text:
פאליציי אויטא געיעג
פאליציי אויטא געיעג (car chase) איז ווען די פאליציי יאגט נאך א פארברעכער וועלכער אנטלויפט מיט אן אויטא. די פאליציי נוצט פארשידענע טאקטיקן צו צווינגן דעם אנטלויפנדן אויטא צו קומען צו אן אפשטעל.
אן אויטא געיעג איז נישט קיין שפיל. די פאליציי האבן שוין מערערע מאל אומגעברענגט אומשולדיגע און זענען אליין אויך געשעדיגט געווארן אין די מסוכנ'דיגע געיעגן. די פאטאליטעטן האבן געפירט דערצו אז די פאליציי אפיצירן דארפן דורכגיין ספעציעלע טרענירונגן וויאזוי צו באהאנדלן אזא סיטואציע און ווען עס לוינט זיך צו גיין אויף א געיעג און ווען נישט.
טרענירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גענוי ווי א ביקס וואס קען זיין זייער מסוכן אויב מען נוצט דאס נישט לויט די אנווייזונגן, אזוי אויך איז א יאגנדיגע אויטא וועלכע שמייסט אויף לאקאלע גאסן און שאסייען צווישן אנדערע אויטאס וועלכע גייען זיך זייערע וועגן. אמאל האבן פאליציי אפיצירן נישט באקומען קיין טרענירונג וויאזוי צו נוצן זייערע אויטאס אין פאל זיי יאגן איינעם נאך און עס האבן פאסירט אסאך שווערע עקסידענטן אין וועלכע די קרימינאלן, פארבייגייער, און אפטמאל די פאליציי אפיצירן זעלבסט זענען געשעדיגט געווארן.
אסאך האבן קריטיקירט דעם פאליסי און געטענה'ט אז עס לוינט זיך נישט נאצויאגן קרימינאלן ווען מען שטעלט איין די לעבנס פון פאליציי אפיצירן און זיכער נישט ווען פארבייגיער קענען געשעדיגט ווערן. דאס האט געפירט די פאליציי דעפארטמענטס ארום דאס לאנד צו געבן זייערע אפיצירן ספעציעלע טרענירונג וויאזוי צו באהאנדלן זייערע אויטאס אין אזעלכע פעלער.
די ערשטע זאך וואס זיי דארפן גוט קענען זענען די עקוויפמענט וואס מאדענע פאליציי אויטאס פארמאגן. אזעלכע זאכן ווי בליציגע לעקטערס, סיירינס, און ראידא טראנסמישן קען אוועקנעמען די קאנצעטראציע פון ראוד און א ציט ווען דער אויטא פארט זייער שנעל. די אלע זאכן דארף זיין ווי נאטורליך צו די אפיצירן אז עס זאל זיי נישט עפעקטירן ביים דרייוון.
פאליציי אגענטורן פארמאגן ספעציעלע שטחים וואו זיי שטעלן אויס פארשידענע ראוד און הייעוועי סיטואציעס און דערויף טרענירן זיי די אפיצירן צו דרייוון מיט א שנעלקייט פון 120 מ.פ.ש. און מאכן שארפע מאנעווערעס אן פארלירן קאנטראל.
טייל פאליציי דעפארטמענטס פארמאגן ספעציעלע דרייווינג סטימולעיטארס (ווידעא שפילן) וועלכע טרענירט זיי צו אלע אומשטענדן וואס מעגליך. די אפיצירן קענען דערנאך איבערקוקן זייער דרייוון פון די הייך ווי עס וואלט ווען גענומען געווארן פון א העליקאפטער.
עקוויפמענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט עקוויפמענט וואס פעלט אויס צו קענען נאכיאגן קרימינאלן איז דער פאליס קאר. רוב היינטיגע פאליציי אויטאס זענען ספעציעל געבויט פאר דעם באנוץ און על פי רוב באשטייען זיי פון פארד אדער דזשי-עם מאדעלן. די מערסט פארשפרייט זענען די פארד קראון וויקטאריע, שעווראלעט אימפאלא, שעווראלעט טאהאו, דאדזש אינטרעפידס, און אמאל א דזשיפ טשעראוקי פון קרייסלער.
(אגב, די ערשטע ברייט באנוצטע פאליציי אויטא מאדעל איז געווען די שעווראלעט קאפריס און דערנאך איז צוגעקומען די קראון וויקטאריע וועלכע איז פארשפרייט געווארן איבער'ן גאנצן לאנד. די קראון וויקטאריעס האבן אבער געהאט א פראבלעם אז ווען מען האט אריינגעקראכט פון אונטן האט א פייער עקספלאדירט. דאס האט געברענגט צו די טויט פון עטליכע אפיצירן און פארד האט דאן אריינגעשטעלט א ספעציעלע סיסטעם וועלכע נוצט כעמיקאלן צו פארהאלטן א פייער איינמאל דער אויטא פארט שנעלער ווי א געוויסע ספיד. אבער די פאליציי דעפארטמענטס האבן נישט אויסגעווארט אויף פארד'ס פאררעכטונג און האבן איבערגעלאזט פארד און אריבער צו דזשי-עם'ס אויטאס).
די פאליציי אויטאס זענען אנדערש מיט עטליכע זאכן ווי די ציווילע פון דעם זעלבן סארט. א פאליס קאר ווערט גענוצט זייער אסאך און שטייט אסאך אויף איין פלאץ. די ענדזשינס זענען געטוישט פאר א שטערקערע וועלכע קען פארן שנעלער און פארנעמען די פלוצלינגע טוישן פון ספיד. צודעם פארלאנגט זיך אויך בעסערע טראנסמישן קילערס און שווערע ראידאטארס אויף אויסצושפייען די היץ. אויך די אלטענעיטאר ווערט געטוישט וויבאלד די פאליציי אויטאס האבן לעקטערס, סיירינס, און ראידא עקוויפמענט וועלכע פארלאנגן ביז 130 עמפס.
אויסער די אויטאס פארמאגן אלע פאליציי דעפארטמענטס ספעציעלע עקוויפמענט וואס ווערט גענוצט צו מאכן ראוד בלאקירונגן און אזוי כאפן דעם אנטלויפנדיגן קרימינאל. זיי פארמאגן ספעציעלע אייזענס וועלכע קענען צושטעכן רעדער איינמאל מען פארט ארויף דערויף און געוויסע פאליציי דעפארטמענטס פרובירן יעצט אויס א נייע טעכנאלאגיע וואס וועט קענען שניידן די גאזאלין סופליי צו אן אויטא פון דערווייטענס דורך נוצן לעיזער.
גרויסע פאליציי דעפארטמענטס פארמאגן אויך העליקאפטערס וועלכע קומען זייער גוט צוניץ ביים נאכיאגן קרימינאלן. די העליקאפטערס האבן נישט קיין ראוד פראבלעמען און קענען שטענדיג האלטן אן אויג אויף דעם אנטלויפנדיגן אויטא פון דער הייך. זיי וועלן אריינרופן די סטאנציע צו געבן סטראטעגישע ראוד בלאק פונקטן.
דער געיעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אפיציר דארף מאכן א באשלוס אויב עס איז וויכטיג נאכצויאגן אן אנטלויפנדיגן אויטא אדער נישט. א געיעג איז א מסוכנדיגע זאך און עס דארף בארעכטיגט ווערן. דער אפיציר וועט נארמאל פרובירן ליינען די לייסענס נומערן און אריינרופן אין זיין ראדיא צו די סטאנציע וואו מען וועט אים מעלדן אויב דער אויטא איז גע'גנב'ט אדער איז גענוצט געווארן אין א פארברעכן. דער אפיציר און זיין קעיפטען וועלן באשלוסן אויב עס איז וויכטיג צו מאכן א געיעג. אין פעלער ווען א לייסענס איז ריין אדער אויב דער אפיציר וועט נישט קענען נאכיאגן צו ליינען די לייסענס נומערן וועט מען פיל מאל אויפגעבן דער געיעג וויבאלד עס איז נישט אזוי וויכטיג אז מען זאל איינשטעלן די קאסקעווענצן וואס א געיעג קען ברענגן.
די וועטער און אנדערע פאקטארן וועט אויך שפילן א ראלע אין דעם באשלוס. אויב די וועטער איז שיין און די ראודס זענען טרוקן וועט דער אפיציר מעגליך מאכן א געיעג אפילו פאר א ספק אדער אומוויכטיגע פארברעכן. אויב עס רעגנט אדער שנייט וועט זיך אויספעלן א וויכטיגערע סיבה פארוואס עס זאל זיך לוינען צו מאכן א געיעג.
אויף א פלאץ ווי עס איז פאראן טראפיק, אדער קאנסטראקשן, אדער דער אפיציר ווייסט אז אביסל ווייטער איז פאראן א סקול פאר קינדער וועט ער דעם פארשוין לאזן לויפן און נישט איינשטעלן זיין לעבן אדער די לעבן פון אומשולדיגע פארבייגייער. אין רוב פעלער וועט דער אפיציר רופן הילף און וועט בלייבן אין קאנטאקט מיט א העכערע אפיציר (סופערווייזער) וואס וועט געבן דעם באשלוס וואס ווייטער צו טאן. אויב דער סופערווייזער וועט באשליסן אז די סיטואציע איז צו מסוכן וועט ער מעגליך אפרופן דעם געיעג.
אין א סיטואציע ווען מען קען נישט דעם פארברעכער אפשטעלן איז פאראן א טעכניק וואס ווערט גערופן די פארסוט אינטערווענשן טעכניק. דאס פארלאנגט אז דער אפיציר זאל דעגרייכן דעם אנטלויפנדיגן אויטא און זיך שטעלן ביי זיין זייט און אים געבן א שטופ זייטיג אויף די אונטערשטע טייל נעבן די רעדל. דאס וועט מאכן דעם אויטא זיך דרייען און ארויסגיין פון קאנטראל פון וועלכע דער פארברעכער וועט זיך נישט קענען אזוי שנעל ערהוילן און וועט מוזן אויפגעבן.
אבער דער טענכיק מעג נאר גענוצט ווערן נאכדעם וואס די פאליציי האט אפגעליידיגט דעם שאסיי אדער גאס וואו דער געיעג פאסירט ווייל אנדערש וועלן אנדערע אויטאס עפעקטירט ווערן און פארבייגייער קענען געשעדיגט ווערן.
אויב דאס העלפט אויך נישט וועט דער אפיציר בלייבן מיט די ברירה פון נוצן זיין ביקס צו שיסן די רעדער און אפשטעלן דעם אויטא מיט געוואלד. דער מיטל ווערט זייער זעלטן גענוצט און עס מוז באשטעטיגט ווערן פון א הויכראנקיגער אפיציר און אזא באפעל וועט נאר קומען אין א פאל ווען עס האנדלט זיך פון גאר א גרויסער פארברעכער וועמען עס איז א גרעסערע סכנה צו לאזן גיין ווי אים נאכצויאגן.
אין די היינטיגע וועלט מיט קאמעראס און טעלעוועיזע ווערן פאליציי געיעגן טיילמאל רעקארדירט און געוויזן פאר די פובליק. טעלעוויזיע העליקאפטערס פאלגן נאך די פאליציי פון אויבן און באטראכטן די גאנצע געשעעניש וועלכע ווערט טראנספארמירט לעבעדיג צו יעדן.
די שטאט לאס אנדזשעלעס איז באקאנט אלס די הויפטשטאט פון פאליציי אויטא געיגעגן. עס ווערן דארט באריכטעט בערך 700 אויטא געיגעגן פער יאר. רוב מידיא פירמעס פארמאגן ספעציעל טרענירטע העליקאפטער פילאטן וועלכע פאלגן נאך אויטא געיעגן פון דער לופטן און דאס ווערט געוויזן לעבעדיג אויף טעלעוויזיע.
די געזעצן איבער פאליציי געיעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געזעצליך איז נישט פאראן עפעס וואס שטייט אין וועג פאר פאליציי אפיצירן צו מאכן דעם יא באשלוס און אנהייבן א געיעג. די פאליציי האט די לעגאלע רעכט אליינס צו מאכן דעם באשלוס און די איינציגסטע קאסקעווענצן וואס זיי קענען האבן איז די פובליק קריטיק אדער קריטיק פאר דעם אפיציר אינערהאלב די אגענטור.
לויט די נאציאנאלע הייעוועי טראפיק סעפיטי אדמיניסטראציע דאטא, איז דעם פארגאנגענעם יאר געווען 365 טויט פעלער איבער'ן לאנד וועלכע איז געווען דער רעזולטאט פון א פאליציי געיעג. פון דעם נומער זענען 140 געווען פארבייגייער אינגאנצן אומשולדיג זייענדיג אויף די נישט ריכטיגע פלאץ אין די נישט ריכטיגע מינוט.
נאכמער, די פעדעראלע רעגירונג האט א געזעץ וועלכע באשיצט אירע לאו ענפארסמענט אגענטורן פון יעדע סארט שאדן וואס קומט ארויס ווען אפיצירן פירן אויס זייערע פליכטן. דאס מיינט אז לעגאל קען מען נישט קלאגן די רעגירונג אויב עפעס פאסירט מיט א הויז, אויטא, פעלד, אדער מענטשליכע שאדן. דער געזעץ איז אנדערש פון סטעיט צו סטעיט און אמאל קען יא געלונגן פאר א געליטענעם צו באקומען קאמפענסאציע. אבער די אפיצירן וואס האבן געטאן זייער ארבעט קענען קיינמאל נישט געקלאגט ווערן אזוי לאנג ווי זיי האבן געטאן זייער ארבעט.


c: text/html

text:
דעלפט
דעלפֿט (האלענדיש: Delft) איז א שטאט אין דרום האלאנד פראווינץ פון האלאנד, צווישן ראטערדאם און דען האג. אזוי ווי אנדערע שטעט אין האלאנד, האט דעלפט אסאך קאנאלן. אין דער שטאט געפינט זיך דער דעלפט אוניווערסיטעט פון טעכנאלאגיע.
דעם 12טן אקטאבער 1654 האט פאסירט א גרויסער אויפרייס אין דעלפט ווען א מאגאזין פון פולווער האט עקספלאדירט.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עסטעלי, ניקאראגוא
- אדאפאזי, טערקיי
- אראו, שווייץ
- טוזלא, באסניע און הערצעגאווינע
- כפר סבא, ישראל (זײַט 1968)
- פרייבורג, דייטשלאנד
- פרעטאריע, דרום אפריקע
- קינגסטאן אויפן טעמז, פאראייניגטע קעניגרייך
קאארדינאטן: 52°1′N 4°21′E / 52.017, 4.35

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אייראפעישער זומער זייגער
דער אייראפעישער זומער זייגער איז די איינארדנונג לויט וואס אין גאנץ אייראפע (חוץ איסלאנד) רוקט מען דעם זייגער צוריק א שעה אין פריליננ. דער סעזאן פון דעם זומער זייגער דויערט פון 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביז 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין אקטאבער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל פלעג מען האלטן דעם זומער זייגער אין יעדן לאנד אין אייראפע אן אנדער צייט, וואס האט געשאפן שוועריגקייטן אין טראנספארט און קאמוניקאציע. זייט 1980 האט די אייראפעישע געמיינדע ארויסגעגעבן באפעלן צו די מיטגליד שטאטן אז זיי זאלן איינפירן לויט זייער געזעץ געוויסע זמנים פאר'ן אנהייב און פאר'ן סוף פונעם זומער זייגער.
אין 2001 האט מען ארויסגעגעבן דעם ניינטן באפעל וואס באשטימט דעם זומער זייגער פונעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביזן לעצטן זונטאג אין אקטאבער.[1]


text:
גוש קטיף
גוש קטיף, איז געווען א געגנט פון באזעצונג, אין די פארנומענע געביטן, אין עזה שטרייף. די געגנט האט געהאט עטליכע שטעטלעך און דערפער, סמערהייט רעליגיעזע אבער אויך אנדערע, וואס ישראל האט אויפגעשטעלט דורכאויס די 1980ער יארן, מיט די גוטהייסונג פון זיכערהייטס מיניסטער אריק שרון, און די שטיצע פון דאן פרעמיער מיניסטער מנחם בעגין.
די ערשטע דערפער זענען שוין אויפגעשטעלט געווארן אזוי פרי ווי אין יאר 1970.
"כפר דרום" איז געווען א יידישע שטעטל נאך איידער די גרינדונג פון מדינת ישראל, און איז עוואקואירט געווארן דורכאויס די מלחמת השחרור.
די גוש רעכנט אריין די געגנט פון דרום מערב עזה פאס ביים ים, וועלכע האט געהאט זעכצן שטעטלעך און דערפער אין 2005, און נאך דריי אנדערע וועלכע זענען געווען נאנט צו די שטאט עזה, צפון זייט פון שטרייף.
די פלאן פון אויפשטעלן די זידלונגען האט פארגעשלאגן יגאל אלון, אין יאר 1968. א פלאן גערופן געווארן "דאס אלון פלאן", אנהייב זענען צוויי מיליטערישע דערפער געגרינדעט געווארן, וועלכע זענען שפעטער ציוויליזירט געווארן, און נאך אנדערע זענען אויף געשטעלט געווארן.
די איינוווינער האבן זיך באשעפטיקט מיט אגריקולטור, און מיט אינדוסטריע, וועלכע האבן אלע ביידע געהאט סוקסעס.
אין יאר 2003, האט אריק שרון פון די הויפט שטיצער ביים אויפשטעלן, דורכגעפירט די ריקצוג פלאן, אין זיין רעגירונג, און צוויי יאר דערויף באפולמעכטיקט, ווען די איינוווינער האבן געמוזט פארלאזן די געגנט, אויפן איינזייטיקן קאנצעסיע פון שרון.
לויט ווי שטודיעס צייכענען אן, האבן אסאך פון די איינוווינער קיינמאל נישט באוויזן זיך צוריק צו שטעלן אויף די פוס, און האבן פארלוירן ארבעט, און א טייל וווינען נאך ביז היינט אין פראוויזארישע וווינונגען, ווי אין הייזער פון (מאבילס).


text:
שפייעכץ
שפייעכץ איז וואַסער און שליים אין מויל גיסט זיך מער ווי אַ וואַש-מאַשין בשעת מען טראַכט פון עסן.
דאס מויל קען אריין נעמן אדאנק איר אסאך סכנהדיגע זאכן אבער די שפייאכץ אנטהאלט א שארפער כעמיקאל וואס הארגעט אלע זשערמס איך טראכט נאר פון א סענדוויטש אדער סיי וועלכע געשמאקע מאכל הייבט ער שוין אן צו וואשן מיין מויל ווי א וואש מאשין איבערמידלעך צו זיין גרייט איר צו פארדייען
פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס אַנטהאַלטן כעמיקאַלן צו הרגענן שעדליכע באַצילן וואָס מען עסט אָדער סיי וואָס ס'קומט אין באַרירונג מיטן אינווייניגסטן טייל פונעם מויל.
- עס אַנטהאַלט ספּעציעלע ענזימען צו העלפן פאַרדייען דעם עסן און צוטיילן אירע באַשטאנדטיילן.


