text:
מוזיק
מוזיק, איז א ארגאנעזירטער צוזאמשטעל פון קולות, איןדעם ווערט אריינגעמישט מענטשליכע קולות אינסטרומענטאלע קולות און נאך,
מוזיק ווערט געניצט ארויסצוגעבן געפילן, געדאנקען און נאך.
די אפטייטש פון מוזיק ווערט געטוישט לויטן קולטור.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רענעסאנס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער רענעסאנס תקופה (בערך 1400 -1500) האט מען געשריבן א סך מוזיק. פיל קאמפאזיטארן פון יענער תקופה האבן געשריבן מוזיק וואס מען שפילט און זינגט נאך ביזן היינטיקן טאג.
איינער פון די בארימטע קאמפאזיטארן איז געווען דזיאוואני דא פאלעסטרינא (1525-1594). אין זיין מוזיק, זינגען צוזאמען עטלעכע זינגער אין א כאר.
אינסטרומענטן אין דער רענעסאנס תקופה זענען געווען דער וויאל און די לוטניע.
באראק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראמאנטישע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1900 ווערט אנגערופן די "מאדערנע תקופה" פון מוזיק. איינער פון די בעסטע באקאנטע דזשעז מוזיקער איז געווען לואי ארמסטראנג (1900-1971).
עלעקטראנישע מוזיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עלעקטראנישע מוזיק
היינטיקע צייטן קען מען שאפן מוזיק עלעקטראניש. קלאוויאטורן, עלעקטרישע גיטארן שאפן מוזיק דורך עלעקטראניק. זיי קענען נאכמאכן טראדיציאנעלע אינסטרומענטן און זיי קענען אויך שאפן גאר אנדערע קלאנגען.
דיפרענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי מוזיק איז א וועג ווי אזוי - ארויסצוברענגען א געדאנק, אדער געפיל, (און צומאל איז דאס דער איינציגסטער וועג), אדער מאנילופירן די גיסטע פינעם מענטש - ווערט מוזיק שטארק אויסגעניצט ביי אלע קולטורן אין רעליגיעס.
- ביי אידען איז דאס אין צייטען פון בעש"ט געווארען א חלק פון עבודת השם, נאך אין די צייטען פון בית המקדש פלעגט מען זינגען ביים ברענגען א קרבן אריינצוברענגען חרטה געפילן, און שמחת בית השואבה אריינצוברענגען ליסטיגע פרייליכקייט.
- ביי גויים איז די דא אסאך זשאנערן און באדייטן איבער מוזיק, ווי למשל ס'איז דא קירכע לידער ס'איז דא גאסען לידער - וואס דאס הייסט צומאהל "די שווארצע מוזיק", און אזוי ווייטער..
- און די מאוויס ווערט עס געניצט צו אריינשלעפן דעם מענטש און העכערע ספערן
- יעדע לאנד האט א הימנע
יעדע לאנד און יעדע רעליגיע און אפילו יעדע שיכט: פויערן פאסטוכער צוגלייך, -- האט זיך זיין גאנג און מוזיק צומאהל גלייך צו אנדערע לענדער און צומאהל גאר עפעס אנדערש.


c: text/html

text:
בורדזש כאליפא
Der בורדזש כאַליפֿאַ (אראביש: برج خليفة, טייטש "כאליפא טורעם") איז א וואלקן קראצער אין דוביי, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן. מ'האט אנגעהויבן בויען דעם 21סטן סעפטעמבער 2004. בשעת ווען מען האט אים געבויט האט מען גערופן דעם טורעם בורדזש דוביי (דוביי טורעם), אבער ביים עפענען דעם 4טן יאנואר 2010 האט מען געגעבן די געביידע דעם נאמען פון כאליפא בין זייד אל נאחיאן, דער פרעזידענט פון די פאראיניגטע אראבישע עמיראטן. דער טורעם איז הויך 829.84 און איז דער העכסטער געבויטער סטרוקטור אין דער וועלט. די געביידע האט 163 שטאק. די ליפטן פארן זייער גיך, 64 ק"מ/שעה.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פערסיש
פערסיש ( فارسی, פֿאַרסי) איז אן איראנישע שפראך אין דעם אינדא-איראנישן צווייג פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן. מען רעדט זי אין איראן, אפגאניסטאן, טאדזשיקיסטאן, פאקיסטאן און אוזבעקיסטאן, און אויך א ביסל אין ארמעניע, טורקמעניסטאן, אזערביידזשאן און באכריין.
די היסטאריע פון די שפראך ווערט צוטיילט אין דריי פעריאדן:
- די אלטע
- מיטעלע, וועלכע איז געשריבן געווארן מיטן אראמישן אפאלבעט.
- און נייע
עס ווערט היינט געשריבן מיטן אראבישן אלפאבעט, זינט איסלאם האט זיך דארט אריינגערוקט.
מיט אנדערע שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פערסיש האט גענומען ווערטער פון: אראביש, פראנצויזיש, טערקיש, דייטש און היינט פון ענגליש.
יודיש, לשון הקודש און די היינטיגע העברעאיש האבן אויך גענומען ווערטער פון פערסיש.
ווערטער אין יידיש וואס שטאמען פון פערסיש:


text:
די ניו ווערסיע אַדז יקספּערמענאַל שטיצן פֿאַר קסס ספּריטעס. דאס רידוסיז דעם בלאַט מאַסע מאָל (ווען אָנווענדלעך) און ימפּרוווז דער Google ס בלאַט גיכקייַט און יאַהאָאָ ס יסלאָוו סקאָרז. עס איז אויך אַ גאַנג פון צוריק-סוף קאָד וואָס אַלאַוז ספּריטעס צו זייַן באשאפן צו פּאַסיק איינער ס דאַרף (אויב איר האָט בלויז זעקס פלאַגס און ניט 40, וואָס נוצן אַ 12ק בילד?). דאס איז ניט נאָך בנימצא – אָבער מיר קענען געבן די ריכטיק טעקעס צו ווער עס יז וואס דאַרף זיי, נאָר קאָנטאַקט אונדז אָדער באַמערקן אויף דעם פּאָסטן. מיר וואָלט אויך ווי צו ספּעשאַלי דאַנקען מארק פייזער פֿאַר זייַן הילף מיט די קסס וואָס ערלויבט אונדז צו באַקומען באַפרייַען פון דער איצט אַרויסגעוואָרפן בלאַנק.גיף, ניט בלויז אין די קסס טעקעס אָבער אויך אין דער איבערזעצונג צובינד.
א ביסל דערוואַרט האבן פאַרפעסטיקט אין דעם ווערסיע, ריינדזשינג פון ניצן ליוועווריטער צו דער פּראָבלעם מיט ריטערנינג צו דער אָריגינעל שפּראַך אין די ווידזשיט, די ענדערונג קלאָץ איז דיין פרייַנד דאָ.
אן אנדער בקשה – ביטע נוצן אונדזער טראַק (trac.transposh.org) צו טעקע דערוואַרט, דאָס העלפט אונדז (און איר) באַקומען בעסער רעספּאָנסעס און טראַקינג אויף דערוואַרט פּראָגרעס, און אויך אַלאַוז אונדז צו ויסמייַדן דופּליקאַט אַרבעט.
מיר האָפן איר וועט הנאה דעם מעלדונג.


text:
ממילא
ממילא געזאגט מאמילא איז אן אלטע געגנט אין ירושלים, נאנט צו אלטשטאט, עס האט אנגעהויבן אויפגעשטעלט ווערן אין די ענדע ניינצטען יאר הונדערט, ווי א געגנט אינדרויסן פון די מויערן. אין די טאל וואס איז א המשך פון גיא בן הינום, צווישן די גאסן פון דוד המלך און יפו גאס. ביז 1948, איז די באפעלקערונג פון די געגנט געווען א געמישטע, און האט געהאט אסאך קליינע געשעפטן און ארבעטער, אין יאר 1948, איידער די מלחמת השחרור האט אפציעל אויסגעבאכן, האבן די אראבער, אטאקירט די יידישע געשעפטן, זיי האבן גערויבט און געפלינדערט, און דערנאך פארברענט די געשעפטן און עטליכע הייזער.
ביז די זעקסטאגיקע מלחמה, איז די געגנט געווען צוטיילט צווישן יארדאניע, און ישראל, אויפן ישראלדיקן זייט, איז די געגנט געווען שטארק נאכגעלאזט, און געווען א געגנט פון ארעמעלייט בעיקר ספרדים, וויבאלד אסאך יארדאנישע ציל שיסער האבן זיך געפונען דארט, און עס האט זיך געמאכט גאנץ אפט אז זיי האבן געשאסן אויף מענטשן, זענען אסאך פון זיי אויך אוועק פון דארט.
נאך דער מלחמה, ווען ירושלים איז געווארן פאראייניקט, איז די געגנט געווען א צעווארפענע געגנט, נאך די שלאכטן וואס זענען פארגעקומען אין די געגנט. א וואנט וואס האט אפגעטיילט די געגנט פון אלטטאט, און געבויט געווארן דארט מיט צוואנציק יאר פריער, איז צעווארפן געווארן. און די אלטע הייזער פון די געגנט זענען צוביסלעך אומגעווארפן געווארן.
א נייער האטעל איז אויפגעשטעלט געווארן אויפן פלאץ פון דעם אלטן פאסט האטעל. אין די 1970ער יארן, האט זיך אנגעהויבן דאס פריש אויפשטעלן די געגנט, עס האט געדויערט יארן, ביז ווען עס איז געקומען צו פאקט, אנגעהויבן מיט ארויס שיקן די איינוווינער, און טרעפן פאר זיי אנדערע הייזער.
טעדי קאלעק, בירגערמייסטער פון ירושלים, האט אויפגעטעלט קרתא, א געזעלשאפט וואס זיי האבן פלאנירט דאס פון פריש אויפשטעלן די געגנט, די רעגירונג האט אין די ארויסנעמען די איינוווינער פון דער געגנט, אויסגעגעבן איבער 60 מיליאן דאלער. דאס פארענדיקן דעם פראיעקט פון ארויסשיקן די איינוווינער, און צעווארפן די אלטע געביידעס, האט זיך געענדיקט 1988.
דער פראיעקט איז צעטיילט געווארן אויף פיר, אן אפענע קאמערץ צענטער, וואס האט אויך א פלאץ צו פארקירן אויטאס, און א פארק. האטעלן אויף דוד המלך גאס, א געגנט צו וווינען. נאך לאניעריקע שטרייטן צווישן די געזעלשאפטן, און די שטאטראט. די רעליגיעזע און די רעגירונג אא"וו, האט זיך די ארבעט זייער פארשלעפט. היינט איז די אלטע היסטארישע ממילא גאס אפן בלויז פאר פיסגייער, (גלייך צו בן יהודה גאס), מיט פילע געשעפטן, דער מצודת דוד האטעל געפונט זיך דארט, און עטליכע געביידעס דארפן נאך אויפגעשטעלט ווערן ווי אין זייער אלטער פארעם און ארכיטעקטור.


text:
טעמפעראטור
טעמפעראטור איז די וועג ווי אזוי מען מעסט וואס מענטשן רופן היץ און קעלט און ווי הייס אדער קאלט א זאך איז.
- ווען עפעס באקומט היץ דאן גייט איר טעמפעראטור ארויף, ווען עס פארלירט היץ דאן גייט דאס אראפ.
- ווען צוויי זאכן וואס האבן אן אנדער טעמפעראטור קומען זיך צוזאמען דאן וועט היץ געווענליך אריבערגיין פון די מיט די הויכע טעמעפעראטור צו די מיט די נידריגע טעמפעראטור. ווי לאנג ביידע וועלן זיין גלייך אין טעמפעראטור.
- טעמפעראטור האט א גרויסע עפעקט אויף כמעט יעדן זאך אויף אונזער וועלט, אונזער קערפער וועט זיכער מאכן אז מיר זענען אלעמאל 37 גראד צעלזיוס אדער 98 פארענהייט, ווייל אז נישט קען דאס זיין זייער שעדליך.
הייס און קאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הייס און קאלט זענען ביידע זאכן וואס ניצט צו זאגן אז די טעמפעראטור איז אדער הויך אדער נידריג. פארשטייט זיך אז אזוי ווי יעדע זאך איז דאס אויך רעלאטיוו. א גלאז מילך איז ווארעם אפילו די זעלבע טעמפעראטור איז קאלט פאר א וואנע.
מעסטן טעמפעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אלגעמיין ווערט טעמפעראטור געמאסטן אדער דורך צעלזיוס כמעט אין דער גאנצער וועלט, אדער פארענהייט דאס איז די ענגלישע סיסטעם פון מעסטן טעמפעראטור.


text:
יוגאסלאוויע
יוגאסלאוויע איז געווען א פעדעראציע פון עטליכע לענדער אין די באלקאנער האלבאינזל, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאכן צוזאמענבראך פון דער עסטרייך אונגארישער אימפעריע אינעם ערשטן וועלט קריג. יוגאסלאוויע איז טייטש די "לאנד פון די דרום סלאוון".
און אין יאר 1991, האט זיך אנגעפאנגען די פונאנדערפאל פון די זעקס לענדער וואס האבן געהערט צו די פעדעראציע. סלאוועניע, מאקעדאניע האבן זיך אפגעטיילט אן קיין איבערקערעניש. אבער ווען קראאטיע, און באסניע, האבן זיך אפגעטיילט, האט זיך אנגעפאנגען א שרעקליכע בלוט פארגיסונג און פעלקער מארד פון סערביע און איר פרעזידענט סלאבאדען מילאסעוויטש. די זעקסטע לאנד איז מאנטאנעגרא.
נאט"א האט אנגעפירט מיט צוויי מלחמות קעגן די סערבן, איינס אין יאר תשנ"ה, און נאכדעם אין תשנ"ט.


text:
טרעבלינקע
טרעבלינקע איז געווען איינע פון די טויט לאגערן אין פוילן ווי די יידן פון ווארשע זענען אומגעקומען, און פון די אומגעגנט.
בערך ניין הונדערט טויזנט מענטשן זענען דארט אומגעקומען, ניין און ניינציק פראצענט יידן, דאס איבריקע ציגיינער, און עטליכע הונדערט פוילישע.
די טויט מיטל איז געווען מיט גאז, און גאז קאמערן, וואס יידישע מענטשן פלעגן צו טאן די ארבעט, אזוי אויך איז געווען אינעם לאגער, א פלאץ ווי מען פלעגט סארטירן די קליידער, און נעמען גאלד, און זילבער פון די טויטע, און עס זענען געווען יידן, וואס פלעגן נעמען די טויטע קערפערס, לייגן אויף נעצן, מיט העלצער געווייקט אין נעפט, און פארברענען די קערפערס, דערפאר איז שטענדיק געווען א שווערע רויעך אין די געגנט פון טרעבלינקע.
אן אויפשטאנד איז פארגעקאמען אין די לאגער, און א טייל פון די צוואנגס ארבעטער, איז געלונגען צו אנטלויפן, דעמאלסט איז מען געוואר געווארן, וואס דאס איז טרעבלינקע, די לאגער איז געווארן פארניכטעט אינעם אויפשטאנד, און האט אויפגעהערט צו פינקציאנירן אין ענדע פון 43'.
היינט איז דארט א מוזעאם פון די חורבן, און אן אפצייכענונג פון א בית עלמין, וואס האט קברים, צו אפצייכענען די שטעט פון ווי טראנספארטן זענען געשיקט געווארן, און די לענדער.
אויסער פוילישע יידן, זענען דארט געברענגט געווארן יידן פון דייטשלאנד, עסטרייך, טשעכאסלאוואקיי, בולגאריע און גריכנלאנד.


text:
אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע
קו התאריך אדער אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע איז אן אויסגעמאלענע ליניע אויף דער וועלט מאפע וועלכע טיילט אפ די וועלט צו קענען אויספארמירן א 24 שטונדן צייט זאנע.
וויבאלד די וועלט דרייט זיך טעגלעך קומט אויס אז עס וועט זיין ליכטיג און טונקל אויף צוויי אנדערע זייטן פון דער וועלט אין דער זעלבער צייט.
מיט בערך 500 יאר צוריק איז א שפאנישער עקספלארער מיטן נאמען 'מעגאלין' געווען דער ערשטער וועלכער האט באוויזן ארומצוקרייזן די וועלט מיט א שיף גייענדיג מערב פון אייראפע און צוריק צו מזרח. ער האט פארמאגט א גרופע פון 250 מענער פון וועלכע נאר 18 זענען צוריק געקומען לעבעדיגערהייט ביי די ענדע פון זיין רייזע. ער איז אויך געשטארבן אין די לעצטע טעג פון די רייזע און די איבערלעבער האבן דעגרייכט אן אינזל נעבן שפאניע.
אנקומענדיג אויפ'ן אינזל האבן זיי זיך דערזען אז די איינוואוינער פון דעם אינזל זענען א טאג גערוקט אויף פאראויס ווי זיי. וויסנדיג אז זייער חשבון איז קראנט איז דאס געווען זייער אינטרעסאנט פאר זיי און מען האט דאס אפגעשיקט צו וויסנשאפטלער צו דערגיין פארוואס דאס איז אזוי.
פארשטייט זיך אז איינמאל מען ווייסט פון דעם אינטערנאציאנאלן דעיט ליניע (אדער קו התאריך אויף עברית) איז דאס זייער פארשטענדליך.
די מאפע איז איינגעטיילט צו 24 צייט זאנעס יעדע גערוקט מיט א שטונדע. די זאנעס לויפן פון צפון צו דרום און זענען ברייטער אין צענטער פון דער וועלט (טראפיקל לענדער) און שמעלער ביי די שפיצן. די צייט זאנעס זענען באשטימט אין אלע לענדער אזוי אז די צייטן זאלן שטימען צו יעדן.
ערגעץ מוז זיך די זאנעס אנהייבן און ענדיגן ווייל זינט די וועלט איז רינדיג וועט מען צוריק קומען צו דעם זעלבן ארט ווען מען ענדיגט 24 זאנעס. דער ארט איז באשטימט געווארן אינעם פאציפישן אקעאן. קומט אויס אז ווען איינער פארט אדורך דעם ליניע גייענדיג צו מערב דארף ער צולייגן א טאג און פארקערט דארף ער אראפנעמען א טאג. אויב נישט וועט ער זיין גערוקט מיט א טאג פון אלע אנדערע מענטשן אין די שטאַט וואו ער וועט אנקומען.
די ליניע איז נישט אינגאנצן גלייך ווייל עס וואלט אויסגעקומען אז עס וואלט געברויכט דורכשניידן יבשה און דאס וואלט געווען א פראבלעם ווייל מענטשן פון די זעלבע שטאט וואלטן עפעקטירט געווארן פון דעם ליניע און וואלטן געהאלטן צוויי אנדערע טעג. דערפאר האט מען אויסגעקרויזט די יבשה אויף די עטליכע פלעצער.
די ליניע קרויזט אויס די עק פון רוסלאנד און דערנאך די אינזלן מזרח פון אויסטראליע און ניו זילאנד.
דער אידישער קו התאריך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א גרויסע מחלוקה ביי די פוסקים, וויאזוי מען רעכנט דעם קו התאריך לויט די הלכה. די ערשטע מאל ווען די שאלה איז געווען נוגע למעשה איז געווען ביי די צווייטע וועלט מלחמה ווען ישיבה בחורים האבן זיך דארט אויפגעהאלטן און זיי האבן נישט געוואוסט ווען צו האלטן יום כיפור האט מען אנגעפרעגט קיין ארץ ישראל צום חזון איש וועלכער האט געשיקט זיין פסק אבער אנדערע האבן נישט מסכים געווען מיט אים.
אויב מען פארט אדורך דעם קו התאריך מאכט דאס פראבלעמען אין הלכה, ווייל מען פארלירט אדער געווינט א טאג, און דאס איז נוגע ביי תפילין, ספירת העומר, ז' נקיים, וכדומה.


