text:
לבנון ברודער קריג
דער לבנון ברודער קריג האט זיך אנגעהויבן אין 1975, צווישן קריסטליכע מאראנען, און דער פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע. ער האט אנגעהאלטן פאר פופצן יאר, און עטליכע הונדערט טויזנט מענטשן זענען אומגעקומען, און אלע עטנישע גרופעס וואס געפונען זיך אין לבנון האבן טייל גענומען. סיריע און ישראל, האבן געהאט זייערע אינטערעסן אינעם קריג, ווי זיי האבן טייל גענומען אינעם קריג, פינאנציעל, און פיזיש מיט זעלנער.
אינהאַלט
- 1 איידער דער מלחמה
- 2 דער לעבאנעזער פאליטישער וועזן
- 3 דער ישראל זעלבסטשטענדיגקייט קריג
- 4 דער אורזאך צום אויסבראך פונעם קריג
- 5 דער קריג
- 6 דער ישראל אפענסיווע
- 7 דער אמעריקאנער דורכפאל
- 8 דער פערטער שטאפל פונעם קריג
- 9 די טייף רעפובליק
איידער דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאליטיק אין לבנון, איז איינעגעטיילט צווישן די פילע מינאריטעטן: דער פרעזידענט פון לבנון, איז שטענדיג א קריסט, דער פרעמיער מיניסטער, וועט אייביג זיין א סוני מוסולמאן, און זייט דער שלום איז צוריק געקומען צום ראיאן, איז א שיאט דער פארזיצער אינעם פארלאמענט.
ביז 1989 איז אינעם פארלאמענט געווען 99 זיצן, איינגעטיילט סעקטאריאליש, צווישן קריסטן און מוסולמענער, די קריסטן האבן שטענדיג געהאט לויטן זעלבסטשטענדיגקייט פארשטענדעניש, אן אויבערהאנט פון 55 פראצענט, אינעם פארלאמענט, פון דער גרינדונג פון לבנון אין 1943. דאס האט געברענגט צו א אומצופרידנהייט צווישן די מוסולמענער באפעלקערונג אין לאנד, איבערהויפט ווען אלע פרעזידענטן, האבן פרובירט צו אונטערהאקן די פליגל פונעם פרעמיער, פרובירנדיג צו זיין מער מאכטפול.
די מוסולמענער זענען איינגעטיילט געווארן, צווישן סוניס 22 פראצענט, שיאטן 18 פראצענט, דרוזן 15 פראצענט, אלאוויס. און וויבאלד די סוניס זענען געווען די מערסט מאכטפול, אין אלע שטאנדפונקטן, זענען זיי געווען די אלטימאטיווע רעגירער, פון דער אראבישער באפעלקערונג אינעם לעוואנט, וואס דאס האט געברענגט צו א פארביטערונג, אין די קלענערע מינאריטעט גרופעס קעגן די סוניס.
די קריסטן זענען איינגעטיילט, א מאיאריטעט מאראנען, 10 פראצענט גריכישע ארטאדאקסן, 6 פראצענט גריכישע קאטאליקן, און ארמענער.
דער לעבאנעזער פאליטישער וועזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין לבנון אנדערש ווי אין רוב דעמאקראטישע לענדער אין די וועלט, איז דער פאליטיק בעיקר צווישן פאמיליעס, דאס מיינט אז די מאכטפולע פאמיליעס הערשן איבער די שוואכערע, מיט אן אייזערנעם פויסט, און יעדע משפחה האט א פארטיי נאמען, צום ביישפיל ביי די דרוזן איז עס א געוויסער זשאמבלאט פאמיליע, וואס ביזן אנהייב פונעם ברודער קריג, איז כאמיל געווען דער אנפירער פועם פאמיליע, ער איז אומגעברענגט געווארן אין אן אטענטאט, און זיין זון וואליד, האט אים איבערגענומען, דער נאמען פון זייער פארטיי איז דער סאציאליסטישער פראגרעסיווער פארטיי, הגם דער פארטיי פארטרעט בלויז דרוזן, און עס האט גארנישט מיט סאציאליזם, אזוי ארבעט פאליטיק אין לבנון, אויפן דרוזישן זייט געפונט זיך נאך א פאמיליע, וואס זיי זענען אויף מעסער שטעך מיט זשאמבלאט, דאס איז דער ארסלאן פאמיליע, זייער קריגעריי גייט שוין אן פוןנעם 16טן יאר הונדערט.
צווישן די קריסטן, זענען די גרויסע פאמיליעס בעיקר געווען זשומייעל, שאמון, פראנזשיע, וואס טייל פון זיי האבן געפירט לבנון ביזן קריג, און דורכאויס דעם קריג.
צווישן די סוניס ווערן גערעכנט, דער צאלך פאמיליע, סאלאם, ביהום, יאפי, פון ביירוט, און קראמע, זשיסער, אכדאב, און מוקדעם, פאמיליעס אין טריפאלי (לבנון).
צווישן די שיאטן, איז עס איינגעטיילט כמאדע, און כיידער פאמיליעס אינעם לבנון טאל, אסאד, אסיראן, און זיין מאכטפולע פאמיליעס אינעם דרום טייל.
די פאמיליעס פירן דעם פאליטיק און יעדע פאמיליע שלאגט זיך מיטן אנדערע פאמיליע פונעם זעלבן געמיינדע, אויפן פירערשאפט פונעם לאנד.
פאליטישע פארטייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאמיליעס אין לבנון האבן יעדער פאר זיך אויפגעשטעלט פארטייען, די פאלאנגען פארטיי, אויפגעשטעלט דורך פיער זשומייעל, אין 1936 . דער נאציאנאלע ליבעראלן באוועגונג, געגרינדעט דורך קאמיל שאמון, אין די 1960גע יארן. ביי די סוניס, די ליגע פארן נאציאנאלע וועזן, דורכן צאלך פאמיליע.
פארטייען וואס זענען געווען בלויז אויפן אידעאלאגישן שיטה, איז זייער כח שטענדיג געווען א מינימאלע, ווי קאמוניסטן, באאט, אדער סירישע.
שטרייטן אינעם לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער לעצטער נאציאנאלע ציילונג, איז פארגעקומען אין 1932, זייט דעמאלט האט מען נישט געציילט אין לבנון, צוליבן קעגנערשאפט פון די קריסטן, ביים ציילונג זענען 54 פראצענט געווען קריסטן, די מוסולמענער טענהן ביז היינט, אז דער נידעריגער געבורט ראטע צווישן קריסטן, און דער הויכער געבורט ראטע ביי מוסולמענער, האט געברענגט די קריסטן צו ווערן א מינאריטעט.
לויט דער לעבאנעזער קאנסטיטוציע, קען א פרעזידענט בלויז דינען 6 יאר, איין קאדענציע, די ערשטע צוויי פרעזידענטן האבן פרובירט טוישן דעם געזעץ, קעגן דער ווילן פון זייערע אייגענע שטיצער, דאס אלעס כדי צו שטערן דעם פרעמיער, און נעמען ווי מער כח צו זייער זייט.
אין 1958, איז פארגעקומען א קליינע ברודער קריג, אבער עס האט זיך גאר שנעל געענדיגט ווען דווייט דעיוויד אייזנהאוער, דער פרעזידענט פון אמעריקע, האט אריינגעשיקט מארינען,
די שיאטן האבן זיך שטענדיג געפילט אויסגעשפילט פונעם לעבאנעזער געזעלשאפט זייענדיג ארעם נישט געבילדעט, און פארנעמענדיג זיך מערסטנס מיט אגריקולטור, ווען לבנון איז געווארן א פארגעשריטן, זענען זיי געבליבן אין די זייט,
די מיינונגס פארשידנהייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריסטן האבן זיך גערעכנט פארן סטאטוס קווא, ווילנדיג אז דער וועג ווי אזוי לבנון האט זיך געפירט ביז 1975, זאל ווייטער אנגיין, די מוסולמענער פון זייער זייט, האבן געוואלט אז וויבאלד די קריסטן זענען מער נישט קיין מערהייט, זאל זיך די שיטה טוישן.
דער ישראל זעלבסטשטענדיגקייט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1948 איז ישראל געווארן זעלבסטשטענדיג, וואס ווילנדיג אדער אומווילנדיג, זענען הונדערטער טויזענטער פאלעסטינער, אנטלאפן פון זייערע היימען, אסאך פון די אראבער פון חיפה, און די גליל, זענען אנגעקומען קיין לבנון, ווי זיי זענען אריבער צו פליטים לאגערן, אנדערש ווי יארדאניע אדער סיריע, ווי די פאלעסטינער האבן באקומען בירגערשאפט, און גלייכבארעכטיגונג, זענען די פאלעסטינער אין לבנון געבליבן אן גארנישט, זיי האבן נישט באקומען בירגערשאפט, די לאנד האט באגרעניצט זייער ארבעט צו בלויז 70 סארט ארבעט, וואס איז בעיקר געווען געשטעלט צו באגרעניצן זייער כח, נישט קענענדיג לערנען אין אוניווערסיטעטן, זענען זיי געבליבן אויסגעשפילט פון אלע זייטן.
אין 1969 ווען יארדאניע האט ארויסגעווארפן די פי על או פון איר טעריטאריע מיט יאסיר אראפאט אין שפיץ, זענען זיי געקומען קיין לבנון. לבנון האט איינגעשטימט, אז זיי קענען קומען, אבער מיט דער באדינג אז זיי בלייבן אין די לאגערן, זייענדיג שטערקער פונעם מיליטער, האבן זיי זיך נישט צוטון געמאכט, און האבן געטון וואס זיי האבן געוואלט. און דער זיכערהייט אין די לאגערן, און אינעם דרום טייל פונעם לבנון, איז אריבער צו זיי, פירנדיג זייער קאמף קעגן ישראל.
דער אורזאך צום אויסבראך פונעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי זאכן האבן פאסירט, וואס דאס ווערט פארעכנט אלס דער אויל וואס האט אנגעצינדן דעם פייער, אין צידון האט אויסגעבראכן א פראטעסט פון פישערס, קעגן דעם רעגירונג, אויפן 27טן פעברואר 1975, פארן געבן א 99 יאר ליעס פאר קאמיל שאמון, צו קאנטראלירן די פיש מארקעט אינעם שטאט, די פראטעסטן זענען צושפרייט געווארן דורכן זיכערהייט אגענטור, און מארוף סאאד, א סוני פערזענליכקייט און בירגערמייסטער איו צידון, איז געשעדיקט געווארן אין זיין קאפ, ער איז שפעטער געשטארבן אין שפיטאל פון זיינע ווונדן, דאס האט אויפגעברויזט די סוניס קעגן די רעגירונג.
די צווייטע פאסירונג, איז דער אטענטאט פארזוך אויף פייר זשומייעל, ביי א צערעמאניע אין ביירוט אויפן 13טן אפריל 1975. א פארבייפארענדע אויטא, האט געשאסן אין זיין ריכטונג, און די קריסטן האבן באשולדיקט די פאלעסטינער אין זיין פארמישט אין דעם. און אלס נקמה, האבן קריסטליכע באוואפנטע קרעפטן אטאקירט אן אויטאבאס פון פאלעסטינער, וואס איז געפארן צו א דערנעבנדיקע פליטים לאגער, די קריסטן האבן געטענהט, אז די פאלסטינער זענען געווען באוואפנט, די פאלעסטינער האבן געטענהט אז די מענטשן זענען געווען ציווילע, מיט פרויען און קינדער, בערך 20 זענען אומגעקומען אינעם אטאקע אויפן אויטאבאס.
דער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאמפליצירטע נאטור פון דער עטנישקייט אינעם לאנד, מאכט זייער שווער די דעפיניציע פונעם קריג, אין אלגעמיין ווערט דער קריג איינגעטיילט אין פיר פֿאזעס: דער אנהייב; דער אריינקום פון דער סירישער ארמיי; די ישראל אטאקע פרידן פארן גליל; און דער קריג פון יעדן קעגן אנדערן.
דער אנהייב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנהייב פונעם געשלעג, וואס האט זיך געצויגן פון 1975, ביז אינמיטן יאר 1976. דאס איז געווען א פארלאג צו וואס איז געשען אין די קומענדיגע יארן, די שלאכטן זענען געווען מינימאל, בעיקר אין ביירוט א שטאט וואס אירע איינוווינער איז געמישט, אדער אין ערטער וואס איז בעיקר מינאריטעט גרופעס וואס דער מערהייט פונעם געגנט זענען פונעם קריגערישע פארטיי, אויפן דרום טייל פונעם לבנון בארג, ווי די מאיאריטעט זענען דרוזן, אבער מערערע קריסטן האבן דארט געוווינט, אד"ג.
די קריסטן וואס זענען געווען פרא סטאטוס קווא, זענען באצייכענט געווארן אינעם וועלט אלס די רעכטע. די פי על א, און די דרוזן אלס די לינקע. די שלאכטן זענען בעיקר געפירט געווארן אין קלענערע געגנטער, און די באפעלקערונג האט עס נאכנישט געשפירט. די צוויי זייטן האבן אנהייב פרובירט נאר צו פארבעסערן זייערע פאזיציעס, מיטן מיינונג אז אט אט זעצט מען זיך צום טיש, און מען וועט אויסארבעטן א שלום.
פאר די קריסטליכע פלאנגן גרופעס אדער לבנון קרעפטן, איז די פליטים לאגערן שטענדיג געווען א דארן אין אויג, און אלע לאגערן וואס האבן זיך געפונען אין קריסטליכע געגנטער, זענען אטאקירט געווארן, און איינגענומען געווארן, טויזענטע פאלעסטינע פליטים זענען אומגעקומען, 6 יאר איידער סאברא און שאטילא מארד איז געשען.
פונעם אנדערן זייט איז די פי על או, און די דרוזן, נישט געווען אונטערשטעליג, ווען זיי האבן איינגענומען דאמור, א שטעטל אינעם לבנון טאל, האבן זיי אומגעברענגט אלע איינוווינער אינעם שטעטל, די לינקע האבן באוויזן אויך איינצונעמען די ביירוט פארט, מיט די האטעלן וואס געפונען זיך אויפן פלאזשע.
די ארמיי פונקציאנירט נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ארמיי אין לבנון איז לכתחילה געווען אויפגעשטעלט, ווי דער פאליציי קראפט פונעם לאנד, היטנדיג דעם געזעץ, פארשפרייטן ראיאטן אד"ג. ווען די לינקע, האבן אטאקירט דעם אויבן דערמאנטן שטעטל דאמור, האט דער פרעזידענט פון לבנון פראנזשיע, אריינגעשיקט דאס מיליטער צו באשיצן די קריסטן, האט א געוויסער אפיציר, א סוני מיטן נאמען אכמאד על כאטיב, אויפגעשטעלט דעם "לעבאנעזער אראבישער ארמיי".
דאס איז געווען דער אנהייב פונעם ענדע פונעם ארמיי, אלע זעלנער האבן זיך אנגעקערט צו זייערע רעליגיעס און גרופעס, געקעמפט אונטער זיי, דאס האט געוויזן דער אונטערגאנג פונעם לבנונישן רעפובליק.
דער סירישער אריינקום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעכטע אין לבנון, האבן געהאט דורכפעלער איינער נאכן צווייטן, האבן זיי זיך געוואנדן צו כאפעז על אסאד, דער סירישער פרעזידענט, און געבעטן זיין הילף, די וועלט איז געווען ערשטוינט, אז ער איז געקומען צו זייער הילף, איינס אלס אן אראבער, צווייטנס אלס זיין באאט סאציאליסטישע פארטיי. אויפן 1טן יוני 1976, זענען די ערשטע סירישע זעלנער אריבער דעם גרענעץ קיין לבנון, זיי האבן פארגעזעצט זייער אטאקע ביזן 9טן יוני ווען זיי זענען געקומען צו א פלוצלינגדיגע פייער אפשטעל. אויפן 27טן אקטאבער האבן זיי פארגעזעצט, אין צוויי ריכטונגען ביירוט און צידון.
די אראבישע וועלט האט זיך אויפגעוועקט פון שלאף, און כדי צוריק צו האלטן סיריע פון די פארשריט, זענען זיך די לענדער צוזאמגעקומען אין ריאד, אין אקטאבער 1976. עס איז באשלאסן געווארן אז עגיפטן, ליביע, סאודי אראביע, סודאן, און די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, וועלן שיקן טרופן צו מאכן א פייער אפשטעל, און צו האלטן דעם שלום, די לענדער האבן גאר שנעל ארויסגעצויגן זייערע שלום טרופן, און געלאזט סיריע אליין, זינקען אינעם לעבאנעזע בלאטע.
ישראלס לאנגע האנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט געשטיצט די רעכטע אין איר קריג, פון אנהייב מיט לייכטע געווער, און אמוניציע. שפעטער מיט געפאנצערטע מאשינען, אפיצירן לוגיסטיק אא"וו. די פלאנגן האבן פון שטענדיג אן, געוואלט אנקניפן פארבינדונגען מיט ישראל פאר זייערע אינטערעסן, אין 1977 איז עס געלונגען. אין מערץ יענע יאר, האבן טעראריסטן דורכגעפירט א שוידערליכע טעראר אטאקע, אויפן כביש החוף, דער פל"א איז געווען פאראנטווארטליך, און מנחם בעגין איז ארויס מיטן ליטאני אקציע, נאכן אטאקע ווען ישראל האט זיך צוריק געצויגן, און אויפגעשטעלט דעם זיכערהייט צעשיידונג, זענען די קריסטליכע מיליציעס געקומען באוואכן דעם גרעניץ, איבערנעמענדיג דעם דרום פונעם אזוי גערופענעם פאטאכלאנד.
ביזן בעגין אויפשטייג איז דער פאליסי געווען, ישראל העלפט די קריסטן, אז זיי זאלן זיך העלפן. איינמאל בעגין איז געווארן פרעמיער, איז דער הילף געקומען אינגרויסן. באשיר זשומייעל, איז דעמאלט גרויס געווארן, א דאנק זיין פאטערס יוגענט באוועגונג, די פלאנגן. אין סעפטעמבער 1976. האט ער אויפגעשטעלט די לבנון קרעפטן, וואס האט פארבינדעט אלע מיליציעס אונטער איין דאך, די טענענבוים היטער, דער טאנזים פון די קריסטן, די טיגערס, די מערדא. זשומייעל איז געווארן הויפט פון די קרעפטן, און אלע אנדערע ווילנדיג צו נישט, האבן זיך אונטערגעבויגן צו אים, זיינע קעגנערס האט ער אומגעברענגט.
