text:
בערלינער וואנט
דער בערלינער וואנט איז געווען א שטיינערנער מויער וועלכע איז געבויט געווארן דורך דער קאמוניסטישער מזרח דייטשלאנד רעגירונג (דייטשלאנד דעמאקראטישע רעפובליק) אפצוהאלטן אירע איינוואוינער פון אנטלויפן צו דער דעמאקראטישער מערב זייט פון דייטשלאנד. דער מויער איז געבויט געווארן אין 1961 און איז געשטאנען אונטער א שטרענגע וואך פון די פאליצייאישע קראפט וועלכע די דייטשן האבן גערופן די סטאסטי. די בערלינע וואנט איז געווען אן אנגעזעענע סימבאל פון דעם קאלטן קריג וועלכע האט זיך געקאכט שטילערהייט צווישן די יו-עס-עס-אר און די אליאירטע, אריינגערעכנט מזרח דייטשלאנד און די פאראייניגטע שטאטן און אירע פריינט.
ביי דער ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג אין 1945 איז די שטאט בערלין ארומגענומען געווארן מיט אקופירטע טעריטאריעס פון סאוועטישע כוחות. די אלע טעריטאריעס זענען שפעטער געווארן די אפיציעלע מזרח דייטשלאנד. די שטאט בערלין זעלבסט איז צוטיילט געווארן צו מזרח בערלין און מערב בערלין. די מערב זייט איז אקופירט געווארן דורך בריטישע, פראנצויזישע, און אמעריקאנער כוחות און איז געשטיצט געווארן דורך די פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד, באקאנט אלס מערב דייטשלאנד. צווישן די יארן פון 1949 און 1961 זענען 2.7 מיליאן מענטשן אנטלאפן פון מזרח קיין מערב כאטש די אָרטיגע רעגירונג איז אין יענע יארן געווען די מערסט פראדוקטיווע קאמוניסטישע רעגירונג אין גאנץ אייראפע. ווי אזוי אימער, האבן די מזרח איינוואוינער זיך געשפירט אביסל אונטערדרוקט ווען די מעגליכקייט צו געניסן פון די מערב וועלט מידיא איז לימיטירט געווארן און זיי האבן געהאלטן אז די מערב איינוואוינער לעבן א העכערע סטאנדארט לעבן ווי זיי. אסאך פון די מזרח איינוואוינער האבן איבערגעלאזט די מזרח זייט האפנדיג צו טרעפן בעסערע עקאנאמישע מעגליכקייטן אויף מערב.
ווען די אנטלאפענע האבן אנגעהויבן גרייכן הויכע ציפערן און עס האט אנגעהויבן עפעקטירן די ארבעט'ס קראפט האט די מזרח רעגירונג באשלאסן דאס אפצושטעלן דורך בויען א שיץ מויער. די אפעראציע איז אויסגעפירט געווארן אינמיטן די נאכט פון אויגוסט דעם 13'טן אין 961' ווען א ריזיגע מחנה פון מזרח דייטשע סאלדאטן האבן באלאגערט די גרעניצן פון מערב דייטשלאנד און אויפגעשטעלט צייטווייליגע אייזערנע צוימען מיט שטעך דראט אויף איר. די ארבעט האט זיך אנגעהויבן באלד דערנאך ווען א ריזיגע צאל קאנסטראקשן ארבייטער האבן אנגעהויבן איבערטוישן די צוים צו א ציגל וואנט וועלכע איז געשטאנען 12 פיס (28 מעטער) הויך און זיך געצויגן אויף א שטרעקע פון 103 מייל (166 קילאמעטער). 28 מייל (45 קילאמעטער) פון די וואנט איז געבויט געווארן אינמיטן די שטאט בערלין וואו די גרענעצן פון מזרח און מערב דייטשלאנד זענען צוטיילט געווארן. דארט וואו עס האבן זיך געפינען געביידעס און מען האט נישט געקענט מאכן די וואנט האט מען עס איבערגעצויגן מיט ציגל אויף די מזרח זייט און באדעקט אלע פענסטער מען זאל נישט קענען אריבערזען די אנדערע זייט. די מזרח רעגירונג האט פארקויפט אז זי האט געבויט דעם וואנט צוריקצוהאלטן מיליטערישע קאנפראנטאציעס מיט מערב דייטשלאנד. דאס איז געווען נאר אן אויסרייד אבער ווען מען איז געגאנגן נאנט צו די וואנט און געזען די פילע פארכאפונג לעכער האט מען באלד פארשטאנען אז דאס איז געמאכט צו האלטן די איינוואוינער אין שטאט.
געוויסע מענטשן איז נאך אלס געלונגען זיך אריבער צו כאפן אבער 80 פראצענט פון די פרובירער זענען אומגעקומען פון די שטרויכלונגען וואס די רעגירונג האט אונטערגעשטעלט. פאר א לאנגע צייט זענען די איינוואוינער געבליבן איינגעשפארט אויף מזרח און נישט געהאט קיין שום מעגליכקייט צו אנטלויפן צו די פרייע וועלט. צוביסלעך האט אבער קאמוניזם אין אייראפע אויסגעוועפט און דייטשלאנד'ס שכינים, ווי אונגארן און עסטרייך האבן אנגעהויבן אריינלאזן די אנטלויפער אויף זייער זייט וואו עס איז נישט געווען קיין וואנט. די מענטשן זענען דערנאך פון דארט אריין קיין מזרח אדער ארויסגעוואנדערט צו די וועלט. אין יענע צייט האט די שטרענגע זיכערהייט ארום דעם וואנט אנגעהויבן אויסוועפן ווען מזרח דייטשלאנד האט אנגעהויבן אויפציען דעמאקראטישע רעפארמען. מענטשן האבן דאן אנגעהויבן צוברעכן די וואנט און די רעגירונג האט זיי איגנארירט. אין 1990 איז דער מויער אינגאנצן באזייטיגט געווארן ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך צוריק פאראייניגט צו איין לאנד.
טיילן פון דעם מויער זענען פארבליבן אויף געוויסע ערטער פאר געדענקעניש. אויך איז אויפגעבויט געווארן א מוזיי לעבן דער פארנומענסטע עפענונג פון דעם מויער אין בערלין וועלכע מען האט אנגערופן "טשעקפוינט טשארלי".


c: text/html

text:
סאס-פע
סאַס-פֿע (דייטשיש: Saas-Fee) איז א נארטל-דארף און דאס גרעסטע דארף אין דעם סאַס טאָל (Saastal), אין וויספּ (Visp) באצירק פון וואַליס קאַנטאָן, וואס איז אין דרום זייט פון דער שווייץ. דאס שטעטל ליגט ביי דער הייך פון 1,800 מ' און האט 1,600 איינוואוינער.
פון דרום זייט צו סאס-פע געפינט זיך דער אַלאַלינהאָרן בארג (Allalinhorn) וואס איז הויך 4,027 מ', און דער פֿע גלעטשער (Feegletscher) אויף אים זענען דא סקי שפורן וואס זענען אקטיוו דאס גאנצע יאר, און פארשלאגן זומער נארטלען. דער גלעטשער איז א טייל פון סאַס-פע'ס סקי פלאץ, וואס אין אים זענען דא שפורן לאנג 100 קילאמעטער מיט נאך 45 קילאמעטער לענג אין אנדערע פלעצער אינעם טאל. פון מערב זייט צו אים, אין דער מאַטער-טאָל (Mattertal), ליגט דאס סקי שטעטל צערמאַט (Zermatt), ער פארמאגט אויך אן גלעטשער פאר זומער סקי אנטקעגן דעם מאַטערהאָרן בארג (Matterhorn).
פאראן א ציינער אינטער-באן מיטן נאמען מעטראָ אַלפּן (Metro-alpine), ארבעט שוין פון יאר 1984, און טראגט ארויף די סקי גליטשערס און די רייזנדע צו מיטל-אַלאַלין (Mittelallalin) אין 3,500 מ' הייך, וואס דאס איז דאס העכסטע פונקט אין דער סקי פלאץ. אין מיטל-אַלאַלין איז אויך דא א גרויסע אייזן-הייל און א רעסטאראן וועלכע דרייט זיך אויף איר איקסוס, און איז דער גרעסטער פון זיין סארט אויף דער וועלט.
אין זומער פארשלאגט די געגנט פיל גייען מארשרוטן, בערג קריכן, קעלדז קריכן, בערג גליטשער, בערג ביציקלעך, קארקינעטן, שטריקן פארקן, פאראשוטן און נאך.
צו סאס-פֿע קענמען אנקומען מיט אן אויטאבוס פון די וויספּ אדער בריג באן סטאנציעס. אין דער שטעטל געגנט איז נישט ערלויבט אנצוקומען מיט א מאטארן אויטא, אחוץ עלעקטרישע אויטאס.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
סודאן
די רעפובליק פון סודאן (אראביש: جمهورية السودان) איז אן איסלאמיש לאנד אין צפון-מזרח אפריקע,וואס האט די גרעסטע טעריטאריע אין אפריקע, און פון אלע אראבישע לענדער, און דאס זעכצנטע אויף דער ליסטע פון דער וועלט'ס לענדער לויט שטח. סודאן גרענעצט עגיפטן צו צפון, עטיאפיע און עריטרעע צו מזרח, דרום סודאן צו דרום, די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק צו דרום-מערב, טשאד צו מערב און ליביע צו צפון-מערב. די הויפטשטאט איז כארטום.
די באפעלקערונג פון סודאן איז 44 מיליאן (אין 2010). 8.5 מיליאן מענטשן וואוינען אין דרום סודאן, וואו מ'האט געהאלטן א רעפערענדום אין יאנואר 2011 און א גרויסע מערהייט האט געשטימט אויפצושטעלן א באזונדער לאנד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סודאן איז געווארן זעלבשטענדיק דעם 1טן יאנואר, 1956, אבער האט געליטן 17 יאר פון א אינערליכן ברידער קריג צווישן די צוויי פראקציעס די איסלאמישע פון צפון און די שווארצע, און קריסטן אין דרום ביז 1972 ווען מ'איז געקומען צו אן אפמאך.


text:
קורצע דערציילונג
קורצע דערציילונג איז אן אפטייל פון פראזע. עס באשרייבט א קורצע געשעעניש.
דער אויסשטעל פון א קורצע דערציילונג: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן דער הויכפונקט פון דער דערציילונג 4) נאכער ווערט דער פראבלעם פון דעם פלאנטער אויסגעלייזט 5) און די ענדע.
די ענדע פון דער דערציילונג קען בלייבן אפן אדער פארמאכט, קיילעכיק אדער דער הויכפונקט.
קורצע דערציילונגען כאראקטעריס:
- די דערציילונג איז געשריבן קורץ און שארף.
- די דערציילונג פארמאגט נאר איין אקציע.
- עס איז דא אין איר ווייניק פיגורן, אין אלגעמיין איין הויפט פיגור און נאך א צווייטרייאיקער פיגור.
- די געשיכטע איז באוויקלט מיט איינע אדער מערערע מאטיפן. (א ווארט וואס ווערט איבעגעחזרט עטלעכע מאל אין דער דערציילונג כדי צו קלאר מאכן א געוויסער געדאנק).
- דער דערציילער קען זיין איינע פון די פיגורן אדער א דרויסנדיקער.
- די געשיכטע געשעט אין א קורצע צייט, א טאג, א וואך אדער אין א איבערגעשפרונקטע צייט פון צענדליקע יארן.
פון די באוווסטע וואס האבן געשריבן קורצע דערציילונגען איז געווען אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו.


text:
קרים
דער קרים האלבאינדזל (רוסיש: KpыMckий пoлyocTpoB, אוקראיניש: KpиMcbkий пiBocTpiB) איז א האלבאינדזל אינעם צפון זייט פון שווארצער ים. ער איז כמעט אינגאנצן ארומגענומען מיט וואסער, דער שווארצער ים און, אין מזרח זייט, דער ים פון אזאוו. דער האלבאינדזל איז אין דרום זייט פון אוקראינע און מערב זייט פון רוסלאנד. קרים אנקערט זיך מיט אוקראינע דורך דעם פערעקאפער איסטמאס.
אין 2014, דער בעלות פון קרים איז געווארען א מחלוקת צווישן אוקראינע און רוסלאנד. רוסלאנד האט אריינגענעמעמט דער לאנד ווי א חלק פון רוסישער פעדעראציע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מאסן פארניכטונג וואפן
מאסן פארניכטונג וואפן, איז פארעכנט אלס אומקאנווענציאנעלע וואפן, ווי כעמיש, ביאלאגיש, אטאמיש און נוקלעאר.
כעמישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כעמישע וואפן ווערן צאם געשטעלט אין לאבארטאריעס, דורך ראדיאאקטיווע באשטאנדטיילן, וואס איז גרינג צו מאכן און האבן. איר אפעקט איז צוויי, אדער הרגט עס אפ דעם נערווען סיסטעם, אדער בריט עס אפ, פון ביידע שטארבט מען, אפילו בלויז פון א קליינע בארירונג מיט די קערפער. מערערע לענדער האבן כעמישע וואפן, און טעראר גרופעס, האבן אין די פארגאנגענע פאר יאר, פרובירט צו לייגן א האנט, אויף אזעלכע וואפן.
ביאלאגישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביאלאגישע וואפן ווערן געמאכט דורך פלאנצונגען, חיות, באקטעריעס, ווי ארויסנעמען די סם אדער קרענק, און עס טראנספארמירן אין א וואפן, וואס קען אנברענגן א טאטאלע חורבן, די פאראייניגטע שטאטן, דערקלערט אז זי האט זיך קיינמאל נישט באנוצט מיט די סארט וואפן.
יאדערישע וואפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז שוין א טייערע פראצעדור צונויף צושטעלן, און קאסט א מאיאנטעק מיט געלט, אויף א פראגראם מיט וויסנשאפטלער, די סארט וואפן איז א רעאקציע פון שפאלטן אדער אויפלאזן, פון געוויסע רויע מאטריאלן, און ווען עס פאסירט קומט דער אויפרייס, וואס איז גאר שטארק, נאך מער פון כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן.
צוויי מאל אין די היסטאריע, זענען יאדערישע וואפן באנוצט געווארן, ביידע מאל ביי די צווייטע וועלט מלחמה, אין יאפאן, און ביידע מאל געשאסן געווארן דורך די פאראייניגטע שטאטן, ערשטע מאל אויף היראשימע, 6טע אוגוסט 1945. דריי טעג שפעטער, האט אמעריקע געשאסן א צווייטע, אויף נאגאסאקי.
אנדערע לענדער וואס האבן געמאכט פרווונגען, ענגלאנד, פראנקרייך, סאוועטן פארבאנד,אינדיע, כינע, צפון קארעע, פאקיסטאן. ישראל האט לויט געוויסע, א פראגראם פאר יאדערישע וואפן.


text:
בנימין בן אליעזר
בנימין פֿואַד בן אליעזר (געב' דעם 12טן פעברואר 1936) איז א כנסת מיטגליד, און א געוועזענער הויכער אפיציר אין צה"ל. ער איז געווען פארטיידיקונג מיניסטער אין ישראל, און האט אויך געהאלטן אנדערע מיניסטארישע אמטן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן אליעזר איז געבוירן געווארן דעם 12טן פעברואר 1936 אין דער שטאט באצרא, איראק, צו זיינע עלטערן צאלאח און פֿרחה. זיין נאמען ביים געבוירן איז געווען פֿואד, זיין צונאמען ביז היינט אין ישראל. זיינע עלטערן האבן געמאכט עליה אין יאר 1950, דעמאלט האט ער זיך געטוישט דעם נאמען אפיציעל צו בנימין.
אין יאר 1954 איז בן אליעזר אריין אין מיליטער אין דער גולני בריגאדע אלס א קעמפער, ער איז געשטיגן אויפן מיליטערישן לייטער אלס אפיציר. ביי דעם לבנון ברודער קריג, האט ער געהאלפן די קריסטן אין מערערע הינזיכטן, ווי אויך אנקניפן באציאונגען צווישן די קריסטליכע לבנון מיט ישראל.
אין 1982, האט ער פארלאזט די ארמיי, און זיך געוואנדען צו פאליטיק. ער האט אנגעהויבן אין א פארטיי וואס עזר ווייצמאן האט געגרינדעט. נאך די וואלן איז ער אריין אין כנסת. די פארטיי האט זיך פאראייניגט מיט די עבודה, ווי ער האט געדינט אלס מיניסטער אין עטליכע רעגירונגען.
אין 1994 האט יצחק רבין, אים געשיקט קיין טוניסיע, זיך צו טרעפן מיט יאסער אראפאט.
אין 2001 האט אריק שרון אים געשטעלט אלס פארטיידיגונגס מיניסטער. אין זיין תקופה האט זיך אנגעהויבן די אינטיפאדע.
היינט איז ער פון די עלסטע אמטירנדע כנסת דעפוטאטן, פון דער ארבעט פארטיי.