text:
קענט
קענט (ענגליש: Kent) איז א גראפנשאפט אין דרום-מזרח ענגלאנד, וואס גרענעצט עסעקס צו צפון אריבער דעם טעמז, גרויסלאנדאן צו צפון-מערב, סארי צו מערב און מזרח סאסעקס צו דרום-מערב. קענט באדעקט א שטח פון 3,736 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט שטאט איז מיידסטאן. קענט גרענעצט פראנקרייך דורכן קאנאל טונעל.
דאווער איז איינער פון די הויפט פארטן אין קענט.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעליגיעזע ראלע פון קאנטערבורי האט אינספירירט טשאסערס קאנטערבורי מעשה'ס, וואס האט אנגעהויבן די אנטוויקלונג פון ענגלישער ליטעראטור.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קרית אתא
קריַת אתא איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איז די גרעסטע שטאט פון די קריות, מיט אריבער 50,000 איינוווינער. די ערשטע געגנט איז געגרינדעט געווארן 1925, און אנערקענט אלס שטאט אין 1969. דער בירגערמייסטער איז יעקב פערעץ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געגנט איז ערשט געבויט געווארן אלס קאלאניע (מושבה), אין יאר 1925, די טעריטאריע איז אפגעקויפט געווארן פון אראבער. אין די תרפ"ט ראיאטן, איז די מושבה פארלאזט געווארן, נאכן אטאקירט ווערן דורך די אראבער. אין 1930 האבן זיך די איינוווינער אומגעקערט, און האבן אויפגעשטעלט א טעקסטיל פאבריק. אין 1941 איז די געגנט דערקלערט געווארן לאקאלע ראט.
נאך די מלחמת השחרור, זענען אויפגעשטעלט געווארן דריי איבערגאנגס לאגערן (מעברות), און אין די קומענדיקע יארן, זענען זיי צוגערעכנט געווארן צו די מוניציפאליטעט פון שטאט.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האבן ראקעטעס באטראפן דעם שטאט, און האבן פאראורזאכט שאדענס, און אומגעברענגט צוויי מענטשן.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאסיי 4 איז די גרויסע שאסיי, וואס פארט צווישן קרית אתא און קרית מוצקין. לויטן פלאן, וועט שאסיי 22 אריינפארן לעבן פון קרית אתא, און וועט פארלינדערן דעם שווערן פארקער, אויף שאסיי 4.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רב פון קריית אתא איז רבי שמעון לעמבערגער, דער מאקאווער רבי, אן איידעם פון רבי אלחנן היילפרין פון גאלדערס גרין.


text:
מיליטער פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
די אמעריקאנער מיליטער (ענגליש: United States Armed Forces) פונקצאנירט דורך פינף אפטיילונגען:
- ארמיי - Army
- פלאט - Navy
- מארינען - Marine Corps
- לופטפלאט - Air Force
- בארטן פאטראל - Coast Guard
פיר אפטיילונגען זענען אונטער דעם פארטיידיקונג דעפארטמענט ווען די קאוסט גארד איז אין קריג-צייטן אונטער די פלאט, און אלעמאל אונטער די דעפארטמענט פון היימלאנד זיכערהייט, די פארטיידיקונג דעפארטמענט איז אונטער די אויטאריטעט פון דעם פארטיידיקונגס מיניסטער.
די אמעריקאנער מיליטער איז די צווייטע גרעסטע מיליטער מיט די מערסטע טרופען נאך כינע מיט 2,685,713 טרופען ווען א געשאצטע 1.4 מיליאן טרופן זענען אין אקטיווע דינסט, פרויען קענען נישט דינען אין אלע פעלד פאזיציעס.
שטערקסע מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אמעריקאנער מיליטער איז די שטארקסטע אויף די וועלט. די מיליטער קען אנקומען די שנעלסטע צו א יעדע סיטואציע צוליב אירע מעגליכקייטן, און בליץ שנעל אויפבויען מיליטערישע באזעס אויב נויטיג, מיט די לופט פלאט האבענדיג א גרויסע גרופע פון: C-5 געלעקסי, C-17 גלאוב-מעסטער, C-130 הערקולעס, עראפלאנען פאר טראנספארטאציע, און די העליקאפטער סקוואד פון די מארין קארפס, אויף די נעווי עיר-קעריעיערס קאמבינירט מיט די מיליטערישע דאקטירין פון גרינגע באוועגונג מיט אן אויסגעשטעלטע 48 בריגאדע וואס איז גרייט פאר יעדען פאל. די מעגליכקייט, שנעלקייט צו רעאקציע, און די שטארקייט מיט דעם קען זיך קיין איין מיליטער פארגלייכען.
קאמאנדיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאמאנדיר און טשיף-די הויפט איז דער פרעזידענט און אונטער אים איז די דעפענס מיניסטער (שר ההגנה) א קאבינעט ראנק און ער צו די קעמפער-קריג קאמאנדירן אויסקרויזענדיג די זשאינט טשיף אף סטעף (Joint Chiefs of Staff (JCS, פון יעדע אפטיילונג וואס האט געמאכט פראבלעמען זייענדיג די ראנק צווישען מיניסטער און די קאמאנדירען ביז יאהר 1986 ווען ס'געטוישט געווארן.
ליסט פון טרופען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
441.6 ביליאן דאלער איז דער בודזשעט פאר 2006
- ↑ www.military.com. Marines Dispute QDR. דערגרייכט דעם July 27, 2006.
{{}}


text:
בריזבן
בריזבן איז די הויפטשטאט און מערסטע באפעלקערטע שטאָט פונעם אויסטראלישן שטאַט קווינסלאנד, און די דריטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין אויסטראליע, מיט אומגעפער צוויי מיליאן איינוואוינער.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריזבן געפינט זיך אין דרום-מזרח קווינסלאנד, אויף די ברעגן פונעם בריזבן טייך. די שטאט איז געבויט אויף עטלעכע בערג, ביז א הייך פון 300 מעטער.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין בריזבן זענען דא פאבריקן וואס ראפינירן נאפט, און פון פאבריצירן פאפיר און מעטאל.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד זענען די צווילינג שטעט פון בריזבן:
- קאבע, יאפאן
- אקלאנד, ניו זילאנד
- שענזשען, כינע
- סמאראנג, אינדאנעזיע
- לאס וועגאס, נעוואדא, פאראייניגטע שטאטן
- קאושונג, טייוואן
- לאהאר, פאקיסטאן
- טעדזשן, דרום קארעע
- סאנט לואיס, מיזורי, פאראייניגטע שטאטן


text:
טעלעקאמוניקאציע
טעלעקאמוניקאציע איז די טראנסמיסיע פון סיגנאלן אריבער א מהלך פארן צווען פון קאמוניקאציע. אמאל פלעגט מען דאס פועלן מיט רויך סיגנאלן, פויקן, סעמאפאר אדער פֿענער. הײַנטיגע צײַטן איז טעלעקאמוניקאציע אויסגעפירט עלעקטראניש מיט, למשל, טעלעפאן, ראדיא און קאמפיוטער. די ערשטע אויסגעפֿינערס אינעם פֿעלד פון טעלעקאמוניקאציע זענען געווען אלעקסאנדער גרעהעם בעל, גוגליעלמא מארקאני און זשאן לאגי בערד. טעלעקאמוניקאציע איז א חשובער טייל פון דער וועלטליכער עקאנאמיע; די אינדוסטריע איז געשעצט מיט א ווערט פֿון $1.2 טריליאן טאלער אום 2006.


text:
קיבוץ
קיבוץ איז א פֿאָרם פֿון א יישוב אין ארץ ישראל.
אלס קיבוץ, באצייכנעט מען לענדליכע קאלעקטיווישע יישובים אין ישראל, מיט געמיינזאמעם אייגענטום און דעמאקראטישע סטרוקטורן.
עס זיינען דא אומגעפער 268 קיבוצים אין ישראל, און דורכשניטליך א סך הונדערטער לייט לעבן דארטן. פֿיר פראָצענט איינווינערס אין ישראל לעבן אין קיבוצים.
די אידעאָלאָגיע פונעם קיבוצים גרינדער איז געוועזן סאָציאליש און ציוניש געפֿראַגט, און א טייל קאמוניסטיש
דער ערשטער קיבוץ איז געווען אין יאר 1909 ביי דער צווייטער עליה אין דגניה, לעבן דעם ים כנרת.


text:
טיטאניק
טיטאניק (באקאנט אויך ווי חורבן טיטאַניק) איז דער נאמען פון א ריזיגע לוקסוס שיף וואס איז געזונקען אויפן וועג פון גרויסבריטאניע צו אמעריקע אין כ"ז ניסן ה'תרע"ב 15טן אפריל, 1912. זייענדיג אויף איר ערשטע רייזע, ווען די שיף האט אריינגעקראכט אין אן אייז בארג. און בלויז נאך 2 שעה און 40 מינוט האט די שיף געזונקען.
די שיף איז געווען די גרעסטע שיף אין יענע תקופה, ווען מען האט געבויעט די שיף האבן זיך די אינזשענירן בארימט אז די טיטאניק קען נישט זינקען. עס האט אנגעהאלטן אומגעפער 2,283 פאסאנזשירן. נאר 706 מענטשן זענען געראטעוועט געווארן פון די קאטאסטראפע.
דאס איז אויך שפעטער געווארן פארוואנדעלט אין א פילם מיטן נאמען טיטאניק.
מ'האט אנגעהויבן בויען די טיטאַניק דעם 31סטן מערץ, 1909 אין דער "האַרלאַנד און וואלף" שיפבויעריי אין בעלפאַסט, אירלאנד.
די לענג פון דער טיטאַניק איז 269 מעטער (כמעט פיר מאָל די לענג פון אַ באָעינג 747), און קען גרייכן אַ גיכקייט פון 23 נאַץ (43 ק"מ א ש). זי האט געקענט טראָגן 3547 פּאַסאַזשירן.
עס איז פארהאן א רעקארדירונג פון א קל מלא פון דעם בארימטער חזן יאסעלע ראזענבלאט וואו ער באוויינט די אנשי טיטאניק.


text:
פארמער
א פארמער ווערט אנגערופן א מענטש וואס פארדינט זיין פרנסה פון פעלד ארבעט.
געווענליך וועט א פארמער אנפלאנצן תבואה, ירקות, אדער פירות, און דאס פארקויפן פאר געלט און דורכדעם ארויסנעמען זיין פרנסה.
אויך איינער וואס האדעוועט בהמות אין א שטאל, וואס ווערן גענוצט צום עסן ווערט אנגערופן א פארמער.
אמאליגע צייטן זענען געווען טויזנטער פארמערס וועלכע האבן זיך געשפייזט פון פעלד ארבעט פון די פארדינסטן וואס דאס האט געברענגט. אין די היינטיגע צייטן זענען בעיקר דא ריזיגע קאמפאניס וועלכע פארמאגן ריזיגע שטחים פון אקערלאנד, וואס דארט פלאנצן זיי אן אויף א ריזיגן פארנעם.


text:
חאלאקע
חאלקע איז א יידישע רעליגיעזע מנהג צו פייערן די ערשטע האר-אפשניט פון א קינד מיט איבערלאזן די פיאות [1]
ווען מאכט מען חאלאקע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם טאג וואס דאס קינד ווערט 3 יאר.
- אזעלכע ווארטן אויף ל"ג בעומר נאנט צו דעם 3טן יעריגן געבורסטאג פון קינד.
- א סך מענטשן פארוויכטיקן צו פראווען דער חאלאקע אין מירון ביים קבר פון ר' שמעון בן יוחאי איבערהויפט ל"ג בעומר.
- אויב דאס קינד יערטזיך זייער ווייט פון דער טאג ל"ג בעומר, פירן זיך א זעלכע אפצושערן די האר אום ז' אדר ביי משה רבינוס יארצייט..


text:
ארנאלד שווארצענעגער
ארנאלד שווארצנעגער (געבוירן 30סטן יולי 1947) איז אן עסטרייכער-אמעריקאנער קערפער-בויער, אקטיאר און פאליטיקער. ער איז דער יעצטיגער און 38ער גובערנאטאר פון קאליפארניע.
ער איז אריינגעקומען אין אמט דורך א שטוינענדן צופאל, ווען דער דעמאלטסדיגער גאווערנאר גרעי דעיוויס האט אין א זינלאזן ריקאול וואל פארמעסט פארלוירן צום דעם דעמאלטדיגן באקאנטן אקטיאר, צוליב זיינע פולע לינקע אנשויאונגען וואס האבן אריינגעפירט די שטאט און א באנקראט סיסטעם כאטש עס וואוינט דארטן די רייכסטע אמעריקאנער.
וואס עס איז שרעקליך קאמיש אז שווארצענעגער האט נאר געוואונען א דאנק זיין שטארקן קאמפיין צו איבערדרייען די שטאט אויף רעכטס און אזוי איר ארויספירן פונעם פלאנטער אבער ווען עס איז געקומען צו די ערשטע רונדע וואלן האט ער זיך דערזעהן אז די וויילער ווילן באמת יא נאר לינקע אנשויאונגען, האט ער זיך איבערגעדרייט דאס היטל און דערקלערט אז מען קען אויך זיין א לינקער אפילו מען איז א רעפובליקאנער און אפילו א קאנסערוואטיווער, און ממילא האלט די שטאט דארטן ווי זי האט געהאלטן בעפאר איהם, הארט פארן דערקלערן טשעפטער 11 און ביים שוועל פון צוזאמען בראך, איי פארוואס האט מען איהם אויפגעטוישט מיט גרעי דעוויס, נו א קשיא אויף די קאליפארניער אקטיארן.
זיין שטוינענדער זיג ווערט צוגעשריבן צו זיין פאפולאריטעט אלס אן אקטיאר וואס ווי באקאנט איז קאליפארניע די הויפט שטאט פון אקטיארן, און ווי עס האט זיך טאקע שפעטער ארויסגעשטעלט אז וואס ער האט געוואלט טון אנדערש פון זיין פארגייער האט זיך נישט גוט אפגערופן און ער האט שטענדיג געמוזט פירן די זעלבע אגענדע, כאטש ווען ער איז געלאפן קעגן איהם האט ער קאמפיינט ארויסצוזען דעם שטאט פון באנקראט צושטאנד, און עס האט אויסגעזעהן אז צוליב דעם האט ער געוואונען דעם פארמעסט, האט אבער די פאר יאר אין אמט געוויזן אז דוקא דאס איז וואס די קאליפארניער איינוואוינער ווילן נישט, און זיי גלייכן איהם נאר צוליב זיין אקטיאר'שאפט וואס ברענגט איהם נאנטער צו די מענטשן.
ער איז אזא פאפולערער פיגור, אז די רעפובליקאנער האבן אים געגעבן גרויס כבוד און יאר 2004 ביי די רעפוליקאנער קאנווענשאן אין מאנהעטן, ניו יארק, אין דעם מעדיסאן סקווער גארדן זאל.
אבער ווי ערווענט זינט דאן האט ער כדאי צו געוואונען די קאליפארניער הערצער און וואלן זיך שארף געדרייט אויף לינקס אזוי אז די רעפובליקאנער וועלכע זייער עיקר באזע זענען די רעכטע עלעמענטן אידענטיפיצירן זיך שוין נישט אזוי שטארק מיט אים אויס מורא פאר א צוריק קלאנג פון דער רעכטער זייט, כאטש אין קאליפארניע, און אזוי אויך איבער גאנץ אמעריקע איז ער נאך זייער שטארק פאפולער.


text:
ווארצל
א ווארצל איז אן ארגאן פון העכערע פלאנצן (נישט ביי מאך און אלגען, וואס האבן ניט קיינע ווארצלען) וואס זופט אריין וואסער און מינעראלן פון דער ערד אין די פלאנץ. די ווארצל האט ניט קיין גרינעם קאליר ווי אנדערע טיילען פון דער פלאנץ. ווארצלען האבן פארשיידענע צורות. זיי קענען זיין הענגענדיק אין דער לופט ווי ביים פיקוס בוים, זיי קענען זיין דאר אדער גראב און קענען שפייכערען צוקער און פארב אין זיך, ווי ביי די מערעלעך.
ס'זענען פאראן צוויי סארטן ווארצלען:
- פלאנצן וואס האבן איין גרויסער ווארצל, און קליינע ווארצלען וואקסן פון אים. אפטמאל באניצט דער מענטש אזוינע ווארצלען פאר שפייז, ווי זיסע קארטאפל (Ipomoea batatas), מייערן, רעטעך, כריין, ברוקווע, סעלערי און קאסאווא (Manihot esculentus). צוקער ריבן זיינען אויך צוקער-האלטיגע ווארצלען.
- פלאנצן וואס האבן נאר קליינע ווארצלען.
עטלעכע פלאנצן טיילן קוקן אויס ווי ווארצלען, אבער זיינען עס נישט, ווייל זיי קענען פראדוצירן כלאראפיל, וואס שטאמט פון איבערערדיגע ארגאנען. אזוי איז די קארטאפל ניט קיין ווארצל, און אויך ניט דער קאלראבי.