כדי צו אנקומען צום שטאפל פון געוועלטיגן איבער אלע אנדערע, האט ער באקומען דאס הילף פון ישראל. סיריע, וואס איז געקומען העלפן די קריסטן, האבן באהערשט לבנון. און בעגין האט געהערט דאס וויי געשריי פון זשומייעל, אז קריסטן ווערן אומגעברענגט סיסטעמאטיש, און בעגין האט געענטפערט, אז ווי א ייד וואס האט איבערגעלעבט דעם חורבן אייראפע, קען ער נישט צולאזן אזא זאך אינעם געגנט פון ישראל.
ישראל האט מערערע מאל באמבאדירט פאזיציעס פון די לינקע אין לבנון. אין אפריל 1981, האט אויסגעבראכן א געפעכט צווישן די פלאנגן, און די סירישע ארמיי, זשומייעל האט געוואלט הערשן איבערן זאכלא געגנט וואס געפונט זיך מזרח פון ביירוט, אויפן ביירוט-דמשק שאסיי. די סירישע האבן באלאגערט די קריסטן, זשומייעל האט זיך געוואנדען צו בעגין, כדי ער זאל קומען צו זייער הילף. דער קאבינעט אין ישראל האט באשלאסן, צו קומען צו הילף די קריסטן. ישראל האט אראפגעשאסן צוויי סירישע העליקאפטערן, סיריע האט אריינגעברענגט אינעם לבנון טאל ראקעטן קעגן עראפלאנען, עס האט שיעור נישט אויסגעבראכן א קריג צווישן די צוויי לענדער, מיט אמעריקאנער אונטערווענץ איז שטיל געווארן.
אין יולי 1981, איז אונטער געשריבן געווארן א פייער אפשטעל, נאכדעם וואס די פל"א פלעגט באמבאדירן אין צפון ישראל, וואס האט אנגעהאלטן ביזן פרידן פארן גליל קריג.
דער ישראל אפענסיווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אריק שרון, איז געווארן זיכערהייטס מיניסטער, יולי 1981. ער האט אויסגעארבעט א פלאן צו אינוואדירן לבנון, אויף א ברייטע מאסשטאב, דער פלאן האט געצילט אויף פיר פונקטן, ערשטנס פאלעסטינער טעראר גרופעס זאלן אויפהערן צו עקזיסטירן. צווייטנס צווינגען סיריע ארויסצוציען זיך פונעם לבנון טאל, און פונעם געגנט צווישן ביירוט און זאכלא. דריטנס אויפשטעלן א ליבעראלע רעגירונג אין לבנון, וואס וועט אונטער שרייבן א שלום אפמאך מיט ישראל, אדער אמווייניגסטנס לעבן בשלום. פערטנס אפשטעלן די באמבאדירן אויף ישראל שטעט אינעם צפון.
ישראל האט בלויז געדארפט א סיבה, ארויסצוגיין אין א פולע אטאקע קעגן לבנון, אויפן 3טע יוני 1982, איז עס געקומען, שלמה ארגוב, דער ישראל אמבאסאדאר אין ענגלאנד, איז ערנסט פארווונדעט געווארן , אין א בריוו באמבע, וואס האט אים איבערגעלאזט פארלאזירט פאר א גאנץ לעבן. דער "אראבישער פרייהייט פראנט", האט עס געשיקט, די טעראר גרופע האט געארבעט אונטער סאדאם כוסיין, און גארנישט געהאט מיט יאסיר אראפאטס טעראר גרופע, ישראל האט אבער באשולדיקט די פי על או. און צו מארגנס די 4טע יוני, האבן ישראל קאמפס עראפלאנען אטאקירט פי על או צילן אין ביירוט, די פאלעסטינער טעראר גרופעס האבן געענטפערט, מיט א מאסיווע באמבאדירונג, אויף די צפון שטעט פון ישראל, דערפאר האט דער ישראל רעגירונג באפוילן צה"ל צו אטאקירן לבנון,און מיט דעם האט אויסגעבראכן די פרידן פארן גליל מלחמה.
פרידן פארן גליל אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מיליטער האט באקומען פארארדענונגען, נישט צו אטאקירן סירישע זעלנער, נאר אויב זיי אטאקירן. און די רעגירונג האט צוגעלייגט, ישראל גלייבט אין א גאנצע לבנון, און איר ציל איז אונטערשרייבן א שלום אפמאך. ישראלס ערשטע פלאן, פון אנקומען 40 קילאמעטער פונעם גרענעץ, דאס איז די ווייטסטע ראקעטע וואס איז געווען אינעם באזיס פון די טעראריסטן. אבער ישראל קרעפטן האבן אטאקירט סירישע פאזיציעס אויפן לבנון בארג. דער ארמיי האט געמאכט פארשריט, אויפן לבנון בארג, און געהאלטן ביים איינעמען דעם ביירוט-דמשק שאסיי, די אלע זאכן האבן געברענגט די צוויי קריגערישע לענדער, צו א קריג אויפן לעבאנעזער באדן, ישראל האט שפעטער יענע יאר, פארניכטעט די איינריכטונגען פון ראקעטעס קעגן עראפלאנען, אינעם לבנון טאל.
אויפן 11טן יוני יענע יאר, איז דערקלערט געווארן א פייער אפשטעל, צווישן ישראל, סיריע, און די פי על או, דער פייער אפשטעל האט געכאפט די ישראלער, ווייט פוונעם ביירוט-דמשק שאסיי, וואס איז געווען אן אסטראטעגישע ציל. דער ישראל מיליטער האט דערפאר באשלאסן, צו איגנארירן דעם פייער אפשטעל, און פארגעזעצט זייער אטאקע, זיי האבן דערגרייכט דעם שאסיי אויפן 20סטן יוני. אויפן בארטן שאסיי, האבן ישראלדיקע קרעפטן, זיך אנגעשלאסן צו די קריסטליכע מיליציע גרופעס אין ביירוט, און באלאגערט די סירישע, און פאלעסטינע פאזיציעס אינעם שטאט. די פי על או, האט זיך אפגעטראגן פון לבנון, אקטאבער 1982, נאך גרויס דרוק פון די סוני באפעלקערונג.
באשיר זשומייעל, איז ערוועלט געווארן אויפן 23סטע אוגוסט, אלס פרעזידענט אין לבנון, אינעם פארלאמענט, האבן 57 געוועלט פאר אים, און 3 קעגן אים, דאס רוב זענען אהינגעברענגט געווארן דורך ישראל זעלנער.
זשומייעל אומגעקומען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטליכע טעג נאכן ערוועלט ווערן, איז זשומייעל געהרגט געווארן ביי א באמבע אויפרייס, אינעם הויפטקווארטיר פון די פלאנגן, די באמבע איז אונטערגעלייגט געווארן, דורך א גריכיש ארטאדאקסער קריסט, וואס האט געהערט צום סירישע פארטיי, דעם 14טן סעפטעמבער 1982. באשיר זשומייעלס ברודער האט אים איבערגענומען, אמין זשומייעל איז עטליכע טעג שפעטער געווארן פרעזידענט. אבער אמין איז נישט געווען אזוי פרא-ישראל ווי זיין ברודער.
נאכן אומקום, האבן ישראל קרעפטן איבערגענומען קאנטראל, אין מערב ביירוט, די פליטים לאגער וואס האבן זיך געפונעם ביים עק שטאט, האט די ארמיי איבערגעגעבן צו די פלאנגן, און אויף די 16טע און 17טע סעפטעמבער האבן זיי דורכגעפירט די סאברא און שאטילא מארד. ישראל האט דערפאר געמוזט זיך צוריקציען, פון אלע דערגרייכונגען וואס זיי האבן געהאט. אמין זשומייעל האט אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל, עס איז אבער נישט ווערט געווען דאס פאפיר, אויף וואס עס איז געשריבן געווארן, און אין 1984, האט די רעגירונג פון אמין עס מבטל געווען.
דער ריקצוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל קרעפטן, האבן זיך צוריק געצויגן פונעם דרום טייל פונעם לבנון בארג, ווי רוב איינוווינער זענען דרוזן, און א מינאריטעט קריסטן, און א קריג האט אויסגעבראכן צווישן די באפעלקערונג, אום סעפטעמבער 1983.
יולי 1984, האט צה"ל זיך ארויסגעצויגן פון רוב לבנון, און א יאר דערויף 1985, האט שמעון פערעס, אינעם פאראייניגטן רעגירונג, באשלאסן א גענצליכן ריקצוג, אויסער דער זיכערהייט זאנע, וואס איז א שטח פון 10 קילאמעטער, אויפן לעבאנעזער זייט פונעם גרעניץ. ישראל האט אויפגעשטעלט צד"ל, צו העלפן באשיצן די גרעניץ פון טעראר אטאקעס.
דער אמעריקאנער דורכפאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן סאברא און שאטילא מאסן מארד, האט ראנאלד רעיגען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, באשלאסן צו שיקן אן אינטערנאציאנאלע כח, וואס וועט העלפן צוריק ברענגן שלום צום ראיאן. רעיגען האט דערפאר געשיקט מארינען פונעם אמעריקאנער ארמיי. פראנקרייך האט נאכגעפאלגט, און אויך געשיקט זעלנער, צו לבנון.
כעזבאלא, אן אומבאוויסטע ראדיקאלע שיאט טעראר גרופע, האבן אויפגעריסן דעם אמעריקאנער אמבאסאדארס געביידע אין ביירוט, דורך א זעלבסטמערדער, דעם 18טן אפריל 1983, 61 מענטשן זענען אומגעקומען, און איבער הונדערט זענען פארווונדעט געווארן.
אויפן 23טן אקטאבער יענע יאר, האבן זעלבסטמערדער זיך אויפגעריסן ביים מארינס קאמאנד צענטער, אומברענגענדיג 241 מארינען, 58 פראנצויזישע סאלדאטן זענען אומגעקומען, ווען אינעם זעלבן טאג, האט א זעלבסטמערדער זיך אויפגעריסן, ביי זייער קאמאנד צענטער.
צוויי אמעריקאנער קאמפס פליגערס, וואס האבן טייל גענומען אין די שלאכטן, אויפן לבנון בארג, זענען אראפ געווארפן געווארן דורך סיריע, די פילאטן זענען גענומען געווארן אין געפענגשאפט. עטליכע וואכן שפעטער, זענען זיי באפרייט געווארן, ווען זשעקי זשעקסאן, אן אפרא-אמעריקאנער פירער, איז געקומען קיין דמשק.
אמעריקע, און די אנדערע לענדער וואס האבן געשיקט זעלנער, האבן אנגעפאנגען ארויסצוציען זייערע קרעפטן, אין פעברואר 1984 האט רעיגען באשלאסן אהיים צו ברענגן די אמעריקאנע קרעפטן. און סיריע איז געבליבן די איינציקע לאנד, וואס איז געווען פארמישט אינעם לעבאנעזע קריג.
דער גענף קאנפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט אמעריקאנער און סאאודישער אינטערווענץ, איז פארגעקומען א קאנפרענץ אין גענף שווייץ, דעם 31טן אקטאבער 1983. אלע קריגערישע פארטייען זענען דארט געווען, אריינגערעכנט אמין זשומייעל. דער סירישער אויסערן מיניסטער, האט זיך באטייליגט אין די קאנפרענץ. סאאודי אראביע, האט אהינגעשיקט א רעפרעזענטאט, מיטן נאמען ראפיק על כארירי, דעמאלט נאך אומבאוויסט, שפעטער איינער פון די מערסט פאפולערער, און קאנטראווערסיעלע פרעמיער מיניסטארן, פון לבנון. פונעם קאנפרענץ איז גארנישט געווארן. פון א צווייטע קאנפרענץ אין לאזען שווייץ, דעם 12טן מערץ 1984 איז אויך גארנישט געווארן, און די קריג האט זיך אנגעהויבן פונדאסניי, דאס איז געווען דעם ערגסטן שטאפל פונעם קריג.
דער פערטער שטאפל פונעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג פון יעדן קעגן אלעמען, וועגן דער קריג אויפן לבנון בארג האבן מיר שוין געשריבן, ווען אלע פרעמדע כוחות זענען ארויס, האט יעדע גרופע פרובירט צו כאפן טעריטאריע, וואס פאר זיי איז עס געווען נויט באדערפטיג. אין ביירוט האבן די לינקע באמבאדירט מזרח ביירוט, וואס איז א קריסטליכע געגנט. די שיאטן האבן ארויסגעטרעטן פונעם ארמיי, און זיי האבן זיך אנגעשלאסן צו די דרוזן. און אין פעברואר 1984, האבן שיאטן פון אמאל, מיט די דרוזן, איינגענומען מערב ביירוט, עטליכע מאנאטן שפעטער האבן זיי געמוזט צוריק ציען, און די איבערגעבליבענע פי על או קרעפטן, האבן זיך ארומגעשלאגן מיט סוני מיליציעס, אויפן קאנטראל איבערן שטאט.
די שיאטישע אמאל און כעזבאללא, האבן נאכן אונטערנאציאנאלע ריקצוג זיך ארומגעשלאגן אסאך מיטן פי על או. די פי על או, האט פארלוירן איר אלטע כח וואס זי האט געהאט אין לבנון, און יעצט האבן די איבערגעבליבענע וואס זענען נישט אנטלאפן, האבן געוואלט צוריק ברענגן, וואס זיי האבן פארלוירן, די שיאטן האבן שטארק געזיגט, און די פאלעסטינער טעראר גרופעס זענען באגרעניצט געווארן, בעיקר און זייערע פליטים לאגערן.
אינעם צידון געגנט האבן געוווינט א גרויסע קריסטליכע באפעלקערונג, און זיי זענען אטאקירט געווארן דורך זשאמבלאטס קעמפער, און זיי זענען אנטלאפן צו קריסטליכע געגנטער.
דער אינערליכע קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די שיאטן האבן געענדיקט זייער קריג מיט די פאלעסטינער, האבן זיי זיך גענומען שלאגן איבערן פירערשאפט, פון די שיאטישע געמיינדע. אמאל איז געווען א גרופע, וואס איז געווען סעקולאר אין איר וועזן, בעת כעזבאללא איז א ראדיקאלע רעליגיעזע גרופע, וואס זעט אינעם רעליגיע איר הויפט אגענדע, אין 1988 האט אויסגעבראכן די ברודער קריג צווישן די שיאטן. אין 1990 האט זיך עס געענדיקט מיט דער אויבערהאנט פון כעזבאללא, אבער מיט א פייער אפשטעל פון סיריע.
דער קריג וואס איז פארגעגאנגען אין מערב ביירוט, האט זיך געענדיקט מיטן סירישן צוריקקום, די סוניס האבן געבעטן סיריע צו שיקן אירע זעלנער באשיצן די שטאט, און נאכדעם וואס עס האט שיעור אויסגעבראכן א קריג צווישן סיריע און כעזבאללא, איז שטיל געווארן אין ביירוט.
סיריע איז געווארן דער לאנד, וואס האט געהאט א שליסל, צום אינערליכן פאליטיק און קריג, אין לבנון.
די פרעזידענט וואלן 1988[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע האט געוואלט אז פראנזשיע זאל ווערן פרעזידענט, ער איז געווען איינמאל צווישן 1982-1976, אדער איינער פון זיינע מענטשן, די פראבלעם וואס סיריע האט געהאט, רוב פארלאמענט מאנדאטן וואס האבן נאך געלעבט, האבן געוווינט אין מזרח ביירוט, און זיי האבן נישט געהאט קיין צוטריט צו די געגנט, און דערפאר ווען אמין זשומייעל האט געענדיקט זיין פרעזידענטשאפט, איז זיין כח אריבער צו מישעל אוען, א מארונישע גענעראל.
אמין האט פארלאזט לבנון, און געוואנדערט קיין פאריז. ער האט איבערגעלאזט צוויי רעגירונגען, די ציווילע רעגירונג אין מערב ביירוט, אונטערן פירערשאפט פון סאלים על כוץ, א מיליטערישע רעגירונג אין מזרח ביירוט, אונטער מישעל אוען. כוץ דער פרעמיער מיניסטער האט נישט אנערקענט אינעם פירערשאפט פון אוען. אין זיין קורצע פירערשאפט איז אוען געווען זייער פאפולער, דער פאקט אז ער איז אויפגעוואקסן מיט שיאטן, האט אים געהאלפן שלום מאכן מיט זיי, רוב קריסטן האבן אים געשטיצט, אויסער די לבנון קרעפטן, מיט דער הויפט סאמיר דזשאדזשא.
אוען האט אונטערגענומען די באפרייאונגס קריג קעגן יעדן איינעם כמעט, קריסטן וואס זענען קעגן אים דרוזן שיאטן, ער האט דערקלערט קריג קעגן אומלעגאלע פארטן צום ים, און זיי באלאגערט באמבאדירט, דאס האט געברענגט צו נאך א גאנג פון געשלעגן, ער האט זיך געשלאגן קעגן סיריע.
די סירישע פארענדיגן דעם קריגס צושטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע איז געבליבן די איינציגע לאנד, וואס האט געהאט די מעגליכקייט צו ברענגן שלום. און ווען די אראבישע לענדער האבן פרובירט נאכאמאל מאכן שלום, איז סיריע געווען א הויפט אינעם דיפלאמאטישן שפיל, ווען סיריע האט איינגעשטימט איז מען געקומען צום טייף אפמאך, שפעטער איז רענא מאוואד געווארן פרעזידענט, עטליכע וואכן שפעטער איז ער אומגעקומען אין אן אויטא באמבע, עס אומבאוויסט ווער האט אים אומגעברענגט און פארוואס. אסאך האבן באשולדיקט כעזבאללא, ווייל זיי האבן נישט אנערקענט אינעם טייף אפמאך.
צוויי טעג שפעטער איז עליאס על היראווי ערוועלט געווארן פאר פרעזידענט, ער איז געשטאנען צוזאמען מיט על כוץ, דער סונישער פרעמיער.
אוען פון זיין זייט האט געוועלטיגט איבער זיין אטאנאמיע, נישט אנערקענענדיג אין סיריע, אדער אינעם נייעם רעגירונג. סיריע האט זיך צוריק געהאלטן פון טון עפעס, ביז 1990, ווען די גאלף קריזיס האט אויסגעבראכן. אום 9טן אקטאבער האט די לעבאנעזער רעגירונג געבעטן סיריע, איינצונעמען די אטאנאמיע פון אוען. אויפן 13טע אקטאבער האט סיריע אטאקירט, און איינגענומען דעם פרעזידענטליכן פאלאץ אין באאבדע, מזרח ביירוט און די טייל פונעם לבנון בארג, אונטער אוענס הערשאפט. און מיט דעם האט זיך געענדיקט דער פופצען יעריקע ברודער קריג.
די טייף רעפובליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טייף רעגירונג האט זיך אנגעהויבן דעם 22טע אקטאבער 1989, אבער דער קריג האט זיך געענדיקט, ערשט מיט א יאר שפעטער, דעם 13טע אקטאבער 1990. און דער צווייטער רעפובליק האט זיך אנגעפאנגען אויפבויען, זענען געווען מענטשן, וואס האבן נישט געקענט גלייבן, אז עס וועט נאך אמאל געשען.