text:
טשעכיי
טשעכיי (אדער טשעכיע, אויף טשעכיש: Česko טשעסקאָ) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז פּראָג. דאס לאנד איז פארהאלטנמעסיג קליין קעגן אירע שכינים, זי איז ארומגענומען פון צפון און מעריב דורך פוילן און דייטשלאנד, פון מזרח דורך אוקריינע, פון דרום דורך עסטרייך און אונגארן. אזוי ארום קומט אויס אז זי איז פון די לענדער וואס האבן נישט קיין גרעניץ צום וואסער בלויז דורך די טריקעניש. עס געפינט זיך אין איר טייכן ווי דער מאלדאווע טייך אין פראג און דער טייך מאראבע וואס באהעפט זיך צום טייך דוניי.
דאס לאנד איז פארהעלטנמעסיג ניי, זי איז איינגעטיילט אין די היסטארישע לענדער פון בעהמען און מעהרן.
דיר חלק פון בעהמען איז ביים גרענעץ מיט דייטשלאנד, עס אנטהאלט אין זיך די סודעטן און הערץ בערג וואס מישט זיך אויס צווישן די דייטשע טעריטאריע, און איז ווו באקאנט געווען דער שוועבל אין פייער פארן אויסבראך פון די צווייטער וועלט קריג. נאצי דייטשלאנד האט זיך זייער געגליסט צו האבן דאס חלק, קודם צוליב איר געגראפישן טייל, ווייל עס איז ווי איינגעשלינגען אין די דייטשער טערעטאריע, אויך וווינען דארט א סך רעדנדיגע דייטשן, אויך איז עס א זייער א רייך פלאץ, עס איז רייך מיט אייזן, קופער, בליי, קוילן, און אוראניום.
דאס מערסטע וואס די דייטשן האבן געדארפט איז דאס אוראניום, וואס דאס איז א ווכיטיגער באשטאנדטייל צום פארבריצירונג פון אטאמישער ענערגיע.
דער צווייטער טייל פון טשעכיי איז מעהרן, דאס איז מער צו מזרח צו, עס איז א פרוכטבארע געגנט, און גרעניצט זיך מיט עסטרייך.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון יאר ה'רפ"ו ביז יאר ה'תרע"ח איז זי געווען צוויי באזונדערע מדינות אונטער די אויפזיכט פון די באקאנטע עסטרייך אונגארישע אימפעריע באקאנט מיטן נאמן מדינת קיר"ה. ביז זי איז געווארן איין לאנד צוזאמען מיט סלאוועקיי, מען האט איר דעמאלט גערופן טשעכאסלאוועקיי דאס האט אנגעהאלטן ביז די קאמוניזם איז צעפאלן, היינט זענען זיי איינגעטיילט אין צוויי באזונדערע מדינות טשעכיי און איר שכן סלאוואקיי.
קאמוניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן צווייטן וועלט קריג איז טשעכאסלאוואקיי געפאלן אונטער דעם שאטן פון קאמוניזם, סטאלין האט געהאלטן אז אזוי ווי די רוסישע מיליטער האט באפרייט די טשעכן פון דעם נאצישן יאך קומט איר אלץ.
דאס לאנד האט צום מערסטן געליטן איר חלק פון דעם רוסישן קאמוניזם, ווען אלכסנדר דובטשיק האט אין יאר געוואלט רעוואלטירן קעגן דעם רוסישן בער, דעמאלט זענען די רוסישע טאקנען אריינגעפארן אין פראג און געמאכט דארט א שחיטה.
דאס היינטיגע לאנד פון טשעכיי איז געווארן אין 1993 ווען טשעכאסלאוואקיי האט זיך צעטיילט. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען וואצלאוו האוועל.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשעכיי האט אן אנטוויקלט,[1] הויכער איינקונפט עקאנאמיע[2] מיט א GDP פער מענטש 82% פונעם דורכשניט פארן אייראפעישן פארבאנד.[3]
דאס לאנד געהערט צום שענגען ראיאן, אפגעשאפן די גרענעץ קאנטראלן מיט די שכנותדיגע לענדער, דייטשלאנד, עסטרייך, פוילן און סלאוואקיי, אום 21סטן דעצעמבער 2007.[4] טשעכיי איז א מיטגליד אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מערסטע באקאנטע טשעכישע קאמפאזיטארן זענען אנטאנין דווארזשאק, בעדריך סמעטענע, גוסטאוו מאהלער און לעאש יאנאטשעק.
יידן אין לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי אין גאנץ אייראפע, האבן אידן געוואוינט אין דעם לאנד פאר הונדערטער יארן. די הויפטשטאט פון מדינת בעהמען איז געווען פראג וואס איז איינע פון די עלצטע און שענסטע שטעט אין אייראפע, אין פראג האט שטענדיג אן עקזיסטירט א בליענדע אידישע קהילה, אין דער מיטל אלטער[פֿעלט אַ מקור] האבן די אידן געוואוינט אין א געטא, מען קען נאך היינט זען סימנים און צייכענונגען פון ווי ביז ווי עס איז געווען די געטא.
אין פראג האבן געדינט גרויסע מענטשן פון כלל ישראל אלץ רבנים און פרנסי הקהלה, ווי רבי יהודה ליווא דער מהר"ל מפראג, דער עוללות אפרים, רבי יהונתן אייבשיץ, רבי יחזקאל לאנדא דער נודע ביהודה. עס געפינט זיך אין די שטאט איינע פון די עלטסטע שולן אין אייראפע דאס הייסט דער אלטניי שול אינעם חצר פון דעם שול איז דא דער בית החיים פון א סך פון זייערע רבנים ליגן, דער בית החיים איז נאך ארגינאל נישט בארירט אין די מצבות שטייען אין א רייע שיינערהייט.
אין בעהמען איז אויך דאס די באוואוסטע באד ערטער קארלסבאד און מארינבאד, וואס א סך צדיקים און רבי'ס, גאונים און ראשי ישיבה פון פוילן, אונגארן, רוסלאנד פלעגן קומען אהין צוזאמען טרעפן און וויילן אויף אפרו.
אין מעהרן האט אויך עקזיסטירט שיינע אידישע קהילות, פון די באוווסטע צווישן זיי איז די הויפטשטאט ניקאלשבורג. אין דעם שטאט האט געדינט דער רבי ר' שמעלקע פון ניקאלשבורג.
אזוי ווי אין אלע שטעט דורכאויס אייראפע האבן אידן געליטן אין בעהמען מעהרן, פון צרות און פיין, עס איז באקאנט אין די היסטאריע פון די מרושעת קעניגן טערעסא וואס האט אויסגעטיילט פיין און צרות פאר אידן, חוץ אין די צייטן פון פראנז יאסעף איז געווען דארט גוט פאר אידן, און אין איר ה'תר"ם האט ער געגעבן גלייכבארעכטיגונג פאר אידן.
פאר'ן צווייטן וועלט קריג האבן דארט געוואוינט 400.000 אידן, וואס כמעט אלע זענען גע'הרג'ט געווארן, נאכן קריג שאצט מען איז איבערגעבליבן קרוב צו 50.000 אידן פון טשעכיי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Getting to know Czech Republic, from Czech.cz, the official site of the Czech Republic
- ↑ World Bank 2007. Web.worldbank.org. דערגרייכט דעם 2010-04-25.
- ↑ GDP per capita in PPS. Eurostat. דערגרייכט דעם 2009-06-25.
- ↑ Czech Republic to join Schengen. The Prague Post (2006-12-13). ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 2008-02-25. דערגרייכט דעם 2007-10-08.


text:
אינטעליגענטע אויספלאנעווען
אינטעליגענטע אויספלאנעווען (Intelligent Design) איז דער באגריף וואס לויטעט אז באשעפענישן פון לעבן אויף דער וועלט, איז דאס בעסטע פארשטענדליך דורך גלייבן אין א קלוגער באשעפער. און נישט דורך אן אומדירעקטער עקסידענט פראצעס פון נאטורליכע סעלעקציע.
אנדערשט פון עוואלוציע וואס איז א טעאריע, איז אינטעליגענטע אויספלאנעווען א פאקט וואס מ'לאזט זיך נישט אריין אין די ווייטערע העכערע סיבות וואס, ווער און וויאזוי אלץ איז באשאפן. מען באטראכט בלויז די נאטור ביז מ'קומט צום אויספיר וואסערע טיפע דעזיין; גרויסע וואונדערליכע קענטעניסן, און פונקטליכע פלענער עס ליגט אין די נאטור, און דורך דעם איז א ראי' אז ענדלאזע אינטעלעגענציע, און נישט בלינדע אומפאל האט דאס באשאפן.
זיי זענען אפילו גורס די טעאריע פון עוואלוציע, אבער די באשאפונג פון אנפאנג זאגן זיי ליגט מער פון דעם בלינדן פראצעס.
אינהאַלט
קעגנערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט אויסגעהאלטן לויט וויסנשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רוב וויסנשאפטלער זאגן אז עס שטימט נישט, און דערווייל זעהט מען נישט קיין פלאן אדער ציל אין באשעפעניש, און אז עס זענען דא אסאך מער פעלערן און וויסטעניש ווי עס זענען דא וואונדער. ווי צום ביישפיל די שטיינער וואס ליגן ארום די זייגער.
צוליב די מאטיוו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל איז דאס נישט קיין אנגענומענע לימוד אין די פובליק שולעס ווייל די רוב אלגעמיינער גוי, אפילו זיי זענען רוב רעליגיעז, האלטן אבער אז דער גאנצער חכמה ווערט געטריבן פון אמונה און רעליגיע, און אנדערשט פון כללית'דיגע סייענס, וואס האט נישט קיין מאטיוו עפעס אנדערשט ווי שטודירן לעבן, רוב סייענטיסטען זענען אפילו רעליגיעז, האבן די אינטליזשענט דעזיין חברה א אינטערעסע צו פארשפרייטן זייער גלויבן אין א גאט וואס זיי זאגן טאקע נישט ארויס בפירוש אבער דאס איז זייער ענד כוונה.
די אינטעליגענטע אויספלאנעווען חברה ענטפערן אבער אז די וויסנשאפטלער האבן א פניה קעגן אמונה, און זענען נישט מסכים פאר קיין שום פרייז איינצוזען אז עס איז דא א באשפער אויף דער וועלט אפילו די ראיות צייגן צו דעם ווייל זיי זענען פאנאטשיע אטעאיסטען.
עס פארענטפערט גארנישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די טענה אז א באשאפער איז נאך מער וואונדערליך ווי די זייגער, און אויב ער מוז נישט האבן א באשאפער דאן דארף די וועלט אויך נישט האבן א באשאפער.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן ווערט דאס אנגערופן נפלאות הבורא פון דעם חובת הלבבות אין שער הבחינה, ביזן רמב"ם און זיין יד החזקה, האבן אראפגעלייגט אלס יסוד אז צו זיין א ערליכער איד איז דאס בעסטער און גרינגסטער וועג דורך די לימוד פון אינטעליגענטע אויספלאנעווען. ווייל דאס איז דער שנעלסטער און גרינגסטער וועג צו אמונה.[פֿעלט אַ מקור]


text:
אמין זשומייעל
אמין זשומייעל (געבוירן 1942) איז דער פירער פון דער פאלאנגען באוועגונג, אין לבנון, און איז געווען פרעזידענט פון לבנון.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין 1942 אין לבנון צו פיער זשומייעל. א מאראן קריסטליכער. ער האט געלערנט געזעץ, אינעם אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט, אויך האט ער געלערנט ביזנעס פירערשאפט. ער האט געהייראט דזשויס זשומייעל.
ער איז געווען א געגנטלעכער פירער פון די פאלאנגען, מזרח פון ביירוט. און ווען זיין יונגערע ברודער באשיר זשומייעל, איז אומגעקומען אין אן אטענטאט, האט אמין אים איבערגענומען, אלס פרעזידענט פון לבנון, אין 1982.
פון אנהייב זיין קאדענציע, איז ער געווען פרא מערב וועלט, און ער האט אפילו אונטערגעשריבן א פארשטענדעניש מיט ישראל, ישראל האט געהאט פאר א שטיק צייט, א דיפלאמאטישע אנוועזנשאפט אין ביירוט, אריק שרון האט אמאל אויסגערופן, אז ישראל האלט ביים שלום מאכן מיט נאך א לאנד אינעם מיטל מזרח.
דאס איז פארגעקומען אינמיטן די ערשטע לבנון מלחמה, און טרופן פון דער אמעריקאנער ארמיי, און פראנצויזישער ארמיי, זענען געווען אין לבנון, אלס אינטערנאציאנאלע שלום טרופן. האט דער כעזבאלא, דורכגעפירט עטליכע זעלבסטמארד אטאקעס, און די צוויי דערמאנטע ארמייען, האבן ארויסגעצויגן זייערע טרופן, און סיריע, איז געבליבן די איינציקע לאנד, וואס געווען פארמישט אינעם לבנון ברודער קריג. אמין האט דערנאך מבטל געווען די פארשטענדעניש דעקלעראציע מיט ישראל.
זייענדיק געצווינגען נאכצוקומען סיריעס פארלאנען, האט ער געמוזט צוקומען צו כאפעז על אסאד טובות. ער האט געמוזט אריינלאזן סירישע זעלנער אין ביירוט, אין 1987. נאכדעם וואס אין 1982, האבן זיך געמוזט ארויסצוען נאך דרוק פון צה"ל.
אין 1988 ווען זיין פרעזידענטליכע טערמין איז אפגעלאפן, האט ער זיך געפונען אין א דילעמא, די פארלאמענט, האט נישט ערוויילט א נאכפאלגער, און לויט די לעבאנעזע קאנסטיטוציע, ווערט די פרעמיער מיניסטער צייטווייליג פרעזידענט, און דאס האט ער נישט געוואלט, עס זאל געשען. סאלים על כוץ, א סוני איז געווען פרעמיער דעמאלט אין לבנון. האט ער אויפגענומען מישעל אוען, אלס פרעמיער, און ווען זיין טערמין האט זיך גענדיקט, איז מישעל געווארן פרעזידענט, און פרעמיער. עס איז אויסגעקומען אז אין מזרח ביירוט, איז מישעל געווען הערשער, און אין מערב ביירוט, סאלים.
אמין איז געגאנגען וווינען אין פאריז, פראנקרייך.
ווען יצחק רבין, איז אומגעקומען, איז ער געגאנגען צום ישראל אמבאסאדאר, אפגעבן די טרייסטן פארן ישראל פרעמיער מיניסטערס טויט, וואס האט אויסגערופן א שטורעם אין לבנון.
ער האט עטליכע קינדער. זיין זון פיער אמין זשומייעל, איז אומגעקומען אין אן אטענטאט, אין 2006. זער זון איז געווען אינדוסטריע מיניסטער ביז זיין טויט. היינט איז אמין צוריק אין לבנון, וואו ער איז איינער פון די אנגעזענסטע פאליטיקער.


text:
אריה לייב הכהן העלער
רבי אריה לייב הכהן העלער (ה'תק"ה (1745), קאלוש - י"ט טבת ה'תקע"ג (1812), סטרי) איז געווען אב"ד פון סטרי און האט מחבר געווען דעם "קצות החושן".
ר' אריה לייב איז געבוירן אין ה'תק"ה אין קאלוש, אסט-גאליציע (היינט אוקראינע).
זיין ברודער: ר' יהודה כהנא (בעל קונטרס הספקות ותרומת הכרי). פון זיינע תלמידים: ר' אריה ליבוש ליפשיץ (בעל שו"ת אריה) ור' אשר ענזיל צוזמיר (בעל שו"ת מהריא"ז).
זיין זיידע איז געווען אן אייניקל פון בעל תוספות יום טוב האט זיך געצויגן פון רוסלאנד קיין קאלוש אין געגענט פון סטאניסלאוו אין גאליציע. דארטן האט משדך געווען זיין זון – ר' יוסף, מיט א ארימער טאכטער, אין מיט דער עצה פון ר' חיים צאנזער, האבן מאן און ווייב געבליבן וואוינען אין דעם הויז פון זייערע באזונדערע עלעטרן. אין יאר ה'תק"ה איז געבוירן ר' אריה וואס איז געגאנגען וואוינען אין הויז פון זיין טאטן אבער זיין ברודער – ר' יהודה, איז געבליבן וואוינען מיט דער מאמע.
אין זיין יוגנט האט ער געדינט אלס רב אין שטאט ראזינטאב. ער האט געלעבט מיט מורה'דיגער ארימקייט און דחקות . און ווינטער איז ער געזיצן א גאנצן טאג אין בעט צוגעדעקט פון די שרעקליכע פראסט, און געשריבן זיין ספר "קצות החושן". נאך דעם וואס ער האט גענדיגט שרייבן דעם ספר איז ער אנגעקומען צו ר' צבי הירש צו נעמען זיין הסכמה. ר' צבי האט געקווענקלט אים צו געבן די הסכמה, און אים פארבעטן ער זאל צוריקקומען אויף מארגענס. ר' אריה איז דאן געווען רב פון סטרי. צומארגענס הערט ער ווי דער גבאי פון בית המדרש ליידנט איין דעם ציבור צו אן הכנסת ספר תורה וואס וועט ארויסגיין פון הויז פון ר' צבי. אזוי ווי ר' אריה האט זיך דערנענטערט צו ר' צבי כדי אים צו קושן דעם העמד, האט ר' צבי אויפגעהויבן די עק פון זיין העמד און צו אלעמענס וואונדער איז דאס געווען דער כתב היד פון ר' אריה – "קצות החושן".
פאר זיין הסתלקות אין יאר ה'תקע"ג האט ער געדינט אלס רב אין סטרי, דארטן האט ער אויך געפירט א ישיבה.
פון זיינע ספרים: • אבני מילואים: אויף שולחן ערוך אבן העזר. • משובב נתיבות. • קצות החושן. • שב שמעתתא.


text:
לעאנהארד אוילער
לעאנהאַרד אוילער (דייטשיש: Leonhard Euler ;15טן אפריל 1707 – 18טן סעפטעמבער 1783) איז געווען א שווייצער מאטעמאטיקער און פיזיקער. ער האט אנטפלעקט וויכטיגע רעזולטאטן אין פארשידענע פעלדער, פון קאלקולוס צו גראפן טעאריע. ער האט איינגעפירט א סאך פון דער מאדערנע טערמינאלאגיע און נאטאציע וואס מאטעמאטיקער ניצן היינט, איבערהויפט פאר מאטעמאטישן אנאליז, למשל דעם באגריף פון א פונקציע.[1] ער איז אויך בארימט פאר זיין ארבעט אין מעכאניק, פליסיקייט דינאמיק, אפטיק, און אסטראנאמיע.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוילער איז געווארן פראפעסאר פון פיזיק אין דעם פעטערבורגער אוניווערסיטעט אין 1731. צוויי יאר שפעטער ווען דניאל בערנולי האט אומגעקערט קיין באזעל, האט אוילער איבערגענומען זיין אמט ווי הויפט פונעם דעפארטמענט פון מאטעמאטיק.
אוילערס טעטיקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נומערן טעאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוילר האט אנגעהויבן זיך אינטרעסירן אין נומערן טעאריע דורכן איינפלוס פון זיין חבר, כריסטיאן גאלדבאך. א חשובער טייל פון אוילערס ארבעט איז באזירט אויף דער ארבעט פיער דע פערמא. פון פערמאס צייט ביז אוילער האט קיין מאטעמאטיקער נישט פארשטאנען גוט די אומדערוויזענע השערות פון פערמא. אוילער האט דערוויזן א סך פון די השערות, האט אנטוויקלעט זיינע געדאנקען און האט אנטפלעקט מערערע נייע רעזולטאטן און אייגענע השערות.
אנאליז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Dunham, William (1999). Euler: The Master of Us All. The Mathematical Association of America, 17.


