text:
בעל תשובה
בעל תשובה איז איינער וואס שטאמט פון די אידישע ראסע און האט קיינמאל נישט פראקטיצירט די אידישע רעליגיע, און האט זיך געטוישט זיין לעבנס שטייגער זיך צו פירן ווי א רעליגיעזע פרומע איד.
אין געוויסע פעלער איז א בעל תשובה כמעט אזוי ווי א גר, צוליב וואס זיין פאמיליע איז גענצליך אומוויסענד אין אפגעזונדערט פון א פרומע אידן, און הייבט יעצט אן א ווילד-פרעמדע לעבנס שטייגער.
חז"ל זאגן אז איידער משיח וועט קומען וועלן אלע יודן תשובה טוהן.
באקאנטע בעלי תשובה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער מאטעמאטיקער פראפעסאר דוד קאזשדאן


c: text/html

text:
גרינלאנד
גרינלאנד איז א גרויסער אינזל אין דעם צפון אטלאנטישן אקעאן, מיט דער ארקטישער אקעאן צו צפון. זיין באפעלקערונג איז נאר 50,000, ווייל עס איז זייער קאלט. כמעט אלע איינוואוינער וואוינען אין דרום, ביי די בארטנס. די הויפטשטאט איז נואוק.
גרינלאנד איז אן אויטאנאמישע טעריטאריע פון דענמארק, אבער איז געאגראפיש נאענט צום אמעריקאנער קאנטינענט.
גרינלאנד איז דער גרעסטער אינזל אין דער וועלט וואס איז נישט קיין קאנטינענט.
דער פרעמיער מיניסטער פון גרינלאנד הייסט קואופיק קלייסט.
דער אינזל האט אסאך בערג. די שטעט זענען אויפן בארטן ווייל דער אינזל איז באדעקט מיט אייז אומעטום.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
װיקיפּעדיע:סינדיקאציע
סינדיקאציע ווערט געאפערט מיטצוהאלטן לייוו טוישונגען ביי וויקיפעדיע ארטיקלן סיי אין RSS פיעד און סיי אין אטאם XML פיעד.
איר וועט טרעפן די ריכטיגע RSS אדער אטאם XML פיעד אין די מכשירים מעניו קעסטל אויף די לינקע זייט פון אונטען אין ענגליש rss atom ווען איר וועט באזוכען איינע פון די פאלגענדע 3 זייטן.
- פאר אלע ענדערונגן אין וויקיפעדיע, אינעם לעצטע ענדערונגען בלאט.
- פאר סעלעקטירטע ארטיקלן: וועט איר דאס טרעפן אין אלע געשיכטע זייטן פון יעדן ארטיקל.
- בלויז פאר נייע ארטיקלן: עפנט דעם "נייע בלעטער" זייט. [1]


text:
HTML
HTML איז דער ראשי תיבות פון HyperText Markup Language (טייטש: היפּער-טעקסט באצײכענען שפּראַך) דאס איז א שפראך וואס ווערט ברייט באניצט אויפן אינטערנעץ צו זאגן פאר קאמפיוטערס ווי אויסצולייגען וועב זייטלעך. די געזעצן פון HTML ווערן אנגעפירט דורך די W3C. די היינטיגע ווערסיע איז HTML 4.01.
מען שרייבט דעם HTML קאד אין א טעקסט טעקע. מען שרייבט HTML מיט סימבאלן וואס הייסן טאַגן; זיי זענען צוטיילט אויף פיר קלאסן:
- סימבאלן וואס באצייכענען די ראלע פון דעם טעקסט. למשל -
פיש פון א טייך
- סימבאלן וואס באצייכענען וויאזוי א טייל פון טעקסט זאל אויסזען. למשל -
קארפ
- פארבינדונגען, צו פארבינדן מיט אן אנדערן דאקומענט. למשל -
וויקיפעדיע
- פארשידענע אביעקטן וואס זענען נישט טעקסט. למשל -

די פירמעס וואס האבן ארויסגעלאזט די ערשטע בלעטערערס האבן געזען א נויט צו פארבעסערן HTML און יעדע איינע האט געטון לויט ווי זי האט פארשטאנען. במשך הזמן האט W3C ארויסגעגעבן נייע ווערסיעס פון HTML וואס האבן אדער אריינגעלייגט די הצעות פון די פירמעס אפיציעל אדער מחדש געווען א נייעם וועג אדורכצופירן די נייע פונקציעס. וועגן דעם איז מעגלעך צו טרעפן וועב-ערטער וואו די בלעטער זענען נישט געשריבן לויט די אפיציעלע געזעצן פון HTML.
די לעצטע ווערסיע פון HTML איז באשטימט געווארן אין יאר 1999, מען קלערט נישט צו מאכן קיין נייע ווערסיעס. אצינד ארבעט מען אויף מער מאדערנע שיטות פון באצייכענען בלעטער ניצנדיק, למשל, XHTML צוזאמען מיט CSS.
אויפבויען א HTML דאקומענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א HTML דאקומענט ווערט אויפגעבויט היערארכיש, יעדער טאג וואס מען עפנט דארף ווערן פארמאכט איידער מען פארמאכט פריערדיגע טאגן. אזוי זעט אויס א גרונטלעכערHTML דאקומענט:
בלאט קעפל      אינהאלט פון דאקומענט, פאסט אז עס זאל זיין צווישן טאגן אזוי  פאראגראף
אין אנהייב פונעם דאקומענט, פאר'ן   טאג, דארף פארקומען א מעלדונג וועגן דער ווערסיע פון HTML וואס דער דאקומענט באניצט, און וואו מען טרעפט דעם DTD וואס דעפינירט זי. למשל, פאר ווערסיע 4.01 שטרענג, קומט פאר די מעלדונג:

זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קלאד מאנע
קלאָד מאָנע (פֿראַנצױזיש: Claude Monet; דעם 14טן נאוועמבער 1840 - 5טן דעצעמבער 1926) איז געװען אַ פּראָמינענטער פֿראַנצױזישער קינסטלער, אײנער פֿון די גרינדערס פֿונעם אימפּרעסיאָניסטישן נוסח אין מאָלערײַ.
ער איז געבױרן געװאָרן דעם 14טן נאָװעמבער 1840 אין פּאַריז (פֿראַנקרײַך) אין דער משפּחה פֿון אַ שפּײַזקרעמער. זײַן מוטער איז געװען אַ זינגערין.
אין זײַנע בילדער האָט קלאָד מאָנע געשילדערט פֿאַרבנרײַכע אימאַזשן פֿון דער נאַטור, דאָרפֿישע און שטאָטישע לאַנדשאַפֿטן. אין 1872 האָט ער געשאַפֿן זײַן באַרימטן לאַנדשאַפֿט-בילד "אײַנדרוק: זון-אױפֿגאַנג" (Impression: soleil levant). אױפֿן סמך פֿון אָט דעם טיטל, עס האָט זיך שפּעטער באַװיזן דער נאָמען פֿון דער גאַנצער אימפּרעסיאָניסטישער קונסט-באַװעגונג.
צווישן 1883 און 1908 איז מאנע געפארן צום מיטלענדישן ים, וואו ער האט געמאלט אנדענקפונקטן, לאנדשאפטן און ים-שאפטן. ער האט געמאלט וויכטיקע סעריעס פון געמעלן אין ווענעציע און אין לאנדאן. זיין צווייטע ווייב, אליס, איז געשטארבן אין 1911, און זיין עלצטער זון, זשאן, איז געשטארבן אין 1914. זיין שנור בלאנש, וואס איז געווען אליסנס טאכטער, האט אכט געגעבן אויף מאנע נאך אליסנס טויט. אין די יארן האט מאנע אנגעהויבן ליידן פון קאטאראקטן אין די אויגן. די געמעלן וואס ער האט דעמאלסט געמאלן זענען א ביסל רויטלעך, וואס איז נארמאל פאר די וואס ליידן פון קאטאראקטן, ווייל זיי זען נישט גוט בלויע קאלירן. אין 1923 האט מען אפערירט אויף אים אוועקנעמען די קאטאראקטן.
קלאָד מאָנע איז געשטאָרבן דעם 5טן דעצעמבער 1926 אינעם שטעטל זשיװערני (Giverny), אין נאָרמאַנדיע. זײַן קבר געפֿינט זיך דאָרטן אױפֿן קלױסטער-צווינטער.


text:
פוד סטעמפס
פוד סטעמפס איז אן אמעריקאנער רעגירונגס פראגראם צו שטיצן די ארימע איינוואונער וואס האבן נישט קיין געלט צו קויפן קיין עסענווארג.
עס קומט אין פארעם פון א קארטעל וואס איז עלעקטעראניש דורגעפירט אין גראסערי צו קענען זעהן וויפל פאנדס עס איז נאך פארהאן יעדע חודש.
מען קען דערמיט איינקויפן אלע סארט עסענווארג אפילו נאשערייען.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב וויליאמסבורג האט דאס דעריבער איז די כשר'ע עסענווארג אינדאסטאריע די בעסטע ביזנעס ווייל מ'קויפט איין אן קיין חשבון מיט רחוות.
גויישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סאך גויים נוצען אויכעט די פוד סטעמפס פראגראם. בעיקר זיינען זיי שווארצע, היספאניק אדער אנדערע ארעמע קבוצות וואס נוצן דעם פראגראם. ס'איז פאראן א סאך וואס טענה'ן אז צוליב די פראגראם מענטשן ווילן נישט ארבעטן זינט זיי באקומען אלץ וואס זיי דארפען פון די רעגירונג. אנדערע טענה'ן אז א סאך מענטשן האבן טאקע נישט וואס צו עסען.


text:
סטיווען קאלבערט
סטיווען קאלבערט (געבוירן דעם 13טן מיי, 1964) איז א פאפולערער קאמידיען, אקטיאר און שרייבער, האסט די שאו "די קאלבערט רעפארט" א קאמעדיע נייעס ענווייראמענט ביי די דעילי שאו
- טיים מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט אויף דער ליסטע פון די 100 מערסט איינפלוסרייכע מענטשען אין 2006
- ניו יארקער מאגאזין האט געשטעלט קאלבערט מיט זשאן סטואערט ביי די ערשטע אין די איינפלוסרייכע מענטשען אין די מידיו אין 2006
- מעקסים וועבסייט האט געשטעלט קאלבערט אלץ די 2'טע סעקסואלסטע מענטש אין טעלעוויזשאן סטאנציעס אין סעפטעמבער 2006 די איינציגסטע מאן אויף די ליסט.
- פיפל (People) מאגאזין איהם געשטעלט אלץ די סעקסואלסטע מענטש היינט צוטאגס נאוועמבער 2006
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
די עפּל יפאָנע איז די נואַסט דורך 50 % האַלב פּלאַן אַרום מאַטעריע פּראָדוקטן צו רעזולטאַט פון עפּל. מסתּמא צו מאַרק ניצן 2.5ג מיט אַלע די עכט, און איצט מסתּמא צו אינדוסטריע אָן הדספּאַ אָדער אפילו אַ לייַטיש דיגיקאַם קענען זיין כידעשדיק. דיין עפּל יפאָנע איז שיין פיל ונסלייַאַבלע. עס ס ניט געגאנגען צו ענין וואָס עטלעכע אנדערע טאָוטשסקרעען-באזירט רירעוודיק סיסטעם קאַנעקץ טענד צו ווערן געשאפן און פּונקט ווי אַ פּלאַץ מער שטריך-רייַך זיי ניטאָ ווי געזונט ווי אויף פּונקט וואָס נעטוואָרקס אַז זיי ווערק, די באַזונדער יפאָנע עס ס נאָך באטייטיק בעסער. דיין New יפאָנע זאל זיין דער קלאָר פירער ווי פֿאַר די די מערהייַט פון ערד-ברייקינג רירעוודיק טעלעפאָנירן בנימצא פֿאַר רובֿ מענטשן. עס קאַמביינז די סטאַנדאַרט ניצט פון אַ צעל טעלעפאָנירן האָבן פאַקטיש נוץ גיין אָנליין ווי איר האט שוין אויף דער עמעס פּק.
די פאַקטיש עפּל יפאָנע זאל זיין דער ערשט טראַנספּאָרטאַבאַל, נעטווערקט מידיאַ פּאָסטאַמענט אַז ינייבאַלז כּמעט קיין איינער, געשעפט, ווי געזונט ווי פעדעראלע רעגירונג צו מאַכן סאָרט נייע סאָפטווער. עפּל ס אַפּפּליקאַטיאָן שאָפּ איז אַקטשאַוואַלי סעלינג איבער אַ זיליאַן באַקס יעדער טאָג ין פריש אַפּלאַקיישאַן. אייער איך טעלעפאָנירן איז צווישן די אַווייַאַ איינער-רענטגענ סעללולאַר קאָנסומערס אַז צושטעלן רעגע צוטריט אין סדר צו אַמט רירעוודיק טעלעפאָנירן אָפּעראַציע. סעטאַפּ פשוט ריקווייערז פּערטשאַסינג אויסגעלאשן דרייען צו קענען צו מאָביל קאָמפּיוטער סאָפטווער דערלויבעניש, ינקאָרפּערייטינג די צו אייער יגזיסטינג אַווייַאַ קאָנווערסאַטיאָן באָס באַלעבאָס, דאַונלאָודינג די פּראָגראַם, ווי געזונט ווי פּאַטינג אין די רעכט קוינע. די פאַקטיש עפּל יפאָנע איז פיל קומענדיק פון ידעאַל , דאך ווייזט אַ באטייטיק לייטער פּער פּרעכטיק און באַניצער-פרייַנדלעך צוקונפט וועגן קאַנווערדזשאַנס, טאַפּן-שפּירעוודיק, רירעוודיק קשר וניץ.
די איך טעלעפאָנירן איז איינער מערקווירדיק האַמצאָע. טאַקע, עטלעכע נעגאַטיוו מען אויס עס זאל ספּריינד קנעכל באַהאַנדלונג ווי געזונט ווי כאָ וועגן די דיפישאַנסי פון קייפּאַבילאַטיז, אָבער אויף די פליפּ זייַט, אָנע.סאָמע טריליאַן מען ליבע דער יפאָנע אַ פּלאַץ. דיין יפאָנע קענען זיין אַ מאַכט קלעם-פּאַקט פּאָרטאַטיוו אַז באַגלייטן אַ העכער קוואַליטעט קעראַקטעריסטיקס און אויך אַמייזינג אויס. עס איז אַ שמועס אַפּאַראַט מיט טאָוטשסקרעען רעגיאַלייץ. די באַזונדער New יפאָנע איז ווי אַ קליין איינער ילע אַז האט שוין געשטעלט אין פיפטה ראַנג מיט אַכטונג צו דריי יאר, אין פאַקט עס איז מיטל פרייַערדיק אַבסורד. י'דאַ האַנדס טרעאָ 700וו דרייַ יאר צוריק אַז קענען טאָן אַלע די שטאָפּן אַז מען פאָרזעצן צו זיין עקספּעקטינג ווי געזונט ווי אַסקינג עפּל פירמע פּערטאַינינג צו… אט ווי אין די וועלט קענען איר קומען אויס מיט אַ נייַ “סמאַרטפאָנע” אַז געקענט לינק אַרויף צו באַשטימען קאָמפּיוטערס (איך נוץ קריגן פֿאַר דורכפירן) אַז איר פשוט זענען געקענט צו קאָפּיע אָדער טאָמער פּאַפּ?
די יפאָנע איז דער גערעכט וועגן דעם רובֿ קאַמאַנלי אַווייטאַד וניץ אין אַ לאַנג צייַט. עפּל ס געזונט-געגרינדעט געשיכטע פון אנטוויקלונג האט באשאפן קימאַט היציק אַנטיסאַפּיישאַנז אַז עס ס גיי צו ענדערן פּאָרטאַטיוו אָפּזעצערייַ און פארקויפונג קאָמוניקאַציע. די ניו יפאָנע איז אַנקוועסטשאַנאַבלי אנדערן שאָופּיס : עס גייט ניט נעמען שאָופּיס פון מאַקוואָרלד דעם קומען יאָר. פונדעסטוועגן, עס גייט ניט האָבן די סאָרט ימפּריניד אויף זייער באַקסייד. די פאַקטיש איך טעלעפאָנירן איז טאַקע אַ ינטעליגענט האַמצאָע, צוזאמען מיט 13.סעוועראַל טריליאַן סטייטיד אין 2008, עס איז נאָר אַ מיטל וואס ס זיכערהייַט גרופּעס דאַרפֿן צו פאַרשטיין.
דורך 12 , 2011, פאַקטיש פאקטן וועגן די פאַקטיש עפּל יפאָנע 5 בלייַבן זעלטן. ווען די פירמע טוט פּלאַן צו באַפרייַען די סחורה אין די פרילינג ינוואַלווינג קומענדיקע יאָר, אַן אַרגומענט איז פּרעדיקטעד זייַענדיק מאַניאַפאַקטשערד איבער די צו נעמען 4 צייטן.


text:
הארי מוליש
האַרי קורט וויקטאר מוליש (האלענדיש: Harry Kurt Victor Mulisch; 29סטן יולי 1927, הארלעם – 30סטן אקטאבער 2010, אמסטערדאם) איז געווען א האלענדישער שרייבער פון א יידישער אפשטאמונג, וואס האט געשריבן מער ווי 30 ראמאנען, דראמעס, און לידער. טייל זענען געווארן פארטייטשט אין מער ווי 20 שפראכן.
מוליש ווערט פאררעכנט איינער פון די דריי גרעסטע שרייבער אין האלאנד נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הארי מוליש איז געבוירן אין הארלעם. פון 1958 האט ער געוואוינט אין אמסטערדאם, נאך זיין פאטער'ס טויט אין 1957. זיין פאטער האט אימיגרירט אין האלאנד פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה.
אין דער צווייטער וועלט מלחמה האט זיין פאטער געארבעט אין א דייטשן באנק וואס האט געהאנדלט מיט די פארמעגן וואס מען האט קאנפיסקירט פון יידן. מוליש מיט זיין יידישער מוטער זענען געראטעוועט געווארן פון ווערן געשיקט אין די קאצעטן א דאנק זיין פאטערס ארבעט מיט די נאציס.
מוליש איז געשטארבן אין 2010 אין אמסטערדאם.


