text:
חיים יוסף דוד אזולאי
חיד"א איז ראשי תיבות חיים יוסף דוד אזולאי (ה'תפ"ד 1724 - י"א אדר, ה'תקס"ו 1806) דאס איז דער באקאנטער ספרדישער גדול און אדם השלם וואס האט באלייכט דאס ספרדישע אידנטום מיט זיין תורה, קדושה, חכמה, פקחות.
דער חיד"א האט מחבר געווען צענדליגע ספרים אויף אלע מקצועות התורה, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט.
ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע אידן אין ארץ ישראל.
דאס לעצטע מאל ווען ער איז ארויסגעפארן אין איטאליע, איז ער שוין פארבליבן דארט, מייסטענס אין ליווארנא, און האט דארט מחבר געווען רוב פון זיינע ספרים. ער איז געווען אין אסאך מדינות צווישן זיי ארץ ישראל, מצרים, איטאליע, אמסטערדאם, פראנקרייך, און האט זיך געטראפן מיט אסאך אידן און גויים צוגלייך, מיט רבנים, צדיקים, לומדים, קעניגן, שרים, עשירים און נאך וויכטיגע לייט, ער האט נושא חן געווען וואו אהין ער איז געקומען. זיינע ספרים זענען א קוואל וואס יעדער שעפט דערפון, ספעציעל היסטאריקער פון אידישן פאלק האבן אנגענומען וואס ער שרייבט אלס די מערסטע קראנט.
זיינע נסיעות און וואס עס איז אריבער אויף אים האט ער זעלבסט געשריבן אין זיינע צוויי קונטרסים וואס הייסן "מעגל טוב" צוויי חלקים.
ער איז געבוירן שנת ה'תפ"ד.[1] און איז נפטר געווארן י"א אדר ה'תקס"ו.
דער חיד"א האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, מען האט געהאט פאר אים א ספעציעלער הדרת כבוד, ער שרייבט אז זייענדיג אין טריאסטי זענען די אידן אזוי נתפעל געווארן פון אים אז מען האט איעהם געברענגט א ספעציעלן שטוהל ער זאל זיך זעצען און מענטשן האבן אים געטאראגן אין בית המדרש. (מעגל טוב ע' 78). ער שרייבט אז אין אמסטטערדאם האט ער געהערט ווי אין פארשידענע שטעט האבן אסאך פארציילט פון זיין גרויסקייט. אויך אסאך גוים און גרויסע הערן פלעגן אים קומען באזוכן און הערן פון אים קלוגשאפט, איינמאהל זייענדיג אין טורינו איז געקומען צו אים דער אמבעסאדער פון פראנקרייך מיט א דעלעגאציע אים באזוכן. אויך גרויסע עשירים סוחרים און באנקירין זענען אים געקועמן באזוכן מיט כבוד (מעגל טוב ע' 173). און נרבונה זענען געקומען אלע שרים און הערין פו שטאט באזוכן, מיט זייער ווייבער, אים צו זיין "זיי האבן מיט געגעבן גרויס כבוד" (מעגל טוב ע' 134).
אינהאַלט
- 1 זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן
- 2 זיינע רביים
- 3 די יוגנט יארן
- 4 זיין פריוואטע הארעוואניע
- 5 זיין גאונות, בקיאות און ידיעות
- 6 זיין השפעה אויף שפעטער
- 7 די נסיעות פונעם חיד"א
- 8 זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן
- 9 זיין משפחה
- 10 זיין הסתלקות
- 11 זיינע אויסערגעווענדליכע מדות
- 12 זיין הערליכן געשטאלט
- 13 זיינע תלמידים
- 14 זעט אויך
- 15 רעפערענצן
זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געשטאמט פון זייער גרויס יחוס. עטליכע דורות זענען אלע געווען גרויסע רבנים און ראשי בית דין.
דער ראש פון דער משפחה און דער גולת הכותרת איז ר' אברהם אזולאי דער בעל מחבר פונעם וואונדערליכן ספר חסד לאברהם, א תלמיד פון ר' חיים וויטאל. דער חיד"א ברענגט פיל פון אים.
ר' אברהם האט געהאט א זון ר' יצחק אזולאי אויך א גרויסער גאון א ראש ישיבה. ר' יצחק האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי וואס איז געווען א בעל מקובל און א ראש בית דין אין ירושלים און אין חברון. זיין זון איז געווען א גאון פון ירושלים איינע פון די ראשי בית דין אין זיינער צייט, ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון דעם חיד"א.
זיינע רביים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געהאט עטליכע רביים, אבער דער עיקר וואס ער פארעכנט פאר זיין רבי מובהק איז ר' יונה נבון דעל בעל מחבר פון ספר נחפה בכסף, ער איז געווען זיין פעטער, זיין טאטעס שוואגער.
אויך האט ער געלערנט ביים אור החיים, רבי חיים בן עטר, ער איז ארויף אויף ארץ ישראל אין יאר ה'תק"ג און איז דארט געווען עלף חדשים, אין די עלף חדשים האט דער חיד"א געלענרט אין זיין בית המדרש פון נגלה (ער האט אויך געהאט א בית המדרש פון נסתר סודות התורה).
ווען דער חיד"א איז אריין אין זיין ישיבה איז ער אינגאנצן געווען אלט 18 יאר, און דאך האט ער זיך פארעכנט פאר די אויגעצייכנטע תלמידים אין די ישיבה. ער ברענגט פון זיין רבין דער ר' חיים בן עטר אסאך שיעור מאמרים און טייטשן און הלכות. זעה (מחזיק ברכה או"ח סי' תכ"ו או"ג, סי' תס"ז או"ט ככל לאדן דקכ"ה, ד'קי"ח, פתח עינים שבוועת דט"ו, כסא רחמים פכ"ו, חומת אנך ישעיה מא, רוח חיים דע"ח), און נאך.
דער דריטער גאון ביי וועם דער חיד"א האט געלערנט אלס בחור איז ר' אליעזר נחום אדריאנופאלי, און אויך ביים דעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי, ר' יצחק ב"ר יהודה הכהן רפאפורט, ר' גדליה חייון, ר' יצחק הכהן, ר' חיים ניסים משה מזרחי. און נאך.
אין קבלה און אין סודות התורה פארעכנט זיך דער חיד"א אלס תלמוד פון דער גרויסר בעל מקובל ר' שלום מזרחי דידיע שרעבי באקאנט מיטן נאמען דער רש"ש. עס איז אינטעעסאנט צו צוגעבן אז וואס עס שטייט אין מעטה תהלה (דקי"ט) אז דער רש"ש האט אים אמאל געזאגט אזוי: "איך ווייס אז דער עיקר וואס דיין ציל אויף די וועלט דארף זיין צו לערנען נגלה, אין דעם האסטו א שטארקע השגה, אבער צום סוף וועסטו פארשטיין צו לערנען די חכמת האמת".
די יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טאטע שרייבט אויפן חיד"א ביי זעקס און זיבן יאר האט געקלאפט אין אים א גייסט פון ה', ער האט דערקענט השי"ת, און האט זיך נישט אפגעטוהן פונעם אוהל תורה, פון מיין שוואגער (הקדמה שער יוסף).
אויך זיין רבי ר' יונה נבון שרייבט אויף אים אין דער הסכמה זייער גרויס ווי ער האט עוסק געווען בלויז אין תורה, און ווי אונטער די ניין יאר איז ער שוין געווען א שם דבר אין גאנץ ירושלים אין יענע צייט ווען גאונים און תלמידי חכמים האבן זיך געווארפן אין אלע זייטן.
ביי די צוועלף יאר האט ער שוין אנגעהויבן צו שרייבן הגהות אויפן ספר האגור און אויף הלכות מליחה. זיין רבי האט אים געלענרט ער זאל שרייבן אסאך, אויך ווען זיין רבי איז ארויס געפארן קיין מצרים האט ער אים אנגעזאגט ער זאל שרייבן אים בריוו פון חידושי תורה כדי ער זאל מיטהאלטן וואס ער לערנט, און זיך לערנען שרייבן (חיים שאל ח"א סי' ס"א, וסי' ס"ג, ברכי יוסף יור"ד סי' ק"ע). זיין רבי האט אים געזאגט שרייב אויף פאפיר וואס די ביזט מחדש, קוק נישט צו עס איז גיט אדער נישט (נחפה בכסף ח"א חו"מ סי' ד').
ער האט זיך צוזאמען גענומען מיט עטליכע פון זיינע חברים אין די ישיבה בית יעקב און האבן געלערנט אין תורה פון זיינע חברים זענען באקאנט ר' יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי, ר' שלמה חייא מזרחי דער זוהן פונעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי ().
דער חיד"א איז אויך אינטערגעשריבן אונטער דעם באקאנטען "שטר התקשרות" פון די תלמידים פון דער רש"ש. דער שטר ההתקשרות איז א אינטערעסאנטער דאקומענט וואס איז געבליבן און די חוקרים פון היינטיגע צייטן שרייבן אסאך דערוועגן, אינעם שטר שטייט אז עס האבן צוזאמען גענומען אסאך חשובע תלמידי חכמים צווישן זיי דער חיד"א און זיין חבר דער מהרי"ט אלגאזי, צו זיין געבונדען און חברים אויף דער וועלט און אויף יענער וואלט. דער שטר איז אונטערגעשריבן עטליכע מאל, אין פארשידענע יארן די צווייטער שטר וואס מיר האבן איז געשריבן אין יאר ה'תקי"ד, דערנאך אין יאר ה'תקי"ח, ה'תקי"ט.
דער שטר איז ענדליך וואס מען זעט ווי די חבורה פון ר' חיים וויטאל האט געשריבן אין זיינער צייט.
זיין פריוואטע הארעוואניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ֿ עס איז געבליבן פון חיד"א אינטערעסאנטע התנהגות און הראוואניע וואס ער זעלבסט האט פארצייכנט אין זיינע מאמוערן מעגל טוב, ווי אז אין די עשרת ימי תשובה איז ער אייביג געזעסען אליין מיט התבודדות, ער האט אין זיי כעמט נישט גערעדט, און געפאסט די וואכן טעג פון זיי, און אפילו באנייכט האט ער געגעסן בלויז קאקוס, ער פלעגט פאסטן אסאך נישט טרינקען אפילו קיין וואסער, ער שרייבט איינמאהל האט ער געפאסט גאנצע פופציג שעה (מעגל טוב שנת תק"ל). אפילו אין יאר ה'תקמ"ז ווען ער איז געווען נישט געזונט האט ער אויך באוויזען צו פאסטן. אין די טעג האט ער אויסגעזאגט זעקס מאל גאנץ תהלים,
ער האט געפאסט יעדן ערב ראש חודש, אלע טעג פון שובבי"ם, און אסאך נעכט דערפון האט ער נישט געטרונקען אפילו וואסער.
שבת און ימים טובים האט ער גערעדט בלויז לשון הקודש,
ער פלעגט אסאך לערענן משניות און מוסר ספרים און ער שרייבט אז תלמידי חכמים זענען מחיוב צו לערנען תנ"ך, משניות, און מוסר ספרים דבש לפי אות ת'., אויף א פלאץ שרייבט ער: מען איז מחיוב צו לערענן יעדן טאג מוסר צפורן שמיר פ"ד אות נ"ג. מורה באצבע פ"א אות י"ז.
זיין גאונות, בקיאות און ידיעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א קענער און ווייסער פון אלעס און אלדונג, ער שרייבט: הקב"ה האט מיר געגעבן כח און א גוטן שכל מפלפל זיין מיט שטארקייט און חריפות, די מענטשן וואס הערן וואונדערן זיך דערויף, א גאנצע נאכט האב איך עוסק געווען אין טיעף פלפול ביז עלות השחר (מעגל טוב ע' 61) והיה לי פתחון פה להקשות ולתרץ מעניטן לענין, והענינים שהיו אומרים הם הייתי טוען עליהם והכל בקלות גדל בעזר משדי (שם ע' 64).
א אינטערעסאנטע זאך דערמאנט ער אין זיין טאג בוך אז אין יאר תקכ"ד ווען ער איז ארויס פון ירושלים, זענען אים באפאלן א באנדע אראבער וואס האבן אים געוואלט שלעכטס טון, ער שרייבט וויבאלד מיר האבן זיך געפונען אין א סכנה האב איך געמוזט דערמאנען דעם הייליגן נאמען פון שמירת הדרך, און זיי האבן נישט געהאט קיין שליטה אויף אונז. (מעגל טוב עמוד 47)
עס זענען פארבליבן אויך עטליכע קמיעות פונעם חיד"א, אויך אין זיינע בריוו דערמאנט ער עטליכע קמיעות וואס ער האט געגעבן פאר זיינע נאנטע (אגרות רוזנבערג סי' ז', לבנו תשרי תקמ"ט ועוד). אויך אין זיינע ספרים (יוסף בסדר, שומר ישראל, סנסן ליאיר, כף אחת) ווערט דערמאנט ספעציעלע שמירות און סגולות פאר פרויען וואס שוואנגערן, פאר האבן א זוהן, פאר רפואה, פאר פחד, פאר הצלחה, פאר חן פאר א קעניג, א שר א מושל. עס איז אינטערעסאנט וואס ער שרייבט אין כף אחת סי' ל"ב א אמת'ע סגולה פאר יעדן ענין, מען זאל זיין א אמת'ער עניו פון טיפעניש פון הארץ, געבן צדקה ווי ווייט מען קען, און לערנן תורה לשמה לשם שמים.
זיין השפעה אויף שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם חיד"א איז איבערגעבליבן אסאך פארן כלל ישראל, ווי למשל, די סאך תפלות און בקשות וואס דער חיד"א האט מתקן געווען, וואס כמעט גאנץ כלל ישראל זאגט עס, עס איז צושפרייט אין זיינע ספרים סנסן ליאיר שומר ישראל, יוסף בסדר, כף אחת, כרם חמר, בית מנוחה, משמרת הטהרה, חדשים לבקרים. ספעציעל איז באקאנט די סידור פון הקפות אויף שמחת תורה פון מורה באצבע צפורן שמיר, וואס שטאמט פון חיד"א. אויך דער לאנגער תפלה וואס אידן זאגן ביי תשליך ראש השנה שטאמט פון חיד"א, אויך איז גאר באקאנט דעם סדר פון חיד"א אינעם חק לישראל וואס ווערט גערופען יוסף לחק.
די הצלחה פון חיד"א איז אויך דערמיט וואס חוץ דעם וואס ער האט געשריבן ספרים און פסקי הלכה און אסאך חיבורים פאר כלל ישראל, האט ער אבער אויך אסאך צוגעלייגט אז דער המון עם און פשוט'ער איד זאל האבן נוצען, ווי זיינע סאך תפלות וואס ער האט געשריבן און מזכה געווען כלל ישראל, זיי חומש און הוספות פון ספר חק לישראל, און זיין פירוש אויפן זוהר ניצוצי אורות, און זיינע פירושים אויף עין יעקב ווי פתח עינים, מראות עין.