text:
לייב גלאנץ
לייב (לייבעלע) גלאַנץ (1טן יוני 1898, קיעוו - 27סטן יאנואר 1964, תל אביב) איז געווען פון די בארימטע חזנים און קאמפאזיטארן. נאך דער חורבן אייראפע האט ער זיך געצויגן קיין ישראל וואו ער פלעג ציען מאסן צו הערן זיין חזנישע ערשטע סליחות.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלאנץ איז געבוירן אין יאר תרנ"ח אין קיעוו, אוקריינא, צו זיין פאטער ר' קלמן, דער בעל תפלה טאלנער שטיבל אין קיעוו פאר דרייסיג יאר צייט.
שוין אלס קינד פון אכט יאר, האט דער יונגער לייבל ארויסגעהאלפן זיין פאטער ביים עמוד.
אין 1926 האט ער פארלאזט אייראפע מיט דער כוונה אריבערציען אין ארץ ישראל, אבער צוערשט איז ער געפארן אין אמעריקע צו רעקארדירן זיין ערשטן אלבאם, און ער איז געבליבן דארט ביז נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
חזנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלאנץ איז געווען א געוואלדיגער קאמפאזיטאר, און איז בארימט מיט זיין לייכטער און שנעלער קאלאראטור. באזונדער ווערט נאכגעזינגען זיין שטיקל "שמע ישראל" פון דער מוסף קדושה, וואס איז זייער א שיין און קונצליך שטיקל.
אין די דרייסיגער יאהרן האט ער געטוישט זיין הברה פון די אשכנזישע צו די ספרדישע\העברעאישע וואס מען נוצט אין ישראל.
עס איז מערקווירדיג אז זיין לעצטע קאמפאזיציע וואס ער האט מחבר געווען ביי זיין לעבן, איז געווען אויף קדיש.
ער האט געוואוינט אין ארץ ישראל די לעצטע צען יאר פון זיין לעבן, און איז געווען דארט גאר פאפולער.
ער איז געשטארבן אום שבת שירה, תשכ"ד זייענדיג זעקס און זעכציג יאר אלט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1936 האט גלאנץ געהייראט מרים ליפטן. זיי האבן געהאט צוויי זין, קלמן און עזרא.
דיסקאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין כערכך
- פניני חזנות
- תפילת הסליחות
ביבליאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער מאן וואס האט גערעדט צו גאט אין ענגליש דורך זיין זוהן עזרא.
- זהרים
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א שטיקל פון א לעקציע אין נוסח אויף ראדיא קול ישראל אין 1963 http://www.youtube.com/watch?v=Uf2q4elIa8o\
- זיין בארימטע קאמפאזיציע אויף תפלת טל http://www.youtube.com/watch?v=eW-B-FMjasE
- לייב גלאנצ'נס אלבאמען


text:
איוואן קאניעוו
איוואן סטעפאנאוויטש קאניעוו (28סטן דעצעמבער 1897 - 21סטן מיי 1973) איז געווען מארשאל פון סאוועטן פארבאנד, א באוואוסטער גענעראל, דורכאויס די צווייטע וועלט מלחמה, און הויפט קאמאנדיר פון ווארשע פאקט, אין די יארן 1955 ביז יאר 1960.
געבוירן אין א דארף אין קיראוו אבלאסט, אין צענטראל רוסלאנד. ווען ער האט פארענדיקט שולע, איז ער געווארן א האלץ האקער, און אין 1916, מאביליזירט געווארן אין צארס ארמיי, און געשיקט געווארן צום פראנט, ביי די ערשטע וועלט מלחמה.
ווען רוסלאנד האט אונטערגעשריבן דעם אפמאך מיט דייטשלאנד, איז ער באפרייט געווארן פון מיליטער. ער האט וואלונטירט צו דער רויטער ארמיי, דורכאויס די קאמוניסטישע רעוואלוציע. דורכאויס דעם ברידערקריג, האט ער געדינט אין מזרח, און אין סיביר. און איז שנעל געשטיגן אויפן אפיצירן לייטער אין דער רויטער ארמי. אין יאר 1940, איז ער געשטעלט געווארן אלס קאמאנדיר פון צפון קאווקאז.
ווען דייטשלאנד האט אינוואדירט רוסלאנד, אין אפעראציע בארבאראסע, אין יאר 1941. איז ער געשטעלט געווארן אלס קאמאנדיר פון מערב פראנט, אבער ער האט געליטן א ביטערן דורכפאל, ביים פרובירן אפהאלטן די דייטשע אינוואזיע. ער איז כמעט געברענגט געווארן צו א מיליטערישע געריכט, ווי ער וואלט זיכער אומגעקומען. נאר א דאנק דאס אינערווענץ פון זיין פריינט געארגי זשוקאוו, איז ער געראטעוועט געווארן פון דעם.
אין אקטאבער 1941, איז ער באשטימט געווארן אויפן פארטיידיקונג פון צפון מזרח מאסקווע, ווי דארט האט ער באוויזן אפצושטויסן די נאציס, און דערנאך דורכגעפירט א סוקסעספולע קאנטעראטאקע.
ביים קורסק קאמף האט ער אפגעהאלטן די נאציס, און דערנאך ארויס אין א קאמף, ווי ער האט מיט זיין מיליטער, באפרייט עטליכע שטעט, אין אוקראינע. ביים קריג אין אוקראינע, האט ער ארומגערינגלט צען דייטשע דיוויזיעס, מיט די צווייטע אוקראינישע פראנט, און זיי באזיגט, אויף דעם האט ער באקומען דעם אויסצייכענונג, מארשאל פון סאוועטן פארבאנד.
אין יולי 1944, האט ער אטאקירט, און דערנאך געווען די ערשטע אריבערצושפרייזן דעם ווייסל טייך, און מיט דעם אנגעפאנגען די באפרייאונג פון פוילן.
צום ענדע מלחמה, האט קוניאוו קאמאנדירט אויפן ערשטע אוקראינישע ארמיי, און צוזאמען מיט זיין פריינט זשוקאוו, וואס איז געווען קאמאנדיר פון ערשטע בעלארוסישע ארמיי, איינגענומען בערלין.
נאכדעם וואס דייטשלאנד האט קאפיטאלירט, האבן ער אין זיינע טרופן זיך געוואנדן קיין פראג, טשעכאסלאוואקיי. און זיגרייך באפרייט.
נאכן מלחמה, איז ער געווארן הויפט קאמאנדיר פון עסטרייכישע אקופירטע זאנע. און דערנאך הויפט גענעראל פון די טרוקעניש. און אין 1951 געווארן קאמאנדיר פון קארפאטארוס אומגעגנט, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז יאר 1955. ווען ער איז געווארן הויפט קאמאנדיר פונעם ווארשע פאקט, און געווען פאראנטווארטליך אונטער צו ברענגען די אונגארישע רעוואלוציע, פון 1956.
אין 1960, איז ער געווארן הויפט פון די רוסישע קרעפטן, אין מזרח דייטשלאנד. און אין 1962 האט ער רעזיגנירט פון דער ארמיי.
אום יאר 1973 איז קאניעוו געשטארבן, און ער איז באגראבן אין קרעמלין.
ער האט באקומען אסאך אויסצייכענונגען, נישט נאר פון רוסלאנד, פון טשעכאסלאוואקיי, פוילן, מאנגאליי, גרויסבריטאניע און די פאראייניקטע שטאטן.


text:
אונטער גליל
דער אונטער גליל איז א ראיאן אין צפון פון ארץ ישראל. זײַנע גרענעצן זענען דער יזרעאל טאל אין דרום, דער ים כנרת און ירדן טאל אין מזרח, דער אויבער גליל אין צפון און דער זבולון טאל און דאס עכו פֿלאכלאנד אין מערב. דער אונטער גליל איז דער דרומדיקער טייל פונעם גליל. ער הייסט "תחתון" ווײַל ער האט נישט אזויפֿיל בערג ווי דער אויבער גליל, און איז טאקע דער נידעריגסטער בארגדיקער ראיאן אין ארץ-ישראל. די שפיצן פון דעם אונטער גליל הייבן זיך ביז 500 מעטער איבערן ים-שפיגל, די העכסטע שפיצן זענען הר כמון (598 מ') אין צפון טייל פונעם אונטער גליל און הר תבור (588 מ') אינעם דרום טייל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אונטער גליל איז אינגאנצן נידעריגע בערג פֿון מזרח צו מערב, מיט עטלעכע ברייטע טאלן אינצווישן, למשל בקעת בית נטופה און בקעת בית הכרם. אין מערב פונעם אונטער גליל געפֿינען זיך נידעריגע בערג (200-300 מ') באדעקט מיט דעמב וועלדער, אין צענטראלן אונטער גליל ווערט דער שטח מער בארגדיק און אין מזרח איז א פֿלאכער באזאלט אין א הייך פֿון 300 מ' איבערן ים-שפיגל.
דער לאנדשאפֿט פונעם אונטער גליל איז ווינציגער דראמאטיש ווי דער אויבער גליל, אבער גרינער, פֿרידלעכער און שטילער.
א שיינער טייל פון די לאנדווירטשאפט פראדוקטן פֿונם לאנד ישראל קומען פֿון דעם אונטער גליל.
די ערד אינעם אונטער גליל איז קרייד, טערע רויזע און באזאלט.
דער אונטער גליל איז אין דעם צפון ישראל דיסטריקט.
דרויסנדיקע פֿארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גליל אינפֿארמאציע (אויף העברעיש)
- אונטער גליל מדריך פֿון ביזנעסן אינעם אונטער גליל.
- מאפע פֿונעם אונטער גליל
- דער אונטער גליל–אלץ וואס איר דארפֿט וויסן


text:
גאנגעס
דער גאַנגעס (ענגליש: גענדזשעז Ganges, בענגאליש: গঙ্গা גאנגאַ, סאנסקריט: गङ्गा, הינדוסטאני: गंगा, קאנאדא: ಗಂಗಾ, טאמיל: கங்கை גאַנגאַי, אורדו: گنگا גאַנגאַ), איז א טייך פון אינדיע און באנגלאדעש. דער 2525 ק"מ טייך קומט ארויס אין דער מערב הימאלייע אין דעם אינדישן שטאט אוטאראקהאנד, און פליסט דרום און מזרח דורך צפון אינדיע אין באנגלאדעש, וואו ער גיסט ארויס אין דער בוכטע פון בענגאל. ער איז דער לענגסטער טייך פון אינדיע און איז אין די 20 גרעסטע טייכן פון דער וועלט לויטן וואסער אויסגאס.[1] דאס שאפט דעם גאנגעס בעקן, דער מערסטער באפעלקערטער טייך בעקן אין דער וועלט, מיט העכער פון 400 מיליאן מענטשן און א באפעלקערונג ענגקייט פון בערך 390 איינוואוינער א קוואדראט ק"מ.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ The Ganga: water use in the Indian subcontinent, by Pranab Kumar Parua, p. 33


text:
גלייכרעכטיקייט
גלייכרעכטיקייט אדער גלייכבארעכטיקייט איז א דעמאקראטישע געדאנק צו באוויליקן גלייכרעכטיקייט פאר יעדן מענטש אן אים דיסקרימינירן (אונטערשיידן) לויט זיין אפשטאם, געשלעכט, קאליר הויט,פאלק א.א.וו.
גלייכרעכטיקייט אין פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פאליטיק קומט דאס ארויס מיטן געבן גלייכרעכטיגע געזעצן און דורכפירונגען (enforcement) פאר יעדן בירגער גלייך, ווי צ.ב.ש. ארויפלייגן דאס זעלבע שטראף פאר דער פרעזידענט ווי פאר יעדער אנדערער בירגער. אויסער ביי רעכטע אונטערשיידן, ווי צ.ב.ש. פאארבערן די שטראף פון דער וואס האט געמארדעט א קינד צו דער וואס האט געמארדעט א עלטערער.
אויך קומט דאס ארויס ביים טאג טעגליכע לעבן, ווי צום ביישפיל מען טאר נישט אפזאגן אן ארבעטארער אלס זיין קאליר הויט אדער אלס זיינע סעקסואלע ציאונגען. אדער מען טאר נישט באגרעניצן א געשעפט צו פארקויפן נאר פאר א געוויסע געמיינדע.
א רעגירונג דארף זארגן זאל נישט זיין דיסקרימינירונגען אין איר מדינה, און זי דארף אנטוויקלען דורך דיסקרימינירן אלע שוואכע גרופעס וואס זיינען אונטערבאוווסט ווייניגער ווערד (ווי צום ביישפיל די שווארצע לעומת די ווייסע, ווייבער לעומת מענער א.א.וו. און דערפאר איז למשל איינגעפירט ביי א שולע צו לאזן א אפגעשטימטע צאל פלעצער פאר די שווארצע סטודענטן). א זעלכע שטעלן זיך קעגן דער געדאנק און האלטן אז די רעגירונג טאר נישט דיסקרימינירן אויף יעדנס פאל, אויך נישט כדי צו אנטוויקלען די שוואכע.


text:
קליינע קישקע
די קליינע קישקע איז דער טייל פון די געדערעם וואס הייבט אן פון די מאגן און ציט זיך ביז צו דער גראבער קישקע, און איז דער הויפט טייל פון דער פארדייאונג סיסטעם. אין א מענטש וואס איז עלטער פון פינף יאר איז די קליינע קישקע פינף אדער זעקס מעטער. כאטש זי איז לענגער ווי די גראבער קישקע, הייסט זי די קליינע קישקע ווייל זי איז שמעלער.
אין דער קליינע קישקע ווערט דער נערשטאף פונעם עסן איינגעזאפט אינעם קערפער. אויך העלפט די קליינע קישקע אויסרייניקן קארבאן דיאקסייד פונעם בלוט און טוישן מיט זויערשטאף. דאס עסן בלייבט אין דער קליינע קישקע אומגעפער דריי שעה.


text:
מוסטער:שלום עליכם
טײַערער הױך-געשעצטער פרײַנט, ברוך בואך צו דער ייִדישער װיקיפּעדיע! די פֿרײַע און אָפֿענע ענציקלאָפּעדיע פֿאַר יעדן אײניק צו לײענען און שרײַבן.װיקיפּעדיע:וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט) און פאררעכט וויאזוי איר פארשטייט. בעפאר איר היט אויף אייער ענדערונג איז גוט צו דרוקן "פֿאראויסדיקער אויסקוק" אונטן, דערמיט צו פארזיכערן אז אייער ענדערונג שטייט גוט אינעם בלאט. ביטע ערקלערן די אייגנארטיגקייט פון דער ענדערונג אינעם "קורץ ווארט" קעסטל, אדער צולייגן איינצלהייטן אינעם "שמועס" בלאט.
שמועס בלאט פונעם בלאט. דארט קען מען ארומרעדן מיט אנדערע וועגן דעם אינהאלט פונעם ארטיקל. צום שמועס בלאט קען מען צולייגן א פרישע נושא דורכן דרוקן אויפן "צושטעלן טעמע" צינגל וואס געפינט זיך העכערן בלאט.
מען שרייבט זיך יא אונטער נאך יעדער הערה אין דעם שמועס בלאט. כדי דאס צו טון זאל מען צולייגן פיר ~ שטרעכלעך צום סוף פונעם טעקסט וואס מען שרייבט, (אזוי: ~~~~), דאס וועט אויטאמאטיש איבערגעדרייט ווערן בײַם אויפֿהיטן אלס אן אונטערשריפט װעלכע אַנטהאַלט אײַער נאמען, און א לינק צו אײַער באניצער בלאט, און די פונטקלעכע צײַט און דאַטע.
באַניצער בלאט וואס מען קען דערצו אנקומען דורכן דרוקן אויף דעם נאמען פונעם באניצער, באדינט בדרך כלל דעם באניצער כדי ארויסצושטעלן זיינע אייגענע איינצהייטן. אין דעם רעדן בלאט קען מען אים איבערלאזן מעלדונגען. דער באניצער וועט זען ווען ער האט א נייע מעלדונג וואס ער האט נאכנישט געליינט.
קאפירעכט באשיצט. סיי ארטיקלען און סיי בילדער- מען טאר נישט ארויפלייגן בילדער וואס מען טרעפט אויפן אינטערנעט, בלויז אויב מען האט בפירושע רשות דאס אהער צוברענגען.
הילף אַרטיקלען וואס ערקלערן די כללים פונעם שרייבן. פאר פראבעס זיך אויסצולערנען ווי אזוי צו שרייבן און ווי אזוי צו ענדערן פרובירט זיך שפילן אין זאמדקאסטן.
מיר קוקן ארויס אויף אייערע בײַשטײַערונגען, און ווינטשן אײַך הצלחה, מיט פיל דאנק פארן זיך אנשליסן אין אונדזער בשותפותדיקן פראיעקט.
מיט דאנק
פון אלע וויקיפעדיע באניצער, לייענער, און שרייבער


text:
מנשה קליין
הרב מנשה קליין (א' ניסן ה'תרפ"ג - כ"ט אלול ה'תשע"א) איז געווען דער אונגווארער רב, און מחבר פון שו"ת "משנה הלכות". ער איז גערעכנט לויט טייל מענטשן פון די גרעסטע גדולים און אדמורי"ם היינט.
מען זאגט אז דער בריסקער רב האט אויף אים געזאגט אז אין זיינע 40 ספרים איז ער מכוון צו שיטת הראשונים, און וועגן דעם איז רבי משה שמואל שפירא געפארן אין יענער צייט וואס דער "משנה הלכות" איז ארויס געקומען (בערך אין יאר ה'תשכ"ח) ביז נתניה פון ירושלים דריי שעה נסיעה.
ר' מנשה קלײן איז אַ ניצול-השואה װעלכער שטאַמט פֿון אונגאַרן. נאך דער מלחמה איז ער אנגעקומען אין די פאראייניקטע שטאטן
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי מנשה קליין האט געהייראט בזיווג ראשון די טאכטער פון רבי יחיאל גערטנער פון לענטשנע. זיי האבן געהאט איין זון. בזיווג שני האט ער געהייראט א טאכטער פון הרב דוד שלמה פרענקל, מחבר פון "באר דוד". זייערע קינדער זענען:
- רבי דוד שלמה קליין ראש ישיבת אונגוואר אין רמות. אן איידעם ביי רבי יצחק מאיר האגער פון סאווראן.
- רבי עמרם קליין רב פון קהילת אונגוואר אין אמעריקע. אן איידעם ביי רבי ישראל צבי יאיר דאנצינגער, אלעקסאנדער רבי.
- רבי משה קליין, אן איידעם ביי רבי יעקב סופר (רב פון די ערלויער חסידים אין ביתר עילית).
- א טאכטער וואס האט געהייראט בזיווג ראשון הרב יהודה אריה לייב אלטער (ט' שבט ה'תש"ך - ט"ו תשרי ה'תשמ"ח), א זון פונעם פני מנחם. בזיווג שני האט זי געהייראט הרב יהושע וויינבערג (א זון פון הרב נח ב"ר מרדכי), משגיח אין דער סלאנימער ישיבה.
- א טאכטער וואס האט געהייראט רבי יעקב יצחק בידערמאן, לעלאווער רבי אין בארא פארק.
- דאס ווייב פון הרב הערשל האגער, רב פון ביהמ"ד "עטרת צבי" אין גאלדערס גרין, לאנדאן.