text:
מנורה
די מנורה איז א יידישע סימבאָל. עס איז דער נאמען פֿון דעם גאלדענעם לייכטער מיט 7 רערן וואס מען האט געצינדן יעדן טאג אויל-ליכט אין בית המקדש.
די מנורה אין חומש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חומש אין ספר שמות ברענגט אז מען האט געמאכט די מנורה פארן משכן פון א ככר געוויכט פון ריינעם גאלד. די מנורה האט געהאט א מיטלן ראר מיט דריי צווייגן אין יעדער זייט. יעדער ראר איז געווען געשאפן מיט א קנעפל, א בלימל און פיר בעכערס.
חנוכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן צינדן חנוכה א חנוכה מנורה א זכר צום נס חנוכה וואס האט פאסירט אין די צייטן פֿון די חשמונאים.


text:
שפירא איז אין זיין פרישן מאמר
דן איבער דעם פסוק אין קהלת (ב,ח) "עשיתי לי שרים ושרות". וואס איז פשוט טייטש: דו האסט געמאכט פאר מיר זינגערס און זינגערינס. אין לעצטן מאמר
האט שפירא צוגעברענגט פארשידענע שיטות וויאזוי אפצולערנען דעם פסוק, און וויאזוי טראדיציאנעלע מפרשים האבן זיך געספראוועט מיט דעם פראבלעם פון קול באשה. יעצט ברענגט ער צו אן אינטערעסאנטן פירוש פון קהלת רבתי אויף די ווייטערדיגע ווערטער אין דעם זעלבן פסוק "שידה ושידות". דער מדרש טייטשט דאס: "שדה ושדות: דיינים זכרים ודיינות נקבות."
שפירא גייט אריין אין אן אינטערסאנטן שמועס איבער דעם ענין, אויפברענגענדיג די קאנטראווערסיע מיט שרה הורביצ'ס רבנות. בנוגע דעם ווייטערדיגן טענדענץ, זאגט שפירא פאר אז ארטאדאקסיע וועט למעשה אננעמען פרויען רבניות, ער האלט אבער אז ארטאדאקסיע איז נאך נישט גרייט דערפאר. אלץ א ביישפיל ברענגט ער דעם פאקט אז עס איז נאך נישט ארויסגעקומען קיין איין איינציגן ספר מיט א פירוש אויף א מסכת אין ש"ס דורך אן ארטאדאקסישער פרוי.
שפירא דערמאנט דעם אינטערעסאנט פאקט וועלכער איז רעקארדירט דורך מהר"ם מראטנבורג, אז אין זיינער צייט האט מען זיך געפירט אין "רוב ערטער" אז פרויען האבן געדינט אלץ סנדק ביי ברית'ן. דער מהר"ם איז געווען קעגן דעם מנהג, און האט סוקסעספול באוויזן דאס אויסצורייסן.
אן אינטערעסאנטן ציטאט ברענגט ער אין א הערה, פון הג"ר יצחק שחיבר, ספרדישער רב אין בוענאס-איירעס: "ואשר לעניין מראות הדמים לא נהגנו בזה כלל, כי מעולם לא ראיתי להרבנים באר"צ [ארם צובה] שטפלו בזה, אך הנהיגו את הנשים שכל מראה הדומה למראית אדמומית שהוא טמא, זולתי אם יהיה כמראה לבן או ירוק שהוא טוהר."
צוריקגייענדיג צו א פריערדיגן ענין, דערמאנט שפירא דעם מאמר פון שלמה לעווינזאהן וועלכער ערשיינט אין דער ווילנא משניות, וואו עס ווערט ברמז דערמאנט די שיטה פון די ביבל-קריטיקער אז קהלת איז געשריבן פיל שפעטער ווי דער מסורה, און האט נישט געקענט געשריבן ווערן דורך שלמה המלך. שפירא האט אנגעצייכנט אין א פריערדיגן מאמר אז עס איז אינטערעסאנט אז דווקא ר' משה קוניצ'ס ביאגראפיע פון ר' יהודה הנשיא איז צענזורירט געווארן פון היינטיגע דרוקן פון דער משניות, אבער די פיל מער צווייפלהאפטיגע ווערטער פון לעווינזאהן זענען געבליבן. שפירא ווייזט אבער יעצט אן אז אין משניות "זכר חנוך" פון הוצאת וגשל האט מען משנה געווען לעווינזאהנ'ס ווערטער אזוי אז דער רמז זאל פארלוירן ווערן.
פון דא פירט שפירא אריין די לייענער אין דער סוגיא פון די "אויסגעלאסענע" בילדער וועלכע האבן באצירט די שער-בלעטער פון אמאליגע ספרים. דאס איז שוין באמת עטליכע מאל דיסקוטירט געווארן אויף "ספרים בלאג" און אויך אין "ספרים וסופרים".
אן אינטערעסאנטע שאלה איז שפירא דן במשנתו פון הגר"ע יוסף, צי אן אשכנזי'שער איד וועלכער וואוינט אין א"י מעג אויף זיך מקבל זיין צו גענצליך אדאפטירן די מנהגי הספרדים. ווי באקאנט, האלט הגר"ע יוסף אז א"י האט א דין ווי אתרא דמר פון רבי יוסף קארו בעל השלחן ערוך, און דעריבער נעמט די מנהגי הספרדים פרעצעדענט איבער די מנהגי האשכנזים. הרב יוסף זאגט נישט אז אן אשכנזי דארף זיך פירן אין א"י מיט מנהגי הספרדים, די שאלה איז אבער יא צי אן אשכנזי קען אויף זיך נעמען די מנהגי הספרדים בין לקולא ובין לחומרא. און דאס איז היבש נוגע צום יו"ט פסח לגבי דעם אשכנזי'שן איסור אויף אכילת קטניות. שפירא ברענגט קעגנזייטיגע בריוו פון צוויי אנדערע קינדער פון הרב יוסף. הרב אברהם יוסף האלט אז זיין טאטע האלט אז אן אשכנזי מעג גענצליך נעמען אויף זיך די מנהגי הספרדים, אבער הרב יצחק יוסף האלט אז זיין טאטע האלט אז מ'קען נישט. לויט אים קען בלויז א בעל-תשובה אויף זיך מקבל זיין ספרדי'שע מנהגים.
פארשטייט זיך אז הרבה יותר ממה שכתב כאן איז דא צו געפינען אין שפירא'ס מאמר. איך האב בלויז מסכם געווען אויפ'ן שפיץ גאפל.


text:
ערשטע לבנון מלחמה
די ערשטע לבנון מלחמה האט אויסגעבראכן דעם 4טן יוני 1982, נאך א טעראר פרווו, וואס א פאלעסטינער טעראר גרופע האט געשיקט א בריוו באמבע צו שלמה ארגוב. הגם די גרופע וואס האט דורכגעפירט די אטאקע, זענען געווען קעגנער פון פאלעסטין באפרייאונג ארגאניזאציע, איר אנפירער איז אבו נידאל איז עס פארעכנט אלס די שטרוי וואס האט געבראכן דעם רוקן פונעם קעמל. עס ווערט אויך גערופן אין העברעיש, "מלחמת שלום הגליל", אדער פרידן פארן גליל קריג.
איידער דעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט געהאט א פייער אפשטעל אפמאך, מיט דער פ.ל.א. פון 1981. אבער דאס שיסן ראקעטן אויפן גליל איז שטענדיק געווען א פראבלעם, וואס ישראל האט נישט געקענט פארשווייגן, דערפאר האט ישראל געוואלט פטור ווערן פון יאסער אראפאט, און זיין טעראר גרופע.
צה"ל האט שוין לאנג געהאט א פלאן פאר אן אקציע אין לבנון, וואס וועט ארויס העלפן די קריסן אינעם לבנון ברודער קריג. אבער געווארט פארן געלעגנהייט, נאכן אטאקע האט רפאל איתן, אויסגערופן פארן קאבינעט אבו נידאל אבו שנידאל געגנדיקט מיטן פי על או.
די אטאקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פערטע יוני, האט די מדינת ישראל לופטפלאטע, אטאקירט פאלעסטינער צילן אין לבנון, די פאלעסטינער האבן גענטפערט מיט א מאסיווע באמבאדירונג, אינעם צפון פון מדינת ישראל. אויפן 6טן יוני האבן די ערשטע זעלנער אריבערגעשפרייזט דעם גרענעץ.
מדינת ישראל האט געמאלדן אז זיי גלייבן אין א גאנצע לבנון, און זיי ווילן שלום. אבער די סיטואציע האט זיי געצווינגען ארויס צוגיין אין א קריג. אנהייב איז די קריג געגאנגען ווי געפלאנט, מיט ווייניג פארוואונדטע און אומגעקומענע. סיריע, איז אבער געווארן פארמישט אינעם קריג, און שלאכטן צווישן די צוויי זייטן זענען פארגעקומען, מיטן אויבערהאנט פון מדינת ישראל. איינע פון די צילן פונעם מלחמה איז געווען, שוואך מאכן סיריע.
דער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צה"ל האט געמאכט שנעלע פארשריט, אריינגייענדיג פונעם בארטן טייל, בערג אין צענטער, און טאל פון מזרח. און גאר שנעל אנגעקומען צו ביירוט, באלאגערנדיג די שטאט, וואס איז שפעטער געווארן, די ערשטע אראבישע הויפטשטאט, וואס מדינת ישראל סאלדאטן האבן איינגענומען.
זעלנער האבן אומגעברענגט עטליכע טויזנט פאלעסטינער דאס רוב פון זיי טעראריסטן, ביז אראפאט האט קאפיטאלירט, און אנטלאפן אויף טוניס.
די קריסטליכע מיליציע גרופעס זענען געזען געווארן ווי אליאירטע, ווי די לבנון קרעפטן, וואס פון זיי איז שפעטער געגרינדעט געווארן צד"ל. וואס האבן ארויס געהאלפן די מדינת ישראל מיליטער, אין זייער קריג קעגן טעראר.
אויפן 31טן אוגוסט 1982, האבן אלע סירישע, און פאלעסטינע קעמפער, פארלאזט ביירוט. און אן אינטערנאציאנאלע כח איז אריינגעקומען, האלטן ארדענונג אין דער לעבאנעזער הויפטשטאט.
מדינת ישראל דורכפעלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באשיר זשומייעל, איז געווען איינער פון די צילן אינעם מלחמה, מנחם בעגין האט אים געוואלט זען אלס פרעזידענט פון לבנון, ווי איינער וואס וועט אונטערשרייבן א שלום אפמאך. 14טן סעפטעמבער איז ער אומגעקומען אין אן אטענטאט, אין די הויפטקוואטיר פונעם פאלאנגען פארטיי, און זיין ברודער אמין זשומייעל, האט אים איבערגענומען, ער איז אבער נישט געווען אזוי פרא מדינת ישראל ווי באשיר. צוויי טאג נאכן אומקום פון באשיר, איז פארגעקומען די סאברא און שאטילא מאסן מארד, וואס האט געברענגט פיל קריטיק צו מדינת ישראל פונעם וועלט, און פון אינעוויניג. מנחם בעגין דער פרעמיער מיניסטער, האט געשטעלט א קאמיסיע אין שפיץ פון ריכטער שמגר, און אריק שרון, פארטיידיקונגס מיניסטער, איז געזען געווארן פאראנטווארטליך, פארן איבערגעבן קאנטראל, פון סאברא און שאטילא צו די קריסטן, נאכדעם וואס עס זיכער געווען, אז אזא זאך קען פאסירן.
דער סוף צום קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מדינת ישראל איז פארבליבן א לאנגע צייט אין לבנון, שיאטישע טעראר גרופעס, האבן עס אויסגענוצט צו אטאקירן ישראל פאזיציעס, אין צור זענען 60 מענטשן אומגעקומען פון א כעזבאלא זעלבסטמארד אטאקע.
ביז 1985 האט מדינת ישראל זיך ארויסגעצויגן פון מערהייט לבנון, און זיך באפעסטיגט אינעם זיכערהייט זאנע, און ביי יוני 1985 האבן זיך צה"ל זעלנער, מער נישט געפונען אין צענטראל לבנון, און זיך צוריק געצויגן צום דרום חלק פון לבנון, אריינגערעכנט די בופארט פעסטונג.
פון דער זיכערהייט זאנע, איז די ארמיי ארויס אין יאר 2000, אויפ באפעל פון אהוד ברק.
מדינת ישראל האט פארלוירן אין די יארן 2000-1982, 1,216 זעלנער, וואס פון זיי ביים מלחמה אליין 670.
17,825 אראבער זענען אומגעקומען, וואס איבער 10,000 זענען זיכער געווען סירישע סאלדאטן, און פאלעסטינער קרעמפער.
3 מדינת ישראל זעלנער פעלן פון א קריג וואס איז פארגעקומען אין סולטאן יעקב. און רון אראד, א מדינת ישראלדיקער נאוויגאטאר, איז אראפגעשאסן געווארן פונעם עראפלאן אין וועלכע ער איז געפלויגן, און ער איז גענומען געווארן אין געפענגשאפט.


text:
אוראניום
אוראַניום איז א זילבערן-ווייסער מעטאלישער כעמישער עלעמענט אין דער אקטינידן סעריע פון דער פעריאדישער טאבעלע, מיטן כעמישן סימבאל U און אטאם נומער 92. אן אוראניום אטאם האט 92 פראטאנען און 92 עלעקטראנען, פון זיי 6 וואלענץ עלעקטראנען. אוראניום איז שוואך ראדיאאקטיוו. אוראניום האט עטלעכע איזאטאפן, אבער אוראניום וואס מען טרעפט נאטירלעך איז כמעט אינגאנצן U-238. מען האט אנטדעקט אוראניום אין 1789 אינעם מינעראל פעכבלענד, און געגעבן א נאמען נאכן פלאנעט אוראנוס.
אוראניום ווערט געניצט צו שאפן געל גלאז.


text:
ראשון לציון
ראשון לציון איז די פערטע גרעסטע שטאט אין ישראל. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, וווינען אין ראשון לציון 232,410 איינוווינער.[1]
די שטאט איז געגרינדעט אין יאר 1882, דורך דער ערשטער עליה, צוועלף און א האלב קילאמעטער דרום פון יפו.
אנהייב האט די שטעטל געהאט אסאך פינאנציעלע פראבלעמען, ביז עדמונד זשיימס דע ראטשילד, האט גענומען די פלאץ אונטער זיין אויפזיכט, און האט אויפגעשטעלט די וויין פאבריק אין ארץ ישראל. היינט איז דאס דער וויינקעלטער פון דער "כרמל" פירמע.
די שטאט געפונט זיך אין גוש דן, און איז אין דעם מעטראפאליטען שטח פון תל אביב. די שטאט גרענעצט פון מערב דעם מיטלענדישער ים, נס ציונה פון דרום, בת ים און חולון פון צפון, און צריפין מיליטערישע באזע פון מזרח.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט אויפגעשטעלט די גרויסע שול פון ראשון לציון אין די יארן 1885-1889 אויף א בערגל אין דעם עק פון ראטשילד גאס. באראן ראטשילד האט בייגעשטייער א שיינע נתינה כדי מ'זאל קענען ענדיגן בויען די שול, וואס האט פלאץ פאר 150 מתפללים און א ווייבערשול אויפן שטאק.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נתיבי איילון שאסיי פארט אריבער צו מערב זייט פון דער שטאט, און שאסיי 4 פון דער מזרח זייט, די נייע שאסיי 431, פירט קיין מודיעין.
אין שטאט געפונט זיך הראשונים באן סטאנציע, וואס פירט קיין לוד, און תל אביב, און די משה דיין באן סטאנציע אויף דער נייער באן ליניע ישראל באנען קיין תל אביב, בת ים, און חולון; זי געפינט זיך אין מערב זייט פון שטאט, אויף דער איילון שאסיי צווישן די צוויי ריכטונגען.
אינטערעסאנט צו באצייכענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"ראשון", ווי עס ווערט גערופן צווישן די איינוווינער, איז אנדערש פון אלע שטעט אין ישראל, אין דער צייט ווען אלע שטעט זענען זייער לענג פון דרום צו צפון, איז ראשון פון מזרח קיין מערב די לענג און פון צפון קיין דרום שמאל.
ראשון לציון איז א פארגעשריטענע שטאט מיט פארקן, קאמערץ צענטערן, און נאכט פארוויילונגען מיט קלובן, שענק און טרונק הייזער.


text:
אינטערנעט פראטאקאל
אינטערנעט פראטאקאל Internet Protocol אדער בקיצור IP איז דער דאטע אריענטירטער קאמפיוטער פראטאקאל און וועג וויאזוי עס ארבייט דער קאמיוניקאציע אריבערצופירן פעקלעך דאטע אופאמאל פון איין קאמפיוטער צום צווייטען לענגאויס אן אינטערנעטווארק.
דער אינטערנעט נוצט דעם פראטאקאל.
איי.פי. שטעלט צו אייגענארטיקע פארלעך פון גלאבאלע איי. פי. אדרעסן סיסטעם פאר יעדן קאמפיוטער אזוי ארום צו קענען קאמיוניקירן.
עס איז א טייל פון TCP/IP
עס ארבייט נישט לויטן אינהאלט אדער דערגרייכונג נאר בלויז לויט וויפל פעקלעך עס האט, און דאס איז די שנעלסטער און פארלעסליכסטער וועג פון שיקן אינפארמאציע דעריבער איז דא די מערסעט אויפגעכאפטער און פאפולערסטער קאמיוניקאציע מיטל אויף קאמפיוטער נעטווארקס.
עס ארבייט אז יעדע פעקל וואס ווערט אריבערגעפירט האט א קעפל א העדער און אנדערשט ווי אלע אנדערע פראטקאלס האט עס נישט קיין טרעילער.


