text:
אַ חסידישע קאַסירערין דריקט אויס איר אומצופֿרידנקייט וועגן אַ קונה מיט אַ נישט-צניעותדיק קליידל.
Starring, written, directed, & edited by https://www.youtube.com/c/flatbushgirl
א פראסטיגע קעלט הערשט אינדרויסן. די ערד מיט די נאקעטע ביימער זענען באדעקט מיט שניי. „מלאך וועטער‟… אזוי רופט דאס מיין מאמע זאל לעבן.
אינעווייניג אין שטוב גרייט מען זיך צום יום טוב חנוכה. די מנורה מיט די פוץ געצייג זענען שוין ארויסגענומען פון שאנק. די לאטקעלעך טאנצן אין טאפ אין די הייסע אויל שפריצט איבערן קיך. מען זוכט אױס די דריידלעך מיט די קוויטלעך און מען גרייט צו דעם בינטל דאלארן אויסצוטיילן פאר חנוכה געלט. עס איז די צייט פון יאר וואס משפחות פארברענגען צוזאמען, זינגען ביי די חנוכה ליכט, און פראווען די אזוי גערופענע חנוכה פארטיס.
„מזל טוב, מזל טוב! לעפקאוויטש האט א שידוך געטאן מיט יאקאבאוויטש!!!‟
„פששש, אזא שיינע שידוך! ממש פערפעקט!‟
„א טשטאשקע פון א בחור, ממש א תלמיד חכם! און אזא געלונגענע מיידל, א לערערין, זייער א זיסע, קײן עין-הרע!‟
„און די צוויי מחותנתטעס זענען פונעם זעלבן קלאס אין סקול און איצט טרעפט מען זיך אין פריידן!‟ אזעלכע נייעס הערט מען כסדר ביים חסידישן עולם. משה מיט יענקל האבן א שידוך געטאן, ברוך און זרח האבן א שידוך געטאן… און עס ציט זיך א גאלדענע קייט.
עס איז פרשת נח אויף דער וועלט! אין דער סדרה האט דער אויבערשטער באפוילן נח'ן צו בויען א תיבה כדי זיך צו ראטעווען פונעם שרעקליכן מבול וואס האט געדארפט אומברענגען דעם גאנצן דור און ריינוואשן די וועלט. עס שטייט: נח איש צדיק תמים היה בדורותיו. נח איז געווען א צדיק אין זיינע דורות. מפורשים טייטשן דאס אויס אז לויט די שוואכקייט און פילע זינד פונעם דור איז נח געווען א צדיק נעבן זיי. און דער אויבערשטער, א בעל רחמים, האט נישט געוואלט אפווישן אינגאנצן די וועלט, האט ער געזוכט ביי וועם ער קען טרעפן עפעס גוטס און ער האט עס געטראפן אין נח. און ער האט דאן באפוילן פאר נח צו בויען א תיבה און זיך אריינציען מיט זיין הויזגעזינד, חיות און בהמות. און אזוי איז ער געראטעוועט געווארן פונעם מבול.
רעדנדיג אזוי פון נח האב איך זיך דערמאנט אין דער באקאנטער פראזע „נח מיט זיבן גרייזן.” פאר די וואס ווייסן נישט, ניצט מען דאָס דאזיגע ווערטל ווען איינער מאכט א סך טעותים און גרייזן אויף א גרינגע קלייניגקייט. ווי צום ביישפיל דאס ווארט נח איז גאר א פשוטע ווארט וואס באשטייט פון אינגאנצן צוויי אותיות. און אז איינער קען באווייזן צו מאכן זיבן טעותים אין אזא ווארט, לאמיר נאר זאגן — צו קלוג איז ער נישט. איז מיר פלוצלונג איינגעפאלן א מוראדיגע זאך. די פראזע קען גאר האבן א טיפערן באדייט. נישט נאר איז דאס געגליכן צו נח צוליב די קורצקייט פון זיין נאמען, נאר מען קען דאס אויך פארגלייכן צו זיין כאראקטער. נח איז אליין געווען פיל מיט „גרייזן‟, דאָס הייסט — חסרונות און אומפערפעקציעס. א מענטש מיט פעלערן פונקט ווי אונז אלע. א מענטש צווישן אלע מענטשן וואס האבן אמאל געמאכט „גרייזן‟ אין זיין לעבן. און טראץ דעם אלעם האט אים דער רבו"שע אויסדערוויילט צו בלייבן אויף דער טריקעניש און אויפשטעלן נייע דורות.
מען קען פון דעם ארויסלערנען א געוואלדיגע זאך: זוכן די גוטס אין יעדן איינעם. אין א וועלט פון אזויפיל שנאה און אכזריות דארפן מיר אויפזוכן די גוטע מענטשן. די פארפייניגטע צובראכענע מענטשן. די צוקלאפטע מענטשן „מיט זיבן גרייזן‟ אדער מער. און זיי אויפהייבן העכער פונעם מבול פון צרות מיט א שמייכל און א גוט ווארט. מיר האבן אלע אונזערע פעלערן און מיר ווילן נישט קיינער זאל אונז אנקוקן דורך אונזערע „גרייזן‟. און אפילו אונטער דעם אכזר און דעם שונא איז דא א גרייזיגע צובראכענע מענטש וואס זיינע טעותים האבן אים פארהארטעוועט. דארף מען זוכן ווי מען קען זיי ווייך מאכן מיט ליבשאפט און פארשטאנד. אינאיינעם וועלן מיר זיך ארויסראטעווען פון אונזער מבול, דעם גלות, און אויפבויען אונזער תיבה, דער בי"המק במהרה בימינו אמן!
ערב יום כיפור איז א מנהג צו „שלאגן כפרות‟. דאס הייסט, א מאן נעמט א האן, און א פרוי נעמט א הינדל, און מ'דרייט דאס ארום א פאר מאל איבערן קאפ און אזוי גיט מען איבער די עבירות פארן האן/הינדל און דערנאך טראגט מען עס צום שוחט און דאס איז א כפרה פאר די עבירות.
איך קען א ביסל פארשטיין דעם קאנצעפט אז מען נעמט א קרבן פאר די עבירות אבער די וועג וויאזוי מען באהאנדלט דעם קרבן, דער רבו"שע זאל אונז באהיטן! דער האן גיט דאך אוועק זיין לעבן פאר דיינע זינד. א ביסל רחמנות און מיטגעפיל מעג מען נאך האבן צו דעם באשעפעניש. און אפילו דאס רעספעקטירן. א קוש געבן אנשטאט א שטויס! (א סך חסידים פירן זיך ביים סוף צו געבן דעם האן/הינדל א שטויס און זאגן „דיר צום טויט און מיר צום לעבן‟). און בכלל דאס רופן שלאגן כפרות קלינגט זייער בייז. מיר דארפן דאס אנהייבן רופן מקיים זיין כפרות!
עס איז דא נאך א מנהג פון פטור ווערן פון עבירות און דאס איז תשליך! ביי א סך יידן פירט זיך אז מע גייט צו תשליך אום ראש השנה אבער נישט אלע באווייזן עס. קען מען אויכעט גיין עשרת ימי תשובה. מען גייט צום וואסער און מען ווארפט אריין ברעקלעך און מען טרייסלט אפ דאס קלייד און אזוי ווארפט מען אוועק אלע עבירות און וואסער אריין.
פארשטייט זיך אז מען דארף נאך אלץ תשובה טון א חוץ די אלע מנהגים ווייל אז מען טוט אן עבירה קען מען נישט באשולדיגן דאס הינדל אדער די ברעקלעך אין וואסער. עס גייט נישט אזוי, אבער מיר ווייזן כאטש פאר'ן אויבערשטן אז מיר ווילן זיך אפטרייסלען פון אלע אונזערע שלעכטע מעשים און זיין בעסערע מענטשן. זאלן מיר אלע זוכה זיין צו א זיסן לעכטיגן יאר מיט אלעם גוטן, אמן!
עס איז א געהעריגער טאג אינעם לופט-פעלד אבער נישט פונקט ווי געווענטליך. עס זענען דא א סך מער חסידים און אלע סארטן אידן: אלערליי לבוש און אלע קאלירן יארמולקעס. אין דער זייט זיצט א אידל מיט זיין פידל און זינגט א ברסלב’ער זמר, אינעם אנדערן עק זיצט א אינגערמאן פאר'דביקות'ט אין א ליקוטי מוהר”ן ספר'ל.
אויף לינקס איז דא א מנין מנחה און אויף רעכטס — א גרופע בחורים וואס צעטיילן זיך מיט ציגארן וואס מען האט זיך איינגעהאנדלט פאר א גוטן פרייז אין „דוטי פרי‟ מארק. אונטער די פיס לויפן קליינע אינגעלעך און שפילן „גלחים, לויפטס!‟. וועט איר פרעגן וואס איז דא געשען? וועל איך אייך זאגן: ס'איז אומן ראש השנה.
ר' נחמן מברסלב זצ"ל האט געזאגט: „ראש השנה שלי עולה על הכל. ראש השנה ביי מיר איז גרעסער פון אלעס.‟ ווי דער רבי זאגט ווייטער: „יא געגעסן, נישט געגעסן, יא געדאוונט, נישט געדאוונט, אבער יעדער דארף זיין ביי מיר ראש השנה.‟
די ברסלב’ער חסידים פירן זיך שוין אזוי יארן לאנג — עולה רגל זיין קיין אומן צום רבינס ציון כדי צו פועלן ביי אים א גוט געבענטשט יאר. ווי ס'שטייט אין די ספרים, זענען די צדיקים ווי אדוואקאטן. און ווער וויל דען נישט האבן א גוטן אדוואקאט צו פועלן א זיס יאר.
(לויט וואס איך האב געהערט פון מיין חשובן מאן וואס איז א ברסלב'ער) זיצן טויזענטער אידן און בעטן און וויינען. זיי רייסן איין וועלטן און פועל'ן אויס ישועות מיט רפואות פאר זייערע ליבסטע. אנדערע זיצן מיט א תהילים און חזרן דאָס איבער און איבער. אידן זינגען צוזאמען. מען טאנצט אין שפרינגט. און די שענסטע זאך איז — אז מען זעהט אלע מיני אידן זענען באחדות, נישט קיין חילוק וויאזוי זיי זעען אויס אדער וואס פארא לבוש זיי טראגן. עס איז ממש א בליק וויאזוי ביאת המשיח וועט אויסקוקן און ווי מען וועט זיך דארט פארטראגן.
א מאל הערט מען פון געוויסע מענער וואס זיצן אינדערהיים: „ס'איז נישט נארמאל איבערצולאזן די ווייב א וואך און זיך אוועקפארן!‟ נאר דער זעלבער ייד וועט אפשר אליין פארן דריי וואכן קיין לאס ווייגאס אדער אנדערע פלעצער — כלומפר’שט פאר „ביזנעס‟ — און ער טוט דארט כל מיני עבירות — און דאס איז ביי אים הונדערט פראצענט אקעי. אבער קיין אומן אויף א פאר טאג — חלילה וחס! נעבעך זיין ווייב…
אבער אין דער אמת'ן קען מען אים דאך פארשטיין. מן הסתם גייט ער פשוט אויס פאר קנאה און ער וואלט געלאפן אויף אלע פיר, ווען ער קען. עס קען גאר זיין אז זיין בני בית לאזט אים נישט פארן. ווייל ווי קען א ייד נישט זיין אינדערהיים אויף יום טוב? איי, יארן צוריק ווייסן מיר זענען חסידים כסדר געפארן צום רבי'ן אויף יום טוב? די היינטיגע פרויען זענען שוין קליגער און געטרויען נישט די מענער. און דאס קען מען אוודאי אויך פארשטיין.
אבער פאר די וואס האבן יא די זכי' צו פארן, איז דאס א מורא'דיגע איבערלעבעניש! און איך קען אייך פארזיכערן אז איך האב געזען א גרויסן חילוק אין דער הצלחה פון מיין גוטן מאן אין די יארן וואס ער איז געפֿארן קיין אומאן. ר' נחמן'ס כח און השפעה איז נישט אוועקצומאכן. און נישט קיין וואונדער, אז מע זעט ווי ר' נחמן קען צוזאמברענגען אזויפיל סארטן אידן באחדות…
זאלן מיר טאקע אלע דערלעבן, אין זכות פונעם רבי'ן, צו האבן א כתיבה וחתומה טובה און א גוט געבענטשט יאר.
אנגסט (anxiety) איז ווי א תפיסה אן אן ארויסגאנג.
א פאניק וואס נאגט אין מח.
א שטימע וואס הילכט אפ ווי א דונער מיט א ווידערקול.
א שטריק וואס דערשטיקט דעם האלדז — צוביסלעך.
א באמבע וואס באכעט אין הארץ.
א דיבוק וואס מען פארכט איום ונורא.
א פערזענליכע אפאקאליפסיע.
מען שפירט ווי מען גייט אויס צוביסלעך. עס נעמט איבער דעם מח און לאזט נישט קיין ארט פאר רעאליטעט. די הארץ קלאפענישן ווערן שטארקער, די אויגן — פארבלענדט, דער אטעם — שווערער, און דער האלדז — טרוקענער. מען פראבירט זיך בארואיגן מיט א טיפן אטעם אבער דאן הייבט מען אן טראכטן אז עפעס שטעקט אין האלדז און די מחשבות הויבן אויך אן לויפן. מען ווייסט שוין אליין נישט וואס איז עכט און וואס נישט און דאס מאכט דעם מענטש הילפלאז.
אנגסט לאזט נישט דעם מענטש לעבן רואיג. עס לאזט נישט דעם מענטש גיין אין ערגעץ. מען קען זיצן ביים ברעג ים און די וועטער איז הערליך, ס’בלאזט א ווארימע ווינטל און די זון גלעט דעם פנים מיט ליבשאפט, אבער אויב טוען די געדאנקען לויפן העלפט נישט גארנישט.
אוי וויי, אפשר וועל איך ווערן פארברענט פון די זון… אפשר איז דער מענטש וואס זיצט נישט ווייט פון מיר א מערדער און פלאנט שוין מיין טויט… אפשר גייט א שארק פיש ארויסטאנצן פון וואסער און מיך אויפעסן… אפשר גייט פלוצלונג פון ערגעץ ווי ארויסוואקסן א טעראריסט און אנהייבן שיסן… און אזוי רוישט דער מח אזוי ווי די כוואליעס פונעם וואסער וואס קראכן אריין אינעם זאמד ביים ברעג.
א מענטש וואס ליידט נישט דערפון וועט קיינמאל נישט פארשטיין ווי שווער דאס איז צו באקעמפן. יעדן טאג איז דאס אן עקסטער געראנגל פאר זיך. א קריג מיט די מחשבות. מען פראבירט אוועקשטיפן געדאנקען וואס הייבן אן אריינקריכן ווי קליינע ווערימלעך. מען פראבירט כאפן א טיפן אטעם. אבער נאך דעם וואס עס הויבט זיך אן און עס נעמט איבער, איז שוין זייער שווער ארויסצוגיין דערפון. עס קומט אפט פון צופיל אריינטראכטן און אפילו מען זאגט זיך: טראכט נישט דערפון, העלפט עס נישט אלעמאל.
מען זאגט: אן איינרעדעניש איז ערגער ווי א קרענק. מען כאפט אפילו נישט ווי טיף איז דער טייטש פון די ווערטער, און וואס פארא גרויסן מוסר השכל מען קען דערפון ארויסנעמען. ווען א מענטש ליידט, ליידער, אויף א פיזישע קרענק, באקומט ער נאר חיזוק און גוטע ווערטער מיט וואונטשן. אבער אויב ליידט איינער ל"ע פון א גייסטישע קרענק דאן זאגן מען וועגן אים: „עעע, ער איז א משוגענער…‟; „עעע, ער האט צוטאן מיט די נערוון…‟ „אאא, מאכטס זיך נישט נאריש; עס איז נאר אן איינרעדעניש‟. עס איז פונקט אזוי וויכטיג זיך צו האלטן גייסטיש געזונט ווי פיזיש. און אויב איז עס אמת וואס מען זאגט אז אן איינרעדעניש איז ערגער פון א קרענק דארף מען אוודאי און אוודאי מחזק זיין די וואס ליידן דערפון אדער סיי וועלכע גייסטישער פראבלעם ווייל ס'איז דאך טאקע ערגער פון א קרענק.
אזויפיל מענטשן ליידן אויף גייסטישע קרענק און קיינער ווייסט נישט דערפון. מען שטעלט אן א פנים פונדרויסן כאילו אלעס איז וואול און גוט, אבער פון אינווייניג עסט דער מענטש זיך אויף, פילט זיך צובראכן און קיינעם פאלט אפילו נישט איין וואס גייט פאר. און א סך מענטשן, ליידער, באקומען נישט די ריכטיגע הילף און באהאנדלונג [treatment] ווייל זיי שעמען זיך דערמיט.
אבער פארקערט — דאס איז בכלל נישט קיין בושה! איך פארשטיי נאכנישט פארוואס דאס איז מער א בושה ווי א פיזישער קרענק. מיר דארפן מער רעדן דערפון כדי אז די וואס ליידן דערפון זאלן זיך נישט פילן אזוי אומבאקוועם דערמיט. זאל דער אויבערשטער העלפן מיר זאלן אויסגעלייזט ווערן פון אונזערע אייגענע תפיסות און צוקומען צו אמת'ע מנוחת הנפש. אמן.
אויפוואקסנדיג אין א חסידישער פרומער שטוב, איז נישט געווען קיין סך פארוויילונגען און אקטיוויטעטן ווי, למשל, טעלעוויזיע, אינטערנעט, טעאטער, קאנצערטן, צירקן… אד"ג. אונז זע’מיר געווען צופרידן מיט דער סעריע „דערציילונגען פון צדיקים‟ און קאסעטן פון ר' לייבל וויינשטאק!
איך בין נישט זיכער אויב דאס איז א מעלה אדער א חסרון!
פון איין וועגס פיל איך ווי איך האב פארפאסט אזוי סך, אבער פון דער אנדערער זייט וואלט איך קיינמאל נישט אויפגעגעבן די שעהען וואס איך בין געזעסן צוגענאגלט צום טעיפ רעקארדער און אויסגעהערט זעמל פון „די לעצטע געדאנק‟ — א שפיל פון שושן פורים וואס איז רעקארדירט געווארן אויף קאסעט און פארקויפט געווארן אין אלע געשעפטן. זעמל איז דער נאמען פון איינעם פון די כאראקטערן. איך פלעג זיך צוהערן און נאכדעם עס נאכגעזאגט ווארט ביי ווארט, און יעדע מאל עקסטער זיך צעקאטשעט פאר געלעכטער ווען זעמל רעדט פון זיין באבע צירל: „מיין באבע צירל איז א מורא'דיגע צדיקת! זי גייט ארויס יעדן אינדערפרי מקדש זיין די לבנה…‟. אדער ווען ער גרויסט זיך מיט זיין זון: „אקיי, בייטאג לערנט ער נישט, אבער ביינאכט לערנט ער ימים ולילה…‟. די דאזיגע מאמענטן וואלט איך ווען קיינמאל נישט געהאט אויב וואלט איך זיך צוגעהערט צו „מיקי מויז‟ אדער „גרויסער פויגל‟ (ביג בערד).
ווען איך האב ערשט געהערט פונעם ווארט אינטערנעט איז דאס מיטגעקומען מיט ווערטער ווי טריפה, גע'אסר'ט, טמא, רחמנא לצלן…
די קהילה מאכט דעם אינטערנעט אויסזען אזוי שרעקעוודיג אבער אינטערעסאנט! מען האלט ריזיגע אסיפות אויף דעם און מען נעמט נישט אן קינדער אין חדרים און שולעס צוליב דעם. מען איז כסדר פארנומען צו טראכטן מיט וואס נאך מען קען אויפקומען צו באקעמפן דעם אינטערנעט. מאכנדיג אזא גרויסן רעש דערפון, כאפן זיי נישט אז אין די זעלבע צייט טוען זיי דאס פראמאטירן און מאכן דעם עולם זאל דאס דווקא שטארק וועלן.
זייענדיג א קינד אין די צענערלינג יארן האט מיר דאס מוראדיג געצויגן. דעם נייגער און דאס לעכצן פאר עפעס אינטערעסאנט האט מיר געשעפשעט און אויער. איך האב זיך זייער געוואונדערט. וואס איז דאס די אינטערנעט? וואס זעט מען דארטן? עס האט מיר גענאגט און געלעכערט אין קאפ אזש איך האב זיך שוין מער נישט געקענט איינהאלטן. איך בין ארויס אויף א מיסיע צו געוואר ווערן וואס איז שוין אזוי אינטערעסאנט אויף דעם אינטערנעט וואס מיר טארן נישט זען? גאר אנטוישט בין איך געווען די ערשטע מאל איך האב זיך געזעצט צום טריפהנעם אינטערנעט! עס איז נישט געקומען צו פליען קיין לבנות מיט שטערנס אזויווי איך האב געמיינט וועט געשען. א בלאנקע ווייסע פאפיר איז געווען פאר מיינע תמימות'דיגע אויגן.
היינט קען איך מיך נישט באגיין אן דעם אינטערנעט. ווי אזוי וואלט איך געהאט צייט צו ערליידיגן און איינקויפן אלעס וואס איך טו דורכן אינטערנעט? און ווי אזוי וואלט איך זיך באגאנגען אן ר' גוגל? ווען איך ווייס נישט עפעס און איך פרעג גוגל'ען האט ער שטענדיק גלײך אַן ענטפער פאר מיר. עס מאכט פשוט דאס לעבן גרינגער.
מיר איז איצט זייער קלאר אז ווער עס זוכט זיך צרות, אדער ווער עס זוכט צו זינדיגן, קען דאס טרעפן אן דעם אינטערנעט!
ווער עס איז געווען אין רוב חסידישע מיידל קעמפס ווייסט וואס יום עיון איז. צוויי טעג פאר תשעה באב נעמט מען צוזאם אלע מיידלעך פון קעמפ און אנשטאט אקטיוויטעטן, הערט מען אויס דרשות א גאנצן טאג! האט איר שוין אמאל פראבירט זיצן אויף א הארטן באנק פאר צוועלעף שעה א טאג און אויסהערן איינעם דרשנ'ען? לאמיך אייך זאגן, עס איז גאר אומבאטעמט. איך וואלט געזאגט עס איז ממש „פיינפול‟. מען ברענגט פארשידנארטיגע באוואוסטע רעדנערינס פון די חסידישע קרייזן און זיי רעדן פונעם חורבן, וויפל מיר האבן געזינדיגט און דערפאר איז געקומען אויף אונז דער גלות און וואס מיר קענען פארריכטן צו ווערן אויסגעלייזט פונעם גלות.
עס הויבט זיך אן אוודאי מיט די „איי מעיק-אפ‟ (אויגן-קאָסמעטיק). די אידישע מיידלעך האבן זיך געפארבט די אויגן און דאס האט מוראדיג דערצערנט דעם אויבערשטן. דערנאך קומט מען מיט נאך ראיות, אז די צרות זענען צוליב דעם וואס מיידלעך האבן זיך באשפריצט מיט פארפומען און געווירצן. און יעדעס יאר עקסטער פארגעסט מען נישט צו דרשנען וועגן די קלאפעדיגע שיך וואס די מיידלעך טראגן. ווען זיי האבן שפאצירט אין גאס האט די קלאפעריי געמאכט א הויכע גערודער און דאס איז גאר אומצניעותדיג.
א פאר וואכן צוריק האב איך ארויפגעשטעלט א קליינע ווידיא וויאזוי איך זינג א חזנות שטיקל אויף מיין אינסטאגראם און דער עולם איז דאס זייער געפעלן און פארלאנגט צו הערן מער. אין דער אמת'ן בין איך נישט אזוי אריינגעטאן אין די סארט מוזיק, נאר מיין עלטערע שוועסטער פלעגט זיך אלץ צוהערן צו חזנות און איך האב אביסל אויפגעכאפט. סוף כל סוף האב איך ליב אלע מינים מוזיק און קונסט (ארט).
For more Riki Rose Music, go to
Facebook: Riki’s Music and Musings
Twitter: @Riki_Rose
Instagram: @rikirosemusic
Snapchat: @riki_rose
אין א ראד פון בענקלעך און ניוגאד'ס, ליגשטולן, אויפן גראז אין די קאנטרי, זיצט א גרופע אויסגעמוטשעטע אידענעס, פרויען און יענטעס און רעדן פון די קוראנטע געשעענישן און נייעס וואס איז נאכנישט אנגעקומען צו „קול מבשר‟ אדער וואס די מענטשן פון די מעשה ווייסן נאך אליינס נישט דערפון…
וועלכע לעפקאוויטש האט, למשל, א שידוך געטאן מיט וועלכע יאקאבאוויטש, אדער אויב זיי גייען א שידוך טאן… צי פרידמאן האט זיך צעשיידט, צי ווערצבערגער האט זיך געגט… דבורה יוכבד האט געקויפט א bugaboo וועגעלע אויף באָרג, און חנה צירל האט געקויפט א זעקס טויזענט-דאלערדיגע אנצוג (אוודאי און שווארץ)… ביילא שיינדלס טאכטער האט זיך „נעבעך‟ אויסגעטאן דאס שפיצל און אנגעטון א שייטל! (יעצט איז זי העפּי?!) ברכה משכט'ס זון „נעבעך‟ קוקט אויס ממש ווי א שייגעץ מיט דעם קליינעם גויישן קאפל (אזוי דערציילט מיר א גוי, אז ער איז געווען אין תפילה און אלע גויים האבן געטראגן דעם קאפל!)
און פונקט ווען צפורה קריינדל מיינט שוין אז ענדליך ענדליך קען זי פארברענגען און לאכן אן א שטער, צעקלינגט זיך איר קליינע פינקע [ראזע] קינדער-מאניטער און עס הילכט אפ א יאמערליך געוויין פון די אנדערע זייט. מיט גרויס פאניק און יאגעניש הייבט זי זיך אויף פון איר באקוועמע זיץ און לויפט אריין אין באנגעלוי צו בארואיגן דאס קינד.
חשוב'ע אידישע פרויען און מיידלעך! וויבאלד עס דערנענטערן זיך די זומער טעג, און די וועטער ווערט שוין אביסל ווארימער, ווילן מיר אייך דערמאנען צו זיין עקסטער פארזיכטיג אין משמרת הצניעות, און מאכן זיכער נישט חלילה צו ציען קיין אויפמערקזאמקייט פון מענער!
קודם כל די לענג פון די קליידער דארף בלייבן די זעלבע ווי א גאנץ יאר. פיר אינטשעס נאך די קניען, פארשטייט זיך. און אויך די קאליר זאל זיין א טונקעלערע קאליר. ווייס, געל, אדער סיי וועלכע ליכטיגע קאלירן איז מער אויפאלנד, שרײַעדיק, און איז קעגן די הלכות פון צניעות! עס איז דא אזאנע סארט שעסלעך, האַלבקליידלעך, וואס איז פון א לייכטערע סחורה, עס רופט זיך סלינקי. זייט וויסן אז דאס איז גאר אומאיידל ווייל דאס קלעפט צום גוף און אנטדעקט די פארעם פון א פרוי. און א אידיש מיידל ברויך זיין באשיידן און באהאלטן. עס איז דא צו קויפן קליידער פון א לייכטערע קאטאן סחורה. די זעלבע מיט טי-שורטס.
„העלא?‟
„יא, ווער איז דעיס?‟
„רבקה'לע.‟
„אהההה, רבקה'לע…‟ מען קען הערן די צומישטע געפילן פונעם אנדערן זייט טרייבל. דאס לעכצן און ליבשאפט. פון איין זייט איז זי באגייסטערט און איבעראשט מיט פרייד צו הערן פון איר טאכטער. פון די אנדערע זייט קען מען הערן די ווייטאג און בענקעניש. די אנטוישטקייט, אבער אויך די האפענונג אז איר טאכטער וועט זיך נאך צוריקקערן צו אירע וועגן.
ווען א טאכטער רופט געווענטליך אן איר מוטער איז עס א פשוט'ע און אן אפטע רוף. אמאל פאר א רעצעפט, אמאל פאר א גוטע עצה און אסך מאל סתם אזוי א שמועס צו טאן. אבער פאר מיר איז דאס נישט אזא גרינגע פעולה. יעדעס מאל איך האלט דעם טרייבל און קוועטש אריין די נומערן, ציטערן מיינע הענט. די געפילן רוישן, און די ענקזייעטי רוקט זיך אן! שולד געפילן, ווייטאג, בענקעניש, אויפרעגעניש, באליידיקונג און דעפרעסיע הייבט אן מיר צו מוטשען און נאגן. איך שעפשע א תפילה אז מען זאל נישט ענטפערן, כדי איך זאל דאס קענען אפשטופן אויף שפעטער. און אז ענטפערט מען שוין יא נעם איך זיך צאם די קוראזש און איך קלאר מיין שטימע אז מען זאל נישט קענען הערן וואס עס גייט יעצט פאר פון די אנדערע זייט.
אז ס'גייט דער שמועס: „נו, וואס מאכט מען עפעס פאר יום טוב?‟, איז עס א גוטע טאג. אבער ווען עס הייבט זיך אן מיט „נו, וואס וועט זיין?‟ אדער „ווען זעהט מען שוין נחת?‟ געבט דאס א ציפ אין הארץ. ווען גייט שוין דער לעכטיגער טאג קומען ווען איעדער וועט איינזען אז איך בין מיך און דאס גייט זיך נישט טוישן? ווען גייט מען מיך שוין אננעמען פאר דעם וואס איך בין?
איך פארשטיי אז צו בעטן דאס פון די גאנצע וועלט איז וויאזוי מ'זאגט בלע"ז: „טו מאטש טו עסק‟. אבער כאטשיג מיינע עלטערן. און טראץ דעם אלעם שפיר איך זיך נאך אזוי שולדיג פאר'ן וויי טאן מיין ליבע פאטער און מוטער. עס שטערט מיר זייער אז איך שאף זיי אזויפיל עגמת נפש, און הלוואי ווען איך קען דאס טוישן. אבער איך קען נישט טוישן ווער איך בין. דער רבו"שע האט מיר אזוי באשאפן. איך בין נישט אויסגעשטעלט פאר אזא סארט לעבן ווי מיין משפחה, אבער דאס מיינט נישט אז די ליבשאפט איז קלענער.
עס רייסט מיר מיין הארץ א יעדעס מאל מיין טייערע מאמע זאגט: „ווען וועל איך דיך שוין זעהן?‟ אבער אין אמת'ן וויל זי מיך נישט זעהן וויאזוי איך זעה אויס א יעדן טאג. זי וויל מיך זעהן פארשטעלטערהייט מיט די שמונה בגדים. זי וויל אזוי שטארק האבן א בונד מיט איר טאכטער, אבער די טאכטער וואס זי וויל האבן א שייכות מיט עקזיסטירט נישט. זי איז א פארשטעלאכץ און א פארעם פון וואס מען האט איר געצוואונגען צו זיין. די רבקה'לע וואס זי האט געקענט איז קיינמאל נישט געווען עכט. די רבקה'לע וואס שפרייט אויס אירע פליגלען און טוט פליען היינט — וויל זי נישט קענען.
טייערע אידישע עלטערן, איך בעט אייך: נעמטס אן אייערע קינדער וויאזוי זיי זענען. און אז זעהט איר אייער קינד הייבט אן גיין אויף אן אנדערן דרך, העלפט זיי ארויס און געבט זיי חיזוק זיי זאלן קענען טרעפן זייער פלאץ אויף דער וועלט. מען קען נישט צווינגען אלע קינדער צו זיין די זעלבע. דער אויבערשטער האט יעדן באשאפן אויף זיין אייגנארטיגע אופן און פארעם, און יעדער האט א רעכט צו לעבן אמתדיג מיט זיך און נישט א פארשטעלטן לעבן. אפשר אזוי וועט זיין והשיב לב אבות על הבנים ולב בנים על אבותם. און דעמאלטס וועלן מיר זוכה זיין צו הנה אנכי שלח לכם את אליהו הנביא!
ריקי מאַכט זיך איבער האַרט פֿאַר אײַערע אויגן.
מורי ורבותי, מיט לויב און דאַנק צו השי"ת, וויל איך אייך באקאנט מאכן מיט גאר א חשובע פערזאן — דאס בין איך, ריקי רויז! א פשוטע אידענע פון דריי און צוואנציג יאר מיט גרויסע חלומות.
איך פראביר צו טאן אלעס. אחוץ פון זיצן צען שעה א טאג אין אן אפיס טו איך שרייבן, זינגען, מעיקאפ, קאכן, באקן (אין אמת'ן אריין די איינציגסטע סיבה פארוואס איך גלייך צו באקן איז כדי כ'זאל קענען עסן פון די היימישע געבעקס), מאכן בילדער, שטיין פאר'ן בילדער-מאכער און לאזן יענעם כאפן בילדער פון מיר (מאדעלינג בלע"ז). מיין באליבסטע אקטיוויטעט איז צו מאכן וויצן און ברענגען א שמייכל צו מענטשנס פנים'ער.
איז פרעגט איר וואס איך טוה? ווי זאגט מען נאר? אביסל פון אלעם!
זייענדיג פון א גאר חסידישע אטמאספערע, פיל איך ווי די פרויען זענען דיסקרימינירט און האבן נישט א מיינונג. עס איז העכסט צייט פאר א טויש און איך האף צו האבן א גוטע השפעה אויף די אלע אידענעס וואס האבן עפעס צו זאגן און האלטן זיך צוריק. צוזאַמען וועט אונזער קול אָפהילכן אין א מוראדיגן אמן!