c: text/html

text:
תלמוד בבלי
דער תלמוד, באקאנט צווישן ארטאדאקסישע אידן אלס גְמָרא, איז א זאמלונג פֿון ערקלערונגען אויף דער משנה פֿון די רבנים און תלמידי חכמים וואס זענען באקאנט אלס אַמורָאים. עס איז דא צוויי תלמודים, דער תלמוד בבלי און דער תלמוד ירושלמי. לויט דער טראדיציע האבען רבינא און רב אשי רעדאקטירט דעם תלמוד בבלי. זיי האבן געלעבט אין דעם פֿינפֿטן יאָרהונדערט אין פערסיע. דער תלמוד ירושלמי איז צוזאמענגעשטלט געווארן דורך רבי יוחנן און זיינע קאלעגען, וואס האבן געלעבט אים פֿירט'ן יאָרהונדערט אין ארץ ישראל.
צייטליך פֿאנגט די פעריאדע פֿון דעם תלמוד אָן מיט דעם שרייבען פֿון דער משנה, אומגעפֿער אין יאר 200 למנינם. פֿון דאן אָן הייסן די גרעסטע רעליגיעזע לערער נישט מער תנאים נאר אמוראים.
חאטשע די תלמודים זענען גיווארען רעדאקטירט דורך רבינא און רב אשי איינערזייטס, און רבי יוחנן מיט זיינע קאלעגען אנדערזייטס, האט דער תלמוד דאן נאך נישט געהאט די היינטיגע פֿארם. בעזאנדערס דער באבילאָנישער תלמוד איז געווארן ווייטער פֿארארבעטעט דורך די רבנן סבוראי, די אנאָנימע אנפֿירער פֿון דעם זעקסטן יאָהרהונדערט.
(אַרױסגערעדט: געמאָראַ) דאָס װאָרט „גמרא“ שטאַמט פֿון אַראַמיִש, דער טײַטש איז „לערנען“, און דערמיט װערט אױך באַצײכנט דער פירוש און צוגאַב צו דער משנה װאָס איז באַקאַנט אַלס „גמרא“. װעגן דעם צוזאַמענשטעל פֿון גמרא, צײַט פֿון דער רעדאַקציע און איר אינהאַלט געבן מיר בײַם זוכװאָרט "תּלמוד".
איבעיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז די אפטייטש פון א "שאלה" אין אראמיש. מיר געפונען זייער אסאך אין גמרא "איבעיא להו" וואס דער רבי אין חדר פלעגט טייטשן "האבן די בני ישיבות א בעיא געפרעגט.
ווען בן יהודה האט ערפינדען דער שפראך עברית האט ער אויף דעם יסוד איבערגעטייטשט דאס ווארט פראבלעם אויף "בעיה". ווייל א שאלה מיט א פראבלעם זענען אינעם זעלבן גאנג.
די מפרשים זאגן אז ווען עס שטייט אין גמרא "תיקו" נאך אן איבעיא איז דאס די ראשי תיבות פון תשבי יתרץ קושיות ואבעיות. לאמיר האפן אז גאר בקרוב וועט דאס פאסירן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אסאם
אַסאַם (ענגליש: Assam; אסאמעזיש: অসম אקסאם) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צפון-מזרח אינדיע, ארומגענומען מיט בהוטאן אין צפון, דעם לאנד באנגלאדעש אין דרום, און די אינדישע שטאטן ארונאטשאל פראדעש, נאגאלאנד, מאניפור, מיזאראם, טריפורא און מעגהאלאיא. אסאם איז געווארן א טייל פון בריטישער אינדיע אין 1828.
די הויפטשטאט איז דיספור און די גרעסטע שטאט איז גואוואהאטי. די שפראך פון דעם שטאט איז אסאמעזיש.
אַסאַם באדעקט א שטח פון 78,438 ק"מ², גרעסער ווי פאנאמא און קלענער ווי טשעכיי; ער איז דער 16טער שטאַט לויט שטח. מיט א באפעלקערונג פון 31,169,272 מענטשן (אין 2011), איז אַסאַם דער 14טער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.
דער טייך בראהמאפוטרא פליסט לענגאויס דעם שטאַט.


text:
ישראל מוזיי
דער ישראל מוזיי, ירושלים (העברעיִש: מוזיאון ישראל, ירושלים) איז געגרינדעט געווארן אין 1965 ווי ישראל'ס נאציאנאלער מוזיי. ער געפינט זיך אויף אַ בערגל אין דעם גבעת רם קוואַרטאַל פון ירושלים, בייַם ביבל לענדער מוזיי, דער נאציאנאלער קאַמפּוס פֿאַר דער ארכעאלאגיע פון ארץ ישראל, דעם כנסת , דאס ישראל העכסטע געריכט, און דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים.
דאס היכל פון דעם ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס היכל פון דעם ספר באהויזט די ים-המלח מגילות, אנטפלעקט צווישן 1947-56 אין 11 היילן אין און אַרום דער וואַדי קומראַן. עווענטואַל אין 1965 האט מען געבויט די געביידע וואָס איז פינאנצירט געווארן דורך דער משפּחה פון דוד שמואל גאָטטעסמאַן, אן אונגערישער בעל צדקה וואס האט געקויפט די מגילות ווי אַ מתנה צו מדינת ישראל.
צווייטער בית המקדש מאָדעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ישראל מוזיי (אויף העברעיש)
קאארדינאטן: 31°46′20.56″N 35°12′16.29″E / 31.7723778, 35.204525


text:
בנימין בן אליעזר
בנימין פֿואַד בן אליעזר (געב' דעם 12טן פעברואר 1936) איז א כנסת מיטגליד, און א געוועזענער הויכער אפיציר אין צה"ל. ער איז געווען פארטיידיקונג מיניסטער אין ישראל, און האט אויך געהאלטן אנדערע מיניסטארישע אמטן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן אליעזר איז געבוירן געווארן דעם 12טן פעברואר 1936 אין דער שטאט באצרא, איראק, צו זיינע עלטערן צאלאח און פֿרחה. זיין נאמען ביים געבוירן איז געווען פֿואד, זיין צונאמען ביז היינט אין ישראל. זיינע עלטערן האבן געמאכט עליה אין יאר 1950, דעמאלט האט ער זיך געטוישט דעם נאמען אפיציעל צו בנימין.
אין יאר 1954 איז בן אליעזר אריין אין מיליטער אין דער גולני בריגאדע אלס א קעמפער, ער איז געשטיגן אויפן מיליטערישן לייטער אלס אפיציר. ביי דעם לבנון ברודער קריג, האט ער געהאלפן די קריסטן אין מערערע הינזיכטן, ווי אויך אנקניפן באציאונגען צווישן די קריסטליכע לבנון מיט ישראל.
אין 1982, האט ער פארלאזט די ארמיי, און זיך געוואנדען צו פאליטיק. ער האט אנגעהויבן אין א פארטיי וואס עזר ווייצמאן האט געגרינדעט. נאך די וואלן איז ער אריין אין כנסת. די פארטיי האט זיך פאראייניגט מיט די עבודה, ווי ער האט געדינט אלס מיניסטער אין עטליכע רעגירונגען.
אין 1994 האט יצחק רבין, אים געשיקט קיין טוניסיע, זיך צו טרעפן מיט יאסער אראפאט.
אין 2001 האט אריק שרון אים געשטעלט אלס פארטיידיגונגס מיניסטער. אין זיין תקופה האט זיך אנגעהויבן די אינטיפאדע.
היינט איז ער פון די עלסטע אמטירנדע כנסת דעפוטאטן, פון דער ארבעט פארטיי.


text:
ברעד פיט
ברעד פּיט - וויליאם ברעדלי - (דעצעמבער 18, 1963) (ענגליש: brad pitt) איז א פאפולער פילם אקטיאר און פראדוצירער.
זיין קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירען אין אקלעהאומע אויפגעצויגען אין מיזורי פרובירט זשורנאליזום און אין 1986 איז ער אריבער געפארען קיין האליוואד אויספרובירען זיין גליק מיט א נישטיגע $325 דאלער אויף איהם. און 1988, די ערשטע מאהל געווען אין א געהעריגע פילם פארדינט פאר דעהם א וואך $1,523 פאר 7 וואכען, ביז 1991, ווי ער האט אנגעהויבען מיטען שפיץ ארויף געווען אין 3 פילם'ס, אקעדאמי עווארד געווינען אין 1995, באוואוסט פון די מאוויס פייט קלאב 1999, מר. & מיס. סמיט 2005, די אושען'ס, מיסטער און מיסיס סמיט און נאך.
- און 2006 איז ער די 20'סטע אויפן ליסט ביי פארבס פון די 100 ערשטע מערסט פאפולערער פיגור'ס צוליב זיין סעקסואלען אויסזעהן און טאלאנירטע ווערק - זיך טרעפען מיט ענזשעלינא זשוליי און אפ'פטר'ן זשעניפער עניסטאן האבען אסאך צוגעגעבען צו די בּאָז -
- ער האט פארדינט די יאהר א געשאצטע 25 מיליאן דאלער
- ברעד פיט איז נאכאמאל אין 2006 נאמינירט געווארען אלץ די סעקסיעסט מאן אויף די פלאנעט וואס לעבט, דורך א אנקעטע פון ניו יומען מאגאזין - "New Woman magazine" - וואו איבער 10,000 פרויען האבען זיך באטייליגט
- אין 1995 געווארען ערוועהלט אלץ איינער פון די 25 סעקסיעסט אקטיארן פון אלע צייטען


text:
טעאריע פון משמעותדיקייט
טעאָריע פֿון משמעותדיקײַט איז אַ צװײַג פֿון מאַטעמאַטיק, װאָס אַנאַלאַזירט, אױף אַ מאַטעמאַטישן אױפֿן, סײַ װאָסערע נישט זיכערדיקע פֿענאָמען. למשל, װאָס איז די משמעותדיקײַט פֿון װאַרפֿן אַ װערפֿל (die) און זאָל אַרױסקומען זעקס-זעקס.
די טעאָריע װערט אַ סך גענוצט אין סטאַטיסטיק און אין עקאָנאָמיק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז אנגענומען אז די טעאריע פון משמעותדיקייט האט זיך אנגעהויבן אין 1654. אין יענעם יאר האט זיך אנגעפירט א קארעספאנדענץ צווישן פיער דע פערמא און בלייז פאסקאל, ארום די וועגן צו רעכענען די משמעותדיקייט אין געוויסע מזל-שפילן. די נאכפאלגנדיקע טריט האט געמאכט כריסטיאן הויגנס,


