text:
אביגדור מילער
ר' אביגדור מילער זצ"ל, (ר"ח אלול ה'תרס"ח 1908 - י"ז ניסן ה'תשס"א 2001) איז געווען פון די לעצטע בעלי מוסר בדורנו און א מגיד נפלא.
ר' אביגדור איז געבוירן אין באלטימאר, אמעריקע ער איז דארט געווען ביז די זיבעצן יאר, אין יענער צייט איז נישט געווען קיין ערהליכע אידישע ישיבה נאר אין ניו יארק דעריבער ווען ער איז אלט געווארן זיבעצן יאר איז ער געקומען לערנען אין דער ישיבה אין ניו יארק. שפעטער איז ער געפארן קיין אייראפע אין סלאבאדקע לערנען, ער האט דארט חתונה געהאט אין קאוונע ביי א רב. ער איז דארט געווען ביז די יארן וואס איז געווארן ענג פאר אידן אין אייראפע, דאן איז ער אנטלאפֿן מיט זיין ווייב קיין אמעריקע צוריק.
ער איז געוועזן א רב אין טשעלסי און אין ברוינסוויל און אין פלעטבוש און איז אויך געווען פארטאן אין חינוך דורך זיין א לערער אין בית יעקב און א משגיח אין ישיבת חיים בערלין. זיין שול איז סוף ימיו געווען אויף אוישען פארקוויי, קעגן איבער דער מירער ישיבה.
ער האט געפירט א קהילה פון בעלי תשובה וואס האבן זיך אנגעקלעבט אין אים דורכאויס זיינע יארן וואס ער האט געדינט ברבנות און הרבצת התורה. ער איז באקאנט געווען מיט זיינע דרשות פון מוסר וואס די טעיפס און סי. דיס. און ספרים ווערן געהערט און געלערנט ביי טויזענטער. אפילו ער איז געווען א מוסר'ניק און ליטוואק האבן זיך ביי זיינע מוסר רייד געווייקט פיהלחסידישע אידן.
זיין שארפע פעדער און אריטארישן קראפט האט ער גענוצט צו שטארקן די אמונה און ליבשאפט צו גאט און צו די מסורה ביי די מאסן.
די אלגעמיינע חרדישע גאס האט אויף אים זייער ארויף געקוקט, ער איז געווען באקאנט אלס טיעפער בעל השקפה, ער איז געווען עקסטרעם קעגן גואישע פירצות און אויך זיין נאכאנאנדיגע זיך קאכן אין נפלאות הבורא, ער איז אנטלאפן פון כבוד כמתכוי קשת. ער איז געווען א געוואלדיגער רעטאריקער און פארמאגט א קונסט צו מאכן אינטערסאנט זיין שפראך, ער האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, עס איז וואול באקאנט אז ביי זיינע שיעורים זענען געזעסן טיעפע קעפ, גרויסע דאקטוירם און לויער'ס, וואס האבן געפונען א טרייסט אין זיינע איבערווייזן אז עס געפינט זיך א גאט אויף דער וועלט, ער האט איבערגעוויזן אינעם אמת פון תורת משה רבינו, אז אפילו דער גרעסטער אויבער חכם איז בטל געווארן פאר זיין שכל און קלוגשאפט.
אינהאַלט
- 1 יוגנט
- 2 קנאות
- 3 רבנות
- 4 אמעריקע
- 5 תורה
- 6 מוסר
- 7 ליבע
- 8 באשיידן
- 9 קריטיק אויף אים
- 10 מנהיג ישראל
- 11 געקליבענע אנעקדאטן
- 12 זיינע טעיפס און ספרים
- 13 רעפערענצן
- 14 וועבלינקען
יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווייניגע פאקטן איבער אים פון זיין יוגנט זענען באמת באקאנט סיי צוליב דעם וואס זיין סביבה איז אדער לא עלינו געווארן אפגעפארן אין רוסלאנד פון קאמוניזם אדער פון היטלער אדער פון אמעריקע.
ער איז פון אייביג אן געווען א דורכגעטראכטער פאזיטיווער שטילער כאראקטער. ער האט שפעטער פארציילט ביי זיינע שיעירום אז די פאזיטיווקייט טייל איז אין גרויסן חלק צושטאנד געקעומען דורך די השפעה פון א פערטער קלאס פרויען טיטששער אין באלטימאר ווען ער איז בלויז אלט געווען 9 יאר, פלעגט זי אים מקבל פנים זיין יעדן טאג אין קלאס מיט אלע קינדערליך ווי גוט די טאג איז האט ער זיך אויסגעפארעמט א פאזיטיווער דרך אין זיין עבודת ה' וואס האט לויט אים געטריבן די רעשטע פון די עטליכע ניינציג יאר רייכער לעבן.
פרייליכקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זאך איז געווען דער גאנצער יסוד און נאכאנאנדיגער באשעפטיגונג פון זיין לעבן. ער האט געהלאטן אז א נרגן איינער וואס איז נישט פארטאן אין גוטס איז דער גרעסטער מושחת און בעל עבירה און האט נישט קיין זכות קיום אויף די וועלט.
אזוי איז ער געווען פון נאטור אויס זייער אן אויסגערעכענטער קאלט בלוטיגער טרוקענער מענשט און נישט געווארן עקסייטעט פאר צופיל. בטבעו איז ער נישט געווען א מענטש וואס האט זיך געלאזט ווערן אויפגעהייטערט און בשמחה פון זאכן און מענטשן ארום זיך, [עס פעלט דא עפעס וואס מען קען נישט פארשטיין] מכוח שלעכטע מידות וואס ער האט געזאגט אז ער מיינט נישט חלילה קיין שלעכט און ער איז געבוירן א קאלטער. ער האט דאס אנערקענט פיל מאל און געזאגט אז ער ארבייט דערויף און האט טאקע מעורר געווען אנדערע שטענדיג צו טאן פאר אנדערע לפנים משורת הדין.
זיין גרונט צו אידישקייט איז געווען שמחת החיים, איינצוזעהן אז דאס לעבן איז באשאפען גווארן מיטן איין איינציגן ציל להטיב עם בריותיו, ווי עס שטייט "עולם חסד יבנה", ער האט דאס טאקע אפגעשפיגעלט אין פערזענליכען לעבן, ווען ער פלעגט שרייען און וויינען פאר שמחה ביי די נייציג יאר ווי א קליין בעיבי פרייענדיג זיך איבער די בריאה, עס איז געווען א מחזה הוד, ווען ער פלעגט אויפהייבן דעם עפל ביי זיינע שיעורים און זיך קאכן בפרטי פרטים ווי גוט טיעף און געשמאק דאס איז צו זעהן שמעקן און עסן. זיין בארד איז קיינמאל ווייס געווארן. און ביזן לעצטן טאג האט ער אויסגערעכנט אלע נסים פון זיין לעבן. אנגעהויבן פון די ניין יאר ווען ער איז אראפגעפלאן אויף א שטעקן און דאס האט פארפעלט מיט א סענטימיטער אים בלינד צו מאכן דעם אויג. אדער ווען ער פלעגט גיין שפאצירן יעדן טאג און זיך אפשטעלן פאר מיר ישיבה ווייזן און מסביר זיין פאר די בחורים ווי אינטערסאנט דער דענדערליין ארבייט. איבער און איבער, פלעגט ער הייסט פאר יעדן בחור, נאכן פרעגן צו ער האט פארשטאנען ער זאל דאס איבעזאגן פאר זיין חבר... ער האט טאקע געווען די לעצטע מינוטן פון זיין גסיסה מיט א שמייכל זאגענדיג אז ער האט געהאט א מוראדיגע געשמאקע לעבן וואס קיינער האט נאך נישט געהאט לויט אים [האם זה אמת ?], און דעריבער קען ער נישט זיין טרויעריג אפילו ער ווייסט אז זיין לעבען אויף דער וועלט ענדיגט זיך.
ספעציעל איז געווען באקאנט זיין ארבייט פורים און ביי חתונות, ער פלעגט זיך אנטאן קלאוני העטס און אלע מינע אינטערעסאנטע קליידער צו מאכן לאכן דעם עולם, ער פלעגט טאנצן שעות אויף שעות צוריקציוועגס און קלאפן מיט די הענט אויף די טישן מיטן גאנצן כוח, עס איז כמעט געווען א נס ווייל געווענליך א 90 יאריגער איד האט נישט די כוחות, אויך האט ער געהייסן זינגן לאנג די זעלבע ניגונים נישט לויפן שנעל פון איינס צום צווייטן נאר זיך פארטיפן און לאזן דעם זעלבן הרגש ווערן מער און מער.
זיין באליבטסטער ניגון איז געווען אנא אנא אנא עבדא דקודשא בריך הוא וואס אויף דעם האט ער געטאנצן די לענגסטער.
א אייניקל איז אמאל אריינגעקומען אין קאך אומגעראכטן טרעפט ער זיין זיידן ר' אביגדור איינגעטונקען זיין קאפ אין א בעקן וואסער, פרעגט ער אים וואס איז דאס, ענטפערט אים ר' אביגדור: איינער האט זיך אפגערעדט פאר מיר אז די לופט איז פארפעסטיגט און איך האב פארלוירן די ריכטיגע אהבת ה' פון די לופטן האב איך מיך געמוזט איינהאלטן דעם אטעם פאר א לאנגע צייט אונטערן וואסער און דערנאך אויסשרייען ווי גוט די לופט איז...[1]
איינמאל איז זיין אייניקל, א טאטע פון א שטוב מיט קינדער און א אנפירער פון דער הצלה, געשטארבן ר"ל אין זייער מיאוסן טראגישן אומגלוק, עס איז געווען ווען יענער איז געפארן צום כותל מיט זיין זון צו דער בר מצוה. דאס איז געווען הארט פארן שיעור דאנערשטאג, און א צעטל איז געהאנגען איבערן אנזאג ווי די לוויה וועט פארקומען, ווען ער איז אראפגעקומען האט ער דאס באמערקט און געהייסן אראפנעמען דעם צעטל. ער האט פארגעלערנט דעם שיעור איבער'חזר'נדיג די יסודות פון זיין השקפה איבער שמחת החיים. דערנאך אויף דער פריוואטער שאלה פארוואס אזא שטארקייט בשעת ווען די אברים פון זיין אייניקל ווערן נאך צאמגעקליבן פון דער סצענע צו ווערן געברענגט צו דער טהרה, האט ער געזאגט אז רוב אידן האבן נאך נישט געוואוסט און די צעטל וואלט זיי צושטערט די שמחה און ער זעלבסט איז באמת געווען מער פרייליך דאנקענדיג גאט פאר אז טייערע מתנה פון זיין אייניקל וואס האט געלעבט עטליכע דרייסיג יאר, און קיין איין אנדערע אייניקל איז נאך נישט געשטארבן.[2]
איינמאל ווען ער האט געהאט א באלון אויף די אדערן פון הארץ און מען האט אים ארויסגעפירט פון אפערעיטינג רום, האט ער באמערקט זיינע 3 טעכטער מיט פארוויינטע אויגן איבערן תהלים, האט ער זיך אנגערופן אז ווען ער איז געווען אינג האט ער נישט געחלומט פון האבן פרומע קינדער נאר אזוי ווי די שטייגער פון אמעריקע אז די קינדער זענען דאן געווארן גוים, זעהנדיג ווי ערליך זיינע קינדער זענען, פרייט ער זיך אז ער האט יסורים, ווייל בלויז אזוי וועט ער נאך האבן עפעס עולם הבא.[3]
עס פארציילט זיין טאכטער אז זיי האט אים אמאל געזעהן שפאצירן אויף די גאס, אזוי ווי ער האט אים באמערקט, רופט ער זיך אהן: די ווייסט איך האב פונקט געטראכט פון דיר, איך געב אהם א לויב און דאנק פאר השי"ת ער האט מיר געגעבן געלד די צו מאכן חתונה, זאגט אים זיין טאכטער טאטע'שע איך האב שוין חתונה געהאט פאר איבער פופציג יאר צוריק ? זאגט ער איהר, זאלסט וויסן יעדן טאג לויב איך דערויף פאר השם יתברך.
התעוררות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז ער געווען א שטארקער שעמעדיגער מענטש, ער האט ביי די פופצען יאר געזאגט א דרשה פאר איבער טויזענט אידן כדי זיך צו ברעכן די מידת הבושה.[4]
ער האט געהאלטן אז עס איז דא א געוויסער פונקט וואס אלע חשבונות דארפן ווערן אויס צוליב די הרגש וואס ברויך זיך שטארקען אויפן שכל.
אבער ווען עס איז געקומען צו זיינע אויסגערעכענט פרינציפן ווען ער האט פארשטאנען און געהאלטען אז עס איז פארמישט אין די זאכן וואס האבן צוטין מיט אידישקייט, איז ער געשטאנען דערוף מיט א גרויסע עקשנות, ער האט נישט נאכגעגעבן איין קלייניגקייט פאר די וועלט.
ער פלעגט נישט גיין צו קיין חתונות אדער טאמער איז ער געגאנגען ווי למשל צו אייניקלעך, האט ער זיך טאקע בלויז אויפגעהאלטן דארטן פאר פופצען מינוט און אפגעטאנצען מיט זיין מאנטל אין האנט, אבער ער האט אזוי לעבעדיג געטאנצען מיט אזא הופקע אז יונגע בחורים קענען נישט אזוי טאנצן, ער פלעגט טאנצען ווי א קלאון, זיך נאריש געמאכט, און געמאכט לאכן דעם עולם.
זיין עבודת הקדוש פאר שמחה האט אים איז נישט אייביג געווען צו פארשטיין, ער האט מקיים געווען דאס וואס עס שטייט ביי דוד המלך ע"ה, יעדן טאג פלעגען מענשטן שטיין און זיך וואונדערן אויף אים אויף זיין מאדנער התנהגות'ער. ווי למשל אסאך מאל פלעגט ער זיך זיך אפשטעלן אויפן גאס ביי א פרוכט געשעפט און טראכטן אויף די וואנדער פון נאטור ווי אזוי השי"ת פירט די וועלט, ער איז געווען אזו פרייליך דערפון ביז ער האט אנגעהויבן צו לאכן צו זיך אלייןס...
קנאות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער האט געלעבט זענען געווען אזעלכע וואס האבן אים גערעכנט אלץ צו עקסטערם אבער ווען ער איז פארשטארבן האבן אלע קרייזן אים אנערקענט אלס ריז אין השקפה און מוסר וואס זיינס גלייכן איז נישט געווען דורות.
איין אזא אנעקדאוט איז געווען באשריבן אין די צייטונגען בשעתם און האט אנגעמאכט לויט טייל א חילול ה' געווען איז דאס ער איז געווארן ארעסטירט פאר אנשרייען א ראביי ביי א אוי.יו. קאנווענשאן אין פארענט פון טויזענטע פרייע און מאדערענע איד, ער האט זיך אויך דאן נישט צוריק געהאלטן פון געבן עטליכע געזונטע קלעפ פאר דעם ראביי, ווייל די רב האט גערעדט קעגן ר' אהרן קאטלערס כוונה צו אריבערפלאנצן די ישיבה קאלטור פון אייראפע קיין אמעריקע. ער האט זיך אויסגעריסן פון הונדערטער אידן וואס האבן אים געוואלט אפהאלטן אויפן וועג ארויף צום פאדיאום, וואס ער האט נישט געוואלט זיך זעצן אין אנפאנג צוליב תערובות, כאטשיג ער איז געווען א יאנג איזריאל רב.
די אייניקליך האבן זיך שטארק געשעמט מיט דעם, אבער ער האט זיי פרובירט צו בארואיגן, ער האט זיי געזאגט אז ער האט א צוואה און שליחות פון ר' אהרן קאטלער דאס צו טאן, ווייל איידער ר' אהרן איז געשטארבן האט ר' אהרן אים געזאגט אין שפיטאל ער זאל זיך אנעמען פאר די כבוד פון זיין פראיעקט און דאס באקעמפן מיט אלע מעגליכקייטן.
לויט ווי די משפחה פארציילט זענען דאן דארט געווען נאך עטליכע פרומע רבנים וואס זענען געזעצן צום סוף פון זאל מיט אים, זיי זענען אבער געווען אין א גרויסן פארלעגנהייט ווייל ער האט זיי אויפגעפאדערט מיטגיין מיט אים און געבן קלעפ פאר דעם ראביי אויבן אן, אבער זיי זענען נישט געווען גערייט פאר אזא סארט מסירת נפש, ר' אביגדור האט זיך דאן מיט זיי גע'טענה'ט, ער האט זיי געזאגט זיי זאלן איבערלאזן די היט און ברילן און גיין אן די קליידונג, ער האט זיי דאן אויך געזאגט אז ער האלט זיך פאר א גיבור וואס וועט נישט לאזן הארגענען קיינעם. אבער זיי האבן פארט מורא געהאט ער האט זיך שיינערהייט און רואיגערהייט צאמגעלייגט די ברילן און זיך אנגעגארטעלט און ארויפשפארצירט צו טאן זיין אקט.
די אייניקלעך האבן דערנאך פארציילט אז זיי האבן שוין געוויסט אז עפעס גייט דא זיין צרות מיטן זיידן בעפאר ער איז געגאנגען, ווייל זיין מנהג איז געווען נישט צו גיין אויף קיין שום קאנוועשאן און קיין שום צוזאמקנופט פון אידן כדי נישט צו נעמען כבוד.[5]
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און 1938 ווען אייראפע האט אנגעהויבן צו ברענען האט ער איבערגעלאזט אלץ און אנטלאפן מיט זיין ווייב קיין אמעריקע אין א סובארב פון באסטאן מיטן נאמען טשעלסי וואס איז דאן געווען אן עיר ואם בישראל, ער האט געדינט ברבנות מיט מסירת נפש אויף אן אינטערסאנטן וועג, גראד ווען ער איז אנגעקומען האט ער זיך ערקלערט אלס פריוואטער מלמד, ער האט אויסגערופן אין שול נאכן דאווענען שבת צופרי, אז ער שטייט גרייט פאר ווער עס וויל לערנען אן קיין געלט. און קיינער האט זיך נישט אנגערופן נאר איין זון פונעם קצב פון דער שטאט וואס האט אים שפעטער געהאלפן רעקרוטירן נאך קינדער פאר תורה.[3]
אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אין אמעריקע פאר די מלחמה האט ער געזעהן ערשט האנטיג און זעלבסט געקעמפט די מלחמה קעגן די רעפארם און מאדערן ארטאדאקסישע קרייזן.
