text:
קלאוויאטור
קלאַװיאַטור (ענגליש: Keyboard) איז דאס בארד (פלאטע) וואס קומט ארגינעל פונעם שרייבמאשין וואס האט הונדערט קלאווישן (קוואדראטישע קנעפלעך) אויצוכאפן די אותיות און סימבאלן פארן קאמפיוטער דאס איבערטייטשן פונעם מענטש צום עקראן און פראצעסער. דאס האט איבערגענומען אין דער היינטיגער מאדערנער עפאכע דעם פעדער אנשטאט שרייבן טייפט מען.
קלאַװיאַטור גיכ-קנעפלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Ctrl+z - איז צוריק גיין
- Ctrl+x - איז שניידן
- Ctrl+c - איז קאפירן (אין קורצן: שער און קלעפ)
- Ctrl+v - איז אריינקלעפן (אין קורצן: שער און קלעפ)
- Ctrl+b - איז פעט
- F5 - איז דערפרישן.
- F11 - נעמט אראפ דער טעסק-באר (אויפגאבע שטאנג) פון אונטען, און אויך פון אויבן דער סטאטוס-באר.
- Back Space - איז דער קריקרוטער.
- האלט + F4 - איז פאר צומאכן א פענסטער
- האלט + טעב - אריבערלויפן פענסטערס
- פענסטערס קנעפל + D = צו גיין צום דעסקטאפ (SHOW DESKTOP)
- פענסטערס קנעפל + E = עפענט אן בלעטערער פענסטער.
- SHIFT + ENTER = עפענט די פאפקע אין א באזונדערע פענסטער.
- ALT + ENTER = צו זעהן די פראפערטיס פון די אויסגעקליבענע טעקען/פאפקעס.
- CTRL + N (אין אינטערנעט בלעטערער) = עפנט א נייע פענסטער פון די דעם דאזיקן בלאט.
- CTRL + F4 = צומאכן א אפענע טעקע אין א פראגרעם ווען מען וויל נישט פארמאכן די גאנצע פראגראם.
- CTRL + i = קורסיוו (Italic)
ווארט גיכע קנעפלאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
CTRL + D = עפנט דער שריפט באקסל CTRL + N = נייע דאקומענט CTRL + SHIFT +C = קאפירן צורה (אנשטאט דרוקן מיטן מייזל אויפן טייטל) CTRL + SHIFT +V = אריינקלעפ צורה ווינדאוס קנעפל + M מינימייזד אלע פענסטערס ווינדאוס קנעפל + שיפט + M ברענגט צוריק אלע פענסטערס ווינדאוס קנעפל + E עפנט אויף "מיין קאמפיוטער" ווינדאוס קנעפל + BREAK ברענגט ארויס די "סיסטעם פראפערטיס" F3 זוכען א פייל אדער פאלדער CTRL + ESC מאכט אויף די סטארט מעניו F1 ברענגט ארויף די העלפ מעניו CTRL + P פרינט CTRL + F2 פרינט פריוויאו CTRL + H ריפלעיס F7 ספעל טשעקער alt128 איז א alt154 איז ת ALT 249 מאכט א פימפעל כזה ·
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאך קלאוויאטורס קורצע-װעגן [1]


c: text/html

text:
שלום עליכם (שרייבער)
דער ארטיקל איז וועגן א שרייבער. פאר אנדערע באדייטן זעט שלום עליכם (באדייטן)
שלום עליכם (פּען-נאָמען פון שלום נַחומאוויטש ראבינאוויטש) (כ"ו אדר א' ה'תרי"ט - י' אייר ה'תרע"ו) איז א שרייבער, איינער פון די קלאסיקער פון דער ליטעראַטור אויף יידיש. ער האָט געשריבן ביכער איבערהויפט אויף דער יידישער שפראך, אבער אויך אויף רוסיש און העברעאיש.
פון זיינע באוואוסטע ביכער: טביה דער מילכיקער, מנחם מענדל, מאטל פייסע דעם חזנס.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלום עליכם איז געבוירן אין אוקריינע כ"ו אדר א' ה'תרי"ט, צו זיין פאטער מנחם נחום ראבינאוויטש, א סוחר, און זיין מוטער חיה אסתר.
די עלטערן זיינע זענען געווען פרומע חסידישע יודען, אנהענגער פונעם רבי ר' דוד פון טאלנע זי"ע.
אויך שלום - זייענדיג א יונג בחור, האט אמאל באקומען א שטרענגע אנזאג פונעם רבי דער טאלנער מגיד, אז ער שרייבט גוט, אבער אויף צדיקים זאל ער חלילה קיינמאל נישט זינדיגן מיטן פעדער. און ער האט טאקע געהאלטן ווארט, און קיינמאל נישט עמטליך שלעכט געשריבן וועגן חסידות און רביים.
ער האט חתונה געהאט מיט אָלגאַ לאָיעוו און זיי האבן געהאט זעקס קינדער.
שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלום עליכם האט אנגעהויבן שרייבן אויף יידיש אין 1883. סה"כ האט ער אנגעשריבן פערציג ביכער אויף יידיש. שוין אין 1890 איז ער געווען די צענטראלע פיגור פון יידיש ליטעראטור.
שלום עליכם איז פון די בעסטע ערצייגער פון יידישע געשריבענע ארטיקלען, וואס האבן אין זיך אזא סארט לעבהאפט, מיטן פאנטאזיע און הומאר וואס איז דערמיט באגלייט, אז ס'איז באמת צום באוואונדערן. דאס רוב פון זיינע ווערק זענען באזירט אויף יא געלט נישט געלט, דאס ארימע לעבן און שלימזל'דיגע מצב פונעם גלות יוד אין מזרח אייראפע, דאס גלוסט צו ציון און דעם יוד'ס חלום אויף הימל גוטס.
די תוכנ'פולע ארטיקלען זיינע, האבן געשלאגן ווארצלען גאר טיף און זיך פארשפרייט גאר ווייט, טראץ וואס אין זיינע לעבנס טעג האט ער נישט זוכה געווען צו זען די ריכטיגע פירות, איז אבער שפעטער וואס א צייט מער, געווארן היסטאריש באקאנט זיין נאמען, ווען סיי אין אוקריינא און סיי אין ישראל, ווערן מיט כבוד גערופן הויפט קווארטלען אויף זיין נאמען, שלום עליכם גאס, שלום עליכם הויז, און דאס טראדיציאנאלע שפיל, וואס לויפט שוין אפאר דורות אין די וועלטס טריבונעס, 'דער פידלער אויפן דאך', איז אפשטאמיג פון זיינס א פארשריפט 'טעביע דער מילכיקער'.
אין תשנ"ו האט מען אויפגעשטעלט אין תל אביב דאס שלום עליכם הויז אויף זיין נאמען.
אין תשס"ט, לכבוד דעם הונדערט און פופציקסטן יאר זייט זיין געבורט, האט דער כנסת אין ישראל אפגעהאלטן א יידיש טאג.[1]
שלום עליכם איז נפטר געווארן אין ניו יארק י' אייר ה'תרע"ו.
אייניגע סלאגאנען, פון שלום עליכם אין זיינע מאמרים:
- דאס שוועבל צינד זיך שנעל, אבער לעשט זיך אויך שנעל.
- אז מ'האט ניט קיין פינגער, קאן מען קיין פייג ניט מאכן.
- אז מ'שפילט מיטן קאץ, דארף מען פארנעמען דעם קראץ.
ביבליאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אייזענבאהן-געשיכטעס
- אידישע שרייבער
- אידישע ראמאנען
- אין שטורם
- אלט-ניי כתרילעווקע
- ארעמע און פרייליכע
- בלאנדזשענדיקע שטערן
- גאנץ טביה דער מילכיגער
- דראמאטישע שריפטען
- זומער-לעבען
- יוגענד-ראמאנען
- יוסילע סאלאוויי. א אידישער ראמאן
- לכבוד יום טוב
- מאטל פייסע דעם חזנס
- מאָנאָלאָגען
- מנחם מענדעל
- מעשיות און פאנטאזיעס
- מעשיות פאר אידישע קינדער
- פונ'ם יאריד
- פון כתרילעווקע
- פון צוויי וועלטען
- פון פסח ביז פסח
- קאמעדיעס
- קליינע מענשעלעך מיט קליינע השגות
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וועלוול טשערנין, ביידיש זה נשמע יותר טוב, ביי ynet, 8טן מיי 2009 (אויף העברעיש)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פרשת ויצא
ויצא (ארויזאגענדיג: וואַיֵיצֵיי) איז דער זיבעטער פרשת השבוע פון ספר בראשית פון דער תורה.
די פרשה הייבט זיך אן מיטן פסוק, וַיֵצֵא יַעקׁב מִבְּאֵר שָׁבַע וַיֵלֶך חָרָנָה , דער טייטש: "און יעקב איז ארויסגעגאנגען פון באר שבע און איז געגאנגען קיין חרן".
ווי עס קוקט אויס פון אט די פסוק, איז זייט יצחק איז אראפגעפארן קיין גרר פון חברון צוליב די הונגער, ווי געשילדערט אין פרשת תולדות, און באלד דערנאך, צוליב די קריגערייען מיט די פאסטעכער פון גרר, איז ער אריבער דערנעבן צו באר שבע, ווי דער פסוק זאגט, וַיַעַל מִשָם בְּאֵר שָׁבַע איז ער שוין דארט פארבליבן. און די געשיכטע פון יעקס'ס אויסכאפן די ברכות פון עשו האט פאסירט אין באר שבע.
גרר איז ביי דרום-מזרח ארץ ישראל לעבן פלישתים. פלישתים איז היינט בערך ווי עזה איז היינט און אראפציר אריין און די היינטיגע עגיפטן, ביים ים הגדול.
באר שבע איז אויך ביי דרום ארץ ישראל, נאר מער מערב צו.
פון חז"ל זעהט מען אז באר שבע איז דער דרום גרעניץ פון ארץ ישראל, ווי חז"ל דרוקט זיך אויס "מדן עד באר שבע". דן איז גאנץ אויוון ביי צפון, בערך ווי לבנון איז היינט, און באר שבע גאנץ הינטן.
חברון איז ארויפציר פון באר שבע, און די צייטן פון די תורה איז עס געווען א וועג פון דריי טאג פון באר שבע צו חברון.
חרן איז בערך און צפון סיריע, לעבן איראק, דאס איז זייער א ווייטער וועג פון חברון און אוודאי פון באר שבע אין פרקי דרבי אליעזר פרק טז (מהדורת זכרון אהרן עמ' קלד) שטייט אז דער וועג פון חברון ביז חרן איז זיבעצן טאג.
יעצט, ווען יעקב האט זיך ארויסגעלאזט פון באר שבע קיין חרן, איז עס געווען א וועג פון ניינצן טאג.
חז"ל זאגן אז אונטערוועגס קיין חרן איז יעקב פארבליבן פערצן יאר אין דעם ביהמ"ד פון שם ועבר לערנען תורה.
שם ועבר זענען געווען אין ירושלים, ווי דער פסוק זאגט ומלכי צדק מלך שלם , זאגן חז"ל אז ומלכי צדק איז שם און שלם איז ירושלים.
די פאלגנדע געשיכטעס ווערן געשילדערט אין דער פרשה:
- יעקב, אויפן וועג קיין חרן, לייגט זיך שלאפן אןיף דער ערד, ער נעמט ארום זיין קאפ מיט שטיינער, ער שלאפט איין און חלומ'עט ווי א לייטער ליגט אויף דער ערד און דער שפיץ גרייכט ביזן הימל און מלאכים גייען ארויף אין אראפ. יעקב דערוויסט זיך אז ער איז אויף אן הייליג ארט.
- יעקב קומט אן קיין חרן, באזעצט זיך ביי זיין מאמעס ברודער לבן. ער ארבעט פאר איהם מיט די בהמות.


text:
עכו טורמע
עכו טורמע איז געווען א פעסטונג אין עכו, וואס דער בריטישער מאנדאט האט איבערגעמאכט פאר א טורמע, וואס אסאך יידישע פאליטיקער און קעמפער, זענען דארטן געווען ארעסטירט, צוזאמען מיט אראבישע קעמפער, אין די צייטן פון די מאנדאט.
די אצ"ל און די לח"י האבן דורכגעפירט אן אקציע, ווי זיי האבן איינגעבראכן אין דער טורמע, און צענדליגע מענטשן זענען אנטרינען, עטליכע מענטשן זענען אומגעקומען אין די אקציע.
עטליכע יידישע קעמפער פון די צוויי דערמאנטע גרופעס, זענען אומגעקומען אין דער טורמע, דורך די בריטישע מאנדאטארישע רעגירונג, פון די צוועלף רעגירונגס אומגעקומענע מענטשן.
היינט אין ישראל איז די טורמע א שפיטאל פאר גייסטיק קראנקע, און א מוזיי.


text:
וואליד זשומבלאט
וואליד זשומבלאט (געבוירן דעם 7טן אויגוסט 1949) אין לבנון, איז א פאליטישע פירער פון די דרוזן, זיין אפשטאם איז פון די קורדן, קאמיל זיין טאטע, האט געגרינדעט די "סאציאליסטישע פראגרעסיווע פארטיי", וואס איז אריענטירט אלס א דרוזישע פארטיי.
זיין פאטער איז קאמיל זשומבלאט. ווילאנג וואלידס טאטע האט געלעבט, איז וואליד געווען באוואוסט אלס א יוגענטליכער וואס האט ליב צו פארברענגען, מיט יוגענטליכע שפילערייען און הולטעווען, ער האט געלערנט אינעם אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט, און אין פראנקרייך. אויך האט ער געהייראט א פרוי פון יארדאניע, נישט פון דער דרוזישער רעליגיע.
קאמיל איז אומגעברענגט געווארן, דורך סיריע, אין מערץ 1977, דורכאויס דעם לבנון ברודער קריג. כאפעז על אסאד, דער פרעזידענט פון סיריע, האט געלאדענט וואליד קיין דמשק, וואו ער האט אים געסטראשעט, אז אויב וועט ער גיין קעגן סיריעס ווילן, וועט ער ענדיגן ווי זיין פאטער. וואליד האט זיך פארנומען אינדעראנהייב, צו באפעסטיגן זיין פאזיציע צווישן די דרוזן, און פארשטערקערן די מיליציע זיינע, מיט סירישער הילף, און סאוועטישע וואפן.
דורכאויס דעם ברודער קריג, רעכנדיג זיך מיט די לינקע. האט ער זיך ארומגעשלאגן מיט די מאראנען, ווי אויפן דרום טייל פונעם לבנון בארג, האבן די דרוזן פארטריבן הונדערטער טויזנטער קריסטן, פון זייערע היימען. ער האט עטליכע מאל געטוישט זיינע אליאירטע.
אין 1989, האט ער אונטערגעשריבן די טייף אפמאך, וואס האט געברענגט צו אן ענדע צו דער פופצן יעריקער בלוטבאד אין לבנון, און האט געשטיצט דעם ווידער אויפבוי, פון דער צווייטער לעבאנעזער רעפובליק.
ביז ווען כאפעז על אסאד איז געשטארבן אין יאר 2000, איז ער געווען שטיל מיט זיין אפאזיציע, צו די סירישע אקופאציע אין לבנון. איינמאל כאפעז איז געגאנגען, און באשער על אסאד האט איבערגענומען, האט ער אנגעפאנגען צו רעדן קעגן סיריע, זיין נאנטער פריינט איז אומגעקומען אין א סירישן אטענטאט, ער האט געטענהט, אז ער האט באקומען סטראשונגען, אויף זיין לעבן, פונעם סירישן פרעזידענט. אויך האט ער געזאגט, נאכדעם וואס ראפיק על כארירי איז אומגעקומען, אז ראפיק האט אים געזאגט, עטליכע חדשים פאר דעם, אז באשיר זעלבסט האט געסטראשעט כארירי, אז ער וועט אים הרגנען.
ער ווערט פארעכנט פאר די הויפט פירער אין דעם טענענבוים איבערקערניש, וואס האט פארשיקט די סירישע פון לבנון, צוזאמען מיט אנדערע קריסטליכע, און סונישע פארטייען.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האט ער זיך אויסגעדרוקט קעגן כעזבאלא, זאגנדיק אז זיי האבן געברענגט אן אומגליק, און א חורבן אויף לבנון, פאר א נארישע אוואנטוריסטישע אקציע. אין 2008 אבער האט וואליד זיך געטראפן מיט נאסאראלא, און אין די וואלן פון 2009, זענען זיי געלאפן צוזאמען.


text:
קאנגא טייך
דער קאנגא טייך איז דער לענגסטער טייך פון צענטראל און מערב אפריקע, און דער צווייטער לענגסטער טייך אין גאנץ אפריקע נאכן נילוס. דער קאנגא און זיינע בייטייכן פליסן אדורך דעם צווייטן גרעסטן רעגנוואלד אין דער וועלט. דער קאנגא האט דעם צווייטן גרעסטן אויסגאס אין דער וועלט (נאכן אמאזאנאס, און דעם צווייטן גרעסטן דרענאזש בעקן אין דער וועלט, אויך נאכן אמאזאנאס.
דער קאנגא איז דער טיפסטער טייך אין דער וועלט, אין טייל ערטער טיפער פון 220 מעטער. דער נאמען פונעם טייך שטאמט פונעם אוראלטן קאנגא קעניגרייך, וואס האט באדעקט דעם שטח ביים מויל פונעם טייך. די היינטיקע לענדער דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא און רעפובליק פון קאנגא נעמען אויך זייערע נעמען פון דעם טייך, און ביידע זייערע הויפטשטעט, קינשאזע און בראזאוויל, געפינען זיך אויף די ברעגן פונעם טייך, איינס קעגנאיבער אנאנד.


