text:
______________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 27 יולי 2012
גאנץ-נייע סעקציע:
דאס שקיעה-שטעטל
מיט די וועכנטלעכע רובריקעס
דאס שקיעה-שטעטל און דעם זיידנס עצה
אלגעמיינע באמערקונגען
דער זומער-ווינט איז פון דער וויינטס אריבערגעקומען דעם ים: און יעדער איינער איז זיך מחיה מיטן זומער-וועטער, באזונדערש די, וואס האבן הנאה פון דער פלאזשע און שווימען אין אקעאן. מיר פאסמאקעווען זיך מיט אט-דעם זומער און גרייטן זיך צו אונזער זומער-באל אין אזבורי-פארק, א באקאנט וואקאציע-שטעטל ביים ים אין ניו-דזשערזי.
יעדע וואך ווערט ,דער מאמענט' וואס אמאל פאפולערער, גרעסער און שענער. אונזער רעדאקציע-קאלעגיום דערפרייט זיך ביז די זיבן הימלען מיט אונזער הצלחה און פאפולעריטעט. ישר כוח אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
די פריילעכע דאטע פון אונזער פייערלעכן זומער-באל ווערט וואס אמאל נעענטער. אונזערע געסט און פריינט גרייטן זיך מיט גרויס התלהבות צו דער לוסטיקער געשעעניש. מ'פרעסט די באל-קליידער און די סמאקונגס מיט די העמדער מיט קלאפ-קראגנס און מאנזשעטן. פון שופלאד נעמען די פרויען ארויס די צירונג און די מענער די שפאנקעס און מאנשעטן-קנעפלעך. אלע וועלן זיין אויסגעפוצט אין עסיק און האניק. יעדער מאן וועט אויסזען ווי גראף פאטאצקי און יעדע פרוי ווי צינדערעלע.
,די כלי-זמרימלעך', אונזער אייגענער ארקעסטער, וועט שפילן די גאנצע נאכט בשעת מ'וועט טאנצן, טרינקען און זיך לאזן וואויל גיין. די אלע אורחים וועלן עסן און טאנצן אונטער דער שיינער מוזיק פון יונגע מוזיקאנטן, וואס צייכענען זיך אויס מיט כלי-זמריי. דער מעזעריטשער בדחן וועט דיריגירן דעם ארקעסטער און פארשטעלן אין גאנצן אויף יידיש די אלע לידער און קורצע אנעקדאטן אזוי ווי לארענץ וועלק פלעג טאן אין זיין טעלעוויזיע-פראגראם. וואס קאן זיין בעסער ווי שאמפאניער מיט בלעזעלעך!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
מאיקל סאוויטש און מאט דראדזש זיינען די פאפולערסטע נייעס-פראגראמען אין אינטערנעט. די צוויי קאמענטאטארן רעדן-ארום טעמעס און ענינים, וואס די אנדערע זשורנאליסטן אין ,הויפט-שטראם' ווילן ניט באהאנדלען.
מאט דראדזש האט אן אינטערנעט-בלאט מיט גאנץ-אינטערעסאנטע באריכטן. ער איז א דערפארענער זשורנאליסט, וואס האט שוין א סך מאל פארעפנטלעכט א צאל סקאנדאלן און וויכטיקע באריכטן וועגן פאליטישע אנגעלעגהנייטן. זיין בלאט איז איינע פון די פאפולערסטע נייעס-פראגראמען אין אינטערנעט.
מאיקל סאוויטש, א ייד פון די בראנקס און דער זון פון אימיגראנטן פון רוסלאנד, באצויבערט און רעגט איינצייטיק אויף יעדע נאכט פון מאנטיק ביז פרייטיק זיינע צוהערער מיט זיינע סארקאסטישע באמערקונגען בנוגע די לעצטע נייעס און געשעענישן און זיינע ערנסטע אנאליזן אויף פאליטישע און געזעלשאפטלעכע טעמעס.
דראדזש און סאוויטש געהערן צו דעם ניים דור זשורנאליסטן. זיי זיינען אגרעסיווע, געניטע קאכלעפל, וואס ווייסן ווי אזוי צו אמוזירן אן עולם און אויפרעגן און אויפקאכן א וועלט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אונזער נייער קארעספאנדענט, דינה רויטמאן, פון וואשינגטאן, שרייבט היינטיקע וואך אין איר באגריסונג די לייענער פון ,דער מאמענט':
,ס'איז א גרויס כבוד צו שרייבן פאר א יידישער צייטונג און פארלענגערן א טויזנט-יאריקע קייט, וואס האט זיך קיינמאל ניט צעבראכן. דאס איז ניט קיין קייט געוועלבער אדער בערג, נאר א קייט, וואס פארבינט וועלטן, עפאכעס און געשיכטעס און שאפט פאר זיך א געשיכטע. דאס איז א קייט, וואס איז לאנג ווי דער גלות.
נאך א רינג אין דער וואונדערבארער, פרייזלאזער קייט בין איך איצט. ס'איז א קייט, וואס איז נאך טייערער ווי גאלד, וואס כ'שעץ-הויך און וואס איר שיינקייט האט ניט קיין שום גלייכן.
"דער מאמענט" איז א זאמלונג פון די גרעסטע דענקער און טאלאנטפולסטע שרייבער אויף דער יידישער גאס. זיי האבן שוין געמאכט א גרויסן איינדרוק און געהאט א ריזיקן איינפלוס אויף דער יידישער פרעסע און קולטור. דאס רעדאקציע-קאלעגיום פון ,דער מאמענט' זעצט-פאר די גרויסארטיקע יידישע טראדיציע און פארלענגערט די ליטעראטור- און קולטור-קייט, וואס די קלאסיקער ווי מענדעלע מוכר-ספרים, שלום עליכם און י.ל. פרץ האבן אויסגעקאוועט מיט בלוט, שווייס און טרערן. דאס איז אן אייביקע קייט פאר אייביקע יידן.
כ'בין שטאלץ צו פארשטארקן און פארלענגען די דאזיקע קייט אלס נייע קארעספאנדענטין פון "דער מאמענט"'.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דאס בוך ,מאבאקראסי' (המונאקראטיע) פון דזשעיק דזשעיקאבס באשרייבט דעם קולטור-קאמף און פאליטישע מלחמה קעגן דער אמעריקאנער קולטור און רעפובליק.
בערך מיט 30 יאר צוריק איז א גאלדענער שלאגער געווען דאס בוך פון פראפעסאר אלאן בלום ,דע קלאזינג אוו דע אמעריקען מאינד' (פארמאכן דעם אמעריקאנער מוח). בלום ע"ה איז געווען א פראפעסאר אין ,טשיקאגער אוניווערסיטעט' און א נאענטער פריינט פון באוואוסטן שרייבער סאול בעלאוו. זיין אויספירלעכע פאלעמיק וועגן דעם אונטערגאנג פון דער אמעריקאנער קולטור און בילדונג איז געלויבט געווארן פון קאנסערוואטיווע דענקער און מלוכה-לייט און באצייכנט געווארן אלס מייסטער-ווערק. דער פראפעסאר אין פילאסאפיע שטעלט-צו אין זיין בוך אן איבערזיכט איבער דער געשיכטע פון מערב-פילאסאפיע, די פילאסאפיע מיט וועלכער אמעריקע איז געשאפן געווארן. בלום באשרייבט אויך די סיבות פון דעם אונטערגאנג פון דער טראדיציאנעלער, אמעריקאנער בילדונג און קולטור.
דאס שקיעה-שטעטל
דאס שקיעה-שטעטל הייסט שקיעוויטש און ליגט אין סאמע הארצן פון יידישלאנד. שקיעוויטש איז אויפגעבויט געווארן מיט די האפענונגען, טרוימען און זכרונות פון פשוטע, הארציקע יידן, וואס זאגן זיך אפ צו שטארבן, וואס קאנען קיינמאל ניט אומקומען, ווייל זיי זיינען אומשטערבלעך!
אין שקיעוויטש הערשט תמיד די שקיעה מיט גרויס זיסקייט; ס'איז שטענדיק בין-השמשות, די בריק צווישן טאג און נאכט און צווישן צוויי וועלטן! ס'איז שטענדיק די צייט, ווען מ'רוט זיך אפ און גרייט זיך צו עסן.
אין שקיעוויטש ווייסט מען ניט פון קיין צרות און אנגסטן. מ'ווייסט נאר פון שלום, פריינטשאפט און גליקלעכקייט.
דער יידישער זייגער
דער יידישער זייגער געפינט זיך אין טורעם אין סאמע צענטער שקיעה-שטעטל. אונזער טייערער זייגער טאפט דעם פולס פון דער יידישער קולטור. מיט אט-דעם זייגער ווייסט מען שטענדיק ווי שפעט איצט איז.
,כ'ווייס, וויפל דער זייגער איז' איז אן אלטער אויסדרוק, וואס מיינט, אז דער מענש פארשטייט די סיטואציע, וואס קומט-פאר ביים היינטיקן מאמענט.
ריידנדיק וועגן משיח! יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט און זעצער פון בוענאס-איירעס, איז צו 62 יאר נאך פול מיט בלוט און מילך! ער ארבעט ווי א מזיק פאר ,דער מאמענט' און האלט אלץ פאר גרינג ווי א האר פון מילך. ביי אים טוט עס זיך אזוי ס'רעדט זיך. ער ווייסט וויפיל דער זייגער איז!
מיר ווילן אפגעבן ר' יעקב ניט בלויז א קאפעטשקע אפשיי, נאר אים אפגעבן א ים מיט כבוד. מיר זיינען געוואויער געווארן היינטיקע וואך, אז זשיטניצקיס פאטער, שלמה זשיטניצקי, איז געווען א לאנגיאריקער, חשובער מיטארבעטער אין א יידישער רעדאקציע אין בוענאס-איירעס און א הייסער בונדיסט.
זיין קאריערע אין ארגענטינע איז געווען א מערקווירדיקע. אין 1938 איז ער אנגעקומען קיין בוענאס-איירעס, וואו ער האט באצויבערט די יידישע גאס מיט זיין פערזענלעכקייט, אינטעלעקט און קרישטאל-בלויע אויגן. ער האט זיך קיינמאל ניט אויסגעלערנט קיין שפאניש און געקענט נאר א פאר ווערטער און פראזעס פון דער לאנדס-שפראך. ניט וויכטיק און ניט געדאגהט! ר' שלמה האט געוואוינט אין דער יידישער קהילה, וואס ער האט בארייכערט און פארשטארקט מיט זיין שרייב-טאלאנט און אלטרואיזם. יארן לאנג איז ער געווען דער גענעראל-סעקרעטאר פון ארטיקן ,בונד' און א וואוילטעטיקער עסקן.
שלמה זשיטניציקי, אן אומבאקאנטער נאמען אין יידישע קרייזן אין אמעריקע, איז גאר א באוואוסטער שם אין ארגענטינע. חבר זשיטניצקי איז געווען א טאלאנטפולער זשורנאליסט, וואס האט פארעפנטלעכט זיינע ארטיקלען אין פיל יידישע צייטונגען אין דרום-אמעריקע. די אלע פראמינענטע צייטונגסלייט אין זיד-אמעריקע האבן געקענט שלמה זשיטניצקי, וואס האט געהאראוועט אומדערמיטלעך אין נאמען פון דער יידישער קולטור אין דער נייער וועלט.
שלמה זשיטניצקי איז ניט די זעלבע פערזאן וואס ד"ר זשיטניצקי, דער הויפט-רעדאקטאר פון דער אמאליקער מעקסיקאנער צייטונג ,די פרעסע'. די צוויי יידן האבן פארמאגט דעם זעלבן פאמיליען-נאמען אבער זיי האבן זיך גארניט אנגעקערט.
דאס לעצטע ליכטל
ס'איז בעסער צו צינדן איין ליכטל איידער צו שעלטן די פינצטערניש. איז טאקע דא אזא זאך ווי דאס לעצטע ליכטל אזוי ווי אונזער אנשטענדיקע קארעספאנדענטין פון מארילאנד, דינה רויטאמאן, האט באמערקט היינטיקע וואך? עם-ישראל שטיצט זיך אויפן נר-תמיד.
,דער מאמענט' איז דאס לעצטע ליכטל! ס'איז אמת, אז אונזער צייטשריפט איז דאס לעצטע רעשטל פון פארשניטענעם יידישן מזרח-אייראפע. מ'האט פארגעזאגט, אז ס'וועט ניט בלייבן קיין שריד-ופליט אבער מיר זיינען נאך אלץ דא! דאס לעצטע ליכטל וועט ברענען וואס אמאל ווייטער און העלער ביז וואס ווען ס'וועט מגולגל ווערן אין א פלאם און דערנאך אין א געוואלדיק פייער, וואס וועט באלייכטן דעם נאכט-הימל.
ריידנדיק וועגן דעם לעצטן ליכטל. אין ארגענטינע איז איינס פון די לעצטע ליכטלעך פון יידישן טעאטער, דער 93-יאריקער מאקס בערלינער, לעצטנס ארויסגעטראטן ווידער אמאל אויף דער בינע.
דער באקאנטער אקטיאר איז א פארטיידיקער פון דער יידישער שפראך און קולטור און א לערער אין טעאטער. מאקס פערלמאן איז פאראנטווארטלעך פארן דערפאלג פון אלץ, וואס האט צו טאן מיטן יידישן טעאטער בפרט און מיט דער יידישער שפראך בכלל אין ארגענטינע.
פריינט בערלינער וועט שפילן אין א פראגראם אויף דער ארגענטינער טעלעוויזיע אין דער סטאנציע ,טעלעפע'. די דארטיקע יידישע קהילה איז זייער שטאלץ אויף דעם אנגעזעענעם אקטיאר און ווינשט אים גרויס דערפאלג אין דער טעלעוויזיע-פיעסע. בערלינער וועט שפילן די ראלע פון א טאטן, וואס וויל מאכן ארדענונג אין דער משפחה און זיך טיילן אויך מיט זיין פרייער צייט מיט זיינע אייניקלעך.
דעם זיידנס עצה
דער זיידע איז ניט בלויז א חשובער ייד מיט תורה, נאר ער איז אויך א טייערער זיידע און א באליבטער קרוב אין דער משפחה. אמאל איז ער געווען א שיינער ישיבה-בחור אין גאליציע און איצט אין ניו-יארק איז ער א ליבער זיידע מיטן חכמת-שלמה.
דער אלטער זיידע דערקלערט אונזערע לייענער: ,איין יידיש הערצל מיט ליבשאפט צו גאט און צו ליייט איז נאך טייערער פון גאלד!' דער אמאליקער ישיבה-בחור האט באשטימט ביי א פערסאנאל-פארזאמלונג פון ,דער מאמענט', אז ס'איז אמת, אז בשעת מ'ווערט עלטער, זאל מען אויך ווערן וואס אמאל קליגער. דער זיידע האט צוגעגעבן, אז ווען מ'איז שוין עלטער און קליגער, מאכט מען פארט נייע טעותים אנשטאט די פעלערן, וואס מ'האט געמאכט, אז מ'איז געווען יונג!
די פארשוינען אין די מאדערנע לענדער, וואס זיינען ,טאטאל געסטרעסט' (אין גאנצן אויסגעמוטשעט פון געוואלדיקע אנגסטן און טעגלעכע צרות) דערקלערט דער זיידער: כ'וויל ניט הערן, אז יעדערער איז היינט-צו-טאג אויסגעמוטשעט פון א מבול מיט אנסטן. אמעריקע גנב! די, וואס זיינען אויסגעמאטערט פון געוואלדיקע אנגסן ווייסן גארניט, וואס ס'הייסט צו האבן צרות. ס'באשלאגן אנגסטן דעם, וואס ליגט אין אן אקאפע און ווערט באשאסן מיט קוילן פון אלע זייטן; דער, וואס האט געוואלדיקע אנגסטן פליט אין א קריגס-עראפלאן און הארט פון הינטן יאגט אים נאך א מעסערשמיד; דער, וואס ליידט יסורי-איוב אנטלויפט צוזאמען מיט ווייב און קינדער פון היטלער'ן און האט ניט וואו צו שלאפן און וואס צו עסן!
קיין הינדל פליכט איר ניט, קיין טייג קנעט איר ניט, קיין וואסער שלעפט איר ניט פון ברונעם און טייך און קיין קליידער וואשט איר ניט מיט דער האנט! וואס איז דער מער... איר ארבעט אזוי שווער?
אמעריקאנע
,ווען ד"ר נאמאסט רעדט, רעדט ער אין דריי-פערטל טאקט!' דערקלערט דינה רויטמאן, אונזער נייע קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן. די מיטלשול-לערערין פון מארילאנד איז שוין געווארן פאני-בראט מיט אונזער גרינדער און בעל-טובה. היינטיקע וואך האבן מיר זיך צעלאכט, אז זי האט באמערקט אין א בריוו אין רעדאקציע, אז דאס איידעלע און עלעגאנטע לעבן פון ד"ר נאמאסט דערמאנט זי אין א שווארץ-ווייסן פילם מיט פרעד אסטעיר און דזשינזשער ראדזשערס!
אזא איידלקייט פאדערט, אז מענש זאל שענקען צייט און כוח. היינטיקע מענשן זיינען צו אייגננוציק און עגאאיסטיש. פירן היינט-צו-טאג אן איידלן שמועס פאדערט צו פיל צייט און ענערגיע. אזעלכע טאטן פאדערן, אז א לייט זאל אויפגעבן זיין צייט ,פאר זיך'. חן, גראציע און איידלקייט שטאמען פון שווערער ארבעט און א סך צייט. אויספוצן זיך אין עלעגאנטע קליידער מיינט, אז מ'מוז אויסטאן דאס לייבל מיט לעכלעך און ארויסנעמען פון שאנק א ריין העמד מיט ארבל. ניין, אזא איידעלער און עלעגאנטער לעבנס-שטייגער עקזיסטירט היינט-צו-טאג נאר אין אויפן קינא-עקראן; טראץ דעם בין איך נאך גרייט צו טאנצן די ,בעגין'*, ווען נאר מ'וועט זי אנהייבן שפילן. כ'ווארט מיט גרויס אומגעדולד צו טאנצן מיט דיר א ווינער וואלץ. מיר וועלן ריידן א ביסל שפעטער מיט דיר אין דריי-פערטל טאקט!
*,ווען דעי ביגין דע ביגין' איז א באקאנט פאפ-ליד פון די 30ער יארן פון קאול פארטער.
די יידישע שפראך-לאבאראטאריע
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א שאץ-קאמער פאר שפראכן-פארשער, פראפעסארן און סטודענטן, נאר ער איז אויך א שפראך-לאבאראטאריע!
פאר די אלע ,מבינים', ,יידישיסטן', שעכטעריסטן און וויינרייכיסטן, וואס האבן מורא צו דרוקן א רעפעראט אין גאנצן אויף יידיש אין אונזער נייער סעקציע פאר פארשונגס-ווערק, ווייל זיי זיינען אין גאנצן אומפעאיק צו אזא ארבעט, דרוקן מיר איצט א גלענצנדיקן ביישפיל ווי אזוי א רעפעראט אויף יידיש זאל זיך לייענען:
,ווען מ'אנאליזירט אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז די קאניונקטיווע צייט, סיי די קעגנווארט סיי די פארגאנגענהייט, דערווייסט מען זיך, אז דאס יידישע לשון פארמאגט אנדערע צוויי קאניונקטיווע פארמען, וואס ווענדן זיך אין דעם דיאלעקט, וואס מ'רעדט.
ווען/אויב די באבע זאל (געווען) זיין א וואגן, וואלט זי געהאט רעדער איז א ביישפיל פון דער פארמעלער קאניונקטיווער צייט. אט-די פארמע, וואס נוצט-אויס זאלן אנשטאט וואלטן איז די איידעלע פארמע, וואס איז מער אנגענומען ביי זשורנאליסטן און פראזאאיקער איידער צו נוצן צוויי מאל וואלטן אין זעלבן זאץ.
אינעם רוב לענדער, וואו מ'האט גערעדט יידיש איז וואלטן גענוצט געווארן הן ווי די קאנדיציאנעלע הן ווי די קאניונקטיווע פארמע ווי, צום ביישפיל, אז כ'וואלט געווען אויף דיין ארט, וואלט איך דאס ניט געטאן, וואס דינט סיי ווי די קעגנווארט סיי ווי די פארגאנגענהייט.
הלואי זאל איך (געווען) זיין א שניידער (קעגנווארט מיט פארגאנגענהייט אין קלאמערן) איז די ליטערארישע פארמע, היות הלואי וואלט איך געווען א שניידער זעט מען און הערט מען א סך עפטער. ער ווינשט זיך צו זיין א שניידער איז פאלקסטימלעך און פארוואנדלט זיך אזוי אין דער קאניונקטיווער צייט: ער ווינשט, אז ער זאל זיין/וואלט געווען א שניידער.
שטעל זיך פאר, אז דו זאלסט (געווען) זיין דער פרעזידענט/דו וואלטסט געווען דער פרעזידענט זיינען גוטע משלים פון דער קאניונקטיווער צייט אין שייכות מיטן צייטווארט פארשטעלן זיך אזוי ווי עלעהיי און גלייך ווי פאדערן, אז מ'זאל נוצן די קאניונקטיווע צייט ווי, צום ביישפיל, דער זשורנאליסט שרייבט עלעהיי (גלייך ווי) ער זאל זיין/ער וואלט געווען א בעלעטריסט.
דו זאלסט בעסער גיין/דו וואלטסט בעסער געגאנגען זיינען ביישפילן פון די באזונדערע צוויי קאניונקטיווע פארמען.
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ,דער מאמענט' האט געטאן פאר אייך די ארבעט. מיר ווילן אבער באמערקן, אז אין דער גאנצער רעדאקציע זיינען פאראן
נאר צוויי מיטארבעטער, וואס זיינען פעאיק צו שרייבן אויף אט-דער טעמע אויף יידיש. מיר דערקלערן ארנטלעך, אז דאס רוב פון אונזערע קאלעגן קאנען ניט ארומצוריידן אזא טעמע ניט בלויז אויף יידיש, נאר אויך אויף די אלע אנדערע שפראכן, וואס זיי רעדן, ווייל זיי האבן זיך קיינמאל ניט געלערנט קיין גראמאטיק.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
די מערהייט לייענער פון ,דער מאמענט' וואוינען אויף גויאישע אוליצעס אין אלע טיילן וועלט. ניט געדאגהט! דאס הייסט, אז אונזער לייענערשאפט איז א געבילדעטע און מיר מוזן איר דעריבער צושטעלן באריכטן און ארטיקלען פון דער בעסטער קוואליטעט!
יונג און חסידיש
איין חסיד אין בארא-פארק האט זיך שווער באליידיקט מיט אונזער שפאס וועגן דעם חסיד, וואס איז אזוי פרום, אז זיין בעט פארמאגט א מחיצה. ער דראט אונז צו רופן צו א דין-תורה אין בית-דין (מיט גערער דיינים נאך!) פאר חוזק מאכן פון אים.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע דערקלערט, אז דער משיח איז יעדער מענש, וואס וויל ענדערן צום גוטן די וועלט און זי אויסלייזן פון אירע יוסורים. אמן ותיקו.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
א הונט האט א מייסטער און א קאץ האט א משרת.
ס'איז א קורווישע וועלט
וואשינגטאן פליסט-איבער מיט אפעריסטן, אריוויסטן און אוואנטוריסטן. די אליטעראציע איז גלענצנדיק און געוואלדיק! די היינטיקע פאליטיקער פארשטייען ניט (אפשר פארשטייען זיי יא און טוען סיי-ווי וואס נאר זיי ווילן) אז זיי דארפן זיך האלטן ביים פאלקס-ווילן. אמעריקע איז נאך פארט א זעלבסטשטענדיקע מדינה.
אין אלע קאנטן און ווינקלען בושעוועט איצט א פראטאסט-אויפרבויז קעגן דער אדמיניסטראציע אבאמע און איר שטרעבונג אונטערצושרייבן אן אינטערנאציאנאלן וואפן-באזיץ-פארבאט. ס'איז קלאר ווי דער העלער טאג, אז אמעריקעס אונטערשרייבן אזא געזעץ וועט בטל מאכן די צווייטע אויסבעסערונג פון דער קאנסטיטוציע.
טויטאלאגיע
מיר האבן זיך געריכט אויף אונזערע געסט, וואס האבן דערווארט הנאה צו האבן פון א שיינעם אוונט.
די צייטונג ,היינט' אין ווארשע האט דעראבערט גאליציע און דאס בלאט ,דער מאמענט' אין דער פוילישער הויפטשאט האט פארכאפט ליטע.
אין אונגארן עסט מען פארקעס, אין פוילן עסן די יידן כאלאפטשעס, אין דער אוקראינע עסט מען כאלאשקעס און אין לעטלאנד און עסטלאנד עסן די יידן געפילט קרויט, אויך באקאנט ביי זיי ווי קרויט-בלינצעס.
א רוסישער מי-שברך
צום 12טן אויגוסט מאכן מיר באקאנט דאס אויסטערלישע מעשהלע פון א יידישן שרייבער, וואס איז ארויסגעטריבן געווארן פון א יידישן שרייבער-פאראיין פאר דערקלערן אויף יידיש ביי א פארזאמלונג גלייך נאך דער שואה, אז ער בענקט נאך די שטעטלעך, וואו פשוטע יידן האבן אמאל גערעדט נאר יידיש!
דאס איז, צום צער, ניט קיין אויסגעטראכט מעשהלע. דאס איז געשען מיט איציק קיפניס אין ראטן-פארבאנד. געהערט א מעשה און געזען א ביסל, אז א יידישער שרייבער זאל ארויסגעווארפן ווערן פון א פאראיין פאר יידישע שרייבער פאר ריידן יידיש און זאגן, אז ער בענקט נאך די זיסע יארן, ווען די שטעטלעך האבן עקזיסטירט און יידן האבן גערעדט פראנק און פריי יידיש?!
די קליינע פינטעלעך
מ'דארף ניט זיין קיין מומחה אין די קליינע פינטעלעך צו וויסן, ווער דזשארזש צרות איז. דער וועלט-פינאנציר דזשארזש סאראס צייכנט זיך אויס מיט שמד-שטיק הינטער די קוליסן, בעת ער פראקלאמירט זיין ערלעכקייט און הערלעכקייט אויף דער וועלט-בינע.
מיר זיינען גארניט ברוגז, מחמת ער איז א משומד. דער יונגער שמאלצאווניק פון אונגארן איז א שונא-ישראל און א גרויסער יאטאביעדאם אין דער פינאנץ-וועלט, וואו ער פירט-דורך הינטער די קוליסן כלערליי אינטריגעס און שיקאנעס מכוח פראצענטן, קורסן און דעם וואלוטע-האנדל.
פראסט, פשוט און בקיצור
חברה! די מערסטע לייענער לאכן פון די פאסקווילן וועגן פראפעסאר ניבארסקי אין ,דער מאמענט'. דערהאלטן האבן מיר לעצטנס א צאל בריוו פון די ,חסידים' פון חבר ניבארסקי, וואס זיינען אויפגעקאכט, אז ד"ר פישביין האט צעפייניקט זייער רבי'ן אויף דער ענוי; זיי זיינען צערודערט, אז אונזער אנשטענדיקער קאמפס-הונט האט געוויזן דעם פראפעסאר, וואו דער שווארצער פעפער וואקסט. זיינע פארערער פארשטייען ניט פארוואס ד"ר פישביין האט צעריסן ווי א הערינג אזא חשובן קענער.
די ניבארסקער חסידים זיינען גערעכט מיט 100%: זיי רבי איז טאקע חשוב; ער איז א חשובער נאר, וואס דרייט-אויס א זאץ נאך בעסער ווי א נודניק פארדרייט א קאפ.
מיר האבן זיך געריכט, אז אזא באקאנטער פראפעסאר זאל קאנען שרייבן אויף יידיש. מיר זיינען, צום צער, גאר געווען אין גאנצן אומרעכט! ד"ר פישביין האט אים גארניט פוגע-כבוד געווען, ווייל ער האט געזאגט נאר דעם אמת. ,דער מאמענט' האט מלמד-זכות געווען וועגן דעם פראפעסאר, טראץ דעם, וואס ער איז אנגעברוגזט געווארן, אז מיר האבן אויסגעבערט זיין בארגריסונג אונזערע לעזער און האט אונז פארבאטן צו דרוקן הן די אויסבעסערונג הן דעם אריגינאל.
דאס איז פראסט, פשוט און בקיצור די אורזאך פארוואס ד"ר פישביין האט אפגעחוזקט פון דעם פאטשאטנעם פראפעסאר! ס'איז קלאר ווי דער העלער טאג, אז פראפעסאר ניבארסקי איז אזא קענער, אז ער ווייסט בעסער ווי צו שרייבן א יידישן זאץ ווי היימישע יידיש-ריידנדיקע פון מזרח-אייראפע, וואס האבן געלערנט אין חדרים, ישיבות, מיטלשולן און גימנאזיעס, וואו די אונטערריכטונגס-שפראך איז געווען יידיש!
בלייבן אן א באבען
די באבע איז אן ארטיסטקע, וואס מאלט דאס אייגענע לעבן מיט איר פארשטעלונגס-כוח אויף אן עלעגאנטן און גרויסארטיקן שטייגער אזוי ווי א קינסטלער שאפט א מייסטער-ווערק מיט א פענזל און א שרייבער פארפאסט בעלעטריסטיק מיט א פעדער. די באבע איז א טאלאנטפולע ארטיסטקע, וואס פארוואנדלט דאס לעבן אין א פארבנרייך מייסטער-ווערק.
,א זיס לעבן איז ניט בלויז די גרעסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די גרעסטע נחמה!' דערקערט די באבע דער משיחטע. דא שרייבט מען וועגן די אוואנטורעס פון דער באבען אין מיוחסים-לאנד!
די באבע, א טייערע ליטוואטשקע, פאסמאקעוועט זיך מיטן גן-עדנדיקן מאמענט און מאכט גליקלעך, לוסטיק און פריילעך יעדע איינציקע רגע. פאר-א-יארן האט זי ארויסגעווארפן פון הויכע פענסטער דער באבענס דאגה און איז געווארן א מאדערנע דאמע, אויפן טיפן עלטער נאך! דערצו האט זי צעבאלעוועט די משיחטע, וואס איז לעצטנס געווארן אויך א מאדערנע פרוי.
א חסרון: די באבע איז צו שיין און זי לעבט צו הויך און צו וואויל! ס'קימערט זי אבער ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, וואס מ'זאגט אויף איר הינטער די אויגן; די באבע בלייבט אן א באבען!
די משיחטע האט זיך פארטרויט פאר דער באבען, אז זי איז שוין איין מאל געקומען און געריטן אויף איר טייער, ווייס אייזעלע אין אלט-ירושלים. זי האט שופר געבלאזן מיטן אייגענעם שופר און מ'האט זי געהערט ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי. דאס גאסן-געפילדער און אלערליי שטאטישע רוישן האבן פארטויבט דעם שופר-של-משיחטע. איין חוצפהדיקער טאקסי-שאפער האט געוואלט, אז זי זאל זיך ארויפשאקלען צוזמאמען מיטן חמורל אויפן טראטואר, ווייל זי האט פארשטאפט דעם פארקער אויף די שמאלע גאסן. געהערט א מעשה און געזען א ביסל? מילא! די וועלט בלייבט אן א משיח און מיר בלייבן אן א באבען!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
_________________________________________________________
לייט-ארטיקל
א בעסערער באשלאס
די צאל ארעמע און נויט-באדערפטיקטע אין די פאראייניקטע שטאטן שטייגט און די ארעמקייט איז איצט אזוי שלעכט ווי זי איז געווען אין די 60ער יארן איידער פרעזידענט דזשאנסאן האט דערקלערט ,מלחמה קעגן דער ארעמקייט'. דער מיטל-קלאס ווערט איינצייטיק אויך וואס אמאל קלענער.
אלע דערקלערן, אז דער היינטיקער פינאנץ-קריזיס פאראורזאכט די וואקסנדיקע ארעמקייט. די זוימענס פון דער איצטיקער ,רעצעסיע' זיינען פארפלאנצט געווארן לאנג צוריק! די סיבות פון דעם היינטיקן ווירטשאפטס-קריזיס, פון וועלכן אמעריקע קאן זיך ניט ארויסשלעפן זיינען: די ריזיקע צאל ארבעטס-שטעלעס, וואס זיינען געשאנקען געווארן ארבעטער אין אויסלאנד; די אומלעגאלע אימיגראציע-כוואליע; דער אינטערנעטישער מסחר, און אויטאמאציע.
דער איצטיקער פרעזידענט האט פארערגערט דעם עקאנאמישן קריזיס. פרעזידענט אבאמע האט גארניט געטאן צו פארשטארקן די עקאנאמיע; ער האט ניט געשאפן קיין אטסמאספערע, אין וועלכער דער פרייער מארק קאן בליען און נייע שטעלעס קאנען אזוי ארום אנטשטיין. די ארבעטס-שטעלעס, וואס זיינען אויפגעקומען אין משך פון די לעצטע פאר קריזיס-יארן זיינען אבער געווען פאר פשוטע ארבעטער און שטעלן-צו נאר ביליקע שכירות.
אויב מ'האט ניט קיין מזומנים אין דער קעשענע, קאן מען ניט אויסגעבן געלט פאר פראדוקטן און אזוי ארום פארשטארקן די עקאנאמיע?
אין די 70ער יארן ווען די ארבעטער-פאראיינען האבן געווארנט קעגן איבערגעבן ארבעטער אין אויסלאנד אמעריקאנער שטעלעס, האט מען גרינגעשעצט די אלע ווארענונגען און זיי געהערט ווי דעם קאטער. די ביליאנערן פארדינען קיינמאל ניט צו פיל געלט, נאר די פשוטע ארבעטער, וואס באקומען א נישטיקן לוין פארדינען שטענדיק צו פיל; דא האנדלט זיך אין באשעפטיקטע, וואס פארדינען יערלעך 40,000 און $50,000 און א ביסל ווייניקער.
ווידער און אבער האבן מיר אנגענומען שלעכטע באלשאסן און דערוויילט שלעכטע קאנדידאטן, וואס האבן ניט גענומען אין אכט די אינטערעסן פונעם אמעריקאנער פאלק. ביז די לעצטע פאר יארן, ווען די ,טיי-פארטיי' איז געבוירן געווארן, האבן זיך די פאלקסמאסן אפגעזאגט צו שאפן א נייע פארטיי אדער שטימען פאר א קאנדידאט פון א דריטער פארטיי.
איצט איז די ריכטיקע צייט אנצונאמען א בעסערן באשלאס; איצט איז די פאסיקע צייט צו דערוויילן א נייעם פרעזידענט, וואס האט אן אנונג, וויפיל ארבעט און מי ס'פאדערט צו דערעפענען און דערפאלגרייך מאכן א געשעפט און ווי וויכטיק פאר דער עקאנאמיע זיינען שטעלעס, וואס שטעלן-צו א גוטן לויטן.
איצט איז די בעסטע צייט צו ענדערן די פילאסאפיע, וואס האט אונז אריינגעשלעפט אין דעם עקאנאמישן זומפ און אויסוויילן א פרעזידענט, וואס וועט ענדערן צום גוטן אמעריקע. איצט איז די צייט צו דערוויילן מיט ראמני, וואס איז פאר א פרייען מארק און פארשטייט די געשעפטס-פילאסאפיע אנשטאט א יונגן פארשוין, וואס זעט-אויס גוט און יונג און האט ביז איצט גארניט אויפגעטאן אין לעבן. איצט איז א גלענצנדיקע צייט צו דערוויילן א מענש מיט א מאס, וואס האט געהאראוועט און אויפגעטאן א גאנץ לעבן אנשטאט א געוואלדיקן אינטעלעקטואל, וואס רעדט גאר א סך און זאגט און טוט גאר ווינציק!
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 20 יולי 2012
גאנץ-נייע רובריק!
דאס שקיעה-שטעטל
* * *
א שטיקל בודיסטישע פילאסאפיע:
ווי טיף מ'זאל ניט גראבן אין ,דער מאמענט', קאן מען תמיד גיין נאך ווייטער!
* * *
אלגעמיינע באמערקונגען
יעדע וואך איז א ספעציעלע און א שבתדיקע ביי אונז אין רעדאקציע! ,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א פעאיקער שדכן! אזוי ווי די לבנה, וואס איז דער בעסטער שדכן, ברענגט אונזער פובליקאציע צוזאמען נייע און אלט פריינט. יעדע וואך הערן מיר פון אלטע חברים און באקאנטע און פארפירן נייע פריינטשאפטן.
אלע אונזערע מיטארבעטער גרייטן זיך מיט פרייד און פריילעכקייט צו אונזער פייערלעכן זומער-באל אין אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. פרויען און מענער, נעמט אייך ארויס פון דער גארדעראבע די סמאקינגס און באל-קליידער און לאמיר זיך אלע טרעפן אויפן זומער-באל פון ,דער מאמענט' אין אזבורי-פארק!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ווען א ייד רעדט אויף א לוסטיקן, פריילעכן און מחיהדיקן אופן, רעדט ער אזוי ווי אונזער טייערער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער. דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום ווערט דערשטוינט אבער און ווידער ניט בלויז מיט זיין ענטוזיאזם און אפטימיזם, נאר אויך מיט זיין אייזערנער געדעכעניש און די לאנג-פארגעסענע לידער, פאעמעס און גראמען, וואס ער שלעפט-ארויס פון טיפן זכרון. ר' חיים געדענקט אלצדינג!
ער האט אונז פארגעזונגען היינטיקע וואך ,די שבועה', דער הימען פון יידישן בונד, און ,דער אינטערנאציאנאל', דער סאוועטישער הימען. א סך פון אונזערע מיטארבעטער און לייענער וועלן קיינמאל ניט פארגעסן די שיינע, איידעלע ווערטער פון ,די שבועה'. פיל לעזער אונזערע געדענקען אויך ווי זיי זיינען געצוואונגען געווארן צו זינגען ,דער אינטערנאציאנאל' אין ראטן-פארבאנד און הערן נאך אלץ אין בייזן חלום די נידערטרעכטיקע מעלאדיע. מיר האבן געלאכט, אז ר' חיים האט אונז פארגעזונגען אויף יידיש דעם סאוועטישן הימען.
,ברידער און שוועסטער פון ארבעט און נויט,
אלע וואס זיינען צעשפרייט און צעזייט, צוזאמען, צוזאמען,
די פאן זי איז גרייט, זי פלאטערט פון פלאמען, פון בלוט איז זי רויט
א שבועה, א שבעוה אויף נעמען פון טויט.'
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א פאעט וויינט און א פילאסאף לאכט. אזוי ווי פילאסאפן לאכן מיר איצט פון די ביי וועלכע דער אינטערנעט איז די ווירקלעכקייט, די איינציקע וואר און בלויז נאר די רעאליטעט אנשטאט א מיטל ווי אזוי צו פארגרינגערן און פארשענערן דאס לעבן!
אזעלכע פארשוינען זיינען טאקע נאראנים און נודניקעס, וואס ווערן געהאלטן פון א קאקאמייקע אין א פארכשופט רעדל. אזוינע נודניקעס זוכן די איבערמענשלעכקייט און די איבעררעאליטעט, ווייל די וואר איז ניט גוט גענוג! אזעלכע שוטים שאפן אויף דער פסעוודא-רעאליטעט אן אייגענע, אלטערנאטיווע וואר, וואס ווערט די ווירקלעכקייט פאר זיי. ס'איז א מאסן-פסיכאז!
מיר, די לוסטיקע רעדאקטארן און פריילעכע מיטארבעטער פון ,דער מאמענט', זיינען אויסגעוואקסן אין א צייט און א וועלט, וואו ס'איז ניט געווען קיין עלעקטריציטעט אין די שטעטלעך און דערפער און וואסער האט מען אריינגעבראכט אין שטוב פון א פלומפ, ברונעם אדער טייך! מיר האלטן דעם קאמפוטער נאר פאר אן אפאראט צו פארבעסערן דאס לעבן און ניט פארן לעבן אליין. דער אינטערנעט איז בלויז א מיטל און ניט קיין ,ענדגילטיקע לייזונג' אדער רעזולטאט!
מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס דער קאמפוטער עקזיסטירט צוזאמען מיטן אינטערנעט. א דאנק אזעלכע מאדערנע דזשימדזשיקעס קאנען מיר מאכן בליצשנעל אונזער צייטשריפט און זי פארשפרייטן איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט. וואס פארא צייט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א טייערער פריינט און א חשובער גאסט ביי אונזערע לייענער אין שטוב, נאר ער איז אויך אן איידעלער אריסטאקראט, וואס מאכט נעכטלעך עלעגאנטע אוונטברויט-פארזאמלונגען, וואו אנשטענדיקע געסט און איידעלע חברים קומען זיך צונויף אין שיינע רעסטאראנען, כדי צו געניסן פון א געמיטלעכער געזעלשאפט און ארומריידן אינטערעסאנטע טעמעס און אידייען ביי א גלעזל שאמפאניע מיט כלערליי מכאלים.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,געלט איז גאט'* איז די היינטיקע הויפט-לאזונג און פאפולערסטע מעדיטאציע-מאנטרע אויפן עולם-השקרים. יעדערער וויל האבן אין קעשענע דעם ממון-קורח.
לאמיר אבער געדענקען, וואס ס'איז געשען מיט קורח'ן אין מדבר און וואס ממון באדייט! ווען מ'ווינשט, אז ער זאל זיין רייך ווי קורח, דארף מען זיך דערמאנען, אז קורח האט איינגענומען א מיתה-משונה אין מדבר.
צוזאמען מיט דער געוואלדיקער געלט-גייציקייט בושעוועט די עפידעמיע ,ביזי', וואו יעדער איינער איז היינט-צו-טאג א ראקעפעלער אדער ראטשילד, וואס איז שטענדיק פארנומען, פארטאן און פארקאכט אין עפעס ,גאר וויכטיקס'. די מערהייט אזוינע פארשוינען, וואס זיינען שטענדיק ,פארנומען' איז כמעט ווי אלע מאל פארטאן אין נארישקייטן און אייגענע צרות.
*דאס ענגלישע זאגעכץ איז ,קעש איז קינג!'
דאס שקיעה-שטעטל
דאס שקיעה-שטעטל איז א יידיש ,בריגאדון', וואו ס'איז תמיד שבת און די פרילינגדיק-ווארעמע שקיעה איז די אייביקע און איינציקע צייט. אין דעם ניי-אנטשטאנענעם שטעטל איז שטענדיק זעקס ביז זיבן אזייגער, ווען מ'זאל זיך אפרוען מיט א קליין מאכלע און א גלעזל שאפמאניער. ס'איז שטענדיק די שקיעה-צייט, ווען די ארבעט איז פארטיק און די אלע שייכותדיקע אנגסטן זיינען שוין אויס.
צו דער קאטעגאריע פאסט זיך גלענצנדיק אט-דער באריכט וועגן אביגעיל הירש, א קינעמאטאגראפין פון טאראנטא, וואס מאכט א געשיכטלעכן פילם וועגן דער נאכחורבנדיקער יידישער קולטור און שפראך.
היינטיקע וואך ווען די סאמע ערשטע איינוואוינער זיינען אנגעקומען צום ערשטן מאל אינעם שקיעה-שטעטל, כדי זיך אריינצוקלייבן אין זייערע נייע היימען, האבן זיי אויסגעפונען, אז אביגעיל הירש האט זיך שוין געהאט אריינגעצויגן אין אן אייגענער שטוב אויף דער הויפט-גאס!
זי האט זיך באזעצט אינעם שקיעה-שטעטל, ווייל שוין העכער איין יאר מאכט זי א דאקומענטארן פילם וועגן יידיש נאך דער שואה. די הערט די ניין-זאגער ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי און האלט, אז יידיש שפילט נאך אלץ א וויכטיקע ראלע אין ישראל און די תפוצות. זי איז פארקאכט אין דער יידישער קולטור-ירושה און וויל זי פרעזערווירן און פאראייביקן, כדי קינפטיקע דורות זאלן הנאה האבן פון דער רייכער קולטור און שפראך.
הירשס פילם קאנצענטרירט זיך אויף דריי דורות שוישפילער און אנאליזירט דאס געזונט און לאגע פון יידיש אין 21סטן יארהונדערט. זי שילדערט די האראוואניע פון שמואל עצמון, א ניצול-געווארענער פון חורבן, וואס האט געשאפן א יידיש טעאטער אין תל-אביב ,יידיש שפיל'.
חברטע הירש האט אויך פילמירט בריינע וואסערמאן, די טאכטער פון דער קאנאדער אקטריסע דארע וואסערמאן, וואס האט נאכן חורבן געשאפן א טעאטראלישן אנסאמבל. די טאלאנטפולע, ליבהארציקע פילם-רעזשיסארין האט אויך פילמירט מילענע קארטאווסקי, א יונגע שוישפילערין אין פאריז, וואס האט זיך פארליבט אינעם יידישן טעאטער און טרעט-ארויס אין יידישע מוזיקאלישע פראגראמען.
די וואס האבן ליב די יידישע שפראך און קולטור קאנען באזוכן הירשס אינטערנעט-זייט:
IndieGoGo: Yiddish: A Tale of Survival 1
אויף דער זייט קאן מען זען עפיזאדן פון איר פילם און שענקן א ביישטייערונג. אביגעיל הירש איז די פארזיצערין פון AskAbigail Productions אין מאנטרעאל. אביגעיל קומט פון א יידישער משפחה, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. ,דער אינטערנאציאנאלער יידישער טעאטער-פעסטיוואל' האט אנטוועקט אין איר א הייסע ליבשאפט צו דער יידישער שפראך, וואס איז די סיבה פארוואס זי מאכט אזא פילם.
דער יידישער זייגער
מיט ,דער מאמענט' ווייסט מען שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט! אונזער צייטשריפט איז דער יידישער זייגער מכוח קולטור און ליטעראטור. מיר וועלן אט-באלד שאפן נאך א נייע סעקציע ,דער יידישער זייגער'.
פון יידישע באלקאנען אויף ניי-ברוקירטע יידישע גאסן אינעם שקיעה-שטעטל קוקן מיר זיך צו צום טורעם מיטן יידישן זייגער אין צענטער שטעטל. מיר זעען די וועלט פון א נייעם שטאנדפונקט מיט נייע אויגן. מיר הייבן אלץ אן פון ס'ניי.
דעם זיידנס עצה
גוטע ברידער, דער עולם נויטיקט זיך נאך אין גוטע מאנירן, וואס עקזיסטירן נאך טאקע! איר געדענקט דאך אט-די קליינינקע, טייערינקע ווערטער ווי ,ביטע', ,א דאנק', אנטשולדיקט מיר' און ,צי קאן איך אייך העלפן'; זיי זיינען עטלעכע איידלשטיינער אין דער שאץ-קאמער באקאנט ביי ציוויליזירטע מענשן ווי גוטע מאנירן און איידעלע אויפפירונג. כ'האב ניט אויסגעטראכט אזא באגריף און כ'באנוץ זיך נאך יעדן טאג מיט אזעלכע איידעלע פערל.
צי זיינען זיי שוין אריינגעפאלן אינעם אפגרונט צוזאמען מיט די אלע ווייסע סקארפעטקעס אין דער וואש-מאשין? מ'קאן ניט קויפן אזא סחורה אין ,עי-בעי' אדער ,אמאזאן'. אזא באגריף מוז נאך עקזיסטירן, אפשר וואלגערט ער זיך אין לאגער אויף דער פאליצע נעבן דעם געשאנק, וואס איר האט פארגעסן צו שענקען אייער קינד צו זיין געבורטסטאג?
קיין מאנירן פארקויפט מען ניט אין א באקאליינע אדער אין א פארקויפס-צענטער. מ'סערווירט זיי ניט אין קיין רעסטאראן. אפשר לעבן די איידעלע מאנירן אויף פענסיע אין פלארידע אדער אין אריזאנע?
מיר דארפן אפגעפינען די אמאליקע מאנירן און זיי שיקן אן עלעגאנטע איינלאדונג און מאכן א פייערלעכן באל, כדי צו פראווען זייער צוריקקומען.
כ'זאג זיך אפ צו גלויבן אזוי ווי די מערהייט, אז גוטע מאנירן זיינען שוין אויסגעשטארבן. כ'גלויב ניט, אז דרך-ארץ איז אן אנטיקענער, פארשטויבטער באגריף.
כ'ווער תמיד נשתומם ווי אזוי א פאר ליבהארציקע ווערטער אדער א גוטברידערלעכער טאט קאן אין גאנצן ענדערן א מענשן דעם טאג. איין אקט קאן בייטן א געגנט אדער די וועלט! זוכט-אפ דאס מאנירן-קעסטל אין לאגער. איר וועט עס אפשר אפגעפינען אויף א הויכער פאליצע ביי אייך אין קעלער-שאנק.
לאדט-איין די קינדער פאר אוונטברויט און שענקט זיי א קעסטל מאנירן צוזאמען מיט דער נאכשפייז. איר וועט בייטן דעם עולם!