דער חיד"א איז געווארן אנגענומען אין גאנץ כלל ישראל, נישט בלויז ביין ספרדים, מען קען אפשר זאגן אז ער איז מער געשעצט און חשובער ביי אשכנזים ווי ספרדים, די ספרדים באציען זיך צו אים ווי נאך א גרויסע גדול פון ספרד, אבער ביי די אשכנזים איז ער גאר שטארק אנגענומען. אט זענען אויסצוגן פון גדולי ישראל אויף אים.
ער אליין פארציילט אז די גאונים ווי דער פני יהושע, און הגאון רבי שאול אב"ד אמסטארדאם, האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
דער בני יששכר שרייבט אויף אים: איך ווייס נישט וואו דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א איז א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה.[2] אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות.
דער גאון רבי אלעזר פלעקלס שרייבט אויף אים אין זיין ספר מעשה בר' אליעזר איך האב געזעהן א גלייכע אנגענומען זאך אין דעם חבור שמחת הרגל צו דעם געטליכן מאן, דער הייליגער און קלוגער מאן, דער בעל מחבר פון ברכי יוסף.
די נסיעות פונעם חיד"א[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נסיעות פונעם חיד"א
דער חיד"א איז ארויסגעפארן פון ארץ ישראל אויף צוויי לאנגע נסיעות אלס שד"ר צו זאמלען געלט פאר די ארעמעלייט אין ארץ ישראל. די ערשטע נסיעה איז געווען אין יאר תקי"ג, מיט זיין באדינער שמואל בן חיים, קיין מצרים און אייראפע. די צווייטע נסיעה איז ער געפארן אין יאר תקל"ג, מיט אברהם גבאי, קיין צפון אפריקע און אייראפע.
ביי איינע פון זיינע נסיעות האט דער חיד"א מחליט געווען אז ער פארבלייבט אין ליווארנא.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חיד"א, אין ליווארנא
איינע פון די גרויסע פראגעס וואס די וואס די יודישע היסטאריקערס פרעגן פארוואס האט דער חיד"א זיך באזעצט אין איטאליע און זיך נישט אומגעקערט קיין ארץ ישראל. אין זיינע ספרים וואס ער האט געשריבן אין ליוואורנא איז ער שעטענדיג מתפלל ער זאל נאך אנקומען קיין ארץ ישראל ווי ער שרייבט אין יאר ה'תקל"ו: הוא ברחמו יוסיף לי שנות חיים טובים ויעזרני על דבר כבדו שמו וייטיב אחרית על התרוה וכו' ולחזור להתישב ארץ ישראל בכבוד ועושר וישוב וזרע קודש (קונטרס מסעות דף 77). אין יאר ה'תקל"ט וער ער האט חתונה געהאט מיט זיין צווייטע ווייב שרייבט ער ונזכה לעלות לארץ ישקראל בישוב ובהשקט ובטח מרב כל (מעגל טוב עמדו 177). און זיין פנקס חשבונות דף 27 שרייבט ער תחל שנה וברכותיה וכו' ויוליכנו לשלום לעיר הקדוש ירושלים. און אזוי געפינט מען אין עטליכע פלעצער. פאקטיש האט ער פרויבירט עטליכע מאל ארויף גיין קיין ארץ ישראל, אמאל מיט זיין זוהן אברהם, אבער קיינמאל איז אים נישט געלונגען. עס האט מן הסתם אויך געהאלפען דעם פאקט אז אין חוץ לארץ האט ער דאן געקענט מסדר זיין און דרוקן רוב פון זיינע גרויסע חיבורים. און באקאנטע ספרים.
זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די גוטע חברים און גוטער פריינד פונעם חיד"א איז געווען דער גרויסער רייכער מאן אין די שטאט ליווארנא, רבי מיכאל פירירא די ליאון, אויך האט דער חיד"א געהאט א גרויסער עושר א נאנטער צו אים מיטן נאמען רבי אליעזר חי שאלתיאל ריקאנאטי.
דער חיד"א האט זיך אויף באקענט מיטן דרך החסידות די תלמידים פון גרויסן מגיד פון מעזריטש, און האט געהאט א נאנטער צוזאמעם ארבייט מיט זיי. דער בעל שם טוב ווערט דערמאנט מיט גרויס כבוד אין זיינע ספרים זעה חומת אנ"ך שה"ש א, א,.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ערשטע ווייב פונעם חיד"א האט געהייסן רחל.
זיי האבן געהאט א טאכטער קלארא, זי איז אוועק יונגערהייט אין יאר ה'תקכ"ה אין חודש אלול ווען דער חיד"א איז געווען מיט זיין משפחה אין מצרים.
אין יאר ה'תקל"ה זיבן טאג אין חודש חשוון האט דער חיד"א חתונה געהאט מיט זיין צווייטן ווייב רחל בת משה לוי,
זייער זון איז געווען הרב ר' רפאל ישעיה אזולאי.ֿ
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז שוואך געווארן סוף פון זיינע טעג אין יאר ה'תקס"ה, ער האט מסדר געווען א צוואה, און געשריבן וויאזוי מען זאל זיך באגיין מיט זיין לויה, און אויך וואס מען זאל לערנען, ער שרייבט : יעדן טאג זאלן צען יודען לערענן אין זיין בית המדרש ח"י פרקים משנית. ער האט איברגעלאזט א סכום געלד פאר זיי. ווינטער אין יאר ה'תקס"ו איז ער קראנק געווארן, די קהילה אין ליווארנא האט באצהלט געלד פאר אידן מען זאל זאגן תהלים און מתפלל זיין פאר אים, פרייטיג צונאכטס פרשת זכור, עלף טאג אין חודש אדר איז ער נסתלק געווארן, נאך יענעם שבת האט מען געשטאלט משמרת צו זאגן תהלים און לערנען. מוצאי שבת האט מען אים מספיד געווען אין אים באערדיגט. מען האט אים געטועהן גרויס כבוד, און די חברה קדישא האט ארויס געגעבן א באפעל אז יענעם יאר פורים זאל מען נישט שפיעלן און נישט זיין ספעציעל פרייליך, זיי שרייבן אז ווער עס וועט עובר זיין אויף די באפעל "העבריינים יאסרו ויועמדו למשפט". דער נוסח המצבה: הן פה מדור/מופת הדור/איש חכם/גדול מנביא. עת כי נקרא/אור התורה/למרומי על/נשבר לבי. אוי כי נחבא/שר הצבא/אוי, כי כבה/נר מערבי. כבוד מלא/רב המופלא/בסנהדרין/הוא המצביא. רב הו"ד הוסף/חיים יוסף/דוד נקרא/לפאר וצבי. רב כנהוראי/הוא אזולאי/עלה מרום/שבה שבי ובסוד עירין/בו מזהירין/כל החכמות/שנה רבי. הן הוא נפטר/ובסוד נעטר/יום י"א אדר/נעדר טובי בשנת תיקו"ן/לפ"ק צקון/לחש ונהי/גדל עצבי. אך בספריו/הוד ספיריו/נראה סודות/בם משגבי. לפני עליון/תוך אפריון/תגל נפשו/עם הרשב"י. ישוב דודי/עם איש סודי/הוא אליהו/התשבי. מצבת קבורת איש אלקים קדוש הוא הרב המופלא מופת הדור והדרו המקובל האלקי מרביץ תורה בישראל החסיד והעניו ריש מאתיה וריב מתיבתיה הישיש כמוהר"ר חיים יוסף דוד אזולאי זצוק"ל זכותו יגן עלינו ועל כל הקהל קדוש יצ"ו נקרא אל השמים אור עינים יום שבת קדוש באחד עשר באדר שנת תקס"ו לפ"ק יש"י ועמה"ן [י'בא ש'לום י'נוחו ע'ל מ'שכבותם ה'ולך נ'כחו] תנצב"ה
עס געפינט זיך א הספד אויף אים אין די ספרים דרכי הים להרב יצחק מאייו. רבי יוסף חזן דער מחבר פון די וואנדערבארע ספרים חקרי לב אין מערכי לב ער שרייבט אויף אים "האדון שאנו עוסקין בהספדו היה ראש כל עדת בני שיראל, היה גדול הדור ומכפר על הדור". און נאך.
זיינע אויסערגעווענדליכע מדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א ריזין בעל מדות. דער גאון רב מנחם בכר יצחק שרייבט אויף אים ווען ער איז אלט געווען פופצין יאר חכם רב בכור אזולאי שלום בכל מדות טובות (המעלות לשלמה דק"ג) זיין טאטע ר' יצחק זרחיה אזולאי שרייבט אויף אים מדותיו מה עצמו ראשיהם (בהסכמה לספרו שער יוסף).
ער זעלבסט פארצייכנט אין זיינע ספרים ווי שטארק ער האט זיך געהיט פון פארשעמען מענטשן אפילו ווען זיי זענען נישט געווען גערעכט, ווי ער שרייבט אויף א גדול וואס האט געפרעגט קשיות אויף ראשונים: כל הקשויות אינם כלום, אך אין לדבר בדרוש ולהלבין פניו ח"ו (מעגל טוב ע' 63). איינמאהל שרייבט ער הייתי סובל הרבה מאד, ומהודא ומשבח אנחא שנתן בי כח לסבול ונתן לי שכל טוב להתנהג כהוגן וכשרוה והצילנו מידו (מעגל טוב ע' 29).
איינמאל איז ער געקומען קיין בורדו, דער רב ר' יעקב עטיאס האט געפסל'ט דעם שוחט פון שטאט, די קהילה לייט האבן געהאלטן אז דער שוחט איז יא גיט, ווען דער חיד"א איז געקומען האבן ביידע זייטן מסכים געווען דער חיד"א זאל ארויסזאגן זיין פסק. דער חיד"א האט מעיין געווען און איינגעזעהן אז דער רב איז נישט גערעכט, איז דער חיד"א געגאנגען צום רב און אים געבעטן ער זאל נאכגעבן פאר די פרנסים און ראשי קהילה ווייל ער איז נישט גערעכט, דער חיד"א האט אים געזאגט עין בעין ראית אשר חששתי לכבודך, ואולם עתה מוכרח אני להטפל, ער שרייבט צר לי על חילול ה' ודומי דמעה על המורה הזקן, ומכל מקום כל העם אשר בשער ידעו כי מעשי לשם שמים, וכו', באופן שטרחתי הרבה בהלכות דרך ארץ וסבלנות עד אשר העמדתי האמת, ולא באתי למחלוקת עם המורה אף אם מעשיו שלא כהוגן, הייתי מכבדו ומזכירו בכבוד גדול בשני דרושים וכו' (מעגל טוב ע' 36).
געווען אמאל וואס ער איז געווען אין פאריז האט זיך געוואנדען צו אים א גרויסער מיליאנער וואס האט געהייסן שמואל פיג'וטו, ער האט זיך געוואלט ג'טן פון זיין ווייב, אבער זי האט נישט געוואלט, האט דער מיליאנער צוגעזאגט פארן חיד"א טויזענטער פראנק אויב ער פירט דורך דעם גט פאר זיין ווייב, דער חיד"א שרייבט אז ער האט אים געענפטערט, קוק אויב ווילסטו איך זאל מאכן שלום צווישן אייך דאן מאך איך עס אומזיסט אהן קיין געלד, ווייל דיין פרוי איז א עהרליכע פיינע פרוי, אויב אבער א גט וועל איך בשום אופן נישט טועהן (מעגל טוב 121)
עס איז אינטערעסאנט צו שרייבן אז אין זיינע ספרים שרייבט ער איינמאהל ווען מען איז זיך מתוודה אז מען האט צופיל געשריגן אויפן פרוי "גערנו בנשינו ובנינו ומשרתינו שלא כדת ושלא כדין (כף אחת סי' י"ט). אויף עטליכע פלעצער שרייבט ער וועגען שלום בית "ביותר יהיה לו שלום עם אשתו ויזהר לכבדה" (מורה באצבע סי' ד' וסי' א' סעי' ח).
זיין הערליכן געשטאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו דעם חיד"א האט צוגעגעבן זיין שיין געשטאלט, דער חיד"א איז געווען גאר א שיינע מענטש, מיט א הדרת פנים און באצירט מיט א אויסערגעווענליכן חן. ער דערמאנט אין זיין טאג בוך עטליכע מאל ווי למשל אין פראנקפורט האט מען אים געזאגט, חזותך מוכח כי יש נאמן אתה, זיינע קליידער זענען אלע געווען שיין און הערליך מיט א זעלטענעם סדר, ער פלעגט איבעראל מיט ברענגען זיינע קליידער, ער דערמאנט אין מעגל טוב ווי די בעלי עגלה האבן זיך גערעגט אויף אזוי פיל קליידער. אין יאר ה'תקי"ג אין מצרים שרייבט אויף אים דער דארטיגער רב ר' נסים שלמה אלגאזי ראו חזותו מוכחת עליו דומה הרב למלאך ה' צבאות " זיין געשטאלט זאגט עדות אויף אים ער איז גלייך ווי א מלאך" (הסכמה לספרו שער יוסף). דער גביר ר' גבריאל פרירא די ליאון פון ליווארנא שרייבט אויף אים והוא בא יפה תואר ויפה מראה נזר הקודש וכו', והיה כבואו אבי ואמי טף ונשים בקול ששון ובקל שמחה באהבה רבה יצאו לקראתו ויקדו וישתחו ויאמר לו בא יבא ברנה הננו עבדים לאדוני (ברכי יוסף ח"ב דקי"ב).
ער האט שטענדיג געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, ווי ער איז געגאנגען האט זיך פארזאמלט אסאך מענטשען, יודען און גוים צוגלייך, און האט געקוקט אויף אים מיט ווינדער און ליבשאפט, אפילו פיינט פון אידן האט זיך געבויגן פאר אים. פון זיינע ספרים זעהט מען אויך ער האט געקענט עטליכע שפראכן ווי אראביש, ספרדיש, פורטעגעזיש, איטאלקיש, און אויך פראנצויזיש (זעה מעגל טוב עמוד 34, עמוד 126, 128, 169ת 145).
איינמאהל זייענדיג אין פראנקרייך האט אים א שר גענומען צו זיך אין זיין קאבינעט, דאס איז געועון אין פלאץ אין קעניג, דער פראנצוזישער קעניג האט אים געזעהן פון דערווייטענס, ער איז נתפעל געווארן פון זיין צורה, און געפרעגט: וועמענס אמבעסאדאר איז ער, צו וועלכער לאנד ? (מעגל טוב ע' 123).
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חיד"א, זיינע ספרים
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יעקב נוניס, דערמאנט דורכן חיד"א "אהובינו יקירנו החכם והשלם והכולל" (אגרת רוזענבערג סי' י"ז). אויך אין די ספרים חדות יעקב ווערט ער דערמאנט אלץ זיין רבי.
הרב שמואל ב"ר משה הכהן דערמאנט דורך דעם חיד"א אין מחזיק ברכה או"ח תקי"א א. הקדמה לאגרת החיד"א. מדבר בערבה. הרב ר' אברהם מבראד דער מחבר פון ספר דבר המלך. ער דערמאנט אים אסאך מיט גרויס יראת הכבוד אין זיין ספר. רבי ישראל נחמן ב"ר יוסף דראביטשער פון סטאניסלאב אין זיין ספר פקודות המלך. רבי מתתיהו נסים טירני אין זיינע ספרים שפת אמת,