ער געלערענט בחברותא מיט הרב משה ביק אבד"ק מעזשביזש, וואס זיי זענען שפעטער געווארן גדולים פונעם כור הברזל אמעריקע און האבן געדינט ברבנות אין אייראפע, א דאנק די השפעה פון הרב יעקב יוסף הערמאן.
נאך דעם וואס ער האט געלערנט אין היי סקול אין בלאטימאר איז ער געקומען קיין מאנהעטן אין די לאוער איסט סייד, צו לערנען אין ישיבת רבינו יצחק אלחנן, וואס איז היינט באקאנט אלס ישיבה יוניווערסעטידאס איז דאן געווען די איינציגסטע בית המדרש פאר בחורים אין אמעריקע, דארטן האט ער זיך אויסגעצייכענט אלס מתמיד און פלייסיגער פול מיט כוחות, א אינגער מענטש וואס וועט וואקסן צו גדלות, ער איז געווען ערוועילט דורך רוב שטימעס צו פארטרעטען דער סטודענט פאראיין אלס איר פרעזידעט,[6] און אויך געדינט אלס בעל קורא.
זייענדיג אן געלענטער עהרליכן איד וואס נישט זייער ווייניג גרויסע אידן האבן באקומען א קאלעזש חינוך, האט ער טאקע מקדיש געווען זיין לעבן צו באקמעפן די אמעריקע פראבלעם פון קאלאדזש.
ער פלעגט אייביג הייסן געבן צדקה אביסל מער פאר אמעריקאנע צוועקן ווי מ'געט פאר ארץ ישראלדיגע.
אויך פלעגט ער נישט לאזן גיין קיין בחורים און קיין אינגעלייט לערנען קיין ארץ ישראל, ווען זיי האבן זיך פאר'עקשנ'ט אז זיי מוזען גיין אהין צוליב שידוכים אז טאמער מען גייט דארטן הייסט מען א בעסערע בחור, האט ער זיך נאך אלטס קעגן געשטעלט און האט יענעם פרובירט מאכן פילן אז מיט דעם וואס ער וועט דא בלייבן לערנען אין אן אמעריקאנע ישיבה בויט ער תורה אין אמעריקע.[7]
לוקסוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער פלעגט שטענדיג זאגן אז די שורש פון דעם שווערן נסיון צו זיין א איד אין אמעריקע איז בעיקר וועגן לוקסוס.
ער איז געווען א גרויסער לוחם דערקעגן. ער איז געשלאפן זעכציג יאר אויף א ברעט ווייל א מאטראץ פעלט זיך נישט אויס, און עס איז ווארשיינליך בעסער פארן רוקן א ברעט. ער האט געהאט די זעלבע בענקלעך און מעבל אין זיין קהילה און הויז פאר איבער זעכציג יאר.
דעם לעצטן טאג פון זיין לעבן ווען זיין זון האט אים געפרעגט פארוואס ער איז אזוי בשמחה מען דארף דאך זיין ערנסט ווען מען גייט ארויף צום בית דין של מעלה מקבל פנים זיין די שכינה און געבן א דין וחשבון, האט ער זיך צושריגן מיט אלע זיינע לעצטע כוחות, איך בין דאך נישט געווען קיין איין וואקאציע מיין גאנצן לעבן![8]
ער האט קיינמאל נישט געוואלט לייגן א קלינגער ביי זיין דירה אויף אוישן פארקוועי גאס כאטש ער האט געוואוינט אויפן צווייטן שטאק, זיינע קינדער האבן זיך גע'טענה'ט מיט אים און אים געזאגט אז א ניינציג יעריגער איד דארף זיך נישט אראפשלעפן שטענדיג ווען איינער וויל אריינקומען צו עפענען די טיר. אבער ער האט געענטפערט אז דאס איז אן אמעריקאנער לוקסוס.[9]
סאטמאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' אביגדור האט געהאט א שטארקע נטיה צו חסידות, ער האט שטארק שטארק חשוב געהאלטן אלע סארט חסידישע אידן, אבער מער פון יעדען האט ער ליב געהאט די חסידות "סאטמאר, ער האט זיך שטענדיג אויסדרוקט מיט טרערן אין די אויגן, און מיט א קוויטשעדיגער קול, אז ווען ער זעהט אין זיין געגענט אויף קינגס הייוועי די גאלדן פלאו טראק דערמאנט ער זיך צוריק וואסערע נס אידישיקייט האט געהאט מיטן סאטמארער אריבערפלאנצונג אין אמעריקע. ער האט געזאגט די גרויסע ווערטער חלב ישראל אויף א מאשין אן קיין בושה איז א זאך וואס מאכט דעם היינטיגן עולם נישט פארשטיין די נסיון פון אמעריקע וואס ער און זיין דור האבן געהאט. ער האט אסאך מאל געזאגט אז ער פארעכענט סאטמאר רב אלס דער מציל אין דעם הינזיכט, ווייל ער האט אויפעגעשטעלט א פמליה של הקב"ה וואס האבן דעפנירט דעם אמעריקאנעם לוקסוס לעבנסשטייגער און זיך אנגעפיפען אינעם סיסטעם סאטמאר רב האט באוויזען אויך אויפצושטעלן עשירים אדירים מיט פיאות פולער בארד בלויז אידיש שפראך און שווארצע לאנגע רעקלעך גענוי ווי אין אייראפע. מיט דעם האט מען ענדגילטיג געטוישט היסטאריע דאס האט געוויזן אז דער ארגינעלער תורה האט יא א מקום אין דעם טמא'נעם לאנד.[10]
ער פארציילט אז די שטאלץ פון אידישקייט וואס סאטמאר האט אריינגעברענגט איז אים פערזענליך אויך צוניץ געקומען, ווייל אלס רב פלעגט ער זיך פירן מיט די שווארצע טראגע און פולן בארד, וואס אין יענע צייטן איז דאס געווען א בחינה פון זיך רייצן מיט די גוים, געווען אזעלכע וואס האט אים געזאגט אז דאס גיין אזוי טוט אויסרופן אנטיסעמיטיזם. איינמאל ווען ער איז געווען יונג האט גאר א אידענע אים אנגעשפיגן אויף א סאבוועי מיינענדיג אז ער איז א סאטמארער האט זי געשריגן אויף אים איהר סאטמארע האבן גורם געווען היטלער מיט ענקער אנדערשטיגער פיראכץ און לבוש. ער האט איר אנגעכאפט ביי די האר און ארויפגעשלעפט צום גאס ביז פאליציי איז אנגעקומען און אפגעשריבן פאר איר א טיקעט פארן שפייען...[10]
מיט פאטעס פלעגט ער זאגן אז מען קען מיינען אז היטלער האט געמאכט א חילוק צווישן די דייטשע און עסטרייכישע אידן, און צווישן די פולישע חסידים, ער פלעגט זאגן אז מען זעהט אז די פיינטשאפט פון היטלער און די נאציס זענען נישט געווען דירעקט אויף חסידישע אידן, פונקט פארקערט דער עיקר מיט וואס זיי האבן אויפגערייצט די מאסן איז געווען ווייל יידן האבן זיך געמישט און די אונערוויזטעטען און דאקטויערן און לויערס און פינאנציעלע אינסטיטוציעס.
בעיקר פארוואס ער האט אזוי זיך פארליבט אין סאטמאר איז ווייל דער געבורט ראטע פער פאמיליע אין וויליאמסבורג איז געווען דאס העכסטע, צו האבן אסאך קינדער האט ער געזען א נקמה אויף היטלער, און אויך די ערשטע מצוה אין דער תורה פון פרו ורבו,[10] און אויך ווייל אנדערשט ווי די ליטוויקעס און רוב חסידים האבן זיי געשטופט דעם עולם צו גיין ארבייטען און נישט מאכן א קאריערע פון כוללים,
ער האט געלאזט בצוואה פאר זיינע קינדער געשריבן אז ער באפעלט נישט אבער ווער עס וויל אים טאן א נחת רוח פאר זיין נשמה נאכן טויט זאל זיך אנגעהערן און באפריינדען צו חסידים וואס דאווענען בנוסח ספרד און הויפטזעכליך מחסידי סאטמאר.[11]
איין אייניקל וואס איז זעלבסט א גרויסער באקאנטער רב אין לעיקוואוד, ר' שמחה בונם קאהן, פארט יערליך אויף שבת נחמו קיין קרית יואל שוין זעקס יאר זינט די פטירה פון זיין זיידן און שטייט איין ביי ר' דוד עקשטיין.[12]
ער פלעגט זיך כסדר בארימען מיט זיין אייניקל ר' שמחה בונם אלס איינער וואס האט געברענגט די סאטמאר השקפה פון ארבייטען און אז בעלי בתים זענען פונקט אזוי חשוב ווי כולל אינגעלייט קיין לעיקוואוד, אין דאס איז די סוד פון זיין הצלחה אז אלע עשירים און פראפעשענעלס און בעלי בתים פון לעיקוואד האבן געטראפן א רב וואס האט זיי געמאכט האבן שיעורים ביידערנאכט און געמאכט פילן אלס חשובע אידן ער האט אראפגענומען פון זיי די שאנדע וואס הערשט ביי די אמעריקאנער און אידן וואס שטאמען פון ליטע אז מ'קוקט אראפ א בעל הבית.[13]
דער אייניקל הרב שמחה בונם קאהן איז טאקע געווען זיין נאנטסטער אייניקל,[3] וואס איז געווען א גבאי ביי ר' משה פיינשטיין און אים איבערגעלאזט אויפן הסכמה פון ר' משה און זיך אנגעהויבן צו דרייען ביי ר' מילער נאך פאר ער איז געווארן זיין אייניקל.[14]
ער פלעגט שטענדיג וויינען מיט התרגשות ביי זיינע דרשות אז טייל מאל כאפט זיך אים אן א רייץ צו נעמען א טעקסי בלויז דורכפארן בעדפארד ענוועניו אין וויליאמסבורג צו זעהן די סאטמאר בא'חנ'טע אינגעלעך מיט זייער לבוש און זיי בלויז זיי בענטשן פון טיפן הארץ.[10]
א חשובער איד פון וויליאמסבורג א.ז. (פון די בני יואל קרייזן) פארציילט אז ער איז געווען א שליח פון ר' אביגדור פאר איבער צוואנציג יאר צו טראגן יעדן ערב פסח קמחא דפסחא געלט פאר א צאל משפחות וואס זיי דרייען זיך דווקא אין סאטמאר און וואונען דווקא אין וויליאמסבורג האבן מער ווי זעקס קינדער. און דער סכום האט יערלך באטראפן מער ווי פופצען טויזענט דאלער. ער האט דערביי אנגעווארענט יענעם נישט צו פארציילן פאר קיינעם. יענער האט עובר געווען אויף דעם ציווי בלויז נאכדעם וואס ר' אביגדור איז שוין פארשטארבן.[15]
ער האט אמאל פארציילט אז ער האט שפאצירט א וועג פון 6 שעה פון זיין וואונונג אין בראנסוויל צו וויליאמסבורג אין יום טוב שמחת תורה בלויז קענען מיט צוהאלטן די הקפות אין סאטמאר ראדני. און ווען ער איז אנגעקומען אין ראדני האט ער געזעהן דער אלטער רבי רבינו יואל טאנצן מיט אזא התלבות אז אין זיין דמיון האט זיך מצייר געווען א מלאך וואס טאנצט דא מיט די תורה האט ער אויך מיט געטאנצט מיט אזא התלהבות אז די פוס האבן אים וויי געטאן פאר חדשים נאכדעם.[10]
ר' סענדער דייטש פארציילט אין זיין ספר בוצינא קדישא אז רבי יואל טייטלבוים פלעגט אים לאזן רופן שטענדיג ווען ער האט געוואלט מודיע זיין פאר די וועלט אז אידן זענען קעגן מדינת ישראל. ר' סענדער זאגט אז דער סאטמארער רבי האט געהאלטן אז ער איז דער גרעסטער ירא שמים צווישן די ליטווישע גדולים וואס קימערן זיך צו מוסרן אידן אויפן ענגלישן שפראך, דערפאר איז בלויז ער דער שליח דאס צו טאן אין ענגליש, און ר' סענדער פארציילט אז ר' אביגדור פלעגט מיט אים זיצן אין א זייטיגן צימער פאר שעות און שעות, און דער רבי ר' יואל פלעגט זיך קאכן און אויפהייטערן קעגן די ציונים, שרייען און קאכן אלייןס אין צימער, אזוי ווייט אז זיי האבן פשוט מורא געהאט דארטן צו בלייבן, פון אנדערן צימער האבן זיי אפגעשריבן א סקעטש, און יעדע האלבע שעה געקומען ווייזן דעם רבין צו ער איז מסכים צום נוסח, דער רבי האט געהייסן טוישן און טוישן און געשריגן אויף ביידע פארוואס זיי פארשטייען אים נישט. ר' אביגדור כאטשיג וואס ער איז געווען א פרעמדער רב וואס האט נישט געהאט קיין שייכות צו ר' יואל, האט נאך מער געציטערט פון ר' סענדער פון ר' יואל, ווייל ער האט מער פארשטאנען צו די הייליגע רוגזא אז דאס איז ווי א געטליכער פייער, ווי ר' סענדער וואס ער זאגט אויף זיך אז ער האט דא נישט אזוי שטארק משיג געווען.
ר' אביגדור האט קיין איינמאל נישט פארציילט פאר קיינעם דערוועגן. און אויך נישט געגעבן פאר ר' סענדער רשות דאס צו באשרייבן דערוועגן אין זיין ספר, ער האט קיינמאל נישט גערעדט פון די דאזיגע טראסט און חיבה יתירה וואס ר' יואל האט אים ארויסגעוויזן, אחוץ איינמאל ווען ער האט גערעדט פון אמונת צדיקים, האט ער בלויז געזאגט אז ווען מען האט אים אמאל געלאזט רופן פון סאטמאר רבס שטוב, אז דער רבי רופט האט ער נישט געקענט שלאפן פון גרויס פחד... (ער האט נישט פארציילט אז דאס איז געווען א רעגולארע זאך ווי ר' סענדער האט געזאגט), ער זאגט אז ער האט זיך געשפירט ווי די אידן פאר קבלת התורה.
ער פלעגט זיך טענה'ען מיט די בני יואל אידן וואס אפאר פון זיי זענען געווען זיינע אנהענגער, און האבן צו אים געזאגט אז ווען סאטמאר רב ר' יואל איז אוועק קען מען נישט מאכן קיין פאסענדער מנהיג, אז זיי זענען די ערגסטע סכנה פארן יהדות. ווען זיי פלעגן אים זאגן אז ער איז זייער מנהיג, האט ער זיי געזאגט אז ער איז זיי נישט מקבל אלס תלמידים נאר זיי ברויכן זיך אונטערווארפן דעם ברך משהס הנהגה, און ער האט געהאלטן ווארט און זיי אויפגעהערט צו ענטפערן אויף אפילו פריוואטע שאלות, אבער טראץ זיין עקשנות זיי צו פארטרייבן, און טראץ וואס זיי האבן אים נישט געפאלגט, האט ער זיי ווייטער מכבד זיין און אפילו זיי אנרופן פערזענליך שואל עצה צו זיין און זיך דורכרעדן איבער זיי בנוגע א סאטמאר'ע אישו וואס ער האט געוואלט פארשטיין על בריה. אין פאקט זענען געווען אסאך בני יואל אידן וואס האבן זיך געדרייעט ביי אים, און האבן געלערנט פון אים זייער אסאך.
ליובאוויטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש ער איז נישט געווען קיין חב"ד חסיד, האט ער פארט געהאט א שייכות מיט חב"ד חסידים און מיטן ליבואוויטשער רבין. ווער ס'הערט צו די קאסעטטעס קען באמערקן אז יעדעס יאר חנוכה פלעגט ער צו רעדן פון די חב"ד שלוחים אין רוססלאנד און פון זייער מסירות נפש. ער האט זיך אויך אנגעשטרענגט און געגאנגען צו די לויה פון האדמור מליובאוויטש זצ"ל.
ער האט זיך אמאל אויסגעדריקט צו איינעם וואס האט געוואלט ער זאל נעמען א שטעלונג בנוגע א קאנטראווערסיאלע ענין פון ליובאוויטש "איך כלפי דעם ליובאוויטשן רבי, בין גלייך ווי א מורישקע נעבן א ריז".
יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קינדער און אייניקלעך פארציילן אז פאר ער איז געשטארבן, האט ער געלאזט צוואה און געבעטן אז מען זאל נאר רעדן אידיש, אפילו זיינע טויזנטער טעיפס זענען בעיקר אויף ענגליש, האט ער אבער אייביג מוסר מודעה געווען אז דאס איז די סיבה ווייל זיינע שיעורים איז בעיקר געצילט פאר בעלי תשובות וואס רעדן נישט, און קענען נישט, קיין אידיש. אינדערהיים פלעגט ער טאקע נאר רעדן בלויז א ריינע אלטמאדישע אידיש. ווארשיינליך אנצוהאלטן דעם דרך ישראל סבא פון אמאל מיט איר ארגינעלן פארעם.
זיי זאגן עדות אז במשך זינט די געבורט פון עלטסטן בכור א צירקע זעכציג יאר האט ער אין שטוב נישט גערעדט קיין איין ווארט ענגליש צו קיינעם בלויז, ווען איינער האט נישט געקענט קיין אידיש. און דאך אויף די טעיפס רעדט ער אן ענגליש וואס איז זייער הויך און קונסטלעריש. עס מיז אבער ווערן באטאנעט אז עס איז דא פון אים איבער הונדערט טעיפס אויף אידיש דווקא, זיי אידיש איז מיט א זעלטן שיינע שפראך, עס איז גאר רייך מיט ווערטער, יעדעס ווארט וואס ער זאגט סיי אין ענגליש סיי אין לשון קודש צב"ש ווען ער זאגט נאך א פסוק פארטייטש ער איהר אין אידיש, מיט א רייכער שפראך, ער האט גאר גוט באזיצט דעם אידישען שפראך אסאך מער ווי אנדערע וואס רעדן דאס א גאנצען טאג, און ווי שרייבער וואס שרייבן אידיש אין צייטונגען אדער ביכער.
קנאות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער פלעגט הייסן גיין מוחה זיין קעגן די דעמאקראטישע פאליטיקער וואס האבן געשטיצט תועבה, געיז און אבוארטען. אויף דער בימה אין זיין שול פלעגט אייביג זיין אנגעפילט מיט פעטישענס פאר כל מיני מוחאות אפצושיקן וועכענטליך צו די געזעץ געבער קיין וואשינגטאן אדער אלבאני אדער סיטיהאל. זיין עקסטרעימקייט האט אים באליבט אויף די סאטמארער מאסן און ביי סתם אידישע קנאים. זיינע ספרים און טעיפס זענען פיל מיט לאזונגען און שארפע ווערטער וואס ווערן פארנוצט ביי די אויבענדערמאנטע לטובת זייערע מערכות אין אידישקייט.
