולערי.
די חתונה סעזאן הייבט זיך אן אקטאבער און די צוויי זייטן טיילן זיך איין מיט די ארבעט. די צד הכלה גרייט צו די חתונה מאלצייט און די צד החתן קויפט איין וויכטיגע פראדוקטן פאר די צוקונפטע קאפל. דער צד החתן האט די ארבעט פון איינלאדענען אלע געסט צו די חתונה וועלכע ציילט אין די הונדערטער.
די חתונה מאלצייט קומט פאר אין די כלה'ס עלטערן'ס הויז און געדויערט ביז אין די שפעטע נאכט שטונדן און די נייע קאפל בלייבן וואוינען אין די כלה'ס עלטער'ן וואוינונג ביז די זומער ווען די עלטערן קויפן זיי א הויז. איבער די ווינטער וועלן זיי באזוכן פאמיליע מיטגלידער פאר עטליכע טעג און זיך גרייט מאכן פאר זייער קומנדיגע לעבן.
די אמיש מייסטערווערק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען באקאנט שוין פון לאנגע יארן מיט זייערע האנט-געמאכטע וואלענע צודעקן (דאכענעס) מיט וועלכע א גרויסע צאל אמיש מאכן א פרנסה. די סארט צודעקן איז טראדיציאנאל א פרויענ'ישע ארבעט וועלכע מען ירש'נט אראפ פון דור צו דור. די אמיש צודעקן זענען געמאכט פון די טייערסטע ענגלישע וואל און פארקויפן זיך פאר איבער $1,000 דאלאר און טייל קענען זיין פיל טייערער.
אין זייערע ערשטע יארן און אויך שפעטער האבן זיך די אמיש שטארק געפלאגט אין די ביזנעס ווייל עס איז געווען אן אויפגעכאפטע באשעפטיגונג צווישן אלע עלטערע פרויען אין נארט אמעריקע און די פרייזן זענען געווען זייער נידעריג. היינט זענען זיי די איינציגסטע וואס מאכן עס און דאס איז א סטאבילע ביזנעס מיט גרויסע פראפיטן. נאכמער, אלע אזעלכע סארט צודעקן ווערן היינט פארקויפט צו די אמיש וועלכע פארקויפן דאס ווייטער אויף די מארקעט. זיי פארמאגן אויך גאר אלטע צודעקן וועלכע פארקויפן זיך פאר אסטראנאמישע פרייזן צוליב די חשיבות דערפון און אזוי אויך פארקויפן זיי אלטע ביליגע פון שוואכע קוואליטעט אדער וואס איז מער נישט אין סטיל.
טראדיציאנאל פלעגן די אמיש מאכן די צודעקן נאר אין טונקעלע קאלירן און רוב דערפון האבן געהאט דיימאנטן דיזיינס. היינט קען מען אבער באקומען אלע סארט דיזיינס און אלע סארט קאלירן. וויבאלד זייערע צודעקן איז א האנט-געמאכטע זאך איז שווער אז עס זאל זיי 100 פראצענט פונקטליך און מען וועט געווענליך קענען טרעפן עפעס א קלייניקייט וועלכע איז נישט ווי עס דארף צו זיין. טייל מענטשן האבן זיך מיט די יארן איינגערעדט אז די אמיש מאכן דאס ספעציעל אזוי ווייל זיי מעגן נישט מאכן א 100 פראצענטיגע זאך אלס א כבוד פאר'ן באשעפער ווייל נאר ער קען מאכן עפעס 100 פראצענט. וויאזוי אימער, האט מען דאס קיינמאל נישט געקענט באשטעטיגן ווייל, ווי געזאגט, איז עס געמאכמט מיט די האנט און ביי יעדע האנט ארבעט איז געווענליך פאראן עפעס א טעות.
מען בויט א שטאל![רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען באקאנט מיט זייערע שטאלן. יעדער האט א שטאל אין וועלכע זיי האדעווען בהמות און האלטן זייערע פערדן. עס איז נישט פאראן אזא זאך איינער זאל נישט האבן א שטאל. יעדער וואס האט א הויז האט ער א שטאל.
אינטערעסאנטער פון דעם איז דאס בויען די שטאל. ווען מען בויט א שטאל איז די גאנצע שטאט איבערגעדרייעט. א נייע שטאל ווערט געבויט פאר א ניי-געהייראטע קאפל אדער אויב א שטאל האט זיך פארברענט אדער חרוב געווארן פון א ווינט. די גאנצע שטאט האט א טייל אין יעדע שטאל. אלע מענער, פרויערן און קינדער וועלן זיך באטייליגן ווען מען בויט א נייע שטאל. די האלץ ווערט געקויפט ביי א לאמבער און אלע אנדערע טיילן ווערן צוגעגרייט בעפאר די ארבעט הייבט זיך אן כדי עס זאל קענען גיין אן אפשטעל. אויב מען פלאנט א גרעסערע שטאל וועט מען געווענליך באשטעלן א קרעין צו הייבן די גרויסע שטאנגן. די ארבעט וועט צוגעגרייט ווערן בעפאר און ווען די שטאנגן וועלן זיין גרייט וועט מען אריינברענגן דעם קרעין וועלכע וועט דאס אויפהייבן און וועט באלד אפטראגן.
די עלטערע ערפארענע איינוואוינער קאנטראלירן די קאנסטראקשן און די יונגע פרישע מענער און די קינדער טוען די ארבעט ווען די פרויען און מיידלעך ברענגן זיי צו עסן און טרינקען און אנדערע געברויכן. דאס אויפשטעלן א שטאל געדויערט נישט לאנג און יעדער האט א חלק דערין.
די סצענע פון בויען א שטאל איז ווי דער סימבאל פון די באפעלקערונג'ס פריינשאפט. ווען איינער וויל אראפמאלן אדער אויפשפילן עפעס וועגן די אמיש וועט מען געווענליך נוצן א פערד און וואגן און די סצענע פון בויען א שטאל.
פרייהייט און רעכטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אמיש זענען זייער אויסגערעכנט און וועלן נאר האלטן אין די קאמיוניטי איינער וואס איז דערביי. א קינד ווערט נישט געצווינגן צו ווערן א מיטגלידער פון די קאמיוניטי נאר וועט זיך דאס אליינס אויסוועלן ביי די 16 יאר אלט. ביז די 16 קענען נישט קיין קינדער זיין אנוועזענד אין געשעענישן וועלכע האבן צעטאן מיט רעליגיע.
איינמאל מען דעגרייכט די 16 וועלן די עלטערן און די קאמיוניטי פירער פארלאנגן פון דעם יוגנטליכן צו מאכן זיין באשלוס אין לעבן. אויב וויל ער זיך נישט צושטעלן וועט ער מוזן פארלאזן די קאמיוניטי און ער האט די מעגליכקייט צוריקצוקומען ביז א קורצע צייט דערנאך אויב ער טוישט זיין מיינונג. אויב ער פארפעלט צוריקצוקומען ביז א געוויסע צייט ווערט ער אויסגעשלאסן פון די קאמיוניטי און וועט מער קיינמאל נישט קענען צוריקקומען אפילו ער האלט דערביי. אין אזא פאל וועט די פאמיליע מוזן אפהאקן אלע פארבינדונגן מיט דעם קינד און ער וועט שטענדיג באטראכט ווערן אלס א פרעמדער.
די אמיש האבן בכוונה צו געבן יעדן די אויסוואל אין לעבן ווייל זיי ווילן נאר האלטן אזעלכע מענטשן וועלכע זענען עכט דערביי און ווייסן וואס זיי האבן אויסדערוועלט. רוב טאטעס שיקן אוועק זייערע קינדער בעפאר די 16 צו זען די דרויסנדיגע וועלט כדי זיי זאלן פארשטיין וואס זיי פארפאסן און וואס זיי נעמען זיך אונטער. איינער וואס זעט די היינטיגע וועלט און וועט נאך אלץ אויסוועלן די אמיש לעבנ'ס סטיל איז געווענליך עכט דערביי און וועט בלייבן געטריי צו די קאמיוניטי מיט'ן גאנצן ווילן.
קיינער צווינגט נישט קיינעם צו האלטן די רעליגיע און יעדער האט די רעכט צו פארלאזן די קאמיוניטי. אבער אינערהאלב די קאמיוניטי מוז יעדער איינהאלטן אלע איינפירונגן און טראדיציעס. אויב איינער איז נישט דערביי אפילו נאר צו איין פרט וועט מען אים משלח זיין מיט שיינעם.
א פשוט'ע לעבן אין א מאדערנע וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע שטער און פראבלעם צו די אמיש איז שטענדיג געווען, און איז היינט, די דרויסנדיגע וועלט. דער ערשטער און גרעסטער פראבלעם איז די פארנומענע טוריזם וואס קומט דארט פאר. זייער אינטערעסאנטע לעבנ'ס סטיל איז געווארן איינע פון די פארנומענע אטראקציע ערטער וועלכע ברענגט אהין הונדערטער מענטשן יעדן טאג. די אמיש איגנארירן די באזוכער און קוקן נישט אויף זייער זייט. קיינער ענטפערט נישט אדער לאכט צו קיינעם נאר זיי גייען אן מיט'ן סדר היום ווי גארנישט וואלט געווען. זיי וואלטן גערן געקענט באשטיין אז די גאנצע באזוכונגען זאלן זיך היינט אויפהערן כאטש עס ברענגט זיי א גוטע עקענאמיע.
טראץ זייערע אייגענע תקנות און געזעצן פרובירן זיי איינצוהאלטן אלע רעגירונג'ס געזעצן און האלטן דאס פאר וויכטיג. די אמיש צאלן שטייערן אבער נעמען נישט קיין שום בענעפיטן פון די רעגירונג און קויפן נישט קיין אינשורענס (זיכערהייט). אין 1961 האט די איי.אר.עס. זיי געמאכט אן אויסנאם אז זיי דארפן נישט צאלן קיין ?סאשעל סעקיוריטי? שטייער וויבאלד זיי צאלן נישט אריין אינעם סיסטעם און אין 1965 איז דאס געווארן געזעץ. אויסער סאשעל סעקיוריטי צאלן זיי אלעס כאטש וואס זיי נעמען נישט גארנישט פון די אלע סאציאלע פראגראמען.
נישט אלע זייערע אויפפירונגען קלאפט מיט די רעגירונג'ס געזעצן און זיי האבן שוין מערערע מאל געהאט פראבלעמען מיט די ?לאו ענפארסמענט אגענטורן? וועלכע זיי האבן געשליכטעט דורך מענטשן וועלכע האבן רעפרעזענטירט זייער געמיינדע אין די רעגירונג.
איינע פון זייערע גרעסטע פראבלעמען מיט'ן געזעץ איז די ערציאונג סיסטעם. די פעדעראלע און לאקאלע רעגירונגען האבן ערציאונג'ס סטאנדארטן וועלכע אלע שולעס מוזן איינהאלטן. אבער די אמיש ווילן נישט הערן פון די סטאנדארטן און האבן זיך זייער אייגענע וועג פון ערציאונג. די רעגירונג האט יארן צוריק געוואלט דארט אויפשטעלן א פובליק שולע אבער עס איז נישט געווען פאר וועם און דאס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען. זיי האבן אן אייגענע פריוואטע שול-סיסטעם וועלכע גייט נאר ביז די 8'טע קלאס און דערנאך גייען אלע קינדער ארויס ארבעטן. זיי האלטן אז זיך לערנען א פאך איז וויכטיגער ווי ליינען ביכער פון היסטאריע. יעדעס קינד קומט ארויס מיט א פאך אין האנט מיט וועלכע ער באשעפטיגט זיך זיין גאנץ לעבן. עס איז נישט פאראן דארט אזא זאך אז איינער טוישט זיין לעבנ'ס קאריערע. ווער עס הייבט אן זיין לעבן מיט מעלקן קיען וועט בלייבן מיט דעם ארבעט פאר זיין גאנץ לעבן גענוי ווי עס איז געווען אין די אלטע צייטן.
אבער אין אלגעמיין וועלן זיי זיך צושטעלן צו די געזעצן און וועלן כאטש פרובירן דאס בעסטע לויט זייערע מעגליכקייטן, ספעציעל ווען עס קומט צו געזונטהייט אדער זיכערהייט. אלס א ביישפיל איז זייערע פערד און וועגנער. די לאקאלע רעגירונג האט זיי געווארנט אז די טונקעלע פערד און וועגנער קענען שווער געזען ווערן אין דער טונקל און איז א סכנה צו רייטן אויף א הייעוועי (הויפט וועג) אדער גרויסע גאסן. די אמיש האבן דאס פארשטאנען און האבן מסכים געווען ארויפצולייגן א ?אראנדזשע טרייענגל האזארד טעוועלע? וועלכע שיינט מיט מינימאלע ליכטיקייט. אין אהייא, וואו א גרויסע צאל אמיש וואוינען, האבן זיי אפילו רויטע לעקטערלעך ענליך צו אן אויטא וועלכע ארבעט מיט באטעריעס.
מאדערנע מעדעצינען ווערן נישט דערמאנט אין זייער ארדענונג און דאס איז די פערזענליכע באשלוס פון יעדע פאמיליע. רוב פאמיליעס נעמען געהעריג מעדעצינען וואס ווערט פארשריבן דורך א דאקטאר. אין פאל פון א עקסידענט אדער אנדערע ?עמוירדזשענסיס? וועט מען זיי געווענליך אריינפירן צו מאדערנע שפיטעלער מיט אמבולאנסן.
מיליטערישע באדינונגען איז ביי זיי שטרענג פארבאטן און קיינער שרייבט זיך נישט איין צו די מיליטער. זיי האלטן אז אוועקנעמען דאס לעבן פון א צווייטן מענטש, אפגעזען פאר וועלכע סיבה, איז א פארברעך און דערפאר ווילן זיי נישט גיין אין מיליטער. ווען אן אפליקאציע פאר מיליטער קומט אן פאר א יוגנטליכער וועלן זי דאס שיינערהייט אפזאגן מיט אן עקלערונג אז דאס איז קעגן זייער ווילן און זיי גלייבן אז דאס לעבן אדער טויט פון יעדן מענטש ליגט אין די הענט פון באשעפער און קיינער טאר נישט צולייגן קיין האנט דערצו. אין צייטן פון א מיליטערישע דרעפט, ווי ביי דער צווייטער וועלט קריג, האבן זיי בלית ברירה יא געשיקט זייערע קינדער אבער זיי האבן אויסגעארבעט מען זאל זיי געבן זייטיגע ארבעט וועלכע פארלאנגט נישט צו טראגן וואפן אויף זיך. די וועלכע זענען דעמאלט געגאנגן אין מיליטער האבן געהאט זייער שווערע צייטן זייענדיג אין די דרויסנדיגע וועלט און טייל צייטונגן האבן נאכאנאנד באריכטעט וועגן זייער אנוועזנהייט.
די עקענאמישע וועלט און היינטיגע סיסטעם פון ביזנעס קומט זיי שווער אן און מיט יעדע טריט ווייטער דארפן זיי שווערער ארבעטן צו מאכן פרנסה. אינפלאציע איז אויך א שטארקע פראבלעם פאר זיי ווייל זייער לעבנ'ס סטיל טוישט זיך נישט און ווען פראדוקטן ווערן טייער דערזעען זיי זיך מיט א פראבלעם און פרובירן אנדערע זאכן. איבער די יארן האבן זיי אנגעהויבן איינפלאנצן מערערע געוואוקסן און האבן אנטוויקעלט א גרעסערע פראדוקציע. טראץ די היינטיגע קליינע וועלט און גרינקייט צו טאן ביזנעס אויף די אנדערע עק וועלט זענען די אמיש פארבליבן מיט א געקלויבטע צאל דרויסנדיגע געשעפטן לייט מיט וועלכע זיי טוען ביזנעס און געטרויען זיי אלס זייערע דיסטריביוטערס.
די פאקט אז די אמיש זענען שוין באזעצן אין אמעריקע פאר איבער 300 יאר איז א קלארער צייכן אז זייער געמיינדע וועט קיינמאל נישט צופאלן. פארקערט גאר, אנקעטעס האבן געוויזן אז אין די לעצטע 50 יאר האט זיך זייער באפעלקערונג דריי-פאכיג געדאפעלט. ווי מיר האבן געזען זענען זיי נישט שטעק געבליבן מיט די צייט. זיי ווייסן זייער גוט וואס טוט זיך אפ אין די וועלט אבער זיי האלטן אן זייער רעליגיע און אלטמאדישע לעבנ'ס סטיל מיט א שטארקייט.
באזוכן די אמיש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צו פארשטיין מער און זען זייער לעבנ'ס סטיל איז נאר מעגליך דורך גיין זיי באזוכן. זיי האבן געמיינדעס אין עטליכע ערטער אין די פאראייניגטע שטאטן און אויך אין קאנאדע. די צוויי גרעסטע געמיינדעס זענען אין פענסעלוועניע און אין אהייא. די אמיש באפעלקערונג אין אהייא איז האלב פון די אין פענסעלוועניע אבער פאר'ן באזוך וועט דאס נישט אויסמאכן און ביידע זענען אייניג אינטרעסאנט.
אויב איר ווילט אהינפארן איז וויכטיג צו געדענקען אז די אמיש וועלן נישט טוישן א ווארט מיט קיינעם און וועלן אפילו נישט קוקן אויף אייער זייט. ערווארט נישט קיין באגריסונגען און עס איז א שאד צו עפענען דאס מויל צו זיי. די לענקעסטער קאונטי האט מיט די יארן אויפגעשעטעלט סעפציעלע ערטער וועלכע זענען געמאכט פאר טוריסטן אבער יעדער האט די רעכט ארומצוגיין וואו מען וויל אזוי לאנג ווי מען שטערט זיי נישט. די פאליציי איז דארט זייער שטרענג מיט די טוריסטן און אויב מען טשעפעט די אמיש טרייבט מען אוועק.
עס זענען פאראן טורס וועלכע טראגן ארום מערערע מענטשן אויפאיינמאל איבער די קאונטי אבער אויב איר ווילט זיי בעסער באטראכטן איז כדי צו גיין אליינס און שטילערהייט צוקוקן זייער לעבן. נעמען בילדער איז זייער שווער ווייל רוב מענטשן וועלן זיך אוועקדרייען אדער ארויפלייגן די הענט אויפ'ן געזיכט ווען איינער וויל נעמען א בילד.