text:
לעיבער דעי
לעיבער דעי (Labor Day) איז אן אמעריקאנער פעדעראלע לעגאלע חגא. עס איז דעם ערשטן מאנטאג אינעם מאנאט סעפטעמבער. טראדיציאנאל ווערט עס אפגעצייכנט מיט ווינציג הוליערייען און סעלעבראציעס, נאר ענדערש מיט רואיגע פייערונגען דורך באזוכן פריינט און פאמילע. אויך ווערן אפגעראכטן פארשידענע טראדיצינאלע פאראדען, אין ניו יארק און מאסאטשוסעטס.
די חגא איז געגרינדעט געווארן צו פייערן א טאג פאר ארבייטער אין אמעריקא, ארויס צו ווייזן דאנקבארקייט און שטיצע פאר די פילע מיליאנען וואס ארבעטן שווער און האבען א גרויס טייל אין אויפבויען די אמעריקאנע עקענאמיע.
אין דער גארער וועלט פירט מען זיך צו פייערן "ארבייטער'ס טאג" אין דעם ערשטן טאג פון מאי, אויך אין אמעריקא האבן אסאך פארלאנגט מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער פאקטיש האט מען אין אמעריקא אנגעהויבן צו פייערן די חגא דעם ערשטן מאנטאג פון סעפטעמבער נאך אין יאר 1880.
די אינטערנאציאנעלע ארבעטער אסאסיאציע מיט נאך אנדערע האבן גראדע יא נוטה געווען מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער נאך שווערע ראיאטן וואס האט אויסגעבראכען אין שיקאגא אנהייב מאי פון יאר 1886 (באקאנט אלס די העימארקעט ראיאטן), האט פרעזידענט גראווער קליוולאנד געזארגט אז מען וועט אפטייטשן א חגא אין יענעם טעג אלץ א פייערונג פאר די ראיאטן. היות די טראדיציע האט זיך שוין אזוי אנגעהויבן, און אויס זארג אז אויב וועט מען דאס טוישן וועט אויסקוקן כאילו אמעריקאנער ארבעטער גרופעס זענען פאראייניגט מיט די אינטערנאציאנאליסטן, איז דאס שוין געבליבן אז אין אמעריקא איז אנדערש און דער ערשטער מאנטאג אין סעפטעמבער איז די חגא טאג ביז היינט.
די ערשטע פאראדע אין דעם טאג איז געווארן ארגאנאזירט דורך די רייטער פון ארבייט גרופע, טייל היסטאריקער זאגן אז יענע פאראדע איז צושטאנד געקומען צוזאמען מיט די ראסיסטישע קו קלוקס קלאן גרופע, א פאקט וואס האט אין אנהייב געדינט די שטיצער פון א מאי פאראדע וועלכע האבען זיך געזוכט אפצושאקלען פון די אריגענעלע ארגאנאזירער. דער ליבעראלער היסטאריקער האווארד זין האט געשריבן דערוועגן אין זיין באקאנטע בוך מענטשן'ס היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
דער טאג איז אין אלגעמיין דער לעצטער טאג וואס קינדער סטודענטן האבן זייער זומער הפסקה פון שולע, דעם פאלגנדן טאג הייבט מען אן דאס נייע שולע יאר.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע ערקלערונג וועגן לעיבאר דעי [1]


text:
1975
1975 איז דאס 75סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1975 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1975 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן מיטוואך.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יאנואר - אנגאלא באקומט זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל
- 4טן אפריל - מייקראסאפט פירמע געגרינדעט דורך ביל גייטס און פאל אלען
- 13טן אפריל - א בירגערקריג ברעכט אויס אין לבנון צווישן די קריסטן און מוסלמענער
- 17טן אפריל - דער קמער רוזש באהערשן קאמבאדיע
- 25סטן יוני - מאזאמביק פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל
- 5טן יולי - קאפ ווערד ווערט זעלבשטענדיק פון פארטוגאל.
- 6טן יולי - די קאמארא אינזלען פראקלאמירן זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 15טן אויגוסט - מיליטערישע רעוואלוציע אין באנגלאדעש
- 14טן נאוועמבער - שפאניע פארלאזט מערב סאהארא
- 28סטן נאוועמבער - מזרח טימאר מעלדט זיין זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל
- 4טן דעצעמבער - סורינאם ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - קארל לוץ, שווייצער דיפלאמאט, חסיד אומות העולם וואס האט געראטעוועט טויזנטער אונגארישע יידן ביי דער חורבן אייראפע (געב' 1895)
- 26סטן אויגוסט - היילי סעלאסי, קייסער פון עטיאפיע (געב' 1892)
- 9טן אויגוסט - דמיטרי שאסטאקאוויטש, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1906)
- 29סטן אויגוסט - עמאן דע וואלערא, אירישער פירער (געב' 1882)
- 20סטן נאוועמבער - פראנסיסקא פראנקא, הערשער פון שפאניע (געב' 1892)
- יודל מארק, יידיש-שפראך פילאלאג


text:
1841
1841 איז דאס 41סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1841 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן יאנואר - דאס פאראייניגטע קעניגרייך אנעקסירט האנג קאנג.
- 4טן אפריל - פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וויליאם הענרי העריסאן שטארבט פון א לונגען אנטצינדונג, נאך נאר איין חודש אין אמט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יאנואר - הענרי מארטאן סטאנלי, זשורנאליסט און אויספארשער (געש' 1904)
- 25סטן פעברואר - פיער אגוסט רענואר, פראנצויזישער מאלער (געש' 1919)
- 8טן סעפטעמבער - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געש' 1904)
- 28סטן סעפטעמבער - זשארזש קלעמענסא, פראנצויזישער פאליטיקער (געש' 1929)
- 9טן נאוועמבער - עדווארד דער זיבעטער, מלך פון בריטאניע (געש' 1910)


text:
מישעל אבאמא
מישעל אָבאַמאַ איז אַן אדוואקאט און די פֿרױ פֿון באראק אבאמא. זי איז געבױרן געװאָרן אױפֿן 17טן יאַנואַר 1964 אין שיקאגא, אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און איז אָפֿגעװאַקסן געװאָרן אין דעם "סאָוט זײַט" (דרום שטח) פֿון דער שטאָט; זי װױנט נאָך דאָרט מיט איר פאמיליע. זי האָט געקראָגן איר באַקאלאַראַט בײַ פרינצטאן אוניװערסיטעט, אין ניו דזשערסי, און איר מאַגיסטיר אין געזעץ פֿון הארװארד אוניװערסיטעט. זי האָט צװײ קינדער מיט באַראַק.
ווען איר מאן איז געלאפן פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט זיך געמאכט אמאל אז ער האט געוואונען די פריימעריס ביי אסאך שטעט, און זי איז געווען אויסער זיך פון צופרידנהייט, דאן האט זי געזאגט איר באקאנטע ארויסזאג: עס איז דאס ערשטע מאל וואס איך פריי זיך אז איך בין אן אמעריקאנער! דאס האט דערנאך געצויגן גרויס קריטיק פון דעם רעכטן פאליטישער לאגער אין אמעריקא, זייט דאן פרובירט זי נישט צו ציען צופיל אויפמערקזאמקייט.


text:
עלעקטראנישע מוזיק
עלעקטראנישע מוזיק איז מוזיק וואס מ'האט געמאכט מיט עלעקטראנישע געצייג ווי סינטעזיזירערס, קאמפיוטערס, פויק מאשינען און סעמפלערס. עלעקטראנישע מוזיק ווערט אויך גערופן "קאמפיוטערזירטע מוזיק", ווייל א גרויסן טייל ווערט געמאכט מיט א קאמפיוטער ניצנדיק פאסיקן ווייכווארג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אנהייב יארן פונעם 20סטן יארהונדערט האט מען געפרואווט צו פארברייטערן דעם ספעקטרום פון קלאנגען, און מ'האט דערפינדן פארשידענע מוזיק אינסטרומענטן ווי דער טעלהארמאניום און דעם אנדעס מארטינא.
אין די 1940ער יארן האט פיער שעפער געגרינדעם די מוזיק קאנקרעט באוועגונג.
אין די 1950ער יארן האט מען אויפגעשטעלט א צענטער פאר עלעקטראנישער מוזיק אין ניו יארק.
אין דער וועלט פון קלאסישער מוזיק האט מען געשפילט באראק מוזיק פון באך, סטראווינסקי און מוסארגסקי מיט א סינטעזיזירער.
עלעקטראנישע מוזיק ווערט געניצט אין פילמען צו שאפן געוויסע עפעקטן. למשל, די טעמע-מעלאדיע פון דער בריטישער טעלעוויזיע סעריע "דאקטאר הו" וואס איז טראנסמיטירט געווארן דורכן BBC אנהייבנדיק פון 1963. די שאפונג האבן געשריבן ראן גריינער (Ron Grainer) און דיליא דארבישיר (Delia Derbyshire).


text:
װיקיפּעדיע:סטוארט
סטוארט איז איין שטאפל פון די וויקיפעדיע מנהלים היעראכיע צו טאן די ווילן פון די קהילה. ער איז העכער דעם ביוקראט און אונטער דעם דעוועלאופער.
הויפט זעכליך ווענדט מען זיך צו אים איבער סיסאפ אביוז ווייל דער ביוקראט קען נאר בלויז מאכן נייע סיסאפ און קען זיי נישט אוועק נעמן די כוח.
אויב באמערקט איר לשון הרע אויף פריוואטע מענטשן, אדער קאפירעכט ברעכונגן אדער לעגאל פראבלעמעמן, אדער א פאל פון גילוי וואס דער סיסאפ אדער ביראקראט וויל נישט אראפנעמען מעלדט זיך צו אים.
ביטע פוילט אייך נישט צו ווענדן צום העכערן כוח פון זיי אזש ביז זשימי וועילס אליינס. ווייל אייער אישו קען אפעקטירן דעם גאנצן אידישע וויקיפעדיע פראיעקט, און נישט יעדעס מאל כאפט יעדער איינער די קריטישקייט פון אייער הסברה, אבער וויבאלד זשימי איז אונזער ענדגילדטיגער בעל הבית האט ער יא די פולסטער אחריות צו יעדן פראגע דא.


text:
חיים האלבערשטאם
רבי חיים האלבערשטאם זצ"ל (ה'תקנ"ז - כ"ה ניסן ה'תרל"ו), רב אין צאנז, דער פארפאסער (מחבר) פון די ספרים "דברי חיים", באקאנט אלס דער צאנזער רב.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים איז געבוירן אין יאר ה'תקנ"ז[1] אין דער שטאט טארניגראד, פוילן, צו זיין פאטער הרב אריה לייביש האלבערשטאם, אן אייניקל פון הרב צבי הירש חריף, רב אין האלבערשטאט (פארפאסער פון די ספרים שו"ת עטרת צבי און כוס ישועות אויף מסכתות, א זון פון הרב נפתלי הירץ אשכנזי רב אין לעמבערג) . און צו זיין מוטער מרת מרים די טאכטער פון הרב דוד פון טארניגראד, א זון פון הרב זלמן, א זון פון הרב דוד רב אין יאריטשאוו, דער יונגסטער זון פון הרב צבי אשכנזי, באקאנט אלס דער חכם צבי. (רבי חיים האט באפוילן אין זיין צוואה אז מען זאל שרייבן אויף זיין מצבה אז ער איז אן אייניקל פון חכם צבי).
רבי חיים'ס פאטער, רבי לייביש, האט זיך באשעפטיגט אין האנדל, זיך צו ערנערן פון זיינע אייגענע הענט. אין א געלעגנהייט ווען רבי לייביש איז געפארן קיין דאנציג האנדלען האט ער אנגעטרויטן ביי זיין רבי'ן הרב אברהם משה א זון פון הרב צבי הירש פון פשעווארסק, (באקאנט אלס "דער ערשטער רבי משה'לי פשעווארסקער"), האט ער געהערט ווי זיין רבי האט זיך אויסגעדריקט צו די רביצין אז זיי דארפען האבען א געוויסע סומע געלט צו קענען חתונה מאכן זייער טאכטער. רבי לייביש האבנדיג ביי זיך די סומע, האט ער דאס דירעקט געגעבן דעם רבי'ן, דארפער האט ער באקומען א ברכה פון זיין רבי'ן ער זאל געהאלפן ווערן מיט קינדער (ער האט דעמאלס נאך נישט געהאט קיין קינדער) און האבן א זון וואס וועט באלייכטן די וועלט.
זיינע רבי'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי חיים איז געווען אלט קנאפע צוויי יאר זענען זיינע עלטערן פונקט געווען מיט אים אין דער שטאט בראד ווען ס'האט אויסגעבראכן דער גרויסער פייער (שריפה), צוזאמען מיט די אנדערע יידן זענען זיי אנטלאפן אין דעם נאנטן שטעטל סאסאוו.
אנקומענדיג קיין סאסאוו איז זיין מוטער באלד אריין געלאפן מיט א געוואלד צום רבי'ן רבי משה לייב סאסאווער, באקלאגנדיג, אז דער קליין יונגעלע איז זייער איבערגעשראקן און זי קען אים נישט בארוהיגן. אויף דער פראגע פון רבי משה לייב סאסאווער פארוואס ער וויינט, האט ער געזאגט, איך האב געזען ווי יידן לעשן און די דייטשן צינדן אָן !!
יארן שפעטער פלעגט דער צאנזער רב אסאך דערציילן פון דער צייט וואס ער איז געווען אין סאסאוו, ווען זיינע חסידים האבן זיך געוואונדערט, ווי אזוי ער קען געדענקען פון ווען ער איז קוים אלט געווען צוויי יאר, האט ער געענטפערט: גלייבט מיר, ווען איך זאל וועלן, וואלט איך געקענט מיך דערמאנען אלס וואס איז מיט מיר פארגעקומען פון מיין באשאפן, נאר, אויב שוין אנשטרענגען דעם זכרון, דארף מען בעסער זיך דערמאנען אויף וואס מען דארף תשובה טון.[2]
יונגערהייט האט רבי חיים געלערנט אין טארניגראד ביי רבי אליעזר הורוויץ פארפאסער פון ספר נועם מגדים וכבוד התורה, זיין רבי פלעגט שטענדיג איבערזאגן דעם קל וחומר וואס ער האט געהערט פון זיין יונגן תלמיד, מה דאך סאלדאטן פון א קעניג מוזן וויסן זייערע אויפגאבן אויסנווייניג, איז דאך זיכער אז יידישע קינדער וואס זענען סאלדאטן פון קעניג פון אלע קעניגן (מלך מלכי המלכים) מוזן וויסן אלע תרי"ג מצוות אויסנווייניג.
אין עלטער פון דרייצן יאר האט רבי חיים באקומען סמיכה פון זיין רבי מובהק, רבי משה יהושע העשל אורנשטיין, פארפאסער פון ספר הים התלמוד, וועלכער איז אויפגענומען געווארן רב אין טארניגראד אין יאר ה'תקס"ח.
אויך האט ער געלערנט ביי רבי שלמה זלמן העלער רב אין פרעמישלא. רבי חיים האט אויך באקומען היתר הוראה פון רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד. רבי חיים איז געווען באקאנט אין זיין דור ווי איינע פון די גדולי הדור, אזוי קען מען דערקענען פון זיין קארעספאנדענץ מיט די גרעסטע רבנים אין זיין דור.
נאך א קורצע צייט איז רבי משה יהושע העשל אורנשטיין אוועק פון טארניגראד, אויף זיין פלאץ איז אויפגענומען געווארן אלס רב, רבי יוסף הורוויץ-שטערנפעלד, א ברודער פון רבי יעקב יוסף הורוויץ, דער חוזה פון לובלין, רבי חיים איז באלד צוגעצויגן געווארן צום נייעם רב, וועלכער האט אים אויסגעלערנט די פונדאמענטן (יסודות) פון דעם דרך החסידות.
רבי נפתלי צבי הורוויץ, דער ראפשיצער רב איז געווען זיין רבי מובהק אין חסידות, פון אים האט ער געשעפּט צוועלף יאר תורה און עבודה. נאך די פטירה פון ראפשיצער רב איז רבי חיים געפארן צו רבי הערש'לע זידיטשובער.
חסידים דערציילן ווען רבי חיים איז געקומען דאס ערשטע מאל צו רבי הערש'לע זידיטשובער האט רבי הערש'לע זידיטשובער אים ענטפאנגען מיט גרויס פרייד, און דערביי זיך שטארק צעוויינט. ווען די נאנטע האבן אים געפרעגט, ווי קומט דער גרויסער געוויין אין מיטן אזא גרויס פרייליכקייט, האט רבי הערש'לע געענטפערט, צו ענטפאנגן אזא גאסט האט אין מיר טאקע געשאפן א גרויס פרייד, אבער זיין קומען האט מיך דערמאנט, אז דער ראפשיצער רב איז שוין נישט מיט אונז האב איך מיך שטארק צעוויינט.
רבי חיים האט נאך אלץ יונגער-מאן אריינגעכאפט צו פארן צו רבי אברהם יהושע העשל פון אפטע, דער אוהב ישראל. אויך צו רבי מאיר הלוי ראטטענבערג, דער אור לשמים, איז רבי חיים געפארן נאך אלץ יונגער-מאן. ווען רבי מאיר אפטער האט דאס ערשטע מאל געזעהן רבי חיים'ן האט ער פון גרויס באגייסטערונג געמאכט א די ברכה שהחיינו בשם ובמלכות.
אויסערדעם איז רבי חיים געווען אומגעפער ביי אלע צדיקים און זיין דור.
שוין אין זיין צייט האט דאס צאנזער חסידות געציילט טויזנטער חסידים. רוב פון זיינע זין און איידעמעס זענען געווען רבי'ס, און זיינע קינדער און אייניקלעך האבן אויפגעשטעלט אסאך חסידישע הויפן. די צאנזער הויפן וואס ווערן געפירט היינט זענען: צאנז-קלויזנבורג, זשמיגראד, באבוב און סטראפקאוו.
לייפניקער שידוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דעם לייפניקער רב'ס זון, הרב יהושע העשיל תאומים-פרענקל איז אמאל געפארן קיין לייפציג , האט ער זיך בארעכענט, און איז אויפן וועג אריין געפארן קיין טארניגראד כאפן א שמועס מיט רבי חיים'ל, דער יונגער עילוי, וואס ער האט אזויפיל געהערט רעדן איבער אים. אבער וויפיל ער האט געהערט איז דאס נאך גארנישט געווען קיין פארגלייך צו וואס ער הטו געזען פאר זיך, פון גרויס באגייסטערונג פאלט אים איין צו שדכן'ען דעם בחור פאר זיין שוועסטער רחל'ע, און שרייבט זאפארט א בריוו פאר זיין פאטער, אז ער האט געטראפן א פאסיגן בחור פאר זיין געראטענע טאכטער.
דער אייבערשטער פירט זיין וועלט, די זעלבע צייט וואס דער בריוו איז אנגעקומען צום לייפניקער רב איז רבי חיים'לס פאטער רבי לייביש געפארן קיין אולמיץ, און ווי זיין שטייגער פלעגט זיין, האט ער זיך אויפגעהאלטן אויפן וועג עטליכע טעג ביים לייפנקער רב אויף דורך צושמועסן פארשידענס.
דער לייפניקער רב לייענט דעם בריוו איינמאל און נאכאמאל, און ער האט געוויסט אויב זיין זון איז אזוי באגייסטערט פון דעם [עילוי], מוז ער טאקע זיין א ספעציעלער אויסנאם וואס מ'טאר נישט אדורך לאזן. אבער ער האט גארנישט געקענט טוהן, ער איז שוין געווען פארבונדן מיט רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד, וועמען ער האט שוין געגעבן זיין צושטימונג צו שליסען מיט אים א שידוך, נאר ער ווארט נאך דער צושטימונג פון די אנדערע זייט, וועלכע ער האט געגעבן צייט א וואך צו ענטפערן. ער האט געפרעגט דעם ניקלשבורגער רב, רבי מרדכי באנעט וואס צוטוהן, און ער האט געענטפערט קורץ מיט א שפריכווארט, "דאס וואס איר פרעגט וועגן שידוך, וואס קען דען זיין בעסער ווי חיים מיט ברוך, א געבענטשט לעבן אויף אייך און אלע יידן". דער לייפניקער רב האט איבערגעווארט די פּאָר טעג און ווען פון בראד איז נישט געקומען קיין אנטווארט האט ער דערציילט פאר רבי לייביש'ן וועגען דעם שידוך וואס זיין זון האט פארגעשלאגן.
די פרייד פון רבי לייביש'ן, הערענדיג אז דער לייפניקער רב וויל זיך מיט אים משדך זיין איז שווער צובאשרייבן, א קלייניקייט א שידוך מיטן לאנד-רב פון מערן, הערשט יעצט וועט זיין עילוי האבן זיין ריכטיגן אויסשטייגונג (תכלית), און זעלבספארשטענדליך האט ער זאפארט צוגעשטימט דערצו. נאכדעם וואס מען האט אפגעשריבן די תנאים איז אנגעקומען א שליח פון רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד אז ער וויל ענדיגן דעם שידוך, דעמאלס האט דער לייפניקער רב געזען אז דער שידוך איז אפגעשריבן פון אויבן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רודניק איז געווען א חסידיש שטעטל אנהענגער (חסידים) פון דעם ראפשיצער רב. ווען דאס רבנות אין רודניק איז פריי געווארן זענען די שטאט פארוואלטערס אריין געפארן צום ראפשיצער רב, פרעגן זייער רבי'ן וועמען מען זאלן אויפנעמען אלץ רב אין זייער שטעטל. דער ראפשיצער רב האט געעפנט א חומש און עס האט זיך אויפגעמישט ביים פסוק ראה נתתי לפניך את החיים וגו' ובחרת בחיים למען תחיה (דברים ל' ט"ו-י"ט). רופט זיך אן דער ראפשיצער רב צו זיי, חיים דער זון פון רבי לייביש, ער איז דער פאסיגער רב פאר אייך, כאטש א יונגער מאן, אבער ער וועט נאך פארשיינען א וועלט מיט זיין גאונות. זעלבספארשטענדליך, די שטאט פארוואלטערס זענען אריין געפארן קיין לייפניק און אויפגענומען רבי חיים אלס רב אין רודניק.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרכ"ז האט דער געזונט צושטאנד פון רבי חיים אנגעהויבן שוואכער צו ווערן און ער האט אויפגעהערט ארומצופארן. אין יאר ה'תרל"ו איז זיין פיזישער גייסט שטארק אראפגעקלאפט געווארן איבער דעם געריכט וואס איז געפירט געווארן קעגען דעם צאנזער בית דין. פאר פסח האט רבי חיים געלאזט פאלען פארשידענע איינוויזונגן אז זיין צייט איז קורץ. רבי חיים איז נפטר געװארן כ"ה ניסן ה'תרל"ו.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בזיווג ראשון האט רבי חיים געהייראט מרת רחל פייגא (ה'תק"ס (אומגעפער) - כ' ניסן ה'תר"ה), א טאכטער פון הרב ברוך תאומים-פרענקל, באקאנט אלס דער ברוך טעם. זייערע קינדער:
- הרב יחזקאל שרגא האלבערשטאם (כ' שבט ה'תקע"ו – ו' טבת ה'תרנ"ט), דער שינאווער רב, באקאנט אלס דער דברי יחזקאל.
- הרב דוד האלבערשטאם (ה'תקע"ח - כ"ה אלול ה'תרנ"ג) דער קשאנאווער רב.
- הרב מאיר נתן האלבערשטאם (ה'תקפ"ה – ט"ו מנחם אב ה'תרט"ו), דער פאטער פון דעם ערשטען באבאווער רב.
- הרב אהרן האלבערשטאם (ה'תקפ"ו – ר"ח מנחם אב ה'תרס"ג), דער צאנזער רב בעל קדושת אהרן, באקאנט אלס דער "קרייזער רב".
- הרב ברוך האלבערשטאם (ה'תקפ"ט – ר"ח אדר ה'תרס"ו), דער גארליצער רב.
- מרת מרים ( - ד' חשוון ה'תרנ"ט), די ווייב פון הרב משה אונגאר (ה'תק"ף (אומגעפער) – י"ח תשרי ה'תרנ"ח) פון דאמבראווא.
- מרת רייצא ( - כ"ה תמוז ה'תרע"ח), די ווייב פון הרב מרדכי דוב טווערסקי (ה'ת"ר – כ"ב אלול ה'תרס"ג), דער הארניסטייפלער רב.
- מרת יוטא, די ווייב פון הרב אליעזר ירוחם באראן (ה'תק"ץ (אומגעפער) - ג' ניסן ה'תרמ"ה) פון קראקא.
נאך די פטירה פין זיין ערשטע ווייב האט רבי חיים געהייראט בזיווג שני איר שוועסטער, א צווייטע טאכטער פון ברוך טעם. זי איז נפטר געווארן אן קינדער.
בזיווג שלישי האט רבי חיים געהייראט מרת רעכיל דבורה א טאכטער פון הרב יחיאל צבי הירש אונגאר פון טארנא, א זון פון הרב מרדכי דוד אונגאר, דער דאמבראווער רב. זייערע קינדער:
- מרת נחמה ( - כ"א סיון ה'תרצ"ד), די ווייב פון הרב יצחק טוביה רובין (י"ג תמוז ה'תרי"ח - ט"ו תמוז ה'תרפ"ז), פון גלאגאוו.
- מרת טילא (- י"ט כסליו ה'תרנ"ה), די ווייב פון הרב אהרן הורוויץ (ה'תר"י - י"ב אדר א' ה'תרפ"ז), דער בייטשער רב.
- אריה לייביש האלבערשטאם ער איז אוועק אלס קינד פון זיבן יאר.
- הרב שלום אליעזר האלבערשטאם הי"ד (ה'תרכ"ב – ט"ז סיון ה'תש"ד), דער ראטצפערטער רב.
- הרב יצחק ישעיה האלבערשטאם הי"ד (ה'תרכ"ד – ה'תש"ג), דער טשחויווער רב.
- מרת פראדיל (- ד' אייר ה'תרע"ג), די ווייב פון הרב אלעזר ראזענפעלד (י' ניסן ה'תרכ"ב - ז' מנחם אב ה'תש"ג), רבי אלעזר'ל אשפעצינער.
- מרת גיטשא - זי איז אלט געווען ניין יאר ווען דער צאנזער רב איז אוועק - די ווייב פון הרב בצלאל יהושע מאשקאוויטש (ה'ת"ר (אומגעפער) - ה' תמוז ה'תרע"ה), פון גלינא.
בזיווג רביעי האט רבי חיים געהייראט מרת רבקה פון גארליץ א טאכטער פון הרב אלימלך טארם, א זון פון הרב נתן לייב, א זון פון הרב מנחם מענדל רב אין רימאנאוו.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שו"ת דברי חיים
- דברי חיים הלכות מקוואות
- דברי חיים שמות אנשים ונשים
- דברי חיים על התורה ומועדים
- דברי חיים על מסכת בבא מציעא
באשרייבונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
1992
1992 איז דאס 92סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1992 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר האט אנגעהויבן מיטוואך.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - באסניע און הערצעגאווינע ווערט זעלבשטענדיק
- 20סטן יולי - וואצלאוו האוול רעזיגנירט אלס פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי
- 25סטן יולי - געעפנט די בארצעלאנע אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער שפילערין (געב' 1898)
- 5טן נאוועמבער - יאן אורט, האלענדישער אסטראנאם, פיאנער פון ראדיא-אסטראנאמיע (געב' 1900)
- 7טן נאוועמבער - אלעקסאנדער דובטשעק, פירער פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1921)


