text:
לוצק
לוצק (אוקראיניש: Лyцbk; רוסיש: Лyцk) איז א שטאט ביים סטיר טייך אין צפון-מערב אוקראינע, אין דעם צענטער פון וואלין פראווינץ, מערב פון דער הויפטשטאט קיעוו. איר באפעלקערונג איז 206,000 (2007). פונעם 14טן יארהונדערט האט די שטאט געהאט א יידישע קהילה וואס איז געווען א מיטגליד אינעם וועד ארבע ארצות.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לוצק, איינע פון די ערשטע שטעט אין היינטיקער אוקראינע, איז געגרינדעט געווארן אין 1085. ער איז געווען די הויפטשטאט פון דעם פרינצטום פון גאליציע-וואהלין, ביז מ'האט אויפגעשטעלט די שטאט לודמיר. לעבן דער שטאט האט מען געבויט א פעסטונג צו שיצן קעגן אינוואזיעס. אין 1240 האבן די טאטערן איינגענומען די שטאט, אבער די פרינצן האבן געהאלטן די פעסטונג. אין 1321 איז דערמארדעט געווארן דער לעצטער פרינץ אין קאמף קעגן די ליטווינער. דער מלך פון פוילן, קאזימיר דער דריטער, האט איינגענומען די שטאט אין 1349, אבער קורץ נאכהער האט ליטע זי צוריקגענומען אונטער זייער הערשאפט.
אין 1432 איז לוצק געקומען אונטער דער הערשאפֿט פונעם פוילישן קרוין און האט באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביזן סוף פונעם 18טן יארהונדערט איז לוצק געווען אין פוילן; ביזן סוף פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין רוסלאנד; צווישן די צוויי וועלט מלחמות אין פוילן. אין 1939 האט דער סאוועטן פארבאנד איינגענומען לוצק;אין 1941 איז זי געקומען אונטער דער אקופאציע פון נאצי דייטשלאנד; נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז זי ווידער אמאלל געווארן א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד. זײַט 1991 איז לוצק אין אוקראינע.
יידן אין לוצק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן האבן געוואוינט אין לוצק אינעם 10טן יארהונדערט, און א געמיינדער פון קראים זענען געקומען דארטן אינעם 13טן יארהונדערט.
לוצק איז געווארן א פאליטישער און עקאנאמישער צענטער. נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטא אין 1569 האבן די יידן אנגעהויבן צו האנדלען אויף א גרעסרן אופן; א טייל האבן געדונגען די ארענדע אויף שטייערן, ברייערייען און פאטאש פראדוקציע; אנדערע האבן געהאנדלט מיט וואלד און לאנדווירטשאפט פראדוקטן.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געווען א שטאט לוצק
- די עלעקטראנישע יידישע ענציקלאפעדיע (אויף רוסיש)
- יידישע לוצק (אויף ענגליש)
- ספר לוצק - ניו יארק פובליקע ביבליאטעק


c: text/html

text:
באקא-דזשאט
באַקאַ-דזשאַט (אַראַביש: باقة جت) איז אַ שטאָט אין דעם חיפֿה דיסטריקט אין ישראל. עס נעמט איין די שטאָט באַקאַ אל-גארביא און ד לאקאלע ראַט דזשאט וואס זענען פאראייניקט געווארן אין 2003
אין יולי 2010 האט די כנסת באשלאסן צו אנולירן די פאראייניקונג, וואס וועט אַרייַן אין קראַפט אום 1טן נאוועמבער 2010.
אינהאַלט
באקא אל גארביא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באַקאַ אל-גאַרביאַ (אַראַביש: باقة الغربية, טייַטש פון דעם נאָמען "מערב באַקאַ") איז געווארן אַ שטאָט אין 1996 און פאראייניקט מיט דער לאקאלער ראַט דזשאַט אין 2003. באַקאַ איז איינער פון דרייַ פאלעסטינער דערפער וואס זענען צעטיילט אין צוויי אין 1949, מיט דער באַשטימונג פון דער גרינע ליניע נאָך דער אומאפהענגיקייט מלחמה: באַקאַ אל-גאַרביאַ (מערב באַקאַ ) איז די טייל אויף דער ישראל זייַט פון דער גרענעץ און באַקאַ אל שאַרקייאַ (מזרח באַקאַ) איז דער טייל וואס איז אויף דער יארדענישער זייַט פון דער גרענעץ. אין די יארן פונעם בריטישן מאַנדאַט איז באַקאַ געווען ייִשובֿ אין טולקאַרם דיסטריקט.
באַקאַ איז דער שטאָטישער צענטער פֿאַר די ארומיקע דערפער, און האט געזונט און בילדונג אינסטיטוציעס. באַקאַ איינוואוינער האבן פרנסה פון אינדוסטריע און א ביסל פון לאנדווירטשאפט, און רובֿ פום די אייוואוינער אַרבעטן אין אַרומיקע געביטן אָדער אונטערנעמונגען אין תל אביב, חיפֿה, דן און שרון.
דזשאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס דאָרף דזשאַט (אַראַביש: جت) איז פלאצירט אויף אַ בערגל לעבן דער גרינע ליניע, דרום פון באַקאַ אל-גארביא. די עלטער מענטשן אין דאָרף דערציילן אז דאס דאָרף איז געגרינדעט דורך פינף ברידער, פון יעדן ברודער איז געווארן א משפּחה.
אסאך פון די דזשאַט איינוואוינער פארדינען זייער פרנסה פון הייטעק. א הויכער פראצענט פון די איינוואוינער האבן דיפלאמען פון קאלעגעס, און די עקאנאמישע לאגע איז פארהעלטענימעסיג גוט קעגן דער אַראַבישער באַפעלקערונג אין דער מדינה.
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט צו דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק ווי פון יוני 2010, האט באַקאַ-דזשאַט 34,700 באוווינער. די באַפעלקערונג וואקסט מיט אַ יערלעכן וווּקס פון 2.4%.
קאארדינאטן: 32°24′42.84″N 35°2′17.05″E / 32.4119, 35.0380694

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גרייפפרוכט
גרייפפרוכט איז אן אונטער-טראפישער ציטרוס בוים מיט ביטערע פרוכט, אן 18טן-יארהונדערט מישלינג ערשט געהאדעוועט אין זשאמייקע.[1]
די דאזיגע גרינביימער זענען געוויינטלעך 5-6 מעטער הויך, אבער זיי קענען וואקסן אפילו 13-15 מעטער. די בלעטער זענען טונקלגרין, לאנג (ביז 150 מ"מ) און שמאל. ער האט ווייסע בלומען מיט פיר קרוינבלעטעלעך. די פרוכט האט א געל-אראנזשן הויט מיט א דיאמעטער פון 10-15 צ"מ.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Grapefruit: a fruit with a bit of a complex in Art Culinaire (Winter, 2007)


text:
צייכענען
צייכענען איז א פארעם פון וויזועלער קונסט וואס ניצט געוויסע צייכענונג אינסטרומענטן צו מאכן בילדער פון פאסן אויף פאפיר אדער אן אנדער אייבערפלאך. מען קען אויך מאכן צייטווייליגנ צייכענונגען אויף א טאוול. די אינסטרומענטן וואס מען ניצט זענען כולל א גראפיטער בלייער, א פען מיט טינט, וואקסענע קאלירטע בלייערס, קריידלעך, קרייד, האלצקוילן און אויך געוויסע מעטאלן (ווי זילבער און בליי).
עס איז אנדערשט ווי א מאלעריי ווייל דאס ברויך ארויסברענגן דאס בילד אן די הילף פון קאליר ווי א מאלעריי נאר דורך די גרעניץ און שאטן וואס דער פענע דארף פון זיך אליינס ארויסברענגען די מצב מיט דאס איז דאס מער גלייך צו די גראפישער טעכניק פון דרוק.
ווען דאס איז באניצט אין די קונסטלעכער זין פון ווארט מיינט דאס אנמאלן און קאמפאזיציעס און אנדערע עסטעטישע באטראכטונגן וואס טוען אויסדרוקן קאנצעפטואלע כוונות פון איר באשאפער.
באקאנטע צייכענער זענען לעאנארדא דא ווינטשי, אלברעכט דירער, מיקעלאנדזשעלא, ראפאעל, רעמבראנט, פעטער פאל רובענס, סעזאן און גאיא. די יידישע קינסטלערין אנא טיכא איז בארימט וועגן אירע צייכענונגען פון די ירושלימער בערג.


text:
קרית מוצקין
קרית מוצקין איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל. זי געפונט זיך צפון פון חיפה, און איז איינע פון די שטעט וואס מאכן אויס די קריות, די מעטראפאלין פון חיפה. זי געפונט זיך אויפן ים פלאך, דרום פון עכו, פון דרום געפונט זיך קרית חיים און קרית שמואל, געגנטן וואס געהערן אן חיפה מוניציפאליטעט. צפון מערב געפינט זיך קרית ים און פון מזרח קרית ביאליק, וואס שאסיי נומער 4 טיילט אפ צווישן די צוויי שטעט.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, ריכטיק פאר 2008, וווינען אין קרית מוצקין 39,700 איינוווינער. אין דער שטאט געפונען זיך 20 בתי מדרשים, און צוויי מקוואות, אן אשכנזישער הויפט רב, און א ספרדישער הויפט רב.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1934, דורך חיפה מיטל קלאס פארדינער, זיי האבן געגרינדעט א פאראייניקונגס בונד פון איינוווינער, וואס איז געווארן אפגעשאפן אין יאר 1960. זיי האבן זיך גערופן מוצקין, אויפן נאמען פון א ציוניסט, מיטן נאמען ליא מוצקין. אין 1941, איז די געגנט געווארן א לאקאלע ראט, און אין 1976, געווארן א שטאט.
די אינערן מיניסטעריום, האט מערערע מאל געמאלדן פלענער, צו פאראייניקן שטעט אין דער געגנט, ווי קרית מוצקין און קרית ביאליק. אדעער פאראייניקן אלע שטעט אין קריות, צו איין גרויסער שטאט, אדער גאר פאראייניקן שטעט צו חיפה. עס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען ביז היינט.
דער היינטיקער בירגערמייסטער הייסט חיים צורי, און אין שטאטראט דינען 15 מאנדאטן.
ישראל באנען האט א באן סטאנציע אין דער שטאט, אויף דער נהריה-חיפה-תל אביב רוטע.


text:
אליעזר יהודה וואלדנבערג
הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג (ג' טבת ה'תרע"ו, 10טן דעצעמבער 1915 - ל' חשוון ה'תשס"ז, 21סטן נאוועמבער 2006) איז געווען פון די חשובע פוסקים אין די ת"ש יארן,
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רב וואלדנבערג איז געבוירן אין ירושלים אין תרע"ו (1915) צו זיין פאטער רבי יעקב גדליה און זיין מוטער רחל. קורץ נאך זיין געבורט, אין דער ערשטער וועלט מלחמה האבן זיי געדארפט איבערלאזן ארץ ישראל, און זיי האבן זיך באזעצט אין חאלאב, סיריע. ווען זיי זענען צוריקגעקומען אין ירושלים, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער עץ חיים ישיבה.
ער האט ארויסגעגבן 22 בענדער שאלות ותשבות אונטערן נאמען ציץ אליעזר.
ער איז געווען א דיין אין דעם בית דין הגדול אין ירושלים און רב פון דעם שערי צדק שפיטאל. די ירושלימער קנאים האבן אים געהאסט ווייל ער האט זיך צוגעשטעלט צו הרב צבי פסח פראנק און אנגענומען אן אפיציעלע רבנות שטעלע.
זיין זון ר' שמחה בונם וואלדנבערג איז אויך געווען א גרויסער פוסק וואס האט זיך אויפגעפירט ווי א ירושלים קנאי און האט לוחם געווען קעגן קרית יואל סקול דיסטריקט ביז ער האט ל"ע געכאפט א פאטאלן אנפאל; זינט דעמאלטס הערט מען נישט פון אים.
פון זיינע פסקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ער האט מתיר געווען געוויסע פארעמען פון אבארטאציע וואס ר' משה פיינשטיין האט קלאר געאסערט.
- ער האט מתיר געווען השתלת אברים אויף כמעט אלע אופנים.
- ער האט געאסערט אינוויטרא פערטיליזאציע.


text:
ערשטע ווייסבוך
דאס ערשטע ווייסבוך אדער טשערטשילס ווייסבוך איז געווען א ווייסבוך וואס ווינסטאן טשערטשיל האט געשריבן נאך די תרפ"א ראיאטן. אין דעם בוך דערקלערן די בריטן נייע תקנות בנוגע צו ציונות.
- די רעכט פון די יידן צו אימיגרירן און זיין אין ארץ ישראל איז באגרעניצט נאר צו געוויסע טיילן אין לאנד, און נישט איבער דעם גאנצן לאנד (אזוי ווי עס שטייט אויך אין באלפור דעקלעראציע אז די יידן זאלן נישט טשעפן די אראבערס רעכט).
- נאר רייכע יידן מעגן אימיגרירן קיין ארץ ישראל ווייל די אראבער האבן גע'טענה'עט אז די אימיגראציע נעמט זיי צו ארבערטארעס און מאכט זיי שאדן אין פרנסה.
- באשטימט עבר הירדן צו א באזונדערע אראבישע רעגירונג (צו יארדן) און זאל דאס נישט זיין פאר די יידן ווי עס איז געשטאנען אין באלפורס דעקלאראציע.
דער נאמען ווייסבוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען "ווייסבוך" שטאמט פון ענגליש "White Paper", וואס זאגט ארויס אז דאס בוך איז נישט געווען פארמאליש און האט נישט געהאט קיין שטארקע פעסטשטעלונג.


text:
וויילס
וויילס (וועלשיש: Cymru) איז א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. עס איז איינס פון די פינף קעלטישע פעלקער. וויילס איז צו מערב פון ענגלאנד. די הויפטשטאט פון וויילס איז קארדיף (אויף וועלשיש: Caerdydd), מיא א באפעלקערונג פון 325,000. די נאציאנאלע זאמלונג פון וויילס זיצט אין קארדיף.
די העכסטע בערג אין וויילס זענען אין גווינעד פראווינץ, אין צפון-מערב, צווישן זיי סנאדן (אדער Yr Wyddfa), וואס איז די העכסטע שפיץ אין וויילס מיט 1085 מעטער (3,560 פיס).
וויילס האט א באפעלקערונג פון קנאפע דריי מיליאן. די מערהייט וואוינט אין דרום און מזרח פונעם לאנד. די הויפט שפראכן וואס מ'רעדט אין וויילס זענען ענגליש און וועלשיש. וועלשיש איז א קעלטישע שפראך, נאענט צו קארניש און ברעטאן. אומגעפער איין מענטש פון פינף אין וויילס קען רעדן זי.


text:
אטלעטיק
אַטלעטיק איז פארשידענע סארטן ספארט ווי לויפן, שפרינגען און ווארפן. די אטלעטיק געשעענישן ווערן געהאלטן אין א ספארט סטאדיאן, אדער אויפן לויפוועג, אדער אויפן פעלד אינעווייניק פונעם לויפוועג. מען האלט אטלעטיק איבער דער גארער וועלט. די שפרונג געשעענישן זענען הויכשפרונג, ווייטשפרונג, דריישפרונג און שפרינגען מיט א טיטשקע. ווארפן געשעענישן זענען ווארפשפיז ווארף, דיסקוס ווארף, האמער ווארף און קויל שטויס. אויך איז פאראן דער דעקאטלאן, וואס שליסט איין צען לויפן און שפרינגען געשעענישן (100 מעטער, ווייטשפרונג, קויל שטויס, הויכשפרונג, 400 מעטער, הירדנלויף, דיסקוס ווארף, שפרינגען מיט א טיטשקע, ווארפשפיז ווארף און 1500 מעטער.
אטלעטיק געשעענישן קומען פאר ביי די אלימפיאדעס.