c: text/html

text:
האמלעט
די טראגעדיע פון האמלט, פרינץ פון דענמארק (The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark) איז א פארשטעלונג געשריבן דורך וויליאם שייקספיר צווישן ה'שנ"ט צו ה'שס"א, און ערשט געשפילט פאר ח' אב ה'שס"ב - אום דעם זעלבן טאג מעלדן די דעמאלטיקן אקטן דאס די פארשטעלונג איז געצייגט געווען פריער. די שטוק באזירט אויף עלטערע קוועלער; דאס לעבן פון אמלעט (Vita Amlethi), וואס איז זייר ענליך צום שוישפיל, איז א טייל פון סקסא גראמטיקאס' געשיכטע פון דענמארק (Gesta Danorum) צונויפגעשטעלט ארום ד'תתק"ס. א סך מומחים שאצען איין דאס שייקספיר האט אנאנדערע שוישפיל נוי אדאפטירט. פראפעסאר גארי טיילאר גלויבטע דאס אין דעם מחבר'ס לעבענסצייט, האמלעט האט געווען די פערטע פון זיינער פארשטעלונגען אין פּאָפּולאַריטעט, און היינט איז זי, נעבן ראמעא און יוליא, פילייכט זיינער באקאנטעסטע ווערק.[1]
משה זייפערט האט געשאפן די פריסטע יידישע איבערזעצונג פון דעם שוישפיל אין ה'תרנ"ג, און זיינער ווערסיע איז ערשט אויפגעפירט געווען ביי "טאליא טעאטער", ניו יארק, אום י"ד כסלו ה'תרנ"ד. באריס טאמאשעווסקי שפילט האמלעט.[2]
די געשיכטע דערציילט פון האמלעט, זון פון דעם געשטארבנעם דענישער קעניג. זיין פאטער'ס רוח קומט צו אים און אנטפלעקט דאס דער איצטיקער קעניג, האמלעט'ס פעטער קלאודיוס, האט אים פארסאמט. ער פאדערט נקמה. האמלעט אנטשיידעט שטעלן זיך ווי א משוגענער אום פארדאכט צו פארמיידן. די גאנצע צייט איז ער אומזיכער צי ער איז נישט טאקע וואנזיניג. קלאודיוס' געהיימראט, פאלאניוס, שיקט צוויי פון דער פרינץ'ס חברים, ראזענקראנץ און גילדענשטערן, צו אין אלץ שפיונען, אבער האמלעט טרויעט זי נישט. דער געהיימראט'ס טאכטער, אפליע, פארליבט זיך מיט האמלעט, אבער ער שיקט זי אוועק. אום צו באשטעטיקן קלאודיוס' שולד, פירט ער אויף א פארשטעלונג אין פאלאץ, וואס צייגט א קעניג געמארדעט פונקטליך ווי זיין פאטער. קלאודיוס קאן דאס נישט פארטראגן און לויפט ארויס. האמלעט'ס מוטער גערטראד, די איז איצט מיט קלאודיוס געהייראטעט, רופט אים פיר א געשפרעך. פאלאניוס אונטערהערט די ביידע הינטער א וואנט טעפעך. האמלעט הערט אים, גלויבט דאס ער איז קלאודיוס און שטעכט די טעפעך. פאלאניוס איז טויט. דער קעניג, דער האט מורא, שיקט האמלעט אינץ גלות קיין ענגלאנד און בעטעט דער ענגלישער קעניג אין צו הינריכטען, אבער דער פרינץ פינדעט די בריוו און ענדערט עס. שפעטער קומט ער צוריק נאך דענמארק, ווי ער ענדעקט דאס אפליע איז געשטארבען, וואהרשיינליך דורך זעלבסטמארד. פאלאניוס' זון, לאערטעס, וויל זיין פאטער רעכן און רופט האמלעט קיין צווייקאמף אין דעם פאלאץ. קלאודיוס גיבט לאערטעס א פארגיפטעטע שווערד, און גרייטעט פארסאמטע וויין פיר דער פרינץ אלץ ער וועט זיגען. די ביידע קעמפפער זינד טויטליך פארווונדעט, אבער לארטעס פארגעבט האמלעט און דערציילט דער קעניג'ס פארשווערונג. גערטראד טרינקט די וויין און שטארבט. מיט זיין לעצטע אטעם, האמלעט הרגעט קלאודיוס און בעשטימט פארטינבראס, קרונפרינץ פון נארוועגיע דער פיהרט קריג קעגן דענמארק, אלץ זיין נאכגייער.
זייר באקאנט איז די רעדע פון האמלעט (דער נוסח איבערזעצט דורך אלכסנדר הארקאווי):[3]
"זיין אדער ניט זיין - דאס איז די פראגע!
צי איז איידעלער פאר דעם געמיט צו ליידן
די שטעך און די פיילען פון דעם בייזן מזל
אדער ארויסגיין מיט גבר קעגן א ים פון צרות
און מאכן פון זיי אן ענד? שטארבן - שלאפן
ווייטער גארנישט!"
אין ה'תרנ"ט שרייבט איזידאר זאלאטארעווסקי אן אדאפטאציע פון דער פארשטעלונג, דער ישיבה בחור (אדער, דער יודישער האמלעט), וואס איז געצייגט געווען אויף דער בינע דער "ווינדזאר טעאטער", אויך אין ניו יארק, אם כ"ג שבט דאס זעלבע יאר. אין דער ישיבה בחור האנדלט עס פון אביגדור, דער זון איינעם געשטארבענן רבי'ס, וואס אנדטעקט א בריוו פון זיין פאטער, די דערציילט דאס זיין שריט ברודער און נאכגייער האט גייענצט מיט אביגדור'ס מוטער. אם ענדע, נאך א לאנגע געראנגעל צווישן דער זון און דער נייער רבי, שטארבט אביגדור.[4]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Taylor, Gary (2002). Shakespeare plays on Renaissance Stages. In Wells, Stanley; Stanton, Sarah. The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage. Cambridge: Cambridge University Press. זייט 18.
- ↑ Leonard Prager. Yiddish Culture in Britain: A Guide. P. Lang, 1990. זייטה 721.
- ↑ בריגיטע דאלינגער. רצנזיון פון Shakespeare on the American Yiddish Stage. (דייטש). זיהט אויך דא.
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 92-94.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- האמלעט, איבערזעצט פון י.י. שווארץ, ניו יארק, ה'תרע"ח.
- האמלעט: טראגעדיע אינ 5 אקטנ. איבערזעצט פון י. גאלדבערג, מעלוכע-פארלאג פון ווייסרוסלאנד, התרצ"ד (צום טייל פאראנען).
- דער יודיעשר האמלעט

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
באזעצונג
א באזעצונג אדער זידלונג (העברעאיש: התנחלות, וואס טייטש אַרבּן) איז א יישוב וואס איז אין א מחלוקת צו דאס איז לעגעטים, למשל די יידישע יישובים אריבער דער גרינער ליניע אין די געגנטער פון יהודה און שומרון און די גולן הויכן וואס גרעניצן זיך מיט ישראל.
זיי זענען געווענלעך א קליינע אינטימע קהילה, וואו יעדער לעבט צוזאמען באחדות מיט א געמיינזאמען ציל.
אינהאַלט
זידלונגען אין יהודה או שומרון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מענטשן באשטייען פון אסאך פרומע וועלכע גרינדן ישיבות און ס'איז דא פון זיי אויך גענצליך פרייע סעקולערע וואס טוען דאס מכח אידילאגיע קעגן די פאלעסטינער און לטובת דעם אידישען לאיאלקייט און פאטריאטישקייט.
ביי די אנהייב פון 2016 האבן געוואוינט אין די סארט יישובים, איבער פיער-הונדערט-טויזנט איינוואוינער.
לגעאלער סטאטוס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ארטאדאקסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תלמידים פון הרב אברהם יצחק הכהן קוק האלטן אז דאס איז שוין היינט געקומען די צייט אז אידן זאלן זיך שלאגן פאר זייער לאנד. און סאיז דא דערביי מסירת נפש.
אויך דער לעצטער ליובאוויטשער רבי האט שטארק געהאלטן פון שלימות הארץ.
מתנחלים זײַנען אידן וואס שטעלן זיך איין דאס לעבן צו וואוינען אין אלע סכנה'דיגע געגענטער ווייל זיי האלטן אז עס א מצווה זיך מוסר נפש זיין פאר מצוות ישוב הארץ צו באזעצן דעם לאנד ארץ ישראל.
פון די הויפטן פון די מתנחלים גרופעס רעכענען זיך ברוך מרזל פון חברון, און נאך פילע יידן.


text:
קאנסטיטוציע
די קאנסטיטוציע פון א מדינה אדער א שטאַט זיינען גרונדענע שטארקע געזעצן פון דער רעגירונג וואס הערשט איבער אלע אנדערע פאליטישע געזעצן.
די קאנסטיטוציע לייגט אוועק ווי אזוי מ'זאל וויילן די מענטשן און אנשטאלטן וואס רעגירן איבערן לאנד, און ווען און וויאזוי מ'זאל פירן די וואלן.
נישט יעדע מדינה האט א געשריבענע קאנסטיטוציע. למשל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט נישט קיין איין דאקומענט וואס ווערט גערופן זיין קאנסטיטוציע. די ערשטע פון די דאקומענטן וואס באשטיין די קאנסטיטוציע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך איז די מאגנא קארטא פון 1216.


text:
1804
1804 איז דאס פֿערטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1804 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן פעברואר - די ערשטע רייזע פון א לאקאמאטיוו
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן נאוועמבער - פרענקלין פירס, 14טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1869)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן פעברואר - זשאזעף פריסטלי, ענגלישער כעמיקער (געב' 1733)
- 12טן פעברואר - אימאנועל קאנט, דייטשער פילאסאף (געב' 1724)


text:
פעטראס באסיליקע
די פטראס באסיליקע (לאטיין: Basilica Sancti Petri), איז די צענטראלע געבוי פונעם וואטיקאן. די באסיליקע איז דער גרעסטער קלויסטער אין דער וועלט, און קען האלטן 60,000 מענטשן. זי ווערט גערעכנט איינער פון די הייליקסטע ערטער פון קריסטנטום. אין דער קאטוילישער מסורה איז זי דער קבורה ארט פון סאנקט-פעטראס, וואס איז געווען איינער פון די צוועלף תלמידים פון אותו האיש. אויך האלטן זיי אז ער איז געווען דער ערשטער ביסקופ פון רוים און במילא דער ערשטער פויבסט. לויט זייער מסורה ליגט פעטראס ממש אונטער דעם מזבח פונעם קלויסטער.
די פעטראס באסיליקע איז א באוואוסטער פילגרים ארט פאר קאטאליקן. איינער פון די ארכיטעקטן פון דער באסיליקע איז געווען מיקעלאנדזשעלא.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שוין פון דעם 4טן יארהונדערט איז געווען א קלויסטער אויף דעם ארט. דער קלויסטער איז געבויט געווארן אויף זומפיגער ערד לעבן דעם טיבער, און אין דער לויף פון די יארן האט ער אנגעהויבן ווערן איינגעבויגן.
אין 1505 האט דער פויבסט יוליוס דער צווייטער באשלאסן צו בויען אויף דער ארט א גרויסע נייע באסיליקע. מ'האט אנגעהויבן בויען דעם 18טן אפריל 1506, און געענדיקט דעם 18טן נאוועמבער 1626.


