text:
ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאד
א ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאד (LED - Light-Emitting Diode) איז אַ האלב-דורכפירער מיטל וואס גיט ארויס ליכט. ליכט ספּעקטרום איז באשלאסן אויף אַ קאַמפּאַונד סעמיקאַנדאַקטער.
פּרינציפּ פון אָפּעראַציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א LED איז אַ דיאד בעת איינציק אייגנשאפטן. ווי אַ נאָרמאַלער דיאד, עס באשטייט פון אַ האלב-דורכפירער מאַטעריאַל דורך דאָפּינג צו פֿאָרמירן אַ פּן קנופּ. ענלעך צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, די עלעקטריש קראַנט פלאָוינג אין די פאָרורטייל LED אויף די פראָנט זייַט פון די ז'-n, אָבער ניט טראַוואַלינג אַוועק ווען די דיאד פאַרקערט פאָרורטייל. באַשולדיקונג קעריערז (עלעקטראנען און האָלעס) וועט דריפט אין די פאָראויס פאָראורטייל נאָדע איז אַקטיוויזירט ווי אַ רעזולטאַט פון די דיאד. אַמאָל אַ עלעקטראָן מיץ אַ לאָך, עס וועט פאַרלירן ענערגיע און פאַל אין אַ נידעריקער ענערגיע שטאַט.
אין באַזונדער LED קאַמפּערד צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, איז אַז עס איז אַ ווייַזן ענערגיע ריס צווישן די שפּיץ ענערגיע אין די וואַלענטקייַט באַנד און לאָואַסט קאַנדאַקשאַן באַנדע ענערגיע פון די סעמיקאַנדאַקטער. ווייַזן ענערגיע ריס מיטל זי קענען פאַל סטריק עלעקטראָן קאַנדאַקשאַן צו די וואַלענטקייַט באַנדע בשעת פּראַזערווינג זייַן מאָמענטום און ענערגיע פאָוטאַן ימישאַן מיט ענערגיע ריס איז צונעמען - אַז איז ליכט דיאד וועט פאָרשטעלן פאָרורטייל ווען עס איז אין פאָרנט.
דער ערשטער קאַמפּאַונד האלב-דורכפירער LED פּראָדוקציע איז געווען גאַליאַם-אַרסעניק, וואָס ביטנייַ ליכט אַרום די רויט געגנט. הייַנט, מיט טעכנאלאגישער אַנטוויקלונג קענען פּראָדוצירן LED וועט לאזן אַרויס ליכט אין פארשידענע פארבן אין די קענטיק, ינפראַ-רויט און אין די פּאָסטן-לילאַ.
וואו מען ניצט LED[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באלייכטן הייזער
- באלייכטן גאסן
- קאָנטראָל ליכט.
- לעדס אויף די ווייַט קאָנטראָל.
- פאָרמיטל לייטינג.
- פאָרסיגנאַל.
- דיספּלאַסעמענט דעטעקטאָר - ווי די אָפּטיש מויז.
- פלאַשליגהץ.
- אָפּטיש קאָמוניקאַציע אויף קורץ-קייט אָפּטיש פיברע.
- ליגהטינג LCD סקרינז - טעלאַוויזשאַנז, קאָמפּיוטער מאָניטאָרס און רירעוודיק טעלעפאָנירן סקרינז.
- ביללבאָאַרדס.
געהעריק אָפּעראַציע פון די LED איז העכסט אָפענגיק אויף די טעמפּעראַטור אין וואָס עס איז, עפּעס וואָס איז איינער פון איר פלאָז.
טעמפּעראַטור איז צו הויך, די לעבן שפּאַן איז פאַרקירצט און לעד ברייטנאַס דיקריסיז. אבער אין זייער נידעריק טעמפּעראַטור, ינטענסאַטי פון די ברייטנאַס פון די LED קאָס און געוואקסן לאָנדזשעוואַטי. דערפאר קענען זיי עקספּלאדירן אויב מען וועט אינסטאַלירן לעד-לייטינג אין ריפרידזשערעיטערס און פריזערס.


c: text/html

text:
סטאטוע
א סטאַטוע איז אַ סקולפּטור וועלכער רעפּרעזענטירט איין אָדער מער מענטשן אָדער חיות (רעכנט אויך אריין אַבסטראַקט קאנצעפטן וועלכע רעפּרעזענטירן מענטשן אָדער חיות), נאָרמאל זענען זיי פולען לענג, און לכל הפחות נאָענט צו לעבן-פאָרמאַט, אָדער אפילו גרעסער.
די דעפיניציע פון אַ סטאַטוע איז נישט שטענדיג קלאָר. סקולפּטורן פון אַ מענטש אויף אַ פערד, גערופן עקוועסטריאַן סטאַטועס, איז זיכער אַריינגערעכנט, און אין פילע פאלן איז אַ סקולפּטור פון צוויי מענטשן אויך פאררעכנט אלץ סטאטוע. א קליין סטאַטוע, געוועטליך גענוג קליין צו קענען ווערן אויפגעהויבן, איז גערופן אַ סטאַטועט אָדער פיגורין.
פילע סטאַטועס זענען געבויט אויף קאָמיסיע צו קאַמעמארירן אַ היסטארישע פּאַסירונג, אָדער דער לעבן פון אַ איינפלוסרייכער מענטש. אנדערע סטאַטועס זענען געבויעט מיטן כוונה צו זיין פובליק קונסט, און זיי ליגן געוונטליך אינדרויסן אָדער אין פובליק געביידעס ווי ביבליאטעקס אדער מוזעאומען.
געוויסע סטאַטועס האבןן געווינען רום אין זייער אייגן רעכט, געוואנדן לויט דער מענטש אָדער באַגריף וואס זיי שטעלן פאָר, א ביישפיל די סטאַטוע פון ליבערטי.
עס איז פאראן א לעגענדע אז אין סטאטועס פון רייטענדע מענטשן טוט דער פאזיציע פונעם פערדס פירשט אנווייזן וויאזוי דער רייטער האט געטראפן זיין סוף. איין קאָפּעטע אויפגעהויבן פון די פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז געשטארבן פון וואונדען באקומען אין שלאַכט, אָדער איז ער סתם אוזי פארוואונדעט געווארן אין שלאַכט. צוויי קאפעטעס אטויפגעהויבן פון די פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז גע'הרג'עט אין שלאַכט. אַ בליק אויף עקוועסטריאַן סטאַטועס אין רוב הויפּט אייראפעישע שטעט ווייזט אז דאס איז נישט אמת. אויב עס איז אמת, ווייזט עס אויס אז דער מנהג איז געשטארבן אין די 19טע יאָרהונדערט.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה טאר א ייד נישט מאכן קיין סטאטוע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דאמבאוי
דאמבוי איז גאר א טייערער שיינער געגנט אין ברוקלין. ר"ת, פון ד'און א'נדער מ'אנהעטן ב'ריזש א'ווערפעס.
עס ליגט ביים עק ברוקלין ביים וואסער צווישן און צופיסענס פון די צוויי לעגאנדארע בריקן, די מאנהעטן און ברוקלין בריזשעס. ס'איז אמאל געווען א אינדוסטריאלער געגענט, אבער ארטיסטען האבן זיך אריינגעצויגן אין די אמאליגע פאבריקן און טראנספארמירט דעם געגענט צו א טייערע מאדערענער קווארטאל, פון די דריי גרעסטע אונטערנעמער וואס האבן אינוועסטירט דאס צו מאכן טייער זענען צוויי פרומע ארטאדאקסישע עשירים, דזשאזש גוטמאן און ישעי' בוימלגרין.
עס פארמאגט אן אויגן פארכאפענדער וויאו פון די מאנהעטן הימל ספערע. און די גאסן זענען אלטמאדיש, מיט ציגל אויסגעלייגט פאר פערד און וואגן, רענט איז דארטן די טייערסטע אין גאנץ ברוקלין און די קולות פון די טראפיק און טרעין'ס וואס לויפן אויף די בריזשעס מאכט טויב.


text:
קארניע
קארנעע - Cornea איז דער פארענט פון אויגן באל וואס איז א דורכזיכטיג הייטל וואס באדעקט און באשיצט די איריס שווארצאפל און אנדערע טיילן פון אויג. צוזאמן מיט די לענס טוט דאס פארקריווען די ליכטיגקייט שטראלן, אלס רעזולטאט העלפט דאס די פאוקאס.
די קארניע האט אויך פילע ענדלאזע נערוו ענדינגס וואס זענען סענסעטיוו צו סענזאציעס פון רור כעמיקאלן און שטארקע גערוך. דערמיט מאכענדיג דאס זאל בלינקען און רינען טרערן כדי אפצוהיטן דעם אויג פון שעידליכע גאזען און שארפע סם.
צוליב דעם וואס דער קארניע מוז זיין דורכזיכטיג כדי צו קענען זען, קען דאס נישט האבן קיין אדערן פאר בלוט סופליי אויפצוהאלטן די קארניע, אבער דאך באקומט דאס חיונא פון די טרערן און דאס האט מיליאנען נאכאנאנדיגע עלעקטראנישע נאכאנאנדיגע מעסעזשעס צום מוח צו יעדע ליאדע מינוט.


text:
עבודת ה'
עבודת ה' - איז פרומער אידישער באגריף פון די גייסטליכע ארבייט פון אינזין האבן אז אלעס זאל זיין לשמה: ד.ה. פארן באשעפערס וועגן.
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבייט שווער מיטן מוח צו טאן די ווילן פון די באשעפער און נישט טאן קיין שום עבירה.
עס איז דא ספעציעלע ארבייטן וואס איז פיזיש אויך פארן באשעפער ווי לערנען תורה און דאווענען און טאן אלע אנדערע מצוות אבער די כללית עבודת ה' האלט אן פאר יעדן איד 24 שעות 7 טעג א וואך 365 טעג א יאר און 120 יארן פון לעבן נאכאנאנד. ווייל לויט די תורה פערספעקטיוו איז יעדער באשעפעניש א עבד צום באשעפער, און ער האט אונז באשאפען מיר זאלן אים באדינען. און דאס איז דער ציל פון אונזער לעבן.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא אין ספר חובת הלבבות א גאנצער קאפיטל וואס געבט זיך אפ מיט דעם מידה עס הייסט שער עבודת אלוקים.


text:
בוסק
בוסק (אוקראיניש: Бycbk; פויליש: Busk) איז א שטאט אין בוסקער ראיאן, לעמבערגער גובערניע, אין מערב אוקראינע, און איז איינע פון די אוראלטע שטעט אין אוקראינע. די שטאט ליגט אויפן טייך בוג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פארשונג צווישן די יארן 2000-2013 האט מען געפונען ארכעאלאגישע אויסגעפינען (קריגלעך און אנדערע זאכן) וואס ווייזן אז שוין אינעם 7טן יארהונדערט האבן מענטשן געוואוינט אינעם שטח וואו די היינטיקע שטאט געפינט זיךר. אין 10טן יארהונדערט איז געווען א באפעסטיקטע שטאט אויפן ארט. אינעם 11טן יארהונדערט, ווען בוסק האט געהערט צו [[קיעווער רוס], ווערט די שטאט דערמאנט ווי א פעסטונג שטאט.
אינעם 14טן יארהונדערט האט מען ווידער געבויט די שטאט פונדאסניי, און אינעם 15טן יארהונדערט איז בוסק געווארן איינע פון די ערשטע שטעט אין מזרח גאליציע צו באקומען מאגדעבורג רעכטן. אין יאר רס"ב האט מען געבויט די ערשטע שול אין בוסק.
די שטאט האט געליטן ביים כמעלניצקי אויפשטאנד אינעם 17טן יארהונדערט, אבער שפעטער איז איר עקאנאמיע ווידערגעוואקסן, ספעציעל אין קליידונג און עסן.
אינעם 19טן יארהונדערט איז בוסק געווארן א טייל פון דער עסטרייכער אימפעריע, שפעטער די עסטרייך אונגארישע אימפעריע. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז בוסק געווען פאר א קורצער צייט א טייל פון דער פאלקסרעפובליק פון מערב אוקראינע אבער זי איז שפעטער אריבער צו פוילן.
יולי 1941 האבן די דייטשן איינגענומען בוסק ביי דער בארבאראסא אקציע; יולי 1944 האט די רויטע ארמיי איינגענומען די שטאט. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז בוסק געוואן אינעם שטח פון סאוועטישער אוקראינע.
יידן און יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע שול אין בוסק האט מען געבויט אין 1502.
אין די תר"צ יארן האבן געוואוינט אין בוסק מער ווי 1,500 יידן. ווען בוסק איז איינגענומען געווארן דורך דער ווערמאכט אין יולי 1941 זענען 28 פירער פון דער יידישער קהילה דערמארדעט געווארן דורך די דייטשן און זייערע אוקראינישע העלפער. אין אן אקציע יום כיפור תש"ג האט מען דערמארדעט אינדרויסן פון דער שטאט 700 יידן. נאך דער אקציע האט מען אויפגעשטעלט אין בוסק א געטא.
מיי 1943 האט מען געפירט 300 ארבעטער פון בוסק צום יאנאווסקע ארבעטס לאגער, וואו מ'האט זיי געהרגעט. די אנדערע מענער פון דער געטא האט מען אריבערגעפירט אין יאנאווסקע, און די פרויען און קינדער האט מען געהרגעט.
בארימטע מענטשן פון בוסק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב חנוך דוב פאדווא, אב"ד פון די קהילות החרדים אין לאנדאן
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בוסק האט א צווילינג שטאט:
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בוסק (Busk), אין דער ענציקלאפעדיע פון די געטאס ביי "יד ושם" (אויף העברעיש)


text:
פערזענלעכער קאמפיוטער
א פערזענלעכער קאמפיוטער איז א קאמפיוטער וואס האט נארמאלעווייזע נאר איין באניצער, און איז פאסיג דערצו סיי צוליב זיין פרייז סיי צוליב זיין גרייס. א פערזענלעכער קאמפיוטער קען זיין א טיש קאמפיוטער, א שויס קאמפיוטער, א טאָװל-קאָמפּיוטער אדער א האַנטפֿלאַך-קאָמפּיוטער. רוב פערזענלעכער קאמפיוטערס האבן דעם אפערירן סיסטעם ווינדאס אדער מאק אס אדער לינוקס. די מייסטנס געפונען מיקראפראצעסארן אין פערזענלעכע קאמפיוטערס זענען אדער x86 אדער PowerPC.
ווייכווארג צו באקומען פאר פערזענלעכע קאמפיוטערס איז כולל ווארט פראצעסן, ספרעדשיטס, שפילן און נאך פארשידנס אויף אלע צוועקן. על פי רוב האט דער קאמפיוטער אן אינטערנעץ פארבינדונג.