text:
זיבן יעריגער קריג
דער זיבן יעריגער קריג (1756-1763) איז געווען א גרויסער קריג צווישן פרייסן און דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון איין זייט און עסטרייך, פראנקרייך, רוסלאנד, שוועדן און זאקסאניע פון דער צווייטער זייט. די פעלקער האבן זיך צעשלאגן איינס מיט אנאנד סיי אין אייראפע און סיי אין די קאלאניעס. במשך די זיבן יאר זענן געהרגעט געווארן פון 900,000 ביז 1,400,00 מענטשן.
דער קריג האט אויסגעבראכן ווען פרידריך דער גרויסער פון פרייסן האט זיך ארײַנגעריסן אין סאקסאני.
נאכן קריג איז געווארן א סוף צו פראנקרייך'ס פאזיציע אלס א גרויסער קאלאנינאלער מעכט אינעם אמעריקאנער קאנטינענט, און זי איז אויך געבליבן שוואך אין אייראפע ביז דער פראנצויזישער רעוואלוציע.


text:
זלמן לייב טייטלבוים
ר' יקותיאל יהודה (זלמן לייב) טייטלבוים (געבוירן כ"ד כסליו ה'תשי"ב)[1] איז איינער פון די סאטמארער רבי'ס (זאליס). ער וואוינט אין וויליאמסבורג, ניו יארק. ער איז דער דריטער זון פון ר' משה טייטלבוים זצ"ל, דער לעצטער סאטמארער רבי, וואס איז א ברודער-קינד פון דעם ערשטן סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים זצ"ל, וואס האט געגרינדעט די סאטמארער קהילה איבער דער גארער וועלט.
אינהאַלט
זיין פריער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פון זיין לעבן איז ער נישט באטראכט געווארן אלס ממלא מקום פון זיין גרויסן טאטן. ער איז געווען גאר א שטילער און באהאלטענער צוריקגעצויגענער, וואס איז געזעצן אין דער בארא פארקער סיגוט'ער שול און געווען א מגיד שיעור/(ר"מ) אין די ישיבת לצעירים אין סאטמאר וומס"ב, און נישט געהאט עפעס עקסטער מיט קיינעם גארנישט. די אהרונים ווייסן צו זאגען אז זיין טאטע האט דוקא פאר אים נישט געוואלט געבן קיין רבנות שטעלע אין סאטמאר
הנהגת התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפילו היינט צוטאגס, דארף ער זיך שטארק רעכענען מיט די מיינונג פון זיינע דיינים.
די דיינים וואס זענען זיין תורה אוטריטעט, זענען פארמירט געווארן אין אזא סימבאלישע בית דין אן קיין זיצונגען נאר פארבינדען צוזאמן דערווייל בראש פון ר' ישראל חיים מנשה פרידמאן ר' משה מנחם טירנויער, ר' חיים דוד כ"ץ, ר' זלמן לייב פילאפ און ר' שלמה לייב וויינבערגער שליט"א.
אסאך פון זיינע אנהענגער האלטן זייער שטארק פון זיין זוהן ר' חיים הערש.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט חתונה געהאט צו זיין פרוי חיה שרה, א טאכטער פון ביסטריצער רב.
ער איז דער יונגערער ברודער פון רבי אהרן טייטלבוים.
אלע יארן האט ער געוואוינט אין בארא פארק. שפעטער איז ער געווארן א מגיד שיעור אין די צעירים פון דער סאטמארער ישיבה אין וויליאמסבורג.
עולה לגדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער ירושלימ'ער רב, ר' משה אריה פריינד, איז אוועק, האט אים זיין טאטע, דער סאטמארער רבי רבי משה טייטלבוים, געשטעלט אויף זיין ארט אלס רב אין דער סאטמארער קהילה אין ירושלים.
מיט צוויי יאר שפעטער אין זומער פון 1999 (ה'תשנ"ט) איז ער געקומען פון ירושלים קיין וויליאמסבורג.
נאך דער פטירה פון סאטמארער רבי'ן זצ"ל כ"ו ניסן ה'תשס"ו איז רבי זלמן לייב אויפגענומען געווארן דורך א גרויס מערהייט פון סאטמארער חסידים אלס סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג לויט די אנגעבליכע צוואה פון זיין טאטען.
צום סוף פון זיין טאטנ'ס לעבן אין יאר תשס"ב, ווען ער איז שוין געווען אין די טיפע עלטער, און לויט די ארונים נישט בדעה צלולה, האט ער אונטערגעשריבן א צוואה פאר צוויי עדות אז זיין דריטער זון ר' זלמן לייב זאל איבערנעמען די רביסטעווע אין וויליאמסבורג "והוא ישב על כסאי", די ארונים האלטן אז דאס איז נישט געווען זיין רצון ווייל ער האט געליטן פון אלצהיימערס. פון די אנדערע זייט איז דא הרב ר' הירצקא צוויבל ראש הכולל אין וומסבג אין הרב הוראוויץ שליט"א - מאנטשעסטער סאטמערע רב וואס זענען געשטעלט געווארן דורך זיין טאטע עדות צו זאגן אז רבי אהרן זאל איבערנעמען.
זיין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז יארן לאנג געווען מרביץ תורה אין סאטמאר ישיבה לצעירים אין וויליאמסבורג וואו ער פלעגט זיך פירן זייער בפשטות, ער האט געדינט ברבנות אין זיין טאטענס שול סיגוט אין בארא פארק אויך האט אים זיין טאטע איבערגעגעבן די השגחה פון יענע צייטן ווען ער איז געווארן רבי.
ער איז אלס געווען בקי אין די סדר השגחה ביי די מצות, וואס ער האט אסאך יארן געטוען אין השגחה אויפן פארלאנג פון זיין טאטן.
זיינע חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט א קהילה אין וויליאמסבורג וואס באשטייט פון טויזענטער ראשי משפחות, זיין תלמוד תורה און מיידל שולע אין וויליאמסבורג האבן איבער ניין טויזנט קינדער. אויך האט ער מוסדות התורה און חברי קהילה אין קרית יואל, אין בארא פארק אין לאנדאן אין ארץ ישראל ספעציעל אין ירושלים און אין אלע פלעצער ווו עס געפינט זיך סאטמארער אידן. בעת ער איז געװאָרן רבי, האָט אױסגעפּלאַצט אַ מחלוקת צװישן די סאטמארער חסידים. זע מער אינעם אַרטיקל סאטמאר מחלוקת.
נועם המידות והחזרת עטרה ליושנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז שוין געווען אנגענומען א לענגערע צייט אז ר' אהרן טייטלבוים וועט זיין דער ממלא מקום אבער זייער טאטע האט צוריק געצויגן וואס א טייל זאגן צוליב די העצע פון ר' משה גבאי, און טייל זאגן אז דאס איז צוליב וואב ר' אהרן האט אין די לעצטערע יארן פון זיין טאטע ארויסגעוויזן א שטארקע רעביסטעווע, און געטוען פארשידענע זאכן וואס פאסט נישט צו טוהן בחייו פון א טאטן, דאס האט געפירט אז עס זאל אויסברעכן א מחלוקה פון זיבן יאר צווישן די אנהענגער פון די צוויי ברידער,
ר' זלמן לייב האט ביי זיין הכתרה פאר רב אין וומס"ב געזאגט אז עס ווייזט זיך ארויס אן "אהבה מוסתרת" מיינענדיג אז דערמיט וואס אויסערליך זענען זיי געווען זיין טאטן'ס שונאים, איז דאס אבער נאר געווען מיטן ציל קעגן ר' אהרן טייטלבוים, און אמת'דיג אינעווייניג האבן זיי יא ליב געהאט זיין טאטע ר' משה טייטלבוים זי"ע אבער פיינט געהאט זיין זון ר' אהרן טייטלבוים, פארשטייט זיך אז דאס איז געווען א קאנטראווירסעל לאזונג. אז זיי האבן טאקע ליב געהאט זיין טאטן,
זיין ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' זלמן לייב פירט די ישיבה גדולה אין גלענדעל קווינס וואס די ישיבה האט היינט אנגעבליך ארום 1000 בחורים, און איז פארעכנט היינט צוטאגס אלס די גרעסטע חסידיש'ע ישיבה גדולה אין דער גאנצע וועלט
זיין קהילה אין קרית יואל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זאליס הייסן צו זיין א מינאריטי אין קרית יואל דערווייל ווי די ביז איצטיגע וואלן דארטן האבן געוויזן שוין דריי מאל וואס זיי האבן פארלוירן. ביי די לעצטע וואלען האבען זיי אנגעצויגן 37/39 פראצענט פין די וואלען, אבער דערווייל זענען זיי ביי דער מאכט אין די וויליאמסבורג סאטמאר קהילה אין פירן אירע מוסדות.
זיינע גבאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' משה גבאי געווען גבאי ביים ברך משה.
- ר' שמואל טייטלבוים. יעדן אין שרייבער.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברידער
- ר' אהרן טייטלבוים.
- ר' ליפא טייטלבוים.
- ר' שלום אליעזר טייטלבוים.
שוועסטער
- אשת ר' דוד מייזליש.
- אשת ר' חיים יושע האלבערשטאם.
שוואגערס
- ר' מאיר שפיץ ביסטריצער רבי.
- ר' שלום שפיץ ווילרייק ראש ישיבה.
- ר' שמואל שלמה שפיץ, מגי"ש בישיבה גדולה ד'סאטמאר – קווינס. וחבר וועד הכשרות דקהל ייטב לב.
קינדער
- ר' חיים צבי טייטלבוים, רב אין סאטמאר ירושלים.
- ר' יעקב בער טייטלבוים, רב אין סיגוטער שול אין בארא פארק.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אריה ארליך. מלכות של חסד. משפחה, כ"ט בכסלו תשע"ג. זייטה 28.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא קליפ: טויזנטער סאטמארער חסידים טאנצן ביי דער חתונה פון זיין זון הרב חנני' יו"ט ליפא טייטלבוים וואס איז פארגעקומען אין דעם נייעם סאטמארער ביהמ"ד אין וויליאמסבורג ר"ח חשון תשס"ז [1]
- ווידיאו קליפ פון שבועות טיש [2]
- גוגל ווידיאו קליפ פון ערשטע אפיציעלע באזוך אין בארא פארק שב"ק אח"ק תשס"ז צום הנחת אבן הפינה פאר זיין נייע ביהמ"ד [3]
- גוגל ווידעא קליפ וויאזוי ער נעמט קוויטלעך ביים שבעה נאכן טאטען און ר' יונה האלפערט דער גבאי פון פאטער וויינט. [4]


text:
אויבערלאנד
אױבערלאַנד איז א טייל פון אונגארן, וואס געפונט זיך אין מערב זייט פון לאנד, און נעמט אריין אין זיך חלקים פון טשעכיי, סלאוואקיי און עסטרייך.
די יידן זענען אלע געווען אשכנזים, וואס מייסטנס זענען זיי געווען קעגן די רעיון החסידות, און זענען געגאנגען אויפן דרך פונעם חתם סופר.
די נעאלאגן פון די געגנט זענען געווען זייער גרויס, און בעיקר איז באוויסט די קוראל טעמפל אין בודאפעשט, אלס די גרעסטע טעמפל אין אונגארן.
אלע יידן אין אונגארן, האבן מיטגעטיילט דעם חורבן, און פון בערך אכט הונדערט , זענען פיר הונדערט פופציג טויזנט אומגעקומען און די פארניכטיגונגס לאגערן, און אויף טויט מארשן.
די שארית הפליטה איז אין אנהייב צוריקגעקומען, מיינענדיק אז מען קען אלעס אויפשטעלן פון דאסניי, אבער די קאמוניסטן האבן פארכאפט די מאכט, און די וואס זענען נישט ארויס גענוג פרי, זענען פארכאפט געווארן אינעם נעץ.
אין יאר 1956, ביי דער אונגארישער רעוואלוציע, זענען רוב יידן וואס זענען געווען אין אונגארן אנטלאפן קיין עסטרייך און פון דארט קיין ישראל, פאראייניקטע שטאטן.
ביי די חסידים אין אונטערלאנד, און אין מארמאראש, פלעגט מען זאגן, אז די גרעניץ צווישן אויבערלאנד און אונטערלאנד, איז דער חיות גארטן, אין בודאפעשט.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ הרב פינחס מילער, עולמו של אבא


text:
ספר ליקוטי אמרים
דער ספר ליקוטי אמרים, באקאנט אלץ ספר התניא נאכ'ן ווארט "תניא" מיט וואס דער ספר הייבט זיך אן, איז פארפאסט געווארן דורך ר' שניאור זלמן מליאדי, דער גרינדער פון חב"ד חסידות, און א תלמיד פון מגיד פון מעזריטש.
דער ספר איז געדריקט געווארן צום ערשטן אין יאר 1797-תקנ"ז דורכ'ן מחבר בעילום שם. עס איז געווען איינגעטיילט אין דריי טיילן: ספר של בינונים, שער היחוד והאמונה, און אגרת תשובה.
אין יאר 1814-תקע"ד, שוין נאכ'ן פטירה פון דער מחבר, איז דער ספר איבערגעדריקט געווארן מיט נאך צוויי חלקים: דער אגרת הקודש, און קונטרס אחרון.
תוכן הספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר, איבערהויפט אינעם ערשטען חלק, ספר של בינונים, ברענגט ארויס דאס שטרייף אין יעדן אידישן זעהל פון אן אדם בינוני צווישן דער נפש הבהמית, וואס ציט דעם מענטש צו תאוות עולם הזה, און דער נפש האלקית, וואס ציט דעם מענטש צו געטליכקייט און דברים רוחניים.
אנדערש ווי אנדערע ספרי חסידות פון יענער תקופה, וועלכע זענען מערסטנס זאמלונגען פון דרשות אויף דער פרשה אדער ענינים, איז דער ספר התניא א סיסטעמאטישער ערקלערונג פון דער תורת החסידות און די דרכי העבודה לויט תורת הקבלה.
דער ספר התניא איז דער גרונד-ווערק פון חב"ד חסידות, אבער עס ווערט אויך געלערנט דורך חסידים פון אלע שיכטן, און אויך דורך נישט-חסידים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- תניא אין חב"דפדיה - א וועב-ליובאוויטשע-ענציקלאָפּעדיע (אויף העברעיש) פון די משיחיסטים


text:
27סטן יולי
דעם 27סטן יולי איז דער 208טער טאג פון יאר (209טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר; ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 157 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1586 - סיר וואלטער ראלי אימפארטירט טאבאק פון אמעריקע קיין ענגלאנד צום ערשטן מאל.
- 1694 - געגרינדעט דער באנק פון ענגלאנד
- 1789 - די פעדעראלע רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן שטעלט אויף דעם דעפארטמענט פון שטאט (Department of State).
- 1866 - געענדיגט לייגן דעם קאבל אונטערן אטלאנטישן אקעאן, וואס דערמעגלעכט טראנס-אטלאנטישע טעלעגראף פארבינדונג.
- 1921 - פארשער אין טאראנטא אוניווערסיטעט, אונטער ביאכעמיקער פרעדעריק באנטינג אנאנסירן די אנטפלעקונג פונעם הארמאן אינסולין.
- 1938 - אנטיסעמיטישער געזעץ אין נאצי דייטשלאנד- ענדערן נעמען פון גאסן גערופן נאך יידן.
- 1953 - קארעע מלחמה ענדיגט: די פאראייניגטע שטאטן, כינע, צפון קארעע און דרום קארעע שרייבן אונטער א וואפן שטילשטאנד.
- 1945 - געענדיגט אייננעמען עסטרייך דורך די אליאירטע כוחות. די עסטרייכער רעפובליק ווערט אויפגעשטעלט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1667 - יאהאן בערנולי, שווייצער מאטעמאטיקער (געש' 1748)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1564 - פערדינאנד דער ערשטער, קייסער פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע (געב' 1503)
- 1844 - דזשאן דאלטן, ענגלישער כעמיקער (געב' 1766)
- 1980 - מוחאמאד רעזא שאה פאהלאווי, דער שאה פון איראן (געב' 1919)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאלדיוון - זעלבשטענדיקייט טאג (צווייטער טאג)


text:
לאגיק
לאָגיק איז די וויסנשאפט פון פארשטאנד און באווייזן. עס איז אן אפטייל פון פסיכאלאגיע און מאטעמאטיק. דורך א לאגישע טעאריע קען מען אנטשיידן צי עטוואס איז אמת אדער פאלש. די יסודות פון לאגיק האט אוועקגעשטעלט דער לאגישער אריסטא.
דער באוווסטער ביישפיל פון אריסטא צו מסביר זיין וואס איז לאגיק, איז ווי פאלגנדיק: אויב מיר ווייסן אז א מענטש איז שטערבלעך, און מיר ווייסן אז אריסטא איז א מענטש, מוז דאך זיין אז אריסטא איז שטערבלעך.
לאגיק שרייבט מען מיט באשטימטע סימבאלן. באדייט "און". באדייט "אדער". באדייט "אויב...דען". און באדייטן "נישט".
אויב מיר שרייבן דעם פריעריקן ביישפיל מיט סימבאלן, שרייבט מען עס אזוי:
און מיט אלגעמיינע צייכונגען שרייבט מען עס אזוי:
לאגיק אין א קאמפיוטער הייסט אלגאריטם ווייל א קאמפיוטער פראגראם איז געבויעט אויף אן אויפן וואס גיט דעם קאמפיוטער אונטעריכטן וואס צו פראצעסן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב איז לאגיק געווען בלויז אין די פילאסאפישע קלאסיפיקאציע, אבער במשך די לעצטע הונדערטע יארן האט מען עס צוגעלייגט אויך אין די מאטעמאטישע קלאסיפיקאציע, וואס מען רופט 'מאטעמאטיק לאגיק.


text:
ווייץ
ווייץ איז א סארט גראז וואס איז קולטיווירט איבער דער גאנצער וועלט, עס איז די מערסטער וויכטיגער מענטשליכער עסענווארג קערנדל, און דאס צווייטער מערסטע פלאנצונג פון תבואה אגריקולטור נאך קוקוריזע. איינס מער פון רייז וואס איז די דריטע.
מען מאכט דערפון ברויט חלה קוכן קיכעלעך, מצה און פיטא, אויך נוצט מען דאס צו מאכן אלקאהאל און וואדקע. אויך נוצט מען די שטעקן דערפון צו מאכן דעכער.
ווען ווייץ וואקסט דארף מען אכט געבן קעגן פארשידענע פלאטערלעך און מאלן וואס זייערע לארוועס עסן די ווייץ. אויך פייגעלעך און מייז עסן ווייץ.


