text:
אנקלאגע
א פראצעס אדער אן אנקלאגעס זענען די ציווילע אדער קרימינאלע קלאגעס (Lawsuit)וואס ווערן אריינגעגעבן אין געריכט דורך א תובע וועלכע זוכט א לעגאלע רעמעדי פון דעם ניתבע.
אינהאַלט
ציווילע און קרימינאלע געריכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז פאראן א חילוק צווישן א ציווילע און קרימינאלע געריכט. ווען א פערזענליכער מענטשן קלאגט א צווייטן אין געריכט איז עס אין רוב פעלער א ציווילע קריגעריי וועלכע ווערט אנגערופן א טארט. אבער ווען איינער ברעכט א קרימינאלע געזעץ דעמאלט ווערט ער אנגעקלאגט דורך א פובליק פראקוראר אין א קרימינאלע געריכט.
א טארט איז אנדערש ווי א קרימינאלע געזעץ ווייל געווענליך האט דער ניתבע נישט געבראכן דאס געזעץ נאר איז געווען נאכגעלאזט און דערפאר האט יענער געליטן דערפון פיזיקאל, עמאציאנעל, אדער געלטליך.
עס זענען פאראן טויזענטער ערליי וועגן וויאזוי מען קען יענעם אריינברענגן אין געריכט אבער אין אלגעמיין פאלן זיי אריין אין דריי קאטעגאריעס:
1) אינטערנאציאנאלע טארטס, דאס איז ווען איינער קלאגט א צווייטן וועלכער וואוינט נישט אין זיין שטאט.
2) נאכגעלאזנקייט, ווען איינער ווערט געשעדיגט אדער פארלירט געלט נאר צוליב דעם אייגנטומער, וועלכער האט טאקע נישט צוגעהאלפן צו זיין שאדן, אבער זיין נאכגעלאזנקייט האט דאס גורם געווען.
3) לייעביליטי טארט. א פירמע אדער פערזאן וועלכער איז פאראנטווארטליכט אויף שאדן וועלכע קען ארויסקומען פון די פירמע אדער זיינס א פראדוקט.
ארגינעל איז דאס געזעץ פון טארטן צושטאנד געקומען כדי צו קאמפענסאטירן דעם געליטענעם און געבן א לעקציע פאר דעם שולדיגן ער זאל בעסער אכט געבן א צווייט מאל. אין רוב פעלער וועט דאס געריכט פארלאנגן דעם באשולדיגטן (אויב געפינען שולדיג) באצאלן דעם געשעדיגטן לויט זיין שאדן. צומאל וועט יענער אויך דארפן באצאלן פאר די ווייטאג וואס יענער האט געהאט צוליב זיין נאכגעלאזנקייט. אמאל וועט דער ריכטער אויך הייסן באצאלן שטראף געלט פאר די רעגירונג וועלכע וועט זיין די ריכטיגע לעקציע פאר'ן זיין נאכגעלאזט אויף אזא פאל.
ווען איינער איז גרייט צו קלאגן א צווייטן פאר סיי וועלכע סיבה וועט ער מוזן דורכגיין 7 שטאפלן צו ענדיגן זיין קלאגע:
1) פשרות (סעטעלמענט) אינדרויסן פון געריכט.
2) אריינגעבן די קלאגע.
3) דאס געריכט אויספארשונג.
4) דיסקוסיעס און מאטיוון פאר'ן אורטייל.
5) פשרה דיקוסיעס.
6) דאס געריכט און איר אורטייל.
7) אפיעל.
פשרות אינדרויסן פון געריכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין רוב סטעיטס וועט דאס געריכט אפילו נישט אקצעפטירן א קלאגע אויב מען האט נישט פרובירט זיך אויסצוגלייכן ערשט אינדרויסן פון געריכט. דאס איז ווייל זייער אסאך קריגערייען קענען גרינג אויסגעגליכן ווערן מיט די הילף פון א פראפעסיאנעל און קאסט ווייניג פאר דעם תובע און שפארט איין די רעגירונג די קאסטן פון דאס געריכט.
די ערשטע זאך וואס איז וויכטיג צו טאן איז צו צוזאמענברענגן דעם תובע און דעם ניתבע פנים אל פנים און זיי זאלן זיך דארט אויסגעבן זייערע טענות. אין זייער אסאך פעלער ארבעט דאס זייער גוט און מיט דעם פארשפארט מען אסאך קאפ-וויי אויף שפעטער. אויב די צוויי קומען צו א פשרה ברויכן זיי דאס דאקומענטירן לעגאל און אונטערשרייבן פארנט פון אן עדות וועלכער דארף אויך אונטערשרייבן.
אויב דאס העלפט נישט, אדער אויב איינער פון זיי שפירט זיך נישט באקוועם פון די ערשטע מינוט, דעמאלט דארפן זיי נעמען א דריטער מענטש וועלכער ווערט אנגערופן א מידיעטאר. דער מידיעטאר הערט אויס זייערע טענות באזונדער און ער רעדט זיי איבער צו א געוויסע פשרה. דער מידיעטאר נעמט געווענליך געלט פאר זיין ארבעט אבער אין זייער אסאך ערטער ארבעטן זיי אלס וואלונטירן. רוב מידעטארס זענען מענטשן וועלכע האבן ערפארונג אין די סאציאלע פעלד און זענען געלערנט וויאזוי צוצוטרעטן צו א מענטש.
ווי געזאגט וועלן אסאך געריכטן נישט אקצעפטירן א קלאגע אויב מען האט זיך נישט פרובירט אויסצוגלייכן מיט א מידיעטאר. אפילו אויב דער סכסוך איז זייער א היציגע און יעדער ווייסט פון די ערשטע מינוט אז א מידיעטאר וועט נישט קענען אויפטאן, איז דאס אבער א געזעץ און אויך זיי מוזן דאס דורכגיין.
אויב די טענות און געפעכטן קומען נישט צו קיין ענדע און יעדער פארשטייט אז מען וועט זיך נישט קענען אויסגלייכן קען מען גיין מיט א שטאפל ווייטער און נעמען אן ארביטעיר וועלכער איז ענליך צו אן מידיעטאר אבער קען די געזעצן פון געריכט און נאכ'ן אויסהערן ביידע צדדים וועט ער ארויסגעבן זיין מיינונג וואס דאס געריכט וועט אורטיילן און געבן די ברירה פאר ביידע זייטן דאס צו אקצעפטירן אדער גיין ווייטער אין געריכט.
ווען די ארביטרעישן איז סוקסעספול דארף דער ארביטעיר איבערגעבן זיין אורטייל און די פשרה פאר'ן ריכטער וועלכער באטראכט דאס איבער אויב אלעס שטימט לעגאל. אויב נישט וועט ער טוישן געוויסע זאכן און דאס אונטערשרייבן.
ווען עס קומט צו א קלאגע אין וועלכע דער תובע פארלאגנט געלט פון א צווייטן וועט דער ארביטעיר אויסשטעלן א "נאנביינדינג ארביטרעישן". דאס ארבעט ווי פאלגנד:
ראובן קלאגט אן אינשורענס פירמע פאר א מיליאן דאלאר. דער ארביטעיר הייסט די אינשורענס פירמע אראפשרייבן אויף א פאפיר וויפיל זיי זענען גרייט צו באצאלן צו דערגרייכן א פשרה אינדרויסן פון געריכט. דערנאך וועט ראובן דארפן אראפשרייבן די סומע אויף וועלכע ער איז גרייט איינצוגיין אויף א פשרה. לאמיר זאגן אז די אינשורענס פירמע איז גרייט אראפצולייגן 300,000 דאלאר און ראובן איז גרייט צו שליסן דעם סכסוך פאר 500,000 דאלאר. דער ארביטעיר נעמט ביידע צעטליך און לייגט זיי אין א זייט אן קוקן דערויף. דערנאך מאכט ער זיין אורטייל.
אויב דער ארביטעיר'ס אורטייל באטרעפט ווייניגער געלט ווי די אינשורענס פירמע האט פארגעשלאגן מוז די פירמע געבן די סומע וועלכע זי האט פארגעשלאגן. אבער אויב דער ארביטעיר'ס אורטייל באטרעפט מער ווי ראובן איז גרייט איינצוגיין דעמאלט וועט די אינשורענס פירמע דארפן באצאלן די סכום וועלכע ראובן האט צוגעשטימט. אויב איז זיין אורטייל צווישן ביידע לימיטס דעמאלט וועט די אינשורענס פירמע באצאלן דער מיטעלסטער נומער צווישן די צוויי לימיטס.
דער סארט ארביטרעישן וועט מען אבער נאר טאן אויב די קלאגע איז זייער שטארק און די אינשורענס פירמע ווייסט אז אין די ענדע וועט זי סייווי מוזן באצאלן עפעס. אבער אויב די גאנצע קלאגע איז נאך א פראגע דעמאלט קען די אינשורענס פירמע אפווארפן די ארביטרעישן און זיך באלד גרייטן צום געריכט.
איינמאל ביידע זענען זיכער מיט זיך אז מען מוז גיין אין געריכט דעמאלט דארפן ביידע זיך נעמען זוכן אן אדוואקאט. א גרויסע פירמע וועט געווענליך האבן איר באשטימטע אדוואקאטן אבער דער תובע וועט זיך דארפן נעמען זוכן אן אדוואקאט וועלכע איז נישט קיין גרינגע ארבעט. מען ברויך זיך נאכפרעגן ביי א האלבע שטאט און עס איז א שווערע באשלוס צו מאכן. אפילו ווען מען האט שוין ענדליך גענומען איינעם דארך מען אסאך מאל איינטוישן דעם אדוואקאט אינמיטן דאס געריכט אויב מען זעט אז יענער טויג נישט אדער אויב מען פארלירט קאמיוניקאציע מיט אים, א זאך וועלכע איז קריטיש וויכטיג אין געריכט.
אריינגעבן די קלאגע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל מען האט אן אדוואקאט גרייט הייבט ער אן אויספילן די קלאגע אויף פאפיר. דער אדוואקאט דארף פונקטליך אריינשרייבן ווער עס פאדערט און ווער עס ווערט געפאדערט און יעדער אנדערש וואס איז אויך פארמישט אין דעם קלאגע. א קלאגע דארף האבן לעגאלע קוועלער אויף וועלכע עס זאל זיין געבויט כדי דער ריכטער זאל עס נישט ארויסווארפן. דער קלאגע מוז אויך פארלאנגן דעטאלן. עס קען נישט נאר זאגן אז יענער איז שולדיג נאר מוז פארלאנגן א געוויסע אורטייל אדער סכום געלט.
א קלאגע קען געמאכט ווערן פון איין מענטש קעגן אן אנדערער מענטש אדער פון איין מענטש קעגן מערערע מענטשן. אבער אויב מערערע מענטשן ווילן אנטייל נעמען אין דעם קלאגע דעמאלט דארף מען מאכן א קלאס עקשען וועלכע ארבעט אויף אן אנדערער פראדעצור. ווען מען קלאגט א פירמע איז עס שטענדיג א קלאגע איינס קעגן איינס אפילו אויב מערערע מענטשן אין דעם פירמע האבן פארלעצט דאס געזעצ און ווערן געקלאגט.
עס זענען פאראן צוויי געריכט סיסטעמען אין די פאראייניגטע שטאטן און אין רוב ציוויליזירטע לענדער: די סטעיט געריכט און די פעדעראלע געריכט. א געווענליכע קלאגע ווערט ארייגעגעבן אין א סטעיט געריכט אבער אויב דער תובע און דער ניתבע וואוינען אין אנדערע סטעיטס דעמאלט גיט מען אריין די קלאגע אין די פעדעראלע געריכט (אויסער אויב די קלאגע רעדט זיך פון ווייניגער פון $75,000). דאס זעלבע איז אויב די קלאגע אנטהאלט עפעס וואס האט צו טאן מיט די פעדעראלע רעגירונג דעמאלט גיט מען אריין די קלאגע אין די פעדעראלע געריכט. אויב די קלאגע אנטהאלט סיי סטעיט און סיי פעדעראלע קלאגעס דעמאלט קען דער תובע באשלוסן וואו ער וויל דאס אריינגעבן.
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי געריכטן. קליינע קלאגעס ווערן אריינגעגעבן צו די "סמאול קלעימס קארט" וואו דער פראדעצור פון דאס געריכט גייט זייער שנעל און פשוט. קיינער קען נישט מיטברענגן קיין אדוואקאט און עס איז נישט פאראן קיין דזשורי. דער ריכטער באטראכט די קלאגע און גיט זיין אורטייל ביז עטליכע מינוט.
אויב די קלאגע איז א גרויסע דעמאלט גייט עס אין די סטעיט געריכט וועלכע פארמאגט אויך פארשידענע שטאפלן, געוואנדן לויט יעדע סטעיט. דער אדוואקאט איז דער וואס מאכט דעם באשלוס אין וועלכע שטאפל געריכט דאס זאל געשיקט ווערן. דער אדוואקאט קען זיך געווענליך אויס מיט די ריכטער און וועט באלד וויסן צו וועלכע ריכטער עס לוינט זיך צו שיקן די קלאגע. ער וועט אויך באטראכטן די דזשורי און די פראדעצור פון דעם געריכט ווילאנג עס געדויערט זיי, די פראקורארן, און אלעס ארום.
איינמאל די קלאגע ווערט געפיילט אין געריכט באקומט דער ניתבע א סאמענס פון געריכט וועלכע ערקלערט די קלאגע און עצה'ט אים צו קומען אין געריכט זיך פארטיידיגן. דער פראדעצור ווערט אנגערופן די סערוויס אוו פראסעס.
איינמאל דער ניתבע ערהאלט זיין סאמענס האט ער 30 טאג צייט צו ענטפערן דערויף. אין דעם ענטפער (ווערט אנגערופן רעספאנסיוו פליטינג) קען ער אפלייקענען די קלאגע אדער מאכ'ן באמערקונגן אז געוויסע זאכן זענען נישט ריכטיג. דער ניתבע קען אויך שטענדיג אריינגעבן א "מאושען" וועלכע בעט דעם ריכטער צו באטראכטן א געוויסע זאך וועלכע איז נאך נישט באטראכט געווארן ביז איצט און קען טוישן דעם אויסגאנג פונעם אורטייל. דער תובע קען שנעל צעשטערן א מאושען אויב ער האט די ריכטיגע באווייזונגן אויף איר פאלשקייט.
אמאל איז פאראן אז דער ניתבע קען צוריק קלאגן דעם תובע מיט אן אנדערן זאך וועלכע האט אויך צו טאן מיט דעם סכסוך. דאס ווערט אנגערופן א קאנטער-ניתבע און ווערט באהאנדלט אין די זעלבע קעיס כאטש עס איז א באזונדערע זאך.
אויב דער ניתבע מאכט זיך נישט וויסנדיג ביז די באשטימטע צייט פון געריכט דעמאלט קען דער אדוואקאט פארלאנגן א דיפאולט אורטייל אין וועלכע דער ריכטער מוז צוטיילן פאר'ן תובע אלעס וואס ער פארלאנגט. וויאזוי אימער, וועלן רוב ריכטער נאך לאזן דעם ניתבע קומען אין געריכט אפילו שפעטער ווי די באשטימטע צייט אויב ער וועט האבן א נארמאלן תירץ דערפאר.
געריכט אויספארשונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זאך וואס א געריכט דארף טאן איז אויספארשן און צוזאמברענגען אלע מעגליכע אינפארמאציע ארום די קלאגע כדי צו קענען פארשטיין און באשטעטיגן די ווארהייט פון ביידע צדדים. היינטיגע צייטן וועט מען אסאך מאל אויפשפילן גאנצע טעיפס און ווידעא'ס וועלכע צייגן א ספעציעלע זאך וואס האט צו טאן מיט'ן קעיס.
וויאזוי אימער, זענען אבער פאראן געוויסע אינפארמאציע וועלכע זענען באשיצט פון געריכט ווי א שמועס צווישן א מאן און ווייב, צווישן דאקטוירים און פאציענטן, רעליגיעזע פירער, און געוויסע פינאנציעלע אינפארמאציע. דאס איז א טייל פון די אמעריקאנער יוסטיץ סיסטעם אז יעדער מענטש זאל האבן געוויסע פריווילעגיעס אויף וועלכע ער זאלן זיך שטענדיג שפירן פריי. צום ביישפיל א מאן און ווייב. די רעגירונג וויל נישט אז א מאן און ווייב זאלן צוריקהאלטן סודות איינע פונעם אנדערן און דערפאר וועלן זייערע שמועסן קיינמאל נישט אויפגעברענגט ווערן אין געריכט, אפילו אין גאר ערנסטע פארברעכן.
אין יעדע קלאגע ברויך מען האבן אסאך אינפארמאציע כדי דער ריכטער און די דזשורי זאלן ריכטיג פארשטיין די קלאגע בעפאר זיי געבן ארויס אן אורטייל. אויב דאס געריכט וועט נישט האבן גענוג אינפארמאציע וועט זי דאס פארלאנגן פון ביידע צדדים און דער געריכט וועט זיך פארשלעפן און וועט קאסטן אסאך געלט. דערפאר איז איינגעפריט אז די אדוואקאטן קלויבן צוזאם וויפיל אינפארמאציע מעגליך כדי צו שפארן די צייט און געלט ביי דאס געריכט פראצעדור. אין פעלער ווען עס איז נישט פאראן אינפארמאציע אדער אויב דער ריכטער זעט אז עס וועט געדויערן צו לאנג צו באקומען די ריכטיגע אינפארמאציע, וועט מען הייסן די פארמישטע עדות זאגן אונטער א שבועה אין וועלכע די מערהייט פון אמעריקאנער בירגער האבן מורא ליגנט צו זאגן צוליב איר הארבן שטראף.
דיסקוסיעס און מאטיוון פאר'ן פראצעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יעדע פראצעס איז פאראן די פאקטן, דאס געזעץ, און דער ריכטער. די ארבעט פון די אדוואקאטן איז אפצואווארפן די פאקטן מיט פארשידענע תירוצים וועלכע קענען זיין גילטיג. אלע עדות און ראיות וועלכע ווערן געברענגט אין געריכט דארפן פארגעשטעלט ווערן פאר די דזשורי וועלכע מוזן מיטהאלטן יעדע שריט. אויב קיינער האט נישט וואס צו טוישן דעמאלט גייט דאס געריכט זייער שנעל, דער ריכטער באטראכט די פאקטן, לייגט צו דאס געזעץ, און באשליסט זיין אורטייל אן געבן די דזשוירי א געלעגנהייט זיך אריינצומישן. אין געריכט ווערט דאס אנגערופן א סאמערי אורטייל.
איינמאל די קעיס איז פאראיבער די מעגליכקייט פאר א סאמערי אורטייל זענען נאך פאראן 3 וועגן וויאזוי צו טוישן דעם גאנג אין געריכט:
