text:
יואל טייטלבוים
רבי יואל טייטלבוים (י"ז טבת ה'תרמ"ז 1887- כ"ו אב ה'תשל"ט 1979) איז דער גרינדער פון דעם סאטמארער חסידות. ברייט באקאנט מיט זיין שטייפע אפאזיציע צו ציוניזם.
ער איז געבוירן געווארן אין סיגעט (דעמאלסט אונגארן) י"ז טבת תרמ"ז צו זיין טאטע רבי חנניה יו"ט ליפא טייטלבוים זצ"ל בעל קדושת יום טוב.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יואל זצ"ל'ס ייחוס ציט זיך ביז דעם גרויסן רבי פון חסידים, ר' משה טייטלבוים זצ"ל פון איהעל באקאנט אלס דער ישמח משה. דער ישמח משה האט געשטאמט פון פשעמישל, גאליציע און איז געווען א מתנגד, שפעטער איז ער געווארן א חסיד אין א תלמיד פון דעם חוזה פון לובלין אונטער דער השפעה פון זיין איידעם, ר' אריה לייביש ליפשיץ, דער אריה דבי עילאי. דער ישמח משה איז געווען באקאנט מיט געבן קמיע'ס וואס מ'האט געזען גאר וואונדערליכע זאכן אפי' די גוים האבן געוואוסט דערפון.
ווען דער ישמח משה איז נסתלק געווארן כ"ח תמוז תר"א האבן זיינע קינדער נישט מצליח געווען אנצוהאלטן דאס רבנות אין אוהעל צוליב דער שטארקער מתנגדישער קהילה. זיין איינציגער זון האט געהייסן ר' אלעזר ניסן טייטלבוים זצ"ל, ער איז געווען א שטארק צוריקגעצויגענער און שארפער מענטש, נאכן זיין רב פאר א קורצע וויילע און סיגעט האט ער צוליב שטרייטן מיט די קאסאווער חסידים זיך אריבערגעצויגן קיין דראהאביטש, די היים שטאט פון זיין פרוי מרת רוזא בלימא, די טאכטער פון ר' אהרן פון חאדאראוו (לעבן דראהאביטש) אין מזרח גאליציע, און פאקטיש ממלא מקום געווען זיין שווער, וואו ער איז געווען דארט רב ביז זיין פטירה שבת תשובה תרט"ו.
דער עלצטער זון פון ר' אלעזר ניסן איז געווען ר' יקותיאל יהודה טייטלבוים זצ"ל באקאנט אלס דער ייטב לב, ער איז געווען אן איידעם ביי ר' משה דוד אשכנזי ז"ל פון טאלטשאווע און שפעטער ארויף קיין ארץ ישראל און זיך באזעצט אין צפת. דער ייטב לב איז געווען באקאנט אלס גאון בנגלה ובנסתר, ער האט געהאט א שטארקן כח מגידות, שלש עשרה מדות פאר שמע קולנו פלעגט ער האלטן דרשות קרוב צו דריי שעה. דער ייטב לב איז געווען דער ערשטער חסידישער רבי וואס האט געפירט א ישיבה.
דער ייטב לב, נאכן זיין רב און פארשידענע קהילות אין אונגארן און אין גאליציע, איז ער אין יאר תרי"ח אויפגענומען געווארן אלס מרא דאתרא פון דער גרויסער שטאט סיגעט, וואו דאס רבנות איז אנגעהאלטן געווארן ביי זיינע קינדער און אייניקלעך ביזן חורבן אייראפע ביים צווייטן וועלט קריג.
נאך זיין הסתלקות אין יאר תרמ"ג האט ממלא מקום געווען דער צווייטער זון ר' חנניה יו"ט ליפא טייטלבוים זצ"ל, דער מחבר ספר קדושת יום טוב.
דער קדושת יו"ט איז נסתלק געווארן תרס"ד כ"ט שבט. ער האט איבערגעלאזט צוויי זון, דער בכור איז געווען ר' חיים צבי טייטלבוים באקאנט אלס דער עצי חיים, ער האט ממלא מקום געווען דעם טאטען אין סיגעט, ער איז געווען דער פאטער פון דעם צווייטער סאטמארער רבי דער ברך משה. דער יונגערער זון איז געווען ר' יואל און איז קיינמאל געווען רב אין סיגעט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יואל איז אויפגעוואקסן ביי זיין פאטער אין סיגעט וואו ער האט געוואוינט ביז צו זיין חתונה. ער האט חתונה געהאט אין יאר תרס"ד, ממש פאר זיין פאטערס הסתלקות, מיט דער טאכטער פון רבי אברהם חיים הורוויץ ז"ל, דער פלאַנטשער רב, א ראפשיצער און דזשיקאווער אייניקל. אויך זענען זיי געווען קוזינען ווייל ר' אברהם חיים'ס פאטער ר' משה'לע ראזוואדאווער איז געווען איין איידעם ביים ייטב לב.
ער איז געזעסן גיציילטע יארן אויף קעסט ביי זיין שווער אין ראדאמישל, פוילן, בעת'ן זיין אויף קעסט האט ער זיך אויך צוגיטשעפעט צום בעלזער רב רבי ישכר דוב רוקח זצ"ל און ער האט זיך געהאלטן פאר זיינס א חסיד. שפעטער איז ער צוריקגעפארן קיין אונגארן און זיך באזעצט אין דער שטאט סאטמאר, זיבנבערגן, וואו ער האט געדאווענט אין זיין אייגענעם ביהמ"ד מיט א שיינע קבוצה חסידים.
ר' יואל האט געהאט פון זיין ערשטן זיווג דריי טעכטער, אלע דריי זענען ל"ע נאטורליך געשטארבן יונגערהייט קינדערלאז, נאך בײַ ר' יואל'ס לעבן. נאך זייענדיג אין ארשעווע איז זיין יונגסטע טאכטער אסתר געשטארבן אומפארהייראט , זי ליגט און סאטמאר. די צווייטע טאכטער האט געהייראט ר' זלמן לייב טייטלבוים (דעם זון פון זיין ברודער דער „עצי חיים"), דער לעצטער רב פון סיגעט פארן קריג. זי איז געשטארבן א יאר נאך איר חתונה, ווען ר' יואל איז געווען קראלער רב, זי ליגט אין סיגעט. די עלצטע טאכטער חי' רויזא, האט געהייראט זיין שוועסטער זון, ר' ליפא מאיער (שפעטער טייטלבוים) רב פון סעמיהאלי, א זון פון ר' חנוך העניך דוב מאיער רב אין קערעצקי אן איידעם פונעם קדושת יו"ט, זי איז ל"ע געשטארבן אין יאר תשי"ד בעת זי האט געשוואנגערט[פֿעלט אַ מקור], זי ליגט און טבריה.
און יאר תרצ"ו איז ר' יואל געווארן אן אלמן, ווען זיין פרוי חוה איז געשטארבן פון א הארץ קראנקייט, זי ליגט און סאטמאר. א יאר שפעטער האט ער געהייראט מרת אלטע פייגא שפירא ע"ה, א יונג ארעם מיידל א יתומה, פון טשענסטכאוו, פוילן. איר פאטער רבי אביגדור שפירא ז"ל, וואס האט שוין נישט געלעבט, איז געווען א חסידישער רב אין טשענסטכאוו, אן אייניקל פונעם שרף פון מאגלניצא (וואס איז געווען אן איידעם פון דעם מגיד פון קאזשניץ) און פון מאור ושמש. ר' יואל איז אריבערגעפארן קיין טשעבין לעבן קראקע, חתונה צו האבן מיט איר. די רביצין אלטע פייגא האט קיינמאל געהאט קינדער, זי איז געשטארבן אין יאר תשס"ג, און ליגט לעבן איר מאן אין קרית יואל.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעת ער האט געוואוינט און סאטמאר אלס אינגערמאן, נאך דער פטירה פון דעם סאטמארער רב ר' יהודה גרינוואלד, בעל שבט מיהודה, איז געווען די רעדע אים אויפצונעמען פאר מרא דאתרא, אבער עס איז נישט געקומען לידי מעשה.[פֿעלט אַ מקור] נאך אפאר יאר זיצן און סאטמאר האט ער אנגענומען זיין ערשטע רבנות פאסטן אין דער שטאט ארשעווע, א קליין שטעטל אין קארפאטנרוס, לעבן מונקאטש, וואו ער האט אויך געפירט א ישיבה.
אין יאר תרע"ה ביי דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער אנטלאפן פון ארשעווע און געפליכטעט צוריק קיין סאטמאר וואו ער איז האט געוואוינט דארט 6 יאר ער האט געהאט דארט זיין אייגן ביהמ"ד וואס מען האט גערופן "דער ארשעווער ביהמ"ד" און פולע אידן פון סאטמאר האבן זיך באהאפן צו איהם, אויך איז ער געווען שטארק נאנט מיטן ארטיגן רב ר' אליעזר דוד גרינוואלד, וואס האט אים שטארק גישעצט. אין יאר תרפ"א איז ער צוריקגעפארן קיין ארשעווע.
אין יאר תרפ"ד האט ער פארלאזט ארשעווע און אנגענומען דעם רבנות פאסטן און מיטגעברענגט זיין ישיבה אין דער שטארק חסידישער שטאט קראלי, זיבנבערגן, רומעניע, ביים גרענעץ פון אונגארן, ער האט ממלא מקום געווען הרב שאול בראך זצ"ל וואס איז דאן געווארן רב אין קאשוי (היינט סלאוואקיי). דארט אין קראלי האט זיך ר' יואל ערווארבן צו איינע פון די גרעסטע חסידישע מנהיגים און אייראפע, פילע חסידישע אידן האבן אנגעהויבן זיך צו באהעפטן צו אים. ר' יואל האט שפעטער געזאגט אז זיינע בעסטע יארן איז געווען אין קראלע וואו ער האט געהאט א פארהעלטענמעסיקע קליינע קהלה מיט מינימאלע שטערונגען און אין רוחניותדיגע ענינים האט מען נישט געדארפט קיין סאך טוען ווייל דער פריערדיגע רב האט אלס אוועקגעשטעלט ווי עס ברויך צו זיין און ער האט געקענט רואיג זיצן און דינען דעם אייבישטן.[פֿעלט אַ מקור]
און יאר תרפ"ח איז פלוצלינג נסתלק געווארן דער סאטמארער רב, ר' אליעזר דוד גרינוואלד, דער קרן לדוד, איז דאן ווידער ערוועקט געווארן די געדאנק פון אויפנעמען רבי יואל פאר רב, ר' יואל האט דארט געהאט פילע אנהענגער און חסידים, נאך גיציילטע יארן פון צאנקערייען מיט די ארטיגע אשכנז'ישע איינוואוינער, צוויי וואלן און צוויי דין תורות ווי ר' יואל האט אלס געזיגט, האט ר' יואל פארלאזט קראלי און אריבערגעקומען זיך באזעצן אין שטאט און יאר תרצ"ד, זעקס יאר נאכן הסתלקות פון לעצטן רב.
סאטמאר איז א גרויסער באוואוינטער צענטער שטאט ווי עס האבן געוואוינט טויזענטער פרומע אידן פון פארשידענע שיכטן און קרייזן. דארט און סאטמאר האט ר' יואל געפירט א גרויסע ישיבה. ר' יואל איז געווען דארט רב ביזן חורבן אייראפע, ווען מ'האט ניסן תש"ד קאנצעטרירט די סאטמארער אידן אין געטא, און זיי שפעטער ליקווידירט קיין אוישוויץ הי"ד.
רעטונג פון די נאציס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בשעת די מלחמה האט ער קודם פרובירט זיך צו אריבערשווערצן דעם רומענישן גרעניץ, וואס איז נישט געווען אונטער די דייטשע אקופאציע, ער מיט נאך א קליינע צאל אידן זענען אין גרויס געהיים געפארן פארשטעלט אין א רויטער קרייץ טראק פון סאטמאר קיין קלויזענבורג, א וועג פון בערך 3-4 שעה, אנקומענדיג אהין און מיטן נאכט ביים גרעניץ האט זיך ארויסגעשטעלט אז דער איד וואס האט געדארפט אנצייגן די וועג אריבער דעם גרעניץ און פארהאנדלן מיט אן ארטיגן גוי וואס האט געוואוינט ביים גרעניץ, אט דער איד איז ארונטערגעבליבן און איז נישט מיטגעקומען, צוליב פרעמדע אידן וואס האבן זיך אריינגעשטיפט און מיטן די טימעלניש איז דער איד נישט מיטגעקומען, דער פירער פונעם טראק האט מיט רעגעניש זיי אלע אראפגעווארפן פונעם טראק שיצלאז און מיטן פרייען גאס, ווי יעדער איז זיך צולאפן. די אלע אידן צוזאמען מיט ר' יואל האבן די געסטאפא געכאפט און ארעסטירט און דערנאך זיי אריינגעשיקט און די קלויזנבורגער געטא.
נאכן זיצן אפאר וואכן אינעם קלויזענבורגער געטא, און די דייטשן האבן אנגהויבן צו דעפארטירן די קלויזענבורגער אידן קיין אוישוויץ, האבן זיינע חסידים איבער די וועלט אנגעהויבן צופארארבעטן איהם ווי אמשנעלסטן ארויסצוראטעווען איידער מ'דעפורטירט איהם, און מיט שווערע אינטערווענצן פון שוחד און שתדלנות איז געלונגען אריינצושטעלן איהם מיט זיין פרוי מרת אלטא פייגא און זיין גבאי ר' יוסף אשכנזי, און א ספעציעלע באן קיין בודאפעסט מיט בערך 2000 אידן וואס א געוויסער ציוניסטישער אקטיוויסט רודאלף קאסטנער מיטן היופט עס עס אדאלף אייכמאן האבן פארהאנדלט אפצוראטווען פאר שווערע געלטער, גאלד און צירונגען זיי צו ארויספירן קיין שווייץ.
כאטש ער (קאסטנער) האט נאר געוואלט ראטעווען אונגארישע ציוניסטן מיט דער באן, וואס איז געפארן אויף דער שווייץ, דאך האט ער מיט געלאזט אפאר רעליגיעזע אידן און צווישן זיי דער סאטמארער רבי רבי יואל פאר אסאך געלט וואס איז צאמגעשטעלט געווארן דורך זיינע חסידים און סימפאטיקער איבער דער וועלט.
אויפן וועג איז די באן פארדרייט געווארן דורך די דייטשן צו בערגן בעלזן וואו זי איז געבליבן פיר מאנאטן צוליבן אויסרייד אז מען האט נישט אויסגעצאלט די גאנצע צוגעזאגטע געלט, און עס האט 2 מאל געהייסן אז מ'פארקירעוועט דעם באן קיין אוישוויץ צו פארניכטונג, אבער נאך גאר אינטענסיווע פארהאנדלונגען און גרויסע געלטער וואס איז אפגעשיקט געווארן פון אמעריקע איז ר' יואל מיט די איבעריגע אידן אריבער קיין שווייץ אום כ"א כסלו תש"ה .
סאטמארער חסידים גלייבן אז די סיבה פארוואס קאסטנער האט אים מיטגענומען איז צוליב א חלום וואס קאסטנער'ס שווער האט געהאט וואס זיין מאמע קומט אים אין חלום אז אויב דער רבי וועט נישט זיין אויפן באן, וועט קיינער נישט איבערלעבן.
שפעטערע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געוואוינט פאר א שטיק צייט נאך דער מלחמה אין ירושלים, אבער נאכדעם וואס ער איז געקומען אויף א באזוך קיין ניו יארק, אמעריקע , (ווי טייל זאגן איז ער געקומען צוזאמשטעלן געלט פאר די מוסדות אין ארה"ק), האט ער זיך דארט באזעצט אין איז געבליבן וואוינען דארט קודם אין דעם איסט סייד געגנט און דערנאך אין וויליאמסבורג, וואו ער האט געגרינדעט די ברייט פארצווייגטע תורה אימפעריע וואס רופט זיך אונטערן נאמען "סאטמאר", אריינגערעכענט: די קהילה קהל יטב לב (בתי מדרשים, מקוואות, בתי הוראה, בית השחיטה, מצה בעקעריי, און נאך) און די מוסדות וואס ווערט גערופן ישיבה תורה ויראה ובית רחל (תלמוד תורה פאר אינגלעך, ישיבות פאר אינגערע און עלטערע בחורים, בית חינוך לבנות זומער קעמפ'ס). נאך די פטירה פון הרב זעליג ראובן בענגיס ז"ל ירושלימער רב האט איהם די עדה החרדית אויפגענומען אלס רב אין ירושלים און ער האט געהאלטן דעם טיטל ביז זיין פטירה אבער ער איז געבליבן וואוינען אין אמעריקע.
עס איז אנגענומען ביי א סאך נייטראלע אבזעווירער, אז דער סאטמערער רב אינאיינעם מיט רבי אהרן קאטלער קומט בעיקר צו פארדאנקען פארן אויפשטעלן יודישקייט אין אמעריקא. אין די ערשטע יארן פלעגן די מאדערנע יודן אנרופן איינעם וואס איז א פרומער אזוי אין דער אלטער היים - "א סאטמארער" ער איז אויך געווען א גאון עולם אין א קדוש ישראל ווי טויזנטער אידן זענען געהאלפען געווארן מיט ישועות ביי אים אין ער האט זיך ערווארבן דעם טיטל "צדיק הדור".
אויך האט ער מיט זיין רביצין מרת אלטע פייגא געגרינדעט אסאך וואוילטעטיגע ארגאניזאציעס ווי ביקור חולים, רב טוב, און קרן הצלה.
ביי דער ענדע פון זיין לעבן האט ער געגרינדעט דאס פרומע שטעטל קרית יואל אין מאנרא, ניו יארק. וואו ער איז געווען דער ערשטער באגראבן צו ווערן.
ביי זיין לויה האבן זיך באטייליגט איבער 100,000 באגלייטער, זיינע חסידים און נאנטע זענען געווען אזוי צעבראכן און פארלוירן אז זיי האבן אים בטעות אריינגעלייגט פארקערט מיט די קאפ צו די שטאט און נישט מיט די פיס צו די שטאט ווי מען האט געוואלט/געדארפט טאן.[פֿעלט אַ מקור]
מלחמה מיט ציונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין הויפט לעבן איז געווען געווידמעט, און וועט געדענקט ווערן, זיין פייערדיגע קאמף קעגן ציונים, און איז מיט דעם שטארק באוואוסט, צווישען זיינע ספרים זענען ויואל משה, על הגאולה ועל התמורה און נאך. אבער די אויסגערעכנטע זענען די איינציגסטע וואס ער אליין האט געשריבן.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די פילע ספרים וואס מען האט ארויסגעגעבן פון תורות וואס דער רבי האט געזאגט, איז פארהאן פילצאליגע ספרים פון ליקוטים און ביאורים אויף די חידושים און מנהגים פון רבין.
- אגדות מהרי"ט
- דברי יואל על הש"ס
- דברי יואל על התורה [ח' כרכים]
- דברי יואל על המועדים [ה' כרכים]
- הגדה של פסח דברי יואל עם מנהגים
- הגדה של פסח מהר"י ט"ב
- ויואל משה
- חידושי סוגיות
- חידושי תורה דינערס
- חידושי תורה תשט"ז
- מחזור דברי יואל
- מתורתו של רבינו
- על הגאולה ועל התמורה
- קונטרס שלש תשובות
- שו"ת דברי יואל
און פיל נאך.
רעפרענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב טייטעלבוים'ס שטודענטען הרגענען מענטשען. טראנסילוואנישע יודישע צייטונג, כ"ז סיון ה'תרצ"ה.


