text:
קלעזמער
קלעזמער גענומען פון די ווערטער "כלי זמר", באדייט אלץ אונטער יידישער נגינה: מוזיק, טאנץ און חתונה געזאנגען. שטאמט פון די יידן פון מזרח אייראפע אין די יארן 1500 אין ווייטער. אויך דער מוזיקאנט וואס שפילט קלעזמער מוזיק הייסט א קלעזמער (לשון-רבים: קלעזמארים) בעיקר שפילט מען טאנץ ניגונים פאר חתונות, און אויך ביי א הכנסת ספר תורה.
קלעזמער טוט באצייכענען:
א. א טרדיציאנעלן יידישן מוזיקער-אינסטרומענטאליסט אדער די עטלעכע מוזיקער פון אזא מין, וועלכע שפילן טראדיציאנעלע מזרח-אייראפעישע אשכנזישע מוזיק אויף יידישע שמחות.
ב. מוזיקער בכלל, באזונדערס פון א יידישן אפשטאם.
ג.היינטצייטיקער/היינטצייטיקע מוזיקער וועלכע פראקטיצירן א שפילן, וואס אימיטירט די טראדיציאנעלע קלעזמער-מוזיק ,אפט איבערגעפלאכטן מיט היינטצייטיקע מוזיק-טראדיציעס פרעמדע פאר טראדיציאנעלע כליזמר.
ד. די מוזיק פון כליזמר אדער/און זייער מלאכה, ווי אויך אלצדינג וואס איז דערמיט פארבונדן /אויך 'כליזמריי'/.
ה. אן אייפעמיזם גענוצט /געוויינלעך ניט בארעכטיקט/ צו באצייכענען א יעדן מין פון יידישער מוזיק בכלל, ניט נאר די טראדיציאנעלע יידישע אינסטרומענטאלע מוזיק בפרט.


c: text/html

text:
אליעזר בן הורקנוס
רבי אליעזר בן הורקנוס, איז דער באקאנטער תנא רבי אליעזר הגדול, א תלמיד מובהק פון רבן יוחנן בן זכאי, וואס ווערט דערמאנט צוויי הונדערט און דריי און ניינציג מאל אין משניות.
ער האט געשטאמט פון משה רבינו ווי עס שטייט אין מדרש אז משה רבינו האט געזאגט יהי רצון שיצא זה מחלצי (עיין במדב"ר פי"ט).
רבי אליעזר בן הורקנוס איז געווען פון בית שמאי ("רבי אליעזר שמותי"). זיין בר פלוגתא אין גאנץ ש"ס איז רבי יהושע בן חנניה.
אינהאַלט
זיין געבונדענשאפט מיט זיין רבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' אליעזר איז געווארן פון די גאר גרויסע תלמידים פן זיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, אין גמרא ווערט פארציילט אז בשעת מען האט ארוםגערונגעלט ירושלים ביים צווייטן חורבן בית המקדש איז ער געווען צווישן די פינף גרויסע תלמידים וואס האבן ארויס געטראבן זיין בעט ווען ער האט זיך געמאכט טויט כדי ער זאל קענען רעדן מיט אספיינוס קיסר (גיטין נו.).
וויאזוי ער האט אנגעפאנגן צו לערנען תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פארציילט וויאזוי ער האט אנגעהויבן צו לערנען תורה אין די ערשטע צוויי פרקים פון פרקי דרבי אליעזר, און אין אבות דרבי נתן פרק ו'.
די מעשה איז אזוי געווען, זייט טאטע הורקנוס איז געווען א ריזן עושר, געהאט גאר אסאך פעלדער און אסאך געלד, ער האט געארבייט ביין זיין טאטע, ער האט אבער זייער געוואלט לערענן, אבער זיין טאטע האט אים נישט געשקיט לערנען, ווען ער איז אלט געוען צוויי און צוואנציג יאהר (אבדר"נ פ"ו) אדער אכט און צוואנציג יאהר (פרק"א). ער איז געקומען צו זיין טאטע און געזאגט: טאטע איך וויל גיין לערענן תורה, האט אים זיין טאטע געזאגט די מוזט גיין קודם אקערן אין פעלד און דערנאך עפעס עסן, איז ער געגאנען אין פעלד, און פון דארט איז ער גלייך ארויף צו רבי יוחנן בן זכאי.
ווען ער האט געאקערט צוזאמען מיט זיינע ברודער אין פעלד, אינמיטן אקערן האט זיך צובראכן די פיס פון די קי וואס ער האט געאקרט, האט ער געזאגט: לטובתי נשברה רגל פרתי, עס איז מיר געווען א טובה פאר מיר אז די פיס פון די קי האט זיך צובראכן, אצינד וועל איך גיין לערנען תורה.
פון דארט איז ער אנטלאפן צו רבן יוחנן בן זכאי, ער האט זייער פלייסיג געלערנט, די תלמידים זענען געקומען זאגט פאר רבי יוחנן אז עס קומט ארויס זייער א שלעכטן גערוך פון זיין מויל, ווייל ער האט נישט צו עסן, און ער עסט שטיקער ערד, האט אים רבי יוחנן בן זכאי געזאגט אזוי ווי די האסט מיאוס געמאכט דיין מויל כדי די זאלסט קענען לערנען תורה, אזוי וועט די גערויך פון דיין תורה גיין פון איין עק וועלט צו די אנדערע.
ווען ער האט זיך געזאגט פאר רבן יוחנן איינמאל האט רבי יוחנן געשפירט א שלעכטן ריח פון זיין מויל, פרעגט ער אים מיין קינד אליעזר האסט שוין עפעס געגעסן, האט אליעזר גארנישט געענפטערט, פרעגט ער אים ווידער אליעזר האסט שוין געגעסן, אבער ער שווייגט, האט רבי יוחנן געשיקט צו זיין גאסט הויז און געפרעגט צו מען גיט אים דארט צו עסן, זאגן זיי ניין, מיר האבן געמיינט ער עסט ביים רבין, און רבי יוחן האט געמיינט ער עסט ביין זיין גאסט הויז, האט אים רבי יוחנן געבענטש מיט די ברכה אז עס זאל ארויס גיין א גוטען נאמען פון זיין תורה.
זיינע ברידער האבן דאס נישט אויסגעהאלטן, זיי האבן געזאגט פארן אלטן טאטן הורקנוס, קוקט אליעזר האט אייך איבערגעלאזט אצינד ווען איר זענט שוין א אלטער מענטש, אונז פלאגן זיך יעצט מיט די פעלדער, און שפעטער ביים ירש'נען פון אייך וועט ער וועלן האבן דעם זעלבן חלק ווי אונז אלע, עס איז נישט קיין יושר, האט דער טאטע מחליט געווען ער וועט ארויף גיין צו די חכמים אין ישיבה כדי מגלה דעת זיין פאר יעדן אז זיין זוהן אליעזר האט נישט קיין חלק אין זיין פארמעגן.
רבי יוחנן האט געהערט אז דער גרויסער עושר הורקנוס קומט צו אים אין ישיבה, האט ער געזאגט פאר די גבאים פון דער ישיבה אויב אליעזר וועט זיך וועלן זעצן זאלט איהר אים נישט לאזן, אליעזר קומט אריין מען לאזט אים אבער אין ערגעץ זיך נישט זעצן אין ישיבה, האט ער געמוזט ארויף גיין אויבן אהן דארט ווי אלע חשובע אידן זיצן, עס זענען דארט געזעסן די ריזן עשירים די רייכסטע לייט פון דער גאנצער מדינה ווי בן ציצית הכסת און נקדימון בן גוריון, און בן כלבא שבוע. אליעזר האט זייער געציטערט אבער רבי יוחנן האט אים געזאגט היינט איז דיין רייע צו זאגן א דרשה, ער האט זייער מורא געהאט צו רעדן אבער די חבירים האבן אים זייער איבערגערעדט, האט ער אנגעהויבן צו דרש'נען רייד שלא שמעתן אוזן מעולם, אזעלכע תורה וואס מען האט נאך נישט געהערט ביז היינט, האט רבי יוחנן זיין רבי זיך נישט געקענט איינהאלטן און אים געקושט אויף די שטערן.
הורקנוס איז אריין געקומען אין בית המדרש און קוקט זיך גיט אים און זעהט אז דאס איז גאר זיין זוהן, וואס פון א פעלד ארבעטער איז אויסגעוואקסן א תורה ריז, רופט ער זיך אהן, אין בין אהער געקומען צו מאכן א נדר אז דו זאלסט נישט האבן קיין חלק אין מיין פארמעגן, דערווייל מאך איך א פארקערטן נדר, אז מיין גאנץ פארמעגן געהערט פאר דיר, זאגט אים זיין זוהן אליעזר ניין טאטע, איך נעם נישט אייערע פארמעגן, איך וועל האבן א חלק דערין פונקט ווי אלע מיינע אנדערע ברידער (פרקי דר"א פ"א, בר"ר פמ"ב, אדר"נ).
די גמרא זאגט אז ער האט געהאט זייער שיינע קינדער, וויבאלד ער האט זיך געפירט איידל צוזאמען מיט זיין ווייב (נדרים כ:).
ער האט געוואוינט אין דער שטאט לוד, און האט דארט געהאט א בית דין ווי די גמרא זאגט צדק צדק תרדוף יאג זיך נאך א גוטן בית דין אזוי ווי ר' אליעזר האט אין לוד (סנהדרין לב:).
נאך דער פטירה פון רבן יוחנן בן זכאי האט ר' אליעזר פארלאזט בית הלל און איז אריבערגעגאנגען לערנען אין דער ישיבה פון בית שמאי.[1]
זיינע גרויסע מעלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין רבי רבי יוחנן האט אים געלויבט ער איז א "בור סיד שאינו מאבד טיפה" ער איז א פארמאכטער גרוב וואס פארלירט נישט קיין ווארט תורה. ער איז אייביג געווען דער ערשטער אין בית המדרש, קיינער איז נישט געקומען פאר אים אין בית המדרש (מס' מגילה). ער האט קיינמאהל נישט געזאגט א זאך פון זיך אליין, יעדעס ווארט תורה וואס ער האט געזאגט האט ער מקבל געווען פון זיינע רביים (סוכה כז:).
עס איז אמאהל א בת קול פון הימל און געזאגט עס זענען דא צוויי אידן וואס זענען ראוי צו רוח הקודש, האבן די חכמים פארשטאנען אז איינער פון די צוויי מיינט מען רבי אליעזר בן הורקנוס (ירושלמי סוף סוטה).
סתם ווי עס שטייט אין ש"ס רבי אליעזר, איז עס רבי אליעזר הגדול (ספר הליכות עולם).
רבי יהושע איז איינמאהל געקומען אין בית המדרש און געזעהן די שטיין ווי רבי אליעזר זיסט האט ער עס געקושט און געזאגט די שטיין איז ווי די בארג סיני, און דער וואס זיצט דערויף איז ווי דער ארון הברית (שהש"ר עה"פ לריח שמניך).
אגריפס המלך די מלך ביי אידן האט אים איינמאל געפרעגט א שאלה (סוכה כז.).
די גמרא פארציילט אז ער האט איינמאהל געהערט א פשט אין פסוק פון א מין און ער האט הנאה געהאט דערפון, דעריבער איז ער נענש געווארן אין די רעגירונג האט אים געאכפט און געזעצט אין תפיסה (ע"ז טז:).
די חברים שיידן זיך פון אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אליעזר האט זיך אמאל געקריגט מיט זיינע חברים איבער א אויוון וואס איז געמאכט חוליות חוליות, עס איז צוזאעמען געשטעלט שטיקלעך שטיינער, און מען האט געלייגט זאמד צווישן איין שטיין צום צווייטען אבער עס איז נישט צוזאמגעקלעפט, צו הייסט דאס שוין א כלי און איז מקבל טומאה אדער נישט רבי אלעיזר זאגט ניין עס הייסט נישט קיין כלי און עס איז טהור, און די חכמים האלטן ניין עס איז יא טמא. רבי אליעזר האט זיך גע'טענה'ט א גאנצען טאג אויפצייגן ער איז גערעכנט, אבער די חברים האבן עס נישט מקבל געווען, האט רבי אליעזר געזאגט אויב איך בין גערעכט דאן זאל די באקסער בוים וואס עס שטייט דא אויפצייגן, פלוצלונג האט זיך דער באקסער בוים אויסגעריסן פון איהר פלאץ און האט זיך געריקט הונדערט [פיהר הונדערט] אמה, אבער די חכמים האט געזאגט אין מביאין ראיה מן החרוב, מען ברעגנט נישט קיין ראיה פון א באקסער בוים וויאזוי די הלכה בלייבט, זאגט ווייטער רבי אליעזר דעמאלטס זאל די די וואסער איבערצייגן, האט זיך אויסגעריסן די וואסער פון פלאץ, זאגן די חכמים מען ברענגט נישט קיין ראיה פון א אמת המים, זאגט רבי אליעזר כותלי בית המדרש יוכיחו, זאלן די ווענט פון בית המדרש איבערצייגן, האבן זיך די ווענט געבויגן און געוואלט אראפאלן, האט רבי יהושה געשריגן: אויב תלמידי חכמים קריגן זיך צווישן זיך פארוואס מישט איהר אייך אריין ?, זענען די ווענט נישט אראפ געפאלן צוליב די כבוד פון ר' יהושע, אבער האבן זיך נישט אויפגעהויבן צוליב דעם כבוד פון ר' אליעזר נאר זענען געבליבן איינגעבויגן.
רופט זיך אהן ר' אליעזר אויב די הלכה איז ווי איך זאל מען אויפצייגן פון הימל: איז ארויס א בת קול פון הימל וואס האט איהר צו טועהן מיט ר' אליעזר די הלכה בלייבט ווי ער איבאראל, האט זיך ר' יהושע געשטעלט אויף די פיס און געזאגט ניין מען קען דערפון נישט פסק'ענען, ווייל מיר האבן א כלל: תורה לא בשמים היא, תורה איז נישט אין הימל, מען האט געגעבן די תורה פארן יודישען פאלק און זיי אליין קענען פסקנעןע מיר קוקן נישט אויף א בת קול, ווייל די תורה זאגט אחרי רבים להטות מען גייט נאך רוב, רוב חכמים האלטן נישט ווי ר' אליעזר.
תוס' זאגט פשט כאטש עס זענען דא אסאך מחלוקת צווישן די חכמים, אבער אייביג האט מען געוויסט אז מען גייט נאך רוב, כאטש א איינציגער תלמיד חכם האלט אזוי, מוז ער זיך בייגן צו זיינע חברים וואס גייען נאך רוב ווייל אחרי רבים להטות, אנדערש איז אבער געווען דא וואס רבי אליעזר האט זיך נישט געוואלט בייגן צו זיינע חברים, און ער האט גע'פסק'נט אז למעשה איז ער גערעכנט און נישט די חכמים, דעריבער האבן די חכמים פון יענעם דור געמוזט זיין זייער שטרענג דערקגעגן, ווייל אויב נישט ווערט די תורה בטל.
די גמרא פארציילט אז רבי נתן האט דאן געטראפן אליהו הנביא און אים געפרעגט וואס טוט השי"ת ווען ער זעהט אז ער שיקט א בת קול וואס זאגט אז די הלכה איז ווי רבי אליעזר און די חכמים קוקן נישט דערויף ? זאגט אים אליהו השי"ת איז זייער צופרידן דערפון און זאגט: נצחני בני, מיינע קינדער האבן מיך באזיגט.
יענעם טאג האט מען געברענגט אלע זאכן וואס רבי אליעזר האט געהאלטן עס איז טהור, און מען האט עס פארברנעט אין פייער צו ווייזען אז די הלכה איז נישט ווי אים, די חברים האט אים געשטלעט אין חרם אז מען טאר מיט אים נישט זיצען צוזאמען. האבן די חכמים געוואלט שיקן צו אים איינער וואס זאל אים גיין מודיעה זיין אז ער איז אין חרם, האט רבי עקיבא געזאגט איך וועל גיין נישט קיין צווייטער ווייל אויב מען וועט אים עס נישט זאגן ווי עס דארף צו זיין קען ח"ו חרוב ווערן די וועלט. רבי עקיבא האט זיך דאן אנגעטוהן שווארצע קליידער און געקומען צו רבי אליעזר און זיך געזעצט פיהר איילן ווייט פון אים, האט אים רבי אליעזר געפרעגט עקיבא וואס איז היינט אנדערש ווי יעדער טאג, האט אים רבי עקיבא געענטפעטר עס דוכט זיך מיר אז דיינע חברים האבן זיך אפגעשדייט פון דיר, וויבאלד רבי אליעזר האט דאס געהערט האט ער צוריסן זיינע קליידער, אויסגעטוהן זיין שיך און זיך געזעצט אויף דער ערד און געוויינט.
א דריטען וועלט איז דעמאלטס געשטאראפט געווען מיט זיתים, א דריטען וועלט מיט ווייץ, א דריטען מיט גערשטען, עס איז געווען דאן א חרון אף, ווי רבי אליעזר האט געקוקט איז פארברענגט געווארן.
דעם נשיא אין יענער צייט איז געווען רבי גמליאל הנשיא א שוואגער פון רבי אליעזר, ער איז דאן געפארן אויף א שיף, צוליב דעם גרויסן חרון אף איז געקומען א שטורם ווינט און געוואלט איבערדרייען די שיף, רבי גמליאל האט פארשטאנען פארוואס דאס פאסירט האט ער זיך געשטעלט און געזאגט: רבונו של עולם עס איז וואול אנטלפלעגט פאר דיך, אז איך האב דאס נישט געטועהן צוליב מיין כבוד אודער צבלויב דעם כבוד פון דעם נשיא, נאר צוליב דיין כבוד כדי עס זאל זיך נישט פארמערן מחלוקת צווישן אידן, איז דער וואסער געוואט איינגטשטילט.
זיין פרוי אימא שלום איז גווען א שוועסטער פון רבי גמליאל, זי האט פון יענע מעשה אהן נישט געלאזט אז רבי אליעזר זאל פאלן תחנון, ווייל זי האט מורא געהאט אז ער וועט מתפלל זיין עס זאל שאדן זיין פאר אים ברידוער איינמאהל האט א ארימאל געקלאפט אין ידר איז זיי געגאנגען אים געבן ברויט, ווען זי צוריק געקומען האט זי געזעהן ווי איהר מאן פאלט תחנון, האט זי געזאגט שטיי שויף ווייל די האסט מעניש געוען מיין ברודער אזוי איז טאקע געווען דעמאלטס איז רבי גמליאל נסתלק געווארן (ב"מ נט:).
זיין פטירה פון דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז געקומען די צייט ער זאל גיין פון דער וועלט האבן זיך זיינע תלמידים צוזאמענ גענומען אים קומען מבקר חולה זיין. עס זענען געקומען רבי טרפון, רבי יוסי הגלילי, רבי אליעזר בן עזריה, רבי עקיבא. זיין האבן געזעצעט ווייט פון אים פיהר איילן וויבאלד ער איז געווען אין חרם, עס איז דאן געווען ערב שבת, זיין זוהן האט אים געוואלט אויסטועהן די תפילין אבער ער האט נישט געוואלט און ער האט מסביר געווען פארוואס, די אויבענדערמאנטע תלמידים האבן אים געלויבט און אויפגעוויזן זיין גרויסקייט, זיי האבן געזאגט רבי די ביסט בעסער פאר די וועלט ווי דער זיהן, ווי רעגן, ווי א טאטע און א מאמע. ווען רבי עקיבא האט אנגעהובין צו רעדן האט רבי אליעזר געזאגט איך וויל הערן די רייד פון מיין תלמיד רבי עקיבא, דערנאך האט ער געזאגט צו רבי עקיבא דער סוף וועט זיין אז די וועסט נסתלק ווערן מיט א מיתה משונה. (סנהדרין סח).
רבי יהושע האט אים אויסגעטוהן די תפילין און האט אים געקושט און ארום גענומען און געוויינט, ער האט געזאגט: רבי דער נדר פון חרם איז מותר.
פאר זיין שטארבן האט ער געזאגט פאר די ארומיגע איך גיי שטארבן נעמט אוועק אלע כלים כדי עס זאל נישט ווערן טמא, און גרייט אהן א שטול פאר מיין רבי רבי יוחנן בן זכאי, און פאר חזקיהו מלך ישראל (ירושלמי סוטה). מען האט אים געפרעגט א שאלה אין הלכות טומאה און ער האט געענפטערט מיטן ווארט טהור, און ביי די ווארט טהור איז ער נפטר געווארן.
עס איז דאן געווען ערב שבת בין השמשות, ער איז געווען אין די שטאט ֿקסרין מען האט אים געטראגן בערדיגן מוצאי שבת צו די שטאט לוד, אויפן וועג האט אים באגעגענט זיין תלמיד רבי עקיבא און האט ביטער געוויינט, ער האט זיך מצער געווען ביז עס איז גערינען בלוט פון אים ער האט געשריגן "אבי אבי רכב ישראל ופרשיו". ֿמען האט געטראגן זיין בעט פון
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ווייב האט געהייסן אימא שלום. זי איז געווען דער שוועסטער פון רבן גמליאל דער נשיא (שבת קטז.), ער האט געהאט א זוהן הורקנוס בן אליעזר
אויך ווערט פארציילט אז ער האט אויפגעצויגן א מיידל די טאכטער פון זיין שוועסטער, ווען זי איז עלטער געווארן האט ער מיט איהר חתונה געהאט (אבדר"נ פי"ג).
פון זיינע גרויסע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי עקיבא, רבי אלעזר בן עזריה, רבי טרפון, רבי יוסי, אונקלוס הגר, רבי אלעאי הזקן,
ער האט געהאלטן אז פרויען טארן נישט לערענן קיין תורה, ווען א חשובע פרוי א קעניגן האט אים איינמאהל געפרעגט א שאלה פון די פסוקים פון די תורה האט ער געענטפערט אין חכמה לאשה אלא בפלך, א פרוי פארשטייט ליבערשט צו נייען קליידער אבער נישט צו תורה (יומא סו:).
נאך ווערט פארציילט עס האט אים איינמאל געפרעגט א פרוי א קשיא פון די תורה, זי איז געווען זייער א רייכע פרוי, זי האט געוואלט געבן פאר ר' אליעזר איהר מעשר, די מעשר פון איהר תבואה האט באטראפען דריי הונדערט כור, אבער ער האט איהר נישט געענפטערט, האט אים זיין זיהן הורקנוס געזאגט: טאטע די האסט פארלוירן יעצט דריי הונדערט כור תבואה, ענטפערט ער פאר זיין זוהן, קינד מיינס עס איז ענדערש צו פארברעענן די רייד פון די תורה ווי איידער צו זאגן תורה פאר פרויען.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סדר זרעים - (פינף און זיבעציג מאל)
- מסכת ברכות - פינף מאל - פרק א' משנה א' .. פרק א' משנה ב' .. פרק ד' משנה ד' .. פרק ה' משנה ב' .. פרק ז' משנה ה'.
- מסכת פאה - זעקס מאל - פרק ג' משנה ו' .. פרק ד' משנה ט' .. פרק ה' משנה ב', ד' .. פרק ז' משנה ז' (2 מאל).
- מסכת דמאי - דריי מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה ג'.
- מסכת כלאים - פינף מאל - פרק ב' משנה י' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ה' משנה ג', ח' .. פרק ו' משנה ב'. [2]
- מסכת שביעית - צען מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ח' משנה ט' (3 מאל), י' (2 מאל) .. פרק ט' משנה ה', ט' .. פרק י' משנה ז'.
- מסכת תרומות - ניין און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה א' .. פרק ד' משנה ה', ז', ח', ט', י' (2 מאל), י"א .. פרק ה' משנה ב', ד', ה', ו' .. פרק ו' משנה ו' (3 מאל) .. פרק ח' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל), ג' (2 מאל), ח', ט' (2 מאל), י' (2 מאל), י"א .. פרק י"א משנה ב' (2 מאל).
- מסכת מעשרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג', ה', ו'.
- מסכת חלה - זיבן מאל - פרק א' משנה ג' .. פרק ב' משנה א', ד', ח' .. פרק ד' משנה ז' (3 מאל).
- מסכת ערלה - פיר מאל - פרק א' משנה ז' .. פרק ב' משנה א', י"א, י"ג.
- מסכת ביכורים - צוויי מאל - פרק ב' משנה ו', י'.
סדר מועד - (ניין און פופציג מאל)
- מסכת שבת - צוועלף מאל - פרק א' משנה י' .. פרק ב' משנה ג' .. פרק ו' משנה ד' .. פרק י' משנה ו' .. פרק י"ב משנה ד' .. פרק י"ג משנה א' .. פרק י"ז משנה ז' .. פרק י"ט משנה א' (2 מאל), ד' .. פרק כ' משנה א' .. פרק כ"ב משנה א'.
- מסכת עירובין - צוועלף מאל - פרק א' משנה ב' .. פרק ב' משנה ה', ו' .. פרק ג' משנה ג', ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה', י"א .. פרק ז' משנה י', י"א .. פרק ט' משנה ב' .. פרק י' משנה י'.
- מסכת פסחים - פערצן מאל - פרק א' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ג' משנה א', ג' .. פרק ה' משנה ט' .. פרק ו' משנה א', ב' (3 מאל), ה' (3 מאל) .. פרק ט' משנה ב' ד'.
- מסכת שקלים - פינף מאל - פרק ד' משנה ז' (4 מאל) .. פרק ח' משנה ז'.
- מסכת יומא - דריי מאל - פרק ה' משנה ה' .. פרק ז' משנה ג' .. פרק ח' משנה א'.
- מסכת סוכה - פינף מאל - פרק א' משנה י"א (2 מאל) .. פרק ב' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ה'.
- מסכת ביצה - צוויי מאל - פרק ד' משנה ו', ז'.
- מסכת תענית - דריי מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל) .. פרק ג' משנה ט'.
- מסכת מגילה - איין מאל - פרק ד' משנה י'.
- מסכת מועד קטן - איין מאל - פרק ג' משנה ו'.
- מסכת חגיגה - איין מאל - פרק ג' משנה ח'.
סדר נשים - (פיר און זעכציג מאל)
- מסכת יבמות - זעכצן מאל - פרק ג' משנה א' .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ד', ו' .. פרק י' משנה א' .. פרק י"ב משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק י"ג משנה ב', ו' (2 מאל), ז' .. פרק ט"ז משנה ב', ז'.
- מסכת כתובות - זיבן מאל - פרק א' משנה ו', ז', ח', ט' .. פרק ה' משנה ה', ו' .. פרק ט' משנה ד'.
- מסכת נדרים - צען מאל - פרק ד' משנה ג' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ב' (2 מאל) .. פרק י' משנה ה', ו' (2 מאל), ז' (2 מאל).
- מסכת נזיר - צען מאל - פרק ג' משנה ג', ד' (2 מאל), ה' .. פרק ו' משנה ז', י"א .. פרק ז' משנה א' (2 מאל), ד' (2 מאל).
- מסכת סוטה - ניין מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ג' משנה ד' .. פרק ד' משנה ג' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ח' משנה ג' .. פרק ט' משנה ב', ג', ד', ט"ו.
- מסכת גיטין - זיבן מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ד' משנה ז'[3] .. פרק ו' משנה ג', ד' .. פרק ח' משנה ח' .. פרק ט' משנה א', ד'.
- מסכת קידושין - פינף מאל - פרק א' משנה ד',[3] ט' .. פרק ג' משנה י"ג .. פרק ד' משנה ג',י"ג.
סדר נזיקין - (דריי און פערציג מאל)
- מסכת בבא קמא - דריי מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ד' משנה ט' ... פרק ו' משנה ד'.
- מסכת בבא מציעא - איין מאל - פרק ו' משנה ח'.
- מסכת בבא בתרא - פיר מאל - פרק ג' משנה ח' .. פרק ד' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ז'.
- מסכת סנהדרין - פינף מאל - פרק א' משנה ד' .. פרק ו' משנה ד' (2 מאל) .. פרק י' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מכות - צוויי מאל - פרק ג' משנה ה' (2 מאל).
- מסכת שבועות - צוויי מאל - פרק ב' משנה ה' .. פרק ה' משנה ג'.
- מסכת עדיות - פופצען מאל - פרק ב' משנה ז' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ד', ה' .. פרק ו' משנה ב', ג' (4 מאל) .. פרק ז' משנה א', ה', ו', ז' (2 מאל) .. פרק ח' משנה ו'.
- מסכת עבודה זרה - דריי מאל - פרק א' משנה ח' .. פרק ג' משנה ט' (2 מאל).
- מסכת אבות - זיבן מאל - פרק ב' משנה ח' (4 מאל), ט' (2 מאל), י'.
- מסכת הוריות - איין מאל - פרק ב' משנה ז'.
סדר קדשים - (צוויי און פופציג מאל)
- מסכת זבחים - ניינצן מאל - פרק א' משנה א' (2 מאל), ד'[4] .. פרק ג' משנה ג' .. פרק ז' משנה ד' (3 מאל) .. פרק ח' משנה ד', ה', ז', ח', ט', י' (3 מאל), י"א, י"ב .. פרק י"א משנה ג'[5] .. פרק י"ג משנה ד', ו'.
- מסכת מנחות - דריי מאל - פרק ג משנה א', ד' .. פרק ז' משנה ג'.
- מסכת חולין - פינף מאל - פרק ב' משנה ו' (2 מאל), ז' (2 מאל) .. פרק י"ב משנה ז'.
- מסכת בכורות - זעקס מאל - פרק א' משנה ו' (2 מאל) .. פרק ד' משנה ז' .. פרק ה' משנה ג' .. פרק ז' משנה ו' .. פרק ח' משנה י'.
- מסכת ערכין - פינף מאל - פרק ג' משנה ב' .. פרק ו' משנה א', ג' .. פרק ז' משנה ד' .. פרק ט' משנה ח'.
- מסכת תמורה - פינף מאל - פרק ג' משנה א' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה ה'.
- מסכת כריתות - זיבן מאל - פרק ג' משנה ג'[5] .. פרק ד' משנה ב' (2 מאל), ג' (2 מאל) .. פרק ו' משנה א', ג'.
- מסכת מעילה - צוויי מאל - פרק א' משנה ב', ג'.
סדר טהרות - (זיבן און אכטציג מאל)
- מסכת כלים - צוויי און צוואנציג מאל - פרק ב' משנה ח' .. פרק ג' משנה ב' .. פרק ה' משנה י' .. פרק ח' משנה א' (2 מאל) .. פרק י' משנה א' .. פרק י"א משנה ה', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה א', ז' (2 מאל) .. פרק ט"ו משנה ב' .. פרק י"ז משנה א' .. פרק י"ח משנה ט' .. פרק כ"ו משנה ב', ד', ה' .. פרק כ"ז משנה ה', י"ב .. פרק כ"ח משנה ב'.
- מסכת אהלות - דרייצן מאל - פרק ב' משנה ב' (2 מאל), ד' .. פרק ו' משנה א' .. פרק ט' משנה ט"ו .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ב משנה ג', ח' (2 מאל) .. פרק י"ד משנה ד', ה' .. פרק י"ז משנה ב', ה'.
- מסכת נגעים - זעקס מאל - פרק ו' משנה ז' .. פרק ז' משנה ד', ה' .. פרק ט' משנה ג' .. פרק י"א משנה ז' .. פרק י"ד משנה ט'.
- מסכת פרה - צוואנציג מאל - פרק א' משנה א' .. פרק ב' משנה א' (2 מאל), ג', ה' .. פרק ד' משנה א' (2 מאל), ג' .. פרק ה' משנה ד' .. פרק ז' משנה י' .. פרק ט' משנה א' (2 מאל), ג', ד' (2 מאל), ז' .. פרק י' משנה א', ג' .. פרק י"א משנה ב', ז'.
- מסכת טהרות - פיר מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ח' משנה ז' .. פרק ט' משנה ג' (2 מאל).
- מסכת מקואות - זעקס מאל - פרק ב' משנה ד', ז', ח', י' .. פרק ח' משנה א' .. פרק ט' משנה ג'
- מסכת נדה - אכט מאל - פרק א' משנה ג' (2 מאל), ה' .. פרק ד' משנה ד', ו' (2 מאל) .. פרק ה' משנה ט' .. פרק י' משנה ג'.
- מסכת מכשירין - איין מאל - פרק ו' משנה ו'.
- מסכת זבים - דריי מאל - פרק ב' משנה ב' .. פרק ה' משנה ג', ז'.
- מסכת ידים - דריי מאל - פרק ד' משנה ב', ג' (2 מאל).
- מסכת עוקצין - איין מאל - פרק ג' משנה י'.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קאליפארניע
קאַליפארניע איז איינע פון די פופציג שטאטן פון אמעריקע. איר הויפטשטאט איז סאקראמענטא.
עס געפונט זיך מער צו מערב זייט לעבן דער גרענעץ פון מעקסיקא און בעיקר לעבן די וואסערן פון פאציפישן אקעאן.
פון אירע גרויסע באקאנטע שטעט זענען לאס אנדזשעלעס, סאן פראנציסקא, און סאן דיעגא.
פון די אינטערעסאנטע זאכן אין קאליפארניע, איז דער "גאלדענער טויער בריק" אין סאן פראנציסקא. די סעקוואיע ביימער אין סעקוואיע פארק, זיי דערהויבן זיך צו א הויך פון הונדערט מעטער (דריי הונדערט פוס). צווישן זיי געפינט זיך דער גענעראל שערמאן, א ריזן בוים וואס איהר הויך דערגרייכט פינף און אכציג מעטער, איהר שטאם איז לערך איין און דרייסיג מעטער אין ארומנעם. מען שאצט אז דער בוים איז אלט איבער פיר טויזנט יאר.
די אפיציעלע שטאַט בלום פון קאליפארניע איז דאס קאליפארניער מאנרענדל.
דזשערי בראון איז גאווערנאר.
שטעט אין קאליפארניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרויסער טייל פון קאליפארניע איז באדעקט מיט אויטאסטראדן און שאסייען; מען דארף נישט צאלן צו פארן אויף זיי.
די הויפט פליפעלדער פון קאליפארניע זענען לאס אנדזשעלעס אינטערנאציאנאלע פליפעלד און סאן פראנציסקא אינטערנאציאנאלע פליפעלד.
דער שטאַט האט צוויי גרויסע פארטן—לאס אנדזשעלעס פארט און אקלאנד פארט.
צווישן די שטעט פארט די אמטראק באן.