text:
בענזין פרייזן
בענזין פרייזן אדער גאזאלין פרייזן זענען די קליינהאנדל פרייזן פון בענזין פאר אויטאס וועלכע איז אויף א הייסע מארק מיט א גרויסע פארלאנג און לימיטירטע פארזארג. בענזין פרייזן איז געווארן אן ערנסטע פראגע אין די לעצטע יארן זינט אנטוויקלונג לענדער ווי כינע און אינדיע פארלאנגען היינט זייער אסאך און זייער פארלאנג וואקסט שנעלער ווי די סופלייער קענען נאכיאגן.
אינהאַלט
בענזין אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענזין איז די בלוט-ליניע וועלכע אפערירט אמעריקע. אונזערע פערזענליכע אויטאס אליינס פארברענען 115 ביליאן גאלאן בענזין און דיזעל אויל פער יאר. רעכן צו אלע קאמערציאלע טראקס און טרעילערס וועט די צאל ווערן נאך פיל מער אסטראנאמיש. די צאל ווערט נאר מער מיט וואס א טאג שפעטער צוליב די פילע עס-יו-וויס וועלכע פרעסן אסאך מער ברענשטאף און אויך ווייל מער מענטשן קויפן אויטאס מיט יעדן פארבייגייענדיגן יאר. אמעריקאנער דרייווער דרייוון צוזאמען 2.6 טריליאן מייל פער יאר וואס קומט אויס ווי 14,000 ראונד טריפס צו די זון לויט סייענטיפישע חשבונות. שטודיעס ווייזן אז די צאל האט זיך געדאפעלט זינט 980' ווען מען האט נאר געדרייווט 1.5 טריליאן מייל.
לויט די ענערגיע דעפארטמענט פארנוצט די פאראייניגטע שטאטן אן ערך פון 19.5 מיליאן פעסלעך אויל פער טאג. פון דעם גייט 43 פראצענט פאר מאטאר בענזין און דאס איבעריגע ווערט צוטיילט צו אנדערע ערטער ווי פליגער ברענשטאף, ענערגיע פלענטס און נאך. יעדע פעסל אויל באשטייט פון 42 גאלאן (159 ליטער) און פון דעם מאכט מען ארום 20 גאלאן בענזין וואס קומט אויס צו 360 מיליאן גאלאן פער טאג (1.36 ביליאן ליטער). אין אמעריקע וואוינען ארום 100 מיליאן פאמיליעס וואס קומט אויס אז יעדע פאמיליע פארנוצט 3.6 גאלאן (13.6 ליטער) בענזין יעדן טאג.
געווענליך ווערן די פרייזן געהעכערט זומער ווען מענטשן נוצן מער זייערע אויטאס ווען זיי פארן אויף וואקאציע. אבער דאס איז נישט שטענדיג אזוי, פאר צוויי יאר צוריק (ווער עס געדענקט) האבן זיך די פרייזן געהויבן הארט בעפאר די זומער האט זיך אנגעהויבן מיט ארום 30 צענט פער גאלאן און איז צוריקגעפאלן אינמיטן זומער. אין עטליכע ווערטער ווענדט זיך דאס אויף צוויי זאכן: די אינווענטארי פון די וועלטליכע אויל מארקעט און די פארלאנג פאר אויל. אויב די אינווענטארי ווערט נידעריג אדער אויב עס איז פאראן א גרעסערע פארלאנג הייבן זיך די פרייזן אויטאמאטיש.
וואו גייט דאס געלט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר פילט אן אייער אויטא מיט 40$ ווערט דאס געלט צוטיילט צו 4 טיילן און יעדע פון זיי גייט אויף אן אנדער פלאץ. פונקט ווי יעדע אנדערע פראדוקט האט בענזין א סופליי קייט און עטליכע גרופעס וועלכע זענען פאראנטווארטליכט צו באשטימען די פרייזן. וויאזוי אימער, וועלן די פרייזן, ווי הויך עס זאל נישט זיין, נישט עפעקטירן די פראצענט וואס יעדע פון די 4 טיילן באקומען פון יעדן דאלאר וואס מיר צאלן ביים פאמפ.
דאס געלט ווערט צוטיילט ווי פאלגענד:
פעסל אויל – די גרעסטע טייל, בערך 43 פראצענט, גייט צו די סופלייערס וועלכע פראדוצירן די אויל. דאס איז געוואנדן דורך די וועלט'ס אויל עקספארטינג לענדער וועלכע ווערן קאנטראלירט דורך די אפע"ק ארגאניזאציע (ארגאניזאציע אוו די פעטראליאום עקספארטינג קאנטריס) וועלכע מיר וועלן באלד באטראכטן. לויט די צאל פעסלעך אויל וואס די לענדער פראדוצירן אויף דעם איז געוואנדן דער פרייז פער פעסל. דורכשניטליך לויפט א פעסל צווישן 23 ביז 29 דאלאר. אין א טייערע צייט קען א פעסל קאסטן מער ווי 30 דאלאר. ווי מיר שטייען יעצט ווערט א פעסל פארקויפט פאר 41 דאלאר.
רעפיינערי קאסטן – די קאסטן אויסצוארבעטן די אויל נאכדעם וואס עס ווערט ארויסגעגראבן פון די ערד פארנעמט בערך 13 פראצענט פון די קאסט פון בענזין (מער וועגן די רעפיינערי פראדעצור זען בייגעלייגטן קעסטל).
דיסטריביושן און מארקעטינג – די פעסלעך אויל ווערן טראנספערירט צו די רעפיינעריס און פון דארט צו די דיסטריביושן פירמעס און פון דארט ווייטער צו די בענזין סטאנציעס. אינדערצווישן מאכן עטליכע פירמעס אפאר דאלאר וואס מאכט אויס פרישע 13 פראצענט פון דער פרייז ביים פאמפ.
שטייערן - לאקאלע און פעדעראלע שטייערן אויף בענזין מאכן אויס צוזאמען איבער 30 פראצענט. רוב לאקאלע רעגירונגן נעמען איבער 15 פראצענט שטייער און די פעדעראלע רעגירונג נעמט אויך נאנט צו 15 פראצענט. טייל לאקאלע רעגירונגן נעמען נאך מער ווי דעם, צום ביישפיל ניו יארק וואו א גאלאן בענזין קאסט טאקע מיט 20 צענט טייערער ווי אין ניו דזשוירזי.
שטייערן אויף בענזין איז טאקע אסאך געלט אבער איינמאל מען פארט אויף אן אנדער לאנד פרייט מען זיך מיט די ביליגע אמעריקאנער בענזין שטייערן. אריבער די גרעניץ אין קאנאדע צאלט מען יעצט עטליכע צענט נאנט צו א דאלאר פער ליטער וואס קומט אויס איבער 3 דאלאר (יו-עס) פער גאלאן (א גאלאן באטרעפט 3.8 ליטער). זייער בענזין איז גארנישט טייערער נאר זיי צאלן אסאך מער שטייערן.
אויסער די אלע געלטער לייגן די סערוויס סטאנציעס ארויף נאך אביסל געלט פון וועלכע זיי מאכן א לעבן. אין רוב שטעט אין אמעריקע איז נישט פאראן קיין רעגולאציעס וויפיל זיי מעגן ארויפלייגן און טייל לייגן טאקע נאר עטליכע צענט ווען אנדערע לייגן ארויף אזוי סאך ווי א דיים און אמאל אפילו מער. טייל שטעט, ווי ניו יארק, האבן יא רעגולאציעס פון א מינימום און מאקסימום פראצענט וואס זיי מעגן ארויפלייגן צו באשיצן די קלענערע סערוויס סטאנציעס וועלכע וואלטן נישט געקענט אויסהאלטן מיט צו קליינע פראצענטן. דורכשניטליך מאכן די סטאנציעס בערך 4 -5 צענט פער גאלאן וואס מיינט אז זיי מאכן קוים 2-3 דאלאר פון יעדן אויטא וואס פילט אן א טאנק בענזין.
פרייזן דיפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווער עס פארט ארום אין מערערע שטעט אין אמעריקע ווייסט אז די פרייזן פאר בענזין איז אנדערש אין יעדע ראיאן פון לאנד. עס זענען פאראן עטליכע סיבות דערצו. ערשטנס האט עס אסאך צוטאן מיט די פראצענט פון שטייערן וואס די לאקאלע רעגירונג לייגט ארויף ווי פריער דערמאנט. קאנקורענט מאכט אבער אויך אויס מיט ריזיגע ציפערן. געוויסע שטעט וועלכע האבן א שטארקע קאנקורענט זענען די פרייזן אסאך ביליגער. אויך מאכט א חילוק לויט וואו ווייט די שטעט געפינען זיך פון די רעפיינעריס. די שטעט וועלכע געפינען זיך נעבן די גאלף אוו מעקסיקא (דרום-צענטראל שטעט), ווי רוב רעפיינעריס געפינען זיך, האבן אביסל ביליגערע פרייזן פשוט ווייל די טראנספארטאציע קאסטן זענען ביליגער.
אין געוויסע ראיאנען פון לאנד דארף בענזין גרייכן העכערע ענווייראמענטאלע סטאנדארטן וועלכע מאכן זייערע פרייזן העכער. אזעלכע שטעט ווי קאליפארניע, שיקאגא, און מילוואקי צאלן עקסטערע געלט פאר די רעפיינעריס בעסער אויסצוארבעטן די בענזין, זיי האלטן אין באזונדערע אפטיילונגן, און זיי טראנספערירן אין באזונדערע טראקס. דאס איז ווייל די שטעט האבן שטארק פארפעסטיגטע לופט צוליב זייער פארנומענקייט און גרויסע צאל אויטאס און ריינערע בענזין מאכט אסאך אויס.
די טייערסטע פרייזן צאלט קאליפארניע וועלכע האט די ריינסטע בענזין, און געפינט זיך ווייט פון די רעפיינעריס. אין קאליפארניע צאלט מען אויך א באזונדערע שטייער פון 7.25 פראצענט אין צוגאב צו 18.4 פראצענט פעדעראלע שטייער און 18 פראצענט שטייער פאר די סטעיט.
נאך א פלאץ ווי בענזין פרייזן קענען זיין טייער זענען אין די מידוועסט שטעט וועלכע טוישן א געוויסע כעמיקאל אין די בענזין מיט אן אנדער כעמיקאל וועלכע ווערט געמאכט פון קארן, מיט וועלכע זיי זענען געבענטשט. ווען עס מאכט זיך א מאנגל מיט דעם כעמיקאל שטייגן די פרייזן זייער אסאך.
ארום די וועלט איז דער דיפערענץ פון בענזין פרייזן הימל און ערד. א גאלאן בענזין אין האנג קאנג קאסט היינט $5.45 און אין וועניזועלא קאסט א גאלאן גאנצע 14 צענט. יעדע לאנד האט זיך איר אייגענע פאליסיס איבער די שטייערן אויף בענזין. טייל לענדער צאל אזוי סאך ווי 75 פראצענט אין שטייערן און אנדערע לענדער צאלן זערא שטייערן.
די קאנטראל אויף די אויל מארקעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט האט די פעסל אויל די גרעסטע עפעקט אויף די בענזין פרייזן און די פאראייניגטע שטאטן איז שטארק אנגעוואנדן אויף אויסלענדישע אויל סופלייערס. אין א געווענליכע מאנאט פון יאר אימפארטירט די פאראייניגטע שטאטן איבער 300 מיליאן פעסלעך אויל. ווי יעדער ווייסט האט די אפע"ק ארגאניזאציע די גרעסטע אימפאקט אויף די אויל מארקעט. אפע"ק'ס ארגאניזאציע באשטייט פון די פאלגענדע 11 לענדער: אלדזשעריע, אינדאנעזיע, איראן, איראק, קואוועיט, ליביע, נייגעריע, קאטאר, סאודיע אראביע, די יונייטעד אראב עמירעטס, און וועניזועלא.
צוזאמען זענען די 11 לענדער פאראנטווארטליכט אויף 40 פראצענט פון די וועלט'ס אויל פראדוקציע און זיי האלטן מער ווי צוויי-דריטל פון די וועלט'ס אויל רעזערוו. ווען אפע"ק וויל העכערן די פרייזן פון אויל רעדוצירן זיי די פראדוקציע וואס מאכט אויטאמאטיש די פרייזן זאלן ארויפטאנצן צוליב דעם מאנגל אין סופליי און דער זארג אויף מעגליכע פרישע רעדוקציעס. טייל מאל קענען די פרייזן געהעכערט ווערן נאר צוליב א זארג אז אפשר וועט אפע"ק רעדוצירן פראדוקציע. נאך יעדע גרויסע וועלט געשעעניש איז נארמאל אז די פרייזן פאר אויל זאלן זיך אביסל הייבן, אמאל נאר פאר עטליכע טעג, צוליב א זארג אז עס וועט האבן אן עפעקט אויף די אויל פראדוקציע. איר וועט אוודאי פרעגן פארוואס זאל אפע"ק וועלן רעדוצירן די פראדוקציע? דער ענטפער איז פשוט: זיי ווילן מאכן געלט. אויסער אפע"ק זענען פאראן נאך לענדער וועלכע פראדוצירן אויל און אפע"ק מוז זיך צושטעלן צו זייערע פרייזן. אפע"ק האלט א נאנטע אויג אויף די אלע לענדער און איינמאל זיי האבן א מאנגל אדער סיי וועלכע פראבלעם טוט זי שוין וואס זי וויל און רייסט ארויס ביליאנען דאלארן פון די אלע לענדער וואס זענען געצווינגן צו נעמען איר אויל.
די גרעסטע פראדוצירער אויסער אפע"ק זענען: די פאראייניגטע שטאטן, מעקסיקא, קאנאדע, ענגאלא, רוסלאנד, און כינע. די פאראייניגטע שטאטן האט ריזיגע רעזערוון פון אויל אין פאל פון אן עמוירדזשענסי וועלכע קען סופלייען דאס גאנצע לאנד פאר א מינימום צייט אפשניט. אבער פאר איר טעגליכן באנוץ איז דאס ווייט פון גענוג און זי מוז אימפארטירן פון ווי זי קען. אמעריקע אימפארטירט ארום 1.5 מיליאן פעסלעך אויל פון מעקסיקא פער טאג און הונדערטער טויזענטער פעסלעך פון קאנאדע.
אמעריקע'ס אויל סופליי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס מען ווייסט וויפיל אויל די פאראייניגטע שטאטן אימפארטירט פון אנדערע לענדער, איז איבערראשענד צו וויסן אז די פאראיינגטע שטאטן איז די צווייטע גרעסטע אויל פראדוצירער אין די וועלט. אין א געווענליכן מאנאט פראדוצירט מען אין אמעריקע ארום 180 מיליאן פעסלעך אויל. די גרעסטע פראדוקציע ראיאן איז די גאלף אוו מעקסיקא שטעט און פון זיי איז טעקסאס די גרעסטע און דערנאך קומט ניו מעקסיקא. אנדערע גרויסע פראדוצירער שטאטן ארום דאס לאנד זענען: אלאסקע, לואיזיאנא, קאליפארניע, אקלעהאמע, און אריזאנע.
אמעריקע איז דאך אבער די מאשין פון די וועלט און וויפיל אויל זי זאל פראדוצירן וועט דאס נישט זיין גענוג און זי בלייבט נאך אלץ אנגעוואנדן פאר מיליאנען פעסלעך אויל פון די אפע"ק לענדער. אין 973', הארט נאך די יום כיפור קריג אין מדינת ישראל, האבן די אראבישע לענדער ארויפגעשטעלט אן אויל עמבארגא אויף די פאראייניגטע שטאטן און די נעדערלענדס אלס נקמה פאר'ן העלפן מדינת ישראל אין זייערע קאנפליקטן. די עמבארגא איז געווען זייער בעסטע סטראשע וועלכע האט פארקריפעלט אמעריקע וועלכע האט נאך דעמאלט פראדוצירט פיל ווייניגער אויל און איז ממש געבליבן אן קיין אויל. דער פרייז פאר א פעסל אויל איז דעמאלט געשטיגן איבערנאכט פון 3$ צו 5.11$ און ביז'ן ענדע פונעם קריזיס אין יאנואר 974' האט שוין דער פרייז געהאלטן ביי 11.65$ פער פעסל.
פרעזידענט ניקסן האט דעמאלט געפאדערט מען זאל אנהויבן פראדוצירן מער אויל אין אמעריקע און מען זאל איינשטעלן ריזיגע רעזערוון אין פאל אזאנס חזר'ט זיך נאכאמאל איבער. אלע רעזערוון זענען אויפגעשטעלט געווארן אין די גאלף אוו מעקסיקא און זיי אנטהאלטן היינט ארום 700 מיליאן פעסלעך אויל וועלכע איז גענוג פאר 60 טעג סופליי אפילו אויב אלע אימפארטן זאלן זיך גענצליך אפשניידן, א זאך וואס וועט סייווי קיינמאל נישט פאסירן.
דאס ערשטע מאל מען האט געעפענט די אזויגערופענע "סטראטעגישע פעטראליאום רעזערוו" (עס-פי-אר) פאר דאס באנוץ פון פאלק איז געווען דורכאויס די פערסישע גאלף קריג אין 991' כדי צו העלפן האלטן די פרייזן סטאביל. דאס צווייטע מאל איז געווען סעפטעמבער 00' ווען פרעזידענט קלינטאן האט געבעטן די ענערגיע דעפארטמענט ארויסצוגעבן א אביסל אויל צו האקן די מארקעט אז דאס פאלק זאל זיך קענען ערמעגליכן צו ווארימען זייערע הייזער מיט הייצונג אויל. די ענערגיע דעפארטמענט האט דעמאלטס ארויסעגעגעבן 30 מיליאן פעסלעך און האט פארלאנגט די אויל פירמעס דאס צוריקצושטעלן ביז 12 מאנאטן.
קען די רעגירונג העלפן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעגירונג האט די ברירה פון אראפלאזן די שטייערן אויף בענזין און דאס וועט באלד דראסטיש רעדוצירן די פרייזן. די פעדעראלע רעגירונג קען אויך עפענען אירע רעזערווארן פאר עטליכע טעג און דאס וועט אויטאמאטיש אראפנידערן די פרייזן ווי פריער דערמאנט.
למעשה וועט זי נישט טאן קיין איינע פון זיי און מיר וועלן זיך אויסליידיגן די טאשן צו קענען נוצן אונזערע אויטאס. דער סיבה דערצו איז פשוט. ערשטנס וועט די רעגירונג קיינמאל נישט אראפלאזן די שטייערן ווייל די רעגירונג איז ווי א ביזנעס און פונקט אזויווי דער גראסערי מאן וועט נישט אראפלאזן פון זיין ריוח פראצענט אפילו די מילך וועט ווערן דאפעלט די פרייז, וועט די רעגירונג נישט אראפלאזן קיין צענט פון איר ריוח. די רעגירונג איז היבש אנגעוואנדן אויף יעדן דאלאר ווייל אויך זייערע אויסגאבן פארמערן זיך יעדן טאג. נאך א זאך איז וויכטיג צובאמערקן אז די רעגירונג זעלבסט קויפט אויך מיליאנען גאלאנען בענזין יעדן טאג פאר אירע צענדליגער טויזענטער פאליציי אויטאס, פייער טראקס, אמבולאנסן, רעגירונג אפישעלס אויטאס, באנען, באסעס, און נאך... וואס קאסט איר אויך טייערער ווען די פרייזן הייבן זיך.
עפענען די רעזערווארן איז אויך אויסגעשלאסן אין אזא צייט ווייל אין א מלחמה קען מען זיך דאס נישט ערלויבן אויס מורא וואס דער מארגנדיגער טאג וועט ברענגן. טייערע פרייזן אליינס איז נישט גענוג א שטארקע סיבה צו עפענען די רעזערווארן ווייל עס דארף זיין גרייט אין פאל פון אן ערנסטער קאטאסטראפע וואס קען געשען יעדע ליאדע מינוט. לויט א וואל סטריט דזשורנאל באריכט די וואך, טוט די פעדעראלע רעגירונג אין די לעצטע פאר מאנאטן שטילערהייט אנפילן די רעזערווארן אויף אירע העכסטע שטאפלן פון סיי ווען, א צייכן אז זיי גרייטן זיך אין פאל עפעס פאסירט.
דער צוקונפט פון אויל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 01' האט די בוש אדמיניסטראציע פארגעשטעלט א ביל אין סענאט וועלכע האט פארלאנגט מען זאל אנהוייבן גראבן פאר אויל אין די ארקטיק וויילדלייף אין אלאסקא. דער פלאן האט געלויטעט צו ציען פייפליינס דורך קאנאדע און אזוי אריינברענגן די אויל צו די רעפיינעריס.
די ארקטיק וויילדלייף איז א 20 מיליאן אקער לאנד ראיאן אין וועלכע עס געפינען זיך אלע ווילדע חיות וועלכע די רעגירונג באשיצט פון פאנגער אויס מורא אז זיי וועלן אויסגעראטן ווערן. דער ראיאן איז אפגעזונדערט פון אלאסקא און טראגט דעם קאוד נאמען "1002 געגענט" און איז באקאנט צו זיין געבענטשט מיט אויל. נאכדעם וואס דער פלאן איז פארגעשטעלט געווארן אין סענאט האבן טויזענטער ענווייראמענטיליסטן געמאכט א שטורעם אז מען זאל נישט צורירן דאס פלאץ ווייל די פראדעצירונג פון אויל וועט שעדיגן די לופט און וועט שאטן די חיות וועלכע וואוינען דארט.
דערווייל איז דער פלאן נאך אין דער לופטן און מען האט נאך אפילו נישט געטאן די ריכטיגע שטודיעס צו וויסן וויפיל אויל עס געפינט זיך טאקע דארט אונטער די ערד. לויט געוויסע שאצונגן וועט מען קענען פון דארט ארויסגראבן ארום 7 ביליאן פעסלעך אויל. מען קען אבער נישט כאפן קיין הייסע לאקשן, ערשטנס ווייל די ליבעראלן זענען להשמיד צו שעדיגן די ווייסע בערן און אויך דארף נאך אויסגעארבעט ווערן צו עס לוינט זיך די קאסטן פון גראבן אין אזא ווייטע פלאץ. טייל עקספערטן שאצן אז איינמאל די גראבונגן וועלן זיין אין פולן ברען וועט עס אראפטראסקן די פרייזן ביז 16$ פער פעסל וואס דאס איז שוין צו ביליג און עס וועט זיך נישט לוינען די פראפיט קעגן די קאסטן דאס אויסצוגראבן.
ארום דער וועלט איז כמעט נישטא קיין פרישע אויסזיכטן פון נייע ערטער וואו מען קען עווענטועל אויסגראבן אויל אויסער רוסלאנד ווי עס ליגט לויט טייל אפשאצונגן ביז אזוי סאך ווי א דריטל פון די וועלט'ס אויל. אבער רוסלאנד האט נישט די געלט און די עקוויפמענט דאס אויפצוארבעטן און אויסלענדישע אינוועסטארס זענען דארט נישט וועלקאם און אפילו אויב יא וואלט קיינער נישט געוואלט נעמען די שאנסעס אויס מורא פון די מאפיא וועלכע קאנטראלירט די אויל מארקעט פון לאנד.
געוויסע סייענטיסטן וועלכע זענען שוין פאר הונדערטער יאר פארנומען ווארנען אז די וועלט וועט איין טאג אויסגיין פון סופלייס, האבן שוין צענדליגער מאל ערקלערט אז די אויל אוצרות אין די אראבישע וועלט וועט אויסגיין אין ווייניגער ווי 100 יאר און מען וועט מוזן צוקומען צו אויל פון רוסלאנד. אויב עס איז פאראן ווארהייט אין זייערע ווערטער וועלן די פרייזן פון בענזין און אנדערע ברענשטאף ארויפגיין פילפאכיג צוליב די טייערע קאסטן צו גראבן אין די געפרוירן קאלטע ראיאנען פון רוסלאנד.
די איינציגסטע לייזונג צו די הויכע פרייזן וועט זיין אויב מענטשן וועלן קויפן מער הייבריד אויטאס און עווענטועל היידראדזשין אויטאס אדער אנדערע טעכנאלאגיעס וועלכע וועלן אפירקומען.