אמעריקאנע
אמעריקאנער יידן פארמאקעווען זיך מיט איטאליענישע קרעפלעך מיט פאמידארן-צימעס און כינעזיש-געפרעגלטע בלינצעס מיט גרינסן ווי אויך כינעזישן יויך מיט קרעפלעך! דאס זיינען באליבטע מאכלים ביי אמעריקאנער יידן. לאמיר זען, צי אונזער לייענער ווייסן, ווי אזוי זיי הייסן אויף איטאליעניש און כינעזיש.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
דער בחור-הזעצער, אונזער שבת-גוי, רעדט א גוטן יידיש און פארמאגט א געוואלדיקן חוש פאר דעם לשון. זיין אויער איז גאר פעאיק צו דעם שפראך-ריטעם; ער הערט אלצדינג און כאפט יעדן גרייז. מיר גיבן-אפ דעם יונגן זעצער א קאפעטשקע כבוד פאר זיין גלענצנדיקער ארבעט, וואס ער טוט הינטער די קוליסן.
טשייניק-האקעריי
,דער מאמענט' האט זיך דערדינט צו אן אפיצירסקען טשין! ענדלעך מאכן מיר בטל און צורעכט דעם געוואלדיקן שאדן, וואס ד"ר מרדכי שעכטער צוזאמען מיט זיינע חסידים האט געבראכט אונזער טייער מאמע-לשון. אפילו א פעאיקער פארשער ווי יצחק ניבארסקי איז פארדארבן געווארן פון אט-דער כאליאסטרע און אירע משוגענע שפראך-באגריפן. דער ,קענער' ניבארסקי האט, ווייזט-אויס, זיך געלערנט יידיש ניט פון דער מאמענס מילך נאר פון שעכטערס סם-המוות.
מיר שטעלן זיך פאר, אז פראפעסאר צוקערמאן זאל זיצן אין א ווינקל אין עלזאס און לאכן ווי דער נאר שטופט אים, ווען ער לייענט אונזערע פאסקווילן וועגן די אלע פאטשאטנע שארלאטאנעס, וואס שרייבן אויף שעכטעריש.
דער מאמענט' איז דער לעצטער און איינציקער קוואל פון א היימשן און ריינעם יידיש. אונזערע רעדאקטארן ארבעטן מיט דער גאל, כדי צוצושטעלן אונזערע לייענער דאס אויבערשטע פון שטויסל און די אמתע סחורה.
יונג און חסידיש
דער חסיד איז אזוי פרום, וואס ער האט א געלעגער מיט א מחיצה!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ארום דער וועלט מיט א יידישער פען!
יעקב זשיטניצקי געדענקט! פון ארגענטינע, וואו ער לעבט שרייבט אונז וועכנטלעך ר' יעקב, וואס האט געארבעט אין יידישע רעדאקציעס אין ארגענטינע, מעקסיקע, ישראל, קאנאדע און אמעריקע!
חבר זשיטניצקי איז שוין א סך מאל באגייסטערט געווארן פון אונזער עטוזיאזם צום מאכן וועכנטלעך ,דער מאמענט' און איז איינצייטיק נשתומם געווארן, אז היינט-צו-טאג קאן מען נאך ארויסגעבן א צייטונג אויף יידיש, ווען די לעצטע יידיש-ריידנדיקע שטארבן-אויס און ס'קומען ניט אויף קיינע נייע לייענער.
פריינט זשיטניצקי שרייבט אין זיין לעצטן בריוו: ,איר, חברים, וועט, לויט אלע אויסזיכטן, האבן דערפאלג'. מיר דאנקען אים נאך אמאל פאר זיינע ליבהארציקע ווערטער און גליקס-וואונשן. מיר באטאנען אבער, אז מיר האבן שוין גרויס הצלחה!
חבר זשיטניצקי דערקלערט אין זיין היינטיקן בריוו:
,ארגענטינע איז אמאל געווען א וואונדערבאר לאנד פאר יידישע פובליקאציעס. פיל יארן האב איך געארבעט אין 'די יידישע צייטונג' אין בוענאס איירעס. מיינע ערשטע טריט אין דער יידישער פרעסע זיינען געווען אלס ,בחור-הזעצער', ווי א לינאטיפיסט. דארט האב איך געארבעט מיט די זשורנאליסטן שמואל ראזשאנסקי, מארק טורקאוו, זלמן וואסערצוג, זאקוסקי, צודיקער, יוסף הארן און דב שטולבאך. דער דעמאלטיקער קאנקורענט פון 'די יידישע צייטונג' איז דעמאלט געווען ,די פרעסע', וואס אין איר רעדאקציע האבן געארבעט: משה קויפמאן, פיניע וואלד, דר. זשיטניצקי און א סך אנדערע. אין דער יידישער געגנט ,אנסע' האבן זיך געפונען די צוויי רעדאקציעס.
א ביסעלע שפעטער האב איך געארבעט צוויי יאר אלס זעצער, קארעקטאר און זשורנאליסט אין א יידישער רעדאקציע אין דער שטאט מעקסיקע.
אייער אפגעבן מיר כבוד האט ארויסגערופן ביי מיר גרויס צופרידנקייט. כ'קוועל און שעפ נחות בשעת כ'שרייב-אן די דאזיקע שורות; איינצייטיק זע איך דאס געזיכט פון מיין געוועזענעם שעף, גרשון יעקבסאן, דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל'.
פאר די וואס פרעגן, פארוואס כ'בין צוריקגעקומען קיין ארגענטינע, איז דאס פאר זיך א מעשה. די הויפט-סיבה איז, אז די רייכע גרונט-באזיצער אין ניו-יארק האבן געוואלט אראפרייסן די געביידע, וואו כ'האב געוואוינט. אזעלכע געלט-גייציקע פארשוינען האבן געהאט בדעה צורעכט צו מאכן א יעדן איינעם, וואס וואלט זיי פארשטעלט דעם וועג. די גרונט-אייגנטימער האבן מיך אפגעפגרט טראץ דעם, וואס זיי האבן ניט געטארט פארווירקלעכן זייער גאנצן פלאן. דער בנין איז ניט צעשטערט געווארן, אבער כ'בין פון-דעסט-וועגן ארויסגעשטויסן געווארן פון מיין וואוינונג, וואו דאס דירה-געלט איז געווען גאנץ ביליק.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
פרעזידענט אבאמע וויל, אז גובערנאטאר ראמני זאל פארעפנטלעכן זיינע שטייער-דערקלערונגען אבער ער וועט ניט פארעפנטלעכן זיינע דאקומענטן מכוח זיין לעבנס-געשיכטע!
מיר קאנען ניט אויסרעכענען, פארוואס ראמני דערקלערט ניט, אז ער איז רייך געווארן א דאנק זיין האראוואניע און שארפזין און אז אמעריקע שטיצט זיך אויף אזעלכע פרינציפן! פארוואס דארף ער זיך שעמען און מבטל זיין דעם פאקט, וואס ער איז גאר פארמעגלעך?
קיינער ווייסט דערווייל ניט, צי אבאמע האט אמאל געהאט א שטעלע אדער פרנסה! אפשר איז ער פראסט און פשוט געווען ,א בארדער' ביין זיין ווייב אין טשיקאגא?
ס'איז א קורווישע וועלט
א קורווע מוז ריידן תכלית! א פאליטיקער איז אבער א בעל-פלפול, וואס רעדט קיינמאל ניט צו דער זאך. טערקישע שפיצלעך האט לעצטנס געמאכט א ריי פארוועניוען און הויכשטאפלער אין וואשינגטאן. די פאנטאזיע פון יעדער רעגירונג איז מקוים געווארן! דזשאן ראבערטס, דער הויפט-ריכטער פון העכסטן געריכט, האט צוזאמען מיט זיינע קאלעגן געאורטיילט, אז די אמעריקאנער רעגירונג קאן איינפירן און העכערן שטייערן אזוי ווי ס'גלוסט איר דאס הארץ. וואס באדייט דאס? אויס קאנסטיטוציע!
בשעת דאס אמעריקאנער פאלק האט געשלאפן און זיך אפגעזאגט אויפצוכאפן, ווען דער גנב איז אריין אין שטוב, האבן זיך די יורידישע אפעריסטן אוועקגעגנבעט אין חושך-מצרים מיט דער קאנסטיטוציע.
טויטאלאגיע
א פרוי, וואס פארמאגט אנגעפילטע דויקעס פארמאגט זאפטיקע פאמעראנצן (אויפן באלקאן).
א וויטער קרוב איז א קנעפל צו די הויזן.
דער גזלן האט באראבעוועט דעם קרבן און דער גנב האט באזלנט דעם אפפער.
ס'איז געווען א פשוט שטיקל נייעס אבער דער רעדאקטאר האט פון-דעסט-וועגן געמוזט אויסבעסערן דאס נייעסל.
דער שטעקער אין שטעפסל
די באבע האט אויסגעשלאסן די ראדיא; דערנאך האט זי איינגעשלאסן דעם טעלעוויזאר און איבערגעשלאסן די סטאנציע.
א רוסישער מי-שברך
אט אזוי, טאוואריש מוי! צום 12טן אויגוסט וועט ,דער מאמענט' באקאנט מאכן דעם אמת מיט אן אלף וועגן דעם מאסקווער ,עמעס'. מיר וועלן דרוקן א שיינע פאר עקספאסייען וועגן דער סאוועטיש-יידישער קולטור און ליטעראטור, וואס איז געווען לחלוטין סאוועטיש און גאר אין גאנצן אומיידישלעך! ,סאוועטיש-יידיש' איז אן אקסימאראן; די צוויי ווערטער זיינען גאנצע היפוכים.
מיר וועלן בשום-אופן ניט באזינגען לענינס רעוואלוציע און סטאלינס קאנסטיטוציע, אויף וועלכע ס'האט זיך געשטיצט די ,יידישע' ליטעראטור אין ראטן-פארבאנד. דער בעלעטריסט דער נסתר האט פארפאסט די שיינע דערציילונג ,אונטער א פלויט' (א ווערטערשפיל וועגן ,הינטער דער פלויט'*). לזכרון דער סאוועטיש-יידישער קולטור און אלס פזמון לכבוד דעם הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס' וועלן מיר דרוקן דאס מעשהלע ,אין דער אטכאזשע הינטער דער פלויט'.
דער נסתר איז געווען איינער פון סטאלינס ,נוצלעכע אידיאטן'. דער שרייבער האט געלעבט אין בערלין, וואו ער איז געווען טעטיק אינעם ארטיקן יידישן קולטור-לעבן, פארפאסנדיק כלערליי ליטערארישע ווערק. בלויז א נאר וואלט זיך אומגעקערט פון א פרייער מדינה קיין רוסלאנד, כדי צו לעבן אינעם סאוועטישן קאשמאר. דוד האפשטיין, לייב קוויטקא און פרץ מארקיש האבן געמאכט דעם זעלבן ביטערן טעות און זיינען נאך דער רעוואלוציע צוריקגעפארן קיין רוסלאנד. ס'איז קלאר, אז זיי זיינען געווען נאראנים מיט קאמוניסטישע אנשויאונגען; דאס איז געווען די אורזאך, פארוואס זיי האבן פארלאזן די מקומי-מקלט ומנוחה, וואו זיי האבן געלעבט ווי פרייע, שטאלצע יידן אין אויסלאנד.
*אויפן בית-עולם הינטער דער פלויט באגראבט מען די קבצנים, פראסטיטוטקעס, אונטערוועלט-מענשן און זעלבסטמערדער.
די קליינע פינטעלעך
,דער מאמענט' איז א יידישע זוך-מאשין, וואו מ'געפינט אלערליי אוצרות. די ליטערארישע פערל אנטהאלטן ווייכע נואנסן און שיינע מליצות. דא פאנעמט מען זיך מיט די קליינע פינטעלעך. די יידישע זוך-מאשין איז אויך א צייט-מאשין, וואס ברענגט לייענער צוריק אין דער פארגאנגענהייט, וואו זיי קאנען זיך גיין שפאצירן און ריידן מאמע-לשון מיט פשוטע בעל-מלאכהס און סוחרים און זיך אריינשאקלען אין בית-מדרש און לערנען תורה צוזאמען מיט חשובע חכמים.
פראסט, פשוט און בקיצור
רבותי, פאוואליע! ,דער מאמענט' האט אפשר געפונען אן אומחן ביי פראפעסאר ניבארסקי אבער מיר האבן אין אים קיין עבירה ניט געהאט און געטאן! מיר האבן שוין געשריבן, אז זיין ווערטערבוך איז א מייסטערווערק און אפגעדרוקט לכבוד אים א לויב-ארטיקל.
אויב דער באקאנטער בקי זאל קאנען שרייבן ריכטיק א זאץ אויף יידיש, וואלטן מיר ניט אפגעדרוקט וועגן אים עטלעכע פאסקווילן. מיר האבן אויסגעבעסערט זיין באגריסונג די לייענער פון ,דער מאמענט' און אזוי ווי א באלערינע מיט א צעריסענעם זאקן האט ער זיך באליידיקט. ס'אי א חרפה און א בושה, אז א פראפעסאר אין יידיש איז אומפעאיק צוזאמענצושטעלן א ריכטיקן זאץ אויף יידיש. מילא! ס'איז פאר אונז א שאד די צייט און אן עבירה דער כוח צו פטרן דעם אטעם און צערייבן די צייט מיט ניבארסקי'ן!
בלייבן אן א באבען
די באבע איז, ווי די כלה, צו שיין, און אויך צו קלוג! זי איז טאקע קלוג ווי די וועלט און שיין ווי גאלד! מילא! די באבע פארנעמט און פארטיפט זיך אינעם אייגענעם לעבן; זי האט זיך ניט ווען צו קימערן מיט דעם, וואס מ'טראכט פון איר.
ווען די באבע האט געוואוינט אליין יארן לאנג אויף אשען-פארקוועי אין ברוקלין און האט ניט געהאט קיין מאן, האט קיינער קיין שום ווארט ניט געזאגט. אז די האט זיך אריינגעקליבן מיט עטלעכע חדשים צוריק אינעם עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל', א דאנק א מתנה פון ,דער מאמענט', און דער אלטער באבניק מיט באבקעס אין דער קעשענע האט זיך פארליאפעט אין איר, האט מען טאראראמעוועט און זי פארשאלטן דאס געביין.
די באבע איז שוין אויסגעווען א וועלט און אלץ איבערגעלעבט און דערלעבט! דיינו.
די ליבע באבע שפילט איצט די הויפט-ראלע אין אן אייגענער בינע-פיעסע, וואס הייסט ,מיין לעבן'. ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי הערט זי וועגן זיך די אלע נעגאטיווע קריטיקן, וואס ארן זי ווי דער פאר-א-יאריקער שניי. די משיחטע האט זיך אפגעלערנט פון איר. זי פירט איצט אן אייגן לעבן ניט אין אייגענעם נאמען און מער ניט אין נאמען פון דעם עולם, וואס ווארט נאך אויף איר בשעת זי ווארט אויף דער באבען אין פארטער-סאלאן.
די משיחטע האט ווידער אמאל א באבען, די וועלט בלייבט אן א משיח און מיר בלייבן, ווי אלע מאל, אן א באבען!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
______________________________________________
לייט-ארטיקל
א שחיטה אין קינא
רבותי, ס'איז צייט צו ריידן תכלית: די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
אין א קינא אין קאלאראדא, אנגעפאקט בחצות מיט צושויער, איז אויסגעפירט געווארן נאך א שחיטה פון א מטורף מיט א קוילן-ווארפער. אזעלכע שרייענדיקע נייעס הערן מיר וואס אמאל עפטער און אזוינע אקטן זיינען שוין מער קיין ניט נאווינע. צו אפט קומען שוין פאר אזעלכע אכזריותן!
אמאל איז געווען א וועלט, וואו ס'זיינען קיינמאל ניט פארגעקומען אזוינע שוידערלעכע בלוט-פארגיסונגען! היינט-צו-טאג הערט מען יעדע פאר מאנאטן, אז א מטורף האט זיך אריינגעריסן אין א מיטלשול, טעאטער אדער גרויסער ארקאדע מיט געוועלבער און צעשיסט אומשולדיקע צענדליקער קרבנות.
איצט וועט מען שרייען נאך העכער, גרעסער און עפטער און רופן על-אחת-כמה-וכמה צו פארבאטן געווער פאר אלע בירגער. אין קאנאדע, וואו קיינער טאר ניט האבן אין שטוב און אויך ניט האבן ביי זיך קיין געווער, קומען נאך פארט פאר אזעלכע אויסראטונגען מיט מאשין-ביקסן. די אמעריקאנער רעגירונג פארשטייט נאך ניט, אז אזעלכע מטורפים וועלן שטענדיק קאנען קויפן אומלעגאלע וואפן אויפן שווארץ-מארק.
די וואס אנאליזירן אט-דעם ענין פונעם ריכטיקן שטאנדפונקט ווערן גרינגעשעצט; נאך ערגער לאכט מען זיי אויס און מאכט זיי אוועק מיט דער האנט. אזעלכע אויסטערלישע מארד-אקטן זיינען נאר סימן פון א געוואלדיק פראבלעם, וואס קיינער וויל ניט ארומריידן און באהאנדלען. אונזער געזעלשאפט איז חולה-מסוכן און אונזער ציוויליזאציע פאלט זיך פונאנדער! אמעריקע ווערט א געוואלדטעטיקע מדינה מיט היציקע מענשן! די דורות ווערן ניט בלויז וואס אמאל שוואכער, נאר די בירגער ווערן אויך וואס אמאל ווילדער. וואס האט פאראורזאכט אזא צושטאנד קאן מען און האט מען שוין פארפאסט דערוועגן הונדערטער ביכער.
כדי צו ענטפערן אויף דער פראגע, דארפן מיר קודם אנאליזירן די וועלט, אין וועלכער מיר לעבן און שטעלן די ווערטן פון אונזער געזעלשאפט אונטער סיי אונטער א פראגע-צייכן סיי אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז! מיר דארפן זיך דערוויסן, פארוואס מיט 30 יאר צוריק זיינען ניט פארגעקומען אזעלכע געוואלדזאמע אקטן און היינט-צו-טאג געשעען זיי יעדע פאר מאנאטן.
אין דער שטעטל-וועלט, וואס האט זיך געשטיצט אויף צדקה-וחסד, וואו תורה איז געווען די בעסטע סחורה, וואו מיר זיינען אויסגעוואקסן איז די פארברעכערישקייט געווען גאר קליין און כמעט ווי אומדערהערט זיינען געווען געוואלד-טאטן צווישן יידן. אפשר כאפט איר שוין דעם עיקר און פארשטייט איר דעם תמצית?
די כוואליע אזכריותן, וואס קומען-פאר וואס אמאל עפטער איז פראסט, פשוט און בקיצור א סימן פון א געפערלעכער מחלה און א בושעווענדיקער עפידעמיע, וואס פרעסן ווי קרעבס לעבעדיקערהייט אונזער געזעלשאפט. מיר דארפן אריינקוקן אין אייגענע הערצער און נשמות, כדי זיך צו דערגרונטעווען צום אמת.
____________________________________________________________________________________________
דאס שקיעה-שטעטל
* * *
א שטיקל בודיסטישע פילאסאפיע:
ווי טיף מ'זאל ניט גראבן אין ,דער מאמענט', קאן מען תמיד גיין נאך ווייטער!
* * *
אלגעמיינע באמערקונגען
יעדע וואך איז א ספעציעלע און א שבתדיקע ביי אונז אין רעדאקציע! ,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א פעאיקער שדכן! אזוי ווי די לבנה, וואס איז דער בעסטער שדכן, ברענגט אונזער פובליקאציע צוזאמען נייע און אלט פריינט. יעדע וואך הערן מיר פון אלטע חברים און באקאנטע און פארפירן נייע פריינטשאפטן.
אלע אונזערע מיטארבעטער גרייטן זיך מיט פרייד און פריילעכקייט צו אונזער פייערלעכן זומער-באל אין אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. פרויען און מענער, נעמט אייך ארויס פון דער גארדעראבע די סמאקינגס און באל-קליידער און לאמיר זיך אלע טרעפן אויפן זומער-באל פון ,דער מאמענט' אין אזבורי-פארק!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ווען א ייד רעדט אויף א לוסטיקן, פריילעכן און מחיהדיקן אופן, רעדט ער אזוי ווי אונזער טייערער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער. דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום ווערט דערשטוינט אבער און ווידער ניט בלויז מיט זיין ענטוזיאזם און אפטימיזם, נאר אויך מיט זיין אייזערנער געדעכעניש און די לאנג-פארגעסענע לידער, פאעמעס און גראמען, וואס ער שלעפט-ארויס פון טיפן זכרון. ר' חיים געדענקט אלצדינג!
ער האט אונז פארגעזונגען היינטיקע וואך ,די שבועה', דער הימען פון יידישן בונד, און ,דער אינטערנאציאנאל', דער סאוועטישער הימען. א סך פון אונזערע מיטארבעטער און לייענער וועלן קיינמאל ניט פארגעסן די שיינע, איידעלע ווערטער פון ,די שבועה'. פיל לעזער אונזערע געדענקען אויך ווי זיי זיינען געצוואונגען געווארן צו זינגען ,דער אינטערנאציאנאל' אין ראטן-פארבאנד און הערן נאך אלץ אין בייזן חלום די נידערטרעכטיקע מעלאדיע. מיר האבן געלאכט, אז ר' חיים האט אונז פארגעזונגען אויף יידיש דעם סאוועטישן הימען.
,ברידער און שוועסטער פון ארבעט און נויט,
אלע וואס זיינען צעשפרייט און צעזייט, צוזאמען, צוזאמען,
די פאן זי איז גרייט, זי פלאטערט פון פלאמען, פון בלוט איז זי רויט
א שבועה, א שבעוה אויף נעמען פון טויט.'
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א פאעט וויינט און א פילאסאף לאכט. אזוי ווי פילאסאפן לאכן מיר איצט פון די ביי וועלכע דער אינטערנעט איז די ווירקלעכקייט, די איינציקע וואר און בלויז נאר די רעאליטעט אנשטאט א מיטל ווי אזוי צו פארגרינגערן און פארשענערן דאס לעבן!
אזעלכע פארשוינען זיינען טאקע נאראנים און נודניקעס, וואס ווערן געהאלטן פון א קאקאמייקע אין א פארכשופט רעדל. אזוינע נודניקעס זוכן די איבערמענשלעכקייט און די איבעררעאליטעט, ווייל די וואר איז ניט גוט גענוג! אזעלכע שוטים שאפן אויף דער פסעוודא-רעאליטעט אן אייגענע, אלטערנאטיווע וואר, וואס ווערט די ווירקלעכקייט פאר זיי. ס'איז א מאסן-פסיכאז!
מיר, די לוסטיקע רעדאקטארן און פריילעכע מיטארבעטער פון ,דער מאמענט', זיינען אויסגעוואקסן אין א צייט און א וועלט, וואו ס'איז ניט געווען קיין עלעקטריציטעט אין די שטעטלעך און דערפער און וואסער האט מען אריינגעבראכט אין שטוב פון א פלומפ, ברונעם אדער טייך! מיר האלטן דעם קאמפוטער נאר פאר אן אפאראט צו פארבעסערן דאס לעבן און ניט פארן לעבן אליין. דער אינטערנעט איז בלויז א מיטל און ניט קיין ,ענדגילטיקע לייזונג' אדער רעזולטאט!
מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס דער קאמפוטער עקזיסטירט צוזאמען מיטן אינטערנעט. א דאנק אזעלכע מאדערנע דזשימדזשיקעס קאנען מיר מאכן בליצשנעל אונזער צייטשריפט און זי פארשפרייטן איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט. וואס פארא צייט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א טייערער פריינט און א חשובער גאסט ביי אונזערע לייענער אין שטוב, נאר ער איז אויך אן איידעלער אריסטאקראט, וואס מאכט נעכטלעך עלעגאנטע אוונטברויט-פארזאמלונגען, וואו אנשטענדיקע געסט און איידעלע חברים קומען זיך צונויף אין שיינע רעסטאראנען, כדי צו געניסן פון א געמיטלעכער געזעלשאפט און ארומריידן אינטערעסאנטע טעמעס און אידייען ביי א גלעזל שאמפאניע מיט כלערליי מכאלים.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,געלט איז גאט'* איז די היינטיקע הויפט-לאזונג און פאפולערסטע מעדיטאציע-מאנטרע אויפן עולם-השקרים. יעדערער וויל האבן אין קעשענע דעם ממון-קורח.
לאמיר אבער געדענקען, וואס ס'איז געשען מיט קורח'ן אין מדבר און וואס ממון באדייט! ווען מ'ווינשט, אז ער זאל זיין רייך ווי קורח, דארף מען זיך דערמאנען, אז קורח האט איינגענומען א מיתה-משונה אין מדבר.
צוזאמען מיט דער געוואלדיקער געלט-גייציקייט בושעוועט די עפידעמיע ,ביזי', וואו יעדער איינער איז היינט-צו-טאג א ראקעפעלער אדער ראטשילד, וואס איז שטענדיק פארנומען, פארטאן און פארקאכט אין עפעס ,גאר וויכטיקס'. די מערהייט אזוינע פארשוינען, וואס זיינען שטענדיק ,פארנומען' איז כמעט ווי אלע מאל פארטאן אין נארישקייטן און אייגענע צרות.
*דאס ענגלישע זאגעכץ איז ,קעש איז קינג!'
דאס שקיעה-שטעטל
דאס שקיעה-שטעטל איז א יידיש ,בריגאדון', וואו ס'איז תמיד שבת און די פרילינגדיק-ווארעמע שקיעה איז די אייביקע און איינציקע צייט. אין דעם ניי-אנטשטאנענעם שטעטל איז שטענדיק זעקס ביז זיבן אזייגער, ווען מ'זאל זיך אפרוען מיט א קליין מאכלע און א גלעזל שאפמאניער. ס'איז שטענדיק די שקיעה-צייט, ווען די ארבעט איז פארטיק און די אלע שייכותדיקע אנגסטן זיינען שוין אויס.
צו דער קאטעגאריע פאסט זיך גלענצנדיק אט-דער באריכט וועגן אביגעיל הירש, א קינעמאטאגראפין פון טאראנטא, וואס מאכט א געשיכטלעכן פילם וועגן דער נאכחורבנדיקער יידישער קולטור און שפראך.
היינטיקע וואך ווען די סאמע ערשטע איינוואוינער זיינען אנגעקומען צום ערשטן מאל אינעם שקיעה-שטעטל, כדי זיך אריינצוקלייבן אין זייערע נייע היימען, האבן זיי אויסגעפונען, אז אביגעיל הירש האט זיך שוין געהאט אריינגעצויגן אין אן אייגענער שטוב אויף דער הויפט-גאס!
זי האט זיך באזעצט אינעם שקיעה-שטעטל, ווייל שוין העכער איין יאר מאכט זי א דאקומענטארן פילם וועגן יידיש נאך דער שואה. די הערט די ניין-זאגער ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי און האלט, אז יידיש שפילט נאך אלץ א וויכטיקע ראלע אין ישראל און די תפוצות. זי איז פארקאכט אין דער יידישער קולטור-ירושה און וויל זי פרעזערווירן און פאראייביקן, כדי קינפטיקע דורות זאלן הנאה האבן פון דער רייכער קולטור און שפראך.
הירשס פילם קאנצענטרירט זיך אויף דריי דורות שוישפילער און אנאליזירט דאס געזונט און לאגע פון יידיש אין 21סטן יארהונדערט. זי שילדערט די האראוואניע פון שמואל עצמון, א ניצול-געווארענער פון חורבן, וואס האט געשאפן א יידיש טעאטער אין תל-אביב ,יידיש שפיל'.
חברטע הירש האט אויך פילמירט בריינע וואסערמאן, די טאכטער פון דער קאנאדער אקטריסע דארע וואסערמאן, וואס האט נאכן חורבן געשאפן א טעאטראלישן אנסאמבל. די טאלאנטפולע, ליבהארציקע פילם-רעזשיסארין האט אויך פילמירט מילענע קארטאווסקי, א יונגע שוישפילערין אין פאריז, וואס האט זיך פארליבט אינעם יידישן טעאטער און טרעט-ארויס אין יידישע מוזיקאלישע פראגראמען.
די וואס האבן ליב די יידישע שפראך און קולטור קאנען באזוכן הירשס אינטערנעט-זייט:
IndieGoGo: Yiddish: A Tale of Survival 1
אויף דער זייט קאן מען זען עפיזאדן פון איר פילם און שענקן א ביישטייערונג. אביגעיל הירש איז די פארזיצערין פון AskAbigail Productions אין מאנטרעאל. אביגעיל קומט פון א יידישער משפחה, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. ,דער אינטערנאציאנאלער יידישער טעאטער-פעסטיוואל' האט אנטוועקט אין איר א הייסע ליבשאפט צו דער יידישער שפראך, וואס איז די סיבה פארוואס זי מאכט אזא פילם.
דער יידישער זייגער
מיט ,דער מאמענט' ווייסט מען שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט! אונזער צייטשריפט איז דער יידישער זייגער מכוח קולטור און ליטעראטור. מיר וועלן אט-באלד שאפן נאך א נייע סעקציע ,דער יידישער זייגער'.
פון יידישע באלקאנען אויף ניי-ברוקירטע יידישע גאסן אינעם שקיעה-שטעטל קוקן מיר זיך צו צום טורעם מיטן יידישן זייגער אין צענטער שטעטל. מיר זעען די וועלט פון א נייעם שטאנדפונקט מיט נייע אויגן. מיר הייבן אלץ אן פון ס'ניי.
דעם זיידנס עצה
גוטע ברידער, דער עולם נויטיקט זיך נאך אין גוטע מאנירן, וואס עקזיסטירן נאך טאקע! איר געדענקט דאך אט-די קליינינקע, טייערינקע ווערטער ווי ,ביטע', ,א דאנק', אנטשולדיקט מיר' און ,צי קאן איך אייך העלפן'; זיי זיינען עטלעכע איידלשטיינער אין דער שאץ-קאמער באקאנט ביי ציוויליזירטע מענשן ווי גוטע מאנירן און איידעלע אויפפירונג. כ'האב ניט אויסגעטראכט אזא באגריף און כ'באנוץ זיך נאך יעדן טאג מיט אזעלכע איידעלע פערל.
צי זיינען זיי שוין אריינגעפאלן אינעם אפגרונט צוזאמען מיט די אלע ווייסע סקארפעטקעס אין דער וואש-מאשין? מ'קאן ניט קויפן אזא סחורה אין ,עי-בעי' אדער ,אמאזאן'. אזא באגריף מוז נאך עקזיסטירן, אפשר וואלגערט ער זיך אין לאגער אויף דער פאליצע נעבן דעם געשאנק, וואס איר האט פארגעסן צו שענקען אייער קינד צו זיין געבורטסטאג?
קיין מאנירן פארקויפט מען ניט אין א באקאליינע אדער אין א פארקויפס-צענטער. מ'סערווירט זיי ניט אין קיין רעסטאראן. אפשר לעבן די איידעלע מאנירן אויף פענסיע אין פלארידע אדער אין אריזאנע?
מיר דארפן אפגעפינען די אמאליקע מאנירן און זיי שיקן אן עלעגאנטע איינלאדונג און מאכן א פייערלעכן באל, כדי צו פראווען זייער צוריקקומען.
כ'זאג זיך אפ צו גלויבן אזוי ווי די מערהייט, אז גוטע מאנירן זיינען שוין אויסגעשטארבן. כ'גלויב ניט, אז דרך-ארץ איז אן אנטיקענער, פארשטויבטער באגריף.
כ'ווער תמיד נשתומם ווי אזוי א פאר ליבהארציקע ווערטער אדער א גוטברידערלעכער טאט קאן אין גאנצן ענדערן א מענשן דעם טאג. איין אקט קאן בייטן א געגנט אדער די וועלט! זוכט-אפ דאס מאנירן-קעסטל אין לאגער. איר וועט עס אפשר אפגעפינען אויף א הויכער פאליצע ביי אייך אין קעלער-שאנק.
לאדט-איין די קינדער פאר אוונטברויט און שענקט זיי א קעסטל מאנירן צוזאמען מיט דער נאכשפייז. איר וועט בייטן דעם עולם!
אמעריקאנע
אמעריקאנער יידן פארמאקעווען זיך מיט איטאליענישע קרעפלעך מיט פאמידארן-צימעס און כינעזיש-געפרעגלטע בלינצעס מיט גרינסן ווי אויך כינעזישן יויך מיט קרעפלעך! דאס זיינען באליבטע מאכלים ביי אמעריקאנער יידן. לאמיר זען, צי אונזער לייענער ווייסן, ווי אזוי זיי הייסן אויף איטאליעניש און כינעזיש.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
דער בחור-הזעצער, אונזער שבת-גוי, רעדט א גוטן יידיש און פארמאגט א געוואלדיקן חוש פאר דעם לשון. זיין אויער איז גאר פעאיק צו דעם שפראך-ריטעם; ער הערט אלצדינג און כאפט יעדן גרייז. מיר גיבן-אפ דעם יונגן זעצער א קאפעטשקע כבוד פאר זיין גלענצנדיקער ארבעט, וואס ער טוט הינטער די קוליסן.
טשייניק-האקעריי
,דער מאמענט' האט זיך דערדינט צו אן אפיצירסקען טשין! ענדלעך מאכן מיר בטל און צורעכט דעם געוואלדיקן שאדן, וואס ד"ר מרדכי שעכטער צוזאמען מיט זיינע חסידים האט געבראכט אונזער טייער מאמע-לשון. אפילו א פעאיקער פארשער ווי יצחק ניבארסקי איז פארדארבן געווארן פון אט-דער כאליאסטרע און אירע משוגענע שפראך-באגריפן. דער ,קענער' ניבארסקי האט, ווייזט-אויס, זיך געלערנט יידיש ניט פון דער מאמענס מילך נאר פון שעכטערס סם-המוות.
מיר שטעלן זיך פאר, אז פראפעסאר צוקערמאן זאל זיצן אין א ווינקל אין עלזאס און לאכן ווי דער נאר שטופט אים, ווען ער לייענט אונזערע פאסקווילן וועגן די אלע פאטשאטנע שארלאטאנעס, וואס שרייבן אויף שעכטעריש.
דער מאמענט' איז דער לעצטער און איינציקער קוואל פון א היימשן און ריינעם יידיש. אונזערע רעדאקטארן ארבעטן מיט דער גאל, כדי צוצושטעלן אונזערע לייענער דאס אויבערשטע פון שטויסל און די אמתע סחורה.
יונג און חסידיש
דער חסיד איז אזוי פרום, וואס ער האט א געלעגער מיט א מחיצה!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ארום דער וועלט מיט א יידישער פען!
יעקב זשיטניצקי געדענקט! פון ארגענטינע, וואו ער לעבט שרייבט אונז וועכנטלעך ר' יעקב, וואס האט געארבעט אין יידישע רעדאקציעס אין ארגענטינע, מעקסיקע, ישראל, קאנאדע און אמעריקע!
חבר זשיטניצקי איז שוין א סך מאל באגייסטערט געווארן פון אונזער עטוזיאזם צום מאכן וועכנטלעך ,דער מאמענט' און איז איינצייטיק נשתומם געווארן, אז היינט-צו-טאג קאן מען נאך ארויסגעבן א צייטונג אויף יידיש, ווען די לעצטע יידיש-ריידנדיקע שטארבן-אויס און ס'קומען ניט אויף קיינע נייע לייענער.
פריינט זשיטניצקי שרייבט אין זיין לעצטן בריוו: ,איר, חברים, וועט, לויט אלע אויסזיכטן, האבן דערפאלג'. מיר דאנקען אים נאך אמאל פאר זיינע ליבהארציקע ווערטער און גליקס-וואונשן. מיר באטאנען אבער, אז מיר האבן שוין גרויס הצלחה!
חבר זשיטניצקי דערקלערט אין זיין היינטיקן בריוו:
,ארגענטינע איז אמאל געווען א וואונדערבאר לאנד פאר יידישע פובליקאציעס. פיל יארן האב איך געארבעט אין 'די יידישע צייטונג' אין בוענאס איירעס. מיינע ערשטע טריט אין דער יידישער פרעסע זיינען געווען אלס ,בחור-הזעצער', ווי א לינאטיפיסט. דארט האב איך געארבעט מיט די זשורנאליסטן שמואל ראזשאנסקי, מארק טורקאוו, זלמן וואסערצוג, זאקוסקי, צודיקער, יוסף הארן און דב שטולבאך. דער דעמאלטיקער קאנקורענט פון 'די יידישע צייטונג' איז דעמאלט געווען ,די פרעסע', וואס אין איר רעדאקציע האבן געארבעט: משה קויפמאן, פיניע וואלד, דר. זשיטניצקי און א סך אנדערע. אין דער יידישער געגנט ,אנסע' האבן זיך געפונען די צוויי רעדאקציעס.
א ביסעלע שפעטער האב איך געארבעט צוויי יאר אלס זעצער, קארעקטאר און זשורנאליסט אין א יידישער רעדאקציע אין דער שטאט מעקסיקע.
אייער אפגעבן מיר כבוד האט ארויסגערופן ביי מיר גרויס צופרידנקייט. כ'קוועל און שעפ נחות בשעת כ'שרייב-אן די דאזיקע שורות; איינצייטיק זע איך דאס געזיכט פון מיין געוועזענעם שעף, גרשון יעקבסאן, דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל'.
פאר די וואס פרעגן, פארוואס כ'בין צוריקגעקומען קיין ארגענטינע, איז דאס פאר זיך א מעשה. די הויפט-סיבה איז, אז די רייכע גרונט-באזיצער אין ניו-יארק האבן געוואלט אראפרייסן די געביידע, וואו כ'האב געוואוינט. אזעלכע געלט-גייציקע פארשוינען האבן געהאט בדעה צורעכט צו מאכן א יעדן איינעם, וואס וואלט זיי פארשטעלט דעם וועג. די גרונט-אייגנטימער האבן מיך אפגעפגרט טראץ דעם, וואס זיי האבן ניט געטארט פארווירקלעכן זייער גאנצן פלאן. דער בנין איז ניט צעשטערט געווארן, אבער כ'בין פון-דעסט-וועגן ארויסגעשטויסן געווארן פון מיין וואוינונג, וואו דאס דירה-געלט איז געווען גאנץ ביליק.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
פרעזידענט אבאמע וויל, אז גובערנאטאר ראמני זאל פארעפנטלעכן זיינע שטייער-דערקלערונגען אבער ער וועט ניט פארעפנטלעכן זיינע דאקומענטן מכוח זיין לעבנס-געשיכטע!
מיר קאנען ניט אויסרעכענען, פארוואס ראמני דערקלערט ניט, אז ער איז רייך געווארן א דאנק זיין האראוואניע און שארפזין און אז אמעריקע שטיצט זיך אויף אזעלכע פרינציפן! פארוואס דארף ער זיך שעמען און מבטל זיין דעם פאקט, וואס ער איז גאר פארמעגלעך?
קיינער ווייסט דערווייל ניט, צי אבאמע האט אמאל געהאט א שטעלע אדער פרנסה! אפשר איז ער פראסט און פשוט געווען ,א בארדער' ביין זיין ווייב אין טשיקאגא?
ס'איז א קורווישע וועלט
א קורווע מוז ריידן תכלית! א פאליטיקער איז אבער א בעל-פלפול, וואס רעדט קיינמאל ניט צו דער זאך. טערקישע שפיצלעך האט לעצטנס געמאכט א ריי פארוועניוען און הויכשטאפלער אין וואשינגטאן. די פאנטאזיע פון יעדער רעגירונג איז מקוים געווארן! דזשאן ראבערטס, דער הויפט-ריכטער פון העכסטן געריכט, האט צוזאמען מיט זיינע קאלעגן געאורטיילט, אז די אמעריקאנער רעגירונג קאן איינפירן און העכערן שטייערן אזוי ווי ס'גלוסט איר דאס הארץ. וואס באדייט דאס? אויס קאנסטיטוציע!
בשעת דאס אמעריקאנער פאלק האט געשלאפן און זיך אפגעזאגט אויפצוכאפן, ווען דער גנב איז אריין אין שטוב, האבן זיך די יורידישע אפעריסטן אוועקגעגנבעט אין חושך-מצרים מיט דער קאנסטיטוציע.
טויטאלאגיע
א פרוי, וואס פארמאגט אנגעפילטע דויקעס פארמאגט זאפטיקע פאמעראנצן (אויפן באלקאן).
א וויטער קרוב איז א קנעפל צו די הויזן.
דער גזלן האט באראבעוועט דעם קרבן און דער גנב האט באזלנט דעם אפפער.
ס'איז געווען א פשוט שטיקל נייעס אבער דער רעדאקטאר האט פון-דעסט-וועגן געמוזט אויסבעסערן דאס נייעסל.
דער שטעקער אין שטעפסל
די באבע האט אויסגעשלאסן די ראדיא; דערנאך האט זי איינגעשלאסן דעם טעלעוויזאר און איבערגעשלאסן די סטאנציע.
א רוסישער מי-שברך
אט אזוי, טאוואריש מוי! צום 12טן אויגוסט וועט ,דער מאמענט' באקאנט מאכן דעם אמת מיט אן אלף וועגן דעם מאסקווער ,עמעס'. מיר וועלן דרוקן א שיינע פאר עקספאסייען וועגן דער סאוועטיש-יידישער קולטור און ליטעראטור, וואס איז געווען לחלוטין סאוועטיש און גאר אין גאנצן אומיידישלעך! ,סאוועטיש-יידיש' איז אן אקסימאראן; די צוויי ווערטער זיינען גאנצע היפוכים.
מיר וועלן בשום-אופן ניט באזינגען לענינס רעוואלוציע און סטאלינס קאנסטיטוציע, אויף וועלכע ס'האט זיך געשטיצט די ,יידישע' ליטעראטור אין ראטן-פארבאנד. דער בעלעטריסט דער נסתר האט פארפאסט די שיינע דערציילונג ,אונטער א פלויט' (א ווערטערשפיל וועגן ,הינטער דער פלויט'*). לזכרון דער סאוועטיש-יידישער קולטור און אלס פזמון לכבוד דעם הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס' וועלן מיר דרוקן דאס מעשהלע ,אין דער אטכאזשע הינטער דער פלויט'.
דער נסתר איז געווען איינער פון סטאלינס ,נוצלעכע אידיאטן'. דער שרייבער האט געלעבט אין בערלין, וואו ער איז געווען טעטיק אינעם ארטיקן יידישן קולטור-לעבן, פארפאסנדיק כלערליי ליטערארישע ווערק. בלויז א נאר וואלט זיך אומגעקערט פון א פרייער מדינה קיין רוסלאנד, כדי צו לעבן אינעם סאוועטישן קאשמאר. דוד האפשטיין, לייב קוויטקא און פרץ מארקיש האבן געמאכט דעם זעלבן ביטערן טעות און זיינען נאך דער רעוואלוציע צוריקגעפארן קיין רוסלאנד. ס'איז קלאר, אז זיי זיינען געווען נאראנים מיט קאמוניסטישע אנשויאונגען; דאס איז געווען די אורזאך, פארוואס זיי האבן פארלאזן די מקומי-מקלט ומנוחה, וואו זיי האבן געלעבט ווי פרייע, שטאלצע יידן אין אויסלאנד.
*אויפן בית-עולם הינטער דער פלויט באגראבט מען די קבצנים, פראסטיטוטקעס, אונטערוועלט-מענשן און זעלבסטמערדער.
די קליינע פינטעלעך
,דער מאמענט' איז א יידישע זוך-מאשין, וואו מ'געפינט אלערליי אוצרות. די ליטערארישע פערל אנטהאלטן ווייכע נואנסן און שיינע מליצות. דא פאנעמט מען זיך מיט די קליינע פינטעלעך. די יידישע זוך-מאשין איז אויך א צייט-מאשין, וואס ברענגט לייענער צוריק אין דער פארגאנגענהייט, וואו זיי קאנען זיך גיין שפאצירן און ריידן מאמע-לשון מיט פשוטע בעל-מלאכהס און סוחרים און זיך אריינשאקלען אין בית-מדרש און לערנען תורה צוזאמען מיט חשובע חכמים.
פראסט, פשוט און בקיצור
רבותי, פאוואליע! ,דער מאמענט' האט אפשר געפונען אן אומחן ביי פראפעסאר ניבארסקי אבער מיר האבן אין אים קיין עבירה ניט געהאט און געטאן! מיר האבן שוין געשריבן, אז זיין ווערטערבוך איז א מייסטערווערק און אפגעדרוקט לכבוד אים א לויב-ארטיקל.
אויב דער באקאנטער בקי זאל קאנען שרייבן ריכטיק א זאץ אויף יידיש, וואלטן מיר ניט אפגעדרוקט וועגן אים עטלעכע פאסקווילן. מיר האבן אויסגעבעסערט זיין באגריסונג די לייענער פון ,דער מאמענט' און אזוי ווי א באלערינע מיט א צעריסענעם זאקן האט ער זיך באליידיקט. ס'אי א חרפה און א בושה, אז א פראפעסאר אין יידיש איז אומפעאיק צוזאמענצושטעלן א ריכטיקן זאץ אויף יידיש. מילא! ס'איז פאר אונז א שאד די צייט און אן עבירה דער כוח צו פטרן דעם אטעם און צערייבן די צייט מיט ניבארסקי'ן!
בלייבן אן א באבען
די באבע איז, ווי די כלה, צו שיין, און אויך צו קלוג! זי איז טאקע קלוג ווי די וועלט און שיין ווי גאלד! מילא! די באבע פארנעמט און פארטיפט זיך אינעם אייגענעם לעבן; זי האט זיך ניט ווען צו קימערן מיט דעם, וואס מ'טראכט פון איר.
ווען די באבע האט געוואוינט אליין יארן לאנג אויף אשען-פארקוועי אין ברוקלין און האט ניט געהאט קיין מאן, האט קיינער קיין שום ווארט ניט געזאגט. אז די האט זיך אריינגעקליבן מיט עטלעכע חדשים צוריק אינעם עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל', א דאנק א מתנה פון ,דער מאמענט', און דער אלטער באבניק מיט באבקעס אין דער קעשענע האט זיך פארליאפעט אין איר, האט מען טאראראמעוועט און זי פארשאלטן דאס געביין.
די באבע איז שוין אויסגעווען א וועלט און אלץ איבערגעלעבט און דערלעבט! דיינו.
די ליבע באבע שפילט איצט די הויפט-ראלע אין אן אייגענער בינע-פיעסע, וואס הייסט ,מיין לעבן'. ווי דעם פאר-א-יאריקן שניי הערט זי וועגן זיך די אלע נעגאטיווע קריטיקן, וואס ארן זי ווי דער פאר-א-יאריקער שניי. די משיחטע האט זיך אפגעלערנט פון איר. זי פירט איצט אן אייגן לעבן ניט אין אייגענעם נאמען און מער ניט אין נאמען פון דעם עולם, וואס ווארט נאך אויף איר בשעת זי ווארט אויף דער באבען אין פארטער-סאלאן.
די משיחטע האט ווידער אמאל א באבען, די וועלט בלייבט אן א משיח און מיר בלייבן, ווי אלע מאל, אן א באבען!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
______________________________________________
לייט-ארטיקל
א שחיטה אין קינא
רבותי, ס'איז צייט צו ריידן תכלית: די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
אין א קינא אין קאלאראדא, אנגעפאקט בחצות מיט צושויער, איז אויסגעפירט געווארן נאך א שחיטה פון א מטורף מיט א קוילן-ווארפער. אזעלכע שרייענדיקע נייעס הערן מיר וואס אמאל עפטער און אזוינע אקטן זיינען שוין מער קיין ניט נאווינע. צו אפט קומען שוין פאר אזעלכע אכזריותן!
אמאל איז געווען א וועלט, וואו ס'זיינען קיינמאל ניט פארגעקומען אזוינע שוידערלעכע בלוט-פארגיסונגען! היינט-צו-טאג הערט מען יעדע פאר מאנאטן, אז א מטורף האט זיך אריינגעריסן אין א מיטלשול, טעאטער אדער גרויסער ארקאדע מיט געוועלבער און צעשיסט אומשולדיקע צענדליקער קרבנות.
איצט וועט מען שרייען נאך העכער, גרעסער און עפטער און רופן על-אחת-כמה-וכמה צו פארבאטן געווער פאר אלע בירגער. אין קאנאדע, וואו קיינער טאר ניט האבן אין שטוב און אויך ניט האבן ביי זיך קיין געווער, קומען נאך פארט פאר אזעלכע אויסראטונגען מיט מאשין-ביקסן. די אמעריקאנער רעגירונג פארשטייט נאך ניט, אז אזעלכע מטורפים וועלן שטענדיק קאנען קויפן אומלעגאלע וואפן אויפן שווארץ-מארק.
די וואס אנאליזירן אט-דעם ענין פונעם ריכטיקן שטאנדפונקט ווערן גרינגעשעצט; נאך ערגער לאכט מען זיי אויס און מאכט זיי אוועק מיט דער האנט. אזעלכע אויסטערלישע מארד-אקטן זיינען נאר סימן פון א געוואלדיק פראבלעם, וואס קיינער וויל ניט ארומריידן און באהאנדלען. אונזער געזעלשאפט איז חולה-מסוכן און אונזער ציוויליזאציע פאלט זיך פונאנדער! אמעריקע ווערט א געוואלדטעטיקע מדינה מיט היציקע מענשן! די דורות ווערן ניט בלויז וואס אמאל שוואכער, נאר די בירגער ווערן אויך וואס אמאל ווילדער. וואס האט פאראורזאכט אזא צושטאנד קאן מען און האט מען שוין פארפאסט דערוועגן הונדערטער ביכער.