text:
פערזאן
פערזאן מיינט יעדן אינידווידואלן מענטש ווען מען באציעט זיך צו זיין אידענטיטעט און זיינע מעשים. אדער אפילו דער מענטש באציעט זיך איבער זיך זעלבסט איז דאס פערזענליך און דאס דארף נישט יענעם, ווייל דאס איז פריוואטקייט און יעדער פערזאהן איז בארעכטיגט צו פריוואטקייט.
איינער וואס איז א גרויסער תלמיד חכם אדער גאון אדער עושר רופט מען אן א פערזענלעכקייט ווייל זיין פערזאנע רופט ארויס אסאך חשיבות ביים פובליקום
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס נישט דא קיין ספעציעל רעכטן. אבער עס איז זייער א שטארקער יסוד ביי די בעלי מוסר ווייל די תורה זאגט אונז אז יעדער מענטש איז באשאפן מיט די געשטאלט פון הקב"ה און אויב מען שטודירט נישט וויאזוי צו אומגיין מיט אנדערע פערזאנען, איז דאס א זיכערקייט אז מען קען נישט קענען וויאזוי אומציגיין מיטן באשפער ווייל א אנדער פערזאהן איז א פאקט אז ער לעבט מיט אונז, און איז נישט בלויז א קאנצעפט.


text:
װיקיפּעדיע:זיי דרייסט אין פארבעסערן ארטיקלן
די וויקיפעדיע געמיינדע ראט פאר די באניצערס צו זיין דרייסט ווען מען ענדערט ארטיקלען. וויקיס טוען זיך אסאך שנעלער אנטוויקלען ווען מענטשן פאררעכטן פראבלעמען, לייגן צו פאקטן, מאכן זיכער אז די שפראך איז קלאר און ריכטיג א.א.וו. מיר רעכענען זיך אז מענטשן וועלן זיין דרייסט. עס איז גוט אזוי. אמת, עס פארלאנגט זיך א מאס איידלקייט, אבער עס ארבעט. פארזוכט עס אליין.
אויב האט איינער געשריבן א נישט גוטן ארטיקל, א שטומף, א וויצלדיגן ארטיקל, אדער סתם שטותים, זארגט נישט אז מיטן פארענדערן וועט איר יענעם באליידיגן. פאררעכט און פארבעסערט; אויב עס איז געשריבן הוילע שטותים דאן מעקט עס אויס. דאס מיינט א וויקי.
איר דארפט געדענקען אוודאי אז יענער קען טאן דאס זעלבע, דרייסט און אן רחמנות ענדערן און פאררעכטן אייער ארבעט. נעמט עס נישט פערזענליך. זיי, אזוי ווי מיר אלע, ווילן נאר מאכן די וויקיפעדיע דאס בעסטע וואס עס קען זיין.
אכטונג[רעדאקטירן מקור]
עס איז גוט צו זיין דרייסט. ביטע נעמט אבער אין אכט: דאס מיינט נישט אז איר זאלט מאכן ברייטע ענדערונגען און מעקן גאנצע חלקים אויף לאנגע ארטיקלען ווי מען האט שוין לאנג ארומגערעדט און עס איז דא אויף דעם אן אלטע היסטאריע. אין די פעלער, מאכט אלץ זיכער אז אייערע ענדערונגען זענען ריכטיג און פאסיג.
צו מאל זענען דא ארטיקלען וואס זענען געשריבן און געטוישט געווארן נאך לאנגע און ברייטע דיסקוציעס צווישן פילע באנוצער מיט פארשידענע מיינונגען. אן אומפארזיכטיגע ענדערונג וועט זיין דאס גלייכן ווי טשעפען מיט א בינען נעסט.
אויב ווילט איר ענדערן אויף א קאנטראווערסיעלע נושא איז ראטזאם צו ליינען קודם דעם גאנצן ארטיקל מיט דעם רעדן בלאט און אויך איבערצוקוקן דעם בלאט'ס געשיכטע אויף צו פארשטיין וואס דער ארטיקל איז שוין דורכגעגאנגען און וואס זענען די פארשידענע מיינונגען פון די וואס האבן אין איר אנטייל גענומען.
אויב רעכנט איר אז אנדערע וועלן מיט אייך מחולק זיין איבער אייערע ענדערונגען, ערקלערט קודם אייערע פונקטן איינס ביי איינס אין דעם רעדן בלאט און ברענגט אראפ ריכטיגע מקורות. דערנאך ווארט א טאג צו זען אויב אנדערע שטעלן זיך אנטקעגן. אויב קיינער שטעלט זיך נישט, דאן גייט ווייטער מיט אייערע ענדערונגען, אבער מאכט אייביג זיכער צו לייגן גרויסע געמעקטע שטיקלעך אין דעם רעדן בלאט אינאיינעם מיט די סיבות פארוואס איר נעמט זיי אוועק. מאכט אויך זיכער אריין צו פילן דעם "קורץ ווארט" אויף אייער ענדערונג.
ווארענען[רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי זהירות: זיין געווארענט און זיך באווארענען איז דער ערשטער שטאפל אין לעבן, זאלט איר נישט זיין דערשראקן פון איינער וואס האט אייך איבערגעלאזט א ווארענונג אינעם רעדן בלאט. איר זאלט אים ענטפערן רואיג אן קיין האס און פאַניק ווייל יענער מיינט נישט גארנישט, נאר אפצוהיטן און זיך באווארענען אז קיינער זאל נישט פארהארגענען וויקיפעדיע. און איר זענט אויך אויפגעפאדערט צו זיין דרייסט און ווארענען יעדעס מינדעסטע פארדאכט ווען אימער איר באמערקט איינעם טוישן אדער מעקן לויט אייער פארשטאנד מיט וואנדאליסטישע כוונות צו שטערן וויקיפעדיע. ווייל וואנדאלן מוזן ווערן געווארענט כדי די מנהלים זאלן אים באמערקן און ארויסווארפן. א ווארענונג מיינט נאך נישט אז יענער איז אפגעסטעמפלט א וואנדאל, עס מיינט נאר אז יענער זאל מוזן אויפקלערן זיין כוונה אז ער האט באמת טאקע נישט געמיינט קיין וואנדאליזם.
צום באמערקן...[רעדאקטירן מקור]
כאטש עס איז א פיינער זאך צו זיין דרייסט ווען איר ענדערט ארטיקלען, איז אבער נישט אזוי פשוט ווען עס קומט צו מוסטערן. א ענדערונג אין א מוסטער קען ווערט אפט אנדערקענט אין פילע בלעטער. עס איז ראטזאם דורכצורעדן ענדערונגען אויפ'ן רעדן בלאט איידער איר מאכט דארט א טויש.


text:
וואליד זשומבלאט
וואליד זשומבלאט (געבוירן דעם 7טן אויגוסט 1949) אין לבנון, איז א פאליטישע פירער פון די דרוזן, זיין אפשטאם איז פון די קורדן, קאמיל זיין טאטע, האט געגרינדעט די "סאציאליסטישע פראגרעסיווע פארטיי", וואס איז אריענטירט אלס א דרוזישע פארטיי.
זיין פאטער איז קאמיל זשומבלאט. ווילאנג וואלידס טאטע האט געלעבט, איז וואליד געווען באוואוסט אלס א יוגענטליכער וואס האט ליב צו פארברענגען, מיט יוגענטליכע שפילערייען און הולטעווען, ער האט געלערנט אינעם אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט, און אין פראנקרייך. אויך האט ער געהייראט א פרוי פון יארדאניע, נישט פון דער דרוזישער רעליגיע.
קאמיל איז אומגעברענגט געווארן, דורך סיריע, אין מערץ 1977, דורכאויס דעם לבנון ברודער קריג. כאפעז על אסאד, דער פרעזידענט פון סיריע, האט געלאדענט וואליד קיין דמשק, וואו ער האט אים געסטראשעט, אז אויב וועט ער גיין קעגן סיריעס ווילן, וועט ער ענדיגן ווי זיין פאטער. וואליד האט זיך פארנומען אינדעראנהייב, צו באפעסטיגן זיין פאזיציע צווישן די דרוזן, און פארשטערקערן די מיליציע זיינע, מיט סירישער הילף, און סאוועטישע וואפן.
דורכאויס דעם ברודער קריג, רעכנדיג זיך מיט די לינקע. האט ער זיך ארומגעשלאגן מיט די מאראנען, ווי אויפן דרום טייל פונעם לבנון בארג, האבן די דרוזן פארטריבן הונדערטער טויזנטער קריסטן, פון זייערע היימען. ער האט עטליכע מאל געטוישט זיינע אליאירטע.
אין 1989, האט ער אונטערגעשריבן די טייף אפמאך, וואס האט געברענגט צו אן ענדע צו דער פופצן יעריקער בלוטבאד אין לבנון, און האט געשטיצט דעם ווידער אויפבוי, פון דער צווייטער לעבאנעזער רעפובליק.
ביז ווען כאפעז על אסאד איז געשטארבן אין יאר 2000, איז ער געווען שטיל מיט זיין אפאזיציע, צו די סירישע אקופאציע אין לבנון. איינמאל כאפעז איז געגאנגען, און באשער על אסאד האט איבערגענומען, האט ער אנגעפאנגען צו רעדן קעגן סיריע, זיין נאנטער פריינט איז אומגעקומען אין א סירישן אטענטאט, ער האט געטענהט, אז ער האט באקומען סטראשונגען, אויף זיין לעבן, פונעם סירישן פרעזידענט. אויך האט ער געזאגט, נאכדעם וואס ראפיק על כארירי איז אומגעקומען, אז ראפיק האט אים געזאגט, עטליכע חדשים פאר דעם, אז באשיר זעלבסט האט געסטראשעט כארירי, אז ער וועט אים הרגנען.
ער ווערט פארעכנט פאר די הויפט פירער אין דעם טענענבוים איבערקערניש, וואס האט פארשיקט די סירישע פון לבנון, צוזאמען מיט אנדערע קריסטליכע, און סונישע פארטייען.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האט ער זיך אויסגעדרוקט קעגן כעזבאלא, זאגנדיק אז זיי האבן געברענגט אן אומגליק, און א חורבן אויף לבנון, פאר א נארישע אוואנטוריסטישע אקציע. אין 2008 אבער האט וואליד זיך געטראפן מיט נאסאראלא, און אין די וואלן פון 2009, זענען זיי געלאפן צוזאמען.


text:
סודעטן
סודעטן (אדער סודעטנלאנד) איז געווען דער נאמען פון א געביט אין טשעכאסלאוואקיי, צווישן די צויי וועלט מלחמות, וואו אסאך פאלקסדויטשן האבן געוואוינט.
די נאציס האבן געזען אין די געגנט, א טייל פונעם דריטן רייך, און היטלער האט פארלאנגט פון עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי, אפצוגעבן די געביט צו דער דייטשער רעגירונג.
בענעש האט נישט געוואלט, אבער האט מורא געהאט פון דייטשלאנד, דאס הילפסלאזקייט פון די גרויסמאכטן, איז געקומען צו א נייעם הויכפונקט, ווען די אליאירטע פון די טשעכישע האבן פארלאנגט, אז כדי צוריק צוהאלטן א מלחמה, זאל טשעכיי אפגעבן דאס געביט. טשעכאסלאוואקיי האט טאקע נאכגעגעבן, און דער פרעמיער מיניסטער פון ענגלאנד, נעוויל טשעמבערליין האט געהאלטן, אז ער האט פארמיטן אן אומגליק, און א נייעם קריג אויפן אייראפעישן קאנטינענט.


text:
גאבאראנע
גאַבאראנע (ענגליש: Gaborone) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון באצוואנע. די שטאט געפינט זיך אויפן נאטוואנע טייך אין דרום-מזרח באצוואנע, 15 ק"מ פונעם גרענעץ מיט דרום אפריקע. גאַבאראנע האט א באפעלקערונג פון 231,626 איינוואוינער.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גאַבאראנע איז געווארן די הויפטשטאט ווען באצוואנע איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1965.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נישט ווייט פון דער שטאט געפינען זיך מינערייען פון מאנגאן און אזבעסט.
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די באצוואנע אוניווערסיטעט האט צוויי קאמפוסן אין גאַבאראנע.


text:
ראאלד אמונדסען
ראאַלד ענגלברעגט גראוונינג אַמונדסען (נארוועגיש: Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16טן יולי 1872 – בערך 18טן יוני 1928) איז געווען א נארוועגישער אויספארשער פון פאלארע ראיאנען. ער האט געפירט די אנטארקטישע עקספעדיציע צו אנטפלעקן דעם דרום פאלוס אין דעצעמבער 1911 און ער איז געווען דער ערשטער עקספעדיציע פירער אנצוקומען צום צפון פאלוס אין 1926.[1][2] אויך איז ער געווען דער ערשטער וואס איז אדורכגעגאנגן דעם צפון-מערב דורכפאר (1903-06). אין יוני 1928 איז ער פארשוואונדן געווארן בשעת א טייל נעמען אין אן הצלה מיסיע.
צוזאמען מיט דאגלאס מאסאן, ראבערט פאלקאן סקאט און ערנעסט שאקלטאן איז אמונדסען געווען פון די הויפט אויספארשער פירער אין דער העלדישער עפאכע פון אנטארקטישע אויספארשונגען.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ראאלד אמונדסען און די 1925 צפון פאלוס עקספעדיציע. Historynet.com. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)
- ↑ ראאלד אמונדסען. PBS.org. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)


text:
אנטאן דרעקסלער
אַנטאן דרעקסלער (13טן יוני 1884 - 1942) איז געווען איינער פון די גרינדער פון דער נאצי פארטיי, אין דייטשלאנד.
די נאצי פארטיי איז געגרינדעט געווארן, 1919 א יאר נאך דער ענדע פון דער ערשטער וועלט מלחמה, און לויט זיינע טענות איז פארהאן אן אפענע פארבינדונג, צווישן יידן, קאפיטאליסטן, זעלבסטשטענדיקע בויערס, וואס ווילן אונטערברענגען דאס דייטשע פאלק, און דערפאר מוז מען צוטרעטן די פיינט פון די דייטשן.
ער איז אויפגעזאגט געווארן דורך היטלער א קורצע צייט נאכדעם וואס היטלער איז געווארן א מיטגליד אין דער נאצי פארטיי.


text:
יונה מעצגער
הר"ר יונה מעצגער איז געבוירן ה'תשי"ג אין חיפה. ער איז געווען דער הויפט רב פון מדינת ישראל מצד די אשכנזים פון תשס"ג ביז תשע"ג.
ער איז אבער גרויס געווארן א דאנק די חרדים אונטער די פירערשאפט פון הרב יוסף שלום אלישיב וואס האט אים ענדערשטע געוואלט זען אין שפיץ פון רבנות כדי זיין ענין פון שמיטה זאל נישט געגעבן ווערן פאר די פוסקים פון די מזרחי קרייזן.[פֿעלט אַ מקור]
ער איז שטארק נאנט מיט חב"ד.
הרב מעצגער האט שטארק געשטיצט דעם צווישן-רעליגיעס קאנגרעס וואס דער סאודישער מלך, אבדאללא, האט איניציאירט אין יאר 2008.