text:
מוסטער:קיין בילד
דער מוסטער איז אן ערזאץ פאר בילדער וואס פעלן, אין ארטיקלען וועגן מענטשן און ערטער. דער מוסטער האט דריי פאראמעטערס:
- דער ערשטער פאראמעטער קען זיין:
- טאכטער אדער פרוי: בילד פון א פערזענלעכקייט וואס איז א נקבה.
- זון אדער מאן: בילד פון א פערזענלעכקייט וואס איז א זכר.
- פויגל אדער פייגלעך: בילד פון א פויגל.
- געביידע אדער ארט: בילד פון א געביידע אדער אן ארט (גרונטלעכער אויסקלייב).
- דער צווייטער פאראמעטער איז: ראם. דעם פאראמעטער קען מען שטעלן צום ווארט קיין צו צייכענען א בילד אן א ראם, אדער א קאליר קאד צו צייכענען א ספעציפֿישן קאליר פארן ראם. דער גרונטלעכער קאליר איז גרוי.
- דער דריטער פאראמעטער איז: אויסגלייכונג. דאס פועלט אויסצוגלײַכן דאס בילד אדער צו רעכטס אדער צו לינקס אדער קיין אויסגלײַכונג (ווען מען ניצט דעם מוסטער אין א טאבעלע אדער אן אנדער מוסטער). דער גרונטלעכער אויסקלייב איז אויסגלייכונג צו לינקס.
אינהאַלט
ביישפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פשוטער ביישפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|פרוי}}:
ביישפיל מיט קיין אויסגלייכונג (פאר ניצן אין אנדערע מוסטערן אדער אין טאבעלעס)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|געביידע|אויסגלייכונג=קיין}}:
ביישפיל מיט אן אנדער קאליר ראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|מאן|ראם=black}}:


text:
בענין
בענין (פראנצויזיש: Bénin), אפיציעל די רעפובליק פון בענין, איז א לאנד אין מערב אפריקע. ער גרענעצט טאגא צו מערב, בורקינע פאסא און ניזשער צו צפון און ניגעריע צו מזרח; צו דרום האט ער א קורצן בארטן אויף דער בוכטע פון בענין. זי באדעקט א שטח פון בערך 110,000 קוואדראט ק"מ.
בענין האט א באפעלקערונג פון 9.3 מיליאן מענטשן (געשאצט 2011).[3] ביז 1975 האט דאס לאנד געהייסן דאס קעניגרייך פון דאַהאמי. די הויפטשטאט איז פארטא-נאווא, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. בענין איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעפובליק פון דאהאמי (פראנצויזיש: République du Dahomey) איז געגרינדערט געווארן דעם 11טן דעצעמבער 1958, ווי אן אויטאנאמישע קאלאניע אין דער פראנצויזישער געמיינדע. אום 1טן אויגוסט 1960 איז זי געווארן אינגאנצן אומאפהענגיק. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען היובערט מאגא. זיין רעגירונג האט געדויערט ביזן 7טן מיי 1972.
דעם 1טן מערץ 1990 האט מען געענדערט דעם נאמען פונעם לאנד צו רעפובליק פון בענין מיט א נייער דעמאקראטישער קאנסטיטוציע. אין 1996 האט מען געוועלט יאיי באני פרעזידענט.
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענין ווערט צעטיילט אין 12 ראיאנען.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון בענין איז פון די אפהענקיק אין לאנדווירטשאפט, באוול פראדוקציע, און ראיאנישן האנדל. דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט וואקסט פון יאר צו יאר.
בענין איז א מיטגליד אין דעם מערב אפריקע מאנעטארישן אין עקאנאמישן פארבאנד (UMEOA) און האט דערפאר אדאפטירט דעם CFA פראנק, וואס איז געבונדן מיטן איירא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור, די וועלט האנטבוך. בענין (2012). דערגרייכט דעם 12טן יוני, 2012
- ↑ CIA וועלט פאקטבוך
- ↑ CIA האנטבוך 2011
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
זוכמאשין
א זוכמאַשין איז א דינסט אין דעם פעלד פון קאמפיוטעריי צו זוכן טעקעס און אינפֿארמאציע. בפרט ניצט מען א זוכמאשין צו טרעפֿן אינפארמאציע אויף דער אינטערנעץ, מען ניצט א זוכמאשין אויך צו זוכן א דאטן באהאלטער אויף איין ארט ווי למשל אלע דאטן אויף א געוויסן קאמפיוטער אדער א קאלעקציע פון שאלות ותשובות אדער אנדערע ספרי קודש אויף א סידי אדער אן אנדער סארט איינשפייכלערונג.
די זוכמאשינען אויפן וועלטגעוועב ניצן ראבאטן צו שאפֿן אינדעקסן דורך וועמען מען קען גאנץ גיך אויסטרעפן די רעזולטאטן פון א זוך.
היינט איז גוגל דער מערסט באקאנטער אינטערנעץ זוכמאשין, אויך איז דא יאהו. פון די אלטע זוכמאשינען איז פאראן Lycos וואס איז ערשט דערשינען אום 1994 אין קארנעגי מעלאן אוניווערסיטעט.


text:
עמנואל קאזאקעוויטש
עמנואל קאַזאַקעוויטש (רוסיש: ЭMMaHyил KaзakeBич; 24סטן פעברואר 1913 - 22סטן סעפטעמבער 1962) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער און אַ שרײַבער. זײַנע לידער האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געשריבן אויף ייִדיש און די פּראָזע-ווערק – איבערהויפּט אויף רוסיש.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאַזאַקעוויטש איז געבוירן געוואָרן אין 1913 אין קרעמענטשוג, פּאָלטאַווער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אין אוקראינע). עמנואלס פאָטער איז געווען אַ ייִדישער פּובליציסט און ליטעראַטור-קריטיקער הענעך קאַזאַקעוויטש. אין 1932 איז דער קומענדיקער שריפטשטעלער צוזאַמען מיט זײַנע עלטערן אַריבערגעפאָרן פון אוקראַיִנע קיין ביראָבידזשאַן. אין 1933 – 1934 איז ער געווען דער דירעקטאָר פונעם ביראָבידזשאַנער ייִדישן מלוכה-טעאַטער און דער אָנפירער פון די געגנטלעכע ראַדיִאָ-אויסדיקציעס אויף ייִדיש. שפּעטער איז ער געוואָרן דער פאַרוואַלטער פון דער ליטעראַרישער אָפּטיילונג פון "ביראָבידזשאַנער שטערן".
פאַרעפנטלעכן לידער האָט ער אָנגעהויבן אין 1932 אויף די שפּאַלטן פון דער צײַטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן", וואָס איר ערשטער רעדאַקטאָר איז געווען זײַן פאָטער. אין דעם זעלבן יאָר איז דערשינען זײַן ערשטע לידער-זאַמלונג "בירעבידזשאַנבוי". אויך אין 1932 איז ער געווען דער פאָרזיצער פונעם קאָלווירט אין וואַלדהיים.
אין 1939 איז דערשינען די צווייטע לידער-זאַמלונג ,גרויסע וועלט". אין 1941 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש פאַרעפנטלעכט אַ ראָמאַן אין פערזן "שלום און חווה". ער האָט אויך איבערגעזעצט אין ייִדיש לידער פון אלעקסאנדער פּושקין, מיכאַיִל לערמאָנטאָוו און וולאַדימיר מאַיאַקאָווסקי, אָנגעשריבן פאַרן ביראָבידזשאַנער טעאַטער די פּיעסע "מילך און האָניק", פאַרעפנטלעכט צוויי פּובליציסטישע ביכער – "ביראָבידזשאַן" (1939, צוזאַמען מיט דוד בערגעלסאָן) און "דער וועג קיין בירעבידזאַן" (1940).
זינט 1938 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געלעבט אין מאָסקווע און מיטגעאַרבעט מיטן ייִדישן פאַרלאַג "דער אמת". אין 1941 – 1945 האָט ער געקעמפט אויפן פראָנט אין די רייען פון דער רויטער אַרמיי. אין דער תקופה האָט ער פּראַקטיש זיך ניט געדרוקט. ס'איז באַוווּסט בלויז זײַנס אַ ליד, וואָס איז פאַרעפנטלעכט געוואָרן אין דער קאָלעקטיווער זאַמלונג פון סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער "פאַרן היימלאַנד, אין שלאַכט!" נאָך דער מלחמה האָט ער אָנגעהויבן צו שרײַבן פּראָזע אויף רוסיש. זײַנע ערשטע פּראָזע-ווערק האָט ער געשאַפן סײַ אויף ייִדיש סײַ אויף רוסיש. דאָס זײַנען געווען די גרעסערע דערציילונג "די גרינע שאָטנס" (מאָסקווע 1947 און וואַרשע 1954), וואָס איר רוסישער וואַריִאַנט איז אָנגערופן געוואָרן «ЗBeздa» (בוכשטעבלעך - "דער שטערן"), און דער ראָמאַן "דער פרילינג אויפן אָדער" (מאָנטעווידעאָ 1950), וואָס הייסט אויף רוסיש "BecHa Ha Oдepe". אָט די ווערק האָבן באַרימט געמאַכט קאַזאַקעוויטשן אַלס רוסישער פּראָזע-שרײַבער.
זײַנע שפּעטערדיקע פּראָזע-ווערק האָט ער געשריבן בלויז אויף רוסיש און נאָר פון צײַט צו צײַט פאַרעפנטלעכט אויף ייִדיש אַרטיקלען אין דער וואַרשעווער צײַטונג "פאָלקס-שטימע". דאָס רוב קאַזאַקעוויטשעס פּראָזע-ווערק זײַנען געווידמעט דער צווייטער וועלט-מלחמה.
ער איז נפטר געווארן אין 1962 אין מאָסקווע, און באערדיקט געווארן אינעם נאוואדעוויטשער בית עולם.


text:
פרת
דער פרָת (טערקיש: Fırat, אראביש: الفرات) טייך, איז א גרויסער און וויכטיקער טייך אין מיטעלן מזרח, און דער גרעסטער אין נאנטע אזיע, דער טייך פליסט א דורך טערקיי, סיריע, און איראק. דער טייך איז דער דרום מזרח גרעניץ פון מעסאפאטאמיע.
די טייך הייבט זיך אן ביי די אררט בערג, און די ארזאראם בערג אין טערקיי, פון דארט גייט די טייך אריבער קיין מזרח סיריע, פון דארט גייט די טייך אריבער צו איראק, ווי עס טרעפט זיך צוזאם מיט די חידקל, און עס ווערט פארמירט די שאט על אראב טייך.
די טייך איז זייער א וויכטיקע וואסער קוואל פארן אויסגעטרוקנטן מיטל מזרח, ספעציעל אין די ראיאן ווי די טייך געפונט זיך. אין איראק זענען דא צענדליקע קליינע טייכן וואס זענען אויפגעשטעלט געווארן מיט טויזנטע יאר צוריק, צוצושטעלן וואסער פאר פעלדער.
די טייך ווערט דערמאנט עטליכע מאל אין תנ"ך, אין בראשית איז דער טייך דערמאנט אלס איינער פון די פיר טייכן אין גן עדן, ווי אויך איז דער טייך דערמאנט אלס דער "גרויסער טייך", הנהר הגדול.
די טייך ציט זיך אויף א לענג פון 2,781 קילאמעטער, און זיין דרענאזש בעקן איז 765,831 קוואדראט קילאמעטער, און 818 מעטער קוב, גייט אריבער א סעקונדע.


