text:
מעקסיקע
מעקסיקע (שפאניש: México), אפיציעל די פאראייניגטע מעקסיקאנער שטאטן, איז א פעדעראלע רעפובליק אין צפון אמעריקע. מעקסיקע איז די פינפטע גרעסטע לאנד אין דער מערב וועלט און איז רייך מיט נאטורליכע אוצרות ווי נאפט. די מעקסיקאנער רעגירונג האט א לאנג יעריגע ציל אויפצוברענגען איר לאנד עקאנאמיש אלס איינע פון די 15 רייכסטע לענדער אבער צוליב אן אומגלייכע באדן מיט ווייניג פארם לאנד און א שנעל וואקסנדיגע באפעלקערונג איז איז ציל קיינמאל אפילו נישט געקומען נאנט. פארקערט גאר, דאס לאנד ליידט פון עקאנאמישע קריזיסן יעדע שטיק צייט. מעקסיקע סיטי איז די הויפט און גרעסטע שטאט מיט די מערסטע ביזנעס. די שטאט איז גרויס סיי אין סייז און סיי אין באפעלקערונג און רעכנט זיך אלס איינע פון די גרעסטע שטעט אין די וועלט. ארום א פינפטל פון די באפעלקערונג וואוינט אין מעקסיקע סיטי און די גאנצע קולטור, עקאנאמיע, און פאליטיק איז דארט דאמינירט. אין לאטיין אמעריקע איז זי די צווייטע גרעסטע לאנד נאך בראזיל.
מעקסיקע גרעניצט זיך מיט די פאראייניגטע שטאטן אויף צפון, דעם פאציפישן אקעאן אויף מערב, דעם איינגאס פון מעקסיקע און דעם קאראיבישן ים אויף מזרח, און די צוויי לענדער גוואטעמאלע און בעליזע אויף דרום. דאס לאנד איז כאראקטיזירט מיט אן אויסערגעווענליכן פארשידנארטיקייט אין טאפאגראפיע און קלימאט און ווערט דורכגעשניטן דורך צוויי גרויסע בערג קייטן, די סיערא מאדרע אקסידענטעל און סיערא מאדרע אריענטל. די גרעסטע טייל פון דער באפעלקערונג איז קאנצעטרירט אין צענטער פון לאנד וועלכע איז צווישן די צוויי גרויסע בערג קייטן. אין מעקסיקע איז פאראן לעבעדיגע וואולקאן בערג, שניי איבערגעדעקטע בערג, רעגנוועלדער, און וועלט באקאנטע וואסער ברעגעס (פלאזשעס).
מעקסיקע און די פאראייניגטע שטאטן טיילן זיך מיט א גרעניץ פון 1,900 מייל (3,100 קילאמעטער) לאנג פון וועלכע א גרויס חלק דערפון איז די ריא גראנדע טייך. דאס איז די צווייטע לענגסטע גרעניץ אין נארט אמעריקע נאך קאנאדע. במשך די יארן האבן הונדערטער טויזענטער מעקסיקאנער זיך גערוקט נענטער צו די אמעריקאנער גרעניץ, און טייל דערפון אפילו אריבער אויפ'ן אמעריקאנער זייט, צו קענען טאן ביזנעס. די נאנטע גרעניצן האט אויך עפעקטירט די קולטור פון ביידע לענדער ווען איינוואוינער פון ביידע זייטן גייען אסאך אריבער די גרעניץ צוליב ביזנעס און מישן אויס די קולטורס. מעקסיקע דעקט א שטח פון 758,452 סקווער מייל (1,964,382 קילאמעטער).
די מעקסיקאנער איינוואוינער שפיגלען זייער לאנד'ס רייכע היסטאריע. דאס לאנד איז פארמירט געווארן אינעם 16'טן יאָרהונדערט דורך די אויסמישונג פון היספאנישע און נאטיווע (דארט געבוירענע) אמעריקאנער. כאטש מעקסיקאנער וועלן ענדערש אויסזען ווי היספאנישער, איז אבער נאך אלץ א דריטל פון די באפעלקערונג נאטיווע אמעריקאנער. ווי דערמאנט האבן זיך די צוויי פעלקער אויסגעמישט צו פארמירן מעקסיקע און ווערן גערופן די מעסטיזאוס וועלכע פארנעמען 60 פראצענט פון די באפעלקערונג. 90 פראצענט פון זיי רעדן היספאניש און לעבן א היספאנישע לעבנ'ס סטיל. אין די לעצטע יארן האבן זיך א מערהייט פון די באפעלקערונג אריבערגעצויגן צו די באוואוינטע שטעט וואו עס איז פאראן מער ביזנעס. לויט א צענזוס פון01' זענען 75 פראצענט פון די באפעלקערונג קאנצעטרירט אין די אורבאן שטעט און מער ווי האלב פון די וואוינען אין שטעט פון איבער 100,000 איינוואוינער.
מעקסיקע האט א רייכע ירושה פון קונץ ווערק און ארכיטעקטור און איז באקאנט געווארן דערמיט אין די גאנצע וועלט אינעם צוואנציגסטן יאָרהונדערט. דאס האט אויך אפגעשפיגלט איר היסטאריע און קולטור און אפילו איר איצטיגע סאציאלע אישוס. די גאנצע וועלט לעכצט נאך מעקסיקאנער מוזיק, געקעכטס, און פאלקס קונץ ווערק, אלע דערפון זענען שטארק צושפרייט אין גאנץ אמעריקע.
מעקסיקע'ס עקאנאמישע דעגרייכונגן זענען אסאך אבער דאס לאנד פלאגט זיך נאך אלץ צו קענען ווייטער אנטוויקלן די עקאנאמיע. א גרויסע שולד צו אירע עקאנאמישע שוועריקייטן ווערן אנגעוויזן אויף איר פאליטישע אומסטאבילקייט דורכאויס דעם 19'טן יאָרהונדערט. איר עקאנאמיע איז אמאל געווען א שטארקע אבער האט זיך גענצליך געטוישט נאך די צווייטע וועלט קריג און איז היינט אנגעוויזן אויף לייכטע פאבריצירונג און עקספארט. אירע נאפט אוצרות זענען פון די 10 גרעסטע אין די וועלט פון וועלכע זי עקספארטירט רוב דערפון. אויך גיט זי ארויס אסאך פעסל אויל און פארבלייבט איינע פון די גרעסטע פראדוצירער און עקספארטירער פון זילבער. נאך א גרויסער טייל פון איר היינטיגע עקאנאמיע זענען טוריזם און צוזאמענשטעלן (עסעמבלי) אינדוסטריס. דאס לאנד געניסט בעיקר פון איר נאנטשאפט צו די פאראייניגטע שטאטן מיט וועם זי טוט דאס מערסטע האנדל און אויך די פאראייניגטע שטאטן רעכנט איר אלס איינע פון אירע 10 גרעסטע האנדלער.
מעקסיקע'ס פאליטישער סיסטעם איז צושטאנד געקומען אין אונזער תקופה. עס איז דאמינירט דורך א שטארקע פרעזידענט און אן עקזעקיוטיוו אפטיילונג וועלכע פירן די יוסטיץ און לעגיסלאטיוו אפטיילונגן פון די רעגירונג. אין די לעצטע 70 יאר איז די רעגירונג דאמינירט דורך אן איינציגע פארטיי: די אינסטיטוציאנאל רעוואלוציאנארע פארטיי וועלכע ווערט דארט גערופן די "פי-אר-איי". גאנץ לעצטענס האט די פארטיי צום ערשטן מאל אין 70 יאר פארלוירן איר פרעזידענטשאפט.
אינהאַלט
- 1 היסטאריע
- 2 געאגראפיע
- 3 דעמאגראפיע
- 4 ערציאונג
- 5 לעבנ'ס סטיל
- 6 סאציאלע פראגעס
- 7 עקאנאמיע
- 8 רעגירונג
- 9 היסטאריע
- 10 רעפערענצן
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די אוראלטע צייטן האט מען קולטיווירט אין מעקסיקע קוקורוזע, פאמידארן און באנדלעך.
אומגעפער 1500 יאר פאר דער ציווילער רעכענונג האט אנגעהויבן אין שטח פון היינטיקער מעקסיקע די אלמעק קולטור. די אלט-געזעסענע באוואוינער ווערן גערופן אצטעקן.
אין 1519 איז הערנאן קארטעס געקומען מיט 500 מענטשן און זיי האבן באזיגט די אצטעקן.
די סינקרעטיזם צווישן די אלט-געזעסענע און שפאנישע קולטורן האבן געפירט צו דער היינטיקער מעקסיקאנישער קולטור וואס שליסט איין טעקילא (ערשט געטריבן אין 16טן יארהונדערט), מאריאטשי (18טן), כאראבע (17טן), טשאראס (17טן) און די מעקסיקאנישע קיך..
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע ציט זיך לענגאויס העלפט פון אמעריקע'ס דרום גרעניץ. פון די שטאט טידזשואנא, וועלכע איז באהאפטן מיט סאן דיעגא, ביז מאטאמאראוס, וועלכע שטייט ביים בארטן פון די גאלף אוו מעקסיקע וועלכע גרעניצט זיך מיט טעקסעס אויף די אנדערע זייט טייך. דאס לאנד איז ברייט פון אויבן (ארום 1,200 מייל גרעניצן מיט די פאראיינגטע שטאטן) און גאר שמאל (130 מייל) ביים אונטערשטן דרום שפיץ. אביסל העכערן שפיץ פארברייטערט זיך עס יא טיף אריין אין ים ביז נאנט צו קובא. די גרעסטע טייל פון לאנד איז בערגיג און ווייניג געפלאנצטע שטחים. עס איז דארט ווארים און עס פאלט ווייניג רעגן.
די הויפטשטאט מעקסיקע שטאט איז די צענטער פון לאנד און די הויפט שטאט אויך פאר די עקאנאמיע. די שטאט געפינט זיך מער צו דרום פון מעקסיקע און ארום איר איז אלע יארן געווען קאנצעטרירט די גרעסטע טייל פון די באפעלקערונג. זינט די צווייטע וועלט קריג איז אבער די צפון גרעניץ מיט די פאראיינגטע שטאטן געווארן א צענטער פאר די עקאנאמיע און מיליאנען מענטשן האבן אנגעהויבן גיין ווי מער צפון. ווער רעדט נאך ווען מעקסיקע איז אריין אין די פרייע האנדל אפמאך (נאפט"א), האבן איבער א מיליאן איינוואוינער זיך גערוקט גאר נאנט צו די אמעריקאנער גרעניץ און טייל האבן אפילו אימיגרירט הארט אריבער די גרעניץ פון וואו זיי פירן אן מיט אלע ערליי האנדל. ווען מען צוטיילט דאס לאנד צו אירע נאטירלעכע ראיאנען האט מען זיבן אנדערע ראיאנען פון וועלכע די גרעסטע איז די צענטראלע פלאטאו וועלכע ציט זיך פון די אמעריקאנער גרעניץ ביז איבער האלב אריין אין לאנד. די ראיאן איז בערגיג און פארמאגט אסאך אקטיווע וואולקאנען. רוב פון די באוואוינטע שטעט, אריינגערעכנט מעקסיקע סיטי, געפינט זיך אים דעם ראיאן. די שטעט געפינען זיך אויף די נידעריגערע שטחים און זענען ארומגענומען מיט הויכע בערג. די געגענט איז טאקע דאס מערסטע באוואוינט אבער איז א מסוכנ'דיגע געגענט צוליב אסאך ערדציטערנישן וועלכע האבן שוין אומגעברענגט טויזענטער. דער מזרח ראיאן וועלכע געפינט זיך נעבן די גאלף אוו מעקסיקע טייך איז די שענסטע ראיאן מיט א נארמאלע צאל איינוואוינער. גאר מערב, ביים שפיץ פון לאנד, גייען די בערג ארויף ביז 9,000 פיס (2,700 מעטער) און די איינוואוינער זענען דארט נאטיווע אמעריקאנער וועלכע באשעפטיגן זיך מיט פארמינג. די ליידיגסטע ארט איז נעבן די קאליפארניע גרעניץ וואו עס איז זייער בערגיג און שווער צו וואוינען. די געגענט איז די פארנומענסטע ארט פאר טוריסטן וועלכע גלייכן דעם ראיאן פאר וואקאציע.
די טייכן און וואסערן אין מעקסיקע ווערן גענוצט פאר טראנספארטאציע מיטלן אבער עס קומען דארט זעלטן גאר גרויסע פראכט שיפן. געוויסע טיילן פון די טייכן ווערן גענוצט פאר היידראעלעקטריק פראדוקציע און עס זענען אויך פאראן צענדליגער וואסער דאמבעס וועלכע פארהאלטן די טייכן פון פארפלייצן די שטעט. אלע גרעניצן אינאיינעם רעכנען זיך 5,800 מייל (9,330 קילאמעטער) פון וועלכע די מערב גרעניצן זענען דאפעלט ווי די מזרח. דריי ברעגעס ווערן גענוצט פאר ביזנעס און זיי זענען: טעמפיקא, אויפ'ן גאלף, און אקאפולקא און מאזאטלאן אויפ'ן פאציפיק אקעאן. מעקסיקע איז א וואלדיגער לאנד אבער פלעגט האבן נאך פיל מער וועלדער נאר איז שפעטער אויסגעהאקט געווארן דורך די ניי אנגעקומענע היספאנישע. די איבערגעבליבענע וועלדער און פעלדער פארמאגן פשוט'ע גרינצייג און אביסל פרוכט. ווייניג געגעטער זענען גראזיג און עס איז פאראן א קליינע צאל שיינע ביימער. די וועלדער זענען פיל מיט מאלפעס און ענליכע פאמיליע חיות. די דרום טיילן פון לאנד פארמאגן הערשן, בערן, און בערג לייבן אבער פון זיי איז דא א מאנגל און די רעגירונג גיט אכט אויף זייערע לעבנ'ס.
רוב פון מעקסיקע'ס נאטורליכע אוצרות געפינען זיך אונטער די ערד ווייל וויבאלד עס רעגנט וויייג זענען פאראן זייער ווייניג געוואוקסן. נאר 13 פראצענט פון דאס לאנד איז באוואקסן. די וועלדער דעקן 29 פראצענט פון דאס לאנד, דאס איז איינע פון די מערסט וואלדיגע לענדער אין די וועלט. אונטער די ערד זענען פאראן א רייע מינעראלן און אסאך נאפט. די באשאנקענע געגענטער זענען אלע נאנט צו די גאלף אוו מעקסיקע. די קלימאט אין מעקסיקע איז א ווארימע אבער עס ווענדט זיך אין דעם ראיאן. אין צענטראל מעקסיקע, ווי למשל מעקסיקע סיטי, איז די טעמפרעאטור אין יולי ארום 74 דעגרי (23 צעלסיוס) און יאנואר ארום 70 דעגרי (21 צעלסיוס). אאין די נידעריגערע ראיאנען איז אביסל ווארימער און אויף די גאר בערגיגע ראיאנען איז יא קאלט אין דער ווינטער. טייל ערטער זענען אפילו באדעקט מיט שניי דורכאויס דעם גאנצן ווינטער.
אין די לעצטע 50 יאר איז די מעקסיקאנער רעגירונג געווארן שטארק באזארגט איבער מעקסיקע'ס שטארק פארפעסטיגטע וואסער און לופט, ספעציעל נאנט צו די גרעניץ מיט די פאראייניגטע שטאטן. די לאקאלע רעגירונגן פון ביידע גרעניץ זייטן האבן אונטערגענומען א רייע מאסנאמען צו העלפן רעדוצירן די אנגעשטעקטקייט. אויך אין צענטראל מעקסיקע איז די לופט שלעכט און מען קען עס ממש אנזען רוב טעג פון יאר. די ארטיגע מענופעקטשערינג ביזנעסער גיסן כסדר אריין אפפאל אין די טייכן וועלכע האט במשך די יארן שטארק פארפעסטיקט די וואסער. מעקסיקע איז אויך איבערגעפילט מיט אויטאמאבילן וועלכע פארפלייצן די שטעט. אין צוגאב צו אלעם זענען די גרויסע שטעט ארומגענומען מיט הויכע בערג וועלכע לאזן נישט די שלעכטע לופט ארויסגיין. די רעגירונג האט מיט עטליכע יאר צוריק איינגעשטעלט פארשידענע געזעצן איבער אויטאמאבילן כדי צו רעדוצירן די נומער אויף די שאסייען.
הויפט שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע איז א שטאט וועלכע איז דאמינירט וואס גיאגראפערס רופן אן א פריימערי שטאט, וועלכע איז א איינצעלע מעטראפאליטן שטח וועלכע איז גרעסער ווי די 4 נעקסטע גרעסטע שטעט צוזאמען. די הויפט שטאט מעקסיקע סיטי האט א באפעלקערונג פון איבער 13 מיליאן איינוואוינער און צוזאמען מיט די ארומיגע סובורבס גרייכט עס איבער 18 מיליאן. די שטאט האט א קאנצעטראציע פון עקאנאמישע, פאליטישע, און קולטוראלע קוועלער וועלכע ווערט נישט געזען אין קיין איין אנדערע שטאט אין לאנד. וויבאלד די פאליטישע מאכט איז דארט קאנצעטרירט ארום די פעדעראלע רעגירונג איז די הויפטשטאט אויך די לאנד'ס פאליטישע לעבן. אלע אינטערעסאנטע ערטער און נוצבארע אונטערנעמונגן געפינען זיך אין מעקסיקע סיטי וועלכע איז ווירקליך דאס גאנצע קעסל פון לאנד.
מעקסיקע'ס צווייטע גרעסטע שטאט איז גואדאלאדזשארא מיט א באפעלקערונג פון 1.6 מיליאן מענטשן. די שטאט געפינט זיך 290 מייל (465 קילאמעטער) צפון-מזרח פון מעקסיקע סיטי. די שטאט איז היינט א וויכטיגע קאמערץ און אינדוסטרי ארט פון וואו עס קומען ארויס די בעסטע פאך לייט פון לאנד וועלכע קומען שפעטער אריבער אין די הויפטשטאט וואו זיי באקומען בעסערע ארבעט קאנטראקטן. זייער אסאך פון די מערסט געלונגענע און באקאנטע מענטשן זענען אויפגעוואקסן אין די שטאט וואו קונץ-ווערק און ארכיטעקטור איז דאס גאנצע לעבן ביי די יונגע איינוואוינער.
די דריטע גרעסטע שטאט איז נעטסאולקיאטל מיט 1.2 מיליאן איינוואוינער. די שטאט געפינט זיך אויף מזרח הארט נעבן די הויפט שטאט אבער איז א שטאט מיט פילע פראבלעמען, אריינגערעכנט א מאנגל אין הייזער, קאמיוניקאציעס, און הויפט דינסטן. רוב איינוואוינער זענען בלויע קאלער ארבייטער וועלכע ארבעטן אין אינדוסטריעלע ביזנעסער. גאר א גרויסע טייל פון די איינוואוינער פאר אריין ארבעטן אין מעקסיקע סיטי וועלכע איז א האלבע שטונדע אוועק. די פערטע גרעסטע שטאט איז מאנטערי מיט 1.1 מיליאן איינוואוינער. די שטאט געפינט זיך נעבן די אמעריקאנער גרעניצן אויף צפון. מאנטערי איז די צענטער פון מעקסיקע'ס אייזן אינדוסטרי'ס און ווערט אפט מאל גערופן "די פיסטבורג פון מעקסיקע". די שטאט איז די צווייטע וויכטיגסטע שטאט פאר די עקאנאמיע צוליב דעם וואס זי געפינט זיך נעבן די פאראייניגטע שטאטן און אסאך ביזנעס ווערט פון דארט געהאנדל'ט צווישן מעקסיקע און די פאראייניגטע שטאטן.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע האט אנגעהויבן באזעצט ווערן אינעם 15טן יארהונדערט דורך פארשידענע גרופעס פון נאטיווע אמעריקאנער אין היספאנישע אימיגראנטן. די גרופעס זענען צוטיילט געווארן צו פינף הויפט גרופעס וועלכע האבן זיך אלע באזעצט אין אנדערע ראיאנען. די נאטיווע אמעריקאנער זענען געווען מער ווי צוויי דריטל פון דער באפעלקערונג אבער די היספאנישע גרופעס זענען געווען מער מאכטפול און האבן צוביסלעך איבערגענומען די הערשאפט אויף דעם גאנצן לאנד. אנדערש ווי אין אמעריקע מיט די בריטישע, האבן די היספאנישע זיך אויסגעמישט און געהייראט נאטיווע אמעריקאנער פארמירנדיג די אזויגערופענע מעסטיזאוס. ביז אינעם 19טן יארהונדערט זענען די מעסטיזאוס געווארן די גרעסטע טייל פון דער מעקסיקאנער באפעלקערונג.
ביזנעס האט זיך גענומען ערנסט בליען נאך דעם צווייטן וועלט קריג ווען אמעריקע איז געווארן די גרעסטע ביזנעס מארק אין דער וועלט. זייער אסאך דארפישע איינוואוינער זענען אריבער אין די גרויסע שטעט און געעפענט ביזנעסער. אין יענע יארן האט מעקסיקע באקומען אסאך אימיגראנטן פון אייראפע וועלכע האבן באזעצט און אויפגעבויט צוויי נייע שטעט נאנט צו מעקסיקע שטאט. די באפעלקערונג האט אנגעהויבן ערנסט וואקסן אין 1940 ווען דאס לאנד איז געווארן מער סטאביל און די וואוינונג סטאנדארטן האבן דעגרייכט א גוטע שטאפל נאכדעם וואס די רעגירונג האט איינגעשטעלט א געזונטהייט אפגעבונג סיסטעם און אראפגעברענגט די טויט ראטע ביי ניי געבוירענע קינדער. די צענזוס פון 1990 האט געוויזן א סך הכל באפעלקערונג פון 81,249,645. אין יאר 2000 איז די ראטע געשטאנען ביי 97,483,412 מענטשן. און היינט שטייט די ציפער ביי 104,907,991 איינוואוינער. די באפעלקערונג געדיכטקייט איז בערך 138 מענטשן אין יעדע סקווער מייל (53 מענטשן פער סקווער קילאמעטער). די ליידיגסטע שטאט איז באדזשא קאליפארניע סאוד וואו עס וואוינען נאר 15 מענטשן פער סקווער מייל (6 מענטשן פער סקווער קילאמעטער). און די געדיכטסטע ארט איז אין צענטראל מעקסיקע וואו עס וואוינען צוזאמענגעקוועטשט 14,415 מענטשן פער סקווער מייל (5,565 פער סקווער קילאמעטער). די געבורטס ראטע שטייט ביי 22 פער טויזנט מענטשן און די טויט ראטע שטייט ביי 5 פער טויזנט.
