text:
INTRODUCTION TO THE TIKKUN HAKLALI – GENERAL REPAIR TEXT IN YIDDISH
Text revised by av Aleksandr [Winogradsky Frenkel]
appended in a special note on Thursday, 16/4 of October 2008
ביום י »ז דתשרי תשס »ט – דאנערשטיק, דעם 16-טן אקטאבער 2008
ביום פון יארצייט פון ר » נחמן ברסלובר פון אומן שעלה לעולמו ביום בחוהמ »ס – י »ח בתשרי תקע »ע – ז.א.
ביום 16באוקטובר 1810
The « Jewish watch » just turned to 17 deTishri 5769 [10/16/2008] as sunset overshadows our portion of the world. In the Hebrew tradition, the next day starts by jumping or leaping over a day that passes and opens up for the short period of 24 hours or so a new date. As for our names, the date is inscribed in the memorizing blessing, i.e. the stored data that continue to help us to be born to the world, generation after generation. As stated in the Talmud, The Most High has a sort of tevah – תבה (ark, box, (Torah Scroll) chest, alphabet cell, tefillin boxes, Noah’s ark). The Lord has there all the souls and the corresponding gufim/גופים – shapes that He will send out to be embodied/ »incorporated » throughout history until the coming of the Messiah in glory (Yevamot 62a-b). It is not a closed or framed, sealed box; it is a living body, like a routing ship. It is comparable to a place from which the Torah is read in the synagogues (Berachot 34a). « Tevah\ תבה » also means « word » as said: « a word of two letters » (Menahot 30b, Shabbat 104a).
« A two letter word »! Thus it is like a « ta\ תא » written with two consonants: the « tav\ תו » is seemingly the last letter of the Hebrew and Semitic alphabet, while « alef\ אלף » is the first one. Modern Hebrew uses the word, for instance, for « ta koli\ תא קולי= answerer; answering box, cell in a phone ». We are also the survivors of the « ta’ei gas\תאי גז « gas chamber » in the extermination camps during the time of the Shoah\Hurban– שואה\חורבן – .The two letters always relate in fact to life and the living. « Ta\ תא » is used to name the cell, the compartment backing the Devir\דביר – Holy of Holies »Ta\ תא« (Middot IV,7 and Yoma 52a) as « Yoash [incidentally the name of the Yiddish translator of the TaNaKh!] was kept hidden in the compartments of the Temple » (cf. Midrash Tehillim to Psalm 18:28) also means a move: we can only go ahead, forward and not clutch to time minutes or seconds. From the tav to the alef, generations = history develop in view to fulfill human likeness to the Creator of the Universe. In Aramaic, the word means « come! » and strongly appears in the piyut « Akdamut milin\אקדמות מילין » uttered during the Feast of Shavuot/ – the feast of the Weeks, the early year time of first harvesting and assembly to receive the Divine Oral and Written Words and Mitzvot. Thus, TA is Aramaic and Hebrew to call to moving forward. Then, the letters can be reversed and run again, anew – not back! – to the Alef, i.e. to God Who unites the assembly of Above and the Assembly of beneath into the historic and meta-historic immense crowd that encompasses the whole of humanity into one Assembly [mikra qodesh\ מקרא קודש– Divine congregation] dialoguing with each other and with the Holy One.
How come that it sounds so peculiar and unique! These days of Rosh Hashanah (New Year) and Yom Hakippurim (Atonement and proclamation of God’s Reign) pass through the overshadowing tabernacles of the feast of Sukkot and culminate with Shemini Atzeret (the Great Assembly). They announce and substantiate God’s Words of the first commencements: « Behold, the Adam has become as one of us, to know good and evil; and now, lest he put forth his hand, and take also of the tree of life and eat and live for ever – « (Bereishit 3:22).
The root also refers to « ta’ah\ תאה = to write, mark lines, limits » as in « min hayam hagadol teta’u\מן הים הגדול תתטאו – you shall mark [point out] from the the sea… » (Numbers 34:7). From the first to the last [« Reshit veAcharon – ראשית ואחרון], the move is dealing with advancing and repairing. The move from last to first also constitutes a fundamental feature of the Semitic experience of Divine Presence (Matthew 20:16; John 8:3).
How come that the world need a repair? Reb Nachman/Nochm’n ר » נחמן מברסלוב – der reb Nuchm’n Breslover דער רב נחצמן ברסלאבער– \ פון בראצלאב – פון אומןfun Bratzlav – fun Uman – (Ukr.: БpaцлaB\yMaH) did not found any family lineage of chassidim. He defined that every Jew has the abilities to reach out to chassidut and become a righteous, can be in the process of being righted, corrected their wrongdoings [this is the meaning of ‘pi’el’ tzadiq/צדיק ]. The Christians speak of being « justified ». The Reb got to the point of a repair. Let’s say that Hebrew « t-k-n / ת-ק-ן = to make straight, firm, right; subsequently: to set in order, repair ». « They were restored by the same thing by which they had sinned (were impaired) » (Berachot 40a). Moreover, repair is linked to « prepare, introduce, innovate ».
Many secular scholars and thinkers consider that R. Nachman was a rare man of God who developed messianic thoughts. The coming of the Messiah was a normal concern in the world of the Yiddishkayt, in particular in Central and East European countries. Nonetheless, R. Nachman had visited Eretz Israel and met with chassidim adepts. He did not remain in Eretz but returned to the Ukraine.
Thus, he is bridging two major countries and region for a better understanding of his prayers and advices.
a) He was a man of insights and freedom: each individual gathers in with all the Jews by personal capacities. And each believer is considered as having the spiritual task to get into their « self » [lech lecha \ [לך לךget to yourself cf. Abraham; Gen. 12:1). This relates to the « hitbodedut\ התבודדות – the process of getting into personal loneliness, solitude ». This ability to getting to quietness is very close to the enlightening prayer of Eastern Orthodox hesychasm.
b) Life with and in praying the Most High positively connects with the creation (nature, forests, fields, indeed immense in the Ukraine…). It also means that a true believer positively apprehends his relationships to the others, Jews and non-Jews as well. While dying in Uman (Ukraine), Reb Nachman clearly told his disciples that he wanted to be buried in the cemetery where 20,000 Jews murdered by the Haidamak terror pogrom (1768) were reposing. He wanted to join his people in their sufferings. I am definitely convinced there was more.
For example, many Jews who survived the Shoah and living in the Galut\diasporas would ask to transgress the law that does not allow to cremate a dead body and to be burnt after their death « in order to join theirs the way they were compelled to leave this world ». This is a very powerful pulsing. R. Nachman wanted to be buried with the victims of Uman because he was also convinced that the repair and reconciliation is the spiritual remedy or rectification that shows hope and leads to the days of the Messiah with a spirit of pardon. This spirit overcomes hatred and estrangement. This point is absolutely essential in Israeli society and, in general, in all aspects of manifold spiritual tendencies. This concern is at the heart of all intra- and interfaith relationships. Indeed, R. Nachman was a man of pardon. This constitutes a fundamental feature of the present and future relationships between Israel, the Jewish communities and the Ukraine and must be carried out with peaceful mutual respect.
c) He was a man of joy. In the darkest times of attacks against the Jews and fights between various spiritual Jewish tendencies, he taught to be always joyous. This means that praying, teaching and learning activities climax in enjoying the ability to restore what had turned to be sinful or considered as sins, defective and saddening. This is also a major spiritual issue at the present. Free people do not necessarily require castigating themselves. Asceticism is a way; joy leads to enjoy new life at all times.
We have « fan clubs » and « icons » everywhere. Today, they are actors, politicians, singers, sportsmen-women in numerous sectors of all human societies, incl. religious life. R. Nachman suggested to look for more authentic insights and freedom, not to be bound to anybody except to the Omnipresent. This connects him with Francesco di Assisi (canticle of the creation; originally a Maronite Oriental supplication), and Paissyi Velichkovskyi (1722-94), the Ukrainian-born monk who translated the Greek Philokalia (Love of the Beautiful) into Church Slavonic (« Dobrotoliubie –ДoбpoToлюбиe« ), one more link with the spirit of hesychasm in the Sub-Carpathian and Romanian area (Niametz-Neamt).
d) It is a part of the Jewish tradition to call « tikunתיקון – » some specific activities. It deals with the restoration of buildings, text correction, cloth mending and soul refreshing. There are also famous Jewish tikkunim in terms of prayers, explanations, in particular in the world of the Kabbalah and the Schools born from the after-Temple destruction till R. Luria. « Tikkunei Zohar – תיקוני זהר= old text considered as written by R. Shimon Bar Yochai on the Book of Genesis). At midnight, the faithful read the « tikkun chatzot – תיקון חצות » also referring to the restoration of Israel with regards to the destruction of the Mikdash/Temple. There are special « Tikkunei leyl… תיקוני ליל– reading, meditation, chanting and rectifying process… » for Shavuot/Weeks-Pentecost and the famous « Hoshanna Rabbah – תיקון הושענא רבה » chanted on the seventh day of the Feast of the Booths/Sukkot.
R. Nachman of Uman caused some questions with regards to spiritual remedy. His delivered his views about the possibility to healing the soul in a major contemporary call to rectitude and healthy behaviors. The whole of the adult inhabitants of the planet are either bound to slavery. Humans are almost desperately searching for wellbeing/welfare/wellness, quietness, equilibrium, mental balance, which is highly « Ortho-dox = authentic faith/righted up stand ».
R. Nachman proposed a set a ten psalms to be daily recited in order to get « refreshed, revived, repaired »: mizmorim – מזמורים /psalms 16, 32, 41, 42, 59, 77, 90, 105, 137, and 150. They are the « Tikkun Haklali \תיקון הכללי – General Repair, Overall Remedy, Rectification ». It comes from depths of human search for the Divine Presence and lifts up to universal song of joy.
Is there any connection of R. Nachman with the false messiahs, in particular Shabtai Tzvi? In the early days of the Hebrew University, Prof. Dr. Gerschom Scholem launched a reflection that only starts up in Israel. The “Nah Nah…” chanting does correspond to many charismatic move as well as dancing.
R. Nachman died of tuberculosis on the second day of Chol HaMoed Sukkot\חולה »ס, i.e. on (Thursday) 18 deTishrei 5571/ ביום ה י »ט דתשרי תקע »א = October 16/4 (Julian cal.), 1810. In the course of the past 198 years, the world has dramatically changed, developed, crashed and built up new thoughts, concepts and techniques. It drastically seems to be doomed to getting fascinated by death. This reminds Franz Kafka’s dispersion anguish/Angst vor Leben and “strach touha – Czech for “irrational apprehension and magnetic attraction”. On the other hand, the humans discovered sophisticated ways to kill and to heal, to wipe out people and to connect to each other.
Indeed, we all need a repair. It also means that we are ready to let the Almighty touch our beings, our souls, flesh and bones. I am a multi-survivor, till these days of Sukkot 5769. My grand-mother was born in the neighborhood of Uman on October 1979. She was murdered in Lublin in 1943.
I dedicate my life to forgiveness and to partaking in the huge task to slowly develop some seeds of true recognition between Judaism and Christianity. This means to participate in a repair. This repair is only trying to start. It implies that all parties can freely meet in a spirit of equality and authenticity. This requires equal rights – « neck to neck rights », inspirited by a honest absence of stiffness that acts with total flexibility. The process will take centuries. « Centuries are required to repair centuries of mutual ignorance », used to say late Fr. Kurt Hruby. He had translated the Breslover into German. We agreed about the fact that Yiddish was a Talmudic Jewish tongue born and spoken in Eretz Ashkenaz, i.e. for Jewishness the large territorial area from the Rhine… till Birobidzhan, via Poland (Eretz Kana’an). It is the language of the Jewish mildness and tenderness given by the Creator of all things. K. Hruby was very fond of Reb Nachman. The problem is to allow the Yiddishkayt\יידישקייט that passed to be transmitted with adequacy from the time of ashes till our generation of revival.
It is indeed fascinating that R. Nachman dared say that each person who would say the « General Repair » and come to visit his tomb at Uman would be saved from the Gehinnom\גי=הינום Gehenna; And most intriguingly, the Breslover had declared that anyone coming to him will be released through his “Overall Remedy psalms” intercession from all sins, bad and even most hideous actions or thoughts. It is highly time to connect his words with those of the Ukrainian and Eastern Orthodox spiritual guides. Saint Silouan the Athonite made very similar statements.
I am grateful that I could achieve this Tikkun in Yiddish on the 198th anniversary/yohrtzayt of the Rebbe of Uman.
av Aleksandr [Winogradsky Frenkel]
October 16/4, 2008 – 17 deTishri 5769 – ביום ב בחומ »ס תשס »ט דעם 16טן אקטאבער 2008
בס »ד
ס, זיינען צען מזמורים אין דעם תיקון הכללי.
איבערזעצונג פון תרגום יהואש – ספעציעלע אויגאבע – ניו-יארק תרצ »ח-1938.