text:
1909
1909 איז דאס נײַנטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1909 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געגגרינדעט תל אביב
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יאנואר - בערי גאלדוואטער
- 19טן מיי - ניקאלאס ווינטאן, בריטישער וואס האט געראטעוועט הונדערטער יידישע קינדער פון די נאציס
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יוני - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געב' 1853)


text:
בנימין ביינוש פינקל
הרב בנימין ביינוש פינקל (ה'תרע"ג, 1913 - י"ח שבט ה'תש"ן, 13טן פעברואר 1990) איז געווען ראש ישיבה פון דער מירער ישיבה אין ירושלים און א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
ביאגאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' ביינוש איז געבוירן געווארן אין מיר, רייסין (דעמאלסט אין דער רוסלענדישער אימפעריע, היינט בעלארוס) צו רב אליעזר יהודה פינקל, און צו מלכה, טאכטער פון הרב אליהו ברוך קמאי, וואס האט דעמאלסט געדינט ווי ראש ישיבה און שטאטס רב פונעם שטעטל מיר. ווען ער איז געווען אלט א יאר האט אויסגעבראכן די ערשטע וועלט מלחמה, און ער איז אריבער מיט זיין משפחה צום שטעטל סטויפץ, צוזאמען מיט די מירער ישיבה'לייט. נאך א שטיק צייט איז די גרופע אריבער קיין פאלטאווע. ביים סוף פון דער מלחמה איז נפטר געוווארן זיין זיידע, רב קמאי, דער ראש ישיבה, און מ'האט באשטימט זיין פאטער רבי אליעזר יודל דעם ממלא מקום ווי ראש ישיבה. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז זיין משפחה אריבער צוזאמען מיט דער ישיבה קיין ווילנע, וואו זיי זענען געבליבן ביזן מיטן פון ה'תרפ"א (1921). זומער תרפ"א זענען זיי צוריקגעקומען אין מיר, און זיין פאטער האט באנייט די טעטיקייט פון דער ישיבה דארט.
אלס בחור האט ר' ביינוש געלערנט אין דער מירער ישיבה, און ער איז געווען זיין פאטערס א תלמיד.
אין תש"א (1941) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל מיט א גרופע פון מירער תלמידים וואס זיין פאטער האט אריבערגעפירט, און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אין תש"ב (1942) האט ער געהייראט אסתר, די טאכטער פון הרב שמואל גריינימאן, וואס אין די 1920ער האט געדינט ווי מנהל פון דער מירער ישיבה און האט געהאלפן זיין פאטער אויסהאלטן די ישיבה. במשך א תקופה האט ער געוואוינט אין בני ברק און האט געדאווענט אין דער שול פון זיין פעטער דעם חזון איש.
אין דער מירער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס זיי זענען געקומען קיין ירושלים, האט רבי ביינוש געהאלפן זיין פאטער אויפשטעלן די מירער ישיבה אין ירושלים, און צענדליקע יארן האט ער געהאלפן מיט אויסהאלטן די ישיבה.
נאך דער פטירה פון זיין פאטער הרב אליעזר יהודה פינקל י"ט תמוז תשכ"ה, האט מען באשטימט רבי ביינוש דער נעקסטער ראש ישיבה און מנהל, צוזאמען מיט זיין שוואגער, הרב חיים שמואלעוויטש. אלס ראש ישיבה האט ער איינגעפירט דעם "דף" פראגראם, לויט וואס יעדער ישיבה מאן דארף ענדיגן פינף בלאט גמרא א וואך. ער איז געווען שטארק באקאנט פאר זיין עניוות און צניעות. יארן לאנג פלעג ער דאווענען טאג טעגלעך וותיקין ביים כותל.
ווען מ'האט אויפגעשטעלט דגל התורה, אין תשמ"ט (1988), האט הרב שך אים געבעטן צו ווערן א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
ער איז נפטר געווארן תש"ן. זיין לויה איז ארויסגעגאנגען פון דער מירער ישיבה. רב שך האט אים מספיד געווען.
נאך זיין פטירה האט מען באשטימט זיין עלטסטן איידעם, הרב נתן צבי פינקל, ראש ישיבה, און זיינע אנדער איידעמער ר"מים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ביינוש און זיין ווייב מלכה גריינעמאן האבן געהאט פינף טעכטער, וואס האבן אלע געהייראט ראשי ישיבות געבוירן אין אמעריקע. די איידעמעס זענען:
- הרב נתן צבי פינקל (האט געהייראט מרת רחל לאה)
- הרב נחמן לייבאוויץ
- הרב נתן ישראל גלושטיין
- הרב בנימין קארליבאך
- הרב אהרן לאפיאנסקי. ראש ישיבה אין וואשינגטאן.


text:
קאראל
קאראַל איז א ים בעל חי אן א רוקן ביין, וואס געהערט צו דעם קלאס פון קאראַלן (וויסנשאפטלעכער נאמען: Anthozoa, "לעבעדיקע בלומען" אויף גריכיש) אין דעם שטאם פון Cnidaria. דער קלאס שפארט איין עטלעכע 6,100 זגאלן. עטלעכע זגאלן פון קאראל האבן א גרויס חשיבות אין בויען קאראל ריפן, וואס זענען פון די מערסטע וואונדערבארע וואוינען אויף דער וועלט און די רייכסטע סביבות אין די אקעאנען.
אן אינטרעסאנער פענאמען איז ווען די טעמפעראטור פונעם וואסער הייבט זיך צוליב על ניניא פארלירן די קאראלן זייער קאליר און זיי ווערן בלאס.


text:
וואלטער קראנקייט
וואלטער לעלאַנד קראנקייט (4טן נאוועמבער, 1916 – 17טן יולי, 2009 ) איז געווען אן אמעריקאנער זשורנאליסט און פאר לאנגע יארן דער אנקער מאן אויף דער סי בי עס נייעס סטאנציע.
קראנקייט איז געבוירן אין מיזורי צו זיין פאטער דר. וואלטער לעלאנד קראנקייט, א דענטיסט, און זיין מוטער, העלענא לענא פריטשע.
ער איז געגאנגען צווישן די טראפן פון רעכטס און לינקס און איבעגעגעבן עכטע רעפארטזש אזש מען האט אנגעהויבן צו רופן אן אנקער מאן, אזוי אן אנקער מאן דארף גוט קענען מאנווירדן דעם שיף צווישן די ברויזענדע ווינטן, און זינט ער האט באקומען דעם טיטול איז דאס געווארן דער העכסטער פאזיציע און נייעס באריכטונג בפרט און זשורנאליזם בפרט, אזש דאס איז דער ציל פון יעדן וואס לאזט זיך אריין אין דעם פעלד אנצוקומען צו דעם פאזיציע, אבער ווי פאשטענדליך האבן זייער ווייניג מענטשן געדינט אויף דער פאזיציע, טאקע ווייל מען דארף זיין מורא'דיג אינטעליגענט, און עס איז דא זייער ווייניג וואס קענען דאס באווייזן
ווען ער איז געשטארבן אין יאר 1981 האט איהם איבערגענומען דען רעדער וואס ער האט געדינט אויף דער פאזיציע ביז אין 2005 נאכדעם וואס ער האט געהאט א שטוינענדן דורכפאל מיט אויפדעקן אן אויסגעטראכטע געשיכטע איבער פרעזידענט בוש, ווען עס האט געהלטן לערך זיבן וואכן פאר די נאציאנאלע וואלן, און סי. בי. עס. אונטער גרויס דרוק איז פון איהם פטור געווארן אויסקלויבנדיג איהם אלס דער שעיר לעזאזל, וואס דאן איז באשאפן געווארן דער סלאגאן רעדער געיט וויאזוי עס ווערט באצייכנט אינעם פאליטשן לעקסיקאן, אבער ער באקעמפט דאס אין געריכט מיט גרויס אנטשלאסנקייט, טענה'נדיג אז ער קעמפט נישט פאר זיך נאר קעגן די גרויסע אינטערעסן וואס פרובירן צו באיינפלוסן די אפענע מידיא, וואס לויט ווי ער טענה'ט וועט דאס אונטער מינעווען די 1טע אמענדמענט וואס גיט פרייהייט פון ווארט פאר יעדן איינציגן בירגער.


text:
קלעמענט אטלי
קלעמענט ריטשארד אטלי (ענגליש: Clement Richard Attlee) (3טן יאנואר 1883 – 8טן אקטאבער 1967) איז געווען א בריטישער לייבאר פאליטיקער וואס איז געווען פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1945 ביז 1951, און פירער פון דער לייבאר פארטיי פון 1935 ביז 1955.
זיין רעגירונג האט אדורכגעפירט א פאליטיק לויט דער שיטה פון קינז, געבויט אויף פולן באארבעטן און ברייטע סאציאלע דינסטן. זיי האבן אויך נאציאנאליזירט די הויפט אינדוסטריעס און אויפגעשטעלט די נאציאנאלע געזונטהייט דינסט.
אין אויסערן פאליטיק האט זיין רעגירונג געענדיגט די קאלאניזאציע פון א גרויסן טייל פון דער בריטישער אימפעריע מיט דער זעלבשטענדיקייט פון אינדיע, פאקיסטאן, בורמע, סילאן און יארדאניע. אויך האט געענדיגט דער בריטישער מאנדאט אין פאלעסטינע מיט דעם שאפן פון דאס לאנד ישראל.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אטלי איז געבוירן אין פאטני, לאנדאן, דער זיבעטער פון אכט קינדער, צו זיין פאטער הענרי אטלי, אן אדוואקאט, און זיין מוטער עלן ברעווערי וואטסאן.


text:
עסטרייך
דאס עסטרײַך (דײַטשיש: Österreich) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין אײראָפּע. זיין הויפט שטאָט איז וויען. עס וווֹינען דאָרט ווי 8.2 מיליאָן מענטשן, פון זיי עטליכע טויזנט יידן. עסטרייך גרענעצט דייטשלאנד, טשעכיי, סלאוואקיי, אונגארן, סלאוועניע, איטאליע, שווייץ און ליכטנשטיין.
אין דער 19טן יארהונדערט האט געהערשט אין עסטרייך די האפסבורג דינאסטיע, און עסטרייך איז געווארן איינער פון די גרויסער קראפטן פון אייראפע. אין 1867, האט דער קייסער פראנץ יאזעף פארוואנדלט די עסטרייכער אימפעריע אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע. די עסטרייך אונגארישע אימפעריע איז איינגעפאלן אין 1918 ביים סוף פון דער ערשטער וועלט מלחמה. די ערשטע עסטרייכער רעפובליק איז געגרינדעט אין 1919, מיט א קלענערן שטח לאנד. אין 1938 האט עסטרייך זיך באהאפטן צו נאצי דייטשלאנד אינעם אנשלוס, וואס האט געצויגן ביז דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה אין 1945, ווען די אליאירטע כוחות האבן אקופירט דאס לאנד. די אקופאציע האט געענדיגט אין 1955 ווען דער עסטרייכער שטאַט אפמאך האט ווידער אויפגעשטעלט עסטרייך ווי א סואוורענער שטאַט. אין יענעם יאר האט דער עסטרייכער פארלאמענט דערקלערט די אייביגע נייטראלקייט פון עסטרייך.


text:
מיקראביאלאגיע
מיקראביאלאגיע (פון גריכיש uῑkpoς, מיקראס, "קליין"; Bίoς, ביאס, "לעבן"; און -λoYίa, -לאגיאַ) איז די שטודיע פון מיקראארגאניזמען, וואס זענען קליינטשיקע ארגאניזמען מיט איין צעל אדער ווייניג צעלן, וואס מען זעט זיי נאר מיט א מיקראסקאפ.[1] דאס שליסט איין פאנגי, באקטעריע און ארכעען. ווירוסן[2] שטודירט מען אויך, כאטש זיי זענען אייגנטלעך קיין לעבעדיגע ארגאניזמען. אין קורצן; מיקראביאלאגיע שטודירט לעבן און ארגאניזמען וואס מען קען נישט זען מיטן אויג אליין.
מיקראביאלאגיע איז א טערמין וואס איז כולל וויראלאגיע, מיקאלאגיע, פאראסיטאלאגיע, באקטעריאלאגיע און אנדערע צווייגן.
מיקראביאלאגיע איז פארהעלטנמעסיק א נייע שטודיע. אויבוואויל די ערשטע מיקראבן האט מען געזעען שוין פאר דריי הונדערט יאר, אבער ס'איז נאך דא אסאך וואס מען ווייסט נישט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Madigan M, Martinko J (editors) (2006). Brock Biology of Microorganisms, 11th, Prentice Hall. ISBN 0-13-144329-1.
- ↑ Rice G (2007-03-27). Are Viruses Alive?. דערגרייכט דעם 2007-07-23.


text:
באן
א באן איז א טעכנאלאגישע מיטל צו אריבער פארן צווישן ווייטע ערטער, צווישן שטעט און צווישן מדינות. א באן וואס פארט צווישן מדינות הייסט א צוג. אויך איז דא באנען וואס פארן אדורך אין די שטעט: "שטאטישע באנען" און "אונטערערדישע באנען".
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באן איז אנטוויקלט געווארן אין דעם 19טן יארהונדערט (אין 1830). די ערשטע באן איז געפארן בלויז עטלעכע קילאמעטער אויף א דאמף מאטאר אין גרויסבריטאניע. טיפער אין דעם 20סטער י"ה איז שוין די באן געווען פארשפרייט אין רוב אייראפע.
די באן איז געוועזן א געוואלדיקע אויסברעך זינט טויזנטער יארן צוריק. ביז ווען די באן איז דערשינען געווארן, האבן מענטשן זיך געוואנדערט דורך פערד מיט וועגינער, וואס דערפאר האט דער פארן געדויערט זייער לאנג מיט פיל סכנות אויף די וועגן, אדער האט מען זיך געוואנדערט מיט שיפן וואס האבן געפארן זייער שטאט דורך פארהאנגען. צוליב דעם האבן זיך דאן רוב מענטשן נישט ערלויבט צו באזוכן אנדערע ערטער אינדרויסן פון זייער דערפל. אבער זינט די באן איז דערשינען געווארן האט דאס פארענדערט די וועלט אין גאר א סך ענינים, צ.ב.ש האט דאס צוגעברענגט צו די באדארפעניש צו פארן אויף דאטשע און פארברענגען אויף וואקאציע, און איבערהויפט האט דאס פארענדערט די האנדל אין ווירטשאפט. (זע אױך אינדוסטריעלע רעוואלוציע)
אין דעם 20סטן י"ה האט זיך אנטוויקלט אין פאריז און אין לאנדאן די שטאטישע באנען און די אונטערערדישע באנען.
מעכאניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז פאראן עטלעכע ערליי באנען אין דער וועלט. די באנען וועלכע פארן אויף ווייטע ערטער ווערן געטריבן דורך א לאקאמאטיוו (א לאקאמאטיוו איז די ערשטע טייל פון די באן אין וועלכע די מאטאר ליגט און שלעפט די איבריגע וואגאנען) און די וואס פארן אין שטאט ארבעט דורך עלעקטריק אדער מאגנעט. א באן איז נישט צופיל אנדערש ווי אן אויטא נאר האט א גרעסערע מאטאר און נעמט קראפט דורך אנדערע וועגן און אנשטאט פארן אויפ'ן שאסיי פארט עס אויף שינעס וועלכע האלט איר גלייך.
די ערשטע באנען (לאקאמאטיוון) האבן גענומען קראפט דורך פארע מאטארן דאס איז הייס וואסער וואס האט ארויסגעגעבן פארע וואס האט געדרייט דעם מאטאר. שפעטער האט מען אנגעהויבן נוצן עלעקטריק מאטארן וואס ווערן געטריבן דורך דיזל גאז. רוב באנען ווערן היינט געטריבן דורך דיזל מאטארן.
עס פארשטייט זיך אז צו שלעפן א באן אנגעפילט מיט סחורה פאדערט זיך גאר א שטארקע מאטאר מינימום ווי עטליכע טויזענט אויטאס [די באן אליין אן קיין משא וועגט טויזענט מאל אזויפיל ווי אן אויטא]. ס'איז אבער נישט אזוי, א באן האט געווענליך א 12 צילינדער מאטאר מיט צווישן 3 און 4 טויזענט פערד קראפט וועלכע איז נישט מער ווי מאקסימום 15 מאל אזוי שטארק ווי א געווענליכן אויטא וואס האט בערך 200 פערד קראפט. דאס איז ווייל א זאך וואס ליגט אויף שינעס לאזט זיך גרינגער שלעפן. טאקע דערפאר האט א באן אייזערנע רעדער ווייל לופט רעדער גייען ארויף און אראפ ווען עס דרייט זיך און דאס נוצט מער קראפט. כדי די רעדער זאלן נישט גליטשן איז דא אין יעדע באן אסאך זאמד וואס ווערט דורך ספעציעלע רערן ארויסגעשפריצט צו די רעדער ווען עס ווערט גליטשיג. די זאמד שפריצן סיסטעם ווערט אפערירט אויטאמאטיש דורך עטליכע סענסארס אונטערן באן.
מיט נאך א זאך איז א מאטאר פון א באן אנדערש ווי ביי אן אויטא. אן אויטא האט א טראנסמישן וועלכע קאנטראלירט דעם מאטאר און די ציינראדן (גירס) ווען עס זאל גיין שנעלער אדער לאנגזאמער. א באנ'ס מאטאר ארבעט שטענדיג די זעלבע שנעל און צודעם איז דא אן אזוי גערופענער הייבריד סיסטעם וואס קאנטראלירט די ציינראדן זעלבסט. טאקע ווייל עס איז נישט פאראן קיין טראנסמישן קען די באן נישט פארן אזוי שנעל (געווענליך פארט א צווישן 50 און 70 מייל פער שטונדע). אויב מען וואלט דווקא יא געוואלט לייגן א טראנסמישן אין א באן וואלטן געמוזט זיין גאר אסאך ציינראדן און וואלט אויפגענומען צופיל פלאץ. א באן פרעסט נישט מער ווי 1.5 גאלאן דיזעל פער מייל מיט א געווענליכע משא. דיזל איז קרעפטיגער ווי געווענליכע גאזאלין.