אין 970' ווען אשעוואירא אלוועראז האט איבערגענומען די פרעזידענטשאפט האט ער באלד געמאלדן אז די שנעל וואקסנדיגע באפעלקערונג איז נישט גוט פאר מעקסיקע'ס עקאנאמיע און די רעגירונג וועט האבן שוועריקייטן אראפצושטעלן פאזיטיווע עקאנאמישע וואוקס ראטעס פער מענטש. די מעקסיקאנער עקאנאמיע האט נישט אויפגעברענגט צופיל נייע דזשאבס צו קענען געבן ארבעט פאר די שנעל וואקסנדיגע יונגע באפעלקערונג. אלוועראז האט דאן אפגעשטעלט די פרייע אימיגראציע און אינוועסטירט גרויסע געלטער פאר ערציאונג, וועלנדיג אויפציען א נייע דור פון מער געלערנטע סטודענטן וועלכע זאלן עווענטועל ברענגן מער מאדערנע שטעלעס.
עטנישע גרופעס און שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע'ס באפעלקערונג איז צוזאמענגעשטעלט מיינסטענס פון מעסטיזאוס ווי דערמאנט אנפאנג ארטיקל. די מעסטיזאוס פארנעמען 60 פראצענט פון די באפעלקערונג. די צווייטע גרעסטע גרופע זענען די אינדיגינוס וועלכע זענען 30 פראצענט פון די באפעלקערונג. אויסער דעם זענען פאראן א גרויסע צאל אייראפעאישע פון שפאניע וועלכע ציילן 9 פראצענט פון די באפעלקערונג. עס וואוינען אויך דארט ארום 120,000 אפריקאנער וועלכע זענען אמאל געווען דארט קנעכט און זענען אויסגעלייזט געווארן א קורצע צייט נאכדעם וואס די פאראייניגטע שטאטן האט באפרייט די שווארצע. מען שאצט אז די שווארצע זענען אימפארטירט געווארן צווישן די יארן 519' און 650'. נאך זייער באפרייאונג האבן די שווארצע זיך אויסגעמישט צווישן די אנדערע פעלקער און האבן אפילו געהייראט ווייסע מענטשן. די נאטיווע אמעריקאנער וואוינען אויף די ערטער וואו די אינדיגינוס האבן זיך באזעצט ווען זיי זענען אנגעקומען אסאך יארן פאר די מעסטיזאוס. רוב פון זייערע ערטער זענען אין אדער ארום צענטראל מעקסיקע. אין אסאך פון די קליינע שטעט זענען די נאטיווע אמעריקאנער דאס מערהייט אדער גרויסע פראצענטן. די שפאנישע קאנטראל פון מעקסיקע האט געפירט צו די דאמינאנט פון היספאניש וועלכע איז די אפיציעלע שפראך אין לאנד. צווישן די נאטיווע אמעריקאנער זענען פאראן 100 שפראכן און אלע ווערן גערעדט. אבער אינטערעסאנט איז אז קיין איינע פון די אלע שפראכן זענען נישט אויפגעכאפט ביי א גרויסע מאסן און דערפאר ווייסט מען נישט צו זאגן וועגן זיי. ארום 80 פראצענט פון די וואס רעדן אנדערע שפראכן קענען ליינען און פארשטיין היספאניש. רוב מעקסיקאנער זענען קאטוילישע אבער אויך אנדערע רעליגיעס זענען פארשפרייט זינט די לאנד איז רעליגיע פריי. אנדערש ווי אין אנדערע פרייע לענדער, ווערט רעליגיע מער פארשפרייט צווישן די יונגע און כאטש ווייניג פון זיי האלטן זיך צו די רעליגיע, פאררופן זיי זיך דערויף לכל הפחות.
ערציאונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע'ס ערציאונג סיסטעם פלעגט אין אנפאנג ווערן פארשפרייט און קאנטראלירט דורך אן אפטיילונג פון די העכסטע קירכע. די וועגן און דיסיפלין פון ערציאונג האט זיך אלעס געוואנדן אויף די קאטוילישע רעליגיע. די מעקסיקאנער איינוואוינער האבן דאס שטענדיג קריטיקירט אלס אומסטאביליזירט. נאך מעקסיקע'ס זעלבשטענדיקייט האט מען אנגעהויבן טוישן דעם סיסטעם דורך גענצליך באזייטיגן רעליגיע אין די פריימערי סקולס פון די ערשטע ביז די זעקסטע קלאס און אנשטאט איינגעשטעלט א פובליק ערציאונג'ס סיסטעם ענליך צו אנדערע פרייע לענדער. מיט דער צייט האט די פעדעראלע רעגירונג איבערגענומען די פולע קאנטראל אויף ערציאונג און שטעלט צו די טעקסט ביכער פאר אלע קלאסן. אין א שפעטערדיגע קאנסטיטוציע פון 917' האט די רעגירונג אנגעהויבן טאן מיטלן צו העכערן די צאל קינדער וואס גייען אין סקול. לויט היינטיגע סטאטיסטיקס גייען ארום 90 פראצענט קינדער פון 6 ביז 13 יאר געהעריג אין סקול. העכער 13 איז פיל שוואכער און ווערט שוואכער מיט וואס א יאר עלטער. די נומער פון קינדער וואס קומען אן אין היי-סקול און אין קאלעדזש איז זייער נידעריג און טראץ אלע מיטלן וואס די רעגירונג האט שוין געטאן ווערט עס נישט בעסער. א שטארקע סיבה דערצו איז צוליב געלט ווען די מעקסיקאנער זענען נישט צו ברייט און קענען זיך נישט זען אויסגעבן אזויפיל געלט פאר ערציאונג. אין די שפעטע 90'גער יארן האט די רעגירונג איינגעשטעלט פובליק ערציאונג פראגראמען וועלכע גיט לימיטירטע ערציאונג פאר קינדער פון העכער 15 יאר. דער פראגראם האט טאקע אסאך געהאלפן אבער איז ווייט פון א גוטע ערציאונג אין קאנטראסט צו קאלעדזשעס אבער איז בעסער ווי גארנישט. איין זאך וואס דער פובליק ערציאונג פראגראם האט זיכער געהאלפן איז די שריפטיקייט ראטע וועלכע איז אין די לעצטע יארן געשפרינגן צו 92 פראצענט. מעקסיקע האט א רייע פון קאלעדזש אינסטיטוטן וועלכע געפינען זיך על פי רוב אין מעקסיקע סיטי. ווייניג אויסלענדישע קומען צו זייערע אינסטיטוטן און פונדעסטוועגן האבן זיך עטליכע אויניווערסיטיס באקאנט געמאכט מיט א גוט'ן נאמען אין די וועלט. די גרעסטע און מערסט באקאנטע אויניווערסיטי אין מעקסיקע איז די נאציאנאלע אטאנאמעס אויניווערסיטי אוו מעקסיקע.
לעבנ'ס סטיל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקאנער לייגן א שטארקע שעצונג אויף פאמיליע און טראדיציאנאלע ווערדיקייטן. כאטש ארום 33 פראצענט פון די פרויען ארבעטן טוען זיי דאך די היים ארבעט און געבן זיך אפ מיט די קינדער. יונגע קינדער בלייבן דארט לענגער אינדערהיים בעפאר מען שיקט זיי אפ אין סקול ווי אין די פאראייניגטע שטאטן. עס איז פאראן דארט א גרויסע חילוק צווישן די מיטל און הויכע אינקאם פאמיליעס און די ארימע. רוב מאמעס נעמען הילף פון אויסער די הויז פאר די קינדער און פאר הויז רייניגונג ווען די ארימע מאמעס טוען אלעס אליינס און גייען דאך ארבעטן א גרויסע צאל שטונדן איבער'ן טאג. מעקסיקאנער קליידן זיך אזויווי די אייראפעאישע און די אמעריקאנער. זיי לויפן נאך די וועלט סטילס אין צייט און פארמאגן אליינס אויך א קליינע צאל דיזיינערס וועלכע האבן א טייל אין די אינטערנאציאנאלע קליידונג פארמעסט. פאמיליעס אין די פארווארפענע דערפער קליידן זיך מיט טראדיציאנאלע קליידונג אבער עס ווערט ווייניגער און ווייניגער. מעקסיקע גיט ארויס גוטע עסנס און עס איז דא דארט צו באקומען פון אלעם גוטן. וויאזוי אימער, טוט די סאציאלע קלאס פארשידנארטיקייט און פארדינסט שטאפלן צוטיילן דאס פאלק אין זייער דיעטע. רוב מעקסיקאנער און די גאנצע ארבעט'ס קראפט לעבן אויף קארן, ווייץ, באנדלעך, הייסע פעפער, און טאמעיטאס. די מיטעלע און שיינע פארדינער עסן מער אמעריקאנער אזויגערופענע "רעדי" עסן ווי סיריעלס, סענדוויטשעס, קיכן, נאש, א.ד.ג. צו טרינקן פעלט נישט דארט. מעקסיקע פראדוצירט אסאך סאפט געטראנקן און מאכט גוטע ביר וועלכע איז זייער פאפולער אין לאנד און ווערט אויך עקספארטירט קיין אמעריקע אין גרויסע קוואנטום. מעקסיקע איז געבענטשט מיט נאטורליכע קארבאנעיטעט וואסער וועלכע דאס גאנצע לאנד טרינקט יעדן טאג. אין די לעצטע יארן זענען אויך זייערע וויינען גוט געווארן און ווערט דארט פראדוצירט אויף א גרויסן פארנעם. די מעקסיקאנער גלייכן די זעלבע אקטיוויטעטן ווי די אמעריקאנער ווי טעלעוויזיע, ווידעא, ספארטן, און אנדערע תאוות עולם הזה.
סאציאלע פראגעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע איז כאראקטריזירט ביי א שארפע קלאס אין סאציאלע אפטיילונגן. א קליינע טייל פון פאלק רעכנט זיך אלס די הויכע קלאס מענטשן און זיי קאנטראלירן דאס לאנד'ס פראפערטי און רייכטום ווען דאס איבעריגע לעבן אין ארימקייט. דאס צו פארשטיין וועט צוניץ קומען א סטאטיסטיק פון עטליכע יאר צוריק וועלכע האט געוויזן אז די 20 פראצענט גרעסטע פארדינער האבן פארדינט כמעט 60 פראצענט פון דאס לאנ'ס פארדינסט און די 20 פראצענט נידעריגסטע פארדינער האבן נאר פארדינט 3 פראצענט פון דעם סך הכל פארדינסט ווען די מיטעלע קלאסן זענען פארבליבן מיט 39 פראצענט. אין פארגלייך צו די פאראייניגטע שטאטן, איז מעקסיקע'ס מיטל קלאס פארדינער זייער א קליינע פראצענט. די מעקסיקאנער מיטל קלאס לעבן אן ענליכע לעבנ'ס סטיל ווי די מיטל פארדינער און די פאראייניגטע שטאטן וועלכע פארנעמען דאס גרעסטע טייל פון פאלק. זיי וואוינען אלע אין עלעקטריק באשיינטע הייזער און פליסנדיגע וואסער, האבן איינס אדער מער אויטאמאבילן, און האבן איינטריט צו ערציאונג און העלט קעיר איינארדענונגן. זייער אסאך מעקסיקאנער לעבן אין עכטע ארימקייט. די מעקסיקאנער רעגירונג גיט נישט ארויס די גענויע ציפערן אבער שטודירונגן פון אינטערנאציאנאלע סטאטיסטיקס האבן פאר 5 יאר צוריק אראפגעמאלן א בילד וויאזוי דער עקאנאמישער מצב קוקט דארט אויס. עס שטעלט זיך ארויס אז מער ווי 8 פראצענט פון די באפעלקערונג לעבן איבער דאס יאר מיט ווייניגער ווי איין יו-עס דאלאר פער טאג און גאנצע 24 פראצענט מיט ווייניגער ווי 2 יו-עס דאלאר פער טאג. דאס לאנד איז אן עכטע ביישפיל פון וואס די וועלט זאגט אז די רייכע ווערן רייכער און די ארימע ווערן ארימער. די ארימע האבן נישט קיין איינטריט צו קיין העלט קעיר און וואוינען אין הייזער וואס איז ווייניגער ווי די מינימום סטאנדארטן אין די היינטיגע וועלט. זיי האבן נישט קיין פארזיכערטע וואסער צו טרינקן און באקומען אינגאנצן נישט קיין סעניטאציע סערוויס. טאקע דערפאר זענען פאראן זייער אסאך פאמיליעס וועלכע נעמען ארויס די קינדער פון סקול זייער יונג זיי זאלן גיין ארבעטן און אריינברענגן געלט פאר די פאמיליע. צו טרעפן א געהעריגע דזשאב איז זיייער שווער אפילו פאר די וואס האבן די כשרונות און דעגריס. דאס לאנד'ס גרעסטע פראבלעם איז היינט איר וואוקס וועלכע מאכט די עקאנאמישע מצב ערגער און ערגער צוליב א מאנגל אין דזשאבס. די מעקסיקאנער רעגירונג נעמט שוין טאקע נישט אן קיין פרישע אימיגראנטן אבער איר נאטורליכע וואוקס גייט גאנץ שנעל. מעקסיקע איז באוואוסט צו ליידן פון א הויכע צאל פארברעכנס, אריינגערעכנט מערדערייען, דראגס, און פארברעכנס צווישן די יונגע. וויפיל מען האט שוין פרובירט צו טאן האט גארנישט געהאלפן און א גרויסע טייל מענטשן ציטערן פאר זייער שאטן. מעקסיקע איז גארנישט צוריק געבליבן ווען עס קומט צו קונץ-ווערק און ארכיטעקטור. דאס לאנד איז פיל מיט די אלע זאכן און עס קומען ארויס פון דארט געלונגענע ארטיסטן, אקטיארן, און זינגער, פון וועלכע א שיינע טייל זענען שפעטער אריבער אויף אמעריקע און זענען אויך דארטן באקאנט מיט זייערע כשרונות. עס פעלן נישט דארט קיין ביבליאטעקס און מוזעאמס. רוב ביבליאטעקס געפינען זיך אין די אוניווערסיטיס און האבן אסאך ווערטפולע זאכן. רוב מוזעאמס זענען אין מעקסיקע סיטי. די מעקסיקאנער מוזעאמס זענען וועלט באקאנט נישט נאר מיט זייערע טייערע קאלעקציעס, נאר אויך מיט זייערע הערליכע ארכיטעקטור. א מענטש וואס פארט קיין מעקסיקע דארף זיין בלינד נישט באגייסטערט צו ווערן פון די אלע הערליכע בינינים. אפילו די הייזער אויף די לאקאלע גאסן זענען קונצליך געבויט און האט אן אויסקוק ווי אמאליגע שיינע שטעט.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – עקאנאמיע פון מעקסיקע
די עקאנאמיע פון מעקסיקע איז די 11טע גרעסטע אין דער וועלט. זייט דער עקאנאמישער קריזיס אין 1994, האבן די אדמיניסטראציעס פון דעם לאנד פארבעסערט דעם לאנדס עקאנאמיע. די רעגירונגס חובות פון מעקסיקע ווערן גערעכנט אלס גוטע אינוועסטירונגען. די סטאבילע עקאנאמיע האט געווירקט צו פארקלענערן אינפלאציע און פראצענטער צו גאר נידעריג ניוואען, און האט פארגרעסערט די הכנסה פער מענטש; דאך בלייבט א גרויסער ריס צווישן די שטאטישע און דארפישע באפעלקערונג און צווישן די רייכע און די ארעמע מענטשן.[1] די רעגירונג דארף נאך פארבעסערן די אינפראסטרוקטור, מאדערניזירן די שטייער סיסטעם און די ארבעט געזעצן, און פארקלענערן די אומגלייכונג אין הכנסות.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מעקסיקאנער רעגירונג סיסטעם איז ענליך צו די פאראייניגטע שטאטן מיט אירע 3 רעגירונג'ס שטאפלן: די עקזעקיוטיוו, לעגיסלאטיוו, און יוסטיץ. וויאזוי אימער, האט דארט די עקזעקיוטיוו די קאנטראל אויף די אנדערע אפטיילונגן און דער פרעזידענט וועלכער איז דער טשיף עקזעקיוטיוו האט א פולע קאנטראל אויף יעדע רעגירונג אפטיילונג. רוב יארן אינעם צוואנציגסטן יאָרהונדערט האט נאר איין פארטיי (די פי-אר-איי) געשפילט א ראלע אין די רעגירונג און אנדערע פארטייען זענען אפילו נישט געקומען נאנט. די פי-אר-איי האט קיינמאל נישט פארלוירן אפילו א סענאט שטימע ביז אין יאר 89' ווען די נאציאנאלע עקשן פארטיי (פי-עי-ען) האט אנגעהויבן ווערן שטארק. די פי-אר-איי האט פארלוירן די פרעזידענטשאפט צום ערשטן מאל אין 00' צו וויסענט פאקס דער פירער פון די פי-עי-ען פארטיי. וויבאלד די עקזעקיוטיווע אפטיילונג פון די רעגירונג האט די פולע קאנטראל אויף די רעגירונג איז נישט פאראן קיין אינטערעסע און שתדלנות ארגאניזאציעס אזויווי אין די פאראייניגטע שטאטן. ווען גרופעס אדער ארגאניזאציעס דארפן הילף פון די רעגירונג ווענדן זיי זיך דירעקט צו די עקזעקיוטיווע מיטגלידער און טיילמאל צום פרעזידענט אליינס. דער פרעזידענט ווערט דארט ערוועלט דורך א דירעקטע פאפולער שטימע און ער וועלט זיך אליינס אויס זיין גאנצע קאבינעט. קיין איין מעקסיקאנער פרעזידענט האט נאך נישט ערוועלט אן אפאזיציע מיטגלידער אין זיין קאבינעט און דערפאר האט די רעגירונג שטענדיג געהאט א כמעט 100 פראצענטיגע מאכט און האט געקענט דורכפירן וואס עס האט זיי געשמעקט. א טערמין פאר א פרעזידענט איז 6 יאר און ער קען נישט ווידער-ערוועלט ווערן. די עקזעקיוטיוו קאבינעט באהאנדלט 90 פראצענט אישוס און איז צוטיילט צו עטליכע אפטיילונגן ווי עקאנאמיע, נעשאנעל סעקיוריטי, האנדל, א.א.וו. די רעגירונג'ס לעגיסלאטיווע קערפערשאפט באשטייט פון צוויי אפטיילונגן די סענאט און די טשעמבער אוו דעפיוטיס. די טשעמבער אוו דעפיוטיס פארמאגט 500 מיטגלידער וועלכע ווערן אלע ערוועלט פאר 3 יעריגע טערמינען. 300 פון זיי באלאנגן צו לאקאלע דיסטריקס און די איבעריגע 200 ווערן ערוועלט לויט די שטארקייט פון די פארטייען. די סענאט באשטייט פון 128 מיטגלידער פון וועלכע 64 באלאנגן צו גיאגראפישע אפטיילונגן פון לאנד און דאס איבעריגע איז ווייטער געוואנדן לויט די פארטיי שטארקייט. די סענאטארן ווערן ערוועלט צו 6 יעריגע טערמינען און קענען נאכאמאל ערוועלט ווערן אבער נישט נאכאנאנד. די טשעמבער אוו דעפיוטיס איז פארנומען שטודירן געזעצן, איינשטעלן די שטייערן, און פאררופן עלעקציעס. זיי האבן ווייניג געהילפן און דארפן ארבעטן אסאך שטונדן אין די פארנומענע צייטן. אלע פארשלאגן וואס די טשעמבער שטעלט פאר פאר די עקזעקיוטיוו ווערן דורכגעפירט ווייל די עקזעקיוטיוו איז צו פארנומען צו שטודירן און סייווי איז כמעט נישט פאראן קיין אפאזיציע אין די עקזיסטירנדע רעגירונג. די יוסטיץ דעפארטמענט האט זייער א שוואכע מאכט אין די מעקסיקאנער רעגירונג. די גאנצע ארבעט וואס בלייבט פאר זיי איז איבערצוקוקן דאס לאנד'ס געזעצן און עס מאדיפיצירן ווען עס פעלט זיך אויס. אלע מיטגלידער אין די יוסטיץ דעפארטמענט ווערן ערוועלט דורכ'ן פרעזידענט און אויך די טשעמבער אוו דעפיוטיס דארפן דאס באשטעטיגן. אין די לעצטע יארן האט די יוסטיץ באקומען מער מאכט און אויך זיי שטודירן שוין די נייע געזעצן בעפאר עס ווערט פארגעשלאגן פאר די עקזעקיוטיוו, אבער נאר פאר א קורצע צייט. מעקסיקע פארמאגט 31 שטעט און די פעדעראלע דיסטריק וועלכע איז מעקסיקע סיטי. אין יעדע שטאט איז פאראן א גאווערנער וועלכער ווערן ערוועלט פאר 6 יעריגע טערמינען. די לאקאלע רעגירונגן אפערירן זייער ענליך צו די לאקאלע רעגירונגן אין די פאראייניגטע שטאטן מיט דער חילוק אז אין מעקסיקע האבן זיי אסאך ווייניגער מאכט. אין די פעדעראלע דיסטריק איז פאראן א מעיאר וועלכער ווערט אויך ערוועלט צו א 6 יעריגע טערמין. אמאל איז דער מעיאר געווען א מיטגלידער אין די פעדעראלע רעגירונג אבער מען האט עס געטוישט ווען מען האט איינגעזען אז צו קענען בעסער סערווירן די שטאט דארף דער פירער זיין א דרויסענדיגער פון די רעגירונג. די מעקסיקאנער רעגירונג איז א מיטגלידער אין די יו-ען און פארמאגט א טייל אין רוב פון אירע אגענטורן.