כדי צו ענטפערן אויף דער פראגע, דארפן מיר קודם אנאליזירן די וועלט, אין וועלכער מיר לעבן און שטעלן די ווערטן פון אונזער געזעלשאפט אונטער סיי אונטער א פראגע-צייכן סיי אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז! מיר דארפן זיך דערוויסן, פארוואס מיט 30 יאר צוריק זיינען ניט פארגעקומען אזעלכע געוואלדזאמע אקטן און היינט-צו-טאג געשעען זיי יעדע פאר מאנאטן.
אין דער שטעטל-וועלט, וואס האט זיך געשטיצט אויף צדקה-וחסד, וואו תורה איז געווען די בעסטע סחורה, וואו מיר זיינען אויסגעוואקסן איז די פארברעכערישקייט געווען גאר קליין און כמעט ווי אומדערהערט זיינען געווען געוואלד-טאטן צווישן יידן. אפשר כאפט איר שוין דעם עיקר און פארשטייט איר דעם תמצית?
די כוואליע אזכריותן, וואס קומען-פאר וואס אמאל עפטער איז פראסט, פשוט און בקיצור א סימן פון א געפערלעכער מחלה און א בושעווענדיקער עפידעמיע, וואס פרעסן ווי קרעבס לעבעדיקערהייט אונזער געזעלשאפט. מיר דארפן אריינקוקן אין אייגענע הערצער און נשמות, כדי זיך צו דערגרונטעווען צום אמת.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, דעם 13טן יולי
נייע סעקציע:
קולטור
* * *
,דער מאמענט' איז א טייערע, אנטיקענע מגילה
און מ'לייענט אים אזוי ווי א מגילה.
אין יעדער סעקציע רעדלט מען אראפ און ארויף
דעם טעקסט מיטן מויז-רעדעלע, כדי צו געפינען אן ארטיקל.
יעדע אפטיילונג איז פול מיט
אינהאלטס- און אידייענרייכע באריכטן און ארטיקלען.
אלגעמיינע באמערקונגען
פארשידענע לייענער האבן דערקלערט לעצטנס, אז ,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א קונסט-ווערק! דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום שטרעבט וועכנטלעך מיט לונג און לעבער צו מאכן אונזער זשורנאל פאר א קונסט-ווערק. מיר זיינען ניט צופרידן ארויסצוגעבן קיין פשוטע צייטשריפט אבער מיר האראווען ווי מזיקים, כדי צוצושטעלן דער לייענערשאפט גלענצנדיקע באריכטן און ארטיקלען, וואס שטעלן אויך פאר מיך זיך שיינע קונסט-ווערק.
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער פרעסע און קולטור!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דער היינטיקער נומער דערשיינט פרייטיק, דעם 13טן יולי. דרייצן איז א גליקס-צאל לויט דער קבלה. אלזא דארף א ייד קיין מורא ניט האבן פאר אזא בידנעם פרייטיק לויטן גויאישן קאלענדאר. פרייטיק איז אויך ערב שבת, וואס מיינט, אז מיר האבן נאך גרעסער מזל!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א דאנק ,דער מאמענט' נעמט די יידישע פרעסע און ליטעראטור אן אן אינטערנאציאנאלן כאראקטער און פערזענלעכקייט. ,פונעם שטעטל ביז דער מעטראפאליע' איז די לעבנס-געשיכטע פון א סך יידן. צום גוטן אדער צום שלעכטן לעבן מיר אין א קאסמאפאליטישער וועלט, וואס פאדערט, אז מיר זאלן ריידן א גרויסשטאטישן יידיש!
,דער ייד רעדט א שטעטלדיקן יידיש' איז אמאל געווען א קאמפלימענט. היינט-צו-טאג רעדט מען א קאסמאפאליטישן יידיש. ,דער מאמענט' פארווירקלעכט דעם טרוים פון די גרויסע טאג-בלעטער אין ווילנע, לאדזש און ווארשע, וואס האבן צווישן די וועלט-מלחמות געזוכט צו בילדן און דערהייבן די לייענער און פארוואנדלען א שטעטלדיק לשון אין א גרויסשטאטישער שפראך.
,דער מאמענט' איז א גרויסשטאטישע צייטונג סיי מיט פשוטע סיי מיט קאסמאפאליטישע מיטארבעטער. כדי צו באריכטן און באשרייבן די אלע היינטצייטיקע געשעענישן און ענינים, מוז א פובליקאציע זען די וועלט פון אן אלוועלטלעכן שטאנדפונקט און שרייבן אויף א גרויסשטאטישן אופן אויף א קאסמאפאליטישער שפראך!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
שלום-בית איז אנטיקן און אלטמאדיש... אבער ער איז פארט טייער, איידל און חשוב. אויב אין שטוב הערשט ניט קיין שלום-בית, האט מען גארניט מיט גארניט. שלום-בית הייסט רואיקייט מיט רוחניות, כדי צו לעבן בציבור ווי אן איידעלע משפחה.
דער ערשטער פרעזידענט בוש האט דערקלערט אין 1989, אז וואס ס'קומט-פאר ביי אייך אין שטוב, איז נאך וויכטיקער פון דעם, וואס טוט זיך אין ווייסן הויז.
מ'געפינט-אויס ווער א מענש איז, ווען מ'קוקט-אן ווי אזוי זיין שטוב זעט-אויס, צי דארט הערשט אדענונג צי כאאס, צי די שטוב איז ריין צי שמוציק. די אטמאספערע ביי א לייט אין שטוב איז אן אפשפיגלונג פון זיין כאראקטער און מענטאליטעט און דערקלערט, ווער ער איז אין הארצן.
א שטוב, וואו יעדע פערזאן לעבט אפגעזונדערט און עסט אליין איז א טרויעריקער פלאץ. א שטוב, וואו די קרובים עסן צוזאמען און באציען זיך פרידלעך איז א גליקלעך ארט.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין איז געווען ווי געפלעפט פון דער מיאוסער איינשטעלונג פון די ,שילער' (באמת געוואלדיקע פלפוליסטן) אין ,יידיש לשון'. פריינט לעווין איז ניט גענויגט צו האנדלען מיט אזוינע ארגעסיווע ווינקל-אדוואקאטן.
ס'איז אמת, אז א שילער זאל זיצן שטילערהייט און שענקען דעם לערער אויפמערקזאמקייט מיט רעספעקט. פארביי זיינען שוין אזוינע יארן! אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר איז אבער ניט געוואוינט צו אזא רעספעקטלאזיקייט, וואס די לערער מוזן אויסשטיין אין די היינטיקע רעגירונגס-שולעס אין אמעריקע בכלל און אין די שטאטישע בפרט.
איין מיטארבעטער, לאווע גאווארטשיק, א געוועזענער מיטלשול-לערער, האט איבערגעגעבן פריינט לעווין, אז ס'בושעוועט א רעספעקטלאזיקייטס-עפידעמיע אין די קלאסצימערן איבער אמעריקע. הער גאווארטשיק איז געווען דער דיסציפלין-מייסטער אין א שטאטישער מיטלשול און האט אויפגעהאלטן די ארדענונג און באשטראפט די שילער, וואס האבן זיך אויפגעפירט ווילד און ארויסגעוויזן פאראכטונג צום לערער.
מיט דער צייט האט זיך די אטמאספערע געענדערט אין די שולעס און דער מדריך האט פארזוכט שטערן פריינט גאווארטשיק צו דיסציפלינירן די פיסקאטע, רעספקעטלאזע שילער. ער איז קריטיקירט געווארן פאר זיין הערשן מיט ,אן אייזערנעם פויסט'. אין 1950 און 1960 ווען ער האט געטאדלט אדער באשטראפט א שילער, זיינען זיינע ווערטער קיינמאל ניט געווען צו הארב; אין 1980 און 1990 איז הער גאווארטשיק אבער געווארן קריטיקירט און געטאדלט פאר זיינע צו-שטרענגע און אלטמאדישע דיסציפלין-מעטאדן. די מיטלשול-אדמיניסטראציע האט אים פרובירט איינהאלטן, פארמאכן דאס מויל און ענדלעך אים דערגיין דעם עק אבער ער איז באשטאנען און געבליבן ביי זיינס ביזן טאג, ווען ער האט פענסיאנירט.
ר' לאווע האט געמאכט ארדענונג און געצוואונגען די שילער זיצן שטילערהייט מיט רעספעקט און טאן זייערע לעקציעס אזוי ווי איידעלע מענשן. ביי אים אין קלאסצימער האט געהערשט רואיקייט מיט דרך-ארץ, וואס איז אין דער צווייטער העלפט פון זיין קאריערע דערגאנגען זיינע אויפזעער די יארן, דערפאר ווייל ער האט איינגעפירט די ארדענונג ביד-רמה.
אונזער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער איז אויך געווען א לערער, וואס האט געארבעט אין ,הערמאן ריטער דזשוניאר-היי' אין די בראנקס, וואס איז אמאל געווען איינע פון די בעסטע שולעס אין דער שטאט ניו-יארק!
מיר ווייסן זייער גוט, אז אלע שילער מוזן היינט-צו-טאג באהאנדלט ווערן אזוי ווי צדיקימלעך און גאונימלעך, באזונדערש אין די שולעס און דיסטריקטן, וואו יידן זיינען די מערהייט.
רבותי, אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער זיינען אויסגעוואקסן אין א וועלט און א צייט, ווען דאס ווארט פונעם לערער איז געווען דאס געזעץ פון גאט, ווען די שילער האבן זיך אויפגעשטעלט, ווען דער לערער איז אריינגעקומען אין צימער!
יא, די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
דאס שקיעה-שטעטל
דאס שקיעה-שטעטל איז דאס לעצטע לעבנגעבליבענע שטעטל אויף דער וועלט. ס'בליט און גליט און דא ווייסט מען ניט פון קיין שום צרות אדער צער. ס'איז א ניי שטעטל אין א נייער וועלט, באפעלקערט פון די לעצטע לאנדסלייט פון דער אלטער היים און אויפגעבויט מיט די זכרונות און טרוימען, וואס האבן זיך אפגעזאגט אומצוקומען אין פארגעסנקייט און גלייכגילט.
די שקיעה איז א ספעציעלע צייט ביי יידן; זי איז דער אנהייב פונעם נייעם טאג, ווייל דער יידישער לוח איז א לבנהדיקער. און די לבנה איז נאך אלץ דער ביסטער שדכן! די שקיעה איז הן דער אלף (אנהייב) הן דער תו (סוף) און אויך ניט ביידע; זי איז אן אייביקער מאמענט אזוי ווי דער שבת, ווען דער עולם-הזה און עולם-הבא פאראייניקן זיך אזוי ווי דער רוח-הקודש און די שכינה פאראייניקן זיך שבת און געבוירן א נייע וואך.
דער אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל' איז אונז געשאנקען געווארן פון אונזער לייענערין דינה רויטמאן פון קרייז מאנטגאמערי אין מארילאנד. זי האט אונז דערציילט היינטיקע וואך אין אן ע-בריוו, אז זי איז אויסגעוואקסן נאכן חורבן אין א יידישער געגנט אין פילאדעלפיע; באצייכנט האט זי די געגנט און די צייט ווי א שקיעה-שטעטל, וואו די זון איז פארגאנגען איבער א שטארבנדיקער פארגאנגענהייט און וואו אלץ מכוח דער אמאליקער וועלט האט געהאלטן אין וועלקן און פארוויאנעט ווערן.
דעם וואונדערשיינעם אויסדרוקן האבן מיר צו פארדאנקען פרוי רויטמאן, ווייל פון אונזער פערספעקטיוו באדייט ער ווידערגעבורט און א פרישן אנהייב! דער טערמין מיינט פאר אונז אייביקייט און אחדות. די שקיעה איז דער מאמענט פון טאג, וואס איז ניט קיין אנהייב און אויך ניט קיין ענדע און איז איינצייטיק ביידע, אן אייביקער מאמענט, וואס, אזוי ווי דער אייביקער ייד, שטארבט קיינמאל ניט.
דאס שקיעה-שטעטל איז טאקע א גן-עדן, וואו ס'איז תמיד שבת.
קולטור, א נייע סעקציע אין ,דער מאמענט'
א דאנק יעקב זשיטניצקי, אונזער נייער קארעספאנדענט פון בוענאס-איירעס, האבן מיר געשפאן היינטיקע וואך די סעקציע קולטור. דער ארטיקל ,טאנגא', וואס איז דער ערשטער דערשינען אין אט-דער סעקציע איז פארפאסט געווארן פון דעם דערפארענער זשורנאליסט.
חבר זשיטניצקי איז אין מיטן דערינען אריינגעפאלן צו אונז אין סוכה. מיר האבן ניט דערווארט, אז ס'זאל אונז טרעפן אזא גאלדן גליק ווי אט-דער געניטער צייטונגס-מאן.
אהרון בן-ציון שורין נפטר געווארן צו 99 יאר
הרב אהרון בן-ציון שורין, א לאנג-יאריקער רעדאקציע-מיטארבעטער אין ,דער פארווערטס' און פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש', איז נפטר געווארן פאריקע וואך אין עלטער פון 99 יאר. פאר דער סאציאליסטישער צייטונג האט שורין געשריבן העכער 60 יאר, הויפטזעכלעך וועגן רעליגיע.
שורין איז געבוירן געווארן אין 1913 אין ריטאווע, ליטע ביי פרומע עלטערן. ער האט געשטאמט פון א מתנגדיש-רבנישער משפחה. ר' אהרון האט געלערנט אין די טעלזער און פאנאוועזשער ישיבות. אין 1936 האט ר' אהרון עולה געווען קיין ארץ-ישראל, וואו ער האט געלערנט אין דער לאמזשער ישיבה אין פתח-תקווה. אין 1940 האט זיך דער ישיבה-בחור באזעצט אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט אין די אוניווערסיטעטן ,ישיבה' און ,קאלומביע'. אין 1945 איז ער געווארן דער מנהיג-רוחני פון ,בית-הכנסת תורת משה' אין ברוקלין.
פון 1966 ביז 2001 איז ער געווען א שטענדיקער פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש' פאר פרויען, א פיליאל פון ,ישיבה אוניווערסיטעט'.
אין משך פון זיין קאריערע אלס זשורנאליסט האט הרב שורין פארפאסט טויזנטער ארטיקלען פאר ,דער פארווערטס'. ער איז געווען א שטילער און פריינטלעכער מענש, וואס האט גערעדט איידל מיט גאט אין הארצן. א סך לייענער פון ,דער מאמענט' געדענקען זיינע ארטיקלען. ער האט געשריבן גלענצנדיק און באהאנדלט כלערליי טעמעס מכוח תורה, תנ"ך, הלכה וכדומה. הרב שורין איז געווען א מתנגידישער תלמיד-חכם, וואס ביי אים אין הארצן האבן ווי דער נר-תמיד געברענט אהבות-השם וישראל.
הרב שורין ז"ל האט געוואוינט אין פלאטבוש, ברוקלין. ער האט איבערגעלאזט א פרוי מיט דריי זין.
פראפעסאר ווייזער רעדט יידיש
פראפעסאר קלמן ווייזער איז א יונגער פראפעסאר אין יידיש און יידישע שטודיעס אין ,יארק אוניווערסיטעט' אין טאראנטא, קאנאדע. פריינט ווייזער איז אן אויסערארדנטלעכער פראפעסאר אין פאקולטעט פאר גייסטס-וויסנשאפטן. זיינע ספעציאליטעטן זיינען די מאדערנע יידישע געשיכטע און קולטור. ר' קלמן איז אויך אן ערן-פראפעסאר אין מאדערנע יידישע שטודיעס אין יידישן פארגונגס-צענטער אין דעם אוניווערסיטעט.
דער אקאדעמיקער האט שוין פארפאסט דריי פארשונגס-ווערק ,דזשואיש פיפל, יידיש נעישאן' (עם-ישראל, יידישע נאציע), ,נח פרילוצקי'* און ,פאלקיסטן אין פוילן'. פראפעסאר ווייזער האט ניט לאנג צוריק געהאלטן א רעדע אין ווארשע אויף דער קאנפערענץ ,ווארשע, די געשיכטע פון א יידישער מעטראפאליע'. ער האט באצייכנט ווארשע ווי די הויפטשטאט פון יידישלאנד.
פריינט ווייזער איז אן אמעריקאנער-געבוירענער, וואס האט פארבראכט א סך יארן אויף פיל ערטער, כדי צו באהערשן די יידישע שפראך. דער וואוילער בחור רעדט א גוטן יידיש! ס'איז א מחיה צו הערן ווי דער חשובער לערער רעדט אין א צאל ווידעאס אין ,יוטוב'.
אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט אונז דערציילט, אז ער איז אמאל געווען באפריינדעט מיט קלמנ'ען, אז ער איז געווען א סטודענט אין ,קאלומביע אוניווערסיטעט' און האט געלעבט אין ניו-יארק. ער האט דעמאלט אנערקענט זיין פעאיקייט צו שפראכן און אקאדעמיק. דער יונגער סטודענט האט געשטרעבט צו ריידן יידיש אזוי ווי מ'האט גערעדט דאס לשון אין מזרח-אייראפע. ער האט אנגעוואנדן אלע כוחות צו באהערשן די שפראך און האט, ווייזט-אויס, דערגרייכט א גלענצנדיקן רעזולטאט מיט זיין צואייגענען זיך יידיש.
דער יונגער פארשער איז אן אינטערעסאנטער מענש. מיר פרעגן זיך ווי אזוי ער האט זיך פארליבט אין דער יידישער קולטור.
*פרילוצקי איז געווען דער גרינדער פון ווארשעווער ,מאמענט'.
אמעריקאנע
,קום ניט אהיים קראנק', פלעגן א יידישע מאמעס אין די אמעריקאנער אימיגראנטן-געגנטן זאגן איר יונגן זין, בשעת ער האט פארלאזן די שטוב אונטערוועגנס צו א ראנדעוואו מיט א יונגער פרוי. דאס איז געווען די אימיגראציע-עפאכע פאר דער ערשטער וועלט-מלחמה, ווען יידישע אימיגראנטן האבן געוואוינט אין ענגשאפט אין אלטע ,טענעמענטן' אין דלת-קווארטאלן.
דער זומער איז שוין דא. איבער די פאראייניקטע שטאטן בושעוועט א היץ-כוואליע, וואס מאטערט-אויס א סך מענשן און פארטונקלט א סך שטעט אין א סך שטאטן. די עלעקטרא-סטאנציעס האראווען, הייצן זיך אפט איבער און די טורבינעס ברעכן-צוזאמען צוליב קורץ-שלוסן. דאס זיינען די הייסע, משוגענע זומער-טעג (די לעיזי, העיזי, קרעיזי דעיס אוו סאמער) אזוי ווי דאס ליד זינגט זיך.
,צווישן די אלע דזשין-שענקן אין דער גאנצער וועלט, פארוואס האט זי געדארפט אריינקומען אין מיינעם?' פרעגט דער אייגנטימער פון ,ריקס אמעריאקען'. ,שפיל דאס נאך אמאל, סאם. איר האט עס איר געשפילט, איצט שפיל עס מיר', האט ריק געזאגט דעם פיאניסט אין זיין נאכט-לאקאל.
,שאקלט זיך אוועק פון דעם טעלעפאן, לואי. כ'האב אים דערשאסן און כ'וועל אייך אויך דערשיסן!' דראט דער העלד בשעת ער פאכעט מיטן רעוואלווער.
,דאס איז דער אנהייב פון א וואונדערבארער באקאנטשאפט', זאגט דער שעף-זשאנדארם דעם אמעריקאנער פעסימיסט, וואס איז אויפן הייסן מאמענט געווארן אן אפטימיסטישער אלטרואיסט.
די קינא-וועלט פראוועט דעם 70סטן געבורטסטאג פון ,קאסאבלאנקע'.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
פאר די לייענער, וואס ווילן לייענען ווידער און אבער וועגן די אמאליקע יידישע גאסן אין ווארשע זיינען פאראן גענוג נודניקעס און טשייניק-האקער, וואס שרייבן אייביק וועגן די שמאטשע און באניפראטן גאסן. מיר לאזן-איבער אט-די טעמע פאר די ספאדעק-דרייער, וואס בענקען נאך זייער אלטער היים, דאס משוגעים-הויז אויף דער באניפראטן גאס.
אין ווארשע עקזיסטירן איצט נאר גויאישע אוליצעס. ווארשע איז פאר יידן א בית-עולם. וואס קאן מען שרייבן וועגן היינטיקן ווארשע מכוח דער יידישער שפראך און קולטור? ווער רעדט היינט-צו-טאג יידיש אין דער פוילישער הויפטשטאט און וואס פארא יידישע קולטור-טעטיקייטן, וואס האבן ניט קיין שייכות מיטן חורבן אדער אמאליקער יידישער וועלט קומען דארט פאר?
א סך פון די מיטארבעטער אין ,דער מאמענט' שטאמען אדער האבן געלעבט אין ווארשע. מיר זיינען שוין דארט געווען! די זיסע זכרונות פון אונזערע קינדער-יארן און יוגנט וועלן אונז שטענדיק בלייבן שטארק אין זכרון. דאס זיינען אבער נייע צייטן מיט נייע לייטן. מיר שמאכטן שוין מער ניט נאך דער פארגאנגענהייט און קיין פארשוואונדענער וועלט, מחמת מיר שאפן א נייע וועלט!
די איינציקע יידישע גאסן, וואס עקזיסטירן היינט-צו-טאג ליגן אין די פרומע קהילות. אפילו אונזער רעדאקציע געפינט זיך אויף א גויאישער אוליצע. דאס גאנצע לעבן איז אן אייביקע ענדערונג און סינטעזע.
רבותי, פאוואליע! דאס שטעטל לעבט און בליט ניט בלויז אין אונזערע הערצער און געדעכענישן נאר אויך אויף די היינטיקע גויאישע אוליצעס. היינטיקע וואך איז געשען א נס... אויף אזעלכע גויאישע שטראזן איז געבוירן געווארן דאס שקיעה-שטעטל מיט נייע יידישע גאסן, וואו אלטע חלומות און פארוועלקטע זכרונות פארוואנדלען זיך אין א קאנקרעטער, זיסער ווירקלעכקייט.
,יידישער טאנגא'
דער אריגינעלער נאמען פון ,שפיל זשע מיר א לידעלע אויף יידיש' איז געווען ,יידישער טאנגא' און איז געווען א געטא-ליד. וועגן דעם ליד- און טאנץ-זשאנער דערשיינט היינטיקע וואך אין קולטור אן ארטיקל פון אונזער נייעם קארעספאנדענט יעקב זשיטניצקי פון בוענאס-איירעס.
,שפיל זשע מיר א טאנגא נאר אויף יידיש.
ניט וויכטיק, צי ר'איז מתנגדיש אדער חסידיש...'
,בוענואס-איירעס, מיין טייער בוענואס-איירעס' און ,דער טאג ווען דו וועסט מיך וועלן' ווי אויך ,איינס', וואס איז קיינמאל ניט געזונגען געווארן פון קארלאס גארדעל, ווייל ער איז געווען געשטארבן נאך איידער דאס ליד איז קאמפאנירט געווארן. מ'פרעגט זיך ווי אזוי גארדעל וואלט געזונגען ,אונא' (איינס), איינס פון די שענסטע און פאפולערסטע טאנגא-לידער.
אמאל איז געווען...
יעקב זשיטניצקי דערמאנט און גיט-אפ כבוד די יידישע צייטונגען ,דער וועג' און ,די שטימע', וואס זיינען אמאל דערשינען אין מעקסיקע-שטאט.
אין די 70ער יארן איז ,דער וועג' אנגעפירט געווארן פונעם באגאבטן זשורנאליסט חיים לאזדייסקי, וואס האט יארן שפעטער געארבעט צוזאמען מיט אונז אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ,כ'דערמאן מיט גרויס כבוד דעם הויפט-רעדאקטאר פון ,די שטימע' משה רובינשטיין', שרייבט חבר זשיטניצקי היינטיקע וואך אין זיין וועכנטלעכן באריכט פאר ,דער מאמענט', צוגעבנדיק: ,משה רובינשטיין האט פארפאסט א גוט בוך מיט רעצענזיעס וועגן זיינע באגעגענישן מיט לעאן טראצקי, אז דער געוועזענער סאוועטישער פירער האט שוין געוואוינט אין דער מעקסיקאנער הויפטשטאט. טראצקיס שטוב, וואס האט זיך געפונען אין דער געגנט קאזשאאקאן, איז פארוואנדלט געווארן אין א מוזיי. אין דער דאזיקער שטוב איז טראצקי דערמארדעט געווארן מיט א האק דורכן סאוועטישן שפיאן מערקאדער'.
קאפיטלעך פון ,מיינע באגעגענישן מיט לעאן טראצקי' זיינען אויך דערשינען אין ,די לעצטע נייעס' אין ישראל, וואו כ'האב געארבעט פון 1977-1978.
טשייניק-האקעריי
בנוגע די רעפעראטן און פארשונגס-ווערק, וואס מיר האבן קיינאמל ניט דערהאלטן פון די אלע מבינים און מומחים, קאן מען לייענען דאס קורצע פארשונגס-ווערק ,דיאלעקטן און סובדיאלעקטן אויף יידיש' פון אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין אין שפראך און פילאסאפיע.
דער ארטיקל פון חבר סארקין איז ניט קיין פארמעל פארשונגס-ווערק אבער ער איז העכסט-איטערעסאנט. אויב ס'עקזיסטירט א ייד, וואס איז פעאיק צו פארפאסן א רעפעראט אויף יידיש וועגן וויסנשאפט, מאטעמאטיק אדער טעכנאלאגיע איז דאס ר' צבי הירש.
וואו איז די סחורה? פארוואס האבן מיר נאך ביז איצט ניט דערהאלטן צום דרוקן קיין רעפעראט? דערצו האט ,דער מאמענט' אנגעבאטן $5,000 פארן בעסטן פארשונגס-ווערק! צבי הירש, וואס האט געלערנט אין דער יידישער גימנזאציע אין ריגע האט געוואוסט, אז מיר וועלן ניט באקומען קיינע פארשונגס-ווערק, ווייל אין דער יידישיסטישער וועלט איז קיינער ניט פעאיק צו דעם!
די פראפעסיאנעלע טשייניק-האקער און ספאדעק-דרייער, וואס באראבאנעווען תמיד מיט זייער גרויסארטיקייט און געוואלדיקע אויפטוען האבן אונז ניט צוגעשטעלט קיין איין פארשונגס-ארטיקל.
דעם זיידנס עצה
אין דעם זיידנס עצה, די איינציקע אויף דער וועלט רובריק מיט עצות אויף יידיש, לייענט מען איידעלע עצות פון אן איידעלן מענש. דעם זיידנס עצה איז א שלאגער און איז איינע פון די פאפולערסטע אפטיילונגען אין ,דער מאמענט'.
,דער זיידע' שרייבט היינטיקע וואך, אז יעדער מענש איז געבוירן געווארן מיט דער הבטחה, אז ער וועט האבן א גליקלעך לעבן מיט געזונט, פרנסה און ליבע.
מכוח אלע באציאונגען, פריינטשאפט, געשעפט און ליבע, דערקלערט דער זיידע: ,אזוי ווי ס'וועט זיך אנהייבן, אזוי וועט עס שטענדיק גיין' און ,אויב די ליבע ענדיקט זיך, האט זי זיך גארניט אנגעהויבן'.
ווען די מאדערנע וועלט דערגייט אייך די יארן, איז ניט דא קיין בעסערס ווי א גלעזל טיי מיט לעקעך. א גלעזל בראנפן איז אויך ניט שלעכט!
פישביינס ווינקל
א רחמנות אויפן שלים-מזלדיקן קרבן, וואס געפינט זיך אליין בחצות צוזאמען מיט ד"ר פישביין אין א פינצטערן ווינקל! דער חשובער קאמפס-הונט איז א פארביסענער כלב, וואס צערייסט ווי א הערינג זיינע שונים. ער ציט זיך קיינמאל ניט צוריק פון קיינע מחלוקתן און איז קיינמאל ניט צופרידן ביז ער שלאגט-טויט דעם אפפער. מיר האבן זיך קיינמאל פארגעשטעלט, אז מיר זאלן האבן סימפאטיע צו פישביינס פיינט!
דא לאכט מען, ווען ר' רחמיאל שרייבט וועגן די אלע פארשוינען און מאכט פון זיי קרעפל פלייש. ער איז דער איינציקער מיטארבעטער, וואס איז געווען א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט און געדענקט און קען די אלע טיפן און פערזענלעכקייטן אין דער אמאליקער יידישער פרעסע. אונזער חשובער מיטארבעטער האט אלס נייעס-שרייבער געארבעט דריי יאר אין ,דער פארווערטס' און נאך א דריי יאר אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל' ווי נייעס-שרייבער, קארעקטאר, זעצער און ענדלעך אומאפיציעלער הילפס-רעדאקטאר. ער איז גאר אן אינטערסאנטער מענש מיט א סך מעלות.
ווען ד"ר פישביין האט געשריבן פאר ,דער פארווערטס' פון 1996-1998 אונטערן פסעוודאנים ד"ר בן-פסח, זיינען די לעצטע מיטארבעטער געווען פארביסענע, פארביטערטע זקנים, וואס האבן זיך צעאמפערט און געפלפולט וועגן יעדער קלייניקייט און נארישקייט. ער האט גענאסן אנצושרייבן יעדע וואך דריי-פערטל פון די נייעס-באריכטן אזוי ווי דער הויפט-רעדאקטאר שטריגלער האט פארפאסט וועכנטלעך דריי-פערטל פון די ארטיקלען.
איין לייענער איז פעסט איבערצייגט, אז ד"ר פישביין איז א באטריגער און איז באמת דער אייביק-יונגער פאלקאווניק קוליקאווסקי, א בלוט-זויגער, וואס האט באציאונגען מיט יונגע בתולות, טרינקט זייער בלוט און צאפט ביי זיי דעם מהות, כדי צו בלייבן יונג.
גרשון יעקבסאן האט אפגעדרוקט מיט העכער 10 יאר צוריק אן ענלעכן בריוו אין רעדאקציע פון דעם זעלבן לעזער. דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל' האט באמערקט ד"ר פישביין: ,'דער פארווערטס' האט לייענער, וואס קאנען ניט געדענקען קיין געשעענישן, וואס זיינען טאקע פארגעקומען און מיינע לעזער דערמאנען זיך אין פארקומענישן, וואס זיינען קיינמאל ניט געשען!'
יונג און חסידיש
פון סאנז ביז סאדיגור פרעגט מען זיך, וואו איז אונזער דימענטענער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט אהינגעקומען. אויף דער פראגע האבן מיר גארניט קיין ענטפער. ער האט זיך לעצטנס ניט איבערגעשריבן מיט אונז.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די מעשה ,דער משיח פון אשען-פארקוועי' פונעם פארשטארבענעם, אומבאקאנטן בעלעטריסט וועלוול הויכבערג איז א טעם גן-עדן. די דערציילונג פאנגט זיך אן אויף ,אשען-פארקוועי', ענדיקט זיך אין א זומער-קאלאניע אין די קאטסקילן און קומט-פאר קורץ נאכן חורבן אין די 50ער יארן.
,דער דיבוק פון מזל-טוב 6' פון חיים ווענדראווסקי איז א וואונדערשיינע דערציילונג פונעם זשאנער ,וויסנשאפטלעכע פיקציע'. מיר לייענען מיט גרויס אינטערעס און גרויס אויפהייטערונג די דאזיקע מעשה פון א יונגן, יידישן שרייבער אין ישראל.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
ניו-יארק איז ניט די איינציקע שטאט, וואו ס'עקזיסטירט א געזעץ פאר דירה-געלט-קאנטראל. אין באמבעי, אינדיע זיינען פשוטע טויזנטער ארבעטער מיט א נישטיקן לוין, וואס וואוינען אין גרויסע דירות אין א פאר רייכע געגנטן און צאלן גאר א ביליק דירה-געלט א דאנק א שטאטיש געזעץ. פאראן פיל לאקאטארן, וואס צאלן יעדן חודש $20 פאר וואוינונגען, וואס זיינען גרעסער ווי 2,500 קוואדראט-פוס. נייע לאקאטארן צאלן יעדן מאנאט $2,000 פאר נייע אפארטאמענטן אין דער זעלבער געגנט, וואו וואלקן-קראצער מיט דירות ווערן געבויט, כדי צו פארשענערן און פאראיידלען די געגנט.
כדי זיך ארויסצוקלייבן פון זייערע וואוינונגען ווערן געוויסע איינוואוינער אנגעבאטן א פאר מיליאן דאלאר פון די נייע לאנד-אייגנטימער, וואס בויען עלעגאנטע, טייערע געביידעס פאר רייכע לאקאטארן. איין לאקאטאר, מעא קאדוואני, איז שוין באצאלט געווארן $2,500,000, כדי צו פארלאזן די דירה, אין וועלכער ער לעבט שוין זינט ער איז א קליין קינד. דער גרונט-באזיצער האלט אין בויען א הויכן בנין מיט גרויסע דירות און דארף אראפרייסן קאדוואניס געביידע, כדי צו בויען א גרויסן גאראזש פאר דער נייער געביידע.
די לייענער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיטן ווידעא ,לאמיר זינגען וועגן לענינ'ען' אין ,יוטוב'. דער גאנצער ווידעא איז א פאסקוויל וועגן אהרון ווערגעליס, דער הויפט-ראדאקטאר פון ,סאוועטיש היימלאנד'.
לכבוד און לשבח אונזער נייעם קארספאנדענט יעקב זשיטניצקי, אן ארגענטינער און א טאנגא-פאטריאט, זינגען מיר א יידישן טאנגא:
,א מיידעלע איז אמאל געגאנגען טאנצן טאנגא
און זי איז אהיים געקומען נעבעך שוואנגער!'
ס'איז א קורווישע וועלט
ריכטער ראבערטס פון העכסטן געריכט אין וואשינגטאן האט פארווירקלעכט די פאנטאזיע פון יעדער רעגירונג! דער כיטרער פאסקודניאק האט באוויליקט דעם שטאט זיין וואונש, די אויטאריטעט איינצופירן כלערליי שטייערן אן שום גרענעצן.
טויטאלאגיע
דער פייקלער איז אן ערשט-קלאסיקער ארטיסט, וואס פייקלט גלענצנדיק און דער באראבאנטשיק איז א גאסן-מוזיקאנט, וואס באראבאנעוועט טאג און נאכט און פארבעסערט זיך קיינמאל ניט.
די וועלט איז פארפלאכטן, פארפלאנטערט, פארדרייט, פארמישט און פארוויקלט אין אזא פינאנץ-קריזיס, וואס קיינער ווייסט ניט ווי אזוי ארויסצושלעפן דערפון די אלע לענדער.
איין בדחן חכמעט זיך מיטן עולם און דער אנדערער מארשעליק וויצלט זיך מיט די געסט אויף דער חתונה-שמחה.
איין מיניסטער בארעכנט די רעגירונגס-אויסגאבן און דער צווייטער באחשבונט די קאסטן פאר די נייע פראגראמען.
די מעטרעסע מאלט זיך דאס פנים, דאס קעפסווייב שמינקעט זיך אן און די ליובאווניצע רייבט-איין דעם געזיכטעס-קאסמעטיק.
*שמינק(ע) איז דאס זאכווארט פאר פנים-קאסמעטיק און זיך אנשמינק(עוו)ען איז דאס צייטווארט.
דער שטעקער אין שטעפסל
א פרוי שמינקעט זיך אן מיט ליפטן-שטיפט, געזיכטס-פראשעק און פארשידענערליי קאסמעטיקעס.
ס'זיינען פאראן קריגס- און שפיאנאזש-עראפלאנען, וואס קאנען ניט אויפגעכטאפט ווערן פון ראדאר, ווייל זיי זיינען אויסגעשטאט מיט אן אפאראט, וואס דערלויבט די פלי-מאשין אריבערצוגנבענען דעם ראדאר.
רבותי, פאוואליע!
בנוגע דער אמתער אידענטיטעט פון ד"ר פישביין, אויב די מעשיות זיינען אמת, דערקלערן מיר: ,אט-אזוי! אזא יאר אויף אונז און אויף אונז געזאגט!' דער יינגסטער מיטארבעטער ביי אונז אין רעדאקציע איז שוין אלט 84 יאר און ס'רינט אונז אלעמען אויס די צייט; ווי זקנים זיינען מיר פארענגט אין צייט און פארקלעמט אין כוח.
אוב ד"ר פישביין איז טאקע אייביק-יונג און האט באזיגט די צייט, ווילן מיר זיך דערוויסן, וואס ער טרינקט; מיר ווילן טרינקען, וואס ער טרינקט!
א דאנק דעם בריוו פון נחמן מארגנשטיין, וואס האלט, אז ד"ר פישביין איז פאלקאווניק קוליקאווסקי, האבן מיר דערהאלטן בשעת דער פארגאנגענגער וואך אנדערע צענדליקער בריוו, וואס באשטעטיקן דעם חשד פון פריינט מארגנשטיין!
מיר האבן דאך אפילו באקומען א בריוו פון א מיראסלאווע קוליקאווסקי, אין וועלכן זי טענהט, אז זי איז די טאכטער פון דעם נידערטרעכטיקן קאלאנעל, וואס האט איבערגעלאזן איר מאמע, גראפיניע פאטאצקי, אויף הפקר אין פאריז ווען זי האט זיך געעלטערט און איז אנטלאפן מיט א יונגער, פראנצויזישער אקטריסיע און צוזאמען מיט איר פארשוואנדן אין דער ריינער לופטן אריין אזוי ווי ביי אים איז דער שטייגער.
א רוסישער מי-שברך
אט אזוי, טאוואריש מוי!
דער 12טן אויגוסט דערנענטערט זיך און די אלע טאווארישן און מאלאדעצן צוזאמען מיט די זאוואד-ארבעטער און קאלכאניקעס אין ,דער קאפ-שמערץ' וועלן אפגעבן כבוד די אלע יידישע פען-מייסטער (באמת נאאיווע לאקייען), וואס האבן געהאלפן שאפן די סאוועטיש-יידישע ליטעראטור און קולטור.
די סאוועטיש-יידישע ליטעראטור איז געווען א ריינע, קאמוניסטישע פראפאגאנדע און די ,יידישע' קולטור אין ראטן-פארבאנד א קאשמאר!
די משפחה מאשבאר איז, למשל, א גאנצע אנקלאגע קעגן דער אמאליקער שטעטל-וועלט. דער ראמאן לייענט זיך אזוי ווי א לאנגער, רוסישער ראמאן און דערמאנט דעם לייענער אין דאסטאיעווסקיס ,די ברידער קאראמאזאוו'.
מיר ווייסן, אז די אלע גראזשדאנינען וועלן דרוקן אין סאנדלערס ,קאפ-שמערץ' לויב-געזאנגען און אנדענקס-ארקטילען וועגן די גרויסע ,העלדן' און לארעאטן, וואס האבן באזונגען גראביאנסטווע קאלכאזניקעס, פראסטע זאוואד-ארבעטער און שטארקע דאמבע-בויער. די אלע קאלכאזניקעס און זאוואד-האראפאשניקעס, וואס זיינען געבולבעט* ווי גאגאלס ,טאראז בולבע' וועלן זיך פרייען אין די אטכאזשעס אין די כרושטשאבעס בשעת מ'לייענט-פאר ,אין ווינטער-פארנאכטן' און סאנדלער פילדט איינצייטיק מיט.
*געבילדעט
פראסט, פשוט און בקיצור
אונזערע גערטייע לייענער לויבן ,דער מאמענט' פאר זיין אינהאלטס-רייכקייט און אריגינעלע, אינטערעסאנטע סעקציעס און אפטיילונגען. די לעזערשאפט האט זיך געפאסמאקעוועט היינטיקע וואך מיט דעם קאמענטאר וועגן די נודניקעס, וואס ווילן לייענען נאר דריי- און פיר-ווערטערדיקע ,טוויטקעס' אין ,טוויטער' און ,פעיסבוק'. מיר שטרייכן-אונטער, אז אזעלכע פארשוינען ווילן לייענען באקאנטמאכונגען נאר מיט א פאר ווערטער, מחמת זיי ווייסן נאר א פאר ווערטער!
,דער מאמענט' איז שוין באגליקט געווארן מיט געבילדעטע לייענער, וואס פארשטייען א גאנצע אידייע און קאנען זי ארומריידן פון סאמע אנהייב ביזן אותו סוף!
אויף אן אנדער טעמע: צום צער איז ניט דא קיין זידנדיקע שעפערישקייט מיט יידיש. צום באדויערן איז די שעפערישקייט מיט יידיש א נישטיקע, אויב זי עקזיסטירט טאקע. מיט אנדערהאלבן יאר צוריק, אין יאנואר 2011, ווען ,דער מאמענט' איז געבוירן געווארן, האבן מיר געפונען בלויז נאר א שעפערישקייטס-מדבר. מיר ווישן, אז ס'זאל ניט זיין אזוי.
א יידישער לערן-, לייען- אדער שמועס-קרייז איז ניט קיין סימן פון שעפערישקייט. א כאליאסטריע בראדיאגעס, וואס פארזאמלען זיך אין א צימער אויף דער נידער-מזרח-זייט אין מאנהאטן און ,שפילן טעאטער' שטעלט מיט זיך ניט פאר קיין שעפערישקייט.
מיר ווינשן, אז מיר זאלן קאנען ווידער אויפלעבן די רייכע קולטור, ליטעראטור און פרעסע, וואס האבן געבליט און געגליט ניט לאנג צוריק. דאס איז אבער אוממעגלעך! דעריבער מוזן מיר אנהייבן אויף ס'ניי.
די קליינע פינטעלעך
ס'איז דא א צאל לייענער, וואס באקלאגן זיך, אז אין ,דער מאמענט' קאנצענטרירט מען זיך צו פיל און צו אפט אויף נעגאטיווע ענינים. אט-די לייענער דערקלערן מיר, אז אויב די תקופה, אין וועלכער מיר לעבן זאל זיין אן איידעלע, וואלטן מיר געשריבן עפטער וועגן עלעגאנטע טעמעס און אנגעלעגנהייטן. די היינטיקע עפאכע איז א גראבע איבערפול מיט גראבע מענשן. וואס נאך קאן מען זאגן? וואס קאן מען טאן?
דאס גאנצע רעדאקציע-קאעגליום באמיט זיך צו שרייבן וועגן פאזיטיווע ענינים און באטאנען, אלץ, וואס איז גוט, איידל און עלעגאנט. ,דער מאמענט' איז א צייטונג, וואס איז צו גאט, צו לייט, צו תורה און צו סחורה!
אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער זיינען איידעלע לייט, די רעשטלעך פון אן איידעלער וועלט און אן עלעגאנטער תקופה. מיר לעבן ניט אין קיין סאפיסטיקירטער וועלט. די הייניטיקע געזעלשאפט שעצט-הויך אויסגעלעסאנע מוזיק און נארישע פילמען און טעלעוויזיע-פראגראמען. אויב די וועלט איז אזוי איידל און עלעגאנט, פארוואס הערט זיך דער עולם שוין מער ניט צו צו ,מיטש מילער' יעדן דאנערשטיק אין אוונט... פארוואס זינגט די וועלט מער ניט צוזאמען מיט ,מיטש' בשעת ער דיריגירט דעם ארקעסטאר מיטן כאר און דער באל שפרינגט איינצייטיק איבער די ווערטער?
אמן, דיינו ותיקו
מיר האבן שוין געשאפן א דערפאלגרייכע, אינהאלטסרייכע צייטשריפט מיט א טעגלעכן טיראזש פון 120,000 לייענער. מיר האבן געשאפן א ,מאמענט', אין וועלכן אלע ווערן איינגעלאדן צו שאפן מיט יידיש און דרוקן זייערע ווערק. ענדלעך האט מען א גלענצדניקע געלעגנהייט!... און מיט אט-דעם שאנס טוט מען גארניט.
מיר האבן שוין געטאן אלץ מעגלעכס! אויב די פאטשאטנע פאטשעטשעס זיינען ניט קלוג גענוג אויסצונוצן אזא געלעגנהייט, וואס קאן מען טאן?
די ליטערארישע און זשורנאליסטישע ארענע, וואס מיר האבן געשאפן עקזיסטירט און בליטשטעט פאר אלעמען. אמן, דיינו ותיקו.
מיר דאנקען...
מיר דאנקען די אלע לייענער, וואס האבן היינטיקע וואך געשאנקען א מתנה מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. אייער ברייט- און ליבהארציקייט שעצן מיר הויך און ווינשן אייך ביז 120! א שיינעם דאנק.
בלייבן אן א באבען
די משיחטע כאפט ענדלעך דעם עיקר און דעם שניט און פירט א גרענדע צוזאמען מיט דער באבען און באבניק אין עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל' אין מאנהאטן, און אויפן חשבון פון ,דער מאמענט' נאך!
די באבע גיט דער משיחטע גלענצנדיקע עצות ווי אזוי צו פארשענערן איר עלעגאנטע דירה אין דעם טייערן האטאל פאר פיינשמעקער. זיי רעדן-ארום ווי אזוי איבערצומאלן די ווענט און רעמאנטירן די אלע צימערן. די משיחטע וויל מאכן די אייגענע וואוינונג אין אן אייגענעם גן-עדן. זי מאכט פאר זיך א גן-עדן אזוי ווי זי האט געמאכט שבת פאר זיך אין משך פון די לאנגע דורות, וואס זי האט געלעבט מעבר-לסמבטיון און געזעסן דארט הינטער דער מחיצה.
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
__________________________________________________________
לייט-ארטיקל
טערקישע שפיצלעך
א חרפה און א בושה איז געווען דער אורטייל פון העכסטן געריכט מיט דזשאן ראבערטס בראש, אז די אמעריקאנער רעגירונג מעג איינפירן און העכערן שטייערן אן קיין גרענעץ און אן שום מאס. דער ,קאנסערוואטיווער' הויפט-ריכטער האט געשאנקען דער מלוכה אויף א זילבערנער טאץ דאס רעכט צו טאן וואס נאר זי וויל מכוח שטייערן. דאס מיינט פראסט, פשוט און בקיצור: ,דער רבי מעג!'
אט-דער יורידישער באשלאס פון העכסטן געריכט איז איצט דאס געזעץ פון לאנד. ריידן וועגן דעם איז ווי שרייען חי-וקיים פון הויכע פענסטער און העלפט ווי א טויטן באנקעס. די אמעריקנאער קאנסטיטוציע באדראט אבער איצט נאך א געפאר! דער אינטערנאציאנאלער וואפן-פארבאט פון ,אונא'* איז א נאך-גרעסערע באדראאונג פאר פרייהייט אין די פאראייניקטע שטאטן, ווייל ער וועט אפשר בטל מאכן די צווייטע אויסבעסערונג פון דער קאנסטיטוציע, וואס גאראנטירט בירגער מיטן רעכט צו האבן און טראגן א געווער.
די אדמיניסטראציע אבאמע האט שוין דערקלערט, אז ער וויל אונטערשרייבן דעם אפמאך. דער סענאט מיט א רעפובליקאנער מערהייט האט שוין באקאנט געמאכט, אז ער וועט קיינמאל ניט גוטהייסן אזא פארשטענדיקונג. ,די נאציאנאלע שוסוואפן-פאראייניקונג' ווענדט איצט אן אלע כוחות און קעמפט מיט לונג און לעבער צו פארזיכערן, אז די פאראייניקטע שטאטן וועט קיינמאל ניט אונטערשרייבן אט-דעם פארבאט.
ס'זעט-אויס, אז דער שכל וועט זיגן אין דעם שטרייט און אזא אפמאך וועט אמעריקע קיינמאל ניט גוטהייסן. אמן ואמן! די פאראייניקטע שטאטן האט אייגענע געזעצן און נויטיקט זיך ניט אין קיין אויסלענדישע איינפלוסן, אינטריגעס און שיקאנעס, כדי פעסטצושטעלן, וואס אמעריקנאער בירגער מעגן און טארן ניט טאן!
די קאנסטיטוציע שטעלט-פעסט די געזעצן פון אמעריקע און ניט דאס אינטערנאציאנעלע געזעץ אדער נייע רעגולאציעס און געזעצן, וואס ,אונא' פארמולירט און דערקלערט פאר נויטיק! דיינו.
פרעזידענט אבאמעס שטרעבונג, אז אמעריקע זאל אונטערשרייבן אזא אפמאך איז א געוואלדיקער פארזוך צו פארניינען און בטל מאכן די צווייטע אויסבעסערונג פון אונזער קאנסטיטוציע!
*ארגאניזאציע פון די פאראייניקטע נאציעס
____________________________________________________________________________________________
קולטור
* * *
,דער מאמענט' איז א טייערע, אנטיקענע מגילה
און מ'לייענט אים אזוי ווי א מגילה.