c: text/html

text:
2008
2008 איז דאס אכטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2008 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.9 אין סיטשואן, כינע, איז גורם 70,000 טויטע
- 8טן אויגוסט - געעפנט די ביידזשינג אלימפיאדע
- 18טן אויגוסט - פערוועז מושאראף, פרעזידענט פון פאקיסטאן, רעזיגנירט פון זיין אמט
- 4טן נאוועמבער - באראק אבאמא געוועלט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 11טן נאוועמבער - ניר בארקאט ווערט ערוועלט אלס בירגערמייסטער פון ירושלים.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יאנואר - משה לוי, דער דער 12טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געב' 1936)
- 12טן מיי - אירענא סענדלער, פוילישע סאציאל ארבעטער וואס האט געראטעוועט 2,500 יידישע קינדער פון דער ווארשעווער געטא (געב' 1910)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
יצחק יעקב ווייס
הרב יצחק יעקב ווייס (ה'תרס"א - י"א סיון ה'תשמ"ט) איז געווען רב פון דער עדה החרדית אין ירושלים, און א וועלטס בארימטער פוסק. זיינע תשובות זענען געדרוקט מיטן נאמען "מנחת יצחק".
ער איז געווען ראב"ד אין גרויסווארדיין פאר דער צווייטער וועלט מלחמה.
נאך דער מלחמה איז ער געווען ראב"ד אין מאנטשעסטער. ער האט אויפגעשטעלט דעם מאנטשעסטער כולל.
שפעטער איז ער געווארן אויפגענומען אלס ראב"ד עדה החרדית, און נאך דער פטירה פונעם סאטמארער רבי'ן ז"ל איז ער געווארן ירושלימער רב.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב ווייס איז געבוירן געווארן אין דאלינע, מזרח גאליציע, צו זיין פאטער רב יוסף יהודה ווייס. ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט זיך די משפחה געצויגן קיין מונקאטש.
ער האט געהייראט אלטע רבקה לאה, די טאכטער פון הרב פינחס צימעטבוים, רב פון גרויסווארדיין, וואו מ'האט אים אויפגענומען ווי א דיין אין זיין שווער'ס בית דין. ער איז געווארן א חסיד פונעם אהבת ישראל פון וויזשניץ, וואס האט דעמאלסט געוואוינט אין גרויסווארדיין. ער פלעג לערנען בחברותא צוזאמען מיט רבי יודל דזשיקאווער זעקס שעה יעדן טאג.
אין תש"ד איז זיין ווייב געווארן קראנק און איז נפטר געווארן. בזיווג שני האט ער געהייראט מרת מרים, די טאכטער פונעם וויזשניצער רבי'ן, רבי חיים מאיר האגער (די גרושה פון רבי יודל דזשיקאווער).
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער מלחמה האט ער איבערגענומען זיין שווער'ס רבנות אין גרויסווארדיין. (זיין שווער איז אומגעקומען אין אוישוויץ.) ווען די קאמוניסטן האבן גענומען די הערשאפט אין רומעניע, האט ער געזען אז ער וועט נישט קענען פועל'ן אלס רב, און האט אימיגרירט אין ענגלאנד, וואו מ'האט אים באשטימט ראב"ד אין מאנטשעסטער
ער איז ארויפגעגאנגען קיין ירושלים י"ט סיון ה'תש"ל (דעם 23סטן יוני 1970) צו ווערן סגן ראש בית דין פון דער עדה החרדית אונטער הרב דוד יונגרייז. ווען הרב יונגרייז איז נפטר געווארן אין תשל"ב, איז הרב ווייס געווארן זיין ממלא מקום. אין תשל"ט, ביי דער פטירה פונעם סאטמארער רבי'ן רבי יואל טייטלבוים, וואס איז געווען גאב"ד פון דער עדה, האט מען אויפגענומען הרב ווייס צו ווערן דער נעקסטער גאב"ד.
ער איז נפטר געוואןר י"א סיון ה'תשמ"ט (1989), און מען האט אים באגראבן אינעם הר הזיתים בית עולם אין ירושלים. דעם זעלבן טאג איז אויך נפטר געווארן רבי יודל דזשיקאווער, זיין ווייב'ס ערשטער מאן.
זיין איינציקער זון, בעריש, איז דער ראש הקהל פון די סאטמארער חסידים (ארונים) אין מאנטשעסטער.
שאלות ותשובות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט מחבר געווען שו"ת מנחת יצחק צען חלקים, און ווערט פאררעכנט אלס פוסק הדור. די סיבה פארוואס ער האט געהאט הצלחה מען זאל אים פארעכענען אלס פוסק הדור, איז צוליב עטליכע.
1] ער איז געווען א ריזן גאון און געווען באקאנט מיט אלע דעטאלן פון אלע חלקי התורה. זיין סדר פון מברר זיין תשובות איז ווי די אמאליגע גאונים און גדולי אחרונים. ער הייבט אהן פון סוגיות הש"ס, און פרעגט קשיות און תירוצים ער איז מסדר די שיטות פון ראשונים און אחרונים ביז ער פסק'נט. ער האט מיט זיין גרויסן כח אין הוראה מברר געווען די נייע סארט שאלות וואס איז אונטערגעקומען אין די היינטיגע וועלט. אויך גלייך נאכן קריג ווען עס זענען געווען זייער פארווירקליכטע שאלות אין די הלכות פון עגונות, איז ער געווען א מייסטער אין די סארט שאלות, די דעמלאטסדיגע גאונים האבן באוואונדערט זיין כח אין הוראה כאטש ער איז נאך געווען פארהאלטענמעסיג יונג (רוב פון זיינע בירורים אין עגונות איז דערנאך געדרוקט געווארן אין זיינע בענדער תשובות).
אין די שפעטערדיגע יאָרן ווען ער איז געווען ברייט באקאנט מיט זיין כח הוראה, האט מען יעדער שאלה ממש זיך קודם דורך גערעדט מיט אים, עס איז געווען אנגענומען ביי די תורה'דיגע וועלט א זאך וואס ער פאס'קנט אזוי איז ריכטיג, אין זיינע לעצטע יאָרן פלעגט אים אנקומען אזוי פיל שאלות אז ער האט שוין נישט אליין צוריקגעענטפערט נאר געגעבן פאר אנדערע מורה הוראות זאלן שרייבן וואס ער האלט, מען האט געהאלטן פאר א זכיה און א חשובע זאך אויב ער ענטפערט אליין צוריק.
2] ער איז געווען אן איידעם פארן וועלט קריג ביי דער ראב"ד פון גרויסווארדיין, און אזוי ווי גרויסווארדיין איז געווען פון די גרויסע שטעט און אונגארין, האט ער זיך אסאך געלערנט וויאזוי מען פסק'נט שאלות.
3] ער געווען זייער צוגעלאזן, א גרויסער בעל מדות, ער האט נישט וויי געטון קיין פליג אויפן וואנט, אין זיינע תשובות וועט ער קיינמאל נישט אטאקירן אפילו די וואס אטאקירן אים, און אפילו דו וואס זענען געווען שוואכער און ווייניגער פון אים. ער ברענגט אלע גאונים אפילו די וואס זענען נישט איינשטימונג מיט אים אין אמונות ודעות ווי הרב עובדיה יוסף, אזוי אויך ער פערזענדליך איז גיט געווען מיט יעדען רב און בן תורה פון גאנץ ארץ ישראל און גאנץ ירושלים. אזוי ווייט אפילו די נטורי קרתא און גאר פרומע וואס זענען נישט געווען צופרידן פון אים פון אונפאג, אבער איינזענדיגע זיין כח התורה און זיינע גאלדענע מדות האבן זיי זיך געמוזט בייגן פאר אים, און מקבל מרות געווען.


text:
אהרן פערלאוו
רבי אהרן פערלאוו (כ"ט אייר תקס"ב-י"ז סיון תרל"ב) איז געווען דער סטאלינער רבי, באקאנט מיטן נאמען בית אהרן.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אהרן פערלאוו איז געבוירן ער"ח סיון ה'תקס"ב צו זיין פאטער רבי אשר פון סטאלין, דער זון פון דעם גרויסן ר' אהרן.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תקע"ה האט ער חתונה געהאט מיט חוה, דער טאכטער פון ר' מרדכי פון קרעמניץ. זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- רבי אשר פערלאוו (דער צווייטער) פון קארלין
- די ווייב פון רבי אברהם יעקב פרידמאן, דער ערשטער סאדיגורער רבי
- בת-ציון צפורה פייגא, די ווייב פון רבי דוד טווערסקי, ערשטער זלאטאפאלער רבי


text:
יאקאב בערנולי
יאקאב בערנולי (27סטן דעצעמבער 1654 – 16טן אויגוסט 1705) איז געווען א פראמינענטער שווייצער מאטעמאטיקער.
יאקאב בערנולי איז געבוירן אין באזעל, שווייץ. ער האט אנגעהויבן שטודירן טעאלאגיע, אבער ער האט אויך שטודירט מאטעמאטיק און אסטראנאמיע. פון 1676 ביז 1682 איז ער ארומגעפארן אייראפע און האט געלערנט וועגן די נייע ערפינדונגען אין מאטעמאטיק.
ער האט זיך אויסגעלערנט קאלקולוס דורך א קארעספאנדענץ מיט גאטפריד לייבניץ. אין 1690, איז יאקאב בערנולי געווארן דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם טעכניק צו לייזן שיידבארע דיפערענצאלע גלייכונגען.
ווען ער איז צוריק אין באזעל אין 1682, האט ער געגרינדעט א שולע פאר מאטעמאטיק און וויסנשאפט. מען האט אים באשטימט פראפעסאר פון מאטעמאטיק אינעם אוניווערסיטעט פון באזעל אין 1687, און ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז זיין טויט.


text:
וואָס איז אַ קריסטלעך؟
פרעגן: וואָס איז אַ קריסטלעך؟
ענטפערן: א ווערטערבוך דעפֿיניציע פון אַ קריסטלעך וואָלט זייַן עפּעס ענלעך צו "אַ מענטש פּראַפעסינג גלויבן אין יאָשקע ווי דער משיח אָדער אין די רעליגיע באזירט אויף די לערנונגען פון יאָשקע." בשעת דעם איז אַ גוט סטאַרטינג פונט, ווי פילע ווערטערבוך זוך, עס פאלס עפּעס קורץ פון טאַקע קאַמיונאַקייטינג די ביבלישע אמת פון וואָס עס מיטל צו זייַן אַ קריסטלעך. די וואָרט "קריסטלעך" איז געניצט דרייַ מאל אין די ניו טעסטאַמענט(אַקס 11:26; 26:28; 1 פעטרוס 4:16). אנהענגערס פון יאָשקע משיח זענען ערשטער גערופן "קריסטן" אין אנטיאכיע(אַקס 11:26) ווייַל זייער נאַטור, טעטיקייט, און רעדע געווען ווי משיח. די וואָרט "קריסטלעך" ממש מיטל, "בילאָנגינג צו די פּאַרטיי פון משיח" אָדער אַ "נאכגייער פון משיח."
ליידער איבער צייַט, די וואָרט "קריסטלעך" האט פאַרפאַלן אַ גרויס האַנדלען פון זייַן באַטייַט און איז אָפֿט געניצט פון עמעצער וואס איז רעליגיעז אָדער האט הויך מאָראַליש וואַלועס אָבער וואס זאל אָדער זאל נישט זייַן אַ אמת נאכגייער פון יאָשקע משיח. פילע מענטשן וואס טאָן ניט גלויבן און צוטרוי אין יאָשקע משיח באַטראַכטן זיך קריסטן פשוט ווייַל זיי גיין צו קירך אָדער זיי לעבן אין אַ "קריסטלעך" לאַנד. אבער געגאנגען צו קירך, געדינט יענע ווייניקער מאַזלדיק ווי איר, אָדער זייַענדיק אַ גוט מענטש טוט ניט מאַכן איר אַ קריסטלעך. געגאנגען צו קירך טוט נישט מאַכן איר אַ קריסטלעך ענימאָר ווי געגאנגען צו אַ גאַראַזש מאכט איר אַ ויטאָמאָביל. זייַענדיק אַ מיטגליד פון אַ קירך, אַטענדינג באַדינונגען קעסיידער, און געבן צו די אַרבעט פון די קהילה טוט נישט מאַכן איר אַ קריסטלעך.
די ביבל לערנט אַז די גוט אַרבעט מיר טאָן קענען נישט מאַכן אונדז פּאַסיק צו גאָט. טיטוס 3:05 זאגט, "ער געהאלפן אונדז, ניט ווייַל פון צדיקים זאכן מיר האט געטאן, אָבער ווייַל פון זייַן רחמנות. ער געהאלפן אונדז דורך די וואַשינג פון ריבערט און רינואַל דורך די רוח. "אזוי, אַ קריסטלעך איז עמעצער וואס האט שוין געבוירן ווידער דורך גאָט(יוחנן 03:03; יוחנן 03:07; 1 פעטרוס 01:23) און האט שטעלן אמונה און צוטרוי אין יאָשקע משיח. עפעסיאַנס 2:08 דערציילט אונדז אַז עס איז "... דורך חן איר האָט שוין געהאלפן, דורך אמונה-און דעם נישט פון זיך, עס איז די טאַלאַנט פון גאָט".
א אמת קריסטלעך איז אַ מענטש וואס האט שטעלן אמונה און צוטרוי אין די מענטש און אַרבעט פון יאָשקע משיח, אַרייַנגערעכנט זיין טויט אויף דער קרייַז ווי צאָלונג פֿאַר זינד און זיין המתים אויף די דריט טאָג. יוחנן 1:12 דערציילט אונדז, "נאָך צו אַלע וואס באקומען אים, צו יענע וואס געגלויבט אין זייַן נאָמען, ער געגעבן די רעכט צו ווערן קינדער פון גאָט." די צייכן פון אַ אמת קריסטלעך איז ליבע פֿאַר אנדערע און פאָלגעוודיקייַט צו גאָט 'ס וואָרט(1 יוחנן 02:04, 10). א אמת קריסטלעך איז טאַקע אַ קינד פון גאָט, אַ טייל פון גאָט ס אמת משפּחה, און איינער וואס האט שוין געגעבן נייַ לעבן אין יאָשקע משיח.
אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
וואָס איז אַ קריסטלעך؟


text:
שניאור זלמן פון לאדי
רבי שניאור זלמן פון לאדי (י"ח אלול ה'תק"ה - כ"ד טבת ה'תקע"ג), דער גרינדער פון חב"ד חסידות. (ווערט אויך גערופן: האדמו"ר הזקן, דער אלטער רבי, בעל התניא)
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שניאור זלמן איז געבוירן ח"י אלול ה'תק"ה, אין דער אומגעבונג פון ליאזנא, (א קליין שטעטל אין רייסן לעבן וויטעבסק וואס האט דעמאלס געהערט צו פוילן), צו זיין פאטער הרב ברוך, פון די צדיקים נסתרים, א זעקסטער דור בן אחר בן פון דעם מהר"ל מפראג. (רבי ברוך איז געווען א זון פון רבי שניאור זלמן, א זון פון רבי משה, א זון פון רבי יהודה לייב, א זון פון רבי שמואל, א זון פון רבי בצלאל, א זון פון רבי יהודה ליואי דער מהר"ל מפראג). און צו זיין מוטער מרת רבקה א טאכטער פון הרב אברהם.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז אנגענומען (מקובל) ביי חסידים, ווען רבי שניאור זלמן איז געווען א יונגל פון דריי יאר, האט דער בעל שם טוב געזאגט פאר זיינע תלמידים, “א הויכע נשמה איז אראפגעקומען אויף דער וועלט, און זיין נאמען איז שניאור - "שני אור" - צוויי ליכטיקייטן וועט ער לייכטן, אין תורת הנגלה און אין תורת הנסתר”.
יונגערהייט, האט זיין פאטער גענומען פאר רבי שניאור זלמן, הרב יששכר בער (קאבלינקער) דער מגיד פון ליובאוויטש, אלס רבי מיט אים צולערנען, אבער ווען ער האט אנגעהויבן מיט אים צו לערנען, איז רבי יששכר בער איבעראשט געווארן פון זיין געוואלדיגן שארפקייט און וויסנשאפט, און געזאגט פאר זיין פאטער אז ער דארף נישט קיין רבין.
ביי זיין בר מצוה האבן די גרויסע לייט זיך אויסגעדריקט אויף רבי שניאור זלמן "רב תנא הוא ופליג".
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תקכ"ד איז רבי שניאור זלמן געווען דאס ערשטע מאל ביי דעם מעזריטשער מגיד און איז געווארן פון די יונגסטע תלמידים פון מגיד. נאך די פטירה פון דעם מגיד אין יאר ה'תקל"ג איז רבי שניאור זלמן געווארן א תלמיד פון הרב מנחם מענדל פון וויטעבסק.
אין יאר ה'תקכ"ז איז רבי שניאור זלמן אויפגענומען געווארן אלס מגיד אין ליאזנא, בעלארוס, ווי ער האט שפעטער אין די יארן ה'תקל"ג - ה'תקל"ח געגרינדעט זיין ישיבה.
אומגעפער אין יאר ה'תקל"ב האט רבי שניאור זלמן געגרינדערט דעם דרך החסידות חב"ד, ווען זיין רבי, הרב מנחם מענדל פון וויטעבסק איז ארויף געפארן קיין ארץ ישראל האט ער איבערגענומען דעם פירערשאפט פון די גאנצע אומגעבונג.
פארמעסט צווישן חסידים און מתנגדים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תקל"ד איז רבי שניאור זלמן מיטגעפארן מיט זיין רבין מנחם מענדל פון וויטעבסק קיין ווילנא זיך צוטרעפען מיט דעם גר"א, דער גר"א האט אבער זיי נישט אויפגענומען. אין יאר ה'תקמ"ג איז פארגעקומען אן ערנסטער פארמעסט אין מינסק צווישן די צוויי זייטן.
אסרו חג סוכות אין יאר ה'תקנ"ט איז רבי שניאור זלמן ארעסטירט געווארן, און ער איז באפרייט געווארן י"ט כסלו. אסרו חג סוכות אין יאר ה'תקס"א איז רבי שניאור זלמן געריפן געווארן קיין פעטערבורג און י"א מנחם אב איז ער אריבער פון פעטערבורג קיין לאדי.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שניאור זלמן איז נפטר געווארן אין דעם דערפעל פיענא, כ"ד טבת ה'תקע"ג, אין ער ליגט אין האדיטש.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ערב שבת י"ב מנחם אב ה'תק"ך האט רבי שניאור זלמן געהייראט מרת שטערנא א טאכטער הרב יהודה לייב סג"ל פון די אנגעזענע יידן אין וויטעבסק. זייערע קינדער:
- הרב דובער (ט' כסלו ה'תקל"ד - ט' כסלו ה'תרפ"ח), פון ליובאוויטש, ממלא מקום פון פאטער, פירער פון דעם חסידות חב"ד.
- הרב חיים אברהם ( - ה'תר"ה)
- הרב משה (ה'תקמ"ד - ה'תרל"ח), ער האט געהייראט מרת שפרה א טאכטער פון הרב צבי הירש פון אולע. פון דעם יאר ה'תקע"ו ביז צו זיין פטירה האט ער געפראוועט גלות און זיך אויסבאהאלטן אין די וועלדער.
- מרת פריידא, די ווייב פון הרב אליהו ב"ר מרדכי, זי ליגט אין האדיטש.
-
- זיי האבן געהאט א קינד מיטן נאמען אהרן וואס איז שפעטער געווען רב אין שטאט קרימינטשאק. רבי אהרן האט חתונה געהאט בזיווג שני מיט הרבנית מרת חיה פון ברסלב בזיווג שני (נאכדעם וואס איהר מאן הר"ר זלמן ליווארסקי איז נפטר געווארן).[1]
- מרת דבורה לאה, די ווייב פון הרב שלום שכנא אלטשולער.
- מרת רחל, די ווייב פון הרב אברהם שיינעס.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א טייל פון זיינע ספרים האט רבי שניאור זלמן נאך אליין ארויסגעגעבן ביי זיין לעבן.
- הלכות תלמוד תורה - ה'תקנ"ד
- הלכות ברכות הנהנין
- ספר התניא - ה'תקנ"ז
- סידור
- שלחן ערוך הרב
- שאלות ותשובות
- ביאורי הזהר
- תורה אור
- לקוטי תורה
- בונה ירושלים
- אכטצען פארשידינע ספרי מאמרים
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספר הצאצאים
- זכרונות ריי"ץ מליובאוויטש
- ↑ בית רבי דנ"ז ע"ב בהגה"ה, וכן בספר "אוצר יראת שמים" ח"ב דע"ג


