text:
פסח
פסח איז א יידישער יום טוב וואס שטאמט פון דער תורה, דער יום טוב ווערט געפייערט י"ד ניסן במשך זיבן אדער אכט טעג צו דערמאנען און זיך אויפרישען די נסים און נפלאות וואס די יידישע פאלק האט איבערגעלעבט ביי יציאת מצרים.
פסח ווערט באצייכנט מיט דריי עיקר מצוות:
מען רופט דעם יום-טוב "פסח" אין אנדעק פון דעם קרבן פסח וואס מען האט מקריב געווען י"ד ניסן ווען כלל ישראל האט עולה רגל געווען אין די מאסן אויף מארגן קיין ירושלים צו בראטן דעם קרבן פסח ווען דער בית המקדש איז נאך געשטאנען.
פסח שטאמט פון די לשון "איבערגעהיפט" דאנקענדיג די באשפער אז ער האט נאר געהארגעט די בכורים פון די מצרים און נישט די יידישע בכורים.
דער נאמען פון דעם יו"ט, פסח טוט סימבאליזירן די וויכטיגקייט און גרויסקייט פון די צייט, וואס ווערט פארנוצט פון עלטערן אלס א יו"ט פון חינוך, צו פארציילן און מחנך זיין זייערע קינדער, פארוואס און פארווען פונקטליך האט דער באשעפער איבערגעהיפט אלעס און אלעמען כדי זיך צו באשעפטיגען מיט זיינע געליבטע קינדער דעם עם ישראל.
אפילו די קלוגסטע לייט פון דאס יידישע פאלק קאכן זיך אין די מאמענטן צו דערפרישן די יסודות פון זייער אמונה און רעליגיע וואס איז באזירט אויף זכר ליציאת מצרים, וואס יענעם גורלדיגען מינוט זענען זיי געווארן אויסדערוועלט. דער באשעפער האט זיי ארויסגענומען פון פארשקלאפטקייט פון צווישן אנדערע גוים, און געשטעלט אין גאנג צו ווערן געפירט צו זייער אייגן לאנד און נאציאן מיט א מיסיע און לעבן העכער און הייליגער פון אלע פעלקער פון די וועלט.
אינהאַלט
גרונדענע מצוות און מנהגים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
חמץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט נישט קיין חמץ, און מען ארבעט שווער אויסצורוימען דאס הויז פון חמץ כדי עס זאל זיך נישט געפינען, אויך איז מען דאס מבטל פון זיך כדי אז אויב מען טרעפט איז דאס נישט פארעכענט ווי מיינס.
מצה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט נאר מצה, אלץ זכר פון ארויסלויפן פון גלות מצרים געאלטערהייט נישט האבענדיג קיין צייט פארן טייג צו יערן און ווערן זויער חמץ אין געהערגיע ברויט.
ליל הסדר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מצווה עסן מצה, מרור, און פסח, ביים ליל הסדר. און דערצו טאן פארשידענע מנהגים און מצוות כדי די קליינע קינדער זאלן ווערן נייגעריג און גוט אויסהערן די דערציילונגען פון יציאת מצרים.
הגדה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – הגדה של פסח
זאגן די הגדה, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים, עס פירן זיך אידן צו פארציילן אפילו די מופתים און ניסים וואס זיי האבן מיטגעלעבט היינט צו טאגס, ווי למשל חורבן אייראפע איבערלעבער פארציין מיט טרערן אין די אויגן ווי גליקליך זיי זענען געווען צו ווערן געראטעוועט איינס פון זייער גאנצע משפחה. ווייל די מצרים מיינט נישט דוקא איינמאל אין היסטאריע נאר שבכול דור ודור חזר'ט זיך דאס איבער.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די מה נשתנה און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער מגיד. מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
עליה לרגל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון די דריי ימים טובים אין וועלכע די יודן זענען געווען באפוילען ארויף צו קומען קיין ירושלים און מקריב זיין זייערע נדרים און נדבות אין דעם בית המקדש, - איז געווען דאס מערסטע אינטערעסאנט, דער יום טו 1000 פסח. אין דעם יום טוב האבן די יודן געשטראמט אין מאסען קיין ירושלים, מקיים צו זיין די מצוה וואס אלע יודן זענען געווען באפוילען, מקריב צו זיין דעם קרבן פסח.
הונדערטער טויזנטער יודן האבן "עולה רגל" געווען פון אלע שטעט און געגענטער פון ארץ ישראל. און אויך יודן וואס האבן געוואוינט אין אנדערע לענדער, האבן זיך אנגעשטרענגט "עולה רגל" צו זיין אויף פסח.
פארשטייט זיך אליין, אז מ'האט געמוזט זארגן פאר פסח אז די יודן זאלן נישט האבן קיין צוריק - האלט אויף די וועגן. די משנה דערציילט אין מסכת שקלים, אז שוין פון ראש חודש אדר אן, האט מען אנגעהויבן צו פארעכטן די אלע וועגן וואס זענען קאליע געווארן אין ווינטער פון די רעגענס און שנייען. אויך האט מען געגראבן ברונערס וואסער אויף די הויפט וועגן, אז די יודן זאלן האבן וואס צו טרינקען אינמיטען וועג. אויך האט מען איינגעפיהרט א תקנה, אז די יודן וואס האבן הייזער אין ירושלים, זאלן נישט נעמען קיין געלט פון די געסט וואס שטייען איין ביי זיי. ווייל ירושלים געהערט פאר אלע יודן צוזאמען, און עס איז נישט איינגעטיילט געווארן פאר די שבטים. די אלע זאכן האבן צוגעברענגט, אז די יודן האבן "עולה רגל" געווען מיט שמחה אהן קיין שום זארג.
קרבן פסח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין תוספתא פון מסכת פסחים ווערט דערציילט, אז איינמאל האט אגריפס המלך (וועלכער האט געלעבט אין די צייטן פון דעם צווייטן בית המקדש) געוואלט וויסען וויפיעל יודן זענען געקומען "עולה רגל" זיין, האט ער געבעטן פון די כהנים אז זיי זאלן אָפְּשֵׁיידֶען איין ניר פון יעדן קרבן איידער מען וועט דאס מקריב זיין. די צאהל איז אויסגעקומען 600 טויזענט. און ווי באקאנט, איז אויף יעדן קרבן פסח געווארן צוזאמען געציילט מער פון צען מענטשן. קענען מיר זיך שוין פארשטעלן וויפיל מיליאנען יודן האבן עולה רגל געווען!!!
אויך ווערט דערציילט, אז דריי יאהר פאר דעם חורבן פון דעם צווייטן בית המקדש, - ווען עס איז שוין געווען זייער שווער עולה רגל צו זיין, צוליב די צרות וואס די רומישע הערשער האבן אנגעטון, - האט דער רוימישער גענעראל געש 1000 טעלט פאליציי אפצוציילן די אלע "פסחים", און די צאל איז אויסגעקומען 256,500 (צוויי הונדערט זעקס און פופציג טויזענט און פינף הונדערט) און כאטש אזוי פיל יודן האבן "עולה רגל" געווען אויף איינמאהל, - דאך האט קיין איין יוד נישט געהאט א טענה אז עס איז מיר נישט באקוועם דאס פלאץ ווי איך וועל נעכטיגן אין ירושלים (אזוי דערצעהלט די משנה אין מסכת אבות).
די שמחה און דערהויבענקייט וואס האט געהערשט ביי יעדן איינציגן יוד בשעת ער האט זיך געפונען אין ירושלים, איז אוממעגליך זיך פארצושטעלן. און דער הויפט מאמענט פון די גאנצע שמחה איז געווען ביים מקריב זיין דעם קרבן פסח.
א גרויסע משפחה וואס האט געקענט אליין אויפעסן א קרבן פסח, האבן געקויפט א לעמעלע פאר זיך אליין. א קלענערע משפחה האט זיך צוזאמען גֶעפָּאהרְט מיט א צווייטע קליינע משפחה, און צוזאמען זענען זיי געווארן א "חבורה". און אזוי ווי פריער דערצעהלט, האט מען געמוזט די אלע הונדערטער טויזענטער "פסחים" מקריב זיין אין זייער א קורצע צייט פון נאך חצות פון ערב פסח ביז ביינאכט!!!!
דער ריזיגער "עולם" האט מען צוטיילט אין דריי כיתות. און זיי האבן מקריב געווען איינער נאכן אנדערן. באלד ווען דער חצר פון בית המקדש האט זיך אנגעפילט מיט די ערשטע כיתה האט מען פארשלאסען די גרויסע שווערע טויערן. מ'האט געבלאזען שופר: תקיעה, שברים, תקיעה, און מ'האט אנגעהויבן צו שחט'ן די פסחים. לאנגע רייעס פון כהנים זענען געשטאנען אין דעם הויף, און זיי האבן געהאלטן אין זייערע הענט שיסלעך פון זילבער און פון גאלד, אויף אריין צו נעמען אין דעם די בלוט. די כהנים מיט די גאלדענע שיסלעך זענען געשטאנען עקסטערע און זיך נישט אויסגעמישט מיט די כהנים פון די זילבערנע שיסלעך.
דער ערשער כהן וואס איז געשטאנען לעבן ווי מ'האט געשחט'ן, האט אנגענומען דאס בלוט מיט זיין שיסעל, און ער האט דאס שנעל איבערגעגעבן פאר דעם צווייטן כהן, און דער צווייטער צו דעם דריטן, מיט איין האנט געגעבען די פולע שיסעל אין מיט די אנדערע האנט צוריק געגעבען די ליידיגע שיסל, און אזוי ווייטער און ווייטער. ביז עס איז אנגעקומען צו דער לעצטער כהן וואס איז געשטאנען נעבן דעם מזבח, און ער האט דאס געשפריצט.
דאס אלעס איז געטוהן געווארען אזוי פלינק און מיט א שנעלקייט, אז איינער וואס איז געשטאנען פון דערווייטענס און ער האט דאס צוגעקוקט, האבן אויסגעזעהן פאר איהם די אלע גלאנצעדיגע שיסלעך, אזוי ווי פייער בליצען וואס פליען.
פון אונטען זענען די שיסלעך נישט געווען פלאך (אזוי ווי געוועהנליכע שיסלעך), נאר שפוציג. כדי מ'זאל זיי נישט קענען אראפ לייגען אויף'ן גרונד אז די בלוט זאל פארגליווערט ווערן. (בלוט וואס ל ff6 גט אביסל צייט אהן באשעפטיגונג ווערט פארטריקענט). נאך די בלוט שפריצען, האט מען מקטיר געווען די אלע אימורים אויף דעם מזבח. במשך די גאנצע צייט פון די עבודה האט די גאנצע כיתה געזאגט הלל צוזאמען. און אויב די כהנים זענען נאך נישט פארטיג געווארן מיט די עבודה, האט מען איבערגעזאגט הלל צום צווייטן מאהל און צום דריטן מאהל. אבער די גמרא דערצעהלט, אז וויבאלד די כהנים זענען געווען אזוי פלינק, האט קיינמאהל נישט פאסירט אז מ'זאל מוזען איבער זאגן הלל צום דריטן מאהל.
ווען די ערשטע כיתה איז ארויס געגאנגען, איז אריין געגאנגען די צווייטע כיתה, און געטון דאס זעלבע ווי ביי די ערשטע. און אזוי אויך ביי די דריטע.
נאך דעם איז יעדע "חבורה" געגאנגען בראטען זיין קרבן פסח. מ'האט געבראטן דעם גאנצן קרבן אויף איינמאהל: די קאפ, די קערפער די קניען, אויף א שטייענדיגע שפיז.
ביינאכט האבן זיך איינגעזאמעלט יעדע "חבורה", און מ'האט אפגעראכטען א פסח סדר אזוי ווי מיר טוהן היינט. אבער אנשטאט לייגען אויף די קערה "זרוע" - וואס דאס איז נאר א זכר אויף דעם קרבן פסח - האבן זיי געברענגט דעם קרבן פסח אליין און דאס געגעסן מיט געוואלדיגע פרייד און לוסטיגקייט.
דער גאנצער ענין פון מקריב זיין דעם קרבן פסח, איז געווארן שטארק באקאנט פאר נאענט און פאר ווייט, אז אפילו די גוים זענען פון גרויס אינטערעס געקומען קיין ירושלים צוצוקוקען דעם געוואלדיג-הייליגן בילד. דאס האט צוגעברענגט, אז פוהל גוים האבן זיך אנגעהויבן צו דערנעהנטערן צום יודישן פאלק, און זיי האבן זיך מגייר געווען. מיט די צייט איז געווארן א באוועגונג פון הונדערטער גרים. און מיט די אלע הלכה פראבלעמען וואס די גרים האבן צוגעברענגט, האבן זיך באשעפטיגט די צוויי גרויסע תנאים, שמאי און הלל, - וואס האבן געלעבט אין די לעצטע צייט פון דעם צווייטן בית המקדש.
און היינט, ווען מיר זעצן זיך אוועק צום סדר, און מיר טראכטן אריין אין יענע גליקליכע און ליכטיגע טעג, וואס יעדער יוד איז געזעצן אין זיין וויינגארטען מיט זיין פְּרַאכְטִיגֶן הויז, און דער הויז פון באשעפער איז געשטאנען אויף זיין ארט מיט זיין פוהלן גלאנץ און הערליכקייט, רופען מיר אויס פוהל מיט בטחון און האפענונג:
לשנה הבאה בירושלים הבנויה!!
פסחדיקע מאכלים[רעדאַקטירן | ר 1000 דאקטירן מקור]
ווען ערב פסח געפאלט שבת[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אז ערב פסח געפאלט אום שבת, דארף מען ענדערן פארשיידענע הנהגות:
- תענית בכורים איז דאנערשטאג י"ב ניסן ווייל מען פאסט נישט שבת. (די ספרדים זענען מבטל תענית בכורים אינגאנצן אין אזא יאר.)
- מען איז בודק חמץ דאנערשטאג ביינאכט, אור לשלשה עשר (מיט א ברכה).
- מען פארברענט דאס איבעריגע חמץ פרייטאג פארמיטאג (אחוץ וואס מען גייט עסן אויף די שבת'דיגע סעודות). מען זאגט נישט כל חמירא ווייל מען וועט נאך עסן חמץ.
- מען קאכט נישט קיין חמצדיגע מאכלים אויף שבת הגדול, ווייל מען וועט נישט קענען רייניגן דעם טאפ.
- די ערשטע צוויי סעודות פון שבת מוז מען וואשן אויף חמץ אזוי ווי א גאנץ יאר (ווייל ערב פסח טאר מען נישט עסן קיין מצה). ביי די סעודות איז כדאי צו ניצן איינמאליגע געשיר און בעשטעק צו פארמיידן פראבלעמען מיט די מאכלים וואס זענען געקאכט אין יומטובדיגע כלים.
- מען דאווענט שחרית שבת הגדול גאנץ פרי אז מ'זאל האבן צייט צו קאנטשן די צווייטע סעודה פאר א דריטל פונעם טאג.
- מען ווארפט אוועק די איבערגעבליבענע קרישקעלעך פון חמץ אין דעם בית הכסא; וואו מען האט אן עירוב צו טראגן אינדרויסן קען מען אוועקווארפן דאס איבערגעבליבענע חמץ אין א מיסטקאסטן אויף דער גאס.
- נאכ'ן סוף זמן אכילת חמץ זאגט מען כל חמירא מבטל זיין דאס חמץ.