text:
פיראמיד
א פיראַמיד (פון גריכיש: πupauίς פיראַמיס; ענגליש: pyramid) איז א סטרוקטור וואס האט די פארעם פון א געאמעטרישן פיראמיד, ד"ה די דרויסנדיקע אייבערפלאכן זענען דרייעקיק און קומען צוזאמען ביי א שפיץ. די באזע קען זיין דרייעקיק, פירעקיק אדער אין אלגעמיין פילעקיק. א טיפישער פיראמיד איז א געבוי פון שטיינער וועלכע פארמאגט פיר דרייעקיקע אייבערפלאכן. דער פיראמיד איז א זייער סטאבילער סטרוקטור, וואס די מערהייט פון דער געוויכט איז אונטן און נאר א קליין ביסל אין דער הייך וואס שטופט אויף די אונטערשטע טיילן.
עטליכע פעלקער האבן געבויט פיראמידן אבער די מערסט באקאנסטע פיראמידן זענען געבויט געווארן אין מצרים און טייל פון זיי שטייען נאך היינט. די עגיפטער האבן געבויט ארום 90 קעניגליכע פיראמידן צווישן די יארן פון אנפאנג ב' אלפים ביז אנפאנג ג' אלפים לויט אפיציעלע היסטאריע. אויב דאס איז טאקע אזוי מיינט עס אז דער פרעה פון די תורה איז שוין געבוירן נאכדעם וואס די ערשטע פיראמידן זענען פארטיג געווארן (יציאת מצרים איז געווען ענדע ב' אלפים).
די פיראמידן זענען געבויט געווארן אין פארשידענע פארעמען גרויס און קליין. דער ערשטער פיראמיד געפינט זיך אין דער שטאט סאקארא און די גרעסטע פיראמיד געפינט זיך אין גיזא און ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די זיבן וואונדער פון די וועלט.
אינהאַלט
באנוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עגיפטער פיראמידן האבן געדינט אלס געצעלטן איבער די קברים פאר די עגיפטישע קעניגן און זייערע פאמיליעס. די פיראמידן זענען געווענליך געבויט געווארן אין גרופעס און אינדערמיט האט מען געבויט די העכסטע פאר'ן קעניג. די ארומיגע האבן געדינט אלס געבעט הייזער אדער אנדערע אקטיוויטעטן פון די מלוכה. די קעניגן זענען באגראבן געווארן דורך די ספעציעלע חכמות וועלכע די עגיפטער האבן גענוצט צו האלטן גאנץ זייערע קערפער דורך כעמיקאלן און אנדערע זאכן. אין די פיראמידן וואו עס ליגן געוועזענע עגיפטישע קעניגן געפינען זיך זייער אינטערעסאנטע אויפשריפטן וועלכע מען קען היינט נישט ליינען און פארשטיין. די אויפשריפטן זענען איינגעקריצט אין די ווענט און ברויכן צו פארציילן פאקטן פאר די היסטאריע וועגן דער קעניג וואס ליגט דארט.
אלע עגיפטישע פיראמידן זענען געבויט געווארן אינעם מדבר אויף מערב נאנט צו דעם נילוס טייך. זיי באשטייען פון ריזיגע שטיינער און זענען אייניג גלייך פון אלע 4 זייטן (כאט נישט 100 פראצענט ווען מען רעכנט דאס מיט היינטיגע פונקטליכע מעסטער). די פיראמידן וועלכע זענען געבויט געווארן פריער זענען גרעסער און שענער ווי די שפעטערדיגע. עס איז נישט קלאר פארוואס עס איז אזוי און טייל היסטאריקער ווילן זאגן אז די קעניגן ביי די צייטן פון די ערשטע פיראמידן זענען געווען פיל רייכער און די אנדערע האבן זיך נישט געקענט ערלויבן צו בויען אזעלכע הויכע פיראמידן וועלכע האט אפגעקאסט אסטראנאמישע געלטער.
דער אויסשטעל אינעווייניג אין די פיראמידן זענען רוב אייניג און די אריינגענג זענען אויף דער צפון זייט. די אריינגענג פירן אראפ אונטער דעם פיראמיד וואו די קעניגן ליגן באהאלטן. אלע פיראמידן פארמאגן עטליכע אנדערע צימערן אין וועלכע עס ליגן אוועקגעלייגט היסטארישע און ווערטפולע חפיצים וועלכע האבן באלאנגט פאר די קעניגן. היינט איז שוין פאראן ווייניג פון זיי ווייל מיט די יארן האבן מענטשן בא'גנב'ט די ווערטפולע זאכן.
קיין איין פיראמיד שטייט נישט אליין אין מדבר נאר זענען אלע אין גרופעס. די עגיפטער האבן געמאכט שמאלע קאנאלן פון דעם טייך נילוס וועלכע האט אריינגעברענגט וואסער אינעם מדבר ביז די פיראמידן. די קאנאלן זעלבסט זענען אויך געבויט געווארן מיט גרויס חכמה און יעדע צופרי ווען די וואסער האט זיך געהויבן (רוב גרויסע טייכן און לעיקס הייבן זיך אין די צופרי שטונדן איינמאל די זון שיינט אויף) האט דאס אריינגעשיקט וואסער אין די קאנאלן וועלכע האבן געברענגט די וואסער ביז די טירן פון די פיראמידן. היסטאריקער ווייסן צו זאגן פון אלע סארט פיראמידן און צו וואס יעדע איז גענוצט געווארן. אבער איין סארט פיראמיד וועלכע איז זייער קליין און געפינט זיך אין יעדע גרופע פון פיראמידן איז פארבליבן א מיסטעריע און קיינער קען נישט אויסגעפינען אדער אויסטראכטן צו וואס זיי זענען געבויט געווארן.
געבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פיראמידן זענען געבויט אויף א פירעקיגן יסוד וועלכע זענען גענוי די זעלבע לאנג אויף אלע זייטן און אויף אן אייניגע הויכקייט שטאפל. שטודירער וועלכע האבן געמאסטן די גרויסע פיראמידן (דאס איז דער גרעסטער פיראמיד) האבן געפינען אז פון די 756 פיסיגע זייטן איז די גרעסטע אומפונקטליכקייט נאר בערך 7 אינטשעס און די הויכקייט שטאפל איז כמעט 100 פראצענט. די פיראמיד איז דערנאך געבויט שיעף אריין פון אלע זייטן און דעגרייכט 481 פיס הויך וועלכע איז בערך די הויך פון א 50 שטאקיגער געביידע.
וויבאלד די פיראמידן זענען אנגעפילט מיט שטיינער אויך פון אינעווייניג איז אוממעגליך צו ציילן וויפיל שטיינער עס איז דארט פאראן. וויאזוי אימער, האבן שטודירער געמאכט א חשבון אז דער גרויסער פיראמיד ברויך צו האבן ארום 2.3 מיליאן שטיינער פון וועלכע יעדע וועגט בערך צוויי און א האלב מעטריק טאנען (נאנט צו 5,000 פונט). עס איז אבער נישט מעגליך צו רעכנען וויפיל דער גאנצער פיראמיד וועגט ווייל עס זענען פאראן דארט מערערע גרייסן פון שטיינער. די גרעסטע שטיין פון דעם גרויסן פיראמיד איז געשאצט אויף בערך 15 טאנען. לויט אן אומאפיציעלן חשבון קען מען זיך פארשטעלן אז מיט א דורכשניטליכע שטיין וועלכע וועגט 2.5 טאנען קומט אויס אז דער גרויסער פיראמיד וועגט בערך 6 מיליאן טאנען (בערך 12 מיליאן פונט). דאס איז בערך 10 מאל די וואג וואס ביידע טווין טאוער געביידעס זענען געווען אינאיינעם אדער די וואג פון 55 טויזענט 380A סופער דזשאמבא פליגערס.
זינט די פיראמידן זענען געבויט געווארן אין מדבר מוז זיין אז מען האט געברענגט די שטיינער פון צענדליגער מיילן ווייט אריבער דעם נילוס טייך. עס איז שווער זיך פארצושטעלן וויאזוי מען האט אין יענע צייטן געקענט שלעפן אזעלכע שווערע שטיינער אזויפיל מיילן. ווער רעדט נאך וויאזוי מען האט ארויפגעשלעפט די שטיינער אזוי הויך. שטודירער זאגן אז לויט זייער חשבון מוז זיין אז כאטש 25,000 מענטשן האבן געמוזט ארבעטן 20 יאר צו קענען ערמעגליכן אזא געבוי. זיי רעכנען אז צו יעדע אפטיילונג, ווי וואסער ברענגער, שטיינער שלעפער, א.א.וו., האבן געארבעט צוויי גרופעס פון 2,000 ארבייטער יעדע איינע.
קיינער ווייסט נישט צי די פיראמידן זענען געבויט געווארן דורך קנעכט פאר די קעניגן אדער דורך ארבייטער וועלכע דער קעניג האט געדינגן. וויאזוי אימער, האבן א גרויסע טייל פון די ארבייטער געברויכט זיין געלונגענע ארבייטער מיט א פאך אין די הענט ווייל פשוט'ע מענטשן וואלטן נישט געקענט אויסטרעפן וויאזוי צו ברענגן אדער ארויפשלעפן אזעלכע שווערע שטיינער. מען שאצט אז טויזענטער מענטשן זענען געשטארבן ביי יעדע פיראמיד וואס איז געבויט געווארן. נעבן איין פיראמיד האט מען טאקע אמאל געטראפן א רייע פון הונדעטער קברים אויף וועלכע טייל ווילן זאגן אז דאס זענען געווען די ארבייטער וועלכע זענען געשטארבן אינמיטן די ארבעט.
ווען די פיראמידן זענען פארטיג געווארן האט מען דאס איבערגעצויגן פון אינדרויסן מיט שיינע ליימשטיינער פאר א שיינעם אויסזען. רוב פון די שטיינער זענען שוין היינט נישט דארט ווייל מיט די יארן האבן מענטשן גע'גנב'עט די שטיינער און דאס גענוצט פאר זייערע אייגענע הייזער. דער גרויסער פיראמיד פארמאגט נאך אביסל פון די ליימשטיינער וועלכע מען קען זען.
ווען די פיראמידן האבן אנגעהויבן ווערן הויך האבן די ארבייטער געבויט ראמפעס ארויף פון אלע זייטן. עס איז נישט קלאר פון וואס די ראמפן זענען געמאכט געווארן אבער פשטות האבן זיי גענוצט די מדבר זאמד און דאס געמישט מיט וואסער צו האלטן אינאיינעם. ווען די פיראמיד איז פארטיג געווארן האט מען אראפגעשאוועלט די זאמד און די פיראמיד האט זיך אנטפלעקט.
די פיראמידן פון אינעווייניג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעווייניג אין די פיראמידן זענען פאראן א רייע צימערן מיט קארידארן וועלכע פירן פון איין צימער צו די אנדערע. ווען די קעניגן זענען באגראבן געווארן נאך זייער טויט האט מען באגראבן מיט זיי זייערע פארמעגנ'ס און די צימערן עפענונגן זענען פארבויט געווארן מיט שטיינער. די שטיינער זענען אבער שפעטער אויפגעבראכן דורך גנבים וועלכע האבן געוואלט גנב'נען די חפיצים פון אינעווייניג.
די אריינגאנג צו די פיראמידן זענען אין רוב פון זיי זענען בערך 55 פיס הויך פון די ערד. דאס איז ספעציעל אזוי געמאכט געווארן אז נאכדעם וואס מען באגראבט א קעניג דארט זאל מען פארבויען די אריינגאנג און גנבים זאלן דאס נישט קענען געפינען. פאר די וואס האבן נישט געוואוסט פון דעם זענען די פיראמידן געווען א מיסטעריע און זיי האבן נישט געקענט טרעפן די אריינגענג. מיט די יארן האבן די סודות ארויסגערינען און גנבים פון קאירא האבן אויפגעשטעלט ראמפן מיט וועלכע זיי האבן דעגרייכט די עפענונגן און זיי אויפגעבראכן.
אין צענטער פון די פיראמידן אונטער די ערד שטאפל איז פאראן א גרויסע צימער אין וועלכע די קעניגן זענען באגראבן געווארן און נעבן דעם איז פאראן א צווייטע צימער אין וועלכע זייערע ווייבער (קעניגנס) זענען באגראבן געווארן. די צוויי צימערן זענען אפגעטיילט מיט א ברייטע וואנט וועלכע ווערט שמעלער און שמעלער ווילאנג עס קומט זיך צוזאם אויבן און טיילט זיך מיט איין דאך.
שטודיעס איבער די פיראמידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנפאנג זענען די פיראמידן געווען באקאנט נאר פאר די עגיפטישע ביי וועלכע דאס איז געווען א חשוב'ע ארט. אין שפעטערדיגע דורת האבן רוימישע און גריכישע פארשער, וועלכע זענען ארומגעפארן די וועלט, זיך באגעגענט דערמיט און האבן דאס שטודירט און צוריקגעברענגט אויסצייכענונגן צו זייערע לענדער און אזוי זענען די פיראמיגס באקאנט געווארן איבער די וועלט.
א גרויסע טייל פון שטודיעס איבער די פיראמידן איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך א גריכישער וויסנשאפטלער מיט'ן נאמען העראדאטוס וועלכער האט איבער 2,000 יאר צוריק באשריבן און געלערנט אנדערע וועגן די פיראמידן. זיינע שטודיעס זענען געהאלטן געווארן אויף שפטערדיגע דורות וועלכע האבן דאס איבערגעארבעט צעביסלעך. פון דאס ביסל וואס איז געבליבן קען מען זען אז עס זענען אמאל געווען פיל מער פיראמידן אין דעם מדבר און זיי זענען פארשוואונדן געווארן מיט די יארן. קיינער ווייסט נישט וויאזוי זיי זענען פארשוואונדן געווארן און טייל ווילן זאגן אז גרויסע זאמד שטורעמעס האבן איבערגעדעקט טייל פון זיי און זיי געפינען זיך נאך היינט טיף אונטער די ערד.
אנדערע דאקומענטן וועגן די פיראמידן געפינען זיך אין בריטען אין די באקאנטע אקספארד יוניווערסיטי. יענע שטודיעס זענען געמאכט געווארן דורך א גרופע בריטישע פארשער אין דאס יאר 638'. אנדערע דאקומענטן געפינען זיך אויך אין אנדערע פלעצער פון די וועלט און עס שיינט אז די פארשער פון די גרויסע לענדער האבן אלע אפגעשטאט א באזוך אין עגיפטן צו באטראכטן די וואונדערליכע פיראמידן. אין א מוזעאם אין פראנקרייך איז פאראן א גאנצע בוך וועגן די פיראמידן וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך א גרופע פארשער וועלכע זענען מיטגעפארן מיט קייסער נאפאליען ווען ער האט אינוואדירט עגיפטן אין דאס יאר 798'.
אין די ערשטע יארן פון דעם 19'טן יאר-הונדערט האבן א גרופע איטאליענער פארשער, מיט די הילף, פון עגיפטישע פארשער, אויפגעבראכן איין פיראמיד מיט אויפרייס מאטריאל כדי צו קענען באטראכטן די גאנצע זאך פון אינעווייניג. שפעטער אינעם יאר 842' האט דער קעניג פון פרייסן געשיקט א גרופע פארשער צו די פיראמידן און זיי האבן געשריבן א 12 בענדער בוך וועגן זייערע שטודיעס איבער די פיראמידן. די ביכער געפינען זיך היינט אין א מוזעאם אין רוים.
די שטודיעס האבן אנגעהאלטן טיף אריין אינעם 20'טן יאר-הונדערט און זענען איבערגעהאקט געווארן דורכאויס די צווייטע וועלט קריג. נאך די קריג האבן די פראנצויזן דאס ווייטער שטודירט און שפעטער אין די 980' און 990' יארן האבן פארשידענע לענדער אריבערגעשיקט פארשער וועלכע האבן מיט די הילף פון קאמפיוטערס און ראבאטן אויסגעפינען פיל מער אינפארמאציע איבער די פיראמידן. די שטודיעס ווערן נישט אפגעשעטעלט נאך היינט און יעדע שטיק צייט געפינט מען אויס נאך אינפארמאציע וועגן די מיסטעריעזע מאדנע פיראמידן.
אנדערע פיראמידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די עגיפטישע פיראמידן זענען געבויט געווארן הונדערטער פיראמידן אין מעקסיקא געשאצט אויף בערך צוויי און א האלב טויזנט יאר צוריק. די מעקסיקאנער פיראמידן זענען נישט אזוי גרויס אין קונצליך און עס זענען פאראן זייער אסאך ערליי פארעמען. די מעקסיקאנער פיראמידן זענען גענוצט געווארן פאר עטליכע צוועקן און טיילמאל איז עס אויך נאר געווען פאר די באגרעבעניש פון קעניגן. אבער אין רוב פעלער איז דאס גענוצט געווארן דורך די מיליטער פאר שוץ.
קיין איינע פון די מעקסיקאנער פיראמידן זענען נישט אזוי הויך ווי די אין מצרים אבער איין פיראמיד איז געבויט אויף א יסוד וועלכע איז דריי מאל די גרייס פון די יסוד אויף וועלכע דער גרויסער פיראמיד אין עגיפטן איז געבויט געווארן און איז באקאנט אלס די גרענד פיראמיד. די גרענד פיראמיד איז אבער ניטאמאל האלב אזוי הויך ווי דער גרויסער פיראמיד. אויסערדעם זענען פאראן אסאך מעקסיקאנער פיראמידן אויף וועלכע עס זענען געבויט געווארן פאלאצן און אנדערע זאכן.
די מעקסיקאנער פיראמידן צעשפרייט אין גאנץ דרום אמעריקע און א גרויסע טייל פון זיי שטייען נאך היינט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אדלער
דער אָדלער (Aquila) איז א גרויסער רויבפויגל פון דער זעלבער משפחה ווי דער פאלק און דער גריף. ער טוט יאגן בייטאג און ער זעט זייער גוט.
דער ליסער אדלער איז א גרויסער אדלער פון צפון אמעריקע מיט א העל ווייסן קאפ און וויידל. ער איז דער נאציאנאלער פויגל פון די פאראייניקטע שטאטן. ער עסט פיש.
דער גאלדענער אדלער געפינט זיך איבער דער גארער וועלט; ער עסט קליינע מאמאלן.
אין אויסטראליע איז דא דער קלין-וויידל אדלער, דער גרעסטער רויבפויגל אין אויסטראליע, מיט א פליגל-ברייט פון 2 מעטער. זיי באפאלן אנדערע פייגעלעך, שרצים און קיניגלעך. מיט זייערע שארפע קלויען קענען זיי צעשניידן א יונגע קאנגארו.


text:
רש"י
ר' שלמה בן יצחק (רש"י איז ראשי תיבות ר'בי ש'למה י'צחקי אדער רבי שלמה ירחי) (ד'תת"א - כ"ט תמוז ד'תתס"ה) איז געווען א גרויסער תורה ריז אין דער תקופה פון ראשונים. און איז פאררעכנט אלס דער גרעסטער מפרש אויף תורה און גמרא.
רש"י האט געוואוינט אין פראנקרייך און דערפאר באנוצט ער זיך אסאך מאל מיט (בלע"ז) אלט פראנצויזישע ווערטער צו פארטייטשן שווערע ווערטער.
אינהאַלט
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין ד'תת"א אין טרויס, פראנקרייך. עס ווערט דערציילט אז דער טאטע פון רש"י רבינו יצחק, האט זוכה געווען צו זיין זון רש"י הק', ווייל ער האט געהאט א טייערן דיאמאנט שטיין וועלכע ער האט אריינגעווארפן אין ים כדי דאס נישט צו פארקויפן פאר עבודה זרה.
רש"י האט געהאט דריי טעכטער.
- די עלטסטע טאכטער מרים האט חתונה געהאט מיט רבי מאיר בן שמואל. זיי האבן געהאט פיר קינדער. רבינו שמואל דער רשב"ם, רבינו יעקב דער רבנו תם פון די בעלי התוספות, דער ריב"ם, און נאך א קינד שלמה וואס איז נפטר געווארן יונגערהייט. אויך האבן זיי געהאט א טאכטער וועלכע האט חתונה געהעט מיט רבי שמואל בן רבי שמחה (דער מחבר פון מחזור ויטרי), און זייער קינד איז געווען רבי יצחק הזקן (דער ר"י פון בעלי התוספות).
- די צווייטע טאכטער, יוכבד, האט חתונה געהאט מיט רבי יהודה בר נתן (ריב"ן) און זיי האבן געהאט א קינד רבי יום-טוב.
- די דריטע טאכטער רחל, האט חתונה געהאט א תלמיד חכם רבי אפרים, לא ידוע עליה דבר.
ער איז נפטר געווארן אין יאר ד'תתס"ה.
רש"י'ס רבי מובהק איז געווען רבינו יעקב בן יקר, א תלמיד פון רבינו גרשום מאור הגולה.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רש"י האט פארטייטשט כמעט גאנץ תנ"ך: דער סדר פון פירוש רש"י על התורה איז צו געבן פארשטיין די פסוקים אויפן פשוט'ן אופן, אבער אין פאל ווען דער פשוט'ער פשט איז שווער צו פארשטיין, ברענגט רש"י אראפ די מדרשים פון די גמרא און חז"ל.
דער פירוש רש"י אויף די גמרא איז נישט דא אויף אלע מסכתות, געוויסע מסכתות האט זיין אייניקל דער רשב"ם און דער ריב"ן געענדיגט.
רש"י כתב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען איז געוואוינט צו דרוקן רש"י אין א ספעציעלן אלף בית וואס מען רופט "רש"י שריפט".
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
בילד פון דער רש"י שול אין וורמייזא, 19טן יארהונדערט
-
RASHI 334.jpg
קאפיע פון דער רש"י שול, אין בית התפוצות
-
סקולפטור לכבוד רש"י אין דער שטאט טרואה, מיט די אותיות ר' ש' י'.


text:
ישיבה אוניווערסיטעט
ישיבה אוניווערסיטעט איז דער הויפט מוסד פון חינוך פאר די מאדערן ארטאדאקסישע אידן. דער הויפט קאמפוס געפינט זיך אין דער וואשינגטאן הייטס געגנט פון מאנהעטן.
דער ערשטער טייל פון ישיבה אוניווערסיטעט איז געווען ישיבת רבינו יצחק אלחנן (ריאט"ס), געגרינדעט אין 1896, און א נאמען געגעבן נאך ר' יצחק אלחנן ספעקטאר, דער רב פון קאוונע, וועלכע איז נסתלק געווארן נישט לאנג בעפאר און איז געווען פון די חשובסטע רבנים און ראשי ישיבה אין זיין צייט אין אייראפע.
דער אוניווערסיטעט איז געגרינדעט געווארן אין 1927, מיט ריאט"ס און דער ניי-געגרונדערטער ישיבה קאלעדז אלס די ערשטע חלקים.
פון 1976-ה'תשל"ו ביז די לעצטיגע יארן איז דער אוניווערסיטעט געווען אנגעפירט דורך דעם לאנג-יעריגן פרעזידענט און ראש ישיבה הרב דר. נארמאן לאם. אין 2002 האט לאם ריטייערט פון זיין פאסטן אלס פרעזידענט און געבליבן נאר דינען אלס ראש ישיבה פון ריאט"ס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דר. ריטשערד דזאועל.
ישיבה אוניווערסיטעט באשטייט היינט פון עטליכע חלקים:
אונטערגראדואירונג
- ישיבת רבינו יצחק אלחנן, דער ישיבה אפטייל
- ישיבה קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר מענער
- סטערן קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר פרויען
- סיי סימס שולע פאר ביזנעס
איבערגראדואירונג
- אלבערט איינשטיין שולע פאר מעדיצין
- בענדזאמין קארדאזא שולע פאר געזעץ
- אזריעלי שולע פאר אידיש חינוך און אדמיניסטראציע
- בערנארד רעוועל שולע פאר אידישע לערנונגען
- פערקאויף שולע פאר פסיכאלאגיע
- וואורצוויילער שולע פאר סאציעלע ארבייט


text:
וועסט עדמאנטאן מאלל
די וועסט עדמאנטאן מאלל (ענגליש: West Edmonton Mall), געפינט זיך אין עדמאנטאן, אלבערטא, קאנאדע, איז צפון אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאלל און פארמאגט די וועלט'ס גרעסטע פארקינג לאט מיט פלאץ פאר 20,000 אויטאס. די מאלל איז 23 יאר געווען דער וועלט'ס גרעסטע מאלל ביז אין 2004 ווען די גאלדן ריסוירסעס מאלל אין כינע האט איבערגענומען דעם טיטל.
ארכיטעקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאלל איז געבויט געווארן אין 1981 אינדרויסן פון דער שטאט עדמאנטאן אויף א שטח פון 5.3 מיליאן סקווער פיס און האט געקאסט 1.4 ביליאן דאלאר צו בויען. די מאלל פארמאגט איבער 800 געשעפטן וועלכע געבן אינאיינעם ארבעט פאר 23,000 מענטשן.
סוקסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאלל באקומט בערך 33 מיליאן באזוכער פער יאר און צווישן 60,000 און 150,000 באזוכער פער טאג. מענטשן קומען צו פארן פון גאנץ נארט אמעריקע צו באטראכטן די געביידעס, אינערליכע האטעל, און די וועלט'ס גרעסטע אינערליכע וואסער פארק און נאך א רייע אטראקציע אוון שפיל פלעצער וועלכע געפינען זיך אלעס אונטער איין דאך.
די מאלל איז ארגינעל געווען א סוקסעס אבער האט שפעטער זיך געפלאגט ווען א טייל גרויסע געשעפטן האבן זיך פארמאכט אין שפיץ פון קענעדיען טייער וועלכע האט דארט פארמאגט איר גרעסטע געשעפט. אין די לעצטע יארן איז דער מצב בעסער געווארן ווען די פראווינץ האט אויפגעלעבט צוליב אירע גרויסע אויל קוועלער וועלכע זענען געווארן גאלד גריבער ווען די פרייזן פון אויל האבן זיך געהויבן.


text:
אנוואר סאדאט
אנוואר סאדאט (25סטן דעצעמבער, 1918 - 6טן אקטאבער, 1981) איז געווען דער פרעזידענט פון עגיפטן, פון 1970 ביז 1981. דער אינזשעניר פון דער יום כיפור מלחמה.
ער איז געווארן פרעזידענט נאכדעם וואס גאמאל אבדול נאסער איז געשטארבן אין 1970,
אין יאר 1977, ווען מנחם בעגין האט געווינען די וואלן אין ישראל, שפעטער איז ער געקומען באזוכן אין ישראל.
דערנאך האבן זיי ביידע אונטער געשריבן אויף א שלום אפמאך, אין קעמפ דעוויד מיט דזשימי קארטער.
ביי א צערעמאניע אין 1981, אפצוצייכענען אכט יאר צו דער יום כיפור מלחמה, איז ער געשאסן געווארן דורך אן איסלאמישע עקסטרעמיסט, פון דער מוסולמענער ברודערשאפט, אלטזייענדיק 63, ער איז באוואוסט פאר זיין רעדע, מער נישט קריג, מער נישט בלוט פארגיסונג, וואס ער האט געהאלטן ביים שלום פראצעס מיט ישראל אין וואשינגטאן די סי.
זיין נאכפאלגער איז כאסני מובאראק.