ער איז אמאל געווען דער איינציגסטער איד ביי א צוזמאנקנופט פון גלחים קעגן די טעלעוויזיע פראבעלם, ער פלעגט דאס שטענדיג דערמאנען וואסארא חילול ה' דאס איז געווען אז קיין איין איד האט זיך נישט דארטן באטייליגט אחוץ אים. ער האט כסדר גערעדט פון יענעם מעמד און דאס באצייכענט אלס א קידוש ה' אז מען האט פארברענדט דארטן טעלעוויזיעס.[10]
ווען משה גבאי איז געווארן איבערגעפארן דורך אייזעק לעפקאוויטש און מען האט געמיינט נאך אז ער וועט דאס נישט איבערלעבן, האט איינער געפרעגט פארוואס אזא מיאסע טויט שטראף האט ער געזאגט צוליב דעם וואס סאטמאר האט יענע צייט אינדארסט קאטש ווא איז געווען פאר תועבה קעגן אנדערע מער קאנסערוועטיוו קאנדידאטן, און דער חילול ה' דערפון אז סאטמאר דער פרומסטער קרייז ביי אידן זאל גאר דאס טאן איז געווען אן היסטארישער מרידה במלכות שמים, וואס טאקע די רבנים האבן נישט מיטגעשטימט אבער די אדמו"ר האט זיך אויסגעלאכט פון די רבנים מיטן הילף פון זיין גבאי, וואס כידוע האבן דאן קאשוי רב מיט ר' אברהם לייטנער זיך געבעטן ביים ברך משה נישט דאס טאן און גארנישט האט געהאלפן.[10]
ער האט פארציילט אז ווען וויליאם קונסטלער דער לויער פאר די מאפיע איז געשטארבן פון קענסער, האט ער אנגעצינדען די ניו יארק פאוסט אויף אושען פארקוועי און געמאכט א טאנץ ארום דעם פייער, אלס'ן ענין פון זיך משריש זיין דעם אמונה חושית פון ושולימת רשעים תראה.[10]
זיין אייניקל האט אים אמאל געפרעגט פארוואס ער פארפירט אזוי קעגן די היימישע מוסדות וואס נעמען געלט פאר די תועבה קאנדידאטן מ'בויט דאך דערמיט פון זייערע געלטער און ליבעראלע פראגראמן אויף תורה אידישקייט, האט ער זיך צושריגן וויאזוי קען מען בויען תורה מיט אזעלכע געלט, הקב"ה ערקלערט דאך אני ה' שונא זימה, מ'מאכט א יד אחת מיטן זימה און מ'בויט נאך דערמיט תורה. ער האט אויסגעפירט אז ער האט פשוט באמת פיינט אלע שונאי ה' און ער קען זיך נישט איינהאלטען פון רעדן און פארפירן קעגן זיי אפילו דאס שטערט די מוסדות און פארטייען.[16]
ציונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פייער קעגן אידישע שטרעמונג אן תורה אלס איר איינציגער ציל, און די ציונות באוועגונג איז אויך נישט געווארן אפגעשוינט פון זיינע דרשות מוחאות.
על אף וואס ער האט געהאט גרויס סימפאטיע צו סאטמאר איז ער אבער דירעקט נישט נאכגעגאנגען אין זייער שיטה.
ער פלעגט אפט זאגן אז ער פארשטייט נישט די חילוק צווישן א אידישע רעגירונג אין ארץ הקודש ביז א אידישער רעגירונג אין אפסטעיט מאנרוי קרית יואל, - בתנאי אויב פרומע תורה אידן פירן דאס זענען ביידע הייליג און טייער.
ער פלעגט באיינפלוסן זיינע צוהערער צו גיין שטימן אין ארץ ישראל, און ארויסוואוטן די לינקע ליבעראלע פרייע אידן פון פאוער.
זיין ערשטער בוך ריזשאוס או יוט האט א גרויסער פובלישונג פירמע פעלדהיים נישט געוואלט פובליקירן צוליב די שארפע לאזונגען קעגן די פרייע אידן און ארץ ישראל. איין אויסשניט וואס האט דאן ארויסגערופן גרימצארן ביים אלגעמיינעם אידענטום איז געווען זיין ארויסזאג אז "דער כותל מערבי וואלט בעסער געווען ווען ער בלייבט אין אראבישע הענט צוליב זייער צניעות און צוליב די אידישע אויסגעלאסנקייט וואס פארשוועכט היינט צוטאגס דעם מקום קדוש".
חורבן אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער פלעגט זאגן שטענדיג אז מען דארף אנקוקן דעם חורבן אייראפע אלס יד ה'. א שטראף זיך צו לערנען דערפון א מוסר וויבאלד גאט טוט נישט גארנישט סתם אזוי ווער רעדט נאך פון רציחה. ווי די נביא שרייט (אין ירמיהו ב,ל) לשוא הכיתי את בניכם מוסר לא לקחו אז השי"ת איז זיך מתמרמר אז זיינע שטראפן זענען אומזינסט ווייל מ'לערענט זיך נישאט אפ פון די שטראפן אויף זיינע באליבטע קינדער.
דעריבער פלעגט ער זאגן אז די 6 מיליאן טויטע אין אוישוויץ זענען גארנישט קיין קדושים ווי רוב אידן רופן זיי, ווייל דאס מאכט חלילה האבן טענות אויף גאט אז ער זאל האבן געהארגעט היייליגע לייט.
ער שרייבט אז די יצר הרע איז זיך מחיה און פארדינט גאר אסאך פון די אלע פרומע אידן וואס זאגן אז די צווייטע וועלט מלחמה אידן זענען געווען הייליג.[17]
זיין מעסעזש וואס ער האט געזען אין היטלער אלס א גוטער זאך. ווייל ער האט געוואונט אין אייראפע פאר די מלחמה און לויט ווי ער האט דעמאלטס שוין מורא געהאט האט זיך כלל ישראל געדארפט ענדיגן צו עקזיסטירן דורך די פילע אפיקורסות און פרייהייט וואס האט דאן געבוזשעוועט, ער פארציילט אז אין סלאבאדקע, די שטאט פון דער ישיבה וואו ער האט געלערענט, האט יעדע 5 מינוט ארויסגעפארן א געפאקטער באס פון אידן זיי צוטראגן צו דער ארבעט בעצם יום השבת. אין דער שטאט האבן געוואוינט רוב אידן און די צענדליגע טויזנטער און עס איז שוין כמעט נישט געווען קיין מנין שומרי שבת.
ער האט שטענדיג געזאגט אז היטלער ימ"ש איז גאטס שליח צו ראטעווען די אידישקייט דורכן סאטמארער רב ר' יואל טייטלבוים און אנדערע גדולים וואס האבן זיך יא געראטעוועט און פון דאס ניי צוריק אויסגעפארעמט אידישקייט מער לויטער און ארגינעל מיט די רעליגיע לויט די תורה. ער האט אפילו איינמאל אנגעכאפט א מלחמה איבערלעבער און אים ארויסגעפירט פון זיין שול ווען יענער האט זיך פרובירט איינטענה'נען מיט אים אז די זעקס מיליאן טויטע זענען יא געווען הייליג. זיינע מקורבים האבן דערנאך בארואיגט יענעם איד אז ער וואלט אים ווען אנגעבראכן די ביינער פאר דעם חטא און ער זאל זיך פרייען אז ער איז ארויס גאנץ...[18]
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב לעבן האט ער מקדיש געווען צו לערנען גמרא רש"י תוספות איבער און איבער.
ער האט געהאט א געניעלען סטייל וויאזוי פארצולערנען און לערנען פאר זיך אז מען זאל דאס געדענקן, עפעס איין שורה אפאר מאל און דערנאך ערשט גיין צו די נעקסטע שורה.
ער איז געווען אבער א באהאלטענער תלמיד חכם אויף לומדות. ער זאגט אז ער האט געלערענט שב שמעתא אלס קינד ביים וואסער.[19] און אויך פארציילט אן אייניקל אז די לעצעט וואך אין שפיטאל האט ער זיך פארהערט מיט אים אין קצות החושן.[20]
דאס איז זיכער אז ער פלעגט פארמיאוסן אין די לומדים און די לומדישע לייף סטייל ישיבות. וואס מ'לערנט נישט געהעריג אגדתא ווייל זייענדיג א מוסר'ניק האט ער געזען אין אגדתא דער עיקר ויסוד חלק צו תורה.[10]
אבער ער פלעגט פארלערנען קצות החושן איינמאל א וואך אין זיין זון'ס ישיבה.[3]
הרב מרדכי וויינבער די ראש ישיבה פון ישיבה גדולה ד'מאנטריאל האט אמאל ערקלערט פאר זיינע תלמידים: איך שטים נישט אלעס מיט וואס ראביי מילער זאגט, אבער ווער בין איך זיך צו קריגן אויף א איד וואס ענדיגט ש"ס יעדע איינציג יאר נאכאמאל און נאכמאל.[3]
מוסר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז שוין געווען א גרויסער בחור, האט זיך זיין לעבן דראסטיש געטוישט אונטער דער השפעה פון ר' יעקב יוסף הערמאן זצ"ל, וואס האט פארגעלערנט אן אומערלויבטער מוסר שמועס פאר פינף סעלעקטירטע מבקשים אין די דארמיטארי פון זיין צימער בין הסדרים אין ישיבה אוניווערסיטעט אין דעם ספר מסילת ישרים וואס בלויז ער פון די פינעף האט באקומען רשות זיך צו אריבערקריכן באהאלטענערהייט א ווינדאו פון א פייער עסקעיפ אז קיין איין בחור זאל אים נישט נאכטאן, ער איז דערנאך געפארן לערנען אונטער זיין השפעה קיין אייראָפּע.[10]
די מוסר האט אים שטארק אויסגעפארעמט זיין לעבן, און די דאנערשטאג נאכט שיעור איז געווען די הויך פונקט פון זיין לעבן פאר איבער פערציג יאר וואס כלל ישראל האט זיך איינגעהערט ווי ער רעדט צום באשעפער פאר איבער א שעה ווי א קליין קינד רעדט צו זיין מאמען.
דאס איז צושטאנד געקומען נאכער וואס ר' שרגא משה קאלמאנאוויטש מירער ראש ישיבה האט אויפגעפאדערט פון א גרופע אינגע ספרדים וואס זענען געקומען דאן פון סיריע זיי זאלן זיך ווענדן צו ר' אביגדור זיי ווייזן די ערשטע טרעפ אין אידישקייט, די ספרדישע בחורים האט מיט חוצפה געזאגט פאר ר' אביגדור אז אידישקייט אינטערסירט זיי ווייניג האט ר' אביגדור אנגעהויבן צו רעדן פון די ניקס און אזוי אריינגפארן ביזן רמב"ם, די שיעור איז געווארן איינגעפירט אין מירע ישיבה און אשכנזים האבן זיך צוגעכאפט דערצו. .[21]
ער האט נישט געהאלטן פון קיין מעשיות און כמעט קיינמאל גארנישט פארציילט קיין דראמא ווי די רעדענער נאר פשוט געהייסן מאכן עקסערסייז ער האט געהייסן מען זאל שווייגן אינמיטן און איבערגעדרייט די טעיפ אויף די אנדערע זייט. אזוי אויך האט ער געהייסן נאכזאגן אדער נאכטן נאך אים, ווי גוט דער באשפער איז, אדער אז מען זאל זאגן הויך און קלאר איך האב דיך ליעב גאט'. ער האט געהייסן עפענען די פענסטער ביים שיעור אז די זשערמס פון אזויפיל מענטשן זאלן ארויסגיין טאמער איז געווען ווינטער האט ער אנגעצינדן הויך די סטיעם און נאכאלטס געפענט די פענסטר.
סלאבאדקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1932 ביי די 24 יאר אלט איז ער זיך איינמאל געגאנגען צוהערן צו א שמועס פון ר' אייזק שעהר אן איידעם ביים אלטן פון סלאבאדקע וואס איז געקומען דאהי קיין ניו יארק זאמעלן געלט, דעם שמועס אין א מאנהעטען האטעל לאבי איבער די מוסר מהלך איז אים זייער געפאלן און נאך די התייעצות מיט הרב דעוויס האט ער זיך געפאקט פעק און געפארן לערנען קיין סאלאבאדקע. ר' אייזעק שעהר האט דערנאך זיך אויסגעדרוקט אז קיין געלט האט ער נישט געמאכט אין זיין וויזיט קיין אמעריקע צוליב די דיפרעסיע יארן אבער א תכשיט פארן ישיבה האט ער זיך יא איינגעהאנדעלט און די נסיעה האט זיך אויסגעצאלט דורך ברענגן ר' אביגדור קיין סאלאבאדקע.[3] שפעטער אין זיין לעבן האט ער געזאגט אז אלעס וואס ער זאגט און רעדט איז פון זיין רבי ר' אייזק שער [22]
ר' אייזעק שעהר'ס איידם הרב שולמאן דער שפעטערער ראש ישיבה און ווידער איבערפאלנצער פון סלאבאדקע אין בני ברק איז אויך געווען זיין שדכן. און האט חתונה געהאט מיט א טאכטער פון א רב אין גלילות פון קאוונע וואס איז געווען א גרויסער מוסרניק אין 1935.
זיין גורל צו פארן קיין אייראפע האט ער אבער אייביג געגעבן דאס דאנקבארקייט פאר דעם תורה ריז הרב יעקב יוסף הערמאן וואס דאן געווען טעטיק צו מוטיגען בחורים צו גיין לערנען קיין אייראפע זיי אפצוראטעווען פון אמעריקעס חורבן. צווישען זיי זיין חברותא ר' משה ביק און הרב דעיוויס זצ"ל, פון פיקסוויל, און ר' מרדכי גיפטער זצ"ל, פון טעלז, קליוולאנד, ר' ברוך קאפלאן דער שפעטערדיגער גרינדער פון בית יעקב נעץ שולעס איבערפלאנצונג אין אמעריקע. און ר' נתן וואכטפויגל דער לעיקוואודער משגח, און נאך.[23]
קבלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג א ליטוואק, און אויך א פילאסאף, על דרך ושיטת הרמב"ם און בעל חובת הלבבות, איז ער געווען א גרויסער חסיד פון שכל. ער פלעגט נאר רעדן זאכן וואס האט געהאט מיטן שכל, מען האט קיינמאל נישט געהערט פון אים קיין קבלה'דיגע באגריפן פון זוהר, אבער זיינע זאכן דורכן שכל, האבן כמעט אלע געשטימט מיטן זוהר, די חסידים וואס פלעגן קומן צו זיינע שיעורים פלעגן אים אייביג פרעגן איבער העכערע מיסטישע באגריפן פון חז"ל, פלעגט ער רוב מאל ענפערן אז די זאכן זענען משלים און רעיונות נישט פאקט.
א גערער חסיד דרוקט היינט איבער זיינע ספרים אויף עברית און פארפעלט נישט אין קיין איין שטיקל אנצוצייכענען א זוהר הקדוש אדער מדרש אדער אפילו לעצטיגע קבלה רעיונות, וואס דער דרוקער אלס חסיד איז שטארק באהאווענט אין די ספרים און לייגט דאס אלס פערעפערענצן צו יעדע רעיון פון ר' אביגדור אז דאס איז שוין געשטאנען אין קבלה. כאטשיג וואס בשעת ער האט געלעבט פלעגט ער זאגן אז ער איז נישט עוסק אין קבלה.
ער האט טאקע געשריבן און אוועקגענומען פון זיינע קינדער און אייניקלך די רשות צו איבערזעצן זיינע ספרים פון ענגליש אויף העברעיש און דאס פארשריבן אז בלויז יענער גערער חסיד מעג דאס טאן.
חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך נישט געפירט בחסידות און אפט מאל מבזה געווען קעגן זייער התנהגות אבער ער פלעגט אייביג זאגן אז דער אמת איז ביי די חסידים. מיטן משל פון חפץ חיים אז ווען מען איז געקומען צו אים זיך אפרעדן אז די חסידים טרעטן אויפן שלחן ערוך און דאווענען שפעט, האט דער חפץ חיים גענטפערט: זיי דאווענען שפעט טאקע אבער מיר ליטוואקעס דאווענען שוין נישט בכלל.[10]
פרישות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר איבער דרייסיג יאר וואס מען ווייסט זיכער אז ער האט נישט געגעסן קיין מזונות, בלויז געשלאפן אויף א ברעט אונטערן רוקן. און געגעסן נאר פרוכט, און פלייש אויב די ווייב האט דאס ספעציעל געקאכט און אליינס כשר געמאכט.[3]
מורא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהאלטן אז די תכונה פון פחד איז דער חשבסטער יסוד אין הלכות נזיקין. און אזוי אויסגעטיישט אדם המבעה.[10]
ער פלעגט אראפבאגלייטן יעדן איינעם נישט קיין חילוק א קינד פרוי און אפילו זיין אייגענע זינען פון זיין הויז אויף די עלטערע יארן ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס ער מאכט זיך אזוי משוגע צו מקיים זיין די מצווה פון לוויה, האט ער גענטפערט מיט א רעש, פארוואס מען טייטשט אים אויס פאלטש, ער ציטערט פשוט אז זיי וועלן אראפפאלן באגלייט ער זיי.[24]
א חסידישער סאטמארער אינגערמאן פון בארא פארק האט אמאל אריינשפאצירט צו אים קיין פעלטבוש פאר א תפילה פרייטיג צונאכטס, ר' אביגדור האט אים נאכן דאווענען ברייט מקבל פנים געווען און געמיינט אז ער איז א ירושלימער גאסט אין געגענט פאר שבת. ר' אביגדור האט פארבעטן יענעם צו שלאפן און עסן ביי זיך ביז נאך שבת. ווען דער אינגערמאן האט זיך פרובירט ארויסדרייען אז ער וויל נישט מטריח זיין דעם צדיק, האט ער אים געזאגט אז ער מיינט נישט די מידת פון הכנסת אורחים ער האט פשוט מורה פאר יענעם אויפן לאנגן וועג צוריק צו זיין אכסניא, ווייל די מענטשן פון די העכערע אוישן פארקוועי גאסן וועלן אים נאכשרייען צוליב דאס אינטערסאנקייט פון אים אלס ירושליםער איד מיטן שטריימל און בעקיטשע, וואס די געגענט פרייע און מאדערענע אידן וועלן מאכן שפאס פון אים. דער אינגערמאן האט געגעסן ביי אים ווייל ער האט געוואלט צוזעהן זיין עבודה אבער דערנאך האט אים ר' אביגדור מפציר געווען אז ער זאל שלאפן ביי אים אויכט האט דער אינגערמאן אים ענדליך מגלה געווען אז ער וואונט אין בארא פארק און געזאגט אז זיין ווייב אין קינדער זארגן זיך פאר אים. האט ער אים נישט געלאזט אהיים גיין נאר אנעם שטריימל...[25]