text:
2טן נאוועמבער
דער 2טער נאוועמבער איז דער 306טער טאג פון יאר (307טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 59 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1721 - פיטער דער ערשטער ווערט דער ערשטער קייסער פון דער רוסלענדישער אימפעריע.
- 1889 - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1914 - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1917 - באלפורס דעקלאראציע פאר א יידישער מדינה אין ארץ ישראל
- 1945 - ליבעריע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע פעלקער
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1795 - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1849)
- 1815 - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1820 - פסח לאנגזאם, אייניקל פון רבי שמשון אסטראפאלער און פאטער פון דעם בני יששכר פון דינאוו (געב' 1748)
- 1934 - באראן ראטשילד, שטיצער פון יידישן יישוב אין ארץ ישראל (געב' 1845)
- 1943 - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)
- 2001 - הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פון די פירער פון די ליטווישע חרדים (געב' 1894)


text:
מאדערן ארטאדאקס
מאדערנע ארטאדאקסיע איז דער מער מאדערענער טייל פון די ארטאדאקסן. די אידילאגע איז געבויעט אויף תורה ומדע, וואס נעמט צוזאם שמירות תורה ומצות מיט סעקולארע אידאלן.
זיי ווערן דערקענט דורך דעם קליינעם קאפל אנעם שווארצן היט און שווארצן רעקל וואס טון אנקליידן דעם חרדישען איד.
אין ארץ ישראל האבן די "מזרחי" אן ענליכער אידעלאגיע.
אינהאַלט
תורה עם דרך ארץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז זייער מאטיוויציע און הויפט דעפעניציע, זיי האלטן פון גיין אין קאלעדזש און זיך לערנען א פראפעסיע פון דאקטעריי אדער אדוואקאט. דאס איז באזירט אויף ר' שמשון רפאל הירש.
געגנטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקע זענען די מאדערנע ארטאדאקסיע א רוב פון פרומע יידן אין אלע אנדערע שטאטן אחוץ ניו יארק ווייל זיי האבן ניט געדאנק יודקא אויף אלע אינפארמאציע. אין מאנהעטן וואוינען זיי אין די אפער וועסט סייד, און אפער איסטסייד, און טינעק, ניו זשערסי, און פלעטבוש און קווינס.
רבנים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק, אן אייניקל פון רבי חיים בריסקער, ווערט פארעכנט אלץ איינער פון די חשוב'סטע דענקער און שרייבער אויף דער אידעאלאגיע פון תורה ומדע, און איז געווען פון די גרעסטע פוסקים און הלכה'שע וועגווייזער פאר מאדערן-ארטאדאקסישן אידנטום. רוב היינטיגע רבנים פון די מאדערן ארטאדאקסישע קרייזן, איבערהויפט אין אמעריקע, פארופן זיך אלס תלמידים פון הרב סאלאווייטשיק.
אנדערע חשובע רבנים פאר די מאדערן ארטאדאקסישע קרייזן:
- הרב אהרן ליכטנשטיין, ר"ם בישיבת רבינו יצחק אלחנן (ריאט"ס) און ראש ישיבה פון הר עציון
- הרב הערשל שעכטער, ר"ם בישיבת רבינו יצחק אלחנן (ריאט"ס)
- הרב שלמה ריסקין, רב פון אפרת אין ארץ ישראל
- הרב דר. משה דוד טענדלער, ר"ם בישיבת ריאט"ס און רב פון קהלה אין מאנסי. איידעם פון ר' משה פיינשטיין.
- הרב שאול בערמאן, אנפירער פון עדה ארגאניזאציע
- הרב דר. נחום לאם, לאנג-יעריגער ראש ישיבה פון ריאט"ס און פרעזידענט פון ישיבה אוניווערסיטעט
- הרב יוסף טעלושקין, פאפולערער רעדנער און שרייבער פאר'ן אלגעמיינעם אמעריקאנער וועלט
- הרב מיכאל מלכיור, אנפירער פון מימד פארטיי אין אר"י, לינק-רעליגיעז
- הרב אבי ווייס, אנפירער פון ישיבת חובבי תורה און דער דרישה אינסטיטוט.
- הרב יונתן סאקס, הויפט רב פון ענגלאנד
- הרב עמנועל ראקמאן, קאנצעלאר פון בר אילן אוניווערסיטעט און פריערדיגע הויפט פון ראביניקעל קאונסעל אוו אמעריקע, דער שירעם ארגאניזאציע פאר מאדערן ארטאדאקסישע רבנים.
מוסדות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ישיבה אוניווערסיטעט איז זייער גרעסטע ישיבה.
ישיבת חובבי תורה איז א גאר מאדערנער ישיבה.


text:
מערב ברעג
דער מערב ברעג אויכט באוווסט ווי יהודה ושומרון איז א לאנד ארומגענומענע און איינגעשפארטע טעריטאריע אויפן מערב ים ברעג פון דעם ירדן טייך אין דעם מיטל מזרח.
נאך דער אויפלעזונג פון דער אטאמאנישער אימפעריע אין 1922, איז די טערעטאריע געווען א טייל פון דעם בריטישן מאנדאט אויף פאלעסטינע.
די 1948 אראבישער-ישראלישער מלחמה (מלחמת השחרור) האט געזען די עטעבאלירונג פון ארץ ישראל אויפן פריערדיגן מאנדאט, אבער די עזה פאס איז געווארן פארכאפט דורך מצרים.
די מערב ברעג איז געווארן פארכאפט און אנעקסירט דורך יארדאניע, און די 1949 וואפן שטילשטאנד אפמאך האט דעפענירט איר צווישענצייטיגער גרעניצען.
פון 1948 ביז 1967, איז דער גאנצער געגנט געווען געפירט פון יארדאניע, חאטשיג יארדאניע האט נישט אפיציעל אויפגעגעבן בעלות דערויף ביז 1988.
עס איז געווארן פארכאפט דורך ארץ ישראל נאך א יארדאנישער אטאקע ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה
מיטן אויסנאם פון מזרח ירושלים, איז עס נישט געווארן אנעקסירט דורך ארץ ישראל.
דער מערב ברעג איז איצטערט באטאראכט אלס אונטער אינטערנאציאנאלער געזעץ עס זאל זיין א טעריטאריע אן קיין טייל פון סיי וואסארא שטאט.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מערב ברעג האט איין פליפארט, דאס ירושלים פליפעלד, אין צפון ירושלים נישט ווייט פון ראמאללא.


text:
אופסאלא
אופסאַלאַ (שוועדיש: Uppsala) איז די פערטע גרעסטע שטאט אין שוועדן, מיט א באפעלקערונג פון 144,839. אופסאלא אוניווערסיטעט איז דער עלטסטער אוניווערסיטעט אין סקאנדינאוויע.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אופסאלא אוניווערסיטעט איז געווידמעט געווארן אין 1477, און איז דער עלטסטער אוניווערסיטעט היינט אין סקאנדינאוויע. דער אוניווערסיטעט האלט א ספעציעלן ארט אין די וויסנשאפט און קונסט לעבן אין שוועדן. צווישן די אויסגעצייכענטע וויסנשאפטלער דארט ווערן גערעכנט דער אסטראנאם און פיזיקער אנדערס צעלזיוס, אויף וועמענס נאמען ווערט גערופן די סיסטעם פון צעלזיוס גראד וואס ער האט פארגעשטעלט, קארל פאן לינע, גרינדער פון טאקסאנאמיע, און דער פיזיקער אנדערס יאנאס אנגסטרעם גרינדער פון ספעקטראסקאפיע. נאבעל פריז געווינער שליסן איין נתן סודערבלום געווינער פונעם נאבעל שלום פריז פאר 1930 און סוואנטע אויגוסט ארהעניוס, געווינער פונעם נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1903.


text:
קארליק פלאנעט
א קארליק פלאנעט, ווערט דעפֿניריט פֿונעם אינטערנאציאנאלן אסטראנאמישן פאריין (IAU), אלס א הימלישער קערפער וואס ארביטירט ארום דער זון וואס איז גענוג מאסיוו צו ווערן פֿאררונדיגט פֿון זײַן אייגענער גראוויטאציע אבער וואס קעננישט אפראמען זײַן געגנט פֿון קליינע פלאנעטישע קערפער און איז אויך נישט קיין נאטירלעכן סאטעליט.[1][2]
דער טערמין קארליק פלאנעט איז געווארן אדאפטירט אין 2006 אין דער קלאסיפֿיקאציע פֿון קערפער וואס ארביטירן די זון.לויט דער דאזיגער קלאסיפֿיקאציע אזעלכע קערפער וואס זענען אזוי גרויס אפצוראמען דעם געגנט פֿון זײַער ארביט רופֿט מען פלאנעטן, און די וואס זענען אזוי קליין אז זיי זענען נישט פֿאררונדיגט רופֿט מען קליינע זונסיסטעם קערפערס. די קארליק פלאנעטן זענען אינצווישן; טייל אסטראנאמען זאגן אויף זיי אז “כאטש עס קוקט אויס ווי א פלאנעט, איז עס אבער נישט קיין פלאנעט.”
היינט צוטאגס זענען דא נאר דריי קארליק פלאנעטן – צערעס, פלוטאן, און עריס – אבער מען קלערט אז ס'איז דא לכה"פ נאך 42 אביעקטן אין דער זון סיסטעם געהערן אין דער קאטעגאריע. למשל, קלערט מען אז 012 VP113 איז א קארליק פלאנעט.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes", International Astronomical Union.
- ↑ Dwarf Planets. NASA. דערגרייכט דעם 2008-01-22.


text:
1857
1857 איז דאס 57סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1857 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מערץ - ערדציטערניש אין טאקיא הרג'עט מער ווי 100,000 מענטשן
- 23סטן מערץ - דער ערשטער ליפט פון אלישע אטיס אינסטאלירט אין ניו יארק סיטי
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן פעברואר - ראבערט באדן-פאועל, גרינדער פון דער סקויטן באוועגונג (געש' 1941)
- 2טן יוני - עדווארד עלגאר, בריטישער קאמפאזיטאר (געש' 1934)
- 3טן דעצעמבער - זשאזעף קאנראד, בריטישער שרייבער געבוירן אין פוילן (געש' 1924)


text:
פוד סטעמפס
פוד סטעמפס איז אן אמעריקאנער רעגירונגס פראגראם צו שטיצן די ארימע איינוואונער וואס האבן נישט קיין געלט צו קויפן קיין עסענווארג.
עס קומט אין פארעם פון א קארטעל וואס איז עלעקטעראניש דורגעפירט אין גראסערי צו קענען זעהן וויפל פאנדס עס איז נאך פארהאן יעדע חודש.
מען קען דערמיט איינקויפן אלע סארט עסענווארג אפילו נאשערייען.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רוב וויליאמסבורג האט דאס דעריבער איז די כשר'ע עסענווארג אינדאסטאריע די בעסטע ביזנעס ווייל מ'קויפט איין אן קיין חשבון מיט רחוות.
גויישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א סאך גויים נוצען אויכעט די פוד סטעמפס פראגראם. בעיקר זיינען זיי שווארצע, היספאניק אדער אנדערע ארעמע קבוצות וואס נוצן דעם פראגראם. ס'איז פאראן א סאך וואס טענה'ן אז צוליב די פראגראם מענטשן ווילן נישט ארבעטן זינט זיי באקומען אלץ וואס זיי דארפען פון די רעגירונג. אנדערע טענה'ן אז א סאך מענטשן האבן טאקע נישט וואס צו עסען.


text:
פתח תקוה
פתח תקוה איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 39,000 דונעם. געגרינדעט 1878 , ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1937. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין פתח תקווה 179,400 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאט גרענעצט זיך מיט הוד השרון און רמת השרון פון לינקס, מיט תל אביב פון לינקס-מערב, און מיט בני ברק און גבעת שמואל פון מערב, און פון דרום מיט גני תקוה און קרית אונו.
דיִ שטאָט איז באַקאַנט אלס די מוטער פֿון אַלע ייִשובים װײַל זי איז די עלטסטע פֿון אַלע ייִשובים װאָס זײַנען געגרינדעט געװאָרן אין דער נײַער צײַט.
און 1984 איז געפענט געווארן נייט-קלאב'ס מיט פראטעסטן וואס האט אנגעהאלטן צוויי יאר, און פתח תקוה איז דא א קאמפלעקס פון שפיטעלער וואס רופט זיך מרכז רפואי רבין, און אירע דריי אפטיילונגען ביילינסאן, שניידער, און גולדה-השרון, דארט זענען די היי-טעק אפטיילונגען פון IBM, Oracle און אויך די עסן פאבריק "אסם".
דער בירגערמייסטער (מעיאר) איז אורי אוהד.
די הויפט רבנים געוויילט שבט תשע"ב זענען הרב מיכה הלוי (אשכנזיש) און הרב אריאל עטיאס (ספרדיש).


text:
ישיבת רבינו יצחק אלחנן
ישיבת רבינו יצחק אלחנן (ענגליש: Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary אדער RIETS) איז דער אפטיילונג פון ישיבה אוניווערסיטעט פאר לימודים אין תלמוד, הלכה, און אידישקייט אנגעלעגנהייטן. זי געפינט זיך אין מאנהעטן, ניו יארק.
זי איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פרומע בעלי בתים בערך ה'תרנ"ו, נאכדעם וואס די תלמידים פון דעם חדר עץ חיים (געגרינדעט תרמ"ו) האבן זיך געעלטערט און עס איז געווארן א נויט פאר א ישיבה. זי הייסט אויפן נאמען פון רבינו יצחק אלחנן ספעקטאר וואס איז נפטר געוארן אין יענעם יאר.
די ישיבה איז שפעטער געווארן, אינאיינעם מיט דעם ניי-געגרונדעטן ישיבה קאלעדזש, דער צענטראלער חלק פון ישיבה אוניווערסיטעט, ווען עס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרפ"ז.