1) די ערשטע זאך וואס רוב אדוואקאטן פון דעם ניתבע פרובירן צו טאן איז צו איבערצייגן דעם ריכטער איבער די לעכערליכקייט פון די קלאגע און אויב ער איז סוקסעספול דעמאלט וועט דער ריכטער ארויסווארפן די קעיס.
2) אויב איינע פון די צוויי פארטייען זעען אז עס גייט זיי גוט אויפ'ן מינוט קען איר אדוואקאט בעטן דעם ריכטער פאר א "מאושן פאר דזשאדזשמענט" וואס טייטש אז די פאקטן און ראיות זענען שוין גענוג קלאר און דער ריכטער קען שוין מאכן זיין אורטייל. דער ריכטער וועט באטראכטן די מאושן און ער וועט דירעקט באשליסן אויב ער זאל דאס אקצעפטירן אדער נישט. אויב יא דעמאלט קען ער געבן זיין אייגענע אורטייל אן די מיינונג פון די דזשורי אזויווי בי א סאמערי אורטייל.
3) ווען די דשזורי איז שוין פאראייניגט און איינע פון די צוויי פארטייען האלטן אז עס איז נישט יושר'דיג דעמאלט קען זי אויך אריינברענגן א מאושן אין וועלכע זי ערקלערט פארוואס די דזשורי'ס אורטייל איז נישט גוט. דער ריכטער דארף דאס איבערטראכטן און באשליסן צו דאס איז טאקע אזוי. (דאס קען אבער נאר געטאן ווערן אויב מען האט געבעטן דעם ריכטער פאר א סאמערי אורטייל ערשט).
פשרה דיסקוסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר די קעיס גייט אריין אין דעם פראדעצור פונעם פראצעס קומען פאר דיסקוסיעס פאר פשרות אינדרויסן פון געריכט. דאס איז איינע פון די בעסטע רעזאלוציעס פאר ציווילע קלאגעס. א פשרה איז טייטש אז ביידע צדדים געבן נאך אויף עפעס און די קעיס ווערט געשליכטעט אן קיין אורטייל פון א ריכטער.
יעדע פשרה דאר ווערן דאקומענטירט און געשיקט צום ריכטער. דער ריכטער וועט באטראכטן די פשרה און דאס באשטעטיגן. אויב דער ריכטער האלט אז דאס איז נישט קיין גוטע פשרה, אפילו אויב ביידע זענען מסכים דערצו, דעמאלט קען ער דאס מבטל זיין און די צדדים וועלן זיך מוזן אויסקומען איבער א נייע פשרה.
אין רוב פעלער איז א פשרה דאס בעסטע וועג ארויס פאר ביידע צדדים. אבער אויב דער תובע ווייסט אז דער ניתבע איז רייך דעמאלט לוינט זיך אים יא צו ווארטן אויף דעם ריכטער'ס אורטייל ווייל אפשר וועט ער באקומען מער. פארקערט אבער, אויב ווייסט מען זיכער אז יענער האט סייווי נישט פון וואו צו באצאלן דעמאלט איז סיי וועלכע פשרה ווערט.
פארשטייט זיך אז אפצואווארפן א פשרה מוז מען האבן גוטע שאנסן צו געווינען אין געריכט און די צדדים דארפן זיך בארעכנען אויב עס לוינט זיך זיי צו צאלן די פעטע פרייזן פאר די אדוואקאטן. אמאל איז די געלט וועלכע מען באקומט נישט קיין סאך מער ווי די אדוואקאטן קאסטן אפ פאר די קעיס.
א פשרה קען מען אייביג מאכן אפילו ווען דער פראצעס האט זיך שוין אנגעהויבן און אפילו הארט בעפאר'ן אורטייל. אבער פארשטייט זיך אז ווי פריער אלס בעסער און ביליגער. דורכצומאכן א געריכט אורטייל איז שווער פיזיש און גייסטיש און קאסט אסאך געלט.
צו מאכן א פשרה איז אויך נישט קיין גרינגע זאך און עס איז אלס בעסער צו נוצן דעם אדוואקאט דערפאר. אין טייל פעלער וועט דער אדוואקאט אראפלייגן א פארמאלע פשרה פארשלאג צום אנדער'ן צד און אמאל וועט ער פארלאנגן אז די צוויי צדדים זאלן זיך צוזאמענזעצן ביי איין טיש. דאס ווענד זיך לויט וויפיל דער אדוואקאט פארשטייט צו די קעיס ביי דעם פונקט און ווייסט וועלכע וועג וועט זיין בעסער.
איינמאל א פשרה ווערט געמאכט מוז דאס ארויסברענגן אלע דעטאלן וואס מען האט אפגעמאכט ווי וויפיל געלט דער ניתבע זאל באצאלן, ווען און וואו דאס געלט זאל אפגעגעבן ווערן, וויאזוי מען זאל זיך צעטיילן מיט די געריכטליכע קאסטן א.א.וו. די אלע דעטאלן ווערן אראפגעשריבן און איינמאל עס גייט אריין אין עפעקט איז דער ניתבע פריי פון די קלאגע און דער תובע קען מער קיינמאל נישט קלאגן פאר די זעלבע זאך.
צוגרייטונגן צום פראצעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס מען האט שוין פרובירט אלע אויבנדערמאנטע וועגן און מען קען נישט קומען צו קיין פשרה דעמאלט דארפן זיך ביידע זייטן גרייטן צום פראצעס. אין טייל סטעיטס וועלן די אדוואקאטן פון ביידע צדדים דארפן אריינגעבן אן אזויגערופענע מעמארענדום צו באשטימען א צייט פאר'ן פראצעס. אין געוויסע סטעיטס פעלט דאס נישט אויס נאר גייט אויטאמאטיש ווייטער.
עס זענען פאראן צוויי ערליי פראצעסן: א בענטש פראצעס און א דזשורי פראצעס. א בענטש פראצעס ווערט אויסגעהערט נאר דורכ'ן ריכטער וועלכער מאכט אליין זיין באשלוס. אין א דזשורי פראצעס וועלן אלע טענות געהערט ווערן דורך די דזשורי און דער ריכטער וועט נאר קענען געבן דעם אורטייל נאכדעם וואס די דזשורי וועט זיך פאראייניגן אויף א באשלוס.
ביידע ערליי פראצעסן האבן מעלות און חסרונות. א בענטש פראצעס איז געווענליך שנעלער אבער איז א זעלבסט באשלוס פון איין ריכטער וועלכער קען גרינג נויגן צו איין זייט נאך פון אנפאנג פון דעם פראצעס. ווייטער א דזשורי פראצעס ווערט אויסגעהערט דורך מערערע מענטשן און ביידע צדדים זענען מער רואיג אז די אויסקום וועט זיין מער דורכגעטראכט אבער פון די אנדערע זייט וועט עס געדויערן פיל לענגער און וועט קאסטן אסאך מער געלט ווייל די דזשורי קען זייער אסאך מאל האבן שוועריקייטן צו קומען צו א באשלוס און דער אדוואקאט דארף זיך בעסער פארגרייטן דערצו.
די אדוואקאטן וועלן געווענליך גוט אדורכטראכטן און דאס דורכשמועסן מיט זייערע קליענטן איבער וועלכע סארט פראצעס מען זאל גיין. נארמאלערהייט וועט זיך עס ווענדן וואספארא סארט קלאגע דאס איז. א קלאגע וועלכע האט צוטאן אויסדרוקליך נאר מיט לעגאלע זאכן דעמאלט איז געווענליך בעסער צו גיין צו א בענטש פראצעס ווייל די דזשורי פארשטייט נישט צו לעגאלע אישוס און וועלן זייער מעגליך מאכן א נישט ריכטיגן באשלוס. א קלאגע וועלכע האט אויך צוטאן מיט עמאציאנאלע אישוס דעמאלט קען א דזשורי זייער צינוץ קומען, געוואנדן אויף וועלכע זייט פון די אישו איר זענט.
איינמאל מען ווייסט שוין וואספארא סארט געריכט מען וויל גיין דארף מען באשטימען א דאטום דערפאר. דאס איז שוין געוואנדן אויף די געריכט זעלבסט אין יעדע געריכט האט זיך איר סיסטעם. געווענליך וועט דאס גיין אדער אויף א דירעקטע קאלענדער אדער אויף א מייסטער קאלענדער. אויף א דירעקטע קאלענדער וועט דער ריכטער באשלוסן ווען דער פראצעס זאל זיך אנהייבן. אויף א מייסטער קאלענדער וועט די געריכט סיסטעם דאס איינטיילן און מען וועט זייער מעגליך אנקומען צו א נייע ריכטער וועלכע איז אין רוב פעלער די ארגסטע זאך פאר דעם תובע. אין יעדע פון די וועגן וועלן די צוויי צדדים האבן א ווארט איבער דעם דאטום און דער פראצעס וועט זיך לעגאל נאר מעגן אנהייבן איינמאל ביידע צדדים זענען גרייט. א בענטש פראצעס וועט געווענליך געסקעדזשועלט ווערן פריער ווי א דזשורי פראצעס ווייל עס נעמט אסאך צייט צו ערוויילן א דזשורי.
אויב מען גייט צו א דזשורי פראצעס דארף מען דורכגיין די ארבעט פון ערוועלן א דזשורי. דער סיסטעם ארבעט ווי פאלגענד:
יעדער רעגיסטרירטער וויילער איז אויף די ליסטע פאר דזשורי. דאס געריכט שיקט ארויס איינלאדענונגן פאר א צאל וויילער און דער ריכטער פרעגט זיי אויס עטליכע פראגעס און זעט אויב זיי זענען קוואליפיצירט צו קענען זיין אין די דזשורי. אין טייל פעלער וועט דער ריכטער אויך ערלויבן די אדוואקאטן צו פרעגן פארשידענע פראגעס צו די מעגליכע דזשורי און זיי האבן די רעכט אויסצושליסן וועמען זיי פארדעכטיגן אז יענער ווייסט צופיל אינפארמאציע אדער אויב יענער איז שוין אמאל געווען אין א דזשורי ביי אן ענליכע פראצעס. צו יעדע פראצעס ווערן ערוויילט 12 דזשורי. יעדע דזשורי מוז דאן שווערן אז ער וועט זיין אומפארטייאיש.
די שווערסטע ארבעט פאר די אדוואקאטן איז הארט בעפאר דער פראצעס הייבט זיך אן. זיי דארפן איבערגיין יעדע קלייניקייט און דארפן אויסשטעלן א ליסטע און סדר וויאזוי דער פראצעס וועט צוגיין. אין זייער אסאך פראצעסן וועט דער ריכטער פארלאנגן אז איינע פון די אדוואקאטן זאל געבן א קורצע ערקלערונג פאר די דזשורי איבער וואס די פראצעס איז, אלע פאקטן, די עדות, און וויאזוי דער סדר וועט צוגיין.
אויסער דעם אנהייב פון דעם פראצעס מוז יעדער אדוואקאט זיין גרייט פאר אלע געשעענישן אינמיטן דעם פראצעס. ער מוז האבן איינגע'חזרט אלע פאקטן, אנגרייטן פראגעס וויאזוי צו קאנפראנטירן די עדות פון דעם אנדער'ן צד, צוגרייטן זיינע עדות פאר די פראגעס פון די אנדערע אדוואקאטן, קענען אראפלייגן זיין צד מיט די מערסט לאגישע וועג, און נאך.
דאס געריכט און איר אורטייל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זאך וואס ווערט געטאן ביי יעדן פראצעס איז די עפענונג סטעיטמענטס פון ביידע אדוואקאטן. צום ערשט הייבט אן דעם תובע'ס אדוואקאט און דערנאך פארענטפערט זיך דעם ניתבע'ס אדוואקאט און פון דארט און ווייטער גייען פון זיך אליין אלע טענות מיט די אבזערוואציע פון דעם ריכטער און די דזשורי (אויב עס איז פאראן). דער ריכטער איז דער וואס האלט קאנטראל ביי דעם פראצעס און אויב די טענער הייבן זיך צו הויך דעמאלט קלאפט ער מיט'ן שטעקן צו בארואיגן דאס געמיטער. די אדוואקאטן האבן די רעכט צו בעטן דעם ריכטער שטיל צו מאכן דעם אנדערן צד אויב דאס איז שוין ארויס פון די ראמען אדער אויב זייערע קלינעטן שפירן זיך אומבאקוועם מיט די אינפארמאציע. דער ריכטער באשלוסט אויב דאס איז וויכטיג אדער נישט און אויב יא וועט ער באפעלן יענעם זיך אראפצוזעצן.
דאס זעלבע איז איינמאל מען הייבט אן אויספרעגן עדות. די אדוואקאטן וועלן טיילמאל בעטן דעם ריכטער אפצושטעלן אן עדות פון ענטפערן א געוויסע פראגע וועלכע יענער איז געפרעגט געווארן און דער ריכטער דארף באשליסן אויב ער זאל דאס טאן אדער נישט. אויב די עדות האט שוין געענטפערט אויף א פראגע וועלכע דער ריכטער האט באשלאסן אז ער אדער זי מוז נישט ענטפערן דעמאלט וועט דער ריכטער בעטן די דזשורי נישט צו נעמען אין באטראכט די רעזולטאטן פון דעם ענטפער. דאס פאסירט אסאך מאל ווען די עדות ענפערט אויף א פראגע אויף וועלכע ער/זי ווייסט אפילו נישט דעם אמת.
אין יעדע געריכט זאל איז פאראן א ספעציעלע שטול וואו מען זעצט אראפ די עדות און די אדוואקאטן פרעגן זיי אויס. צום ערשט שטעלט דער תובע'ס אדוואקאט פאר זיינע עדות און דער ניתבע'ס אדוואקאט האט די ברירה אויסצופרעגן דעם זעלבן עדות אויף אנדערע ערליי וועגן וועלכע זאלן ארויסברענגן אנדערע פונקטן אדער ברענגן צו א סתירה. איינמאל דער תובע'ס אדוואקאט איז פארטיג מיט זיינע עדות זעצט מען ארויף דעם ניתבע'ס עדות און מען פרעגט זיי אויס אויפ'ן זעלבן סיסטעם. יעדעס ווארט ווערט אראפגעשריבן און רעקארדירט דורך א געהילף וועלכע זיצט אויף די לינקע זייט פונעם ריכטער און יענער וועט מוזן אויפמערקזאם מאכן אויב איינער זאגט פארקערט ווי פריער אדער אויב איינער ווערט געכאפט ביי א ליגנט.
אין די דעמאקראטישע אמעריקע וועגט מען די עדות'שאפטן און ראיות פון ביידע זייטן און דער תובע קען נאר געווינען אויב ער האט מער באווייזן ווי דער ניתבע. אויב ביידע צדדים שטייען אייניג מיט די באווייזונגן דעמאלט וועט דער ריכטער ארויסווארפן די קלאגע. דאס איז אבער נאר אין א ציווילע געריכט. ביי א קרימינאלע פראצעס מוז דער אנגעקלאגטער איבערוועגן די באווייזן כדי צו געווינען די קעיס.
ביים ענדע פון פראצעס דארפן ביידע אדוואקאטן געבן א שליסונג סטעיטמענט אין וועלכע זיי מאכן דעם סך הכל פון אלע פאקטן און באווייזונגן וועלכע זענען דורכגעארבעט געווארן במשך די גאנצע פראצעס. די שליסונג סטעיטמענטס ווערן געמאכט ערשט דורך דעם תובע'ס צד דערנאך דורך דעם ניתבע'ס צד און צום לעצט וועט דער תובע'ס צד האבן נאך איין שאנס אפצואווארפן אדער קלאר מאכן עפעס וועלכע די אנדערע צד האט געזאגט.
אין פעלער ווען עס איז פאראן א דזשורי וועט דער ריכטער ערקלערן פאר די דזשורי וועלכע זייט עס האט מערן באווייזונגן און וויאזוי מען שטעלט צו דאס געזעץ. די דזשורי ווערט דאן אריינגעשיקט אין א צימער פאר פריוואטע דיסקוסיעס אין וועלכע זיי דארפן זיך פאראייניגן אונטער איין אפמאך און דארפן באשטימען א פארגייער וועלכער וועט זיי רעפרעזענטירן אין געריכט.
אויב זיי קענען נישט טרעפן א פארגייער דעמאלט וועט דער ריכטער זיי איינטיילן איינעם.
איינמאל זיי קומען צו א באשלוס דעמאלט זעצט מען זיי צוריק אויף זייערע זיצן און דער פארגייער ליינט אויף דעם אורטייל. אין טייל פעלער קענען זיך די דזשורי נישט פאראייניגן און מען מוז זיי געבן מער צייט אבער דאס געריכט גיט זיי א לימיט ווען זיי מוזן ארויסקומען סיי וויאזוי. דאס ווערט אנגערופן א דעדלאק דזשרוי אדער א הענגנדיגע דזשורי. אין אזא פאל קען דאס פירן צו א מיסטרייל וואס טייטש אז דער ריכטער קען נישט געבן קיין אורטייל און די אדוואקאטן מוזן געפינען א נייע וועג וויאזוי איבער צו מאכן דעם פראצעס.
אויב די דזשורי בארעכטיגט דעם תובע דעמאלט דארף דער ריכטער אורטיילן ווי שטארק צו באשטראפן דעם ניתבע.
אפיעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכ'ן אורטייל איז נאך אלץ פאראן אסאך ארבעט פאר די אדוואקאטן אויב דער תובע געווינט. די אדוואקאטן דארפן אויסארבעטן א וועג וויאזוי צו פארמאליזירן דעם אורטייל און אויב מען דארף באצאלן געלט וויאזוי און ווען דאס זאל פאסירן.
דער תובע דארף זיך זארגן אז דער אורטייל זאל ארויפגעצווינגן ווערן אויף דעם ניתבע. דאס ווערט דורכגעארבעט מיט'ן געריכט קלוירק און עס זענען פאראן פארשידענע מיטלן וויאזוי דאס אויסצופירן און איז געוואנדן לויט די סטעיט'ס געזעצן.
איינמאל דער אורטייל איז ארויסגעגעבן געווארן איז דער פראצעס פארטיג אפילו אויב מען טרעפט נייע עדות אדער אינפארמאציע. די איינציגסטע מעגליכקייט איז צו אפיעל'ן צו א העכערע געריכט אבער דאס איז נאר אויב עס איז פאראן א שטארקע סיבה דערצו ווי נייע עדות, פרישע אינפארמאציע, אדער אויב איינע פון די אדוואקאטן האלטן אז דער אורטייל איז געווען זייער אומ'יושר'דיג. די אפיעל געריכט וועט באטראכטן די אינפארמאציע און וועט באשליסן אויב דאס איז גענוג א שטארקע סיבה צו אקצעפטירן דעם אפיעל.
אן אפיעל געריכט גייט געווענליך שנעלער ווייל רוב אינפארמאציע איז שוין פעסגעשטעלט און דער ריכטער דארף נאר צושטעלן די נייע אינפארמאציע אדער באשליסן צי דאס ערשטע געריכט האט גוט געאורטיילט. עס מאכט זיך אסאך אז א ריכטער פארזעט עפעס און דער אפיעל ריכטער טוישט דעם אורטייל צוליב דעם.