ער פלעגט שטענדיג שרייען קעגן די עלטערן וואס זענען פרום און חסידיש אבער ווען זייערס א קינד געשענט עפעס זעהן זיי נישט אז זיי זענען פושעים נאר זאגן ה' לקח וה' נתן און מען דארף זיי הארגענען פארן לאזן די בליטש אדער די פייער אז קליינע קינדער קענען דערצו צוקומען.[10]
יראת שמים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווען אין שפיטאל האט ער נישט אריינגעלאזט קיין פרויען שוועסטער.[5]
ער זאגט ביי איינע פון די שמועסן אז ביי א ניינציג יעריגער איד האט די יצר הרע מער שליטה דעריבער דארף מען מתפלל זיין אין שפיטאל אז ווען א פרויען שוועסטער קומט אין צימער צו וועלן ארויסטאנצן פון דעם פענסטער.[10]
אן אייניקל איז אמאל דורכגעפארן אוישן פארקוויי זיין שול און הויז, האט ער געזעהן די טירן ברייט אפֿן, אזוי ווי ער האט געוואוסט דעם סדר פון ר' אביגדור זיין זיידע איז צו זיין מוראדיג געווארענט אין יעדער זאך, איבערהויפט שמירה אויף דער שול, האט ער זיך אפגעשטעלט און אריין געגאנגען אין שול זעהן וואס איז געשען, ער קומט אריין זעהט ער א פרוי זיצט דארטן, ער פרעגט זי צי ער קען זי העלפֿן? הערט ער זיין זיידע זיך אנרופֿן ווער איז דארטן? גייט ער צו צום זיידן און זאגט אז איך בין דאס פארוואס איז דער טיר אפן? זאגט אים דער זיידע זעסטו נישט קיין אשה דא?[26]
די וועלט האט אויף אים געקוקט אלס מאדנע און מודה געווען צו אלץ וואס ער זאגט אבער מען האט זיך פֿארענטפֿערט אז ער איז א גרויסער בעל כוח וואס נאר ער קען טאן זיין דרך ה' ווייל ער איז א עקשן, ווען זיין אייניקל האט אים אמאל פארציילט אז די ליטווישע וועלט האלט גאר שטארק פון אים אבער זיי זענען נישט מסכים אז זיין דרך איז פאר יעדן ווייל בלויז ער האט כוח זיך צו פראגראמירן דאס לעבן אלס א מוסר'ניק. האט ער גענטפערט גלייב מיר אז עס קומט מיר אן שווערער ווי אלעמען, איך טוה נאר איין זאך וואס איז א טריק וואס זיי ווייסן נישט פון דעם טריק איך האב מיך ערקלערט אלס א קנעכט און שטענדיג ווי איך גיי און ווי איך שטיי אגאנצעטן טאג חזר איך איבער איך בין אן עבד ה' איך בין אן עבד ה'. און אזוי אפשר היינט צוטאגס פיל איך מיך נענטער ווי זיי צום באשעפער אבער נישט מכוח ראבאט נאר איך האב אזא ציטער אז איך קען שוין דאס נישט פארגעסן...[27]
מענטשן וואס האבן אים געקענט האבן געמיינט טאקע אז דאס איז אזא משוגעת, אז ער רעדט צו זיך אלייןס קיינער האט קיינמאל נישט צוזאמגעשטעלט אז ער האט דאן געזאגט פאר זיך אין בין אן עבד ה מיליאנען מאל דורכאויס זיין לעבן...
ער פלעגט האבן א מנהג אויף די עלטער נישט אויסטאן דעם הוט קיינמאל אפילו אין שטוב בשעתן לערנען און עוסק זיין אין שרייבן זיינע ספרים און בשעתן עסן. ווען די קינדער האבן סוף ימיו אים געבעטן ער זאל דאס אויסטאן האט ער געזאגט אז ער פארגעסט שוין אביסל און דאס העלפט אים דערמאנען פון זיין פחד הבורא.
ער האט אייביג מקפיד געווען צו ארומגיין ציכטיג און זויבער אן קיין מינדערסטע פלעק אלס זיין סטאטוס ווי אן עבד פארן קעניג פון דער וועלט.[3]
ליבע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטשיג ער איז געווען מטבעו א קאלטער מענטש האט ער זיך אפגעגעבן ארויסווייזן ליבשאפֿט און ווארעמקייט פֿאר אלעמען ארום זיך. און ער פלעגט שטענדיג מעורר זיין יעדן צו שמייכעלען צום שכן. ער פלעגט אפט מאל אינמיטן שיעור הייסן זיך אפשטילן פאר א מינוט און יעדער איינער זאל אנקוקן זיין שכן פרויען די פרויען און מענער די מענער און פראקטיצירן צו שמייכלן מיט מחשבות פון ליבשאפט צו יענעם.
- ער פלעגט האבן א קפידא אז ביי זיך יעדן שבת מוזן זיין געסט אייניקלך צו עסן אדער שלאפן. און זיי נישט געזאגט קיין תורה ביי דער סעודה נאר בלויז געזינגען מיט זיי פאר לאנגע שעות, וואס ביי ליטוואקעס איז אראפגעקוקט זינגען זמירות צוליב זייער טאבו הארבע עבירה פון ביטול תורה אבער אין דעם האט ער זיך געפירט ווי חסידים.[5]
- די אייניקלעך פארציילן אז זיי געדענקן נישט קיינמאל ווען זיי זענען געווען דארטן אלס קינדער און נישט באקומען א נייע מתנה. ער פלעגט יעדן טאג גיין שפאצירן און זיך אנסטאקן מיט קליינע טשאטשקעלעך, ווען די רעביצען פלעגט קאמפלעינען אז דאס מאכט אומ-סדר אין דעם קליינעם הויז זייערס, האט ער גענטפערט, אז מען מוז האבן אן אויסוואל פארן די אייניקלעך פון פארשידענע טויס ווען זיי קומען זאלן זיי זיך קענען וועילן...[5]
- די חתונה געהאטע אייניקלעך ווען זיי פלעגן נאר טעלפאנירן פלעגן זיי זיין גרייט אויף זיינע שאלות וויאזוי דאס גייט אין געלט, זייער אסאך מאל האט ער זיי געשיקט פשוט און פראסט סתם אזוי געלט, איבערהויפט ווען זיי האבן אים באזוכט האט ער זיי באלעסטיגט מיט די שאלה פיל מיט אויספארשונגען. ער האט זיי קיינמאל גארנישט געפרעגט וועגן שלום בית אדער תורה אדער סיי וואסארא אנדערע פראגע נאר בלויז צו זיי האבן געלט גענוג.[5]
- ער פלעגט נישט גיין אין ערגעץ נישט זיך נישט צו שטערן לערנען, אבער צו זיינע אייניקלך האט ער יא געגאנען פאר פופצן מינוט. יעדע סעקונדע האט ער זיך פארנוצט אדער צו טאנצן אדער צו זיך באדאנקען פאר אלע געסט אז זיי זענען געקומען צו זיין שמחה.[5]
- ער פלעגט נישט גיין אין ערגעץ, אבער ווען איינער האט זיך מתחצף געווען און יא צוגעגאנגען לאדענען צו א שמחה, האט ער זיך אנטשולדיגט ווי א קליין קינד ווי פאריאגט און פארפלאגט ער איז אז ער האט נישט קיין צייט צו אטעמען און ער בעט יענעם זאל אים מוחל זיין און פארשטיין א.א.וו.[28]
- ער האט געגריסט יעדן איינעם מיט א שמייכל פון דא ביז קאנארסי.[28]
- ער האט זיך אראפגעשלעפט אויף די טרעפ פון זיין הויז אין די שווערסטע צייטן, און אראפגעזעצט ביי יעדן שנארער נעבן טיר אין פארצימער און אויסגעהערט פאר לאנגע צייטן יענעם'ס פראבלמען.[29]
- דער סיפור אונטער זיין זשאב אלס משגיח אין חיים בערלין איז גארנישט געהאט צוטאן מיט זיין פערזענליכקייט ווייל קיינער האט נאך דעמאלטס אים נישט געקענט ער האט געוואונט אין טשעלסי וויי אוועק פון די ישיבה. נאר דער ראש ישיבה ר' יצחק הוטנער האט איינמאל באקומען א רירנדער טעלעפאון קאל פון דערווייטענס פון אן אומבאקאנטער רב וואס האט זיך געבעטן מיט טרערן פאר אים ער זאל נישט ארויסווארפן עפעס א פרעמדער בחור. האט עים ר' יצחק הוטנער געשריגן אויפן טעלעפאון א איד וואס קען וויינען פארן פראבלעם פון א פרעמד בחור מוז זיין א משגיח. און ר' אביגדור האט אין דעם געזען א אצבע אלוקים אוועקמופן פון טשעלסי אז קיין חינוך וועט ער שוין נישט קענען צושטעלן דארטן פאר זיינע קינדער.[30]
אהבת ה'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער פלעגט זיך ארום דרייען אין טאש שטענדיג מיט עפעל קערנדליך, ווען ער איז געשטארבן האט מען געטראפן איבער זעקס פילע פאטעיטא זעק אנגעפילט מיט עפל קערנדליך ביי אים אינדערהיים אין סטארעזש; דאס פלעגט ער זיך קאכן טאג אין נאכט אין די וואונדער פון באשעפערס וועלט. אין פארענט פון זיין שטענדער אין שול איז אייביג געלעגן א באטל ניו יארק סיטי סינק וואסער, אלס א שוויתי ה' לנגדי תמיד, זיך צו דערמאנען דעם טובת ה'.[31]
זומער פלעגט ער אייביג יעדן שבת רופן די אייניקלעך און שפילן מיט זיי להשריש את אהבה לבוראם אין זייערע אינגע הערצער, אז מען האט געפליקט מעלאנע קערנדליך...[5]
באשיידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווען יארן לאנג משגיח אין ר' חיים בערלין ישיבה, קיין איין תלמיד פון דארטן האט נישט געוואוסט אז ער איז עפעס א זאך. רוב האבן אויף אים נאכאלץ היינט א ביטול צוליב די גרויסע געלט קנסות וואס ער פלעגט לייגן אין לויט זייערע אויגן אומ-בארעכטיגט, אויף אזוי ווייט האט ער זיך באהאלטן אין חיים בערלין ישיבה אז ווען ער איז געשטארבן זענען נישט געווען קיין שום אפיציעלע פארשטייער פון דער ישיבה חיים בערלין אפילו נישט איר ראש ישיבה וואס וואוינט עטליכע גאסן אוועק. אין די לוויה איז געווען פון די גרעסטע אין ברוקלין'ס היסטאריע און חרדישע היסטאריע.
זיינע אייגענע טעכעטער און זין האבן קיינמאל נישט גערעדט פון אים עפעס גדלות בשעתן לעבן. פארענטפערענדיג זיך אז ער האט זיי אויסגעפאפט מיט פילע זאכן, און בלויז ווען ער איז געשטארבן האבן האבן זיי אנגעהויבן צו כאפן ווי גרויס ער איז געווען.[5]
זיין רעביצין האט קיינמאל נישט צוגאלאזט די חסידים אים צו מוטשען זאגענדיג אז איר מאן איז בלויז גוט פאר בעלי תשובה...
זיינע קינדער און אייניקלעך זענען מודה און האבן שוין עטליכע מאל געבעטן מחילה פון אסאך חסידים וואס זיי האבן פראבירט צו פארטרייבן די חסידים וואס פלעגן קומען מוטשען דעם זיידן און זיי האבן נישט געהאט קיין שכל צו באמערקן אז ער איז א גדול.[5]
ער פלעגט נישט לאזן אינגעלייט צו מארקעטען ווער רעדט נאך פובלישונג פארשפרייטער קאמאפניס זיך אפגעבן מיטן מפרסם זיינע טעיפ און ספרים, זאגענדיג פאר זיי אז קיינער קויפט דאס נישט צופיל... נאר בלויז ער מיט זיין רעביצן האבן זיך אפגעגעבן מיט די געשעפטן ביזן לעצטן מינוט אויב זיי האבן געדארפט טעיפס אדער ספרים.[32]
ער האט געזאגט אויף די פראגע פון סאטמארער אידן פארוואס ער האט נישט געדרוקט אין לשון קודש זיינע ספרים, אז ער קען טאקע גאר שיין שרייבן אין לשון קודש, און פאר זיך שרייבט ער אלעס קודם אין לשון קודש, אבער וויבאלד קיין איין תלמיד חכם וועט סיי ווי נישט קויפן זיין ספר וועט ער פארלירן געלט, דעריבער דרוקט ער דאס דווקא אין ענגליש נישט צו פארלירן אזויפיל געלט.[10]
איינמאל האט זיך אוועקגעשטעלט א גאנצע משפחה פון פאריז נאכן דאנערשטאג שיעור און מיט התרגשות זיך פארגעשטעלט אלס געווארענע בעלי תשובה דורך זיינע טעיפס, ער האט זיך נישט אפגעשטעלט נאר ווייטער געגאנגען און געזאגט מיט א שמייכל שכוח פארן מאכן אן אלטן איד פרייליך.[3]
שתיקה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שווייגן איז געווען א גרויסער יסוד אין זיין לעבן. און שטענדיג אויפגעפאדערט אז מען זאל שווייגן. אז מען איז געקומען צו אים איבער שלום בית האט ער גארנישט געוואלט רעדן נאר איבער דעם.
ער איז געווען א מאדנער שותק, אז ווען מען האט אים עפעס געפרעגט נישט קיין חילוק ווער האט ער אפט מאל נישט געהאט קיין פראבלעם צו לאזן דעם שואל שטעקן מיט די שאלה און נישט ענטפערן...
ביי זיינע מסיבות און צוזאמענקומען וואס ריזן עולם פלעגן קומן צו אים געבן כבוד ווי למשל ביי זיין אייניקלעך'ס חתונה, אדער ביים יערליכן דינער פון זיין זון'ס ישיבה. האט ער זיך אוועקעגשטעלט ביי דער טיר, נישט אויבן אן, און יעדן איינעם געשמייכלט און זיך באדאנקט פארן קומן מיט א ברכה, און קיין ווארט נישט מער.
אפט מאל פלעגט ער שפאצירן און מענטשן האבן זיך געוואלט צושארן צו אים אבער ער האט זיי איגנארירט...
רעדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט דעם אלעם האט ער געהאלט אז יעדער איד מוז קענען רעדן מיט רעטאריק ער האט קיינמאל נישט חלילה וחס געהייסן לערנען ספרים חיצנוים אחוץ ביי מידות וואס דאס איז געווען חשבון הנפש וואס ר' ישראל סאלאנטער האט געהייסן איבערדרוקן און פארשפרייטן. און דאס אנדערע בוך פון דעיל קאנארגי צו שארפן דעם צונג.[33]
זיינע ספרים זענען פיל מיט חכמות חיצונית, און איז באקאנט מיט יעדעס ווארט פון כפירה און מינות זיי אפצואווענדען, זיין בית הכסא איז געווען א ביבליאטעק פון אלע ביאלאגיע, פיזיק, און וויסנשאפט ביכער, זאגנדיג אז מען טאר נישט אין זיי אריינקוקן נאר ער ווייל ער טוט זיי אפווענדן און אויך נאר אין בית הכסא ווייל עס איז טמא. און אויך נאר צוליב דעם וואס ער האט אנגעפרעגט ביי גרויסע פוסקים און זיי האבן אים געגעבן א היתר.
על אף וואס זיינע ביכער זיינע געווידמעט גאנצעטע פרקים אפצואווענדן כל מיני אפיקורסות, זענען רוב פון זיינע טעיפס און שיעורים נישט עוסק נאר אין אהבת ה' און חסד ה'. אחוץ ניטל נאכט וואס ער האט אויסגעניצט אפצושפעטן פון קריסטנטום און עוואלוציע.
אבער בעיקר זעהט מען אז ער איז באקאנט געווען אין די אלע וויסענשאפטן אויסצינוצען דאס אנציווארימען הערצער פון זיינע צוהערער און זיך אליינס צו זיך פארוואונדערן און אויפלעבן צו די גוטע טיפע גוטס און גענדאדע און נפלאות הבורא פאר די וועלט.
זיינע קינדער פארציילן אז זיי האבן אים קיינמאל נישט געזעהן זיצען און קוקן עפעס אנדערשט ווי א גמרא אדער ספר און אלע זיינע סייענס פארשונגען וואס ער האט געהאט געלערענט אין בית הכסא האבן אנדערע פאר אים געברענגט כדי לוחם צו ווייזן די פירצות פונעם דור.[34]
זיין חכמה האט זיך דאס מערסטע ארויסגעוויזן וויאזוי ער האט אייביג געקענט ענטפערן די לעצטע פופצן מינוט פון דאנערשטאג שיעור פאר מער ווי פערציג יאר און איז פארשפרייט אין די הונדערטער טויזנטער קאפיס בכל קצוות תבל.
קריטיק אויף אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער איד איז בשעתו געווען אפגעדרוקט וועכענטליכע העצערייען אז מען טאר נישט הערן זיינע טעיפס צוליב דעם חרם פון חתם סופר נישט זאגן דברי תורה בלשון הגוים.
אלס ענטפער צו דעם האט דער איד אפגעדרוקט אסאך בריוון וואס האבן עדות געזאגט אויף זיין גדלות נאר אז ער איז נישט קיין גדול וואס א יוצאי אונגערן זאל זיך מאכן פאר א רבי צוליב דעם חתם סופר'ס איסור.
מנהיג ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישטא קיין מדינה און שטאט ווי זיינע טעיפס זענען נישט אנגעקומען.
ער פלעגט ענטפערן שאלות 2 מאל א טאג אויפן טעלעפאן בשעת'ן עסן מיטאג און נאכטמאל.
אידן פון אלע שיכטן און קרייזן פלעגן קומן צו פארן איבערהויפט צו זיין דאנערשטאג נאכט שמועס, ווי ר' בנציון פעלדמאן פון מאנסי, ר' שמחה בונעם קאהן פון לעיקוואד, דער ווינער דיין פון בארא פארק און אזוי ווייטער רבנים עסקנים און גרויסע תלמידי חכמים פון די נאנט און פון די ווייט האבן זיך נישט געוואלט פארפעילן אפילו איין שיעור און האבן זיך געשלעפט שעות מיטצוהאלטן די דברי אלוקים חיים.