text:
ייד
צי מיינט איר דעם אות י?
ייד (אויך איד אדער יוד); ביי א פרוי יידענע (אויך אידענע אדער יודענע), איז א מענטש וואס געהערט צום יידישן פאָלק.
אינהאַלט
- 1 אידישע פאלק
- 2 אידישע פאלקס גרינדונג און היסטאריע
- 3 אידן אין גלות
- 4 אידישע אמונה אין רעליגיע
- 5 אויבערנאטירליכע קראפט
- 6 נאמען איד
- 7 באפעלקערונג
- 8 עטנישע צוטיילונגען
- 9 שטרעמונגען
- 10 יידישע שפראכן
- 11 זעט אויך
- 12 רעפערענצן
אידישע פאלק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן זענען מענטשן וואָס ווערן אַריין געבוירן אין דעם קליינעם אבער גאר וויכטיגן אידישן פאָלק, אָדער זענען זיך מגייר, אָנצונמען דעם אידישן גלויבן, און זענען אויטאַמאַטיש קנעכט וואָס זענען אויסדערוועלט ביים באַשעפער פון דער וועלט אלס זיין הייליג פאלק אידן, און זענען פאַרפליכטעט מיט תורה און אירע תרי"ג מצוות.
איבער 165 מאל ווערט אין דער תורה דערמאנט אז גאט איז דער גאט פון אידן - אין צוגאב צו פילע מאל וואס ער ווערט דערמאנט אלס דער גאט פון יעקב, אדער די גאט פון דיינע עלעטערן.
הֵן לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ, הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמָיִם, הָאָרֶץ, וְכָל-אֲשֶׁר-בָּהּ. רַק בַּאֲבֹתֶיךָ חָשַׁק יְהוָה, לְאַהֲבָה אוֹתָם; וַיִּבְחַר בְּזַרְעָם אַחֲרֵיהֶם, בָּכֶם מִכָּל-הָעַמִּים--כַּיּוֹם הַזֶּה (דברים י')
לויט די פסוקים ערקלערט גאט, אז פון צווישן אלע גרויסע אנטוויקלונגען פון באשעפעניש, זענען אונזער עלטערן דאס מערסטע באליבט, און זייערע קינדער נאך זיי פאר שטענדיק.
לויטן רמב"ם איז דער ענד-ציל פונעם אייבערשטן אז אלע מענטשן זאלן גלייבן אין וויסן פון אים, אין האט אויסגעוועלט דאס אידישע פאלק פאר דעם ציל.
איינע פון די צילן, סיבות, און מיסיעס פון דעם איד: איז צו לויבן גאט, און מען זאגט א פשעט'ל אז דערפאר הייסט ער "איד" פון לשון אודה און הודיה, זיי לויבן און דאנקן גאט מיט זייער מויל, פירונג, און טואונגען. ווי דער נביא ערקלערט: עַם-זוּ יָצַרְתִּי לִי, תְּהִלָּתִי יְסַפֵּרוּ ישעיהו מ"ג
אידישע פאלקס גרינדונג און היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון אידישן פאלק ציט זיך שוין פאר איבער דריי און האלב טויזנט יאר, עס איז איינע פון די עלסטע פעלקער וואס עקזיסטירט נאך ביז היינט. איר גרינדונג און היסטאריע איז ברייט באשריבן אין תנ"ך און אין מדרשים. אין קורצן איז עס ווי פאלגענד.
די אבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרינדער פון אידישן פאלק זענען די דריי אבות, אברהם, יצחק און יעקב, זיי ווערן באטראכט אלס די אבות און גרינדער פון אידישן פאלק. פון א געוויסן שטאנדפוקט איז אבער יעקב אבינו דער פאקטישער אנהויב פון אידישן פאלק, וויבאלד אנדערש פון אברהם און יצחק וועלכע האבן געהאט אויך אנדערע קינדער וואס זענען נישט א טייל פון אידישן פאלק, איז אבער יעקב אבינו געווען דער 'מבחר שבאבות' וויבאלד ער איז געווען 'מטתו שלימה' און אלע זיינע זין, די צוועלף שבטים, האבן צוזאמען אויפגעשטעלט דעם אידישן פאלק. דערפאר ווערט דאס אידישע פאלק אנגערופן אין תנ"ך אויף זיין נאמען, 'יעקב', און הויפטזעכליך 'ישראל', דער נאמען וואס גאט האט אים געגעבן נאכן אויפשטעלן די צוועלף שבטים, די גרינדער פון כלל ישראל. און 'ישראל' איז טאקע געבליבן דער צענטראלער און הויפט היסטארישע נאמען פון אידישן פאלק. סיי ישראל אליינס און סיי מיט פארשידענע צוגעבונגען ווי בני ישראל, עם ישראל, כלל ישראל און כנסת ישראל.
יוסף הצדיק, דער זון פון יעקב, פארנעמט אויך א פלאץ צווישן די גרינדער פון כלל ישראל. וויבאלד ער האט געגרינדעט צוויי שבטים, אפרים און מנשה, וועלכע ווערן פאררעכנט גלייך אויף גלייך מיט די אנדערע שבטים, די ברידער פון יוסף, דעריבער איז ער אין דעם הינזיכט פונקט ווי זיין פאטער יעקב. און נישט נאר כלפי די אייניקלעך פון אפרים און מנשה, נאר אפילו אן אנדערע, פון סיי וועלכע אנדערע שבט, קען זיך דערקלערן אלס אן אפשטאמיגער פון יוסף הצדיק און עס וועט נישט פאררעכנט ווערן אלס א ליגנט[1].
אנטוויקלונג אלס פאלק אין מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'רל"ח האט זיך יעקב אבינו מיט זיין גאנצער פאמיליע אריבערגעצויגן פון כנען קיין מצרים וואו זיי האבן זיך באזעצט אינעם פראווינץ גושן. אין מצרים האט זיך די משפחה פאראייניגט נאכדעם וואס יוסף איז שוין דארט געווען זייט צוויי און צוואנציג יאר פריער און האט שוין געהאט דארט צוויי זין. צוזאמען זענען זיי דעמאלט געווען זיבעציג פערזאן. אין לויף פון די קומענדע יארן זענען זיי זיך צואוואקסן אויף גאר א שנעלע ראטע, פארפלייצנדיג דעם גאנצן געגנט פון גושן מיט שווערע טויזנטער, ביז אז ביי יציאת מצרים, זענען זיי שוין געווען גענוג גרויס אין צאל צו קענען ווערן אנגערופן א פאלק. נאכדעם וואס משה רבינו האט זיי ארויסגעפירט פון מצרים אין יאר ב'תמ"ח האבן זיי זיך געציילט אויף אריבער זעקס הונדערט טויזנט, אריינרעכנענעדיג בלויז מענער צווישן צוואנציג און זעכציג יאר אלט.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'תפ"ט באלד נאך וואס זיי האבן צוזאמען מיט משה רבינו באזיגט די פעלקער אויף מזרח זייט פונעם טייך ירדן, האט זיי יהושע בן נון אריינגעפירט קיין כנען, און איבערגענומען דאס לאנד פון די זעקס פעלקער וואס זענען אויסגערעכנט אין די תורה אז זיי האבן זיך דארט געפונען. אנגעהויבן האבן זיי מיט יריחו, נאכפאלגנדיג מיט פילע אנדערע שטעט ווי זיי האבן אפגעהאלטן וואונדערליכע זיגן איינע נאך די אנדערע. ביז פערצן יאר שפעטער, אין יאר ב' תק"ג, האבן זיי שוין געהאט איינגענומען דאס מערהייט פונעם לאנד, און עס איז שוין געווען איינגעטיילט אויף צוועלף עקסטערע פראווינצן, פאר יעדן שבט זיינע אייגענע שטעט און זיין באזונדערע ווירטשאפט. צוויי און א האלב שבטים האבן זיך איינגעארדנט אויפן מזרח'דיגן זייט פונעם ירדן, און די איבעריגע ניין און האלב שבטים אויפן מערב'דיגן זייט. דאס גאנצע לאנד צוזאמען האט דאן באקומען דעם נאמען 'ארץ ישראל'.
דורכאויס די קומענדע עטליכע הונדערט יאר זענען זיי געווען געפלאגט פון פילע מלחמות מיט די ארומיגע פעלקער, ווי עמון, ארם און פלשתים. זיי האבן נישט פארמאגט קיין קעניג נאר אנשטאט זענען געווען די 'שופטים' וועלכע האבן נישט געהאט קיין פולקאמע אויטאריטעט אויפן פאלק. ביזן יאר ב'תתפ"ב ווען שמואל הנביא האט געזאלבט שאול המלך פון שבט בנימין אלס דער ערשטער קעניג איבערן גאנצן פאלק ישראל. צוויי יאר שפעטער, ב'תתפ"ד, איז דוד בן ישי, שאול'ס אן איידעם, ברייט באקאנט געווארן איבערן לאנד אלס דער צוקונפטיגער קעניג, נאכן געזאלבט ווערן דורך שמאול אויף גאט'ס באפעל. עטליכע מאנאטן דערויף איז שאול אומגעקומען אין א מלחמה מיט די פלישתים און דאן האט דוד איבערגענומען די מלוכה, צוערשט אין חברון, בלויז אויף זיין אייגן שבט יהודה, און זיבן יאר שפעטער איז ער געווארן קעניג איבערן גאנצן פאלק, אויף אלע שבטים. דעמאלט איז ער אריבער קיין 'ירושלים' וואס איז פארוואנדלט געווארן אלס דער הויפטשטאט פון ארץ ישראל.
דוד המלך האט געלעבט און איז געווען קעניג ביז דריי און דרייסיג יאר שפעטער, און דורכאויס זיין קעניגרייך האט זיך ארץ ישראל פיל אויסגעברייטערט, נאכדעם וואס ער איינגענומען און אנעקסירט פיל טעריטאריע פונעם דערנעבנדיגן ארם. דערנאך האט געקעניגט זיין זון שלמה, וועלכער האט אויפגעבויט דעם 'בית המקדש' אין ירושלים. אין זיין צייט איז דאס פאלק געווען ברום המעלות, ער האט געוועלטיגט איבער פילע פעלקער און לענדער, און די גאנצע וועלט איז געווען באצויבערט פון זיין אויסערגעווענליכן קלוגשאפט און פארשטאנד. נאך זיין טויט האט זיך דאס פאלק צוטיילט, בלויז די שבטים יהודה און בנימין זענען פארבליבן מיט רחבעם בן שלמה, און די איבעריגע צען שבטים האבן זיך אפגעטיילט און געקרוינט ירבעם בן נבט אלס קעניג אין שומרון. זינט דאן זענען זיי טאקע פארבליבן אלס איין פאלק, אבער מיט צוויי באזונדערע קעניגרייכן, מלכות יהודה און מלכות ישראל.
יהודה אלס דער צענטראלער שבט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ג'ר"ה האט זיך געענדיגט דער 'מלכות ישראל', נאכדעם וואס די צען שבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך אשור. און אין ג'של"ח איז חרוב געווארן ירושלים צוזאמען מיטן ערשטן בית המקדש דורך בבל, און מיט דעם האט זיך געענדיגט דער 'מלכות יהודה'. זיבעציג יאר שפעטער האט זיך דאס מערהייט פון שבט יהודה, מיט א מינאריטעט פון עטליכע אנדערע שבטים, צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל צוזאמען מיט עזרא הסופר, און זיי האבן אויפגעבויט דעם צווייטן בית המקדש וואס איז חרוב געווארן פיר הונדערט און צוואנציג יאר שפעטער דורך די רוימער.
נאכדעם וואס 'מלכות ישראל' איז פארטריבן געווארן, האט מען אנגעהויבן רופן דאס פאלק, 'יהודיים', וואס איז שפעטער פארוואנדלט געווארן אין אידיש אלס 'ייד', 'יוד' אדער 'איד', אויפן נאמען פון יהודה, וויבאלד זיי זענען פארבליבן די מערהייט אין ארץ ישראל, און זיי האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל קיין ארץ ישראל. כאטש עס זענען אויך געווען טיילן פון אנדערע שבטים, איז אבער יהודה פארבליבן אלס דער מערהייט און מערסט אנגעזעענע שבט. אויך זענען זיי נאך גלייך ביים אנהויב פון די אנטוויקלונג פון כלל ישראל געווען אנערקענט אלס דער פירענדע און צענטראלע שבט, דערפאר פאררופט זיך כלל ישראל אויף זיין נאמען. מען טרעפט שוין אז זיי ווערן אזוי אנגערופן אין ספר דניאל, 'גוברין יהודאין', און אויך אין מגילת אסתר, 'יהודיים' און מרדכי 'היהודי' (כאטש זיין אפשטאם איז פון שבט בנימין[2]).
אידן אין גלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אידישע פאלק איז געווען אין גלות דורכאויס דער גרעסטער טייל פון איר היסטאריע. זיי זענען שוין געווען אין כמעט יעדן ווינקל פון דער וועלט, און זענען היינט צושפרייט אין פילע לענדער ארום דער גארער וועלט. באלד ביים אנהויב פון דער אידישער היסטאריע, האט גאט געזאגט פאר אברהם אבינו ביי ברית בין הבתרים, "ידע תדע כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם". נאכדעם וואס יעקב אבינו האט זיך פרייוויליג אריבערגעצויגן קיין מצרים צו זיין זון יוסף צוליב דער הונגער וואס האט דאן געהערשט, האט זיך אנגעהויבן דער ערשטער גלות אין מצרים וואס האט זיך געצויגן פאר צוויי הונדערט און צען יאר. דאס האט נאכגעפאלגט יארן שפעטער מיטן גלות פון די עשרת השבטים דורך אשור, נאכדעם דער גלות פון יהודה און בנימין אין בבל וואס האט ממשיך געווען ווייטער אונטער די קעניגרייכן פון פרס און מדי, ביזן לעצטן לאנגן גלות דורך די רוימישע אימפעריע וואס האט ממשיך געווען אין צענדליגע לענדער און קעניגרייכן איבער דער וועלט.
גלות פון די עשרת השבטים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יא ג'ר"ה האט סנחריב דער קעניג פון אשור טאטאל איינגענומען די גאנצע טעריטאריע פון מלכות ישראל, פארטריבן די צען שבטים אונטערן נהר גוזן, און געברענגט קיין ארץ ישראל אנטשטאט זיי אנדערע פעלקער וואס ער האט דארט באזעצט. זינט דאן זענען די צען שבטים ווי פארשוואונדן געווארן פון די ארענע, זיי זענען ווי פארלוירן געווארן פון דער מאפע און האבן זיך נישט צוריקגעקערט ביזן היינטיגן טאג. נהר 'גוזן' איז א לשון פון פארגעסן[3], ווייל גאט האט זיי געשטראפט אז זיי זאלן פארגעסן ווערן פון דער מענטשהייט צוליב דעם וואס זיי האבן פארגעסן פון גאט.
און די לעצטע עטליכע הונדערט יאר זענען אפירגעקומען פארשידענע עדות און פילע טעאריעס איבערן היינטיגן אידענטיטעט און וואוינארט פון די עשרת השבטים. א טייל טעאריעס זענען אויף שבטים פון פארשידענע פארשטופטע פלעצער ווי אפריקע, אויך זענען דא וואס צייכענען אן אויף געוויסע אינדיאנע שבטים אין אמעריקע, אבער די מערהייט פון די עדות זענען קאנצעטרירט ארום פעלקער פון אזיע און ווייטן מזרח, וואס דאס שטימט מיט די פסוקים אז זיי זענען פארטריבן געווארן קיין 'לחלח וחבור'. כאטש אז די מערהייט פון די באטראפענע שבטים גלייבן היינט אין איסלאם, איז נאך פארט דא צו טרעפן ביי זיי פארשידענע אידישע סימנים און מנהגים, ביי געוויסע מער און ביי געוויסע ווייניגער. ווען די פאלאשן פון עטיאפיע האבן אנגעהויבן קומען קיין ארץ ישראל, האט די שאלה איבער זייער ריכטיגע אידענטיטעט באקומען אויך אן הלכה'דיגן כאראקטער, אויב מען קען פאקטיש זיך פארלאזן אויף די אלע באווייזן אז זיי שטאמען טאקע פון די עשרת השבטים אדער זיי דארפן זיך געהעריג מגייר זיין.
די ענדע פונעם גלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה, ביים 'שירת האזינו'[4], ווערט פאראויסגעזאגט די גאנצע אנטוויקלונג פונעם אידישן פאלק, פסוק נאך פסוק, וואס איז אלעס פונקטליך מקויים געווארן דורכאויס דער אידישער היסטאריע. ביזן לעצטן פסוק פונעם שירה, דער איינציגסטער פסוק וואס איז לויט סיי וועלכן באדייט נאכנישט מקויים געווארן: "הרנינו גוים עמו כי דם עבדיו יקום ונקם ישיב לצריו וכפר אדמתו עמו". שרייבט דארט דער רמב"ן אין דער פאלגענדער לשון:
- ,,וזה דבר ברור כי על הגאולה העתידה יבטיח כי בבנין בית שני לא הרנינו גוים עמו רק לעגו עליהם (נחמיה ג לד) מה היהודים האמללים עושים והיו גדוליהם עבדים בהיכל מלך בבל וכולם משועבדים לו ובימים ההם לא השיב נקם לצריו ולא כפר אדמתו עמו והנה אין בשירה הזאת תנאי בתשובה ועבודה רק היא שטר עדות שנעשה הרעות ונוכל ושהוא יתברך יעשה בנו בתוכחות חימה אבל לא ישבית זכרנו וישוב ויתנחם ויפרע מן האויבים בחרבו הקשה והגדולה והחזקה ויכפר על חטאתינו למען שמו אם כן השירה הזאת הבטחה מבוארת בגאולה העתידה...ואלו היתה השירה הזאת מכתב אחד מן החוזים בכוכבים שהגיד מראשית אחרית כן היה ראוי להאמין בה מפני שנתקיימו כל דבריה עד הנה לא נפל דבר אחד ואף כי אנחנו נאמין ונצפה בכל לב לדברי האלהים מפי נביאו הנאמן בכל ביתו אשר לא היה לפניו ואחריו כמוהו עליו השלום."
אידישע אמונה אין רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – יידישקייט
די אידישע אמונה און רעליגיע האט זיך אנגעהויבן מיטן גרינדונג פון אידישן פאלק און איז מיט איר מיטגעוואקסן דורכאויס די יארן פון איר אנטוויקלונג. עס האט זיך אנגעפאנגען, ווי עס שטייט אין ספרים, ביי אברהם אבינו, וועלכער האט אליינס איינגעזען און אנערקענט אין איינציגן באשעפער, און אויפגעשאקלט די וועלט באפעלקערונג צו אנערקענען אין גאט וואס האט באשאפן די וועלט נאכדעם וואס די וועלט איז געווען פארקראכן אין עבודה זרה זייט די צייטן פון דור הפלגה. עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט אפילו געהיטן די תורה אזויווי עס איז שפעטער געגעבן געווארן פאר זיינע אייניקלעך. די אמונה האט אברהם אבינו איבערגעגעבן ווייטער פאר זיינע קינדער און איינקלעך - 'כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו' (בראשית י"ח, י"ט).