געדריקט און גענדיקט פון א. אלכסנדר וינוגרדסקי פרנקל \ אברהם בן ברוך ביום ט »ז ד תשס »ט צו יארצייט פון ר » נחמן זצ »ל. לשם מחילה. טובה. הצלחה. רפואה שלמה. פרנסה טובה. וירבו שמחות לכל עדת בית ישראל ולגר הגר בתוכם כי כל העם בשגגה. דער אויבערשטער האט געגעבן די ברכה צו זיין לעבעדיקע. אמן:
אלע מענטשן וואס וועלן זאגן די צען מזמורים פונעם « תיקון הכללי » פארן קבר פון דעם געבענטשטן ברסלאבער רב וועט דערלייזט טטערן פון דעם גי-הינום. אזוי האט דער רב גערעדט און געזאגט שבועות:
תיקון הכללי
פון ר » נחמן פון ברסלב – תהלים אין יידיש
א.1\ מזמור ט »ז \ 16
א מכתם פון דודן. באהיט מיך, גאט, ווארום איך האב מיך באשיצט אין דיר. האסט געזאגט (א ווענדונג צו דער זעל) צו גאט: מיין האר ביסטו מיין גוטס איז בלויז ביי דיר. די הייליקע וואס זיינען אויף דער ערד זיי זיינען די פירשטן וואס אל מיין באגער איז צו זיי. זאלן מערן זייערע געצן די וואס אליין צו אן אנדערןף איך וועל ניט גיסן זייערע גיסאפפער פון בלוט, און ניט נעמען זייערע נעמען אויף מיינע ליפן. גאט איז מיין באשערטער טייל און מיין בעכערף דו האלסט אויף מיין גורל. חלקים זיינען מיר צוגעפאלן ליבלאכע, יא, א שיינע נחלה איז מיר אנגעקומען. איך לויב גאט וואס ער האט מיר געראטן, יא, אין די נעכט האבן מיר מיינע נירן געלערנט. איך האלט גאט פאר מיר תמיד, ווארום אז ער איז ביי מיין רעכטער האנט, וועל איך ניט אוםפאלן. דרום איז פריילאך מיין הארץ, און לוסטיק מיין זעל (מיין כבוד) אויף מיין לייב רוט אין זיכערקייט. ווארום דו וועסט ניט איבערלאזן מיין זעל צו דער אונטערערד, וועסט ניט לאזן דיין פרומען זען די גרוב, וועסט מיך מאכן וויסן דעם וועג פון לעבן, א זעטיקייט פון פריידן איז פאר דיין פנים, תענוגים אין דער רעכטער האנט אייביק
ב.2\ מזמור ל »ב \ 32
פון דודן א באטראכטונג.
ווויל צו דעם וואס זיין פארברעך איז פארגעבן, פון מיין קרעכצן טאג. ווארום טאג און נאכט פלעגט שווער זיין אויף מיר דיין האנט, מיין זאפט איז פארביטן געווארן ווי אין פארפארטריקנטע זומעראויבסט. סלה. האב איך דיך געלאזט וויסן מיין חטא, און מיין זינד האב איך ניט פארדעקט. איך האב געזאגט: איך וועל זיך מודה זיין אויף מיינע פארברעכן צו גאטף און דו האסט פארגעבן די שולד פון מיין זינד. סלה. אויף דעם זאל איטלאכער פרומער מתפלל זיין צו דיר, אין דער צייט וואס מען קען דיך געפינען: אז די גרויסע וואסערן פלייצן איבער, זאלן צו אים אבער ניט איבערגרייכן. דו ביסט מיין פארבארגעניש פון דעם פיינט באהיטסטו מיך. מיט געזאנגען פון אנטרענונג רינגלסטו מיך ארום סלה.
איך וועל דיך קליגן און דיר ווייזן דעם וועג וואס דו זאלסט גיין, איך וועל האלטן מיין אויג אויף דיר. איר זאלט ניט זיין ווי א פערד, ווי א מוילאייזל, אן אן פארשטאנד, וואס מיט צאם און געביסמוז מען איינהאלטן זיין אימפעטף אז מע זאל ניט קענען גענענען צו דיר. פיל ווייטאקן האט דער רשע, אבער דער וואס פארזיכערט זיך אויף גאט אים וועט ארוםרינגלען גענאד. פרייד זיך מיט גאט און זייט לוסטיק, צדיקים און זינגט אלע רעכטפארטיקע הערצער
ג.3\ מזמור מ »א \ 41
פאר דעם געזאנגמייסטערף א מזמור פון דודן.
ווויל צו דעם וואס גיט אכט אויפן ארעמאן! אין טאג פון בייז וועט אים גאט מאכן אנטרימען. גאט וועט אים באהיטן און אים לאזן לעבן, און ער וועט זיין באגליקט אין לאנד: און וועסט אים ניט איבערגען אויף דעם באראט פון זיינע פיינט. גאט וועט אים אונטערלענען אויפן קראנקן בעט: די גאנצע צייט פון זיין ליגן פארנעמסטו זיך מיט זיין קראנקשאפט.
איך זאג: גאט, לייטזעליק מיך, הייל מיין זעל, ווארום איך האב געזינדיקט צו דיר. מיינע פיינט רעדן שלעכטס וועגן מיר: ווען וועט ער שטארבןאון זיין נאמען זאל אונטערגיין! און אז עמיצער קומט זען, רעדט ער פאלש זיין הארץ זאמלט אן אין זיך בייז. גייט ער ארויס אין גאס רעדט ער דערפון. אין איינעם סודען זיך אויף מיר אלע מיינע שונאים, זיי טראכטן וועגן מיר ביזז קעגן מיר: א בייזע זאך איז אויסגעגאסן אויף אים, און ווי ער האט זיך געלייגט, וועט ער מער ניט אויפשטיין. אפילו מיין גוטער פריינט וואס איך האב מיך פארזיכערט אויף אים, דער וואס עסט מיין ברויט, הייבט אויף א פוט אויף מיר. אבער דו, גאט, לייטזעליק מיך און ריכט מיך אויף, און לאמיך זיי אפצאלן. דערמיט וועל איך וויסן אז דו באגערסט מיך, וואס ניט שאלן וועט מיין פיינט איבער מיר. און איך – אין מיין ערלאכטקייט וועסטו מיך אויפהאלטן, און וועסט מיך לאזן שטיין פאר דיר אייביק.
געלויבט איז יהוה דער גאט פון ישראל פון אייביק און ביז אייביק אמן און אמן!
ד.4\ מזמור מ »ב \ 42
פאר דעם געזאנגמייסטער, א באטראכטונג פון די קינדער פון קרח. ווי א הינד לעכצט נאך בעכן וואסער, אזוי לעכצט מיין זעל נאך דיר, גאט, נאך דעם לעבעדיקן גאט: ווען וועל איך קומען, און זיך ווייזן פאר גאט? מיין טרער איז געווארן מיי שפייזטאג און נאכט, אז מע זאגט מיר א גאנצן טאג אווו איז דיין גאט? דאס טו איך דערמאנען, און גיס אויס מיין זעל אין מיר: ווי איך פלעג דורכגיין מיט אן עולם, זיי פירן צום הויז פון גאט, מיט א קול פון געזאנג און לויב, א יום-טובדיקן געזעמל.
וואס ביסטו געבויגן מיין זעל, און טוסט ברומען אין מיר? האף צו גאט, ווארום איך וועל אים נאך לויבן פאר דער הילף פון דיין פנים. מיין גאט, מיין זעל איז געבויגן אין מיר, ווארום איך טו דיך דערמאנען פון ירדן-ךאנד און די חרמונס, פון דעם בארג מצער. תהום צו תהום טוט רופן אין דעם קול פון דיינע וואסערפאלן: אלע זיינען אינדן און דיינע וועלן זיינען אריבער אויף מיר.
ביי טאג באפעלט גאט זיין חסד, און ביי נאכט איז זיין געזאנג מיט מיר,א תפילה צו דעם גאט פון מיין לעבן. איך וועל זאגן צו גאט מיין פעלז: פארוואס האסטו מיך פארגעסן? פארוואס מוז איך פינצטער אומגיין פון ווען דער דריקונג פון שונא? מיט רציחה אזש איז מיינע ביינער, לעסטערן מיך מיינע פיינט, אז זיי זאגן צו מיר א גאנצן טאג: אווו איז דיין גאט?
וואס ביסטו געבויגן מיין זעל, און וואס טוסטו ברומען אין מיר? האף אויף גאט ווארום איך וועל אים נאך לויבן – די הילף פון מיין פנים און מיין גאט
ה.5\ מזמור נ »ט \ 59
פאר דעם געזאנגמייסטערף אל-תשחת – פון דורך א מכתם ווען שאול האט געשיקטת און מע האט געהיט דאס הויז, כדי אים צו טייטן.
זיי מיך מציל פון מיינע פיינט, מיין גאט, פון די וואס שטייען אן אויף מיר זאלסטו מיך באשיצן. זיי מיך מציל פון די וואס טוען אומרעכט, און פון בלוטירע לייט טו מיך העלפן. ווארום זע, געלויערט אויף מיין זעל- עס קלייבן זיך די פארשייטע אויף מיר – ניט פאר מיין פארברעך און ניט פאר מיין חטא, גאט. אן א זינד פון מיר, לויפן זיי און ברייטן זיך אן – דערוועק זיך מיר אנטקעגן, און זע. דו ביסט דאך יהוה, דער גאט פון צבאות, דער גאט פון ישראל, וואך אויף זיך צו רעכענען מיט אלע פעלקער – ניט לייטזעליקן זאלסטו אלע אומגערעכטע פעלשער. סלה.
אלע אוונט קומען זיי ווידער, זיי וואיען ווי א הונט, און דרייען זיך אום אין שטאט. זע, זיי גאווערן מיט זייער מויל – שווערדן זיינען אין זייערע ליפן – ווארום: « ווער הערט דען? » אבער דו גאט טוסט ךאכן פון זיי, טוסט שפאטן פון אלע פעלקער. קגן זיין שטארקייט האר זיך אויף דיר – ווארום גאט איז מיין פעסטונג. דער גאט פון מיין גענאד וועט מיר אנטקעגן קומען, גאט וועט מיר לאזן זיין אויף מיינע לויערער. ניט הרגען זאלסטו זיי, כדי מיין פאלק זאל ניט פארגעסן – האסטו אונדז אנגעטרונקען מיט וויין פון פארטומלעניש. גיב דיינע פארכטער א פאן, זיך איינצוזאמלען פארן אמת. סלה. כדי דיינע באליבטע זאלן דערלייזט ווערן, העלף מיט דייין רעכטער האנט, און ענטפער מיר.
גאט האט גערעדט אין זיין הייליקייט, אז איך וועל דערפרייט ווערן – איך וועל צעטיילן שכם, און דעם טאל סוכות וועל איך אויסמעסטן. מיין איז גלעד און מיין איז מנשה, און אפרים איז דער קיווער פון מיין קאפ – יהודה איז מיין צעפטער. מואב איז מיין וואשטאפ – אויף אדום ווארף איך מיין שוך – איבער מיר, פלשת, וועסטו שרייען. ווער ברענגט מיך צו דער באפעסטיקטער שטאט?
ו.6\ מזמור ע »ז \ 77
פאר דעם געזאנגמייסטער, פאר ידותון – פאר אספן א מזמור.
מיין קול איז צו גאט, און איך שריי, מיין איז צו גאט, און פאארנעם צו מיר. און גאט פון מיין נויט זוך איך גאט, מיין האנט איז אויסגעשטרעקט ביי נאכט אן אויפהער, מיין זעל וויל זיך ניט טרייסטן. אז איך דערמאן זיך, גאט, גאט, טו איך ברומען, איך קלאג, און מיין געמיט פארגייט זיך. סלה. דו האלטסט צו די ברעמען פון מיינע אויגן – איך בין דערודערט און קען ניט רעדן. איך טראכט אן די טעג פון אמאל, אן די יארן פון פארצייטן. איך דערמאן זיך מיין געזאנג ביי נאכט, איך רעד מיט מיין הארצן, און עס פארשט מיין גייסט: וועט אויף אייביק גאט פארלאזן, און וועל מער ניט באוועליקן ווידער?איז אויסגעגאנג אויף אייביק מיין חסד? און דער צוזאג געענדיקט אויף דור-דורות?
האט פארגעסן צו לייטזעליקן גאט? צי האט ער אין צארן פארשלאסן זיין רחמנות? סלה. און איך זאג: דאס איז מיין ווייטאק, וואס געביטן האט זיך די רעכטע האנט פון אויבערשטן. איך דערמאן די אויפטוען פון גאט, יא, איך דערמאן דיינע ווונדער פון פארצייטן. און איך טראכט אןאל דיין ווערק, און אן דיינע טואונגען טו איך קלערן. און א תורה געמאכט אין ישראל, וואס ער האט באלויפן אונדזערע עלטערן, זיי צו מאכן וויסן זייערע קינדער – כדי וויסן זאל דער שפעטערדיקער דור, די קינדער וואס וועלן געבארן ווערן – זיי זאלן אויפשטיין און דערציילן זייערע קינדער. און זיי זאלן לייגן אויף גאט זייער ביטחון, און ניט פארגעסן די אויפטוען פון גאט, און זיינע געבאט זאלן זיי היטן – און זיי זאלן ניט זיין ווי זייערע עלטערן, א דור אפגעקערט און ווידערשפעניק, א דור וואס האט ניט געפעסאיקט זיין הארץ, און ניט געטריי געווען איז זיין געמיט צו גאט.
די קינדער פון אפרים, באוואפנטע בויגשיסער, האבן זיך אומגעקערט אין טאג פון מלחמה. זיי האבן ניט געהיט דעם בונד פון גאט, און אין זיין תורה ניט געוואלט גיין. גאט, אין הייליקייט איז דיין וועג – ווער איז א גרויסער גאט ווי גאט? דו ביסט דער גאט וואס טוט ווונדער, האסט געלאזט וויסן צווישן די פעלקער דיין שטארקייט. האסט אויסגעלייזט מיטן ארעם דיין פאלק, די קינדער פון יעקב און יוסף סלה. געזען האבן דיך די וואסערן, גאט, געזען האבן דיך די וואסערן, האבן זיי ווייען געקריגן, און געציטערט האבן די תהומען. געפלייצט וואסער האבן די וואלקנס, א קול האבן ארויסגעלאזט די הימלען, און דיינע פיילן זיינען אומגעלאפן. דער דער קול פון דיין דונער איז גכווען אין דעם ווירבל-ווינט, בליצן האבן באלוכטן די וועלט, געציטערט און געשטורעמט האט די ערד. דורכן ים איז געווען דיין וועג, און דיין שטעג דורך וואסערן גרויסע, און דיינע טריט זיינען ניט געמערקט געווארן. האסט געפירט אזוי ווי שאף דיין פאלק, דורך דער האנט פון משהן און אהרנען.