text:
דוד רויטמאן
דוד רויטמאן (ה'תרמ"ד - ה'תש"ג) איז געווען א חזן און א קאמפאזיטאר. ער איז געווען פון די גרויסע חזנים אין די צייטן פון יאסעלע ראזנבלאט, קווארטין און הערשמאן.
החזן דוד רויטמאן איז געבוירן אין תרמ"ד אין דרעזינקע, פאדאליע. ווען ער איז געווען אלט 12 יאר פלעגן די יונגלעך דאווענען קבלת שבת צוזאמען יעדן פרייטיג צונאכט, און דער יונגער רויטמאן איז געווען דער חזן. ביי די אכצן יאר האט מען אויפגענומען רויטמאן צו ווערן חזן אין דער שטאט יעליזאבעטגראד (היינט קיראווגראד). אין תרס"ט איז ער געווארן הויפט חזן אין ווילנע, אן אמט וואס ער האט געהאלטן פיר יאר. נאכדעם איז ער געווארן חזן אין פעטערבורג. ווען די רעוואלוציע האט אויסגעבראכן אין רוסלאנד אין 1917 האט זיך רויטמאן געצויגן קיין אדעס, וואו ער האט אויפגעשטעלט א שולע פאר יודישער מוזיק. ער האט געזונגען אין דער קאפעלע פון זיידל ראוונער. אין תרפ"א האט ער אימיגרירט צו די פאראייניגטע שטאטן. אין תרפ"א האט ער אנגעהויבן דאווענען אין דער סלאנימער שול. פון תרפ"ד ביז זיין פטירה איז ער געווען חזן אין ק"ק שערי צדק אין מאנהעטן, ניו יארק.
ער איז געווען א טענאר, באוואוסט מיט זיין אייגנארטיגער גאנג אין חזנות, מיט א בענקשאפט וגעגועים טוט ער "אויסקוועטשן" יעדעס שטיקל.
צוויי פון זיינע גאר באוואוסטע שטיקלעך, "קול ברמה" און "אשמנו מכל עם", זענען געזונגען געווארן דורך יאסעלע און ער האט אים גערופן צו דין תורה דערפאר.
רויטמאן איז נפטר געווארן אין תש"ג אין ניו יארק. אויף זיין ארט אין ק"ק שערי צדק האט מען אויפגענומען משה גענטשאף.
זיינע קאמפאזיציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אל תירא מפחד פתאום
- ארבעה ראשי שנים (יוצר לפ' החודש)
- אתה הבדלת (תפלת נעילה)
- די עבודה – וכך הי' אומר (יודיש)
- הבט משמים (יודיש)
- לכתך אחרי במדבר – הבן יקיר לי
- השכיבנו
- היום תאמצנו
- לדוד מזמור
- מי שעשה ניסים
- אדם יסודו מעפר (יודיש)
- אמר רבי אלעזר
- אשמנו
- רחל מבכה על בניה
- שוכני בתי חומר (סליחות)
- שים שלום
- ונתנה תוקף
- ובמקהלות רבבות
- וכל באי עולם - כבקרת
- ולירושלים עירך
- יהי רצון (ברכת החודש)
- ישמחו (יודיש)
- מקדש מלך.


text:
ל"ט מלאכות
דאס אפהיטן דעם שבת קומט מיט עטליכע מצות עשה, און 39 מצות לא תעשה.
די 39 מלאכות מדאורייתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ל"ט אב מלאכות זענען איינגעטיילט אין עטליכע קאטעגאריעס.
- מלאכות וואס האט צו טאן מיט ווייץ (לאנדווירטשאפט)
אין דער קאטעגאריע זענען דא 11 מלאכות.
- הזורע - זייען און פלאנצן
- החורש - אקערן
- הקוצר - שניידן
- המעמר - זאמלען
- הדש - דרעשן
- הזורה - צעווארפן
- הבורר - אויסקלייבן
- הטוחן - מאלן
- המרקד - טאנצן
- הלש - קנייטן
- האופה - באקן
- מלאכות וואס האט צו טאן מיט נייען
אין דער קאטעגאריע זענען דא 23 מלאכות.
- גוזז - שערן
די איבריגע מלאכות זענען איבער בויען. קניפן און אויפקניפן.
תולדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די 39 מלאכות זענען אב מלאכות, וואס מיינט אז אונטער זיי איז פאראן תולדות. וועלכע מער טאר נישט טאן אום שבת פונקט ווי די אבות. פון תולדות זענען: אויסקוועטשן וואס איז א תולדה פון הדש. אדער גיסן וואסער אויף זאמד ווי עס קען וואקסן איז א תולדה פון הזורע.
שבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען אויך דא שבות, וואס די רבנן האבן גוזר געווען אויף זיי, אז מ'זאל זיי נישט טאן אין שבת, ווייל זיי זענען גאנץ ענדליך צו א מלאכה, אדער וועגן מאכן אן אפהאלט אז מען זאל נישט קענען צוקומען צו א מיסברויך פון טאן א מלאכה.


text:
שפראך
שפראַך אדער לשון איז א קאמוניקאציע מיטל אריבערצופירן מעלדונגען צווישן מענטשן דורך רעדן אדער שרייבן און דורך באוועגונג צייכונגען.
נישט נאר דער מענטש האט א שפראך, נאר אויך בעלי חיים נוצן זיך מיט זייער שפראך אין פארשיידענע וועגן ווי דורך זייער שטימע, ראשונגען, באוועגונג צייכונגען, רירונגען, וויזועלע בליקן, שמעקן אד"ג.
א שפראך ווערט אנטוויקלט פון דער נאטירלעכע עוואלוציע.
אין דער היינטיגער טעכנאלאגיע ניצט מען דאס ווארט שפראך אויך ביי קאמפיוטער שפראכן.
אחוץ די סימבאלן פון א שפראך, האט זי אויך א גראמאטיק. מיט דעם ווערט די שפראך פאררייכערט און קען אויסדרוקן קלארע פארהעלטענישן.
מוטער שפראך און מאמע לשון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מוטערשפראך
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאמע לשון
די שפראך מיט וואס מ'האט זיך געהאָדעוועט און געוואַקסן מיט דעם שפּראַך און דאס גע'ירשענט פון אלס קליין פיצל קינד זינט די מאמע האט אים געזייגט און געוויגעלט הייסט די מוטער שפראך. ווען מען רעדט וועגן יידיש ווי א מוטערשפראך רופט מען עס מאמע לשון.


text:
איינס קרייז
אין מאטעמאטיק, איז די איינס קרייז די קרייז וואס איר ראדיוס איז 1, און איר צענטער איז ביים אקסן אנהייב פון דער קארטעזישער פלאך. אין טריגאנאמעטריע ניצט מען די איינס קרייז אויף פארשידענע צוועקן - צו דעפינירן א נאטירלעכע מאס פאר א ווינקל, דער ראידאן, און צו פארברייטערן די דעפיניציעס פון די טריגאנאמעטרישע פונקציעס. אפטמאל שרייבט מען פאר דער איינס קרייז S1 (דער איינס קיילעך אין איין דימענסיע).
קאמפלעקסער פלאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם קאמפלעקסן פלאך איז די איינס-קרייז צוזאמענגעשטעלט פון אלע קאמפלעקסע צאלן וואס האבן אן אבסאלוטן ווערט פון 1.


text:
עסן
עסן איז די פעולה פון אריינגעבן עסענווארג אין דעם קערפער.
אינהאַלט
דער יסוד פון עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראכט פון עפעס וואס איר האט געגעסן היינט – ברויט, מילך, קעז, פיש, פרוכט, פאטעיטאוס (קארטאפל), פלייש אדער וואס אימער... די אלע עסן אדער סיי וועלכע אנדערע געזונטע עסן פארמאגן 7 הויפט באשטאנדטיילן וועלכע זענען: קארבאהידראטן, פראטעינען, פעטנ'ס, וויטאמינען, מינעראלן, פיבער און וואסער.
ווען דער מענטש שלינגט אראפ דאס עסן דארף דער קערפער פארדייען די עסן און געבן דעם קערפער כוח צו גיין ווייטער. לאמיר באטראכטן יעדע פון די 7 באשטאנדטיילן באזונדער און פארשטיין פארוואס דער קערפער ברויך דאס האבן.
קארבאהידראטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – קארבאהידראט
עס זענען פאראן קארבאהידראטן און קאמפלעקס קארבאהידראטן. די גרינגסטע וועג מסביר וואס קארבאהידראט איז צו דער קערפער איז ווי גאזאלין פאר אן אויטאמאביל מאטאר. קארבאהידראט איז דער הויפט ברענשטאף וועלכע טרייבט דעם קערפערליכן סיסטעם. מיר וועלן נאר אנרירן די הויפט כללים:
קארבאהידראט איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי הויפט זאכן וועלכע האלטן זיך אינאיינעם ווי אטאמען וועלכע שוועבן ארום און ארום. די דריי טיילן זענען ווייטער איינגעטיילט יעדע איינע צו 6 ווייטערדיגע טיילן וועלכע פארמירן זיך אלע אינאיינעם און פארמירן די קארבאהידראטן. די אלע טיילן קענען צעטיילט ווערן צו וואסער אדער קארבאן. רוב קארבאהידראטן זענען זיס וויבאלד דאס וואסער און קארבאן זענען ביידע נאטורליך זיס. די קארבאן און וואסער קענען אויסגעשטעלט ווערן פארשידענע וועגן און די קארבאהידראטן פון א פרוכט איז נישט די זעלבע ווי די קארבאהידראטן פון א גלעזל מילך.
אין אונזער שפראך רופט מען דאס בלוט צוקער, אדער גלוקאס, פון וועלכע יעדע צעל אינעם מענטשליכן קערפער איז צוזאמענגעשטעלט. ווען דאס עסן גייט אריין אין די פארדייאונג'ס סיסטעם ווערט די קארבאהידראט באלד ארויסגעזויגן אריין צו די בלוט שטורעם פון דער קערפער. קאמפלעקס קארבאהידראט איז די זעלבע נאר איז מער קאמפליצירט וואס מיינט אז דער קערפער דארף לענגער ארבעטן צו באקומען די בלוט צוקער דערפון. אלע עסן וועלכע איז רייך אין סטארטש גייט אריין אין די קאטעגאריע פון קאמפלעקס קארבאהידראט דאס זענען אלע הויפט תבואות ווי ווייץ, קארן, רייז, און אזעלכע געוואוקסן ווי פאטעיטאס (קארטאפל). ווען מען טרינקט א גלעזל זיסע סאדע וועט דער קערפער אויפנעמען די צוקער אין די סאדע אזוי שנעל ווי 30 קאלאריס פער מינוט אבער ווען מען וועט עסן א רעפטל ברויט וועט עס נאר קענען ארויסנעמען די צוקער 2 קאלאריס פער מינוט.
וויבאלד דער קערפער דארף האבן אסאך בלוט צוקער ווערט געהאלטן אסאך דערפון אין די לעבער אין פאל עס וועט נישט זיין גענוג שפעטער.
פראטעינס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פראטעין
פראטעינס איז פונקט די פארקערטע פון קארבאהידראטן און איז פיל שטערקער. קארבאהידראטן זענען זיס און פליסיג און פראטעינס זענען ביטער און שטייף. דער הויפט טייל פון פראטעינס איז עסיד וועלכע איז 20 פראצענט פון דער מענטשליכער קערפער (60 פראצענט איז וואסער און די איבעריגע זענען וויטאמינען און מינעראלן ווי קעלסיום אין די ביינער). די עסיד אין פראטעין איז איינגעטיילט צו צוויי טיילן, גלייסין און אלאנין. וועלכע ווערן באשאפן פון 100 אנדערע ערליי עסידס וועלכע געפינען זיך אין אלע געוואוקסן אין די וועלט. דער קערפער קען אויך באשאפן עסיד דורך פארשידענע כעמיקאל רעאקציעס וועלכע ווערן געשאפן אין די געדערים אבער די סארט עסיד ווערן אנגערופן די אומוויכטיגע עסידס. די וויכטיגע עסידס קען נאר קומען פון עסן און דער קערפער מוז דאס בסדר באקומען און אויב נישט שפירט מען דאס אין די ביינער ביז א קורצע צייט. די בעסטע קוועלער צו באקומען פראטעינס איז פון פלייש און גרינצייג. עס הייסט אז פלייש, מילך, און אייער פארמאגן צווישן זיך אלע טיילן פון פראטעין וועלכע דער קערפער דארף האבן און דערפאר איז וויכטיג זיכער צו מאכן אז מען עסט די דריי זאכן גענוג אפט צו האבן גענוג כוח. גרינצייג איז אויך גוט אבער טייל פון זיי האבן נישט גענוג עסיד טיילן. ניסלעך און באנדלעך זענען געווענליך אויך א גוטע קוואל פאר פראטעין. דער קערפער פארדייעט די פראטעינס און שיקט די וויכטיגע טיילן דערפון אינעם בלוט וועלכע שיקט דאס צו אלע צעלן. ווי פריער דערמאנט איז פראטעין ווי די ציגל צו א געביידע און דער קערפער קען נישט לעבן נאר פון קארבאהידראטן. א מענטש דארף האבן 0.36 גראם פראטעין פער יעדע פונט פון זיין קערפער. דאס הייסט אז אדורכשניטליכער 150 פונטיגער מענטש דארף האבן 54 גראם פראטעין. אויב מען עסט עטליכע רעפטלעך ברויט, א קען טונא אדער אן אייער, און א גלעזל מילך האט מען שוין איבער גענוג פראטעין וויפיל עס פעלט זיך אויס צום לעבן.
פעטנס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פעט
פעטנס איז אויל וועלכע איז קלעבעדיק. א מענטש באקומט פעטנס פון דריי קוועלער: פעטנס פון בהמות, פארשידענע עסנס וועלכע פארמאגט גרינצייג אויל, און געפרעגלטע עסן אין אויל. עס זענען פאראן צוויי ערליי פעטנס ווען מען אינדענטיפירציט זיי כאטש ביידע זענען די זעלבע. זיי זענען סעטורעיטעד פעטנס און אנסעטורעיטעד פעטנס. דער חילוק איז אז סעטועיטעד פעטנס איז פארגליווערט און הארט און אנסעטועיטעד פעטנס איז פיליסיג ווען עס איז אין א נארמאלע טעמפרעאטור. רוב פעטע עסנס פארמאגן ביידע סארט פעטנס איינע באהאלטן אין די אנדערע. אינעם קערפער ווערט די פעטנס גענוצט צו פראדוצירן ענערגיע (ברענשטאף) פאר דעם קערפער. די פארדייאונגס סיסטעם פארברענט די פעטנס און מאכט קערפער ברענשטאף דערפון וויפיל עס פעלט אויס און די איבעריגע ווערט געהאלטן פאר שפעטער. פעטנס פארמאגט אויך אין זיך עטליכע וויטאמינען וועלכע דער קערפער דארף האבן. אין גענעראל איז פעטנס ווי א רעזערוו סיסטעם פאר דעם קערפער און אויב דער קערפער קען נישט פראדוצירן גענוג ענערגיע פון די פראטעינס און קארבאהידראטן וועט עס פארברענען פעטנס דאס צו באקומען פון דארט. ווען עס קומט צו רעכנען קערפער ענערגיע רעכנט מען דאס אין קאלאריס וועלכע איז א מאס פון וויפיל עס פארלאנגט זיך צו הייבן די טעמפרעאטור פון איין גראם וואסער צו איין דעגרי צעלסיוס. מיר נוצן די מאס נאר ווען מען רעכנט קערפער ענערגיע אבער אין אמת'ן קען מען דאס נוצן אויך אין סיי וועלכע ענערגיע מאס. א פונט פעטנס פארמאגט 3,500 קאלאריס וואס מיינט אז אראפצונעמען איין עקסטערע פונט פעטנס דארף מען פארברענען 3,600 קאלאריס דורך טאן איבונגן אדער דורך פארמינערן די מאס פון קעלאריס וואס מען עסט פאר א שטיק צייט. יעדע גראם פראטעין און יעדע גראם קארבאהידראט פארמאגן 4 קאלאריס. אויב איר געדענקט דאס קענט איר גרינג וויסן גענוי וויפיל קאלאריס איז נעמט אריין פער טאג דורך צוזאמענרעכנען וויפיל גראם פעטנ'ס, קארבאהידראטן, און פראטעין דאס עסן פארמאגט. אלע לעיבלס גיבן היינט די אינפארמאציע. דער דורכשניטליכער מענטש (5.10 פיס הויך און 174 פונט) דארף באקומען 2,900 קאלאריס פער טאג און די דורכשניטליכע פרוי (5.4 פיס הויך און 138 פונט) דארף באקומען 2,200 קאלאריס פער טאג.
וויטאמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וויטאמין
וויטאמינען זענען ארגאנישע באשטאנדטיילן וועלכע דער קערפער דארף האבן צו קענען פונקציאנירן געהעריג. א מענשט דארף האבן 13 ערליי וויטאמינען זיין זענען: וויטאמין עי, וויטאמין בי, וויטאמין סי, וויטאמין די, וויטאמין אי, וויטאמין קעי, פאנטאטעניק עסיד, און ביאטי. אינאיינעם האבן מיר נאר 8 וויטאמינען אבער וויטאמין בי איז ווייטער צעטיילט צו 5 ערליי וויטאמינען זיי זענען: וויטאמין בי-1, וויטאמין בי-2, וויטאמין בי-3, וויטאמין בי-6, וויטאמין בי-12, און פאליק עסיד. פון די 13 וויטאמינען זענען וויטאמינען עי, בי,סי,די,און אי. די וויכטיגסטע פאר'ן קערפער און עס קען זיך גרינג מאכן סיבות פארוואס מען זאל דארפן צונעמען איינע פון זיי. זעט צו וואס די וויטאמינען זענען וויכטיג:
וויטאמין A: איז גיט פאר די הויט און פאר די האר. אויב איר ווילט פטור ווערן פון אלע סארט פימפלעס און הויט אויסשלאגעס איז וויכטיג צוצונעמען מער פון דעם וויטאמין.
וויטאמין B: די וויטאמין איז א גרופע פון עטליכע וויטאמינען, אריינגערעכנט 1B, 2B, 6B, 12B, פאליק עסיד, ניאסין, און נאך. די אלע וויטאמינען דארף א מענטש האבן גענוג נאטורליך. אויב עס פעלט פון דעם וויטאמין וועט א דאקטאר דאס באמערקן אויף א בלוט-טעסט און וועט עס געבן. אלע וויטאמינס אין די וויטאמין B גרופע ווערן אנגערופן סינערדזשיסטיק וויטאמינס פון וועלכע מען מעג נישט האבן צופיל אויך נישט.
וויטאמין C: העלפט די אימון סיסטעם. די וויטאמין פעלט פאר אסאך מענטשן און עס קען נישט שאטן אויב מען נעמט מער. אויב מען האט גענוג פון דעם וויטאמין איז פאראן קלענערע שאנסן איבערצוכאפן פארקילעכטס און אלע ערליי ווירוסן. וויטאמין C דארף גענומען ווערן מיט אסאך פליסיקייט. עס איז וויכטיג צו טרינקן בעפאר און נאכדעם וואס מען נעמט עס איין.
וויטאמין D: די וויטאמין העלפט איינזאפן די קעלסיום אינעם קערפער. די וויטאמין באקומט מען נאטורליך פון זון שטראלן. אויב עס פעלט פון די וויטאמין קען מען זיך שטעלן אונטער די זון פאר א שטיק צייט יעדן טאג און דער פראבלעם וועט זיין געלעזט. אויב מען נעמט עס אין טאבלעטן איז וויכטיג דאס צו נעמען נאכ'ן עסן ווייל די וויטאמין וועט זיך נאר איינזאפן מיט פעטנס.
וויטאמין E: העלפט טראנספערירן אקסיגען אינעם קערפער. פארגעסט נישט אז אקסיגען איז וויכטיג פארן מוח צו קענען פונקציאנירן.
א נארמאלער געזונטער מענטש דארף נישט נעמען קיין צוגעגעבענע וויטאמינען אויב ער עסט נארמאל ווייל אלע וויטאמינען קומען אריין פון די פארשידענע עסן וואס מיר עסן און פון די זון וועלכע גוט וויטאמין די. וויאזוי אימער, איז פאראן פעלער ווען א דאקטאר קען פארלאנגען מען זאל צונעמען א וויטאמין צו ברענגען די וויטאמין שטאפל צו די נארמאלע סטאנדארטן.
מינעראלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מינעראל
אנדערע וויטאמינען וועלכע מיר דארפן האבן אינעם קערפער זענען נישט וויטאמינען נאר מינעראלן און רוב מענטשן מישן אויף איינע מיט די אנדערע. זיי זענען: קאלציום, כלאר, כראם, קופער, פלואר, יאד, אייזן, מאגנעזיום, מאנגאן, פאספאר, קאליום, סעלעניום, נאטריום און צינק.
עס זענען פאראן נאך א רייע וויכטיגע מינעראלן וועלכע דער קערפער דארף באקומען אבער זיי קומען שוין אינאיינעם מיט געוויסע וויטאמינען אדער דורך אנדערע נאטורליכע וועגן. גענוי ווי ביי וויטאמינען דארף דער נארמאלער מענטש באקומען די אלע מינעראלן פון עסן נארמאל יעדן טאג.
וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וואסער
ווי דערמאנט איז דער קערפער צוזאמענגעשטעלט פון 60 פראצענט וואסער. דער מענטש פארמאגט טאקע אסאך וואסער אבער ער גיט אויך ארויס אסאך וואסער דורך פארשידענע וועגן. א מענטש וואס רוהט גיט ארויס 40 אנסעס וואסער פער טאג. דאס וואסער גייט בעיקר ארויס דורך אטעמען, שוויצן, און ארויסגיין. אויב מען ארבעט שווער פארלירט מען אסאך וואסער און מען דארף כסדר טרונקן צו קענען האלטן די וואסער שטאפלן אויף די סטאנדארטע מאס. דער מענטש נעמט אריין אסאך וואסער פון די עסן וואס ער עסט, ספעציעל פרוכט און גרינצייג וועלכע פארמאגן גאר אסאך וואסער. אבער מען דארף אויך טרינקן וואסער אדער אנדערע געטראנקן וועלכע זענען אלע רוב וואסער.
פייבערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פיבער
פייבער זענען די באשטאנדטיילן וועלכע דער קערפער קען נישט פארדייען. פייבערס באשטייען פון דריי סארטן: סעלולאס, העמיסעלולאס, און פעקטין. די דריי פייבער סארטן באקומט מען פון ווייץ, פרוכט, וואסער, און נאך פארשידענע געוואוקסן. בהמות האבן א גרעסערע נוצן פון פייבערס וויבאלד זיי פארמאגן א גרויסע צאל באקטעריע אין זייערע קערפער וועלכע פארברענען די פייבערס און מאכן זיי פאר קארבאהידראטן. אבער אין דעם מענטשליכן קערפער איז נישט פאראן גענוג באקטעריע דאס צו באווייזן און אלע פייבערס ווערן נישט בארירט דורך די פארדייאונגס סיסטעם און גייען באלד דורך.
מאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאס
א נארמאלע מענטש וואס עסט דריי מאלצייטן פער טאג באקומט אלעס וואס זיין קערפער דארף האבן פון די עסן. אויב מען עסט נישט וועט דער קערפער דארפן טאן עטליכע מיטלן צו נעמען ענערגיע. די ערשטע זאך וואס וועט פאסירן איז אז דער קערפער וועט אנהייבן נעמען קארבאהידראטן פון די רעזערוו וועלכע געפינט זיך אין די לעיבער. ווי געזאגט טוט די לעיבער אוועקלייגן אסאך בלוט צוקער גענוג אויף 12 שטונדן. ווען די רעזערוו סופליי איז אויסגענוצט וועט דער קערפער אנהייבן אויסברענען אנדערע באשטאנדטיילן דאס צו מאכן פאר בלוט צוקער. עס וועט נוצן אלע איבעריגע פעטנס און אלעס אנדערש וואס ליגט אלס רעזערוו אינעם קערפער. ווען עס איז פארטיג מיט אלע פעטנס וועט דער קערפער ארויסציען יעדעס ביסל עסיד פון די בלוט און דאס איינטוישן צו בלוט צוקער. אזוי וועט עס גיין ווייטער און ווייטער ביז עס וועט שוין האבן אויסגעברענט יעדעס ביסל איבעריג פעטנס אדער סיי וואס און דער קערפער וועט שנעל איינפאלן און דער מענטש וועט אומקומען (ה"י). דער מוח וועלכער קאנטראלירט דעם גאנצן קערפער קאנטראלירט אויך דער פארלאנג פאר עסן. ווען א מענטש איז הונגעריג איז נישט טייטש אז זיין בויך פארלאנגט דאס נאר עס איז זיין מוח וועלכע שיקט אים מעסעדזשעס אז ער דארף האבן עסן.