text:
נעאן
נעאָן (ענגליש: Neon) איז דער נישט-מעטאלישער כעמישער עלעמענט מיט סימבאָל Ne און אטאמישן נומער 10. נעאָן איז אַן איידעלער גאַז. נעאָן קען שאַפֿן אַ פארבינדוננג מיט פלואָר אין דער לאַבאָראַטאָריע. ניט זיכער אַז נעאָן שאפט פארבינדונגען אין נאַטור, אָבער עטלעכע זאָגן סאַגדזשעס אַז דאָס קען זייַן אמת. נעאָן איז יוזשאַוואַלי אין דער פאָרעם פון גאַז אַטאָמאַרי. נעאָן רער ערד ס אַטמאָספער און איז איינער פּאַרטאַקאַל פון 65,000. נעאָן ציבעלע איז פול מיט אַן ינערט גאַז רערנ - ליניע, וואָס ענדס אין צוויי ילעקטראָודז. ווען די ינדוסט וואָולטידזש צווישן צוויי ילעקטראָודז איז הויך גענוג, די גאַז הייבט צו שייַנען אַ קוואַליטעט קאָלירן. די ערשט שפּאַנונג פארלאנגט איז לעפיערעך הויך, אָבער ווען עס אַרבעט, נעאָן ציבעלע קאַנסומז ווייניקער ענערגיע, ינקאַנדעססענט לעפיערעך נאָרמאַל. רעד פֿאַרב - נעאָן מאַראַנץ נעאָן באַלבז עמיץ - לאַנג געניצט אין פּריפּערינג די אַדווערטייזמאַנט צייכנס. דער נאָמען "נעאן" איז א מאל געניצט צו באַשרייַבן די דזשאַנעריק פאָרעם פלאָרעסאַנט באַלבז ווען אין פאַקט, פילע אנדערע גאַסיז געניצט אין מאַנופאַקטורינג די באַלבז אַרויסלאָזן ליכט פון פאַרשידענע פארבן.


text:
1811
1811 איז דאס 11טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1811 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - שפאניע באשענקט פאראגוויי מיט זעלבשטענדיקייט
- 5טן יולי - ווענעזועלע ווערט דאס ערשטע לאנד אין דרום אמעריקע וואס פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון שפאניע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - ראבערט בונזן, דייטשער כעמיקער (געש' 1899)
- 18טן יולי - וויליאם מייקפיס טאקעריי, עגנלישער שרייבער (געש' 1863)
- 22סטן אקטאבער - פראנץ ליסט, קאמפאזיטאר (געש' 1886)
- 25סטן אקטאבער - עוואריסט גאלוא, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געהרגעט אין א דועל 1832)


text:
גאליציע
גאליציע איז דער טייל פון פוילן וואס עסטרייך האט אנעקסירט ווען מען האט צעטיילט פוילן אין די יארן 1772. הײַנט איז אסט-גאליציע א טייל פֿון אוקראינע און וועסט-גאליציע איז צוריק אין פוילן, מיטן אלטן נאמען „קליין-פוילן". דער נאמען „גאליציע" שטאמט פֿונעם אלטן נאמען „האליץ". נאך ביזן הײַנטיגן טאג הייס די טעריטאריע „האליץ" אויף טשעכיש און אויף טערקיש.
אין גאליציע האבן געוואוינט א סך גדולים תלמידי בעש"ט און איז געווען די מקור צו פילע גרויסע חסידות דינאסטיעס, ווי באבוב זידיטשוב א.ד.ג.
אויך דער שרייבער ש"י עגנון איז געבוירן אין בוטשאטש, גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אסט-סלאוון האבן באזעצט די טעריטאריע שוין אין אנהייב פֿונעם מיטל-עלטער; אין דעם 12טן יארהונדערט האט מען אויפֿגעשטעלט דאס פֿירשטנטום (פרינציפאליטעט) פֿון האליטש. שפעטער איז עס געווארן פֿאראייניקט מיט וואהלין. אין יאר 1352 (ה' קי"ב) איז די טעריטאריע געווארן צעטיילט צווישן דעם פוילישן קעניגרייך און דער גרויסער הערצאגשאפֿט פֿון ליטא; דעם גרעסערן טייל האט פוילן גענומען. אין 1772 (ה' תקל"ב) איז צעטיילט געווארן די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט און עסטרייך האט צוגענומען גאליציע, וואס איז דעמאלסט געווארן די פראווינץ פֿון עסטרייך מיט דער גרעסטער באפֿעלקערונג ביזן סוף פֿונעם ערשטן וועלט קריג.
אין 1918 (ה' תרע"ח) איז גאליציע אוועק גענומען געווארן פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, און געווארן א טייל פֿון דער נײַער זעלבשטענדיגער רעפובליק פֿון פוילן. ווען פוילן איז געווארן צעטיילט אין 1941 (ה' תש"א) האט רוסלאנד גענומען אסט-גאליציע און דייטשלאנד האט גענומען וועסט-גאליציע. נאכן צוויטן וועלטקריג איז אסט-גאליציע געגאנגען צום נײַעם לאנד אוקראינע און וועסט-גאליציע צו פוילן.


text:
1927
1927 איז דאס 27סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1927 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יאנואר - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן שמועס, פון ניו יורק צו לאנדאן
- 1טן אפריל - נוסדה תנועת הקיבוץ הארצי
- 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 8.3 הרגעט 200,000 מענטשן אין כינע
- 15טן יוני - רבי יוסף יצחק שניאורסאן, דער לובאוויטשער רבי, ארעסטירט דורך די ען קא ווע דע און געאורטיילט צו טויט.
- 11טן יולי - פאסירט אן ערדציטערניש אין יריחו מיט א שטארקייט פון 6.2 אויף דער ריכטער סקאלע. 300 געהרגעט
- 29סטן יולי - הארי מוליש, יידישער-האלענדישער שרייבער און דראמאטורג (נפטר געווארן 2010)
- 27סטן דעצעמבער - לעאן טראצקי פארטריבן פון דער קאמוניסטישטער פארטיי
- געעפנט דאס רעפטילן הויז אין לאנדאנער זאא.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן מערץ - מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש, אמעריקאנע טשעלא שפילער פון רוסישן אפשטאם (געש' 2007)
- 10טן יולי - דייוויד דינקינס, בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי
- 25סטן סעפטעמבער - קאלין דייוויס, בריטישער דיריגענט


text:
יאהו
יאהו איז א פאפולארע אינטערנעט פארטאל וואס באדינט מיט אלערליי באדארפענישן און ערשיינט פיל אינפארמאציע אויפן וועב.
זי באדינט מיט געבן נייעס, שפילעריי, בליצבריוו און נאך אזעלכע.
עס האט זיך אנגעבוין דורך 2 איגענטליכע וואס האבן די ערשטע אנגעבוין צו סארטירן וועב סייטס אין קאטעגאריעס און נאכדעם האבן זיי דאס פארוואנדעלט אין זוך מאשין.
יאהו ענטפערס (ענסערס)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א נייער באדינונג וואס וויל כאפן דעם נייעם צוגאנג צו אינטערנעט, אפען סארס: וואס וואלענטירן ארבייטען צו ענטפערן אויף כל מיני שאלות וואס אנדערע פרעגן. א שטייגער ווי וויקיפעדיע וואס ווערט אויך געשריבן דורך וואלענטירן.


text:
קריסטאל נאכט
קריסטאל נאכט (אדער קרישטאָלנאַכט) איז געווען א פאגראם אויף אידן אין דייטשלאנד און אין טיילן פון עסטרייך אין ט"ז מרחשון ה'תרצ"ט (דעם 9טן און 10טן נאוועמבער 1938).
די נאציס האבן אויסגעניצט ווען א יונגער פוילישער איד, מיטן נאמען הערשל גרינשפאן, האט דערשאסן אויף טויט 2 נאציס, דייטשע דיפלאמאטן אין פאריז, צו פירן דעם פאגראם מיט וואס עס האט זיך אנגעהויבן חורבן אייראפע.
עס איז וויכטיג צו באטאנען אלס די היסטאריע, די נאצי פארטיי האט זיך געגרייט א לאנגע צייט פאר אזא מאמענט. יאזעף געבעלס, דער פראפאגאנדע מיניסטער, אין זיין צייטונג דער שטירמער האט געשטרומט א לאנגע צייט מיטן נוסח פון די נאציס און האבן אנגעגרייט דאס גאנצע דייטשע פאלק אז די אידן ווילן שיסן און פאטיליגין יעדן דייטש אויף דער ערד, די נאציס, מיט דאס דייטשע פאלגט מיט די הילף פון די דייטשע פאליציי, שטורם טרופערס, און געסטאפא האבן זיך א לאז געטאהן און האבן אויסגעשאסן אלע פענסטער און גלאז פון די אידישע בתי מדרשים און סינעגאגעס. אויך פון גאר אסאך יודישע געשעפטן האט מען געבראכן די גלאז און צוגענומען אלעס וואס איז געקומען אונטער די האנט. פון דעם מאמנעט איז קלאר געווארן ביי די אידן און ביי די וועלט אז די היטלער רעזשים איז גרייט אויסצופאלגן אלעס וואס די נאצי רעזשים פרעדיגט, דאס ערד פון אייראפע ברענט, וועלכער איד עס קען דארף הייבן פיס און אנטלויפן.
איבער טויזנט שטעט און דערפער האבן זיך אנגעפילט מיט גלאז פון די אידישע געשעפטן און הייזער וואס די דייטשע צעיושטע אויפגעהעצטע פאלקס מאסן האבן זיך א לאז געטאן צו שלאגן און פלינדערן די אידן און זייער אייגענטום - צוליב דעם איז איר נאמען קריסטאל נאכט (אלס די פילע גלאס וואס האט זיך געשאטן אין די גאסן).
1668 שולן זענען געווארן חרוב און פארברענט.
30,000 אידן זענען געווארן אפגעפירט אין קאנצענטראציע לאגערן.


text:
קרית יואל
קרית יואל איז א שטאט געגרינדעט דורך די סאטמארער רבין רבי יואל טייטלבוים אין מאָנרא אָפּסטעיט ניו יאָרק
עס וואוינען דארט היינט צוטאגס נאנט צו פיר טויזנט פאמיליעס. לויט די אמעריקאנער צענזוס פון 2006 וואוינען דארט איבער 20 טויזנט נפשות (20,071).
דער שטאט'ס רב איז דער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים, וועלכער איז אויפגענומען געווארן אין 1985. א חלק פון שטאט האט אים נישט ליב און קערן זיך אן צו זיין ברודער ר' זלמן לייב טייטלבוים אדער זענען זיי פון בני יואל ער האט אבער א מאיאריטעט, און זיינע קאנדידאטן האבן נאך קיינמאל נישט פארלוירן די וואלן, די לעצטע וואלן האט ר' אברהם ווידער דער ארונישער בירגערמייסטער געהאט עפעס מער פון 2700 שטימען און יעקב יואל באנדא וואס איז געלאפן קעגן אים האט געהאט עפעס מער פון 2200 שטימען.
עס געפינען זיך היינט אין קרית יואל 53 בתי מדרשים, רוב האלט זיך פאר סאטמאר, עס איז אבער אויך דא דערצווישן שולן פון אנדערע חסידות'ער, ווי למשל טאהש ספינקא, תולדות אהרן און ברסלב.
דער אלגעמיינער סקול דיסטריקט פון קרית יואל ליגט אונטער דער הערשאפט פון רבי אהרן טייטלבוים. אבער עס איז אויך דא מוסדות וואס האבן קיין שייכות מיטן אלגעמיינער חינוך סיסטעם, נאר האבן זיך אויפגעשטעלט אייגענע חינוך סיסטעמען ווי די קהילה פון בני יואל און די קהילה און בתי מדרשים וואס זענען אונטער ר' זלמן לייב טייטלבוים. אלע האלטן זיך פאר סאטמאר.
עס ווערט געשאצט, לויט די רעזולטאטן פון די לעצטיגע פאליטישע וואלן, אז בערך 55% פון די איינוואוינער קערן זיך אן פארן שטאטס רב, רבי אהרן, זיי ווערן אנגערופן אין די וועלט אהרונים, בערך 35% קערן זיך אן צו ר' זלמן לייב טייטלבוים (זיי ווערן אנגערופן זאליס), בערך 10% זענען בני יואל, די זענען די וואס ווילן נישט קיין שום רבי, די איבעריגע זענען, צום ביישפיל, טאהש, ברסלוו, תולדות אהרן וכדומה. לויט טייל אנאליסטן איז דאס דער מוסטער פון די שטיצער פון ר' זלמן לייב און ר' אהרן, פון סאטמארער חסידים אין דער גאנצע וועלט, דאס מיינט, 55% אהרונים, 45% א געמישעכט'ס פון בעיקר אנטי רבי אהרן און א ביסל חסידים פון ר' זלמן לייב פערזענליך.
די שטאט האט א זעלבסטעשטענדיגע לעגאלער שטאטראט, עס רופט זיך The village of Kiryas Joel, עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1977, די פאליטישע פיגורן באשטייען פון א בירגערמייסטער און 4 ווילעדזש טראסטי'ס, זיי ווערן אריינגעוועלט פאר 4 יאריגע טערמינען, דער יעצטיגער ערוועלטער בירגערמייסטער הייסט, אברהם ווידער, די 4 טראסטי'ס זענען, מיטעלמאן, פריינד, מארקאוויטש און לאנדא, אלע זענען שטיצער'ס פונעם רב פון שטעטל, רבי אהרן טייטלבוים.
בית המדרש הגדול[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קרית יואל האט א גרויס בית מדרש, דאס "בית המדרש הגדול", וואס דאס גאנצע השתלשלות פון זיין אויפבוי ווערט באשריבן אין דעם ביכל "דברי הימים" דורך דעם באקאנטן שרייבער שמואל שלמה טעללער. דאס ביכל "דברי הימים" איז ערשינען י"ג תמוז תשס"ג לכבוד דער באנייאונג פון היכל צבי ראזענבערג.
בייגעלייגט איז א קונטרס "הקהילה בתפארתה" געשריבן דורך ר' מרדכי אהרן זאבעל, וואס ברענגט ארויס די פילע אויפטוען פון קהילת ייטב לב פון קרית יואל אין אלע ענינים פון אידישקייט.
קרית יואל זשורנאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – קרית יואל זשורנאל
דער קרית יואל זשורנאל איז א בלעטל וואס קומט אן יעדן פרייטאג צו אלע איינוואוינער אויף דער פאסט, פריי אן אפצאל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ל"ג בעומר הדלקה ציט טויזנטער יערליך. ווידעא קליפ
- ווידעא קליפ פון א ניחום אבלים באזוך פון גאווערנער פאטאקי און אלע פאליטישע פירער ביים סאטמארער רבין זיצנדיג שבעה נאך זיין פאטער דער בעל ברך משה. [1]
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
ספר מלכים
ספר מלכים איז דער פערטער באנד אין תנ"ך פון די "נביאים ראשונים". דער ספר הייסט מלכים וויבאלד עס רעדט ארום די אלע אידישע מלכים, פון דער קעניג שלמה המלך (וואס האט געקעניגט נאך זיין טאטן דוד המלך) ביז צדקיהו דער לעצטער קעניג פון מלכות בית דוד פארן חורבן בית ראשון (ג'של"ח). דער ספר פארטוט זיך סיי מיט מלכי יהודה און סיי מיט מלכי ישראל.
דער ספר איז געשריבן געווארן סוביעקטיוו פון א רעליגיע אויסבליק, וואס באשולדיקט אלע געפאר-פאסירונגען צו די זינד פון די אידן פאר גאט. אויך איז דער ספר פּרָא מלכות יהודה און אנטקעגן מלכות ישראל.
די הויפט טעמעס אין דער ספר ערקלערט:
- פארוואס האט זיך מלכות ישראל צעטיילט פון מלכות יהודה.
- וועלכע קיסרים האבן געקעניגט אין מלכות יהודה און וועלכע אין מלכות ישראל.
- ווי אזוי איז חרב געווארן מלכות יהודה און מלכות ישראל.
ווער און ווען האט מען געשריבן דער ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די אידישע טראדיציע איז דער ספר געשריבן געווארן דורך דער נביא ירמיהו.
לויט די תנכישע פארשערס איז דער ספר געשריבן געווארן צווישן די יארן ג'קצ"ח וואס דאן איז געוועזן די לעצטע געשעעניש וואס שטייט אינעם ספר, (נאָכן באפרייען יהויכין פון תפיסה), צו ג'רכ"ב וואס דאן איז געשען די וויכטיקע געשיכטע ווי אזוי די אידן האבן זיך אומגעקערט צוריק פון בבל קיין ארץ ישראל, ווייל אויב דער ספר איז געשריבן געווארן נאך ווען די אידן האבן זיך אומגעקערט, האט דאך דאס געדארפט נאטורליך שטיין געשריבן אינעם ספר.
נאך א וויסנשאפטלעכע טעאריע ערקלערט, אז דער ספר איז געשריבן געווארן דורך די זעלבע גרופע שרייבערס וואס האבן געשריבן ספר דברים, אזעלכע וואס האבן געשטאמט פון שבט יהודה, און זיי בריינגען א ראיה פון דעם וואס ביידע ספרים האלטן פון דער איינפיר צו דינען גאט אין איין מקדש, און זיינען קעגן די רעפארמע פון דינען גאט אין צעשפרייטע מזבחות.
דער אויסשטעל פונעם ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספר מלכים איז צעטיילט אויף צוויי חלקים: מלכים א' און מלכים ב'. אין אנפאנג איז דער ספר געווען אייניק, די צעטיילונג איז געמאכט דורך א נוצרישן מאנאך.
ביבליאטעק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם בר יוסף פובליקירט דורך "אור עם"
- חולדה רז פובליקירט דורך "קידום"
- ישראל חגי פובליקירט דורך "ח"י"


text:
אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008
די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008 וועט זיין די 55סטע פרעזידענט וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, וואס וועט פארקומען דעם 4טן נאוועמבער, 2008. וואלן פאר אלע 435 קאנגרעסלייט און 35 סענאטארן וועלן פארקומען אין דער זעלבער צייט.
ווער אימער עס באקומט די מערהייט פון די עלעקטארעל שטימען (270 עלעקטאראלע שטימען פעלן אויס צו האבן א מערהייט) וועט זיין די 44'סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. אויב קיין איין קאנדידאט באקומט קיין מערהייט דאן וועט דער פרעזידענט ווערן ערוועלט דורך אן אפשטימונג און די קאנגערס, מיט יעדער שטאַט באקומעדיג איין שטימע.
אינהאַלט
קאנדידאטן און פאטענציעלע קאנדידאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיקער מיט גרויס אמביציעס אנצוקומען צו ווייסן הויז, האבן שוין אנאנסירט זייער קאנדידאטור, און זאמלען געלט און קאמפיינען פאר די פריימעריס וואס וועל פארקומען סוף 2007 אנפאנג 2008.
רעפובליקאנער פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אמעריקאנער רעפובליקאנער פרעמיערע 2008
אין מערץ 3 האט זשאן מעקעין דער סענאטאר פון אריזאנע, זיך פארזיכערט מיט רוב דעלגאטען צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
געוועזענע קאנדידאטן
- טאמי טאמפסאן, געוועזענער גאווערנאר פון וויסקאנסין.
- דאנקען האנטער, קאנגערסמאן פון קאליפארניע.
- פרעד טאמפסאן, געוועזענער סענאטאר פון טענעסי.
- רודאלף דזשוליאני, געוועזענער מעיאר פון ניו יארק.
- מיט ראמני, געוועזענער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס.
- מייק הוקאבי, געוועזענער גאווערנאר פון ארקענסאו.
- ראן פאול, קאנגערסמאן פון טעקסעס.
דעמאקראטישע פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יוני 3 האט באראק אבאמא דער סענאטאר פון אילינויס. זיך פארזיכערט מיט א מערהייט דעלגאטאן צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער דעמאקראטישער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
געוועזענע קאנדידאטן
- קריסטאפער דאד, סענאטאר פון קאנעטיקוט.
- ביל ריטשארדסאן, דער גאווערנאר פון ניו מעקסיקא.
- דזשאן עדווארדס, דער געוועזענער סענאטאר פון סאוט קאראליינע און דער מיטלויפער מיט דזשאן קערי.
- דעניס קוסעניטש, קאנגערסמאן פון אהייא, און געוועזענער יונגסטער מעיאר פון קליוולאנד.
- דזשו ביידען, סענאטאר פון דעלעווער.
- הילערי קלינטאן, די געוועזענע ערשטע פרוי, און דער יעצטיגער סענאטאר פון ניו יארק