text:
יידיש
יידיש, אידיש אדער יודיש (ענגליש: Yiddish) גערופֿן ביי אידן מאַמע לשון, איז אַ שפּראַך װאָס װערט הײַנט גערעדט פֿון 1.5 מיליאָן יידן[1] און באַקאַנט ביי 3,142,560 מיליאָן [2] מענטשן איבער דער װעלט, בעיקר פֿונעם אַשכנזישן אָפּשטאַם.
במשך פון מער ווי 800 יאר איז יידיש געווען דער מאמע לשון פון א היפשער טייל יידן אין אייראפע, בעיקר אין דעם 19טן און 20סטן י"ה וואס דאן איז יידיש געווען דער מאמע לשון פאר רוב יידן אין אייראפע און ביי די יידישע אימיגראנטן פון אייראפע אין אנדערע לענדער. אין יענע תקופה איז יידיש באנוצט געווארן אויף וואס א שפראך ווערט באנוצט, לשון קודש איז באנוצט געווארן נאר צו דאווענען און שרייבן תורה רייד , אבער אנהייב דעם 20סטן יאר הונדערט האט אליעזר בן יהודה מאדערנעזירט דעם לשון קודש און איר אהערגעשטעלט ווי א גערעדטע שפראך פאר יידן, און עס גערופן העברעאיש. דאן האט העברעאיש אנגעהייבן דינען ווי א גערעדטע שפראך ביי גרויסע טיילן פון יידישן פאלק וואס וואוינען אין ארץ ישראל און בעיקר האט זי איבערגענומען די יידישע שפראך נאך די צווייטע וועלט קריג.
בעת די השכלה באוועגונג, אין סוף דעם 18טן יאר הונדערט, האבן יידן פארדייטשט זייער יידיש אין די לענדער וועלכע מען האט גערעדט דייטש, אבער אין מזרח אייראפע האבן יידן פארגעזעצט זיך צוצוהאלטן צו דער יידישער שפראך.
פֿאַר דער צווייטער וועלט-מלחמה האָבן אַרום 11 מיליאָן יידן גערעדט יידיש אלס זייער מאַמע-לשון. הײַנט צו טאָג רעדן יידיש אַרום 3 מיליאָן מענטשן, בעיקר אין ארץ ישׂראל און אין אַמעריקע - ווען פֿאַר א העלפֿט פֿון זיי איז יידיש די ערשטע שפּראַך. צווישן 60 און 75 פראצענט פון די יידיש-רעדער זיינען פרומע רעליגיעזע יידן[פֿעלט אַ מקור].
די יידישע שפּראַך שטאַמט איבערהויפּט פֿון מיטל הויכדייטש װאָס מען האָט אַמאָל גערעדט אין אייראָפּע (וואָס איז דאן געווען באַקאַנט אַלס אַשכנז), פֿון דער שפּראַך האָט זיך אויך געמאַכט די דייטשע שפראַך אָדער אויך באַקאַנט אַלס ניי הויכדויטש. (נישט אַזוי ווי טייל מענטשן מיינען אַז יידיש קומט פֿון דייטש). א גרויסער טייל פֿון ווערטער אין יידיש קומט פֿון דייטשער אָפֿשטאַמונג, בערך 10% לשון הקודש, און אויך סלאווישע שפראכן.
במשך פון די דורות האט זיך יידיש געטוישט, דאס הייסט די יידן פון איין עק וועלט ווי דייטש האבן נישט גערעדט די זעלבע יידיש ווי ליטע, הײַנט איז דאָס אויסגעמישט פֿון העברעאיש, ענגליש, רוסיש, פּויליש און אַזוי ווייטער.
דער ערשטער אידיאם אויף יידיש באַטרעפֿט אין "מחזור וורמס" ה'ל"ב: גוּט טַק אִים בְּטַגְא שְ וֵיר דִיש מחזור אין בית הכנסת טְרַגְא
אינהאַלט
תקופות פון דער שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע שפראך באשטייט פון 3 גרונד-תקופות:
- אלט יידיש - פון 1000 ביז 1400 יארהונדערט.
- מיטל יידיש - פון 1400 ביז 1800 יארהונדערט.
- מאדערנע יידיש - זינט 1800 יארהונדערט.
היינט צוטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס רעדן מערערע מענטשן יידיש אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, ענגלאנד, קאנאדע, אבער אלס אַ מאמע שפראך, איז עס אנגענומען בעיקר ביי די פרומע חסידישע קרייזן.[3] און אויך ביי די ירושולים'ער פרושים קרייזן וואס ביי זיי ווערט באטראכט אידיש אלס א מיטל זיך אפטיילן פון די גויאישע און פרייע גאס.
אין דער פארגאנגנהייט איז יידיש געווען זייער א רייכע טאָג טעגלעכע שפראך און פעסטגעשטעלט מיט מאדערנע קולטור (ליטעראטור, פארשטעלונגען, דיכטונגען, טעאטער און נאך).
צאל יידיש רעדערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד זענען די צאל יידיש-רעדערס אין דער וועלט וואס האבן יידיש פאר זייער מוטערשפראך און זייער אומגאנגשפראך.[4]
יידיש אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידש ווערט באניצט ביי חסידישע קהילות אין בני ברק און ירושלים, און אויך צווישן די פרושים אין ירושלים. די צייטונג "לעצטע נייעס" איז געווען וויכטיג פאר די יידן וואס זענען געקומען פון אייראפע.
לױטן געזעץ אין ישראל איז לאנגע יארן געווען פֿאַרבאָטן צו שפּילן אין טעאַטער אױף יידיש.[5] אבער זייט די 1960ער יארן, די ישראלדיקע געזעלשאפט האט געענדערט. "דזשיגאן און שומאכער" זענען געווען א פאר וואס האבן געשפילט קאמעדיעס, און אויך "די צווי שמואל'ן": שמוליק סעגאל און שמואל רודענסקי. זייט 1987, ס`איז דא אין ישראל א טעאטער וואס הייסט "יידישפיל" וואס גיבט אויס טעאטערשפילן אויף יידיש. אויפ'ן ישראלדיקן ראדיא איז דא א פראגראם אויף יידיש, אין "קול ישראל" נעץ א'.
דיאַלעקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש האָט צװײ גרױסע גרופּעס דיאַלעקטן: דאָס מזרח יידיש און דאָס מערבֿ ייִדיש ייִדיש. ס'רובֿ הײַנטיקע ייִדיש-רעדערס שטאַמען פֿון מזרח-אײראָפּע און גײן נאָך די מזרחדיקע נוסחאָות אין רײד, בעת די מערבֿדיקע דיאַלעקטן זענען אין גאַנצן אָפּגעשטאָרבן. דאָס מערבֿ ייִדיש טײלט מען אין דרום-מערבֿ, צענטראַל-מערבֿ (צוזאַמען: דאָס דורמדיקע מערבֿ ייִדיש) און צפֿון-מערבֿ דיאַלעקט גרופּעס. מזרח ייִדיש האָט אױך צװײ צװײַגן: צפֿון-מזרח ייִדיש ("ליטװיש", װאָס שליסט אײַן דאָס "שטאַם-ליטװיש" און קורלענדער ייִדיש) און די דרומדיקע גרופּע מיט דעם דרום-מזרח יידיש און דעם צענטראל-מזרח יידיש[6][7].
שרײַבן ייִדיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש איז בעיקר געשריבן געוואָרן מיט לשון-קודש'דיקע אותיות (א"ב), אזוי ווי לאַדינאָ און אַנדערע שפראַכן פון ייִדן, ווײַל דאָס איז געווען די שריפט וואָס ייִדן האָבן געקענט. לעצטנס האָבן אָנגעהויבן צו לערנען ייִדיש פּאַרשוינען וואָס קענען נישט קיין ייִדישע בוכשטאַבן[פֿעלט אַ מקור]. האָט ייִוו"א ערפֿונדן אַ סיסטעם פון ראָמאַניזאַציע, ד.ה. אויסלײגן ייִדיש אויף אַ לאַטײנישע שריפט אָבער זי איז כמעט נישט באַנוצט.
א סך ייִדיש רעדערס אין די הײַנטיקע טעג זענען פרומע ייִדן וואָס זענען נישט באַקאַנט מיטן ייִוו"א אויסלייג און שרײַבן און לייענען אַ ייִדיש געמישט מיט ענגלישע אָדער העברעישע ווערטער (קוקט ווײַטער) מיט ייִדישע בוכשטאַבן.
די כללים פון שרײַבן ייִדיש זענען:
- קמץ - אָ למשל דאָס
- פתח - אַ למשל גאַס
- צירי - יי למשל גיין
- חולם - וי למשל אזוי
- סגול- ע למשל ווען
- מען ניצט ב פאַר ענגליש b און נאָר וו פאַר v, למשל ווירוס נישט בירוס
- נישט קיין תי"ו נאר א טי"ת
אויך זענען דאָ ענגליש רעדערס וואָס מישן ארײַן ווערטער פון ייִדיש אין זייער שפראַך; דאָס איז באַקאַנט ווי ייִנגליש
חסידיש ייִדיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל חסידישע ייִדן האָבן שטאַרק מקפיד געווען צו רעדן נאָר ייִדיש אַזוי ווײַט אַז אין געוויסע געגנטן אַזוי ווי וויליאַמסבורג וועט איר טרעפן א סך ייִדן וואָס קענען נישט קיין איין שפראַך אויסער ייִדיש , אָבער מען האָט נישט מקפיד געווען אַז מען זאָל נישט אַרײַנמישן ענגלישע ווערטער ווײַל דער עיקר בײַ זיי איז געווען אַז מען זאָל האָבן אַ באַזונדערע שפראַך אָפּצוטיילן זיך פון די גויים , אין די לעצטע יאָרן האָט חסידיש ייִדיש שטאַרק אַנטוויקלט און הײַנט צו טאָג איז פֿאַראַן זייער א סך רײַכע ליטעראַטור אין ייִדיש און אויך א סך ספרים ווערן איבערגעזעצט פון לשון הקודש אויף ייִדיש.
צייטונגען און זשורנאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער איד (וואכנטליך, זאליס
- די אידישע טריביון (וועכענטליך, ניו יארק
- אידישע טריבונע (לאנדאן)
- דער אלגעמיינער זשורנאל (וואכנטלעך, רעדאקטאר איז חב"ד)
- דער בלאט (וואכנטליך, ארונים)
- דער בליק (חודשליך)
- פארווערטס (וואכנטליך, יידישיסטן)
- מעלות (חודשליך, פרויען און קינדער)
- דער בליץ (חודשליך)
- דער מאמענט ()
- דער שטערן (חודשליך, אומפארטייאיש)
- דער שפאקטיוו (קומט ארויס אינמיטען חודש)
- דאס אידישע ליכט וואכנטליך, ירושלים)
- די צייטונג נייעס באריכט (וואכנטליך, סאטמאר דעמאקראטן)
- דער פלאם (חודשליך, קרית יואל, ארונים, איצט פרובירן זיי צו זיין אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- צייטשריפט (אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- ירושלימער אלמאנאך
די ערשטע יידיש-שפראך צייטונג אין בראזיל איז געווען "די מענטשהייט", וואס האט דערשיינט אין פארטא אלעגרא אין תרע"ה.
אינטערנעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי 10,000 ביכער אויף יידיש, אפשר מער ווי העלפט פון אלע ביכער פארעפנטלעכט אויף יידיש, זענען אצינד אנליין מיט דער ארבעט פון די יידישער ביכער-צענטער, וואלונטירן און דער אינטערנעץ ארכיוו.[8][9]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יידישע דיאלעקטן
- יידיש גראמאטיק
- שפראכן קריג ווי אזוי איז יידיש פארגעסן געווארן ביי פיל יידן אין דעם 20סטן יארהונדערט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאווע שטיבל
- Bibliotheca Iiddica
- די וועלט פון יידיש:מעשיות
- גילגולים : נייַע שאַפונגען, פּאַריז
- ירושלימער אַלמאַנאַך, ירושלים ירושלימער אלמאנאך
- אויפן שוועל, ניו-יאָרק
- פּאַריזער ייִדיש–צענטער - מעדעם–ביבליאָטעק
- לערנען ייִדיש פון העברעיש אין וויקיספר
- Google ייִדיש
- קויפֿט ייִדישע ביכער יידישער ביכער-צענטער
- ליסטע פון יידיש ווערטערביכער
- ייִדישע-ענגליש װערטערבוך online
- הארקאווי ייִדיש-ענגליש װערטערבוך (1910)
- יידיש-רוסיש ווערטערבוך
- די װעלט פֿון ייִדיש
- Gruppo04: literatura europejska i yiddish
- יידיש ראדיא פראיעקט
- יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא פון די שילער פונעם בית הספר הר הצופים
- אויסקלייבן א יידיש ווערטערבוך (אויף ענגליש)
- Yiddish Sources
- יידיש אין ייווא-ענציקלאפעדיע (אויף ענגליש)
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פּארווערטס
- ↑ Yiddish, Eastern
- ↑ "סטאנדארט יידיש", לייזער בורקא, יוני 8 2007.
- ↑ שיקל פישמאן, פארווערטס, סטאטיסטיק וועגן יידיש (2010)
- ↑ מיין פאטערס הויז, מיין מאמעס לשון/ שרה רחל שעכטער אין ענגלישן פארווערטס 17טן אפריל
- ↑ קאַץ ד (1979) די אינעװײניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. 53סטע יערלעכע ייװאָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָװעמבער 1979
- ↑ Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung: 1018–1041
- ↑ Yiddish Book Center's Spielberg Digital Yiddish Library. Internet Archives. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.
- ↑ The Yiddish Book Center Website. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.


text:
קאמפאס
א קאמפעס איז א סארט כלי וואס ווייזט אייביג אויף צפון זייט, דורך מאגנעטישע כוחות. די קאמפאס איז א כלי פול מיט וואסער וואס אויף דעים שווימט א שטיק האלץ, און אין דעים איז אריינגעשטעקט א נאדל וואס איז געריבען געווארן אויף מאגנעט, און דעריבער ווייזט ער צו צפון.
די מאגנעט ציט צום נארט פאול וויאזוי מען זאל אים נישט דרייען ממילא ווייסט איר אז דארט איז צפון און פון דעם ווייסט מען שוין ווייטער וואו איז מזרח און מערב און דרום.
א קאמפעס פלעגט זיין די וויכטיגסטע זאך אמאל אויף א שיף, וואס אן דעים פלעגט מען זיך נישט קענען רירען פון דאנעט ביז אהער, און עס פלעגט זיין ספעציעלע געזעצען אויף ווער עס האט אנגערירט דעים קאמפאס, וואס פלעגט טאקע זיין פארשלאסן אין א ספעציעלע פלאץ וואס נאר די שיפס קאפיטאן האט בדרך כלל געקענט צו קומען.
דעם ערשטן קאמפאס האט מען ערפינדן אין אוראלט כינע אין די יארן פון דער האן דינאסטיע.


text:
פאדאלסק
פאדאלסק (רוסיש: Пoдoлbck) איז א פאבריקאציע שטאט אין דער מאסקווער גובערניע, רוסלאנד. ער איז אויפגעשטעלט געווארן אלס פאדאל דארף, און ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1627, זייט 1781 האט עס דעם סטאטוס פון א שטאט, און אין 2004 איז עס געווארן די צענטראלער שטאט פונעם פאדאלסקער דיסטריקט.
אין 2006 האט די שטאט געפייערט איר 225סטע יאר.
די שטאט געפינט זיך 36 ק"מ פון דעם צענטער פון מאסקווע.
שוועסטער שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 55°25′N 37°32′E / 55.417, 37.533
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עשרת השבטים
די עשרת השבטים זענען די 10 פארלוירענע שבטים פון מלכות ישראל וואס זענען פארטריבען געווארן דורך אשור פאר די שבטים יהודה ובנימין.
דער תפארת ישראל אויף משניות (מס' סנהדרין) זאגט אז די אפגאנער זענען אפשטאמיגע פון די עשרת השבטים [פֿעלט אַ מקור].
קאלאמבוס האט געהאלטן אז געוויסע אינדיאנע שבטים, זענען גאר אייניקלעך פון די עשרת השבטים [פֿעלט אַ מקור].
רבי מנשה בן ישראל האלט אז די פארלוירענע שבטים זענען אנגעקומען קיין אמעריקא ווי זיי באהאלטן זיך אויס, ער ברענגט א ראיה אז אין שפאניע איז געווען א פאלק וואס האט זיך אויסבאהאלטן פאר פינעף הינדערט יאר און קיינער האט נישט געוויסט פון זיי,


text:
אייראפעישער פארבאנד
דער אייראפעישער פאראיין אדער דער אייראפעישער פארבאנד (איי-פֿ) איז א פארבאנד פון 28 לענדער מיט א פאראייניגטן מארק און בשותפותדיקע אינסטיטוציעס. רוב פון די מיטגלידער מדינות טיילן זיך מיט דער זעלבער מטבע, דער איירא.
אין 1957 האבן זעקס לענדער אויפגעשטעלט די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע. מיט דעם האט זיך אנגעהויבן וואס איז היינט געווארן דער אייראפעישער פארבאנד.
אינהאַלט
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, איז באשלאסן געווארן דער געדאַנק אַז אַן אייראפעישע צאמשטעלונג איז דער איינציגער וועג צו האַנדלען מיט די פארביי-גייענדע נאציאנאליזם פון וואס דער קאָנטינענט האט זיך געפלאגט. זשאַן מאָנע, ראבערט שומאַן און קאָנראַד אַדענאַוער האבן דאס איבערגעגעבן אין אַ רעדע אין יאר 1950, דער באַוואוסטער שומאַן פּלאַן. א יאָר שפּעטער איז די אייראפעישע קוילן און שטאָל געמיינדע געגרינדעט געווארן מיט דעם אפמאך פון פּאַריז דורך בעלגיע, פֿראַנקרייך, איטאליע, לוקסעמבורג, האלאנד און מערב דייטשלאַנד.
די קוילן און שטאל געמיינדע איז געווארן אַזוי געראָטן אַז אין יאר 1957 איז באַשלאָסן געווארן צו ציען ווייַטערע צאמבינדונגען. דער אפמאך פון רוים, געחתמעט דורך די זעלבע זעקס לענדער האט געגרינדעט די אייראפעישע עקאָנאָמישע געמיינדע און די אייראַטאָם. נאך דעם בריסל אפמאך אין יאר 1965, האבן די דרייַ אָרגאַניזאַציעס זיך צאמגעשטעלט אין 1967, ווען זיי האבן אנגעהויבן צו אַרבעטן אונטער דעם נאָמען אייראפעישע געמיינדע. דאס האט געפירט צום פאָרלייגן פון א קאמיסיע, ראט און פּאַרלאַמענט.
אין יאר 1973, האבן דענמאַרק, אירלאַנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך זיך אייַנגעשלאָסן צו דער אייראפעישער געמיינדע. גריכנלאנד האט זיך אייַנגעשלאָסן אין יאר 1981, שפאניע און פּאָרטוגאַל אין יאר 1986. דער אפמאך פון מאַסטריכט האט באצייכענט די שאַפונג פון דעם אייראפעישן פֿאַרבאנד. דאס האט געלייגט דעם יסוד פֿאַר ווייַטער פארמען פון צוזאמענארבעט אין די געביט פון אויסערלענדישע ענינים און זיכערהייַט פּאָליטיק, לעגאַל און אינערלעכער ענינים, און אויך די פאָרמירונג פון דעם עקאנאמישע און געלט פאראיין און די פלענער פון שענגען צו שאפן אַ פרייען פארקער פאר מענטשן. אין יאר 1995 האבן עסטרייך, פינלאַנד און שוועדן זיך אייַנגעשלאָסן צום אייראפעישן פארבאנד.
דער איירא איז געווארן איינגעפירט אין יאר 2002. צען נייע לענדער האָבן זיך אייַנגעשלאָסן צום פארבאנד אין יאר 2004: ציפערן, עסטלאנד, אונגארן, לעטלאנד, ליטע, מאַלטאַ, פוילן, סלאָוועניע, סלאָוואַקײַ און טשעכיי. אין 2007, זענען צוקומען בולגאַריע און רומעניע, און אין 2013, קראאטיע. אַזוי האט דער אייראפעישער פארבאנד היינט 28 מיטגליד שטאַטן.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען פונעם פארבאנד אין די פארשידענע אפיציעלע שפראכן:
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיטגליד שטאטן פונעם אייראפעישן פארבאנד באדעקן א שטח פון 4,423,147 קוואדראט ק"מ (1,707,787 קוואדראט מייל). דער העכסטער שפיץ איז מאן בלאנק אין די אלפן, 4,810.45 מעטער (15,782 פיס) איבערן ים פלאך. דער נידריקסטער פונקט אינעם איי-פֿ איז זידפלאספאלדער אין האלאנד, 7 מ (23 פיס) אונטערן ים פלאך. די לאנדשאפט, קלימאט און עקאנאמיע פונעם איי-פֿ זענען באאיינפלוסט פון זיין בארטן-ליניע וואס איז לאנג 65,993 ק"מ (41,006 מייל).
די באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד וואוינט בעיקר—75%—אין שטאטישע שטחים. שטעט זענען פארשפרייט איבערן פארבאנד, אבער גאר א סך זענען קאנצענטרירט אין און ארום בענעלוקס.
מיטגליד לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מיטגלידשטאט פונעם אייראפעישן פארבאנד
זייט דעם 1טן יולי 2013 אנטהאלט דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד 28 מיטגליד שטאַטן, אַ טעריטאָריע פון 4,423,147 ק"מ² און בערך 510,000,000 איינוואוינער. אויב מען וואלט אים פאררעכנט ווי אַ לאנד, איז דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד דער זיבעטער גרעסטער אָרט אין דער וועלט אין טעריטאָריע, און דער דריטער נאָך כינע און אינדיע אין באַפעלקערונג.
*גרינלאנד האט אריינגעטרעטן אלס טייל פון דענמארק, אבער שפעטער האט באקומען א מאס אויטאנאמיע, און האט באשלאסן צו פארלאזן די געמיינדע.
**מזרח דייטשלאנד און מערב דייטשלאנד זענען געווארן פאראייניקט אין 1990, און זייט דעמאלסט איז דאס פאראייניקטע לאנד א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד.
***צפון ציפערן איז אפיציעל א טייל פון ציפערן (און דעם איי-פ) אבער די רעגירונג הערשט נישט דארט.
כדי צו ווערן א מיטגליד, דארף א לאנד זיך צופאסן צו די קאפנהאגן קריטעריע, וואס זענען געווארן דעפינירט ביי דער 1993 אסיפה פונעם אייראפעישן ראט אין קאפנהאגן. די קריטעריע פאדערן א סטאבילע דעמאקראטיע וואס רעספעקטירט מענטשן-רעכטן און די הערשפאט פון געזעץ, א מארק עקאנאמיע, און אננעמען אלע התחייבותן פון מיטגלידערשאפט, כולל איי-פֿ געזעץ. קיין לאנד האט קיינמאל נישט פארלאזט דעם פארבאנד, כאטש גרינלאנד (אן אויטאנאמישער פראווינץ פון דענמארק) האט צוריקגעצויגן אין 1985. דער ליזבאן אפמאך אנטהאלט א פאראגראף לויט וואס א מיטגליד קען פארלאזן דעם פארבאנד.
די זעקס לענדער איסלאנד, אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, מאנטענעגרא, מאקעדאניע, סערביע און טערקיי זענען "קאנדידאט לענדער", ד"ה זיי קומען אין באטראכט פאר מיטגלידערשאפט.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אייראפעישער פארבאננד האט זיבן אנשטאלטן: דער אייראפעישער פארלאמענט, דער ראט פונעם אייראפעישן פארבאנד, די אייראפעאישע קאמיסיע, דער אייראפעישער ראט, דער אייראפעישער צענטראלבאנק, דער געריכט פונעם אייראפעישן פארבאנד און דער אייראפעישער רעכענונגס הויף.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איין צוועק פונעם איירא איז צו שאפן אן איינציקן מארק דורך, למשל, מאכן גרינגער פאר בירגער צו פארן, פארמיידן קורס פראבלעמען, שאפן א פאראיינגטן פינאנציעלן מארק און נידעריגע פראצענט צינזן. נאך א צוועק איז צו שאפן א וואלוטע וואס ווערט געניצט אינטערנאציאנאל און געשיצט קעגן שאקן דורכן גרויסן קוואנטיטעט פון האנדל אינערהאלב דער אייראזאנע.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2007, האבן די מיטגלידער שטאטן מסכים געווען אז דער אייראפעישער פאראיין זאל ניצן 20% דערנייבארע ענערגיע אין צוקונפט.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גארע באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד אין 2013 איז געשאצט צו 505,665,739.
אינעם איי-פֿ געפינען זיך 16 שטעט מיט א באפעלקערונג העכער פון א מיליאן; די גרעסטע פון זיין איז לאנדאן.
אין 2010, האבן געוואוינט 47.3 מיליאן מענטשן אינעם אייראפעישן פארבאנד וואס זענען געבוירן אין אן אנדער לאנד נישט וואו זיי האבן געוואוינט. דאס איז 9.4% פון דער גאנצער איי"פֿ באפעלקערונג. פון זיי these, 31.4 מיליאן (6.3%) זענען געבוירן געווארן אינדרויסן פונעם איי"פֿ און 16.0 מיליאן (3.2%) זענען געבוירן געווארן אין אן אנדער איי"פֿ מיטגליד שטאַט. די גרעסטע צאל מענטשן געבוירן אינדרויסן פונעם איי"פֿ זענען געווען אין דייטשלאנד (6.4 מיליאן), פראנקרייך (5.1 מיליאן), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (4.7 מיליאן), שפאניע (4.1 מיליאן), איטאליע (3.2 מיליאן), און האלאנד (1.4 מיליאן).
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אייראפעישער פארבאנד האט 24 אפיציעלע שפראכן: אונגאריש, איטאליעניש, איריש, בולגאריש, גריכיש, דייטשיש, דעניש, האלענדיש, טשעכיש, ליטוויש, לעטיש, מאלטעזיש, סלאוואקיש, סלאוועניש, ענגליש, עסטיש, פארטוגעזיש, פויליש, פֿיניש, פֿראַנצויזיש, קראאטיש, רומעניש, שוועדיש און שפאניש. געזעצן און אלע וויכטיקע דאקומענטן ווערן איבערגעזעצט אין אלע 24 שפראכן. די אלע שפראכן שרייבט מען מיט גלחישער שריפט, אחוץ בולגאריש, געשריבן אין קירילישער שריפט, און גריכיש, געשריבן מיטן גריכישן אלפאבעט.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1 אין אפריל
1 אין אפריל איז א באקאנטער שפאַס-טאג וואס מענטשן ערלויבן זיך אין איר רעדן ליגנט און מאכן שפּאַס אָן מען זאל זיי אנרופן "ליגינערס". אסאך מאהל פארגעסען מענטשן דער טאג, און זיי פאלן אריין אין א שפאס וואס מעלייגט זיי אונטער. דער טאג איז באקאנט אין אסאך לענדער.
דער קרבן פון דעם טאג רופט זיך אויף ענגליש April Fool (אפרילער נאַר).
אזוי ווי אויכעט גרויסע מוסדות און באוואוסטע צייטונגען שפילן מיט, גישעט האז נייעס וואס ווערן פארשריבן אין דעם טאג זיינען נישט באגלייבט. דער Gmail, למשל, האט זיך אויס גיקוקט א ליגן אויף א פאר טעג, ווייל זיין ארויפקומען אויפן אינטערנעט איז באוווסט געווארן אין 1 אין אפריל.