c: text/html

text:
ברסלב
ברסלב (באקאנט אויף יידיש ווי בראַסלעװ) איז א חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אומגעפער אין יאָר ה'תקמ"ח (1780) דורך דעם צדיק רבי נחמן, אויפן נאמען פון שטעטל בראסלעוו אין אוקראינע וואס איז אין איר אויפגעשטעלט געווארן. ר' נחמן האט געזאגט רמזים פארוואס ער וויל זיינע חסידים זאלן זיך רופן מיטן נאמען "ברסלב".
חסידות ברסלב איז אימער געווען זעלדן ביי א טייל פון אנדערע חסידות'ן, אלס אירע נייע געדאנקען. וועגן דעם האבן זיך א טייל פון אנדערע חסידות'ן מיט איר געקריגט.
זייער איינציגער רבי איז געווען ר' נחמן; זייט אים האבן זיי נישט געהאט קיין רבי. דעריבער (ווייל זיי האבן נאר א טויטן רבי) רופן זיי אנדער חסידים "די טויטע חסידים".
- זעט מער: ר' נחמן מברסלב.
אירע היינטיגע פירער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' יעקב מאיר שעכטער פון מאה שערים, ירושלים
- ר' אליעזר בערלאנד פון ירושלים
- ר' אליעזר שלמה שיק פון יבניאל
- ר' משה קרעמער
- ר' אלעזר קעניג פון צפת

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
16טן יוני
דעם 16טן יוני איז דער 167סטער טאג פון יאר (168סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 198 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 632 - יאזדגערד דער דריטער, דער 29סטער (און לעצטער) קעניג פון דער סאסאנידער אימפעריע הייבט אן זיין מלוכה
- 1903 - דער פעפסי קאלא געטראנק ווערט געשטעלט צום פארקויפן דאס ערשטע מאל, אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1940 - צווייטער וועלט קריג: מארשאל פעטען ווערט דער פירער פון ווישי פראנקרייך
- 1963 - דוד בן גוריון רעזיגנירט פון זיין פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 1977 - לעאניד ברעזשנעוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1983 - יורי אנדראפאוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1775 - יהודה טורא, יידישער-אמעריקאנער פילאנטראפ און געשעפטסמאן (נפטר 1854)
- 1946 - דאנאלד טראמפ, אמעריקאנער פילאנטראפ און געשעפטסמאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1958 - אימרע נאדזש, אונגארישער פאליטיקער (געב' 1895)


text:
חיים בן עטר
ר' חיים בן עטר (ה'תנ"ו סאלי, מאראקא - י"ד תמוז ה'תק"ג, ירושלים), איז געווען א גרויסער חכם און צדיק ביי אידן. דער מחבר פונעם באקאנטען ספר אור החיים אויף די חמשה חומשי תורה.
ער איז געבוירן אין ה'תנ"ו צו זיין פאטער משה אין סאלי, מאראקא אין יאהר ה'תצ"ט איז ער מיט א צאל פון זיינע תלמידים ארויף פון מאראקא, פון דער שטאט סאלי קיין ארץ ישראל.
דער וועג האט ער געמאכט דורך איטאליע, ער האט מיטגענומען מיט זיך תלמידים, ווי ער איז געקומען האט מען איהם אויפגענומען מיט גרויס יראת הכבוד, ווען מען האט געהערט אז ער פארט קיין ארץ ישראל האט זיך פארזאמלט ארום איהם נאך תלמידים, אויסגעצייכנטע חכמים און בעל מקובלים.
אין איטאליע האבן אסאך רייכע לייט און פארמעגליכע אידן איהם צוגעזאגט אז ווען ער וועט זיין אין ארץ ישראל מיט זיינע תלמידים און זיי וועלן דארט שטעלן א ישיבה וועט מען זיי שיקן געלד צו לעבן.
זיין חבורה אין איטאליע האט זיך געציילט פאר דרייסיג נפשות מיט זייערע פאמיליעס, אין ר"ח אב אין יאהר ה'ֿתק"א האבן זיי זיך געלאזט אין וועג פון ליווארנא קיין ארץ ישראל, אנקומענדיג קיין ירושלים האט דארט געהערשט א מגפה זענען זיי געגאנגן קיין פקיעין ביז ט"ו אב שנת ה'תק"ב וואו זיי זענען געקומען צוריק קיין ירושלים.
אין ירושלים האט ר' חיים בן עטר געשטעלט צוויי ישיבות איין פאר לערנען פשוט די תורה, די צווייטע פאר לערענן סודות התורה און קבלה.
ער איז געווען אין ירושלים עלף חדשים און איז דערנאך נפטר געווארן י"ד תמוז שנת ה'תק"ג.
פון זיינע תלמידים ווערט פארעכנט דער חיד"א.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' חיים בן עטר האט געשריבן אסאך ספרים וואס איז אנגענומען איבעראל, צווישן זיינע ספרים זענען אור החיים, ראשון לציון, חפץ ה', פרי תואר, און נאך.
אין זיין ספר פרי תואר קריגט ער אסאך מיט דעם גאון דער פרי חדש און דער חיד"א שרייבט אז איינמאל איז ער געגאנגען מיט איהם אויפן קבר פון דעם פרי חדש, און דער אור החיים האט זיך געוויילט לאנג אויף זיין קבר, און איך האב געמערקט ווי "עבידי רבנן שלמא" די צוויי חכמים האט געמאכט שלום צווישן זיך.
דער חיד"א ברענגט אין שם הגדולים אז אין מדינת פולין איז געווארן אנגענומען דער אור החיים, מען לערענט אסאך זיינע ספרים, וויבאלד דער צדיק ר' ישראל בעל שם האט געזאגט גרויסע זאכן אויף זיין נשמה.
דער חיד"א שרייבט (דבש לפי אות ת') ווען איך בין געווען יונג האב איך געזעהן דער הייליגען מאן און חסיד ר' חיים בן עטר, האט מייסד געווען אין זיין ישיבה א חבורה וואס זאל לערנען א גאנצע נאכט פון מוצאי שבת קודש ביז צופרי, ער האט צוטיילט די נאכט אויף פיהר טיילן, און יעדע משמורה האט א אנדערע חבורה געלערנט משנה, גמרא, זוהר, הלכה, אלע לימודים האט ער מסדר געוען לויט הייליגע שמות און כוונות.
אויך שרייבט ער אויף איהם אזוי: איך האב געזעהן הרב המופלא דער הייליגער חסיד, אז פארפורים האט ער געפאסט דריי טעג נאכדאנד אהן קיין הפסקה, ער האט געפאסט סיי בייטאג און סיי ביינאכט, דאס איז לויט די רייד פון האר"י אז עס ווערט פארעכנט ווי גלייך מען פאסט גאנצע פערציג טעג (ככל לאדן דקכ"ד).
דער קאמארנער רבי ברענגט אין זיין ספר נתיב מצוותיך אז די סיבה פאר וואס דער בעל שם טוב האט אזוי שטארק געוואלט פארן קיין ארץ ישראל, דאס איז וויבאלד ער איז געווען א בחינה פון די רוח פון משיח, און דער אור החיים איז געווען אין די בחינה פון נפש פון משיח, און אויב די ביידע טרעפן זיך וואלט נתעורר געווארן די נפש און רוח פון משיח, אבער פון הימל האט מען אנדערש געוואלט.
ביי די חסידים זענען זיינע ספרים מער אנגענומען ווי ביי די ספרדים.


text:
באַניצער:Danny
אינהאַלט
זיין אמונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין זיידע איז געווען א תלמיד פון חפץ חיים דעריבער איז ער זייער נזהר אין לשון הרע, און לאזט נישט צו קיין שום אומ-באזירטע נעגעטיווע ענינים וואס האבן נישט קיין מקור ווי אין ענגלישן וויקיפעדיע.
אידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעני איז נישט קיין איינפאכער אידישער וויקיפעדיע מיטגליד, ווייל אידיש איז בלויז זיין צווייטער שפראך, אבער ער קען אידיש גענוג גרונטליך צו זיין דא א סיסאפ און א ביוראקראט.
אידענטיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז א פרייער טראדיציאנאלער איד.
ער האט געלערענט אין ישיבות אין די איגענט און איז אויפגעוואקסן צווישן פרומע אידן.
אין זיינע פילע ליטעראטורישע און אידישע קאלטוראלע פירענדע ראלעס, האט ער געדינט יארן לאנג אלס לערער, רעדאקטאר און שרייבער.
ער האט שוין בארבייט פילע ביכער, פילמען און זשורנאלן אויף אידישקייט און איבער סתם וועלטליכע קאלטור, היסטאריע, רעליגיע און סאציאלאגיע.
וואונונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געוואונט צוואנציג יאר אין ארץ ישראל,
ארבייט אין וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און איז געווען פון די סאמע ערשטע באנוצער אין ענגלישן וויקיפעדיע, און איז געווען ביז מארטש 21 2007 דער אנפירער פון וויקימעדיע פאונדאוציע. ווען ער האט רעזעגנירט פון אמט, ער איז צוריק געווארן ערוויילט אלס סיסאפ אין ענגלישן וויקיפעדיע און אין אידישן וויקיפעדיע סוף פסח תשס"ז עיפריל 10 2007
ארבייט אין אידישען וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער וויקיפעדיע האט זיך זיינע פירער וואס ווערן גערופען סיסאפ, אבער טייל מאל איז דאס צו פארוויקלעט דעם פראבלעם אז די סיסאפס פאראייניגן זיך נישט צווישן זיך, אז מען מוז זיך ווענדן צו די סטוארטס וואס זענען העכער אין ראנג, דעני איז געווען דער איינציגסטער סטוארט פון די צוועלעף איבער גאנץ וויקיפעדיע וואס קען אידיש.
אחוץ פון דעם וואס ער האט אין משך פון 4 יאר געשאפן די געלט און אנגעפירט דעם ווערטשאפט פון אלע וויקיפעדיעס, האט ער א מער פירענדע ראלע אינעם אידישען וויקיפעדיע זייענדיג א ווארימער איד וואס פארשטייט אביסל צו די חרדים האבנדיג געווען פרום אמאל און קענעדיג אידיש און לשון קודש, דעריבער דינט ער דא סיי אלס ביראקראט צו מאכן סיסאפס, און סיי אלס סטוארט ארפצונעמן די סיסאפשאפט.
ער האט שוין געמאכט די מערסטע פלייסיגסטע סיסאפן אויס סיסאפ, - אדער צוליב דעם וואס זיי האבן גערעדט ווילד צו אנדערע אין פאל פון באנוצער:יודל, אדער צוליב דעם וואס זיי האבן אביוזד זייער העכערע כוח ווי אין פאל פון באנוצער:רוני.
אנדערע סטוארטס האבן זיך שוין קעגן געשטעלט טייל פון זיינע אקציעס און דאס צוריק געשטעלט, און פאל פון באנוצער:יודל וואס איז געווארן דא צוריק סיסאפ, דאס קומט צו ווייזן אז ער איז אויך נישט אינגאנצען בעל הבית דא, ענדגילטיג איז בלויז דער פרעזידענט פון די פאונדאוציע זשימי וועילס וואס איז בראש פון אלע וויקיפעדיע קהילות, ווייל ער טראגט די לעגאלע שליחות פון די מעמבערס פון די קהילה אין זיין כוח. אבער דעני איז זיין נאנטסטער מענשט אויף די וועלט וואס קען אידיש.
זיין ציל איז צו ברענגן אינפארמאציע צו אומוויסענדע טיילן פון די מענטשהייט.
7 לעצטע טוישונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
Below are the last 50 changes in the last seven days
אונטער זײַנען די לעצטע 50 ענדערונגען אין דעם לעצטע 7 טאָג.
Show the last fifty changes from the last 7 days װײַזן די לעצטע 50 ענדערונגען פֿון די לעצטע 7 טאָג.
באַהאַלטן = Hide
Hide minor edits = באַהאַלטן מינערדיקע רעדאַקטירען
Hide bots = באַהאַלטן ראָבאָטען
SHOW NEW CHANGES STARTING FROM = װײַזן נײַע ענדערונגען אַרויס XXX
יאַנואר
פֿעברואר
מאַרץ
אַפּריל
מײַ
יוני
יולי
אויגוסט
סעפּטעמבער
אָקטאָבער
נאָװעמבער
דעצעמבער
three letter abreviations[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
Danny please follow the colours from
Special:Allmessages
Thanks


text:
קאפוויי
קאפוויי איז דער פיין אינעם שטערן פון קאפ. דער מוח האט נישט קיין נערווען צעלן, דעריבער איז קיינמאל די פיין פון מוח נאר בלויז פון פנים העכערע טייל.
עס קען זיין דער סימפטאם פון ערגערע קרענק אדער סתם פארבייגייענדע אומאנגענעמליכקייטן.
מעגלעכע סיבות פון קאפווייטיג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנגעצויגנקייט.
- אויסגעטרוקנטקייט.
- אנשטרענגן זיך די אויגן צופיל.
- סינוס אינפעקציע
- א פארשטאפטע נאז
- קאפין רעדוקציע.
- נישט שלאפן גענוג.
- הענגאווער פון אלקעהאל.
- עס קען זיין א מוח טומאר.
עס זענען דא היינט פייןקילער'ס ווי אספירין, טיילענאל אדער עדווין.