text:
תחנון
תחנון איז א תחינה וואס מען זאגט יעדן טאג אין דער וואכן נאך דער הויכע שמונה עשרה ביי שחרית און מנחה.
חסידים און רוב ספרדים זאגן שלש עשרה מדות פאר תחנון. דער עיקר תחינה וואס מען זאגט איז קאפיטל ו' פון תהלים לויט די אשכנזים אדער קאפיטל כ"ה לויט די ספרדים.
די טעג זאגט מען נישט קיין תחנון:
- שבת
- יום טוב
- חול המועד
- א טאג וואס מען זאגט הלל. (ראש חודש, חנוכה, פורים.)
- חמשה עשר בשבט
- ל"ג בעומר
- לויט רבנות הראשית לישראל - יום העצמאות
אויך זאגט מען נישט קיין תחנון ווען מען דאווענט מיט א חתן, א פאטער פון א קינד וואס האט א ברית דעם טאג, א סנדק אדער א מוהל


text:
נבוכדנאצר דער צווייטער
נבוכדנצר איז געווען דער קעניג פון בבל.
אין עשרה בטבת ג'קע"ג ווען צדקיהו איז געווען קעניג אויף מלכות יהודה, האט זיין ארמיי באלאגערט די שטאט ירושלים. 3 יאר ארום אין שבעה עשר בתמוז האט ער חרוב געמאכט דעם ערשטן בית המקדש (נאך וואס ער איז געשטאנען 410 יאר) און האט איינגענומען מלכות יהודה. אין תשעה באב איז די שטאט מיט דער בית המקדש געווארן אינגאנצן פארברענט.
אין ספר דניאל ווערט דערציילט ווי נבוכדנצר האט אויפגשטעלט א געטשקע אין דעם טאל פון דורא, און געהייסן אלע צו בוקן צו דער געטשקע. חנניה, מישאל און עזריה האבן בשום אופן נישט מסכים געווען דערצו, און נבוכדנצר האט זיי אריינגעווארפן אין פייער, אבער דער אייבערשטער האט זיי געראטעוועט.