פאליטישע פארטייען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש מעקסיקע'ס פאליטישע סיסטעם איז שטענדיג אפערירט געווארן דורך אן אייניציע פארטיי, איז שוין די עקזיסטענץ פון די פי-אר-איי פארטיי געווען א סטראשע פאר די רעגירונג פאר עטליכע צענדליג יארן. די דריטע גרעסטע פארטיי איז די דעמאקראטיק רעוואלוציע (פי-אר-די) וועלכע האט היינט אויך גאנץ א שטארקע איינפלוס אין די טשעמבער אוו דעפיוטיס. עס זענען פאראן נאך עטליכע קליינע פארטייען וועלכע האבן אלע עטליכע זיצן אין די טשעמבער אבער האבן קיינמאל נישט אנגעצויגן עפעס ערנסט. די פארטייען ווערן געמאסטן און ערוועלט אויף א נארישן סיסטעם דורך נאציאנאלע וואלן אנשטאט באזונדערע עלעקציעס אין יעדע דיסטריק. די אישוס און מיינונגן פון די דריי גרעסטע פארטייען זענען נישט ווייט איינע פון די אנדערע און אלע האבן די עקאנאמיע אלס זייער ערשטע פריאריטעט. וויאזוי אימער, זענען די פארטיי פירער שטענדיג פארנומען מיט'ן צוזאגן לאקאלע אישוס כדי צו באקומען שטיצע אבער אין די טשעמבער האבן זיי ווייניג צייט דערצו ווייל די לאנד פלאגט זיך מיט גרעסערע פראבלעמען וועלכע וועט נאך געדויערן אסאך יארן צו סטאביליזירן. ווי געזאגט איז די פי-אר-איי געווען די איינציגסטע שטארקע פארטיי פאר צענדליגער יארן. איר שוואכקייט האט זיך אנגעהויבן אין די 980' יארן ווען די פארטיי האט גארנישט געקענט טאן צו פארבעסערן די עקאנאמיע און דער דורכשניטליכער וואוינונג סטאנדארט האט אנגעהויבן פאלן מען און מער. אינעם יאר 987' איז פארגעקומען פעדעראלע וואלן וואו די פי-אר-איי האט נאכאמאל געוואונען מיט א שמאלע אויבערהאנט אבער קורץ נאך די וואלן האט זיך ארויסגעשטעלט אז עס איז פארגעקומען זייער אסאך שווינדל און מען האט איבערגעמאכט די וואלן אין וועלכע די אפאזיציע פארטיי האט געוואונען אן אויבערהאנט פון 240 זיצן אין די טשעמבער, ענדיגנדיג די 60 יעריגע אומבאזיגטע איין פארטיי סיסטעם.
סאציאלע פארזיכערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע איז געווען דאס ערשטע לאנד אין דער וועלט וועלכע האט פארגעשלאגן א סאציאל פארזיכערונג פראגראם אין איר רעגירונג סיסטעם נאך אין 917' אבער עס איז ערשט איינגעשטעלט געווארן אין 943' צוליב די פולע געשפרעכן איבער דעם פראגראם. איר סאשעל סעקיוריטי סיסטעם גיט אסאך מער וואו אין די פאראייניגטע שטאטן אבער עס איז נישט אזוי גוט פארשפרייט איבער'ן לאנד און טייל קליינע פארשטופטע קאמיוניטיס געניסן נישט פון אלע בענעפיטן. עס איז כמעט נישט פאראן קיין פריוואטע העלט צענטערן ווייל 90 פראצענט מעקסיקאנער קענען זיך דאס נישט ערלויבן.
די דורכשניטליכע לעבנסשפאן פאר מענער איז דארט 69 יאר און פאר פרויען 75 יאר. דאס איז פיל נידעריגער ווי די לעבנסשפאן ראטע פון איר שכן די פאראייניגטע שטאטן (מענער 74 יאר און פרויען 80 יאר). די געבורטס טויט ראטע איז דארט הויך מיט 24 טויט פאלן פאר יעדע 1,000 קינדער (אין די פאראייניגטע שטאטן האלט די ראטע ביי 7 פער יעדע 1,000). רוב טויט פעלער קומען דארט פון שעדליכע איבערכאפענדיגע קראנקהייטן וועלכע פלאגט די קלענערע שטעט.
מיליטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקסיקע'ס מיליטערישע כוחות איז איינגעטיילט צו דריי הויפט אפטיילונגען: די ארמיי וועלכע פארמאגט 144,000 טרופן, דער פלאט מיט 37,000 מיטגלידער, און א עירפארס מיט 11,770 זעלנער. ווען מען רעכנט דאס מיליטער לויט די עקאנאמיע פון דאס לאנד איז מעקסיקע איינע פון די קלענסטע ארמייען אין די וועלט פראצענטווייז. מיליטערישע סערוויס הייבט זיך אן פון די 18 יאר אלט אבער א גרויס טייל יוגנטטליכע איגנארירן עס אינגאנצן. דאס מיליטער איז שוואך טרענירט און האט ווייניג עקוויפמענט. וויבאלד דאס מיליטער איז אזוי נאכגעלאזט און קענען נישט באשטייערן צו סיי וועלכע אינטערנאציאנאלע מיסיע, פארנעמט זי זיך מיט פאליצייאישע ארבעט אין לאנד. די מיליטער מישט זיך אריין אין פאליטיק ווען עס פעלט אויס און העלפן אפיציעל אין די קריג קעגן דראגס. עס איז דארט א נארמאלע ערשיינונג אז די מיליטער זאל אנקומען צו א קרימינאלע סצענע.
רוב פון אירע וואפן זענען אימפארטירט אבער זי אליין פראדוצירט אויך וואפן וועלכע זי עקספארטירט פאר די ווערט פון 13 מיליאן דאלאר פער יאר. די דעפענס דעפארטמענט קאסט איר אפ יערליך 4 ביליאן דאלאר וואס קומט אינגאנצן אויס צו 38.12$ פער פערזאן.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס ארט ווי מעקסיקע געפינט זיך היינט איז געווען פון די ערשטע ערטער וואו מענטשן האבן זיך באזעצט פון גאנץ נארט אמעריקע. סייענטיסטן האבן געפינען צענדליגער סימינים וועלכע האט זיי געפירט צו אן אויספיר אז מענטשן האבן געוואוינט אויף דעם שטח נאך מיט טויזענטער יארן צוריק. לויט זייער וויסנשאפט האבן די פארשידענע שבטים געלעבט אויף קארן און באנדלעך און האבן געכאפט פיש. זיי זאגן אז זייערע שטודיעס צייגן אז מען האט אנגעהויבן פלאנצן ערד בערך 2,000 יאר צוריק און דאס ארט איז דעמאלט אנגערופן געווארן מיסאאמעריקע.
ווען מעקסיקע האט זיך אנגעהויבן אנטוויקלן אינעם 19'טן יאָרהונדערט איז נאך דארט געווען א גרופע וועלכע האבן זיך גערופן מיסאאמעריקענס און האבן געשטערט די אנטוויקלונג פון לאנד, מיט די טענה אז עס באלאנגט צו זיי. כאטש די מיסאאמעריקענס האבן נישט קיין שום דאקומענטן פון איר היסטאריע האט מען אבער געפינען אסאך שטיינער וועלכע האבן אנטהאלטן אויפגעקריצט פארשידענע מעסעדזשעס וועלכע גיט אן איינגעצוימטע ווירקליכקייט צו איר היסטאריע. לויט יענע אויפשריפטן איז מעקסיקע געווען פיל העכער פונעם ים אויבערפלאך בעפאר א נאטוליכע חורבן האט אראפגעווישט א גרויסע טייל פון לאנד. אינעם 13טן יאָרהונדערט איז פאגעקומען די ערשטע מלחמה פון וואס מען ווייסט. א גרויסע גרופע וועלכע האבן זיך גערופן די אזטעקס האבן אקופירט גאנץ צענטראל מעקסיקע און האבן עס א נאמען געגעבן מעקסיקאַ. דער נאמען מעקסיקע שטאמט פון יענעם נאמען. די אזטעקן זענען געווען גרויס אין צאל אבער זייער מאכט איז געווען עטוואס שוואכער ווי די נאטיווע אמעריקאנער און די אנדערע גרופעס וועלכע האבן דארט געוואוינט און זיי האבן געהאט א שווערע ארבעט אנצוהאלטן די אקופאציע. היסטאריע זאגט אז די אזטעקס זענען געווען די ערשטע מיליטער וועלכע האבן זיך באנוצט מיט פייגל פאר מלחמה צוועקן. זיי האבן גענוצט עטליכע גרויסע אדלער (איגעל) צו שיקן מעסעדזשעס און האבן אבזערווירט איר גאנצע "הלוך ילך" צו קענען באמערקן ווען דער פיינט קומט. די אדלער איז פארבליבן דער סימבאל פון מעקסיקע ביז'ן היינטיגן טאג און עס געפינט זיך אויף איר נאציאנאלע פאן און אויף טייל וואלוטע.
די אזטעקן זענען געווארן א גרויס פאלק אין די קומענדיגע יארן און האבן געציילט עטליכע הונדערט טויזנט מענטשן. זיי האבן אויפגעשטעלט א הויפט שטאט וועלכע זיי האבן גערופן קענאטיטלען און האבן געפירט א כמו רעגירונג סארט לעבן. ווען די היספאנישע האבן אינוואדירט מעקסיקע אינעם 15טן יאָרהונדערט איז די שטאט קענאטיטלען געווען איינע פון די גרעסטע שטעט אין די וועלט מיט איבער 200,000 איינוואוינער.
די היספאנישע אינוואזיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער צייט ווען די היספאנישע זענען אנגעקומען קיין מעקסיקע זענען שוין די אזטעקן געווען פארשפרייט ביזן פאציפישן אקעאן און אויף דרום ביז זייער נאנט צו די היינטיגע פאראייניגטע שטאטן. איר מיליטער איז שוין אויך בעסער געשטאנען און זיי זענען געווען זיכער מיט זיך אז איר אימפעריע וועט נישט אזוי שנעל צובראכן ווערן. די היספאנישע מיליטער האט ערשט געלאנדעט אויף די קאריביען אינזלען אין יאר 1519. זיי האבן אראפגעשטעלט די שטאט סאנטע דאמינגא (היינט די הויפט שטאט פון דער דאמיניקאנישער רעפובליק) אלס די הויפט באזע פון די מיליטער און האבן באלד געמאכט פלענער וויאזוי אנצוגרייפן מעקסיקע.
אין יענע יארן איז נאך די מאפע פון נארט אמעריקע געווען זייער אומקלאר און אלע לענדער האבן כסדר געשיקט גרופעס וויסנשאפטלער וועלכע זענען ארומגעפארן מיט שיפן זוכן לאנד. די היספאנישע האבן דאס געטאן די ערשטע זאך און האבן באלד ארויסגעשיקט אן אויסשפיר גרופע צו באטראכטן דאס לאנד מעקסיקע. פונקט דאן האט אויך קובא געשיקט אן אויסשפיר גרופע און די צוויי גרופעס האבן זיך צוזאמנגעשטויסן ביי די ברעגעס פון די גאלף אוו מעקסיקע. די קובאנער האבן אטאקירט די היספאנישע מיט די הילף פון די נאטיווע אמעריקאנער וועלכע האבן דארט געווואוינט. מער ווי האלב פון די היספאנישע גרופע זענען אומגעקומען און די איבעריגע זענען פארטריבן געווארן. די היספאנישע האבן נישט נאכגעלאזט און האבן געשיקט א פרישע גרופע וועלכע האבן דעגרייכט טיף אין מעקסיקע און האבן אנגעטראפן די גרעניצן וואו די אזטעקס האבן געוואוינט. די היספאנישע האבן געזען אז עס האנדעלט זיך פון א שטארקע מיליטער און האבן צוריקגעשיקט א מעסעדזש קיין סאנטע דאמינגא אז מען זאל צוגרייטן א שווערע מלחמה. דער פירער פון די אזטעקס האט באקומען באריכטן אז היספאנישע פארשער דרייען זיך ביי די גרעניצן און האט געשיקט א פארשלאג אז ער וועט זיי געבן גאלד און זילבער אז זיי זאלן זיך אפטראגן פון דעם ראיאן.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע מעקסיקאנער רעגירונג איז אויפגעשטעלט געווארן בערך 500 יאר צוריק אין די אנפאנג יארן פון 500'. די רעגירונג האט פונקציאנירט ווי א לאקאלע רעגירונג געוואנדן לויט די מוניציפאליטעטס אדער שטעט. יעדע מוניציפאליטעט האט פארמאגט אונטער זיך עטליכע געגענטער און ווילעדזשעס. אין יאר 528' האט די שפאנישע מאנארכיע אויפגעשטעלט א הויכע געריכט און ביז עטליכע יאר אריינגעשטעלט צענדליגער גוט טרענירטע ריכטער און געזעץ מאכער. די הויכע געריכט איז אנגערופן געווארן די אודיענסע. 15 יאר שפעטער האט די שפאנישע מאנארכיע אנגעהויבן אויפשטעלן די ערשטע צווייגן צו א צענטראלע רעגירונג וועלכע איז נאך אלץ געווען א טייל פון די הויכע געריכט. די רעגירונג איז נאמינירט געווארן אלס די וויסעראו. עס זענען נאך דעמאלט נישט געווען קיין מיניסטארן און א פרעזידנעט נאר א הויפט אדמיניסטראטאר און עטליכע אפישעלס אונטער אים. די וויסעראו רעגירונג האט אפיציעל קאנטראלירט גאנץ ניו שפאניע וועלכע איז היינט מעקסיקע, די פיליפיניען אינזלן, צענטראל אמעריקע, די אינזלן פון די אנטילס, און די היינטיגע אמעריקאנער שטעט קאליפארניע און ניו מעקסיקע. אין פאקט האט אבער די וויסעראו נישט געהאט קיין שום אויטאריטעט אויסער די גרעניצן פון מעקסיקע ווייל די שוואכע קאמיוניקאציע האט עס נישט ערלויבט. די לאקאלע גאווערמענטס אין די אלע ערטער האבן זיך געפירט אייגענע רעגירונגן און געטאן אליינס אלע האנדל.
די וויסערוי האט געארבעט אינאיינעם מיט די הויכע געריכט (אודיענסע) און האבן נאר קאנטראלירט געזעצליכע פרטים. פאר האנדל איז געווען א באזונדערע ארגאניזאציע וועלכע איז אנגערופן געווארן די קאנסולאדא.
זעלבשטענדיקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס דעם 18'טן יאר הונדערט נאכדעם וואס שפאניע האט געליטן עטליכע דורכפעלער אין אייראפעאישע מלחמות האט די שפאנישע רעגירונג זיך צוזאמענגעזעצט צו פארשטערקערן איר פארבליבענע אימפעריע. אלס א טייל פון דעם באשלוס האט די שפאנישע רעגירונג אנגעהויבן לייגן אן אויג אויף אירע קאלאניעס וועלכע האבן געמאכט א לעבן אויף שפאניע'ס חשבון. די שפאנישע רעגירונג האט געלעכצט פאר געלט און האט געוואוסט אז די קאלאניעס פירן זיך אן אייגענע ווערטשאפט און לייגן די געלטער אין טאש אריין. די שפאנישע רעגירונג האט באלד דערנאך אראפגעשיקט א גרופע פון אירע געלונגעסטע ביוראקראטן וועלכע האבן זיך אריינגעזעצט אין די וויסעראו און אנגעהויבן אויספארשן וואס גייט פאר און איינגעשטעלט נייע שטייערן וועלכע איז אין גרעסטן טייל געגאנגן צו פארשטערקערן די שפאנישע מיליטער. די שפאנישע ביוראקראטן האבן אראפגענומען אלע האנדל'ס פארבאטונגן צווישן די קאלאניעס און איינגעשטעלט קליינע מיליטערן אין יעדע קאלאניע וועלכע איז אין פאקט געווען א טייל פון די שפאנישע מיליטער. דאס איז געווען א קלוגע סטראטעגישע אקט פון די שפאנישע רעגירונג וועלכע האט זיך מיט דעם פארזיכערט אז די פארמאגט מיליטערישע כוחות אין עטליכע קאנטינענטן פון די וועלט. אנדערע לענדער האבן באוואונדערט דעם שריט און האבן אין די נאכפאלגענדע יארן נאכגעטאן דאס זעלבע.
פארשטייט זיך אז די מעקיסקאנער איינוואוינער זענען געווען אומצופרידן מיט די נייע שטרענגע איינריכטונגן און העכערע שטייערן און האבן אנגעהויבן פראטעסטירן קעגן די פארשטערקערטע אקופאציע. די פראטעסטן זענען געווען שטורמישע און טייל מאל ארויס פון קאנטראל. די לאקאלע מיליטער האט פרובירט צו דערשטיקן די פראטעסטן מיט געוואלד און טיילמאל אפילו גענוצט וואפן צו פארטרייבן די מאסן. אבער ווי מער זיי האבן פרובירט זענען די פראטעסטן געווארן שטערקער און שטערקער ווען מער און מער מענטשן זענען זיך געקומען באטייליגן. אסאך פון די לאקאלע רעגירונג אפישעלס האבן רעזיגנירט פון זייערע אמטן און זיך באטייליגט אין די פראטעסטן. די מעקסיקאנער האבן שוין דעמאלט אנגעהויבן רעדן אפן פון זעלבשטענדיקייט און האבן ערקלערט פאר די מאסן אז אלס א זעלבשטענדיג לאנד וועט זיי זיין בעסער לויט די יעצטיגע אומשטענדן אפילו מען וועט נישט האבן קיין שום שטיצע פון שפאניע פאר א נויט. היסטאריקער קענען נאך היינט נישט פארשטיין פארוואס די שפאנישע רעגירונג האט אזוי שוואך אפגעשלאגן די אויפשטאנד און אנשטאט מער און מער אפגעהאקט באציאונגן מיט די מעקסיקאנער רעגירונג. די שפאנישע רעגירונג האט געהאלטן אז די מעקסיקאנער וועלן נישט קענען אויסהאלטן אן זייער שטיצע און וועלן זיך עווענטועל צוריקווענדן נאך הילף. די פירער פון די אויפשטאנד האבן אבער געהאט גוטע עקזאמפלן פון די אמעריקאנער און פראנצויזישע רעוואלוציעס און האבן נאכגעפאלגט זייערע שריט. גארנישט בעסער וואלט געקענט געשען ווען עס האט אויסגעבראכן א קריזיס און שפאניע ווען דער פראנצויזישער קעניג נאפאליען דער ערשטער האט אינוואנדירט שפאניע און געפאנגן די שפאנישע ראיעל פאמיליע מיטגלידער און זיי געהייסן אים איבערגעבן די מאנארכיע קרוין. די מעקסיקאנער האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט און אנגעהויבן אויסארבעטן די לעצטע פלענער פאר'ן אויפשטאנד.
נישט יעדער איינער איז אבער געווען אזוי צופרידן מיט א זעלבשטענדיגע מעקסיקע די נאטיווע אמעריקאנער איינוואוינער האבן אנגעהויבן שטורמען אז זיי ווילן נישט קיין אייגן לאנד און וועלן ענדערש בלייבן אונטער שפאנישע קאנטראל. דער פירער פון די נאטיווע רעבעלן איז געווען א גלח מיט'ן נאמען הידעלגאו וועלכער איז געווען זייער געשעצט צווישן די נאטיווע אמעריקאנער איינוואוינער. הידעלגאו האט צוזאמנגענומען טויזענטער מענטשן און זיי געברענגט קיין צענטראל מעקסיקע און אנגעהויבן פראטעסטירן קעגן די נייע רעגירונג. די מעקיסקאנער האבן זיי אפגעשלאגן און הידעלגאו האט מיט דער צייט אויפגעשטעלט אן ארמיי פון 80,000 מענער און א ציווילע קריג האט אויסגעבראכן. די קריג האט אנגעהאלטן א לענגערע צייט און טייל מעקסיקאנער האבן זיך אנגעשלאסן מיט הידעלגאו וועלכער האט שוין דעמאלט אויך געקענט באשטיין צו ווערן פירער אפילו אויב דאס מיינט בלייבן זעלבשטענדיג. הידעלגאו'ס ארמיי האט אין אנפאנג געמאכט גרויס פארשריט אבער ווי נענטער זיי זענען געקומען אין צענטראל מעקסיקע זענען זיי אויפגענומען געווארן מיט שטערקערע ווידערשטאנד. כאטש זיין ארמיי האט געליטן גרויסע פארלוסטן האט ער דאך געמאכט פארשריט און אין יאר 810' דערגרייכט מעקסיקע סיטי. אריין אין שטאט איז אים שוין נישט געגאנגן און דארטן האט ער אנגעהויבן פארלירן ביז זיין גאנצע ארמיי האט געמוזט אפטראגן אויב זיי האבן געוואלט פארמיידן טויט. הידעלגאו אליינס איז אנטלאפן אבער עטליכע יאר שפעטער איז ער געכאפט געווארן און מען האט אים אומגעברענגט אין א מעקסיקאנער טורמע. נאך די ציווילע קריג האט די נייע רעגירונג ענדליך געקענט אנהייבן איר ארבעט און האט אויפגענומען א פרעזידענט. צענטראל אמעריקע האט זיך דאן אפגעבראכן פון מעקיסקא און די אמאליגע ניו שפאניע איז א נאמען געגעבן געווארן מעקסיקע.
די פריע רעפובליק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעקיסקע איז נאך נישט גרייט געווען צו פארמירן א נייע רעפובליק נאכדעם וואס די ציווילע קריג האט שטארק געשעדיגט דאס לאנד און שטייערן פארדינסטן זענען געפאלן צו די נידעריגסטע שטאפלן. די אנפירער פון די רעגירונג זענען אומערפארענע מענטשן וועלכע האבן נישט געוואוסט און פארשטאנען וואס א רעגירונג מיינט נאר האבן נאכגעפאלגט וואס זיי האבן געזען פון די פריערדיגע לאקאלע רעגירונגן. עס האט געדויערט א לענגערע צייט ביז מען האט איינגעשטעלט סטעיט לעגיסלאטורן און זיי געגעבן די מאכט צו ערוועלן די עקזעקיוטיוון פון די רעגירונג. אין 824' האט מען איינגעשטעלט די ערשטע קאנסטיטוציע.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Mexico, World Bank's Country Brief. דערגרייכט דעם February 19, 2007.