c: text/html

text:
אינדיום
אינדיום (Indium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל In און אטאם נומער 49. אינדיום איז א מעטאל.
ניצט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער פארשפרייטער ניץ פון אינדיום איז איז געווען אין די מאטארן פון עראפלאנען בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. דערנאך, איז געוואקסן די פאדערונג פאר אינדיום אין :
- אַפּפליקאַציעס אין די האלב-דורכפירער אינדוסטריע.
- דעקן LCD.
- ניצן פון געשמעלץ מיט א נידעריקן שמעלצפונקט. א געשמעלץ פון 24% אינדיום מיט 76% גאַליום איז פליסיק ביי צימער טעמפּעראַטור.
- שפיגלען באדעקט מיט אינדיום האָבן אַ מעלה איבער זילבער, ווייַל עס איז מער קעגנשטעליק פון ווערן צעפרעסן.
- פילטערן ליכט אין נאטריום לאמפן.
באווארענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ריין מאַטאַלישיא איז נישט גיפטיק. אינדיום פארבינדונגען, אבער, זענען יא גיפטיק, למשל: InCl3 און InP פארבינדונג ווער גערעכנט גיפטיק און פאראורזאכט ראַק.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
טאני סנאו
טאני סנאו (געבוירן זשון 1 1955) ער איז דער ווייסער הויז אפיציעלער ספאוקסמאן פארן בוש אדמיניסטראציע פון איצטיגער פרעזידענט דזשארדזש דאבעליו בוש.
ער איז געווען א גרויסער קאנסערוועטיווער שריפטשטעלער און קאלומניסט וואס זיינע ווערק זענען געלאפן טעגליך און הונדערטע צייטונגן דורכאויס אמעריקע פון זיין סינדיקירטער קאלום.
ער האט אויך געהאט א ספעציעלער פאקס ניוז נאכטליכע טעלעוויזיע שוי פאר זיך.
ער איז געווען דער דרשה שרייבער פונעם פאטער דער געוועזענער פרעזידענט זשארדזש הערבערט בוש.
ער פלעגט אסאך אריינזיצן פאר ראש לימבאו ווען לימבאו איז געגאנגן וואקאציעס.
דערנאך האט ער געהאט זיין אייגן סינדיקירטער ראדיאו שוי.
ער ליידט איצט פון קענסער.


text:
קרית מוצקין
קרית מוצקין איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל. זי געפונט זיך צפון פון חיפה, און איז איינע פון די שטעט וואס מאכן אויס די קריות, די מעטראפאלין פון חיפה. זי געפונט זיך אויפן ים פלאך, דרום פון עכו, פון דרום געפונט זיך קרית חיים און קרית שמואל, געגנטן וואס געהערן אן חיפה מוניציפאליטעט. צפון מערב געפינט זיך קרית ים און פון מזרח קרית ביאליק, וואס שאסיי נומער 4 טיילט אפ צווישן די צוויי שטעט.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, ריכטיק פאר 2008, וווינען אין קרית מוצקין 39,700 איינוווינער. אין דער שטאט געפונען זיך 20 בתי מדרשים, און צוויי מקוואות, אן אשכנזישער הויפט רב, און א ספרדישער הויפט רב.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1934, דורך חיפה מיטל קלאס פארדינער, זיי האבן געגרינדעט א פאראייניקונגס בונד פון איינוווינער, וואס איז געווארן אפגעשאפן אין יאר 1960. זיי האבן זיך גערופן מוצקין, אויפן נאמען פון א ציוניסט, מיטן נאמען ליא מוצקין. אין 1941, איז די געגנט געווארן א לאקאלע ראט, און אין 1976, געווארן א שטאט.
די אינערן מיניסטעריום, האט מערערע מאל געמאלדן פלענער, צו פאראייניקן שטעט אין דער געגנט, ווי קרית מוצקין און קרית ביאליק. אדעער פאראייניקן אלע שטעט אין קריות, צו איין גרויסער שטאט, אדער גאר פאראייניקן שטעט צו חיפה. עס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען ביז היינט.
דער היינטיקער בירגערמייסטער הייסט חיים צורי, און אין שטאטראט דינען 15 מאנדאטן.
ישראל באנען האט א באן סטאנציע אין דער שטאט, אויף דער נהריה-חיפה-תל אביב רוטע.