text:
עליזאבעט די צווייטע
עליזאבעט די צווייטע (עליזאבעט אלעקסאנדרא מערי, געבוירן דעם 21סטן אפריל 1926[ה 1]) איז די קעניגין פון זעכצן אומאפהענגיקע לענדער באקאנט אלס די קאמאנוועלט מלוכות: דאס פאראייניגטע קעניגרייך, קאנאדע, אויסטראליע, ניי זילאנד, דזשאמייקע, בארבאדאס, די באהאמאס, גרענאדע, פאפוע ניי גינע, די סאלאמאן אינזלען, טואוואלו, סאנקט לוטשיע, סאנט ווינצענט און די גרענאדינען, בעליז, אנטיגוע און בארבודע, און סאנקט קיטס און נעוויס. זי איז דער אפיציעלער הויפט פון דער קאמאנוועלט, אן ארגאניזאציע מיט 54 מיטגליד לענדער.
אין 1947, האט עליזאבעט געהייראט פרינץ פיליפ, הערצאג פון עדינבורג. זיי האבן פיר קינדער: טשארלס, אן, אנדרו, און עדווארד.
זי איז געווארן קעניגין אין 1952 מיטן טויט פון איר פאטער, געארג דער זעקסטער. אין 2012 האט זי געהאט געדינט אלס קעניגין 60 יאר, און מען האט געהאלטן צערעמאניעס פאר איר דיאמאנטן יובל.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט אויך קעניגנס אפיציעלער געבורטס-טאג


text:
ווארשעווער געטא
די ווארשעווער געטא איז געווען די גרעסטע געטא ביי די שואה וואס האט אנטהאלטן ארום 450 טויזנט לייט. זי איז באשטעטיקט געווארן כסליו ה'ת"ש. אין איר איז פארגעקומען דער גרעסטער יידישער אויפשטאנד ביים חורבן.
די געטא איז געשטאנען דריי יאר. רוב מענטשן האבן נישט זוכה געווען ארויסגיין פון דער געטא אין פארלויף די דריי יאר.
אינהאַלט
אויפשטעל אומשאנדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאציס האבן פארארדענט אין יעדער שטאט, וואו עס איז געווען א געמיינדע מיט יידן, אויפצושטעלן א יודנראט, און זיי זאלן זיין די פארמיטלער פון דער יידישער באפעלקערונג, מיט די נאצישע טיראנען, ווי פארשטענדליך איז דאס געווען, אויסנוצן די יידן פאר די נאצישע אינטערעסן.
און ווארשע, די שטאט אין אייראפע מיט דער גרעסטער באפעלקערונג מיט יידן נישט געווען אנדערש, און די פארשטייער פון יידישן קהילה, איז באשטימט געווארן, דורכן קאמאנדיר פון די באוואפנטע קרעפטן פון ווארשע. אדאם טשערניאקאוו איז באשטימט געווארן אלס הויפט פונעם יודנראט, און דער פארארדענונג פון דער געטא איז געגאנגען אויף, אין דעם איז אריינגערעכנט אויפשטעלן א יידישע פאליציי, פינאנץ, א יידישע וואלוטע, בילדונג, און קולטור, ספארט אא"וו.
דער באפעל וואס די נאציס האבן געגעבן, פאר די יידישע פירער פון דער געמיינדע, האט געלויטעט אז אלע יידן מוזן זאפארט פארלאזן זייערע היימען, פאר די, וואס וווינען אינדרויסן פון די באשטימטע גרעניצן פון געטא, און אומבאדינגט זיך אריבערציען, אינערהאלב די קליינע שטח פונעם געטא, וויפיל מען האט פרובירט צו פארהאנדלען, איז זיי געלונגען, עס אפצושטופן אויף א וואך.
פון אנפאנג איז די געטא געווען אפן אן קיין צוים, און יידן האבן זיך געקאנט דרייען פריי אין די ארישע זייט, די נאציס האבן געהאט פארשפראכן פארן קהילה, אז עס וועט אזוי בלייבן, מיט די צייט האט מען אנגעפאנגען בויען די מויער, וואס האט ארומגענומען די געטא, פון אלע זייטן, נישט צופיל מענטשן זענען אריבער די טויער פון געטא,
די עסן איז געווארן טייערער פון דעם, די שווארצע מארק האט זיך געשטארקט, א טייל דערפון איז געווען מיט די שטיצע פונעם יודנעלטעסטע, און געלט, און שטיצע וואס איז געקאמען פון אנדערע פלעצער האבן אויפגעהערט אנצוקאמען אין געטא, און מענטשן האבן אנגעפאנגען אויסצוגיין פאר הונגער.
דאס לעבן אין געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ענגשאפט: דאס לעבן אין דער געטא איז געווען זייער ענג, די נאציס האבן אריינגעשטופט צווישן 15 ביז 20 מענטשן אין איין קליין צימער. דאס געטא איז געווען גרויס 2.4% פון גאנץ ווארשע, אבער כאטש דעם איז דאס געטא געווען באזעצט מיט א דריטל פון ווארשעס באפעלקערונג, וואס צוליב דעם האבן די מענטשן אין דעם געטא בדרך כלל פארברענגט רוב טאג אינדרויסן פון שטוב.
- ריינקייט: איז געטא איז נישט געווען זייף און גענוג וואסער צו רייניקן דעם קערפער, און דאס האט גורם געווען צו פארשפרייטן א שרעקלעכע אנשטעקיקע קראנקייטן די טיפוס.
- היץ: אין געטא איז נישט געווען קיין אויוונס, פיל מענטשן זיינען געשטארבן פון קעלט.
- הונגער: די באשטימע מאס עסן אין געטא איז געווען זייער ווייניק, דאס געטא איז געווען אפגעשיידט פון שטאט, און מע האט נישט געקענט אריינבריינגען עסן פון דרויסן.
דער גרויסער אפשיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטער אפשיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רעוואלט און ליקווידאציע פון דער ווארשעווער געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער געדאנק צו רעוואלטירן קעגן די נאציס איז געווען ווי מען האט אנטדעקט אין די פארגאנגענע פאר יאר, פון די רעוויזיאניסטן, זאב זשאבאטינסקי'ס פארטיי צהר, בית"ר, זיי האבן שטענדיק געוואלט אויפשטעלן א יידישער מיליטער, האבן אסאך פון זיי געדינט אין דער פוילישער ארמיי, און אזוי ארום געווען געלערנט, אין טאקטיקן און אין אלע זאכן בנוגע מלחמה.
אין יאר 1940 האבן זיי שוין אנגעפאנגען, מיט אויפשטעלן א יידישער אונטערגרונט, אין די געטא, ווי קויפן געווער, אויפרייס מאטעריאל, אא"וו. זייער גרופע קעמפער איז גערופן געווארן מיליטערישע יידישע פאראייניקונג.
אין יאר 1942, ווען מען האט געזען, און געהערט אין געטא, פון די מאסן שחיטות, וואס קומען פאר אין טרעבלינקע, האבן זיך אנדערע פארטייען זיך צוזאם גענומען, און אנגעפאנגען מיט אויפשטעלן, אן אויפשטאנד קעגן די נאציס, עס איז זייער שווער געווען פאר זיי, ווייל קיין ערפארונג האבן זיי נישט געהאט, און די פוילישע פארטיזאן גרופעס, האבן נישט געהאט א געמיינזאמער שפראך מיט די יידישע פארטייען. די יידישע פארטייען זענען געווען, השומר הצעיר, די בונד, קאמוניסטן, און די ציוניטישע באוועגונגען ווי דרור, פועלי ציון.
די אקציעס, וואס די נאציס האבן דורכגעפירט, יאנואר 1943, האט אנגעצינדן די ערשטע פינק, און די יידן, האבן געפירט א בלוטיקע קאמף, קעגן דער אקציע, ווייניק מענטשן בכלל, האבן אויסגעהערט צו די באפעל, פון די נאציס זיך צו שטעלן ביים אומשלאגפלאץ, די יידן האבן געפירט א פסיכאלאגישער קאמף, קעגן די נאציס, און זייערע קאלאבארירער, זיי האבן געהרגט מוסרים, און יידישע פאליציי לייט וואס זענען נישט געווען געטריי צו זייער פאלק.
דאס איז אבער גארנישט געווען, קעגן די אויפשטאנד פון אפריל, אין יענעם יאר. די יידן האבן פאראורזאכט פארלוסטן, פארן דייטשן ווערמאכט אין דריי וואכן, אין א קליינע געטא, 2.4 פראצענט פון שטאט ווארשע, שוין נאכדעם וואס דאס רוב פון אירע איינוווינער, זיינען שוין אומגעבראכט געווארן, מער וואס דאס פוילישע ארמעי, האט באוויזען ביים זיך שלאגן, ווען די דייטשן האבן אינוואנדירט פוילן.
עס האט זיך אנגעפאנגען פאר פסח, און עס האט אנגעהאלטן פאר דריי וואכן, ביז די דייטשן האבן נישט געזען קיין לייזונג, און האבן אנגעהויבן פארברענען הייזער, אויף אירע איינוווינער, דאס לעבן געבליבענע האט מען פארשיקט קיין טרעבלינקע, געטא קראקע, און די געגענט, די קעמפער וואס זענען אריבער געלאפן צום ארישער זייט, האבן אטייל גענומען אינעם פולישן אויפשטאנד, אין יאר 1944. דער אויפשטאנד, איז נישט געווען אויף צו בלייבן לעבן, עס איז געווען פארן כבוד פונעם יידישן פאלק. די באפעלקערונג פון דער געטא ביים אנהייב, איז געווען צווישן זיבעציק טויזנט, און הונדערט טויזנט, ביי דער ענדע זיינען נישט געראטעוועט געווארן, קיין סאך יידן פון ווארשע. אין דעם זיינען נישט אריינגערעכנט, די דריי הונדערט פופציק טויזנט יידן, וואס זיינען אומגעקומען, בעפאר דער אויפשטאנד האט זיך אנגעפאנגען. די פוילישע באפעלקערונג, האט זיך גענומען גרייטן צו איר אויפשטאנד, גלייך ווען די יידן האבן געפירט זייער קאמף, און זיי האבן געזען אז דער שוואכער ייד, קען זיך אויך שלאגן קעגן די נאצישע מיליטער.
די געטא איז געווען, פוסט און וויסט נאך דער מלחמה און די שטאט ווארשע, האט אויך אזוי אויגעקוקט נאכן פוילישן אויפשטאנד.
אומגעקומען אין דער ווארשעווער געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בילדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
סטאטוע אין ווארשע צום אנדענק ווארשעווער געטא רעוואלט
-
-
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינטערנעץ דאטנבאזע וועגן דער ווארשעווער געטא


text:
דעמאקראטישע פארטיי
צו מיינט איר דעמאקראטיע?
דעמאקראטישע פארטיי איז א פאליטישער פארטיי אין אמעריקע זענען זיי מער ליבעראל געשטימט, און זענען די קאנקורענט פון רעפובליקענס. דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
דאס איז א טיילווייזע ליסטע פארוואס די פארטיי איז אפציעל געשטימט,
- לטובת די ארימע/מינאראטן מיט פארשידענע פראגראמען זיי צו האלטן ביים לעבן און אויפארבייטן עקאנאמיש.
- לטובת די ציווילע רעכט פון די באקריוועדע ציוויליטעטן ווי די שווארצע באפעלקערונג. און דאס איז די סיבה פארוואס פרייע אידן זענען מייסטענס דעמאקרארטן, ווייל אידן זייענדיג די געליטענע לאורך כל הדורות זענען אין די ווילן פון זיך אנעמען פאר געליטענע.
- אויך זייער ליבעראל צו שטיצן אלע מאראלישע אפגעפרעגטע טאבוס ווי געיס און אבורטאציע. א.א.וו.
- זיי העכערן די שטייערן יעדע צייט, צו פינאנצירן די סאציאלע פראגראמען וואס העלפט די געזעלשאפט.
אין היסטאריע זענען זיי גאר געווען די פארטיי וואס זענען געווען די ראסיסטען, און סאיז נאך דא איינער דארטן ראבערט בוירד פון יענע צייטן וואס איז געווען אן אפענער מיטגליד אין די קו קלעקס קלען.
אלע פאליטישע פארטייען וואס עקזיסטירן אין די פאראייניגטע שטאטן
דעמאקראט • רעפובליקאנער • ליבעראן • קאנסערוואטיוו


text:
מוסטער:אויסדערוויילטע ארטיקלען
פֿון װיקיפּעדיע
- איבונגען מיינט לויפן, שפּאַצירן, און הייבן שווערע וואָג, האַלט די מוסקלען פונעם קערפער אויפגעפרישט און אַקטיוו צו לעבן לאַנג און געזונט.
- קאמוניזם, טייטש: א טעאריע און סיסטעם פון סאציאלע און פאליטישע ארגאניזאציע וועלכע איז געווען א הויפט קראפט אין וועלטליכע פאליטיק פאר רוב יארן אינעם 20סטן יאר-הונדערט. אלס א פאליטישע באוועגונג האט קאמוניזם געזוכט אונטערצואווארפן קאפיטאליזם דורך אן ארבייטערס רעוואלוציע און איינשטעלן א סיסטעם אין וועלכע פראפערטי איז די אייגנשאפט פון א גאנצע באפעלקערונג אינאיינעם אנשטאט אינדיווידועלן.
- אלבערט איינשטיין - איז געווען א אידישער פיזיקער און מאטעמאטיקער וואס איז מערסט באקאנט פאר זיין ספעציעלער טעאריע פון רעלאטיוויטעט. אין יאר ה'תרפ"א ; 1921 איז ער באלוינט געווארן מיט דער נאבעל באלוינונג פאר פיזיק.
- יידישער לוח איז א יערליכע קאלענדאר וואס האט אין זיך די טעג, מאנאטן און יאר, ווי אויך די פרשת השבוע און ימים טובים. עס קען אויך האבן אין זיך יארצייטן, דף היומי, חק, און אנדערע טעגליכע באזירטע שיעורים.
- הארץ אטאקע איז אַן אַקוטע אינפֿאַרקציע פֿון מיִאָקאַרדיום (AMI אָדער, מער געוויינטלעך צווישן דאָקטוירים, MI) איז אַן ערנצטע, פּלוצעמדיקע האַרצקרענק וואָס איז כּולל פֿאַרשיידענע ניוואָען ברוסטווייטיק אָדער אומבאַקוועמקייט, שוואַכקייט, שוויצן, ניט-גוטקייט, ברעכן און קרומע האַרצריטמען, און דערפֿירט טייל מאָל צום פֿאַרלירן די באַוווּסטזײַן.
- דער פיטאַגאָראַס פּרינציפּ איז א געאמעטרישער כלל וועלכער איז געווארן באקאנט געמאכט דורך דעם גריכישן פילאסאף און מאטעמאטיקער פיטאגאראס. דער כלל לערנט אז ביי יעדן רעכטווינקל דריי-עקן, וועט די שטח פון א פערפעקטן קעסטל אויפ'ן היפאטענוז (דער שיפער חלק אנטקעגן דעם רעכטווינקל) זיין גלייך ווי די סומע פון ביידע קעסטלעך פון די אנדערע צוויי זייטן.
- ר' חיים יוסף דוד אזולאי (חיד"א) איז דער באקאנטער ספרדישער גדול וואס האט באלייכט דעם ספרדישן יידנטום מיט זיין תורה, קדושה און חכמה. ער האט מחבר געווען צענדליקער ספרים אויף אלע תּורה-פּראָפֿעסיעס, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט. ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע ייִדן אין ארץ ישראל.
- ד"ר מרדכי שעכטער (2007-1927), דער דריטער רעדאַקטאָר פֿון אױפֿן שװעל (1957-2004), איז אַ באַװוּסטער ייִדיש-לינגװיסט, -שרײַבער, און -לערער. ער איז געבױרן געװאָרן אין טשערנעװיץ (דעמאָלט רומעניע) אין 1927 און האָט געקראָגן זײַן דאָקטאָראַט אין לינגװיסטיק פֿון װינער אוניװערסיטעט אין 1951. פֿון דעמאָלט אָן װױנט ער אין אַמעריקע.