text:
סט פאנקראס באן סטאנציע
סט פאנקראס באן סטאנציע איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך אין דער סט פאנקראס געגנט פון צענטראל לאנדאן, צווישן דער נייער בריטישער ביבליאטעק צו מערב און קינגס קראס באן סטאנציע צו מזרח. באזונדערע שטחים אין דער סטאנציע זענען אפגעגעבן צו באנען קיין מזרח מידלאנדס, קענט, קאנטינענטאלע אייראפע (סט פאנקראס אינטערנאציאנאל) און דער אריבער-שטאט "טהעמסלינק" ליניע (סט פאנקראס נידעריק ניווא).
די סטאנציע איז דער טערמינוס (סוף-סטאנציע) פון דער מידלאנד הויפטליניע פון לאנדאן אין די מזרח מידלאנדס שטעט לעסטער, נאטינגהאם, דארבי און שעפילד; דער היינטיקער אפעראטאר פון דער ליניע איז מזרח מידלאנדס באנען. זייט נאוועמבער 2007 איז זי אויך דער טערמינוס פון היי ספיד 1, די ליניע פון אייראסטאר'ס גיך דינסט קיין פאריז, בריסל און ליל.
פאר די אלימפיקס וואס וועלן פארקומען אין לאנדאן אום 2012 וועט זײַן אויך א ליניע קיין סטראטפארד מיט גיכבאנען באזירט אויפן יאפאנישן שינקאנסען.


text:
רמב"ם
אינהאַלט
זיין געבורט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה בן מימון (אָדער זיין ר"ת רמב"ם ארויסזאגענדיג רַמְבַּם) איז געבוירן געווארן ערב פסח 1138 ד'תתצ"ח, אין דער שטאט קארדאבע אין שפּאַניע; עס איז דאן געווען שבת ערב פסח.
זיין פאטער האט געהייסן מיימון בן יוסף, און איז געווען א דיין און אויך א גרויסער חכם ביי אידן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם איז אנטלאפן פון ספרד קיין מצרים ווייל מען האט אים פאר'מוסר'ט פארן קעניג, דער מלך פון מצרים האט אים גענומען פאר זיין פערזענליכן דאקטער.
לויט די הלכה טאר נישט א גרויסער טייל יידן זיך באזעצן אין מצרים עס איז דא א לאו דערויף, דער רמב"ם האט אבער נישט געהאט קיין ברירה וויבאלד ער האט געמוזט אהין אנטלויפן פאר זיין לעבן, אזוי ווי דער קעניג האט אים גענומען פאר א דאקטער דארט, האט ער שוין נישט געקענט פון דארט אוועקגיין, ער פלעגט זיך אינטערשרייבן הכותב העובר בכל יום ג' לאוין. זיין היתר איז געווען אזוי די גמרא פארציילט אויף אבטולס ב"ר ראובן [1] איינמאל ווען ער איז געפארן אויפן ים מיט זיין משפחה איז געווען א שטורעם ווינט ער איז שיער דערטרונקען געווארן, האט דער רמב"ם געמאכט א נדר אויב ער וועט ניצול ווערן וועט ער יעדן טאג פאסטן דעם טאג, ווען ער איז ניצול געווארן און אנגעקומען קיין ארץ ישראל האט ער גאמאכט א נדר אז די צוויי טאג וואס ער איז אנגעקומען וועט ער מאכן א יום טוב ושמחה, אזוי פלעגט ער זיך פירן [2]
זיין קלוגשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם איז געווען פון די גרעסטע געלערנטע און קלוגע לייט, א יידישער הארץ דאקטער אין רפואה, פֿילאָסאָף, און תלמיד חכם. זיינע ספרים און ביכער זענען אנגענומען איבעראל, סיי צווישן אידן און סיי צווישן גוים.
עס איז דא א תפלות הרופא מיוחס צום רמב"ם, אנדערע זאגן אז קומט נישט פון אים.
דער רמב"ם איז געווען א גרויסע שרייבער, ביי אידן איז אנגענומען אז פון זיינע ווערטער קען מען אסאך לערנען אפילו דאס וואס מען זעט נישט ארויס, ווייל צוליב זיין גרויס חכמה איז דארט באהאלטן אסאך, פארהאן הונדערטער און טויזענעטר ספרים וואס וועלן ארויס לערנען פון א ווארט פון רמב"ם גאנצע הלכות, עס ווערט אהנגערופן לשונו הזהב דאס גאלדענע לשון. דאס איז אבער געזאגט געווארן בלויז אויף די ספרים וואס ער זעלבסט האט געשריבן אויף לשון הקודש ווי דער ספר הי"ד, אנדערש איז אבער די פירוש המשניות און מורה נבוכים וואס ער האט עס געשריבן אויף אנדערע לשונות, און דאס וואס מיר האבן איז נישט דער לשון פון רמב"ם.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משנה תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט ווערק פונעם רמב"ם איז זיין משנה תורה (אויך באקאנט ווי "יד החזקה"): דאס ספר האט האט 14 חלקים, דעריבער הייסט עס אויך י"ד החזקה, י"ד איז גימטריא פערצן.
אין דער הקדמה פון פירוש המשניות שרייבט ער אז ווען איימעצער לערנט תורה שבכתב, און שפעטער זיין חיבור - דארף ער נישט אנקומען צו אנדערע חיבורים. דער ספר היד האט ער אנגעהויבן שרייבען ווערן ער איז געווען צוועלף יאר נאכן ספר פירוש המשניות ספר היוחסין, עס האט אים עס געדוירט צו שרייבן אסאך יארן טייל ווילן זאגן פינעף יאר. אבער עס ווערט פארציילט [3] אז דער מלך האט אים זייער דערהויבן צוליב זיין חכמה און די אנדערע גרויסע שרים האבן אים מקנא געווען און אנגערדט לשון הרע פארן מלך, דער רמב"ם האט זיך אויף א וואונדערליכן אויפן ארויסגעדרייט פון ווערן גע'הרג'ט, ער איז אנטלויפן אין א הייל ווי ער איז געזעסן במנוחה און האט דארט געשריבן זיין וואונדליכן ספר משנה תורה. אין די תשובות הרמב"ם וואס ער שרייבט צו ר' יהונתן הכהן שרייבט דער רמב"ם אז ער האט עס געשריבן אין צען יאר.
דער סדר פון רמב"ם ער האט געשריבן און איבערגעשריבן אסאך מאל, יעדעס מאל איז עס געשריבן אויף א צווייטן אופן, ווייל ער האט מחליט געווען אז מען קען עס שרייבן קורצער, אדערער קלאהרער.[4] דעריבער טרעפט מען אסאך כתבי ידות פון רמב"ם מיט שינוי נוסחאות און עס איז שווער מחליט צו זיין וואס איז דער לעצטע נוסח.
עס איז דא אסאך מפורשים און ספרים אויפן רמב"ם, אזוי ווי זיין לשון איז זייער פליסיג און עס ליגט דערין אלע הלכות, זענען געווען אסאך ראשונים וואס האבן געהאלטן אז מען מוז צו זייכענען אויפן רמב"ם וואס דער הלכה איז אזוי און וואס נישט, ווייל אויב נישט וועט מען אהנעמען דער רייד פונעם רמב"ם אלעס דאס לעצטע ווארט אין די הלכה, דעריבער געקומען דער ראב"ד און צוגעצייכנט אלע מאל ווי ער איז מחולק. דער ראב"ד איז שטענדיג מחולק מיטן רמב"ם, צומאל שרייבט ער שארפע לשונות אויף אים, ער נעמט אהן בדרך כלל ווי רבני אשכנז. דער רמב"ם איז געקומען פון ספרד נעמט ער אהן בדרך כלל ווי רבני ספרד. און דער הקדמה פונעם רמב"ם צייכנט דער ראב"ד אז דער רמב"ם האט נישט גוט געטוען דערמיט וואס ער צייכנט נישט אהן קיין מקורות. אבער דאך שרייבט ער אויפן רמב"ם [5] א גרויסע מלאכה האט דער רמב"ם געטועהן ער האט צוזאמען גענומען פון גמרא בבלי ירושלמי תוספות. דער רמ"ע מפאנו [6] שרייבט מען זאל נישט מיינען אז דער ראב"ד האט געמיינט קליין צו מאכן דעם כבוד פונעם רמב"ם, ער האט געקריגט מיט אים כדי מען זאל נישט אפ'פסק'נן אינגאנצען ווי דער רמב"ם, און אויך כדי מען זאל זיך נישט נאכשלעפן אנצונעמען אלעס וואס שטייט אין ספר המורה.
- מגדל עוז, דאס ספר איז דער ערשטער וואס צייכנט אהן די מראה מקומות פון ווי אין תלמוד אדער מדרשים דער רמב"ם נעמט זיינע הלכות, ער נעמט זיך אייביג אהן אויפן רמב"ם און צייגט אויף אז דער רמב"ם איז גערעכט. ער שרייבט אויך אז דער רמב"ם האט געקענט סודות התורה אין קבלה [7]
- מגיד משנה, כסף משנה, משנה למלך, לחם משנה, שער המלך
דער בעסטער דרוק רמב"ם וואס איז ביז לעצטענ'ס ערשינען איז באקאנט אין די תורה וועלט אלס שבתי פרענקל'ס רמב"ם. ער האט געמאכט א ריזן ווערק, קודם האט ער נייע געזעצט, מיט שיינע אותיות, דערנאך ברענגט ער אלע שינוי נוסחאות פון אלע דרוקן, ועל כולם האט ער צוגעצייכנט יעדער דין און הלכה אין רמב"ם ווי עס ווערט דיסקוסט אין אנדערע ספרים, שו"ת, פוסקים, ספרי דרוש הלכה ואגדה, פלפול. דער רמב"ם פון שבתי פרענקל גייט נישט אראפ פון די טיש פון לומדים, אגב דער לעצטער באנד דערפון איז ארויס געקומען לערך אדר תשס"ז, וואס דערמיט איז געווארן פארפולקאמט.
אנדערע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פירוש המשניות: אן ערקלערונג אויפן די ששה סדר משנה. ביי די 23 יאר האט ער עס אנגעהויבן צו שרייבן און עס געפרטיג ביין די דרייסיג יאר.
מורה נבוכים: [1] א פילאסאפיש ספר.
ספר המצות דער רמב"ם האט מסדר געווען די תרי"ג מצות אויף זיין אייגענארטיגן סדר, ער איז אין דעם ספר פונקטליך מברר וואס ער האלט עס גייט אריין אין דעם חשבון פון תרי"ג און וואס ער איז א דרבנן אבער א אסמכתא, ער קריגט אסאך מיט דעם סדר פון רבי סעדיה גאון, אזוי האט אויך אנגענומען שפעטער דער ספר החינוך חוץ מיט מצוה ק"ג וואס דער חינוך איז משנה, אבער דער רמב"ן און אנדערע קריגן אויפן רמב"ם איז פארענטפערן רבינו סעדיה גאון.
- אין דער הקדמה פון פירוש המשניות שטייט אז ער האט געמאכט ספרים אויף דריי סדרים פון ש"ס, אין פי' המשניות פרק חלק שרייבט ער ער האט מסביר געווען די מדרשים און די ספרי הנביאים. אין פי' המשניות מסכת תמיד שרייבט ער ער האט געהמאכט חיבורים אויף ירושלמי.
- תשובות הרמב"ם, ספר תמים דעים
זיין גרויסע פרעזענדליכקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ן קריגט אויפן רמב"ם ספעציעל אין ספר המצות, אבער ווען עס האט אויסגעראכן די מחלוקה אויף אים און מען האט מחרים געווען יעדער וואס לערנעט דעם ספר מורה נבוכים האט זיך דער רמב"ן זייער אהנגענומען אויף אים. ער שרייבט אויף אים איך בין מעיד הימל אין ערד איז האב געהערט פון אמת'ע מענשטן אז אין גאנץ תימן זענען דא אסאך קהילות וואס זענען עוסק בתורה ובמצות לשמה, זיי דערמאנען ביי קדיש בחייכון וביומיכון ובחיי דרבנן משה בן מימון, ער האט זיי דערלויכטן די תרוה און זיי געשטעלט אין א ליכטיג ווינקעל, ער האט זיך אנגענומען פאר זיי ביי די מלכות, ער האט מבטל געווען די שווערע טעקסעס וואס די רעגירונג האט אויף זיי געלייגט, [8] מיר האבן מקובל אז גאנצע מצרים, ארם נהרים סוריא ארם צובה פרס תימן אלע האבן זיך אונטערגענומען זיך צו פרין לויטן חיבור פונעם רמב"ם, דער רמב"ם האט פאר זיי אלע אויסגעלערנט תורה, ווען דער רמב"ם איז געקומען קיין מצרים איז רוב מענשטן דארט קעווען קראים, ער האט דארט איינגעפירט שטארקע תקנות, ביז זיי זענען געווארן תורה אידן [9]
די מחלוקת אויף אים און אויף זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פראנקרייך האבן די רבנים ארויסגעגעבן א חרם אז מען טאר נישט קוקן אין ספר מורה נבוכים, אויך נישט אין די ערשטע פרקים פון ספר המדע וואס דער רמב"ם זאגט אז דארט שטייט מעשה מרכבה ומעשה בראשית, עס איז געדרוקט באריכות אין ספר מנחת קנאות, בראש ר' שם טוב און דער רשב"א. אבער דער רמב"ן האט זיך זייער אנגענומען און געבעטן מען זאל אראפ נעמען די חרם.
זיין הסתלקות און זיין זוהן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם איז נפטר געווארן כ' טבת ד'תתקס"ד (1204), מצרים. זיין גוף איז ארויפגעפירט געווארן קיין ארץ ישראל אויף א וואונדערליכן אופן אין ליגט אין טבריה. זיין זוהן איז אויך געווען פון די גדולי הדור ר' אברהם בן הרמב"ם, געמאכט דעם ספר המספיק לעובדי ה'
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משנה תורה ביי מכון ממרא


text:
שארם אל שייך
קאארדינאטן: 27°51′N 34°16′E / 27.85, 34.267
שארם-על-שייך איז א שטאט אין סיני האלבאינדזל, עגיפטן. עס געפונט זיך אין דרום, ביי דעם אילת איינגאס פון ים סוף. געפונט זיך נאנט צו טיראן דורכגאס, וואס איז געווען דער גורם פארן אויסבראך פון דער זעקסטאגיקער מלחמה, צווישן ישראל און עגיפטן, נאכדעם וואס גאמאל אבדול נאסער, האט פארארדנט דאס פארמאכן דעם דורכגאס פאר ישראלדיקע שיפן.
דער פרעזידענט פון עגיפטן האלט א פאלאץ אין שטאט, וואו אויסלענדישע פירער קומען אפט מאל אלס גאסט, צו קאנפערירן מיטן פרעזידענט, ווי אויך קומען פאר דארט אינטערנאציאנאלע קאנפערענצן. אין שארם אל שייך וווינען 35,000 איינוווינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנהייב איז שארם אל שייך געווען א קליין דארף פון פישערס, שפעטער געווארן א וויכטיקער פלאץ פארן עגיפטישן ים פלאט. ביי דער סיני מלחמה האט ישראל איינגענומען די שטאט, אבער צה"ל האט צוריקגעטרעטן, און ארויס פון סיני. ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה, האט ישראל צוריק איינגענומען די שטאט, און שפעטער אויפגעשטעלט דארט פארשידענע באזעס, פון ים פלאט, און פון די לופט קרעפטן, און א לופטפעלד פאר מיליטערישע און ציווילע געברויכן. ביי די ענטעבע אפעראציע, זענען די מיליטערישע פליגערס אפגעפלויגן פון דארט. ביי דער יום כיפור מלחמה איז די שטאט געווען פון די ערשטע אטאקירט צו ווערן דורך עגיפטן.
ישראל האט אפגעגעבן די געגנט ביים שלום אפמאך אין 1982. עגיפטן האט באקומען שארם אל שייך גאנצערהייט, און האט צוגעבויט, צו דער גרויסקייט ווי עס איז היינט.
טוריזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ישראל איז געווען איז שוין אויפגעשטעלט געווארן אן אינפראסטרוקטור פאר טוריסטן, און אסאך מענטשן קומען דארט, בעיקר פון אייראפע, די שטאט האט געשעפטן, האטעלן און פארוויילונגס ערטער.