text:
הילף:מערסטע געפרעגטע פראגעס
מערסט געפרעגטע פראגעס איז א צוזאמקלויבונג פון אלע פראגעס וואס איר קענט אייך נאר באגעגענען וועלנדיג זיך אנשליסן אין ווקיפעדיע. רוב חברים זענען שוין דורך כמעט די אלע פראבלעמען. פאלגענד איז א ליקוט פון אלע שאלות ותשובות וואס זענען שוין דורכגעשמועסט געווארן אין די רעדן בלעטער פון די באנוצער. ביטע אראפשרייבן שווערע פראגעס וואס עגבערן אייך אויך, כדי אנדערע זאלן קענען האבן נוצן דערפון.
אינהאַלט
- 1 וויקיפעדיע
- 2 שאלות פון מתחילים
- 2.1 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?
- 2.2 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?
- 2.3 פארוואס זאל איך דא שרייבן?
- 2.4 מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?
- 2.5 וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?
- 2.6 מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?
- 2.7 וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?
- 2.8 וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?
- 2.9 וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?
- 2.10 מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?
- 3 שרייבן און טעכנישע טולס
- 3.1 וואס איז אן ארטיקל?
- 3.2 וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?
- 3.3 וויאזוי לייג איך בילדער?
- 3.4 וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?
- 3.5 וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?
- 3.6 וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?
- 3.7 וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?
- 3.8 וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?
- 3.9 וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?
- 3.10 ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?
- 4 דעזיין
- 5 ענדערן און פארעכטן
- 5.1 איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?
- 5.2 וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?
- 5.3 וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?
- 5.4 וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?
- 5.5 וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?
- 5.6 וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?
- 5.7 וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?
- 5.8 אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?
- 5.9 איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?
- 5.10 איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?
- 6 רעדן און שמועסן
- 6.1 וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?
- 6.2 וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?
- 6.3 איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?
- 6.4 איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?
- 6.5 וואס איז דאס א רעדן בלאט?
- 7 זוכן און ליינען
- 7.1 וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?
- 7.2 מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?
- 7.3 וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?
- 7.4 וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?
- 8 הנהלה
- 8.1 ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?
- 8.2 וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?
- 8.3 וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?
- 8.4 וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?
- 8.5 א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?
- 9 פּאַליסי
- 9.1 איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?
- 9.2 וויפל נעמען מעג איך האבן?
- 9.3 דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?
- 9.4 מעג איך מיך באשרייבן, אפילו איך בין נישט א פובליק פיגור?
- 9.5 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן רבי אויף מיינע צדיקים?
- 9.6 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן לשון הרע?
- 9.7 וואס איז די גדר פון לשון הרע?
- 9.8 דארף איך אונטערשרייבן ביי די רעדן בלעטער?
- 9.9 מעג איך אויסמעקן אן אנדערענס טעותים אדער ליגענטס?
- 10 קאַפּירעכט
- 11 צענזור
וויקיפעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז דאס א וויקי?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפטוה פון וויקי ווייכווארג באשטייט בעיקר אז עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען.
עס הייסט נאך א האוואיאיש ווארט וואס מיינט שנעל.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו עררייכען דעם ציל פון אויספארעמען א צוזאמגעשמאלצענעם דעה פון פון פארשידנארטיגע מענטשן. עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פאררעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל, ביז מען ארבעט אויס די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאַכן אויב עס איז באַרעכטיגט. אויב באַשליס איך אָדער אַן אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק, איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון. אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר, איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח. געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אָפּ וואָס איז יושר.
דער וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער. אסאך אסיפות, מיטונגען פון ביזנעס און פאליטיק און אנדערע צילן ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדן און דער עולם ארבעט אויף די זיץ פלעצער זעהענדיג יעדנ'ס רעדאקטירונגען. מען מעקט, פארעכט, און מ'רעדט ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזאלוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
געווענליך גייט דער וויקי נאך א מיטינג ארויף אויף א צייט אפשניט אנליין, אז אלע באטייליגטע קענען זיך נאך ארום טענה'נען און ענדערן אויף א וויילע ביז דער וויקי ווערט גענצליך קריסטילאזירט און אויסגעפארעמט אין א ציל, און אלע לעקציעס און פארשלאגן ווערן דעפענירט, און דער מעסעזש קומט צו א קלארע איינזייטיגע מסקנא.
וואס איז דאס וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
װיקיפּעדיע איז אַ פֿילשפּראַכיקער פּראָיעקט (לעת עתה:120 שפּראַכן) צו שאַפֿן אַ גענױע און פֿולשטענדיגע ענציקלאָפּעדיע. איר נאמען איז א צאמשמעלצונג פון צוויי ווערטער; "וויקי" און "פּעדיע".
עס קומט אין א אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױעט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי, װאָס מאַכט דעם ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאו יעדער אײנער קען זיך באַטײליגן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן און אַלײנס אָפּשרײַבן אלע סארט אַרטיקלען.
וואס איז די ציל און מטרה פון וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צו שאפן א ריזיגע ענציקלאפידיע וואו יודיש ליינער וועלן זיך קענען ווענדן צו לערנען און דערוויסן איבער אלעס און אלעמען אויף די וועלט. פריי פאר יעדן איינעם צו ליינען און פאררעכטן.
ווער איז איר בעל הבית?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס געהער דאס פאר א נאָן פּראַפיט ארגאניזאציע, מיטן נאמען די וויקי פונדאציע. אבער זיי האבן נישט קיין שום בעלות אויף קיין איין ווארט וואס ווערט דא געשריבן און יעדער איינער קען דאס נעמען און איבערקאפיען. דער פרעזידענט איז זשימי וועילס.
קען דא יעדער שרייבן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יאָ! אבסעלוט יעדער איינציגער באשעפעניש קען און איז אויפגעפאדערט צו שרייבן דא. מיר אין די וויקיפעדיע מאדאל גלייבט אין די גוטע כוחות פון מענטשן, און אויך איז אויסגעשטעלט אז יעדער איינער וואס שרייבט נישט גוט, אדער מעקט נישט גוט, איז דאס זייער גרינג צוריק צודרייען, און אים ווארענען און פארעכטן. ממילא האבן מיר נישט מורא פון אפענע פרייע שרייבן רעכטן פאר יעדן איינעם.
אויב אזוי, קען איך וואנדאליזירן אלעס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אין דיין מעגליכקייט צו טאן וואס דו ווילסט מיט יעדן ארטיקל. אבער איין זאך געדענק, אז דו מוזט האנדעלן פון א רצון צו טאן גוטס און נישט שלעכטס. דו טארסט נישט זיין קיין וואנדאל לשם וואנדאליזם.
דו קענסט ווערן ארויסגעבלאקט פון וויקיפעדיע זייער גרינג, און דיין ארבייט קען מען צוריק דרייען זייער שנעל, איז אלזא פארוואס זאלסטו וועלן וואנדאליזרן?
וויאזוי ארבעט דאס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דא פאראנטווארטליך?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואסארא ענינים ווערן דא געשריבן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט אויך:אלגעמיינע פראגעס
שאלות פון מתחילים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זאל איך דא שרייבן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעהט דער ביראקראט דאס טאן.
וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורך אריינגיין אין אייער איינשטעלן בלאט.
מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שרייבן און טעכנישע טולס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז אן ארטיקל?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי לייג איך בילדער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דעזיין[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך דיקע אותיות?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
העכער דעם ארטיקל ווען איר שרייבט איז דער געצייג-פאס. צורעכטס זעט איר א דיקן B; אז איר דרוקט דעראויף, וואס איר קלאפּט אריין וועט אויסזען דיק.
וויאזוי מאך איך קאלערדיג אותיות?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קליינע אויתיות?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואזוי מאכט מען אז די שורות שטעלן זיך אויס אין נומערן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זענען געוויסע לינקס רויט און אנדערע זענען בלוי?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז נאכנישט דא אן ארטיקל אויף דעם ווארט, אדער אויב א בעאמטער האט עס געמעקט צוליב סיי וואספארא אורזאך, איז די לינק רויט.
אויב ווילט איר שאפן אן ארטיקל דערויף; קוועטשט אויף דעם און עס וועט זיך עפענען א נייער בלאט וואס איר זענט מכובד צו רעדאקטירן.
ענדערן און פארעכטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינער וואס מעקט אן קיין הסבר איז א וואנדאל, מען דארף אים בלאקירן. ביטע דאס אויפמערקזאם מאכן אויף זיין רעדן בלאט, און איינע פון די סיסאָפּס וועלן אים אומשעדליך מאכן.
וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צוריקדרייען אן ארטיקל צו איר פריערדיגע ווערסיע איז זייער גרינג און געשווינד. גייט אריין אין די ווייזן היסטאריע טעב, דארטן דרוקט אויף די ווערסיע זייגער און דאטום, נאכן מברר זיין אז דאס איז די ווערסיע וואס איר ווילט דורך דרוקן אויף יעצטיגע און "צו לעצט" גייט אריין אין דעם ווערסיע, דארטן דרוקט "ענדערן און פארעכטן". עס וועט אייך ארויפקומען א ווארענונג אז איר באארבייט א אלטער ווערסיע, איר זאלט דאס סעיווען, און אלעס וועט צוריקגעדרייט ווערן ווי פריער.
וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויף די רעכטע זייט אונטער די וויקיפעדיע סימבאל, די פערדע לינק איז "לעצטע ענדערונגען". דארט קענט איר זעהן אלעס וואס מען האט געענדערט לויט די צייט רייע.
וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעדן און שמועסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קוק אין די הילף בלעטער וועסטו זעהן אז סאיז דא רעדן בלעטער אויף יעדן ארטיקל און אויף יעדן באנוצער בלאט, און דאס איז געמאכט ספעציעל פאר דיין בקשה אנצוקניפן זיך מיט די באנוצער און שמועסן וועגן די ענינים וואס אינטערסירט דיך.
וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז לכאורה געאייגענט דער געמיינדע בלאט, און אויך אין דעם רעדן בלאט פון ארטיקל יידיש.
איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ליין די הילף בלעטער און אויך דעם וויקיפעדיע בלאט וועסטו דארטן טרעפן אלעס וואס דו ברויכסט טעכניש צו וויסן ווי אזוי זיך צו באנוצען מיט וויקיפעדיע.
וואס איז דאס א רעדן בלאט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זוכן און ליינען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אבסעלוט יא.
וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הנהלה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א ליסטע פון אלע מנהלים. די פאלגענדע זענען אין די צייט אקטיוו, די איבעריגע וואס שלאפן קענען זיך אויפוועקן יעדן טאג און נוצן זייער כוח: * גאנגלערי - דירעקטאר. * יודל - סיסאפ. * רוני - סיסאפ. * בן עמי - סיסאפ.
וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קיין שום כוח נישט. זיין גאנצער ארבייט איז נאר ארויסציווארפן וואנדאלן. אויב נוצט ער זיין כוח אויף צו טוישן אן ארטיקל, מער ווי א נארמאלער באנוצער, איז דאס אביוז אפ פאוער און מען דארף אים באריכטן פאר אן אנדער מנהל אים צו מאכן אויס מנהל.
וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כללית'דיג וועט מען דיך דאך נישט מאכן פאר א דירעקטאר אויב דו וועסט גארנישט שרייבן, ווער קודם אן אקטיווער באנוצער וועסטו האבן פיל פיל מאכט, מער ווי די קענסט דיך פארשטעלן. קודם דארפסטו בויען דיין נאמען און צוטרוי ביי די ליינער און שרייבער אלס א דורכגעטראכטער יושר'דיגער מענטש מיט אן אינטערעסע טאקע צו בויען וויקיפידיע ווי דו זאגסט. כדי מ'זאל דיר גלייבן, מוזטו קודם איבערצייגן אז דו מיינסט עס ערנסט. נאר נאכדעם וועסטו באקומען אזא אנגעזעהענער ראלע ווי א דירעקטאר.
וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לייג פאָר דיין בקשה, בעסער אין ענגליש, פאר די הנהלה, און זיי וועלן נאכקוקן ווי שטארק דו פארטראגסט דיך מיט אנדערע. (געדענקט נישט אלעמאל מיינט אסאך געשרייבאכצער א גוטער מנהל, אויב איז מען נישט קיין נוח לבריות נישט קיין חילוק וויפל איר האב אוועקגעגעבן פארן וואוקס פון וויקיפעדיע וועט איר דאך שעכטן דעם עתיד מיט אייער שטרענגע באנעמונג).
א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איר קענט ארויפברענגן אייערע טענות אין זיין רעדן בלאט, אויך אין געמיינדע. און אויך שיקן פריוואטע אי-מעיל קאמפלעין פאר די אנדערע מנהלים.
פּאַליסי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז דא די וואלן בלאט, ווי איר קענט פארלייגן וואסארא אישוס איר ווילט דאס זאל ווערן אנגענומען. סוף וואך וועט מען ציילן די שטימען און אויב איר האט גוטע טענות וועט איר האפענטליך געווינען רוב קולות.
וויפל נעמען מעג איך האבן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל האט מען נאך נישט באשטימט. דער סיסטעם לאזט צו ביז 6 נעמען פאר איין איי.פי. אדרעס.
דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף נישט. אבער ווערטער וואס די נקודות טוישן דעם באדייט אז מען קען זיך טועה זיין, איז ראטזאם צו פינטלען.