ער האט אייביג געזאגט אז מען זאל אים נישט אויסהערן נאר יעדער איינער האט ער געזאגט וועמען צו פרעגן א שטאפן היט דעם ברך משה און א הויכער היט ר' שלמה באבובער און די ליטווישע אידן זייערע פירער און די ספרדים זייערע און פארן רוסישען אדער בעל תשובה טיפ ליבאווישטער רבין. א.א.וו.
ער פלעגט פארנוצען רוב צייט פון זיינע מוסר שמועסן ארום רעדן די מעלות פון אנדערע גדולי הדור, וו.צ.ב. דער ברך משה האט ער געזאגט אז אזא עניו און הכנעהדיגער מענטש פאר גדולי ישראל איז נישט באשאפן געווארן. אדער אז ער האלט אז דער ליבאוויטשער רבי קען זיין משיח. אדער אז דער באבאובער רבי איז א איש שלום און א זעלטענער בעל מידות וואס שאפט א פראכט און כבוד פארן אידישן פאלק. און אז אידן דארפן ווען זעהן צו משפיע זיין ביי די רעפובליקאנער פארטיי אז ר' אהרן קאטלער זאל ווערן פרעזידענט פון אמעריקע. קיינער איז נישט געקומען דארטן פון מאנסי מאנרוי וויליאמסבורג צו הערן אז אנדערע גדולים פון זיין'ס גלייכן זענען ערליך און מען זאל זיך ווייקן ביי זיי מען איז געקומען הערן וואס ער האט צו פארציילן אבער ער האט זיך געקשענט און כמעט נישט פארפעלט קיין איין וואך אויסצורימען א גדול אינעם דור וואס לעבט.
אפילו ער איז זיך געזעצן פארשפארט אין זיינע ד' אמות און זיין פארשטופט ווינקל אין א מאדערן נישט פרומען געגענט אין אוישן פארקוועי אוועק פון יעדן פירסום און פובליק.
האט ער באפוילן פאר אלע זיינע מענטשן צו מופן קיין וויליאמסבורג אדער בארא פארק אדער ארצפצו פון פלעטבוש ווא איז געווען פרומער, ער פלעגט אויך אויפאדען אז מען זאל זיך באטייליגן אין פרומע חרדישע צוזאמקנופטן אפילו דאס איז נישט ממש פאר תורה. ער האט באפוילען יעדן צו גיין צו די סיום השס און צו די בעלזע חתונה און צו די סאטמארע יערליכע כ"א כסליו מסיבות, זאגענדיג דייקא נישט צוליב די תורה נאר צוליב דעם אז איבעראל ווי עס איז דא א גרויס צוזאמקום פון אידן רוהט די שכינה אין מער פראפאראנץ ווי א קליינער צוזאמקום. און אויב איז דאס היסטאריש גרויס אין פאפולאציע איז דער שכינה דארטן אין היסטארישע פראפאראנצן.
זיין לוויה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעמעד פון צענדליגע טויזענטע אידן האט מען ארויסבאגלייט זיין ארון פון זיין באשיידען הויז און שול'כל אפצופארן אויף וועג קיין קענעדי עירפארט עס האבן זיך באטייליגט און מספיד געווען ר' חיים פנחס שיינבערג, ר' יוסף ראזענבלום, ר' שמואל בירענבוים, אן אייניקל זיין ממלא מקום אלס רב אין זיין לעצטער שול, ר' יעקב פערלאוו נאוואמינסקער רבי וואס האט גערעדט בשם אגודת ישראל און ישיבת חיים בערלין. ר' שמואל מילער זיין עלטסטער זון, וואס האט געוויינט אז די וועלט האט נישט געוויסט זיין טאטענס גדלות בתורה בלויז זיין יראת שמים, און זיין אייניקל ר' שמחה בונם כהן פון לעיקוואד וואס האט געבעטען מחילה בשם כל ישראל אז מען האט נישט איינגעזעהן זיין גדלות און מען האט חוזק געמאכט פון אים איבעראל בשעת ער האט געלעבט דאס האט נישט איבערגעלאזט קיין איין טרוקן אויג ביי די פארזאמלטע און קולות ויללות האבן בוקע געווען רקיעים פון עלטערע אידן רבנים און קיינער האט זיך נישט געקענט איינהאלטן פון וויינען אויף דעם צער פונעם שר וגודל בישראל שנפל בלמחמה וואס האט געליטן און נישט געהאט קיין מנוחה און תענוג פאר זיך אויף די וועלט.
ער איז געקומען לקבורה אויפן הר הזתים במעמעד פון טויזענטע אידן, עס האבן דארטן מספיד געווען ר' נתן צבי פינקל -מירער ראש ישיבה. ר' מתתיהו סאלאמאן וואס האט פונקט געוויילט אין ארץ ישראל און ר' משה שטערנבוך און תלמדים און די קינדער.
געקליבענע אנעקדאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט ארויסגעראטעוועט די משפחה פון ר' אלי שוועי מיט זיין פאטער, ווייל אין קאוונע האט ער זיך באקענט מיט א אמעריקאנער אמבאסאדאר וואס איז געווען געבוירן אין בלאטימאר און יענער האט געלערנט אין די זעלביגע היי סקול, און ר' אביגדור האט אויסגעפועלט וויזעס פאר די שוועי משפחה.[3]
לוחם מלחמות ה'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען א פעלזן פעסטער מענטש זיך נישט גערורט פאר קיינעם אין די שטורמישסטע צייטן. געפירט קאמפן און אלעס מיט א רואיגקייט כאטשיג ביי אלע זיינע אישוס איז ער געווען איינער אלייןס. און די חרדישע וועלט האט אים נישט אקעצעפטירט און גאר געלאכט פון אים.
- ער איז געווען דער איינציגטער רב וואס האט געהויבן פויסטען אין פנים אריין אויב איינער האט גערעדט קעגן ה' ותורתו.[5]
- ער איז געווען עטליכע מאל אין קאמף מיט די קהילה זיינער איינמאל האבן זיי אפילו ארגענעזירט א מעכטיגער פראטעסט אין טשעלסי ווען ער האט דארטן געפענט א ישיבה, וואס נאציאנאלע צייטונגען האבן דאס געדעקט אלס סענזאציע אז א קהילה האלט א פראטעסט קעגן זייער אייגן רב.[35]
ער האט אויך אמאל זיך אפגעשטעלט אינמיטן זייןס א דרשה און געהייסן דעם ראש הקהל פון קהילה זיך אויפשטלען און ארויסגיין ווייל יענער האט געשמייכלט ווען ער האט גערעדט פונעם איסור פון טראגן קעריזשעס אין שבת אויף די גאס מחמת איסור הוצאה.[36]
- גערעדט טאג איין טאג אויס פון די געיס און לעסביאנקעס און אבארשען מגיפה. כאטשיג קיין איין רב בישראל אין זיינער צייט האט דאס נישט געטאן, צוליב זייער פחד אז אומ-חתונה געהאטע וועלן זיך פארטאן צוליב דעם מוסר אין דעם ענין.[37]
- מען האט אים אויפגעזאגט זיין אמט אלס משגיח אין חיים בערלין ווייל ער האט נישט געוואלט לאזן לערנען דארטן לימודי חול. טייל זאגן אז ער האט זיך אפגעזאגט אין פראטעסט און זיי האבן אים יא געוואלט האבן ווייטער.[פֿעלט אַ מקור]
- זיך משוגע געמאכט מיט פרוכט און וואסער נאכאנאנד כאטשיג פון דעם חובת הלבבות ביזן היינטיגן טאג איז דאס נישט דער סדר פון קיין איין רב אז דאס זאל זיין א יסוד אין אידישקייט.[פֿעלט אַ מקור]
- נישט גענטפערט קיינעם נאר געזאגט שטענדיג געב מיר צייט זיך איבערטראכטן.[פֿעלט אַ מקור]
- נישט געלאזט קיין שנארערס גיין אין זיין שול אינמיטן דאווענען. כאטשיג דאס איז קעגן דער מנהג פון יעדן שול אין די וועלט, כדי נישט צו שטערן דאווענען. ער האט געהאט א סדר אזא זמן ווען יא צו קומען.[פֿעלט אַ מקור]
- שטארק פארשעמט אויב איינער האט געהיסט אין זיין שול אן ארויפלייגן די הענט אויפן מויל.[פֿעלט אַ מקור]
- געטאן אנדערשט ווי די שולחן ערוך
- ביי נטילת ידים אבער האט געזאגט אז ער האט א טעם כמוס. (ער האט טאקע געגעסן מיט א הענטשקע צוליב דעם און די וועלט האט זיך איינגערעדט אז דאס איז צוליב זשערמס זאל נישט ארויפגיין פון די הענט צו די עסן.) אבער ער האט זיך געזייפט אנשטאט א טעפל.[24]
- שמונה עשרה האט ער אויסגעלאזט אסאך שטיקער. עס איז אין מחלוקת וועלכע, ווייל די סדר איז געווען אז ער האט דאך נישט גערעדט פון גארנישט אבער וויבאלד ער פלעגט דאווענן גאר לאנג, ד.ה. ער האט אנגעהויבן שמונה עשרה ווען דער מנין האט געהאלטן ביי הודו, און געענדיגט ווען זיי האבן געענדיגט דאווענען, און ער פלעגט זאגן יעדע ווארט ווי א קינד רעדט צו זיין מאמען מיט געפיל, שיין גראד ווי א האלץ און ארויסזאגן יעדע שטיקל מיט א אמת'קייט וואס אפילו ער האט דאס געטשעפטשעט גאר שטיל זענען געווען פארזאמלט ארום אים חסידים זיך אונטערהערן.[פֿעלט אַ מקור]
- נישט געוואלט ארויסגיין קעגן סאטמארער רבי דעם ברך משה כאטשיג ער האט אראפגענומען די מזוזות פון קרית יואל סקול דיסטריקט, ער האט גאר אפגעשריבן גאר א לאנגער בריוו אים צו שטיצן און אים ערקלערן אלס מנהיג הדור קעגן די מיינונג פון רוב חסידישע רבנים.[38]
- ער האט אפילו אויסגעצאלט די קאר סערוויס פאר ר' יצחק לייב וויינגארטען אהיים קיין וויליאמסבורג און נאך עסקנים מיט אים וואס ער האט געהייסן קומן זיך דורכרעדן וועגן דעם ענין און דורכטאן, ווען ער האט זיי געגעבן דעם ענוועלאופ האבן זיי געמיינט אז דא ליגט באהאלטן אן איסור אויפן סקול דיסטריקט, ער האט זיי אבער באפוילן שטרענג זיי זאלן נישט עפענען דעם בריוו ביז זיי זענען אין וויליאמסבורג, אין קאר האבן זיי שוין געפענט דאס און געזעצן די 30 דאלער האבן זיי פארשטאנען זיין פקחות, אז ער האט זיך נישט געוואלט טענה'ען מיט זיי.[39]
- זיין טאטע און מאמע זענען נישט געווען קיין רבנים, נאר פשוטע ארבייטארער, און ער האט געלערנט אין פובליק סקול און זיינע אלע איגענט חברים און ברודער און שוועסטער האבן פארלאזט אידישקייט און ער האט זיך אלייןס מלחמה געהאלטן מיט זיין סביבה אויסציוואקסן אן היסטארישער גדול בישראל.[40]
התמדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארגעלערנט זעקס און דרייסיג שיעורים א וואך. נישט קיינמאל געגאנגען אין ערגעץ נישט זיך נישט צו שטערן פון זיינע שיעורים, אפילו צו די אייגענע אייניקלעך'ס חתונה, פלעגט ער קומן, אפטאנצן מיט דעם מאנטל אין די הענט, און זיך אוועק גיין צוריק צו זיין גמרא.
ר' מרדכי גיפטער האט געזאגט אז די אפגעריבענע צוריסענע ערבלעך פון זיין חאלאט וואס האט זיך שוין צולעכערט פון אזויפיל רייבן אויפן שטענדער נאכאנאנד האט אים געמאכט אויך גיין לערנען תורה ד.ה. די אזא תשוקהדיגער התמדה וואס ער האט געזעהן ביי ר' אביגדור האט אים באיינפלוסט אז אפשר איז יא עפעס גוטס אין די תורה. און ער איז דערנאך אויפגעוואקסן ר' מרדכי גיפטער דער מנהיג ישראל פון טעלז.[41]
די בחורים אין חיים בערלין פארציילן אז ער האט נישט זיך געפירט ווי קיין געהעריגער משגיח נאר ער פלעגט זיך אראפזעצן ביים טיר און זיך לערנען און זיך נישט קימערן מיט גארנישט נאר טאמער מען איז געקומען שפעט האט ער געהייסן געבן געלט. זיי האבן קיינמאל פון אים געהערט עפעס השקפה אדער רעדן מיט די בחורים פריוואט, ער האט בלויז געלערנט פאר זיך בלאט נאך בלאט אגאנצען טאג און אויפגעפאסט מען זאל נישט קומען שפעט.[3]
אינטערנעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געזאגט אז די אינטערנעט איז אסור פאר די דאזיגע קרייזן וואס זייערע רבנים אסרן דאס.[10] ווען א אינגער בעל תשובה האט אים געזאגט אז ער וויל אפדרוקן זיין תורה אויפן אינטערנעט כדי פרייע אידן זאלן דאס אויך קענען לערנען און צוריקומען צו תורה, האט ער יענעם געזאגט אז ער ווייסט נישט פונקטליך וויאזוי אינטערנעט ארבעט דעריבער וויל ער נישט געבן רשות דאס אפדרוקן.[42]
זיינע טעיפס און ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויזענטע טעיפס און טייל אויף אידיש זענען פארשפרייט, אויך פילע ספרים געשריבן פינעף על התורה דריי אויף אידישע היסטאריע און דריי אויף השקפה, איין'ס אויף תפילה, איינס אויף שלום בית, און איינס אויף נפלאות הבורא, עס קומן נאך היינט ארויס כסדר נייע ספרים וואס תלמידים דרוקן אפ זייערע רשימות פון ווען ער האט געלעבט. און בארבייטן זיינע ווערק אין אנדערע שפראכן. - זיינע ספרים זענען שוין לעת עתה געדרוקט אויף לשון קודש - אידיש - עברית - ענגליש - פראנצויזיש - פארטוגעיזיש, און ספאניש.
אריינגערעכנט:
- Rejoice O Youth! (1962)
- Sing You Righteous
- Praise My Soul
- Awake My Glory
- The Universe Testifies
- Behold A People
- Torah Nation
- Exalted People
- The Beginning (1987)
- A Nation is Born (1991)
- A Kingdom of Priests (1994)
- Journey into Greatness (1997)
- A Fortunate Nation (2001)
- Career of Happiness
- Lev Avigdor (לב אביגדור), a mussar sefer
ספרים געדרוקט דורך תלמידים און קינדער פון זיין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ הקדמה פון זיין איידעם רב בראג אין צווייטן באנד פון ר' שמחה בונם קאהן'ס ספר ראביי מילער ספיקס
- ↑ מפי הרב יאווא פעלט מקור
- ↑ 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 3.10 הרב בראג אין הקדמה צום צווייטן באנד ראביי מילער ספיקס.
- ↑ מפי בנו רב שמואל מילער ביי א יארצייט סעודה אין וויליאמסבורג תשס"ז טעיפס צו קויפן ביי הרב יאבוי פעלט מקור
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 מפי זיין אייניקל רב ישראל מילער פעלט מקור.
- ↑ רב בראג אין הקדמה פון ר' שמחה בונם קאהן'ס ספר ראביי מילער ספיקס
- ↑ אויסגאבע פון נטרונא אויף די מיינונג פון כל גדולי ישראל איבער מדינת ישראל.
- ↑ מפי בנו ר' שמואל מילער ביי דער יארצייט סעודה כ"ט ניסן תשס"ז אין וויליאמסבורג פעלט מקור
- ↑ מפי הרב שמואל מילער זיין בכור פאלט מקור
- ↑ 10.00 10.01 10.02 10.03 10.04 10.05 10.06 10.07 10.08 10.09 10.10 10.11 10.12 10.13 10.14 10.15 טעיפ#
- ↑ מפי בנו ר' שמואל מילער
- ↑ דער בלאט
- ↑ מפי הרב יאווא.
- ↑ מפי ר' שמחה בונם קאהן.
- ↑ הרב יאווא אין זיין'ס אן ארטיקל אין דער בלאט ביי די שלושים פון רב מילער
- ↑ מפי זיין אייניקל ר' שמחה בונם הכהן קאהן.
- ↑ אוועיק מיי גלארי בלאט 18
- ↑ אלגעמיינער זשורנאל
- ↑ מפי זיין ר' שמואל מילער
- ↑ מפי זיין זון ר' שמואל
- ↑ יתד נאמן
- ↑ און הקדמה פון אלע זיינע ספרים
- ↑ רעביצן שיינבערג און די הקדמה פון אלל פאר די באס.
- ↑ 24.0 24.1 מפי הגאון ר' יושע יודא גליק
- ↑ מפי בעל המעשה הרב יושע יודא גליק
- ↑ מפי בעל המעשה ר' ישראל מילער
- ↑ מפי ר' ישראל מילער
- ↑ 28.0 28.1 מפי זיין תלמיד הרב שטאלצבערג
- ↑ מפי זיין אייניקל ר' ישראל מילער
- ↑ מפי איינעם פון די מספידים ביי די לוויה
- ↑ מפי תלמידו הרב דולינגער אין זיין ספר וואלקינג וויט ראביי מילער
- ↑ מפי הרב טויבער
- ↑ הרב דולינגער משגיח דישיבה תורה אור אין זיין ספר שפאצירן מיט רב מילער.
- ↑ מפי בנו רב שמואל מילער
- ↑ מפי בנו הרב שמואל מילער.
- ↑ מפי ר' שמואל מילער
- ↑ מפי זיין אייניקל ר' שמחה בונם קאהן
- ↑ דער איד
- ↑ מפי ר' יצחק לייב וויינגארטן
- ↑ מפי ר' שמואל מילער.
- ↑ פון איינע פון די מספידים ביי דער לוויה
- ↑ מפי הב' יוסף נידעלמאן
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זשואיש אבזערווער דרוקט זיין איידעם הרב בראג'ס הקדמה צום ספר ראביי מילער ספיקס.[1]
- יתד נאמן ביאגראפיע.[2] [3]
- דזשואיש פרעס ביאגראפיע. [4]


