text:
קאנװערט
א קאָנװערט איז דער פאַפירנער האַלטער װאָס האַלט בריװ װאָס װערן געשיקט דורכן פּאָסט אָדער האַלטן אַנדערע װיכטיקע דאָקומענטן. קאָנװערטן האָבן אַ ספּעציעלע מין כּלי (אױסקלעפּן מאַטעריאַל) װאָס אַרבעטן נאָך דעם װאָס מ'לעקט אַ טײל פונם קאָנװערט, אדער וואס קלעבט זיך אליין ווען מען נעמט אַראפ דעם דעקונג פאפיר. קאָנװערטן קומען אין אַלע מינים גרײס צו האַלטן בריװן, דאָקומענטן, פּאָסט קאַרטלעך, טשעקן, קאָנטראַקטן און אַזױ װײטער.
מען קלעבט ארויף אויפן קאנווארט (אויף דער רעטער זײַט אין דער הייך) א פאסטמארקע, מיט דעם באַצאָלט מען פארן ליווערן דעם בריוו.


c: text/html

text:
לעך וואלענסא
לעך וואַלענסאַ (פויליש: Lech Wałęsa; געבוירן דעם 29סטן סעפטעמבער, 1943) איז אַ פּוילישער פּאָליטיקער און אַ געוועזענער יוניאן הויפט און מענטשן רעכטן אַקטיוויסט. ער האט קאָ-געגרינדעט סאָלידאַרנאשטש, די סאָוועטישער ערשטער בלאַק פון א פרייער האַנדל פאַרבאַנד, ער האט געווינען דעם נאבעל פריז אין 1983, און געדינט אלס פרעזידענט פון פוילן אין די יארן 1990-1995.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלענסא איז געבוירן אין פאפאוו, פוילן, דעם 29סטן סעפטעמבער 1943. אין 1966 האט ער אנגעהויבן ארבעטן אין דער לענין שיפבויעריי אין דאנציג אלס עלעקטריקער.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אונקלוס
אונקלוס איז געװײן אַ גר און דער מחבר פֿון אַ תרגום (איבערזעצונג פֿונעם חומש אויף אראמיש). דער תרגום איז די באַקאַנטעסטע פֿון אַלע תרגומים; און מע' רופֿט אים תרגום אונקלוס. על-פּי תלמוד, איז ער געװען אַ רױמישער פֿירשט װאָס איז שפּעטר געװאָרן אַ ייִד.
ער האט זיך מגייר געווען אין דעם יאר ב'תת"מ. (צמח דוד).
אונקלוס איז געווען א שוועסטער קינד פון דעם גרויסן רומישן קייסער טיטוס, וואס האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש. ער האט געוואלט פארשטיין די תורה און איז געקומען לערנען די תורה פאר הלל און שמאי, האבן זיי אים געזאגט דו וועסט נישט פארשטיין די תורה נאר אויב די ביסט זיך מל. האט ער דאס געטוהן (זוהר פר' אחרי).
ווען ער האט זיך געוואלט מגייר זיין האט ער מורא געהאט פון זיין פעטער טיטוס אז ער וועט אים הרג'נען האט ער אים געפרעגט א קשיא איך וויל פאהרן האנדל'ן מיט וואס זאל אים מאכן ביזנעס ? זאגט אים זיין פעטער זיך א סחורה וואס איז ביליג ביי דער וועלט ווייל עס וועט אמאהל טייער ווערן, איז ער געגאנגען און האט זיך מגייר געווען, ווען זיין פעטער האט אים געפרעגט פארוואס האסטו עס געטוהן? האט ער געזאגט דו האסט מיר געגעבן די עצה, ווייל די אידן זענען זייער ביליג ביי דער גאנצער וועלט און זיי וועלן נאר ווערן טייער (גמרא גיטין)
אונקלוס איז געווען א תלמיד פון רבי אליעזר און רבי יהושע (מגילה ג.). און זיין תרגום איז דאס וואס ער האט מקבל געווען פון זיי. די גמרא זאגט דארט אז דער תרגום אונקלוס איז געגעבן פאר אידן אויפן בארג סיני. דאס הייסט אידן האבן עס שוין געוויסט פאר אונקלוס נאר עס איז פארגעסן געווארן און אונקלוס האט עס דערמאנט שכחום וחזרו ויסדום (עיין סמ"ג עשין י"ט).
עס איז דא וואס זאגן אז ער איז אויך געווען א תלמיד פון רבי גמליאל (יוחסין, אברבנאל הקדמת נחלת אבות).
ווען זיין טאטע איז געשטארבן האט ער אויך באקומען א חלק פון דער ירושה, אבער אזוי ווי די ירושה האט אויך איינגעשלאסן עבודה זרה, און דאס איז אסור בהנאה, האט ער נישט געוואלט האבן א חלק אין דעם געלד און האט אלעס געווארפן אין ים המלח (תוספתא דמאי פ"ו י"ב).


text:
סאבאלטש-סאטמאר-בערעג
סאַבאלטש-סאַטמאַר-בערעג איז א מעדזשע (אן אדמיניסטראטיווער ראיאן) אין צפון-מזרח אונגארן, וואס גרענעצט סלאוואקיי, אוקראינע און רומעניע. די הויפטשטאט איז נירעדהאז. די מעדזשע איז גערינדעט נאכן צווייטן וועלט קריג מיטן נאמען סאבאלטש-סאטמאר; אין 1991 איז דער נאמען געווארן סאַבאלטש-סאטמאר-בערעג.
עס איז די זעקסטע גרעסטע מעדזשע אין אונגארן מיט א שטח פון 5,936 קוואדראט ק"מ.
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הויפטשטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטעט און שטעטלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(אין סדר פון באפעלקערונג, לויטן 2001 צענזוס)


text:
ביאלאגיע
ביאלאגיע איז א אפטייל פון נאטור וויסנשאפט קלאסיפיקאציע אין אקאדעמיע וואס שטודירט לעבן און לעבעדיקער.
- בעלי חיים
- גוף-אַנאָטאָמיע
- אָרגאַנען
- פיזיאלאגיע
- זאאלאגיע
- פלאנצן
- שוואמען
- מיקראארגאניזמען—באקטעריע און ארכעען
היינט טוט מען צעטיילן אלע לעבעדיקע ארגאניזמען אין דריי געביטן: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.
געביטן אין ביאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גענעטיק פארשט די גענעס.
פיזיאלאגיע פארשט די מעכאנישע פראצעסן פון לעבעדיקע באשעפענישן.
די ביאלאגיע פון בעלי חיים ווערט גערופן זאאלאגיע, און די ביאלאגיע פון פלאנצן הייסט באטאניק.
עקאלאגיע פארשט די פארשפרייטונג פון באשעפענישן.
עטאלאגיע פארשט די פירעכץ פון בעלי חיים, ספעציעל די סאציאלע בעלי חיים ווי פרימאטן און הינט.
מאלעקולארע ביאלאגיע באשעפטיגט זיך מיט די מאלעקולן אין לעבנדיקע סיסטעמען. דאס שליסט איין די שטודיע פון קערנזויערן, פראטעינען, קארבאהידראטן און ליפידן.
צעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביאלאגיע האט אנגהויבן צו וואקסן און ווערן אנטוויקלט ווען אנטאני וואן ליאוונהוק האט פארבעסערט דעם מיקראסקאפ. דעמאלסט האבן אויסגעפונען ספערמאטאזאא און באקטעריע.
אויך דורך ניצן דעם פארבעסערטן מיקראסקאפ אינעם אנהייב 19טן יארהונדערט ווען עטלעכע ביאלאגן האבן פארשטאנן דאס צענטראלע חשיבות פונעם צעל. אין 1838 און 1839 האבן שליידן און שוואן פארגעשטלעט די פרינציפן (1) די באזיס איינהייט פון אן ארגאניזם איז דער צעל און (2) אן איינציגער צעל האט אלע כאראקטעריסטיקן פון לעבן. דעם דריטן פרינציפ אז (3) אלע צעלן קומען פון דער צעשפאלטונג פון אנדערע צעלן האט פארגעשלאגן ראבערט רעמאק. אין די 1860ער יארן האבן כמעט אלע ביאלאגן מסכים געווען צו די דריי פרינציפן פון צעל טעאריע.
[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1876
1876 איז דאס 76סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1876 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן מערץ - דער פאטענט פון אלעקסאנדער גרעהעם בעל אויפן טעלעפאן באשטעטיקט
- 10טן מערץ - דער ערשטער טעלעפאן שמועס, צווישן אלעקסאנדער גרעהעם בעל און זיין העלפער וואטסאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן סעפטעמבער - ברונא וואלטער, עסטרייכער-יידישער דיריגענט (נפטר ב-1962)


text:
צידון
צידון איז די דריטע גרעסטע שטאט אין לבנון. עס געפונט זיך 40 קילאמעטער צפון פון צור, און 48 קילאמעטער דרום פון ביירוט. אויף די ברעגעס פון דעם מיטלענדישן ים. מיט א באפעלקערונג פון איבער 300,000 איינוווינער, א מערהייט זענען שיאטן מוסולמענער, און די אנדערע סוניס, קריסטן, און פאלעסטינער, נאך דער אומאפהענגיקייט מלחמה פון ישראל.
די שטאט איז א וויכטיגע אינדוסטריעלע שטאט, מיט וויכטיקע איינריכטונגען אינעם לאנד, ווי נעפט רעפיינעריס, ווי אויך א נאפט רער פון אראבישער האלבאינדזל, צום מיטלענדישן ים קיין אייראפע.
צידון ווערט שוין דערמאנט אין דער תורה, אויף שבט זבולון וירכתו על צידון, לויט די טראדיציע זענען די שבטים יששכר און זבולן באגראבן אין צידון.
אין די היסטאריע, איז די שטאט געווען א וויכטיקע שטאט ביי די פיניקער, אבער שפעטער איז צור, געווארן הויפטשטאט פון די פראווינץ, אסאך אימפעריעס האבן געוועלטיקט איבער די שטאט, אנגעהויבן מיט די רוימישע אימפעריע, די מוסולמענער, די קרייצצוג, און די אטאמאנישער אימפעריע. אויך שפעטער ביי די לבנון ברודער קריג, און ביי די ערשטע לבנון מלחמה, האט די שטאט געהאט געטוישט אסאך הענט.


text:
בלוי
בלוי (#0000FF)
בלוי (אָדער בלאָ) איז איינע פון די 4 הויפט קאלירן, אויב מען גייט מיט דעם RGB (רויט, גרין, בלוי) קאליר פארמולא. לויט די RGB פארמולא, קען מען פון בלויז די דריי קאלירן צוקומען צו 16.7 מיליאן באזונדערע קאלירן.
דערקעגן זענען פאראן אנדערע קאליר פארמולא'ס, וועלכע אנערקענען נישט די קאליר בלוי אלס א הויפט קאליר.
די האריזאנט קוקט אויס פארן מענטשליכן אויג ווי סוואלט געווען בלוי, דעריבער רופען מענטשען אן די הימל בלוי, הגם באמת איז עס אינגאנצען נישט בלוי.
די אסטראנויטן אין קאסמאס זעען בלוט אין א בלויען קאליר, ווייל עס איז דארט נישט דא קיין אקסיגען.
ווען מען מישט צוזאם רויט און בלוי באקומט מען קאליר פערפל.
תכלת איז בלוי וואל, געמאכט פון א ספעציעלע בעל חי מיטן נאמען חלזון וואס קומט נאר ארוף פון ים איינמאל אין 70 יאר.


text:
האקיידא
האקיידא (יאפאניש: Hokkaidō 北海道) איז דער צווייטער גרעסטער אינזל אין יאפאן (נאך האנשו) און דער 21סטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט. דער גאנצער אינזל איז איין פרעפעקטור וואס איז דער מערסט צפונדיקער און דער גרעסטער פרעפעקטור אין גאנץ יאפאן. צווישן האקיידא און האנשו געפינט זיך דער צוגארו דורכגאס (Tsugaru). אונטער דעם דורכגאס גייט דער סייקאן טונעל (Seikan Tunnel), וואס איז לאנג 53.85 ק"מ און איז דער לענגסטער באן טונעל אין דער וועלט. די גרעסטע שטאט אויפן אינזל איז סאפארא (Sapporo), די הויפטשטאט פונעם פרעפעקטור.
דער אינזל געפינט זיך ביים צפון עק פון יאפאן, לעבן רוסלאנד, און איז ארומגענומען מיט דעם פאציפישן אקעאן, דעם יאפאנער ים און דעם אכאצקער ים. דער צענטער פונעם אינזל שפארט איין עטלעכע בארגקייטן און אויך וואולקאנישע פלוינען. דער אינזל איז טעטיק סייסמיש, און ליידט פון כסדרדיקע ערדציטערנישן.
דער אינזל האט א שטח פון 83,452.47 קוואדראט ק"מ, און א באפעלקערונג פון 5,702,131 באוואוינער (ריכטיק פאר 2003).
דעם 25סטן סעפטעמבער 2003 האט פאסירט אויפן אינזל א טויטלעכער ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 8 אויפן ריכטער סקאלע.


text:
גריי ינספּיראַציע – שיידז פון גרוי
איך ליבע גרוי, און צו מישן אַלע שיידז פון ווייַס צו שוואַרץ. איך קיינמאָל באַקומען מיד פון די בילדער פון גרוי שיידז סטיילד דורך דער טאַלאַנטירט שוועדיש סטיליסט טינאַ העללבערג. איר נוצן פון אָרט, געוועב און די גרוי קאָליר איז מיינונג בלאָוינג. די גרוי ינספּיראַציע טעמע שוץ איז געווען לייט פֿאַר על ינטעריאָר אין מיטאַרבעט מיט פאָטאָגראַף […]
סטיליסט גלען פּראָעבסטעל
סטיליסט גלען פּראָעבסטעל איז איינער פון אַוסטראַליאַ ס לידינג ינלענדיש סטייליס. זיין ווערק איז באקאנט פֿאַר זייַן ברעטטייקינג שיינקייט און זיין שוץ זענען ווי ווערק פון קונסט. ער האט אַ פּרעכטיק זעאונג, יז קאַפּריזיק און טונקל בייַ אנדערע געוואשן מיט נאַטירלעך ליכט אָבער שטענדיק ערלעך און פאַקטיש. גלען פּראָעבסטעל איז אַ מעלבערן באזירט סטיליסט […]
דזשעני דזשוורינען
דזשעני דזשוורינען איז אַ גאַנג דיזיינער, דעקערייטינג רעדאַקטאָר און סטיליסט באזירט אין העלסינקי, פינלאַנד. ליבע דער גרויס שאפן אין איר ריין, מינימאַליסט און נאָך קינסט נוסח! עס ס גענוג צו פּונקט קוקן בייַ די שיינע פאָטאָס אין איר זייער פריש און מאָדערן טעקע, עס ס נאָר פּרעכטיק! דאס צימער סעטטינגס זענען אַזוי עלעגאַנט און ליוואַבאַל. איך […]
פאָטאָגראַף & סטיליסט רעבעקקאַ נעוופּאָרט
איך האב געזען די בילדער עטלעכע מאל אַרום די וועב, אָבער איך נאָר האָבן צו טיילן זיי דאָ ווייַל איך טראַכטן דעם זיס זיסוואַרג פּאַליטרע איז פּרעכטיק! פאָטאָגראַפיע און סטיליסט רעבעקקאַ נעוופּאָרט האט אַ טעקע פול פון שיין און ווייַבלעך בילדער; איך ליבע דעם געדאַנק פון פּיינטיד ספּונז אין טשאַלקי מאַט פאַרב. רעבעקקאַ […]
ווונדערלעך מאָראָקקאַן דיזיין
די זענזאַ זאַמלונג ריפלעקס אַ בעקאַבאָלעדיק גייסט, נאָך אין אַ מאָדערן מאָדע. עקזאָטיש, שיין און נאַטירלעך מאַטעריאַלס און ליבע פֿאַר מאָראָקקאַן פּלאַן, מאכט זענזאַ אַ מומכע אין עטניק מאָדיש היים אַקסעסעריז. דער פּלאַן השגות אויסדריקן אַ שוואַכקייַט פֿאַר האַנדקראַפצמאַנשיפּ אַז טראַנזלייץ פאַרצייַטיק טראדיציעס צו הייַנט ס וועלט. דעם זאַמלונג איז יינציק און אלנגעזאמלט די ופמערקזאַמקייַט פון […]
אפריקע מיץ נעאָן
זען די בילדער ונטן, אפריקע מיץ נעאָן! ווי גרויס איז אַז? א סעריע פון ינלענדיש שטעלט דיזיינד דורך דייַטש ינטעריאָר סטיליסט & בינע דיזיינער ירינאַ גראַעווע. איר וועבזייַטל איז ווי אַ וויסואַל שפּילפּלאַץ. די קאָמבינאַציע פון אַבדזשעקס, סטאַגינג, נעאָן פארבן אינאיינעם מיט די אפריקאנער פאַבריקס זענען אַמייזינג. איך טאָן ניט וויסן וואָס איך ליבע […]


text:
באר שבע צענטראלע באן סטאנציע
קאארדינאטן: 31°14′35.8″N 34°47′54.4″E / 31.243278, 34.798444
באר שבע צענטראלע באן סטאנציע איז א ישראל באנען סוף סטאנציע אין באר שבע אויף דער צווישנשטאטישער ליניע פון נהריה קיין באר שבע. די סטאנציע געפינט זיך אין יצחק בן צבי גאס, לעבן דער באר שבע צענטראלער אויטאבוס סטאנציע.
די סטאנציע האט מען געעפנט דעם 20סטן סעפטעמבער 2000. א גאנצן טאג פארן ארויס פון דער סטאנציע יעדע שעה צוויי באנען, אחוץ אין די אוונט שעה'ן ווען ס'פארט ארויס איין באן א שעה. דער עקספרעס באן דויערט 62 מינוט ביז תל אביב.