c: text/html

collection: archivebot

text:
קורדן
קורדן זענען א עטנישער שבט שטאמענדיג פון די אינדא-איראנער. זיי האלטן זיך אז זיי שטאמען און באלאנגען צום ראיאן וואס ווערט גערופן קורדיסטאן, א געגנט וואס שפרייט זיך אויס אין איראן, איראק, סיריע און טערקיי.
קורדישע קהילות געפינען זיך אויך אין לבנון, ארמעניע, אזערביידזשאן, און אין די לעצטע צענדליגע יארן אויך אין אייראפע און אין אמעריקע.
עטניש זענען זיי קרובים צו א חלק פון די איראנער פאלק.
זיי רעדן אן אייגענע שפראך קורדיש.
מען ווייסט נישט און עס איז נישט דאקומענטירט פונקטליך פון ווי און וויאזוי זיי שטאמען און האבן זיך אנטוויקלט אין אנפאנג.
זיי ווערן גערודפט פונקט ווי די אידן ווי זיי גייען אין טערקיי הארגעט מען פון זיי שטיקער און אין איראק און אויך אין איראן פון אמאל.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
שפאניע
1000
שפּאַניע (שפאניש: España עספאַניאַ) איז א לאנד אין דרום-מערב אײראָפּע אויפן איבערישן האלבאינזל. צו מזרח און דרום ביי בארצעלאנע האט זי א בארטן אויפן מיטלענדישן ים א חוץ א קורצן גרענעץ צו דרום מיט דער בריטישער אויסלענדישער טעריטאריע פון גיבראלטאר. פון צפון האט שפאניע א גרענעץ מיט פראנקרייך און אנדארע, און פון מערב מיט פארטוגאל  און מיטן אטלאנטישן אקעאן. די טעריטאריע פון שפאניע נעמט איין די באלעארישע אינזלען אינעם מיטלענדישן ים, לעבן דעם מזרח בארטן פונעם האלבאינזל, און די קאנארישע אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן, לעבן דעם בארטן פון אפריקע.
שפאניע איז אַ מיטגליד לאַנד פונעם אייראפעישן פארבאנד. איר הױפּטשטאָט איז מאַדריד. זייט 1975 איז שפאניע א קאנסטיטוציאנעל קעניגרייך, און איר קעניג איז כואן קארלאס דער ערשטער.
די הויפט שפראך איז שפאניש, אבער אין א טייל פונעם לאנד רעדט מען קאטאלאניש. די מערסטע פארשפרייטע רעליגיע איז קאטאליציזם.
שפאניע באדעקט א שטח פון 504,030 קוואדראט ק"מ, און איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין מערב אייראפע, נאך פראנקרייך. זי האט א באפעלקערונג פון 43 מיליאן מענטשן.
מיט בערך טויזנט יאר צוריק האט זי געהערט צו די מוסלעמענער, און עס האט דאן געהייסן אנדאלוזיע מיט קארדאווע אלס די הויפט-שטאט.
אין יאר ה'רנ"ב האט קעניג פערדינאנד פארטריבן אלע אידן פון שפאניע, און איינגעפירט די טרויעריגע בארימטע אינקוויזיציע.
שפאניע איז היינט א דעמאק 1000 אטיע, מיט דער 13טער גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלטע צייטן האבן געוואוינט אין היינטיקער שפאניע די איבערישע און די קעלטן. די פעניקער האבן געבויט דארט שטעט צו האנדלען מיט צין און זילבער. שפעטער האט די רוימישע אימפעריע געהערשט איבער שפאניע מער ווי 500 יאר. ווען די רוימישע אימפעריע איז איינגעפאלן, האבן פארשידענע גערמאנישע שבטים איבערגענומען דאס לאנד.
אין 711 האבן אראבער איבערגענומען די הערשאפט, און דערנאך האבן די מוירן פון צפון אפריקע געהערשט איבערן לאנד במשך 800 יאר. די ציוויליזאציע איז געווען פארגעשריטן אין ארכיטעקטור. זיי האבן געבויט שיינע געביידעס, א סך פון זיי שטייען נאך אין די שטעט סעווילא, גראנאדע און קארדאבע אין אנדאלוזיע.
אין 1492 האט פערדינאנד דער מלך פון אראגאן און זיין ווייב איזאבעלא מלכה פון קאסטיל פארטריבן די לעצטע מורן און אזוי איבערגענומען גאנץ שפאניע. אין דעם זעלבן יאר האבן זיי געצוואונגען אלע יידן זיך צו שמדן אדער צו פארלאזן דאס לאנד. אויך אין דעם יאר האבן זיי געשיקט קריסטאפער קאלאמבוס אריבער דעם אטלאנטישן אקעאן, וואו ער האט געפונען די קאראאיבישע אינזלען.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע באדעקט א שטח פון 505,992 ק"מ2, און איז דאס 52סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. דער העכסטער שפיץ איז טעידע אין טענעריפע, וואס איז דער דריטער גרעסטער וואולקאן אין דער וועלט.
די שטאט ליוויע איז אינגאנצן ארומגענומען פון פראנקרייך.
אינזלען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע נעמט איין אויך די באלעארישע אינזלען אינעם מיטלענדישן ים און די קאנארישע אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן.
פאלגנד איז די באפעלקערונג פון די אינזלען:
טייכן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט טייכן אין שפאניע זענען די טאכא (1,038 ק"מ, טייל אין פארטוגאל), עברא, דוערא, גוואדיאנא און דער גוואדאלקיוויר (647 ק"מ).
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע האט דריי קלימאט זאנעס:
- מיטלענדישער קלימאט אינעם גרעסטן טייל פון לאנד
- האלבטריקענער קלימאט א 1000 ין דרום-מזרח פון לאנד
- אקעאנישער קלימאט אין צפון פון לאנד
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די היינטיקע קאנסטיטוציע פון שפאניע שטאמט פון 1978, וואס האט פעסטגעשטעלט שפאניע ווי א דעמאקראטיע מיט א קאנסטיטוציאנעלער מאנארכיע. מ'האט באשטעטיקט די קאנסטיטוציע אין א רעפערענדום דעם 6טן דעצעמבער 1978, דורך 88% פון אלע וויילער. לויט דער קאנסטיטוציע באשטייט שפאניע פון 17 אויטאנאמישע געמיינדעס און צוויי אויטאנאמישע שטעט וואס געהערן צום שפאנישן פאלק.
דער פארלאמענט פון שפאניע באשטייט פון צוויי הייזער. דער קאנגרעס פון דעפוטאטן (Congreso de los Diputados) האט 350 מיטגלידער וואס ווערן געוויילט דורך פראפארציאנעלער רעפרעזענטאציע. דער סענאט האט 259 סענאטארן, פון זיי 208 ווערן געוויילט דורכן פאלק און 51 ווערן באשטימט דורך די ראיאנישע פארלאמענטן. אלע דעפוטאטן און סענאטארן דינען פאר א קאדענץ פון פיר יאר.
- שטאַט הויפט
- קעניג כואן קארלאס דער ערשטער, זייטן 22סטן נאוועמבער 1975
- הויפט פון רעגירונג
- פרעמיער מיניסטער פון שפאניע (Presidente del Gobierno, טייטש פרעזידענט פון דער רעגירונג): מאריאנא ראכוי, געוויילט דעם 20סטן נאוועמבער 2011.
- וויצע פרעמיער מיניסטער: סאראיא סאענז דע סאנטאמאריא.
- פרעמיער מיניסטער פון שפאניע (Presidente del Gobierno, טייטש פרעזידענט פון דער רעגירונג): מאריאנא ראכוי, געוויילט דעם 20סטן נאוועמבער 2011.
אויסלענדישע באציאונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם טויט פון פראנקא אין 1975 האט שפאניע אנגעהויבן א נייע תקופה אין אירע אויסלענדישע באציאונגען. זי איז געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד. אין 1982 איז שפאניע געווארן א מיטגליד אין נאט"א.
שפאניע האט באזונדערע באציאונגען מיט שפאנישער אמעריקע און די פיליפינען.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע האט א קאפיטאליסטישע געמישטע עקאנאמיע וואס איז די דרייצענטע גרעסטע אין דער גארער וועלט, די פינפטע גרעסטע אינעם אייראפעישן פארבאנד און די פערטע גרעסטע אין דער אייראזאנע.
ארבעטסלאזיקײט אין שפאניע איז געשטאנען איבער 20% אין די אנהייב 1990ער יארן, אבער ביז 2006 איז זי אראפ צו 7.6%. די שוואכע פונקטן פון דער עקאנאמיע זענען א הויכע אינפלאציע ראטע, און אויך (לויט דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג) א שוואכע בילדונג סיסטעם אין פארהעלטעניש צו אנדערע אנטוויקלטע לענדער, אזוי ווי די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דאס פאראייניגטע קעניגרייך.
אין 1999 איז דער שפאנישער בודזשעט געווארן באלאנסירט, און שפאניע איז אריינגעטראטן אין דער אייראזאנע.
זייט די 1990ער יארן זענען עטלעכע שפאנישע פירמעס געווארן פיל-נאציאנאל, און האבן פארשפרייט זייערע טעטיקייטן אין לאטיינישער אמעריקע, וואס האט שטארקע קולטורעלע פארבינדונגען מיט שפאניע.
לעבנס-קוואליטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער 2005 לעבנס-קוואליטעט אומפרעג געפינט זיך שפאניע אין די ערשטע 10 אין דער וועלט, העכער פון פראנקרייך, דייטשלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און דרום קארעע.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע פיר יארצענדלינגען האט טו 1000 יזם אין שפאניע געוואקסן צו ווערן דאס צווייטע גרעסטע אין דער וועלט, מיט א ווערט פון 40 ביליאן איירא, אומגעפער 5% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט, אין 2006.
לאנדווירטשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בערך נאר 17 פראצענט פון שפאניעס קולטיווירטער ערד ווערט באוואסערט, אבער עס ווערט געשאצט אז דאס איז דער קוואל פון 40 צו 45 פראצענט פון דער ווערט פון געראט פראדוקציע און 50 פראצענט פון אגריקולטורעלן עקספארט. מער ווי העלפט פונעם באוואסערטן שטח איז איינגעפלאנצט מיט קוקורוזע, פרוכטביימער און גרינסן. אנדערע אגריקולטורעלע פראדוקטן וואס האבן הנאה פון באוואסערונג שליסן איין טרויבן, באוול, בוריקעס, קארטאפל, קטניות, איילבירט ביימער, מאנגאס, טאמאטעס און געפיטער גראזן. ווענדנדיק אויפן געראט, ס'איז מעגלעך אויף 10 פראצענט פון דער באוואסערטער ערד צו באקומען צוויי גערעטענישן אין א יאר.
די טראדיציאנעלע לאנדווירטשאפט פראדוקטן פון שפאניע—ציטרוס פרוכטן, גרינסן, תבואה, איילבירטן אויל און וויין—זענען נאכאלץ וויכטיג.
ענערגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע איז איינע פון דער וועלט'ס פירנדיקע לענדער אין דער אנטוויקלונג און פראדוקציע פון באנייבארער ענערגיע. אין 2010 איז שפאניע געווארן דער זונקראפט וועלט-פירער
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שפאניע האט א צעטראליזירטע סיסטעם פון שאסייען, מיט זעקס שאסייען וואס פארבינדן מאדריד מיט באסקנלאנד, קאטאלאניע, וואלענסיע, מערב אנדאלוסיע, עקסטרעמעדורע און גאליסיע.
שפאניע האט די ברייטסטע הויכגיך באן נעצווערק אין אייראפע, און די צווייטע ברייטסטע אין דער וועלט נאך כינע. אין אקטאבער 2010 האט שפאניע געהאט 3,500 ק"מ פון הויכגיך גערעלסן וואס פארבינדן מאלאגא, סעווילע, מאדריד, בארצעלאנע, וואלענסיע און וואלאדאליד, מיט באנען וואס פארן ביז 300 ק"מ א שעה. די באנען זענען זייער פינקטלעך, מיט 98.54% וואס קומען אן צו דער צייט (די צווייטע אין דער וועלט, נאכן יאפאנישן שינקאנסען, מיט 99%).
אין שפאניע זענען 47 פובליקע פליפארטן. דער מערסט באשעפטיקט איז מאדריד, מיט 50 מיליאן פאסאזשירן אין 2011, דער 15טער מערסט באשעפטיקטער אין דער וועלט.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2008 האט די באפעלקערונג פון שפאניע אפיציעל דערגרייכט 46 מיליאן איינוואוינער. 88% פון דער באפעלקערונג זענען געבוירענע שפאניער. די 12% אימיגראנטן שטאמען בעיקר פון לאטיינישער אמעריקע, צפון אפריקע און מזרח אייראפע.
די שטעט מיט דער גרעסטער באפעלקערונג זענען:


text:
וואודרידזש
וואודרידזש איז א דארף אין סאליוון קאונטי, ניו יארק. אין דער שטאט פאלסבורג, די פאסטעל קאד איז 12789.
עס געפינט זיך אין די קעטסקילס און דורכאויס די זומער חדשים איז עס פול מיט אידן וועלכע קומען אין קאנטרי זיך אביסל אויסלופטערן.
דער וואודרידזשער רב איז הרה"ג ר' יצחק לעבאוויטש, וואס האט דארט א בית המדרש און א ישיבה. דער וואודריזשער רב וואוינט דארט אפילו אין די ווינטער חדשים.
קאארדינאטן: 41°42′29″N 74°34′11″W / 41.70806, -74.56972
אנצוקומען קיין וואודרידזש דארף מען נעמען דעם ניו יארק 17 (צוקונפטיגער אינטערסטעיט 86) ביז עקזיט 109.


text:
1927
1927 איז דאס 27סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1927 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן]
- 7טן יאנואר - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן שמועס, פון ניו יורק צו לאנדאן
- 1טן אפריל - נוסדה תנועת הקיבוץ הארצי
- 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 8.3 הרגעט 200,000 מענטשן אין כינע
- 15טן יוני - רבי יוסף יצחק שניאורסאן, דער לובאוויטשער רבי, ארעסטירט דורך די ען קא ווע דע און געאורטיילט צו טויט.
- 11טן יולי - פאסירט אן ערדציטערניש אין יריחו מיט א שטארקייט פון 6.2 אויף דער ריכטער סקאלע. 300 געהרגעט
- 29סטן יולי - הארי מוליש, יידישער-האלענדישער שרייבער און דראמאטורג (נפטר געווארן 2010)
- 27סטן דעצעמבער - לעאן טראצקי פארטריבן פון דער קאמוניסטישטער פארטיי
- געעפנט דאס רעפטילן הויז אין לאנדאנער זאא.
געבוירן[באַאַרבעטן]
- 27סטן מערץ - מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש, אמעריקאנע טשעלא שפילער פון רוסישן אפשטאם (געש' 2007)
- 10טן יולי - דייוויד דינקינס, בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי
- 25סטן סעפטעמבער - קאלין דייוויס, בריטישער דיריגענט


text:
גרופע טעאריע
אין מאטעמאטיק און אבסטראקטע אלגעברע, איז גרופע טעאריע די שטודיע פון א טיפ אלגעברעישער סטרוקטור וואס הייסט א גרופע. גרופע טעאריע ווערט געניצט אסאך אין מאטעמאטיק ווי דער אנהייב פונקט צו שטודירן פארשידענע אלגעברעישע סטרוקטורן, ווי אויך צוגעבן און טאפלען נומערן. אזוי ווי גרופע טעאריע איז אויך ניצבאר שטודירן סימעטריע אין נאטור און אבסטראקטע סיסטעמען, האט עס אסאך אנווענדונגען אין פיזיק און כעמיע.
דעפיניציע [באַאַרבעטן]
א גרופע איז א סכום (זאמלונג) G וואס זיינע מיטגלידער רופט מען עלעמענטן. די עלעמענטן קענען זיי וואספארא נומערן, אדער אנדערע אבסטראקטע אביעקטן. ס'איז אויך פאראן א בינארישע אפעראציע וואס קאמבינירט וועלכע צוויי עלעמענטן פון G און דער רעזולטאט איז אויך אן עלעמענט פון G. דער רעזולטאט קען זיין אנדערש ווי די ערשטע צוויי עלעמענטן, אדער איינער פון זיי. כדי G מיט דער אפעראציע זאל זיין א גרופע, דארפן די פאלגנדע פיר באדינגען האלטן:
- פארשליסונג: ווען די אפעראציע ווערט געניצט אויף צוויי עלעמענטן אין דער גרופע, איז דער רעזולטאט עלעמענט אויך א מיטגליד אין דער גרופע:
- פאר יעדע a, b אין G, דער רעזולטאט פון דער אפעראציע a • b איז אויך אין G.
- אַסאציאטיוויטעט: ווען מען ווענדט די אפעראציע מערערע מאל, עס ארט נישט אין וועלכן סדר מען רעכנט, קומט אויס אלעמאל דעם זעלבן רעזולטאט:
- פאר יעדן a, b און c אין G, האלט די גלייכונג (a • b) • c = a • (b • c) .
- אידענטיטעט עלעמענט: איין עלעמענט פון דער גרופע איז באזונדער. ער הייסט דער אידענטיטעט עלעמענט. ווען די אפעראציע ווערט געניצט מיטן אידענטיטעט עלעמענט און אן אנדער עלעמענט, דער אנדער עלעמענט ווערט נישט געענדערט:
- ס'עקזיסטירט אן עלעמענט e אין G, אז פאר יעדן עלעמענט a אין G, האלט די גלייכונג e • a = a • e = a .
- אינווערסער עלעמענט: יעדער עלעמענט אין דער גרופע האט אן עלעמענט אין דער גרופע וואס, ווען די אפעראציע ווערט דורכגעפירט צווישן זיי, איז דער רעזולטאט דער אידענטיטעט עלעמענט. מען רופט יענעם עלעמענט זיין אינווערס:
- פאר יעדן a אין G, ס'עקזיסטירט אן עלעמענט b אין G אז a • b = b • a = e, וואו e איז דער אינדענטיטעט עלעמענט.
האמאמארפיזם [באַאַרבעטן]
א האמאמרפיזם צווישן צווי גרופעס איז א טראנספערמאציע וואס פרעזערווירט די אפעראציע אין דער גרופע. דאס הייסט:
- f(a*b)=f)a)*f(b)
אין דעם פאל, דער ערשטער האמאמרפיזם טעארעם זאגט אז G/ker f=~Im f
ביישפילן [באַאַרבעטן]
Z/nZ איז א גרופע מיט די אפאראציע '+'. די גרופע איז א ציקלישע גרופע.
די גרופע פון פערמוטאציעס Sn איז אויך א גרופע, דעם איז א ביישפיל פון א נישט אבעלישע גרופע. דער צו, קייליס טעארעם זאגט אז יעדע ענדלעך גרופע איז אן אונטער-גרופע פון Sn.


text:
לבנון בארג
לבנון בארג איז דער נאמען פונעם באַרג קייט אין לבנון. עס ווערט אויך גערופן, "קליינע לבנון".
לבנון איז א לאנד, וואס איז ענליך צו ישראל, טאפאגראפיש, און געאגראפיש. די בארטן פלאך, וואס אלע גרויסע שטעט געפונען זיך אין די געגנט, די הויפטשטאט ביירוט, צור, צידון, טריפאלי.
א לאנגע קייט פון בערג אין צענטער פונעם לאנד, וואס לויפט פון דרום אויף צפון, רוב איינוווינער אויפן בארג. זענען דרוזן אינעם דרום טייל וואס איז צווישן ביירוט און די ליטאני טייך. אויפן צפון טייל, בעיקר קריסטן מאראנען.
די העכסטע בארג איז איבער 3,000 מעטער, רוב יאר איז די בארג באשנייט, די קייט פון בערג איז לאנג 160 קילאמעטער.
נאך די בערג געפונט זיך די לבנון טאל, און די קעגן לבנון בערג. וואס איז ווי אין צפון טייל אין ישראל, די גליל און די גולן בערג זענען איינער קעגן אנדערע, און אינדערמיט געפונט זיך די חולה טאל.