text:
פלאזשע
פלאזשע איז די ברעג וואסער וואס טיילט אפ צווישן דער יבשה און דעם ים. מענטשן גייען אהין זיך אויסלייגן אויף אפרו און וואקאציע.
דער גערוישש פון כוואליעס, און שפריץ פון פריש וואסער וואס וואשט זיך ארויף אויף די ליגנדע לייבער, וואס באקן זיך אונטער דער הייסער זומער זון, טראגט אוועק דעם מענטש צו שוועבן אין העכערע ספערן פון פאנטאזיע צווישן הימל און ערד פארגעסנדיג פון אלע דאגות פון לעבן.
אין ארץ ישראל איז דא אפגעטייטלטע פלאזשעס פאר חרדים צו שווימען עקסטער מענער און פרויען כדי מען זאל נישט עובר זיין אויף גדרי הצניעות. אויך אין באסטאן.


text:
יאהאנעס בראהמס
יאהאַנעס בראַהמס (דייטשיש: Johannes Brahms ;האמבורג, 7טן מיי 1833 - ווין, 3טן אפריל 1897) איז געווען א בארומטער דייטשער קאמפאזיטאר. אין אנהייב איז ער געווען א פיאניסט. ער האט געשריבן פיר סימפאניעס, פיר קאנשערטאס, און נאך. זיין וויגליד איז ברייט באקאנט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראהמסנס פאטער האט געשפילט דעם קאנטראבאס אינעם האמבורג שטאָט ארקעסטער. בראהמס האט געלערנט שפילן די פיאנע ביי זיין לערער אטא קאסעל. ער איז ארומגעפארן שפילן און האט געטראפן דעם קאמפאזיטאר פראנץ ליסט.
בראהמס איז געשארבן פון ראַק אין זיין לעבער.


text:
באפאר
באָפֿאָר (פראנצויזיש: beau fort) איז אן אור אלטע פעסטונג, וואס געפונט זיך אין דרום לבנון, נאנט צו דער קני פון ליטאני טייך, וואס איז נישט באוואוסט ווען עס איז געבויט געווארן, ווען די קרייצצוג איז אנגעקומען קיין מיטל מזרח, אין זייער קאמף קעגן די אראבער, איז באפארט שוין געווען אן א סטראטעגיש ארט.
אין יאר 1189, האט סאלאדין איינגענומען די פעסטונג פון די קריסטן.
אין די 1970ער יארן האט די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע זיך באנוצט מיט די פעסטונג און בארג, וועלכע געפונט זיך ביי א הויכקייט פון 700 מעטער, צו אטאקירן און טעראריזירן מדינת ישראל.
ביי דער קריג פון פרידן פארן גליל, זענען שווערע שלאכטן פארגעקומען, ווען צה"ל זעלנער האבן איינגענומען דעם בארג. אין די נאכפאלגענדע יארן, האבן אסאך צה"ל זעלנער פארלוירן זייער לעבן, פון כעזבאלא אנגריפן, בעתן היטן אויף דער זיכערהייט זאנע. ביז ישראל האט זיך ענדגיליג צוריק געצויגן פון לבנון אין יאר 2000.
א פילם מיט דעם נאמען, איז ארויס אין ישראל באזירט אויף א בוך וואס באצייכנט אמתע פאסירונגען, וואס זענען פארגעקומען מיט ישראל זעלנער, ביים היטן אויפן בארג.


text:
מידות
צו מיינט איר װיקיפּעדיע:מידות?
מידות אדער עטיק איז א צווייג פון פילאסאפיע וויאזוי דער מענטש פירט זיך אויף מיט אנדערע מענטשן צום גוטן אדער שלעכטן. די טעלאגיע וואס געבט זיך אפ דערמיט איז מוסר.
אין פילאסאפיע ווערט עטיק צעטיילט אין דריי צווייגן:
- מעטא-עטיק, וואס טוט דעפינירן דעם געביט פון עטיק;
- נארמאטיווער עטיק, וואס האנדלט פארשטיין וואס ווערט גערופן גוטע מידות;
- געווענדעטער עטיק, וואס פארבינדט דעם געביט מיט פראקטישע אויפפירונג.
טייל האלטן אז עטיק לערנט זיך פון רעליגיע, ווי למשל די עשרת הדיברות.


text:
האנט
דער האַנט איז א גליד פון צוויי זייטן ביים שפיץ פונעם ארעם. דער האנט פון א מענטש האט פינף פינגער.
א האנט איז ווי א קליינער קונצליכער הייבער; עס דרייט זיך אין אלע ריכטונגען, עס הייבט לייגט אנידער און דרייט א.א.וו. מיט די הילף פון די מוסקעלען אן די פלייש קען איך מרחק זיין און מקרב זיין מיט אהבה דורך גלעטן און שלאגן. וואונדער איבער וואונדער כמעט קיינמאל פיל איך נישט אז דער הענגעדיגער האנט איז מיר א שווערע לאסט ווי א ריכטיגער קראַן זאל ווען הענגען אויף מיר.
אויף דער דלאניע זעט מען ליניעס וואס זען אויס איינגעקריצט אין דער הויט. ס'איז פאראן אן אלטע גלייבונג אז די ליניעס ווייזן דעם גורל פונעם מענטש. "ליינען" די ליניעס צו דעקאדירן דעם גורל פונעם מענטש ווערט גערופן כיראמאנטיע.


text:
ראמאן
ראמאַן (ענגליש: novel) איז א ליטערארישע פיקציע (לאו דווקא ראמאנטיק). עס איז דערשינען געווארן אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט. א ראמאן איז לענגער פון א קורצע דערציילונג און פון א נאוועלע. עס איז צונויפגעשטעלט פון אן אקציע אין פארשיידענע שיכטן און עס קען דערהאלטן הונדערטער בלעטער. א ראמאן איז איינגעשלאסן מיט פיל ערטער, צייטן און פיגורן.
דער אויסשטעל פון א ראמאן: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן קומט דער ווענדפונקט און דער הויכפונקט 4) נאכער ווערט דער פראבלעם אויסגעלייזט 5) און צו לעצט די ענדע.
מאנכמאל איז דער ראמאן איינגעשלאסן מיט א ראם דערציילונג (א געשיכטע אין א געשיכטע).
איינער וואס שרייבט ראמאנען הייסט א "ראמאַניסט".


text:
2000
2000 איז דאס 100טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2000 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן מיי - וולאדימיר פוטין איינגעשוואוירן פרעזידענט פון רוסלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אפריל - חאביב בורגיבא, פרעזידענט פון טוניסיע פון 1957 - 1987 (געב' 1903)
- 28סטן סעפטעמבער - פיער עליאט טרודא, דער 15טער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געב' 1919)


text:
פלירטינג
פלירטינג אי דער פראצעס פון א ליבע-שפיל פון אן אומפארהייראטע פאר-פאלק.
חנופה לשם זוהמה אז מען וויל פירן געשלעכט מיט א מאן אדער מיט א פרוי. דאס איז געווענליך דורך מאכן זשאוקס פון סעקס אדער קריצן מיט איין אויג און רימען ווי שיין יענער איז אנגעטאן און אזוי דאס גלייכן. אדער מען טוט זיך אן זייער אויסגעלאסן און שרייענדיג.
אין ענגליש הייסט אזא פרוי א פלירט, און לשון קודש א חצופה.
פלירטן קומט אמאל געווענליך בלויז פארקומען אין ענגע ארבעט פלאץ, ווי איינער האט געהאט לייכטע און עטוואס אינטימע צוטריט צו די אנדערע.
היינט איז פלירטן געווארן א זאך וואס קען געטאן ווערן דורכן אינטערנעט, אין טשעט-רומס, אדער אימעיל.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מן התורה איז דא א חיוב און מצוה אז א בחור זאל פארלאזן זיין טאטענס הויז און אליינס גיין אויפזוכן א זיווג פאר אים. עס ווערט דערמאנט אין די פוסקים אז היינטיגע צייטן פירן זיך די אידן אז מען גייט נישט אליין זוכן א זיווג, נאר מען פארלאזט זיך אויף די עלטערן, אדער אויף א שדכן. אזוי שרייבט דער דרישה אין חלק אבן העזר סי' ל"ה אנהייב, און אויך דער מלבי"ם אין פרשת תצא, שרייבט אז אזוי פירן זיך די פרומע אידן, אין די שפעטערע יאהרן איז געווארן איינגעפירט ביי א אזעלכע אידן ספעציעל ביי די ליטווישע קרייזן אז מען גייט אליין זוכן א מיידל, וואס איז געאיינגט פאר זיך.
עס איז אויך דא א אידישע יום טוב "ט"ו באב", וואס אין יענע טאג איז געווען אויסגעשטעלט אז די מיידלאך זענען געגאנגען אין די פעלדער ארויס פון די שטאט כדי די בחורים זאלן זיך פארליבן אין זיי.[תענית פ"ד.]