כאטש אז דער אידישע רעליגיע האט זיך שוין אנגעהויבן צו אנטוויקלן ביי די אבות און טייל מצוות איז שוין דאן געגעבן געווארן פון באשעפער, ווי ברית מילה דורך אברהם אבינו, דער פארבאט צו עסן גיד הנשה דורך יעקב אבינו און נאך פארשידענע מצוות ווי שבת למשל, וואס די אידן האבן געהיטן נאך איידער מתן תורה, איז אבער דער אידישע רעליגיע מיט אלע אירע געבאטן און איינצעלהייטן געגעבן געווארן פאר די אידן ביי מתן תורה דורך משה רבינו נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים. דאן, ביים זאגן 'נעשה ונשמע', אזויווי עס שטייט אין דער תורה, האט דאס אידישע פאלק פאקטיש אנגענומען די תורה און מצוות און זיך פולקאם פארבינדן דערמיט עס שטרענג אפצוהיטן און לערנען.
דער מעמד ביים הר סיני[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס שטייט אין דער תורה - וואס איז איבערגעגעבן געווארן פון טאטע צו זון, און פון זיידן צום אייניקל - אז צוויי חדשים נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים, זענען איבער זעקס הונדערט טויזנט אידן (נישט אריינגערעכנט פרויען אין קינדער) געשטאנען ביים בארג סיני, און משה רבינו איז געשטאנען אויפן בארג צווישן פייער, און האבן געהערט און געזען זייער א הויכע קול פון באשעפער וואס האט זיי געזאגט די ווערטער פון די ערשטע צוויי דברות פון די עשרת הדברות - 'אנכי ה' אלקיך' און 'לא יהיה לך אלקים אחרים', נאכדעם האט משה פון צווישן די פייער איבערגעזאגט די ווייטערע אכט באפעלן פון די עשרת הדברות וואס ער האט געהערט פון באשעפער. דאן האט משה רבינו אויך באקומען די גאנצע תורה, שבכתב און שבעל פה, מיט אלע אוממצאלליגע פרטים און פרטי פרטים דערין, און דערנאך איבערגעגעבן פארן פאלק וועלכע האבן דאס ווייטער איבערגעגעבן פון דור צו דור, ווען דורכאויס די יארן האט מען דאס אנגעהויבן אראפשרייבן מער און מער, און היינט צוטאגס איז שוין דא אן אוצר פון צענדליגע טויזנטער אידישע ספרים איבער אלע נושאים אין אידישקייט.
יארן שפעטער האבן אנדערע פעלקער אויך אנגעהויבן צו גלייבן אז דער באשעפער האט זיך באוויזן אויפן בארג סיני צום אידישן פאלק, (ווי למשל די רוימער און די פעלקער פון אייראפע וועלכע האבן אנגענומען דעם קריסטליכן גלויבן, אויך די אראבער און פעלקער פון די מיטל מזרח און א טייל פון אזיע און אפריקע). היינט צוטאגס גלייבן בערך דריי און א האלב ביליאן מענטשן (60-55% פון וועלט באפעלקערונג) אז דער באשעפער האט זיך באוויזן ביים בארג סיני און געגעבן די תורה פארן אידישן פאלק, און אז משה איז געווען א נביא פון גאט.
דער מהות פון א איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אידישע רעליגיע, די תורה און מצוות, איז לויט דער אידישע הלכה אריינגעבונדן אין דער מהות פון אידישן פאלק, און איינער וואס ווערט געבוירן ביי א אידישע מאמע איז א איד און איז אוטאמאטיש פארבינדן צו דער תורה, נישט קיין חילוק זיינע טעטיגקייטן און וואס ער טראכט און אין וואס ער גלייבט, וועט ער שטענדיג פארבלייבן א איד פארקניפט צו דער תורה. אזוי אויך איינער וואס איז זיך מגייר, ווערט סיי א טייל פון אידישן פאלק און סיי פארבונדן צו דער אידישער רעליגיע און הלכה, און ער וועט דאס מער קיינמאל נישט קענען אויפגעבן. לויט די אידישע הלכה, אויב איינער איז זיך מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך א פאקטישער איד און א טייל פון אידישן פאלק, און עס נישט מעגליך זיך צו מגייר זיין (לויט'ן הלכה) כדי צו ווערן א איד, אן אנצונעמען אויף זיך פולקאמערהייט דעם עול תורה.
טאקע דערפאר, איז דער עצם עקזיסטענץ פון אידישן פאלק, אנדערש ווי אלע אנדערע פעלקער, שארף אין קעגנזאץ צו סיי וועלכע געדאנק פון ראסיזם און דאס גלייכן. ווייל אין צייט וואס אין באציאונג צו אנדערע פעלקער, איז דער ארגינאלע באדייט פון א פאלק, פשוט פאקטיש א גרופע מענטשן וועלכע האבן דעם זעלבן אפשטאם און עס איז בלויז ממשיך דורך געבורט, איז אבער אנדערש דאס אידישע פאלק וועלכע טוט נישט אויסשליסן אזעלכע וואס זענען נישט דירעקט געבוירן אידיש, וויבאלד איר עצם מהות איז איר אמונה און רעליגיע, דערפאר טאמער סיי ווער איז זיך ריכטיג מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך ממש א טייל פון אידישן פאלק. און פון א אידישן שטאנדפונקט, ווערט ער באטראכט ווי נאכאמאל פון פריש געבוירן, דענסמאל אין אידישן פאלק אריין, אזש מען באציהט זיך צו אים ווי צו א ריכטיגער אייניקל פון אברהם אבינו.
אויבערנאטירליכע קראפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מהות פון א איד, ווי עס ווערט ערקלערט אין פארשידענע מקורות, איז אז ער שלאגט זיך כסדר מיטן אויסערליכן נאטור פון דעם אלוועלטליכן באשאפונג וואס טוט פארדעקן דער פאקט אז גאט האט איר באשאפן און אז גאט איז דער נאכאנאנדער איינציגער און אויסשליסליכער בעל-הבית אויף דער וועלט. פון א אידישן שטאנדפונקט, האט גאט אויסדערוועלט דעם אידישן פאלק אז זיי זאלן צוברענגען די גאנצע וועלט צו א מצב וואס לאזט נישט איבער א ספק פאר קיין שום באשעפעניש, אז דער באשעפער פון דער וועלט פירט דער וועלט לויט זיין ווילן און ער איז נישט אפהענגיק אין די נאטורליכע געזעצן וואס ער האט באשאפן. אין א געוויסן זין האט דער באשעפער צוגעטיילט פארן איד א טייל פון זיך אליין, דאס הייסט א געטליכער קראפט פון באשעפער וואס איז העכער און שטארקער פון נאטור (א יודישע נשמה - חלק אלוקי ממעל). דערפאר האט גאט געגעבן פאר די אידן די תורה און מצוות (וועלכע ווערן אויך גערעכנט ווי א טייל פון באשעפער אליין וויבאלד עס טוט ארויסברענגען גאט'ס ווילן אויף אונזער וועלט), אז די אידן זאלן דאס היטן און זיך באשעפטיגן דערמיט מיט א געטרייהייט און איבערגעגעבענהייט. און דורכדעם וועט דערגרייכט ווערן דער ציהל, סיי ביי דער איד וואס טוט זיך באשעפטיגן דערמיט און סיי טוט דאס באאיינפלוסן דער גאנצער באשעפעניש, אז עס זאל אנערקענט ווערן אז דער באשעפער געוועלטיגט איבער דער נאטור.
די תנ"ך איז פיל מיט אומצאלליגע איבערנאטורליכע געשעענישן וואס איז געשען מיטן אידישן פאלק, צווישן אנדערע אויך אזעלכע געשעענישן וואס איז געהערט און געזעהן געווארן אלוועלטליך אדער אין ריזיגע טיילן פונעם וועלטליכן באפעלקערונג, ווי צום ביישפיל, קריעת ים סוף און מתן תורה. דער רמב"ן שרייבט[5] אז דער ציהל פון אזעלכע איבערנאטירליכע געשעענישן איז צו פארשטארקערן דער אמונה אין איינציגן באשעפער אז ער געוועלטיגט איבער דער נאטור אן קיין גרעניץ.
אזוי אויך טרעפט מען אין תנ"ך פילע איבערנאטירליכע פאסירונגען ביי מענטשן פין אידישען פאלק וועלכע האבן געדינט גאט מיט א געטרייהייט, און אויך אז זיי האבן פאראויסגעזאגט גרויסע זאכן וואס וועלן געשען (נבואה איז געווען שייך אויך ביי נישט-אידן, אבער ביי אידן טרעפט מען דאס אפילו אן קיין נבואה, ווי צום ביישפיל, ביי דניאל[6]). אנגעהויבען פון די אבות, אברהם, יצחק און יעקב, און ווייטער מיט די אידן וואס זענען ארויס פון מצרים מיט משה-רבינו, און די וואס זענען אריין אין ארץ-ישראל און ווייטער אראפ. שפעטער אויך אין די גמרא און אין מדרש און אזוי אויך אין זוהר זעט מען פארשידענע איבערנאטורליכע זאכן וואס האט פאסירט ביי גאט-פארכטיגע אידן. דאס ווייזט אויף די אויבערנאטירליך קראפט וואס דער באשעפער האט געגעבן פאר אידן וואס טוען זיך באשעפטיגן מיט תורה און מצוות כדי צו דערגרייכן דעם אויבנדערמאנטען ציהל.
פארשידענע איבערנאטורליכע געשעענישן האבן זיך אפגעשפילט אויך ווייטער אין די שפעטערע דורות ביי צדיקים און גרויסע לייט, ווי עס ווערט באשריבן אין פילע ספרים. און ווי עס ווערט איבערגעגעבן דורך אן א שיעור עדות וועלכע געדענקען עס אדער האבן עס געהערט פון אזעלכע וואס געדענקען, נאך ממש ביז אריין אין אונזער דור.
דער פאקט אז גאר אסאך מענטשן - פון אנדערע פעלקער - גלייבן אין מתן תורה, איז א אומגעווענליכע זאך. דאס ווייזט אויף די איבערנאטורליכקייט און העכערקייט פון די תורה און פון אידישען פאלק, אשר בחר בנו מכל העמים ונתן לנו את תורתו.
אויך ערקעלערט מען מיט דעם, אז דאס איז די סיבה אז דאס אידישע פאלק האלט זיך אין גלות אזוי לאנג, אפילו זיי זענען צושפרייט צווישן פילע פעלקער אין אזויפיל לענדער אין דער גאנצער וועלט און זיי האבן זיך שוין אנגעליטן אזויפיל צרות און אן א שיעור גזירות רעות און שרעקליכע פארפאלגונגען דורכאויס די יארן. ווייל אזוי לאנג ווי זיי האלטן זיך אן מיט תורה און מצוות, טוט דער איבערנאטורליכע קראפט זייערע זיך שטארקן איבער די נאטורליכע תוצאות פון אזא שרעקליכען גלות.
אין משך פון די יארן זענען אידן געטאנצן אין פייער און אין וואסער על קידוש ה', נישט אויפצוגעבן זייער אידישן גלויבן. מען האט עס געזען אפילו ביי אידן וואס האבן נישט אפגעהיטן די תורה, אבער ווען מען האט זיי געצווינגען צי לייקענען אין דער תורה האבן זיי זיך ענדערש געלאזט מען זאל זיי פייניגן און הרגענען. אין ספרים[7] ווערט ארויסגעברעגט אז דאס איז נאך א באווייז אז א איד האט אין זיך א חלק פון באשעפער אליינס ('אידישע נשמה') וואס אויף דעם בויעט זיך זיין גאנצער עקזיסטענץ. און אפילו עס דערקענט זיך נישט אן אין עם אין געווענליכע אוממשטענדן, אבער ווען עס קומט צו א מצב וואס דעגרונטעוועט צו זיין פינטל, דאס הייסט ביי א מצב פון מסירת נפש, דאן לאזט עס עם נישט לייקענען אין באשעפער און אין דער תורה.
אויך איז מערקווירדיג, אז אפילו ביי אידן וואס היטן נישט די תורה זעט מען אז זיי האבן אין זיך עפעס וואס ציהט צו גרויסקייט און העכערקייט. ווי למשל אז 25% פין די וועלט ערפינדונגען איז דורך אידן; און אויך אז זיי זענען אין הויכע פאזיציעס ביי רעגירונגען. און לויט ווי טייל זאגן איז דאס ווייל ער האט אין זיך א העכערן קראפט, און אנשטאט עס צו נוצן אין תורה און מצוות, נוצט ער עס אויף ערדישע זאכן.
נאמען איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן ווערן אנגערופן מיט אסאך נעמען, סיי אין דער תורה און סיי היסטאריש. די פאלגענדע איז א טיילווייזע ליסטע.
ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער ערשטער נאמען פון אידישן פאלק, און איז דער מערסט ארגינאלע נאמען. דאס איז די זעלבע וואס אין ענגליש רופט מען Israelite. דער תנ"ך באניצט זיך הויפטזעכליך מיט דעם נאמען. וויבאלד ביי יעקב אבינו - ישראל, האט זיך פאקטיש אנגעהויבן דאס געבוי פון אידישן פאלק און 'אלע' זיינע זון האבן אנטוויקלט דאס פאלק 'ישראל', דערפאר איז דאס פאלק פארבליבן מיט זיין נאמען. יעקב האט באקומען דעם נאמען 'ישראל' נאכדעם וואס ער האט זיך געשטארקט אויף דעם שר (מלאך) פון עשו, ווי עס שטייט אין דער תורה. דער באדייט פון 'ישראל' איז ישר - אל, באהערשט אל, זיך געשטארקט אויף דעם מלאך. אויך טוט דאס ווארט אפשפיגלען דער גענויער מהות פון אידישן פאלק, אז דורך זייערע מעשים טוען זיי מאנעוורירן אויפן הימלישן השפעה צו דער וועלט, וויבאלד דער עקזיסטענץ פון וועלט איז געוואנדן אין די קיום המצוות פון פאלק 'ישראל', בראשית - בשביל ישראל שנקראו ראשית.
- דער נאמען 'ישראל' ווערט אויך באנוצט מיט פארשידענע צוגעבונגען, וואס טוט צומאל צוברענגען א באזונדערע באדייט. דאס רעכנט אריין: 'בני ישראל' - באנוצט בעיקר אין דער תורה, 'כלל ישראל' - בעיקר באנוצט ווען מען באציהט זיך צום כלליות פון פאלק און באדייט אויך איר אייגנארטיקייט, 'כנסת ישראל' - דער נשמה פון אידישן פאלק, איר גייסטיגן כאראקטער.
יעקב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיי ווערן אסאך מאל אזוי אנגערופן אין דער תורה, נאך דער זיידע יעקב, דער גרונדער פון אידישן פאלק, אזויווי 'ישראל'. דער חילוק צווישן 'יעקב' און 'ישראל' איז, ווי עס שטייט אין ספרים, אז 'יעקב' באווייזט אויף א קליינליכקייט (קטנות), און דאס נוצט מען צו באטיטלען די אידן ווען זיי זענען אויף א קליינע מדריגה, סיי בגשמיות און סיי ברוחניות. ווידעראום 'ישראל' ווייזט אויף גרויסקייט (גדלות), און מיט דעם באטיטלט מען זיי אין א גרויסע מדריגה.
עברי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ביז יציאת מצרים האבן די ארומיגע פעלקער זיי בעיקר אזוי אנגערופן און עס ווערט דערמאנט אין דער תורה. דאס איז די זעלבע וואס מען רופט אין ענגליש Hebrew. דער תרגום טייטשט אויף 'עברי' און 'עבריים' - 'יהודיתא', אידן. דאס שטאמט פון דעם וואס אברהם אבינו איז געקומען פון די אנדערע זייט טייך, און דערפאר האבן אים די כנעניים גערופן 'עברי', דאס מיינט אריבער די זייט. טייל זאגן אז דער נאמען נעמט זיך פון עבר, שם בן נח'ס אייניקל, פון וועלכער אברהם איז געווען אן אפשטאמיגער, און דער נאמען האט זיך אנגעקלעבט בלויז אין אים און נישט אין קיין אנדערע קינדער פון עבר, וויבאלד ער איז געגאנגען אין זיינע וועגן און נאר ער האט ממשיך געווען די אמונה אין גאט אזויווי ער האט געלערנט פון שם און עבר.
איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער נאמען וואס איז היינט אין באנוץ. דאס איז וואס מען רופט אין ענגליש Jew. ארגינעל איז עס אין לשון הקודש 'יהודי' און 'יהודיים' און דורכאויס די יארן איז עס געווארן אויף אידיש יוד (אדער ייד און איד). דער נאמען טרעפט מען אויך אין תנ"ך, ווי אין ספר דניאל און אין מגילת אסתר. דער נאמען 'יהודי' שטאמט פון יהודה וועלכער איז געווען דער צענטראלע שבט פון אידישן פאלק. לכתחילה האט מען בלויז די מענטשן פון שבט יהודה אזוי אנגערופן, אזויווי די אנדערע שבטים וואס מען האט יעדעם גערופן אויפן נאמען פון זיין שבט, אבער נאכדעם וואס די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל און שבט יהודה איז פארבליבן (און שפעטער צוריקגעקומען פון גלות בבל) אלס די מערהייט מיט בלויז א מינאריטעט פון אנדערע שבטים, האט זיך דער נאמען אנטוויקלט אויפן גאנצן פאלק. און אויך אויפן נאמען פון מלכות יהודה פון וואס דאס גאנצע איבערגעבליבענע פאלק איז געווען א טייל, נאכן גלות פון מלכות ישראל.
- חז"ל זאגן[8], אז דער נאמען 'יהודי' רופט מען אזוי א איד וואס לייקנט אין עבודה זרה און איז 'מודה' אין איינציגן גאט. אויך שטייט אין ספרים אז עס איז א לשון פון לויבן, וויבאלד דער באשעפער האט אויסגעוועלט דעם אידישן פאלק אים צו לויבן, און דאס איז דער מהות פון א איד, צו אנערקענען אין גאט און אים שטענדיג צו לויבן.
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידן היינט זיינען צעשפרייט אין די גארער וועלט, ווען א דריטל פון זיי זיינען אין מדינת ישראל, א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל צעשפרייט אין אייראפע. זעט א פונקטליכע טאוועלע אין אידישע באפעלקערונג.
עטנישע צוטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס די לאנגע גלות יארן איז די אידישע באפעלקערונג געווען סטאנציאנירט אין פילע פארשידענארטיגע טיילן פון דער וועלט, און דערפאר איז זי עטניש צוטיילט געווארן אין אסאך באזונדערע עטנישע גרופעס. הויפטזעכליך זענען די אידן צוטיילט אויף דריי הויפט גרופעס, אשכנזים, ספרדים, און עדות המזרח.
שטרעמונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס דער אידישע היסטאריע האבן זיך אנטוויקלט גאר אסאך רעליגיעזע, אידיאלישע, און פאליטישע שטרעמונגען. א טייל זענען מיט דער צייט אונטערגעגאנגען, א טייל זענען גאר פארוואנדלט געווארן אויף באזונדערע רעליגיעס, און א טייל זענען מיט דער צייט צושפלינטערט געווארן אויף נאך באוועגונגען און אידיאלאגיעס.