text:
ישראל מוזיי
דער ישראל מוזיי, ירושלים (העברעיִש: מוזיאון ישראל, ירושלים) איז געגרינדעט געווארן אין 1965 ווי ישראל'ס נאציאנאלער מוזיי. ער געפינט זיך אויף אַ בערגל אין דעם גבעת רם קוואַרטאַל פון ירושלים, בייַם ביבל לענדער מוזיי, דער נאציאנאלער קאַמפּוס פֿאַר דער ארכעאלאגיע פון ארץ ישראל, דעם כנסת , דאס ישראל העכסטע געריכט, און דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים.
דאס היכל פון דעם ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס היכל פון דעם ספר באהויזט די ים-המלח מגילות, אנטפלעקט צווישן 1947-56 אין 11 היילן אין און אַרום דער וואַדי קומראַן. עווענטואַל אין 1965 האט מען געבויט די געביידע וואָס איז פינאנצירט געווארן דורך דער משפּחה פון דוד שמואל גאָטטעסמאַן, אן אונגערישער בעל צדקה וואס האט געקויפט די מגילות ווי אַ מתנה צו מדינת ישראל.
צווייטער בית המקדש מאָדעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ישראל מוזיי (אויף העברעיש)
קאארדינאטן: 31°46′20.56″N 35°12′16.29″E / 31.7723778, 35.204525


text:
1937
1937 איז דאס 37סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1937 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - נתן בירנבוים, יידישער עסטרייכער דענקער, און יידישיסט, שפעטער געווארן אגודיסט (געב' 1864)
- 22סטן יולי - אויסגעבראכן דער צווייטער קריג צווישן יאפאן און כינע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - קאלין פאוול, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן
- 28סטן אפריל - סאדאם כוסעין, פרעזידענט פון איראק (געש' 2006)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן מיי - אלפרעד אדלער, יידישער-עסטרייכער פסיכאלאג (געב' 1870)
- 2טן סעפטעמבער - פיער דע קובערטען, גרינדער פון דער מאדערנער אלימפיאדע (געב' 1863)
- 14טן סעפטעמבער - טאמאס מאסאריק, ערשטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1850)
- 19טן אקטאבער - ערנעסט ראדערפארד, פיזיקער (געב' 1871)
- 9טן נאוועמבער - ראמזיי מאקדאנאלד, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1866)


text:
ערדציטערניש אין צפת
די ערדציטערניש אין צפת כ"ד טבת ה'תקצ"ז איז געווען אן ערדציטערניש וואס האט פאסירט אין דעם געגנט פון גליל, וואס האט איבערגעלאָזט טויזנטער געהרגעטע; דער עיקר חורבן איז געווען אין צפת.
צוויי פריערדיגע ערדציטרענישן האבן דערציטערט צפת אין ט"ו אייר ה'תקצ"ה, וואס האבן געשעדיגט אסאך פארמעגן, אבער מענטשן זענען כמעט נישט געשעדיגט געווארן.
די גרויסע ערדציטערניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זונטאג נאכמיטאג, מנחה צייט ,האט די ערד אנגעהויבן צו ציטערן, כמעט אלע הייזער אין צפת זענען צוזאמען געפאלן, אויך אין טבריה זענען צוזאמען געפאלן הייזער. די שעצונג פון די געהרגעטע איז: אין צפת איבער 2000 און אין טבריה ארום 600.
דער יישוב נאך דער ערדציטערניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל שקלאווער, דער מנהיג פון די פרושים, איז יענע צייט געווען אין ירושלים אויפצושטעלן דארט א יישוב פון אשכנזים. די ערדציטרעניש האט געברענגט נאך א סיבה אפצולאזן דעם יישוב אין גליל, און טאקע אלע פרושים האבן אפגעלאזט צפת און זענען אריבער קיין ירושלים.
קעגן דעם האט דער אוורוטשער רב, רבי אברהם דוב אויערבאך, דער מנהיג פון די חסידים, אנגעשטרענגט זיינע אלע כוחות ווייטער איינצוהאלטן דעם יישוב, און געשיקט בריוו קיין חוץ לארץ צו שאפן געלט אויפצושטעלן דעם יישוב פון נייַ.
אין יאר ה'תקצ"ט ווען משה מאנטיפיארי איז געקומען אויף א באזוך אין ארץ ישראל, האט ער געזען דעם גרויסן חורבן אין צפת, איז ער צוהילף געקומען אוועקצושטעלן דעם יישוב.


text:
קיעוו
קיעוו (אוקראיניש: KиïB) איז די הויפטשטאט פון אוקראינע. עס וווינען דארט אומגעפער 2.7 מיליאן איינוווינער. קיעוו איז פון די עלצטע שטעט אין מזרח-אייראפע.
כאטש גאנץ אוקראינע ווערט פארעכנט ווי איינע פון די דריטע וועלט לענדער, קען דאס אבער נישט געזאגט ווערן אויף קיעוו. אין אלגעמיין איז דאס לעבן אין קיעוו זייער גוט, קיעוו איז גאנץ א מאדערנע שטאט, זי פארמאגט גאר שיינע גאסן, אבער פון די אנדערע זייט פארמאגט קיעוו קווארטלען און זייטיגע גאסן וואס זענען ווי די אמאליגע צוריקגעבליבענע שטעטטעל, די בעסטע פאר א טויריסט פון אויסלאנד איז זיך געפונען אין צענטער פון שטאט, ספעציעל אין דער הויפט גאס "כערסטשאטיק", דאס איז ווי מען זאגט אין מאנהאטן די פיפטע עוו. עס וויבערלט מיט מענטשן און מאדערענע געשעפעטן פיר און צוואנציג שעה א טאג, עס איז געפלאסטערט מיט שיינע בענק ביי די זייטן, בלומען און ביימער ארום, און הערליכע בנינים.
פון די מאדערנע האטעלן אין שטאט זענען הייעט האטל, דער פרייעמר האטעל, האטל ליבעט, האטל רוס, אפערע האטעל, אויך לעבן די עראפארט איז דא א האטעל. אין די לעצטע צייטן האט זיך געמאכט א גרויסע ביזנעס וואו מענטשן דינגען ארויס שטובער פון ספעציעלע קאפאניס, דאס איז אסאך ביליגער ווי א האטאל און אסאך באקוועמער ווייל מען באקומעט עטליכע שטובער ווי א בעד ראם, א קיך, א ליווינג רוים פאר די זעלבע פרייז.
שלום עליכם, דער גרויסער אידישער שרייבער, האט געוואוינט דא. אין זיינע ביכער ער רופט זי "יהופץ".
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
קאריץ
קאריץ אדער קארעץ (אוקראיניש: Kopeцb; פויליש: Korzec) איז א שטאט אין אוקראינע און דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם קאריצער ראיאן (Kopeцkий paйoH), ראוונער אבלאסט. די שטאט ליגט אויפן ברעג פונעם קארטשיק טייך, 66 קילאמעטער מזרח פון ראוונע. אין 2001 האט די שטאט געהאט 8,446 איינוואוינער.
די שטאט איז געגרינדעט אין 1150. קארעץ האט געהערט צו דער אדעלער משפחה קארעצקי זייט דער צעטיילונג פון וואהלין.
אין דער צווייטער העלפט פונעם 18טן יארהונדערט האט געוואוינט אין קאריץ של הרב פנחס שפירא, א תלמיד פונעם מעזריטשער מגיד.
די ערשטע דרוקעריי געגרינדעט אין קארעץ איז געווען א דרוקעריי פאר יידישע ספרים. זי איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1776 דורך הרב צבי הירש און זיין איידעם שמואל סג"ל. די דרוקעריי האט געארבעט ביז 1781 און האט געדרוקט 20 ספרים.
די שטאט האט געהאט א גרויסע יידישע געמיינדע. פאר דער חורבן אייראפע האבן געוואוינט אין קאריץ מער ווי 6,000 יידן. אין מיי 1942 האט מען אויפגעשטעלט א געטא אין דער שטאט. א טאג שפעטער האט מען געמערדעט צוויי טויזנט יידן אין קארעץ. אין סעפטעמבער 1942 האבן די נאציס ליקווידירט די געטא.


text:
פאציפישער אקעאן
דער פּאַציפֿישער אָקעאַן אדער דער פאציפֿיק (אדער דער שטילער ים) איז דער וועלט'ס גרעסטער אקעאן וואס טיילט אפ אזיע מיט די אמעריקע'ס און דעגרייכט די דרום און צפון זייטן פון דער וועלט. דער פאציפיק פארנעמט א דריטל שטח פון דער וועלט און מעסט זיך 165.2 מיליאן קוואדראט קילאמעטער (111.6 מיליאן קוואדראט מייל) וואס איז מער פון די סך הכל יבשה וואס די וועלט פארמאגט.
דער פאציפיק אנטהאלט 32 פראצענט פון אלע וואסערן איבער דער וועלט.
ער איז דער גרעסטער און דער טיפסטער אקעאן פון אלע אקעאנען. דאס טיפסטע ארט אינעם פאציפיק איז איבער 31 טויזנט פיס. וואס איז עפעס מער פון 6 מייל טיף.
דער פאציפישער אקעאן איז פארבונדן מיטן אטלאנטישן אקעאן דורכן פאנאמא קאנאל.
עס געפונען זיך 25,000 אינזלען אינעם פאציפישן אקעאן, מער ווי אלע אנדערע אקעאנען צוזאמען. רוב פון זיי זענען דרום פונעם עקוואטאר.
אזוי ווי דער פאציפישער אקעאן גייט אריבער דעם 180º מערידיאן, איז דער מזרח פאציפיק אינעם מזרח האלבקיילעך און דער מערב פאציפיק אינעם מערב האלבקיילעך.
צו דער לענג פונעם אקעאן צו מערב געפינען זיך עטלעכע ראנד-ימען. די גרעסטע פון זיי זענען: צעלעבעס ים, קאראל ים, מזרח כינע ים, יאפאנישער ים, סולו ים, טאסמאן ים, בערינג ים און דער געלער ים.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועטער סיסטמען אין די צפונדיקן און דרומדיקן האלבקיילעכך זענען גאנץ ענלעך. די האנדלווינטן אין די דרום און מזרח פונעם פאציפישן אקעאן זענען גאנץ פעסט, אבער אינעם צפון טייל טוישט זיך מיט למשל קאלטע ווינטער טעמפעראטורן אויפן מזרח בארטן פון רוסלאנד און דערקעגן צארטער וועטער לעבן בריטישער קאלומביע אין די ווינטער חדשים.
[1] [[ציקלאן|ציקלאנען זענען עלול צו פארמירן זיך דרום פון מעקסיקא, צווישן יוני און אקטאבער אין צענטראל-אמעריקע, ווי אויך אין דרום-מזרח אזיע פון מיי ביז דעצעמבער. אין דעם עקוואטארישן פאציפיק טוט על ניניא, א באנד פון ווארעמע אקעאן טעמפעראטורן, באאיינפלוסן דעם וועטער אינעם מערב פאציפיק. גאנץ צפון טרעפט מען אייז פון אקטאבער ביז מיי, וואס קען זיין א סכנה פאר שיפעריי, און א נעפל וואס דויערט פון יוני ביז דעצעמבער.[2]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "פאציפישער אקעאן: אינזלען", Encyclopædia Britannica. דערגרייכט דעם 13טן יוני 2013.
- ↑ "Pacific Ocean", וועלט פאקטבוך, CIA. דערגרייכט דעם 13טן יוני 2013.