c: text/html

text:
ליאן
ליאן (פראנצויזיש: Lyon) איז א שטאט אין מזרח-צענטראל פראנקרייך אינעאם רהאן-אלפן ראיאן, פלאצירט צווישן פאריז און מארסיי. ליאן געפינט זיך 470 ק"מ פון פאריז, 320 ק"מ פון מארסיי, 160 ק"מ פון גענף, 280 ק"מ פון טורין, און 600 ק"מ פון בארצעלאנע.
די שטאט האט א באפעלקערונג פון 472,305.
היסטאָריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדעט געװארן אין יאר 43 פאר דער ציווילער רעכענונג דורך דעם ראמאנישן פּראקאנסול לוסיוס מונאַטיוס פּלאַנקוס.
די ײדישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאָר 472 שרײבט דער דיכטער און ביסקופּ סידאניוס אַפּאלינאַריס, אַז ס'איז דא אין ליאן אַ ײדישע קהילה. עס איז דאס ערשטע מאל װאס ײדן זײנען דערמאנט אין די שטאט.
הײנט װױנען אין ליאן בערך 40000 ײדן. די מערהײט פֿון זײ זײנען ספֿרדישע ײדן, װאס זײנען אנגעקומען אין פֿראנקרײך בעת די 1960ער יארן.
די גרױסע אַשכּנזישע שול איז געבױט געװאָרן אינ 1863 און 1864.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ראבאט
א ראבאט איז מעשי ידי אדם מכענישער צוזאמענשטעל, אן אויטאמאטישע מאשין, וואס האט אריינגעבויט א פראגראם וואס קאנטראלירט זיין באוועגונג.
דאס ווארט "ראבאט" ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין א דראמע פונעם טשעכישן דראמאטורג קארל טשאפעק.
דער באגריף פון א געמאכטן באשעפעניש וואס קען זיך פירן ווי א מענטש האט מען שוין אויסגעטראכט אין די אוראלטע צייטן.
דער וויסנשאפטלעכער שרייבער אייזיק אסימאוו האט געשריבן און געפארשט דעם ענין פון ראבאטן.
דער אפטייל פון טעכנאלאגיע וואס באהאנדלט ראבאטן הייסט ראבאטיק.
ראבאטן ווערן געניצט אין פאבריקן פאר שניידן, שווייסן און נאך ארבערט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך װיקיפּעדיע:באט


text:
נח"ל בריגאדע
די נח"ל בריגאדע, איז איינע פון די פינף בריגאדעס אין ישראל, פון די פוסגייער קרעפטן אינעם מיליטער.
געגרינדעט אין 1982 ביי דער ערשטער לבנון מלחמה קעגן לבנון, און ביז היינט פארנעמט זי זיך מייסטנס, מיטן זיצן אויפן צפון גרעניץ, וואס איז לבנון, און סיריע, אזוי אויך אינעם מערב ברעג, די נח"ל בריגאדע איז קיינמאל נישט געווען אין דרום, ביים עזה שטרייף גרעניץ, ביזן פארגאנגענע ווינטער, צום ערשטן מאל.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די נח"ל געווען די ערשטע פיסגייער בריגאדע, אריינצוגיין אין לבנון, און די לעצטע ארויסצוגיין.
ביי דער על אקצא אינטיפאדע האט זי טיילגענומען אין די שלאכטן פון אפעראציע חומת מגן, קעגן די טעראר פון די מערב ברעג, און די פארכאפונגען פון טעראריסטן, ווערט געווענליך געטאן דורך נח"ל זעלנער.
די נח"ל בריגאדע פארמאגט פיר רעגינמענטן, איינס איז די ספעציעלע איינהייט, גדס"ר אדער 934. שחם אדער 931, בזלת אדער 50, גרניט אדער 932, יעדע טייל פון דער ארמיי האט א נומער, און א נאמען, צו אידענטיפיצירן די זעלנער.
אן אויספארשונג האט געוויזן, אז די באזע פון טרענירונגען, פונעם נח"ל, האט צוגעברענגט מענטשן, צו ליידן פון א ביטערער מחלה ל"ע.
אויסער די אויבן דערמאנטע רעגימענטן, איז דער דרוזישער רעגימענט וואס הייסט חרב, אדער 299. זייער סימן איז צוויי שווערדן, אויף א בלויע הונטערגרונט, מיט א מגן דוד אונטער די שווערדן, עס ווערט פארעכנט ווי א טייל פון דער נח"ל בריגאדע.
די בערעט פון דער בריגאדע איז גרין, די שיך רויטלעך ברוין, און זייער סימן א שווערד, און א סערפ.


text:
גוש עציון
גוש עציון, איז א געגנט אין די פארנומענע געביטן, צווישן בית לחם, און חברון.
גערופן אויף די יידישע שטעטלעך, דערפער, און קיבוצים. יידן האבן זיך אנגעפאנגען באזעצן אין די געגנט אין 1927, די ערשטע פלאץ האט געהייסן מגדל עדר, וועלכע איז פארלאזט געווארן אין די תרפ"ט ראיאטן. אין 1932 זענען מענטשן פון די אל ההר באוועגונג געקומען זיך באזעצן, און זענען געצווינגען געווען צו פארלאזן, ביי די אראבישע אויפשטאנד. די הויפט פון די גרופע האט געהייסן שמואל צבי האלצמאן, ער האט העברעיזירט זיין נאמען צו עציון, און די נאמען פון די געגנט איז געבליבן אויף זיין נאמען.
אין 1943 איז דער קיבוץ כפר עציון געגרינדעט געווארן, און שפעטער זענען נאך דריי פלעצער אויפגעשטעלט געווארן. משואות יצחק, עין צורים, און רבדים.
מלחמת השחרור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די מלחמת השחרור, א טאג איידער ישראל האט דערקלערט איר זעלבשטענדיקייט, ד' אייר תש"ח איז כפר עציון, וואס איז געווען די גרעסטע פון אלע יידישע שטעטלעך אין געגנט, געפאלן צו די יארדאנישע סאלדאטן, סמערהייט קעמפער זענען אומגעקומען נאך ביים שלאגן זיך, אלע איינוווינער זענען אומגעברענגט געווארן דורך אראבער אדער די סאלדאטן, בלויז פיר יידישע סאלדאטן האבן באוויזן איבערצולעבן. די אנדערע דריי שטעטלעך, האבן זיך אונטערגעגעבן, און זיי זענען גענומען געווארן אין געפענגעניש.
נאכן זעקס טעג מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן זעקסטאגיקע מלחמה, ווען צה"ל האט איינגענומען די געגנט. און פון דעמאלט גייט אן א שטענדיקער קאנפליקט איבערן געגנט, די שטח איז אין מערסטן טייל, א געגנט וואס יידן האבן געקויפט. און אסאך פלעצער זענען אויפגעשטעלט אויף די אלטע שטעטלעך, אדער אפילו נייע זידלונגען, ביתר עילית, איז די גרעסטע שטאט, און אפרת וועלכע האט א לאקאלע ראט, אלע אנדערע שטעטלעך, געהערן אן צו די גוש עציון געגנטלעכע ראט.
ארט און געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גוש עציון געפונט זיך דרום פון ירושלים, שאסיי 60 פארט אהין און קומט אן קיין חברון.
ווי אויך דורך א נייע שאסיי, וואס איז געבויט געווארן פון הר חומה אין ירושלים, קיין מזרח גוש עציון, און ווערט גערופן די הרדיון שאסיי, וויבאלד עס פארט צום אלטן ארכעאלאגישע פעסטונג, וואס ווארשיינליך איז עס אויפגעשטעלט געווארן דורך הורדוס.
די הויכקייט פון גוש עציון, קומט אן צו אומגעפער 950 מעטער הייעך. איינע פון די מערסט באוויסטע זאכן וואס ווערט דערקענט מיט גוש עציון, איז אן אלטער דעמב בוים, וואס איז דער סימבאל פון דער געגנט.
צוקונפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד די געגנט איז אין די פארנומענע געביטן, איז די געגנט געקומען אונטער באהאנדלונגען, איבער ווי עס זאל געהערן, אין א טייל פון די פארהאנדלונגען, האבן ישראל און די פאלעסטינער, איינגעשטימט אז די געגנט וועט געהערן צו ישראל, און אלס אויסטויש וועט ישראל געבן פאר די פאלעסטינער, אנדערע געביטן, אזעלכע אפמאכן זענען דערקלערט געווארן אויך אויף מעלה אדומים, און אריאל געגנטער.
אינמיטן די אינטיפאדע, האט ישראל אנגעפאנגען בויען די אפטיילונג צוים, און די געגנט איז אונטער ספק צו עס זאל אריינגערעכנט ווערן אלס טייל פון ישראל, די מערב טייל ווי ביתר עילית, איז אינדרויסן פון צוים, די מזרח טייל איז אינעם צוים, וואס נעמט ארום אלע פאלעסטינע געגנטער.


text:
וויאלעט
וויאלעט (#7F00FF)
וויאלעט איז די קאָליר מיט די קירצטע כוואליעלענגען אין דער זעבארער ספּעקטער, בערך צווישן 380 און 420 נ"מ (כוואליעלענגען קירצער ווי וויאלעט זענען גערופן אולטראַווייאלעט). דעם קאָליר קען מען זען אין א רעגנבויגן-דאס איז דער קאליר ביים סוף פון דעם רעגנבויגן, נאך בלוי. ווען ווייַס ליכט ווערט צעשפרייט דורך אַ פּריזמע, וויאלעט איז דער קאליר וואס מען זעט ווייטסט פונעם אָריגינעלן שטראַל.
אז מען מישט רויט און בלוי ליכט אין פאַרשידענע פּראפּארציעס באקומט מען אַ זאַמלונג פון פֿאַרבן וואס זענען רויט-בלוילעך אָדער בלוי-רויטלעך, וואס אסאך פון זיי (ווען דאס בלוי איז דאָמינאַנט ) ווערן אויך גערופן וויאלעט. אזוי ווי דאס איז אַ ברייט קאָליר פעלד, ווערן גערופן די פארשידענע ניואנסן פון וויאלעט מיט פאַרשידענע נעמען, צו ווייַזן א מער פּינטלעכן ניואנס. די נעמען זענען טייל לילאַ, בורגונדי, מאַדזשענטאַ, לאַוואַנדע, לילא, און נאך.


text:
"היט דיינע אויגן" (GYE) איז די פירנדע ארגאניזאציע אין דער אידישער וועלט פאר די וואס מוטשען זיך מיט נסיונות אין קדושה און אומריינקייט - אנגעפאנגען פון יונגע מענטשן וואס האבן נארוואס זיך אנגעפאנגען צו מוטשענען, ביז צו די וואס האלטן שוין אויף זייער א ווייטן שטאפל אין "אדיקשאן". אונזערע מיטלען און געצייגן מיט וואס מיר באנוצן זיך איז צושטאנד-געקומען דורך די אנווייזונגען פון די בעסטע עקספערטן אין דעם געביט און דורך די הילף פון הונדערטער אידן וואס האבן זיך שוין ב"ה אפגעריסן פון די שרעקליכע עדיקשאנס. אלע אונזערע סערוויסעס זענען אנאנים, פריוואט און פריי, און מ'קען זיך באנוצן דערמיט סיי וואו איבער דער וועלט.
שרייבט אייך איין צו באקומען די טעגליכע חיזוק-אימעילס:


text:
לוי אשכול
לוי אשכול (געבוירן מיטן נאמען לוי שקאלניק) (געבוירן אין רוסלאנד ז' חשוון ה'תרנ"ו 25סטן אקטאבער 1895 - געשטארבן פון אן הארץ אטאקע ח' אדר ה'תשכ"ט, 26סטן פעברואר 1969) דער דריטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
ער איז ארויף קיין ישראל אינעם יאר ה'תרע"ד (1914) ביי דער צווייטער עליה. ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער אינעם יאר 1963 נאך וואס דוד בן גוריון האט פורש געווען פון זיין פרעמיער מיניסטער.
פאר דעם זעקסטאגיקער קריג האט ער געמוסט שענקען פאר משה דיין צו זיין דער זיכערהייטס מיניסטער (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד.
די קנאים פלעגן אים רופן מיט דער מליצה "אשכול הכופר" (גענומען פון שיר השירים א, יד).
ער איז געשטארבן אין 1969, פון א הארץ אטאקע, א טייל האבן באשולדיקט דאס פאלק, פארן דרוקן אויף אים, פארן זעקס טאגיקער קריג, אז ער זאל שטעלן משה דיין, פאר זיכערהייטס מיניסטער, און די באפעלקערונג האט נישט געגלייבט אין אים.


text:
גאלילעא גאלילעי
גאַלילעא גאַלילעי (איטאליעניש: Galileo Galilei) (15טן פעברואר, 1564 – 18טן יאנואר, 1642) איז געווען א וויכטיקער פיזיקער און אסטראנאם.
געבוירן אין פיזא, איטאליע, ער האט שטודירט אסטראנאמיע. כדי צו פארשטיין די באוועגונג פון די פלאנעטן האט ער אנטוויקלט די שטודיע פון קינעמאטיק. ער האט אנטדעקט די פיר גרעסטע לבנות פון יופיטער.
ער האט אנטדעקט אז ווען מען ווארפט אראפ פון אן הויכע געביידע צוויי טאבעס, וועלן זיי ביידע אנקומען אויף דער ערד צוזאמען, אפילו אויב איין טאבע איז גרעסער און שווערער ווי דער צווייטער.


text:
זשאנסאן & זשאנסאן
זשאנסאסן & זשאנסאן איז א גלאבאלער אמעריקאנער פארמעסיוטיקאל, מדעצין'אישע געצייגן און קאנסומער געפאקטע ארטיקלן מאנופאקטורער געגרינדעט אין 1886.
אירע סטאקס ווערן געטרעיט אלס טייל פון די דאו דזשאונס אינדוסריעל עוורעדזש, און די קאמפאני צווישן די פארטשאן 500 ליסטע.
זשאנסאן און זשאנסאן זענען באוויסט פון זייערע ברענד נעים פראדוקטען וואס איז באנוצט אין יעדע שטוב טעג הויפטזעכליך די טיילענאל און אנדערע מעדצינען און פראדוקטן ווי דער בענד-עיד און אנדערע ערשטע הילף סופלייען. ווי אויך בעיבי פראדוקטן, קאסמעטיקס, קאנטאקט לענסס און נאך שיינהייט און ריינקייט פראדוקטען.
זייער הויפט קווארטיר איז אין ניו בראנסוויק, ניו זשערסי, פאראייניגטע שטאטן. זיי האבן אפגעקויפט און קאנטראלירן 230 קלענער קאמפאניס וואס אפערירען דורכאויס 75 לענדער. אירע פראדוקטן ווערן פארקויפט אין 175 לענדער.


text:
לוי
לוי איז דער דריטער זון פון יעקב און לאה. זיינע קינדער און אייניקלעך, שבט לוי, זענען די לוויים און כהנים.
לוי האט געהאט דריי זין: גרשון, קהת און מררי, וואס זענען אראפ קיין מצרים מיט אים.
לוי האט געלעבט 137 יאר (שמות ו טז).
אין ילקוט שמעוני אויף ספר שמות ווערט געברענגט דעם געבורטסטאג פון לוי ט"ז ניסן. אין פרקי דרבי אליעזר שטייט אז לוי איז געווען אלט 45 ווען יעקב איז אראפ מיט זיינע קינדער קיין מצרים, און ער האט געלעבט אין מצרים 92 יאר. לויט סדר עולם רבה, איז לוי געבליבן לעבן דער לעצטער פון די אלע ברידער.