text:
פאטלעזשאן
דער פאַטלעזשאַן (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum melongena) איז א טראפישער - אונטער-טראפישער פיל-יעריגער געוויקס (ער ווערט באהאנדלט געווענלך ווי אן איין יעריגע געוויקס) פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae), ער איז שטארק אנגעזען אין אינדיע, פאקיסטאן או סרי לאנקא. ער וואקסט צווישן פערציג און הונדערט און פופציג צענטימעטער הויך, מיט גרויסע בלעטער פון צען - צוואנציג צענטימעטער לאנג און פינף - צען צענטימעטער ברייט. דער פרוכט איז געווענלך א שיינינדיגע פּערפּעל קאליר וועלכער ווערט געניצט אלס גרינס נאכן קאכן, פרעגלן אדער באקן.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם פאַטלעזשאַן מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פאַטלעזשאַן איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאַטלעזשאַן וואקסט אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פאַטלעזשאַן די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
נחלת שבעה
נחלת שבעה איז די דריטע געגנט אין ירושלים געבויט אינדרויסן פון די מויערן פון אלטשטאט. אויפגעבויט 1869, אלס א נייע געגנט, אן א ספעציעלע פונקט אויף ארכיטעקטור, דעריבער איז דער געגנט געבויט, אויף גאר שמאלע געסלעך, און ביז אנהייב 1950ער יארן, איז נישט געווען קיין נארמאלע אפלויף סיסטעם. היינט איז די געגנט באוואוסט אלס איינס פיל מיט שענק, טרינק הייזער, קלובן, און אנדערע פארוויילונגען.
אנדערש ווי די ערשטע צוויי געגנטן, משכנות שאננים און מחנה ישראל, וואס זענען געבויט געווארן מיט א פלאן ביז צום לעצטן דעטאל, איז נחלת שבעה געבויט געווארן לויט די געברויכן פון אירע בעלי בתים. מורא האבנדיק פון די שכנים, האבן זיי געבויט די געגנט נאנט צו יפו גאס, די הויפט שאסיי פון יענער צייט. דער שטח איז געקויפט געווארן מיט דער טענה אז די יידן דארפן ווייץ אויף פסח. וויבאלד די טערקן האבן נישט ערלויבט עמעצן, וואס האט נישט קיין טערקישע בירגערשאפט, צו קענען קויפן שטח, האט אונטער געשריבן די ווייב פון לייב האראוויטץ, איינע פון די זיבן מענטשן וואס זענען געווען פון די גרינדער פון דער נייער געגנט.


text:
מנין
א מנין איז דער קווארום פון צען אידישע מענער פון דרייצן יאר און העכער וואס מען באדארף אויף צו קענען מתפלל זיין געוויסע חלקים פון די אידישע תפלות. די חלקים רופן זיך דברים שבקדושה, און בטציען זיך געווענליך צו קדיש, קדושה, ברכו, חזרת הש"ץ, און קריאת התורה.
נישט דער גאנצער מנין מוזן זיך באטייליגן אין די פולע תפלות אויף צו קענען זאגן די אויבנדערמאנטע תפלות. עס פארלאנגט זיך נאר זעקס אקטיווע מתפללים, און די רעשט קענען זיין פשוטע צוהערער און ענטפערן נאר אויף די דברים שבקדושה.
אין הלכה ווערט אויך פארעכנט א מנין אין אלגעמיין אלץ דער אידיאלער אופן פון אידישער תפלה, אפילו אויב די תפלות האבן נישט קיין דברים שבקדושה, ווי צ.ב.ש. אויף צו זאגן תהלים, אדער א צבור'ישע מצווה ווי חופה וקידושין, ברית מילה, פדיון הבן, א.ד.ג.
דער טערמין מנין ווערט אויך באנוצט אין אלגעמיין אויף דער ארגאניזירטער צוזאמקום אויף איינע פון די טעגליכע תפלות, אומאפהענגיג אויב דער מנין באשטייט פון צען מענטשן אדער פיל מער.


text:
סאטמאר שוהל 13 הופער
13 הופער איז א סאטמארער - אהרונים שול אין וויליאמסבורג ברוקלין נו יארק, ארגינעל אויפן אדרעס 13 הופער סטריט, שפעטער פארברייטערט צו אויך 14 הופער סטריט.
דער ביהמ"ד איז ארגינעל געגרינדעט געווארן שבת שירה תשס"ג צוליב דעם סאטמאר מחלוקת, ווען די אהרונים האבן פארלוירן די אייגענטומערשאפט פון דער סאטמאר זאלי שוהל אויף ראדני סטריט, האבן זיי געעפנט א נייעם אייגן ביהמ"ד.
אויך האבן זיי איינגערישט דעם ביהמ"ד מיט אלע באקוועמליכקייטן צו לערנען תורה, מיטן צושטעלן א אוצר הספרים מיט כלערליי ספרים, באקוועמע טישן און בענקלעך, קאווע טיי און פארבייסן. היינט צוטאג איז דער שוהל דער גרעסטער לערנען ביהמ"ד אין ווילאמסבורג ווי אידן זיצן אין לערנען פון גאר פרי ביז שפעט ביינאכט, אזא מין שטייגער ווי בית חי' אדער אמונת ישראל אין בארא פארק.
און יאר תשס"ו האבן די פירער פון ביהמ"ד געבויט א פרישן, סאך א גרעסערן ביהמ"ד קעגן איבער אויף 14 הופער סטריט, וואס איז אויפגעשפילט געווארן מיט גרויס סענזאציע און אלע וועלטליכע צייטונגען אלס דער "נס ביהמ"ד" צוליב וואס עס איז געבויט געווארן און א שטוינענדע קורצע צייט אפשניט פון בלויז 14 טאג, פונעם גרינד ביזן ענדע. דער נייער ביהמ"ד איז באנייט געווארן ראש השנה תשס"ז צוזאמען מיטן סאטמארע רבי שליט"א. מוהר"א
וועלטליכע צייטונגען באשרייבונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Satmar 'miracle' temple up in 14 days, (דעילי ניוז סעפטעמבער 30 2006).
- It's a House of 'Gosh!', (ניו יארק פאוסט אקטאבער 2 2006).
- Splintering of Satmar Community Leads to a 'Miracle' Synagogue, (ניו יארק סאן סעפטעמבער 27 2006).
- In Brooklyn, Hasidim build shul in a flash, (טיימס העראלד רעקארד אקטאבער 3 2006).
סאטמאר שוהל 13 הופער • סאטמאר שוהל ראדני • סאטמאר שוהל 53 סטריט (בארא פארק) • שומר שבת (בארא פארק) • ריווינגטאן שול • עלדריזש סטריט שול • חורבת ר' יהודא החסיד • בית המדרש הגדול (מאנהעטן) • בית ישראל (שול) • ראוד איילענד טורא • חתם סופר שול · תפארת ישראל שול


text:
דונער
א דונער איז א שטארקע גערודער וואס ווערט גערוישט נאך א בליץ, די גערויש ווערט פון דעם וואס די בליץ ווארעמט דאס פלאץ ארום זיך מיט 30,000 C° (דהיינו 54,000 F°), די צושפרייטונג פון די היץ און דאס צוזאמען צי ווען עס ווערט קאלט ברענגט צו דעם גערודער.
וויפל דער בליץ איז נענטער, אזוי קומט דער דונער פריער און מע הערט אים שטארקער. די שנעלקייט פון א שטים אין דער לופטן איז 330 מעטער א סעקונדע. אזוי קען מען אפשאצן ווי ווייט דער בליץ איז, יעדע 3 סעקונדעס נאכן בליץ וואס מען הערט נישט דעם דונער ווייזט ווייטקייט פון א קילאמעטער.


text:
יידישיסט
ײִדישיסטן זײַנען אזעלכע מיט דער אידיאלאגיע פון אנטוויקלען די ייִדישע שפראך אין א קולטור מיט אן אײגענער ליטעראטור.
יידישיסטן ווערן היינט באטיטולט די וואס געבן זיך אָפ מיט פרעזערווירן די יידישע שפראך פון אמאל אלס א קולטור און ליטעראַטור.
כדאי צו האלטן אין זינען, אז עס זענען פאראן פארשיידענע מינים "יידישיסטן". היסטאריש געזען, זענען די יידישיסטן געווען פארבונדן מיט די לינקע פאליטישע אידעאלאגיעס, באזונדערס מיט בונדיזם. עס זענען אבער אויך געווען פרומע יידישיסטן, קאמוניסטישע אא"וו. היינט קען מען זאגן, אז א יידישיסט איז יעדער מענטש, וואס איז פאראינטערעסירט אין רעדן יידיש ווי אן אידעאלאגיע.


text:
קאפיטאליזם
קאפיטאליזם איז א פאליטישע מעטאד וואס באגרעניצט די רעגירונג פון זיך אריינמישן אין דער עקאנאמיע און סאציאלאגיע פון די בירגער און לאזן א פרייען מארק. לויט דעם מעטאד, האט יעדער בירגער א זכות אנצופירן זיין פארמעגן אויף א פאל אז די רעגירונג זאל זיך נישט מישן אין זיין פארמעגן צוליב עקאנאמישע אדער סאציאליסטישע סיבות. דער מעטאד האט זיך אנטוויקלט אין אייראפע צווישן דעם 16טן י"ה און דעם 19טן י"ה.
דאָס ווארט "קאפיטאל" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט "הויפט". דער ווארט האט קארל מארקס אריינגעבריינגט אלס א נעגעטיוו-ווארט, אבער עס איז שפעטער אנגענומען געווארן אויך ביי די קאפיטעליסטן.
ביי קאפיטאליזם מעג יעדער איינער פארקויפן אדער בארגן זיין פארמעגן, און א צווייטער מעג קויפן אדער בארגן פון זיי. ווען איינער וויל פארקויפן און א צווייטע וויל קויפן, דארפן זיי נישט נעמען רשות ביי קיינעם. מענטשן קענען פירן א מארק (קויפן און פארקויפן איינער מיט אנאנד) אן בעטן רשות. די דעפיניציע פון קאפיטאליזם און די פרייער מארק עקאנאמיע האט דער פילאסאף אדם סמיט איינגעפירט (אין זיין בוך "די רייכקייט פון פעלקער").
ליבעראליזם איז פרא-קאפיטאליזם. אבער סאציאליזם, נאציזם, פאשיזם, אנארכיזם, קאמוניזם און סאציאל דעמאקראטיע זיינען אנטי-קאפיטעליזם.
אין יאר ה'תרפ"ט, נאך דעם וועלט ווירטשאפט קריזיס וואס האט פאסירט צוליב די קאפיטאליזם וואס האט געהערשט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, האט דער 32סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, איינגעפירט די נייע ארדענונג. טייל האלטן אז ער איז געווען באאיינפלוסט פון דעם עקאנאמיסט דזשאן מיינארד קינס, וואס האט געהאלטן אז קאפיטאליזם קען זיך נישט ראטעווען אליין פון א דעפרעסיע, דערפאר מוז די רעגירונג אין אזא פאל ארויסגעבן מער געלט ווי עס קומט אריין פון שטייערן.


text:
ישראל באנען
ישראל באנען (העברעיִש: רכבת ישראל) איז דער נאמען פון דער געזעלשאפט וואס געהערט דער רעגירונג פון ישראל פאראנטווארטלעך פאר אלע באנען פארקער, סיי פאסאזשירן סיי פֿראכט, אין דעם לאנד. די רעלסן זענען אויפן סטאנדארטן אפשטאנד (1,435 מ"מ ברייט). דער באן נעצווערק איז באזירט אינעם פלוין נעבן ים, וווּ די ליניעס שטראלן אויס פון תל אביב. די באנען פארן אויף די לינקע רעלסן (נישט אזוי ווי דער פארקער אויף די גאסן).
דער אלגעמיינער פארוואלטער איז יצחק הראל.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באן איז געווען פון יפו קיין ירושלים וואס מ'האט געעפֿנט אין 1892 אונטער דער הערשאפֿט פון דער אטאמאנישער אימפעריע.
אין די יארן פון 1948 ביז 2003 זענען די באנען געווען אן אפטיילונג פון דער טראנספארט ביורא פון דער רעגירונג. אין 2003 איז ישראל באנען (העברעיִש: רכבת ישראל) אויפֿגעשטעלט געווארן אלס א פריוואטע פֿירמע.
די באן וואס פלעגט פארן פון חיפה דורך עפולה, אריבער צו יארדאניע, איז געווען זייער א באוואוסטע באן. די ליניע האט געהאט אכט סטאנציעס, ביז זי איז אריבער די גרעניץ, און האט פונקציאנירט ביז 1946, דער נאמען פון דער ליניע איז געווען "די טאל באן", די בריק וואס איז אריבער דעם ירדן טייך, צו דער אנדערער זייט גרעניץ, איז אויפגעריסן געווארן דורכן פלמ"ח, אויף דער באוואוסטער בריקן נאכט, וואס האט איזאלירט דאס לאנד, פון די ארומיקע אראבישע לענדער.
כ"ה תמוז תשע"ב האט מען געעפנט די פארטאפלטע באן ליניע פון תל אביב קיין באר שבע; מיט דעם איז פארקירצט געווארן די פאר צייט פון תל אביב קיין קרית גת און באר שבע.[1]
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריכטיג פארן סוף פון 2012, פירט ישראל באנען טאג טעגלעך עטלעכע 400 באנען פֿאר פאסאזשירן, מיט 57 טויזנט זיצפלעצער.[2]
40 מיליאן פאסאזשירן פארן מיט ישראל צווישן 53 באן-סטאנציעס.
ליניעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאסאזשיר באנען זענען איינגעארדנט אויף אכט רוטעס.
גערעלסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון תל-אביב, איין באן ליניע באציט זיך צו צפון לעבן דעם ים, ביז חיפה, די קריות און נהריה. צו דרום איז דא א באן ליניע ביז באר שבע, מיט א נייע זייטן-ליניע פון באר שבע צפון באן סטאנציע קיין דימונה, געעפנט אין דעצעמבער 2005. מען פלאנירט פארלענגערן די ליניע פון דימונה ביז אילת.
פלענער צו פארברייטערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן אסאך פלענער, פון פארברייטערן די נעצווערק, איינס איז בויען א געהעריקע באן ליניע צווישן עכו און כרמיאל, מיט א מעגליכייט צו בויען ווייטער א גליל באן, וואס וועט פארן אינעם חולה טאל ביז קיין קרית שמונה.
בויען רעלסן צווישן אשדוד אשקלון, וואס וועט פארן קיין באר שבע.
ווי אויך באנייען דעם אלטן טאל באן, ביז עפולה, און בית שאן.
ארייננעמען נתיבות אינעם באנען נעצווערק, לויטן טראנספארטאציע מיניסטעריומס קריטעריאן, באדארף א שטאט, מיט א באפעלקערונג העכער פופציג טויזנט, האבן א באן וואס לויפט דורך דער שטאט, מיט שדרות, און אופקים.
א פראיעקט וואס האט געענדיקט אין 2011, אויפשטעלן א באן פון תל אביב, דורך חולון און בת ים, דערנאך ראשון לציון, ווארשיינליך ביז אשדוד, ווי אין ישראל, די באן ווערט אויפגעשטעלט אויפן אילון שאסיי דרום.
די ירושלים תל אביב שנעלצוג, וואס די רייזע וועט דויערן ווייניגער פון א האלבע שעה, איז איינע פון די פראיעקטן וואס די ישראל באנען, איז געבליבן שטעקן אינדערמיט, און עס איז נישט געמאכט געווארן צופיל פארשריט, אין די לעצטע פאר יאר, יעצט לויטן פלאן וועט עס פארענדיקט ווערן ביזן יאר 2015.
אויפשטעלן א רינג אין צפון גוש דן, ווי רעננה וועט פארבינדעט ווערן מיט הרצליה.
איבערפרישן און פארברייטערן די מזרח ליניע, וואס לויפט פון לוד, ביזן אלטן מזרח חדרה באן סטאנציע, און אזוי ארום לינדערן די באן פארקער אויפן בארטן ליניע.


text:
הייליגע רוימישע אימפעריע
די הייליגע רוימישע אימפעריע (דייטשיש: Heiliges Römisches Reich) איז געווען א צוזאמענשטעל פון ראיאנען און פרייע שטעט אין צענטראלער אייראפע געהערשט פון א קייסער געווילט דורך די פירשטן און מאגיסטראטן פון די אלע ראיאנען און שטעט אין דער אימפעריע.
די אימפעריע האט אנגעהויבן אין יאר 800 ווען דער מלך קארל דער גרויסער פון די פראנקען איז געקרוינט געווארן קייסער. נאך זיין טויט איז זיין אימפעריע געווארן געטיילט צווישן זיינע דריי זין. אין 962 איז אטא דער ערשטער פון מזרח פראנקיע געווארן דער הייליגער קייסער, און די אימפעריע האט גענומען דעם טיטל "הייליגע רוימישע אימפעריע". ביז דעם 13טן יארהונדערט האט די אימפעריע טאקע געהערשט, אבער נאך דעם איז די קראפט אריבער צו די הערצאגשאפטן אין דער אימפעריע. צום סוף איז די אימפעריע נישט געווען מער ווי א נאמען.
די אימפעריע האט זיך געהאלטן ביז 1806.


text:
שלמה זלמן שניאורסאן
רבי שלמה זלמן שניאורסאן (ה'תק"ץ - כ"ז אייר ה'תר"ס) אין געווען אדמו"ר אין קאפוסט. דער גרעסטער טייל פון חב"ד חסידים אין זיין צייט זענען געווען זיינע חסידים.
רבי שלמה זלמן איז געבוירן אין לובאוויטש צו זיין פאטער רבי יהודה לייב פון קאפוסט.[1] י' טבת תר"ז איז ער געווארן אן איידעם ביי רבי יעקב אריה לייב לוריא פון ליעפלי. ער האט געלערנט אין ליעפלי אויף קעסט 10 יאר, דערנאך איז ער צוריק צו זיין פאטער'ס הויז.
ער פלעג האלטן לאנגע דרשות.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין ספר "מגן אבות".[2]
צווישן זיינע חסידים איז געווען הרב יוסף ראזין, דער "ראגאטשאווער", וואס איז געווען רב פון די קאפוסטער חסידים אין דענענבורג, לעטלאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק אלפסי החסידות מדור לדור (ירושלים תשנ"ה) עמ' 163, 166


text:
ניו דיל
ניו דיל (דאס ווארט שטאמט פון ענגליש וואס מיינט די נייע ארדענונג) איז א קורצע אויסדרוק אויף דער נייער עקאנאמישער פאליסי וואס דער 32סטער USA פרעזידענט, דער דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט, האט איינגעפירט באלד נאכן ווערן פרעזידענט אין יאר ה'תרצ"ג א פּאָר יאר נאך די וועלט ווירטשאפט קריזיס (ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן). דער געדאנק פון די נייע ארדענונג איז געווען צו אָפזאגן די אלטע עקאנאמישע מעטאד פון קאפיטאליזם, און לאזן די רעגירונג זיך אריינמישן אין די בירגערס פערזענליכע ווירטשאפט.
די ערשטע ארדענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע ארדענונג האט זיך געצויגן אנדערטהאלבן יאר.
די צווייטע ארדענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע ארדענונג האט זיך געצויגן דריי יאר.