text:
קעשענעוו פאגראם
קעשענעווער פאגראם איז געוועזן אן אויסטערלישע פאגראם אנטקעגן די אידן אין רוסלאנד אין דעם יאר ה'תרס"ג ; 1903.
דאס פאגראם האט זיך אנטוויקלט אין קעשענעוו אונטער די שטיצע פון דער רוסישער רעגירונג און בראשם דער רוסישער אינערן מיניסטער נאך וואס עס איז פארשפרייט געווארן א בלוט בילבול קעגן די אידן אז זיי האבן געהרגעט קריסטלעכע קינדער כדי צו מאכן מיט זייערע בלוט, מצות אויף פסח.
אין פארלויף פון 3 טעג האבן די צעשויבערטע געמארדעט, פארווונדעט און בארויבט פיל אידן. זיי האבן אראפגעווארפן קינדער פון הויכע שטעק און האבן אויסגעהאקט אויגן. די רוסישע פאליציי האט זיך נישט אריינגעמישט צו פארמיידן דאס פאגראם. אין דעם פאגראם זיינען געשטארבן 49 אידן, און ארום 500 הונדערט פארווונדעט געווארן, אויך הונדערטער הייזער און געשעפטן זיינען בארויבט און פארברענט געווארן.
דאס פאגראם האט צושוידערט די וועלט, איבערהויבט די אידן צוליב די הארבע אנטיסעמיטישקייט. אויף דעם האט חיים נחמן ביאליק געשריבן זיין באוווסטע דיכטונג "על השחיטה". אויך האט די פאגראם צוגעשטופט פיל אידן צו עמיגרירן פון רוסלאנד צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און א קליין טייל צו ארץ ישראל (ביי די צווייטע עליה). בנימין זאב הרצל האט צוליב דעם געטוישט זיין געדאנק, און האט באלאסן אז מען דארף אויפשטעלן א אידישע מדינה אין ארץ ישראל און נישט ערגעץ אנדערש ווי ער האט פריער געהאלטן.


text:
בריסק
בריסק (בעלארוסיש: БpэcT; רוסיש: БpecT; פויליש: Brześć/nad Bugiem), פֿריער ברעסט אויפן בוג און בריסק דליטא איז א שטאט (באפֿעלקערונג 290,000 אין 2004) אין בעלארוס נישט ווײַט פונעם פוילישן גרענעץ. זי איז די הויפטשטאט פון ברעסט וואבלאסט (גובערניע). ליגנדיג אויף דער הויפט באן ליניע מאסקווע - בערלין און א צווישנלענדישער שאסיי, איז בריסק געווארן א פרינציפעלע גרענעץ פונקט זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה אין די יארן פון די סאוועטן. היינט טוט זי פארבינדן דעם אייראפעישן פארבאנד מיטן קהל פון זעלבשטענדיקע שטאטן.
בריסק האט אמאל געהאט א שיינע יידישע קהילה. צווישן אירע רבנים איז געווען הרב חיים סאלאווייטשיק.


text:
מאנטעסקיע
דער באַראָן מאָנטעסקיע ("Baron de Montesquieu", און אין העברעאישּ "הברון מונטסקייה"), אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף. געבוירן אין 1689, געשטאָרבן אין 1755.
ער איז באַרימט מיט זיין פאָרמולירונג פֿון דער טעאָריע אז די מלוכישע שררה מוז צעטיילט ווערן אויף דריי אָפגעזונדערטע (אומאָפהענגיקע) אינסטאַנצן: געזעץ-געבונג, מישפט פירונג און רעגירונג. דער-דאָזיקער פרינציפ איז אנגענומען געוואָרן אַלס זעלבסטפאַרשטענדלעכע חכמה אין דער מאָדערנער אויפפאַסונג פון געזעלשאפטלעך פאָליטישער אויספורעמונג פון מלוכהשאַפט, און איז פאַרווירקלעכט געוואָרן אין אַ סך דעמאָקראַטישע, מערסטנס מערב'דיקע, מלוכות אין דער וועלט.
זיַין סאמע וויכטיגע יצירה איז דאס בוך "l' esprit of the lois" - (פֿאָם גייזט דער געזעטע, די נשמה אויף די טיפֿפונקטע), אין 1748 - אַ פראָדוקט פןן צוואנציק יאר ארבעט.
ער האָט דערקלערט דעם אונטערשיד צווישן דריַי-ערליי פארמען פון מלוכות:
- מאָנאַרכיע - ווען דער הערשער נעמט איבער די מלוכה דורך ירושה.
- דיקטאטאר - ווען דער הערשער נעמט די מלוכה אליין, מיט קיין באגרענצונג, און באשליסט אלע החלטות אליין.
- רעפובליק - ווען דאס פאלק וויילט אויס דעם פירער פון דער מלוכה.
ער זאָגט אז די בעסטע מלוכה איז די רעפובליק. אָבער אום צו זיכערן די פריַיהייט פון מענטשן, דער שטאַט מוז צוישען דען דריַי אויטאָריטען צו טרענען, אונד אויף דיזע ויַיזע צו זיכערן, דאס עס גליַיכגעוויכט אונד ברוכע צוישען אינען גיבט.
די אַדמיניסטראטיווע קרעפטע וארען רעגירונגס מאכט אבטייל:דאס לעגיסלאטיוו, די עקסעקוטיוו , און דער געריכטזוף (העברעאישּ: "רשות שופטת"). דיזע קרעפטע זאָלטען אויף אונטער דען דריַי קלאסען געטיַילט וערדען, די ער געזען האָט, אלס בעזיצע, דאמיט יעדעס איַינע קראפט אובער די אנדערען האָטע.


text:
עמערגענץ צימער
עמערגענץ צימער אָדער גװאַלד טיר (ענגליש: Emergency Room אדער ווי מען רופט דאס אױף ענגליש אין קורצן אי.אר.), איז א ספעציעלע אפטיילונג אין אלע שפיטעלער ווי דאקטוירים שטעלן צו באהאנדלונג פאר פאציענטן וואס דארפן באלדיגע הילף.
אינהאַלט
פאציענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע שפיטאל איז איינגעטיילט אין צענטערן וועלכע באהאנדלן יעדע איינע אנדערע פראבלעמען. יעדע דאקטאר איז ספעציאליזירט אין געוויסע פעלדער און קיינער קען נישט טאן אלעס. די דאקטוירים אין די עמערגענץ צימערן דארפן קענען באהאנדלן אלע סארט מעדיקל סיטואציעס אין איין טאג, א זאך וואס קיין איין אנדערע דאקטאר קען נישט באווייזן.
אין א געווענליכע טאג קומען אריין פאציענטן מיט די פאלגענדע פראבלעמען:
קאר עקסידענטן, שפילן וואונדן, צעבראכענע ביינער, אפענע שניטן, אפגעבריטע און פארברענטע, אומקאנטראלירטע בלוטונג, הארץ אטאקעס, ברוסט ווייטאג (טשעסט פעין), פראבלעמען מיט אטעמען, אסטמא אטאקעס, נעמאניע, סטראוקס, פאר'חלש'טע, פארלוירענע און צומישטע, מענטשן וואס ווילן זיך נעמען דאס לעבן, פאציענטן וועלכע האבן גענומען צופיל מעדיצין (אווערדאוז), עקסטרעמע בויך ווייטאג, אנגייענדיגע אויסברעכונג, פאר'סמ'טע, אלערדזשי רעאקציעס, א.א.וו.
דאס בילד פון די עמערגענץ צימער וואס יעדער געדענקט איז דער גערודער פון די אנקומענדיגע אמבולאנסן און וויאזוי עטליכע דאקטוירים און ניורסעס לויפן מיט מיט א בעט אין די שמאלע קאראדארן ווען עס איז אינגאנצן פארבליבן מינוטן צו ראטעווען יענעמ'ס לעבן. די דראמאטישע סצענעס איז טאקע נישט קיין זעלטנהייט, אבער די עמערגענץ צימערן זענען פיל מער פון דעם. די ווארטונג'ס צימערן זענען שטענדיג איבערגעפילט מיט מענטשן וועלכע ווארטן צו באקומען הילף פאר אלע סארט זאכן און אסאך ווארטן נאר צו הערן א פארזיכערונג פון א דאקטאר אז עס איז גארנישט און מען קען אהיימגיין.
דאקטוירים דארפן שטענדיג זיין אויף די זיכערע זייט און זיי מעגן נישט אוועקמאכן ווען א מענטש רעדט זיך אפ. זיי זענען געלערנט דערויף און אויב זיי מאכן דאס יא אוועק זענען זיי געווענליך גערעכט און דעמאלט קען מען ווארטן ביז אינדערפרי צו גיין באזוכן די רעגולערע דאקטאר.
טריאזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די ערשטע ארט וואו אלע פאציענטן ווערן אונטערגעזוכט אין א רייע און דארט ווערן זיי איינגעטיילט אין 3 קאטעגאריעס:
1) באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
2) וויכטיג אבער נישט קיין באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
3) ווייניגער וויכטיג.
די טריאזש נוירסעס זענען געלערנט צו זיין געשיקט און קענען מאבן די ריכטיגע באשלוסן. זיי דארפן אונטערזוכן יעדן פאציענט מיט א רייע מעטאדן און דערנאך באשטעטיגן זיי וועלכע פאציענטן זענען מער וויכטיג און וועלכע קענען צוריקגיין צו די ווארט'ס פלעצער און אויסווארטן ווילאנג מען וועט זיי רופן. די וואס זענען לעבנ'ס וויכטיג ווערן באלד ווייטער געשיקט צו די באשטימטע דאקטוירים וואו זיי ווערן ווייטער בא'הנדל'ט.
יעדע פאציענט דארף זיך נאכדעם רעגיסטרירן וואס וועט העלפן די באאמטע נאכקוקן די היסטאריע פון דעם פאציענט וואס קען זיין בייהילפיג פאר די דאקטוירים. יעדע פאציענט אן אויסנאם מוז ווערן רעגיסטרירט און איינמאל דאס איז געענדיגט באקומט מען א שפיטאל קארטל וועלכע פארגרינגערט דאס רעגיסטרירן די קומענדיגע מאל.
די פאציענטן וועלכע ווערן זאפארט באהאנדלט פאר גאר גרויסע עמערגענץס ווערן רעגיסטרירט שפעטער און אמאל ביים פארלאזן די שפיטאל.
דיאגניזירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער פאציענט איז רעגיסטרירט גייט ער אריין אין א ווארט ליסטע און ווען עס קומט זיין שאנס וועט מען אים אריינשיקן אין די "עקזעמינעישן צימערן" וואו א דאקטאר אדער גוט געלערנטע נוירס וועט בעסער באטראכטן די סיטואציע און אלע סימפטאמען און נעמען די ריכטיגע טעסטס וועלכע פעלן זיך אויס פאר די דיאגניזירונג.
א גרויסע טייל פאציענטן ווערן פון דארט געשיקט צו נעמען א בלוט טעסט וועלכע ווערט געטאן אין א באזונדערע אפטיילונג פון די שפיטאל. איינמאל די בלוט טעסטס זענען פארטיג וועט דער דיאגניזירונג דאקטאר דאס באטראכטן און באשליסן וואס ווייטער צו טאן.
די בלוט וואס ווערט אויסגעזויגן אין א בלוט טעסט ווערט אריינגעלייגט אין קליינע פלעשלעך וועלכע קומען אלע מיט קאלירטע דעקלעך. יעדע קאליר מיינט עפעס אנדערש און לויט דעם ווערט עס געשיקט פאר אונטערזיכונג. אין רוב פעלער וועט דאס בלוט אריינגעלייגט ווערן אין 3 פלעשלעך וועלכע האבן צודעקן פון רויטע, בלויע, און פוירפיל קאלירן. דאס בלוט וועלכע ליגט אין די פוירפיל פעלשל ווערט געטעסט פאר די סארטן צעלן אין די בלוט. דאס בלוט אין די רויטע פלעשל ווערט געטעסט פאר די נישט צעלן טייל פון די בלוט (די פליסנדיגע טייל), און די בלויע פלעשל טעסט די דיקיקייט פון די בלוט.
אויב דער דאקטאר איז צופרידן מיט די אינפארמאציע וועט ער באלד מאכן א דיאגניזירונג באשלוס און געבן אנווייזונגן וואס צו טאן ווייטער. אין זייער אסאך פעלער וועט אבער דער דאקטאר באשליסן אז ער האט נישט גענוג אינפארמאציע און וועט מאכן מערערע טעסטס און זיך גיין דורכרעדן מיט א גרעסערע דאקטאר אדער אפערירונג דאקטאר.
ווער איז וואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פאציענטן ווערן צעמישט ווען זיי זעען אזויפיל דאקטוירים און אזויפיל פראצעדורן און מען פארשטייט נישט ווער איז וואס. עס איז ווי איינער זאל באטראכטן א שפיל וועלכע ער ווייסט נישט וויאזוי עס גייט און ער איז אינגאנצן צעמישט וואס עס גייט פאר. אין אלגעמיין זענען די עמערגענץ דאקטוירים און נוירסעס אייגעטיילט אין 6 סארטן:
עמערגענץ דאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן עמערגענץ דאקטאר איז טרענירט א מינימום פון 4 יאר צו זיין שטעלע און מוז דורכגיין שווערע טעסטן צו קענען באקומען אזא דזשאב. דער דאקטאר לערנט זיך צוויי יאר אין קאלעדדזש און דערנאך דארף ער מיטהאלטן לעבעדיג אלע סארט פעלער פאר נאך צוויי יאר ביז ער האט בייגעוואוינט אלע סארט מעדיקל פעלער. ווען ער איז פארטיג דארף ער נעמען א ספעציאליזירונג (ווי עמערגענץ מעדיצין, אינטערנויל מעדיצין, פאמילע, אפערירונג א.ד.ג.) ווייל יעדע דאקטאר דארף זיין ספעציאליזירט צו א געוויסע זאך אזויווי יעדע ארבייטער דארף טאן עפעס אנדערש. ווען דער דאקטאר הייבט אן זיין דזשאב איז ער דערווייל א רעזידענט דאקטאר (דאס איז ווי א צווייטער שטאפל דאקטאר) און נאך עטליכע יאר ערפארונג ווערט ער א געהעריגע דאקטאר.
יעדע דאקטאר אין אמעריקע דארף דורכגיין צוויי גרויסע טעטסן בעפאר ער ווערט באשטעטיגט דורך די אמעריקן באורד אוו עמערגענץ מעדיצין. די ערשטע טעסט ווערט געגעבן שריפטליך און געדויערט איין גאנצע טאג און די צווייטע טעסט ווערט געגעבן מיט די מויל און געדויערט אויך איין טאג.
עמערגענץ נוירס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי שטאפלן עמערגענץ נוירסעס די ערשטע ווערט גערופן אר-ען (רעגיסטרירטע נוירס) און די צווייטע ווערט גערופן סי-אי-ען (סערטיפייד עמערגענץ נוירס). עס זענען פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי זיי קענען ווערן רעגיסטרירטע נוירסעס. עס זענען פאראן קלאסן פון צוויי יאר ביז פיר יאר און יעדע פון זיי דארף באקומען א בעטשלאר אוו סייענס אין מעדיקעל דעגרי בעפאר זיי קענען באקומען א נוירס דזשאב.
דאקטאר געהילף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער אסאך דאקטוירים האבן געהילפן וועלכע זענען אויך געלערנט א מינימום פון צוויי יאר און טיילמאל 4 יאר. די געהילפן קענען טאן די גרינגערע ארבעט פון א דאקטאר און וועלן איבעררעדן אלעס מיט'ן דאקטאר. א געהילף דאקטאר קען אויך פארשרייבן רעצעפטן און געבן ווייטערדיגע באשלוסן אן פרעגן דעם דאקטאר אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע זאכן.
עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט ארבייטער זענען נישט פאראן אין אלע שפיטעלער ווייל עס איז געוואנדן לויט די געזעצן אין די שטעט. די עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער טוען אלע זייטיגע ארבעט ווי טראגן ברענגן, נעמען בלוט דרוק, געבן פעין קילערס, א.א.וו. די טעכניקער ווערן טרענירט דורך די שפיטאל באאמטע און געפינען זיך אויך אין אמבולאנסן.
יוניט סעקרעטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זענען ארבייטער וועלכע טוען די וויכטיגע ארבעט פון קאמיוניקאציע אינערהאלב די עמערגענץ צימערן און זענען נישט באקאנט פאר די פאציענטן. זיי וועלן מאכן אלע ערליי קאמיוניקאציעס ווי צווישן איין דאקטאר און די אנדערע, צו די פאמיליע פון דעם פאציענט, צו יענעמ'ס פאמיליע דאקטאר, און ענטפערן אלע טעלעפאן רופן פון פאציענטן וואס שפעקולירן אויב זיי זאלן אריינקומען אין שפיטאל פאר זייער פראבלעם.
די יוניט סעקטרעאטארן דארפן זיין גוט געלערנט צו זייער ארבעט און ספעציאליזירן זיך אין ענטפערן די ריכטיגע ענטפערס פאר פאציענטן וואס רופן אריין די עמערגענץ צימערן. זיי דארפן פארשטיין אויב דער מצב איז ערנסט אדער נישט און אויב זיי ווייסן דאס נישט וועלן זיי קאמיוניקירן א דאקטאר וועלכע וועט דאס באלד ענטפערן.
טרענירונג דאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע שפיטאל פארמאגט דאקטוירים וועלע טרענירן זיך און קוקן צו אלעס. כמעט יעדע גרויסע דאקטאר האט שטענדיג 3 אנדערע דאקטוירים ארום זיך וועלכע טרענירן זיך דורך באטראכטן זיין ארבעט. די דאקטוירים ווערן אנגערופן רעזידענט אדער אינטערן. טיילמאל וועלן זיי זיך נאר צוקוקן און טיילמאל וועלן זיי יא עפעס טאן אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען.
שפיטאל געצייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער עמערגענץ צימער איז עקוויפטעט מיט פילע עלעקטראנישע און נישט עלעקטראנישע כלים און מאשינען וועלכע ווערן גענוצט פאר די פאציענטן:
סטעטאסקאפ = דאס איז די מערסט באקאנטע דאקטאר געצייג וועלכע מען נוצט אויסצומאלן א דאקטאר פאר א קינד. א סטעטאסקאפ איז נישט קיין עלעקטראנישע דעווייס אבער איז פון די וויכטיגסטע געצייג פאר א דאקטאר צו דיאגניזירן זיין פאציענט. דער דאקטאר לייגט צו די סטעטאסקאפ צו די הארץ, בויך, און רוקן און קען קלאר הערן דאס הארץ קלאפענישן און אלע רירונגען אין דער אטעם-סיסטעם.
די זעלבע סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו הערן די לונגען פון וועלכע דער דאקטאר קען באלד וויסן צי דער פאציענט ליידט פון אסטמא, נעמאניע, און ענליכע פראבלעמען. די סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו מעסטן די בלוט דרוק ווען דער דאקטאר הערט אויס די בלוט דרוק מיט די סטעטאסקאפ ווען ער בלאזט אריין די לופט. כאטש מען קען מעסטן די בלוט דרוק נאר מיט'ן ווייזערל, וועט אבער א דאקטאר בעסער פארשטיין דורכ'ן אויסהערן מיט א סטעטאסקאפ בשעת ער לאזט ארויס די לופט צעביסלעך.
קארדיאק מאניטער = דאס איז א מאשין וועלכע צייגט די הארץ קלאפענישן. מען נוצט דאס בעיקר פאר פאציענטן וועלכע קומען אריין מיט הארץ פראבלעמען. די מאשין באטראכטן די הארץ קלאפענישן און וועט אלאמירן ווען עפעס טויג נישט. טייל פון די מאשינען וועלן אויך האלטן אן אויג אויף די בלוט דרוק און די שטאפל פון אקסיגן וועלכע געפינט זיך אין דעם בלוט.
סטיטשעס טעצל = אין יעדע צימער געפינט זיך א טעצל וועלכע אנטהאלט אלע געצייג וועלכע מען דארף האבן צו נייען סטיטשעס. די ארבעט פון נייען סטיטשעס דארף טיילמאל געטאן ווערן אין גרויס איילעניש ווען א פאציענט פארלירט אסאך בלוט. אויך ביי יעדע אפעראציע נוצט מען דאס באלד ווען עס איז פארטיג.
ארטאפעדיק עקוויפמענט = די סארט עקוויפמענט איז געמאכט צו באהאנדלן אלע סארט ביינער צוברעכונגן און שפאלטענעס. די עקוויפמענט סעט אנטהאלט אלע סארט אייזערנע און פלאסטישע דעווייסעס וועלכע ווערט גענוצט צוריקצורוקן א ביין און דאס ארומצונעמען אויף ווייטער. עס איז אויך פאראן דארט די געצייג אויפצושניידן א קעסט (גיפס) און אסאך אנדערע זאכן וועלכע זענען געמאכט פאר'ן פאציענט צו האלטן פאר א לענגערע צייט אינדרויסן פון שפיטאל.
קרעש שאפע = דאס איז א שאפע פון געצייג וועלכע ווערן גענוצט אין די גרעסטע עמערגענץס ווען א פאציענט פאלט באוואוסטלאז אדער זיין הארץ הערט אויף ארבעטן. איינע פון די הויפט זאכן איז דער דעפיברילעיטאר וועלכע טוט אויפציטערן די הארץ דורך א שאק. ווען א קארדיאק מאניטער אלאמירט וועלן די נוירסעס און דאקטוירים באלד קומען צו לויפן מיט א דעפיברילעיטאר און וועלן שאקן דעם פאציענט וואס וועט טיילמאל העלפן זיין הארץ צוריקגיין צו זין געהעריגע הארץ קלאפעניש.
אינעם קרעש שאפע זענען אויך פאראן אסאך שרעקעדיגע געצייג וועלכע ווערן גענוצט צו שניידן און טאן באלדיגע מעטאדן ווי אריינלייגן א טוב אדער אנדערע זאכן.
פון עמערגענץ ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער פאציענט איז דיאגניזירט און זיין מצב איז סטאביל וועט מען אים ווייטער שיקן צו אנדערע אפטיילונגן אין דעם שפיטאל אדער צו אן אנדערע שפיטאל אויב עס פעלט זיך אויס. אויב דער פאציענט איז באשטעטיגט צו זיין אין א גוטן צושטאנד וועט מען אים פארשרייבן א רעצעפט, אויב עס פעלט זיך אויס, און אים אהיימשיקן.
יעדע פאציענט ווערט ווייטער געשיקט מיט געשריבענע אדער געדרוקטע באריכטן וועלכע לויט'ן זיין מצב. ווען ער וועט אנקומען צו די אנדערע אפטיילונגן אדער אין אן אנדערע שפיטאל וועלן די דארטיגע דאקטוירים באלד וויסן פון וואס עס האנדלט זיך און וועלן אים נישט דארפן נאכאמאל אונטערזוכן און דיאגניזירן.
ווען א פאציענט ווערט אהיימגעשיקט אינמיטן די נאכט און דער דאקטאר האט אים פארשריבן א רעצעפט וועלכע ער וועט באלד דארפן האבן וועט מען אים געבן אינפארמאציע וואו ער קען יעצט באקומען אזא מעדיצין. רוב גרויסע שטעט האבן א רייע פארמאסיס געשעפטן וועלכע זענען אפען 24 שטונדן אבער אין די קלענערע שטעט ווערט דאס איינגעטיילט צו נעכט און יעדע פארמאסי איז אפען אן אנדערע נאכט. דאס געזעץ פארלאנגט אז יעדע שטאט מוז האבן כאטש איין פארמאסי וואס זאל זיין אפען יעדע מינוט אין טאג. די שפיטעלער באקומען די ליסטעט און וועלן אהינשיקן זייערע פאציענטן.