text:
מגרש הרוסים
דאס רוסישע געהעפט (העברעיִש: מגרש הרוסים) איז א פלאץ פון 68 דונאם, אין הארץ פון ירושלים, צווישן די גאסן רחוב יפו, שבטי ישראל און הנביאים.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו קענען אקאמאדירען די קאטוילישע עולי רגל און לייזן די פראבלעם פון די געברויכן וואס קומען מיט מיט די עולים ווי שיצונג, שלאפען, קירכעס, עסן, א.ד.ג. האבען די קאטאלישע ארגעניזאציעס צוגעשטעלט קרעטשמעס ווי מ'ריפט עס, ווי ס'האט שטארק געכאפט איז די געגענט ווי מ'האט צוגעשטעלט פאר די פערד און וועגענער ווי צו איינשטיין, און א קירכע אויפ'ן פלאץ, מערסטנ'ס פאר רוסישע, און די נאמען "מגרש" הרוסים איז וויבאלד דארט האבן 2 מיליטערן זיך געגרייט צו אטאקירן ירושלים, און די טערקישע האבען דארט געהאט א מיליטערישע באזע,
מיט די יארן איז די געגנט שטארק אנטוויקלט געווארן, און ס'געבויט געווארן דארט א שפיאטל פאר די עולי רגל, פארשטייט זיך אז די פלאץ איז פיל געווארען מיט פעדלער'ס וואס האבען אויסגעלייגט זייער סחורות פאר די באזיכער, אין 1858 איז די גאנצע געגענט פארקויפט געווארען פאר די רוסען און דעמאלט'ס איז די געגענט געווארען א פראכט מיט די שענסטע קירכע, און א נייע שפיטאל, מיט נאך אסאך פלעצער ווי איינצושטיין, און א בנין פאר די קאנסול פון רוסלאנד, אויך א הערליכע בילדינג וואס הייסט "בית סרגיי", וואס איז געבויט געווארען דורך די רוסישע פרינץ סערגיי, פאר די ארויפגעקוקטע פערזענליכקייטען פון רוסלאנד וואס קומען באזיכען.
איינער פון די אנטשאלטן איז געווארן א תפיסה אין די צייטן פון בריטישן מאנדאט, אסאך אינטערגרונד מעמבער'ס זענען דארט געזיצען, און אין 1947, ווען די בריטישע האבען שטארק פארסירט די איטערגרונד באוועגונג, זענען 6 פון די תפיסה פארמשפ'עט געווארן צום טויט 4 האט מען טאקע געהארגעט נאכן אריבערפירן קיין עכו תפיסה, ווען 2 האבן זיך גענומען דאס לעבן דורך א גראנאט וואס איז געשווערצט געווארן דורך דעם רב וואס איז זיי געקומען באזוכן, היינט איז די פלאץ א מוזעאום פאר יענע צייטן מיט איטערגרונד באוועגונגען.
און 1861 נאכען בויען די גאס פון יפו ביז ירושלים, און שפעטער און 1891 ווען א באן איז געבויט געווארען האט עס זייער שטארק פארשטארקט די באזיכער'ס אויפ'ן פלאץ.
ביי די אויסברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין 1914, און צוליב די איבערקערעניש אין רוסלאנד ווערענדיג קאמוניסטיש, האט זיך די געגענט ווי כמעט ליידיג געווארען. נישט קענענדיג קומען פון רוסלאנד היינט זענען נאך דא דארט געציילטע גלחים און אנטשטאלטען וואס נעמען אויף די קאטוילישע באזיכער פון רוסלאנד,
רוב געגענט איז פארקויפט געווארען אין די 1950ער יאהרען פאר מדינת ישראל, וואס האט אלעס איבערגעגעבען פאר פשטאטישע און פעדעראלע אפיסעס קארט'ס, די פאליציי סטאנציע. איינ'ס פון די אנטשטאלטען האט איבערגענימען די משרד הבריאות, א צווייטע'נס די פאליציי, און די טורמע פון ירושלים. אנדערע דינען די יוסטיץ דעפאטמענט (משרד משפטים). ווי "בית משפט השלום",
בית המשפט לתעבורה (פארקער פארלעצונגען) און בית המשפט העליון (סופרים קארט) זענען דארט געווען פלאצירט ביז לעצטנ'ס.
און די פלאץ איז געטראפען געווארען א גרויסער זויל אין יאהר 1871 וואס די בילדער הורדוס האט עס איבערגעלאזט נאכען טרעפען א שפאלט. און הורדוס'ס צייטען זענען 162 אזעלכע ריזיגע שטאנגען אריינגעפלאנצט געווארען און ירושלים און ליכט פון די גראנדיעזע בויעונגען דעמאלט'ס, היינט ליגט עס נעבען די פאליציי סטאנציע מיטן ירושלמי'דיגע נאמען עוג'ס פינגער (עוג מלך הבשן).
מגרש הרוסים היינט צוטאג'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און סוף 20סטן יארהונדערט איז די פלאץ געווארען א טייל פון די נאכט-פארוויילונג אין ירושלים, ווערנדיג געעפנט אויפן פלאץ אסאך בּאַרען און פאָבּ'ס, צושטעלענדיג זיך צו ככר ספרא סטייל,
לויט די דעוועלעפמענט דעפארטמענט וועט די פלאץ איבערגיין א רענאוואציע, קודם אויסברייטערן די פלאץ צו 130,000 סקווער מעטער, און נאכדעהם אויפבויען האטעלן, הייזער צו וואינען, א האנדעל'ס-צענטער, אפיסעס און אינטערערדישע פארקינג לאט'ס, די פאליציי און די טורמע וועלען איבערגעפירט ווערען ערגעץ אנדערש.
און אוקטאבער 2006, האט מען געהערט טענות פון די רוסישע רעגירונג צוריקצוגעבן די געגענט אונטער דער רוסישער הערשאפט און ס'דא וואס זאגן אז ס'איז געווען מיט די דירעקטע אהנווייזונג פון פרעזידענט פוטין.


text:
אדמו"ר
אן אדמו"ר (ר"ת: א'דונינו מו'רינו ור'בינו) איז א פירער פון א חסיד'ישע געמיינדע וואס איז געווארן אויפגענומען דורך זיי אלץ רבי, אדער איינער וואס האט גע'ירש'נט די פאזיציע פון זיין פֿאטער אדער אן אנדערן פאָרפאלגער.
אינהאַלט
תפקיד פון אן אדמו"ר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תורת החסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער תפקיד פון אן אדמו"ר, אדער חסיד'ישע רבי, איז איינגעפירט געווארן דורך די תלמידים פון בעש"ט און די תלמידים פון דעם מגיד פון מעזריטש. די פאזיציע איז באזירט אויפ'ן יסוד אין תורת החסידות אויף די וויכטיגקייט זיך אנצוקניפן אין א צדיק. די אויפגאבע פון דעם צדיק איז צו לערנען פאר זיינע חסידים וויאזוי צו דינען גאט, און צו זיין פאר זיי א צינור פון השפעות. אויך איז ער געשטעלט אויף מתפלל צו זיין פאר די באדערפענישן פון אלע אידן בכלל און זיינע חסידים בפרט, און ארויסצוהעלפן אידן אין אן עת צרה. די חסידים און די וואס זענען אנגעקניפט צום צדיק טוען זיך דערפאר אונטערנעמען אויסצוהאלטן דעם צדיק מיט אלע זיינע באדערפענישן דורך געבן פדיונות און מעמדות געלט בכדי ער זאל קענען דינען גאט אן קיין שטער.
אין שפעטערע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער תפקיד פון אן אדמו"ר האט זיך אנטוויקלט אלץ א פאזיציע אויף צוזאמען צו האלטן א געמיינדע אידן וואס פארמאגן א געמיינזאמען הילוך אין אידישקייט אדער א געמיינזאמען געאוגראפישע אפשטאם. אין היינטיגע טעג שטייט אפטמאל דער אדמו"ר אין שפיץ פון פארצווייגטע מוסדות פון חינוך און סאציעלע געברויכן. כאטש דער תפקיד איז גאר אן אנדערע פון די ארגינעלע, ווערט דאס נאך אלץ פאררעכנט ביי חסידים אלץ א וויכטיגער מעמד אויף צו ערהאלטן די געמיינדע סטרוקטור פאר אידן פון חסיד'ישע קרייזן.
אדמו"ר'ישע אויפגאבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אדמו"ר ערשיינט פאר זיינע חסידים אין פארשידענע זמנים אויף אנצופירן מיט ציבור'ישע צערעמאניעס, א טייל טראדיציאנאל אידישע, און א טייל אויסדריקליך חסיד'ישע אדער אייגנארטיג פאר דער ספעציפישער געמיינדע.
צווישן די אויפגאבן פון מערסטע אדמורי"ם זענען:
- פירן טיש און טיילן שיריים, און מיטהאלטן די ניגונים און ריקודים
- זאגן תורה
- אויפנעמען די חסידים פערזענליך, צומאל נעמענדיג דערביי א קוויטל, אדער געשריבענע בקשה פאר תפלות, אפֿטמאל אינאיינעם מיט א געלט פדיון
- דאווענען תפלות פאר'ן עמוד אויף שבת, יום טוב, אדער א יומא דפגרא
- מיטטיילן אין די פערזענליכע שמחות פון זיינע חסידים ווי א חתונה, ברית מילה, אדער פדיון הבן
- טוהט געוויסע אידישע מצוות און מנהגים אין אנוועזנהייט פון די חסידים, ווי שאקלען די ד' מינים, שעפן וואסער אויף מים שלנו, באקן מצות, צינדן חנוכה לעכט, א.ד.ג.
- האלטן פאר דרשות התעוררות אדער שיעורים אין תורה אדער הלכה
התמנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע אדמורי"ם זענען געווארן אזוי אנערקענט צוליב זייער גרויסקייט אין תורה און גאט-דינען. אויך זענען געווען אזעלכע וואס מען האט אויף זיי פארציילט סיפורים פון איבערמענטשליכע כחות, וואס האט געזאלט אנווייזן אויף זייער צדקות און הייליגקייט.
ממלא מקום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ממלא מקום מיינט א ערזעצער. ס'איז אקטועל אויף יעדן וואס ערזעצט א פריערדיגן. ס'ווערט אבער אממערסנטס גענוצט אויף א רבי'שן פאסטן, אז איין רבי איז ממלא מקום דעם פריערדיגן.
סוקסעסאר (ענגליש)
מיט דער צייט איז געווארן מער און מער איינגעפירט אז חסידים האבן אויפגענומען א זון אדער אן אנדערן נאנטן קרוב פון זייער רבי נאך זיין שטארבן, נישט קוקנדיג דוקא אויף דעם נייעם רבי'ס גרויסקייט אין תורה אדער צדקות. עטליכע רבי'ס זענען אויפגענומען געווארן גאר יונג, צומאל נאך אלץ קליינע קינדער, זייענדיג לויט די השערה פון די חסידים דעם פאסיגסטען יורש פןן דעם פריערדיגן רבי'ן.


text:
1913
1913 איז דאס 13טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1913 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מערץ - קאנבערע פראקלאנירט די הויפטשטאט פון אויסטראליע
- 10טן יולי - געמאסטן 56.7 °C, די העכסטע טעמפעראטור אין דעם מערב האלבקוגל, אין טאל פון טויט אין דעם מאהאווע מדבר
- 23סטן דעצעמבער - געגרינדעט דער פעדעראלער רעזערוו, דער צענטראלבאנק פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מיי - וויליאם היולעט, איינער פון די גרינדער פון היולעט פאקארד (HP) (געש' 2001)
- 14טן יולי - דזשעראלד פארד, 38סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 2006)
- 15טן יולי - אברהם סוצקעווער, יידישער דיכטער (נפ' 2010)
- 16טן אויגוסט - מנחם בעגין, דער זעקסטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (נפטר 1992)
- 4טן סעפטעמבער - סטאנפארד מור, אמעריקאער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געש' 1982)
- סרול בראנשטיין, יידישער דיכטער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן סעפטעמבער - רודאלף דיזל, דייטשער ערפינדער (געב' 1858)


text:
סימפאניע
א סימפֿאניע איז א שטיק מוזיק געשריבן פאר אן ארקעסטער צו שפילן. געווענלעך ווערט א סימפאניע צעטיילט אין דריי אדער פיר באוועגונגען.
די ערשטע באוועגונג קען זיין א גיך שטיקל. די צווייטע באוועגונג איז א פאמעלעך שטיקל. די דריטע באוועגונג איז א מינועט אדער א סקערצא מיט א טריא. די לעצטע באוועגונג ווערט גערופן די פֿינאלע (איטאליעניש: finale). די סטיל פון סימפאניע האט איינגעפירט יאזעף היידן, דער "פאטער פון סימפאניעס".
בארימטע קאמפאזיטארן פון סימפאניעס שליסן איין יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, לודוויג וואן בעטהאוון, פראנץ שובערט, גוסטאוו מאהלער און דמיטרי שאסטאקאוויטש.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט סימפֿאניע קומט פון גריכיש σuuφwvίa.


text:
מסכת הוריות
מסכת הוריות איז די צענטע און די לעצטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום ווען בית דין פסק'נט אפ אז מעג טון א זאך וואס מען דארף אויף דעם ברענגען א קרבן חטאת.
זי האט דריי פרקים. הוריות האט א תוספתא, ווי אויך א גמרא אין בבלי פון 14 דפים, און אויך א ירושלמי. דער רמב"ם שרייבט אז דעריבער איז די מסכתא אין סדר נזיקין, נאך מסכת אבות, ווייל די דינים זענען נוגע א בית דין.
נעמען פון די פרקים אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הורו בית דין — באהאנדלט דעם פאל ווען דער סנהדרין פסקנט מען מעג טון א זאך וואס ס'האט אן עונש פון כרת, און רוב יידן האבן געפאלגט
- הורה כהן משיח—ווען דער כהן גדול פסקנט צו טון א זאך וואס איז אסור מן התורה
- כהן משיח


text:
אדאם טשערניאקאוו
אדם טשערניאַקאוו איז געווען די יודנעלטעסטע פון דער ווארשעווער געטא, פון פאך אויס איז ער געווען אן אינזשעניר, און האט נישט צופיל געהאט מיט די יידישע קהילה פירער, די נאציס אבער, האבן אים אויסגעקליבן צו זיין דער פארשטייער פון דער געטא אין ווארשע.
ער האט א סאך געטאן מיט געבן הילף פאר די יידן, און ער האט נישט קאלאבארירט מיט די נאציס, ווען די נאציס האבן פון אים פארלאנגט, ער זאל ארויסגעבן א ליסטע פון די יידן אין געטא איז ער באגאנגען זעלבסטמארד.
ער האט געגעבן שטיצע פאר די יידישע יתומים אנטשטאלט פון יאנוש קורטשאק, און אסאך אנדערע וווילטעטיקע ארגאניזאציעס, ער איז געווען קעגן די אויפשטאנד, אבער אזוי אויך, איז ער געשטארבן לאנג בעפאר עס האט זיך אנגעפאנגען.


text:
סוניס
סוניס זענען די עיקר און די גרעסטער אפטיילונג פון די אלע איסלאמישע שטרעמנוגן.
אין פשוטן זין פון ווארט מיינט דאס א "מנהג", "דער וועג פון לעבן". דאס איז די שטרעמונג וואס זאגט אז עס איז די נאנטסטע צום וועג ווי אזוי זייער נביא מוכאמעד האט זיך געפירט, וואס יעדער איסלאמישער דארף זיך לויט זיי אויך פירן.
אינעם זיבעטן יאר הונדערט האבן זיך די מוסולמענער אפגעטיילט אין צוויי הויפט גרופעס, איינס די סוניס, און איינס די שיאטן. היינט צוטאגסט זענען די סוניס 83 פראצענט מוסולמענער איבער די גארער וועלט. אן ערך פון 930 מיליאן נפשות. די שיאטען זענען אבער א דאמינירטער רוב אין איראן און אין איראק און ציילן זיך אין די 185 מיליאן נפשות וואס זיי זענען א 16 פראצענט פון די הייטיגע מוסולמענער.
בדרך כלל זענען די סוניס מער געלאסען און נישט אזוי פאנאטיש עקסטרעם ווי די שיאטען. אבער די אל קיידא זענען יא סוניס און זענען יא עקסטרעם.


text:
דאר עס סאלאאם
דאַר עס סאַלאַאַם (ענגליש: Dar es Salaam) איז די גרעסטע שטאט אין טאנזאניע. עס געפינט זיך אויפן בארטן פונעם אינדישן אקעאן און האט דעם גרעסטן פארט אין לאנד.
דער הויפט פליפארט איז דער יוליוס נירערע אינטערנאציאנאלער פליפארט.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאר-עס-סאלאאם האט עטלעכע אוניווערסיטעטן.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער זשוליוס נירערע אינטערנאציאנאלע פליפארט איז דער הויפט פליפארט פון טאנזאניע, און האט דעם נאמען פונעם ערשטן פרעזידענט פון לאנד.
די טאזארא באן פארבינדט דאר עס סאלאאם מיטן שכינותדיקן לאנד זאמביע. די צענטראלע ליניע באן פארט קיין מערב פון דאר עס סאלאאם ביז קיגאמע ביי דער טאנגאניקע אזערע דורך דאדאמא.