text:
הציץ ונפגע האט געשריבן:צען טויזנט
זאגן 'וועלכע שוטה ווייסט דען נישט פון די יעלאוסטאון סופּער-וואָלקענא' איז אזוי פיל מער נודנע ווי אייגענטליך פארציילן איינעם איבער דעם יעלאוסטאון סופּער-וואָלקענא.
יאיר האט געשריבן:באמערקונג: עס איז ריכטיגער צו שרייבן ביי די לעצטע שורה "פארוואס דארפסטו דעם וואלף?".
קאווע טרינקער האט געשריבן:כ'האב פאר א מינוט געמיינט. אז דאס זענען אנטי KDC
וואס ווערט אדווערטייזט אין שאפראן-ראטה אין וויליפעסט
יידל האט געשריבן:איך געדענק אז ווען ס'האט זיך געטון איבער די נוטרינא פארטיקל וואס איז אנגעבליך געלאפן שנעלער ווי די ספיד אף לייט האט ער געהאט א זיסע קאמיק.
יאיר האט געשריבן::like
איך כאפ נאר נישט ווי אזוי לייבניץ קומט דא אריין.
יאיר האט געשריבן::like
איך כאפ נאר נישט ווי אזוי לייבניץ קומט דא אריין.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און איין גאסט


text:
אלומיניום
אלומיניום איז דער כעמישער עלעמענט אין דער באראן גרופע, מיט סימבאל Al און אטאם נומער 13. ער איז זילבער-ווייס, און איז נישט צעלאזלעך אין וואסער.
אלומיניום איז דער מערסטער שפֿע'דיקער מעטאל אין דער ערדס סקארע, און דער דריטער מערסטער שפֿע'דיקער עלעמענט, נאך זויערשטאף און סיליקאן. בערך 8% אין וואג פון דער ערדס הארטן אויבערפלאך איז אלומיניום. אלומיניום איז צו רעאקטיוו פארצוקומען אין נאטור אלס פרייער מעטאל. אבער מ'טרעפט אים אין קאמבינאציע אין מער ווי 270 פארשידענע מינעראלן.[1] דער הויפט מקור פון אלומיניום איז באקסיט ארץ.
מען ניצט אלומיניום צו מאכן אויטאמאבילן, עראפלאנען און שינעס פאר דער באן.
אלומינים געפינט זיך אין קארונדום פון וואס געפינט זיך דער רובין שטיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Bassam Z. Shakhashiri. Chemical of the Week: Aluminum. Science is Fun. דערגרייכט דעם 2007-08-28.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- WebElements.com – אלומיניום
- עלעקטראליטישע פראדוקציע
- וועלט פראדוקציע פון אלומיניום, by country
- Price history of aluminum, according to the IMF
- היסטאריע פון אלומיניום (from the website of the International Aluminium Institute)
- ע-מעדיצין - אלומיניום


text:
קעטי פערי
קעטי פערי (ענגליש: Katy Perry) איז דער בינע-נאָמען פֿון די פּאָפּולערע פּאָפּ זינגערין קעטרין עליזאַבעט הודסאָן. זי איז געבױרן געװאָרן דעם 25סטן אָקטאָבער 1984 אין קאַליפֿאָרניע. זי איז זײער באַװוּסט געװאָרן צוליב אירע הײסע סינגלען "I Kissed A Girl" (טײַטש: "איך האָב געקושט אַ מײדל") און "Hot'n'cold" (טײַטש: הײס און קאַלט) װאָס זײַנען געװען אין איבער 20 מדינות פֿון די העכסטע הײסע לידער. אויגוסט 2010 האט זי ארויסגעגעבן איר אלבאם "Teenage Dream" און עס איז אנגעקומען צו נומער איינס אויף די ליסטע פון דאס מערסטע פארקויפטע אלבאמס אין די פאראייניגטע שטאטן.
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פלוין
א פלוין (אדער פליין) איז א שטח פון לאנד וואס איז אין אלגעמיין נידעריג און האט נישט קיין בערג העכער פון 100 מעטער און אויך נישט קיין וועלדער. פלוינען זענען גוט פאר לאנדווירטשאפט, און אפטמאל די ערד אין פלוין איז זייער רייך זו וואקסן פלאנצן.
דער גרעסטער פלוין אין דער וועלט איז אין אנטארקטיקע.
עס מאכט זיך א סך מאל אז דאס לאנד ביים ברעג ים, צווישן די בערג און דעם ים, איז א בארטן פלוין.
א פלוין וואס געפינט זיך לעבן א טייך איז א פארפלייצונג פלוין, וואס ווערט פארפלייצט ווען צו פיל וואסער רינט אדורך דעם טייך.


text:
מרדכי דובין
מרדכי דובין (לעטיש: Mordehajs Dubins; כ"ח טבת ה'תרמ"ט, ריגע (לעטלאנד) - כ' אלול ה'תשי"ח, טולע (רוסלאנד), איז געווען א דעפוטאט אין דער סאימע אין לעטלאנד פאר אגודת ישראל,[1] און איינער פון די גרויסע עסקנים אין אייראפע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דובין איז געבוירן דעם 20סטן דעצעמבער 1888 לויטן יוליאנישן קאלענדאר (1טן יאנואר 1889 אויפן גרעגאריאנישן קאלענדאר), כ"ח טבת, תרמ"ט, אין ריגע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט לעטלאנד) צו זיין פאטער, הרב שניאור זלמן, א סוחר און א חב"דסקער חסיד. ער האט יונגערהייט אנגעהויבן צו ארבעטן אין עסקנות, במשך פון דער צייט איז ער געווארן דער פארזיצער פון דער אגודת ישראל פארטיי. ער איז געווען א דעלעגאט אין דעם לעטישן פאלראמענט, און ער האט געפירט די יידישע קהילה אין לעטלאנד ביז 1940.
ער איז געווען א פערזענלעכער פריינד פון קארליס אולמאניס, וואס איז שפעטער געווארן דער דיקטאטאר פון לעטלאנד פון 1934 ביז 1940.[2]
באפרייען דעם ליובאוויטשער רבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1927 (ה'תרפ"ז), איז רבי יוסף יצחק שניאורסאהן, דער זעקסטער רבי פון ליובאוויטש, אריינגעלייגט אין טורמע, צוליב זיינע טעטיקייטן אויפשטעלן חדרים אינעם סאוועטן פארבאנד.[3] דובין האט געדרוקט שווער אויף רוסלאנד, און געסטראשעט אויפצוהערן א טייל פונעם האנדל צווישן רוסלאנד און לעטלאנד. צום סוף האט באפרייט דעם רבי. ער האט אויך אריינגעלייגט אסאך מי ארויסצופירן דעם רבי פון רוסלאנד.
נאך דעם וואס דער רבי איז באפרייט פונעם סאוועטן פארבאנד און ער האט זיך באזעצט אין ריגע, האט דובין אים באגלייט אויף זיין ערשטן וויזיט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין 1929.
זיינע סוף טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1940 האבן די רוסן אינוואדירט לעטלאנד און עס איינגענומען, די סאוועטן האבן ארעסטירט דובין, און זיי האבן אים געאורטיילט צו טורמע אין סיביר.
דובין איז נפטר געווארן אין דער שטאט טולע (סאוועטן פארבאנד), כ' אלול, תשי"ח.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מרדכי דובין (אויף רוסיש)
- ↑ Ebreji un diktatūras Baltijā 1926 - 1940, Aivars Stranga, Latvijas Universitātes Jūdaiks studiju centrs, Rīga, 2002., 200. lpp.
- ↑ Encyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996. ISBN 1-56821-123-6