text:
הילף:לינק
מיט היפערלינקען קען מען היפן פון איין בלאט צו אן אנדער בלאט. ווען איר שרייבט אן עפעס אן ארטיקל געדענקט צו שאפן לינקען פון ווערטער אין דעם ארטיקל אז עס זאל דאס פארצווייגן און צאם קניפן צו אנדער אינפארמאציע. מעדיעוויקי אנערקענט דרייערליי לינקען: וויקילינק, אינטערוויקי און דרויסנדן לינק (וועבלינק).
אינהאַלט
וויקילינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א וויקילינק אדער אינערווייניקסטער לינק פארבינדט מיט אן אנדער בלאט אין דער יידיש וויקיפעדיע. מען שאפט א וויקילינק מיט פארטאפלטע קאנטיקע קלאמערן:
- [[א]] גיט א (לינק צו א, באצייכנט א).
- [[א|ב]] גיט ב (לינק צו א, באצייכנט ב).
- [[א]]ב גיט אב, אזוי ווי [[א|אב]]: אב.
- [[א|ב]]ג גיט בג, אזוי ווי [[א|בג]]: בג.
- [[א]]:ב גיט א:ב (פונקטואציע ווערט נישט צוגעהאנגען צום לינק). אזוי אויך [[וואשינגטאן]]'ס אדער ע-[[פאסט]].
- א[[ב]] גיט אב.
- [[א]] ב  גיט אב.
- [[א]]''ב'' גיט אב.
- ''[[א]]''ב גיט אב.
- [[א|ב]]ג ד  גיט בגד.
א לינק וואס ניצט דעם רער סימבאל ( | ) רופט מען א "רערלינק". ביי געוויסע סארטן לינק, קען דער לינק ווערן באצייכנט אויטאמאטיש מיט א רער אן גארנישט נאכהער (דאס וועט אייך איינשפאָרן ארײַנקלאפן). זעט הילף:רער קונץ.
ווען מען שאפט א וויקילינק, אויב עס איז שוין דא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו דעם ארטיקל מיטן דאזיגן קעפל, און אויב איז נאך נישטא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו א באארבעטונג-בלאט וואו מען קען שאפן אן ארטיקל מיט דעם קעפל.
טאמער מען באקענט זיך מיט איין נושא, און מען וויל זעהן און דאס אפלערנען אין נאך מער דעטאל, אדער זייטיגער ענין, דאס צו פארשטיין בעסער. גייט מען אריין אין די פאסענדע ארטיקלען פון די אלע ווערטער פונעם ארטיקל וואס איז א לינק צו שלעפן די ליינער אין זיך אריין דארטן צו ליינען לערנען און באארבעטן ווייטער.
אויב איר ווילט מאכן א לינק פון דעם ווארט "יידן", שרייבט דאס אויף אזא אויפן [[ייד]]ן. ווייל אויב איר וועט ארומרינגלען דאס ווארט "יידן" בלשון רבים, וועט דער פארבינדונג נישט צו פירן צו די ארטיקל איבער "יידן", וויבאלד די קעפלאך פון די ארטיקלען זיינען געשריבן בלשון יחיד.
נאך וואס איר האט ארומגערינגלט א געוויסע ווארט, דארפט איר נישט ווידער ארומרינגלען דאס זעלבע ווארט אין דער זעלבער אפטיילונג, וויבאלד אויב דער באנוצער וויל ליינען דעם ארטיקל, קען ער זיך דאך באנוצן מיט דעם פריעריגן לינק וואס פירט אהין, אבער אויב דאס ווארט ווערט איבערגעחזרט אין דעם זעלבן ארטיקל אין אן אנדער אפטיילונג, קען מען יא ווידער לייגן א לינק צו דעם ווארט, ווייל עס קען דאך זיין אז איינער האט אנגעהויבן ליינען נאר די אפטיילונג, און נישט פון אנהייב ארטיקל.
ווען מען שאפט א נייעם ארטיקל איז כדאי אויפצוזוכן אין אנדערע ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע דעם נאמען וואס איר האט נאר יעצט געשאפן, און זיי אנלינקען צום נייעם ארטיקל. ווי צ.ב.ש. אויב איר האט געשאפט אן ארטיקל מיט'ן נאמען "הלל הזקן", זוכט אויף דער ווארט "הלל הזקן" אין אנדערע ארטיקלען (טייפט אריין אין דער זוכן קעסטל דער ווארט "הלל הזקן" און דרוקט אויף "זוכן" נישט אויף "גיין", נאכער גייט אריין אין אלע ארטיקלען וואס האבן דער ווארט "הלל הזקן", און רינגלט זיי ארום מיט די לינק סימבאלן [[הלל הזקן]]) אזוי וועט מען קענען צוקומען צו אייער ארטיקל פון מער פלעצער.
- קאטעגאריעס ווערן דורך דעם אויך א צוזאמקלויבונג פון לינקס.
לינק צו אפטיילונג פון זעלבן ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר ווילט שטעלן א לינק צו א קעפל אין דעם זעלבן ארטיקל שרייבט אזוי: [[#קעפל]] (ווען "קעפל" איז דער נאמען פון דער אינווייניגע אונטער קעפל).
- אויב עס איז פון דעם זעלבן ארטיקל מאכט אזוי [[# אין דעם קעפל פונעם אפטיילונג]]
- אויב עס איז פון אן אנדער ארטיקל דארפט איר קודם שרייבן דעם קעפל פון ארטקיל און נאך דעם # און דעם קעפל פון אפטיילונג
אינטערוויקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לינקן זעלבע ארטיקלן פון אנדערע וויקי פראיעקטן אדער שפראכן. אדער פון צוויי וויקיפעדיע ארטיקלן אין אנדערע שפראכן אדער אין זעלבן שפראך, נאר אנדערע וויקי'ס, ווי למשל פון וויקיפעדיע צו וויקינייס.
אינטערשפראך לינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וויקיפעדיע:אינטערשפראך לינקען
עס איז גאר וויכטיג צו לינקן א בלאט פונעם זעלבן אישו פון איין שפראך צום אנדערן. כדי א ליינער וועט עפעס איינפאלן צו מוסיף זיין זאל ער גאר גרינג קענען בליקן אין אנדערע שפראכן וויאזוי זיי האבן דאס מסביר געווען, ווי גרינגער דאס וועט זיין אלס מער חברה וועלן זיך באטייליגן צו בארייכערן דעם וויקיפעדיע.
געווענליך מאכט מען אזוי צו ענגליש: [[en:link]] אדער פאר העברעיש: [[he:לינק]]
טעכנישע באמערקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס איז נישט שיין צו מאכן א לינק אין א קעפל.
- וויבאלד דער לינק אנטהאלט 2 מינע פאנטס ענגליש צו יידיש טוישט זיך דאס רעכטס אויף לינקס. ווי די העברעישע לינק. און אנדערע שפראכן.למעשה טאמער מאך איך דאס פון רעכטס צו לינקס כאפט דאס יא.
דרויסנדער לינק (וועבלינק)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו אן אנדער וועבזייטל אינדערויסן פון וויקיפעדיע'ס און וויקי'ס, נעמט מען נאר ארום מיט איין פון ביידע זייטן [לינק]


text:
ווינקל
אין געאמעטריע, איז א ווינקל א טייל פון א פלאך וואו צוויי שטראלן קומען צוזאמען אין א פונקט. דער פונקט וואו די ביידע שטראלן קומען צוזאמען רופט מען דעם שייטלפונקט אדער שייטל.
די גרייס פון א ווינקל איז דאס פארהעלטעניש פון א קרייזבויגן צו זיין ראדיוס. דער צענטער פונעם בויגן איז דער שפיץ פונעם ווינקל און דער ראדיוס איז די לענג פון די זייטן. אזוי אויך קען מען מעסטן א ראטאציע ארום דעם צענטער פון דער ראטאציע. מען מעסט די גרייס פון א ווינקל אין גראד אדער ראדיאנען.
א גאנצע רעוואלוציע איז א ווינקל פון 360º אדער אדער 2π ראדיאנען. א גלייכווינקל אדער גראדווינקל איז א פערטל פון א גאנצער רעוואלוציע, ד"ה 90º אדער 2/π ראדיאנען. 1 ראדיאן איז די גרייס פון א ווינקל וואס זיין קרייזבויגן איז גלייך צו זיין ראדיוס.
א ווינקל וואס זיין גרייס איז צווישן נול און א גלייכווינקל רופט מען א שארף ווינקל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שמחה בונם באנהארד
רבי שמחה בונם באנהאַרד זצ"ל (ה'תקכ"ה - י"ב אלול ה'תקפ"ז). רבי אין פרשיסחא.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז געבוירן אין וואידיסלאוו אין יאר ה'תקכ"ה צו זיין פאטער הרב צבי הירש באנהארד.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז געפארן צו רבי משה לייב סאסאווער אין צו דעם קאזשניצער מגיד, נאכהער איז ער געווארן פון די תלמידים פון חוזה פון לובלין, שפעטער איז ער געווארן פון די גרויסע אנהענגער פון ייד הקדוש.
נאך דער פטירה פון זיין רבין דער ייד הקדוש איז רבי שמחה בונם געווארן זיין ממלא מקום אלס רבי אין פרשיסחא. צו רבי שמחה בונם איז געווען א גרויס געפארעכטס פון טויזנטער חסידים.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם איז נפטר געווארן י"ב אלול ה'תקפ"ז, און ער ליגט אין פרשיסחא.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זיינע תלמידים:
- רבי מנחם מענדל מארגענשטערן פון קאצק.
- רבי יצחק מאיר אלטער פון גער.
- רבי מרדכי יוסף ליינער פון איזשביצא
- רבי חנוך העניך הכהן לעווין פון אלעקסאנדער.
- רבי יעקב אריה גוטערמאן פון ראדזימין.
- רבי ישראל יצחק קאליש פון ווארקא.
- רבי אברהם לאנדא פון טשעכאנאוו.
- רבי מאיר יחיאל שפירא פון מאגליניצא.
- רבי יחזקאל פון קאזמיר.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונם האט געהייראט מרת רבקה א טאכטער פון הרב משה פון בענדין. זייערע קינדער:
- הרב אברהם משה באנהארד.


text:
סלוצק
סלוצק (בעלארוסיש: Cлyцk; רוסיש: Cлyцk; פויליש: Słuck) איז א שטאט אין סלוצעקער ראיאן, מינסקער גובערניע, בעלארוס, אויפן סלוטש טייך, 105 ק"מ דרום פון מינסק אין 1995 איז זיין באפעלקערונג געווען 62,800.
ביזן צווייטן וועלט קריג און דער סלוצקער טביחה איז די שטאט געווען בעיקר יידיש, אבער היינט וואוינען דארט נישט קיין 100 יידן.
מענטשן פון סלוצק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק דוב בערקאוויטש, שרייבער
- רבי ברוך בער לייבאוויץ, ראש ישיבה
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סלוצק האט די צווילינג שטעט:


text:
אזיע
אַזיע איז דער גרעסטער און מערסט-באפעלקערטער קאָנטינענט פון דער ערד פלאנעט, און געפינט זיך אים דעם צפונדיקן און דעם מזרחדיקן האלבקוגל. אזיע באדעקט 8.6% פון דער ערד'ס אויבערפלאך שטח (אדער 29.9% פון דעם יבשה שטח) און, מיט בערך 4.427 ביליאן מענטשן, האט זי 60% פון דער וועלט'ס היינטיקער מענטשלעכער באפעלקערונג. אין דעם 20סטן יארהונדערט האט די באפעלקערונג פון אזיע געמערט פיר מאל.
די ימען ארום אזיע זענען דער מיטלענדישער ים, דער שווארצער ים, דער אינדישער אקעאן צו דרום, דער פאציפישער אקעאן צו מזרח און דער ארקטישער אקעאן צו צפון. אזיע איז צעשיידט פון אייראפע מיט די קאווקאז בערג און די אוראל בערג.
דער אזיע קאנטינענט איז דער גרעסטער פון אלע קאנטינענטן. אזיע באדעקט בערך 3/10 פון דער וועלט'ס יבשה, און האט מער איינוואוינער ווי אלע אנדערע קאנטינענטן מיט אומגעפער 3/5 פון דער וועלט'ס באפעלקערונג. אזיע באציט פון די פארפרוירענע ארקטישע ראיאנען אין צפון ביז די הייסע עקוואטארישע לענדער אין דרום, און אנטהאלט ריזיגע פוסטע מדבריות, ווי אויך די העכסטע בערג אין דער וועלט און פון די לענגסטע טייכן.
אזיע האט נישט קיין נאטירלעכע גרענעצן ווייל זי איז געאגראפיש פארבונדן מיט אייראפע, אבער קולטורעל איז פאראן א גרוייסער ווייט צווישן זיי. ס'איז ברייט אנגענומען צו רעכענען די גרענעצן פון אזיע מזרח פון די סועץ קאנאל, אוראל טייך און אוראל בערג, דרום פון די קאווקאז בערג, קאספישן ים און שווארצן ים. צו צפון פון אזיע געפינט זיך דער ארקטישער אקעאן, צו מזרח דער פאציפישער אקעאן און צו דרום דער אינדישער אקעאן.
דער נאמען אזיע שטאמט פון אוראלטע צייטן.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון אזיע איז אין אמת'ן די באזונדערע היסטאריעס פון מזרח אזיע, דרום-מזרח אזיע, דרום אזיע און דעם מיטל מזרח. אין די בארטן פעריפעריעס האבן זיך אנטוויקלט די אוראלטע ציוויליזאציעס פון דער וועלט, יעדע איינע ארום א פרוכבארן טאל, צווישן זיי מעסאפאטאמיע און דער אינדוס טאל. ס'איז מעגלעך אז זיי האבן געטוישט צווישן זיך וויסנשאפט און טעכנאלאגיעס, ווי מאטעמאטיק און דעם ראד.
דער איסלאמישער כאליפאט האט איבערגענומען דעם מיטל מזרח און צענטראל-אזיע ביי דער איסלאמישער עקספאנסיע אינעם 7טן יארהונדערט. די מאנגאלישע אימפעריע האט איינגענומען א גרויסן טייל פון אזיע אין דעם 13טן יארהונדערט, א שטח פון כינע ביז אייראפע.
דער שווארצער טויט, פון די שווערסטע פאנדעמיעס אין דער מענטשלעכער היסטאריע, האט אנגעהויבן אייגענטלעך אין די פארטריקנטע פלוינען פון צענטראל-אזיע, פון וואנעט ער איז ווייטערגעגאנגן אדורך דער זיידן גאס.
די רוסישע אימפעריע האט זיך אנגעהויבן פארגרעסערן אין אזיע פונעם 17טן יארהונדערט, און ענדלעך האט זי געהערשט איבער גאנץ סיביר און דעם גרעסטן טייל פון צענטראל-אזיע ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט. די אטאמאנישע אימפעריע האט געהערשט איבער אנאטאליע, דעם מיטל מזרח, צפון אפריקע און די באלקאן לענדער פונעם 16טן יארהונדערט. אינעם 16טן יארהונדערט האט די איסלאמישע מוגהאל אימפעריע געהערשט איבער א גרויסן טייל פון אינדיע. אינעם 17טן יארהונדערט האבן די מאנטשו איינגענומען כינע און זיי האבן געגרינדעט די טשינג דינאסטיע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזיע איז דער גרעסטער קאנטינענט אויף דער ערד. זי באדעקט 8.8% פון דער ערד'ס גאנצן אייבערפלאך—30% פון דער יבשה—און האט די גרעסטע בארטן-ליניע, לאנג 62,800 קילאמעטער. אזיע איז פלאצירט מזרח פונעם סועץ קאנאל און די אוראל בערג, און דרום פון די קאווקאז בערג און די קאספישער און שווארצער ימען. אזיע גרענעצט זיך צו מזרח מיטן פאציפישן אקעאן, צו צפון מיטן ארקטישן אקעאן און צו דרום מיטן אינדישן אקעאן. אזיע איז צעטיילט אין 48 לענדער, צוויי דערפון (רוסלאנד און טערקיי) זענען טייל אין אייראפע.
אזיע האט פארשידנדיקע קלימאטן און געאגראפיע. אין סיביר האט מען ארקטישן קלימאט, אבער דרום אינדיע און דרום-מזרח אזיע האבן א טראפישן קלימאט.
דער לענגסטע טייך אין אזיע איז דער יאנגצע טייך אין כינע. די הימאלייע צווישן נעפאל און כינע איז די העכסטע בארג קייט אין דער וועלט.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזיע האט דעם צווייטן גרעסטן ווערד-פראדוקט פון די קאנטינענטן, נאך אייראפע, אבער דעם גרעסטן ווען געמאסטן לויטן גלייכן קויפקראפט. אין 2011 זענען געווען די גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיעס אין אזיע די פון כינע, יאפאן, אינדיע, דרום קארעע און אינדאנעזיע. אין די שפעטערדיקע 1990ער און פריערדיקע 2000ער יארן, זענען די עקאנאמיעס פון כינע[1] און אינדיע, געוואקסן געשווינט, ביידע מיט א דורכשניטלעכער יערליכער געוואוקס ראטע פון מער ווי 8%. אנדערע לענדער אין אזיע וואס וואקסן גיך זענען ישראל, מאלייזיע,אינדאנעזיע, [באנגלאדעש]], די פיליפינען, פאקיסטאן, וויעטנאם, מאנגאליי, אוזבעקיסטאן און ציפערן, און מינעראל רייכע לענדער ווי קאזאכסטאן, טורקמעניסטאן, איראן, ברוניי, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, קאטאר, קואווייט, סאודי אראביע, באכריין, און אמאן.
אנגוס מאדיסאן שרייבט אז די טויזנט יאר פאר יאר 0 האט אינדיע געהאט די גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט. כינע האט געהאט די גרעסטע און מערסט פארגעשריטענע עקאנאמיע אין דער וועלט דורך א גרויסן טייל פון איר היסטאריע, ביז די בריטישע אימפעריע (אחוץ אינדיע) האט זי איבערגעיאגט אינמיטן דעם 19טן יארהונדערט. עטלעכע יארצענדלינגען אין דעם 20סטן יארהונדערט האט יאפאן געהאט די גרעסטע עקאנאמיע אין אזיע, און די צווייטע גרעסטע פון אלע לענדער אין דער וועלט, אריבערשטייגנדיג דייטשלאנד אין 1968 און דעם סאוועטן פארבאנד אין 1986. דאס האט געצויגן ביז 2010, ווען כינע האט איבערגעיאגט יאפאן צו ווערן דער וועלט'ס צווייטע גרעסטע עקאנאמיע.
דרום קארעע, טייוואן, האנג קאנג און סינגאפור האבן אלע די סטאטוס היינט פון אנטוויקלטע לענדער. דער שטערקסט אנטוויקלט האנדל-בלאק אין אזיע איז דער פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער.
אזיע איז אבער דער גרעסטער קאנטינענט אין דער וועלט, און איז רייך אין נאטירלעכע רעסורסן, ווי נאפט, וועלדער, פיש, וואסער, רייז, קופער און זילבער. טראדיציאנעל איז פאבריקאציע איז אזיע געווען דאס שטערקסטע אין מזרח און דרום-מזרח אזיע, ספעציעל אין כינע, טייוואן, דרום קארעע, יאפאן, אינדיע, די פילפינען און סינגאפור.
אין 2010 האט אזיע געהאט 3.3 מיליאנערן (ד"ה מענטשן וואס פארמאגן מער ווי US$1 מיליאן אחוץ די הייזער וואו זיי וואוינען), קעגן צפון אמעריקע מיט 3.4 מיליאן.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2012 איז די באפעלקערונג פון אזיע געווען 4.175 ביליאן.
נעפאל, א לאנד אין דרום איזע, האט זיך באוועגט דאס גיכסטע זייט 1970, בעיקר אין געזונט און בילדונג. היינט איז די לעבנס-ערווארטונג 25 יאר מער ווי אין די 1970ער יארן. מער ווי 80 פראצענט פון קינדער לערנען אין אן עלעמענטאר-שולע היינט, קעגן 20 פראצענט פאר פערציג יאר.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אזיע זענען פאראן עטלעכע שפראכן פאמיליעס. רוב לענדער אין אזיע האבן מער ווי איין שפראך וואס איז א מוטערשפראך. אין אינדאנעזיע רעדט מען מער ווי 600 שפראכן, אין אינדיע מער ווי 800, און אין די פיליפינען מער ווי 100. די פארשידענע פראווינצן פון כינע האבן אסאך שפראכן און דיאלעקטן.
רעליגיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעליגיעס הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם שטאמען אלע פון אינדיע אין דרום אזיע. אין מזרח אזיע, איבערהויפט אין כינע און יאפאן, האבן אנגעהויבן די רעליגיעס קאנפוציאניזם, טאאיזם און זען בודהיזם. די גרעסטע רעליגיע אין אזיע איז איסלאם. אויך איז פאראן קריסטנטום אין דער מערהייט פון לענדער אין אזיע. יידישקייט טרעפט מען אין ישראל מיט זיבן מיליאן יידן, אויך אין א טייל אנדערע לענדער זענען דא יידן, למשל אין האנג קאנג.
די מעשה וועגן דעם מבול ווערט דערציילט אין דער תורה. אויך אין אנדערע מקורות ווערט די מעשה געברענגט. אין דער מעסאפאטאמישער מיטאלאגיע ווערט דער מבול דערמאנט אינעם גילגאמעש עפאס. אויך אין אינדישער מיטאלאגיע און כינעזישער מיטאלאגיע ווערט דערמאנט דער מבול.
יידישקייט געפינט זיך מערסטנס אין ישראל, דאס היסטארישע היימלאנד פונעם יידישן פאלק. בערך העלפט פון די יידן היינט אין ישראל שטאמען פון לענדער אין אזיע און אפריקע (ספרדים) קעגן העלפט וואס קומען אייראפע און צפון אמעריקע (מערסטנס אשכנזים).
קריסטנטום איז גאנץ פארשפרייט ארום אזיע. אין די פיליפינען און מזרח טימאר איז קאטאליציזם די הערשנדיקע רעליגיע, אריינגעברענגט דורך די שפאניער און די פארטוגעזער.
דזשייניזם געפינט זיך מערסטנס אין אינדיע. סיקהיזם געפינט זיך אין אינדיע און אויך אין אינדישע געמיינדעס אין דרום-מזרח אזיע. טאאיזם געפינט זיך אין כינע, טייוואן, מאלייזיע און סינגאפור.
מאדערנע קאנפליקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייט דער צווייטער וועלט-מלחמה האבן פאסירט אין אזיע:
- די קארעאישע מלחמה
- די וויעטנאם קריג
- באנגלאדעש באפרייאונג מלחמה
- יום כיפור מלחמה
- איראנישע רעוואלוציע
- איראן-איראק מלחמה
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער נאבעל פריז געווינער פון אזיע איז געווען ראבינדראנאט טאגאר, א בענגאלישער דיכטער, דראמאטורג און פארפאסער פון סאנטיניקעטאן, היינט אין מערב בענגאל, אינדיע. ער איז באלוינט געווארן אין 1913 מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור. אויך האט ער געשריבן די נאציאנאלער הימענס פון באנגלאדעש און אינדיע.
צווישן די אזיאטישע פארפארסער וואס זענען געווארן באלוינט מיטן נאבעל פריז זענען יאסונארי קאוואבאטא (יאפאן, 1968) און מא יאן (כינע, 2012).
אנדערע אזיאטישע נאבעל פריז געווינער זענען סובראהמאניאן טשאנדראסעקאר, אבדוס סאלאם, ישראל אוימאן, מנחם בעגין, אהרן טשעכאנאווער, אברם הערשקא, דניאל כהנעמאן, שמען פערעס, יצחק ראבין, עדה יאנאט און קים דיי-דזשונג.
ליסטע פון לענדער אין אזיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ליסטע פון לענדער אין אזיע
- אוזבעקיסטאן
- אינדאנעזיע
- אינדיע
- איראן
- איראק
- אָמאַן
- אפגאניסטאן
- באנגלאדעש
- באכריין
- בהוטאַן
- ברוניי
- דרום קארעע
- וויעטנאם
- טייוואן
- טאדזשיקיסטאן
- טיילאנד
- טורקמעניסטאן
- יאפאן
- יארדאניע
- ישראל
- כינע
- לאאס
- לבנון
- מאלדיוון
- מאלייזיע
- מאנגאליי
- מיאנמאר
- נעפאל
- סאודי אראביע
- סינגאפור
- סרי לאנקא
- פאקיסטאן
- פאראייניגטע אראבישע עמיראטן
- פיליפינען
- צפון קארעע
- קאזאכסטאן
- קאטאר
- קאמבאדיע
- קואווייט
- קירגיזסטאן
- תימן
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Five Years of China's WTO Membership. EU and US Perspectives on China's Compliance with Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism, Legal Issues of Economic Integration, Kluwer Law International, Volume 33, Number 3, pp. 263-304, 2006. by Paolo Farah