c: text/html

text:
נח
נח איז געווען למך'ס זון. ער איז געבוירן געווארן ווען זיין טאטע איז געווען 182 יאר אלט. ויחי למך שתים ושמנים שנה ומאת שנה ויולד בן בראשית (פרק ה') נח האט געלעבט 950 יאר וַיִּהְיוּ, כָּל-יְמֵי-נֹחַ, תְּשַׁע מֵאוֹת שָׁנָה, וַחֲמִשִּׁים שָׁנָה; וַיָּמֹת. בראשית ט'
נח איז געווען א צדיק נח, איש צדיק, תמים היה, בדורותיו בראשית ו . אזעלכע זאגן אז נאר לגבי זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק אבער איז אן אנדער דור וואלט ער נישט געווען א צדיק, און אזעלכע זאגן אז אפילו אין זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק און זיך נישט נאכגעשלעפט נאך די שלעכט, און ווען ער וואלט געווען אין אן אנדער דור וואלט ער לא כל שכן געווען א צדיק.
ווען נח איז געווען אלט 480 יאר האט גאט אים באצוווּנגען צו בויען אַ קאַסטן אויף צו היטן אים מיט זיין פאַמיליע און אַלע חיות פון א גרויסו מבול וואסער וואס וועט איבערשווימען די גאנצע וועלט. ווען נח איז געווען 600 יאר האלט האט אנגעהויבן פליסן דער מבול אויף דער ערד.
זיין פאמיליע:
- עלטערן: למך בן מתושלח
- קינדער: שם, חם, יפת.
די געשיכטע פון נח ווערט דערציילט אין פרשת נח.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דעלאטין
דעלאַטין (אוקראיניש: ДeляTиH) איז א שטעטל אויפן פרוט טייך אין נאדווארנער ראיאן, אוקראינע, 101 ק"מ מערב פון טשערנאוויץ. פון 1772 ביז 1918 איז דער געגנט געווען אין מזרח גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 15טן יארהונדערט איז דעלאטין, מיט גאנץ רויטער רוטעניע געווארן א טייל פון פוילן. אין 1772 האט עסטרייך גענומען דעם גאנצן ראיאן פון פוילן און געגעבן אים דעם נאמען גאליציע. נאכן ערשטן וועלט קריג איז דעלאטין אריין אין דער צווייטער פוילישער רעפובליק. דעלאטין איז איינגענומען דורך דער רויטער ארמיי סעפטעמבער 1939, אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג.
די דייטשען זענען אריינגעקומען אין יאנואר 1941 און אריינגשטעלט אלע יודן אין וואלד, און במשך דריי טעג האבן זיי אלע אויסגעשאסן הי"ד. אן אלטיטשקע פארציילט דארט אז זי האט נאך אלץ שלאפלאזע נעכט ווען די דערמאנט זיך די יאמערליכע קולות וואס מ'האט ארויסגעהערט פון וואלד במשך יענע ביטערע טעג, און די קולות פון די שיסערייען ה"י.
די סאוועטן האבן געשטעלט דאס שטעטל אין דער אוקראינישער סאוועטן רעפובליק. היינט איז דעלאטין אין אוקראינע.
יידישע געמיינדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פאר דעם קריג אן עיר ואם בישראל, ווי די ארגאניזאציע אבותינו (וואס גיט זיך אפ מיט איבערבויען בתי חיים אין אייראפע) איז מעיד, איז דאס די צווייט גרעסטע בית החיים וואס זיי האבען דערווייל געזעהן מיט אזוי פיל אידישע קברים, ווי צווישען אנדערע ליגט דארט רבי נחום מרדכי פרידמאן א רעכטער אייניקל פועם רוזשינער זי"ע, וואס דאס ווארפט א שטיקל בילד וואס פארא חשוב אידיש שטעטל דאס איז געווען בעפארן קריג.
די שטאט דעלאטין געפינט זיך אויף א בארג, וואס איז גאנץ לופטיג אין די זומער חדשים וואס אחוץ די אידן וואס האבן געוואוינט דארט א גאנץ יאר, פלעגט דאס ארויסברענגען אידישע משפחות פארוויילן דארט אין דעם זומער.[1]
עס האט זיך געפינען אין דעלאטין אסאך קלויזן פון פארשידענע קרייזן, אבער רוב רובו פון שטעטל זענען געווען זידיטשויווער חסידים, ממילא האבן זיי אויפגענומען פארן שטאטס רב רבי נפתלי עהרליך, וואס ער איז געווען אן אייניקל פונעם עטרת צבי, און ער האט געדינט אלס שטאטס רב פאר כמעט א יובל יארן ביז ממש דעם ביטערן חורבן.
דער דעלאטינער רב זצ"ל איז נסתלק געווארן ה' שבט תש"א, אבער עס איז שוין גרויסע צרות דאן אין שטעטל, האבן די חברה קדישא געמוזט אים באהאלטן אין ביה"ח אינמיטן דער נאכט אין די פינסטערניש, ווי די ימ"ש זאלן נישט מערקן וואס קימט פאר, ווי אויך איז אנוועזענד געוועהן זיין זוהן הרה"צ שלמה יעקב זצ"ל, וואס איז צירוקגעקומען נאכן קריג לייגען אן אנדענק פארן גרויסן פאטער, אבער האט זיך בשום אופן נישט געקענט דערמאנען דעם גענויעם מקום מנוחתו.
דעלאטין איז ווי אלע גרויסע שטעט פארן קריג אנגעהויבן אריינבלאזן פרייע ווינטן אבער דער רב איז געשטאנען פעלזן פעסט און געקריגט מיט זיי טריט און שריט.
היינט ציטאג איז ליידער נישט געבליבן קיין זכר פון אידישקייט אין שטאט, אחוץ די גרויסע אידישער בית החיים ווי אויווען דערמאנט, אין א פלא אז די דייטשען האבען דאס נישט חרוב געמאכט (קאן זיין ווייל עס איז ביים עק פון שטאט אויף א הויכען בארג האבען זיי נישט באמערק, עכ"פ כך גזרו יתברך שמו אז עס זאל נישט געטשעפעט ווערן).
בערל נחום לינדנבערג פון אר"י א יליד דעלאטין און א תלמיד פונעם רב'ס ישיבה אין דעלאטין איז אהין געפארן מיט יארן צוריק, און פרובירט צי טרעפן עפעס איבערבלייבענישן פון אמאל, און באוויינט ביטער וואס פאר א חורבן ער האט דארט געפונען (זיין זון ווילי לינדווער, א פילם פראדוצירער, איז מיטגעפארן און דאן פארפאסט דעם פילם צוריק אין מיין שטעטל דעלאטין (Return to My Shtetl Delatyn) ווי ער האט פארקויפט הונדערעטער עקזעמפלארן ביז עס איז אויסגעגאנגען).[2]
אין תחילת תש"ך יארן איז פארגעקומען א גרויסע קאנווענטשן פון ילידי דעלאטין, איבערשמועסן זכרונות פון אמאל און זיך רי-יונייטען, אבער דאס האט זיך נישט אויסגעארבעט.
עס געפונען זיך היינט איבער דער וועלט פילע אייניקלעך פון אידן וואס האבן געוואוינט אין דעלאטין, ווי אויך פונעם רב איז געבליבן אסאך אייניקלעך, פון זיין זון הרה"ק ר' לייבוש פון בערעגסאז זצ"ל איז איבערגעבליבן איין מיידל מרת עטל מערמעלשטיין ע"ה וואס האט וואונדערלעך איבערגעלעבט דעם קריג און דערנאך אויפגעשטעלט א משפחה לשם ולתפארת, און זיין טאכטער הרבנית שרה חנה ראטענבערג איז שוין ארויסגעקומען פארן קריג און זיך באזעצט אין דעם בראנקס צוזאמען מיט איר מאן רבי פנחס שלום מקאסאן זצ"ל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ווי הרה"ק מקרעטשניף זי"ע פלעגט פארציילן אז זיין פאטער פלעגט ארויספארען יעדן זומער וויילן דארט בערך 6 וואכן.
- ↑ ווילי לינדווער וועבזייטל


text:
יהויכין
יהויכין דער זון פון יהויקים מיט "נְחֻשְׁתָּא בַת-אֶלְנָתָן" איז געווען דער 19סטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון בלויז 3 מאנאטן אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"ב. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 18 יאר אלט.
אין יאר ג'קס"ג האט נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל געפאנגען יהויכין מיט זיין גאנצע פאמיליע, און מיט אים 10,000 מענטשן, פון זיי: 7,000 סאלדאטן, 1,000 שלאסער און אויך 2000 פון די חשובע לייט מיט יחזקאל דער נביא צווישן זיי. די גלות איז געווען דער אנפאנג פון די שפעטערע גלות ווען צדקיהו האט מורד געווען. די גלות הייסט גלות יהויכין.
37 יאר נאך וואס יהויכין איז געפאנגען געווארן דורך בבל האט אים "אויל מרודך" (דער קעניג פון בבל) באפרייט פון תפיסה.


text:
1905
1905 איז דאס פֿינפֿטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1905 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יוני - נארוועגיע פראקלאמירט אנולירונג פון דער פאראייניקונג מיט שוועדן און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.
- 1טן סעפטעמבער - אלבערטא און סאסקאטשעווען ווערן אפיציעלע פראווינצן אין קאנאדע.
- 5טן סעפטעמבער - געענדיגט די רוסישע-יאפאנעזער מלחמה.
- 26סטן אקטאבער - נארוועגיע ווערט אומאפהענגיק פון שוועדן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יאנואר - רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער צאנז-קלויזענבורגער רבי און גרינדער פון מפעל הש"ס (נפטר 1994)
- 6טן נאוועמבער - פיער זשומייעל, גרינדער פון דער פאלאנגען פארטיי אין לבנון (געש' 1984)


text:
סאהארא
דער סאהארא מדבר (אראביש: الصحراء الكبرى, אַס-סאחראַ אל-קובראַ, "דער גרעסטער מדבר") אין צפון אפריקע, איז דער צווייטער גרעסטער מדבר אין דער וועלט (נאך אנטארקטיקע[1]). ער איז גרויס בערך 9,065,000 קוואדראט ק"מ. ער איז דער הייסטער ארט אין דער וועלט, אבער נישט דער טרוקנסטער. דער טרוקנסטער איז דער אַטאַקאַמאַ מדבר אין דרום אמעריקע. דער נאמען סאהארא איז פון אן אראביש ווארט صحر וואס איז טײַטש מדבר.
רעפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אזוי ווי אויך אין אנטארקטיקע איז דא ווייניג אפזעץ, אחוץ ביי די בארטנס, איז דאס אינלאנד פונעם קאנטינענט טעכניש דער גרעסטער מדבר אין דער וועלט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יוסף זונדל פון סאלאנט
רבי יוסף זונדל פון סאלאנט (ה'תקמ"ו - ה'תרכ"ו), איז געווען דער רבי מובהק פון רבי ישראל סאלאנטער. אין זיינע לעצטע יארן איז ער געווען א מורה הוראה אין דער אשכנישער קהילה אין ירושלים.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף זונדל איז געבוירן געווארן אין 1786 (תקמ"ו]). זיין פאטער איז געווען רבי בנימין ביינוש, און ער איז געווען אן אייניקל פון רבי פייוויש אשכנזי, דער אב בית דין אין ווילנע און נאכהער נשיא פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים. ער האט געלערטנ אין דער וואלאזשינער ישיבה ביי רבי חיים וואלאזשינער. רוב פון זיינע טעג האט ער געוואוינט אינעם שטעטל סאלאנט.
ער פלעג גאנץ אפט פארן צו זיין רבי'ן רבי חיים וואלאזשינער. נאך זיין פטירה האט ער זיך געצויגן אין פוזנא צו לערנען פונעם שטאטס-רב רבי עקיבא אייגער.
אין תקצ"ז, ביי דער עלטער פון 51 איז ער ארויף אין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים, וואו ער איז געווארן א מורה הוראה. אין יענער תקופה איז די אשכנזישע קהילה אין ירושלים געווען צו קליינען צו האבן ארב.
רבי זונדל איז אומגעקומען אין דער כאלערעמגיפה, די נאכט פוןג' מרחשון, תרכ"ו (1865) ביי דער עלטער פון 80, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים.
נאך זיין פטירה איז זיין איידעם, רבי שמואל סאלאנט, געווען דער הוראה, ביז מ'האט אים באשטימט (אומאפיציעל) רב פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים.


text:
7טן פעברואר
דעם 7טן פעברואר איז דער 38סטער טאג פון יאר אין דער זעקסטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 327 טעג (328 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1613 - מיכאל ראמאנאוו געוויילט דער ערשטער רוסישער צאר פון דער ראמאנאוו דינאסטיע.
- 1788 - מאסאטשוסעטס באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער זעקסטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1900 - אויפגעשטעלט געווארן די בריטישע לייבער פארטיי.
- 1971 - פרויען באקומען די רעכט אפשטימען אין וואלן אין דער שווייץ.
- 1974 - גרענאדע באקומט איר זעלבסשטענדיקייט פון בריטאניע
- 1991 - זשאן בערטראן אריסטיד איינגעשוואוירן דער ערשטער דעמאקראטישער פרעזידענט פון האיטי
- 1992 - געחתמעט דער מאסטריכט אפמאך, וואס שטעלט אויף דעם אייראפעישער פארבאנד
- 1999 - אבדאללא דער צווייטער ווערט מלך פון יארדן נאכן טויט פון זיין פאטער כוסיין פון ראק
- 2008 - טיילווייז ליקוי חמה איבער אויסטראליע, אנטארקטיקע און ניי זילאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1812 - טשארלס דיקנס, ענגלישער שרייבער און זשורנאליסט (געש' 1870)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1999 - כוסיין קעניג פון יארדאניע (געב' 1935)


text:
אשאקא
אַשאקאַ דער גרויסער (סאנסקריט अशोकः; 304–232 פאר דער ציווילער רעכענונג), אדער אַשאקאַ בינדוסרא מאוריא, איז געווען אן אינדישער קייסער, דער דריטער קייסער פון דער מאורישער דינאסטיע, וואס האט געהערשט איבער כמעט דעם גאנצן אינדישן אונטער-קאנטינענט צווישן די יארן 273 פאר דער ציווילער רעכענונג און 232. אין זיינער תקופה האט די מאורישע אימפעריע זיך פארשפרייט פון היינטיקן פאקיסטאן און אפגהאניסטאן אין מערב, ביז באנגלאדעש און דעם שטאַט פון אסאם אין מזרח, און ביז קארנאטקע אין דרום.
אשאקא איז געבוירן געווארן אין פאטאליפוטרע, די הויפטשטאט פון דער מארישער אימפעריע, דער זון פונעם קייסער בינדוסארא און דער אייניקל פון טשאנדראגופטא מאוריע, דער גרינדער פון דער מארישער דינאסטיע.
אין זיינע יונגערע יארן איז ער געווארן א גובערנאטאר נאכדעם וואס טשאנאקיע האט אונטערגעדריקט 12 אדעלן.
זיין הערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אשאקא האט אנגעהויבן זיין הערשאפט אין 273 פאר דער ציווילער רעכענונג, און האט פארגעזעצט די אייננעמונגען וואס זיין זיידע און זיין פאטער האבן אנגעהויבן. אונטער זיין הערשאפט האט די אימפעריע געזען 41 יארן פון שלום, מיט סאציאלער הארמאניע צווישן די פארשידענע רעליגיעס (דזשייניזם, הינדואיזם און בודהיזם).
נאך א גרויסער מלחמה אין וואס מער ווי 200,000 מענטשן זענען געהרגעט געווארן, האט אשאקא באשלאסן אויפצוהערן פירן מלחמות, און ער האט אויף זיך גענומען די רעליגיע פון בודהיזם. ער האט אויפגעשטעלט 18 שפיטעלער אין זיין אימפעריע.


text:
תלמוד
תלמוד (מער באוואוסט מיטן אראמישן נאמען גמרא) איז א זאמלונג פון די מאמרים און שקלא וטריא פון די אמוראים , ד"ה די חכמים ביי יידן פון דער תקופה גלייך נאכן פעסטשטעלן פון דער משנה (בערך 200 יאר נאכן צווייטן חורבן בית המקדש). די אמוראים שטעלן זיך אויף די ווערטער און סברות פון די תנאים אין דער משנה און ברייתות. אין ציפורי אין ארץ ישראל האט מען צוזאמענגעשטעלט דעם תלמוד ירושלמי. א הונדערט יאר שפעטער האט מען אין בבל צוזאמענגעשטעלט דעם תלמוד בבלי. מען לערנט דעם בבלי אסאך מער ווי דעם ירושלמי.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שלונגן
ביים עסן און טרינקען אפילו איך וועל שטיין אויפן קאפ וועט זיך דאס אראפגליטשען זיך די פייפ אריין אין מאגען דורך סאפיסטיקירטע מוסקעלן ווייברעשאנס פון זיך אליינס אן קיין צער און גארנישט פילן
אינעם האלז איז דא צוויי רערן איינס לעבן אנדערן, פאר די לופט צו אטעמען און פאר די עסן אראפצושלונגן, דער לופט רער איז שטענדיק אפען צו קענען אטעמען אלזא פארוואס גייט נישט אריין קיין עסן און טרינקען אין די ראנג פייפ אראפצו די לינגען? נאר סאיז דא א ספעשל וואלוו אזא קאווער וואס ווען מען שלונגט אראפ ביים מויל עפעס פארמאכט זיך דאס אויפן לופט פייפ פון זיך אליינס דורך מוסקלען וואס רוקן זיך אין האלז פון די שלונג, ווי אזוי ווייס איך נישט אבער ס'איז נישט קיין חילוק וויפל איך עסט דער דעקל מאכט זיך אייביג צו ער ווערט קיינמאל נישט מיעד.


text:
פראפעסיאנעלע ראנגלען
פראפעסיאנעלע ראנגלען איז א ספארט-שפיל וווּ צוויי געגנער ראנגלען זיך ארום פאר געלט כדי צו באלוסטיקן די צוזעער. דער קאמף הייסט 'פראפעסיאנעל' ווייל דאס איז נישט אן אמתער קאמף נאר עס א ספארטיווישער קאמף פון קינסטלעכע קעמפערישקייטן. דער קאמף קומט פאר אין אן ארענע, ארומגערינגלט מיט שטריק, און דער ציל איז צו באזיגן דעם געגנער לויט געוויסע געזעצן וואס זיינען באשטימט געווארן דורך די פארשיידענע ראנגלען ארגאניזאציעס. אין פראפעסיאנעלע ראנגלען מעג מען שמיצן און אראפווארפן דעם געגנער.
די גרעסטע ראנגלען ארגאניזאציע איז די וועלטס ראנגלען פארוויילונג באקאנט מיטן קיצורדיקן נאמען WWE.


text:
פעטראס באסיליקע
די פטראס באסיליקע (לאטיין: Basilica Sancti Petri), איז די צענטראלע געבוי פונעם וואטיקאן. די באסיליקע איז דער גרעסטער קלויסטער אין דער וועלט, און קען האלטן 60,000 מענטשן. זי ווערט גערעכנט איינער פון די הייליקסטע ערטער פון קריסטנטום. אין דער קאטוילישער מסורה איז זי דער קבורה ארט פון סאנקט-פעטראס, וואס איז געווען איינער פון די צוועלף תלמידים פון אותו האיש. אויך האלטן זיי אז ער איז געווען דער ערשטער ביסקופ פון רוים און במילא דער ערשטער פויבסט. לויט זייער מסורה ליגט פעטראס ממש אונטער דעם מזבח פונעם קלויסטער.
די פעטראס באסיליקע איז א באוואוסטער פילגרים ארט פאר קאטאליקן. איינער פון די ארכיטעקטן פון דער באסיליקע איז געווען מיקעלאנדזשעלא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שוין פון דעם 4טן יארהונדערט איז געווען א קלויסטער אויף דעם ארט. דער קלויסטער איז געבויט געווארן אויף זומפיגער ערד לעבן דעם טיבער, און אין דער לויף פון די יארן האט ער אנגעהויבן ווערן איינגעבויגן.
אין 1505 האט דער פויבסט יוליוס דער צווייטער באשלאסן צו בויען אויף דער ארט א גרויסע נייע באסיליקע. מ'האט אנגעהויבן בויען דעם 18טן אפריל 1506, און געענדיקט דעם 18טן נאוועמבער 1626.