אין יעדער סעקציע רעדלט מען אראפ און ארויף
דעם טעקסט מיטן מויז-רעדעלע, כדי צו געפינען אן ארטיקל.
יעדע אפטיילונג איז פול מיט
אינהאלטס- און אידייענרייכע באריכטן און ארטיקלען.
אלגעמיינע באמערקונגען
פארשידענע לייענער האבן דערקלערט לעצטנס, אז ,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א קונסט-ווערק! דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום שטרעבט וועכנטלעך מיט לונג און לעבער צו מאכן אונזער זשורנאל פאר א קונסט-ווערק. מיר זיינען ניט צופרידן ארויסצוגעבן קיין פשוטע צייטשריפט אבער מיר האראווען ווי מזיקים, כדי צוצושטעלן דער לייענערשאפט גלענצנדיקע באריכטן און ארטיקלען, וואס שטעלן אויך פאר מיך זיך שיינע קונסט-ווערק.
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער פרעסע און קולטור!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דער היינטיקער נומער דערשיינט פרייטיק, דעם 13טן יולי. דרייצן איז א גליקס-צאל לויט דער קבלה. אלזא דארף א ייד קיין מורא ניט האבן פאר אזא בידנעם פרייטיק לויטן גויאישן קאלענדאר. פרייטיק איז אויך ערב שבת, וואס מיינט, אז מיר האבן נאך גרעסער מזל!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א דאנק ,דער מאמענט' נעמט די יידישע פרעסע און ליטעראטור אן אן אינטערנאציאנאלן כאראקטער און פערזענלעכקייט. ,פונעם שטעטל ביז דער מעטראפאליע' איז די לעבנס-געשיכטע פון א סך יידן. צום גוטן אדער צום שלעכטן לעבן מיר אין א קאסמאפאליטישער וועלט, וואס פאדערט, אז מיר זאלן ריידן א גרויסשטאטישן יידיש!
,דער ייד רעדט א שטעטלדיקן יידיש' איז אמאל געווען א קאמפלימענט. היינט-צו-טאג רעדט מען א קאסמאפאליטישן יידיש. ,דער מאמענט' פארווירקלעכט דעם טרוים פון די גרויסע טאג-בלעטער אין ווילנע, לאדזש און ווארשע, וואס האבן צווישן די וועלט-מלחמות געזוכט צו בילדן און דערהייבן די לייענער און פארוואנדלען א שטעטלדיק לשון אין א גרויסשטאטישער שפראך.
,דער מאמענט' איז א גרויסשטאטישע צייטונג סיי מיט פשוטע סיי מיט קאסמאפאליטישע מיטארבעטער. כדי צו באריכטן און באשרייבן די אלע היינטצייטיקע געשעענישן און ענינים, מוז א פובליקאציע זען די וועלט פון אן אלוועלטלעכן שטאנדפונקט און שרייבן אויף א גרויסשטאטישן אופן אויף א קאסמאפאליטישער שפראך!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
שלום-בית איז אנטיקן און אלטמאדיש... אבער ער איז פארט טייער, איידל און חשוב. אויב אין שטוב הערשט ניט קיין שלום-בית, האט מען גארניט מיט גארניט. שלום-בית הייסט רואיקייט מיט רוחניות, כדי צו לעבן בציבור ווי אן איידעלע משפחה.
דער ערשטער פרעזידענט בוש האט דערקלערט אין 1989, אז וואס ס'קומט-פאר ביי אייך אין שטוב, איז נאך וויכטיקער פון דעם, וואס טוט זיך אין ווייסן הויז.
מ'געפינט-אויס ווער א מענש איז, ווען מ'קוקט-אן ווי אזוי זיין שטוב זעט-אויס, צי דארט הערשט אדענונג צי כאאס, צי די שטוב איז ריין צי שמוציק. די אטמאספערע ביי א לייט אין שטוב איז אן אפשפיגלונג פון זיין כאראקטער און מענטאליטעט און דערקלערט, ווער ער איז אין הארצן.
א שטוב, וואו יעדע פערזאן לעבט אפגעזונדערט און עסט אליין איז א טרויעריקער פלאץ. א שטוב, וואו די קרובים עסן צוזאמען און באציען זיך פרידלעך איז א גליקלעך ארט.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין איז געווען ווי געפלעפט פון דער מיאוסער איינשטעלונג פון די ,שילער' (באמת געוואלדיקע פלפוליסטן) אין ,יידיש לשון'. פריינט לעווין איז ניט גענויגט צו האנדלען מיט אזוינע ארגעסיווע ווינקל-אדוואקאטן.
ס'איז אמת, אז א שילער זאל זיצן שטילערהייט און שענקען דעם לערער אויפמערקזאמקייט מיט רעספעקט. פארביי זיינען שוין אזוינע יארן! אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר איז אבער ניט געוואוינט צו אזא רעספעקטלאזיקייט, וואס די לערער מוזן אויסשטיין אין די היינטיקע רעגירונגס-שולעס אין אמעריקע בכלל און אין די שטאטישע בפרט.
איין מיטארבעטער, לאווע גאווארטשיק, א געוועזענער מיטלשול-לערער, האט איבערגעגעבן פריינט לעווין, אז ס'בושעוועט א רעספעקטלאזיקייטס-עפידעמיע אין די קלאסצימערן איבער אמעריקע. הער גאווארטשיק איז געווען דער דיסציפלין-מייסטער אין א שטאטישער מיטלשול און האט אויפגעהאלטן די ארדענונג און באשטראפט די שילער, וואס האבן זיך אויפגעפירט ווילד און ארויסגעוויזן פאראכטונג צום לערער.
מיט דער צייט האט זיך די אטמאספערע געענדערט אין די שולעס און דער מדריך האט פארזוכט שטערן פריינט גאווארטשיק צו דיסציפלינירן די פיסקאטע, רעספקעטלאזע שילער. ער איז קריטיקירט געווארן פאר זיין הערשן מיט ,אן אייזערנעם פויסט'. אין 1950 און 1960 ווען ער האט געטאדלט אדער באשטראפט א שילער, זיינען זיינע ווערטער קיינמאל ניט געווען צו הארב; אין 1980 און 1990 איז הער גאווארטשיק אבער געווארן קריטיקירט און געטאדלט פאר זיינע צו-שטרענגע און אלטמאדישע דיסציפלין-מעטאדן. די מיטלשול-אדמיניסטראציע האט אים פרובירט איינהאלטן, פארמאכן דאס מויל און ענדלעך אים דערגיין דעם עק אבער ער איז באשטאנען און געבליבן ביי זיינס ביזן טאג, ווען ער האט פענסיאנירט.
ר' לאווע האט געמאכט ארדענונג און געצוואונגען די שילער זיצן שטילערהייט מיט רעספעקט און טאן זייערע לעקציעס אזוי ווי איידעלע מענשן. ביי אים אין קלאסצימער האט געהערשט רואיקייט מיט דרך-ארץ, וואס איז אין דער צווייטער העלפט פון זיין קאריערע דערגאנגען זיינע אויפזעער די יארן, דערפאר ווייל ער האט איינגעפירט די ארדענונג ביד-רמה.
אונזער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער איז אויך געווען א לערער, וואס האט געארבעט אין ,הערמאן ריטער דזשוניאר-היי' אין די בראנקס, וואס איז אמאל געווען איינע פון די בעסטע שולעס אין דער שטאט ניו-יארק!
מיר ווייסן זייער גוט, אז אלע שילער מוזן היינט-צו-טאג באהאנדלט ווערן אזוי ווי צדיקימלעך און גאונימלעך, באזונדערש אין די שולעס און דיסטריקטן, וואו יידן זיינען די מערהייט.
רבותי, אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער זיינען אויסגעוואקסן אין א וועלט און א צייט, ווען דאס ווארט פונעם לערער איז געווען דאס געזעץ פון גאט, ווען די שילער האבן זיך אויפגעשטעלט, ווען דער לערער איז אריינגעקומען אין צימער!
יא, די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
דאס שקיעה-שטעטל
דאס שקיעה-שטעטל איז דאס לעצטע לעבנגעבליבענע שטעטל אויף דער וועלט. ס'בליט און גליט און דא ווייסט מען ניט פון קיין שום צרות אדער צער. ס'איז א ניי שטעטל אין א נייער וועלט, באפעלקערט פון די לעצטע לאנדסלייט פון דער אלטער היים און אויפגעבויט מיט די זכרונות און טרוימען, וואס האבן זיך אפגעזאגט אומצוקומען אין פארגעסנקייט און גלייכגילט.
די שקיעה איז א ספעציעלע צייט ביי יידן; זי איז דער אנהייב פונעם נייעם טאג, ווייל דער יידישער לוח איז א לבנהדיקער. און די לבנה איז נאך אלץ דער ביסטער שדכן! די שקיעה איז הן דער אלף (אנהייב) הן דער תו (סוף) און אויך ניט ביידע; זי איז אן אייביקער מאמענט אזוי ווי דער שבת, ווען דער עולם-הזה און עולם-הבא פאראייניקן זיך אזוי ווי דער רוח-הקודש און די שכינה פאראייניקן זיך שבת און געבוירן א נייע וואך.
דער אויסדרוק ,דאס שקיעה-שטעטל' איז אונז געשאנקען געווארן פון אונזער לייענערין דינה רויטמאן פון קרייז מאנטגאמערי אין מארילאנד. זי האט אונז דערציילט היינטיקע וואך אין אן ע-בריוו, אז זי איז אויסגעוואקסן נאכן חורבן אין א יידישער געגנט אין פילאדעלפיע; באצייכנט האט זי די געגנט און די צייט ווי א שקיעה-שטעטל, וואו די זון איז פארגאנגען איבער א שטארבנדיקער פארגאנגענהייט און וואו אלץ מכוח דער אמאליקער וועלט האט געהאלטן אין וועלקן און פארוויאנעט ווערן.
דעם וואונדערשיינעם אויסדרוקן האבן מיר צו פארדאנקען פרוי רויטמאן, ווייל פון אונזער פערספעקטיוו באדייט ער ווידערגעבורט און א פרישן אנהייב! דער טערמין מיינט פאר אונז אייביקייט און אחדות. די שקיעה איז דער מאמענט פון טאג, וואס איז ניט קיין אנהייב און אויך ניט קיין ענדע און איז איינצייטיק ביידע, אן אייביקער מאמענט, וואס, אזוי ווי דער אייביקער ייד, שטארבט קיינמאל ניט.
דאס שקיעה-שטעטל איז טאקע א גן-עדן, וואו ס'איז תמיד שבת.
קולטור, א נייע סעקציע אין ,דער מאמענט'
א דאנק יעקב זשיטניצקי, אונזער נייער קארעספאנדענט פון בוענאס-איירעס, האבן מיר געשפאן היינטיקע וואך די סעקציע קולטור. דער ארטיקל ,טאנגא', וואס איז דער ערשטער דערשינען אין אט-דער סעקציע איז פארפאסט געווארן פון דעם דערפארענער זשורנאליסט.
חבר זשיטניצקי איז אין מיטן דערינען אריינגעפאלן צו אונז אין סוכה. מיר האבן ניט דערווארט, אז ס'זאל אונז טרעפן אזא גאלדן גליק ווי אט-דער געניטער צייטונגס-מאן.
אהרון בן-ציון שורין נפטר געווארן צו 99 יאר
הרב אהרון בן-ציון שורין, א לאנג-יאריקער רעדאקציע-מיטארבעטער אין ,דער פארווערטס' און פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש', איז נפטר געווארן פאריקע וואך אין עלטער פון 99 יאר. פאר דער סאציאליסטישער צייטונג האט שורין געשריבן העכער 60 יאר, הויפטזעכלעך וועגן רעליגיע.
שורין איז געבוירן געווארן אין 1913 אין ריטאווע, ליטע ביי פרומע עלטערן. ער האט געשטאמט פון א מתנגדיש-רבנישער משפחה. ר' אהרון האט געלערנט אין די טעלזער און פאנאוועזשער ישיבות. אין 1936 האט ר' אהרון עולה געווען קיין ארץ-ישראל, וואו ער האט געלערנט אין דער לאמזשער ישיבה אין פתח-תקווה. אין 1940 האט זיך דער ישיבה-בחור באזעצט אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט אין די אוניווערסיטעטן ,ישיבה' און ,קאלומביע'. אין 1945 איז ער געווארן דער מנהיג-רוחני פון ,בית-הכנסת תורת משה' אין ברוקלין.
פון 1966 ביז 2001 איז ער געווען א שטענדיקער פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש' פאר פרויען, א פיליאל פון ,ישיבה אוניווערסיטעט'.
אין משך פון זיין קאריערע אלס זשורנאליסט האט הרב שורין פארפאסט טויזנטער ארטיקלען פאר ,דער פארווערטס'. ער איז געווען א שטילער און פריינטלעכער מענש, וואס האט גערעדט איידל מיט גאט אין הארצן. א סך לייענער פון ,דער מאמענט' געדענקען זיינע ארטיקלען. ער האט געשריבן גלענצנדיק און באהאנדלט כלערליי טעמעס מכוח תורה, תנ"ך, הלכה וכדומה. הרב שורין איז געווען א מתנגידישער תלמיד-חכם, וואס ביי אים אין הארצן האבן ווי דער נר-תמיד געברענט אהבות-השם וישראל.
הרב שורין ז"ל האט געוואוינט אין פלאטבוש, ברוקלין. ער האט איבערגעלאזט א פרוי מיט דריי זין.
פראפעסאר ווייזער רעדט יידיש
פראפעסאר קלמן ווייזער איז א יונגער פראפעסאר אין יידיש און יידישע שטודיעס אין ,יארק אוניווערסיטעט' אין טאראנטא, קאנאדע. פריינט ווייזער איז אן אויסערארדנטלעכער פראפעסאר אין פאקולטעט פאר גייסטס-וויסנשאפטן. זיינע ספעציאליטעטן זיינען די מאדערנע יידישע געשיכטע און קולטור. ר' קלמן איז אויך אן ערן-פראפעסאר אין מאדערנע יידישע שטודיעס אין יידישן פארגונגס-צענטער אין דעם אוניווערסיטעט.
דער אקאדעמיקער האט שוין פארפאסט דריי פארשונגס-ווערק ,דזשואיש פיפל, יידיש נעישאן' (עם-ישראל, יידישע נאציע), ,נח פרילוצקי'* און ,פאלקיסטן אין פוילן'. פראפעסאר ווייזער האט ניט לאנג צוריק געהאלטן א רעדע אין ווארשע אויף דער קאנפערענץ ,ווארשע, די געשיכטע פון א יידישער מעטראפאליע'. ער האט באצייכנט ווארשע ווי די הויפטשטאט פון יידישלאנד.
פריינט ווייזער איז אן אמעריקאנער-געבוירענער, וואס האט פארבראכט א סך יארן אויף פיל ערטער, כדי צו באהערשן די יידישע שפראך. דער וואוילער בחור רעדט א גוטן יידיש! ס'איז א מחיה צו הערן ווי דער חשובער לערער רעדט אין א צאל ווידעאס אין ,יוטוב'.
אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט אונז דערציילט, אז ער איז אמאל געווען באפריינדעט מיט קלמנ'ען, אז ער איז געווען א סטודענט אין ,קאלומביע אוניווערסיטעט' און האט געלעבט אין ניו-יארק. ער האט דעמאלט אנערקענט זיין פעאיקייט צו שפראכן און אקאדעמיק. דער יונגער סטודענט האט געשטרעבט צו ריידן יידיש אזוי ווי מ'האט גערעדט דאס לשון אין מזרח-אייראפע. ער האט אנגעוואנדן אלע כוחות צו באהערשן די שפראך און האט, ווייזט-אויס, דערגרייכט א גלענצנדיקן רעזולטאט מיט זיין צואייגענען זיך יידיש.
דער יונגער פארשער איז אן אינטערעסאנטער מענש. מיר פרעגן זיך ווי אזוי ער האט זיך פארליבט אין דער יידישער קולטור.
*פרילוצקי איז געווען דער גרינדער פון ווארשעווער ,מאמענט'.
אמעריקאנע
,קום ניט אהיים קראנק', פלעגן א יידישע מאמעס אין די אמעריקאנער אימיגראנטן-געגנטן זאגן איר יונגן זין, בשעת ער האט פארלאזן די שטוב אונטערוועגנס צו א ראנדעוואו מיט א יונגער פרוי. דאס איז געווען די אימיגראציע-עפאכע פאר דער ערשטער וועלט-מלחמה, ווען יידישע אימיגראנטן האבן געוואוינט אין ענגשאפט אין אלטע ,טענעמענטן' אין דלת-קווארטאלן.
דער זומער איז שוין דא. איבער די פאראייניקטע שטאטן בושעוועט א היץ-כוואליע, וואס מאטערט-אויס א סך מענשן און פארטונקלט א סך שטעט אין א סך שטאטן. די עלעקטרא-סטאנציעס האראווען, הייצן זיך אפט איבער און די טורבינעס ברעכן-צוזאמען צוליב קורץ-שלוסן. דאס זיינען די הייסע, משוגענע זומער-טעג (די לעיזי, העיזי, קרעיזי דעיס אוו סאמער) אזוי ווי דאס ליד זינגט זיך.
,צווישן די אלע דזשין-שענקן אין דער גאנצער וועלט, פארוואס האט זי געדארפט אריינקומען אין מיינעם?' פרעגט דער אייגנטימער פון ,ריקס אמעריאקען'. ,שפיל דאס נאך אמאל, סאם. איר האט עס איר געשפילט, איצט שפיל עס מיר', האט ריק געזאגט דעם פיאניסט אין זיין נאכט-לאקאל.
,שאקלט זיך אוועק פון דעם טעלעפאן, לואי. כ'האב אים דערשאסן און כ'וועל אייך אויך דערשיסן!' דראט דער העלד בשעת ער פאכעט מיטן רעוואלווער.
,דאס איז דער אנהייב פון א וואונדערבארער באקאנטשאפט', זאגט דער שעף-זשאנדארם דעם אמעריקאנער פעסימיסט, וואס איז אויפן הייסן מאמענט געווארן אן אפטימיסטישער אלטרואיסט.
די קינא-וועלט פראוועט דעם 70סטן געבורטסטאג פון ,קאסאבלאנקע'.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
פאר די לייענער, וואס ווילן לייענען ווידער און אבער וועגן די אמאליקע יידישע גאסן אין ווארשע זיינען פאראן גענוג נודניקעס און טשייניק-האקער, וואס שרייבן אייביק וועגן די שמאטשע און באניפראטן גאסן. מיר לאזן-איבער אט-די טעמע פאר די ספאדעק-דרייער, וואס בענקען נאך זייער אלטער היים, דאס משוגעים-הויז אויף דער באניפראטן גאס.
אין ווארשע עקזיסטירן איצט נאר גויאישע אוליצעס. ווארשע איז פאר יידן א בית-עולם. וואס קאן מען שרייבן וועגן היינטיקן ווארשע מכוח דער יידישער שפראך און קולטור? ווער רעדט היינט-צו-טאג יידיש אין דער פוילישער הויפטשטאט און וואס פארא יידישע קולטור-טעטיקייטן, וואס האבן ניט קיין שייכות מיטן חורבן אדער אמאליקער יידישער וועלט קומען דארט פאר?
א סך פון די מיטארבעטער אין ,דער מאמענט' שטאמען אדער האבן געלעבט אין ווארשע. מיר זיינען שוין דארט געווען! די זיסע זכרונות פון אונזערע קינדער-יארן און יוגנט וועלן אונז שטענדיק בלייבן שטארק אין זכרון. דאס זיינען אבער נייע צייטן מיט נייע לייטן. מיר שמאכטן שוין מער ניט נאך דער פארגאנגענהייט און קיין פארשוואונדענער וועלט, מחמת מיר שאפן א נייע וועלט!
די איינציקע יידישע גאסן, וואס עקזיסטירן היינט-צו-טאג ליגן אין די פרומע קהילות. אפילו אונזער רעדאקציע געפינט זיך אויף א גויאישער אוליצע. דאס גאנצע לעבן איז אן אייביקע ענדערונג און סינטעזע.
רבותי, פאוואליע! דאס שטעטל לעבט און בליט ניט בלויז אין אונזערע הערצער און געדעכענישן נאר אויך אויף די היינטיקע גויאישע אוליצעס. היינטיקע וואך איז געשען א נס... אויף אזעלכע גויאישע שטראזן איז געבוירן געווארן דאס שקיעה-שטעטל מיט נייע יידישע גאסן, וואו אלטע חלומות און פארוועלקטע זכרונות פארוואנדלען זיך אין א קאנקרעטער, זיסער ווירקלעכקייט.
,יידישער טאנגא'
דער אריגינעלער נאמען פון ,שפיל זשע מיר א לידעלע אויף יידיש' איז געווען ,יידישער טאנגא' און איז געווען א געטא-ליד. וועגן דעם ליד- און טאנץ-זשאנער דערשיינט היינטיקע וואך אין קולטור אן ארטיקל פון אונזער נייעם קארעספאנדענט יעקב זשיטניצקי פון בוענאס-איירעס.
,שפיל זשע מיר א טאנגא נאר אויף יידיש.
ניט וויכטיק, צי ר'איז מתנגדיש אדער חסידיש...'
,בוענואס-איירעס, מיין טייער בוענואס-איירעס' און ,דער טאג ווען דו וועסט מיך וועלן' ווי אויך ,איינס', וואס איז קיינמאל ניט געזונגען געווארן פון קארלאס גארדעל, ווייל ער איז געווען געשטארבן נאך איידער דאס ליד איז קאמפאנירט געווארן. מ'פרעגט זיך ווי אזוי גארדעל וואלט געזונגען ,אונא' (איינס), איינס פון די שענסטע און פאפולערסטע טאנגא-לידער.
אמאל איז געווען...
יעקב זשיטניצקי דערמאנט און גיט-אפ כבוד די יידישע צייטונגען ,דער וועג' און ,די שטימע', וואס זיינען אמאל דערשינען אין מעקסיקע-שטאט.
אין די 70ער יארן איז ,דער וועג' אנגעפירט געווארן פונעם באגאבטן זשורנאליסט חיים לאזדייסקי, וואס האט יארן שפעטער געארבעט צוזאמען מיט אונז אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ,כ'דערמאן מיט גרויס כבוד דעם הויפט-רעדאקטאר פון ,די שטימע' משה רובינשטיין', שרייבט חבר זשיטניצקי היינטיקע וואך אין זיין וועכנטלעכן באריכט פאר ,דער מאמענט', צוגעבנדיק: ,משה רובינשטיין האט פארפאסט א גוט בוך מיט רעצענזיעס וועגן זיינע באגעגענישן מיט לעאן טראצקי, אז דער געוועזענער סאוועטישער פירער האט שוין געוואוינט אין דער מעקסיקאנער הויפטשטאט. טראצקיס שטוב, וואס האט זיך געפונען אין דער געגנט קאזשאאקאן, איז פארוואנדלט געווארן אין א מוזיי. אין דער דאזיקער שטוב איז טראצקי דערמארדעט געווארן מיט א האק דורכן סאוועטישן שפיאן מערקאדער'.
קאפיטלעך פון ,מיינע באגעגענישן מיט לעאן טראצקי' זיינען אויך דערשינען אין ,די לעצטע נייעס' אין ישראל, וואו כ'האב געארבעט פון 1977-1978.
טשייניק-האקעריי
בנוגע די רעפעראטן און פארשונגס-ווערק, וואס מיר האבן קיינאמל ניט דערהאלטן פון די אלע מבינים און מומחים, קאן מען לייענען דאס קורצע פארשונגס-ווערק ,דיאלעקטן און סובדיאלעקטן אויף יידיש' פון אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין אין שפראך און פילאסאפיע.
דער ארטיקל פון חבר סארקין איז ניט קיין פארמעל פארשונגס-ווערק אבער ער איז העכסט-איטערעסאנט. אויב ס'עקזיסטירט א ייד, וואס איז פעאיק צו פארפאסן א רעפעראט אויף יידיש וועגן וויסנשאפט, מאטעמאטיק אדער טעכנאלאגיע איז דאס ר' צבי הירש.
וואו איז די סחורה? פארוואס האבן מיר נאך ביז איצט ניט דערהאלטן צום דרוקן קיין רעפעראט? דערצו האט ,דער מאמענט' אנגעבאטן $5,000 פארן בעסטן פארשונגס-ווערק! צבי הירש, וואס האט געלערנט אין דער יידישער גימנזאציע אין ריגע האט געוואוסט, אז מיר וועלן ניט באקומען קיינע פארשונגס-ווערק, ווייל אין דער יידישיסטישער וועלט איז קיינער ניט פעאיק צו דעם!
די פראפעסיאנעלע טשייניק-האקער און ספאדעק-דרייער, וואס באראבאנעווען תמיד מיט זייער גרויסארטיקייט און געוואלדיקע אויפטוען האבן אונז ניט צוגעשטעלט קיין איין פארשונגס-ארטיקל.
דעם זיידנס עצה
אין דעם זיידנס עצה, די איינציקע אויף דער וועלט רובריק מיט עצות אויף יידיש, לייענט מען איידעלע עצות פון אן איידעלן מענש. דעם זיידנס עצה איז א שלאגער און איז איינע פון די פאפולערסטע אפטיילונגען אין ,דער מאמענט'.
,דער זיידע' שרייבט היינטיקע וואך, אז יעדער מענש איז געבוירן געווארן מיט דער הבטחה, אז ער וועט האבן א גליקלעך לעבן מיט געזונט, פרנסה און ליבע.
מכוח אלע באציאונגען, פריינטשאפט, געשעפט און ליבע, דערקלערט דער זיידע: ,אזוי ווי ס'וועט זיך אנהייבן, אזוי וועט עס שטענדיק גיין' און ,אויב די ליבע ענדיקט זיך, האט זי זיך גארניט אנגעהויבן'.
ווען די מאדערנע וועלט דערגייט אייך די יארן, איז ניט דא קיין בעסערס ווי א גלעזל טיי מיט לעקעך. א גלעזל בראנפן איז אויך ניט שלעכט!
פישביינס ווינקל
א רחמנות אויפן שלים-מזלדיקן קרבן, וואס געפינט זיך אליין בחצות צוזאמען מיט ד"ר פישביין אין א פינצטערן ווינקל! דער חשובער קאמפס-הונט איז א פארביסענער כלב, וואס צערייסט ווי א הערינג זיינע שונים. ער ציט זיך קיינמאל ניט צוריק פון קיינע מחלוקתן און איז קיינמאל ניט צופרידן ביז ער שלאגט-טויט דעם אפפער. מיר האבן זיך קיינמאל פארגעשטעלט, אז מיר זאלן האבן סימפאטיע צו פישביינס פיינט!
דא לאכט מען, ווען ר' רחמיאל שרייבט וועגן די אלע פארשוינען און מאכט פון זיי קרעפל פלייש. ער איז דער איינציקער מיטארבעטער, וואס איז געווען א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט און געדענקט און קען די אלע טיפן און פערזענלעכקייטן אין דער אמאליקער יידישער פרעסע. אונזער חשובער מיטארבעטער האט אלס נייעס-שרייבער געארבעט דריי יאר אין ,דער פארווערטס' און נאך א דריי יאר אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל' ווי נייעס-שרייבער, קארעקטאר, זעצער און ענדלעך אומאפיציעלער הילפס-רעדאקטאר. ער איז גאר אן אינטערסאנטער מענש מיט א סך מעלות.
ווען ד"ר פישביין האט געשריבן פאר ,דער פארווערטס' פון 1996-1998 אונטערן פסעוודאנים ד"ר בן-פסח, זיינען די לעצטע מיטארבעטער געווען פארביסענע, פארביטערטע זקנים, וואס האבן זיך צעאמפערט און געפלפולט וועגן יעדער קלייניקייט און נארישקייט. ער האט גענאסן אנצושרייבן יעדע וואך דריי-פערטל פון די נייעס-באריכטן אזוי ווי דער הויפט-רעדאקטאר שטריגלער האט פארפאסט וועכנטלעך דריי-פערטל פון די ארטיקלען.
איין לייענער איז פעסט איבערצייגט, אז ד"ר פישביין איז א באטריגער און איז באמת דער אייביק-יונגער פאלקאווניק קוליקאווסקי, א בלוט-זויגער, וואס האט באציאונגען מיט יונגע בתולות, טרינקט זייער בלוט און צאפט ביי זיי דעם מהות, כדי צו בלייבן יונג.
גרשון יעקבסאן האט אפגעדרוקט מיט העכער 10 יאר צוריק אן ענלעכן בריוו אין רעדאקציע פון דעם זעלבן לעזער. דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל' האט באמערקט ד"ר פישביין: ,'דער פארווערטס' האט לייענער, וואס קאנען ניט געדענקען קיין געשעענישן, וואס זיינען טאקע פארגעקומען און מיינע לעזער דערמאנען זיך אין פארקומענישן, וואס זיינען קיינמאל ניט געשען!'
יונג און חסידיש
פון סאנז ביז סאדיגור פרעגט מען זיך, וואו איז אונזער דימענטענער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט אהינגעקומען. אויף דער פראגע האבן מיר גארניט קיין ענטפער. ער האט זיך לעצטנס ניט איבערגעשריבן מיט אונז.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די מעשה ,דער משיח פון אשען-פארקוועי' פונעם פארשטארבענעם, אומבאקאנטן בעלעטריסט וועלוול הויכבערג איז א טעם גן-עדן. די דערציילונג פאנגט זיך אן אויף ,אשען-פארקוועי', ענדיקט זיך אין א זומער-קאלאניע אין די קאטסקילן און קומט-פאר קורץ נאכן חורבן אין די 50ער יארן.
,דער דיבוק פון מזל-טוב 6' פון חיים ווענדראווסקי איז א וואונדערשיינע דערציילונג פונעם זשאנער ,וויסנשאפטלעכע פיקציע'. מיר לייענען מיט גרויס אינטערעס און גרויס אויפהייטערונג די דאזיקע מעשה פון א יונגן, יידישן שרייבער אין ישראל.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
ניו-יארק איז ניט די איינציקע שטאט, וואו ס'עקזיסטירט א געזעץ פאר דירה-געלט-קאנטראל. אין באמבעי, אינדיע זיינען פשוטע טויזנטער ארבעטער מיט א נישטיקן לוין, וואס וואוינען אין גרויסע דירות אין א פאר רייכע געגנטן און צאלן גאר א ביליק דירה-געלט א דאנק א שטאטיש געזעץ. פאראן פיל לאקאטארן, וואס צאלן יעדן חודש $20 פאר וואוינונגען, וואס זיינען גרעסער ווי 2,500 קוואדראט-פוס. נייע לאקאטארן צאלן יעדן מאנאט $2,000 פאר נייע אפארטאמענטן אין דער זעלבער געגנט, וואו וואלקן-קראצער מיט דירות ווערן געבויט, כדי צו פארשענערן און פאראיידלען די געגנט.
כדי זיך ארויסצוקלייבן פון זייערע וואוינונגען ווערן געוויסע איינוואוינער אנגעבאטן א פאר מיליאן דאלאר פון די נייע לאנד-אייגנטימער, וואס בויען עלעגאנטע, טייערע געביידעס פאר רייכע לאקאטארן. איין לאקאטאר, מעא קאדוואני, איז שוין באצאלט געווארן $2,500,000, כדי צו פארלאזן די דירה, אין וועלכער ער לעבט שוין זינט ער איז א קליין קינד. דער גרונט-באזיצער האלט אין בויען א הויכן בנין מיט גרויסע דירות און דארף אראפרייסן קאדוואניס געביידע, כדי צו בויען א גרויסן גאראזש פאר דער נייער געביידע.
די לייענער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיטן ווידעא ,לאמיר זינגען וועגן לענינ'ען' אין ,יוטוב'. דער גאנצער ווידעא איז א פאסקוויל וועגן אהרון ווערגעליס, דער הויפט-ראדאקטאר פון ,סאוועטיש היימלאנד'.
לכבוד און לשבח אונזער נייעם קארספאנדענט יעקב זשיטניצקי, אן ארגענטינער און א טאנגא-פאטריאט, זינגען מיר א יידישן טאנגא:
,א מיידעלע איז אמאל געגאנגען טאנצן טאנגא
און זי איז אהיים געקומען נעבעך שוואנגער!'
ס'איז א קורווישע וועלט
ריכטער ראבערטס פון העכסטן געריכט אין וואשינגטאן האט פארווירקלעכט די פאנטאזיע פון יעדער רעגירונג! דער כיטרער פאסקודניאק האט באוויליקט דעם שטאט זיין וואונש, די אויטאריטעט איינצופירן כלערליי שטייערן אן שום גרענעצן.
טויטאלאגיע
דער פייקלער איז אן ערשט-קלאסיקער ארטיסט, וואס פייקלט גלענצנדיק און דער באראבאנטשיק איז א גאסן-מוזיקאנט, וואס באראבאנעוועט טאג און נאכט און פארבעסערט זיך קיינמאל ניט.
די וועלט איז פארפלאכטן, פארפלאנטערט, פארדרייט, פארמישט און פארוויקלט אין אזא פינאנץ-קריזיס, וואס קיינער ווייסט ניט ווי אזוי ארויסצושלעפן דערפון די אלע לענדער.
איין בדחן חכמעט זיך מיטן עולם און דער אנדערער מארשעליק וויצלט זיך מיט די געסט אויף דער חתונה-שמחה.
איין מיניסטער בארעכנט די רעגירונגס-אויסגאבן און דער צווייטער באחשבונט די קאסטן פאר די נייע פראגראמען.
די מעטרעסע מאלט זיך דאס פנים, דאס קעפסווייב שמינקעט זיך אן און די ליובאווניצע רייבט-איין דעם געזיכטעס-קאסמעטיק.
*שמינק(ע) איז דאס זאכווארט פאר פנים-קאסמעטיק און זיך אנשמינק(עוו)ען איז דאס צייטווארט.
דער שטעקער אין שטעפסל
א פרוי שמינקעט זיך אן מיט ליפטן-שטיפט, געזיכטס-פראשעק און פארשידענערליי קאסמעטיקעס.
ס'זיינען פאראן קריגס- און שפיאנאזש-עראפלאנען, וואס קאנען ניט אויפגעכטאפט ווערן פון ראדאר, ווייל זיי זיינען אויסגעשטאט מיט אן אפאראט, וואס דערלויבט די פלי-מאשין אריבערצוגנבענען דעם ראדאר.
רבותי, פאוואליע!
בנוגע דער אמתער אידענטיטעט פון ד"ר פישביין, אויב די מעשיות זיינען אמת, דערקלערן מיר: ,אט-אזוי! אזא יאר אויף אונז און אויף אונז געזאגט!' דער יינגסטער מיטארבעטער ביי אונז אין רעדאקציע איז שוין אלט 84 יאר און ס'רינט אונז אלעמען אויס די צייט; ווי זקנים זיינען מיר פארענגט אין צייט און פארקלעמט אין כוח.
אוב ד"ר פישביין איז טאקע אייביק-יונג און האט באזיגט די צייט, ווילן מיר זיך דערוויסן, וואס ער טרינקט; מיר ווילן טרינקען, וואס ער טרינקט!
א דאנק דעם בריוו פון נחמן מארגנשטיין, וואס האלט, אז ד"ר פישביין איז פאלקאווניק קוליקאווסקי, האבן מיר דערהאלטן בשעת דער פארגאנגענגער וואך אנדערע צענדליקער בריוו, וואס באשטעטיקן דעם חשד פון פריינט מארגנשטיין!
מיר האבן דאך אפילו באקומען א בריוו פון א מיראסלאווע קוליקאווסקי, אין וועלכן זי טענהט, אז זי איז די טאכטער פון דעם נידערטרעכטיקן קאלאנעל, וואס האט איבערגעלאזן איר מאמע, גראפיניע פאטאצקי, אויף הפקר אין פאריז ווען זי האט זיך געעלטערט און איז אנטלאפן מיט א יונגער, פראנצויזישער אקטריסיע און צוזאמען מיט איר פארשוואנדן אין דער ריינער לופטן אריין אזוי ווי ביי אים איז דער שטייגער.
א רוסישער מי-שברך
אט אזוי, טאוואריש מוי!
דער 12טן אויגוסט דערנענטערט זיך און די אלע טאווארישן און מאלאדעצן צוזאמען מיט די זאוואד-ארבעטער און קאלכאניקעס אין ,דער קאפ-שמערץ' וועלן אפגעבן כבוד די אלע יידישע פען-מייסטער (באמת נאאיווע לאקייען), וואס האבן געהאלפן שאפן די סאוועטיש-יידישע ליטעראטור און קולטור.
די סאוועטיש-יידישע ליטעראטור איז געווען א ריינע, קאמוניסטישע פראפאגאנדע און די ,יידישע' קולטור אין ראטן-פארבאנד א קאשמאר!
די משפחה מאשבאר איז, למשל, א גאנצע אנקלאגע קעגן דער אמאליקער שטעטל-וועלט. דער ראמאן לייענט זיך אזוי ווי א לאנגער, רוסישער ראמאן און דערמאנט דעם לייענער אין דאסטאיעווסקיס ,די ברידער קאראמאזאוו'.
מיר ווייסן, אז די אלע גראזשדאנינען וועלן דרוקן אין סאנדלערס ,קאפ-שמערץ' לויב-געזאנגען און אנדענקס-ארקטילען וועגן די גרויסע ,העלדן' און לארעאטן, וואס האבן באזונגען גראביאנסטווע קאלכאזניקעס, פראסטע זאוואד-ארבעטער און שטארקע דאמבע-בויער. די אלע קאלכאזניקעס און זאוואד-האראפאשניקעס, וואס זיינען געבולבעט* ווי גאגאלס ,טאראז בולבע' וועלן זיך פרייען אין די אטכאזשעס אין די כרושטשאבעס בשעת מ'לייענט-פאר ,אין ווינטער-פארנאכטן' און סאנדלער פילדט איינצייטיק מיט.
*געבילדעט
פראסט, פשוט און בקיצור
אונזערע גערטייע לייענער לויבן ,דער מאמענט' פאר זיין אינהאלטס-רייכקייט און אריגינעלע, אינטערעסאנטע סעקציעס און אפטיילונגען. די לעזערשאפט האט זיך געפאסמאקעוועט היינטיקע וואך מיט דעם קאמענטאר וועגן די נודניקעס, וואס ווילן לייענען נאר דריי- און פיר-ווערטערדיקע ,טוויטקעס' אין ,טוויטער' און ,פעיסבוק'. מיר שטרייכן-אונטער, אז אזעלכע פארשוינען ווילן לייענען באקאנטמאכונגען נאר מיט א פאר ווערטער, מחמת זיי ווייסן נאר א פאר ווערטער!
,דער מאמענט' איז שוין באגליקט געווארן מיט געבילדעטע לייענער, וואס פארשטייען א גאנצע אידייע און קאנען זי ארומריידן פון סאמע אנהייב ביזן אותו סוף!
אויף אן אנדער טעמע: צום צער איז ניט דא קיין זידנדיקע שעפערישקייט מיט יידיש. צום באדויערן איז די שעפערישקייט מיט יידיש א נישטיקע, אויב זי עקזיסטירט טאקע. מיט אנדערהאלבן יאר צוריק, אין יאנואר 2011, ווען ,דער מאמענט' איז געבוירן געווארן, האבן מיר געפונען בלויז נאר א שעפערישקייטס-מדבר. מיר ווישן, אז ס'זאל ניט זיין אזוי.
א יידישער לערן-, לייען- אדער שמועס-קרייז איז ניט קיין סימן פון שעפערישקייט. א כאליאסטריע בראדיאגעס, וואס פארזאמלען זיך אין א צימער אויף דער נידער-מזרח-זייט אין מאנהאטן און ,שפילן טעאטער' שטעלט מיט זיך ניט פאר קיין שעפערישקייט.
מיר ווינשן, אז מיר זאלן קאנען ווידער אויפלעבן די רייכע קולטור, ליטעראטור און פרעסע, וואס האבן געבליט און געגליט ניט לאנג צוריק. דאס איז אבער אוממעגלעך! דעריבער מוזן מיר אנהייבן אויף ס'ניי.
די קליינע פינטעלעך
ס'איז דא א צאל לייענער, וואס באקלאגן זיך, אז אין ,דער מאמענט' קאנצענטרירט מען זיך צו פיל און צו אפט אויף נעגאטיווע ענינים. אט-די לייענער דערקלערן מיר, אז אויב די תקופה, אין וועלכער מיר לעבן זאל זיין אן איידעלע, וואלטן מיר געשריבן עפטער וועגן עלעגאנטע טעמעס און אנגעלעגנהייטן. די היינטיקע עפאכע איז א גראבע איבערפול מיט גראבע מענשן. וואס נאך קאן מען זאגן? וואס קאן מען טאן?
דאס גאנצע רעדאקציע-קאעגליום באמיט זיך צו שרייבן וועגן פאזיטיווע ענינים און באטאנען, אלץ, וואס איז גוט, איידל און עלעגאנט. ,דער מאמענט' איז א צייטונג, וואס איז צו גאט, צו לייט, צו תורה און צו סחורה!
אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער זיינען איידעלע לייט, די רעשטלעך פון אן איידעלער וועלט און אן עלעגאנטער תקופה. מיר לעבן ניט אין קיין סאפיסטיקירטער וועלט. די הייניטיקע געזעלשאפט שעצט-הויך אויסגעלעסאנע מוזיק און נארישע פילמען און טעלעוויזיע-פראגראמען. אויב די וועלט איז אזוי איידל און עלעגאנט, פארוואס הערט זיך דער עולם שוין מער ניט צו צו ,מיטש מילער' יעדן דאנערשטיק אין אוונט... פארוואס זינגט די וועלט מער ניט צוזאמען מיט ,מיטש' בשעת ער דיריגירט דעם ארקעסטאר מיטן כאר און דער באל שפרינגט איינצייטיק איבער די ווערטער?
אמן, דיינו ותיקו
מיר האבן שוין געשאפן א דערפאלגרייכע, אינהאלטסרייכע צייטשריפט מיט א טעגלעכן טיראזש פון 120,000 לייענער. מיר האבן געשאפן א ,מאמענט', אין וועלכן אלע ווערן איינגעלאדן צו שאפן מיט יידיש און דרוקן זייערע ווערק. ענדלעך האט מען א גלענצדניקע געלעגנהייט!... און מיט אט-דעם שאנס טוט מען גארניט.
מיר האבן שוין געטאן אלץ מעגלעכס! אויב די פאטשאטנע פאטשעטשעס זיינען ניט קלוג גענוג אויסצונוצן אזא געלעגנהייט, וואס קאן מען טאן?
די ליטערארישע און זשורנאליסטישע ארענע, וואס מיר האבן געשאפן עקזיסטירט און בליטשטעט פאר אלעמען. אמן, דיינו ותיקו.
מיר דאנקען...
מיר דאנקען די אלע לייענער, וואס האבן היינטיקע וואך געשאנקען א מתנה מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. אייער ברייט- און ליבהארציקייט שעצן מיר הויך און ווינשן אייך ביז 120! א שיינעם דאנק.
בלייבן אן א באבען
די משיחטע כאפט ענדלעך דעם עיקר און דעם שניט און פירט א גרענדע צוזאמען מיט דער באבען און באבניק אין עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל' אין מאנהאטן, און אויפן חשבון פון ,דער מאמענט' נאך!
די באבע גיט דער משיחטע גלענצנדיקע עצות ווי אזוי צו פארשענערן איר עלעגאנטע דירה אין דעם טייערן האטאל פאר פיינשמעקער. זיי רעדן-ארום ווי אזוי איבערצומאלן די ווענט און רעמאנטירן די אלע צימערן. די משיחטע וויל מאכן די אייגענע וואוינונג אין אן אייגענעם גן-עדן. זי מאכט פאר זיך א גן-עדן אזוי ווי זי האט געמאכט שבת פאר זיך אין משך פון די לאנגע דורות, וואס זי האט געלעבט מעבר-לסמבטיון און געזעסן דארט הינטער דער מחיצה.
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
__________________________________________________________
לייט-ארטיקל
טערקישע שפיצלעך
א חרפה און א בושה איז געווען דער אורטייל פון העכסטן געריכט מיט דזשאן ראבערטס בראש, אז די אמעריקאנער רעגירונג מעג איינפירן און העכערן שטייערן אן קיין גרענעץ און אן שום מאס. דער ,קאנסערוואטיווער' הויפט-ריכטער האט געשאנקען דער מלוכה אויף א זילבערנער טאץ דאס רעכט צו טאן וואס נאר זי וויל מכוח שטייערן. דאס מיינט פראסט, פשוט און בקיצור: ,דער רבי מעג!'
אט-דער יורידישער באשלאס פון העכסטן געריכט איז איצט דאס געזעץ פון לאנד. ריידן וועגן דעם איז ווי שרייען חי-וקיים פון הויכע פענסטער און העלפט ווי א טויטן באנקעס. די אמעריקנאער קאנסטיטוציע באדראט אבער איצט נאך א געפאר! דער אינטערנאציאנאלער וואפן-פארבאט פון ,אונא'* איז א נאך-גרעסערע באדראאונג פאר פרייהייט אין די פאראייניקטע שטאטן, ווייל ער וועט אפשר בטל מאכן די צווייטע אויסבעסערונג פון דער קאנסטיטוציע, וואס גאראנטירט בירגער מיטן רעכט צו האבן און טראגן א געווער.
די אדמיניסטראציע אבאמע האט שוין דערקלערט, אז ער וויל אונטערשרייבן דעם אפמאך. דער סענאט מיט א רעפובליקאנער מערהייט האט שוין באקאנט געמאכט, אז ער וועט קיינמאל ניט גוטהייסן אזא פארשטענדיקונג. ,די נאציאנאלע שוסוואפן-פאראייניקונג' ווענדט איצט אן אלע כוחות און קעמפט מיט לונג און לעבער צו פארזיכערן, אז די פאראייניקטע שטאטן וועט קיינמאל ניט אונטערשרייבן אט-דעם פארבאט.
ס'זעט-אויס, אז דער שכל וועט זיגן אין דעם שטרייט און אזא אפמאך וועט אמעריקע קיינמאל ניט גוטהייסן. אמן ואמן! די פאראייניקטע שטאטן האט אייגענע געזעצן און נויטיקט זיך ניט אין קיין אויסלענדישע איינפלוסן, אינטריגעס און שיקאנעס, כדי פעסטצושטעלן, וואס אמעריקנאער בירגער מעגן און טארן ניט טאן!
די קאנסטיטוציע שטעלט-פעסט די געזעצן פון אמעריקע און ניט דאס אינטערנאציאנעלע געזעץ אדער נייע רעגולאציעס און געזעצן, וואס ,אונא' פארמולירט און דערקלערט פאר נויטיק! דיינו.
פרעזידענט אבאמעס שטרעבונג, אז אמעריקע זאל אונטערשרייבן אזא אפמאך איז א געוואלדיקער פארזוך צו פארניינען און בטל מאכן די צווייטע אויסבעסערונג פון אונזער קאנסטיטוציע!
*ארגאניזאציע פון די פאראייניקטע נאציעס
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 6 יולי 2012
פייערלעכער באל ביי ד"ר נאמאסט אין אימעניע
א טעם גן-עדן אין אלט-ברוקוויל
400 געסט געפראוועט דעם 4טן יולי
,די כלי-זמרימלעך' האבן געשפילט די גאנצע נאכט
אויפן גרויסן גוט פון ד"ר נאמאסט אין לאנג-איילאנד
* * *
נייע סעקציעס
פעליעטאן - דעם זיידנס עצה - טעכנאלאגיע
קוקט-אריין; עס איז כדאי!
אלגעמיינע באמערקונגען
יעדע וואך איז א שבתדיקע וואך ביי אונז אין רעדאקציע; ביי אונז איז ניט דא קיין וואכעדיקייט! די אפגעלאפענע וואך איז בפרט געווען אן אינטערעסאנטע אויף יעדן אופן. אין סוכה זיינען מיט אמאל אין מיטן דערינען אריינגעפאלן עטלעכע לאנג-פארלוירענע באקאנטע און נייע פריינט; גוט יום-טוב, זיי זיינען דא!
אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט האט דערקלערט, וואס ס'קומט-פאר אין דער רעדאקציע און מכוח ,דער מאמענט' זאל געשען מיט צויבער און שאמפאניער! אזוי איז דאס; אלץ, וואס פאסירט בנוגע ,דער מאמענט' קומט-צושטאנד אויף א גראנדיעזן שטייגער לויטן ,אוקאז' פון ד"ר נאמאסט.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ברוך מזכיר נשכחות.
מיר האבן דערהאלטן אן אינטערעסאנטן בריוו פון א חשובן זשורנאליסט אין בוענאס-איירעס, וואס האט געארבעט אין יידישע רעדאקציעס אין פארשידענע לענדער. דער 62-יאריקער יעקב זשיטניצקי איז אלץ אין איינעם, אלץ אין איין געזונט, כשר פעקל: א זעצער; קארעקטאר; איבערזעצער, און שרייבער. ער איז שוין אויסגעווען א וועלט א דאנק דער יידישער זשורנאליסטיק - ארום דער וועלט מיט א יידישער פען!