text:
אינטעריגאציע
אינטערעגאציע אדער אויספֿרעגן איז א ספעציעלע סיסטעם פון טאקטיקן און מעטאדן וועלכע ווערט גענוצט דורך די פאליציי צו מאכן רעדן ארעסטאנטן פון וועלכע מען דארף האבן אינפארמאציע וועלכע קען פירן צו ווייטערדיגע ארעסטן.
פראקטיק [באַאַרבעטן]
פארברעכן איז אן אנגייענדיגע פראבלעם אין סאסייאיטי און וויפיל מען זאל נישט פרובירן דאס קעמפן וועט מען קיינמאל נישט באווייזן דאס צו עלימינירן. מען נוצט היינט פארגעשריטענע טעכנאלאגיע צו כאפן פארברעכערס און דאס האלט צוריק אנדערע פון באגיין א פארברעכן. ווי מער פארברעכער מען כאפט אלס קלענער ווערט די פארברעכן ראטע ווייל דאס לערנט א לעקציע.
כאפן א פארברעכער איז איין זאך, און דאן קומט די ארבעט פון אויספארשן. מען פארשט פארברעכער צוליב צוויי סיבות. ערשטנס וויל מען דערגיין מיט וועמען זיי זענען באגאנגן פארברעכנס און ארעסטירן יענע אויך. און אויסער דעם ווילן די לאו ענפארסמענט אגענטורן זיך לערנען וויאזוי פארברעכנס ווערן דורכגעפירט כדי מען זאל קענען אפהאלטן אנדערע פון טאן דאס זעלבע.
אין טיראנישע רעגירונגן פייניגט מען פארברעכער פיזיש ווילאנג זיי קענען דאס מער נישט אויסהאלטן און געבן ארויס אינפארמאציע. אין די פרייע וועלט איז כמעט נישט פאראן אזא זאך און די ארבעט איז א פסכילאגישע. אויספארשער זענען געלערנט וויאזוי צו נוצן פסכילאגישע טאקטיקן און סאציאלע באאיינפלוסן וועלכע ברעכט א מענטש'נס עקשנות און ער עפענט זיך, אמאל אפילו אומוויסנדיג.
פארברעכער זענען אין גרויס טייל זעלבסשטענדיגע מענטשן וועלכע נעמען געוואגטע שריט און זענען הארטנעקיג ווען עס קומט צו אן אויספארשונג. די אויספארשער דארפן באנעמען דעם פארברעכער'ס פערזענליכקייטן און אויסגעפינען א וועג וואו מען קען אריינדרינגן און אים אפשוואכן ער זאל פארלירן קאנטראל פון זיין מוח און ארויסגעבן וואס מען וויל פון אים האבן.
דער מוח איז די וואונדערליכסטע טייל פון קערפער אבער וועט שנעל אויפגעבן איינמאל מען הייבט אן נאכלאזן. ווען א מענטש האט אן ערנסטע פראבלעם וועט ער דאס גרינגער קענען באהאנדלן אויב אין זיין געוויסן האלט ער זיך שטארק. אויב נישט פאלט דער מוח אריין אין דעפרעסיע און דעמאלט הייבן די פראבלעמען אן קומען איינע נאך די אנדערע ווייל דער מוח מאכט מער נישט די בעסטע באשלוסן.
די אויספארשער נעמען זיך אויף א פארדעכטיגטן און הייבן אן שפילן מיט זיין גייסט אויף אלע וועגן ביז זיי טרעפן דעם וועג אריין. די אויטאריטעטן זאגן אז בערך 55 פראצענט פארברעכער אין אמעריקע געבן זיך אונטער ביי די אויספארשונגן.
אין אמעריקע איז די ארבעט פון אויספארשונגן אויך געווען אמאל גרינגער. פאליציי האבן גענוצט פארשידענע פיזישע טאקטיקן וועלכע זענען געווען לעגאל. מען האט געלאזט הונגערן, אוועקגענומען שלאף, שטארקע ליכטיקייט אדער טונקעלקייט, און אנדערע אומבאקוועמליכקייטן. מען האט אפילו געמעגט שלאגן מיט ספעציעלע ראבערנע שטעקענעס וועלכע האבן נישט געלאזט קיין צייכענעס. מיט די אלע זאכן איז נישט געווען זייער שווער צו צוברעכן א מענטש ביז עטליכע טעג.
אין די דרייסיגער און זעכציגער יארן האט זיך דאס געטוישט און די אלע זאכן זענען געווארן אומלעגאל. די סופרים קארט האט דעמאלט אויפגעוויזן אז אין אסאך פעלער האבן אומשולדיגע מענטשן מודה געווען אין פארברעכן וועלכע זיי זענען קיינמאל נישט באגאנגען נאר ווייל זיי האבן געוואלט מען זאל זיי אפלאזן.
עס זענען פאראן צוויי אמענדמענדס אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע וועלכע גיט די רעכט פאר יעדן צו בלייבן שטיל אדער פארלאנגן אן אדוואקאט וועלכע זאל אים אנווייזן וואס יא אדער נישט צו זאגן. די סופרים קארט האט דעמאלט אויפגעשפילט עטליכע פעלער אין וועלכע די אנגעקלאגטע האבן נישט געוואוסט פון זייערע רעכטן און האבן מודה געווען אויף אומשולדיגע זאכן נאר ווייל זיי האבן געמיינט אז אזוי וועלן זיי אפקומען גרינגער. א געזעץ איז דעמאלט אריין אין קראפט אז די לאו ענפארסמענט אגענטן מוזן איבערגעבן די רעכטן פאר יעדן אנגעקלאגטן אין דער צייט וואס ער ווערט ארעסטירט.
דאס געזעץ גיט די רעכט צו בלייבן שטיל אדער נעמען אן אדוואקאט. אבער עס טוט נישט אפהאלטן די רעכטן פון די לאו ענפארסמענט צו נוצן זייערע טאקטיקן יענעם צו מאכן רעדן אזוי לאנג ווי זיי פייניגן נישט יענעם פיזיש.
די ערשטע זאך וואס די פאליציי וועט טאן צו מאכן רעדן איז די גוטע און שלעכטע טעכניק. אין דעם שפיל וועט איין אפיציר שפילן ווי דער שלעכטער מענטש וועלכער וויל דעם פארדעכטיגן אריינשליידערן אין טורמע און דער צווייטער אפיציר וועט שפילן ווי דער גוטער וואס איז מער צוגעלאזן און פרובירט אים באשיצן פון דעם שלעכטן אפיציר. מיט דעם געווינט מען צוטרוי צום פארדעכטיגן און ער וועט גרינגער רעדן. אויב דאס ארבעט נישט וועט מען אים סטראשן וואס עס קען אים ערווארטן אויב ער רעדט נישט. די פאליציי מעגן נישט סטראשן מיט שטראפן וועלכע יענער קען נישט באקומען אבער מעגן סטראשן מיט די ערגסטע וואס קען אים ווארטן כאטש עס מאכט זיך זעלטן אז איינער אין אזא צושטאנד זאל באקומען די מאקסימום שטראף.
אין די 50'גער יארן האבן לאו ענפארסמענט אגענטורן אנגעהויבן נוצן די ליי דעטעקטאר מאשינען וועלכע האט זיי געהאלפן באשליסן אויב דער פארדעכטיגטער זאגט ליגנט. אבער די ליי דעטעקטאר איז קיינמאל נישט אנגענומען געווארן אלס א באווייז אין געריכט און ווארשיינליך איז עס צוליב דעם וואס עס איז נישט גענוג פונקטליך. די פאליציי נוצן עס זיך גרינגער צו מאכן די ארבעט אבער קענען דאס נישט ברענגן אין געריכט.
די ארבעט פון אויספארשונג מוז געטאן ווערן אין ווייניגער ווי דריי טאג ווייל עס איז פאראן א באזונדערע געזעץ (די 14'טע אמענדמענד) וועלכע גיט די רעכט פאר יעדן פארדעכטיגטן צו באקומען א שנעלע אנקלאגע. אויב קען מען נישט קלאגן יענעם מיט באווייזן וועט מען אים מוזן לאזן גיין פריי נאך דריי טאג. אויב טרעפט מען אים יא שולדיג קען מען אים ווייטער פארשן ער זאל ארויסגעבן נאך אינפארמאציע.
אויספארשונג טעכניקס [באַאַרבעטן]
מאדערן אויספארשונג איז א שטודיע אין דעם מענטשליכן נאטור. א מענטש וועט נאר רעדן צו א צווייטן ווען ער האט עפעס א שייכות מיט יענעם און שפירט אז ער קען יענעם געטרויען. איינמאל א מענטש הייבט אן רעדן צו א צווייטן איז שווער אויפצוהערן ווייל דער מענטש האט בטבע ליב צו קאמיוניקירן. איינמאל מען הייבט אן רעדן דעם אמת איז שווער נאכדעם צו זאגן ליגנט ווייל אמת איז די ריכטיגע קאמיוניקאציע און איינמאל מען האט דעם קאמיוניקאציע וויל מען דאס אנהאלטן. די שווערע ארבעט איז צו מאכן א פארדעכטיגטן רעדן. איינמאל ער הייבט אן ארויסגעבן וועט ער שוין ארויסגעבן אלעס ווייל מיט זיין ערשטע אמת'דיגע ווערטער האט ער אנגעבינדן קאמיוניקאציע מיט א נייע מענטש און דעמאלט איז שוין שווער דאס איבערצוהאקן.
די אויספארשער מעגן לעגאל זאגן ליגענט צו מאכן א פארדעכטיגטן רעדן. צום ביישפיל אויב דער פארדעכטיגטער האט בארויבט א באנק וועט מען אים זאגן אז מען האט געטראפן זיינע פינגער אפדרוקן אויף די הענטלעך פון די טירן אפילו אויב דאס איז נישט אמת. דער כלל איז אז דער פארדעכטיגטער וועט רעאגירן צו די אינפארמאציע, ספעציעל אויב ער האט אנגעהאט הענטשעך די גאנצע צייט. ער וועט פרובירן אויפווייזן אז עס קען נישט זיין און איינמאל ער וועט אנהייבן רעדן וועגן די פארברעכן וועט געעפענט ווערן א קאמיוניקאציע צווישן אים און דער אויספארשער און פון דארט און ווייטער וועט די ארבעט גיין גרינגער. דער כלל איז אויך אז מיט'ן זאגן ליגענט וועט א פארדעכטיגטער נאך נישט מודה זיין ווען ער איז אומשולדיג ווייל דאס איז נעגאטיוו צו א גוטע קאמיוניקאציע.
די ארבעט פון אויספארשונג הייבט זיך אן בעפאר דער אויספארשער עפענט זיין מויל. דער צימער וואו מען פארשט איז ספעציעל דעזיינט צו האבן א פסכילאגישע עפעקט אויף דעם פארדעכטיגטן דורך מאכן פארלירן זיין זעלבס קאנטראל. אזא צימער איז קליין מיט א טיש און דריי בענקלעך. צוויי אפיצירן און דער פארדעכטיגטער פארנעמען די זיצן און דער פארדעכטיגטער טרעפט זיך פנים אל פנים מיט צוויי אויספארשער אין א קליינע ליידיגע צימער וועלכע האט נישט קיין שום בילד אויף די ווענט אדער דאך און גארנישט ליגט נישט אויפ'ן טיש מער ווי א פאפיר און א פעדער. דאס מאכט דעם פארדעכטיגטן זיך שפירן אומבאקוועם און אויסגעשלאסן און זיין מוח הייבט אן שפילן דעם "לאמיך ארויס פון דא" וועלכע האלט אן דורכאויס די גאנצע אויספארשונג און האט א שטארקע עפעקט.
דער פארדעכטיגטער זיצט אין א ליידיגע צימער עס זאל נישט זיין עפעס וואס קען אים אוועקנעמען דעם קאפ. ער האלט גארנישט אין זיין הענט מיט וואס ער וועט זיך קענען ארומשפילן און אפילו א לעקטער סוויטש געפינט זיך נישט דארט ער זאל זיך נישט קענען פארקלאצן דערויף. דער צימער פארמאגט אן איין זייטיגער שפיגל וועלכע איז דוכזיכטיג פון די אנדערע זייט וואו אנדערע אפיצירן זיצן צו קענען מיטהאלטן די אויספאשונג. דאס שפילט אויף דעם פארדעכטיגטנס נערוון ווען ער ווייסט אז ער ווערט געזען דורך אנדערע אבער ער קען זיי נישט זען.
אויספארשער נוצן א 9 טריט צוגאנג צו אן אויספארשונג מיט אן הקדמה. אין די הקדמה וועט דער אויספארשער שפילן ווי א העפליכער צו דעם פארדעכטיגטן און שמועסן מיט אים וועגן זיין פערזענליכן לעבן. וויבאלד מען וועט רעדן זאכן וואס האט נישט צעטאן מיט די פארברעכן וועט דער פארדעכטיגטער נארמאל רעדן ווייל זיין מוח וועט גלוסטן צו קאמיוניקירן. דער אויספארשער וועט פרובירן צו געווינען זיין צוטרוי דורך מיטשטימען צו א טייל פון זיינע מיינונגן איבער זיין פערזענליכע לעבן.
די פראגעס וועלן זיין זאכן וואס דער פארדעכטיגטער וועט דארפן נוצן זיין זכרון, קאפ, און טעאריע. דארט וועט דער צווייטער אפיציר באטראכטן די באוועגונגן פון די אויגן און דאס אראפצייכנען. ווען א מענטש פרובירט זיך עפעס דערמאנען וועט ער געווענליך דרייען זיינע אויגן צו רעכטס ווייל דער טייל פון דעם מוח וואס האלט אינפארמאציע ליגט אויף די רעכטע זייט. ווען א מענטש טראכט וועט ער קוקן ארויף אדער צו לינקס און ווען ער בויט א טעאריע וועט ער קוקן גלייך אדער פארמאכן די אויגן. די אלע סימנים זענען געבויט אויף שטודיעס און וועט אנווייזן אסאך צו די אויספארשער.
נאכ'ן פרעגן אלע פראגעס וועגן זיין פערזענליכקייט וועט מען אים אנהייבן פרעגן אינפארמאציע איבער דעם פארברעכן. יעצט אויב דער אפיציר וועט אים פרעגן וואו ער איז געווען אין דער צייט וואס דער פארברעכן איז פארגעקומען וועט מען שנעל קענען באמערקן אויב ער ענטפערט דעם אמת אדער נישט. אויב וועט ער דרייען זיינע אויגן צו רעכטס איז א צייכן אז ער פרובירט זיך דערמאנען וואו ער איז טאקע געווען אין יענע צייט און מען וועט וויסן אז ער איז ווארשיינליך טאקע נישט דארט געווען. אויב וועט ער קוקן אויף ארויף אדער צו לינקס וועט מען באלד וויסן אז ער פרובירט יעצט אויפמאכן א געשיכטע.
די אויספארשער וועלן פארגלייכן זיינע אויגן באוועגונגן אין ביידע אויספארשונגן און וועלן לויט דעם געבן אן אורטייל אויב ער איז שולדיג אדער נישט. דער אורטייל איז טאקע נאר אן אפשאצונג אבער וועט אסאך צוהעלפן דורכאויס די אויספארשונג.
די 9 טריט צוגאנג צו אן אויספארשונג [באַאַרבעטן]
קאנפראנטאציע [באַאַרבעטן]
דער אפיציר רעפרעזענטירט די פאקטן איבער דעם פארברעכן און אינפארמירט דעם פארדעכטיגטן די באווייזן וואס זענען פאראן אויף אים. די באווייזן קענען זיין אמת אדער אויפגעמאכט. דער אפיציר וועט דאס איבערגעבן מיט א שטייפע שטימע ווי ער וואלט געווען זיכער אז דער פארדעכטיגטער איז פארמישט אין דעם פארברעכן און דאס וועט אנצינדן א נערוועזיקייט אינעם פארדעכטיגטן. דער אויספארשער גיט דאס איבער שטייענדיג און וועט צומאל שפאצירן ארום דעם צימער און גיין נאנט צו דעם פארדעכטיגטן וואס וועט אים מאכן שפירן ווי מען אינוואדירט זיין פערזענליכע לעבן.
די ערשטע סימן אז ער איז מעגליך שולדיג איז אויב ער וועט בייסן די ליפן אדער קאמן זיין האר מיט די הענט. די ביידע זאכן צייגן אז ער איז אין א אפנארן געמיטער.
געשעענישן אנטוויקלונג [באַאַרבעטן]
דער אפיציר וועט דאן אנהייבן פארציילן די כראנאלאגיע פון די געשעענישן ווי ווייט ער ווייסט אדער שטעלט זיך פאר און וועט פרובירן אויפכאפן ווען דער פארדעכטיגטער שטימט איין מיט די געשיכטע און ווען נישט. זיין מוח וועט אויטאמאטיש אנבינדן א געוויסע קאמיוניקאציע ווען די געשיכטע וואס ווערט יעצט פארציילט דעגרייכט א פונקט וואס שטימט מיט די פאקטן. דער אפיצירן וועט דאן פרובירן ערקלערן סיבות פארוואס דער פארדעכטיגטער איז באגאנגן דעם פארברעכן און וועט פרובירן אויפכאפן אויב ער שטימט איין מיט איינע פון די סברות. צום ביישפיל אויב האט יענער ערמארדעט א צווייטן וועט דער אפיציר פרובירן אראפמאלן דעם קרבן אלס א שולדיגער און באטראכטן דעם פארדעכטיגן אויב ער שטימט אין מיט דעם אדער נישט.
אפווארפן לייקענונגן [באַאַרבעטן]
בטבע וועט דער פארדעכטיגטער פרובירן לייקענען די באשולדיגונגן אבער די אויספארשער וועלן אים צוריק האלטן פון דאס טאן דורך איינמעלדן אז זיי וועלן ערשט רעדן און דערנאך וועט ער קענען ענטפערן. אויב יענער איז שולדיג וועט ער זיצן שטיל דורכאויס די געשיכטע און אויב נישט וועט זיין מוח אים צווינגן צו לייקענען אפילו ער מעג נישט יעצט. דער אפיציר וועט אים שטיל מאכן אבער וועט באמערקן ווען ער וויל רעדן און וועט דאס נוצן אלס א באווייז צי ער איז שולדיג אדער נישט. דאס ארבעט אויך גוט ווען דער אפיציר בויט די געשיכטע. ווען די געשיכטע שטימט וועט יענער זיצן שטיל און שפעטער לייקענען. אויב די געשיכטע גייט אוועק פון די רעלסן וועט יענע אויטאמאטיש פרובירן לייקענען און דער אפיציר וועט וויסן וויפיל פון די געשיכטע איז אמת אדער נישט.
מיט'ן האלטן דעם פארדעכטיגטן שטיל געווינען זיי נאך א וויכטיגע זאך. דער פארדעכטיגטער האט א רעכט צו בעטן אן אדוואקאט זאל רעדן אנשטאט אים און דאס וויל מען פארמיידן פאר אלע געלטער. דערפאר וועט מען אים זאגן צו זיין שטיל און פארציילן די געשיכטע פאר זיין פנים און אויפכאפן די אלע סימנים נאך בעפאר ער האט א שאנס צו בעטן אן אדוואקאט.
איבערקומען איינווענד (אבדזשעקשנס) [באַאַרבעטן]
ווען א געשיכטע ווערט פארציילט פאר א פארדעכטיגטן וועט יענער אסאך מאל אפווארפן די גאנצע זאך אלס עפעס וואס איז אוממעגליך ער זאל האבן געטאן. צום ביישפיל אויב יענער איז פארדעכטיגט איבער א באנק רויבעריי וועט ער מעגליך זאגן דעם אפיציר אז ער איז זייער ערליך אין געלט און עס קען נישט זיין אז ער האט געטאן אזאנס. אזא אפווענדונג וועט דער אפיציר נישט שטערן ווייל דאס קען אים צוניץ קומען קעגן דעם פארדעכטיגטן. דער אפיציר וועט שפילן ווי ער שטימט איין אז ער וואלט נישט געקענט טאן אזא זאך און שפעטער וועט ער דאס נוצן אלס א בארעכטיגונג פארוואס ער איז אומשולדיג. עס קען דאך נישט זיין אז יענער האט געטאן אזאנס און עס מוז זיין אז ער איז געווען ארויס פון קאנטראל און נישט ביים וויסן. דאס וועט שטימען מיט דעם פארדעכטיגטן ווייל אין דער צייט פון אן אויספארשונג וועט ער שוין לאנג האבן חרטה אויף זיינע פארברעכנס און ער וועט פרובירן געווינען די צוטרוי צו דעם אויספארשער אלס איינער וואס איז באמת א פיינער נאר האט זיך נישט געקענט קאנטראלירן און האט חרטה.
געווינען אויפמערקזאמקייט (איטענשן) [באַאַרבעטן]
איינמאל דער פארדעכטיגער איז שוין גוט צעמישט וועט דער אויספארשער אנהייבן שפילן מער פריינטליך ווייל דעמאלט זענען די שאנסן גרויס אז ער וועט זיך עפענען צו קענען אויסקלארן די צעמישענישן. דער אפיציר וועט זיך דערנענטערן צו אים, רעדן מיט א שטילערע און איינגענעמע קול, און אמאל אפילו אים אנרירן אויפ'ן אקסל ווי ער וואלט אים פרובירט מחזק זיין.
דאס ברעכן פונקט [באַאַרבעטן]
אין דער צייט וועט א פארדעכטיגטער זיך געווענליך ברעכן און אנהייבן שפירן זיין שולד. דאס וועט באמערקט ווערן אויף זיין קערפער וועלכע וועט ווערן נאכגעלאזט און זיינע אויגן וועלן קוקן אויף אראפ ווי איינער וואס שעמט זיך מיט זיינע זינד. אמאל וועט דער פארדעכטיגטער אויסברעכן אין א געוויין וואס איז נאך בעסער. דער אויספארשער וועט כאפן דעם מאמענט און אנהייבן שפילן ווי זיין פריינט וועלכע וויל אים העלפן און וועט פרובירן האלטן אן אויגן קאנטאקט ביז ער וועט ארויסגעבן דעם גאנצן אמת.
אלטערנאטיוון [באַאַרבעטן]
אפילו ווען דער פארדעכטיגטער איז געבראכן און איז גרייט מודה צו זיין, וועט ער אבער נישט שטענדיג זיך נעמען רעדן. דער אפיציר וועט נוצן פארשידענע וועגן וויאזוי אים צו מאכן שפירן שולדיג ער זאל יא רעדן. ער וועט פרובירן בארעכטיגן די פארברעכן אלס ארויס פון קאנטראל אדער פארשטענדליך און אויב עס ארבעט נישט וועט ער פרובירן אויפברענגן דעם שולד אלס א ערנסטע פארברעכן וואס האט נישט קיין בארעכטיגונג און דער פארדעכטיגטער וועט פרובירן איבערווייזן אז ער האט יא א בארעכטיגונג.
ברענגנדיג דעם פארדעכטיגטן צו פארציילן [באַאַרבעטן]
איינמאל דער פארדעכטיגטער איז גרייט מודה צו זיין און פארציילן דעם אמת פון די געשעענישן וועט מען דאס מאכן אלס אן אפיציעלע זאך. נאך אן אפיציר וועט אריינגערופן ווערן וואס דאס וועט הייבן די נערוועזיקייט פון דעם פארדעכטיגטן ער זאל זאגן דעם אמת און זיין פאראיבער פון די אויספארשונגן. דער אנווענזנהייט פון 3 אפיצירן וועט אויך מאכן די זאך אויסקוקן מער אפיציעל ווי דאס איז עס און מער דארף ער נישט רעדן.
די קאנפעסיע [באַאַרבעטן]
אן הודאה דארף רעקארדירט ווערן עס זאל קענען גענוצט ווערן אין געריכט. די אפיצירן וועלן הייסן דעם פארדעכטיגטן דאס אראפשרייבן אויף א פאפיר און אונטערשרייבן אדער איבערגעבן פארנט פון א ווידעא טעיפ. דער פארדעכטיגטער וועט שוין זיין גרייט צו טאן אלעס וואס מען בעט אים ווייל ער ווייסט אז איינמאל ער איז פארטיג רעדן ווערט ער באפרייט פון די אויספארשונג.
קאנטראווערסיע [באַאַרבעטן]
עס וועט שטענדיג בלייבן א קאנטראווערסיע איבער לאו ענפארסמענט אויספארשונגן. ווען אן אפיציר גייט אריין אין א צימער מיט א פארדעכטיגטן און פארמאכט די טיר אונטער זיך און קומט ארויס מיט א שולד וועט שטענדיג בלייבן די פראגע: וואס האט מען דארט געטאן אינעווייניג? האט מען פארלעצט יענעמ'ס רעכטן?
די פאליציי זוכן נאר צו ברענגן א שולד און וועלן טאן אלעס צו מאכן יענעם מודה זיין אויף זיינע פארברעכנס כדי זיי זאלן קענען בארעכטיגן די ארעסט און צייגן זייער גוטע ארבעט. דאס איז א קאנטראווערסיע פאר זיך אליינס ווייל אין יעדע פאל וועט די אויספארשונג זיך אנהייבן מיט'ן געדאנק אז מען זוכט יענעם צו באשולדיגן.
דערנאך איז פאראן קאנטראווערסיעס איבער דעם פסכילאגישן פראדעצור פון אן אויספארשונג. איינער וואס קען די מלאכה גוט וועט קענען מאכן א צווייטן מודה זיין אויף א פארברעכן וואס ער איז קיינמאל נישט באגאנגן. די לאו ענפארסמענט נוצן אזעלכע טאקטיקן און עס קען זיין אז דאס גייט צו ווייט וואס מיינט אז פארברעכער זענען מודה אויף זאכן וואס זיי האבן נישט געטאן.
אין די אמעריקאנער יוסטיץ סיסטעם איז פאראן א כלל פון "אינאסענט אנטיל פראווען גילטי" וואס טייטש אז יעדער איז אומשולדיג אזוי לאנג ווי מען האט נישט קיין קלארע באווייזן. דער קאנסטיטוציע גיט א רעכט פאר א פארברעכער צו גיין פריי אפילו ווען דער שכל קען נישט טרעפן קיין אנדערע הסבר נאר אז ער איז באגאנגן דעם פארברעכן. וויבאלד עס איז פאראן א איין פראצענט מעגליכקייט אז די געשיכטע איז געווען א צופאל קען מען יענעם נישט קלאגן אויב עס איז נישט פאראן קיין הארטע באווייזן.
מיט'ן נוצן פסכילאגישע מעטאדן צו מאכן א פארדעכטיגטן מודה זיין אויף זיינע פארברעכן איז מעגליך אז מען פארלעצט זיין רעכט פון אינאסענט אנטיל פראווען גילטי. יעדער פארשטייט אז פראווען גילטי מיינט אז עס איז פאראן גענוג שטארקע באווייזן וואס לאזט נישט איבער קיין מעגליכקייט אויף אומשולדיגקייט. נאך א שפילעריי מיט יענעמ'ס מוח וואס מאכט יענעם רעדן און מודה זיין, ווער זאגט אז דאס מיינט פראווען גילטי?
שטודיעס ווייזן אז אין אמעריקע איז פאראן יערליך צווישן 65 און 300 פארדעכטיגטע וואס זענען מודה אין פארברעכנס וואס זיי זענען קיינמאל נישט באגאנגן צוליב פארשידענע סיבות און איינע פון זיי איז צוליב די אויספארשונגן. דאס פאסירט ספעציעל מיט מענטשן וואס ליידן אויף גייסטישע פראבלעמען און קענען נישט דורכטראגן די אויספארשונגן און זענען מודה נאר צו אפלייגן די דרוק.