text:
עירובין
די מצווה פון עירובין איז איינע פון די 7 מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען, אזוי:
אונטער דעם איז דא:
עירובי תחומין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די תורה טאר מען נישט ארויסגיין שבת פון א באוואוינטע שטאט מער ווי 2,000 איילן וואס ווערט אנגערופן "תחום שבת", דעריבער האבן חז"ל מתקן געווען אז אויב איינער וויל ארויס גיין אויסערן תחום, זאל ער פאר שבת אראפלייגן צוויי סעודות עסנווארגן ביים ענדע פון די 2,000 איילן אויסערן שטאט, און דאס ווערט פארעכנט אזוי ווי דער מענטש וואוינט דארט, ווייל א מענטש וואוינט ווי זיין עסן איז, ממילא וועט עס איהם ערלויבן צו גיין נאך 2,000 איילן פון ווי ער האט אראפ געלייגט דאס עסן, איז דאס א סך הכל פון 4000 איילן פון די באוואוינטע שטאט.
עירובי חצרות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עירוב
לויט דער תורה מעג מען טראגען אין א בילדונג ווי עס וואינען אסאך מענטשן אדער א הויף, אזוי אויך א שטאט וואס איז ארומגענימען א מויער מעג מען לויט די תורה טראגען אבער די חכמים האבן מורא געהאט אז מענטשן וועלן מיינען אז פונקט ווי אין די שטאט עג מען טראגען מעג מען איבעראל און אזוי ווייטער, האט שלמה המלך און זיין בי"ד מתקן געווען אז יעדער וואס וואינט פאר זיך און וויל טראגען דארף מאכען א עירוב.
עירוב תבשילין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז נאר ווען יו"ט געפאלט אויס אום ערב שבת, האבן חז"ל מתקן געווען אז מ'טאר נישט צוגרייטן די סעודות פון שבת אום יו"ט, ווייל אום יו"ט איז מעו צו פארנומען און מ'וועט גרינגשעצן דעם שבת מיטן נישט צוגרייטן ווי עס פאסט, דעריבער מוז מען שוין צוגרייטן דעם שבת פון פאר יו"ט, האבן אבער חז"ל געזאגט אז מ'קען טוהן אן עצה אז מ'זאל יא מעגן קאכן פון יו"ט אויף שבת, אויב מ'מאכט אן עירוב תבשילין דאס מיינט אז ערב יו"ט גרייט מען צו צוויי געקעכטסן פאר שבת און מיט דעם ווייזט מען אז מ'האט שוין אנגעגערייט פאר שבת. די צוויי געקעכצן טאר מען נישט אויפעסן פאר שבת.


text:
PHP
PHP איז איינע פון די קאמפיוטער פראגראמירן שפראכן וואס ווערט אסאך געניצט היינט.
עס איז אריגינאל געבויט געווארן פאר וועב פלאנעווען, אבער צוליב זיין שטארקן איינפלוס האבן דאס מענטשן אנגעהויבן צו נוצן אלס א געווענליכער פראגראמירן שפראך, אזוי אז היינט צוטאג'ס בויען שוין מענטשן דערויף אייגענע (דערווייל נאר) פריוואטע אפערירן סיסטעמען.
עס איז אן אפענער קאד שפראך, דאס טייטש אז יעדער קען זיך אנהענגען דערין און צולייגן אראפנעמען וכדו', וואס לויפט אונטער דעם GNU ליצענץ.
די ערשטע ווערסיע דערפון איז ארויסגעקומען אין יאר 1996, וואס דאן איז דאס געווען בלויז אויף א קליינעם פארנעם לויט די C פראגרמירן סטאנדארטן, אבער עס האלט שוין היינט ביי ווערסיע נומער 5.4.7, וואס פארנעמט שוין יוניקאד.
פאר אינטרעסאנטקייט איז כדי אונטערצושרייכן, אז די גאנצע וויקי סיסטעם איז געבויט אויף דער php שפראך. אויך פייסבוק איז געבויט אויף php.


text:
לודוויג זאץ
לודוויג זאַץ (18טן פעברואר 1891 - 31סטן אויגוסט 1944[1]) איז געווען אן אקטיאר אין יידיש טעאטער און פילם, מערסטער באוואוסט פאר זיינע קאמישע ראלעס. אין 1925 האט דער ניו יארק טיימס אים באשילדערט דעם גרעסטן יידיש קאמיקער אין זיין צייט.[2]
זאץ איז געבוירן אין לעמבערג, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט לוויוו, אוקראינע] און איז נפטר געווארן אין ניו יארק סיטי.[1]
ער איז אויך געווען א פאפולערער זינגער אויף דער אידישער שפראך אין די אמעריקאנער טעאטערס.
ער האט איבערגעלאזט עטליכע רעקארדן נאך זיך, וואו מען קען הערן זיינע ניגונים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 לודוויג זאַץ ביי דער אינטערנעץ פילם דאטנבאזע
- ↑ Melamed, S.M., "The Yiddish Stage", New York Times, Sep 27, 1925 (X2)
ֿ


text:
ראשונים
ראשונים פון לשון די ערשטע זענען די פירענדע רבנים און הויפט טאן געבער פארן הלכה תורה אידישקייט וואס איז היינט דא זיי זענען געווען נאך די תקופה פון די גאונים און בעפאר די אחרונים.
זייער אויפטוה איז געווען צו איבערטייטשן און מסביר זיין די גמרא צו אוזער פראקטישער און אקטועלער לעבן וואיזוי זיך צו פירן לויט די גמרא.
פון זיי איז אויגפארעמט און צוזאמגעשטעלט די היינטיגער ספרים שאפע פון אלע ספרים וואס באציען זיך אויף זייערע ווערטער וואס זיי האבן געמיינט.
זיי האבן געלעבט און געשאפען אויפצוארבעטן די הלכה אין 11טער יארהונדערט און אין 12טער יארהונדערט בערך.
צווישן די הויפט רבנים וואס ווערן פארעכענט אלס ראשונים איז דער רי"ף, רש"י, רמב"ם, די רא"ש, רמב"ן און נאך צענדליגע רבנים וואס האבן זיך פארטאן צו מפרש זיין די תורה און תלמוד, און זיך אפגעגעבן מיטן אידישן פילאסאפיע, און אויכט פאעזיע און געזאנג.


text:
פערסישער איינגאס
דער פערסישער איינגאס, אויף פערסיש כאליזש פארס, און אראביש, אל-כאליזש אל-אראבי. ווערט אויך גערופן אראבישער איינגאס, בעיקר אין די אראבישע לענדער. די נאמען פונעם ים סוף, ביזן ניינצטען יאר הונדערט, איז געווען אראבישער איינגאס. אין דער וועלט איז מער אנגענומען דעם פערסישער ווערסיע פון די נאמען, אדער "די איינגאס".
די איינגאס געפונט זיך אויף א שטח פון 233,000 קוואדראט קילאמעטער, עס פארבינדט זיך צו די אמאן איינגאס, אויף די מזרח. פון מערב זייט פאנגט זיך די איינגאס אן, פון א דעלטא ביי די טייך שאט אל-אראב, די טייך ווי די פרת און די חידקל, פאלן אריין אין איראק.
די איינגאס איז לאנג 989 קילאמעטער, אין די ברייט איז דער שמאלסטער טייל, 56 קילאמעטר ביי די הארמוז דורכגאס. די וואסער איז נישט זייער טיף, די מאקסימום טיפקייט איז נישט מער פון 60 מעטער, די שווונג איז אויך א שוואכע, אפילו ווען די וואסער הייבט זיך (בעיקר אין די ווינטער).
רוב פון די רויע נאפט איבער די וועלט, ווערט ארויסגעשעפט פון די איינגאס.
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער ארום די איינגאס. פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, סאודי אראביע, באכריין א אינדזל, קאטאר וואס איז א האלב אינדזל פון סאודי אראביע, קאווייט און איראק צפון מערב, איראן צפון. עס זענען פארהאן עטליכע אינדזלען אינמיטן דעם איינגאס, וואס האט שוין געברענגט צו מערערע רייבערייען צווישן די לענדער, איבער ווער עס געוועלטיקט אויף זיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויכטיקייט פון די איינגאס, איז שוין א גאר היסטארישער, אלעקסאנדער דער גרויסער, האט שוין געהאט א פלאן, וועגן בויען א פארט פאר זיין אימפעריע. איבער די קומענדיקע הונדערטע יארן, איז די איינגאס געווען אונטער אראבער, פערסישע אימפעריע, אטאמאנישע אימפעריע, און אונטער מערב אייראפעישע הערשאפט. אין די ניינצעטע יאר הונדערט, האבן די אראבער אנערקענט אין די בריטישע הערשאפט. אין יאר 1960 איז די אנוועזנהייט פון גרויסבריטאניע, געקומען צו אן ענדע, און אויף זייער פלאץ איז אנגעקומען די פאראייניקטע שטאטן, און די סאוועטן פארבאנד.
די קאנפליקטן צווישן די אראבער און די פערסן, און יעדע לאנד אין ראיאן, ווילנדיק האבן מער נאפט. האט שוין געברענגט צו עטליכע קריגערייען, און מלחמות צווישן די לענדער. דורכאויס די איראן-איראק מלחמה (1988-1980), איז איינע פון די פראנטן געווען די איינגאס. שפעטער אין 1991 ווען סאדאם כוסעין, האט אינוואדירט קאווייט, וואס האט שפעטער צוגעברענגט צו די ערשטע גאלף מלחמה.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לאנגע קריגעריי גייט ארום צווישן די לענדער אין מיטל מזרח, איבערן נאמען פון די איינגאס, אנגעפאנגען פון די 1950ע יארן. גאמאל אבדול נאסער, פרעזידענט פון עגיפטן, האט אין זיין קריגעריי קעגן דעם שאך, געטוישט דעם נאמען צו אראבישער איינגאס, וואס איז געווארן אנגענומען אין די אראבישע וועלט. איראן פון זייער זייט, פירט אן אגרעסיווע פאליטיק, קעגן סיי ווער עס רופט עס אראבישער איינגאס, אויף אזוי ווייט אז זיי באיקאטירן, אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, וואס רופן דעם איינגאס, אראבישער איינגאס.
כאלעד מאשאל, פירער פון כאמאס טעראר גרופע, האט אין א רעדע וואס באצייכנט דעם טאג וואס סאלאך א דין, האט איינגענומען ירושלים, פון די קרייצצוג. אנגערופן דעם איינגאס מיטן נאמען אראבישער איינגאס, די איראנער האבן געשוימט פאר כעס, אין איין וועב זייט האבן מענטשן געשריבן, אז כאמאס געט צוריק פאר איראן, די ליבשאפט וואס איראן האט צו כאמאס. אן איראנער מיטגלידער אין פארלאמענט (מאדזשעלס), האט שארף פארדאמט מאשאלס ווערטער, אויך האט דער מיטגלידער צוגעלייגט, אז די וועלט דארף וויסן, אז איראן איז זייער סענסיטיוו צו די נאמען "אראבישער איינגאס".