text:
פי סי פי
פי סי פי איז דער אקראנים פאר גענעראלע דאקטעריי, דאס הייסט א דאקטאר וואס איז פונעם ערשטן שטאפל וואס ער קען זיך מער ווייניגער אויס מיט יעדן חלק פונעם גוף אויף אזויפיל צו קענען וויסן ווי צו שיקן אויב עס מאכט זיך א קאמפליקאציע, אויך קען ער היילן געוונליכע קליינע זאכן, און בפרט איז דאס זייער וויכטיג ווען א מענטש האט מערערע קאמפליקאציעס און איינער דארף צוזאמען נעמען אלע אויף איין פלאץ און זעהן וויאזוי מען באהאנדלט דאס אז עס זאל ארבעטן אויף ווי ווייט מעגליך אויף אן ארגאניזירטן סיסטעם
די אמעריקאנער באפעלקערונג איז זייער פארגלייבט און זיי געווענליכן פי סי פי וואס אסאך רופן דאס אן דער פאמיליע דאקטאר, און זיי געבן זיך נישט קיין ריר אן איהם, אזוי אויך די אלע ספעציאליסטן האלטן זייער שטארק אז מען זאל אויספאלגן אלע רעקאמענדאציעס וואס דער פריימערי דאקטער זאגט אן אדער ער פארשרייבט, און איז די אנגענומענע שיטה אז מען פארמיידט זייער אסאך קרענק גענוג פרי, און וויאזוי די סטאטיסטיק'ס ווייזן איז זינט דער סיסטעם איז איינגעפירט געווארן, לעבן מענטשן צעביסלעך לענגער און לענגער, וויין מען כאפט אלעס פריער און מען פרובירט דאס צו פארמיידן און/אדער אויסהיילן אויף א שטרענג ארגאניזירטן פארנעם


text:
אייאווע
אייאָווע (Iowa) איז איינע פון די 50 שטאַטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי ליגט און מיטל-מערב פון דעם לאנד, גרענעצט זיך מיט מינעסאטע אויף צפון, סאוט-דעקאטע און נעבראסקא אויף מערב, מיזורי ביי דרום, און וויסקאנסין און אילינוי ביי מזרח.
א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיסיסיפי טייך לויפט דורך דער גאנצער מזרח גרענעץ פון אייאווע, דער טייך פארמירט אויס דער גאנצער מזרח גרעניץ.
פון מערב לויפט אויך דורך א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיזורי טייך, וואס פארמירט אויס די דרום-מערב גרענעץ, וואס גרענעצט זיך מיט נעבראסקא.
דער מיזורי טייך און דער מיסיסיפי טייך זענען די צוויי לענגסטע טייכן און אמעריקע (מיזורי גרעסער), זיי ציען זיך אויפן גאנצן לענג פונעם לאנד, פון כמעט לעבן קאנאדע אין צפון, אין מינעסאטע ביז גאנץ אונטן דרום ביי ניו ארלינס, לואיזיאנא. זיי זענען לאנגע שמאלע טייכן אזא גאטונג ווי דער נילוס און מצרים.
די הויפט שטאט און די מערסטע באוואוינסטע שטאט איז דע מוין (Des Moines).
אנדערע גרויסע שטעט זענען:
- סידער רעפידס (Cedar Rapids).
- דעווענפארט (Davenport).
- סו סיטי (Sioux City).
- וואטערלו (Waterloo).
- אייווא סיטי (Iowa City).
- קאנסעל בלאפס (Council Bluffs).
עס וואוינען דארט בערך 3 מיליאן מענטשן.
די עיקר עקנאמיע אין אייווא באשטייט פון פעלד ארבייטער און פארמערס וואס פראדוצירן ווייץ און קוקוריזע.
אייאווא באקומט יעדע פיר יאר די אויפמערקזאמקייט פון דעם גאנצן לאנד, צוליב וואס עס איז די ערשטע שטאט וואס האלט אפ די פארטיי וואלן פאר די פרעזידענט, עס רופט זיך די "אייאווא קאוקאס". דאס איז בלויז אן הקדמה צו די אלגעמיינע וואלן. די קומענדיגע שטאטס וואלן, ניו העמפשיר, איז הערשט צוויי וואכן שפעטער. דעריבער טוען אלע קאנדידאטן, פון די פראמינענטסע ביז די אומבאקאנטע שמויגערלעך, שווענדן דארט פיל מיט צייט און געלט, ווייל אלע פרובירן צו האבן די ערשטע געווינס, אזוי האט די אויבערהאנט און מאמענטום פאר די קומענדיגע שטעט. די קאנדידאן שטעלן זיך אהער אלס "FARMERS FRIENDLY" פריינטליך צו פעלד ארבעטער, ווי זיי לאזן זיך ווידעא-פאטראגראפירן ווי זיי עסן רויע קוקוריזע, אזאך וואס פארמערס טוען.


text:
אינפעקציע
אינפעקציע איז א פרעמדער שעדליכער קאליניזאציע פון א אנדער ארגאניזם פון א פרעמדער ספישיס וואס באזעצט זיך אין א גאסט געבער ארגאניזם, און עס נוצט אויס איר גאסט געבעריי צו זויגן כוח צו וואקסן און זיך פארמערן אויפן חשבון פון דעם גאסט געבער. דאס מאכט אן א חורבן פארן גאסט געבער און מאכט אים קראנק. אפט מאל טוט דאס אינגאנצען טויטען דעם גליד אוואו דער פרעמדער ארגאנסים האט זיך באזעצט. די קערפער פון גאסט געבער איז אפט מאל אין אנפאנג טוט רעאקציאנירן מיט א אנטצינדונג. די פאראזיטן קענען זיין, באקטעריע, פאראזיטען, פאנגי, און נאך.


text:
רוסלענדישער-יידישער קאנגרעס
דער רוסלענדישער-יידישער קאנגרעס (רוסיש: Poccийckий eBpeйckий koHrpecc, PEK) איז די גרעסטע יידישע ארגאניזאציע אין דער רוסלענדישער פעדעראציע. די ארגאניזאציע האט מען אויפגעשטעלט אין 1996, און זי שליסט איין אלע חשובע רוסישע יידן: ביזנעסלייט, פאליטיקער און קינסטלער.
פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארוואלטונג קערפער זענען דער פרעזידיום (די פרעזידענטור פונעם קאנגרעס), מועצת המנהלים והמועצה הציבורית. בהנהלת הארגון מעורבים וולאדימיר רעסין (וויצע-בירגערמייסטער פון מאסקווע), מיכאיל פרידמאן, אלעקסאנדער בראד, יעווגעני אלבאץ, יולי גוסמאן, אנדרע קוזיראוו (געוועזענער אויסערן מיניסטער), הרב בערל לאזאר (הויפט-רב פון רוסלאנד), הרב פנחס גאלדשמידט, הענרי רעזניק, וולאדימיר סאלאוויאוו, גענאדי חזנאוו, מיכאיל בערגער, מאטווי גענאפאלסקי, מיכאיל זשוואנעצקי און נאך.


text:
דאטיוו
דאַטיוו איז דער דריטער פֿאַל, נאך נאמינאטיוו און אקוזאטיוו אין גראמאטיק, דאס איז בדרך כלל באניצט אנצומערקן דאס צייטווארט צו וועמען עפעס איז געגעבן.
צב"ש דער דאטיוו אין דער יידישער שפראך: דער טאטע האט געגעבן דעם זון א צוקערל. די באלעבאסטע האט דערלאנגט דער דינסט דעם בעזים. די מאמע האט אנגעטון דעם קינד די שיך.
דאס ווארט קומט משורשו פון א לאטיין ווארט casus dativus וואס מיינט: "א פאל געאייגענט צו געבן", דערנאך איז דאס ווייטער געגאנגען צו אן ענדליך גריכיש ווארט ביז עס האט באקומען די מיינונג "צו געבן".
די זאך וואס ווערט געגעבן קען זיין א בארורליכער אביעקט, ווי "א בוך" אדער "א פעדער" אדער קען דאס זיין אן אבסטראקטע זאך ווי "א ענטפער" אדער "הילף". די דאטיוו טוט געווענליך אנמערקן די נישט דירעקטער אביעקט פון א זאכווארט, באציענדיג זיך בלויז צום אקט פון געבן עפעס.


text:
אדלער
דער אָדלער (Aquila) איז א גרויסער רויבפויגל פון דער זעלבער משפחה ווי דער פאלק און דער גריף. ער טוט יאגן בייטאג און ער זעט זייער גוט.
דער ליסער אדלער איז א גרויסער אדלער פון צפון אמעריקע מיט א העל ווייסן קאפ און וויידל. ער איז דער נאציאנאלער פויגל פון די פאראייניקטע שטאטן. ער עסט פיש.
דער גאלדענער אדלער געפינט זיך איבער דער גארער וועלט; ער עסט קליינע מאמאלן.
אין אויסטראליע איז דא דער קלין-וויידל אדלער, דער גרעסטער רויבפויגל אין אויסטראליע, מיט א פליגל-ברייט פון 2 מעטער. זיי באפאלן אנדערע פייגעלעך, שרצים און קיניגלעך. מיט זייערע שארפע קלויען קענען זיי צעשניידן א יונגע קאנגארו.


text:
363
געהערט פון זייערע חסידישע מחנכים, אַ סיפור פון אַ משכיל און עובד איז מטהר דעם מוח השומע, אַ סיפור פון אַ עובד ומשכיל איז מטהר דעם לב השומע, די פלעגען אין זייער עבודה גיין פון קאָפּ צום האַרץ און די פלעגן גיין פון האַרץ צום קאָפּ. דער צד השוה איז אַז עס איז געווען אַ דוק בככי ותשכח בנגרי12, עס איז געווען אַ הא והא, און איצטער באַ די שטופער חסידים איז, לדאבון לבנו, לא הא ולא הא.
יב. דורך די תלמידי החדרים, וואָס כ"ק רבינו הזקן האָט מסדר געווען קומענדיק דעם ערשטן מאָל פון מעזריטש, האָט מיט זיי רבינו הזקן געבויט דעם עדת חסידי חב"ד, און האָט זיי געטיילט אין דרגות לויט זייער צושטאנד אין מעלת המוחין והמדות, אָבער דער צד השוה איז געווען אַז אַלע זיינען זיי געווען איבערגעגעבן צום יסוד מוסד פון חסידות חב"ד עבודה שבלב ותיקון המדות.
באַ אַ געוויסער התועדות האָט הוד כ"ק אאמו"ר הרה"ק מצייר געווען דעם מהות פון חסידים הראשונים פון התחלת התייסדות חסידות חב"ד.
הוד כ"ק רבינו הזקן האָט מקבל געווען דורך מורו המגיד ממעזריטש די דרכי והנהגת מורנו הבעש"ט אין אהבת ישראל, פון מורו הרה"ק המגיד ממעזריטש האָט ער מקבל געווען די עבודה פון אהבת השם און די עבודה פון אהבת התורה, מיך — האָט רבינו הזקן געזאָגט — האָט דער זיידע — כוונתו מורנו הבעש"ט — געבענטשט מיט הצלחה אין נוטע זיין אין די אברכים המחונכים דעם פרדס חסידות חב"ד.
באַ חסידי חב"ד, אַזוי ווי באַ חסידי חג"ת ונה"י ווי אויך באַ אידן ניט חסידים, זיינען אין אַלע צייטן געווען חילוקי דרגות אין מוחין ומדות, אויך זיינען זיי אַיינגעטיילט אין זייער סוג עבודה, עבודה כללית און עבודה פרטית, ווי מלמדים, רבנים שוחטים און בעלי בתים, הענדלער און מאַרק מענטשן, אָבער דער צד השוה באַ אַלעמען איז געווען אַז זיי זיינען געווען חסידים בעלי עבודה, מען האָט געטאָן מיט זיך אויף צו שטייגן אין עבודת החסידות.
יג. עדת החסידים בכלל, בלא פלוג צי חסידי חב"ד, צי חסידי חג"ת אָדער נה"י היטן אופצופירן זיך און זייערע בני בית האָבן זיי מדריך געווען.
אין אונזער געבורט שטעטל ליובאַוויטש זיינען דאָס רוב בעלי בתים געווען חסידים פון געבורט און אין אַלע שולן האָט מען געדאַוונט נוסח האריז"ל, חוץ אַ קליינער טייל, ניט קיין ליובאַוויטשער געבאָרענע, נאָר אָנגעקומענע פאַר איידימס צו ליובאַוויטשער בעלי בתים, וועלכע האָבן מיטגעבראַכט פון זייערע היימשטעטלעך נוסח אשכנז, און די מלמדים פלעגן שטאַרק האָרעווען מיט די קינדער זיי זאָלן חלילה ניט פוגע בכבוד זיין, און פלעגן שטאַרק אַרבעטן מיט די לאָקשן.
הגם צווישן חסידי חב"ד זיינען געווען ציורים שונים אין ידיעה, זיינען אָבער אַלע געווען בעלי עבודה. מען האָט געטאָן מיט זיך, דער דורכשניטליכער טאָן מיט זיך איז געווען אויף דעם יסוד אַז ווי מען איז כהיום איז ניט גוט, מען בעדאַרף ווערן גאָר אַנדערש.
איך האָב שוין אַמאָל דערציילט13 אָט
13) [ראה לעיל ע' 5. וש"נ].


text:
1966
1966 איז דאס 66סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1966 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - דער אויסטראלישער דאלער ווערט די אפיציעלע וואלוטע אין אויסטראליע.
- 13טן יוני - אמעריקאנער הויכגעריכט פסקענען אז די פאליציי מוז אינפארמירן חשודים זייערע רעכטן פארן אויספרעגן .
- 6טן יולי - מאלאווי ווערט רעפובליק.
- 30סטן סעפטעמבער - דער בריטישער פראטעקטאראט "בעטשואנאלאנד" פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט און ווערט די רעפובליק פון באצוואנע.
- 4טן אקטאבער - באסוטאלאנד ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע און ענדערט זיין נאמען צו לעסאטא.
- 9טן דעצעמבער - בארבאדאס ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
- 10טן דעצעמבער - ש"י עגנון באקומט דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן אויגוסט - זשימי וויילס, גרינדער פון וויקיפעדיע
- 9טן אקטאבער - דייוויד קאמעראן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן פעברואר - טשעסטער נימיץ, קאמאנדיר פון דעם אמעריקאנער פלאט אינעם פאציפישן אקעאן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1885)
- 6טן סעפטעמבער - הענדריק פערווארד, פרעמיער מיניסטער פון דרום אפריקע (געב' 1901)


text:
בירגערמייסטער פון לאנדאן
דער בירגערמייסטער פון לאנדאן איז א מענטש וואס איז געוויילט דורך אלע בירגער אין גרויסלאנדאן צו פירן די סטראטעגישע רעגירונג פון לאנדאן צוזאמען מיט דער לאנדאנער אסיפה.
די ראלע איז געשאפן געווארן אין 2000, און איז געווען דער ערשטער בירגעמייסטער אינעם פאראייניגטן קעניגרייך וואס מ'האט געוויילט אין אלגעמיינע וואלן. דער ערשטער בירגערמייסטער פון לאנדאן איז געווען קען ליווינגסטאן , פון 2000-2008. דער היינטיגער בירגערמייסטער, באריס זשאנסאן, איז געוויילט געווארן אין 2008.
שכירות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שכירות וואס דער בירגערמייסטער באקומט א יאר איז £143,911, בערך אזוי ווי א קאבינעט מיניסטער.


text:
צושימע אינדזל
צושימע אינדזל (対馬, つしま, Tsushima) איז א יאפאנישער אינדזל צווישן יאפאן און קארעע. דער אינדזל איז געווען איין אינדזל אליין, אבער עס איז צוטיילט געווארען אין דריי חלקים ביים יאר 1900 על ידי די אויפונאקאשיסעטא (Ōfunakoshiseto) און מאנזעקיסעטא (Manzekiseto) קאנאלן. עס איז דא אויך מער פון 100 קלענערע (און א סאך זייר פיצל) אינדזלען וואס זענען מיטגעטיילט מיט דער גרויסער צושימע אינדזל. בדרך כלל, דער נאמען "צושימע" איז אפגערופן אויף אלע די אינדזל צוזאמען.
צושימע איז בערך 45 מילן ביי 10 מילן און האט א באפעלקערונג פון 34,000 מענטשן.
דער שטאדט צושימע איז די איינציגע שטאט אויפען אינדזל.
צושימע דיאלעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם יאפאניש וואס איז גערעדט אין צושימע איז אנדעריש פון דעם נארמאלישע יאפאניש, ווייל וויבאלד אז צושימע איז אזוי נאנט צו קארעע, אז דער צושימע'דיגער דיאלעקט האט א סאך ווערטער פון קארעיש אויסגעבארגן.


text:
טימור
טימור אדער טימורי לאנג (פערסיש: تمور טימור "אייזן"; 21סטן מערץ 1336 - 18טן פעברואר 1405), איז געווען א מאנגאליש-טערקישער הערשער וואס האט איינגענומען מערב, דרום און צענטראלע אזיע און האט געגרינדעט די טימורישע דינאסטיע.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טימור איז געבוירן געווארן דעם 21סטן מערץ 1336. אין שאהריסאבז (די "גרינע שטאט"), טראנסאקסאניע, אכציג קילאמעטער דרום פון סאמארקאנד, אין היינטיקן אוזבעקיסטאן.
טימור'ס פאטער איז געווען היה טאראגהאי, א חשובער עמיר פון דעם בארלאס שבט, א מאנגאלישער שבט.
ער האט זיך געהאלטן פאר א יורש פון דזשינגיס כאן, כאטש ער איז נישט געווען קיין אייניקל זיינס.
טימור איז געווען א מוסולמענער.
יונגערהייט האט זיך טימור אויסגעלערנט רייטן און שיסן מיט פייל און בויגן.


text:
דזשערי סיינפעלד
דזשערי סיינפעלד, אדער דזשעראם עלען סיינפעלד, איז א בארימטער אקטיאר, קאמיקער, און א סטענדאפיסט, געבוירן אין ניו יארק צו יידישע עלטערן, אויפן 29סטן אפריל 1954, אין ברוקלין, ער האט געווינען עטליכע פרעמיעס, פאר דער טעלעוויזיע סעריע, סיינפעלד.
זיין ארבעט האט ער אנגעהויבן, אין קליינע קלובן אין ניו יארק, און פון דארט האט ער פארגעזעצט די וועלט בארימטע סעריע, ווי ער לאכט אפ פון די איינרעדענישן פון דאס מענטשהייט. אזוי אויך האט ער פארעפנטליכט עטליכע ביכער, וואס זענען שטארק פאפולער.
ווי פריער דערמאנט, האט ער אנגעהויבן אין קליינע קלובן אין ניו יארק, נאכן פארענדיקן זיינע שטודיעס, פלעגט ער אויפטרעטן אין לאס אנדזשעלעס, דערנאך איז ער געווען גאסט אויף עטליכע נאכט פראגראמען, ווי דעיוויד לעטערמאן און אנדערע. אין יאר 1987 האט ער אנגעפאנגען מיט זיין אייגענע פראגראם.
ער און זיין שותף, לערי דעוויד א ייד פון ניו יארק, האבן צוזאמען געשריבן די סעריע, וואס לויט זיי איז עס געווען באזירט אויף גארנישט, און צוזאמען מיט די אנדערע קאסמא קרעמער, איליין בעניס, און דזשארדזש קאסטאנזא, אלע פיקטיווע כאראקטערן, ארויסגעגעבן די גרעסטע קאמישע סעריע, געשפילט צו ווערן אויף די אמעריקאנישע עקראנען.
היינט באשעפטיקט זיך סיינפעלד, מיט קליינע סטענדאפ אויפטרעטן, און קורצע רעקלאמעס, אויך איז ער געווען דער קול אויף אנימאציע פילמען.
ער איז פארהייראט צו א געוויסע זשעסיקא סקלאר, און האט דריי קינדער.