text:
וואלוטע
וואלוטע איז די איינצהייט פון געלט וואס מען ניצט אין א לאנד. יעדע לאנד האט זיין אייגענע וואלוטע און יעדנ'ס וואלוטע איז ווערט אן אנדער פרייז.
וואלוטע גיט צו די קראפט פון מסחר. וואלוטע איז די קאמפענסאציע פאר ארבעט און מיט דעם קען מען גיין ווייטער און קויפן פראדוקטן און דינסטן.
די באוואוסטע וואלוטעס פון דער וועלט זענען:
אינהאַלט
דער באגריף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלוטע קלינגט זייער פשוט פאר יעדן מענטש. עס איז געלט, פאפיר צו עפעס אנדערש, וועלכע מען באקומט פאר די ארבעט וואס מען טוט און מיט דעם קויפט מען איין אלע פראדוקטן און סערוויסעס וועלכע מען דארף האבן צום לעבן.
אין פאקט האט די אנטוויקלונג פון וואלוטע אויסגעפארעמט מענטשליכע ציוויליזאציע, אנגעצינדן און אויסגעלאשן אסאך מלחמות, און רוב לענדער און שטעט וואלטן פשוט נישט עקזיסטירט אן וואלוטע און עס איז שווער זיך פארצושטעלן וויאזוי די וועלט האט אויסגעקוקט בעפאר עס איז געווען וואלוטע.
היינט איז פאראן וואלוטע אין יעדע לאנד אבער אמאל אין ערטער וואו עס איז נישט געווען קיין וואלוטע האט מען געטוישט א חפץ פאר א חפץ וואס טייטש אז אויב איינער האט געהאט אן איבעריגע אקס און האט זיך גענויטיגט אין א פערד איז ער געגאנגן אין מארק און געטוישט זיין אקס פאר א פערד. דער געדאנק פון וואלוטע איז שטענדיג געווען אבער דורכאויס די יארן זינט די וועלט שטייט איז עס שטענדיג געווען אן אנדערע זאך און יעדע קעניגרייך אדער ראיאן האט זיך געהאט איר אייגענע אפאראט וועלכע איז גענוצט געווארן אלס די וואלוטע פאר מסחר. עס האט געקענט זיין שטיינערנע רעדלעך, מעסערלעך, זאלץ, פלאטע (אויסגעקריצטע שטיינער), און אפילו מענטשן זענען גענוצט געווארן אלס געלט. אין אנדערע ווערטער איז געלט שטענדיג געווען אן אפאראט אויף וועלכע די מענטשן פון א לאנד האבן איאיינעם מסכים געווען צו נוצן אלס וואלוטע.
איינטוישן חפיצים וואלט אבער קיינמאל נישט געארבעט ווייל וואס אויב איינער וואס האט פארמאגט אן אקס האט געוואלט קויפן ווייץ. דער אקס איז געווען פיל מער ווערט וויפיל ווייץ ער האט געקענט נוצן און פארקויפן א האלבע אקס איז דאך נישט שייך. געלט פעררעכט דעם פראבלעם ווייל געלט האט שטענדיג א באשטימטע ווערט אין מען ברויך געבן אזויפיל געלט וויפיל עס איז ווערט דער מסחר. דאס געלט קען מען גיין ווייטער נוצן און עס איז נישט פאראן אז איינער זאל נישט קענען נוצן געלט אין אויסטוישט פאר זיינס א חפץ. און ווער רעדט נאך פון די באקוועמליכקייט פון געלט. שטעלט אייך פאר וויאזוי עס האט אויסגעקוקט א מארק וואו יעדער האט זיך מיטגעברענגט בהמות און זעקלעך תבואה צו קענען אויסטוישן פאר אנדערע געברויכן. געלט איז לייכט און טראגט זיך אין טאש.
נאך א וויכטיגער סיבה פארוואס מען דארף האבן געלט אין מסחר איז ווייל רייכטום קען מען נאר אנזאמלן מיט געלט. תבואה און אנדערע זאכן האט מען נישט געקענט זאמלן ווייל עס איז צוגרונד געגאנגן . געלט קען מען זאמלן און האלטן פאר שפעטער ווייל עס פארלירט נישט איר ווערט.
אבער דער וויכטיגסטער פונקט אין וואלוטע איז ציוויליזאציע. א רייכע פאמיליע אין יענע צייטן האט זיך אנגעזאמעלט אסאך בהמות, אסאך קנעכט, אסאך לאנד, און אסאך מיליטערישע קראפט וואס האט געמאכט זיין פאמיליע אלס א פאליטישע קראפט פאר דורות און דאס גענוי האט געמיינט די אלע קריג לארדן. מיט געלט איז די וועלט געווארן מער ציוויליזירט ווייל מען האט געזאמלט געלט אנשטאט קראפט און די איבעריגע וועלט האט באקומען דעמאקראטיע.
אין די לעצטע 3,000 יאר האבן זיך די פונקציעס פון וואלוטע געטוישט איבער די גאנצע וועלט און איז געפאלן צו 4 קאטעגאריעס: סחורה וואלוטע, מטבעות, פאפיר וואלוטע, און עלעקטראנישע וואלוטע.
סחורה אלס וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט וואלוטע איז דער צווישנשייד פון די אמאליגע און היינטיגע מסחר. סחורה איז נישט געלט נאר עפעס וואס איז ווערט פאר זיך אליינס אפילו אויב עס וואלט נישט געדינט אלס וואלוטע. א גוטער ביישפיל זענען געווען די אזטעקס (די אימפעריע וועלכע האט געהערשט אין מעקסיקא איבער 500 יאר צוריק) וועלכע האבן גענוצט קאקא באנדלעך אלס וואלוטע ווייל די באנדלעך זענען געווען חשוב (מען האט געמאכט דערפון טשאקלאד, א חשובע מאכל אין יענע צייטן) און איז אויך געווען גרינג צו שלעפן. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז זיי האבן גענוצט אן אקטועלע ווערטפולע זאך וועלכע איז נישט אזויווי געלט וועלכע איז נאר ווערט אין מסחר און קען פארלירן אדער פארדינען אין ווערט. אין היסטאריע זעט מען אסאך וועגן רונדער אבער דער אזטעק ביישפיל איז בעסער ווייל רונדער איז געווען שווער צו טראנפארטירן, ספעציעל אין יענע צייטן.
סחורה וואלוטע האט אויך געהאט איר ווערט געוואנדן לויט די לענדער און ראיאנען. די קאקא באנדלעך זענען טאקע געווען זייער חשוב ביי די אזטעקס אבער ווען זיי האבן געוואלט קויפן אייראפעאישע סחורה האבן זיי געמוזט געבן גאר אסאך באנדלעך ווייל די אייראפעאישע זענען נישט געווען אזוי פאר'חלשט פאר קאקא און עס האט נישט געהאט קיין ווערט ביי זיי.
מטבעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע זאגט אז די ערשטע מטבעות זענען געגאסן געווארן דורך די לידיא וועלכע איז געווען אן אלטע אימפעריע אין טערקיי. יענע מטבעות זענען געמאכט געווארן אויפ'ן באפעל פונעם קעניג און דעם קעניג'ס געזיכט אדער די סימבאלן פון די אימפעריע איז געווען אויסגעקריצט אויף די מטבעות. די מטבעות האבן זיך שנעל אריבערגעכאפט צו די גריכן און שפעטער אויך צו די רוימען וועלכע זענען דעמאלט געווען די גרעסטע אימפעריע'ס אויף די וועלט. רוב מטבעות זענען געווען געמאכט פון גאלד אדער זילבער און איר ווערט איז באשטימט געווארן דורך די אויטאריטעט.
ווען די מטבעות זענען אנגעקומען קיין כינע האבן די כינעזער דאס געמאכט אין פארעם פון מעסערלעך וועלכע זענען געווען רינדיג פון אויבן און האבן געהאט א לעכל אינדערמיט מען זאל קענען ארויפלייגן אסאך אויף א בענדל. מיט די יארן זענען פון די מעסערלעך געווארן מטבעות אבער נאך אזוי שפעט ווי 150 יאר צוריק איז עס געווען רינדיג מיט א לאך אינדערמיט.
עס איז באקאנט אז די רוימישע הערשאפט איז אונטערגעגאנגן צוליב זייער וואלוטע. דאס האט פאסירט ווען די רוימישע אימפעריע האט געהאט א מאנגל אין גאלד און זי האט באשלאסן צו נוצן נאר האלב גאלד אין אירע מטבעות און דאס איבעריגע איז געווען פון עפעס אנדערש. ווען די נייע וואלוטע איז ארויס אויפ'ן מארקעט האט עס פארלוירן איר ווערט און מיט דער צייט האבן די רוימען פארלוירן איר רעספעקט וועלכע האט געפירט צו איר אונטערגאנג.
אבער די צוזאמענפאל פון די רוימישע אימפעריע איז געקומען מיט א פרייז ווייל מענטשן האבן מער נישט געהאט קיין צוטרוי צו מטבעות און מען איז צוריק צו די אלטע וועגן פון אויסטוישן סחורה. דאס האט אזוי אנגעהאלטן אין די טונקעלע תקופה (די מיטעלע יארן פונעם מיטל אלטער וועלכע האט אנגעהאלטן פונעם 14'טן ביזן 16'טן יאר-הונדערט) און איז צוריקגעקומען אין באנוץ אין די רענעסאנס יארן (די ענדע פונעם מיטל אלטער) ווען די וועלט האט צוריקגענומען קלאסישע קולטור און עס האט זיך אנגעהויבן מאדערנע סייענס און גיאגראפישע פארשונג.
פאפירענע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאפירענע וואלוטע איז אנטוויקלעט געווארן ערשט ביי די כינעזער וועלכע האבן ארויפגעדרוקט די אימפעריע סימבאלן און דאס אנגעהויבן נוצן אנשטאט מטבעות. די פאפיר איז געווען געמאכט אויף זייער א פשוטע וועג און יעדער האט עס געקענט נאכמאכן אבער דער שטראף פאר ווער עס האט דאס געטאן איז געווען טויט.
כינע איז געבליבן די איינציגסטע אימפעריע וועלכע האט גענוצט פאפירענע וואלוטע פאר א לענגערע צייט ווייל אייראפע האט דאס נישט געוואלט אקצעפטירן. פון צייט צו צייט ווען עס איז געווען א מאנגל אין גאלד אדער זילבער האבן געוויסע אייראפעאישע לענדער גענוצט לעדערנע וואלוטע אבער עס איז נאר געווען צייטווייליג. שוועדן איז געווען די ערשט לאנד וועלכע האט געדרוקט פאפירענע וואלוטע אין אייראפע אינעם 16'טן יאר-הונדערט אבער אויך זי האט דאס אויפגעגעבן א צייט שפעטער ווען מען האט דאס נאכגעמאכט צופיל און עס האט פארלוירן איר ווערט.
אייראפע האט אנגעהויבן נוצן פאפירענע וואלוטע אין די ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט ווען די פראנצויזישע באנק האט אפיציעל אנגעהויבן דרוקן די וואלוטע. די פראנצויזישע היסטאריקער זאגן אז דאס האט זיך אנגעהויבן ווען די גאלדשמידער האבן אנגעהויבן געבן רעסיטס פאר די גאלד וואס מענטשן האבן געהאט ביי זיי אוועקגעלייגט. דאס האט געגעבן די פאפירענע וואלוטע די נויטיגע קראפט ווייל עס איז באמת געווען א שטר פאר גאלד וואס מען האט ווירקליך פארמאגט. דער סיסטעם איז פארבליבן ביז פאר 30 יאר צוריק ווען געלט איז נישט מער ווי א שטר פאר עכטע גאלד וואס איז געליגן אוועקגעלייגט פאר יעדן דאלאר און אויב איינער וואלט שטארק געוואלט וואלט ער געקענט צוריקנעמען זיין גאלד אנשטאט די באנקנאטעס. היינט איז א דאלאר גארנישט ווי מיר וועלן שפעטער זען. אגב, אין די צייטן פון די וועלט מלחמות איז געווען א מאנגל פון גאלד און דעמאלט האט מען גענוצט אנדערע מעטאלן אנשטאט דעם וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 971'.
עלעקטראנישע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט געלט איז דאך נאר עפעס וואס רעפרעזענטירט די אמת'ע ווערט האט נישט לאנג גענומען מען זאל אנהייבן גיין עלעקטראניש. עס האט זיך אנגהויבן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די בענק האבן רעקארדירט אלע אינפארמאציע פון אלע טראנזאקציעס פונעם טאג אויף א ספעציעלע מאגנאטישע ראד וועלכע מען האט געהאלטן אין די רעזערוו בענק.
די אמעריקאנער בענק זענען געווען דאס מערסטע פארגעשריטן און האבן געארבעט מיט די פעדעראלע רעזערוו צו עלעקטראניזירן די וואלוטע. אלס אן ערשטע שריט האט מען עלימינירט די אמאליגע גרויסע בילס פון $500, $1,000, און $5,000 ווייל עס האט מער נישט אויסגעפעלט צו נוצן זינט מען האט געטאן אלע גרויסע טראנזאקציעס עלעקטראניש. דאס איז געווען א וויכטיגע זאך ווייל די גרויסע געלטער האט נישט געטויגט עס זאל זיך דרייען צווישן מענטשן וועגן גניבות און פעלשונגן. די טרעזשורי דעפארטמענט האט טאקע אויפגעהערט מאכן די גרויסע בילס אבער עס איז קיינמאל נישט פארבאטן געווארן פון צירקולאציע און נאך היינט דרייען זיך ארום אזעלכע בילס צווישן מענטשן.
דער נעקסטער שריט איז געווען קאמוניקאציע ווען די בענק האבן איינגעשטעלט א קאמוניקאציע סיסטעם דורך ווייערס און האבן געקענט טראנספערירן געלט עלעקטראניש אן מאכן די מאגנאטישע רעקארדן. עס איז געגאנגן צעביסלעך און אין די ערשטע יאר פון 990' זענען אלע אמעריקאנער בענק געווארן 100 פראצענט עלעקטראניש.
מיט די עלעקטראנישע וואלוטע אין קראפט איז די וועלט אריין אין א נייע תקופה און עס זענען ארויפגעקומען זאכן וואס זענען קיינמאל פריער נישט געווען אדער אויסגעטראכט געווארן ווי קרעדיט קארטלעך, דירעקטע עלעקטראנישע דעפאזיטס, און שפעטער די אינטערנעט.
די ערשטע קרעדיט קארד איז ארויסגעגעבן געווארן דורך דיינערס קלאב אין 950' וועלכע איז געווען נאר פאר רייכע מענטשן וועלכע האבן געהאט אויסערגעווענליכע גוטע קרעדיט. עס האט אבער נישט גענומען לאנג ביז אלע בענק האבן איינגעזען אז מען מאכט געלט פון זיי און קרעדיט קארדס האבן עקספלאדירט איבער די וועלט. די גרעסטע קרעדיט קארד פירמע איז היינט וויזא וועלכע פארמאגט איבער 200 מיליאן קארטעלך אין אמעריקע אליינס. וויזא איז ארגינעל די בענק אוו אמעריקע און איר ערשטע קארטל האט זיך גערופן בענק אמעריקארד.
עלעקטראנישע דירעקט דעפאזיט איז די ערשטע געגעבן געווארן דורך די אמעריקאנער רעגירונג'ס סאשעל סעקיוריטי סיסטעם און איינמאל מענטשן האבן זיך איבערגעצייגט אז דאס ארבעט טאקע האט מען אנגעהויבן נוצן עלעקטראנישע טראנספערס און דירעקט דעפאזיט אין אלע ביזנעס געברויכן. ווער רעדט נאך זינט די אינטערנעט איז ארויסגעקומען האט זיך דאס פילפאכיג פארמערט און מען שאצט אז נאר 8 פראצענט פון די וועלט'ס וואלוטע איז היינט קעש, דאס איבעריגע איז אלעס קאמפיוטער דאטא.
די ווערט פון היינטיגע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגט יעדן קינד וועט ער אייך וויסן צו זאגן אז עס ליגט אוועקגעלייגט א שטיק גאלד פאר יעדן דאלאר וואס ווערט געמאכט און איינער וויל דווקא קען ער איינטוישן זיין געלט פאר די גאלד.
דאס איז געווען אן אמת'ע זאך אמאל אבער היינט איז מער נישט פאראן אזא זאך. זינט 971' האט די אמעריקאנער רעגירונג אויפגעהערט אוועקלייגן גאלד און אלע לענדער האבן באלד נאכגעפאלגט.
די פראגע פרעגט זיך אליינס: "אויב אזוי, וואס איז די ווערט פון געלט?" אבער דער ענטפער איז מער איבערראשנד: "טאקע גארנישט".
די איינציגסטע סיבה פארוואס דער דאלאר האט א ווערט איז וויבאלד מיר האבן באשלאסן אז עס האט א ווערט און מיר האנדלען מיט דעם יעדן טאג. יעדע דאלאר, איירא, פראנק, פונט, איז היינט נישט מער ווי א פאפיר וועלכע רעפרעזענטירט איר ווערט נאר ווייל מיר באטראכטן עס אלס ווערט און מיר זענען גרייט צו אקצעפטירן די פאפירן אין אויסטויש פאר פראדוקטן און סערוויסעס.
עס איז באקאנט דאס ווארט פון דעם נאבעלע פרייז געווינער עקאנאמיסט מילטאן פרידמאן וועלכער האט געזאגט: "דער גרינער דאלאר האט א ווערט נאר ווייל מיר מיינען אז עס האט א ווערט".
כדי גרינגער צו פארשטיין וויאזוי דאס ארבעט דארף מען פארגלייכן איין וואלוטע צו די אנדערע און זען די חילוק אין ווערט צווישן די צוויי. יעדע לאנד'ס וואלוטע ווערט געמאסטן לויט איר עקאנאמישע וואוקס גענוי וויאזוי מען מעסט די ווערט פון שעירס אויפ'ן סטאק מארקעט. א רעגירונג האט א געוויסע מאס קאנטראל צו הייבן און נידערן איר וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל פונקט ווי אן איינשטעל פון א סטאק מארקעט פירמע וואס מאכט א נייע מעלדונג וואס קען קוראזשירן אדער דע-קוראזשירן אינוועסטירער. ווען די רעגירונג וויל ברענגן פרישע אינוועסטמענטס וועט זי פרובירן נידערן די וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל ווייל אמאל וועלן מענטשן באטראכטן די מצב ערגער ווי עס איז און עס וועט ברענגן די פארקערטע רעזולטאטן.
איר וועט מעגליך פרעגן פארוואס קענען נישט די ארימע לענדער פראדוצירן פאלשע געלט אונטערן טיש? אבער דער ענטפער וועט אייך פארענטפערט ווערן איינמאל איר טראכט בעסער אריין אין אייער פראגע. ווי מיר פארשטייען איז געלט ווי א שטר וועלכע רעפרעזענטירט עכטע געלט וועלכע איז ניטאמאל פאראן. לאמיר דאס פארגלייכן צו א טשעק פון א ביזנעס וואס אויב די ביזנעס זאל ארויסגעבן צופיל טשעקס וועט עס קראכן. דאס זעלבע איז מיט א רעגירונג. יעדע פאלשע וואלוטע גייט אריין אינעם מארקעט און א שיינעם טאג קומט די זעלבע וואלוטע צוריק און די רעגירונג קען גארנישט טאן דערמיט אויב עס איז באמת נישט זיין געלט.
אויסער דעם איז בכלל נישט אינטערעסאנט צו פראדוצירן וואלוטע ווייל ווי מער וואלוטע אלס ווייניגער איז ווערט דאס געלט און דער תירוץ דערצו איז ווייל אויב עס איז פאראן צופיל וואלוטע אין די צירקולאציע פאלט די ווערט פונעם דאלאר ווייל עס איז גארנישט אנדערש פון יעדע אנדערע ווערטפולע זאך.
אינפלאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אינפלאציע
דער אפטייטש פון אינפלאציע איז די ווערט פון געלט וואס פראדוקטן און סערוויסעס קאסטן לויט'ן דור. פרעגט א מיטל יעריגער מענטש וועט ער וויסן צו זאגן אז ווען ער איז געווען אין אייער עלטער האט א גאלאן גאזאלין געקאסט 30 צענט, א סיטי באס האט געקאסט 5 צענט, א נייע אויטא האט געקאסט $5,000, און רענט פאר א דורכשניטליכע הויז האט געקאסט $150 פער מאנאט. היינט קאסט א גאלאן בענזין 2 דאלאר, א סיטי באס 2 און א האלב, א נייע אויטא אין דורכשניטליך $20,000, און דירה-געלט טוט וויי צו דערמאנען. דאס איז טייטש אינפלאציע.
עס איז פאראן צוויי סיבות פארוואס דאס איז אזוי אז זאכן ווערן טייערער און טייערער. די ערשטע און הויפט סיבה איז ווייל די מענטשן ברענגן דאס אליינס ארויף מיט די גלוסט צו געלט. זיי ווילן מאכן מער און יענער וויל אויך מאכן מער און אזוי גייט עס מער און מער. דער צווייטער סיבה איז ענליך אבער דאס האט שוין צעטאן מיט די עקאנאמישע פרינציפאלן פון סופליי און פארלאנג פאר געלט.
יעדע רעגירונג דארף אויסרעכנען וויפיל געלט צו דרוקן יעדעס יאר ווייל ווי מער געלט אלס פאלט די ווערט דערפון. ווען די פארלאנג פאר געלט איז גרויס וועט די רעגירונג דרוקן מער געלט אבער אויב עס וועט נישט אויפגענוצט ווערן ווי פאראויס געפלאנט וועט די ווערט דערפון פאלן און דאס הייבט אינפלאציע.
נאך די ערשטע וועלט קריג האבן די אייראפעאישע לענדער געצווינגן דייטשלאנד צו באצאלן 33 ביליאן דאלאר אין קאמפענסאציע געלטער. עס איז אבער נישט געווען פון וואו צו נעמען דאס געלט ווייל דייטשלאנד האט פשוט נישט פארמאגט דאס געלט און די איינציגסטע ברירה איז געווען צו דרוקן מער געלט כאטש זיי האבן געוואוסט אז דאס וועט שוואכער מאכן זייער וואלוטע. וכך הוה.
אבער עס איז געקומען מיט א פרייז וואס קיינער האט זיך נישט פארגעשטעלט און די אינפלאציע איז ארויף צו א וועלט'ס רעקארד שטאפל. אין 923' האט גענומען 42 ביליאן דייטשע מארק צו קויפן איין יו-עס צענט און עס האט גענומען 726 ביליאן מארק צו קויפן א פראדוקט וועלכע האט געקאסט איין מארק אינגאנצן 5 יאר פריער. דער פראבלעם האט אריינגעלייגט דאס לאנד אין א דעפרעסיע און נאר א דאנק דעם האט היטלער געקענט באווייזן צו באקומען שטיצע צו זיין נאצי פארטיי. אלע אנאליסטן זאגן אז אויב דייטשלאנד וואלט נישט געהאט שווערע צייטן וואלט היטלער מעגליך קיינמאל נישט געקענט געקומען צום מאכט.
די קאסטן פון געלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט איז פיל צו פארדאנקן די היינטיגע וואלוטע סיסטעם צו די פארגעשריטענע עקסטשעינדזש ראטעס אין וועלכע איין וואלוטע ווערט געמאסטן קעגן אנדערע און נאר דארט זעט מען די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע. פונקט ווי אין די סטאק מארקעט קען מען נאר זען די ריכטיגע ווערט פון א פירמע ווען מען שטעלט עס צו אויף א ליסטע מיט אנדערע פירמעס דאס זעלבע איז מיט וואלוטע. עס זענען פאראן הונדערטער וואלוטעס ארום די וועלט און רוב וואלוטעס ווערן נישט אקצעפטירט אין אנדערע לענדער אפילו ווען צוויי לענדער זענען שכינים און נאנטע פריינט.
נאר דער אמעריקאנער דאלאר איז עובר לסוחר (אויך נישט אויף 100 פראצענט) ווייל דאס איז דער שטערקסטער וואלוטע אינעם היינטיגן דור און יעדער איז גרייט צו קויפן דעם וואלוטע צו יעדע צייט.
וויבאלד א קאנאדישער קען נישט קויפן א פונט ברויט אין אמעריקע מיט זיין קאנאדישע דאלאר איז פאראן אזא זאך ווי עקסטשעינדזש ראטעס וועלכע איז א סערוויס פון בענק און אנדערע פינאנציעלע פירמעס אין וועלכע יעדע וואלוטע קען געטוישט ווערן צו סיי וועלכע אנדערע וואלוטע. דער קאנאדישער וועט טאקע נישט קענען טוישן יו-עס געלט פאר קאנאדישע אין אמעריקע אבער ער וועט יא קענען איינגעבן זיין קאנאדישע צו באקומען יו-עס. די באנק אדער פירמע וועט שפעטער שיקן דאס געלט צו א עקסטשעינדזש הויז און פון דארט וועט עס צוריק אנקומען קיין קאנאדע וואו עס וועט צוריקגעטוישט ווערן צו אמעריקאנער וואלוטע.
זינט געלט איז עלעקטראניש קען מען מאכן עקסטשעינדזשעס מיט אלע וואלוטעס אין די וועלט וויבאלד עס איז נישט מער ווי א טויש אין א נייע פארעם פון געלט וועלכע עקזעסטירט סייווי נישט און איז נאר א חשבון וויפיל יענע וואלוטע איז ווערט קעגן אן אנדערע וואלוטע.
זע אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יום העצמאות
יום העצמאות איז דער יארטאג פון ישראלס אומאפהענגיקייט. דער טאג איז א פייערטאג וואס ווערט געפייערט יערליך ה' אייר צום אנדענק פון דעם זעלבטשטענדיגקייט פונעם לאנד אין יאר ה'תש"ח.
שטעלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- - ביי חסידים איז דער טאג א טרויריגער טאג, ביי טייל חסידים זאגט מען אין דעם טאג תחנון אפילו ווען ס'איז דא א ברית מילה אדער א חתן.
- - טייל נטורי קרתא פאסטן אין דעם טאג.
- - רעליגיעזע ציונים זאגן הלל.
- מזרחי איז דאס הייליקער און פריילעכער טאג. אַזעלכע זאָגן אין דעם טאָג הלל און זאָגן די תפילה לשלום הגאולה.
- אגודה איז דאס א פשוטער טאג.
- קנאים איז דאס א טרויעריגער טאג. אַזעלכע פֿאַסטן און לײענען די הפטרה פון אַ תענית.
סאטמאר רב שרייבט אין זיין ספר ויואל משה אז עס איז זיכער אויב די מדינה וואלט געווען אין די צייטן פון די צדיקים פון אמאל וואלט מען באשטימט דעם טאג פאר א תענית ציבור.


text:
ליביע
ליביע (אראביש: ليبيا, בערבעריש: ליביאַ) איז אַ לאַנד אין צפון אַפֿריקע. זי גרעניצט דעם מיטלענדישן ים צו צפון, עגיפטן צו מזרח, סודאן צו דרום-מזרח, טשאד און ניזשער צו דרום, און אלזשיר און טוניסיע צו מערב.
איר הױפּטשטאָט איז טריפּאָלי. אנדערע גרויסע שטעט זענען בענגהאַזי, מיסוראטאה און על בייַדאַ.
ליביע איז דאס פערטע גרעסטע לאנד אין אפריקע לויט שטח, און דאס 17טע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, און באדעקט כמעט 1,800,000 קוואדראט ק"מ. זי האט א באפעלקערונג פון 6.4 מיליאן מענטשן. ליביע איז איינע פון דער וועלטס צען רייכסטע נאפט פראדוצירער לענדער.
זי פארמאגט אויך גרויסע מדבריות.
דער דיקטאטארישער פרעזידענט איז געווען מואמאר קאדאפי וואס ער האט איבערגענומען די פירערשאפט, נאך א מיליטערישן איבערקערעניש, אין סעפטעמבער 1969.
דעם 15טן פעברואר 2011 האבן אנגעהויבן ריזיקע דעמאנסטראציעס אין ליביע, ערשט אין דער שטאט בענגאזי און דערנאך אין אנדערע שטעט, אין די שפורן פון אויפשטאנדן אינעם מיטל מזרח. איינער פון די צוועקן איז געווען צו פארטרייבן קאדאפי פון זיין אמט. ביי די דעמאנסטראציעס זענען הונדערטער בירגער און מענטשן פון די זיכערהייט קראפטן געהרגעט געווארן. די דעמאנסטראציעס האבן זיך דערברייטערט אין א בירגערקריג, ווען אסאך בירגער זענען אומגעקומען. באשלוס 1973 פון דעם זיכערהייטס ראט פון די פאראייניקטע פעלקער, אום 17טן מערץ 2011, האט געגעבן רשות צו לענדער צו נעמען אלע מיטלען צו פארזיכערן די פרידע פון די בירגער אין ליביע. דעם 19טן מערץ, נאך אן אולטימאטום א טאג פריער דורכן אמעריקאנער פרעזידענט באראק אבאמא, האט אנגעהויבן אן אינטערנאציאנאלע אטאקע אויף ליביע. דעם 20סטן אקטאבער 2011, נאך א חודש פון קעמפן, האבן די רעוואלוציאנערן איינגענומען די לעצטע פעסטונג פון קאדאפי און זיין געבורט-שטאט סירטע. קאדאפי האט מען געהרגעט ווען ער האט פרובירט אנטלויפן פון דער שטאט.
ֿ
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון ליביע איז באזירט אויף פאבריקאציע, נאפט און לאנדווירטשאפט. די ליבישע פאבריקאציע נעמט איין טעקסטילן, קליידונג און עסן.
יידן אין ליביע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
באלקאן ביט באקס
באלקאן ביט באקס איז א מוזיקאלישע טרופע וואס שפילט צוזאמשטעל וועלטלעכע מוזיק, וואס ישראלדיקע מענטשן האבן געגרינדעט, וואס האבן זיך צופעליג באגעגנט אין ברוקלין, ניו יארק. תמיר מוסקאט און אורי קאפלאן, זענען די וואס האבן עס אויפגעשטעלט, און שפעטער זענען צוגעקומען נאך זינגערס, און קלעזמער.
זייער מוזיק באשטייט פון ציגיינער מוזיק, ווי אויך באלקאן לענדער מוזיק, פאנק, און היפ האפ מוזיק.
זייער ארבעט איז א געמישטע, און דערפאר האבן זיי זיך שיין ארויפגעארבעט, אין פארשיידענע ערטער ארום דער וועלט, זיי האבן אנגעפאנגען זינגען און אויפטרעטן אין אנהייב 2000 יארן, אין 2005 האבן זיי ארויסגעגעבן זייער ערשטע רעקארדירונג, און אין 2007 זייער צווייטע, ווי עס מערקט זיך א השפעה פון שפאנישע און אראבישע מוזיק.
זיי האבן אריינגענומען אין זייער טרופע, א פאלעסטינער, פון ראמאללא, צו באצייכענען שלום, פאר א שטיק צייט. ווי אויך נעמען זיי ציגיינער טענצער, בולגארישע זינגערס און נאך. זיי ווילן מיט זייער געמישטע מוזיק, ברענגען שלום אויף דער וועלט.


text:
כתר, ניו יארק
קאארדינאטן: 41°07′N 74°04′W / 41.117, -74.067
כתר איז א שטעטל (ווילידזש) אין דער שטאט פון ראמאפא וואס איז א וויזשניצער געגנט צפון פון מאנסי. אין דעם צענזוס פון 2010 איז זיין באפעלקערונג געווען 4,724. כתר באדעקט א שטח פון 0.4 קוואדראט ק"מ.
כתר איז געגרינדעט אין די 1990ער יארן, בכדי זיך צו קענען אן עצה געבן מיט דעם וואוקס פון די פרישע פארפעלקער, וואס איז אויף דעמאלטס געווען א לעזונג, וואס שפעטער מיט דער צייט ווען דער ציבור האט זיך נאך מער פארברייטערט, האט דער וויזשניצער רבי געעפנט א שטעטל אין קייאמישע לעיק נאנט צו זיין ישיבה וואס ער האט שוין ארויסגעטראגן אהין עטליכע יאר פריער, און צעביסלעך ווערט דארטן א הערליך שיינער יישוב מיט די נאטור פון די בריאה, אינאיינעם מיט א חסידישן קרייז, ווי אויך פולע וואס האבן זיך געקויפט דארטן דערנעבן דירות און פארן ארויס אהין פון צייט צו צייט, אריינגערעכנט אדמו"רים, ווי צ.ב.ש. כ"ק אדמו"ר מ'סקולען וואס ווי באקאנט וויילט ער זייער אסאך אינדרויסן צוליב די פרישע לופט וואס פעלט איהם אויס פאר דעם געזונט האט ער דארטן הארט נעבן זיין פריוואטער דירה א אידישן יישוב מיט אלע צוגעהערן.