text:
סי געיט
סי געיט איז א געגנט אין ברוקלין, ניו יארק, עס וואוינען דארט 5000 מענטשען און עס איז פארהאן 2000 דירות, עס געפונט זיך ביים מעריב-דרום ווינקל פון ברוקלין און עס טוט זיך גרעניצן מיט קאני איילענד צו מזרח.
סי געיט איז געבויט געווארן אויפן ארט וועלכעס איז אין די מיטעלע 1800 אנגערופען געווארען Norton's Point אדער West Brighton ווי די מאכטפולע פאליטישע קרופטירטע ארגאניזאציע Tammany Hall האבן אויפגעשטעלט בתי זונות און דארט האט זיך אויסבאהלטען זייער פירער דער געוועזענער קנגרעסמאן William Marcy Tweed וועלכער איז אנטלאפען פון א מאנהעטן תפיסה, פון דארט האט ער געכאפט א שיף קיין קובא. אין 1892 האט מען פארקויפט דאס פלאץ און אויפגעשטעלט א Yacht Club - וועלכער איז פארברענט געווארן אין די 30' יארן - און א פארוויילונגס ארט פאר רייכע אריסטעקראטען, דאמאלטס איז געבויט געווארען גרויסע פאלאצען און האטעלען דעזיינט דורוך בארימטע ארכיטעקן, אין 1899 האבן די פולע נייע היים איינגעטומערס זיך צונויפגענומען און באשטימט אן אסאציאציע (Association) וועלכע זאל זיי פארטרעטן און איר א נאמען געגעבען "די סי געיט אסאציאציע". במשך די 30' יארן ווען עס האט געהערשט די דעפרעסיע אין אמעריקע האט סי געיט פארלוירען איר חן די רייכע לייט זענען פארשווינדען געווארען און די אלע גרויסע פאלאצען זענען צוטיילט געווארען פאר מערערע דירות ווי די מיטל קלאס מענטשן האבן זיך באזעצט. אין די 40' יארן ווען עס האט געהערשט דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען זיך אין אמעריקע געשראקען פון א פלוצלינגער באמבאדירונג מצד די דייטשע לופט כוחעס, האט מען דאמאלט אויפגעבויט אנטי-ערקרעפט anti aircraft באזעס אויפן ים בארטען פון סי געיט. די איבערבלייבענישען פון די אנטי-ערקרעפט איינריכטען איז געווען מערגבאר ביז אינמיטן די 90' יארן ווען די us army corps of engineers האט באשאטן דער ים בארטען מיט טויזנטער טאנען פון זאמד און באגראבן אלזדינג צוליב א גרויסער פארפלייצונג וועלכער האט אומגעווארפען א הויז און געטון שאדן צו מערערע אנדערע הייזער.
סי געיט טוט ביז היינט פונקצואנירען ווי א זעלבשטענדיגע פריוואטע שטאט מיט אן אייגענעם פאליציי דעפארטמענט וועלכע איז דער עלצטער פאליציי דעפארטמענט אין ברוקלין, סי געיט איז באשיצט מיט א הויעכער צוים פון מזרח זייט - וועלכער האט 2 טוירען ווי די פארקער פון מענטשען און אטומאבילען קומען אריין - און מיט'ן ים פון דריי, די גאסען און פארקס זענען די אייגענטום פון די סי געיט אסאציאציע וועלכע זענען די פארשטייערס פון די 820 היים איינגעטומער. די אסאציאציע באשטייט פון 21 ערוועלטע איינוואוינער, וואלען קומט פאָר א יעדערס יאר אויף 7 פון די 21 בענקלעך, צו וועלען אדער צו ווערן געוועלט מיז מען זיין אן היים איינגעטומער, דער אסאציאציע באשטימט אויך א פרעזידענט און א ווייס פרעזידענט פון ציווישען אירע מיטגלידער.
אידן אין סי געיט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און די בראשית יארן פון סי געיט האט מען קיין איד נישט אריין געלאזט אבער מיט דער צייט האט זיך דאס געטוישט אז מיט א 10יאר צוריק האט די ניו יארק טיימס געשריבען אין אן ארטיקעל איבער סי געיט אז אירע איינוואוינערס זענען 70% אידן איינגעטיילט אין דרי גרופעס, אלט געזעצענע אמעריקאנער אידן, ארטאדאקסישע אידן און רוסישע אידן.
פון די ערשטע פאפעלערע אידישע איינוואוינערס איז באקאנט דער באוויסטער שרייבער יצחק באשעוויס זינגער וועלכער איז אנגעקומען קיין אמעריקע אין 25' (לויט אנדערע ערשט אין 35') צו זיין ברודער וועלכער האט געוואוינט אין סי געיט און קורץ דעראויף האט ער זיך זעלבסט געדונגען א דירה פאר $4 א וואך, און שפעטער אין זיינע שרייבונגען האט ער געשריבען איבער סי געיט מיט קורצע זאצן.
די ערשטער שול וועלכער איז געבויט געווארן אין סי געיט האט און זיינער צייט געהאט אויס צו שטיין פון די אנטעסעמיטישע איינוואוינער וועלכע האבן געמאכט מערערע פראבלעמען מיטן בויען אבער די שול כנסת ישראל שטייט נאך ביז היינט, במשך די 70' יארן איז דארט געווען רב הרב געלבמאן, דער היינטיגער רב איז הרב בריקמאן פון חב"ד וועלכער האט א שטארקער השפעה אויף די רוסישע אידן.
אין די 50'-60' יארן האבן זיך א טייל מתפללים אפגעטיילט און געגרינדעט א נייער שול ווי הרב קראוויץ און שפעטער הרב אריעלי האבן געדינט אלץ רב, דערנאך אין די 80ער יארן איז די שול איבער גענומען געווארן דורוך הרב רובין זין פון סוליצער רבין פון פאר ראקאוועי וועלכער פירט דעם שול ביזען היינטאגען טאג.
חרדישע יידן קומען קיין סי געיט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז די מיטעלע 70' יארן האבן קיין סאך היימישע אידן נישט געוואוינט אין סי געיט און די איינצעלע וועלכע האבן יא געוואוינט האבן זיך שווער געפונען דאס פלאץ. עס איז דארט געווען צוויי כשרע האטעלן Sea Gate Manor און דער Ocean Breeze Hotel וואו טייל פלעגן קומען אמאל אויף א שבת און וואו אויך זענען געווען אזאלכע וואס פלעגן דינגען א דירה אויפ'ן זומער.
דער סי גייט מאנאר האטעל האט פֿונקציאנירט ביז די אנהייב 80' יארן ווען ער איז געווארן אן אנשטאלט פאר גייסטישע צוריקגעשטאנענע פערזאנען, בערך מיט א פינף יאר שפעטער איז ער אפגעקויפט געווארן און אדורך א גענצליכע רענאוואציע און איז פון דאמאלט באקאנט אלס די "סי געיט קימפעטארן היים".
אין די מיטעלע 70' יארן איז הרב מייזעלס אויף געקומען מיט א פלאן אז היימישע אידן זאלן זיך באזעצן אין סי געיט, ווי די הייזער זענען פיל ביליגער געווען און צוביסלעך האט זיך אן עולם פון בארא פארק און וויליאמסבורג זיך באזעצט אין סי געיט. הרב מייזעלס האט באלד געלאזט בויען א גרויסע שול מיט א מקוה וועלכע האט אויך געדינט אלס מקוה טהרה אין די ערשטע יארן, די שול איז דער צענטער פון אידישקייט אין סי געיט.
דער רבי פון ריבניץ האט אויך געוואוינט אין סי געיט עטליכע יאר, מען האט געקויפט א גרויס הויז וואו דער רבי האט געוואוינט און א שול און אויך געבויט א מקוה, היינט ווערט די שול אנגעפירט דורך ר' דוד מייזעלס דער עלצטער זון פון הרב מייזעלס און די מקוה איז גענצליך איבערגעבויט געווארן און ווערט באניצט אלס די מקוה טהרה פון סי געיט.
אין די אנהייב 80' יארן האט זיך געצויגן קיין סי געיט הרב שמאול קרויס און געעפענט א שול, הרב קרויס וועלכער קען אויך באצייכענט ווערן אלס א חסידישער רבי מיט זיין פירן טיש, י"ב חלות, טיילן שיריים. מיט די צייט האבן זיינע מענטשן און מתפללים געבויט א נייע שול און א מקוה אבער דערנאך האט מען זיך צוטיילט און הרב קרויס איז צוריק צו זיין שול און די בעלי בתים זענען געבליבן אין דער נייער שול. הרב קרויס האט נאך עטליכע יאר זיך געצויגן קיין קרית יואל. ווידער די בעלי בתים שול איז אנגעגאנגען אָן א אפיציעלן רב און אויף די הייליגע טעג און שיינע שבתים פלעגט צו זיי קומען פראווערען ר' ברוך מרדכי לעבעוויטש מקמארנא, בערך אין 90' האט ר' אלימלך אשכנזי וועלכער איז פריער געווען רב אין מעלבארן אויסטראליע איבערגענומען די שול.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
פרייסן
פרייסן (דייטשיש: Preußen; לאטייניש: Borussia, Prutenia; לעטיש: Prūsija; ליטוויש: Prūsija; פויליש: Prusy; אלט פרייסיש: Prūsa) איז געווען אַ היסטאָרישער שטאַט וואס האט זיך אנגעהויבן אלס די הערצאגשאפט פון פרייסן און דער מאַרגראַוויאַט פון בראַנדנבורג. דורך עטלעכע יארהונדערטער האט דאס לאנד געהאט א היפּשע השפעה אויף דײַטשער און אייראפעישער היסטאריע. די לעצטע הויפטשטאט פון פרייסן איז געווען בערלין.
דער נאָמען פרייסן שטאמט פֿון די אלטע פרייסן, אַ באלטיש פאלק זיך אנגעקערט מיט די ליטווינער און די לעטן. אין דעם 13טן י"ה, איז "אלטפרייסן" געווארן איינגענומען דורך די טעווטאנישע ריטערס. אין 1308 האבן די טעווטאנישע ריטערס איינגענומען דעם אַמאָליגן פּוילישן ראַיאן פון פּאָמערעליע מיט דאַנציג. דאס לאנד איז געווען באפעלקערט מערסטנס מיט דײַטשן וואס האבן ארײַנגעוואנדערט פון צענטראל און מערב דייטשלאנד און, אין דרום, מיט פאלאַקן פון מאַזאָוויע. שפעטער ווערט פרייסן צעשפּאַלטן אין א מערב'דיקן טייל, קעניגלעך פרייסן, אַ פּראָווינץ פון פוילן, און א מזרח'דיקן טייל, זײַט 1525 גערופֿן הערצאגשאפט פון פרייסן. אין 1618 איז די הערצאגשאפט פון פרייסן פאראייניגט מיט בראנדנבורג; אין 1701 איז פראקלאמירט געווארן דאס קעניגררייך פון פרייסן.
פרייסן איז צוגעקומען צו זיין גרעסטע וויכטיקייט אין די 18טן און 19טער י"ה. בשעת דעם 18טן יאָרהונדערט, איז עס געווארן אַ גרויסע אייראפעישע מאַכט אונטער דער ממשלה פון פרידריך דער גרויסער (1740-86). במשך דעם 19טן יאָרהונדערט, האט דער קאנצלער אָטאָ פאָן ביסמאַרק נאכגעלאפן אַ פּאָליטיק פון פאראייניגן די דייטשע פרינציפאליטעטן אין אַ "קליין דייַטשלאַנד" וואָס האט אויסגעשלאסן די עסטרייך אונגארישע אימפעריע.
דאס קעניגררייך פון פרייסן האט באהערשט צפון דייַטשלאַנד פּאליטיש, עקאנאמיש, און אויך אין באַפעלקערונג, און איז געווען דאס האַרץ פון דער פאראייניגטע צפון דייַטשע קאָנפעדעראַציע פאָרמירט אין 1867, וואָס איז געווארן א טייל פון דער דייַטשער אימפעריע אין 1871.
מיט דעם סוף פון דער האָהענצאלערן מאָנאַרכיע אין דייַטשלאַנד נאכן ערשטן וועלט קריג, איז פרייסן געווארן א טייל פון דער וויימאַר רעפובליק ווי אַ פרייער שטאַט אין 1919. דער שטאט פון פרייסן איז אפגעשאפן אין 1947 דורך די אליאירטע פונעם צווייטן וועלט קריג. [1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Clark, Christopher (2006): Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947. ISBN 0-7139-9466-5 ISBN 978 0713994667


text:
יחזקאל לאנדא
הרב יחזקאל הלוי לאנדא (י"ח מרחשון, ה'תע"ד - י"ז אייר, ה'תקנ"ג) איז געווען א דיין אין בראד און אב"ד פֿון יאמפעלע און פראג, בעהמען. ער האט איז באוואוסט אויפן נאמען פון זיין בארימטן ספר שו"ת נודע ביהודה.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יחזקאל לאנדא איז געבוירן אין אפט, פוילן, י"ז מרחשון תע"ד צו זײַן פאטער יהודה, א מיטגליד אין דעם וועד ארבע ארצות און זײַן מוטער חיה, א טאכטער פֿון הרב אליעזר אב"ד דובנא. זײַנע עלטערן זענען ביידע געווען אייניקלעך פונעם רבי'ן ר' העשיל פון קראקע. צו עלף יאר האט ער געלערנט תורה בײַ הר"ר יצחק אײַזיק סג"ל פֿון לודמיר.
ווען ער איז געווארן בר מצוה האט ער אנגעהויבן לערנען אינעם בראדער קלויז. אין יאר תצ"ב האט ער חתונה געהאט מיט ליבא, די טאכטער פונעם נגיד ר' יעקבקא פון דובנא. ער האט געוואוינט אין דובנא א קורצע צײַט, נאכדעם איז זײַן שווער אריבערגעגאנגען צו וואוינען אין בראד, דארט איז ר' יחזקאל צוריק אין קלויז.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תצ"ד האט מען געבעטן ר' יחזקאל צו ווערן דער ראש בית דין פון בראד.
אין תק"ה האט פאסירט א מעשה ווען דער בית דין פון בראד האט געגעבן א פסק קעגן די שנור פון א גרויסן גביר אין בראד. די דריי דיינים זענען געווען הר"ר יחזקאל לאנדא, הר"ר מאיר מרגליות (מחבר פון מאיר נתיבים) און הר"ר גרשון קיטאווער, א שוואגער פונעם בעל שם טוב. דער גביר איז געווען נאנט צום פריץ און צוליב דעם פסק האבן די דריי דיינים געדארפֿט אנטלויפֿן פון בראד.
עטליכע חדשים שפעטער האט די קהילה אין יאמפעלע גערופן הר"ר יחזקאל צו ווערן זייער רב. ער האט פארפילט דעם אמט צען יאר, און אויפגעשטעלט א ישיבה אין יאמפאלע.
אום כ' כסלו, ה'תקט"ו האט די קהילה פון פראג ממנה געווען הר"ר יחזקאל אלס אב"ד פון פראג און הויפט רב פון גאנץ בעהמען, צוואנציג יאר נאך דער פטירה פֿונעם פריערדיגן רב, הר"ר דוד אפנהיים.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ת' און ת"ק יארן איז דאס לאנד בעהמען געווען אונטער דער האפסבורג מאנארכיע, געפירט פון דער קייסערין מאריא טערעזא.
נישט קיין צוויי יאר אריין אין דעם רבנות פון הר"ר יחזקאל, האט פרייסן אטאקירט בעהמען ביי דער שלאכט פון פראג אין דעם זיבן יעריגן קריג. זיינע תלמידים און נאנטע באקאנטע האבן מייעץ געווען דעם רב צו אנטלויפן פון פראג אבער ער האט נישט מסכים געווען פארלאזן זיין קהילה. ער האט ארויסגעגעבן א ספּעציעלע תפילה פארן וואוילזײַן פון דעם קעניגליכן הויז. ער האט אויך גערופֿן אלע יודן אין דער אלטנוישול אריין וואו ער האט גע'דרש'נט וועגן טריישאפט צו דער קייסערין, און געסטראשעט אריינלייגן אין חרם ווער ס'וועט צוהעלפן דעם פֿײַנד אדער האנדלען אין דעם לאגער פונעם פֿײַנד.
ר' יחזקאל האט אויפֿגעשטעלט א ישיבה אין פראג און געזאגט דארט א שיעור פֿיר מאל א טאג צו פיר כתות פון תלמידים: צוויי שיעורים אין גמרא אין צוויי שיעורים אין שולחן ערוך. צווישן זײַנע תלמידים זענען געווען ר' אברהם דאנציג, ר' דוד דייטש (מחבר פון אהל דוד), ר' אלעזר פלעקלעס און ר' בצלאל רענשבורג.
די מנהיגי החסידות, צווישן זיי דער צאנזער רב און דער בעל התניא, האבן שטארק געשעצט ר' יחזקאל.
אום תקל"ג האט אויסגעבראכן א פֿייער וואס האט פֿארברענט זײַן הויז מיט זײַנע כתבים. נאכהער האט ער אנגעהויבן צו דרוקן זײַנע תשובות, וואס האבן ערשינען צום ערשטן מאל אין תקל"ז מיטן נאמען נודע ביהודה לכבוד זײַן פֿאטער ר' יהודה.
אום תקמ"ג האט ער אנגעהויבן ארויסגעבן זײַנע חידושים אויף ש"ס מיטן נאמען ציון לנפש חיה (צל"ח) לכבוד זײַן מוטער חיה.
זיינע פסקים אין נודע ביהודה זענען פון די פראמינענטסטע אין דער הלכה וועלט.
פון די באקאנטע אין דער חסידישער וועלט איז די תשובה קעגן זאגן לשם יחוד, וואס דער דברי חיים האט טאקע נישט געזאגט לכבודו פונעם גרויסן נודע ביהודה.
דער באר מים חיים האט אנגעשריבן א תשובה דערקעגן. און מען זאגט אויך אז ווארשיינליך האט דער נוב"י חרטה געהאט דערפון בסוף ימיו, ווייל ער האט געגעבן גאר א ווארימע הסכמה אויפן ספר אור לישרים פון ר' זרח איידליץ וואו דער ערשטער דרוש באציט זיך איבער דעם חשיבות זאגן לשם יחוד בעפאר א מצוה.
שפעטערע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זײַן עלטער, ווען ער איז געווארן קראנק, האט ער איבערגעגעבן די ישיבה צו זײַן זון ר' שמואל (וואס איז געווארן פראגער רב נאך אים). י"ב טבת תק"ן איז נפטר געווארן זײַן רביצין. אין זײַן לעצטן יאר האט ער ווײַטער געשריבן תשובות. י"ז אייר ה'תקנ"ג איז ער נפטר געווארן, און יודן זענען געקומען פון גאנץ בעהמען אויף זײַן לויה.
זײַנע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שו"ת נודע ביהודה
- ציון לנפש חיה (צל"ח)—חידושים אויף ש"ס
- דורש ציון
- אהבת ציון
- דגול מרבבה (אויף שולחן ערוך)
זיינע ברודער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי מאיר הלוי
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' שמואל אב"ד פראג
- ר' יעקבקא


text:
איי
אייער איז טייטש די באשטאנדטייל פון אן ארגאניסם וואס געהערט צו די נקבה חלק און איז וואס זי גיבט פאר ריפראדאקציע.
- ביי פיש און/אדער פייגלעך ווערן די אייער איינגעזייט דורך די זרע פון די זכר אדער אינעווייניג אין די נקבה (אזוי איז ביי פויגל) אדער אינדרויסן (אזוי איז ביי פיש). וואס דאס מיינט איז אז די איי ווערט געמאכט אין די נקבה, אבער די ניי באשעפעניש ווערט געמאכט ערשט נאכן זייען פון די זכר. עס דערנערט זיך פון די אייגענע דערנערונגען וואס געפינט זיך אין די איי. דערנאך קומט דאס ארויס פון די איי אינדרויסען פון די נקבה/מוטער.
- די אייער איז געווענליך די בשטאנדטייל פון א באשעפעניש וואס מאכט דעם באשעפעניש, ווייל די זרע פון די זכר ווערט חרוב אין די איי, און נאר די איי איז וואס מאכט דעם באשעפעניש. סיידן פון די גענעטישע חלקים וואס די זכר גיבט.
- איי פון א הין איז זייער א גוטע און נארהאפטיגע עסנווארג, זייענדיג זייער רייך אין פראטין, און איז די מערסטע געזונט אויב מען קאכט דאס אויף אין הייס וואסער פאר כאטש צען מינוט.
- עס איז אויך דא איי פון פיש וואס מען קען עסן.