text:
רבי אליעזר בן הורקנוס
רבי אליעזר בן הורקנוס, איז דער באקאנטער תנא רבי אליעזר הגדול, א תלמיד מובהק פון רבן יוחנן בן זכאי, וואס ווערט דערמאנט צוויי הונדערט און דריי און ניינציג מאל אין משניות.
ער האט געשטאמט פון משה רבינו ווי עס שטייט אין מדרש אז משה רבינו האט געזאגט יהי רצון שיצא זה מחלצי (עיין במדב"ר פי"ט).
רבי אליעזר בן הורקנוס איז געווען פון בית שמאי ("רבי אליעזר שמותי"). זיין בר פלוגתא אין גאנץ ש"ס איז רבי יהושע בן חנניה.
אינהאַלט
זיין געבונדענשאפט מיט זיין רבי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' אליעזר איז געווארן פון די גאר גרויסע תלמידים פן זיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, אין גמרא ווערט פארציילט אז בשעת מען האט ארוםגערונגעלט ירושלים ביים צווייטן חורבן בית המקדש איז ער געווען צווישן די פינף גרויסע תלמידים וואס האבן ארויס געטראבן זיין בעט ווען ער האט זיך געמאכט טויט כדי ער זאל קענען רעדן מיט אספיינוס קיסר (גיטין נו.).
וויאזוי ער האט אנגעפאנגן צו לערנען תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פארציילט וויאזוי ער האט אנגעהויבן צו לערנען תורה אין די ערשטע צוויי פרקים פון פרקי דרבי אליעזר, און אין אבות דרבי נתן פרק ו'.
די מעשה איז אזוי געווען, זייט טאטע הורקנוס איז געווען א ריזן עושר, געהאט גאר אסאך פעלדער און אסאך געלד, ער האט געארבייט ביין זיין טאטע, ער האט אבער זייער געוואלט לערענן, אבער זיין טאטע האט אים נישט געשקיט לערנען, ווען ער איז אלט געוען צוויי און צוואנציג יאהר (אבדר"נ פ"ו) אדער אכט און צוואנציג יאהר (פרק"א). ער איז געקומען צו זיין טאטע און געזאגט: טאטע איך וויל גיין לערענן תורה, האט אים זיין טאטע געזאגט די מוזט גיין קודם אקערן אין פעלד און דערנאך עפעס עסן, איז ער געגאנען אין פעלד, און פון דארט איז ער גלייך ארויף צו רבי יוחנן בן זכאי.
ווען ער האט געאקערט צוזאמען מיט זיינע ברודער אין פעלד, אינמיטן אקערן האט זיך צובראכן די פיס פון די קי וואס ער האט געאקרט, האט ער געזאגט: לטובתי נשברה רגל פרתי, עס איז מיר געווען א טובה פאר מיר אז די פיס פון די קי האט זיך צובראכן, אצינד וועל איך גיין לערנען תורה.
פון דארט איז ער אנטלאפן צו רבן יוחנן בן זכאי, ער האט זייער פלייסיג געלערנט, די תלמידים זענען געקומען זאגט פאר רבי יוחנן אז עס קומט ארויס זייער א שלעכטן גערוך פון זיין מויל, ווייל ער האט נישט צו עסן, און ער עסט שטיקער ערד, האט אים רבי יוחנן בן זכאי געזאגט אזוי ווי די האסט מיאוס געמאכט דיין מויל כדי די זאלסט קענען לערנען תורה, אזוי וועט די גערויך פון דיין תורה גיין פון איין עק וועלט צו די אנדערע.
ווען ער האט זיך געזאגט פאר רבן יוחנן איינמאל האט רבי יוחנן געשפירט א שלעכטן ריח פון זיין מויל, פרעגט ער אים מיין קינד אליעזר האסט שוין עפעס געגעסן, האט אליעזר גארנישט געענפטערט, פרעגט ער אים ווידער אליעזר האסט שוין געגעסן, אבער ער שווייגט, האט רבי יוחנן געשיקט צו זיין גאסט הויז און געפרעגט צו מען גיט אים דארט צו עסן, זאגן זיי ניין, מיר האבן געמיינט ער עסט ביים רבין, און רבי יוחן האט געמיינט ער עסט ביין זיין גאסט הויז, האט אים רבי יוחנן געבענטש מיט די ברכה אז עס זאל ארויס גיין א גוטען נאמען פון זיין תורה.
זיינע ברידער האבן דאס נישט אויסגעהאלטן, זיי האבן געזאגט פארן אלטן טאטן הורקנוס, קוקט אליעזר האט אייך איבערגעלאזט אצינד ווען איר זענט שוין א אלטער מענטש, אונז פלאגן זיך יעצט מיט די פעלדער, און שפעטער ביים ירש'נען פון אייך וועט ער וועלן האבן דעם זעלבן חלק ווי אונז אלע, עס איז נישט קיין יושר, האט דער טאטע מחליט געווען ער וועט ארויף גיין צו די חכמים אין ישיבה כדי מגלה דעת זיין פאר יעדן אז זיין זוהן אליעזר האט נישט קיין חלק אין זיין פארמעגן.
רבי יוחנן האט געהערט אז דער גרויסער עושר הורקנוס קומט צו אים אין ישיבה, האט ער געזאגט פאר די גבאים פון דער ישיבה אויב אליעזר וועט זיך וועלן זעצן זאלט איהר אים נישט לאזן, אליעזר קומט אריין מען לאזט אים אבער אין ערגעץ זיך נישט זעצן אין ישיבה, האט ער געמוזט ארויף גיין אויבן אהן דארט ווי אלע חשובע אידן זיצן, עס זענען דארט געזעסן די ריזן עשירים די רייכסטע לייט פון דער גאנצער מדינה ווי בן ציצית הכסת און נקדימון בן גוריון, און בן כלבא שבוע. אליעזר האט זייער געציטערט אבער רבי יוחנן האט אים געזאגט היינט איז דיין רייע צו זאגן א דרשה, ער האט זייער מורא געהאט צו רעדן אבער די חבירים האבן אים זייער איבערגערעדט, האט ער אנגעהויבן צו דרש'נען רייד שלא שמעתן אוזן מעולם, אזעלכע תורה וואס מען האט נאך נישט געהערט ביז היינט, האט רבי יוחנן זיין רבי זיך נישט געקענט איינהאלטן און אים געקושט אויף די שטערן.
הורקנוס איז אריין געקומען אין בית המדרש און קוקט זיך גיט אים און זעהט אז דאס איז גאר זיין זוהן, וואס פון א פעלד ארבעטער איז אויסגעוואקסן א תורה ריז, רופט ער זיך אהן, אין בין אהער געקומען צו מאכן א נדר אז דו זאלסט נישט האבן קיין חלק אין מיין פארמעגן, דערווייל מאך איך א פארקערטן נדר, אז מיין גאנץ פארמעגן געהערט פאר דיר, זאגט אים זיין זוהן אליעזר ניין טאטע, איך נעם נישט אייערע פארמעגן, איך וועל האבן א חלק דערין פונקט ווי אלע מיינע אנדערע ברידער (פרקי דר"א פ"א, בר"ר פמ"ב, אדר"נ).
די גמרא זאגט אז ער האט געהאט זייער שיינע קינדער, וויבאלד ער האט זיך געפירט איידל צוזאמען מיט זיין ווייב (נדרים כ:).
ער האט געוואוינט אין דער שטאט לוד, און האט דארט געהאט א בית דין ווי די גמרא זאגט צדק צדק תרדוף יאג זיך נאך א גוטן בית דין אזוי ווי ר' אליעזר האט אין לוד (סנהדרין לב:).
נאך דער פטירה פון רבן יוחנן בן זכאי האט ר' אליעזר פארלאזט בית הלל און איז אריבערגעגאנגען לערנען אין דער ישיבה פון בית שמאי.[1]
זיינע גרויסע מעלות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין רבי רבי יוחנן האט אים געלויבט ער איז א "בור סיד שאינו מאבד טיפה" ער איז א פארמאכטער גרוב וואס פארלירט נישט קיין ווארט תורה. ער איז אייביג געווען דער ערשטער אין בית המדרש, קיינער איז נישט געקומען פאר אים אין בית המדרש (מס' מגילה). ער האט קיינמאהל נישט געזאגט א זאך פון זיך אליין, יעדעס ווארט תורה וואס ער האט געזאגט האט ער מקבל געווען פון זיינע רביים (סוכה כז:).
עס איז אמאהל א בת קול פון הימל און געזאגט עס זענען דא צוויי אידן וואס זענען ראוי צו רוח הקודש, האבן די חכמים פארשטאנען אז איינער פון די צוויי מיינט מען רבי אליעזר בן הורקנוס (ירושלמי סוף סוטה).
סתם ווי עס שטייט אין ש"ס רבי אליעזר, איז עס רבי אליעזר הגדול (ספר הליכות עולם).
רבי יהושע איז איינמאהל געקומען אין בית המדרש און געזעהן די שטיין ווי רבי אליעזר זיסט האט ער עס געקושט און געזאגט די שטיין איז ווי די בארג סיני, און דער וואס זיצט דערויף איז ווי דער ארון הברית (שהש"ר עה"פ לריח שמניך).
אגריפס המלך די מלך ביי אידן האט אים איינמאל געפרעגט א שאלה (סוכה כז.).
די גמרא פארציילט אז ער האט איינמאהל געהערט א פשט אין פסוק פון א מין און ער האט הנאה געהאט דערפון, דעריבער איז ער נענש געווארן אין די רעגירונג האט אים געאכפט און געזעצט אין תפיסה (ע"ז טז:).
די חברים שיידן זיך פון אים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי אליעזר האט זיך אמאל געקריגט מיט זיינע חברים איבער א אויוון וואס איז געמאכט חוליות חוליות, עס איז צוזאעמען געשטעלט שטיקלעך שטיינער, און מען האט געלייגט זאמד צווישן איין שטיין צום צווייטען אבער עס איז נישט צוזאמגעקלעפט, צו הייסט דאס שוין א כלי און איז מקבל טומאה אדער נישט רבי אלעיזר זאגט ניין עס הייסט נישט קיין כלי און עס איז טהור, און די חכמים האלטן ניין עס איז יא טמא. רבי אליעזר האט זיך גע'טענה'ט א גאנצען טאג אויפצייגן ער איז גערעכנט, אבער די חברים האבן עס נישט מקבל געווען, האט רבי אליעזר געזאגט אויב איך בין גערעכט דאן זאל די באקסער בוים וואס עס שטייט דא אויפצייגן, פלוצלונג האט זיך דער באקסער בוים אויסגעריסן פון איהר פלאץ און האט זיך געריקט הונדערט [פיהר הונדערט] אמה, אבער די חכמים האט געזאגט אין מביאין ראיה מן החרוב, מען ברעגנט נישט קיין ראיה פון א באקסער בוים וויאזוי די הלכה בלייבט, זאגט ווייטער רבי אליעזר דעמאלטס זאל די די וואסער איבערצייגן, האט זיך אויסגעריסן די וואסער פון פלאץ, זאגן די חכמים מען ברענגט נישט קיין ראיה פון א אמת המים, זאגט רבי אליעזר כותלי בית המדרש יוכיחו, זאלן די ווענט פון בית המדרש איבערצייגן, האבן זיך די ווענט געבויגן און געוואלט אראפאלן, האט רבי יהושה געשריגן: אויב תלמידי חכמים קריגן זיך צווישן זיך פארוואס מישט איהר אייך אריין ?, זענען די ווענט נישט אראפ געפאלן צוליב די כבוד פון ר' יהושע, אבער האבן זיך נישט אויפגעהויבן צוליב דעם כבוד פון ר' אליעזר נאר זענען געבליבן איינגעבויגן.
רופט זיך אהן ר' אליעזר אויב די הלכה איז ווי איך זאל מען אויפצייגן פון הימל: איז ארויס א בת קול פון הימל וואס האט איהר צו טועהן מיט ר' אליעזר די הלכה בלייבט ווי ער איבאראל, האט זיך ר' יהושע געשטעלט אויף די פיס און געזאגט ניין מען קען דערפון נישט פסק'ענען, ווייל מיר האבן א כלל: תורה לא בשמים היא, תורה איז נישט אין הימל, מען האט געגעבן די תורה פארן יודישען פאלק און זיי אליין קענען פסקנעןע מיר קוקן נישט אויף א בת קול, ווייל די תורה זאגט אחרי רבים להטות מען גייט נאך רוב, רוב חכמים האלטן נישט ווי ר' אליעזר.
תוס' זאגט פשט כאטש עס זענען דא אסאך מחלוקת צווישן די חכמים, אבער אייביג האט מען געוויסט אז מען גייט נאך רוב, כאטש א איינציגער תלמיד חכם האלט אזוי, מוז ער זיך בייגן צו זיינע חברים וואס גייען נאך רוב ווייל אחרי רבים להטות, אנדערש איז אבער געווען דא וואס רבי אליעזר האט זיך נישט געוואלט בייגן צו זיינע חברים, און ער האט גע'פסק'נט אז למעשה איז ער גערעכנט און נישט די חכמים, דעריבער האבן די חכמים פון יענעם דור געמוזט זיין זייער שטרענג דערקגעגן, ווייל אויב נישט ווערט די תורה בטל.
די גמרא פארציילט אז רבי נתן האט דאן געטראפן אליהו הנביא און אים געפרעגט וואס טוט השי"ת ווען ער זעהט אז ער שיקט א בת קול וואס זאגט אז די הלכה איז ווי רבי אליעזר און די חכמים קוקן נישט דערויף ? זאגט אים אליהו השי"ת איז זייער צופרידן דערפון און זאגט: נצחני בני, מיינע קינדער האבן מיך באזיגט.
יענעם טאג האט מען געברענגט אלע זאכן וואס רבי אליעזר האט געהאלטן עס איז טהור, און מען האט עס פארברנעט אין פייער צו ווייזען אז די הלכה איז נישט ווי אים, די חברים האט אים געשטלעט אין חרם אז מען טאר מיט אים נישט זיצען צוזאמען. האבן די חכמים געוואלט שיקן צו אים איינער וואס זאל אים גיין מודיעה זיין אז ער איז אין חרם, האט רבי עקיבא געזאגט איך וועל גיין נישט קיין צווייטער ווייל אויב מען וועט אים עס נישט זאגן ווי עס דארף צו זיין קען ח"ו חרוב ווערן די וועלט. רבי עקיבא האט זיך דאן אנגעטוהן שווארצע קליידער און געקומען צו רבי אליעזר און זיך געזעצט פיהר איילן ווייט פון אים, האט אים רבי אליעזר געפרעגט עקיבא וואס איז היינט אנדערש ווי יעדער טאג, האט אים רבי עקיבא געענטפעטר עס דוכט זיך מיר אז דיינע חברים האבן זיך אפגעשדייט פון דיר, וויבאלד רבי אליעזר האט דאס געהערט האט ער צוריסן זיינע קליידער, אויסגעטוהן זיין שיך און זיך געזעצט אויף דער ערד און געוויינט.
א דריטען וועלט איז דעמאלטס געשטאראפט געווען מיט זיתים, א דריטען וועלט מיט ווייץ, א דריטען מיט גערשטען, עס איז געווען דאן א חרון אף, ווי רבי אליעזר האט געקוקט איז פארברענגט געווארן.
דעם נשיא אין יענער צייט איז געווען רבי גמליאל הנשיא א שוואגער פון רבי אליעזר, ער איז דאן געפארן אויף א שיף, צוליב דעם גרויסן חרון אף איז געקומען א שטורם ווינט און געוואלט איבערדרייען די שיף, רבי גמליאל האט פארשטאנען פארוואס דאס פאסירט האט ער זיך געשטעלט און געזאגט: רבונו של עולם עס איז וואול אנטלפלעגט פאר דיך, אז איך האב דאס נישט געטועהן צוליב מיין כבוד אודער צבלויב דעם כבוד פון דעם נשיא, נאר צוליב דיין כבוד כדי עס זאל זיך נישט פארמערן מחלוקת צווישן אידן, איז דער וואסער געוואט איינגטשטילט.
זיין פרוי אימא שלום איז גווען א שוועסטער פון רבי גמליאל, זי האט פון יענע מעשה אהן נישט געלאזט אז רבי אליעזר זאל פאלן תחנון, ווייל זי האט מורא געהאט אז ער וועט מתפלל זיין עס זאל שאדן זיין פאר אים ברידוער איינמאהל האט א ארימאל געקלאפט אין ידר איז זיי געגאנגען אים געבן ברויט, ווען זי צוריק געקומען האט זי געזעהן ווי איהר מאן פאלט תחנון, האט זי געזאגט שטיי שויף ווייל די האסט מעניש געוען מיין ברודער אזוי איז טאקע געווען דעמאלטס איז רבי גמליאל נסתלק געווארן (ב"מ נט:).
זיין פטירה פון דער וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז געקומען די צייט ער זאל גיין פון דער וועלט האבן זיך זיינע תלמידים צוזאמענ גענומען אים קומען מבקר חולה זיין. עס זענען געקומען רבי טרפון, רבי יוסי הגלילי, רבי אליעזר בן עזריה, רבי עקיבא. זיין האבן געזעצעט ווייט פון אים פיהר איילן וויבאלד ער איז געווען אין חרם, עס איז דאן געווען ערב שבת, זיין זוהן האט אים געוואלט אויסטועהן די תפילין אבער ער האט נישט געוואלט און ער האט מסביר געווען פארוואס, די אויבענדערמאנטע תלמידים האבן אים געלויבט און אויפגעוויזן זיין גרויסקייט, זיי האבן געזאגט רבי די ביסט בעסער פאר די וועלט ווי דער זיהן, ווי רעגן, ווי א טאטע און א מאמע. ווען רבי עקיבא האט אנגעהובין צו רעדן האט רבי אליעזר געזאגט איך וויל הערן די רייד פון מיין תלמיד רבי עקיבא, דערנאך האט ער געזאגט צו רבי עקיבא דער סוף וועט זיין אז די וועסט נסתלק ווערן מיט א מיתה משונה. (סנהדרין סח).
רבי יהושע האט אים אויסגעטוהן די תפילין און האט אים געקושט און ארום גענומען און געוויינט, ער האט געזאגט: רבי דער נדר פון חרם איז מותר.
פאר זיין שטארבן האט ער געזאגט פאר די ארומיגע איך גיי שטארבן נעמט אוועק אלע כלים כדי עס זאל נישט ווערן טמא, און גרייט אהן א שטול פאר מיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, און פאר חזקיהו מלך ישראל (ירושלמי סוטה). מען האט אים געפרעגט א שאלה אין הלכות טומאה און ער האט געענפטערט מיטן ווארט טהור, און ביי די ווארט טהור איז ער נפטר געווארן.
עס איז דאן געווען ערב שבת בין השמשות, ער איז געווען אין די שטאט ֿקסרין מען האט אים געטראגן בערדיגן מוצאי שבת צו די שטאט לוד, אויפן וועג האט אים באגעגענט זיין תלמיד רבי עקיבא און האט ביטער געוויינט, ער האט זיך מצער געווען ביז עס איז גערינען בלוט פון אים ער האט געשריגן "אבי אבי רכב ישראל ופרשיו". ֿמען האט געטראגן זיין בעט פון
זיין משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין ווייב האט געהייסן אימא שלום. זי איז געווען דער שוועסטער פון רבן גמליאל דער נשיא (שבת קטז.), ער האט געהאט א זוהן הורקנוס בן אליעזר
אויך ווערט פארציילט אז ער האט אויפגעצויגן א מיידל די טאכטער פון זיין שוועסטער, ווען זי איז עלטער געווארן האט ער מיט איהר חתונה געהאט (אבדר"נ פי"ג).
פון זיינע גרויסע תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי עקיבא, רבי אלעזר בן עזריה, רבי טרפון, רבי יוסי, אונקלוס הגר, רבי אלעאי הזקן,
ער האט געהאלטן אז פרויען טארן נישט לערענן קיין תורה, ווען א חשובע פרוי א קעניגן האט אים איינמאהל געפרעגט א שאלה פון די פסוקים פון די תורה האט ער געענטפערט אין חכמה לאשה אלא בפלך, א פרוי פארשטייט ליבערשט צו נייען קליידער אבער נישט צו תורה (יומא סו:).
נאך ווערט פארציילט עס האט אים איינמאל געפרעגט א פרוי א קשיא פון די תורה, זי איז געווען זייער א רייכע פרוי, זי האט געוואלט געבן פאר ר' אליעזר איהר מעשר, די מעשר פון איהר תבואה האט באטראפען דריי הונדערט כור, אבער ער האט איהר נישט געענפטערט, האט אים זיין זיהן הורקנוס געזאגט: טאטע די האסט פארלוירן יעצט דריי הונדערט כור תבואה, ענטפערט ער פאר זיין זוהן, קינד מיינס עס איז ענדערש צו פארברעענן די רייד פון די תורה ווי איידער צו זאגן תורה פאר פרויען.
אין משניות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סדר זרעים - (פינף און זיבעציג מאל)
- מסכת ברכות - פינף מאל - פרק א' משנה א' .. פרק א' משנה ב' .. פרק ד' משנה ד' .. פרק ה' משנה ב' .. פרק ז' משנה ה'.
- מסכת פאה - זעקס מאל - פרק ג' משנה ו' .. פרק ד' משנה ט' .. פרק ה' משנה ב', ד' .. פרק ז' משנה ז' (2 מאל).
- מסכת דמאי - דריי מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה ג'.
- מסכת כלאים - פינף מאל - פרק ב' משנה י' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ה' משנה ג', ח' .. פרק ו' משנה ב'. [2]
- מסכת שביעית - צען מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ח' משנה ט' (3 מאל), י' (2 מאל) .. פרק ט' משנה ה', ט' .. פרק י' משנה ז'.
- מסכת תרומות - ניין און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה א' .. פרק ד' משנה ה', ז', ח', ט', י' (2 מאל), י"א .. פרק ה' משנה ב', ד', ה', ו' .. פרק ו' משנה ו' (3 מאל) .. פרק ח' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל), ג' (2 מאל), ח', ט' (2 מאל), י' (2 מאל), י"א .. פרק י"א משנה ב' (2 מאל).
- מסכת מעשרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג', ה', ו'.
- מסכת חלה - זיבן מאל - פרק א' משנה ג' .. פרק ב' משנה א', ד', ח' .. פרק ד' משנה ז' (3 מאל).
- מסכת ערלה - פיר מאל - פרק א' משנה ז' .. פרק ב' משנה א', י"א, י"ג.
- מסכת ביכורים - צוויי מאל - פרק ב' משנה ו', י'.
סדר מועד - (ניין און פופציג מאל)
- מסכת שבת - צוועלף מאל - פרק א' משנה י' .. פרק ב' משנה ג' .. פרק ו' משנה ד' .. פרק י' משנה ו' .. פרק י"ב משנה ד' .. פרק י"ג משנה א' .. פרק י"ז משנה ז' .. פרק י"ט משנה א' (2 מאל), ד' .. פרק כ' משנה א' .. פרק כ"ב משנה א'.
- מסכת עירובין - צוועלף מאל - פרק א' משנה ב' .. פרק ב' משנה ה', ו' .. פרק ג' משנה ג', ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה', י"א .. פרק ז' משנה י', י"א .. פרק ט' משנה ב' .. פרק י' משנה י'.
- מסכת פסחים - פערצן מאל - פרק א' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ג' משנה א', ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה א', ב' (3 מאל), ה' (3 מאל) .. פרק ט' משנה ב' ד'.
- מסכת שקלים - פינף מאל - פרק ד' משנה ז' (4 מאל) .. פרק ח' משנה ז'.
- מסכת יומא - דריי מאל - פרק ה' משנה ה' .. פרק ז' משנה ג' .. פרק ח' משנה א'.
- מסכת סוכה - פינף מאל - פרק א' משנה י"א (2 מאל) .. פרק ב' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה'.
- מסכת ביצה - צוויי מאל - פרק ד' משנה ו', ז'.
- מסכת תענית - דריי מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל) .. פרק ג' משנה ט'.
- מסכת מגילה - איין מאל - פרק ד' משנה י'.
- מסכת מועד קטן - איין מאל - פרק ג' משנה ו'.
- מסכת חגיגה - איין מאל - פרק ג' משנה ח'.
סדר נשים - (פיר און זעכציג מאל)
- מסכת יבמות - זעכצן מאל - פרק ג' משנה א' .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ד', ו' .. פרק י' משנה א' .. פרק י"ב משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק י"ג משנה ב', ו' (2 מאל), ז' .. פרק ט"ז משנה ב', ז'.
- מסכת כתובות - זיבן מאל - פרק א' משנה ו', ז', ח', ט' .. פרק ה' משנה ה', ו' .. פרק ט' משנה ד'.
- מסכת נדרים - צען מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל) .. פרק י' משנה ה', ו' (2 מאל), ז' (2 מאל).
- מסכת נזיר - צען מאל - פרק ג' משנה ג', ד' (2 מאל), ה' .. פרק ו' משנה ז', י"א .. פרק ז' משנה א' (2 מאל), ד' (2 מאל).
- מסכת סוטה - ניין מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ח' משנה ג' .. פרק ט' משנה ב', ג', ד', ט"ו.
- מסכת גיטין - זיבן מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ד' משנה ז'[3] .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ח' .. פרק ט' משנה א', ד'.
- מסכת קידושין - פינף מאל - פרק א' משנה ד',[3] ט' .. פרק ג' משנה י"ג .. פרק ד' משנה ג',י"ג.
סדר נזיקין - (דריי און פערציג מאל)
- מסכת בבא קמא - דריי מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ד' משנה ט' ... פרק ו' משנה ד'.
- מסכת בבא מציעא - איין מאל - פרק ו' משנה ח'.
- מסכת בבא בתרא - פיר מאל - פרק ג' משנה ח' .. פרק ד' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ז'.
- מסכת סנהדרין - פינף מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ו' משנה ד' (2 מאל) .. פרק י' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מכות - צוויי מאל - פרק ג' משנה ה' (2 מאל).
- מסכת שבועות - צוויי מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ה' משנה ג'.
- מסכת עדיות - פופצען מאל - פרק ב' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ד', ה' .. פרק ו' משנה ב', ג' (4 מאל) .. פרק ז' משנה א', ה', ו', ז' (2 מאל) .. פרק ח' משנה ו'.
- מסכת עבודה זרה - דריי מאל - פרק א' משנה ח' .. פרק ג' משנה ט' (2 מאל).
- מסכת אבות - זיבן מאל - פרק ב' משנה ח' (4 מאל), ט' (2 מאל), י'.
- מסכת הוריות - איין מאל - פרק ב' משנה ז'.
סדר קדשים - (צוויי און פופציג מאל)
- מסכת זבחים - ניינצן מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל), ד'[4] .. פרק ג' משנה ג' .. פרק ז' משנה ד' (3 מאל) .. פרק ח' משנה ד', ה', ז', ח', ט', י' (3 מאל), י"א, י"ב .. פרק י"א משנה ג'[5] .. פרק י"ג משנה ד', ו'.
- מסכת מנחות - דריי מאל - פרק ג משנה א', ד' .. פרק ז' משנה ג'.
- מסכת חולין - פינף מאל - פרק ב' משנה ו' (2 מאל), ז' (2 מאל) .. פרק י"ב משנה ז'.
- מסכת בכורות - זעקס מאל - פרק א' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ז' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ז' משנה ו' .. פרק ח' משנה י'.
- מסכת ערכין - פינף מאל - פרק ג' משנה ב' .. פרק ו' משנה א', ג' .. פרק ז' משנה ד' .. פרק ט' משנה ח'.
- מסכת תמורה - פינף מאל - פרק ג' משנה א' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה ה'.
- מסכת כריתות - זיבן מאל - פרק ג' משנה ג'[5] .. פרק ד' משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה א', ג'.
- מסכת מעילה - צוויי מאל - פרק א' משנה ב', ג'.
סדר טהרות - (זיבן און אכטציג מאל)
- מסכת כלים - צוויי און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ג' משנה ב' .. פרק ה' משנה י' .. פרק ח' משנה א' (2 מאל) .. פרק י' משנה א' .. פרק י"א משנה ה', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה א', ז' (2 מאל) .. פרק ט"ו משנה ב' .. פרק י"ז משנה א' .. פרק י"ח משנה ט' .. פרק כ"ו משנה ב', ד', ה' .. פרק כ"ז משנה ה', י"ב .. פרק כ"ח משנה ב'.
- מסכת אהלות - דרייצן מאל - פרק ב' משנה ב' (2 מאל), ד' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ט' משנה ט"ו .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ב משנה ג', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה ד', ה' .. פרק י"ז משנה ב', ה'.
- מסכת נגעים - זעקס מאל - פרק ו' משנה ז' .. פרק ז' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ג' .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ד משנה ט'.
- מסכת פרה - צוואנציג מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ב' משנה א' (2 מאל), ג', ה' .. פרק ד' משנה א' (2 מאל), ג' .. פרק ה' משנה ד' .. פרק ז' משנה י' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ג', ד' (2 מאל), ז' .. פרק י' משנה א', ג' .. פרק י"א משנה ב', ז'.
- מסכת טהרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ח' משנה ז' .. פרק ט' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מקואות - זעקס מאל - פרק ב' משנה ד', ז', ח', י' .. פרק ח' משנה א' .. פרק ט' משנה ג'
- מסכת נדה - אכט מאל - פרק א' משנה ג' (2 מאל), ה' .. פרק ד' משנה ד', ו' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ט' .. פרק י' משנה ג'.
- מסכת מכשירין - איין מאל - פרק ו' משנה ו'.
- מסכת זבים - דריי מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ה' משנה ג', ז'.
- מסכת ידים - דריי מאל - פרק ד' משנה ב', ג' (2 מאל).
- מסכת עוקצין - איין מאל - פרק ג' משנה י'.