text:
1805
1805 איז דאס פֿינפֿטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1805 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אקטאבער - דער פלאט פון נאפאלעאן צוזאמען מיטן שפאנישן פלאט ווערן באזיגט דורכן בריטישן פלאט אין דעם קאמף פון טראפאלגאר.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן פעברואר - יאהאן פעטער גוסטאוו דירישלע, דייטשער מאטעמאטיקער (געש' 1859)
- 4טן אויגוסט - וויליאם ראאן האמילטאן, בריטישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געש' 1865)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אקטאבער - האריישא נעלסאן, בריטישער אדמיראל, געהרגעט אין מלחמה (געב' 1758)


text:
הערנאן קארטעס
הערנאַן קארטעס (שפאניש: Hernán Cortés; 1485 - 2טן דעצעמבער 1547) איז געווען א שפאנישער אויספארשער און קאנקיסטאדאר וואס האט איינגענומען מעקסיקא.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארטעס איז געבוירן געווארן אין מעדעלין, קעניגרייך פון קאסטיל, שפאניע. ער האט שטודירט געזעצן אין דעם אוניווערסיטעט פון סאלאמאנקע, אבער נאך צוויי יאר האט ער אויפגעהערט שטודירן.
אין 1506 איז ער ארויסגעפארן אין דער נייער וועלט. ער האט באטייליקט אין דעם שפאנישן אייננעם פון היספאניאלא און קובא אין 1511.
צווישן 1519 און 1521 האט ער איינגענומען די אזטעק אימפעריע פון קייסער מאקטעזומא וואס איז היינט מעקסיקא.
קארטעס איז געווארן גובערנאטאר פון נייער שפאניע. שפעטער איז ער צוריקגעפארן אין אייראפע מיט א סאך אוצרות.
ער איז געשטארבן אין סעוויל, שפאניע, דעם 2טן דעצעמבער 1547.


text:
אלבערט איינשטיין
אַלבערט איינשטיין (דייטשיש: Albert Einstein; י"ט אדר ה'תרל"ט - כ"ו ניסן ה'תשט"ו ; 14טן מערץ 1879 - 1955) איז געווען אן אידישער פיזיקער וואס איז מערסט באקאנט פאר זיינע טעאריעס פון רעלאטיוויטעט: די ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט און די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט. אין יאר ה'תרפ"א (1921) איז ער באלוינט געווארן מיט דער נאבעל באלוינונג פאר פיזיק.
איינשטיינס פילע ביישטייערונגען צו פיזיק שליסן איין זיין ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט, וואס האט אויסגעגליכן מעכאניק מיט עלעקטראמאגנעטיזם, און זיין אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט, וואס האט פארברייטערט דעם פרינציפ פון רעלאטיוויטעט צו אומאיינהייטלער באוועגונג, שאפנדיג א נייע טעאריע פון גראוויטאציע. זיינע אנדערע ביישטייערונגען זענען כולל רעלאטיוויסטישע קאזמאלאגיע, קאפילאריע טואונג, פראבלעמען פון סטאטיסטישער מעכאניק און זייער אנווענדונג צו קוואנטום טעאריע, די קוואנטום טעאריע פון א מאנאטאמישן גאז, די געאמעטראזיע פון פיזיק, און נאך.
איינשטיין איז געווען אין די פאראייניגטע שטאטן אויף א באזוך ווען היטלער האט איבערגענומען די מאכט אין דייטשלאנד אין 1933, און ער איז דערפאר נישט צוריקגעפארן קיין דייטשלאנד וואו ער איז געווען א פראפעסאר אין דער בערלינער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן. אין 1940 איז ער געווארן אן אמעריקאנער בירגער. דעם 2טן אויגוסט 1939 האט אלבערט איינשטיין געוואנדן אין א בריוו צו רוזעוועלט אין וואס ער האט שטארק געווארענט וועגן דער מעגלעכקייט פון נאצי דייטשלאנד צו אנטוויקלען זייער קראפטיקע נוקלעארע וואפן, און ער האט רעקאמענדירט אז אמעריקע זאל אנהייבן פארשונג אין קערנפיזיק. דעם 7טן מערץ 1940 האט איינשטיין געשיקט רוזעוועלטן נאך א בריוו, כדי צו פרואוון מאכן גיכער פארוויקלעכן די אידעע.[1] רוזעוועלט האט אויפגעשטעלט א קאמיטעט וואס האט פינאנצירט די ערשטע פראבע פון יאדער-שפאלטונג אין קאלומביע אוניווערסיטעט אין ניו יארק. אין מיי 1942 האט מען אויפגעשטעלט דעם מאנהעטן פראיעקט וואס האט געארבעט אנטוויקלען נוקלעארע וואפן וואס זאל ברענגען א סוף צו דער מלחמה.
איינשטיין האט ארויסגעגעבן מער ווי 300 וויסנשאפטלעכע רעפעראטן. ער האט געשריבן וועגן אנדערע טעמעס, ווי סאציאליזם און אינטערנאציאנאלע באציאונגען.
אינהאַלט
ביאגראפישע נאטיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינשטיין איז געבוירן אין אולם, דייטשלאנד און זיין פאמיליע האט זיך שפעטער געצויגן קיין מינכן. נאך עטליכע יאר האבן זיי זיך געצויגן קיין מילאן, איטאליע נאכדעם וואס זיין פאטער'ס באשעפטיגונג אין פראדוצירן פארשידענע עלעקטראנישע פראדוקטן האט נישט מצליח געווען. אין איטאליע האט ער אנטזאגט זיין דייטשע בירגערשאפט.
צו צען יאר האט אלבערט אנגעהויבן שטודירן די עלעמענטן פון אוקלידוס.
איינשטיין האט גראדואירט אין 1900 פון דער דער שווייצער פעדעראלער אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע (דער "ציריכער פאליטעקניק") מיט א דיפלאם אלס לערער פון פיזיק און מאטעמאטיק.
אין 1902 האט ער באקומען א פשוט'ן סעקרעטאר פאסטן אין דעם שווייצער פאטענט ביורא, און ער האט אויסגעארבעט זיינע וויסנשאפטלעכע געדאנקען אין זיין פרייער צייט. אין 1905 האט ער באקומען דעם דאקטאר דיפלאם פונעם ציריכער אוניווערסיטעט, און אין דעם זעלבן יאר האט ער געלאזט דריקן דריי "פאפירן", איינס וועגן "קוואנטום מעכאניק", דאס צווייטע וועגן דער "טעאריע פון רעלאטיוויטעט", און דאס דריטע וועגן "סטאטיסטישע מעכאניק". אלע דריי זענען שפעטער פאררעכנט געווארן אלס אומגעהויער חשוב אין די נושאים פון פיזיק און מאטעמאטיק. צווישן די רעזולטאטן דערמאנט אין די פאפירן איז וואס די וועלט קענט ווי די גלייכונג E=mc². לויט דער ספעציעלער טעאריע פון רעלאטיוויטעט האט איינשטיין געוויזן ווען אן אביעקט האט א גיך נאנט צו דער גיך פון ליכט, סיי זיין מאסע און סיי צייט ענדערן זיך.
צוריק אין דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1914 האט ער זיך צוריק געצויגן קיין דייטשלאנד, אבער נישט צוריק געבעטן זיין סטאטוס אלס דייטשער בירגער. ער איז געווען פון דער מינאריטעט פון פראפעסארן וואס זענען געווען אנטקעגן די דייטשע קריג אינטערעסן.
זיין טעאריע פון רעלאטיוויטעט איז נישט גרינג געווארן אנגענומען, און -- איבערהויפט אין דייטשלאנד -- האבן אנטיסעמיטישע פיזיקער געפרואווט אויפצוווייזן אז זיינע אנטדעקונגען זענען גרונטלאז. זיינע ווערק און כאראקטער זענען ווילד אטאקירט געווארן -- געטריבן דורך זיין אומפאפולערע שטעלונגען אלץ פאסיפיסט און ציוניסט. ווען ער איז באלוינט געווארן אין 1921 מיט דער נאבעל באלוינונג פאר פיזיק איז דאס געווען פאר זיינע אנטדעקונגען אויף דער פאטא-עלעקטרישן ווירקונג.
אמעריקע, דער אטאם, און פאליטישע און רעליגיעזע מיינונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט'ן אויפגאנג פון נאצישער פאשיזם אין 1933 האט ער זיך געצויגן קיין אמעריקע. אין אמעריקע האט ער אפגעווארפן זיין פאסיפיזם און געשטיצט די קריג קעגן דער דייטשן סכנה. אין 1939 האט ער געשיקט א בריוו צו פרעזידענט רוזוועלט, פארשלאגנדיג אז אמעריקע זאל פראדוצירן דעם אטאמישער באמבע איידער עס ווערט פראדוצירט דורך דייטשלאנד. רוזעוועלט האט אנגענומען דעם פארשלאג און אלץ רעזולטאט אוועקגעשטעלט די אונטערנעמונג אונטער'ן נאמען "דער מאנהעטען פראיעקט" וואס האט פראדוצירט די אטאמישע באמבע אין 1945. די באמבע איז אין ענדע נישט גענוצט געווארן קעגן דייטשלאנד, נאר קעגן יאפאן, און דאס האט אין ענדע געבראכט דעם צווייטן וועלט קריג צו א סוף. נאכ'ן קריג האט אבער איינשטיין שטארק געארבעט אויף נוקלעארער אנטוואפונג, פילנדיג אז דאס וועט ברענגען מער חורבנות ווי לייזן פראבלעמען.
ציוניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינשטיין איז געווען א שטיצער פון דעם אלגעמיינעם ציוניסטישער אידעע, אבער ער האט געהאט אין דעם עטליכע צווייפלען. ער האט געפילט אז דער גייסט פון דער אידישער רעליגיע שטימט נישט מיט'ן אידעע פון א אידישער שטאט מיט אן ארמיי און דער געוואלד-מאכט וואס קומט מיט מיט דעם. אויך איז ער געווען אנטקעגן געוויסע פירונגען פון די ציונים כלפי דער אראבישער באפעלקערונג. טראץ דעם איז ער געווען נאנט אין פארבינדונג מיט עטליכע פון אירע פירער, און האט געהאלפן גרינדן דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים אינאיינעם מיט חיים ווייצמאן, דער ערשטער פרעזידענט פון מדינת ישראל, מיט וועמען ער איז געווענט נאנט בעפריינדעט.
בן גוריון האט אים אויך פארגעשלאגן צו ווערן פרעזידענט פון דעם נייעם מדינת ישראל, נאכדעם וואס חיים ווייצמאן איז געשטארבן, אבער ער האט זיך פון דעם אנטזאגט.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינשטיין האט באקומען א סעקולערע דערציאונג פון זיינע עלטערן (ער האט אפילו שטודירט צייטווייליג אין א קאטוילישער שולע). אבער לויט זיין אייגענער באשטעטיגונג האט ער געהאט שטארקע רעליגיעז-אידישע געפילן אין זיין יוגנט. שפעטער האט ער אבער געהאלטן אז דאס גלויבן אין א גאט אין דעם אור-אלטן פארשטאנד האט נישט קיין זין נאך די היינטיגע דערגרייכונגען אין פארשטיין די וועלט און אין קאסמאלאגיע. אנשטאט א גאט אין דעם אמאליגן זין האט ער געהאלטן אז די וויסנשאפלעכע באקאנטמאכונג פון דער וועלט -- וויאזוי עס פירט זיך און אירע מיליאנען פארבארגענישן -- ווייזט אויף א געוויסער געטליכקייט וואס דארף ברענגען דעם מענטש צו א טיפן באשיידנקייט דערקענענדיג זיין אנבעדויטנדער ווערט.
איינשטיין האט נישט געהאלטן פון א צענטראלן באגריף אין קוואנטן-מעכאניק, לויט וואס מען קען נישט וויסן גענוי וואס וועט פאסירן, נאר א משמעותדיקייט פאר יעדער מעגלעכקייט. איינשטיין האט שטארק געהאלטן אז מיט גענוג אינפארמאציע דארף מען קענען אלץ פאראויסזאגן.
זיין עלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דער עלטער איז ער געווען שטארק איבערגעגעבן פאר די צוועקן פון גלייכבארעכטיגונג און נוקלעארע ענטוואפונג. ער איז געווען א מיטגליד אין דעם ען.עי.עי.סי.פי. (NAACP), דער ארגאניזאציע פאראנטווארטליך פאר'ן פארשריט פון שווארצע בירגער אין אמעריקע.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין טויט האט מען אים פארברענט און זיין אש צעשפרייט אין פרינצטאן אוניווערסיטעט. אן די רשות פון די משפחה האט מען ארויסגענומען זיין מוח עס צו פערהאלטן און שטודירן.[2]
זיין אנדענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקאדעמישע געביידעס אין ישראל אויף זיין נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אנשטאלט פאר מאטעמאטיק אין גבעת-רם, אינעם העברעאישן אוניווערסיטעט.
- דער פאקולטעט פאר פיזיק אינעם טעכניאן, חיפה.
- דער צענטראלער סקווער אין תל אביב אוניווערסיטעט, וואס איז לאקאליזירט קעגנאיבער בית התפוצות.
- דער צענטראלער סקווער אין דער ישראלישער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מראה מקומות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ איינשטיין, אלבערט (20סטן פעברואר 1997). Albert Einstein's Letters to President Franklin D. Roosevelt (html). hypertextbook.com. Glenn Elert.
- ↑ ען.פי.אר., די לאנגע מאדנע וועג פון איינשטיין'ס מוח.