text:
זכרון יעקב
קאארדינאטן: 32°34′15″N 34°57′06″E / 32.57083, 34.95167
זכרון יעקב און איז א מועצה מקומית (ארטיגער ראט) אין דער חיפה געגנט אין ישראל. זיין יורידיקציע איז איבער א שטח פון 32,000 דונאם. ער איז איז אמאל געווען א דארף אזא וואס הייסט א מושבה. אין יאר 1950 איז ער געווארן א מועצה מקומית. ער געפינט זיך 35 ק"מ דרום פון חיפה, און צען מינוט צו פארן אין דער בנימינה באן סטאנציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דארף זכרון יעקב איז געגרינדעט געווארן כ"ה כסלו ה'תרמ"ג דורך יידן פון דער חובבי ציון באוועגונג וואס האבן עמיגרירט פון רומעניע. די ערשטע קאלאניסטן זענען אנגעקומען פון רומעניע אין דער שיף "טאטיס" וואס האט געברענגט 228 יידן.
דער דארף איז געגרינדעט געווארן אין א געגנט וואס הייסט "זאמארין" אויף אראביש. די ערשטע איינוואוינער האבן געהאט אסאך שוועריגקייטן ביז באראן ראטשילד האט זיי גענומען אונטער זיין פליגל, און ער האט א נאמען געגעבן דעם דארף "זכרון יעקב" לזכר זיין פאטער.
באראן ראטשילד האט אויפגעבויט דעם דארף און האט געהאלפן די פארמערס איינפלאנצן וויינגארטנס. ער האט אויך אויפגעשטעלט א גרויסן קעלטער. די ערשטע וויינגארטנס האבן געליטן פון פילאקסערא און דער באראן האט דערפאר אריינגעברענגט נייע מינים פון וויינשטאקן פון אמעריקע.
איינער פון די באוואוסטע איינוואוינערס איז געווען דאקטער הלל יפה וואס האט געפירט א קאמף קעגן דער מאלאריע.


text:
חיים סאלאווייטשיק
ר' חיים הלוי סאלאווייטשיק (וואלאזשין, ה'תרי"ג - כ"א אב ה'תרע"ח), באקאנט אלס ר' חיים בריסקער.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' חיים איז געבוירן אין וואלאזשין צו זיין פאטער ר' יאשע בער דער „בית הלוי" אין יאר תרי"ג, ער איז געווען א גרויסער עילוי, און האט מחדש געווען א נייער גאנג אין לערנען עיון, ער האט מחבר געווען די ספר רבינו חיים הלוי אויפן רמב"ם, זיין שיטה אין לערנען איז אנגענימען געווארן אין פילע ישיבות איבער די וועלט.
רב חיים האט געהייראט די טאכטער פון רבי רפאל שפירא, אן איידעם פונעם נצי"ב.
זייערע זין זענען געווען:
- ר' ישראל גרשון סאלאווייטשיק (געב' תרל"ה, וואלאזשין), האט געהייראט מרת מרים חיה, טאכטער פון ר' משה מאטל ביאלער, אייניקל פונעם חידושי הרי"ם[1]
- הרב יצחק זאב סאלאווייטשיק דער בריסקער רב,
- רבי משה סאלאוויטשיק (דער פאטער פון ר' יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק פון באסטאן), רב אין ראסיין און כאסלאוויטש, ראש ישיבה פון ישיבת רבינו יצחק אלחנן
ווען זיין פאטער האט פארלאזט די ישיבה אין וואלאזשין האבן זיי זיך באזעצט אין סלוצק. אבער אין תרל"ג איז ער צוריק קיין וואלאזשין און, ביי דער עלטער פון 27, איז ער געווארן דער צווייטער ראש ישיבה מיטן נצי"ב. ווען די ישיבה איז פארמאכט געווארן אין תרנ"ב, איז ער געווארן שטאטס רב אין בריסק.
ער ליגט אין דעם ווארשעווער בית עולם לעבן זיין ווייב'ס זיידע, דער נצי"ב.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ענף עץ עבות, ברוך יצחק גוטער, עמ' רמג, הערה י


text:
13טן אפריל
דעם 13טן אפריל איז דער 103טער טאג פון יאר (104טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 262 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1829 - דער בריטישער פארלאמענט שענקט פרייהייט פון רעליגיע צו קאטאליקן אין בריטאניע
- 1945 - צווייטער וועלט קריג - די רויטע ארמיי באפרייט ווין
- 1975 - א בירגערקריג ברעכט אויס אין לבנון צווישן די קריסטן און מוסלמענער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1519 - קאטערין דע מעדיטשי, מלכה פון פראנקרייך (געש' 1589)
- 1570 - גיי פאקס, ענגלישער זעלנער, באשולדיגט אין דער פולווער אינטריגע (געפירט צום טויט 1606)
- 1743 - טאמעס זשעפערסאן, דריטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1826)
- 1963 - גארי קאספאראוו, רוסישער שאכשפיל גרויסמייסטער, בארעכנט דער גרעסטער שאכשפילער אין דער וועלט


text:
קאדעקס כאמוראבי
קאדעקס כאמוראבי איז אן אוראלטער מגילה געשריבן אויף אקאדיש אויסגעטשעטשעט אויף א שטיין פון די צייטן פון אברהם אבינו.
די מגילה איז געשריבן געווארן אויף א שטיין דורך כאמוראבי דער קעניג פון בבל (א'תתקס"ח - ב'י) דערגרייכט 281 געזעצן ווען א סך חוקים פון זיי וואס געהערט צו בין אדם לחבירו זיינען געראטן צו די חוקי התורה (וואס איז געשריבן געווארן ארום 450 יאר שפעטער).
דרוסנדיקע לינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לייענט מער וועגן די געראטנקייט צווישן די געזעצן פון כאמוראבי צו די תורה (העברעיש)
- לייענט אין "מנוף" וועבזייט די אפפרעג פון די רעליגיע צו די תנכישע פארשער (העברעיש)


text:
אברהם זכות
ר' אברהם זכות איז געבוירן אין יאהר ה'ר' אין סאלאמאנקא און נפטר געווארן אין יאהר ה'רע"ה. זיין פאטער איז ר' שמואל ב"ר אברהם זכות. א תלמיד פון דעם גדול ר' יצחק אבוהב.
ר' אברהם איז געווען א גרויסע גאון א בקי אין ש"ס ופוסקים, א גרויסער בעל מקובל, און א קלוגער אין פארשידענע חכמות ווי איסטארלאיגע שטערן, און היסטאריע, ער האט געשריבן דעם באקאנטן ספר ספר היוחסין, וואס איז פון די ערשטע היסטאריע ספרים ביי יודן. ער איז אויך געווען א מאטעמאטיקער און אן אסטראנאם און ער איז געווארן דער קעניגלעכער אסטראנאם אין פארטוגאל.
ער איז געבוירן אין סאלאמאנקא אין ספרד, און פון דארט איז געגאנגען קיין תוניס, איבעראל האבן גוים און אידן צוגלייך איהם מקבל פנים געווען צו הערן זיין חכמה.
עס ווערט פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה פון זיין חכמה, אז איינעם פון די קעניגן פון ספרד האט געהאט גרויס קנאה אויף איהם, און האט באשלאסן איהם אויסשפילן, ער האט איהם געפרעגט צו ער ווייסט פון וועלכע טויער ער וועט ארויס גיין פון דער שטאט און פון וועלכע ער וועט צוריק אריין קומען. ר' אברהם האט מיט זיין חכמה פארשטאנען אז דער קעניג וויל איהם שלעכטץ טועהן, האט ער געזאגט אז ער ווייסט, ער וועט עס פארשרייבן אויף א פאפיר, און ווען דער מלך וועט צוריק קומען וועט ער זעהן אז דארט שטייט פונקטליך געשריבן פון וואו ער איז ארויס.
ר' אברהם האט אפגעשריבן אויף א פאפיר, מען האט באהאלטן די פאפיר און קיינער האט נישט געטארן אריין קוקן דערין, דער מלך איז געגאנגען און האט אויסגעהאקט א נייעם טויער ארויסצוגיין פון דער שטאט, און איז פון דארט ארויס און צוריקגעקומען, דער מלך האט צוזאמען גערופן יעדן צו ווײַזן אז ר' אברהם איז א ליגנער, אבער ווי ערשטוינט איז ער געווארן ווען מען האט אויפגעמאכט דעם פאפיר איז דארט געשטאנען אז דער מלך וועט אויסהאקן א נייעם טויער פון דארט וועט ער ארויסגיין פון דער שטאט (נשמת חיים פכ"ב מאמר ג').
דער משנת חכמים פון מהר"ם חגיז שרייבט אויב ווילסטו וויסן פונקטליך די שלשלת היוחסין פון די חכמי המשנה און פון די חכמה גמרא, זאלסטו שטענדיג קוקען אין דעם גלוסטיגן ספר היוחסין.


text:
אידענטיטעט פאליטיק (יידנטום)
זעלביקייט (געהערונג) אויך אידענטיטעט איז די וועג ווי אזוי יעדער באקאנט זיך.
עס איז דא זעלביקייטן וואס דער מענטש קען טוישן, און אזעלכע ווערט מען מיט זיי געבוירן.
די 3 הויפט זעלביקייטן וואס מען קען טוישן:
1. בירגער - צו וועלכע רעגירונג געהערט מען (אמעריקאנער, ישראלי א.א.וו.).
2. פאלק - צו וועלכע פאלק געהערט מען. (א ייד, אן אראבער, א פאלעסטינער א.א.וו.)
3. רעליגיע - צו וועלכע רעליגיע געהערט מען. (ייד, מוסלעמער, קריסט א.א.וו)
- -די יידישע רעליגיע צעטיילט זיך אויף צווייען:
- א) מזרחיסטן - רעליגיעזע ציוניסטן און ממשיכי דרכו פון הרב קוק.
- ב) פרומע - רעליגיעזע אנטי ציוניסטן און מער אפגעשיידטע פון די וועלטלעכע קולטור.
- -ביי די פרומע אליינס צעטיילט זיך דאס אויף דריי:
- א) חסידים - גרופעס פון תלמידים וואס גלויבן אין א אדמו"ר און ממשיכי דרכו פון דער בעל שם טוב. די גרופעס צעטיילט זיך אין צענדליגע אונטער-גרופעס.
- ב) ליטוואקעס - איבערהויפט וואס קומען פון ליטע.
- ג) פרענקען - די טונקאלע וואס שטאמען פון עדות המזרח
- -ביי די פרומע אליינס צעטיילט זיך דאס אויף דריי:
- זעה אויך: פריוואטקייט.


text:
קרית ביאליק
קרית ביאליק איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איינע פון די שטעט אין די קריות, פון חיפה מעטראפאליטען שטח. אין יאר 1950 געווארן א לאקאלע ראט, און אין 1976 געווארן א שטאט.
די שטאט איז גערופן אויפן נאמען און אנדענק פון חיים נחמן ביאליק. אין קרית ביאליק וווינען 36,300 איינוווינער, געשאצט לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר יאר 2009.
די שטאט גרענעצט חיפה פון דרום, קרית מוצקין פון מערב, געגנטלעכע ראט זבולון, פון מזרח, און געגנטלעכע ראט מטה אשר פון צפון. די שטאט איז אכט און א האלב קילאמעטער לאנג, און צווישן דריי קילאמעטער, און 400 מעטער ברייט. די מוניציפאליטעט פון שטאט איז אויף א שטח פון 8,000 דונאם.
די ערשטע געגנט איז געגרינדעט געווארן דורך עולים פון דייטשלאנד, און אנהייב איז דאס געווען די נאמען "געגנט פון דייטשע עולים".
ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז די שטאט באמבאדירט געווארן, וויבאלד די שטאט געפונט זיך נאנט צו די חיפה נעפט רעפיינעריס. ביי די מלחמת השחרור, האבן אראבער אסאך געשטערט די איינוווינער.
אין די 1950ער יארן, איז געגרינדעט געווארן אן איבערגאנגס לאגער (מעברה), וואס אין 1960, איז געווארן א טייל פון דער שטאט.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האבן עטליכע ראקעטעס געטראפן די שטאט, און פאראורזאכט שאדענס אין פארמעגן.


text:
1849
1849 איז דאס 49סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1849 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר 1849 אין אין דעם יידישן קאלענדאר די יארן פון אינמיטן ה'תר"ט ביז אינמיטן ה'תר"י.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן יוני - דענמארק נעמט אויף א נייע קאנסטיטוציע און ווערט א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע.
- 4טן מערץ - זאקארי טיילאר ווערט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן מערץ - אלפרעד פאן טירפיץ, דייטשער אדמיראל, קאמאנדיר פונעם דייטשן פלאט ביים ערשטן וועלט קריג (געש' 1930)
- 14טן סעפטעמבער - איוואן פאוולאוו, רוסישער פיזיאלאג
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יוני - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1795)
- 17טן אקטאבער - פרעדעריק שאפען, פוילישער פיאניסט און קאמפאזיטאר (געב' 1810)


text:
מוסד (אגענטור)
מוסד איז דער מדינת ישראל אויסערן שפיאנאזש אגענטור אדער דער אגענטור פאר שפיאנאזש, און ספעציעלע מיסיעס, (העברעיש המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים), געגרינדעט אין יאר 1949.
איז געווארן באוויסט איבער די וועלט, פאר ספעציעל געלונגענע אקציעס, וואס דער מוסד האט דורכגעפירט, דער מוסד האט נישט קיין פארבינדונג מיט ישראל פאליטיק, נאר דירעקט אונטערן ווארט פונעם פרעמיער מיניסטער.
דער היינטיגער שעף פונעם מוסד איז מאיר דגן, זינט 2002, אמאל איז דער נאמען פונעם הויפט געווען א געהיימניס, און קיינער האט עס נישט געוויסט, אבער אין 1996 איז עס געטוישט געווארן, און זינט דעמאלט איז דער נאמען פארעפנטליכט געווארן.
דער פארכאפונג פון אדאלף אייכמאן, איז א באוויסטע אקציע איבער די וועלט.
יאסעלע שוכמאכער דער יינגל וואס זיין זיידע איז געווען פרום, און זיינע עלטערן נישט, און עס האט אויפגערודערט א וועלט, און האט דערווייטערט די סעקולערע יידן פון די רעליגיעזע.
די נקמה אין די פאראנטווארטלעכע פון דעם ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע וואו עלף זענען אומגעקומען, און די מוסד האט דערפאלגרייך אומגעברענגט, כמעט אלע מענטשן וואס האבן געהאט א האנט אין דעם, אין די נאכפאלגענדע יארן, אין אייראפע, ביירוט, לבנון. און אין טוניסיע, ביז 1979 זענען רוב שוין געווען טויט.
דאס אומדערפאלגרייכע אטענטאט פרווו, אויף כאלאד מאשאל, אין אמאן (יארדן) אין יאר 1997, וואס האט כמעט געברענגט די שלום אפמאך צווישן ישראל, און יארדאניע, צו א סוף.
די וועלט שפעקולירט, אז דער מוסד האט אומגעברענגט, עימאד מארניע דער שעף פון גענעראל שטאב פונעם כעזבאלא, אין דמשק, נאוועמבער 2007.
ווי אויך דאס אומקום פון מאכמוד על מאבכוך, וואס איז פארגעקומען אין דוביי, פאראייניקטע אראבישע עמיראטן, אין יאר 2010, ווערט פארעכנט אלס נישט א ספעציעל געלונגענע אטענטאט, דורכגעפירט דורכן מוסד.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וועבזייטל פונעם מוסד
- ערן אלדר, דמיון חופשי: הספר שמפרק את מיתוס המוסד, מעריב, 9טן אויגוסט 2012.