text:
דער פראבלעם
אין א געווענליכע געזעלשאפט איז דער בילדונג פון מענטשן א ביי-פראדוקט פונעם ערציאונג סיסטעם. דהיינו, די וועלטליכקייט און בילדונג וואס א מענטש פארמאגט קומט נישט פון א דירעקטע פארזוך צו אויפבויען דעם אייגענעם קולטור. כמעט קיינער באזוכט נישט א מוזעאום וויבאלד ער וויל ווערן געבילדעט. ווייניג ליינען דער ניו יארקער מאגאזין (א מאגאזין וועלכע ווערט בעיקר געליינט דורך הויכקלאסיגע מענטשן) וואך איין וואך אויס בלויז ווייל זיי ווילן הייסן הויכקלאסיג. רוב מענטשן'ס קולטור קומט אלס א תוצאה, א רעזולטאט פונעם מענטשן'ס נאטירליכן אינטערעקשאן מיט זיין סביבה. פארשטייט זיך אז די אינטערעסע פונעם מענטש אין זיין סביבה איז שוין יא א פראדוקט פון א מער דירעקטערע פארזוך דורך זיינע מחכנים און ערציער וועלכע פרובירן אים צו פאראינטערעסירן אין זיין יוגנט אין ליטעראטור, קונסט, וויסנשאפט, און קולטור, אבער סוף כל סוף וועט דער מענטש'ס בילדונג סוף טאג זיין א נאטורליכער פראיעקט און נישט קיין געקינצעלטער מעשה.
אלס אמעריקאנער חסידים פעלט בדרך כלל פון אונז די ביידע חלקים וועלכע געבן פאר א מענטש דעם אינטערעסע און מעגליכקייט צו ווערן וועלטליך. סיי אונזער חינוך איז אזא וועלכע איז געצילט אונז צו פאר'מיאוס'ן פון די גרויסע וועלט, און סיי אונזער טעגליכער הלוך ילך אלס ערוואקסענע מענטשן געבט אונז ווייניג וואס געלעגנהייט צו פארברייטערן אונזער קוק-ווינקל און צו אריינעמען עפעס אנדערש חוץ הוויות דאביי ורבא און מקוה נייעס. וואלטן מיר כאטש אויפגעטוישט דעם וועלטליכן קולטור מיט א רייכער אויסוואל פון דער אידישער מסורה, וואלט דער פראבלעם נישט געווען אזוי גרויס. מיר וואלטן זיך געקענט עכ"פ בויען אן אידענטיטעט אלס א חלק פון דער אידישער פאלק, על כל שכבותיה וסיעותיה. איז אבער אונזער קולטור און וויסנשאפט אזוי ארעם, אז ניטאמאל קענען זיך דאס רוב חסידישע אידן אידענטיפיצירן מיט די הייסטע נושאים וועלכע פאראינטערעסירן כלל ישראל. אפילו ווען יא (א שטייגער א טעמע ווי ציוניזם), ווערן מיר טרענירט צו קוקן דערויף פון גאר א שמאלן קוק-ווינקל נישט נעמענדיג אין אכט די פערספעקטיוון פון אנדערע טיילן פון אונזער פאלק.
עס איז נישט דא ווער ס'זאל זיך אינטערהאלטן פון דער איראניע אז א רעאקציאנערישער אידעאלאגיע ווי חרדיזם ווייסט ניטאמאל צו וואס זיי זענען א רעאקציע און קען ניטאמאל דעם א.ג. "שונא". דער מהלך פון איזאלאציע ארבעט בלויז פארן ערשטן דור וועלכע ווייסט פון וואס זי איזאלירן זיך. די צווייטע גענעראציע איז שוין אזוי אפגעריסן פונעם ארומיגן מציאות אז זיי דארפן אויסטרעפן נייע שונאים ווי אינטערנעט און צניעות וויבאלד די אמאליגע "היימישע" שונאים ווי די ציונים און נישט-ארטאדקסן (אדער מאדערנע ארטאדאקסן) זענען שוין צי אבסטראקט פאר זיי. אבער דער אמת איז אז זיך אויסברייטערן דעם מוח איז נישט נאר משום דע את אויבך, נאר אויך ווייל אפשר וועסטו גאר געוואויר ווערן אז ער איז נישט דיין פיינט! עס איז זאגאר מעגליך אז עס מיר האבן מיט זיי מער אין געמיינזאם פון וויפיל מיר ווייסן און נעמען אין אכט. און דאס זעלביגע קען געזאגט ווערן אויפן ברייטערן פראבלעם פון זיין אפגעזונדערט פון די וועלט אז מיר רעאליזירן אליינס נישט ווי נאענט מיר זענען צו אנדערע ראסעס, פעלקער, און רעליגיעס און ווי מיר אלע טיילן א געמיינזאמען מענטשליכער קאנדיציע.
די פראבלעם אין א ווארט איז: מיר זענען פארמאכט. די פראגע איז, וויאזוי עפענט מען זיך אויף?
דער לייזונג
כדי זיך צו עפענען, האבן מיר נישט קיין אנדערע ברירה נאר צו אנטוויקלן דעם פעלנדן חלק אויף אן אומנאטורליכן שטייגער, געקינצלט. איינמאל דער מענטש עפנט זיך אויף און פארברייטערט זיינע האריזאנטן דאן קומט שוין די רעשט מער נאטורליך, אבער אין די ערשטע טריט ארויס צו דער וועלט דארף דער טיפישער חסיד אן אויסגעשטרעקטער האנט וועלכע זאל אים אונטערהאלטן און ווייזן דעם דירעקציע.
זעלבסטפארשטענדליך אז מיטן ווערן וועלטליך מיין איך נישט חלילה צו אדוואקאטירן איבערצולאזן די חדר-לימודים אונטער זיך. עס איז אוממעגליך (פאר רוב מענטשן עכ"פ) צו גענצליך אויסמעקן צוואנציג יאר פון זייער לעבן, בפרט ווען די צוואנציג יאר זענען די פארמאטיווסטעע יארן אינעם מענטשן'ס לעבן, א תקופה ווען דער מענטש פארמירט זיין וועלט-אויסקוק און זיינע מיינונגן. די כוונה מיטן זיך עפענען דעם קאפ איז נישט צו אדאפטירן דעם אלגעמיינען געדאנקן גאנג און קולטור, נאר זיי צו אקאמאדירן אינעם אייגענעם קולטור. מיטן זיך ארויסלאזן אינעם מארקעט פלאץ פון געדאנקן גיבט מען זיך די געלעגנהייטן איינצוזאמלן דארטן נייע קוק-ווינקלן וועלכע קענען ערגענצן אונזער השקפה און זיך איינקויפן ידיעות און וויסנשאפט וועלכע לייגן צו און בארייכערן אונזער ביז איצטיגן קולטור-זאפאס.
נו, למעשה וויאזוי שטעלט מען די ערשטע טריט? וויאזוי הייבט מען אן? וואס זענען די וויכטיגסטע ביכער וועלכע סיי וועלכער געבילדעטער מענטש מאכט זיכער צו ליינען אדער לכל הפחות וויסן דערפון? וואס זענען די פלעצער וועלכע מ'דארף באזוכן? וועלכע זענען די פילמען וועלכע יעדער דארף וואטשן? דער אמת איז איז די ענטפער אויף די פראגעס איז נישט קיין פשוט'ער. יעדער מענטש האט אנדערע אינטערעסן און יעדעם ציט אנדערע נושאים. עס איז גארנישט קיין גרינגער עסק צו זאגן פאר א מענטש כזה ראה וקדש. כשם שאין וכו' כך אין וכו'. פארט, אלס איינער וועלכער שפרייזט יעצט אויף דעם רייזע, האב איך פאר אייך רעקאמענדאציעס באזירט אויף מיין אייגענער ערפארונג [2].
ווי געשמועסט איז דער פראבלעם צוויי פאכיג: סיי אונזער אידישער קולטור איז פארארעמט, און סיי דער וועלטליכער. צו אדרעסירן ביידע האב איך צונויפגעשטעלט צוויי ליסטעס מיט רעקאמענדאציעס: א "אידישע" ליסטע, און אן "אלגעמיינע" ליסטע. די ליסטעס פארמאגן א רייע רעקאמענדאציעס וויאזוי זיך צו בארייכערן די קולטור און וויסנשאפט, און די רעקאמענדאציעס זענען צעטיילט לויט די סארט (ביכער, פילמס, פלעצער, א.א.וו). איר זאלט פאר קיין א רגע זיך איינרעדן אז דאס איז אן אויספירליכער אדער ענדגילטיגער ליסטע. בסך הכל זענען דאס בלויזע רעקאמענדאציעס פון אומווייניגסטנס איין מאן און זיין קוק ווינקל (כאטש כ'האב געקליבן אסאך פארשלאגן פון חבירים אין נאענטע פריינט. דעריבער פארבעט איך אייך, מיינע קאלעגע רייזנדע, צוצולייגן אייערע אייגענע טיטלן, נעמען, און דעסטינאציעס צום ליסטע.
וועבזייטלעך
איך הייב אן מיט וועבזייטלעך ווייל אז איר ליינט דאס זענט איר מן הסתם שוין סייווי אויפן וועב, איז ווי שווער קען שוין זיין צו א קליק טאן אויף די לינקס און זיך בוקמארקן די סייטס? די פאלגנדע סייטס זענען וויכטיג, יעדער אין זיין וועג. איך וויל קלארשטעלן אז באופן כללי מיין איך נישט מיטן לינקן צו א סייט אז איך בין מסכים צו דער/די שרייבער'ס מיינונגן אדער אז איר דארפט מסכים זיין דערמיט. די וועבסייטס זענען פשוט דן מיט ענינים וועלכע זענען וויכטיג פארן איש משכיל ונבון און וועלכע מ'לערנט אונז נישט אין חדר/ישיבה בדרך כלל.
- קאווע שטיבל
א ליסטע ווי דאס וועט זיין אומגעפערטיגט אויב קאווע שטיבל פעלט דערפון. יא, אז איר ליינט די ווערטער געפינט איר זיך מן הסתם אויף קאווע שטיבל, אבער עס דארף ווערן פאראייביגט: קאווע שטיבל איז א וויכטיגער פלאץ פאר איינער וועלכע זוכט עפעס מער, עפעס ברייטער. כאטש קאווע שטיבל זעלבסט פארמאגט נישט קיין אפיציעלע ליניע און מ'קען פונקט אזוי טרעפן קנאות'דיגע און פונדאמענטאליסטישע ווי אויפגעקלערטע און ברייטע אשכולות, איז עס נאך אלס דער איינציגסטער מקום אויפן געוועב (אחוץ פילייכט פעיסבוק) ווי מ'קען אפהאלטן און מיטהאלטן אינהאלטסרייכע שמועסן מיט חבירים אחים לדעה, אדער דעבאטעס און ויכוחים מיט חבירים אויפן אנדערן זייט טיש. און די דריי א האלב יאר פון איר עקזיסטענץ האבן זיך שוין אנגעזאמעלט אין אירע ארכיוון שמועסן איבער סיי וועלכע טעמע איר קענט נאר טראכטן: תורה ומחשבה, וויסנשאפט, טעכנעלאגיע, היימישע פאליטיק, פילאזאפיע, קונסט, פאעזיע, און וואס נישט.
- ספרים בלאג
דאס איז נישט די איינציגסטע מאל וואס מארק שפירא וועט ערשיינען אויף די ליסטע. ספרים בלאג איז אבער נישט אויסשליסליך שפירא'ס. אנדערע ארטאדאקסישער אקאדעמיקער און פסודא-אקאדעמיקער טוען דארט כסדר פובליקירן זייערע שרייב-ווערק, יעדע פון זיי אן אוצר מלא. קומט פאר די שאקירנדע אנטדעקונגן, בלייבט פאר די רייכע ידיעות און פליסנדע אינפארמאציע וועלכע גיסן זיך פון שפירא וחביריו. און צו אלעמען וועט איר נאך ארויסגיין זיך שפירנדיג ווי א תלמיד חכם אויך...
- ראציאנאלע אידישקייט
רעשאנעליסט דזשודעאיזם איז נתן סליפקין'ס פערזענליכער בלאג. אז איר זענט נישט זיכער פון וועם דער מדובר איז, קוקט אביסל שפעטער ביי די ביכער אפטיילונג. כאטש היינט בלאגט ער שוין ווייניגער ווי אמאל, און אפילו ווען יא איז עס מער גענויגט אויף ישראל'ישע פאליטיק ווי אויף ראציאנאלע אידישקייט, איז דער בלאג נאך אלץ א נחל נובע פון טעמעס וועלכע רירן צו צו וויכטיגע טעמעס און נושאים פון א ראציאנאלע און שכל'דיגע קוק-ווינקל (לאפוקי אן א-ראציאנאלע און אמונה-פשוטה'דיגן בליק).
- חקירה זשורנאל
חקירה איז באמת נישט קיין וועבסייט נאר א זשורנאל, אבער איך לייג עס צווישן די וועבסייטס ווייל אלע ארטיקלן וועלכע זענען נאר ערשינען אין חקירה זשורנאל במשך די יארן קען מען דארט געפונען. חקירה איז א סעמי-אקאדעמישער זשורנאל ווי ס'ערשיינען אקאדעמישע מאמרים פון ארטאדאקסישע שרייבער. די עורכים'ס ציל איז טאקע דאס, צו אויסברייטערן די אביעקטיווע און אקאדעמישע לערע פון נושאים אין השקפה און הלכה אן קיין באגרעניצונגן.
- די תורה דאט קאם
פאר צען יאר צוריק איז דער הייסטער נושא אינעם אידישן בלאגאספערע געווען סייענס און אידישקייט, הויפטזעכטליך אנגעווערטשאפט דורך נתן סליפקין און דער ליטווישער חרם אויף זיינע ספרים. היינט איז דא א נייער טשאלענדזש פאר ארטאדאקסישע אידן אויפן טיש און דאס איז די היסטארישע שטודיע פון תנ"ך. עס איז א הייקעלע טעמע וואס רבים חללים הפילה, און דעריבער איז דער "די תורה" סייט באגרינסווערד מיט דעם אז עס איז וויליג אויפצונעמען אויף זיך דער טשאלענדזש און עס באהאנדלן מיט ארטאדאקסישע (מ'שטיינס געזאגט) הענטשקעס.
- קטלא קניא
קטלא קניא איז, לויט דער אידישער וויקיפעדיע, געווען סיי דער ערשטער בלאג אויף אידיש און סיי דער ערשטער חרדי'שער בלאג אויפן אינטערנעט. אבער קטלא קניא איז נישט בלויז אויפן ליסטע משום כל הקודם זכה. אין די 13 יאר וואס קטלא בלאגט האט ער שוין ארויסגעגאסן פון זיין פענע אן א שיעור "קלערענישן און קװענקלענישן, אבזערװאציעס און איבערלעבענישן, פנים שוחקות און זעיר אנפין פון א בגילופינדיקע חסיד בעקבתא דמשיחא" ווי דער בייליניע פון זיין בלאג פלעגט ליינען ביז ערגעץ וואו אין 2013 ווען ער האט געטוישט צו "לאַכט ווי אַ חסיד - טראַכט ווי אַ משכּיל - קרענקט ווי אַ בר-נש". א טיפער ציניקער אנגעפילט מיט פעסימיזם? וואס קען דען זיין בעסער...
- עונ"ש
עונג שבת (די ר"ת פון עונ"ש) איז דוד אסף'ס בלאג. ווייניג חסידים גלייכן אסף'ן. ער האט מיט איין בוך זיך צושלאגן מיט ליובאוויטש, אין א צווייטן מיט רוזשין, און אין א דריטן מיט די רעשט חסידים. זיין בלאג איז אבער עפעס ספעציעל מיט נאכאנאנדע אנטדעקונגן און באשרייבונגן איבער דאס און יענס בעיקר פון א היסטאריש-ישראליש'ער פערספעקטיוו. באזונדער איז אינטערעסאנט זיין סעריע מיטן נאמען "גלגולו של ניגון" וואו אסף פאלגט נאך די גלגולים פון ניגונים וועלכע זענען געקומען מהתם להכא, און זענען קאנאניזירט געווארן אין אונזער היימישן אוצר.
- באמערקנסווערד
עס זענען דא נאך אסאך וועבזייטלעך פון אידישע אינטערעסע וועלכע זענען אין צענטער פון די נושאים העומדים ברומו של עולם ובני אדם דשין בהם בעקבם, נאר כ'וואלט נישט געזאגט אז זיי זענען נויטווענדיג אויף אנצוהייבן, אבער מחמת חבתן אני מונם: הרב יששכר כ"ץ פארמאגט נישט קיין בלאג אבער איז גאר אקטיוו אויף פעיסבוק וואו ער פאוסט כסדר איבער ענינים העומדים על הפרק פון א חסידיש-מאדערנעם קוק-ווינקל; דוב בער איז א פראוואנצירנדער שטימע אינעם ארטאדאקסישן בלאגאספערע וועמענס פאוסטס זענען פארזיכערט אייך צו מאכן איבערטראכטן איינגווארצעלטע מיינונגן פון א נייער פערספעקטיוו; אויף אן די מעין ליין וועט איר שטענדיג געפונען אינטערעסאנטע אידיש-היסטארישע מאטעריאל, און איינמאל איר זענט געענדיגט ליינען אלע אלטע פאוסטס קענט איר נאכפאלגן דעם מחבר אויף פעיסבוק וואו ער פאוסט אונטער דעם פסוועדאנאמען פרעד מעקדאועל; א סייט וועלכע איז מער נישט אקטיוו אבער פארמאגט ריכטיגע אוצרות איז אָן-פייעס. אסאך דערפון איז סובווערסיוו; צום לעצט די שרייבער אינעם פארווערטס' "אידיש מיט אן אלף" באווייזן אהערצושטעלן וואונדערבארע שרייבארבעט יעדע וואך. א שאד נאר אז עס ווערט פארוועלקט אינעם בית הקברות וואס עס איז דער פארווערטס.
ביכער
אההה, דאס ביכל... נישט אומזיסט זאגט מען דערויף כל באיה לא ישובון. וואס א רעדע אדער אפילו א איבערלעבעניש קענען נישט באווייזן, קען א ביכל בכפלי כפליים. דאס בעסטע מיטל זיך צו פארברייטערן דעם אוצר הידיעות, דעם זאפאס פון מושגים, און דער זאמלונג פון געדאנקן איז דורך ליינען איין ביכל נאכן צווייטן. ליינענדיג די ביכלעך אויפן ליסטע האב איך זיך אפטמאל געטראפן באדויערן דעם מצב ווי אזויפיל פון מיינע פריינט און באקאנט האבן פשוט נישט קיין מושג איבער דער רייכער היסטאריע פון אונזער פאלק, און דער ברייטפארצווייגטער ספעקטרום פון אמונות ודעות אין אונזער געשיכטע. כדי נישט איבערלאדענען דעם ליינער מיט צופיל אינפארמאציע האב איך אויסגעלאזט פון די ליסטע אסאך ביכער וועלכע איך האלט בעצם פאר וויכטיג און כ'האב פרובירט צו זיך קאנצעטרירן אויף די סאמע וויכטיגסטע און איינפלוסרייכסטע.
- The Limits of Orthodox Theology: Maimonides' Thirteen Principals Reappraised
מארק שפירא'ס סעמינאלער בוך אויף די י"ג עיקרים איז פון די וויכטיגסטע ביכער אויף אידישער טעאלאגיע וועלכע איר וועט נאר אמאל ליינען. כאטש עס איז נישט אזוי ווייט טעאלאגיע ווי עס איז היסטאריע, ווארפט דער בוך צוזאם אן אוצר אדיר פון נויטוויכטיגע ידיעות איבער די אידישע עיקרים. דער בוך שילדערט די רייכע טראדיציע פון פארשידנארטיגקייט אין מיינונג ווען עס קומט צו די עיקרי אמונה, און שפירא דאקומענטירט אן א שיעור דיפערענצן צווישן די גדולי הדורות אין די האקעלסטע טיילן פון אונזער מסורה.
- Changing the Immutable
כ'וועל נעמען די ריזיקע פון אויסזען ווי א פארברענטער חסיד פון מארק שפירא מיטן צולייגן שפירא'ס נייער בוך צו די ליסטע. אין דעם בוך טוט ער דורך די היסטאריע פון אינערליכע צענזור מיט וועלכע ארטאדאקסישע מפיצי ספרים באשעפטיגן זיך. שפירא ברענגט איין ביישפיל נאכן צווייטן פון פעלער ווען דרוקער און עורכים האבן געשפירט ווי זיי מוזן באשיצן דעם המון עם פון עפעס וואס א מחבר ספר האט נישט געהאט קיין פראבלעם צו שרייבן און האבן דעריבער צענזורירט דעם מחבר'ס ווערטער. עס איז נישט אזוי וויכטיג צו ליינען דעם בוך כדי געוואויר צו ווערן איבער די היסטאריע פון זעלבסט-צענזור אין ארטאדאקסיע. פיל וויכטיגער איז זיכער צו מאכן אז איר זענט נישט פון די המון עם וועמען די עורכי ומפיצי הספרים זוכן צו "באשיצן" פון די "שעדליכע" תוכן, נאר איר זענט פון די עליטע פון וועם מ'קען גארנישט באהאלטן...
- החזון איש - הפוסק, המאמין, ומנהיג המהפכה החרדית
דער בוך טוט בעיקר אדורך דעם חזון איש'ס שיטות ודעות, עס איז גיבט אונז אבער א פאסצינירנדער בליק איבער די מהלך המחשבה וועלכע האט אונז געגעבן חרדיזם, עכ"פ ווי עס איז היינט אין די ליטווישע קרייזן אין ארץ ישראל. בני בראון איז נישט קיין קטלא קניא און טוט אדורך דעם חזון איש -דער פארשוין און דער שיטה דערינטער - טיף און ברייט. א באזונדערער הנאה איז בראון'ס אנאליז פון די פארשידענע אנגענומענע שיטות הלימוד לויט די אנגענומענע פילאזאפיע פון געזעץ.
- The Challenge of Creation: Judaism's Encounter with Science, Cosmology, and Evolution
דער בוך ביי נתן סליפקין האט בשעתו איבערגעדרייט די חרדישע וועלט און האט אין די ענדע געברענגט צום טרויעריג-בארימטן חרם אויף כמעט אלע זיינע ספרים, וועלכע איז צום סוף אינטערגעשריבן דורכ'ן דעמאלטסדיגן גדול הדור ביי די ליטווישע, הרב אלישב זצ"ל. כאטש דער בוך איז בעיקר געשטעלט אויף עוואלוציע שטעלט דער בוך אהער א טעמפלעט וויאזוי זיך צו ספראווענען מיט סתירות צווישן די תורה און וויסנשאפט פון א ראציאנאלע שטאנדפונקט און מיט אינטעלעקטואלער אויפריכטיגקייט. דער בוך האט, צען יאר נאכן ארויסקומען, באקומען א קאנטער-בוך, געשריבן דורך הרב משה מייזלמען, מיטן נאמען "Torah, Chazal, and Science", אויך אן אינטערעסאנטע בוך אויב נישט בלויז כדי צו ווייזן וויאזוי זיך צו ספראווען מיט די סתירות פון אן א-ראציאנאלע שטאנדפונקט מיט אביסל ווייניגער אינטעלעקטואלע אויפריכטיגקייט...
- As a Driven Leaf
"כעלה נדף" איז אפטמאל א געאייגענטער אויסדרוק צו שילדערן אונזערע לעבנסגעשיכטע. אנדערש ווי אסאך מענטשן וועלכע געפונען זיך באקוועם דאס פלאץ אין דעם ארומיגן געמיינדע, שפירט זיך דער טראכטנדער מענטש ווי אן אפגעריסענער פון די סביבה, אן קיין היים און געזעלשאפט צו וואו מ'קען אנגעהערן. דער שרייבער, ראביי מילטאן שטיינבערג, איז ווארשיינליך פאריבער דער זעלבער געראנגל ווי עס אבזערווירט חיים פאטאק אין זיין אריינפיר צום בוך, און עס איז דעריבער נישט קיין וואונדער ווי שטיינבערג פארבט דאס לעבן פונעם אלישע בן אבויה, דער אריגענעלער כופר בעיקר, מיט אזעלכע פילפארביגע קאלירן אזש מ'קען זיך אליין דערקענען דערין כאטש אונזער געראנגעל איז רחוק כמזרח ממערב פון אחר'ס. דער בוך איז אויך א גוטער אריינפיר צו די וועלט פון היסטארישע פיקציע, א זשאנרע מיט וועלכע מיר זענען, דוכט זיך, גאנץ ווייניג באקאנט. שטיינבערג ציט זיינע מקורות פון חז"ל בהוספות נופך משלו, רעזולטירנדיג אין איינס פון די בעסטע ביכער וועלכע כ'האב נאר אמאל געליינט אין מיין לעבן.
- מיין טאטנס בית דין שטוב
יצחק באשעוויס (בת-שבע'ס) זינגער איז נישט בלויז איינער פון די בעסטע שרייבער אין אידישען שפראך, נאר אויך א נאבעל פרייז געווינער פאר ליטעראטור. און נישט אומזיסט. צווישן די צענדליגע נאוועלן וועלכע ער האט געשריבן איז באזונדער באקאנט "יענטל דער ישיבה בחור" וועלכע איז אדאפטירט געווארן צו א פילם מיטן נאמען "יענטל" אין וועלכע בארברע סטרייסענד שפילט יענטל. העולה על כולנה איז זיין אויטאביאגראפיע אין וועלכע ער שילדערט זיינע יארן אין זיין טאטנ'ס שטוב. זינגער גיט אונז א באזונדערער איינבליק איבער די הלוך ילך פונעם אמאליגן פוילישן איד מיט אלע פיטשיווקעס. אין א זין איז באשעוויס' בוך ווי א המשך צו זיין ברודער ישראל יהושע'ס בוך "פון א וועלט וואס איז נישטא מער". ביידע פון די ביכער זענען היבש שווער צו באקומען (דוכט זיך אז מ'קען זיי נישט קויפן אנליין). עס איז אוועילעבל א פידיעף פון "א וועלט וואס איז נישטא מער" אנליין, און איר קענט אויך באקומען די פיזישער ביכער פון לייברערי (אין ברוקלין פובליק לייברערי וועט איר געפונען סיי פון א וועלט וואס איז נישטא מער און סיי מיין טאטנס בית דין שטוב, און אין אפסטעיט קענט איר דאס פארלאנגן דורך אן אינטערלייברערי לאון סערוויס).
- יאשע קאלב
ישראל יהושע זינגער איז געווען אן עלטערער ברודער פאר אייזיק באשעוויס, און האט בלי ספק געהאט די זעלבע שרייבערישע גענעס ווי אים. פון זיינע בעסטע ווערק איז יאשע קאלב, א נאוועלע איבער צוויי חסידישע רביס און זייערע איידעמער. דער געשיכטע איז באזירט אויף אן אמת'ער עגונה געשיכטע וועלכע האט זיך אפגעשפילט מיט ארום 150 יאר צוריק און איבער וועלכע עס האט זיך געטון בשעתו א געטואכטס אין די תשובה ספרים. זינגער האט דערפון פארוואנדלט א שפאנענדער ראמאן, באזירנדיג איין כאראקטער וועמען זינגער רופט "דער ניעשאווער צדיק" אויף צאנזער רב און זיין דער שינאווער, און א צווייטער כאראקטער (וועמען ער רופט "דער ראכמאניווקער") אויף א טשערנאבלער קינד, ווארשיינליך איינס פון די ראכמאסטריווקע קינדער
- Night
"נאכט" פון אלי וויזעל איז פון די וויכטיגסטע ווערק דורך א האלאקאוסט איבערלעבער אויפן האלאקאוסט. נאכט איז באמת א טראנסלאציע פון וויזעל'ס בוך אין אידיש "...און די וועלט האט געשוויגן", אבער דער אריגינעלער אידישער בוך איז איבער 800 זייטן אין די צייט וואס דער ענגלישער איבערזעצונג פארמאגט קוים איבער 100 זייטן. די סיבה איז וויבאלד "און די וועלט האט געשוויגן" איז מעמאור. ווידעראום "נאכט" איז קונסט. צו ליינען דעם בוך וועלכע איז געווארן איבערגעזעצט אין איבער 30 שפראכן און האט אין די ענדע מזכה געווען וויזעל מיטן נאבעל פרייז פאר שלום, ליינט נאכט. צו הערן די געשיכטע פוןא 16 יעריגער מארמארישער לייזער וויזעל אין אוישוויץ ליינט און די וועלט האט געשוויגן. איר קענט דאס הערן חנם אין כסף אלס אודיא-בוך, אדער קענט איר דאס באקומען פון ניו יארק פובליק לייברערי. אז איר זענט איר אין ברוקלין אדער אפסטעיט, קענט איר דאס באקומען דורך אן אינטערלייברערי לאון.
- All Who Go, Do Not Return
@שלום דין האט אראפגעלייגט א מייסטער ארבעט אין "כל באיה לא ישובון". ער שילדערט זיינע יארן אלס בחור אין סקווירא ישיבה, אלס אינגערמאן אין סקווירא שטעטל, און דערנאך אלס אויסווארף נאכן פארלאזן ארטאדאקסישע אידישקייט. א חוץ די רירנדע פערזענליכע געשיכטע איז פארהאן אויך אין בוך קאמענטארן צווישן די שורות אויף אונזער לעבסנשטייגער וועלכע דארפן פאראינטערסירן יעדן טראכטנדן חסיד, א שטייגער ווי אונזער באנעמונג צו מענטשן וועלכע זענען גענצליך "משלנו", אונזער ישיבה סיסטעם, אונזער שידוכים סיסטעם, אונזער צוגאנג צו עקענאמיע און אזוי ווייטער.
- How to Read the Bible: A Guide to Scripture, Then and Now
דער 848-זייטיגער מייסטערארבעט איז נישט פאר שוואכע הערצער. דזשעימס קוגל, דער מחבר, איז אן ארטאדאקסישער איד וי"א אן ארטאפראקסישער איד וועלכער איז אויך א ביבל סקאלער. אינעם בוך שטעלט ער פאר זייט ביי זייט די טראדיציאנאלע פירושים אויף געקליבענע פרשיות אין תנ"ך מיט די פירושים מבית מדרשם של מאדערן-סקאלערשיפ. קוגל פרעזענטירט אויך היסטארישע הונטערגרונטן צו די געשיכטעס אין תנ"ך און עס איז צום פארשפרעכן אז איר וועט קיינמאל נישט אנקוקן תנ"ך מיט די זעלבע בליק ווי בעפאר. צו איז דאס א גוטער זאך? די החלטה לאז איך פאר אייך.
- צמח אטלס: די ישיבה
חיים גראדע איז א געוועזענער ישיבה בחור, א חברותא מיטן חזון איש, און א משכילישער פאעט. ער האט געשריבן אסאך, בעיקר פאעמעס און לידער, אבער ער האט אויך געשריבן ביכער. זיין גולת הכותרת איז צמח אטלס, א פיקציע באזירט אויף זיינע יארן אין ישיבה. גענוי ווי די זינגער'ס בוך אויף פוילן, שילדערט גראדע די אטמאספערע אין ליטע מיט פילפארביגע קאלירן. באזונדער שטארצט ארויס דאס געשטאלט פונעם "מחזה אברהם" א כאראקטער באזירט אויפן חזון איש וועם גראדע האט, ווי געשמועסט, געקענט פערזענליך. די איינציגסטע פלאץ וואו איך האב געקענט געפונען דעם בוך איז אין ניו יארק פובליק לייברערי.
- באמערקנסווערד:
ס'נאך דא פילע ביכער וועלכע פעלן פון דעם ליסטע, יכלה הזמן והם לא יכלו אבער פטור בלא כלום אי אפשר. שרייבנדיג איבער ספרי זכורונות פון אינדערהיים קען מען נישט אויסלאזן זכרונות ומסעות פון אברהם שמואל גאטלויבער איבער דאס אידישקייט און השכלה אין אוקריינע, רוסלאנד, און פוילן און דער באקאנטער עולמו של אבא איבער דאס אידישקייט אין ראמעניע און אין אונגארן פארן קריג; הרב יונתן זאקס, לשעבר רב הראשי פון די פאראייניגטע אידישע קהילות און ענגלאנד, איז אן איינפלוסרייכער שטימע אינערהאלב ראציאנאלע אידישקייט. זיינע ביכער זענען געווענליך אינטערעסאנט און אינהאלטסרייך; דער זון פון הרב יעקב קאמינעצקי, הרב נתן קאמעניצקי האט ארויסגעגעבן א בוך "Making of a Godol", וואו ער רעקארדירט אן א שיעור מעשיות און אנעקדאטן וועלכע ער האט געהערט איבער גדולי ישראל פון פריעדיגן דור. וויבאלד דער ספר איז נישט געווען קיין העגיאגראפיע איז דער ספר געלייגט געווארן אין חרם דורך ליטווישע רבנים. נאך אינטערעסאנטער צו ליינען איז זיין בוך "Anatomy of a Ban" וועלכע באשרייבט די גאנצע הלוך ילך וויאזוי דער חרם אויף זיין בוך איז צוגאנגאנגען. צום באדויערן האט ער די ספר קיינמאל פובליצירט און מען קען עס נאר באקומען איש מפי איש אונטערן טיש; אחוץ "The Challenge of Creation" האט נתן סליפקין ארויסגעגעבן נאך ביכער, באזונדער באמערקנסווערד זענען "Sacred Monsters" איבער פארשידענע מאנסטערס און מאדנע בריאים וועלכע ווערן דערמאנט אין חז"ל, און "The Camel, the Hare, and the Hyrax" וועלכע באהאנדלט די נושא פון חיות וועלכע פארמאגן בלויז איינס פון די צוויי סימני כשרות וואס די תורה געבט אן אבער ווערן נישט אויסגערעכנט אין די תורה; דוד אסף האט ארויסגעגעבן עטליכע אינטערעסאנטע ביכער, צווישן זיי נאחז בסבך וועלכע באהאנדלט "פרקי מבוכה ומשבר" אין די היסטאריע פון חסידות.
פאעמעס און פאעטן
פאעזיע: נשמה אויסגעגאסן אויפן פאפיר. ווען עס קומט צו פאעזיע איז אונזער טראדיציע רייך מיט אומצאליגע שירים און פיוטים, ס'רוב פון זיי פארפאסט דורך ספרדים אין מיטל-אלטער אדער משכילים אין די לעצטע 150 יאר. צו איבערגיין דא די ליסטע פון אינפלוסרייכע פאעמעס און פאעטן וועט זיין אוממעגליך, ערשטנס ווייל עס זענען דא אן א שיעור פון זיי און צווייטנס ווייל איך זעלבסט בין ארעם אין מיין באקאנטשאפט מיט זיי. פארט שטארצן ארויס עטליכע וועלכע מוזן דערמאנט ווערן.
- המתמיד, חיים נחמן ביאליק
נישט אומזיסט הייסט חיים נחמן ביאליק "השורר הלאומי". דער געוועזענער וואלאזשענער בחור איז אויפגעוואקסן איינס פון די הערליכסטע משוררים אין אונזער היסטאריע. באזונדער וויכטיג זיך צו באקענען איז "המתמיד" וועלכע שילדערט דעם געשטאלט פון א טיפישן מתמיד אין ישיבה בימים ההם.
- שאול טשערניכאווסקי
טשערניכאווסקי ווערט פאררעכנט פאר איינס פון די גרעסטע העברעאישע פאעטן אין היסטאריע. עס איז שווער אנצוצייכענען (פאר מיר עכ"פ) אויף איין ספעציפישער פאעם און דעריבער צייכן איך ליבערשט צו דעם פאעט. טשערניכאווסקי צייכנט זיך באזונדער אויס און באווייזן צו צונויפשמעלצן די צוויי וועלט פון די אידישע קולטור און די וועלטליכע קולטור.
- לבי במזרח, יהודה הלוי
צווישן אלע פייטנים אינעם מיטל-אלטער שטארצט באזונדער ארויס יהודה הלוי און זיינע געגוע'אישע פיוטים. באזונדער איז באקאנט זיין פיוט "לבי במזרח" וועלכע דרוקט אויס זיין בענקשאפט און געגועים צום יפה נוף משוש כל הארץ, קרית מלך רב. יעדער קען די ערשטע סטאנזע, אבער ווייניג האבן געליינט די גאנצע זאך. דאס מיינט אבער נישט אז דאס איז די איינציגסטע שיר זיינע וועלכע איז וויכטיג. נאכן לבי במזרח, מאכט זיכער זיך צו באקענען מיט די רעשט פון זיינע פיוטים.
- כינור נעים, שמואל דוד לוצאטו (שד"ל)
שמואל דוד לוצאטו האט שטארק באיינפלוסט שפעטער משכילים מיט זיין ריינע פאעזיע, און איז דעריבער א וויכטיגער פאעט, כאטש ער איז מער באקאנט פאר זיין פירוש על התורה באקאנט אלס "שד"ל על התורה". כינור נעים איז א קאלעקציע אין צוויי בענדער פון זיינע חיבורים.
- באמערקנסווערד:
עס זענען דא אן א שיעור אידישע פאעטן, א גרויסער טייל פון זיי מיט וועלכע איך זעלבסט דארף זיך נאך באקענען. איך וויל לאזן גדולים וטובים ממני צו ערגענצן דעם ליסטע. כדי לא להשאיר את הנייר חלק וועל איך דערמאנען נאך צוויי וויכטיגע פאעטן פון די מאדערנע תקופה: יהודה לייב גורדון האט געשריבן הערליכע פאעמעס. באקאנט פון אים איז דער זאץ "היה אדם בצאתך ויהודי באהליך" וועלכע איז פארוואנדלט געווארן אין דער אומאפיציעלער סלאגאן פון אסאך משכילים; עמוס עוז איז איינס פון די גרעסטע ליטעראטורישע פיגורן ביים פאלק, זיינע שירים זענען אויסערגעווענטליך.
פילמס און טעלעוויזיע
א בוך איז א בוך, אבער א בילד רעדט (פון מאל צו מאל) מער ווי טויזנט בילדער, וכל שכן א באוועגנדיגער בילד. כאטש פילמס און טעלעוויזיע טוען אין א וועג באצוימען דעם דמיון און לייגן ארויף באגרעניצונגן אויפן פאנטאזיע, קענען זיי אבער צומאל צוהעלפן פאר די דמיון זיך אויסצומשלן עפעס וואס מיר אליינס וואלטן נישט געקענט. פאלגנד זענען די פילם און טעלעוויזיע רעקאמענדאציעס.
- Fiddler on the roof
"טרעדישאאאן! טרעדישאאן! טרעדישאן!" דער געזאנג/געשריי פון טֶביה אין פידלער אויפן דאך וועט פארבלייבן מיט אייך לאנג נאכן זען דעם פילם. באזירט אויף א נאוועל פון שלום-עליכם מיטן נאמען "טביה דער מילכיגער", פארציילט אונז פידלער אן די רוף נישט בלויז די געשיכטע פון א מאן און זיינע דריי טעכטער, נאר אויך די געשיכטע פונעם אמאליגן לעבן אין די שטעטלעך און דערפלעך. צו איז פידלער אן די רוף אן אקוראטע רעפרעזענטאציע פון די אמאליגע אידישקייט? די שאלה איז שווער צו ענטפערן אין א זאץ אדער צוויי, אבער דאס אליינס אז די ראמאנטישע אימאדזש פון פידלער אן די רוף איז וואס פיטערט די בליק וואס אסאך דרויסנדע האבן אויך חסידים, איז גענוג אונז צו באוועגן אין די וויכטיגקייט פונעם פילם.
- The Ten Commandments
דער סיפור פון יציאת מצרים איז אזוי צענטראל צו דער מערב וועלט טראדיציע אזש מען האט זיך נישט באגניגט מיט איין פילם, נאר מען פרובירט נאכאמאל און נאכאמאל. גארנישט קומט אבער נישט צו צום ערשטן, "עשרת הדברות", די טען קאמענדמענטס. איינמאל איר זענט פערטיג מיט יענס, קענט איר זיך נעמען צו דעם אנימאציע ווערסיע "The Prince of Egypt" פון סטיווען ספילבערג (אין וועלכע, אגב, עפרה חזה שפילט די שטימע פון יוכבד). די לעצטיגע ווערסיע "Exodus: Gods and Kings" איז נישט ווערד אייער צייט.
- Schindler's List
עס זענען דא אן א שיעור האלאקאוסט פילמס, אבער שינדלער'ס ליסטע איז אן קיין ספק פון די גרעסטע אויב נישט דער גרעסטער. ווער עס איז געווען אסקאר שינדלער דארף מען אייך מסתמא נישט פארציילן, און נאכן וואטשן דעם פילם וועלן הסברים פארוואס דער סטיווען ספילבערג קלאסיק איז א מאסט-וואטש זיין איבעריג.
- The Story of the Jews
דער טעלעוויזיע סעריע אין פינף טיילן פון היסטאריקער סיימאן שאמא איז פון די שענסטע ארבעט אויף אידישע היסטאריע וועלכע כ'האב נאר אמאל געזען און עס איז גאראנטירט אייך צו געבן א נייעם בליק אויף אונזער רייכער און פילפארביגער היסטאריע. דער סעריע קומט באגלייט מיט א דיקן בוך וועלכע טראגט די זעלבע נאמען, און איז לויט טייל גאר אינטערעסאנטער ווי דער טעלעוויזיע סעריע גופא.
- באמערקנסווערד:
נישט גענוג חשוב צו ערשיינען אויף די ליסטע אלס קריטיש וויכטיג פארדינען נאך אלס די פאלגנדע צו ווערן דערמאנט. דאס ערשטע איז Fill the Void וועלכע איז דירעקטירט געווארן דורך א בעלת תשובה און איז אויסגערופן אלס איינס פון די בעסטע און אקוראטסטע פארשטעלונגן פון ארטאדאקסישע אידן און זייער לעבנשטייגער אין פילם; שטיסל זאל אייך אודאי נישט זיין פרעמד, און אז עס איז יא באקענט אייך דערמיט; אושפיזין פון שולי רנד איז אויך מערקווירדיג אין איר אייגענעם וועג.
מוזיק
מוזיק איז די שפראך פונעם נשמה, און די נשמה פונעם קולטור. אן מוזיק איז א קולטור ארעם. פאלגנד זענען די מוזיק רעקאמענדאציעס.
- חוה אלברטשטיין
חוה אלברטשטיין איז ספעציעל באקאנט פארן זינגן נישט בלויז אין העברעאיש (ווי רוב זינגער אויף די ליסטע) נאר אויך אין אידיש און אפילו אין ענגליש. אלברטשטיין'ס אידיש איז נישט סתם אזוי מהיכי תיתי. אין איר אייגענע ווערטער "יידיש ישר עושה לי השראה. אני רואה צבעים, ריחות וישר אני רוצה לשיר."
- אריק איינשטיין
אריק איינשטיין איז נישט בלויז פון די גרעסטע ישראל'ישע זינגער אין אונזער תקופה, נאר, ווי עס האט געשריבן מוזיק קריטיק יואב קוטנר, פארקערפערט ער אין זיך א גרויס חלק פון דער ישראל'ישער קולטור. עס לאזט זיך זאגן אז זיין געמיש פון פאלק און ראק האט גאר באשאפן דעם אייגענארטיגן ישראל'ישן זשאנער פון אשכנזי'שע מוזיק מיט וועלכע מיר זענען באקאנט. ווען ער איז געשטארבן אין חנוכה תשע"ד האט טיימס אף איזראעל געלייגט א ליסטע פון 6 וויכטיגסטע ניגונים זיינע.
- ירושלים של זהב, שולי נתן
נעמי שמר, א פאעט, האט געשריבן דעם ניגון לכבוד דעם שטאט ירושלים און דער ניגון ווערט פאררעכנט אלס איינס פון די פאפולערסטע ניגונים אין ישראל. אריגינעל איז דאס געזינגען געווארן דורך שולי נתן אבער ווי דער סדר מיט אזעלכע פאפולערע ניגונים איז דאס איבערגע'חזר'ט געווארן אן א שיעור מאל דורך זינגער, יעדער אויף זיין שטייגער, ומיוטוב תדרשנו.
- הללויה, חלב ודבש
ווייניגער פאפולער ווי ירושלים של זהב אבער נאך אלס איינס פון די קארנערסטאון ניגונים פונעם ישראלי'שן קולטור איז הללויה וועלכע האט געוואונען דעם פארמעסט ביים אייראפעאישן יוראוויזשען קאנטעסט, און איז עד היום הזה דער איינציגסטער ניגון מיט א רעליגיעזער מאטיף וועלכע האט געוואונען דעם פארמעסט. אין אן אנגענעמער באלאד, זינגט מיט מיר "הללויה לעולם, הללויה ישירו כולם".
- Barbara Streisand
סטרייסענד, איינס פון די פאפולערסטע זינגערינס אין היסטאריע (באזירט אויף די איבער 72 מיליאן אלבומס וועלכע זי האט פארקויפט בשמך איר קאריערע) האט אנגעהויבן אין אן ארטאדאקסישע שולע אין ברוקלין. כאטש זי באלאנגט מער אויפן אלגעמיינעם ליסטע ווי אויף די אידישע ליסטע, איז זי פארט וויכטיג אלס א אידישע אייקאן.
- Leonard Cohen
לענארד כהן איז אן אלגעמיינע פאעט מיט א אידישער נשמה. עס איז אוממעגליך צו שילדערן זיינע עניגמאטישע און מיסטריעזע ליריקס, זיינע דורכדרינגליכע טענער, מיט טריקענע ווערטער. באזונדער איז ער באקאנט פאר "Hallelujah" וועלכע איז אפילו איבערגעזינגן געווארן דורך שירה פאר וועם כהן האט זיך באדאנקט דערויף. נאך א ניגון פון אים וועלכע איז אויך שטארק נוגע לענינינו איז "First We Take Manhattan".
- באמערקנסווערד:
עס זענען זיכער דא זינגערס און זינגערינס וועלכע פעלן פון די ליסטע, ויבואו אחרים וימלא חסרוני. איך וויל דא דערמאנען נאך עטליכע ישראל'ישע זינגער וועלכע האבן בלי ספק א גרויסן טייל אין פארמירן דעם ישראל'ישן מוזיק קולטור. שרית חדד איז א היינטיגע זינגערין אויפן מזרחי/ספרדי'שן סטיל מיט א קול פון גן עדן; שלמה ארצי איז אויך אן אייקאנישער פיגור אויפן ישראל'ישן מוזיק סצענע; אביב גפן קומט פון א משפחה ארטיסטן, און זיין זינגן שפיגלט אפ דעם פאקט; און אזא ליסטע וועט נישט זיין בשלימות אויב עפרה חזה'ס נאמען וועט פעלן דערפון.
צייטונגן און מאגאזינען
- טאבלעט מאגאזין
טאבלעט איז איינס פון די בעסטע אידישע מאגאזינען אויף די מארקעט. עס קומט ארויס אנליין מיט תוכן אויף קולטור, רעליגיע, היסטאריע, אקטועל, ליטעראטור, און אזוי ווייטער. זיי פארמאגן אויף א פאדקעסט מיטן נאמען "Vox" וועלכע איז איינס פון די בעסטע, אויב נישט דער בעסטער, אידישער פאדקעסט בנמצא. מאכט זיכער צו באזוכן טאבלעט מאגאזין פון צייט צו צייט און ליינט וויאזוי א מאדערנער עמך איד באטראכט די וועלט.
- מאזעאיק מאגאזין
מאזעאיק מאגאזין איז האלב מאגאזין און האלב זשורנאל. מיט חודש'ליכע עסייען, דעבאטעס, און טעמעס וועלכע באהאנדלן אידישע מחשבה און פילאזאפיע האט זיך מאזעאיק אהערגעשטעלט אלס א מאגאזין פארן טראכטנדן איד. מאזעאיק איז נאך יונג, בלויז צוויי יאר אלט, עס האט שוין אבער באוויזן צו פארכאפן די הערצער און מוחות פון ערנסטע אידישע ליינער און שרייבער מיט זייער תוכן.
פלעצער
- אומאן, ראש השנה
דארף מען דען זאגן מער? וואס מירון איז צו חרדים איז אומאן צו כלל ישראל. אומאן אום ראש השנה איז א פלאץ וואס א יעדער איד, נישט קיין חילוק זיין אריענטאציע און אידעאלאגיע, דארף זיכער מאכן צו באזוכן אומאן לכל הפחות איינמאל אין לעבן אויב נישט אויף מיטצולעבן און זיין א טייל פון דעם פענאמענאן, כאטש אויף דאס צו באאבאכטען און באטראכטן. איך וועל מודה זיין אז איך זעלבסט בין נאך נישט דארט געווען, אבער דער פלאץ טראגט א חשוב'ן פלאץ אויף מיין באקעט ליסט פון פלעצער ווי איך וויל באזוכן אין מיין לעבן.
דער צווייטער טייל, "דער אלגעמיינער ליסטע", וועט אי"ה נאכפאלגן.
________________________________________
[1] איבער דעם צורך פון זיך אויפעפענען צום אלגעמיינעם גאס און צו ברייטערן בליק אויף דער וועלט וועל איך דא נישט מאריך זיין ווייל איך בין זיך משער אז דער וועלכע ליינט די ווערטער האלט שוין נאכן מאכן די החלטה צו ווערן "אויפגעקלערט" (א פאזעטיווע ווארט וואס די פאקט גופא אז עס טראגט אין די חרדישע גאס א נעגאטיווע קאנאטאציע איז שוין מעיד אויפן צורך דערפון). אויב נישט, נישט געזארגט, איך פארשפרעך אייך אז איר וועט טרעפן פונקטן וועלכע וועלן אייך פאראינטערעסירן סתם אזוי, אן איר זאלט דארפן מסכים זיין צו די אונטערליגנדע אגענדע. אז איר זענט נייגעריג אין דעם צורך פאר קולטור און בילדונג פון א אידישע שטאנדפונקט, וואלט איך רעקאמאנדירט נחום לאם'ס בוך אין ענגליש תורה ומדע.
[2] איך וויל זיך ספעציעל באדאנקן פאר @ראובן, @לבונה זכה, און @יאיר פאר זייערע צוגאבן.