text:
װיקיפּעדיע:פארלאמענט
אינהאַלט
- 1 זאל מען לאזן יעדן באנוצער שרייבן וויקיפעדיע פאליסיס און אנווייזונגען און אינציאטיוו אדער אדמיניסטראציע מוסטערן?
- 2 פארבעסערן די מעגליכקייטן פון וויקיפעדיע בליצפאסט (ע-פאסט)
- 3 נײַע פּרעפֿערענצן אין מעדיעװיקי
- 4 זאל מען לאזן דא הייד פארק פארומען?
- 5 דזשעי נעט
זאל מען לאזן יעדן באנוצער שרייבן וויקיפעדיע פאליסיס און אנווייזונגען און אינציאטיוו אדער אדמיניסטראציע מוסטערן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כידוע, האט למשל באַניצער:יודל געשריבן א טייל פון די פאליסיס און אנווייזונגען. רוב פון די פאליסיס זיינען בדיעבד גוט, אבער עס קומט מיט אויך מיט פילע פראבלעמאטיקע פאליסיס, און צוליב דעם וואס ער ארבעט זייער שנעל איז זייער שווער נאכפֿאָלגן זיינע אקטן. ביטע שטימט צי איר האלט זאל מען אים אדער אנדערע לאזן ווייטער זיך באשעפטיקן מיט די הילף בלעטער, אדער זאל די קהילה באשטימען צוזאמען ווער זאל נעמען אחריות אויף די סארט בלעטער. יעדער איינער מאכט דא זיין אייגן מוסטער בנוגע אדמיניסטראציע און אינציאטיוון, אזוי האבן מיר דא א שרעקלעכע מישמאש פון מוסטערן בנוגע די אדמיניסטראציע, און עס ווערט פון טאג צו טאג ערגער. איצט אז די קהילה איז שוין גענוג גרויס איז צייט צו לימיטירן און באגרעניצן די פראצעדור וויאזוי פאליסיס ווערן באשלאסן און באשטעטיגט. דער פארשלאג איז אז קיינער טאר נישט שרייבן קיין פאליסיס און אנווייזונגן איידער דאס ווערט געהעריג דורכגערעדט און דעבאטירט אירע השלכות דורך די קהילה. ערשט נאכדעם וועט איינער דאס באשרייבן, און דער עולם וועט זיך אויסשמועסן אויף יעדן פרט זייער פארזיכטיג. דאס זעלבע איז אויך ביי מוסטערן וואס טוען אנווייזן וואס צו טאן מיט די אדמיניסטראציע פון ארטיקלן קיינער האט נישט קיין רעכט צו מאכן נייע פארן זיך דורכרעדן וואס דאס דארף מיינען און דינען, דאס ברענגט א שרעקליכע צומישעניש.
יא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין דערקעגן מיר וועלן שיין אויסקוקן אויב יעדער איינער וועט דא נעמען שרייבן פאליסיס. ►רוני◄ 14:51, 3 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן פאליסיס ווערט אנגענומען דורך די קהילה נישט דורך דעם יחיד צו צווינגן אנדערע. קיינער טאר נישט דא שרייבן פון זיך אלייןס פאליסיס בלויז נאכדעם וואס די קהילה האט דורכגעשמועסט יעדן איינציגן דעטאל, און רוב זענען מסכים צו יעדן שורה קען דאס אראפגעשריבן ווערן אין פארעם פון א פאליסי און אנווייזונג. דאס זעלבע איז פאר מוסטערן בנוגע וויקי אדמיניסטראציע קיינער האט נישט קיין רעכט דאס צו עפענען פארן זיך דורכרעדן וואס איז איר ציל און וויאזוי מען באגייט זיך דערמיט--יודל 15:12, 3 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן, סתם א באנוצער האט נישט קיין רעכט צו עדיטן פאליסי בלעטער, נאר איינער וואס איז אין די הנהלה. --משגיח 16:17, 6 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן, אבער מען זאל בלאקירן יודל ווי נאר מען האט נאכאמאל פראבלעמן מיט אים. און אזוי אויך יעדע באנוצער, די סבה פארוואס איך זאג יודל איז צוליב זיין פארגאנגנהייט דא אויף וויקיפעדיע.--שמאלץ רעדן / בליץבריוו 18:39, 23 מײַ 2008 (UTC)
שמועס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארבעסערן די מעגליכקייטן פון וויקיפעדיע בליצפאסט (ע-פאסט)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איס פאראן א מעגלעכקייט אין מעדיעוויקי צו שטעלן נאך צוויי ברירות וואס מ'קען אויסקלייבן אויפן פרעפערענצן בלאט.
- באשטעטיגן דעם בליצפאסט אדרעס וואס מען ניצט פאר וויקיפעדיע
- באקומען א בליצבריוו נאטיפיקאציע (אנזאג) ווען עס פאסירט אן ענדערונג צו איינעם'ס באניצער שמועס בלאט.
דער וואס וויל ניצן די ברירות (אדער איינע פון זיי) דארף דאס אנמערקן אויף זיין פרעפערענצן בלאט.
ביטע שטימט דא צי איר זענט מסכים מיט אזא פארבעסערונג פון דעם פרעפערענצן בלאט.
פאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין מסכים --פוילישער 13:51, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 15:53, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים -- די באמערקונג איז געשריבן פון באניצער רוני וואס האט פארגעסן אונטערשרייבן. 16:52, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים --משגיח 23:34, 7 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים--שמאלץ רעדן / בליץבריוו 18:40, 23 מײַ 2008 (UTC)
קעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- …
נייטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- …
דיסקוסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איז דען ביז איצט נישט געווען אזוי? ►רוני◄ 16:52, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 18:34, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- לויט דער בילד זע איך אז עס איז טאקע אמאל געווען און איצט נישט? אדער מאך איך א טעות? און אגב מיר האבן א באזונדער ארט צו מאכן וואלן אין דעם פארלאמענט וואס ליגט אויפן רעכט זייטיקע מעניו. ►רוני◄ 23:16, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- → bugzilla:012991 · "« E-mail me when my user talk page is changed » feature at Yiddish Wikipedia"
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 23:47, 11 פעברואר 2008 (UTC)
- די מעגלעכקײט איז איצט דאָ
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 20:57, 12 פעברואר 2008 (UTC)
נײַע פּרעפֿערענצן אין מעדיעװיקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זײַט מוחל און געבט אַ קוק צו די פּרעפֿערענצן פֿון אַנדערע װיקיס. אַ דאַנק אין פֿאָרױס
·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 22:13, 6 פעברואר 2008 (UTC)
זאל מען לאזן דא הייד פארק פארומען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך זע אז איינער האט געשריבן ארטיקלען אויף עטלעכע הייד-פארק פארומען (זע דא) א זאך וואס מען זעט נישט אין אנדערע וויקיפעדיעס, איך האלט מען זאל מעקן אלע ארטיקלען און לאזן נאר דעם הייד פארק (וועבזייט) ארטיקל. וואס האלט איר? ►רוני◄ 11:34, 5 מײַ 2008 (UTC)
- עס קומט טאקע נישט צו זיין אין א וויקיפעדיע, אבער איך וואלט עס ווען געלאזט ביז אונז דערגרייכן 10,000 ארטיקלן דאן זאל מען זיך נעמען אויפצקלינען די וויקיפדיע. --טעכניקער 23:37, 5 מײַ 2008 (UTC)
- אין פרינציפ געהערן נישט דא אזעלכע ארטיקלען, אבער טעכניקער איז גערעכט ס'איז כדאי צו שאפן נייע ארטיקלען (לאו דווקא 10000) איידער מען מעקט אויס צופיל. --פוילישער 15:02, 6 מײַ 2008 (UTC)
- וואסערע ציל ווילסטו שאפן פון צופיל ארטיקלען אויב זיי האבן א פנים פון דור המבול. דער עיקרדיקער זילזול פון אונדזער וויקיפעדיע איז די סארט ארטיקלען. ►רוני◄ 15:34, 6 מײַ 2008 (UTC)
- רוב פון די זענען מער נישט קיין אקטיווע פארומען, און אויב אלץ סתם צו באשרייבן אז עס איז אמאל געווען אקטיוו באלאנגט עס טאקע אין די מוטער-באשרייבונג פונעם זייטל הייד פארק. יעדע אידישע אקטיווע פארום פארדינט אבער יא א באשרייבונג פאר זיך, און מעגליך א פרישע קאטעגאריע פון "אידישע אינטערנעט פארומס" עס דארף גארנישט האבן מיט הייד פארק. עס איז דא "נושאים" פון ארטיקלעך, און עס איז דא "אינהאלט" פון ארטיקלעך. מעגליך אז דער אינהאלט שטימט נישט מיטן גאנג פון וויקיפעדיע, (וואס אין דעם הינזיכט פארלאנגט זיך טאקע א קאמפלעטע קלינאפ אינעם אידישן וויקיפעדיע) אבער די נושא שטימט יא.--איינשטיין 16:50, 6 מײַ 2008 (UTC)
- איך רעד בעיקר וועגן דעם אינהאלט. אן ארטיקל וואס איז גוט באשריבן, אפילו אויב עס וועט נישט זיין פונקט ווי דער גאנג פון דער וויקיפעדיע קען מען שווייגן. אבער די אלע ארטיקלען זיינען באשריבן הומאריש און קינדעריש. ►רוני◄ 17:16, 6 מײַ 2008 (UTC)
- רוב פון די זענען מער נישט קיין אקטיווע פארומען, און אויב אלץ סתם צו באשרייבן אז עס איז אמאל געווען אקטיוו באלאנגט עס טאקע אין די מוטער-באשרייבונג פונעם זייטל הייד פארק. יעדע אידישע אקטיווע פארום פארדינט אבער יא א באשרייבונג פאר זיך, און מעגליך א פרישע קאטעגאריע פון "אידישע אינטערנעט פארומס" עס דארף גארנישט האבן מיט הייד פארק. עס איז דא "נושאים" פון ארטיקלעך, און עס איז דא "אינהאלט" פון ארטיקלעך. מעגליך אז דער אינהאלט שטימט נישט מיטן גאנג פון וויקיפעדיע, (וואס אין דעם הינזיכט פארלאנגט זיך טאקע א קאמפלעטע קלינאפ אינעם אידישן וויקיפעדיע) אבער די נושא שטימט יא.--איינשטיין 16:50, 6 מײַ 2008 (UTC)
- וואסערע ציל ווילסטו שאפן פון צופיל ארטיקלען אויב זיי האבן א פנים פון דור המבול. דער עיקרדיקער זילזול פון אונדזער וויקיפעדיע איז די סארט ארטיקלען. ►רוני◄ 15:34, 6 מײַ 2008 (UTC)
- אין פרינציפ געהערן נישט דא אזעלכע ארטיקלען, אבער טעכניקער איז גערעכט ס'איז כדאי צו שאפן נייע ארטיקלען (לאו דווקא 10000) איידער מען מעקט אויס צופיל. --פוילישער 15:02, 6 מײַ 2008 (UTC)
איך האלט אז מען זאל נישט מעקן די ארטיקלען. זיי זענען לויט מיין מיינונג יא פאסיג דא, וויבאלד עס איז וויכטיג פאר די היסטאריע פון יודיש (בפרט חסידים) אויף די אונטערנעט. און כאטש זיי זענען שוין כמעט נישט אקטיוו ווייל דער עולם האט זיך אריבערגעצויגן קיין אידישע וועלט, קאווע שטיבל און פאליש; פעהלט עס נאך אויך פאר די וויסנשאפט דערפון, וואס אין אנדערע וויקיפעדיע'ס וואלט עס טאקע נישט געווען אינטרעסאנט אבער דא יא. נייגעריגער (רעדן) 06:25, 2 דעצעמבער 2014 (UTC)
- פאר דעם צוועק דארף מען נישט קיין באזונדערן ארטיקל פאר יעדן פארום. מען שרייבט איין ארטיקל וואס דערמאנט די וויכטיגע פארומס. --פוילישער 18:25, 2 דעצעמבער 2014 (UTC)
דזשעי נעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל באניצערס האבן פארגעשלאגן צו מעקן די תועבה ארטיקלען. די אלע מיט דעם {{דשעי נעט פארלאנג}} מוסטער געפינען זיך אין קאטעגאריע:תועבה ארטיקלען צו מעקן.
פֿאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין מסכים מען זאל מעקן נאר זייער איצטיקער אויסזע. אבער נישט פארמיידן פון צו שרייבן אינפארמאטיווע וויסנשאפטלעכע ארטיקלען אויף א שיינעם אויפן. ►רוני◄ 23:02, 22 מײַ 2008 (UTC)
- איך בין מסכים --פוילישער 23:09, 22 מײַ 2008 (UTC)
קעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין דערקעגן, מען קען נישט אויסמעקן אלע אויף איינמאל. בכלל קוק עס אויס ווי א פאר ווילן ארויף צווינגען זייער קליין קאפישקייט אויך א סעקולער ענציקלאפדיע, די סיבה וואס מען וויל דאס מעקן איז נישט אז עס נישט וויקיפעדיש נאר ווייל עס איז אזויגערופן תועבה. --טעכניקער 03:15, 23 מײַ 2008 (UTC)
שמועס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעכניקער, די ארטיקלען וואס יו' האט געשריבן זיינען גאר פארגרעבט פארשריבן, און איך פארשטיי פארוואס דזשיינעט האלט אפ צוטריט צו דער יידישער וויקיפעדיע. אויב עס וועט זיין א נארמאלער ארטיקל אפילו אויף האמאסעקסואלוטעט (וואס לדעתי איז דאס שוין יעצט נישט גאר משוגע געשריבן) וועלן זיי נישט פארמיידן צוטריט. עס איז א שאד אז צוליב די פאר הומאריסטישע ארטיקלען וואס באשעפטיקן זיך מיט זייגן ריטן און קייטן זאלן מיר זיין בלאקירט פון דזשיי-נעט. אויב זיינען מיר באשטעטיקט ביי דזשיי-נעט זאגט דאס נאך ניט אז דער וויקיפעדיע גייט זיין פרום. דאס זאגט נאר אז מער באניצער וועלן זיך מיטטיילן = מער ארטיקלען. די וויקיפעדיע וועט אייביק זיין נייטראל. דאס איז קלאר אז יעדער יידיש רעדער (אפילו א פרייער) וועט זיין ביי אים פרעמד צו לייענען יידישע ארטיקלען אויף באהאלטענע טעמעס. טאקע די וויקיפעדיע האט א ביסל ווייך געמאכט דעם פאקט, אבער פונדעסטוועגן דארפן מיר זארגן זאל עס ניט זיין עקסטרעמיש מאדנע. ►רוני◄ 06:30, 23 מײַ 2008 (UTC)
- דאן זאל מען שטימען פאר יעדען ארטיקל עקסטער, עס איז זייער שווער פאר מיר צו לעבלן א גרופע ארטיקלן אויסצומעקן צוליב די שנאה צום שרייבער, סעציפעיל ווען די סיבה אז זשעי נעיט זאל באשטעטיגען די וויקיפעדיע. און צו די דעם שפילט משגיח, אז ער איז דער ווארטזאגער פון זשעי. נעט. פארדעם ניצט ער זיין איי. פי. אן אריינצולאגירן, און ער וויל פונקליך איינטיילן וויאזוי מיר זאל פירן עדיט מלחמה און נאך זאכן, דאס מיינט אז איינער וויל ארויף צווינגען זיין וועג אויף די וויקיפעדיע דורך אן אונטער טיר וואס הייסט זשעי נעט, דאס איז וואס משגיח האט געשריבן אז מכלומר'ש האט אים זשעי נעט געזאגט,
איך האב יעצט גערעדט מיט דשעי נעט, זיי זענען מסכים צוריק צו עפענען אונזער סייט מיט 3 תנאים,
1 מען זאל אויסמעקן אלע שמוץ ארטיקלען (מער פריות'דיג מיינט דאס אויסמעקן די ארטיקלן וואס יודל האט געשריבן).
2 די סיסאפס זאלן זיין וואַך און נאכקוקן עדיט'ס צו מאכן זיכער אז קיינער לייג נישט אריין קיין נייע שמוץ.
3 אלע זאכן וואס זענען נוגע חסידישע פאליטיק און ס'הערשט א ערענסטע עדי"ט קריג, זאל האבן עפעס אזוי ווי א מוסטער וואס זאל אונדייטן אז די דיעות רעפלעקטירן נישט די מציאות, נאר דאס זענען די דיעות פון דעם יחיד וואס שרייבט דאס, און סיסאפס זאלן פארשליסן בלעטער אויב די קריג איז צי גרויס. (לכאורה ווילן זיי 3# ווייל בעלי בתים רעדן זיך אפ אז ארבייטער שפילן זיך צו פיל).
- מען דארף זיין בלינד נישט צו זעהן אז ער האט אן אגענדע דא, איך קען גוט דעם ב"ב פון זשעי נעט ער פלעגט דאווענען אין דער זעלבער שול ווי מיר, ער האט נישט קיין אנונג וואס די וויקיפעדיע איז און וויאזוי עס ארבייט אז ער זאל קענען זאגן אזעלכע דעטאלן, ער האט מיר געזאגט ווען מען האט עס בלאקירט אז די סיבה ווייל אסאך מענטשען האבן קאמפלעינט און אז מען וועט קאמפלעינן פארקערט וועט ער עס צוריק עפענען.--טעכניקער 08:20, 23 מײַ 2008 (UTC)
- לאז יעצט אף דעם משגיח. איך קלער מען זאל אויסמעקן אזעלכע סעקסועלע ארטיקלען וואס אפילו די סימפל-ענגליש וויקיפעדיע דערלאזט נישט צו. ►רוני◄ 08:28, 23 מײַ 2008 (UTC)


text:
געזעלשאפט (סאציאלאגיע)
- דער ארטיקל דיסקוטירט א חברה. אויב איר זוכט א פירמע (קאמפאני), זעט געזעלשאפט (פירמע).
געזעלשאַפֿט איז דער טערמין צו באַשרייבן אַ גרופע מענטשן זייענדיק צוזאַמען פון א געוויסער סיבה אדער מערערע סיבות וואס פאראייניגט זיי. עס זענען פאראן אין דער וועלט (און אויך אין דער היסטאריע פון דער מענטשהייט) גאר א סך געזעלשאפטן, וואס זענען קלאסיפיצירט אין פארשידענע וועגן. פראקטיש גערעדט, טוט יעדער סארט ארגאניזאציע פון מענטשן (א פאלק, א באזעצונג אא"וו) שאפן א סארט געזעלשאפט.
א געזעלשאפט קען שאפן אז די מיטגלידער זאלן געניסן אין וועגן וואס איינער אליין וואלט נישט געקענט אויפטון, דורך קאלאבאראציע; די מעלות קענען זיין לטובת יחידים אדער לטובת דער אלגעמיינער געזעלשאפט.
סארטן געזעלשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרינציפן פון א געזעלשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געזעלשאפט אין אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם פסקנט אז אויב א מענטש וואוינט אין א פארדארבענע געזעלשאפט, דארף ער זיך אפילו אריבער-ציען וואוינען אין א מדבר, כדי נישט צו ווערן באיינפלוסט פון זיי.
אידישע געזעלשאפטן:


text:
גראבע קישקע
די גראבע קישקע איז דער לעצטער טייל פון דער פארדייאונג סיסטעם אין באשעפענישן מיט א רוקנביין. איר צוועק איז איינזאפן וואסער צום קערפער, און ארויספירן דעם איבעריגן אפפאל. ביי מענטשן הייבט זי אן ביי דער טאליע אויף דער רעכטער זייט, ווי זי איז באהאפטן צו דער קליינער קישקע דורך דער בלינדער קישקע, און גייט ארויף דעם בויך, ווייטער אריבער דעם בויך צו דער לינקער זייט, און פון דארט אראפ צום אנוס. די מענטשן גראבע קישקע איז לאנג אומגעפער 1.5 מעטער. דער פראצעס פון דורכגיין די גראבע קישקע דויערט עטלעכע 24 שעה.


text:
אויבערשאפט
אויבערשאפט (סאוועראניטעט) אין פאליטיק איז א מדינה וואס האט צום ווייניקסטנס איינע פון די פאלגנדיקע כאראקטערס:
- די מדינה מוז האבן הערשאפט אויף אן אייגענער טעריטאריע איבער דעם ים, איבער טריקעניש און אפילו איבער לופט. די טעריטאריע מוז נישט זיין נאכאנאנדיק. למשל שטאט אלאסקא אין אמעריקע איז אפגעטיילט פון אמעריקע דורך קאנאדע, און כאטש דעם, אלאסקא געהערט אויך צו אמעריקע.
- די מדינה מוז זיין באפעלקערט מיט אייגענע בירגער אדער פרעמדע מענטשן וואס זיינען ערלויבט זיך געפינען אין דער מדינה.
- די מדינה האט אינסטיטוציעס (די רעגירונג) וואס הערשט איבער דער טעריטאריום און די באפעלקערונג.
- די מדינה איז זעלבסטהערשאפטיק. ד.ה. זי איז נישט פארשקלאפט אונטער אנדערע מדינות. אין געוויסע מדינות איז דאס רעלאטיוו, אמעריקע איז צ.ב.ש. אינגאנצן זעלבסטהערשאפטיק.


text:
סאוועטן פארבאנד
דער פֿאַרבאַנד פֿון סאוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן (רוסיש: Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, סאיוז סאוועטסקיך סאציאליסטיטשעסקיך רעספובליק), אינקורצן פֿסס"ר (רוסיש: CCCP, סססר) אדער דער סאוועטן פֿארבאנד (רוסיש: CoBeTckий Coюз, סאוועטסקי סאיוז) איז געווען א סאציאליסטישע גרופע פון פופצן לענדער אין צפון-מזרח אייראפע און צפון-צענטראל-אזיע. ער האט עקזיסטירט פון י"א טבת ה'תרפ"ג ביז ט' טבת ה'תשנ"ב (1922 צו 1991). די גרעסטע מלוכה אין דער מלוכות-גרופע איז געווען רוסלאנד. די הויפטשטאט פונעם סאוועטן פארבאנד איז געווען מאסקווע.
די רעגירונגס-ארדענונג אינעם סאוועטן-פאַרבאַנד איז געווען קאמוניזם. פון איר פירער: וולאדימיר לענין, ער האט איינגעפירט קאמוניזם אין רוסלאנד, געשטארבן 1924. נאכדעם ווען ער איז געשטארבן, איז געווען א געראנגל, ווער עס וועט זיין די נייע געוועלטיקער, פונעם סאוועטן פארבאנד,
אין דער ענדע איז יאזעף סטאלין געווארן אין 1929 ביזן יאר 1953 ווען ער איז געשטארבן.
כרוסטשאוו איז דעמאלסט געווארן די פירער פון ראטן פארבאנד, און איר געפירט ביז 1964.
ברעזשנעוו פון 1964 ביז 1982.
אנדראפאוו פון 82' ביז 84'.
טשערניענקא פאר איין יאר ביז 85'.
און דער לעצטער, גארבאַטשאוו פון 1985 ביז יאר 1991, ווען די אייזערנע פארהאנג איז צאמגעפאלן.
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם פארבאנד זענען געווען, נאך פערצן לענדער אויסער רוסלאנד.
לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, ווייסרוסלאנד, אוקראינע, מאלדאוויע, גרוזיע, ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, אוזבעקיסטאן, טורקמעניסטאן, קירגיזסטאן, טאדזשיקיסטאן.