ז.7\ מזמור צ \ 90
א תפילה פון משה דעם געטלעכן מאן.
גאט, דו ביסט אונדז געווען א באשיצונג אין אלע דורות. איידער די בערג זייהען געבארן געווארן, און דו האסט באשאפן די ערד און די וועלט, און פון אייביקייט צו אייביקייט ביסט דו גאט. ברענגט דעם מענטשן ביז דערשלאנקייט און זאגסט: טוט תשובה, איר מענטשנקינדער. ווארום טויזנט יאר איז אין דיינע אויגן ווי דער רעכטיקער טאג, ווען ער איז פארגאנגען, און ווי א וואך אין דער נאכט. שטראמסט זיי אוועק, ווי א דריימל ווערן זיי – אין פרימארגן ווי גראז געוואקסן – צום אוונט אפגעשניטן און פארדארט.
ווארום מיר ווערן פארךענדט אין דיין כעס, און אין דיין גרימצארן ווערן מיר פארכאפט. האלטסט אונדזערע זינד אנטקעגן דיר, אונדזערע פארבארגענישן פארן ליכט פון דיין פנים. ווארום אלע אונדזערע טעג פארגייען אין דיין גרימצארן, ציר ענדיקן אונדזערע יארן רזוי ווי א הויך. די טעג פון אונדזערע יארן, זיי זיינען זיבעציק יאר, און אז אין גבורה, איז אכציק יאר – און זייער שטאלץ מאטערניש און אומגליק – ווארום גיך פארגייט עס, און מיר פליען אוועק.
יא, דאס ווערק פון אונדזערע הענט, באפעסטיק עס.
ח.8\ מזמור ק »ה \ 105
גיט א דאנק צו גאט, רופט זיין נאמען, לאזט וויסן צווישן די פעלקער זיינע טואונגען. זינגט צו אים, שפילט צו אים, רעדט פון אלע זיינע ווונדער. רימט אייך מיט זיין הייליקן נאמען – זאל זיך פרייען דאס הארץ פון די וואס זוכט גאט. פארשט גאט און זיין שטארקייט, זוכט זיין פנים תמיד.דערמאנט זיינע וונדער וואס ער האט געטאן, זיינע צייכנס, און די משפטים פון זיין מויל, איר זאמען פון אברהם זיין קנעכט, איר קינדער פון יעקב, זיינע אויסדערוויילטע.
ער איז יהוה אונדזער גאט, איבער דער גאנצער ערד זיינען זיינע צשפטים. ער געדענקט אייביק זיין בונד, דאס ווארט וואס ער האט באפוילן אויף טויזנט דורות – וואס ער האט געשלאסן מיט אברהמען, און זיין שבועה צו יתחקן, און ער האט עס אויפגעשטעלט פאר א חק צו יעקב, פאר אן אייביקן בונד צו ישראל, אזוי צו זאגן: דיר וועל איך געבן דאס לאנד כנען, דעם טייל פון אייער נחלה.
אז איר זייט געווען מענטשן געציילטע, ווינציק און פרעמדע דערין, און זיי זיינען אומגעגאנגען פון פאלק צו פאלק, און פון איין קעניקרייך צו אן אנדער אומה, האט ער ניט געלאזן א מענטשן זיי דריקן, און האט געשטראפן מלכים וועגן זיי – איר זאלט ניט אנרירן מיינע געזאלבטע, און מיינע נביאים זאלט איר ניט בייז טאן, און ער האט גערופן א הונגער אויפן לאנד, יעטוועדער אונטערלען פון ברויט האט ער צעבראכן, ער האט פאראויס געשיקט א מאן:
פאר א קנעכט איז פארקויפט געווארן יוסף. מע האט געפייניקט און קייטן זיין פוס, אין אייזן איז אריינגעטאן זיין לייב – ביז דער צייט וואס זיין ווארט איז געשען, האט דער באפעל פון גאט אים געפרווט, דער מלך האט געשיקט און אים לויז געלאזט, דער געוועלטיקער פון פעלקער – און אים פריי געמאכט. ער ער האט אים געמאכט פאר א האר איבער זיין הויז, און פאר א געוועלטיקער איבער זיין נאמען איינס, צו דינדן זיינע הארן לויט זיין באראט, און זיינע עלטסטע זאל ער קליגן.
און ישראל איז געקומען קיין מצרים. און יעקב האט זיך אויפגעהאלטן אין לאנד חם. און ער האט געפרוכפערט זיין פאלק, און זיי געמאכט שטארקער פון זייערע דריקער. ער האט פארקערט זייער הארץ פיינט פון האבן זיין פאלק, זיך צו קליגן אקעגן זיינע קנעכט. ער האט געשיקט משה זיין קנעכט, אהרנען וועמען ער האט אויסדערוויילט. האבן זיי געמאכט צווישן זיי די זאכן פון זיינע צייכנס, און ווונדער אין לאנד פון חם.
ער האט אנגעשיקט פינצטערניש און פינצטער געמאכט – און זיי האבן ניט ווידערגעשפעניקט זיין ווארט. ער האט פארקערט זייערע וואסערן אין בלוט, און האט געטייט זייערע פיש. זייער לאנד האט געווידמעט פרעש, ביז אין די קאמערן פון זייערע מלכים. ער האט געהייסן, און געמיש פליגן איז געקומען, אומגעציפער אין זייער גאנצן געמארק, ער האט געגעבן אנשטאט זייערע רעגנס האגל, א פלאמפייער אין זייער לאנד. און ער האט איינגעשלאגן זייער וויינשטאק און זייער פייגנבוים, און אויסגעבראכן די ביימער פון זייער געמארק. ער האט געהייסן און א היישעריק איז געקומען און א גראזפרעסער אזש אן א צאל – און ער האט אויפגעגעסן די פרוכט פון זייער ערד.
און ער האט געשלאגן יעטוועדער בכור אין זייער לאנד, די ערשטלינגן פון אל זייער קראפט. און האט זיי אויבגעצויגן מיט זילבער און גאלד – און ניט געווען צווישן זיינע שבטים א שטרויכלער. מצרים האט זיך געפרייט מיט זייער ארויסגיין, ווארום זייער שרעק איז געפאלן אויף זיי.
ער האט פארשפרייט א וואלקן צום צודעק, און א פייער צו לייכטן ביי נאכט. מע האט פארלאנגט, און ער האט געבראכט וואכטל-פויגלען, און מיט ברויט פון הימל פלעגט ער זיי זעטן. ער האט געעפנט א פעלז, און וואסער איז גערונען, געגאנגען ווי א טייך דורך די טריקענישן. ווארום ער האט געדאכט אן זיין הייליקן צודאג צו אברהם זיין קנעכט. און ער האט ארויסגעצויגן זיין פאלק מיט פרייד, מיט געזאנג זיינע אויסדערוויילטע. און ער האט זיי געגעבן די לענדער פון די פעלקער און די מי פון די אומות האבן זיי געירשעט -, כדי זיי זאלן האלטן זיינע געזעצן, און זיינע לארנונגען זאלן זיי היטן. הללויה.
ט.9\ מזמור קל »ז \ 137
ביי די טייכן פון בבל, דארטן זיינען מיר געזעסן און געוויינט, אז מיר האבן זיך דערמאנט אן ציון. אויף די ווערבעס וואס אין איר האבן מיר אויפגעהאנגען אונדזערע הארפן – ווארום דארטן האבן אונדזערע פאנגער פארלאנגט פון אונדז ווערטער פון געזאנג, און אונדזערע פייניקער, פריילעכקייט: זינגט אונדז פון דעם געזאנג פון ציון. ווי זאלן מיר זינדען דאס געזאנג פון גאט אויף פרעמדער ערד?
אויב איך זאל דיך פארגעסן ירושלים, זאל מיין רעכטע האנט זיך פארגעסן צו רירן,
זאל צוגעקלעפט ווערן מיין צונג צו מיין גומען, אויב איך וועל דיך ניט געדענקן, אויב איך וועל ניט דערמאנען ירושלים אויף מיין העכסטער שמחה.
געדענק גאט, די קינדער פון אדום, דעם טאג פון ירושלים – די וואס האבן געזאגט: ווארפט איין, ווארפט אריין ביז דעם גרונט אין איר. טאכטער בבל, דו אנגעברייטע צו פארוויסטונג, ווויל צו דעם וואס וועט דיר אפצאלן, דיין טואונג וואס דו האסט אונדז געטאן – ןןןיל צו דעם וואס וועט אננעמען און צעהאקן דיינע קליינע קינדער אן פעלז.
י.10\ מזמור ק »נ \ 150
הלליה. לויבט גאט אין זיין הייליקטום, לויבט אים אין זיין מאכטיקן הימל. לויבט אים וועגן זיינע גבורות, לויבט אים לויט זיין פיל גרויסקייט. לויבט אים מיט בלאזונג פון שופר, לויבט אים מיט גיטאר און הרף. לויבט אים מיט פויק און טאנץ, לויבט אים מיט סטרונעס און פלייט. לויבט אים מיט קלינגעדיקע צימבלען. אלץ וואס אטעמט זאל לויבן יה. הללויה.
Photographs: Four species-arbaa minim\ארבעה מינים
האתרוג הוא הלב הגדול ומלא-רחמים וחסד וחן ואהבה שלמה
The etrog/citrus is the big heart full of loving-kindness, love+++
Song of R. Nochmen/Breslover Rebbe.
שיר של ר » נחמן פון בראצלאב\ברסלוב


c: text/html

collection: archivebot

text:
ענגלאנד
ענגלאנד איז דער גרעסטער און מערסט באפעלקערט באשטייטיילע לאנד[1][2] אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד. זיינע איינוואוינער זענען 83% פון דער גאנצער באפעלקערונג פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך[3]. די יאדערלאנד טעריטאריע פון ענגלאנד פארנעמט דאס דרום'דיג צוויי דריטל פונעם גרויסבריטאניע אינזל און האט יבשה גרענעצן מיט סקאטלאנד צו צפון און וויילס צו מערב; די ים גרענעצן זענען דער צפון ים, אירישער ים, אטלאנטישער אקעאן און ענגלישער קאנאל.
ענגלאנד איז געווארן א פאראייניגטע שטאַט אין דעם 10טן יארהונדערט. דער נאמען 'ענגלאנד' שטאמט פון די אנגלען, א דייטשיש פאלק וואס האט באזעצט די טעריטאריע אין די 5טער און 6טער יארהונדערטער. די הויפטשטאט פון ענגלאנד איז לאנדאן, וואס איז די גרעסטע שטאט אין ענגלאנד און אויך (לויט רוב מאסן) די גרעסטע שטאט אין דעם אייראפעאישן פאראיין.[4]
אינהאַלט
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ענגלאנד געפינט זיך אינעם אינזל גרויסבריטאניע. צום צפון פון ענגלאנד איז סקאטלאנד, מיט וויילס צו מערב. צו מזרח און דרום, און אויך דערצו א טייל פון מערב, האט ענגלאנד א ים בארטן. פראנקרייך איז צו דרום-מזרח , אריבער דעם ענגלישן קאנאל. דער קאנאל טונעל אונטערן ים, באהעפט ענגלאנד מיט יאדערלאנד אייראפע. אירלאנד איס א גרויסער אינזל צו מערב.
לאנדאן איז די גרעסטע שטאט און די הויפטשטאט. אנדערע גרויסע שטעט זענען בירמינגהאם, מאנטשעסטער, לידז, שעפילד, בריסטאל און ליווערפול. דער לענגסטער טייך אין ענגלאנד איז דער סעווערן. אנדערע לאנגע טייכן זענען דער טעמז (וואס פליסט אדורך לאנדאן), דער טרענט און דער הומבער.