text:
זשאן עדווארדס
דזשאן עדווארדס האט קאנדידירט אינערהאלב די דעמאקראטישער פארטיי פריימעריס פאר אמעריקאנער פרעזידענט אין 2008.
זיין זון איז געשטארבן און געמאכט פון דעם א קאמפיין אישו.
זיין לעבן איז געווארן זייער רייך פון קעמפן אלס אדוואקאט קעגן דאקטוירים וואס האבן געמאכט טעותים אין זייערע אפעראציעס פאר פאציענטן.
ער איז געווען סענאטאר אויף איין טערמין פון נארט קאראליינע און דערנאך אנגעהויבן צו לויפן פאר פרעזידענט פארלירנדיג צו זשאן קערי אין די פריימעריס און דערנאך האט אים קערי אויסדערוועלט אלס זיין וויצע פרעזידענט קאנדידאט און זיי האבן ביידע פארלוירן אין די גענעראלע וואלן צו בוש און טשעיני טיקעט.
ער איז זייער רייך און האט לעצטנס אריין געצויגן אין א הויז פון מולטי-מיליאן דאלער אין ווערד, אבער דאס שטערט אים נישט זיך אהער צושטעלן אלס דער פאפוליסט קאנדידאט פארן ארימאן, זיינע סלאגאנען און לאזונגן פון זיין קאמפיין איז אז דער ארימאן איז פארנאלעסיגט אין אמעריקע'ס רעגירונג. און דאס האט אים אויך געהאלפן צו אנהאלטן זיין קאמפיין פאנדרעיזינג די לעצטע פאר יאר וואס ער האט גערייזט און אויסגעהאלטן א טייערען שטאב פון געהילפן אפיציעל נישט פאר פאליטיק נאר צו העלפן ארימעלייט וואס דאן קען די געלט מער אריינפליסן און איז נישט אזוי רעגולירט ווי קאמפיין געלטער.
זיין ווייב האט לעצטענס באקומען קענסער און ער האט דאס גענוצט צו שאפן אסאך פאבליסיטי און מידיע אטענשען.
זיין ווייב האט אפילו אריינגערופן צו א טעלעוויזיע שוי צו דעבאטרין דעם קאנסערוואטיוו און טאן געבער פאר די רעפובליקאנער פארטיי דעמעגאגיע ען קאלטער דאס טעלעפאן קאל צום שוי איז ברייט אויפגעשפילט געווארן דורך דעם עדווארדס קאמפיין און איז לויט אלע אנאליטיקער צו פארדאנקן דעם שטארקן פלייץ אין געלטער וואס ער האט לעצטענס באקומען פון די ליבעראלן פון לאנד.


text:
סאפיע
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין בולגאריע. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט סאפיע (באדייטן).
סאפֿיע איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון בולגאריע, מיט א מוניציפאלישער באפעלקערונג פון 1,270,010. זי איז די 13טע גרעסטע שטאט אין דעם אייראפעישן פארבאנד. זי געפינט זיך אין מערב בולגאריע
דער בירגערמייסטער הייסט יארדאנקע פֿאנדאקאווע.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאפיע געפינט זיך אינעם סאפיע טאל, ביי די פיס פונעם בארג וויטאשע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 42°42′N 23°20′E / 42.7, 23.333


text:
1801
1801 איז דאס ערשטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1801 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - דאס גרויסבריטאנישע קעניגרייך און דאס אירישע קעניגרייך ווערן פאראייניגט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1טן יאנואר - דער ערשטער אסטערויד, צערעס, איז אנטפלעקט (שפעטער ווערט ער קלאסיפֿירט אלס א קארליק פלאנעט)
- 17טן פעברואר - טאמעס זשעפערסאן געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 2טן אפריל - נאפאלעאנישע מלחמות - דער בריטישער פלאט אונטער אדמיראל נעלסאן באזיגט דעם דענישן פלאט אין דעם קאפנהאגענער קאמף


text:
ישיבת רבינו יצחק אלחנן
ישיבת רבינו יצחק אלחנן (Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary אדער RIETS) איז דער אפטיילונג פון ישיבה אוניווערסיטעט פאר לימודים אין תלמוד, הלכה, און אידישקייט אנגעלעגנהייטן.
עס איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פרומע בעלי בתים בערך ה'תרנ"ו, נאכדעם וואס די תלמידים פון דעם חדר עץ חיים (געגרינדעט תרמ"ו) האבן זיך געעלטערט און עס איז געווארן א נויט פאר א ישיבה.
דער ישיבה איז שפעטער געווארן, אינאיינעם מיט דעם ניי-געגרונדעטן ישיבה קאללעדז, דער צענטראלער חלק פון ישיבה אוניווערסיטעט, ווען עס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרפ"ז.


text:
האמאסעקסואלוטעט
האמאסעקסואל אדער מִשכּבזָכרניק איז א זכר וואס גלוסט האבן געשלעכט צו זיין אייגן מין. פארצייטנס האט מען געקלערט אז עס איז א פעלער און א לייבליכע קרענק. אבער היינט האלטן רוב פסיכאלאגן אז עס אינעם נאטור און עס איז נישט א קראנקייט.
עס איז נישט נאר א באגריף ביי מענטשען, עס זענען אויך דא חיות וואס זענען האמאסעקסואל.
צוויי מוידן וואס האבן ליבע צוזאמען הייסן לעסביען.
די נאציס האבן באצייכנט האמאסעקסואלן מיט א ראזע ווינקל כּדי צו באצייכענען האמאסעקסואלן ביי די קאנצענטראציע לאגער. היינט צו טאגס נוצט די צייכן ווי איינע פֿון די האמאסעקסואלע און לעסביענס געמיינדעס סימבאלן נאך דעם רעגנבויגן פאן.
אין דער תורה איז האָמאָסעקסואַליזם אַ האַרבע עבֿירה, װי עס שטײט: "וְאֶת זָכָר לֹא תִשְׁכַּב מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה הִוא" (ויקרא יח כב). און די שטראָף דערפֿון איז: "וְאִישׁ אֲשֶׁר יִשְׁכַּב אֶת זָכָר מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה עָשׂוּ שְׁנֵיהֶם מוֹת יוּמָתוּ דְּמֵיהֶם בָּם."
פארוואס זענען מענטשען האמאסעקסואל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא פארשידענע סיבות, ווי די ביאלאגיע פון ווען מען איז געבוירען און די סביבה ווי מען ווערט אויפגעוואקצען, למשל די וואס האבען מער עלטערער ברידער זענען מער שייך צו זיין האמאסעקסואל http://news.bbc.co.uk/1/hi/5120004.stm.
עס איז היינט צו טאג נישט דא קיין געוויסע וועג ווי אזוי צו ווערען אויס האמאסעקסואל. עס איז אויך נישט קיין בחירה צו זיין האמאסעקסואל ווייל מער ווערט שוין אזוי ביי זייער יונג.
עס זײַנען דא פסיכילאגן וואס האלטען אז איינע פון די מעגליכע סיבות דערצו, ווייל ווען מען קומט און די יארן ווען די הארמאנען וואקסען, זענען די קינדער וואס האבען נישט גענוג קוראזש צו צוגיין צו א מיידעל, באגניגען זיי זיך מיט זכרים וואס זעהען די מערסטע אויס ווי א מיידל און אזוי הייבט זיך עס אן[פֿעלט אַ מקור].
יעדן יאָר מאַכן די האמאסעקסואליזם-אָנהענגערס אַ שטאָלץ-פּאַראַד אין פֿאַרשײדענע ערטער אין דער גאָרער װעלט.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אורטוגייס איז א ארגענאזאציע וואס געבט איפארמאציע פאר פרומע יידן לגבי האמאסעקסואלוטעט, און אויך ווי אזוי זיך אופפאסען פאר געזונטהייט ווען מען איז גיי. [1].


text:
רעניום
רעניום (Rhenium) איז א כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל Re און אַטאָם נומער 75. רעניום אין אן איבערגאנג מעטאל
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפּט נוצן פון רעניום איז ווי אַ קאַטאַליסט ביים פראצעס פון באַזייַטיקן בליי פון ברענוואַרג און שאפן געשמעלצן פֿאַר דזשעט מאָטאָרן. אנדערע ניצט:
- רעניום ווערט געניצט צו פּראָדוצירן געשמעלצן פון וואלפראם און מאליבדען.
- רעניום איז אַ וויכטיק קאָמפּאָנענט אין דער בליץ לאמפן ("פלאַש") פאר קאַמערעס.
- פאבריקאציע פון אויבערדורכפירערס בייַ נידעריקע טעמפּעראַטורעס.


text:
קוגל
קוגל (ענגליש: pudding) אן עסנווארג, די אלגעמיינע קוגל איז דער "קארטאפל קוגל" און דער "לאָקשן קוגל".
מענטשן מיינען אז דאס ווארט "קוגל" שטאמט פון לשון קודש ווארט "כעיגול", וואס מיינט "אזוי ווי א רינג", וויבאלד די ארגינעלע קיגלעך זענען געפורעמט קיילעכדיג. אבער אין אמת'ן דאס איז אן אריגינאל יידיש ווארט וואס באדייט א זאך מיט דער צורה פון א באל, גלייך ווי דייטשיש: Kugel.
פאראן צענדליקער אויב נישט הונדערטער סארטן קוגלען. קוגלען קענען זיין זיס, זאלציק, פארברענט, נאס, טרוקן, הויך, פלאטשיג, אדער סיי וועלעכע אנדערע פארעם. קוגלעך ווערן געמאכט פון פארשיידענע סארטן עסנווארג.
קוגלעך קענען צוטיילט ווערן אין עטליכע משפחות.
אינהאַלט
טייג קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעהל קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאקשן קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאקשן קוגל איז געמאכט פון געקאכטע לאקשן מיט פארברענטע צוקער. די פוילישע מאכן דאס זיס און די ירושאלמער מאכן דאס שארף.
קארטאפל קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אווערנייט קוגעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די לעצטע צען יאר איז אין חרדישע ערטער צושפרייט געווארן דער געדאנק פון אווערנייט קוגל, וואס מיינט אז מען לאזט דעם קוגעל זיך באקן פאר סאך א לענגערע צייט ווי עס נעמט דאס עצם קאכן, צומאל פיר און צוואנציג שעה אבער אויף אן אופן אז עס זאל זיך נישט ממש פארברענען, דער רעזולטאט איז א קוגל וואס איז שטארק דורכגעבאקן מיט א מער טונקעלן קאליר.
דער טעכניק ווערט בעיקר גענוצט אויף קארטאפל קוגל, באריכטן פון ניצן דעם טעכניק אויף אנדערע קוגלען צייגן אז עס איז נישט גאר ווירקזאם.
פרוכט קוגלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עפל קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ציבעלע קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ציבעלע קוגל איז א מאכל וואס מען עסט אין סקווערער חסידות.
ווען עסט מען קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך האלטן אז עסן קוגל איז א מצוה בפרט אויף שבת קודש. ס'איז באוואוסט דער גודל החשיבות וואס נשיאי עולם וגדוליהם האבן מייחס געווען צום עסן פון קוגל. בשעת מ'עסט אויך א געשמאקע קוגל, איז מען מקיים אויך מצות עונג שבת.
- קוגל, Cooks.


text:
דוד כהן
הרב דוד כהן, אדער ווי ער איז געווען באוואוסט אלס הרב הנזיר (דער רב דער נזיר), (אלול ה'תרמ"ז - כ"ח אב ה'תשל"ב), איז געווען א רב, א מקובל, פילאזאף און א נזיר - צוליב וואס מען האט אים גערופען דער נזיר - א תלמיד פון הרב קוק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין דער שטאט מיעסיגאליע לעבן ווילנא, צו א חשובער רבנישער משפחה. געווען א תלמיד פון חפץ חיים, און א תלמיד אין די וואלאזשינער און סלאבאדקער ישיבות. אים האט געצויגן צו לערנען מער ווי וואס מען האט געלערנט אין ישיבה דערפאר האט ער זיך געקערט צו די לערנונגען פון הרב שמשון רפאל הירש און שפעטער צו די שרייבונגען פון הרב אברהם יצחק הכהן קוק. ער האט זיך אויך אויסגעלערנט די רוסישע שפראך כדי צו ווערן אנגענומען אין אוניווערסיטעט.
ער איז געווען א סטודענט אין די פאלגנדע אונווערסיטעטן:
- אקעדמיע פאר יידישע שטודיעס - וואו ער האט זיך באקענט מיט זלמן שז"ר, שפעטערדיגער נשיא פון מדינת ישראל.
- אונווערסיטעט פון פרייבורג אין דייטשלאנד.
- דורך דעם ערשטן וועלט קריג איז ער אפגעהאלטן געווארן אין דייטשלאנד אלס א פיינטליכער פארשוין, מען האט אים שפעטער ארויסגעלאזט און ער איז געפארן אין דער שווייץ. און ער איז געווען אין אונווערסיטעט פון באזעל.
אין דעם אוניווערסיטעט פון באזעל האט ער אויף זיך גענומען נזירות, אבער דאס נזירות איז נישט געווען קיין פשוטע, ער האט אויך גענומען אויף זיך א שטארקע דייעטע וואס האט נישט געהאט קיין שום פלייש און פיש. האט קיינמאל נישט געטראגן קיין לעדערנע בגדים ווי לעדערנע שיך. און א תענית דיבור יעדן ערב ראש חדש, און פון ראש חדש אלול ביז נאך יום כיפור.
ער האט זיך געטראפן מיט הרב קוק אין 1915 אין שווייץ, ער האט אויף דעם געזאגט אז דאס האט געטוישט זיין לעבן. ער האט דאן איבערגעלאזט אלע זיינע סעקולארע שטודיעס און האט זיך אריינגעווארפן אין יידישע לערנונגען.
אין 1922 האט אים הרב קוק - וואס האט זיך דאן געפונען אין ארץ ישראל - פארבעטן צו קומען זיין א לערער אין א ישיבה וואס ער האט אויפגעשטעלט, ער האט דאן געמאכט די לימודים פאר דער ישיבה וואס איז באשטאנען פון פילאסאפיע, היסטאריע, מוסר, עברית און תנ"ך. ער אליין איז געווען א לערער דארט פאר מוסר, גמרא און פילאסאפיע.
אויך האט ער גערעדט נאר עברית, און נישט פארלאזט ירושלים.
ער פלעגט זיך טרעפן מיט הרב קוק כמעט טעגליך, די צוויי זענען געווען זייער נאענט, און הרב קוק האט אים געטרויעט מיט זיינע כתבים אויף פילאסאפיע. וואס איז געווען די עיקר זאך אין וואס ער האט עוסק געווען.
ער האט געשריבן א ספר קול הנבואה אין וואס ער שרייבט אסאך וועגן די צוריקקער פון נבואה ביי אידן, וואס ער איז געווען זיכער וועט געשען דורכדעם וואס אזויפיל אידן קומען צוריק וואוינען אין ארץ ישראל.
ער איז געווען א פייערדיגע אנהענגער פון הרב קוק אז די צוריקער און די אויפקומען פון די רעגירונג אין ארץ ישראל אלס מדינת ישראל איז טייל פון דער גאולה.
ער האט איבערגעלאזט איין זוהן הרב שאר ישוב כהן אשכנזישער רב הראשי אין חיפה. און איין טאכטער די ווייב פון ישראלישע רב הראשי הרב שלמה גורן.


text:
אילינוי
אילינוי איז דער איין און צוואנציגסטער שטאַט פון די 50 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז א חלק פון צפון-מזרח, וואס ווערט אנגערופן איסט נארד, זיין הויפטשטאט איז ספרינגפילד.
איינע פון די באקאנטע גרויסע שטעט איז אין איהר מיטן נאמען שיקאגא, זי איז די דריטע גרעסטע שטאט ביי פאפולאציע.
דער סענאטאר פון אילינוי איז געווען דער פאפולערער באראק אבאמא וואס איז היינט דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
מענטשן פון אילינוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די באקאנטע אילינויזער זענען:
- אברהם לינקאלן, 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- יוליסעס גרענט, 18טער פון די פאראייניגטע שטאטן
- ראנאלד רייגען, 40סטער פון די פאראייניגטע שטאטן
- פרענק לויד רייט, ארכיטעקט
- וואלט דיזני


text:
װיקיפּעדיע:וויזועל-רעדאקטירער
דער וויזועל-רעדאקטירער איז אן אייבערפלאך וואס דערמעגלעכט רעדאקטירן ארטיקלען אין וויקיפעדיע אן צו דארפן לערנען די טעכנישע פרינציפן פון וויקיסינטאקס (פירעקיקע קלאמערן און געקרייזלטע קלאמערן, HTML טאגן אא"וו), נאר צו רעדאקטירן זיי אינעם שטייגער פון א ווארט פראצעסאר וואו יעדע אקציע ווערט געוויזן גאנץ גרינג (וואס מ'רופט "WYSIWYG").
דער רעדאקטירער וועט אין דער צוקונפט ווערן דער הויפט אייבערפלאך צו רעדאקטירן וויקיפעדיע, אויבוואויל ס'וועט בלייבן שטענדיק די מעגלעכקייט צו רעדאקטירן דעם קוואל וויקיטעקסט אזוי ווי היינט.
אויף א בלאט וואס האט די מעגלעכקייט פון ניצן וויזועל-רעדאקטירער וועט ווערן געוויזן צוויי רעדאקטירן טאבן: דריקן "רעדאַקטירן" עפננט דעם וויזועל-רעדאקטירער און דריקן "רעדאקטירן מקור" עפנט דעם געוויינלעכן רעדאקטירער. כדי אינגאנצן באהאלט דעם וויזועל-רעדאקטירער, גייט מען אריין אין מײַנע פרעפֿערענצן > צינגל באַאַרבעטן > קליקן אויפן ווארט צײַטווײַל אומאקטיווירן וויזועל-רעדאקטירער ווען ער איז נאך אין בעטע.
דער וויזועל-רעדאקטירער איז דערווייל א בעטע ווערסיע וואס ווערט דערהיינטיקט יעדע וואך.