text:
לאנדאנער בארא פון בארנעט
דער לאנדאנער בארא פון בארנעט איז א לאנדאנער בארא אין צפון לאנדאן. ער גרענעצט הארטפארדשיר צו צפון און נאך פינף לאנדאנער באראס: הארוי און ברענט צו מערב, קאמדן און הארינגיי צו דרום-מזרח און ענפילד צו מזרח.
געגנטן [באַאַרבעטן]
אין צפון פון בארנעט געפינען זיך די געגנטן "טשיפינג בארנעט" (Chipping Barnet) און "הויך בארנעט" (High Barnet), פון וועמען דער בארא נעמט זיין נאמען. נישט ווייט זענען די געגנטן עדזשווער (וואס האט א גרויסע יידיעש קהילה), טאטערידזש, וועטסטאן און מיל היל. מער צו דרום זענען די געגנטן מער אויפגעבויט: קריקלוואד, קאלינדייל, הענדאן און פינטשלי. אין דרום פונעם בארא געפינען זיך גאלדערס גרין, מיט א גרויסער יידישער באפעלקערונג, און האמפסטעד גארדן סאבערב.


text:
מקווה
א מקווה איז א פֿארזאמלונג פֿון וואסער וואו מען קען זיך טובל'ן.
- בײַ אלע טובל'ט זיך א פרוי (היינט צו טאג, נאר נאך דער חתונה) מיט א ברכה און מיט דעם ווערט זי ריין נאך די טומאת נדה אדער ווען זי איז געווען א יולדת.
- אויך איינער וואס איז זיך מגייר דארף זיך טובל'ן אין א מקוה.
- כלים (געשיר, בעשטעק, טעפ) וואס א גוי האט געמאכט אדער וואס מען קויפט פון א גוי, טובל'ט מען מיט א ברכה פֿאר'ן נוצן מיט עסן.
- ביי ספרדים און חסידים גייען די מענער אויך אין א מקוה יעדן טאג, אדער מדין טבילת עזרא.
מען קען זיך טובל'ן סיי אין א מקוה, א זאמלונג פון רעגנוואסער (מי גשמים), סיי אין א מעין, א קוואל. פראקטיש רופט מען ביידע היינט א מקוה.
אין א מי גשמים מקוה טוישט זיך נישט דאס וואסער, דעריבער שאפט דאס א פראבלעם ווי אזוי צי האלטן די מקוה ריין. כדי צו לייזן דעם פראבלעם מיט צוויי אדער מער "בורות". דאס רעגנוואסער ווערט געזאמלט אין א גרויסער ציסטערנע געגראבן אין דער ערד; דאס איז דער ערשטער בור. אבער מען טובל'ט נישט אין דעם בור נאר אין א צווייטן בור, וואס איז געמאכט ווי א גרויסער באד אדער א קליינער שווימבאד. די צוויי בורות זענען באהאפטן דורך "השקה", דאס איז א גרויסער לאך וואס באהעפט די בורות. אנדערע מאכן נישט השקה נאר זריעה, לויטן חזון איש. דעם בור טבילה פילט מען אן מיט נארמאלן וואסער און מען קען אים הייצן צו א באקוועמען טעמפעראטור.
און ס'איז דא וואס מאכן דערנעבן א "בור אצל בור" און דאס אליינס צוטיילט מען אין צוויי, וואס ווערט גערופן "בור על גבי בור".
באזונדער איז דא א העכערער בור וואס ווערט גערופן "אוצר", וואו מ'האלט דאס רעגנוואסער. און דאס איז אין פאל פון נויט, אויב עס גייט נישט קיין רעגן א שטיק צייט.
מקוה איד [באַאַרבעטן]
מקווה איד איז דער טיטו פון איינעם וואס גיבט זיך אפ מיט די מקווה, נעמט די איינטריט געלט, רייניגט די מקוה, אויך איז איינגעפירט אז דער מקוה איד האט א שטיקל געוועלבל וואס פארקויפט תשמושי קדושה און וויין מיט בראנפן א.ד.ג.


text:
ביאלע (הויף)
ביאלא איז א חסידות וואס שטאמט פון רבי יצחק יעקב ראבינאוויטש פון ביאלע.
דער ערשטער רבי איז געווען רבי יצחק יעקב ראבינאוויטש, מחבר פון "דברי בינה". זיין פאטער איז גיווען רבי נתן דוד פון שידלאווצע, א זון פון רבי ירחמיאל פשיסחער, דער זון פונעם ייד הקדוש, און זיין שווער איז גיווען רבי יהושע אסטראווער, א זון פון רבי שלמה לייב פון לענטשנא, א תלמיד פון ייד הקדוש.
נאך זיין שווערס פטירה אין תרל"ג, האט מען אים געקרוינט מיט אדמו"רות. צו אים זענען געקומען די חסידים פון זיין פאטער און אויך די חסידים פון זיין שווער. ווען ער איז נפטר געווארן אין תרס"ה האט ער איבערגעלאזט פיר זין:
- רבי נתן דוד (תרכ"ו - ז' שבט תר"ץ) פון פארצעוו.
- רבי מאיר שלמה יהודה ראבינאוויטש (תרכ"ח - י"ז אדר תש"ב) פון מעזריטש
- רבי אברהם יהושע העשיל ראבינאוויטש (תרל"ה - ח' אייר תרצ"ג) פון לובלין
- רבי ירחמיאל צבי ראבינאוויטש (תרל"ח - ז' חשוון תרס"ו) פון שעדליץ
דער יוגנסטער זון פון רבי יצחק יעקב איז גיווען
- רבי ירחמיאל צבי פון שעדליץ (נפ' ז' חשון תרס"ו), וואס איז גיווען א רבי נאר א האלב יאר, און שפעטער האט מען ממנה גיווען זיין זון רבי יחיאל יהושע פאר דער ממשיך השושלת.
- רבי יחיאל יהושע (תרס"א - כ"א שבט תשמ"ב), מחבר פון "חלקת יהושע", איז גיווען באוואוסט פאר זיין עבודת השם, תפילה בהתלהבות פון פאר דער עלות ביז מנחה, פרישות און קדושה. זיינע קינדער זענען:
- רבי ירחמיאל צבי יהודה פון ביאלא פשיסחא (אין ירושלים)
- רבי ברוך לייב פון ביאלא פשיסחא (אין לאנדאן)
- רבי שמחה בנציון אייזיק, איידעם פון שמעלקא האלפערט. מחבר פון "פסקי תשובות"
- רבי יעקב יצחק פון ביאלא-רמת אהרן (נפ' אלול תש"ע)
- רבי צבי פון ביאלא-רמת אהרן, מחבר פון עיוני הלכות
- רבי דוד מתתיהו פון ביאלא-בני ברק (כ"ד שבט תרפ"ח - כ"ה תשרי תשנ"ח)
- רבי בצלאל שמחה מנחם בן ציון פון ביאלא, דעם רב פון לוגאנא און בעל מחבר ספרי מבשר טוב.
- הרב דוד, איידעם פון ר' חנניה יו"ט ליפא מייער-טייטלבוים, דער סאסאווער רבי.
- הרב דוב, איידעם פון הרב אליהו שטערנבוך פון אנטווערפן. (וואוינט אין מאנטשעסטער).
- הרב יוסף, איידעם פונעם קאפיטשניצער רבי
- הרב צבי.
- הרב אברהם איידעם פון ר' שמעלקא האלפערט
- רבי ירחמיאל צבי יהודה פון ביאלא פשיסחא (אין ירושלים)
- רבי יחיאל יהושע (תרס"א - כ"א שבט תשמ"ב), מחבר פון "חלקת יהושע", איז גיווען באוואוסט פאר זיין עבודת השם, תפילה בהתלהבות פון פאר דער עלות ביז מנחה, פרישות און קדושה. זיינע קינדער זענען:
דריי ברידער זענען אנגעקומען קיין ארץ ישראל מיט דער עלייה פון טעהראנער קינדער. און זיי זענען אריין לערנען אין דער פאנאוועזשער ישיבה.
נאך דער פטירה פון ר' יחיאל יהושע האבן די חסידים וואס זענען גיווען ביי רבי יחיאל יהושע זצוק"ל מכתיר געווען דעם יונגסטן זון הרב ר' בן ציון שליט"א אלס רבי. ער איז אויך געווארן דער שטאטס רב פון דער חשובע לוגאנא קהילה אין דער שווייץ נאך פאר זיין טאטנ'ס פטירה. און איז באקאנט אלס גרויסע גאון און למדן, און מחבר פון צענדליגע ספרים "מבשר טוב" פון שיעורים און חידושים על הש"ס, און מיט צענדליגע ספרים "מבשר טוב" בחסידות. זיינע בתי מדרשים זענען פארשפרייט און גאנץ ארץ ישראל: אין ירושלים צוויי בתי מדרשים חוץ פון דעם גרויסן בית המדרש פון דעם רבי'ן אין עזרת תורה געגנט, אין בני ברק צוויי בתי מדרשים, אין בית שמש צוויי בתי מדרשים, אין ביתר צוויי בתי מדרשים, אויך שטיבלעך אין צפת, חיפה, אשדוד און מודיעין עילית, און אין לאנדאן, ענגלאנד. און אסאך הונדערטער משפחות און בחורים זענען זיך מסתופף בצל קדשו,
ביים סוף פון דער שבעה פונעם חלקת יהושע, האט מען אויפגענומען ר' דוד מתתיהו, וואס האט אויף גישטעלט און גיווען ראש ישיבה פון ביאלער ישיבה, צו ווערן רב פון די ביאלער חסידים אין בני ברק.[1] אפאר חדשים נאך דער פטירה פון זיין טאטן איז ער אויך גיווארן רבי, און א טייל פון זיין טאטנ'ס חסידים זענען געקומען צו אים און מכתיר גיווען. זיין בית המדרש האט ער אויפגימאכט אין בני ברק, און ירושלים. [2] ער איז גיווען באוואוסט פאר זיין ווארעמען דאווענען.
רעפערענצן [באַאַרבעטן]
- ↑ המודיע, שבט תשמ"ב, במלואת השבעה לפטירתו: באותו מעמד הוכתר בנו הרה"ג רבי דוד מתתיהו שליט"א ראש ישיבת ביאלא ב"ב לרבם של חסידי ביאלא בב"ב"
- ↑ אידישע ווארט, גליון 230 אדר - ניסן תשמ"ב.


text:
ריטשארד ניקסאן
ריטשארד מילהאוס ניקסאן (9טן יאנואר, 1913 - 22סטן אפריל, 1994) איז געווען דער 37סטער USA פרעזידענט, געדינט פון: 20סטן יאנואר 1969 ביז: 9טן אויגוסט 1974. דער איינציקסטער אין US וואס האט זיך באפרייט פון זיין פרעזידענט שטעלע. זיין ערשטער וויצע פרעזידנעט איז געווען ספירא עגנו ער האט רעזינגנירט, און עס האט אים איבערגענומען דער צווייטער וויצע פרעזידנעט דזשעראלד פארד, ניקסאן זעלבסט האט רעזינגנירט געצוואונגנערהייט, ווען ער האט איינגעזעהן איז דאס אמעריקאנער קאנגרעס וועט איהם אימפיטשען. זיין וויצע פרעזידענט פארד האט אים איבערגענומען.
ער איז געווען וויצע פרעזידענט פון אייזנהאוער, דערנאך איז ער געלאפן קעגן פרעזידענט קענעדי און פארלוירן, ווען מען האט געשאסן קענעדי האט אים זיין וויצע פרעזידענט איבערגענומען דזשאנסן, נאך דזשאנסן איז ניקסאן ווייטער געלאפן און געוואונען.
ניקסאן איז געווען א קאנסערוואטיוור עקסטרעמער פרעזידענט, אין דער היסטאריע ביז היינט באטראכט אים פאר גאר א שטרענגער מענטש, וואס האט נישט געקענט דולדן קיין קריטיק, און האט זיך געוואלט אפרעכענען מיט אלע זיינע שונאים דאס האט געפירט צו די באקאנטע ווייסוואטער אויספארשונג קעגן אים.
צו זיין קרעדיט ווערט צוגעשריבן אז ער האט מיט זיין פאליטישן חוש געשפירט אז כינע גייט זיין א גרויסע וועלט מאכט, האט ער פארכאפט דעם וועג פון רוסלאנד און האט געעפנט די אמריקאנער טירן פאר כינע און אנגעשלאסן מיט אים פאליטישע פארבינדוגנען.
ער איז געווען א געשוואוירענער פריינד פון ישראל ער האט געשטיצט די מדינה מיט וואס ער האט געקענט.