text:
שמעון דובנאוו
שמעון דובנאוו (10טן סעפטעמבער 1860 - 8טן דעצעמבער 1941) איז געווען א שריפטשטעלער און היסטאריקער פאר יידישע היסטאריע, אנהייב אין רוסלאנד, שפעטער אין דייטשלאנד, און אין די באלטישע לענדער, ער האט אויפגעשטעלט די פאלקיסטן באוועגונג.
ער איז געבוירן דעם צווייטן טאג ראש השנה, אין אמסטיסלאוו, אין מאליוו אבלאסט אין היינטיגן בעלארוס. ער האט געלערנט אין חדר, אלס יינגל האט אים שוין געצויגן יידישע היסטאריע.
אין 1912, האט ער אויפגעשטעלט מיט דאקטער קאצענעלסאן, די יידישע ענציקלאפידיע, אויף רוסיש.
אין 1922 האט ער פארלאזט רוסלאנד, און ער איז אנגעקומען קיין קאוונע אין ליטע. דארט האט מען אים פארגעשלאגן צו ווערן הויפט פון יידישע קאטעדרע אין ליטווישע אוניווערסיטעט, די גויים דארט האבן אים אבער נישט פארגינט, און דעריבער איז נישט אויפגענומען געווארן, און פון דארט איז אריבער קיין בערלין, און דארט האט דובנאוו געוווינט פאר עלף יאר, ביז ווען די נאציס זענען ארויף.
אין בערלין האט ער געמאכט זיין מערסט אנגעזענסטע היסטארישע ווערק, היסטאריע פון אייביקן פאלק, (אויף העברעיש דברי ימי עם עולם).
ווען די נאציס האבן איבערגענומען דייטשלאנד, איז דובנאוו אריבער קיין ריגע, לאטוויע. ווען די נאציס זענען דארט אריין איז ער מיט אלע אנדערע יידן, אריבער אין געטא. אום 8טן דעצעמבער זענען אסאך יידן גענומען געווארן צו אויסהרגנען, ער איז מיטגעגאנגען, אבער אינמיטן וועג זייענדיק קראנק, האט א פאליציאנט געשאסן, מאנכע טענהן אז זיינס א סטודענט האט אים אומגעברענגט.
זיינע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בוך היסטאריע פון אייביקן פאלק, האט ער געשריבן לויטן סדר פון ארץ ישראל, בבל, צפון אפריקע, שפאניע, דייטשלאנד און פראנקרייך, מזרח אייראפע, פאראייניגטע שטאטן, און צוריק קיין ארץ ישראל. אלעס מיט א סדר, פון א צענטראלע רוחניותדיקע פלאץ, ווי דאס יידישע פאלק איז געווען, די ביכער האט ער געשריבן אין רוסיש, דערנאך איז עס געווארן איבערגעזעצט אין דייטש, און ערשט דערנאך יידיש און העברעיש. אויך האט ער געשריבן א בוך איבער חסידות, היסטאריע פון יידן אין מזרח אייראפע, און היסטאריע פאר קינדער.
פאלקיסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דובנאוו איז געווען פון די גרינדער פון פאלקיסטן פארטיי, זייער אידעאלאגיע טענהט, יידן זענען א פאלק אן קיין לאנד, און די גאנצע וועלט איז א וווינארט פאר יידן, אבער זייער פארלאנג איז, א געוויסעאויטאנאמיע זאל געגעבן ווערן פארן יידישן פאלק, ווי זיי זאלן פירן זייערע אנגעלעגנהייטן, ווי עס איז געווען אין בבל ביי ריש גלותא, אדער אין שפאניע, אדער וועד ארבע ארצות, אין מזרח אייראפע, מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק.
ער האט געהאלטן אז ציוניזם איז נישט קיין ענטפער צום יידישן פראבלעם אין גלות און א יידיש לאנד וועט נישט ארויסהעלפן די יידן פון צרות.
ער האט געגליכן מער יידיש ווי העברעיש, זאגנדיק אז העברעיש איז אן עליטיסטישע שפראך.


text:
ליטערארישע פיקציע
ליטערארישע פיקציע זענען פיקטישע ווערק וועלכע האבן א ליטערארישן ווערט. דער טערמין ווערט באנוצט אויף צו פונאנדערטיילן צווישן די ווערק און זשאנער פיקציע.
אינהאַלט
באדייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליטערארישע פיקציע טוט זיך מער פארנעמען מיט סטייל, פסיכאלאגישע טיפקייט, און אויסארבעטן די כאראקטערס -- אנדערש פון אנדערע פיקציע וואס פארנעמט זיך מער מיט דעם דערציילונג פון געשעענישן.
אין ליטערארישע פיקציע ווערט אריינגערעכנט פראזע (ווי קורצע מעשיות נאוועלען און ראמאן).
ליטערארישע מאגאזינען, ווי דער ניו יארקער[1], זאעטראפ-אל סטארי[2], א.ד.ג., ווי אויך ליטערארישע ערקענונגען ווי דער פושקארט פרייז, די או הענרי אווארדרס, דער נאבעל פרייז פאר ליטעראטור, א.ד.ג. טוען אין אלגעמיין נאר זיך באשעפטיגן מיט ליטערארישע פיקציע און נישט מיט זשאנער פיקציע.
באקנטע שרייבער פון ליטערארישע פיקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלטערע אדער פארגאנגענע אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סאול בעללאו
- פיליפ ראטה
- בערנארד מלמד
- סינטיא אזיק
- עמוס עוז (העברעאיש)
- א.ב. יהושע (העברעאיש)
יונגערע אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארגאנגענע נישט אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינטיגע נישט-אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זע אויך פראזע.


text:
טראכטן
טראכטן אדער מחשבה איז די באוואוסטזיניקע טעטיקייט פונעם מוח. ניצן דעם מוח צו צאשטעלן זאכן און פרעגן און ענטפערן גייט אריין אין טראכטן. מען קען פשוט טראכטן וואס איז גוט און קען מאכן די ריכטיגע החלטות יעדע ליאדע סעקונדע אין טאג.
טראכטן ווערט שטודירט אין פסיכאלאגיע, ביאלאגיע, פיזיאלאגיע, פילאסאפיע און סאציאלאגיע.
לויטן פסיכאלאג זשאן פיאזשע איז טראכטן א פעולה פון צופאסן צווישן סכעמאס.
אנטוויקלונג פון טראכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באנעמיקע אנטוויקלונג איז די פעאיקייט פון א מענטש צו פארבעסערן זיין טראכטן און לייזן פראבלעמען וואס עלטער ער ווערט.


text:
יהודה המכבי
יהודה המכבי איז געווען דער זון פון מתתיהו הכהן, פון די חשמונאים. ער איז געווען דער אנפירער פון דעם אויפשטאנד קעגן די גריכן און אנטיוכוס, און דערפאלגרייך געגרינדעט א יידיש זעלבסטשטענדיק לאנד אין ארץ יהודה, וואס שפעטער דורך זיינע נאכפאלגער, איז פארברייטערט געווארן צו א קעניגרייך.
ער איז געווען דער דריטער זון פון מתתיהו, פון זיינע פינף זין, געבוירן אין מודיעין, אויף די בערג פון יהודה.
די באדייט פון מכבי איז נישט באוואוסט. לויט יוסיפון איז עס אויפן פסוק מי כמכה באלים ה', אנדערע טענהן אז עס קומט מיט א ק', און אזעלכע זאגן אז עס איז דאס לאטיינישע ווארט פאר מצביא, וואס מיינט גענעראל אין העברעיש, נאר אין לאטייניש זאגן זיי מקבי בטעות.
דורכאויס דעם אויפשטאנד פון די רעליגיעזע יידן קעגן די גריכן, און די מתייוונים, איז יהודה געווארן הויפט אנפירער, נאכדעם וואס זיין טאטע איז געשטארבן. צום סוף האט ער באפרייט ארץ יהודה פון די גריכן, אויסער אין ירושלים, ווי עס איז געבליבן א קליינע אנוועזנהייט, קעגן איבער די הר הבית.
וויבאלד די יוונים האבן געהאט א מאכטפולע ארמיי, האט יהודה זיך בעיקר באנוצט מיט גערילא טאקטיקן, און מיט פלוצימדיקע אנפאלן. אין עטליכע קאמפן האט יהודה באוויזן צו צעשמעטערן גאנצע ארמייען פון די גריכן. און יהודה האט באוויזן אומצוברענגען די גענעראלן מיט זיינע אייגענע הענט.
די קאמף אין (עמאוס) לאטראן, איז א גאר באוואוסטע קאמף, אין וועלכע יהודה האט מיט זיינע 6,000 קעמפער, באוויזן דאס אומגלויבלעכע, און באזיגט אן ארמיי פון 40,000 פוסגייער, און 7,000 רייטער. דורך א געניטער איינפאל. גרעגאריעס די גריכישע גענעראל, האט גענומען טייל פון זיין ארמיי, און פארלאזט זייער באזע, יהודה האט דאס געזען, איז ער געווען זיכער, אז גרעגאריעס פלאנירט צו אטאקירן ביינאכט, דעריבער האט ער באשלאסן דעמאלט צו אטאקירן דעם פיינט אויפן פלאץ, ביים אטאקע האט ער אומגעברענגט 9,000 גריכן, די איבריקע זענען אנטלאפן. אין די יידישע לאגער האט ער געלאזט די פאקלען ברענען, אזוי ארום האט גרעגאריעס געמיינט אז די יידן זענען אנטלאפן, האט ער זיי אויפגעזיכט, נאכן נישט טרעפן די יידן האט ער זיך אומגעקערט צו זיין באזע, ווי יהודה האט אטאקירט גרעגאריעס, זיי זענען אלע אנטלאפן אן א קאמף, און מיטדעם האט יהודה געהאט א גלענצענדע זיג. וואס שפעטער זענען אנדערע יידן וואס האבן נישט געוואלט אריינגיין אין מיליטער, האבן זיך יעצט אנגעשלאסן.
נאכן באפרייען ארץ יהודה, און אויסרייניקן ירושלים, האט זיך די פאמיליע פארנומען מיט ארויסהעלפן די יידן אין גליל. ער און זיין ברודער שמעון התרסי, האבן זיך צעטיילט, ער אין גלעד, אדום, און פלשתים, און שמעון אין גליל.
אין איינע פון די קאמפן איז אלעזר המכבי אומגעקומען, דער ברודער פון יהודה, נאכן ווערן איבעגעטרעטן פון אן העלפאנד. אין די קאמף האבן די חשמונאים געהאט א נידערלאגע, און די גריכן האבן אנגעהויבן באלאגערן ירושלים, וואס האט זיך געענדיקט ווען אין דמשק האט פיליפוס פארכאפט די מאכט, און אריינגעווארפן אנטיוכוס דער פיפטער אין טורמע. דעריבער האבן די גריכישע ארמייען אפגעטרעטן פון זייער אפענסיווע.
שפעטער זענען נאך ארמייען אנגעקומען קעמפן מיט די יידן, מיט א גענעראל ניקנור, וואס האט זיך עטליכע מאל געטראפן מיט יהודה, אבער איז געקומען קעמפן קעגן אים, יהודה האט באוויזן אים צו הרנען.
אין א קאמף וואס באקחידעס, א גריכישע גענעראל, איז געקומען מלחמה האלטן קעגן יהודה, האט יהודה געפונען זיין טויט, און זיין ברודער האט געטראפן זיין קערפער. זיי האבן געברענגט זיין קערפער קיין מודיעין און אים דארט באגראבן.
זיינע צוויי ברידער שמעון התרסי, און יונתן הוופסי, האבן ווייטער פארגעזעצט די קאמף קעגן די יוונים.