text:
טאני ראבינס
אנטאני "טאני" ראבינס (ענגליש: Tony Robbins) (געב' דעם 29סטן פעברואר 1960 אין נארט האליוואד, קאליפארניע, אמעריקע) איז א אמעריקאנער לעבן'ס-אנווייזער משפיע רוחני פאר הונדערטער טויזנטער גוים, שרייבער און פראפעסיאנאלער רעדנער.
זיינע טעיפס און ספרים פארקויפן זיך אין די מיליאנער קאפיס זייענדיג עטליכע מאל פאר חדשים אויפן בעסט סעלער ליסטעס דורכאויס אמעריקע.
ער איז הויכער שלאנקער מאן וואס ציט זיך ארויף די ארבל ווען ער רעדט צו ווייזן זיינע אויסגעארבייטע מוסקלען און א טונקל הויטיגער שווארצע-ברוינע האר אן קיין ברילען טאנצט ער און שפרינגט און לויפט ארום דורכאויס זיין רעדע אויפצולעבן זיין מעסעדזש, מיט שאלות ותשבות פונעם אוידיענס דורכאויס די דרשות אז אלעס איז אריינגעטאן און לעבט מיט זיינע רייד.
עס זענען דא קריטיקירער וואס טענה'ן אז זיין התעוררות סטייל איז נישט עכט און ארגינעל נאר ער שטאפט זיך מיט כעמיקאלען און מעדעצינישע סובסאטאנצן צו ווייזן אומ-נאטורליכע פרייליכקייט און ענערגיע וואס דער עולם פון זיינע מיליאנען תמימותדיגע צוהערערע מיינען אז זיין מעסעדזש איז בלויז דער כוח פון זיין פרייליכקייט און מאטיוויציע. ער איז מודה אז ער נעמט כעמיקאלן אבער לייקנט אז דאס איז צוליב זיין זיך וועלן ווייזן מאטיוויציע אדער ענערגיע, נאר צוליב דעם וואס ער איז געבוירן מיט א קראנקייט פון א טומער אין זיין מוח ביים פיטשוארי גלענד וואס מאכט אז זיינע גלידער וואקסן זייער שטארק מער אין פראפאראנץ ווי א נארמעלער מענטש מוז ער דאס רעגולירן דאס וואוקס אז עס זאל זיין פראפארציאנאל.
ער פירט דורך סעמינארן ווי טויזנטער ווערן אויפגעלעבט פון זיינע התעוררות דרשות מיט מוהט און מאטיוויציע אנצוגיין ווייטער אין לעבן און זיין פראדוקטיוו אין שטוב אדער אין פרנסה און סיי וואסערע אנדערע לעבן אויפגאבעס.
ער פארציילט אז זיין קאריערע פון אויפלעבן מענטשן מיט שמחת החיים צו זיי ערוועקן צו ערפילן זייער תכלית אין לעבן האט זיך אנגעהויבן אלס קליין קינד, ווען זיין טאטע איז געווען אן אלקאהאליקער וואס האט פארנאכלעסיגט די אויפגאבעס כלפי זיין פאמיליע, און איינמאל צוליב דעם וואס האט געהערשט אן ארימקייט אין שטוב, האבן זיי באקומען א ווארימע מאלצייט לכבוד עפעס א חגא פון א וואולטעטיגע ארגאניזאציע זיין טאטע דאס דערזעהנדיג האט ער פון גרויס צער פון די שאנדע אז ער קען זיך נישט אליין קער נעמען און מוז אנקומען צו אנדרעןס טובות, האט ער עס נישט אויסגעהאלטן און זיך צושריגן אז זיין לעבן איז א דורכפאל און ער איז פלוצלינג אנטלאפן פון די היים און מער נישט געזעהן זיינע קינדער. די איבערלעבונג האט אים געשטופט צו העלפן אנדערע איבערצייגן אז אפילו זיי זענען דורכגעפאלן אין זייער לעבן קענען זיי זיך אייביג צוריקשטעלן אויף די פוס און מאכן א סוקסעס מעשה פון זייער לעבן. ער האט יענע סעקונדע זיך דאס אליין'ס גענומען אויף זיך און ער האט אנגעהויבן צו זאמעלן געלט דורך פארקויפן לעמאן עיד אין פארענט פון זיין הויז צו העלפן שפייזן זיין פאמיליע, און אויסטיילן מאלצייטן פאר אנדערע. היינט טייל ער אויס איבער צענדליגע מיליאנען פארציעס אין עפעס איין חגא א יאר צום זכרון פון יענע נאכט וואס זיין טאטע האט אים מפקיר געווען.


text:
Windows Meeting Space
Windows Meeting Space איז דער נאָמען פון אַ צוזאַמענאַרבעט קאמפיוטער פראגראם אין Windows Vista װאָס שטיצט א קאלעג צו קאלעג לאָקאַלער נעצװערק ביז 10 באַנוצער.
מיט דער Windows Meeting Space קען מען באַשטימען אד האק צוזאַמענטרעפֿן, טראַנספֿערירן טעקעס צװישן די באַנוצער, זיך מיטטײלן אפּליקאַציעס, אָדער פּשוט שמועסן אין דעם נעצװערק אין דעם פֿײַער-מױער שטח.
Windows Meeting Space פֿאַרבײַט די אלטע Windows NetMeeting אַפּליקאַציע װאָס איז דערשינען אין די פֿריעדיקע Windows װערסיעס. אָבער די מעגלעכקײַט פֿון זיך באַנוצן מיט אַ מיקראָפֿאָן און אײַנשטעלן אױדיאָ אדער װידעאָ קאָנפֿערענצן זײַנען אָפּגעראַמט געװאָרן פֿון Windows Meeting Space.


text:
וואלט דיזני
וואלטער עליאַס "וואלט" דיזני (ענגליש: Walt Disney; 5טן דעצעמבער, 1901 – 15טן דעצעמבער, 1966) איז געווען אן אמעריקאנער פילם פראדוצירער, רעזשיסאר, סצענאר שרייבער, אקטיאר, איניציאטאר, און פילאנטראפ, וואס האט געהאט א שטארקן איינפלוס אינעם פעלד פון פארוויילונג אין דעם 20סטן יארהונדערט. מיט זיין ברודער רוי דיזני האט ער געגרינדעט וואלט דיזני פראדוקציעס, וואס איז שפעטער געווארן פון די בעסטע באוואוסטע פילם פראדוצירערס אין דער וועלט. היינט הייסט די פירמע די וואלט דיזני געזעלשאפט מיט יערליכע הכנסות פון USD $35 ביליאן.
דיזני האט געשאפן די קאריקאטורן מיקי מויז און דאנאלד דאק. ער האט אויך געשאפן דעם דיזנילאנד טעמע פארק.


text:
הידראגען עקאנאמיע
די הידראגען עקאנאמיע איז א פארגעשלאגענע סיסטעם אין וועלכע רוב ברענשטאף וועלכע טרייבט די עקאנאמיע וועט איבערגיין צו הידראגען.
אינהאַלט
דער קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט וויל זען נאטורליכע גאזאלין אלס היסטאריע זינט וויסנשאפטלער ווארענען אז איר אפפאל מאכט אן חרבנות צו דער אטמאספער און האט מיט דער צייט אנטוויקלט ריזיגע "אזאן" לעכער אין דער אטמאספער און האט געברענגט א גלאבאלע ווארימונג אין די וועלט. דערצו זענען אנגעקומען די הויכע גאזאלין פרייזן און דער פאליטיק אונטער דעם וועלכע האט געמאכט די וועלט פרעגן די פראגע: מוזן מיר טאקע צוקומען צו גאזאלין?
דער ענטפער איז ניין! מיט דער היינטיגער טעכנאלאגיע און וויסנשאפטלעכע ערפינדונגען איז א מעגליכע מציאות צו די אזויגערופענע צוקונפטע הידראגען עקאנאמיע. די איינציגסטע פראגע וואס בלייבט אונדז איבער איז צי וועט די געזעלשאט טאקע באווייזן צו מאכן דעם טויש אדער וועט זי בלייבן אראפגעבינדן צו נאפט צוליב עקאנאמישע און פאליטישע סיבות?
פראבלעמען מיט בענזין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ערשט לאמיר זען וואס איז שלעכט מיט בענזין, וועלכע ווערט אנגערופן פאסיל-ברענשטאף, און דערנאך וועלן מיר זען וואס די היינטיגע וועלט האט פארצושטעלן צו לעזן די פראבלעמען.
די פאראייניגטע שטאטן און רוב לענדער פון די וועלט זענען איינגעשפארט אין די פאסיל-ברענשטאף עקאנאמיע. אונזערע אויטאמאבילן, באנען, און פליגער ווערן געטריבן נאר דורך נאפט פראדוקטן ווי גאזאלין און דיזעל. אין צוגאב ווערן א גרויסער טייל קראפט פלענטס געטריבן פון אויל, נאטורליכע גאזאלין, און קוילן וועלכע זענען אלע נאפט פראדוקטן.
אויב די פלוס פון פאסיל-ברענשטאף אין די פאראייניגטע שטאטן וואלט אמאל אפגעהאקט געווארן וואלט די גאנצע עקאנאמיע געקומען צו אן אפהאלט. עס וואלט נישט געווען קיין וועגן צו טראנספערירן די פראדוקטן וועלכע ווערן פאבריצירט, קיינער וואלט נישט געקענט פארן צו די ארבעט, פליגער וואלטן געבליבן אין די הענגער, און אלע בוי ארבעט וואלט געפרוירן.
די אלע יארן וואס עס האט גענומען די געזעלשאפט צו זיין געוואנדן אויף פאסיל-ברענשטאף, אויף דעם פונקט ווי עס שטייט היינט, איז שטענדיג געווען 4 גרויסע פראבלעמען וועלכע זענען מיטגעקומען דערמיט:
לופט פארפעסטיקונג – ווען גאזאלין ווערט פארברענט בלייבט דערפון איבער בלויז קארבאן דיאקסייד און אביסל וואסער וועלכע וואלט אינגאנצן נישט געווען קיין פראבלעם. אבער די קאמפאנענטן וועלכע העלפן דעם אויטא מאטאר לויפן פראדוצירן אויך קארבאן מאנאקסייד וועלכע איז א גיפטיגע סם גאזאלין, ניטראדזשין אקסיידס וועלכע ברענגט די לופט פארפעסטיקונג, און אומפארברענטע היידראקארבאנס וועלכע זענען די הויפט סיבה צו אזאנען. ענווייראמענטל פארפעסטיקונג – די פראסעס פון אריינברענגן און האלטן די אויל האט א שטארקע אימפאקט אויף די ענווייראמענט ווען עפעס גייט נישט גוט. וויפיל מאל פאסירט ווען אז א טאנקיר שיף דרייעט זיך איבער און גיסט אויס מיליאנען גאלאנען אויל אדער א פייפליין רייסט אויף. די אלע געשעענישן האבן מיט די יארן אנגעמאכט אן ענווייראמענטאלן חורבן. באקאנט איז די עקסאן וואלדעז אויסגיסונג אין וועלכע דער טאנקיר האט אויסגעגאסן 11 פון אירע 55 מיליאן גאלאן אויל ביי די פרינץ וויליאם סאונד אינזלן נעבן אלאסקא. די מיליאנען גאלאנען אויל האבן פארשוואנקען די אינזלן און יארן שפעטער האט מען זיך נאך געפלאגט דאס אוועקצורייניגן.
גלאבאלע אנווארימונג – ווען אן אויטא פארברענט א גאלאן גאזאלין גיט ער ארויס ארום 5 פונט קארבאן צו די אטמאספערע. אויב די קארבאן וואלט באשטאנען פון בלויז קארבאן וואלט זיך עס שטארק אנגעזען אזויווי מען זאל ארויסווארפן א 5 פונטיגער זעקל פון ווייסע מעל נאך יעדע גאלאן גאזאלין וואס ווערט פארנוצט. עס איז איבעריג צו זאגן אז די לופט אין אונזערע שטעט וואלטן געווען פיל מיט מעל און מען וואלט נישט געקענט זען דעם חבר פון עטליכע פיס אוועק. דער אויטא גיט ארויס קארבאן דיאקסייד וועלכע קען נישט געזען ווערן מיט די מענטשליכע אויגן אבער די היץ און אפפאל דערפון הייבט צוביסלעך די טעמפרעאטור אין די פארנומענע שטעט.
כאטש וויסנשאפטלער שפעקולירן נאך אסאך אין די ווארהייט פון גלאבאלער אנווארימונג איז עס אבער דאך א פאקט אז אין צענדליגער שטעט וואו עס פלעגט אמאל זיין פראסטיגע ווינטערס איז היינט פיל ווארימער.
אנגעוואנדנהייט – די פאראייניגטע שטאטן, און רוב אנדערע לענדער, קענען נישט אליינס פראדוצירן זייער געברויך פאר אויל און זענען געצווינגן צו אימפארטן פון די אויל רייכע לענדער. דאס האט מיט די יארן פארשאפט אן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט און אלע לענדער זענען געווען געצווינגן צו ליידן פון די עקאנאמישע באשלוסן פון די מיטל מזרח לענדער. ווען זיי האבן געוואלט מאכן אפאר עקסטערע דאלאר האבן זיי געשניטן די פראדוקציע און די פרייזן האבן זיך אויטאמאטיש געהויבן פילפאכיג. און די אנגעוואנדענע לענדער זענען געשטאנען מיט פארמאכטע הענט.
א הידראגען עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הידראגען עקאנאמיע פארזיכערט צו עלימינירן אלע אויבנדערמאנטע פראבלעמען פון וועלכע די פאסיל ברענשטאף עקאנאמיע ליידט היינט. די מעלות פון א הידראגען עקאנאמיע איז ווי פאלגענד:
עלימינירן לופט פארפעסטיקונג – ווען הידראגען ווערט גענוצט אין א פיול סעל צו פראדוצירן קראפט, איז עס א 100 פראצענט ריינע טעכנאלאגיע וועלכע גיט נאר וואסער אפפאל. פארשטייט זיך אז מיט א הידראגען עקאנאמיע וועט מען נישט זיין אויסגעשטעלט צו קיין אויל אויסגיסונגן.
עלימינירן שעדליכע אפפאל גאזן - הידראגען קומט פון עלעקטראנישע קראפט פון וואסער וועלכע שאפט אפ דעם גאנצן פראבלעם פון די אזויגערופענע גרינהויז גאזן.
עלימינירן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט - דאס עלימינירן אויל, אפילו נאר אין טייל, מיינט אז מען וועט מער נישט זיין געוואנדן אויפ'ן מיטל מזרח און אירע אויל רעזערווארן.
פארשפרייטע פראדוקציע – הידראגען קען ווערן פראדוצירט סיי וואו עס געפינט זיך עלעקטריציטעט און וואסער. מענטשן וועלן עס אפילו קענען פראדוצירן אין זייערע אייגענע היימען מיט גרינגע אנווייזונגן.
די פראבלעמען פון א פאסיל ברענשטאף עקאנאמיע איז אזוי שטארק און די פארהאנט פון א היידראדזעין עקאנאמיע איז אזוי ווערטפול אז דער שטופ אויף פאראויס איז זייער שטארק.
וואס איז הידראגען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראגע צו הידראגען טעכנאלאגיע איז נישט וואס עס איז, די פראגע איז פון וואו קומט דאס? דערנאך קומט די פראגע פון טראנספערירונג, דיסטריביושן, און דאס האלטן. איינמאל די פראגעס וועלן פארענטפערט ווערן וועט אלעס זיין פארשטענדליך.
לאמיר גיין צו יעדע פראגע באזונדער:
פון וואו קומט הידראגען? איינע פון די מערסט איטרעסאנטע פראבלעמען מיט הידראגען איז הידראגען זעלבסט. פון וואו וועט דאס קומען? אויל ווייסט יעדעס קינד אז מען פאמפט דאס ארויס פון די ערד מען שיקט דאס אפ צו רעפיינעריס צו בעארבעטן און דערנאך פארברענט מען עס אלס אן ענערגיע קוואל. מען טראכט אבער נישט אריין די וואונדער וואס אויל איז. פאסיל ברענשטאף ליגט שוין באהאלטן אין די ערד פאר טויזענטער יארן און קיינער האט נישט געוואוסט דערפון בעפאר. ביליאנען געוואוקסן האבן איבערגעלאזט אפפאל אויף אלע ערטער פון די וועלט וועלכע איז געווארן נאפט איינמאל עס איז אפגעשטארבן. מיט יעדן גאלאן גאזאלין וואס מיר פארברענען נעמט מען ארויס נאך א גאלאן פון איר לאנגיעריגע באהעלטעניש.
הידראגען קומט נישט פון ערגעץ נאר מוז געמאכט ווערן. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי זיי צו פראדוצירן: די ערשטע איז וואסער. ווען וואסער ווערט עלימינירט קומט ארויס דערפון א געוויסע עלעקטריזם און אקסיגן וועלכע זענען צוזאמען ריינע הידראגען. דער פראדעצור איז א גרינגער און מענטשן וועלן עס קענען טאן ביי זיך אינדערהיים איינמאל זיי וועלן זיך דאס אויסלערנען. דער צווייטער וועג איז צו רעפארמירן פאסיל ברענשטאף וועלכע פארמאגט אין זיך אסאך הידראגען איינמאל זי איז אויסגעברענט. ספעציעלע ברענשטאף רעפארמירער מאשינען צוטיילן די אפפאל און נעמען ארויס די הידראגען.
פארשטייט זיך אז דער צווייטער וועג לעזט נישט דעם פראבלעם פון אויסשפייען שעדליכע לופט צו די אטמאספערע. אבער עס איז א גוטער מיטל אויף צייטווייליג ווילאנג די וועלט וועט אריבער גיין צו דעם טויש. רוב אויטאס פון וועלכע מען הערט היינט אז זיי פארן מיט פיול סעל זענען רעפארמירטע גאזאלין צו וועלכע די אויטא פירמעס קענען גרינג צוקומען. אזוי לאנג ווי עס וועט נישט זיין א הידראגען סטאנציע ביי יעדע ווינקל וועלן רוב אויטא פירמעס נישט נוצן דעם ערשטן מיטל.
ווען דער צייט וועט זיין רייף צו נוצן דאס ערשעט מיטל וועט זיך פאדערן א 100 פראצענטיגע הידראגען עקאנאמיע. אלע עלעקטריק וואס וועלן גענוצט ווערן אפצוטיילן די הידראגען פון דאס וואסער וועט נישט מעגן זיין געטריבן פון פאסיל ברענשטאף עלעקטריציטעט. די וועלט וועט מוזן איבערגיין איינע פון אירע גרעסטע ענדערונגן כדי צו קענען געניסן פון אלע מעלות אין א הידראגען עקאנאמיע.
(עס מוז באמערקט ווערן אז נאנט צו 70 פראצענט עלעקטיריציטעט ווערט היינט פראדוצירט דורך פאסיל ברענשטאף וואס מיינט אז צו אנטוויקלן א 100 פראצענטיגן הידראגען עקאנאמיע וועט מען מוזן אנטוויקלן דריי מאל אזויפיל עלעקטעריציטעט).
עס זענען היינט פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי צו פראדוצירן עלעקטעריציטעט אן פאסיל ברענשטאף: נוקלעארע קראפט, היידרא-עלעקטריק דאמבעס, סאלאר צעלן, ווינט טורבין, דזשיאטערמאל קראפט, וואלן, און פלייצכוואליעס קראפט.
אין די פאראייניגטע שטאטן קומט ארום 20 פראצענט עלעקטעריציטעט פון נוקלעארע קראפט און 7 פראצענט קומט פון היידרא-עלעקטריק. סאלאר, ווינט טורבין, און אנדערע קוועלער פראדוצירן נאר 5 פראצענט פון די עלעקטעריציטעט אין לאנד. אינעם צוקונפט וועט איינע פון די קלענערע קראפט קוועלער מוזן פראדוצירן פילפאכיג כדי צו קענען פראדוצירן עלעקטריציטעט פון וועלכע די הידראגען ווערט פראדוצירט.
צו טוישן אלע אויטאס אויף הידראגען וואלט נישט געדויערט לאנג אבער צו טוישן די הויפט עלקטריציטעט קוועלער וועט נישט גיין אזוי גרינג, די צוויי הויפט קוועלער נוקלעאר און סאלאר האבן ביידע פראבלעמען. נוקלעאר האט פאליטישע און אנדערע ענווייראמענטאלע פראבלעמען און סאלאר איז נאך דערווייל צו טייער).
הידראגען באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפ'ן יעצטיגן מאמענט איז דער גרעסטער פראבלעם מיט הידראגען וואו און וויאזוי מען וועט דאס האלטן און אוועקלייגן. פארטיגע הידראגען איז א גרויסע פארנעם וועלכע קען נישט אזוי גרינג צונויפגעדריקט ווערן ווי גאזאלין און איז בכלל שווערער צו באהאנדלן. די פירמע קרייסלער איז דערווייל אויפגעקומען מיט די בעסטע טעכנאלאגיע וועלכע צודריקט די גאז צו א הארטע כעמיקאל וועלכע ווערט אנגערופן בארעקס. ווען בארעקס וועט צעלאזט קומט ארויס דערפון ריינע הידראגען און אויב דאס ווערט נישט גענוצט ווערט עס צוריק בארעקס און אזוי ריסייקעלט עס ארום און ארום.
עס וועט נאך געדויערן זייער לאנג ביז אלע פירמעס וועלן נעמען איין וועג און פראדוצירן סטאנדארטע הידראגען. דערווייל שטודירט יעדע פירמע איר אייגענע מיטלן און דאס האלט צוריק די אויסשפרייטונג פון הידראגען סטאנציעס.
וויאזוי אימער, איז פאראן א מעגליכקייט אז הידראגען וועט קיינמאל נישט שפילן קיין ראלע אין די וועלט'ס טרייב קראפט. כמעט אלע פירמעס וועלכע שטודירן הידראגען שטודירן אויך עלעקטרישע באטעריס פאר אויטאס אנשטאט גאזאלין. כאטש די אויסזיכטן פאר באטערי'ס איז קלענער ווי הידראגען (באטעריס קענען נישט באווייזן ארויסצוגעבן אזויפיל קראפט און אויב יא איז עס נאר פאר א קורצע צייט) קען מען אבער קיינמאל נישט וויסן און אלעס קען זיך געבן א דריי...
ווי געזאגט וועט נאך געדויערן זייער א לאנגע צייט ביז די וועלט וועט גרייכן א ריינע הידראגען עקאנאמיע. אויף דערווייל האלטן די פירמעס זייער ווייט מיט פיול סעל געטריבענע אויטאס וועלכע נוצן דעם ערטשן מיטל פון רעפארמירן פאסיל גאזאלין צו הידראגען. דאס איז שוין א גרויסער טריט ווייל עס גיט ארויס מער קראפט מיט ווייניגער ברענשטאף און איז ריינער פאר די אטמאספערע.