חבר וויזשניצקי האט געארבעט אין א שיינע פאר רעדאקציעס אין ישראל, אמעריקע, קאנאדע און ארגענטינע, זיין געבורטס-לאנד. דער חשובער ייד האט געארבעט אין הינטערגרונט אן שום לויב און אן קיין רום. אויסער גאר א קלייענער צאל זשורנאליסטן ווייסט קיינער ניט, ווער ער איז אבער פריינט וויזשניצקי איז איינער פון די אומבאקאנטע האראפאשניקעס און פונדאמענטן, וואס האבן אויפגעהאלטן די יידישע פרעסע.
מיר גיבן-אפ כבוד מיט אפשיי אונזער נייעם חבר און דערפארענעם זשורנאליסט. אזוי ווי א כשוף-מאכער איז ער ארויסגעשפרונגען פון צויבער-רויך און מגולגל געווארן אין רעדאקציע. אונזער מיטארבעטער און רעדאקטארן האבן קיינמאל ניט געהערט פון אים. געארבעט האט ער אבער געהאט אין די 80ער און 90ער יארן אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל' פארדעם ווי ד"ר פישביין איז דארט געווארן א מיטארבעטער. פריינט זשיטניצקי האט געקענט אזוי פיל באקאנטע און פריינט אונזערע אבער דער גורל האט אונז און אים קיינמאל פריער ניט צוזאמענגעראכט.
מיר באגריסן און באערן יעקב זשיטניצקי און האפט, אז ער וועט געפינען אין ,דער מאמענט' א נייע היים און ארענע פאר זיין שעפערישקייט. מיר זיינען זייער דאנקבאר, וואס דער שיקזאל האט געמאכט אזא שידוך און גלויבט, אז ,דער מאמענט' איז זוכה צו האבן אזא כבוד.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
אין געלט נויטיקט זיך ,דער מאמענט', כדי איינצופירן די אלע וואונדערשיינע זאכן, וואס מ'שלאגט-פאר ביי אונז. א סך לייענער ווילן זען נייעס-ווידעאס און טעגלעכע באריכטן אין א פארמאט אזוי ווי ,סי .ען .ען'. מיר דערהאלטן א מבול מיט בריוו מיט כלערליי וואונדערבארע פארשלאגן און אידייען. מיר דאנקען זייער די לייענער און פארערער, וואס שרייבן אונז וועגן מיטלען ווי אזוי צו פארבעסערן ,דער מאמענט'.
מיר וואלטן אייך געוואלט שענקען א וועלט מיט אוצרות אבער נאר וואסער טרינקט מען בחינם; אומזיסט איז נאר די קעז אין דער מייז-פאסטקע.
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ,דער מאמענט' ווענדט-אן יעדע וואך אלע כוחות צו מאכן אן אינטערעסאנטע צייטונג. מיר רייסן-איין די וועלט, כדי צופרידנצושטעלן אונזערע לייענער, און דערצו האט ,דער מאמענט' גאר א סך לייענער! די איינציקע סיבה פארוואס מיר קאנען ניט איינפירן די אלע נייע באגריפן איז, אז דאס רוב פון אונזערע לייענער שענקען אונז ניט קיין ביישטייערונגען. מיר וואלטן געוואלט זיין א יידישער ,סי. ען. ען.' מיט אלערליי ניימאדישע סעקציעס און אפטיילונגען.
,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ. דער איניציאטיוו איז אייערער. דאס איז אייער ,מאמענט'!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אויף אן אלטמאדישן שטייגער לייענט מען ,דער מאמענט', וואס זיין פארמאט איז אן אנטיקענע מגילה. אויב א מגילה איז געווען גוט גענוג פאר אברהם אבינו, משה רבינו און דוד המלך איז דער זעלבער צוזאמענלייג גוט גענוג פאר היינטיקע לייענער.
די ווייסער, וואס ווילן לעבן אין א וועלט מיט ,קליקן', וואס מיינט, אז מ'קליקט דא און דארט, אז מ'קליקט-אהין און אהער דארפן לעזן אן אנדער צייטשריפט אויב זיי זיינען צו פויל אראפ- און ארויפצורעדלען דעם טעקסט מיטן מויז-רעדעלע.
,דער מאמענט' וויל האבן לייענער, וואס קאנען באהאנדלען א גאנצע אידייע מיט אלע פרטים און ניט קיין פראסטע עם-הארצים, וואס ווילן לעזן א דריי- אדער פיר-ווערטערדיקע ,טוויטקע' ווי, למשל, ,וואס איז, יאט?'*. אונזער זשורנאל איז פאר אינטעליגענטע לייענער און ניט פאר קיין משוגענע ,טעקסטער', וואס ווילן לייענען נאר קורצע באקאנטמאכונגען מיט א פאר ווערטער, ווייל זיי קענען בלויז א פאר ווערטער!
*,וואס איז, יאט?' מיינט ,ס'אפ, דוד?' אויף יידיש.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
די נעגאטיווע סיטואציע, וואס אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין האט איבערגעלעבט אויף דער אינטערנעט-זייט ,יידיש לשון' איז טיפיש פאר ,שמועס-סאלאנען' און אינטערנעט-פראגראמען און איז אויך א קרענק ביי די היינטיקע שילער.
ר' משה האט באצייכנט די שילער ווי ,ווילדע זשידעס', וואס דעבאטירן אגרעסיוו מיטן לערער וועגן נישטיקייטן אנשטאט צו באטראכטן ווי איידעלע מענשן די אנאליזן און אויסבעסערונגען פון זייערע לעקציעס און שריפטן.
מיר האבן איבערגעגעבן פריינט לעווין, אז די היינטיקע שילער זיינען מער גענויגט באקאנט צו מאכן זייערע מיינונגען איידער צו זיצן שטילערהייט און שענקען דעם לערער אויפמערקזאמקייט מיט רעספעקט. עטלעכע מיטארבעטער אונזערע זיינען אמאל געווען לערער סיי אין שטאטישע סיי אין פארשטאטישע שול-וועזנס און האבן מיט דער צייט געזען די ענדערונג פון די שילער מכוח זייער כאראקטער און מענטאליטעט.
חבר לעווין האט זיך געוואונדערט, אז די מיטגלידער פון ,יידיש לשון' האבן ניט קיין שום חשק זיך עפעס אויסצולערנען און ווילן ליבערשט אטאקירן דעם לערער. די געוועזענע לערער אין אונזער פערסאנאל זיינען גאר אין גאנצן ניט איבערראשט געווארן פון דער לעכערלעכער און מיאוסער סיטואציע. ר' משה דארף זיך גארניט איבערנעמען, אז די חוצפהניקעס האבן טאראראמעוועט און זיך פארפלאמט, דערפאר ווייל ער האט זיי געוואגט דערקלערן ווי אזוי מ'זאגט דאס באמת אויף יידיש. ס'איז אונז קלאר, אז דאס זיינען שטרייטס-לוסטיקע ווינקל-אדוואקאטן, וואס אינטערעסירן זיך צו דעבאטירן און זיך ניט אויסצולערנען קיין שפראך.
אין ,יידיש לשון', ,יידישע לערערס' און ,יידישלאנד' פלפולט מען זיך וועגן טאטשענדיקע און רעטזעלהאפטע קלאץ-קשיאות ווי, לשמל, אויף א יידישער פערמע ווי אזוי זינגט די ניט-יידישע ליגע א גאנצע יידישע וואך ליכט-לידער בשעת זיי זיצן שבעה ביי שבעה צוקערקע.
מיר וואלטן זיי באצייכנט ווי גראבע יונגען אבער זיי זיינען צו אלט צו זיין יונגאטשן; זיי זיינען דערוואקסענע און גרויסע גראביאנעס! מ'ווערט קיינמאל ניט צו אלט צו זיין גראב!
די איבערלעבונג פון פריינט לעווין איז נאר נאך א סימן פונעם אונטערגאנג פון אונזער געזעלשאפט. מיר ציטערן, ווען מיר שטעלן זיך פאר, וואס דער לערער וואלט געטאן מיט אונז אין פוילן און רוסלאנד, אז מיר זאלן אים געווען ווידערשפרעכן אדער ארויסווייזן אזא פאראכטונג!
די סצענע מיט די נאכאלניקעס אויף דער אינטערנעט-זייט, וואס ר' משה באשרייבט איז טיפיש פאר דער סיטואציע אין שולעס, וואו יידישע שילער זיינען די מערהייט. די לערער און מדריכים אין אזעלכע פארשאטישע שולן-סיסטעמען זיינען אונטער א שווערן דרוק פון די עלטערן, וואס מישן זיך אין יעדער סיטואציע, פארטיידיקן זייערע טייערע צדיקימלעך און צווינגען אפט דעם לערער צו שטעלן זייערע ,גאונימלעך' אן אומפארדינטן, העכערן צייכן. אין אזוינע שול-וועזנס איז די צייכן-אינפלאציע א מגפה!
אין די שטאטישע שולעס הערשט כאאס אין די מערסטע קלאסצימערן, וואו די שילער זיינען נאך ווילדער פון דזשונגל-בעסטיעס און זידלען און שלאגן זייער אפט די לערער און וואו א געוואלדיקע צאל שילער ענדיקן קיינמאל ניט די מיטלשול.
רבותי, ס'איז מער ניט דא קיין מיטל-וועג. דאס איז די סיבה פארוואס אונזערע שולעס פאלן-דורך אין זייער בילדונגס-מיסיע, דערפאר ווייל די געזעלשאפט איז א פארדארבענע! היינט-צו-טאג איז דער לערער שולדיק אין אלצדינג און דער שילער טראגט ניט קיין שום אחריות!
אין דער אמתן זיינען די שילער, ניט די לערן-אנשטאלטן, שולדיק. דאס איז ניט קיין עפאכע, אין וועלכער די שילער צייכענען זיך אויס מיט זייערע לעקציעס און האבן רעספעקט פארן לערער. דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן!
ר' צבי הירש דערציילט...
אמאל איז געווען א מלך. האט ער געהאט אן איינציקן זון, וואס ער האט זייער ליב געהאט. דער פרינץ איז געווען אן ענערגיש יינגל, וואס האט געוואלט אלץ וויסן. דער קעניג האט ניט געזשאלעוועט קיין געלט פאר פארשידענע לערער אבער דער בן-מלך האט אויסער דעם זיך געוואלט באקענען מיט דער חוץ-לארצדיקער וועלט. נאך לאנגע שטרייטערייען און סקאדנאלן האט זיך דער מלך אונטערגעגעבן און ארויסגעלאזט זיין זון אין דער אויסערדיקער וועלט.
דער פרינץ האט געוואנדערט פון איין לאנד ביזן אנדערן, זיך אויסגעלערנט א סך שפראכן און ענדלעך פארגעסן זיין מוטער-שפראך. כדי דורכצולעבן האט ער זיך אנגעשטעלט צו כלערליי ארבעטן אבער סיי-ווי-סיי האט ער קנאפ געצויגן די חיונה.
סוף-כל-סוף האט ער זיך דערקליבן צו זיין היימלאנד, וואו אלע האבן געמיינט, אז ער איז שוין אומגעקומען. אפגעריסן און אפגעשליסן איז ער אריבערגעטראטן די גרענעץ פון זיין מדינה. די גרענעץ-וואך האט אים תיכף ארעסטירט. ווען דער אויספארשער האט אים געפרעגט ווי ער הייסט, האט ער דערקלערט, אז ער איז א פרינץ און האט אנגערופן זיין נאמען. אלע האבן זיך אויסגעלאכט פון אים אבער איין סאלדאט האט פארשטאנען די שפראך, אויף וועלכער ער האט זיך אויסגעדרוקט. ער האט דערקלערט דעם אפיציר, אז מ'דארף פרעגן אן עצה ביי דעם מלך.
דער קעניג האט געהייסן, אז מ'זאל אים גלייך אריינברענגען אין פאלאץ. אז זיי האבן דערזען איינער דעם אנדערן האבן זיי זיך גלייך דערקענט און דער פרינץ האט מיט אמאל זיך דערמאנט זיין היימיש לשון.
דריי טעג האט די מדינה געהוליעט, ווייל דער טראן-יורש האט זיך אומגעקערט. אט-אזא גליקלעכן סוף האט די מעשה באקומען.
וואס איז דער מוסר-השכל פון דער מעשה?
יידיש און יידישלעך
דאס איז די לעצטע געלעגנהייט צו זען ווי אזוי מ'שרייבט אויף א היימישן יידיש און הערן ווי אזוי היימישע יידיש-ריינדיקע דרוקן זיך אויס. די לעצטע שרידים ופליטים קריכן-ארויס פון פארווארפענע ווינקלען אין אלע טיילן וועלט און טויכן-אריין אין ,דער מאמענט'. יידישע שרייבער און קולטור-טוער, וואס האבן לאנג צוריק געזאגט קדיש און געשטעלט יארצייט נאך דער יידישער קולטור און פרעסע שלאגן זיך אן אויף אונזער זשורנאל אין אינטערנעט און געפינען נייע פריינט ווי אויך א נייע היים אין אונזער רעדאקציע.
איינער אזא מענש איז דער געניטער צייטונגס-מאן יעקב זשיטניצקי, וואס האט געארבעט אין רעדאקציעס אין ישראל, ארגענטינע, קאנאדע און אמעריקע. חבר זשיטניצקי שרייבט אין דעם בריוו, וואס ער האט אונז צוגעשיקט היינטיקע וואך:
פריינד רעדאקטאר:
יא, כ'האב געזען אייער באגריסונג, וואס האט ארויסגערופן ביי מיר שטארקע עמאציעס.
כ'בין נאך שטארק אונטערן איינדרוק פון דעם וואס איז געשען אין ניו יארק מיטן אומגליק, וואס האט געטראפן אין 2001 דעם וועלט-האנדלס-צענטער. זייער אפט פלעג איך באזוכן די דארטיקע געביידעס. אז דאס אומגליק האט געקלאפט אין אונדזערע הערצער, האב איך מער ניט געלעבט אין ניו יארק.
זאלן די שורות זיין מיינס א באשיידענער טרייסט פאר די משפחות פון די אומגעקומענע נפשות אין דעם דאזיקן אומגליק. דאס איז דאס ערשטע מאל, וואס איך האב די געלעגנהייט זיך אראפצוריידן פון הארצן מכוח דער געשעעניש, וואס איז פארגעקומען העכער מיט א יארצענדיק צוריק. ניו-יארק האב איך זייער ליב! צוליב פארשידענע סיבות האב איך עס געדארפט פארלאזן אבער וועגן דעם וועל איך אייך אפשר דערציילן אין אן אנדער בריוול.
מיינע נייע פריינד אין ,דער מאמענט', א דאנק אייך פארן דערנענטערן מיך מיט מיין ליבלינג ניו יארק, די אינטערעסאנטסטע שטאט אויף דער וועלט.
נאך אמאל א גרויסן דאנק אייך פאר דעם שיינעם ארטיקל וועגן מיין לעבן און טעטיקייטן.
מיר זיינען ניט פארהייראט מיט קיין שפראך-באגריף אדער פילאסאפיע. מיר שרייבן אין אלגעמיין אזוי ווי פשוטע און איידעלע יידן. ביי אונז אין רעדאקציע זיינען אויך פאראן אזוינע, וואס שרייבן ווי הויכגעבילדטע אינטעלעקטואלן און מיוחסים ווי ד"ר אוצר נאמאסט, ד"ר רחמיאל פישביין, דער הויפט-רעדאקטאר יעקב קארנפעלד און דער הילפס-רעדאקטאר פסח גליקשטיין, וואס איז געווען אין די 30ער יארן א מיטארבעטער אין ווארשעווער ,מאמענט'.
ריידנדיק וועגן אקאדעמיק און א העכערער בילדונג, שאפן מיר א סעקציע פאר פארשער און פראפעסארן, וואס ווילן דרוקן אויף יידיש רעפאראטן און פארשונגס-ווערק. דאס וועט זיין דאס ערשטע מאל אין דער געשיכטע פון דער יידישער פרעסע און אקאדעמיק, וואס ס'וועט עקזיסטירן אן ארענע צום פארעפנטלעכן אקאדעמישע באריכטן און רעפעראטן אויף דער יידישער שפראך. דערווייל האבן מיר ליידער ניט דערהאלטן קיין איין רעפעראט, אחוץ א פאר ערשטע קאפיעס פון פארשונגס-ווערק איבער וועלכע עטלעכע מיטארבעטער ארבעטן איצט.
אמעריקאנע
אין אמעריקע האט מען אמאל געזונגען ,דער מיקאדא' אויך אויף יידיש:
,אויב מיר זיינען אייך אומבאקאנט, וועלן מיר זיך אליין פארשטעלן,
זיינען מיר אדללייט פון יאפאן, און מיר האפן אייך צו געפעלן.
מיר וועלן אייך אמוזירן, וואס האט איר דא צו פארלירן,
וואו קאן מען אייך פארפירן, וואו?'
,כ'בין דער בעל-הבית, מיין הייליקע פליכט איז דאס,
צו געבן א שטראף, וואס איז אין מאס, א שטראף, וואס איז אין מאס.
היינטיקע וואך האבן מיר ארומגערעדט ,דיעד מאראז' מיט א צאל מיטארבעטער ביי א פערסאנאל-פארזאמלונג. אלע האבן געוואוסט, אז ,דיעד מאראז' איז רוסיש פאר סאנקט ניקאלאוס, וואס האט זיך ענדלעך פארוואנדלט אין ,סאנטא קלאוס'. נאר צוויי מיטארבעטער, וואס האבן באהערשט ענגליש האבן געוואוסט, אז אויף ענגליש זאגט מען ,דזשאק פראסט' (אדער ,דער זקן ווינטער'). און נאר ד"ר נאמאסט האט געוואוסט, אז דיעד מאראז הייסט אויף יידיש ,דער פעטער שניאור'!
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
יידישלאנד נויטיקט זיך אין אן אוניווערסיטעט! פאראן איז א מבול מיט לערער און פראפעסארן, וואס גיבן קורסן פאר אנהייבער. אויף דער וועלט איז אבער ניט דא קיין שום אוניווערסיטעט, וואס שטעלט-צו קורסן פאר פארגעשריטענע סטודענטן אין יידיש. און אויף דער וועלט איז פאראן נאר גאר א קליינע צאל מומחים, וואס זיינען פעאיק צו זיין די פראפעסארן פאר אזוינע שילער.
איין פראפעסאר, וואס איז פעאיק צו אזא ארבעט איז פראפעסאר רחמיאל צוקערמאן, וואס לעבט אין עלזאס, פראנקרייך. צוקערמאן באזיצט די שפראך און איז א גלענצנדיקער גראמאטיקער מיט א רייכן ווערטער-אוצר. ער איז אמאל געווען אן איבערזעצער און דאלמעטשער פאר יידיש-ריידנדיקע אין ניו-יארקער געריכטס-וועזן.
מרדכי שטריגלער ע"ה, דער פריערדיקער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס', פלעג באמערקן, אז פראפעסאר צוקערמאן, וואס איז אמאל געווען א נייעס-שרייבער אין רעדאקציע, מאכט ניט קיין סך גרייזן ווען ער שרייבט. שטריגלער, דער לעצטער יידיש-ריידנדיקער רעדאקטאר, אחוץ גרשון יעקסבאן, האט געזאגט, אז צווישן די אלע אמעריקאנער, וואס רעדן יידיש שרייבט צוקערמאן צום בעסטן און אז ער האט טאקע באהערשט די שפראך.
טשייניק-האקעריי
וואו איז די זידנדיקע שעפערישקייט? אין א וועלט מיט אזוי פיל מבינים פארוואס זעט מען ניט קיין יאגנדיקע כוואליעס אדער בושעווענדיקע וואסערפאלן מיט דערציילונגון און ראמאנען אויף יידיש?
די יידישע שעפערישקייט איז א מדבר. קיין הייסע ספרוזשינקעס, וואס זידן מיט שעפערישקייט זיינען ניט דא. די וואס דערקלערן, אז זייערע צייטשריפטן, ביבליאטעקן אדער אינסטיטוטן קאכן און ברענען מיט שעפערישקייט דרייען זיך א נארישן ספאדעק און האקן די וועלט א טשייניק.
מיר האבן גרויס חשק צו זען, אז מ'זאל שאפן ווידער אמאל מיט יידיש אין א נייער, לעבעדיקער פרעסע אין א ניי יידישלאנד. מיר לאדן-איין אין רעדאקציע די, וואס ווילן שאפן עפעס נייעס און וואונדערבארס. אמן.
דעם זיידנס עצה
אין דעם זיידנס עצה, די איינציקע אויף דער וועלט רובריק מיט עצות אויף יידיש לייענט איידעלע עצות פון אן איידעלן מענש. דעם זיידנס עצה איז א שלאגער און איינע פון די פאפולערסטע אפטיילונגען אין ,דער מאמענט'.
פישביינס ווינקל
ד"ר פישביין פארשטייט זייער קרענק און ווייסט ווי אזוי צו מאכן קרעפל-פלייש פון א קרבן און אים דערלאנגען א געוואלדיקן קלאפ. אונזער חשובער קאמפס-הונט איז א בעל-מחלוקת, וואס שלאגט-טויט זיינע שונים נאר מיט איין קלאפ. זיין איינציקער חסרון איז, אז ער ווייסט צו פיל און פירט-אויס איבערשטארקע אטאקעס.
היינטיקע וואך האבן מיר דערהאלטן א ווארענונגס-בריוו פון א לייענער, וואס פארכלינעט זיך מיט א פישביין!
זייער געערטער רעדאקטאר:
מיט 12 יאר צוריק האב איך צוגעשיקט דעם רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל' אן ענלעכן בריוו, וואס ער האט אפגעדרוקט. אזוי ווי אין 1999, ווען כ'האב דערזען ד"ר פישביינס בילד אין ,דער אלגעמיינער', זע איך איצט, אז ד"ר פישביינס פאטאגראפיע אין ,דער מאמענט'.
זינט 1939 האב איך ניט געהערט דעם נאמען קאלאנעל קוליקאווסקי, ווייל די מלחמה איז דעמאלט אויסגעבראכן און יידן האבן זיך געקימערט מיטן ראטעווען דאס לעבן. ווער האט דעמאלט געהאט ווען צו טראכטן פון קוליקאווסקי'ן?! דעם נאמען האט די וועלט גאר אין גיכן און גאר אין גאנצן פארגעסן.
אז מ'לעבט אבער, דערלעבט מען. אין 1999 האב איך דערזען אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל' א בילד פון קאלאנאל קוליקאווסקי, נאר מיטן נאמען ד"ר רחמיאל פישביין. דעם פאלקאווניק האב איך גלייך דערקענט!
ד"ר פישביין איז דער נידערטרעכטיקער פאלקאווניק, אבער ער איז ניט עלטער מיט איין טאג! ער זעט איצט אויס פונקט ווי ער האט אויסגעקוקט אין 1936, ווען ער איז פארשוואונדן אין ווארשע.
חשובער רעדאקטאר, ד"ר פישביין האט אייך אפגעטאן אויף טערקיש. איר זייט דער קרבן פון א טערקיש שפיצל און אייער לעבן איז אין קאן.
קוליקאווסקי איז געווען א יונגער, הולטייסקער קראסאוויץ און ליובאווניק אין ווארשע, נאך וועלכן די אלע פרויען האבן קראפירט. ער האט חתונה געהאט מיט גראפיניע פאטאצקי אין 1934 אין פאלאץ בעלוועדער. אפילו מארשאל פילסודסקי האט בייגעוואוינט די חתונה-צעראמאניע צוליב קוליקאווסקיס חשיבות און פרעסטיש.
א קורצע צייט נאך דער חתונה האבן גענומען קורסירן קלאנגען, אז דער קאלאנעל איז ניט קוליקאווסקי, נאר דער גראף פון גיך פון דייטשלאנד. אלטע אריסטאקראטן פון אנדערע לענדער האבן באמערקט, אז ער זעט-אויס ווי דער פינצטערער, אייביק-יונגער גראף פון גיך פון די 1870ער און 1880ער יארן, וואס איז נעלם געווארן אין משך פון א סעקס-סקאנדאל ארום 1990 אין דייטשלאנד.
אין הויכגעשטעלטע קרייזן און ביי הויכע פענסטער האט מען געשעפטשעט, אז קוליקאווסקי איז באמת דער אייביק-יונגער גראף, וואס האט געשלאסן א הסכם מיטן שטן. מ'האט דערציילט, אז ער האט באציאונגען מיט יונגע בתולות, וואס ווערן אלט און גרוי איבער נאכט נאכן ליגן ביי אים אין בעט.
צוזאמען מיט דער גרעפין האט ער זיך אוועקגעגנבעט איין נאכט אין דער פינצטערניש און די וועלט האט קיינמאל ווידער ניט געקלונגען מיט זיין שווארצן שם. איצט זע איך ווידער אמאל קוליקאווסקיס פנים, דאס אומפארגעסלעכע, טייוולאנישע און אייביק-יונגע געזיכט מיט א נייער אידענטיטעט.
רעדאקטאר קארנפעלד, ווערט פטור פון ד"ר פישביין איידער ס'ווערט צו שפעט.
נחמן מארגנשטיין (פלעינוויו, ניו-יארק)
יונג און חסידיש
,וואו איז דער דימענטענער חסיד יעקב שמואל בריליאנט אהינגעקומען?' פרעגן אונזערע חשובע לייענער און ליבע לאנדסלייט. מיר האבן פון אים גארניט געהערט ביי די לעצטע פאר וואכן. אפשר איז דער הייסער חסיד אריינגעפאלן אין א מתנגדישער סוכה?
מיר זיינען מסכים מיט דער לעזערשאפט; יעקב שמואל בריליאנט איז א דימענט! ער איז גאר א פעאיקער שרייבער און זשורנאליסט. מיר ווינשן אויך, אז ער זאל שרייבן עפטער פאר אונז. א גליק האט אונז געטראפן, אז מיר האבן אים, א דאנק ד"ר פישביין, געפונען!
א סך לייענער פרעגן ביי אונז, פון וואנען ער האט זיך אויסגעלערנט שרייבן אזוי גלענצנדיק, ווייל זיין יידיש איז צו רייך און עלעגאנט פאר אן אמעריקאנער!
איין חסידישער מגיד דערקלערט, אז ס'זיינען ניט דא קיין הייסע מתנגדים; פאראן זיינען נאר הייסע חסידים און קאלטע מתנגדים.
געדענקט זשע, חברימלעך און חסידימלעך: ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
ריידנדיק וועגן משיח! די רעדאקציע קאכט היינטיקע וואך מיט דער קורצער דערציילונג ,דער משיח פון אשען-פארקוועי', אן אומבאקאנטע מעשה פון אן אומבאקאנטן שריפטשטעלער. די מעשה פון וועלוול הויכבערג ע"ה איז איינע פון די אינטערעסאנטסטע און בעסטע ליטערארישע ווערק, וואס מיר האבן ווען געלעזן.
זיין אלמנה האט געהאלטן אין ארויסווארפן אלטע זאכן, וואס זי האלט פאר טינוף-טינופת און האט געפונען זיינע כת-ידן אין א קאפער אין א וויקל אין בוידעם. זי האט אונז צוגעשיקט דעם מאנוסקריפט, בעטנדיק, אז מיר זאלן אים איבערזעצן און זי לאזן וויסן, וואס ס'שטייט געשריבן אויף די פאפירן.
מיר זיינען נשתומם געווארן, אז מיר האבן געלייענט די מעשה, וואס איז גלענצנדיק באשאטן מיט לשון-קודש, ווייכע און שיינע נואנסן און חנעוודיקע מליצות. מיר וועלן שוין באלד דרוקן די דערציילונג פונעם אומבאקאנטן פען-מייסטער וועלוול הויכבערג.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער, וואס איז שטענדיק ,ביזי' און האט ניט קיין צייט איז ניט בלויז א נודניק, נאר אויך א נאר. אזוינע נודניקעס פארשטייען ניט, אז א ,ביזיניק' איז ניט פארקאכט אין ,ביזנעס' נאר אין בזיונות. אזוינע בלאנדזשענדיקע נשמות פארשטייען ניט, אז זיי ווערן געהאלטן פון נארישקייטן אין א פארכשופט רעדל.
ווען די נקבה אין צירק טאנצט, פארוואנדלען זיך זקנים אין יונגערמאנטשיקלעך און בחורים ווערן אויך מגולגל אין אלטע מענער!
ס'איז א קורווישע וועלט
א שיין-רעדנער ספעציאליזירט זיך מיט שמד-שטיק. שטעלט זיך פאר, אז מיר זאלן לעבן אין אן עפאכע, ווען ליגנעריי איז א חשובע פראפעסיע!
טויטאלאגיע
דער כל-עסקניק זאגט אן שום מלאכות: ,א סך מלאכות און ווייניק ברכות' און דער כל-בוניק דערקלערט פראסט און פשוט: ,פיל ריטואלן און ווייניק מצוות'.
דער שליממזל ליגט אין קלעם, דער פושער אין ראסל און דער פארטאטש אין טינט(ער).
איין מחבר איז א געניטער צייטונגס-מאן און דער אנדערער אויטאר איז אויך א דערפארענער זשורנאליסט.
דער מזיק באמיט זיך באווייזן בייצייטנס אויפן פאסיקן פלאץ און דער בריה סטארעט זיך יאווען פינקטלעך אויפן ריכטיקן ארט; ביידע זיינען מגולגל געווארן איינצייטיק אויפן זעלבן ארט.
דער פאסאזשיר האט זיך פארהאלטן אין דער באן און האט זיך דעריבער פארשפעטיקט צו דער פארזאמלונג.
דער פינאנציר וואקלט זיך צו זאגן, אז די אונטערנעמונג איז א שאד די צייט און דער באנקיר קווענקלט זיך צו זאגן, אז דער פראיעקט איז אויך אן עבירה דאס געלט.
כ'האב פאר אייך א שטיקל נייעס; דאס נייעסל איז, אז ס'איז אים ניט וויכטיק, ס'מאכט אים ניט אויס און ס'גייט אים גארניט אן. ס'איז קלאר, אז דאס ארט אים ווי דער פאר-א-יאריקער שניי!
אין שטעטל האט מען ניט געוואוסט פון קיין אמפיביעס, מאמאליעס און רעפטיליעס; מ'האט נאר געוואוסט פון ערד-וואסער-בריאות, (מילך)-זויגער און קריכער. געוויסע חיות מיאוסע בריאות און משונהנע ברואים!
דער שטעקער אין שטעפסל
דער קונה האט באקומען זיין געלט פון דעם באנקאמאט אין געוועלב און דער מזומנים-שפייער אין דער באנק האט צוגעשטעלט דעם אנדערן קונד זיין געלט.
ס'עקזיסטירט יא א טערמינאלאגיע פארן בערזע-מסחר און אקציע-האנדל. אין אן אקציען-געזעלשאפט קויפט און פארקויפט מען א גאנצן טאג אקציעס.
א קלימאטיזאטאר איז א לופט-קילער, וואס בלאזט-ארויס קאלטע לופט און נידערט-אראפ די לופט-טעמפעראטור אין א הייס צימער.
אין דער אלטער היים האט מען יא געוואוסט פון קעגן-שוואנגערשאפטס-מיטלען! א קאנדאן איז געווען באקאנט ווי א פראנצוישע קאפאטע און א פראנצוישער קאנווערט ווי אויך א פאריזער. די אויסגעלאסענע און געמיינע פראנצויזן, זיי טראכטן נאר פון סעקס! אין שטעטל איז סיפיליס געווען באקאנט ווי פראנצן אדער די פראנצויזישע קראנקהייט.
רבותי, פאוואליע!
ד"ר פישביין טיטשעט ווידער מיט פאסקווילן די פאטשאטנע כמו-פראפעסארן און פאשטעטשעס אין ,יונג בראנסק'* (א פאראדיע וועגן ,יונג ווילנע'), וואס גיט-ארויס דעם זשורנאל ,אויפגעשוואלן' אין ביין-בריק, וואס שטייט אויפן שוועל פון מיסט-בארג אין ,קינים-דארף', אויך א ראמאן פון בערל באלאגאנשטשיק פון בעלץ.
פאראן לייענער, וואס ווילן וויסן, מיט דעם, וואס די רופנדיקע יוגנט אויפן נארישקייטן-שוועל האט זיך פארזינדיקט און פארוואס ד"ר פישביין רייצט זיך אן אויף איר.
אזוינע פאסקודנע בעלי-גאוה פארטערקישן דאס יידישע לשון ניט בלויז מיט א שלעכטן יידיש נאר אויך מיט ,שעכטעריזמען', אויסטערלישע אויסטראכטענישן און מיאוסע פארזעענישן. דער שאדן, וואס ד"ר שעכטער האט געבראכט דאס יידישע לשון איז געוואלדיק און זיך ניט צום פארשטעלן! זיין איבערנעמען דעם פראיעקט צוזאמענצושטעלן א יידישן ווערטערבוך נאך וויינרייכס טויט און עס פארטערקישן מיט כלערליי ,שעכטעריזמען' איז ניט צום פארגעבן.
זיינע משוגענע מעשים האבן פארדארבן און געשעדיקט אויף א געוואלדיקן אופן די יידישע שפראך-פארשונגען און פארהיטן איבערגעגעבענע און הייסע סטודענטן זיך אויסצולערנען א ריכטיקן יידיש. סטודענטן אין יידיש איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט ווערן נאך אלץ פארדארבן און פארפירט פון שעכטערס משוגענע אידייען, באגריפן און טעאריעס ווען זיי נוצן וויינרייכס ווערטערבוך, פול מיט אומפארשטענדלעכע ווערטער און משוגענע אויסטראכטענישן ווי, לשמל, ,אייל-שעה', ,דערהיינטיקן', ,קוק-ווינקל', ,וויקל-טרעפ' וכדומה אנשטאט די ריכטיקע טערמינען ווי הויפט-פארקער-צייט, אקטועליזירן, שטאנדפונקט, באוועגלעכע טרעפ/רעדל-שטיגן, וואס האבן שוין געהאט עקזיסטירט.
דאס איז וואס ד"ר פישביין האט צו ד"ר מערדער שוחט און פארוואס ער אטאקירט אים צוזאמען מיט זיינע חסידים.
*,בראנסק' קלינגט סלאוויש-יידישלעך און איז א ווערטערשפיל וועגן די בראנקס.
א רוסישער מי-שברך
מיר האבן געלאכט מיט א פערדיש געלעכטער, ווען מיר האבן געזען דעם קאמישן ווידעא ,לאמיר זינגען וועגן לענינ'ען' פון ,דער כלי-זמרים-בונד'. זעט דעם ווידעא און לאכט ווי דער נאר שטופט! http://www.youtube.com/watch?v=IZGYKn1z0m4
פראסט, פשוט און בקיצור
גרויס ווי נערא איז דער סאוועטישער רעדאקטאר, וואס האט פארפאסט די דערציילונג ,קינים-דארף'! פונקט ווי נערא איז ער א פידלער!
בערל באלאגאנשטשיק פון בעלץ האט געפידלט בשעת דער זאוואד האט געברענט מיט א געוואלדיקער פראדוקציע אזוי ווי דער קייסער נערא האט געפידלט בשעת רוים האט געברענט מיט א געוואלדיקער שרפה. נערא האט צוזאמען מיט פירשט ליקאפיוס געפידלט אויפן פאלאץ-באלקאן מיט א ביכל פאעזיע אויפן טישל אזוי ווי ר' בערל האט צוזאמען מיט פרינץ מושקין געפידלט אויפן קאלכאז מיט גאגאלס ,טאראז בולבע' אויפן טישל!
דער 12טער אויגוסט דערנענטערט זיך! ,דער מאמענט' וועט דרוקן אן עקספאסיי מיטן אמת מיט אן אלף (און ניט מיטן ,עמעס') וועגן דער סאוועטיש-יידישער ליטעראטור, וואס איז פראסט, פשוט און בקיצור ניט געווען קיין ליטעראטור און אויך געווען גאר אין גאנצן ניט-יידישלעך.
די קליינע פינטעלעך
אונזער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער איז א קענער אין די קליינע פינטעלעך און דער אונטערשטער שורה. ער דערקלערט, אז צו 87 יאר פילט ער זיך אזוי ווי א זשערעבעץ. פריינט קאמעלמאכער, אן אנשטענדיקער קאלעגע און א טייערער פריינט, איז א בעל-זכרון. דער ,בחור פון מאניעוויטש' איז א קענער אין יידישן זשארגאן און דערמאנט זיך אויך אין לאנג-פארגעסענע גראמען און לידלעך.
אמן, דיינו ותיקו
די באבע און די משיחטע גייען זיך שפאצירן אין צענטראל-פארק צוזאמען מיט זייער ציגעלע און אייזעלע. דער באבענס קלאר-ווייס ציגעלע, וואס שלאפט אונטערן באבניקס וויגעלע הייסט פסח און דער משיחטעס קלאר-ווייס אייזעלע הייסט שלמהלע. די באבע האט א ציגעלע, די משיחטע פארמאגט אן אייזעלע און דער באבניק איז א חמור-אייזל!
בלייבן אן א באבען
לעבן אויף א לוקסוריעזן אופן איז פיין און גוט און דאס טוען די באבע מיטן באבניק ווי אויך משיחטע! אין ,האטעל קארלאיל' לעבן זיי ווי גאט אין אדעס אין ניו-יארק. די באבע צעבאלעווועט ווייטער די משיחטע מיטן קידוש-שאמפאניער פון באראן ראטשילד צוזאמען מיט דער באבענס שבת-חלה און שבת-קוגל.
נאך ערגער פירט זי אראפ פון דרך-הישר די משיחטע מיט דער באבענס עצה. די אלטע יידענע פארפלאנצט ביי דער משיחטע אין מוח משוגענע, מאדערנע געדאנקען ווי פרויען-באפרייאונג און ארומגיין אן א שייטל.
פאר-אכט-טאגן האט די באבע דערקלערט דער משיחטע: ,וואס ביסט דו פאראנטווארטלעך און שולדיק אין די אלע צרות פונעם עולם? דו האסט ניט אנגעמאכט דעם עולם די אלע יסורים; דו האסט ניט אנגעמאכט אין גן-עדן קיין ים מיט צרות אזוי ווי די ווילדע נקבה הוה, וואס איז ארומגעלאפן דארט נאקעטערהייט אזוי ווי א דריפקע אין נפקא-בית און האט געגעסן דאס זיסע עפעלע פון עץ-הדעת און אזוי ארום צערודערט דעם בורא-עולם!'
די באבע איז אבער געגאנגען צו ווייט און געזאגט צו פיל. ביי דער משיחטע איז א טאבו צו ריידן פון אדמ'ען אין גן-עדן און דעם חטא-הראשון.
,מיין טייער באבעלע, האסט ניט קיין אנונג, וואס ס'איז פארגעקומען אין גן-עדן און ווי מ'האט געהאט צו זינגן און צו זאגן דארט נאכדעם ווי חוה האט געגעסן דאס עפעלע. ס'האט זיך חושך געטאן. מ'שטעלט זיך גארניט פאר!'
ביי דער משיחטע איז דאס א פארבאטענע טעמע. זי טאר ניט ריידן וועגן דעם, וואס איז פארגעקומען אין גן-עדן. זי ווערט אויפגעקאכט ווען מ'רעדט פון דעם און ווען זי טראכט פון דעם.
דערווייל ווארט זי וועלט אויף דער משיחטע, וואס ווארט אויף דער באבען, וואס ווארט אויפן באבניק, וואס ווארט אויף ,גאדאו' נאר מיט צוויי זוזים אין דער קעשענע. די משיחטע און דער באבניק האבן א באבע, וואס בלייבט אזוי ווי מיר אן א באבען.
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
_______________________________________________
לייט-ארטיקל
סעלעבריטעי
די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן וועלן זיין נאך וויכטיקער ווי וויכטיק! דער איצטיקער וואל-פארמעסט פארטרעט א קולטור-קאמף. איין קאנדידאט איז א קאפיטאליסט, וואס פארטרעט טראדיציאנעלע ווערטן און דער אנדערער איז, להבדיל, א ראדיקאל, וואס גלויבט אין סאציאליזם פאר אלעמען.
די גרעסטע סיבה פארוואס די עקאנאמיע איז שוואך און פארשטארקט זיך ניט איז, אז די צאל ארבעטס-שטעלעס מיט א פאסיקן לוין איז קליין און ווערט וואס אמאל קלענער א דאנק דעם וואקסנדיקן מסחר אין אינטערנעט, שענקען ארבעטער אין אויסלאנד אמעריקאנער ארבעטס-שטעלס און באשעפטיקן אומלעגאלע אימיגראטן, וואס ארבעטן פאר א נישטיקע פאר קאפקעס. צוליב דעם מאנגל אין שטעלעס מיט א גוט געהאלט פאר פשוטע אמעריקאנער קאן דער דורכשניטלעכער בירגער ניט אויסגעבן די סומעס, וואס פלעגן געזונט מאכן די עקאנאמיע.
מיט ראמני רעדט וועגן דער עקאנאמיע און זאגט-צו צו שאפן נייע שטעלעס. ראמני זעט-אויס אזוי ווי א טראדיציאנאליסט אין קעגנזאץ מיט פרעזידענט אבאמע, וואס בלישטשעט מיט ,סעלעבריטעי'. אבאמע פארטרעט די נייע וועלט, די סעלעבריטעי-קולטור, די מאדערנע פערזענלעכקייטס-קולט.
דער פרעזידענט איז א פראפעסיאנעלער טשייניק-האקער, וואס האלט רעדעס, רעדנדיק א סך און אפט און זאגנדיק זייער ווייניק. נאך ערגער האט באראק אבאמע ניט קיין רעספעקט פאר דער קאנסטיטוציע. ער גיט כסדר ארויס ,אוקאזן', וואס מאכן בטל דאס געזעץ און קאנסטיטוציע, דערלויבנדיק דעם פרעזידענט צו טאן וואס ער וויל, ווען נאר ער וויל. ער האט אבער פארפעלט צו פארשטארקן די עקאנאמיע אזוי ווי ער האט געהאט צוגעזאגט.
אמעריקע איז געווען גרויס, ווייל ס'איז געווען פארן פשוטן ארבעטער, פארן דורכשניטלעכן בירגער. די עקאנאמיע עקזיסטירט, בכדי אונטערצושטיצן דעם ארבעטער. דער ארבעטער עקזיסטירט ניט, בכדי צו שטיצן און פארשטארקן א סאציאליסטישן עקספערימענט אזוי ווי ס'איז געווען דער שטייגער אין ראטן-פארבאנד, וואו דער בירגער האט געדינט דעם שטאט. אין אמעריקע דינט די מלוכה דעם בירגער.
ראמני פארטרעט דאס אלטע אמעריקע און אבאמע רעפרעזענטירט די נייע, בראווע וועלט.
אבאמע האט נאך קיינמאל ניט באקאנט געמאכט, וואס ,ענדערונג' מיינט פאר אים און פאר דער אמעריקאנער באפעלקערונג.
ראמני איז פאר א פרייען מארק און פאר א שטארק אמעריקע. ער רעדט צו דער זאך און באט-אן לייזונגען. צי ער וועט טאן וואס ער זאגט-צו איז פאר זיך א פראגע און בלייבט צו זען. ער וועט אומבאדינגט זיין א בעסערער פרעזידענט פון א פלפוליסט, וואס דרייט דעם עולם א ספאדעק מיט רעדעס בשעת ער זאגט איין זאך און טוט אן אנדערע.
ס'בלייבט צו זען, צי דער עלעקטאראט וועט דערוויילן, א פלאפלער, וואס האלט רעדעס און טוט ניט קיין סך אדער א געשעפטסמאן און מלוכה-מענש, וואס האט שוין פארוואלט סיי מיט א קארפאראציע סיי מיט א שטאט.
ס'איז דאס נייע אמעריקע, וואו ס'הערשט די סעלעבריטעי-קולטור און מ'דארף גארניט טאן, נאר אויסזען יונג און שיין. דאס זאגכעץ, וואס פאסט זיך גלענצנדיק צו דער היינטיקער סיטואציע. אמעריקע גנב!
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 29 יוני 2012
זומערצייט אין צענטראל-פארק
דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום
ווינשט אונזער חשובן מיטארבעטער און טייערן חבר
חיים קאמעלמאכער
א גליקלעכן געבורטסטאג.
איר זייט שוין אלט 87 יאר, אבער איר האט מער כוח ווי א בחור!
__________________
דעם זיידנס עצה
די איינציקע רובריק מיט עצות אויף יידיש אויף דער וועלט!
אלגעמיינע באמערקונגען
די לייענער האבן ליבן הערן, וואס ס'טוט זיך אין רעדאקציע. היינטיקע וואך האבן מיר צוגעשטעלט צו דער צייטונג א צאל נייע סעקציעס: ,פעליעטאן'; ,רייזע-בילדער'; ,טעכנאלאגיע'. ,דער מאמענט' פארגרעסערט און פארשענערט זיך ווייטער. א סך מיטארבעטער האבן געהאראוועט ווי מזיקים היינטיקע וואך, כדי איבערצומאכן און איינארדענען די צייטונג. ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין די נייע סעקציעס און לייענען די העכסט-אינטערעסאנטע ארטיקלען.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דער זומער איז שוין דא און ער בושעוועט מיט גרויס פרייד און פריילעכקייט! אמעריקע דערנענטערט זיך מיט א פייערלעכן טעמפא צום 4טן יולי, ווען מ'פראוועט די געבורט פון דער אמעריקאנער רעפובליק מיט פייערווערק און נאכמיטאג-סעודות מיט וואורשטלעך און פריקאדעלן מיט ביר.
די אלע יידישע אימיגראנטן אזוי ווי מיר וועלן פייערן דעם פייערטאג לכבוד דער אמעריקאנער זעלבסטשטענדיקייט, וואס האט געשאפן ניט בלויז די גאלדענע מדינה, נאר באפרייט די וועלט!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
,דער מאמענט' מארשירט פארויס צוזאמען מיט דער צייט און מיטן גורל, ווייל די גליקס- און שיקזאלס-רעדער דרייען זיך לטובת אונז און אונזער זשורנאל! אמן ואמן.
מיר פארמולירן נייע מיטלען ווי אזוי צופרידנצושטעלן אונזער וואקסנדיקע לייענערשאפט און אויסנוצן די לעצטע טעכנאלאגיע צו מאכן וועכנטלעך ,דער מאמענט'.
ביי אונז אין דער רעדאקציע ארבעטן צוויי שבת-גויים: דער בחור-הזעצער און דער קארעקטאר. ס'איז א מחיה צו ארבעטן מיט אזוינע פיינע און פעאיקע קאלעגן. די יונגע צוויי גויים רעדן א פרעכטיקן יידיש און בארייכערן זייער לשון מיט בליצשנעלקייט בשעת זיי רעדן און חברן זיך מיט זייערע רעדאקטארן און מיטארבעטער.
דאס איז א יידישע רעדאקציע, וואו די גויים רעדן אויך יידיש! דאס איז טאקע מיט ממתקים היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
ווען דער עולם ווערט א גולם און אייער וועלט פאלט זיך פונאנדער, זיצט אין א רואיק ווינקעלע און זינגט א לידל! זינגט א שיין לידל מיט א זיסער מעלאדיע און מאכט לוסטיק דעם טאג, ניט בלויז פאר אייך נאר אויך פאר אנדערע. די אמאליקע מוזיק-זשאנערס זיינען געווען איידל און זיס און האבן געמאכט גליקלעך און פריילעך די וועלט. נידער מיט ,דזשונגל-ראפ'!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,גארניט מיט גארניט' איז דער היינטיקער צייט-גייסט! ביי די פאלקס-מאסן איז יעדע איינציקע זאך א קלייניקייט אדער נישטיקייט! מיר פרעגן זיך, וואס האט א ווערט פארן היינטיקן מענש? וואס האלט דער היינטיקער עולם פאר ערנסט און ווערטיק?
געדענקט זשע, אז די וועלט, אין וועלכער מיר לעבן איצט איז דער עולם, וואס מיר אליין האבן געשאפן און וואס מיר פארדינען זיך כשר.
ניט לאנג צוריק האט עקזיסטירט א ציוויליזירטע געזעלשאפט מיט איידעלע ווערטן, אין וועלכער מ'האט הויכגעשעצט די פשוטע פארגעניגנס און פריידן. דאס אלץ האט מען ארויסגעווארפן פון די הויכע פענסטער בשעת די גראביאנעס ביים פענסטער-ברעט האבן אויסגערופן ,ברוך שפטרני!'.
דער וואס איז ניט קיין איידעלער מענש איז א נאר!
טשייניק-האקעריי
ווען ,דער גרויסער קונדס' האט מיט א סך יארצענדליקער צוריק אפגעדרוקט א גאנצע זייט מיטן קאפ ,אין דער וועלט פון טשייניק-האקעריי', האט ער זיך אפשר קיין חשבון ניט אפגעגעבן, אז טשייניק-האקעריי איז אן אייביקע קרענק, וואס וועט בושעווען עד-סוף-כל-הדורות. טשייניק-האקעריי און ספאדעק-דרייעריי זיינען געזונט און שטארק און לעבן ווי גאט אין אדעס, באזונדערש אויף דער פאליטישער ארענע.