text:
בר כוכבא
בר כוכבא איז געווען דער נאמען וואס רבי עקיבא האט געגעבו צו שמעון בר כוזיבא וואס האט אנגעפירט די ווידערשטאנד מיט די רוימים אין דער צייט פון נאכן חורבן בית שני.
זיין קעניגרייך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער צענטער פון די אידן נאכן חורבן בית שני איז געווען אין ביתר, די אידן אין ביתר האבן איהם אויפגענומען פאר א מלך.
עס איז נאך געבליבן פון איהם מטבעות, ווי רש"י זאגט (אין מסכת ב"ק) מעות כוזביות איז געלד וואס איז געפסלט געווארן דורך די רעגירונג ווייל עס איז פון בן כוזיבא.
זיין גרויסע שטארקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געווען איז דאס אין יאהר ג'תת"ף, צוויי און פופציג יאהר נאכן חורבן בית שני. איז אויפגעשטאנען דער גבור חיל, גאר א שטארקער מאן, ער האט מלחמה געהאט מיט די רוימער און גע'הרג'ט פון זיין אין די מאסן. ווי ער איז געקומען זענען די רוימער אנטלאפען.
רבי עקיבא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי עקיבא האט דאס געזעהן איז ער זייער נתפעל געווארן און האט געזאגט אויף איהם דעם פסוק: דרך כוכב מיעקב, פון יעקב קומט א שטערן דעריבער האט ער איהם א נאמען געגעבן בר כוכבא. ער האט געזאגט אויף איהם "היינו מלכא משיח" דאס איז דער מלך משיח אויף וואס אידן ווארטן, אין רמב"ם (סוף ספר משפטים) שטייט אז רבי עקיבא איז געווען דער נושא כלים פון בן כוזיבא דאס הייסט ער האט איהם באדינט.
זיין טויט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא זאגט אז די חכמים האבן געוואלט וויסן צו ער איז טאקע משיח, האבן זיי געברעגנט א משפט פאר איהם און געזעהן צו ער איז מורח ודאין, דאס הייסט צו ער קען מיט זיין הרגשה מרגיש זיין ווער עס איז גערעכנט, ווייל דאס איז איינער פון די סימנים פונעם אמת'ן משיח ער איז מורח ודאין ווי עס שטייט אין פסוק ישעיה לא למראה עיניו ישפוט וכו'. ווען זיי האבן געזעהן ער קען דאס נישט האבן זיי איהם גע'הרג'ט.
די מפורשים זאגן נישט די חכמים האבן איהם גע'הרג'ט עס איז דאך שוין נישט געווען אין יענע צייט קיין בית דין וואס זאל דן זיין איינעם למיתה, נאר זיי האבן איהם דן געווען אז עס קומט איהם מיתה, און דערנאך האבן איהם די רוימער גע'הרג'ט.
די גמרא פארציילט אז אין די צייט וואס אדריינוס קיסר פון רוים, האט ארוםגערונגעלט ביתר, האט רבי אליעזר המודעי געפאסט יעדן טאג און מתפלל געווען יעדן טאג אז עס זאל נישט געלונגען פאר אדדריינוס קיסר איינצונעמען די שטאט, אין די צייט האט בר כוכבא געטוהן זיינע אויסגעווענליכע שטארקייטן ווי עס שטייט אויבן, האט אדריינוס געזאגט פאר זיינע מליטער לאמיר אהיים גיין, מיר וועלן קיינמאהל קענען ביי קומען די שטארקייט פון בן כוזיבא, איז דארט געווען א כותי און האט זיך אונטערגענומען ביי קומען בן כוזיבא, ער האט געזאגט