הויפט שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע שטעט אין ענגלאנד זענען (אלפֿאַבעטיש):
- אקספארד
- בירמינגהאם
- בראדפארד
- בריסטאל
- דארבי
- האל
- וואלווערהאמפטאן
- לידז
- לעסטער
- ליווערפול
- לאנדאן
- מאנטשעסטער
- מידלזברא
- ניוקאסטל אויפן טיין
- נאריטש
- נאטינגהאם
- סאטהאמפטאן
- סטאק-אן-טרענט
- פלימעט
- פארטסמעט
- קאווענטרי
- שעפילד
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ענלאנד'ס עקאנאמיע איז פון די גרעסטע אין דער וועלט, מיט א דורכשניטלעכער ברוטא אינלענדישער פראדוקט א מענטש פון £22,907.[5] די עקאנאמיע איז א געמישטע מארק עקאנאמיע מיט א סאך פרייער מארק פרינציפן , אבער אויפהאלטנדיק א פארגעשריטענע סאציאלע פארזארג אינפראסטרוקטור.[6] די אפיציעל וואלוטע אין ענגלאנד איז דער פונט שטערלינג, מיטן סימבאל GBP. שטייערן אין ענגלאנד זענען נישט גאר הויך אין פארגלייך מיט גאנץ אייראפע—אין 2009 איז דער גרונטיקער פערזענלעכער שטייערקורס 20% אויף שטייערדיקן איינקומפט ביז £37,400, און 40% אויפן איבעריגן פארדינסט איבער דעם סכום.[7] די ענגלישע עקאנאמיע איז דער גרעסטער טייל פון דער עקאנאמיע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך,[5] וואס האט דעם 18טן העכסטן GDP א מענטש אין דער וועלט. ענגלאנד גייט פון פארנט אין די כעמישע און פארמאצעווטישע סעקטארן און אין וויכטיגע טעכנישע אינדוסטריעס. לאנדאן, היים פון דער לאנדאנער בערזע, די הויפט בערזע אין די פאראייניגטע שטאטן און די גרעסטע אין אייראפע, איז ענגלאנד'ס פינאנציעלער צענטער—100 פון אייראפע'ס 500 גרעסטע קארפאראציעס זענען באזירט אין לאנדאן.[8] לאנדאן איז דער גרעסטער פינאנציעלער צענטער אין אייראפע, און אויך היינט (2009) די גרעסטע אין דער וועלט.[9]
לאנדווירטשאפט איז שטארק מעכאניזירט און פראדוצירט 60% פון די עסן באדארפן מיט נאר 2% פונעם ארבעטסקראפט.
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראמינענטע ענגלענדער פונעם פעלד פון וויסנשאפט און מאטעמאטיק שליסן איין סיר אייזיק ניוטאן, מייקל פאראדיי, ראבערט הוק, ראבערט בויל, דזשאזעף פריסטלי, טים בערנערס-לי און פאל דיראק.
אלס געבורטסארט פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז ענגלאנד געווען די היים פון א סך פראמינענטע דערפינדער אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער. צווישן די בארימטע ענגלישע אינזשענירן זענען איזאמבארד קינגדאם ברונעל, שאפער פון דער גרויסער מערבדיקער באן, פארע-שיפן און וויכטיקע בריקן.
דער פאטער פון די אייזנבאנען, דזשארדזש סטיוונסאן האט געבויט די ערשטע צווישן-שטעט פובליקע אייזנבאן אין דער וועלט, די ליווערפול און מאנטשעסטער באן, וואס האט געעפנט אין 1830.
ענגלישע אויסגעפינסן שליסן איין: דער דזשעט ענזשין, די ערשטע אינדוסטריעלע שפינמאשין, דער ערשטער קאמפיוטער און דער ערשטער מאדערנער קאמפיוטער, די וועלט-וועב מיט HTML, בלוט-טראנספוזיע, די מאטאריזירטע שטויבמאשין, גראזשניידער, עלעקטרישע מאטאר און דאמפמאטאר.
שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ענגלישע שפראך איז א מערב דייטשישע שפראך וואס מ'רעדט אין אסאך לענדער ארום דער וועלט. ס'איז דא אומגעפער 380 מיליאן מענטשן וואס רעדן ענגליש אלס מוטער-שפראך, אזוי איז זי די דריטע מערסטע גערעדט שפראך אין דער וועלט. א ביליאן מענטשן רעדן זי אלס צווייטע שפראך. ענגליש איז באאיינפלוסט דורך פילע פארשידענע שפראכן.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטל ענגלישע ליטעראטור האט אנגעהויבן מיט דזשעפרי טשאסער, פארפאסער פון די קאנטערבורי מעשה'ס.
ספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע ספארטן האט מען ערפינדן אין ענגלאנד:
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ www.number-10.gov.uk. לענדער אינוועניג א לאנד. דערגרייכט דעם 2007-06-13.
- ↑ England -- Britannica Student Encyclopedia. URL retrieved on 6 June 2007.
- ↑ National Statistics Online - Population Estimates. URL דערגרייכט 6 June 2007.
- ↑ סיי לויט דער אפיציעלער דעפיניציע פון LUZ (גרעסערע שטאטישע זאנע) וואס אייראסטאט (די אייראפעישע סטאטיסטיק אגענטור) ניצט און סיי לויט באפעלקערונג צווישן די מוניציפאלישע גרענעצן.
- ↑ 5.0 5.1 Office for National Statistics. Regional Accounts. statistics.gov.uk. דערגרייכט דעם 2009-09-17.
- ↑ The Welfare State – Never Ending Reform. BBC News. news.bbc.co.uk. דערגרייכט דעם 2009-09-17.
- ↑ שטייער אין ענגלאנד. AdviceGuide.org.uk. דערגרייכט דעם 2009-09-05.
- ↑ פינאנציעלער צענטער. London.gov.uk. דערגרייכט דעם 2009-09-05.
- ↑ סיטי פון לאנדאן פאליסי און רעסורסן קאמיטעט. The Global Financial Centres Index (PDF). cityoflondon.gov.uk. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 2009-10-07. דערגרייכט דעם 2009-09-05.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
בריטישע אימפעריע
די בריטישע אימפעריע איז דער נאמען וואס איז געגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד מיט אירע הונדערטער קאלאניעס, סימבאליזירנדיג איר מאכט און גרויסקייט. די בריטישע אימפעריע האט אין די אנפאנג 1900 יארן געהאט אונטער זיך 20 פראצענט פון דער וועלט'ס לאנד און 400 מיליאן מענטשן.
די בריטישע אימפעריע האט זיך לאנגזאם געגערינדט ווען הונדערטער בריטישע פארשערס האבן זיך ארויסגעלאזט אויף שיפן איבער'ן ים און געזוכט עפעס פריש. יעדע אינזל וואס זיי האבן געפינען האבן זיי דורכגענישטערט אויב עס איז פאראן עפעס ווערד אין איר. אויב יא האט די בריטישע רעגירונג באלד גענומען קאנטראל אויפ'ן אינזל און אנגעהויבן האנדלען מיט די סחורה וואס דארט איז געוועזן. די ערטשע אינזלען אויף וועלכע די בריטישע האבן גענומען קאנטראל זענען געווען די קאראיבישע אינזלען וועלכע זענען נישט ווייט פון אמעריקע. די אינזלען האבן געהאט אסאך ווערט און מענטשן האבן זיך אנגעהויבן ארייציען אהין און באלד אנגעהויבן צו האנדלען.
בריטאניע איז נישט געווען די איינציגסטע אימפעריע אין אירע גוטע יארן. אויך פראנקרייך און שפאניע האבן געטאן דאס זעלבע און האבן גענומען פעטע שטיקער פון נארט אמעריקע וועלכע איז געווען געבענטש מיט עטליכע זאכן.
די דריי אימפעריעס האבן זיך שטענדיג געריסן און געקריגט איבער א שטיקל לאנד, יעדער וועלנדיג פארברייטערן איר אימפעריע. בריטאניע איז געווען אויסגעצייכנט אין אירע מלחמות און האט באוויזן צו באזיגן פראנקרייך און שפאניע מערערע מאל, ווערנדיג אלס גרעסער און גרעסער און איז טאקע געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער היסטאריע.
ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז די בריטישע אימפעריע געווען אפגעשוואכט און האט נישט געקענט פארטיידיקן אירע קאלאניעס אין דרום אזיע. צוליב דעם, האבן מורא פון אן אטאקע דורך יאפאן, האבן אויסטראליע און ניו זילאנד אויפגעשטעלט אין 1951 דעם אנזוס זיכערהייט אפמאך מיט די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.


text:
לינגוויסטיק
לינגוויסטיק איז די וויסנשאפטלעכע פארשונג איבער די נאטורלעכע מענטשלעכע שפראכן. ווצ"ב, ווי אזוי יעדע שפראך האט זיך אנטוויקלט און ווי אזוי איר באזעצן אין דער צוקונפט. לינגוויסטיק איז כולל די שטודיע פון גראמאטיק און פאנעטיק.
פארבינדענע אידיאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאַרבינדענע אידיאָם איז אן אידיאָם (אויסדרוק) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע באטייט, וואס נישט אימער איז זי ריכטיג באַטייט.
וו.צ.ב. "דריי נישט דעם קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש דעם קאפ, אבער מען קען איר אויך נוצן אלץ "אַ נאַחסישע שטערונג". און נאך וואס די ווערטער זיינען שוין פארבונדן, קען מען נישט זאגן "דריי נישט די שכל" א.ד.ג. ווייל עס איז שוין פארבונדן און באזעצט מיט אן אנדער אידיאָם.


text:
פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע (ענגליש: United States of America)—געוויינלעך גערופן בלויז די פֿאַראײניקטע שטאַטן—איז אַ פעדעראַלע דעמאָקראַטישע רעפּובליק אין צפון אמעריקע װאָס איז געגרינדעט געװאָרן אין יאָר 1776. זייער הױפּטשטאָט איז װאַשינגטאָן די. סי. די רעפּובליק נעמט ארײן 50 שטאַטן און דעם פעדעראלן דיסטריקט פון קאָלומביע. דער גרעסטער שטאַט איז אלאסקע אין צפון-מערב פון דעם קאָנטינענט פון צפון אמעריקע. דער שטאַט האוואי איז אין דעם פּאציפישן אָקעאן. די אנדערע 48 שטאטן מיט דעם דיסטריקט פון קאָלומביע געפינען זיך צווישן קאנאדע אין צפון און מעקסיקא אין דרום. אין מזרח איז א בארטן מיטן אטלאנטישן אָקעאן און אין מערב מיטן פּאציפישן אָקעאן. אויך האָט די מדינה פינף באוואוינטע און נײן נישט-באוואוינטע אינזלען אינעם פּאציפיק און אינעם קאראאיבישן ים.
דער ערשטער פּרעזידענט איז געווען דזשאָרדזש וואַשינגטאָן.
די פאראייניגטע שטאטן, מיט א שטח פון 9.83 מיליאָן קוואדראט ק"מ (3.79 מיליאָן קוואדראט מײל), איז דאָס דריטע אָדער פערטע גרעסטע לאנד לויטן טאָטאלן שטח, און דאָס דריטע גרעסטע לויטן שטח פון דער יבשה. די באפעלקערונג אין יולי 2011 איז געווען 313 מיליאָן אײנוואוינער, דאָס דריטע גרעסטע אין דער וועלט. א בירגער פון די פאראייניגטע שטאטן ווערט אָנגערופן אן "אמעריקאנער".
דאָס לאנד האָט זיך אנטוויקלט פון די 13 בריטישע קאָלאָניעס אויפן אטלאנטישן בארטן אינעם 18טן יאָרהונדערט. צוליב אמפערייען צווישן דער בריטישער רעגירונג אין די קאָלאָניעס איז געשען די אמעריקאנישע רעוואלוציע. דעם 4טן יולי 1776 האָבן דעלעגאטן פון די 13 קאָלאָניעס ארויסגעגעבן זייער דעקלאראציע פון אומאָפּהענגיקייט, וואָס האָט געגרינדעט די מדינה.
במשך פונעם 19טן יאָרהונדערט האָבן די פאראייניגטע שטאטן זיך פארשפּרייט איבער דעם קאָנטינענט ביז צום בארטן פונעם פּאציפישן אָקעאן.
די עקאָנאָמיע פון די פאראייניגטע שטאטן איז די גרעסטע נאציאָנאלע עקאנאמיע אין דער וועלט, און זייער ברוטאָ אינלענדישער פּראָדוקט (בא"פ) פאר 2012 ווערט געשאצט צו 15.6 טריליאָן דאָלאר – 19% פונעם גלאָבאלן בא"פ לויט קויפקראפט פּאריטעט, פון 2011.[2][3][4]
די עקאָנאָמיע ווערט געטריבן פון א שפע פון נאטורליכע רעסורסן, א גוט-אנטוויקלטער אינפראסטרוקטור,[5] און הויכן פּראדוקטיוויטעט;[6]. דאָס לאנד איז נאָך איינער פון דער וועלטס גרעסטע פאבריצירערס.[7] עס גיט ארויס 39% פון דער גלאָבאלער מיליטערישער אויסגאבע,[8] און איז א פּראָמינענטע עקאָנאָמישע, פּאָליטישע און קולטורעלע קראפט אין דער וועלט, ווי אויך א פירער אין וויסנשאפטליכער פאָרשונג און טעכנאָלאָגישער אינאָוואציע.[9][10]
אינהאַלט
- 1 היסטאָריע
- 2 דער אמעריקאנער פאָן
- 3 א פאָלק פון אימיגראנטן
- 4 געאָגראפיע
- 5 דעמאָגראפיק
- 6 עקאָנאָמיע
- 7 וויסנשאפט און טעכנאָלאָגיע
- 8 רעגירונג
- 9 אמעריקאנער שטאטן
- 10 יידן אין די פאראייניגטע שטאטן
- 11 רעפערענצן
- 12 וועבלינקען
היסטאָריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די צײטן פונעם מיטלאלטער האָט מען בכלל נישט געוואוסט פונעם אמעריקאנישן קאָנטינענט; מען האָט געמיינט, אז נאָך אייראָפּע גייט דער פּאציפישער אָקעאן. עס איז געווען א גרויסער שּפּאנישער מאטראָס, וואָס האָט געהייסן קריסטאָפער קאָלומבוס. ער האָט געהאלטן, אז אויב מען פאָרט לאנג אויפן אטלאנטישן אָקעאן, קומט מען אָן אין אינדיע. ער האָט געפּועלט בײ דער שפּאנישער קעניגין, אויב מען גיט אים איבער א גרויסן שיף מיט געלט און מענטשן, וועט ער מאכן א נסיעה און דערמיט פארקירצן דעם וועג קיין אינדיע. ער האָט אויפגעוויזן, אז דאָס וועט אויפהייבן דעם עקספּאָרט-אימפּאָרט פון איבעראל, און שפּאניע, וואָס איז דאן געווען א וועלטמאכט, וועט דערפון שטארק בענעפיטירן.