text:
קול מבשר
קול מבשר איז א אידישע נייעס האטליין ליניע וואס גיט איבער נייעס און וויכטיגע אינפארמאציע דורכ'ן טעלעפאן פאר'ן היימישן ציבור. עס איז איבערהויפט פאפולער ביי די חרדישע אידן וואס הערן נישט קיין ראדיא.
קול מבשר איז געגרינדעט געווארן פאר תשס'ד און האט זיך אנטוויקלט צו א גרויסע ברייטפארצווייגטע אפעראציע מיט גאר אסאך אפטיילונגען, ווי אידישע נייעס, וועלטליכע נייעס, כסדר'דיגע נייעס "בולעטינס", כסדר'דיגע "אינטערוויס", פאליטישע "קאכלעפל", אקטועלע שטוב און סעזאנאלע נייעס, ביזנעס און פינאנציעלע נייעס,
אויף קנעפל דריי איז דא א אויסוואל פון, אויספירליכע אינטערוויס, געזונטהייט נייעס און לעקציעס, אן אויסוואל פון פינאנציעלע נייעס אנאליזן און לעקציעס, א סעריע פון חיזוק און זעלבסט-הילף שמוסן, א סעריע איבער חורבן אייראפע, א גרויסע אויסוואל פון פאליטישע און פארטייאישע אנאליזן שמוסן און אפהאנדלונגען, און צום לעצט די לאנגיעריגע גאר באליבטע וועכענטליכע לייכטע אונטערהאלטונג אנאליז אויף קנעפל ניין וואס באהאנדלט אלץ און אלעמען אויף א גוטמיטיגע שטייגער,
אין די תורה אפטיילונג (נומער 5) קען מען הערן עטליכע באזונדערע אידישע היסטאריע רובריקן, יארצייטן און סיפורי צדיקים, נייע ספרים אפטיילונג, חינוך, שיעורים אין חובת הלבבות, און א אפציע זיך צו פארבינדן מיט קול הלשון.
אויך איז דא א מוזיק אפטיילונג (נומער 8) וואו מען קען הערן עטליכע אויסוואלן נאכאנאנדע מוזיק, און אן אפטיילונג פון נייע אלבומען.
אינעם זומער סעזאן איז אויף נומער זיבן דא א טראפיק אפטיילונג מיט פונקטליכע אנווייזונגען וויאזוי צו פארמיידן טרעפיק אויפן וועג צו און פון די אידישע קעטסקיל בערג "די קאנטרי".
דער גרינדער און הויפט נייעס באריכטער איז ר' זלמן ווידער, וועלכע טוט אן עקזאמפלארע ארבייט איבערגעבנדיג די אידישע און וועלטליכע נייעס באריכטן נייטראל און צום פונקט. פארטייאישקייט לאזט ער איבער פארן ר' י. ג. א גאר טאלאנטפולע און געשמאקע אינגערמאן וואס גיט איבער די טעגליכע פאליטישע נייעס און א סך-הכל פון די טעגליכע נייעס אין עקאנאמיע און פינאנץ. דער חשובער אינגערמאן ידען און שרייבער ר' מ. ד. גיט די נאכאנאנדע אינטערוויס און אויך רוב אויספירליכע אינטערוויס. ר' זלמן איז א נעפיו פון שמואל ווידער, דער רעדאקטאר פונעם צייטונג דער בלאט.
די געזונטהייט אפטיילונג ווערט געפירט דורך די לעגענדארער גרינדער און פירער פון עטליכע גאר וויכטיגע וואוילטעטיגע ארגאניזאציעס הרב ר' הערשל מייזלס, אין די ביזנעס אפטיילונג קען מען הערן ר' י. כ., ר' י.ק., דער דינאמישער לאזער לאנדא. ר' י. י. ל., און נאך.
קריטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריטיק וואס איז דא קעגען דעם איז: אז די יונגלעך און בחורים האבן צוטריט דערצו, וואס אפילו א טאטע וועלכע לאזט נישט אריין קיין צייטונגען און שטוב ווייל לויט זייער מיינונג מוזן די קינדער נישט זיין אינפארמירט מיט אלע טאג טעגליכע געשעענישן, ביי קול מבשר קען ער נישט אפשטעלן דער זון וועלעכע קען עס רופן ווען אימער..
די נייעס אויף קול מבשר ווערט איבער געפרישט צוויי מאל א טאג. א חוץ די בליצן אפטיילונג וואס טוישט זיך יעדע מאל וואס עס קומט אריין עפעס אן אינטערסאנטע נייעס וכדומה עס איז דא אן אפשען צו גיין פון קול מבשר צו קול הלשון.
אלע חרדישע נייעס, תורה, און פראפאגאנדע טעלעפאן האטליינס
קול מבשר • קו הציבור • קול סאטמאר • לשון הרע • נטורי קרתא • זקניך ויאמרו לך • קול הלשון (דף היומי) • ישיבה וועלט • נטרונא • הכל בסדר • נחום ראזענבערג • אליהו אמסעל • קול השבת • קול זכור ימות עולם


text:
טאם הארטמען
טאם הארטמאן איז דער פארמיטאג צווישן 12 און 3 דירעטקער ליבעראלער קאנטראפארט צו ראש לימבאו אויף דער לינקער ראדיא סטאנציע ער אמעריקע ראדיא.
ער איז אמאל געווען א שטארקער קאנסערוועטיווער און אפילו געארבעט פארן בערי גלאדוואטער פרעזידענט קאמפיין אבער זיין שטארקע קאמפ קעגן די השקפה פון איין ראנד אז קאפערעישעןס מעגן טאן וואס זיי ווילן, און די פובליק קען זיי נישט אפהאלטן האט אים נאנטער געברענגט צו די דעמאקראטען צו פייטן פאר די מאסן קעגן די מעכטיגע געלט פארשווענדערס וואס קאנטראלירן און קארופטירן לויט אים אונזער לעבנסשטייגער איבער די גארער וועלט.
ער האט שוין געשריבן איבער ?? ביכער פון די ארבייט איבער די וועלט צו באקעמפן די ספעציעלע אינטערעסן פון די גלאבאלע עקענאמיע.
ער איז אריינגעברענגט געווארן אלס הויפט רעדנער פארן עיר אמעריקע נאכער וואס על פרענקען האט פארלאזט ראדיא צו לויפן פאר סענאט אין סינסינעטי.


text:
דיקטאטור
א דיקטאטור הערשאפט, איז א פאליטישע צושטאנד אין א לאנד, וואס געווענליך איז נישט קיין אפשטאמיקער פון א קעניגליכער פאמיליע, וואס אויף אזא פאל וועט עס הייסן מאנארכיע. דער הערשער אין א דיקטאטור הייסט א דיקטאטאר.
א דיקטאטור איז פאראנטווארטליך פאר אלץ אין לאנד, זי הערשט אויפן געזעץ, אויפן פארלאמענט, און אויפן מיליטער, אסאך פון די דיקטאטורן פונעם 20סטן יארהונדערט, זענען געקומען צום מאכט דורך וואלן, ווי היטלער, אנדערע מיט א מיליטערישער פוטש, ווי סאדאם כוסעין.
דער שטארקער סימן ביי א דיקטאטורישער רעפובליק, איז די פארטיי, עס איז נישט פארהאן קיין אפאזיציע, פאליטישע פארטייען ווערן אומלעגאל, ווי אין סאוועטן פארבאנד, ביי סטאלין. עס איז נישטא קיין פרייהייט פון פרעסע, אדער פון רעדן. אינעם מיטל מזרח, ווערן פרויען אונטערדריקט.
א דיקטאטור וועט אין מערערע פעלער, האבן זיין אייגענע זיכערהייטס וואך. ווי עס.עס. אין נאצי דייטשלאנד, אדער רעפובליק גווארדיע אין איראק. רעוואלוציאנער היטער אין איראן, אפילו איראן ווערט פארעכנט אלס איסלאמישע רעפובליק, איז די ציל פון די רעוואלוציאנער היטער איינס, אונטערברענגען קעגנער פונעם רעזשים.
רוב דיקטאטארן געוועלטיקן אויף זייער באפעלקערונג, מיט אן אייזערנעם פויסט, טייל פון זיי האבן זיך געקרוינט אלס העכערע געטליכקייט.


text:
טרענסעקסואליזם
טרענסעקסואליזם איז א מענטשליכער פאל, פון א זכר אדער א נקיבה וואס שפירט זיך ווי געבוירן מיט די נישט ריכטיגע זשענדער קערפער, דאס ווערט דיאגנאוזעאירט פון א דאקטער וואס זאגט אז אלע סימנים פון הארמאנען און אנדערע באשאנדטיילן וואס שטעלן צוזאמם די כאראקטער ברויך ווען בשאפן ווען מיט אנדערע ביאלאגיעשע גלידער. ווי למשל א מאן וואס רעדט און שפירט זיך ווי א פרוי דארף ווען האבן א רחם מיט א וועזשיינע, אדער א פרוי וואס איז מוסקעלדיג און שפירט זיך גאר שטארק און ווילד ברויך ווען האבן א פינעס אדער אזוי דאס גלייכן. דער פענאמענא איז נאך דעבאטירט צו דאס איז אזא קרענק אדער איז דאס אן איינגערעדאכטס, וואס באלאנגט איידער אין גייסטישע פראבלעמען קאטעגאריע ווי אין די פיזיקאלע פראבלעמען אבער אלע זענען מודה אז נאכן זיך איינרעדן ווערט דאס א פיזיקאלע פראבעלם. מען מאכט היינט אפאראציעס דאס אויסצוהיילן ווי דער מענט ווערט אן אנדער זשענדער און טוישט זיך די נאמען אבער דאס שאפט אסאך סייד אפעקטס דערווייל.


text:
האנטקייטן
האנטקייטן (אויף ענגליש: Handcuffs) זיינען צוויי אייזערנע רינגלען וואס זיינען פארבונדן איינער צום אנדערן מיט א קורצע קייט, די רינגלען ווערן פארשלאסן אויף א פאל וואס מען קען זיי נישט עפנען אן א שליסל. אין אלגעמיין ניצט מען זיי צו פארבינדן הענט און פיס פון פארברעכער. די רינגלען קען מען פארשטייפן און צופאסטן לויט די מאס פונעם מענטשנס ארעם אדער פוס.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווארט אזיקים שטייט שוין עטליכע מאל אין תנ"ך: "לאסור מלכיהם בזיקים ונכבדיהם בכבלי ברזל. (תהילים קמ"ט).


text:
תשליך
תשליך איז דער נאמען פון א יידישער מנהג צו גיין דעם ערשטן טאג פון ראש השנה צו א טייך וואס איז דא דערינען פיש און דארט אוועקווארפן אלע עבירות וואס דער מענטש האט געטון א גאנץ יאר. דער מנהג האט מען ארויסגעלערנט פון א פסוק: ותשליך במצולות הים כל חטאתם .
אין א ארט ווו עס איז נישטא קיין טייכן מיט פיש, מאכט מען תשליך אויך נעבן יעדער וואסער איינזאמלונג אדער אפילו ביי וואסער וואס רינט פון א קראן.
אויב דער ערשטער טאג ראש השנה געפאלט אום שבת, זאגט מען תשליך נאר ביים צווייטן טאג. אסאך פירן זיך מען גייט זאגן תשליך א טאג פאר ערב יום כיפור (אדער דעם פריערדיקן אוונט) וואס ווערט גערופן "שלש עשרה מדות" ווייל מען זאגט דעם פזמון מיט די שלש עשרה מדות ביי סליחות אין יענעם טאג.
עס איז געשריבן געווארן א ספעצילע תפלה פון חיד"א צו זאגן ביי תשליך.


text:
מישעל אבאמא
מישעל אָבאַמאַ איז אַן אדוואקאט און די פֿרױ פֿון באראק אבאמא. זי איז געבױרן געװאָרן אױפֿן 17טן יאַנואַר 1964 אין שיקאגא, אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און איז אָפֿגעװאַקסן געװאָרן אין דעם "סאָוט זײַט" (דרום שטח) פֿון דער שטאָט; זי װױנט נאָך דאָרט מיט איר פאמיליע. זי האָט געקראָגן איר באַקאלאַראַט בײַ פרינצטאן אוניװערסיטעט, אין ניו דזשערסי, און איר מאַגיסטיר אין געזעץ פֿון הארװארד אוניװערסיטעט. זי האָט צװײ קינדער מיט באַראַק.
ווען איר מאן איז געלאפן פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט זיך געמאכט אמאל אז ער האט געוואונען די פריימעריס ביי אסאך שטעט, און זי איז געווען אויסער זיך פון צופרידנהייט, דאן האט זי געזאגט איר באקאנטע ארויסזאג: עס איז דאס ערשטע מאל וואס איך פריי זיך אז איך בין אן אמעריקאנער! דאס האט דערנאך געצויגן גרויס קריטיק פון דעם רעכטן פאליטישער לאגער אין אמעריקא, זייט דאן פרובירט זי נישט צו ציען צופיל אויפמערקזאמקייט.