text:
בעל שם טוב
רבי ישראל בן אליעזר זצ"ל, דער בעל שם טוב (בעש"ט) (ו' סיון ה'תק"ך), דער גרינדער פון חסידות.
מיט דער צייט איז ער באקאנט געווארן אלץ א "בעל שם", א טיטל וואס מען פלעגט געבן פאר די וואס האבן זיך באנוצט מיט קמיעות און סגולות אויף צו פועל'ן ישועות. ער איז ספעציעל באקאנט געווארן אלץ זיין קענטניס אין היילן קראנקע, און עס פלעגן קומען צו אים אידן און גוים צוגלייך פאר היל.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
אינהאַלט
אפשטאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז געבוירן אין דעם שטעטל אקופ אין די קארפאטן בערג, י"ח אלול ה'תנ"ח (אומגעפער) [1] , צו זיין פאטער רבי אליעזר, און צו זיין מוטער מרת שרה. זיין פאטער האט געשטאמט פון רבי אליעזר דער ברודער פון רמ"א אין אין איידעם פון מהרש"ל.
רבי ישראל איז פאר'יתום'ט געווארן אלץ יונג קינד פון ביידע עלטערן, זיין פאטער רבי אליעזר האט אים איבערגעלאזט ביי די דריי יאהר, ער האט אים געזאגט פארן שטארבן, ישראל'יקל דו זאלסט נישט מורא האבן פאר קיינעם נאר בלויז פארן באשעפער, אויסערדעם דארפסטו פון קיינעם נישט האבן קיין מורא, די ווערטער זענען אים אריין טיף אין זיין זעהל און דערפון האט ער אויסגעפארעמט זיין וועג.[2].
זיין יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס רבי ישראל איז געווארן א יתום, האבן די מענטשן פון שטאט זיך אפגעגעבן מיט אים, און אים אריין געברענגט אין חדר, ער איז דארט שטארק געשטיגן, אבער וויבאלד רבי ישראל פלעגט שטענדיג אנטלויפן פון חדר און זיך אויסבאהאלטן אין וואלד, האבן זיי זיך אויפגעהערט אפצוגעבן מיט אים.
ווען ער איז גרעסער געווארן האט ער זיך אינטערגענומן צו פירן די קליינע קינדער אין חדר אריין און זיי צופירן אין בית המדרש ענטפערן אמן יהא שמיה רבא, אויפדעם וועג פלעגט ער זינגן מיט זיי, אז מען האט דאס געקענט הערן פון דערווייטנס. נאכהער איז ער געווארן דער אויפפאסער פון בית המדרש, אזוי ארום האט ער געקענט אויף זיין גאנצע נעכט קיינער זאל נישט וויסן.
זיינע רבי'ס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר שבחי בעל שם טוב ברענגט אז ער האט געהערט פון רבי שמשון, דער רב אין ראשקאוו א זון פון דעם תולדות, ס'איז געווען א מענטש וואס מען האט אים גערופן רבי אדם בעל שם, וואס ער האט געהאט כתבים וואס זענען געווען סודות התורה, פאר ער איז נפטר געווארן, האט ער אנגעזאגט פאר זיי זון, ער זאל איבערגעבן די כתבים פאר א ייד אין אקופ וואס הייסט רבי ישראל בן אליעזר, ער איז פערצען יאר אלט, און די כתבים געהערן צו זיין שורש נשמה, אויב די וועסט האבן די זכיה וועט ער לערנען אין זיי מיט דיר.
דער זון פון רבי אדם בעל שם איז אנגעקומן קיין אקופ, ס'איז אים אבער נישט איינגעפאלן אז דער רבי ישראל זאל גאר באדייטן דעם אויפפאסער פון בית המדרש, הערשט נאך א צייט זוכנדיג האט ער איינגעזען אז דאס איז טאקע וועמען ער דארף איבערגעבן די כתבים. דער בעש"ט איז איינגעגאנגן צו לערנען מיט אים צוזאמען און זיי האבן זיך ארויסגעצויגן אין וואלד און דארט געהארעוועט אין לערנען אינאיינעם, נגלה און נסתר צוזאמען.
אויסער דעם האט דער בעש"ט געהאט נאך א רבי'ן וואס ער דערמאנט אין א בריוו צו זיין שוואגער, רבי גרשון קיטובער, אין תולדות שטייט אז דאס איז געווען דער נביא אחיה השילוני, וואס ער האט געלערנט פון משה רבינו ע"ה, און ער איז געווען דער רבי פון אליהו הנביא.
מיט זיין שוואגער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פון רבי אדם בעל שם'ס זון, האט רבי ישראל זיך אוועק געצויגן קיין בראד, ער איז דארט געווארן א מלמד, און ביז א קורצע צייט איז ער באקאנט געווארן אלס א גרויסער למדן און א קליגער מענטש, אלע פראבלעמען פון די קהלה און דין תורה'ס האט מען געברענגט צו אים.
איינמאל איז געקומען צו אים רבי אפרים פון קיטוב דער פאטער פון רבי גרשון קיטובער וועגען א דין תורה, נאך דעם פסק האט רבי אפרים פארגעשלאגן פאר דעם בעש"ט זיין טאכטער חנה פאר א כלה, דער בעש"ט האט צוגעשטימט, אבער מיט א באדינגונג, אז מען זאל נישט שרייבן אויף אים קיין שום טיטל אין די תנאים נאר זיין נאמן ישראל בן אליעזר. אויף דעם וועג אהיים איז רבי אפרים נפטר געווארן, די קינדער זענען געווארן ערשטוינט ווען זיי האבן געטראפן צווישן זיינע פאפירן תנאים פאר די טאכטער מיט אן אומבאקאנטן מענטש.
ווען דער בעש"ט האט געענדיגט זיין מלומדת האט ער זיך פארשטעלט פאר א פשוטער מענטש, מיט א קורץ פעלציל און א דיקן פאסיג, און איז געפארן קיין קיטוב צו רבי גרשון אין שטוב, דארט האט דער בעש"ט ארויס גענומן די תנאים און געזאגט פאר רבי גרשון ער זאל אים צוגרייטן די כלה חתונה צו האבן. רבי גרשון איז אינגאנצן פארטומלט געווארן צו זען אזא פראסטן חתן, ער האט גערופן זיין שוועסטער און איר פארציילט אלץ וואס האט פאסירט, האט זי געענטפערט אז דער פאטער האט אזוי געטון האט זי נישט וואס אריין צוקלערן, און איז גרייט מיט אים צו הייראטן. פאר דער חופה האט דער בעש"ט געבעטן ער וויל רעדן מיט דער כלה, ער האט איר אויסגעזאגט דעם גאנצן ווארהייט און איר באשוואוירן קיינעם נישט צו פארציילן.
נאך דער חתונה האט זיין שוואגער רבי גרשון געבעטן זיין שוועסטער זי זאל אים אפלאזן, און אויב נישט בעט ער זי זאל אוועק פארן וואוינן ערגעץ אנדערשט, וויבאלד ער קען נישט פארליידן די שאנדע. זיי זענען אוועק געפארן אין די געבירג דארט האט דער בעשט זיך אויסבאהאלטן זיבן יאר.
שפעטער האט ר' גרשון איינגעזען די גרויסקייט פון זיין שוואגער און איז געווארן א תלמיד פון זיין שוואגער דער בעש"ט. עס איז אינטעראסאנט אז אין ספר עבודת ישראל [3] שטייט אז ר' גרשון קיטעווער האט אויסגעלערנט א געוויסע אופן פון עבודת השם פאר זיין שוואגער דער בעל שם טוב, עס איז דא וואס ווילן מאכן א גרייז אין עבודת ישראל נישט ר' גרשון האט עס געזאגט פארן בעל שם טוב נאר פארקערט דער בעל שם טוב האט עס געזאגט פאר ר' גרשון.[4] ר' גרשון ווערט אויך דערמאנט אין ספר פרי מגדים הל' תשעה באב.
דרך הבעל שם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יארן דער בעל שם טוב'ס התנהגות איז געווען גאר בפשטות. ער האט זיך געדרייט צווישן מענטשן און געשמועסט מיט זיי, און האט אזוי פארהוילן זיין גרויסקייט אין עבדות השם. פון גאר יונג האט ער זיך געדרייט און מתבודד געווען אין די וועלדער, ער האט נישט געוואלט זיין צווישן מענטשן.
אין ספר תולדות יעקב יוסף שטייט אז עס האט זיך אנטפלעקט צו אים דער נביא אחיה השילוני. דער תולדות שרייבט הרבי הידוע של מורי
שפעטער ווען ער איז באקאנט געווארן צווישן די וועלט האבן די חסידים געזען אויף אים אפענע רוח הקודש און דביקות אלקות וואס מען טרעפט ביי תנאים און אמוראים, דער מאור עינים ברענגט אראפ אז דער בעל שם טוב האט געקענט זעהן מסוף העולם ועד סופו, דער דגל מחנה אפרים שרייבט ער האט געהאט כוחות נשגבות וויאזוי איבערדרייען א גזר דין פאר רחמים.
דער בעש"ט האט געזאגט, ער איז נישט אראפ געקומען מחדש זיין עפעס, נאר להכניס חיות בעצמות היבשות[5]
אין פשוט'ן אפטייטש מיינט דאס, מ'זאל נישט טון מצות און לערנען תורה, כמצות אנשים מלומדה, נאר מיט א חסידישן חיות, וואס דאס מיינט מ'זאל משיג זיין וואס עס מיינט לערנען תורה לשמה, וואס אויף דעם זענען די חסידישע ספרים מסביר באריכות.
יעדער מענטש פארשטייט דאס אנדערש, וועגען דעם האבען זיינע נאכפאלגערס געזאגט תורה, שטענדיג לויט די תכונת הנפש פון די צוהערער, עס האט זיך געווענדט ווער עס איז דארט געשטאנען און צו'ג'הערט, לויט זיי האבען די צדיקים געזאגט תורה, אזוי שטייט בהקדמת ספר התניא.
ביזן בעש"ט האבען נאר יחידי סגולה, גאונים וקדושים וואס האבן געלערנט און משיג געווען ספרי קבלה, זיי האבען געוואוסט וואזוי א איד קען זיין נאנט צום השי"ת.
דער בעש"ט האט געעפענט א טיר, אז אפילו א פשוטער איד, אפילו א איד וואס איז פארזינקען מיט טירדות, דאך מיט די הילף פון צדיקים, קען ער זיין נאנט צו השי"ת, ממש אין מדרגות, וואס פארן בעש"ט האבען צו דעם נישט געקענט צוקומען נאר יחודי סגולה אין דור.
עס שטייט אין הקדמת ספר הבעש"ט, בשם הרה"ק רבי מרדכי מטשערנאביל זצוק"ל, אז ביז משיח וועט קומען, ווען א איד וועט גיבן א קרעכץ, אפילו אינעם ווייטן דייטשלאנד, וועט דאס זיין נאך די כח השפעה פון בעש"ט וואס ער האט אראפ געברענגט א התעוררת צו דערוועקן אידן צו אידישקייט. עס שטייט בספה"ק היכל הברכה-קאמארנא) הר"ב ישרא"ל ב"ן אליעז"ר בגי' שמע ישראל י' אלקינו ה' אחד = 1018
אויף צו פארשטיין טיף דעם דרך הבעש"ט פארלאנגט זיך א גרינטליכער פארשטאנד אין תורת הקבלה, ספעציעל זוהר און כתבי אר"י. במשך פון די יארן זענען געבליבן ווייניג וואס זענען אין דעם שטארק באקאנט. אויך די הויכע אנווייזונגען פון חסידות--דביקות, פרישות פון ענינים גשמיים, יחודים און כוונות--זענען פון אלע יארן געווען פאסיג נאר פאר יחידי סגולה, און האבן פארלאנגט ספעציעלע פיזישע, מענטאלישע, און גייסטישע קראפטן. נאך דער תקופה פון דעם חוזה פון לובלין און זיינע תלמידים האבן ווארשיינליך נישט עקזיסטירט מער קיין ערנסטע נאכפאלגער און פראקטיצירער פון די הויכע תורת החסידות, עכ"פ אויף א מאסן פארנעם.
די מנהגים און אנווייזונגען פון חסידות, ספעציעל די גייסטישע עלעמענטן וואס האבן געלערנט פון שמחה, אהבת ישראל, תורה לשמה, א.א.וו. זענען יא געווארן שטארק אנגענומען ביים המון עם, און דער גייסט פן חסידות איז דאס וואס עס איז צום מערסטנס געבליבן אויף היינט.
פארשידענע חסיד'ישע הויפן האבן אנגענומען צו לייגן א דגוש אויף אנדערע עלעמענטן פון דרך החסידות. אין די חסידשע הויפן פון וויזניץ איז עס דאס פראווען די הייליגקייט פון שבת. אין סקווירא (טשערנאבעל) מתקן זיין די זיבן מידות חג"ת נהי"ם [ח'סד ג'בורה ת'פארת נ'צח ה'וד י'סוד מ'לכות], איינע פון זיי איז זיך באהעפטן צו דעם צדיק. אין ליובאוויטש איז געווען מחולק מיטדעם און געהאלטן אז מ'דארף רעדן פון חסידות אסאך, פון חב"ד [ח'כמה ב'ינה ד'עת]. דערפאר לערנען זיי דאס פונעם תורת החסידות, וואס דער בעל התניא ספר התניא האט ספעציעל געמאכט. אין תולדות אהרן איז עס דאס דאווענען. אין אונגערישע קהלות ווי סאטמאר און פאפא איז עס מערסטנס די ענינים פון אידישן לבוש און שפראך און זיך דערווייטערן פון מאדערנקייט, וואס האט אויך א שטארקן באזיס אין דעם דרך פון חתם סופר.
דער גרויסער רבי פון צאנז, ר' חיים האלבערשטאם האט אין זיינער צייט, מיט 130 יאר צוריק זיך, אויסגעדרוקט אז דער דרך הבעל שם איז מער נישטא. דער סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים האט מיט 80 יאר שפעטער אויך געזאגט ענליכע ווערטער, אז דער דרך הבעש"ט איז פארגעסן געווארן. דער צדיק וקדוש רבי ר' יעקב יוסף מסקווירא, האט זייער געקאכט אקעגן די רייד, און האט געזאגט חלילה אזוי צוזאגן, דער בעל שם'ס כח און דרך איז נצחיות.
איינער פון די גרעסטע גדולים און גרויסע לייט אין דעם ערשטער דור פון דעם מגיד פון מעזריטש אין פון זיינע תלמידים, וואס האבן זייער חשוב געהאלטן דעם בעל שם טוב, איז געווען דער חיד"א. און אין שו"ת דברי חיים ברענגט ער דערפון א ראיה, אז גדולי ישראל האבן יא אנגענומען דעם וועג פון בעל שם טוב עיי"ש. וואס כאטש ער איז געווען א ספרדי, און אין זיין געגנט אין איטאליע האט מען דאך כמעט נישט געוואוסט פון חסידות, דאך שרייבט ער זייער שיין אויפן רבי ישראל בעל שם און אויף זיינע תלמידים. ער שרייבט אויף אים הרב החסיד קדוש מהר"י בעל שם טוב הגיד גדולת נשמת מהרבינו חיים (בן עטר) שם הגדולים ערך אור החיים וערך צפנת פענח). אויך דער צפנת פענת פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה ברענגט דער חיד"א אין זיינע ספרים (שם הגדולים ערך צפנת פענח, און רוח חיים, און אין זיין ספר כסא דוד דרוש י"ד). אויך שרייבט ער אויף אים אין שם הגדולים הקדמות רבו הרב המפורסם קדוש יאמר לו מהר"ר ישראל בעל שם טוב. אויך ווערט דערמאנט די חבורה פון בעל שם טוב אין זיין ספר ברכי יוסף (יורה דעה סי' רצ"ט סעי' א') אז ער האט געזעהן חסידים וואס גייען מיט קליידער פון זיידן און זענען מקפיד נישט צו גיין מיט וואל ער האט זיי געפרעגט דעם טעם און זיי האבן אים געענטפערט, ער שרייבט אזוי: זה שנים כן באו סיעת ספריא מקרית חוצות לשכון כבוד בארץ, ותרי מינייהו רבנן המתקדשם והמטהרים בהדרי הדרים, ועין רואה הני מאני דרבנן מכף רגל ועד ראש לבושי משי ואיבעיא להו לרבנן מה מצוה זו ומצאה הקפידה באמור רבנן בטעמא עיי"ש. אויך דערמאנט ער אסאך מאל אין זיינע ספרים רבי גרשון קיטאווער, א שוואגער און א תלמיד פון בעל שם טוב. אויך ברענגט ער נאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי יוסף דער טאטע פון רבי ישראל נחמן מדראהביטש (חומת אנ"ך שה"ש א').
זיין הסתלקות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן ה'תק"ך (22סטן מיי, 1760) ו' סיון די ערשטע טאג שבועות. דער ספר דרכי חיים ושלום ברענגט אראפ פון מונקאטשער רב א מערקווירידיגע זאך פארוואס ס'דא וואס זאגן אז ער איז נסתלק געווארן די צווייטע טאג, אז אין אמת'ן איז דער בעל שם טוב נסתלק געווארן ביום א' דשבועות, נאר די תלמידים האבן נישט געוואלט אז מען זאל מקיים זיין יתעסקו בו עממים, האבן זיי געזאגט אז ער איז נסתלק געווארן דעם צווייטן טאג.
בשעת דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן זענען געשטאנען ארום זיין בעט די גאנצע חבריא, זיינע גרויסע תלמידים. אין סוף ספר אגרא דכלה שטייט אז בשעת'ן הסתלקות פון בעל שם טוב האט ער געזאגט אצינד ווייס איך זיכער פארוואס איך בין באשאפן געווארן און וואס איך האב געמוזט אויפטון אויף דער וועלט.
דער קאמארנער ברענגט אין חומש היכל הברכה אז דער בעל שם טוב איז אוועק בשעת ער האט געזאגט דעם פסוק אל תבואני רגל גאווה, און האט אויסגעפירט והתמכרתם שם ואין קונה ווייל מען וועט אויסגיין צו אור אין סוף ברוך הוא.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
זיין פאמיליע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט געהייראט מרת חנה,[6] (א שוועסטער פון רבי אברהם גרשון פון קיטוב), א טאכטער פון רבי אפרים פון קיטוב. זייערע קינדער:
- רבי צבי איז געווען דער ממלא מקום פון זיין פאטער פאר א יאר, נאך א יאר האט ער איבערגעבעבן די רבי'סטעווע פאר דעם רבי'ן רבי בער, דער מגיד פון מעזריטש. רבי צבי איז געווען א סוחר און האט שיין פארדינט. דער בעל שם טוב האט געזאגט אויף אים, "דו האסט א גרויסע נשמה דו דארפסט גאר נישט". ער האט געהאט פיר קינדער, איינער רבי דוב בער פון אולאנאוו, דער צווייטער הצדיק רבי אהרן טיטיעווער, דער דריטער רבי ישראל פון יאריוויטש. זיין טאכטער שיינא לאה האט געהייראט מיט רבי משה זאב אויערבאך.
- מרת אדל, די ווייב פון רבי יחיאל אשכנזי "דער דייטשל"
- זיי האבן האט געהאט דריי קינדער רבי ברוך פון מעזשביזש, רבי משה חיים אפרים פון סדילקאוו דער בעל דגל מחנה אפרים, און א טאכטער פייגא די מאמע פון רבי נחמן פון ברעסלאוו.
צווישן די נענטסטע אייניקלעך צום בעל שם טוב היינט איז רבי דוד טווערסקי, סקווערער רבי, וואס איז אן אייניקל פון רבי צבי הערש.
זיינע מאמרים און ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט איבערגעלאזט א אוצר און שלל פון מאמרים וואס יעדעס ווארט פאר זיך איז א ליכטיגקייט און לעבעדיגקייט, פון יעדער מאמר באזונדער קען מען זיך אסאך לערנען.
עס איז אינטערעסאנט ווען מען פארטיפט זיך אין זיינע מאמרים, און דערנאך זעהט מען ווי זיינע תלמידים שרייבן אראפ דעם מאמר, און וויאזוי די שפעטערדיגע רביים ברענגן דאס ארויס, זעהט מען יעדער רבי לערנט עפעס אנדערש ארויס, יעדער מחבר ספר האט א חידוש, א נייער דערהער, דאס איז וויבאלד זיינע מאמרים און געדאנקען זענען גאר טיף און נעמען ארום גאנצע סוגיות פון קבלה און סודות, זיי רירן אהן שרשי יסודות הדת, דעריבער טרעפט מען דערין אייביג נאך און נאך.
דער בעל שם טוב זעלבסט האט גארנישט געשריבן אבער זיינע תלמידים האבן געשריבן צווישן זיינע ספרים זענען צוואות הריב"ש כתר שם טוב, אויך זענען זיינע מאמרים געדרוקט למאות ולאלפים אין ספרי התולדות יעקב יוסף, דגל מחנה אפרים, אין די ספרים פון זיין גרויסן תלמיד רבי דוב בער פון מעזריטש מגיד דבריו ליעקב ליקוטי אמרים אמרי צדיקים אור תורה ליקוטי יקרים, דער ספר אור הגנוז לצדיקים און אויך אין זיין ספר נר מצוה, אויך אין די קאמארנע ספרים ווערט מבואר זייער אסאך פון זיינע רייד.
דערנאך האבן פארשידענע מלקטים פרויבירט צוזאמען נעמען די רייד פון בעל שם טוב לפונדק אחד ווי דער ספר דרש טוב.
ביז עס האבן זיך צוזאמען געשטעלט צוויי מחברי ספרים איינער ר' נתן נפתלי קאלביעל דער רב פון און דער צווייטער רבי מנחם מענדל גאווראטשוב א גערער חסיד און האבן אין יאר תרמ"ו ? צוזאמען גענומען אלע מאמרים וואס זיי האבן געטראפן און עס מסדר געווען אויף די תורה און חמש מגילות און ארויס געגעבן דעם ספר בעל שם טוב על התורה עס איז א וואונדערבארער ליקוט, און רוב מחברי ספרים אויף דעם אופן האבן זיך געלערנט פון די צוויי מחברים ווי אזוי מען זאל מחבר זיין א ספר א פנים מיט א פי' פון אונטען [ביז זיינע צייטן זעהט מען דאס זעלטן], זייט דעמאטלס זענען ארויס פארשידנעע ספרים וואס פרויבירן אויך צוזאמען נעמען די מאמרים און משלים זיין דאס וואס גאווראטשוב האט פארפעלט, אבער קיינער האט נאך נישט עס אזוי גיט געמאכט ווי ער.
זיינע תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – תלמידי בעש"ט
צווישן די תלמידים פונעם בעל שם טוב. ווערן גערעכנט זיין יורש רבי ר' דוב בער באקאנט מיטן נאמען דער "מעזריטשער מגיד", רבי יעקב יוסף פון פאלאנע (דער "תולדות"), רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו, רבי וואלף קיצעס, רבי חיים קראסנער, רבי נחמן האראדענקער, רבי אריה לייב פון שפאלע, רבי מנחם מענדל פון וויטעבסק, רבי מנחם נחום פון טשערנאבל, רבי פנחס פון קאריץ און רבי שמואל פון קאמינקא.
זיין קבר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז געווען מקובל, אז איבערן הייליגן ציון איז געווען א דעכל מיט פיר שטאנגן, לעצטענס האט מען געבויעט א גאנצע אוהל, [וואס איז גראדע נישט געווען לרצון פון די אייניקלעך און ממשיכי דרך החסידות] אבער ס'איז גראדע גאנץ שיין אהערגעשטעלט. אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ק"ה) שטייט אז דער קבר פון בעל שם טוב איז הייליג ווי קדושת ארץ ישראל.
די תלמידים און נאכפאלגער פונעם בעל שם טוב פלעגן זיך צוזאמענן קומען קיין מעזשביזש אפילו נאכן הסתלקות פון בעל שם טוב און פלעגן חזר'ן און לערנען וואס ער האט געלערנט.
אין די לעצטע יארן זענען פוקד זיין קבר אסאך אידן פון דער גארער וועלט, אידן קומען זיך צוזאמען צום ציון הקדוש און גיסן זיך אויס דאס הארץ, דאס פלאץ איז ספעציעל מעורר, דער בית החיים אין מעזשביזש איז א אריגינאלער בית החיים עס איז נישט גערורהט אלע מצבות שטייען דארט שוין זייט מען האט עס געשעטלט, ארום דעם בעל שם טוב ליגן אסאך פון זיינע אייניקלעך, ווי רבי ברוך פון מעזשביזש, דער דגל מחנה אפרים, ר' ישראל דער טויטער א ברודער פון ר' נחמן מברסלב, און נאך. אויך ליגן דארט אסאך רבנים פון מעזשביזש, און גרויסע תלמידים פון בעל שם טוב ווי ר' וואלף קוציס, ר' ישראל פאליצקער ר' צבי סופר, אויך דער אפטער רב וואס איז שפעטער געווען רב אין מעזשביזש ליגט דארט.
דער ציון פון בעל שם טוב איז איבערגעבויט מיט א הערליכער געבוי, אויך דער גאנצער בית החיים איז ארום גענומען מיט א מויער, לעצטנס האט מען דארט געבויעט א שיינע שוהל און א מקוה, ווי אויך א עס זאל און א כשר'ע קיך, דער גריסער אידישער קברים בויער ישראל מאיר גבאי האט דארט געבויט גאנץ נייע הייזער און שטיבער ארום דער ציון ווי פאר א פאר פיאסטער קען מען דארט איינשטיין, אויך האט ער געטראפען דעם בית המדרש המיוחד ווי דער בעל שם טוב האט געדאנעט און עס איבערגעבויט ממש ארגינאל ווי עס האט אויסגזעהן אין די צייט פון בעל שם טוב.
עס קומט דארט אהין אסאך רבי'שע הויפן צו פראווען א שבת ביים בעל שם טוב, ספעציעל איז באקאנט דער לעלאווער רבי שמעונ'לע לעלובער, און דער מאקאווער רבי, ר' יצחק זעליג מארגענשטערן שליט"א דער קאצקער רבי. אויך דער באקאנטער זינגער מרדכי בן דוד פארט אהין פראווען מיט אסאך אנהענגער א שבת אין מעזשביזש, גאנץ לעצטנס האט ער פארפאסט א שיינעם ניגון ווי ער לייגט אראפ וויאזוי מעזשביזש לעבט ווידער אויף מיט אידן דערמיט וואס מען פארט אהין אויף א שבת ביים גרינדער פון חסידות אין מעזשביזש.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לויט דער ליובאוויטשער מסורה אנדערע שרייבן ה'תס"ח
- ↑ שבחי בעל שם טוב
- ↑ פרשת מצורע
- ↑ ר' מנחם מענדל גווארטשוב אין ספר בעל שם טוב על התורה עמוד התפלה
- ↑ (שבחי בעל שם טוב)
- ↑ שבחי בעש"ט, פארהאן א מיינונג זי האט געהייסן לאה רחל