text:
תלמוד בבלי
דער תלמוד, באקאנט צווישן ארטאדאקסישע אידן אלס גְמָרא, איז א זאמלונג פֿון ערקלערונגען אויף דער משנה פֿון די רבנים און תלמידי חכמים וואס זענען באקאנט אלס אַמורָאים. עס איז דא צוויי תלמודים, דער תלמוד בבלי און דער תלמוד ירושלמי. לויט דער טראדיציע האבען רבינא און רב אשי רעדאקטירט דעם תלמוד בבלי. זיי האבן געלעבט אין דעם פֿינפֿטן יאָרהונדערט אין פערסיע. דער תלמוד ירושלמי איז צוזאמענגעשטלט געווארן דורך רבי יוחנן און זיינע קאלעגען, וואס האבן געלעבט אים פֿירט'ן יאָרהונדערט אין ארץ ישראל.
צייטליך פֿאנגט די פעריאדע פֿון דעם תלמוד אָן מיט דעם שרייבען פֿון דער משנה, אומגעפֿער אין יאר 200 למנינם. פֿון דאן אָן הייסן די גרעסטע רעליגיעזע לערער נישט מער תנאים נאר אמוראים.
חאטשע די תלמודים זענען גיווארען רעדאקטירט דורך רבינא און רב אשי איינערזייטס, און רבי יוחנן מיט זיינע קאלעגען אנדערזייטס, האט דער תלמוד דאן נאך נישט געהאט די היינטיגע פֿארם. בעזאנדערס דער באבילאָנישער תלמוד איז געווארן ווייטער פֿארארבעטעט דורך די רבנן סבוראי, די אנאָנימע אנפֿירער פֿון דעם זעקסטן יאָהרהונדערט.
(אַרױסגערעדט: געמאָראַ) דאָס װאָרט „גמרא“ שטאַמט פֿון אַראַמיִש, דער טײַטש איז „לערנען“, און דערמיט װערט אױך באַצײכנט דער פירוש און צוגאַב צו דער משנה װאָס איז באַקאַנט אַלס „גמרא“. װעגן דעם צוזאַמענשטעל פֿון גמרא, צײַט פֿון דער רעדאַקציע און איר אינהאַלט געבן מיר בײַם זוכװאָרט "תּלמוד".
איבעיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז די אפטייטש פון א "שאלה" אין אראמיש. מיר געפונען זייער אסאך אין גמרא "איבעיא להו" וואס דער רבי אין חדר פלעגט טייטשן "האבן די בני ישיבות א בעיא געפרעגט.
ווען בן יהודה האט ערפינדען דער שפראך עברית האט ער אויף דעם יסוד איבערגעטייטשט דאס ווארט פראבלעם אויף "בעיה". ווייל א שאלה מיט א פראבלעם זענען אינעם זעלבן גאנג.
די מפרשים זאגן אז ווען עס שטייט אין גמרא "תיקו" נאך אן איבעיא איז דאס די ראשי תיבות פון תשבי יתרץ קושיות ואבעיות. לאמיר האפן אז גאר בקרוב וועט דאס פאסירן.


text:
בעלגיע
בעלגיע אדער דאס קעניגרייך פון בעלגיע (אין פלעמיש: België; פראנצויזיש: Belgique; דייטש: Belgien) איז אַ לאַנד אין צפון-מערב אײראָפּע, דאס לאנד האט א פעדעראלע צאמ-שטעלונג פון דריי געגענטער: פלאנדערן, וואלאניע, בריסעל. דער לאנד הויפט איז דער קעניג אלבערט דער צווייטער. די אפיציעלע שפראכן זענען פלעמיש, פראנצויזיש און דייטש. דאס לאנד גרענעצט זיך מיט האלאנד פון צפון, דייטשלאנד און לוקסעמבורג ביי מזרח און פראנקרייך ביי דרום, און ליגט ביי דעם צפון ים אויף מערב. בעלגיע האט א שטח פון 30,528 קוואדראט ק"מ (11,787 קוואדראט מייל). די הױפּטשטאָט איז בריסעל.
בעלגיע האט א באפעלקערונג פון בערך 10.4 מיליאן (יולי 2010).
בעלגיע איז געווען א גרונטמיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד און איז דער גאסטגעבער פון זיין הויפטקווארטיר.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די געגנט פון היינטיגער בעלגיע, האבן פאר צוויי טויזנט יאר צוריק געוואוינט שבטים וואו די קעלטן און די גאלן. און יאר 57 פאר דער ציילונג, האט יוליוס קייזער אויסגעברייטערט דאס איינ-נעמען פון די רוימישע אימפעריע, און האט גרעסער געמאכט דאס פלאץ ביז גאליא בעלגיקא, די געגנט וואס נעמט אריין די היינטיגע בעלגיע און האלאנד, אבער אין דעם 5טן יארהונדערט האט יוליאנוס איבער געגעבן גאליא בעלגיקא פאר די פראנקען. אין דעם 8טן יארהונדערט האבן זיי געטוישט די רעליגיע צו קריסטנטום. אין 843 האט דער אפמאך פון ווערדון צעטיילט די פראנקישע אימפעריע, און די נידערלאנדן זענען געווארן געטיילט צווישן מיטל און מערב פראנקיע.
במשך די מיטעלע יארן האט בעלגיע געוועלטיגט מיט נאך נידערלאנדער דורך נאנטע קעניגרייכן.
אין דעם 14טן יארהונדערט איז אנגעקומען צו פארשידענע געגענטער אין בעלגיע די גאלדענע עפאכע, אונטער דאס הערשאפט פונם פראנצויזישן בארגאניע פירשטן. אין די צייט איז געוואקסן די עקאנאמיע, אינדוסטריע און קונסט. די פלעמישע שטעט איפער, ברוגע און גענט זענען געוואקסען אויף טעקסטיל און קליידער פראדוקציע. און מיט די צייט איז אנטווערפן געווארן א וויכטיגע ים-פארט וואס האט ערמעגליכט אריבער צופירן ווארע צו אייראפעישע און בריטישע אונזלען און אויך צו זיי. אינמיטן דעם 16טן יארהונדערט האט אנגעהויבן גיין די בארג אראפ, די נידערלאַנדן זענען אריבער צו די הענט פון די שפאנישע האבסבורג, איינוואוינער האבן אנגעהויבן א לאנגע קאמפ אקעגען די הערשאפט פון די שפאנישע קאטאליקן. און יאר 1568 האט אויסגעבראכן דאס קריג פאר זעלבשטענדיגקייט פון די נידערלאַנדן, "די רעוואלוציע פון די נידערלאַנדן". דער קריג האט געדויערט אכציג יאר, צום סוף האט האלאנד מיט אירע פארבינדעטע פארטריבן שפאניע פון זייערע טעריטאריע, אבער בעלגיע און לוקסעמבורג זענען געבליבען אונטער די הערשאפט פון די שפאנישע קאטוילן און זענען געווען באקאנט אלס די דרום נידערלאַנדן אדער שפאנישע נידערלאַנדן. אונטער די קאנטראקט פון אוטרעכט (1713), וואס האט געענדיגט די ירושה'דיגע מלחמה, איז אריבער די שפאנישע נידערלאַנדן צו עסטרייך. נאך דער פראנצויזישער רעוואלוציע האבן די פראנצויזן אריינגעדרינגען אין דעם געגנט. די פראנצויזישע אינוואזיע האט צוגעאיילט דאס אויפשטעלן פון דער פלעמישער נאציאנאלער באוועגונג, וואס האט זיך קעגן געשטעלט צו א פראנצויזישער הערשאפט. דאס אמאליגע נידערלאַנדן איז געווארן א פאל-שטענדיג חלק פון פראנקרייך, וואס האט ווידער צוטיילט צו ניין שטיקלעך.
ביי דער קאנגרעס פון ווין, נאך דאס נידערלאגע פון נאפאלעאן אין יאר 1815, איז דער געגנט איבערגעגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטע קעניגרייך פון די נידערלאַנדן. אבער נאך פופצן יאר, אין יאר 1830, האבן ווידערגעשפעניגט די קאטוילישע דרום פראווינצן פון די נידערלאַנדן אין די האלענדישע פראטעסטאנטישע הערשאפט. זיי האבן געוואונען זעלבסשטענדיגקייט, און זיי האבן אויפגעשטעלט צום ערשטן מאל אן אייגן קעניגרייך מיטן אדאפטירן דאס רוימישע נאמען פונעם געגנט בעלגיקא/בעלגיע. די בעלגישע האבען געשטרעבט אויף א זעלבסשטענדיגן קעניגרייך און האבן זיך געוואנדן צום פראנצויזישען קעניג צו אויפנעמען זיין זון אלס קעניג פון בעלגיע. ווען ער האט נישט געוואלט, האט מען אנגעבאטן דאס קעניגרייך פארן דייטשן פרינץ לעאפאלד וואס האט געהערט צו דער זאקסען-קאבורג-גוטהא משפחה (די מומע פון דער בריטישער קעניגין וויקטאריע). אום 21סטן יולי 1831, דאס בעלגישע זעלבסשטענדיגקייט טאג, איז געקרוינט געווארן פרינץ לעאפאלד אלס לעאפאלד דער ערשטער, דער קעניג פון בעלגיע, און אזוי האט זיך אנגעהויבן די דינאסטיע פונם בעלגישע קעניגרייך. פאר פינף און אכציג יאר האט בעלגיע געבליהט אלץ א קליינע אבער פעסטגעשטעלטע קעניגרייך. בעלגיע האט מורא געהאט איינגעשלינגן צו ווערן דורך איינע פון די שכנים צוזאמען מיט די גרויסע שלאכטן פאר מאכט ביי די גרעניצן - דייטשלאנד, פראנקרייך און האלאנד, וועגען דעם האט זי זיך געהאלטן צו א נייטראלע אויסערן פאליטיק. טראץ די נייטראלע פאליטיק, און דאס אנערקענונג פון די פרוזען, האבן די דייטשן אינוואדירט אום יאר 1914. דאס אינוואדירן באגלייט מיט קריגס-פארברעכן איז געווען דאס אורזאך פון די זאפארטע צושטעלונג פון ענגלאנד צו די מלחמה. אייניגע פון די שווערסטע בליטיגסטע שלאכטען בשעת די ערשטע וועלט מלחמה איז געווען אויפן בעלגישן גרונד, וועלכער ווערט אויסגעדריקט און דאס ליד אין די פעלדער פון פלאנדערן.
ביי די צווייטער וועלט קריג איז גאנץ בעלגיע איינגענומען געווארן אין דריי וואכן אום לויף פון א איבעראשונג אנגריף דורך דייטשע אין מיי 1940. בעלגיע האט נאכן צווייטער וועלט קריג גענאסן פון אן עקאנאמישן אויפשוואונג. בעלגיע איז אויסגערופן געווארן אלץ די הויפטקווארטירן פון די אייראפעישן פארבאנד און פון נאט"א (צפון אטלאנטישע פאקט ארגאניזאציע), און דאס האט געהעכערט די פארבינדונגן מיט אויסלענדישע ביזנעסער און האט פארבעסערט אירע עקאנאמיע. אויך געפינט זיך אין בעלגיע די אייראפעאישע קאמיסיע.
היינט איז בעלגיע צוטיילט אין צוויי עטנישע חלקים, די פלעמערס און די וואלאנישע, עס שיינט אז ווען נישט די הויפטשטאט בריסעל און די מאנארכיע, וואלט בעלגיע געווען צוטיילט און צוויי לענדער. דער יעצטיגער קעניג איז אלבערט דער צווייטער וואס האט איבערגענומען און יאר 1993 זיין ברידער באדעוויין וועלכער האט נישט געהאט קיין קינדער. דער יעצטיגער פרעמיער מיניסטער איז איוו לעטרעם וועלכער האט אויפגעטוישט הערמאן וואן ראמפוי נאכדעם וואס ער איז געווארן אויפגענומען פאר די ערשטע שטענדיגע פרעזידענט פון די אייראפעישער ראט.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלגיע איז א געזעצליכע מאנארכיע מיט א פארלאמענטארע דעמאקראטיע. דורך די 19טער י"ה איז דאס בעלגישע קעניגרייך אדורך פארשידענע טוישונגען אין דאס בוי פון די הערשאפט און אין דאס בוי פון די יעצטיגע פעדעראציע, וואס מאכט ארדענונג און שטעלט פריש צוזאם וויאזוי די פעדעראלע פארלאמענט זאל ארבעטן, באשטעטיגט אין יאר 1993. די נייע אויסשטעל טוט רעגולירן די באטייליגונג פון פארטרעטערס פון דריי ניוואס אין די הערשאפט: די צענטראלע רעגירונג, די פראווינצן און די שפראכן געמיינדעס (צוזאמגעשטעלט דורך די געגענטער).
דער פארלאמענט באשטייט פון צוויי הייזער: דער סענאט און דאס פארלאמענט. דער סענאט באשטייט פון פארטרעטערס פון דריי ניוואס אין די הערשאפט, וואס ווערן געוועהלט דורך פארשידענע מעטאדעס, און טוט אויך איינשליסען סימבאלישע פארטרעטער, אן קיין שטומרעכט - די קינדער פונם קעניג. דער פארלאמענט איז צאמגעשטעלט פון פארטרעטער פון 11 פראווינצן, וואס פארטרעטען פארהאלטנמעסיג. די יעצטיגע שטראם אין בעלגיע איז דאס איבערפירן מאכט פון די צענטראלע רעגירונג צו די פראווינצן רעגירונג.
די דריי ניוואס אין די הערשאפט, וואס יעדער האט א אנדערע מאכט, זענען:
1. די צענטראלע רעגירונג - מעג באהאנדעלען געביטן וואס די בעלגישע גלייכפארמיגקייט איז וויכטיג צו האלטן א גלייכשטעלונג און א אחדות צב"ש דער בודזשעט, דאס דורכפירן געזעצן, יוסטיץ, זיכערהייט, וואלוטע פאליטיק, שטייער, קאנקארענץ און סאציאלע זיכערהייט.
2. דריי געגענטער (פעדעראלע איינהייטן):
- פלאנדערן, אין צפון בעלגיע, די וואס רעדן פלעמיש.
- וואלאניע, דרום בעלגיע, די וואס רעדן פראנצויזיש. די אלטע וואלאנישע שפראך, וואס איז ענליך צו פראנצויזיש, ווערט אויך גערעדט, אבער עס ווערט ווייניגער. אין וואלאניע איז אויך דא א קליינע מינדערהייט וואס רעדט דייטש.
- בריסעל וואס דארטן רעדן 80% פראנצויזיש, און 10% רעדן פלעמיש, און די רעשט רעדן אנדערע שפראכן. די דאטא איז נאר בערך, וויבאלד די בעלגישע פאליטיק איז צו פארמיידן רעפערענדן איבער שפראכן.
3. דריי שפראכן געמיינשאפן:
- די פלעמישע געמיינדע צאמגעשטעלט פון איינוואוינערס און פלאנדערן און אויך 10% פון די געגנט אין בריסעל וואו מען רעדט פלעמיש - צוזאמען מאכט אויס דאס פלעמישע געמיינדע 55% פון די בעלגישע איינוואוינערס.
- די פראנצויזישע געמיינדע צאמגעשטעלט פון איינוואוינערס און וואלאניע און אויך 80% פון די געגנט אין בריסעל וואו מען רעדט פראנצויזיש - צוזאמען מאכט אויס דאס פראנצויזישע געמיינדע 33% פון די בעלגישע איינוואוינערס.
- די דייטש געמיינדע איז רעלאטיוו קלענער (ווייניגער פון הונדערט טויזענט מענטשען אין מזרח וואלאניע, אבער האט גלייכע רעכטען וואו די אנדערע צוויי געמיינדעס, און האט זיינע אייגענע געזעצ-געבער קערפערשאפן, די געמיינדע זענען פאראנטווארטליך פאר קולטור און בילדונג, וואו אויך אין געביטען וואס האט צוטוהן מיט שפראך.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בעלגישע עקאנאמיע איז זייער ענטוויקלט און איז באזירט אויף אינטערנאציאנאלן האנדל. מער פון 70% פון בעלגיע'ס ברוטא אינלענדישן פראדוקט קומט פון אימפארט און עקספארט. בעלגיע ברענגט אריין רוי-שטאף פאר פילע פראדוקטן און עקספארטירט זיי נאכן איבערארבעטן וואס הייבט דאס פראדוקט-ווערט. מער פון 50% פון פראדוקציע איז באשטימט פאר עקספארט, און אין געוויסע געביטן וואו צב"ש טעקסטיל און גלאז גייט עס ארויף ביז 80%. וויבאלד דאס פאזיציע פונם לאנד און די ענטוויקעלטע טראנספארטאציע פון אינפרא-סטראקטור דינט בעלגיע אלץ א צענטראלע קאמערצואלע אנשלוס-פונקט אין די אייראפעישער מארקט.
בעלגיע איז א צענטראלע געמיינשאף אין די אייראפעישע פאראיין, א געמיינשאף אין די יורא, און בריסעל דינט אלץ די הויפטשטאט פון די אייראפעישע פאראיין. דאס עקאנאמישען מארקעט אין בעלגיע איז זעהר ענטוויקלט, די ארבעטס-פראדוקטיוויטעט איז הויך און דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט פער מענטש איז פון די העכסטע אין די אינדוסטריעלע לענדער. די דינסטן סעקטאר איז דאמינאנט און איז 75% פון דעם בעלגישן ברוטא אינלענדישן פראדוקט. די אינדוסטריע פאבריצירט א 24% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט, און די אגריקולטור נאר א 1.3%. בעלגיע איז א קליינע אפענע מארק מיט אויסלענדישע האנדל באציאונגען צום ברוטא אינלענדישן פראדוקט פון א 84% פאר אימפארט און א 79% פאר עקספארט.
בעלגיע אימפארטירט בעיקר עסן, מאשינעריי איינריכטונגען, רויע דיאמאנטען, נאפט, שטאף און נאך. די הויפט אימפארט איז אויטאמאבילן, באארבעטע עסן, באארבעטע מעטאלן, באארבעטע דיאמאנטען.
בעלגיע ליידט פון אפאר עקאנאמישע פראבלעמען וואס באגלייט בעלגיע שוין פילע דורות, און איבערהויפט איז דאס טרעפען נייע ארבעטס-פלעצער. און געוויסע געגענטער איז דאס ארבעטסלאזיקײט הויך אין טוישט זיך שוין נישט פאר צענדליגע יארן. די שטייערן זענען הויך, און דאס שטייפע ארבעטס-מארקט ווערט קאנטראלירט דורך באוועגלאזע ארבעטס-געזעצן. דאס באצאלען ארבעטערס איז פון די העכסטע אין אייראפע.
בעלגיע האט א גרויסע רעגירונגס-חוב, און צוגאב צודעם שטייט זי פאר א פראבלעם פון א עלטערע באפעלקערונג וואס וועט גורם זיין צו א באדייטענעם העכערונג אין טראנספער לייסטונגען.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלגיע ליגט אין צפון מערב אייראפע און גרעניצט זיך מיט האלאנד פון צפון, מיט פראנקרייך ביי דרום, מיט דייטשלאנד און לוקסעמבורג ביי מזרח, און ליגט ביי דעם צפון ים אויף מערב. בעלגיע האט א שטח פון 30,528 קוואדראט ק"מ (11,787 קוואדראט מייל). די געביטן זענען איינגעטיילט אין צוויי: פלאך גרונד אין צפון; די ארדענען אויף דרום. די גרעסטע טייך אין בעלגיע איז די סכעלדע.
דיסטריקטען, פראווינצען אין געמיינדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלגיע איז צוטיילט אין דריי הויפט געמיינדעס: די פלעמישע געמיינדע, די וואלאנישע געמיינדע, און די געמיינדע וואס רעדן דייטשיש. אקעגען דעם איז בעלגיע צוטיילט אין דריי פעדעראלע געגענטער:
1. בריסעל די שטאט, 80% איינוואוינערס רעדן פראנצויזיש אין די באצירק איז אויך דא וואס רעדן פלעמיש. אפיציעל איז בריסעל א צוויי שפראכיג באצירק. באפעלקערונג: 980,000 איינוואוינערס.
2. פלאנדערן (הויפטשטאט: בריסעל), דאס מערסטע איינוואוינערס רעדן פלעמיש. באפעלקערונג: 6,000,000 איינוואוינערס. צאמגעשטעלט פון פינף פראווינצן:
- אנטווערפן, הויפטשטאט: אנטווערפן
- לימבארג, הויפטשטאט: האסעלט
- מזרח פלאנדערן, הויפטשטאט: גענט
- מערב פלאנדערן, הויפטשטאט: בריגע
- די פלעמיש בראבאנט, הויפטשטאט: לעווען
3. וואלאניע (הויפטשטאט: נאמור), דאס מערסטע איינוואוינערס רעדן פראנצויזיש אין א קליינע מינדערהייט וואס רעדן דייטשיש. באפעלקערונג: 3,360,000 איינוואוינערס. אויך צאמגעשטעלט פון פינף פראווינצן:
- די וואלאניש בראבאנט, הויפטשטאט: וואווער
- נאמור, הויפטשטאט: נאמור
- ליעזש, הויפטשטאט: ליעזש
- הענעגוי, הויפטשטאט: מאנס
- לוקסעמבורג, הויפטשטאט: ארלען
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלגיע האט א באפעלקערונג[1] פון 10,414,336 איינוואוינערס. רעליגיעס אין בעלגיע ווערט צוטיילט 75% קאטוילן, 4% מוסלמענער, 1% פראטעסטאנטן און ווייניגער פון 1% יידן. שפראכן [2]ווערט צוטיילט פלעמיש 60%, פראנצויזיש 40% און דייטש ווייניגער פון 1%.
יידן אין בעלגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע יידן זענען אנגעקומען קיין בעלגיע אין די מיטלאלטער, אין די 13טער י"ה, אבער די קהילות זענען געווארן חרוב במשך יענע יארהונדערט און די 14טער י"ה דורך די שווארצע מגפה אין די רייאטן וואס איז געווארן מיטבאגלייט. אין דער 16טער י"ה זענען אנגעקומען אנוסים פון שפאניע און פארטוגאל, און אין דער 16טער י"ה זענען אנגעקומען יידן פון דייטשלאנד צו די געניצן פונם לאנד. ווען בעלגיע האט אויסגערופן זעלבסטשטענדיגקייט און יאר 1830 האבן געלעבט נאר א 1,000 יידן. די גרויסע איינוואנדערונג איז אנגעקומען אין ענדע 19טער י"ה מייסטענס פון מזרח אייראפע.
נאכדעם וואס בעלגיע איז איינגענומען געווארן דורך דאס נאצישן דייטשלאנד ביי די צווייטער וועלט קריג איז נישט שלעכט געווארן פאר די יידן אויף איינמאל נאר צוביסלעך, און א העלפט יידן זענען געשיקט געווארן צו ארבעטס-לאגערן און טויט-לאגערן בשעת די מלחמה. פון זיי זענען געהרגט געווארן א 28,900 מענטשען, וואס האבן אויסגעמאכט א 44% פון דער יידישער געמיינדע. אסאך בעלגישע האבן געראטעוועט יידן דורך זיי באהאלטן אדער דורך העלפן אנטלויפן פון לאנד.
נאך די מלחמה זענען אויפגעשטעלט געווארן פרישע אידישע קהילות אין בריסעל און אנטווערפן און היינט צוטאגס איז דא אין בעלגיע א 51,800 יידן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געשאצט יולי 2010 - https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html