c: text/html

text:
אסימילאציע
אסימילאציע איז דער אקט פון התבוללות דורך זיך אפלערנען פון די גוים, און זיי ליבען, דורך אנטאן זייערע קליידונג נאכגיין זייער מאדע, רעדן זייער שפראך, גיין צו זייערע טעאטערס און שפילן זייערע ספארטס און לערנען זייערע חכמות און דערנאך חתונה האבן מיט גוים און אזוי ארום אפציווישען דאס אייגענארטיקייט פון א פאלק וואס האבן בלויז שייכות און לעבן צווישן זיך מיט זייער אייגן קולטור און ציווילאזציע.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין מצרים איז מען אויסגעלייזט געווארן אין זכות וואס מען איז נישט אסימילירט געווארן צווישן די מצרים.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וואס האבן עמטליך אנגעהויבן מיט אסימיליזאציע, זענען געווען די משכילים פון בערלין, מיטן סלאגאן "הוי יהודי בביתך ואדם בצאתך"

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פאלינאם
אין מאטעמאטיק א פאלינאם איז צוזאמענגעשטעלט פון א וואריאבל (אדער עטלעכע וואריאבלען) מיט נומערן, ניצנדיק נאר די פיר אפעראציעס: פלוס, מינוס, טאפלן און העכערן מיט א פאזיטיוון גאנץ-נומער עקספאנענט, למשל
פאלינאמען זענען פון די חשוב'סטע באגריפן אין מאטעמאטיק. זיי זענען שטארק ניצלעך אין מאטעמאטישן אנאליז, ווי אויך אין כעמיע, פיזיק און עקאנאמיק.
איבערבליק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א פאלינאם איז אדער 0 אדער א סומע מיט דער צורה ; די געהערן צו א פעלד. אויב דאס פעלד איז די רעאלע נומערן, רופט מען דעם פאלינאם א "רעאלער פאלינאם".
ווארצל פון א פאלינאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א ווארצל (אדער א נול) פון א פאלינאם איז א ווערט וואס מאכט וואר . טרעפן די ווארצלען פון א פאלינאם איז פון די עלטסטע פראבלעמען אין מאטעמאטיק. פ א פאלינאם פונעם צווייטן גראד, ד.ה. א פאלינאם מיט דער פארעם , ווערט גערופן א קוואדראטישער פאלינאם. א מעטאד צו לייזן א קוואדראטישע גלייכונג האבן שוין די אוראלטע גריכן שוין געוואוסט, און פאר זיי די בבליים. ביזן 16סטן יארהונדערט האט מען נאך נישט געטראפן אן אלגעמיינעם מעטאד צו לייזן א דריטן און א פערטן גראד גלייכונג: אין יאר 1545 האט זשעראלאמא קארדאנא ארויסגעגעבן א בוך וואו ער האט געברענגט מעטאדן פאר די דאזיגע גלייכונגען. אין אנפאנג פונעם 19טן יארהונדערט האבן נילס הענריק אבל און עוואריסט גאלווא אויפגעוויזן אז ס'איז נישטא קיין אלגעמיינער פארמל צו לייזן א פאלינאם וואס האט א גראד גרעסער פון 4, וואס ניצט די פעלד אפעראציעס (חיבור, חיסור, כפל און חילוק) און רעכענען ראדיקאלן (ד.ה. ארויסנעמען דעם ווארצל פון וואסארא סדר).