text:
פאגראם
פאָגראָם איז א רוסיש ווארט וואס ווערט גענוצט אין אסאך שפראכן. די באדייט איז צו אטאקירן ווילד און אנזייען חורבן.
עס איז א מעכטיגע ווילדע אטאקע אנטקעגן א געוויסע עטנישע, רעליגיעזע, אדער אנדערע גרופע.
געוויינטלעך מיינט דאס אז די חברה וואס האבן פאגראמירט האבן חרוב געמאכט וויכטיגע אנשטאלטן (הייזער, רעליגיעזע געביידעס, אדער ארבייטס פלעצער) פון די גרופע אנטקעגן וועם די פאגראם איז געצילט.
אין רוב פעלער איז א פאגראם באגלייט מיט פיזישע אנפאל אויף די מענטשן פון די גרופע וואס איז די ציל פון די פאגראם, און אסאך מאל אפילו מיט מערדעריי.
די ווארט האט מען היסטאריש גענוצט ווען עס איז געווען אן אנפאל אנטקעגן אידן, נישט קיין אינטערשייד אויב די אנפאל איז געווען געפלאנט אדער נישט. אבער עס ווערט אויך גענוצט אסאך ווען מען רעדט פון אנדערע אנפעלער געווענליך אויף מינאריטי גרופעס.


text:
קנאבל
דער קנאבל (לאטייניש: Allium sativum) איז א זגאל אין דער ציבעלע פאמיליע Alliaceae. ער איז א קרוב צו ציבעלע, פארע-ציבעלע און שאלאט. זייט דער געשיכטע פון דער וועלט ניצט מען קנאבל סיי צו קאכן סיי אלס מעדיצין. ער האט א באוואוסטן שארפן פיקאנטן אראמאט וואס ווערט אלץ זיסער מיט קאכן.[1] א קנאבל ווערט צעטיילט אויף אסאך ציינדלעך. מען קען איינזייען די ציינדלעך אדער מ'עסט זיי, רויעהייט אדער געקאכט. די בלעטער און בלימעלעך זענען אויך עסעוודיג ווען דער פלאנץ איז נאך יונג. די דרויסנדיקע הייטלעך וואס זענען ווי פאפיר און די קליינע ווערצלען עסט מען נישט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Gernot Katzer (2005-02-23). Spice Pages: Garlic (Allium sativum, garlick). דערגרייכט דעם 2007-08-28.


text:
רידער פון דער וואָך
קאַמיל דזשובאַן
דערציילט אונדז וועגן זיך:
איך איז געבוירן אין סט עטיען, (פֿראַנקרייַך), און מיינע עלטערן אריבערגעפארן צו די קאַריבבעאַן אינזל פון גואַדעלאָופּע ווען איך איז געווען 4 יאָרן אַלט.
ווו זענען טאָן איר לעבן איצט?
איך בין פון אַ קליין גאַניידן אינזל אין דער פראנצויזיש קאַריבבעאַן גערופן גואַדעלאָופּע. עס ס אַ קליין ביסל ווייַט אַוועק פון אַלץ, אָבער דעם אינזל געבראכט מיר אַלע איך דארף פֿאַר דעם אָנהייב פון מיין ווינדסורף קאַריערע און איך נאָך פילן אין שטוב דאָרט.
וואָס זענען עטלעכע דיין באַליבט אָרט צו זעגל?
אַלע אַרום די וועלט.
ווער זענען אייערע ספּאָנסאָרס?
מאַויסאַילס, פיר, לאנג האָרן ענערגיע טרינקען, טאַינאָס גואַדעלאָופּע, מפק, און סיינט פראַנקאָיס גואַדעלאָופּע.
וואָס זענען אייערע ינספּעריישאַנז?
די קוואַטראָ קאָמאַנדע ווייַל איך ווי זייער נוסח, פּאָלאַקאָוו און סיווער ווייַל זיי זענען פּושינג זייער שיעור און עס ס שיין צו היטן.
וואָס איז געווען אייער באַליבט טייל וועגן קאַמפּיטינג אויף די אַווט לעצט יאָר?
איך לייקט עס ווייַל עס איז געווען אַ נייַ רייַזע, און ספּעציעל ווייַל עס ס דער הויפּט כוואַליע ריידינג ספּאַץ. איך געוואוסט איך געהאט אַ געלעגנהייַט צו טאָן געזונט.
וואָס זענען אייערע צילן פֿאַר 2012?
איך ווילן צו שטעלן געזונט אין מאַוי ווייַל עס ס די מערסט וויכטיק האַלטן פון דער רייַזע, און צו מאַכן אַ פּאָסטאַמענט אין די קוילעלדיק רעזולטאַט.
ווערטער פון חכמה?
גיי דיין חלומות. לעבן איז קירצער דעמאָלט מיר טראַכטן!
איר קענען לערנען מער וועגן קאַמיל דזשובאַן פון זייַן וועבזייַטל camillejuban.com.
קאַטעגאָריע: רידער פון דער וואָך


text:
20סטן יאנואר
20 יאנואר איז דער 20סטער טאג פון יאר, אין דער דריטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 345 טעג (346 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1667 - די פוילישע-ליטווישע קאמאנוועלט טרעט אפ קיעוו, סמאלענסק, און אוקראינע מזרח פון דניעפער צו רוסלאנד אין דעם אפמאך פון אנדרוסאווא.
- 1986 - דאס פאראייניגטע קעניגרייך און פראנקרייך זענען מודיע וועגן דער קאנסטרוקציע פונעם קאנאל טונעל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1775 - אנדרע-מארי אמפער, פראנצויזישער פיזיקער (געש' 1836)
- 1908 - יעקב בראנאווסקי, יידישער מאטעמאטיקער, דיכטער און פיזיקער (נפ' 1974)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1639 - מוסטאפא דער ערשטער, סולטאן פון דער אטאמאנישער אימפעריע (געב' 1592)


text:
ראנאלד לאודער
ראנאלד לאודער (געב' ב' אדר ה'תש"ד) איז דער זון פון אסתי לאודער (פון דער קאסמעטיק פירמע). ער איז געלאפן פאר בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי אין פארלוירן.
ער שטעלט אויף אידישע שולעס אין אייראפע דאס אויפלעבן איר אידישקייט.
אים איז צו פארדאנקען אז א ראטסמאן און בירגערמייסטער פון ניו יארק קענען נאר דינען צוויי טערמינען ווייל ער האט פינאנצירט דעם געלונגענעם רעפערענדום וואס הייסט טוירם לימיטס.
ער איז דער אייגנטומער פון דריי צייטונגען: מקור ראשון, הצופה און ישראלי, בשותפות מיט ר' שלמה בן צבי. אויך שיקט ער הונדערטער אלגעמיינער זשורנאלס וואכענטליך קיין אייראפע און דאס איז צו פארדאנקען אז דער אלגעמיינער זשורנאל ערשיינט נאך.
ער איז זייער א רעכטער טראדיצאנאלער איד אויף אזוי ווייט אז איינער פון זיינע קינדער האבן חתונה געהאט מיט א גויטע האט ער איבערגעשריבן די צוואה זיינער אז יענער זאל גארנישט באקומען דערפון נאך זיין טויט.
אבער ער איז א פרייער און האלט נישט קיין שבת לויט דער הלכה. אויך איז ער א חובב פון קונסט און האט איינע פון די טייערסטע קאלעקציע פון אלע געמאלכצער און אור אלטע אנטיק קונסט פון דער גאנצער וועלט.


text:
שער מאשין
א שער מאשין איז געאייגענט זיך אפצושערן די האר, בעיקר פון קאפ, בארד, וואנצעס, און אנדערע ערטער. עס איז פשוט שנעלער, לייכטער און ווייניגער ווייטאגליכער, ווי ווען מ'נוצט אנדערע וועגן פון זיך שערן, און קען נישט שעדיגן אין קיין שום פאל, לויטן שטייגער וויאזוי די שנייד מעסערלעך זענען אויסגעשטעלט.
אמאל האט מען אפערירט שער מאשינען מיט דער האנט, אבער היינט האבן זיי געוויינלעך אן עלעקטרישן מאטאר. עס איז פארהאנען שער מאשינדלעך, מיט א דראט וואס מ'שטעקט איין אין א וואנט קאנטאקט, און ס'דא וואס ארבעטן מיט באטעריעס. אבער די מיטן דראט, ארבעטן בעסער און שטערקער.
מען קען אנשטעלן די מאשין, זאל שערן אויף געוויסע מאס ציפערן, וויפיל נאנט צום הויט מ'וויל זיין גלאט אן האר, צי א מילימעטער צי 'טריפל זערא'.


text:
סטיווען האקינג
סטעפען האקינג (געבוירן יאנואר 8 1942) איז א בריטישער פיזיקער און פראפעסער פון מאטעמאטיק וואס ווערט פארעכענט ווי דער קלוגסטער מענטש היינט צוטאגס וואס לעבט.[פֿעלט אַ מקור]
ער איז געלעמט און קאמפלעטער אינוואליד פון לו געריגס דעזיז זינט זיינע אינגע צוואנציגער יארן. ער קען נישט רעדן און נישט זיך רורן גארנישט בלויז די אויגן צו בלינקען וואס אזוי קאנטראלירט ער אלע זיינע באוועגונגן פון עפענען די טיר ביזן רעדן דורך קליינטשיגע פארגעשריטענע סענסער וואס כאפן אויף און טייטשן איבער זיינע אויגן בלינקען אויף עלעקטראנישע סיגנאלן וואס טוען אלעס וואס ער וויל.
אין סייענס איז ער באוואוסט פאר זיינע ביישטייערונגן צו די פעלדער פון קאסמאלאגיע און קוואנטום גראוועטי, ספעציעל אינעם קאנטעקסט פון שווארצע לעכער, און זיינע פאפולערע ווערק אין וואס ער דיסקוסירט זיינע אייגענע טעאריעס און קאסמאלאגיע בכלל.
זיין סייעטניפישער קאריערע האלט שוין אן איבער 40 יאר און זיינע ביכער און פובליק דרשות און אויפטריטען האט אים געמאכט א וועלט באוויסטער סעלעבעריטי און וועלט באוויסטער טעארעטישער פיזיקער.


text:
וויזועלע קונסטן
די וויזועלע קונסטן זענען קונסט פֿארמען וואס זענען בעיקר וויזועל, ווי ארכיטעקטור, דעזיין, ווידעא, מאלעריי, סקולפטור, פאטאגראפיע, פילם-פראדוקציע, צייכענען און קעראמיק. די וויזועלע קונסטן שאפן אביעקטן.
צייכענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – צייכענען
צייכענען איז א מעטאד פון מאכן א בילד, מיט אן אויסקלייב פון געצייג און טעכניקן. מען צייכנט אויף א מיטל מיט דרוקן א געצייג, למשל בלייערס, א פענע מיט טינט, בערשטלעך, וואקסענע קאלירן און קריידלעך. היינט ניצט מען אויך דיגיטאלישע געצייג וואס מאכן נאך. א קינסטלער וואס זיין פאך איז צייכענען הייסט א צייכענער.
אין אוראלט עגיפטן פלעג מען צייכענען מיט טינט אויף פאפירוס. ווען פאפיר איז געווארן גרינגער צו באקומען אינעם 15טן יארהונדערט, האבן די גרויסע מייסטער געניצט צייכענען פון א קונסט פארעם: באטיטשעלי, ראפאעל, מיקעלאנדזשעלא און לעאנארדא דא ווינטשי.