נאָך א לאנגער נסיעה איז ער אָנגעקומען צו דער טרוקעניש און האָט דאָרט געטראפן א סך אומצוויליזירטע מענטשן. ער און זײנע מענטשן האָבן געמיינט, אז זיי האָבן אנטדעקט א קורצן וועג קיין אינדיע, דערפאר האָט ער אָנגערופן די מענטשן אינדיאנער. דאָס איז געווען אין 1492.
א ביסל שפּעטער איז אָנגעקומען אויף דער טעריטאָריע, וואָס איז הײנט דרום אמעריקע, א גענעראל מיטן נאָמען אמעריגאָ וועספּוטשי, און האָט אנטדעקט, אז דאָס איז בכלל נישט אינדיע, נאָר א נײער קאָנטינענט. דעריבער רופט מען עס אויף זײן נאמען אמעריקע.
דער אָנהייב פון די קאָלאָניעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך קריסטאפער קאָלומבוס האָבן די שפּאניער ארויסגעשיקט נאָך שיפן, און צוביסלעך האָט שפאניע באהערשט די גאנצע דרום– און צענטראל–אמעריקע, חוץ בראזיל, וואָס איז געוואָרן א פּאָרטוגעזישע קאָלאָניע.
אין 1565 האָט שפּאניע אויפגעשטעלט א שטעטל אין פלאָרידע, דאָס ערשטע שטעטל מיטן אייראָפּעישן סטיל.
אויך אנדערע אייראָפּעישע לענדער האָבן אָנגעהויבן זיך אינטערעסירן אין דעם נײעם קאָנטינענט: ענגלאנד, פראנקרײך און האָלאנד.
ענגלאנד האָט אויפגעשטעלט ווירדזשיניע אין 1620, דערנאָך מאסאטשוסעטס, און נאָך דעם – פּענסילוועניע. די פראנצויזן האָבן געבויט אינעם צפונדיגן טייל פון נאָרד–אמעריקע די שטעט קוויבעק און מאָנטרעאל, און די האָלענדער האָבן געבויט ניו אמסטערדאם, וואו עס געפינט זיך הײנט ניו יאָרק. אָבער די ענגלענדער האָבן געקעמפט, אז זיי זאָלן זײן די בעלי בתים, און ניו יאָרק איז גאָר שנעל אריבער צו זיי פון האָלאנד. אין יאָר ה'תקכ"ג איז אויך קאנאדע אריבער, אזוי אז גרויסבריטאניע (ענגלאנד) האָט אײנגענומען אלע שטחים, וואָס זענען געשטיצט געווארן בײ אנדערע לענדער.
די מלחמה פאר אומאָפּהענגיקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי ענגלאנד איז פאקטיש געווען דער בעל הבית אויף דער טעראטאָריע האָט זי פרובירט דאָס אויסניצן צום מאקסימום. דער דעמאלטדיגער ענגלישער קעניג געאָרגג דער דריטער האָט ארויפגעלייגט שווערע שטײערן אויף די אײנוואוינער. די אײנוואוינער האָבן פארלאנגט, אז אזוי ווי זיי זענען א חלק פונעם ענגלישער קעניגרײך, זאָלן זיי קענען וויילן א פארטרעטערשאפט אין דעם ענגלישן פּארלאמענט, וואָס זאָל זיך אָננעמען פאר זיי, און נישט דערלאָזן די אומיושרדיגע שטײערן. דער קעניג האָט זיי דאָס נישט געוואָלט נאָכגעבן. דאָס האָט געברענגט דערצו, אז אין דער צווייטער העלפט פונעם 17טן יאָרהונדערט האָט זיך אָנגעהויבן א באוועגונג, וואָס זי האָט זיך אָנגערופן "די אמעריקאנישע רעוואלוציע" . די מענטשן האָבן אָנגעהויבן פארלאנגען מער פרײהייט, ענגלאנד איז נישט גרייט געווען זיי דאָס צו געבן, אזוי אז אין יאָר 1763 האָבן זיך צוזאמען גענומען דרײצן קאָלאָניעס, וואָס האָבן נישט געוואָלט זײן אונטער בריטאניע און אין אפּריל 1775 האָט די מלחמה פאר אומאָפּהענגיקייט אויסגעבראכן אונטער גענעראל דזשאָרזש וואשינגטאָן און דעם 4טן יולי 1776 האָט טאָמעס זשעפערסאָן אָנגעשריבן די דעקלאראציע פון אומאָפּהענגיקייט פאר די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די ערשטע דרײצן לענדער, וואָס האָבן זיך דערקלערט אומאָפּהענגיק און זענען געוואָרן א חלק פון דער נײער מדינה, זענען דעלאווער, פּענסילוועניע, ניו דזשערסי, דזשארזיע, קאָנעטיקעט, מאסאטשוסעטס, מערילענד, דרום קאראליינע, ניו העמפּשער, ווירדזשיניע, ניו יאָרק, צפון קאראליינע און ראוד אײלענד.
דער ווידערשטאנד האָט זיך צופלאקערט, די ענגלענדער האָבן געשיקט אן ארמיי אונטערצודריקן דעם ווידערשטאנד, נאָך א לאנגער קאמף האָבן זיך די ענגלענדער אונטערגעגעבן.
די מלחמה האָט אָנגעהאלטן ביזן 3טן אויגוסט 1782. דעם 3טן סעפּטעמבער 1783 האָט ענגלאנד אונטערגעשריבן א שלום אָפּמאך מיט אמעריקע. כאטש געאָרג דער דריטער פון ענגלאנד האָט נאָך געוואָלט אָנהאלטן די מלחמה, האָט ער פארלוירן אינעם פּארלאמענט זײנע שטיצער, און מען האָט דורכגעפירט א רעזאָלוציע אינעם פּארלאמענט פאר שלום.
פון דאן אָן האָבן די דערמאנטע דרײצן קאָלאָניעס באקומען א פולקומע זעלבטשטענדיקייט. דזשאָרזש וואשינגטאָן איז געוואָרן אויסדערוועלט אלס דער ערשטער פּרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
פון 1803 צו 1848 האָט זיך אמעריקע'ס גרויס געטריפלט ווײל אמעריקע'ס אידיאָלאָגיע איז געווען זיך אויסשפּרייטן ווי מער, וואָס צוליב דעם האָט אויסגעבראכן אין יענע יאָרן צוויי מלחמות:
די ערשטע: אמעריקע האָט דערקלערט קריג קעגן בריטאניע דעם 18טן יוני 1812, צוליב דער נישט פרײער באוועגונג פון אמעריקע ארום דער וועלט און צוליב אירע פישכאפּערס, וואָס מען האָט זיי נישט געלאָזט האנדלען א.ד.ג. און אנדערע ווערטער פרײע האנדל - וואָס דאָס איז געווען דער רעזולטאט פון דער מלחמה פון ענגלאנד און פראנקרײך - איינזעענדיג אז ס'איז נישט רעאליסטיש זיך צו שלאָגן קעגן אזא אימפּעריע, האָט מען באשלאָסן אײנצונעמען קאנאדע, וואָס איז געווען אונטער בריטאניע.
דער בירגער–קריג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א וויכטיגער קאפּיטל אין דער געשיכטע פון די פאראייניגטע שטאטן איז דער בירגער-קריג, וואָס האָט אויסגעבראָכן אין יאָר ה'תרכ"א, עס איז באקאנט מיטן נאָמען דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום. די דרומדיגע לענדער פון די פאראייניגטע שטאטן האָבן באשעפטיגט איבער א מיליאָן שווארצע קנעכט, די זענען געווען שווארצע מענטשן, וואָס מען האָט געצוואונגענערהייט געברענגט פון אפריקע. די דרום שטאטן האָבן געהאט א סך פעלדער אין זייער באנוץ, און עס איז זיי געווען וויכטיג צו האָבן אסאך ארבעטערס פאר די תבואה און פרוכטן. די צפון אײנוואוינער אין שפיץ פונעם פּרעזידענט אברהם לינקאָלן האָבן אויפגעפאָדערט די דרום לענדער צו באפרײען די קנעכט, וויבאלד דאָס איז קעגן דעם מענטשליכן מאָראל און קעגן די פארשריפטן פון דער דעקלעראציע פון אומאָפּהענגיקייט פון די פאראייניגונג, וואס לויטעט, אז אלע מענטשן זענען באשאפן געוואָרן פרײ. די דרומדיגע האָבן זיך נישט וויסנדיג געמאכט פון דעם פרעזידענטס פאָדערונג, זיי זענען געגאנגען א טריט ווײטער און האבן דערוויילט א נײעם פּרעזידענט, מיטן נאמען זשעפערסאָן דעוויס, זיי האָבן געלאָזט וויסן אז זיי טיילן זיך אָפּ פון די פאראייניגטע שטאטן. לינקאָלן האָט דאָס נישט צוגעלאָזט און איז ארויס מיט א בלוטיגן קאמף קעגן די דרום שטאטן, עס האָט זיך געצויגן פיר יאָר, און איבער זעקס הונדערט טויזענט סאָלדאטן זענען געהרגעט געוואָרן. צום סוף האָבן זיך די דרוםדיגע אונטערגעגעבן, די יוניאָן האָט זיך צוריק פאראייניגט, און די שווארצע קנעכט זענען ארויס פרײ. (פרעזידענט לינקאָלן איז דערמאָרדערט געוואָרן איינצלנע טעג נאָך דעם, וואָס די דרוםדיגע לענדער האָבן זיך אונטערגעגעבן).
דער אמעריקאנער פאָן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פאָן אין אמעריקע האָט דרײ קאָלירן: רויט, בלוי, און ווײס. עס האָט דרײצן פּאסן, טייל רויט און טייל ווײס, דאָס סימבאָליזירט די דרײצן גרינדעדע קאָלאָניעס, און עס האָט פופציג ווײסע שטערן אויף א בלויען גראדעגיגן הינטערגרונט, דאָס זענען די פופציג שטאטן וואָס זענען דערין פאראייניגט.
א פאָלק פון אימיגראנטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן איז א פאָלק, וואָס איז צוזאמענגעשטעלט פון אלע סאָרט מענטשן אין דער וועלט. פון די פארצײטישע אײנוואוינער די אינדיאנער זענען געבליבן עטליכע הונדערט טויזנט אלס אָנדענק, פון זיי זענען דא אזעלכע וואָס לעבן נאָך ביז הײנט אין ספּעציעלע רעזערוואציעס. די רעגירונג גיט זיי נאך אסאך בענעפיטן, כדי זיי צו פארגיטיגן פאר וואָס מען האָט פון זיי צוגענומען זייער לאנד, ווי דאָס אז זיי מוזן נישט צאָלן קיין שטײערן. אָבער די מערהייט פון דער באפעלקערונג פון די פאראייניגטע שטאטן זענען ווײסע מענטשן אָפּשטאמיגע פון אייראָפּע און אזיע, אָבער עס זענען אויך פאראן מיליאָנען שווארצע וואָס זענען קינדער פון די וועלכע זענען געברענגט געוואָרן געצוואונגענערהייט פון אפריקע צו דינען אלס קנעכט פאר די ערשטע באוואוינער. אין די שנייאיגע געביטן אין אלאסקע טרעפט מען נאָך די עסקימאָסישע שבטים.
געאָגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער לאנד–שטח פון די 48 שטאטן אין דער יבשה פון די פאראייניגטע שטאטן איז 7,700,000 ק"מ2. אלאסקע, מיט א שטח פון 1,480,000 ק"מ2, איז דער גרעסטער שטאט. האוואי, מיט א שטח פון 16,000 ק"מ2, אקופּירט אן ארכיפּעלאג אינעם פּאציפישן אָקעאן, דרום-מערב פון צפון אמעריקע.
די פאראייניגטע שטאטן איז דאָס דריטע גרעסטע לאנד לויט סה"כ שטח—יבשה און וואסער—אין דער וועלט (נאָך רוסלאנד און קאנאדע). דאָס לאנד גרעניצט קאנאדע אין צפון און מעקסיקא אין דרום. דער קאנאדע-פאראייניגטע שטאטן גרענעץ, וואָס איז באשטימט געוואָרן אין דעם מיטן פונעם 19טן יאָרהונדערט, ציט זיך אין א גראדער ליניע לענגאויס דעם 49סטן גארטל ליניע צפון, אריבערגייענדיג טײכן און אָזערעס (פיר פון די גרויסע אָזערעס זענען צעטיילט צווישן די צוויי לענדער, און נאָר מיטשיגאן אָזערע געהערט אין גאנצן צו די פאראייניגטע שטאטן), אָן צו בארעכענען מיט טאָפּאָגראפישע ליניעס. די גרענעץ שאפט נישט קיין פּראבלעמען; די צוויי זײטן פון דער גרענעץ האָבן א גרויסע ענלעכקייט אין קולטור, שפּראך, טראדיציע און לעבנסשטייגער. די דרום גרענעץ מיט מעקסיקא איז העלפט פון דער לענג פון דער גרענעץ מיט קאנאדע, און גייט מערסטנס דורך מדבר-געגנטן.