text:
ווולקאַנאָ האט באַרימט סולפוראָוס-סמעלינג בלאָטע באַטס, אַ דזשענטלי פומינג ווולקאַן און ביטשיז. Salina איז גרין און נאַטירלעך און אַ גוט דעסטיניישאַן פֿאַר אַ קווייאַטער בלייַבן. אַליקודי און פיליקודי זענען די מערסט ווייַט; צוויי יקסטינגקט וואַלקיינאָוז ימערדזשינג פון דעם ים און געפיל ווי דער סוף פון דער וועלט; אַריבערפירן אויף אַליקודי איז דורך ייזל.
אין סדר צו ויספאָרשן יעדער פון די אינזלען דורכ ונ דורך, איר וואָלט טאַקע דאַרפֿן צו באַזע זיך יבערנאַכטיק אויף יעדער. פּראָם טיימטייבאַלז און טוריסט יקסקערזשאַנז קענען לאָזן איר געפיל ראַשט אויף טאָג טריפּס. דאָך, כאָטש, דאָס וואָלט נישט מאַכן פֿאַר אַ זייער רילאַקסינג יום טוּב, אַזוי רובֿ טוריס בעסער צו קלייַבן איין אינזל באַזע און באַצאָלן קורץ וויזיץ צו די אנדערע.
דאס צו טאָן
איר קענען נישט באַזוכן די אַעאָליאַן אינזלען אָן פּייינג אַ יאַזדע צו זען די יראַפּשאַנז אויף סטראָמבאָלי. אויב איר טאָן ניט פאַנטאַזיע כייקינג אַרויף די ווולקאַן, איר קענען כאַפּן אַ אָוונט שיפל יאַזדע (באַשטעטיקן אַוועק אין די נאָכמיטאָג פון אנדערע אינזלען) צו היטן די ווולקאַן ס פּאַטעטיש יראַפּשאַנז פון די וואסערן נאָענט צו די ססיאַראַ דעל פואָקאָ, אַ לאַוואַ-סקאַררעד שיפּוע. באָאַט טריפּס זענען די הויפּט טוריסט טעטיקייט אויף די אינזלען און אין די טוריסט צייַט איר וועט זיין אַפּראָוטשט יעדער פינף מינוט דורך פרייַנדלעך טאַוץ און יידזשאַנסיז קרבן טאָורס. א אַרומפאָרן וועט טיפּיקלי רייַזע די שטיינערדיק קאָוסטליין, פונט אויס טשיקאַווע סייץ, קאַפּ איר אַוועק פֿאַר אַ וואַנדערן אַרום ביסל אינזל וויללאַגעס, געבן טראַוואַלערז אַ געלעגנהייַט צו שווימען פון די שיפל און טאָמער, אויב איר ניטאָ מאַזלדיק, זען Dolphins.
פֿאַר יענע וואס הנאה אינזל-כאַפּינג, די אינזלען זענען קאָננעקטעד דורך רעגולער פּראָם באַדינונגען, כאָטש די זענען ווייניקער סיניק ווי די טוריסט קרויסעס. יעדער פון די אינזלען האט לפּחות איין פּיקטשעראַסק דאָרף צו ויספאָרשן, מיט שעפע פון Photo-אַפּערטונאַטיז. די גרעסערע פון די אינזלען האָבן היגע ויטאָבוס באַדינונגען צו העלפן איר באַקומען אַרום. ווי ווויל ווי פאַרבאָרגן בייז און שטיינערדיק שאָרעס, די אינזלען האָבן אַ ביסל ביטשיז, בכלל וואַלקאַניק זאַמד אָדער פּעבאַלז. צווישן די שטיינער אויף די ביטשיז, איר מייַ געפֿינען ברעקלעך פון בלאַנק אָבסידיאַן, אַ שוואַרץ וואַלקאַניק גלאז-ווי שטיין איז געווען געניצט צו שניט נייווז און מכשירים אין פּרעהיסטאָרי, און פּימס שטיין - וואָס פלאָאַץ אויף וואַסער און האט אַ פאַרשיידנקייַט פון ניצט כולל ווי אַ עקספאָליאַנט. די בייַזייַן פון אָבסידיאַן שטעלן די אַעאָליאַן אינזלען אויף פרי טריידינג רוץ און עטלעכע בראָנזע אַגע סעטאַלמאַנץ האָבן שוין דיסקאַווערד. דער בעסטער דיסקאַוועריז פון די אינזלען, און פֿון היגע שיפּוורעקקס, זענען געוויזן אין אַ ויסגעצייכנט אַרטשאַעאָלאָגיקאַל מוזיי אין ליפּאַרי ס אַלט וואָלד ציטאַדעל - אן אנדער 'מוזן' פֿאַר וויזאַטערז צו די אינזלען. וויכטיק יגזיבאַץ אַרייַננעמען גריכיש טעפּערייַ דייטינג פון ליפּאַרי ס צייַט ווי אַ גריכיש קאַלאַני, און אַ זאַמלונג פון מיניאַטשור טעאַטער מאַסקס געפֿונען אין היגע בוריאַלס.
כאָטש רעקרייישאַנאַל גיין איז נישט דער הויפּט פּאַבליסייזד לאָוקאַלי, די לאַנדשאַפט, ים קוקן און אַלט מולע טראַקס מאַכן די אינזלען אַפּילינג צו וואָקערז. אויף ווולקאַנאָ און סטראָמבאָלי איר קענען נאָכגיין פאָלקס רוץ צו די שפּיץ פון די וואַלקיינאָוז 'קרייטערז - אויף סטראָמבאָלי איר זענט required צו דינגען אַ פירער - וואָס לאָזן איר צו זען לאַוואַ יראַפּשאַנז אויף סטראָמבאָלי און גאַז ימישאַנז אויף ווולקאַנאָ. דאס זענען דימאַנדינג גייט, און פיל פון די כייקינג אויף די אינזלען ריקווייערז עטלעכע פעסטקייַט זינט די אינזלען ערידזשאַנייטאַד ווי אַראָפאַנג-סלאָפּעד וואַלקיינאָוז. אבער כאָטש עס זענען ניט ריזיק נומערן פון געזונט-אנגעצייכנט פאָאָטפּאַטהס, איר וועט געפֿינען אַ פאַרשיידנקייַט פון גייט כולל ווייניקער טשאַלאַנדזשינג סטראָללס און ראַמבלעס צווישן בלומען, Butterflies און טראַסעס פון די אינזלען 'פאַרגאַנגענהייַט.
רייזע צו די אַעאָליאַן אינזלען
רייזע צו די אַעאָליאַן אינזלען ינוואַלווז אַ מאַלטי-בינע נסיעה, וואָס קענען זיין צייַט-קאַנסומינג און אָפענגיק אויף ים באדינגונגען. פֿאַר דעם סיבה איך רעקאָמענדירן די אינזלען פֿאַר אַ מער בלייַבן גאַנץ ווי אַ אָפּרוטעג ברעכן, און וואָלט רעקאָמענדירן אַלאַוינג שעפע פון צייַט פֿאַר די נסיעה צו און פון די אַעראָפּאָרט.
די אינזלען זענען געדינט דורך Ferries און הידראָפאָילס פון אַ נומער פון איטאליע ס פּאָרץ. עס איז קיין אַעראָפּאָרט, אָבער אויב איר זענט געפיל רייַך איר קענען אָנקומען דורך העליקאָפּטער (זען אונדזער לינקס טאַפליע). די הויפּט פּאָרט פון אָפּפאָר פֿאַר די אַעאָליאַן אינזלען איז Milazzo, סיטשוייטיד אויף די צאָפנדיק ברעג פון סיסילי. עס זענען אָפט פעסט פּראָם באַדינונגען פון Milazzo, און דעם איז די מערסט באַקוועם און פאַרלאָזלעך פּאָרט צו ציל פֿאַר. אָבער, עס זענען אויך סערוויסעס (מער אָפט אין זומער) פון פּאַלערמאָ און מעססינאַ אין סיסילי און פֿון רעגגיאָ אין קאַלאַבריאַ אין יאַבאָשע איטאליע. בעת די זומער טוריסט צייַט, עס זענען אויך טיילמאָליק Ferries פון אנדערע היגע פּאָרץ - די ביסט אָפֿט דיזיינד ווי טאָג טריפּס צו די אינזלען, אָבער מייַ זייַן אַ פעאַסיבלע אָפּציע פֿאַר טראַוואַלערז וואַנינג צו בלייַבן מער.
די ניראַסט ערפּאָרץ זענען קאַטאַניאַ (באַ Flights פון די וק), פּאַלערמאָ (ריאַנאַיר און עאַסידזשעט פון לאָנדאָן), Reggio Calabria און לאַמעזיאַ טערמע (ריאַנאַיר פון לאָנדאָן). די מערסט סטראַיגהטפאָרוואַרד וועג צו דערגרייכן די אינזלען פון די וק איז צו פליען צו קאַטאַניאַ אַעראָפּאָרט, דעמאָלט נעמען אַ דירעקט ויטאָבוס לינק אָדער פּריוואַט אַריבערפירן צו Milazzo פּאָרט, ווו איר קענען כאַפּן אַ פּראָם צו ליפּאַרי און די אנדערע אינזלען. די דירעקט ויטאָבוס איז לויפן דורך גיונטאַבוס און בלעטער פון אַרויס די אַעראָפּאָרט. צום באַדויערן עס איז ינפרעקווענט און סיזאַנאַל; אויב די צייטן זענען נישט באַקוועם פֿאַר איר, די אנדער ברירה איז צו כאַפּן אַ ויטאָבוס פֿון קאַטאַניאַ אַעראָפּאָרט צו מעססינאַ לויפן דורך סאַיס, וואָס נעמט אונטער צוויי שעה. דאס סטאַפּס אין מעססינאַ באַן סטאַנציע, רעכט ווייַטער צו אַ ויטאָבוס האַלטן פֿאַר אַ גיונטאַבוס דינסט צו Milazzo פּאָרט, וואָס נעמט קסנומקס מינוט.
אין Milazzo די בוסעס האַלטן אויף די וועג רעכט דורך די פּאָרט. פּראָם אָפפיסעס סעלינג טיקיץ זענען אויף איין זייַט פון די וועג; די דזשעטי פֿאַר קאַטשינג פעסט שיפל באַדינונגען איז די אנדערע זייַט פון די גאַס. עס איז אויך מעגלעך צו כאַפּן אַ באַן פֿון קאַטאַניאַ צו Milazzo גענומען בעערעך קסנומקס-קסנומקס שעה און טשאַנגינג אין מעססינאַ. די שטערונג פון רעלס אַרומפאָרן איז אַז איר וועט דאַרפֿן צו נוצן קאַנעקטינג בוסעס אָדער טאַקסיס צו דערגרייכן די אַעראָפּאָרט אין קאַטאַניאַ, און די פּאָרט אין Milazzo.
די צוויי הויפּט פּראָם קאָמפּאַניעס פּראַוויידינג פּראָם באַדינונגען צו די אינזלען זענען סירעמאַר און וסטיקאַ שורות. די קאָמפּאַניעס 'וועבסיטעס, ווו איר קענען געפֿינען די לעצט טיימטייבאַלז און פּרייסיז, זענען ליסטעד אין אונדזער לינקס טאַפליע אויף די רעכט. רוב פון די קאַנעקשאַנז זענען דורך שנעל הידראָפאָילס און קאַטאַמאַראַנס אָבער גרעסערע, סלאָוער Ferries אויך פּלי די רוץ, און די פירן קאַרס ווי געזונט ווי פּאַסאַנדזשערז. עס זענען ריסטריקשאַנז אויף ברענגען וויכיקאַלז צו די אינזלען, און טוריס וועט בכלל געפֿינען עס מער באַקוועם צו לאָזן קאַרס הינטער אויף די יאַבאָשע.
אַ אנדער ברירה מאַרשרוט צו די אינזל איז צו אַרומפאָרן דורך פּראָם אָדער הידראָפאָיל פון נאַפּלעס (געדינט דורך Flights פון די וק). עס איז אַ יבערנאַכטיק פּראָם צווישן נאַפּלעס און די אַעאָליאַן אינזלען, טיפּיקלי צוויי מאָל אַ וואָך כאָטש וועריינג מיט די סעזאָן, אַפּערייטאַד דורך סירעמאַר. אין דער צייַט פון שרייבן, סירעמאַר Ferries לאָזן נאַפּלעס אויף דינסטאג און פרייטאג דיפּאַרטינג בייַ קסנומקספּם און ערייווינג אין דער מאָרגן. זיי צוריקקומען אויף מאנטאג און דאנערשטאג. פּריסעס זענען בעערעך € קסנומקס איין וועג פּער מענטש אָדער מער פֿאַר קאַבינס. עס איז אויך אַ Faster הידראָפאָיל דינסט פון נאַפּלעס צווישן מיטן-יוני און סעפטעמבער, אַפּערייטאַד דורך אַלילאַוראָ, וואָס נעמט אַרום זעקס שעה און קאָס פון € קסנומקס צוריקקומען.
צו דערגרייכן די אַעאָליאַן אינזלען אָן פליענדיק, איר קען אַרומפאָרן צו נאַפּלעס דורך באַן און דעמאָלט כאַפּן אַ פּראָם צו די אינזלען. דעם נסיעה קען זיין ממלא אין אַ פּאָר פון טעג דורך גענומען אַ נאָכמיטאָג דינסט פון לאָנדאָן צו פּאַריז, טשאַנגינג טריינז און סטיישאַנז, געראַזשיז פֿאַר אַ יבערנאַכטיק דינסט צו רוים, ערייווינג אין דער מאָרגן און טשאַנגינג צו אַ באַן צו נאַפּלעס.


text:
מדרש הגדול
דער מדרש הגדול איז א גרויסער מדרש, ערהאט געדינט אין תימן און ביי אמאליגע ספרד'ישע אידן אלס זייער הויפט מדרש.
ער איז מסודר אויף די פרשיות פון דער תורה, ער איז געשריבן מיט א פליסיגן גרינגען לשון הקודש, ענדליך ווי די תימנער אידן שרייבן, ער האט כמעט נישט קיין ארמית רוב פון דארט איז אויף לשון הקודש, עס געפינט זיך דארט אסאך זאכן געשריבן אנדערש ווי אנדערע מדרשים, עס ווערט פאררעכנט ווי גאר א אלטער מדרש.
יאהרן לאנג איז עס געווען אין א כתב יד, תימנער און ספרד'ישע אידן האבן דערין געלערנט פון כתב יד, ביז מוסד רב קוק האט עס איבערגעדרוקט מיט זייערע גוטע נוצבארע הגהות, שיינע אותיות. עס אנטהאלט פינף בענדער. יעדער חומש א באנד.


text:
דוד לאנדא
דוד לאנדא (1947 - 27סטן יאנואר 2015) א פרומער איד, האט געדינט אלס רעדאקטאר פון דער ליבעראלן ארץ ישראל טאג צייטונג, האָרץ.
געבוירן אין 1947 אין לאנדאן ביי חרדישע עלטערן, איז ער א לינקער אנטי ציוני איד, פון לאנדאן, וואס האט באקומען א חרדישן חינוך אין באלטימאר ישיבה און איז אויך געגאנגען שטודירן אין קאלעזש.
ער האט געשריבן א פאפולער בוך איבער פרומען לעבנסשטייגער "Piety and Power: The World of Jewish Fundamentalism" און דאס האט אים געמאכט אלס קאמענטעטער אויף טעלעוויזיע, ער איז געווען א רעפארטער פארן עקאנימיסט, מעריב און זשערוסאלעם פאסט.


text:
ספר ירמיה
ספר ירמיה איז דער ספר אין נביאים, דער צווייטער אין נביאים אחרונים, וואס ענטהאלט די געשיכטע פונעם נביא ירמיהו און זיינע נבואות, וועלכע זענען מערסטנס ווארנונגען צום יידישן פאלק איבערן חורבן ירושלים צוליב זייערע שלעכטע מעשים. די נבואות זענען געזאגט געווארן אין די לעצטע יארן פונעם ערשטן בית המקדש, פון די צייטן פון יאשיהו און ווייטער דורכאויס די תקופה פונעם חורבן.
אין ספר ירמיהו איז אויך באשריבן די לעצטע יארן פון מלכות יהודה, איר אונטערגאנג און דער חורבן בית המקדש. עס פארציילט די געשיכטע פון יהויקים, יכניה און צדקיהו, און דער טראגישער ענדע פונעם יידישן הערשאפט אין ארץ ישראל מיטן טויט פון גדליהו בן אחיקם.


text:
תשליך
תשליך איז דער נאמען פון א אידישער מנהג צו גיין דעם ערשטן טאג פון ראש השנה צו א טייך וואס איז דא דערינען פיש און דארט "אוועקווארפן" אלע עבירות וואס דער מענטש האט געטון א גאנץ יאר. דער מנהג האט מען ארויסגעלערנט פון א פסוק: ותשליך במצולות הים כל חטאתם .
אין אן ארט וואו עס איז נישטא קיין טייכן מיט פיש, מאכט מען תשליך אויך לעבן יעדער וואסער איינזאמלונג אדער אפילו ביי וואסער וואס רינט פון א קראן.
אויב דער ערשטער טאג ראש השנה געפאלט שבת, זאגט מען תשליך נאר ביים צווייטן טאג. אסאך פירן זיך, מען גייט זאגן תשליך א טאג פאר ערב יום כיפור (אדער דעם פריערדיקן אוונט) וואס ווערט גערופן "שלש עשרה מדות", ווייל מען זאגט דעם פזמון מיט די שלש עשרה מדות ביי סליחות אין יענעם טאג.
עס איז געשריבן געווארן א ספעצילע תפלה פון חיד"א צו זאגן ביי תשליך.


text:
Thursday, December 29, 2011
'שמעתתא ב
ג' טבת איז דער יארצייט פון הגאון ר' חיים סטוטשינער, באקאנט אלץ ר' חיים שמואלעוויטש. ר' חיים איז געווען אן אייניקל פון דער אלטער פון נאווארדאק, און האט חתונה געהאט מיט א טאכטער פון ר' לייזר יודל פינקל, דער מירער ראש ישיבה. ר' לייזער יודל אליין איז געווען א זון פונעם אלטער פון סלאבאדקא, ר' נטע הירש פינקל (הראשון). ר' חיים'ס איידעם איז געווען ר' נחום פערצאוויטש, און ר' נחום'ס איידעם איז ר' אשר אריאלי, א מגי"ש אין די מירער ישיבה אין ירושלים. ר' חיים האט א זון ר' רפאל, וועלכע איז אויך א שטיקל ר"מ אין די ישיבה דארט, אבער איך פארפאר שוין פונעם טעמע מיט די אלע יחוס
גערעדאכץ
כידוע איז ר' חיים געווען אין קאבע, און דערנאך שאנחיי מיט די תלמידי הישיבה די גאנצע צייט, 6 יאר ,און איז צוזאמען מיט זיי געפארען קיין אמעריקע. קודם איז די שיף אנגעקומען קיין ס' פראנציסקא, און פון דארט איז מען געפארען נאך ניו יארק. רוב תלמידים זענען דאכט זיך פארבליבען אין אמעריקע, און ר' חיים מיט ר' חאצקעל לעווענשטיין זענען שפעטער אפגעפארען קיין ארץ ישראל. אף ר' חיים דערציילט מען אז פארענדיג אפ'ן שיף קיין אמעריקע האט פאסירט אזא מעשה: די רייזע איז גאנץ א לאנגע, גאנצענע טעג, און די בחורים זענען געווען אומגעדולדיג, וועלנדיג שוין אנקומען צום פארט אין אמעריקע. איינער איז אמאל געזעצן לעבן ר' חיים'ן און געפרעגט "וואו האלט מען," מיינענדיג וואו מ'האלט מיט די רייזע און ווען קומט מען שוין אהן, פאר א גוט יאר! האט ר' חיים זיך אנגערופען "וואו מ'האלט? שמעתתא ב'! אט דאס איז געווען ר' חיים. כולו תורה. קיין פאליטיק און קיין קנאה שנאה. און פאר דעם האט ער - לדעתי - זוכה געווען אז אפילו עמיהארצים ווי איך זענען מוקיר און מכיר די גדלות פון ר' חיימ'ן און שרייבען וועגן אים מיט דאס גרעסטע מאס דרך ארץ און יראת הכבוד
1 comment:
-
-
reb refael iz epes ah magig shiur?
he is a goen adir.
reb asher speaks clear and good but in no way does he come up to reb refoel in learning. yes he has a maale in his style and in a chush hadibur but dont downplay the geonus of reb refoel which besides for the shiurim is one of the major players in encyclopedia talmudis.
- Tuesday, January 03, 2012 11:17:00 PM


text:
קייט רייען
קייט רייען (געב' דעם 22סטן יולי 1980 (ט' אב ה'תש"מ) אין בעלגיע) איז א בעלגישע דאנס מוזיקערין (זינגערין און לידער-שרייבערין) זי האט אנגעהויבן איר זינגען קאריערע אינעם יאר 2001. זי האט רעפרעזענטירט בעלגיען אינעם 2006 אייראוויזיאן מיטן ליד Je t'adore וואס איז אנגעקומען צום 12טן ארט.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קייט איז געבוירן געווארן צו א מוזיקאלישער משפחה, און איז געווען טאלאנטירט שוין פון אלס קינד. זי האט געלערנט איז א קונסט-שולע און האט זיך ספעציאליצירט מיט צירונגען.
דיסקאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אלבאמען:
- Different - 2002 (פֿאַרשײדן)
- Stronger - 2004 (שטאַרקער)
- Alive - 2006 (לעבעדיק)
- Free - 2008 (פרײַ) אין איר די סינגל Ella, elle l'a.


text:
װיקיפּעדיע:רעדאקטירונג מלחמה
א רעדאקטירונג מלחמה איז א זייער אפטער ערשיינונג ווען אימער א רבים ארבעט צוזאמן, ווערט א חילוקי דעות און עס הייבט אן אריינצוגיין אין נצחון, מען שלאגט זיך און הרג'עט זיך אן א שיעור, אין אנדערע מער אנטוויקלטע וויקיפעדיעס קען מען דאס גרינגער און שנעלער איינשטילן ווייל זיי האבן אסאך באנוצער, דערווייל אבער איז אונזער אידישער וויקיפעדיע צו ארים און אלעס איז 2 3 באנוצער מאכט זיך דאס מער. דאס ווערט אנגערופן חבלי לידה, וואס מיר ליידן זיך אן מיט פרייד, וויסענדיג אז יעדע וויקיפעדיע גייט דורך אין אנפאנג די שוועריגקייטן.
די מערסטע פארשפרייטסטע פארעם פון רעדאקטירונג מלחמות, דאס הייסט צוריקדרייען ארטיקלען אן א קורץ ווארט אויפקלערונג פאר נצחון, (אויסער א סיסאפ ווען ער שטעלט צוריק פון וואנדאליזם וואס ער איז נישט קיין טייל געווען איבער דעם ארטיקל און ער האט נישט קיין שום איצטיגע געפעכטן מיט יענעם באנוצער פון דעם געשלעג, פארשטייט זיך אז דאס מוז זיין קלארע וואנדאליזם) דעריבער האט וויקיפעדיע א פאליסי אין פלאץ זיך אן עצה צו געבן, און מינימיזירן די נאכאנאנדיגע מלחמות מיט דעם פראבלעם. עס הייסט װיקיפּעדיע:דריי-מאל צוריקדרייען, ווייל דורכדעם וואס מען מוז זיך מסביר זיין און אויפקלערן ווערט די ווילדע עקשנות אטאמאטיש פארנאכלעסיגט ווייל מען מוז נוצען די שכל און הסבר זיך אויפקלערן. אז א באנוצער ברעכט דעם פאליסי ווייזט ער דאך ארויס אז ער וויל זיך נישט מסביר זיין אין זיין גאנצער עקשנות אינעם דעבאטע איז בלינדע נצחון, זעהט דאך יעדער איינער אז זיין ציל איז נישט צום אמת נאר צום כבוד אדער אנדערע זייטיגע אינטערעסע אין ענין, וואס וויקיפעדיע דולדט נישט. ברויך דער יעניגער בלאקירט ווערן אז ער איז עובר אויף דעם פאליסי. ביז ער טוט תשובה און נעמט זיך פאר נישט צו ברעכן מער דעם פאליסי. דערוויל האט די פאליסי אויך נישט צופיל געהאלפן ווייל א נוגע בדבר טאר נישט בלאקירן זיין בעל מחלוקת אפילו יענער ברעכט פאליסי.
א סיסאפ וואס איז אינמיטן א רעדאקטירונג קריג מיט א צווייטן און בלאקט אים אויס איז דאס קעגן די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און סיסאפ פארשריפטן, און ער האט אביוזד זיין כוח וואס מען דארף אים דאס אוועק נעמען נאכן ווארענען געהעריג.