text:
אלבאניע
אלבאניע איז א לאנד אין דרום-מזרח אייראפע. איר הויפטשטאט איז טיראנא. בערך 3.6 מיליאן מענטשן וואוינען אין אלבאניע.
אלבאניע האט גרענעצן מיט סערביע, מאנטענעגרא, גריכנלאנד און מאקעדאניע. זי האט א בארטן אויף דעם אדריאטישן ים צו מערב, און אויפן איאָנישן ים צו דרום-מערב.
די אפיציעלע שפראך איז אלבאניש.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שטח פון אלבאניע איז געווען באזעצט נאך פון אוראלטע צייטן. אין יאר 2003, האט מען אנטפלעקט אן אלטע שול גרויס 20 אויף 24 מעטער, פון פאר 1500 יאר, אין סאַראַנדאַ, א שטאט אויפן בארטן קעגן איבער קארפו. ס'איז געווען דאס ערשטע מאל וואס מ'האט געטראפן א זכר פון אן אלטער שול אין יענעם געגנט. אין דער שול האט מען געפונען אויסערגעוויילעכע מאזאאיקעס וואס ווייזן די יידישע ימים טובים, למשל א מנורה, שופר און אן אתרוג. אויך זענען דא בילדער פון א ספר תורה און אנדערע סימבאלן פון תנ"ך.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
Grand Theft Auto (סעריע גאמעס)
Grand Theft Auto (פארקירצט GTA) איז אַ ווידעא שפּיל סעריע באשאפן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך דורך דייוו דזשאָנס, דעמאָלט שפּעטער דורך ברידער דן האָוסער און סאַם האָוסער, און שפּיל דיזיינער זאַטשאַרי קלאַרק. עס איז בפֿרט דעוועלאָפּעד דורך ראָקקסטאַר נאָרט' (אַמאָל דמאַ דיזיין) און ארויס דורך ראָקקסטאַר גאַמעס. דער נאָמען פון דער סעריע איז דערייווד פון גרויס גנייווע אַוטאָ, אַ טערמין ריפערינג צו מאָטאָר פאָרמיטל גנייווע.
די סעריע איז באַשטימט אין פיקשאַנאַל לאָוקאַלז שווער מאַדאַלד אויף אמעריקאנער שטעט, בשעת אַ יקספּאַנשאַן פֿאַר דער אָריגינעל איז באזירט אין לאָנדאָן. גאַמעפּלייַ פאָוקיסיז אויף אַ עפענען וועלט ווו די שפּילער קענען קלייַבן מישאַנז צו פּראָגרעס אַ קוילעלדיק געשיכטע, ווי ווויל ווי ענגיידזשינג אין זייַט אַקטיוויטעטן, אַלע קאַנסיסטינג פון קאַמף, פּאַסירונג, דרייווינג, טיילמאָליק ראָלע-פּלייינג, סטעלט, און רייסינג עלעמענטן. די ונטערטעניק פון די גאַמעס איז יוזשאַלי אַ קאַמידיק סאַטירע פון אמעריקאנער קולטור, אָבער דער סעריע האט פארדינט סיכסעך פֿאַר זייַן דערוואַקסן נאַטור און היציק טעמעס. די סעריע פאָוקיסיז אַרום פילע פאַרשידענע פּראָוטאַגאַנאַסס וואס פּרווון צו העכערונג דורך די רייען פון די פאַרברעכער אַנדערווערלד, הגם זייער מאטיוון פֿאַר טאן אַזוי בייַטן אין יעדער שפּיל. די אַנטאַגאַנאַסץ זענען קאַמאַנלי אותיות וואס האָבן ביטרייד די פּראָוטאַגאַנאַסט אָדער זיין אָרגאַניזירונג, אָדער אותיות וואס האָבן די מערסט פּראַל ימפּידינג די פּראָוטאַגאַנאַסט ס פּראָגרעס.
ווידעא שפּיל אנטוויקלער דמאַ דיזיין אנגעהויבן די סעריע אין 1997, און עס דערווייַל האט צען טריבונע-אַליין שפילערייען און פיר יקספּאַנשאַן פּאַקס. די דריט קראַנאַלאַדזשיקאַל טיטל, Grand Theft Auto III, איז וויידלי אַקליימד, ווי עס געבראכט די סעריע צו אַ 3ד באַשטעטיקן און מער יממערסיווע איבערלעבונג, און איז באטראכט אַ לאַנדמאַרק טיטל וואס האט דערנאָך ינפלואַנסט פילע אנדערע עפענען וועלט קאַמף גאַמעס און געפירט צו דער עטיקעט "Grand Theft Auto clone" אויף ענלעך גאַמעס. סובסעקווענט טיטלען וואָלט נאָכגיין און בויען אויף דעם באַגריף געגרינדעט אין Grand Theft Auto III. פילם וועטעראַנס אַזאַ ווי מיכאל מאַדסען, Ray ליאָטטאַ, בורט ריינאָלדס, דעניס כאַפּער, דאַני טרעדזשאָ, גאַרי ביוזי, שמואל ל זשעקסאן, קריס פּען, יעקב וואָאָדס, דזשאָו פּאַנטאָליאַנאָ, פראַנק ווינסענט, ראבערט לאָגגיאַ, קילע מאַקלאַקלאַן, און פעטרוס פאָנדאַ האָבן אַלע ווויסט הויפּט אותיות אין פילע ינסטאָלמאַנץ, און די סעריע איז קריטיקאַלי אַקליימד און קאמערשעל מצליח.
סעריע גאמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יצחק שדה
יצחק שדה, א ציוניסט, סאציאליסט, א הויכראנגיקער קאמאנדיר אין צה"ל, און דער גרינדער און אנפירער פונעם פלמ"ח, און א גענעראל אין די הגנה.
געבוירן אין לובלין, 19טן אוגוסט 1890, מיטן נאמען יצחק לאנדובערג. זיין זיידע איז געווען פון די חשובע רבנים אין שטאט. ביים ערשטע וועלט מלחמה, האט ער געדינט אינעם רוסישן ארמיי, ווי ער האט באקומען אויסצייכענונגען, ער איז געווארן א קאמאנדיר פון א קאמפאניע.
נאכן זיך טרעפן מיט יוסף טרומפעלדאר, האט ער עולה געווען קיין ארץ ישראל, אין יאר 1920. ער האט זיך אנגעשלאסן אינעם ארבעטערס באטאליאן, וואס האט זיך אויפגעלעזט עטליכע יאר שפעטער, נאך אידיאלאגישע אמפערייען. ער האט זיך אנגעשלאסן אין די הגנה, אין יאר 1921 האט ער אנגעפירט די אפיצירן קורס, ער איז געווען א מענטש מיט אסאך פיזישע כח, און א ספארטלער, ער איז געווען פון די גרינדער פון די "הפועל" ספארט גרופע.
אין 1936, ביי די מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, האט ער אויפגעשטעלט לאקאלע זיכערהייט גרופעס, אין ירושלים, און אין אנדערע פלעצער. ספעציעל איז באוויסט די פעלד איינהייטן, וואס ער האט אויפגעשטעלט, וואס פלעגט אטאקירן די טעראריסטן, נאך איידער זיי זענען אנגעקומען, צו יידישע געגנטער.
אין 1941, אין שאטן פון די צווייטע וועלט מלחמה, איז אויפגעשטעלט געווארן אין פאלעסטינע, די פלמ"ח אונטער זיין פירערשאפט. יגאל אלון, און משה דיין, זענען זיינע צוויי באוויסטע קאמאנדירן וואס ער האט אויפגעצויגן. ער האט אויפגעברענגט די מצדה אויפן כרמל פלאן, אויב די נאציס, וועט געלונגען איינצונעמען פאלעסטינע. אין 1945, איז ער געווארן שעף פון גענעראל שטאב, פון די הגנה, און האט אנגעפירט מיט די העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג. מיט די אצ"ל, און די לח"י. סוף יאר 1946, איז ער אויפגעזאגט געווארן פון זיין פאסטן.
אנהייב פונעם מלחמת השחרור, איז ער גערופן געווארן צו היטן קיבוץ משמר העמק, וואס געפונט זיך אויפן וועג קיין חיפה, וואס דער קאוקדזשי ארמיי האט אטאקירט, אין א קלוגע מאנעווער האט זיי אטאקירט פון די זייט, און זיי האבן געמאכט פליטה. דערנאך איז ער גערופן געווארן אין אנדערע פלעצער צו באשיצן פון אראבישע אנפאלן. ווען צה"ל איז געגרינדעט געווארן האט ער באקומען די ראנג פון "אלוף" מאיאר גענעראל. ער האט געהאלפן גרינדן די אכטע בריגאדע, וואס איז געווען די ערשטע געפאנצערטע בריגאדע פון ישראל ארמיי.
שפעטער אין יאר 1948, איז ער אריבער צום דרום פראנט, ווי יגאל אלון איז געווארן דער קאמאנדיר פון זיין אלטע קאמאנדיר, און ער האט באוויזן איינצונעמען די פאליציי סטאנציע, "איראק סווידאן" וואס האט זיך געפונען אינעם געגנט פון היינטיקן קרית גת, נאך זיבן דורכפעלער עס איינצונעמען.
סוף פונעם קריג, איז ער ארויס פונעם ארמיי, זייענדיק א מפ"ם אנהענגער, האט ער געהאט זיינע פראבלעמען מיט בן גוריון. ער איז דער ערפינדער פונעם מיליטערישער גלייכקייט, ווי וואפן ערליכקייט, א באוויסטע ווארט פון אים "האב ליב דעם ביקס, און האב פיינט מלחמה", וואס באגלייט צה"ל ביז היינט.
אויך איז ער געווען א ליטעראנט, ער האט געשריבן אסאך, נאכן קריג האט ער זיך באזעצט אין יפו, און דארט האט ער געשריבן ביז זיין טויט. יצחק איז געשטארבן דעם 20סטן אוגוסט 1952.


text:
אבו האמזא
דער ארכי טעראריסט אבו האמזא, ניין און פערציג יאר אלט, אן אפשטאמיגער פון עגיפטן, און א מיטגליד פון דעם פינסבערי פארק מאסק, האט פאר עטליכע יאר געדינט אלס דער אימאם דארט, ביז מען האט אים באזייטיגט, ווייל ער האט געהאלטן דארט ראדיקאלע רעדעס, וואס אין זיי, האט ער געפרעדיגט ראדיקאלישקייט און געטרייקייט פאר דער טעראר גרופע על קאידא, אויך געהעצט דעם המון עם קעגן דער אמריקאנער אינדאווינדרונג איו איראק, פארהאלטן אין די ענגלישע טורמעס.
אמעריקע בעט פון ענגלאנד זיי זאלן ארויס ליפערן דעם טעראריסט. זיין אדוואקאט האט געפאדערט אז מען זאל אים נישט אויסליפערן, נאר ער זאל ענדיגן זיין זיבן יעריגע אורטייל טורמע, וואס דער ענגלישער געריכט האט אים צוגעטיילט. און דערנאך זאל ער קענען גיין פריי, נאך וואכן וואס דער קעיס ציהט זיך, האט דער ענגלישער געריכט ענדע געאורטיילט אז ער זאל יא ווערן ארויסגעליפערט, און מען זאל אים טראגן קיין אמעריקע. האמזא האט היינט צוטאגס ענגלישע בירגערשאפט, און דעריבער האפט זיין לויער אז ענדע וועט ער יא קענען בלייבן אין ענגלאנד, און פארענדיגן זיין טורמע טערמין, און נישט ווערן ארויסגעליפערט קיין אמעריקע.
האמזא'ס אדוואקאט האט קאמענטירט, אז דער ווילן פון האמזא צו בלייבן אין ענגלאנד איז אויס פארכט אז האמזא וועט געשיקט ווערן צו די ביטערע אמריקאנע טורמעס ווי געוואטנאמע בעי טורמע, וואס איז באוואוסט מיט אירע שארפע אומשטענדן. אמעריקע דאגעגן האט רעאגירט אז זיי האבן נישט אין פלאן צו שיקען האמזא אהין צו די בארבארישע טורמעס, נאר זיי ווילן אים בלויז אויף אויספארש, און זיי וועלן אים באהאנדלען מיט לייכטע אומשטענדן. צום סוף האט ענגלאנד באשטעטיגט ענדגילטיג די אויסליפערונג פון דעם ארכי טעראריסט אבו האמזא קיין אמעריקע.
דער מ.פ. פון בירמהענגאן קאליד מוכאמעד, וואס איז אויך אן אראבער, האט געלויבט דעם היים סעקראטער פאר זיין באשלוס אויסצוליפערן האמזא, און געמאלדן אז דער שריט איז א מעלדונג פאר די ראדיקאלע מוסולמענער וואס וואוינען אין ענגלאנד אז זייער ארט איז נישט דאהי, און אז מען וועט באהאנדלען שטרענג איינעם וואס נעמט אנטייל אין פרעדיגן ראדיקאלישקייט, און העצט אן די מוסולמענער צו אפטאן ווילדע שטיק.


text:
פאהאד בין אבדול אזיז
פאהאד בין אבדול אזיז (16טן מערץ 1921 - 1טן אויגוסט 2006) איז געווען דער קעניג און פרעמיער מיניסטער פון סאודי אראביע. ער איז געווען איינס פון 37 קינדער פון זיין טאטן, דער גרינדער פון די סאודיע קעניגרייך. ער איז געווען די פערטע זון איבערצונעמען די קעניגרייך נאך זיין טאטנ'ס טויט און א פינפטע ברודער האט אים איבערגענומען נאך זיין טויט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאהאד איז געבוירן אין 1921 צו זיין פאטער אבדול אזיז דער ערשטער קעניג פון די מאדערנע סאודיע אראביע און האט געלערנט אין א ספעציעלע שולע וועלכע זיין טאטע האט געגרינדעט פאר די מיטגלידער פון די קעניגליכע פאמיליע וואו מען האט זיי געלערנט וועגן איסלאם און די מאכט און פירערשאפט פון די קעניגרייך. ווען פאהאד איז אלט געווען ניין יאר האט ער מיטגעהאלטן וויאזוי זיין טאטע ווערט געקרוינט קעניג פון סאודיע אראביע נאכדעם וואס דאס לאנד איז געווארן זעלבסטשטענדיג פון די בריטישע אימפעריע אין דעם היסטארישן אפמאך פון דזשעדא. פאהאד האט אין די יונגע יארן נישט געהאט קיין אינטערעסע אין די קעניגרייך און האט זיך ארומגעדרייט אין אייראפע צו מאכן א לעבן מיט מיליאנען דאלארן אין טאש וועלכע ער האט באקומען פון זיין טאטענ'ס מלוכה. אינדערצווישן איז זיין טאטע געשטארבן און זיין עלטערער ברודער פייסעל איז געווארן קעניג.
ביי די 25 יאר איז ער איינגעלאדענט געווארן דורך זיין ברודער דער קעניג וועלכער האט אים צוגעזאגט א צוקונפט אין די מאנארכיע אויב ער לאזט אפ זיין שוואוילטאג לעבן. ער האט באלד באקומען א פאסטן און א יאר דערויף איז ער געווען דער סאודיע אראביע שליח אין דער ערשטער עפענונג סעסיע פון די גענעראלע אסעמבלי פון די פאראייניקטע פעלקער אין ניו יארק אין 1945. אין 1953 איז ער באשטימט געווארן דורך זיין ברודער אלס דער ערציאונג'ס מיניסטער. נאך עטליכע יאר איז ער דערהויבן געווארן אלס דער אינערן מיניסטער און נאך עטליכע יאר שפעטער איז ער שוין געווען דער דריטער אין אמט אלס דער צווייטער דעפיוטי מיניסטער.
פעיסאל איז אומגעבראכט געווארן אין 1975 (אן אינערליכע פאמיליע קרוגעריי) און זיין ברודער כאליד איז געווארן קעניג און פאהאד איז געווארן דער צווייטער אין ראנג אלס קרוין פרינץ און דעפיוטי פרעמיער מיניסטער. (עס איז געווען אן עלטערער ברודער אין די פאמיליע וועלכער האט זיך אנטזאגט פון די מאנארכיע). ווען כאליד איז געשטארבן אין 982' איז פאהאד אויטאמאטיש געווארן קעניג און האט גענומען זיין האלבן ברודער, אבדולא, אלס קרוין פרינץ. פאהאד'ס פירערשאפט האט אנגעהאלטן ביז אין 95' ווען ער האט געליטן א שווערע פראפלעקסיע און האט אפיציעל איבערגעגבן די פירערשאפט פאר אבדולא אבער ער איז פארבליבן קעניג אין זיין ראדשטול.
כאטש זיין צוריקקער צו די מאנארכיע איז אלעס געווען א דאנק זיין עלטערער ברודער פעיסאל האט אבער פאהאד אים פיינט געהאט זיין גאנץ לעבן וויבאלד זיין ברודער האט אים פארשעמט פאר הונדערטער אנוועזנדע ווען ער האט אים געלאזט ווארטן איבער א שטונדע אין זייט פון זיין בענקל ווען פאהאד האט זיך מיט אים באגעגענט אין ריאד. טייל סאודיע אראביער זענען נאך היינט ביי דער מיינונג אז פאהאד איז גאנץ מעגליך געווען פארמישט אין דעם טויט פון זיין ברודער אלס נקמה פאר זיין פארשעמונג.
עס איז אנגענומען אז פאהאד'ס יונגע יארן אלס א פרייער יונג האט אים גאר געהאלפן אין זיין סוקסעספולן קעניגרייך וויבאלד ער האט זיך געלערנט צו פארברענגן מיט מענטשן און רעדן צו יעדן, א מעלה מיט וועלכע ער איז געווען באוואוסט אלס קעניג. ער האט געקענט האלטן א שמועס מיט יעדן פירער פון סיי וועלכן לאנד אפילו ער האט יענעם נישט געקענט פון בעפאר. לויט אומאפיציעלע שאצונגן האט פאהאד פארמאגט א פערזענליכע רייכטום פון 18 ביליאן דאלאר.
דיפלאמאטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאהאד איז באוואוסט געווען מיט זיינע נאנטע באציאונגן מיט די מערב וועלט און ספעציעל די פאראייניגטע שטאטן און בריטאניע, וועלכע האבן געקויפט דאס מערסטע נאפט און האבן אויך גענוצט זיין נאנטשאפט פאר פאליטישע צוועקן. פאהאד איז געווען א שטארקער פירער וועלכער האט פארשטאנען וויאזוי צו באלאנסירן זיין נאנטשאפט מיט די מערב וועלט און זיין געטריישאפט צו זיין איסלאמישן לאנד.
פאהאד האט באלד גענומען אן אנדערע צוגאנג צו די מערב וועלט ווי זיינע פארגייער. זיין ברודער פעיסאל האט געברענט קעגן מדינת ישראל און נאך די זעקסטאגיקע מלחמה ווען ער האט זיך דערוואוסט אז מדינת ישראל האט געווינען האט ער דאס נישט אויסגעהאלטן און לויט ווי זיינע נאנטע געהילפן האבן געזאגט, האט ער מער קיינמאל נישט ארויס געוויזן א שמייכל אויף זיין געזיכט. אין 973' האט זיין ברודער אנגעפירט די אויל עמבארגא אויף די פאראייניגטע שטאטן אלס נקמה פאר איר הילף צו מדינת ישראל דורכאויס די יום כיפור מלחמה. אויך זיין עלעטערע ברודער כאליד איז געווען פארביסן קעגן די מערב וועלט כאטש ער האט דאס נישט אזוי שטארק ארויסגעוויזן.
פאהאד האט צו אלעמענ'ס וואונדער גענומען א נייעם צוגאנג אבער האט דאך געוואוסט וויאזוי צו באלאנסירן זיין נאנטשאפט צו די מערב וועלט און דאך בלייבן אנגענומען צווישן די איסלאמישע. ער האט געבויט א רייע מעטשעטן און געגעבן אסאך געלט פאר איסלאמישע ארגאניזאציעס.
נאך בעפאר ער איז געווען קעניג האט ער גענוצט זיין דיפלאמאטיע צו ענדיגן די לאנג פארצויגענע בלוטיגע לבנון ברודער קריג און האט באוויזן זיי צוזאמענצוברענגן צום פארהאנדלונג'ס טיש אין די שטאט טייף, און אונטערשרייבן די טייף אפמאך. אין די ענדע 70'גער יארן האט ער נאכאנאנד געגעבן שטיצע צו איראק ביי די אויסברעכונג פון די איראן-איראק מלחמה. אין 1981, איין יאר בעפאר ער איז געווארן קעניג, האט ער אנגעהויבן ארבעטן אויף א שלום צווישן מדינת ישראל און די פאלעסטינער, א שריט וועלכע האט דערשטוינט די סאודיע איינוואוינער.
אבער דער מכה בפטיש איז געקומען אין 91' נאך איראק'ס אינוואזיע אין קאוועיט ווען ער האט געמאכט א געוואגטן באשלוס אריינצולאזן די אמעריקאנער כוחות אין זיין לאנד צו קעמפן קעגן איראק. ער איז קריטיקירט געווארן און געסטראשעט געווארן אבער ער האט זיך נישט דערשראקן פון קיינעם און איבערגעטאן דעם זעלבן שפיל ביי די צווייטע קריג אין איראק. ווען די אמעריקאנער כוחות האבן געלאנדעט אין סאודיע אראביע האט פאהאד געזאגט זיין פאלק אז זיין לאנד וועט קעמפן אינאיינעם קעגן איראק און זייער אנוועזנהייט וועט זיין צייטווייליג. ווען די קריג איז פאראיבער איז אבער אמעריקע נאך נישט אזוי שנעל אנטלאפן פון סאודיע אראביע און די קריטיק איז געווארן גרויס. אין 96' האט א באמבע אויפגעריסן אין אן אמעריקאנער באזע אינעם מדבר וועלכע האט אומגעברענגט 19.
אבער דאס אריינלאזן די אמעריקאנער כוחות אויף די פארהייליגטע אראבישע ערד איז נאך א קליינע עבירה קעגן איסלאם וואו די קעניגרייך'ס באטייליגונג אין דעם קאמף קעגן טעראריזם. ווי עס הייסט איז אל-קאידא גאר געגרינדעט געווארן נאך די ערשטע גאלף קריג ווען דער מייסטער טעראריסטישער פירער, אסאמא בין לאדען, א סאודיע געבוירענער, האט באשלאסן צו נעמען נקמה פון אמעריקע פאר'ן באטראטן אירע הייליגע ערד. בין לאדען האט עטליכע מאל געשוואוירן אז ער וועט ארויספירן די אמעריקאנער מיליטער פון סאודיע אראביע אבער ער האט דאס קיינמאל נישט אויסגעפירט און אנשטאט באשלאסן נקמה צו נעמען פון אמעריקע. עס האט לאנג געדויערט אבער בין לאדען האט נישט פארגעסן זיין ציל און האט אנגעגרייפט אמעריקאנער אינטערעסן אין אויסלאנד אין עטליכע אטאקעס אין די 90'גער יארן.
אמעריקע האט אין די פרידליכע צייטן שוואך רעאגירט צו אל קאידא און די טעראריסטישע ארגאניזאציע האט זיך געשטארקט אונטער די אויגן פון אמעריקאנער אויסשפיר אגענטורן. מען האט פארזען און פארזען און דערנאך איז געקומען די ענדגילטיגע אטאקע אין וועלכע 15 פון די היידזשעקער זענען געווען סאודיע געבוירענע.
אל-קאידא האט קיינמאל נאך נישט פרובירט נקמה נעמען פון די קעניגריך דירעקט נאר ענדערש פרובירט אטאקירן די מערב וועלט. קיין מיליטערישער פראנט איז טאקע נישט פאראן צווישן אל קאידא און די סאודיע מאנארכיע אבער א קריג מיט ווערטער גייט אן אויף א גרויסער פארנעם און עס איז גאנץ מעגליך אז אל קאידא וועט עווענטועל פרובירן אטאקירן די קעניגרייך.
די סאודיע מאנארכיע האט גאר געהאלפן קעמפן קעגן אל קאידא אין די ערשטע יארן נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס און האט צוזאמענגעשטעלט א ליסטע פון 26 סאודיע טעראריסטן וועלכע האבן געהאט א טייל אין די אטאקעס. ביז 3 יאר זענען 23 פון די ליסטע געווען פארכאפט אדער אומגעברענגט.
זיין טויט און סוקסעסאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאהאד איז געשטארבן אוגוסט 1 2005 און זיין ברודער אבדולא איז באלד געווארן קעניג. אין פאקט איז ער שוין געווען פירער איבער 5 יאר זינט זיין האלבן ברודער האט צוליב זיינע קראנקהייטן מער נישט געקענט פארנעמען די פאראנטווארטליכקייטן.