text:
װיקיפּעדיע:וואנדאליזם
וואנדאליזם איז יעדן צוגאב, מעקעכץ, אדער ענדערונג אין דעם תוכן פון וויקיפעדיע וואס איז געמאכט מיט א בייזוויליגע כוונה צו רעדוצירן דעם קוואליטעט פון דעם ענציקלאפעדיע. די מערסטע סארט וואנדאליזם אויף אלגעמיינע וויקיפעדיעס איז דאס טוישן פון עקזיסטירנדע תוכן אויף דברי נבלה, אפמעקן דעם גאנצן בלאט, אדער אריינלייגן שלעכטע וויצן אדער אנדערע נארישקייטן. אויף די אידישע וויקיפעדיע זענען אזעלכע געשעענישן א מינדערהייט, און וואנדאליזם געפינט זיך געווענליך אין אירע שוואכערע פארמען (זעה אונטען די ליסטע פון סארטן וואנדאליזם).
אן ענדערונג וואס איז געמאכט מיט א גוטע כוונה צו פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע, אפילו אויב עס נישט ריכטיג אדער נישט גוט איבערגעטראכט, הייסט דאס נישט וואנדאליזם. ווארשיינליכע בייזוויליגע ענדערונגען, וואס זייער בייזוויליגקייט זעט זיך נישט ארויס בפירוש אן קיין ספק, הייסט אויך נישט קיין וואנדאליזם אויף וויקיפעדיע. ווייל דאס גייט נישט אריין אין כלל פון בכוונה און במזיד. פארשטייט זיך, אז אנדערע באנוצער זענען אויפגעפאדערט צו ווארענען שטענדיק ווען אימער ס'איז דא אזא פארדאכט.
אינהאַלט
באהאנדלען וואנדאליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אקט פון וואנדאליזם איז א פארלעצונג אין וויקיפעדיע פאליסי, און די וואס פירן דאס דורך מוזן באהאנדלט ווערן ווי עס פאסט.
אויב זעט איר אן אקט פון וואנדאליזם, פארעכט עס און לאזט א ווארענונג אויפ'ן רעדן בלאט פון דעם וואנדאל.
פארשטייט זיך אז אויב עס איז קענטליך אז דאס איז סתם א נארישער ענדערונג פון איינער וואס האט נישט קיין אידילאגישע נייגונג נאר סתם אפצוטאן איז בעסער צוריקדרייען אן קיין שום איבעריג ווארט ווייל די סארטן קינדער ווארטן אויף א רעאקציע און עס איז נישט געצה'ט זיך פארברענגן צייט מיט זיי. ווייל דאס מאכט זיי נאר מער ווילד אז מען מאכט זיך צוטאן פון זייערע געלונגענע שטיקלעך'...
זייט אויפמערקזאם אז אמאל קען זיך מאכן א נייער באניצער וואס קען זיך נישט אויס אזוי גוט אין דעם הלוך ילך פון וויקיפעדיע. באפאלט אים נישט נאר פרובירט אים צו ערקלערן אז דאס וואס ער האט געטון איז נישט ריכטיג.
ווען מען ווארנט, מוז מען זיין זיכער אז מען צייכנט צו א לינק צו די עדיט וואס יענער האט פארלעצט די געזעצן און א לינק צו די געזעצן, און דערמיט דורכגעפירט זיין וואנדאליזם. איר קענט דאס טרעפן אדער אין געשיכטע פון יענער ארטיקל, אדער אין די לעצטע ענדערונגען. אויב האט איר נישט אנגעצייכענט א לינק מיט א קלארע אנגעבליכע ווארט וואס די וואנדאליזם באשטייט האט דער ווארענונג קיין שום האפט און מוז אפגעמעקט ווערן.
ווארענונג מוסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס דו האסט שוין קלאר געשטעלט וועלכע סארט וואנדאליזם דו פארדעכטיגסט אים און אויך קאפירט א לינק צו די ענדערונג וואס דו באשולדיגסט אלס וואנדאליזם זאלסטו שרייבן בלויז {{וואָרענונג}}~~~~ און וועסט זעהן אויטאמאטיש דאס:
- ווען איר ווילט מאכן א רעדאקטירונג פראבע, קענט איר מאכן דאס אין דעם זאמדקאסטן.
- אויב איר האט געזוכט אן ארטיקל און נישט געטראפן, מ'קען איבערלאזן א בקשה אז עמעצער זאל אים שרייבן אין װיקיפּעדיע:בעטן ארטיקלען.
- אויב פילט איר אז אייערע ענדערונגען זענען נישט אין כלל פון וואנדאליזם, ביטע ערקלערט אייער מיינונג אויף דעם שמועס בלאט פונעם ארטיקל.
(באארבעט דעם ווארענונג מוסטער)
אויב האלט דער וואנדאל אן מיט זיין וואנדאליזם נאך עטליכע ווארענונגען דעמאלס מעלדט עס איין צו אן אדמיניסטראטור צו בלאקירן דעם וואנדאל.
סארטן וואנדאליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בלויז די פאלגענדע זענען די מערסט טרעפליכע אקטן פון וואנדאליזם, און דאס איז קלאר א גרונט צו ליייגן דעם ווארענונג אויף פארדעכטיגטע באנוצער'ס רעדן בלאט, און קיינער האט נישט קיין רעכט דאס אראפצונעמן ביז מען פארענטפערט זיך און מען ווערט געגעבן רשות דאס אראפנעמען דורך א סיסאפ:
- 1) מעקן פאר פאליטישע דיפערענצן
- אויסמעקן חלקים פון אן ארטיקל וואס זענען געשריבן נייטראל און מיט א מקור ווייל עס שטימט נישט מיט די אייגענע פארטייאישע אינטערעסן. דער אקט פון וואנדאליזם איז דער טרעפליכסטער, און איז אפט שווער צו דערקענען ווייל עס ווערט געקליידעט אלץ האבן אן אנדער מיינונג.
- זיך נישט פארמישן מיט מעקן א זאך וואס האט נישט קיין מקור. דאס איז נישט קיין וואנדאליזם, און עס איז געראטן דאס צו פארעכטן, איבערהויפט אויב דאס איז א חשש פון באשמוצונג פון א יחיד. זעה וואס וואנדאליזם איז נישט.
- 2) ספעם
- צולייגן נישט פאסיגע דרויסענדע לינקס אויף זיך אליין צו עדווערטייזן אדער אייגענער באקאנטמאכונג.
- 3) אפליידיגן
- אפמעקן די גאנצע אדער וויכטיגע חלקים פון אן ארטיקל (צומאל דאס טוישן אויף דברי נבלה).
- 4) נארישע וואנדאליזם
- באנוצערס וועלן אמאל אריינשטעלן ווערטלדיגע ארטיקלען וואס זאלן אויסזעהן ווי ערנסטע רייד, אדער אויסטוישן עקזיסטירדע תוכן מיט נארישקייטן וואס קוקן אויס ווי ערנסט.
- 5) שטילע וואנדאליזם
- וואנדאליזם וואס איז שווערער צו דערקענען, ווי צ.ב.ש. טוישן נעמען און דאטומס, אדער אריינלייגן פאלשע אינפארמאציע אויף צו פארנארן בכוונה.
- 6) בילדער וואנדאליזם
- ארויפלייגן אויפרעגנדע בילדער, אריינלייגן פאליטישע לאזונגען, וכדו'.
- 7) באוועגונג וואנדאליזם
- באוועגן אדער רידיירעקטן בלעטער צו אומפאסיגע אדער נארישע נעמען.
- 8) לינק וואנדאליזם
- איבער שרייבן לינקס אז דער טעקסט זאל בלייבן דאס זעלבע אבער דער לינק ווייזט אויף גאר עפעס אנדערש אדער עפעס נאריש (צ.ב.ש. בעלז).
- 9) סתם אותיות טוישונגען
- אויסטוישן חלקים פון דעם תוכן מיט סתם אותיות אדער צולייגן סתם אותיות (ווי צ.ב.ש. "שדגכחלךףשדגכגחלףשחלגףכ").
- 10) פארטוישן קאמענטארן
- פארענדערן קאמענטארן פון אנדערע באנוצערס. אן אויסנאם איז צוצולייגן אז עס פעלט א חתימה ("חתימה פעלט פון באניצער").
- 11) רעדן בלאט וואנדאליזם
- מעקן קאמענטארן אדער חלקים פון א רעדן בלאט. אראפצונעמען נעגאטיווע אינפארמאציע אדער פערזענליכע אטאקעס ווערט אין אלגעמיין פארעכנט אלץ לעגיטים. אויך איז ערלויבט צו ארכיוון דעם אייגענעם רעדן בלאט ווען עס ווערט גאר לאנג, אחוץ פון ווארענונגען, וועלכע מען איז אין אלגעמיין פערבאטן אראפצונעמען, ספעציעל אויב מען טוט עס אויף צו פארנארן אנדערע.
- 12) גילוי
- אופדעקן יענעם'ס פריוואטע אידענטיעט איז די ערגסטע סארט וואנדאליזם, נישט קיין חילוק פאר וואסארא סיבה.
וואס וואנדאליזם איז נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די פאלגענדע סארטן וואנדאליזם זאל מען נישט לייגן א ווארענונג מוסטער נאר פרובירן רעדן שיין, אבער יענער באנוצער מעג זיך דאס אראפמעקן פון זיין רעדן בלאט, ווייל עס איז נישט וואנדאליזם, וויבאלד עס פעלט די ריכטיגער בייזוויליגער כוונה דירעקט צו שטערן וויקיפעדיע.
- נייע באניצער פרואווונג
- נייע באנוצער ווילן אמאל וויסן אויב זיי קענען טאקע ענדערן, און שרייבן עפעס אריין כדי אויסצופרואוון. דאס הייסט נישט קיין וואנדאליזם, און די באנוצער זאלן ווערן ווארעם באגריסט און אנווייזן אויפ'ן זאמד קאסטן ווי זיי קענען פרואוון אן שטער.
- נייטראלהייט פארלעצונגען
- דער פרינציפ פון נייטראל איז אפטמאל נישט גרינג צו פארשטיין, און אפילו לאנג-יעריגע באנוצער קענען אמאל זיך פארזעהן און לייגן עפעס אומנייטראל. כאטש עס איז צו באדויערן, איז עס נישט קיין וואנדאליזם.
- דרייסטע ענדערונגען
- וויקיפעדיער וועלן אמאל מאכן ברייטע ענדערונגען צו פארבעסערן ארטיקלען -- דאס רוב פון אונז צילן צו זיין דרייסט אין אונזערע ענדערונגען. כאטש עס קען שטארק שטערן אויב גרויסע חלקים וואס איר האט געשריבן ווערן אויסגעמעקט הייסט דאס נישט קיין וואנדאליזם.
- טעותים
- א באנוצער וועט אמאל אריינלייגן נישט ריכטיגע אינפארמאציע אין אן ארטיקל מיינענדיג אז עס איז ריכטיג. זיי טוען דאס מיט'ן פארזוך זיך צו באטייליגן און פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע. אויב האלט איר אז עס איז עפעס נישט ריכטיג מאכט זיכער צו טוישן און רעדט עס דורך מיט'ן ערשטען שרייבער אויף דעם ארטיקל'ס אדער דער באנוצער'ס רעדן בלאט.
- עקשנות
- אמאל זענען דא באנוצערס וואס קענען זיך נישט פארגלייכן מיט אנדערע וואס זענען וויליג עס דורכצורעדן און האלטן אין איין ענדערן כאטש אלע אנדערע זענען דערגעגן. עס איז צו באדויערן -- אבער עס איז נישט קיין וואנדאליזם. עס איז ראטזאם צו באזוכן די מחלוקת פארלייזונג בלאט אויף הילף אין דעם ענין.
- פערזענליכע אטאקעס און אלימות
- עס איז דא א קלארע פאליסי אויף וויקיפעדיע אנטקעגן פערזענליכע אטאקעס אדער באשמוצונגען. דאס איז אבער נישט קיין וואנדאליזם אויסער אויב עס ווערט געשריבן אן קיין שום שייכות צום ארטיקל.
- מעקן אינפארמאציע וואס פארלעצט וויקיפעדיע פאליסיס
- עס איז זעלבסט פארשטענדליך אז צו מעקן חלקים פון אן ארטיקל וואס שטימט נישט מיט די אפיציעלע אנווייזונגען איז נישט נאר נישט קיין וואנדאליזם נאר געראטן. אויסטערלישע פאקטן אדער פארלוימדונגען וואס האבן נישט קיין מקור איז גאר ראטזאם צו מעקן אן קיין פראגן. אויב ווערט איר באשולדיגט אין וואנדאליזם, ווענדט אייך צו אן אדמיניסטראטור פאר הילף.
מאטיווען פון א וואנדאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סתם אזוי אין די וועלט אריין אנצופילן זייער פרייער צייט.
- צוציען צו זיך אויפמערקזאמקייט (אטענשען).
- זיך נוקם זיין אין זייערע שונאים וואס האבן געוואנען א מחלוקת מיט זיי לגבי די אויסשטעל אדער תוכן פון דעם ארטיקל.
- צו פירן א פערזענעליכע קאמף מיט איינעם און אים באשמוצען און שאדן טאן דורך עפעס שרייבן אינפארמאציע אינעם וויקיפידיע.
ווען אימער עס איז פארהאן פרייהייט, איז דא וואנדאלן, דאס מיינט נאך נישט אז פרייהייט איז נישט גוט, נאר מען דארף אויסראטן וואנדאלן.
אויב חזרט זיך איבער עטליכע מאל דאן איז וויכטיג איר זאלט אים דאס אנמערקן אין דעם רעדן בלאט. אפט מאל וויל איינער נישט מער ווי א ביסל אטענשאן און ער מיינט נישט קיין שלעכטס. אזוי ווי ער זעהט אז מ'זעהט האט ער דאך שוין זיינס. אויך פארבלייבט דאס אין די געשיכטע פון זיין רעדן בלאט אז מ'האט אים שוין איינמאל געווארענט, און דאס איז בייהילפיג צו האלטן א רעקארד פון זיינע אקטיוויטעטן.
פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'קען דאס זייער גרינג צוריקדרייען. און דער וואנדאל ווערט בלאקירט דורך די מנהלים.
- אלע געמעקטע ווערסיעס ווערן אפגעהיט אין דעם געשיכטע זייט. ממילא איז אייער שווערע ארבייט נישט געגאנגען לטמיון, ווייל יעדער ליינער קען דאס מיט קוועטש פון א באטאן צוריק שטעלן, אויב די ווערסיע איז אין זיינע אויגן בעסער געפאלען.
ווי אזוי זיך באגיין מיט א וואנדאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף א פאל ווען דער וואנדאליסט האלט אין איין וואנדאליזירן אן אן אויפער, קענען זיך די וויקיפעדן וואס זענען פארבינדען אי א מלחמה מיט אים איגנארירן אים וועט ער זיך אפשטילן און אפקילן. געדענקט ברעכן דעם וויקיפעדיע:3 מאל צוריקדריי אין מעת לעת פאליסי איז שטרענג פארבאטן כדי צו פארמיידן עדיט מלחמה.
און אויב מען ווערט נאכאלסט נישט פטור פון אים דארף מען אים אויסבלאקירן לויט די פארשריפטן פון וויקיפעדיע אויסבלאקירן פאליסי.


text:
עשרה הרוגי מלכות
עשרה הרוגי מלכות איז דער נאמען וואס מען גיט צו די צען תנאים, וואס זענען געווען הינגעריכט דורך דער רוימישער רעגירונג אין ארץ ישראל.
די גמרא[1] ניצט דעם אויסדרוק "הרוגי מלכות" פאר די יידן וואס די רוימען האבן געהרגעט צוליב זייער זיין יידן אדער צוליב זייער היטן די מצוות. אין דער גמרא ווערט געברענגט וועגן דרײַ תנאים וואס זענען הינגעריכט: רבי עקיבא[2], רבי חנינא בן תרדיון[3] און רבי יהודה בן בבא[4]. די תנאים זענען געכאפט ווייל זיי האבן געהיט די מצוות וואס אדריאנוס האט גע'אסרט: זיי האבן געגעבן סמיכה צו די חכמים, זיי האבן געהיטן שבת, זיי האבן געמאכט ברית מילה אדער געלערנט תורה ברבים.
די צאל פון צען עשרה הרוגי מלכות טרעפֿו מען שוין אין מדרש איכה[5] און אין מדרש אלה אזכרה.
מער פרטים זעט מען אין דער קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער אלה אזכרה דארט ווערט געברענגט וויאזוי מ'האט זיי געפירט צום טויט און די שמועס פון די מלאכים וועגן דעם. אשכנזים זאגן די קינה נאך דער עבודה אין מוסף יום כיפור, און די ספרדים זאגן זי אין די קינות תשעה באב. די אשכנזים זאגן אין די קינות פון תשעה א קירצערע קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער ארזי הלבנון אדירי התורה (דארט ווערט רבי יהודה בן דמה נישט דערמאנט).
די צען זענען:
- רבי ישמעאל בן אלישע כהן גדול געהרגעט כ"ה סיון צוזאמען מיט רבן שמעון בן גמליאל הזקן.
- רבן שמעון בן גמליאל הזקן - געהרגעט כ"ה סיון, אין דער צײַט פונעם חורבן בית שני, ער ליגט אין כפר כנה
- רבי עקיבא - געהרגעט יום כיפור, ער ליגט אין טבריה
- רבי יהודה בן בבא
- רבי חנינא בן תרדיון - געהרגעט כ"ז סיון מיט א ספר תורה. ער ליגט נישט ווײַט פון ציפורי
- רבי חוצפית המתורגמן
- רבי ישבב הסופר
- רבי חנינא בן חכינאי / אדער ר' חנינא סגן הכהנים.
- רבי יהודה בן דמה
- רבי אלעזר בן שמוע
אין אמת'ן זענען די צען תנאים נישט אלע געהרגעט אין דער זעלבער צײַט.
- רבן שמעון בן גמליאל מיט רבי ישמעאל זענען געהרגעט צוזאמען אין דער צייט פון חורבן בית שני.
- רבי עקיבא איז געהרגעט 60 יאר נאכן חורבן.
- רבי יהודה בן בבא, רבי חנינא בן תרדיון, רבי חוצפית און רבי ישבב זענען געהרגעט ווען די רוימען האבן איינגענומען ביתר, 52 יאר נאכן חורבן.
אבער אין פרקי היכלות[6] שטייט אז מען האט געכאפט ר' ישמעאל, ר' גמליאל, ר' אליעזר (בן דמא) און ר' יהודה בן בבא צוזאמען.
רבינו בחיי[7] שרייבט אז די עשרה הרוגי מלכות זענען מרומז אין די צען מאל וואס שטייט דאס ווארט "האנשים" ווען יוסף'ס ברידער זענען געקומען קיין מצרים.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בבא בתרא, י; סוטה מח:
- ↑ ברכות סא.
- ↑ עבודה זרה יז:
- ↑ ע"ז ח:; סנהדרין י"ד.
- ↑ איכה רבה, פרשה ב' אות ה' (אנשטאט ר' הנינא בן חכינאי, ר' יהודה בן דמה און ר' אלעזר בן שמוע ווערן גערעכנט דא ר' יהודה הנחתום, בן עזאי און ר' טרפון)
- ↑ פרקי היכלות ה:ד
- ↑ רבינו בחיי, סוף פון פרשת מקץ (דארט ווערט דערמאנט נישט ר' יהודה בן דמה נאר ר' אליעזר בן דמא)


text:
מציצה בפה
מציצה בפה איז א גאָר אלטער מנהג ישראל, אז דער מוהל וואס מל'עט אפ דעם קליינעם קינד און ברענגט אים אריין לבריתו של אברהם אבינו, זייגט ארויס מיטן מויל דאס בלוט פונעם פרישן ווּונד ביים שניט דארטן ווי מען האט גע'מל'עט דאס קינד.
מקור אין ש"ס און פוסקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער משנה שטייט:
- עושין כל צרכי מילה בשבת: מוהלין ופורעין ומוצצין ונותנין עליה איספלנית וכמון שבת פרק י"ט
די גמרא לייגט צו:
- אמר רב פפא האי אומנא דלא מייץ סכנה הוא ועברינן ליה שבת דף קלג:
זעט מען אז אן מציצה איז פאראן א סכנה, דעריבער מאכט מען מציצה אפילו שבת, און דער מוהל וואס מאכט נישט מציצה טוט מען אים אוועקנעמען פון זיין אמט. אויך אין פוסקים וועט דאס געפסקנט:
- כיצד מוהלין? חותכין את כל העור … ואח"כ מוצץ את המילה עד שיצא הדם ממקומות רחוקים כדי שלא יבוא לידי סכנה, וכל מי שאינו מוצץ מעבירין אותו. ואחר שמוצץ נותן עליה איספלנית או רטייה וכיוצא בהן רמב"ם הלכות מילה פרק ב הלכה ב
און אזוי אויך אין שולחן ערוך.[1]
דאס הייסט אז שוין אין דער גמרא'ס צייטן האט מען געהאלטן אז מען נעמט אוועק בלוט פון א וואונד האט דאס ווייניגער שאנסן צו ווערן אייטערדיק.
אין מאדערנע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבער זינט די רעפארמער האבן אייביג אפגעשפעט פון דעם מנהג האבן די ארטאדאקסן דאס מער פארהייליגט נאר צוליב דעם אנצוהאלטן זייער אידישקייט פאר אלע פרייזן.
אין יאר תשס"ו 2005 האט דער ניו יארק סיטי געזונטהייט ביורא ארויסגעגעבן שארפע רעקעמענדאציעס דאס צו ענדיגן צוליב דעם וואס דאקטוירים האבן פעסטגעשטעלט אז איבער 7 קינדער זײַנען געווארן אנגעשטעקט מיט א שעדליכן פארעם פון "הערפּיס" קרענק וואס דער מוהל האט אריבער געפירט פון זיין נאקעטן מויל צו דעם קליינעם קינדס וואונד, און זינט גרויסע ערוואקסענע האבן די "אנטי-באדי'ס" דאס צו באקעמפן און א קליין קינד האט נאך נישט די "אנטי-באדי'ס" איז דאס טויטליך פארן קינד.
חסידישע רבנים פרובירן איצט אפצושרייען די גזירה אז די סיטי העלט דעפארטמענט זאל זיך נישט מישן און לאזן אנהאלטן דעם אור אלטן הייליגן מנהג טראץ די זיבן קרבנות ווייל זיי ווייזן אן אז טויזנטער קימפעט-קינדער ווערן געמל'ט אויף דעם אופן און עס האט גארנישט פאסירט ממילא ווייזן די סטאטיסטיק אז די זארגן פון די דאקטוירים זענען פאלטש באזירט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יורה דעה סימן רסד סעיף ג


text:
שלאנג
א שלאנג (ברבים: "שלאנגען" אדער "שלענג") איז א קריכיקע חיה וואס געהערט צו פופצען פאמיליעס; זיי האבן נישט קיין פיס, קול, אויערן און אויגן-לעדלעך. זיי האבן א לאנגן שלאנקן קערפער.[2]
ס'עקזיסטירן אומגעפער 2,900 שלאנג זגאלן, און כמעט אלע לעבן אין די טראפישע לענדער. זייער ווייניק שלאנג זגאלן לעבן אחוץ דעם צפונדיקן טראפיק אדער דעם דרומדיקן טראפיק, און נאר איין זגאל דער וויפער, (Vipera berus) לעבט אריבער דעם ארקטישן קרייז. זייער הויט אזי באדעקט מיט שופן.[2] זיי זען גוט, און קען שמעקן די לופט מיט זייערע צונגען. כאטש זיי האבן נישט קיין קול, זיי קענען אבער זידן. רוב לעבן אויף דער ערט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: על גחונך תלך, אנדערע לעבן אין וואסער, און אנדערע לעבן אונטער דער ערד. קיין פיס האבן זיי נישט. אזוי ווי אלע רעפטיליעס, דארפן שלענג די היץ פון דער זון צו האלטן זיך ווארעם; צוליב דעם זענען רוב שלענג אין די ווארעמע טראפישע ראיאנען פון דער וועלט.[3]
גיפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלענג האבן פיל קאלירן אויף זייערע שופן. די וואס האבן טעמפ קאלירטן הויט ניצן דאס צו קאמופלירן. די וואס האבן העל-קאלירטן הויט זענען געוויינלעך גיפטיק. זיי ניצן זייערע העלע קאלירן צו ווארענען בעלי חיים וואס ווילן זיי באפאלן צו האלטן זיך ווייט. טייל נישט-גיפטיקע שלענג האבן די זעלבע פורעמען און העלע קאלירן ווי גיפטיקע שלענג כדי אויסנערן די וואס ווילן זיי באפאלן.[4]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מוסטער:ITIS
- ↑ 2.0 2.1 snake (reptile) -- Britannica Online Encyclopedia. britannica.com. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.
- ↑ Snake Facts. antiguanracer.org. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.
- ↑ Facts about Snakes. buzzle.com. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.