text:
אברהם אבינו
אברהם איז דער פאטער פון דעם אידישן פאלק.
עס איז א מחלוקה וואו פאטריארך אברהם איז געבוירן. אין געוויסע מדרשים איז פאראן אז ער איז געבוירן אין כותא. אנדערע זאגן אז ער איז געבוירן אין אור-כשדים. דער רמב"ן שרייט געוואלד, אז ער איז געבוירן נישט אין אור כשדים, נאר אין עבר הנהר.
הקב"ה האט אויסדערוועלט זיינע קינדער צוליב דעם וואס זיין ספערמע איז גענעטיש שטארק נאמנות אז זיי וועלן זיך האלטן שטענדיג צו די אמונה און בטחון.
ער האט שוין ביי די 3 יאר פון זיך אליינס אויסגעטראפן אז די וועלט און אירע באשעפענישען און נאטור מוז זיין פון א פלאנירער און גאר קלוגער וויסענשאפטליכער אלס - ווייסער. - דורך א מעשה וואס ער האט מיטגעלעבט און ווערט פארציילט אין מדרש אז ער האט שפאצירט אויף דעם וועג און די זון האט געבאקן מיט א מורהדיגע שטארקייט אים צו מאכן הייס האט ער זיך אראפגעזעצט אונטער א בוים וואס האט אים געגעבן שוץ און אפגעקילט, אזוי ארום האט אים באטראפן די גילוי השכינה זעהנדיג זיין חסד און קלוגער אויספארמונג פון בוים אים צו דינען. האט ער זיך זינט דעמאלטס באהאפטן צום בורא כל עולמים און הקבה האט געשלאסן מיט אים א בונט צו פארמערן זיינע קינדער ווי די שטערן פון הימל און זאמד פון בארטן.
אברהם איז נפטר געווארן א' טבת ב'קכ"ג.


text:
ליקוי לבנה
א ליקוי לבנה פאסירט ווען די לבנה גייט הינטער דער ערד אַזוי אַז די ערד פארשטעלט די שטראלן פון דער זון פון אנקומען צו דער לבנה. דעם קענען געשען נאָר ווען די זון, ערד, און לבנה זענען אַליינד פּונקט, אָדער זייער ענג אַזוי, מיט דער ערד אין דעם מיטל. בכן, אַ ליקוי לבנה קענען נאָר פּאַסירן די נאַכט פון אַ גאנצער לבנה. דער טיפּ און לענג פון אַן ליקוי אָפענגען אויף די לבנה ס פּלאַץ קאָרעוו צו זייַן אָרבאַטאַל נאָודז. די מערסט פריש גאַנץ ליקוי לבנה פארגעקומען אום 15טן יוני 2011; עס איז געווען אַ הויפט ליקוי, קענטיק איבער אייראָפּע און דרום אַמעריקע נאָך זונ-ונטערגאַנג, איבער אפריקע און רובֿ פון אזיע, און אויסטראליע איידער זונופגאַנג. עס דויערט 100 מינוט.
ניט ענלעך אַ ליקוי חמה, וואָס קענען נאָר זיין וויוד פון אַ זיכער לעפיערעך קליין געגנט פון דער וועלט, אַ ליקוי לבנה זאל זיין וויוד פון ערגעץ אויף דער נאַכט זייַט פון די ערד. אַ ליקוי לבנה דויערט אַ פאר שעה, קעגן אַ גאַנצע ליקוי חמה דויערט בלויז עטלעכע מינוט בייַ קיין געגעבן אָרט, רעכט צו דער קלענערער נומער פון די לבנה ס שאָטן.


text:
ניאגארא פאלס
ניאגארא פאלס (ענגליש: Niagara Falls) איז א גרופע פון מאסיווע וואסערפאלן אויפן ניאגארא טייך אין מזרח צפון אמעריקע. די וואסערפאלן זענען די גרעסטע אין צפון אמעריקע און ברענגט אהין צענדליגער מיליאנען באזוכער יעדע יאר.
די וואסערפאל אויף דער קאנאדישער זייט איז דער וועלט'ס מערסט רוישיגע וואסערפאל. עס זענען פאראן פיל העכערע און פיל ברייטערע וואסערפאלן אין אפריקע אבער קיינע פון זיי לאזן נישט אראפ אזויפיל וואסער אויפאיינמאל.
אינהאַלט
לאקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ניאגארא וואסערפאלן געפינען זיך ביי די גרעניצן צווישן ניו יארק און אנטעריא פראווינץ פון קאנאדע. די וואסערפאלן געפינען זיך אינעם ניאגארא טייך וועלכע איז א שמאלע לענגליכע טייכל וועלכע שלענגעלט זיך פון דער גרויסער אזערע ראיאן וועלכע איז א טייל פון די גרויסע אזערעס (שענסטע אזערעס) וועלכע טיילן אפ די מזרח שטעט פון ניו יארק, פענסעלוועניע, אהייא, מישיגן, וויסקאנסין, און אינדיאנע מיט די דרום שטעט פון קאנאדע ווי טאראנטא, לאנדאן, מיסעסאוגע, העמילטאן און נאך.
פון ניאגארא פליסט דאס וואסער אריין אין לעיק אנטעריא וועלכע איז די גרעסטע פון די פינף גרעיט לעיקס. סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז דאס וואסער פון לעיק עריע וועט עווענטועל אויסרינען און די וואסערפאלן וועלן זיך אפשטעלן. אין די לעצטע 50 יאר האבן אינדזשענירן עטליכע מאל בעארבעט די פלוס פון וואסער און מיט דעם פארלאנגזאמט די וואסערפאלן אז עס זאל נעמען וואס לענגער ביז עס וועט אויסרינען. אבער נאך אלץ גלייבן זיי אז דאס וועט עווענטועל אויסרינען.
די וואסערפאלן זענען צעטיילט צו דער אמעריקאנער זייט און דער קאנאדער זייט וויבאלד די גרעניץ לויפט אינמיטן די נייעגרע טייך. די וואסערפאל אויף די אמעריקאנער זייט געפינט זיך צווישן פראספעקט פאוינט און די גאוט אינדזלען און אויף די קאנאדישע זייט פאלט עס צווישן די גאוט אינזלן און טעיבל ראוק. די קאנאדישע וואסערפאל רופט זיך האורסשו (שיך פון א פערד) צוליב איר פארעם. די אמעריקאנער וואסערפאל איז איין לאנגע גלייכע פאל פון 1,060 פיס (320 מעטער) ברייט וואו 150,000 גאלאנען וואסער פאלן 176 פיס יעדע סעקונדע. אויף די קאנאדער זייט איז עס פיל אינטערעסאנטער וויבאלד עס גייט רינדיג און איז ברייט 2,600 פיס. די הייך איז 167 פיס וואו עס פאלן 600,000 גאלאנען וואסער פער סעקונדע. די הייך פון די פאל אויף די אמעריאנער זייט איז אביסל העכער אבער וויבאלד עס זענען דארט פאראן שטיינער וועלכע גייען ארויף צענדליגער פיס בלייבט די קאנאדער זייט אויך פיל העכער. (עס איז פאראן אויך א דריטע וואסערפאל א שפאן פון די אמעריקאנער וואסערפאל וועלכע איז שמאל און רופט זיך די ברידעל וועיל פאללס).
עס זענען פאראן דארט דריי בריקן ביז 6 מייל ווייט פון די וואסערפאל. די נענטסטע בריק איז די רעינבאו בריק וועלכע איז נישט אפן פאר אויטאס נאר פאר פיסגייער און ביציקלעך. ווייטער ארויף איז פאראן די וואורפול בריק וועלכע האט פארשידענע רעגולאציעס ווער עס קען יא אריבערגיין די בריק און ווער נישט. די גרינגסטע וועג אריבערצוגיין אויף די קאנאדער זייט איז דורך די לואיסטאן-קווינסטאן בריק וועלכע געפינט זיך 5.6 מייל ווייט פון די וואסערפאל.
די וואסערפאל קען געזען ווערן פון צענדליגער פלעצער. עס זענען פאראן דארט שטאטישע פארקס פון ביידע זייטן פון וואו מען קען זייער גוט זען. פון רוב האטעלס נאנט צו די וואסערפאלן קען מען גאר גוט זען די וואסערפאלן.
ווינטער זענען די וואסערפאלן נישט אזוי פליסיג וויבאלד טייל פון דאס וואסער ווערט פארפרוירן. דאס וואסער איז דאס מערסטע רוישיג אין די פרילינג מאנאטן ווען אלע שניי לאזט זיך אויף און רינט אריין אינעם טייך וועלכע גייט שפעטער אראפ די וואסערפאלן. אינעם זומער זענען די וואסערפאלן עטוואס ווייניגער רוישיג און עס הערשט דארט טיילמאל א שטארקע נעפל העכער די וואסערפאלן אין דערין זעט זיך א קלארע רעגנבויגן.
טוריסט אינדוסטרי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווילינג שטעט פון ניאגארא פאלס, ניו יארק און ניאגארא פאלס, אנטעריא אפערירן אינאיינעם א ריזיגע טוריסט אטראקציע ארט וועלכע ברענגט דארט צענדליגע מיליאנען מענטשן שוין פאר איבער הונדערט יאר. עס זענען פאראן דארט קליינע שטעט וועלכע זענען געבויט נאר פאר דעם צוועק. גיגאנטישע האטעלן זענען געבויט נישט ווייט פון די ברעגעס און ביידע שטעט אפערירן שטאטישע פארקס וועלכע ערלויבן אויג פארכאפענדע סצענעס פון די וואסערפאלן פריי פון אפצאל.
גאר אינטרעסאנטע אטראקציע פונקטן זענען אויפגעשטעלט געווארן במשך די יארן, אריינגערעכנט די דזשורני ביהיינד די פאלס און די היסטארישע מעיד אוו די מיסט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז די וואסערפאלן זיינען געשאפן געווארן בערך טויזענט יאר צוריק. זיי האלטן אז די גאנצע געגנט איז אמאל געווען פארפרוירן א גאנץ יאר און ווען די אייז איז פארגאנגן און די פלוס פון וואסער האט אנגעהויבן קומען איז די וואסערפאלן אויסגעפארעמט געווארן.
געאגראפיע טוישט זיך און דאס איז געשטעלט געווארן אין יאר 1954 ווען ריזיגע שטיינער האבן אנגעהויבן פאלן פון דער ערד אונטער די וואסערפאלן. עס איז נאר פארשטענדליך אז פון אזויפיל מיליאנען גאלאנען וואסער וועלכע פאלן מיט אזא אימפאקט האט דאס אן עפעקט אויף דער ערד אונטער די וואסער און זאכן טוישן זיך מיט די יארן.
דער ערשטער מענטש וואס האט באזוכט און פארציילט וועגן די ניאגארא וואסערפאלן איז געווען סעמועל די טשעמפעלין, א פראנצויזישער פארשער, וועלכער האט באזוכט דאס פלאץ אין יאר 1613. עטליכע צענדליגע יארן שפעטער האט א פלעמישער פארשער אויך דארט דעגרייכט און האט געשריבן א בוך דערוועגן אין יאר 1678 און דאס צוריק געשיקט קיין אייראפע.
ווען די שטיינער זענען געפאלן אין 1954 האבן אמעריקאנער פארשער אונטערגענומען א שטודיע וועגן די ערד אונטער די וואסער. כדי צו קענען פארשן האבן זיי אפגעשטעלט די אמעריקאנער וואסערפאל דורך בויען א דאמבע נעבן די וואסערפאל. מען האט אויסגערייניגט דאס פלאץ פון אפגעשוואכטע שטיינער און ווען די אויספארשונג איז פארטיג געווארן האט מען אויפגעלעזט די דאמבע און דאס וואסער האט נאכאמאל אנגעהויבן פליסן ווי בעפאר.
עלעקטריק קראפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט אזויפיל וואסער פאלט דארט מיט אזא קראפט האבן טעכניקער נאך איבער 150 יאר צוריק אויסגעפלאנט וויאזוי מען קען באקומען עלעקטריק דורך די קראפט וועלכע ווערט געשאפן פון די וואסערפאל. אין 853' האט מען צום ערשטן מאל אנגעהויבן געניסן פון די קראפט ווען מען האט געבויט ספעציעלע קאנאלן וועלכע זענען געגאנגען ביז פעקטאריס וועלכע זענען אויפגעבויט געווארן נאנט צו די וואסערפאלן. אונטער די געביידעס האבן די טעכניקער אויפגעבויט ריזיגע מילעכילס וועלכע איז געטריבן געווארן פון די פלוס פון דאס וואסער און האט געגעבן קראפט צו זייערע מאשינען.
אין 896' האט מען אויף די אמעריקאנער זייט אויפגעבויט די ערשטע היידרא-עלעקטריק פאוער פלענט וועלכע האט געשאפן עלעקטריק וועלכע איז געשיקט געווארן צו דערנעבנדיגע היימען און פעקטאריס. אין 950' האבן אמעריקע און קאנאדע אונטער געשריבן אן אפמאך איבער וויפיל וואסער זיי מעגן אוועקנעמען פון די ניאגארא טייך צו בויען גיגאנטישע עלעקטריק פלענטס. באלד דערנאך האבן ביידע לענדער אויפגעבויט גיגאנטישע פאוער פלענטס פון וועלכע טויזענטער היימען באקומען עלעקטריק ביז'ן היינטיג'ן טאג. די פלענט אויף די אמעריקאנער זייט גיט ארויס 2,400,000 קילא-וואטס פון עלעקטריק און די פלענט אויף די קאנאדער זייט גיט ארויס 1,815,000 קילא-וואטס. ביידע פלענטס שאפן די עלעקטריק ארום 4 מייל אונטער די וואסערפאלן וואו דאס וואסער ווערט אראפגעטריבן אין אונטערערדישע קאנאלן און טרייבט טורבין מאטארן וועלכע באשאפן עלעקטריק וועלכע ווערט גענוצט אין די ארומיגע געגענטער אויף ביידע זייטן פון די גרעניץ.
אינטערעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נייעגרע טייך איז א טייל פון די גרעיט לעיקס וועלכע פארמאגן אלע אינאיינעם 20 פראצענט פון די וועלט'ס פרישע וואסער. רוב פון די וואסער גיט אדורך די ניאגארא טייך און פאלט אראפ די וואסערפאלן עטליכע מאל פער יאר.
איבער די ווינטער ווערן רוב וואסער אין די לעיקס פארפרוירן אבער די נייעגרע וואסערפאלן שטעלן זיך נישט אפ. דאס וואסער ווערט פארפרוירן נאר פון אויבן און די וואסער אונטער דעם פליסט ווייטער אראפ די וואסערפאלן. אויף די אונטערשטע טייל פון די לעיק ווערט דאס וואסער פארפרוירן אבער נאנט צו די וואסערפאלן קען דאס נישט פארפרוירן ווערן ווייל די שטענדיגע וואסער פלוס לאזט דאס נישט צו.
ביז דאס יאר 912' פלעגן מענטשן קומען קיין ניאגארא אין די ווינטער און האבן שפאצירט אויף די אייז אויף די אונטערשטע טייל פונעם טייך און האבן געהאט א גוטע פאנאראמע פון די וואסערפאלן. דאס ארט האט אין יענע יארן באקומען דעם צונאמען די אייז בריק און צענדליגער טויזענטער מענטשן פלעגן קומען דארט יעדע ווינטער. די אייז בריק איז פארשלאסן געווארן פאר מענטשן אין די ווינטער פון 912' נאכדעם וואס 3 טוריסטן זענען אומגעקומען ווען די אייז אונטער זיי האט זיך אונטערגעבראכן און זיי זענען דערטרונקן געווארן. זינט דעמאלט לאזט מען מער נישט גיין אויף די אייז אפילו אין גאר קאלטע ווינטערס ווען עס ווערט שטארק פארפרוירן.
אמאל פלעגט אין די ווינטער פאלן ריזיגע שטיקער אייז וועלכע זענען מיטגעשווימען אראפ די וואסערפאלן. נאכדעם וואס די ענערגיע פלענטס זענען געבויט געווארן האט מען איינגעשטעלט א ספעציעלע סיסטעם וועלכע האלט אפ די אייז פון שווימען נאנט צו די וואסערפאלן ווייל די פאלנדיגע שטיקער אייז קען שטערן און שאדן מאכן די פלענטס.
נאר איינמאל וואס מען ווייסט זענען ביידע וואסערפאלן גענצליך אפגעשטעלט געווארן. דאס איז געווען אין יאר 848' ווען ריזיגע שטיקער אייז האבן בלאקירט דאס וואסער און די וואסערפאלן האבן זיך אפגעשטעלט פאר עטליכע שטונדן. דאס וואסער האט נישט געפרוירן און איינמאל די אייז זענען אוועקגעשווימען איז דאס וואסער ווייטער געפאלן ווי בעפאר.
דאס גערודער וואס די וואסערפאלן מאכן קען געהערט ווערן מיילן ווייט אויב אלעס איז שטיל. די גערודער איז איינגענעם צו הערן אפילו ווען מען שטייט נאנט צו די וואסערפאלן.
די וואסערפאלן שיינען יעדע נאכט דורך ספעציעלע קאלירטע לעקטערס וועלכע זענען אינסטאלירט קעגן איבער ביידע וואסערפאלן. דורכאויס די זומער מאנאטן מאכט מען פייערוואורקס נעבן די וואסערפאלן יעדע פרייטאג צו נאכטס און יעדע זונטאג נאכט. אויסערדעם איז פאראן ספעציעלע פייערוואורקס פארשטעלונגן 4 מאל פער יאר. זיי זענען: מעמאריעל דעי, יולי דעם פערטן, און די קאנאדישע חגאות פון וויקטאריע דעי, און קאנאדע דעי אום יולי דעם ערשטן.
דער קראפט פון דאס וואסער איז גענוג שטארק אומצוברענגן א מענטש אויב מען שטעקט נאר אריין די קאפ אונטער דאס וואסער. צענדליגער מענטשן באגייען זעלבסמארד יעדעס יאר אין נייעגרע דורך אריינשפרינגן אין די וואסערפאלן.
ניאגארא דעירדעווילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ניאגארא דעירדעווילס
צוליב איר מאסיווקייט איז ניאגארא פאלס געווען א פלאץ מיט וועלכע קונצלער האבן געגליכן צו געווינען אויפמערקזאמקייט מיט זייערע קונץ שטיק. נאך בעפאר ניאגארא פאלס איז געווארן אן אטראקציע פונקט האבן געוויסע קונצלער באוויזן אהינצוברענגן טויזענטער צו ווייזן פארשידענע קונצן ווי שפאצירן העכער'ן וואסערפאל אויף א שטריק און שפעטער א שטיק פון זיך אריינלייגן אין א קאסטן און דערמיט אראפפאלן די וואסערפאל.