text:
רעפובליקאנער פארטיי
צו מיינט איר רעפובליק?
רעפובליקאנער פארטיי איז א פאליטישער פארטיי וואס אין אמעריקע איז זי מער לטובת די רעכטע. זיי זענען אין אלגעמיין די קאנקורענט פון די דעמאקראטן דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
- רעליגיע איבערהויפט די קריסטליכער רעליגיע.
- זיי זענען אלגעמיין קעגן אבורטאציע און קעגן עוועלאציע לימודים.
- אויך האט זיך אויסגעשטלט אז זיי זענען מער פרא מדינת ישראל צוליב דעם וואס די קריסטליכער טעזע לויטעט אז ארץ ישראל באלאנגט פאר אידן. דעריבער זענען אסאך פרומע אידן לטובת זיי אחוץ אין די לאקאלע פאליטיק וואס דארטן זענען די פרומע מער אנגעוויזן אויף די פארשידענע געלט שטיצע וואס די דעמאקראטן געבן מער פאר ארימע.
- זיי זענען מער פאר ביזנעס און נישט פאר די ארבייטער יוניען'ס און ארימע באפעלקערונג.
- זיי זענען בכלל קעגן שטייער. און טוען דאס יעדע שטיק צייט שניידן און מינימיזירן.
אידישקייט [באַאַרבעטן]
רוב אידן זענען קעגן רעפובליקאנער צוליב דעם וואס זיי זענען זייער אפאוזד צו צדקה פאנדס פון רעגירונגס קאסע. און נעמען זיך נישט אן פאר די באקריוועדעטע מיניראטעטן אזוי שטארק ווי די ליבעראלן.
אבער וויבאלד זיי זענען מער קאנסערוועטיוו און טראדיציאנאל געשטימט איז דא צווישן די פרומע אידן וואס שפירן זיך מער באקוועם אין דער רעפובליקאנער פארטיי, צוליב דעם וואס זייער פלאטפארמע פארלאנגט קעגן אבורטאציע, די פארטיי איז פאר שטרענגערע געזעצען קעגן מערדער, זיי זענען קעגן אומאראלישע געזעצען און קעגן חוקי תועבה פון משכב זכר און ציווילע אנגעהערשאפטאן. פרומע אידן זענען בדרך כלל מער פאר אנגעהערקייט פאר די פאמיליע לעבן ווי איידער לעבען א פריי לעבן אהן קיין פאמיליע.
אזעלכע רבנים ווי למשל ר' אביגדור מילער איז געווען זייער שארף פאר די וויזיע פון פרעזידענט רעיגן, ביי זיינע דרשות האט אסאך פארלאנגט אז אלע רעליגיעזע אידן זאלן שטימן בלויז פאר די רעפובליקאנער פארטיי, ער פלעגט זאגן אז לויט די געזעצען פון די תורה איז אסור צו זיין א דעמאקראט אדער א ליבעראלער.
אויך זענען דא צווישן פרומע אידן וואס זענען מער באקוועם מיט דער רעפובליקאנער פארטיי וויבאלד די דעמאקראטן און ליבעראלע זענען קעגן אלע סארט רעליגיעס, און זענען מער אפֿן צו געדאנקען פון אפיקורסות.
אלע פאליטישע פארטייען וואס עקזיסטירן אין די פאראייניגטע שטאטן
דעמאקראט • רעפובליקאנער • ליבעראן • קאנסערוואטיוו


text:
וואס איז נייעס?
וואס איז נייעס איז אן ענגליש שפראך נייעס וועבזייטל וואס ווערט אנגעפירט דורך חרדישע אידן און זאמעלט טעגליך נאכאנאנד אלע נייעס וואס פאראינטערסירן א פרומען איד אויפן אינטערנעט.
אויך האט דאס דורכאויס א גאנצן טאג פרישע דערהיינטיקן און פארבינדונגען צו אלע צייטונגען איבער דער וועלט וואס באריכטן וועגן אידן און אידישקייט, דורך גוגל אלערטס וואס ער קאפירט.
און אין דעם געגנט פון ברוקלין און אייבערשטאט ניו יארק האט ער אלע טראפיק אפדעיטס און אלערטס כסדר.
לינקען צו אנדערע פלעצער [באַאַרבעטן]
יעדער פאסט פון דארטן איז קאפירט פון אנדערע בלאגס און צייטונגען מיט רוב מאל צושרייבן א מקור פון ווי זיי האבן דאס געקאפיעט.
איסור פון די רבנים [באַאַרבעטן]
אין חודש טבת תשע"א איז ארויסגעקומען אן איסור פון די רבנים קעגן וואס איז נייעס. דעם קול קורא האבן געחתמעט די רבנים יעקב פערלאוו (נאוואמינסקער רבי), מלכיאל קאטלער, אהרן שעכטער (ראש ישיבה פון רבי חיים בערלין), ירוחם אלשין, שמואל קאמינעצקי (ראש ישיבה פילאדעלפיע) און, מתתיהו סאלאמאן.[1]
רעפערענצן [באַאַרבעטן]
וועבלינקען [באַאַרבעטן]
- וואס איז נייעס? (אויף ענגליש)


text:
RAM זיכרון
RAM זיכרון (ר"ת Random Access Memory - צופעליק צוטריט זכרון) וואס מען רופט אין אלגעמיין קאמפיוטער זיכרון איז א קאמפיוטער באשטאנדטייל וואס איז באשטימט צו אנהאלטן די דאטן (ווי קאמפיוטער פראגראמען) וואס לויפן אויפן קאמפיוטער בשעת ווען דער קאמפיוטער ארבעט. אנדערש איז א הארטער דיסק וואס האלט-אן דאטן אויך ווען דער קאמפיוטער איז פארלאשן.
די מאסן פון זיין געהאלט רעכנט זיך אין ביטן לויט'ן ביינערי צאל.
היינטיגע צייטן איז דער קאמפיוטער זכרון א קליינע מאדולע וואס מען שטעקט אריין אינעם הויפט טאוול.
היינטיגע קאמפיוטערס וואס לויפן אויף זיי ווינדאס XP דארף האבן מינימום 64 מעגאבייט און א ווינדאס וויסטא דארף האבן מינימום 512 מעגאבייט (פאר דער גרונטענער ווערסיע).


text:
קערפער שפראך
קערפער שפראך (באדי לענגיוטש) איז א קאמיוניקאציע מיטל, ניצענדיג די קערפער מיט אדער אהן די מויל שפראך.
צולייגען [באַאַרבעטן]
קערפער-שפראך זענען אויסדריקען אויפ'ן גוף אדער אויפ'ן פנים ווי א שמייכעל, א בלינק מיט די אויגען, אדער א קוועטש מיט די נאז א דריי מיטען פינגער (שבכל הלילות). רוב באוועגונגען און אויסדריקען נעמען מענטשטען נישט אין אכט. ס'איז דא באמערקבארע און אומבאמערקבארע אויסדריקען אויסדריקען וואס מ'קען צוריקהאלטען אין וואס מ'קען נישט צוריקהאלטען.
- דאס איז די איינציגסטע שפראך גלייך פאר אלעמען, א שמייכעל איז א שמייכעל איבעראל, אין א גרימאס פנים איז אויך די זעלבע, באשעפענישען פארשטייען
- אפילו בלינדע וואס האבען קיינמאל נישט געזען קיין שמייכעל שמייכלען די זעלבע
קערפער-שפראך באניצער [באַאַרבעטן]
די באוועגונגען פינעם קערפער געבען שטארק צו צו א שמועס עס צו מאכען אויס לאנגווייליג דאס ברענגט מענטשען זאלען זיך וועלן באקענען מיט דיר און דאס ברענגט זיך צו דערווייטערן ס'הארגעט אוועק פארבינדענישען פון לאנגע יאהרען
- דאס איז איינע פון די וועגען ווי אזוי מ'טרענירט חיות און ווי אזוי חיות פארשטייען זייערע בעלי בתים
- דאס געבט צו צום ריטאריק פין א רעדנער אז די עולם זאל נישט שנארכען אינמיטען זיין רעדע און אפילו פון מאהל צומאהל צוווארפען א שמייכעל און אנדערע ווערטער דער אויפטרעטער ניצט די אויסדריקען צו באאיינפלוסען דעם עולם אויף סיי וואספארא אופן ס'זאל צוגעבען צום טאהן אדער צום געשפאנטקייט און געשמאקייט פונעם סיטואציע.
- מ'לייגט ארויף אויפ'ן עדווערטייזמענט א בילד פון וואס מ'וויל אז ס'זאל אומבאמערקבאר אפעקטירען די אויג וואס זעיט דאס
- מ'מאכט נאך מענטשען מיט זייערע באוועגונגען
- קערפער-שפראך ביי בילדער מיינט מ'שטעלט זיך אין א פאזע, מיט: זאג - טשיז!!!
- סעילס לייט באניצען זיך אפט מיט די קערפער-שפראך צו אבזערווירען זייערע קונדען
- קורצע מעסעזשעס ווערן אזוי איבערגעגעבען
- פסיכאלאגען באבאכטען זייערע קונדען און דאס העלפט זיי דיאגניזירען
אויסדריקען [באַאַרבעטן]
ציטערן: די פיס שאקעלט (ציטערט).


text:
רוסישע רעוואלוציע
די רוסישע רעוואלוציע פון 1917 איז א קאלעקטיווער נאמען פאר דער סעריע פון רעוואלוציעס אין רוסלאנד אין 1917, וואס האבן איבערגעקערט די רוסישע אימפעריע און ענדלעך אויפגעשטעלט דעם סאוועטן פארבאנד. די ערשטע רעוואלוציע איז געווען פעברואר 1917 (לויטן יוליאנישן קאלענדאר) אין פעטראגראד (היינט פעטערבורג), ווען מען האט אראפגעווארפן דעם צאר. אנשטאט דעם צאר איז געווען א פראוויזארישע רעגירונג אונטער אלעקסאנדער קערענסקי. אקטאבער 1917 האבן די באלשעוויקן אונטער וולאדימיר לענין אראפגעווארפן די פראוויזארישע רעגירונג. אין מערץ 1918 האבן די באלשעוויקן אונטערגעשריבן די בריסקער אפמאך צו קאנטשן די מלחמה מיט דייטשלאנד. נאכר האט אויסגעבראכן א בירגער קריג צווישן די רויטע (די באלשעוויקן) און די ווייסע (זייערע קעגנער).


text:
יהונתן אייבעשיץ
רבי יהונתן אייבעשיץ (ה'ת"ן, 1690, קראקע, פוילן – כ"א אלול ה'תקכ"ד, 18טן סעפטעמבער 1764, אלטאנע) איז געווען א פוסק, דרשן, מפרש, מקובל און א ראש ישיבה אין אייראפע. פון תק"י איז ער געווען רב אין דער דרייפאכיגער קהילה: אלטאנע, האמבורג און וואנדסבעק.
לעבנסגעשיכטע [באַאַרבעטן]
יהונתן אייבעשיץ איז געבוירן געווארן אין קראקע, פוילן. צו זיין פאטער, רבי נתן נטע, רב פון דער יידישער קהילה אין אייבעשיץ (Eibenschütz), מעהרן, און צו זיין מוטער מרת שיינדל. דער יונגער אייבעשיץ איז געווען אן עילוי. נאך זיין פאטער'ס פטירה, האט ער געלערנט אין דער ישיבה פונעם מהר"ם אַ"ש אין פראסטיץ, און דערנאך אין העלעשוי (Holleschau). א קורצע צייט האט ער געוואוינט אין ווין.
ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פונעם אב"ד פון בומסלא, און זיי האבן געוואוינט צוויי יאר אין האמבורג ביי ר' מרדכי הכהן, איר זיידע פון דער מאמע'ס זייט.
אין ה'תע"ה האט ער זיך באזעצט אין פראג, בעהמען, וואו ער איז געווארן ראש ישיבה און א בארימטער דרשן. די יידן אין פראג האבן געהאלטן פון אים שטארק, א צווייטער נאר צו רבי דוד אפנהיים. דורך זיין השפעה האט מען ווידעראמאל באקומען רשות צו דרוקן א ש"ס אין פראג, וואס פריער האט דער פויבסט געאסר'ט. אבער דער רעגירונג האבן געפאדערט אז מען טאר נישט ניצן דאס ווארט "תלמוד", און איז זיין ארט האט רבי יהונתן געניצט "הלכות". מ'האט געדרוקט מסכת ברכות מיטן נאעמן "הלכות ברכות" צוזאמען מיטן רא"ש, מהרש"ל, מהרש"א און הלכות פונעם רמב"ם, אין יאר תפ"ז. מען האט דורכגעלאזט עטלעכע אגדתא, מיט דער הסכמה פונעם פראגער בית דין אונטער הרב דוד אפנהיים. ביי די אנדערע מסכתות האט מען אויפגעהערט די ארבעט, ווייל די רעגירונג האט געפאדערט צופיל דורכלאזן.
אין תק"א, ווען פראנקרייך האט איינגענומען פראג, איז הרב יהונתן באשטימט געווארן רב פון מיץ, פראנקרייך, וואו ער האט געדינט אין רבנות ניין יאר.


text:
ברוסטקאסטן
צו מיינט איר די ברוסטען פון א פרוי?
דער ברוסטקאסטן (גריכיש: θώpaE, לאטיין: thorax) בלאזט זיך אויף ווען מען ברויך אריינאטעמען אַקסיגען.
עס האט זיבן ריפן ביינער פון ביידע זייטן וואס העלפן דאס האלטן אויפגעבלאזן און פעסט ארומנעמענדיג דער וויכטיגעסטער איבר פון דאס לייב און לעבן: דאס הארץ! עס איז איר קעיזש און שיצונג.
אן קיין צולייגן עקסטער קאפ אדער באפעל ארבעט ער פון זיך אליינס אויפצובלאזן יעדע סעקונדע פון זיך זעלבסט.
אין לויט די אומשטענדן ארבעט דאס פלייסיגער למשל ווען מען לויפט אדער גייט ארויף אסאך שטיגן ארבעט דאס שנעלער ווי געוויינליך.


text:
יארדאניע
צי מיינט איר ירדן טייך?
יאָרדאַניע (ירדן) איז אַ לאַנד אין מערבֿ-אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז אַמאַן.
יארדאניע איז געווען א טייל פון פאלעסטינע, און דער בריטישער מאנדאט האבן אויפגעשטעלט דאס לאנד אין יאר 1922, און זיי האבן געשטעלט פאר קעניג דעם פרינץ אבדאללא, פון די האשעמיטן שבט, וואס זענען אין מקור בעדואינער, דאס לאנד איז א מדברדיקע, עס הערשט א גרויסע מאנגל אין וואסער, טרוקן און הייס.
פון צפון איז איר גרענעץ סיריע, מערב ישראל, פון מזרח איראק, און פון דרום האט זי איר גרענעץ מיט סאודי אראביע.
איר באפעלקערונג איז געשאצט אויף 5,759,732 און עס ווערט צוטיילט אויף 62 מענטשן, אויף יעדע סקווער קילאמעטער
דאס לאנד איז פאקטיש געווען א מאנדאט אונטער דעם פאראייניגטן קעניגרייך, ביזן יאר 1944, דאן איז זי געווארן זעלבסטשטענדיק, און אבדאללא איז געווארן פולשטענדיק, דער קעניג פון טראנס יארדאניע.
אין יאר 1948 האט יארדאניע מלחמה געהאלטן קעגן ישראל, און איינגענומען די מערב ברעג פונעם ירדן טייך, און אלטשטאט ירושלים, לאטראן, און אנדערע ערטער ווי שכם, חברון, יריחו, און ראמאללא, די מלחמה איז אנגעפירט געווארן דורך בריטישע גענערעלער, און די הויפט גענעראל איז געווען גלאב פאשא, דערנאך האט יארדאניען אנעקסירט די מערב ברעג, אבער בלויז גרויס בריטאניען, און פאקיסטאן האבן אנערקענט אינדעם.
אין 1951, איז אבדאללא קעניג פון יארדאניע געהרגט געווארן, אין אן אטענטאט אויפן הר הבית, ווען א פאלעסטינער האט אים דערשאסן, ווען ער האט באזוכט די על אקסא מעטשעט.
זיין זון טאלאל, איז געווארן קעניג נאך אים, אבער זיין זון איז אראפ נאך א יאר, ווען מע האט אנטדעקט, אז ער איז גייסטיש קראנק.
כוסיין איז געווארן קעניג אין 1952, און ער האט געפירט דאס לאנד פאר לאנגע יארן, ער האט געטאן א פאטאלע טעות, ביים זיך אנשליסן אינעם אראבישן קריג, ביי די זעקסטאגיקע מלחמה, ווי ער האט פארלוירן די מערב ברעג צו ישראל, ביי די יום כיפור מלחמה, האט ער טאקע נישט מלחמה געהאלטן קעגן ישראל דירעקט, פארקערט ער האט געווארענט ישראל אז עגיפטן, און סיריע גרייטן זיך צו אטאקירן ישראל.
אין יאר 1969, האבן פאלעסטינע טעראריסטן אים פרובירט אומצוברענגן, און דערפאר האט ער דורכגעפירט א בלוטיקע נקמה, ער האט געשיקט די ארמיי, צו אטאקירן פאלעסטינע באזעס, וואס זיי האבן אויפגעשטעלט אינערהאלב יארדאניען, פאר טעראר צוועקן, און אומגעבענגט צענדליקע טויזענט פאלעסטינער, שפעטער האט מען גערופן די צייט "בלעק סעפטעמבער", און די פאלעסטינער האבן אויפגעשטעלט זייערע טעראר באזעס, אין לבנון, די סירישע האבן געדראט מיט א קריג, אבער ער האט מצליח געווען און עס איז גארנישט געווען.
אין יאר 1994, נאכדעם וואס ער האט יארן לאנג געפירט געהיימע געשפרעכן מיט ישראל, האט כוסעין אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל, מיט יצחק רבין.
אין יאר 1999 איז כוסיין קעניג פון יארדאניע געשטארבן, אין אן אמעריקאנער שפיטאל אין מינעסאטע, און זיין זון אבדאללא, האט איבערגענומען די מאכט,


text:
פרייטיק
פרייטיק איז דער לעצטער טאג פון דער ארבעט וואך, נאך דאנערשטיק און פאר שבת.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי-לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון פרייטיק מיט נ=נוגה, ווענוס;[1] דער נאמען פרייטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען, פֿרעיאַ, פון דער רוימישער געטשקע ווענוס.
יידישקייט [באַאַרבעטן]
ביי יידן רופט מען דעם טאג "ערב שבת". עס איז זייער אנגעצויגן און הערשט א געהויבענע שטימונג ביי יידן וואס גרייטן זיך צום שבת און מען גרייט צו אדער מען קויפט איין מאכלי שבת קודש. מען איז טועם אלע קוגלען און טשאלנט אלס טועמי'.


text:
ישיבת רבינו יצחק אלחנן
ישיבת רבינו יצחק אלחנן (Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary אדער RIETS) איז דער אפטיילונג פון ישיבה אוניווערסיטעט פאר לימודים אין תלמוד, הלכה, און אידישקייט אנגעלעגנהייטן.
עס איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פרומע בעלי בתים בערך ה'תרנ"ו, נאכדעם וואס די תלמידים פון דעם חדר עץ חיים (געגרינדעט תרמ"ו) האבן זיך געעלטערט און עס איז געווארן א נויט פאר א ישיבה.
דער ישיבה איז שפעטער געווארן, אינאיינעם מיט דעם ניי-געגרונדעטן ישיבה קאללעדז, דער צענטראלער חלק פון ישיבה אוניווערסיטעט, ווען עס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרפ"ז.