text:
אידיאם
אידיאָם איז אן אויסדרוק (טערמין, פראזע) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע אייגענארטיקער באדייט, וואס סתם אזוי איז די ווערטער פאר זיך נישט די ריכטיגע באַדייט. וו.צ.ב. "דריי נישט קיין קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש די קאפף, וועט אבער א סתם אידיש ווארט קענער נישט וויסן דעם באדייט פון דעם, ער וועט ווערן צומישט און פרעגן וואסארא קאפ מען רעדט דא. נאר איינער וואס קען שוין אידישע אידיאמען קען דאס פארשטיין די ריכטיגע מיינונג. סתם אן אידיש קענער מיינט נאך נישט אז ער קען די אידיאמען געוויינליך איז דאס בלויז ווען מ'באנוצט זיך טעגליך מיטן שפראך.
אין לינגוויסטיקס, זענען אידיאמען באטראכט פיל מאל אלס פיגורן פון שפראך וואס איז זיך סותר מיט די פרינציפען פונעם קאמאפאזיציעלאגיע פון שפראך.
אידיאמען קענען פארמישן תלמידים פון שפראך, און סטודענטן מוזן זיך אויך לערנען די אידיאמען פונקט ווי די אנדערע וואקאבולאר פון א שפראך, פאקטיש זענען פיל נאטורליכע ווערטער פון שפראכן געבוירן פון אידיאמישע ארגינעלע ווערטער, און זענען מיט די צייט געווארן איינגעגעסן אינעם שפראך אלס א יסוד ווארט וואס איר פיגור'טיוון מיינונג דערקענט זיך נישט מער.