מ'זאגט, אז פראסטיטוציע איז די עלטסטע פראפעסיע. ניט אמת! טשייניק-האקעריי איז נאך עלטער, נאר ניט אזוי חשוב. די אלגעמיינע פאליטיק איז א ריינע טשייניק-האקעריי, א וועלט מיט ספאדעק-דרייער, וואו דער גרעסטער נודניק ווערט דער פרעמיער.
די אמאליקע טשייניק-האקעריי איז קליין אין פארגלייך מיט דער היינטיקער, וואס דערגייט אונז די יארן, לאזט ניט נאך און ענדיקט זיך קיינמאל ניט. מיר ווארטן, אז איין פאליטיקער זאל דערקלערן עפנטלעך, וואס ער טראכט און מיינט און זיך האלטן ביי די אייגענע דעקלאראציעס און האלטן ווארט מכוח זיינע צוזאגן.
אין די לעצטע פאר יארן האט מען דערגרייכט דעם הויכפונקט פון טשייניק-האקעריי און באהערשט די קונסט. היינט-צו-טאג רעדט מען אן שום אויפהער און מ'זאגט גארניט.
א פייערלעכער געבורטסטאג
יידיש און יידישלעך זיינען פארקערפערט אין אונזער חשובן מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער, וואס איז היינטיקע וואך אלט געווארן 87 יאר. אים צו לאנגע יארן! מיט הערי קעמל (קאמעלמאכערס אמעריקאנער נאמען) איז גוט קוגל צו עסן. מיר ווינשן אים נאך לאנגע, שעפערישע יארן.
שבת נאכמיטאג האט ר' חיים געפייערט זיין געבורטסטאג ביי זיין חברטע אין שטוב אין קאנעטיקאט. זי האט אים געמאכט א פייערלעכע שימחה מיט זיינע נעענסטע און טייערסטע פריינט.
חבר קאמעלמאכער איז א גרויסער פלוס פאר אונזער רעדאקציע-קאלעגיום. ר' חיים, דא בלייבט אונז הייליק דער מאמענט, ווען מיר האבן זיך מיט אייך באקענט!
א גרוס פון בוענאס-איירעס
א חשובער צייטונגס-מאן האט אונז צוגעשיקט שבת א בריוו מיט א הארציקער באגריסונג. מיר געבן א ברייטן שלום עליכם יעקב זשיטניצקי, וואס שרייבט אונז פון בוענאס-איירעס:
ס'איז פאר מיר א דערפרישנדיקע דערשיינונג געוואויער צו ווערן וועגן דער עקזיסטענץ פון ,דער מאמענט'. געארבעט האב איך איבער דער וועלט אין יידישע רעדאקציעס בכלל, צווישן זיי צייטונגען אין ארגענטינע, ,דער אלגעמיינער זשורנאל' אין ניו-יארק, ,די לעצטע נייעס' אין תל-אביב אלס זעצער, שרייבער, קארעקטאר און איבערזעצער.
לייענענדיק דאס ארטיקל וועגן ריגע, דערמאן איך זיך אין א מיטארבעטער, וואס האט געשטאמט פון ריגע. זיין נאמען איז געווען שמעון פייגינאוו. געארבעט האב איך מיט אים אין די אכציקער און ניינציקער יארן אין ניו יארק אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל', וואס איז דעמאלט אנגעפירט געווארן פון גרשון יעקבסאן.
שרייבנדיק פון בוענאס-איירעס אין א רעגנדיקן שבת. זייט באגריסט.
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום באגריסט און באערט אונזער חשובן קאלעגע אין דער ארגענטינער הויפטשטאט. מיר פרייען זיך, וואס ס'זיינען נאך דא אזעלכע יידן אויף דער וועלט. ר' יעקב, מיט אייער ליבאהארציקע באמערקונגען האט איר געמאכט נאך מער שבתדיק דעם היינטיקן שבת. מיט אייך איז גוט (שבת)-קוגל צו עסן!
ברוך מזכיר נשכחות.
דעם זיידנס עצה
דעם זיידנס עצה איז א שלאגער! די שטעטלדיקע חכמה איז אויך חל אויף דער מאדערנער וועלט. דער זיידע איז קלוג ווי די וועלט, וואס געהערט צו אים, מחמת ער פארשטייט זי. לייענט די לעצטע בריוו און די פרישע עצות אין דעם זיידנס עצה; ס'איז כדאי.
יונג און חסידיש
א פאר חסידים אין ,קאווע-שטיבל' האבן באצייכנט ווי קלייניקייטן דעם אינהאלט אין ,דער מאמענט'; זיי שרייבן אין ,שמועס-סאלאן', אז דא פארנעמט מען זיך נאר מיט קלייניקייטן און אונזער פארמאט איז א שלעכטער. ,דער מאמענט' איז ניט אזוי פארגעשריטן, אז מיר זאלן זיך קימערן, צי יאק זשע טעביע זאל זיין דער רבי אין וואזעלין און וועלכע פארב די ציצית זאלן זיין.
זיי פרעגן מיר: ,וואס האלט איר פאר א גרויסקייט?' איז א גרויסקייט, צי אייער רבי איז נאך גרעסער אדער קליגער פון יענעמס רבי'ן? איז ביי אייך א גרויסקייט, צי תם בן שוטה זאל דינען אלס גבאי און זאגן די ברכות צו על-אחת-קדכת?
אויב אונזער פארמאט איז אזוי שלעכט און אלע ווייסן מער פון אונז, ווי קומט עס, וואס די אנדערע יידישע צייטונגען האבן ניט קיין לייענער און גארניט קיין דערפאלג. די וועלט איז איבערפול מיט ווייסערס... פארוואס זשע דען האט קיין איינער פון די יודעים ניט געשאפן קיין אייגענע צייטשריפט און געהאט דערמיט א קאפעטשקע הצלחה?
דערצו האבן מיר גרויס מזל, וואס מיר פארשטייען שוין ענגליש, ווייל אויב מ'וויל פארשטיין, וואס ס'פארשטעלט זיך פאר מאמע-לשון און וואס מ'האלט פאר יידיש אויף די דאזיקע אינטערנעט-זייטן, דארף מען זיין א קענער אין ענגליש און אויך א בעל-תרגום!
אזוינע ,קליינע מענשעלעך' אין חסידימלאנד דערמאנען אונז אין די נודניקעס, וואס שטייען אין א ווינקל אין שול און פלפולן זיך, צי דעם רבינס חכמה איז גרעסער ווי זיין צדקה. און דער ווינקל-רבי אליין האקט זיי איבער אין מיטן ד'רינען, פרעגנדיק: ,און וועגן מיין עניוות זאגט עץ גארניט?'
פשוטע און קלארע דיבורים: וואס האלט איר פאר חשוב, ווערטיק און ווירדיק?
דעם רבינס עצה: ס'איז ניט דא קיין וויכטיקערס, בעסערס אדער פיינערס איידער צו לעבן בשמחה-ובששון און הנאה האבן ווי צום מערסטן און עפסטן פונעם אייביקן מאמענט. לערנען תורה מיינט גארניט, אויב א בן-ישראל איז ניט קיין ייד מיט תורה, ווען זיין לעבן איז ניט צו גאט, ניט צו לייט, ניט צו תורה און ניט צו סחורה.
די ,פאטשאטנע פאלקאווניקעס' (די אמתע צבועקעס) וואס פארן בליצשנעל הארט פאר דער שקיעה קיין מאנסי, מאנראו און ספרינג-וואלי, דערקלערן מיר, אז אין דער אלטער היים פלעג זיך דער שבת אנהייבן ערב שבת צווישן 11 אזייגער אינדערפרי און 12 אזייגער ביי טאג. ערב שבת האט מיט זיך פארגעשטעלט אזא מין רו-צייט, ווען מ'האט זיך פארנומען נאר מיט די לעצטע קליינינקע צוגרייטונגען מכוח דעם הייליקן רו-טאג.
אומעטום זיינען דא נודניקעס און לופטמענשן, אויך אין דער פרומער וועלט! אויפן גנב ברענט דאס היטל און אויפן חסיד ברענט דאס שטריימל! אמן!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קיודש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
מיר דאנקען אונזערע ,משיחימלעך' אין חסידימלאנד, וואס מאכן באקאנט און פארשפרייטן ,דער מאמענט'. מיר דאנקען זייער דעם פיינעם ייד, וואס האט געשאפן די זייט וועגן ,דער מאמענט' אין ,ווידיפעדיע'. ר' ייד, זייט מצליח, ברענגט משיח!'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין האט אונז איבערגעגעבן היינטיקע וואך, אז ער נוצט שוין מער ניט די אינטערנעט-זייט ,יידיש לשון', ווייל די מיטגלידער זיינען א כאליאסטרע פראסטע עם-הארצים. די געוואלדיקע למדנים פלפולן זיך ארגעסיוו וועגן קלאץ-קשיאות, אויף וועלכע אלע ווייסן שוין די ענטפער. די קשיאות זיינען פאקטיש ניט קיין רעטזעלהאפטע און האבן קלארע ענטפער.
אנשטאט זיך אויסצולערנען און אפלערנען פון א היימישן יידיש-ריידנדיקן ווי פריינט לעווין, וואס האט זיי געשאנקען בחינם א ים מיט אוצרות, אמפערן זיי זיך וועגן וויכטיקע פראגעס, צי מ'זאגט יידיש-וואך אדער די יידישע וואך. די געוואלדיקע ,שילער' זיצן א גאנצע יידישע וואך אויף דער יידישער פערמע, וואו זיי ברעכן זיך דעם יידישן מוח צוזאמען מיט דער ניט-יידישער ליגע ווי אזוי צו פארטערשיקן ווייטער די יידישע שפראך! דיינו.
א שילער, וואס דעבאטירט מיטן לערער האט ניט קיין שום חשק זיך אויסצולערנען. אזא שילער איז פאקטיש ניט קיין סטודענט נאר א שטרייטס-לוסטיקער ווינקל-אדוואקאט. דאס זיינען גראביאנעס און פראסטיאקעס, וואס האבן ניט קיין שפראך-געפיל נאר א תאוה, טאלאנט און חוש פאר קאמפס-לוסט.
אזעלכע אגרעסיווע נודניקעס האבן געדארפט האבן די פראפעסארן, וואס מיר האבן געהאט אין פוילן און רוסלאנד, וואו דאס ווארט פונעם לערער איז געווען אזוי ווי דאס געזעץ פון גאט, וואו מ'האט ניט געוואגט ווידערשפרעכן דעם לערער.
ווען א לערער שטעלט-צו א סטודענט דעם ריכטיקן ענטפער, איז די איינציקע פאסיקע תשובה ,א דאנק'. אזעלכע גראבע יונגען האט דער מלמד אמאל געשמיסן מיטן קאנטשיק. מיר האבן מורא, אז די געוואלדיקע גראביאנעס זיינען, לויט פריינט לעווין, אזוינע ווילדע בריאות, וואס א קאנטשיק וואלט זיך גארניט געפאסט צו דער אויסטערלישער סיטואציע. דער מלמד וואלט זיך גענויטיקט אין א בייטש.
אזעלכע פאטשעטשעס דערמאנען אין קוועטשמענאוו, א סלאוואקיש שטעטל פול מיט באליידיקטע און שוטים. דאס שטעטל איז געווען אזוי טרויעריק-בארימט מיט אגרעסיווע נודניקעס, וואס אפילו דער בעל-שעם-טוב האט עס פארמיטן און זיך קיינמאל ניט אריינגעשאקלט אין דעם בידנעם קוועטשמענאוו.
רבותי, פאוואליע!
דער אמעריקאנער יוסטיץ-מיניסטער עריק האלדער איז צום ערשטן מאל אין דער אמעריקאנער געשיכטע אנגעקלאגט געווארן אין קאנגרעס-באליידיקונג.
ניט לאנג צוריק און נאך אין א סך לענדער מיט טאטאליטארישע רעזשימען איז א הערשער נאך העכער פונעם געזעץ. דארט מוז זיך א דיקטאטאר ניט האלטן ביים געזעץ.
אין די פאראייניקטע שטאטן מוזן אלע, אן קיינע אויסנאמען, פאלגן דאס געזעץ. אן אמטירנדיקער פרעזידענט און זיינע לאקייען מוזן אויך פאלגן געזעץ.
מיר האפן, אז עריק האלדער וועט מוזן באצאלן ניט בלויז די $10,000 שטראף-געלט, נאר אז פרעזידענט אבאמע וועט אים אויך מאכן פאר א קרבן און אים אפזאגן פון אמט.
דאס איז אמעריקע, וואס איז נאך אלץ און נאך אלעמען א ציוויליזירט לאנד, וואו קיינער איז ניט העכער פונעם געזעץ!
פאטשאטנע פאטשעטשעס
קינפטיקע דורות שפראכן-פארשער און מומחים אין יידיש וועלן לאכן פון די אומגעלומפערטע ווערק, אויף דער גולם-שפראך אין די לעצטע פאר צייטשריפטן, וואס די היינטיקע כמו-קענער האלטן און דערקלערן פאר יידיש!
הירש דוד קאץ ווייסט און פארשטייט דאס. דאס איז אפשר די סיבה פארוואס ער האלט ניט אונטער קיין נאענטע באציאונגען מיט די אלע פאטשאטנע פראפעסארן ווי ניבארסקי, וואס איז גארניט פעאיק צו שרייבן אויפן לשון אין וועלכן ער איז א ,חשובער' פראפעסאר! איר שפילט זיך דא מיט באנטשע שווייג?!
פראפעסאר קאץ, אייער פאטער איז געווען א באקאנטער דיכטער, וואס האט פארפאסט גלענצנדיקע פאעזיע. ביטע פירט-ארויף אויפן דרך-הישר די צדיקים אין פעלץ, וואס קאנען ניט מאכן קיין אלף פאר א צלם!
א רוסישער מי-שברך
אט אזוי, טאוואריש מוי! דער נייער געזונט-פארזיכערונגס-פלאן איז טאקע א רוסישער מי-שברך און גלענצנדיק שמד-שטיק. דאס העכסטע געריכט האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז דער פלאן איז אויסגעהאלטן מיט דער אמעריקאנער קאנסיטיטוציע. ריכטער ראבערטס האט אפגעטאן אויף טערקיש גאנץ אמעריקע מיט א געוואלדיקן שפיצל. ער האט איבערגעשריבן דעם פלאן, כדי ער זאל זיין קאנסטיטוציאנעל-געשטימט.
א ריכטער זאל זיין אומפארטייאיש און ניט מיטהאלטן מיט איין צד. ראבערטס איז א כיטרער חוצפהניק, וואס האט אנגענומען די ,קריוודע' פארן ווייסן הויז און איבערגעמאכט די ,באווייזן'!
די קאנסטיטוציע עקזיסטירט שוין מער ניט!
די קאסטיטוציע מיינט גארניט אויך פארן העכסטן געריכט, וואס זאל זי פארטיידיקן און אזוי ארום אונז באשיצן פון טיראנעריע. ס'איז אומדערהערט, אז א ריכטער זאל איבערשרייבן א פלאן, כדי ער זאל דערקלערט ווערן פאר קאנסטיטוציאנעל. א ריכטער איז אן אומפארטייאישער באאפאכטער, וואס טאר זיך ניט אריינמישן אין דעם ענין. ער איז פארפליכטעט צו אנאליזירן די אנקלאגע אן שום פאראורטייל און איז פארבאטן צו באאיינפלוסן דעם פראצעס.
וואשינגטאן מאכט אונז א רוסישן מי-שברך. אבאמעס געזונט-פארזיכערונגס-פלאן האט צו טאן בלויז נאר מיט מי-שברכס און רפואה-שלמהס. פון סאמע אנהייב האט מען אויסגענוצט טערקישע שפיצלעך, כדי אט-דער פלאן זאל גוטגעהייסן ווערן, און דער אורטייל פון העכסטן געריכט איז ניט קיין אויסנאם.
די מלוכה-קאסע איז ליידיק און די נאציע איז באנקראט. דער פרעזידענט האט באקאנט געמאכט, אז די רעגירונג וועט איינפירן נייע שטייערן און העכערן די אלטע, כדי צו צאלן פאר דעם פלאן. קיין פראטעסט-אויפבויז איז ניט דא און קיינער זאגט, ווי געוויינלעך, ניט קיין ווארט. דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
פראסט, פשוט און בקיצור
אומגעזעצלעך איז אומלעגאל און פונקט פארקערט! דאס העכסטע געריכט אין לאנד האט געפסקנט היינטיקע וואך, אז די פאליציי אין א שטאט, בפרט אין אריזאנע, מעג קאנטראלירן, צי א פערזאן איז אן אומלעגאלער אימיגראנט ווען זי שטעלט זי אפ אין משך פון א פארקער-געזעץ-פארלעצונג.
אומלעגאלע אימיגראנטן נעמען-צו ארבעט און ברויט ביי ארעמע אמעריקאנער בירגער ווי אויך נידערן-אראפ די אלגעמיינע שכירות. די אומגעזעצלעכע אימיגראנטן בייטלען אויך אויס די שפיטעלער, שול-וועזנס און די מלוכה-קאסע; זיי באקומען א לוין און צאלן ניט קיין שטייערן. דאס מיינט, אז זיי באקומען בחינם מעדיצינישע באהאנדלונג און אן אומזיסטיקע בילדונג אן צו צאלן איין קאפעק!
שמד-שטיק
פארוואנדלען איבערנאכט אומגעזעצלעכע אימיגראנטן אין אפיציעלע בירגער איז דער הויכפונקט פון שמד-שטיק און חוצפה. אז מ'לעבט, דערלעבט מען! מיר האבן זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז מיר זאלן דערלעבן אזא חוצפה און תקופה.
מיט דעם אקט, וואס שטעלט-פאר מיט זיך כאבאר האט אבאמע געפונען חן ביי דער שפאניש-אמעריקאנער באפעלקערונג, וואס זייערע שטימען דארף ער באקומען, כדי צו זיגן אין די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן.
בלייבן אן א באבען
די באבע בארואיקט די משיחטע, וואס זאל בארואיקן די וועלט. די נסתרדיקע צדיקת איז ברוגז אויף דער וועלט, און מחמת א גוטער סיבה! די משיחטע איז אין כעס אויף דעם עולם, וואס איז מלא-רציחה אויף דער באבען, ווייל די משיחטע לעבט א גוטן טאג אין ,האטעל קארלאיל', אנשטאט צו רייטן אויף איר ווייס אייזעלע איבער די גאסן פון אלט-ירושלים און שופר בלאזן. די באבע פרעגט: ,אין דעם בין איך שולדיק?'
די באבע בלייבט אן א באבען און ס'קימערט זי ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, אז די וועלט ווארפט זי פאר צו שטערן די משיחטע צו קומען. די באבע אין טיי-סאלאן האט באשטעלט צוויי גלעזלעך שאמפאניער און בארואיקט די משיחטע מיט דער באבענס עצה: ,וואס ביסט דו שולדיק און פאראנטווארטלעך פאר? דו ביסט ניט ארומגעלאפן נאקעטערהייט ווי א פוילישע דריפקע אין גן-עדן און געטאן אזוי ווי דער שטן האט געהייסן. דו האסט ניט געגעסן דאס עפעלע אן צו זאגן ,בורא פרי העץ'! דו האסט ניט אנגעמאכט די אלע צרות און יסורים אויף דער וועלט! פארוואס דארפסט דו קאכן א פרישע קאשע פאר א וועלט, וואס האט די קאשע אליין פארקאכט? פארוואס דארפסט דו אליין רייניקן און ראמען די גאנצע שטוב?'
די משיחטע האט איינגעזען תיכף-ומיד, אז די באבע איז גערעכט. זי האט באשטעטלט נאך א גלעזל שאמפאניער און זיך געפילט א סך בעסער. די משיחטע, וואס וועט ענדלעך באפרייען די וועלט איז אויסגעלייזט געווארן פון אירע ליידן א דאנק דער באבען! פרויען-באפרייאונג! די משיחטע איז געווארן א הייסע פעמיניסטקע. זי פרעגט זיך איצט פארוואס זי דארף זיצן הינטער דער מחיצה אין ווייבער-שול.
די וועלט בלייבט אן א משיחטע און מיר בלייבן אן א באבען!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת!
___________________________________
לייט-ארטיקל
צבי הירש סארקין, גאסט-לייטארטיקלער
דער קאמף פארן ווייסן הויז
דער קאמף פארן ווייסן הויז איז אריין אין זיין לעצטער סטאדיע. ביידע גרופעס באמיען זיך צו באשמוצן איינער דעם אנדערן.
ס'איז דא אבער אן אונטערשיד צווישן די לאגערן. פרעזידענט אבאמע פאלט כסדר אן אויף ראמני'ן פערזענלעך בשעת ראמני נוצט-אויס אבאמעס דורכגעפאלענע פאליטיק און אקטיוויטעטן. אויב מ'פארגלייכט די צוויי וואל-קאמפאניע-פראפאגאנדעס, זעט ראמניס דרך אויס פיינער.
אויב מ'באטראכט די אויסזיכטן פון ביידע קאנדידאטן, שטעלט זיך אויס אזא בילד... פאר אבאמע'ן וועלן שטימען: כמעט אלע אפרא-אמעריקאנער (12% פונעם עלעקטאראט); אן איבערוועגנדיקע מערהייט פון די פראפ-פאראיינען (20-25%), און דער גרעסטער טייל יידן און לאטיין-אמעריקאנער (נאך א 10%). דער סך-הכל באטרעפט אומגעפער 45-48% וויילער.
פאראן זיינען נאך א 30% וויילער, וואס האבן נאך ניט באשלאסן פאר וועמען צו שטימען.
פאר ראמני'ן וועלן שטימען די מערהייט קאנסערוואטיווע און, אפשר, די קאטאליקער צוזאמען מיט די עוואנגעליסטן, אויב זיי וועט ניט אפשרעקן ראמניס מארמאנישע אמונה. זיי אלע צוזאמען שטעלן מיט זיך פאר 30-35% וויילער; אלזא זיינען די אויסזיכטן פאר ראמני'ן צווייפלהאפטע, סיידן א נס וועט פאסירן.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 22 יוני 2012
אלגעמיינע באמערקונגען
כדי אנצופאנגען די נייע וואך אויף א שבתדיקן שטייגער, דארף מען לייענען נאך דער שקיעה ,דער מאמענט' ביי א שטיקל לעקעך מיט גלעזל בראנפן. ,דער מאמענט' איז א שבתדיקע צייטונג. חשובע חסידים אין אלע טיילן וועלט לייענען ,דער מאמענט' בסוד ביי דער ארבעט, כדי צו פארטרייבן די וואכעדיקייט און פארוואנדלען דעם בלאסן ארבעטס-טאג אין א שבתדיקער שמחה!
מיר דאנקען די לייענער, וואס האבן אונז לעצטנס געשאנקען א ביישטייערונג. ס'איז א גן-עדנדיקע מחיה, וואס מ'שעצט אונז הויך און גארניט גרינג.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דאס פרילינגס-וועטער איז מחיהדיק, באזונדערש אין אזא וואונדערשיינער מעטראפאליע ווי ניו-יארק. פאראן זיינען היינט-צו-טאג א סך מעטראפאליעס איבער דער לענג און ברייט פון דעם ערד-קוגל אבער ס'איז דא בלויז איין ,קאסמאפאליע'... ניו-יארק!
דאס ווארט ,קאסמאפאליע' איז אויסגעטראכט געווארן פון אונזער זייער געערטן קארעספאנדענט אין בודאפעשט, ד"ר אהרון קארפאטי. דער ,ישיבה-בחור' פון גרויסווארדיין אין זיבן-בערגן איז ביי אונז אן איידעלער פריץ. ער איז נשתומם געווארן פון ניו-יארק און דער קאכיקער שטאטישקייט, אז ער האט צום ערשטן מאל באזוכט פאר-א-יארן ניו-יארק. ד"ר קארפאטי האט אונז דערקלערט מיט גרויס דערשטוינונג: ,ניו-יארק איז ניו קיין מעטראפאליע; דאס איז א קאסמאפאליע!
די קאסמאפאליע בלישטשעט, גליט און בליט מיט א פרילינגדיקן חן און צויבער. הערצער ווערן זארגלאז בשעת דער זומער דערנענטערט זיך פאוואלינקע.
דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום גרייט זיך צו אונזער זומער-באל אין אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. די שיינע, סאפיסטיקירטע פרויען קויפן שוין איין נייע באל-קליידער און טרוימען צו טאנצן ווי ניקולאעווסקע גראפיניעס און פרינצעסינס אויף אונזער פייערלעכן באל.
דער ליד פונעם לוסטיקן לופט-קילער
ס'בושעוועט שוין א היץ-כוואליע! בשעת א געוואלדיקן היץ איז דער קלימאטיזאטאר אייער בעסטער חבר!
אין דער שטילקייט הערט מען נאר די אייביקע שעפטשעריי פונעם לופט-קולער, וואס שענקט ווי גאלד קאלטע לופט און פארוואנדלט א מדבר-היייסע דירה אין אן אסיענדיקן גן-עדן. די רעדעלעך און קלעפקעס אין לופט-קאמפרעסאר דרייען זיך אומדערמידלעך אן שום אויפהער, כדי ס'זאל אייביק ארויסבלאזן א קאלט ווינטעלע און דערפרישן די חיץ-ליידנדיקע.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
מענשן-דופליקאציע איז שוין אלטמאדיש! איצט רעדט מען וועגן אויטאמאטאנען, וואס זיינען א האלבער מענש און א האלבע מאשין, האלב-ארגאניש און האלב-מעכאניש, האלב-מענשלעך און האלב-אויטאמאטיש. דאס איז ניט קיין טרוים, נאר א חושך-מצרימדיקער קאשמאר! פאראן אזעלכע טעכנאלאגן, וואס האבן גרויס חשק צו פארווירקלעכן אזא קאשמאר. די פסעוודא-רעאליטעט צעשטערט די ווירקלעכקייט און די קיבערנעטישע וואר נעמט-איבער די וועלט.
פאראן אזעלכע, גאט צו דאנקען, וואס קויפן זיך ניט איין אין דער חברה משוגעים און לעבן מיט א תכלית אן דעם ,שטעקער אין שטעפסל'.
און ריידנדיק וועגן משיח: דאס איז די סיבה פארוואס דער דורכשנילעכער מענש איז היינט-צו-טאג אזוי זויער און קאלאמוטנע. די מענשהייט האט שוין פארלוירן איר מענשלעכקייט און איז אראפ פון דרך-הישר, פארפירט אין זומפ, מיל, באד און הקדש פון א קאקאמייקע, אין וועלכער כמעט ווי יעדערער איז פארקאכט. דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
אין שייכות דערמיט וואס מיר רעדן-ארום איז אן אנדער סימן-רע, אז די עולם-גולמדיקע פאלקס-מאסן ווילן נאר גלאצן אלע טאג אויפן טעלעוויזיע- און קאמפוטער-עקראן און פרעסן ווי א וואלף אין פידזשאמעס אדער אין אונטערוועש מיט א לייבל ביים טיש אין קיך. ווען מ'גייט-אראפ אויף דער גאס, איז מען מער ניט אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, נאר אין אפגעריסן-אפגעשליסענע שמאטעס ווי זשלאבעס און גראביאנעס.
די וואס ווילן לעבן נאר אין דער קיבער-וועלט דארפן זיך ארויפלאדן די נשמה אויף דער פסעוודא-רעאליטעט און אויסוועבן דעם קערפער, כדי צו מאכן מער פלאץ פאר די, וואס ווילן לעבן אויף דער ווירקלעכקייט, אין א ווירקלעכער וועלט מיט ווירלקעכע מענשן, וואס לעבן מיט א תכלית!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
די אלטע רעדאקטארן און מיטארבעטער ביי אונז אין רעדאקציע טרוימען צו פארברענגען נאך א זומער אין א ,קאכאליין' אין א זומער-קאלאניע אין די קאטסקילן אבער ,די בארשט-זאנע' עקזיסטירט מער ניט. אוי, אמאל איז געווען א וועלט!
די אלע יידישע האטעלן און זומער-קאלאניעס אין פאלסבורג, מאנטיסעלא, ליבערטי, וואודבוארן, וואודרידזש, סוואן-לעיק וכדומה זיינען לאנג צוריק פארשוואונדן געווארן אין דער אייביקייט.
*א ,קאכאליין' איז א הייזקע מיט אן אויוון אין א זומער-קאלאניע, וואו מ'האט ,געקאכט אליין' א מאלצייט.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
די ,גזלניזאציע' פון דער אמעריקאנער קולטור רעדן מיר ארום היינטיקע וואך. ס'טוט אונז וויי, באנג און לייד, ווען מיר קוקן-אן די היינטיקע ,קולטור' און זעען אין דעם, וואס זי האט זיך פארוואנדלט און ווי ווייט זי איז געפאלן.
קולטור איז עלעגאנט און איידל. באצייכענען די היינטיקע קולטור מוזן מיר אלס ,אומולטור' אדער ,קעגנקולטור'. א געזעלשאפט, וואס פארגעטערט ראפ-זינגער און קינא-נקבות און באצייכנט זיי ווי די אפגעטער פאר דער יונגט איז א קראנקע געזעלשאפט. מיר ווייסן, אז מיר שרייען חי-קיים פון הויכע פענסטער אזוי ווי ירמיהו הנביא און דאס זיינען אפשר ארויסגעווארפענע רייד אבער מיר שטרייכן סיי-ווי אונטער דעם טרויעריקן פאקט.
די פרומע קהילות ווייסן זייער גוט, וואס ס'טוט זיך אין און מיט דער מאדערנער וועלט און וואס פארא באדראאונג דער אינטערנעט שטעלט-פאר מיט זיך פאר זייער איידעלן לעבנס-שטייגער און אידעאלן. זיי זעען, וואס ס'איז געווארן מיט דער וועלט און ווילן באשיצן זייערע קינדער און פאמיליעס פון דער דרויסנדיקער קולטור.
קולטור איז קוואליטעטספול און סאפיסטיקירט און זאל דערהייבן דעם מענש און אים ניט פארדארבן. קולטור איז דאס אויבערשטע פון שטויסל און ניט דאס אונטערשטע פון כוסל.
די ,פאפ-קולטור' באט היינט-צו-טאג אן בלויז נאר געמיינקייט און גראבקייט. וואס איז נאך ערגער און טרויעריקער איז, אז די היינטיקע עלטערן לאזן די קינדער קוקן אויף אזלעכע פראגראמען אינעם אינטערנעט און אויף דער טעלעוויזיע. ס'איז אויך אמת, אז ס'זיינען נאך אלץ דא איידעלע עלטערן, וואס דערלויבן ניט די קינדער צו זען אזעלכע זאכן. מיר לויבן אזעלכע טאטעס און מאמעס. אויף יעדן ארט און אין יעדן ווינקל הערשט אבער די גראבע פאפ-קולטור, ווייל די מערהייט פאסמאקעוועט זיך מיט אזא פאסקודסטווע. און די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער...
א מעטראפאליט און א קאסמאפליט הייסן ניט היינט-צו-טאג, וואס זיי האבן אמאל געמיינט אין דער אלטער היים. א קאסמאפאליט איז איצט א פערזאן, וואס פירט א קאסמאפאליש לעבן, א סאפיסטיקירטער און איידלער מענש, וואס לעבט אין א גרויסער שטאט. א מעטראפאליט איז ענלעך צו א קאסמאפאליט, א לייט, וואס וואוינט אין א מעטראפאליע און האלט זיך ביי א מעטראפאלישן לעבנס-שטייגער.
אין מזרח-אייראפע איז א מיטראפליט געווען דער פראוואסלאוונער הויפט-גלח אין פעטראגראד. אין ראטן-פארבאנד האט די סאוועטישע מאכט פארדרייט די באדייטונג פון דעם ווארט קאסמאפאליט און עס פארוואנדלט אין א שווארצן שם. אין די 40ער יארן האבן די סאוועטישע יאלדן ביי דער מאכט שוין מער ניט געקאנט באצייכענען אירע ,קעגנער' ווי קאנטעררעוואלוציאנערן; די פארטיי-אידעאלאגן האבן אויסגעטראכט א ניי בלבול-ווארט ,קאסמאפאליט' פאר די, וואס זאלן ניט האבן געלעבט לויט סאוועטישע פרינציפן. דער רעזשים האט באצייכנט די ,מלוכה-שונאים' ווי ,קאסמאפאליטן', די, וואס זיינען געטריי געווען אנדערע מלוכות און א בוזשוארנעם לעבנס-שטייגער.
פאר אונזערע יינגערע לעזער, וואס קענען זייער גוט די היינטיקע וועלט דערקלערן מיר, אז א מעטראפאליט איז ניט קיין מעטרא-סעקסואל. א צאל מיטארבעטער, וואס זיינען קלוג ווי די וועלט האבן אונז איבערגעגעבן לעצטנס, אז דער טערמין ,מעטרא-סעקסואל' באדייט א יונגן, מעטראפאלישן קראסאוויץ, א סעקס-סימבאל, נאך וועלכן ס'קראפירן די אלע יונגע נקבות.
אונזער בעל-הנס ד"ר נאמאסט
אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט, וואס איז טאקע באמת א קליינאד, האראוועט ווי א מזיק און ווערט קיינמאל ניט אויסגעמאטערט. ער איז אונזער בעל-הנס, וואס פארוואנדלט יעדע אוממעגלעכקייט אין א פיזישער ווירקלעכייט.
ד"ר נאמאסט איז דער היינטיקער ד"ר חיים זשיטלאווסקי אדער ד"ר אברהם בר-מזל. דער געוואלדיקער בעל-דקדוק פארפעלט קיינמאל ניט צו כאפן קיין גרייז און אנאליזירט אונטערן פארגרעסערונגס-גלאז די קליינע פינטעלעך, ווייכע נואנסן און שיינע מליצות.
די אלע שאצן און מתנות, די געבורט פונעם נייעם יידישלאנד און די ווידערגעבורט פון דער יידישער פרעסע און קולטור האבן מיר צו פארדאנקען ד"ר אוצר נאמאסט.
ד"ר סלאווינסקי סלאוואר: א געוואלדיקער בקי
באמערקונג פון רעדאקציע: דער אויטאר באשפרענקלט, באשיט און באשטרייט דעם ארטיקל מיט א ים מיט לשון-קודש, מחמת ער שרייבט וועגן א חשובן פראפעסאר אין יידיש, וואס איז אויך א מומחה אין יידישע ווערטער, וואס שטאמען פון לשון-קודש. דער מחבר וויל, אז דער פראפעסאר זאל נשתומם ווערן פון זיין קענטעניש אין לשון-קודש.
דער וועלט-בארימטער ווערטער-מייסטער ד"ר איוואן סלאווינסקי סלאוואר פארעפנטלעכט היינטיקע וואך אין ,דער מאמענט' א פזמון לשבח און לכבוד פראפעסאר שורש כאבארסקי פון לאפואווקע, וואס וואוינט אויפן ,פלעצל' אין פריז, באנגטייך און איז דער בעל-הבית פון בית-ספר ,געדערעם'.
ר' שורש איז אודאי ניט קלוג גענוג צו פארשטיין דאס ווערטער-שפיל וועגן כאבארסקי'ן פון לאפואווקע*. דער חשובער בקי אין לאקשן-קודש, וואס דרייט-אויס און צעמזיקט כהרף-עין א כשרן זאץ איז ניט בלויז חוטא-בעגל, נאר אויך חוטא-בחמור, בחזיר, ובשטן מכוח זיין שרייבן. דער בעל-תרגום, אויך א גאון-הגדול, האט זיך דערשלאגן צו א גאלדענעם רעזולטאט: דער יודע איז קודם געווען בלויז א מבין-בבן-השמשות; צוויי שעה שפעטער איז ער געווארן א חכם-בלילה, און אחרון אחרון חביב, 12 אזייגער ביי נאכט איז ער סוף-כל-סוף געווארן א גאון-בחצות. עוואלוציע מיט אינפלאציע און אין איין נאכט נאך!
דער רעטזעלהאפטער פאסקוויל וועט אייבעק טאטשען דעם ווינקל-רבי'ן, מחמת מיר טיטשען אים מיט משה רבינוס שטעקן בשעת ער איז כביכול-עולה-רגל קיין פיתם, רעמסס און פאריז מיט א פאריזער** אין קעשענע. ביד-רמה דערלאנגען מיר א קלאפ דעם חשובן תם.
מיר ווילן ניט מגזם זיין דעם מצב און ווילן גארניט שקרענען, אבער מיר האבן חשק, אז דער עולם זאל תופס זיין פארוואס מ'נעמט אויף דער ענוי לכף-חוב דעם יודע-הגדול, וואס מעלה-גרהט ווי א בהמה מיטן ,ספר שעכטער'. פראפעסאר כאבארסקי איז אן שום ספק א בעל-לשון-קודש. מיר זיינען לחלוטין מחולק מים אים אויף איין זאך: ער קאן ניט שרייבן. מיר ווילן ניט פארחושכן זיין שם-דבר, אבער זיין שרייב-טאלאנט סחעט ווי אן עיפוש; אז מ'האט אים מתקן געווען, בכדי דער עולם זאל וויסן וואס ער שרייבט, איז ער געווארן מלא-רציחה! גארניט קיין גוזמא! ער האט אפשר מורא געהאט, אז מ'וועט פארשטיין דעם תוך בעיקר, דעם תמצית בכלל און דעם תוכן בעצם.
דער חשובער מבין איז א קרבן פון דעם זאגעכץ ,מער רביים ווי חסידים' און ,מער משיחים ווי משגיחים'. פ"ר כאבארסקי איז א מומחה אין די לשון-קודשדיקע ווערטער אויף יידיש ווי, למשל, על-הפחות קדחות און ברכת-תחת. מיר האפן, אז ער וועט זיך ניט שרפענען מחמת דעם תורה-האמת. מיר לאזן ניט אויס אויף ר' שורש די גאנצע תוכחה בשעת ער שטייט אונטערן תחת-ושתי.
לכבוד דעם חגא ,ברכת-תחת', וואס פראפעסאר כאבארסקי פראוועט אין נאמען פון קורח במדר זאגן מיר דעם בעל-עברית: ביני-לביני ביי עלינו 'ישקני מנשיקות' אין מקום-קודש'.
פראפעסאר כאבארסקי, באליידיקט אייך ניט. זיצט בעתן חושך-פאריז אין א קאוויארניע נעבן נפקא-בית ביים סען און טרינקט ,ליליט' מיט לילית'ן און תיכף-ומיד וועט איר קומען צו אייך און אייך פילן א סך בעסער.
פוסנאטן:
*לאפואווקע הייסט כאבאר אויף פויליש.
**א פאריזער איז א זשארגאן-ווארט פאר א קאנדאן, א קעגן-שוואנגערשאפטס-מיטל.
דער טונקעלער מיטן גרויסן קונדס און אברהמטשע
אברהם שולמען, דער לאנגיאריקער מיטארבעטער אין ,פארווערטס', איז געווען א גלענצנדיקער סאטיריסט און הומאריסט. ער האט אפט פארפאסט הומארעסקעס אונטערן פען-נאמען ,אברהמטשע'.
שולמאן האט פארעפנטלעכט צאלרייכע סאטירעס, וויצן און פאסקווילן און האט פארמאגט א פינצטערן און סארקאסטישן הומאר צוזאמעם מיט א געוואלדיקער שארפזין. חבר שולמאן איז געווען א פארשוין פון א גאנץ יאר, וואס האט אמוזירט יארן לאנג אומצאליקע לייענער מיט זיינע חכמות.
יוסף טונקל איז געווען ,דער טונקעלער'. ער האט רעדאגירט די הומאר-אפטיילונג ,דער קרומער שפיגל' אין ,דער מאמענט' און געשאפן אין ניו-יארק דעם הומאר-זשורנאל ,דער גרויסער קונדס'. טונקל האט ענדלעך געשריבן פאר ,דער פארווערטס' און איז געשטארבן אין 1948 אין אמעריקע.
די זכרונות בנוגע אזוינע לאנג-פארשטארבענע פערזענלעכקייטן וואלגערן זיך נאר ביי עטלעכע זקנים אין טיפן זקרן, פארשטויבט און באדעקט מיט פאוויטיניעס. די דערינערונגען ווערן מיט דער צייט וואס אמאל שוואכער און נאך מער פארוויאנעוועט; זיי וועלקן אזוי ווי אלטע בלומען. ניט קיין סך יידן געדענקען די נעמען יוסף טונקל, דוד ברעסלער און אורקע נאכאלניק (איציק פארבעראוויטש).
א דאנק ,דער מאמענט' קלינגט די וועלט ווידער און ווייטער מיט אזעלכע נעמען.
אררט, עזאזל, סמבטין וכדומה
מיר דערמאנען זיך מיט גרויס נאסטאלגיע אין די אמאליקע קאבארעטן אין ווארשע.
אררט און סמבטין זיינען חשובע נעמען. עזאזל איז א שד, וואס דינט דעם בעל-זבוב.
,דער טונקעלער' האט פארפאסט א סך סקיצן פאר ,עזאזל'. די היינטיקע לייענערשאפט האט גארניט קיין אנונג ווי אזוי די דאזיקע נאכט-לאקאלן האבן געגליט און געבליט אין די 20ער און 30ער יארן אין ווארשע און וואס פארא שם זיי האבן געהאט. די יידישע געגנט איז ווארשע איז געווען א קליינע, יידישע מעטראפאליע, וואס האט געקאכט מיט כלערליי קולטור-טעטיקייטן.
מיר געדענקען
בערלין איז אמאל געווען א יידישער קולטור-צענטער. אין בערלין האט אמאל געבליט א יידיש-ריידנדיקע קהילה, וואס האט געברענט מיט שעפערישקייט.
א שיינע פאר יידישע שרייבער פון רוסלאנד האבן געלעבט פאר דער רעוואלוציע אין בערלין, וואו זיי האבן געשריבן פאר יידישע צייטונגען און זייערע ביכער זיינען ארויסגעגעבן געווארן פון יידישע פארלאגן.
געדענקט זשע, אז א סך יידן, וואס זיינען אויסגעוואקסן נאכן גרויסן קריג אין בערלין, ווין און אנדערע גרויסע שטעט אין דייטשלאנד האבן געהערט יידיש ביי די עלטערן אין שטוב און האבן געהאט טאטעס, מאמעס, זיידעס און באבעס פון מזרח-אייראפע.
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
ד"ר קארפאטי דעקלערט, אז ,דער מאמענט' איז טאקע מיט ממתקים די יידישע שפראך-אקאדעמיע.
ר' אהרון שרייבט:
,בודאפעשט איז קיינמאל נישט געוועזן קיין יידיש-ריידנדע שטאט. היינט-צו-טאג געפינט מען אלטע יידן, חורבן-געליטענע פון אויבערלאנד, די קארפאטן און זיבן-בערגן, וואס רעדן נאך אלעס יידיש. איינער פון די דאזיקע יידן בין איך.
אין א קינפטיקן נומער וועל איך שרייבן א רובריק מיט דעם קאפ ,דער בודאפעשטער בריוו'
אונז, איך און מיין ווייב, דאנקען ענק זייער פאר ענקערע ליבהארציקע לויב-ווערטער און באגריסונגען אין ענקער צייטונג און פאר די אלע נחמה-בריוו פון מיינע קאלעגן אין ,דער מאמענט', וואס האבן געוואונשן מיין פרוי א רפואה-שלמה.
אונז לאכן ווען עץ שרייבט, אז ד"ר קארפאטי איז אפשר אריינגעפאלן אין דער דאנוי אדער ער זיצט ביי דער דאנוי אין ,קאפע טשארדאש' מיט א טעלער גולאש און א גלעזל פאל ענקע מיט גראף עסטערהאזי.
אונז דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען מיט ענקערע מתנות, א שאכטל ציגארעטן, אן אמפער קרומפירן און א גרויסע פושקע פאדלאלט מיט פערזשוכעס, מיט וועלכע מיין ווייבל, א טייער טייבל, האט זיך געפאסמאקעוועט אין דער ערהאלינגס-היים.
אונז זענען זייער דאנקבאר, וואס ,דער מאמענט' האט אונז לייטזעליקט און ערקלערן, אז ד"ר נאמאסט איז א בעל-הנס. אים האב צו פארדאנקען מיין ווערן א קארעספאנדענט פאר אייער צייטשריפט. א דאנק ,דער מאמענט' האב איך גרויס הנאה זיך איבערצושרייבן מיט אנדערע יידישע שרייבער און דענקער, מיט וועלכע כ'טויש-אויס אידייען און רעד-ארום א סך טעמעס און ענינים. ס'איז א מחיה!'
*די רעדאקטארן האבן ניט אויסגעבעסערט דעם אויסלייג אדער לאקאלן זשארגאן אין ד"ר קארפאטיס באגריסונג, דערפאר ווייל זיי ווילן, אז די לייענער זאלן זען ווי א ,ישיבה-בחור' פון גרויסווארדיין שרייבט אויף א חנעוודיקן, אונגארישן יידיש.
א מאדערנע פרעסע
א צייטשריפט אויף ביראבידזשאניש, וואס האט 500 לייענער און נאר נעקראלאגן און רעקלאמעס ווי אזוי צו קויפן די שריפטן פונעם הויפט-רעדאקטאר איז ניט קיין צייטונג. א צייטונג, וואס האט א פיר-זייטיקע ביילאגע אויף א ריינעם ,יינגליש' און פייקלט מיטן מלך-המשיח איז אויך ניט קיין צייטונג.
די יידישע פרעסע קאנקורירט מיט דער ענגלישער, רוסישער און ישראלדיקער פרעסע און א יידישער לייענער איז היינט-צו-טאג איינער, וואס רעדט צום ווייניקסטן צוויי שפראכן. ער איז גענויגט צו קענען בעסער ווי יידיש די לאנדס-שפראך פון דער מדינה, וואו ער לעבט. ער קאן דעריבער לייענען א ים מיט פובליקאציעס אויף דער אומגאנגס-שפראך פון זיין לאנד. א יידישע צייטשריפט קאנקורירט איצט מיט אזעלכע פרעסע-ארגאנען אין אזעלכע אומשטענדן אין אזא תקופה. א רחמנות אויף יידיש!? מיר זיינען גאר אין גאנצן ניט מסכים!
א געדאנק, אידייע אדער טרוים קאן קיינמאל ניט שטארבן. זיי זיינען אייביק און אומשטערבלעך! א מענש שטארבט און אן אידייע לעבט ווייטער און אויף אייביק. די געבורט פון ,דער מאמענט' און די אלע טעטיקייטן, וואס זיינען בשעתן פארגאנגענעם אנדערהאלבן יאר פארגעקומען אין שייכות און אין נאמען פון אונזער זשורנאל זיינען נאר דער אנהייב. דאס זאגן מיר אייך צו און גאראנטירן.
,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן, כדי צוצושטעלן די, וואס האבן ליב ,לשון-אשכנז' ניט בלויז א פרישן פערספעקטיוו, נאר אויך נייעס-באריכטן און ארטיקלען, וואס זיי קאנען ניט געפינען אין קיין אנדערע פובליקאציעס. מיר רייסן-איין די וועלט, ווענדן-אן אלע כוחות און האראווען מיט לונג און לעבער, כדי זיך צו דערשלאגן צו אזא רעזולטאט. און דאס איז בלויז דער אנפאנג.
פאראן אזעלכע וואס טראכטן מיט טרויער נאר פון פארשוואונדענע זאכן און פרעגן זיך ,פארוואס?' מיר טראכטן אבער פון זאכן, וואס האבן קיינמאל פריער ניט עקזיסטירט און פרעגן זיך ,פארוואס ניט?'
מיר דערמאנען און באוויינען
אין מיין נאמען און בלויז נאר אינעם אייגענעם נאמען שרייב איך די פאלגנדיקע שורות. איך, ד"ר רחמיאל פישביין, האב מיט צוויי וואכן צוריק זייער גענאסן פון אן איראניש-קאמישן אינצידענט ביי אונז אין רעדאקציע. אזא רעזולטאט האב איך שוין געהאט דערווארט אזוי ווי כ'האב געהאט געווארנט די רעדאקטארן ניט צו זוכן אדער דערווארטן קיין געניאלקייט ביי די יידישיסטן. מיינע קאלעגן זעען איצט איין ווי שלעכט און ארעם די קוואליטעט פון יידישע שטודיעס איז.
קיינער קאן ניט זאגן, אז ניבארסקיס יידישער ווערטערבוך מיט די דעפיניציעס פון לשון-קודשדיקע ווערטער איז ניט קיין מייסטער-ווערק. זיין גרויסהאלטערישע חוצפה און עקשנות זיינען אויך א מייסטער-ווערק און זיינען טיפיש פון די כמו-יידישיסטן, וואס קאנען ניט מאכן קיין אלף פאר א צלם. דער געוואלדיקער למדן האט געבעטן ביי אונזער רעדאציע-סעקרעטאר מיין ,בליץ-אדרעס'! וואס איז א בליץ-אדרעס? איז דאס דער אדרעס פון א הויז, וואס ווערט געטראפן פון א בליץ-שטראל? דער ווייסער האט זיך, ווייזט-אויס, דערקונדיקט וועגן מיין בליץ-פאסט-אדדרעס, וואס איז אין דער אמתן אן אינטערנעטישער פאסט-אדרעס.