text:
משה אריה פריינד
רבי משה אריה פריינד זצוק"ל, איז געווען א זון פון הוניאדער רב, רבי ישראל פריינד זצ"ל, און אן אייניקל פונעם נאסוידער רב, רבי אברהם יהושע פריינד זצ"ל.
ער האט פארלוירן א גאנצע משפחה פון א פרוי מיט צען קינדער ביי דערצווייטער וועלט מלחמה.
ער האט חתונה געהאט צוויי מאל נאך דעם קריג, אבער נישט איבערגעלאזט קיין קינדער.
באלד נאך דער מלחמה איז ער געווען רב אין דער שטאט סאטמאר.
ער איז יארן געווען דער ראש ישיבה אין סאטמארער ישיבה ייטב לב אין ירושלים, ווען דער סאטמארער רבי יואל טייטלבוים זצוק"ל איז נפטר געווארן, כ"ו אב תשל"ט, איז רבי משה ארי' פריינד אויפגענומען געווארן אלס ראב"ד עדה החרדית אין ירושלים. נאך דער פטירה פון הגאון בעל מנחת יצחק זצ"ל, סיון תשמ"ט, איז רמ"א פריינד געווארן דער גאב"ד עדה החרדית אין ירושלים עיה"ק.
סוף ימיו האט מען געמאכט מיט אים א רבי'סטעווע. ער איז געווען שטארק פארהייליגט און געהאט טויזנטער מעריצים איבער דער וועלט.
נישט איבערלאזנדיג קיין קינדער, האט ער געגרינדעט מוסדות רמ"א, לשמו ולזכרו, זיינע ספרים זענען עטרת יהושע.
פון זיינע הייסע אנהענגער זענען געווען זיינע תלמידים פון דער סאטמארער ישיבה אין ירושלים, און אויך די היינטיגע זאליס וואס זענען געווען קעגן ר' משה טייטלבוים.


text:
על בייַדאַ
אַל בייַדאַ (אראביש: البيضاء טאַראַבולוס) איז איינע פון די גרויסע שטעט אין ליביע, ווו איז עס די דריטע גרעסטע שטאָט אין מזרח ליביע, מיט אַ באַפעלקערונג פון 250.000 איינוווינער. און איינער פון די בעסטע שטאָט צו פּלאַנירט ווערן און די סביבה, וואס מאכט אים אין די מדינה אלס א שטאט וואס ציט טוריסטן, ווי אויך איז דארט געווען הויפּטקוואַרטיר פון די ליביען פרייהייטס קריג קעגן איטאליע, און דאָרט איז געווען דער הויפּטקוואַרטיר פון אָמאַר על-מוכטאַר. עס איז געווען א פלאן אריבערצוברענגען די אַדמיניסטראַטיווע הויפּטשטאָט פון דער מדינה אין דער רעגירונג, אבער אין ענדע איז די הויפטשטאט פארבליבן טריפאלי. פון מלך ידריס על-סאַנוסי, דער געוועזענער גענעראל פון ליביע.


text:
בידגאש
בידגאש (פויליש: Bydgoszcz, דייטשיש: Bromberg, לאטיין: Bydgostia) איז די אכטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז איינע פון די הויפטשטעט פון דער קויאוויע-פאמעראניע וואויוואדעשאפט (די צווייטע איז טארען) מיט א באפעלקערונג פון 363,926 (2011). בידגאש געפינט זיך אין צפון פוילן, צווישן די ווייסל און ברדא טייכן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מלך קאזימיר דער גרויסער האט געשאנקען בידגאש מיט שטאט רעכטן דעם 19טן אפריל 1348.
אין 1629 האט שוועדן איינגענומען די שטאט. ווען מ'האט צעטיילט פוילן אין 1772 איז בידגאש געווארן א טייל פון פרייסן.
אין 1807 האט נאפאלעאן געזיגט פרייסן, און בידגאש איז געווארן א טייל פון דער הערצאגשאפט פון ווארשע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בידגאש איז א הויפט באן קנופ, ווי א הויפט צפון-דרום ליניע טרעפט א הויפט מזרח-מערב באן ליניע.
די יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווילינג שטעט פון בידגאש זענען:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Kragujevac Twin Cities. ©2009 Information service of Kragujevac City. דערגרייכט דעם 2009-02-21.
- ↑ Aιeθveίς Exέσeις. e-patras.gr. דערגרייכט דעם 2011-09-16.


text:
1937
1937 איז דאס 37סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1937 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - נתן בירנבוים, יידישער עסטרייכער דענקער, און יידישיסט, שפעטער געווארן אגודיסט (געב' 1864)
- 22סטן יולי - אויסגעבראכן דער צווייטער קריג צווישן יאפאן און כינע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - קאלין פאוול, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן
- 28סטן אפריל - סאדאם כוסעין, פרעזידענט פון איראק (געש' 2006)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן מיי - אלפרעד אדלער, יידישער-עסטרייכער פסיכאלאג (געב' 1870)
- 2טן סעפטעמבער - פיער דע קובערטען, גרינדער פון דער מאדערנער אלימפיאדע (געב' 1863)
- 14טן סעפטעמבער - טאמאס מאסאריק, ערשטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1850)
- 19טן אקטאבער - ערנעסט ראדערפארד, פיזיקער (געב' 1871)
- 9טן נאוועמבער - ראמזיי מאקדאנאלד, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1866)


text:
ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך
דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך, איז דער אפמאך צווישן נאצי דייטשלאנד, און סאוויעטן פארבאנד מיט רוסלאנד, אונטער געשריבן אין יאר 1939, ערב די צווייטע וועלט מלחמה.
אונטער געשריבן, דורך די צוויי אויסערן מיניסטארן, פון די אויבן דערמאנטע צוויי לענדער, יאאכים פאן ריבענטראפ, און זיין רוסישער קאלעגע וויאטשעסלאוו מאלאטאוו.
צווישן אנדערע, ווערט דארט אונטערגעשריבן א נישט אגרעסיע אפמאך צווישן די צוויי לענדער, אן אפמאך וואס האט אנגעהאלטן ביז 1941, ווען דייטשלאנד האט אטאקירט רוסלאנד, אין אפעראציע בארבאראסע.
ווי אויך איז דער צוטיילונג פון פוילן באהאנדעלט געווארן ביים אפמאך.


text:
ניטל
ניטול איז די נאכט פון תקופת טבת ווערט אנגערופען מיטן נאמען ניטל, און דאס איז א צייט וואס [חסידישע] אידען לערנען נישט.
עטליכע טעמים ווערן אנגעגעבן פארוואס מען לערענט נישט אין ניטל, די הויפט טעם איז אז עס הערשט דעמאלטס א גרויסע טומאה אויפן וועלט און די תורה גייט פארן השפעה פונעם סטרא אחרא.
עס איז דא 2 [3] ניטל'ס ביי אידען, די ערשטע איז אין דעצעמבער 25, די 2'טע איז אין ינואר פונעם 6'טען אויפן 7'טען [מאנכע (בעלזער חסידים?) האלטען ניטל ינואר דעים פיפטען אויפן זעקסטען].
די טעם פון די צוויי ניטלען האט צוטון מיטן גרעגאריאנישן קאלענדאר.
דער בעלזער רב פלעגט זאגן תורה ניטל ווען עס איז געפאלן אין שבת, ער האט געזאגט אז זיינע תורות זענען תפילות אויפן כלל ישראל, ממילא מעג ער זאגן ניטל.


text:
טעלעקאמוניקאציע
טעלעקאמוניקאציע איז די טראנסמיסיע פון סיגנאלן אריבער א מהלך פארן צווען פון קאמוניקאציע. אמאל פלעגט מען דאס פועלן מיט רויך סיגנאלן, פויקן, סעמאפאר אדער פֿענער. הײַנטיגע צײַטן איז טעלעקאמוניקאציע אויסגעפירט עלעקטראניש מיט, למשל, טעלעפאן, ראדיא און קאמפיוטער. די ערשטע אויסגעפֿינערס אינעם פֿעלד פון טעלעקאמוניקאציע זענען געווען אלעקסאנדער גרעהעם בעל, גוגליעלמא מארקאני און זשאן לאגי בערד. טעלעקאמוניקאציע איז א חשובער טייל פון דער וועלטליכער עקאנאמיע; די אינדוסטריע איז געשעצט מיט א ווערט פֿון $1.2 טריליאן טאלער אום 2006.


text:
פאביע
אינהאַלט
באגריף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"פאביע" איז א גריכיש ווארט, און מיינט א פאלשער "פחד", אדער "שרעק", ווען א מענטש שרעקט זיך פון עפעס וואס איז נישט מער ווי א דמיון, הייסט אז ער האט א "פאביע".
פארשידענע ערליי פאביעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צום ביישפיל, עס זענען פאראן מענטשן וואס האבן מורא זיך צו געפינען אין א פארמאכטן ארט, זיי קענען נישט איינזיצן אין א צימער ווען די טיר איז פארמאכט, זיי קענען נישט פארן מיט'ן טרעין אדער מיט א באס. די וועלכע זענען אונטערגעווארפן אזא "פאביע" אויף א שטארקן אופן קענען אפילו נישט פארן מיט א פריוואטן אויטאמאביל, ווייל עס איז א הארמאטיש פארמאכט ארט, אויף וועלכע דער מענטש דאס הייסט די "פאביע" ׁ האט נישט קיין שליטה ווען צו עפענען. די דאזיגע מורא הייסט קלאסטרא-פאביע.
עס זענען פאראן מענטשן וואס האבן אן אנדערע "פאביע", זיי האבן מורא דורכצופארן אויף א בריק. דער מענטש וואס האט די "פאביע" האט מורא אז די בריק וועט זיך איינברעכן און איינפאלן פונקט אין יענע מינוט וואס ער וועט דארט דורכפארן. ער קען שטיין און קוקן אויפ'ן בריק שעה'ן, און זעען ווי ריזיגע טראקס מיט באסעס פארן דארט אדורך, און עס געשעט גארנישט, אבער ער איז "איבערצייגט" אז ווען ער וועט דורכשפרייזן די בריק, וועט עס איינפאלן.
אנדערע מענטשן האבן מורא זיך צו געפינען אין א גרויסן זאל וואס איז געפאקט מיט מענטשן. אזא מענטש קומט נישט זייער גערן צו אן אסיפה אין א גרויסן זאל. ער דערווייטערט זיך פון אזעלכע ערטער. אבער ווען ער האט נישט קיין ברירה און מוז גיין אויף אזא אסיפה, זעצט ער זיך דער ערשטער נעבן די טיר. ער איז גרייט צו אנטלויפן יעדע מינוט.
דער שרעק, דאס הייסט די "פאביע", איז א שקר, עס נארט דעם מענטש, עס דאכט זיך אים אז עס וועט מיט אים פאסירן ווער ווייסט וואס.
דער וואס ליידט פון א "פאביע" וואס לאזט אים זיך נישט געפינען אין א פארמאכטן צימער, קען אויך נישט פארן מיט אן אעראפלאן.
- נאך א באוווסטע פאביע וואס 13% וועלט ליידט פון איר איז די סאציעלע פאביע, דאס איז א פאביע פון זיין אין א סיי וואסארא סאציעלע צושטאנד.
ווער ליידט אויף פאביעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אויספרעג ווייזט אז ארום 15 פראצענט פון דער באפעלקערונג, דאס הייסט, אריבער 25 מיליאן אמעריקאנער ליידן דערפון. ביי פרויען איז עס מער שכיח ווי ביי מענער, אבער אויך מענער זענען אונטערווארפן אונטער דער פראבלעם.
נישט אלע וואס ליידן פון די דאזיגע "פאביע" זענען אייניג, ביי מאנכע איז עס גאר שטארק, און ביי אנדערע איז עס אויף א לייכטערן אופן. די וואס ליידן דערפון אויף א לייכטן אופן קענען יא פארן אויף אן ערעפלאן א.א.וו.
פון וואס קומט די קרענק?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פסיכלאגן און אנדערע מומחים אויף דעם געביט, פארשן אויס די סיבה פון וואו עס נעמט זיך צו א מענטש די דאזיגע "פאביע". אנדערע האלטן אז דאס איז א "משפחה קרענק" וואס גייט איבער פון טאטן צום קינד. אנדערע האלטן אז עס איז לגמרי נישט קיין גענעטישע זאך. איינס איז אבער קלאר, ווען עס איז פאראן אין די משפחה א מענטש מיט א שטארקע "פאביע", איז דריי פאכיג מער עלול אז עס זאל ערשיינען צו די משפחה לייט אנדערע "פאביעס".
וויאזוי צו באקעמפן א פאביע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעסטער מיטל ווי אזוי צו באקעמפן א פאביע, איז דורך באקעמפן די פאביע! דהיינו? ווען איינער ליידט פון א פאביע און ער גיט נאך פאר די פאביע, ער גייט נישט צווישן מענטשן, אדער ער טוט נישט סיי וועלכע אנדערע זאך, פאר וועלכע וואס ער האט מורא. בויעט ער דערמיט אויף די פאביע, ער פאשטערקערט עס, און מאכט עס פאר א חלק פון זיין לעבן.
כדי פטור צו ווערן פון א פאביע, מוזן מען עס באקעמפן. צום ביישפיל: אויב ער האט מורא צו זיין אין א פארמאכטן זאל, אדער צווישן טויזנטער מענטשן, זאל ער בכוונה תחילה גיין אין אזעלכע ערטער וואו עס זענען דא א סאך מענטשן, און זיך שטעלן ביים אנהייב פון די מאסע מענטשן. ווען דאס וועט אדורכגיין בשלום, זאל זיך דער מענטש טראכטן און זאגן צו זיך אליין, "זעהסט? דו ביזט געווען צווישן טויזנטער מענטשן, און עס איז דיר גארנישט געשען, ביזט אהיימגעקומען בשלום" . ביי די צווייטע געלעגנהייט זאל ער שוין גיין אביסל אריינציר, און נאכדעם זאל ער זי ווידער גוט "אויס'מוסר'ן" אז "זעהסט עס איז גארנישט געשען". ביי א דריטע געלעגנהייט זאל ער שוין אריינגיין גאנץ טיף, און אפילו די פאביע וועט אנהייבן צו ווירקן, ער וועט וועלן אנטלויפן פון דארט "כל זמן שהנשמה בקרבו" זאל ער ערקלערן קריג מיט די פאביע, זיך נישט רירן דווקא שטיין אויף איין ארט און זאגן צו זיך אליין. "דו זעסט וואס פארא נאר דו ביסט? די צוויי מאל וואס דו ביזט דא געווען, איז גארנישט געשען, פארוואס מיינסטו אז דווקא איצט, ווייל דו ביזט געגאנגען אביסל אריינציר צי וועט עאעס געשען? ניין! איך גיי נישט אוועק פון דא "יעבור עלי מה" איך ריר זיך נישט פון ארט".
דאס זעלבע איז מיט די וואס האבן מורא צו פליען מיט אן עראפלאן. קודם זאל ער ארויפגיין אויף די טרעפ וואס פירן צום עראפלאן, ער זאל גיין ביזן טיר, גיבן א קוק אריין, און צוריק אראפגיין. און ער זאל טראכטן ביי זיך "איך בין געווען ביים טיר פון לייבן גרוב און דער לייב האט מיט נישט פארציקט", א צווייטן מאל זאל ער שוין אריינגיין אפאר שריט, זיך אומקוקן און בלייבן דארט אפאר מינוט, אפילו ער פילט אז "עס איז נישט דא קיין לופט"..., א דריטן מאל זאל ער ארומשפאצירן איבער'ן גאנצן עראפלאן, זיך אראפזעצן אויפ'ן בענקל און זיך איבערצייגן אז די בענקלעך אין עראפלאן איז נישט קיין סכנה.
דער כלל גילט ביי יעדע פאביע, קודם דארף מען "גיבן א שמעק" און זיך איבערצייגן אז סאיז גארנישט, דערנאך דארף מען זיך אביסל דורכרעדן מיט די פאביע. און "אים זאגן" זעסט ס'איז גארנישט, דו שרעקסט מיך סתם אפ, דערנאך דארף מען אנהייבן מיט אים א פעסטע מלחמה. פון דארט און ווייטער וועט זיך אלעס ענדערן און די מלחמה מיט די פאביע וועט ווערן גרינגער.
און אז דער מענטש וועט דאס איינמאל ברעכן, ער וועט איינמאל "ווייזן" פאר'ן פאביע ווער עס איז דער בעל הבית און ווער עס האט דאס לעצטע ווארט, וועט זיך די פאביע אפטאן פון אים. טאקע נישט מיט איינמאל, עס וועט קומען און גיין, אבער כל זמן וואס ער וועט עס באקעמפן, וועט "ער" זיין דער בעל הבית אויף די פאביע, דערגעגן ווען מען איז מוותר פאר די פאביע, און מען פאלגט אויס די נארישע פאביע, איז די פאביע בעל הבית אויפ'ן מענטש.
באנוצונג מיטן ווארט פאביע אויף נישט דאקטוירישע באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין געוויסע פעלער, זענען שרעק אדער האס נישט קיין פאביע אינעם דאקטוירישע לעקסיקאן, נאר א סימפאטום פאר אנדערע פסיכלאגישע פראבלעמען.
- קאסאנאפאביע איז האסן פרעמדע מענטשן
- יודאפאביע פיינט האבן יודן, אדער אנטיסעמיטיש, לויטן באקאנטע שרייבער יודא לייב פינסעקער.
- אסלאמאפבאיע ציטערן פון איסלאם, און זייער קולטור.
קרישקעלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גאנצע וועלט נישט מער ווי א פאביע. אלעס דאכט זיך, עס איז בלויז איינרעדענישן, און מיליאנען מענטשן לעבן און ווילן אז אנדערע זאלן אויך לעבן אויף הוילע פאנטאזיעס.
- איינמאל שטייענדיג ביי א גרויסן מעמד פון קידוש שם שמים ברבים, אויף דער גאס, צוזאמען מיט נאך טויזנטער אידן, וואו דער עולם איז געשטאנען צוזאמענגעפרעסט, האט זיך איין פאליסמאן אנגערופן צום צווייטן: "ווען דו ביסט א חסיד, קענסטו זיך נישט ערלויבן צו זיין קלויסטראפאביע".


text:
מאראסט
מאראסט איז פליסיגע זאמד, שטויב, ערד און אנדערע סובסאטנצען אויסגעמישט מיט וואסער אדער א קלעי.
מאראסט, ווערט אנגעקוקט דורך מענשטן בטעות ווי שמוץ אבער דאס טוט דינען אלס א וויכטיגער ארטיקל פאר פילע לעבןס וויכטיגע אויפגאבעס.
עס טוט דינען ווי א קריטיש וויכטיגער ארטיקל פאר די פארשער און סייענטיסטן צו דערגיין די יארגאנג פון די וועלט און אויך וואס איז מיט איר דורך זינט איר באשאפונג. שטיקער מאראסט וואס זענען פארטרונקעט געווארן טוען אנטהאלטן אין זיך גאר אסאך היסטאריע פון אירע געאלאגישע שיכטן און פאסיל רעקארדס.
מאראסט שטעלט צו וואונינג אין פארעם פון א הויז פאר פארשידענע מינע חיות, אריינגערעכענט פארשידענע ווערעם, פרעש, שלענג, א.א.וו. אנדערע חיות ווי חזירים און העלפאנדן, באדן זיך אין מאראסט כדי צו ווערן קיל און זיך אפהיטן פון די זון וואס שיינט אין זייערע הייסע קלימאטן.
אין דיר קאנסטרוקציע אינדוסטריע טוט דאס מיינען אויך נאסע פלעסטער, צעמענט אדער אנדערע ענדליכע סובסטאנצן, אמאל פלעגט מען בויען די הייזער מיט סתם מאראסט.