text:
דען רעדער
דען רעדער איז אממערסטנס באקאנט אלס דער צווייטער סי בי עס אנקער מאן אן אמט וואס ברענגט גרויס כבוד און וואס יעדער זשורנאליסט זוכט צוצוקומען דערצו
איבער גענומען דעם אמט האט ער פון וואלטער קראנקייט וואס דער נאמען און דער פאזיציע איז ספעציעל געשאפן געווארן פאר איהם דורכאויס דעם 1964 קאנווענשאן און וואל טאג וואס איז געוועזן זייער א הייסער און ער האט עס אזוי גוט מאנעווירט אזוי ווי אן אנקער מאן מאנעווירט דעם שיף אז עס זאל זיך נישט איבערדרייען, און דעמאלטס איז געבוירן געווארן דער אמט, און דער נעקסטער אין דער רייע אין 1981 ווען קראנקייט האט אויפגעגעבן זיין פאזיציע איז דאן געווען, דער פארהעלטנסמעסיג יונגער זשורנאליסט דען רעדער וואס האט זיך דורכאויס די יארן באקאנט געמאכט און געווארן זייער פאפולער דורך דעם וואס ער האט זיך אריינגעריסן אין דעם מויל פון דעם לייב און ווי עס איז נאר געווען א נייעס איז דארט געווען אויפן ארט און דאס געדעקט לעבעדיג אפילו ווען יעדער אנדערער זשורנאליסט האט שוין געציטערט אהין צו גיין, ווי אויך איז ער שוין געווען גוט באקאנט צוליב זיינע בייסיגע פראגן צו פאליטישע פיגור'ן אזוי אז עס איז נישט געווען דאן קיין פאסיגערער מענטש ווי רעדער וואס זאל פארטרעטן קראנקייט'ס פאזיציע
שפעטער אבער מיט די יארן איז ער געווארן מער און מער גענויגט אויף לינק'ס אזוי ווי דער גאנצער אמעריקאנער מעין סטרים מידיע און אזוי האט ער צעביסלעך אויפגעהערט צו האבן אזויפיל צוהערער אז די פירמע האט איהם שוין געקענט באשטיין אויפצוטוישן מיט א פרישן יונגען ענערגישן אוואנטוריסט.
זיין קאריערע האט זיך געענדיגט דורך דעם רעדער-געיט סקאנדאל וואס אויפגעדעקט א געשיכטע איבער בוש און 2004 הארט פאר די וואלן, און אויב עס וואלט זיך ארויסגעשטעלט פאר אמת וואלט דאס איהם געקענט אוועק לייגן, אבער ווי רעדער טענה'ט איז די געשיכטע יא אמת געוועזן נאר מען האט איהם באזייטיגט אויפן דרוק פון די פירמע'ס מוטער פירמע וויאקאם וואס איר שעף איז געשטאנען און זייער גוטע באציאונגען מיט דעם דעמלטדיגן ווייסן הויז פארוואלטונג.
נאך אלעם בלייבט ער נאך אלס אין די געשיכטע אלס דער לעגסטער אנקער מאן וואס איז נאר געווען.


text:
ראמאדאן
דער ראמאדאן (אראביש: رمضان) איז דער ניינטער מאנאט פון דעם איסלאמישן קאלענדאר.
אין דעם מאנאט פירן זיך די מוסולמענער, מענער און ווייבער פון 13 יאר אלט, צו פאסטן יעדן טאג פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים, ווייל לויט זיי איז אין דעם מאנאט געשריבן געווארן דער הייליקער קוראן דורך מלאך גבריאל צו מוכאמאד, וואס דערפאר האט מוכאמאד נישט געגעסן און נישט געטרונקען משך דעם גאנצן מאנאט.
אין דעם חודש פירן זיך די מוסולמענער צו פייערן און פראווען סעודות יעדע נאכט, און צו עסן טייטלען, לזכר דעם וואס מוכאמאד האט דאן אויך געגעסן טייטלען.
איינער וואס צוליב-וואס האט נישט געקענט פאסטן אין די טעג, דארף ער משלים זיין דעם תענית און פאסטן אין א אנדער צייט.
אזוי ווי דער איסלאמישער קאלענדאר באשטייט צוועלף מאנאטן לויט דער לבנה, איז דאס איסלאמישע יאר קורצער פונעם זון יאר מיט 11 טעג, און דער מאנאט ראמאדאן רוקט זיך צוריק מיט 11 טעג יעדע יאר.


text:
לעבן פארזיכערונג
לעבן-פארזיכערונג (ענגליש: Life insurance, העברעיש: ביטוח חיים) איז אן השערה פון אן פארזיכערונג געזעלשאפט איבער די ריזיקע פון דער טויט פון דעם פאליסי האלטער. אין אידיש גערעדט איז עס א פארזיכערונג פאליסי גענוי ווי אלע פארזיכערונג פאליסיס וועלכע איז פארשריבן אויפ'ן לעבן פון א מענטש און אויב יענער שטארבט באקומען זיינע איבערלעבער דאס געלט.
מיט עטליכע זאכן איז א לעבן-פארזיכערונג אבער יא אנדערש פון אלע אנדערע פאליסיס. ערשטס אז קיין איין פאליסי האלטער האט נאך נישט איבערגעלעבט זיין קאמפענסאציע און צווייטענס אז עס איז נישט פאראן דערין קיין האלבע שאדן, אויב איז עס פאראן א תביעה איז עס א גאנצע תביעה.
די דריטע זאך איז אז כמעט יעדע פאליסי ענדיגט זיך לטובת דעם פאליסי האלטער וועלכע איז טאקע שוין נישט אויף דער וועלט אבער באקומט שטענדיג מער וויפיל ער האט איינגעצאלט. די פארזיכערונג פירמעס פארלירן אבער אויך נישט נאר זיי מאכן גאר אסאך געלט ווייל זיי מאכן זיכער אז יעדער איינצאלער צאלט איין מער וויפיל ער קען ארויסנעמען ביי די ענדע פון זיין לעבן ווען זיי רעכנען אריין אלע אינטערעסט רווחים וואס זיי פארדינען במשך די יארן. פארשטייט זיך אז עס זענען פאראן אסאך פאליסיס וועלכע ענדיגן זיך מיט טראגעדיעס ווען מענטשן גייען יונגערהייט, אבער אנשטאט דעם זענען פאראן פיל מער פאליסיס וועלכע ווערן קיינמאל נישט אפגענומען צוליב פארשידענע סיבות ווי מיר וועלן שפעטער זען. הקיצור, די לעבן-פארזיכערונג פירמעס מאכן אסאך געלט און די פאליסי האלטער באקומען דערפאר א גוטע פאליסי און ביידע פארדינען דערפון.
אינהאַלט
לעבן-פארזיכערונג פאר וועמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לעבן-פארזיכערונג איז געאייגענט פאר יעדע פרנסה ברענגער פון א פאמיליע וועלכע איז געווענליך דער טאטע. אויב א טאטע שטארבט זאל זיין פאמיליע וועמען ער האט געשפייזט נישט בלייבן אויפ'ן וואסער און קענען האבן ברויט צו עסן און קליידונג פאר די קינדער. א לייף אינשורענס פאליסי קען זיין פון קליין געלט ביז גאר גרויסע סכומים געוואנדן לויט די פאליסי וואס מען קויפט. דורכשניטליכע מענטשן מאכן זיך א חשבון וויפיל די קאסטן פון זיין פאמיליע באטרעפט א יאר און קויפט א פאליסי וועלכע זאל קענען שפייזן זיין פאמיליע צום ווייניגסטענס ביז אלע זיינע קינדער שטעלן זיך אויף די אייגענע פיס. טייל מענטשן קויפן אבער גאר גרויסע פאליסיס פון מיליאנען דאלארן וועלכע איז לויט אלע דעות אן אומוויכטיגע זאך אבער מענטשן טוען דאס נאך אלץ צו פארצוקערן א צרה אין פאל אויב עס פאסירט.
יעדער קען קויפן א לעבן-פארזיכערונג פאר יעדן אבער דער בענעפיטירער וועט שטענדיג מוזן דורכגיין א טעסט איבער זיין געזונט מיט וועלכע די אינשורענס פירמעס מאכן זיכער אז יענער איז א געזונטע מענטש וועלכע האט גאר ווייניג שאנסן צו שטארבן. מענטשן וואס רייכערן דארפן צאלן מער געלט ווייל אזעלכע מענטשן זענען ענדערש אויסגעשטעלט צו מחלות און דאס זעלבע איז מיט יעדע פראבלעם וואס א מענטש האט מיט זיין געזונט.
דער פרייז פאר לייף אינשורענס איז בעיקר געוואנדן לויט די עלטער פון דעם בענעפיטירער און ווי פריער מען קויפט דאס אלס ביליגער קאסט דאס. דער חשבון איז פשוט ווייל עלטערע מענטשן זענען נענטער צום טויט וואס מיינט אז עס וועט איינגעצאלט ווערן ווייניגער ווי א פאליסי פון א 40 יעריגער מענטש. א פאליסי פאר א יונגע מענטש איז זייער ביליג ווייל די צייט פון די פאליסי איז גענוג לאנג אז די אינשורענס פירמע זאל פארדינען גענוג אינטערעסט אין נארמאלע אומשטענדן.
לעבן-פארזיכערונג קאמפענסאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב לעבן-פארזיכערונג פאליסיס ווערן געקויפט פון מענטשן וועלכע קויפן דאס פאר זיך אליינס און דארפן איינשרייבן פאר וועמען די קאמפענסאציע זאל גיין ווען עס וועט קומען די צייט. פארשטייט זיך אז די יורשים זענען די וואס נעמען אפ די געלטער אבער אזוי פשוט ווי עס קוקט אויס ביים איינשרייבן אזוי קאמפליצירט איז עס ביים ארויסנעמען און אפילו אויב דער אגענט וועט אייך אויפווייזן אויף אלע סארט וועגן וויפיל מענטשן האבן אין פאקט באקומען קאמפענסאציע איז דאס נאר א געוויסע פראצענט און גאר גרויסע פראצענטן פון פאליסיס ווערן קיינמאל נישט אפגענומען צי ווייל זיי טרעפן א פערלעצונג אינעם בענעפיטירער ווי אז ער האט גערייכערט וכדו' אדער ווען זיי באשטעטיגן נישט די יורשים, און אין גאר אסאך פעלער ווען די יורשים פארגעסן גאר דערפון און פארשפעטיגן די צייט וואס מען קען עס תובע זיין און אין געוויסע פעלער ווייסט קיינער אפילו נישט אז יענער האט געהאט א פאליסי און אפילו ווען יא ווייסט ער נישט מיט וועמען און וועמען צו פארשטענדיגן דערוועגן.
לייף אינשורענס איז נישט געאייגענט פאר א ירושה און די וואס דארפן עס מער נישט איז עס אויסגעווארפן געלט ווייל מען קען מיט דאס געלט טאן בעסערע אינוועסטמענטס וועלכע קען ברענגן פיל גרעסערע רווחים. ווען א מענטש טראכט פון קויפן לייף אינשורענס דארף עס זיין נאר אויב ער איז דער פרנסה ברענגער אין שטוב און ער האט א פאמיליע וועלכע ער שפייזט. אויב זיינע קינדער זענען שוין אויף די אייגענע פיס איז די גאנצע פאליסי גארנישט ווערט.
היסטאריע פון לייף אינשורענס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייף אינשורענס קען נישט צוריק גיין צו א געוויסן דאטום ווען איינער איז אויפגעקומען מיט אזא געדאנק ווייל נאך מיט הונדערטער יארן צוריק האבן קאמיוניטיס געמאכט ספעציעלע קאסעס אין וועלכע מיטגלידער האבן איינגעצאלט און ווען איינער איז געשטארבן האט מען ארויסגענומען געלט פון די קאסע און געצאלט פאר זיין פאמיליע.
דער געדאנק צו מאכן אינוועסטמענטס אויפ'ן חשבון אויב איינער וועט אומקומען איז ערפינדן געווארן אין פראנקרייך אינעם 17'טן יאר-הונדערט דורך אן איטאליענער באנקירער וועלכער האט אויסגעאבעט א לייף אינשורענס קאסע וועלכע האט געארבעט ווי א געמבל אין וועלכע מיטגלידער האבן איינגעצאלט יעדעס יאר און יעדע ענדע יאר האט מען צעטיילט די אינטערעסט צו די איבערלעבער פון איינעם וואס איז אומגעקומען דורכאויס די יאר. אין יענעם סיסטעם איז אבער געווען א געווינער און דאס איז געווען די פאמיליע פון דעם וואס איז די לעצטע אומגעקומען. יענע פאמיליע האט באקומען די אינטערעסט ווי אלע אנדערע און די גאנצע סכום געלט וועלכע איז געליגן אין די קאסע און יעדעס יאר האט מען אנגעהויבן דעם שפיל פון אנהויב.
דער געדאנק האט זיך פארשפרייט אויך צו אנדערע לענדער און אויף דעם יסוד איז געבויט געווארן דער קאנצעפט פון לייף אינשורענס. אסאך אייראפעאישע לענדער האבן שוין געהאט לייף אינשורענס פירמעס ביי די ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט אבער עס איז געווען אן אומבאקאנטע זאך פון וועלכע ווייניג מענטשן האבן געוואוסט.
די ערשטע לייף אינשורענס פירמע אין אמעריקע איז געגרינדעט געווארן אין 759' אין פילאדעלפיע וועלכע איז געווען ספעציאליזירט פאר די ארימע פאמיליעס וועלכע האבן נישט געקענט אויסהאלטן איינע די אנדערע. אין יענע צייטן האבן רוב פאמיליעס געטאן ביזנעס אינאיינעם אין די פעלדער און ווען איינער פון די פאמיליע איז געשטארבן האט די איבעריגע פאמיליע אראפגעגעבן פון זייערע פארדינסטן פאר די איבערלעבער פון דעם פארשטארבענעם מיטגלידער. די ארימע פאמיליעס האבן אבער נישט געהאט גענוג געלט אוועקצוגעבן און האבן אנשטאט געקויפט לייף אינשורענס פאליסיס אין וועלכע זיי האבן איינגעצאלט קליינע סכומים יעדעס יאר און די פאליסי איז געוואקסן ווען די אינשורענס פירמע האט אינוועסטירט דאס געלט און צוריק געמאכט אינטערעסט.
היינט איז אן אנדערע וועלט און יעדער ווייסט שוין די דורכשניטליכע אינטערעסט ראטעס וועלכע מען קען באקומען פער יאר און דערפאר ווען מען קויפט א פאליסי איז עס שוין א פארטיגע פאליסי מיט א פוקטליכן סכום געלט אין קאמפענסאציע צי די מארקעט איז גוט געווען צי נישט.
פאליסי סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייף אינשורענס קומט אין פארשידענע פארמאטן און פאליסיס און יעדע פירמע קען זיך אויסשטעלן אן אינשורענס פאליסיס לויט זייער געשמאק. אט זענען די הופט פאליסיס וועלכע ווערן געקויפט דורך רוב מענטשן ארום די וועלט:
ארגינעלע לייף אינשורענס – ארגינעלע לייף אינשורענס ווערן פארקויפט אין פרימיום'ס פון $1,000 און דארפן באצאלט ווערן יערליך, צוויי מאל פער יאר, פיר מאל פער יאר, אדער יעדע מאנאט. די קאמפענסאציע קען זיין אן איינמאליגע סכום (לאמפ סאם קעש) אדער אנגייענדיגע הילף פאר די איבערלעבער. עס קען אויך געקויפט ווערן דורך א ביזנעס וועלכע וויל אינשורן דאס לעבן פון איר בעל הבית. זייער אסאך פון די ארגינעלע לייף אינשורענס ווערט פארקויפט אינאיינעם מיט אן אינוועסטמענט פלאן וועלכע בויט אויף א קעש וועליו וועלכע מען קען ארויסנעמען ווען עס פעלט זיך אויס.
גאנצע לייף אינשורענס – ווערט אנגערופן אין ענגליש האל לייף אינשורענס. דאס איז א פולע גאראנטירטע אינשורענס אין וועלכע דער אינשורער צאלט איין א גאנצן לעבן אבער איז פארזיכערט אז זיין איינגעצאלטע געלטער וועט נישט בלייבן שטעקן אין די פירמע אין פאל ער לאזט אפ דעם פאליסי ווייל ער דארף דאס געלט.
לימיטירטע פעימענט לייף אינשורענס – אין דעם פאליסי צאלט מען איין מער פון אנהויב אבער מען צאלט שנעלער אפ די גאנצע סכום און נאר א געוויסע צאל יארן ענדיגט זיך די פעימענטס און מען דארף נישט מער באצאלן.
ענדדאומענט אינשורענס – דאס איז א לייף אינשורענס אין וועלכע מען צאלט נאר א געוויסע צאל יארן און ווען די יארן ענדיגט זיך (געוועליך ביי 75 יאר) און דער פאליסי האלטער לעבט נאך באקומט ער דאס געלט און פארשטייט זיך אויב נישט באקומען זיינע יורשים סייווי דאס געלט. די סארט אינשורענס איז אן אינשורענס און אינוועסטמענט אינאיינעם וועלכע איז געווען זייער אויפגעכאפט אמאל אבער זינט פינאנציעלע פירמעס גיבן אויך גוטע אינוועסטמענט פאליסיס איז ענדאומענט אינשורענס געווארן אומפאפולער.
טורם לייף אינשורנעס – דאס איז א בלויזע אינשורענס פאליסי אין וועלכע די פאליסי לויפט פאר א געוויסע צאל יארן און ווען די פאליסי ענדיגט זיך איז עס אויס און יענער האט מער נישט קיין אינשורענס. דאס איז ספעציעל געאייגענט פאר א ראש המשפחה וועלכע קען זיך נישט ערלויבן צו קויפן לייף אינשורענס אבער איז דאך באזארגט קופט ער די סארט פאליסי ווילאנג זיינע קינדער שטעלן זיך אויף די אייגענע פיס און דאן לויפט אפ די פאליסי ווייל באמת דארף ער דאס מער נישט האבן.
דעביט לייף איישורענס – דאס איז אן ארגיענעלר לייף אינשורענס פאליסי אבער ווערט אויסגעארבעט דורך די ביזנעס פאר וועלכע מען ארבעט. יעדע וואך גייט אראפ א געוויסע סכום געלט פאר די אינשורענס און וויבאלד עס זענען פאראן מערערע ארבייטער וועלכע קויפן אלע די פאליסיס באקומט מען גוטע פרייזן און מען שפירט בכלל נישט אז מען צאלט ווייל מען נעמט עס אראפ בעפאר מען באקומט די געהאלט.
גרופע לייף אינשורענס – דאס קען זיין עטליכע ערליי אינשורענס פאליסיס וועלכע ווערט געמאכט צוישן א גרופע מענטשן וועלכע ארבעטן אינאיינעם אדער גוטע פריינט. וויבאלד די פאליסי ווערט געקויפט עטליכע אינאיינעם איז עס ביליגער גענוי ווי אלע אנדערע האלסעיל פראדוקטן. די גרופע לייף אינשורענס ווערט באנייט יעדעס יאר.
סעווינגס בענק לייף אינשורענס – דער געדאנק פון סעווינגס בענק לייף אינשורענס איז צו פארקויפן לייף אינשורענס פאר ביליגער דורך עלימינירן די אגענטן וועלכע נעמען אראפ גרויסע פראצענטן. די סארט אינשורענס ווערט אדמיניסטרירט דורך א צענטראלע ארגאניזאציע וועלכע שטעלט צו אלע סערוויסעס פאר די בענק וועלכע פארקויפן דאס און יעדער קען דאס נאכדעם קומען קויפן ביי זיין באנק.
רעגירונג לעבן-פארזיכערונג – די רעגירונג לעבן-פארזיכערונג איז געגרידעט געווארן ביי דער ערשטער וועלט קריג ווען די רעגירונג האט פארגעשלאגן פאר אלע סאלדאטן צו קויפן ביליגע לעבן-פארזיכערונג אין פאל זיי פאלן אין קריג און לאזן איבער זייערע פאמיליעס. די אינשורענס איז שפעטער פארקויפט געווארן אויך פאר די צווייטע וועלט קריג וועטעראנס אפילו אויב זיי האבן נישט געקויפט די פאליסי דורכאויס די קריג.
איז א לעבן-פארזיכערונג וויכטיג?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב מענטשן זענען ביי דער מיינונג אז עס איז א גוטע און וויכטיגע זאך צו האבן פאר'ן לעבן אבער צי עס איז ממש א "מוז" איז שוין עפעס אין פראגע. אן אויטא קען מען נישט אפערירן אויב מען האט נישט קיין אינשורענס ווייל עקסידענטן פאסירן אין די צענדליגער טויזענטער יעדן טאג, הויז אינשורענס מוז מען אויך האבן ווייל הייזער ווערן אויך געשעדיגט יעדן טאג, אבער לעבן קען אנגיין אפילו אויב מען האט נישט קיין לייף אינשורענס ווייל דער מענטש איז מוחזק צו לעבן און שטארבן איז אן אויסנאם און אפילו דעמאלט איז נישט זיכער אז די איבערלעבער וועלן דארפן האבן קאמפענסאציע געלטער צום לעבן ווייל די וועלט איז באשאפן געווארן אז די צייט און לעבן שטעלט זיך נישט אפ ווען עפעס פאסירט און די סטאטיסטיקס ווייזן אז רוב איבערלעבער האבן זיך געשאפן א נייע לעבן ביז עטליכע יאר.
נאך א סיבה פארוואס לייף אינשורענס איז נישט אזא וויכטיגע זאך איז די פאקטן פון דעם אינוועסטמענט. כמעט יעדער מענטש וואס קויפט סיי וועלכע סארט אינשורענס וועט דאס אמאל נוצן אין זיין לעבן ווייל א קאר צעקראכט זיך און אמאל פלאצט א רער אין א הויז. אבער לייף אינשורענס איז זעלטן מען זאל עס נוצן און פונדעסטוועגן צאלט מען די טייערסטע דערפאר. אין אונזער שפראך גערעדט איז עס א טייערע אינשורענס מיט מינימאלע סערוויס, אפגערעדט פון דעם אז קיינער דערלעבט נישט צו באקומען זיין קאמפענסאציע.
די איינציגסטע לעבן-פארזיכערונג פאליסי פון וועלכע מען קען פארדינען איז א גאנצע לייף אינשורענס וויבאלד די יערליכע איינצאלונגן זענען פריי פון שטייער און ווען די געלטער זאמלן זיך אן דורך אינטערעסט און מען ברויך מער נישט די פאליסי קען מען ארויסקעשן א ריווח.
אבער נאך אלץ איז פאראן בעסערע אינוועסטמענט געלעגנהייטן וועלכע ברענגן גרעסערע רווחים אפילו מען צאלט שטייער דערויף.
פאראן וואס טענה'ן אז דער קאנצעפט איז נאריש וויבאלד א מענטש איז מער נישטא נאך זיין טויט און עס איז נישט שייך צו שוינען די פאמיליע פון פאראויס אויף עפעס וואס וועט מעגליך פאסירן ווייל ווען מען איז טויט שפירט מען מער גארנישט. ליבשאפט איז נאר שייך צווישן לעבעדיגע מענטשן און עס איז פאלש צו זאגן אז מען טוט דאס צוליב ליבשאפט ווייל אין טויט איז מער נישט פאראן קיין ליבשאפט. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די וואס קויפן א לייף אינשורענס טועi אקטן אויף זייערע איצטיגע געפילן און נישט אויף רעאליטעט.
לעבן-פארזיכערונג אגענטן רעדן איבער מענטשן צו קויפן לעבן-פארזיכערונג דורך אפשרעקן מיט פארשידענע טראגעידעס וועלכע האבן פאסירט און לייגן עס אראפ ווי עפעס וואס איז פונקט אזוי וויכטיג ווי ברויט ביים טיש. מענטשן פלאגן זיך אפ יארן לאנג צו צאלן לייף אינשורענס און א דאנק דעם פעלט זיי אנדערע וויכטיגערע געברויכן און אין די ענדע וועלן 99 פראצענט מענטשן דאס סייווי נישט נוצן און גאר א גרויסע חלק גוט דאס אויף שפעטער ווען מען קען מער נישט באצאלן און דעמאלט איז דאך ממש א שאד פאר די אלע יארן וואס מען האט זיך אנגעפלאגט.
רוב פינאנציעלע עקספערטן זענען ביי דער מיינונג אז פרנסה קומט בעפאר א לייף אינשורענס. צו קענען צאלן די רענט גרינגערהייט איז פיל וויכטיגער ווי צו האבן א לעבן-פארזיכערונג ווייל טייל מענטשן האבן לעבן-פארזיכערונג אבער זיי האבן נישט קיין לעבן אויף וועלכע עס איז ווערט צו קויפן אן אינשורענס... אנדערע האבן טאקע נישט קיין לייף אינשורענס אבער זיי האבן כאטש א לעבן וועלכע איז גאראנטירט אויף 99.9 פראצענט און אלס א געזונטע מענטש איז ער מוחזק צו בלייבן לעבן כאטש ביז ער וועט מער נישט האבן קינדער אונטער אחריות.