text:
שבת זכור א שבת צום געדענקן
בס”ד
מיט גרויס פרייד מעלדעט די שטיבעל אז עס איזאונז ב”ה געלונגען צושטאנד ברענגן א שבת וואס וועט געפייערט ווערן בצוותא חדאדעם קומענדיגן פרשת תצוה שבת זכור מיט די באטיילונג פון אלעמען באַליבטן משפּיע מוה”ר מוטה פראַנק שליט”א פה בעירנו וויליאַמסבורג יצ”ו
· גאר לעבעדיגע תפילות
· דערהויבענע שמועסן
· געשמאקע סעודות שבת
· געהויבענע היימישע אין ווארעמע אטמאספער
· מוזיקאַלישן לעבעדיגן מלוה מלכה/קומזיץ
איר זענט העפליך געלאדענט אנטייל צו נעמען דעםגאנצן שבת מיט אייער משפחה אינאיינעם.
די פרייז איז 100$ פּער מענטש.
info@theshtiebel.com פאר מער איינצעלהייטן ביטע אי-מעיל .
ביטע זיך פאַרבינדן ווי אמשנעלסטן, כדי מיר זאלן קענען צושטעלן אלעס בהרחבה
סדר שבת זכור – ופורים


text:
קאנסערוואטיזם
קאנסערוואטיזום איז א פילאסאפיע און פאליטישער אידעאלאגיע פון וועלן אפהיטן די אלטע מנהגים, ביי אידן איז דא אזא שטרעמנוג וואס רופט זיך קאנסערוועטיוון ווייל זיי זענען פארקערט ווי די ליבעראלן וואס ווילן אלעס טוישן און מאדערנאזירן, די קאנסערוועטיוון ווילן אפהיטן די טראדיציע און איר נישט לאזן טוישן.
אין פאליטיק איז דאס אויך אזוי אז די קענסערוועטיווע גוים ווילן סאציאל פרעזערווירן די געזעלשאפט לויט די אלטע מסורהדיגע מאראלן און עטיקס. אין אמעריקע איז דא די רעפובליקאנער פארטיי וואס אנדערשט ווי די דעמאקראטישער פארטיי וויל זי אפהיטן די דת אדער א מיעוט פון אזאלכע מער ליבעראלע פון זיי וואס זענען בלויז פיסקל קאנסערוועטיוו אזויווי פון די נארט און איסטערן סטעיטס ווי רודי דזשוליאני וואס איז א ליבעראל אין דת אבער אין רעגירונג פינאנץ און אויסערן פאליסי איז ער יא קאנסערוועטיוו. און די זעלביגע פארקערט עס איז אויך דא א מיעוט ביי די דעמאקרטן וואס זענען קאנסערוועטיוו געשטימט און זיי זענען בעיקר פון די אלט מאדישע דרום שטאטן.


text:
קאמפאלא
קאַמפאַלאַ איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון אוגאנדע. די שטאט געפינט זיך אויפן ברעג פון דער וויקטאריע אזערע.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געבויט גאנץ הויך. די שטאט געפינט זיך נאנט צום עקוואטאר, אבער צוליב איר הייך איז דער טעמפעראטור געוויינלעך צווישן 25 און 28 גראד. עס רעגנט אין צוויי סעזאנען, פון אויגוסט ביז דעצעמבער און פון פעברואר ביז יוני.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאמפאלא ווערט באדינט פון ענטעבע אינטערנאציאנאלע פליפעלד, דאס גרעסטע פליפעלד אין אוגאנדע, וואס געפינט זיך 35 ק"מ פון דער שטאט.


text:
עקיבא אייגער
ר' עקיבא (גינז) אייגער (י"ד חשוון ה'תקכ"ב, אייזנשטאט - י"ג תשרי ה'תקצ"ח, פויזן). איז געווען א רב, ראש ישיבה, פוסק און א טיפער לערנער. זיינע מקורות אויף תלמוד מיטן נאמען גליון הש"ס זענען געדרוקט אין דעם "ווילנער תלמוד בבלי". אויך איז באוווסט זיין ספר תשובות ר' עקיבא איגר וואס מען לערנט היינט אין די ישיבות. ער האט א סך געקעמפט קעגן די משכילים און רעפארמער.
פון תקנ"א ביז תקע"ד איז ער געווען רב און אב"ד אין מארקיש פרידלאנד, מערב פרייסן, און פון תקע"ד ביז זיין פטירה אין תקצ"ח איז ער געווען רב און אב"ד אין פויזן.
אפשטאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עקיבא איז געבוין אין תקכ"ב צו זיין פאטער ר' משה גינז און זיין מוטער מרת גיטל אייגער, א טאכטער פון רבי עקיבא אייגער פון האלבערשטאט, מחבר פון משנת רבי עקיבא.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער האט חתונה געהאט מיט גליקכן, די טאכטער פון יצחק מרגליות, און זיין שווער האט אים געהאלטן אויף קעסט ביז ער איז פארארעמט געווארן. זיי האבן געהאט צוויי זין, אברהם (תקמ"א - תרי"ג) און שלמה (תקמ"ה - תרי"ב) רב פון קאליש און פויזן, און א טאכטער שרה'ל (תק"ן - י"ח אדר שני תקצ"ב), די ווייב בזיווג שני פונעם חתם סופר, רב אין פרעשבורג.
ווען זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תקנ"ו, האט ער חתונה געהאט בזיווג שני מיט בריינדל, די טאכטער פון ר' יהושע הלוי פייוולמאן. זיי האבן געהאט א זון שמואל (תקע"ח - ??) פון מינסק.


text:
קריסטנטום
קריסטנטום איז אן אבראהאמישע רעליגיע, איינע פון די גרעסטע מאנאטעיסטישע גלויבן און רעליגיעס אויף דער וועלט מיט מער ווי 2.1 מיליאַרד גלױבערס. עס איז געגרינדעט געװאָרן אין ארץ ישראל פֿאַר כּמעט צװײ טױזנט יאָר. זיי גלויבן אז ישו איז א זון פון גאט. און ער האט זיי באאנדערש די מצוות.
קריסטנטום האט פארשידענע שטרעמונגען. די גרעסטע אפטיילונג איז צווישן די מערבדיקע שטרעמונגען וואס האבן זיך פארשפרייט אין צענטראל און מערב אייראפע און האבן געשטאמט פון רוים און געניצט די לאטיינישע שפראך, און די מזרחדיקע אדער "ארטאדאקסע" שטרעמונגען וואס האבן זיך פארשפרייט אין מזרח אייראפע פון קושטא און דער ביזאנטישער אימפעריע און האבן געניצט די גריכישע שפראך און טייל אויך שפעטער צירילישע שפראכן.


text:
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז אַ פאַסטן און פּשוט וועג צו גער אייער געזונט ינקרעדימאַיל אַרטיקלען צו אַ אַוטלוק-קאַמפּאַטאַבאַל פֿאָרמאַט. דעם . ים צו. פּסט קאַנווערזשאַן געצייַג אַלאַוז ניצערס צו קלייַבן אַ גאַנץ טעקע פון סטאָרד ינקרעדימאַיל אַרטיקלען און דורכפירן פּעקל קאַנווערזשאַן פון. ים טעקעס סטאָרד ין, מאכן עס אַ קלוג ברירה פֿאַר די וואס דאַרפֿן צו געשווינד צוטריט זייער אַלט ינקרעדימאַיל אַרטיקלען אין אַוטלוק אָדער אן אנדערער פּראָגראַם.
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק אַרייַנפיר נוצן איז פונאנדערגעטיילט ווי 32-ביסל און 64-ביסל עקסעקוטאַבלעס. עס מיטל אַז ינקרעדיקאָנווערט איז ארבעטן פֿאַר אַלע יגזיסטינג ווערסיע פון מיקראָסאָפט אַוטלוק. נאָר לויפן געהעריק אויסגאבע פון ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער.
גרינג צו נוצן ינקרעדימאַיל מעיל קאָנווערטער
- פּעקל קאַנווערזשאַן פון. ים טעקעס -; ניט ענלעך פילע . ים צו אַוטלוק מכשירים, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז ביכולת צו פּראָצעס אַ גאנצע וועגווייַזער פון ינקרעדימאַיל. ים טעקעס בייַ אַמאָל. דאס מיטל אַז ניצערס טאָן ניט דאַרפֿן צו וויסט צייַט סאַלעקטינג יעדער יחיד אָנזאָג -; די גאנצע טעקע פון ינקרעדימאַיל אַרטיקלען קענען ווערן קאָנווערטעד ווי אַ גאַנץ, שפּאָרן ענערגיע און מי אַז וואָלט זיין ווייסטאַד דורך נידינג צו בייַטן יעדער טעקע ינדיווידזשאַלי. אפילו בעסער, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער אַלאַוז ניצערס צו ספּעציפיצירן ינקרעדימאַיל דירעקטעריז פֿאַר יקסקלוזשאַן, געבן זיי די פיייקייַט צו וויד אויס פּאַטענטשאַלי אַנוואָנטיד אַרטיקלען אין טראַש און ענלעך פאָלדערס.
- קאָנווערסיאָן פון אַטאַטשמאַנץ -; אין דערצו צו קאַנווערטינג די טעקסט פון אַרטיקלען, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז ביכולת צו בעשאָלעם און סיקיורלי שייַעך-מיטאַרבעטער ינקרעדימאַיל טעקע אַטאַטשמאַנץ צו די email גופים מיט וועלכע זיי זענען געשיקט. דורך פשוט סאַלעקטינג די אַטטאַטשמענט סטאָר טעקע געניצט דורך ינקרעדימאַיל, ווער עס יז ניצן דעם. ים צו. פּסט נוצן איז ביכולת צו עפערטלאַסלי פאַרבינדן אַלע פון זייער וויכטיק אַטאַטשמאַנץ צוריק צו דער טעקסט מיט וועלכע זיי זענען געשיקט, מאכן זיי לייַכט צו געפינען און קראָם פֿאַר שפּעטער נוצן.
- גרינג צו נוצן -; ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער קומט מיט אַ גראַפיקאַל צובינד אַזוי פּשוט אַז אפילו אָנהייבער קאָמפּיוטער ניצערס וועלן פֿאַרשטיין עס ינטויטיוולי. אַלע פון די אָפּציעס און סעטטינגס פון דעם פּראָגראַם זענען קענטיק אויף אַ איין, ריין פֿענצטער. אין דרייַ פּשוט טרעפ אַ באַניצער קענען גער ינקרעדימאַיל. ים צו. פּסט טעקעס געניצט דורך אַוטלוק און אנדערע email מאַנאַדזשערז. פשוט אויסקלייַבן די וועגווייַזער אין וועלכע די ינקרעדימאַיל אַרטיקלען זענען סטאָרד, אויסקלייַבן די פארבונדן אַטטאַטשמענט טעקע אויב עס יגזיסס, און דעמאָלט גיט אַרייַנפיר. ניצערס קענען אפילו קלייַבן צי זיי ווילן די ניי קאָנווערטעד ימיילז צו דערשייַנען רעכט אין זייער אַוטלוק ינבאָקס דער ווייַטער צייַט זיי קלאָץ אויף, אָדער צו דערשייַנען אין די הויפּט טעקע פון די אַוטלוק סטאָרידזש בוים.
- דעמאָ ווערסיע -; דערשראָקן אַז ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער זאל ניט זייַן רעכט פֿאַר איר? דאָן ';ה זאָרג! מיר זענען אַזוי זיכער אַז דאָס איז דער בעסטער ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאַנווערטער פאַראַנען אַז עס איז אפילו אַ פֿרייַ דאָוונלאָאַדאַבלע פּראָצעס. דעם דעמאָ אַלאַוז ניצערס צו אַרייַנפיר אַלע ינקרעדימאַיל אַרטיקלען אין זייער אַוטלוק בריווקאַסטן, טשאַנגינג די צו: און פֿון: פעלדער און ינסערטינג אַ העכערונג אין די טעקסט גוף. דעם וועג, איר ביסט ביכולת צו באַשטימען צי ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז די רעכט געצייַג פֿאַר איר, ריזיקירן פּאָטער!
דו זאלסט נישט וואַרטן קיין מער! אויב איר האט פאַרלאָרן צוטריט צו אַלט סאָפטווער און דאַרפֿן צו גער ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק אָדער אנדערן email פאַרוואַלטער, קויפן ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער הייַנט. דערוואַרטונג איז די לידינג פאַרוואַלטער פון email ינבאָקסעס פֿאַר ביידע פֿירמע און פּערזענלעך email אַקאַונץ, און מיט דעם פאַסטן. ים צו. פּסט קאַנווערטער, איר צו קענען מאַכן די יבערבייַט צו דעם שטאַרק email פאַרוואַלטער הייַנט.
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער ינייבאַלז איר צו ימפּאָרט ינקרעדימאַיל ימיילז צו אַוטלוק, בייַטן ינקרעדימאַיל ימיילז צו פּסט טעקע, עקסטראַקט ינקרעדימאַיל ימיילז און ראַטעווען זיי צו עמל טעקעס. אַלע דרייַ אָפּציעס מאַכן ינקרעדימאַיל קאָנווערטער מערסט ווערסאַטאַל מאַלטי-געצייַג ווי אַ שווייצער קניפע.
סיסטעם רעקווירעמענץ:
פֿענצטער אַס (קיין 32 אָדער 64-ביסל),
צו אַרייַנפיר ימיילז און בייַטן צו פּסט: מיקראָסאָפט אַוטלוק פֿאַר ווינדאָוז (קיין 32 אָדער 64-ביסל).
מקור ימיילז פון: ינקרעדימאַיל וו 1.0 אָדער 2.0.
* -; דאָן ';ה וויסן ווי צו בייַטן ינקרעדימאַיל 2.5 ימיילז צו אַוטלוק? פרעגן אונדז!
אַוואָרד-ווינינג ווייכווארג
Software Removal
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער designed for Microsoft Windows OS, so it can be removed from the system like any other software. The correct way to completely remove the converter is using of Add/Remove Programs option or official Uninstaller which can be launched from the IncrediMail to Outlook Converter program group (Start > All Programs > IncrediMail to Outlook Converter > Uninstall). To remove the IncerediMail to Outlook Converter from the system, you have to launch the Uninstall file and complete the simple software removal wizard.
IncrediMail Converter Helps Answer to Questions:
- ווי צו אַרייַנפיר ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק? ווי צו אַריבערפירן פון ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק מיט אַטטאַטשמענץ?
- ווי צו מייגרייט פון ינקרעדימאַיל צו מעק מעיל?
- ווי צו אַריבערפירן ימיילז פון ינקרעדימאַיל צו פֿענצטער מעיל? ווי צו באַשטימען פון ינקרעדימאַיל צו לעבן מעיל?
- ווי צו בייַטן ימיילז פון ינקרעדימאַיל צו טהונדערבירד?
- ווי צו רירן ימיילז און ענקלאָוזד טעקעס צו אַוטלוק עקספּרעסס?
- פארוואס טאָן איך דאַרפֿן די ינקרעדימאַיל Email אָפּזוך? ווי צו צוריקקריגן אויסגעמעקט ינקרעדימאַיל ימיילז?
- דאָן ';ה פאַרפירן -; אָפֿט געשטעלטע פֿראגן