text:
מאקעדאניע
מאַקעדאָניע (מאקעדאניש: MakeдoHиja), אפיציעל די רעפובליק פון מאקעדאניע (Peпyблиka MakeдoHиja, רעפובליקאַ מאַקעדאניאַ [rɛˈpublika makɛˈdɔnija]) איז א לאנד אין דעם צענטראלן באלקאנער האלבאינזל אין דרום-מזרח אייראפע. זי איז איינע פון די נאכפאלג לענדער פון דער אמאליגער יוגאסלאוויע, פון וועלכער זי האט פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט אין 1991. א לאנד איינגעשלאסן לאנד, מאקעדאניע גרענעצט סערביע צו צפון, בולגאריע צו מזרח, גריכנלאנד צו דרום און אלבאניע צו מערב.[1] זי באשטייט בערך די צפון-מערב העלפט פון דעם גרעסערן געאגראפישן ראיאן פון מאַקעדאָניע, וואָס נעמט איין אויך טיילן פון גריכנלאנד און בולגאַריע.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז סקאָפּיע, מיט 506,926 באוווינער לויטן 2002 צענזוס. אנדערע שטעט זענען כולל ביטאלע, קומאנאווא, פרילעפ, טעטאווא, אהריד, וועלעס, שטיפ, קאטשאני, גאסטיוואר און סטרומיקע.
מאקעדאניע האט מער ווי 50 אזערעס און זעכצן בערג העכער ווי 2000 מעטער.
מאקעדאניע איז געווארן אַ מיטגליד פון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער אין 1993 אָבער, צוליב אַ פּאָלעמיק מיט גריכנלאנד וועגן דעם נאָמען, האט מען זי אריינגלאזט מיטן פראוויזארישן נאמען די געוועזענע יוגאסלאווישע רעפובליק פון מאַקעדאָניע.[2][3] אויך איז מאקעדאניע א מיטגליד אינעם אייראפע-ראט. זייט דעצעמבער 2005 קאנדידירט זי צו ווערן א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד, און האט זיך געוואנדן צו ווערן א מיטגליד אין נאַטאָ.
רעפערענצן [באַאַרבעטן]
- ↑ The Republic of Macedonia – BASIC FACTS, Republic of Macedonia, Ministry of foreign affairs
- ↑ United Nations, A/RES/47/225, 8 April 1993
- ↑ United Nations Security Council Resolutions 817 of 7 April and 845 June 18 of 1993, see UN resolutions made on 1993


text:
אראמיש
אראמיש איז א סעמיטישע שפראך וואס ווערט שוין גערעדט טויזנטער יארן. עס איז געווען א ברייט באניצטע שפראך אין מיטל מזרח אין די פריערדיגע תקופות, בעיקר אין די לענדער: אשור, איראק, סיריע און ארץ ישראל.
רש"י ברענגט, אז אברהם אבינו האט גערעדט אראמיש, אלס זיין שפראך, און לשון קודש אויף צו דאווענען.[מקור פארלאנגט]
די עולי בבל ביים בויען דאס צווייטע בית המקדש האבן מיטגעבראכט מיט זיך די דאזיגע שפראך, וואס איז דאן געווען די אפיציעלע שפראך פון דער פערסישע אימפעריע. דיאלעקטן פון אראמיש זענען אויך באניצט געווארן אין אידישע ספרי קודש, ווי ספר עזרא און דניאל, תרגום אונקלוס, די תלמוד בבלי, תלמוד ירושלמי און זוהר.
עס איז א שפראך וואס די קריסטן אין לבנון און סיריע האבן גערעדט, ביז נישט לאנג צוריק, היינט אויף די וועלט זענען פארהאן ארום פופצן מיליאן וואס באהערשן די שפראך, אבער בלויז א האלבע מיליאן רעדן עס אלס מאמע לשון.
די שפראך וואס איז היינט באנוצט, איז נענטער צו די אראמישע דיאלעקט פון תלמוד ירושלמי.
היינט איז דא מענטשן וואס געבן זיך אפ מיט אויפפרישן די שפראך צווישן די קריסטן וואס זענען פון גרויס סיריע.


text:
וועטער
די וועטער איז די פאר פון אלע עקזעסטירענדע פענאמענען און א אטמאספערע צו א געוויסע צייט. צו עס איז רעיגןדיג אדער קאלט אדער הייס א.א.וו.
דער טערמין טוט געוויינליך מיינען די אקטיוויטעט פון די פענאמענען איבער קורצע צייטן (שעהן אדער טעג), אנדערשט ווי דער טערמין קלימאט, וואס מיינט געוויינליך די דורכשניט אטמאספערישע קאנדיציעס איבער א לענגערן צייט אפשניט.
ווען מען ניצט דאס סתם אזוי אן צולייגן א ווארט מיינט דאס געוויינליך די ערדס וועטער.
הויפט און עיקרדיגע מעכעניזם [באַאַרבעטן]
וועטער טוט זיך מייסטענס רעזולטירן פון טעמפראטור אונטערשיידן צווישן איין פלאץ און דאס אנדערע.
אויף א גרויסן פארנעם טוט זיך טוישן די טעמפראטורס וועגן געגענטער וואס זענען נענטער צום עקוועטאר באקומען מער ענערגיע פער באשטאנדטייל פון זייער געגענט פון די זון ווי אנדערע ראיאנען נענטער צום פאולס.
אויף לאקאלע מעסטונגען טוט זיך טוישן די טעמפאראטור אונטערשיידן צוליב פארשידענארטיקע אנדערשטיגע אויבערפלאכן (אזעלעכע ווי אקעאנען, וועלדער, אייז שיכטן, אדער מענשטליכע געמאכטע אביעקטן) האבן אנדערשטיגע פיזיקאלע כאראקטערן ווי אפשפיגלבארקייט, פעסטקייט, אדער פייכטקייט אינהאלט. אויבערפלאך טעמפעראטור אנדערשטקייטן מאכן אן דרוק פארשידענארטיקייטן.
א הייסער אויבערפלאך הייצט אן די לופט העכער איר, און די לופט פארשפרייט זיך, אראפנידערונג די לופטדרוק.
די רעזולטירענדער האריזאנטאלע דרוק גראדיענט הייבט זיך די לופט פון הויך צו נידעריג פרעשור, שאפענדיג א ווינט, און די ערדס ראטאציע טוט דאן אנמאכן אז עס זאל זיך בעוועגן ארויף און אראפ איר פלוס דורך די קאריאליס אפעקט.


text:
רויט
רויט (#FF0000)
רויט איז איינער פון די פיר הויפט קאלירען, וואס פון זיי ווערט צוזאמעגעשטעלט אלע ערליי קאלירען, ווי צום ביישפיל: פון רויט און בלא ווערט קאליר פורפיל.
בלוט, ווען עס קומט אין בארירונג מיט אקסיגען, איז עס אין א רויטע קאליר (אבער אין קאסמאס זעהן עס די אסטראנאטען מיט א בלאען קאליר)
רויט איז א שרייעדיגע קאליר, און א קאליר וואס איז מרמז אויף זינד 'אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו': [די באשעפער זאגט צו אידישע קינדער] אויב אייערע זינד וועט זיין רויט אזוי ווי רויטוואל, וועל איך עס ווייס מאכן אזוי ווי שניי.
א פרוי טאר נישט גיין מיט א רויטע שרייעדיגע קלייד צוליב צניעות.


text:
פרידן
פרידן אדער שלום איז די באדייט ווען א מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג מאכט צווישן זיך א פרידענס אפמאך וואס דורך דעם וועלן זיי קענען:
- פירן האנדלס געשעפטן גרינגער.
- אויפהערן פירן מחלוקת און דורכדעם זיך שפארן די געשלעגעריי וואס קומט מיט דעם.
- זיך אונטערנעמען אז מען וועט זיך אננעמען פאר די אנדערע ווען ער וועט האבן א מחלוקת מיט איינעם אנדערש.
שלום נעמט אין זיך אריין מער ווי איין מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג.
אידישקייט [באַאַרבעטן]
די גמרא מסכת ברכות אין פרק הרואה, די גמרא זאגט דארט אז עס איז דא דריי סימנים אין א חלום וואס ווייזט אויף שלום, א טייך, א טשייניק, און א פייגל.[פֿעלט אַ מקור]


text:
בירגער קריג
בירגער קריג איז א מלחמה צווישן בירגער פונעם זעלבן לאנד, וואס קאנען נישט און ווילן נישט לעבן אונטער דער רעגירונג אדער מאנארכיע וואס הערשט אויף דער באפעלקערונג.
געוויינטליך שאפט זיך עס פון אומצופרידנהייט, אדער דאס אונטערדרוקן די פשוטע פאלק ארבעטער,
אין דער היסטאריע איז באקאנט דער בירגער קריג וואס האט אויסגעבראכן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פראנצויזישע ברודער קריג פון 1799, איז זייער באוואוסט אין דער יידישער וועלט, ווייל דאס האט אריינגעבלאזן א האפענונג אין די אייראפעאישע יידן.
די קאמוניסטישע בירגער קריגן, וואס איז פארגעקומען אין רוסלאנד, און אין נאך אסאך לענדער ארום די וועלט.
די לבנון בירגער קריג, וואס האט זיך אנגעהויבן אין יאר 1975, און איז אנגעגאנגען ביז 1990, איז באוואוסט געווארן מיט די פילע לענדער, און פעלקער וואס האבן זיך אריינגעמישט אין דעם קריג.


text:
יום טוב
יום טוב ביי יידן איז א טאג וואס די תורה האט געהייסן א "מקרא קודש" ווען מען טאר נישט טון געוויסע מלאכות, און מען פרייט זיך מיט א פליישיגער סעודה און וויין, און מיט נייע קליידער.
די מלאכות וואס מען טאר נישט טון איז אזוי ווי שבת, אבער א מלאכה פון "אוכל נפש", למשל, קאכן און מאכן גרעסער א פייער, מעג מען יא, ווי אויך טראגן.
עס איז א גוטער טאג, וואס איז א יומא דפגרא. מ'מאכט גרויסע סעודות. און מען איז פרייליך און גוטמוטיג, געווענליך איז דאס אויך א רוה טאג דורכן אפפייערן.
ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען יעדן יום טוב מקריב געווען ספעציעלע קרבנות אויפן מזבח.
ביי דער תורה טערמענאלאגיע איז דאס אנגערופן חג לה', איז געקומען די גמרא אין געזאגט חציו לה' וחציו לכם, אבער היינט הייסט א חג וואס איז גארנישט מיטן אידישן גאט א חגא.
אידישע ימים טובים פון דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה רעכנט אויס זיבן טעג אין יאר פאר ימים טובים:
- פסח (חג המצות) - ט"ו ניסן און כ"א ניסן
- שבועות (חג הביכורים) - ו' סיון
- ראש השנה (בכסא ליום חגנו) - א' תשרי
- יום כיפור (שבת שבתון) - י' תשרי
- סוכות (חג האסיף) - ט"ו תשרי
- שמיני עצרת (עצרת) - כ"ב תשרי
היינטיגע צייטן האלט מען ראש השנה צוויי טעג, א' תשרי און ב' תשרי. אין חוץ לארץ האלט מען א צווייטן טאג יעדן יום טוב, אחוץ יום כיפור.
די אלע טעג ווערן גערופן אין דער תורה "מקראי קודש", וואס מען טוט נישט קיין מלאכה. יום כיפור, אזוי ווי שבת, זענען אלע מלאכות אסור. די אנדערע ימים טובים מעג מען טון א מלאכת אוכל נפש, למשל מען מעג קאכן און באקן, און טראגן אין א רשות הרבים וואס מען דארף אויף יום טוב. חול המועד איז אסור אין געוויסע מלאכות.
יעדער יום טוב האט זיין באזונדערע מצווה: פסח עסן מצות, סוכות זיצן אין דער סוכה, ראש השנה בלאזן שופר און יום כיפור פאסטן. ביי אלע ימים טובים, אזוי ווי שבת, צינדט מען ליכט. ווען מען האט געהאט א בית המקדש, איז געווען דריי מאל א יאר, פסח, שבועות און סוכות, א מצווה פון עלייה לרגל, דעריבער הייסן די דריי ימים טובים די "שלוש רגלים", ווען מען איז מקריב אויפן מזבח עולת ראייה און שלמי חגיגה.
ווען איז יום טוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פסח הייבט זיך אן דעם 15טן טאג אין ניסן.
שבועות איז 7 וואכן נאכ'ן עומר. וואס קומט אויס 6 טאג אין סיון.
ראש השנה איז דעם ערשטן טאג אין תשרי.
יום כיפור איז דעם צענטן טאג אין תשרי.
סוכות הייבט זיך אן דעם 15טן טאג אין תשרי.
שמיני עצרת איז א טאג נאך וואס סוכות ענדיג זיך. (אויפהאלטונג).


text:
פאפיראס
ציגארעט אדער פאַפיראָס איז א פראדוקט וואס ווערט גערייכערט און אויפגענוצט דורך רייכערן און פאבריצירט פון אויסגעארבעטע און געשניטענע טאבאקא בלעטער, וואס זענען קאמביאנירט מיט אנדערע אדיקטיווע סובסטאנצן, דאן איז דאס צאמגעדרייט און אנגעשטאפט אריין אין א פאפירן בינטל צילינדער (געווענליך ווינציגער ווי 120 מילימעטער אין לענג און 10 ממ אין דיאמעטער).
דער פאַפיראָס ווערט אונטערגעצינדן פון איין עק און אזוי ארום ווערט דאס ערמעגליכט צו ברענען פאר דער ציל פון אריינציען און אריינאטעמען זיין רויעך פון דער אנדערער זייט פאַפיראָס וואס ליגט געווענליך אין מויל (דורך א פילטער), טייל לייגן דאס אויך אין מויל דורך א פאַפיראס האלטער (ווי למשל פסח וועגן חשש חמץ פונעם ספאנדזש וואס דינט אלס פילטערס).
רוב מאל ווען דער אלגעמיינער עולם רעדט פון ציגארעטל רייכערן איז דאס טאקע מייסטענס פשוט'ע טאבאק. אבער פיל מאל בעיקר די איגענטליכע ווען זיי רייכערן קען דאס אנטהאלטן אנדערע געוויקסן ווי קאנאביס.
און די פירמעס האבן ערצייגט א לייכטערע ווערסיע וואס זיי פלעגן רופן "לייטס" און "אלטרע לייטס", דאס מיינט אז עס איז מכלומר'שט לייכטער און געזונטער ווי די "דאַרק" און מידיום". דער אמת איז אבער אז ס'איז בכלל נישט געזונטער ווייל זיי מאכן עס לייכטער דורך כעמיקאלן, דעריבער איז עס נאר שעדליכער. אבער לעצטענס איז ארויסגעקומען א געזעץ אז מען מעג שוין נישט שרייבן מער "לייטס", נאר אנשטאט דעם שרייבן זיי "גאלד" און "זילבער".
פאפיראסן זענען אויפגעוויזן לויט אלע דאקטוירים אלס זייער אדיקטיוו, ווי אויך דער גורם צו פארשידענע סארטן קענסער, הארץ פראבלעמן, אטעמען קראנקייטן, צירקולאציע קראנקייטן, און געבורט אפעקטירונגען.
א פאפיראס איז אנדערשט ווי א ציגאר מיט דעם וואס עס איז פשוט קלענער,און ווי אויך מיט דעם וואס עס האט געווענליך פראצעסירטע בלעטער. ווידעראום ציגארן זענען טיפיש צאמגעשטעלט פון גאנצעטע טאבאקא בלעטער.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטליכע פוסקים היינט האלטן אז ס'איז אסור צו רייכערן.
ליד: פאפיראסן


text:
אילינוי
אילינוי איז דער איין און צוואנציגסטער שטאַט פון די 50 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז א חלק פון צפון-מזרח, וואס ווערט אנגערופן איסט נארד, זיין הויפטשטאט איז ספרינגפילד.
איינע פון די באקאנטע גרויסע שטעט איז אין איהר מיטן נאמען שיקאגא, זי איז די דריטע גרעסטע שטאט ביי פאפולאציע.
דער סענאטאר פון אילינוי איז געווען דער פאפולערער באראק אבאמא וואס איז היינט דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
מענטשן פון אילינוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די באקאנטע אילינויזער זענען:
- אברהם לינקאלן, 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- יוליסעס גרענט, 18טער פון די פאראייניגטע שטאטן
- ראנאלד רייגען, 40סטער פון די פאראייניגטע שטאטן
- פרענק לויד רייט, ארכיטעקט
- וואלט דיזני


text:
מעלות תרשיחא
מעלות-תרשיחאַ (אַראַביש: معالوت ترشيحا) איז אַ שטאָט אין צפון דיסטריקט, ישראל. זי איז דערקלערט געווארן אַ שטאָט אין 1996. די שטאָט ליגט אין דעם מערב גליל וועגן 600 פֿיס העכער ים שטאַפּל. דער קראַנטער בירגערמייסטער איז שלמה באָהבאָט, וואס דינט אין דעם אמט זינט יאָר 1976.
די שטאט איז א געמישטע, תרשיחא איז א שטאט מיט אראבער, צען א האלב פראצענט קריסטן, און צען פראצענט מוסלמענער, און איין פראצענט דרוזן. פון די איבריקע אכציק פראצענט, זיבן און זעכציק פראצענט יידן, און די איבריקע "אנדערע" (אסאך פון די אלטע ראטן פארבאנד לענדער, זענען נישט קיין יידן, און געהערן נישט אן צו קיין איינע פון די רעליגיעס).
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, האט מעלות 21,500 איינוווינער, ריכטיק פאר סעפטעמבער 2009.
די שטאט געפונט זיך אין מערב גליל, און די הויכקייט פון שטאט איז בערך 600 מעטער, העכערן ים פלאך. שאסיי 89, פון צפת-נהריה, פארט אריבער נאנט צו די שטאט, און צוטיילט צווישן מעלות און תרשיחא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תרשיחא איז אן אלטע שטאט, און ווערט דערמאנט אין די צייטן פון קרייצצוג, און עטליכע קאמפן זענען פארגעקומען, צווישן די קריסטן און מוסלמענער. אין די צייטן פון אטאמאנישע אימפעריע, און דער בריטישער מאנדאט, איז תרשיחא געווארן גרעסער, וויבאלד עס געפונט זיך אויפן וועג צווישן עכו און צפת. ביי די מלחמת השחרור, זענען פארגעקומען שווערע קאמפן, ווי צום סוף האט צה"ל ארויסגעשטויסן, די אראבישע רעטונגס ארמיי, אין שפיץ פון קאוקדזשי.
אין 1957, איז מעלות געגרינדעט געווארן, דורך נייע עולים פון רומעניע, און מאראקא.
אום 15טן מיי 1974, האט א שרעקליכע טראגעדיע באטראפן דעם שטאט, ווען טעראריסטן, האבן אומגעברענגט דריי איינוווינער פון שטאט, מיט 22 קינדער און נאך דריי אנדערע עלטערע מענטשן, און א צה"ל זעלנער.
אין די 1990ער יארן, האט די שטאט אריינגענומען אסאך נייע עולים, פון די ראטן פארבאנד לענדער, וואס האט פארדאפלט די באפעלקערונג אין שטאט.
אין יאר 2006 ביי די צווייטע לבנון מלחמה, זענען אריבער 600 קאטיושא ראקעטן, געפאלן אין די שטאט, פון איין אזא ראקעטע וואס איז געפאלן אין תרשיחא, זענען דריי יוגענטליכע אומגעקומען.