אין מזרח ליגן די פאראייניגטע שטאטן אויפן ברעג פונעם אטלאנטישן אָקעאן; דער ברעג איז צוויי מאָל אזוי לאנג ווי דער מערב ברעג אויפן פּאציפישן אָקעאן. די אונטערשייד איז צוליב א סך טיפע אײנגוסן, וואָס געפינען זיך אין דעם צפון טייל פונעם מזרח בארטן, און טאקע דאָרט געפינען זיך די גרויסע פּאָרטן פון די פאראייניגטע שטאטן (באָסטאָן, ניו יאָרק, פילאדעלפיע, און באלטימאָר). דער דרום טייל פונעם בארטן איז פלאך און נישט באקוועם פאר שיפן. דער איינציגער גרויסער פּאָרט אין דרום איז דער פּאָרט פון ניו-אָרלינס, וואָס ליגט אין דער מיסיסיפּי דעלטע, וואָס ווערט שטענדיג פארשטאָפּט מיט דער עראָזיע פונעם טײך, און פאָדערט טײערע און רעגולערע אויפהאלטן טאטן.
אויפן שטח פון די פאראייניגטע שטאטן געפינען זיך בארגקייטן וואָס צוטיילן די פארשידענע געאָגראפישע ראיאָנען. די בארגקייטן וואס ציען זיך פון צפון קיין דרום פּאראלעל צו די בארטנס זענען: אפּאלאטשיע בערג (Appalachian Mountains) פּאראלעל צום מזרח בארטן, און די ראָקי בערג (Rocky), די קאסקייד בערג און די סיערע נעוואדא (Sierra Nevada) פּאראלעל צום מערב בארטן. אלס רעזולטאט פון די בארגקייטן געפינען זיך זיבן נאטור ראיאָנען לענגאויס די פאראייניגטע שטאטן, אין פּאסן וואָס גייען פון צפון קיין דרום: (1) אטלאנטישער בארטן; (2) אּפּאלאטשיע בארגקייטן; (3) דער מיטל מערב; (4) ראָקי בערג; (5) דער מערב מדבר-בעקן; (6) סיערע בערג; (7) פּאציפישער בארטן.
די נידעריקסטע און העכסטע פּונקטן אויף דער יבשה פון די פאראייניגטע שטאטן זענען ביידע אינעם שטאט קאליפארניע, נישט מער ווי 130 ק"מ ווײט איינס פון דער אנדערע. דער העכסטער שפּיץ אינעם לאנד, אין אין גאנץ צפון אמעריקע, איז מאקינלי בארג, הויך 6,194 מעטער. טעטיקע וואולקאנען געפינען זיך אין אלאסקע דורכאויס די אלעקסאנדער און אלעאוטישע אינזלען, און האוואי באשטייט פון וואולקאנישע אינזלען.
דער קלימאט אין די פאראייניגטע שטאטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן איז א טייל פון דעם נײעם אנטדעקטן קאָנטינענט אמעריקע, ביידע טיילן דרום און צפון גרעניצן זיך מזרח זייט מיטן אטלאנטישן אָקעאן און מערב מיטן שטילן אָקעאן. אויך בײם מערב ברעג איז דאָ בײ ביידע טיילן די הויכע בערג וואָס זענען פארדעקט מיט אייביגע שנייען ווי די ראָקי בערג און די אנדן, אָבער זי טיילט זיך אָפּ מיט איר קלימאט פון דרום אמעריקע. דער קלימאט אין די פאראייניגטע שטאטן איז אין אלגעמיין מיטלמעסיג און באקוועם, באלאנסירט צווישן צפון זײט וואו עס הערשט זייער א קאלטער וועטער, און דאקעגן דרום און צענטראלע אמעריקע וואס דער וועטער איז אין אלגעמיין טראָפּיש און א שווערע היץ און הויכע פײכטקייט נעמט איר ארום.
אויך איז דער צענטראל אמעריקע און טיילן פון די פאראייניגטע שטאטן ווי פלאָרידא, וואָס ווענדט זיך צום זיד פאול, אפן צו שטורמישע ווינטן, אין געוויסע סעזאנען פון יאָר הוראַגאַנען.
אויך איז א חילוק אינעם ווינטער און זומער, ווען אין די פאראייניגטע שטאטן איז זומער איז אין דרום אמעריקע ווינטער און אזוי פארקערט.
די פאראייניגטע שטאטן איז פון די רײכסטע קאָנטינענטן אין נאטורליכע וואונדער, עס געפינען זיך דאָרטן בערג און טאָלן גרין פארדעקט מיט ריזיגע וועלדער, עס זענען דאָ אין אירע גרינע ביימער וואָס בליען און שפּראצן לויט די אָפּשאצונגען איבער צוויי טויזנט יאָר. הויכע ציכטיגע ווײסע בערג שפּיצן מיט שניי א גאנץ יאָר, טרוקענע וויסטענישן וואָס באקומען נישט קיין רעגן כמעט א גאנץ יאָר, און דערקעגן פייכטע נאסע געגנטן מיט שלאקרעגנס א גאנץ יאָר. עס געפינט זיך דאָרטן די גרעסטע זיסע וואסערזאמלונגען אין דער וועלט, אויך האָט זי נאטורליכע מינעראלן.
צוליב זײן ריזיגן פארנעם און דער אייניקייט פון דעם גרויסן לאנד, איז זײן קלימאט פארשידנארטיג. אין קאליפארניע און אין דעם פלאָרידע האלב אינזל איז דער ווינטער זייער איינגענעם, אָבער אין זומער איז זייער הייס מיט א הויכע מאס פײכקייט, דאקעגן אינעם צפונדיגן טייל פונעם לאנד איז דער זומער הייס אָבער צום אויסהאלטן, אָבער דער ווינטער איז זייער א קאלטער צוליב די פראָסטיגע ווינטן וואָס קומען ארײן פונעם צפון פאלוס.
דעמאָגראפיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באפעלקערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פאראייניגטע שטאטן צענזוס ביורא שאצט אפ די באפעלקערונג צו 316,291,000, פון זיי זענען 11.2 מיליאן אומלעגאלע אויסלענדער. דאס איז פיר מאל אזוי פיל ווי די באפעלקערונג איז געווען אין 1900, בערך 76 מיליאן. די פאראייניגטע שטאטן איז דאס דריטע מערסטע באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, נאך כינע און אינדיע.
82% פון אמעריקאנער וואוינען אין שטאטישע געגנטן. די גרעסטע צענטערן פון באפעלקערונג זענען ארום ניו יארק (19,015,900), ארום לאס אנדזשעלעס (19,015,900) און ארום שיקאגא (9,504,753).
שפּראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקאנישע ענגליש איז די נאציאנאלע שפראך פון די פאראייניגטע שטאטן פראקטיש גערעדט. 80% פון דער באפעלקערונג רעדט נאר ענגליש אין דער היים. די צווייטע שפראך איז שפאניש, וואס 12% רעדן אין דער היים. אויף דער פעדעראלער ניווא איז נישט פאראן קיין אפיציעלע שפראך, אבער אין 28 שטאטן איז ענגליש די אפיציעלע שפראך. אין האוואי זענען ענגליש און האוואיש די אפיציעלע שפראכן.
עקאָנאָמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן האבן א קאפיטאליסטישע עקאנאמיע, וואס איז די גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט. זייער ברוטא אינלענדישער פראדוקט ווערט געשאצט צו 15.1 טריליאן דאלאר אין 2011. די וואלוטע איז דער אמעריקאנער דאלאר, וואס האט דעם סימבאל $.
ארבעטלאזיקײט און אינפלאציע זענען גאנץ נידעריג. אגריקולטור איז שטארק אנטוויקלט, און זיי זענען פון דער וועלטס גרעסטע פראדוצירערס פון קוקורוזע, ווייץ, צוקער און טאבאק.
דאס לאנד האט רייכע מינעראל רעסורסן, כולל גאלד, נאפט, קויל און אוראניום. די הויפט פאבריקאציע אינדוסטריעס זענען אויטאמאבילן, עראפלאנען און עלעקטראניק.
די ערד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערד אין די פאראייניגטע שטאטן איז אין מערהייט זייער גוט צום בארבעטן, די בעסטע ערד איז אין דעם צענטראלן חלק וואס באקומט ריזיגע קאוואנטום פון דעם מיסיסיפי טייך, אלס רעזולטאט ווערט די פאראייניגטע שטאטן גערעכנט צו זיין איינע פון די אנטוויקלסטע לענדער אין לאנד ווירטשאפן און אויך אין האדעווען שאף און רינדער.
עס שטעלט נישט בלויז צו פאר אייגענע געברויכן, נאר עס פארבלייבט איר איבער גענוג צו עקספארטירן צו אנדערע מדינות.
עס געפינט זיך אין איר ערד פיל נאטורליכע מינעראלן, ווי גאלד, זילבער, נאפט, קוילן, אוראניום, אייזן, קופער, בליי און נאך. אירע געדיכנטע וולדער זענען געבענטש מיט אויסגעצייכנטע סארטן ביימער וואס ווערט פארנוצט צו בויען און מעבל אינדוסטריע.
אינדוסטריעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס געפינט זיך אין די פאראייניגטע שטאטן פארצווייגטע אינדרוסטריעס וואס זענען פון די אנטוויקלסטע אין דער וועלט. אין די לעצטע הונדערט יאר איז זי פארוואנדלט געווארן אלס איינע פון די רייכסטע אינדוסטריעלע לענדער פון דער וועלט.
איינקונפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די דורכשניטליכע יערליכע איינקונפט פאר א הויזגעזינד ריכטיג פאר 2005 איז 46,326 דאלאר, אבער מיט וועזנטלעכע אונטערשיידן צווישן די שטאטן. למשל, ווען די יערליכע איינקונפט אין ניו דזשערסי איז געווען $60,246, איז זי אין מיסיסיפי געווען $34,396. די דורכשניטליכע יערליכע איינקונפט פאר א מענטש איז געווען $25,036.
צווישן די ראסן זעט מען אן אפשטאנד אין דער איינקונפט פון אפריקאנע אפשטאמיגע און היספאנישע (מערסטנס מעקסיקאנער) אנגעשטעלטע קעגן אייראפעישע און אזיאטישע (מערסטנס פון דעם ווייטן מזרח). די דורכשניטליכע איינקונפט פאר אן אזיאטישן פאמיליע איז די גרעסטע, $57,518, פאר ווייסע $48,977 און פאר אפריקאנער $30,134.
די איינקונפט אפשטאנדן אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פון די גרעסטע אין דער אנטוויקלטער וועלט. אין 2006 האט דער העכסטער צענטל פארדינט 16 מאל מער ווי דער נידריגסטער צענטל.
דער מעדיאנער נעט ווערט (median net wealth) אין 2004 איז געווען $93,100 פאר א הויזגעזינד. דאס העכסטע פערטל איז געווען $422,400 פאר א הויזגעזינד (אחוץ דעם עיקר וואוינארט).
וויסנשאפט און טעכנאָלאָגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן איז א פירער אין וויסנשאפטליכער פארשונג זײט דעם סוף פונעם 19טן יארהונדערט. אין 1876 האט אלעקסאנדער גרעהעם בעל באקומען דעם ערשטן אמעריקאנישן פאטענט פארן טעלעפאן. טאמעס עדיסאנס לאבאראטאריע האט אנטוויקלט דעם פאנאגראף, דעם ערשטן עלעקטרישן לאמפ, און דעם ערשטן פילם קאמערע. ניקאלא טעסלא האט פיאנירט בייטשטראם און ראדיא. די אויטאמאביל פירמע פון הענרי פארד האט געמאכט פאפולער די מאנטאזש-ליניע. אין 1903 האבן די רייט ברידער געמאכט די ערשטע קאנטראלירטע פלי.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע איז די עלטסטע פעדעראציע צווישן היינטיגע לענדער. עס איז א קאנסטיטוציאנעלע רעפובליק און א רעפרעזאנטיווע דעמאקראטיע.
די רעגירונג ביישטייט פון דריי פליגלען: די לעגיסלאטור (קאנגרעס), דער עקזעקוטיוו און די געריכטליכע מאכט.
לעגיסלאטיוו[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די געזעץ געבער וואס איז דער קאנגרעס וועלכע אנטהאלט צוויי הייזער דער סענאט וואס איז דער אויבערשטער הויז, און דער קאנגרעס וואס איז דער אינטערשטער הויז. זיי ווערן אויך גערופען די לעגיסלאטארן.
יעדער שטאט שיקט צום סענאט צוויי סענאטארן, וועלכע דינען אין אמט זעקס יאר, דער קאנגרעס ביישטייט פון קרוב צו פיר הונדערט און פופציג פארשטייער, דאס איז אזוי אויסגעשטעלט אז יעדע פינעף הונדערט טויזנט מאן שיקן איין קאנגרעס מאן אדער קאנגרעס פרוי צום פארלאמענט. די וואלן פאר די קאנגרעס קומט פאר יעדע צוויי יאר, זייער הויפטקווארטיר איז אין דעם קעפיטאל געביידע וואס געפינט זיך אין וואשינגטאן די. סי.