text:
1967
1967 איז דאס 67סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1967 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מיי - ביאפרא פראקלאמירט זעלבסשטענדיקייט פון ניגעריע
- 5טן יוני - די זעקסטאגיקע מלחמה ברעכט אויס
- 7טן יוני - זעקסטאגיקע מלחמה: די פאראשוטיסטן נעמען איין די אלטשטאט פון ירושלים
- 6טן יולי - קראפטן פון ניגעריע אינוואדירן ביאפרא
- 8טן אויגוסט - געגרינגעט דער פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער
- 9טן אקטאבער - דער ארגענטינער רעוואלוציאנער טשע געווארא הינריכטעט אין באליוויע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אקטאבער - טשע געווארא, רעוואלוציאנער (געב' 1928)


text:
יהודה גלאנץ
יהודה גלאנץ (געב' דעם 19טן מערץ 1958) איז א פרומער אידישער זינגער, א בעל תשובה. ער קומט פון ארגענטינע, דרום אמעריקע.
ער איז געהייראט, מיט צען קינדער און פינף אייניקלעך. ער וואוינט אין ירושלים.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלאנץ איז געבוירן געווארן אין ארגענטינע אין א סעקולערער משפחה. ביי די 5 יאר האט ער אנגעהויבן לערנען שפילן דעם אקארדיוא מיט א פריוואטן לערער. ווען זיין פאטער האט געזען זיינע מוזיקאלע כשרונות האט ער אים געשיקט לערנענען אין א שולע פאר מוזיק. ביי די זעקס יאר האט ער אנגעהויבן זינגען אין דעם כאר פון דער מאקס נארדוי שול אין בוענאס איירעס מיט זיינע קוזינען. ער האט אנגעהויבן לערנען דעם פידל אין א קאנסערוואטאריע, און אין דער זעלבער צייט האט ער געשפילט פיאנע און גיטאר.
ביי די זעכצן יאר האט ער אנגעהויבן זיך צו ווייזן אין דער יונגער טרופע '"על קאנטא דע טאדאס"' (el canto de todos). ווען ער איז געווען אלט 17 יאר איז ער געפארן קיין בראזיל וואו ער האט געלערנט צוויי יאר שפילן די באסע-נאווע און סאמבא. דארט איז ער שטארק באאיינפלוסט פון די מוזיקער אנטאניא קארלאס זשאבים און זשילבערטא זשיל.
ביי די 21 יאר איז ער אנגעקומען אין ישראל און ער האט באשלאסן צו בלייבן. ער האט געלערנט פיאנע און קאמפאזיציע ביי פראפעסאר נחום פערפערקאוויטש. ביי די 22 האט ער קאמפאזירט מוזיק אין אן ארגינעלן סטיל.
זייענדיק אין ארץ ישראל האט אויפגעוועקט ביי אים אסאך שאלות ווען זיין יידישקייט, און ער איז ביסלעכווייז געווארן א בעל תשובה. אזוי שרייבט ער דרום-אמעריקאנער מוזיק מיט די ווערטער פון תנ"ך. היינט זינגט ער איבער דער וועלט, אין די פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, דרום אפריקע, אויסטראליע, אייראפע, דרום אמעריקע און ישראל.
זיינע אלבאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מוכרחים לרקוד
- הגאולה


text:
זעליג פליסקין
ר' זעליג פליסקין איז א שרייבער רעדנער און מגיד שיעור אין אש התורה אין אלט שטאט ירושלים. זיין תורה איז בעיקר געבויט אויפן דרך המוסר אז א מענטש ברויך זיך משלים זיין די מידות און טרעפן שמחה אין זיך פארבעסערן און אויך אנדערע און קאנסעקווענס. זיין אויפטוה איז באזירט אויף 4 נקודות וואס דאס זענען די הויפט פאקטארן פון אלע זיינע ביכער און דרשות;
- מאכן א ציל.
- פאזיציאנירן די מוח און קאנטראלירן וויאזוי און וואס מ'טראכט און פילט.
- זיך מאכן א זעלבסט בילד וויאזוי און וואס מען קוקט זיך אן און מ'פארעמט זיך אויס.
- זיך איינגעוואונען א פערזענליכקייט כאראקטער וואס איז געווינטשען.
אבער איבער אלעמען האלט רב פליסקין אז מען מוז אנהאלטן אייביג א פאזיטיווער סעיט אפ מיינד כדי צו ערגרייכן אלעס וואס מען טוט, צו דערגרייכן אונזער פולער פאנטעציאל און זיין פראדוקטיוו און ארויסברענגן דאס בעסטע פון אלעס און אלעמען אין נאטור ארום אונז.
ער האט געשריבן שוין איבער 20 ספרים אויף דעם גאנג אויף אלע טעמעס פון לעבן, אלעס אויף ענגליש.
- היט דיין צונג.
- האב ליעב דיין שכן.
- א געיטוועי צו שמחה.
- סערענעטי.
- קוראזש.
- יישר כוח
- התעוררות
- חסד.
- הארמאניע מיט אנדערע.
- געדולד.
- בויען די אייגן זעלבסט אימעידזש און די זעלבסט אימעידזש פון אנדערע.
- מיין פאטער מיין קעניג.
- כעס, דער אינעוויניגסטער לערער.
- חתונה.
און נאך...
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין באלטימאר. געלערנט אין חפץ חיים. אין אין בריסק. זיין פאטער איז געווען א תלמיד פון חפץ חיים אין ראדין און הרב פליסקין האט שוין אסאך געשריבן זכרונות פון זיין פאטער וואס ער האט אים פארציילט.


text:
דעמאגראפיע
דעמאגראפיע איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט די באפעלקערונג פון דעם ערד פלאנעט אדער פון געוויסע פעלקער, איר וואוקס אין היסטאריע און אין איר צוקונפט. זי איז כולל די שטודיע פון ענדערונגען אין דער באפעלקערונע דורך געבורט. טויט, עלטערן און וואנדערן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים ענדע פון דעם 19טן י"ה ווען די טעכנאלאגיע האט זיך זייער אנטוויקלט האבן זיך די מענטשן געמערט זייער דראסטיש. צ.ב.ש. אין יאר 1800 האבן געלעבט אין אייראפע ארום 180 מיליאן מענטשן, און אין יאר 1900 האט די צאל געשטיגן צו 400 מיליאן. די סיבה דערוועגן איז אלס די אנטוויקלונג פון דער טעכנאלאגיע וואס האט באזארגט מער עסנווארג פאר די מענטשן אלס די לייכטע טראנספארט, און אויך האט זיך די מעדיצין זייער אנטוויקלט, און עס איז פארמיידנט געווארן פילע שווערע קראנקייטן.
אויך האבן זיך פילע מענטשן אריבער געצויגן פון די דערפער צו די גרויסע שטעט, אלס דעם וואס דער עיקר ארבייט איז אריבער פון די פארמערס צו גרויסע פאבריקן אין די שטעט.
אלץ די גרויסע איינגעניש וואס איז געווארן אין אייראפע, האבן זיך מאסן מענטשן אריבערגעצויגן צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, ארגענטינע, קאנאדע בראזיל און נאך, מיטן צוועק צו טרעפן ארבעט אין די אנגעקומענע לענדער. אויך די יידן איבערהויפט די ארימעלייט האבן זיך אריבערגעצויגן צו די דערמאנטע לענדער און א קליין טייל אויך צו ארץ ישראל (זעט אויך די ערשטע אימיגראציע).


text:
1952
1952 איז דאס 52סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1952 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מיי - כוסיין מלך פון יארדאניע הייבט אן זיין הערשאפט.
- 3טן מיי - דער ערשטער עראפלאן לאנדעט אויפן צפון פאלוס.
- 5טן יולי - וויליאם שאקלי ערפינדעט דעם טראנזיסטאר.
- 12טן אויגוסט - הרוגי מלכות פונעם ראטנפארבאנד: דרייצן פראמינענטע יידן אומגעברענגט דורך סטאלין אין מאסקווע, רוסלאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן סעפטעמבער - דזשימי קאנארס, אמעריקאנער טעניס שפילער
- 7טן אקטאבער - וולאדימיר פוטין, פרעזידענט פון רוסלאנד
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן אויגוסט - איציק פעפער, שרייבער
- 14טן אויגוסט - דוד צבי פנקס, ישראלדיקער פאליטיקאנט און מיניסטער (געב' 1895)
- 3טן אקטאבער - דער חזן זבולון קווארטין (געב' 1874)
- 9טן נאוועמבער - חיים ווייצמאן, ערשטער פרעזידענט פון מדינת ישראל (געב' 1874)


text:
שיף
צו מיינט איר שיעף אנשטאט גראד?
א שיף איז א מיטל צו פארן און זיך וואנדערן איבער די וואסער.
אמאליקע שיפן זיינען געפֿאָרן דורך ריזיקע פארהאנגען וואס מען האט זיי פארדרייט בשעת'ן פֿאָרן אויף דער זייט פֿונעם ווינט, און אזוי האט דער ווינט געשטופט די שיף צו דער ריכטיקע ריכטונג. ביים ענדע פון די 19טע י"ה נאך וואס עס האָט דערשיינט דער דאמף מאטאר האבן די שיפן אנגעהויבן פארן דורך מאטארן (זעט דאמפשיף), וואס האט שטארק רעוואלוטירט אין די וועלטלעכע טראנספארמאציע.
עס איז דא פארשיידענע צוועקן אויף וואס די שיפן באניצן: מען נוצט זיי צו דורכגיין לענדער, טראגן סחורות, די מארין מיליטער האבן געפאנצערטע שיפן אויף צו אפהיטן זייער לאנד טערעטאריע. די פארשער ניצן זיי צו פארשן און באטראכטן אין די ים-טיפענישן. די פישער כאפן מיט זיי פיש, און אויך נוצט מען די יאכטע-שיפן אויף פארוויילונג.
סארטן שיפן:


text:
לאסט (טעלעוויזיע סעריע)
LOST (פֿון ענגליש, ס'טײַטש פֿאַרבלאָנדזשעטע) איז אַ פאפולערע אַמעריקאַנער טעלעוויזיע סעריע וואָס געהערט צום דראַמאַ זשאַנער אין סוף פֿונעם 2004.
די סעריע זעט אויס בעלעטריסטיק, אבער די שאפערס זאגן אז ביים ענדע וועט מען זען אז אלע מאדנע פאסירונגען אין דער פילם איז רעאליסטיש.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געשיכטע איז איבער אַן אַעראָפּלאַן (מיטן נאמען אשיאניק 815) אויפן וועג פון אמעריקע קיין אויסטראליע, וואס איז אומגעפאלן אין אן אינדזל אין דעם פאציפישן אקעאן, און איבער די געראטעווע לעבנס געשעענישן אינעם אינדזל.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עמנואל רינגלבלום
עמנואל רינגלבלום איז געווען א היסטאריקער, געבוירן אין 1900, פארברענגט ס'מערהייט פון זיינע יארן אין ווארשע, ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען אין דער ווארשעווער געטא, נאכן אויפשטאנד איז ער פארטריבן געווארן קיין טראווניקי, פון וואנעט מען האט אים ארויסגעשווערצט, צוריק קיין ווארשע, זיך באהאלטנדיק אויף דער ארישער זייט, ביז מען האט אים געכאפט מיט זיין פאמיליע, און ער איז אומגעקומען מערץ 1944.
ער איז געווען א היסטאריקער אין ווארשאווער אוניווערסיטעט, פאר יידישער היסטאריע אין פוילן, און זייענדיק א היסטאריקער, האט ער געפילט די וויכטיגקייט, פונעם אויפשטעלן אן ארכיוו אין דער געטא. דאס אויפשטעלן דעם ארכיוו איז געווען פארבינדן מיט איינשטעלן דאס לעבן, דערפאר האט מען עס געגעבן דעם געהיימען נאמען עונג שבת, שרייבנדיק פון אלע שטאנדפונקטן, פון די פאליטישע פארטייען, פון רעליגיעזע יידן ביז אסימילאטארן, האט ער געשריבן מיט זיינע פריינט.
אין די דריי אין א האלב יאר, וואס די געטא איז געשטאנען, האט ער באוויזן צאמצושטעלן דריי דיקע ביכער, מורא האבנדיק אז נאציס וועלן לייגן א האנט אויף זיין ארבעט, האט ער באהאלטן זיין מייסטערווערק, אויף פארשידענע ערטער ארום דער געטא, נאכן קריג זענען צוויי פון די דריי ארכיוון געפונען געווארן, די דריטע האט מען ביז היינט נישט געפונען.
זיין ארבעט איז די בעסטע אין באשרייבן דאס לעבן אין דער געטא, וואס קומט פון אינעווייניק, און נעמט ארום אלע שיכטן, און קרייזן אין דער געטא.


text:
וואל
וואל איז פייבער גענומען און געמאכט פון די פעל פון שאף, וואס ווערט פארנוצט צו האלטן ווארעם דעם מענטש.
כאטיג דאס קומט על פי רוב פון שאף קענען אבער אנדערע מאמאלס פעל אויך אנגערופן ווערן וואל וו.צ.ב.ש. פון ציגעלעך און רעביטס א.א.וו.
וואל האט 2 קוואליטעטן וואס מאכט איר מער וועדפול לגבי שוץ פון קעלט און דאס נוצן פאר באקוועמליכקייטן, מער פון אלע אנדערע הארן און פעלן; 1) אז איין שטיקל הארעלע וואקסט אריין העכער די אנדערע און עס בלייבט נישט קיין עפענונג ווי די שינגלס פון א דאך וואס די עק פון איין'ס גרייכט העכער די אנהייב פון די העכערע. 2) די פייבערס זענען געדרייט און געבויגן צו פארכאפן און נישט ארויסלאזן אויף די פריי די היץ, און געוויסע פעלער איז דאס געבויגן מער ווי צוואנציג מאל אין ווינציגער פון א אינטש.


text:
מיידאנעק
מיידאנעק, איז א טויט לאגער, וואס געפונט זיך פיר קילאמעטער פון לובלין, פוילן. דער נאמען "מיידאנעק" שטאמט פונעם נאמען פון "מיידאן טאטארסקי" באצירק אין לובלין; אזוי האבן די איינוואוינער גערופן דעם קאצעט. אין דייטשיש איז עס גערופן געווארן לובלינער קאנצענטראציע לאגער. אנדערש ווי אין אנדערע טויט לאגערן, ווי אוישוויץ, טרעבלינקע, איז די לאגער געווען אין אן אפן פלאץ, אן א צוים און אן שטעכלדראטן. די נאציס האבן ביים פארלאזן די לאגער, נישט פארברענט אדער פארווישט די שפורן פון די לאגער, און אלעס איז פארבליבן, ווען די רוסן האבן באפרייט מיידאנעק.
די לאגער איז אויפגעשטעלט געווארן, אויפן באפעל פון היינריך הימלער, וועלכע האט באזיכט לובלין יולי 1941. פון אנהייב איז מיידאנעק געווען א לאגער פאר געפאנגענע, אנגעפירט דורך די עס.עס., אין 1943 איז די לאגער געווארן א פארניכטיגונגס לאגער.
די צאל אומגעקומענע אין לאגער, איז געשאצט אויף 200,000, פון זיי ארום זעכציק טויזנט יידן. און די אנדערע רוסישע און פוילישע געפאנגענע. די אומברענגען איז געווען אין גאז קאערן, און אין אויווענעס.
ווי אויך זענען אין לאגער געווען געפאנגענע וואס האבן געארבעט אלס צוואנגס ארבעטער, אין פאבריקן וואס האבן פראדוצירט וואפן און אמוניציע, פאר די דייטשע מיליטער.
אום ענדע יאר 1943, איז פארגעקומען א מאסן שחיטה אין מיידאנעק, וואס די נאציס האבן גערופן די שניידן חגא, לאסט אויטאס זענען געברענגט געווארן, און מיט מוזיק וואס פארטייבט די אויערן, האבן זיי גענומען יידן צו גריבער, וואס זענען שוין פון פריער אויסגעגראבן געווארן, האבן זיי אומגעברענגט אלע יידן, וואס זענען געברענגט געווארן צו די גריבער. אין יענע טאג זענען 18,400 לאגער געפאנענע אומגעקומען.
אין יולי 1944, איז די לאגער אויסגעליידיקט געווארן, טויזענט געפאנגענע זענען גענומען געווארן צו א טויט מארש, און די וואס זענען פארבליבן, זענען באפרייט געווארן דורכן רויטן ארמיי. די נאציס האבן נישט באוויזן צו פארניכטן די לאגער, ביי זייער ריקצוג.
אין אוגוסט 2010, האט א פייער אויסגעבראכן אין די אלטע לאגער, און האט געברענגט א שווערע שאדן צו די לאגער, די פוילישע אינסטאנצן האבן איבערגעגעבן, אז א גרויסע טייל פון די שיך קאלעקציע, און א טייל פון די האלצערנע באראקן, זענען פארברענט געווארן.


text:
בעזאנסאן
בעזאַנסאן (אדער ביזאַנץ) איז די הויפטשטאט פון דעם פראנש-קאמטע ראיאן אין מזרח פראנקרייך. ער האט א באפעלקערונג פון 117,599 (2008). די שטאט געפינט זיך אויפן דובס טייך, 105 ק"מ מזרח פון דיזשאן, נאנט צום גרענעץ מיט דער שווייץ.
די נאציס האבן געניצט דעם ציטאדעל במשך דער צווייטער וועלט מלחמה.
אין 1900 האבן געוואוינט אין בעזאנסאן 750 יידן.[1]
מאנומענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעזאנסאן האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
- טווער, רוסלאנד
- פרייבורג אין ברייסגוי, דייטשלאנד
- קואפיא, פינלאנד
- הודערספילד - קערקליס, פאראייניגטע קעניגרייך
- ביליץ, פוילן
- נוישאטעל, שווייץ
- ביסטריץ, רומעניע
- פאוויא, איטאליע
- חדרה, ישראל
- דורולא, בורקינע פֿאַסאָ
- מאַן, בארטן פון העלפאנדביין
- טשארלאטעסוויל, ווירזשיניע, פאראייניגטע שטאטן
קאארדינאטן: 47°15′N 06°02′E / 47.25, 6.033
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מלבי"ם
רבי מאיר לייבוש בן יחיאל מיכל ווייזער (י"ט אדר ה'תקס"ט - א' תשרי ה'תר"ם) (דער מלבי"ם) אויך באוווּסט אלס קעמפנער מגיד. איז געווען א מפרש פון תנ"ך און איינע פון די פוסקים אחרונים.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי מאיר לייבוש איז געבוירן אין דער שטאט וואלאטשיסק אין וואהלין. ווען ער איז געווען אלט זעקס איז ער געווארן פאר'יתומט פון זיין פאטער.[1] און שוין פון יונגערהייט באוווּסט אלס דער וואהלינער עילוי. אום ה'תקפ"ג האט ער חתונה געהאט צום ערשטן מאל אבער זיין ווייב איז נפטר געווארן נאך א קורצער צייט און מאיר לייבוש האט זיך געצויען קיין ווארשע וואו ער האט אנגעהויבן לערנען דעם חכמת הנסתר.
אין יאר ה'תקצ"ט איז ער געווארן רב אין וורעשן, פאזן. נאך זיבן יאר אין ה'תר"ו איז ער געווארן רב פון קעמפן, פרויסן (היינט קעמפנא אין מערב פוילן). אין ה'תרי"ח איז ער געווארן דער הויפט רב אין בוקארעשט (רומעניע). דארטן אין רומעניע האט ער געפירט א שטארקן קאמף קעגן דעם רעפארם. צוליב דעם קאמף האט ער געדארפט פארלאזן רומעניע אין ה'תרכ"ד, דערנאך איז ער געווען רב אין עטליכע רוסישע קהילות. פון יאר ה'תרל"ה איז ער געווען רב פון קעניגזבערג, ביז זין פטירה א' תשרי ה'תר"ם.
איינער פון זיינע אייניקלעך (א זון פון זיין טאכטער פֿריידא) איז געווען מיכאל היילפרין, פון די ערשטע וואס האבן זיך געצויגן אין ארץ ישראל.
זיין שיטה אין פירוש התנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ארצות החיים - חידושים אויף שו"ע אורח חיים
- ארץ חמדה - דרשות על התורה
- ארצות השלום - פארשידענע דרשות
- התורה והמצוה - פירוש על התורה
- מקראי קדש - פירוש אויף תנ"ך
- הכרמל - ספר אויף דער שפראך לשון הקודש
- יאיר אור - דערקלערונג פון סינאנימען [1]
- משל ומליצה
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בית יוסף להבה, גליון פא, "רבי מאיר לייביש מלבי"ם"
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פירושי מלבי"ם
- ספר יאיר אור וועגן סינאנימען
- מלבים מאיר