text:
גריכיש
גריכיש (eλλnvιkά העלעניקאַ) איז א שפראך מיט א היסטאריע פון 3400 יאר. בערך 17–25 מיליאן מענטשן רעדן גריכיש היינט, אין די לענדער גריכנלאנד (אפיציעל), ציפערן (אפיציעל), אונגארן, אוקראינע, איטאליע, אלבאניע, ארמעניע, טערקיי און רומעניע אחוץ פון גריכישע אויסלענדער געמיינדעס איבער דער וועלט, איינשליסנדיג אויסטראליע, בולגאריע, גרוזיע, מאלדאווע, מאקעדאניע, פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, רוסלאנד, דייטשלאנד און נאך.
מען שרייבט גריכיש אינעם גריכישן אלפאבעט (דער ערשטער אלפאבעט מיט וואקאלן) זייט דעם 9טן יארהונדערט פאר נול אין גריכנלאנד (פריער פלעג מיין שרייבן גריכיש מיט לינעאר B), און זייט דעם 4טן יארהונדערט פאר נול אין ציפּערן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען רעדט גריכיש אין דעם באלקאן האלבאינזל שוין מער ווי דריי טויזנט יאר.
מען איז געוואוינט צו טיילן גריכיש לויט די פאלגנדע פעריאדן:
- מיקענעישע גריכיש
- אור-אלטע גריכיש ס'איז געווען שטארק פארשפרייט אין דער רוימישער אימפעריע
די אייראפעישע (און אנדערע מאדערנע) שפראכן האבן געבארגט אסאך גריכישע ווערטער:
- אסטראנאמיע, דעמאקראטיע, פילאזאפיע, א.א.וו. דערצו ניצט מען גריכישע ווערטער צו שאפן ניימאדישע ווערטער: אנטראפאלאגיע, פאטאגראפיע, ביאמעכאניק בפרט אינעם וויסנשאפטליכן וואקאבולאר.


text:
משה מאנטיפיארי
משה (חיים) מאָנטיפֿיאָרי (ט' מרחשון ה'תקמ"ה - 28סטן יולי 1885, ט"ז אב ה'תרמ"ה) איז געווען אן עסקן אין לאנדאן, ענגלאנד און א מיטגליד אין דעם בריטישן פארלאמענט.
משה איז געבוירן אין ליווארנע, איטאליע אין יאר 1784 ה'תקמ"ה זיינע עלטערן -אפשטאמיגע פון לוורנה און האבן דאן געוואוינט אין לאנדאן זענען פונקט געווען אויף א באזוך אין זייער היים שטאט ווען ער איז געבוירן. משה האט אנגעהויבן זיין קאריער אלס א יונגער געהילף אין גראסערי און טיי געשעפטן אין לאנדאן. שפעטער איז ער געווארן איינע פון די צוועלף "אידישע ברויקערס" אין דער בערזע פון די שטאט לאנדאן. ער האט דאן אנגעהויבן געשעפטן מיט זײַן ברודער אברהם, און זײער פירמע 'מאנטיפיארי ברידער' האט זיך ערווארבן א שטארקע רעפעטאציע. אין יאר ה'תקע"ב 1812 האט משה מאנטיפיארי חתונה געהאט מיט יהודית קאהן, א טאכטער פון לוי קאהן. איר שוועסטער חנה האט חתונה געהאט מיט נתן מאיר ראטשילד, און די צווײ שוואגערס האבן צוזאמען געפֿירט געשעפטן.
משה האט נישט זוכה געווען צו קינדער, ער איז נפטר געווארן תרמ"ה 1885 אלט, זייענדיג גאנצע 100 יאר.


text:
כריין
כרײן איז אַ מין פֿון גרינסן װאָס האָט אַ בײַסיקן טעם. דער כרײן איז אַ װאָרצל פֿון דער פֿלאַנץ Armoracia rusticana, װאָס געהערט צו דער פֿלאַנצן-משפּחה פֿון די צלם-בלומיקע (Brassicaceae).
מען טוט צערייבן דעם כריין צו מאכן א שאַרפן מאכל וואָס מען עסט אַלס צושפּייז צו פלייש אָדער געפילטע פיש. עס איז געמאלענע כריין מיט צוויקן, ס`האָט אַ רויטער קאָליר.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כריין איז איינער פון די מינים וואס מ'קען ניצן פאר מרור פסח ביים סדר. צוליב דעם וואס אין די קאלטע אייראפעאישע לענדער איז שווער צו באקומען שאלאטן אויף מרור פסח צייט, האבן רוב יידן אנשטאט דעם גענוצט כריין פסח ביים סדר פאר מרור.


text:
עכו
עכו (אַראַביש: عكا), איז אַ שטאט אויפן ברעק פון מיטלענדישן ים אין דעם מערב גליל באצירק אין צפון פון דעם לאנד ישראל. די שטאט געפינט זיך אין דער צפון זייט פון דעם עכו בוכטע. לויטן ישראלישן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק איז די באפעלקערונג פון עכו געווען 46,300 אין סוף יוני 2010.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עכו איז דערמאנט אין תנ"ך איין מאל, אין שופטים קאפיטל א' פסוק ל"א. זי האט געהערט צום טייל פון שבט אשר. עכו איז אויך דערמאנט אין דער ערשטער משנה פון מסכת גיטין אלס דער צפון גרעניץ פון ארץ ישראל. עכו איז איינע פון די אוראלטע פארט שטעט אין דער וועלט.
רוימישע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צום סוף פון דער צווייטן בית המקדש צייַט, האבן געוואוינט פילע אידן אין דער שטאָט.


text:
סטאטוס קווא
סטאטוס קווא (פון לאטיניש: status quo ante) מיינט לאזן די איצטיקע צושטאנד (שב ואל תעשה עדיף). אין פאליטיק איז דאס געוויסע חילוקי דעות וואס די רעגירונג פסק'נט נישט לויט דעמאקראטישע געזעצן פון אחרי רבים להטות. דאס איז אזעלכע עקסטרימישע דעות וואס אויב איינע פון די צדדים וועט אָנווערן, וועט זי זיך אינגאנצן קעגן שטעלן קעגן די מדינה.
ווי צום ביישפיל אין מדינת ישראל שטעלט מען נישט וואלן צו מע זאל לאזן אדער אומווארפן דעם בית דין צדק פון רבנות, ווייל אויב די וואלן וועלן באשטימען אז מע דארף איר אומווארפן, וועלן די רעליגיעזע באלד אינגאנצן אפלייקענען די מדינה.


text:
11טן יולי
דעם 11טן יולי איז דער 192סטער טאג פון יאר (193סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 173 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1740 - די יידן ווערן פארטריבן פון אוקראינע
- 1921 - וואפן שטילשאנד פראקלאמירט אין דער אירישער זעלבשטענדיקייט מלחמה
- 1921 - מאנגאליי ווערט אומאפהענגיק פון דער רעפובליק פון כינע
- 1927 - ערדציטערניש אין ארץ ישראל מיט צענטערפונקט אין יריחו געגנט מיט שטארקייט פון 6.2 אויף דער ריכטער סקאלע. 300 געהרגעטע.
- 1991 - א טאטאלע ליקוי חמה געזען אין האוואי
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1274 - ראבערט דע ברוס מלך פון סקאטלאנד (געש' 1329)
- 1767 - זשאן קווינסי אדאמס, דער זעקסטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1848)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1987 - יעקב יצחק רודערמאן, אמעריקאנער ראש ישיבה (געב' 1901)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בענין - זעלבשטענדיקייט טאג
- בורקינא פאסא - זעלבשטענדיקייט טאג
- ניזשער - זעלבשטענדיקייט טאג


text:
רפאל פינקל
ד"ר רפאל פֿינקל איז א קאָמפּיוטער-װיסנשאַפֿט פראפעסער אין די אוניווערסיטעט פון קענטאקי, ער איז וועלט באוואוסט פון זיין יידיש קלאוויאטור.
ייִדיש-שפראך קלאַװיאַטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ייִדיש-שפראך קלאַװיאַטור נוצט די ייוו"א אויסלייג אותיות און נישט סתם די לשון קודשדיגע אותיות, עס איז אויסגעשטעטלט אז מ'קען אריינקלאפן די לאטייןישע שריפֿטן אויף אן ענגלישער קאמפיוטער קלאַװיאַטור און עס װערט איבערגעזעצט אויף ייִדישע שריפֿטן אויפן עקראַן אדער אַפּליקאַציע. עס האט אויך אַן אױסלײג-הגהה (Spell Check) צו פארעכטן אױטאָמאַטיש די גראמאטיק און אויסלייג פון אייערע גרייזיקע ווערטער לויט די ייוו"א כללים פון יידיש. דאס הייסט די יידישע שרייב-מאשינקע.
װעבגעשטעלטע ייִדישע װערטערבוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אויך ארויפגעלייגט אוריאל וויינרייכנס ווערטערבוך װעבגעשטעלט (אָנלײַן) פארן פובליק, און גיט דאָרטן גאַסט א פּאָר בלאָגן פֿון ייִדישיסטן, מיט נאך נוצליכע לינקען פאר יידישע תלמידים.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רעדט מיט מיר יידיש רפאלס װעבזײַט.
- יידיש ווערטערבוך אויפֿן וועב


text:
דען רעדער
דען רעדער איז אממערסטנס באקאנט אלס דער צווייטער סי בי עס אנקער מאן אן אמט וואס ברענגט גרויס כבוד און וואס יעדער זשורנאליסט זוכט צוצוקומען דערצו
איבער גענומען דעם אמט האט ער פון וואלטער קראנקייט וואס דער נאמען און דער פאזיציע איז ספעציעל געשאפן געווארן פאר איהם דורכאויס דעם 1964 קאנווענשאן און וואל טאג וואס איז געוועזן זייער א הייסער און ער האט עס אזוי גוט מאנעווירט אזוי ווי אן אנקער מאן מאנעווירט דעם שיף אז עס זאל זיך נישט איבערדרייען, און דעמאלטס איז געבוירן געווארן דער אמט, און דער נעקסטער אין דער רייע אין 1981 ווען קראנקייט האט אויפגעגעבן זיין פאזיציע איז דאן געווען, דער פארהעלטנסמעסיג יונגער זשורנאליסט דען רעדער וואס האט זיך דורכאויס די יארן באקאנט געמאכט און געווארן זייער פאפולער דורך דעם וואס ער האט זיך אריינגעריסן אין דעם מויל פון דעם לייב און ווי עס איז נאר געווען א נייעס איז דארט געווען אויפן ארט און דאס געדעקט לעבעדיג אפילו ווען יעדער אנדערער זשורנאליסט האט שוין געציטערט אהין צו גיין, ווי אויך איז ער שוין געווען גוט באקאנט צוליב זיינע בייסיגע פראגן צו פאליטישע פיגור'ן אזוי אז עס איז נישט געווען דאן קיין פאסיגערער מענטש ווי רעדער וואס זאל פארטרעטן קראנקייט'ס פאזיציע
שפעטער אבער מיט די יארן איז ער געווארן מער און מער גענויגט אויף לינק'ס אזוי ווי דער גאנצער אמעריקאנער מעין סטרים מידיע און אזוי האט ער צעביסלעך אויפגעהערט צו האבן אזויפיל צוהערער אז די פירמע האט איהם שוין געקענט באשטיין אויפצוטוישן מיט א פרישן יונגען ענערגישן אוואנטוריסט.
זיין קאריערע האט זיך געענדיגט דורך דעם רעדער-געיט סקאנדאל וואס אויפגעדעקט א געשיכטע איבער בוש און 2004 הארט פאר די וואלן, און אויב עס וואלט זיך ארויסגעשטעלט פאר אמת וואלט דאס איהם געקענט אוועק לייגן, אבער ווי רעדער טענה'ט איז די געשיכטע יא אמת געוועזן נאר מען האט איהם באזייטיגט אויפן דרוק פון די פירמע'ס מוטער פירמע וויאקאם וואס איר שעף איז געשטאנען און זייער גוטע באציאונגען מיט דעם דעמלטדיגן ווייסן הויז פארוואלטונג.
נאך אלעם בלייבט ער נאך אלס אין די געשיכטע אלס דער לעגסטער אנקער מאן וואס איז נאר געווען.


text:
אבא אבן
אבא אבן (2טן פעברואר 1915 - 17טן נאוועמבער 2002) איז געווען א פאפולערער ישראל דיפלאמאט, און פאליטיקער, וואס אין דער וועלט, איז ער געווארן זייער אנגענומען, דוקא אין ישראל נישט.
זיינע יינגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין דרום אפריקע, און ער איז געווען זייער יונג, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבערגעצויגן קיין ענגלאנד.
ער האט געלערנט סעמיטישע שפראכן, העברעיש, אראביש, און פערסיש.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי אין קאירא, ווי ער האט זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיגן פרוי. אויך האט ער געשתדלנט ביי דער רעגירונג, אויפצושטעלן א יידישע בריגאדע, אין דער בריטישער ארמיי.
ער איז געווען א דעלעגאט אין די פאראייניגטע פעלקער, מיט משה שרת, און ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, איז ער געווארן דער ערשטער אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער, אויך האט ער געדינט אלס אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע שטאטן.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געלאפן צום כנסת אויפן מפא"י ליסטע, און אין די וואלן פון 1959, איז אריין אינעם כנסת, ער האט געדינט אלס בילדונגס מיניסטער, אין דוד בן גוריוןס עגירונג, אין 1966 איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1974, ווען ער האט רעזיגנירט, פונעם קאבינעט, נישט וועלנדיג זיין אינפאמאציע מיניסטער, אין די רעגירונג פון יצחק רבין.
איידער דער זעקס טאגיקער מלחמה איז ער געווען ביי די גרויסמאכטן ווי פראנקרייך, ענגלאנד און אמעריקע. שארל דע גאל האט אים געווארענט קעגן א מלחמה, און האט טאקע נאכן מלחמה ארויף געלייגט אן עמבארגא אויף ישראל, ער איז באוויסט געווארן, ווען ער האט געזאגט, אז די גרעניצן פון ישראל, איידער דעם פערטן אין יוני 1967, זענען אוישוויץ גרענעצן.
זיינע עלטערע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די וואלן פון 1988, איז ער נישט ערווילט געווארן צו א רעאליסטישע בענקל פונעם עבודה פארטיי, און זייענדיג אנטוישט האט ער פארלאזט פאליטיק, און זיך פארנומען מיט שרייבן, און זיין בוך איז געווארן פרעזענטירט אויפן טעלעוועזיע, דורך אבן, וואס דארט האט ער געהאט דערפאלג, אין יאר תשס"א איז ער באלוינט געווארן, מיטן פרעמיע פון ישראל פארן אויפטוען פארן לאנד, און פארן פאלק.
ער איז געשטארבן 17טע נאוועמבער 2002. זיין ווייב סוזי איז א שוועסטער פון חיים הערצאגס ווייב, איינע פון די ישראל פרעזידענטן, ביידע האבן זיך באקענט מיט זייערע ווייבער, זייענדיק אין קאירא, אלס אפיצירן ביי דער מלחמה, און האבן געגעסן אלס געסט ביי יידן, אויף שבת.


text:
נאטור
נאטור איז די געזעצן פון די באשאפעניש און ווי אזוי די וועלט; פיזיקע און מאטריאל, ארבייטן היינט צוטאגס.
אומנאטורליך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומנאטורליך איז א סארט באגריף אדער געשעניש וואס איז קעגן די געזעצן פון נאטור.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען גלייבט אין א נס וואס איז העכער די נאטור. אויב מען גלייבט נישט אין אזא נס ווי קריעת ים סוף איז מען אן אפיקורס.
לויט געוויסע פוסקים טאר מען גאר נישט גלייבן היינט צוטאגס אין פרישע אומנאטורליכע גלייבונגן און דאס וואס מען איז פארפליכטעט מכוח די אמונה צו גלייבן אין קריעת ים סוף איז וויבאלד די תורה פארציילט אונז אז גאט האט דאן געטוישט די נאטור און עס איז נישט געווען אומנאטורליך, אבער היינט צוטאגס טוט דאס שוין נישט גאט טוישן די נאטור, ווייל מיר זענען נישט גענוג ערליך ווי די דור המדבר און קיין איין נס וואס איז פריש איז נישט באגלייבט אחוץ אז די הייליגע אידן זאגן אז דאס איז מן השמים.
סיי דער רמב"ם און סיי דער חובת הלבבות לייגן אראפ אלס דער יסוד אין אידישער אמונה זיך צו פארטיפן אין די טבע כדי צו וויסן זיך פון דער נאנט און אינטימיטיש מיט איר באשעפער.
אזוי אויך איז דא טייל וואס טייטשן איבער פון רמב"ם אז מען טאר נישט גלייבן אין אומנאטורליכע גלייבונגען.


text:
שטייער
שטייער איז געלט וואס די מדינה אדער אן אונטער אפטיילונג פון דער מדינה נעמט פון די בירגער.
צאלן די בירגער פון יעדע לאנד פאר די רעגירונג צו אויסהאלטן די אינפעסטרוקטאר ווי באנען, וועגן און באלייכטען די פובליק פלעצער.
אין אמעריקע איז דער איי אר עס, (אינטערנעל רעווניו סערוויס) איז דער אגענטור געשטעלט איינצומאנען און פארסירן דאס איינצאל,
די באהערדע האבן א ספעציעלען איינהייט וואס רופט זיך איי.אר.עס. וואס פאסן אויף אז די בירגער און קאמאפניס זאלן טאקע הערליך צאלן זייער חלק. אך און וויי פאר איינעם וואס פאלט אריין אונטער זייער אינוואסטיגאציע אויף א פארדאכט אז מען האט אויסבאהאלטן שטייער אויף פארדינסטען, ס'איז זייער שטרענג.
פטור פון שטייער - נאן פראפיט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסדות התורה און סתם וואולטעטיגע ארגענאזאציעס זענען פטור פון צאלן שטייער. וויליאמסבורג איז געבענטשט מיט רעליגיע און עס האט איבער 1000 אזאלכע גרופעס וואס צאלן נישט קיין שטייער.
946 טעקס עקזעמפט ארגענאזאציעס אין זיפקאוד 11211 [1]
און נאך פון 11206 זיפקאד. [2]
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
MS Freedom of the Seas
די פרייהייט אין ים (Freedom of the Seas) איז היינט צו טאגס די גרעסטע דאטשע-שיף אויף דער וועלט וואס האט געבויעט "רויהאל קריביין" געזעלשאפט אונטער "סאמי אפער"ס אייגנטום. זי איז ארויס געפארן צום ערשטנס אין חודש מאי 2006 פון ניו יארק נאך מעקסיקא.
די שיף האט 15 שטאק, אוז זי איז געשעצט פון ארום 800 מיליאן דאלער. פון וועגן איר גרויסקייט קען זי נישט זיך דענענטערן צום ברעג ים וואס דארט איז די גרונט נידעריג, וואס דערפאר מוז מען צו איר צופארן מיט קליינע שיפלאך.
אין איר איז פלאצירט א גרויסער קאמערץ צענטער, פארשיידענע שענקען, באסיין, און נאך פארשידענע פארוויילן.