text:
מאסן פארניכטונג וואפן
מאסן פארניכטונג וואפן, איז פארעכנט אלס אומקאנווענציאנעלע וואפן, ווי כעמיש, ביאלאגיש, אטאמיש און נוקלעאר.
כעמישע וואפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כעמישע וואפן ווערן צאם געשטעלט אין לאבארטאריעס, דורך ראדיאאקטיווע באשטאנדטיילן, וואס איז גרינג צו מאכן און האבן. איר אפעקט איז צוויי, אדער הרגט עס אפ דעם נערווען סיסטעם, אדער בריט עס אפ, פון ביידע שטארבט מען, אפילו בלויז פון א קליינע בארירונג מיט די קערפער. מערערע לענדער האבן כעמישע וואפן, און טעראר גרופעס, האבן אין די פארגאנגענע פאר יאר, פרובירט צו לייגן א האנט, אויף אזעלכע וואפן.
ביאלאגישע וואפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביאלאגישע וואפן ווערן געמאכט דורך פלאנצונגען, חיות, באקטעריעס, ווי ארויסנעמען די סם אדער קרענק, און עס טראנספארמירן אין א וואפן, וואס קען אנברענגן א טאטאלע חורבן, די פאראייניגטע שטאטן, דערקלערט אז זי האט זיך קיינמאל נישט באנוצט מיט די סארט וואפן.
יאדערישע וואפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז שוין א טייערע פראצעדור צונויף צושטעלן, און קאסט א מאיאנטעק מיט געלט, אויף א פראגראם מיט וויסנשאפטלער, די סארט וואפן איז א רעאקציע פון שפאלטן אדער אויפלאזן, פון געוויסע רויע מאטריאלן, און ווען עס פאסירט קומט דער אויפרייס, וואס איז גאר שטארק, נאך מער פון כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן.
צוויי מאל אין די היסטאריע, זענען יאדערישע וואפן באנוצט געווארן, ביידע מאל ביי די צווייטע וועלט מלחמה, אין יאפאן, און ביידע מאל געשאסן געווארן דורך די פאראייניגטע שטאטן, ערשטע מאל אויף היראשימע, 6טע אוגוסט 1945. דריי טעג שפעטער, האט אמעריקע געשאסן א צווייטע, אויף נאגאסאקי.
אנדערע לענדער וואס האבן געמאכט פרווונגען, ענגלאנד, פראנקרייך, סאוועטן פארבאנד,אינדיע, כינע, צפון קארעע, פאקיסטאן. ישראל האט לויט געוויסע, א פראגראם פאר יאדערישע וואפן.