text:
1855
1855 איז דאס 55סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1855 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מערץ - אלעקסאנדר דער צווייטער באקרוינט דעם רוסישן צאר
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אקטאבער - דוד וואלפסאן, ציוניסטישער עסקן (נפטר 1914)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - קארל פרידריך גאוס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1777)
- 2טן מערץ - ניקוליי דער ערשטער, רוסישער צאר (געב' 1796)
- 10טן סעפטעמבער - רבי שלום רוקח, דער "שר שלום" פון בעלזא


text:
1903
1903 איז דאס דריטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1903 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן מערץ - די רייט ברידער בעטן א פאטנט פאר זייער ערפינדונג, דער עראפלאן
- 6טן אפריל - אנגעהויבן די קעשענעווער שחיטה
- 3טן נאוועמבער - פאנאמא ווערט אומאפהענגיק פון קאלאמביע
- 17טן דעצעמבער - די רייט ברידער פליען צום ערשטן מאל אין אן עראפלאן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יולי - אלעק דאגלעס-היום, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1995)
- 7טן נאוועמבער - קאנראד לארענץ, עסטרייכער פארשער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע (געש' 1989)


text:
מייַן ליב שוועסטער. איך ליבע איר. איך האָבן געפרוווט אַזוי פילע מאל צו געפֿינען די ווערטער צו זאָגן.
איך געהרגעט אַ שעד לעצטע וואָך, עס האט שאַטן אַ מיידל און איך געדאַנק פון איר. עס איז ניט באַטראַכט, אָבער איך קען ניט שטיין באַזונדער און טאָן גאָרנישט. איך האב ווערן שטארקער בלאַזער. איך וועל נישט געבן אַרויף. ווען לעצט איך גערעדט מיט סעלענאַ זי דערציילט מיר צו זאָגן איר, אז זי מיסיז דיין שמייכל, און אַז איר זאָל בלייַבן שטאַרק. צי ניט דיספּער.
איך האב געפונען אַ גרופּע פון דעלווערס וואס ויסקומען צו זייַן אויף צו עפּעס גרויס.
דער שטיין איך איז געגעבן פון דער שלאנג האט שוין אַקטינג סטריינדזשלי אויך. מייַן געדאנקען זענען ווי פיש אין אַן אקעאן, אַזוי פיל צו דערציילן איר אָבער זיי ילוד מיר. איך וועל זען איר ווי באַלד ווי איך קענען מיין ליב. איך וועל האָבן אונדזער פרייַנד שמוגלען דעם צו איר, צוזאמען מיט אַ רעפטל פון ראַבאַרבער פּיראָג ווי באַלד ווי איך קענען. אָדער אפֿשר קאַרש. קאַרש איז געווען דיין באַליבט. איך האָפֿן עס איז נאָך.
כל מיין ליבע, ברעאַקער.
מזל דיין געבורסטאָג.


text:
מאנארך פלאטערל
דאס מאנאַרך פֿלאַטערל איז דאס מערסטע בארימטע פלאטערל אין דער מערב וועלט טייל וואו זי מאכט יערליך א מיגראציע פון איבער פינף טויזנט קילאמעטער (בערך דריי טויזנט מייל) סוף זומער און הערבסט פון צפון נארד אמעריקע ביז א קליין געגנטל אין צענטראל מעקסיקע און צוריק פון ענדע ווינטער ביז מיטן פרילינג.
נאכן איבער ווינטערן אין די צענדליגע מיליאנען אין מעקסיקע לאזן זיך די ערוואקסענע פלאטערלעך ארויס צו צפון וואו נאכן פליען עטליכע הונדערט מייל לייגן זיי אייער אויף געוואוקסן פון דער מילכווילף (milkweed) פאמיליע, נאכן אויסבריען זיך עטליכע טעג ווערט געבוירן די פיצעלע שלייערל (ווערימל) וואס איז לאנג ווייניגער ווי צוויי מילימעטער, נאכן עסן די מילכווילף בלעטלעך פאר אומגעפער צוויי וואכן טוישנדיג זיין הויט פיר מאל נאכאנאנד זייענדיג זעקס ביז זיבן צענטימעטער לאנג און וועגנדיג עטליכע טויזנט מאל די וואג ביים געבורט שפינט ער אן אנקערל אויף דער אונטערשטער זייט פון א בלעטל אדער צווייג און נאכן באהעפטן זיין עק צום אנקערל שיילט ער אפ זיין הויט צום לעצטן מאל און ווערט פארוואנדלט אין א גולם (cocoon),
נאך פונקטליך צען טעג אלס א גולם קומט ארויס דאס ערוואקסענע מאנארך פלאטערל, און חוזר חלילה, זי פליט צפון און לייגט ביז הונדערט אייער און שטארבט ביז א חודש.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מיקראביאלאגיע
מיקראביאלאגיע (פון גריכיש uῑkpoς, מיקראס, "קליין"; Bίoς, ביאס, "לעבן"; און -λoYίa, -לאגיאַ) איז די שטודיע פון מיקראארגאניזמען, וואס זענען קליינטשיקע ארגאניזמען מיט איין צעל אדער ווייניג צעלן, וואס מען זעט זיי נאר מיט א מיקראסקאפ.[1] דאס שליסט איין פאנגי, באקטעריע און ארכעען. ווירוסן[2] שטודירט מען אויך, כאטש זיי זענען אייגנטלעך קיין לעבעדיגע ארגאניזמען. אין קורצן; מיקראביאלאגיע שטודירט לעבן און ארגאניזמען וואס מען קען נישט זען מיטן אויג אליין.
מיקראביאלאגיע איז א טערמין וואס איז כולל וויראלאגיע, מיקאלאגיע, פאראסיטאלאגיע, באקטעריאלאגיע און אנדערע צווייגן.
מיקראביאלאגיע איז פארהעלטנמעסיק א נייע שטודיע. אויבוואויל די ערשטע מיקראבן האט מען געזעען שוין פאר דריי הונדערט יאר, אבער ס'איז נאך דא אסאך וואס מען ווייסט נישט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Madigan M, Martinko J (editors) (2006). Brock Biology of Microorganisms, 11th, Prentice Hall. ISBN 0-13-144329-1.
- ↑ Rice G (2007-03-27). Are Viruses Alive?. דערגרייכט דעם 2007-07-23.


text:
נח
נח איז געווען למך'ס זון. ער איז געבוירן געווארן ווען זיין טאטע איז געווען 182 יאר אלט. ויחי למך שתים ושמנים שנה ומאת שנה ויולד בן בראשית (פרק ה') נח האט געלעבט 950 יאר וַיִּהְיוּ, כָּל-יְמֵי-נֹחַ, תְּשַׁע מֵאוֹת שָׁנָה, וַחֲמִשִּׁים שָׁנָה; וַיָּמֹת. בראשית ט'
נח איז געווען א צדיק נח, איש צדיק, תמים היה, בדורותיו בראשית ו . אזעלכע זאגן אז נאר לגבי זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק אבער איז אן אנדער דור וואלט ער נישט געווען א צדיק, און אזעלכע זאגן אז אפילו אין זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק און זיך נישט נאכגעשלעפט נאך די שלעכט, און ווען ער וואלט געווען אין אן אנדער דור וואלט ער לא כל שכן געווען א צדיק.
ווען נח איז געווען אלט 480 יאר האט גאט אים באצוווּנגען צו בויען אַ קאַסטן אויף צו היטן אים מיט זיין פאַמיליע און אַלע חיות פון א גרויסו מבול וואסער וואס וועט איבערשווימען די גאנצע וועלט. ווען נח איז געווען 600 יאר האלט האט אנגעהויבן פליסן דער מבול אויף דער ערד.
זיין פאמיליע:
- עלטערן: למך בן מתושלח
- קינדער: שם, חם, יפת.
די געשיכטע פון נח ווערט דערציילט אין פרשת נח.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פריינט (סעריע)
פריינט (אין ענגליש "פרענדס"), איז געווען א טעלעוויזיע סעריע, וואס איז געווען שטארק פאפולער אויף די אמעריקאנע עקראנען, טראנסמיטירט אויף ען בי סי, צווישן די יארן 1994-2004. עס איז איינע פון די מערסט באוואוסטע טעלעוויזיע סעריעס, און האט קאנדידירט פאר 63 "עמי אויסצייכענונגען".
די סעריע איז געווען באזירט אויף סיטואציע קאמעדיע, ווי זעקס פריינט וואס וואוינען אין מאנהעטן ניו יארק וואוינען צוזאמען, וואס יעדער האט זיין פעקל מיט צרות. די פראדוצירער פון די סעריע ווערנער ברודער, פלעגט עס אויפשפילן ביים פילמען די קאפיטלעך, פאר ביישויער וואס זענן געווען אנוועזנד אין זאל, אין קאליפארניע. אויפן טעלעוויזיע איז "פריינט" געווען טראנסמיטירט, יעדע דאנערשטיק נאכט.
"דזשעניפער עניסטאן", האט געשפילט די כאראקטער פון "ריטשל גרין", זי איז פארטון אין די מאדע, האט געארבעט אין פארשידענע ערטער און געבוירן א קינד אין די 10 פעריאדן פון די פילם.
"קארטני קוקס" שפילט די כאראקטער פון "מאניקע געלער", זי איז די "מאמע" פון די גרופע, וואס איז איר ארבעט איז דורכאויס די סעריע, א שעף (קעכערין} אין פארשידענע רעסטאָראַנטן.
"ליסע קאדרא" שפילט אין די סעריע, די כאראקטער פון "פיבי באפע", איר פאך איז איינע וואס מאכט מאסאזשן פאר מענטשן, און איז א מוזיקאלישע. איר אויפפירעכץ איז גאר א מאדנער, נעסטי און טאף, און זי שוועבט אין אנדערע ספערן.
"מאט לע בלענק" שפילט די כאראקטער פון "דזשואי טריביאני", אן אקטיאר, און איינער וואס ווערט משוגע פאר עסן. ער ווערט באוואוסט נאכן שפילן אין אפערע, ער לויפט נאך "קליידער", און ער האט עטליכע פריינדינס דורכאויס די פעריאדן, אין איינע פון זיי ווערט ער פארליבט אין "ריטשל".
"מעטהיו פעררי" שפילט אלס "טשענדלער מעיאריעל בינג", וואס זיין ארבעט איז א סטאטיסטיקער, און אינפארמאציע אפשאצונג. ער ציהט זיך קיין טאלסא, אקלעהאמא צוליב זיין ארבעט און דאן פארלאזט ער זיין ארבעט אין ניינטע פעריאד. ער האט געארבעט אלס א געדאנק אויפקומער (קאפירייטער) אין א רעקלאמע געשעפט, ער איז דער קאמיקער, וואס מאכט בייסיגע און סארקאסטישע וויצן אויף די אנדערע.
דעוויד שווימער, א ייד, שפילט אויף די כאראקטער פון "ראס געלער", איז א פארשער פון די שטיין עפאכע, און ארבעט אין א מוזיי, פאר פרע-היסטארישע היסטאריע, שפעטער אלס לעקטאר אין ניו יארק אוניווערסיטעט, פאר שטיין עפאכע. דורכאויס די סעריע, האט ער דריי מאל געהייראט פרויען, וואס האבן זיך אלעמאל געענדיגט שלעכט, און דעריבער ווערט ער צו שפאט ביי זיינע פריינט, און טיילמאל לאכט ער זיך אליינס אפ. ער האט אויך באציאונגען מיט ריטשל, וואס זי האט א קינד פון אים. ער איז אויך דער ברודער פון מאניקע אין די סעריע.


text:
מוקצה
מוקצה איז אן איסור מדרבנן צו רוקן געוויסע חפצים פון איין פלאץ צום צווייטן אום שבת אדער אום יום טוב.
טעמים פון מוקצה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויטן רמב"ם [1] איז דער טעם פון מוקצה וועגן:
- פונקט ווי מען לערנט ארויס פון פסוק "אם תשיב משבת רגלך וגו'" אז מען טאר נישט גיין שבת אזוי ווי אינדערוואכן, איז א קל וחומר אז שבת טאר מען נישט מטלטל זיין אזוי ווי אינדערוואכן.
- אז מען זאל נישט זיין פארנומען אוועקצולייגן די מוקצה זאכן, ווען נישט האבן קיין צייט רוען.
- אויב מען וועט מטלטל זיין א כלי שמלאכתו לאיסור, האב איך מורא אז ער וועט זיך פארגעסן און נכשל ווערן צו טאן אן ארבעט וואס מען טאר נישט.
- די מענטשן וואס ארבעטן נישט א גאנצע וואך, דארפן אויך דערקענען אז ס'איז שבת, מיט דעם וואס מען איז נישט מטלטל מוקצה איז דא א חילוק צווישן שבת אין וואכן.
דער ראב"ד האלט דעם טעם מען זאל נישט ארויסטראגן פון רשות היחיד צו א רשות הרבים.
סארטן מוקצה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מוקצה מחמת גופו - איז א זאך וואס האט נישט קיין נוצן פאר גארנישט, (למשל א שטיין).
- בסיס לדבר האסור - איז א מותר'דיגע זאך וואס אן איסור ליגט אויף דעם.
- כלי שמלאכתו לאיסור - איז א כלי וואס מען נוצט פאר זאכן וואס איז אסור צו טאן שבת, (למשל א האמער, מען טאר נישט אריינהאקן א נאגל).
- מוקצה מחמת חסרון כיס - א טייערע כלי וואס מען היט דאס נישט צו נוצן נאר פאר די זאך וואס מען דארף עס (למשל א פאספארט.
- מוקצה לצורך מצווה - א זאך וואס איז באשטימט פאר א מצוה (למשל א אתרוג אום סוכות).
- מוקצה מחמת מיאוס - א זאך וואס מענטשן עקלען זיך דערפון.
- מקצה מדעתו - א זאך וואס דער מענטש נוצט נישט, נאר האט עס געקויפט פאר אינוועסמענט למשל א ציג אויף צו מעלקן. [2]
- נולד - א זאך וואס איז געווארן באשאפן אום שבת, (למשל א פרי וואס איז אראפגעפאלן פון בוים, אדער א איי וואס איז געבוירן געווארן, אדער דער באנוץ דערפון האט זיך געטוישט אום שבת, (למשל א כלי האט זיך צובראכן און מען קען עס יעצט נאר נוצן צו הייצן).


text:
ספר יהושע
ספר יהושע איז דער ערשטער ספר פון די (אכט ספרים פון) נביאים אין תנ"ך. דער ספר באשרייבט ווי די יידן האבן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, פון ווען זיי זענען אריין ביז צום טויט פון יהושע בן נון, וואס איז געווען דער מנהיג פון דעם יידישן פאלק נאך די פטירה פון משה רבנו.
אינהאלט פון ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר פארציילט די געשיכטע פונעם יידישן פאלק פון די פטירה פון מות משה רבנו ביז יהושע'ס פטירה. מ'קען טיילן דעם ספר אויף פיר חלקים:
- פרקים א'-ה': דאס יידישע פאלק איז אריין אין ארץ ישראל און גרייט זיך צו איינצונעמען דאס לאנד.
- פרקים ו'-י"ב: דער נצחון פון די יידן איבער די כנענים.
- פרקים י"ג-כ"א: ארץ ישראל ווערט צעטיילט צווישן די שבטים.
- פרקים כ"ב-כ"ד: דער סוף פון יהושע'ס לעבן.
אין דעם ספר זענען דא 655 פסוקים. לויטן גוישן טייטש פון תנ"ך ווערט דאס צעטיילט אויף 24 קאפיטלעך.
וועגן דעם ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חז"ל זאגן אז יהושע האט געשריבן דעם ספר אליין.
די שומרוינער (כותים) גלויבן בלויז אין דער תורה און אין ספר יהושע.


text:
1905
1905 איז דאס פֿינפֿטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1905 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יוני - נארוועגיע פראקלאמירט אנולירונג פון דער פאראייניקונג מיט שוועדן און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.
- 1טן סעפטעמבער - אלבערטא און סאסקאטשעווען ווערן אפיציעלע פראווינצן אין קאנאדע.
- 5טן סעפטעמבער - געענדיגט די רוסישע-יאפאנעזער מלחמה.
- 26סטן אקטאבער - נארוועגיע ווערט אומאפהענגיק פון שוועדן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יאנואר - רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער צאנז-קלויזענבורגער רבי און גרינדער פון מפעל הש"ס (נפטר 1994)
- 6טן נאוועמבער - פיער זשומייעל, גרינדער פון דער פאלאנגען פארטיי אין לבנון (געש' 1984)


text:
איסאראקו יאמאמאטא
איסאראקו יאַמאַמאטא (דעם 4טן אפריל 1884 - דעם 18טן אפריל 1943) איז געווען דער קאמענדאנט פונעם יאפאנעזישן פלאט אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1919 ביז 1921 האט ער שטודירט אין הארווארד אוניווערסיטעט.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען אדמיראל, פון די יאפאנעזע ים קרעפטן, ביי די צווייטע וועלט מלחמה, דער פלאנירער פון די אטאקע אויף פערל הארבער, וואס האט אריינגעשלעפט די פאראייניגטע שטאטן אינעם קריג.
ער איז געווען א גלענצענדער גענעראל, וואס האט דורכגעפירט געלונגענע אטאקעס, אויף די אליאירטע אינעם ווייטן פאסיפיק, אבער ביים מידוויי קאמף, האט ער געליטן א ביטערע דורכפאל, דורך טשעסטער נימיץ, דער קאמאנדיר פון די אליאירטע אינעם פאציפישן אקעאן.
ער איז אומגעקומען, ווען דער עראפלאן אין וועלכע ער איז געפלויגן, איז אראפגעשאסן געווארן, דורך אן אמעריקאנער קריגס פליגער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סאפאקלעס
סאפֿאקלעס (גריכיש: Eoφokλῆς, 496 פאר דער רעכענונג - 405 פאר דער רעכענונג) איז געווען איינער פון די דריי אוראלט-גריכישער דראמאטורגן פון טראגעדיעס. ער איז געווען נאך אייסקולאס און פאר אויריפידעס. עס ווערט געברענגט אז ער האט געשריבן 123 פארשטעלונגען, אבער נאר זיבן עקזיסטירן היינט.
אריסטו האט געהאלטן סאפאקלעס פאר דעם גרעסטן דראמאטורג פונעם גריכישן טעאטער.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאפאקלעס איז געבוירן געווארן אין דעמאס, אינעם לאנד פון אטיקע, אנדערט האלבן קילאמעטער דרום-מערב פון אטען. ער איז געבוירן פינף יאר פארן מאראטאן קאמף. זיין פאטער, סאליפאס, איז געווען א רייכער סוחר.