text:
גאס
גאס אדער שטראסע איז א דורכגאנג פארן מענטשהייט דעם רבים דארטן דורכצוגיין. ס'איז א ציבורדיגער שטיק באדן לעבן געביידעס וואו מענטשן קענען קומען צוזאמען אדער אדורכגיין. רוב מאל איז די גאס ברוקירט מיט בעטאן, ברוקשטיינער אדער ציגלען.
פליז קראס מיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א אויסדרוק פון א געבעט [בקשה] וואס קליינטשיגע מינדעריעריגע בעטן פון ערוואקסענע "פליז קראס מיך", דאס מיינט זיי אריבער צו פירען די גאס מיט אכט פון די קארס וואס פארען דורך, וויבאלד זייערע עלטערן ערלויבן זיי נאכנישט אליינס אריבערצוגיין די גאס, נאר מיט אן ערוואקסענעמ'ס אויפזיכט.


text:
סדר נשים
סדר נשים איז כולל 7 מסכתות. נשים איז טייטש ווייבער, אלע מסכתות אין דעם סדר האבן צו טון מיט דינים וואס זענען נוגע ווייבער. חוץ מסכת נדרים און נזיר, וואס איז נוגע סיי צו מענער די זעלבע ווי ווייבער, נאר נדרים האט א שייכות מער צו ווייבער ווייל דער מאן קען צושטערן נדרים פון די ווייב, בלויז נדרים וואס האט א שייכות צו עינוי נפש און צו דברים שבינו לבינה, און אגב נדרים האט מען שוין געשטעלט דערנעבן נזיר, אויך האט עס עפעס מער שייכות צו פרויען צוליב די גמרא הרואה סוטה בקילקולה יזיר עצמו מן היין, אזוי שטייט אין די מפורשים.
דער סדר איז צעטיילט אין 7 מסכתות:


text:
11טן יאנואר
דעם 11טן יאנואר איז דער עלפֿטער טאג פון יאר, אין דער צווייטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 354 טעג (355 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1815 - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געש' 1891)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2008 - עדמונד הילארי, ניי זילאנדער בארג קלעטערער, דער ערשטער ארויף אויפן שפיץ פון עווערעסט מיט טענזינג נארגיי (געב' 1919)
- 2014 - אריאל שרון, פרעמיער מיניסטער פון ישראל (געב' 1928)


text:
מצווה טאנץ
די מצוה פון טאנצן פאר א כלה און דעם טאג פון איר פארהיירונג, כדי זי צו דערפרייען.
חז"ל אז עס איז א גרויסע מצוה, ווי עס שטייט, כיצד מרקדין לפני הכלה, כלה נאה וחסודה.
ביי חסידים, איז דער מנהג, נאך דער פארהיירונגס צערעמאניע, טוט א ספעציעלער מענטש (געווענדליך געדינגען פאר געלט), וואס האט דעם טאלאנט פון זאגן וויצן און אויך זינגען מיט גראמען, טוט אויסרופן די נאנטע פאמיליע און איז מכבד צו טאנצן.
מען טאנצט פאר דער כלה ווען מען האלט איין עק פון א גארטל, און די כלה האלט די צווייטן עק. נאך דעם טאנצט מען מיטן חתן. דער פאטער פון דער כלה טאנצט מיט זיין טאכטער ביי די הענט, און אויך דער חתן אליין.


text:
עד שולץ
עד שולץ (געבוירן יאנואר 25 1954) איז דער ראדיא האסט פון די "עד שולץ שוי" אן אמעריקאנער נאציאנאלער ראדיא שוי.
די ראדיא שוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז לויט די רעדן מאגאזין דער פיפטער ראדיאו טאלק שוי האוסט וואס מען הערט אויס איבער אמעריקע.
ער איז דער גרעסטער ליבעראלער טאלק שוי האוסט מיט פינעף מיליאן אויסהערער א וואך.
ער רופט זיך די ביג עדי, איבער זיין גרויסער געבויטער פארעם פון קערפער.
ראדיא קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט פארעכענט פאר עיר אמעריקע ראדיאו פאר א קאנסערוועטיווער און פאלטשער ליבעראל, זיי צייגן אן אז ער איז אנטי אבארשען און אנטי געי מערידזש, אבער ער פון די אנדערע זייט צייגט אן אז רוב אמעריקע זענען די ליבעראלן ווי אים און די עיר אמעריקע חברה פארטרטען בלויז די גאר עקסטערמע ליבעראלע פליגל וואס וועט קיין געלט קיינמאל נישט מאכן דעריבער זענען זיי געווען באנקראט.
ער איז אמאל געווען א פארטייאישער רעפאבליקאנער און אפילו געוואלט לויפן פאר קאנגרעס, אבער אין יאר 2000 האט ער זיך געטוישט און געווארן א ליבעראלער דעמאקראטישער פארטיי נויגיגער פאליטיקער.


text:
סוליימאן דער ערשטער
סוליימאן דער ערשטער (טערקיש: Sultan Süleyman; 6טן נאוועמבער 1494 - 7טן סעפטעמבער 1566) איז געווען דער צענטער סולטאן פון דער אטאמאנישער אימפעריע פון 1520 ביז 1566, לענגער ווי סיי וועלכער אנדערער סולטאן. ער האט געבויט די מויערן ארום דער אלטשטאט ירושלים.
ער איז געווען א פראמינענטער אין אייראפע פונעם 16טן יארהונדערט ביים שפיץ פון דער אטאמאנישער אימפעריעס קראפט. אונטער זיין הערשאפט האט דער אטאמאנישער פלאט געהערשט די ימען פונעם מיטלענדישן ים ביזן ים סוף און דעם פערסישן איינגאס.
ער האט איינגעפירט נייע געזעצן וואס זענען געבליבן דער יסוד פונעם אטאמאנישן געזעץ אויף הונדערטער יארן. ער האט גערעדט פינף שפראכן:טערקיש, אראביש, טשאגאטיי, פערסיש און סערביש.


text:
רב
א רב (לשון רבים: רבנים) איז איינער וואס ווערט אויפגענומען אין א אידישע קהלה אלץ דער רעליגיעזער פירער. דער הויפט פונקציע פון א רב איז צו ענטפערן אויף פראגעס פון הלכה און צו פירן דעם געמיינדע אין אנדערע רעליגיעזע אנגעלעגנהייטן. פילע רבנים נעמען אויך א טייל אין אקטיווע קהל'ישע ענינים לטובת דעם ציבור.
אינהאַלט
קוואליפיקאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארטאדאקסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף צו ווערן א רב אין אן ארטאדאקסישער קהלה פארלאנגט זיך צו זיין בקי אין רוב הלכות וואס זענען נוגע פאר א געווענליכע אידישע קהלה. דאס מיינט געווענליך די חלקים פון אורח חיים און יורה דעה פון שלחן ערוך, און אויך טיילן פון די אנדערע חלקים. א רב מוז אויך זיי טרעינירט צו קענען נאכקוקן און פארשטיין די הלכה אויף סיי וועלכן ענין עס זאל נאר אונטערקומען. אויף צו ווערן א רב פארלאנגט זיך געווענליך מען זאל האבן באקומען סמיכה אדער היתר הוראה פון אן אנגעזעהענעם רב אדער פוסק.
ראביי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט-ארטאדאקסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די נישט-ארטאדאקסן איז אפט דער דגוש מער אויף פירערשאפט טרענירונג און פראקטיק אין קהלה אנגעלעגנהייטן ווי איידער בקיאות אין הלכה. דארט אויך דארף אבער א רב האבן ברייטע ידיעות אין אידישקייט און אין אידיש-רעליגיעזע אנגעלעגנהייטן. ביי די נישט-ארטאדאקסישע איז די סמיכה נישט קיין טראדיציאנעלע, נאר וואס רופט זיך "ארדינעישען" פון אן אנגעזעהנעם שולע אדער רבנישע אקאדעמיע.
אויפגאבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי ביידן, ארטאדאקסן און נישט-ארטאדאקסן, דארף א רב קענען פארלערנען און איבערגעבן תורה פאר זיין קהלה, מסדר זיין חופה וקידושין און גיטין, אפרעכטן ברית'ן, לוויות, און אנדערע רעליגיעזע באדערפענישן.
רבנים אין די היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפגאבע פון א רב איז שוין איינגעפירט פילע הונדערטער יארן, אבער עס איז נישט קלאר ווען עס האט זיך אוועקגעשטעלט דער פאזיציע אין דעם היינטיגן זין. ביז די צייטן פון די ראשונים ווערט נישט געפונען דעם פאסטן, נאר א רב איז געווען איינער וואס האט זיך אפגעגעבן מיט לערנען תורה מיט תלמידים גלייכער צו א ראש ישיבה. שפעטער ערשט איז איינגעפירט געווארן אז א יעדער קהלה האט אויפגענומען א פערזאן וואס איז בקי אין תורה צו זיין דער אפיציעלער הלכה פיגור פאר דער קהלה.
עס זענען געווען פילע רבנים אין די אידישע היסטאריע וואס זענען געבליבן איינגעקריצט אין זכרון פונ'ם פאלק אלץ הייליגע און פרומע מענטשן, גאונים און צדיקים, וואס זייער תורה ווערט געלערנט דור נאך דור און זייערע מעשים טובים ווערן פארהאלטן פאר אלע דורות אלץ מוסטערן פון וויאזוי א פרומער איד דארף זיך צו פירן.
ביי חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי חסידים ווערט דער רבי, אדער אדמו"ר, פונ'ם עדה אפטמאל באטיטלט אלץ רב. אין דעם פאל איז ער געווענליך נישט געשטעלט אויף צו ענטפערן געווענליכע פראגן אין הלכה נאר אויף צו פירן זיין קהלה אין די אויפגאבן פון א חסיד'ישע רבי. (זעה: אדמו"ר) אין די פעלער איז געווענליך דא אן אנדערן רב אדער דיין געשטעלט אויף צו פסק'ענען געווענליכע הלכה'שע ענינים. געווענליך איז אבער דער רבי/רב אויך טרענירט אין טראדיציאנעלע לימודים און האט סמיכה אדער היתר הוראה אויף צו פסק'נען.


text:
מן
מן איז א סארט עסן וואס איז געפאלן אין מדבר פאר די אידן ווען זיי האבן דארטן געוואנדערט אין משך פון פערציג יאר. געגעסן די 40 יאר זייענדיג אין מדבר אויפן וועג פון מצרים קיין ארץ ישראל, די מן האט געהאט אלע טעמים, חוץ געציילטע וואס זענען שעדליך פאר מאנכע מענטשען, די טעם פון די מן האט זיך געטוישט לויט די טראכטונגען פונעם מענטש וואס עסט דאס, עס איז דא א חקירה אין די אחרונים אויב איינער האט געטראכט פון א איסור'דיגע טעם צו עס האט זיך אויך געטוישט דערצו, און צו מען האט עס געמעגט טוהן, ס'איז דא וואס זאגן אז מען האט געמאכט קידוש אויפן מן שבת וויילענדיג אין מדבר.


text:
קירגיזסטאן
קירגיזסטאַן ( קירגיזיש: KыprызcTaH) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל-אַזיע. קירגיזסטאַן גרענעצט די מענטשנס רעפובליק פון כינע אין מזרח, קאזאכסטאן צו צפון, אוזבעקיסטאן און טאדזשיקיסטאן אין דרום-מערב. ביז 1991, איז קירגיזסטאן געווען א טייל פון דעם סאוועטן פארבאנד. דעם 31סטן אויגוסט 1991, האט דאס לאנד באקומען זעלבטשטענדיקײַט. זײַן הױפּטשטאָט איז בישקעק. 5.1 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין קירגיזסטאַן.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט "קירגיז" שטאמט פון דעם טערקישן ווארט פון "פערציג". פערציג הייסט די פערציג שבטים פון מאנאס, וואס איז געווען א גבור וואס האט פאראייניקט פערציג שבטים צו קריגען קעגן די אוּיִגארס.
דער 40-שטארל זון אויפן פאן פון קירגיזסטאן איז א דערמאנען פון די זעלבע פערציג שבטים פון מאנאס.
היסטאָריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון קירגיזסטאן און אירע פאלק פאנגט אן מער פון 2000 יאר צוריק. כאטש אז דער לאנד געפינט זיך אין א בארגישער פלאץ, מכל מקום עס איז געווען זייר אימפארטאנט אלס חלק פונעם זיידן גאס. קירגיזסטאן האט געהאט צאל פארשידענע פירערס ביזן קומען פון רוסישער אימפעריע אין 19טן יארהונדערט.
דער שטח פון קירגיזסטאן איז אַנעקסירט געווארן דורך דער רוסלענדישער אימפעריע אין 1855-1876 ווי טייל פון די קאָנקוועסט פון כאַן קאָקנד. אונטער דעם ראַטן פֿאַרבאַנד איז זי געווארן אַ סאָוועטישע רעפּובליק אין 1937 מיטן נאָמען "קירגיזער סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפובליק", ווי גוט ווי אנדערע נעמען זענען "קירגיז ס.ס.ר." און "קירגיזיע". עס האט באקומען זיין זעלבטשטענדיקייַט פון דעם סאוועטן פארבאנד אין 1991.
געאָגראַפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קירגיזיע איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַלער אזיע, מערב פון דעם מענטשנס רעפובליק פון כינע. ווייניקער ווי א זיבעטל די גרייס פון מאנגאליי, מיט 199,951 קוואַדראַט קילאָמעטער, איז קירגיזיע איינער פון די קלענערע צענטראַלע אזיע שטאַטן. די נאציאנאלע טעריטאָריע באציט זיך 900 קילאָמעטער פון מזרח צו מערב און 410 קילאָמעטער פון צפון צו דרום. קירגיזיע גרענעצט אויף מזרח און דרום מזרח מיט כינע, אויף די צפון מיט קאזאכסטאַן, אויף מערב מיט אוזבעקיסטאַן און אויף דרום מיט טאדזשיקיסטאן. די געמארקן מיט אוזבעקיסטאַן און טאַדדזשיקיסטאַן אין די פערגהאַנאַ וואַלי זענען גאַנץ שווער. איינער קאַנסאַקוואַנס פון די סטאַליניסט טייל פון סענטראַל אזיע אין פינף רעפּובליקס איז אַז פילע עטניק קירגיז טאָן ניט לעבן אין קירגיזיע. דרייַ ענקלאַוועס, ליגאַלי טייל פון דער טעריטאָריע פון קירגיזיע אָבער געגראפיש אראפגענומען דורך עטלעכע קילאָמעטער, האָבן שוין געגרינדעט, צוויי אין אוזבעקיסטאַן און איינער אין טאַדזשיקיסטאַן.
קירגיזיעס דורכשניטלעכע הייך איז 2750 מעטער, פון 7439 מעטער בייַ פּיק דזשענגיש טשאָקוסו צו 394 מעטער אין די פערגאַנאַ טאל לעבן אָש. כּמעט 90% פון דעם לאַנד ליגט מער ווי 1500 מעטער העכער פונעם ים שטאַפּל.
דעמאָגראַפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קירגיזיע ס באַפעלקערונג ווערט געשאצט בייַ 5,200,000 אין 2007. פון יענע, זענען 34.4% אונטער דעם עלטער פון 15 און 6.2% איבער 65. דאס לאַנד איז דאָרפיש: בלויז ארום איין דריטל פון דער באַפעלקערונג וואוינען אין שטאָטישע געביטן. די דורכשניטלעכע באַפעלקערונג געדיכטקייַט איז 25 מענטשן פּער ק"מ². דעם לאַנד'ס גרעסטע עטנישכע גרופּע זענען די קירגיז, וואס באשטיין 69% פון דער באַפעלקערונג (2007 שאַצן). אנדערע עטנישע גרופּעס אַרייַננעמען רוסישע (9.0%) קאנצענטרירט אין צפון, און אוזבעקן (14.5%) וואס וואוינען אין דרום. קליין אָבער באמערקט מינאריטעטן אַרייַננעמען דונגאַנס (1.9%), אויגהור (1.1%), טאַדזשיק (1.1%), קאַזאַכן (0.7%), און אוקרייניש (0.5%) און אנדערע קלענערער עטנישע מינאריטעטן (1.7%). קירגיזיע האט איבער 80 בולט עטנישע גרופּעס אין דער מדינה.