text:
געשיכטע
סיטואַטעד אין די מזרח ברעג, אין די צאָפנדיק טייל פון די פּראָמאָנטאָרי פון קאַפּאָ Bellavista, נישט ווייַט פֿון אַ לעצטנס ריקליימד זאָנע, דעם שטעטל איז געווען געבויט נירביי אַ לוקאַוט טורעם (קסווי יאָרהונדערט).
דעם געגנט, ווי קענען ווערן געזען דורך די גרויס נומער פון גיאַנץ 'גרייווז, דאָמוס דע דזשאַנאַס און נוראַגהי, האט שוין ינכאַבאַטאַד זינט די פּרעהיסטאָרי. אין פויסט עס דורכגעגאנגען אין פּיסאַ הענט, דעמאָלט עס איז געווען קאַנגקערד דורך די אַראַגאָנעסעס, און לעסאָף ינקאָרפּערייטיד אין קווירראַ קאָונטי.
אַרבאַטאַקס, וועמענס פּאַפּיר פאַקטאָריעס זענען זייער באַרימט אין סאַרדיניאַ, און וועמענס פּאָרט, נאָך Olbia ס איינער, איז די בעסער יקוויפּט אין די ברעג, איז הייַנט אַ טייל פֿון דער קאַמיון פון טאָרטאָלì.
דאס געגנט איז זייער טשיקאַווע ביידע פֿאַר זייַן נאַטירלעך און אַרקיאַלאַדזשיקאַל אַספּעקץ. די סוויווע פון טאָרטאָלì, וועגן קסנומקס קילאָמעטערס ווייַט פֿון אַרבאַטאַקס, זענען פול פון נוראַגהי, דאָמוס דע דזשאַנאַס און טאָמבע דעי גיגאַנטי (דזשייאַנץ 'גרייווז) עדות די בייַזייַן פון פאַרצייַטיק סיוואַליזיישאַנז. צו די צפֿון פון טאָרטאָלì עס איז די האָמאָנימאָוס סטאַוו, איינער פון די מערסט אַבאַונדינג אין פיש סאַרדיניאַ, און זייער רייַך אין פויגל לעבן.
די לאַנדשאַפט דאָ איז דער הויפּט סטרייקינג, דאַנק צו די שיין Cliffs אין רויט פּאָרפירי, באקאנט ווי "אַרבאַטאַקס רויט ראַקס". אַרבאַטאַקס איז די טערמינוס פון די אַזוי-גערופֿן גרין-באַן, וואָס גייט דורך געננאַרגענטו בערג, און פֿון וואָס איר קענען הנאה אַ ווונדערלעך מיינונג.
ביסל קילאָמעטערס ווייַט פֿון די ים, עס איז די דאָרף פון באַרי סאַרדאָ, מיט זייַן שיין ברעג, ווו אַ גרויס קאָוסטאַל טורעם (קסווי-קסוויי יאָרהונדערט) שטייט. וועגן קסנומקס קילאָמעטערס ווייַט פֿון באַרי סאַרדאָ איז סיטשוייטיד אַ יום טוּב ריזאָרט גערופֿן Marina di גאַיראָ, בשעת נירביי דזשערזו עס איז אַ גרופּע פון קאַלקאַרעאָוס טאַבלעלאַנדס געהייסן טאַקטשי אין דזשערזו (דזשערזו ס כילז).
די מערסט וויכטיק פעאַסץ אין דער שטאָט זענען מערסטנס רעליגיעז, ווי יענע אין כּבֿוד פון הייליקער לוסי, אויף מאי קסנומקס / קסנומקסטה, פון הייליקער אַן, וואָס נעמט אָרט אויף יולי קסנומקסטה און סאַן סאַלוואַדאָר, אויף סעפּטעמבער קסנומקסטה. אין דעם לעבן דאָרף פון טאָרטאָלì, אויף יולי קסנומקסנד, עס איז די סעודה פון Stella Maris.
בעאַטשעס
סטאַרטינג פון די צאָפן, נירביי די דאָרף פון לאָטזאָרàי, וועגן קסנומקס קילאָמעטערס ווייַט פֿון אַרבאַטאַקס, איז סיטשוייטיד לאָטזאָרàי ביטש, נאכגעגאנגען דורך די שיין סאַנטאַ מאַריאַ נאַוואַררעסע ביטש. וועגן קסנומקס קילאָמעטערס פון טאָרטאָלì איר קענען געפֿינען אָררì ביטש, וועמענס זאַמד איז זייער דין און וועמענס וואסערן זענען זייער פּליטקע; ניט ווייַט פֿון דאָ איז סיטשוייטיד אין די ווונדערלעך ברעג פון איז סקאָגליוס אַררוביוס (רויט ראַקס), קעראַקטערייזד דורך רויט ראַקס און פּעבאַלז.
חוץ פון זייַן שפּאַניש וואַטטשטאָווער און די ספּעקטאַקיאַלער סעאַסקאַפּע אויף מיינונג פון די אַפּטלי געהייסן קאַפּאָ Bellavista, אַרבאַטאַקס האט ביסל אין דער וועג פון ערנסט סייציינג. פֿאַר אַז איר וועט דאַרפֿן צו לאָזן דעם ברעג. סאַרדיניאַ ס אַרקיאַלאַדזשיקאַל אוצרות זענען זייַן נוראַגהי - קייַלעכיק קברים, אָפֿט קלאַסטערד אין וויללאַגעס פון די טויט - אַ צאַוואָע צו די אינזל ס בליענדיק בראָנזע אַגע קולטור.
מאָורנערס וואָלט זיצן אַרויס די קברים פֿאַר טעג, זייער רעקאָללעקטיאָנס פון די אוועקגעגאנגען פועלעד דורך מאַגיש מאַשרומז. אויף די לידאָ אין אָררì וועג אויס פון אַרבאַטאַקס ס מאָדערן אָפפשאָאָט טאָרטאָלì, נעמען אַ רעכט בייַ אַ צייכן פּוינטינג צו פּאַרקאָ אַרטשעאָלאָגיקאָ di San סאַלוואַדאָר. דאָ, די גראַניט נוראַגהע באקאנט ווי די טאָמבאַ דעי גיגאַנטי - די דזשייאַנץ 'קבר - דאַטעס פון וועגן בקקסנומקס.
ווו צו עסן
כאָטש איר ניטאָ קיינמאָל ווייַט פון אַ גרילד פיש אין אַרבאַטאַקס, באמת ויסגעצייכנט יטעריז זענען נאָך פעלנדיק. אַראָפּ אין די מאָדערן נידעריקער שטאָט, טאָרטאָלì, דאַ לענין (Via San געמיליאַנאָ קסנומקס; קסנומקס קסנומקס קסנומקס; פֿאַרמאַכט זון) - יאָ, די באַזיצער ס רעוואָלוציאָנער עלטערן טאַקע האט רופן אים לענין Mura - Offers אַ מעניו באזירט אויף די פרעשעסט פון ים עסנוואַרג און היגע וועדזשטאַבאַלז.
טאָמבאַנק-ינטויטיוולי, אמת סאַרדיניאַן קוויזין איז ניט גלאַטיק אין אַלע, אָבער דראָז אויף די מיטי טראדיציעס פון דער ינלענדיש. עס ס אַ קסנומקס-מייל טרעק מערבֿ פֿון אַרבאַטאַקס צו די שטעטל פון Villanova סטריסאַילי ווו די AGRITURISMO (פאַרם יום טוּב) פאַרלייגן ס'אָרראָאַלי מאַנאַ (קסנומקס קסנומקס קסנומקס; שטענדיק אָפֿן, בוקינג יקערדיק) באדינט זאַפטיק בראָטן חזיר, היים-געהיילט שינקע, און ברויט , מאַקאַראָנען און געשמאַק דיזערץ וואָס זענען אַלע געמאכט אויף די לאָקאַל, כולל סעבאַדאַס (געבעקס אָנגעפילט מיט קעז). עס זענען אַ ביסל פּשוט רומז פֿאַר דינען אויך.


text:
נאוויגאציע
נאַוויגאַציע איז אַ טערמין וואָס באשרייבט די אַקטיוויטעטן צו געפינען אַ גיכער און באַקוועמער וועג צווישן צוויי טאפאגראפישע פונקטן, ניצן פאסיקע הילפסמיטלען. נאַוויגאַציע אָן דער הילף פון אינסטרומענטן איז ספּעציעל שווער אין אן איינפארביקע סביבה, ווי א ים אָדער א מדבר , וואס האט נישט קיין סימנים וואס העלפן צו נאַוויגירן צו געפינען דעם וועג. אין מיליטערישע מיסיעס אָפֿט פארלאנגט נאַוויגאַציע אין גאַנץ פינצטערניש אין אַ פייַנדלעכער סביבה.
אין אוראלטע צייטן זענען די עיקר נאוויגאציע הילפסמיטלען געווען די זון, די לבנה און די שטערן. ביז דער דערפינדונג פונעם קאמפאס, איז געווען ביינאכט דער עיקר הילפסמיטל אויפן ים דער צפון שטערן, וואס מען קען זען אין דער צפון האלבקיילעך פון דער וועלט. יעדער מאטראס האט דאס געדארפט וויסן, און ביזן היינטיקן טאג לערנט מען וויאזוי צו ניצן דעם צפון שטערן ווען מען שטודירט ים נאוויגאציע.


text:
1831
1831 איז דאס 31סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1831 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן יולי - געקרוינט לעאפאלד, דער ערשטער מלך פון בעלגיע
- 1טן אויגוסט - געעפנט לאנדאן בריק
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יוני - דזשיימס קלארק מאקסוועל, שאטישער פיזיקער (געש' 1879)
- 8טן יולי - דזשאן פעמבערטאן, דערפינדער פונעם קאקא קאלע געטראנק (געש' 1888)
- 19טן נאוועמבער - זשיימס גארפילד, דער 20סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1881)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן יולי - זשיימס מאנרא, פינפטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1758)
- 14טן נאוועמבער - געארג ווילהעלם פרידריך העגל, דייטשער פילאסאף (געב' 1770)


text:
2/28/2014
כ'האב נעכטען באקומען די צוויי בריוו אין "אימעיל"
לכבוד הרב שליט"א
איך בין א רב און א מורה הוראה אין 2 בתי הוראות
דאס וואס מען האט גערעד וועגען די אהרונישע מקוה אין וויליאמסבורג האט מען שוין ב"ה מתקן געווען מען האט אראפגענומען די גלאז פון ארום די מקוה
מען מעג טאקע לייגען שטערקערע ספאט לייטס אבער עס איז שוין כמעט פאראכטען צוביסלעך
אבער געוואלד די זאלי מקוה אויף קיעפ סטריט האט מען איינגעפירט אז פרייטיג צונאכטס סיי אויב די פרוי הטובלת האט געמאכט די הכנות ביי זיך אינדערהיים און סיי אויב זי איז געקומען פרייטיג נאכמיטאג אין מקוה מאכען די חפיפה
אבער ווען זי קומט צוריק פרייטיג צונאכטס זיך טובלען, לאזט מען נישט מאכען א עיון הגוף וואס דאס מעכב מדאורייתא און אהן דעם איז די טבילה קיין טבילה נישט ואפילו עלו עליה כל מימות שבעולם עדיין הוא בטומאתה
יעדען פרייטיג צנואכטס נאך די טבילה קומען פרויען פרעגען שאלות אז זיי האבען עוסק געווען בין חפיפה לטבילה מיט שיילען פטעטעס פאר קוגעל און זייערע הענט איז שווארטץ געווען בשעת טבילה און סאטמאר זאלי לאזט נישט די מקוה פרוי איבעקוקען בעפאר די טבילה בליל שבת אבער פרויען קומען פרעגען ביי מיר אז זיי האבען געפעמפערט און געבאדען קינדער בין חפיפה לטבילה אבער געוואשען פלארס ארויסגעטראגען גארביטש וכדומה און די מקוה פרוי טאר זיי נישט איבעקוקען בעפאר די טבילה עפ"י תקנת הדיין
אלע ספרי הפוסקים שרייבען קלאר אז טאמער עס איז געווען א הפסק בין חפיפה לטבילה דארף די מקוה פרוי מאכען נאכאמאל א עיון הגוף
ביי די אהרונים לאזט מען טאקע נישט קיין פרוי זיך טובלען אפילו פרייטיג צונאכטס נאר נאך עיון הגוף
אבער איך האב אנגעקאלט ר' ישראל חיים מנשה דער ראב"ד און ער האט בכלל נישט געוויסט ער האט געזאגט אז וואס מען טוט איז גוט
"גוט א מכה בדופן לא עלינו"
ער האט געהייסן אנקאלען זיין זון ר' לייבוש פ"מ מען האט אנגעקאלט ער ווייס גארנישט מיט גארנישט בכלל
געוואלד מען איז מטמא דעם כלל ישראל
חוץ דעם דרך אגב איז ביי די זאליס דא אסאך פרויען בפרט יונגע ווייבלעך וואס לאזען זיך בכלל נישט איבערקוקען אפילו אינדערוואכען נאר זיי זאגען אז זיי האבען זיך שוין אליינס איבערגעקוקט זיי זיצען אנגעטון מיט א חלוק און ווילן גלייך אריין זין טובלען אהן לאזן זיך איבערקוקען
הא למה זה דומה אויב א קאר נעמט נישט קיין אינספקשין נאר דער בעל הקאר זאגט אז ער האט שוין אליינס געמאכט דעם אינספעקשאן
לא תהא תורה שלימה שלנו כשיחה בטילה שלהם געוואלד וואס פארא ירידה
דאס איז סאטמאר?
מען איז ביזי אין בארא פארק היינט מיט אסיפות וועגען די פרויען מיט צניעות און געפאסטע קליידער
שעמען מעגן זיי זיך
הלכות קבועות אין הייליגען שולחן ערוך וויא עיון הגוף קודם הטבילה וכדומה איז ביי זיי א ליצנות נאר שטותים זענען זיי ביזי
טוט א מצוה גדולה שרייט געוואלד אויף אייער האט ליין פון די ערשטע זאכען היינט
אלעס איז הונדערט פראצענט באשטעטיגט איר קענט אליין פרעגען די מקוה פרויען
סיי ביי די זאליס און סיי ביי די אהרונים דארט וויא מען באקוקט יא
איינער זאגט מיר אז אזוי וויא זאליס זעהן אז א סאך פרויען האבען אנגעהויבן גיין אין די אהרונישע נייע מקוה און איבערגעלאזט זייער אלטע מקוה
וועגען דעם האט מען איינגעפירט אז מען זאל נישט איבערקוקען די פרויען כדי די פרויען זאלן ענדערש האבען חשק צו גיין ביי אין מקוה נישט ביי די אהרונים דארטן וויא מען קוקט יא איבער
אבער למעשה זכות הרבים יהיה תלוי בידכם איר שטאמט דאך פון די גדולי הדור מהר"ם א"ש מנוחת אשר זי"ע
____________________________________
יעצט גערעד מיט אנדערע צוויי דיינים פון קהל יטב לב וויליאמסבורג
איך האב זיי געזאגט איר זעהט דאך קלאר אז די אהרונים האבען פאראכטען די גלאז ווייל ר' נחום האט פארפירט
האט איינער גענטפערט
אז עס איז אנדערע צייטן היינט
זיי האבען נישט מורא פון נחום'ס פלוידערייי ווייל קיינער הערט עהם עניוועי נישט אויס
און דער דיין האט מוסיף געווען אז מען מוז פארשטיין אז היינט קען מען נישט טון אזוי וויא עס שטייט אין דברי מלכיאל אדער דרכי תשובה אדער חוות דעת
ווייל פרויען ווילן נישט אז די טיקערין זאל זיי באקוקען ווייל עס נישט לויט די היינטיגע צייטן פאסיק
בפרט פרייטיק צונאכטס ווען די פרוי קומט שוין טבילה קען מען איר נישט באקוקען ווייל טאמער זי וועט האבען א חציצה וועט זי אהיימגיין אהן געטובלט
ממילא איז בעסער אז מען באקוקט זיי בכלל נישט אזוי וויא די עצה פון ר' ליבוש פ"מ דיין
(בערך אזוי וויא ביי די טרייפענע צומת הגידין אז עס איז בעסער אז מען באקוקט אינגאנצן נישט)
להבדיל עס איז גארנישט קיין פארגלייך ווייל טאמער די פרוי האט נישט געהאט עיון הגוף איז די טבילה פסול מדאורייתא אפילו זי האט נישט געטראפן קיין חציצה על אחת כמה וכמה טאמער מען טרעפט א חציצה טאר זי זיך נישט טובלען רח"ל זיא איז מטמא איר מאן ותהי נדתה עליו
דאס איז סאטמאר שעמען מעגען זיי זיך
זיי לייגען ארויף אלע עבירות אויף די פרויען אז די פרויען זענען נישט צניעותדיג וועגען דעם איז מנחם שטארק געהארגעט געווארן
וועגען דעם איז די פאליס מער נישט חוקר וועגען שטארק מנחם ווייל די פרויען זענען זינדיג
די פרויען ווילן נישט מען זאל זיי בודק זיין
וועגען דעם האט מען געגעבען פאר רענטא דער רוצח פינעף מילליאן דאללער
דערווייל ונהפוך הוא
עס איז אלעס שווא ושקר
די פרויען זענען ערליך זיי וויילן מען זאל זיי גוט באקוקען
סאטמאר איז פארדארבן און נישט ערליך
כי מרים הם (זיי זענען נעבעך ביטער) על כן קרא שמה מרה (וועגען דעם זאגען זיי אז די פרויען זענען ביטער)
עס איז דא נאך א מנהל וואס האט פארדארבען בחורים מיט יונגלעך און ער איז נאך אלץ מנהל אין זאלי סאטמאר
די מקוה הלכות איז ביי זיי פסול
מען דארף מרעיש עולמות זיין קעגען דעם דיין מחברי הבי"ד פאר זיינע שרעקליכע רעפארעם ווערטער
אז היינט ל"ע איז דער שולחן ערוך בטל
די פרויען קענען זיך אליין באקוקען
Posted by Rabbi Nuchem Rosenberg at 2/28/2014
כ'האב נעכטען באקומען די צוויי בריוו אין "אימעיל"
2014-02-28T14:52:00-05:00
Rabbi Nuchem Rosenberg
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)


text:
גזירת ת"ח ות"ט
גזירת תּ"ח ותּ"ט זענען געווען יאָרן, וואס ביטערע פאגראמען זענען פֿאָרגעקומען, קעגן יידן אין פּױלן, און אוקראַינע (1648).
פּאָגראָמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באָגדאַן כמעלניצקי, אַן קאזאקן-פירער, האָט אויפגעשטעלט אַן אַרמײ װאָס איז באַשטאַנען פֿון קאזאַקן, טאָטארן און רוטענישע[1] קנעכט. צוזאַמען האָבן זיי רעװאָלטירט קעגן די פּױליש-ליטווישע הויך-אדעל און קעניג. זייענדיג איבערצייגט אז ייִדן זענען קעגן זיי, האָבן זיי אַטאַקירט ייִדן, געמאָרדעט, געפּלינדערט, פארגוואלדיקט, און אַנדערע שוידערליכע טאטן קעגן ייִדן.
דער חורבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עטליך 20,000 יידן אודר ווייניקער זענען אומגעקומען.[2] עס איז באוואוסט אויף ר' שמשון אסטראפאלער, א גרויסער מקובל, וואס האט פארשפרייט דער אורזאך צום אומגליק, טויזנטער יידן זענען געווארן היימלאז, יידן האבן געוואנדערט ביז אזש קיין קאנסטאנטינאפאל, אין טערקיי, אדער קיין אמסטערדאם. אין די פאלגנדע יארן וואר פוילן-ליטע אויך פון רוסלאנד, זיבנבערגן און הויפסטנס שוועדן אנגעגריפן. שלום איז נישט געקומען ביז 1667. היסטאריקער דוב וויינריב שאצט איין אז אין די קריגן קעגן די קאזאקן און אנדערען זענען אין גאנץ פוילן-ליטע 40,000-50,000 יידן אומגעקומען.[3]
עס איז באוואוסט די געשיכטע פון דעם ש"ך מיט זיין טאכטער, ווי זי איז פארלוירן געווארן, און נאך יארן האבן זיי זיך באגעגנט, דער ט"ז ווי ער האט געראטעוועט זיין שטאט, וואו ער איז געווען רב. און די ספעציעלע תפילה פארפאסט דורכן תוספות יום טוב, פאר יידן וואס שמועסן נישט ביים דאווענען.
די פוילישע אפֿענסיווע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א צוזאמגעשטעלטע ארמיי פון די פוילישע גראפן, האבן אנגעפאנגען צו אטאקירן די רעוואלטירער, און צום ענדע, האבן זיי פולשטענדיק באזיגט די אוקראינער אויפשטענדלער, צוריק איינעמענדיק די געגנטער און שטעט, וואס די קאזאקן האבן איינגענומען.
די נאכווייען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי די יידישע באפעלקערונג, איז באגדאן כאמילעצקי א מאסן מערדער, וואס האט אומגעברענגט הונדערטער טויזנטער יידן. ביים אוקראינער פאלק, איז ער א נאציאנאלער גיבור, וואס זיינע סטאטוען, זענען פארשפרייט איבער די שטעט פון אוקראינע.
שבתי צבי און יעקב פראנק, זענען ארויף געקומען אויף דער יידישער מאפע, און יידן האבן אנגעפאנגען גלייבן, אז דא וועט קומען די ישועה, דאס איז אויך געווען דער פחד פון די רבנישע וועלט אויף חסידים, האלטנדיג אז דאס איז נאך א משיחישער קולט.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דעמאלסט איז נאך נישט געווען קיין 'אוקראינישע' פאלק, און אלע עסטליכע סלאוון זענען געווען באקאנט אלס 'רוטענען'.
- ↑ שאול שטמפפר. ?What Actually Happened to the Jews of Ukraine in 1648. ג'ואיש היסטורי, מאי 2003.
- ↑ Weinryb, Bernard Dov. The Jews of Poland: A Social and Economic History of the Jewish Community in Poland from 1100 to 1800. Jewish Publication Society (1973). ISBN 9780827600164. זייטן 195-197.