text:
1962
1962 איז דאס 62סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1962 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - מערב סאמאא ווערט זעלבשטענדיג פון ניי זילאנד
- 1טן יוני - אדאלף אייכמאן געהאנגען אין ישראל
- 5טן יולי - אלזשיר ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
- 6טן אויגוסט - דזשאמייקע באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 31סטן אויגוסט - טרינידאד און טאבעגא באקומט זעלבשטענדיקייט
- 9טן אקטאבער - אוגאנדע ווערט א רעפובליק
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן נאוועמבער - ניעלס באהר, יידישער פיזיקער


text:
סערביע
סערביע (סערביש: Cpбиja, Srbija), אפיציעל די רעפובליק פֿון סערביע (סערביש: Peпyблиka Cpбиja, Republika Srbija), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין צענטראל און דרום-מזרח אייראפע. סערביע האט א גרענעץ מיט אונגארן צו צפון; רומעניע און בולגאריע צו מזרח; די רעפובליק פון מאקעדאניע און אלבאניע[1] צו דרום; און קראאטיע, באסניע און הערצעגאווינע און מאנטענעגרא צו מערב. איר הױפּטשטאָט איז בעלגראד.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט טייך אין סערביע איז דער דוניי, וואס פליסט אדורך דעם לאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1992
1992 איז דאס 92סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1992 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר האט אנגעהויבן מיטוואך.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - באסניע און הערצעגאווינע ווערט זעלבשטענדיק
- 20סטן יולי - וואצלאוו האוול רעזיגנירט אלס פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי
- 25סטן יולי - געעפנט די בארצעלאנע אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער שפילערין (געב' 1898)
- 5טן נאוועמבער - יאן אורט, האלענדישער אסטראנאם, פיאנער פון ראדיא-אסטראנאמיע (געב' 1900)
- 7טן נאוועמבער - אלעקסאנדער דובטשעק, פירער פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1921)


text:
In memory of the
Ribnitz’er Rabbee Zt’zl
Ribnitz.org
Stories
The Ribnitz ( Rimnitz )Rebbe, who in his old age slipped and fell. The gabbaim attempted to help him stand up, but he was laying there, frozen in place.
"Is the Rebbe alright?" they asked.
"Yes," he answered, I`m just searching my soul and trying to understand why Hashem made me fall."
In vain did the gabbaim try to convince the Ribnitz Tzaddik that it is not uncommon for people in their senior years to slip and fall. "Nothing happens by accident," the Rebbe told them, and he did not rest until he had consulted with a fellow sage to determine what might have caused his fall and how he might rectify the problem.
This way of thinking may be alien to many of us, nevertheless, it is intrinsic to our faith. Our sages teach that we don`t so so much as prick a finger without it being orchestrated from above, yet we have difficulty accepting this. We prefer to believe that things "just happen". It is easier to absolve ourselves from responsibility that way and continue to do as we wish. When confronted by problems and even tragedy, we throw up our hands and glibly rationalize "That`s life", and with that, we go back to business as usual.
Posted By H.K
The Ribnitz Rebbe zt'l, Rabbi Chaim Zanvil Abramowitz was a great tzadik and miracle worker. He lived till around 104 and passed away Isru Chag Succos 1995 in Monsey where he is buried. He lived in Soviet Russia under Stalin yet lived a full religious life. He served as mohel and shochet, and did mila and shechita with tremendous mesirus nefesh. The Rebbe said about him, "The Rimnitz Rabbee had mesirus nefesh mamosh for Yiddishkeit in Russia."
The Rabbee fasted a great deal, and toiveled 310 times in water that was accessed only by chopping away thick ice (that trucks could ride over). HThe Rabee's Tikkun Chatzos, in sackcloth and ashes, regularly lasted 6-7 hours, sometimes 12. He cried so much that when he was done, the tears and ashes mingled so that he was sitting in mud.
The Russian gentiles feared and revered him. The KGB brought their wives and children for blessings and experienced miracles.
The Ribnitz Rabbe left Russia in 1970 (or so) for Eretz Yisrael where he lived for a few years before moving to N.Y.
The Lubavitch Rebbe called the Rimnitz Rabbe, "meilitz tov shel Am Yisrael - a zechus that will stand by him in all his inyanim."
Posted By F.J
The Ribnitz Rabbee was very close with R' Mendel Futerfas, once at a bris where r' mendel was the sandek and he was the mohel the baby didn't stop bleeding and was in great danger he put his talis over the baby said some tefilos for a few minutes and the baby stopped bleeding. R Mendel told him Ribnitzer Rebbe next time dont use me as a sandek for your miracles!
Posted By D.P
איך קען גוט איינער וואס איז געווען א הויז בחור ביים ריבניץ רבי'ן זי"ע, און איך האב פיל געהערט פון אים דערציילען איבער די גדלות און קדושה, עס איז נורא נוראות זיין באשרייבונג
עס איז באקאנט זיין געוואלדיג עבודה אין תיקון חצות וואס ער פלעגט אפרעכטן צווישען פינף און אכט שעה! ביז אינדערפרי, ער פלעגט זיך איינשפארען אליינס און קיין איינעם נישט אריינגעלאזט, ניטאמאל פון די משמשים אדער גבאים. איינמאל האט די הויז בחור עספיעט אריינצובליקען דורכ'ן שליסל לאך, און ער האט אנטדעקט א מחזה הוד: די ריבניץ רבי איז געזעצן אויף די ערד, ארומגערינגעלט מיט שווארצע ליכט ארום און ארום, א היץ איז געקומען פון אלע זייטען. ער האט זיך אנגעטוען אן אלטען רוסישען היטל, זיך אנגעטוהען א זאק אויפן קערפער, און זיך אנגעגאסען מיט אש אויפן קאפ, ביז עס איז אראפגערונען פון אלע זייטען, און אזוי אפגעראכטען תיקון חצות מיט בכיות נוראות, בקול דממה דקה. ווען ער האט געפארטיגט פלעגט ער אלעס אוועקלייגען, זיך אפוואשען די פנים, כאילו לא היה. מה נורא היה המחזה.
ווי באקאנט פלעגט די ריבניץ רבי פאסטען כמעט טאג טעגליך, און אפילו נאך חצות הלילה ווען ער פלעגט שוין טועם זיין די מאגערע סעודה, איז עס געווען באגלייט מיט א לימוד פון צעטיל קטן און הנהגות האדם, מיט בכיות און התעוררות.
מופתים האבן זיך געוואלגערט אונטערן טיש, ממש ווי ביי אמאליגע צדיקים. מען קען אנפולען גאנצעטע בלעטער פון וואונדערליכע פאסירונגען און געשענישען וואס האבען פאסירט אזוי מיר נישט דיר נישט, טאג איין טאג אויס.
Posted by Yaakov
אלץ א קרוב מיט א גבאי פונעם ריבניצער רבי האב איך געהערט גאר אסאך מעשות פון אים, וועל מיר זען וויפול די צייט און געדולד וועט ערלויבן.
ווי מען האט שוין אויבן גערעדט איבער זיין עבודת הקודש מיטן מקוה גיין, נאך אין רוסלאנד ווי ער פלעגט אויפהאקן די אייז אונעם ביטערן פרעסט, דערציילן די אידן וואס געדענקן אז ער פלעגט שפאצירן מיטן הוילן פיס אויף די אייז און עס האט געריסן שטיקער פון אים, עס האט זיך ממש געגאסן בלוט.
ווי אויך פלעגט ער אסאך מאל ביים טובל'ן מיטנעמען זיין שטריימל אין מקוה אריין עס צו טובל'ן.
ווער עס איז נישט געווען אין מקוה האט אים נישט געטארט געבן די האנט, מער ווי איינמאל איז געווען געוויסע וואס האבן פראבירט אריין צושטופן די האנט צווישן דעם עולם אן דעם וואס ער זאל זיי זעהן, אבער ער האט עס אייביג געשפירט, און דאן פלעגט ער שנעל נאכאמאל לויפן אין מקוה.
און רוסלאנד איינמאל אויפן וועג צום תפיסה, האבן די פאליציי באמערקט אז די ריבניץ רבי איז נישט דא, געטראפן האט מען אים דערנעבן אין א טייך זיך טובל'ן, האבן זיי אים פריי געלאזט זאגענדיג דערביי - אויב ער איז אזא משוגענער אז ער קען אנטלויפן און אנשטאט שטייט ער דא אין טייך, דאן קען מען אים פריי לאזן.
די אפענקייט וואס מען האט געזען ביי די ריבניץ רבי, דאכט זיך מיר האט מען נישט געזען ביי קיינע פון די צדיקים בימינו, איינמאל זענען צוויי אידן געקומען צו אים זיך מזכיר זיין, זיי האבן געהאט א לאנגע וועג צו גיין ביז אים, די וועג איז געווען אביסל סכנה'דיג, אבער קומענדיג צו אים איז נישט געווען קיין נפש חי אויפן גאס(די חלק בין איך נישט זיכער איך דארף איבער פרעגן, אז ער איז שוין פארדעם געווען פארנומען אז צוויי אידן דארפן קומען צו אים), ארויסגייענדיג פון צימער זאגט איינער פארן צווייטן, לאמיר גיין כאפן א שפאציר עס איז דאך געווען א פיינער וועג, רופט זיך אן די ריבניצע רבי בזה"ל צו מיינט איר אז איך וועל אייך נאכאמאל אויסרייניגן דעם וועג?
די ריבניץ רבי'ס חביבות המצוה איז געווען עד להפליא, האט פאסירט אמאל אז איינער האט איבער געלאזט ביי אים א פעדער אויפן טיש, שפעטער האט ער עס באמערקט, האט ער עס מיט איין שמחה גענומען אין די האנט מ'גייט מקיים זיין השבת אבידה, די גבאים האבן עס געוואלט נעמען פון אים אבער ער האט עס נישט געוואלט ארויס לאזן פון די האנט, ער האט געהייסן רופן יענעם ער זאל קומען אפנעמען די פעדער, און ביז יענער איז צוריק געקומען [אפאר שעה] האט ער געהאלטן דעם פעדער אין די האנט, און ארום געלאפן מיט איין שמחה אז מ'גייט מקיים זיין השבת אבידה.
די עבודה וואס די ריבניץ רבי האט געהאט מיטן פאסטן איז געווען למעלה מדרך הטבע, אבער ווי מ'דערציילט האט זיך עס אנגעהויבן און די שפעטערדיגע יארן, פריער פלעגט ער זיצן א גאנצע נאכט און לערנען, אבער שפעטער האט ער געזאגט אז ער זעט אז מיט דעם שלאגט ער אפ גזירות.
איך געדענק נישט נאך וועלכן טענית, אבער איינמאל איז די עסן נישט גרייט געווען נאכדעם, האט די ריבניץ רבי זיך געזעצט לערנען, אינמיטן איז מען אריין געקומען מיט עסן (דאכט זיך מיר טרינקן, נישט זיכער) און געבעטן ער זאל עפעס טועם זיין, גחלי רתמים! האט די ריבניץ רבי זיך צושריגן, און ווייטער געלערנט אפאר שעה אן גארנישט טועם זיין
זכותן הגדול יגן עלינו ועל כל ישראל.
Posted By M.B
געהערט פון א איד וואס האט געווארט אונעם שטוב פון הרה"ק מריבניץ זצ"ל שטייענדיג הינטער אים האט ער באמערקט ווי די רבי האט גרויסע האר, האט ער געטראכט ביי זיך אז עס איז אים אינטערעסאנט ווייל כידוע איז גרויסע האר קליפות און וואו פאסט דאס פאר אזא קדוש וטהור (נישט מהרהר געווען, נאר געווען אינטערעסאנט)? דרייט זיך אויס די רבי צינעם (געווען נאך מענטשען דארט, אבער זיך אויסגעדרייט און גערט צי אום) איך האב א ענין פארוואס איך מיך לעצטענס נישט געשוירען
Posted by J.S
אסרו חג געפאלט אויס די יארצייט פון כ"ק מרן אדמו"ר הקוה"ט רבי חיים זאנוויל אבראמאוויטש, דער ריבניצ'ער רבי זי"ע, אמן, דער אמת איז אז עס איז זייער שווער צו באשרייבען דאס לעבן'ס געשיכטע, פון דער מסירות נפש איד וואס האט נאך געלעבט אין אונזער דור, כ"ק האדמו"ר הקדוש רבי חיים זאנוויל אבראמעוויטש מריבניצא זי"ע.
פאר דעם וועלט קריג, איז ער געווען א תלמיד מובהק פון כ"ק האדמו"ר הק' רבי אברהם מתתי'הו פון שטיפינעשט זי"ע, און געוואקסען ביי אים ממש ווי א אייגען קינד.
דער רבניצ'ער רבי זצ"ל האט אליינס פארציילט אויף זיך אז ביי די אכצען יאר איז נישט געווען קיין איין רש"י און ש"ס וואס ער האט נישט געוויסט פון אויסעווייניג. אין זיינע יונגע יארן האט ער זיך געלערנט שחיטה און מילה, און ער האט עוסק געווען און די הייליגע מצוות צו דער גרויסער פלא, ווייל ער האט אין דעם געמוזט עוסק זיין רוב פון זיינע יארן, אין דאס איז געווען דער מזל פון די אידן וואס האבן דארט געוואוינט, ווייל דער ריבניצער רבי איז געווען דער יחיד וואס האט גע'שחטן און גע'מל'ט דארט די אידישע קינדער מיט גרויס מסירות נפש, ער איז ארום געפארן טעג און נעכט, נאר אז אידישע קינדער זאלן קענען עסן כשר, און נישט זיין ערלים ח"ו, גאר אסאך ווינדערליכע סיפורים פון מסירות נפש ווערן פארציילט פון יענע יאר'ן.
עס האט פארציילט איינער פון די אידן וואס זענען געווען מיט'ן הייליגן ריבניצ'ער רבי'ן זי"ע און די שווערע טעג און רוסלאנד, ווי באוואוסט האט פאר'ן רבי'ן גארנישט אינטרעסירט, נאר איין זאך דעם הייליגן באשעפער, איינמאהל איז געווען א תקופה אין שווערע יארן ווען ער איז געווען אונטער'ן אייזערנעם פארהאנג, אונטער די רוסישע קאמעניסטישע מאכט וואס די ק.ג.ב. איז ווי געקומען אין באשלוס צו דערגיין פונקטליך די וואס פארשפרייטען אידישקייט, און איינמאהל פאר אלעמאהל פון זיי פטור צו ווערן, פארשטייט זיך אז דער רבי איז געווען דער ערשטער אויף די שווארצע רשימה, אויפ'ן רבי'ן האבן זיי געהאט גאנצע ליסטעס מיט עבירות וואס ער איז עובר, אבער זיי האבן אים פונקט נישט געכאפט יעצט ביי די מעשה.
זיי האבן געטראפען א עצה זיי האבען אונטערגעשיקט איינעם פון זייערע חברה, ער זאל שפילן דעם מצב ווי א צובראכענער איד וואס שמאכטעט אונטער די קאמעניסטען, אזוי האט ער טאקע געטון ער איז געקומען צום רבי'ן און אנגעפאנגען צו וויינען אז ער האט גארנישט, און ער בעט פון רבי'ן צדקה, דער רבי קלערט נישט אסאך און געט א ליידיג אויס זיין קעשענע די אלע פרוטות וואס ער האט געהאט אין זיין טאש (וואס ער האט שוין געהאט) און דאס געגעבן פאר יענעם.
עס גייט נישט אדורך עטליכע טעג, און די ק.ג.ב. לאזט זיך אראפ צום רבינ'ס שטוב און מ'פירט אים צו ווערן ארעסטירט, מען פירט אים אריין און געריכט הויז און מען פאנגט אן אויסצוליינען פאר אים א לאנגע מגילה פון עבירות ובפרט פון די שרעקליכע עבירה וואס מען האט אים געכאפט געבן צדקה, וואס דאס איז קעגן די קאמעניסטישע געזעצן.
דער רבי שטייט און רופט זיך גארנישט אן, ער קוקט גוט אן דעם שופט, און נאך עטליכע מינוט קוקן אויף אים, הויבט ער אויף זיינע הייליגע אויגן ברעמען, און גוט א זאג צום שופט: פאר די נעמסט דיך אויף מיר געב א קוק וואס עס טוהט זיך ביי דיר אינדערהיים, און דער רבי זאגט ווייטער: דיין ווייב ליגט אין בעט און האלט פאר'ן שטארבן. עס האט אנגעכאפט א ציטערניש פאר דעם שופט, ער האט בכלל נישט פארשטאנען וואס דער רבי וויל פון אים, ער האט אבער געזעהן אז דער רבי זאגט עס מיט אזא שטארקע ערענסקייט, געט ער זיך א רוף אן: אויב איר זעהט אז זי איז קראנק קענט איר דאך זעהן אז זי זאל געהיילט ווערן, דער רבי האט צוגעזאגט אז זי וועט זיין געזונט, אבער אויף איין תנאי, אז ער וועט אים לאזן גיין פריי, טאמער נישט... פארשטייט זיך אז דער רבי איז באפרייט געווארן.
דער באוואוסטער משפיע פון לויבאוויטש החסיד הוותיק רבי מענדל פוטערפאס זצ"ל, וואס ער האט געארבעט אינאיינעם אין רוסלאנד מיט'ן ריבנציער רבי'ן זצ"ל אויפצוטוען פאר אידישקייט, האט דערציילט: אז איינמאהל איז ער געפארן מיט'ן רבי'ן אינאיינעם צו א ברית ערגעץ פארווארפן און די קאלטע רוסלאנד, אויפ'ן וועג זענען זיי אפגעשטעלט געווארן דורך איינער פון די ק.ג.ב. חברה, יענער האט זיי געזאגט, אז מיר ווייסען אז ענק צוויי זענען שוין פארפאלן און איר וועט זיך שוין און אייער לעבן נישט איבערקערן פאר קיין קאמעניסטען, אבער איך ווארן אייך אז טאמער וועט איר אנדערע אויך נישט לאזן, וועלן מיר זיך נעמען איבער אייערע ביינער, עד כדי כך אז איר וועט אפילו נישט קומען צו קבר ישראל אייער גוף וועלן מיר ווארפן פאר די הינט ר"ל…
איך האב זיך נישט דערשראקען אבער עס האט מיר אנגעכאפט א גאות דקדושה אין איך האב אים גענטפערט אז מיר וועלן יא ממשיך זיין און פארשפרייטען אידיקשייט, דער הייליגער ריבניצער רבי זי"ע איז געווען אזוי פארטיפט און זיין לערנען, אז ער האט אפילו נישט באמערקט די גאנצע מעשה.
זייענדיג אין ריבניץ, האט ער פארשטייט זיך נישט געהאט א ווארימע מקוה, איז ער שטענדיג געגאנגען ברעכען די אייז און ים, דערציילט דער משפיע רבי מענדל פוטערפאס זצ"ל, אז איינמאהל האבן זיי געדארפט ארויס גיין אויף א ברית, דער רבי האט אבער געזאגט אז ער מוז גיין קודם און מקוה, דער וועטער איז געווען דרייסיג אונטערן זערא, די טייך איז געווען גוט פארפרוירען, און קיין ווארימע מקוה איז דאך נישטא, וואס טהוט מען? דער רבי ווייזט פאר ר' מענדל אז ער גייט און טייך און ער זאגט "פון א מצוה ווערט מען נישט געשעדיגט" מיר גייען אראפ צום טייך, און מיר טוען זיך אויס איך לייג אריין איין פוס און וואסער, און איך זעה אז איך בין נישט מסוגל צו גיין ווייטער, אבער דער רבי שרייט אז איך זאל זיך נישט לאזן ברעכען און איך זאל גיין ווייטער, כל עוד נשמתי בי האב איך זיך שנעל אנגעטוען אז איך זאל נישט פארפרוירען ווערן.
אבער דער רבי גייט אריין שטייטעליך עס קוקט אויס ווי ער גייט און א ווארימע מקוה, ער טובל'ט זיך איינמאהל צוויי מאהל דריי מאהל, איך קוק אן דעם רבי'ן איך שטעל זיך פאר אז ער איז אינגאנצען פארפרוירען, אבער ווי ערשטוינט ווער איך, ווען איך זעה אז עס גייט א פארע פון רבינ'ס הייליגע גוף. אינטרעסאנטער פון די גאנצע מעשה איז, דער רבי האט זיך שוין געהאלטען אינמיטען אנטוען איז אדורך א גוי, אין דער רבי האט געגעבן א בליק אויף אים, האט זיך דער רבי צוריק אויסגעטוען און נאכאמאהל אנגעפאנגען די גאנצע מעשה.
דער ריבניצער רבי ז"ל האט אמאהל אליין פארציילט, אז אמאהל זייענדיג אינמיטען ווינטער און דעם טייך וואס איז געווען אינגאנצען פארפרוירען, און עס איז אים קוים געלונגען אויפצוברעכן א שטיקל פלאץ אריין צו גיין, איז געקומען א גוי א רשע און אריינגעשטיפט דעם שטיקעל אייז צוריק אינעם לאך, אין פארשטאפט די עפענונג, דער רבי זאל חלילה וחס דארט בלייבען, רח"ל, און ווען דער רבי האט געוואלט ארויפקומען, האט ער נישט געפינען דאס לאך, ער האט שוין געהאלטען ביים אויסגיין, האט ער געבעטן א תפילה ביים רבונו של עולם, און ער האט געאגט רבונו של עולם אזא מיתה ווילסטו איך זאל שטארבען? באלד האט זיך די אייז געריקט פון פלאץ, דער רבי האט דאס אבער אוועק געמאכט, זאגענדיג אז דער סדר פון אייז איז אז עס ריקט זיך נאך אפאר מינוט פון פלאץ.
דער ריבניצער רבי זצ"ל איז אויך שטענדיג געווען אין א תענית, ער האט אייביג געהאט א תירוץ פארוואס צו פאסטן.
איינער פון די רבי'ס גרעסטע עבודות איז געווען צו קלאגן אויפ'ן חרבן, בפרט תשעה באב ווען ער איז געגאנגען אנגעטוען מיט א זאק אנגעפילט מיט זאמד, זיצענדיג און קלאגענדיג אגאנצען טאג אויפ'ן חרבן בית המקדש, ער פלעגט זיצען אויף דער ערד און זיך משתטח זיין פאר'ן הייליגן בורא ווי א קינד לעבן זיין טאטע.
נאך עטליכע שעה איז ער ארויס געקומען מיט אויפגעבלאזענע אויגען, עס האט דערציילט א יונגערמאן אן עד ראיה, וואס האט געזעהן דעם רבי'ן ערב שבת חזון, נאכדעם ווי דער ריבניצער רבי האט זיך משתטח געווען אויפ'ן הייליגען ציון פון אר"י הקדוש זי"ע, נאכדעם איז ער אריין און בית המדרש פון אר"י הקדוש, דארט איז ער געזעסן און א שיסעל פיל מיט זאמד, און זיינע תפילות איז געווען מיט מעכטיגע קולות אז יעדער איינער וואס איז אדורך אויף דער גאס האט זיך דערשראקען פון די שטארק וויינעדיגע קולות, ממש פאר שבת איז ער אנגעקומען קיין מירון, און עטליכע מענטשען האבן געבעטן דעם רבי'ן אז ער זאל איינשטיין ביי זיי, ער האט נאך אריינגעכאפט מעביר סדרה צו זיין מיט טלית און תפילין כדרכו בקודש.
אויך איז דארט געווען אפאר ארחי פרחי וואס האבן נישט נוהג כבוד געווען און אים, און אים געטשעפט, אבער צומארגענס ווען ער האט עולה געווען מפטיר און געזאגט די הפטורה, האט ער דאס געזאגט מיט א הערליכע ניגון עס איז געווען א געוואלדיגע התעוררות, אז דער גאנצער עולם וואס איז געווען דארט האט אויסגעפלאצט מיט א געוויין.
אלע גדולי ישראל האבן אים שטארק מעריץ געווען בפרט זיין ידיד נאמן פון זיין יוגענט כ"ק מרן אדמו"ר הקוה"ט רבי אליעזר זוסיע פון סקולן זי"ע, וואס ער האט אויך צוזאמען מיט'ן ריבניצער רבי אויפגעטוען פאר אידישקייט אונטער'ן אייזערנעם פארהאנג, און צוזאמען האבן זיי זיך געדרייט ביים הייליגען שטיפינעשטער רבי זצוק"ל, אויך האט ער געהאט שטארקע קשרים מיט כ"ק מרן אדמו"ר הקוה"ט מסאטמאר זי"ע עס איז באוויסט דאס בילד ווי ער ליגט אויסגעשפרייט בפישוט ידים ורגליים און וויינט בבכיות אויפ'ן ציון הק' פונעם הייליגען סאטמאר'ער רבי'ן זי"ע אינמיטען די שבעה טעג, אויך איז ער געווען גאר נאנט מיט כ"ק מרן אדמו"ר הקוה"ט מ'סקווירא זי"ע ווי זיי האבן זיך נאך געקענט פון די יוגענט, אויך איז ער געווען בידידות מיט כ"ק מרן אדמו"ר הקוה"ט מ'קלויזנבורג זי"ע, אין לעלוב. זכרונה צדיקים לברכה.
און די לעצטע יאר'ן איז ער שטארק פארשלאפט געווארן, און ער האט זיך באזעצט בעיר מאנסי, ווי ער האט אויסגעלעבט זיינע לעצטע יארן, זיין גוף איז געווארן שוואכער און שוואכער, ביז עס איז געקומען דער יום המר אסרו חג סוכות, ווען דער הייליגער צדיק האט אויסגעהויכט זיין הייליגע נשמה און צוריק געגעבן ליוצרה, ווי באקאנט האבן זיך צדיקים אויסגעדריקט מורא'דיגע לשונות אויף אים, איינע פון די צדיקים האבן געזאגט אויף אים, אז ווען ער וואלט געווען אין די צייטען פונעם קודש הקדשים דער הייליגער בעל שם טוב זי"ע, וואלט ער אויך געווען א חידוש.
דער זכות פון דעם הייליגן ריבניצ'ער רבי זצוק"ל זאל מגין זיין אויף אלע אידן, פונקט ווי ער איז געווען אויף דעם עולם א גרויסע פועל ישועות, אזוי זאל ער איינרייסען ביים כסא הכבוד, אז אלע אידן זאלן געהאלפען ווערן יעדער איינער מיט וואס ער דארף ברוחניות ובגשמיות, מען זאל האבן א גמר חתימה טובה, און מ'זאל שוין זוכה זיין צו די גאולה שלימה, בב"א.
Posted by S.F
דעם יו"ט העעל"ט האב איך געלייענט א מוראדיגע זאך וואס דער צדיק זי"ע האט אויף זיך מעיד געווען
דאס איז געווען ווען מען האט גירעדט אז די נאמען לוי יצחק בן שרה סאשה איז מסוגל צו אלע ישועות
האט ער זיך אנגערופן אז מען וועט זאגן חיים זאנוויל בן יוטא צפורא וועט עס פונקט אזוי העלפן
זאל זיין זכות אונז אלע מגין זיין
אמן
קרעדיט
(דער בלאט בשם משה צבי בערקאוויטש גבאי
Posted By J.K
צוויי אידן וואס האבן ליידער נישט זוכה געווען צו קיין זש"ק, זענען געגאנגען צוזאמען זיך מזכיר זיין ביים הייליגן ריבניצער זצ"ל.
דער רבי האט געפרעגט צו זיי זענען מסכים אוועק צו געבן פון זייערע לעבנ'ס יאהרן פאר קינדער. איינער האט באלד געזאגט אז יא, און דער צווייטער האט געקווענקעלט.
דער וואס האט מסכים געווען האט זוכה געווען ביז א יאהר צום געבורט פון זיין טאכטער, און דער אנדערער איז ליידער נישט געהאלפן געווארען.
דער איד וואס האט אוועק געגעבן פון זיינע יאהרן, האט זוכה געווען צו פיהרן זיין טאכטער אונטערן חופה, און איז ליידער באלד דערנאך נסתלק געווארען.
זכותו יגן עלינו
Posted By J.K