text:
2טן נאוועמבער
דער 2טער נאוועמבער איז דער 306טער טאג פון יאר (307טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 59 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1721 - פיטער דער ערשטער ווערט דער ערשטער קייסער פון דער רוסלענדישער אימפעריע.
- 1889 - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1914 - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1917 - באלפורס דעקלאראציע פאר א יידישער מדינה אין ארץ ישראל
- 1945 - ליבעריע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע פעלקער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1795 - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1849)
- 1815 - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1820 - פסח לאנגזאם, אייניקל פון רבי שמשון אסטראפאלער און פאטער פון דעם בני יששכר פון דינאוו (געב' 1748)
- 1934 - באראן ראטשילד, שטיצער פון יידישן יישוב אין ארץ ישראל (געב' 1845)
- 1943 - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)
- 2001 - הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פון די פירער פון די ליטווישע חרדים (געב' 1894)


text:
פעריאדישע טאבעלע
די פעריאדישע טאבעלע פון די כעמישע עלעמענטן איז א טאבעלירטע מעטאדע צו ווײַזן די כעמישע עלעמענטן. זי איז ערפֿינדן פונעם רוסישן כעמיקער דמיטרי מענדלעעוו אום 1869. מענדלעעוו האט געהאט אינזינען אז די טאבעלע וועט ווײַזן אז דער סדר פון די עלעמענטן האט א גאנג וואס חזרט זיך איבער ("פעריאדיש"). במשך די יארן האט מען פארברייטערט דעם אויסלייג פון דער טאבעלע, ווען מען האט אנטפלעקט נייע עלעמענטן.[1]
די טאבעלע ווערט ברייט אנגעווענדט אין כעמיע, פיזיק, ביאלאגיע און אינזשעניריע, ספעציעל כעמישע אינזשעניריע. די סטאנדארטע טאבעלע אנטהאלט 117 עלעמענטן (מערץ, 2009)—עלעמענטן 1-116 און עלעמענט 118.
עלעמענט קאטעגאריעס אין דער פעריאדישער טאבעלע
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעריאדישע טאבעלע


text:
רעפראדוקציע
רעפראדוקציע איז דער ביאלאגישער פראצעס וויאזוי נייע אינדיווידואלע ארגאניזמען ווערן פראדוצירט.
קיינער לעבט נישט פאר אייביג און די רעפראדוקציע איז דער מיטל און תכלית וואס איעדע לעבן שטרעבט צו פארזעצן דורות פון קינדער און אייניקלעך נאך זיך דורך רעפראדוקציע.
רעפראדוקציע איז דער פונדאמענט פון באוויסטער לעבן; איעדע אינדיווידואלער ארגאניזם עקזיסטירט נאר צוליב דעם רעזולטאט פון רעפראדוקציע.
די באוואוסטע מעטאדען פון רעפראדוקציע איז ברייט אריינגעלייגט אין גרופעס פון צוויי סארטן: סעקסואלע און נישט סעקסואלע.
אין נישט סעקסואלער רעפראדוקציע, קען א אינדיווידואל רעפראדוצירן אן קיין שום קשר מיט אן אנדער אינדיווידואל פון זיין\איר זגאל. די צעטיילונג פון א באקאטעריעלער צעל אריין צו צוויי טאכטער צעלן איז א ביישפיל פון נישט קיין סעקסועלע רעפראדוקציע. דאס ווערט גערופן עיסעקסואל. דאס איז אבער לאו דוקא נישט לימיטירט צו א איינצעלער סעל ארגאניזם. רוב פלאנצונגן האבן די מעגליכקייט צו רעפרודיצירן דורך אוסעקסואל, ד.ה. נישט דורך האבן סעקס מיט אן אנדער אינדיווידואל.
סעקסואלע רעפראדוקציע פארלאנגט זיך אבער יא די אריינמישונג פון צוויי אינדיוואודואלן, טיפיש איז דאס איטליכע פון יעדער סעקס א זכר מיט א נקיבה, נארמאלע מענטשליכע רעפראדוקציע איז א ביישפיל פון סעקסואלע ריפרודוקציע וואס עס פארלאנגט זיך א טאטע מיט א מאמע זאלן זיך אריינמישן כדי צו געבוירן א קינד.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מצוה פון דער תורה פאר מענטשן, איר חשיבות איז גאר גרויס, און עס איז די ערשטע אויסגערעכענטע מצוה פון אלע תרי"ג מצוות פריה ורביה.


text:
עלעקטראמאגנעטיזם
עלעקטראמאַגנעטיזם איז איינע פון די פיר יסודותדיקע קראפטן אין נאטור. די אנדערע דריי זענען די שטארקע קראפט, די שוואכע קראפט און גראוויטאציע. עלעקטראמאַגנעטיזם איז די קראפט צווישן עלעקטרישע געלאדענע טיילעכלעך. דער שטח וואו מען שפירט דאס הייסט אן עלעקטראמאגנעטיש פעלד.
עלעקטראמאגנעטיזם איז די קראפט וואס האלט עלעקטראנען און פראטאנען צוזאמען אין אטאמען, וואס פון זיי באשטייען מאלעקולן און ממילא די גאנצע בריאה. עלעקטרישע פעלדער און מאגנעטישע פעלדער זענען ביידע ארויסווייזונגען פון עלעקטראמאַגנעטיזם.
דורך עלעקטראמאגנעטישער אינדוקציע, טוט א מאגנעטיש פעלד וואס טוישט זיך פראדוצירן אן עלעקטריש פעלד. דער באגריף ווערט געניצט אין גענעראטארן, עלעקטרישע מאטארן און טראנספארמאטארן.


text:
1858
1858 איז דאס 58סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1858 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מיי - מינעסאטע שליסט זיך איין אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן אפריל - עמיל דורקהיים, סאציאלאג (געש' 1917)
- 23סטן אפריל - מאקס פלאנק, דייטשער פיזיקער, געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר פיזיק (געש' 1947)
- 27סטן אקטאבער - טעאדאר רוזעוועלט, 26סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1919)


text:
אויטאספארט
אויטאספארט איז א ספארט וואו אויטאס יאגן זיך מיט אנאנד. אויטאספארט האט אנגעהויבן אין פראנקרייך אין 1895; היינט איז ער איינער פון דער וועלטס פאפולערסטע צוקוקער ספארטן.
סארטן אויטאספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארמל איינס איז דער העכסטער ניווא געיעג מייסטערשאפט איבער דער גארער וועלט. פארמל איינס אויטאס האבן נישט קיין שיצבלעכן. פון פארנט און הינטן פון דער אויטא איז א פליגל אזא וואס שאפט אז די אויטא זאל האבן מער כאפ און זאל פארן גיכער.
די פארמל איינס געיעג פאסירן אין פארשידענע לענדער, און ווערן גערופן "גראַן פרי" (פראנצויזיש: Grand Prix).


text:
קאלקולאטאר
א קאַלקולאַטאָר (אדער רעכנמאשינקע) איז אַן עלעקטראָניש מיטל אויסעגפלאנעוועט דורצוכפירן רעכענונגען. מען ניצט א קאַלקולאַטאָר צו לייזן רעכענען פראבלעמען וואָס דאַרפן נישט קיין קאָמפּיוטער. תלמידים און סטודענטן ניצן קאַלקולאַטאָרן פֿאַר זייער שטודיום.
דער ערשטער קאַלקולאַטאָר וואָס מ'האט געקענט האַלטן אין איין האַנט, די קורטע, איז געווען מעכאניש, ניט עלעקטראָניש. ער האט געקענט צוגעבן, אַראָפּרנעמען, טאפלען, צעטיילן און רעכענען קוואַדראַט און קובישע ווארצלען. די קורטע האט גערעכנט פינקטלעך צו כאטש עלף ציפערן. איר אויסגעפינער, קורט הערצשטארק, האט געקאנטשעט איר פלאניפיקאציע ווען ער איז געווען פארשפארט אין דעם בוכענוואַלד קאָנצענטראַציע לאַגער ביי דער צווייטער וועלט מלחמה. ער האט אויסגעניצט מאטעמאטישע טעכניקן און מחודשדיקע מעכאניקן צו פארקלענערעם דעם פארנעם און וואָג. די קורטע איז געווען גאנץ פאפולער ביז די 1970ער יארן ווען עלעקטראנישע קעשענע קאלקולאטארן זענען אריין אין מאַרק.
בדרך כלל קען מען נישט פראגראמירן א קאַלקולאַטאָר, אָבער זענען פאראן אויך פרגראמירבאר קאַלקולאַטאָרן ווי דער HP-65, וואָס איז געווען דער ערשטער קאַלקולאַטאָר וואָס מ'קען פּראָגראַמירן. אן אנדער אונטערשייד צווישן טיפּן פון קאַלקולאַטאָרן איז דער חילוק צווישן פּראָסט קאַלקולאַטאָר וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר. נאָרמאַל קאַלקולאַטאָר קענען דורכפירן די פיר חשבון אפעראציעס, און א מאל מער פּשוט אַקטיאָנס, אַזאַ ווי קאַלקיאַלייטינג פּערסענטידזשיז. וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר טויגעוודיק פון טריגאָנאָמעטריק פונקציעס ווי געזונט, שטאַרק, און לאַגערידאַם. אן אנדער מאָדעל איז אַ פינאַנציעל קאַלקולאַטאָר, וואָס כולל פינאַנציעל חשבון פונקציעס: כעזשבן פון אינטערעס, קאַפּיטאַליזיישאַן און אַזוי אויף.
פילע אָפּערירן סיסטעמען אַרייַננעמען ווייכווארג קאַלקולאַטאָר, אַז מימיקס דער קאַמף פון אַ סטאַנדאַרט אָדער וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר.
הייַנט, ינאַגרייטיד קאַלקולאַטאָרס אָדער אַגזיליערי צעל פאָנעס, PDA. עס זענען וואַטשיז אַז אַרייַננעמען זיי פון (כאָטש דאָס איז געווען מער געוויינטלעך שניט אין די '80ס).
הייַנטיקע קאַלקולאַטאָרן זענען ארבעטן עלעקטריש מיט א באטעריע.