text:
כפר אלדד
כּפֿר-אלדד איז א קהילה-יישוב, וועלכער געהערט צום רעגיִאָנאלן ראט גוש עציון. ער געפינט זיך צום דרום-מזרח פון הרודיון. פון אים עפנט זיך א פּאנאָראם פון מדבר יהודה. די הייך פון כּפֿר-אלדד איבערן ים-ניוואָ איז אן ערך 530 מעטער. דער יישוב איז געגרינדעט געוואָרן אין 1994 אויפן אָרט פון צײַטווײַליקן איבערגאנג-לאגער פון גרינדער פונעם דערבײַיקן יישוב נוקדים, און אָנגערופן געוואָרן נאָכן פּראָפעסאָר ישראל אלדד (שײַב), א מנהיג פון לח"י.
אין די לעצטע יאָרן, נאָך דעם, ווי ס'איז געעפנט געוואָרן א נײַער שאָסיי, וואָס פאראייניקט יישובים פון מזרח גוש-עציון, וועלכע רופט מען צומאָל "גוש הרודיון" ("העראדיאן-בלאָק"), און צווישן זיי אויך כפר-אלדד מיטן ירושלימער קווארטאל הר חומה (חומת-שמואל) האָט די צײַט וואָס פארנעמט די נסיעה אין דער הויפּשטאָט פון ישראל זיך פארקירצט ביז 10מינוט (בערך 12 קילאָמעטער). דאָס האָט געבראכט צו א ממשותדיקן וווּקס אין דער צאָל איינוואוינער פון כפר אלדד. די באפעלקערונג פונעם ישוב באשטייט הײַנט-צו-טאָג פון אַריבער 100 משפחות (אַרום 300 נפשות). א העלפט פון די אײַנוווינער פון כפר אלדד זײַנען עולים, דער עיקר פונעם געוועזענען ראטנפארבאנד (רוסלאנד, אוקראינע, ווײַסרוסלאנד, גרוזיע און לעטלאנד) ווי אויך פון די פאראייניקטע שטאטן, פראנקרײַך, בריטאניע, סיריע און ארגענטינע, די איבעריקע תושבים זײַנען געבוירן געוואָרן אין ישראל. כפר-אלדד איז, גלײַך ווי אלע יישובים פון "גוש הרודיון", א געמישטער יישוב (לכלל ישראל), וווּ עס וווינען אינאיינעם פרומע, טראדיציִאָנעלע און וועלטלעכע ייִדן. אינעם יישוב איז טעטיק א שול, א קינדער-יאסלעס ("פעוטון") און א קינדערגאָרטן.
דאָס רוב תושבים פון כפר-אלדד ארבעטן אויסער דעם ישוב, דער עיקר אין ירושלים. א הויכער פּראָצענט פון די אײַנוווינער האָבן אַ הויכבילדונג, אײַנגעשלאָסן עטלעכע דאָקטאָרן פון וויסנשאפטן. אייניקע תושבים ציִען חיונה פון פערד- און שאָף-ציכטונג.
אינעם ישוב וווינט דער שטעלפארטרעטער פונעם אויסערן-מיניסטער פון ישראל דער כנסת-דעפּוטאט זאב עלקין.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אַ טעלעוויזיע-פּראָגראַם וועגן כפר אלדד (אויף רוסיש)
קאארדינאטן: 31°39′10″N 35°15′08″E / 31.65278, 35.25222
- אינטערוויוען מיט תושבים פון כפר אלדד (אויף העברעיש) - http://www.youtube.com/watch?v=WBG-dqD_DXU


text:
אמעריקאנער בירגערקריג
דער אמעריקאנער בירגערקריג איז אנגעגאנגען אין די פאראייניגטע שטאטן אין די יארן 1861 - 1865, צווישן די שטאטן פונעם פארבאנד (25 צפונדיקע שטאן) און די קאנפעדעראציע שטאטן (11 דרומדיקע שטאטן, וואס האבן געמאלדן אז זיי שיידן זיך פונעם פארבאנד). די דרומדיקע שטאטן האבן געמאלדן אז זיי שיידן זיך פונעם פארבאנד נאכן זיג פון אברהם לינקאלן און דער רעפובליקאנער פארטיי אין די 1860 פרעזידענט וואלן. לינקאלן מיט זיין פארטיי האבן זיך געשטעלט אנטקעגען דער פארשפרייט פון שקלאפעריי וואס די דרומדיקע שטאטן האבן געהאלטן נייטיג פאר זייער עקאנאמיע.


text:
האנוי
האַנוי (וויעטנאמעזיש: Thành phố Hà Nội) איז די הויפטשטאט פון וויעטנאם, און די צווייטע גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן רעכטן ברעג פונעם רויטן טייך, 1,760 ק"מ צפון פון הא טשי מין שטאט און 120 ק"מ מערב פון היי פאנג. פון 1010 ביז 1892 איז ער געווען דער פאליטישער צענטער פון וויעטנאם.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאָט איז געווען איינגענומען דורך די יאַפּאַנעזער אין 1940 און באפרייט אין 1945, ווען עס בעקיצער געווארן די אַוועקזעצן פון די וויעט מין רעגירונג נאָך האָ קיי מין פראקלאמירט די זעלבשטענדיקייט פון וויעטנאַם . אבער, דער פראנצויזיש אומגעקערט און ווידער איינגענומען די שטאָט אין 1946. נאָך נייַן יאר פון שלאגן צווישן די פראנצויזן און וויעט מין קראפטן , איז האַנוי געווארן די הויפּטשטאָט פון אַ פרייַ צפון וויעטנאַם אין 1954.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
באפי די וואמפיר יעגערין
בּאַפי די וואַמפּיר יעגערין (ענגליש: Buffy the Vampire Slayer) איז אן אמעריקאנישע טעלעוויזיע סעריע, געשאפן פון דזשָאס וועדָאן, וואס האט אויך די סצענאר געשריבן, און פראדוצירט דורך 'פאקס דער צוואנציגסטן יארהונדערט'. די פראגארם איז אורשפרינגליך אויסגעשטראהלט געווען פון א' אדר ב' ה'תשנ"ז ביז י"ח אייר ה'תשס"ג אין זיבן שטאפלען מיט 144 פאלגן אינסגעזאמט. אין ה'תשס"ז, די סעריע איז געווען אויסגעקליבן פון דער זשורנאל "טיים" אלס איינע פון די בעסטע הונדערט אין דער געשיכטע. זי האט געווינען 41 פרייזן, דאפון צוויי "עמי'ז", און איז געווען פארגעשלאגט פאר נאך 100. "באפי" האט באקומען הויכע איינשאלטקווטען (רייטינגז), און דורכשניטלעך האט יעדע פאלגע ארום פינף מיליאן צושויער אין די פאראייניקטע שטאטן; די גרויסטע אוידיענץ האט די פאלגע "אומשולד" (Innocence; כ"ב טבת ה'תשנ"ח) מיט 8.2 מיליאן.
וועדאן האט געשריבן די סצענאר אלס א משל אויף דערוואקסונג, און די איבערלעבונגן פון די כאראקטער זינד אן אפמאלונג פון די צרות פון יונגעלייט אלס זי ווערן גרויס. פראפעסארן דעיוויד ווילקאקס און ראנדא לאווערי שרייבן אז אין 'באפי', "די פראבלעמען פון די צענערלינגע ווערן, ווארטליך, צום מאנסטער." די סעריע האט אויך א שטארקע פעמיניסטישע אנזאג: וועדאן זאגטע וואס ער האט באקעמן די געדאנק צו די מעשה וייל ער איז געווען מיד און געלאנגווייליקט פון "אלע שוידער-פילמן ווי מ'זעט א שוואכע, ווימפערליכע בלאנדע מיידל. איך האב געוואלט זען וואס וועט פאסירן אלס די מיידל וועט די העלדין זיין."
די סוזשעט האנדעלט פון בּאַפי סאַמערְז, וואס איז א זעכצן-יאר-אלט שילערין אין דער סאַנידייל-מיטלשולע ווען די געשיכטע הייבט אן. זי איז נישט א פשוט'ע מיידל: אין יעדעם דור איז איין מויד אויסדערוויילט צו דינען אלס די "יעגערין"; זי באקומט איבער-מענטשליכע כוחות און זאל שוצן די וועלט פון וואמפירן, שדים, מזיקים און אנדערע באשעפנישע פון די פינסטערניש. באפי איז די היינטיקע יעגערין. זי ליבט נישט אירע פליכט, אבער מוז אויספאלגן. צוזאמען מיט אירע "וועכטער", דזשאיילס, און א קליינע באנד פון חברים וואס ווייסט וואס זי איסט - הויפטליך ווילאָ און זאַנדער; ס'דו אויך ענדזשעל, א וואמפיר וואס האט באקומן זיין נשמה צוריק דורך כישוף - קעמפפט זי קעגן פארשידענע פיינדע. אם אנהייב, איז דאס דער אלטע וואמפיר בעקאנט אלס "דער מייסטער", און זיינע משרתים. שפעטער ס'דו די וואמפירן ספּאַייק און דרוּסילאַ; דער בירגער-מייסטער ווילקינס, וואס וויל פארוואנדלען זיך אין א שד און פארניכטן די שטאט סאנידייל; די גאטין גלארי. די לעצטע און מעכטיסקטע קעגנער, אין שטאפל 7, איז דער "ערשטער בייזע", ענליך צום סטרא אחרא. ווערענד דאס אלעס מוזן באפי און אירע חברים אויך האנדלען מיט די זעלבע צרות ווי אנדערע יונגעלייט אין זייערע עלטער: אומגליקליכע ליבע, נאַרקאָמאַניע, פארגעוואלדיגונג, געשלעכטיקע אידענטיטעט ספקות און וייטער.
שוישפילער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שרה מישעל געלער אלס באפי אן סאַמערז
- עליסאָן האָניגאַן אלס ווילאָ ראָזענבערג
- ניקאָלאַס ברענדאָן אלס אלעקסאנדער "זאַנדער" האַריס
- אנטאָני סטיוערט העד אלס רוּפּערט דזשאַיילס
- קאַריזמאַ קאַרפּענטער אלס קאָרדיליאַ טשעייס
- דעיוויד בּאָריאַנאַז אלס ענדזשעל
- עלאַייזאַ דוּשקוּ אלס פעייט ליהאַן
- דזשיימס מאַרסטערס אלס ספּאַייק
- עמאַ קאָלפילד אלס אַניאַ
- סעט גרין אלס אָז
- מאַרק בּלוּקאַס אלס ראַיילי
- מישעל טראכטענבערג אלס דאָן סאמערז
- רוּבּיאַ לאַמאָרט אלס דזשעני קאַלענדאַר
- ראָבּין זאקס אלס איתן רעיין
- אַמבּער בענסאָן אלס טאַראַ
- קריסטין סאַטערלאַנד אלס דזשויס סאמערז
- דזשולייעט לאנדאו אלס דרוסילא
- מאַט מעטקאַלף אלס דער מייסטער
- דזשולי בענץ אלס דאַרלאַ
- האַרי גראָנער אלס ריטשארד ווילקינס (דער דריטער)
- ק. טאָד פרימאַן אלס ר' טריק
- דזשארזש הערצבערג אלס אדם
- קלער קרעמער אלס גלאָריפיקוּס
- נתן פיליאָן אלס כָּלֵב
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- "באפי די וואמפיר יעגערין" אם TV.com.


text:
7טן יוני
דעם 7טן יוני איז דער 158סטער טאג פון יאר (159סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 207 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1329 - דייוויד דער צווייטער ווערט קעניג פון שאטלאנד.
- 1692 - 3,000 מענטשן געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין דזשאמייקע.
- 1863 - מעקסיקא סיטי איינגענומען דורך פראנצויזישע זעלנער.
- 1905 - נארוועגיע פראקלאמירט אנולירונג פון דער פאראייניקונג מיט שוועדן און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.
- 1914 - די ערשטע שיף פארט אדורך דעם פאנאמא קאנאל.
- 1948 - עדווארד בענעש זאגט זיך אפ פון זיין פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי איידער צו חתמ'ענען א געזעץ וואס קערט איבער דאס לאנד צו קאמוניזם.
- 1967 - זעקסטאגיקע מלחמה: די פאראשוטיסטן נעמען איין די אלטשטאט פון ירושלים.
- 1978 - די סאלאמאן אינזלען ווערן אומאפהענגיק פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1840 - פרידריך ווילהעלם דער דריטער, מלך פון פרייסן (געב' 1770)
- 1954 - אלאן טיורינג, מאטעמאטיקער, פיאנער פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געב' 1912)
- 2010 - הרב מרדכי אליהו, דער ראשון לציון - ספרדישער הויפט רב פון ישראל (געב' 1929)


text:
11טן יאנואר
דעם 11טן יאנואר איז דער עלפֿטער טאג פון יאר, אין דער צווייטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 354 טעג (355 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1815 - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געש' 1891)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2008 - עדמונד הילארי, ניי זילאנדער בארג קלעטערער, דער ערשטער ארויף אויפן שפיץ פון עווערעסט מיט טענזינג נארגיי (געב' 1919)
- 2014 - אריאל שרון, פרעמיער מיניסטער פון ישראל (געב' 1928)


text:
היסטאריע פון מדינת ישראל
די גרינדונג פון מדינת ישראל האט זיך אנגעפאנגען מיט יארן פריער, די עליות, ווי טויזנטער יידן פון אייראפע, בעיקר רוסלאנד, פוילן, רומעניע, זענען ארויף קיין ארץ ישראל.
עס האט זיך אנגעפאנגען 1881, ווען עטליכע טויזנט יידן זענען ארויף, זיי האבן געטראפן א לאנד, וואס די ערד איז פון שטיין, אדער זאמד, 60 פראצענט מדבר, צוויי גרופעס זענען געקומען, יידן פון רומעניע, און יידן פון תימן. ס'איז אבער שוין געווען אסאך יידן אין ארץ ישראל פונעם אלטן יישוב.
אין די קומענדיגע עליות, וואס איז די צווייטע, דריטע, זענען מערסטנס עולים געווען ציונים, וואס זענען געקומען קאלטיווירן דאס לאנד, אבער ווען תל אביב, איז געגרינדעט געווארן 1909, און חיפה איז געווארן יידישלעך, האבן זיך אסאך יידן באזעצט אין די שטעט, תל אביב איז דעמאלסט געווען די שנעלסט וואקסענדע שטאט אין די וועלט, און ביי די ענדע 1930 יארן איז די באפעלקערונג געוואקסן מיט איבער הונדערט פראצענט פון צוואנציג יאר בעפאר,
אין חיפה איז געווען די אינדוסטריע גאר שטארק, וויבאלד דער גרעסטער פארט איז דארט געווען, די שליסל צום באן פארקער פונעם מיטל מזרח איז געווען חיפה, ווי אויך נעפט רייניגונגס אינדוסטרי, פון ענגלאנ איז געווען אין חיפה, ביי 1941, איז די באפעלקערונג אין חיפה געווען 70,000, יעדער דריטער מענטש איז געווען אן אראבער, ווי אויך דער טעכניאן אוניווערסיטעט איז געווארן אויפגעשטעלט אין חיפה.
ירושלים האבן געוווינט א מאיאריטעט יידן זינט יאר 1800 ווען מען האט געציילט, פונדעסט וועגן, איז די בירגער מייסטער שטענדיג געווען אן אראבער, אדער פון די על כוסייני פאמיליע, אדער די נאשאשיבי פאמיליע, ביי 1948, האבן געוווינט אין ירושלים 100,000 יידן, און בערך 30,000 אראבער.
איידער די זעלבסטשטענדיגקייט מלחמה, האט אויסגעבראכן, האבן געוווינט אין ארץ ישראל, 650,000 יידן, רוב פון זיי זענען ארויף, אין די 1930ער יארן, ביז 1948.
ביים טאג פונעם גרינדונג האבן געוווינט אין ישראל טעריטאריע, 80 פראצענט יידן, און די איבריגע אראבער, און אנדערע פעלקער,
די יארן נאך דער גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די יארן 1948 ביז 1956, האט די ישראל באפעלקערונג זיך געדאפלט, נייע עולים זענען געקומען אין לאנד אריין, עס האט אריינגעשלעפט די לאנד אין א שווערע רעסעסיע, זייענדיק אין א מאנגל פון נויטבאדערפטיקע באשטאנדטיילן, האט מען איינגעפירט אינעם לאנד, וואס ווערט גערופן "תקופת הצנע", וואס מיינט מענטשן האבן געקריגן אלס פון די רעגירונג, קינדער האבן באקומען מער פאר קאלאריעס, ספעציעל מילכיגע פראדוקטן און פלייש.
רוב פון די עולים האט מען אריינגעזעצט, אין הייזער פון די אראבער, וואס זיי האבן איבערגעלאזט ביים אנטלויפן, אדער אין דורכגאנגס לאגערן, "מעברות", ווי מענטשן האבן געוווינט אין געצעלטן, בלעכענע הייזער, אונטער שמאטעס, אן קיין מעגליכקייט צו ארויס גיין אויפן גאס פארדינען געלט, ישראל איז דעמאלט געשלאגן געווארן צווישן רייכע אינטעליגענציע, און ארעמע וואס האבן געהאט מערערע קינדער, האבן קוים געקענט פארדינען צו געבן ברויט צו עסן פאר קינדער, די אונטערשידט צווישן ארעמע און רייכע האט געהאלטן אין איין שטייגן.
אין 1953, האט בן גוריון, אונטערגעשריבן אן אפמאך מיט מערב דייטשלאנד,. וואס מערב דייטשלאנד נעמט זיך אונטער, צו באצאלן אנטשעדיקונג פאר די מלחמה איבערלעבער, אין געלט. און פאר ישראל האט זי צוגעזאגט מאשינעריע, און אנדערע מאדערניזיטע ארטיקלען, אין וואס ישראל האט זיך זייער גענויטיקט, עס האט אויסגערופן א שטורעם אין לאנד, און מאסן דעמאנסטראציעס האבן אויסגעבראכן. מנחם בעגין הויפט פון די אפאזיציע, האט געשריגן אז מען וועט עס נישט פארשווייגן, די חורבן וואס די נאציס האבן אנגעברענגט קען מען נישט באצאלן מיט קיין געלט. בן גוריון האט מיט דעם געלט געוואלט צוריק שטעלן די ישראל עקאנאמיע אויף די פיס, וואס איז אים געלונגען.
אין 1955, האט דער ארכעאלאג, גענעראל יגאל ידין, געקויפט די ים המלח מגילות פאר מדינת ישראל. זיי ליגן היינט אינעם היכל הספר אין ירושלים.
לבון פרשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרשה וואס האט אויסגערופן א שטורעם אין ישראל, און ביז היינט ווערט עס באטראכט ווי די פרשה, מיט די ה"א הידיעה, ישראל האט געשיקט שפיאנען אין עגיפטן, אויסצופירן אטאקעס קעגן ענגלאנד, כדי זיי זאלן זיך נישט ארויסציען פון עגיפטן, די עגיפטישע פאליציי האט געכאפט די יונגען, מען האט זיי געפייניגט, איינער האט זיך גענומען דאס לעבן. פנחס לבון, פארטיידיגונגס מיניסטער האט לכאורה געמוזט געבן דעם באפעל עס דורכצופירן, ער האט קאטעגאריש געלייקענט, משה שרת האט געמוזט רעזיגנירן, און בן גוריון נאכן זיין ווייניגער פון צוויי יאר אויף אפרו איז צוריק.
דער מיליטער אין ישראל האט זיך זייער געשטארקט אין די אנהייב 1950ע יארן, עס איז אויפגעשטעלט געווארן דער 101 קאמאנדא איינהייט, אונטער אריק שרון, וואס איר אויפגאבע איז געווען, זיך שלאגן מיט טעראריסטן, ישראל האט אנגעקניפט פארבינדונגען מיט פראנקרייך, פון וועם זי האט באקומען וואפן, טאנקן, קריגס עראפלאנען, צה"ל איז געווארן פארגעשריטן, און ישראל האט זיך גענומען מאכן פארשריט, אין מערערע געביטן.