text:
בילד
א בילד איז א צורה וואס רעפראדוצירט דאס אויסזען גענוי פון די גענויער עפעס אנדערשטער טעמע- געוויינליך פון א פערזאהן אדער זאך.
בילדער קענען זיין 2 דימענסיעל ווי א בילד אדער פאטאגראפיע אדער 3 דימענסיאל ווי א סקולפטור.
זיי זענען אין טיפישקייט פראדוקציע דורך אפטישע אינסטרומענטן, - ווי קאמערעס, טעלעסקאפן, שפיגלען, מיקראסקאפן און לענסעס, א.א.וו. און נאטורליכע אביעקטן און פענאמען ווי דער מענטשליכער אויג און וואסער אויבערפלאכן.
א בילד קען מען מאלעווען, אדער פאטאגראפירן מיט א קאמערע.
מיט בילדער קען מען מאכן ווידעא קליפס.
- זעט בנוגע וויקיפעדיע: װיקיפּעדיע:בילדער
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עוואלוציע
עוואָלוציע איז א פראצעס פון בהדרגהדיקער אנטוויקלונג. בדרך-כּלל האט מען אין זינען ביאלאגישע עוואלוציע. טעאָריע פון עוואלוציע איז הײַנט צוטאָגס דער יסוד פון אקאדעמישער און וויסנשאפנטלעכער וועלט.
אינהאַלט
ווי אזוי ארבעט עוואלוציע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעריע שטעלט פאר די אנטוויקלונג פון לעבעדיקע ארגאניזמען אלס פראָצעס וואָס האָט זיך אָנגעהויבן פון איין פרימיטיוון איינצעליקן אָרגאניזם. אלע לעבעדיקע אָרגאַניזמען האָבן זיך אנטוויקלט איבער מיליאָנען יאָרן. דער מענטש מיט אלע באשעפענישן זענען נישט באשאפן געוואָרן אויף איינמאָל נאָר זיך אנטוויקלט פון אנדערע אָרגאניזמען לויט דעם פראָצעס פון נאטירלעכע סעלעקציע. לויט דער עוואלוציע טעאריע, איז דער גאנצער וועלט–באשאף, די גאנצע בריאה, צושטאנד געקומען צוביסלעך אין פארלויף פון ביליאָנען יאָרן אין א פראצעדור, פון דער גענעטישער פראדוקציע, וואָס גייט פון דור צו דור. ביז עס האָט זיך אנטוויקלט א וועלט מיט ביליאָנען באשעפענישן, ביימער, פלאנצונגען, קאסמישע פלאנעטן אינעם אסטראָנאָמיש ריזיקן אוניווערס. פון א מאָדערן שטאנדפונקט פארשטייט מען הײַנט דאָס לויט דעם נאטירלעכע סעלעקציע באגריף.
די פאסיל רעקארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאסיל רעקארד ווי מען טרעפט אלטע פארצײַטישע ארגאניזמען ווי דינאָזאַװער, שטיצט אונטער די ווערסיעס פון אלטע סאָרט מער פרימיטיווע לעבן פון בעלי חיים. אין די הײַנטיקע שטיינער זעט מען צייכנס פון איר פרימיטיוון אלטן שטאנד.
גרינדונג פון דער טעאָריע פֿון דער נאטירלעכער סעלעקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – טשארלס דארווין
טשארלס דארווין (ענגליש:Charles Robert Darwin) האָט פארגעשטעלט די טעאָריע אַז עװאָלוציע אַנטװיקלט זיך דורך די נאטירלעכע סעלעקציע טעאָריע. זײַן וויסנשאפטלעכע טעאָריע איבער וועלט–באשאף האָט ער פובליצירט אין זײַך בוך On the Origin of Species אין 1859.
ער איז געווען א בריטישער פאָרשער און וויסנשאפטלער. צו ערשט איז זײַן טעאָריע באטראכט געוואָרן אלס ווילד פרעמד און ראדיקאל. יאָרן לאנג האָט ער אויסגעמיטן צו טרעפן מענטשן צוליב מורא אז מ'וועט אים לינטשן צוליב דעם חטא פון פארשפרייטן כפירה. מיט די יאָרן אבער, בעיקר אין אָנהייב 1900ער, האָט זײַן טעאָריע באקומען מער און מער מאמענטום, הײַנט צו טאָג, האָט די וויסנשאפטלעכע וועלט אָנגענומען דארווינס טעאָריע, אלס דער סאמע קראנטסטער יסוד איבער לעבעדיקע באשעפענישן.
ער האָט קיינמאָל נישט געזען אָדער אָבזערווירט עוואָלאציע אין פראצעס.
אלס ראיה צו דער טעאריע פון עוואלוציע ברענט מען אז די גענעס פון די שימפאנזעס (פון די מאלפעס) זײַנען ענדלעך צו די פון מענטשן. אין דער גמרא סנהדרין שטייט אז א טייל פון די מענטשן וואָס האָבן א טייל גענומען זענען געוואָרן מאלפעס און רוחות שדים און לילין.
דער טערמין: עוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אמתער טייטש פונעם וואָרט מיינט: אנטוויקלונג אין א בעסערער, מער מעלהדיקער זאך. כאטש עס איז באזירט אויף דארווינס טעאָריע, איז דער נאָמען נישט באשאפן געוואָרן פון אים, נאָר דורך די וויסענשאפטלערס אין זײַנע צײַטן וואָס האָבן נישט געקענט באגרײַפן אז די וועלט–באשאפונג איז טאקע א צופאל, וואָס איז מער נעגאטיווער קאטאסטראָפע, געשען דורך איינעם פון ביליאָנען שאנסן. און זיי האָבן נאָר געוואָלט מסכים זײַן האלב מיט אים אז דאָס איז אנטוויקלט אן א פאָראויס געזעענעם אויסגערעכנטן פלאן, אָבער דארווין איז געגאנגען ווײַטער, ער האָט געהאלטן אז די באשאפונג איז נישט אנטוויקלט נאָר געשען בטעות אומפאָראויסגעזען און אומאויסגערעכנט, אין ענגליש האָט ער דאָס גערופן דיסענט מלשון אראפגיין וואָס איז פונקט פארקערט פון אסענט מלשון מעלה. דאָס הייסט אז די באשעפעניש איז א צופאל דורך נאטירלעכער סעלעקציע.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעשה בראשית פון זעקס טעג קעגן עוואלוציע טעאָריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויבן אויף לויט דאָס אין קעגנזאץ צו די אמונה, אז גאָט האָט באשאפן די וועלט אין זעקס טעג, ווי עס שטייט אין חומש בראשית, "בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ". אָבער א סאך ענטפערן אז די זעקס טעג פון דער תורה מיינט נישט אונדזערע מענטשלעכע זעקס טעג, נאָר אזוי ווי דוד המלך זאָגט אז איין טאָג בײַם באשעפער איז ווי טויזענטער טעג בײַ אונדז. ממילא קען מען דאָס נישט דערלקערן אלס סתירה.
ווידעראום אנדערע ענטפערן אז װען דער אייבערשטער האָט געענדיקט דעם וועלט–באשאף, האָט ער שוין אריינגעלייגט די פיזישע שטריכן פון א וועלט וואָס זעט אויס ביליאָנען יאָרן. דעריבער פון דאָ שטאמט דער טעות פון די וויסנשאפטלערס, אז די וועלט איז עלטער פון זעקס טויזענט יאר, ווײַל די סימנים ווײַזן טאקע אויף אזא יאָרגאנג, אָבער עס איז באשאפן געוואָרן אן אלטעוועלט פון געבורט אָן.
די שיטה פון אמונה אין מעשה בראשית קעגן עוואלוציע ווערט גערופן קרעאציאניזם.
נעץ-פארבינדונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1841
1841 איז דאס 41סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1841 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן יאנואר - דאס פאראייניגטע קעניגרייך אנעקסירט האנג קאנג.
- 4טן אפריל - פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וויליאם הענרי העריסאן שטארבט פון א לונגען אנטצינדונג, נאך נאר איין חודש אין אמט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יאנואר - הענרי מארטאן סטאנלי, זשורנאליסט און אויספארשער (געש' 1904)
- 25סטן פעברואר - פיער אגוסט רענואר, פראנצויזישער מאלער (געש' 1919)
- 8טן סעפטעמבער - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געש' 1904)
- 28סטן סעפטעמבער - זשארזש קלעמענסא, פראנצויזישער פאליטיקער (געש' 1929)
- 9טן נאוועמבער - עדווארד דער זיבעטער, מלך פון בריטאניע (געש' 1910)


text:
בארשט
בארשט "צוויקל זאפט" איז א פליסיג אייראפעאיש עסן געמאכט פון בוריקעס וואס איז פאפולער ביי יודן.
מען גרייט צו בארשט אויף צוויי וועגן—געקאכטער בארשט אדער געשטעלטער בארשט. אין פוילן האט מען געקאכט בארשט פליישיק, מיט נאקן בהמה פלייש און קנאבל. אין ליטע האט מען געקאכט א פארעווער בארשט וואס מען עסט מיט סמעטענע.
צו מאכן א געשטעלטן בארשט ווייקט מען די בוריקעס אין וואסער און מען לאזט עס שטיין א לענגערע צייט ביז ער יערט.
ביי יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט ביי יודן "בארשט מיט קארטאפל" אום מוצ"ש כדי מקיים צו זיין "חמין במוצאי שבת מלוגמא", און אויך מיטלנאכט יום טוב.
ס'איז א מנהג אום פסח צו עסן געשטעלטן בארשט וואס ווערט אוועקגעשטעלט עטלעכע וואכן בעפאר פסח און דערנאך אונטערגעשלאגן מיט אייער כדי צו לאזן וויסן אז מען עסט זויערס, אנדערש ווי די קראים וואס דרשנ'ען אז מען טאר פסח נישט עסן קיין זויערס.
אין הלכה טרעפט מען שוין אז אויב מען מישט איילבירטן אויל מיט "אניגרון" (בארשט) מאכט מען א ברכה בורא פרי העץ, ווייל אזוי שאט עס נישט.
עס איז פארהאן א יודישער אויסדרוק "ביליג ווי בארשט". זעט אויס אז צוויקל איז אינדערהיים געווען א ביליגע זאך.


text:
אלאבאמא
אַלאַבאַמאַ איז פלאצירט דרום פון די פאראייניגטע שטאטן און איז די 22טע שטאט פון די 50 שטעט, איר הויפטשטאט איז מאנטגאמערי.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויטן פאראייניגטע שטאטן ביורא פון עקאנאמישן אנאליז, דער ברוטא שטאַט פראדוקט פון אלאבאמא אין 2008 איז געווען $170 ביליאן, דאס הייסט, $29,411 א מענטש.
אלאבאמא'ס לאנדווירטשאפט פראדוקטן זענען עופות, אייער, רינדער, פיסטאשקעס, באוול, קוקורוזע, סארגע), גרינסן, מילך, סויע און פערשקעס.
אינדוסטריעלע פראדוקציע שליסט איין אייזן און שטאל פראדוקטן (למשל, גאסאייזן און שטאל רערן); פאפיר, געהילץ, און הילצענע זאכן ; מינעריי (בעיקר קויל); פלאסטיק זאכן; אויטאס און לאסטאויטאס; און קליידונג.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמטראק האט א טעגלעכע באן, דער קרעסנט, וואס פארט פון ניו יארק קיין ניו ארלינס, מיט סטאנציעס אין עניסטן, בירמינגהאם און טאסקאלוסע.


text:
יאהאנעס קעפלער
יאהאַנעס קעפלער (דייטשיש: Johannes Kepler; 27סטן דעצעמבער, 1571 – 15טן נאוועמבער, 1630) איז געווען א דייטשער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און אסטראלאג. ער איז געווען טעטיק אין דער וויסנשאפטלעכער רעוואלוציע פון דעם 17טן יארהונדערט, און ער איז שטארק באקאנט פאר די געזעצן פון פלאנעטארישער באוועגונג, אויף זיין נאמען. קעפלערס פארשונגען זענען געווען א פונדאציע פון אייזיק ניוטאנס טעאריע פון אוניווערסאלער גראוויטאציע.
קעפלער האט אנגעהויבן זיין קאריערע א לערער פון מאטעמאטיק אין א שולע אין גראץ, עסטרייך. שפעטער איז ער געווארן א העלפער צום אסטראנאם טיכא בראהע, און ענדלעך איז ער געווארן דער אימפערישער מאטעמאטיקער צו די קיסרים רודאלף דער צווייטער, מאטיאס, קייסער פון דער הייליקער רוימישער אימפעריע און פערדינאנד דער צווייטער.
ער האט אויך געארבעט אין דעם פעלד פון אפטיק.