text:
13טן מערץ
דעם 13טן מערץ איז דער 72סטער טאג פון יאר (73סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 293 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם טאג איז געגרינדעט געווארן די יידישע וויקיפעדיע.
- 1781 - וויליאם הערשל אנטפלעקט דעם פלאנעט אוראנוס
- 1921 - מאנגאליי פראקלאמירט איר זעלבסשענדיקייט
- 1925 - דער אמעריקאנער שטאַט טענעסי פארבאט לערנען עוואלוציע טעאריע אין שולעס
- 1943 - די נאציס ליקווידירן די קראקעווער געטא. די לעצטע איינוואוינער ווערן אריבערגעפירט אין פלאשאוו
- 1954 - אויפגעשטעלט די קא גע בע
- 1992 - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 6.8 אויף דער ריכטער סקאלע ברענגט צו 540 טויטע אין טערקיי
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1733 - זשאסעף פריסטלי, ענגלישער כעמיקער (געש' 1804)
- 1946 - יונתן נתניהו, קאמאנדיר פון סיירת מטכל וואס איז געפאלן אין דער ענטעבע אפעראציע (געהרגעט 1976)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1516 - וולאדיסלאוו דער צווייטער, מלך פון בעהמען און אונגארן (געב' 1456)
- 1808 - קריסטיאן דער זיבעטער, מלך פון דענמארק (געב' 1749)
- 1901 - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1833)


text:
שלמה קארליבאך
שלמה קארליבאך (י"ח טבת ה'תרפ"ה - ט"ז חשוון ה'תשנ"ה) איז געווען א חזן און זינגער, און גאר א גרויסער ניגונים קאמפאזיטאר, בעיקר הארציגע נשמה ניגונים.
אינהאַלט
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין בערלין צוזאמען מיט זיין צווילינג ברודער אליהו חיים.
ווען די נאצי פארטיי האט זיך אנגעהויבן שטארקן אין דייטשלאנד, האט זיך די משפחה אריבערגעצויגן קיין באדן, עסטרייך וואו זיין טאטע האט אנגענומען דעם רבנות פאסטן.
אין תרצ"ט האבן זיי אימיגרירט קיין אמעריקע וואו זיין פאטער האט געגרינדעט א ביהמ"ד אין מאנהעטן בית יעקב וועלכע איז היינט באוואוסט אלס קארליבאך שוהל.
ער האט געלערנט אין בית מדרש גבוה ביי הגאון רבי אהרן קאטלער, און פריער ביי הגאון רבי שלמה היימאן אין תורה ודעת; נאכער איז ער געווארן א חב"ד'סקער חסיד.
אין חב"ד האט ער אנגעהויבן מקרב זיין פרייע אידן צו זייער רעליגיע און טראדיציע דורך פארציילן מעשיות און זינגען פאר זיי, צוזאמען מיט זיי טאנצענדיג און אריינדרינגען אין זייער נשמה.
אזוי ווי ער איז נאך געווען א בחור און זיך געמישט מיט מיידלעך בשעתן זינגען, האט אים זיין רבי און פירער, דער לובאוויטשער רבי פארבאטן אז ער טאר מער נישט זינגען פאר קיין געמישטע אוידיענצן, ער האט אבער זיך נישט געקענט צוריק האלטן זאגנדיק אז ער טוט אויף דערמיט זייער אסאך האט ער זיך צושיידט פון חב"ד און געווארן א ראביי פאר זיך פירנדיג א קהילה פון איינגעזאמלטע היפיס אין סאן פראנציסקא קאליפארניע.
ער האט אויך געהאט א ביהמ"ד אין ברוקלין.
ער פלעגט ארומפארן איבער דער וועלט זינגען און מקרב זיין יודן צו יודישקייט, בפרט אין די געוועזענע קאמוניסטישע לענדער. היינט ווערן זיינע ניגונים געזינגען אין אלע יידישע פרומע חסידישע הייזער און שמחות.
געהאט צוויי טעכטער "אסתר נשמה טהורה", און "חנה נדרה נפשי" און געווען אפגעטיילט פון זיין ווייב "נעילה".
ער האט מקרב געווען טויזנטער רחוקים צו אידישקייט, און ווייל אין יענער צייט איז די היפי באוועגונג געווען זייער גרויס, איז ער אריין אין זייער טיפעניש, און זיי ארויף געשטיפט צו העכער'ס, און זיי זענען געווארן נאנט מיט אים צוליב זיין שיינע שטימע און הארציגע ניגונים. ער פלעגט קענען זיך קושן און האלזן מיט היימלאזע שמוציגע שטונקעדיגע מענטשן, ווארשיינליך צוליב זיין אומגלויבליכער ליבשאפט פאר אנדערע, און צוליב זיין עקסטרעמע ליבשאפט צו גאט'ס באשעפענישען, איז זיין דרך געווען זייער קאנטראווערסיעל, און איז נישט געווארן אנגענומען אין די אלגעמיינע חסידישע געמיינדעס, כאטש ער איז געווען זייער מקורב ביים אמשינאוועררבי'ן, וואס האט זיך אמאל אויס געדרוקט צו זיינע חסידים אויף אים "דער יוד וועט האבן מער עוה"ב, ווי וואס עץ מיינט אז איך וועל האבן".
זיינע ווערק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער האט רעקארדירט ביי זיין לעבן איבער טויזנט ניגונים, וואס טייל ווערן פון צייט צו צייט פריש אנטפלעקט.
ער האט געהאט זיין אייגנארטיגע נוסח התפלה, אויף וועלכע עס דאווענען היינט זיינע תלמידים (ווי למשל יהודה גרין), און פלעגט דערציילן מעשיות אויף: ענגליש, העברעאיש, דייטש און יודיש. אויך פלעגט ער זינגען אלטע יודישע לידער.
זינט זיין פטירה זענען שוין ארויסגעקומען צענדליגער ספרים, ביכער און אלבאמען פון זיינע מעשיות און ניגונים. אזוי אויך איז זיין לעבן א טעמע פאר פילמען און טעאטער שפילן.
העברעאישע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אורות שלמה
- גוט פורים
- דבורים עמוקים
- דיבורי הלב
- דברי שיר
- הנה ימים באים: על שמחה, ריפוי ותיקון
- יחד כולם קדושה
- למען אחי ורעי: תורות וסיפורים
- נעה אשת חיל: 48 סיפורים על נשים מפי ועל ר' שלמה קרליבך
- סיפורי נשמה, דריי בענדער
- פתחו שערי הלב: שיחות הרב שלמה קרליבך, צוויי בענדער
- קומו לרקוד
- שלום
ענגליש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- Lamed Vav - a collection of the favorite stories of Rabbi Shlomo Carlebach ztz"l, told and illustrated by Tzlotana Barbara Midlo
- Shlomo's Stories - selected tales by Sholomo Carlebach with Susan Yael Mesinai, Jason Aronso pub.
- The holy beggars' banquet - traditional jewish tales and teachings of the late great Reb Shlomo Carlebach and others, by Kalman Serketz, Jason Aronso pub.
- Kol Chevra - yearly magazine, edited by Emunah Witt
אלבאמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פילמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טעאטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- נשמה דאקטאר אויף ענגליש אין בראדוועי
- קרליבך חי דורך יידישפיל אין תל אביב
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- שלמה'לע לייוו ביי די עבודת הקודש אין הייליגן טאג הושענא רבה מיט די נענועים פון לולב און אתרוג
- גוגל ווידעא קליפ'ס פון שלמה'לע קארליבאך
- רבי שלמה זינגט א יידישן ניגון "געוואלדזשע ברודער"
- דער פארום רבי שלמה קארליבאך אויף בחדרי חרדים http://www.bhol.co.il/forums/forum.asp?cat_id=19&forum_id=18615


text:
סי געיט
סי געיט איז א געגנט אין ברוקלין, ניו יארק, עס וואוינען דארט 5000 מענטשען און עס איז פארהאן 2000 דירות, עס געפונט זיך ביים מעריב-דרום ווינקל פון ברוקלין און עס טוט זיך גרעניצן מיט קאני איילענד צו מזרח.
סי געיט איז געבויט געווארן אויפן ארט וועלכעס איז אין די מיטעלע 1800 אנגערופען געווארען Norton's Point אדער West Brighton ווי די מאכטפולע פאליטישע קרופטירטע ארגאניזאציע Tammany Hall האבן אויפגעשטעלט בתי זונות און דארט האט זיך אויסבאהלטען זייער פירער דער געוועזענער קנגרעסמאן William Marcy Tweed וועלכער איז אנטלאפען פון א מאנהעטן תפיסה, פון דארט האט ער געכאפט א שיף קיין קובא. אין 1892 האט מען פארקויפט דאס פלאץ און אויפגעשטעלט א Yacht Club - וועלכער איז פארברענט געווארן אין די 30' יארן - און א פארוויילונגס ארט פאר רייכע אריסטעקראטען, דאמאלטס איז געבויט געווארען גרויסע פאלאצען און האטעלען דעזיינט דורוך בארימטע ארכיטעקן, אין 1899 האבן די פולע נייע היים איינגעטומערס זיך צונויפגענומען און באשטימט אן אסאציאציע (Association) וועלכע זאל זיי פארטרעטן און איר א נאמען געגעבען "די סי געיט אסאציאציע". במשך די 30' יארן ווען עס האט געהערשט די דעפרעסיע אין אמעריקע האט סי געיט פארלוירען איר חן די רייכע לייט זענען פארשווינדען געווארען און די אלע גרויסע פאלאצען זענען צוטיילט געווארען פאר מערערע דירות ווי די מיטל קלאס מענטשן האבן זיך באזעצט. אין די 40' יארן ווען עס האט געהערשט דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען זיך אין אמעריקע געשראקען פון א פלוצלינגער באמבאדירונג מצד די דייטשע לופט כוחעס, האט מען דאמאלט אויפגעבויט אנטי-ערקרעפט anti aircraft באזעס אויפן ים בארטען פון סי געיט. די איבערבלייבענישען פון די אנטי-ערקרעפט איינריכטען איז געווען מערגבאר ביז אינמיטן די 90' יארן ווען די us army corps of engineers האט באשאטן דער ים בארטען מיט טויזנטער טאנען פון זאמד און באגראבן אלזדינג צוליב א גרויסער פארפלייצונג וועלכער האט אומגעווארפען א הויז און געטון שאדן צו מערערע אנדערע הייזער.
סי געיט טוט ביז היינט פונקצואנירען ווי א זעלבשטענדיגע פריוואטע שטאט מיט אן אייגענעם פאליציי דעפארטמענט וועלכע איז דער עלצטער פאליציי דעפארטמענט אין ברוקלין, סי געיט איז באשיצט מיט א הויעכער צוים פון מזרח זייט - וועלכער האט 2 טוירען ווי די פארקער פון מענטשען און אטומאבילען קומען אריין - און מיט'ן ים פון דריי, די גאסען און פארקס זענען די אייגענטום פון די סי געיט אסאציאציע וועלכע זענען די פארשטייערס פון די 820 היים איינגעטומער. די אסאציאציע באשטייט פון 21 ערוועלטע איינוואוינער, וואלען קומט פאָר א יעדערס יאר אויף 7 פון די 21 בענקלעך, צו וועלען אדער צו ווערן געוועלט מיז מען זיין אן היים איינגעטומער, דער אסאציאציע באשטימט אויך א פרעזידענט און א ווייס פרעזידענט פון ציווישען אירע מיטגלידער.
אידן אין סי געיט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
און די בראשית יארן פון סי געיט האט מען קיין איד נישט אריין געלאזט אבער מיט דער צייט האט זיך דאס געטוישט אז מיט א 10יאר צוריק האט די ניו יארק טיימס געשריבען אין אן ארטיקעל איבער סי געיט אז אירע איינוואוינערס זענען 70% אידן איינגעטיילט אין דרי גרופעס, אלט געזעצענע אמעריקאנער אידן, ארטאדאקסישע אידן און רוסישע אידן.
פון די ערשטע פאפעלערע אידישע איינוואוינערס איז באקאנט דער באוויסטער שרייבער יצחק באשעוויס זינגער וועלכער איז אנגעקומען קיין אמעריקע אין 25' (לויט אנדערע ערשט אין 35') צו זיין ברודער וועלכער האט געוואוינט אין סי געיט און קורץ דעראויף האט ער זיך זעלבסט געדונגען א דירה פאר $4 א וואך, און שפעטער אין זיינע שרייבונגען האט ער געשריבען איבער סי געיט מיט קורצע זאצן.
די ערשטער שול וועלכער איז געבויט געווארן אין סי געיט האט און זיינער צייט געהאט אויס צו שטיין פון די אנטעסעמיטישע איינוואוינער וועלכע האבן געמאכט מערערע פראבלעמען מיטן בויען אבער די שול כנסת ישראל שטייט נאך ביז היינט, במשך די 70' יארן איז דארט געווען רב הרב געלבמאן, דער היינטיגער רב איז הרב בריקמאן פון חב"ד וועלכער האט א שטארקער השפעה אויף די רוסישע אידן.
אין די 50'-60' יארן האבן זיך א טייל מתפללים אפגעטיילט און געגרינדעט א נייער שול ווי הרב קראוויץ און שפעטער הרב אריעלי האבן געדינט אלץ רב, דערנאך אין די 80ער יארן איז די שול איבער גענומען געווארן דורוך הרב רובין זין פון סוליצער רבין פון פאר ראקאוועי וועלכער פירט דעם שול ביזען היינטאגען טאג.
חרדישע יידן קומען קיין סי געיט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביז די מיטעלע 70' יארן האבן קיין סאך היימישע אידן נישט געוואוינט אין סי געיט און די איינצעלע וועלכע האבן יא געוואוינט האבן זיך שווער געפונען דאס פלאץ. עס איז דארט געווען צוויי כשרע האטעלן Sea Gate Manor און דער Ocean Breeze Hotel וואו טייל פלעגן קומען אמאל אויף א שבת און וואו אויך זענען געווען אזאלכע וואס פלעגן דינגען א דירה אויפ'ן זומער.
דער סי גייט מאנאר האטעל האט פֿונקציאנירט ביז די אנהייב 80' יארן ווען ער איז געווארן אן אנשטאלט פאר גייסטישע צוריקגעשטאנענע פערזאנען, בערך מיט א פינף יאר שפעטער איז ער אפגעקויפט געווארן און אדורך א גענצליכע רענאוואציע און איז פון דאמאלט באקאנט אלס די "סי געיט קימפעטארן היים".
אין די מיטעלע 70' יארן איז הרב מייזעלס אויף געקומען מיט א פלאן אז היימישע אידן זאלן זיך באזעצן אין סי געיט, ווי די הייזער זענען פיל ביליגער געווען און צוביסלעך האט זיך אן עולם פון בארא פארק און וויליאמסבורג זיך באזעצט אין סי געיט. הרב מייזעלס האט באלד געלאזט בויען א גרויסע שול מיט א מקוה וועלכע האט אויך געדינט אלס מקוה טהרה אין די ערשטע יארן, די שול איז דער צענטער פון אידישקייט אין סי געיט.
דער רבי פון ריבניץ האט אויך געוואוינט אין סי געיט עטליכע יאר, מען האט געקויפט א גרויס הויז וואו דער רבי האט געוואוינט און א שול און אויך געבויט א מקוה, היינט ווערט די שול אנגעפירט דורך ר' דוד מייזעלס דער עלצטער זון פון הרב מייזעלס און די מקוה איז גענצליך איבערגעבויט געווארן און ווערט באניצט אלס די מקוה טהרה פון סי געיט.
אין די אנהייב 80' יארן האט זיך געצויגן קיין סי געיט הרב שמאול קרויס און געעפענט א שול, הרב קרויס וועלכער קען אויך באצייכענט ווערן אלס א חסידישער רבי מיט זיין פירן טיש, י"ב חלות, טיילן שיריים. מיט די צייט האבן זיינע מענטשן און מתפללים געבויט א נייע שול און א מקוה אבער דערנאך האט מען זיך צוטיילט און הרב קרויס איז צוריק צו זיין שול און די בעלי בתים זענען געבליבן אין דער נייער שול. הרב קרויס האט נאך עטליכע יאר זיך געצויגן קיין קרית יואל. ווידער די בעלי בתים שול איז אנגעגאנגען אָן א אפיציעלן רב און אויף די הייליגע טעג און שיינע שבתים פלעגט צו זיי קומען פראווערען ר' ברוך מרדכי לעבעוויטש מקמארנא, בערך אין 90' האט ר' אלימלך אשכנזי וועלכער איז פריער געווען רב אין מעלבארן אויסטראליע איבערגענומען די שול.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעשט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאד
א ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאד (LED - Light-Emitting Diode) איז אַ האלב-דורכפירער מיטל וואס גיט ארויס ליכט. ליכט ספּעקטרום איז באשלאסן אויף אַ קאַמפּאַונד סעמיקאַנדאַקטער.
פּרינציפּ פון אָפּעראַציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א LED איז אַ דיאד בעת איינציק אייגנשאפטן. ווי אַ נאָרמאַלער דיאד, עס באשטייט פון אַ האלב-דורכפירער מאַטעריאַל דורך דאָפּינג צו פֿאָרמירן אַ פּן קנופּ. ענלעך צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, די עלעקטריש קראַנט פלאָוינג אין די פאָרורטייל LED אויף די פראָנט זייַט פון די ז'-n, אָבער ניט טראַוואַלינג אַוועק ווען די דיאד פאַרקערט פאָרורטייל. באַשולדיקונג קעריערז (עלעקטראנען און האָלעס) וועט דריפט אין די פאָראויס פאָראורטייל נאָדע איז אַקטיוויזירט ווי אַ רעזולטאַט פון די דיאד. אַמאָל אַ עלעקטראָן מיץ אַ לאָך, עס וועט פאַרלירן ענערגיע און פאַל אין אַ נידעריקער ענערגיע שטאַט.
אין באַזונדער LED קאַמפּערד צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, איז אַז עס איז אַ ווייַזן ענערגיע ריס צווישן די שפּיץ ענערגיע אין די וואַלענטקייַט באַנד און לאָואַסט קאַנדאַקשאַן באַנדע ענערגיע פון די סעמיקאַנדאַקטער. ווייַזן ענערגיע ריס מיטל זי קענען פאַל סטריק עלעקטראָן קאַנדאַקשאַן צו די וואַלענטקייַט באַנדע בשעת פּראַזערווינג זייַן מאָמענטום און ענערגיע פאָוטאַן ימישאַן מיט ענערגיע ריס איז צונעמען - אַז איז ליכט דיאד וועט פאָרשטעלן פאָרורטייל ווען עס איז אין פאָרנט.
דער ערשטער קאַמפּאַונד האלב-דורכפירער LED פּראָדוקציע איז געווען גאַליאַם-אַרסעניק, וואָס ביטנייַ ליכט אַרום די רויט געגנט. הייַנט, מיט טעכנאלאגישער אַנטוויקלונג קענען פּראָדוצירן LED וועט לאזן אַרויס ליכט אין פארשידענע פארבן אין די קענטיק, ינפראַ-רויט און אין די פּאָסטן-לילאַ.
וואו מען ניצט LED[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- באלייכטן הייזער
- באלייכטן גאסן
- קאָנטראָל ליכט.
- לעדס אויף די ווייַט קאָנטראָל.
- פאָרמיטל לייטינג.
- פאָרסיגנאַל.
- דיספּלאַסעמענט דעטעקטאָר - ווי די אָפּטיש מויז.
- פלאַשליגהץ.
- אָפּטיש קאָמוניקאַציע אויף קורץ-קייט אָפּטיש פיברע.
- ליגהטינג LCD סקרינז - טעלאַוויזשאַנז, קאָמפּיוטער מאָניטאָרס און רירעוודיק טעלעפאָנירן סקרינז.
- ביללבאָאַרדס.
געהעריק אָפּעראַציע פון די LED איז העכסט אָפענגיק אויף די טעמפּעראַטור אין וואָס עס איז, עפּעס וואָס איז איינער פון איר פלאָז.
טעמפּעראַטור איז צו הויך, די לעבן שפּאַן איז פאַרקירצט און לעד ברייטנאַס דיקריסיז. אבער אין זייער נידעריק טעמפּעראַטור, ינטענסאַטי פון די ברייטנאַס פון די LED קאָס און געוואקסן לאָנדזשעוואַטי. דערפאר קענען זיי עקספּלאדירן אויב מען וועט אינסטאַלירן לעד-לייטינג אין ריפרידזשערעיטערס און פריזערס.