text:
שלעזיע
שלעזיע (פויליש: Śląsk; דייטשיש: Schlesien; טשעכיש: Slezsko; שלעזיש: Ślůnsk; לאטייניש: Silesia) איז א היסטארישער ראיאן פון צענטראלן אייראפע וואס געפינט זיך היינט מערסטנס אין היינט-טאגיגן פוילן , מיט טיילן אין טשעכיי און דייטשלאנד.
שלעזיע איז רייך אין מינעראלע און נאטירלעכע רעסורסן, און שליסט איין עטלעכע חשובע אינדוסטריעלע שטחים. די גרעסטע שטעט אין שלעזיע זענען ווראצלאוו, איר היסטארישע הויפטשטאט, און קאטאוויץ אין פוילן, און אסטראווא אין טשעכיי. איר הויפט טייך איז דער אדער (פויליש, טשעכיש: Odra).


text:
1טן סעפטעמבער
1טן סעפטעמבער איז דער 244סטער טאג פון יאר (245סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 121 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1864 - אמעריקאנער בירגערקריג: די איינוואוינער פון אטלאנטא, דזשארזשיע ווערן עוואקואירט פון דער שטאט נאך א באלאגערונג פון פיר חדשים
- 1897 - די ערשטע אונטערגרונט באן אין צפון אמעריקע געווידמעט אין באסטאן
- 1905 - אלבערטא און סאסקאטשעווען ווערן אפיציעלע פראווינצן אין קאנאדע
- 1920 - גרעסערע לבנון ווערט געשאפן נאך די שפורן פונעם סייקס-פיקא פארשטענדעניש
- 1923 - ערדציטערניש אין טאקיא און יאקאהאמע, יאפאן איז גורם מער ווי 100,000 טויטע
- 1928 - אהמעט זאגו פראקלאמירט אלבאניע אלס מאנארכיע און רופט זיך דעם מלך זאג דער ערשטער
- 1939 - צווייטע וועלט מלחמה: אויסברוך פון דער מלחמה, ווען נאצי דייטשלאנד אינוואדירט פוילן
- 1943 - נאציס הייבן אן ליקווידירן די ווילנער געטא
- 1951 - די פאראייניגטע שטאטן, אויסטראליע און ניו זילאנד שרייבן אונטער א פארטיידיקונגס בונד, דער ANZUS בונד
- 1969 - רעוואלוציע אין ליביע ברענג מואמאר קאדאפי צו דער הערשאפט
- 1972 - אין רעקיאוויק, איסלאנד, באבי פישער זיגט באריס ספאסקי און ווערט פראקלאמירט וועלט מייסטער פון שאכשפיל
- 1991 - אוזבעקיסטאן ווערט אומאפהענגיק פון דעם סאוועטן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1854 - ענגלבערט הומפערדינק, דייטשער דיריגענט (געש' 1921)
- 1861 - לאזאר עדעליאנו, רומענישער כעמיקער, ייד (געב' 1941)
- 1877 - פראנסיס וויליאם אסטאן, בריטישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1922 (געש' 1945)
- 1938 - עלען דערשאוויץ, אמעריקאנער יוריסט
- 1939 - טאני פראנדזשיע, לעבאנעזער פאליטיקער און מיליציע פירער אין די לעצטע יארן פונעם לבנון ברודער קריג (געש' 1978)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1557 - זשאק קארטיער, פראנצויזישער אויספארשער (געב' 1491)
- 1715 - לואי דער פערצנטער, מלך פון פראנקרייך (געב' 1638)
- 1935 - אברהם יצחק הכהן קוק, הויפט רב פון ארץ ישראל (געב' 1865)
- 1988 - לואיס אלווארעז, כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע 1968 (געב' 1911)


text:
אונגארישע רעוואלוציע
די אונגארישע רעוואלוציע, איז פארגעקומען אין יאר 1956, קעגן די קאמוניסטישע הערשאפט, און קעגן די איינפלוס פון די סאוועטן פארבאנד, אויף אונגארן. די רעוואלוציע איז פארגעקומען אין די מאנאטן פון אקטאבער, און נאוועמבער 1956. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן, אויף א גאר ברוטאליש פארנעם, דורך די רויטע ארמיי, און 2,500 אונגארישע בירגער זענען אומגעקומען, און נאך 700 סאוועטישע זעלנער זענען געווען צווישן די טויטע, און נאך טויזענטע זענען פארווונדעט געווארן. אומגעפער א פערטל מיליאן בירגער זענען אנטלאפן, און אלס פליטים, זיך באזעצט אין אנדערע לענדער.
אינהאַלט
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די רויטע ארמיי האט איינגענומען אונגארן, ביי די ענדע פון צווייטער וועלט קריג, איז אונגארן אנגענומען געווארן אלס א לאנד, וואס האט צוגעהאלפן די נאציס, אנגעהויבן מיט מיקלאש הארטי, און פארגעזעצט מיט די פייל קרייץ.
אין 1948, האבן די קאמוניסטן איבערגענומען די פירערשאפט אין לאנד, און איינגעפירט א שווערע אינערן פאליטיק, כדי צו טוישן דאס לאנד צו א קאלעקטיווע, וואס האט אויפגעברויזט די באפעלקערונג, צו באהערשן די קאמוניסטן אויפן באפעלקערונג, איז אויפגעשטעלט געווארן די "געהיימע אונגארישע פאליציי", וואס האט אנגעזייט טעראר צווישן די בירגער.
אורזאכן צום אויפשטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט געהערשט אין די קאמוניסטישע האריזאנט, די דע-סטאליניזאציע, ווי כרושטשאוו האט אנערקענט און פארדאמט די טעראריזם פון סטאלין, אין אונגארן האט דאס אויך געמיינט מאטיאש ראקושי, דער קאמוניסטישער דיקטאטאר. אימרע נאדזש איז געווארן פרעזידענט, פון 1953 ביז 1955, און ער האט דורכגעפירט עטליכע רעפארמען אין די פאליטיק.
אין פוילן, זענען אין יאר 1956, פארגעקומען עטליכע סטרייקן אין פויזן, פאר בעסערע אומשטענדן פאר ארבעטער. אין אקטאבער איז דער אלטער פוילישער רעגירער ערזעצט געווארן מיט וולאדיסלאוו גאמולקא, דאס האט געוויזן פאר די אונגארישע, אז עס איז דא א מעגליכקייט פאר א בעסערע צוקונפט.
לאסלא רייק, איז געווען א קאמוניסטישע פאליטיקער, וואס איז אומגעברענגט געווארן דורך די "אויסרייניגונגען" פון ראקושי, אין יאר 1949. ער איז אבער ריינגעוואשן געווארן, און א גרויסע לוויה איז דורכגעפירט געווארן דעם 6טן אקטאבער 1956. איבער 100,000 מענטשן האבן זיך באטייליקט, און פון די לוויה איז געווארן א מאסן דעמאנסטראציע, אנגעפירט בעיקר דורך סטודענטן.
די סטודענטן האבן פראטעסטירט, קעגן די אומשטענדן אין די אוניווערסיטעטן, און האבן אויפגעשטעלט סטודענטן גרופעס איבערן לאנד. די ארבעטער האבן נאכגעפאלגט, און זיי האבן אויפגעשטעלט ארבעטער פאראיינען.
אויסברוך פון רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 23סטן אקטאבער, איז פארגעקומען א פראטעסט אין די גאסן פון בודאפעשט, מיט א ריזיגע באטייליקונג, אונגארישע זעלנער האבן אראפגעריסן זייער רויטע שטערן פון די מונדירן, און עס געווארפן צו די מאסן, און האבן מארשירט אינאיינעם מיט די פראטעסטירער. די פארלאנגען פון די פראטעסטירער, זענען געווען מעסיקע. די געהיימע אונגארישע פאליציי, האט אבער גענומען שיסן אויף די באטייליקער, און האבן אומגעברענגט אכציק פראטעסטירער. דאס האט געברענגט צו ווילדע ראיאטן, ווי פאליציי אויטאס זענען פארברענט געווארן, געווער איז פארטיילט געווארן, דורך די ארבעטער אין די וואפן פאבריקן.
די קאמוניסטן זענען געווען ביי די מיינונג, אז אט אט גייט זיך עס פארענדיקן, און רויקייט וועט צריק קומען. עס איז קלאר געווען אז רוסלאנד וועט אריינשיקן סאלדאטן, און צוריק איינשטעלן די קאמוניסטישע הערשאפט. אין די לעצטע פרווו, איז אימרע נאדזש, אויפגענומען געווארן אלס פרעמיער מיניסטער, און האט אריינגעשטעלט עטליכע פון זיינע מענטשן אין די רעגירונג, און פרובירט איינשטילן די געמיטער.
די פראטעסטירער האבן נישט איינערקענט אין נאדזש, וועלכע איז טאקע געווען א רעפארמיסט, אבער איז נאך אלץ געווען א קאמוניסט. וואפן פאבריקן זענען אטאקירט געווארן, און אמוניציע איז געגעבן געווארן פאר די אויפשטענדלער, וועלכע האבן אפגעווארט די רוסישע ארמייען.
צווישן דעם 23סטן אקטאבער, ביזן 3טן נאוועמבער, זענען פארגעקומען שלאכטן איבער לאנד. די רוסן האבן ארויסגעצויגן זייערע טרופן פון די הויפטשטאט, און דערנאך בארינגעלט די שטאט, גרייט צו אטאקירן. אלע פאליטישע ארעסטאנטן זענען באפרייט געווארן, און אלטע אומלעגאלע פארטייען זענען צוריק ארויפגעשווימען אויף די אויבערפלאך.
אום 27סטן אקטאבער האט נאדזש, אויפגענומען א נייע רעגירונג, און א געוויסער קאדאר, אלס אויסערן מיניסטער, א קאמוניסט וואס איז ריינגעוואשן געווארן, נאך באשולדיקונגען פון די פאליציי. ער האט פארגעשטעלט א פלאן, ווי די רעוואלוציאנערן וועלן איינערקענט ווערן אלס א פארטיי, און די רוסן וועלן זיך ארויסציען פון אונגארן. נאדזש האט אנערקענט אין אלע נייע פארטייען וואס זענען אויפגעשטעלט געווארן, ער האט אויפגעלעזט די פארפיינטעטע געהיימע פאליציי. און דערקלערט די 15טן מערץ אלס נאציאנאלע חגא, לכבוד די רעוואלוציע. ער האט דערקלערט די ארויסטריט פון אונגארן, פון ווארשע פאקט. און דערנאך האט ער אויפגעשטעלט א קאאליציע, מיט אנדערע פארטייען, וואס זענען לעגאליזירט געווארן.
כרושטשאוו, וועלכע האט געזען דעם אונטערגאנג פון א קאמוניסטישע נאכשלעפער פון רוסלאנד, איז געווען אנטשלאסן צו אונטערנעמען שריט. אונגארן האט אויסגערופן צו די פאראייניקטע פעלקער, אז זי איז א דעמאקראטיש לאנד, און זיי זאלן קומען צו הילף צו אונגארן.
די פאראייניקטע שטאטן, האט נישט איינגעזען אין אונגארן א ניי אליאירט לאנד, זיי האבן פארשטאנען אז דאס איז, אן אינערליכער שטרייט אינערהאלב די קאמוניסטישע געמיינדע. צו דעם אלעם איז די מערב וועלט געווען פארטון אין אנדערע זאכן, אמעריקע מיט די פרעזידענטליכע וואלן, פראנקרייך און בריטאניע, מיט די סועץ קאנאל קריזיס.
אויפן 4טן נאוועמבער האבן די סאוועטן אטאקירט, מיט אן ארמיי, פון רומעניע, און פון טשעכאסלאוואקיי. די רעגירונג פון נאדזש איז צעפאלן, און ער און זיינע מענטשן, זענען אריינגעלאפן אין די יוגאסלאווישע אמבאסאדאר, און פארלאנגט אנערקענונג אלס פליטים, נאך עטליכע טעג זענען זיי ארויס, נאכדעם וואס מען האט אים פארשפראכן, אז מען וועט אים נישט טון קיין שלעכטס, ווי ער איז נאר ארויס, איז ער גענומען געווארן קיין רומעניע, דערנאך איז ער געברענגט געווארן צוריק אויף אונגארן, ווי ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט, דורך א געריכט.
נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויזענטע זענען אומגעקומען אין די שלאכטן, און קאדאר וועלכע איז אנטלאפן קיין מאסקווע פון אנהייב, איז צוריק און דערקלערט דאס אויפשטעלן א נייע רעגירונג. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן אין דעצעמבער 1956, אבער אין 1957, זענען פארגעקומען מערערע סטרייקן, די סי-איי-עי האט באריכטעט, אז איבער 1,200, זענען הינגעריכטעט געווארן שוין נאכן ענדע פון די קאמפן.
די אונגארישע האבן פארדינט, די געהיימע פאליציי האט אויפגעהערט צו פונקציאנירן.
וועלטס רעאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס די וועלט האט געזען אינעם רעוואלוציע, איז צעטיילט אין עטליכע מיינונגען, א טייל האבן געזען א פרווו צו ווערן א סאציאל דעמאקראטיע, אנדערע א קאמוניסטיש לאנד ווי יוגאסלאוויע, א טייל האבן געזען דאס לאנד געפירט דורך ארבעטער ראטן אלס אןאנארכיסטישע, די סאוועטן האבן געטענהט, אז עס איז א פרווו צוריק צושטעלן די פאשיסטן, ווי מיקלאש הארטי, און די פייל קרייץ.
די פאראייניקטע פעלקער, וועלכע האט זיך אריינגעמישט אין די סועץ מלחמה, האט געוויזן אז דריטע וועלט לענדער, און די קאמוניסטישע מדינות, קענען טון וואס זייער הארץ גלוסט, ביים גארנישט טון, אפצושטעלן די געוואלדטאטן.
היינט ווערן די רעוואלוציאנערן שטארק רעספעקטירט אין אונגארן. די קע גע בע וועלכע איז אריין נאכדעם וואס די געהיימע פאליציי איז געווארן פארשלאסן, האט זיך געפונען אין זעלבן געביידע פון די געשטאפא, און ביי די אונגארישע, ווערן ביידע פארעכנט אלס די זעלבע טעראר אנזייער, היינט איז דארט דא א מוזיי, מיטן נאמען די טעראר הויז.


text:
וואנע
א וואנע איז א גרויסער שיסל געמאכט זיך אפצובאדן דעם קערפער מען זאל זיין ריין פון שמוץ אדער אויפגעפרישט לכבוד שבת. געווענליך ליגט עס אין בית הכסא אדער אין א ספעציעלן באדע צימער.
אין א וואנע זעצט מען זיך אריין מיטן גאנצן קערפער און מען ווערט בעסער אפגעוואשן ווי מיט א טוש, אבער דער פרייז איז אויך אסאך טייערער ווייל אנצופילן א וואנע דארף מען פארנוצן אסאך מער הייס וואסער און דאס אויפצוקאכן קאסט אסאך מער.
די וואנעס ווערן היינט געמאכט פון פיבערגלאז, אבער די אלטע וואנעס פלעגן זיין געמאכט פון א שטיק אייזן און זענען געווען גאר שווער אין וואג.


text:
איבערזעצונג
איבערזעצונג איז די פאך פון נעמען אריבער פון איין שפראך צו אן אנדערע; דאס קען זיין ביכער, ארטיקלען, דיכטונגען, לידער א.א.וו. איינער וואס טוט איבערזעצן הייסט אן "איבערזעצער". אויף ענגליש טיישט דאס א דאלמעשטער.
דאס עצם חוש פון איבערזעצן, איז געוואנדן אין צוויי זאכן, איינס - קענען ביידע שפראכן, סיי וואס פון וואנעט מ'זעצט איבער, און די שפראך וואס דערויף זעצט מען איבער. צוויי - פארשטיין מיינונגען פון ווערטער, וויבאלד יעדע שפראך האט אנדערע אויסדרוקן, און דאס אויסשפראך פון א ווארט קען ביי יעדער שפראך זיין אינגאנצן אנדערש.
דער איבערזעצער, מוז זיין פארשטענדליך, נישט איינפאך איבערקלאפן ווערטער אויף דער אנדערער שפראך, נאר דאס אפגעבן אויפן פארשטענדליכן אויסטייטש, אז דער לייענער זאל דאס פארשטיין אן קיין פלאג.
דער צווייטער כלל פון איבערזעצן, איז שטערקער פונעם ערשטן, ווייל אפילו איינער וואס קען נישט אזוי גוט - למשל - לייענען ענגליש, אבער וויבאלד ער פארשטייט די שפראך פון וואס ער זעצט איבער, קען ער שוין ארויסהאבן די מיינונג וואס ער זעצט איבער, אבער דער וואס קען נאר שפראכן, הייסט נאכנישט גענוג טאלענטירט, צו זיין אן איבערזעצער.
עס איז דא שפראכן וואס איין אויסדרוק איז אין דריי ווערטער, און אין דער אנדערער שפראך איז עס אין איין ווארט, דעריבער, מוז דער איבערזעצער דאס קענען אפגעבן דאס קלארסטע און פונקטליכסטע וואס מעגליך, סיי אין ווארהייט פון ווארט, און סיי אין פארשטאנדיגקייט פון טייטש.
אפטייטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייטש איז דער באדייט פון ערקלערונג פון א ווארט און/אדער עטליכע ווערטער צוזאמען, וואס קען ווערן אנגערופן, אדער זאץ, אדער קען דאס אויסגעלייגט ווערן און א פראזע (וואס דאס הייסט א צוזאמען שטעל פון ווערטער וועלכע האבן א טיפערן באדייט ווי בלויז די ווערטער נאר עס האט עפעס א מחשבה אונטער זיך אויכעט).
אפטייטש קען צוטיילט/באניצט ווערן אויף צוויי באזונדערע באגריפן:
- איבערטייטשן (אויף די ענגלישע שפראך הייסט דאס דאלמעטשן) ד.ה. איבערטייטשן פון איין שפראך אויף א צווייטער.
- אבער דער וויכטיגערער אינהאלט דערפון איז אבער אן ערקלערונג איבער דעם ווארט/זאץ/פראזע וואס מען האט נאר וואס געהערט.