text:
31סטן אויגוסט
דעם 31סטן אויגוסט איז דער 243סטער טאג פון יאר (244סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 122 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1422 - הענרי דער זעקסטער מלך פון ענגלאנד באקרוינט קעניג
- 1864 - אמעריקאנער בירגערקריג: קראפטן פון וויליאם שערמאן אטאקירן אטלאנטא
- 1886 - הונדערט מענטשן ווערן געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין טשארלסטאן, דרום קאראליינע, פאראייניגטע שטאטן
- 1920 - דער ערשטער ראדיא פראגראם אין דער וועלט ווערט טראנסמיטירט אין דעטרויט, מישיגן, פאראייניגטע שטאטן
- 1957 - מאלייזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1962 - טרינידאד און טאבעגא באקומט זעלבשטענדיקייט
- 1980 - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
- 1991 - קירגיזסטאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1994 - דער IRA פראקלאמירט א וואפן שטילשטאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1879 - יאשיהיטא, קייסער פון יאפאן (געש' 1926)
- 1880 - ווילהעלמינע, מלכה פון האלאנד (געש' 1962)
- 1945 - יצחק פערלמאן, ישראלדיקער פידלער
- 1960 - חאסאן נאסראללע, גענעראל סעקרעטאר און פירער פון חיזבאלא
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1422 - הענרי דער פינפטער מלך פון ענגלאנד (געב' 1387)
- 1997 - דיאנע, פרינצעסין פון וויילס (געב' 1961)
פייערטעג און פאסירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאלייזיע - נאציאנאלער פייערטאג
- טרינידאד און טאבעגא - אומאפהענגיקייט טאג
- אינטערנאציאנאלער בלאג טאג


text:
אילינג קאמאן אונטערגרונט סטאנציע
אילינג קאמאן (ענגליש: Ealing Common) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויפן אקסברידזש צווייג פון דער פיקאדילי ליניע און דעם אילינג בראדוויי צווייג פון דער דיסטריקט ליניע. די סטאנציע געפינט זיך אויף דער אקסברידזש ראד, אין טראוולקארט זאנע 3.
די סטאנציע האט צוויי פעראנען.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן יולי 1879 אויפן מעטראפאליטאן דיסטריקט באן, היינט די דיסטריקט ליניע.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
דרומדיקע פיקאדילי ליניע באן פארט ארויס (סעפטעמבער 2006)
-


text:
1801
1801 איז דאס ערשטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1801 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - דאס גרויסבריטאנישע קעניגרייך און דאס אירישע קעניגרייך ווערן פאראייניגט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1טן יאנואר - דער ערשטער אסטערויד, צערעס, איז אנטפלעקט (שפעטער ווערט ער קלאסיפֿירט אלס א קארליק פלאנעט)
- 17טן פעברואר - טאמעס זשעפערסאן געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 2טן אפריל - נאפאלעאנישע מלחמות - דער בריטישער פלאט אונטער אדמיראל נעלסאן באזיגט דעם דענישן פלאט אין דעם קאפנהאגענער קאמף


text:
סי בי עס
סי בי עס (CBS) איז איינע פון די דריי גרעסטע נאציאנאלע מעדיע נעצווערק אין די פאראייניגטע שטאטן (די אנדערע צוויי זענען עי בי סי און ען בי סי) ביז ווען פאקס איז אנגעקומען און זיי אוועק גענומען דעם קרוין ווי איר וועט ליינען שפעטער און דעם ארטיקל.
דער אפטייטש פון סי בי עס איז ק'אלאמביע ב'ראדקעסט ס'טעשאן.
די קאמפאני איז שוין געגרינדעט געווארן נאך אין די 1800 יארן, ווי עס איז באקאנט האט די בוש פאמיליע געהאט א גרויס חלק אין דעם אויפבוי און עקזיסטענץ פון דעם טשאנעל (סטאנציע)
היינט צוטאגס איז די פירמע'ס הויפט שטארקייט די סיקטסי מינוטס וואס לויפט צוויי מאל א וואך, אויף דער ראדיא יעדן זונטאג נאכמיטאג, און א שעה צעטיילט פער דריי, יעדע וואך דריי באזונדערע טאפיקס, פער צוואנציג מינוט, און אינמיטן דער וואך לויפט דאס אויפן טעלעוויזיע זייט פון דער סטאנציע, וואס דאס קען זיי נאך אויף דערווייל קיינער נישט נאכמאכן, (א שטייגער ווי meet the press) און מיט דעם זענען זיי נאך אלס געבליבן דער קרוין פון זשורנאליזם, אבער אין די איבעריגע זאכן זענען זיי שוין נישט צופיל אנדערש ווי אלע אנדערע נייעס באריכטן (הגם זיי זענען פון די גאר גרויסע).
עס איז פאר לאנגע יארן געווען דער שטערקסטער טאן געבער אין נייעס און אין מיינוגען איבער געשעהנישן, אבער צעביסלעך זענען זיי געגאנגען מער און מער לינק פון דער פאליטישער ארענע, דעמאלטס איז דזשאן פאקס אויפגעקומען מיט א געדאנק אז ער וועט עפענען א נייעס סטאנציע וואס וועט ברענגען ביידע זייטן פון דעם ספעקטרום, און דאן אין יאר ??? האט ער טאקע געגרינדעט די פאקס ניוס פירמע, און עס איז באקאנט אז פאקס האלט זיך זייער שטרענג דערצו, און ביז געציילטע יארן (ארום 5-6) פון דער גרינדונג דערפון איז עס טאקע געווארן דער נומער איינס
היינט צוטאגס געהערט דער פאקס ניוס סטאנציע פאר דער פירמע ??? און דער אייגנטומער פון די פירמע איז רופערט מורדאק פון די גרעסטע פילאנטראפן אין די וועלט


text:
דויערהאפטיקייט
אויסדויער אדער דויערהאפטיגקייט איז א נאכנאנדיגער עקשנות און סבלנות ביי פיזישע איבונגען וואס די נערוון סיסטעם און דאס הארץ און אטעמען האלטן אן טראץ די שווערע ארבעט פון די מוסקלען וואס פארברענען אקסיזשען און גלוקאז און מ'דארף אויך פטור ווערן פון די אפפאל.
דאס אנטוויקלט מען בעיקר דורך לייכטע איבונגען פאר לאנגע צייט שטרעקעס, גיין שטאקן פון טרעפ, שפאצירן שנעל, לויפן, שווימען, פארן אויף א ביציקל. א.א.וו.
דאס איז איינער פון די פינף הויפט פאקטארן וואס מ'ארבעט זיך אויס ביים מאכן איבונגען און עס איז זייער געזונט דאס צו פארבעסערן און פארשטערקערן.
דאס לערנט אויס פארן מענטשנס קערפער אריינצונעמען מער אקסיזשען אין מינימאלער צייט, און שנעלערע בלוט צירקולאציע פון אקסיזשען פאר אלע צעלן. דאס מאכט די פאלגנדע מעלות פארן געזונט:
- נידעריגער בלוט דרוק.
- פארברענט קאלעריעס.
- פארשטערקערטע מוסקלען.
- פארשטערקערטע הארץ.
- פארשטערקערטע בלוט שטראם.
- ברענגט ארויף גוטע קאלעסטאראל.
- פארקלענערט הארץ קלאפערייען.


text:
מונקאטש
מונקאַטש (אוקראיניש: MykaчeBe, סלאוואקיש: Mukačevo, אונגאריש: Munkács, רוסיש: MykaчeBo) איז א שטאט אין קארפּאטן-לאנד, היינט א טייל פון אוקראינע.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן האבן זיך באזעצט אין מונקאטש אין די אנפאנג ת"ק יארן. דער ערשטער חסידישער רבי וואס זאל דינען אלס רב אין דער שטאט איז געווען רבי צבי אלימלך שפירא בעל בני יששכר און צוליב א מסירה איז ער צוריק צו זיין פריערדיגן וואינארט דינאוו וואס איז צוריק געווארן רב ושם מנ"כ.
זיין אייניקל רבי שלמה שפירא בעל שם שלמה איז גערופן געווארן פון סטריזשעוו, גאליציע, און איז אויפגענומען געווארן אלס רב.
נאכן הסתלקות פונעם שם שלמה זי"ע איז אויפגענומען געווארן אויף זיין אמט רבי צבי הירש שפירא באקאנט אלס דער "דרכי תשובה".
מיטן הסתלקות פון דער דרכי תשובה אין יאר תרע"ד איז אויפגענומען געווארן זיין בן יחיד רבי חיים אלעזר שפירא דער בעל "מנחת אלעזר" אלס רב און אב"ד דק"ק מונקאטש והגלילות.
אונטער זיין פירערשאפט האט זיך מונקאטש אנטוויקלט צו ווערן די צענטער פון תורה און חסידות אין קארפאטן אונגארן. 60 פערצענט פון די שטאט'ס איינוואוינער זענען געווען אידן, אן ערך פון 16,000 אידן. דער מנחת אלעזר זי"ע האט באוויזן אויפצושטעלן חדרים און די בארימטע ישיבה רבתי "דרכי תשובה" וואו עס האבן געלערנט הונדערטער בחורים וואס זענען געקומען צו פארן קיין מונקאטש פון איבער גאנץ אייראפע.
נאך דער פטירה פון דעם מנחת אלעזר איז געווארן רב זיין ר' ברוך יהושע ירחמיאל ראבינאוויטש און ער איז געווען רב ביז די צווייטע וועלט מלחמה
אין די פינסטערע מלחמה יארן זענען צענדליגער טויזנטער אידן פון מונקאטש און דער גאנצער געגנט איינגעשפארט געווארן אין צוויי געטא'ס אין מונקאטש ווי זיי זענען געווען ביז די נאצי'ס ימ"ש האבן ליקווידירט די געטא'ס אינ'ם טאג ב' סיון תש"ד און זיי געפירט קיין אוישוויץ הי"ד.
ווידעא קליפ פון דער מונקאטשער חתונה, וואו דער מנחת אלעזר שרייט "אמעריקאנער אידן האלטסט שבת".


text:
דורך פארשריבן » מאנטאג פבואר 28, 2011 8:13 pm
אינעם גליון "שערי ציון" ווערט געברענגט אז דער בנ"י האט דאס געטוהן עפ"י עצתו פונעם רבין פון לובלין.
------------
ר' דוד'ל פלעגט כמעט נישט פארשרייבן זיינע תורות. דאס ספר "צמח דוד" איז פארצייכנט געווארן דורך איינע פון די חסידים.
ווען דער מוציא לאור איז געקומען צו בלאזובער רב ז"ל ווייזן דעם ספר, האט ער אריינגעקוקט אינעם ספר און געזאגט:
"דער טאטע ז"ל האט א גאנצן טאג געשמועסט. אפי' ביים זיך צולאנען ביי מיטאג ווען דער משמש האט אים אויסגעטוהן די זאקן, האט דער טאטע "צווישן איין זאק און דעם צווייטן געזאגט מער תורה ווי עס איז דא אין דעם גאנצן ספר"...
דער בלאזובער רב האט אמאל דערציילט, אז זיין טאטע איז אמאל געפארן צום שטאט "באדען", און ער האט מיטגענומען צוועלף אלטע אידן וואס זענען נאך געווען תלמידים פון זיין טאטן דער הייליגער בני יששכר זצ"ל.
ער איז געווען דארט א גאנצע נאכט און גערעדט אין חסידות.
דערנאך האט ער געזאגט, אז עס איז געווען א קטרוג אויבן אז אין באדען ווייסט מען נישט אז ס'איז דא א באשעפער אויף דער וועלט, דעריבער האט ער געוואלט ווייזן אז אויך אין באדען רעדט מען 'אידישע דיבורים'.
דער בלאזובער רב, בעל צבי לצדיק, האט זיך אמאל אנגערופן צו זיין אייניקל: 'דו מיינסט אז מען ווערט סתם אזוי א רבי, קום איך וועל דיר דערציילן'.
מיין טאטע פלעגט מקפיד זיין אז קיינער זאל נישט זיין אנוועזנד ווען ער האט געגעסן וועטשערע, וואס איז באשטאנען פון אביסל קאשע. איך האב אבער שטארק געוואלט זיין ביים טאטן, האב איך געבעטן ביינוש גבאי, אז ער זאל מיר אריינלאזן כאטש איינמאל צו וועטשערע.
האט ביינוש גבאי איבערגעזאגט פאר ר' דודל דינובער וואס זיין זון האט געבעטן, אבער ער האט געענטפערט "דו ווייסט דאך אז איז לאז קיינעם נישט אריין".
ווען ביינוש גבאי האט דאס איבערגעזאגט פארן בלאזובער רב, האט ער אים געזאגט:
הער ביינוש! איך מוז זיין אנוועזנד היינט אין אוונט ביי וועטשערע. אויב דו ערלעדיגסט מיר דאס, זאג איך דיר צו אריכות ימים ושנים און נחת פון די קינדער עד סוף כל הדורות!
הערנדיג אזא הבטחה, איז ער נאכאמאל אריין צום רבין, און אזוי ווי עס איז דאן געווען אינמיטן ווינטער, האט ער געזאגט אז אינדרויסן הערשט א שטארקע פראסט און דער רב'ס זון קען נישט יעצט אהיים גיין, ס'איז ממש א סכנה. וועגן דעם וויל ער דא בלייבן ביי וועטשערע.
און בלית ברירה האט דער רבי איינגעשטימט אז ער זאל פארבלייבן.
ער האט טאקע זוכה געווען צו הערן א הייליגן שמועס פון זיין טאטן, וואס האט געדויערט א גאנצע נאכט.
זיבן אזייגער אינדערפרי, האט ביינוש גבאי (וועלכער איז אינצווישן אהיימגעגאנגען שלאפן) געקלאפט אויפן פענסטער און געזאגט:
רבי, וואספארא פנים וועלן מיר האבן אז דער גאנצע שטאט גייט שוין צום דאווענען, און מען וועט מיינען אז דער רבי שלאפט נאך...
דער בלאזובער האט אויסגעפירט: איך בין דאך גארנישט. אבער איין זאך קען איך דיר זאגן, אז וואס איך בין יא איז פון יענע נאכט...


text:
אלעקסאנדער, פוילן
אַלעקסאַנדער (פויליש: Aleksandrów Łódzki) איז א שטעטל אין לאדזשער וואיעוואדעשאפט.
אין 2008 האט דאס שטעטל געהאט 20,684 איינוואוינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1816 איז דאס דארף פון אלעקנסאדער געגרינדעט געווארן. אין 1822 האט עס באקומען "שטאט רעכטן".
אין סוף פונעם 19טן יארהונדערט און אנהייב פונעם 20סטן יארהונדער האט מען אויפגעשטעלט אין אלעקסאנדער אסאך שטריקעריי פירמעס, און אלעקסאנדער איז געווארן די וויג פון דער פוילישער סקארפעטן אינדוסטריע. די בירגער פלעגן רופן דאס שטעטל "סקארפעטן שטאט", און ביז היינט איז שטריקעריי די הויפט אינדוסטריע דארט.
אין 1910 האט מען געעפנט א טראמוויי פון אלעקסאנדער קיין לאדזש, וואס האט געפועלט ביז 1991.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תרכ"ו האט רבי חנוך העניך הכהן לעווין, דער צווייטער רבי פון דעם גערער חסידות. זיך באזעצט אין אלעקסאנדער און געפירט זיין הויף דארט. פון דעמאלסט איז אלעקסאנדער געווארט א צענטער פון חסידות. אין די תר"ן יארן האט רבי יחיאל דאנציגער אויפגעשטעלט אין שטעטל דעם הויף פון אלעקסאנדער.


text:
בצלאל יהושע מאשקאוויטש
רבי בצלאל יהושע מאשקאוויטש זצ"ל (ה'ת"ר - ה' תמוז ה'תרע"ה), רבי אין גלינע
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע איז געבוירן אין יאר ה'ת"ר (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב יחיאל מיכל מאשקאוויטש רב אין גלינע, פארפאסער פון ספר קב ונקי, א זון פון הרב משה פון סאטינאוו, א זון פון הרב חיים פון סאטינאוו, א זון פון הרב יוסף פון יאמפאלא, א זון פון הרב יחיאל מיכל דער מגיד פון זלאטשוב. און צו זיין מוטער מרת פרומיט רעכלי א טאכטער פון הרב מאיר פון פרעמישלאן, א זון פון הרב אהרן לייב פון פרעמישלאן א זון פון הרב מאיר (הגדול) פון פרעמישלאן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע יונגע יארן איז רבי בצלאל יהושע געפארן קיין סאדיגורא און אויך צו די אנדערע רוזשינער קינדער פון טשארטקאוו און הוסיאטין. נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תרכ"ז איז רבי בצלאל יהושע געווארן רבי אין גלינע אויף זיין פאטער'ס ארט. רבי בצלאל יהושע האט געפירט זיין רביסטעווע אויף א ברייטן פארנעם אויף דעם שטייגער פון די רוזשינער קינדער.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע איז נפטר געווארן ה' תמוז ה'תרע"ה, זאגנדיג די ווערטער "אור זרוע לצדיק" ביי קבלת שבת.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי בצלאל יהושע האט געהייראט בזיווג ראשון א טאכטער פון זיין פעטער (זיין מוטער'ס שוואגער) הרב אברהם חיים רעדליך פון מיקולייב. זייערע קינדער:
- מרת שלומצי, די ווייב פון הרב ישראל דוד, פון אוסטילה
בזיווג שני האט רבי בצלאל יהושע געהייראט מרת גיטשא די יונגסטע טאכטער פון צאנזער רב, הרב חיים האלבערשטאם. זייערע קינדער:
- הרב חיים מאשקאוויטש (ה'תרמ"ח (אומגעפער) - ה'תרפ"א), ממלא מקום פון פאטער, רבי אין גלינע. ער האט געהייראט מרת אדל א טאכטער פון זיין פעטער (זיין מוטער'ס ברודער) הרב שלום אליעזר האלבערשטאם פון ראטצפערט.
- מרת רעכיל, די ווייב פון הרב יצחק צבי אפרתי, פון גלינע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
יידישע דעמאקראטישע לאנד
דער הויפט געדאנק פון דער יידישער מדינה, מדינת ישראל, איז אויסצופירן דעם געזעץ פון צוריקערן אלע יידן פון גלות צו אן אייגן לאנד. אבער די פראגע איז ווי דארף א יידישע מדינה אויסזען? צווישן די בירגער אין מדינת ישראל איז דא מיינונגס פארשיידנהייט איבערהויפט צווישן די פרומע, מזרחיסטן און סעקולערער.
1. די פרומע צעטיילן זיך אזוי:
- א) עקסטרימישע גרופעס וואס לייקענען אינגאנצן אפ די מדינה (ווי נטורי קרתא, עדה החרדית, סאטמאר)
- ב) ליבעראלערע גרופעס (ווי אגודת ישראל, דגל התורה) וואס כאטש זיי זיינען אויך קעגן דעם ציוניסטישן געדאנק, אבער דאך האלטן זיי אז מען דארף זיך אריינמישן אין די ישראלישע פאליטיק כדי צו כאטשיק אויפטון מיט וויפל מ'קען כדי צו העלפן דעם פרומן ציבור סאציאליסטיש און אין יידישקייט. (אין די לעצטע יארן איז זייער שטרעבונג אויך צו מאכן טראדיציאנאליש די גאנצע מדינה (אזוי ווי די שטרעבונג פון די מזרחיסטים (זעט די נעקסטע פאראגראף)))
2. די מזרחיסטן האלטן אז די מדינה איז א חלק פון די גאולה (אתחלתא דגאולה), און מען דארף איר מאכן א מדינת הלכה וואס פירט זיך טיאקראטיש ד.ה. מען דארף אויסמאכן הלכהדיקע געזעצן און אויפשטעלן א רעליגיעזען געריכט (סנהדרין). זייער ציל איז נישט צו העלפן זייערע אייגענע גרופעס אזוי ווי די פרומע, נאר זיי שטרעבן צו מאכן די גאנצע מדינה מער טראדיציאנאליש מיט ארויף לייגן גרונדענע הלכות ווי שמירת שבת, כשרות, א יידישע מיליטער, נישואין און גירושין זאל זיין על פי די הלכה. אבער פונדעסוועקן האלטן זיי זיך אָן מיטן דעמאקראטישן געדאנק.
3. ביי די סעקולערער איז דא פארשידענע מיינונגען:
- א) טראדיציאנאלער - זיי האלטן אז די יידישע מדינה דארף שטרעבן זיך צו פירן לויט די יידישע טראדיציע און קולטור, און מען דארף מאכן גרונדענע געזעצן וואס געהערט צו די יידישע טראדיציע, ווי צ.ב.ש מאכן דער טאג שבת אלץ א רוהע-טאג, נישט אנוואקסן אין איר שוויינען א.ד.ג.. די אידיאלאגיע צעטיילט זיך אין א סך מיינונגען וועלכע געזעצן מען דארף אויסלייגן.
- ב) אזעלכע האלטן אז די מדינה איז געמאכט געווארן פאר דאס יידישע פאלק איבער די גאנצע וועלט. די ציל פון די מדינה דארף נישט זיין נאר פאר אירע בירגער נאר פאר אלע יידן אין די גארער וועלט.
- ג) די מדינה דארף זיין "א מדינה פאר יידן" און נישט א "יידישע מדינה", עס דארף זיין אין איר דעמאגראפיש רוב יידן און האבן א יידישע רעגירונג, אבער זי דארף זיך נישט מישן אין די יידישע טראדיציע און קולטור נאר זיין אינגאנצן דעמאקראטיש.
- ד) די מדינה דארף זיין א פולע דעמאקראטישע מדינה מיט גלייכרעכטיגייט פאר אלע בירגער אריינגערעכנט די אראבער, דרוזער און אלע אנדערע גוים. אויף העברעיש הייסט דאס מדינת כלל אזרחיה.
- זעט מער: נאציאנאליזם