text:
מדרש תהלים
מדרש תהלים איז א מדרש אויף תהלים, עס הייסט ארגינעל מדרש שוחר טוב ווייל עס הייבט זיך אן מיטן פסוק "שוחר טוב יבקש רצון", אבער אסאך רופן עס מדרש תהלים.
עס געפינט דערין גאר אינטרעסאנטע מעשיות, אסאך וואס מען טרעפט אין ערגעץ נישט נאר דארט. א באקאנטער מדרש וואס דארט איז דער מקור איז דאס וואס שטייט אין מזמור אתם אמרתם לעבד נמכר יוסף חייכם אתה תאמרו בכל שנה עבדים היינו לפרעה במצרים. דער פשט איז אז גלות מצרים איז געווען פאר א עונש צוליב מכירת יוסף.
עס האט עטליכע פירושים ווי פון ר' יצחק בן ר' שמשון הכהן א איידעם פונעם מוהר"ל מפראג. פון ר' אהרן משה מפאדעווע גערופען הרא"ם (אגב: אין זיין הקדמה איז ער מפקפק אז דער ערשטער פירוש פון ר' יצחק ב"ר שמעון איז נישט פונעם איידעם פון מהר"ל). חידושי הרמ"ג, און אויך א פירוש פון ר' חיים פלאג"י.
שלמה באבער האט עס אויך געדרוקט מיט פארשידענע נוסחאות פון כתב יד. און ער האט דערויף א גרויסע מבוא מיט יעדער ווער עס ברענגט דער מדרש.
אין יאהר ה'תשס"ט האט עס איבערגדרוקט דער מכון המדרש המבואר מיט א הערליכען אויסטשעל און גוטע הערות ווי זייער סדר מיט אלע סארט מדרשים.


text:
12טן יוני
דעם 12טן יוני איז דער 163סטער טאג פון יאר (164סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 202 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1859 - זילבער ווערט אנדעקט אין די קאומאסטאק לאד, אין ווירזשיניע און נעוואדא.
- 1898 - האבן די פיליפינען זיך אפגעריסן פון דער שפאנישע הערשאפט און פארדינט זעלבסטשטענדיקייט.
- 1926 - בראזיל פארלאזט די פעלקער-ליגע אלס מחאה אויף דעם פלאן אריינצולאזן דייטשלאנד
- 1940 - 13,000 ענגלישע סאלדאטן גיבן זיך אונטער צום דייטשן פעלד מארשאל ראמעל.
- 1943 - 1,180 יידן ווערן דערשאסן צום טויט אריין אין א מאסן קבר אין אוקריינע, דורך די דייטשען.
- 1967 - די ערשטע ראקעט צו ווערן ארויסגעשאסן צו א צווייטן פלאנעט "ווערינא 4" האפנדיג צוריק צו ברענגען אינפארמאציע.
- 1978 - דער מערדער דוד בערקאוויטש "סאן אף סעם" ווערט פאראורטיילט צו 356 יאר אין תפיסה פאר 6 מארדן.
- 1987 - דער אמעריקאנער פרעזידענט ראנאלד רייגען פאדערט פון רוסישן פרעזידענט מיכאיל גארבאטשאוו אראפ צו נעמען די בערלינער וואנט.
- 1991 - באריס יעלצין ווערט ערוועלט אלס רוסישער פרעזידענט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1897 - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1977)
- 1899 - פריץ אלבערט ליפמאן, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געש' 1986)
- 1924 - דזשארזש הערבערט וואלקר בוש, 41סטער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 1929 - אנא פראנק, יידיש מיידל וואס איז אומגעקומען אין חורבן אייראפע, און האט געשריבן א טאגבוך וואו זי האט געשילדערט אירע לעצטע יארן (נפטר 1945)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1994 - הרב מנחם מענדל שניאורסאהן, דער "לובאוויטשער רבי" (געב' 1902)


text:
אינפיניטיוו
אין גראמאטיק איז א שם פועל אדער אינפֿיניטיוו (ענגליש: infinitive) א נאמען פון געוויסע ווערב פארעמעס.
אנדערשט ווי דער ווערב טוט דאס נישט אויסמשלן די גאנצע זאך, וואס דאן איז דאס פיינייט נאר עס איז און קורץ צום פונקט. דאס איז בלויז די הויפט און קורצער מיינונג פון א ווערב.
דאס טוט באטיטולען א פעולה פון די זאך, באגריף, אדער מענטש - אן די אריכות פון די גראמטישער באשטאנדטייל פון א באהעפטונג-ווארט ווי צו דעריבער 'טאן זאגט מען צו טאן, אדער זיין ווי איידער צו זיין, א.א.וו.
דער נאמען פון א פועל יוצא פון עפעס א זאך איז אויך אין כלל פון א שם פועל.
ביישפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צערענען איז די שם פועל פון דער שם דבר צארן.


text:
רוחאלא כומעיני
אייאטאלא רוחאלא כומעיני (3טן יוני 1989 - 17טן מיי 1990) איז געווען א שיאטישער איסלאם'ישער אימאם און א פאליטישער פירער פון די 1979 איראןער רעוועלאציע וואס האט אראפגעווארפן די מאכט פונעם לעצטן שאך אין איראן.
נאכפאלגנדיג די רעוואלוציע, איז כומעיני געווארן דער הויפט און העכערער פירער פון איראן, און ער איז פארבליבן אלס דער העכסטער סימבאלישער פאליטישער פיגור פון די נייע איסלאם'ישער רעפובליק ביז צו זיין טויט.
כומעיני איז באוואוסט אלס אן אנטי-קאלאניע'אלישער פירער וואס האט באשאפן די נאך-קאלניע שטאט, איסלאם'ישער רעפאבליק פון איראן נאך א רעפערענדום.
ער איז געווען פארעכענט ווי א גרויסער צדיק אדער נביא וואס האט אויפגעלעבט דער קאנצעפט אז די גייסטישע זאלן זיין די פירער פון די אראבער, ער איז געווען פארגעטערט און פארהייליגט אלס רוחניותדיגער פירער פאר שיא מוסולמענער איבער די גארער וועלט.
ער איז געווען די טיים מאגאזין'ס מענטש פון יאר אין 1979 אויך אלס איינער פון די טיים מאגאזין'ס 100 מערסטע אייפלוסרייכסטע מענשטן פון עפאכע ליסטע, אין די 20'סטע יאר הונדערט.
אין 1989 האט ער ערלקערט א פאטווא פארארדענונג די הינריכטונג פון סאלמאן ראשדי פאר אפיקורסות.


text:
בולגאריע
בולגאַריע איז א לאַַנד אין דרום-מזרח אייראפּע. די הױפּטשטאָט איז סאָפיע. זי גרענעצט פינף לענדער: רומעניע צו צפון (בעיקר דורכן דוניי), סערביע און די רעפובליק פון מאקעדאניע צו מערב, און גריכנלאנד און טערקיי צו דרום; און דעם שווארצן ים צו מזרח.
די גרעסטע שטעט נאך סאפיע זענען פלאוודיוו (באפעלקערונג 338,153) און ווארנא (באפעלקערונג 334,870).[1]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם סוף פונעם 6טן יאר-הונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן די ערשטע בולגארישע אימפעריע. אין 1018 איז די אימפעריע געווארן א טייל פון דער ביזאנטישער אימפעריע.
ביי די צווייטע וועלט קריג איז בולגאריע געווען די איינציגסטע לאנד וואו די בירגער האבן פראטעסטירט אין די מאסן אז מען זאל נישט שיקן די יודן צו די פארניכטונג לאגערן. און די רעגירונג איז דאן טאקע געווען געצווינגען צו אפשטעלן די מאסן-דעפארטאציעס, כדי צו פארמיידן א בירגער-קריג.
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט פעלדער פון פארשונג און אנטוויקלונג זענען ענערגיע, נאנאטעכנאלאגיע, ארכעאלאגיע און מעדיצין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 2011 צענזוס


text:
באן
א באן איז א טעכנאלאגישע מיטל צו אריבער פארן צווישן ווייטע ערטער, צווישן שטעט און צווישן מדינות. א באן וואס פארט צווישן מדינות הייסט א צוג. אויך איז דא באנען וואס פארן אדורך אין די שטעט: "שטאטישע באנען" און "אונטערערדישע באנען".
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באן איז אנטוויקלט געווארן אין דעם 19טן יארהונדערט (אין 1830). די ערשטע באן איז געפארן בלויז עטלעכע קילאמעטער אויף א דאמף מאטאר אין גרויסבריטאניע. טיפער אין דעם 20סטער י"ה איז שוין די באן געווען פארשפרייט אין רוב אייראפע.
די באן איז געוועזן א געוואלדיקע אויסברעך זינט טויזנטער יארן צוריק. ביז ווען די באן איז דערשינען געווארן, האבן מענטשן זיך געוואנדערט דורך פערד מיט וועגינער, וואס דערפאר האט דער פארן געדויערט זייער לאנג מיט פיל סכנות אויף די וועגן, אדער האט מען זיך געוואנדערט מיט שיפן וואס האבן געפארן זייער שטאט דורך פארהאנגען. צוליב דעם האבן זיך דאן רוב מענטשן נישט ערלויבט צו באזוכן אנדערע ערטער אינדרויסן פון זייער דערפל. אבער זינט די באן איז דערשינען געווארן האט דאס פארענדערט די וועלט אין גאר א סך ענינים, צ.ב.ש האט דאס צוגעברענגט צו די באדארפעניש צו פארן אויף דאטשע און פארברענגען אויף וואקאציע, און איבערהויפט האט דאס פארענדערט די האנדל אין ווירטשאפט. (זע אױך אינדוסטריעלע רעוואלוציע)
אין דעם 20סטן י"ה האט זיך אנטוויקלט אין פאריז און אין לאנדאן די שטאטישע באנען און די אונטערערדישע באנען.
מעכאניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז פאראן עטלעכע ערליי באנען אין דער וועלט. די באנען וועלכע פארן אויף ווייטע ערטער ווערן געטריבן דורך א לאקאמאטיוו (א לאקאמאטיוו איז די ערשטע טייל פון די באן אין וועלכע די מאטאר ליגט און שלעפט די איבריגע וואגאנען) און די וואס פארן אין שטאט ארבעט דורך עלעקטריק אדער מאגנעט. א באן איז נישט צופיל אנדערש ווי אן אויטא נאר האט א גרעסערע מאטאר און נעמט קראפט דורך אנדערע וועגן און אנשטאט פארן אויפ'ן שאסיי פארט עס אויף שינעס וועלכע האלט איר גלייך.
די ערשטע באנען (לאקאמאטיוון) האבן גענומען קראפט דורך פארע מאטארן דאס איז הייס וואסער וואס האט ארויסגעגעבן פארע וואס האט געדרייט דעם מאטאר. שפעטער האט מען אנגעהויבן נוצן עלעקטריק מאטארן וואס ווערן געטריבן דורך דיזל גאז. רוב באנען ווערן היינט געטריבן דורך דיזל מאטארן.
עס פארשטייט זיך אז צו שלעפן א באן אנגעפילט מיט סחורה פאדערט זיך גאר א שטארקע מאטאר מינימום ווי עטליכע טויזנט אויטאס [די באן אליין אן קיין משא וועגט טויזנט מאל אזויפיל ווי אן אויטא]. ס'איז אבער נישט אזוי, א באן האט געווענליך א 12 צילינדער מאטאר מיט צווישן 3 און 4 טויזנט פערד קראפט וועלכע איז נישט מער ווי מאקסימום 15 מאל אזוי שטארק ווי א געווענליכן אויטא וואס האט בערך 200 פערד קראפט. דאס איז ווייל א זאך וואס ליגט אויף שינעס לאזט זיך גרינגער שלעפן. טאקע דערפאר האט א באן אייזערנע רעדער ווייל לופט רעדער גייען ארויף און אראפ ווען עס דרייט זיך און דאס נוצט מער קראפט. כדי די רעדער זאלן נישט גליטשן איז דא אין יעדע באן אסאך זאמד וואס ווערט דורך ספעציעלע רערן ארויסגעשפריצט צו די רעדער ווען עס ווערט גליטשיג. די זאמד שפריצן סיסטעם ווערט אפערירט אויטאמאטיש דורך עטליכע סענסארס אונטערן באן.
מיט נאך א זאך איז א מאטאר פון א באן אנדערש ווי ביי אן אויטא. אן אויטא האט א טראנסמיסיע וועלכע קאנטראלירט דעם מאטאר און די ציינראדן (גירס) ווען עס זאל גיין שנעלער אדער לאנגזאמער. א באנ'ס מאטאר ארבעט שטענדיג די זעלבע שנעל און צודעם איז דא אן אזוי גערופענער הייבריד סיסטעם וואס קאנטראלירט די ציינראדן זעלבסט. טאקע ווייל עס איז נישט פאראן קיין טראנסמיסיע קען די באן נישט פארן אזוי שנעל (געווענליך פארט א צווישן 50 און 70 מייל פער שטונדע). אויב מען וואלט דווקא יא געוואלט לייגן א טראנסמיסיע אין א באן וואלטן געמוזט זיין גאר אסאך ציינראדן און וואלט אויפגענומען צופיל פלאץ. א באן פרעסט נישט מער ווי 1.5 גאלאן דיזל פער מייל מיט א געווענליכע משא. דיזל איז קרעפטיגער ווי געווענליכע גאזאלין.