text:
קעניגין וויקטאריע
קעניגין וויקטאריע (ענגליש: Queen Victoria; 24סטן מיי 1819 – 22סטן יאנואר 1901) איז געווען די מאנארך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד פון 20סטן יוני 1837 ביז איר טויט. פון 1טן מיי 1876 האט זי אויך געהאט דעם טיטל "קייסערין פון אינדיע".
וויקטאריעס פארבינדונגען מיט די קעניגלעכע פאמיליעס פון אייראפע האבן געשאפן פאר איר דעם ביינאמען "באבע פון אייראפע. וויקטאריע מיט איר מאן אלבערט האבן געהאט 42 אייניקלעך. זייערע אוראייניקלעך וואס לעבן שליסן איין די מאנארכן עליזאבעט די צווייטע (אויך איר מאן פרינץ פיליפ, הערצאג פון עדינבורג), האראלד דער פינפטער פון נארוועגיע, קארל גוסטאוו דער זעכצנטער פון שוועדן, מארגרעטע די צווייטע פון דענמארק און כואן קארלאס דער ערשטער פון שפאניע (אויך זיין ווייב די מלכה סאפיא).
זי האט גע'ירש'נט די מאנארכיע פון איר פעטער, וויליאם דער פערטער.


text:
סליחות
סליחות מיינט תפילות וואס מען מחילה פונעם אייבערשטן. מן הסתם מיינט מען די סליחות וואס זענען צוגעשטעלט צו זאגן חודש אלול און אין די עשרת ימי תשובה. אין די סליחות איז דא אויך באזונדערע דיכטונגען. די ספרדים הייבן אן זאגן סליחות פון אנהייב חודש אלול, אבער ביי די אשכנזים הייבט מען אן מוצאי שבת אדער זונטאג פאר ראש השנה (ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג אדער שבת), און מוצאי שבת פ' כי תבא (ד.ה. א גאנצע וואך פריער) ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג אדער דינסטאג.
מ'זאגט סליחות אויך די פאלגענדע פאסט טעג ביים דאווענען: עשרה בטבת, אסתר תענית און שבעה עשר בתמוז, און אויך בה"ב אין מרחשון און אייר. אויך יום כפור ביי די תפילות פון כל נדרי און נעילה (לויט דעם אלטן אשכנזישן מנהג ביי אלע תפילות) זאגט מען סליחות.


text:
בור העמילטאן דועל
די בור העמילטאן דועל איז געווען א פארמאלע דועל צווישן די צוויי פאליטישאנס אין וועלכע וויצע פרעזידענט אראן בור האט אומגעברענגט דעם פאליטישאן אלעקסאנדער העמילטאן.
געשעענישן פירנדיג צו דעם דועל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יענע יארן איז געווען א ביטערע קאנפליקט צווישן די דעמאקראטישע רעפובליקענס און די פעדאראליסטן נאכדעם וואס דער געניטער פאליטישאן אראן בור האט פארכאפט א סענאט זיץ פון פיליפ שולער, די שווער פון אלעקסאנדער העמילטאן. די צוויי זענען געווען פעדאראליסטן און זענען געווען באקאנט אין לאנד. העמילטאן איז געווען א שטאאטסמאן, אן אדוואקאט, א שרייבער, און א סאלדאט. ער איז געווען אקטיוו אין די אמעדמענמענדס פון די קאנסטיטוציע און אלס אדוואקאט האט ער זיך כסדר אפגעגעבן מיט'ן פארטיידיגן די מענטשהייט קעגן די קאנסיטוציע און דאס האט אים געמאכט זייער פאפולער און באליבט ביים פאלק. ער איז אפיציעל באצייכענט געווארן אלס איינע פון די מערסט פראמינענטע פאליטישאנס אין אמעריקאנער היסטאריע.
ווען העמילטאנ'ס שווער האט פארלוירן זיין סענאט זיץ צו אראן בור, א דעמאקראטישע רעפובליקאנער פאליטישאן פון ניו יארק, איז העמילטאן געווען סעקרעטאר אוו טרעזשורי. העמילטאן איז געווען אויפגעברויזט אויף בור וועלכער האט גענוצט א שמוציגן קאמפיין און האט אים גוט געארבעט צו געווינען דעם זיץ.
דער דעמאלטדיגער פרעזידענט איז געווען דזשאן אדאמס, א פעדאראליסט, וועלכער איז קריטיקירט געווארן פון אלע פארטייען און אויך זיין אייגענע פארטיי. דער פירער פון זיין אינערליכע קריטיק איז געווען אלעקסאנדער העמילטאן וועלכער האט גענוצט זיין עקזעקיוטיווע מאכט צו באוואשן דעם פרעזידענט און פאררופן דאס פאלק צו פרישע וואלן וועלכע איז באשטימט געווארן אין 800'.
אין יענע צייטן האט מען נישט געוויילט לויט'ן היינטיגן סיסטעם נאר יעדע סטעיט האט געוויילט א פרעזידענט קאנדידאט און דערנאך האבן די קאנדידאטן געוויילט צווישן זיך און ווער עס האט באקומען דאס מערסטע שטימען איז געווארן פרעזידענט און ווער עס האט באקומען די צווייטע מערסטע שטימען איז געווארן וויצע פרעזידענט. די רעזולטאטן פון די וואלן איז געווען א היסטארישע ווען די דעמאקראטישע רעפובליקאנער האבן אפגעווישט די פעדאראליסטן און דזשאן אדאמס האט שטארק פארלוירן. ווען די עלעקטארעל שטימען זענען געמאכט געווארן האבן טאמעס דזשעפרעסאן און אראן בור געווינען אייניג און בלית ברירה האט מען געמוזט אראפשיקן די וואלן צו קאנגרעס וועלכע איז נאך דאן געווען א פעדאראליסטישע קאנגרעס. אין די ענדע האט דזשעפרעסאן געווינען די פרעזידענטשאפט און בור איז געווארן וויצע פרעזידענט.
בור האט אלס וויצע פרעזידענט זיך פאראייניגט מיט העמילטאן (זיין פאליטישע קעגנער אבער פאראייניגטע קעגנערשאפט קעגן אדאמס) און געשריבן א בוך קעגן אדאמס פרעזידענטשאפט און זיינע פאליסיס. העמילטאן האט לכתחילה נאר געוואלט אז די בוך זאל ארומגיין צווישן פאליטישאנס און זאל בשום אויפ'ן נישט דעגרייכן די פובליק ווייל ער האט נישט געוואלט באשמיצן זיין אייגענע פארטיי. בור האט אים אבער נישט געפאלגט און האט דאס יא פובליצירט פאר יעדן און העמילטאן איז געווארן אויפגעברויזט.
בור איז געווען א קאנטראווערסיאלע מענטש און פרעזידענט דזשעפראסאן האט באשלאסן אים ארויסצולאזן פון די נעקסטע עלעקציע. דער רעזולטאט פון די 800' עלעקציע האט געברענגט א טויש אין די קאנסטיטוציע און מען האט דעמאלט איינגעפירט דעם סיסטעם וועלכע ווערט היינט גענוצט. בור האט באשלאסן צו לויפן פאר גאווערנער פון ניו יארק אלס אן אינדעפענדענט קאנדידאט. אבער ער האט זיך אנגעשטויסן אין א שטארקע ווידערשטאנד פון דעם רעפובליקאנער קאנדידאט וועלכער איז אינדארסירט געווארן דורך העמילטאן. די צוויי זענען געגאנגן ציין און נעגל און בור האט פארלוירן.
ערשט יעצט האט העמילטאן באשלאסן צו נעמען נקמה אין בור און האט געמאכט שפאט פון אים אין צייטונגן און ביי אנדערע געלעגנהייטן. נאך א געוויסן ארטיקל קעגן בור אין דעם אלבאני רעדזשיסטער וועלכע איז געווען זייער שארף האט בור זיך באליידיגט און האט גערופן העמילטאן זאל צוריקציען פון זיינע קאמענטארן אבער העמילטאן האט זיך אויסגעלאכט.
בור האט גערופן העמילטאן צו א דועל ווען ער איז נאך געווען וויצע פרעזידענט און העמילטאן האט געשפירט אז ער מוז דאס אננעמען וויבאלד ער האט אליינס געהאפט אויף א פאליטישע קאריערע אין זיין צוקונפט און מיט'ן באטייליגן זיך וואלט ער געוויזן יושר. העמילטאן'ס פריינט האבן אים געווארענט קעגן דעם ווייל ער האט געהאט א זון וועלכער איז קריטיש פארוואונדעט געווארן פון אזא שפיל. אבער העמילטאן האט דאס פארט אנגענומען.
דער דועל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דועל איז באשטימט געווארן אריבער דעם האדסאן טייך צווישן ניו יארק און ניו דזשורסי אבער א דועל איז שוין דעמאלט געווען אומלעגאל אין ניו יארק און מען האט דערפאר אפגעמאכט אז די עדות צו ביידע וועלן אוועקוקן דורכאויס די גאנצע צייט אין פאל מען וועט זיי אנקלאגן דערפאר אלס א קרימינאלע אקט. העמילטאן האט געשאסן ערשט און האט פארפאסט און באלד דערנאך האט בור געשאסן און ווארשיינליך דווקא געוואלט פארוואונדן העמילטאן אין די פיס. למעשה האט דער קויל דעגרייכט אין זיין בויך און א טאג דערויף איז העמילטאן געשטארבן.
רעזולטאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בור איז אנגעקלאגט געווארן פאר מארד אין ניו יארק און שפעטער אויך אין ניו דזשורסי אבער ער איז קיינמאל נישט געברענגט געווארן צו גערעכטיקייט. באלד נאך דעם אינצידענט האט ער געמאכט פליטה קיין סאוט קאראליינע אבער נישט לאנג דערנאך איז ער צוריקגעקומען קיין וואשינגטאן צו ענדיגן זיין טערמין אלס וויצע פרעזידענט. מיט זיין קאריערע א פארגאנגנהייט האט בור זיך אריבערגעצויגן צו די מערב שטעט וואו ער האט געפלאנט צו בויען א נייע אימפעריע און באקומען נייע שטיצע. פרעזידענט דזשעפרעסאן האט זיך דערוואוסט דערפון און האט אים אפגעשטעלט. בור איז דאן אנטלאפן קיין אייראפע אבער האט זיך יארן שפעטער צוריק געקערט קיין ניו יארק צו שטודירן און ער איז ארעסטירט געווארן און געברענגט געווארן פאר א געריכט צוליב זיין ראלע אין דעם דועל. ער איז פריי געלאזט געווארן צוליב שוואכע עדות'שאפט און איז פארבליבן וואוינען אין ניו יארק ביז זיין טויט אין 836'. די צוויי ביקסן וועלכע זענען גענוצט געווארן אין דעם דועל ליגט היינט אין באזיץ פון דזשעי-פי מארגען טשעיס וועלכע האט דאס אפגעקויפט אין 930' פאר א גרויסע סומע געלט.


text:
אטען
אַטען איז די הױפּטשטאָט פֿון גריכנלאַנד. ער געפינט זיך אין דער פעריפֿעריע (ראיאן) פון אטיקע. די היסטאריע פון אטען גייט צוריק מער ווי דריי טויזנט יאר. די שטאט אטען האט א באפעלקערונג פון 655,780, און באדעקט א שטח פון 39 קוואדראט ק"מ.
אטען האט גאר א סך אוראלטע מאנומענטן. דער מערסט באוואוסטער פון זיי איז דער פארטענאן אויפן אקראפאליס.
אוראלטע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אוראלטע צייטן האבן געוואוינט אין אטען די דראמאטורגן אייסקילאס, סאפאקלעס און אויריפידעס, די היסטאריקער העראדאטוס און טוסידידעס, דער דאקטאר היפאקראטעס, און דער פילאסאף סאקראטעס.


text:
געלט אויטאמאט
א געלט אויטאמאט איז א מאשין וואס פארזארגט געוויסע באנק דינסטן, ווי ארויסנעמען געלט און קאנטראלירן וויפיל געלט איז געבליבן אין דער קאנטע, צו סיי וועלכע צייט, דורך א "דעביט קארטל", כאטש דער באנק איז פארמאכט. אויך קען מען ניצן א קרעדיט קארטל צו בארגן געלט.
טייל געלט אויטאמאטן לאזן אריינגעבן געלט אין דער קאנטע, באצאלן חשבונות און ענדערן דעם געהיימען קאד פון א באנק קארטע.
די אויטאמאטן זענען אפטמאל אין א וואנט וואו מען קען צוקומען פון דער גאס, אזוי איז ער ניצבאר א גאנצן טאג. אנדערע אויטאמטן געפינען זיך אין איינקויף צענטערס.
צו ניצן א געלט אויטאמאט דארף מען אריינשטעקן א דעביט קארטל אדער א קרעדיט קארטל, און אויך אריינקלאפן א פין נומער, א קאד פון פיר ציפערן.
דער ערפינדער פונעם ערשטן געלט אויטאמאט איז דזשאן שעפארד-באראָן, וועלכער האט געוואוינט אין ענגלאנד.
ער האט דערציילט אז עס איז בייגעפאלן איין נאכט ליגנדיג אין בעט. דורכאויס די קומענדיגע פּאָר טעג איז ער ארומגעגאנגען פון באנק צו באנק אין ענגלאנד, אבער קיינער האט נישט געוואלט אננעמען זיין בייפאל. יעדער האט געזאגט אז דאס וועט מאכן אז באנדיטן זאלן האבן א גרינגערן וועג זיי צו בארויבן.
ביז ער איז אנגעקומען צום "בארקליס" באנק, וועלכער האט אנגענומען זיין בייפאל און זיך תיכף גענומען צו דער ארבעט פון פאקטיש ערצייגן אזעלכע מאשינען.
נאך עטליכע וואכן איז זיי געלונגען צו ערצייגן אזא סארט מאשין אין וועלכן מען האט געדארפט אריינלייגן א פּין-נומער צו קענען ארויסנעמען די געלט דערפון.
דער מאשין איז באלד געווארן גאר שטארק סוקסעספול און פאפולער, און עס האט זיך צעשפרייט איבער די גאנצע וועלט. און היינט האלט עס ביי דעם אז כמעט יעדער וועלכער פארמאגט א באנק-קאנטע וולא זיך נישט געקענט באגיין אן דעם.
דער ערשטער מאשין איז נישט געווען צופיל ווייניגער פארגעשריטן ווי די היינטיגע.


text:
יצחק באשעוויס זינגער
יצחק באשעוויס (בת שבע'ס) זינגער (21סטן נאוועמבער 1902 - 24סטן יולי 1991) איז געווען א יודישער נאבעל פריז געווינער אויף ליטעראטור.
ער איז געװען געװינער פֿון דער נאָבעל-פּרעמיע פֿאַר ליטעראַטור אינעם יאָר 1978. ער האָט געשריבן עטלעכע לאַנגע ביכער, װאָס זענען דערשינען אין דער צײַטונג פֿאָרװערטס
ער איז געווען א זון פון א רב און אן אייניקל פונ דער בארימטער נגידה טעמערל.
ער איז געווען דער יונגערער ברודער פונעם יודישיסטישן שריטפטשטעלער ישראל יהושע זינגער.
ער איז געשטאָרבן דעם 24סטן יולי 1991 אין מיאמי, פלארידא).
זיינע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די פאמיליע מושקאט
- די קלײנע שוסטערלעך
- אהרן צײטלינס עסײען
- דער שטן אין גאריי
- גימפּל תּם
- דער קונצנמאכער פון לובלין
- דער בעל תשובה
- מיין טאטנ'ס בית דין שטוב
- מעשיות פון הינטערן אויוון
- שׂונאים. געשיכטע פֿון אַ ליבע
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין רעדע בעתן באקומען דעם נאבעל פריז: פארוואס ער שרייבט אין טויטן שפראך. [1]


text:
לאניאדא שפיטאל
דאס לאַניאַדאָ שפיטאל איז א שפיטאל אין קריית צאנז, נתניה, ישראל געגרינדעט אין תשל"ה דורך דעם קלויזנבערגער רבי. ווען דער רבי איז געווען אין אוישוויץ קאצעט איז ער געוואונדעט געווארן. ער האט פארשטאנען אז טאמער ער גייט דארטן אין שפיטאל איז דער מעגלעכקייט ארויסצוקומען לעבעדיגערהייט גאר קליין. אויפן ארט האט ער באשלאסן אז אויב ער ווערט געראטעוועט פון יענעם גיהנם וועט ער אויפבויען א שפיטאל וואו א ייד דארף נישט מורא האבן צו גיין דארט צו זוכן א רפואה. ער האט דערציילט די מעשה ביים עפענען פונעם לאניאדא שפיטאל.
אום ו' אדר א' ה'תשס"ח איז געבוירן דארט דאס 100,000סטע קינד.[1]
בילדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ישיבה וועלט נייעס (אויף ענגליש)


text:
אברהם פינטער
הרב אברהם יהושע העשיל פינטער (געב' תש"ח בערך) איז דער מנהל פון דער יסודי התורה מיטלשולע פאר מיידלעך אין סטאמפארד היל, און א חשובער עסקן אין דער סטאמפארד היל חרדישער קהילה. ער איז אפטמאל געבעטן פון דער נאציאנאלע מעדיע איבערגעבן די מיינונג פון חרדישע יידן. ער איז אמאל געווען א מיטגליד אין דער לאנדאנער בארא פון האקני ראט, פון דער לייבאר פארטיי.
אברהם פינטער איז דער צווייטער זון פון הרב שמואל שמעלקע פינטער, מנהל פון די יסודי התורה שולעס אין לאנדאן קרוב צו 50 יאר, און רב פון דעם ישועות חיים בית המדרש.
אברהם פינטער האט געהייראט חיה גיטל רחל בעק (תש"ז - י"א אדר ב' תשע"ד), א טאכטער פון רבי משה יעקב בעק, דער אפשער רב.
הרב פינטער איז א קוראטאר פון דער התאחדות קהלות החרדים אין לאנדאן.