text:
אטאם
אטאם איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון מאטריאל וואס איז אומטיילבאר אין כעמישע רעאקציע. עס באשטייט פון "נייטראנען" און "פראטאנען" וואס זענען אינדערמיט אינעם אטאמקערן און עס דרייען זיך ארום דעם די "עלעקטראנען" ווי א "זון סיסטעם".
עס הייסט אטאם: ווייל אין די אמאליגע גריכישע שפראך מיינט דאס "אום'צעטיילבאר" אמאל האט מען געמיינט אז דאס איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון אלעם, למעשה נאכדעם האט מען אויסגעטראפן וויאזוי צו באפרייען די עלעקטראנס.
עס האלט צוזאמען די נייטראנען און פראטאנען אינעווייניג, דורך די שטארקע נוקלעארע קראפט אז זיי זאלן נישט קענען ארויספליען און צושטערן די וועלט, און די עלעקטראנען ווערן אנגאהאלטן דורך די שוואכע נוקלעארע קראפט.
די עלעקטראנען זענען נעגאטיוו, די פראטאנען זענען פאזיטיוו, און די נייטראנען זענען נייטראל (נישט נעגאטיוו און נישט פאזיטיוו).
געבוי פונעם אטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אטאם איז צאמגעשטעלט פון א קליינעם שווערן קערן, וואס זיין מאסע איז 99.98% פון דער גאנצער מאסע און זיין גרייס איז איין הונדערט-טויזנטסער טייל פון דער גאנצער גרייס פונעם אטאם, מיט א פאזיטיווער לאדונג, און ארום דעם קערן געפינען זיך עלעקטראנען, וואס זענען קאנצענטרירט אין ראיאנען אזוי ווי שאלאכצן, מיט א נעגאטיווער לאדונג.
די געבוי פון די שאלאכצן שטאמט פון שרעדינגערס גלייכונג אין קוואנטן טעאריע, דאס איז א דיפערענציאל-גלייכונג וואס פארבינד די כוואליע-פונקציע פון די עלעקטראנען, זייער ענערגיע און זייער קערן-פאטענציאל.


text:
בעני גאנץ
בנימין "בעני" גאנץ איז געווען דער צוואנציקסטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל. ער האט איבערגענומען פון גבי אשכנזי אין 2011.
געבוירן אין יאר 1959, צו עלטערן חורבן אייראפע איבערלעבער, פון אונגארן און רומעניע.
ער איז געווארן מאביליזירט אין יאר 1977 אין ארמיי, ער איז געווען אין פאל-שירעם בריגאדע, און שפעטער אלס אפיציר פארנומען אסאך פאסטנס. ער האט טייל גענומען אין די קאמפן פון ערשטע לבנון מלחמה, און געהאלפן אייננעמען ביירוט.
ער האט געדינט אלס קאמאנדיר פון צפון פראנט, אלס קאמאנדיר פון יהודה ושומרון דיוויזיע, און אלס ליעזאן פון צה"ל אין די פאראייניקטע שטאטן, אין זיין לעצטע פאסטן איז ער געווען וויצע שעף אונטער אשכנזי. ווען יואב גאלאנט איז אויפגענומען געווארן אלס שעף דורך אהוד ברק, האט ער רעזיגנירט, אבער זיך אומגעקערט ווען די רעגירונג האט אויפגעזאגט גאלאנט.
גאנץ איז אויך געווען קאמאנדיר פון צפון ארמיי, וואס איז איינע פון די צוויי ארמייען אין ישראל, וואס ווערט גענוצט אין פאל פון קאטאסטראפאלע צושטאנד, דערווייל זענען די צוויי ארמייען קיינמאל נישט גענוצט געווארן.
דעם 15טן פעברואר 2015 האט ער איבערגעגעבן זיין אמט פון שעף צו גדי אייזנקאט.
מלחמות און קאמפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גאנצנס תקופה האט צה"ל געקעמפט אין די פאלגנדע מלחמות און קאמפן:
- ליטאני אקציע
- ערשטע לבנון מלחמה
- ערשטע אינטיפאדע
- צווייטע אינטיפאדע
- צווייטע לבנונישע מלחמה
- געגאסענע בליי אפעראציע
- עמוד ענן אפעראציע


text:
לוי יצחק בערדיטשעווער
רבי לוי יצחק פון בערדיטשעוו (ה'ת"ק - כ"ה תשרי ה'תק"ע), רב אין בערדיטשעוו, פארפאסער פון דעם ספר קדושת לוי. באקאנט אלס סנגורן של ישראל.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק איז געבוירן געווארן אין יאר ה'ת"ק צו זיין פאטער הרב מאיר, רב אין הוסאקאוו, א זון פון הרב משה פון זאמושט. און צו זיין מוטער מרת שרה סאשע
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק איז באקאנט געווארן יונגערהייט אלס דער עילוי פון ירופלב. נאך זיין חתונה איז ער געפארן צו דעם מעזריטשער מגיד, און ביי אים ער האט געלערנט א פאר יאר.
אין די יארן ה'תקכ"א ביז ה'תקכ"ה איז ער געווען א רב אין ריטשעוואל, פון ה'תקכ"ה איז ער געווען א רב אין זשעליכאוו. אין יאר ה'תקל"א איז ער אריבער קיין פינסק[1], דארטן איז ער געווען רב און ראש ישיבה. אין יאר ה'תקמ"ה האט ער פארלאזט פינסק צוליב רדיפות פון די דארטיגע מתנגדים און ער איז אריבער קיין בערדיטשעוו (אין אוקראינע), און איז דארט געווען רב ביז זיין פטירה.
רבי לוי יצחק איז באקאנט געווארן אלס געוואלדיגער ווארימער אין געפילישער מענטש, און מיט זיין אויסנאם ליבשאפט צו יעדען ייד, און שטענדיג האט ער געפרואווט נאר צו זעהן דער פאזיטיווער חלק און דאס גוטס ביי סיי וועלכען ייד.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק איז נפטר געווארן כ"ה תשרי ה'תק"ע און ער ליגט אין בערדיטשעוו. (ביז צום היינטיקן טאג ציט זיין ציון יידן וואס קומען זיך אויסבעטן ישועות).
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק האט געהייראט מרת פערל א טאכטער פון הרב ישראל פרץ פון לאבראטאוו. זייערע קינדער:
- הרב מאיר ( - ה'תקמ"ו) (ער איז נפטר געווארן נאך ביים פאטער'ס לעבען), פארפאסער פון ספר כתר תורה
- הרב ישראל דערבארימדיגער ( - כ"ג אלול ה'תקע"ח), רב אין פיקאוו, נאכהער איז ער געווען ממלא מקום פון פאטער'ס ארט, [2] "לקוטי מהרי"ן ותולדות יצחק בן לוי".
- הרב דוב בער ( - ה'תקפ"ג)
- די ווייב פון הרב יוסף שלום בונם וואלעס, דער מחותן פון דעם מיטלן רבין פון ליובאוויטש
- די ווייב פון הרב נתן פון קאזשעניץ.
פון זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי אהרון פון זשיטאמיר
- רבי אברהם דוד וואהרמאן
- רבי ישראל פון קאזשניץ
- רבי אברהם מרדכי פון פינטשוב
- רבי יוסף פון נעמירוב
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספר קדושת לוי
- ר' לוי יצחק מברדיטשוב באתר "MyTzadik"
- בני מר, ביקור חטוף בברדיצ'ב, "הארץ".
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יצחק אלפסי, שנה בשנה תשס"ג.
- ↑ צייטונג דער איד ט תשרי תשס"ט


text:
דיזנגאף גאס
קאארדינאטן: 32°4′49.94″N 34°46′25.56″E / 32.0805389, 34.7737667
דיזנגאף גאס איז א צענטראלע גאס אין עלטערן געגנט פון צענטער תל אביב, גערופן אויפן נאמען פון מאיר דיזנגאף, דער ערשטער בירגערמייסטער פון דער שטאט.
די גאס פירט פון צפון אויף דרום, אין מערסטנטייל. און אין דרום טייל פארט ער אביסל פון מזרח צו מערב. די גאס פון דרום הייבט זיך אן פון שלמה אבן גבירול גאס, און פון דארט ציט דיזנגאף אויף צפון ביז צום אלטן פארט.
די גאס פלעגט זיין א טייל פון דער קולטור אין ישראל, ביז אין די 1980ער יארן, ווען אסאך קאמערץ צענטערן זענען אויפגעבויט געווארן, און אוועקגענומען די גלאנץ פון דער גאס. גרויסע ישראל דענקער, דיכטער און פערזענליכקייטן פלעגן צו זיצן אין די קאפע הייזער, וואס האבן אנגעפילט די גאס.
צינה דיזנגאף קרייז (פלאזא), פלעגט זיין פארעכנט אלס הארץ פון דער שטאט, ביז מען האט אים איבערגעבויט, און היינט איז די פלאזא העכער דער גאס, וואס לויט געוויסע, האט צוגעברענגט צום אונטערגיין פונעם גלאנץ וואס די גאס האט אמאל געהאט.
די דיזנגאף צענטער, א קאמערציאלע מאלל, איז אויגעבויט געווארן אום 1977. און איז אויך געווען א שטארקער גורם, אז די רעסטאראנטן און קאפע הייזער זאלן זיך פארמאכן.
אינמיטן די 1990ער יארן, זענען פארגעקומען צוויי זעלבסטמארד אטאקעס אויף דער גאס, וואס דאס האט געלייגט די גאס נאך מער אין שאטן. זייט 2000 האט די תל אביבער שטאטראט מערערע פלענער אויפצוריכטן די גאס, און היינט געפונען זיך מערערע קאפע הייזער, און רעסטאראנטן, וואס האבן זיך געפענט אין די פארגאנגענע יארן.
אויף דער גאס געפונט זיך דיזנגאף צענטער, בית ליסין טעאטער און די קולטור זאל (היכל התרבות).


text:
טאטע
טאטע אדער פאטער ווערט אנגערופן דער מאנספערזאן פון די צוויי עלטערן פון זייער קינד.
פאטער לויט דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א יידישער פרויענפערזאן, ווערט דער מאנספערזאן פאררעכנט אלס פאטער פון קינד, אומאפהענגיק צי ער מעג מיט איר הייראטן לויט דער תורה צי נישט,[1] און אויך נישט אפהענגיק צו זיי האבן געהייראט.[2] אבער א קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א נישט יידישער פרויענפערזאן, אויך ווען זי זאל זיין ערלויבט צו אים, צום ביישפיל אן עבד עברי וואס איז ערלויבט פאר אים א שפחה כנענית, דאך ווערט דער מאנספערזאן נישט אנגערופן פאטער לויט דער תורה [3].
ער איז איינער וואס האט אראפגעברענגט א קינד אויף די וועלט, ער איז אים מחויב צו מחנך זיין און דאס קינד איז אים מחויב צו רעספעקטירן און מכבד זיין.


text:
לאטיינישער אלפאבעט
דער לאטיינישער אלפאבעט, אויך גערופֿן גלחישער שריפֿט, איז הײַנט די מערסטע באַניצטע אלפאבעטישע שריפט סיסטעם אין דער וועלט. ער האט זיך אַנטוויקלט פֿון דעם מערבד'יגן גריכישן אַלפֿאַבעט און די אור-אלטע רוימען האבן אים פֿונאַנדערגעבויט צו שרײַבן די לאטיינישע שפראך.
אין די מיטל-אלטער, האט מען אים אַדאָפּטירט פאר די ראמאנשע שפראכן, די גראָדע אפּשטאמלינגען פון לאטיין, ווי אויך צו די קעלטישע, דײַטשישע, באַלטישע, און טייל סלאווישע שפראכן, און ענליך צו רוב שפראכן פון אייראפע.
מיט דער אייראפעישער קאלאניזאציע צוזאמען מיטן קריסטליכן מיסיאנעזירן, האט זיך דער לאטיינישער אלפאבעט פארשפרייט אין אנדערע קאנטינענטן און איז געווארן געניצט פאר אלערליי שפראכן. אזוי אויך שרייבט מען היינט אויך טערקיש מיטן לאטיינישן אלפאבעט.


text:
קאמפיוטער פראגראמירן
קאמפיוטער פראגראמירן איז דער פראצעס פון געבן אינסטרוקציעס פאר א קאמפיוטער דורך שרייבן קאד אין א ספעציעלער פראגראמירן שפראך מיטן צוועק צו שאפן א קאמפיוטער פראגראם. דער וואס שרייבט פראגראמען הייסט א קאָמפּיוטער פּראָגראַמירער.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פראגראמירן שפראך
עס זענען דא פיל פראגראמירן שפראכן וואס יעדע פון זיי איז געאייגנט פאר אנדערע צוועקן. עטליכע באקאנטע שפראכן זענען: סי (C), ++C, וויזועל בייסיק (Visual Basic), פערל (Perl), דזשאווא (Java), סי שארפ (#C).
אויך זענען דא עטליכע שפראכן ספעציעל פאר פראגראמירן אינטערנעט בלעטער.
באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראגראמירן אין אסאך שפראכן באנוצן זיך מיט פראצעדורעל פראגראמירן. דאס מיינט אז קאמפיוטער קאד ווערט געשריבן אין דעם סדר וויאזוי דער קאמפיוטער דארף דאס אויספירן, שורה נאך שורה. א ביישפיל פון פראצעדורעל פראגראמירן איז די פאלגנדע, געשריבן אין וויזועל בייסיק:
-
FirstNumber = 10
SecondNumber = 20
Result = FirstNumber + SecondNumber
PrintToScreen "Here is the result: " & Result
-
עס זענען דא שפראכן וואס באנוצען זיך מיט דעקלאראטיווע פראגראמירן. דאס מיינט אז די שפראך ווערט נישט דוקא געשריבן מיט אן באפעל ווי אזוי אויסצופירן וואס מען שרייבט אריין. אריינגערעכנט אין דעם סארט שפראכן זענען Prolog (א לאגיק פראגראמירן שפראך) און די פונקציאנעל פראגראמירן שפראכן.
אנדערע ביישפילן פון דעקלאראטיוו פראגראמירן זענען CSS (א שפראך וואס מען ניצט איבערצוגעבן צו א בלעטערער וויאזוי א בלאט פון HTML זאל אויסזען).
אויך די באצייכענען שפראכן (markup language) ווערן גערעכנט דעקלאראטיוו. ביישפילן זענען עיטש-טי-עמ-על (HTML), עקס-עמ-על (XML).


text:
סנחריב
סנחריב איז געווען דער קעניג פון אשור פון יאר ג'נ"ה.
אין יאר ג'נ"ט (7 יאר נאך וואס אשור נעמט איין מלכות ישראל) פארט סנחריב קיין ארץ ישראל צו מלכות יהודה כדי צו איר אייננעמען. חזקיהו וואס איז דעמאלט געווען קעניג אין מלכות יהודה שטעלט זיך קעגן פון זיך איבערגעבן פאר אים, און בעט ישעיהו דער נביא צו דאווענען זאל סנחריב נישט איינעמען מלכות יהודה, ישעיהו זאגט צו אז סנחריב וועט זיך צוריק קערן צו אשור, און וועט דארט געמארדעט ווערן. און אזוי איז טאקע געווען, סנחריב פארט צוריק צו אשור, און 20 יאר שפעטער ווערט ער געמארדעט דורך זיינע צוויי קינדער אַדְרַמֶּלֶךְ און שַׂרְאֶצֶר אין יאר ג'פ.


text:
מיללער האט געשריבן:dell האט געשריבן:ברוך דיין האמת הרב החסיד ר' פרץ לעפקאוויטש
פון אנטווערפן? ברוך דיין האמת, שמו במקור היה זילבערמאן נכדו של הרה"ק ר' הירצקא מראצפערט, היה בעל מספר נפלא וי"ל ממנו ספרנפלאים מעשיך.
יהא זכרו ברוך
עס איז מיר איינגעפאלען א געדאנק. איך האב דעם איד נישט געקענט אבער געהערט פון אים. ער איז געווען 94 יאר אלט און האט נאך געקענט מיין עלטער זיידע (מיין טאטע'ס טאטע'ס טאטע) אבער לדאבונינו בין איך נישט אנגעקומען צו רעדען מיט אים. מיינס א זוהן האט ב"ה יא גערעדט מיט אים אויפען טעלעפאן און געהערט פון אים אינטערעסאנטע זאכען און ווי אזוי ער האט מצייר געווען מיין עלטער זיידען.
איז וואלט עס געווען א גוטע זאך ווען מיר עפענען א אשכול "זקינך ויאמרו לך" ווי מען זאל אראפ ברענגען וואס מען האט געהערט און וואס מען הערט נאך אלץ עד מאה ועשרים פון אונזערע זקנים וואס זענען נאך דא מיט אונז לאריכת ימים ושנים. געווענליך הייבט דער פותח האשכול אן מיט דאס ערשטע; דאס מאל בין איך מכבד ווער דאס איז צו אנהייבען דערציילען, און א דאנק למפרע.
און די בתי מדרשים פלעגט זיך דרייען אזא זאך, און פון דארט האב איך גענומען די אידייע.


text:
טעארעם
אין מאטעמאטיק, איז א טעארעם אן ארויסזאג וואס מ'קען דערווייזן אין א געוויסער אקסיאם סיסטעם. דערווייזן טעארעמען פארנעמט א חשובן פלאץ אין מאטעמאטיק.
א טעארעם האט היפאטעזן, ד"ה די באדינגען וואס דארפן האלטן, און מסקנות וואס קומען ארויס פונעם טעארעם לויט די באדינגען.
איינער פון די מערסט-בארימטע טעארעמען אין געאמעטריע איז דער פיטאגאראס פרינציפ וואס זאגט: "ווען די לענג פון די דריי זייטן פון א דרייעק מיט א גראדווינקל זענען , און איז דער לענג פונעםהיפאטענוז, דעמאלסט ". דער באדינג איז אז דער דרייעק האט א גראדווינקל, און די מסקנא איז די גלייכונג צווישן די לענגען פון די דריי זייטן.