אונזערע מיטארבעטער ד"ר נאמאסט, צבי הירש סארקין און חיים קאמעלמאכער ווי אויך דער הויפט-רעדאקטאר האבן איבערגעלייענט די באגריסונג פון דעם פאטשאטנעם פראפעסאר. ער איז צערודערט געווארן, ווייל אונזערע רעדאקטארן האבן אים אויסגעבעסערט, כדי די לייענער זאלן האבן אן אנונג, וואס ער שרייבט. ער האט אונז פארבאטן צו דרוקן דעם אריגינאל ווי אויך דעם אויסגעבעסערטן פאראגראף; ער האט זיך איבערגענומען, ווייל מ'האט געוואגט ענדערן אן אות! די אלע מיטארבעטער האבן געלאכט, ווען זיי האבן געלייענט זיין באגריסונג און באמערקט איינצייטיק: ,ער איז איינער פון די חשובסטע קענער אין יידיש?'
חבר ניבארסקיס זאצן זיינען געווען אזוי אנגעשטרענגט און אזוי אויסגעדרייט, אז די רעדאקטארן האבן ניט געהאט קיין שום ברירה! טאטשקע!
די רעדאקטארן האבן געוואלט, אז כ'זאל ניט זען ניבארסקיס בריוו; זיי האבן מיר ניט געוואלט שענקען קיין פרישע אמוניציע. די חוצפה פון דעם געוואלדיקן למדן איז ניט צום פארטראגן! ניבארסקי איז געווען אין כעס, ווייל פעאיקע רעדאקטארן האבן געפונען פאר אומלייענבאר און אומדרוקבאר זיין שרייבעכץ. דאס זיינען, דרך-אגב, רעדאקטארן פון דער אלטער היים, וואס האבן געלערנט אין לערן-אנשטאלטן, וואו יידיש איז געווען דאס אונטערריכטונגס-לשון אין קהילות, וואו מאמע-לשון איז געווען די אומגאנגס-שפראך.
אלעמען איז קלאר געווען, אז דער ,קענער' האט קיינמאל ניט באהערשט און באזיצט די שפראך. זיין יידיש איז אויך פארדארבן און אנגעשטעקט מיטן נוסח שעכטער און אומגעלומפערטע אויסטראכטענישן פונעם ווערטערבוך וויינרייך.
דער שכל טראגט-אויס, אז אזא מומחה מיט אזא שם-דבר זאל שרייבן ריכטיק א זאץ. ווי געשיקט זיך עס, אז אזא מומחה אין די קליינע פינטעלעך זאל ניט קאנען צוזאמענשטעלן קיין ריכטיקן זאץ. אפשר האט דער געוואלדיקער למדן מורא געהאט, אז אונזערע חשובע לייענער וועלן פארשטיין, וואס ער שרייבט!
חבר ניבארסקי, איר דארפט זיך אראפנעמען א מוסער פון ,דער מאמענט', איידער איר מאכט זיך נאריש ווידער אמאל, אזוי ווי ס'איז, ווייזט-אויס, ביי אייך דער שטייגער.
יידיש און יידישלעך
,דער מאמענט' איז א פובליקאציע, וואס צייכנט זיך אויס מיט די קליינע פינטעלעך, מיט שיינע מליצות און ווייכע נואנסן.
דא אין ,דער מאמענט' וועט מען קיינמאל זען, אז דאס דאמאקלעס שווערד זאל הענגען א מענש איבערן קאפ, נאר אז דער לייט זאל שטיין תחת-חרב. דא לייענט מען קיינמאל ניט וועגן די לעצטע און אויסגעשטארבענע מאהיקאנער, נאר וועגן שרידים-ופליטים. אטלאס איז ביי אונז נאר אזא מין סחורה אדער שטאף און שמשון הגיבור איז דער, וואס ראטעוועט אן עולם.
פראסט, פשוט און בקיצור איז אלצדינג אין ,דער מאמענט' אלע מאל גאנץ-יידישלעך אויף א גאנץ-ריינעם יידיש!
אמעריקאנע
די אמעריקאנער קינא-קאמעדיע ,ביאינג דעיר' (דארט זיין) פון פעטער סעלערס איז א וואונדערשיין שטיקל אמעריקאנע. דער פילם איז געמאכט געווארן אין די 70ער יארן און דערציילט די מעשה פון א סימפאטישן תם, וואס אלע האלטן בטעות פאר א זשעני.
דער הויפט-עיקר פון דעם פילם איז, אז די, וואס באטראכטן דעם פארשוין פאר א תם זיינען די אמתע נאראנים. די טיפן אין דער קינא-דערציילונג לאזן קיינעם ניט ריידן און האקן שטענדיק איבער דעם תם נאך איידער ער קאן ענטפערן אויף זייערע פראגעס. דער שוואכזיניקער גערטנער האט קיינמאל ניט קיין שאנס צו ריידן. און ווען ער רעדט, טייטשט מען אויס זיינע משוגענע באמערקונגען און ענפטער ווי געניאלע קאמענטארן.
מ'לערנט זיך גאר א סך אויס, ווען מ'הערט זיך צו און איין אנשטאט צו האלטן לאנגע דרשות און רעדעס!
דעם זיידנס עצה
איין רעדאקטאר האט זיך באראטן מיטן זיידן וועגן דעם טיפן עלטער. דער זיידע איז ביי דער מיינונג, אז ס'איז טאקע ניט קיין אונטערשיד צווישן 20 און 90 יאר. אלץ ווענדט זיך אינעם שטאנדפונקט, פון וועלכן מ'זעט די יארן! 90 יאר איז ניט בעסער אדער ערגער ווי 20 יאר, נאר אלץ הענגט-אפ פון דעם, וואס מ'טוט מיט דער סיטואציע, אין וועלכער מ'געפינט זיך.
ר' יעקב, אונזער הויפט-רעדאקטאר, האט דערקלערט, אז ער פרייט זיך, וואס ער איז אלט 90 יאר און האט מער הנאה פונעם לעבן ווי ווען ער איז אלט געווען 20 יאר. די יידישע קולטור איז איינע, וואס באערט און פארערט דעם (טיפן) עלטער. דער וואס האט די מאה האט די דעה!
איין אלטע אקטריסע האט געיאמערט, אז זי איז אמאל געווען די שענסטע קאקעטקע אויף דער בינע און איצט שפילט זי נאר די ראלע פון דער אלטער באבע.
ס'איז נאר וויכטיק און אנגעווייטיקט אויב די לאגע פייניקט אייך. אויב ס'ארט אייך ווי דער פאר-א-יאריקער שטיי, מיינט דער טיפער עלטער גארניט.
לייענט אין דעם זיידנס עצה די לעצטע בריוועלעך דעם זיידן.
קאמעלמאכערס ווינקל
מיינע חשובע לייענער: כ'האף, אז איר וועט מיר פארגעבן, ווייל כ'האב באשלאסן צו שרייבן וועגן זיך אליין, וועגן דעם היינטיקן חיים קאמעלמאכער. כאטש כ'בין ניט אלט מאה-ועשרים, בין איך אויך ניט קיין צוציק.
מיינע טועכצן מכוח יידישקייט, וואס וואלגערן זיך שוין יארן לאנג אין מיין זכרונות-גאלעריע און אין לאגער זוך איך איצט אונטער. פארוואס טו איך דאס? וואס איז מיין ציל? ס'איז זייער פשוט. באשטימען וויל איך, וואס צו האלטן פאר זיך אליין, מיט דעם, וואס זיך צו טיילן מיט מיינע לייענער און וואס צו שענקען דעם רייניקונגס-אמט פון שטעטל ניו-ראשעל, וואו כ'וואוין.
צווישן אנדערע זאכן האב איך געפונען די ערשטע זייט פון אן עקזעמפלאר פון תלמוד. דאס איז טאקע געווען אן אינטערעסאנטע אנטדעקונג. די זייט איז א קונסט-בלאט, וואס איז אלט 129 יאר, ניין יאר מער ווי די 120 יאר, וואס מ'ווינשט א ייד צו זיין געבורטסטאג. (לייענט ווייטער וועגן דעם ,ווילנער בלעטל' אין קאמעלמאכערס ווינקל.)
פאעזיע
מנשה מאנדל, א יונגער דיכטער אין ישראל, האט אונז צוגעשיקט לעצטנס די קורצע ליבעס-פאעמע. דאס שטיקל פאעזיע איז א טעם גן-עדן. מיר דאנקען און באערן דעם יונגן פאעט.
דיין גליקלעכקייט איז מיין לעבן געווידמעט,
אומאפהענגיק וויפיל פריידן,
פון וועלכע דו האסט חשק צו געניסן.
אזוי ווי א פליסיקע פאעמע,
וואס בלאזט ווייך און צארט אין ווינט
און ענדיקט זיך קיינמאל ניט.
יונג און חסידיש
רוחניות איז שבתדיק, מחיהדיק און גן-עדנדיק! יעדער מאמענט איז הייליק און אלע מקומות זיינען פולקום. יעדער מאמענט זאל פארשטעלן מיט זיך א שמחה און זאל זיין א פייערלעכע געשעעניש. איז פאראן עפעס אנדערש?
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קיודש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע איז געקומען נעכטן און קיינער האט זי ניט באמערקט, ווייל אלע זיינען געווען גאר שטארק פארנומען מיט ווכיטיקע זאכן ווי, לשמל, טעקסטינג, אינטערנעטישע אינפארמאציע-זוכן און רייזע-טעלעפאן-שמועסן. איינס אזייגער, צוויי א פגר!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
אזוי ווי דער משוגענער הוט-מאכער אין וואונדערלאנד זיינען פאראן אזעלכע, וואס צייכענען זיך אויס מיט טשייניק-האקעריי און ספאדעק-דרייעריי!
מיר האבן א שטיקל נייעס פאר די יונגאטשן אין ניו-יארק, וואס זאגן אפט: ,כ'לאנגווייליק זיך'. אין דער קאסמאפאליע עקזיסטירט ניט די לאנגווייל; דער, וואס לאנגווייליקט זיך אין ניו-יארק איז א נודניק!
דער אותו-האיש האט על-פי-נס פארוואנדלט וואסער אין וויין ביי דער חתונה-שמחה אין קנה. מיט טויזנט יאר פריער האט משה רבינו במדבר פארוואנדלט קידוש-וויין אין באראן ראטשילד.
טויטאלאגיע
ס'טוט דעם זקן לייד צו זען, אז די אלטע יענטע איז אזוי אפגעריסן און ס'טוט אונז באנג צו זען, אז די אלטע יאכנע איז אזוי אפגעשליסן; ס'טוט אלעמען וויי, אז די צוויי יידענעס זיינען אזוי ארעם און טראגן שמאטעס.
איינער טרוימט פון פרידן און זיין פריינט חלומט פון שלום.
דער מאן האט געזען די קאטאסטראפע אין א בייזן חלום און זיין ווייב האט געזען דאס זעלבע אומגליק אין א באזונדערן קאשמאר; ס'האט זיך זיי ביידע געחלומט א טראגעדיע.
איין לערער חלומט צו פליען קיין ארץ-ישראל און דער אנדערער פראפעסאר טרוימט צו שווימען נאך מדינת-ישראל.
איין געשעעניש פאלט-אריין אין לייטישע מיילער און גאנץ כתריאלעווקע רעדט וועגן דער אנדערער פאסירונג; ביידע פארקומענישן זיינען טשיקאווע און אינטערעסאנט ביי די יידישע פאלקס-מאסן.
דער וואס האט די מאה האט די דעה: א בעל-מאה איז א בעל-דעה!
א רוסישער מי-שברך
אין קאנגרעס האט היינטיקע וואך ענדלעך געהערשט א קאפעטשקע יושר מיט שכל. דער אמעריקאנער יוסטיץ-מיניסטער עריק האלדער איז אנגעקלאגט געווארן אין קאנגרעס-באליידיקונג פאר ניט צו פארעפנטלעכן געוויסע דאקומענטן, וואס די רעפרעזענטאנטן האבן געפאדערט. דער איבערזיכטס-קאמיטעט אין רעפרעזענטאנטן-הויז פארשט שוין חדישים לאנג אויס דעם מארד איבער א גרענעץ-וואך-אפיציר פון מעקסיקאנער נארקאטיקן-הענדלער לענגאויס דער גרענעץ מיט מעקסיקע.
דער יוסטיץ-מיניסטער זאגט זיך אפ איבערצוגעבן די קאמיטעט-מיטגלידער די שייכותדיקע דאקומענטן. דאס רעפרעזענטאנטן-הויז וועט באשליסן קומענדיקע וואך, צי האלדער זאל דערקלערט ווערן פאר שולדיק אין קאנרעס-באליידיקונג. די שטראף פאר אזא באליידיקונג איז $10,000 אדער/און איין יאר תפיסה.
א סך באאפאכטער און דערקלערן, אז דער דאזיקער סקאנדאל איז א סך ערגער ווי ,וואטערגעיט', ווייל אן אמעריקאנער בירגער איז דערמארדעט געווארן און די גרענעץ-פאליציי טאר ניט האבן קיין אמוניציע אין זייערע ביקסן לויט די באפעלן פונעם דעפארטמענט פאר היימלאנדס-זיכערקייט.
פראסט, פשוט און בקיצור
וואו זיינען די אלע רעפעראטן אויף יידיש? קיין איין פראפעסאר האט אונז נאך ניט צוגעשיקט צום דרוקן קיין פארשונגס-ווערק! צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון יידישע שטודיעס האט מען א פארום צום דרוקן אויף יידיש רעפעראטן און מיר האבן ניט דערהאלטן קיין שטיקל פאפיר, אפילו ניט קיין פאטשקעריי אויף א פאפירן סערוועטקעלע פון קאפע ,אליאס' אין פאריז אדער פונעם שענקל ,אליבי' אין ניו-יארק.
דא שטרייכט מען אונטער, אז א געלט-באלוינונג פון $5,000 איז אנגעבאטן געווארן פארן בעסטן רעפעראט אויף יידיש. די פעאיקע פארשער וואלטן, פארשטייט-זיך, קאנקורירט מיט עטלעכע מיטארבעטער אונזערע.
די איינציקע פאדערונגען זיינען געווען, אז די פארשונגס-ווערק מוזן זיין געשריבן אויף א ריינאם, היימישן יידיש אן שום פעלערן און מוז אויך זיין ,שעכטעריזמענריין'.
געוויסע מיטארבעטער זיינען אפילו געווען גרייט צו זיצן הארט ביי די אלע קענער און זיי איינרוימען אין אויער די פאסיקע ווערטער, כדי זייערע רעפעראטן זאלן זיך לייענען. מיר האבן איינגעריסן די וועלט און אנגעוואנדן אלע כוחות, כדי די אלע פאטשאטנע פראפעסארן זאלן האבן גוטע אויסזיכטן צו געווינען די פרעמיע און דרוקן זייערע וואזשנע רעפעראטן אין א פרעסטיזשפולער צייטונג. וואס נאך קאן מען טאן?
ס'איז גאנץ קלאר, פארוואס מיר האבן ניט באקומען קיין איין רעפעראט. די סיבה איז דאס: ס'איז ניט פאראן קיין פראפעסאר אדער פארשער אין יידיש, וואס איז פעאיק צו דער ארבעט!
שמד-שטיק
אבאמעס ,אוקאז' איז פראסט און פשוט שמד-שטיק! מיט אן ,אוקאז' דארף ער זיך ניט האלטן ביים אימיגראציע-געזעץ און דערלויבט יונגע מיליאן אימיגראנטן צו בלייבן אין אמעריקע ווי ,געזעצלעכע אימיגראנטן'. אזוי ווי פרעה איז דער פרעזידענט העכער פונעם געזעץ און מעג ארויסגעבן אן אוקאז, כדי גרינגצושעצן א געזעץ און טאן וואס נאר ער וויל ווען נאר ער וויל.
די אדמיניסטראציע אבאמע דארף געפינען חן ביי די שפאניש-אמעריקאנער וויילער, ווייל דער פרעזידענט נויטיקט זיך אין זייערע שטימען, כדי צו זיגן אין די קומענדיקע וואלן.
ראמני האט פארשוויגן דעם ענין, ווייל די רעפובליקאנער און זייערע שטיצער ווילן, אז אומלעגאלע אימיגראנטן זאלן ארבעטן פאר ,ברעקעלעך' אנשטאט צו באצאלן אמעריקאנער בירגער א גוטן לוין. אמעריקע גנב! יושר! (געדענקט זשע, אז יושר איז דער ראשי-תיבות פאר ,יתקדל ויתקדש שמה רבא'.)
בלייבן אן א באבען
די באבע איז פאני בראט און דוצט זיך מיט דער משיחטע! זיי זיינען הארץ-פריינט. דאס איז ניט גוט גענוג פאר דעם עולם! די וועלט איז מקנא און אויך ברוגז אויף דער באבען, ווייל זי איז נאענט באפריינדעט מיט דער יידישער וועלט-דערלייזערין און פארהיט זי אויסצולייזן היינטיקס יאר די וועלט.
די וועלט איז ברוגז אויף דער משיחטע, ווייל זי פארהאלט זיך און רייט ניט אויף איר ווייס אייזעלע איבער די גאסן פון אלט-ירושלים. די משיחטע איז, להבדיל, אין כעס אויפן עולם, מחמת ער איז ברוגז אויף איר. די צדקת האט דערקלערט, אז די וועלט קאן ווארטן אויפן משיח און וועט ווארטן א יאר מיט א מיטוואך נאך איידער זי וועט זיך איבערלייגן.
ס'איז גאר אן אומצופרידענע, אייפערזיכטיקע און אומדאנקבארע וועלט. פארוואס קאן זיך דער עולם ניט פרייען מיט יענעמס פריידן? תיקו!
דער באבניק, דער געליבטער פון דער באבען, איז אויך אנטוישט, ווייל די משיחטע פארברענגט צו פיל צייט מיט דער באבען, וואס שענקט אים ניט גענוג צייט. די וועלט איז ברוגז, מקנא און משוגע. די משיחטע ברעכט זיך די הענט און דעם מוח און פרעגט זיך פארוואס זי איז פארפליכטעט צו ראטעווען אזא משוגענע וועלט!
די משיחטע און דער באבניק קאנקורירן איינער מיטן צווייטן נאך דער באבענס לייטזעליקייט. די משיחטע פארשטייט ניט דעם עולם און די באבע, וואס איז קלוג ווי די וועלט, פארשטייט זייער גוט די וועלט. די באבע איז די איינציקע פערזאן, וואס פרעגט ביי דער משיחטע ווי אזוי זי קאן זי צופרידנשטעלן.
די משיחטע האט צוגעזאגט די באבע, אז ווען די וועלט וועט זיך ניט אויפפירן מענשלעך און איידל, וועט זי ווארטן עד-סוף-כל-הדורות אויף איר, אז זי און די באבע וועלן זיך אויסבאהאלטן אין א שיינעם האטעל אין סאוטה-ביטש, מיאמי. די באבע האט געטרייסט די משיחטע מיט א גלעזל קידוש-שאמפאניע און מיט דער עצה. ,ליבינקע, דו קימערסט זיך מיט די נארישקייטן פונעם עולם-גולם? ס'טאטשעט דיך די מיינונג פון א נארישער וועלט, וואס ווארט אומזיסט אויפן משיח. זי וועט ווארטן אויף אייביק, ווייל דער משיח איז א משיחטע!'
ס'ארט די באבע ווי א פאר-א-יאריקער שניי, וואס די וועלט טראכט און זאגט. די באבע בלייבט אן א באבען!
דער עולם בלייבט אן א משיחטע און מיר בלייבן אן א באבען!
________________________________________
לייט-ארטיקל
א פרישער אנהייב אין א נייער עפאכע
ספעציעלער לייט-ארטיקל פון הויפט-רעדאקטאר קארנפעלד
דא אין דער רעדאקציע פארנעמט און קימערט מען זיך בלויז מיט מעגלעכקייטן און פארווירלעכן טרוימען. ,דער מאמענט' איז א טרוימען-פאבריק! יעדער טרוים שטאמט פון א פשוטן געדאנק, וואס פארוואנדלט זיך אין א גליענדיקער אידייע און ווערט ענדלעך מגלגול אין א חלום, וואס ברענט ביי נאכט ווי א שרפה אין וואלד, באלייכטנדיק הימלען און הערצער.
מ'וואלט נשתומם געווארן פון דעם, וואס מ'קאן טאן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה מיט א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ! אזוי איז געבוירן געווארן ,דער מאמענט' מיט אנדערהאלבן יאר צוריק! אונזער זשורנאל איז ,געקומען צו עלינו' אין א צייט, ווען ס'זאל שוין מער ניט עקזיסטירן קיין יידישע פובליקאציעס, ווען די לעצטע פאר צייטשריפטן אויף יידיש זיינען בלויז נאר א שאטן פון דעם, וואס זיי זיינען אמאל געווען.
מיר שרייבן-אן דעם היינטיקן לייט-ארטיקל זיך ניט צו קלאפן אין דער פלייצע, נאר באקאנט צו מאכן אונזער שטרעבונג און ציל צו שאפן א נייע פרעסע אין א ניי יידישלאנד, וואו ס'קאן בליען א נייע יידישע קולטור. מיר האראווען איבער די כוחות און איבערן מענשלעכן שכל, בכדי צו שאפן עפעס נייעס און וואונדערשיינס.
דאס איז אפשר דער לעצטער שאנס און געלעגנהייט, וואס די יידישע שפראך און פרעסע וועלן האבן. מיר האבן דערווארט, אז מיר זאלן מארשירן בארג-ארויף מיטן שווערד אין דער האנט. אנטקעגן און טראץ אלע שוועריקייטן האבן מיר זיך דערשלאגן צו גאלדענע רעזולטאטן. מיר האבן זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז מיר זאלן האבן אזא גלענצנדיקן דערפאלג.
פון סאמע אנהייב און אין משך פון אונזער קורצער עקזיסטענץ האבן מיר איינגעלאדן גאנץ יידישלאנד אנטיילצונעמען אין אונזערע טעטיקייטן, שפילן א ראלע אין דער נייער יידישער קולטור און פרעסע און הנאה האבן פון אונזער הצלחה. די רעזאנאנץ פון אזעלכע ליבהארציקע און גוטברידערלעכע איינלאדונגען איז געווען גאר א שטילע און א גאנץ-קאלטע. קיינער האט אונז ניט געהאלפן; קיינער האט אונז ניט געוואלט העלפן.
די קלייע מענשעלעך מיט א קליינשטעטלדיקער מענטאליטעט, וואס שטעלן-צוזאמען די כאליאסטרע יידישיסטן האבן געמאכט שבת פאר זיך אזוי ווי זיי האבן שטענדיק געטאן. מיר האבן סוף-כל-סוף איינגעזען, אז זיי מאכן ניט בכיוון פאר זיך קיין שבת, נאר ווייל זיי זיינען פארשויסן און אפגעזונדערט, מחמת דעם, וואס ,אזוי שרייבן "זיי"'*. זיי פארשטייען ניט, אז מ'מאכט און פראוועט בציבור שבת, אז מ'האט הנאה בשותפות פון דער שבתדיקייט. מילא! מיר האלטן פאר ענסט און חשוב נאר די וואס מאכן און טוען עפעס און באטראכטן פאר נאראנים די וואס שרייען פון הויכע פענסטער, כדי באקאנט צו מאכן זייערע נישטיקע און ניט-עקזיסטירנדיקע פארדינסטן און אויפטוען.
מיר זיינען פעסט איבערצייגט, אז די צוקונפט פון דער יידישער קולטור און פרעסע ליגט אין ,דער מאמענט'. אזא אחריות און לאסט טראגן מיר מיט גרויס לוסטיקייט, פרייד און שטאלץ! מיר שטרעקן ווידער אמאל אויס א האנט אין פריינטשאפט אלעמען, וואס ווילן זיך באטייליקן אין א וואונדערשיינעם, אנגייענדיקן פראיעקט און פארוויקלעכן נייע טרוימען אין א ניי יידישלאנד מיט נייע פריינט.
*,אזוי שרייבן "זיי"' איז געווען די אמאליקע רוביק אין ,דער פארווערטס', וואס דער הויפט-רעדאקטאר האט וועכנטלעך פארפאסט א שיינע פאר יארן.
____________________________________________________________________________________________
כדי אנצופאנגען די נייע וואך אויף א שבתדיקן שטייגער, דארף מען לייענען נאך דער שקיעה ,דער מאמענט' ביי א שטיקל לעקעך מיט גלעזל בראנפן. ,דער מאמענט' איז א שבתדיקע צייטונג. חשובע חסידים אין אלע טיילן וועלט לייענען ,דער מאמענט' בסוד ביי דער ארבעט, כדי צו פארטרייבן די וואכעדיקייט און פארוואנדלען דעם בלאסן ארבעטס-טאג אין א שבתדיקער שמחה!
מיר דאנקען די לייענער, וואס האבן אונז לעצטנס געשאנקען א ביישטייערונג. ס'איז א גן-עדנדיקע מחיה, וואס מ'שעצט אונז הויך און גארניט גרינג.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דאס פרילינגס-וועטער איז מחיהדיק, באזונדערש אין אזא וואונדערשיינער מעטראפאליע ווי ניו-יארק. פאראן זיינען היינט-צו-טאג א סך מעטראפאליעס איבער דער לענג און ברייט פון דעם ערד-קוגל אבער ס'איז דא בלויז איין ,קאסמאפאליע'... ניו-יארק!
דאס ווארט ,קאסמאפאליע' איז אויסגעטראכט געווארן פון אונזער זייער געערטן קארעספאנדענט אין בודאפעשט, ד"ר אהרון קארפאטי. דער ,ישיבה-בחור' פון גרויסווארדיין אין זיבן-בערגן איז ביי אונז אן איידעלער פריץ. ער איז נשתומם געווארן פון ניו-יארק און דער קאכיקער שטאטישקייט, אז ער האט צום ערשטן מאל באזוכט פאר-א-יארן ניו-יארק. ד"ר קארפאטי האט אונז דערקלערט מיט גרויס דערשטוינונג: ,ניו-יארק איז ניו קיין מעטראפאליע; דאס איז א קאסמאפאליע!
די קאסמאפאליע בלישטשעט, גליט און בליט מיט א פרילינגדיקן חן און צויבער. הערצער ווערן זארגלאז בשעת דער זומער דערנענטערט זיך פאוואלינקע.
דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום גרייט זיך צו אונזער זומער-באל אין אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. די שיינע, סאפיסטיקירטע פרויען קויפן שוין איין נייע באל-קליידער און טרוימען צו טאנצן ווי ניקולאעווסקע גראפיניעס און פרינצעסינס אויף אונזער פייערלעכן באל.
דער ליד פונעם לוסטיקן לופט-קילער
ס'בושעוועט שוין א היץ-כוואליע! בשעת א געוואלדיקן היץ איז דער קלימאטיזאטאר אייער בעסטער חבר!
אין דער שטילקייט הערט מען נאר די אייביקע שעפטשעריי פונעם לופט-קולער, וואס שענקט ווי גאלד קאלטע לופט און פארוואנדלט א מדבר-היייסע דירה אין אן אסיענדיקן גן-עדן. די רעדעלעך און קלעפקעס אין לופט-קאמפרעסאר דרייען זיך אומדערמידלעך אן שום אויפהער, כדי ס'זאל אייביק ארויסבלאזן א קאלט ווינטעלע און דערפרישן די חיץ-ליידנדיקע.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
מענשן-דופליקאציע איז שוין אלטמאדיש! איצט רעדט מען וועגן אויטאמאטאנען, וואס זיינען א האלבער מענש און א האלבע מאשין, האלב-ארגאניש און האלב-מעכאניש, האלב-מענשלעך און האלב-אויטאמאטיש. דאס איז ניט קיין טרוים, נאר א חושך-מצרימדיקער קאשמאר! פאראן אזעלכע טעכנאלאגן, וואס האבן גרויס חשק צו פארווירקלעכן אזא קאשמאר. די פסעוודא-רעאליטעט צעשטערט די ווירקלעכקייט און די קיבערנעטישע וואר נעמט-איבער די וועלט.
פאראן אזעלכע, גאט צו דאנקען, וואס קויפן זיך ניט איין אין דער חברה משוגעים און לעבן מיט א תכלית אן דעם ,שטעקער אין שטעפסל'.
און ריידנדיק וועגן משיח: דאס איז די סיבה פארוואס דער דורכשנילעכער מענש איז היינט-צו-טאג אזוי זויער און קאלאמוטנע. די מענשהייט האט שוין פארלוירן איר מענשלעכקייט און איז אראפ פון דרך-הישר, פארפירט אין זומפ, מיל, באד און הקדש פון א קאקאמייקע, אין וועלכער כמעט ווי יעדערער איז פארקאכט. דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
אין שייכות דערמיט וואס מיר רעדן-ארום איז אן אנדער סימן-רע, אז די עולם-גולמדיקע פאלקס-מאסן ווילן נאר גלאצן אלע טאג אויפן טעלעוויזיע- און קאמפוטער-עקראן און פרעסן ווי א וואלף אין פידזשאמעס אדער אין אונטערוועש מיט א לייבל ביים טיש אין קיך. ווען מ'גייט-אראפ אויף דער גאס, איז מען מער ניט אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, נאר אין אפגעריסן-אפגעשליסענע שמאטעס ווי זשלאבעס און גראביאנעס.
די וואס ווילן לעבן נאר אין דער קיבער-וועלט דארפן זיך ארויפלאדן די נשמה אויף דער פסעוודא-רעאליטעט און אויסוועבן דעם קערפער, כדי צו מאכן מער פלאץ פאר די, וואס ווילן לעבן אויף דער ווירקלעכקייט, אין א ווירקלעכער וועלט מיט ווירלקעכע מענשן, וואס לעבן מיט א תכלית!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
די אלטע רעדאקטארן און מיטארבעטער ביי אונז אין רעדאקציע טרוימען צו פארברענגען נאך א זומער אין א ,קאכאליין' אין א זומער-קאלאניע אין די קאטסקילן אבער ,די בארשט-זאנע' עקזיסטירט מער ניט. אוי, אמאל איז געווען א וועלט!
די אלע יידישע האטעלן און זומער-קאלאניעס אין פאלסבורג, מאנטיסעלא, ליבערטי, וואודבוארן, וואודרידזש, סוואן-לעיק וכדומה זיינען לאנג צוריק פארשוואונדן געווארן אין דער אייביקייט.
*א ,קאכאליין' איז א הייזקע מיט אן אויוון אין א זומער-קאלאניע, וואו מ'האט ,געקאכט אליין' א מאלצייט.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
די ,גזלניזאציע' פון דער אמעריקאנער קולטור רעדן מיר ארום היינטיקע וואך. ס'טוט אונז וויי, באנג און לייד, ווען מיר קוקן-אן די היינטיקע ,קולטור' און זעען אין דעם, וואס זי האט זיך פארוואנדלט און ווי ווייט זי איז געפאלן.
קולטור איז עלעגאנט און איידל. באצייכענען די היינטיקע קולטור מוזן מיר אלס ,אומולטור' אדער ,קעגנקולטור'. א געזעלשאפט, וואס פארגעטערט ראפ-זינגער און קינא-נקבות און באצייכנט זיי ווי די אפגעטער פאר דער יונגט איז א קראנקע געזעלשאפט. מיר ווייסן, אז מיר שרייען חי-קיים פון הויכע פענסטער אזוי ווי ירמיהו הנביא און דאס זיינען אפשר ארויסגעווארפענע רייד אבער מיר שטרייכן סיי-ווי אונטער דעם טרויעריקן פאקט.
די פרומע קהילות ווייסן זייער גוט, וואס ס'טוט זיך אין און מיט דער מאדערנער וועלט און וואס פארא באדראאונג דער אינטערנעט שטעלט-פאר מיט זיך פאר זייער איידעלן לעבנס-שטייגער און אידעאלן. זיי זעען, וואס ס'איז געווארן מיט דער וועלט און ווילן באשיצן זייערע קינדער און פאמיליעס פון דער דרויסנדיקער קולטור.
קולטור איז קוואליטעטספול און סאפיסטיקירט און זאל דערהייבן דעם מענש און אים ניט פארדארבן. קולטור איז דאס אויבערשטע פון שטויסל און ניט דאס אונטערשטע פון כוסל.
די ,פאפ-קולטור' באט היינט-צו-טאג אן בלויז נאר געמיינקייט און גראבקייט. וואס איז נאך ערגער און טרויעריקער איז, אז די היינטיקע עלטערן לאזן די קינדער קוקן אויף אזלעכע פראגראמען אינעם אינטערנעט און אויף דער טעלעוויזיע. ס'איז אויך אמת, אז ס'זיינען נאך אלץ דא איידעלע עלטערן, וואס דערלויבן ניט די קינדער צו זען אזעלכע זאכן. מיר לויבן אזעלכע טאטעס און מאמעס. אויף יעדן ארט און אין יעדן ווינקל הערשט אבער די גראבע פאפ-קולטור, ווייל די מערהייט פאסמאקעוועט זיך מיט אזא פאסקודסטווע. און די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער...
א מעטראפאליט און א קאסמאפליט הייסן ניט היינט-צו-טאג, וואס זיי האבן אמאל געמיינט אין דער אלטער היים. א קאסמאפאליט איז איצט א פערזאן, וואס פירט א קאסמאפאליש לעבן, א סאפיסטיקירטער און איידלער מענש, וואס לעבט אין א גרויסער שטאט. א מעטראפאליט איז ענלעך צו א קאסמאפאליט, א לייט, וואס וואוינט אין א מעטראפאליע און האלט זיך ביי א מעטראפאלישן לעבנס-שטייגער.
אין מזרח-אייראפע איז א מיטראפליט געווען דער פראוואסלאוונער הויפט-גלח אין פעטראגראד. אין ראטן-פארבאנד האט די סאוועטישע מאכט פארדרייט די באדייטונג פון דעם ווארט קאסמאפאליט און עס פארוואנדלט אין א שווארצן שם. אין די 40ער יארן האבן די סאוועטישע יאלדן ביי דער מאכט שוין מער ניט געקאנט באצייכענען אירע ,קעגנער' ווי קאנטעררעוואלוציאנערן; די פארטיי-אידעאלאגן האבן אויסגעטראכט א ניי בלבול-ווארט ,קאסמאפאליט' פאר די, וואס זאלן ניט האבן געלעבט לויט סאוועטישע פרינציפן. דער רעזשים האט באצייכנט די ,מלוכה-שונאים' ווי ,קאסמאפאליטן', די, וואס זיינען געטריי געווען אנדערע מלוכות און א בוזשוארנעם לעבנס-שטייגער.
פאר אונזערע יינגערע לעזער, וואס קענען זייער גוט די היינטיקע וועלט דערקלערן מיר, אז א מעטראפאליט איז ניט קיין מעטרא-סעקסואל. א צאל מיטארבעטער, וואס זיינען קלוג ווי די וועלט האבן אונז איבערגעגעבן לעצטנס, אז דער טערמין ,מעטרא-סעקסואל' באדייט א יונגן, מעטראפאלישן קראסאוויץ, א סעקס-סימבאל, נאך וועלכן ס'קראפירן די אלע יונגע נקבות.
אונזער בעל-הנס ד"ר נאמאסט
אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט, וואס איז טאקע באמת א קליינאד, האראוועט ווי א מזיק און ווערט קיינמאל ניט אויסגעמאטערט. ער איז אונזער בעל-הנס, וואס פארוואנדלט יעדע אוממעגלעכקייט אין א פיזישער ווירקלעכייט.
ד"ר נאמאסט איז דער היינטיקער ד"ר חיים זשיטלאווסקי אדער ד"ר אברהם בר-מזל. דער געוואלדיקער בעל-דקדוק פארפעלט קיינמאל ניט צו כאפן קיין גרייז און אנאליזירט אונטערן פארגרעסערונגס-גלאז די קליינע פינטעלעך, ווייכע נואנסן און שיינע מליצות.
די אלע שאצן און מתנות, די געבורט פונעם נייעם יידישלאנד און די ווידערגעבורט פון דער יידישער פרעסע און קולטור האבן מיר צו פארדאנקען ד"ר אוצר נאמאסט.
ד"ר סלאווינסקי סלאוואר: א געוואלדיקער בקי
באמערקונג פון רעדאקציע: דער אויטאר באשפרענקלט, באשיט און באשטרייט דעם ארטיקל מיט א ים מיט לשון-קודש, מחמת ער שרייבט וועגן א חשובן פראפעסאר אין יידיש, וואס איז אויך א מומחה אין יידישע ווערטער, וואס שטאמען פון לשון-קודש. דער מחבר וויל, אז דער פראפעסאר זאל נשתומם ווערן פון זיין קענטעניש אין לשון-קודש.
דער וועלט-בארימטער ווערטער-מייסטער ד"ר איוואן סלאווינסקי סלאוואר פארעפנטלעכט היינטיקע וואך אין ,דער מאמענט' א פזמון לשבח און לכבוד פראפעסאר שורש כאבארסקי פון לאפואווקע, וואס וואוינט אויפן ,פלעצל' אין פריז, באנגטייך און איז דער בעל-הבית פון בית-ספר ,געדערעם'.
ר' שורש איז אודאי ניט קלוג גענוג צו פארשטיין דאס ווערטער-שפיל וועגן כאבארסקי'ן פון לאפואווקע*. דער חשובער בקי אין לאקשן-קודש, וואס דרייט-אויס און צעמזיקט כהרף-עין א כשרן זאץ איז ניט בלויז חוטא-בעגל, נאר אויך חוטא-בחמור, בחזיר, ובשטן מכוח זיין שרייבן. דער בעל-תרגום, אויך א גאון-הגדול, האט זיך דערשלאגן צו א גאלדענעם רעזולטאט: דער יודע איז קודם געווען בלויז א מבין-בבן-השמשות; צוויי שעה שפעטער איז ער געווארן א חכם-בלילה, און אחרון אחרון חביב, 12 אזייגער ביי נאכט איז ער סוף-כל-סוף געווארן א גאון-בחצות. עוואלוציע מיט אינפלאציע און אין איין נאכט נאך!
דער רעטזעלהאפטער פאסקוויל וועט אייבעק טאטשען דעם ווינקל-רבי'ן, מחמת מיר טיטשען אים מיט משה רבינוס שטעקן בשעת ער איז כביכול-עולה-רגל קיין פיתם, רעמסס און פאריז מיט א פאריזער** אין קעשענע. ביד-רמה דערלאנגען מיר א קלאפ דעם חשובן תם.
מיר ווילן ניט מגזם זיין דעם מצב און ווילן גארניט שקרענען, אבער מיר האבן חשק, אז דער עולם זאל תופס זיין פארוואס מ'נעמט אויף דער ענוי לכף-חוב דעם יודע-הגדול, וואס מעלה-גרהט ווי א בהמה מיטן ,ספר שעכטער'. פראפעסאר כאבארסקי איז אן שום ספק א בעל-לשון-קודש. מיר זיינען לחלוטין מחולק מים אים אויף איין זאך: ער קאן ניט שרייבן. מיר ווילן ניט פארחושכן זיין שם-דבר, אבער זיין שרייב-טאלאנט סחעט ווי אן עיפוש; אז מ'האט אים מתקן געווען, בכדי דער עולם זאל וויסן וואס ער שרייבט, איז ער געווארן מלא-רציחה! גארניט קיין גוזמא! ער האט אפשר מורא געהאט, אז מ'וועט פארשטיין דעם תוך בעיקר, דעם תמצית בכלל און דעם תוכן בעצם.
דער חשובער מבין איז א קרבן פון דעם זאגעכץ ,מער רביים ווי חסידים' און ,מער משיחים ווי משגיחים'. פ"ר כאבארסקי איז א מומחה אין די לשון-קודשדיקע ווערטער אויף יידיש ווי, למשל, על-הפחות קדחות און ברכת-תחת. מיר האפן, אז ער וועט זיך ניט שרפענען מחמת דעם תורה-האמת. מיר לאזן ניט אויס אויף ר' שורש די גאנצע תוכחה בשעת ער שטייט אונטערן תחת-ושתי.
לכבוד דעם חגא ,ברכת-תחת', וואס פראפעסאר כאבארסקי פראוועט אין נאמען פון קורח במדר זאגן מיר דעם בעל-עברית: ביני-לביני ביי עלינו 'ישקני מנשיקות' אין מקום-קודש'.
פראפעסאר כאבארסקי, באליידיקט אייך ניט. זיצט בעתן חושך-פאריז אין א קאוויארניע נעבן נפקא-בית ביים סען און טרינקט ,ליליט' מיט לילית'ן און תיכף-ומיד וועט איר קומען צו אייך און אייך פילן א סך בעסער.
פוסנאטן:
*לאפואווקע הייסט כאבאר אויף פויליש.
**א פאריזער איז א זשארגאן-ווארט פאר א קאנדאן, א קעגן-שוואנגערשאפטס-מיטל.
דער טונקעלער מיטן גרויסן קונדס און אברהמטשע
אברהם שולמען, דער לאנגיאריקער מיטארבעטער אין ,פארווערטס', איז געווען א גלענצנדיקער סאטיריסט און הומאריסט. ער האט אפט פארפאסט הומארעסקעס אונטערן פען-נאמען ,אברהמטשע'.
שולמאן האט פארעפנטלעכט צאלרייכע סאטירעס, וויצן און פאסקווילן און האט פארמאגט א פינצטערן און סארקאסטישן הומאר צוזאמעם מיט א געוואלדיקער שארפזין. חבר שולמאן איז געווען א פארשוין פון א גאנץ יאר, וואס האט אמוזירט יארן לאנג אומצאליקע לייענער מיט זיינע חכמות.
יוסף טונקל איז געווען ,דער טונקעלער'. ער האט רעדאגירט די הומאר-אפטיילונג ,דער קרומער שפיגל' אין ,דער מאמענט' און געשאפן אין ניו-יארק דעם הומאר-זשורנאל ,דער גרויסער קונדס'. טונקל האט ענדלעך געשריבן פאר ,דער פארווערטס' און איז געשטארבן אין 1948 אין אמעריקע.
די זכרונות בנוגע אזוינע לאנג-פארשטארבענע פערזענלעכקייטן וואלגערן זיך נאר ביי עטלעכע זקנים אין טיפן זקרן, פארשטויבט און באדעקט מיט פאוויטיניעס. די דערינערונגען ווערן מיט דער צייט וואס אמאל שוואכער און נאך מער פארוויאנעוועט; זיי וועלקן אזוי ווי אלטע בלומען. ניט קיין סך יידן געדענקען די נעמען יוסף טונקל, דוד ברעסלער און אורקע נאכאלניק (איציק פארבעראוויטש).
א דאנק ,דער מאמענט' קלינגט די וועלט ווידער און ווייטער מיט אזעלכע נעמען.
אררט, עזאזל, סמבטין וכדומה
מיר דערמאנען זיך מיט גרויס נאסטאלגיע אין די אמאליקע קאבארעטן אין ווארשע.
אררט און סמבטין זיינען חשובע נעמען. עזאזל איז א שד, וואס דינט דעם בעל-זבוב.
,דער טונקעלער' האט פארפאסט א סך סקיצן פאר ,עזאזל'. די היינטיקע לייענערשאפט האט גארניט קיין אנונג ווי אזוי די דאזיקע נאכט-לאקאלן האבן געגליט און געבליט אין די 20ער און 30ער יארן אין ווארשע און וואס פארא שם זיי האבן געהאט. די יידישע געגנט איז ווארשע איז געווען א קליינע, יידישע מעטראפאליע, וואס האט געקאכט מיט כלערליי קולטור-טעטיקייטן.
מיר געדענקען
בערלין איז אמאל געווען א יידישער קולטור-צענטער. אין בערלין האט אמאל געבליט א יידיש-ריידנדיקע קהילה, וואס האט געברענט מיט שעפערישקייט.
א שיינע פאר יידישע שרייבער פון רוסלאנד האבן געלעבט פאר דער רעוואלוציע אין בערלין, וואו זיי האבן געשריבן פאר יידישע צייטונגען און זייערע ביכער זיינען ארויסגעגעבן געווארן פון יידישע פארלאגן.
געדענקט זשע, אז א סך יידן, וואס זיינען אויסגעוואקסן נאכן גרויסן קריג אין בערלין, ווין און אנדערע גרויסע שטעט אין דייטשלאנד האבן געהערט יידיש ביי די עלטערן אין שטוב און האבן געהאט טאטעס, מאמעס, זיידעס און באבעס פון מזרח-אייראפע.
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
ד"ר קארפאטי דעקלערט, אז ,דער מאמענט' איז טאקע מיט ממתקים די יידישע שפראך-אקאדעמיע.
ר' אהרון שרייבט:
,בודאפעשט איז קיינמאל נישט געוועזן קיין יידיש-ריידנדע שטאט. היינט-צו-טאג געפינט מען אלטע יידן, חורבן-געליטענע פון אויבערלאנד, די קארפאטן און זיבן-בערגן, וואס רעדן נאך אלעס יידיש. איינער פון די דאזיקע יידן בין איך.
אין א קינפטיקן נומער וועל איך שרייבן א רובריק מיט דעם קאפ ,דער בודאפעשטער בריוו'
אונז, איך און מיין ווייב, דאנקען ענק זייער פאר ענקערע ליבהארציקע לויב-ווערטער און באגריסונגען אין ענקער צייטונג און פאר די אלע נחמה-בריוו פון מיינע קאלעגן אין ,דער מאמענט', וואס האבן געוואונשן מיין פרוי א רפואה-שלמה.
אונז לאכן ווען עץ שרייבט, אז ד"ר קארפאטי איז אפשר אריינגעפאלן אין דער דאנוי אדער ער זיצט ביי דער דאנוי אין ,קאפע טשארדאש' מיט א טעלער גולאש און א גלעזל פאל ענקע מיט גראף עסטערהאזי.
אונז דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען מיט ענקערע מתנות, א שאכטל ציגארעטן, אן אמפער קרומפירן און א גרויסע פושקע פאדלאלט מיט פערזשוכעס, מיט וועלכע מיין ווייבל, א טייער טייבל, האט זיך געפאסמאקעוועט אין דער ערהאלינגס-היים.
אונז זענען זייער דאנקבאר, וואס ,דער מאמענט' האט אונז לייטזעליקט און ערקלערן, אז ד"ר נאמאסט איז א בעל-הנס. אים האב צו פארדאנקען מיין ווערן א קארעספאנדענט פאר אייער צייטשריפט. א דאנק ,דער מאמענט' האב איך גרויס הנאה זיך איבערצושרייבן מיט אנדערע יידישע שרייבער און דענקער, מיט וועלכע כ'טויש-אויס אידייען און רעד-ארום א סך טעמעס און ענינים. ס'איז א מחיה!'
*די רעדאקטארן האבן ניט אויסגעבעסערט דעם אויסלייג אדער לאקאלן זשארגאן אין ד"ר קארפאטיס באגריסונג, דערפאר ווייל זיי ווילן, אז די לייענער זאלן זען ווי א ,ישיבה-בחור' פון גרויסווארדיין שרייבט אויף א חנעוודיקן, אונגארישן יידיש.
א מאדערנע פרעסע
א צייטשריפט אויף ביראבידזשאניש, וואס האט 500 לייענער און נאר נעקראלאגן און רעקלאמעס ווי אזוי צו קויפן די שריפטן פונעם הויפט-רעדאקטאר איז ניט קיין צייטונג. א צייטונג, וואס האט א פיר-זייטיקע ביילאגע אויף א ריינעם ,יינגליש' און פייקלט מיטן מלך-המשיח איז אויך ניט קיין צייטונג.
די יידישע פרעסע קאנקורירט מיט דער ענגלישער, רוסישער און ישראלדיקער פרעסע און א יידישער לייענער איז היינט-צו-טאג איינער, וואס רעדט צום ווייניקסטן צוויי שפראכן. ער איז גענויגט צו קענען בעסער ווי יידיש די לאנדס-שפראך פון דער מדינה, וואו ער לעבט. ער קאן דעריבער לייענען א ים מיט פובליקאציעס אויף דער אומגאנגס-שפראך פון זיין לאנד. א יידישע צייטשריפט קאנקורירט איצט מיט אזעלכע פרעסע-ארגאנען אין אזעלכע אומשטענדן אין אזא תקופה. א רחמנות אויף יידיש!? מיר זיינען גאר אין גאנצן ניט מסכים!
א געדאנק, אידייע אדער טרוים קאן קיינמאל ניט שטארבן. זיי זיינען אייביק און אומשטערבלעך! א מענש שטארבט און אן אידייע לעבט ווייטער און אויף אייביק. די געבורט פון ,דער מאמענט' און די אלע טעטיקייטן, וואס זיינען בשעתן פארגאנגענעם אנדערהאלבן יאר פארגעקומען אין שייכות און אין נאמען פון אונזער זשורנאל זיינען נאר דער אנהייב. דאס זאגן מיר אייך צו און גאראנטירן.