text:
פארגעניגן
פארגעניגן אדער נחת אדער תענוג איז א פאזיטיווע סענזאציע. דאס פארקערטער ווי פיין, עס איז א געפיל פון גוט קעגן שלעכט. מען שפירט דאס אלס טעם געוויינליך בשעתן עסן אדער האבן געשלעכט אדער הייליגע מענטשן שפירן דאס בשעתן דאווענען אדער גאר אינטאלעקטואלע ביים לערנען ווייל מען איז דעמאלטס פרייליך און דאס שאפט פארגעניגן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידיש נחת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן אז די קינדער גייען אין די מסורה איז דאס פארשאפט נחת פאר די עלטערן.
עונג שבת ויו"ט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז א מצוה צו שלאפן און עסן פלייש און טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען אין שבת און יו"ט כדי צו זיין פרייליך און אזוי ארום זיין אין פארגעניגן אין די הייליגע טעג.


text:
וויליאמסבורג, ברוקלין
וויליאַמסבורג (ענגליש: Williamsburg) איז אַ חרדיש אידישן געגנט אין צפון ברוקלין, ניו-יאָרק.
אינהאַלט
- 1 באפעלקערונג
- 2 פאליטיק און קאנטראווערסיעס
- 3 גרענעצן פון דער אידישער געגנט
- 4 צייטונגען און אויסגאבעס
- 5 באוואוסטע פערזענליכקייטן פון וויליאמסבורג
- 6 באוואוסטע כאראקטערן פון וויליאמסבורג
- 7 באוואוסטע אידישע ארגאניזאציעס פון וויליאמסבורג
- 8 פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג
- 9 היסטאָריע פון די נאמען
- 10 וועבלינקען
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מערהייט איינוואוינער היינט צו טאג זענען חסידישע אידן מערסטענס אונגארישע אפשטאמיגע וואס האבן זיך אהערגעצויגען אין די יארן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה. אויך וואוינען דארטן א באדייטענדע צאל אפשטאמיגע פון פארטא ריקא, שווארצע און ארטיסטן.
די אידישע באפעלקערונג אין וויליאמסבורג זענען צוטיילט צו א באדייטענדע צאל געמיינדעס. די גרעסטע געמיינדע איז סאטמאר, וואס איז היינט צוטאגס צוטיילט צווישן צוויי גרויסע פראקציעס, די אהרונים און זאליס. ווי אויך זענען דא דארטן די גרעסערע קהילות ווי פאפא, וויזשניץ, קלויזענבורג, וויען, נייטרא, קראסנא, צעהלים, שאפראן, סקווירא, בעלז , בעלז-מאכניווקע און נאך. טייל פון די האבן אייגענע שולן, תלמוד תורה'ס פאר יונגלעך, בתי חינוך פאר מיידלעך און קעמפס אין די קעטסקילס פארן זומער. א טייל האבן אויך אייגענע מקוה'ס, זאלן, מצה בעקערייען און פארשידענע ערליי אינסטיטוציעס וואס פעלט זיך אויס צום אידישן לעבן.
געוויסע מענטשן אופן וויליאמסבורג א "די ירושלים פון אַמעריקע".
פאליטיק און קאנטראווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטיסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין משך פון די לעצטע יארן האבן זיך אריינגעצויגען אין דער געגנט פון צפון וויליאמסבורג פילע "היפסטערס" און "ארטיסטן", אינגערע לייט פונעם מיטל-העכערן סאציא-עקאנאמישן קלאס. דאס געגנט איז צוליב זיי אדורך א פראצעס פון גענטריפיקאציע, און דאס האט ארויף געברענגט ריעל עסטעיט פרייזן אין דעם גאנצן געגנד.
כאטש פילע פון די בנינים אין די היינט טייערע געגנט געהערן צו חסידים פון וויליאמסבורג, און דער איבערטויש פון דעם געגנט איז געווען פאר זיי לטובה, זענען אבער פילע וויליאמסבורגער איינוואוינער אומצופרידן אויף די אנטוויקלונגען. טייל רופן דאס אן א "מכה", און טייל האלטן אז זיי באשטייען א ריזיגן מאראלישע סכנה פאר די חסיד'ישע איינוואוינער.
עירוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תש"ס יארן איז געווען לעבעדיג אין וויליאמסבורג מיט אן עירוב וואס איז געבויט געווארן קעגן די דעת פון רוב רבנים און איינוואוינער פון די סאטמערער קרייז, וואס טענה'ן אז דאס איז געווען קעגן דעם סאטמארער רב'ס מיינונג:
1) ווייל עס איז נישטא קיין איין רב וואס האט א כוח אויף דער שטאט אלס שטאטס רב, קען מען נישט אויפפאסן אויף דעם עירוב געהעריג לויט זיי, און ווי דער סאטמארער רב האט זיך אפאר מאל אויסגעדריקט פאר זיינע נאנטע אז אין מאנהעטען ווי דער רב הכולל האט געמאכט אן עירוב האבן זיך אידן נאך סומך געווען דערויף אסאך יארן נאכדעם וואס ער האט שוין נישט געלעבט און דער עירוב איז שוין לאנג נישט געווען כשר, ווידער איז דא שטארקע באווייזן אז די מעשה מיט מאנהעטן איז ארויסגעזויגן פון די פינגער פאר פאליטישע חשבונות
2) אנדערע פארציילן גאר אז ער זאל זיך האבן אפאר מאל אויסגעדריקט אז בעדפארד עוועניו איז א רשות הרבים דאורייתא ע"כ קען מען נישט מאכן א עירוב אין וויליאמסבורג. א זאך וואס איז נישט פארשריבן, און אפילו עס איז געווען עירובין בחייו אין בעדפארד גארדענס, ראדני, אין סוכות, איז אבער קיינמאל נישט געווען א עירוב איבער בעדפארד עוו. ווייל דער סאטמארער רבי האט געהאלטן אז עס איז א רשות הרבים דאורייתא.
דער פראבלעם מיט דער טענה איז נאר, אז לויט די כללים פון רשות הרבים מוז א גאס האבן 600,000 דורכגייער, און לויט די שטאטישע ציפערן גייען נישט דורך אויף בעדפארד קיין 100,000 אין א טאג, ווידער לויט ר' משה - וואס האלט אנדערש ווי די סאטמארער רביס - האט די 600,000 נישט מיט דער גאס, נאר מיט דער שטאט, איז דאך ראדני אויך א רשות הרבים דאורייתא, דערנאך איז דא נאך תנאים אויף א רשות הרבים עס מוז זיין מפולש ומכוון, וואס בעדפארד איז נישט.
די אודווארי רב שרייבט אין זיין תשובה אז דער סאטמארער רב האט יא געשטיצט מאכן אן עירוב אין וויליאַמסבורג.
דער עירוב אין וויליאמסבורג איז געבויט געווארן דורך ר' אשר גאלדהירש, א באיאנער חסיד.
בעלזא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער בעלזער רב האט געזאגט פאר זיינע חסידים מען טאר נישט וואוינען דארטן ווייל "וויליאמסבורג איז אן עיר הנדחת". אבער היינט צוטאג האבן זיי שוין יא א קליין שטיבל דארט.
גרענעצן פון דער אידישער געגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון מערב לויפט קענט עוועניו, פון מזרח און צפון לויפט שיף די בראדוועי גאס. און פון דרום ווערט היינט צוטאגס פארעכענט לאפאיעט עוועניו די גרעניץ.
צייטונגען און אויסגאבעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארונים אין זייער בלאט זאגן אז מען פארפירט קעגן עטרת אברהם צוליב דעם וואס ליטווישע מענשטן קומן דארטן, און אויך איבער דעם פראבלעם אז דער אראבער אינדרויסן פון גרעניץ פארקויפט דער מאדערן העברעאישער משפחה און השבוע.
די קנאישע קרייזן ווילן אז מזאל נישט פארקויפן די המודיע צייטונג אין וויליאמסבורג, אזוי אויך די משפחה און עמי מאגאזינען. א ספעציעל אגרעסיווע קאמפיין איז פארגעקומען אנטקעגן די עמי מאגאזין אין ווינטער פון תשע"ב.
באוואוסטע פערזענליכקייטן פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי יואל טייטלבוים זצ"ל (1888-1979 נפטר כ"ו אב תשל"ט) סאטמאר
- רבי משה טייטלבוים זצ"ל (1914-2006 נפטר כ"ו ניסן תשס"ו) סאטמאר
- רבי זלמן לייב טייטלבוים מסאטמאר וויליאמסבורג.
- רבי אשר אנשיל קרויז זצ"ל ראצפערט
- רבי מענדעלע טייטלבוים מהופער סיגוט אנטווערפן סאטמאר ארונים.
- רבי יעקב יחזקיה גרינוואלד, פאפא רבי שליט"א
- רבי אשר אנשיל כ"ץ, וויענער רב שליט"א
- רבי אפרים פישל הערשקאוויטש שליט"א גאב"ד האליין און דומ"ץ קלויזענבורג
- רבי יצחק מאשקאוויטש שליט"א אבד"ק מדר"ש חמ"ד נייטרא וויליאמסבורג
באוואוסטע כאראקטערן פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באוואוסטע אידישע ארגאניזאציעס פון וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- התאחדות הרבנים
- יו. דזשעי. אי.
- או. די. עי.
- סי. דזשעי. סי.
- חברה הצלה
- חברה שומרים
- קרן עזר
- ביקור חולים ד'סאטמאר
- דור ישרים
- חוש
פילמען און ביכער וועגן וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א פילם פון חסידישע ייִדן פון יאר תשנ"ז A Life Apart, Hasidism in America
- א ביך פון חסידישע ייִדן Hasidic People: A Place in the New World
היסטאָריע פון די נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאַר תקנ"ב האָט ריטשאַרד מ. װאוּדהאל אָפּגעקױפֿט דרײַצן אקער אריבער די איסט ריווער טייך און עס אַ נאָמען געגעבן נאָך יונתן װיליִאַמס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וומס"ב ארד WBURG
- וומס"ב פארשידענארטיגס Billburg
- וומס"ב מאגאזין Free Willamsburg
- וומס"ב היסטאריע אין בילדער
wbg-history wbg-history Our Brooklyn-Williamsburg
- בילדער פון אמאליגע חסידישע לעבן אין וומס"ב Herzberg Photos
- וומס"ב לייברערי Williamsburgh Library
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
כעמישער סימבאל
דער כעמישער סימבאל פון א עלעמענט איז א קאד פון איינס אדער צוויי גלחישע אותיות וואס זענען א פארקירצערונג פונעם נאמען פונעם עלעמענט. מען ניצט דעם קאד אין דער פעריאדישער טאבעלע און אי כעמישע פארמלען. דער נאמען פונעם עלעמענט נעמט זיך פון לאטיין אדער גריכיש, און טיילמאל פון דעם נאמען פון א וויסנשאפטלער וואס מאן האט אים באערט,
למשל: דער סימבאל O פאר זויערשטאף (אקסיגען) נעמט זיך פון לאטיין Oxygenium; דער סימבאל Hg פאר קוועקזילבער נעמט זיך פון גריכיש ύδpάpYupoς (Hydrargyrum אויף גלחיש).
ווען מען וויל ספעציפיצירן א געוויסן איזאטאפ פון אן אטאם, לייגט מען צו א נומער לינקס אין דער הייך וואס באדייט די צאל נוקלעאנען, למשל 14N.
די צאל אטאמען אין א מאלעקול ווערט באצייכנט מיט א נומער רעכטס, למשל: N2 אדער Fe2O3
מ'קען זען די כעמישע סימבאלן פון אלע עלעמענטן אין דער פעריאדישער טאבעלע.