text:
תרח
תרח (ארויסזאגענדיג טעֶראֵך) (געלעבט 205 יאר: א'תע"ח - ב'פ"ג) איז דער טאטע פון אברהם אבינו.
תרח האט געהאט דריי זין, נחור, אברם און הרן.
הרן, דער אינגסטער (רמב"ן), האט געבוירן, צוויי טעכטער מִלכָּה און שרה מיט איין זון, לוט.
הרן'ס צוויי עלטערע ברודער האבן חתונה געהאט מיט זיין צוויי טעכטער, נחור האט גענומען מלכה און אברם האט גענומען שרה.
נחור האט געבוירן א זון, בתואל.
בתואל האט געבוירן רבקה מיט לבן.
לויט איין דעה איז שרה געווען דער טאכטער פון תרח, פון אן אנדערן ווייב.
תרח איז געווען א כומר און האט האט געדינט עבודה זרה. צום סוף תשובה געטאן.


text:
2טן מיי
דעם 2טן מיי איז דער 122סטער טאג פון יאר (123סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 243 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1952 - כוסיין מלך פון יארדאניע הייבט אן זיין הערשאפט
- 1997 - טאני בלער באשטימט פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1935 - פייסל דער צווייטער, מלך פון איראק (געש' 1958)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1293 - רבי מאיר בן ברוך פון ראטנבערג, באקאנט אלס מהר"ם ראטנבערג, רב אין דייטשלאנד, פון די ראשונים אין דער מיטלאלטער (געב' 1215)
- 1519 - לעאנארדא דא ווינטשי גרויסער איטאליענישער געלערנטער ביים רענעסאנס (געב' 1452)


text:
בראנדז עפאכע
די בראנז עפאכע צייכנט אפ די עפאכע אין וועלכע כלים געמאכט פון קופער און בראנדז זענען גענוצט געווארן. כראנאלאגיש, שטייט די עפאכע צווישן דער שטיין עפאכע און דער אייזן עפאכע. בשעת די שטיין עפאכע האבן מענטשן נאך נישט געוואוסט וויאזוי ארויסצונעמען מעטאל און אנדערע מינעראלן פון די שטיין און וועלכע עס געפונט זיך. די בראנדז עפאכע צייכנט אפ די תקופה אין וועלכע מענשטן האבן אויסגעטראפן די טעכניק וויאזוי ארויסצונעמען די מעטאלן און שמעלצן ארץ. די אייזן עפאכע צייכנט אפ די תקופה ווען מען האט שוין געהאט די טעכניק אינגאנצן אויסגעארבייט צו שמעלצן אייזן ארץ און מען האט געמאכט כלים און געווער סיי פון שטיין און סיי פון די מעטאלן. דער סדר פון די דריי עפאכעס איז דער אנהייב פון דער היסטאריע פון טעכנאלאגיע.
עס איז נישט קלאר ווען פונקטליך די בראנדז עפאכע הייבט זיך אן אדער ענדיגט זיך, צוליב דעם וואס מענטשן האבן דאן נישט געקענט שרייבן און דעריבער נישט איבערגעלאזט קיין געשריבענע רעקארדס. אלעס וואס מיר ווייסן היינט וועגן די עפאכע איז נאר פון ארכעאלאגיע. אזוי אויך, אין יעדער געגנט האט זיך די עפאכע אנגעהויבן און געענדיגט אין אנדערע תקופות, און ווען אין געוויסע פלעצער און די וועלט איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז אין אנדערע פלעצער נאך געווען צוריקגעשטאנען.


text:
צענטראל לאנדאן
צענטראל לאנדאן איז דער אינערוועניגסטער טייל פון לאנדאן, וואס נעמט איין די רעגירונג אנשטאלטן און די הויפט פינאנציעלן דיסטריקט. קיין אפיציעלע דעפיניציע איז נישט דא פאר צענטראל לאנדאן. בייטאג קומען אריין אסאך מענטשן אין צענטראל לאנדאן וואס וואוינען נישט דארטן ביינאכט.
צווישן 2004 און 2008, האט דער לאנדאנער פלאן געהאט אן אונטער-ראיאן מיטן נאמען "צענטראל לאנדאן", וואס האט אריינגענומען קאמדן, איזלינגטאן, קענזינגטאן און טשעלסי, לאמבעט, סאדארק, וואנדזווערט און וועסטמינסטער. אין 2001 איז די באפעלקערונג געווען 1,525,000. אבער רוב מענטשן רעכענען די סיטי פון לאנדאן אריין אין צענטראל לאנדאן.


text:
דזשאקארטא
דזשאַקאַרטאַ (פריער באַטאַוויאַ) איז די הויפטשטאט פון אינדאנעזיע און איר גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן צפון-מערב ברעג פון דזשאווא, און האט א שטח פון 661 קוואדראט ק"מ, מיט א באפעלקערונג פון 9,580,000.[1] דזשאַקאַרטאַ איז דער עקאנאמישער, קולטורעלער און פאליטישער צענטער פון לאנד. ער איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דרום-מזרח אזיע, און די צענטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם פערטן יארהונדערט, און איז געווארן א וויכטיקער האנדל פארט פארן קעניגרייך פון סונדא. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער האלענדישער מזרח אינדיע, מיטן נאמען "באטאוויע", און איז געבליבן די הויפטשטאט ווען אינדאנעזיע איז געווארן אומאפהענגיק אין 1945.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ After census city plans for 9.5 million. דזשאקארטא פאסט. דערגרייכט דעם 27סטן אפריל 2010.


text:
עפיסטעמאלאגיע
עפיסטעמאלאגיע (פון גריכיש ἐπισtήun עפיסטעמע = וויסן און λόYoς לאגאס = שטודיע) איז די פילאסאפיע פון וויסן. עפיסטעמאלאגיע קלערט די פראגעס "וואס איז וויסן?", "וויאזוי באקומט מען וויסן?" און "וויאזוי ווייסן מענטשן זאכן?".
דאס ווארט עפיסטעמאלאגיע נעמט זיך פונעם שאטישן פילאסאף זשיימס פרעדעריק פעריער (1808 - 1864).
וויסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן דריי ערליי וויסן:
- וויסן אז, למשל 2 + 2 = 4
- וויסן וויאזוי, למשל וויאזוי צוזאמען לייגן צוויי נומערן
- קענען, למשל א מענטש אדער א פלאץ
גלויבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – גלויבן
גלויבן האט צוויי באדייטן: צוטרוי אין א מענטש אא"ו, און גלייבן אז א געוויסע פראפאזיציע איז וואר. אין עפיסטעמאלאגיע האט "גלויבן" דאס צווייטע באדייט, קעגנאיבער "וויסן", אז מען ווייסט קלאר (און מען קען באווייזן) די ווארהייט פון א פראפאזיציע. למשל ווען א מענטש קוקט אויפן הימל און זעט אז ער איז בלוי, ווייסט ער דאס. אבער ווען א מענטש גלייבט אז דער הימל איז בלוי, האלט ער פעסט אין זיין מיינונג אויך ווען דער הימל איז ווירקלעך רויט.


text:
רשב"א
רבי שלמה בן אברהם אדרת (רשב"א) (ד'תתקצ"ה - ה'ע, 1235 - 1310) איז געבוירן אין דער שטאט בארצעלאנע אין שפאניע.
ער ווערט גערעכנט דער גרעסטער גדול אין תורה אין שפאניע אין דער תקופה פון די ראשונים. זיין השפעה איז געווען סיי אלס פוסק און סיי אלס מפרש פון דער גמרא. זיינע תשובות זענען געווען דער יסוד צום שולחן ערוך.
דער רשב"א געווען א תלמיד פונעם רמב"ן, וואס האט אים אויסגעלערנט די צוגאנג צו ש"ס און הלכה, און אויך קבלה. ער איז אויך געווען א תלמיד פון רבנו יונה גירונדי.
ער האט זיך שטארק אקעגנגעשטעלט קעגן לערנען פילאזאפיע. זיינע בריוו זענען צוזאמגעשטעלט אין דעם חיבור "מנחת קנאות" דורך רבי אבא מארי בן משה בן יוסף מלוניל (היינט: מרסיי אין פראנקרייך), וואס קריטיקירט דעם מורה נבוכים פונעם רמב"ם. צוזאמען מיט אנדערער רבנים פון זיין צייט האט ער געלייגט א חרם קעגן די וואס לערנען פילאזאפיע פאר דער עלטער פון 25.
פארבינדונגען מיט אנדערע גדולים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער רשב"א איז געווען בקשר מיט אסאך פון זיינע בני דור: רבנו אהרן הלוי פון בארצעלאנע, וואס האט מחבר געווען השגות צום רשב"א'ס הלכה ספרים; דער רא"ש (רבנו אשר) וואס האט איינגעוואנדערט פון דייטשלאנד קיין טאלעדא אין שפאניע; דער מאירי (רבנו מנחם בן שלמה), מיט וועמען ער האט געפירט א שארף מחלוקת וועגן לערנען פילאזאפיע.
- זיינע תלמידים מובהקים זענען געווען: רבי יום טוב בן אברהם אשבילי (ריטב"א), און רבנו נסים (הר"ן).
זיינע חיבורים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רשב"א האט מחבר געווען חידושים אויף א סאך מסכתות פון ש"ס. ער האט געשריבן טויזנטער תשובות (תשובות הרשב"א). ער האט אויך מחבר געווען די הלכה ספרים 'תורת הבית' אויף כשרות, עירובין און מקוואות. די ספרים זענען געשריבן אין צוויי אויסגאבעס: דער פולקומער „תורת הבית הארוך", און דער פארקירצטער „תורת הבית הקצר".