text:
טינט
טינט איז א פליסיקייט געמאכט פון שטויב וואס ווערט צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל עס צו מאכן פליסיג. טינט ווערט גענוצט צו פארבן בילדער און שרייבן טעקסט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאליגע צייטן פלעגט מען מאכן טינט פון געוויסע זאלצן וועלכע האבן אנטהאלטן אייזן און זיך אדער בליי. מען האט אויסגעארבעט די עלעמענטן און דאס צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל און אזוי האט מען געהאט טינט.
פארשטייט זיך אז עס איז נאר געווען שווארצע טינט און מען האט נאך אפילו נישט געהאט קיין השגה פון מאכן קאלירטע טינט. היינט ווערן אלע ערליי טינט און פעינט געמאכט פון כעמיקאלן. אלענספאל, ווערט די טינט געמאכט אין א שטויב וואס ווערט אנגערופן אין ענגליש א "פיגמענט". צו יעדע סארט טינט ווערט די פיגמענט געמישט מיט אן אנדערע פליסיקייט, געוואנדן צו וואס מען וויל עס נוצן.
טינט סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בדרך כלל זענען פאראן 3 ערליי טינט. טינט פון א פעדער, טינט פאר פרינטערס, און פאר צייכענונגן. יעדע סארט פון די טינטן ווערן געמישט אויף אן אנדערע וועג. טינט פאר פעדערס איז גאר שטארק קאנצעטרירט און איז געמישט מיט קלעב און אויל עס זאל נישט פרייערהייט ארויסרינען פון די פעדער. טינט פון פרינטערס זענען זייער פליסיג ווייל עס דארף טאן א שנעלע ארבעט.
קאלירטע טינט איז אויסגעטראפן געווארן ערשט אין ענדע 18'טן יאר-הונדערט. קאלירטע טינט קען אנטהאלטן ביז 15 אנדערע אינהאלטן (אינגרידיענטס) און איז א שווערע פראדעצור צו מאכן. עס זענען נאר פאראן דריי קאלירטע טינט וועלכע מען מאכט: געל, רויט, און בלוי. די איבעריגע קאלירן ווערן געמאכט פון צוזאמענמישן די קאלירן (צום ביישפיל: פון בלוי און געל ווערט גרין. פון רויט מיט געל ווערט אראנזש. פון רויט מיט בלוי ווערט פוירפל א.א.וו.).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דער חורבן, גוט באַקאַנט אויף דער גאָרער וועלט מיטן העברעיִשן באַגריף "שואה", איז דער באַצייכענונגס-נאָמען פֿאַר דער סיסטעמאַטישער פֿאַרניכטונג פֿון ייִדישן פֿאָלק, וואָס די נאַציס און זייערע קאָלאַבאָראַטאָרן האָבן דורכגעפֿירט אין פֿארלויף פֿון דער צווייטער וועלט-מלחמה.
די אַנטיסעמיטישע רדיפֿות זענען נישט געווען קיין זעלטענע דערשײַנונג אין דער ייִדישער געשיכטע. אָבער דער חורבן איז געוואָרן אַן אויסנאַמלעכע געשעעניש מיט זײַן דימענסיע, מעטאָדן און אויך מיט דער אידעאָלאָגיע, וואָס האָט עקזיסטירט הינטער אים: ער איז געווען אַ ראַסיסטישער און נישט קיין רעליגיעזער.
אַנטיסעמיטיזם איז אין עצם אַ סאָרט ראַסיזם. דאָס איז אַ וועלט-אָנשויונג, וואָס באַמיט זיך פֿאָרצושטעלן אַ מענטש אויף אַ כּמו-וויסנשאַפֿטלעכן אופֿן ווי אַן אָפּגעטיילטן פֿון דער הערשנדיקער, אָדער אַפֿילו אַלגעמיינער, באַפֿעלקערונג פֿונעם טאָג פֿון זײַן געבוירן ווערן, צוליב זײַן אַנדערשטקייט. דער ראַסיזם האָט די טענדענץ צוצושרײַבן יעדער ראַסע מאָראַלישע קוואַליטעטן און אייגנשאַפֿטן, וואָס קענען זיך נישט ענדערן. דער ראַסיזם צעטיילט אַפֿילו די מענטשהייט לויט אַ היעראַרכיע פֿון ראַסן — אויבערשטע און נידעריקע. ראַסיזם פֿירט מיינסטנס צו דיסקרימינאַציע צווישן מענטשן אויפֿן יסוד פֿון זייער ראַסיסטישן קוואַל.
אין מיטלאַלטער זענען די ייִדן געווען אַ מינדערהייט אין דער קריסטלעכער אייראָפּע; זיי האָבן געהאַט אַן אַנדער רעליגיע, קולטור און געפֿירט אַנדערש זייער לעבנס-שטייגער. די באַציִונג פֿון דער קריסטלעכער סבֿיבֿה צו די ייִדן איז שטענדיק געווען אַ פֿילפֿאַרביקע און האָט זיך כאַראַקטעריזירט נישט נאָר דורך פײַנטשאַפט. נישט איינמאָל האָבן זיך אַנטוויקלט צווישן די ייִדן און זייערע שכנים גוטע צווישן-באַציִונגען, און אין אַ סך פֿאַלן — באַציִונגען פֿון סאָלידאַריטעט. אָבער אין קריסטלעכן רוים האָבן געהערשט כּוחות און שטראָמען וואָס, אָנשפּאַרנדיק זיך אויף דער קריסטלעך-טעאָלאָגישער דאָגמע, האָבן זיי געשטערט און געשעדיקט די גוטע באַציִונג צו די ייִדן. די פֿונדאַמענטאַלע שטעלונג פֿון קריסטנטום האָט געזען אין די ייִדן די יעניקע, וואָס האָבן געזינדיקט מיט נישט אַנערקענען ישו און די עוואַנגעליע. דערצו נאָך האָט מען די ייִדן באַשולדיקט אינעם טויט פֿון ישו-הנוצרי. לויט דער קריסטלעכער רעליגיע האָט גאָט באַשטראָפֿט די ייִדן צוליב זייער חטא און זיי זענען דעריבער צעזייט געוואָרן איבער דער גאַנצער וועלט, אָן אַ היים-אָרט און אָן אַן אומאָפּהענגיקער עקזיסטענץ.
די קריסטן האָבן געזען אין דער פֿונאַנדערשפּרייטונג פֿון די ייִדן אַ באַווײַז פֿון ריכטיקייט מכּוח דער קריסטלעכער רעליגיע און אירע פּרינציפּן, און געהאַלטן, אַז עס איז וויכטיק די ייִדן זאָלן עקזיסטירן אויף אַ נידעריקערן שטאַפּל צווישן דער קריסטלעכער געזעלשאַפֿט. זיי האָבן געגלייבט, אַז סוף-כּל-סוף וועלן די ייִדן אָננעמען דעם קריסטנטום און מיט דעם וועט קומען די רעטונג פֿון דער וועלט.
דער אַנטיסעמיטיזם איז דערגאַנגען צו זײַן העכסטער מדרגה אין דער נאַצישער אידעאָלאָגיע, וועלכע האָט געשילדערט די מענטשלעכע געשיכטע ווי אַ קאַמף צווישן ראַסן, אין וועלכן דער אַרישער ראַסע איז באַשטימט געוואָרן די פּאָזיציע פֿון "הערן-ראַסע", וואָס דאַרף פֿאַרשקלאַפֿן די נידעריקערע ראַסעס און, דער עיקר, קעמפֿן קעגן די ייִדן. די נאַציס האָבן דעפֿינירט די ייִדן ווי די אָנגעהעריקע צו דער "אַנטי-ראַסע", וואָס שטעלט אין סכּנה די וועלט. די דאָזיקע אידעאָלאָגיע איז געוואָרן דער צענטראַלער טרײַב-כּוח, וואָס האָט געבראַכט צו דער פֿאַרניכטונג פֿון די 6 מיליאָן ייִדן.
אָפֿיציעל האָבן די נאַציס באַשלאָסן אויף זייער וואַנזעע-קאָנפֿערענץ, דעם 20סטן יאַנואַר 1942, אין בערלין, דורכצופֿירן די פֿאַרניכטונג פֿון 11 מיליאָן ייִדן. אָבער אָנגעהויבן האָט זיך די פֿאַרניכטונג נאָך מיט אַ האַלב יאָר פֿריִער, ווען דײַטשלאַנד האָט אַטאַקירט דעם סאָוועטן-פֿאַרבאַנד דעם 22סטן יוני 1941. מיט זייער אַרײַנדרינגונג אין ליטע, וואָס איז געווען אויף דער גרענעץ מיט דײַטשלאַנד, האָבן די דײַטשע מיליטער-איינהייטן, די "אײַנזאַצגרופּן", אָנגעהויבן צו מאָרדן די ייִדן, וווּ נאָר זיי האָבן זיי געטראָפֿן.
איך פּערזענלעך בין אַרעסטירט געוואָרן דעם 24סטן יוני און געזאָלט דערשאָסן ווערן אינעם 7טן פֿאָרט אין קאָוונע צוזאַמען מיט נאָך 7,000 ייִדן. צו מײַן מזל, בין איך געווען איינער פֿון די זיבן ייִדן, וואָס האָבן זיך געראַטעוועט פֿון יענער אַקציע, און אַלע אַנדערע זענען דערמאָרדעט געוואָרן. פֿון די זיבן בין איך געווען דער איינציקער, וואָס איז זוכה געווען איבערצולעבן די מלחמה. איך האָב פֿאַרלוירן אין דעם חורבן מײַנע עלטערן און צוויי ברידער און געבליבן לעבן צוזאַמען מיט אַ ייִנגערן ברודער. ערשט נאָך אונדזער באַפֿרײַונג דורך דער רויטער אַרמיי, האָבן מיר — צוזאַמען מיט דער גאַנצער וועלט — זיך דערוווּסט וועגן די מיליאָנען דערמאָרדעטע ייִדן.
אַזוי לאַנג ווי די ייִדן זענען געווען די איינציקע קרבנות פֿון היטלעריזם, האָט אויף דעם די וועלט נישט רעאַגירט. ווען ס'איז קלאָר געוואָרן, אַז דער היטלעריזם באַדראָט די גאַנצע וועלט, איז שוין פֿאַר די זעקס מיליאָן ייִדן געווען צו שפּעט. דער דײַטשער גלח מאַרטין נימאַלער, אַן אַנטי-היטלעריסט, וואָס איז געווען פֿאַרשיקט אין די קאָנצענטראַציע-לאַגערן פֿון זאַקסענהאַוזען און דאַכאַו, האָט דערקלערט: "צוערשט האָבן די נאַציס גערודפֿט די קאָמוניסטן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין נישט געווען קיין קאָמוניסט. דאַן האָבן זיי גערודפֿט די ייִדן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין נישט געווען קיין ייִד. דאַן האָבן זיי גערודפֿט די קאַטאָליקן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין געווען אַ פּראָטעסטאַנט. דאַן זענען זיי געקומען צו מיר און עס איז שוין נישט געווען ווער עס זאָל זיך אָננעמען פֿאַר מיר".
נאָך מײַן באַפֿרײַונג האָב איך נאַיִוו געקלערט, אַז אַנטיסעמיטיזם מיינט דאָך מאַסן-מאָרד, חורבן; צו זײַן אַן אַנטיסעמיט וועט פֿון איצט אָן זײַן אַ שאַנדע. שוין אַ יאָר שפּעטער, ווען איך בין אַנטלאָפֿן פֿון ליטע קיין פּוילן, האָב איך זיך דערוווּסט, אַז די פּאָליאַקן האָבן דערמאָרדעט נאָך דער מלחמה ייִדן, וואָס האָבן זיך אומגעקערט אַהיים פֿון די פֿאַרניכטונגס-לאַגערן און פֿון סאָוועטן-פֿאַרבאַנד, און האָבן געוואָלט צוריקצובאַקומען זייערע פֿאַרמעגנס. ווען איך בין געקומען אין אָקטאָבער 1945 קיין זאַלצבורג, האָב איך זיך אָנגעשטויסן דאָרט אין אַן אַנטיסעמיטישן אויסברוך, ווען אַן עסטרײַכישער שאָפֿער פֿון אַן אויטאָבוס האָט אַרויסגעוואָרפֿן אַ ייִדישן פּליט.
דעם 11טן אַפּריל הײַיאָר איז געוואָרן 47 יאָר זינט עס האָט זיך געעפֿנט אין ירושלים דער אײַכמאַן-פּראָצעס. אַדאָלף אײַכמאַן איז געמישפּט געוואָרן אין ירושלים פֿאַר די פֿאַרברעכנס קעגן דעם ייִדישן פֿאָלק און קעגן דער מענטשהייט. אין זײַן דערעפֿענונג-רעדע אין געריכט האָט דער ישׂראלדיקער פּראָקוראָר, גדעון האַוזנער, דערקלערט צווישן אַנדערע:
"אויפֿן פּלאַץ, וווּ איך שטיי איצט פֿאַר אײַך, ריכטער פֿון ישׂראל, צו באַשולדיקן אַדאָלף אײַכמאַנען, שטיי איך נישט אַליין. עס געפֿינען זיך מיט מיר הײַנט דאָ זעקס מיליאָן פּראָקוראָרן, אָבער זיי קענען זיך נישט שטעלן אויף זייערע פֿיס, אָנצוּווײַזן מיט זייערע פֿינגער אויף דער גלעזערנער צעל, וווּ איר געפֿינט זיך, און אויסשרײַען: "מיר באַשולדיקן!"
אײַכמאַן איז פֿאַרמישפּט געוואָרן צום טויט. דער העכסטער געריכט האָט אָפּגעוואָרפֿן זײַן אַפּעלאַציע און ער איז אויפֿגעהאָנגען געוואָרן אין דער רמלהער תּפֿיסה.
אין "יד-ושם" אין ירושלים זענען פֿאַראַן די ליסטעס פֿון 4 מיליאָן נעמען פֿון די ייִדישע קרבנות און דער אײַכמאַן-פּראָצעס האָט געבראַכט צו אַ קאָלאָסאַלער ווענדונג אין דער באַציִונג צום חורבן. דער פּראָצעס איז זייער ברייט באַריכטעט געוואָרן אויף דער גאַנצער וועלט און האָט מיט דעם געבראַכט דעם חורבן אין זײַן פֿולער באַדײַטונג צום אויפֿמערק און באַוווּסטזײַן פֿון די פֿאַרשידנאַרטיקסטע קרײַזן אויף דער גאָרער וועלט. פֿאַר די ייִדן, סײַ אין ישׂראל און סײַ אין גלות, האָט דער מישפּט געבראַכט טאָג-טעגלעך אין פֿאַרלויף פֿון צוויי יאָר די איבערלעבונגען פֿון גרויסן אומגליק מיט אַלע זײַנע שוידערלעכסטע פּרטים.
דער אײַכמאַן-פּראָצעס האָט געשטאַרקט די האָפֿענונג, וואָס האָט געהערשט צווישן אונדז, די איבערגעבליבענע פֿונעם חורבן, אַז עס וועט סוף-כּל-סוף נעמען אַן ענדע צום אַנטיסעמיטיזם. מיר האָבן געוואָלט גלייבן, אַז די וועלט וועט פֿונדעסטוועגן פֿאַרשטיין, אַז עס איז נישטאָ קיין ערגערע זאַך ווי די שׂינאה צום מענטשן, וואָס האָט געבראַכט צו די פֿאַרניכטונגס-לאַגערן און גאַז-קאַמערן. אָבער 47 יאָר נאָכן אײַכמאַן-פּראָצעס זענען מיר לעבעדיקע עדות, אַז דער אַנטיסעמיטיזם — דעפֿינירט ווי די לענגסטע שׂינאה אויף דער וועלט — איז נישט פֿאַרשוווּנדן. יעדן טאָג שטאַרקט זיך די איבערצײַגונג אין אמת פֿון ייִדישן שפּריכוואָרט, אַז "דער וועלט איז געגעבן געוואָרן 10 מאָסן פֿון ליידן: 9 פֿון זיי האָבן באַקומען די ייִדן און וואָס איז געבליבן — די גאַנצע וועלט".
מתּנות, וואָס אַנדערע פֿעלקער האָבן געירשנט מיט זייער געבורט, האָט ישׂראל נישט באַקומען אומזיסט, זי האָט געמוזט שטאַרק קעמפֿן פֿאַר זיי: אונדזער סוּווערעניטעט, אונדזער לאַנד, אונדזער ביסל וואַסער, אונדזער הויפּטשטאָט, די זיכערקייט פֿון אונדזערע הײַזער און לעבנס. אונדזערע צרות און שוועריקייטן זײַנען די איינציקע זאַך, וואָס קיינער האָט קיינמאָל נישט פּרובירט אַוועקצונעמען פֿון אונדז.
עס עקזיסטירט אַפֿילו די אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן. די סיבה פֿאַר דעם איז, אַז די וואָס האָבן אונדז פֿײַנט — זייערע מאָטיוון, שטרעבונגען און מיטלען, ווי אויך זייערע העלפֿער און שטיצער — האָבן זיך נישט געענדערט אין פֿאַרלויף פֿון דער געשיכטע. עס עקזיסטירט אַ בונד פֿון עלעמענטן — דיאַמעטריש קעגנזעצלעך איינער צום אַנדערן — אָבער אַלע צוזאַמען זענען זיי געצילט קעגן די ייִדן און דער ייִדישער מדינה.
וואָס אַנדערש איז געמיינזאַם פֿאַר די אַנטיסעמיטן אין רוסלאַנד אָדער פּוילן, נעאָ-נאַציסטן אין ענגלאַנד אָדער דרום-אַפֿריקע, געגאָלטע נאַציסטן אין דײַטשלאַנד און נעאָ-פֿאַשיסטן אין איטאַליע, אַ "ליבעראַלן" רעדאַקטאָר פֿון דער "פֿאַראייניקטער קירכע" אין קאַנאַדע און אַן אַנטי-עקומענישן וואָרטזאָגער פֿון וואַטיקאַן, אַן אַראַבישן טעראָריסט פֿון "שוואַרצן סעפּטעמבער", אַ ווײַסן "טאַקואַראַ"-ראַסיסט אין אַרגענטינע און די צוויי אַמעריקאַנער פּראָפֿעסאָרן — דזשאַן מירשהיימער און סטיוו וואָלט — וואָס האָבן לעצטנס פּובליקירט זייער בוך: "די ישׂראלדיקע לאַבי און אַמעריקעס פּאָליטיק"?
אַן אַמעריקאַנער גוטבאַזיצער, אַ פֿאַרזיכערונג-אַגענט, אַן אַפֿראָ-אַמעריקאַנער לערער און זייער גלײַכן, ווען זיי לייענען דאָס בוך, וועלן זיי אַלע, אויב נישט די מערהייט פֿון זיי, גלייבן, אַז די ייִדן הערשן אין דער אַמעריקאַנער פּאָליטיק, איבער אירע פּאָליטיקער און אין דער אַמעריקאַנער טעלעקאָמוניקאַציע. מיט איין וואָרט — זיי הערשן אין אַמעריקע. אין דער מיינונג פֿון די צוויי פּראָפֿעסאָרן, איז דער טעראָר אין אַמעריקע אַ רעזולטאַט פֿון אַמעריקעס שטיצע פֿאַר ישׂראל, און דעריבער איז ישׂראל נישט קיין פֿרײַנד פֿאַר אַמעריקע, נאָר אַ לאַסט.
איז דאָס נישט קיין אַמעריקאַנער ווערסיע פֿון די "פּראָטאָקאָלן פֿון זיקני-ציון" — אַ געכּשרטער אַמעריקאַנער אַקאַדעמישער אַנטיסעמיטיזם?
אָבער אין דער צײַט, וואָס אונדזערע פֿײַנט און זייערע שטרעבונגען, ווי אויך די גלײַכגילטיקייט פֿון דער וועלט, זענען די זעלבע ווי זיי זענען געווען מיט איבער 60 יאָר צוריק, האָבן מיר, ייִדן, זיך געענדערט. אונדזער מדינה מיט איר סוּווערעניטעט זענען געווען דער קאַטאַליזאַטאָר, און אונדזער געשטאַלט אין די אויגן פֿון די נישט ייִדן, ווי אויך אונדזער רעאַליטעט, האָבן זיך געענדערט. טויזנטער יאָרן איז דער ייִד געווען אַ שוואַכער און גערודפֿטער. ווען אַ ייִדיש קינד האָט באַקומען קלעפּ, האָט ער געהאַט מורא צו שלאָגן צוריק. הײַנט איז עס גאָר אַנדערש. דער ייִד איז אַ נײַ-געבוירענער; ווען מען שלאָגט אים, שלאָגט ער צוריק.
וואָס שייך דער אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן: נישט נאָר וואָס די דאָזיקע טענדענץ וואַשט ריין די שולדיקע פֿון זייערע פֿאַרברעכנס, נאָר זי לייגט די שולד אויף די קרבנות; אויף די, וואָס האָבן איבערעלעבט דעם גיהנום אויף זייערע קערפּערס. די קרבנות זענען באַשולדיקט אין האָבן אויסגעטראַכט דעם בילבול פֿון פֿאַרניכטונג.
היסטאָריקער זעען אין דער אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן אויך די פֿאָלגנדיקע מאָטיוון:
(—) אַ פּרוּוו צו רייניקן דעם פּערזענלעכן און קאָלעקטיוון געוויסן; אָפּוואַשן די הענט און באַרעכטיקן די גלײַכגילטיקייט; נישט רעאַגירן אויף אַזאַ שוידערלעכן טאַט ווי די מאַסן-מאָרדן פֿון די ייִדן.
(—) אַן אַקציע צו דעליגיטימיזירן דעם פּאָליטישן ציוניזם און מדינת-ישׂראל, וועמענס אויפֿריכטונג און רעכט צו עקזיסטירן זענען צוזאַמענגעבונדן מיטן חורבן.
(—) דער ווילן צו פֿאַראייביקן דאָס געשטאַלט פֿון ייִדן, ווי אַ הערשנדיקע גרופּע איבער דער גאַנצער וועלט, ווי עס איז באַשריבן אין די "פּראָטאָקאָלן פֿון זיקני-ציון", און ווי אַ מחנה וואָס האָט דעם כּוח אַרײַנצושלעפּן די גאַנצע וועלט אין אַ ליגן, וואָס זי האָט געשאַפֿן.
די טענות פֿון די חורבן-אָפּלייקענער זענען פֿאָלגנדיקע:
(—) דער חורבן האָט בכלל נישט עקזיסטירט.
(—) נישט היטלער אָדער עמעץ אַ צווייטער פֿון די נאַצי-פֿירער האָט קיינמאָל נישט געגעבן אַ באַפֿעל צו פֿאַרניכטן די ייִדן.
(—) די נאַציס האָבן זיך קיינמאָל נישט באַנוצט מיט גאַז-קאַמערן צו פֿאַרניכטן די ייִדן.
(—) די צאָל פֿון 6 מיליאָן אויסגעמאָרדעטע ייִדן איז אַ העכסט-איבערגעטריבענע. לויט אַ טייל אָפּלייקענער איז די צאָל קרבנות געווען אַ מיליאָן, און לויט אַנדערע — בלויז אייניקע הונדערטער טויזנט. (אַגבֿ, די צאָל פֿון 6 מיליאָן קרבנות אינעם חורבן האָט אָנגעגעבן אויך אַדאָלף אײַכמאַן, וועלכער איז געווען דער פֿאַראַנטוואָרטלעכער פֿאַר דער רעאַליזירונג פֿון מאַסן-מאָרד).
(—) די פֿילמען, געוויזן נאָך דער מלחמה, אין וועלכע מען זעט דעם מאָרד פֿון די ייִדן, זענען פּראָדוצירט געוואָרן בעת דער מלחמה פֿון די אַמעריקאַנער ווי פּראָפּאַגאַנדע קעגן דײַטשלאַנד.
(—) די היסטאָרישע באַווײַזן, אַז עס איז פֿאָרגעקומען אַ פֿאַרניכטונג פֿון די ייִדן, זענען געפֿעלשטע.
(—) אַ גרויסע צאָל אַקאַדעמיקער און היסטאָריקער האָבן מורא מודה צו זײַן, אַז דער חורבן איז אַן אויסטראַכטעניש, צוליב דעם וואָס זיי קאָנען פֿאַרלירן זייערע שטעלעס.
אַז דער הויפּט-קאָמאַנדיר פֿון די אַליִיִרטע קרעפֿטן אין דער צווייטער וועלט-מלחמה, גענעראַל דווײַט אײַזענהאַוער — וועלכער איז שפּעטער געוואָרן אויסגעוויילט ווי פּרעזידענט פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן — האָט דערזען די ייִדישע קרבנות אין די טויט-לאַגערן, האָט ער געגעבן אַ באַפֿעל עס צו פֿאָטאָגראַפֿירן און זײַנע אָפֿיצירן:
"רעגיסטרירט דאָס אַלץ, נעמט פֿאָטאָגראַפֿיעס, מאַכט פֿילמען, געפֿינט עדות, ווײַל וווּ נישט איז אויפֿן וועג פֿון דער געשיכטע וועט זיך געפֿינען אַ ממזר, וועלכער וועט אויפֿשטיין און זאָגן, אַז דאָס אַלץ האָט קיינמאָל נישט פּאַסירט".
די אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן איז דעריבער איינע פֿון די ערגסטע און געמיינסטע אויסדרוקן פֿון אַנטיסעמיטיזם.
אין די לעצטע יאָרן האָט דער טראַדיציאָנעלער אַנטיסעמיטיזם צוגעגעבן אַנטי-ישׂראלדיקע אויסדרוקן און עס האָט זיך געשאַפֿן דער אַזוי גערופֿענער נײַער אַנטיסעמיטיזם — אַ באַגריף, וואָס שטראָמט אַרויס גלײַכצײַטיק פֿון לינקס, רעכטס, און פֿון דעם פֿונדאַמענטאַלן איסלאַם. ער דערשײַנט ווי אַן אָפּאָזיציע צום ציוניזם און מדינת-ישׂראל. דער דאָזיקער אַנטיסעמיטיזם עקזיסטירט סײַ אין די לענדער, וווּ ס'זענען פֿאַראַן ייִדן און סײַ וווּ זיי זענען שוין נישטאָ; ער שליסט אײַן אַלע אויסדרוקן וואָס האָבן עקזיסטירט אין פֿאַרלויף פֿון די יאָרן אינעם טראַדיציאָנעלן אַנטיסעמיטיזם. נאָך מער: עס עקזיסטירט אַ לאַנד, איראַן, אַ מיטגליד פֿון דער "יו-ען", וואָס זײַן פּרעזידענט, אַכמאַדינעדזשאַד, רופֿט עפֿנטלעך צו פֿאַרניכטן מדינת-ישׂראל און באַמיט זיך צו פּראָדוצירן אַטאָמיש געווער, כּדי צו רעאַליזירן זײַן מערדערישן ציל.
אין אַפּריל האָט מדינת-ישׂראל און דאָס ייִדישע פֿאָלק אָפּגעצייכנט 65 יאָר זינט דעם אויפֿשטאַנד אין וואַרשעווער געטאָ און דעם "יום-השואה והגבֿורה" — דעם טאָג פֿון חורבן און גבֿורה. דעם טאָג פֿאַראייניקן מיר מיטן אָנדענק פֿון די 6 מיליאָן קרבנות, ווי אויך מיט די העלדישע טאַטן פֿון די ייִדן אין דער גרויזאַמסטער תּקופֿה. צווישן די וויכטיסקטע און באַדײַטנדיקסטע געשעענישן אין דער דאָזיקער תּקופֿה איז געווען דער אויפֿשטאַנד אינעם וואַרשעווער געטאָ — דער ערשטער עפֿנטלעכער אויפֿשטאַנד קעגן די נאַציס אין פֿאַרלויף פֿון דער מלחמה. מיר דערמאָנען אויך די העלדישע טאַטן פֿון די אויפֿשטאַנדן אין אַנדערע געטאָס און טויט-לאַגערן, די פּאַרטיזאַנער אין די וועלדער און די באַטייליקונג פֿון די ייִדן אין די אַרמייען פֿון ראַטן-פֿאַרבאַנד, אַמעריקע און ענגלאַנד אין דער צווייטער וועלט-מלחמה.
העלדישקייט האָט אָבער געפֿונען אַן אויסדרוק אויך אויף אַנדערע אופֿנים: די העלדישקייט פֿון אַ ייִדישער מוטער, דריקנדיק צו איר האַרצן איר קליין קינד אין די לעצטע מאָמענטן פֿאַרן דערשאָסן ווערן; די גבֿורה פֿון אַ טאַטן צו געפֿינען אַ שטיקל ברויט פֿאַר זײַן קינד; דאָס אַרויסהעלפֿן איינער דעם אַנדערן פֿון די פֿאַרמישפּטע, בעת זייערע שווערע ארבעטן. און נאָך, און נאָך...די ייִדן האָבן אַרויסגעוויזן העלדישקייט גייענדיק צו די גריבער אין זייערע טליתים, זאָגנדיק קאַפּיטלען תּהילים אָדער זינגענדיק די "התּיקווה".
די קרבנות האָבן אַרויסגעוויזן אַ גײַסטיקע העלדישקייט אָפּהיטנדיק אין די געטאָס און לאַגערן שבת, ימים-טובֿעם, צינדנדיק חנוכּה-ליכט און אָרגאַניזירנדיק אַ סדר אויף פּסח, קלאַסן פֿאַר קינדער, טעאַטער און קאָנצערט-אונטערנעמונגען; געלאָזט פֿאַר די צוקונפֿטיקע דורות אַ גבֿית-עדות, פֿאַרשרײַבנדיק די געשעענישן, וואָס עס האָבן פּאַסירט מיט די ייִדן אונטער די נאַציס.
דער באַקאַנטסטער פֿאַל פֿון אַזאַ געשריבענעם עדות וועגן די געשעענישן בעתן חורבן, איז דער טאָגבוך פֿון דעם האָלענדישן ייִדישן מיידל אַנאַ פֿראַנק.
איך פּערזענלעך האָב געשריבן אַ טאָגבוך אויף העברעיִש אין פֿאַרלויף פֿון מײַנע דרײַ יאָר באַהעלטעניש פֿון די נאַציס. מײַן בוך "יוגנט אין באַהעלטעניש", איז פּובליקירט געוואָרן אין 6 שפּראַכן: העברעיִש, ענגליש, פֿראַנצויזיש, דײַטש, שפּאַניש און פּאָרטוגעזיש. נישט געקוקט אויף דעם, וואָס מײַן טאָגבוך איז דערשינען אין אַ בוך-פֿאָרעם, האָט מען דעם גאַנצן טאָגבוך רעסטאַוורירט צוליב זײַן היסטאָרישער וויכטיקייט און אָריגינעלקייט, ווײַל עס איז דער איינציקער פֿולער טאָג-בוך אויף דער וועלט אין דער העברעיִשער שפּראַך. קאָפּיעס פֿון מײַן רעסטאַוורירטן טאָגבוך געפֿינען זיך אין "יד-ושם" אין ירושלים און אין חורבן-מוזעום אין וואַשינגטאָן.
די ייִדן, וואָס האָבן איבערגעלעבט דעם חורבן, האָבן אויך געלערנט אַ לעקציע: דאָס ייִדישע פֿאָלק טאָר מער נישט זײַן אָן אַ היים און אָן אַ זעלבסטפֿאַרטיידיקונג. מע טאָר אונדזער זיכערהייט נישט לאָזן אין די הענט פֿון אַנדערע; מיר מוזן זיך פֿאַרלאָזן, דער עיקר, אויף זיך אַליין; מיר מוזן זײַן שטאַרק און אַנטשלאָסן צו קעמפֿן קעגן יעדן פֿײַנט. מיר ווילן שלום מיטן גאַנצן האַרצן, אָבער מיר וועלן עס נישט דערגרייכן, זײַענדיק שוואַך און אומבאַוואָפֿנט. מיר מוזן זײַן דרייסט און אַנטשלאָסן אָפּצוהיטן, וואָס איז אונדז טײַער און לעבנסוויכטיק פֿאַר אונדזער צוקונפֿט. דעריבער מוזן מיר באַקעמפֿן אַלע אויסדרוקן פֿון אַנטיסעמיטיזם, חורבן-אָפּלייקענונג און יעדן סאָרט פֿון פּראָפּאַגאַנדע — אָפֿט פֿאַרשטעלט ווי אַנטי-ישׂראל אויסדרוקן, וואָס מערן זיך פֿון טאָג צו טאָג אין געוויסע לענדער, ווי צום בײַשפּיל אין פֿראַנקרײַך, וווּ עס געפֿינט זיך איצט די גרעסטע ייִדישע קהילה אין אייראָפּע — אַרום 600,000 ייִדן. די הויפּט-סיבה, וואָס אין פֿראַנקרײַך ווערט פֿאַרשפּרייט די אַנטי-ייִדישע פּראָפּאַגאַנדע איז פֿאַרבונדן מיט דעם, וואָס דאָרטן וווינען איצט צווישן 5 און 6 מיליאָן מוסולמענער.
די עקזיסטענץ פֿון דער אומאָפּהענגיקער מדינת-ישׂראל איז די איינציקע גאַראַנטיע, אַז אוישוויץ און מײַדאַנעק, בערגען-בעלזען און שטוטהאָף וועלן בלײַבן אַ פֿינצטערער אָנדענק-צייכן פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט, וואָס וועט זיך קיינמאָל נישט איבערחזרן.