text:
גאלדע מאיר
גאָלדע מאיר (אדער גאלדע מאירסאָן) ( י"א אייר ה'תרנ"ח, קיעוו - ט' כסלו ה'תשל"ט ), די פערטע פרעמיער מיניסטארין פון ישראל.
געבוירן אין אוקראינע אין 1898, זייענדיק גאר יונג, האט איר פאמיליע עמיגרירט קיין מילוואקי, אמעריקע.
ווען זי איז אלט געווען 23, איז זי געקומען וווינען קיין פאלעסטינע, אין קיבוץ מרחביה.
זי איז געווען א דיפלאמאט פוו דער יידישער אגענטור, איידער דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג, און געווען א ישראל דיפלאמאט אין רוסלאנד נאכדעם האט זי געדינט אלס מיניסטארין אין פארשידענע פאזיציעס. ווען לוי אשכול איז געשטארבן, האט מען זי אויסגעקליבן אלס פרעמיער, און ביי די נאציאנאלע וואלן האט זי געווינען. זי איז געווען פון 1969 ביז נאך דער יום כיפור מלחמה, און אין יאר 1974 האט זי רעזיגנירט.
זי האט פארארדענט די אפעראציע, אומצוברענגען די פאראנטווארטליכע, אין די ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע, אין יאר 1972.
זי איז געווען באוואוסט אלס די באבע פון מדינת ישראל. זי איז געשטארבן אין 1978 אלט זייענדיק אכציק יאר, און דריי מאנאטן איידער זי איז געשטארבן, האט מנחם בעגין אונטער געשריבן דעם שלום אפמאך, צווישן ישראל און עגיפטן.
פון אירע באוואוסטע זאצן, נישטא א פאלק וואס הייסט פאלעסטינע פאלק, איך קאן נישט פארגעבן פאר די אראבער, פארן אונדז צווינגען מלחמה צו האלטן מיט זיי.


text:
ראיאנראט (ישראל)
א ראַיאנראט אין ישראל איז א לאקאלע רעגירונג איינהייט וואס באדינט א גרופע דערפער און יישובים אין א געוויסן געאגראפישן שטח. טייל זענען גרויס און טייל זענען קליין.
דער מטה בנימין ראיאנראט האט די גרעסטע צאל איינוואוינער (בערך 40,800)
דער מטה יהודה ראיאנראט האט די גרעסטע צאל יישובים (63 יישובים)
דער רמת נגב ראיאנראט האט דעם גרעסטן שטח (פיר מיליאן דונאם)
געוויינלעך שיקט יעדער יישוב איין דעלעגאט צום ראיאנראט, אבער טיילמאל שיקט א יישוב מער ווי איין דעלעגאט, לויט די תקנות. די גאנצע באפעלקערונג פון דעם ראיאן וועלט דעם פארזיצער פונעם ראיאנראט.


text:
גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט
די גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט (פויליש: Wielkopolskie וויעלקאפאלסקיע) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין מערב-צענטראל פוילן. זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער פאזנער, קאלישער, קאנינער, פילער און ליסער וואיעוואדעשאפטן. דער נאמען פון דער פראווינץ שטאמט פון דעם היסטארישן גרויספוילן ראיאן. די היינטיקע פראווינץ נעמט איין דעם מערסטן טייל פונעם היסטארישן ראיאן.
די גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט איז די צווייטע גרעסטע אין שטח און די דריטע לויט באפעלקערונג צווישן פוילנ'ס זעכצן וואיעוואדעשאפטן, מיט א שטח פון 29826 קוואדראט ק"מ א באפעלקערונג פון קנאפע 3.4 מיליאן. די הויפטשטעט איז פויזן; אנדערע חשובע שטעט זענען קאליש, קאנין, פילא, גרויספוילישע אסטראוו און גנעזן (די ערשטע הויפשטאט פון פוילן).


text:
1טן מיי
דעם 1טן מיי איז דער הונדערט איין און צוואנציגסטער טאג פון יאר (122סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 244 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1707 - דער אקט פון פאראייניגן פאראייניגט דאס ענגלישע קעניגרייך מיטן סקאטישן קעניגרייך צו שאפן דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע
- 1931 - די עמפייר סטייט געביידע געעפנט אפיציעל
- 2004 - צען לענדער—אונגארן, טשעכיי, ליטא, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, פוילן און קיפראס—שליסן זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1853 - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געש' 1909)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1572 - פיוס דער פינפטער, פויבסט (געב' 1504)
- 1873 - דייוויד ליווינגסטאן, סקאטישער אויספארשער (געב' 1813)
- 1904 - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געב' 1841)
- 1945 - יאזעף געבעלס, פון די פירער פון נאצי דייטשלאנד, דערמארדעט זיינע קינדער און נאכער באגאנגען זעלבסטמארד (געב' 1897)


text:
פראנסוא אראגא
פראַנסואַ זשאן דאמיניק אַראַגאָ (פראנצויזיש: François Arago; קאטאלאניש: Francesc Aragó; 26סטן פעברואר, 1786- 2טן אקטאבער 1853) איז געווען א פראנצויזישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און פאליטיקער.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַראַגאָ איז געבוירן געווארן אין עסטאַגעל, א קליין דאָרף פון 3000 לעבן פּערפּיניאַן, פֿראַנקרייַך, ווו זיין פאטער האט געהאלטן די פּאָזיציע פון קאנצלער פון די מינט .
אַראַגאָ איז געווען דער עלטסטער פון פיר ברידער. דזשין (1788-1836) האט אימיגרירט אין צפֿון אַמעריקע און איז געווארן א גענעראַל אין דער מעקסיקאַנישער אַרמיי. דזשאַק עטיען וויקטאָר (1799-1855) גענומען אָנטייל אין לוי דע פרייסינעט ס נסיעה אין די עקספּלאָרינג וראַניע 1817-1821 , און אויף זיין צוריקקומען צו פֿראַנקרייַך געטרייַ זיך צו זיין זשורנאליסטיק און די דראַמע . דער פערטער ברודער, עטיען דע ווינסענט (1802-1892) , איז געזאגט צו האָבן קאַלאַבערייטאַד מיט אַנער דע באַלזאַק אין די עראַס פון ביראַגוע , און 1822-1847 געשריבן אַ גרויס נומער פון ליכט דראַמאַטיק ברעקלעך , מערסטנס אין מיטאַרבעט .
מען האט געשיקט פראַנסואַ אַראַגאָ איז געשיקט צו דער שטאָט קאלעגיע פון פּערפּיגנאַן , ווו ער אנגעהויבן צו לערנען מאטעמאטיק אין צוגרייטונג פֿאַר די אַרייַנגאַנג דורכקוק פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע . ין צוויי יאר און די העלפט ער האט מאַסטערד אַלע די סאַבדזשעקס פּריסקרייבד פֿאַר דורכקוק , און אַ גרויס האַנדלען מער, און, אויף גיי אַרויף פֿאַר דורכקוק אין טולוז , ער אַסטאָונדעד זיין עקסאַמינער דורך זיין וויסן פון דזשל לאַגראַנגע .
וויסנשאפטלעכע שטודיום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַראַגאָ האט סאַקסידיד אין פּראַזערווינג די רעקאָרדס פון זיין איבערבליק ; און זיין ערשטער אַקט אויף זיין צוריקקומען היים איז צו זיי אין די אַוועקלייגן ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז אין פּאַריז. ווי אַ באַלוינונג פֿאַר זיין אַדווענטשעראַס קאַנדאַקט אין די גרונט פון וויסנשאַפֿט, ער איז געווען עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער פראנצויזיש אַקאַדעמי פון וויסנשאפטן, אין די רימאַרקאַבלי פרי עלטער פון 23 , און איידער דער נאָענט פון 1809 ער איז געווען אויסדערוויילט דורך די קאָונסיל פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע צו מצליח זיין גאַספּאַרד מאַנדזש אין די שטול פון אַנאַליטיקאַל דזשיאַמאַטרי . אין דער זעלביקער צייַט ער איז געווען געהייסן דורך די עמפּעראָר איינער פון די אַסטראַנאַמערז פון די רויאַל אָבסערוואַטאָרי , וואָס איז געווען אַקאָרדינגלי זיין וווינאָרט ביז זיין טויט, און עס איז געווען אין דעם קאַפּאַציטעט אַז ער איבערגעגעבן זיין מערקווירדיק סעריע פון מצליח רידינגז אין פאָלקס אַסטראַנאַמערז , וואָס זענען פארבליבן 1812-1845 .
אין 1818 אָדער 1819 ער פּראַסידאַד צוזאמען מיט ביאָט אויספירן געאָדעטישע אפעראציעס אויף די בארטנס פון פֿראַנקרייַך , ענגלאַנד און סקאָטלאַנד . זיי מאַכן זיכער די לענג פון די סעקונדעס - פּענדולום אין ליט , סקאָטלאַנד , און אין די [[שעטלאַנד אינזלען], די רעזולטאטן פון די אבזערוואציעס זייַענדיק ארויס אין 1821 , צוזאמען מיט די געמאכט אין שפאניע. אַראַגאָ איז עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז מיד דערנאָכדעם , און קאַנטריביוטיד צו יעדער פון זייַן אַננואַלס , פֿאַר וועגן 22 יאר, באַטייַטיק וויסנשאפטלעכע נאָוטיסיז אויף אַסטראַנאַמערז און מיטיעראַלאַדזשי און טייל מאָל אויף יידל ינזשעניעריע , נו קום קום טשיקאַווע זכרונות פון מיטגלידער פון די אַקאַדעמי .
אַראַגאָ ס ערליאַסט גשמיות ריסערטשיז זענען אויף די דרוק פון פּאַרע בייַ פאַרשידענע טעמפּעראַטורן, און די גיכקייַט פון געזונט, 1818-1822 . זיין מאַגנעטיק אבזערוואציעס מערסטנס גענומען שטעלן 1823-1826 . ער דיסקאַווערד ראָטאַטאָרי מאַגנאַטיזאַם , וואָס האט שוין גערופן אַראַגאָ ס ראָוטיישאַנז , און די פאַקט אַז רובֿ גופים קען זיין מאַגניטייזד ; די דיסקאַוועריז זענען געענדיקט און דערקלערט דורך מיכאל פאַראַדייַ .
אַוגוסטין - דזשין פרעסנעל געשטיצט וואָרמלי אַראַגאָ ס אָפּטיש טיריז , העלפּינג צו באַשטעטיקן פרעסנעל ס כוואַליע טעאָריע פון ליכט דורך אַבזערווינג וואָס איז איצט די אָרט פון אַראַגאָ באַוווסט קום . די צוויי פאַלאַסאַפערז פירט צוזאַמען די יקספּעראַמאַנץ אויף די פּאָלאַריזאַטיאָן פון ליכט וואָס געפירט צו די ינפעראַנס אַז די ווייבריישאַנז פון די לומיניפעראָוס יטער זענען טראַנזווערס צו די ריכטונג פון באַוועגונג , און אַז די האַכלאָטע פון פּאָלאַריזעד קאָנסיסטעד פון רעקטילינעאַר פּראַפּאַגיישאַן אין קאַמפּאָונאַנץ אין רעכט אַנגלעס צו יעדער אנדערער . די סאַבסאַקוואַנט דערפינדונג פון די פּאָלאַריסקאָפּע און אנטדעקונג פון דריי פּאָלאַריזאַטיאָן זענען רעכט צו אַראַגאָ . ער ינווענטאַד דער ערשטער פּאָלאַריזעד פֿילטריר אין 1812 .
דער גענעראַל געדאַנק פון די עקספערימענטישער פעסטקייַט פון די גיכקייַט פון ליכט אין דעם שטייגער דערנאָך יפעקטיד דורך היפּפּאָליטע פיזעאַו און לעאן פאָוקאַולט איז סאַגדזשעסטיד דורך אַראַגאָ אין 1838.
אין 1834 , אַראַגאָ ווידער באזוכט סקאָטלאַנד צו באַלייטן די זיצונג פון דער בריטישער אַסאָסיאַציע אין עדינבורג. פון דעם צייַט ביז 1848 ער געפירט די לעבן פון קאָמפּאַראַטיווע שטיל - כאָטש ער געצויגן צו אַרבעט אין דע אַקאַדעמיע און די אָבסערוואַטאָריע צו פּראָדוצירער ס פּלעטעראַ פון קאַנטראַביושאַנז צו אַלע דיפּאַרטמאַנץ פון גשמיות וויסנשאַפֿט - אָבער אויף די פאַל פון לוי - פיליפּפּע ער לינקס זיין לאַבאָראַטאָריע צו פאַרבינדן די פּראָוויסיאָנאַל רעגירונג ( 24 פעברואר 1848 ). ער איז געווען ענטראַסטיד מיט צוויי באַטייַטיק פאַנגקשאַנז, איידער אַז האט קיינמאָל געווען געגעבן צו איין מענטש , וויז. דער מיניסטער פון מאַרינע און קאַלאַניסט ( 24 פעברואר 1848 - 11 מאי 1848 ) און מיניסטער פון מלחמה ( 5 אפריל 1848 - מאי 11, 1848 ); געגרינדעט אין די קאַפּאַציטעט ער ימפּרוווד ראַשאַנז אין די יאַמ - פלאָט און אַבאַלישט פלאַגינג . ער אויך אַבאַלישט פּאָליטיש אָוטס פון אַלע קינדס און, קעגן די מענגע פון מאָנייעד אינטערעסן, סאַקסידיד אין פּראָוקיורינג די אַבאַלישאַן פון לאַווערני אין דער פראנצויזיש קאַלאַניסט .
דעם 10טן מיי, 1848 , איז אַראַגאָ געוויילט געווארן אַ מיטגליד פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע , די גאָווערנינג גוף פון דער איטאַליעניש רעפובליק. ער איז געווען געמאכט פרעזידענט פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע ( 11 מאי 1848 ) און געדינט אין דעם קאַפּאַציטעט קום פּראָוויסיאָנאַל קאָפּ פון שטאַט ביז יוני 24, 1848 , ווען דער קאָלעקטיוו רעזאַגניישאַן פון די קאַמישאַן איז דערלאנגט צו די נאַשאַנאַל קאַנסטיטשואַנט אַסעמבלי . אין די אָנהייב פון מאי 1852 , ווען די רעגירונג פון לוי נאַפּאָלעאָן פארלאנגט די שבועה פון טרייַשאַפט פון אַלע זייַן פאַנגקשאַנעריז , אַראַגאָ פּערעמפּטאָרילי געוואלט , און געשיקט אין זיין רעזאַגניישאַן פון זיין פּאָסטן אין די ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז קום אַסטראָנאָם . דעם , אָבער, די פּרינץ פּרעזידענט דיקליינד צו אָננעמען , און געמאכט "די ויסנעם אין די וויסנשאַפטלעך טויווע פון וועמענס אַרבעט האט ארלנגעווארפן גלאָס אויף פֿראַנקרייַך, און וועמענס עקזיסטענץ די רעגירונג וואָלט נעבעכדיק צו עמביטטער ."
קרייטערז אויף מאַרס און די לבנה , און די רינג פון נעפּטון , זענען געהייסן נאָך אַראַגאָ , ווי געזונט ווי די לערנען אַססאָסיאַטיאָן פֿאַר געווענדט פיזיק אין דעם אוניווערסיטעט פון טווענטע . זיין נאָמען איז איינער פון די 72 נעמען איינגעשריבן אויף דעם אייפל טורעם.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Arago in the 1911 Encyclopædia Britannica – the original source for almost all of this page's content
- מוסטער:Gutenberg author
- Obituary Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 1854, volume 14, page 102
- מוסטער:MacTutor Biography
- The 0 meridian in Paris misused in The Da Vinci Code is in fact an art project by the Dutch artist Jan Dibbets (1941) made in 1987 as a tribute to the astronomer François Arago (1786–1853)
- S.V. Arago The study association (Dutch) at the University of Twente is named after François Arago.


text:
שטיין עפאכע
די שטיין עפאכע איז די פעריאדע פון היסטאריע וואס נעמט אריין די ערשטע פארשפרייטע באנוץ מיט טעכנאלאגיע אין מענטשליכע עוואלוציע און דער אויסשפרייט פון דער מענטשהייט מין בעלי חיים פון מזרח אפריקע צו די רעשט פון דער וועלט.
עס ענדיגט זיך די תקופה מיט דער אנטוויקילונג פון אגריקאלטור און די אריינברענגען פון געוויסע בעלי חיים צווישן דער מענטשהייט, און דער צושמעלצונג פון קופער שטיין צו מאכן אייזן.
די פעריאדע ווערט פארעכענט אלס פרעהיסטאריש וואס האט זיך אנגעהויבן צוליב דעם וואס אין יענע צייטן האט נאך דער מענטש נישט געקענט שרייבן, וואס מיטן שרייבן האט מען ערשט געקענט אנהייבן צו וויסן און רעכענן היסטאריע כדי צו דאקומענטירן וואס גייט פאר.
עס הייסט שטיין עפאכע ווייל דאן האבן זיך אלע באנוצט מיט שטיינער פאר זייערע טאגטעגליכע געברויכן אין לעבן. נאך נשיט געווען אייזן מיט פאלסטיק און אזוי ווייטער טולס אדער געצייג און געווער זיך באנוצען בלויז פון שטיין.
די דאטום'ס פון ווען ביז ווען עס האט זיך געצויגן איז אין מחלוקת ווייל עס ווענדט זיך אסאך אין דעם ראיאן פון ווי מ'רעדט ווי למשל עס איז נאך היינט דא געזעלשפאטן וואס וואונען ווי אין יענע תקופה, זייער צוריקגעשטאנען.