text:
יוסף סערטשוק
יוסף סערטשוק (1919 - 6טן נאוועמבער 1993) איז געווען דער קאמאַנדיר פון די אָנהענגער יידן אין לובלין, פוילן, בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. נאָך דער מלחמה, האט ער געזאגט עדות בייַ די פראצעסן פון די נאַצי פארברעכער, און ער באקומען א ספּעציעלע דערקענונג פון ישראל.
נאָך דעם וואס זיינע עלטערן און אנדערע קרובים זענען געהרגעט געווארן אין דער געטאָ אין 1941, זענען יוסף און זיינע ברידער גענומען געווארן צום סאָביבאָר לאגער. נאָך איין טאָג אין לאגער איז ער אנטרונען מיט זיין ברודער אין דער וואַלד און צוזאמען מיט אנדערע אנטרינער האט ער געגרינדעט דאס האַרץ פון די גרופּע אָנהענגער. בשעת דער מלחמה, די גרופּע האט דורך יידן וואס זענען אנטרונען פון די געטאָס געכאפט נירביי און פון סאָביבאָר. אין דער גרופּע איז געווען אויך דער שרייַבער דוב פרייבערג.
נאָך דער באַפרייַונג אין 1945 איז דוד צוגעשטאנען צו דער פוילישער אַרמיי. אין 1948 איז ער געווען ברוטאַליש דערמארדעט אין לובלין דורך נעאָ-נאַצי פּוילישע.
נאָך דער מלחמה ער האט אָנטייל אין לאָוקייטינג יוסף נאַצי מלחמה קרימאַנאַלז פליינג אייראָפּע, און געדינט ווי אַ עדות אין די נירנבערג. דעמאלט אומגעקערט צו פוילן און זיך געווענדט צו עמיגרירן צו ישראל, אָבער איז געווען דיקליינד.
אין 1950 האט ער באַקומען אַ פּאַס און ער האט אימיגרירט אין ישראל. גלייך אויף אָנקומען אין ישראל איז דראַפטיד ווי אַ סאָלדאַט אין מיליטער. נאָך די דינסט ער באהעפט, האט ער זיך באזעצט אין יד אליהו, תל אביב, און געשעפט אינדוסטריע און אַנטראַפּראַנערשיפּ.
איבער די יאָרן זענען סערטשוק צו אייראָפּע עטלעכע מאל צו זאגן אין דעם טריאַלס פון נאַצי מלחמה קרימאַנאַלז. אין איין, דעם פּראָצעס פון אַאָוורסראַפירהאַרר הוגאָ ראַסנדאָרפר, ער איז געווען דער בלויז פּראָקורירונג יידעס. נאָך סראַסנדאָרפר איז קאָנוויקטעד און סענטאַנסט צו לעבן טפיסע, איז אַוואָרדיד לסערטשוק ספּעציעל אַוואָרד נאַצי קרימעס ינוועסטיגאַטיאָן דעפּאַרטמענט פון די ישראל פּאַליס.
אין 1967 האט אים ישראל פרעמיער מיניסטער לוי אשכול די נאַצי פייטער סיגנאַל, און אין 1968 אנגענומען דערצו צו די שטאַט וואָריערז באַפּוצונג.
געזען די פאַרלייגן און פֿאַרשטאַרקונג פון מיליטער און ישראל און פארמערן די ייִדיש געבורט - זיין נקמה אויף נאַצי סלאָטערד אַלע זיין עקסטענדעד משפּחה.
סערטשוק איז געשטארבן אין 1993 אין תל אביב אין עלטער 74. איז באהעפט, און האט איבערגעלאזט נייַן קינדער און מער ווי אַ הונדערט אייניקלעך און אורייניקלעך.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דוב פרייבערג, רעליק פון סאָביבאָר, ראַמלאַ, 1988.
- דוב פרייבערג, זיין אַ פּראָסטער מענטש, ראַמלאַ, 1996.


text:
יאסעלע ראזנבלאט
יאסעלע ראזענבלאט (9טן מיי 1882 - 19טן יוני 1933) איז געווען דער בארימטסטער חזן אין זיינער צייט, סיי ביי די אידישע וועלט און זאָגאַר ביי די נישט-אידישע וועלט אויך. און נאך היינט קלינגט די וועלט מיט זיין נאמען.
אפילו די וואס ציילן זיך נישט צווישן די חובבי חזנות, ווייסן פון אים צו זאגן און עהרן און ליבן זיינע ווערק.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאסעלע איז געבוירן אין 1882 אין שווארצע טומאה, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אוקראינע) צו זיין פאטער, א חזן און א סאדיגורער חסיד.
אלס קינד איז ער געווען א וואונדער-קינד, און זיין טאטע איז מיט אים ארומגעפארן אין אלע שטעט און שטעטלעך צו פארדינען געלט.
צו די אכצן יאר איז ער געווארן אן איידעם אין בריגעל; ביים ארטיגן שוחט קאופמאן א באבובער חסיד. דער מסדר קידושין איז געווען דער בריגעלער רב, הרב טוביה ליפשיץ.
ער איז געווען א חזן אין עטליכע שטעט אין אייראפע, אין זיין יוגנט איז ער געווען א "וואנדערער", פארנדיג ארום אין די שטעט.
ער איז נפטר געווארן נאכן זיך גיין באדן אין ים המלח, און ער איז שוואך געווארן, נאכן ווערן געברענגט קיין ירושלים, האט ער באקומען א בארואיגינגס איינשפריץ, און דערנאך איז ער אוועק, אין עלטער פון 51 יאר. מען האט אים באערדיגט אין הר הזיתים.
חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלייך נאך זיין חתונה האט ער אנגעהויבן זיין חזנות קאריערע אין מונקאטש, אונגארן (היינט אין אוקראינע), אבער שפעטער האט ער פארלאזט די שטאט און איז אריבער קיין פרעשבורג, וואס דארט האט ער ארויסגעגעבן זיין ספר "שירי יוסף" וואס אנטהאלט הונדערט-און-פופציג קאמפאזיציעס אויפן דאווענען.
אין יאר 1906 איז ער געווארן הויפט חזן אין האמבורג, א שטאט וואס איז זייער שווער געווען פאר יאסעלע זייענדיג א איד פון מזרח אייראפע און נישט געווען געוואוינט צו די מנהגים פון דייטשלאנד זייער קאלטקייט און פונקטליכקייט איז געווען שווער פאר א חסידישן איד ווי יאסעלע.
אין האמבורג האט ער געפייערט זיין פניף-און-צוואנציגסטער געבורטס טאג, און לכבוד דעם ארויסגעגעבן א ספר "תפילת יוסף" וואס האט אנטהאלטן פינף-און-צוואנציג רציטאטיווען. און שפעטער האט ארויסגעגעבן "זמירות יוסף" און "שבעה אופני הקידוש".
אום 1טן יוני 1912, איז יאסעלע אנגעקומען קיין ניו יארק, אויף די איינלאדענונג פון ביהמ"ד אוהב צדק. דארט איז ער געווארן שטארק פאפולער, און האט פארגעשטעלט א גאנצע רייע קאנצערטן, און אויפטריטן, אין פילאדעלפיע, סקראנטאן, באפאלא, און נאך שטעט אויף דער לענג און דער ברייט פון די פאראייניגטע שטאטן און אייראפע. אויך האט ער רעקארדירט זיינע ניגונים אויף פאטיפאן.
אלע צייטונגען האבן געשריבן וועגן אים ווען די שיקאגא אפערע האט אים פארגעשלאגן טויזנט דאלער פאר אן אויפטריט אלס אלעזר אין "די יהודייה" צוזאמען מיט רויזע ראזי און ער האט עס אפּגעזאגט, ווייל עס פאסט נישט. אבער אין טעאטער האט ער געזינגען. ער איז פארגעשלאגן געווארן דורך ווערנער ברודער, צו זיין אקטיאר אויפן ערשטע שטום-פילם, "דער דזשאז זינגער", אבער ער האט אפּגעזאגט, מיטן טענה אז עס פּאַסט נישט פאר א מענטש וואס דאוונט פארן עמוד צו ערשיינען אויף אזעלכע פארוויילונגען, ער האט אבער איינגעשטימט צו זינגען ניגונים וואס זענען נישט פון דאווענען.
אין 1925 האט ער רעזיגנירט פון אוהב צדק, און ארומגעפארן האלטן קאנצערטן איבער דער וועלט כדי צו באצאלן זיינע חובות.
אין יאר 1933 איז ער געקומען קיין ארץ ישראל, וואו מען האט געמאכט א פילם, און ער זינגט ניגונים אויף ארץ ישראל, ווי מען זעהט פארשידענע פאנאראמעס פון ירדן, קבר רחל און נאך.
באשרייבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין עלסטער זוהן הרב שמואל ראזענבלאט האט אפּגעשריבן זיין טאטנ'ס ביאגראפיע אין א ענגלישן בוך, און אין יאר תשכ"א איז עס איבערגעזעצט געווארן אויף העברעאיש דורך נ. גינתון נאכדעם וואס עס פלעגט לויפן אין פארזעצונגען אין דער הצופה יעדן פרייטאג.
אין יאר תשס"ז איז עס ווידער איבערגעדרוקט געווארן אין ירושלים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
כרם אברהם
כרם אברהם איז א געגנט אין ירושלים, וואס גרענעצט גאולה, דעם שנעלער פלאץ און תל ארזה. דער נאמען שטאמט נאך א וויינגארטן, וואס אן אראבער פון חברון האט דארט געהאט, און אויף אראביש האט יענער געהייסן אלכאלילי, וואס מיינט גאטס פריינט, וואס די יידן האבן געטייטשט פאר אברהם אבינו.
אין 1851 האט דער בריטישער קאנסול פון ירושלים, דזשיימס פין, אפגעקויפט דעם שטח, און אים געגעבן פאר יידן כדי זיי זאלן באארבעטן דעם שטח, שפעטער האט ער פארקויפט דעם שטח פאר זיינע ארבעטער, און זיי האבן דארט אויפגעשטעלט די שכונה.
די גאסן פון דער געגנט הייסן נאך די נביאים (הושע, עמוס, עובדיה, נחום, צפניה). פון יאר 2007 האט די ירושלימער מוניציפאליטעט, דורכגעפירט רענאוואציע ארבעט אויף די געסלעך. די געגנט איז היינט באוווינט בעיקר מיט רעליגיעזע מענטשן.


text:
ריטשארד ניקסאן
ריטשארד מילהאוס ניקסאן (9טן יאנואר, 1913 - 22סטן אפריל, 1994) איז געווען דער 37סטער USA פרעזידענט, געדינט פון: 20סטן יאנואר 1969 ביז: 9טן אויגוסט 1974. דער איינציקסטער אין US וואס האט זיך באפרייט פון זיין פרעזידענט שטעלע. זיין ערשטער וויצע פרעזידנעט איז געווען ספירא עגנו ער האט רעזינגנירט, און עס האט אים איבערגענומען דער צווייטער וויצע פרעזידנעט דזשעראלד פארד, ניקסאן זעלבסט האט רעזינגנירט געצוואונגנערהייט, ווען ער האט איינגעזעהן איז דאס אמעריקאנער קאנגרעס וועט איהם אימפיטשען. זיין וויצע פרעזידענט פארד האט אים איבערגענומען.
ער איז געווען וויצע פרעזידענט פון אייזנהאוער, דערנאך איז ער געלאפן קעגן פרעזידענט קענעדי און פארלוירן, ווען מען האט געשאסן קענעדי האט אים זיין וויצע פרעזידענט איבערגענומען דזשאנסן, נאך דזשאנסן איז ניקסאן ווייטער געלאפן און געוואונען.
ניקסאן איז געווען א קאנסערוואטיוור עקסטרעמער פרעזידענט, אין דער היסטאריע ביז היינט באטראכט אים פאר גאר א שטרענגער מענטש, וואס האט נישט געקענט דולדן קיין קריטיק, און האט זיך געוואלט אפרעכענען מיט אלע זיינע שונאים דאס האט געפירט צו די באקאנטע ווייסוואטער אויספארשונג קעגן אים.
צו זיין קרעדיט ווערט צוגעשריבן אז ער האט מיט זיין פאליטישן חוש געשפירט אז כינע גייט זיין א גרויסע וועלט מאכט, האט ער פארכאפט דעם וועג פון רוסלאנד און האט געעפנט די אמריקאנער טירן פאר כינע און אנגעשלאסן מיט אים פאליטישע פארבינדוגנען.
ער איז געווען א געשוואוירענער פריינד פון ישראל ער האט געשטיצט די מדינה מיט וואס ער האט געקענט.


text:
פרשת ויקהל
פרשת וַיַקהל איז די צענטע פרשה אין ספר שמות.
אין א פשוטן יאר גייט ויקהל צוזאמען מיט פקודי, אחוץ ווען דאס קביעות פונעם יאר איז השא, דעמאלסט גייט ויקהל באזונדער, ווייל ס'איז דא אן איבעריגער שבת פאר פסח און מען וויל ליינען פרשת צו אום שבת הגדול. אין אן עיבור יאר גייט ויקהל אלעמאל באזונדער.
די סדרה הייבט אן מיט דער מצוה פון שבת.
נאך דעם דערציילט די פרשה ווי משה רבינו האט באפוילן די יידן צו ברענגען מאטעריאלן פארן משכן. משה האט באשטימט בצלאל און אהליאב איבערזען דאס בויען דעם משכן מיט זיינע כלים. דער סדר וואס משה האט געהייסט מאכן דעם משכן איז געווען: די יריעות, די קרשים, דעם שולחן, די מנורה, דעם גאלדענעם מזבח, דעם קופערנעם מזבח, דעם כיור און די פירהאנגען פונעם חצר.
הפטורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הפטורה פון פרשת ויקהל (ווען עס איז נישט איינע פון די ארבע פרשיות, קומט פון ספר מלכים א פרק ז, און באשרייבט ווי שלמה המלך האט געבויט דעם בית המקדש. די תימנים ליינען פסוקים יג-כב, די ספרדים פסוקים יג-כו, און די אשכנזים פסוקים מ-נ.
אבער אין 90% פון יארן געפאלט אויס פרשת ויקהל מיט איינער פון די פרשיות (זעט אונטן). דעמאלסט ליינט מען די הפטורה וואס געהערט צו יענער פרשה.
ארבע פרשיות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי מען ליינט פרשת ויקהל אין חודש אדר, געפאלט דאס אפטמאל צוזאמען מיט איינער פון די ארבע פרשיות.
אין א שנה פשוטה מיט קביעות השא אדער הכז, קומט אויס דעם שבת פרשת פרה. אין יעדן אנדערן פשוטן יאר קומט עס אויס פרשת החודש און שבת מברכים. אין אן עיבור יאר קומט עס אויס פרשת שקלים און שבת מברכים, סיידן ווען דאס קביעות איז החא אדער השג, ווען מען ליינט ויקהל אליין.


text:
רעפראדוקציע
רעפראדוקציע איז דער ביאלאגישער פראצעס וויאזוי נייע אינדיווידואלע ארגאניזמען ווערן פראדוצירט.
קיינער לעבט נישט פאר אייביג און די רעפראדוקציע איז דער מיטל און תכלית וואס איעדע לעבן שטרעבט צו פארזעצן דורות פון קינדער און אייניקלעך נאך זיך דורך רעפראדוקציע.
רעפראדוקציע איז דער פונדאמענט פון באוויסטער לעבן; איעדע אינדיווידואלער ארגאניזם עקזיסטירט נאר צוליב דעם רעזולטאט פון רעפראדוקציע.
די באוואוסטע מעטאדען פון רעפראדוקציע איז ברייט אריינגעלייגט אין גרופעס פון צוויי סארטן: סעקסואלע און נישט סעקסואלע.
אין נישט סעקסואלער רעפראדוקציע, קען א אינדיווידואל רעפראדוצירן אן קיין שום קשר מיט אן אנדער אינדיווידואל פון זיין\איר זגאל. די צעטיילונג פון א באקאטעריעלער צעל אריין צו צוויי טאכטער צעלן איז א ביישפיל פון נישט קיין סעקסועלע רעפראדוקציע. דאס ווערט גערופן עיסעקסואל. דאס איז אבער לאו דוקא נישט לימיטירט צו א איינצעלער סעל ארגאניזם. רוב פלאנצונגן האבן די מעגליכקייט צו רעפרודיצירן דורך אוסעקסואל, ד.ה. נישט דורך האבן סעקס מיט אן אנדער אינדיווידואל.
סעקסואלע רעפראדוקציע פארלאנגט זיך אבער יא די אריינמישונג פון צוויי אינדיוואודואלן, טיפיש איז דאס איטליכע פון יעדער סעקס א זכר מיט א נקיבה, נארמאלע מענטשליכע רעפראדוקציע איז א ביישפיל פון סעקסואלע ריפרודוקציע וואס עס פארלאנגט זיך א טאטע מיט א מאמע זאלן זיך אריינמישן כדי צו געבוירן א קינד.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מצוה פון דער תורה פאר מענטשן, איר חשיבות איז גאר גרויס, און עס איז די ערשטע אויסגערעכענטע מצוה פון אלע תרי"ג מצוות פריה ורביה.


text:
וויליאם שייקספיר
וויליאם שייקספיר (ענגליש: William Shakespeare; 23סטן אפריל 1564 - געשטארבן ט"ז אייר ה'שע"ו, 3טן מיי 1616 (יול. קאל.: 23סטן אפריל)) איז געווען איינער פון די גרעסטע דראמאטורגן און דיכטער אין דער מעריבדיקער קולטור. ער האט געשריבן זיינע פיעסעס, פאעמעס און סאנעטן צווישן אנהייב 1590ער יארן און 1612.
זיינע טראגעדיעס, קאמעדיעס און היסטארישע כראניקעס זייוען איבערגעזעצט געווארן כמעט אין אלע שפראכן, ביז היינט ווערן זיי געשטעלט אין טעאטערס איבער דער גארער וועלט. אויך האבן שייקספירס ווערק באווירקט אויף דער טאג-טעגלעכער גערייד אין דער מריבדיקער קולטור, ד"ה מען ציטירט האפטלעך אויסדרוקן פון זיי.
צווישן ה'שנ"ד ; 1594 - ה'שנ"ז ; 1597 האט שייקספיר אנגעשריבן א קאמעדיע מיטן נאמען "דער סוחר פון ווענעדיג", וואס איינער פון אירע פערסאנאזשן איז א ייד א מלווה בריבית. אזעלכע טענהען, אז די דאזיקע פארשטעלונג איז אנטיסעמיטיש, וואס באהאנדלט דעם יידן אלס מלווה בריבית. אבער פון דער אנדערער זייט, זאגט מען, אז שייקספיר האט זיך קיין מאל נישט באגעגנט מיט קיין יידן, און פארקערט, זיין קאמעדיע קומט אפשלאגן קריסטאפער מארלאס שרעקלעכע אנטיסעמיטישע פיעסע - "דער ייד פון מאלטא".
שייקספירס בארימטסטע פיעסעס זיינען "האמלעט","קעניג ליר","אטעלא","מאקבעט", "ראמעא און יוליע" און אנדערע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שייקספיר איז געבוירן געווארן אין סטראטפארד אויפן אוואן אין 1564. ער איז געטויפט געווארן דעם 26טן אפריל און אזוי ווי דער שטייגער איז געווען דעמאלסט צו טויפן קינדער נאך זייער געבורט, איז אנגענומען צו זאגן אז ער איז געבוירן געווארן דעם 23סטן אפריל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם טייטלבוים. וויליאם שעקספיר.
- דוד הערמאלין. שעקספיער'ס אויסגעוועהלטע ווערק.
- דער קויפמאן פון ווענעדיק, איינע אנדערע פאסונג.
- קעניג ליר