text:
אהוד אלמערט
אהוד אָלמערט (העברעיִש: אהוד אולמרט; געב' דעם 30סטן סעפטעמבער 1945, כ"ג תשרי ה'תש"ו) האט געדינט אלס דער 12טער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל פון 2006 ביז 2009.
איבער גענומען אריאל שרון נאך זײן אנפאל.
געוועזן בירגערמייסטער פון ירושלים.
אײנער פון זיינע צװיי זין איז א יורד וואס װוינט אין אמעריקע און דער צווייטר האָט נישט געוואלט דינען אין צה"ל און איז אַ סטודענט אין פראַנקרײַך. איינע פון זיינע צוויי טעכטער איז א לעזביאנקע.
אין מיי 2014 האט מען אים פאראורטיילט אויף זעקס יאר טורמע און א קנס פון א מיליאן שקל פאר נעמען שוחד אין דער האלילאנד פרשה.


text:
נסיון
אידן האלטן דאך אז אלץ איז פון הקב"ה וואס וויל אז צו טאן א מצווה און גוטער זאך זאל אנקומען שווער מאכט ער א נסיון. אזוי איז אנגענומען אז יעדע עבירה וואס קומט אונטער א מענטש זאל ער געדענקען אז דאס איז א ניסיון פון הקב"ה אים אויסצופריווען און דערהייבן נאך דעם וואס ער וועט קענען ביישטיין און נישט דורפאלן צו טאן די עבירה.
לויט די גמרא אין סוכה נב.: כל הגדול מחבירו יצרו גדול הימנו, קוקט אויס אז ווי שטערקער און חשובער די מצווה, מענטש, אדער ענין, איז אלס א גרעסער נסיון און קעגנערשאפט אפאזיציע איז דא דאס נישט צו טאן.
לויט דער גמרא איז דאס אן עקסטער כוונה פון הקב"ה מיט די ניסיונות, כדי צו געבן מער שכר אויף די שוועריגקייטן אויך. און דאס איז דער גאנצער חילוק פון עולם הזה און עולם הבא


text:
שמעון התרסי
שמעון התרסי, אדער שמעון החשמונאי, איז געווען דער צווייטער זון פון מתתיהו הכהן, און עלטערע ברודער פון יהודה המכבי, און דער ערשטער אויפגענומענער הערשער איבער ארץ יהודה, פון די חשמונאים דינאסטיע, ער איז אויפגענומען געווארן דורך די סנהדרין, אלס הערשער און כהן גדול. אנגעפאנגען פון יאר 153 איידער די ציווילע רעכענונג.
ער האט געקעמפט צוזאמען מיט זיין טאטע, און שפעטער מיט זיינע ברודער יהודה, אלעזר המכבי, און יונתן הוופסי, קעגן די יוונים. און נאכן באזיגן די יוונים, האט ער זיך באשעפטיקט אין אויסרייניקן דאס לאנד פון זייער קולטור. דערנאך האט ער באפרייט די גליל, אין א קאמף וואס ער האט זיך אפגעטיילט פון יהודה, וואס האט מלחמה געהאלטן אין גלעד.
נאכדעם וואס יהודה איז אומגעקומען אין א קאמף אין בית חורון, איז ער אין זיין ברודער יונתן, אנטלאפן קיין מזרח זייט ירדן טייך, ווי זיי האבן פארגעזעצט זייער קאמף קעגן די יוונים.
יונתן האט אויסגענוצט די רייבערייען, אינערהאלב די קעניגרייך פון די יוונים אין סיריע, און געשלאסן בונדן מיט מערערע פארטייען, וואס האט אים פארזיכערט די כהונה. איינע פון יונתנס באקאנטע, איינער מיטן נאמען טריפון, א גענעראל פון די יוונים, האט אים איבערצייגט צו קומען אויף עכו, צוליב שלום געשפרעכן, דארט האט ער אים איינגעזעצט, דאס איז געווען א גרויסע קלאפ פאר די יידן, וויבאלד יונתן איז געווען זייער א כאריזמאטישע און אנגעזעענע רעגירער. שמעון האט אין א מלחמה באזיגט דעם טריפון אבער יונתן איז אומגעקומען, דער טריפון האט געוואלט נוצן יונתן אלס אויסטויש. שמעון האט געשלאסן א בונד מיט טריפונס פיינט דימיטריוס, און פארגעזעצט יונתנס שליסן א בונד מיט שונאים, אויף זיי אויסצונוצן.
דאס האט געברענגט, צו יידישע זעלבשטענדיקייט, צום ערשטן מאל זינט די חורבן, פון ערשטע בית המקדש, די יאר איז געווען 142 איידער די ציווילע רעכענונג, און פון דעמאלט האט זיך אנגעפאנגען די נייע ציילונג ביי יידן, אויף די יידישע קעניגרייך.
שמעון האט פארגעזעצט די קריג קעגן די יוונים, און האט איינגענומען יפו, גזר, און האט באזיגט די מיליטער וואס איז געזעצן אין א פעסטונ אין ירושלים מיטן נאמען כאקרא, אום כ"ג אייר, וואס לויט די רבנים איז עס באשטימט געווארן אלס יום טוב.
שמעון האט געשלאסן א בונד מיט די רוימישע אימפעריע, וואס איז דעמאלט געווען די גרעסטע דערגרייכונג, און שפעטער די ערגסטע זאך צו טון.
עס נישט קלאר אויב שמעון האט געלאזט דרוקן מטבעות, צווישן די ארכעאלאגן, איז דא מיינונגס פארשידענהייטן.
שמעון האט געהאט אן איידעם מיטן נאמען תלמי בן חבוב, וואס איז געווען הערשער איבער יריחו, וואס איינער פון די גריכן מיטן נאמען אנטיוכוס סידעטס, האט אים איבערצייגט ער זאל אומברענגען שמעון, ער האט געמאכט א סעודה, און שמעון מיט צוויי פון זיינע זון יהודה און מתתיהו זענען ביי געווען, תלמי האט זיי געהרגט אינמיטן סעודה. קיינער פון מתתיהו הכהנס קינדער, האט נישט זוכה געווען צו א נאטורליכע טויט.
יוחנן הורקנוס דער ערשטער, האט איבערגענומען די הערשאפט, און האט פארגעזעצט, מיט וואס זיין טאטע האט אנגעפאנגען. ער האט פרובירט נקמה נעמען אין זיין שוואגער, אבער די געשיכטע האט זיך געענדיקט היבש טראגיש, ווען זיין מאמע אין זיין ברודער זענען אויך אומגעקומען.


text:
שדרות
שדרות איז א שטאט אין די דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 5,000 דונאם. געגרינדעט אין 1953, באקומען דעם נאמען שטאט אין 1996, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין שדרות 20,000 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.2 פראצענט. רוב זענען אידן. די שטאט האט אריינגענימען במשך די יארן אסאך אימיגראנטען, איינע פון די באקאנטע איז עמיר פרץ די היינטיגע דעפענ'ס מיניסטער - שר בטחון.
די שטאט איז א קילאמעטער ווייט פון עזה, און אין די אינטיפאדא איז דאס געווען א ציהל פאר אסאך קסאמים רעקעטען, און אפילו היינט (2007) איז די שטאט אין א רויטע אלערט (צבע אדום) וואס 20 סעקונדען פאר א ראקעט הערט מען פייפען, עמיר פרץ וואס וואינט דארט האט עס שוין אויך מיטגעהאלטען אסאך מאהל. [1] ער איז אויך געווען די מעיאר פון שטאט.
- דער בירגערמייסטער (מעיאר) פון שדרות איז אלי מויאל.


text:
מאדהיא פראדעש
מאַדהיאַ פראַדעש (ענגליש: Madhya Pradesh; הינדי: मध्य प्रदेश צענטראלער פראווינץ) איז איינער פון די 28 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צענטראלער אינדיע, ארומגענומען מיט ראדזשאסטהאן אין צפון-מערב, אוטאר פראדעש אין צפון און צפון-מזרח, טשאטיסגארה אין דרום-מזרח, מאהאראשטרא אין דרום און גודזשאראט צו מערב.
די הויפטשטאט איז בהאפאל. די שפראך פון דעם שטאט איז הינדוסטאני.
מאַדהיאַ פראַדעש באדעקט א שטח פון 308,252 ק"מ², און איז דער צווייטער גרעסטער שטאט פון אינדיע לויט שטח. מיט א באפעלקערונג פון 72,597,565 מענטשן (אין 2011), איז מאַדהיאַ פראַדעש דער זעקסטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.


text:
עלינו לשבח
עלינו לשבח איז א תפילה וואס לויט ווי עס שטייט אין כתבי רב האי גאון האט דאס יהושע בן נון ערפינדען תיכף נאכדעם וואס ער האט אריבערמארשירט מיט די אידישע ארמיי די שטאט יריחו, די ערשטע שטאט וואס יהושע האט איינגענומען אין ארץ ישראל, האט ער דעמאלטס געזעהן די פילע גויאישע אפגעטער, און ער האט זיי אלע פארטיליגט, האט יהושע דעמאלטס געזאגט די תפלה, ווי ער לויבט גאט מיט די ווערטער שֶׁלֹּא שָׂם חֶלְקֵנוּ כָּהֶם וֲגוֹרָלֵנוּ כְּכָל-הֲמוֹנָם, שֶׁהֵם מִשְׁתַּחֲוִים לְהֶבֶל וָרִיק, וּמִתְפַּלְּלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ. וַאֲנַחְנוּ כּוֹרעִים וּמִשְׁתַּחֲוִים וּמוֹדִים לִפְנֵי מֶלֶךְ מַלְכֵי הַמְּלָכִים הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא
ווען יהושע האט מלחמה געהאלטן אויף די שטאט יריחו האט ער געזאגט די תפלה זיבן מאהל אהין און צוריקוועגס און געבלאזן שופר ביז די מויער פון די שטאט איז איינגעזינקען.
לויט געוויסע פארשער איז די תפילה ערפינדן געווארן ביי די צייטן פון די תנאים.
די ווערטער "שֶׁהֵם מִשְׁתַּחֲוִים לְהֶבֶל וָרִיק, וּמִתְפַּלְּלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ" , איז אראפגענומען געווארן אין די צייטן פון די צענזור, צוליב וואס די קריסטן האבן געהאלטן אז די ווארט "ולריק" איז קעגן דעם אותו האיש וואס איז בגמטריא די זעלבע ווי ישו, אבער מ'האט עס דערנאך צוריקגעשטעלט. דער ערוגת הבושם פסק'נט אז מ'מוז עס זאגן, אנדערש איז מען משנה ממטבע שטבעו חכמים.
די צווייטע העלפט תפלה וואס פאנגט זיך אהן "(ו)על כן נקוה" האט עכן געמאכט ווען ער האט תשובה געטאן. על כן נקוה איז ראשי תיבות עכן.
כאטשיג וואס יהושע האט בלויז ערפינדן די תפלה פאר זיך פאר יענעם מאמענט, האבן שפעטער די קדמונים מתקן געווען מ'זאל דאס זאגן יעדן טאג נאך יעדע תפלה. דער ב"ח אין אורח חיים סימן קל"ג, זאגט דער טעם כדי איידער מ'גייט ארויס זיך אפטיילן פון שוהל ארבייטן מיט די גוים, זאל מען אריינברענגען און הארץ פון א אידן אמונה אין אויבערשטן כדי זיך נישט אפלערנען פון די געצין דינער.
לויט די הלכה דארף מען שטיין ווען מען זאגט די תפילה. עס איז אינטערעסאנט וואס דער חיד"א ברענגט אין זיין ספר עבודת הקודש להחיד"א אז עלינו איז גימטריא "ומעומד".


text:
חיים הערצאג
חיים הערצאג (17טן סעפטעמבער 1918 - 17טן אפריל 1997) איז געווען דער זעקסטער פרעזידענט פון מדינת ישראל, דער ישראל אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער, אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי און צה"ל, און א כנסת דעפוטאט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיים הערצאג איז געבוירן געווארן אין בעלפאסט, צפון אירלאנד, צו זיין טאטע הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג, וואס איז שפעטער געווארן דער הויפט רב פון אירלאנד. שפעטער אין יאר 1937 איז ער געווארן הויפט אשכנזישער רב אין ארץ ישראל, און נאך דער אומאפהענגיקייט מלחמה דער ערשטער הויפט רב פון ישראל.
חיים איז געווען אין זיין יוגנט א ספארטלער מיט מערערע אויסצייכענונגען, געווען דער טשעמפיאן פון אירלאנד אין באקסן און שווערע וואג.
זייענדיג אלט 21 יאר, האט ער אנגהעויבן שטודירן געזעץ, אין קעמברידזש און אין לאנדאנער אוניווערסיטעטן. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער געדינט אין דער בריטישער קעניגליכער ארמיי. נאך דער מלחמה האט ער אויסגעפארשט היינריך הימלער.
נאכן קריג איז ער געגאנגען צוריק קיין ארץ ישראל. ביי דער מלחמת השחרור האט געדינט אלץ אפיציר אין דער 7טער בריגאדע, און געהאלפן אויפשטעלן די אויסשפיר דינסט פון צה"ל.
אין 1972 האט ער אויפגעשטעלט, מיט מייקל פאקס און יעקב נאמן, די געזעץ פירמע הערצאג, פאקס און נאמן, וואס איז היינט פון די גרעסטע פירמעס פון אדוואקאטן אין ישראל.
אין יאר 1975 ביז 1978 איז ער געווען אמבאסאדאר צו די פאראייניגטע פעלקער. אין זיין צייט האט די יו ען אנגענומען א באשלוס, וואס פארגלייכט ציוניזם צו ראסיזם; אין זיין רעאקציע רעדע, האט ער צוריסן די החלטה פאפיר, אויף פיצלעך. בריטישע היסטאריקער האבן אריינגערעכנט זיין רעדע, אין די פופציג גרויסע רעדעס אין היסטאריע.
אין 1981 איז ער ערוויילט געווארן אלס כנסת דעפוטאט, פון די עבודה פארטיי. אין 1983 האט ער זיך פארמאסטן פאר פרעזידענט אין וועלכע ער האט געווינען ((קעגן מנחם אלון). ער האט אנגעהאלטן צוויי קאדענציעס ביז מיי 1993.
ער איז נפטר געווארן 17טן אפריל 1997, ער איז באגראבן אין הערצל בארג, ירושלים, וואו כמעט אלע פאליטישע פערזענליכקייטן פון דער מדינה זענען באגראבן.
זיין זון איז יצחק (בוזשי) הערצאג, א כנסת דעפוטאט פון דער עבודה פארטיי.