text:
אעראפלאנען שיף
א פליגער טרעגער איז א שיף, וואס איז גאר גרויס און ברייט צו קענען אקאמאדירן עראפלאנען, און א לאנדונגס ליניע פאר די עראפלאנען, וואס פליען ארויף צו אראפ.
די לענג פון אזא מאסיווע שיף איז ווייניגסטנס הונדערט מעטער, (300 פיס), די גרעסערע דערגרייכן 300 מעטער (איבער 900 פיס). רוב עראפלאנען אויף די שיפן, זענען קאמפס עראפלאנען, און אטאקיר עראפלאנען. אין רוב שיפן וועט אויך זיין פלאץ פאר העליקאפטערן. אויף אזא שיף דינען טויזנטער מאטראזן, און פארמאגט אלצדינג, וואס רעכנט אריין, אויפצוהאלטן א קליינע שטאט, ווי ראדיא, טעלעוויזיע, און ערטער צו דאווענען, פאר רעליגיעזע מענטשן.
וויבאלד די שיף איז גאר גרויס, און איר זעלבסטשוץ איז א שוואכע, האט יעדע פליגער טרעגער, א גאנצע פלאט פון קריגס שיפן, קליינע און גרויסע, וואס באשיצן די שיף פון אטאקעס. ביי דער צווייטער וועלט קריג און נאכדעם, איז די שיף געווארן א גאר וויכטיקע געצייג פאר א מיליטער, וואס האט אזא שיף, און א ים פלאט וואס באנוצט זיך מיט דעם.
אין יאר 2009, זענען 9 לענדער גערעכנט געווארן, וואס פארמאגן אזא שיף. די פאראייניקטע שטאטן עלף. בריטאניע און איטאליע, האבן צוויי יעדער פאר זיך. רוסלאנד, אינדיע, בראזיל, טיילאנד, פראנקרייך, און שפאניע, איינס יעדער פון זיי.
דער אמעריקאנער ארמיי, וועלכע האט 11 אזעלכע שיפן, האט 10 פון די נימיץ פליגער טרעגער סעריע. די פאראייניגטע שטאטן, האט ארום טויזנט פליגערס אויף די שיפן. בריטאניעס שיפן האבן פלאץ, פאר 50 עראפלאנען, איטליכער פון זיי.


text:
בעדואינער
בעדואינער זענען אראבער, און רוב זענען מוסלמענער, בעדואינער מיינט מדבר איינוווינער אין אראביש.
די מענטשן לעבן אין מדבר, און זענען וואנדערער פון איין פלאץ צום צווייטן, זיי לעבן אין שבטים צוזאמען, און דער הויפט פון שבט הייסט שייך.
די בעדואינער געפונען זיך אין סאהארא מדבר, סיני האלבאינדזל, ישראל, אראבישער האלבאינדזל און יארדאניע. אין סאודי אראביע און אין יארדאניע, זענען די הערשער טאקע בעדואינער.
בעדואינער זענען געווענליך זייער עקסטרעם, ווען עס קומט צו פאמיליע עהרע, און זייער באהאנדלונג צו פרויען ווענט זיך ביי די שבט, נארמאל האט דער מאן זיין געצעלט, זיינע פרויען אין זייער געצעלט, און די מאן זיצט מיט זיינע בהמות, ווי שעפסן, ציגן, אד"ג.
דאס לעבן פון א בעדואינער, איז געוואנדן אין זיין קעמל, פון די נקבה טרונקט ער מילך, און ער עסט די פלייש פונעם קעמל, פון די האר מאכט ער קליידער, און זיין געצעלט, פון זיין הויט מאכט ער כלים, שיך, פון די קעמלס מיסט, הייצט די בעדואינער אויף וואסער פאר זיין קאווע, און צו דעם אלעם דינט דער קעמל, אויף צו רייטן פון איין פלאץ צום צווייטן.
טייל בעדואינער וועלן צו מאל אויך האבן שאף, אויך פאר מילך און פאר וואל.
ביי די בעדואינער, איז א גרויס חשיבות צו האבן א פערד, אויך א נקבה. א פערד ווערט ספעציעל טייער אויב האט עס ענליך צו א יוחס בריוו, און אויב פארקויפט א בעדואינער זיין פערד, מיינט עס אז זיין עקאנאמישער לאגע, איז גאר שלעכט.
אין די צוואנציגסטן יארהונדערט, ווען גרענעצן, צווישן לענדער זענען געווארן באפולמעכטיקט, און אריבער גיין צו אנדערע איז שווערער געווארן, איז זייער וואנדערונג טיילווייז פארליזירט געווארן, אבער קענענדיק זיך גוט אויס אין מדבר, האבן זיי זיך אסאך פארנומען מיט אריבערשווערצן סחורה, מייסטנס אומלעגאל ווי מענטשן, דראגס, אויפרייס מאטריאל, און אנדערע אומלעגאלע ארטיקלען.
היינט זענען רוב בעדואינער באזעצט אין שטעט מיט הייזער, אין צפון ישראל איז כמעט נישטא קיין געצעלטן, אין נגב, זענען נאך פארהאן, אבער אסאך האבן זיך באזעצט אין שטעטלעך, וואס די רעגירונג האט ספעציעל אויפגעשטעלט פאר זיי.
זיי ווערן באצייכענט אלס גרויסע מכניסי אורחים, זיי באהאנדלען געסט ווי זייער שווארץ אפל פון אויג, אויב איינער רירט צי, צו זיין גאסט, קען עס ברענגן צו א גאנצע קריג, צווישן פאמיליעס אדער שבטים.
זיי האבן א באזונדערע דיאלעקט אראביש, וואס איז אנדערש פון אראביש, גערעדט ביי אנדערע מענטשן.
אין ישראל דינען אסאך פון זיי אין צה"ל, אדער אינעם מדבר רעקאניסענס באטאליאן, אדער אלס אויסשפירער (גששים), וואס באקוקן דעם שטח אויב איז עס ריין פון מינעס אד"ג.


text:
פראנקרייך
פֿראַנקרײַך (פראנצויזיש: France פֿראַנס), אפיציעל די פראנצויזישע רעפובליק (פראנצויזיש: République Française רעפובליק פֿראַנסעז), איז אַ לאַנד אין מערב אייראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז פאַריז. עס ציט זיך אויס פונעם מיטלענדישן ים אין דרום ביזן ענגלישן קאנאל און דעם צפון ים אין צפון, און פונעם ריין אין מזרח ביזן אטלאנטישן אקעאן אין מערב. פראנקרייך גרענעצט (זייגערווייז פון צפון) בעלגיע, לוקסעמבורג, דייטשלאנד, די שווייץ, איטאליע, מאנאקא, אנדארא און שפאניע. פראנקרייך איז אויך באהאפטן צו ענגלאנד דורכן קאנאל טונעל.
פראנקרייך איז דאס גרעסטע לאנד אינעם אייראפעישן פארבאנד אין שטח, און דאס דריטע גרעסטע אין אייראפע, נאך רוסלאנד און אוקראינע.
זעקס הונדערט טויזנט (600,000) ייִדן וווינען הײַנט צוטאָגס אין פֿראַנקרײַך, און 7 מיליאָן אַראַבער װױנען דאָרט אױך.
עס האט די דריטע גרעסטע יידישע באפעלקערונג נאָך ניו יאָרק און ארץ ישראל.
פראנקרייך איז דאס לאנד מיט די מערסטע טוריסטן אין דער וועלט; אין 2007 האבן באזוכט אין פראנקרייך מער ווי 80 מיליאן אויסלענדישע טוריסטן.
פראנקרייך איז א דעמאקראטישע רעפובליק און האלט שטארק פון מענטשנרעכטן. עס איז אן אנטוויקלט לאנד, מיט דער נײַנטער גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט. פראנקרייך איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד און א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער. אויך איז עס א מיטגליד אין דער גרופע 8 און א סטאבילער מיטגליד אין דעם זיכערהייט ראט פון די פ"פ.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך געפינט זיך אין מערב אייראפע אויף די ברעגן פונעם אטלאנטישן אקעאן און דעם מיטלענדישן ים. אויך האט עס קאלאניעס אין צפון אמעריקע, די קאראיבישע אינזלען, דרום אמעריקע, דעם אינדישן אקעאן, אנטארקטיקע און פראנצויזישע פאלינעזיע אינעם פאציפישן אקעאן.
מעטראפאליטאנע פראנקרייך האט די פארעם פון א העקסאגאן און זיין שטח איז 547,030 ק"מ2. עס האט פארשינדענע לאנדשאפטן, פון די פלוינען אין דעם געגנט פון די בארטן ביז די בארגקייטן פון די אלפן אין דרום-מזרח און די פירענעען אין דרום-מערב. דער העכסטער פונקט אינעם אייראפעישן פארבאנד, מאן בלאנק, געפינט זיך אויפן גרענעץ צווישן פראנקרייך און איטאליע.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך איז געווען דאס ערשטע לאנד וואס האט אויפגעשטעלט א מיניסטעריום פאר דער סביבה, אין 1971. אין 1974 האט די רעגירונג פון פראנקרייך באשלאסן צו אינוועסטירן אין קערנדיקער קראפט צוליב די הויכע אויל פרייזן, און היינט דאס דעקט 78% פונעם לאנדס פראדוקציע פון עלעקטריע. אלס רעזולטאט איז דער סביבה ווייניגער פארפעסטיקט ווי אנדערע לענדער.
28% פון דעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער. די וועלדער האבן מער ווי 140 פארשידענע מינים פון ביימער. פראנקרייך האט 9 נאציאנאלע פארקן און 46 נאטירלעכע פארקן.
שטעט אין פֿראַנקרײַך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היסטאריע פון פראנקרייך
אין די צייטן פון די רוימען איז געווען א לאנד גאליע מיט מער אדער ווייניגער די זעלבע גרענעצן ווי היינטיקע פראנקרייך. די איינוואוינער פון אוראלטן גאליע זענען געווען קעלטן. אין דעם ערשטן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט יוליוס קייסער איינגענומען גאליע, וואס איז געווארן א טייל פון דער רוימישער אימפעריע. די גאלן האבן אנגעהויבן רעדן לאטיין אזוי ווי די רוימער, פון וואס איז אנטוויקלט געווארן פראנצויזיש.
אין דעם 4טן יארהונדערט האבן די פראנקען, א גערמאנישער שבט, אינוואדירט גאליע און האבן זיך באזעצט דארטן. פון די פראנקען קומט דער נאמען "פראנקרייך".
די אימפעריע פון קארל דער גרויסער איז געווארן צעטיילט אין 843 ביים אפמאך פון ווערדון אויף דריי חלקים. דער גרעסטער טייל איז געווען מערב פראנקיע, וואס איז מער אדער ווייניקער היינטיקע פראנקרייך. פון 843 ביז דער פראנצויזישער רעוואלוציע אין 1789 איז פראנקרייך געווען א מאנארכיע.
אפטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך ווערט געטיילט אין 27 אדמיניסטראטיווע ראיאנען, פון זיי 22 אין מעטראפאליטאנעם פראנקרייך, און פינף ארום דער וועלט. די 22 מעטראפאליטנע ראיאנען זענען:
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 28סטן סעפטעמבער 1958 האט מען באשטעטיקט די קאנסטיטוציע פון דער פינפטער רעפובליק. לויט דעם וויילט מען יעדע 5 יאר א פרעזידענט וואס פירט דאס לאנד. די געזעצן ווערן געמאכט אין א פארלאמענט פון צוויי הייזער. דער פרעזידענט טוט באשטימען דעם פרעמיער מיניסטער. אין די וואלן פון אפריל און מיי 2012 האט מען דערוויילט דעם פרעזידענט פראנצווא האלאנד.
פראנקרייך איז א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער און א פערמאנענטער מיטגליד פונעם זיכערהייט ראט מיט א וועטארעכט. עס איז אויך א מיטגליד פון דער גרופע פון אכט און דער וועלט האנדל ארגאניזאציע. אין פראנקרייך זענען הויפטקווארטירט דריי אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס: די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, אונעסקא און אינטערפאל.
פראנקרייך האט די צווייטע גרעסטע נעץ פון דיפלאמאטישע מיסיעס אין דער וועלט, נאך די פאראייניגטע שטאטן.
מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראנצויזישע מיליטער האט א היסטאריע וואס גייט צוריק א לאנגע צייט און האט שטארק באאיינפלוסט די היסטאריע פון פראנקרייך. דער פרעזידענט פון דער פראנצויזישער רעפובליק איז דער הויפטקאמאנדאנט פון דער מיליטער. די צוועקן פון דער מיליטער זענען:
- שיצן די טעריטאריע פון פראנקרייך אויף דער יבשה, ים און אין דער לופט
- היטן גלאבאלע סטאבליטעט.
די פראנצויזישע מיליטער איז די גרעסטע אין אייראפע מיט (2006) 779,450 זעלנער, און איז די דריטע גרעסטע נוקלעארע מאכט אין דער וועלט (נאך די פאראייניקטע שטאטן און רוסלאנד.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון פראנקרייך איז איינע פון די שטערקסטע עקאנאמיעס אין דער וועלט. פראנקרייך איז א מיטגליד אין דער גרופע פון 8 (G8) וואס ברענגט צוזאמען די אכט שטערקסטע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט. אין 2010 האט פראנקרייך געהאט די פינפטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט, נאך די פאראייניגטע שטאטן, יאפאן, דייטשלאנד און דעם פאראייניגטן קעניגרייך. פראנקרייך האט זיך איינגעשלאסן אין דער אייראזאנע צוזאמען מיט נאך 10 לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד און האט געביטן זיין טראדיציאנעלע וואלוטע, דער פראנצויזישער פראנק, מיטן איירא דעם 1טן יאנואר 1999.
פראנקרייך האט א געמישטע עקאנאמיע וואס נעמט איין פארשפרייטע פריוואטע אונטערנעמונגען (כמעט 2.5 מיליאן קאפאניס רעגיסטרירט) מיט שטאַט אונטערנעמונגען און רעגירונג אינטערווענץ. די רעגירונג האט א שטארקע השפעה איבער אינפראסטרוקטור סעקטארן, מיט א מערהייט פארמאגערשאפט פון די באנען, עלעקטריע, פליווארג, נוקלעארע קראפט און טעלעקאמוניקאציע.
כאטש אנדערע מערבדיקע לענדער שאפן זייער ענערגיע פון קוילן, נאטירלעכער גאז, פראנקרייך ניצט ווייניג פון די רעסורסן, נאר האט אינוועסטירט אין קערנדיקער קראפט. אומגעפער 78 פראצענט (ריכטיק אין 2006) פון דער עלעקטריע וואס ווערט געשאפן אין פראנקרייך שטאמט פון קערנדיקער קראפט. צוליב דעם טוט פראנקרייך פראדוצירן ווייניקער קארבאן דיאקסייד ווי די אנדערע אכט מערסטע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט.
לויט דער וועלט האנדל ארגאניזאציע איז פראנקרייך געווען אין 2009 דער וועלטס זעקסטער גרעסטער עקספארטירער און דער פערטער גרעסטער אימפארטירער פון פאבריצירטע גוטער. אין 2008 האבן פראנצויזישע פירמעס אינוועסטירט $220 ביליאן אין פרעמדע לענדער, אזוי איז פראנקרייך דער צווייטער גרעסטער אויסערן-אינוועסטירער אין דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, נאך די פאראייניגטע שטאטן (מיט $311.8 ביליאן). פראנקרייך האט 39 פון 500 גרעסטע פירמעס אין דער וועלט.
לאנדווירטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריש, איז פראנקרייך א וויכטיקער פראדוצירער פון לאנדווירטשאפט פראדוקטן. פראנקרייך איז דער גרעסטער לאנדווירטשאפט פראדוצירער און עקספארטירער אין אייראפע.
ארבעט מארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך האט איינע פון די נידעריקסטע 15-64 יארן באשעפטיקונג ראטעס פון די OECD לענדער: אין 2004, זענען נאר 69% פון דער באפעלקערונג פון פראנקרייך צווישן 15-64 יארן געווען באשעפטיקט, אין פארגלייך מיט 80% אין יאפאן, 79% אינעם פאראייניגטן קעניגרייך, 77% אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און 71% אין דייטשלאנד. אין פראנקרייך זענען זייער ווייניג פון דער באפעלקערונג פון 15-24 יארן ביי ארבעט, צוליב דעם וואס דאס מינימום לוין איז גאנץ הויך, וואס מאכט שווער פאר יונגע מענטשן אריינצוקומען אין דעם ארבעט מארק.
טוריזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט 79.5 מיליאן טוריסטן אין 2011, ווערט פראנקרייך געראנגט דער ערשטער טוריסטן ציל אין דער וועלט, מער ווי די פאראייניגטע שטאטן (62.3 מיליאן אין 2011) און כינע (57.6 מיליאן אין 2011).
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באן נעצווערק אין פראנקרייך איז לאנג 29,473 ק"מ (אין 2008), און איז די צווייטע לענגסטע אין מערב-אייראפע (נאך דייטשלאנד). די פראנקרייך באן פירמע אפערירט גיכבאן דינסטן ווי אייראסטאר, טהאליס און TGV.
פראנקרייך האט 475 פליפעלדער. נישט ווייט פון פאריז געפינט זיך דאס גרעסטע און מערסט באשעפטיקסטע פליפעלד אין גאנץ פראנקרייך, שארל דע גאל פליפעלד, וואס פארבינדט פאריז מיט כמעט אלע וויכטיקע שטעט אין דער וועלט.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – פראנצויזיש
די אפיציעלע שפראך פון פראנקרייך איז פראנצויזיש. עס איז א ראמאנישע שפראך, אזוי ווי שפאניש און איטאליעניש. אין מזרח פראנקרייך, אין עלזאס און א טייל פון לאטארינגיע, רעדט מען עלזאסיש, א דיאלעקט פון דייטשיש.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנקרייך איז א סעקולער לאנד וואס זיין קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע. די באפעלקערונג איז 51% קאטאליקן, 34% אטעיסטן, 4% מוסולמענער, 3% פראטעסטאנטן און 1% יידן.
ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראנצויזישע ליטעראטור גייט צוריק צום מיטל אלטער.
די הויפט שרייבער אינעם 17טן יארהונדערט זענען געווען רענע דעקארט, מאליער און בלעז פאסקאל. די גרויסע שרייבער אינעם 18טן יארהונדער זענען געווען וואלטער און זשאן-זשאק רוסא. אין דעם 19טן יארהונדערט זענען געווען די ראמאניסטן וויקטאר הוגא, אלעקסאנדרע דומאס און זשולס ווערן.
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די מערסטע באוואוסטע ספארט געשעענישן איז דער טור דע פראנס ציקלען פארמעסט. דאס געיעג דויערט דריי וואכן איבער א לענג פון 3,500 ק"מ וואס גייט ארום גאנץ פראנקרייך און ענדיקט אין פאריז. אויך איז פוטבאל שטארק פאפולער אין פראנקרייך. די זומער אלימפיאדע איז פארגעקומען אין פראנקרייך צוויי מאל, אין פאריז, אין די יארן 1900 און 1924.