text:
אהוד אלמערט
אהוד אָלמערט (העברעיִש: אהוד אולמרט; געב' דעם 30סטן סעפטעמבער 1945, כ"ג תשרי ה'תש"ו) האט געדינט אלס דער 12טער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל פון 2006 ביז 2009.
איבער גענומען אריאל שרון נאך זײן אנפאל.
געוועזן בירגערמייסטער פון ירושלים.
אײנער פון זיינע צװיי זין איז א יורד וואס װוינט אין אמעריקע און דער צווייטר האָט נישט געוואלט דינען אין צה"ל און איז אַ סטודענט אין פראַנקרײַך. איינע פון זיינע צוויי טעכטער איז א לעזביאנקע.
אין מיי 2014 האט מען אים פאראורטיילט אויף זעקס יאר טורמע און א קנס פון א מיליאן שקל פאר נעמען שוחד אין דער האלילאנד פרשה.


text:
צפת
צפת איז א שטאט אין צפון ישראל. סוף 2003 האט צפת געהאט א באפעלקערונג פון 26,600.[1] עיה"ק צפת איז איינע פון די פיר הייליגע שטעט ביי יידן; די אנדערע זענען ירושלים, חברון און טבריה.
צפת געפינט זיך אין דעם שטח פון שבט נפתלי. צפת ווערט פארעכנט אלס הויפטשטאט פון אויבער גליל ראיאן.
אין תקל"ח איז אנגעקומען אין צפת די ערשטע גרופע פון 300 חסידים, וואס ווערט גערעכנט דער אנהייב פונעם "אלטן אשכנזישן יישוב" אין צפת. אין תקנ"ט, גלייך נאך ווען נאפאלעאן האט זיך צוריקגעצויגן פון ארץ ישראל, האבן די אראבער אומגעווארפן דאס יידישע פערטל אן אסאך פון די ארטיקע יידן האט מען געהרגעט. אין תק"ע זענען געקומען קיין צפת מתנגדים, תלמידים פונעם ווילנער גאון, אונטער דער פירערשאפט פון רבי ישראל שקלאווער. דאס האט פארשטארקט דעם יישוב אין צפת. איינער פון די אימיגראנטן, ר' ישראל ב"ק (וואס האט געצויגן 200 יידן פון בארדיטשוב) האט געגרינדעט דארט די ערשטע יידישע דרוקעריי אין ארץ ישראל.
אין יאר ה'תקצ"ז האט צפת איבערגעפילט א שרעקליכן ערדציטערניש וואס האט געהרגעט 2,000 מענטשן, און חרוב געמאכט די גאנצע שטאט, און אנגעברענגט אונגעהויערע שאדענעס, וואס קען זיך אנזען אין מערערע ערטער אין צפון.


text:
וואגינע
װאַגינע איז דער איבר מין פון פרויען אנשטאט ביי די זכרים די שמאק, דאס איז א לאך. די וואגינע האט אפאר פונקציעס. די רעפרודוקיציע פונקציעס זענען געשלעכטליכע באציאונגען, ווי אויך דינט דאס אלס קאנאל דורך וואו דער קינד קומט ארויס פון די מוטער'ס טראכט. די וואגינא דינט אויך אלס אן אויספלוס פאר די מענסטרואלע בלוט און טישו.
בעת די פרוי ווערט געשלעכטליך אויפגערייצט, ווערט די וואגינע נאס און גליטשיג, אזוי אז דער זכר'ס געשלעכט גליד זאל זיך קענען גרינג אריינגליטשן. בעת די פרוי געבוירט, ווערן די מוסקעלן פון די וואגינע אויסדעצויגן, אדורכצולאזן דעם קינד. דאקטוירים זאגן אן פאר פרויען צו מאכן קיגעל עקסערסייז, דאס הייסט זיך צוזאם ציען די פעלוויק מוסקעלן אין דעם וואגינע, אזוי אז די וואגינע זאל קענען דורכטראגן דאס אויסצוען ביין געבורט.


text:
חסידישע מוזיק
חסידישע מוזיק איז אזעלכע מוזיק וואס ווערט געזונגען נאר ביי די פרומע קרײַזן, וואס בדרך כלל ווערן זיי געזונגען מיט הייליגע ווערטער פון הייליגע ספרים, ווי תנ"ך, גמרא, מדרשים א.א.וו.
אפילו מען רופט דעם זשאנער חסידישע מוזיק, מוז עס נישט זײַן געזונגען נאר ביי די חסידישע קרײַזן. נאָר הײַנט איז אײַנגעפירט רופן אלערליי מאָדערנע פרומע מוזיק - "חסידישע מוזיק". ווארשיינליך אַלס די פּאָפּאָלאַרישע מוזיק וואס ווערן געזונגען דורך יעקב שוועקי, אברהם פריעד און מרדכי בן דוד.
די עכטע חסידישע מוזיק הייסן חסידישע ניגונים, דאָס זײַנען די לידער וואס ווערן געזונגען בײַ די אדמור"ים אין זייערע חצרות קודש.
אויך חזנות מיט כלעזמער ווערט גערעכנט אלץ חסידישע מוזיק, (זעהט מער אין זייערע לינקען).
דערויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שמח מוזיק, אידישע מוזיק נייעס בלאג.
- יאהו אידישע מוזיק שמועס גרופע. זשואיש מוזיק


text:
כעלמנא פארטיליקונג לאגער
כעלמנא, איז געווען א פארניכטיקונגס לאגער, אין מערב פוילן, נאנט צו די פוילישע דארף כעלמנא אויף די נער טייך, 60 קילאמעטער צפון מערב פון לאדזש. די ערשטע פון אזעלכע סארט לאגערן, וואס די נאציס האבן אויפגעשטעלט, מיטן ציל אומצוברענגען יידן. צום ערשטן מאל זענען יידן און אנדערע פארפאלגטע פעלקער, אומגעברענגט געווארן דורך גאז, אין ספעציעלע לאסט אויטאס, וואס זענען געשטעלט געווארן פאר דעם ציל. אויך איז עס געווען דער ערשטער ארט, ווי קערפער פון טויטע זענען פארברענט געווארן. די טייוול האט אנגעהויבן אפערירן די לאגער, 8טן דעצעמבער 1941, און האט מיט א קורצע איבעררייס אין 1943, אומגעברענגט מענער פרויען און קינדער ביזן 18 יאנואר 1945.
די לאגער איז אנגעפירט געווארן דורך די איינזעצגרופען, ביז דעמאלט זענען זיי נאכגעלאפן זייערע קרבנות, אין 1941 איז אנגענומען געווארן דעם באשלוס, אז אנשטאט זיי זאלן אומברענגען יידן אין די שטעט, זאלן יידן קומען צו די באשטימטע לאגערן.
עס איז נישט באוויסט דער גענויער צאל פון אומגעקומענע אין די לאגער, עס ווערט געשאצט צווישן 152,000 געהרגטע, און 320,000 געהרגטע מענטשן 98 פראצענט פון זיי יידן. עס איז באוויסט אויף פיר מענטשן, וואס האבן באוויזן צו אנטלויפן, אין "עונג שבת" פון עמנואל רינגלבלום, ווערט כעלמנא דערמאנט דורך אן עד וועלכע האט באוויזן צו אנטלויפן, אבער דער מאן האט ווארשיינליך נישט איבערגעלעבט דעם קריג.
אסאך פון די יידן פון לאדזשער געטא, אזוי אויך פון אנדערע און ווייטע ערטער זענען דארט אומגעברענגט געווארן. ציגיינער וועלכע זענען אויך געהאלטן געווארן אין לאדזשער געטא, זענען דארט אויך פארגאזט געווארן, צוזאמען מיט עטליכע הונדערט פוילישע ארעסטאנטן.


text:
11טן מערץ
דעם 11טן מערץ איז דער 70סטער טאג פון יאר (71סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 295 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1812 - דער בירגערשאפט שאטוט אין פרייסן וואס גיט איבער די יידן בירגער רעכטן
- 1917 - ערשטער וועלט קריג: באגדאד איינגענומען דורך בריטישע קראפטן
- 1985 - מיכאיל גארבאטשאוו באשטימט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1990 - ליטע שיידט זיך פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1996 - זשאן האווארד דערווילט צום ערשטן מאל פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע
- 2006 - מישעל באטשעלעט דערוויילט די ערשטע פרוי פרעזידענט פון טשילע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1899 - פרעדעריק דער ניינטער, מלך פון דענמארק (געש' 1972)
- 1916 - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1995)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1955 - אלעקסאנדער פלעמינג, אנטפלעקער פון פעניצילין (געב' 1881)


text:
נארוועגיע
נאָרוועגיע (נארוועגיש: Norge) איז אַ לאַנד אין צפֿון אײראָפּע, אפיציעל דאס קעניגרייך פון נארוועגיע, איז א לאנד וואס פארנעמט דעם מערב טייל פונעם סקאנדינאווישן האלבאינזל, ווי אויך יאן מאיען אינזל און דעם סוואלבארד ארכיפעלאג. דאס לאנד גרעניצט זיך מיט שוועדן צו מזרח, רוסלאנד און פינלאנד. צו מערב, אריבער דעם צפון ים, ליגן דאס פאראייניגטע קעניגרייך און די פארא אינזלען, און אריבער דעם נארוועגישן ים ליגן איסלאנד און גרינלאנד. צו דרום, אריבער דעם סקאגעראק דורכגאס ליגט דענמארק. זײַן הױפּטשטאָט איז אָסלאָ.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער פון די בארימסטע נארוועגישע קאמפאזיטארן איז עדווארד גריג (1843 -1907).


text:
קאלציום
קאַלציום איז דער כעמישער עלעמענט פון דער משפּחה פון אַלקאַלי-ערד מעטאַלן, מיט סימבאל Ca און אטאם נומער 20.
אייגנשאפטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאלציום איז א ווייכער אלקאלי-ערד מעטאל און זיין קאליר איז גרוי. קאלציום פלאקערט אין א געל-רויטן פֿלאם. ווען קאלציום איז אפן אין דער לופט ווערט ער ארומגעהילט אין Ca3N2. קאלציום רעאגירט מיט וואסער אויסשיילנדיג וואסערשטאף און שאפט קאלציום הידראקסיד (אפגעלאשענער ליים) ( 2(Ca(OH).
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סאך קאלציום זאלצן זענען גוט באקאנטע מאטעריאלן וואס מען ניצט אינעם טאג-טעגלעכן לעבן: קרייד (פאר מארקירן), גיפס (פארשוועבלטער קאלציום), קאלכשטיין (קאלציום קארבאנאט) און (נישט-געלעשטער) קאלך (קאלציום אקסיד).
קאלציום פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאלציום-קארבאנאט (CaCO3) ווערט געניצט אין פאבריצירן צעמענט און ליים, קאלך פאר לאנדווירטשאפט, קאלכשטיין (געניצט אין דער שטאל אינדוסטריע). אויך האט ער כעמישע און אפטישע באניצן אין ציינפאסטע, למשל.
- קאלציום-הידראקסיט צעפירונג (Ca(OH)2) (אויך באוואוסט ווי קאלכוואסער) ניצט מען אפצושפירן קארבאן דיאקסיד ווען ער ווערט געבלעזעלט דורך א צעפירונג; ער ווערט מוטנע וואו ס'איז פאראן CO2.
- קאלציום-ארסענאט (Ca3(AsO4)2) ווערט געניצט אין אינסעקטיצידן.
- קאלציום-קארביד (CaC2) ניצט מען צו מאכן אצעטילען גאז (וואס ווערט געניצט אין אצעטילען ברענערס פאר שווייסן און אין דער פאבריקאציע פון פלאסטיקן).
- קאלציום-קלאריד (CaCl2) ניצט מען אוועקצונעמען אייז און שטויב פון גאסן, אין מישן בעטאן, אין פושקעס פון פאמידארן, און אין אויטאמאביל רייפן.


text:
כלל
כלל צייכענט אן דער גאנצער קאלעקטיווער זאמעלונג פון זאכן באגריפן אדער מענשטן לויט די פאקטארן פון א מערהייט פון דער סעלעקטירטע גרופע וואס מאכט זיי ביינאזאם אייניג זיי קלאסיפאצירן אין איין קאטעגאריע.
עס איז די פארקערטער פון א פרט וואס איז בלויז א איין אייציקער דעטאל ארויס און באזונדער פונעם כלל.
אין ענגליש איז דא אזא ענדליכע באגריף דאס הייסט קאלעקטיוו, אבער מען נוצט דאס מייסטענס בלויז אויף מענטשן נישט אזוי ווייט אויף באגריפען ווי כלל, דאס קומט פונעם שורש קאלעקציע ווייל די אלע מענטשן האבן איין ביינאזאמער אינטערעס וואס קאלעקטירט זיי צוזאמן אין א קאלעקטיווע גרופע.
צום ביישפיל ביי מענשטן איז שייך צו זאגן כלל ישראל דאס הייסט די כלל פון אידישע פאלק. זייער גאנצער זאך וואס פארבינדט זיי און וויאזוי מען רופט זיי צוזאמן איז כלל.
ביי פיראכץ'ער איז שייך צו זאגן אז מען פירט זיך ווי די כלל, אדער אז אן הנהגה איז נישט קיין כלל נאר א יוצא מן הכלל דאס הייסט א אויסנאם.
מען קען אויף רופן פאליסיס כללים ווייל אזוי פירט זיך די כלל, ווי די כלליים פון שרייבן אידיש לויט די ייוו"א אינסטעטוט קען אויך גערופן ווערן כלל אידיש.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א גאנצער קאפיטל פון וויאזוי מען קען דרשענען הלכות פון די תורה לויט די כללים און די פרטים וויאזוי עס איז געשריבן אין די תורה אויב די כלל איז פאר נאך אדער אינמיטן פון א פרט אדער א מעשה האט די כלל אנדערע השלכות אויפן פסק.


text:
דוד כהן
הרב דוד כהן, אדער ווי ער איז געווען באוואוסט אלס הרב הנזיר (דער רב דער נזיר), (אלול ה'תרמ"ז - כ"ח אב ה'תשל"ב), איז געווען א רב, א מקובל, פילאזאף און א נזיר - צוליב וואס מען האט אים גערופען דער נזיר - א תלמיד פון הרב קוק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין דער שטאט מיעסיגאליע לעבן ווילנא, צו א חשובער רבנישער משפחה. געווען א תלמיד פון חפץ חיים, און א תלמיד אין די וואלאזשינער און סלאבאדקער ישיבות. אים האט געצויגן צו לערנען מער ווי וואס מען האט געלערנט אין ישיבה דערפאר האט ער זיך געקערט צו די לערנונגען פון הרב שמשון רפאל הירש און שפעטער צו די שרייבונגען פון הרב אברהם יצחק הכהן קוק. ער האט זיך אויך אויסגעלערנט די רוסישע שפראך כדי צו ווערן אנגענומען אין אוניווערסיטעט.
ער איז געווען א סטודענט אין די פאלגנדע אונווערסיטעטן:
- אקעדמיע פאר יידישע שטודיעס - וואו ער האט זיך באקענט מיט זלמן שז"ר, שפעטערדיגער נשיא פון מדינת ישראל.
- אונווערסיטעט פון פרייבורג אין דייטשלאנד.
- דורך דעם ערשטן וועלט קריג איז ער אפגעהאלטן געווארן אין דייטשלאנד אלס א פיינטליכער פארשוין, מען האט אים שפעטער ארויסגעלאזט און ער איז געפארן אין דער שווייץ. און ער איז געווען אין אונווערסיטעט פון באזעל.
אין דעם אוניווערסיטעט פון באזעל האט ער אויף זיך גענומען נזירות, אבער דאס נזירות איז נישט געווען קיין פשוטע, ער האט אויך גענומען אויף זיך א שטארקע דייעטע וואס האט נישט געהאט קיין שום פלייש און פיש. האט קיינמאל נישט געטראגן קיין לעדערנע בגדים ווי לעדערנע שיך. און א תענית דיבור יעדן ערב ראש חדש, און פון ראש חדש אלול ביז נאך יום כיפור.
ער האט זיך געטראפן מיט הרב קוק אין 1915 אין שווייץ, ער האט אויף דעם געזאגט אז דאס האט געטוישט זיין לעבן. ער האט דאן איבערגעלאזט אלע זיינע סעקולארע שטודיעס און האט זיך אריינגעווארפן אין יידישע לערנונגען.
אין 1922 האט אים הרב קוק - וואס האט זיך דאן געפונען אין ארץ ישראל - פארבעטן צו קומען זיין א לערער אין א ישיבה וואס ער האט אויפגעשטעלט, ער האט דאן געמאכט די לימודים פאר דער ישיבה וואס איז באשטאנען פון פילאסאפיע, היסטאריע, מוסר, עברית און תנ"ך. ער אליין איז געווען א לערער דארט פאר מוסר, גמרא און פילאסאפיע.
אויך האט ער גערעדט נאר עברית, און נישט פארלאזט ירושלים.
ער פלעגט זיך טרעפן מיט הרב קוק כמעט טעגליך, די צוויי זענען געווען זייער נאענט, און הרב קוק האט אים געטרויעט מיט זיינע כתבים אויף פילאסאפיע. וואס איז געווען די עיקר זאך אין וואס ער האט עוסק געווען.
ער האט געשריבן א ספר קול הנבואה אין וואס ער שרייבט אסאך וועגן די צוריקקער פון נבואה ביי אידן, וואס ער איז געווען זיכער וועט געשען דורכדעם וואס אזויפיל אידן קומען צוריק וואוינען אין ארץ ישראל.
ער איז געווען א פייערדיגע אנהענגער פון הרב קוק אז די צוריקער און די אויפקומען פון די רעגירונג אין ארץ ישראל אלס מדינת ישראל איז טייל פון דער גאולה.
ער האט איבערגעלאזט איין זוהן הרב שאר ישוב כהן אשכנזישער רב הראשי אין חיפה. און איין טאכטער די ווייב פון ישראלישע רב הראשי הרב שלמה גורן.