די עקזעקוטיווער אָרעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס דער געזעץ געבער פירן דורך א געזעץ קומט אריין דער פרעזידענט מיט זיינע פופצן מיניסטארן. זיי זענען די אויספירער וואס ווערן גערופן די עקזעקוטיווע ארעם, זייער אויפגאבע איז אויסצופירן אלץ וואס דער קאנגרעס האט באשטימט. זיי פירן אן די טאג טעגליכע ווירטשאפט אין דער פעדעראלער רעגירונג, ס'ווערט אנגערופן ביים המון עם גאווערמענט, דאס עקזעקיוטיוו פליגל קען נישט איינפירן נייע געזעצן (דאס איז די ארבעט פון דעם ערשטן פליגל די געזעץ געבער) און אויך נישט טוישן וואס דאס איז די ארבעט פון יורידיסקוציע, דאס עקזעקיוטיווע פליגל איז געמאכט געווארן בלויז אויספירן וואס מען פון פריער באשטימט, די אנפירער איז אלעמאל דער פרעזידענט, דאס איז א ליסטע פון אלע דעפארטמענטן:
1. (State), אויסערן אינטערעסן געגרינדעט 1789, באשיצן ציווילע אין נישט ציווילע פאסאזשירן, דיפלאמאטישע באציאונגען
2. (Treasury), געלט קאסע, געגרינדעט 1789, אלעס ארום געלט ווי שטייערן בענק פאסט באצאלן
3. (Defense), באשיצן, געגרינדעט 1947, זען אז נאציאנאלע און מילטערישע זיכערהייט זאל קלאפן (די פענטאגאן איז אין זייער באזיץ)
4. (Justice), געזעצליך, געגרינדעט 1870, זען אז אלעס זאל ווערן געטון געזעצליך ווי למשל האלטן א אויג אויף אלקאהאל, באווערבן עדים. און טראספארטאציע פאר יורידיציע צוועקן ווי למשל פריזענע'ס,
5. (Interior), אינעווייניג-שטחים, געגרינדעט 1849, פובליקע פארקס, וועלדער, אויך צושטעלן וואסער,
6. (Agriculture), איבער עסן, געגרינדעט 1889, געזונטע עסן, הונגער, פארמ'ס נאטורליכע אוצרות
7. (Commerce), האנדל, געגרינדעט 1903, די עקאנאמיע וואוקס, אלטערנאטיווע ארבייט'ס פלעצער, האנדל מיט דער וועלט
8. (Labor), ארבעט, געגרינדעט 1913, (קודם געווען אינאיינעם מיט קאמערץ), העלפן און שיצן דעם ארבעטער
9. (Health and Human Services), געזונטהייט, געגרינדעט 1953, קראנקייטן, קאנטראל מעדיקער, העלפט ארימע,
10. (Housing and Urban Development), הייזער, געגרינדעט 1965, שעלטער'ס, עפארדעבעל הייזער,
11. (Transportation), טראנספארטאציע, געגרינדעט 1966, לופט, באן, הייוועי, טראק, געזעלשאפט, פארבעסערן
12. (Energy), ברענשטאף, געגרינדעט 1977, נוקלעארע וואפן אין רעאקטאר, אלעס ארום ברענשטאף,
13. (Education), דערציאונג, געגרינדעט 1979, ארבעט פאר דערציאונגס אינטערעסן
14. (Veterans Affairs), וועטעראנען אינטערעסן, געגרינדעט 1988, גיט אכטונג אויף די וועטעראנען
15. (Homeland Security), היימלאנד זיכערהייט, געגרינדעט 2002, אפהיטן פון נאטורליכע אדער טעראריסטישע געשעענישן
יוריסדיקציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם קומט אריין דער געריכט, זייער אויפגאבע איז צו זען אז די געזעצן וואס מען האט באשטימט זאלן ווערן איינגעהאלטן פונקט ווי מען האט זיי באשטימט, און ווער עס איז עובר דערויף זאל ווערן באשטראפט.
אמעריקאנער שטאטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע באשטייט פון פופציג שטאטן, דאס הייסט כאטש אין פאקט איז זי איין גרויסע מדינה, איז זי אבער צוזאמענגעשטעלט און פאראייניגט פון פופציג לענדער, אכט און פערציג פון זיי געפינט זיך זייט ביי זייט אין צענטער פון צפון אמעריקע, די אנדערע צוויי לענדער זענען אלאסקע און האוואי. וואס קאנאדע און דער פאציפישער אקעאן טיילט זיי אפ פון זייער היימלאנד.
ווי געזאגט איז ביים אנהייב געווען בלויז דרייצן שטאטן, מיט דער צייט זענען צוגעשטאנען נאך מדינות, אין הונדערט צוואנציג יאר נאך איר גרינדונג האט זי געציילט אכט און פערציג לענדער. אין יאר תשי"ט איז צוגעקומען דער שטאט אלאסקע, און א יאר דערנאך דער פופציגסטער שטאט האוואי.
די הערשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די הערשאפט אין די פאראייניגטע שטאטן איז אינטערעסאנט, יעדער איינער פון די פופציג שטאטן האט אן אייגענעם גובערנאטאר, אן אייגענע געזעץ הויז, און אייגענע געריכט הייזער, וועלכע פירן אן די אינערליכע אנגעלעגנהייטן פון זייער שטאט, ווי דערציאונג, פארקער. דאגעגן די אויסערלעכע פאליטיק און נאציאנאלע זיכערהייט זענען אונטער דער צענטראלער פעדעראלער רעגירונג וואס איר זיץ געפינט זיך אין דער הויפטשטאט, וואשינגטאן די סי.
אין שפיץ פון לאנד שטייט א פרעזידענט וולעכער ווערט אויסדערוויילט אין דעמאקראטישע וואלן איינמאל אין פיר יאר, אין די הענט פונעם פרעזידענט איז קאנצעטרירט די רעגירונגס באפולמעכטיקונג, ער איז דער פאקטישער פירער פונעם לאנד. דאס איז אנדערש ווי רוב דעמאקראטישע מדינות וואס ביישטיין פון א פארלאמענט, און די רעגירונג אויטאריטעט איז אין די הענט פון דעם פרעמיער מיניסטער.
די פופציג שטאטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יידן אין די פאראייניגטע שטאטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קריסטאפער קאלאמבוס איז אָנגעקומען אין די פאראייניגטע שטאטן אין יאָר ה'רנ"ב, דאָס הייסט אין דעם יאָר ווען מען האָט ארויסגעטריבן די יידן פון שפּאניע. יידן זאגן, אז פון הימל האָט מען דאן צוגעגרייט א רעטונגס פּלאץ פאר די קומענדיקע יאָרן פאר די יידן.
די ערשטע יידישע אימיגראנטן זענען געקומען קיין אמעריקע פון אייראפּע, הויפּטזעכליך שפּאנישע און פּאָרטוגעזישע יידן, וואָס זענען אנטלאָפן פון דער אינקוויזיציע צו דער נײער וועלט. יאָרן שפּעטער, ווען עס זענען פאָרגעקומען רדיפות אין דייטשלאנד און אין רוסלאנד קעגן יידן, די באוואוסטע פאָגראָמען, האָט זיך פארשטארקט דער אימיגראציע שטראָם פון דאָרט צו קומען צו די פאראייניגטע שטאטן.
נאָך דער צווייטער וועלט–מלחמה זענען פיל געראטעוועטע פון די נאצישע אקופּירטע לענדער געקומען צו די פאראייניגטע שטאטן, און האָבן איבערגעבויעט און אויפגעלעבט פון דאסנײ די פארניכטעטע יידישע געמיינדעס פון זייער אלטער היים. מען האָט אויפגעשטעלט בליענדיגע יידישע געמיינדעס בתי מדרשים, ישיבות, כוללים, חסידישע הויפן, ליטווישע ישיבות, מיידל שולעס און תלמיד תורה'ס, עס ווירבלט יידישקייט אויפן העכסטן גראד.
היינט צו טאָג געפינט זיך דער גרעסטער יידישער יישוב אין די פאראייניגטע שטאטן, עס איז נישט דאָ קיין שטאַט, וואו עס וואוינען נישט אין איר קיין יידן. אָבער רוב פרומע יידן זענען קאָנצטעטרירט אין די גרויסע שטעט ווי ניו יאָרק, ניו דזשערסי, לאָס אנדזשעלס, אין אלגעמיין זענען די יידן גלײכבארעכטיגט ווי די איבעריגע באפעלקערונג, פיל גרויסע יידישע קהילות עקזיסטירן אין לאנד. אסאך פון זיי פירן זייערע קינדער און אייניקלעך אויף די אלטע וועגן גענוי ווי זייערע זיידעס האָבן זיך געפירט פאר הונדערטער יארן. אויך זענען די אמעריקאנער ײדן באוואוסט איבעראל פאר זייער מיטלייד און הילף פאר יעדן נויטבאדערפיגן.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ United States. אינטערנאציאנאלער געלדפאנד. דערגרייכט דעם 16טן אפריל, 2013.
- ↑ ציטירן גרײַז: אומגילטיגער
טאַג; קיין טעקסט נישט געשריבן פֿאַר רעפֿערענצן מיטן נאָמען
IMF_GDP
- ↑ World Economic Outlook Database. אינטערנאציאנאלער געלדפאנד (September 2011). דערגרייכט דעם September 11, 2011.
- ↑ דער אייראפעישער פארבאנד האט טאקע א גרעסערע קאלעקטיווע עקאנאמיע, אבער ער איז נישט אן איינציקע מדינה.
- ↑ [1]מוסטער:Dead link
- ↑ U.S. Workers World's Most Productive. CBS News (February 11, 2009). דערגרייכט דעם April 23, 2013.
- ↑ Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy, 2013, http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy
- ↑ "Trends in world military expenditure, 2012", SIPRI (April 15, 2013). דערגרייכט דעם April 15, 2013.
- ↑ Cohen, Eliot A. (July/August 2004). "History and the Hyperpower", Foreign Affairs (Washington D.C.). דערגרייכט דעם July 14, 2006.
- ↑ "Country Profile: United States of America", BBC News (London) (April 22, 2008). דערגרייכט דעם May 18, 2008.


text:
מיטל מזרח
דער מיטל מזרח (ײװא אויסלײג: מיטל מיזרח) איז דער ראיאן צוישן די מערב לענדער פון אייראפע און די לענדער פון ווייטן מזרח אין אזיע. דער ראיאן נעמט אריין רוב אראבישע לענדער מיט מדינת ישראל, אבער דער טערמין איז נישט קיין הארטע און נעמט אפטמאל אריין אנדערע לענדער אויך.
אין אלגעמיינע שפראך ווערט אריינגערעכנט די מדינות: באחריין, מצרים, איראן, איראק, מדינת ישראל, ירדן, קואווייט, לבנון, אמאן, קאטאר, סאודי אראביע, סוריע, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, תימן.
צומאל ווערן אויך אריינגערעכנט אפגאניסטאן, ציפרוס, און טערקיי. אין פריערדיגע יארן איז געווען טרעפליך אויך אריינצורעכענען ליביע, טוניסיע, און מאראקא. היינט ווערן די לענדער מערסטנס נכלל אין צפון אפריקע.


text:
ערשטע וועלט-מלחמה
די ערשטע וועלט-מלחמה, אדער דער ערשטער וועלט קריג, איז געווען א גלאבאלע מלחמה וואס האט אויסגעפלאצט אין אייראפע אין חודש אב ה'תרע"ד ביז ה' כסלו ה'תרע"ט ; 28סטן יולי 1914 - 11טן נאוועמבער 1918. די מלחמה האט זיך אנטוויקלט צו א וועלט קריג וואס האבן זיך מיטגעטייליגט 135 פעלקער פון האלבן גלאבוס פון פינף קאנטינענטן.
דער קריג האט פארענדערט די גרענעצן אין אייראפע. און האט צוגעבריינגט צו מער ווי 16 מיליאן געהרג'עטע, 40% פון זיי ציווילע בירגער, און 20 מיליאן פארווונדעטע. די ערשטע סיבה פאר'ן קריג איז געווען דער מארד פון ארכהערצאג פראנץ פערדינאנד אין סאראייע דורך א סערבישער בירגער.
דער נאמען ערשטער וועלט קריג (ענגליש: The First World War 1914-1918) איז שוין געווארן גערופן נאך פאר דעם צווייטן וועלט קריג.
די מלחמה האט פאסירט אין עטליכע שלאכט-ערטער, די הויפט שלאכטן זיינען געוועזן:
- מערב פראנט: פראנקרייך
- מזרח פראנט: רוסלענדישע אימפעריע
- באלקאנישע פראנט
- דרום פראנט: ארץ ישראל און מיטל מזרח
- איטאליענישער פראנט
די צוויי קעמפער זייטן:
- פאראייניגטע קעניגרייך, פראנקרייך, פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע, רוסלאנד, איטאליע.
- דייטשלאנד, טערקיי, עסטרייך אונגארישע אימפעריע, בולגאריע.
אויך זענען געווען שלאכטן אין כינע און אין אפריקע. מ'האט זיך געשלאגן אויך אין ים און אין דער לופט.
די ערשטע וועלט מלחמה איז געווען די ערשטע מלחמה וואו מ'האט געניצט גאנץ ברייט טאנקען, עראפלאנען און סובמארינען.
ביים סוף פון דער מלחמה, פיר הויפט אימפערישע מאכטן—די דייטשע, רוסלענדישע, אטאמאנישע און עסטרייך-אונגארישע אימפעריעס—האבן אינגאנצן אויפגעהערט. פון די ערשטע צוויי זענען געבליבן לענדער מיט קלענערע טעריטאריעס, און די אנדערע צוויי האט מען אינגאנצן צעבראכן. עטלעכע אפמאכן האבן געצייכנט די ענדע פון דער מלחמה, דער הויפט פון זיי דער אפמאך פון ווערסיי. די מאפע פון צענטראל-אייראפע האט מען געמאלט 1000 יט עטלעכע נייע מדינות.
מיט דער האפנונג פון פארמיידן נאך אזא קאנפליקט האט מען אויפגעשטעלט די פעלקער ליגע.