text:
העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן
דאס העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן איז דאס העכסטע געריכט אלס די יוסטיץ אפטיילונג פון דער פעדעראלער רעגירונג. דאס געריכט סערווירט צו באלאנסירן די מאכטן פון די לעגיסלאטיווע און עקזעקיוטיווע אפטיילונגן און גיט די ענדגילטיגע באשלוס צו יעדע פראגע אדער קאמפיליצירטע פאליטיק וועלכע רירט אן דאס געזעץ. איינמאל א אורטייל ווערט געגעבן פון דעם העכסטן געריכט איז דאס א פאראייביגטער געזעץ און קיין איין געריכט קען דאס נישט טוישן אויסער די העכסטע געריכט אליינס.
דאס העכסטע געריכט באקומט 5,000 קעיסעס א יאר אבער זי באהאנדלט נאר צווישן 100 און 150 פון די וויכטיגסטע פון זיי. דאס געריכט אקצעפטירט נאר א קעיס וועלכע קומט מיט א פראגע וועלכע האט צעטאן מיט דער קאנסטיטוציע אדער אויב עס איז אפיעלט געווארן פון א נידעריגערע געריכט. אויסער די אינערליכע געריכטן נעמט די העכסטע געריכט אן קעיסעס וועלכע פארמישט געפעכטן מיט אנדערע לענדער אדער מיט דאס לאנד'ס אמבאסאדארן ארום די וועלט.
די אמעריקאנער קאנסטיטוציע האט ארגינעל נישט געגעבן אזויפיל מאכט צו די העכסטע געריכט און דאס האט מען שפעטער צוגעטיילט אין די העכסטע געריכט אליינס אין יאר 803'. איינע פון די ספעציעלע מאכטן פון דאס געריכט איז אירע ריכטער אליינס וועלכע ווערן באשטימט פאר'ן גאנצן לעבן און דארפן קיינמאל נישט ווידער ערוועלט ווערן. דאס איז זייער א שטארקע מאכט וויבאלד די ריכטער דארפן נישט געפעלן די פארטיי וועלכע איז יעצט אין מאכט און מאכן זייערע באשלוסן מיט'ן אייגענעם פארשטאנד. א געווענליכע העכסטע געריכט ריכטער איז איבער 50 יאר אלט און דורכשניטליך רעטייערן זיי ביז 14 יאר אין די אנפאנג 70'גער יארן.
דאס געריכט באשטייט פון ניין ריכטער און די געזעצן ווערן באשטימט דורך א מאיאריטעט פון פינף ריכטער. איינמאל עס ווערט געגעבן אן אורטייל ווערט דאס אויטאמאטיש געזעץ אין אלע נידעריגערע געריכטן. וויפיל מאל מאכט זיך ווען די העכסטע געריכט אורטיילט א געזעץ לטובת איין סטעיט און דאס עפעקטירט באלד אלע אנדערע סטעיטס אפילו אויב דארט איז אזא זאך געווען אומקאנסטיטוציאנאל.
די העכסטע געריכט ריכטער רעטייערן געווענליך בעפאר דער זומער וואקאציע כדי די רעגירונג זאל האבן גענוג צייט צו טראכטן פון א נייע ריכטער. אויב מען קען זיך נישט פאראייניגן איבער א ריכטער ביז דאס געריכט קומט צוריק אין סעסיע וועט דאס געריכט ווייטער אנגיין מיט וויפיל ריכטער זי פארמאגט. אבער דא ווערט טייל מאל געשאפן א פראבלעם אז די ריכטער ווערן אן אייניגע נומער, געווענליך 8 אין צאל, און דאס ברענגט אז פארשידענע באשלוסן פאלן אייניג צעטיילט און קען נישט ווערן געזעץ. אין אזעלכע פעלער לייגט מען אפ דעם באשלוס ביז א שפעטערדיגע צייט ווען דאס געריכט פארמאגט שוין גענוג ריכטער און אינדערצווישן קען עס נישט ווערן געזעץ.
אינהאַלט
קוואליפיקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט נאמינירט די ריכטער צו די העכסטע געריכט אויב איינער פון זיי רעטייערט אין זיין טערמין. זיין נאמינאציע דארף באשטעטיגט ווערן אין סענאט מיט א מאיאריטעט. געזעצליך קען דער פרעזידענט אויסוועלן וועמען ער וויל און יענער מוז נישט האבן קיין שום קוואליפיקאציעס. אבער וויבאלד די סענאט דארף באשטעטיגן דעם נאמינאציע מוז דאס זיין איינער וואס איז טויגליך צו דעם דזשאב.
אין פאקט זענען אלע העכסטע געריכט ריכטער פון די לעצטע 150 יאר געווען געוועזענע אדוואקאטן און האבן געהאט אויסצייכענונגן אין געזעץ. דער געלונגענסטער ריכטער באצייכענט אין די היסטאריע איז געווען דזשאן מארשאל אין דעם אנפאנג פון דעם 19'סטן יאר-הונדערט. מארשאל איז נישט געווען קיין אדוואקאט נאר האט אביסל געלערנט געזעץ אלס א יונגער מענטש אין ביכער וועלכע ער האט געבארגט פון זיינס א שכן וועלכער איז געווען אן אדוואקאט. אין די לעצטע דורות זענען אלע העכסטע געריכט ריכטער ערשט געווען פעדעראלע ריכטער מיט אסאך ערפארונג.
געווענליך זענען די ריכטער גענויגט צו פאליטיק אויף א געוויסן זין. טייל באלאנגן צו יוניאנס, טייל זענען געוועזענע גאווערנער אדער קאנגרעסלייט מיט א פאליטישע אויסקוק און איינער איז אפילו געווען א פרעזידענט. דאס איז געווען פרעזידענט האווערד טעפט (909' ביז 913') וועלכער איז געווארן דער הויפט ריכטער 8 יאר נאכ'ן פארלאזן דעם אוועל אפיס.
דער נאמינאציע פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט און זיין שטאב האבן די ארבעט פון באשלוסן וועמען צו נאמינירן פאר דעם נייעם ריכטער. איינמאל דער פרעזידענט מאכט זיין באשלוס וועט ער אנרופן דעם קאנדידאט אויפ'ן טעלעפאן און גראטולירן פאר זיין/איר נאמינאציע. אבער ביי דעם פונקט איז מען נאך ווייט פון פארטיג. יעדע נאמינאציע דארף קומען אונטער א סענאט פארהער וועלכע איז זייער א שטרענגע פארהער אין וועלכע עס ווערן אויפגעדעקט אלע יארן פון דעם קאנדידאט און אלע זיינע/אירע פאליסיס, מעלות און חסרונות. נאכ'ן פארהער ווערן די רעזולטאטן איבערגעגעבן צו אלע סענאטארן און די סענאט גיט אפ א שטימע אויב יענער זאל יא אדער נישט באשטעטיגט ווערן.
פון די לעצטע 148 נאמינאציעס זענען נאר 12 פון זיי אפגעזאגט געווארן דורך די סענאט צוליב פארשידענע סיבות, געווענליך פאליטישע מאטיוון אין וועלכע דער פרעזידענט האט נישט געהאט די סענאט מיט זיך און זיין נאמינאציע איז געווען צו קעגנגעשטימט די סענאט מאיאריטעט. פיל מאל איז געווען ווען עס האט זיך געטומעלט קאנטראווערסיעס איבער א נאמינאציע אבער אין די ענדע זענען זיי באשטעטיגט געווארן. א היסטארישע קאנטראווערסיע איז געווען אין יאר 91' ווען דער געוועזענער פרעזידענט בוש האט נאמינירט דעם שווארצן קלערענס טאמעס און די סענאט האט אויפגעדעקט שמוציגע מעשים פון זיין פארגאנגנהייט. עס האט זיך געטומעלט א לענגערע צייט אבער אין די ענדע איז ער באשטעטיגט געווארן.
אמאל האט דער פרעזידענט אליינס אויפגעזוכט זיין נאמינאציע און ער האט אוועקגעגעבן פון זיין אייגענע צייט צו שטודירן דערין. היינט ווערט די ארבעט געטאן דורך זיינע געהילפן וועלכע שטודירן יענעמ'ס פארגאנגנהייט און וויאזוי די סענאט און דאס פאלק וועט דאס אקצעפטירן. די סענאט פארהער איז אמאל אפגעהאלטן געווארן אונטער פארמאכטע טירן אבער אין די לעצטע 50 יאר ווערן זיי געהאלטן אין פובליק און זינט 981' איז עס אפילו טעלעוויזירט פאר דאס גאנצע פאלק.
איינמאל דער פרעזידענט נאמינירט א קאנדידאט קען יענער דאס אקצעפטירן אדער אפזאגן. אין די פארגאנגנהייט האבן 7 נאמינאציעס זיך אפגעזאגט פון דעם אמט. אויב די נאמינאציע ברענגט ארויס קריטיק קען דער פרעזידענט אליינס אויך נאך אפזאגן זיין נאמינאציע און באשטימען א נייע אזוי לאנג ווי די סענאט פארהערן זענען נישט פאראיבער. אויב די סענאט ווארפט אפ א נאמינאציע דארף דער פרעזידענט אפירזוכן א נייע אבער ער קען אויך נאכאמאל נאמינירן דעם זעלבן מענטש אין א צווייטע פראבע. נארמאלערהייט פאסירט דאס נישט אבער אויב עס ווערן פונקט אפגעהאלטן וואלן און די סענאט טוישט זיצן קען זיך דאס אמאל יא לוינען. אין די היסטאריע האט אזא זאך איינמאל פאסירט אין יאר 836' ווען פרעזידענט ענדרו דזשעקסאן האט נאמינירט ראדזשער טעני און די סענאט האט דאס אפגעווארפן. אינדערצווישן איז אפגעהאלטן געווארן א סענאט עלעקציע און זיין פארטיי האט געווינען נאך עטליכע זיצן. דזשעקסאן האט פרובירט נאכאמאל און עס איז אים טאקע געלונגן.
די פאליטיק פון נאמינאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א נאמינאציע גייט נישט אזוי פשוט וויבאלד דער פרעזידענט פרובירט ערוועלן איינער וואס איז גענויגט צו זיין פארטיי און די אנדערע פארטיי פרובירט דאס שטערן. אפילו אויב א נאמינאציע ווערט באשטעטיגט קען דאס אמאל שאטן פאר'ן פרעזידענט, ספעציעל אויב איז ער אין זיין ערשטן טערמין און וויל געווינען נאכאמאל. אין רוב פעלער קוקט מען בעיקר אויב דער קאנדידאט איז געשטימט צו דעם פרעזידענט'ס אידעלאגיע מיט א הויפט אישו. אויב דער פרעזידענט געניסט פון א מאיאריטעט סענאט קען ער דאס גרינגער דורכשטופן טראץ וואס די קעגנגעזעצטע פארטיי קען נוצן פיליבאסטערס צו שטערן א שטימע. אויב דער פרעזידענט געניסט נישט פון א מאיאריטעט סענאט דעמאלט וועט ער לכתחילה מוזן נאמינירן א מער מעסיגן קאנדידאט וועלכע האט די שאנסן באשטעטיגט צו ווערן.
אויב דער פרעזידענט פרובירט באשטימען א קאנדידאט וועלכע איז איינשטימיג מיט דעם ארויסגייענדיגן ריכטער איז נישט פאראן קיין גרויסע געפעכטן. אבער אויב דער פרעזידענט וויל אריינשטעלן איינער וואס איז אנדערש געשטימט ווי דער ארויסגייענדיגער ריכטער וועט די אנדערע פארטיי קעמפן מיט ציין און נעגל.
איינמאל דער קאמף איז פאראיבער איז דער פרעזידענט העכסט צופרידן אבער עס מאכט זיך אפט אז דער ריכטער גייט אין די ענדע בכלל נישט אין דעם דרך וואס דער פרעזידענט האט געמיינט ער/זי וועט גיין. טראץ וואס די נאמינאציע איז א דאנק דעם פרעזידענט דארף דער ריכטער אבער נישט זיין לאיאל צו דעם פרעזידענט'ס אידעלאגיע וויבאלד דאס איז זייער דזשאב. די העכסטע געריכט דארף וועגן דאס געזעץ קעגן די קאנסטיטוציע און נישט שטיצן א פאליטישע אידעלאגיע. פארשטייט זיך אז די פערזענליכע מיינונגן פון די ריכטער וועגט איבער זייער באשלוס צו זייער זייט אבער נישט שטענדיג איז דאס אזוי.
די העכסטע געריכט געביידע טראגט די אויסגעקריצטע ווערטער העכער איר אריינגאנג וועלכע ליינט זיך: "אייניגע גערעכטיקייט אונטער דאס געזעץ" און פאליטיק מעג נישט האבן דארט קיין מיינונג. אפילו דער עקסטרעמער ריכטער צו א פאליטישע אידעלאגיע וועט נוצן זיין לאגיק צו מאכן באשלוסן אפילו אויב דאס וועט מיינען א באשלוס וועלכע איז קעגן זיין אייגענע אידעלאגיע און קעגן די ווילן פון דעם פרעזידענט. אזא פאל איז פארגעקומען ביי די וואטערגעיט קאנטראווערסיע ווען די העכסטע געריכט האט געאורטיילט אז פרעזידענט ניקסאן מוז געזעצליך ארויסגעבן זיינע אייגענע טעיפס און קען נישט געניסן פון קיין עקזעקיוטיווע פריווילעגיעס אין אזא צייט. דריי פון די ריכטער וועלכע האבן געאורטיילט קעגן ניקסאן זענען באשטימט געווארן דורך אים.
די איינשווערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל די סענאט באשטעטיגט א קאנדידאט פעלט נאר אויס די איינשווערונג ביז יענער הייבט אן זיצן אין געריכט. יעדע ריכטער באקומט צוויי איינשווערונגן, איינס אונטער פארמאכטע טירן און א צווייטע אין דער עפענטליכקייט. די ערשטע איינשווערונג איז א געריכטליכע און ווערט אפגעהאלטן צווישן די ריכטער. דער צווייטער איז אן אדמיניסטראציע איינשווערונג אין וועלכע פילע רעגירונג'ס באאמטע, און אויך דער פרעזידענט, באטייליגן זיך.
די ריכטער שווערן אויף א קריסטליכע בייבל וועלכע באלאנגט צו דאס געריכט אבער דאס געזעץ ערלויבט צו נוצן סיי וועלכע רעליגיעזע בוך לויט דעם ריכטער'ס באגער. די תורה (א חומש) איז שוין עטליכע מאל גענוצט געווארן אין א העכסטע געריכט ווען אידישע ריכטער זענען באשטימט געווארן צו דאס העכסטע געריכט.
איינמאל א ריכטער איז איינגעשוואוירן איז דאס א דזשאב פאר זיין/איר גאנצן לעבן אזוי לאנג ווי ער/זי רעטייערט, געווענליך צוליב געזונטהייט סיבות אדער פאמיליע.
היסטארישע דאטומען אין די העכסטע געריכט היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס יאר 790' איז געווען די ערשטע מאל וואס די העכסטע געריכט האט אפגעהאלטן א סעסיע.
אין 803' האט די העכסטע געריכט באקומען איר מאכט צו טוישן די קאנסטיטוציע. די מאכט האט די העכסטע געריכט זיך אליינס גענומען.
אין יאר 857' האט די העכסטע געריכט געאורטיילט אז די שווארצע קנעכט האבן נישט קיין שום רעכטן אין די פאראייניגטע שטאטן אונטער די קאנסטיטוציע.
אין יאר 896' איז דער געזעץ געטוישט געווארן אז די שווארצע דארפן יא באקומען רעכטן אבער זיי דארפן בלייבן אפגעטיילט פון די ווייסע.
אין 967' איז טורגוט מארשעל געווארן דער ערשטער שווארצער העכסטע געריכט ריכטער.
אין 974' האט דאס געריכט געאורטיילט קעגן פרעזידענט ניקסאן אז ער מוז ארויסגעבן זיינע פערזענליכע טעיפס וועלכע האט געמיינט זיין זיכער'ן סוף.
אין 981' איז סענדרע דעי אקאנער געווארן די ערשטע פרוי העכסטע געריכט ריכטערין.
אין 989' האט דאס געריכט גע'פסק'נט אז צו פארברענען די אמעריקאנער פאן איז נישט קיין קרימינאלע אקט.


text:
פארנאגראפיע
פובליקאציעס וועלכע אנטהאלטן אויסגעלאסענע סצענעס פון פרויען אומגעקליידעט, אדער פארלעך פארטאן אין געשלעכט, וועלכע רייצן אן דעם לייענער, און מאכן אים זעהר דערהיצט.
היסטאריע פון פארנאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארנאגראפיע איז שוין אלט ווי די וועלט. נאר אין די אמאליגע יארן האט מען געדארפט מאלעווען בילדער מיט די הענט, און דאס פארשפרייטן, וואס געווען אומלעגאל אין רוב מקומות איבער דער גארער וועלט.
אין די לעצטע 75 יאר איז פארנאגראפיע דערקלערט געווארן לעגאל אין די פאראייניגטע שטאטן, דורך דעם מייסטער פאָּרן פובליציסט לערי פלינט, וועלכער איז דער ארויסגעבער פונעם האסטלער מאגאזין. וועלכער איז געווען דער פיאנער פון די תמונות תועבה אין די פאראייניגטע שטאטען.
לאנגע יארן האט פלינט געפירט שטרייטען מיט די רעגירונג, ביז ווילאנג דער סופרים קאורט האט עס דערקלערט לעגאל אונטער די 1טע פראוויזיע פון דער קאנסטיטוטציע וואס גאראנטירט פרייהייט פון דרוק פאר אלע בירגער.
באגרעניצונג פון פארנאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראצדעם וואס מ'קען נישט אפהאלטן קיינעם פון דרוקן אדער פארשפרייצן פארנאגראפיע, איז עס דאך גאר שטארק געצוימט דורך די פעדעראלע רעגירונג און דורך די סטעיטס, וועלכע שאפן אלץ מער באגרענעצונגען און שטראפען פאר די וואס פארלעצן די געזעצן.
- עס איז אומלעגאל צו פארקויפן פארנאגראפיע פאר מינדעריעריגע (אונטער 18)
- עס איז אומלעגאל צו צייגען פארנאגראפיע פאר מינדעריעריגע.
- עס איז אומלעגאל צו פובליצירן סיי וועלכער סעקסואלער אקט, פון א מינדעריעריגען.
מאדערנע פארנאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די קאמפיוטער עפאכע האט די פארנאגראפיע ביזנעס גאר שטארק בעניפיטירט דורך דעם אינטערנעט, וואס האט געמאכט פלאץ פאר מיליאנען פארנאגראפיע פובליציסטן צו פארשפרייטן זייער ווארע. מיליאנען וועב-זייטלעך אנטהאלטן סעקסואלער מאטעריאל, וואס איז געצילט אריינצוכאפן וואס מער קליענטן וועלכע לאזן זיך קאסטן מאנאטליכע צאלונגען פאר די הייסע קוואליטעט וועלכע ווערן בליץ-שנעל געוויזן אויף דעם עקראן.
דאס צונויפבינדן פארנאגראפיע מיט ווידעא, האט פיללייכנט אפגעצייכענט דעם קלימאקס פון די פארנאגראפיע קליענטעל. וויין אין קעגענזאץ צו אויסגעלאסענע בילדער, וועלכע זענען נאך אלעם נישט מער ווי שטימע בילדער, וועלכע ווי ריאליסטיק אדער ראפאגראש זיי זאלן נאר נישט זיין, זענען זיי פארט שטימע סצענעס. די ווידעא פארנאגראפיע זענען לעבעדיקע סעקסואלע געשלעכטן, וועמענס רעזולטאטן זענען דעריבער פיל מער ריאליסטיק.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די רעליגיעזע איז פאראנאגראפיע אסור צו ליינען, און צו האלטן. מערערע איסורים זענען פאראן פארוואס פארנאגראפיע איז פארבאטן לויט די תורה.
- לא יהי' בך ערות דבר ושב מאחריך.
- עס פירט צו קישוי אבר, וואס איז דערנאך גורם הוצאת זרע לבטלה.
- עס רייצט אן דעם יצר הרע.
- עס גייט אריין אינעם איסור פון ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם.
- עס איז מטמא דעם מענטש, און מאכט אים זעהר זינדיג.
- זעט אויך סעקס.


text:
חיים עוזר גראדזענסקי
הרב חיים עוזר גראדזענסקי (ה'תרכ"ג-ה'ת"ש) איז געווען א דיין, פוסק און תלמיד חכם אין ווילנע; מען האט געהאלטן פון אים ווי דער ווילנער רב. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל און געווען דער נשיא פונעם מועצת גדולי התורה.
פריערדיגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב גראדזענסקי איז געבוירן ה'תרכ"ג אין איוויע, (היינט בעלארוס), א קליין שטעטל נישט ווייט פון ווילנע וואו זיין פאטער האט געדינט אלס שטאטס-רב 40 יאר, און פאר אים איז זיין זיידע אויך געווען רב דארט במשך אזא תקופה. הרב חיים עוזר האט געהאט אן אויסערגעוויינלעך זכרון; ער האט קיינמאל נישט פארגעסן, ביז אין זיינע עלטערע יארן.
צו 15, איז ער געגאנגען לערנען אין דער וואלאזשינער ישיבה. רבי חיים סאלאווייטשיק האט אים זאפארט אריינגענומען אין זיין חבורה.
ביי די 21 יאר האט ער חתונה געהאט מיט לאה אלטע גראדנענסקי, א טאכטער פון הרב אליהו אליעזר גראדנענסקי און מלכה הינדא פאדווא-ליפקין (א טאכטער פון רבי ישראל סאלאנטער און מרת אסתר פייגא אייזנשטיין).
ביים זיווג שני איז ער געווארן רבי אלחנן וואסערמאן'ס א שוואגער—ביידע זענען געווען איידעמער ביי הרב מאיר אטלאס, דעם סאלאנטער רב.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Weekly Biography: Hagaon Harav Elchanan Wasserman, Hy"d, Hamodia Newspaper, July 9, 2008, page C3


text:
1897
1897 איז דאס 97סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1897 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן אפריל - געגרינדעט די פארווערטס צייטונג
- 1טן סעפטעמבער - די ערשטע אונטערגרונט באן אין צפון אמעריקע געווידמעט אין באסטאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן יוני - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1977)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - קארל ווייערשטראס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1815)
- 15טן מערץ - זשיימס זשאזעף סילוועסטער, בריטישער מאטעמאטיקער פון א יידישן אפשטאם (געב' 1814)
- 3טן אפריל - יאהאנעס בראהמס, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1833)


text:
ספרינגפילד, אילינוי
קאארדינאטן: 39°47′0″N 89°39′1″W / 39.78333, -89.65028
ספרינגפילד (ענגליש: Springfield) איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט אילינוי אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
אין 2010, איז ספרינגפילד געווען די זעקסטע מערסט באפעלקערטע שטאט אין אילינוי, מיט א באפעלקערונג פון 116,250.
מ'האט געגרינדעט די שטאט אין 1821, מיטן נאמען קאלהון. דער היינטיקער נאמען איז געגעבן געווארן אין 1832. אין 1839 איז זי געווארן די הויפטשטאט פון אילינוי.
אברהם לינקאלן האט געוואוינט אין ספרינגפילד דורכאויס 24 יאר.
אין קאלומבוס געפינט זיך די אהייא שטאטלעכער אוניווערסיטעט (Ohio State University), געגרינדעט אין 1870 און גערעכנט איינער פון די גרעסטע פובליקע אוניווערסיטעטן אין די פאראייניגטע שטאטן.