text:
כּמו-איבערזעצונג* פון דער גט פון 'שפּיצל שטרימפּקינד'
(רעדאַקטירט פון דער מחבר)
געדענקסט פלעגסט ליב האָבן צו זען ווי איך טו אויס מיינע רינגלעך? האָסט געזאָגט אַז מיין גאַנצע עקשנות קומט אַרויס ווען איך צו זיי אַראָפּ. האָסט עס מיר געזאָגט קוצעניו-מוצעניו, מיט אַ ליבעדיקע שטעכל ווען צווישן קידוש און נטילת ידים האָסט דו צוטיילט מיינע פאַרשווייצטע הענט און מיר אַראָפּגעגליטשט דאָס גאָלדענע קידושין רינגל פונעם פינגער.
געדענקסט עס נאָך אַצינד וווען מיר שטיין אין בית-דין שטיבל און מען הייסט מיר אויסטון מיינע רינגלעך און איך לייג זיי אַראָפּ אויפן רבס טיש, מיין פּנים ווייס ווי מיין כּלה קלייד? זעסט ווי מיינע הענט ציטערן, ווי מיין פאַרעקשנטע פעסטקייט גוססט מיטן טויט פון אונזער קשר של קימא? דו זעסט ווי מיינע פינגער, נאַקעט פון דיין גאָלד, לעכצן זיך מיט דיר ווידער צו פאַרקניפּן?
דיין גלאַטן פּנים מיט וואָס איך האָב חתונה געהאַט איז פאַרשטעלט מיט אַ באָרד און פון מיר אַוועקגעדרייט צו דיין טאַטע און דיינע ברידער. מיט זיי שמועסט דו מיט אַן ערנסטן פּנים. שטייסט מיט דיין גאַרטל איבער דיין לאַנגן רעקל כּאילו גייסט אויף אַ שמחה, זען אַ באַאַמטע אָדער שליסן אַ געשעפט. אָדער אין בית דין מיר צו גטן. נאָך האָסט מיר געהאַלטן אין דיינע אָרעם און מיר האָבן צוזאַמן באַשאַפן אַן עופעלע, אָבער איצט גייסט דו מיר מאַכן פאַר אַ פרעמדע, אויס דיינס. ווי נעכטן איז עס ווען האָסט אָנגעטון דעם קאַפּעליטש צו צינדן חנוכּה לעכט און געזינגן מעוז צור מיט אונזער בייבי אויף דיין שויס און די ליכטלעך האָבן געבלישטשלט אין דיינע אויגן. אָבער איצט וועסט דו מיר נישט אָנקוקן. איך בין שוין פרעמד. ווייט ווייט פון דיין טרייסטיקן אָנריר, אין אַ פאַרפּלאָנטערכץ דורך טויזנט פיצלעך פון מיין צובראָכן האַרץ, אַ לאַנגן מרחק אין מיין פאַרעקשנטן גהינום, אַ קריעת ים סוף וואָס פירט אונז ביידע טיף אין אָפּגרינד אַריין.
דער רב בעט מיר בודק זיין מיינע הענט זיכער מאַכן אַז איך האָב אַלעס אַוועקגעשטעלט. איך מאַך פאַר דיינעטוועגן די לעצטע בדיקה, נישט צו ציילן אויפן צוקונפט צו זיין מיט דיר נאָר אויף אַ פאַרגאַנגנהייט וואָס וועט מיר שטענדיק באַגלייטן. עס איז אַ מנהג איך זאָל ביי מיר גאָרנישט האָבן פּונקט ווי ווען מיר האָבן חתונה געהאַט. אָנקומען נאַקעט און אַוועקגיין מיט גאָרנישט בלויז מיטן זיגל פון אַ גרושה, אַ פאַרשיקטע פונעם מאַן.
דער רב שטעלט אויף מיר זיינע אויגן אָבער דיר איז דאָס אויך צו פיל. דער מיטלייד אין זיינע אויגן קען נאָך צושמעלצן מיין צושמעטערע האַרץ און מיין אומעט וועל איך זיי נישט לאָזן זען. אין דעם אבל שטיב אינעם שיל אויף דעם מרה שחורהדיקן טאָג וועל איך ווייזן בלויז מיין פעסטקייט. איך שטיי דאָ אַ פרוי אַליין. אַ פרוי צווישן חסידישע מענער. איך ווייס נישט ווער זיי זענען אָבער זיי וויסן אַלע פון מיר צו זאָגן. אַ שוואַכקייט פאַרנעפּלט אַלעס אַרום מיר אַז אפילו דיר זע איך קוים.
דער סופר ענדיקט שרייבן דעם גט. איך הער נישט זיין פעדער אויפן בויגן איבער דאָס קלאַפּעניש פון מיין האַרץ. מיין געמיט איז שוואַרץ ווי זיין טינט. איך קוק צו דיר, דו זעסט מיך, און דו קוקסט גיך אַוועק. איך בין שוין צו דיר פרעמד נאָך איידער האָסט מיר פאַרשיקט. איך ווייס אַז דו הערסט מיין ווילדן האַרץ קלאַפּעניש. דו ווייסט גוט אַז איך לעב. אַז מיין האַרץ פּויקט נאָך איר פאַרעקשנטן ניגון, די קול אשה וואָס דו האָסט דערצו פאַרשטאָפּט די אוירן. אמת, איך בין שוין נישט אַזוי אומשולדיק און תמימותדיק ווי אַמאָל און דו קענסט מיר שוין נישט פאָרעמען ווי אַ חוה פון אַ ריפּ פון אדם. איך בין אָבער נאָך אַלץ די זעלבע בּאַשיידענע סאַטמאַרע מיידל מיט וועם דו האָסט דיך ערשט פאַרליבט. איך האָב דיר אויך נאָך ליב כאָטש איך ליין ביכער און כאָטש איך האָב געפונען מיין שכל מקיים צו זיין שעשני כרצוני, צו פאַרלאַנגן אַ לעבן פון רעכטן און פרייהייט. דער זעלבער האַרץ וואָס דו קענסט זייט מיינע צאַרטיקע אַכצן יאָר פלאַטערט נאָך אין מיר. אָבער איצט זעצט עס, עס שרייט, עס קנאַקט, עס דונערט מיט איר האַפטיקע גערודעריי.
עס רופט צו דיר, דעם איינציקסטן מאַן וואָס איך האָב געקענט:
"יואליש„
דו הערסט אָבער נישט דער קול פון דיין אייגענע פרוי. איך בין שוין צו דיר אַ פרעמדע, כּאילו אַ צווייטנס אשת איש.
דו גייסט צו צום סופר אים עפּעס אַריינרוימען אין אויר. איך ווייס נישט וואָס דו זאגסטט ווייל איך האָב נישט אַריינצורעדן. מיר הייסט מען. אין בית דין שטיב איז קאַלט און איך בין אַליין. מיין טאַטע און מאַמע זענען נישט געקומען זען זייערע שאַנדע. וואַרעמקייט קען בלויז קומען פון מיין מאַנטל וואָס איך זע קוים מיט מיינע פאַרטרערטע אויגן. צוזאַמען האָבן מיר עס געקויפט. דאָס מאַנטל האָט זיך אויפגעמאַכט צו פאַרנעמען מיין געשווילעכץ ווען מיר האָבן ערוואַרט לאהלע.
איך בין שוין נישט אַליין, יואליש. איך האָב פריינד וואָס שטיין אין דיין פּלאַץ מיר צו העלפן און שטיצן. אָבער זיי קענען מיר נישט פאַרשטיין. זיי קענען נישט אָפּשאַצן אַז איך קען מיך אַזוי שפּירן בשעת ווען דו פעלטשסט אין מיר און דו גטסט דיך פון מיר. זיי ווייסן נישט ווי ווייט איך בין אָנגעקומען מיט דיין אונטערהאַלטונג אָבער ווען איך האָב אָנגעהויבן אַליין צו גיין האָסט דו שוין נישט געוואָלט מיטקומען. זיי קענען נישט משיג זיין אַז איך האָב דיר נאָך אַלץ ליב כאָטש איך קען נישט זיין פאַר דיר די פרוי און מאַמע וואָס דיין ליבע פאַרלאַנגט. זיי וועלן נישט פאַרשטיין אַז ווען איבערצייגונגן צוצווייגן זיך וואַרפן זיי איין אפילו אַ בנין עדי עד. די ווענט פון אונזער בית נאמן זענען געוואָרן צו שמאָל פאַר אונזערע צוטיילטע שטראָזן. עס איז אָנגעקומען דער צייט זיך צו געזעגענען פון דער שעה טובה ומוצלחת.
דער רב הייסט מיר אַריבערגיין צו דאָרט וווּ דו שטייסט. ביי די חופה ביסט דו מיר אַקעגנגעקומען אָבער נישט אַצינד. איך גיי שטאַט צו צו דיר, יואליש, מיין האַרץ איז צושמעטערט. איך שפיר דיין באַקאַנטן ריח. אין מיין קאָפּ שווימען זכרונת פון דיין געזיכט אין דיין טלית קטן איבער דיין נאַכט העמדל און אונזערע אינטימישע טשעפּשערייען. מיינע גלידער פלאַקערן אויף פאַר דיר איין לעצטן מאָל און ווערן פאַרברענט צו אַש און פּאָרך אַז איך בין געקומען אַזוי נאָנט - אָבער נאָר אויף זיך צו געזעגענען אויף אייביק. לעולם ועד. יואליש, דו קענסט אָן מיר לעבן אויף אייביק? אויף שטענדיק? און אָן אונזער לאהלע?
איך שטיי נאָנט צו דיר, אַזוי נאָנט, דיינע אָרעם קענען מיר אַרומנעמען ממש ווי אַמאָל. שטילערהייט, נעמען זיך מיינע טרערען פליסן. אַ געוויין ברעכט פון מיר אויס אין דעם פרעמדן צימער, מיט מיין פרעמדן מאַן שטייענדיג פאַר מיר. איך הער דיינע צוריקגעהאַלטענע טרערן. דו טרייסט מיך מיט דיין נאָנטקייט. איך בענק מיך שוין צו דיר.
מען געט דיר דעם גט. מען הייסט מיר האַלטן מיינע הענט ווי אַ טעצל, ווי אַן אָרעמאַן וואָס בעטלט ביים טיר, און כאַפּן דעם גט ווייל דו טאָרסט עס מיר נישט דערלאַנגן. דאָס רינגל האָסט דו מיר אָנגעטון אָבער דער גט וואַרפסט דו מיר. מיט דיין באַקאַנטן קולכל זאָגסט דו די פּאָר ווערטער וואָס מיינע אוירן קענען נישט פאַרטראָגן: "הרי את מותרת לכל אדם", און דער גט לאָסטו פאַלן אין מיינע אויסגעשטרעקטע הענט צוזאַמען מיט מיינע טרערן. איך כאַפּ אָן דעם גט מיט מיינע שאַרפע נעגל. מיין פּיין, מיין פרייהייט, מיין אָרעם ברויט, מיין גאַנץ פאַרמעגן. איך שוץ עס אונטער מיין אָרעם, פון דאָרט וועט עס קיינער ביי מיר נישט צונעמען, און איך גיי אַפּאָר טריט צום טיר ווייל אַזוי האָט דער רב געהייסן. אויך ער פאַרשטייט אַז אַ בית דין שטיבל איז נישט אַ פּלאַץ פאַר אַ פאַרשעמטע פרוי.
יוצא געווען. מזל טוב, זאָגן זיי. איך בין געווארן א גרושה, א פאַרפלעקטע פרוי. איך בין אָבער אויך געווארן איינצל, פריש און פריי. איך בין טאַקע דאָ אַליין ווייל איך האָב מיר דאָס אויסגעוועלט אָבער איצט בלייב איך אַליין. איצט דאַרף איך אהיים גיין אליין. יואליש, מאַך מיך נישט מותר פאַרן וועלט. קום לאָמיר אַהיים גיין, דאָס עלנדקייט דערשטיקט מיך.
איך גלייך מיר אויס מיין רוקן און פאַררעכט מיר דעם אָנשטעל. איך גיי צוריק צו די רבנים און דערלאַנג זיי דעם גט וואָס זאָגט עדות אַז מיר זענען פרעמדע.
דו בעטסט מיר מחילה און מיט טרערן שאָקל איך צו. איך בין דיר מוחל אויף אַלעס. אויך אויף מיין פלייש מיט פערפל וואָס האָסט אַזוי ליב געהאַט. ווילסט איך זאָל עס דיר ווידער אָפּקאָכן און דערנאָך וועלן מיר גיין צוזאַמען אַ שפּאַציר אויף 'קיעוו'? דו וועסט אָבער נישט קומען, נישט אויף נאַכטמאָל און אויך נישט צו לייגן לאהלע שלאָפן. מער וועסט דו נישט זיין.
איך קוק דיר אָן איין לעצטן מאָל. דו און דיין טאַטע מיט דיינע ברודערס פאַרלאָזן דעם בית דין אָן אויף מיר צוריק צוקוקן. מער וועל איך דיר נישט זען. דו וועסט מיר נאָך אין א קורצע צייט אָפּשחטן מיט אַ זיווג שני פון אַ שיינע שטיב. אַ בני בית מיט אַ געגאָלטן קאָפּ וואָס וועט דיר יעדער יאָר געבן אַ פריש פּעקל נחת.
איך וועל נאָך דיר קלאָגן ווייל ביי מיר לעבסט דו ווייטער. אין אונזער קינד און אין דער חסידישער קינד אין מיר. איך וועל עס אָבער איבערלעבן. דו ווייסט איך בין אַן עקשן. עס וועט טאַקע געדויערן אָבער דו וועסט נאָך ביי מיר אויך ווערן פרעמד.
*אמר המתרגם: הרי אני כבן שבעים שנה ולא זכיתי שתאמר יציאת מצרים בהעזרת נשים כּמו שדרשה מרת שפּיצל. ווען איך האָב געלייענט דאָס אָריגינעלן שטיקל האָב איך באַלד געהערט דערין אַ יידיש קול וואָס שטויסט זיך אַרויסצוקומען, און ווען איך האָב עס איבערגעזצט האָב איך געשפּירט ווי איך בין מקיים פּדיון שבוים.


text:
אבאסישער כאליפאט
דער אַבאַסישער כאַליפֿאַט איז געווען א דינאסטיע וואס האט געהערשט אין דעם גרעסטן טייל פון דער איסלאמישער אימפעריע צווישן די יארן 750 און 1258. ער איז געווען די צווייטע איסלאמישע אימפעריע, נאכדעם וואס זיי האבן איבערגעקערט די אומאיאד אימפעריע אין 750, און זיי האבן אריבערגעפירט די הויפטשטאט פון דער אימפעריע פון דמשק צו באגדאד. שפעטער איז געווארן סאמארא (אין היינטיקן איראק) די הויפטשטאט. אין די צייטן פון דעם אבאסישן כאליפאט, זענען די אומאיאדן געבליבן נאר מיט אל-אנדאלוס (דער איסלאמישער טייל פונעם איבערישן האלבאינזל. דער כאליפאט האט געענדיגט ווען דער מאנגאלישער הולאגו כאן האט זיי געזיגט אין 1258.
פריער איז געווען די הויפטשטאט דמשק, וואס איז געווען אין א נישט אזוי שטארק באפעלקערטן ראיאן, און די אבאסידן האבן געבויט א נייע הויפטשטאט באגדאד דארט ווי אסאך איינוואוינער האבן געוואוינט. דאס האט דערמעגלעכט אנדערע איסלאמישע פעלקער וואס זענען נישט אראבער מיטצוטיילן אין דער מיליטער און די הויכער רעגירונג אמטן, ווי למשל פערסן און טערקן, אזוי איז די אימפעריע געווארן מער קאסמאפאליטאניש.
אין דער תקופה פונעם אבאסישן כאליפאט האט אראבישע דיכטונג דערגרייכט איר גרעסטע הייך. די שרייבער אבו טאמאם און אבו נואס זענען געווען נאענט צום הויף פונעם כאליף אין באגדאד אינעם אנהייב פונעם 9טן יארהונדערט.


text:
סעקס פאזיציעס
נישט-צניעותדיק
עס זיינען דא פארשיידענע באשטימטע סעקס פאזיציעס ווי אזוי צו מאכן געשלעכטלעכע באציאונגען.
ליסטע פון סעקס פאזיציעס:
- "מיסיאָנערישע פּאָזיציע" - איז װען די פֿרױ ליגט אױף איר פּלײצע, און דער מאַן קומט אױף איר פֿון פֿאָרנט פּנים-אל-פּנים.
- "הינטל סטיל" איז א פאזיציע ווען דער מאַן קומט אױף דער פֿרוי פֿון איר פּלײצע צו איר זיצער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען טאר נישט טאן אַ טײל פון די אויבענדערמאנטע ליסטע על פי הלכה ווייל עס איז שלא כדרכה אחוץ אויב מען באקומט א היתר פון א רב אז מען זאל טאן פארשידענע תאווה זאכן אויפצולבן די חשק און גלוסט צו בויען אינטימיע שלום בית.[פֿעלט אַ מקור]
פון גמרא אלייןס מעג מען עס טועהן, די גמרא פארציילט א פרוי איז געקומען צו רבי און איהם געזאגט איך האב זיך געמאכט גרייט פאר מיין מאן ווי דער סדר איז, ער האט עס איבערגעדייט, דאס הייסט ער האט אריינגעלייגט זיין פינאס פון הונטן, האט איהם רבי געזאגט וואס קען איך דיך העלפן די תורה האט איהם מתיר געווען.[1] .
עס זענען דא פוסקים וואס זאגן אז דאס מען מען טוהן נאר איין מאל אין לעבן. [2]
לויט דעם זוהר איז עס זייער א הארבע עבירה. [3] . עס ווערט פארציילט אז אין צפת איז אמאל געקומען א פרוי און האט פארציילט פאר די גרויסע רבנים אז איהר מאן קומט אויף איהר דאגי סעקס שלא כדרכה, האט איהם בית דין אריינגעלייגט אין נידוי און מען האט איהם פארטריבן פון ארץ ישראל[4] .
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ גמרא שטייט מסכת נדרים דף כ' אזוי ווערט אויך געפסק'ט אין רמב"ם הל' איסור ביאה
- ↑ תשובות הרא"ש כלל ל"ג סי' ג' זעה אויך ספר חרדים און אין ספר עמק ברכה אות מ"א.
- ↑ זוהר ח"ג דרס"ג ע"ב
- ↑ ספר חרדים


text:
געאלאגיע
געאָלאָגיע (שטאמט פון גריכיש "געא" - ערד, "לאגיע" - לערע) איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט דעם אויבערשטן שיכט פֿונעם ערד קוגל און איבער דער באשאפונג און אנטוויקלונג פון שטײנער און באדן. די וואס שטודירן געאלאגיע הייסן "געאלאגן". צווישן די ערד-געשעענישן וואס געאלאגן שטודירן זענען פארפלייצונגען, וואולקאנישע ברעכונגען און ערדציטערנישן. מען שטודירט באדן און שטיינער צו געפֿינען אונטערערדישע מעטאלן און ברענשטאף.
געאלאגיע איז צעטיילט אויף עטלעכע סוביעקטן, צווישן זיי:
- פעטראלאגיע - די שטודיע פון שטיינער: וויאזוי זיי זענען פֿורמירט און פון וואנעט זיי קומען.
- מינעראלאגיע - די שטודיע פון מינעראלן
- היסטארישע געאלאגיע - היסטאריע פון געשעענישן וואס האבן אויסגעפורעמט די ערד.
- פאלעאנטאלאגיע - שטודיע פון אלטע פֿאסילן.
- הידראגעאלאגיע - שטודיע פון וואסער אונטערן אויבערפֿלאַך פון דער ערד
- וואולקאנאלאגיע - שטודיע פון וואולקאנען אויף דער יבשה אדער אונטערן אקעאן.
טיפן שטיינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטיינער זענען אין אלע געשטאלטן און אלע קאלירן. טייל זענען זייער הארט און טייל זענען זייער ווייך.
עלטער פון דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לױט דער געאָלאָגיע-װיסנשאַפֿט, איז די וועלט אלט שוין אומגעפֿער 4,600,000,000 יאָר אדער מער. די דאזיקע טעאריע שטייט אין קאנטראסט צו דער רעליגיעזער גלױבונג װאָס האלט אַז די װעלט שטײט ווייניקער ווי 6,000 יאָר.


text:
ברילן
ברילן איז געמאכט פאר שוואכע זעה קראפט צו קענען זעהן. די ברילן זענען ערשינען געווארן אומגעפער אין יאר ה'תק"מ ; 1779.
ברילן איז א סארט גלאז פאר די אויגן צו זען קלארער ווען עס ווערט אפגעשוואכט, מען רופט עס אויך אויגן-גלעזער. אמאל האט עס געהייסן שפאקילן.
די טעכניק ארבעט, אז מען פארעמט אויס א גלאז רונדעכיג פון אלע זייטן, אזוי אז עס נעמט צונויף און איז מצמצם די ראיה צום מיטל פונקט פונקט פונעם אויג... [ביטע באארבייטען]
עס ווערט שוין דערמאנט אין תוספות יום טוב אויף משניות.
עס ליגט אין פאָרנט פון די אויגן און מאַכט זען, מען קען דאס אויסטאן ווען מען וויל.
אַמאָל איז דאָס געלעגן בלויז אויף די נאָז היינט איז דאָ צוויי הענטליך דאָס זאָל אויך ליגן אויף די אויערן.
עס שיצט אויך ווי א פאנצער פון שטויב ווען עס איז דא א ווינט, סזאל נישט אריינפליען אין די אויגן.
מינים ברילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פלאס (פאר ליינען)
- מיינוס
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בית הכסא
בית הכִסא (שירותים אין העברעיש און טוילעט אין לע"ז) איז וואו מ'גייט דארטן ארויס, צו לייגן די אלע אפאפלן פון מענטשן. צו רעדן איידל רופט מען דאס בית הכסא אדער רעסט רום אויף ענגליש.
א דעזיגנירטער באהאלטן ארט אדער צימער ווי דער מענטש גיבט ארויס און טוט פארניכטן דער אָפּפאַל וואס אנטוויקלט זיך אין דעם מענטשן.
און די אמאליגע צייטן איז דער ארט געווען אין אן איזאלירטער כאטקע אין הויף אדער פעלד, אפגעזונדערט פון ווי מ'האט געוואוינט. די טוילעט איז געווען אן אויסגעגראבענע גרוב אויפן פעלד, און מ'האט עס באדעקט מיט ערד, אדער פארשיט מיט וואסער.
אין דער היינטיגער מאדערעניזירטער וועלט איז דאס א צימער אינווייניג וואו מען וואוינט, ווייל עס ווערט פארשיט אין א קאנאל.
לויט די אידישע הלכה טאר מען נישט דארטן טראכטן פון הייליגע זאכן אדער דברי תורה, ווייל עס הערשט א טומאה, - אומריינקייט דארטן.
היינט איז שוין פארהאנען ספעציעלע פארטעבעל טוילעטס, וואס ווערט געווענליך באניצט פראוואזאריש, ביי ארבעטס פלעצער אדער א ארט ווי מ'דארף צייטוויליג בתי כסאות, פארן געברויך פון א גרעסערע ציבור, אויף א קורצע וויילע.


text:
הלל (קעמפוס קירוב)
הלל איז א אידישע סטודענטן פארבאנד, מיט צענטערן אין אלע קאלג' און אוניווערסיטטן איבער די וועלט, זיי שטעלן צו מננים צו דאווענען און כשר'ס צו עסן. און סתם א ווארעם שטיבעלע אדער דירה צו פארברענגן צוזאמן אין א אידישע סביבה. כדי די אידן זאלן זיך ווי ווייניגער אסימילירן מיט די גוים מיט וועמען זיי לערנען און זיך נאר פארברענגן צווישן זיך אזוי ארום חתונה האבן מיט אנדערע אידן.
א גרויס חלק פון בעלי תשובה זענען פון אט די הלל צענטערן, ווייל אסאך שטעלן צו גוטע ראביי מיט פראגראמען וואס מאכן זיי באליבט אין אידישקייט.
זייער וועב סייט. [1]


text:
אולטראשאל
אולטראַשאַל איז א טיפ קלאנג מיט א הויכער פרעקווענץ, העכער ווי 20,000 הערץ (20 קילאהערץ), וואס מענטשן קענען נישט הערן.
סאנאגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעדיצינישער אַלטראַסאַונד אדער סאָנאָגראַם איז א טעכניק וואס מען נוצט פאר טעסט, אריינצוקוקען אינעם קערפער פון א פאציענט אדער טראגעדיגע פרוי, ווי דורך די קלאנגען פונעם מאשין, וואס קלאפט צוריק און ברענגט רעזולטאט, זעט מען וויאזוי די אינעווייניגע פראצעדור אנטוויקעלט זיך, און צו עס איז פארהאנען א אויסער'ארדענטליך געשעעניש.
די שטייגער וויאזוי מען האנדעלט דאס, איז מיטן שמירן א ספעציעלע דזשעלי אויפן קערפער, און דאס העלפט בעסער אז די ווידער'שטימע פונעם מאשין צום גליד - וואס מ'וויל בודק זיין, זאל געבן גוטע און קלארע רעזולטאטן, טראץ וואס די פליסיגקייט ווי וואסער צו בלוט אדער ליידיגע חלקים קענען אמאל שטערן, איז די דזשעלי הילפבאר צו א קלארע און קראנטערע טעסט רעזולטאט.
עס ווערט באנוצט בעיקר ביי פראבלעמען מיט די נירן, און ביי א מעוברת, צו זען דאס קינד אנטוויקלונג.