text:
ניגעריע
ניגעריע (אפיציעל די פעדעראלע רעפובליק פון ניגעריע) איז א לאנד אין מערב אפריקע, וואס איז רייך אין אויל און אין אנדערע נאטורליכע אוצרות אין מינעראלן. מיט 154,729,000 איינוואוינער איז זי דאס מערסט באפעלקערטע לאנד אין אפריקע. איר הױפּטשטאָט איז אַבודזשאַ, און די גרעסטע שטאָט איז לײגאָס.
אין די לעצטע יארן האט מען דארטן געטראפן אסאך דיאמאנטן גרובער, וואס דאס האט שטארק אראפגעברענגט דעם מארק, זינט דורך דעם האט דע בירס פארלוירן דעם מאנאפאל.
עס זײַנען דאָ װײניק ייִדן אין ניגעריע, זיי זײַנען איגבאָס, אַן אַפֿריקאַנישער שבֿט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניגעריע איז פלאצירט אין מערב אפריקע ביים איינגאס פון גיני און האט א שטח סה"כ פון 923768 קוואדראט ק"מ,[1] אזוי איז זי דער וועלט'ס 32סטע גרעסטע לאנד (נאך טאנזאניע). זי איז בערך צוויי מאל אזוי גרויס ווי קאליפארניע. זי האט א גרענעץ לאנג 4047 ק"מ: מיט בענין (773 ק"מ), ניזשער (1497 ק"מ), טשאד (87 ק"מ), קאמערון (1690 ק"מ), און האט א בארטן לאנג 853 ק"מ.[2] דער העכסטער פונקט אין ניגעריע איז טשאפאל וואדי הויך 2419 מ'. די הויפט טייכן זענען דער ניזשער און דער בענו וואס קומען צונויף און ליידיגן זיך אויס אין דער ניזשער דעלטע, פון דער וועלט'ס גרעסטע דעלטעס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Rank Order - Area.
- ↑ CIA וועלט פֿאקטבוך. Note that coastlines, and borders based on rivers or natural features, are fractals, the length of which is imprecise and depends on the measurement convention adopted.


text:
אסקאר שינדלער
אסקאר שינדלער (דעם 28טן אפריל, 1908 – דעם 9טן אקטאבער, 1974) איז געווען א טשעכישער פאלקסדויטש, אן אינוועסטירער אין אינדוסטריע.
ער איז אנגעקומען קיין פוילן, נאכן דייטשן אריינמארש. און אין דער קראקעווער אומגעגנט, האט ער אויפגעשטעלט זיין פאבריק, ער האט באשעפטיגט איבער 900 יידישע ארבעטער, וואס ער האט געראטעוועט פון קראקעווער געטא, און פון פלאשעווע ארבעטס לאגער.
אין יאר 1944, האט ער אריבערגעפירט זיין פאבריק, צום סודעטן-געביט אין טשעכיי, ער האט אריבער געברענגט 800 יידן, פון די גראסראזן לאגער, און נאך 300 יידישע פרויען פון אוישוויץ.
אין זיין פאבריק, האבן אלע ארבעטער באקומען מענטשליכע באציונגען, אן קיין סאדיסטישע פייניגונגען, אלע זיינע ארבעטער אן אויסנאם האבן איבערגעלעבט. יד ושם האט אים באצייכנט מיטן טיטל חסיד אומות העולם, ער איז געשטארבן 1974, ער איז באגראבן אין ירושלים, אויף הר ציון לעבן דער דורמציון קירכע.
פילם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1993 האט ססטיווען ספילבערג געמאכט א פילם, שינדלערס ליסטע, וועגן שינדלער און ווי ער האט געראטעוועט יידן אין זיין פאבריק.


text:
בית התפוצות
קאארדינאטן: 32°6′49.4″N 34°48′18.6″E / 32.113722, 34.805167
בית התפוצות, דער נחום גאָלדמאַן גלות מוזיי, געפינט זיך אין דעם תל אביב אוניווערסיטעט קאַמפּוס אין רמת אביב. אינעם צענטער פון דעם מוזיי, וואָס מ'האט געעפנט צום ציבור אין 1978, איז אַ שטענדיקע אויסשטעלונג וואס שפרייט זיך אויס אויף דרייַ שטאק און דערציילט די איינציקע און פארציענדע געשיכטע פונעם ייִדישן פאלק איבער די דורות ניצנדיק ניואנסירטע מוסטערונג מיטלען - מיוראַלז, דיאָראַמאַס, רעסטעריישאַנז דרייַ - דימענשאַנאַל, פילמס, דיספּלייז אָדער - קול און מאַניפּולאַטיוועס קאָמפּיוטער. די אַרויסווייַזן טראַסעס די רעטעניש פון עקזיסטענץ פון די צעשפרייט אַריבער די גלאָבוס און געראטן צו טייַנען זייַן לעגאַט, זייַן וועג פון לעבן און וואַלועס.
שטענדיק אויסשטעלונג קאַמפּלייז מיט שליסל ישוז: משפּחה, קהל, אמונה, שאַפונג, עקזיסטענץ און ינטעראַקשאַן מיט דעם ניט - ייִדיש און צוריקקומען צו ישראל. די וויזאַטערז אויך זענען לערנען רומז און דאַטאַבייסיז אויף אַ באַלעבאָס פון ישוז - פאָטאָס און קינאָ, גנאלוגיה, ייִדיש מוזיק, אינפֿאָרמאַציע אויף ייִדיש קהילות אַרום דער וועלט און דער טייַטש און אָנהייב פון ייִדיש משפּחה נעמען. ערד שטאָק פון דער מוזיי מחנות צייַטווייַליק עקסאַבישאַנז אויף פארשיידענע טעמעס: קהל, מענטשן, היסטאָרישע סוביעקטן און ווייזט פאָטאָגראַפיע און פייַן קונסט. בעט האַטעפוצאָטה קאַנדאַקץ בילדונגקרייז אַקטיוויטעטן דיזיינד פֿאַר אַ ברייט קייט פון אַדיאַנסאַז - סטודענטן, ימאַגראַנץ, זעלנער, סטודענטן, עדזשיוקייטערז, און מער. עס אויך כסדר געהאלטן קולטור געשעענישן - יוונינגז, קינאָ, קאַנסערץ און וויסנשאפטלעכע קאַנפראַנסאַז.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מוזיאון בית התפוצות
- בית התפוצות ב-ilMuseums.com
- יהודה שרוני, כך הפך בית התפוצות ממקום על סף סגירה לעסק כלכלי מצליח, באתר nrg, 27 בדצמבר 2010


text:
מעמאריעל דעי
מעמאריעל דעי איז דער פעדעראלער מכוח דער רעגירונגס יום הזכרון פון אמעריקע צו געדענקן און ארויסהייבן די העראוישקייט און לאיאלקייט פאר אירע געפאלענע סאלדאטען על מערכת פון פרייהייט צו די וועלט אויף וואס אמעריקע סימבאליזירט.
עס געפאלט שטענדיג אויס אינעם לעצטן מאנטיג פון מעי וואס די גוים רוה זיך אפ אין א לענגערן וויק ענד צו גיין אויפן לאקאלען מיליטערישע בית הקברות מאכן א פראדע און מארשט דערנאך פייערט מען אין זייער זכות, געוויינליך מיט בארבעקיוס מיט די משפחות אויך ביי די ביטשעס ווייל דער זומער האט זיך שוין דאן אנגערוקט אין אמעריקע.
עס איז א לעגאלער חגא וואס אלע שטאטישע אפיסעס און סערוויסס אדער פינאנציעלע אינסטעטוציעס זענען פארשפארט.


text:
קאנסערוואטיזם אין די פאראייניגטע שטאטן
קאנסערוואטיזם איז א אידעאל וואס ווערט באטראכט אלס די הויפט באזע פון די רעפובליקאנער וויילער, אבער עס איז באמת בכלל נישט בינדנד נאר עס קענען פונקט אזוי זיין ליבעראלע-רעפוליקאנער און אזוי אויך קאנסערוואטיווע-דעמאקראטן
אינהאַלט
דער באוועגונג הייבט זיך אן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט א רעאליטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און די ערשטע העלפט 1900 איז דאס בלויז געווען א אידעאל אן קיין ריכטיגע שאנסן אמאל צו ווערן עפעס דערפון, דאן איז אנגעקומען דאס יאר 1964 ווען דער ערשטער עקסטרעם קאנסערוואטיווער קאנדידאט בערי גאלדוואטער האט אפגעהאלטן א שטוינענדן פריימערי זיג און דאס האט אויפגעשאקלט אמעריקע און די גאנצע רעפובליקאנער פארטיי, און זינט דעמאלטס אנגעהויבן ביז היינט זענען זיי די צענטראלע באזע אויף וועמען די רעפובליקאנער פארטיי קוקט ארויס אין די נאוועמבער וואלן און געווענליך און א יאר וואס נישט צו א קאנסערוואטיווער געווינט די נאמינאציע פון די רעפובליקאנער פארטיי, איז כמעט ווי פארזיכערט אז די דעמאקראטן גייען געווינען דעם ווייסן הויז
קאנסערוואטיוון נעמען איבער די מאכט פון די רעפובליקאנער פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנסערוואטיווע פרעזידענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ראנאלד רייגען 1980-1988
- דזשארדזש הערבערט וואקער בוש 1988-1992
- דזשארדזש וואקער בוש 2000-2008
קאנסערוואטיווע פרעזידענט קאנדידאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בערי גאלדוואטער 1964
- ראנאלד רייגען 1976 1980 1984
- דזשארדזש הערבערט וואקער בוש 1988 1992
- באב דאול 1996
- דזשארדזש וואקער בוש 2000 2004
וואס עס איז אינטרעסאנט איז אז און די וואלן פון 2008 איז נישט געווען למעשה קיין געהעריגער קאנסערוואטיווער קאנדידאט וואס זאל אפילו אנציען עטוואס שטימען אין די פריימעריס, רוב וואס האבן געהאט עטוואס א שאנס זענען געווען מער לינק גענויגט, און די רעפובליקאנער הענגען דאס אן אין זייער מעכטיגער פארלוסט אין די נאוועמבער וואלן


text:
גלייכרעכטיקייט
גלייכרעכטיקייט אדער גלייכבארעכטיקייט איז א דעמאקראטישע געדאנק צו באוויליקן גלייכרעכטיקייט פאר יעדן מענטש אן אים דיסקרימינירן (אונטערשיידן) לויט זיין אפשטאם, געשלעכט, קאליר הויט,פאלק א.א.וו.
גלייכרעכטיקייט אין פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פאליטיק קומט דאס ארויס מיטן געבן גלייכרעכטיגע געזעצן און דורכפירונגען (enforcement) פאר יעדן בירגער גלייך, ווי צ.ב.ש. ארויפלייגן דאס זעלבע שטראף פאר דער פרעזידענט ווי פאר יעדער אנדערער בירגער. אויסער ביי רעכטע אונטערשיידן, ווי צ.ב.ש. פאארבערן די שטראף פון דער וואס האט געמארדעט א קינד צו דער וואס האט געמארדעט א עלטערער.
אויך קומט דאס ארויס ביים טאג טעגליכע לעבן, ווי צום ביישפיל מען טאר נישט אפזאגן אן ארבעטארער אלס זיין קאליר הויט אדער אלס זיינע סעקסואלע ציאונגען. אדער מען טאר נישט באגרעניצן א געשעפט צו פארקויפן נאר פאר א געוויסע געמיינדע.
א רעגירונג דארף זארגן זאל נישט זיין דיסקרימינירונגען אין איר מדינה, און זי דארף אנטוויקלען דורך דיסקרימינירן אלע שוואכע גרופעס וואס זיינען אונטערבאוווסט ווייניגער ווערד (ווי צום ביישפיל די שווארצע לעומת די ווייסע, ווייבער לעומת מענער א.א.וו. און דערפאר איז למשל איינגעפירט ביי א שולע צו לאזן א אפגעשטימטע צאל פלעצער פאר די שווארצע סטודענטן). א זעלכע שטעלן זיך קעגן דער געדאנק און האלטן אז די רעגירונג טאר נישט דיסקרימינירן אויף יעדנס פאל, אויך נישט כדי צו אנטוויקלען די שוואכע.


text:
דיפערענציאל-גלייכונג
א דיפֿערענציאַל-גלייכונג איז א מאטעמאטישע גלייכונג וואס פארבינדט א פונקציע פון איינע אדער מער וואריאבלן מיט זײַנע דעריוואטיוון. דיפֿערענציאַל-גלייכונגען קומען פון סיסטעמען וואס די פארהעלטעניש צווישן קוואנטיטעטן וואס ענדערן זיך כסדר (מאדעלירט דורך פונקציעס) און זייערע ענדערונגקייטן אין רוים אדער צײַט (אויסגעדריקט ווי דעריוואטיוון) איז באוואוסט אדער פארגעשלאגן. אזוי ווי אזעלכע פארהעלטענישן קומעם פאר גאר געוויינטלעך, שפילן דיפֿערענציאַל-גלייכונגען א פראמינענטע ראלע אין פארשידענע דיסציפלינען איינשליסנדיק אינזשעניריע, פיזיק, עקאנאמיק און ביאלאגיע.
מען שטודירט דיפֿערענציאַל-גלייכונגען מאטעמאטיש פון עטלעכע אנדערע פערספעקטיוון, בעיקר בנוגע זייערע לייזונגען—דער סכום פון פונקציעס וואס פאלגן די גלייכונג. נאר די פשוט'סטע דיפֿערענציאַל-גלייכונגען האבן לייזונגען מיט בפירושדיקע פארמלען. דאך, טייל אייגנשאפטן פון לייזונגען פון א געוויסער דיפֿערענציאַל-גלייכונג קען דערגיין אן צו האבן א גענויעם פארמל.
א ביישפיל פון א דיפֿערענציאַל-גלייכונג איז וואס איר באשייד איז יעדע פונקציע מיט דער פארעם וואו איז א באשטימטע צאל.


text:
קינד
א קינד (בלשון רבים: קינדער) איז א יונגער מענטש. מען רופט אזוי עמיצן וואס איז נאכנישט דערוואקסן און יונג אין יארן. אבער אפילו עמיצער וואס איז קליין-געבליבן מיטן שכל קען מען רופן: "געבליבן א קינד".
קינד איז אויך דאס וואס ערפילט און דערגענצט דאס באדייט פון עלטערן. אן א קינד קען מען נישט ווערן קיין עלטערן; אויך דערוואקסענע מענטשן בלייבן אייביג קינדער פון זייערע עלטערן. לדוגמא "שלמה, 46 יאר אלט, איז א קינד פון דוד, 76 יאר אלט".
א קינד, איידער ער הייבט אן צו גיין אין שולע, שפילט אין דער היים אדער מיט אנדערע קינדער מיט שפילכלעך. אויך יונגע קינדער ווען זיי קומען אהיים פון דער שולע שפילן זיי מיט שפילכלעך.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געבוירן זיי, פון פרו ורבו. אידן נאכן חורבן אייראפע האבן מער קינדער ווי נאטור ערלויבט צו נעמען נקמה אין היטלער וואס האט געוואלט פארטיליגען אידן.
- זיי מחנך זיין, פון והגדת לבנך


text:
בריטני ספירס
בריטני ספּירס (געב' דעם 2טן דעצעמבער 1981; ו' כסליו ה'תשמ"ב) איז אַן אַמעריקאַנער פּאָפּולערע פאפ זינגערין און צו מאלן אן אקטריסע.
איר קאריערע האט זי אנגעהויבן שוין ביי די 12 יארן. זי האט געבראכן דער רעקארד, מיטן ווערן אזא פּאָפּולערע שטערן, שוין ביי די 17 יאר האט זי ארויס געגעבען א פאר סידיס און צוויי פילמען. איר ערשטע סינגל פון 1998 איז געווען baby one more time.
זינט זי האט חתונה געהאט איז זי כמעט אראפ פון מאפע אויף עטלעכע יאר. צום יאר 2005 איז איר געבוירן געווארן א בן זכר, און די געבורטס האט א סך געטוישט איר גוף.
נאוועמבער 2007 איז זי צוריק אריין אין דעם מוזיק-תּחום, און האט פובליקירט א דיסק מיטן נאמען Blackout אין איר די דריי סינגלען: Gimme More, Piece of Me, Break the Ice. שפעטער, מערץ 2011 האָט זי פּראָדוצירט איר אַלבאָם מיטן נאָמען Femme Fatale.
דיסקאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
הערמאן גערינג
הערמאן גערינג (דעם 12טן יאנואר 1893 - ), פון די הויפטן פון דעם נאצישן רעזשים, אין דייטשלאנד.
געבוירן אין 1893, און ער איז באגאנגען זעלבסטמארד, איידער ער איז אומגעקומען דורכן געריכט.
אין 1922, איז ער געווארן א מיטגליד אין די נאצי פארטיי, און געווארן קאמאנדיר פון די עס ע, ביי די נאצי פוטש 1923, האט ער טייל גענומען, און ווען עס איז דורכגעפאלן, איז ער אנטלאפן פון דייטשלאנד.
אין 1932, ווען די נאציס זענען געקומען צו דער מאכט, איז ער ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט פונעם רייכסטאג, א יאר נאכדעם איז ער געווארן פרעמיער מיניסטער פון פרייסן, און מיניסטער פאר פלי-געצייג אין דייטשלאנד.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז ער געווען הויפט פון די לופטוואפע, און געווען צווייטער נאך היטלער, גערינג איז געווען פאראנטווארטליך, פארן באראבעווען די יידן, פון דייטשלאנד. און פארן פארטרייבן די יידן, וואס איז געווען אייכמאןס פלאן.
אין יולי 1941, האט איבערגעגעבן די ענדגילטיגע לייזונג, פאר ריינהארד היידריך.
נאך דער מלחמה, איז ער פאראורטיילט געווארן צום טויט, ביים נירנבערג פראצעס, און א טאג איידער ער האט געדארפט אומקומען דורך תליה, האט ער זיך גענומען דאס לעבן.