,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן, כדי צוצושטעלן די, וואס האבן ליב ,לשון-אשכנז' ניט בלויז א פרישן פערספעקטיוו, נאר אויך נייעס-באריכטן און ארטיקלען, וואס זיי קאנען ניט געפינען אין קיין אנדערע פובליקאציעס. מיר רייסן-איין די וועלט, ווענדן-אן אלע כוחות און האראווען מיט לונג און לעבער, כדי זיך צו דערשלאגן צו אזא רעזולטאט. און דאס איז בלויז דער אנפאנג.
פאראן אזעלכע וואס טראכטן מיט טרויער נאר פון פארשוואונדענע זאכן און פרעגן זיך ,פארוואס?' מיר טראכטן אבער פון זאכן, וואס האבן קיינמאל פריער ניט עקזיסטירט און פרעגן זיך ,פארוואס ניט?'
מיר דערמאנען און באוויינען
אין מיין נאמען און בלויז נאר אינעם אייגענעם נאמען שרייב איך די פאלגנדיקע שורות. איך, ד"ר רחמיאל פישביין, האב מיט צוויי וואכן צוריק זייער גענאסן פון אן איראניש-קאמישן אינצידענט ביי אונז אין רעדאקציע. אזא רעזולטאט האב איך שוין געהאט דערווארט אזוי ווי כ'האב געהאט געווארנט די רעדאקטארן ניט צו זוכן אדער דערווארטן קיין געניאלקייט ביי די יידישיסטן. מיינע קאלעגן זעען איצט איין ווי שלעכט און ארעם די קוואליטעט פון יידישע שטודיעס איז.
קיינער קאן ניט זאגן, אז ניבארסקיס יידישער ווערטערבוך מיט די דעפיניציעס פון לשון-קודשדיקע ווערטער איז ניט קיין מייסטער-ווערק. זיין גרויסהאלטערישע חוצפה און עקשנות זיינען אויך א מייסטער-ווערק און זיינען טיפיש פון די כמו-יידישיסטן, וואס קאנען ניט מאכן קיין אלף פאר א צלם. דער געוואלדיקער למדן האט געבעטן ביי אונזער רעדאציע-סעקרעטאר מיין ,בליץ-אדרעס'! וואס איז א בליץ-אדרעס? איז דאס דער אדרעס פון א הויז, וואס ווערט געטראפן פון א בליץ-שטראל? דער ווייסער האט זיך, ווייזט-אויס, דערקונדיקט וועגן מיין בליץ-פאסט-אדדרעס, וואס איז אין דער אמתן אן אינטערנעטישער פאסט-אדרעס.
אונזערע מיטארבעטער ד"ר נאמאסט, צבי הירש סארקין און חיים קאמעלמאכער ווי אויך דער הויפט-רעדאקטאר האבן איבערגעלייענט די באגריסונג פון דעם פאטשאטנעם פראפעסאר. ער איז צערודערט געווארן, ווייל אונזערע רעדאקטארן האבן אים אויסגעבעסערט, כדי די לייענער זאלן האבן אן אנונג, וואס ער שרייבט. ער האט אונז פארבאטן צו דרוקן דעם אריגינאל ווי אויך דעם אויסגעבעסערטן פאראגראף; ער האט זיך איבערגענומען, ווייל מ'האט געוואגט ענדערן אן אות! די אלע מיטארבעטער האבן געלאכט, ווען זיי האבן געלייענט זיין באגריסונג און באמערקט איינצייטיק: ,ער איז איינער פון די חשובסטע קענער אין יידיש?'
חבר ניבארסקיס זאצן זיינען געווען אזוי אנגעשטרענגט און אזוי אויסגעדרייט, אז די רעדאקטארן האבן ניט געהאט קיין שום ברירה! טאטשקע!
די רעדאקטארן האבן געוואלט, אז כ'זאל ניט זען ניבארסקיס בריוו; זיי האבן מיר ניט געוואלט שענקען קיין פרישע אמוניציע. די חוצפה פון דעם געוואלדיקן למדן איז ניט צום פארטראגן! ניבארסקי איז געווען אין כעס, ווייל פעאיקע רעדאקטארן האבן געפונען פאר אומלייענבאר און אומדרוקבאר זיין שרייבעכץ. דאס זיינען, דרך-אגב, רעדאקטארן פון דער אלטער היים, וואס האבן געלערנט אין לערן-אנשטאלטן, וואו יידיש איז געווען דאס אונטערריכטונגס-לשון אין קהילות, וואו מאמע-לשון איז געווען די אומגאנגס-שפראך.
אלעמען איז קלאר געווען, אז דער ,קענער' האט קיינמאל ניט באהערשט און באזיצט די שפראך. זיין יידיש איז אויך פארדארבן און אנגעשטעקט מיטן נוסח שעכטער און אומגעלומפערטע אויסטראכטענישן פונעם ווערטערבוך וויינרייך.
דער שכל טראגט-אויס, אז אזא מומחה מיט אזא שם-דבר זאל שרייבן ריכטיק א זאץ. ווי געשיקט זיך עס, אז אזא מומחה אין די קליינע פינטעלעך זאל ניט קאנען צוזאמענשטעלן קיין ריכטיקן זאץ. אפשר האט דער געוואלדיקער למדן מורא געהאט, אז אונזערע חשובע לייענער וועלן פארשטיין, וואס ער שרייבט!
חבר ניבארסקי, איר דארפט זיך אראפנעמען א מוסער פון ,דער מאמענט', איידער איר מאכט זיך נאריש ווידער אמאל, אזוי ווי ס'איז, ווייזט-אויס, ביי אייך דער שטייגער.
יידיש און יידישלעך
,דער מאמענט' איז א פובליקאציע, וואס צייכנט זיך אויס מיט די קליינע פינטעלעך, מיט שיינע מליצות און ווייכע נואנסן.
דא אין ,דער מאמענט' וועט מען קיינמאל זען, אז דאס דאמאקלעס שווערד זאל הענגען א מענש איבערן קאפ, נאר אז דער לייט זאל שטיין תחת-חרב. דא לייענט מען קיינמאל ניט וועגן די לעצטע און אויסגעשטארבענע מאהיקאנער, נאר וועגן שרידים-ופליטים. אטלאס איז ביי אונז נאר אזא מין סחורה אדער שטאף און שמשון הגיבור איז דער, וואס ראטעוועט אן עולם.
פראסט, פשוט און בקיצור איז אלצדינג אין ,דער מאמענט' אלע מאל גאנץ-יידישלעך אויף א גאנץ-ריינעם יידיש!
אמעריקאנע
די אמעריקאנער קינא-קאמעדיע ,ביאינג דעיר' (דארט זיין) פון פעטער סעלערס איז א וואונדערשיין שטיקל אמעריקאנע. דער פילם איז געמאכט געווארן אין די 70ער יארן און דערציילט די מעשה פון א סימפאטישן תם, וואס אלע האלטן בטעות פאר א זשעני.
דער הויפט-עיקר פון דעם פילם איז, אז די, וואס באטראכטן דעם פארשוין פאר א תם זיינען די אמתע נאראנים. די טיפן אין דער קינא-דערציילונג לאזן קיינעם ניט ריידן און האקן שטענדיק איבער דעם תם נאך איידער ער קאן ענטפערן אויף זייערע פראגעס. דער שוואכזיניקער גערטנער האט קיינמאל ניט קיין שאנס צו ריידן. און ווען ער רעדט, טייטשט מען אויס זיינע משוגענע באמערקונגען און ענפטער ווי געניאלע קאמענטארן.
מ'לערנט זיך גאר א סך אויס, ווען מ'הערט זיך צו און איין אנשטאט צו האלטן לאנגע דרשות און רעדעס!
דעם זיידנס עצה
איין רעדאקטאר האט זיך באראטן מיטן זיידן וועגן דעם טיפן עלטער. דער זיידע איז ביי דער מיינונג, אז ס'איז טאקע ניט קיין אונטערשיד צווישן 20 און 90 יאר. אלץ ווענדט זיך אינעם שטאנדפונקט, פון וועלכן מ'זעט די יארן! 90 יאר איז ניט בעסער אדער ערגער ווי 20 יאר, נאר אלץ הענגט-אפ פון דעם, וואס מ'טוט מיט דער סיטואציע, אין וועלכער מ'געפינט זיך.
ר' יעקב, אונזער הויפט-רעדאקטאר, האט דערקלערט, אז ער פרייט זיך, וואס ער איז אלט 90 יאר און האט מער הנאה פונעם לעבן ווי ווען ער איז אלט געווען 20 יאר. די יידישע קולטור איז איינע, וואס באערט און פארערט דעם (טיפן) עלטער. דער וואס האט די מאה האט די דעה!
איין אלטע אקטריסע האט געיאמערט, אז זי איז אמאל געווען די שענסטע קאקעטקע אויף דער בינע און איצט שפילט זי נאר די ראלע פון דער אלטער באבע.
ס'איז נאר וויכטיק און אנגעווייטיקט אויב די לאגע פייניקט אייך. אויב ס'ארט אייך ווי דער פאר-א-יאריקער שטיי, מיינט דער טיפער עלטער גארניט.
לייענט אין דעם זיידנס עצה די לעצטע בריוועלעך דעם זיידן.
קאמעלמאכערס ווינקל
מיינע חשובע לייענער: כ'האף, אז איר וועט מיר פארגעבן, ווייל כ'האב באשלאסן צו שרייבן וועגן זיך אליין, וועגן דעם היינטיקן חיים קאמעלמאכער. כאטש כ'בין ניט אלט מאה-ועשרים, בין איך אויך ניט קיין צוציק.
מיינע טועכצן מכוח יידישקייט, וואס וואלגערן זיך שוין יארן לאנג אין מיין זכרונות-גאלעריע און אין לאגער זוך איך איצט אונטער. פארוואס טו איך דאס? וואס איז מיין ציל? ס'איז זייער פשוט. באשטימען וויל איך, וואס צו האלטן פאר זיך אליין, מיט דעם, וואס זיך צו טיילן מיט מיינע לייענער און וואס צו שענקען דעם רייניקונגס-אמט פון שטעטל ניו-ראשעל, וואו כ'וואוין.
צווישן אנדערע זאכן האב איך געפונען די ערשטע זייט פון אן עקזעמפלאר פון תלמוד. דאס איז טאקע געווען אן אינטערעסאנטע אנטדעקונג. די זייט איז א קונסט-בלאט, וואס איז אלט 129 יאר, ניין יאר מער ווי די 120 יאר, וואס מ'ווינשט א ייד צו זיין געבורטסטאג. (לייענט ווייטער וועגן דעם ,ווילנער בלעטל' אין קאמעלמאכערס ווינקל.)
פאעזיע
מנשה מאנדל, א יונגער דיכטער אין ישראל, האט אונז צוגעשיקט לעצטנס די קורצע ליבעס-פאעמע. דאס שטיקל פאעזיע איז א טעם גן-עדן. מיר דאנקען און באערן דעם יונגן פאעט.
דיין גליקלעכקייט איז מיין לעבן געווידמעט,
אומאפהענגיק וויפיל פריידן,
פון וועלכע דו האסט חשק צו געניסן.
אזוי ווי א פליסיקע פאעמע,
וואס בלאזט ווייך און צארט אין ווינט
און ענדיקט זיך קיינמאל ניט.
יונג און חסידיש
רוחניות איז שבתדיק, מחיהדיק און גן-עדנדיק! יעדער מאמענט איז הייליק און אלע מקומות זיינען פולקום. יעדער מאמענט זאל פארשטעלן מיט זיך א שמחה און זאל זיין א פייערלעכע געשעעניש. איז פאראן עפעס אנדערש?
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קיודש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע איז געקומען נעכטן און קיינער האט זי ניט באמערקט, ווייל אלע זיינען געווען גאר שטארק פארנומען מיט ווכיטיקע זאכן ווי, לשמל, טעקסטינג, אינטערנעטישע אינפארמאציע-זוכן און רייזע-טעלעפאן-שמועסן. איינס אזייגער, צוויי א פגר!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
אזוי ווי דער משוגענער הוט-מאכער אין וואונדערלאנד זיינען פאראן אזעלכע, וואס צייכענען זיך אויס מיט טשייניק-האקעריי און ספאדעק-דרייעריי!
מיר האבן א שטיקל נייעס פאר די יונגאטשן אין ניו-יארק, וואס זאגן אפט: ,כ'לאנגווייליק זיך'. אין דער קאסמאפאליע עקזיסטירט ניט די לאנגווייל; דער, וואס לאנגווייליקט זיך אין ניו-יארק איז א נודניק!
דער אותו-האיש האט על-פי-נס פארוואנדלט וואסער אין וויין ביי דער חתונה-שמחה אין קנה. מיט טויזנט יאר פריער האט משה רבינו במדבר פארוואנדלט קידוש-וויין אין באראן ראטשילד.
טויטאלאגיע
ס'טוט דעם זקן לייד צו זען, אז די אלטע יענטע איז אזוי אפגעריסן און ס'טוט אונז באנג צו זען, אז די אלטע יאכנע איז אזוי אפגעשליסן; ס'טוט אלעמען וויי, אז די צוויי יידענעס זיינען אזוי ארעם און טראגן שמאטעס.
איינער טרוימט פון פרידן און זיין פריינט חלומט פון שלום.
דער מאן האט געזען די קאטאסטראפע אין א בייזן חלום און זיין ווייב האט געזען דאס זעלבע אומגליק אין א באזונדערן קאשמאר; ס'האט זיך זיי ביידע געחלומט א טראגעדיע.
איין לערער חלומט צו פליען קיין ארץ-ישראל און דער אנדערער פראפעסאר טרוימט צו שווימען נאך מדינת-ישראל.
איין געשעעניש פאלט-אריין אין לייטישע מיילער און גאנץ כתריאלעווקע רעדט וועגן דער אנדערער פאסירונג; ביידע פארקומענישן זיינען טשיקאווע און אינטערעסאנט ביי די יידישע פאלקס-מאסן.
דער וואס האט די מאה האט די דעה: א בעל-מאה איז א בעל-דעה!
א רוסישער מי-שברך
אין קאנגרעס האט היינטיקע וואך ענדלעך געהערשט א קאפעטשקע יושר מיט שכל. דער אמעריקאנער יוסטיץ-מיניסטער עריק האלדער איז אנגעקלאגט געווארן אין קאנגרעס-באליידיקונג פאר ניט צו פארעפנטלעכן געוויסע דאקומענטן, וואס די רעפרעזענטאנטן האבן געפאדערט. דער איבערזיכטס-קאמיטעט אין רעפרעזענטאנטן-הויז פארשט שוין חדישים לאנג אויס דעם מארד איבער א גרענעץ-וואך-אפיציר פון מעקסיקאנער נארקאטיקן-הענדלער לענגאויס דער גרענעץ מיט מעקסיקע.
דער יוסטיץ-מיניסטער זאגט זיך אפ איבערצוגעבן די קאמיטעט-מיטגלידער די שייכותדיקע דאקומענטן. דאס רעפרעזענטאנטן-הויז וועט באשליסן קומענדיקע וואך, צי האלדער זאל דערקלערט ווערן פאר שולדיק אין קאנרעס-באליידיקונג. די שטראף פאר אזא באליידיקונג איז $10,000 אדער/און איין יאר תפיסה.
א סך באאפאכטער און דערקלערן, אז דער דאזיקער סקאנדאל איז א סך ערגער ווי ,וואטערגעיט', ווייל אן אמעריקאנער בירגער איז דערמארדעט געווארן און די גרענעץ-פאליציי טאר ניט האבן קיין אמוניציע אין זייערע ביקסן לויט די באפעלן פונעם דעפארטמענט פאר היימלאנדס-זיכערקייט.
פראסט, פשוט און בקיצור
וואו זיינען די אלע רעפעראטן אויף יידיש? קיין איין פראפעסאר האט אונז נאך ניט צוגעשיקט צום דרוקן קיין פארשונגס-ווערק! צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון יידישע שטודיעס האט מען א פארום צום דרוקן אויף יידיש רעפעראטן און מיר האבן ניט דערהאלטן קיין שטיקל פאפיר, אפילו ניט קיין פאטשקעריי אויף א פאפירן סערוועטקעלע פון קאפע ,אליאס' אין פאריז אדער פונעם שענקל ,אליבי' אין ניו-יארק.
דא שטרייכט מען אונטער, אז א געלט-באלוינונג פון $5,000 איז אנגעבאטן געווארן פארן בעסטן רעפעראט אויף יידיש. די פעאיקע פארשער וואלטן, פארשטייט-זיך, קאנקורירט מיט עטלעכע מיטארבעטער אונזערע.
די איינציקע פאדערונגען זיינען געווען, אז די פארשונגס-ווערק מוזן זיין געשריבן אויף א ריינאם, היימישן יידיש אן שום פעלערן און מוז אויך זיין ,שעכטעריזמענריין'.
געוויסע מיטארבעטער זיינען אפילו געווען גרייט צו זיצן הארט ביי די אלע קענער און זיי איינרוימען אין אויער די פאסיקע ווערטער, כדי זייערע רעפעראטן זאלן זיך לייענען. מיר האבן איינגעריסן די וועלט און אנגעוואנדן אלע כוחות, כדי די אלע פאטשאטנע פראפעסארן זאלן האבן גוטע אויסזיכטן צו געווינען די פרעמיע און דרוקן זייערע וואזשנע רעפעראטן אין א פרעסטיזשפולער צייטונג. וואס נאך קאן מען טאן?
ס'איז גאנץ קלאר, פארוואס מיר האבן ניט באקומען קיין איין רעפעראט. די סיבה איז דאס: ס'איז ניט פאראן קיין פראפעסאר אדער פארשער אין יידיש, וואס איז פעאיק צו דער ארבעט!
שמד-שטיק
אבאמעס ,אוקאז' איז פראסט און פשוט שמד-שטיק! מיט אן ,אוקאז' דארף ער זיך ניט האלטן ביים אימיגראציע-געזעץ און דערלויבט יונגע מיליאן אימיגראנטן צו בלייבן אין אמעריקע ווי ,געזעצלעכע אימיגראנטן'. אזוי ווי פרעה איז דער פרעזידענט העכער פונעם געזעץ און מעג ארויסגעבן אן אוקאז, כדי גרינגצושעצן א געזעץ און טאן וואס נאר ער וויל ווען נאר ער וויל.
די אדמיניסטראציע אבאמע דארף געפינען חן ביי די שפאניש-אמעריקאנער וויילער, ווייל דער פרעזידענט נויטיקט זיך אין זייערע שטימען, כדי צו זיגן אין די קומענדיקע וואלן.
ראמני האט פארשוויגן דעם ענין, ווייל די רעפובליקאנער און זייערע שטיצער ווילן, אז אומלעגאלע אימיגראנטן זאלן ארבעטן פאר ,ברעקעלעך' אנשטאט צו באצאלן אמעריקאנער בירגער א גוטן לוין. אמעריקע גנב! יושר! (געדענקט זשע, אז יושר איז דער ראשי-תיבות פאר ,יתקדל ויתקדש שמה רבא'.)
בלייבן אן א באבען
די באבע איז פאני בראט און דוצט זיך מיט דער משיחטע! זיי זיינען הארץ-פריינט. דאס איז ניט גוט גענוג פאר דעם עולם! די וועלט איז מקנא און אויך ברוגז אויף דער באבען, ווייל זי איז נאענט באפריינדעט מיט דער יידישער וועלט-דערלייזערין און פארהיט זי אויסצולייזן היינטיקס יאר די וועלט.
די וועלט איז ברוגז אויף דער משיחטע, ווייל זי פארהאלט זיך און רייט ניט אויף איר ווייס אייזעלע איבער די גאסן פון אלט-ירושלים. די משיחטע איז, להבדיל, אין כעס אויפן עולם, מחמת ער איז ברוגז אויף איר. די צדקת האט דערקלערט, אז די וועלט קאן ווארטן אויפן משיח און וועט ווארטן א יאר מיט א מיטוואך נאך איידער זי וועט זיך איבערלייגן.
ס'איז גאר אן אומצופרידענע, אייפערזיכטיקע און אומדאנקבארע וועלט. פארוואס קאן זיך דער עולם ניט פרייען מיט יענעמס פריידן? תיקו!
דער באבניק, דער געליבטער פון דער באבען, איז אויך אנטוישט, ווייל די משיחטע פארברענגט צו פיל צייט מיט דער באבען, וואס שענקט אים ניט גענוג צייט. די וועלט איז ברוגז, מקנא און משוגע. די משיחטע ברעכט זיך די הענט און דעם מוח און פרעגט זיך פארוואס זי איז פארפליכטעט צו ראטעווען אזא משוגענע וועלט!
די משיחטע און דער באבניק קאנקורירן איינער מיטן צווייטן נאך דער באבענס לייטזעליקייט. די משיחטע פארשטייט ניט דעם עולם און די באבע, וואס איז קלוג ווי די וועלט, פארשטייט זייער גוט די וועלט. די באבע איז די איינציקע פערזאן, וואס פרעגט ביי דער משיחטע ווי אזוי זי קאן זי צופרידנשטעלן.
די משיחטע האט צוגעזאגט די באבע, אז ווען די וועלט וועט זיך ניט אויפפירן מענשלעך און איידל, וועט זי ווארטן עד-סוף-כל-הדורות אויף איר, אז זי און די באבע וועלן זיך אויסבאהאלטן אין א שיינעם האטעל אין סאוטה-ביטש, מיאמי. די באבע האט געטרייסט די משיחטע מיט א גלעזל קידוש-שאמפאניע און מיט דער עצה. ,ליבינקע, דו קימערסט זיך מיט די נארישקייטן פונעם עולם-גולם? ס'טאטשעט דיך די מיינונג פון א נארישער וועלט, וואס ווארט אומזיסט אויפן משיח. זי וועט ווארטן אויף אייביק, ווייל דער משיח איז א משיחטע!'
ס'ארט די באבע ווי א פאר-א-יאריקער שניי, וואס די וועלט טראכט און זאגט. די באבע בלייבט אן א באבען!
דער עולם בלייבט אן א משיחטע און מיר בלייבן אן א באבען!
________________________________________
לייט-ארטיקל
א פרישער אנהייב אין א נייער עפאכע
ספעציעלער לייט-ארטיקל פון הויפט-רעדאקטאר קארנפעלד
דא אין דער רעדאקציע פארנעמט און קימערט מען זיך בלויז מיט מעגלעכקייטן און פארווירלעכן טרוימען. ,דער מאמענט' איז א טרוימען-פאבריק! יעדער טרוים שטאמט פון א פשוטן געדאנק, וואס פארוואנדלט זיך אין א גליענדיקער אידייע און ווערט ענדלעך מגלגול אין א חלום, וואס ברענט ביי נאכט ווי א שרפה אין וואלד, באלייכטנדיק הימלען און הערצער.
מ'וואלט נשתומם געווארן פון דעם, וואס מ'קאן טאן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה מיט א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ! אזוי איז געבוירן געווארן ,דער מאמענט' מיט אנדערהאלבן יאר צוריק! אונזער זשורנאל איז ,געקומען צו עלינו' אין א צייט, ווען ס'זאל שוין מער ניט עקזיסטירן קיין יידישע פובליקאציעס, ווען די לעצטע פאר צייטשריפטן אויף יידיש זיינען בלויז נאר א שאטן פון דעם, וואס זיי זיינען אמאל געווען.
מיר שרייבן-אן דעם היינטיקן לייט-ארטיקל זיך ניט צו קלאפן אין דער פלייצע, נאר באקאנט צו מאכן אונזער שטרעבונג און ציל צו שאפן א נייע פרעסע אין א ניי יידישלאנד, וואו ס'קאן בליען א נייע יידישע קולטור. מיר האראווען איבער די כוחות און איבערן מענשלעכן שכל, בכדי צו שאפן עפעס נייעס און וואונדערשיינס.
דאס איז אפשר דער לעצטער שאנס און געלעגנהייט, וואס די יידישע שפראך און פרעסע וועלן האבן. מיר האבן דערווארט, אז מיר זאלן מארשירן בארג-ארויף מיטן שווערד אין דער האנט. אנטקעגן און טראץ אלע שוועריקייטן האבן מיר זיך דערשלאגן צו גאלדענע רעזולטאטן. מיר האבן זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז מיר זאלן האבן אזא גלענצנדיקן דערפאלג.
פון סאמע אנהייב און אין משך פון אונזער קורצער עקזיסטענץ האבן מיר איינגעלאדן גאנץ יידישלאנד אנטיילצונעמען אין אונזערע טעטיקייטן, שפילן א ראלע אין דער נייער יידישער קולטור און פרעסע און הנאה האבן פון אונזער הצלחה. די רעזאנאנץ פון אזעלכע ליבהארציקע און גוטברידערלעכע איינלאדונגען איז געווען גאר א שטילע און א גאנץ-קאלטע. קיינער האט אונז ניט געהאלפן; קיינער האט אונז ניט געוואלט העלפן.
די קלייע מענשעלעך מיט א קליינשטעטלדיקער מענטאליטעט, וואס שטעלן-צוזאמען די כאליאסטרע יידישיסטן האבן געמאכט שבת פאר זיך אזוי ווי זיי האבן שטענדיק געטאן. מיר האבן סוף-כל-סוף איינגעזען, אז זיי מאכן ניט בכיוון פאר זיך קיין שבת, נאר ווייל זיי זיינען פארשויסן און אפגעזונדערט, מחמת דעם, וואס ,אזוי שרייבן "זיי"'*. זיי פארשטייען ניט, אז מ'מאכט און פראוועט בציבור שבת, אז מ'האט הנאה בשותפות פון דער שבתדיקייט. מילא! מיר האלטן פאר ענסט און חשוב נאר די וואס מאכן און טוען עפעס און באטראכטן פאר נאראנים די וואס שרייען פון הויכע פענסטער, כדי באקאנט צו מאכן זייערע נישטיקע און ניט-עקזיסטירנדיקע פארדינסטן און אויפטוען.
מיר זיינען פעסט איבערצייגט, אז די צוקונפט פון דער יידישער קולטור און פרעסע ליגט אין ,דער מאמענט'. אזא אחריות און לאסט טראגן מיר מיט גרויס לוסטיקייט, פרייד און שטאלץ! מיר שטרעקן ווידער אמאל אויס א האנט אין פריינטשאפט אלעמען, וואס ווילן זיך באטייליקן אין א וואונדערשיינעם, אנגייענדיקן פראיעקט און פארוויקלעכן נייע טרוימען אין א ניי יידישלאנד מיט נייע פריינט.
*,אזוי שרייבן "זיי"' איז געווען די אמאליקע רוביק אין ,דער פארווערטס', וואס דער הויפט-רעדאקטאר האט וועכנטלעך פארפאסט א שיינע פאר יארן.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 15 יוני 2012
פרישע בריוו און פרישע עצות יעדע וואך
אין דעם זיידנס עצה
די איינציקע רובריק מיט עצות אויף יידיש אויף דער וועלט!
_________________
אין קאמעלמאכערס ווינקל
יעדע וואך פרישע גראמען און לימעריקן אין גראם-שטראם
_________________
חברה! גרייט זיך צו אונזער פייערלעכן
זומער-באל
סוף אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי
_________________
אלגעמיינע באמערקונגען
אונזער טיראזש ווערט וואס אמאל גרעסער און דער אינהאלט פון ,דער מאמענט' ווערט וואס אמאל רייכער. מיט יעדער נייער וואך פארגרעסערט און פארשענערט זיך ,דער מאמענט' א דאנק נייע לייענער און מיטארבעטער. דערצו וואקסט אויך דאס נייע יידישלאנד מחמת אונזער זשורנאל און דער האראוואניע פון א סך פאטריאטן פאר יידיש.
די לייענער האבן גענאסן פון ,וואס ס'טוט זיך אין דער רעדאקציע', וואס איז אן אריינבליק אין די טעטיקייטן פון א יידישער צייטונג און די ענינים, וואס ווערן באהאנדלט פון אירע זשורנאליסטן.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ס'איז נאך פרילינג, אבער דאס זומערדיקע וועטער איז שוין דא!
מיר באגריסן הייטיקע וואך אונזערע לייענער, לאנדסלייט און פריינט מיט בלומען און זונשיין אין הארצן. אין דער מעטראפאליע האט עס גערעגנט א פאר מאל יעדן טאג, אבער דער גרויער, פארכמארעטער הימל האט אונז ניט אריינגעשלעפט אין קיין קאלאמוטנער שטימונג און האט אונז גארניט פאראומערט. דער רעגן איז בכלל געווען א ווארעמער און א ווייכער.
האלט ניט די קאטעגאריע פאר קיין וועטער-באריכט, נאר פאר א שטיקל פאעזיע אדער בעלעטריסטיק. דאס גאנצע לעבן איז א שיינע פאעמע אדער א בעלעטריסטיש מייסטער-ווערק.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א מאדערנע יידישע פרעסע מוז זיך פארגליווערן אויף היינטצייטיקע טעמעס, אויף די לעצטע נייעס און געשעענישן. ס'איז גרינגער ווי ווען צו פארעפנטלעכן א שטיקל נייעס און פארשפרייטן אן אידייע א דאנק דעם אינטערנעט און די אנדערע, נייע טעכנאלאגיעס.
אזוי שנעל באוועגט זיך די צייט היינט-צו-טאג און די וועלט ענדערט זיך מיט א געוואלדיקן טעמפא. די נייע טעכנאלאגיעס בייטן דעם עולם און דער נייער לעבנס-שטייגער שטעלט-צו אן גאלדענעם שאנס צו שאפן עפעס נייעס, מאדערנס און וואונדערשיינס!
אין דער ניימאדישער וועלט מוז א פובליקאציע מארשירן פארויס לויטן צייט-גייסט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
די אלע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן פון ,דער מאמענט' האבן גרויס חשק צו געניסן פון אלטמאדישע זומער-וואקאציעס און עקסקורסיעס. מיר בענקען נאך אן אורלויב אויף אן ארט, וואו ס'זיינען ניט פאראן קיין טעלעפאנען, טעלעוויזיעס און קאמפוטער.
ניט לאנג צוריק האבן א סך יידן הנאה געהאט פון דער פרישער בארג-לופט אין די זומער-קאלאניעס און האטעלן אין די קאטסקילן אין הייזקעס אן שום טעלעפאן און טעלעוויזיע. פארגעסט ניט, אז גאר א סך יידן אין דער אלטער היים האבן ביז צום צווייטן וועלט-קריג געוואוינט אין שטעטלעך אן שום עלעקטריציטעט, וואו וואסער האט מען גענומען פון א ברונעם, פלומפ אדער טייך.
פיל קאלעגן אונזערע טרוימען צו גיין אויף אן אלטמאדישער וואקאציע אויף אן אלטמאדיש ארט אין א רואיקער אטמאספערע מיט זייער א לאנגזאמען לעבנס-טעמפא. די טשעמאדאנעס ליגן אין דער דראזשקע מיטן פערד, וואס ווארט אויף אונז איצט פאר דער געביידע!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,ווען שוין, דען שוין' איז א באקאנטער דייטשער אויסדרוק, וואס מיינט: ,אויב מ'קאן, טוט מען' אדער ,אז מ'זאל דאס (געווען) קאנען טאן, וואלט מען דאס דאך געטאן'.
די וועלט איז געווארן אויסגעלאסן און קארג! דער עולם האט פארלוירן זיין שעפערישקייט און אייגנארטיקייט. די מאסן-פראדוקציע איז דער הערשער און פארוואנדלט די געזעלשאפט אין א ראסע ראבאטן, וואו איין אויטאמאטאן איז א דופליקאט פונעם צווייטן.
ניו-יארק, וואס איז אמאל געווען דער הויכפונקט פון סאפיסטיקאציע און איידלקייט, איז לויט דער גרויס א קאסמאפאליע און לויט דער איידלקייט א קליין שטעטעלע. די פאלקס-מאסן גייען זיך ארום אין ספארט-פידזשאמעס און לויף-שיך און זעען-אויס אזוי ווי שלעפער און זשלאבעס. די גאנצע שטאט איז אמאל געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק. וואו איז די עלעגאנטע וועלט אהינגעקומען?
מיר בארגריסן און באערן
מרדכי יושקאווסקי באגריסן און באערן מיר היינטיקע וואך. דער רוסישער עולה ארבעט אינעם בילדונגס-מיניסטעריום. ער איז א פאטריאט פאר יידיש, וואס האט געארבעט אלס קארעקטאר אין דער רעדאקציע ,סאוועטיש היימלאנד' אין מאסקווע.
אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין האט זיך באקענט אין 1990 מיט ר' מרדכי אויף א קאנפערענץ פאר יידישע לערער אין אדעס.
חבר יושקאווסקי האט אונז געשריבן היינטיקע וואך אין ,פעיסבוק', און ווען מיר האבן געלייענט, אז ער איז ,דער אינספעקטאר פאר יידישע לימודים' אין בילדונגס-מיניסטעריום, האט דאס ארויסגערופן ביי אונז גרויס אינטערעס און פארערונג.
ר' מרדכי איז געבוירן געווארן אין 1961 אין א שטעטל נעבן וויניצע אין דער אוקראינע. ער האט געלעבט עטלעכע יארן אין בערדיטשעוו, וואו ער האט געהערט יידיש ביי די אלטע יידן און געקענט דארט א צאל גויים, וואס האבן אויך גערעדט א פליסיקן יידיש. ר' מרדכי האט א ווייב מיט א טאכטער און וואוינט אין חולון.
היינטיקע וואך האט אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט אויסגעפירט אן אינטערוויו מיט חבר יושקאווסקי, א הויך-אינטעליגענטער און סימפאטישער מענש. דער אינספעקטאר איז אויך א לעקטאר אין דער יידישער ליטעראטור, וואס ספעציאליזירט זיך מיט דער סאוועטיש-יידישער ליטעראטור און פארשונגען וועגן יידישן פאלקלאר. אין היינטיקן ,ירושלימער אלמאנאך' קאן מען לייענען זיין דערציילונג וועגן די גלגולים פון זיין משפחה בעתן חורבן. יעדן זומער מאכט דער חשובער לערער א רייזע קיין אוקראינע, וואו ער גיט לעקציעס אויף דער יידישער ליטעראטור.
אין בילדונגס-מיניסטעריום שולט דער אינספעקטאר אויס די לערער אין יידיש און האט יערלעך הונדערטער שילער. היינטיקס יאר נעמען 600 שילער דעם עקזאמען, כדי צו ווערן לערער אין יידיש. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון מדינת-ישראל עקזיסטירט א מלוכה-פראגראם צום אויסשולן לערער אין דער יידישער שפראך און ליטעראטור א דאנק דער שווערער ארבעט פון חבר יושקאווסקי.
,דער מאמענט' באזינגט דעם טאלאנט און די פארדינסטן פון דעם געטרייען לערער, וואס ארבעט אומדערמידלעך אין נאמען פון יידישן לשון, כדי עס צו פרעזערווירן און פאראייביקן.
לזכרון, לכבוד און לשבח
איינער פון די פעאיקסטע מומחים אין יידיש פון 20סטן יארהונדערט איז געווען ד"ר אברהם בר-מזל פון ריגע. אונזער קארעספאנדענט און טייערער חבר צבי הירש סארקין איז געווען באפריינדעט מיט דעם באגאבטן לערער און פארשער.
ד"ר בר-מזל האט פאר דער מלחמה פארטיידיקט זיין דאקטאראט פאר יידישער ליטעראטור אין פאריז אין ,די סארבאנע'. ער איז געווען טעטיק אין פארמלחמהדיקן לעטלאנד, וואו ס'האט געברויזט אן אקטיוו יידיש לעבן. דער פראפעסאר האט געארבעט אין פארשידענע יידישע און אינטערנאציאנעלע ארגאניזאציעס.
אין 1941 ווען די סאוועטן האבן פארכאפט לעטלאנד, האבן זיך די אינטערנאציאנעלע פארבינדונגען פון ד"ר בר-מזל איבערגעריסן. אן ארבעט איז ער אבער ניט געבליבן. אויפן געביט פון יידישער ליטעראטור איז ער איינגעלאדן געווארן צו ארבעטן אין מאסקווע און ביראבידזשאן. אזוי ארום האט ער אויסגעווייכט די שואה.
נאכן חורבן האט ער געארבעט אין לעטלענדישן אוניווערסיטעט אלס לעקטאר אין רוסישער ליטעראטור. ווען ס'איז געלונגען געווען צו געפינען אייניקע יידן מיט א גוטן, היימישן יידיש האט מען אים פארגעלייגט צו ארבעטן אלס לערער. צו יענער צייט איז ער שוין געווען אין א זייער שלעכטן געזונט-צושטאנד.
אין סעפטעמבער 1989 האט זיך אין ריגע דערעפנט די ערשטע אין ראטן-פארבאנד יידישע שול, נאכדעם ווי אין 1948 האט דער סטאלין רעזשים פארמאכט די לעצטע יידישע שול אין לאנד. ווי אזוי ס'איז געלונגען צו דערעפענען די שול און קריגן א פאסיקן בנין איז פאר זיך א מעשה! פאר דער שול-אדמיניסטראציע זיינען געשטאנען ניט-לייכטע פראבלעמען אין געפינען לערער פאר יידיש. דער סאוועטישער בילדגונס-סיסטעם האט ניט געגרייט אזא סארט ספעציאליסטן. צום גליק האט זיך אין ריגע געפונען דער איינציקער פראפעסאר אין יידיש אין גאנץ רוסלאנד, אברהם בר-מזל!
אין 1991 איז ד"ר בר-מזל ז"ל אוועק אין דער אייביקייט. ער האט אבער נאכגעלאזן א וויכטיקע שפור אין צוגרייטן יידישע לערער. אברהם בר-מזל איז געווען א זעלטענער מענש און לעגענדאר איז זיין איבערגעגעבנקייט דער יידישער שפראך. ער איז געווען הויך אינטעליגענט און זייער פשוט אין זיין צוגאנג צו מענשן. יעדער איינער, וואס האט זיך מיט אים פארקערט האט אים ליב באקומען. זאל ער האבן א ליכטי
אין דעם זיידנס עצה
די איינציקע רובריק מיט עצות אויף יידיש אויף דער וועלט!
_________________
אין קאמעלמאכערס ווינקל
יעדע וואך פרישע גראמען און לימעריקן אין גראם-שטראם
_________________
חברה! גרייט זיך צו אונזער פייערלעכן
זומער-באל
סוף אויגוסט אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי
_________________
אלגעמיינע באמערקונגען
אונזער טיראזש ווערט וואס אמאל גרעסער און דער אינהאלט פון ,דער מאמענט' ווערט וואס אמאל רייכער. מיט יעדער נייער וואך פארגרעסערט און פארשענערט זיך ,דער מאמענט' א דאנק נייע לייענער און מיטארבעטער. דערצו וואקסט אויך דאס נייע יידישלאנד מחמת אונזער זשורנאל און דער האראוואניע פון א סך פאטריאטן פאר יידיש.
די לייענער האבן גענאסן פון ,וואס ס'טוט זיך אין דער רעדאקציע', וואס איז אן אריינבליק אין די טעטיקייטן פון א יידישער צייטונג און די ענינים, וואס ווערן באהאנדלט פון אירע זשורנאליסטן.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ס'איז נאך פרילינג, אבער דאס זומערדיקע וועטער איז שוין דא!
מיר באגריסן הייטיקע וואך אונזערע לייענער, לאנדסלייט און פריינט מיט בלומען און זונשיין אין הארצן. אין דער מעטראפאליע האט עס גערעגנט א פאר מאל יעדן טאג, אבער דער גרויער, פארכמארעטער הימל האט אונז ניט אריינגעשלעפט אין קיין קאלאמוטנער שטימונג און האט אונז גארניט פאראומערט. דער רעגן איז בכלל געווען א ווארעמער און א ווייכער.
האלט ניט די קאטעגאריע פאר קיין וועטער-באריכט, נאר פאר א שטיקל פאעזיע אדער בעלעטריסטיק. דאס גאנצע לעבן איז א שיינע פאעמע אדער א בעלעטריסטיש מייסטער-ווערק.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א מאדערנע יידישע פרעסע מוז זיך פארגליווערן אויף היינטצייטיקע טעמעס, אויף די לעצטע נייעס און געשעענישן. ס'איז גרינגער ווי ווען צו פארעפנטלעכן א שטיקל נייעס און פארשפרייטן אן אידייע א דאנק דעם אינטערנעט און די אנדערע, נייע טעכנאלאגיעס.
אזוי שנעל באוועגט זיך די צייט היינט-צו-טאג און די וועלט ענדערט זיך מיט א געוואלדיקן טעמפא. די נייע טעכנאלאגיעס בייטן דעם עולם און דער נייער לעבנס-שטייגער שטעלט-צו אן גאלדענעם שאנס צו שאפן עפעס נייעס, מאדערנס און וואונדערשיינס!
אין דער ניימאדישער וועלט מוז א פובליקאציע מארשירן פארויס לויטן צייט-גייסט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
די אלע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן פון ,דער מאמענט' האבן גרויס חשק צו געניסן פון אלטמאדישע זומער-וואקאציעס און עקסקורסיעס. מיר בענקען נאך אן אורלויב אויף אן ארט, וואו ס'זיינען ניט פאראן קיין טעלעפאנען, טעלעוויזיעס און קאמפוטער.
ניט לאנג צוריק האבן א סך יידן הנאה געהאט פון דער פרישער בארג-לופט אין די זומער-קאלאניעס און האטעלן אין די קאטסקילן אין הייזקעס אן שום טעלעפאן און טעלעוויזיע. פארגעסט ניט, אז גאר א סך יידן אין דער אלטער היים האבן ביז צום צווייטן וועלט-קריג געוואוינט אין שטעטלעך אן שום עלעקטריציטעט, וואו וואסער האט מען גענומען פון א ברונעם, פלומפ אדער טייך.
פיל קאלעגן אונזערע טרוימען צו גיין אויף אן אלטמאדישער וואקאציע אויף אן אלטמאדיש ארט אין א רואיקער אטמאספערע מיט זייער א לאנגזאמען לעבנס-טעמפא. די טשעמאדאנעס ליגן אין דער דראזשקע מיטן פערד, וואס ווארט אויף אונז איצט פאר דער געביידע!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,ווען שוין, דען שוין' איז א באקאנטער דייטשער אויסדרוק, וואס מיינט: ,אויב מ'קאן, טוט מען' אדער ,אז מ'זאל דאס (געווען) קאנען טאן, וואלט מען דאס דאך געטאן'.
די וועלט איז געווארן אויסגעלאסן און קארג! דער עולם האט פארלוירן זיין שעפערישקייט און אייגנארטיקייט. די מאסן-פראדוקציע איז דער הערשער און פארוואנדלט די געזעלשאפט אין א ראסע ראבאטן, וואו איין אויטאמאטאן איז א דופליקאט פונעם צווייטן.
ניו-יארק, וואס איז אמאל געווען דער הויכפונקט פון סאפיסטיקאציע און איידלקייט, איז לויט דער גרויס א קאסמאפאליע און לויט דער איידלקייט א קליין שטעטעלע. די פאלקס-מאסן גייען זיך ארום אין ספארט-פידזשאמעס און לויף-שיך און זעען-אויס אזוי ווי שלעפער און זשלאבעס. די גאנצע שטאט איז אמאל געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק. וואו איז די עלעגאנטע וועלט אהינגעקומען?
מיר בארגריסן און באערן
מרדכי יושקאווסקי באגריסן און באערן מיר היינטיקע וואך. דער רוסישער עולה ארבעט אינעם בילדונגס-מיניסטעריום. ער איז א פאטריאט פאר יידיש, וואס האט געארבעט אלס קארעקטאר אין דער רעדאקציע ,סאוועטיש היימלאנד' אין מאסקווע.
אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין האט זיך באקענט אין 1990 מיט ר' מרדכי אויף א קאנפערענץ פאר יידישע לערער אין אדעס.
חבר יושקאווסקי האט אונז געשריבן היינטיקע וואך אין ,פעיסבוק', און ווען מיר האבן געלייענט, אז ער איז ,דער אינספעקטאר פאר יידישע לימודים' אין בילדונגס-מיניסטעריום, האט דאס ארויסגערופן ביי אונז גרויס אינטערעס און פארערונג.
ר' מרדכי איז געבוירן געווארן אין 1961 אין א שטעטל נעבן וויניצע אין דער אוקראינע. ער האט געלעבט עטלעכע יארן אין בערדיטשעוו, וואו ער האט געהערט יידיש ביי די אלטע יידן און געקענט דארט א צאל גויים, וואס האבן אויך גערעדט א פליסיקן יידיש. ר' מרדכי האט א ווייב מיט א טאכטער און וואוינט אין חולון.
היינטיקע וואך האט אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט אויסגעפירט אן אינטערוויו מיט חבר יושקאווסקי, א הויך-אינטעליגענטער און סימפאטישער מענש. דער אינספעקטאר איז אויך א לעקטאר אין דער יידישער ליטעראטור, וואס ספעציאליזירט זיך מיט דער סאוועטיש-יידישער ליטעראטור און פארשונגען וועגן יידישן פאלקלאר. אין היינטיקן ,ירושלימער אלמאנאך' קאן מען לייענען זיין דערציילונג וועגן די גלגולים פון זיין משפחה בעתן חורבן. יעדן זומער מאכט דער חשובער לערער א רייזע קיין אוקראינע, וואו ער גיט לעקציעס אויף דער יידישער ליטעראטור.
אין בילדונגס-מיניסטעריום שולט דער אינספעקטאר אויס די לערער אין יידיש און האט יערלעך הונדערטער שילער. היינטיקס יאר נעמען 600 שילער דעם עקזאמען, כדי צו ווערן לערער אין יידיש. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון מדינת-ישראל עקזיסטירט א מלוכה-פראגראם צום אויסשולן לערער אין דער יידישער שפראך און ליטעראטור א דאנק דער שווערער ארבעט פון חבר יושקאווסקי.
,דער מאמענט' באזינגט דעם טאלאנט און די פארדינסטן פון דעם געטרייען לערער, וואס ארבעט אומדערמידלעך אין נאמען פון יידישן לשון, כדי עס צו פרעזערווירן און פאראייביקן.
לזכרון, לכבוד און לשבח
איינער פון די פעאיקסטע מומחים אין יידיש פון 20סטן יארהונדערט איז געווען ד"ר אברהם בר-מזל פון ריגע. אונזער קארעספאנדענט און טייערער חבר צבי הירש סארקין איז געווען באפריינדעט מיט דעם באגאבטן לערער און פארשער.
ד"ר בר-מזל האט פאר דער מלחמה פארטיידיקט זיין דאקטאראט פאר יידישער ליטעראטור אין פאריז אין ,די סארבאנע'. ער איז געווען טעטיק אין פארמלחמהדיקן לעטלאנד, וואו ס'האט געברויזט אן אקטיוו יידיש לעבן. דער פראפעסאר האט געארבעט אין פארשידענע יידישע און אינטערנאציאנעלע ארגאניזאציעס.
אין 1941 ווען די סאוועטן האבן פארכאפט לעטלאנד, האבן זיך די אינטערנאציאנעלע פארבינדונגען פון ד"ר בר-מזל איבערגעריסן. אן ארבעט איז ער אבער ניט געבליבן. אויפן געביט פון יידישער ליטעראטור איז ער איינגעלאדן געווארן צו ארבעטן אין מאסקווע און ביראבידזשאן. אזוי ארום האט ער אויסגעווייכט די שואה.
נאכן חורבן האט ער געארבעט אין לעטלענדישן אוניווערסיטעט אלס לעקטאר אין רוסישער ליטעראטור. ווען ס'איז געלונגען געווען צו געפינען אייניקע יידן מיט א גוטן, היימישן יידיש האט מען אים פארגעלייגט צו ארבעטן אלס לערער. צו יענער צייט איז ער שוין געווען אין א זייער שלעכטן געזונט-צושטאנד.
אין סעפטעמבער 1989 האט זיך אין ריגע דערעפנט די ערשטע אין ראטן-פארבאנד יידישע שול, נאכדעם ווי אין 1948 האט דער סטאלין רעזשים פארמאכט די לעצטע יידישע שול אין לאנד. ווי אזוי ס'איז געלונגען צו דערעפענען די שול און קריגן א פאסיקן בנין איז פאר זיך א מעשה! פאר דער שול-אדמיניסטראציע זיינען געשטאנען ניט-לייכטע פראבלעמען אין געפינען לערער פאר יידיש. דער סאוועטישער בילדגונס-סיסטעם האט ניט געגרייט אזא סארט ספעציאליסטן. צום גליק האט זיך אין ריגע געפונען דער איינציקער פראפעסאר אין יידיש אין גאנץ רוסלאנד, אברהם בר-מזל!
אין 1991 איז ד"ר בר-מזל ז"ל אוועק אין דער אייביקייט. ער האט אבער נאכגעלאזן א וויכטיקע שפור אין צוגרייטן יידישע לערער. אברהם בר-מזל איז געווען א זעלטענער מענש און לעגענדאר איז זיין איבערגעגעבנקייט דער יידישער שפראך. ער איז געווען הויך אינטעליגענט און זייער פשוט אין זיין צוגאנג צו מענשן. יעדער איינער, וואס האט זיך מיט אים פארקערט האט אים ליב באקומען. זאל ער האבן א ליכטי