text:
פראנצויזישע רעוואלוציע
דער באגריף פראנצויזישע רעוואלוציע באצייכנט די היסטארישע צייט אפשניט צווישן ה'תקמ"ט (1789) און ה'תרנ"ט (1799) אין פראנקרייך, וואס איז דאן געווען די איבערקערעניש ווען די מאנארכיע רעגירונג איז אונטער געגאנגען, און די קאטוילישע קירכע איז פארמיידן געווארן.
דער געדאנק פון דער רעוואלוציע איז געווען צו בריינגען אויף דער וועלט דעמאקראטיע, ליבעראליזם, גלייכרעכטיגייט, פלארעליזם, אויטאריטעט צעטיילונג, סאציאלאגיע, אא"וו.
סיבות פאר דער רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריקערס זענען שטארק מחולק וועגן די גענויע אורזאכן פון דער רעוואלוציע. אבער רוב זענען מסכים אז צווישן די סיבות פאר דער רעוואלוציע זענען:
- לואי דער פופצעטער האט געפירט אסאך מלחמות ביז פראנקרייך איז געווען קרוב צו מחולה, דערנאך האט לואי דער זעכצענטער געשטיצט די אמעריקאנער קאלאניסטן וואס האט נאך מער פארערגערט דאס פינאנציעלע מצב פון דער רעגירונג. דער נאציאנאלער חוב איז געווען כמעט צוויי מיליאן ליוורעס.
- א שוואכע עקאנאמישע לאגע, פארערגערט דורך אומיושרדיגער באשטייערונג.
- די קאטוילישע קירכע, וואס איז געווען דער גרעסטער ערד פארמאגער אינעם לאנד, האט גענומען א הארבן שטייער פון דער תבואה.
- די אדעלן האבן ווייטער געהאלטן א גרויסן פארניץ, בפרט דער הויף פון לואי דער זעכצענטער מיט מארי אנטוואנעט אין ווערסיי, טראץ דער ארימקייט פון דער באפעלקערונג.
- הויכע ארבעטסלאזיקײט און פרייז פון ברויט, דעריבער האט געדארפט ארויסגעבן רוב פון דער הכנסה אויף עסן; אויך דער מאנגל פון ברויט האט געברענגט צו נישט-דערנערונג.


text:
ז
ז (אַרויסגערעדט זייַין) איז דער זיבעטער אות אינעם אלף בית. לויט די יידן פון תימן איז גערופן סיגנאַל זאַן.
אין גימטריא ז = 7.
פארשטעלונג פון אות ז'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אות ז' ווערט פארגעשטעלט דא אין די פאלגנדע פאנטן (פון רעכטס אויף לינקס): פראנק-ריהל, אריאל, דוד, כתב רש"י, כתב סת"ם, האנטשריפט, חיים.
מארס קאד רעפרעזעטירט דעם אות ז' מיט דער נאכאנאנדיקייט (פון לינקס אויף רעכטס): ..-- (ליניע ליניע פונקט פונקט).
איז די פארשטעלונג פונעם אות ז' אין ברייל.
דער קאד 05D6 רעפרעזענטירט ז' אין יוניקאד.


text:
אנקארא
אַנקאַראַ (טערקיש: Ankara) איז די הויפטשטאט פון טערקיי און זיין צווייטע גרעסטע שטאט, נאָך סטאמבול. די שטאט איז הויך 938 מעטער איבערן ים שפיגל.[1] אין 2007 איז איר באַפֿעלקערונג געווען 3,901,201, כולל אכט דיסטריקטן אונטער דער שטאט'ס אדמינסטראציע.[2] אנקארא איז אויך די הויפטשטאט פונעם אנקארער פראווינץ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז רוב פון דער אטאמאנישער אימפעריע געווען אקופירט. האט דער פירער פון דער טערקישער נאציאנאליסטישער באוועגונג, קעמאל אטאטורק, הויפטקווארטירט זיין ווידערשטאנד באוועגונג אין אנקארא אין 1920. נאך דער מלחמה פון אומאפהענגיגקייט, האבן די טערקישע נאציאנאליסטן געביטן די אטאמאנישע אימפעריע מיט דער רעפובליק פון טערקיי דעם 29סטן אקטאבער 1923. מיט עטלעכע טעג פריער, דעם 13סטן אקטאבער, איז אנקארא געווארן די נייע הויפטשטאט אנשטאט סטאמבול.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude
- ↑ Türkiye istatistik kurumu Address-based population survey 2007. Retrieved on 2008-10-09.
קאארדינאטן: 39°55′N 32°52′E / 39.917, 32.867


text:
1881
1881 איז דאס 81סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1881 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - קאנזאס ווערט דער ערשטער שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן וואס אסר'ט פארקויפן אלקאהאלישע געטראנקען
- 1טן יולי - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן-רוף, צווישן ניו בראנסוויק, קאנאדע און מיין, פאראייניקטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן מערץ - ערנעסט בעווין, בריטישער פאליטיקער (געש' 1951)
- 25סטן מערץ - בעלא בארטאק, אונגארישער קאמפאזיטאר (געש' 1945)
- 6טן אויגוסט - אלעקסאנדער פלעמינג, פארשער וואס האט אנטפלעקט פעניצילין (געש' 1955)
- 25סטן אקטאבער - פאבלא פיקאסא, שפאנישער מאלער און סקולפטאר (געש' 1973)
- 31סטן דעצעמבער - יעקב דע האן, אדוואקאט (געהרגעט 1924)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן פעברואר - פיאדאר מיכאילאוויטש דאסטאיעווסקי, פון די חשוב'סטע רוסישע שרייבער (געב' 1821)
- 19טן אפריל - בנימין דיזראעלי, געשמד'טער בריטישער ייד, שרייבער און פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געב' 1804)
- 19טן סעפטעמבער - זשיימס גארפילד, 20סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1831)


text:
חנוכה
חנוכה איז א יום טוב וואס ווערט געפייערט אַכט טעג, אנהייבנדיג פון כ"ה כסלו. חנוכה איז איינע פון זיבן מצוות וואס די חז"ל האבן באשטימט, צו צינדן חנוכה לעכט און לויבן דעם אייבערשטן פאר די נסים, דורך זאגן הלל און זאגן על הנסים ביים דאווענען און ביים בענטשן.
אינהאַלט
שטאַמונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צווייטן בית המקדש ווען די יוונים האבן געקעניגט איבער ארץ ישראל, האבן זיי ארויסגעגעבן פארשידענע גזירות אויף די יידן און זיי פארבאטן פון צו פראקטיציערן זייער יידישקייט, און זיי געשטערט פון צו לערנען תורה. די יוונים האבן זיי בערויבט פון זייער געלט און זייערע טעכטער, און זענען אריין און היכל און מטמא געווען אלע טהרות, און אונטערדריקט דאס יידישע פאלק, ביז ווען דער אייבערשטער האט זיך דערבארימט איבער זיין יידיש פאלק אין זיי ארויסגעהאלפן פון זייערע הענט און זיי אפגעראטעוועט, און די חשמונאים די כהנים גדולים האבן זיי געזיגט און האבן אוועק געשטעלט א קעניג פון די כהנים און צוריק געקערט דעם קעניגרייך צו די יידן פאר איבער צוויי הונדערט יאר ביז דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש, דער טאג וואס די יידן האבן געזיגט זייערע פיינד איז געווען פינף און צוואנציג טאג אין חודש כסליו. [1] געווען איז דאס אין יאָר ג'תקצ"ז (165 פער די קריסטלעכע צייט-רעכנונג).
די חז"ל[2] דערציילן ווען די יוונים זענען אריין אין היכל האבן זיי מטמא געווען אלע אייל וואס איז דארט געווען, און ווען די חשמונאים האבן זיי באזיגט און זענען אריין און היכל, האבן זיי נאכגעזוכט און האבן נישט געפונן נאָר איין קריגעלע אויל, וואס איז נישט געווען טמא, וואס איז נאך געווען פארזיגלט מיט דער סטעמפל פון כהן גדול, וואס איז געווען גענוג פונקט פאר איין טאג אָן צוצינדן די מנורה, און ס'איז געשען א נס און מען האט געצינדן דערפון אכט טעג, ביז מען האט געברענגט פרישע אויל. דאס אנדערע יאר האבן די חכמים באשטימט און געמאכט די טעג פאר א יום טוב, מיט הלל און הודאה, וואס ווערט אנגערופן חנוכה. און וויבאלד דער נס איז געשען מיט די לעכט פון די מנורה , דערפאר האבן די חכמים באשטימט מען זאל צינדן חנוכה-לעכט, צו דערמאנן דעם נס[3]. אנדערע ראשונים זאגן אז דעם יום טוב האבן די חכמים באשטימט איבער דעם נס פון זיגן דעם קריג, און וויבאלד ס'איז געדאפלט געווארן דער נס מיט דעם אויל, האבן די חכמים אויך צוגעלייגט מ'זאל צינדן די חנוכה-לעכט, צו דערמאנן דעם נס[4].
אכט טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבער דער פראגע פארוואס די חכמים האבן באשטימט חנוכה אכט טעג, כאטש דער נס מיט דעם קריגעלע אויל איז נאר געווען זיבן טעג - פאר איין טאג איז דאך געווען גענוג - איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן, א טייל דערפון:
- פארשידענע ערקלערונגן וויאזוי דעם ערשטן טאג זעלבסט איז געשען א נס מיט דעם קריגעלע אויל [5].
- דעם ערשטן טאג האט מען באשטימט יום טוב אלס לויב פארן אויסלייזונג און טרעפן דעם קריגעלע אויל [6].
- דעם ערשטן טאג האט מען באשטימט יום טוב אלס געדענקעניש פון דעם נס פון זיגן די קריג נס נצחון [7].
- די חכמים האבן באשטימט חנוכה אכט טעג, וויבאלד די יוונים האבן פארשטערט פון האלטן די מצוה פון מילה וועלכע איז צו אכט טאג [9].
אויך איבער דער פראגע פארוואס האט געדויערט אכט טעג ביז מען האט געצונדן פון פרישע אויל, איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן, א טייל דערפון:
- וויבאלד דער שטאט תקוע פון ווי מען פלעגט ברענגן אויל פאר דעם בית המקדש איז געווען א וועג פון אכט טאג הון און צוריק [10].
- וויבאלד אלע יידן זענען געווען דעמאלטס אנגענומען אלס טמא|טמאי מת, האט מען נישט געקענט דירעקט פראדוצירן פרישן אויל, נאר מען האט געמוזט ווארטן זיבען טעג זיך צו רייניגן, און נאך איין טעג וואס האט געדוירט צוגרייטן די אויל, עס צוקווועטשן און ארויס נעמען ריינע אויל [11].
דער נס פון זיגן דעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חנוכה איז באשטימט סיי פאר א אנדענקונג וואס האט פאסירט מיט דעם אויל, סיי א אנדענקונג פון דעם קריג וואס די חשמונאים האבן געזיגט קעגן די גריכן, די מעשה ווערט געשילדערט מיט אלע דעטאלן אין מגילת תענית און אויך אין מגילת החשמונאים. אלס אנדענק פונעם נס צינדט מען אן די חנוכה ליכט, און אלס אנדענק פון זיגן קעגן די גריכן זאגט מען הלל און על הנסים.
די סיבה שטייט עטלעכע טעמים אין די מפורשים. קודם וויבאלד לויט די געזעצן פון דער תורה האבן די חשמונאים נישט געטארט נעמען דאס אידישע קעניגרייך, ווייל דאס אידישע קעניגרייך געהערט בלויז פאר מלכות בית דוד, ווער עס קריגט אויף דעם קעניגרייך פון בית דוד איז ווי גלייך ער קריגט אויף דער שכינה. אזוי שטייט אין רמב"ן פרשת ויחי אויפן פסוק לא יסור שבט מיהודה. אבער אין של"ה שטייט אז די כוונה פון די חשמונאים איז געווען צום גוטן, זיי האבן געמאכט א גרייז.
דער חתם סופר זאגט אז וויבאלד די חשמונאים האבן פארכאפט דאס קעניגרייך פון בית דוד, און ר' יהודה הנשיא איז געווען פון די אייניקלעך פון בית דוד, האט עס איהם זייער געאהרט, פארוואס זיי האבן דאס געטוהן דעריבער ווערט חנוכה כמעט נישט דערמאנט אין משניות.
נאך אן אורזאך, וואס עס ווערט געברענגט פון די היסטאריקער, פארוואס דער אנדענק און פייערונג פון חנוכה איז דוקא נאר נאך די נס פון דער מנורה און נישט נאך די זיגן קעגן די גריכן, ווייל למעשה דורכאויס די היסטאריע פון די אידן ביז דאן זענען געווען פולע זיגן וואס די אידן האבן געהאט קעגן זייערע פיינט, און בלויז צוליב דעם זיג האבן די חכמים נישט געפונען פאר וויכטיק צו גרינדן א ספעציעלן יום טוב פאר אלע דורות אינעם יארטאג, אבער וויבאלד אין יענער עפאכע זענען געווען פולע אידן וואס זענען געווען אסימילירט וואס האבן זיך גערופן העלעניסטן און דער נס פון דער מנורה איז געווען אזא סארט אויסערגעווענליכער וואונדערליכער נס וואס דאס האט געברענגט צו דעם אז פולע אידן האבן זיך צוריקגעקערט צום פרומען וועג, און נאכאמאל געקומען מאסנסווייז מקריב זיין קרבנות אין בית המקדש, ממילא איז עס געווען ווי א ווידערבאנייונג פון דעם אידישן פאלק און איר גלויבן.
רמזים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ן אויף די תורה אנהייב פרשת בהעלותך ברענגט פון א מדרש אז השי"ת האט געזאגט פאר משה ער זאל זאגן צו אהרן אז די מצוה פון חנוכה וועט אייביג זיין, אפילו ווען מען וועט נישט קענען מקריב זיין קרבנות ווייל די בית המקדש וועט זיין חרוב, אבער חנוכה ליכט ווען מען צינדן אפילו אין גלות.
אין מדרש רבה שטייט (במדב"ר פי"ג) אז אין דעם טאג איז פארטיג געווארן דאס בויען די משכן אין מדבר, אבער השי"ת האט געווארט ביז ראש חודש ניסן מען זאל אויפשטעלן די ערשטע מאל דאס משכן, האט זיך דער חודש געשעמט, האט איהם השי"ת באצאלט אז אין צווייטן בית המקדש איז געווארן א יום טוב דערין.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבער דעם נאמען חנוכה איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן טעמים און רמזים אין די ראשונים, און אויך שפעטער אין די אחרונים.
- פון וועגען חינוך הבית, די חשמונאים האבען צוגעגרייט דעם בית המקדש מען זאל דארט קענען ווידער טון די עבודה. וויבאלד די יוונים האבן האבן מטמא געווען דעם בית המקדש מיט אלע אירע כלים, און ווען די חשמונאים האבן זיי געזיגט האבן זיי אלעס צוריק געריינגט [12].
- פון וועגען חנוכת המזבח, די חשמונאים האבען צו-ווארפן דעם אלטן מזבח און אויפגבויעט א נייעם, וויבאלד די יוונים האבען זיך באניצט מיט דעם אלטן מזבח פאר די עבודה זרה איז עס געווארן פארבאטן אסור [13].
- די קריג האט געענדיגט דעם פיר און צוואנציגסטן טאג, און די חשמונאים האבן גערוהט דעם פינף און צוואנציגסטן פון זייער קריג [15].
- די חשמונאים האבן גערוהט דעם פינף און צוואנציגסטן פון זייער פראבלעמן [16].
- די חשמונאים האבן גערוהט פון זייער פיינד. [17]
- חנוכה איז ראשי תיבות ח'ית נ'רות ו'הלכה כ'בית ה'לל, אז די הלכה בלייבט ווי בית הלל וואס האלטן אז מען זאל צינדן אכט ליכטלעך ביים סוף, מען זאל זיין מוסיף והולך [18].
אנצינדן די חנוכה ליכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חנוכה ליכט
אנצינדן די חנוכה ליכט איז די הויפט מצווה פון חנוכה. מען צינדט די ליכט יעדע נאכט פון חנוכה (פון דער נאכט נאך כ"ד כסלו) נאך דער שקיעה (אחוץ ערב שבת ווען מען דארף צינדן פאר דער שקיעה). מען קען יוצא זיין מיט באזונדערע ליכט, אבער דער מנהג איז אז מען ניצט א מנורה, אפטמאל א זילבערן.
די עיקר תקנה איז געווען צינדן יעדע נאכט איין ליכטל אין יעדן הויז, און מיט דעם האט דאס גאנצע הויזגעזינד יוצא געווען. נאר די מהדרין צינדן איין ליכטל פאר יעדעם איינעם, און די מהדרין מן המהדרין צינדן נאך א ליכטל יעדע נאכט (ד"ה איין ליכטל די ערשטע נאכט, צוויי די צווייטע נאכט, אא"וו). היינט איז אנגענומען בכל תפוצות ישראל אז מען צינדט ווי די מהדרין מן המהדרין. ביי אשכנזים פירט מען זיך אז יעדער איינער,אויך קינדער, האט זיין אייגענע מנורה. ביי ספרדים איז דער מנהג אז נאר דער בעל הבית צינדט און ער איז מוציא זיין גאנצע משפחה.
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט ווערט חנוכה געפייערט דורך יעדן איינעם אפילו דורך אידן וואס א גאנץ יאהר האבן זיי נישט קיין גרויסע שייכות צו דער תורה.
פרויען האבן א מנהג נישט צו טון קיין ארבעט ווען די חנוכה ליכט ברענען.
חנוכה פירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום חנוכה קומען זיך משפחות צוזאם און מען פראוועט סעודות, מען עסט פרישע לאטקעס און מען זינגט חנוכה לידער. עס איז אן איינגעפירטער מנהג אז מען שפילט דריידל. טייל מענטשן עסן לאטקעס חנוכה. ס'איז אויך געווארן א מנהג לעצטנס צו עסן פאנטשקעס חנוכה.
אין די פוסקים ווערט דערמאנט דער מנהג פון עסן מילכיגס, צוליב דעם נס וואס עס איז געשען אז יהודית האט געגעבן צו עסן פאר האליפורני קעז און מילך, און אזוי האט זי זיך געקענט שטארקן אויף אים (כלבו, רמ"א שו"ע או"ח).
נאך א מנהג איז צו טיילן חנוכה געלט צו די קינדער, און די קינדער שפילן דריידל מיטן געלט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לשון הרמב"ם הל' חנוכה פ"ג ה"א ה"ב
- ↑ מגילת תענית פרק ט', מסכת שבת כ"א ע"ב
- ↑ טור או"ח תרע"א
- ↑ ר"י מלוניל שבת כ"א
- ↑ בית יוסף - או"ח תר"ע
- ↑ מאירי - שבת כ"א
- ↑ פרי חדש - או"ח תר"ע
- ↑ שלטי גבורים - שבת
- ↑ בעל העתים, כל בו
- ↑ מאירי, ר"ן, אבודרהם
- ↑ בית יוסף
- ↑ שבלי הלקט סי'קע"ד
- ↑ אור זרוע ח"ב ס' שכ"א
- ↑ מחזור ויטרי סי רל"ט, הפרדס עמ' רמג, ארחות חיים הל' חנוכה, טור סי' תר"ע
- ↑ לבוש תר"ע
- ↑ מהר"ן שפירא
- ↑ שו"ע הרב
- ↑ אבודרהם הל' חנוכה
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
עבספליט אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע
עבספֿליט אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע איז א באן סטאנציע אין דער עבספליט טאל, אין דער בארא פון דארטפארד, קענט, בלויז ארויס דעם מזרח גרענעץ פֿון גרויסלאנדאן, ענגלאנד. זי איז פלאצירט צווישן סוואנסקאמב אין דארטפארד בארא און נארדפליט אין גרייווסהאם. זי איז נאנט צום בלאוואסער איינקויפֿן צענטער צו מערב און גרייווסענד צו מזרח. זי איז אויף היי ספיד 1, 450 יארד מזרח פֿון נארדפליט באן סטאנציע.
-
-
די גערעלסן צו Medway Viaduct.
-
Details of the track, looking west, showing descending link from the North Kent Line.
-
ווײַזנדיק א 12 קאר איינס אויף דער צפון קענט צוקומענדיק צום קנופ.