text:
גיטאר
א גיטאר איז א מוזיקאלישער אינסטרומענט, געמאכט פון פלאסטיק אדער האלץ, מיט זעקס סטרונעס. היינט מאכט מען די סטרונעס פון ניילאן, אבער מען קען זיי מאכן פון שטאל. געוויינטלעך האלט מען דעם האלדז פונען גיטאר מיט דער לינקער האנט, און מען פליקט די סטרונעס מיט די פינגער און די נעגלעך פון דער רעכטער האנט. ווען די גיטאר האט שטאלנע סטרונעס ניצט מען א 'פיק' פון פלאסטעק צו פליקן די סטרונעס.
דער טראדיציאנעלער גיטאר איז "אַקוסטיש", ד"ה ער האט א הוילן קערפער וואס פארגרעסערט דעם קול פון די סטרונעס. אין די 1930ער יארן האט מען אנגעהויבן מאכן עלעקטרישע גיטארן, וואס ניצן פארשטארקערס.


text:
אנוש
אנוש איז געווען דער זון פון שת און אן אייניקל פון אדם הראשון. ער האט געלעבט 905 יאָר.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען 'אנוש'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מפרשי המקרא (רבינו יהודה החסיד, והבכור שור) זענען מסביר דעם פסוק (בראשית ד' כ"ו) וַיִּקְרָא אֶת שְׁמוֹ אֱנוֹשׁ אָז הוּחַל לִקְרֹא בְּשֵׁם ה', אז די ווערטער - אז הוחל לקרא בשם ה' – איז אן הסבר פארוואס מען האט אים גערופן מיטן נאמען 'אנוש', וויבאלד דאמאלס האט זיך פארשפרייט דאס דינען עבודה זרה, און מען אנגעפאנגען דינען שטיינער און מענטשען, און מען האט זיי אנגערופן מיט השי"ת נאמען, און מען האט משתתף געווען דעם נאמען פון השי"ת צו מענטשען'ס נעמען, אזוי ווי 'מחוייאל' 'מתושאל', וועגן דעם האט שת גערופען זיין זוהן מיטן נאמען 'אנוש' אויסצושליסן פון די געצן דינער'ס און ווייזן אז א מענטש איז נאר אן אנוש א בשר ודם און גארנישט מיט נישט, אזוי ווי דער פסוק (תהלים ח' ה') זאגט 'מה אנוש כי תזכרנו' ד.מ. – מה אנוש – וואס איז שוין דער מענטש – כי תזכרנו – וואס די גרויסע באשעפער זאלסט אים געדענקן, וואס דאס ברענגט ארויס (מלבי"ם שם) אז דאס ווארט 'אנוש' אין לשה"ק באדייט אז עס איז נאר א בשר ודם - א קליינער מענטש - וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אפאר כוחות אין אויב ווערט עפעס אפגעשוואכט ווערט ער קראנק און ער שטארבט.
'דור אנוש'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט געברענגט אין חז"ל אז זיין דור איז געווען א זונדיגער דור, און אלס שטראף האט השי"ת פארפלייצט א דריטל וועלט.


text:
טאפלונג
טאפלונג איז א קורצטע וועג צו אויסרעכענען עטליכע צוגאבן. איר סימבאל איז X אדער *. ביישפילן: אנשטאט אויסרעכענען מיט צוגאבן אזוי: און טאפלט מען דאס אזוי: (זעט אויך פאטענץ).
געזעצן פון טאפלונג:
- טאפלונג איז קאמוטאטיוו, דאס הייסט, דער סדר פון די עלעמענטן איז נישט משפיע אויפן באטרעף. דעריבער: (אנדערש ווי אראפנעם און צעטיילן וואס דער סדר דארט איז יא משפיע אויפן באטרעף).
- אויך איז די טאפלונג אסאציאטיוו, דאס הייסט, אויב מיר האבן דריי נומערן, קענען מיר איינזאמלען סיי וואסערע צוויי נומערן צוזאמען און צולייגן דעם דריטן נומער, און דער באטרעף וועט שטענדיק זיין די זעלבע: ד.ה. .
- אויך איז די טאפלונג דיסטריבוטיוו, דאס הייסט, אויב מען טאפלט 5 מאל (2+3) קען מען אויך טאפלען דעם 5 מיטן 2 און דער 3 עקסטער. . (זע מער דיסטריבוטיוו).
דער פשוטער וועג צו רעכנען צוגאב איז מיט א טאפלונג טאבעלע. אויב מען וויל למשל טאפלען 5 מאל 8, זוכן מיר אין די טאבעלע וווּ דער פינף מיטן אכט באטרעפן זיך צוזאמען, און אין דעם קעסטל וועלן מיר טרעפן דעם באטרעף.


text:
22סטן מערץ
דעם 22סטן מערץ איז דער 81סטער טאג פון יאר (82סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 284 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1939 - נאצי דייטשלאנד אנעקסירט מעמל
- 1945
- די אראבישע ליגע געגרינדעט אין קאירא. שליסט איין: עגיפטן, איראק, לבנון, סאודי אראביע, תימן סיריע און יארדאניע.
- צווייטע וועלט מלחמה - קראפטן פון פאטאן גייען אריבער דעם ריין צו פראנקפורט צו
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1797 - ווילהעלם דער ערשטער, מלך פון פרייסן און דער ערשטער קייסער פון דייטשלאנד (געש' 1888)
- 1959 - אברהם פריד, אמעריקאנער חסידישער זינגער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1832 - יאהאן וואלפגאנג פאן געטע, דייטשער שרייבער, דיכטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער (געב' 1749)


text:
דזשארזש וואשינגטאן
דזשארזש וואשינגטאן (22טן פעברואר, 1732 - 14טן דעצעמבער, 1799) איז געווען דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, פון אפריל 30, 1789 ביזן 3טן מערץ, 1797. ער איז געווען דער הויפט קאמענדאנט פון דער רעוואלוציאנערישער ארמיי.
די הויפט שטאט וואשינגטאן די סי הייסט נאך אים און אויך דער שטאַט וואשינגטאן. ער איז דער איינציגסטער פרעזידענט וואס האט א שטאט וואס הייסט נאך אים.
וואשינגטאנס געזיכט איז היינט א נאציאנאלער סימבאל פון אמעריקע. זיין בילד באווייזט זיך אויף דעם 1 דאלער פאפירגעלט און אויך אויפן קוואדער מטבע.
וואשינגטאן האט געהנאט אן אריסטאקראטישן לעבנסטיל. ער פלעג יאגן פוקסן און שפילן קארטן , טריק-טראק און ביליארד.


text:
אויפפיר
אויפֿפֿיר מאלט אויס די אקציעס און רעאקציעס פון אן ארגאניזם אדער אן אביעקט. די רעאקציע קען זיין סיי באוואוסטזיניק סיי אונטערוויסיק, סיי אפן סיי באהאלטן און סיי ווילנדיק סיי אומווילנדיק (ספאנטאן).
ביאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפפיר פון אן ארגאניזם ווערט געפירט דורך די הארמאן און נערוון סיסטעמען. די קאמפליצירטקייט פון דעם אויפפיר פון אן ארגאניזם ווענדט זיך אין דער קאמפליצירטקייט פון זיין נערוון-סיסטעם. אין אלגעמיין, אן ארגאניזם מיט א מער קאמפליצירטער נערוון-סיסטעם האט האט א גרעסערער פעאיקייט צו לערנען נייע רעאקציעס.
דער אויפפיר קען זיין סיי נאטירלעך סיי געלערנט.
דער אויפפיר פון בעלי חיים ווערט שטודירט אין פסיכאלאגיע, עטאלאגיע און סאציא-ביאלאגיע.
פסיכאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשלעכער אויפפיר קען זיין נארמאל אדער אומגעוויינטלעך, פאסיק אדער אומפאסיק.


text:
מאיר יוסט
הרב מאיר יוסט (ה'תרס"ח - כ"ה ניסן, ה'תש"ע) איז געווען דער הויפט רב פון האלאנד פון תשכ"ה ביז זיין פטירה, א משך פון 45 יאר.[1]
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר יוסט איז געבוירן אין תרס"ח צו זיין פאטער רבי ניסן יוסט, גבאי פון דעם אהבת ישראל, אין וויזשניץ, בוקאווינא (היינט אוקראינע). ביים ערשטן וועלט קריג האט די משפחה זיך געצויגן פון וויזשניץ, וואס איז געווארן א קריג זאנע, קיין גרויסווארדיין אין זיבנבערגן (דעמאלסט אונגארן).
ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געלערנט אין ישיבה אין וויזשניץ, און דערנאך אין גרויסווארדיין ביי הרב פינחס הורוויץ, מחבר פון "פתחא זוטא. פון דארטן איז ער געגאנגען לערנען ביי רב דושינסקי אין חוסט; שפעטער האט ער געלערנט אין פראנקפורט. אין תרצ"ג האבן די נאציס איבערגענומען די הערשאפט אין דייטשלאנד, און מאיר איז צוריקגעפארן קיין גרויסווארדיין. דארטן איז ער געווארן דער פארזיצער פון צעירי אגודת ישראל. אום אלול תרצ"ג איז ער געווען א דעלעגאט צו דער כנסיה גדולה פון אגודת ישראל אין מארינבאד.[2]
צווייטער וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צווייטן וועלט קריג האט ער מיט זיין ווייב זיך באהאלטן אין א וויינגארטן פון א גוי אין בודאפעשט.[2] ער האט איבערגעלעבט דעם חורבן אייראפע, און נאכן צווייטן וועלט קריג האט ער זיך באזעצט אין אנטווערפן, בעלגיע.[3] אין תשי"ד איז ער געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה פון מאנטרע, שווייץ, אויף זיבן יאר. אין תרכ"ג האט מען אים גערופן צו ווערן ראש בית דין פון ק"ק אמסטערדאם, און אויך הויפט רב פון האלאנד;[3] ער האט אויפגענומען דעם אמט צוויי וואכן פאר פסח.[2]
פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עש"ק כ"ה ניסן תש"ע איז ער נפטר געווארן אין אמסטערדאם, און זונטיג האט מען אים אריבערגעפירט אין ירושלים, וואו דער אב"ד הרב טוביה ווייס און רב שיינין, ראש ישיבה פון דער קאמעניצער ישיבה, האבן אים מספיד געווען. מען האט אים באערדיגט אין הר הזיתים.[3]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Dutch Chief Rabbi Meir Just dies aged 101", Radio Netherlands Worldwide (2010-04-09). דערגרייכט דעם 2010-04-17.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 טאג: רבי מאיר יוסט
- ↑ 3.0 3.1 3.2 שבת בשבתו (אנטווערפן) גליון תש"צ, ב' אייר תש"ע


text:
צפון אירלאנד
צפון אירלאנד (איריש: Tuaisceart Éireann, אלסטער שאטיש: Norlin Airlann) איז דאס קלענסטע פון די פיר לינדער וואס שטעלן צוזאם דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד. צפון אירלנד געפינט זיך אין צפון מזרח פון דעם אינזל אירלאנד און האט א שטח פון 14,139 קוואדראט ק"צ. צו דרום און מערב האט עס א גרענעץ מיט דער רעפובליק פון אירלאנד. זיין הויפטשטאט איז בעלפאסט. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז געווען בערך 1,750,000 [1] אין יוני 2006, אומגעפער 3% פון דער גאנצער באפעלקערונג פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
צפון אירלאנד איז געווארן אין יאר 1921, פון זעקס דיסטריקטן (פון ניין אינגאנצן) אין אלסטער, א טייל פון אירלאנד. די איבעריגע דיסטריקן פון אירלאנד זענען געווארן אן אומאפהענגיק לאנד, די רעפובליק פון אירלאנד.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צפון אירלאנד האט דריי פליפעלדער – בעלפאסט אינטערנאציאנאל לעבן אנטרים, דזשארדזש בעסט בעלפאסט סיטי אין מזרח בעלפאסט און סיטי פון דערי אין לאנדאנדערי גראפנשאפט.
די הויפט ים פארטן אין לארן און בעלפאסט פירן פאסאזשירן און פראכט צווישן גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד.
צפון אירלאנד באנען פירן פאסאזשירן באן דינסטן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש
מסטיסלאַוו לעאפאלדאוויטש ראסטראפאוויטש, (רוסיש: McTиcлáB ЛeoпóлbдoBич PocTpoпóBич, [rəstrɐˈpɔvʲɪtɕ]; 27סטן מערץ, 1927 - 27סטן אפריל, 2007) איז געווען א רוסישער טשעליסט און דיריגענט. ער איז געווען געהייראט צו דער סאפראנא גאלינא ווישנעווסקאיא. מ'האט אים געהאלטן פאר דער גרעסטער טשעליסט אין דעם צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט, און איינער פון די גרעסטן טשעליסטן אייביג.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראסטראפאוויטש איז געבוירן געווארן דעם 27סטן מערץ 1927 אין באקו, אזערביידזשאן (דעמאלסט א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד) אין א מוזיקאלישער פאמיליע. זיין פאטער האט געשפילט טשעלא און זיין מוטער די פיאנע.
אין 1956 האט מען אים באשטימט פראפעסאר אינעם מאסקווער קאנסערוואטאריאן.
אין 1968 האט ער אנגעהויבן דיריגירן.


text:
1825
1825 איז דאס 25סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1825 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - אורוגוויי פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון בראזיל.
- 26סטן דעצעמבער - געעפנט דער אירי קאנאל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אקטאבער - יאהאן שטראוס דער זון, עסטרייכער קאמפאזיטאר. גערופן דעם "מלך פונעם וואלס". (געש' 1899)


text:
טאנגאניקע אזערע
טאַנגאַניקע אזערע איז א גרויסע אזערע אין צענטראלער אפריקע, צעטיילט צווישן פיר לענדער: בורונדי, דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא (40%), זאמביע און טאנזאניע (46%). זי איז די צווייטע טיפסטע אזערע אין דער וועלט, נאך בייקאל אזערע אין סיביר. דאס וואסער אריין צום קאנגא טייך און פון דארטן אינעם אטלאנטישן אקעאן.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזערע ציט זיך 676 ק"מ פון צפון קיין דרום, און איז דורכשניטלעך ברייט 50 ק"מ. זי באדעקט א שטח פון 32,900 ק"מ2 און דער בארטן איז לאנג 1,828 ק"מ.


text:
לובלין
לובלין (פויליש: Lublin, אוקרייניש: ЛюблiH, ליטוויש: Liublinas, רוסיש: ЛюблиH) איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז די הויפטשטאט פון דער לובלינער וואויוואדעשאפט מיט א באפעלקערונג פון 355,954 (2004). לובלין איז די גרעסטע שטאט אין פוילן מזרח פונעם ווייסל טייך.
לובלין איז אן אלטע פוילישע שטאט, וואס האט עטליכע מאל געדינט, אלץ פוילנס צייטווייליגע הופטשטאט, איר באפעלקערונג איז א געשאצטע 350,000.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז שוין געשטאנען אינעם 13טן יארהונדערט, אבער פון אנהייב, זענען יידן נישט ערלויבט געווען צו וווינען, אין דער שטאט זעלבסט, אבער ווען דער ערלויבעניש איז געגעבן געווארן, איז לובלין געווארן א יידישער צענטער. דער מהרש"ל האט דארט געוווינט, און ביזן חורבן איז דארט געווען, א גרויסע יידישע קהילה. ישיבת חכמי לובלין, מיטן אנפירערשאפט פון הרב מאיר שפירא, פון די גרעסטע, און מערסט באקאנטע ישיבה אין פוילן איידער דעם חורבן.
ביים חורבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די נאציס זענען אריינגעקומען קיין לובלין, האבן דארט געוווינט ארום 40,000 יידן, דער אלגעמיינער באפעלקערונג איז געווען אומגעפער 150,000 איינוווינער, די נאציס האבן אומגעברענגט די יידן, ווי אלע אנדערע פוילישע שטעט אין דערפער, ווי זיי זענען אנגעקומען, סמערהייט יידן זענען אומגעקומען אין מיידאנעק.
די יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר יידן איז לובלין געווען גאר א צענטראלע שטאט, ביי חסידים ספעציעל, דער חוזה פון לובלין, און הרב עזריאל הורוויץ מיטן צונאמען דער אייזערנער קאפ, און נאך א סאך גדולים און רביס, האבן געוווינט אין לובלין.