text:
קאנדענסאטאר
א קאנדענסאַטאר (פון לאטיין condensare) אדער קאנדענסירער איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל וואס האט די מעגלעכקייט צונויפזאמלען עלעקטרישע לאדונג און זי דעמאנטירן.
א קאנדענסאטעאר ווערט געבויט פון צוויי דורכפירערס צעשייד מיט אן איזאלאטאר. דער איזאלאטאר קען זיין פון גלאז, פאפיר, וואסער אדער וואקיום. די צוויי דורכפירערס האלטן די זעלבע לאדונג אבער פארקערט, און דער איזאלאטאר האלט אן עלעקטריש פעלד.
מען מעסט די שטארקייט פון א קאנדענסאטאר לויט דער עלעקטרישער שפאנונג צווישן די דורכפירערס בשעת דער קאנדענסאטאר האלט א לאדונג פון איין קולאמב. א קאנדענסאטאר ווערט געמאסטן מיט איין פֿאראד ווען די עלעקטרישע שפאנונג איז איין וואלט מיט א לאדונג פון איין קולאמב.


text:
1977
1977 איז דאס 77סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1977 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1977 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן שבת.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - 1,500 געהרג'עט אין אן ערדציטערניש אין רומעניע
- 10טן מערץ - אסטראנאמען אנטדעקן צום ערשטן מאל רינגען ארום דעם פלאנעט אוראנוס
- 16טן יוני - לעאניד ברעזשנעוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 27סטן יוני - דזשיבוטי באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן יאנואר - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1897)
- 16טן מערץ - כאמיל זשומבלאט, פירער פון די דרוזן אין לבנון (געב' 1917)
- 26סטן יולי - אסקר מארגנשטערן, אמעריקאנער עקאנאמיסט, איינער פון די גרינדער פון שפיל טעאריע (געב' 1902)
- 19טן אויגוסט - גראטשא מארקס, אמעריקאנער יידישער קאמיקער (געב' 1890)
- 25סטן דעצעמבער - טשארלי טשאפלין, ענגלישער פילם אקטיאר (געב' 1889)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מעדיצין - ראזאלין יאלא, יידישע אמעריקאנער ביאפיזיקער


text:
יעזוס
יעזוס אָדער ישו הנוצרי איז דער קריסטליכער גרינדער, וועלכער איז געבוירן אין נצרת און אנדערע זאגן אין בית לחם אין ארץ ישראל.
אינהאַלט
זיין שטעלע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די קריסטליכע טעאלאגיע איז ער געוועזן דער זוהן פון גאָט און אויך דער בן-אדם. אויך גלויבן זיי אז ער איז געוועזן משיח בן דוד.
לויט חז"ל איז ער א ממזר, זיי מאמע איז געווען מרים די ווייב פון פפוס בן יהודה. ביי יידן רופט מען אים יאָשקע, יויזל, יאשקע פאנדרע, אותו האיש, אדער דער תלוי.[1]
זיין גרויסקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריסטן זאגען אז ישו איז געוועזן א רודף שלום, און זיי דערציילן אז ער האָט געפּראַװעט פֿאַרשיידענע מופֿתים,װי צ.ב.ש. ער האָט מחייה מתים געװען און ער איז געגאַנגען אויף דעם וואסער ביים כנרת.
די גמרא און די ראשונים זאגן אז אלע וואונדערליכע זאכן וואס ער האט געמאכט איז געווען דורך כישוף.
ישו אין דברי חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא (מסכת סוטה מז.) ווערט געבראכט אז ישו איז געוועזן א תלמיד ביי רבי יהושע בן פרחיה, און ער איז אפגעפארן פון יידישן וועג. די גמרא זאגט אז ער איז געווען א ממזר, זיין מאמע האט געהייסן מרים, זיין טאטע איז געווען א סאלדאט אין די רומישע ארמיי, זיין מאמע'ס יודישער מאן האט געהייסן פפוס. די גמרא זאגט אויף איהם ער איז געוען א מסית און מדיח, דאס הייסט ער האט אראפגעפירט יודען פון יודישקייט אין זיי צוגערעדט דינען די עבודה זרה. און די קריסטן טענהן אז מרים האט געשוואנגערט אן א מאן.
לויט געוויסע אידישע היסטאריקער רעדט די גמרא פון אן אנדערע ישו, וויבאלד רבי יהושע בן פרחיה איז געווען ארום 100 יאר פריער פאר עכטער נוצרי, אין יענע צייטן איז געווען אסאך וואס האבן געהייסן מיט דעם נאמען.
לויט דער אידישער מסורה האט פפוס איינגעשפארט זיין פרוי מרים אין הויז, זי האט נישט געטארט רעדן צו קיינעם, נישט ארויסגיין אין ערגעץ, דאס האט געברענגט דערצו אז זי זאל זינדיגען מיט א פרעמדן גוי.
די אידן האבן ג'חזר'ט דעם פסוק אין פרשת ראה בנים אתם לה' אלהיכם, משה רבינו האט געזאגט פאר אלע אידן איהר אלע זענט קינדער פון גאט, עס איז נישט דא בלויז איין קינד פון גאט. דעריבער שרייען אידן אין די בתי מדרשים שמע ישראל ה' אחד, אידן האבן בלויז איין גאט נישט קיין צוויי.
זיין שטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, מען האט געשטעלט א בית דין, געברענגט עדות, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען איהם געכאפט און אין איבערגעגעבן אין די הענט פון רומאים, וויבאלד די אידן האבן נישט געטארט דעמאלטס הרג'ענן נאר די גוים.
די רומאים האבן אים געהארגעט און געקרייצט ווי א צלם.
זײַן שטאַרבן (נאך א װערסיע)[פֿעלט אַ מקור][באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען מיטן זינד אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, האט מען איהם געכאפט, מען האט געשטעלט א בית דין, געברענגט עדות, און דן געווען צו סקילה, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען יענעם ערב פסח די סנהדרין פארשטיינערט דעם אותו האיש, דורך אראפווארפן א צוויי שטאקיקן הויז, דערנאך האט מען, ווי דער הלכה, זיין טויטער קערפער אויפגעהאנגען אויף א בוים, מיט ביידע הענט געבינדן אויף ארויף (נישט אויסגשפרייט ווי די קריסטן זאגן), פאר א גאר קורצע וויילע בערך א מינוט, און תיכף באגראבן און א דערנעבנדיגן פעלד. שפעטער האט דער אייגנטומער פונעם פעלד נישט וועלנדיג אז זיינע נאכפאלגער זאלן קומען אין מאכן א גאנצע איבערקערעניש אויף זיין פעלד האט ער איהם ארויסגענומען און איהם באגראבן אויף אן אנדערער אומבאקאנטער ארט.
שפעטער ווען זיינע נאכפאלגער זענען צוריקגעקומען און געזעהן אז זיין קערפער איז פארשוואונדן האבן זיי געזאגט אז ער איז ארויפגעפלויגן אין הימל און ער גייט צוריקומען זיין דער משיח.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
האנט
דער האַנט איז א גליד פון צוויי זייטן ביים שפיץ פונעם ארעם. דער האנט פון א מענטש האט פינף פינגער.
א האנט איז ווי א קליינער קונצליכער הייבער; עס דרייט זיך אין אלע ריכטונגען, עס הייבט לייגט אנידער און דרייט א.א.וו. מיט די הילף פון די מוסקעלען אן די פלייש קען איך מרחק זיין און מקרב זיין מיט אהבה דורך גלעטן און שלאגן. וואונדער איבער וואונדער כמעט קיינמאל פיל איך נישט אז דער הענגעדיגער האנט איז מיר א שווערע לאסט ווי א ריכטיגער קראַן זאל ווען הענגען אויף מיר.
אויף דער דלאניע זעט מען ליניעס וואס זען אויס איינגעקריצט אין דער הויט. ס'איז פאראן אן אלטע גלייבונג אז די ליניעס ווייזן דעם גורל פונעם מענטש. "ליינען" די ליניעס צו דעקאדירן דעם גורל פונעם מענטש ווערט גערופן כיראמאנטיע.


text:
רעדן:נחום ראזענבערג
ביטע מאכן אנציקלאפעדיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט ענציקלאפידיש|זייער נאריש און אומענציקלאפידיש--למדן 23:12, 22 יולי 2007 (UTC)
- פארעכטן נישט ענציקלאפידישע טעקסט און אנצייגען ווי עס איז נאריש און מען וועט פארעכטן--יודל 23:14, 22 יולי 2007 (UTC)
איז נחום א תלמיד פון העלמעצער רב?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט באקומען שימוש פון העלמעצער רב וואס איז געווען חד בדרא אין מקוואות. דער איידים פון דער העלמעצר רב, רבי אהרן ישעי' פעקעטעע דער היינטיגער העלמעצער רב, לייקנט דאס אפ, ער זאגט אז ר' נחום האט נישט באקומען שימוש פון העלמעצער רב, אין פאקט האט העלמעצער רב קיינעם נישט אויסגעלערנט, ער פלעגט אליין גיין אויפשטעלן מקוואות און געפארן אין די גאנצע וועלט צוליב מקוואות אבער ער האט נישט געהאט קיין תלמידים. אזוי זאגן אויך די אנדערע איידעמער פון העלמעצר רב ווי ר' מרדכי לאנדא, הרב מרדכי לייפער, דער נאדווערנער רבי, הרב ראובן בראך, הרב שמואל בנימין גרינפעלד, אלע זאגן אז ר' נחום איז בכלל נישט קיין תלמיד פון העלמעצר --יודישער שרייבער 19:10, 10 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- קודם כל ר' נחום קען מער לערנען און קען מער מקוואות פון העלמעצער רב. אבער איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער, דער פאקט איז אז דאס איז נשיט לשון הרע. אויב ר' נחום קלעימט דאס אפען און דו באהאלטסט דיך אונטער א ניק, פארוואס דארף מען מעקן?--Chaim Shel 14:27, 11 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
- ר' נחום קען מער לערנען און מער מקוואות ווי דער העלמעצער ? וועלכער העלמעצר רעדסטו דא, אינעם ארטיקעל שטייט דאך אז ר' חנני' יו"ט ליפא דייטש דער העלמעצער איז א חד בדרא געווען אין מקוואות, עס איז דאך א פאקט אז ער האט אויפגעטשעטלט איבער 500 הונדערט מקוואות אין דער גרעטער אמעריקא און אויך אין דער גאנצער וועלט, ער האט מחבר געווען פערציג ספרים אויף עניני מקוואות "טהרת יום טוב", וואס האט הסכמות פון צענדליגער און הונדערטער רבנים פון די גאנצע וועלט. קעגן דעם וואס האט נחום ראזענעבערג שוין אויפגעטוען אין מקוואות ?. אויב מיינסטו דער היינטיגער העלמעצער רב, נו איך קען איהם נישט זייער גיט איך קען נישט זיין כח התורה, איך ווייס נאר אז זייט די חתונה זיצעט ער אין לערענט, ער איז שוין צענליגער יאהרן א ראש ישיבה און שואל ומשיב און פארהערע פאר בחורים, איך האב אים נישט פארהערט אבער פון ווי ווייסטו אז ר' נחום קען מער פון איהם. עני וועי דאס איז א שיקול הדעת איינער קען זאגן יא און איינער נישט.
-
-
-
-
-
- בנוגע דיין שאלה צו עס איז לשון הרע אבער נישט, איך האב נישט גערעדט פון לשון הרע, איך צייכן נאך אהן צו עס איז אמת אדער נישט, און דאס אז ר' נחום איז א תלמיד פון רבי חנניא יו"ט ליפא דייטש איז נישט אמת, ער האט ביי איהם נישט געלערנט קיין מקוואות, אזוי זאגן אלע באקאנטע און נאנטע, זיי זאגן אז נישט, אויב איינער זאגט אז יא, זאל ער עס ביטע אנהצייכען. אויב רעדט מען פון א רב וואס האט נישט קיין תלמיד אויף עניני מקוואות, און איינער קומט זאגן איך בין יא א תלמיד, ווען זיינע נאנטע באקאנטע וואס זענען געווען מיט דעם רב פערציג - פופציג יאר זאגן אז נישט, דארף מען עס אויפצייגן.
-
-
-
-
-
- איך פארשטיי נישט וואס וואס הייסט די ווערטער "איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער", אויב גלייבסט שווער זיי מוחל שטרענג זיך נישט אהן, און הייב אהן צו גלייבן גרינג, ווייל איך האב זיי יא געפרעגט. איך באהאלט זיך נישט איך זאג אופן ארויס ווער איך בין.--יודישער שרייבער 21:17, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- איך גיי נישט דאר אריין אין א וויכוח מיט דיר איבערן העלמעצער למעשה איז גוט אז מ'האט אראפגענומען דעם פאקט אז נחום דארף האבן שימוש פונעם העלמעצער, דאס איז מסתם נישט א לשון הרע, אבער איין זאך בעט איך דיר ווען דו גייסט שרייבן אן ארטיקל איבערן העלמעצער ביטע נישט שרייבן אז ער האט באקומען שימוש פון נחום ווייל דאס איז שוין יא לשון הרע וויאזוי איינער קען שרייבן פערציג ספרים פיל מיט עם הארצות און ריינע הוילע שטותים און נאך זאגן אז ער האט געהאט א מגע ומשא מיט אזא גדול בתורה ווי נחום. איי ער האט הסכמות... נו נו לאמיר קודם ווארטן אויף דיין ארטיקל.... דא איז טאקע גוט אז עס איז ריין פון דעם העלמעצער רח"ל. --Chaim Shel 13:00, 14 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- איך פארשטיי נישט וואס וואס הייסט די ווערטער "איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער", אויב גלייבסט שווער זיי מוחל שטרענג זיך נישט אהן, און הייב אהן צו גלייבן גרינג, ווייל איך האב זיי יא געפרעגט. איך באהאלט זיך נישט איך זאג אופן ארויס ווער איך בין.--יודישער שרייבער 21:17, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
-
-
-
-
- איך האלט נישט ביי שרייבן א ארטיקעל וועגן העלמעצער רב, דאס איז נישט מיין עסק, איך האב דעם העלמעצער קיינמאל נישט פארהערט איך ווייס נישט וואס ער האט יא און וואס ער האט נישט געקענט, איך קען טאקע אויס אין וויליאמסברוג אבער איך האב נישט געהאט מיט איהם צופיל מגע ומשא, אבער איך האב געהערט פון דעם מויל פון נחום ראזענבערג ווי ער זאגט ברבים איך בין א תלמיד פונעם העלמעצער אין מקוואות', נו בין איך געגאנגנגען פרעגן די וואס האבן זיך געקענט מיטן העלמעצר, און אויך האב איך געפרעגט זיינע איידעמער און זיי זאגן אז עס איז נישט אמת, האב איך געזעהן דערפון ווי נחום ראזענעבערג זאגט אנדערש ווי די, ער זאגט אז ער איז א תלמיד פונעם העלמעצער, און לסוף איז עס נישט אמת.
-
-
-
און אצינד עטליכע פאקטען בנוגע הרב חנני' יום טוב ליפא דייטש אב"ד העלמעץ
- ער שטאמט פון א רבני'שע משפחה, זיינע אור עלטערין זענען געווען פון די גרעסטע תורה ריזן ביי כלל ישראל ווי דער ב"ח. ש"ך, זרע יצחק, רמ"א, סמ"ע, קונטרס הספיקות א. א. וו. ווי עס איז אויסגערעכענט אין זיין קונטרס היחוס, זיינע זיידעס און זיין טאטע זענען אלע געווען אויסגערופענע תלמידי חכמים אין אונגארין, תלמידים פון די רביים פון ייטב לב און קדושת יום טוב, אלע זענען געווען אבער מוצי"ם אבער שוחטים [וואס אין יענער צייט איז א שוחט געווען דער חשובעסטער איד אין שטאט], אויך זענען אלע געווען געלונגענע אידן געקענט לערנען, שרייבן חידושי תורה, דרש'נען א. א. וו. זיין שווער איז געווען רבי יוסף אבאלעס, דער שאלויער רב, זיי שוואגער איז געווען דער אלמען באקאנטער רבי סענדר דייטש ראש הקהל פון סאטמאר. און זיין ברודער איז געווען דער רב פון דיטרויט.
-
-
- פון וועם שטאמט נחום ראזענבערג ????????
-
- ער זעלבסט האט משמש געווען אין קהילות ישראל אלס רב ואב"ד, אנגעהויבן אין טעכעסלעוועקיי, אין דאבשינא ווי ער האט אין די איהרן פאר קריג ארויסגעגעבן זיין ערשטער ספר מיט הסכמות, דערנאך אין העלמעץ, נאכן קריג אין קליוולאנד אוהאוי ווי ער האט גלייגט דעם גרונד שטיין פאר יודישקייט וואס בליהט היינט צו טאג לשם ולתפארת, און ער ווערט דערמיט געדענקט אין גאנץ קליוולאנד און אין די טעלזער ישיבה ווי דער ערשטער "נחשון" פאר ארגינאלע יודישקייט.
-
-
- וואו איז נחום ראזענבערג רב ??????
-
- ער האט אויפגשטעלט איבער פונעף הונדערט מקוואות אין דער גאנצער וועלט, אויף אלע קאנטינענטען ווי אידן געפונען זיך, און אפילו דארט ווי עס איז דא זייער א שוואכער אנזעהן פון אידן. אנגעהויבן פון אלע סטעטיס אין אמעריקא, פון וואנשיגנטאון סעטיט ביז פלארידא, פון מעין ביז קאליפארניע, אין זיד אמעריקא פון בראזיל, פאנאמע, מעקסיקא סיטי, ארגענטינע, אין יוראפ, אין אזיע, און אפילו אין ארבישע שטעטע ווי תימן, לבנון, סיריע, איבעראל ווייסט מען פון הרב דייטש אלס ערשטער וואולונטעיר פאר בויען מקוואות.
-
-
- וועלכע מקוה קען מען אהנווייזען אז נחום ראזענבערג האט אויפגעשטעלט ?????
-
-
-
- אלס א באקאנטער אין אוקריינא בין איך אמאל געפאהרן מיט נחום ראזענבערג איבער עטלכיע שטעט אין אוקריינא, איך האב איהם זייער געמוטשט "נחום ווייז מיר דיינע מקוואות", ער האט אייביג געזאגט באלד באלד, אבער לסוף האט ער מיר גארנישט געהאט צו ווייזען.
-
-
-
- וועלכע מקוה קען מען אהנווייזען אז נחום ראזענבערג האט אויפגעשטעלט ?????
-
- ער איז געווען רעספעקטירט ביי יעדער תורה אויטאריטעט, און ביי ווער עס האט נאר א שייכות צו אידישקייט, עס האבן איהם געשריבן תשובות און זיך געדינגען מיט איהם בנוגע הלכות פון מקוואות אזעלכע תורה ריזן ווי דער מונקאטשער רב רבי חיים אלעזר, הרב מרדכי ווינקלער דער שו"ת לבושי מרדכי, און נאך רבנים, אויך די גדולי ישראל הרב משה פיינשטיין, הרב יעקב קאמעניצקי. הרב יצחק יעקב ווייס דער מנחת יצחק, הרב יואל טייטלבוים סאטמאר האט איהם געשריבן גאנצע אכצען תשובות בנוגע מקוואות {די מערסטע תשובות וואס איינער האט באקומען פון סאטמער רב ווי עס איז געדרוקט אין שו"ת דברי יואל), הרב משה שטערן אב"ד דעברעצין, הרב מנחם מענדל מליובאוויטש, דער מחבר פון שו"ת חלקת יעקב, הרב מנשה הקטן, הרב אליעזר זילבער פון סינענסעטי. פאפא רב, צעהלימער רב. שארמאשער רב. און נאך און נאך. ווי עס איז געדרוקט אין זייער תשובות.
פון וועלכע תורה רביים אדער אידישער ארגיניזאציע איז נחום רעספקעטירט ?????
-
-
-
- האט נחום רעזענבערג דער תלמיד חכם שוין געשריבן אמאל א תשובה ???? האט נחום ראזענעברג שוין באקומען פון א רב א תשובה ????.
-
-
- ער האט געדרוקט פערציג חלקים טהרת יום טוב אויף מקוואות, צוואנציג אויף ד' חלקי שולחן ערוך אלעס וואס האט נאר א שייכות צו מקואות, און צוואנציג אויף משניות מסכת מקוואות.
-
-
-
- וועלכער ספר און נארמאלער באנד האט שוין נחום געדרוקט ??????
-
-
דער ספר "איש יצאה מחשבון" וואס עס שטייט דערויף ער האט מחבר געווען א א בלויזער חשבון פון קאמפיוטער וויאזוי צו רעכענען טעג פאר הלכות נדה, דערויף דארף מען נישט זיין קיין תלמיד חכם, דאס איז חשבונות פון קאמפיוטער. די איבריגע ספרים וואס ווערט גערעכנט אינעם ארטיקעל, זענען נאך נישט דא, עס איז בלויז געשריבן אז ער גייט עס ארויסגעבען. ביז דערווייל איז ער פארנומען מיט פארשמיצען יעדער איד וואס גלייב אין השי"ת פאר די גוים, און אויפוויזען וויאזוי אידן זענען די געמיינסטע פון דער בריאה, ווי עדער קען עס זעהן אויף זיינע קליפס אין יו טאוב.
איך וועל מער נישט רעדן וועגן דער נושא, און ענטפערין אזעלכע נארישע ווערטער, וואס די שרייבסט --יודישער שרייבער 19:57, 22 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
- יישר כוח פארן באשרייבן העלמעצער רב. און בנוגע נחום ראזנעבערג דאס אז ער האט נישט געשריבן פערציג בענדער שטותים און לאקשאן איבערגעקייט, און דאס אז ער האט נישט מיט געשלעפט די גדולי הדור זיי צו מבייש זיין צו געבן הסכמות, און דאס אז ער ארבייט פאר פרנסה, און דאס אז ער איז נישט קיין רעבעלע בן רעבעלע, נאר זיין טאטע איז פון די גרעסטע עובדים אין דור, און זיין זיידע איז געווען א רב, און זיינע קינדער זענען נישט קיינע כאפטע רעבישע קינדער, מאכט אים נאך נישט קלענער אדער גרעסער. --Chaim Shel 13:18, 23 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
האטליין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר איזהו סיבה שהוא טוען די 2 ניקס פוילישער און יוסל ביי אן אנדערן בלאט איבער דעם נושא דאס אגאנצן צייט אראפנעמען מיטן טענה אז מיר זענען נישט קיין טעלעפאן בוך. ביטע נישט דאס טוען איידער איר רעדט זיך דורך. דער פאקט איז אז נחום ראזענבערג איז היינט צוטאגס באקאנט צוליב זיין האטליין. זעה גוגל זיך צו איבערצייגן אז דאס איז דער עיקר פאקטאר היינט פון זיין פאפולערקייט און מערקבארקייט וואס איז ווערד באשריבן ווערן אין דעם אידישן אנציקלאפעדיע. ביטע נישט אראפנעמן מיטן תירוץ אז מ'טאר נישט פארשפרייטן קיין טעלעפאן נומער ווייל עס איז מאכט וויקיפעדיע פאר א טעלעפאן בוך. פונקט אזויווי איר קענט נישט אראפנמען זיינע ספרים ליסטע וואס ער האט מחבר געווען ווייל וויקיפעדיע איז נישט קיין ספרים געשעפט... אדער זיין וועבסייט ווייל וויקיפעדיע איז נישט קיין וועבסייט ליסטינג. ביטע אויפהערן זיך נאריש מאכן מיט עטליכע ניקס. לאזט איין ניק רעדן און מהערט אייך אויס. א דאנק--Chaim Shel 14:27, 11 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
- אפדעיט #2 דער ניק פוילישער האט שוין ווידער באוואוגן אן זיך דורכרעדן קיין פיספ און אראפגעפליקט דעם האטליין טעלעפאן נומער איך בעט אים ער זאל ארויפקומען דא און זיך דורכרעדן א דאנק--Chaim Shel 13:49, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- אפדעיט #3 - דער ניק פוילישער געט נישט אויף (ווידער צום מיליאנסטען מאל) און דרייט צוריק מיטן אויסרייד אז דער האטליין איז נישט פאר קיין אנציקלאפעדישע אינטערעסע און אן אנדער פלאץ לאזט ער דעם ניק יוסל זאגן אז נחום איז געווען באקאנט פארן האטליין. דער פאקט איז אבער אז פוילישער מעקט אלע האטליין'ס און דער ניק יוסל שווייגט דארטן אפילו נאכער וואס איך פרעג אים זיין מיינונג. דא ביי נחום'ען איז דער מציאות אז אין הכי נמי דער ניק יוסל איז רעכטפארטיק מיט זיין טענה אז נחום איז גענוג באקאנט אנעם האטליין אבער דער האטליין איז היינט צוטאגס זיין רוב באקאנטקייט, דארטן געט ער די שיעורים וואס איין גוגל סוירטש באווייזט אז דאס איז די באשעפטיגונג פון דעם סוביעקט על פי רוב זיינע עפענטליכע שטאלצע אן מורא ארויסטריטן קעגן ר' דוד עקשטיין און אלע אנדערע משמרת הצביעות'ניקעס וואס פארשווייגן חרדישע סעקס אביוז און דערשטיקן אלע קולות וואס ווילן דאס ארויסברענגן אין די עפענטליכקייט. איז אלזא דער האטליין נומער נישט סתם א טעלעפאן נומער וואס געהער אין א טעלעפאן בוך נאר א אנציקלאפעדישער ווערט וואס מ'רעדט דעפון און מ'שרייבט דערפון. אונזער וויקיפעדיע איז נישט בלויז צו דאקומענטירן וועמענס טאטע איז געווען א רעביש אייניקל וואס די ניקס פוילישער און יוסל ווילן נאר זאכליכע אינטערעסע וואס אינטערסירט פארן אידיש שפראך באנוצער. --Chaim Shel 14:07, 23 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- אפדעיט #2 דער ניק פוילישער האט שוין ווידער באוואוגן אן זיך דורכרעדן קיין פיספ און אראפגעפליקט דעם האטליין טעלעפאן נומער איך בעט אים ער זאל ארויפקומען דא און זיך דורכרעדן א דאנק--Chaim Shel 13:49, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)