text:
האבער
האָבער (Avena sativa) איז א זגאל תבואה וואס מען וואקסט צו ניצן זיין זוימען, בעיקר צו געבן פערד און אנדערע בהמות צו עסן, אבער מען קען אים צעמאלן פאר מענטשן צו עסן, אדער רוי, אין [[גראנאלא] און מיזלי, אדער געקאכט אויף האבער-קאשע.
האבער וואקסט אין זאנעס מיט א מעסיקן קלימאט. ער קען פארטראגן רעגן, און וואקסט גוט אין צפון-מערב אייראפע און אויך אין די פארבערג פון די הימאלייע.
האבער איז אן אייניעריגער פלאנץ; מען קען אים איינזייען אדער אין הארבסט (פאר א שניט אין סוף זומער) אדער אין פרילינג (פאר א שניט אין אנהייב הארבסט).
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האבער איז איינער פון די חמשת מיני דגן, אויף וואס מען מאכט א באזונדערע ברכה "מזונות", און מ'דארף מפריש חלה זיין ווען מען מאכט דערפון א טייג וואס מ'באקט. אויך קען מען מאכן מצות פון האבער, וואס מענטשן עסן ווען זיי קענען נישט פארטראגן גלוטן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מוח
מוח איז אן ארגאן אינעם קערפער אינעם קאפ וואס דינט אלס דער הויפט קאנטראל צענטער פארן לעבן. דער מוח דינט דעם מענטש אויף די פאלגענדע פליכטן:
• עס קאנטראלירט די טעמפרעאטור פונעם קערפער, בלוט דרוק, הארץ קלאפעניש ראטע, און אטעמען.
• עס נעמט איין און טוט מאטיריאליזירן אלעס וואס גייט פאר ארום איר דורך פארשידענע חושים ווי זען, הערן, שמעקן, קאסטן, שפירן, א.א.וו.
• עס טוט קאנטראלירן פיזיקאלע באוועגונג פונעם קערפער ווען מען גייט, שטייט, רעדט, זיצט, און יעדעס מאל סיי וועלכע קערפער טייל מאכט א באוועגונג.
• עס גיט די מעגליכקייט צו טראכטן, נוצן שכל , און שפירן הרגשים.
די אלע פליכטן זענען קאארדינירט, קאנטראלירט, און רעגולאטירט בי אן ארגאן וועלכע איז די גרויס ווי א בינטל קאליפיאר (בלומען קרויט). דער מוח.
אינהאַלט
צוזאמענשטעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מוח פארמאגט בערך 100 ביליאן נערוו צעלן וואס ווערט גערופן נויראָנס. א נערוו צעל איז א באשטאנדטייל וועלכע האט די כוח פון איינזאמלן און אריבערפירן עלעקטרא-כעמיקאלע סיגנאלן פון איין ניוראן צום צווייטן גייענדיג א שטרעקע פון עטליכע מעטער אין חלקים פון רגעים.
ניוראנס זענען נישט אנדערש אין אויסזען אדער צוזאמענשטעל ווי אנדערע צעלן נאר האבן א באזונדערע כוח צו קענען טראנספערירן סיגנאלן.
א צעל באשטייט פון דריי טיילן:
1) די צעל קערפער איז די עצם מאסע פון די צעל און איז זעלבסט צוזאמענגעשטעלט פון דריי כעמיקאלן וועלכע פארמירן א צעל, ניוקלעס, וועלכע אנטהאלט די די-ען-עי (וועט מעגליך בעסער אוסגעשמועסט ווערן אין א באזונדערע ארטיקל), ענדאפלאזמיקרעטיקולום וועלכע בויט פראטעינס, און מיטאקאנדריא וועלכע פראדוצירט ענערגיע.
2) אַקסאָן. דאס איז די פאדעם טייל פון א נערוו צעל אויף וועלכע די עלעקטרא-כעמיקאלישע מעסעדזש ווערט טראנספערירט. די אקסאנס זענען ארומגענומען מיט א קליינע שיכט פעטנס גענוי ווי א ווייער איז ארומגענומען מיט פלאסטיק דאס צו באשיצן און פארמיידן קאנטאקט מיט אנדערע ווייער.
3) דענדרייטס. דאס זענען די נערוו ענדען וועלכע זענען ווי צווייגעלעך וואס צעשפרייטן זיך און מאכן קאנטאקט מיט אנדערע צעלן צו טראנספערירן אינפארמאציע און איינזאפן איר אייגענע ענווייראמענט. נערוו צעלן קומען אין אלע סייזעס און פארעמעס. איין איינציגע נערוו צעל ביים שפיץ פינגער קען אויסגעצויגן ווערן צו די לענג פון די הענט. רוב נערוו צעלן אינעם מוח זענען קורצע און מעסטן זיך עטליכע מילימעטער.
הויפט חלקים פונעם מוח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע מוח, פון דעם מענטש ביז דעם קלענסטן פייגל, איז צוזאמענגעשטעלט פון די פאלגנדע חלקים:
• ברעין סטעם - דער חלק איז אויך נאך א טייל פון די חוט השדרה און קאנטראלירט אלע אויטאמאטישע פונקציעס פונעם קערפער ווי די הארץ ראטע, בלוט דרוק, די באוועגונגן פון די הענט און פיס, און דעם גאנצן "אשר יצר" סיסטעם (פארדייען און ארויסגיין).
• סערעבעלום – דאס טוט אינטעגרירן אינפארמאציע פון די אויטאמאטישע סיסטעמען און שיקן מעסעדזשעס צו אנדערע חלקים אינעם מוח צו באריכטן אויב אלעס גייט כשורה און אויב נישט וואס דער קערפער זאל טאן דאס צו פאררעכטן.
• הייפאטעלעמוס און פיטואיטערי גלאנד – דאס קאנטראלירט די טעמפרעאטור פונעם מענטש, זיינע געברויכן, ווי עסן, טרונקן, און אויך טייל געפילן ווי ליבע, אגרעסיע, און הנאה.
• סערעברום – דער חלק איז באקאנט אלס די קארטעקס און איז געמאכט פון פייבער און אנדערע סטרוקטורן. דער חלק פון מוח טוט רעקארדירן אלע חושים, שיקט ארויס מעסעדזשעס פאר אלע סארט מאטאר פונקציעס, קאנטראלירט געפילן, איז מסדר זכרון, און לאזט דעם מוח טראכטן און רעאגירן צו ארומיגע געשעענישן.
די קארטעקס איז וואס מאכט א מוח "א מוח". ביי א פיש איז דער טייל גאר קליין און ווערט גרעסער לויט די פונקציעס פון דעם באשעפעניש. ביי א מענטש'נס מוח איז די קארטעקס דער גרעסטער טייל. דער מענטש איז נאר א מענטש וויבאלד ער קען גרייכן מיט זיין מוח וואס א בהמה קען נישט. די קארטעקס קאנטראלירט די מעגליכקייט פון לערנען וואס מיינט די פראצעסירונג פון אינפארמאציע, רעדן, און מבין דבר מתוך דבר.
בהמות, חיות, און עופות, זענען נישט קיין טראכטערס און זייער מוח טוט נאר ארבעטן זיי צו העלפן געבן זייערע באדערפענישן און זיך פארטיידיגן פון אטאקעס פון אנדערע באשעפענישן.
צענטראלע סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאמפיוטער קען היינטיגע צייטן גענוצט ווערן פאר א גוטע ביישפיל צו באגרייפן וואס א מוח דארף אלץ טאן צו זיין דער צענטראלער קאנטראל סיסטעם פונעם קערפער. דער קאמפיוטער איז אבער א פראגראמירטער גולם וועלכע קען נאר טאן דאס וואס מען האט אים אויסגעלערנט צו טאן. עס איז אמת אז פארגעשריטענע קאמפיוטערס קענען טראכטן, אבער זייער טראכטן איז אויך באגרעניצט מיט די אינפארמאציע וואס זיי האבן פון פאראויס.
דער מוח איז אויך א פראגראמירטער קאמפיוטער וועלכע קומט מיט יעדע באשעפעניש, אבער זיינע פונקציעס זענען אזוי קאמפלעקס אז נאך איבער 50 יאר פון שטודירן און פראדוצירן ראבאטן האט מען נישט באוויזן צו מאכן אפילו א ברעקל פון א מוח פון א באשעפעניש.
דער מוח קאנטראלירט אפילו די זאכן וואס מיר טראכטן נישט אז עס דארף א קאנטראל. נאר פאר דעם מענטש צו שטיין גלייך פארלאנגט זיך א מוח דאס צו קאנטראלירן און אנדערש וואלט דער מענטש אראפגעפאלן. יעדעס מאל מען שטרעקט אויס די האנט צו נעמען עפעס אדער שפירן עפעס גייט פאר א מעסעדזשינג סיסטעם פון הונדערטער מעסעדזשעס צווישן די מוסקלן און דער מוח וואס ווערט טראנספערירט דורך די נערוון.
דער מוח טוט הונדערטער אויטאמאטישע פונקציעס אויפאיינמאל ווען אין דער זעלבער צייט טוט עס פאטאגראפירן אלעס ארום זיך דורך די אויגן און אוועק לייגן אין זכרון די אינפארמאציע פאר שפעטערדיגע באנוץ. דער מענטש זעט, הערט, און שפירט מיליאנען שטיקער אינפארמאציע יעדן טאג וועלכער דער מוח טוט אוועקלייגן מיט א סדר און קען דאס צוריק ברענגן צענדליגער יארן שפעטער.
באשיצונג פונעם מוח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מוח איז אריינגעשטעלט אינעם צענטער פונעם שארבן איר צו באשיצן פון דרויסנדיגע אימפאקטן. אויסער דעם פארמאגט עס אן אינערליכע באשיצונג סיסטעם וועלכע איז א פליסיקייט וועלכע געפינט זיך נישט אינעם גאנצן קערפער. די פליסיקייט האלט דעם מוח שווימענדיג צו קענען פארנעמען דעם קערפער'ס באוועגונגן.
די פליסיקייט איז אויך א טייל פון די עצם מאסע פון דעם מוח און טוט אזוי פארמיידן די צעלן און באשטאנדטיילן זיך צו רייבן און שעדיגן איינע די אנדערע. די זעלבע פליסיקייט באשציט אויך די חוט השדרה וועלכע איז ממש ווי א טייל פונעם מוח און איינע קען נישט ארבעטן אן די צווייטע.
די פליסיקייט זעלבסט איז פארשטייט זיך אויך קאנטראלירט דורך דעם מוח וועלכע האלט איר אפגעטיילט פונעם בלוט סיסטעם פאר איר אייגענע צוועקן.
פאקטן וועגן דעם מוח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א דורכשניטליכער מענטש קען סטאריזשען און פראצעסן איין טעראבייט פון דאטן.
מענער האבן א גרעסערער מח מיט 4 פראצענט ווי פרויען.
עס וועגט ארום אנדערטהאלבן קילא.
מענטשן און פרימאטן האבן א גרעסערן מוח (לויט זייער געוויכט) ווי אנדערע בעלי חיים.


text:
װיקיפּעדיע:נאכפאלג ליסטע
נאכפאלגן ארטיקלען איז א געצייג אויפצופאסן אויף געוויסע אויסגעקליבענע אינטערעסע ארטיקלן, דורך אייער פערזענעליכער נאכפאלג ליסטע. מען שטעלט אריין א בלאט אדער א רעדן בלאט אין דער נאכפאלג ליסטע ווען מען דריקט דעם נאכפאלגן טאב.
אייערע אויפפאסענע בלעטער וועט זיך ווייזן ביי די לעצטע ענדערונגען-בלאט מיט דיקע אותיות.
עס איז כדאי צו אויפפאסן רעדן בלעטער וואס איר האט אין זיי א טייל גענומען, ווייל דא אין וויקיפעדיע איז נישט קיין פארום, און די רעדן בלעטער ווערן שנעל פארשווונדן וואס דערפאר איז די טשאנס גרויס צו זיי פארגעסן. אבער אויב איר וועט זיי היטן אין די אכטונגע-ליסטע, און פון מאל צו מאל וועט איר דארט אריין גיין איבערקוקן צו מען האט אייך געהענטפערט עטוואס.
עס איז דא א אפציע אין איינשטעלן-בלאט צו אויטאמאטיש אויפפאסן אלע אייערע ארבייטונגען. זעט מער ' עס איז אויך ראטזאם צו באוואכן בלעטער וואס איז איצט היציג און דאס נישט פארעכטן ביז דאס וועט ווערן אויס היציג, נאך א שטיק צייט וואס איר וועט דאס אפירזוכן פון אייער אכטונג ליסטע.
אויך איז דאס גוט צו באנוצען אויף טעמעס וואס פאראינטעריסרן אייך דאס צו מאניטורן.


text:
מאנטענעגרא
מאנטענעגרא ("שווארצער בארג") איז א לאנד אין דרום-מזרח אייראפע. עס האט א בארטן אויפן אדריאטישן ים אין דרום-מערב, און גרענעצט קראאטיע צו מערב, באסניע און הערצעגאווינע צו צפון-מערב, סערביע צו צפון-מזרח, און אלבאניע צו דרום-מזרח. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז פאדגאריצע.
אין אוראלטע צייטן איז דער שטח פון מאנטענעגרא געוואן א טייל פון דער רוימישער אימפעריע, און שפעטער פון דער ביזאנטישער אימפעריע. אין דעם 13טן יארהונדערט איז דאס לאנד געווען א טייל פון דער גרויסער סערבישער פרינציפאליטעט. פון 1918 איז עס געווען א טייל פון יוגאסלאוויע. אין 2006 איז מאנטענעגרא געווארן אומאפהענגיק.
מאנטענעגרא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, וועלט האנדל ארגאניזאציע, און א קאנדידאט צו ווערן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד.
די אפיציעלע וואלוטע איז דער איירא, וואס מאנטענעגרא האט אדאפטירט איינזייטיג, אזוי ווי עס איז נישט אין דער אייראזאנע.
אינהאַלט
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנטענעגרא האט אויפגענומען זיין נייע קאנסטיטוציע דעם 22סטן אקטאבער 2007. מאנטענעגרא איז א פארלאמענטארישע דעמאקראטיע. דער פרעזידענט ווערט געוויילט איינמאל צו פינף יאר. דער פארלאמענט ווערט געוויילט אויף א פראפארציאנעלן אופן איינמאל צו פיר יאר, מיט איין דעפוטאט פאר יעדע 6,000 שטימען.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנטענעגרא האלט אויף א וועג צו א מארק עקאנאמיע. די הויפט אינדוסטריעס זענען אלומיניום און שטאל פראדוקציע, און מען אנטוויקלט טוריזם.
אינפראסטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייראפעאישע רוטעס E65 און E80 גייען אדורך מאנטענעגרא, אבער זענען נישט אויפן סטאנדארט פון אויטאסטראדעס. די צוויי פליפארטן זענען אין פאדגאריצע און טיוואט. אין באר איז א ים פארט.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בילדונג אין עלעמענטאר שולע איז אבליגאטאריש און פריי פאר קינדער פון 6 ביז 14.


text:
טאנג דינאסטיע
די טאַנג דינאַסטיע (כינעזיש: 唐朝; [tʰɑ̌ŋ tʂʰɑ̌ʊ]) (18טן יוני, 618 – 1טן יוני, 907) איז געווען אן אימפערישע דינאסטיע פון כינע, נאך דער סואי דינאסטיע און פאר דעם פינף דינאסטיעס פעריאד. די טאנג דינאסטיע איז געגרינדער געווארן דורך דער לי (李) משפחה, וואס האבן געכאפט די שליטה ביים אונטערגיין פון דער סואי אימפעריע. במשך פופצן יאר איז די דינאסטיע געווארן אפגעהאקט דורך דער צווייטער זשו דינאסטיע (8טן אקטאבער, 690 – 3טן מערץ, 705) ווען די קייסערינע וואו זעטיאן האט געכאפט די טראן; זי איז געווען די ערשטע און איינציגע קייסערינע וואס האט געהערשט אין כינע.
די הויפטשטאט פון דער טאנג דינאסטיע איז געווען טשאנגאן (היינט קסיאן), דעמאלסט די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דער וועלט.
ביי דער טאנג דינאסטיע איז בודהיזם געווארן א הויפט איינפלוס אויף כינעזישער קולטור.
צוויי פון כינעס מערסטע בארימטע דיכטער האבן געלעבט אין דעם פעריאד, לי ביי און דו פו.


text:
אַגנעס מאָניקאַ
אַגנעס מאָניקאַ מולדזשאָטאָ (געבוירן דעם 1טן יולי 1986) אויך באקאנט דורך זייַן בינע נאָמען אַגנעז מאָ, איז אַ זינגער און קינסטלער נאַציאָנאַליטעט אינדאנעזישע. ער אנגעהויבן זיין קאַריערע אין די פאַרווייַלונג אינדוסטריע אין די עלטער פון זעקס ווי אַ קינד זינגער. אַגנעס האט באפרייט דרייַ אַלבומס פון קינדער וואס געראטן צו באַפרייַען זיין נאָמען צו אַ רודערן פון פאָלקס זינגער אין די תקופה פון 1990. אין דערצו צו געזאַנג, ער איז געווען אויך אַ פּרעסענטער אין עטלעכע קינדער ס טעלעוויזיע ווייזט. ווען אַ טיניידזשער, אַגנעס אנגעהויבן צו אַראָפּוואַרפן אין דער וועלט פון אַקטינג. זיין אויסזען אויף די זייף אָפּערע פרי חתונה (2001) קאַטאַפּאַלטיד אים מצליח. אַגנעס דעמאָלט באַשטערנטע אין אַ סעריע פון זייף אָפּעראַס וואָס מאַכן עס די העכסטן-באַצאָלט טיניידזש קינסטלער בייַ אַז צייַט.
דיסקאָגראַפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אַגנעז מאָ (2013)
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דרעטל
א דרעטל איז א שטיקל דראט איינגעבויגן מיט צוויי שפיצן וואס מען ניצט צו באהעפטן פאפיר.
בכדי צו באהעפטן עטליכער פאפירן צוזאם ניצט מען א דרעטלער וואס בייגט די שפיצן אז די פאפירן זאלן האלטן זיך צוזאמען גוט. מען קען אויך דרעטלן א פאפיר צו א טאוול; אין דעם פאל בלייבן די שפיצן גראד. דער ערשטער טיש דרעטלן איז געווארן ערפינדן אין 1877. די געוויינטליכע דרעטלך קענען האלטן צוזאמען 10-15 פאפירן, אבער ס'איז אויך פארהאן דיקער דרעטלעך וואס קענען באהעפטן דאקומענטן פון 20, 50 אדער 100 בלעטער.
דרויסנדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ביורא מוזיי - געשיכטע פונעם דרעטלער (אויף ענגליש)


text:
רמב"ם שפיטאל
רמב"ם שפיטאל, איז דער גרעסטער שפיטאל אין צפון ישראל, און האט די מערסטע אפטיילונגען, פון מעדיצינישע באהאנדלונגען. און דינט אלס פאקולטעט פון טעכניאן אוניווערסיטעט. און ווערט פארעכנט אלס איינע פון די בעסטע שפיטעלער אין ישראל.
געגרינדעט דורך דעם בריטישן מאנדאט, בעיקר פאר די ענגלישע באהערדע און זייערע פאמיליעס, און פאר דער אראבישער באפעלקערונג, אין חיפה. אויפגעבויט נאנט צום פארט, און צו דעם באן צענטער, וואס די מאנדאטארישע רעגירונג האט אויפגעשטלט אין חיפה.
ביז דער אומאפהענגיקייט מלחמה זענען אלע באהאנדלט געווארן אייניג. ווען דער קריג האט אויסגעבראכן, האבן די צוויי קריגערישע זייטן, אריינגעברענגט די מיינונגס פארשידנהייטן אין שפיטאל, און ווען די אראבער זענען אנטלאפן, האבן די יידן איבערגענומען דעם שפיטאל.
אנהייב איז דער שפיטאל געווען א שטאטישער שפיטאל, וואס האט געדויערט א וויילע, ביז עס איז געווארן א רעגירונגס קאנטראלירטער שפיטאל. אין 1952, איז דער שפיטאל גערופן געווארן, אין עהרע פון רמב"ם.
דער שפיטאל דינט אלס היילונגס צענטער, אויך פאר צה"ל זעלנער, דעריבער איז דא א העליקאפטער לאנדונגס ארט אין שפיטאל, און סאלדאטן דורכאויס מלחמות, זענען האספיטאליזירט געווארן אינעם שפיטאל.
דער שפיטאל ווערט אויך גערופן די די געגנט פון מעדיצין פארן געזונטהייט פון דעם מענטשן.