text:
סטויפץ
סטויפץ אדער סטויבץ, אויסגערעדט ליטוויש ווי סטייפץ (בעלארוסיש: CToўбцы, סטויפצי, [ˈstowpt͡sɨ]; רוסיש: CToлбцы; פויליש: Stołpce) איז א שטעטל אין מינסקער גובערניע, בעלארוס, דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם סטויפצער ראיאן. עס געפינט זיך ביים נעמאן טייך. די באפעלקערונג איז אומגעפער 15,400.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס שטעטל איז געגרינדעט געווארן אין אנהייב פונעם 16טן יארהונדערט. אין 1582 איז סטויפץ אריין אין דער פארמאגערשאפט פון דער ראדזיוויל פאמיליע. דורכאויס א לאנגער צייט איז סטויפץ געווען א יידיש שטעטל, מיט 2,409 יידישע באוואוינער אין 1897, און 2,014 אין 1931.[2]
צווישן די רבנים פון סטויפץ איז געווען הרב יואל סאראצקין (א ברודער פון הרב זלמן סאראצקין).
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה איז די מירער ישיבה געווען אין סטויפץ א קורצע צייט; נאכהער האט די ישיבה זיך געצויגן אין פאלטאווע. אויך אין יענע יארן האט הרב אברהם ישעיהו קארעליץ, דער "חזון איש", געוואוינט א שטיק צייט אין סטויפץ.[3][4]
הרב יוסף אליהו הענקין, וואס איז שפעטער געווארן פון די גרעסטע פוסקים אין אמעריקע אין דעם 20סטן יארהונדערט, איז געווען ראש ישיבה אינעם שטעטל.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ФoToдecaHT Bыcaдилcя B CToлбцax (אויף רוסיש)
- ↑ "סטויפץ", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)
- ↑ דער חזון איש
- ↑ חיים גראדע און דער חזון איש


text:
23סטן סעפטעמבער
23 אין סעפטעמבער איז דער 266סטער טאג פון יאר (267סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 99 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1846 - דער פלאנעט נעפטון אנטדעקט
- 1943 - די ווילנער געטא ווערט ליקווידירט ווען די יידן ווערן געשיקט צו זייער טויט אין פאנאר און פארניכטונגס לאגערן אין אייראפע.
- 1973 - ביי די וואלן פאר פרעזידענט אין ארגענטינע ווערט חואן דאמינגא פעראן געוויילט צוריק
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1215 - קובליי כאן, הערשער פון דער מאנגאלישער אימפעריע (געש' 1294)
- 1916 - אלדא מארא, פרעמיער מיניסטער פון איטאליע (דערמארדעט 1978)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1929 - רישארד אדאלף זשיגמאנדי, עסטרייך-דייטשער כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)
- 1939 - זיגמונד פרויד, גרינדער פון פסיכאאנאליז (געב' 1856)
- 1988 - טיבאר סעקעלי, אויספארשער און עספעראנטיסט (געב' 1912)
געשעענישן פונעם טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הארבסט גלייכנאכט


text:
קאמאדיטי
צו מיינט איר באקוועמליכקייט?
קאמאדעטי (Commodity) שטאמט פון די ווארט באקוועם אין גריכיש, דאס איז א האנדל און ביזנעס באגריף, אז די זאך אדער פראדוקט וואס מען פארקויפט און קויפט טוישט זיך איר ווערד צוליב דעם וואס דער פארקויפער קען איר פארקויפן און נישט ווייל די קויפער קען איר קויפן.
איר פרייז טוישט זיך לויט די ווערד פארן מוכר, איין ביישפיל איז עלעקטריציטעט וואס דאס איז נישט דער נושא וויפיל עס קאסט פארן מוכר, נאר וויפל קונים האט ער לויט דעם ווערט באשטעטיגט די פרייז פון די אינדאסטריע. אז איין טאג אין ווינטער צאלט מען דערפאר אזויפיל מיינט דאן קען זיין אז אין זומער וועט מען צאלן האלב אדער דאפעלט לויט וויפל דער בקשה דערפאר איז דעמאלטס. דאס קען ווערן געטוישט אין אינוועסטירונגען און זייטיגע סיבות.


text:
1867
1867 איז דאס 67סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1867 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן מערץ - נעבראסקא ווערט דער 37סטער שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 30סטן מערץ - די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע קויפן אפ אלאסקע פון רוסלאנד פאר 7,200,000 דאלארן אין גאלד
- 29סטן מיי - דער אפמאך וואס שטעלט אויף די עסטרייך אונגארישע אימפעריע ווערט אונטערגעשריבן
- 1טן יולי - פאראייניקן פון די בריטישע קאלאניעס פון נאווע סקאשע, ניו בראנזוויק און די פראווינץ פון קאנאדע אין א פעדעראציע, וואס הייבט אן דאס אפהענגיקייט פון קאנאדע
- 18טן אקטאבער - די פאראייניגטע שטאטן באקומט די הערשאפט איבער אלאסקע פון רוסלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - ארטורא טאסקאניני, איטאליענישער דיריגענט. (געש' 1957)
- 16טן אפריל - ווילבור רייט, איינער פון די ערפינדער פונעם עראפלאן (געש' 1912)
- 8טן יוני - פרענק לויד רייט, אמעריקאנער ארכיטעקט (געש' 1959)
- 3טן אויגוסט - סטאנלי באלדווין, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1947)
- 7טן נאוועמבער - מארי קירי, וויסנשאפטלערין, געווינער פון נאבעל פריזן פאר פיזיק 1903 און כעמיע 1911 (געש' 1937)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - מייקל פאראדיי, בריטישער וויסנשאפטלער (געב' 1791)


text:
יוסיפון
יוסיפון, אדער זיין יידישע נאמען יוסף בן מתתיהו, און זיין נאמען אין לאטייניש, טיטוס פלאוויעס יאסעפאס. געבוירן געשאצט אין יאר 37 אדער 38, און געשטארבן אין יאר 100 אדער שפעטער. איז געווען א היסטאריקער, שריפטשטעלער, און גענעראל ביי די גרויסע יידישע אויפשטאנד, קעגן די רוימישע אימפעריע, אין יאר 66.
זיינע פיר ביכער, וואס ער האט געשריבן ארגינעל אין אראמיש, און איז איבערגעטייטשט געווארן צוגריכיש, און דאס איז וואס איז פארבליבן ביז היינט, זענען ברייט פארשפרייט ביז היינט, אין קעגנזאץ צו אלטע ביכער, געשריבן אין יענע צייט, וואס זענען פארלוירן געגאנגען. ווארשיינליך איז דאס צוליב א קריסטליכע שטיקל צוגעלייגט צו זיין בוך, וואס האט צוגעהאלפן זיינע ביכער, צו דורכלעבן אזא לאנגע תקופה, און נישט פארלוירן גיין.
אינהאַלט
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צופיל איבער זיין לעבן איז נישט באוויסט, נאר דאס וואס ער שרייבט איבער זיך אין זיינע ביכער. אין א בוך יוספס לעבן (חיי יוסף), שרייבט ער דאס ער איז געבוירן אין ירושלים, זיין פאמיליע זענען כהנים, און פון זיין מאמעס זייט, שטאמט ער פון די חשמונאים.
ביי די זעכצן, האט ער באשלאסן אויסצופארשן, די דריי יידישע פארטייען צו יענע תקופה, די פרושים, צדוקים, און די איסיים. צום ענדע האט ער זיך אנגעשלאסן צו די פרושים. אלטזייענדיק 26, איז ער געשיקט געווארן קיין רוים, דורך פעליקס גובערנאטאר פון יהודה, אין די אדריאטישער ים, איז די שיף דערטרונקען געווארן, ער האט זיך אבער געראטעוועט, און אנגעקומען קיין רוים, ווי מיט פראטעקציע, האט ער זיך געטראפן מיט נירון קייסערס ווייב, וואס האט אים געשאנקן מתנות, און ער האט זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל
אויפשטאנד אין יהודה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער יידישער אויפשטאנד האט אויסגעבראכן, איז ער געווארן קאמאנדיר פון גליל פראנט, אפילו ער האט נישט געהאט קיין מיליטערישע דערפארונג. זיין גרעסטער פיינט פון יידישן לאגער איז געווען יוחנן פון גוש חלב, וואס איז געווען א רייכער מאן, און ער האט געבויעט א מויער ארום זיין שטאט, פון זיין אייגן פארמעגן. יוסף בן מתתיהו, האט אויפגעשטעלט א לאקאלע פירערשאפט אין די שטעט, און אן ארמיי פון 100,000 פיסגייער, און 5,000 רייטער.
זיין געדאנקנגאנג איז געווען א מעסיגע, דעריבער האט ער זיך איינגעשאפן אסאך פיינט, יוחנן פון גוש חלב, וואס איז געווען קאמאנדיר פון גוש חלב, האט אים פרובירט אומצוברענגען. יוסף איז אנטלאפן, און יוחנן האט זיך געוואנדן צום סנהדרין, אראפצושטעלן יוסף פון אמט, וואס איז כמעט געלונגען, נאר די מענטשן פון טבריה האבן זיך אנגענומען פאר אים.
בעת דעם קריג איז יוסף געווען אין שטאט יודפת, נאכן זיין באלאגערט 47 טעג, איז די שטאט געפאלן, און יוסף מיט טייל קעמפער, האבן זיך באהאלטן אין א הייל, נאכן ווערן אנטדעקט דורך רוימישע זעלנער, האבן די מענטשן דארט געווארפן גורל, צו באגיין זעלבסטמארד, נישט אריינצופאלן צו די רוימער, און ווער עס וועט אומברענגן וועמען. יוסף מיט נאך איינער זענען געווען די לעצטע איבערצובלייבן, און די צוויי האבן זיך אונטערגעגעבן צו די רוימער, דאס איז געזען געווארן דורך אסאך יידן, ווי יוסף איז א פאררעטער, און זיין ערליכקייט איז אין שאטן ביזן היינטיקן טאג.
אין רוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן זיך אונטערגעבן, איז ער געגעבן געווארן גרויס כבוד, אנדערש ווי געוויינלעך איז ער נישט געהאנגען געווארן, ער גענומען געווארן קיין רוים, ער האט באקומען בירגערשאפט, און איז געווען זייער נאנט מיט אספאסיוניס קייסער, ער האט באקומען נייע נעמען, וואס אונטער יענע נעמען האט ער ארויסגעגעבן זיינע ביכער.
זייענדיק אין רוים האט ער זיך אפגעגעבן בעיקר מיט שרייבן זיינע ביכער, באזירט אויף די היסטאריע פון יידישע פאלק. אפילו וואס ער איז געווען אונטער רוימישע אויפזיכט, האט ער געשריבן זיינע ביכער פרפארציאנעליש, און ווערט פארעכנט אלס א בוך וואס איז גלייבבאר רעלאטיוו, צו אנדערע היסטאריקער מיט אן ענליכע פאסירונג.
זיין טויט איז אנטער מיינונגס פארשידענהייטן, עס איז אנגענומען אז ער איז געשטארבן אין יאר 100, אדער נאכדעם.
זיינע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס בוך (מלחמות היהודים) די יידישע קריג קעגן רוים, ארויסגעגעבן אין יאר 74, באשרייבט דעם אויפשטאנד, די חורבן בית המקדש, און די פאלן פון מצדה. דערנאך גייט ער אריבער צו דער יידישער היסטאריע, אנגעהויבן פון אנטיוכוסנס גזירות, צו די קעניגרייך, פון די חשמונאים דינאסטיע, אא"וו.
(קדמוניות היהודים) געשריבן אין גריכיש, איז א בוך וואס באשרייבט די יידישע היסטאריע, פון באשאפאנג פון די וועלט, ביז די גרויסע יידישע אויפשטאנד,
(נגד אפיון) גערופן אויך קדמות היהודים, איז א בוך וואס איז דעפענסיוו געשריבן, צו באשיצן די יידישע רעליגיע, מנהגים און הלכות. די בוך איז אן ענטפער צו וואס שרייבער פון אלעקסאנדריע, האבן אין אן אויסגאבע אטאקירט דאס יידישע פאלק, אין בוך ברענגט יוסף ארויס דאס פריע היסטאריע פון די יידן, זיין ערליכקייט, און די מאראלישע געזעצן און מצוות פון די יידן.
נאך א בוך מיטן נאמען יוספס לעבן (חיי יוסף), וואס כאטש עס קוקט אויס ווי אן אויטאביאגראפיע, איז עס געשריבן אפצוווארפן אטאקעס פון א יידישע היסטאריקער, וואס באשולדיקט יוסף אין אנצינדן די אויפשטאנד אין גליל. יוסיפון ברענגט ארויס זיין צוזאמארבעט מיט די אנפירערשאפט אין ירושלים.
די אנגענומענקייט פון זיינע ביכער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך ברענגן ארויס קריטיק קעגן זיינע ביכער, מיט די טענה אז ער האט נישט באשריבן גענוג די רוימישע אכזריות און דאס גלייכן, אנדערע צייכענען אן קריטיק קעגן רוים אין זיינע ביכער. אסאך טענהן אז ער האט פארווישט און פארדרייט פאקטן, בנוגע די אויפשטאנד, וויבאלד ער האט זיך קעגנגעשטעלט די אויפשטאנד.
דאס איז אמאל זיכער אז זיינע געאגראפיע באשרייבונגען זענען גענוי און ריכטיק, ווי עס שטעלט זיך ארויס היינט דורך די ארכעאלאגיע, זיינע מאפעס זענען זייער אקוראט.