text:
סטיווען ספילבערג
סטיווען אלאן ספילבערג (ענגליש: Steven Allan Spielberg, געב' דעם 18טן דעצעמבער 1946) איז א יידישער רעזשיסאר, פילם פראדוצירער און א ביליאנער.
ער ווערט פארעכענט אלס דער פאפולערסטער פראדוצירער.[1]
זיין יידישער נאמען איז שמואל שפילבערג, ער איז געבוירן צו יידישע עלטערן, שנת תש"ז, אין סינסינעטי, אהאיא.
איינע פון די בעסטע פילמען, פונעם האלאקאסט, איז א פראדוקציע פון סטיווען, מיטן נאמען שינדלערס ליסטע, אויף ענגליש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ The cinema of Steven Spielberg: Empire of light. Nigel Morris. Wallflower Press. 2007


text:
שינדלערס ליסטע
שינדלערס ליסטע איז א היסטארישער האלאקאסט פילם, וועגן אסקאר שינדלער, א פאלקסדויטשער ביזנעסמאן פון טשעכיי, וואס האט געראטעוועט א טויזנט פוילישע יידן פון אויסמארד אין חורבן אייראפע, ווען ער האט זיי באשעפטיגט אין זיין פאבריק.
דער פילם איז געמאכט געווארן דורך סטיוון ספילבערג, עס שפיעלט אויס די היסטארישע געשיכטע. ווען די נאציס האבן אויפגעשטעלט די קראקעווער געטא, איז אסקאר שינדלער וואס איז דעמאלט געווען פאר'רעכענט אלץ נאצי מיטגליד, געקומען קיין קראקע צו פארדינען מיט א פאבריק. צוליב געוויסע סיבות, האט ער אונטערגעשמירט די נאצי אפיצירן אויפשטעלן זיין פאבריק און אנשטעלן יידן צו ארבעטן דארט.
ער האט אויסגעארבעט א רעטונגס פלאן, און ער ווערט היינט פאר'רעכענט אין די היסטאריע ביכער, אלס איינע פון די חסידי אומות העולם. ווען די נאציס האבן ליקווידירט די געטא אין פלאשעוו, האט שינדלער געשאפן א "ליסטע" פון יידישע ארבעטערס וואס ער האט געדארפט אריבערפירן אין טשעכיי, און מיט דעם האט ער זיי געראטעוועט.
דער פילם איז גאר א גאנגבארער פילם, און פון די בעסטע פון די פילמען וועגן חורבן אייראפע. עס האט געווינען דער אסקאר פרייז פון יאהר 1993.


text:
רויז (אינפעקציע)
א רויז (אדער צעלוליטיס) איז אן אקוטע פארצינדונג פון די געוועבן אונטער דער הויט.
סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שטח וואס איז פארצינדעט ווערט רויט, געשוואלן, צארטפיליק, טוט וויי און ווארעם. געוויינלעך זענען דא אויך סיסטעמישע סימפטאמען ווי היץ, נידעריג בלוטדרוק, קאפשמערצן, שוויצן און ציטערן. די רויטקייט קען פארשפרייטן מיט דער צייט. אמאל מאכט זיך אויך רויטע פינטעלעך.
א רויז קען ווערן אפילו אין 24 שעה אבער אפטמאל דויערט עס עטלעכע טעג.
גורמים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א רויז ווערט פון א מין באקטעריעס וואס קומען אריין דורך א ריס אין דער הויט. נישט אלעמאל קען מען זען דעם ריס.


text:
1/24/2012
במשך דריי טעג
7 תגובות:
כ'וויל זייער, אבער עס גייט מיר נישט....השבמחק
א שאד
ווען כ'ווייס נישט בעסער וואלט איך געזאגט אז דו מאכסט חוזק פון אונז אלע, און באמת איז עס אלץ מאמבא דזשאמבאהשבמחק
וויל איך אבער פארשטיין תורת הפאעזיע און ס'גייט מיר נישט!השבמחק
אויף וויפיל איך בין פאעט, איז עס (כמעט אינגאנצן) אינטואיטיוו. ווייס איך באמת נישט וואס צו זאגן. אויף וויפיל איך האב אנטוויקלט א פארשטאנד צו מיין געשמאק אין פאעזיע, האב איך צו פארדאנקען שלום בערגער. זיל גמור!השבמחק
שיר השירים, תהילים, איכה, קהלת רעדן צו דיר? איך רעד דווקא פון פשוט פירוש-המילות.