text:
ארץ ישראל
ארץ ישראל איז אַ שטח לאַנד אינעם מיטל מזרח וואו יידן האבן געוואוינט אין די צייטן פונעם ערשטן בית המקדש. ארץ ישראל איז כולל די היינטיקע לענדער מדינת ישראל, א גרויסער טייל פון יארדאניע און לבנון, און א טייל פון סיריע.
לויט דער תורה זענען פארן מצוות התלויות בארץ, דאס הייסט, געוויסע מצוות וואס מען האלט נאר אין ארץ ישראל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך פערציק יאר אין מדבר, האט יהושע אריינגפירט די יידן אין ארץ ישראל
די קרייצפארער מלוכה (1099 - 1260)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דעם ערשטן קרייצצוג האבן די קרייצפארער איינגענומען ירושלים אין 1099, און זיי האבן אויפגעשטעלט דאס קעניגרייך פון ירושלים. זיי האבן געקעמפט אויף א זייער ברוטאלן אופן, און זיי האבן געשאכטן גאר אסאך נישט-קריסטן. אין ירושלים האבן זיי געפירט א רציחה פון 40,000 מענטשן, צווישן זיי אסאך יידן וואס האבן מיטגעהאלפן די מוסולמענער אין דעם אנשטרענג צו שיצן די שטאט. די קרייצפארער האבן פארברייטערט זייער מלוכה ביז עגיפטן, דעם מיטלענדישן ים און דעם כנרת. שוין אין די ערשטע צען יאר האבן זיי צוריקגעשטופט די אראבער פון לאנד.
אין 1186 האט סאלאדין אנגעהויבן א קאמף קעגן די קרייצפארער, און האט זיי ענדלעך געזיגט.


text:
פולא
פולאַ ([pǔːla]; לאטייניש: Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea; איטאליעניש: Pola; דייטשיש: Polei, סלאוועניש: Pulj) איז די גרעסטע שטאט אין איסטריע קאנט, קראאטיע, פלאצירט ביים דרום שפיץ פונעם איסטריע האלבאינזל, מיט א באפעלקערונג פון 62,080 (2006). אזוי ווי דער גאנצער ראיאן, איז פולא באוואוסט פאר א צארטן קלימאט, א גלאטן ים און אומפארשטערטע נאטור. די שטאט האט א לאנגע טראדיציע פון מאכן וויין, פישעריי, בויען שיפן און טוריזם.
פולא איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער נאך פון אוראלט רוימישע צייטן.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פולא פליפארט געפינט זיך צפון-מזרח פון דער שטאט; ער באדינט סיי אינלענדישע סיי אינטערנאציאנאלע פארצילן.
די באן פארט צפון פון פולא אין סלאוועניע, אבער די באן פארט נישט אין אנדערע שטעט אין קראאטיע.


text:
ווינט
ווינט איז דער שטראמונג פון לופט באשטאנדטיילן אין א געוויסער האריזאנטאלער ריכטונג.
דאס קומט צושטאנד דורך אומאייניגער אטמאספערע הייצונג אויף דעם ערד פלאך. וואס אויף איין פלאץ איז די טעמפעראטור נידעריגער וואס שלעפט די לופט פון די שכינותדיגער פלאץ וואס איז העכערע טעמפרוטאר.
עס פאסירט אין אלע פארמען, פון א קליין פרישער לופטל וואס בלאזט אויף אפאר מינוט, ביז גלאבאלע שטורעמס.
א קליין ווינטל פאסירט דורך דעם וואס די זון באקט אויף איין פלאץ, און מאכט אז די ווארעמע לופט זאל זיך הייבן, און די זייטיגע קאלטער לופט קומט אויטאמאטיש אהין צו ערזעצן דעם חלל וואס האט זיך געשאפט דורך די לופט וואס איז ארויפגעגאנגען. דאס שאפט די פארענדערע לופט וואס מיר רופן ווינט.
בענעפיטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווינט קען דינען ווי א פריינט, דורך זומער ווען עס איז ביטער הייס, קומט ער און מאכט קיל און לעבט אויף די קינדער ווען עס מאכט פליען דעם קייט, אדער ביי א קליין בעיבי וואס די ווינט בלאזט די טשאשטקלעך אין דעם בעטל עס זאל זינגן און זיך דרייען.
אמאל האבן אויך אלע שיפן גערייזט אויף זעגלען וואס האבן פונקציאנירט דורך די ווינטן וואס בלאזן אויף די ארויפגעצויגענע ליילעכער איבערן שיף. און ווען די שיף געוואלט בייטן ריכטונגען, האט מען אויסגעדרייט די זעגל אויף א אנדערע זייט, אלעס געוואנדן אין די ריכטונגען אין וואס די ווינטן בלאזן.
און אויב האט אויסגעבראכן א שטורעם און די זעגלען האבן זיך צובראכן איז מען געווען אויף געהאקטע צרות.
די וועטער-פאראויסזאגער באשטימען אויך פיהל, לויט וועלכער ריכטונג און מיט וואספארא שטארקייט די ווינטן בלאזן. אויך נעמט דער ווינט א הויפט ראלע אין שפייזן די באשעפענישן און איז א וויכטיג פאר די עקזיסטענץ פונעם וועלט באשאף, נעמליך, די נאטור איז אז גענוי ווי די באשעפענישן אויף אונזער וועלט, מערן זיך אדורכדעם וואס צוויי זרעים קומען זיך צוזאם, אזוי טוען אויך געוואוקסן שפראצן בלויז נאכוואס די פייבער שטויב פון די קערנדלעך פון איין געוואוקס, בארירן דעם קערנדל פונעם צווייטן געוואוקס. און דאס טוט אלעס דער ווינט צושטאנד ברענגען.
פעלעריקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ווינטער איז עס ביטער פארפרויערן קאלט, אויב בלאזט ער מיטן גאנצן קראפט. אויך איז דא גרויזאמע הוראגאנען און טארנאדאס וואס אן רחמנות קענען זיי חרוב מאכן גאנצע שטעט הייזער און יארן און עפאכעס פון פלאג מי הארוואניע פון די מענטשן אין איין מינוט.


text:
13טן מערץ
דעם 13טן מערץ איז דער 72סטער טאג פון יאר (73סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 293 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם טאג איז געגרינדעט געווארן די יידישע וויקיפעדיע.
- 1781 - וויליאם הערשל אנטפלעקט דעם פלאנעט אוראנוס
- 1921 - מאנגאליי פראקלאמירט איר זעלבסשענדיקייט
- 1925 - דער אמעריקאנער שטאַט טענעסי פארבאט לערנען עוואלוציע טעאריע אין שולעס
- 1943 - די נאציס ליקווידירן די קראקעווער געטא. די לעצטע איינוואוינער ווערן אריבערגעפירט אין פלאשאוו
- 1954 - אויפגעשטעלט די קא גע בע
- 1992 - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 6.8 אויף דער ריכטער סקאלע ברענגט צו 540 טויטע אין טערקיי
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1733 - זשאסעף פריסטלי, ענגלישער כעמיקער (געש' 1804)
- 1946 - יונתן נתניהו, קאמאנדיר פון סיירת מטכל וואס איז געפאלן אין דער ענטעבע אפעראציע (געהרגעט 1976)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1808 - קריסטיאן דער זיבעטער, מלך פון דענמארק (געב' 1749)
- 1901 - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1833)


text:
25סטן יוני
דעם 25סטן יוני איז דער 176סטער טאג פון יאר (177סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 189 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1975 - מאזאמביק פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל
- 1991 - קראאטיע און סערביע שיידן זיך פון יוגאסלאוויע און פראקלאמירן זייער אומאפהענגיקייט
- 1993 - קים קעמפבעל ווערט די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע
- 2006 - דער זעלנער גלעד שליט געכאפט צום עזה שטרייף
- 2008 - געווידמעט דער סטרונעס בריק אין ירושלים


text:
חוש-סיסטעם
די חוש-סיסטעם איז א טייל פון דער נערוון סיסטעם וואס מענטשן און בעלי חיים ניצן כדי צו דערגיין וואס טוט זיך אין זייער סביבה און דאס שאפט א מערקונג וועגן דער וועלט ארום.
מען זאגט אז די חוש-סיסטעם האט פינף חושים:
- הערן איז דער חוש פון קלאנג. מיט די אויערן הערט מען קלאנגען.
- זיכט איז דער חוש פון זען. מען זעט מיט די אויגן.
- אנרירן איז דער חוש פון טאפן. מעט טאפט מיט די הענט און פיס. מיט דעם קען מען דערקענען דרוק און טעמפעראטור.
- געשמאק איז דער חוש פונעם טעם. מען איז טועם מיטן צונג.
- שמעקן איז דער חוש פון גערוך. מען שמעקט מיטן נאז.


text:
מאיר בראנדסדארפער
הרב מאיר בראנדסדארפֿער (כ"ז אלול תרצ"ד - כ' אייר תשס"ט) איז געווען א פוסק און א מוהל. ער איז געווען א דיין ביי דער עדה החרדית אין ירושלים, און ממונה איבער דער שחיטה פון דער עדה החרדית. אויך איז ער געווען רב פֿון די תולדות אברהם יצחק חסידים אין ירושלים.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר בראנסדארפער איז געבוירן אין אנטווערפן, בעלגיע, אין יאר תרצ"ד צו זיין פאטער שלמה בראנסדארפֿער און זיין מוטער פֿרומעט, א טאכטער פונעם פישטיאנער רב, רבי ישכר שלמה טייכטאל הי"ד.
ווען נאצי דייטשלאנד האט אינוואדירט בעלגיע אין אייר ה'ת"ש (מיי 1940) איז די בראנסדארפער משפחה אנטלאפן קיין פראנקרייך. ווען זיי זענען אנגעקומען אין פאריז איז מען געוואויר אז מאיר ליידט פון טובערקולאז. האט מען אים געשיקט צו א הייל צענטער אין דער שווייץ. נאך ניין חדשים ווען ער איז געווארן געזונט איז ער צוריקגעקומען צו זיין פאמיליע אין פראנקרייך, וואו ער איז געבליבן באהאלטן ביז נאכן צווייטן וועלט קריג. נאכן קריג אין תש"ה - (1945),האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין ארץ ישראל.
אין ארץ ישראל האבן זיי געוואוינט צו ערשט אין קיבוץ חפץ חיים, דערנאך אין תש"ו]האבן זיי זיך באזעצט אין די אונגארישע הייזער אין ירושלים, דארט איז זיין פאטער געווארן איינער פון די נאנטע תלמידיים פון דעם שומרי אמונים רבי, רבי אהרן ראטה. ער איז נאר געווען צוועלף יאר אלט, אבער רבי אהרעלע האט געוויזן א נאנטשאפט צו אים און געזאגט אויף אים "אז דאס קינד וועט באלייכטן די אויגן פון יידן אין ירושלים עיר הקודש". ווען דאס חסידות האט צעשפאלטן מיט ר' אהרעלע'ס פטירה, האט זיין פאטער זיך איינגעשלאסן צו תולדות אהרן און דער יונגער מאיר איז געווארן איינער פון די חשובע מקורביום פונעם תולדות אהרן רבי אברהם יצחק קאהן.
נאך זיין בר מצווה, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער "בית יוסף צבי" ישיבה (דושינסקיא). דארטן האט ער געלערנט בחברותא מיט הרב משה האלבערשטאם, און זיי ביידע האבן באקומען היתר הוראה אין תש"ך פון הרב פנחס עפשטיין דער ראב"ד פון דער "עדה החרדית". נאכהער זענען זיי ביידע צוזאמען אריין לערנען אין דער סלאנימער "בית אברהם" ישיבה, וואו דער ראש ישיבה איז געווען הרב שלום נח בראזאווסקי.
חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר האט חתונה געהאט מיט ברכה, די טאכטער פון הרב שמעון דוב קרישעווסקי, דער סעקרעטאר פונעם דיסקין יתומים הויז און דער פריוואטער סעקרעטאר פון דאקטער משה וואלאך, דער גרינדער און דירעקטאר פון דעם שערי צדק שפיטאל. נאך דער חתונה האט ער פארגעזעצט לערנען אין דער מירער ישיבה אין דעם בית ישראל פערטל אין ירושלים.
זיינע רבי'ס אין הלכה, ביי וועמען ער האט גענומען סמיכה, זענען הרב משה אריה פריינד גאב"ד פון דער "עדה החרדית", רב שמואל וואזנער און רב יששכר דב גאלדשטיין ראש כולל שומרי החומות. ער האט אויך געהאט א שטארק שייכות מיט רב שלמה זלמן אויערבאך, מיט וועמען ער האט געשריבן אין הלכה'דיגע ענינים.
ער האט פֿארעפֿנטליכט דאס ספר שו"ת "קנה בשם" וואס אנהאלט תשובות וואס ער האט געשריבן אין די פיר חלקים פון שלחן ערוך.
אחוץ דעם איז ער געווען א באוואוסטער מוהל אין ירושלים.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אור ליום כ' אייר תשס"ט איז ער פלוצלונג נפטר געווארן, און דעם נעקסטן טאג האט מען אים באערדיגט אין הר הזיתים.
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קינדער פון ר' מאיר און זיין ווייב ברכה זענען:
- ר' שמואל, מו"צ אין דער עדה החרדית, רב פון קהילת "תפארת הנחל" און ראש כולל "תולדות אברהם יצחק" אין בית שמש.
- ר' יששכר, ראש מכון "שערי אורה" (וואס דרוקט זיין טאטנ'ס כתבים) און ראש השוחטים אין דער עדה.
- חיים אלעזר, א מוהל
- אהרן, שוחט ובודק
- הרב יוסף קדיש, מחבר פון די ספרים "אורה ושמחה" אויף דער משנה תורה פונעם רמב"ם. איידעם פון הרב מנחם מאנדערער, דער קאסאווער רבי פון ירושלים.
- ר' משה, מו"צ אין דער עדה החרדית און רב פון בית הוראה "היכל הוראה".
- ר' נתנאל, מו"צ אין עדה החרדית, רב פון "קנה בושם" געגנט אין בית שמש
- יהודה טרייטל, איידעם פון ר' דוד שווימער
- יצחק
- שמעון דב
- די ווייב פון רבי יוסף סאמעט, ראש כולל עוז והדר


text:
שמעקעדיג האט געשריבן:זעהסטו חזקיהו, איך האלט נישט אזוי. איך וועל איבערשרייבן וואס כ'האב געשריבן - קרוב צו אנדערטהאלבן יאר צוריק - אינעם ערשטן בלאט פון דעם אשכול:שמעקעדיג האט געשריבן:מיין שיטה איז פונקט פארקערט - ענדערש זאלן די שולדיגע אפקומען מיט גארנישט (און לאזן דעם בעל הכרם טון דאס זייניגע ויכלה את קוציו) ווי איידער איין אומשולדיגער זאל ליידן פאר גארנישט!!!
אונז קענען נישט מתקן זיין די וועלט. אויב קען מען נישט טון די ארבעט אן סייד עפעקטס, זאל מען ליבערשט נישט טון. גענוי ווי דער איד וואס איז געלאפן פארטאגס צו סליחות און לויפענדיג האט ער אומגעווארפן עטליכע אלטע אידן אויפן וועג... און הרה"צ ר' ישראל סאלאנטער האט געזאגט אז זיין סליחות איז גארנישט ווערד.
איחוד פעלד האט געשריבן:שוין אמאהל געוועהן דא א שמועס ווי איך האב געטענה'ט אז נחום האט נאך קיין איין אומשולדיגער נישט בארעדט. קיין איינס!!!!!
און די געוועהנליכע אהננעמערס האבען געקריצט מיט די ציין, וואס הייסט!! מען קען דיר ברענגען גאנצער ליסטעס םין "אומשולדיגע" וואס ער בארעדט אויף זיין האטליין.
די נקודה איז, די אלע וואס ער רופט מאלעסטערערס און שקצים, אויב זענען זיי נישט אליין, פארטיידיקען זיי אנדערע, און עס איז לא עלינו די זעלבע זאך, מעלה עליו הכתוב כאילו עשאו.
איין נאמען האט מען יא געטראפען דארט וואס מען קען זאגען אז ער האט נישט קייו שום שייכות, ר' יונה פיליפ. און פאר איין נאמען ווערט נאך נחום נישט קיין רשע מרושע צודרייטע גיהנם גייער.
שליח האט געשריבן:ולזכות אלף חוטאים יותר טוב ונכסף מהרוג זכאי אחד יום אחד (ספר המצוות להרמב"ם, ל"ת רצ).
רויטע וואנצעס האט געשריבן:זעליג האט מורא צו פארמאכן נחום'ס דריטע קנעפל, ער האט מורא נחום וועט זאגן אויפן האטליין ער איז א חזיר.
איש צדיק תמים האט געשריבן:איחוד נחום נוצט זיין האטליין אלס א פריוואטע עקסטארשען טאלל צו ערייכן סיי וואס ער וויל (נישט דווקא עפעס וואס האט צו טאן מיטן אונטער הויזן) סיי ווער עס נוצט אים נישט פאר א מקווה ווערט א חזר סיי ווער עס האט אים אמאל נישט גענוג מקרב געווען ווערט א חזר, דער בהמה כאפט נישט אז נישט יעדער וואס קערט זיך אוועק פון אים איז עס וועגן די חרם פון די רבנים, רוב עולם טוט דאס פשוט ווייל ער זעהט אויס ווי א חזר וואס טובל'ט זיך און אשפה אנגעטאהן מיט זיין ראציגע חאלאטל און מיט זיין זושקא אויפן קאפ, לויט זיין קליידונג גייט ער לכאורה נישט און שויער מיובל ליובל און ער שטיננננקקקטכט עס האט מיט קיין חרם גארנישט.
און ביי דעי וועי ער האט געטשעפעט מיידעלעך און א מוסד און אוקריינא ווי ער האט געבויעט א מקווה נישט אומזיסט פארט ער שוין נישט אויף אוקריינא קיינמאל.
עס איז דא א מעסיוו פראבלעם מיט אביוז און אונזער קאמיונעטי ליידער אבער דער חזר איז נישט די מענטש דאס צו פארעכטן.
שמעקעדיג האט געשריבן:יעצט דארף מען נאר ה.הכטקופף זאל אים אפמאלן מיט די שווארצ'טע פארבן כראוי און מחניים איז גרייט עס ארויסצוגעבן..
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 3 געסט


text:
לבן
לבן הארמי (ארויסזאגענדיג לאָוואָן. טייטש "לבן פון דעם לאנד ארם") איז געווען דער זון פון בתואל, דער ברודער פון רבקה און דער פאטער פון רחל און לאה.
אזוי איז לבן געווען א שוואגער פון יצחק און א פעטער פון יעקב. ווען יעקב האט געהייראט לאה און רחל, איז לבן געווארן זיין שווער.
אין די חז"ל ווערט ער פארעכנט נעגאטיוו, ווי עס שטייט אין דער הגדה: "צא ולמד מה ביקש לעשות לבן הארמי ליעקב אבינו, שפרעה לא גזר אלא על הזכרים, ולבן ביקש לעקור את הכל"
לבן האט געלעבט וויניקסטנס 132 יאר. ער איז געשטארבן לויט דער טראדיציאנעלער ציילונג אין יאר ב'ר"ז