text:
ריש לקיש
ריש לקיש אדער ווי זיין נאמען איז ר' שמעון בן לקיש. ער איז געווען אן אמורא און דער בר פלוגתא פון זיין שוואגער רבי יוחנן. ער ווערט דערמאנט הונדערטע מאל אין ש"ס.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריש לקיש איז געווען א הויפט פון רויבערס, איינמאהל האט ער געזעהן ווי ר' יוחנן וואשט זיך ביים טייך, ר' יוחנן איז געווען זייער א שיינער מענטש, ריש לקיש איז געווען אויבן אין ר' יוחנן אונטען, איז ריש לקיש אריינגעשפרינגען אין וואסער צו זעהן ר' יוחנן'נס לייב, האט זיך ר' יוחנן אנגערופן דאס איז א שטארקייט פון דיר דאס פאסט די זאלסט עס נוצען פאר די תורה, זאגט אים ריש לקיש, דיין שיינקייט פאסט פאר פרויען, ענטפערט אים ר' יוחנן אויב טוסטו תשובה וועל איך דיך געבן מיין שוועסטער פאר א פרוי, זי איז נאך שענער פון מיר, אזוי ארום האט ריש לקיש תשובה געטוהן און איז געווארן פון א הויפט פון רויבער א תורה ריז, א חבר פון ר' יוחנן (ב"ב פד.).
ריש לקיש איז געווען א תלמיד און א חבר פון ר' יוחנן. אין גמרא איז דא עטליכע פלעצער ווי ער רופט אהן ר' יוחנן "מיין רבי" (זעה קידושין יט. חולין קלט. תענית ח. ברכות לא.).
ר' יוחנן אליין האט געהאט גרויס רעספעקט צו זיין שוואגער און תלמיד ריש לקיש, ער זאגט אויף אים אמאל שכנגדי חלק עלי זאגט רש"י פשט ער איז אזוי ווי איך, ער איז ראוי צו קרוגן אויף מיר (כתובות פד: נד:).
ריש לקיש האט געוואוסט אסאך תורה און געקענט אסאך פאר ר' יוחנן האט אים געמאכט פאר א אמורא, אבער ער האט פורק געווען פון זיך דעם עול תורה און האט פארגעסן די תורה און געווארן א רויבער (תוס' ב"מ פד, תוספ' עירובין סה: ויבמות נז.).
א ראיה ברענגט תוס' אז מען זעט אז ער האט מפלפל געווען מיט אמוראים פונעם דור פאר ר' יוחנן, אויך געפונט מען אז רבי יהודה הנשיא האט אים געזאגט בעט פאר מיר (בר"ר פע"ח), זעהט מען אז ער איז שוין געווען א גרויסער מענטש אין די צייטן פון רבי.
אין גמרא גיטין ווערט פארציילט א וואונדליכע מעשה וויאזוי ריש לקיש האט זיך געלזאגט אריין כאפן פון רויבער, און וויאזוי ער האט באוויזן זיי צו בונדען די הענט און זיי הרג'ענען.
פון זיינע גרויסע מדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווען אמאהל וואס ער האט געהערט א הלכה פון זיין רבי און שוואגער ר' יוחנן "אסור לאדם שימלא פיו שחוק בעולם הזה" זייט דאס בית המקדש איז חרוב געווארן טאר מען נישט לאכן מיט א אפענעם מויל, ווייל מען מיז שטענדיג אינזין האבן דעם צער פונעם חורבן, זינט ער האט עס געהערט האט ער קיינמאהל נישט געלאכט הויך מיט א אפענער מויל (ברכות לא.).
זיין סדר איז געווען ווען ער האט געהערט ווי ר' יוחנן זאגט א הלכה און האט נישט מסכים געווען האט ער נישט גלייך געקריגט אויף אים, נאר ער פלעגט ווארטן ביז ר' יוחנן האט מסביר געווען גיט זיין גאגנג, דערנאך האט ער געקוקט אפשר וועט ער דאך חרטה האבן, דערנאך האט ער מיט אים זיך געקרוגט אין לערנען (חולין עה: שבועות מ. מה: משהא הוה שהה ושתיק).
עולא האט געזאגט ווער עס זעהט ריש לקיש אין בית המדרש ווי ער טענה'ט זיך, זעהט א בילד ווי איינער רייסט אויס גרויסע בערג און ער מאלט עס צוזאמען איינס צו צווייטען (סנהדרין כד.).
ריש לקיש איז געווען אזוי בייגלייבט אז ער האט נישט מיט יעדען גערעדט אין די גאס, ווייל מיט וועמען ער האט גערעדט אין די גאס איז געווען א סימן ער איז א בייגלייבטער מענטש, מען דארף נישט קיין עדות ווען מען מאכט א געשעפט מיט אים (יומא ט:), מען געפונט ער האט אפילו נישט גערעדט אין די גאס מיט רבה בר בר חנה, און מיט רבי אלעזר, זיכער ווען מען האט אים געפרעגט האט ער געענטפערט, אבער אין די גאס איז ער נישט צוגעגאנגען צו אנדערע (תוס').
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווען אמאל וואס ריש לקיש האט זיך געקריגט מיט זיין גרויסן שוואגער ר' יוחנן, די מחלוקה איז געווען איבער ווען א שווערד איז מקבל טומאה, דאס הייסט א כלי איז מקבל טומאה ווען עס ווערט פארטיג, איז די שאלה ווען ווערט פארטיג א שווערד גרייט צום באנוץ, וואס דעמאלטס איז עס א כלי און איז גרייט צו ווערן טמא, ר' יוחנן האט געזאגט א שווערד מקבל טומאה ווען מען נעמט עס ארויס פון גליעדיגען אויבן, אבער ריש לקיש האט גע'טענה'ט אז דאן איז עס נאך אלץ נישט פארטיג, א שווערד ווערט פארטיג א גאנצע כלי ווען מען וואשט עס ארום מיט וואסער עס צו מאכן גלאנצן, רופט זיך אהן ר' יוחנן צו ריש לקיש אוודאי ווייסטו בעסער ווען א שווערד ווערט פארטיג, ווייל די ביזט דאך געווען א רויבער, זאגט אים ריש לקיש, נו אויב אזוי וואס האסטו געטועהן מער פאר מיר, דארט בין איך געווען א "רבי", א הויפט פון די רויבער, און דא בין איך א רבי, א הויפט פון די בני תורה, זאגט אים ר' יוחנן אבער אזויפיל האב איך אויפגעטוהן אז איך האב דיך געברענגט תחת כנפי השכינה, האט דאס וויי געטוהן פאר ר' יוחנן אז ריש לקיש זאגט ער האט גארנישט אויף געטועהן מיט אים, און ריש לקיש איז געווארן נישט געזונט, איז געקומען די ווייב פון ריש לקיש די שוועסטער פון ר' יוחנן און געבעטן ער זאל מתפלל זיין איהר מאן זאל געזונט ווערן, אבער ער האט נישט געוואלט, און ריש לקיש איז געשטארבן.
ר' יוחנן האט געהאט גרויס צער דערפון, ווייל ער האט נישט געהאט אז גוטער תלמיד ווי ריש לקיש, די חכמים האבן אים געוואלט בארואיגין האבן זיי געשקיט צו אים ר' אליעזר בן פדת, ער איז געווען א חריף א שארפען מאן, און יעדער זאך וואס ר' יוחנן האט געזאגט האט ער געברענגט א ראיה צו ר' יוחנן אז ר' יוחנן איז גערעכנט, אבער ר' יוחנן האט זיך נישט בארויגט, ער האט געוויינט "את בר לקישא" די ביסט דען ווי ריש לקיש האט ער געזאגט, ווען איך פלעג זאגן א דין פאר ריש לקיש האט ער מיך אפגעפרעגט דעם דין מיט פיהר און צוואנציג קושיות, איך האב איך פארענטפערט פיהר און צוואנציג תירוצים, און אזוי איז ארויסגעקומדעם דעם ריכטיגן פשט נישט ווען מען זאגט די זעלבער וואס איך זאג. ר' יוחנן האט זייער געוויינט און געבענגט נאך ריש לקיש ביז ר' יוחנן איז אויך געשטארבן (ב"מ פד.).
די מעשה איז געווען א יאר פאר די פטירה פון ר' יוחנן (ספר הכריתות).
נאך די פטירה פון ריש לקיש האט זיין זוהן א קליין יונגעל געלערנט פאר ר' יוחנן אבער זיין מאמע האט אים אוועק גענומען פון ר' יוחנן ווייל זי האט מורא געהאט אז עס וועט אים שאדן די קפידא פון ר' יוחנן (תענית ט.).


text:
טויט
טויט איז די פערמאנענטע טערמינאציע פון ביאלאגישע פונקציעס וואס דעפֿינירן לעבעדיגע ארגאניסמען. דאס באטיטלט סיי דאס אקטועלע געשעעניש פון שטארבן און סיי דאס נאכאנאנדיגע מציאות פון טויט נאכן פארענדיגן דאס לעבן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נפטר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א טויטער ייד ווערט אנגערופן נפטר. דעריבער רופֿו א טויטן ייד א "נפטר" ווייל ווען ער לעבט איז ער מחוייב צו טון מצוות אבער נאכן טויט איז ער פטור.
ברוך דיין האמת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברוך דיין האמת איז דער אידישער אויסדרוק נאכ'ן הערן א שלעכטע בשורה
ביי אידן מאכט מען אויף יעדער זאך א ברכה, וואס באדייט צו דאנקען און לויבן גאט.
און וויבאלד חז"ל זאגן "חייב אדם לברך על הרעה כשם שמברך על הטובה", מען דארף בענטשן גאט אויף שלעכטס פונקט ווי מען בענטשט אים אויף גוטס, דעריבער איז דער ספאנטאנער ענטפער ביים הערן פון עמיצן אז עס האט פאסירט א שלעכטע נייעס: ברוך דיין האמת!
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלקס ווערטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א פאלקסווארט ווי אויף א טויטן באנקעס - ווייל באנקעס איז א מין סארט רפואה דורך ווארעמע ליידיקע גלעזער וואס האבן אויסגעציט דאס בלוט ("כוסות רוח" ענלעך צו מקיז דם ביי רז"ל) וואס פלעגט געניצט ווערן אויף א קראנקען מענטש ארויס צי נאגן בלוט וואס איז געווען אנגענומען אלס א רפואה. פארשטייט זיך אז אויף א טויטן האט עס נישט געהאלפן ווייל ער איז דאך שוין טויט פון דעם קומט דער אויסדריק "ס'וועט העלפֿן ווי אויף א טויטן באנקעס"
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טאם הארטמען
טאם הארטמאן איז דער פארמיטאג צווישן 12 און 3 דירעטקער ליבעראלער קאנטראפארט צו ראש לימבאו אויף דער לינקער ראדיא סטאנציע ער אמעריקע ראדיא.
ער איז אמאל געווען א שטארקער קאנסערוועטיווער און אפילו געארבעט פארן בערי גלאדוואטער פרעזידענט קאמפיין אבער זיין שטארקע קאמפ קעגן די השקפה פון איין ראנד אז קאפערעישעןס מעגן טאן וואס זיי ווילן, און די פובליק קען זיי נישט אפהאלטן האט אים נאנטער געברענגט צו די דעמאקראטען צו פייטן פאר די מאסן קעגן די מעכטיגע געלט פארשווענדערס וואס קאנטראלירן און קארופטירן לויט אים אונזער לעבנסשטייגער איבער די גארער וועלט.
ער האט שוין געשריבן איבער ?? ביכער פון די ארבייט איבער די וועלט צו באקעמפן די ספעציעלע אינטערעסן פון די גלאבאלע עקענאמיע.
ער איז אריינגעברענגט געווארן אלס הויפט רעדנער פארן עיר אמעריקע נאכער וואס על פרענקען האט פארלאזט ראדיא צו לויפן פאר סענאט אין סינסינעטי.


text:
דורך פארשריבן » מאנטאג פבואר 28, 2011 8:13 pm
אינעם גליון "שערי ציון" ווערט געברענגט אז דער בנ"י האט דאס געטוהן עפ"י עצתו פונעם רבין פון לובלין.
------------
ר' דוד'ל פלעגט כמעט נישט פארשרייבן זיינע תורות. דאס ספר "צמח דוד" איז פארצייכנט געווארן דורך איינע פון די חסידים.
ווען דער מוציא לאור איז געקומען צו בלאזובער רב ז"ל ווייזן דעם ספר, האט ער אריינגעקוקט אינעם ספר און געזאגט:
"דער טאטע ז"ל האט א גאנצן טאג געשמועסט. אפי' ביים זיך צולאנען ביי מיטאג ווען דער משמש האט אים אויסגעטוהן די זאקן, האט דער טאטע "צווישן איין זאק און דעם צווייטן געזאגט מער תורה ווי עס איז דא אין דעם גאנצן ספר"...
דער בלאזובער רב האט אמאל דערציילט, אז זיין טאטע איז אמאל געפארן צום שטאט "באדען", און ער האט מיטגענומען צוועלף אלטע אידן וואס זענען נאך געווען תלמידים פון זיין טאטן דער הייליגער בני יששכר זצ"ל.
ער איז געווען דארט א גאנצע נאכט און גערעדט אין חסידות.
דערנאך האט ער געזאגט, אז עס איז געווען א קטרוג אויבן אז אין באדען ווייסט מען נישט אז ס'איז דא א באשעפער אויף דער וועלט, דעריבער האט ער געוואלט ווייזן אז אויך אין באדען רעדט מען 'אידישע דיבורים'.
דער בלאזובער רב, בעל צבי לצדיק, האט זיך אמאל אנגערופן צו זיין אייניקל: 'דו מיינסט אז מען ווערט סתם אזוי א רבי, קום איך וועל דיר דערציילן'.
מיין טאטע פלעגט מקפיד זיין אז קיינער זאל נישט זיין אנוועזנד ווען ער האט געגעסן וועטשערע, וואס איז באשטאנען פון אביסל קאשע. איך האב אבער שטארק געוואלט זיין ביים טאטן, האב איך געבעטן ביינוש גבאי, אז ער זאל מיר אריינלאזן כאטש איינמאל צו וועטשערע.
האט ביינוש גבאי איבערגעזאגט פאר ר' דודל דינובער וואס זיין זון האט געבעטן, אבער ער האט געענטפערט "דו ווייסט דאך אז איז לאז קיינעם נישט אריין".
ווען ביינוש גבאי האט דאס איבערגעזאגט פארן בלאזובער רב, האט ער אים געזאגט:
הער ביינוש! איך מוז זיין אנוועזנד היינט אין אוונט ביי וועטשערע. אויב דו ערלעדיגסט מיר דאס, זאג איך דיר צו אריכות ימים ושנים און נחת פון די קינדער עד סוף כל הדורות!
הערנדיג אזא הבטחה, איז ער נאכאמאל אריין צום רבין, און אזוי ווי עס איז דאן געווען אינמיטן ווינטער, האט ער געזאגט אז אינדרויסן הערשט א שטארקע פראסט און דער רב'ס זון קען נישט יעצט אהיים גיין, ס'איז ממש א סכנה. וועגן דעם וויל ער דא בלייבן ביי וועטשערע.
און בלית ברירה האט דער רבי איינגעשטימט אז ער זאל פארבלייבן.
ער האט טאקע זוכה געווען צו הערן א הייליגן שמועס פון זיין טאטן, וואס האט געדויערט א גאנצע נאכט.
זיבן אזייגער אינדערפרי, האט ביינוש גבאי (וועלכער איז אינצווישן אהיימגעגאנגען שלאפן) געקלאפט אויפן פענסטער און געזאגט:
רבי, וואספארא פנים וועלן מיר האבן אז דער גאנצע שטאט גייט שוין צום דאווענען, און מען וועט מיינען אז דער רבי שלאפט נאך...
דער בלאזובער האט אויסגעפירט: איך בין דאך גארנישט. אבער איין זאך קען איך דיר זאגן, אז וואס איך בין יא איז פון יענע נאכט...


text:
נאט"א
צפון אטלאנטישע פאקט ארגאניזאציע (ענגליש North Atlantic Treaty Organization). איז אן אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע, געגרינדעט פאר זיכערהייט צוועקן, דורך די פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, און עטליכע לענדער אין מערב אייראפע. אין יאר 1949.
דער ציל איז דער פיפטער פונקט פונעם פאקט. אויב איינע אדער מערערע לענדער אינעם פאקט, ווערט אטאקירט דורך אן אנדער לאנד, אין אייראפע אדער צפון אמעריקע, ווערט עס פארעכנט ווי אן אטאקע קעגן אלע לענדער. אלע לענדער האבן א רעכט זיך צו פארטיידיקן אלס זעלבסטשוץ. ווי עס ווערט דערקלערט אין פונקט 51 פון די פאראייניקטע פעלקער אפמאך. אלע לענדער וועלן קומען זיין בייהילפיג, צום אטאקירטן לאנד אדער לענדער. און וועלן זעלבסטשטענדיקערהייט, און פאראייניקטערהייט מיט די אנדערע לענדער, ווען עס וועט זיין נויטיק, קומען צו הילף אריינגערעכנט באוואפנטע קרעפטן. ביז די זיכערהייט וועט אומגעקערט ווערן, צום באטראפענעם לאנד אדער לענדער, וואס זענען מיטגלידער אינעם פאקט.
גרינדונגס לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איטאליע
- איסלאנד
- פאראייניגטע שטאטן
- בעלגיע
- פאראייניגטע קעניגרייך
- דענמארק
- לוקסעמבורג
- נארוועגיע
- האלאנד
- פארטוגאל
- פראנקרייך
- קאנאדע
דאס איז א ליסטע פון די לענדער, וואס האבן זיך אנגעשלאסן, אין די נאכפאלגענדע יארן.
אין 1952.
אין 1955
דייטשלאנד מערב דייטשלאנד, אין 1990 איז גאנץ דייטשלאנד, געווארן א מיטגליד נאכן פאראייניקונג פון מזרח דייטשלאנד.
אין יאר 1982.
אין 1999.
אין יאר 2004.
אין יאר 2009.
רעאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאוועטן פארבאנד האט רעאגירט, מיט אויפשטעלן די ווארשע פאקט. אין וועלכע די לענדער אין מזרח אייראפע האבן זיך אנגעשלאסן. די ווארשע פאקט איז צעפאלן אין 1990, און עטליכע פון די לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין נאט"א.
די ערשטע מאל וואס נאט"א קרעפטן זענען גענוצט געווארן איז געווען ביי די יאגאסלאוויע, קריג אין 1998. די ערשטע מאל וואס נאט"א קרעפטן האבן זיך אנעפאנגען באטייליקן אין א פולע קריג איז נאכן אטאקע 11\9, אויף אמעריקע, און אירע טרופן זענען אריין אין אפגאניסטאן, און אין איראק.