text:
צייט
צייט איז א מאס צו מעסטן דאס געדויערקייט פון געשעענישן. מען ניצט געשעענישן צו מעסטן צייט, למשל "ווען די זייגער איז געווען אויף צוועלעף", אדער "נאכ'ן וועלטס קריג". די קאלענדער מעסט צייט לויט די פאזיציעס פון הימלישע עלעמענטן, למשל "ווען די לבנה איז געווען גאנץ", אדער "פינף גאנצע לבנות צירוק". זייגערס מעסטן צייט לויט ווי לאנג עס דויערט פאר מעכאנישע, עלעקטראנישע, אדער נוקלעארע רעאקציעס צו געשען. די מאס פון זייגערס איז צוטיילט אויף סקונדעס וואס איז באזירט אויף חלקים פון א "טאג" וואס איז באזירט אויף די געשעענישן פון טונקעלקייט און ליכטיגקייט אויף אונזער פלאנעט.
פסיכילאגישע צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פסיכילאגישע צייט, איז די צייט וואס מענטשן שפירן מיטן מח, דאס קען אויסקוקען ווי עס לויפט שנעלער אדער שטייטער - אפילו ווען לויטן זייגער איז עס די זעלבע לאנג. דאס איז נישט די זעלבע פארקורצערינג און פארלענגערינג פון צייט ווי די רעלאטיווע צייט פון איינשטיין'ס טעאריע, וואס מען קען מעסטן מיט צוויי זייגערס.
היינט פיל איך אז היום קצר והמלכה מרובה, די צייט איז מיר ב"ה נישט לאנגווייליג, ווי קען מען האבן נאך, צייט איך האב דיך ליעב לויף נישט אוועק.
צייט איז א חלק פון דער בריאה, בעפאר די בריאה איז נישט געווען אזא מין מושג פון צייט[פֿעלט אַ מקור].
איינשטיינ'ס טעאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט
איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבונדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט די טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער וואו עס איז דא א שטארקע קראפט פון גראוויטאציע. אויך גייט די צייט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אוביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאווע
קאַווע איז א אלגעמיינער נאמען פאר הייסע און צומאלן קאלטע געטראנקען וואס מען מאכט פון אראמאטישע אויל. עס פארמאגט אין זיך קאפעין וואס לעבט אויף דעם מענטש.
קאווע אראביקא (Coffea arabica), דער מערסטער פארשפרייטער זגאל פון דעם קאווע פלאנץ, איז אן אלעמאל-גרין פלאנץ וואס שטאמט פון עטיאפיע. אנדערע זגאלן, קאווע ליבעריקא (Coffea liberica) און קאווע ראבוסטא (Coffea robusta), זענען געפונען אין פארשידענע געגנטן פון אפריקע.
אינהאַלט
די אפשטאם פון קאווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז קאווע שטאמט פון א פראסטער פאסטוך וועלכער האט באמערקט אז איינע פון זיינע ציגן זענען געווארן גוט אויפגעלייגט און אביסל ווילד נאכ'ן עסן א געוויסע באנדל וועלכע האט זיך געפינען אין זיין פעלד. די באנדלעך זענען געווען קאווע און דער פאסטוך האט עס פארזוכט און דאס איבעריגע איז היסטאריע...
ארגינעל איז קאווע געווען אן עסן וועלכע איז געווען ארומגעשמירט מיט פעטן פון א בהמה צו געבן א טעם און די פארקויפער האבן דאס גערופן אן ענערגיע באל. דער געדאנק פון מאכן קאווע דורך אויפלאזן מיט הייסע וואסער שטאמט פון די אראבער וועלכע זענען געווען די ערשטע קאווע טרונקער נאך טויזענטער יארן צוריק. די אראבער האבן געהאלטן פאר א סוד זייער ענערגיע טרונק און האבן באוואכט די קאווע פעלדער. די איינציגסטע פלאץ ווי עס האט געוואקסן קאווע אויסער ביי די אראבער איז געווען אין אפריקע וועלכע האבן נאך דעמאלט געגעסן די קאווע באנדלעך הארטערהייט וועלכע ווערט גערופן קאווע טשעריס.
אויך דא איז פאראן א וועלט'ס מעשה וועלכע זאגט אז אן אינדיאנער גנב האט גענומען קאווע פון די אראבער און דאס געלייגט אין א זאק צוגעבינדן צו זיין קערפער. ווען ער איז אנגעקומען קיין אינדיע האט ער דאס איינגעפלאנצט און אויך דארט האט עס אנגעהויבן וואקסן. די אייראפעער האבן נאכגעפאלגט די אינדיאנער און אויך זיי האבן אנגעהויבן אנפלאנצן קאווע צום ערשט אויף אן אינזל וועלכע איז היינט א טייל פון אינדאנעזיע.
קאווע האט אריבער געשפרייזט דעם אטלאנטיק אין יאר 727' ווען א בראזיל'ער שפיאנאזש אגענט האט אהיימגעברענגט קאווע אלס א מתנה פאר'ן קעניג. אויך זיי האבן עס איינגעפלאנצן און היינט צו טאג איז בראזיל די וועלט'ס גרעסטע קאווע פראדוצירער. אין אמעריקע וואקסט קאווע נאר אויף דעם האוואי אינזל און וויבאלד עס וואקסט נישט קיין סאך איז פאראן א חשיבות צו די קאווע און קאסט אסאך געלט. ספעציעל איז באקאנט די קאונא קאווע וועלכע וואקס אויף איינע פון די האוואי וואולקאן אינזלן און האט עפעס א ספעציעלע טעם צו וועלכע די קאווע פארשטייער לעכצן.
וואס עס מאכט אזוי ליב האבן קאווע איז נישט באהאלטן פון קיינעם. קאווע פארמאגט קאפעין וועלכע איז א דראג פונקט וואו אלע דראגס און האט די זעלבע עפעקט נאר איז היבש מילדער. א גלעזל קאווע פון 6 אנסעס פארמאגט ארום 100 מילי-גראם קאפעין וועלכע איז די מערסטע קאפעין אין סיי וועלכע טרונק. נאך קאווע קומט קאלא סאדע וואו א קען סאדא פון 12 אנסעס פארמאגט נאר 50 מילי-גראם פון קאפעין.
קאווע וואקסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאווע בוים אי זייער א הילצערנע בוים מיט שטארק גרינע בלעטער וועלכע וואקסן אין פארן אבער זענען צעטיילט צו אנדערע דירעקציעס. די ביימער קענען וואקסן ביז 30 פיס הויך אבער די פארמער נעמען אראפ די קאווע פריציטיג כדי זיי זאלן נישט דארפן קריכן הויך צו קלויבן די באנדלעך.
די קאווע ביימער געבן ערשט ארויס קליינע ווייסע געוואוקסן און נאך א יאר הייבט עס אן ווערן קאווע באנדלעך, ווערט אויך גערופן קאווע טשעריס). די קאווע ביימער וואקסן נאכאנאנד. ווען מען נעמט אראפ די געצייטיגטע באנדלעך קומען נייע און עס קענען זיין ביידע אויף איין בוים אין דער זעלבער צייט. יעדע קאווע בוים קען פראדוצירן בערך אנדערהאלבן פונט געמאלענע קאווע יעדע סעזאן.
צו פלאנצן קאווע דארף מען האבן גוטע ערד און מילדע וועטערס מיט אסאך רעגן און זון שאטן. דערפאר וואקס נאר קאווע אין די מיטעלסטע טיילן פון די וועלט פון דרום צו צפון וועלכע ווערט אנגערופן די באנדל ליניע.
קאווע סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי הויפט קאווע סארטן וועלכע ווערן אנגערופן: אראביקע און ראבוסטא. אראביקע איז די ארגינעלע קאווע וועלכע האט געוואקסן אויף די קאווע ביימער אין די אראבישע לענדער. אלע קאווע וועלכע זענען געמאכט פון די סארט באנדלעך זענען מילד און גוט אין טעם. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע איז פון די סארט.
די סארט קאווע וואקסט אויף הויכע אויבערפלאכן צווישן 2,000 און 6,000 פיס העכער'ן ים אויבערפלאך, מיט מילדע טעמפרעאטורן צווישן 60 און 75 פארענהייט (16 ביז 24 צעלסיוס), און ארום 60 אינטשעס פון רעגן פער יאר. אויב די וועטערס ווערן קאלט גייען אלע קאווע צוגרינד זייער שנעל.
ראבוסטא קאווע ביימער זענען די פארבליבענע 30 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע און געפינען זיך אין אזיע און אין בראזיל. די סארט באנדלעך זענען קלענער און רינדיגער ווי די אראביקע קאווע באנדלעך. די ראבוסטא קאווע ביימער זענען שטערקערע ביימער וועלכע קענען פארנעמען מער היץ און קענען ליגן מער נידעריג אויפ'ן ים אויבערפלאך. די קאווע איז ביטער און פארמאגט 50 פראצענט מער קאפעין ווי די אראביקע קאווע.
ווייטער זענען די קאווע סארטן צעטיילט לויט די לענדער צו קלענערע קאטעגאריעס. גרויסע קאווע טרונקער פארשטייען גוט דערצו און ווייסן אפצוטיילן איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן קאוועס וועלכע זענען געמאכט פון עטליכע סארט באנדלעך וועלכע גיט א געמישטע טעם.
פון א טשערי צום גלעזל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר רופן עס א קאווע באנדל אבער ווען מען זעט דאס קוקט עס נישט אויס אנדערש ווי א טשערי וועלכע ווערט רויט ווען עס ווערט רייף. מיט'ן ערטשן בליק אויף א קאווע בוים זעט מען נישט קיין באנדלעך ווייל זיי ליגן באהאלטן צווישן די בלעטער און צווייגן און עס איז א שטיקל עבודה זיי צו קלויבן.
די אויסערן טייל פון א קאווע באנדל איז ביטער און די אינערליכע טייל איז זיס. ערשט נאך די צוויי טיילן ליגט באהאלטן די קאווע קערל וועלכע איז א הארטע גרינע באנדל. עס איז נאר פאראן איין סעזאן פאר קאווע און דאס ווענדט זיך לויט די גיאגראפישע ערטער וואו עס וואקסט. צפון פון דעם עקוואטאר ווערן אלע קאווע באנדלעך געצייטיגט ערגעץ צווישן סעפטעמבער און מערץ און דרום פונעם עקוואטאר ווערן זיי געצייטיגט אין אפריל אדער מאי. די באנדלעך ווערן געקליבן מיט די הענט און מען קען קלויבן אויפ'ן בוים אדער אראפנעמען אלע באנדלעך און דערנאך קלויבן. די ארבעטער אין די קאווע פעלדער קלויבן צווישן 100 און 200 פונט פון באנדלעך (יעדער איינער) און נאר ארום 20 פראצענט פון די וואג וועט בלייבן אקטועלע קאווע.
איינמאל די באנדלעך זענען געקליבן דארף מען באלד זיך נעמען צו די ארבעט ווייל די באנדלעך ווערן אומפריש זייער שנעל. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי מען ארבעט דאס אויס די ערשטע איז א טרוקענע וועג און די צווייטע איז א נאסע וועג: די טרוקענע וועג איז דורך אויסשפרייטן אלע באנדלעך אין א גרויסע שאכטל און מען לאזט עס טרוקנען אויף די זון פאר 10 טאג ווען יעדן טאג מישט מען דאס אויף אז די זון זאל קענען צוקומען איבעראל. נאך 10 טאג ווערן די באנדלעך ברוין און פארלירן 11 פראצענט פון זייער פייכקייט. די נאסע וועג איז נישט קיין סאך אנדערש נאר אז מען נעמט פון פאראויס אראפ די אויבערשטע טיילן פון דעם באנדל און מען לאזט טרוקנען נאר די גרינע באנדל וועלכע אנטהאלט די קאווע. דער צווייטער פראדעצור איז טייערער און טייל קאווע פראדעצורער נוצן אפילו מעכאנישע ליכטיקייט צו טרוקענען די באנדלעך וועלכע איז פיל שנעלער.
איינמאל די באנדלעך זענען טרוקן נעמט מען אראפ נאך עטליכע שיכטן און מען צעטיילט זיי לויט די גרויס. דאס קען געטאן ווערן מיט די הענט אדער דורך א ספעציעלע בלאז מאשין וועלכע בלאזט אוועק די וואס וועגן ווייניגער. עד כאן איז די ארבעט אין די פעלדער. די פארמער פאקן עס אין זעק און שיקן זיי צו די קאווע פירמעס . ארום 7 מיליאן טאנען גרינע באנדלעך קאווע ווערן געשיקט איבער די וועלט אין איין יאר.
דערנאך ווערן די גרינע באנדלעך געבראטן אין גרויסע טעפ וועלכע דרייען ארום די באנדלעך זיי זאלן נישט פארברענט ווערן. דא ארבעט עס ווי פאפ-קארן און נאך א שטיק צייט פאפט עס אויף צו דאפעלט אזוי גרויס און הייבט אן געבן א גערוך. מען לאזט עס דארט בראטן נאך עטליכע מינוט ווילאנג עס פאפט נאכאמאל און דעמאלט נעמט עס ארויס פון די מאשינען. עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען בראט די באנדלעך און דאס זענען די סודות פון די קאווע פירמעס. אזעלכע קאווע פון נעסקאפעי און טעסטערס טשאויס ווערן נישט געבראטן מער ווי 7 מינוט און טייערע קאווע קען ווערן געבראטן ארום 14 מינוט ווען די צוקער אין די באנדל ברענט אויס און גיט ארויס א ספעציעלע גערוך וועלכע די גרויסע קאווע טרונקער גלייכן.
נאכ'ן בראטן לאזט מען ליגן די באנדלעך פאר א שטיק צייט בעפאר מען צעמאלט עס. וויבאלד די טעם פון קאווע וועפט שנעל אויס איינמאל מען צעמאלט עס טוט מען די צעמאלן די לעצטע זאך בארט בעפאר מען פאקט עס. אין אלע קאווע מאשינען לייגט מען אריין גאנצע באנדלעך און די מאשין צעמאלט עס אליינס וואס מאכט די קאווע פרישער.
צו האלטן פריש קאווע אין די שאפע דארף מען דאס האלטן גוט פארמאכט און אין א טונקעלע פלאץ ווייל אקסיגן און ליכטיקייט מאכן די קאווע שנעלער אויסוועפן.
א גוט גלעזל קאווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאווע איז א געמיש פון קאווע, וואסער, און מילך און דאס דארף קלאפן עס זאל האבן א גוטן טעם. אויב ווייסט מען נישט וויפיל צו לייגן פון וואס, טרונקט מען יעדן טאג אן אנדערע קאווע. א גוטע קאווע לויט די עקספערטן דארף זיין ווי פאלגענד:
צוויי לעפלעך (טעיבלספונס) קאווע פאר יעדע 6 אנסעס וואסער און שטארקע מילך לויט די אייגענע פארשטאנד. דאס וואסער דארף זיין ריינע וואסער און דארף קאכן ביי א מינימום טעמפרעאטור פון 200 דעגרי פארנהייט. פארגעסט נישט אז דאס וואסער איז דער הויפט טייל אין א קאווע און ווי פרישער און ריינער אלס בעסער וועט די קאווע זיין. אויב האט מען א קאווע מאשין מיט קאווע באנדלעך קען מען האבן פיל בעסערע קאווע ווייל די נארוואס צעמאלענע באנדלעך גיבן ארויס פרישע קאווע. מען דארף זיכער מאכן אז די קאווע מאשין איז גוט גערייניגט ווייל די שליסל צו גוטע קאווע איז ריינע וואסער.
אויב איינער קען נישט פארנעמען די רעקאמענדירטע קאווע ווייל עס איז צו שטארק זאל ער פרובירן אנדערהאלבן לעפל און אויב איז עס נאך אלץ צו שטארק זאל ער פרובירן איין לעפל. ווייניגער פון דעם איז נישט קיין קאווע. איינמאל מען איז צופרידן מיט'ן קאווע זאל מען געדענקן די מאס קאווע, וואסער און מילך, וואס מען האט אריינגעלייגט און אזוי איבערמאכן יעדן טאג כדי צו האבן א גוט גלעזל יעדן אינדערפרי און נישט דורכפאלן מיט א צו קאלטע אדער צו ליכטיגע קאווע.
דיקעפענעיטעד קאווע האט אן ענליכע טעם אבער און איז געמאכט פאר די וואס גלייכן די טעם פון קאווע אבער דארפן נישט די קאווע עפעקטן. עס זענען פאראן צוויי ערליי וועגן וויאזוי מען נעמט ארויס די קאפעין פון די קאווע. איין וועג איז דורך כעמיקאלן און א צווייטע וועג איז דורך וואסער. די כעמיקאלן מאכן דעם דזשאב שנעלער און ווען עס איז פארטיג ווערן די באנדלעך איבערגעשווענקט מיט וואסער כדי אוועקצונעמען די פארבליבענע כעמיקאלן. די וואסער פראדעצור געדויערט פיל לענגער אבער איז געזונטער. דאקטוירים זענען ביי דער מיינונג אז עס איז בעסער צו טרינקן ארגינעלע קאווע ווי דיקאפענעיטעד קאווע ווייל 90 פראצענט דיקאפענעיטעד קאווע זענען בעארבעט געווארן מיט כעמיקאלן און די פארבליבענע כעמיקאלן זענען ערגער ווי די קאפעין אין קאווע.
אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז עס איז היינט פאראן נאטורליכע דיקאפענעיטעד קאווע וועלכע ווערן געפלאנצט אנדערש. וויבאלד עס איז פאראן ווייניג דערפון איז עס אומבאקאנט און איז טייער.
עס איז גוט צו מאכן א קאווע אין א גרויסע גלעזל ווייל די וועלט זאגט א ווערטל אז די צווייטע גלעזל האט קיינמאל נישט די זעלבע טעם...
קאווע ארום דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט יעדער גלייכט קאווע און פון די לענדער וואס גלייכן יא קאווע טרונקט נישט יעדער די זעלבע קאווע וואס מיר טרונקן אין אמעריקע. לאמיר זען:
אמעריקע = אמעריקאנער זענען נישט די גרעסטע קאווע טרונקער און רוב איינוואוינער גלייכן לייכטע קאווע אבער מיט די יארן ווערט דאס שטערקער און שטערקער. רוב מענטשן לייגן אריין צוקער און גלייכן קאווע וואס האט א גוטע גערוך. דערפאר זענען קאווע מיט פלעיווארס זייער פאפולער.
פראנקרייך = די פראנצויזישע גלייכן שטארקע קאווע וועלכע איז דורכגעבראטן און איז באקאנט אלס "פרענטש ראוסט". פראנצויזישע גלייכן אויך א קאווע וועלכע רופט זיך די מילכיגע קאווע און באשטייט פון האלב קאווע האלב אויפגעקאכטע מילך.
עסטרייך = וועניס קאווע איז ממש די איינציגסטע קאווע וועלכע ווערט געטרונקן אין אייראפע. עס איז א געמיש פון שטארק געבראטענע און לייכט געבראטענע באנדלעך.
איטאליע = די איטאליענער פארשטייען די בעסטע צו קאווע און טרונקן די שטערקסטע קאוועס. זייערע באנדלעך ווערן געבראטן מיט סטים און איז פיל טונקעלער ווי אנדערע קאווע באנדלעך. די סארט קאווע ווערט אנגערופן "עספרעסאו" און מען קען עס באקומען אין די גאנצע וועלט.
טערקיי = די טערקישע נוצן אן ענליכע קאווע ווי די איטאליענער אבער עס איז נישט אזוי טונקל. די טערקישע לייגן אריין נישט זיסע פלעיווארס אין אלע זייערע קאווע.
קובא = זייער קאווע איז אויך זייער שטארק און איז די ביטערסטע פון אלע. מען קען באקומען קובאנער קאווע אין אמעריקאנער רעסטוראנטן אבער מענטשן טרונקן דאס איז ברוינפן גלעזלעך.
טיילאנד = דארטן טרונקט מען קאווע קאלטערהייט געמישט מיט אייז און זיסע מילך. אין אמעריקע מאכט מען דאס נאך און מען רופט דאס אייס-קאפי.
די איבעריגע וועלט טרונקט ווייניג קאווע און טיי איז מער אויפגעכאפט דארט. צום ביישפיל אין ענגלאנד קען מען שווער טרעפן איינעם טרונקן קאווע. זיי גלייכן טיי און אזוי איז אין רוב אייראפע.
קאַווע און געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט געזונט ארגאניזאציע רעקאמעדירט אַז שוואַנגערע פרויען זאלן באגרענעצן זייער טרינקען קאווע נישט מער ווי דריי אדער פיר גלעזעך א טאג, ווייל קאפעין טוט פארמיידן דאס איינזאפן פון אייזן אין דעם קערפער.[1]
קאַפעין איז אויך פּראָבלעמאַטיש פאר די וואס ליידן אין דעם גאלזעקל אדער פעלן עס.
אין האמעאפאטישן מעדיצין איז אנגענומען אז קאווע טוט שעדיגן די געזונט. זיי זאגן אז קאווע מאכט מענטשן מער וואכעדיג ווייל דער קערפער ארבעט ארויסצושטופן דעם קאפעין.
קאווע אין אידישן קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטאדאקסישע אידן האבן א ספעציעלע פארבינדונג מיט קאווע וויבאלד דאס איז די איינציגסטע געטראנק וואס מעג אריינגענומען ווערן אין מויל פאר'ן דאווענען שחרית (על פי שולחן ערוך). טייל אידן טרונקן מערערע קאוועס און נוצן דאס אלס א וואפן צו מאכן סוקסעספולע הכנות. קאווע פארמאגט קאפעין און טוט בטבע סטימולירן די בלוט און די נעכטיגע עסן הייבט אן גיין אויפ'ן וועג ארויס.
ביי חסידים האט מען אפילו געזאגט א רמז אז קאווע איז פונקט ווי א מקוה, ווייל מילך איז אויף לשון הקודש חל"ב, און דאס איז די גימטריא פון מ' און צוזאמען מיט קַוֶה (קאווע) איז דאס מקוה
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געזונטע דערנערונג ווערנט שוואנגערשאפט און אנזייגן, פון וועלט געזונט ארגאניזאציע וועבארט


text:
עדגער בראנפמאן
עדגער בראנפמאן איז א באקאנטע אידישע ביליאנער פון קאנאדע, זייער רייכטום איז פון ברויפען, אבער די אייניקל האט דאס שטארק פארמינערט דורך פארקויפן זייער ברויפען סיגרעם און אינוועסטירט אין אומגעלונגען ביזנעס צו פראדוצירן האליוואד פילמן.
עס באשטייט פון צוויי ברודער עדגער און טשארלס, און דער זון פון עדגער, מיטן נאמען עדגער זשאניאר.
זייער געלט ווערט גענוצט צו פינאנצירן בוירט רייט פראגראם ווי יעדעס איד באקומט אויסגעצאלט זיין ערשטע נסיעה קיין ארץ ישראל און נאך פארשידענע סעקולארע הומאניטארישע פונדאציעס.


text:
זגאל
אין ביאלאגיע, איז א זגאל די גרונטלעכע איינצלהייט פון ביאלאגישער קלאסיפיקאציע און טאקסאנאמיע. אפט טוט מען דעפינירן א זגאל אלס א גרופע פון ארגאניזמען וואס קענען פלאדיען זיך צוזאמען צו שאפן נייע דורות. למשל, א פערד מיט אן אייזל זענען צוויי באזונדערע זגאלן, כאטש א מוילאייזל ווערט געבוירן פון זיי צוזאמען, ווייל דער מוילאייזל וועט קיין מאל נישט פלאדיען.
די געוויינטלעכע נעמען פון פלאנצן און בעלי חיים אפטמאל זענען די נעמען פון זגאלן, למשל לייב און ים-פערד באדייטן זגאלן. פון דער אנדערע זייט איז הערש דער נאמען פון א פאמיליע פון 34 זגאלן, כולל רויטער הערש און לאס.
יעדער זגאל געהערט צו א מין. דאס איז א השערה פון ביאלאגן אז די זגאלן פון איין מין זענען מער פארבונדן מיט די זגאלן פונעם זעלבן מין ווי די זגאלן פון אנדערע מינים. יעדע זגאל ווערט געגעבן א צווייפאכיגן נאמען, געשאפן פון דעם מין נאמען מיטן זגאל נאמען, לויט דער שיטה פון קארל פאן לינע. למשל די לאנגבלעטערדיקע סאסנע ווערט גערופן Pinus palustris.
צווייפאכיגע קאנווענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייפאכיגער נאמען וואס די וויסנשאפטלער ניצן איז לאטייניש (אדער געמאכטע לאטייניש, ווייל מען ניצט ווערטער וואס שטאמען פון אנדערע שפראכן ווי אויך נעמען פון מענטשן און ערטער). צו ערשט שרייבט מען דעם מין (מיט דעם ערשטן אות גרויסהאפטיק), דערנאך נאך א טערמין: למשל דער גראער וואלף געהערט צום זגאל Canis lupus, דער גאלדענער זשאקאל צום זגאל Canis aureus א.א.וו., אלע די געהערן צום מין Canis. דער נאמען פונעם זגאל איז די צוויי ווערטער צוזאמען (נישט דאס צווייטע ווארט אליין).