text:
אהרן קאטלער
רבי אהרן קאטלער (ה'תרנ"ב- ב' כסלו ה'תשכ"ג) איז געווען א ראש ישיבה אין דער ליטע און שפעטער אין אמעריקע, וואו ער האט געגרינדעט די ישיבה בית מדרש גבוה.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב קאטלער איז געבוירן אין סיסלעוויטש, ווייסרוסלאנד, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) אין תרנ"ב, צו זיין פאטער הרב שניאור זלמן פינעס, דער שטאטס-רב. ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה ביי רבי נתן צבי פינקל, דער "אלטער פון סלאבאדקע", און רבי משה מרדכי עפשטיין. רבי איסר זלמן מעלצער האט אים גענומען פאר אן איידעם, און ער האט אטייל גענומען מיט זיין שווער אין דער הנהלה פון דער לוצקער ישיבה.
ער האט געגרינדעט די ליטווישע ישיבה בית מדרש גבוה ד'לעיקוואָד אין דער געגנט וואס איז היינט טויזענטער אידישע איינוואוינער און אין דרום ניו זשערסי.
דער היינטיגער ראש ישיבה איז רבי מלכיאל קאטלער זיין אייניקל.
ער ליגט אין הר המנוחות.


text:
אליעזר
- דער ארטיקל דיסקוטירט אליעזר אין תנ"ך. אויב איר זוכט דעם תנא רבי אליעזר, זעט אליעזר בן הורקנוס.
אליעזר איז דער נאמען פון דריי מענטשן אין תנ"ך.
אליעזר עבד אברהם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען דער קנעכט פון אברהם אבינו. ביי דער מלחמה מיט די פיר מלכים שטייט[1] אז אברהם האט מיטגענומען 318 מענטשן; חז"ל זאגן אז דאס איז געווען אליעזר, וואס די גימטריא פון זיין נאמען איז 318. תרגום יונתן רופט אים אליעזר דער זון פון נמרוד.
אברהם האט אים געשיקט אויסזוכן א כלה פאר יצחק. חז"ל זאגן אז ער הייסט "דמשק אליעזר" ווייל ער איז דולה ומשקה מתורת רבו לאחרים.
אליעזר בן משה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטער זון פון משה רבנו און צפורה האט געהייסן אליעזר.
דער נביא אליעזר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מלכים ווערט דערמאנט דער נביא אליעזר וואס האט געזאגט א נבואה קעגן דעם מלך יהושפט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בראשית יד יד


text:
פאן
פאן איז א שטיקל געוועבטער שטאף וואס פלאטערט אויף א זייל אדער סיי ווי ארויפגעלייגט, בדרך כלל אנצווייזן א צייכן פון אידענטיטעט אלס סימבאל פון א מדינה אדער פארטיי א.א.וו.
פון אנפאנג אן איז איר עיקר ציל געווען צו נוצן דאס פון די זעלנער אין מיליטער זיך צו אינדעטיפיצירן אלס זייער לאנד אין מלחמה צו קענען קאראדענירן דעם שלאכט דורך וויסן ווער איז דער שונא און ווער פון די אייגענע.
היינט צוטאגס טוען פענער אויך דינען אלס קאמוניקאציע צו אריבערפירן מעסעדזשעס אדער עדווערטייזונג, אדער צו באצירען אבער דער עיקר דינסט איז אידענטיפיקאציע מיט שטאלץ ארויסציווייזן לאיאליטעט און פאטריאטישקייט. די עלטסטע פאן וואס איז נאך אין באנוץ אויף דעם ציל איז די דענמארק פאן נאך פון פערצנטן יארהונדרערט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטשיג פאָנען זענען געווען אין באנוץ פון שטענדיג אן נאך אין די אור-אלטע קולטור, ווי צום ביישפיל טרעפן מיר אין דער תורה אז די אידן האבן געהאט פענער לויט די שבטים. איז אבער איר באנוץ נישט אריין אין קראפט אלס מדינות אידענטיפיקאציע ביז אין פופצנטן יארהונדערט ווען מען האט אנגעהויבן צו מאכן גרעניצען אויף ים און יעדע מדינה האט אנגעהויבן צו האבן שיפן האט זיך אויסגעפעלט גרויסע סימבאלן צו אידענטיפיצירן וועמען'ס שיף איז וועמען'ס פון דערווייטענס.


text:
װיקיפּעדיע:וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט
דער בלאט וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט איז הילף ווי אזוי צו רעדאקטירן ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע. (זעט אויך הילף:אנהייבן א נייעם בלאט צו לערנען זיך ווי צו שאפן א נייעם ארטיקל).
וויקיפעדיע איז א וויקי, ד.ה. יעדער איינער קען גאנץ גרינג רעדאקטירן נארוואס אן אומגעשיצטן בלאט, און אויפהיטן די ענדערונגען צום בלאט זאפארט, אז יעדער אנדער ליינער זאל דאס קענען זען. מען דארף זיך אפילו נישט איינשרייבן פריער. נאך דער ערשטער רעדאקטירונג, זענט איר שוין א וויקיפעדיע רעדאקטאר!
אינהאַלט
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו רעדאקטירן אן עקזיסטירנדן ארטיקל, טוט א קוועטש אויפן "רעדאַקטירן מקור" צינגל וואס ליגט גאנץ אויבן פונעם ארטיקל, דאס וועט אייך צוברענגען צו א זייטל וואס אין איר וועט איר זען א קעסטל וואס אנטהאלט דעם גאנצן אינהאלט פונעם ארטיקל. אין דעם קעסטל קענט איר רעדאקטירן דעם ארטיקל.
קורץ ווארט: פארוואס און וואס האט איר געענדערט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אונטער דעם גרויסן קעסטל, וועט איר זען א קליין קעסטל מיט רויטע ווערטער געשריבן: "קורץ וואָרט: וואס און פארוואס האט איר געטוישט?". אין דעם קורצן קעסטל ברויכט איר צו שרייבן קורץ און שארף וועלכע ענדערונגען האט איר געטוישט אינעם ארטיקל און פארוואס האט איר געטוישט. צום ביישפיל, אויב האט איר דאטירט דעם געבוירן-טאג פון עפעס א פערזענלעכקייט, שרייבט: "דאטירט זיין געבורטס-טאג" אד"ג. (זעט מער הילף:קורץ ווארט).
פאראויסדיגע ווייזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אצינד ווען איר האט געענדיגט מיטן שרייבן קענט איר א קוועטש טאן אויפן "ווײַזן פֿאָרויסקוק" קנעפל אונטן. דאס וועט אייך ווייזן ווי אזוי וועט אויסזען דער ארטיקל נאך אייער טויש. אויב איז דער נייער אויסזען געארדנט און פאסיג גיבט א קוועטש אויפן "אויפֿהיטן בלאַט" קנאפ.
די ענדערונג סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס טרעפט זיך צומאל אז איינער וועט אפשרייבן א גענצליכן ארטיקל, גוט אויסגעלייגט מיט א גוטער שפראך און אפשר אפילו מיט בילדער און מקורות. ווען דאס פאסירט איז עס א געשמאק צו זען. דאס איז אבער א זעלטנהייט. די מערהייט פון וויקיפעדיע ארטיקלען ווערן געשריבן קודם קורץ דורך איינעם, און דערנאך קומען אנדערע און פארבעסערן אים ביז ער ווערט א גענצליך אויסגעארבעטער ארטיקל.
דאס איז די מעלה פון דער וויקי סיסטעם. אן ארימע ארטיקל פון אפאר שורות קען זיך מיט די צייט אנטוויקלען צו אן הערליך אויסגעארבעטע מייסטערווערק.
יעדע באנוצער איז אויפגעפאדעט צו ענדערן און מעקן און טוישן וואס ער האלט איז מער אויסגעהאלטן אין אן ארטיקל. וויקיפידיע איז א רשות הרבים וואס מיטן כוח הרבים קען מען אהערשטעלן א געשמאקע ריזן וועלט פון אינפארמאציע וואס זאל זיין ריכטיק און אויסגעהאלטן ווי ווייט מעגליך.
וויכטיגע אנווייזונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויקיפעדיע באנוצער האבן פארשידענע צוגאנגען צו שרייבן און ענדערונגען. דער הויפט פונקט איז אז אלע זאלן ארבעטן געמיינזאם און גוטוויליג אויף צו פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע. דאך זענען דא אפאר אנווייזונגען וואס איז ווערט מען זאל געדענקען.
די אפיציעלע פאליסיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז ראטזאם אז באנוצער באקענען זיך מיט די אפיציעלע פאליסיס און אנווייזונגען פאר די יידישער וויקיפעדיע. דאס מאכט זיכער אז אלע פארשטייען די הויפט יסודות פון וויאזוי עס גייט צו דאס שרייבן און פארעכטן וויקיפעדיע בלעטער.
קליק דא פאר די אפיציעלע פאליסיס און אנווייזונגען
זיי דרייסט ביים ענדערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז וויכטיג אז מענטשן זאלן זיך פילן פריי צו טוישן און פארבעסערן אן מורא אז מען וועט עפעס קאליע מאכן. עס פארשטייט זיך אז צו יעדן כלל איז דא א יוצא מן הכלל, און כאטש איר זענט געראטן צו זיין דרייסט, איז אבער דא פעלער, ווי צ.ב.ש. קאנטראווערסיעלע אדער לאנג אויסגעארבעטע ארטיקלען, וואס עס לוינט זיך קודם איבערצושמועסן אין די רעדן בלעטער אדער דירעקט מיטן שרייבער וואס האט דאס געשריבן אויף זיין באנוצער רעדן בלאט.
קליק דא פאר נאך פרטים איבער דעם זיי דרייסט פרינציפ
אויסמעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש עס איז אפטמאל וויכטיג צו מעקן, איז אבער ראטזאם צו זיין פארזיכטיג און זיכער מאכן אז דער מעקן איז דער ריכטיגער שריט. אויב ווילט איר מעקן גרויסע חלקים פון אן ארטיקל, רעדט דאס קודם אדורך אויפ'ן רעדן בלאט.
פאלגנד זענען עטליכע גילטיגע סיבות אויף צו מעקן:
- געדאפלטע תוכן
- אומרעלעוואנטע שטיקלעך
- קלארע השערות ד.ה. נישט פאקטן
- נעגאטיווע לשן הרע'ס וואס האבן נישט קיין מקור
- קאפירייט פארלעצונגען
- נישט ריכטיגע פאקטן
צומאל לוינט זיך צו טאן דאס פאלגנדע, ענדערש ווי מעקן:
- אויסבעסערן דעם שפראך, אבער לאזן דעם אינהאלט
- אריבער ריקן חלקים פון די טעקסט צו אן אנדערן(אדער א נייע) ארטיקל
- צולייגן מער פרטים פון אן אנדערן צד כרי צו מאכן דעם ארטיקל באלאנסירט.
אויב האלט איר אז עס איז דוקא יא וויכטיג צו מעקן אדער איבערצושרייבן אינגאנצן, דאן לייגט געמעקטע שטיקלעך וואס זענען ווערט צו דיסקוסירן אין דעם רעדן בלאט.
געדענקט: אפילו אויב איר האלט עפעס איז נישט ריכטיג, האט עס אבער איינער געלייגט דארט און מסתם געהאלטן אנדערש ווי אייך. דעריבער, לייגט א באמערקונג אויפקלערנדיג אז דאס איז פאלש.
טאמער איר האלט אז דער ענדערונג איז מער נוגע צום באנוצער דאן שרייבט דאס אין דעם באנוצער רעדן.
אויב מעקט איר א קעפל אלץ דער יידישער דיאלעקט, ביטע רעכנט זיך מיט אנדערע און קלערט אז טאמער איינער האט אזוי געשריבן מסתם איז זיין דיאלעקט אזוי, און מאכט א רידיירעקט. אז נישט וועט איר באליידיגען דעם אנדערן באנוצער און אים פארטרייבן מיט זיינע אלע חברים וואס רעדן ווי אים יידיש.
קאנטראווערסיעלע נושאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פראיעקט ווי וויקיפעדיע איז נישט מעגליך עס זאל נישט אריינקומען קיין נושאים וואס עס וועט זיין אין דעם שארפע חילוקי דעות. עס איז וויכטיג אז באנוצער זאלן זיך האלטן דעם קאפ און נישט ווערן אריינגעשלעפט אין קריגערייען און טענה'רייען איבער די נושאים.
די כוונה פון וויקיפעדיע איז צו האבן פֿאַרלאָזליכע און מקורות'דיקע אינפארמאציע איבער סיי וועלכן נושא.
פאלגענד זענען עטליכע אנווייזונגען אויף דער טעמע:
- אויב זעט איר אינפארמאציע וואס איר האלט אז דאס איז פאלש, פרובירט צוצולייגן א זאץ ווי "דער צד האלט...", אדער "עס זענען דא וואס זאגן...", וכדו'. דערנאך לייגט צו דעם צווייטן צד עס צו באלאנסירן.
- אויב האט איר נישט קיין שום ספק אז די אינפארמאציע איז פאלש, אדער אז עס איז א נארישע, קינדערישע, אדער אבסורדישע פאקט, דאן מעקט דאס אויס און גיבט אן אייערע סיבות קלאר אין דעם ארטיקל'ס רעדן בלאט.
- צומאל וועט זיין ריכטיגע אינפארמאציע געברענגט מיט א מקור, וואס איינער וועט מעקן פאר פארטייאישע סיבות אָדער אָן אָנגעבן אַ סיבה. אויב איז קלאר אז דער מאטיוו אז פארטייאיש אדער פערזענליך דאן איז דאס וואנדאליזם. לייגט יענעם א ווארענונג אין זיין רעדן בלאט. זייט אויפמערקזאם אז עס איז נישט קיין וואנדאליזם אויב האט יענער געמיינט אויף צו פארבעסערן. גייט בדרכי נועם און פרעגט זיך אן ביי יענעם וואס זיין כוונה איז געווען.
עס וועט אייביג זיין יחידים מיט שמאָלע אַגענדעס וואָס וועלן מעקן גוטע זאַכן און שרייבן פאַלשע אינפאָרמאַציע. דאָס מערהייט באנוצער וואָס קומען זיך צוזאַמען אויף איין פּלאַץ זיך דורכרעדן, ווערן זייערע פּערזענליכע דיפערענצן פאַרמינערט קעגן דעם מעכטיגען רוב פון זייערע שותפות'דיגע ריכטיגע דעות און אינפאָרמאַציע. קומט אויס אַז סוף טאָג וועט דער אמת זיגן.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די פאלטשע, פּערזענליכע אדער פארטייאישע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט. אויב באַשליסט א ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק ווענד אייך צו אן אדמיניסטראטור אדער ווארט אביסל ביז דער וויכוח וועט זיך אפשטילן.
דער נושא פון ר' אהרן און ר' זלמן לייב טייטלבוים איז איין אזא ענין וואס טוט זיך אָפּ קאמפן צווישן זיינע חסידים און מתנגדים. אבער דאס ווערט כסדר פאראכטען אהין און צוריק. עס איז ראטזאם אין די פעלער צו זיין שטארק פארזיכטיג זיכער צו מאכן אז מען לייגט אמת'ע, און נייטראלע אינפארמאציע. מיט איינגעהאלטנקייט און אויסגערעכנטקייט וועט דער אמת'ער בילד ארויסקומען פון אלע צדדים אין דעם ענין.
טעכנישע הילף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
העכער יעדן ארטיקל איז דא פינף צינגלעך: 1. ארטיקל 2. שמועס 3. לייענען 4. רעדאַקטירן 5. ווײַזן היסטאריע.
איר קוועטשט אויפן פערטן צינגל: רעדאַקטירן, און הייבט אן מעקן איבערשרייבן ככל הטוב בעיניך. אלע אייער ארבעט גייט אריין אין דער היסטאריע, וואס יעדער איינער וועט קענען זען אין דעם "ווײַזן היסטאריע" צינגל, און דאס צוריק טוישן דארטן מיט איין קוועטש.


text:
שערי חסד
שערי חסד געגנט איז אן אלטע געגנט אין ירושלים, וואו אסאך גדולים האבן געוואוינט דארט, געגרינדעט און תרס"ח ס'געפינט זיך אין שכינות מיט שכונת רחביה.
די הויפט שול, וואס מ'האט געעפנט ביי דער גרינדונג פונעם געגנט, איז די גר"א שול, וואו עס געפינט זיך די "שטיבלעך" פאר מנינים. אין תר"ץ האבן די חסידים אויפגעשטעלט די קהל חסידים שול.
פון די גדולים וואס האבן דארטען געלעבט זענען:
- הרב שלמה זלמן אויערבאך
- הרב שלום שוואדראן
די ישיבה מעלות התורה פון רבי שמואל אויערבאך איז דארט, אויך די "מדרש שמואל" ישיבה פון הרב בנימין מאסקאוויטש.