text:
BSD
Berkeley Software Distribution) BSD) איז אומזינסטער יוניקס טייפ אפערעיטינג סיסטעם, ארויס געגעבן דורך די יוניווערסטי פון קאליפארניע בערקלעי, אנגעהויבען און 1970.
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
BSD איז באקאנט פון די מערסטע סטאבילע אפערעיטינג סיסטעם, סעציפעל די FREE BSD ווערסיע, עס זענען דא פארשידענע ווערסיעס וויבאלד עס איז געלייסענד אונטער די BSD לייסענס וואס איז גענצליך אומזינסט, און עס איז זייער סטאביל, ווי למשל די מעקינטאש OS 10 און ווייטער, זענען א גענדערטע ווערסיע פון BSD,
BSD ווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט
פרענקלין דעלאַנאָ רוזעוועלט (30סטן יאנואר, 1882 - 12טן אפריל, 1945) איז געווען דער 32טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, א דעמאקראט. גער האט געדינט פון: 4טן מערץ 1933 ביז: 12טן אפריל 1945.
איידער זיין לויפן פארן פרעזידענטליכן פאסטן, איז ער געווען גאווערנאר פון ניו יארק, ווי ער האט זיך באקענט מיט די לאקאלע אימיגראנטן, וואס האבן אריינגערעכנט אסאך יידן, וואס האבן אים געשטיצט אין זיינע פאליטישע פארמעסטן. ביי זיין לויפן צום ערשטן מאל פאר פרעזידענט, האט ער פארגעשלאגן די נייע ארדענונג פלאן, וואס איז גערופן געווארן "ניו דיל", דורך זיינע פיינט איז עס גערופן געווארן "דזשו דיל", ער האט טאקע געהאט אין זיין אדמיניסטראציע אסאך יידן אין פארשידענע פאסטנס.
ער האט געליטן פון די פאליא קראנקייט, וואס איז א קראנקייט וואז שעדיגט די פוס, און דער באטראפאנער קען נישט גיין. ער האט געכאפט די קראנקייט אויגוסט 1921, ווען ער איז געווען אויף וואקאציע אין קאנאדע. רוזעוועלט איז אייביג געשטיפט געווארן אין א ראדשטול, און ערשט נאך זיין טויט האבן די אמריקאנער אנטדעקט אז זייער פרעזידענט איז געווען קראנק דורכאויס זיין גאנצע קאדענץ, אנדעם וואס זיי זאלן וויסן דערפון.
אין יאר ה'תרצ"ג האט ער איינגעפירט "די נייע ארדענונג" אלס א אויסלעזונג אויף די וועלט ווירטשאפט קריזיס ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן אין יאר ה'תרפ"ט. דער געדאנק פון די נייע ארדענונג איז געווען צו אָפזאגן די אלטע עקאנאמישע מעטאד פון קאפיטאליזם, און לאזן די רעגירונג זיך אריין מישן אין די בירגערס פערזענליכע ווירטשאפט.
ער ווערט פארעכנט אלס איינער פון די פיר אויסגעצייכנסטע פרעזידענטן, וואס האבן געהערשט איבער די פאראייניקטע שטאטן.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנהעטן פראיעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאנהעטן פראיעקט
דעם 2טן אויגוסט 1939 האט אלבערט איינשטיין געוואנדן אין א בריוו צו רוזעוועלט אין וואס ער האט שטארק געווארענט וועגן דער מעגלעכקייט פון נאצי דייטשלאנד צו אנטוויקלען נוקלעארע וואפן. צוליב דעם בריוו האט דער פרעזידענט געהייסן פארשטארקן די פארשונג אין קערנפיזיק. דעם 7ט מערץ 1940 האט איינשטיין געשיקט רוזעוועלטן נאך א בריוו, כדי צו פרואוון מאכן גיכער פארוויקלעכן די אידעע.[1] רוזעוועלט האט אויפגעשטעלט א קאמיטעט וואס האט פינאנצירט די ערשטע פראבע פון יאדער-שפאלטונג אין קאלומביע אוניווערסיטעט אין ניו יארק. אין מיי 1942 האט מען אויפגעשטעלט דעם מאנהעטן פראיעקט וואס האט געארבעט אנטוויקלען נוקלעארע וואפן וואס זאל ברענגען א סוף צו דער מלחמה, אבער רוזעוועלט האט דאס נישט דערלעבט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Einstein, Albert (20 February 1997). Albert Einstein's Albert Einstein's Letters to President Franklin D. Roosevelt (html). hypertextbook.com. Glenn Elert.


text:
וואגאדוגו
וואַגאַדוגו (פראנצויזיש: Ouagadougou) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון בורקינע פאסא, מיט 1,475,223 איינוואוינער אין 2006.
אין דער שטאט געפינעטן זיך דריי אוניווערסיטעטן, אבער 70% פון די באוואוינער זענען אנאלפאבעטיש.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואַגאַדוגו איז איינע פון די ארעמסטע שטעט אין אפריקע. די הויפט אינדוסטריעס זענען עסן און טעקסטיל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואַגאַדוגו האט אן עקוואטארישן קלימאט, און איז ווארעם א גאנץ יאר.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט האט אן אינטערנאציאנאל פליפעלד, און צוויי באן ליניעס, צו אבידזשאן אין בארטן פון העלפאנדביין און קאיא אין בורקינע פאסא. אויך א שאסיי קיין ניאמע, ניגעריע.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואַגאַדוגו האט א בירגעמייסטער, וואס ווערט געוויילט פאר א קאדענץ פון פינף יאר. דער היינטיקער בירגערמייסטער איז סימאן קאמפאַארע.


text:
פרינציפ
א פרינציפ באצייכענט און מיינט די הויפט און יסודותדיגער פונקט אדער פונקטן פון מעגליכקייטן פון א סוביעקט (צ.ב.ש. די עשרת הדיברות איז לויט די תורה די פרינציפן פון די וועלט באשאפונג), וואס דאס טוט ערמעגליכן די פארמאציע פון געזעץ אדער נארמאלקייט, אדער פיראכץ'ער וואס מענטשן טוען פארטייטשן די פענאמענען (פון געשעענישן) צו שאפן און לעבן לויט די פרינציפען זייער גאנצער מהות.
א פרינציפ איז דער אונטערגאלער טייל (אדער ספיריט) פון דער באזע פון אן עוואלואטיווער נארמאטיוו אדער פארמאטיוו אנטוויקלונג, וואס איז דער אביעקט פון די סאביעקטיווער ערפארונג און\אדער אפטייטש. צ.ב.ש., די מידות פון א געוויסער מענטש קען ווערן באטראכט אלס א פאר פון אויסגעוועלטע פרינציפן, וואס דער יעניגער טוט אויפאלגן אין פארעם פון פיראכצער אדער געזעצען. די דאזיגע פרינציפן טוט דעריבער אויספארמען זיינע מידות.
רעדוצירענדיג א געזעץ אדער פיראכץ צו איר פרינציפ, זאגט אונז אז פאר די סיבה פאר אונז איצט, וועט די פרינציפ נישט קענען\נישט וועלן טיפער אריינגעטראכט און צולייגט דורך שאלות (פארשטייט זיך אויב מען וויל נישט צולייגן). דאס איז די גרינגע וועג צו גראד מאכן און פארשטיין א קאמפלעצירטער ארגומענט - קנאים אדער קאנסערוועטיווען טוען דאס זיי לאזן נישט אריינטייטשן דורך פראגעס און ענפערס אינעם פרינציפ בלייבן זיי ביי די אינציאלער שמאלער מיינונג פון דעם פאנדעמענט פון פרינציפ.
אבער א פרינציפ טוט אויך ערמעגליכן צו באשאפן אלע מעגליכע ווערסיעס אונטער איר סוביעקטיווער לאזונג, וויבאלד איר רעאליטעט באשאפונג\ווייטער אנטוויקולינג אונטער דעם סוביעקט איז אפן אן קיין ענדע און אומפאראויסזאגן פארלאזענדיג און אנהענגענדיג זיך אויף בחירה, און דאס טוען די מאדערענע אידן אדער ליבעראלן, ווייל זיי ארגומענטירן אז אויף דעם פרינציפ איז די געזעצען געבויט, נישט אז דאס איז זעלבסט די פרינציפ נאר די געזעצן ווען עס איז באשאפן געווארן איז טאקע דאן געווען אויסערליך די פרינציפ דורך די דעמאלטסדיגער קאנצענסוס אז געוויסע אקטן און געשעענישן וועלן פאסירן אונטער א קאמבינאציע פון פרינציפן וואס איז היינט אויסגעשטעלט צו א סתירה קעגן אסאך מער פרינציפן.
א פרינציפאלער מענטש מיינט נישט אז ער איז אן עקשן אדער טוט אייביג די זעלבער, דאס מיינט פשוט אז אלע זיינע אקציעס איז אויסגערעכענט ס'זאל שטימן מיט די פרינציפן וואס ער האלט חשוב.


text:
רענדי ראודס
רענדי ראודס איז א ליבעראלער פרייער אידענע וואס איז א טאלק שוי האוסט אויף די לינקע ראדיאו סטאנציע עיר אמעריקע.
זי איז געבוירן אין ברוקלין צו אירע אידישע עלטערן זיך געטוישט די נאמען מען זאל זי איז א גויטע.
שטארק אני ארץ ישראל געשטימט און פרא פאליסטינער.
זי איז געווען אין די אמעריקאנער מיליטער אלס פיילעט, און געדרייווט א סעמי טרעילער פאר פרנסה זי איז א גרושה און האדעוועט א שטוף טאכטער פון איר פארשטארבן שוועסטער פון קענסער.
זי האט א אינטערסאנטער סענס אף הומער און איז זייער אפען צו סעקסואלע שמועסערייען.
זי איז פון 3 ביז 7 דירעקט צו קאנקערורען אנטקעגן די הויפט קאנסערוועטיוון זשאן הענעטי און ביל אוריילי. אבער לעצטענס האט זי גאר שטארקע קאנקורענץ פון אן אייגן ליבעראלער וואס וואקסט א דאנק די פינאנציעלע צרות פון עיר אמעריקע, עד שולץ וואס איז אמאל געווען א קאנסערוועטיוו און נוצט זייער שפראך און ער האט שוין איבערגעוואקסן רענדי אין רוב ראדאיו מארקעטס ווי זיי קאמפיטען.


text:
טורקמעניסטאן
טורקמעניסטאַן איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַשגאַבאַט. 4.95 מיליאָן פּערזאָנען װױנען אין טורקמעניסטאַן. דאס לאנד גרענעצט אפגאניסטאן צו דרום-מזרח, איראן צו דרום-מערב, אוזבעקיסטאן צו צפון-מזרח, קאזאכסטאן צו צפון-מערב, און דעם קאספישן ים צו מערב.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די 11טע און 12טע יארהונדערטער האט דער טורקמענישער סעלדזשוקער שבט אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געשפרייט ביז באגדאד. אין א שפעטערער תקופה האבן זיך פאראייניקט די סעלדזשוקע און טורקמענישע פעלקער מיט אנדערע טערקישע פעלקער און זיי האבן געשאפן די אטאמאנישע אימפעריע.
אינעם 13טן יארהונדערט האט דזשינגיס כאן געפירט די מאנגאלן איינצונעמען לענדער ביז אייראפע, און אסאך טורקמענער זענען געהרגעט געווארן דורך די אכזריתדיקע מאנגאלן. נאכן טויט פון דזשינגיס כאן האבן די מאנגאלן פארלוירן זייער שליטה איבער טורקמעניסטאן. שפעטער האט טימור באהערשט איבער דער טעריטאריע און האט אויפגעשטעלט די טימורישע אימפעריע.


text:
גארטל ליניע (געאגראפיע)
די גארטל ליניע (ענגליש: latitude) איז די ברייט גראַד איבער דער גלאבוס, פון מזרח קיין מערב, גערעכנט פון עקוואטאר, וועלכע צעטיילט די וועלט צו צוויי גלייכע טיילן, די צפון ערדקוגל און די דרום ערדקוגל. די גארטל ליניע איז אן אויסגעטראכטע ליניע, וועלכע צעטיילט די געגנטער אין וועטער, און שפעטער האט עס אנגענומען א וויכטיקע טייל אין היסטאריע, ביים צעטיילן די גרעניץ צווישן דרום קארעע און צפון קארעע.
די ליניע וואס לויפט פון דרום פאלוס צו צפון פאלוס, הייסט א מערידיאן, וואס ביידע צוזאמען ווערן באשטימט די גענויע פונקט, וואס ווערט גערופן געאגראפישע קאארדינאטן.
די עקוואטאר וועלכע איז די צענטער, איז פארעכנט אלס 0°, און איז די לענגסטע גארטל ליניע, דערנאך ווערן אלע ליניעס, פון צפון און פון דרום, קורצער אין קורצער, ביז זיי דערגרייכן צו 90°, ווי עס איז די צוויי פאלוסן, דרום און צפון.
אנדערש ווי די מערידיאן ליניע, וועלכע אינמיטן וועלט ביי די עקוואטאר, זענען זיי ווייט איינער פון צווייטן, אבער ווי מער צפון אדער דרום, טרעפן זיי זיך מיט אנדערע מערידיאן ליניעס. בלייבט די גארטל ליניע גראד אויפן זעלבן ברייט, און עס שטעלט זיך נישט צוזאמען מיט אנדערע גארטל ליניעס.
ווי אויבנדערמאנט איז עס א טעארעטישע ליניע, די ווייטקייט פון 20°, ביזן נומער 21°, איז 111 קילאמעטער ווייט. און די זעלבע ווייט איז פון 85° צו 86°, די ווייטקייט בלייבט אייביק די זעלבע.
די לענגסטע גארטל ליניע איז די עקוואטאר, וועלכע איז א ליניע פון אומגעפער 40,000 קילאמעטער. די ליניע פון 60°, איז לאנג ארום 20,000 קילאמעטער. און די נומער 90°, האט נישט קיין ווייטקייט, עס איז דער פונקט פון צפון אדער דרום פאלוס.
די אויפקום פון קאארדינאטן איז בעיקר געווען, צו לינדערן די פראבלעם, פון קרייזן דעם אקעאן, אן קיין נארמאלע נאוויגאציע מיטל, די ליניעס האט נישט צופיל געהאלפן פארבעסערן די רייזעס, וויבאלד עס איז שווער געווען צו מעסטן די אקוראטקייט, פון די מאפעס.


text:
דאטן גראבן
דאַטן גראבן איז א ניי פעלד אין דעם געביט פון קאמפיוטער וויסנשאפט, אויך גערופן דערגיין וויסן אין דאטנבאזעס. מיט דאטן גראבן טוט מען אנטפלעקן נייע אינפארמאציע פון א גרויסער זאמלונג פון דאטן. דער ערשטער נוץ פון דאטן אין א דאטנבאזע אדער אן אנדער שפייכלערונג פון דאטן איז דער צוועק צוליב וואס מ'האט לכתחילה איינגעשפייכלערט די דאטן. שפעטער טוט מען ניצן די זעלבע דאטן צו דערגיין נייע אינפארמאציע. דאס ווערט גערופן "דאטן גראבן".
למשל, די פארוואלטערונג פון א קראם זאמלען דאטן וועגן אלע זייערע סחורות כדי צו וויסן ווען מען דארף איינקויפן נאך סחורה כדי עס זאל זיין גענוג פון יעדער סחורה צו פארקויפן. שפעטער ניצט מען די זעלבע דאטן צו דערגיין וואס די פארשידענע קונדן קויפן. די נייע אינפארמאציע קומט צו ניץ, אבער נישט דאס איז געווען דער צוועק פון איינשפייכלערן די דאטן.


text:
פעני
א פעני איז א מטבע אדער אן איינס פון וואלוטע אין פארשידענע לענדער וואו מ'רעדט ענגליש.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם אכטן יארהונדערט האט קארל דער גרויסער פראקלאמירט אז מ'זאל שלאגן 240 פֿעניג (פעניס) פון א פונט זילבער. יענער פונט האט געוואויגן בערך 326 גראם, קומט אויס אז איין פעניג האט אנטהאלט 1.36 גראם. (היינט איז ווערט אזוי פיל זילבער 40p שטערלינג.)
שפעטער פלעג מען שלאגן פעניס פון ריינעם קופער ביז אינמיטן די 1980ער יארן. זײַט דעמאלסט איז קופער אויך צו טייער און מען מישט אריין אנדערע מעטאלען ווצבש"פ צינק און נאך.
די פעני איז די קלענסטע מטבע אין ווערט:
- 1/100 פונעם בריטישן פונט שטערלינג , דעם געוועזענעם אירישן פונט, דעם גיבראלטאר פונט, און דעם פאלקלאנד אינזלען, פונט.
- 1/240 פונעם בריטישן פונט שטערלינג און דעם אירישן פונט ביז 15 פעברואר, 1971, פונעם סקאטישן פונט ביז 1707.
- א נאמען וואס מען רופט דעם איין-צענט מטבע איו די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע, ווערט 1/100 פונעם דאלאר.


text:
אנאליטישע כעמיע
אַנאַליטישע כעמיע איז דער צווייג פון כעמיע וואס שטודירט די אידענטיפיקאציע פון די כעמישע קאמפאנענטן פון נאטירלעכע און קינסטלעכע מאטריאלן און זייער כעמישע פארמעל. קוואליטאטיווער אנאליז זאגט וועלכע כעמישע סובסטאנצן געפינען זיך אין א מוסטער, און קוואנטיטאווער אנאליז זאגט וויפיל פון יעדער סובסטאנץ.
א ביישפיל פון קוואליטאטיוון אנאליז איז די זויער פראבע פאר גאלד. מען לייגט א טראפ שטארקן זויער אויף דעם מעטאל. אויב עס גייען קליינע בלעזלעך, איז דער מעטאל נישט גאלד. נאך א ביישפיל איז קוקן מיט א מיקראסקאפ צו זוכן געוויסע באשטאנדטיילן.