text:
טייך
א טייך איז א נאטורליכער וואסער וועג, וואס רוקט פריש וואסער אריבער א לאנד אפשניט פון העכער צו נידעריגער שטאפלס, און איז א וויכטיגער באשטאנדטייל פון דער וואסער צירקולאציע. דאס וואסער אין א טייך קען זיין פון קוואלן אדער וואס רינט אפ פון די ברעגן אדער וואס צעלאזט זיך פון א גלעטשער.
ע"פ רוב דאס וואסער אין דעם טייך פֿליסט אין א ים, אקעאן אדער אן אזערע.
אין דער היסטאריע פון דער וועלט האבן מענטשן זיך באזעצט א יישוב ביי די ברעגן פון א טייך. די גרויסע וועלט ציוויליזאציעס האבן זיך אנטוויקלט אין די טאלן פון טייכן: מעסאפאטאמיע (טאל פון פרת און חידקל), אינדוס טאל, טאל פונעם געלן טייך און טאל פון נילוס.
דער טייך פארזארגט די איינוואוינער מיט וואסער צו טרינקען און פאר באוואסערונג, פיש צו עסן, אן ארט זיך צו וואשן און צו וואשן וועש, זאמד פאר בויען, א פרוכבארן ערדשיכט, קראפט צו באוועגן וואסערמילן, א באקוועמען וועג פאר פארקער און טראנספארט. היינטיקע צייטן ניצט מען אויס גיכע טייך פאר הידראעלעקטרישער ענערגיע און אויך א וועג אוועקצונעמען די פאמויעס און פאבריקן אפפאל.
אפטמאל ווערט א טייך באשטימט דער גרענעץ צווישן צוויי לענדער (וואס מ'רופט א נאטורלעכן גרענעץ). למשל, דער פרוט איז דער גרענעץ צווישן רומעניע און מאלדאווע, טייל פונעם דוניי איז א גרענעץ צווישן רומעניע מיט סערביע און בולגאריע. אין אוראלטע צייטן איז דער דוניי געווען דער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע.
די לענגסטע טייכן אין דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א ליסטע פון די לענגסטע טייכן אין דער וועלט וואס גיסן אריין אין א ים (און נישט אין אן אנדער טייך).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בורדזש כאליפא
Der בורדזש כאַליפֿאַ (אראביש: برج خليفة, טייטש "כאליפא טורעם") איז א וואלקן קראצער אין דוביי, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן. מ'האט אנגעהויבן בויען דעם 21סטן סעפטעמבער 2004. בשעת ווען מען האט אים געבויט האט מען גערופן דעם טורעם בורדזש דוביי (דוביי טורעם), אבער ביים עפענען דעם 4טן יאנואר 2010 האט מען געגעבן די געביידע דעם נאמען פון כאליפא בין זייד אל נאחיאן, דער פרעזידענט פון די פאראיניגטע אראבישע עמיראטן. דער טורעם איז הויך 829.84 און איז דער העכסטער געבויטער סטרוקטור אין דער וועלט. די געביידע האט 163 שטאק. די ליפטן פארן זייער גיך, 64 ק"מ/שעה.


text:
זאב זשאבאטינסקי
וולאדימיר (זאב) יעווגעניעוויטש זשאבאטינסקי (אוקראיניש: Boлoди́Mиp (ЗeєB) ЄBréHoBич ЖaбoTи́Hcbkи) (18טן אקטאבער 1880 - 4טן אויגוסט 1940), א ציוניסטישער פאליטיקער, און פערזענליכקייט, דער אנפירער פונעם אצ"ל, גרינדער פון בית"ר, און פרעזידענט פון צה"ר. און דער רעוויזיאניסטן פארטיי.
אינהאַלט
יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשאבאטינסקי איז געבוירן אין אדעס (היינט אוקראינע), זיין מוטער איז אן אייניקל פון דער דובנער מגיד, זיין טאטע איז געשטארבן, ווען זאב איז אלט געווען פינף יאר, זיין מאמע האט אים געשיקט אין פאלקס גימנאזיע, וואס זייענדיג א ייד, איז שווער געווען צו לערנען, אין אזא פלאץ, ער האט זייער ליב געהאט שפראכן, און ער האט געלערנט ענגליש, פראנצויזיש, דייטש, ווי אויך האט ער געקענט איטאליעניש, גריכיש, לאטייניש און עספעראנטא, און דאס אלעס אויסער יידיש, רוסיש, און העברעיש, וואס שפעטער אין זיין לעבן, האט ער זיך טאקע בעיקר באשעפטיגט אין איבערטייטשן.
ער האט נישט פארענדיקט שולע, אבער ער האט פארלאזט צאריש רוסלאנד, זאגנדיג אז ער זעט נישט קיין צוקונפט פאר יידן, אין די לאנד, ער איז געפארן קיין בערן, שווייץ, ווי א צייטונג רעפארטער, ער האט גערעדט פאר א גרופע פון יידישע סטודענטן, און ער האט געזאגט, אז די הצלחה פון יידן וועט נאר זיין אין ארץ ישראל, ער איז נישט געווען צופרידן פון שווייץ, איז ער געפארן לערנען געזעץ, אין רוים, איטאליע, אויך אלס רעפארטער, געזעץ איז אים נישט געווען צום הארצן, האט ער זיך גענומען צו מוזיק, קולטור. ער פלעג שרייבן מיטן פסעוודאנים "אלטאלענע" (איטאליעניש פאר הוידלקע).
ער איז צוריק קיין אדעס, און ער האט געשריבן פארשטעלונגען פאר טעאטער, מען האט אים ארעסטירט, און דארט האט ער אנטדעקט, אז רוב ארעסטירטע זענען יידן.
זיין נאציאנאלע ערוועקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1903 איז פארגעקומען א פאגראם אין דובוסארי, א שטעטל אין אדעס גובערניע, ער האט געשיקט בריוון צו די ראשי קהילה, אז זיי זאלן אויפשטעלן א יידישע זעלבסטשוץ ארגאניזאציע. און נאכן גרינדונג, האט ער מיט מאיר דיזנגאף, צוזאמגעשטעלט געלט פאר געווער, נאכן קישינעוו פאגראם, איז ער געקומען צום פולן איבערצייגונג, אז יידן מוזן ארויס פון גלות.
דעמאלט האט ער זיך אריינגעלייגט אינגאנצן אין ציוניזם, זענדיג אין דעם בונד א פיינט, פארן האלטן אז א סאציאל דעמאקראטישע רוסלאנד, וועט געבן גלייכבארעכטונג צו די יידן, ער איז געווען א דעלעגאט, ביים זעקסטן ציוניסטישן קאנגרעס, ווי ער האט זיך געטראפן מיט הערצל, נאכן קאנגרעס האט ער זיך פארנומען, מיט אויפשטעלן ציוניסטישע שולעס אין רוסלאנד, און אין פוילן, ער האט זיך פארמאסטן אין די וואלן אויף א ציוניסטישע ליסטע, אבער ער איז דורכגעפאלן, ער האט פרובירט זיין הצלחה אין פארשידענע ארבעט, בעיקר אין איבערטייטשן ביכער אויף העברעיש.
ווען מען האט אויפגעשטעלט דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, איז זשאבאטינסקי געווען פון די פלאנירער, זיינע פלענער זענען אבער נישט אויסגעפירט געווארן, און בכלל דאס בויען איז אפגעשטיפט געווארן, צוליב די ערשטע וועלט מלחמה.
ערשטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים אויסבראך פונעם קריג, האט ער פאראויס געזען דאס צאמפאלן פון דער אטאמאנישע אימפעריע, און ער האט אנגעפאנגען א קאמפיין, אויפצושטעלן א יידישע בריגאדע, ער האט פרובירט מיט פראנקרייך, דערנאך מיט בריטאניע, ווי זיי האבן איינגעשטימט, נאך אסאך מיטשענען, נאכצוקומען זיין פארלאנג, דער בריגאדע האט צום ענדע, מיט יוסף טרומפעלדאר, געהאלפן באפרייען פאלעסטינע פון די טערקן.
אין פאלעסטינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אראבער האבן ביי די פאגראמען פון 1920, אומגעברענגט יידן. זשאבאטינסקי האט מיט זיינע יונגען, נקמה גענומען אין די אראבער, די פאליציי האט אים ארעסטירט, און אים פאראורטיילט אויף פופצן יאר טורמע, מיט שווערער ארבעט, ווען דער בריטישער מאנדאטארישע רעגירונג איז אויפגעשטעלט געווארן, איז ער ארויסגעלאזט געווארן פון טורמע.
דא האט זיך דער פיינטשאפט פון די לינקע סאציאליסטן זיך אויפגעוועקט, און מיט זייער טענה אז ער מאכט בלויז שאדן פאר די ציונים, ער האט רעזיגנירט פון דעם ציוניסטישן יוניאן, און ער האט געגרינדעט זיין אייגענע ציוניסטישע פארטיי, וואס האט זיך גערופן צה"ר, בונד פון ציוניסטישע רעוויזיאניסטן, אויך האט ער אויפגעשטעלט די יוגענט באוועגונג בית"ר.
זיין ארומפארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז ארומגעפארן א וועלט אויפצוטרייבן שטיצע, אין אמעריקע און אייראפע. אום 1926 איז ער געקומען צום צווייטן מאל אין פאלעסטינע, און ער האט אטאקירט די לינקע פאר זיין קאמפראמיסטן קעגן די בריטישע רעגירונג, ער איז דערנאך געפארן קיין אייראפע, צו די קאנגרעס פון זיין פארטיי, און ביי די ציוניסטישע קאנגרעס, האט ער געכאפט קלעפ פון קעגנערס, אין 1931 איז ער אינגאנצן ארויס פונעם ציוניסטישן פארטיי, און דערקלערט אז זיין ציוניזם איז דאס ריכטיגע פארטיי,
זיינע ווארענונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען היטלער איז געקומען צו די מאכט, אין דייטשלאנד, האט ער געהאלטן אין איין ווארענען אז עס דערנענטערט זיך א טראגעדיע אויפן יידישן פאלק, ער האט געהאט גאנצע פלענער, ווי אזוי ארויף צו ברענגען יידן קיין פאלעסטינע, נאך די פאגראמען פון תרפ"ט, איז א געוויסער אברהם תהומי, ארויס פון די הגנה, און זשאבאטינסקי האט מיט אים צוזאמען, געגרינדעט די גרופע, וואס וועט ווערן דער אצ"ל, ביי דער אויפשטאנד פון תרצ"ו תרצ"ט, איז ער געווען פארנומען מיט דער פראגע, אויב די בריטישע האבן א לעגאלע רעכט צו געוועלטיגן אין פאלעסטינע, און נאכן פיל קאמיסיע, ברענגנדיג די צאל יידישע אימיגראנטן, צו 75,000 פאר פינעף יאר, האט ער אנגעפאנגען מיט אקטיוויטעטן אויף עליה ב', צו ראטעווען ווי מער יידן מעגליך.
זיין פלוצלינגע טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אין ניו יארק נאכן אויסבראך פון דער צווייטער וועלט מלחמה, כדי אויפצושטעלן א נייע יידישע בריגאדע, האט ער געהאט א הארץ אטאקע, און ער איז געשטארבן, ער האט געשריבן מיט עטליכע יארן פריער, אז ער וויל באגראבן ווערן אין דעם יידישן לאנד, ווען עס וועט אויפשטיין און די רעגירונג וועט אים ארויפברענגען, דוד בן גוריון האט אין אים געזען א פיינט, האט ער אים נישט געוואלט ארויף ברענגען, לוי אשכול האט אים ארויפגעברענגט אין 1964, און ער ליגט באגראבן אויפן הערצל בארג, אין ירושלים.
זיין ווייב האט געהייסן יאהאנע האלפרין, מיט וועמען ער האט געהאט איין זון, ערי זשאבאטינסקי א ישראל פאליטיקער, זיין ווייב איז ארויפגעברענגט געווארן צוזאמען מיט אים.
וועב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א קאמפיין רעדע אין יודיש אין יאהר תרצ"ד http://www.youtube.com/watch?v=spOqRS1HzTY


text:
יידישע מיליטערישע פאראייניקונג
די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג (פויליש: Żydowski Związek Wojskowy, העברעיִש: ארגון צבאי יהודי) איז געווען אן ארגאניזאציע פון יידישע פוילישע זעלנער אין דער ווארשעווער געטא.
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן מיט יארן פריער, אבער מיטן געדאנק צו קומען קיין פאלעסטינע, און אויסקעמפן א יידישע מדינה, די אצ"ל האט דעריבער אנגעפירט מיט געהיימע מישטירונג לאגערן אין פוילן, ווי יוגנטליכע פון בית"ר האבן זיך אויסמישטירט, און דערנאך פרובירט צו קומען קיין פאלעסטינע.
א גרויסע טייל פון די יונגען, האבן געדינט אין דער פוילישער ארמיי, און דערנאך זיך אנגעשלאסן אין בית"ר, דער פרעזידענט פון בית"ר איז געווען זאב זשאבאטינסקי,
ווען דייטשלאנד האט איינגענומען פוילן, און אריין אין ווארשע, האבן זיך די מיטגלידער צוזאמגענומען, און זיי האבן זיך גענומען באוואפענען, איידער די אויפשטאנד האט זיך אנגעפאנגען, זענען געווען פארהאנדלונגען, אז זיי זאלן זיך פאראייניקן מיט די יידישע קאמף ארגאניזאציע (יק"א), אבער עס האט קיינמאל נישט פאסירט, אבער ביים אויפשטאנד האבן זיי געארבעט צוזאמען, זייערע וואפן זאפאסן זענען געווען בעסער ווי די פון יק"א, זיי האבן געהאט איין אויטאמאטישע מאשין געווער, וואס איז געעוען גרויס, און עטליכע קליינע, בעת די אנדערע האבן קיין קליינע אויך נישט געהאט, נאר ווען זיי האבן אומגעברענגט נאציס, האבן זיי צוגענומען זייער געווער.
ביים אויפשטאנד איז דער ארגאניזאציע באשטאנען פון עטליכע קלענערע גרופעס פון ברית החייל, קאמוניסטן, און זעלבסטשטענדיקע קעמפער,
דעטאלן פון די גרופע איז זייער פארנעפלט, וויפיל מענטשן האבן זיי געהאט, ווי זיי האבן געקעמפט אין דער געטא, אפאר הונדערט קעמפער האבן זיי זיכער געהאט, מאנכע זאגן אז זיי זענען געווען גרעסער פון יק"א, ווייל יק"א האט אייביג געהאט א מאנגל אין געווער, און זיי האבן געהאט א גרעסערע זאפאס פון געווער און אמוניציע.
דער קאמאנדיר פון דער גרופע האט געהייסן פאוועל פרענקעל, אנדערע מענטשן וואס האבן געפירט די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג זענען אונטער מיינונגס פארשידענהייטן, אבער דאס ווייסט מען אז די שלאכטן אויף מארנאווסקא גאס, טויער און צענטער, האבן זיי געפירט, פאר איבער צוויי טעג, אנדערע טענהן פאר פיר טעג.
וויבאלד רוב מענטשן פון די גרופע זענען אומגעקומען, און טיילווייז איגנארירט געווארן דורך היסטאריע שרייבער, איז זייער געשיכטע פארגעסן געווארן, און די מענטשן וואס האבן געוואוסט לעבן שוין נישט, איז פונקטליך וואס איז פארגעגאנגען וועט מען קיינמאל נישט וויסן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משה ארענס, דגלים מעל הגטו (פֿענער איבער דער געטא)


text:
ביאלאגישע קלאסיפיקאציע
ביאלאגישע קלאסיפיקאציע איז א סיסטעם וואס ביאלאגן ניצן כדי קלאסיפירן די פארשידענע ארגאניזמען. די סיסטעם איז א טייל פון טאקסאנאמיע.
די נאטירלעכע וועלט איז רייך איןארגאניזמען, דעריבער איז נייטיק צו קלאסיפירן זיי, אבער ס'איז נישט אלעמאל קלאר וויאזוי מ'זאל דאס טון. יעדער איינער פארשטייט די אונטערשייד צוויצן די פארשידענע באשעפענישן ווי פיש זענען אנדערש פון עופות, אבער א לעמפערט און א לייב זענען ענלעך. אבער אן אלגעמיינע קלאסיפיקאציע פון אלע באשעפענישן האט געפעלט.
אין דער מיטל אלטער פלעג מען קלאסיפירן די נאטירלעכע וועלט אין פיר קעניגרייכן: דומם, צומח, חי און מְדַבּר (מענטשן).


text:
מענטשלעכע אנאטאמיע
מענטשלעכע אנאטאמיע איז דער אנאטאמיע פון מענטשן וואס שטודירט די סטרוקטור און סיסטעם פון אונזער קערפער. איבערלאזענדיג די שטודיע פון טישו צו היסאלאגיע, און די שטודיע פון צעלן פאר סיטאלאגיע.
דאס מענטשלעכע קערפער ווי די קערפער פון אלע חיות איז צוזאמגעשטעלט פון סיסטעמען וואס איז צאמגעשטעלט פון גלידער וואס איז צאמגעשטעלט פון טישו וואס איז צאמגעשטעלט פון צעלן.
סיסטעמען פון די מענטשליכע קערפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בלוט צירקולאציע סיסטעם - וואס פאפמפט בלוט ארום דעם גאנצען סיסטעם, אריינגערעכטן לימפאטיק סיסטעם וואס פירט לימפ צווישן טישוס און די בלוט.
- פארדייאונג סיסטעם - וואס פראצעסירט די עסענווארג מיט די מויל קושקע מאגען. אריינגערעכנט דאס ארויסגיין.
- ארויסגיין סיסטעם - אריינגערעכנט די נירן און אלע ארומיגע גלידער וואס זענען פארטאן אין די צואה מיט יורין פראדוקציע.
- ענדאקרין סיסטעם - קאמיוניקאציע אין די קערפער דורך הארמאוןס.
- אימיון סיסטעם - באקעמפענדיג קרענק אגענטען.
- צודעק סיסטעם - אלע זאכן וואס באדקעט דעם מענטש, הויט האר נעגל גלענדס וואס פראדצירן גראך שוויץ א.א.וו.
- מוסקלען סיסטעם - באוועגען דעם קערפער.
- נערוון סיסטעם - זאמעלען אריבערפירן פראצעסירען אינפארמאציע מיט די מוח און נערווען.
- רעפראדוקציע סיסטעם - די געשלעכט גלידער
- אטעם-סיסטעם - די גלידער צו אטעמען דורך די לונגען.
- סקעלעט-סיסטעם - אברים ווי ביינער באנוצט צו מאכן דעם געבוי פון סקעלעט.


text:
עסיג
עסיק (ענגליש: vinegar) איז א פליסיקייט וועלכע איז געמאכט פון נאטורליכע געוואוקסן וואס פארמאגן אלקהאל אבער איינמאל עס איז פארטיג איז עס מער נישט קיין אלקהאל און האט מער נישט די עפעקט.
וויניגער איז א פראנצויזיש ווארט גענומען פון צוויי פראנצויזישע ווערטער "ווין" וואס מיינט וויין און "איגרע" וואס מיינט זויער. צוריק מיט הונדערטער יארן האט מען געמאכט וויניגער פון וויין אבער מען האט דאס אויך געמאכט פון פארשידענע געוואוקסן וועלכע פארמאגן אלקהאל.
עס איז אמאל געווען א לאנגע פראצעדור פון עטליכע מאנאטן צו מאכן עסיק און נאך עטליכע פראצעסן פון לאזן די כעמיקאלן זיך טוישן האט מען באקומען עסיק. היינט נוצט מען בעיקר רייז, טרויבן פון איטאליע, און א געוויסע סארט האלץ וואס ווערט גערופן ביטש. די פראצעדור פון מאכן עסיק היינטיגע צייטן געדויערט נאר עטליכע שטונדן וויבאלד מען נוצט מאשינען וועלכע בלאזן אקסיגן און מאכט די כעמיקאלן זיך טוישן אין מינוטן.
עסיק נוצט מען היינט צו מאכן א טעם אין עסן אדער צו האלטן עסן פריש (ווי מארינירן). א צווייטע באנוץ איז אלס א רייניגונגס כעמיקאל צו וועלכע עס טוט א גוטע דזשאב צוליב איר שארפקייט.