text:
קריג'ס געזעצן
קריג'ס געזעצן זענען א רייע אינטערנאציאנאלע אפמאכן וויאזוי א קריג זאל ווערן געפירט בנוגע די געפאנגענע און פארוואונדעטע סאלדאטן און ציווילע מענטשן.
רוב אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן וועלכע ווערן איינגעהאלטן צווישן רוב לענדער פון די וועלט איז אפגעמאכט געווארן אין עטליכע דזשעניווע קאנווענשאנס און די האג קאנפערענצן. די אפמאכן אדרעסירן אלע ארמייען איבער די באטייליגונג פון מלחמה, די קרבנות פון א מלחמה, אקופאציע פון פרעמדע כוחות, און די סטאטוס פון קולטוראלע שטחים.
אין די צווייטע וועלט מלחמה האבן די נאציס אפגעטאן די גרעסטע מלחמה פארברעכנס אין די נאנטע היסטאריע. זיי האבן פארלעצט כמעט אלע דזשעניווע אינטערנאציאנאלע געזעצן, ספעציעל מיט'ן אומברענגן ציווילע מענטשן און נוצן זייערע קערפער פאר מעדעצינישע עקספרימענטן. ווען אמעריקע איז אריין אין מלחמה מיט איראק אין 2003 האבן טייל איראקער געפאכעט מיט ווייסע פענער, א צייכן אז זיי געבן זיך אונטער. אבער ווען די אמעריקאנער סאלדאטן האבן זיך דערנענטערט צו זיי האבן זיי אנגעהויבן שיסן, א קלארע פארברעכן לויט די האג פארשריפטן. שפעטער אין די קריג האט די וועלט אנגעהויבן באשולדיגן אויך אמעריקע אין פארלעצן די אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן ווען אין עטליכע פעלער האבן אמעריקאנער סאלדאטן נישט ריכטיג באהאנדלט אירע ארעסטאנטן אין די טורמעס פון אבו גאריב אין איראק און גואנטאנאמע בעי, קובא, וואו הונדערטער אל קאידא ארעסטאנטן ווערן געהאלטן.
אינהאַלט
איבערבליק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר דעם 19'טן יאר-הונדערט האט יעדע לאנד געהאט אירע אייגענע געזעצן פאר די ארמיי וויאזוי זיי זאלן פירן מלחמות און וואס די סאלדאטן מעגן יא טאן און וואס נישט. יעדע לאנד האט זיך אבער געהאט אנדערע געזעצן און ווען עס האט אויסגעבראכן א מלחמה צווישן צוויי לענדער זענען אלע געזעצן צעפאלן ווייל אויב דער פיינט האט געטאן עפעס וואס איז באטראכט געווארן אלס אומגעזעצליך דורך די אנדערע לאנד האבן זיי פארלעצט דאס אייגענע געזעץ און זיך נוקם געווען מיט די זעלבע מיטלן.
אין טייל פעלער, ספעציעל אין לאנג פארצויגענע מלחמות, האבן די לענדער וועלכע האבן זיך געשלאגן צווישן זיך ארויסגעשיקט דימפלאמאטן צו א נוטראלע ארט וואו די צוויי זייטן האבן אויסגעשמועסט און זיך אליינס געמאכט געזעצן וואס ביידע וועלן פאלגן כדי צו פארמינערן די פאטאליטעטן. אין רוב פעלער האט דאס פיין געארבעט אבער איינמאל די קריג איז געווען פארטיג זענען אלע געזעצן געווארן אויס און דאס נעקסטע מאל מען איז געגאנגן אין קריג האט מען זיי מער נישט געהאט.
די דזשעניווע קאנווענשאנס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנצפעט צו מאכן אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן איז אויפגעברענגט געווארן צום ערשטן מאל אין יאר 864' אין דזשעניווע, שווייץ. טויזענטער דימפלאמאטן פון צענדליגער לענדער זענען אהין געקומען אויסצושמועסן די פלענער וועלכע האט געדויערט יארן לאנג צו ברענגן צום טיש.
אלעס האט זיך אנגעהויבן פון אן איינצעלענם מענטש מיט'ן נאמען הענרי דונאנט, אן איטאליענער, וועלכער האט מיטגעהאלטן איינע פון איטאליע'ס מלחמות אין יאר 859' און ווען ער האט געזען פארוואונדעטע סאלדאטן ליגן אויף די פעלדער און שטארבן אויס האט ער צוזאמענגענומען א גרופע פון ציווילע מענטשן און זיי געבעטן צו וואלונטירן און געבן מעדיצינישע באהאנדלונג פאר די פארוואונדעטע סאלדאטן, נישט קיין חילוק צו וועלכע זייט זיי באלאנגען. זיין ארגאניזאציע איז מיט דער צייט געווארן גרעסער און ער האט דאס א נאמען געגעבן די אינטערנאציאנאלע קאמיטע פאר די הילף פון די פארוואונדעטע. די ארגאניזאציע איז מיט די יארן פארשפרייט געווארן איבער מערערע לענדער און געווארן די וועלט'ס באקאנטע אינטערנאציאנאלע קאמיטע אוו די רעד קראוס.
דונאנט האט שווער געארבעט צוזאמענצוברענגן די פירער פון די גרויסע לענדער אין יענע צייטן קיין דזשעניווע וואו די פלענער פאר אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן האבן זיך אנגעהויבן פארמירן. וויבאלד עס איז אין יענע צייטן נישט געווען קיין פליגערס האט געדויערט זייער לאנג ביז ווילאנג מען איז געקומען און געגאנגן און אלעס האט זיך גערירט זייער לאנגזאם. אינדערצווישן איז אנגעקומען די ערשטע וועלט מלחמה און באלד דערנאך די צווייטע וועלט מלחמה און נאר נאכדעם האבן די פירער זיך גענומען ערנסט צו מאכן די קאנווענשאנס.
די ערשטע ארבעט איז פארטיג געווארן אין יאר 949' און איז באשטאנען פון די געזעצן וואס די לענדער האבן אפגעמאכט אין 4 באזונדערע קאנווענשאנס. זיי זענען געווען:
1 וויאזוי צו באהאנדלן און העלפן די פארוואונדעטע און קראנקע סאלדאטן אויף די שלאכטפעלדער.
2 וויאזוי צו באהאנדלן די פארוואנדעטע און קראנקע סאלדאטן אויף די וואסערן.
3 וויאזוי צו באהאנדלן די קריג'ס געפאנגענע, באקאנט אלס די פריזענארס אוו וואר (פי-או-דאבעליו).
4 וויאזוי צו באשיצן די ציווילע מענטשן אין א צייט פון מלחמה.
די האג קאנווענשאנס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די דזשעניווע קאנווענשאנס זענען פארגעקומען באזונדערע קאנווענשאנס אין די האג, די נעדערלענדס (האלאנד), אין די יארן 899', 907', און 954'. די דריי קאנווענשאנס זענען שפעטער באקאנט געווארן אלס די אינטערנאציאנאלע שלום קאנפערענצן. די אפמאכן פון יענע קאנווענשאנס אפעלירן וועגן וואפן, פראפערטי רעכטן, און די פליכטן פון די נוטראלע לענדער.
אין די ערשטע צוויי קאנפערענצן אין די האג האט מען ארומגערעדט וועגן דער באנוץ פון וואפן וואס מען מעג יא און נישט נוצן. זינט די ערשטע צוויי קאנפערענצן האבן נישט געברענגט קיין רעזלוטאטן האט מען פאררופן א דריטע קאנפערענץ אין יאר 939' אבער יענער קאנפערענץ איז אפגערופן געווארן צוליב די אויסברעך פון די צווייטע וועלט מלחמה.
דורכאויס די צוויי וועלט מלחמות זענען פארניכטעט געווארן גאר אסאך קולטוראלע לענדמארקס מיט וועלע לענדער האבן זיך אינדענטיפיצירט. נאך די צווייטע וועלט קריג זענען זייער אסאך לענדער געווען צוקלאפט און זענען געווען מער ווי וויליג צו קומען נאכאמאל קיין די האג פאר א פרישע קאנווענשאן. ביי יענע קאנווענשאן האבן איבער 100 לענדער אונטערגעשריבן איבער די באשיצונג פון קולטוראלע פראפערטיס אין דער צייט פון א מלחמה. אין יענע קאנוועשאן איז אויך אפגעמאכט געווארן פארשידענע געזעצן וויאזוי מען זאל באשיצן א לאנד'ס אינדענטיטעט דורכאויס א קריג.
גיין אין קריג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די האג קאנפערענצן זענען באשטימט געווארן א רייע פראצעדורן וואס א לאנד דארף טאן צו פארמיידן א מלחמה. עס ווערט דארט אויסגעשמועסט אלע פרטים וויאזוי די דימפלאמאטישע צוגאנג זאל זיין און וויאזוי אנדערע לענדער וועלכע זענען נוטראל צו דעם קאנפליקט זאלן העלפן. איינע פון די הויפט געזעצן פארלאנגט אז אפילו ווען מען איז שוין אפגעמאכט צו גיין אין קריג זאל מען געבן א 30 טאגיקער שטילקייט ווייל אפשר וועלן איינע פון די זייטן זיך אנדערש בארעכנען. נאר ווען די אלע זאכן זענען שוין אויסגעפירט געווארן און עס האט נאך אלץ נישט געהאלפן ערשט עדעמאלט מעג א לאנד פארמאל דעקלערן מלחמה.
דער גאנצער געדאנק פון דעקלערן מלחמה פארמאל איז צום ערשטן מאל אפגעמאכט געווארן צווישן לענדער נאך די ערשטע די האג קאנפערענצן. בעפאר דעם האבן לענדער שטענדיג אנגעגריפן אין א סורפרייז און ווער עס האט געטויגט בעסער אין סורפרייזעס האט געווענליך געהאט אן אויבערהאנט. אין די האג אינטערנאציאנאלע געזעצן איז פארבאטן פון א לאנד אנצוהייבן א קריג אין א סורפרייז. מען מוז דעקלערן מלחמה אז די אנדערע לאנד זאל זיין גרייט דערפאר אדער געבן אן אולטימאטום.
ווען מדינת ישראל איז ארויס אין די 6 טעג מלחמה אין 967' איז זי געשטאנען און געווארט צו קענען אנגרייפן די אראבישע לענדער אבער נאך א שטיק צייט האבן זיי סורפרייזט די אראבער איבערנאכט און אפגעהאלטן נצחונות. די וועלט איז געווען ברוגז אויף מדינת ישראל צוליב דעם סורפרייז אבער מדינת ישראל האט דאס אפגעווארפן און גע'טענה'ט אז די אראבער האבן ערשט אנגעפאנגן אין א סורפרייז.
קאמפן און וואפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די האג קאנפערענצן גיבן די הויפט געזעצן וויאזוי לענדער זאלן זיך אויפפירן אין א קריג. עס פארלאנגט פון די אונטערגעבער אויפצוהייבן א ווייסע פאן און ווארענט די אינוואדירער צו שעדיגן אדער אומברענגן אזא איינעם. עס פארבאט צו אטאקירן א מענטש, אפילו א סאלדאט, וואס קען זיך נישט פארטיידיגן און דאס זעלבע מיט א פלאץ וואו עס ווערט נישט פארטיידיגט מעג מען נישט אטאקירן. שפיטעלער און געביידעס וואס ווערן גענוצט פאר שפיטעלער מעג מען בכל אופן נישט אטאקירן אפילו אויב מען ווייסט אז עס באהאלטן זיך אויס דארט די פיינט.
די נאציאנאלע און קולטוראלע סימבאלן מעגן נישט גענוצט ווערן, וואס מיינט אז מען מעג נישט נוצן יענעמ'ס פאן, יוניפארעם פאר סיי וועלכע סיבה. דאס זעלבע מעג מען נישט נוצן די יוניפארמען פון נוטראלע ארגאניזאציעס וועלכע קומען העלפן די פארוואונדעטע אין די קריג ווי די רעד קראוס. דעם פיינטס פראפערטי מעג נישט גענומען אדער פארניכטעט ווערן נאר אויב עס איז וויכטיג פאר די מיליטערישע אפעראציע און דאס זעלבע איז מיט אלע געביידעס אין וועלכע עס ווערן שטודירט ארט און סייענס אדער קולטוראלע שטודיעס.
וואפן מעג מען נאר נוצן קאנווענציאנאלע און נישט קיין כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן. דאס געזעץ פארבאט אויך צו נוצן יעדע סארט וואפן וואס טוט שעדיגן מער וויפיל עס פעלט אויס. צום ביישפיל א קויל וואס רייסט אויף א צווייטע מאל איינמאל עס איז שוין אינעם קערפער אדער וואפן וועלכע פארמאגן א גיפט.
אויך די דזשעניווע קאנווענשאנס פארבאטן דער באנוץ פון כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן און אין יאר 972' האט א פרישע געזעץ פארלאנגט אז א לאנד מעג דאס אפילו נישט האבן אין באזיץ און ווער עס האט דאס שוין מוז דאס פארניכטן.
פארוואונדעטע אדער קראנקע טרופן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר דעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט זענען געשטארבן פיל מער סאלדאטן אין מלחמות וויבאלד די פיינטליכע לענדער האבן נישט אנגעקוקט די פארוואונדעטע סאלדאטן וועלכע זענען אויסגעשטארבן פון די וואונדן. דאס האט זיך דראסטיש געטוישט נאך מיט די ערשטע דזשעניווע קאנווענשאנס וועלכע האט פארלאנגט פון אלע ארמייען אז זיי מוזן באהאנדלן פארוואונדעטע סאלדאטן פון די פיינט גענוי ווי די אייגענע. די לענדער מוזן אליינס געבן די מעדיצינישע באהאנדלונג אדער צולאזן די רעד קראוס, אדער סיי וועלכע נוטראלע ארגאניזאציע.
דאס געזעץ פארלאנגט נישט פון די מעדיקל ארבייטער צו זיין אומבאוואפנט אבער זאגט קלאר אז אויב וויל א לאנד פארזיכערן אירע מעדיקל ארבייטער זאלן זיי זיין אומבאוואפענט. אויב אן ארמיי פארמאגט נישט גענוג מעדיקל ארבייטער צו העלפן די פארוואונדעטע מעג זי פאנגן מעדיקל ארבייטער פון דעם פיינט צו העלפן אבער וועט זיי מוזן באפרייען איינמאל דער קריזיס איז פאראיבער אפילו אויב זיי זענען קעמפער.
טויטע סאלדאטן מוזן ווערן צוזאמענגענומען און דורכגעזוכט צו פארזיכערן אז זיי זענען טויט און זיי אינדענטיפיצירן ווי ווייט מעגליך און איבער געבן פאר די פיינט די נעמען פון די קרבנות. אלע קרבנות מוזן ווערן באגראבן נארמאל און אויב מעגליך לויט זייערע רעליגיעזע באגרעבעניש סדרים. נאך א קריג מוזן ביידע צדדים איבערגעבן אלע פלעצער ווי די פיינט זענען באגראבן כדי די אנדערע צדדים זאלן זיי קענען קומען אפנעמען אדער אויפשטעלן געדענקענישן.
געפאנגענע סאלדאטן (פי-או-דאבעליוס)[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אלע געפאנגענע דארפן פאררעכנט ווערן ווי געפאנגענע פון די אייגענע לאנד און נישט פון איין גרופע אדער קאמאנדע. יעדער געפאנגענער מוז באקומען פי-או-דאבעליו סטאטוס נישט קיין חילוק וואס ער האט אפגעטאן בעפאר ער איז געכאפט געווארן. ווען אמעריקע האט פארכאפט טאליבאנער אין די מלחמה מיט אפגאניסטאן האט זי נישט געוואלט זיי געבן פי-או-דאבעליו סטאטוס מיט'ן טענה אז זיי זענען טעראריסטן און באלאנגן נישט צו א קאנווענציאנאלע ארמיי. דאס האט אויסגערופן א שטורעם אין די וועלט אלס א פארלעצונג אין די דזשעניווע קאנווענשאנס.
די פי-או-דאבעליו'ס מוזן אויפגעהאלטן ווערן אין ספעציעלע קעמפס און מוזן געגעבן ווערן עסן און שעלטער. מען מוז זיי אויסהיילן פון אלע וואונדן און מען דארף זיי אונטערזוכן איינמאל פער מאנאט זיכער צו מאכן אז זיי זענען געזונט. א לאנד האט די רעכט צו נוצן די פי-או-דאבעליו'ס פאר ארבעט אבער מען מוז זיי באצאלן. אפיצירן וועלכע ווערן פארכאפט דארפן באקומען בעסערע באהאנדלונגן ווי די אנדערע געפאנגענע און זיי מעגן נישט געגעבן ווערן ארבעט.
די געפאנגענע מעגן אויסגעפרעגט ווערן אבער אויב זיי האלטן נישט ביים ענטפערן מעג מען זיי נישט פייניגן אדער סטראשן און אנטאן אלע טאקטיקן זיי זאלן רעדן. מען מעג זיי אבער יא צוזאגן געוויסע זאכן וואס זיי וועלן באקומען אין אויסטויש פאר זייער אינפארמאציע.
וויבאלד די טאליבאנער און אל קאידא טעראריסטן וועלכע זענען געפאנגן געווארן דורך אמעריקע האבן נישט באקומען קיין פי-או-דאבעליו סטאטוסן האט אמעריקע זיך אליינס בארעכטיגט זיי אויסצופארשן מיט פיינונגן וועלכע האט געברענגט אסאך קריטיק.