text:
טאגא
טאגא (פראנצויזיש: Togo), אפיציעל די טאגאלעזישע רעפובליק (פראנצויזיש: République Togolaise), איז א לאנד אין מערב אפריקע. ער גרענעצט גהאנע אין מערב, בורקינע פאסא אין צפון, און בענין אין מזרח. אין דרום האט ער א בארטן לאנג 56 ק"מ אויפן איינגאס פון גינע, און דארט געפינט זיך די הויפטשטאט לאמע. זי באדעקט א שטח פון בערך 57,000 קוואדראט ק"מ.
בערך 6.7 מיליאן מענטשן וואוינען אין טאגא, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. טאגא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט פראנקרייך געהערשט איבערן לאנד ביז 1960, ווען טאגא איז געווארן אומאפהענגיק.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ווייסט ווייניג וועגן דער היסטאריע פון טאגא ביזן 15טן יארהונדערט, ווען פארטוגעזישע פארשער זענען אהין געקומען. נאך דעם האט אנגעהויבן דער שקלאף האנדל, און במשך 200 יאר איז דער ראיאן געווען א צענטער פאר אייראפעער וואס האבן געזוכט שקלאפן.
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאגא איז צוטיילט אין פינעף ראיאנען. פון צפון צו דרום, הייסן די ראיאנען סאוואנע, קארא, סענטראלע, פלאטא און מאריטים.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון טאגא איז באזירט אויף לאנדווירטשאפט, אין וואס ארבעטן 65% פון אלע ארבעטער אין לאנד. פראדוקטן שליסן איין קאווע, קאקאא, באוול, מאניאק (טאפיאקע), קוקורוזע, רייז און סארגע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור (2011). טאגא די וועלט פאקטבוך. דערגרייכט דעם 29סטן יוני, 2011.


text:
װיקיפּעדיע:דן זיין לכף זכות
דן זיין אן אנדערן לכף זכות איז א פֿונדאמענטאלער פרינציפ אין דעם וויקיפעדיע מאדעל און אידיאל. מיטן ערלויבן פרייעהערהייט און אפנערהייט פאר יעדן אייניג צו רעדאקטירן שרייבן און פאררעכטן איינער דעם אנדערן, ארבעטן מיר דא פון א השערה אז רוב מענטשן ווילן טאן גוטס און העלפן דעם פראיעקט, און נישט איר חלילה שטערן און איר שלעכט טאן. אויב דאס וואלט נישט געווען אמת דער השערה, וואלט אזא פראיעקט ווי א וויקי אונטערגעגאנגען פארן זיך אנהייבן.
מענטשן ווי קליג און יושר'דיג זיי זענען מאכן זיי טעותים, און מיר קוקן אן די טעותים נישט חלילה מיט א קרום אויג נאר מיטן גוטן ווילן און מיר אנערקענען דעם טעות לטובה דאס צו פארעכטן און פארבעסערן אן קיין קריטיק.
ווען אימער איר האט א מיינונגס דיפערענץ מיט אן אנדערן געדענקט אייביג אז זיי ווילן אויך די גוטס פון פראיעקט דא. און שטרעבט צו טרעפן די מיטל וועג פאר א קאנסענסוס אויף ווי ווייט מעגליך.
אחוץ אז איר באמערקט איינע פון די 12 סעיפים פון וואנדאליזם דאס הייסט אפענע שלעכטע כוונה וואס דאן קענט איר שוין נישט דן זיין לכף זכות אפילו איר ווילט זאלט איר דאס איבערלאזן פארן סיסאפ צו קער נעמען און האלט אייך ציוויל און נוצט נישט קיין פערזענליכע אטאקעס ווייל דאס ברענגט נאך מער ארויס די וואנדאליזם פונעם וואנדאל.


text:
גארדאן בראון
דזשיימס גארדאן בראון (געבוירן דעם 20סטן פעברואר 1951) איז געווען פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פירער פון דער לעבער פארטיי. פון 2007 ביז 2010.
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראון איז דער זון פון א קאטוילישן גלח פון סקאטלאנד, ער האט געוואוינט אין גלאסגא ביז די 3 יאר, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבער געצויגן קיין קירקעלדי, וואס איז א קליין אינדוסטריאל שטעטל ביים צפון ברעג פון ענגלאנד, ער פארטרעט די שטעטל אינעם פארלאמענט.
פאליטישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געווינען א לייבאר זיץ אין 1982 זייענדיג 32 יאר אלט, און פארלאמענט האט בראון מיטגעטיילט אן אפיס מיט טאני בלער וואס איז אויכט געווארן ערוויילט דעם זעלבען יאר, זיי האבן צוזאמען געארבעט אויפצובויען די "לייבאר פארטיי" וואס איז דעמאלט שטארק געפאלן, און באקומען די ווייניגסטע שטימען אין 60 יאר, און האט פארלוירן שטיצע צו די נייע געשאפענע פארטיי "סאציאלע דעמאקארטן".


text:
דייוויד דינקינס
דײװיד דינקינס (געב' 10טן יולי 1927) איז געווען דער ערשטער שווארצער מעיאר פון דער שטאט ניו יארק סיטי, פון 1990 ביז 1993. ער איז געווען א ליבעראלער און זיך שטארק אנגענומען אויף די באקרויוודע פון די שווארצע מענשטן אין ניו יארק.
ער האט איבערגענומען די שטאט פון מעיאר קאטש. קאטש האט געוואונען די מעיארשאפט פון ניו יארק דריי מאהל, דאס פערטע מאל האט ער עס פארלוירן צו דינקיס.
די מענשטן פון דער שטאט זענען שוין מיד געווען פון קאטש און האבן געגעבן א טריי פאר דעם שווארצן דינקיס.
אין זיינע יארן (?) האט ער זיך נישט צופיל אויסגעצייכנט מיט פירערשאפט, די שטאט איז געפאלן אין אסאך אספעקטן, ביז ער האט פארלוירן צו רודאלף דזשוליאני.
עס ווערט צו אים צוגעשריבן אז וויבאלד ער האט נישט ארויסגעוויזן גוטע פירערשאפט האט זיך געשאפן אזא לופט וואס האט געברענגט די קרוין הייטס ראיאטן.


text:
אנערקענונג
הכרת הטוב איז אנערקענען א גוטע חסד וואס איינער האט געטאן פאר א צווייטן. עס איז אנגענומען זיך צו באדאנקן שטענדיג ווען איינער טוט א טובה.
מעלות פון אנערקענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס האלט אן די וועלט, דורכדעם וואס עס בינדט איין מענטשן איינער צום אנדערן מען זאל זיך העלפן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גאנצע דאווענען און בכלל דאס לעבן פון עבודת ה' דורך מצוות און מעשים טובים איז באזירט אויף דעם דאזיגען געפיל. עס איז א פליכט צו מאכן 100 ברכות יעדן איינציגן טאג צו זיין פארטאן דורכאויס אין דעם געפיל. פאר די זון, קליידונג, אויפשטיין, ארויסגיין, עסן, גיין, שמעקן, ליכטיגקייט, נאכט, שלאף, אויגן, פרייהייט, פוס, שטיין, ערד, און אזוי ווייטער.
ווען מען איז שטענדיג אנערקענבאר צו יעדע סעקונדע פון די גוטס פון לעבן האט די לעבן א פילקייט פון פרייד און א מיינונג און א ציל.
יעדער זיבעטער טאג סוף פון וואך אין שבת מוזן מיר רוען, און נישט גיין ארבייטן א גאנצן טאג מקדיש זיין פאר דעם געפיל פון אנערקענען און פייערן די גאנצע נאטור באשאפונג דורך זיך צוזאצזעצן ביי 3 סעודות מיט די פאמיליע און זינגן און לויבן אויף אונזער לעבן.


text:
מאטעמאטיק
, פון גריכיש
: uaθnuatιkά מאַטעמאַטיקאַ, איז די שטודיע פון קוואנטיטעטן (נומערן) און זייערע אפעראציעס, צווישנבאציאונגען, קאמבינאציעס און אבסטראקציעס; און פון רוים קאנפיגוראציעס און זייער סטרוקטור, מעסטונגען, טראנספארמאציעס און גענעראליזירונגען. מאטעמאטיק האט זיך אנטוויקלט דורכן ניצן אבסטראקציע און לאגישן געדאנקען-גאנג
, פון ציילן
, רעכענען
, מעסטן
, און דער סיסטעמאטישער שטודיע פון פאזיציעס
, פארעמען
און באוועגונגען
פון פיזיקאלישע אביעקטן. מאטעמאטיקער
פארשן אויס אזעלכע באגריפן מיטן ציל צו פארמולירן נייע השערות און פעסטשטעלן זייער ווארהייט דורך שטרענגער דעדוקציע אקסיאמען
און דעפיניציעס
.
There are approximately {{Wikipedia:WikiProject Mathematics/Count}} mathematics articles in Wikipedia.


text:
קאגניטיווער נעץ
די קאנגיניטיווער סיסטעם אינעם מח, איז פאראנטווארטליך פאר די אינטעלעקטועלע קעמערלעך אין מח, וועלכע באאויפטראגן דאס קלאפן די טריליאנען ניוראןס, איינס צום אנדערן.
צו פארשטיין א פראגע און ענטפערן א תירוץ, פארלאנגט זיך עטליכע הונדערט טויזענט ניוראן סיגנאלן, וועלכע קלאפן זיך צונויף אין ווינציגער פון איין סעקונדע, און דאס מויל שטאמעלט ארויס אן ענטפער, וואס באפרידיגט דעם פרעגער.
יעדע קאנצענטראציע פונעם מח, פאדערט אקטיווער דינסט פונעם קאגניטיווער נעץ, וואס א זנעטווארק אינעם פראנטעל האיזמיסאלאגישער נעץ פון מח צעלן.
פראבלעמען אינעם קאגניטיוון נעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם צווייטן שטאפעל פון אלצהיימערס פאציענטן, ווערן געשעדיגט די חלקים מח צעלן וועלכע פארמירן דעם קאגניטיווען נעץ, און די רעזולטאטן זענען גאר ביטערע.


text:
תלמוד ירושלמי
תלמוד ירושלמי (אדער ירושלמי) איז א זאמלונג פון מאמרים פון אמוראים אין ארץ ישראל (אין גליל) אויף דער משנה. ס'איז דא א ירושלמי אויף כמעט אלע מסכתות אין זרעים, מועד, נשים און נזיקין. אויף קדשים איז איבערהויפט נישט קיין ירושלמי, און אין טהרות נאר אויף מסכת נדה. די ירושלמי איז געשריבן, אנדערש ווי תלמוד בבלי אין דעם ארץ ישראל דיאלעקט פון אראמיש, און איז אסאך קורצער. אפטמאל איז נישט דא קיין שקלא וטריא אזוי ווי אין בבלי, נאר די גמרא פרעגט א קשיא און לאזט עס אן א תירוץ.
דער יסוד פון דעם ירושלמי איז אוועקגעשטעלט אין דעם בית המדרש פון רבי יוחנן.
ס'איז היינט דא נאר איין גאנצער כתב יד פון ירושלמי, דער "ליידן כתב יד", אין דער ביבליאטעק פונעם ליידן אוניווערסיטעט.
מפרשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר מפרשים אויף ירושלמי זענען:
- פון הרב דוד פרענקל: (אויף רוב מסכתות)
- פון הרב משה מרגלית: (אויף אלע מסכתות)
- פני משה (ענלעך צו פירוש רש"י)
- מראה הפנים (ענלעך צו תוספות)
- פונעם רידב"ז:
- רידב"ז (ענלעך צו פירוש רש"י)
- תוספות הרי"ד (ענלעך צו תוספות)
דף יומי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער זעקסטער כנסייה גדולה פוון אגודת ישראל אין טבת ה'תש"ם, האט דער גערער רבי דער "לב שמחה", רבי שמחה בונם אלטער, אויסגערופן דעם געדאנק פון לערנען יעדן טאג א בלאט ירושלמי, אויפן זעלבן שטייגער ווי דער דף היומי פון תלמוד בבלי. דער ערשטער מחזור פון ירושלמי האט אנגעהויבן ט"ו שבט תש"ם. יעדער מחזור געדויערט פיר און א פערטל יאר). כ"ז טבת תש"ע האט אנגעהויבן דער זיבעטער מחזור פונעם דף היומי אין ירושלמי.


text:
בידגאש
בידגאש (פויליש: Bydgoszcz, דייטשיש: Bromberg, לאטיין: Bydgostia) איז די אכטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז איינע פון די הויפטשטעט פון דער קויאוויע-פאמעראניע וואויוואדעשאפט (די צווייטע איז טארען) מיט א באפעלקערונג פון 363,926 (2011). בידגאש געפינט זיך אין צפון פוילן, צווישן די ווייסל און ברדא טייכן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מלך קאזימיר דער גרויסער האט געשאנקען בידגאש מיט שטאט רעכטן דעם 19טן אפריל 1348.
אין 1629 האט שוועדן איינגענומען די שטאט. ווען מ'האט צעטיילט פוילן אין 1772 איז בידגאש געווארן א טייל פון פרייסן.
אין 1807 האט נאפאלעאן געזיגט פרייסן, און בידגאש איז געווארן א טייל פון דער הערצאגשאפט פון ווארשע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בידגאש איז א הויפט באן קנופ, ווי א הויפט צפון-דרום ליניע טרעפט א הויפט מזרח-מערב באן ליניע.
די יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווילינג שטעט פון בידגאש זענען:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Kragujevac Twin Cities. ©2009 Information service of Kragujevac City. דערגרייכט דעם 2009-02-21.
- ↑ Aιeθveίς Exέσeις. e-patras.gr. דערגרייכט דעם 2011-09-16.


text:
בענדין
בענדין (פויליש: Będzin, בענדזין; דייטש: Bendzin, Bendsburg) איז א שטאט אין זאגלעמביע געביט אין דרום פוילן, 61 ק"מ מערב פון קראקע. ביזן חורבן אייראפע איז די שטאט געווען דער יידישער צענטער פון זאגלעמביע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט ארכעאלאגישע אויסגעפינען, האט די שטאט אנגעהויבן אין דעם פריערדיקן מיטל אלטער. דאס דארף בענדין ווערט דערמאנט אין יאר 1301. בענדין איז געווארן א שטאט אין 1358, ווען מען האט איר געשאנקען מיט מאגדבורג רעכטן.
ביז דער צווייטער וועלט מלחמה איז א היפשטער טייל פון בענדינס איינוואוינער געווען יידן, אבער די מערהייט פון זיי האט מען געשיקט אין דעם אוישוויץ פארניכטונגס לאגער ביז זומער 1943.
אין 2008 האבן געוואוינט אין דער שטאט 58,639 מענטשן.
יידן אין בענדין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענדין איז איינע פון די אוראלטע יידישע געמיינדעס אין פוילן. דער יידישער יישוב האט זיך אנטוויקלט פון דעם שפעטערדיקן מיטל-אלטער. די ערשטע יידן זענען אנגעקומען אין דעם 13טן יארהונדערט, און רוב פון זיי האבן זיך באשעפטיקט מיט לאנדווירטשאפט און מסחר. די יידישע קהילה האט זיך אויפגעשטעלט אין דעם 14טן יארהונדערט א דאנק דעם מלך קאזימיר דער גרויסער, וואס האט געשאנקען ספעציפישע רעכטן צו די יידן אז זיי זאלן מעגן וואוינען אין דער שטאט.
אין דעם רוסישן צענזוס פון 1897 זענען די יידן געווען 51% פון 21,000 איינוואוינער אין דער שטאט, און אין דעם פוילישן צענזוס פון 1921 האט די צאל יידן דערגרייכט 17,298 און זייער טייל אין דער באפעלקערונג פון דער שטאט איז געשטיגן ביז 62.1%. אום 4טן סעפטעמבער 1939, מיטן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט מלחמה, האט די דייטשע ארמיי איינגענומען דעם געגנט, און עס עס זעלנער האבן פארברענט די שטאטישע שול און דערמארדעט אסאך יידן פון דער שטאט. אין 1942 האבן זיי אויפגעשטעלט א געטא אין דער שטאט וואו מען האט קאנצענטריט די יידישע באפעלקערונג, און אין מיי האט מען אנגעהויבן פארטרייבן די יידן צום אוישוויץ פארניכטונגס לאגער. ביז זומער 1943 האט מען געשיקט די מערהייט פון די יידן אין דער שטאט אין אושוויץ.
באקאנטע פערזענלעכקייטן פון בענדין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב דוב בעריש הערציגער (נפטר ה'תר"ו, 1846) - הויפט רב פון בענדין, א תלמיד פון רבי ירמיהו מאטערסדארפער.
- הרב הירש העניך הכהן לעווין - אב"ד בענדין, איידעם פונעם שפת אמת און מחבר פונעם ספר "יכהן פאר".
- יהושע פראווער (1917 - 1990) - ישראלדיקער היסטאריקער, געווינער פון ישראל פריז.
- הרב יצחק זילבערשטיין (געב' 1934) - רב פון רמת אלחנן געגנט אין בני ברק, אן איידעם ביי הרב יוסף שלום אלישיב.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריה רוזן, בנדין - עיר ואם בישראל, (אין בית יעקב צייטשריפט, באנד 70, אדר תשכ"ה)
- בנדין, מרכז מורשת יהדות פולין
- מוסטער:ספר יזכור
- מוסטער:ספר יזכור
- "בענדין", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)