text:
טירת כרמל
טירת כרמל איז א שטאט, אין חיפה דיסטריקט, אין ישראל. די שטאט געפונט זיך אויף דעם מערב עק פון כרמל בארג. שאסיי 4 פארט אריבער נעבן שטאט, צו צפון קיין חיפה. אויף די פלאץ ווי טירת כרמל געפונט זיך, איז ביז די מלחמת השחרור, געווען אן אראביש דארף, מיטן נאמען א-טירא. דורכאויס ראיאטן און די מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט, האבן די איינוווינער אטאקירט יידישע צילן אין די געגנט. ביז ווען די הגנה, האט אין אן אנגריף אנגעפירט דורך פיסגייער זעלנער, און שיפן פון ים פלאט, איינגענומען די דארף אין 16טן יולי 1948, און די איינוווינער זענען אנטלאפן.
אין 1949, איז אויפגעשטעלט געווארן צוויי מעברות (איבערגאנגס לאגערן), אויפן שטח פון די אראבישע דארף. אין 1951 איז אויפגעשטעלט געווארן, די טירת כרמל לאקאלע ראט, וואס די צוויי מעברות זענען שפעטער צוגערעכנט געווארן צו די מוניציפאליטעט. אין יאר 1992, איז טירת כרמל איינערקענט געווארן, אלס א שטאט.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, האט טירת כרמל א באפעלקערונג, פון 18,800 איינוווינער, ריכטיג פאר סעפטעמבער 2009.
דער בירגערמייסטער איז אריה טל, ערוויילט אין יאנואר 2009.
צו דער רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז הייַנט אין טירת כרמל ביזאַנטין ייִשובֿ עקסיסטירט אין דער פאַרגאַנגענהייַט זענען פיינדינגז פון אַרקיאַלאַדזשיקאַל עקסקאַוויישאַנז. פון דער צייַט פון די אָטטאָמאַן אימפעריע גענומען שטעלן אין אַן אַראַבער שטאָט אנגערופן אַ - טיראַ טיראַ, איינער פון עטלעכע שטעט פון אַז נאָמען אין די ערד פון ישראל אַז געווען מאַנדאַטאָרי.
א דאָרף-טיראַ האט אַ אַקטיוו אָנטייל אין די אנפאלן אויף דער ייִדיש ייִשובֿ און טראַנספּערטיישאַן אין די געשעענישן (1929-1948) און מלחמה פון ינדעפּענדענסע, צו דער פאַך אויף יולי 16 1948 די קאַמביינד קאַמף פון ינפאַנטרי און שעלינג פון דער ים.
די קראנטער יישוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געגרינדעט אין 1949 אין אַ וויסט אַראַבער דאָרף-טיראַ צוויי פאָרדס - "מאָווינג טיראַ צאָפן" און ביאַנד טיראַ דרום". געגרינדעט מערץ 1951 און באשטימט היגע ראַט כעדאַד דורך משה עדעלמאַן געשפילט אַ וואַלאַנטערי יקער. אפריל 1953 ערשטער וואלן האבן פארנומען אין דער ראט און אברהם טיאָמקין איז געוויילט געווארן דער הויפט. אין 1954, צוויי דורכפאָר לאגערן זענען אַנעקסט צו די שטאָטיש געגנט פון טירת כרמל. טירת כרמל געווארן אַ שטאָט אין 1992.


text:
אקטאן סטאנציע
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:
אקטאן סטאנציע קען באדייטן די פאלגנדע סטאנציעס אין אקטאן, לאנדאן, ענגלאנד:
- אקטאן סטאנציע, דער אריגינעלער נאמען פון אקטאן מיין ליין באן סטאנציע, א נאציאנאלע באן סטאנציע אויף דער גרויס-מערבדיקע הויפט-ליניע
- אקטאן צענטראל סטאנציע, א לאנדאנער איבערגרונט סטאנציע אויף דער צפון לאנדאנער ליניע
- אקטאן גרין סטאנציע, דער פריערדיקער נאמען פון טשיסיק פארק אונטערגרונט סטאנציע, א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער דיסטריקט ליניע
- אקטאן מיין ליין באן סטאנציע, א נאציאנאלע באן סטאנציע אויף דער גרויס-מערבדיקע הויפט-ליניע
- אקטאן שטאט אונטערגרונט סטאנציע, א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער דיסטריקט ליניע און פיקאדילי ליניע
- מזרח אקטאן אונטערגרונט סטאנציע, א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער צענטראלער ליניע
- צפון אקטאן אונטערגרונט סטאנציע, א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער צענטראלער ליניע
- דרום אקטאן סטאנציע, א לאנדאנער איבערגרונט סטאנציע אויף דער צפון לאנדאנער ליניע
- מערב אקטאן אונטערגרונט סטאנציע, א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער צענטראלער ליניע


text:
אליעזר סילווער
[ הרב אליעזר סילווער (כ"ו שבט ה'תרמ"ב - ח' שבט ה'תשכ"ח[1]) איז געווען פרעזידענט פונעם אגודת הרבנים פון די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע און פון די וויכטיקסטע פירער פון אמעריקאנער יידנטום. ער האט עוסק געווען ראטעווען טויזנטער בייםצווייטן וועלט קריג און געהאלטן רבנות שטעלעס אין ניו יארק, פענסילוועניע, מאסאטשוסעטס און אהאיא.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' אליעזר איז געבוירן אין אבעל, קאוונער גובערניע ליטע, א זון פון הרב בונם צמח סילווער [2] (תר"ד-תרע"ז) און זיין ווייב מלכה.
ער האט געלערנט אין דינאבורג, מיט הרב יוסף ראזין (דער "ראגאטשאווער") און באקומען היתר הוראה פון הרב חיים עוזר גראדזענסקי אין תרס"ו.
ער האט מחבר געווען דעם ספר ענפי ארז[2].
ער איז געווען דער ערשטער פרעזידענט פון אגודת ישראל אין אמעריקע.
דער צווייטער וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אויפגעשטעלט די וועד הצלה צו העלפן יידן פליטים אין אייראפע.
און ווי פאשטענדליך איז ער געווען דער רוקן ביין פון דעם רבנים מארש אין וואשינגטאן שלש עשרה מדות תש"ד, צו ארויסברענגען דאס וויי געשריי פון דעם אמעריקאנעם אידנטוהם פארוואס עס ווערט גארנישט געטוען צו פארטיליגן דעם אוישוויץ מארד מאשין.
נאכן קריג האט ער באזוכט די טויזנטער איבערלעבער אין די-פי לאגערן אין דייטשלאנד און פוילן. איין מאל ווען ער האט געטיילט סידורים קומט צו אים א מענטש און זאגט:
"נאך אלץ וואס איך האב געזען אין לאגער, וויל איך גארנישט מיט רעליגיע!"
פרעגט אים הרב סילווער וואס גענוי האט אים אוועקגעקערט פון יידישקייט.
איך האב געזען א ייד וואס האט געהאט א סידור, אבער דאווענען אין סידור האט ער געלאזט נאר דער וואס האט אים געגעבן דאס ביסל ברויט וואס ער האט באקומען פארן טאג. שטעל זיך פאר," שעפט ער, "א ייד וואס פארקויפט דאס רעכט צו דאווענען פאר ברויט!"
"און וויפיל קונדן האט יענער געהאט?" טוט רב סילווער א פרעג.
"צופיל!" ענטפערט ער מיט א קנאק.
רב סילווער האט געלייגט זיין ארעם אויף יענעם און געגעבן צו פארשטיין. "דו קוקסט אויף איין שלעכטן ייד וואס האט פארקויפט דאס רעכט צו דאווענען? פארוואס קוקסט דו נישט אויף אזוי פיל גוטע יידן וואס האבן מוסר נפש געווען דאס עסן און געהונגערט כדי צו קענען דאווענען? אפשר דאס איז דעם מוסר השכל וואס דו דארפסט לערנען דערפון?"
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Rabbi Eliezer Silver", The Blade (08 February 1968), p. 39. דערגרייכט דעם 16 July 2009.
- ↑ 2.0 2.1 סילווער, אליעזר (1960). ענפי ארז. ברוקלין, ניו יארק: Balshon. OCLC 233183667. Retrieved on 2009-07-16.


text:
אגענטור
אן אגענטור איז א קערפערשאפט אדער אן ארגאניזאציע געשאפן דורך רעגירונג'ס אינסטאנצן וואס פארפיגט איבער א געוויסע זאך.
אינהאַלט
איבער די וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד איז א טיילווייזע ליסטע פון אמעריקאנער אגענטורן
פימא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע איז אוועק געשטעלט צו פארפיגן אין צייטן פון קריזיסן, ווי צ.ב.ש. א האריקעין.
נאסא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע פארפיגט איבער לופט פארקער, און ספעיס פראגראמען
מעדיקעל עקזעמינער אפיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע פארפיגט איבער געוויסע הומענטארישע געזונטהייט פראצעדורן
סי איי עי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע געט זיך אפ מיט שפיאנאזש אינדרויסן פון די פאראייניגטע שטאטן
עף בי איי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע געט זיך אפ מיט אינלאד שפיאנזש, און קאנטער טעראריזם, ווי אויך פארברעכן, און וואנדאליזם
היימלאנד זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היימלאנד זיכערהייט
ען טי עס בי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארפיגט איבער די זיכערהייטס מאסנאמען פון דעם לופט פארקער
עף עי עי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע האט דעם קאנטראל איבער לופט קאנטראל, און איבער לופט פעלדער
קאסטומ'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע האבן קאנטראל איבער אלע גרעניצן אין אמעריקא