text:
פראטעסט
פראטעסט אדער מחאה איז א אויסשריי און רעאקציע אז מען פארדאמט א געוויסער עוולה פון אן אנדערן מענטש, עס קען אבער אויך אויסטייטשן אלס סאלירידיטעט אין פאזיטיווער פארעם אלס צושטימונג צו איינעם.
אינהאַלט
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קנאים ווי אין די סאטמאר קרייזן, אדער מער אין נטורי קרתא און קאשוי און אויך וויזניץ מאנסי, באנוצען דעם ענין אלס אינטערגאלער טייל פון זייער אידישקייט.
דאס שטאמט פון די תורה ביי סדום נאראטיוו אז אברהם אבינו בעט זיך ביי גאט נישט פארלענדן די גאנצע שטאט, אבער די ענטפער איז אז קיינער האט נישט מוחה געווען.
אבער נאך מתן תורה ביים בארג סיני איז לויט געוויסע פוסקים אוועק געפאלן די מצוה אדער חיוב פון מוחאה כלפי גוים און עס איז נאר פארבליבן א פליכט אויף אידן צוליב די דין פון ערבות און פון לפני עוור לא תתן מכשול. אז מען דארף איינעם ראטעווען פון עבירה ווייל א יעדער איד איז אחריות איינס אויפן אנדערן. אבער ביי די שבע מצוות בני נוח איז יא דא א חיוב מוחאה וועגן מען דארף צווינגן די גוים צו איינהאלטן זייערע מימאלע פליכטן אויף די וועלט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קעגן די האלאקאויסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ציווילע רעכטן פאר שווארצע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אגודת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאטמאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין סאטמאר איז דאס געווען ביז היינט צוטאגס א ענין נאר לגבי קעגן ציונים, אבער זינט הרב זלמן לייב טייטלבוים איז אריינגעקומען אין פאוער איז מען שוין מוחה קעגן תועבה אויך.
קעגן גוים האלטן זיי אז עס איז אן עבירה מוחה זיין צוליב דער איסור פון התגרות באומות.


text:
העלפאנד
דער העלפֿאַנד (אדער עלפֿאַנט) איז א גרױסע חיה וואס איז גרױ, האט לאנגע אויערן און א לאנגען שנוק. העלפאנדן זענען היינט די גרעסטע באשעפענישן אויף דער יבשה.
העלפֿאנדן װאױנען אין אַפֿריקע און אַזיע. ביידע אַפֿריקאַנישע און אַזיאַטישע העלפֿאנדן װױנען אין גרופּעס וואס הייסן סטאַדעס.
ס'איז דא צוויי מינים: העלפאנד און אפריקאנישער העלפאנד.
דער העלפאנד האט איין זגאל:
- אזיאטישער העלפאנד
דער אפריקאנישער העלפאנד האט צוויי זגאלן:
- סאוואנע העלפאנד
- וואלד העלפאנד
חילוקים צווישן דעם העלפאנד און דעם אפריקאנישן העלפאנד:
- גרייס: אפריקאנישע העלפאנדן זענען גרעסער און זייער געוויכט דערגרייכט ביז צען טאנען. אבער דער געוויכט פונעם אזיאטישן העלפאנד דערגרייכט פינף טאנען.
העלפאנדן ווערן גערעכנט גאנץ אינטעליגענט, אזוי ווי פרימאטן און דעלפינען.


text:
ראשון לציון
ראשון לציון איז די פערטע גרעסטע שטאט אין ישראל. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, וווינען אין ראשון לציון 232,410 איינוווינער.[1]
די שטאט איז געגרינדעט אין יאר 1882, דורך דער ערשטער עליה, צוועלף און א האלב קילאמעטער דרום פון יפו.
אנהייב האט די שטעטל געהאט אסאך פינאנציעלע פראבלעמען, ביז עדמונד זשיימס דע ראטשילד, האט גענומען די פלאץ אונטער זיין אויפזיכט, און האט אויפגעשטעלט די וויין פאבריק אין ארץ ישראל. היינט איז דאס דער וויינקעלטער פון דער "כרמל" פירמע.
די שטאט געפונט זיך אין גוש דן, און איז אין דעם מעטראפאליטען שטח פון תל אביב. די שטאט גרענעצט פון מערב דעם מיטלענדישער ים, נס ציונה פון דרום, בת ים און חולון פון צפון, און צריפין מיליטערישע באזע פון מזרח.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט אויפגעשטעלט די גרויסע שול פון ראשון לציון אין די יארן 1885-1889 אויף א בערגל אין דעם עק פון ראטשילד גאס. באראן ראטשילד האט בייגעשטייער א שיינע נתינה כדי מ'זאל קענען ענדיגן בויען די שול, וואס האט פלאץ פאר 150 מתפללים און א ווייבערשול אויפן שטאק.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נתיבי איילון שאסיי פארט אריבער צו מערב זייט פון דער שטאט, און שאסיי 4 פון דער מזרח זייט, די נייע שאסיי 431, פירט קיין מודיעין.
אין שטאט געפונט זיך הראשונים באן סטאנציע, וואס פירט קיין לוד, און תל אביב, און די משה דיין באן סטאנציע אויף דער נייער באן ליניע ישראל באנען קיין תל אביב, בת ים, און חולון; זי געפינט זיך אין מערב זייט פון שטאט, אויף דער איילון שאסיי צווישן די צוויי ריכטונגען.
אינטערעסאנט צו באצייכענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"ראשון", ווי עס ווערט גערופן צווישן די איינוווינער, איז אנדערש פון אלע שטעט אין ישראל, אין דער צייט ווען אלע שטעט זענען זייער לענג פון דרום צו צפון, איז ראשון פון מזרח קיין מערב די לענג און פון צפון קיין דרום שמאל.
ראשון לציון איז א פארגעשריטענע שטאט מיט פארקן, קאמערץ צענטערן, און נאכט פארוויילונגען מיט קלובן, שענק און טרונק הייזער.


text:
שטום לשון
אַ שטום-לשון איז אַזאַ לשון װאָס װערט אָפֿט מאָל געניצט דורך די װאָס זענען שטום (װאָס קענען נישט רעדן) אָדער טױב, און אױך דורך זײערע קרובֿים און חבֿרים. שטאָטס צו ניצן קלאַנגיקע סימנים פּראָדוצירט אינעם מױל, ניצט עס סימנים געשאַפֿן דורך באַװעגונגען פֿון די הענט, דעם פּנים, און אַנדערע טײלן פֿון גוף. אַזױ אַרום קען אַ מענטש קאָמוניקירן מיט אַנדערע אױף אַ פֿליסיקן אופֿן אָן צו ניצן קײן שום קלאַנגען.
עס זענען פֿאַראַן אַ סך אַזעלעכע לשונות: אַ סך לענדער האָבן דאָס אײגענע שטום-לשון. אַפֿילו ענגלאַנד און אַמעריקע האָבן באַזונדערע שטום-לשונות װאָס אײנער װאָס רעדט אײנס פֿון זײ פֿאַרשטײט לחלוטין נישט דאָס צװײטע.
די שטום לשון אין ישראל, איז באזירט אויפן דייטשיש שטום לשון. נאכדעם וואס א געוויסער מארקוס רייך, האט געגרינדעט א שולע פאר טויבע מענטשן, אין דייטשלאנד, און איז געווען פארעכנט פון די בעסטע שולעס פאר די טויבע. שפעטער אין 1932, איז געפענט געווארן אין ירושלים א שולע, וואס אירע לערערס זענען געקומען פון רייכס שולע, אזוי האט זיך אנגעפאנגען די שפראך אין ישראל. (היינט איז עס שוין נישט דאס זעלביקע ווי דייטשיש)


text:
קאפווערדישע אינזלען
די קאַפווערדישע אינזלען, אפיציעל די רעפובליק פון קאבא ווערד (פארטוגעזיש: República de Cabo Verde) איז אן אינזל לאנד וואס באשטייט פון אן ארכיפעלאג פון צען וואלקאנישע אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן. 570 ק"מ פונעם בארטן פון מערב אפריקע.
פארטוגעזישע אויספארשער האבן אנטפלעקט און קאלאניזירט די אינזלען אינעם 15טן יארהונדערט.
בעיקר עסט מען קוקורוזע; אויך עסט מען רייז, באנדלעך, פיש, קארטאפל און מאניאק.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קאפווערדישע אינזלען. אינטערנאציאנאלע געלטפאנד. דערגרייכט דעם 2013-04-17.


text:
פסיקתא דרב כהנא
פסיקתא דרב כהנא איז א מדרש אויף חומש און הפטורות. זי איז א חלק פון דער אלגעמיינער פסיקתא רבתי, אבער אזוי ווי אסאך ראשונים רופן אן דעם אלגעמיינעם פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, און שלמה באבער האט געהאט א כתב יד פונעם פסיקתא האט ער געדרוקט דעם כתב יד און איר א נאמען געגעבן פסיקתא דרב כהנא, כאטש עס געפינט זיך נישט דערין קיין ספעציעלע חידושים, עס איז כמעט דער זעלבער ווי דער פסיקתא רבתי, דאך געפינט זיך דערין זייער אסאך מדרשים און וואונדערליכע מאמרים וואס מען טרעפט אין ערגץ נישט נאר אין דעם פסיקתא דר"כ.
ווי עס זעט אויס אין די הקדמות פון די גרויסע מפרשים (רא"ז מרגליות, הרד"ל) אויפן פסיקתא רבתי, איז דער פסיקתא מיט מיטן פסיקתא דרב כהנא גאר איינס, און דערפאר האבן די מפורשים גערופען זייער פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, עס איז נישט קיין גאנץ נייער מדרש, עס איז נאר בלויז נאר א נוסח אזוי ווי פונעם ארגינאלן פסיקתא רבתי איז דא עטליכע נוסחאות און כתבי ידות. אבער שלמה באבער אין זיינע הקדמות טענה'ט אז דער אז דאס איז צוויי באזונעדערע פסיקתות.


text:
יידישע מיליטערישע פאראייניקונג
די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג (פויליש: Żydowski Związek Wojskowy, העברעיִש: ארגון צבאי יהודי) איז געווען אן ארגאניזאציע פון יידישע פוילישע זעלנער אין דער ווארשעווער געטא.
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן מיט יארן פריער, אבער מיטן געדאנק צו קומען קיין פאלעסטינע, און אויסקעמפן א יידישע מדינה, די אצ"ל האט דעריבער אנגעפירט מיט געהיימע מישטירונג לאגערן אין פוילן, ווי יוגנטליכע פון בית"ר האבן זיך אויסמישטירט, און דערנאך פרובירט צו קומען קיין פאלעסטינע.
א גרויסע טייל פון די יונגען, האבן געדינט אין דער פוילישער ארמיי, און דערנאך זיך אנגעשלאסן אין בית"ר, דער פרעזידענט פון בית"ר איז געווען זאב זשאבאטינסקי,
ווען דייטשלאנד האט איינגענומען פוילן, און אריין אין ווארשע, האבן זיך די מיטגלידער צוזאמגענומען, און זיי האבן זיך גענומען באוואפענען, איידער די אויפשטאנד האט זיך אנגעפאנגען, זענען געווען פארהאנדלונגען, אז זיי זאלן זיך פאראייניקן מיט די יידישע קאמף ארגאניזאציע (יק"א), אבער עס האט קיינמאל נישט פאסירט, אבער ביים אויפשטאנד האבן זיי געארבעט צוזאמען, זייערע וואפן זאפאסן זענען געווען בעסער ווי די פון יק"א, זיי האבן געהאט איין אויטאמאטישע מאשין געווער, וואס איז געעוען גרויס, און עטליכע קליינע, בעת די אנדערע האבן קיין קליינע אויך נישט געהאט, נאר ווען זיי האבן אומגעברענגט נאציס, האבן זיי צוגענומען זייער געווער.
ביים אויפשטאנד איז דער ארגאניזאציע באשטאנען פון עטליכע קלענערע גרופעס פון ברית החייל, קאמוניסטן, און זעלבסטשטענדיקע קעמפער,
דעטאלן פון די גרופע איז זייער פארנעפלט, וויפיל מענטשן האבן זיי געהאט, ווי זיי האבן געקעמפט אין דער געטא, אפאר הונדערט קעמפער האבן זיי זיכער געהאט, מאנכע זאגן אז זיי זענען געווען גרעסער פון יק"א, ווייל יק"א האט אייביג געהאט א מאנגל אין געווער, און זיי האבן געהאט א גרעסערע זאפאס פון געווער און אמוניציע.
דער קאמאנדיר פון דער גרופע האט געהייסן פאוועל פרענקעל, אנדערע מענטשן וואס האבן געפירט די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג זענען אונטער מיינונגס פארשידענהייטן, אבער דאס ווייסט מען אז די שלאכטן אויף מארנאווסקא גאס, טויער און צענטער, האבן זיי געפירט, פאר איבער צוויי טעג, אנדערע טענהן פאר פיר טעג.
וויבאלד רוב מענטשן פון די גרופע זענען אומגעקומען, און טיילווייז איגנארירט געווארן דורך היסטאריע שרייבער, איז זייער געשיכטע פארגעסן געווארן, און די מענטשן וואס האבן געוואוסט לעבן שוין נישט, איז פונקטליך וואס איז פארגעגאנגען וועט מען קיינמאל נישט וויסן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משה ארענס, דגלים מעל הגטו (פֿענער איבער דער געטא)


text:
מאטערסדארף
מאַטערסדארף (דייטשיש: Mattersdorf, אונגאריש: Nagymarton, קראאטיש: Materštof) איז געוון א שטעטל אין בורגנלאנד, מערב אונגארן (היינט עסטרייך).
פלאצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאטערסדארף ליגט אין צפון בורגנלאנד, מזרח פון ווינער ניישטאט אין דעם וואולקע טייך טאל, אין דער וויינגארטן ראיאן.
היינט קען פארן קיין מאטערסדארף אויפן שאסיי, אדער דער בורגנלאנד שאסיי S31 פון אייזנשטאט אדער דער מאטערסבורג שאסיי S4 פון ווינער ניישטאט.
מאטערסדארף איז פארבונדן מיט ווינער ניישטאט און שאפראן דורך דער מאטערסדארפער באן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשן האבן געוואוינט אין מאטערסדארף שוין אין 1202. אין 1924 איז מאטערסדארף געווארן א שטאט און האט געטוישט זיין נאמען צו מאטערסבורג.
מ'זאגט אז די שישא ברידער, פליטים פון דער אינקוויציע אין שפאניע, האבן געגרינדעט די יידישע קהילה אין מאטערסדארף.[1]
מאטערסדארף איז געווען איינע פון די שבע קהילות פון בורגנאלד. די ערשטע יידן האבן זיך באזעצט אין מאטערסדארף אינעם 16טן יארהונדערט, ווען זיי זענען פארטריבן פון שאפראן, און זיי האבן זיך געמערט אין די קומענדיגע יארן. אין 1671, האט לעאפאלד דער ערשטער באפעלט אז זיי זאלן פארלאזן דאס שטעטל. אין 1678 האט מען זיי ערלויבט צוריקקומען קיין מאטערסדארף, אבער זיי האבן געדארפט צוריקקויפן זייערע פארמעגן. די יידישע געמיינדע האט געהאט פולע אויטאנאמיע ביז תרס"ג, ווען זיי זענען צונויפגעגאסן מיט דעם אלגעמיינעם שטעטל.
מענטשן פון מאטערסדארף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אהרן חורינער, משכיל, האט געלערנט דא
- רבי עקיבא איגר, געבוירן אין אייזנשטאט, האט געלערנט דא
- שמואל עהרנפעלד, געבוירן דא
- דער חת"ם סופר, געבוירן אין פראנקפורט, איז געווען רב דא
- דער רבי ר' בונם פון פרשיסחא, געבוירן אין פוילן, האט געלערנט דא


text:
יודענראט
יודענראט איז דער נאמען פון דער יידישער ראט וואס איז צונויפֿגעשטעלט געווארן דורך די נאציס (מיטן באפעל פון ריינהארד היידריך) אין די געטאס בעת די שואה. דער ראט איז געווען צונויפגעשטעלט פון רבנים, פאליטיקער און אנדערע חשובע לייט וואס זיינען אין אלגעמיין אויסגעוויילט געווארן דורכן יידישן ראט (נאך וואס די נאציס האבן דאס באשטעטיקט) און מאנכמאל זיינען זיי באצווונגען געווארן דורך די נאציס.
יודענראטס אויפגאבע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער צוועק איז געווען צו אנפירן דעם לעבנס-נייטיקער-שטייגער פון די יידן אין געטא. ווי צב"ש: זארגן פאר זייער וווינונג, מעדיצין, דערציאונג, ארבעט, זיכערהייט, טראנספארט, רעליגיע אא"וו. אין געוויסע געטאס האבן זיי ארויסגעלאזן באזונדערע געטא-געלט און מארקן. אויך האבן זיי באשטימט א יידישע פאליציי וואס האבן אכטונג געגעבן אויפן סדר אריינגערעכנט אויספירן נאציסטישע באפעלונגען ווי צב"ש פירן יידן צו די ארבעטס לאגער, קאנפיסקירן יידישע פארמעגן, און צום טרויערן סוף פירן קינדער מיט פרויען צו די פארניכטונג לאגערן.
יודענראטס קווענקלעניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יודענראט איז געווען אין א קווענקלעניש לגבי ווי אזוי זיך צו פירן מיט אזעלכע געזעצן וואס זיינען געווען צו שלעכטס טאן די יידן. אזעלכע האבן געטענהעט אז ס'בעסער זאלן די יידן אויספירן די שרעקלעכע געזעצן אײדער די ברוטאלישע נאציס. אזעלכע האבן געטענהעט אז אויף יעדן פאל טאר נישט א ייד זיך מיטטיילן צו העלפן די נאציס. אין פאקט האבן זיך טאקע עטלעכע יידנראטן גענומען זייער לעבן, אזעלכע האבן זיך געלאזט הרגענען דורך די נאציס ווען זיי האבן זיך צוריקגעהאלטן פון דורכפירן די נאצישע געזעצן. צב"ש אדאם טשערניאקאוו דער הויפט פירער פון ווארשעווער געטאס-יודענראט האט זיך גענומען דאס לעבן ווען ער איז באפעלט געווארן אויסצושטעלן א ליסט פון יידן וואס זיינען געשטעלט געווען אפשיקן צו די פארניכטונג לאגער.
יודענראטס האנארארס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אלגעמיין האבן די נאצים אויסגעבעסערט די יודענראטס-מיטגלידערן אין פארשידענע זאכן, זיי האבן באקומען מער עסן און האבן נישט געדארפט גיין ארבעטן אין די ארבעטס לאגער.