text:
אנוש
אנוש איז געווען דער זון פון שת און אן אייניקל פון אדם הראשון. ער האט געלעבט 905 יאָר.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען 'אנוש'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מפרשי המקרא (רבינו יהודה החסיד, והבכור שור) זענען מסביר דעם פסוק (בראשית ד' כ"ו) וַיִּקְרָא אֶת שְׁמוֹ אֱנוֹשׁ אָז הוּחַל לִקְרֹא בְּשֵׁם ה', אז די ווערטער - אז הוחל לקרא בשם ה' – איז אן הסבר פארוואס מען האט אים גערופן מיטן נאמען 'אנוש', וויבאלד דאמאלס האט זיך פארשפרייט דאס דינען עבודה זרה, און מען אנגעפאנגען דינען שטיינער און מענטשען, און מען האט זיי אנגערופן מיט השי"ת נאמען, און מען האט משתתף געווען דעם נאמען פון השי"ת צו מענטשען'ס נעמען, אזוי ווי 'מחוייאל' 'מתושאל', וועגן דעם האט שת גערופען זיין זוהן מיטן נאמען 'אנוש' אויסצושליסן פון די געצן דינער'ס און ווייזן אז א מענטש איז נאר אן אנוש א בשר ודם און גארנישט מיט נישט, אזוי ווי דער פסוק (תהלים ח' ה') זאגט 'מה אנוש כי תזכרנו' ד.מ. – מה אנוש – וואס איז שוין דער מענטש – כי תזכרנו – וואס די גרויסע באשעפער זאלסט אים געדענקן, וואס דאס ברענגט ארויס (מלבי"ם שם) אז דאס ווארט 'אנוש' אין לשה"ק באדייט אז עס איז נאר א בשר ודם - א קליינער מענטש - וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אפאר כוחות אין אויב ווערט עפעס אפגעשוואכט ווערט ער קראנק און ער שטארבט.
'דור אנוש'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט געברענגט אין חז"ל אז זיין דור איז געווען א זונדיגער דור, און אלס שטראף האט השי"ת פארפלייצט א דריטל וועלט.


text:
פראנסיסקא גאיא
פראַנסיסקא חאסע דע גאיאַ אי לוסיענטעס (שפאניש: Francisco José de Goya y Lucientes; 30סטן מערץ 1746 - 15טן אפריל 1828) איז געווען א שפאנישער מאלער. ער איז געבוירן געווארן אין פוענדעטאדאס (Fuendetodos) לעבן סאראגאסע, און רוב פון זיין לעבן האט ער געוואוינט אין מאדריד. ביי די 13 יארן איז ער געווארן א לערניינגל ביי א מאלער וואס איז געווען זיין פאטערס א חבר. אין 1771 איז גאיא געפארן זיך פערעפקציאנירן אין רוים, איטאליע, און אין יענעם יאר איז ער צוריקגעקומען אין סאראגאסע און ער האט אנגעהויבן שאפן פרעסקאס אין א קאטעדראל. אין 1773 האט ער געהייראט יאזעפא באַיו.
אין 1775 האט גאיא אנגעהויבן פלאנעווען א רייע פון וואנטגעוועבן פאר דער שפאנישע קעניגלעכער פאמיליע. אין די נעקסטע 17 יאר האט ער געשאפן מער ווי 50 אזעלכע וואנטגעוועבן. אין 1780 האט מען אים געוויילט צו דער קעניגלעכער אקאדאמיע, און ער איז געווארן דער הויף מאלער פון קארלאס דער דריטער. נאך דער טויט פון קארלאס, ביי דער הערשאפט פון קארלאס דער פערטער איז גאיא געווארן דער הויף מאלער און דער מערסטער בארימטער מאלער אין גאנץ שפאניע.
אין 1792 איז ער געווארן טויב.[1]
אין 1808 האבן די פראנצויזישע קראפטן אונטער נאפאלעאן אינוואדירט שפאניע, און זיי האבן פארטריבן קארלאס פון דעם טראן. גאיגא איז דאך געבליבן דער הויף מאלער, און ער האט געשילדערט דעם האלבאינזל קריג אין די גראוויורן "דעם צווייטן מיי" און "דעם דריטן מיי". אין 1814 זענען די שפאניאלער צוריקגענומען די הערשאפט און דער מלך פערדינאנד דער זיבעטער האט געלאזט גאיא האלטן זיין אמט אין דעם קעניגלעכן הויף.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יהודה אריסטובולוס דער צווייטער
יהודה אריסטובולוס דער צווייטער, איז געווען דער יונגערער זון פון אלכסנדר ינאי, און פון שלומציון המלכה. און נאכן טויט פון זיין מאמע, געקעניגט איבער ארץ יהודה, און געווען כהן גדול, פאר פיר יאר פון 67 ביז 63 איידער די ציווילע רעכענונג. געבוירן אין יאר 100 געשטארבן יאר 49 איידער די ציווילע רעכענונג.
שלומציון האט געוואלט אז יוחנן הורקנוס דער צווייטער, זאל איבערנעמען די קעניגרייך, און די כהונה גדולה, אבער צו יענע צייט איז זי קראנק געווארן, און אריסטובולוס מיט זיינע פריינט האבן געדינגען א מיליטער, און זיך געקרוינט אלס נייע קעניג. שלומציון האט געהאט אין פלאן אים צו רופן צו בית דין, אבער זי איז געשטארבן. און א בירגער קריג האט אויסגעבראכן.
אין די געגנט פון יריחו, איז פארגעקומען א קאמף, צווישן די צוויי קריגערישע זייטן, אריסטובולוס האט געזיגט, און הורקנוס איז אנטלאפן קיין ירושלים, און דארט האט ער זיך אונטער געגעבן. אריסטובולוס, האט פארגעזעצט איינצונעמען געגנטער, און האט אויך אויפגעשטעלט א ים פלאט, וואס איז געווען געשטעלט איינצוקאסירן שטייערן, פאר אימפארט.
הורקנוס האט געהאט א פריינט אנטיפטרוס, דער פאטער פון הורדוס, און ער האט פארגעשלאגן צו הורקנוס, ארויסצוגיין אין א קריג קעגן זיין ברודער, אויך האט ער אים פארשאפט סאלדאטן, וואס האבן אטאקירט יהודה. זיי זענען אנעקומען אויף ירושלים, די גמרא דערציילט די מעשה אין צוויי נוסחאות. די כהנים האבן פארגעזעצט די עבודה, און נישט האבנדיק שעפסן פאר קורבנות, האבן זיי אראפגעשיקט גאלד, און צוריק באקומען א שעפס, ביז איין טאג האבן זיי ארויפגעשיקט א חזיר.
שפעטער איז אנגעקומען קיין סיריע, א גענעראל מיטן נאמען סקווארוס, וואס נאכן באקומע שוחד פון אריסטובולוס, האט ער זיך אנגענומען פאר אים, און האט באזיגט די ארמיי פון זיין ברודער.
דערנך איז אנעקומען די קאמאנדיר פון סקווארוס, פאמפאיוס, וואס ער האט גענויגט צו הורקנוס' זייט.
אריסטובולוס זענדיק צו וועמען פאמפאיוס איז גענויגט, איז אנטלאפן קיין ירושלים, און זיך דארט באפעסטיקט, פאמפאיוס איז געווארן אויפגערעגט, און גענומען זיין מיליטער, און ארויף קיין ירושלים. אריסטובולוס האט פארשפראכן, צו געבן אלע פעסטונגען פון יהודה, און איבערגעבן די שטאט ירושלים, פארן רוימישן גענעראל, ער האט אבער גארנישט געגעבן. אנקומענדיק קיין ירושלים, האבן די יידן געעפנט די טויערן, און ער איז אריין אין שטאט, ער איז געגאנגען צו די בית המקדש, אריין אין די קדשי קדשים, ווי ער האט גאנישט צוגערירט, אבער זיין ארמיי האט אומגעברענגט די כהנים אינמיטן די עבודה, 12,000 יידן זענען דעמאלט אומגעקומען.
די העלעניסטישע שטעט, זענען אוועק גענומען געווארן פון יהודה, און די איינציקסטע פלאץ וואס איז געבליבן, אונטער יהודה הערשאפט איז געווען די גליל.
אריסטובולוס איז גענומען געווארן אין געפענגעניש, און געברענגט געווארן צו רוים, זיין זון אלכסנדר דער צווייטער, איז אנטלאפן פון די געפענגעניש, און צוזאמען גענומען סאלדאטן, און אנגעפאנגען אן אויפשטאנד, וואס האט זיך געענדיקט גאר שנעל, און אלכסנדרוס האט זיך אונטערגעגעבן. אריסטובולוס, איז אויך אנטלאפן פון געפענגעניש, און אויך פרובירט נאכאמאל אנצופאנגן אן אויפשטאנד, ער איז גענומען געווארן אין געפענגעניש נאכאמאל, נישט איידער עס זענען אומגעקומען נאך עטליכע טויזנט יידן.
נאך אן אויפשטאנד פון אלכסנדרוס, האט זיך געענדיקט אויפן זעלבן וועג.
אין רוים איז ארויף יוליוס קייסער, וואס האט געוואלט אז אריסטובולוס זאל צוריק אויף צום מלוכה, און האט אים געשיקט קיין ארץ ישראל, אבער פאמפאיוס שטיצער האבן אים פארסמט, און ער איז געשטארבן, זיין זון אלכסנדוס איז אויך דעמאלט געשטארבן.
אריסטובולוס האט געהאט נאך א זון, מיטן נאמען מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, וואס ער האט נאך אסאך אנגעדרייט וועגן די מלוכה.


text:
בצלאל ראקאוו
הרב בצלאל ראַקאוו (י"ג אייר ה'תרפ"ז, – כ' תמוז, ה'תשס"ג) איז געווען דער שטאטס רב אין גייטסהעד. ער איז געווען איינער פון די פירער פון אגודת ישראל אין גרויסבריטאניע.
הרב ראקאוו איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט, דייטשלאנד אין א רבנישער משפחה, אן אייניקל פון הרב יום טוב ליפמאן העלער, דער "תוספות יום טוב". זיין פאטער, רבי יום טוב ליפמאן ראקאוו, איז געווען א תלמיד פון דער וואלאזשינער ישיבה און א ראש ישיבה אין פראנקפורט. אין תרצ"ט, מיט די רדיפות פון יידן אין דייטשלאנד, האט ער מיט זיינע טאטע-מאמע און זיין ברודער בנציון באקומען אזילרעכט אין ענגלאנד, און זיי האבן זיך באזעצט אין לאנדאן.
ביי די 18 יאר האט מען אים אריינגענומען אין גייטסהעד כולל, וואו מ'האט געהאלטן פון אים ווי א חשובער תלמיד חכם, און ער האט באקומען היתר הוראה. אין תש"ח האט ער חתונה געהאט מיט מרים, טאכטער פון הרב נפתלי שאקאוויצקי, דער גייטסהעדער רב. דאס פארפאלק האט זיך געצויגן קיין מאנטרע, שווייץ, וואו ער איז געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה. נאך זיין שווער'ס פטירה אין תשכ"ד האט די גייטסהעדער קהילה גערופן אים אויפנעמען זיין שווער'ס אמט. דארט אין גייטסהעד איז ער געווארן פון די מנהיגים פון דעם ציבור.
נאך זיין פטירה אין תשס"ג האט מען אים געפירט צו קבורה אין הר המנוחות.


text:
בן יהודה גאס
בן יהודה גאס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך בריטישן מאנדאט, אין ירושלים. אלס א גראנדיעזע פלאן, דאס ערשטע פון אזא סארט פלאן אין ירושלים, נאכדעם וואס די אטאמאנישע אימפעריע, האט קיינמאאל נישט פרובירט שטעלן ירושלים אויף די פיס. די פלאן האט געלויטעט, אויפצובויען א נייע האנדלס צענטער אין ירושלים. די בריטישע האבן עס געפלאנט, אלס א דרייעק, צווישן דריי הויפט גאסן.
אין 1922 האט די ארבעט זיך אנגעפאנגען, ווען די רעגירונג האט אויסגעפלאסערט א גאס פון יפו גאס, נאנט צו נחלת שבעה געגנט. און אין 1924 האבן די בריטישע, אויפגעשטעלט א שאסיי פון צפון דרום ריכטונג, און דערמיט פארענדיקט די דרייעק, די שאסיי הייסט נאך קעניג דזשארדזש דער פיפטער. די שאסיי צווישן יפו און קעניג דזשארדזש, האט לכתחילה געדארפט הייסן נאך א בריטישער, אבער צו יענער צייט איז אליעזר בן יהודה געשטארבן, האט די מאנדאט געגעבן די נאמען פון די גאס אין זיין עהרע.
די גאס היינט פון קעניג דזשארדזש, ביז יפו גאס, איז פארמאכט פארן פארקער, און מאשינען זענען נישט ערלויבט צו פארן אויפן גאס זינט די 1980 יארן. עס איז איינע פון די וויכטיקע האנדלס צענטערן אין ירושלים, מיט פילע געשעפטן רעסטאראנטן, בענק אא"וו.
אין קעגנזאץ מיט אנדערע אלטע גאסן אין ישראל, ווי דיזנגאף אין תל אביב, אדער החלוץ אין חיפה, איז בן יהודה א לעבעדיק גאס וואס שפרודלט, און מערערע באזוכער קומען, ווי טוריסטן, אדער באזוכער פון אנדערע שטעט.


text:
קראקעווער געטא
די קראקעווער געטא איז געווען איינע פון די פינף הויפט געטאס וואס די נאציס האבן אויפגעשטעלט אין פוילן.
קראקע איז געווען די הויפטשאט, פון דער גענעראלגובערנאמאן, עס האבן געוווינט אין קראקע, איידער דער קריג 60,000 יידן, זייענדיג איינע פון די עלסטע יידישע קהילות אין פוילן.
אין סעפטעמבער 1939, ווען די נאציס האבן איינגענומען פוילן, זענען געווען 80,000 יידן אין קראקע, זיי האבן גלייך אנגעפאנגען מיט צרות, קעגן די יידן אין שטאט, רויבערייען, און טעראר, איז געווען אויף א מאסן שטייגער. ביז מערץ 1941, זענען 40,000 יידן, פארטריבן געווארן פון דער שטאט, און אסאך אנדערע זענען אריבער צום רוסישע זייט גרעניץ, צו שטעטלעך אין די אומגעגנט, נאכדעם האט מען אויפגעשטעלט די געטא, די געטא איז גרויס געווען, צוויי אין א האלב קיוביק קילאמעטער, 18,000 יידן זענען דארט געווען איינגעשפארט, געווען ארגאניזאציעס, וואס האבן געהאלפן לינדערן די פראבלעמען פונעם געטא.
טויזנטער יידן זענען געווען באשעפטיגט, אין די פאבריקן, אין דער געטא, און אין דרויסן פון דער געטא, אין מיי-יוני 1942, האבן די נאציס פארשיקט 6,000 יידן, קיין בעלזשעץ, אין אקטאבער נאך 7,000 זענען פארשיקט געווארן קיין בעלזשעץ, און אוישוויץ, זעקס הונדערט יידן זענען אומגעקומען אינעם אומשלאגפלאץ.
מערץ 1943, זענען 2,000 יידן פארשיקט געווארן אין דער פלאשיווער געטא, און 2,500 קיין אוישוויץ, און 700 אומגעקומען אין קראקע.
די יידישע קאמף ארגאניזאציע, איז געווען אקטיוו אין דער קראקעווער געטא, דורכפירנדיג צענדליגע אטאקעס אויף דייטשע צילן, אבער פארקערט ווי אין דער ווארשעווער געטא, האבן זיי דורכגעפירט זייערע אקטן, אויף דער ארישע זייט. א באוואוסטע אקציע וואס זיי האבן דורכגעפירט, א באמבע אינעם קאפע צינגעריא, ווי עלף זענען אומגעקומען.
באקאנטער מענטשן אין דער געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסקאר שינדלער, א דייטשער סוחר, איז געקומען אין קראקע ווייל די געטא האט געהאט אסאך יידן וואס קענען ארבעטן. די יידן וואס האבן געארבעט אין זיינע פאבריקן, אלע זענען געראטעוועט געווארן. ער איז געגעבן געווארן דעם חסיד אומות העולם טיטל, פארן זיך איינשטעלן צו ראטעווען זיינע טויזנט ארבעטערס, אין 1974, דורך יד ושם.
מרדכי געבירטיג איז געווען איינער פון די פאפולערסטע שרייבער פון יידיש-שפראך לידער און דיכטונגען. ער איז נפטר געווארן אין דער געטא אין 1942. מרים עקביה, א ישראלדיקע שרייבערקע, האט איבערלעבט די קראקעווער געטא און קאצעטן. דער בארימטער הויט-דאקטער יעקב באראל איז אויך געווען אן איבערלעבער פון דער קראקעווער געטא.
בערנארד אפן איז געבוירן אין 1929 אין קראקע. ער האט איבערגעלעבט די קראקעווער געטא און פארשידענע נאצי קאצעטן.


text:
בענאזיר בוטא
בענאזיר בוטא (21סטן יוני 1953 - 27סטן דעצעמבער 2007) איז געווען א פאקיסטאנער פאליטיקער און צוויי מאל ערוועלט געווארן פרעמיער מיניסטאר פון פאקיסטאן. זי איז געווען די ערשטע פרוי צו ווערן א פירער אין א מוסלעמענישן לאנד.
איר טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 27סטן דעצעמבער 2007 איז בוטא דערשאסן געווארן אין די האלדז און אינעם ברוסט ווען זי איז אריין אין איר קאר, און דער שיסער האט זיך גראד דערנאך אויפגריסן און גע'הרג'ט זיך מיט כאטשיג 20 מענטשן. בוטא איז שפעטער געשטארבן אין שפיטאל אינמיטן אן עמערדזשענסי אפעראציע.


text:
װיקיפּעדיע:דרויסענדיגע לינקען
דרויסנדיגע לינקען אדער וועבלינקען איז די לעצטע אפטיילונג אין יעדן ארטיקל מיט לינקען וואס פירן די ליינער צו וועבזייטלעך וואס זענען נישט אונטער די וויקימעדיע פונדאציע'ס קאנטראל, אבער העלפט אסאך פארברייטערן די פארשטאנד פונעם ענין וואס דער ארטיקל פרובירט צו לערנען. אזעלכע פארבינדונגען דארפן זיין צו דעם ענין פונעם ארטיקל, וואס מ'קעננישט שרייבן אינעם ארטיקל צוליב קאפירעכט וכדומה.
מ'זאל נישט לייגן קיין דרויסנדיקע לינקען אין גוף פונעם ארטיקל נאר אין דער "וועבלינקען" אפטיילונג.