text:
אויסטראליע
אויסטראַליע איז אַ לאַנד אין דעם דרום האלבקוגל וואָס נעמט ארײַן די יבשה (פֿונעם קלענסטן קאָנטינענט), דעם אינדזל טאַזמאַניע, און נאָך אַ סך אינדזלען אין די אינדישע און פּאציפֿישע אָקעאַנען. איר הױפּטשטאָט איז קאַנבערע. די ארומיגע לענדער זענען אינדאנעזיע, מזרח טימאר און פאפוא ניי גינע צו צפון, די סאלאמאן אינזלען און וואנואטו צו צפון-מזרח און ניו זילאנד צו דרום-מזרח.
דער אײראָפעיִשער ייִשובֿ אין אויסטראַליע האָט זיך אָנגעהויבן ערשט אין דעם 18טן יאָרהונדערט.
זייט 1טן יאנואר 1901, איז אויסטראליע א פעדעראציע מיט זעקס שטאטן און צוויי טעריטאריעס. איר באפעלקערונג איז 22 מיליאן. מיט א שטח פון 7.6 מיליאן קוואדראט ק"מ, איז אויסטראליע דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט.
די היינטיגע באפעלקערונג אין אויסטראליע שליסט איין מערסטנס ווייסע מענטשן פון א בריטישער אפשטאמונג. די אריגינעלע איינוואוינער פון אויסטראליע און זייערע אפשטאמלינגען זענען טונקל, גערופן אבאריגינערן, וואס זענען היינט 2% פון דער באפעלקערונג. אויך האט אויסטראליע א מינדערהייט פון מער ווי 100,000 יידן וואס וואוינערן מערסטנס אין מעלבארן און סידני.
אויסטראליע איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, גרופע פון 20, קאמאנוועלט, ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, אנזוס, וועלט האנדל ארגאניזאציע, אזיע-פאציפיק עקאנאמישע קאאפעראציע און דעם פאציפישן אינזלען פארום.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען אויסטראליע קומט פון לאטיין Australis, אויסטראליס וואס איז טייטש דרום.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע איינוואוינער פון אויסטראליע זענען געווען די אבאריגענער. דער ערשטער ענגלענדער וואס איז אנגעקומען אין אויסטראליע איז געווען וויליאם דאמפיער אין 1688. אין יאר 1770 איז אנגעקומען אין אויסטראליע דער אויספארשער דזשיימס קוק, וואס האט געמאנט צוויי דריטל פונעם לאנד. אזוי ווי ער האט באריכטעט אז קיינער וואוינט נישט אין אויסטראליע, האט מען אוועקגעשטעלט דאס לאנד פאר ארעסטאנטן.
דעם 8טן פעברואר 1788 איז נייער דרום וויילס געווארן א בריטישער קאלאניע. פון דער ערשטער זידלונג איז געווארן די שטאט סידני. די קאלאניע דרום אויסטראליע איז געגרינדעט געווארן אין 1836 ווי א "פרייע קאלאניע, ד"ה נישט פאר ארעסטאנטן.
אין די 1850ער יארן האט אנגעהויבן אין אויסטראליע א גאלד געיעג.
דעם 1טן יאנואר 1900 האט מען פאראייניגט די קאלאניעס פון אויסטראליע אין א פעדעראציע, די "קאמאנוועלט פון אויסטראליע", וואס איז געווארן א "דאמיניאן" פון דער בריטישער אימפעריע.
אויסטראליע האט באטייליגט אין ביידע וועלט מלחמות אונטערן בריטישן קרוין.
אין 1999 האט מען געהאלטן א רעפערענדום וואו 55% פון אלע וויילער האבן אפגעווארפן א פארשלאג לויט וואס אויסטראליע זאל ווערן א רעפובליק.
הויפטשטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווי גרעסטע שטעט, סידני און מעלבארן, האבן ביידע געהאלטן אז זיי דארפן ווערן אויסגערופן ווי די הויפטשטאט פון אויסטראליע. נאך אן אויסגעצויגענעם געראנגעל האט די אלגעמיינע זאמלונג פון אויסטראליע באשלאסן דעם 2טן פעברואר 1899 א פשרה צו בויען א נייע שטאט קאנבערא ווי די הויפטשטאט.
אין 1911 האט מען צעטיילט די אויסטראלישע הויפטשטאט טעריטאריע פון ניי דרום וויילס, און מען האט אויסגערופן די שטאט קאנבערא געבויט אין דער טעריטאריע ווי די הויפטשטאט פון אויסטראליע.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסטראליע איז א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע מיט א פעדעראלער סיסטעם.
אויסטראליע איז צוזאמענגעשטעלט פון זעקס שטאטן און צוויי טעריטאריעס. די זעקס שטאטן זענען:
די צוויי טעריטאריעס זענען:
- צפונדיגע טעריטאריע (NT)
- אויסטראליע-הויפטשטאט טעריטאריע (ACT)
יעדער שטאַט און טעריטאריע האט זיין אייגענעם פארלאמענט וואס מאכט געזעצן. יעדער שטאַט ווערט געפירט דורך א פרעמיער און יעדע טעריטאריע דורך א הויפט מיניסטער. דער אויסטראלישער פארלאמענט זיצט אין קאנבערע, און מאכט געזעצן פארן גאנצן קאמאנוועלט פון אויסטראליע.
דער הויפט פון דער פעדעראלער רעגירונג איז דער פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז מאלקאלם טערנבול פון דער אויסטראלישער ליבעראלער פארטיי, וואס האט אנגעהויבן זיין קאדענץ דעם 15טן סעפטעמבער 2015. ער האט איבערגענומען פון טאני אבאט, דער פריערדיגער פירער פון דער אויסטראלישער ליבעראלער פארטיי, וואס האט אנגעהויבן זיין קאדענץ דעם 18טן סעפטעמבער 2015.
אויסטראליע האט א ראש מלוכה, די מלכה פון אויסטראליע (וואס איז אויך די מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך). זי ווערט רעפרעזענטירט אין דער קאמאנוועלט פון אויסטראליע דורכן גובערנאטאר-גענעראל, היינט קווענטין ברייס, און אין די שטאטן דורך א גובערנאטאר.
אין 1901 האט מען אויפגענומען א פאן פאר דער פעדעראציע פון אויסטראליע באזונדער פון די פענער פון די זעקס שטאטן. דער פעדעראלער פאן סימבאליזירט דעם דרום שטערן און די מאפע פון די שטערן וואס מען קען זען אינעם דרום האלבקיילעך, מיטן ציל פאן אויסדרוקן אז אויסטראליע איז דער איינציקער קאנטינענט וואס געפינט זיך אינגאנצן דרום פונעם עקוואטאר. אויך זעט מען אויפן פאן דעם יוניאן פאן וואס ווייזט דאס שייכות פון אויסטראליע צום בריטישן קרוין.
אין 1999 האט מען געהאלטן א רעפערענדום צי אויסטראליע זאל ווערן א רעפובליק; מען האט באשלאסן אז אויסטראליע בלייבט א מאנארכיע מיטן בריטישן מאנארך אלס ראש מלוכה.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסטראליע איז א רייך לאנד וואס גענערירט איר איינקומפט פון פארשידענע מקורות איינשליסנדיג מינעריי עקספארט, טעלעקאמוניקאציע, באנקירן און פאבריקאציע. זי האט א פריי מארק עקאנאמיע מיט ווייניג ארעמקייט.
די וואלוטע פון אויסטראליע און נארפאלק אינדזל איז דער אויסטראלישער דאלאר, וואס דינט אויך ווי די וואלוטע פון די אומאפהענגיקע פאציפישע אינדזל-לענדער קיריבאטי, נאורו און טואוואלו. די אויסטראלישע בערזע איז די 9טע גרעסטע אין דער וועלט. אויסטראליע האט די 12טע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט.
אין 2010 איז די אויסטראלישע רעגירונג געווען שולדיג א חוב פון $190 ביליאן, 20% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
די לעצטע 15 יאר האט אויסטראליע געוואקסן מיט א דורכשניט יערלעכער ראטע פון 3.6%, קעגן דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג דורכשניט יערלעכער ראטע פון 2.5%.
אין מיי 2012 האבן 11,537.900 מענטשן געהאט ארבעט, מיט אן ארבעטסלאז ראטע פון 5.1%.
אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט-גרעסטער עקספארטירער פון וויין; די וויין אינדוסטריע ברענגט אריין $5.5 ביליאן צום לאנד'ס עקאנאמיע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסטראליע באדעקט א שטח פון 7,617,930 קוואדראט קילאמעטער. זי איז ארומגענומען מיט די אינדישן און פאציצפישן אקעאנען, און איז צעשייד פון אזיע אריבער די אראפורא און טימאר ימען; דער קאראל-ים ליגט ביים בארטן פון קווינסלאנד און דער טאסמאן-ים ליגט צווישן אויסטראליע און ניי זילאנד. אויסטראליע איז דאס זעקסט גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח, און האט 34,218 קילאמעטער פון בארטן. אויסטראליע ליגט צווישן די גארטל ליניעס 9º און 44º דרום און צווישן די מערידיאנען 112º און 154º מזרח.
לענגאויס דעם מזרח בארטן פון אויסטראליע—לענגער ווי 2,000 ק"מ—געפינט זיך דער גרויסער באריער ריף, וואס איז דער גרעסטער המשך פון קאראל ריפן אין דער וועלט, און דער גרעסטער סטרוקטור אין דער וועלט צאמגעשטעלט פון לעבעדיקע ארגאניזמען. דער העכסטער בארג אויף דער יבשה פון אויסטראליע איז קאשיושקא בארג, הויך 2,228 מעטער.
אזוי ווי אויסטראליע איז זייער גרויס האט זי פארשידענע לאנדשאפטן, מיט טראפישע רעגנוועלדער אין דעם צפון-מזרח. בארג קייטן אין דרום-מזרח, דרום-מערב און מזרח, און א טרוקענער מדבר אין דעם צענטער פון לאנד. דער קאנטינענט איז גאר טרוקן, און דער דורכשניט יערלעכער רעגן איז ווינציגער פון 500 מ"מ. די באפעלקערונג ענגקייט איז פון די נידריגסטע אין דער וועלט, מיט 2.8 באוואוינער א קוואדראט ק"מ.
דער קלימאט פון אויסטראליע איז שטארק באאיינפלוסט פון אקעאן-שטראמען.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מערסט פארשפרייט בוים אין די אויסטראלישע וועלדער איז דער אייקאליפט. די באקאנטע אויסטראלישע בעלי חיים זענען די פלאטיפוס, קענגורו, קאאלא און וואמבאט. גאר א סך סגאלן פון אויסטראלישע לעבן מער נישט, זייט די אייראפעער זענען אנגעקומען.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערנט צוויי יארהונדערטער זענען די מערהייט פון באזעצער געקומען פון די בריטישע אינזלען, און היינט זענען די אויסטראליער בעיקר פון בריטישע און אירישע אפשטאמונג. עס ווערט געשאצט אז 12% פון אויסטראליער שטאמען פון אזיע.
זייט דעם סוף פון דער צווייטער וועלט-מלחמה האט די באפעלקערונג פון אויסטראליע פארמערט פיר מאל. דאך איז די באפעלקערונג ענגקייט פון די ווייניגסטע אין דער וועלט, און די הייזער זענען דורכשניטלעך צוויי מאל אזוי גרויס ווי אין מערב אייראפע.
די אימיגראציע קיין אויסטראליע איז גאנץ הויך—צוויי אויסטראליער פון יעדן זיבן זענען געבוירן געווארן אין א פרעמד לאנד.
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסטראליע האט נישט קיין אפיציעלע שפראך, אבער פראקטיש איז ענגליש די נאציאנאלע שפראך. אויסטראלישע ענגליש איז א ביסל אנדערש ווי אנדערע דיאלעקטן פון ענגליש, סיי אין גראמאטיק סיי אין אויסלייג. לויטן צענזוס פון 2011, אין בערך 80% פון שטיבער איז ענגליש די איינציקסטע שפראך וואס מ'רעדט.
יידישקייט אין אויסטראליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן זענען געקומען קיין אויסטראליע שוין אינעם 18טן יארהונדערט, ווען מען האט אויפגעשטעלט די ארעסטאנטן זידלונג אין 1788. אין 1844 האט מען געגרינדעט די ערשטע שול, אין סידני, אבער די קהילה איז געבליבן קליין ביז די כוואליעס פון אייראפעאישע יידישע אימיגראנטן צווישן די צוויי וועלט מלחמות און נאך 1945.
די יידן אין אויסטראליע זענען קאנצענטרירט מערסטנס אין די שטעט סידני און מעלבארן, וואס יעדע האט אומגעפער 45,000 יידן. דערצו וואוינען עטלעכע 7,000 יידן אין פערט און נאך 1,000 אין בריסביין, ניוקאסל און אדעלייד. די מעלבארנער קהילה איז צאמגעשטעלט מערסטנס פון פוילישע חורבן איבערלעבער, און די סידני קהילה נעמט איין יידן פון ענגלאנד, אונגארן און לעצטנס פון דרום אפריקע. די פערט קהילה האט געוואקסן א סך זייט דער ענדע פון אפארטהייד אין דרום אפריקע ווען א סך יידן האבן אימיגרירט אין מערב אויסטראליע. גאנץ א הויכער פראצענט פון יידישע קינדער באקומען א יידישן חינוך, אומגעפער 60%.
יידן זענען 0.5% פון דער באפעלקערונג פון אויסטראליע.


text:
10טער י"ה
דער 10טער יארהונדערט איז די צייט צווישן די יארן 901 - 1000.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ענגלאנד איז געווארן פאראייניגט.
- ערשטער ניץ פון שיספולווער אין כינע.
- די מאיא קולטור פאלט איין אין דרום מעקסיקא.
- גרויסמעהרן פאלט איין.
- די איינפלוס פון שוועדן דערגרייכט ביז צום שווארצן ים.
- אראבער פון תימן קומען אן אין כינע אין יאר 993.
בארימטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רב האי גאון, לעצטער פון די גאונים אין בבל, פוסק און ראש ישיבה אין פומבדיתא
- אטא דער ערשטער, קייסער פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע
- אטא דער צווייטער, קייסער פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע


text:
ניקאליי קאפערניק
ניקאליי קאפערניק (לאטיין: Nicolaus Copernicus, פויליש: Mikołaj Kopernik; 19טן פעברואר 1473 - 24סטן מיי 1543) איז געווען א פוילישער אסטראנאם, מאטעמאטיקער און עקאנאמיסט, וואס האט אנטוויקלט דעם העליאצענטרישן מאדעל (לויט וואס די פלאנעטן דרייען זיך ארום דער זון). אסטראנאמיע איז נישט געווען זיין הויפט ארבעט, נאר א האבי זיינער.
מיט זיין ארבעט אין אסטראנאמיע האט אנעהויבן א נייע תקופה אין וויסנשאפט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאפערניק איז געבוירן געווארן אין טארן, קעניגלעכע פרייסן, וואס איז דעמאלסט געווען אינעם קעניגרייך פון פוילן, אין א דייטשער משפחה. ער האט קיינמאל נישט חתונה געהאט.
אין 1497 איז זיין פעטער געווארן ביסקופ פון ווארמיע. ער האט געשיקט קאפערניק אויף פארשידענע דיפלאמאטישע שליחותן.
די נאכפאלגער פון קאפערניק אין אסטראנאמיע זענען געווען טיכא בראהע און יאהאן קעפלער.


text:
22סטן מערץ
דעם 22סטן מערץ איז דער 81סטער טאג פון יאר (82סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 284 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1939 - נאצי דייטשלאנד אנעקסירט מעמל
- 1945
- די אראבישע ליגע געגרינדעט אין קאירא. שליסט איין: עגיפטן, איראק, לבנון, סאודי אראביע, תימן סיריע און יארדאניע.
- צווייטע וועלט מלחמה - קראפטן פון פאטאן גייען אריבער דעם ריין צו פראנקפורט צו
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1797 - ווילהעלם דער ערשטער, מלך פון פרייסן און דער ערשטער קייסער פון דייטשלאנד (געש' 1888)
- 1959 - אברהם פריד, אמעריקאנער חסידישער זינגער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1832 - יאהאן וואלפגאנג פאן געטע, דייטשער שרייבער, דיכטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער (געב' 1749)


text:
פאל מארטין
פּאָל עדגאר פיליפ מארטין (ענגליש: Paul Edgar Philippe Martin, געבוירן 28סטן אויגוסט 1938) איז געווען קאנאדע'ס 21סטער פרעמיער מיניסטער. ער האט איבערגענומען פון זשאן קרעטיען ווען ער האט צוריקגעצויגן פון אמט. שפעטער האט ער געוואונען נאך א קאדענץ. פאר דעם איז ער געווען דער פינאנץ מיניסטער.
אין זיינע צייטן אלס פינאץ מיניסטער איז קאנאדע'ס עקענאמיע שטארק צוגעוואקסן ער איז געווען א שטארק פאפולערער פינאץ מיניסטאר, אבער ווען ער האט איבער גענומען זשאן קרעטיען איז ער געקומען אין שאטן פון די סקאנדאלן וואס האט ארומגענומען די ליבעראלן פון סוף קרעטיען טערמין.


text:
מי שאמר כתב:רבי, איך האב א פראבלעם: מיין מאן און איך האבן שוין יארן חתונה געהאט נאר ביינאכט, נאך חצות. לעצטנס אבער בעהט ער מיר צו חתונה האבן פאר חצות. איר קענט אפשר משפיע זיין אויף איהם ער זאל נישט טוישן די זמן החתונה? איך מיין אין די תנאים שטייט בפירוש: זמן החתונה מתי שיתרצו שני הצדדים. שקויעך.
סעקסי חסיד כתב:מי שאמר כתב:רבי, איך האב א פראבלעם: מיין מאן און איך האבן שוין יארן חתונה געהאט נאר ביינאכט, נאך חצות. לעצטנס אבער בעהט ער מיר צו חתונה האבן פאר חצות. איר קענט אפשר משפיע זיין אויף איהם ער זאל נישט טוישן די זמן החתונה? איך מיין אין די תנאים שטייט בפירוש: זמן החתונה מתי שיתרצו שני הצדדים. שקויעך.
געלאכט א גוטס
בד"וו ביינונז זאגט מען "די מצוה" נישט חתונה האבן.....
reizyreizy כתב:העללא !
מיין מאן קען נישט ליידען די ווארט מצוה, ער פיעלט עס מאכט עהם באגרעניצט און הייליג, לאל, איך האב עס אויך נישט ליעב, סא, סאיז שוין געווארען ביי אונז די שפראך, קומסט טון די עבירה !, לאל, איך לאוו עס
נייגעריגער כתב:איך פאקטיש נישט געוואוסט ווי אזוי מ'רופט די מצוה אויף גויאיש)
נייגעריגער כתב:סעקס איז א ווארט וואס עקזיסטירט אפיציעל נישט אין חסידיש-יודיש
(בעפאר אין האב זיך איינגעשאפט צוטריט צו די נעץ, האב איך פאקטיש נישט געוואוסט ווי אזוי מ'רופט די מצוה אויף גויאיש)
לאוולי כתב:הערט מיר אויס אידן
קודם כל שלום עליכם,שוין לאנג נישט דא געווען
דער גאנצער פחד און צוריקגעצוינקייט צו סעקס איז א גויאשע אום נוצרישע זאך וואס קומט נישט פון אידו
קוקט אריין אין חזל און אין אלע פריערדיגע פלעצער וועט איר זען אז מען דיסקארסירט די ענינים גאנץ אפן און געשמאק
אפילו היינט ביי די ספרדים רעדט מען מער אפן ווייל זיי האבן נישט געוואוינט אין אונזערע מדינות
מי שאמר כתב:פון צווישן אנדערע האט זי גערעדט אז הרב וואקסמאן האט געזאגט אז נעקסטער יאר וועלן מיר שוין דארפן האקן אויף זשינס לויט די הייטיגע מאדעס פון די פרויען.
..
אביחי כתב:מי שאמר כתב:פון צווישן אנדערע האט זי גערעדט אז הרב וואקסמאן האט געזאגט אז נעקסטער יאר וועלן מיר שוין דארפן האקן אויף זשינס לויט די הייטיגע מאדעס פון די פרויען.
..
עס איז שוין אדורעך געגאנגען צוויי יאר אין רב וואקסמאןס נביאית איז נישט מקיום געווארן.
פלוני כתב:נייגעריגער כתב:סעקס איז א ווארט וואס עקזיסטירט אפיציעל נישט אין חסידיש-יודיש
(בעפאר אין האב זיך איינגעשאפט צוטריט צו די נעץ, האב איך פאקטיש נישט געוואוסט ווי אזוי מ'רופט די מצוה אויף גויאיש)
אגב; אויף "גויאיש" איז אויך נישט דא קיין ווארט פאר דעם, סעקס איז טייטש 'מין' דאס הייסט זכר אדער נקיבה, און די "מצווה" ווערט אהנגערופען סעקסטשיועל ריעלעישינשיפ, דאס הייסט זאכען וואס די סעקס מעיל (זכר) און פימעיל (נקיבה) טוען צוזאמען, און אויף חסידיש-יודיש הייסט דאס 'יחסי-אישית' אדער 'דברים שבין איש לאשתו', און 'סעקס' איז נישט א ווארט אויף 'גויאיש' נאר עס איז א ווארט אויף די ענגלישע שפראך...
משתמשים הגולשים בפורום זה: אין משתמשים רשומים ו 2 אורחים


text:
מגילת תענית
מגילת תענית איז א קורצע מגילה געשריבן אויף לשון תרגום אין סוף פונעם בית שני. דארטן ווערט גערעכנט 35 טעג ווען ס'איז געשען די יידן פריילעכע פאסירונגען, וואס מ'טאר נישט פאסטן סיי אין די טעג סיי אין די טעג פאר זיי און נאך זיי (גמרא מסכת ראש השנה דף י"ט ע"א), און טייל טעג וואס מ'טאר אפילו נישט מאכן קיין הספדים. די געשעענישן האבן פאסירט במשך 500 יאר, פון די טעג פון עזרא און נחמיה ביז די טעג פון דעם רוימישן קיסר קאליגולא.
אין אלע כתבי-ידות פון מגילת תענית, ווי אויך אין די ציטירונגען אין דער גמרא, ווערט געברענגט ביי יעדער געשיכטע א פירוש אויף לשון הקודש וואס מ'האט געשריבן שפעטער (נאכ'ן חורבן).
צווישן די פריילעכע טעג פון מגילת תענית זענען חנוכה, פורים, חמשה עשר באב, ווי אויך ג' תשרי און י"ג אדר, אבער שפעטער האט מען קובע געווען תעניתים צום גדליה און אסתר תענית. ביז צום סוף פון דעם זמן פון די תנאים האט מען נאכאלץ געהיטן די איסורים פון מגילת תענית. היינטיקע צייטן האלט מען פון די טעג נאר חנוכה, פורים און ראש חודש.
ווער האט געשריבן מגילת תענית?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז דא פארשידענע דעות:
- אין דער גמרא (שבת יג) שטייט אז דער מחבר איז געווען חנניה בן חזקיה.
- ס'איז פארהאן א מסורה פון די גאונים אז די עלצטע פון בית הלל און בית שמאי האבן מחבר געווען די מגילה ווען זיי האבן מבקר חולה געווען חנניה.
- אנדערע זאגן אז דער מחבר איז געווען אלעזר בן חנניה, א זון פון חנניה בן חזקיה, איינער פון די פירערס פון דער רעוואלוציע קעגן די רוימער.