text:
קורס (פינאנץ)
אין פינאנץ איז דער קורס, (אדער די פֿארעקס ראַטע אדער די FX ראַטע) צווישן צוויי וואלוטעס ספעציפֿירט וויפיל איז ווערט איין וואלוטע אין באציאונגען צו דער צווייטער. למשל א קורס פון 1.75 אמעריקאנער דאלארן (USD, $) צום בריטישן פונט (GBP, £) באדייט אז $1.75 איז ווערט £1. דער אויסלענדישער חילוף מארק איז פון די גרעסטע מארקן אין דער וועלט. אנדער האלטן אז ארום 3.2 טריליאן USD ווערט פון וואלוטע ווערט געטוישט טאג טעגליך.
פאפולערע וואלוטעס ווערן געהאנדעלט אויף אן עלעקטראנישן מארק און די קורסן גייען אין פארן וואס טייטש אז צו וויסן דער פרייז פון איין וואלוטע מוז מען דאס מעסטן קעגן א צווייטע וואלוטע.
קורסן אמאל און היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל זענען אלע וואלוטעס געווען געבויט אויף עכטע גאלד וואס טייטש אז יעדע פאפירענע באנקנאטע איז געווען א נאטע פון די באנק איבער די ווערט פון א געוויסע צאל גאלד וועלכע איז געהאלטן געווארן דורך דער רעגירונג. בעפאר די צווייטע וועלט קריג האבן די עקאנאמיסטן באשטימט דעם אמעריקאנער דאלאר צו א געוויסע ווערט דורך באשטימען אז איין אנס גאלד איז ווערט $35 דאלאר. נאך די קריג האבן אנדערע לענדער אנגעהויבן מעסטן זייערע געלטער קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר ווייל נאר דער אמעריקאנער דאלאר האט געהאט א באשטימטע ווערט און יעדער האט זיך געמאסטן קעגן דעם. פארשטייט זיך אז א וואלוטע וואס איז ווערט געווען מער גאלד ווי אן אמעריקאנער דאלאר איז טאקע ווערט געווען צום בייפשיל 1.6 אמעריקאנער דאלאר.
מיט דער צייט האט דער אמעריקאנער דאלאר פארלוירן זיין ווערט ווייל עס איז צופיל צעשפרייט געווארן אין די צירקולאציע, אנדערע וואלוטעס זענען געווארן שטארק און סטאביל, און די אינפלאציע ראטעס זענען געשטיגן. דאס האט געצווינגן צו הייבן די קאסט פון אן אנס גאלד וועלכע איז ארויף צו $70 וואס מיינט אז דער דאלאר וועלכע איז געווען געמאסטן קעגן דעם איז געפאלן צו האלב איר ווערט.
דער פראבלעם איז ווידער צושטאנד געקומען יארן שפעטער און אין 1971 האבן די קעפ שטיק אין די פעדעראלע רעזערוו באשלאסן אז עס איז צייט אפצולאזן די אזויגערופענע גאלד סטאנדארט און זייט דעמאלט ווערט מער נישט דער דאלאר געמאסטן לויט די ווערט פון גאלד.
כדי צו קענען מעסטן איין וואלוטע קעגן די אנדערע דארף מען האבן איין הויפט וואלוטע צו וועלכע יעדער זאל זיך מעסטן און וויבאלד דער אמעריקאנער דאלאר איז רוב מאל געווען די שטערקסטע איז אזוי סיסטעמירט געווארן אז אלע וואלוטעס מעסטן זיך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר. אויב מען זאל צוזאמענרעכנען די ווערט פון אלע געלטער וואס איז פאראן אויף די וועלט וועט אויסקומען אז אמעריקאנער וואלוטע אינאיינעם מיט די איירא פארנעמען מער פון 50 פראצענט פון דעם סך הכל ווערט. אויב מען זאל צורעכענען דעם בריטישן פונט, קאנאדישן דאלאר, אויסטראלישן דאלאר, און יאפאנעזער יען וועלן אלע אינאיינעם באטרעפן 80 פראצענט פון דער וועלט'ס געלט.
חילוף מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי וואלוטעס ווערן געמאסטן אין קורסן, דער ערשטער ווערט אנגערופן די שווימנדיגע וואלוטע און דער צווייטער די באשטימטע ראטע.
די שווימנדיגע ראטע איז טייטש אז די ווערט פון איין וואלוטע ווערט געמאסטן לויט די ווערט פון אנדערע וואלוטעס. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די וואלוטע באקומט איר ווערט לויט וויאזוי מענטשן קוקן עס אן און דורך די סופליי און פארלאנג וועלכע קומט פון אויסערן אינוועסטמענטס, אימפארט עקספארט, אינפלאציע, און נאך עטליכע פאקטארן.
רוב לענדער מיט שטארקע וואלוטעס נוצן אויסשליסליך נאר דעם סיסטעם צו מעסטן זייער וואלוטע, אריינגערעכנט אמעריקע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און קאנאדע. לויט די עקספערטן איז דאס דער פונקטליכסטע וועג וויאזוי צו מעסטן וואלוטע ווייל די מארקעט זאגט אויטאמאטיש די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע יעדע מינוט אין טאג.
קלענערע וואלוטעס ארבעטן אבער נישט אזוי ווייל זיי וואלטן גארנישט ווערט געווען און וואלטן געפאלן קרבנות צו די שטארקע וואלוטעס. אנשטאט וועלן די רעגירונגן באשטימען די ווערט פון זייערע וואלוטעס געווענליך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר און די באשטימטע ראטעס בלייבן אזוי לאנג ווי זיי טוישן דאס נישט נאכאמאל, א זאך וועלכע זיי טוען נישט יעדן טאג.
אין אזא סיסטעם דארפן די רעגירונגען האלטן אוועקגעלייגט אסאך געלט אין די בענק אין פאל עס מאכט זיך אמאל א שטערקערע פארלאנג פאר איר וואלוטע. אויב דאס געלט איז נישט גרייט וועט דאס שאפן א גרויסע פראבלעם וועלכע וועט האבן גאר א שלעכטע עפעקט אויף א לענגערע טערמין.
אפילו ווען א רעגירונג באשטימט זיך איר אייגענע וואלוטע ווערט איז נאך אלץ פאראן א מארק ווערט וועלכע קען אמאל זיין פיל אנדערש ווי די באשטימטע ווערט וועלכע די רעגירוג האט ארויפגעלייגט. אין אזא פאל ווערט געבוירן א שווארצע מארק פאר די וואלוטע ווען אינוועסטירער קויפן איין לויט די מארקעט ווערט און איגנארירן די באשטימטע ווערט פון די רעגירונגן. שפעטער ווען די רעגירונג טוישט איר באשטימטע ווערט וועלן די אינוועסטירער פארלירן אדער פארדינען. אבער געווענליך פאסירט דאס נישט פאר צו לאנג ווייל די עקאנאמיסטן פון יעדע לאנד באטראכטן די מארקעט און באשטימען זייער דאלאר ווען עס פעלט זיך אויס.
קיין איין לאנד ארבעט נישט 100 פראצענט אויף איינע פון די צוויי וועגן ווייל עס זענען פאראן פילע אנדערע זאכן וועלכע האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע און מען דאס נישט קאנטראלירן וואו שטייערן שניטן, טוישן די אינטערעסט ראטעס, אימפארט טעריפס, און נאך זאכן קענען גרינג האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע אפילו די עכטע ווערט שווימט אויפן מארק.
יעדעס מאל איר טוישט געלט נעמט איר אליינס א טייל אין באשטימען די ווערט פון וואלוטעס ווייל די שווימנדיגע מארק ווערט איז כמעט נאר געוואנדן אויף די מענטשן וועלכע טוישן געלט אהין און צוריק און באשטימען די ווערט אויטאמאטיש.
ס'קען זיך מאכן אז א וואלוטע פארלירט איר ווערט וועגן ספעקולאציע קעגן דער וואלוטע. דער צענטראלבאנק קען אויפהייבן די צינזן צו פארשטארקן די וואלוטע אבער דאס איז נישט גאראנטירט צו האבן דערפאלג.


text:
אלזשיר
אַלזשיר (אראביש: الجزائر אַלזשאַזאַאיר, Al Jaza'ir [ælʤæˈzæːʔir], בערבעריש: , דזײַער ldzæjər), אפֿיציעל די פֿאָלקס דעמאקראטישע רעפובליק פֿון אלזשיר, איז אַ לאַנד אין צפון אַפֿריקע. ער איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אינעם קאנטינענט אפריקע[1] און דאס 11טע גרעסטע לאנד אין דער וועלט אין פֿלאך מאס.[2] זי גרענעצט זיך מיט טוניסיע צו צפון-מזרח, ליביע צו מזרח, ניזשער צו דרום-מזרח, מאלי און מאריטאניע צו דרום-מערב, א פאר קילאמעטער פון דעם מערב סאהארא צו מערב, מאראקא צו דרום-מערב, און דעם מיטלענדישן ים צו צפון.
זײַן הױפּטשטאָט איז אַלזשירס.
אלזשיר איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, אפריקאנער פארבאנד, אראבישער ליגע און אפעק
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאסיל-ברענשטאף איז דער פונדאמענט פון דעם לאנדס עקאנאמיע, און ברענגט אריין 60% פונעם בודזשעט און מער ווי 95% פון עקספארט. אלזשיר האט ריזיקע רעזערוון פון נאטירלעכן גאז (צענט אין דער וועלט) און איז פערט אין דער וועלט אין עקספארט.
אלזשיר האט א גרויסן דרויסנדיקן חוב. די עקאנאמיע האט געדאנזשעט צו וואקסן אין 1980 יאר, טיילווייז צוליב דעם רעפארם, געשטיצט דורכן וועלט באנק און דעם פאריזער קלוב, וואס האט געהאלפן אפצאלן דעם חוב. די רעגירונג זוכט אויס וועגן צו פארמינירן די אפהענגיקייט אין נאפט און גאז.