די ארמיי וועלכע האלט געפאנגענע מוז איבערגעבן פאר דעם פיינט אלע נעמען און וואו זיי ווערן אויפגעהאלטן כדי זייערע פאמיליעס זאלן זיי קענען שיקן בריוון. די מיליטער דארף אויך זיכער מאכן אז די געפאנגענע זענען גענוג פארזיכערט קעגן אטאקעס פון ציווילע איינוואוינער וועלן ווילן נקמה נעמען אין זיי. קיין איין געפאנגענער מעג נישט פובליצירט ווערן אין די מידיא כאטש די מענטשן זענען זייער אינטערעסירט דערין און ווילן זען די נצחון. אויך די בילדער פון פארוואונדעטע אדער טויטע סאלדאטן מעג נישט פובליצירט ווערן.
די פי-או-דאבעליוס מוזן איינהאלטן אלע געזעצן פון די ארמיי אין וועלכע זיי ווערן געהאלטן און אויב נישט מעגן זיי באשטראפט ווערן מיט די זעלבע קנסות ווי די ארמיי מיטגלידער. דאס רעכנט אריין אויב איינער אנטלויפט און מען כאפט אים. אבער אויב ער גרייכט זיין טעריטאריע און ווערט שפעטער ווידער פארכאפט מען ער מער נישט באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן. דאס זעלבע איז מיט א שפיאן וועלכער אנטלויפט פון זיינע פארכאפער מעג באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן. אבער אויב ער גרייכט זיין לאנד און ווערט שפעטער נאכאמאל פארכאפט מעג ער נישט באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן.
ציווילע און אקופאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין גענעראל זענען ציווילע מענטשן אין א קריג באשיצט מיט די זעלבע מענטשליכע פרינציפאלן ווי די פי-או-דאבעליו'ס. ביידע, די דזשעניווע קאנוואנשאנס און די האג קאנפערענצן, פארבאטן יעדע סארט שעדיגונג צו ציווילע מענטשן און עס איז נישט ערלויבט זיי צו נוצן אלס א מענטשליכע פאנצער זיך צו פארזיכערן פון אן אטאקע.
די פערטע דזשעניווע קאנווענשאן איז געווידמעט איבער די באהאנדלונג פון ציווילע. עס פארלאנגט פון יעדע ארמיי צו באשיצן די ציווילע דורך מאכן נוטראלע זאנעס וואו קעמפן איז פארבאטן און פארלאנגט צו באשיצן שפיטעלער און אנדערע ספעציעלע זאנעס וועלכע ווערן באשטימט פאר קינדער אונטער 15 יאר און עלטערע מענטשן. עס איז פארלאנגט ארויפצושטעלן א רויטע קרייץ סימבאל אויף קעמפס און געביידעס וועלכע אנטהאלטן ציווילע זיי צו באשיצן. קינדער דארפן באקומען אינדענטיטעט באנדן און אויך שפיטאל באאמטע דארפן באקומען ספעציעלע אינדענטיטעט באנדן מען זאל וויסן וואו זיי באלאנגן.
ארמיי כוחות זענען פארבאטן איינצונעמען פריוואטע פראפערטי אויסער אויב די פראפערטי ווערט גענוצט דורך די פיינט צו קעמפן קעגן זיי. אין אזא פאל דארף די ארמיי צוריקגעבן די פראפערטי פאר די אייגנטומער ווען די קריג איז פארטיג אדער געבן קאמפענסאציע אנשטאט דעם. די איינציגסטע אויסנאם אין דעם געזעץ איז מידיא געביידעס וועלכע מעג יא איינגענומען ווערן אבער אויך די פראפערטיס דארפן צוריקגעגעבן ווערן שפעטער און אויב עס איז אוממעגליך דארף מען געבן קאמפענסאציע. יעדע געביידע וועלכע ווערט גענוצט פאר רעליגיע, ערציאונג, וואוילטעטיגע צוועקן, סייענס, אדער ארט גייט אריין אין די כלל פון פריוואטע פראפערטי אפילו אויב עס באלאנגט פאר די רעגירונג.
די האג געזעצן לויטעט אז יעדע פראפערטי וואס ווערט איינגענומען דורך אן ארמיי גייט אריין אונטער זייער פאראנטווארטליכקייט וואס מיינט אז זיי דארפן זיכער מאכן אז די גאנצע געגענט איז אונטער קאנטראל און אלעס ווערט ווייטער געפירט ווי בעפאר. די איינוואוינער דארפן באשיצט ווערן און אלע ציווילע ארדענונג געזעצן דאפרן בלייבן אין פלאץ און מען דארף באוואכן די געגענט פון גנבים. אויב די ארמיי קען נישט געבן די באדערפענישן פאר די מענטשן וואס וואוינען אין די אקופירטע געגענט מוז זי געזעצליך פארלאזן די טעריטאריע און דאס איבערגעבן פאר די פיינט.
איינמאל אן ארמיי נעמט איבער די קאנטראל פון א טעריטאריע מעג זי באשטראפן די וואס פארלעצן די געזעצן אדער שטערן ארדענונג. אבער זיי מעגן נישט באשטראפן קיינעם פאר אן אקט וועלכע יענער האט געטאן בעפאר זיי האבן איינגענומען די טעריטאריע. דאס געזעץ פארלאנגט אויך אז אלע ציווילע האבן רעכט צו קאמיוניקירן מיט זייערע פאמיליעס און די אקופאציע כוחות דארפן זיי דאס צושטעלן אדער ערלויבן אפילו אויב זיי זענען פון צוויי אנדערע געגענטער. וויבאלד אמאל קען קאמיוניקאציע גענוצט ווערן צו געבן מעסעדזשעס פאר די קריג האט די אקופאציע כוחות די רעכט צו פארלאנגן פאמיליע און פריינט שמועסן אונטער אויפזיכט אז זיי זאלן פארשטיין יעדעס ווארט. דאס געזעץ גיט נאר 25 פרייע ווערטער וועלכע די ציווילע קענען אויסטוישן צווישן זיך וועלכע זיי קענען רעדן אין סיי וועלכע שפראך.
א מיליטער מעג אריבערפירן די ציווילע איינוואוינער פון איין געגענט צו א צווייטע און אפילו צו אן אנדערע לאנד אויב דאס איז פאר זייער אייגענע זיכערהייט אפילו זיי זענען נישט איינשטימיג דערמיט. דאס מעג אבער נאר געטאן ווערן ווען די ארמיי האט נישט קיין אנדערע וועג וויאזוי זיי צו באשיצן. די אריבערליפערונג מעג נאר זיין צייטוויליג און איינמאל עס איז מער נישט קיין געפאר דארפן זיי אלע צוריקגעברענגט ווערן. די אקופירנדיגע כוחות מעג נישט אריינברענגן אירע אייגענע ציווילע מענטשן אין א אקופירטע טעריטאריע. אויב זיי ווערן פארשיקט צו אן אנדערע לאנד מעג דאס נאר זיין צו א לאנד וועלכע האלט זיך אונטער די דזשעניווע קאנווענשאנס. דורכאויס די גאנצע צייט וואס די ציווילע געפינען זיך אויף א צווייטע פלאץ דארף די ארמיי וויסן וואו זיי זענען און וואס זייער מצב איז. די ארמיי דארף אנווענדן אלעס וואס מעגליך צו פארזיכערן אז פאמיליעס ווערן געהאלטן אינאיינעם.
די אקופירנדיגע ארמיי האט די רעכט צו צווינגן די ציווילע איינוואוינער צו ארבעטן אבער נאר פאר די וואוילזיין פון זייערע אייגענע סיטיזענס. אין קיין שום פאל מעגן זיי נישט גענוצט ווערן צו ארבעטן פאר די אקופירנדיגע ארמיי און יעדער מוז געצאלט ווערן פאר זיין ארבעט. אויב ציווילע ווערן גענוצט אלס פאליציי פאר די אנדערע ציווילע אז זיי זאלן ארבעטן באקומען זיי נישט די רעכט צו באשטראפן פיזיש די וואס האלטן נישט ביים ארבעטן. אויב אבער זיי ווערן גענוצט אלס רעגולערע פאליציי מעגן זיי יא באשטראפן די קרימינאלן.
אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די רויטע קרייץ דארפן אריינגעלאזט ווערן אין אלע טעריטאריעס וואו עס וואוינען ציווילע און אויך אין זייערע ארבעט'ס פלעצער. די ארמיי האט א רעכט צו פארלאנגן פון אלע ציווילע צו טראגן אינדענטיפיקאציע אבער זיי מעגן דאס נישט אריינקריצן אין זייער פלייש (טאטו) אפילו אויב דאס ווערט געטאן אן ווייטאג.
קולטוראלע פראפערטי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גענוי ווי ציווילע מענטשן דארפן ווערן באשיצט אין א קריג דארף אויך באשיצט ווערן אלע קולטוראלע פראפערטיס ווייל גענוי ווי א מענטש וועלכע קען נישט צוריק אויפלעבן קען קולטוראלע פראפערטי מער נישט איינגעטוישט ווערן. א פאראגראף אין די האג קאנפערענצן וועגן קולטוראלע פראפערטי ליינט זיך: "שאדן צו קולטוראלע פראפערטי וועלכע באלאנגט צו סיי וועמען פאר סיי וועלכע סארט קולטור מיינט שאדן צו די קולטוראלע ירושה פון די מענטשהייט, זינט יעדע מענטש שטעלט צו זיין טייל צו די וועלטליכע קולטור".
די באשיצונג פון פריוואטע פראפערטי ווערט דערמאנט עטליכע מאל אין די דזשעניווע קאנווענשאנס און אויך אין די האג קאנפערענצן און אויך איז די באשיצונג פון קולטוראלע פראפערטי באזונדער באשטימט געווארן אין דאקומענטן אין יאר 954' כאטש עס איז שוין דערמאנט געווארן עטליכע מאל בעפאר, ווייל די קולטוראלע פארניכטונג אין די צווייטע וועלט קריג איז געווען א שאדן פאר די גאנצע וועלט און אלע לענדער זענען געווען גרייט זיך צו פאראייניגן איבער פרישע אפמאכונגן וויאזוי צו באשיצן קולטוראלע פראפערטיס אפילו אין אזעלכע גרויסע מלחמות ווי די צווייטע וועלט קריג.
היסטארישע און ארכיטעקטור מאנומענטן, ארבעט פון סייענס אדער ארט, ארכאלאגישע שטחים, ביכער, און מאנוסקריפטן, און יעדע געביידע וועלכע אנטהאלט איינע פון די זאכן גייט אריין אין די קאטעגאריע פון קולטוראלע פראפערטי. די באשיצונג פון די סארט פראפערטיס איז נישט נאר א פארלאנג פון יעדע ארמיי נאר איז אויך די אבליגאציע פון יעדע רעגירונג אין פאל עס ברעכן אויס אומרוען אדער סיי וועלכע קאנפליקט אין וועלכע די פלעצער קענען געשעדיגט ווערן. די האג דאקומענט פארלאנג פון יעדע רעגירונג אונטערצונעמען מאסנאמען צו העלפן באשיצן די פלעצער. אפגערעדט איז די פארלאנג פון אן אקופירנדיגע ארמיי וועלכע מעג נישט נוצן קין איינע פון די פלעצער פאר סיי וועלכע סיבה און מעגן אפילו נישט נוצן די טעריטאריע ארום דעם אויב די קולטוראלע ארט וועט מעגליך געשעדיגט ווערן אין די קאנפליקט. גענוי ווי ביי ציווילע דארפן די אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס צוגעלזאט ווערן צו באזוכן יעדע ארט אדער געביידע וועלכע ווערט באשטעטיגט ביי זיי אלס א קולטוראלע ארט.
צענדליגער לענדער האבן אונטערגעשריבן אויף דעם דאקומענט ווי נאר עס איז פארגעשלאגן געווארן. איבער די יארן האבן נאך און נאך לענדער זיך צוגעשטעלט דערצו און היינט פארמאגט דער דאקומענט די אונטערשריפט פון 103 לענדער ארום די וועלט.
קאנסקעווענצן פאר פארלעצונגן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די האג און די דזשעניווע קאנווענשאנס שרייבן אז אלע לענדער וואס האבן ראטיפיצירט די אלע קאנווענשאנס זענען אויסגעשטעלט צו קאנסקעווענצן אויב זיי פארלעצן די געזעצן. די געזעצן אפעלירט צו די ארמייען אדער יעדע מיליצע גרופע וועלכע האט א פערזאן אין קאמאנד, א סימבאל וועלכע קען דערקענט ווערן פון דערווייטענס, טראגן זייערע וואפן אפענערהייט, און קעמפט ווי אן ארמיי. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז נאר די ארמייען אדער מיליצע קעמפער וועלכע פאלגן נאך די קאנווענשאנס נאר זיי ווערן באשטראפט פאר'ן פארלעצן.
אין די ערשטע קאנווענשאנס ווערט דערמאנט אזעלכע שטראפן ווי געלט אדער טורמע פאר די אינדיווידועלן וועלכע פארלעצן די געזעצן, זאל דאס זיין א סאלדאט באזונדער אדער אן אפיציר וועלכע גיט ארויס אזעלכע באפעלן פאר זיינע סאלדאטן. נאך די צווייטע וועלט קריג האט די יונייטעד נעישאנס זיך אונטערגענומען זיכער צו מאכן אז אלע וואס פארלעצן די געזעצן זאלן באשטראפט ווערן.
אין די האג איז נאך די צווייטע וועלט קריג אויפגעשטעלט געווארן א אינטערנאציאנאלע קארט אוו יוסטיץ וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די וועלט'ס געריכט. די געריכט ווערט באטראכט אלס א קערפערשאפט וועלכע גלייכט אויס קאנפליקטן צווישן לענדער. צום ביישפיל אין 999' האט יוגאסלאוויע אריינגעגעבן א קלאגע קעגן נאט"א פאר'ן באמבארדירן איר לאנד וועלכע זיי האבן אנגערופן אומלעגאל און א דזשענאסייד (א סיסטעמאטישע פארניכטונג פון א עטניק). דאס געריכט האט אונטערגענומען אן אויספארשונג און האט אפגעווארפן אלע באשולדיגונגן קעגן נאט"א נאכדעם וואס עס איז פעסגעשטעלט געווארן אז נאט"א האט געפאלגט אלע אינטערנאציאנאלע געזעצן.
נאך די צווייטע וועלט קריג איז אויפגעשטעלט געווארן אן אינטערנאציאנאלע מיליטערישע טריבונאל פאר די נאצישע קרימינאלן אין נורעמבערג. אמעריקע, פראנקרייך, רוסלאנד, אין בריטען זענען געווען די אנקלעגער לענדער קעגן 22 באשולדיגטע, די העכסטע אין ראנג אין די נאצישע רעגירונג, וועלכע זענען באשולדיגט געווארן פאר'ן פארלעצן די געזעצן און פאר'ן אויספירן פארברעכנ'ס קעגן די מענטשהייט. דריי פון זיי זענען באפרייט געוארן, 8 זענען באשטראפט געווארן מיט טורמע, און 11 זענען באשטראפט געווארן מיט טויט.
אין 91' האט די יו-ען אויפגעשטעלט אן אינטערנאציאנאלע מיליטערישע טריבונאל ספעציעל פאר יוגאסלאוויע וועלכע'ס רעגירונג איז באגאנגן שרעקליכע פארברעכנ'ס קעגן די קאסאווע איינוואוינער. אלעס אינאיינעם זענען מער ווי 100 מענטשן דארט פאר'משפט געווארן פאר זייערע פארברעכנ'ס קעגן די מענטשהייט. איבער 50 זענען איינגעזעצט אין טורמע פאר טערמינען צווישן 5 יאר און 50 יאר. צענדליגער פון די באשולדיגטע זענען קיינמאל נישט געכאפט געווארן און אנדערע זענען נאך נישט פארטיג מיט זייער משפט.
אין 95' האט די יו-ען ווידער אויפגעשעטעלט א אינטערנאציאנאלע געריכט וואו עס זענען פאר'משפט געווארן צענדליגער אנפירער פון די שחיטות אין ריוואנדא, אפריקע, א יאר בעפאר.
די אינטערנאציאנאלע קרימינאלע געריכט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך די יוגאסלאוויע געריכט אורטיילן האבן אסאך לענדער אנגעהויבן פארלאנגען מען זאל אויפשטעלן א פערמענאנטע אינטערנאציאנאלע קרימינאלע געריכט אין צוגאב צו דער אינטערנאציאנאלער געריכט פון יוסטיץ וועלכע גיט זיך אויך אפ מיט אינדיווידועלע קאנפליקטן. די פאראייניגטע פעלקער האט זיך דאס אונטערגענומען און האט אפיציעל איינגעשטעלט דאס געריכט אום דעם ערשטן יולי 2002 און באשטימט אלע ריכטער.
דאס געריכט, ווי עס וועט מעגליך אנגערופן ווערן, איז געבויט לויט די פארשריפטן פון א רוימישע סטאטו און איז באשטעטיגט געווארן דורך 120 יו-ען מיטגלידער לענדער. די סטאטו רעכנט אויס וואספארא סארט פארברעכנ'ס וועלן גע'משפט ווערן אין די געריכט וועלכע האט זינט איר גרינדונג נאך נישט געהאט קיין איין קעיס. ארום 250 מענטשן פון 60 לענדער ארבעטן פאר די געריכט.
דאס געריכט געפינט זיך אין די האג, נעדערלענדס, וואו עס זיצט דערווייל אין אן ארויסגעדינגענע געביידע. די נייע געריכט געבידע וועלכע ווערט געבויט וועט ערשט זיין גרייט ערגעץ צווישן 07' און 09'. די סטאטו זאגט אז אין נארמאלע אומשטענדן דארפ'ן אלע משפטים פארקומען אין די געריכט געביידע אבער אויב עס פעלט זיך אויס קען מען טראגן די געריכט צו א באשטימטע פלאץ. אויב די לאנד אין וועלכע די פארברעכנ'ס זענען פארגעקומען נעמט אליינס אונטער א משפט דעמאלט קען די געריכט נישט איבערנעמען די קעיס.