text:
היסטאריע פון כינע
די היסטאריע פון כינע גייט צוריק צו אוראלטע צייטן, מיט באריכטן פון פאר 3,500 יאר. כינעזישע קולטור האט אנטוויקלט ארום די דינאסטיעס וואס האבן געהערשט איבערן לאנד, די פילאסאפיע פון קאנפוציוס אין דעם 6טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג, און דער פאראייניגטער שריפט וואס האט אנטוויקלט אין דעם 2טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג.
די ערשטע יישובים זענען געגרינדעט געווארן אינעם טאל פונעם געלן טייך.
אינהאַלט
- 1 אוראלטע תקופה
- 2 אימפערישע כינע
- 3 מאדערנע כינע
- 4 וועבלינקען
אוראלטע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שיא דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שאנג דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זשאו דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרילינג און הארבסט תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קעמפנדיקע מדינות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אימפערישע כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשין דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האן דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – האן דינאסטיע
טאנג דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מינג דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – מינג דינאסטיע
טשינג דינאסטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – טשינג דינאסטיע
מאדערנע כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפובליק פון כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשנס רעפובליק פון כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – כינע


text:
בריטישע אימפעריע
די בריטישע אימפעריע איז דער נאמען וואס איז געגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד מיט אירע הונדערטער קאלאניעס, סימבאליזירנדיג איר מאכט און גרויסקייט. די בריטישע אימפעריע האט אין די אנפאנג 1900 יארן געהאט אונטער זיך 20 פראצענט פון דער וועלט'ס לאנד און 400 מיליאן מענטשן.
די בריטישע אימפעריע האט זיך לאנגזאם געגערינדט ווען הונדערטער בריטישע פארשערס האבן זיך ארויסגעלאזט אויף שיפן איבער'ן ים און געזוכט עפעס פריש. יעדע אינזל וואס זיי האבן געפינען האבן זיי דורכגענישטערט אויב עס איז פאראן עפעס ווערד אין איר. אויב יא האט די בריטישע רעגירונג באלד גענומען קאנטראל אויפ'ן אינזל און אנגעהויבן האנדלען מיט די סחורה וואס דארט איז געוועזן. די ערטשע אינזלען אויף וועלכע די בריטישע האבן גענומען קאנטראל זענען געווען די קאראיבישע אינזלען וועלכע זענען נישט ווייט פון אמעריקע. די אינזלען האבן געהאט אסאך ווערט און מענטשן האבן זיך אנגעהויבן ארייציען אהין און באלד אנגעהויבן צו האנדלען.
בריטאניע איז נישט געווען די איינציגסטע אימפעריע אין אירע גוטע יארן. אויך פראנקרייך און שפאניע האבן געטאן דאס זעלבע און האבן גענומען פעטע שטיקער פון נארט אמעריקע וועלכע איז געווען געבענטש מיט עטליכע זאכן.
די דריי אימפעריעס האבן זיך שטענדיג געריסן און געקריגט איבער א שטיקל לאנד, יעדער וועלנדיג פארברייטערן איר אימפעריע. בריטאניע איז געווען אויסגעצייכנט אין אירע מלחמות און האט באוויזן צו באזיגן פראנקרייך און שפאניע מערערע מאל, ווערנדיג אלס גרעסער און גרעסער און איז טאקע געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער היסטאריע.
ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז די בריטישע אימפעריע געווען אפגעשוואכט און האט נישט געקענט פארטיידיקן אירע קאלאניעס אין דרום אזיע. צוליב דעם, האבן מורא פון אן אטאקע דורך יאפאן, האבן אויסטראליע און ניו זילאנד אויפגעשטעלט אין 1951 דעם אנזוס זיכערהייט אפמאך מיט די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.


text:
ים המלח
דער ים המלח איז א אזערע אין ארץ ישראל.
די טייך איז זייער זאלציג, און פארמאגט אסאך מיניראלן, מען קען נישט דערטראנקען ווערן דארט ווייל די זאלץ האלט דעם גוף אויפן אויבערפלאך.
אין די מעדעצינישער וועלט סיי אין דיאלטערנאטיווע מעדיצין און אויך אין די גלייכע היילונג מיטלען איז אנגענומען אז זיך באדן אין די טייך היילט אסאך קרענק, דוקטוירים שיקן אהין קראנקע זיך צו היילן. א סאך פאקטורי'ס גרייטן פון דעם וואסער געוויסע פארדוקטען ווואס זיינען גוט צום גוף.
לױט דער תורה איז עס איז צושטאנד געקומען פון לוטס ווייב (ווען זי געווארן א שטיק זאלץ)[פֿעלט אַ מקור].
דער ים המלח איז אויך געאייגענט זיך צו באדן פאר פרומע מענטשן, עם פארמאגט א בארטן באזינדער פאר מענער און באזונדער פאר פרויען.
אסאך גרויסע גאסט-הייזער האבן אויפגעשטעלט שיינע צימערן פאר די באזוכער.


text:
שווארצע לאך
אַ שווארצע לאך איז אַן אביעקט אין דער קאסמאס, וואס האט גאר א שטארקן כח המשיכה, און ציט צו זיך אלעס. אפילו ליכט ווערט צו איר געצויגן אויף א פאל וואס די ליכט קען נישט אנטלויפן פון דעם שווארצן לאך. ווייל די שנעלקייט פונעם לאך איז מער געשווינדער ווי די ליכט.
דער ערשטער וואס האט ארויפגענומען אין זיין געדאנק, אז עס קען זיין אין דער קאסמאס אזא שווערער מאסיווישער קערפער, איז געווען דער ענגלישער געאלאג, 'דזשאן מיטשעל', אינעם יאר 1783. אויך האט דאס דער מאטעמאטיקער פיער סימאן לאפלאס אנטפלעקט, אינעם יאר 1796, נישט וויסנדיק אז דזשאן מיטשעל האט דאס שוין געהאט געדעקט.
ביזן 20סטן י"ה איז דער געדאנק נישט געווען גאר אנגענומען, צוליב דעם וואס דאן האט מען געקלערט אז ליכט האט נישט קיין מאסע און קען נישט ווערן דערצויגן דורך א כח משיכה. אבער נאך וואס אלבערט איינשטיין האט ערפינדן די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט אינעם יאר 1915, וואס ערקלערט אז די ליכט ווערט יא באיינפלוסט פון דער כח המשיכה, און איר שנעלקייט פארענדערט זיך לויט דער כח המשיכה, ד"ה אז די ליכט איז יא צוזאמגענומען פון טיילעכלעך און עס איז יא א מאסע, האט א דייטשער פיזיקער 'קארל שווארצשילד' אנטפלעקט, אז עס קען יא עקזיסטירן א שווארצע לאך פונעם פיזישן פונקט.
כאטש אינוועניג איז עס נישט זעבאר, קען מען דאך ארויסדרינגען דאס עקזיסטענץ פון א שווארצער לאך דורך איר אינטעראקציע מיט אנדער מאטעריע און מיט ליכט און אנדער עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג.
דער פיזיקער יעקב בעקנשטיין האט פארגעשטעלט אז א שווארצער לאך האט ענטראפיע, און לויט דעם האבן דזשיימס בארדין, בעקנשטיין, קארטער און הויקינג צו פארמולירן שווארצער-לאך טערמאדינאמיק אין די 1970ער יארן.


text:
הערינג
הערינג איז א פיש פון דעם מין Clupea, וואס מען געפינט אין די פלאטשיקע וואסערן פון די צפון פאציפישן און אטלאנטישן אקעאנען, כולל דעם באלטישן ים.[1] ס'זענען דא צוויי זגאלן פון Clupea, דער אטלאנטישער הערינג (Clupea harengus) און דער פאציפישער הערינג (Clupea pallasii). הערינג שווימען אין ריזיקע שווארעמען. אין פרילינג קומען זיי צו די ברעגן פון אייראפע און אמעריקע, וואו מען כאפט זיי.
מען עסט הערינג געזאלצן, גערייכערט און מארינירט.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הערינג איז א כשרער פיש, מיט פלוספעדערן און שופן. אשכנזישע יידן זענען געוואוינט צו עסן הערינג.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "What's an oily fish?", Food Standards Agency (2004-06-24).


text:
סצענאר שרייבער
א סצענאַר-שרייבער איז דער וואס שרייבט סצענעס פאר פילמען אדער פאר טעלעוויזיע פראגראמען.
דאס איז א באזונדערער חוש, וואס ניצט אסאך פונעם שרייבער'ס חוש אויף מחשבה און פאנטאזיע, אויסצוטראכטן אלע דעטאלן וויאזוי עס דארף אויסצוקוקן עווענטועל, דאס פארקומענדע פילם אויסשטעל, צו פארשטעלונג.
אן א געלונגענן סצענאר-שרייבער, איז קיין פילם אדער קיין שום פראגראם נישט פארהאנען, דאס איז די נשמה און שדרה ביין פונעם פראגראם, אז ס'איז גוט געשריבן, איז דאס גאנצע שפיל א געוואלדיגע סוקסעס.
די וועג וויאזוי מ'שרייבט א סקריפט, איז פארהאנען עטליכע סארטן:
איבערשרייבן פון א געשריבענעם בוך ערציילונג.
איבערארבייטן היסטאריע אין פארעם פון א פילם, אדער בינע פארשטעלונג.
באשאפן א גאנץ פרישע געשיכטע, וואס דאס ניצט א געוואלדיגע קראפט פון חוש און פאנטאזיע צוגלייך.
היינטיגע סצענאר שרייבער:
אמאליגע סצענאר שרייבער:
- משה קולבאק
- אלטער קאציזנע
- אקירא קוראסאווא
- אברהם רייזען
- יעקב שטיינבערג
- אליעזר שינדלער
- דזשארדזש לוקאס
- שמ"ר
- אביגדור שפריצער
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דראמאטורג, איינער וואס שרייבט דראמעס פארן טעאטר


text:
יוני אילת
יוני אילת איז אַן אַקטיאָר אין דעם ייִדישן טעאַטער "ייִדישפּיל" זײַט 2004 און אַ ייִדישער זינגער. גראדואירט פון בית צבי שול.
געשפילט אין דער מוזיקאלישער פיעסע "נשיקה בכיס" אין אורנה פורת טעאטער פאר קינדער און יוגנט, אין מיוזיקאל און טעלעוויזיע פראָגראם "דפנה ודודידו" (קאנאל הופ) און אין "שלגיה 2005 ". אויסגעפירט דעם איינצלנעם ספעקטאקל : "מילים ולחן: חוה אלברשטיין", ווי אויך דעם ספעקטאקל "א יידישע מאדרה", זשעסטע פאר די יידיש און לאדינאָ שפראכן, בשותפות מיט דער זינגערן דגנית דדו און מיטן שרייבער רוביק ראָזענטאל. איינגעאָרדנט הונדערטער אָוונטן פון העברעישע לידער און ציבור געזאנג איבערן גאנצן ישראל.
אינעם יאָר 2010 האָט ער אַרױסגעגעבן אַ דיסק אונטערן נאָמען "ציגײַנער נשמה", מיט לידער אױף ייִדיש. די השפּעה צו דער דיסק האָט ער גענומען פֿון ירדנה ארזיס דיסק "נשמה צוענית".
שפילט אין יידישפיל טעאטער זינט 2004. אָנטייל גענומען אין פאָרשטעלונגען ווי "דער ווילנער חזן" , "פארוואָס לאכט די כלה", "מסעות בנימין השלישי", און "מזל טוב יידן". נעמט אָנטייל אין "פתח לנו שער" - זמירות, תפילות און ניגונים ספעקטאקל פונעם זינגער ששי קשת, און אויך רעזשיסירט צוויי פאָרשטעלונגען: “מאָנאָלאָגן פֿון דער קישקע” און "ציגײַנער-נשמה‟.


text:
יעקב דער ליגנער
יעקב דער ליגנער (דייטשיש: Jakob der Lügner) איז דער נאמען פון א דייטשן ראמאן געשריבן פון דעם שרייבער יורעק בעקער אין 1969, וואס שפילט אראפ א נאוועל פון דעם צווייטן וועלט קריג. מען האט געמאכט פון אים א פילם צוויי מאל, אין 1975 און 1999..
די מעשה גייט אז א יוד, יעקב חיים, א געוועזענער בעקער, קומט אן צו די געסטאפא אין קאמענדאטור. דארט הערט ער אויף דער ראדיא אז די רוסן זענען שוין נאענט. ער ווערט באפרייעט פון די געסטאפאו, און כדי צו מחזק זיין אפאר יודן זאגט ער זיי די נייעס און אזוי צושפרייט זיך די נייעס אז ער האט א ראדיא - א זאך אויף וואס מען האט געקענט באקומען טויט-שטראף אין געטא.


text:
קלאסישע פעריאדע (מוזיק)
די קלאסישע פעריאדע פון מוזיק באצייכענט דעם סטיל אין מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.
די קלאסישע פעריאדע האט איבערענומען פון דעם באראק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.
דאס איז די צייט פון די קאמפאזיטארן יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט. ארקעסטערס זענען געווארן גרעסער און קאמפאזיטארן האבן אנגעהויבן שרייבן לענגערע שטיקלעך מוזיק גערופן סימפאניעס מיט עטלעכע טיילן (גערופן זאצן). טייל זאצן פון א סימפאניע זענען הויך און גיך, אנדערע שטיל און אומערט.
אן אנדער וויכטיגער טיפ מוזיק איז געווען דער סטרונע קווארטעט, א פיעסע געשריבן פאר צוויי פידלען, א וויאלע און א וויאלאנטשעל. אזוי ווי סימפאניעס, האט א סטרונע קווארטעט פיר זאצן. היידן, מאצארט און בעטהאוון האבן אלע געשריבן פיל בארימטע סטרונע קווארטעטן.
אין דער תקופה האט מען ערפונען די פיאנע. קאמפאזיטארן האבן גערן געהאט די פיאנע ווייל מיט איר קען שפילן דינאמיש—ווערן העכער אדער שטילער. אנדערע פאפולערע אינסטרומענטן זענען געווען דער פידל, דער וויאלאנטשעל, די פלייט, דער קלארינעט און די אבאע.