text:
1828
1828 איז דאס 28סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1828 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אפריל - געעפנט געווארן דער לאנדאנער זאא, דער עלצטער וויסנשאפטלעכער זאא אין דער וועלט.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מערץ - הענריק איבסן, נארוועגישער דראמאטורג (געש' 1906)
- 9טן סעפטעמבער (יוליאניש 28סטן אויגוסט) - לעוו טאלסטוי, רוסישער שרייבער (געש' 1910)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן נאוועמבער - פראנץ שובערט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1797)


text:
דעמאקראטיע
דעמאקראטיע איז אַ גריכיש ווארט וואס מיינט דעם פֿאָלקס מאַכט. אין די פאליטיק איז דאס א פאליטישע אידיאל באגריף און גאנג, איר געדאנק איז צו ערלויבן יעדן בירגער א טייל נעמען אין דער פירונג פון זיין רעגירונג און אז אלע געזעצן זענען פאר שיצן די אינידווידאולע פרייהייטן, וואס מען קען נישט קיינעם גארנישט באגרעניצן נאר אין צוזאמענהאנג מיט די אייגענע זיכערהייט. ֿ אין א רעפרעזענטאטיווער דעמאקראטיע האלט מען וואלן פון צייט צו צייט, און די בירגער קלויב אויס ווער זאל זיי רעפרעזענטירן. די רעפרעזאנטאטיוון פירן דאס לאנד (אדער די ארגאניזאציע) ביז די נעקסטע וואלן.
דער טערמין שטאמט פון אוראלט גריכיש δnuokpatίa (דעמאקראטיע) "הערשאפט פון לײַט",א ווארט אויסגעשאפן פון δῆuoς (דעמאס) "לײַט" און kpάtoς (קראַטאס) "מאַכט" אדער "הערשאפט" אינעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג צו באדייטן די פאליטישע סיסטעמען וואס האבן עקזיסטירט דעמאלסט אין גריכישע שטאטס שטאַטן, מערקווערדיק צווישן זיי אטען; דער טערמין איז אנטקעגנדיק פון ἀpισtokpatίa (אַריסטאקראַטיע) "הערשאפט פון די פני"." כאטש די דעפיניציעס זענען נישט מיטשטימיק, פראקטיש איז נישט אלעמאל געווען א קלארע אונטערשייד.[1] די פאליטישע סיסטעם פון אלט אטען, צום ביישפיל, האט געגעבן דעמאקראטישע בירגערשאפט צו אן עליט-קלאס פון פרייע מענער, און האט אויסגעשפארט שקלאפן און פרויען פון באטייליקן אינעם פאליטישן פראצעס.
דעמאקראטיע איז אנדערש פון מאנארכיע און דיקטאטור, ווען נאר איין מענטש האלט די קראפט, און אליגארכיע, אין וואס א קליינע גרופע מענטשן האלטן די קראפט.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1215 האט דער מלך פון ענגלאנד אונטערגעשריבן די מאגנא קארטא, וואס האט אויפגעשטעלט א פארזאמלונג פון באראנען, דער פארלאמענט פון ענגלאנד. דער פארלאמענט האט פארמאגט רעכטן וואס האבן באגרענעצט די קראפט פונעם מלך, אנדערש ווי אנדערע לענדער וואו דער מלך האט געהערשט אליין.
אין די ערשטע יארן פונעם פארלאמענט, האבן נאר באראנען געהאט א דעה, אבער דורכאויס די יארן האבן געמערט די צאל מענטשן מיט א רעכט צו וויילן דעלעגאטן אינעם פארלאמענט.
ווען ענגלישע בירגער האבן אימיגרירט אין אמעריקע אין די 1600ער יארן האבן זיי אויפגעשטעלט א דעמאקראטיע וואו די בירגער האבן געהאט די רעכט צו וויילן די דעלעגאטן.
די יסודות פון דעמאקראטיע ביי א רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- בירגער אנטיילונג - לאזן די בירגער אויסקלייבן די פירערס פון דער רעגירונג דורך וואלן, און אנטייל נעמען אין די באשלוסן פון דער רעגירונג דורך נאציאנאלע אדער לאקאלע רעפערענדומס.
- אויטאריטעט צעטיילונג - צעטיילן די רעגירונגס-מאכט אין עטליכע צווייגן כדי איר באגרעניצן צו די דעמאקראטישע אינטערעסן און איינבייגן די רעגירונג צו די געזעצן פון דעם געריכט גלייך ווי יעדער בירגער. דער געווענליכע צעטיילונג איז אויף עקזעקוטיווע, יורידישע, און לעגיסלאטיווע צווייגן.
- ליבעראליזם - לאזן דעם בירגער וואקסן און זיך אנטוויקלען עקאנאמיש. (ליבעראל אין לעבנסשטייגער אלס נאטורליכע רעכטונגען - ערלויבן פאר די בירגער פולע פרייהייט אומווענדן זייער פאליטישע, רעליגיעזע, ראסיסטישע, אדער סעקסואליסטישע נייגונגען. אין דעם איז אריינגערעכנט מענטשן-רעכט, פרייהייט פון רעליגיע, ערלויבעניש צו רעדן אדער ארויסגעבן א מיינונג.)
- סאציאל דעמאקראטיע - א סאציאליסטישע מעטאד צו העלפן די שוואכע מענטשן צו זיך אנטוויקלען.
- גלייכרעכטיגייט - נישט דיסקרימינירן צווישן פארשידענע סארטן מענטשן.
- פלארעליזם - געבן פרייהייט פאר יעדן בירגער צו האלטן אייגענע מיינונגען, און לאזן די בירגער זיך צונויפנעמען מיט אייגענע מיינונגען.
נאטירלעכע רעכטונגען און סאציאלישע רעכטונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די הויפט יסודות אין דעמאקראטיע איז געבן "נאטירלעכע רעכטונגען" פאר יעדן מענטש, ווי: רעכט צו לעבן, רעכט צו פרייהייט (פרייהייט: האבן אייגענע מיינונגען, זיין רעליגיע אדער סעקולערע, ארבעטן, זיך וואנדן אומעטום אין לאנד אדער אין אויסלאנד אד"ג), רעכט צו פארמאגן פארמעגן, רעכט צו זיין גלייכרעכטיק, רעכט צו האבן רעספעקט, רעכט צו האבן פריוואטקייט, רעכט צו האבן א גוטער נאמען בקיצור, רעכט צו זיין א "מענטש".
דעמאקראטיע האט אויך א געשטעל צו געבן "סאציאלאגישע רעכטונגען" ווי געזונטהייט, א פלאץ צו וווינען, שטיצן ארבעטלאסיקע, עלטערערע מענטשן, אלמנות אא"וו. די יסודות זיינען נישט אייניק ביי אלע רעגירונגען, די ליבעראליסטישע געדאנק זאגט אז די רעגירונג דארף היטן די פרייהייט פון יעדן מענטש און ווי װײניקער זיך מישן צו העלפן סאציאלאגיש אויפֿן חשבון פון פאדערן שטייער פון דער אלגעמיינער בירגער. אבער די סאציאל דעמאקראטישע געדאנק האלטן אז סאציאלאגישע רעכטונגען איז אזוי ווי נאטירלעכע רעכטונגען, און די מדינה דארף שנארן פון די בירגער כדי צו העלפן די שוואכערע מענטשן.
א ליבעראלישע רעגירונג (ווי אמעריקע) וועט פאדערן ווייניקער שטייער פון די בירגער און ווייניקער העלפן די שוואכע (זיי וועלן העלפן בעיקר צו נאטירלעכע רעכטונגען און נישט צו סאציאלאגישע רעכטונגען), און א סאציאל דעמאקראטישע רעגירונג (ווי מדינת ישראל) וועלן פאדערן הויכע שטייער פון די בירגער כדי צו העלפן די שוואכע.
פאלקס רעכטונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אזעלכע גרופעס וואס האבן אן אייגענעם שניט און נאציאנאליזם, ווי רעליגיע א.ד.ג. פאדערן זייערע רעכטונגען פון דער רעגירונג צו היטן זייער מסורת, אויך לגבי דעם דיסקוטירן זיך די ליבעראלישע צוגאנג מיט די אלגעמיינע דעמאקראטישע צוגאנג. לויט די ליבעראלישע צוגאנג (ווי אין אמעריקע) דארף נישט די רעגירונג שטיצן די קליינע פעלקער/גרופעס אין זייער מדינה. און לויט די אנדערע צוגאנג (ווי אין מדינת ישראל), דארף די רעגירונג זארגן פאר די קליינע גרופעס. ווי צ.ב.ש. לאזט די מדינה א זעלבסטשטענדיגע חינוך, און צומאלן אויך א זעלבשטענדיגע הערשאפט פאר דער גרופע אין א געאגראפישער טעריטאריע.
אנדערע סארטן רעגירונג הערשאפט זיינען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אויטאקראטיע - די הערשאפט ווערט געפירט דורך א יחיד אדער עטליכע יחידים, און עס איז נישט דא קיין שום פרייהייט פאר די אלגעמיינע בירגער אנטייל צו נעמען אין די באשלוסן פון דער רעגירונג. ביישפילן זענען קאמוניסטישע, פאשיסטישע, און דיקטאטרישע רעגירונגען.
- מאנארכיע - א הערשאפט וואס ווערט געפירט דורך א קעניגליכן פאמיליע, געקליבן דורך שטאמבוים. א קאנסטיטוציענאלע מאנארכיע קען זיך אויך פירן ווי א דעמאקראטיע.
- טעאקראטיע - א רעליגיע הערשאפט וואס ווערט געפירט דורך די רעליגיעזע און גייסטלעכע פירער, ווי צ.ב.ש. איראן, און די טאליבאנער אין אפגאניסטאן.
דעמאקראטיע אין דער תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה שטייט אז ווען משה רבינו האט פארגעלייגט די תורה-געזעצן פאר די יידן, האט ער פריער גענומען זייער הסכמה דערפון, אזוי ווי עס שטייט (שמות כ"ד ג'): וַיָּבֹא מֹשֶׁה, וַיְסַפֵּר לָעָם אֵת כָּל-דִּבְרֵי יְהוָה, וְאֵת, כָּל-הַמִּשְׁפָּטִים; וַיַּעַן כָּל-הָעָם קוֹל אֶחָד, וַיֹּאמְרוּ, כָּל-הַדְּבָרִים אֲשֶׁר-דִּבֶּר יְהוָה, נַעֲשֶׂה... וְנִשְׁמָע.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Wilson, N. G. (2006). Encyclopedia of ancient Greece. New York: Routledge. p. 511. ISBN 0-415-97334-1.


text:
1872
1872 איז דאס 72סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1872 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן מערץ - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.6 אין דער ריכטער סקאלע אין קאליפארניע הרגעט 27 מענטשן
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - לעאן בלום, פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך (געש' 1950)
- 18טן מיי - בערטראנד ראסל, בריטישער פילאסאף, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געש' 1970)
- 1טן יולי - לואי בלעריא, דער ערשטער מענטש וואס האט געפליט איבער דעם ענגלישן קאנאל (געש' 1936)
- 4טן יולי - דזשאן קעלווין קולידזש, דער 30סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1933)
- 16טן יולי - ראאלד אמונדסען, אויספארשער וואס איז אנגעקומען צום דרום פאלוס (געש' 1928)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - סאמועל מארס, ערפינדער פון מארס קאד (געב' 1791)


text:
אבא אבן
אבא אבן (2טן פעברואר 1915 - 17טן נאוועמבער 2002) איז געווען א פאפולערער ישראל דיפלאמאט, און פאליטיקער, וואס אין דער וועלט, איז ער געווארן זייער אנגענומען, דוקא אין ישראל נישט.
זיינע יינגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין דרום אפריקע, און ער איז געווען זייער יונג, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבערגעצויגן קיין ענגלאנד.
ער האט געלערנט סעמיטישע שפראכן, העברעיש, אראביש, און פערסיש.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי אין קאירא, ווי ער האט זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיגן פרוי. אויך האט ער געשתדלנט ביי דער רעגירונג, אויפצושטעלן א יידישע בריגאדע, אין דער בריטישער ארמיי.
ער איז געווען א דעלעגאט אין די פאראייניגטע פעלקער, מיט משה שרת, און ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, איז ער געווארן דער ערשטער אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער, אויך האט ער געדינט אלס אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע שטאטן.
פאליטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געלאפן צום כנסת אויפן מפא"י ליסטע, און אין די וואלן פון 1959, איז אריין אינעם כנסת, ער האט געדינט אלס בילדונגס מיניסטער, אין דוד בן גוריוןס עגירונג, אין 1966 איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1974, ווען ער האט רעזיגנירט, פונעם קאבינעט, נישט וועלנדיג זיין אינפאמאציע מיניסטער, אין די רעגירונג פון יצחק רבין.
איידער דער זעקס טאגיקער מלחמה איז ער געווען ביי די גרויסמאכטן ווי פראנקרייך, ענגלאנד און אמעריקע. שארל דע גאל האט אים געווארענט קעגן א מלחמה, און האט טאקע נאכן מלחמה ארויף געלייגט אן עמבארגא אויף ישראל, ער איז באוויסט געווארן, ווען ער האט געזאגט, אז די גרעניצן פון ישראל, איידער דעם פערטן אין יוני 1967, זענען אוישוויץ גרענעצן.
זיינע עלטערע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי די וואלן פון 1988, איז ער נישט ערווילט געווארן צו א רעאליסטישע בענקל פונעם עבודה פארטיי, און זייענדיג אנטוישט האט ער פארלאזט פאליטיק, און זיך פארנומען מיט שרייבן, און זיין בוך איז געווארן פרעזענטירט אויפן טעלעוועזיע, דורך אבן, וואס דארט האט ער געהאט דערפאלג, אין יאר תשס"א איז ער באלוינט געווארן, מיטן פרעמיע פון ישראל פארן אויפטוען פארן לאנד, און פארן פאלק.
ער איז געשטארבן 17טע נאוועמבער 2002. זיין ווייב סוזי איז א שוועסטער פון חיים הערצאגס ווייב, איינע פון די ישראל פרעזידענטן, ביידע האבן זיך באקענט מיט זייערע ווייבער, זייענדיק אין קאירא, אלס אפיצירן ביי דער מלחמה, און האבן געגעסן אלס געסט ביי יידן, אויף שבת.


text:
23סטן אויגוסט
דעם 23סטן אויגוסט איז דער 235סטער טאג פון יאר (236סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 130 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1328 - פיליפ דער זעקסטער געקריינט מלך פון פראנקרייך.
- 1616 - געגרינדעט דער אוניווערסיטער פון גראנינגען אין דער רעפובליק פון די פאראייניקטע פראווינצן.
- 1617 - די ערשטע איין-ריכטונגדיקע גאס אין דער וועלט אוועקגעשטעלט אין לאנדאן.
- 1833 - שקלאפעריי אפגעשאפן אין די בריטישע קאלאניעס.
- 1839 - בריטאניע געוועלטיקט איבער האנג קאנג.
- 1914 - ערשטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד.
- 1929 - אנגעהויבן די אראבער פאגראמען קעגן יידן אין חברון און צפת.
- 1939 - דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך ווערט אונטערגעשריבן צווישן נאצי דייטשלאנד און דעם סאוועטן פארבאנד.
- 1940 - די דייטשן הייבן אן באמבארדירן לאנדאן.
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון סטאלינגראד קאמף
- 1982 - באשיר זשומייעל געוויילט פרעזידענט פון לבנון.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1754 - לואי דער זעכצעטער, מלך פון פראנקרייך (הינגעריכטעט 1793)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1982 - סטאנפארד מור, אמעריקאנע ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1913)
פייערטעג און פאסירונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- רומעניע - באפרייאונג טאג 1944


text:
קטורת
אין דעם בית המקדש איז קטורת געווען א געמישעכטס פון עלף סארט געווירצן וואס מען האט גערייכערט אויפן מזבח הזהב.
די קטורת האט מען מקטיר געווען צוויי מאל א טאג, איין מאל אינדערפרי און איין מאל נאכמיטאג.
אינעם טאג יום כיפור האט מען אריינגעפירט די קטורת אינעם קדשי קדשים אויף א גרויסן לעפל אין מ'האט זי דארט גערייכערט.
חז"ל זאגן אז דאס מקטיר זיין די קטורת איז געווען א סגולה צו עשירות, צוליב דעם האט מען נאר געלאזט יעדן כהן איינמאל אין לעבן עס פראקטיצירן, כדי צו געבן יעדן א געלעגנהייט, אויסער דעם כהן גדול איז געווען ערלויבט עס טאן ווען אימער זיין הארץ האט באגערט.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- משניות יומא