אינהאַלט
גורמים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האבן די הויפט אייראפעישע מאכטן געהאט געשטרעבט צו האלטן א קראפט גלייכוואג דורכאויס אייראפע, פון וואס איז ארויסגעקומען א קאמפלעקסע נעצווערק פון פאליטישע און מיליטערישע אליאנצן דורכאויס דעם קאנטינענט ביז 1900. די אליאנצן האבן אנגעהויבן אין 1815, מיט דער הייליגער אליאנץ צווישן פרייסן, רוסלאנד און עסטרייך. אין אקטאבער 1873, האט דער דייטשער קאנצלער אטא פאן ביסמארק פארהאנדלט דעם דרייקייסערבונד צווישן די מאנארכן פון עסטרייך-אונגארן, רוסלאנד און דייטשלאנד. דער דאזיקער אפמאך איז אבער אדורכגעפאלן ווייל עסטרייך-אונגארן מיט רוסלאנד האבן נישט געקענט מסכים זיין וועגן די באלקאנען, ביז אין 1879 האבן דייטשלאנד און עסטרייך-אונגארן געשאפן די צווייאיקע אליאנץ. זיי האבן אין דעם געזען א וועג צו ווירקן אקעגן רוסישע איינפלוס אין די באלקאנען ווען די אטאמאנישע אימפעריע האט ממשיך געווען זיך אפשוואכן. אין 1882, האט די אליאנץ זיך פארברייטערט אריינצונעמען איטאליע אין וואס איז געווארן די דרייאיקע אליאנץ.
דער מערבדיקער פראנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פלאן פון דייטשלאנד זיך קעגנשטעלן קעגן דעם פראנצויזיש-רוסישן בונד האט איינגעשלאסן דערלאנגען א קנאקעדיקן קלאפ אויף פראנקרייך און דערנאך זיך אומקערן זיך קעגנשטעלן קעגן דער פארהעלטענישווייז פאמעלעכער ארמיי פון די רוסן. אנשטאט אטאקירן פראנקרייך דירעקט, האבן זיי געהאלטן בעסער צו אטאקירן פון דער צפון זייט. אבער דאס האט געפאדערט אדורכגיין בעלגיע. דייטשלאנד האט געבעטן א פרייע דורכגאנג דורך בעלגישער טעריטאריע, און האט צוגעזאגט אז מיט דעם וועט בעלגיע געניסן פון א בונד מיט דייטשלאנד. בעלגיע האט אבער אפגעזאגט, און אום 2טן אויגוסט האט דייטשלאנד אנגעהויבן אינוואדירן פראנקרייך דורף בעלגיע און לוקסעמבורג. די דייטשן האבן זיך אנגעשטויסן מיט א שטארקן קעגנשטעל לעבן די פעסטונגען פון דער בעלגישער שטאט ליעזש. אינצווישנצייט האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך געשיקט אן ארמיי אין פראנקרייך וואס האט פראגרעסירט אין בעלגיע אריין.
אבער ס'איז נישט געגאנגען אזוי גראד פאר די דייטשן, צוליב דעם קעגנשטעל פון בעלגיע, צוזאמען מיט בריטישע און פראנצויזישע קראפטן, און 1000 די גיכע באוועגונג פון די רוסן, וואס האבן אטאקירט מזרח פרייסן, וואס האט באשעפטיקט דייטשע קראפטן וואס האבן געדארפט קעמפן אויפן מערבדיקן פראנט. נאך א שטיק צייט האט דייטשלאנד געזיגט די רוסן, אין א סעריע פון קאמפן וואס ווערט גערופן דער "טאנענבערג קאמף". אינצווישנצייט האבן די בריטישע און פראנצויזישע קראפטן אפגעהאלטן דעם דייטשן פראגרעס קיין פאריז אין דעם ערשטן קאמף אויפן מארן וואס איז פארגעקומען סעפטעמבער 1941 צפון-מזרח פון פאריז. די צענטראלע מאכטן (די דייטשע און עסטרייך-אונגארישע אימפעריעס) זענען געווען געצוואונגען צו קעמפן אויף צוויי פראנטן.
דעם 20סטן אויגוסט האבן די דייטשע קראפטן איינגענומען בריסל, און אום דעם 9טן אקטאבער האט געענדיקט די באלאגערונג אויף אנטווערפן; די שטאט איז געפאלן אין די הענט פון די דייטשן און כמעט גאנץ בעלגיע איז געווארן איינגענומען.
די ערשטע אינוואזיע אויף באדן פון די פיינד וואס די אליאירטע מאכטן האבן אדורכגעפירט איז נישט געווען אין אייראפע נאר אין אפריקע: קראפטן פון דרום אפריקע האבן אטאקירט און איינגענומען די דייטשע קאלאניע אין דרומדיקער אפריקע (היינט נאמיביע).
דער מזרחדיקער פראנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט אטאקירט רוסלאנד טראכטנדיק אז די גרויסע רוסישע מיליטער וועט נישט קענען מאביליזירן ביז זעקס וואכן. למעשה האבן די רוסן זיך מאביליזירט אין צען טעג. די רוסן האבן אטאקירט גאליציע אין דער עסטרייך אונגארישע אימפעריע און מזרח פרייסן אין דייטשלאנד. גאליציע האבן זיי גיך אינוואדירט, אבער אין מזרח זענען זיי געווארן אפגעשטעלט ביים קאמף פון טאנענבערג. אין מיי 1915 האבן די צענטראלע מאכטן אדורכגעבראכן די דרום גרענעצן פון פוילן, און אום 5טן אויגוסט האבן זיי איינגענומען ווארשע, און די רוסן האבן זיך געדארפט צוריקציען פון פוילן. אין זימבערגן האבן דייטשע קראפטן געהאלפן די עסטרייכער קראפטן ביז אום 6טן דעצעמבער איז בוקארעשט געפאלן צו די צענטראלע מאכטן.
איז רוסלאנד האבן די באפעלקערונג דערקעגנט דאס באהאנדלען פון דער מלחמה. נאך דעמאנסטראציעס אין דער הויפטשטאט פעטראגראד האט דער צאר ניקאליי אבדיקירט אין מערץ 1917.
דרומדיקע פראנטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטל-מזרח פראנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מיטלענדישער-ים פֿראנט, אויך באוואוסט ווי דער דרומדיקער פֿראנט, איז געווען צווישן די בריטישע און רוסלענדישע אימפעריעס פון די אליאירטע מאכטן און די אטאמאנישע אימפעריע (טערקיי) און א מיליטערישע מיסיע פון דייטשלאנד פון די צענטראלע מאכטן. צוזאמען מיט די אליאירטע מאכטן האבן געארבעט די אראבישע קראפטן אין ראם פונעם אראבישן רעוואלט אין דער קריגפירונג אינעם סיני האלבאינזל און אין ארץ ישראל. נאך דער אקטאבער רעוואלוציע אין רוסלאנד האט אויך די ארמענישע רעפובליק מיטגעטיילט אין דער מלחמה. די קריגפירונג אינעם מיטלענדישער-ים פֿראנט האט אנגעהויבן דעם 2טן אקטאבער 1914, די מלחמה-אקציעס האבן געקאנטשעט דעם 30סטן אקטאבער 1918, און די ארויסקומען פון דער מלחמה זענען געווארן פעסטגעשטעלט ביים סעוורע אפמאך דעם 10טן אויגוסט 1920. די קריגפירונג אויפן דרום פראנט איז געווען אין ברייטערע שטחים ווי אין די אנדערע פראנטן און האבן אריינגענומען די פאלגנדע ראיאנען: סיני האלבאינזל און ארץ ישראל, געגנט פון מעסאפאטאמיע, קאווקאז געגנט און דער געגנט פון גליפולי אינעם דארדאנעלן איינגאס.
די אטאמאנישע אימפעריע וואס האט מיטגעטיילט מיט די צענטראלע מאכטן האט געסטראשעט דעם רוסישן קאווקאז, אויפן בריטישן פארבינדונג מיט אינדיע - דער "בריליאנט אינעם קרוין" - און דעם מזרח דורכן סועץ קאנאל, און אויף די נאפט פעלדער פון מאסול אין היינטיקן איראק.[1] די אטאמאנישע אימפעריע האט אויך פארצאמט דעם שווארצן ים צו רוסישן האנדל, אחוץ וואס דייטשלאנד האט פארצאמט דעם באלטישן ים. אזוי אז דער אויסלענדישער רוסישער האנדל איז געליגן אונטער אן עקאנאמישן באלאגערונג וואס האט אים באגרענעצט מיט 95%. די איינציקע פארטן דורך וואס מ'האט געקענט שיקן הילף צו פריינדלעכע לענדער איז געווען דורך די פארטן פון ארכאנגעלסק (א פארט וואס איז פארפרוירן זעקס מאנאטן אין ווינטער) און וולאדיוואסטאק, וואס זענען ווייט 13,000 ק"מ פון די פראנט ליניעס.
די ים-ארענע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט ים-פלאטן וואס זענען געווען טעטיק אין דער ים-ארענע זענען געווען פונעם פאראייניגטן קעניגרייך און פון דייטשלאנד. יעדע איינע פון די גרויסמאכטן האט פרובירט איבערצואוועגן די מלחמה אין אלגעמיין דורך שטעלן א ים-בלאקאדע אויפן צווייטן, וואס די בלאקאדע וועט פארמיידן אריינברענגען פראוויאנט צום באלאגערטן לאנד. אבער ס'איז געווען ווייניקע אנטרעפן צווישן די צוויי פלאטן.
דעם 8טן דעצעמבער 1914 איז אנגעגאנגען דער פאלקלאנד אינזלען קאמף, וואו דער בריטישער פלאט האט פארזונקען די עסקאדרע אדמיראל שפע. דער בריטישער פלאט האט געשטעלט א ים-בלאקאדע אויף די "צענטראלע קראפטן", וואס האט פארזיכערט פירן מיליטער און פראוויאנט צום פאראייניגטן קעניגרייך. א דייטשע פראבע אדורכצוברעכן די בלאקאדע האט געפירט צום גרעסטן אנגרייף אין דער מלחמה צווישן די פלאטן - דער קאמף פון יוטלאנד (1916). אין דעם קאמף האבן די דייטשן געהאט דערפאלג אין פארזינקען 14 ענגלישע שיפן פאר א פארלוסט פון 11 דייטשע שיפן, אבער די ציל - אדורכברעכן די ים-בלאקאדע אויף דייטשלאנד האבן זיי נישט דערגרייכט. עס האבן פאסירן עטלעכע אנגרייפן אינעם אטלאנטישן אקעאן צוויישן שיפן, אבער דאס איז פארגעקומען זעלטן.
יידן אין ארץ ישראל בשעת דעם וועלט קריג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בשעת דער ערשטער וועלט קריג האבן די יידן אין ארץ ישראל געליטן פון שווערע ארימקייט, ווייל די גרעניצן פון ארץ ישראל זיינען געווען פארשפארט, און דער עיקר האנדל פון די יידן איז געווען עקספארטירן פרוכט צו אייראפע. אויך די פרומע (אנשי יישוב הישן) וואס האבן דאן זיך אויסגעהאלטן פון די "כספי החלוקה וואס האבן באקומען פון פארמעגלעכע יידן פון איבער דער גארער וועלט, האבן אויפגעהערט באקומען זייער פארדינסט.
די פאראייניגטע שטאטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביים אנהייב פון דער מלחמה זענען די פאראייניגטע שטאטן געווען נייטראל, און זיי האכן זיך נישט אריינגעמישט. אבער שפעטער האט דאס זיך געענדערט צוליב צוויי סיבות.
ערשטנס, די דייטשע סובמארינען (אונטער-ום שיפן) האבן אטאקירט פאסאזשירן שיפן אין די אקעאנען. איינע פון זיי איז געווען די לוסיטאניע; פארנדיק קיין בריטאניע זענען געהרגעט געווארן א סך אמעריקאנער און בריטישע ציווילע בירגער.
צווייטנס, האבן די דייטשן געשיקט א געהיימען טעלעגראם (דער צימערמאן טעלעגראם, געשריבן דרוך ארטור צימערמאן) קיין מעקסיקא., מיטן פארשלאג אז די צוויי לענדער זאלן קעמפן צוזאם קעגן די פאראייניגטע שטאטן. דייטשלאנד האט צוגעזאגט מעקסיקא דעם דרום-מערבדיקן טייל פון די פאראייניגטע שטאטן, וואס די אמעריקאנער האבן פריער צוגענומען פון מעקס 1000 יקא. שפיאנען פונעם פאראייניגטן קעניגרייך האבן אנטפלעקט דעם קאד פונעם טעלעגראם, און האבן גע'מסר'ט די דייטשן פאר די אמעריקאנער.
צוליב דעם האט אמעריקע באשלאסן צו העלפן די אליאירטע קראפטן. דעם 6טן אפריל 1917 האבן זיי פראקלאמירט מלחמה קעגן דייטשלאנד.
נאך דער מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מלחמה האט אויפגעהערט דעם 11טן נאוועמבער 1918, ווען די צענטראלע מאכטן האבן נאכגעגעבן. אזוי ווי בריטאניע און אמעריקע האבן געזיגט דייטשלאנד, האט דייטשלאנד און עסטרייך געמוזט אונטערשרייבן דעם ווערסיי אפמאך. זיי האבן געדארפט נעמען אחריות פאר דער מלחמה, און מ'האט צעשפאלטן די גרויסער עסטרייך אונגארישע אימפעריע. דייטשלאנד האט געמוזט באצאלן $66.7 מיליאן ווידערגוטמאכונג, וואס זיי האבן געענדיגט צאלן דעם 4טן אקטאבער 2010.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ די נאפט רעזערוון אין איראן און סאודי אראביע האט מען ערשט שפעטער אנטפלעקט.