text:
וועטער
די וועטער איז די פאר פון אלע עקזעסטירענדע פענאמענען און א אטמאספערע צו א געוויסע צייט. צו עס איז רעיגןדיג אדער קאלט אדער הייס א.א.וו.
דער טערמין טוט געוויינליך מיינען די אקטיוויטעט פון די פענאמענען איבער קורצע צייטן (שעהן אדער טעג), אנדערשט ווי דער טערמין קלימאט, וואס מיינט געוויינליך די דורכשניט אטמאספערישע קאנדיציעס איבער א לענגערן צייט אפשניט.
ווען מען ניצט דאס סתם אזוי אן צולייגן א ווארט מיינט דאס געוויינליך די ערדס וועטער.
הויפט און עיקרדיגע מעכעניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועטער טוט זיך מייסטענס רעזולטירן פון טעמפראטור אונטערשיידן צווישן איין פלאץ און דאס אנדערע.
אויף א גרויסן פארנעם טוט זיך טוישן די טעמפראטורס וועגן געגענטער וואס זענען נענטער צום עקוועטאר באקומען מער ענערגיע פער באשטאנדטייל פון זייער געגענט פון די זון ווי אנדערע ראיאנען נענטער צום פאולס.
אויף לאקאלע מעסטונגען טוט זיך טוישן די טעמפאראטור אונטערשיידן צוליב פארשידענארטיקע אנדערשטיגע אויבערפלאכן (אזעלעכע ווי אקעאנען, וועלדער, אייז שיכטן, אדער מענשטליכע געמאכטע אביעקטן) האבן אנדערשטיגע פיזיקאלע כאראקטערן ווי אפשפיגלבארקייט, פעסטקייט, אדער פייכטקייט אינהאלט. אויבערפלאך טעמפעראטור אנדערשטקייטן מאכן אן דרוק פארשידענארטיקייטן.
א הייסער אויבערפלאך הייצט אן די לופט העכער איר, און די לופט פארשפרייט זיך, אראפנידערונג די לופטדרוק.
די רעזולטירענדער האריזאנטאלע דרוק גראדיענט הייבט זיך די לופט פון הויך צו נידעריג פרעשור, שאפענדיג א ווינט, און די ערדס ראטאציע טוט דאן אנמאכן אז עס זאל זיך בעוועגן ארויף און אראפ איר פלוס דורך די קאריאליס אפעקט.
וועטער פאראויסזאגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דיעטע
דיעטע איז די פראקטיצירונג וואס דער מענטש עסט בלויז רעגולירטע געוויסע מעניו פון עסן צוליב א געוויסע סיבה, געווענליך איז עס פעשע מענטשען וואס היטען זיך אויס פון עסן פעטע עסן כדי אפצופאלן וואג, אבער עס טרעפט זיך אויך ביי קראנקע מענטשען וואס מעגן נישט עסן א געוויסע סארט עסן, אדער פארקערט זיי מעגן נאר עסן געוויסע סארט עסן, הייסט דאס אז זיי זענען אויף א דיעטע.
דיעטעס איז א טייל פון אמעריקאנער קולטור און צו יעדער צייט זענען א גרויסע פראצענט פון לאנד אויף א דיעטע. עס זענען פאראן דיעטע פראגראמען פון אלע סארטן און טייל פון זיי זענען געווארן גרויסע ביזנעסער וועלכע ווערן נאכגעפאלגט דורך מיליאנען מענטשן. באקאנט זענען די פאלגענדע דיעטע פראגראמען: עטקינס דיעטע, קרויט זופ דיעטע, גרייפפרוכט דיעטע, האליוואוד מירעקל דיעטע, רייז דיעטע, סקארסדעל דיעטע, סאוט ביטש דיעטע, און זאנע דיעטע.
קערפער געניטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קערפער איז דער בעסטער מאשין פון דער וועלט וועלכע קען טראכטן, פלאנירן, און טאן וואס טויזנטער מאשינען און קאמפיוטערס וואלטן געדארפט טאן. נאך א וואונדער וועלכע ווייניג ווייסן איז דער פאקט אז דער קערפער נוצט גאר ווייניג ענערגיע צו טאן זיין ארבעט. אפילו ווען דער קערפער טוט שווערע ארבעט וועט זי נוצן גאר ווייניג ענערגיע רעלאטיוו צו וואס עס קען פראדוצירן. ווען א מענטש זיצט און טוט גארנישט וועט זיין קערפער פארברענען א קארגע 12 קאלאריעס פער פונט יעדן טאג (א פונט איז 0.45 ק"ג). דאס מיינט אז פאר א דורכשניטליכער מענטש וואס וועגט 150 פונט (68 ק"ג) וועט זיין קערפער דארפן 1,800 קאלאריעס פער טאג צו זיצן און אפערירן פון זיך אליינס אן דעם וואס דער מענטש זאל טאן עפעס באזונדער.
דאס איז גאר ווייניג ענערגיע אויב מען טראכט וואס עס דארף אלץ אפערירן אינעווייניג. די הארץ דארף קלאפן, די לונגן אריינציען און ארויסבלאזן לופט, דער מוח דארף קאנטראלירן און טראכטן, און דער קערפער דארף זיין ווארים צו אלע צייט.
ווען מען שטעלט זיך אויף פון בענקל און מען גייט נוצט מען שוין מער ענערגיע אבער נאך אלץ וואונדערליך ווייניג פון וואס מען וואלט זיך פארגעשטעלט. א מענטש וואס לויפט נוצט ארום 100 קאלאריס פער מייל (א מייל איז 1.7 מעטער) וואס מיינט אז ער נוצט עפעס מער ווי 10 פראצענט וואס זיין קערפער דארף צו זיצן שטיל צו קענען לויפן א מייל.
צו פארשטיין דעם קאנצעפט לאמיר באטראכטן אן אויטא. אין דורכשניטליך וועט אן אויטא ארייננעמען צווישן 15 און 30 גאלאנען גאזאלין. יעדע גאלאן גאזאלין פארמאגט אזוי פיל ענערגיע ווי 31,000 קאלאריס אינעם מענטש'נס קערפער וואס מיינט אז א אויב א מענטש זאל ווען קענען טרונקן גאזאלין אנשטאט עסן ברויט און פלייש וואלט ער נאר געברויכט איין גאלאן גאזאלין צו לויפן 300 מייל. אויב זאל דער מענטש נוצן א ביציקל אנשטאט לויפן צופיס וועט ער קענען אנציען איבער טויזענט מייל מיט די איין גאלאן גאזאלין.
קאלאריס איז א פארעם פון ענערגיע וועלכע ווערט גערעכנט גענוי ווי אלע אנדערע ענערגיע מיטלן אין דער וועלט. איין קאלאריע באשטייט פון דער סך הכל ענערגיע וואס נעמט צו הייצן איין גראם וואסער צו איין גראד. א שטיקל קעזקוכן פארמאגט גענוג ענערגיע צו מאכן א 60 וואטס לאמפ ברענען פאר אנדערהאלבער שעה. עטליכע פונט גרינצייג וואלט געווען גענוג צו הייצן א גלעזל הייס וואסער עס זאל קאכן, און 5 סענדווישטעס מיט פלייש דערין וואלט גענוג געווען צו פירן אן אויטא פאר איין מייל.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז דער קערפער דארף פיל ווייניגער עסן ווי מיר טראכטן צו קענען טאן זיין טאג טעגליכע ארבעט וועלכע מעג זיך נישט אפשטעלן פאר איין מינוט. וואס פאסירט מיט די איבעריגע עסן?
קאלאריס קומען אריין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי געזאגט דארפן מיר נישט מער ווי 1,800 קאלאריס צו קנען דורכמאכן דעם טאג זיצנדיג אויף א בענקל. אין די היינטיגע וועלט איז פאראן א געוואלד עסן און איז זייער פעט מיט גאר אסאך קאלאריס. פון א פשוט'ע פרישטאג פון עטליכע רעפטלעך ברויט, אביסל טונא פיש, א פארציע גרינצייג, און א גלעזל מילך איז שוין איבער גענוג דורכצומאכן דעם מעת לעת אן קיין שטרויכלונגען. א דורכשניטליכער מענטש וואס טוט נישט עפעס ספעציעלע שווערע ארבעט דארף קענען לעבן אויף א 2,000 קאלאריע דייעט און ווען איר ליינט אינפארמאציע אויף עסן וועט איר שטענדיג זען אז דאס איז אויסגערעכנט אויף די פראצענטן לויט די דורכשניטליכער דייעט פון 2,000 קאלאריס.
א בייגל פארמאגט 160 קאלאריס, א גלעזל ביר 140, א קענדי 7, איין ?סלייס טשיז?, 70, א טשאקלאד טשיפ קיכל 80, א באנאנע 85, א פאטעטא (קארטאפל) 220, א גלעזל מילך 120, און א גלעזל קאלא סאדע פארמאגט 100 קאלאריס.
מען שאצט אז אין די אמעריקאנער פרעס וועלט נעמט א מענטש אריין צווישן 3,000 און 5,000 קאלאריס אן קיין פראבלעם און אן דעם וואס ער זאל האבן געווען ביי א פארטי וואו ער עסט געווענליך נאך מער. אט דאס איז דער פראבלעם ווייל ווי מיר זעען נעמען מיר אריין באלד דאפלט פון וואס מיר דארפן טאקע האבן.
דער קערפער רעאגירט באלד צו אלע עסן וואס קומען אריין און ארבעט אויס די קאלאריס צו ענערגיע און אלע איבעריגע גייט ארויס פון קערפער. אבער נישט אלע איבעריגע עסן גייט ארויס און מיט דעם איז דער מענטש גארנישט אנדערש ווי די בהמה. דער קערפער וועט נעמען איבעריגע עסן און דאס מאכן צו פעטנס און דאס אוועקלייגן אין קערפער פאר א רעגנדיגע טאג ווען עס וועט נישט האבן גענוג עסן זאל עס קענען נעמען ענערגיע פן דארט.
יעדע קערפער ארבעט אנדערש און נישט יעדע קערפער וועט אלעס ארויסווארפן און דאס וועט זיך צעביסלעך אנהייבן אנזאמלן און צולייגן עקסטערע פונט פן ?פעטנס?. עס נעמט אינגאנצן 3,500 עקסטערע קאלאריס צו באשאפן א פונט פעטנס. אויב א מענטש זאל עסן 2,000 עקסטערע קאלאריס יעדן טאג און זיין קערפער זאל ארויסשיקן 90 פראצענט דערפון וועט נאר נעמען 175 טעג ער זאל וועגן מיט איין פונט מער וואס מיינט אז ער וועט צונעמען צוויי פונט פער יאר. מענטשן וואס ליידן פון פעשקייט האבן נישט אזא גוטע פארדייאונג סיסטעם און זייער קערפער וועט אנזאמלן פיל מער פעטנס און דאס וועט זיך אנזאמלן פיל שנעלער, טיילמאל עטליכע פונט פער מאנאט.
א דיעטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר יעדע עקסטערע פונט פון וועלכע מען וויל פטור ווערן דארף מען פארברענען 3,500 קאלאריס און עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי דאס צו דעגרייכן. די ערשטע וועג איז דורך שאפן א דעפיציט פון קאלאריס וואס קומען אריין יעדן טאג און אזוי וועט דער קערפער אפנעמען דאס איבעריגע פון איר פעטנס רעזערוו אדער קען מען טאן איבונגן וואס וועט העלפן פארברענען עקסטערע קאלאריס און צעביסלעך וועט מען פטור ווערן פון די איבעריגע פלייש.
אלס א ביישפיל וועלן מיר נעמען א מענטש וואס פארמאגט עקסטערע פונט און מיר וועלן אויסשטעלן עטליכע וועגן וויאזוי ער קען פטור ווערן פון זיין פעטנס:
1) ער קען זיך אריינלייגן אין בעט און לאזן אויסהונגערן און יעדן טאג וואס גייט פארביי וועט זיין קערפער ארויסנעמען ווייניגסטענס 1,800 קאלאריס צו קענען אפערירן וואס מיינט אז דער מענטש וועט פארלירן א פונט יעדע צוויי טעג.
2) דער מענטש וועט נאר עסן 1,500 קאלאריס פער טאג וואס מיינט אז ער וועט שאפן א דעפיציט פון 300 קאלאריס יעדען טאג. עס וועט אים נעמען 12 טעג פטור צו ווערן פון א פונט פעטנס. טאקע לענגער אבער ער וועט נישט ממש הונגערן.
3) ער קען עסן נאר וויפיל ער דארף (1,800 קאלאריס) און מאכן איבונגן יעדן טאג צו פארברענען אביסל עקסטערע קאלאריס. לאמיר זאגן ער וועט לויפן 2 מייל פר טאג וועט ער פארברענען 200 קאלאריס וואס מיינט ער וועט קענען פארלירן א פונט יעדע 18 טעג.
4) אדער קען ער טאן אביסל פון ביידע. ער וועט עסן 200 קאלאריס ווייניגער און לויפן 2 מייל פער טאג און צוזאמען פארברענען און מאכן פארלירן 400 קאלאריס פער טאג וואס וועט אים העלפן פטור ווערן פון א פונט פעטנס אין עפעס מער ווי א וואך.
אט דאס איז א דייעט און עס קען נישט זיין אנדערש. א מענטש וואס איז איבערוואגיג מיינט אז ער טראגט א סורפלוס פון קאלאריס מיט זיך און ער ברויך פטור ווערן דערפון אדער דורך שאפן א דעפיציט אדער ארבעטן צו פארברענען אביסל יעדן טאג. אלע דייעט פראגראמען טוען גענוי דאס און די קונץ איז וועלכע דייעט פראגראם וועט דאס ווייניגסטע פייניגן דעם מענטש.
דער פראבלעם מיט א דיעטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א דייעט איז נישט קיין ענדגילטיגער לעזונג צו דעם פראבלעם. אויב א מענטש ליידט אז זיין קערפער לייגט אוועק צופיל פונט וועט א דייעט נאר ברענגן א צייטווייליגער דעפיציט פון קאלאריס וואס וועט אים מאכן פארלירן פונט איבער א געוויסע צייט אפשניט. אבער די מינוט ער וועט איבערלאזן דעם פראגראם און וועט אנהייבן עסן ווי בעפאר וועט זיין קערפער ווייטער שאפן דעם זעלבן פראבלעם. קומט אויס אז אויב אזא סארט מענטש וויל בלייבן אין פארעם וועט ער דארפן בלייבן אויף דייעט זיין גאנצע לעבן און זיכער מאכן אז ער נעמט קיינמאל נישט אריין מער וויפיל קאלאריס ער ברויך האבן לויט זיין קערפער סייז.
רוב דייעט גייער נעמען אריין 50 עקסטערע קאלאריס פער טאג און נעמען צו 5 פונט פער יאר. ווען עס זאמעלט זיך אן גייט מען אויף א דייעט און מען פארלירט 10-20 פונט ביז 2 מאנאטן. די מינוט מען ענדיגט די דייעט הייבט זיך אן די זעלבע פרשה און מען הייבט ווידער אן צונעמען פונט און ווען עס זאמעלט זיך ווידער אן גייט מען ווידער אויף דייעט.
כמעט קיינער קען זיך נישט צוגעוואוינען צו א דייעט לעבן ווייל מען פייניגט זיך פשוטו כמשמעו. עסן וואלגערט זיך אויף די גאסן און וואו מען גייט און שטייט שמעקן די נארהאפטיגע עסן אריין אין די חושים נערוון און דער דייעט גייער קען עס נישט דורכטראגן. פארגעסט נישט אז דער פעשער מענטש גלוסט נאכמער פאר עסן ווי אנדערע און עס איז ממש נישט צום אויסהאלטן. מען קען נישט גיין אויף דייעט א גאנצן לעבן ווייל מען קען זיך נישט צוריק האלטן פון עסן עטליכע קיכלעך יעצט ארויס פון אויוון. יעדע קיכל איז ווייניגסטענס 50 קאלאריס.
א דייעט איז א נאטורליכער וועג פון פארלירן פונט און עס איז נישט פאראן א צווייטע וועג. א דייעט מיינט איינצוימען די קאלאריס וואס מען נעמט אריין און אפילו מיט די בעסטע דייעט וועט דער מענטש בלייבן הונגעריג.
עס זענען פאראן היינט א רייע אנדערע וועג וויאזוי פטור צו ווערן פןו איבעריגע פעטנס אבער קיין איינע פן זיי זענען נישט נאטורליך און האבן אלע קאסקעווענצן.