text:
1977
1977 איז דאס 77סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1977 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1977 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן שבת.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - 1,500 געהרג'עט אין אן ערדציטערניש אין רומעניע
- 10טן מערץ - אסטראנאמען אנטדעקן צום ערשטן מאל רינגען ארום דעם פלאנעט אוראנוס
- 16טן יוני - לעאניד ברעזשנעוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 27סטן יוני - דזשיבוטי באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן יאנואר - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1897)
- 16טן מערץ - כאמיל זשומבלאט, פירער פון די דרוזן אין לבנון (געב' 1917)
- 26סטן יולי - אסקר מארגנשטערן, אמעריקאנער עקאנאמיסט, איינער פון די גרינדער פון שפיל טעאריע (געב' 1902)
- 19טן אויגוסט - גראטשא מארקס, אמעריקאנער יידישער קאמיקער (געב' 1890)
- 25סטן דעצעמבער - טשארלי טשאפלין, ענגלישער פילם אקטיאר (געב' 1889)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מעדיצין - ראזאלין יאלא, יידישע אמעריקאנער ביאפיזיקער


text:
1935
1935 איז דאס 35סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1935 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן סעפטעמבער - די נירנבערג געזעצן נעמען אוועק בירגערשאפט פון יידן.
- 3טן אקטאבער - איטאליע אינוואדירט עטיאפיע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מיי - פייסל דער צווייטער, מלך פון איראק (געש' 1958)
- 6טן יולי - דער 14טער דאליי לאמא
- 12טן אקטאבער - לוטשאנא פאוואראטי, איטאליענישער טענאר זינגער (געש' 2007)
- 4טן נאוועמבער - אורי זוהר, טעאטער שפילער געווארן א בעל תשובה
- 9טן נאוועמבער - חיים טאפאל, שוישפילער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - ישראל הכהן שור, חזן און קאמפאזיטאר (געב' 1886)
- 12טן יולי - אלפרעד דרייפוס, יידישער אפיציר אין דער פראנצויזישער ארמיי
- 1טן סעפטעמבער - אברהם יצחק הכהן קוק, הויפט רב פון ארץ ישראל (געב' 1865)


text:
קאוואדא דער ערשטער
קאוואדא דער ערשטער, דער זון פון פירוז דער ערשטער איז געווען דער קעניג פון דער סאסאניד'ער אימפעריע צווישן די יארן 488 – 531 למספרם (מיט א הפסקה פון 3 יאר 496 – 499 למספרם). און האט גע'ירש'ענט זיין פעטער דער בלינדער וואלאש (484 – 488 למספרם), וועלעכער איז געווארען ארויס געשטויסען.
אין זיין יוגנט איז ער גענומען געווארן אין געפענגענישט דורך די העפטעלייטישער מיליטער, נאכדעם וואס זיי האבן באזיגט זיין טאטען און אים באפרייט נאך צוויי יאר, פאר א גוט באצאלטער סכום אויסלייז געלט. דער פעטער פון קאוואדא, וואלאש, איז געווארען קעניג אין יאר 484 למספרם נאך א שלאכט אין וועלעכער זיין טאטא פירוז איז געפאלען, נאכדעם וואס איז איז ארויסגעשטויסן געווארן, איז קאוואדא געקרוינט געווארען אויף זיין פלאץ. די השפעה פון וואלאש אלס קעניג איז געווען פארהאלטענמעסיג קליין, און ער האט נישט מצליח געווען צו דיגירן די רייכע און בעסערע לויטע. די האפענונג פון די לעצטע אז קאוואד זאל איבער נעמען די וועג פון זיין פעטער האט זיך זייער שנעל ארויסגעשטעלט אלס פאלשער האפענונג.
קאוואד האט שטארק געשטיצט די קאמאניסטיקע גרופע געגרונדעט דורך מאזדאק דער זון פון בעמדאד וועלעכע האבן פארלאנגט אז די רייכע זאלען צוטיילען זייער פארמעגן מיט די ארימע, זיין חשבון איז געווען אזוי אום צו צוברעכן די השפעה פון די רייכע, אבער ער האט נישט מצליח געווען די רייכע חברה האבן זיך געשטארקט איבער אים און אים פארשפארט און דארט פארברענט אין יאר 496 למספרם, און געקרוינט אויף זיין פלאץ זיין ברודער דידשעמעספ 496–498 למספרם.
קאוואדע האט מצליח געווען צו אנטלויפן פון תפיסה און האט געטראפן שיץ ביי די העפטעלייטער. ער האט דארט חתונה געהאט מיט די טאכטער פון דעם העפטעלייטישער קעניג, ער האט זיך ארומגענומען מיט די העפטעלייטישער ארמיי (מיט די צוזאג אז ער וועט שפעטער באצאלען שטייער), און האט נאכאמאל איינגענומען די סאסאניד'ער מלוכה. אין יאר 499 למספרם. און כדאי צו קענען באצאלן די שטייער וואס ער האט זיך אינטערגענומען, האט ער געבעטן א הלוואה פון אנעסטעסיאוס דער ערשטער דער קייזער פון די בייזענטינישער אימפעריע, אבער אנעסטעסיאוס האט אים אפגעזאגט, אלס א נקמה פארן אפזאגען די הילף איז קאוואדא ארויס אין א מלחמה קעגן אים אין יאר 502 למספרם, מיט די הילף פון די אראבער און די העפטעלייטישע. קאוואדא איינגענומען נצחונות און האט איינגענומען אפאר פון זייערע שטעט אין ארמעניע. אבער אבער איז שנעל צוריקגעשלאגען געווארען דורך די מערב חברה וועלעכע זענען געווען פארמישט אין די געפעך צווישן די רוימער און די פרסישע.


text:
בריסל ראיאן
בריסל ראיאן (פראנצויזיש: Région de Bruxelles-Capitale; האלענדיש: Brussels Hoofdstedelijk Gewest) איז דער גרעסטער שטאטישער שטח פון בעלגיע, און ווערט פאררעכנט פאקטיש די הויפטשטאט פונעם אייראפעישן פארבאנד. בריסל ראיאן ווערט צוזאמען געשטעלט פון 19 מוניציפאליטעטן, איינער פון זיי די שטאט בריסל. דער ראיאן האט א באפעלקערונג פון 10.8 מיליאן, די גרעסטע אין גאנץ בעלגיע. בריסל באדעקט א שטח פון 161.38 קוואדראט ק"מ.
זייטן סוף פון דער צווייטער וועלט מלחמה איז בריסל געווארן א צענטער פאר אינטערנאציאנאלן פאליטיק. נאט"א איז הויפטקווארטירט אין בריסל, ווי אויך די פרינציפעלע אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד.
היסטאריש איז בריסל געווען א האלענדיש רעדנדן שטאט, אבער אין די 19טן און 20טן יארהונדערטער זענען אריינגעצויגן פראנצויזיש רעדנער ביז היינט רעדן רוב איינוואוינער פראנצויזיש.


text:
קעלן
קעלן (דייטשיש: Köln) איז די פערטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד נאך בערלין, האמבורג און מינכן, און די גרעסטע שטאט אין דעם דייטשן פֿעדעראלן שטאַט נארד ריין-וועסטפאליע. זי איז פֿון די עלטסטע שטעט אין דייטשלאנד, ווערנדיג אויפגעשטעלט דורך די רוימישע אום יאר 38 פאר דעם גויאישן קאלענדאר. אין יאר 50 איז קעלן געווארן א רוימישע "שטאט".
קעלן ליגט אויפן ריין. דער קעלנער אוניווערסיטעט איז פון די עלצטע אוניווערסיטעטן אין אייראפע.
יידן אין קעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע געמיינדע אין קעלן גייט צוריק צו אוראלטע צייטן. שוין אין יאר 321 האט דער קייסער ארויסגעגעבן א געזעץ אז יידן קענען ווערן געוויילט צום קעלנער שטאטראט.
בארימטער מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאנראד אדענאער - קאנצלער פון דייטשלאנד
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פרום
פרום איז א רעלאטיוו ווארט קעגן מער פרייע דאס מיינט אפגעהיטן און רעליגיעז.
פרום איז אויך דא ביי אלע רעליגיעס נישט דווקא ביי אידשקייט.
ביי אידן באטיטלט מען אזוי די מאדערן ארטאדאקס אדער מזרחי אדער חרדים - דער מער פרומער חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטוואקעס, און אויך די מזרחי ביי וועם ישראל ציוניזום איז ביי זיי די וועגווייזער, אלע וואס זאגן אז זיי גייען לויט דער מסורה און הלכה פון אידן, קעגן די וואס האלטן נישט די מסורה.
אפילו פרייע און טראדיציענאלער אידןן וועלן זיך ענדערש אהנקערן צו הלכה ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטון אויף א ארטאדאקסישן וועג.
אין ארץ ישראל זענען רוב ארטאדאקסישע. אמעריקא זענען רוב קאנסערוואטיווע אדער רעפארמער, נישט ארטעדאקסישע,
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרומע זענען די ארגינאלע טראדיציענאלע תורה אפהיטנדיגע אידען נאך פון די צייטן פון װען ג–ט האט אויסגעװעלט כלל ישראל פֿאר זיין פֿאלק זיי האבן דורך די יאהרען באפעסטיגט די תורה אין געמאכט תקנות א.ד.ג. װען נאר עס האט אויסגעפֿעלט צוליב די מאדערניזאציע, אסימילאציע אדער אנדערע סיבות וואס האט זיך געמאכט דורך אויס די יארן.
אין די צייטן פון חת"ם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז ארטאדאקסיע אנגענומען געווארן אלץ די אפיציעלער שטרעמונג אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע מער אסימלירטע שטרעמונגען װאס האבן געזוכט אװעקצוגיין פון די אויסגעטרויטענע תּורה און הלכה'דיגע װעגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפן געווארן דער נאמען ארטאדאקסישע אידן) און די באקאנטע סלאגאן איז געווארן אדאפטירט "חדש אסור מן התורה", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פרומע זענען אויך צוטיילט די מער פרומע ווי פֿון די גאר שטארקע קנאישע לאגערען קנאים ביז צו די גאר מאדערן ארטאדאקס וואס װילען ענדערש אריינברענגען דעם סעקיולארער קולטור,
די מער פרומע טענהן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסען ווייל זיי רוקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון אידישקייט.
די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.
די אייניגקייט איז אז אלע זוכן אז זייערע װעגען זאלן עכ"פּ נישט זיין אין קעגעזאץ מיט א הלכה'דיגן פערספעקטיוו.
די פרומע געמיינדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאדערן ארטאדאקס
- ארטאדאקס
- חרדים
- חרדים לאומיים
- ליטוואק
- חסידים


text:
מגדל העמק
מגדל העמק איז א שטאט אין צפון דיסטריקט פון ישראל, און געפונט זיך ביים צפון עק פון יזרעאל טאל, און אויף די בערג פון נצרת בערך 4 ק"מ דרום-מערב פון נצרת. די שטאט איז פיר קילאמעטער דרום מערב פון נצרת. דער נאמען פון שטאט איז געגעבן געווארן דורך יצחק בן צבי, דער צווייטער פרעזידענט פון ישראל.
מגדל העמק איז געגרינדעט אין 1953, אלס מעברה (איבערגאנגס ארט פאר אימיגראנטן), אין דער געגנט פון א פארלאזט אראביש דארף, דערנאך איז מגדל העמק דערקלערט געווארן, אלס אנטוויקלונג שטאט, און אין 1988, אנערקענט געווארן אלס שטאט. נאך דער גרויסער עליה אין די 1990ער יארן, איז די שטאט גרעסער געווארן, און נייע געגנטן זענען געבויט געווארן.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, ריכטיק פאר סעפטעמבער 2009, שטייט די באפעלקערונג אין שטאט ביי 24,800 איינוווינער.
דער שטאטס רב איז הרב יצחק דוד גראסמאן, זינט 1968; דער בירגערמייסטער איז אלי ברדה, זינט 1998.
אינדוסטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דרייַ אינדוסטריעלע זאָנעס:
- רמת גבריאל - די גרעסטע פון די דרייַ. ליגט צפון פון דער שטאָט, מערסטנס געניצט פֿאַר הויך-טעק אינדוסטריע. באארבעט עטלעכע 4,000 ארבעטער.
- דרום אינדוסטריאַלע זאָנע - איז אַ קליינטשיק אינדוסטריע און שייַכות באַדינונגען, און באארבעט עטלעכע 1,500 ארבעטער.
- סאַגי 2000 - אַ נייַע געגנט דרום פון כפר ברוך אויף רוטע 73. די זאנע איז אַ שותפות צווישן מגדל העמק און די יזרעאל טאל ראיאנישן ראט. די צוקונפדיקע באַן פון חיפֿה קיין בית שאן גייט אדורכפארן נאנט צו דער זאנע.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאָט עס זענען 22 שטאַט קינדערגאַרטנס, פיר נאציאנאלע-רעליגיעזע קינדערגארטנס, און 21 אומאפהענגיקע קינדערגארטנס. עלעמענטארע שולן זענען דא פיר שטאַטס שולעס, איין שטאַט-רעליגיעזע שולע, איין שול פאר באזונדערער בילדונג און איין חרדישע שול.
אין דער שטאט געפינט זיך דער צענטער פון דער נאציאנאלער חינוך נעצווערק "מגדל אור", וואס דער שטאָטס רב, הרב יצחק דוד גראָסמאַן, האט אויפגעשטעלט.


text:
טאגא
טאגא (פראנצויזיש: Togo), אפיציעל די טאגאלעזישע רעפובליק (פראנצויזיש: République Togolaise), איז א לאנד אין מערב אפריקע. ער גרענעצט גהאנע אין מערב, בורקינע פאסא אין צפון, און בענין אין מזרח. אין דרום האט ער א בארטן לאנג 56 ק"מ אויפן איינגאס פון גינע, און דארט געפינט זיך די הויפטשטאט לאמע. זי באדעקט א שטח פון בערך 57,000 קוואדראט ק"מ.
בערך 6.7 מיליאן מענטשן וואוינען אין טאגא, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. טאגא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט פראנקרייך געהערשט איבערן לאנד ביז 1960, ווען טאגא איז געווארן אומאפהענגיק.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ווייסט ווייניג וועגן דער היסטאריע פון טאגא ביזן 15טן יארהונדערט, ווען פארטוגעזישע פארשער זענען אהין געקומען. נאך דעם האט אנגעהויבן דער שקלאף האנדל, און במשך 200 יאר איז דער ראיאן געווען א צענטער פאר אייראפעער וואס האבן געזוכט שקלאפן.
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאגא איז צוטיילט אין פינעף ראיאנען. פון צפון צו דרום, הייסן די ראיאנען סאוואנע, קארא, סענטראלע, פלאטא און מאריטים.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון טאגא איז באזירט אויף לאנדווירטשאפט, אין וואס ארבעטן 65% פון אלע ארבעטער אין לאנד. פראדוקטן שליסן איין קאווע, קאקאא, באוול, מאניאק (טאפיאקע), קוקורוזע, רייז און סארגע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור (2011). טאגא די וועלט פאקטבוך. דערגרייכט דעם 29סטן יוני, 2011.


text:
חברה קדישא
חברה קדישא חסד של אמת איז סיי וועלעכע ארגאניזאציע וואס קימערט זיך מיט באגראבן טויטע קערפערס לויט די אידישע טראדיציעס און פאר שריפטן.
עס זענען דא פארשידענע אנדערע מנהגים ווי אזוי פונקטלעך מ'זאל זיך פֿירן מיט א טויטן קערפער איידער מען באגראבט עס.
נאך דער טהרה טוט מען אן דעם מת די תכריכים.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא געפונט מען אז די מענטשן וואס טוהן דאס הייסן מתעסקים (מועד קטן כד:), אבער מיטן נאמען גומלי חסדים (כתובות ח:). פון דא שטאמט לכאורה די נאמען פאר די באקאנטע חבורה מתעסקים, אבער דעם גאנצען ראיון פון האבן א חברה שטייט ארויס דארט אין די גמרא (מועד קטן כז:) רב המנונא איז געקומען צו א שטאט האט ער געהערט מען בלאזט שופר מען איז מודיע פאר יעדן עס איז דא א טויטער מענטש און דערנאך גייען אלע מענטשן צו דער ארבייט, האט ער געפרעגט היתכן פארוואס גייען זיין צו דער ארבייט מען טאר יעצט נישט ארבייטן עס איז דאך דא א טויטער מענטש יעדער איז מחויב צו טועהן וואס ער קען איהם צו געבן כבוד און בערדיגן, האט מען איהם געזאגט "חבורתא איכא במתא" עס איז דא דא א חבורה וואס גיט זיך ספעציעל אפ מיט די זאכן, האט ער געזאגט אי הכי שריא לכו, אויב אזוי מעגט איהר. די חבורה ווערט דערמאנט אין די ראשונים ווי אין תשב"ץ סי י,ג און אין שו"ת הרא"ש כלל י"ג סי י"ג.
איין טעם פארוואס עס הייסט חברה קדישא איז וויבאלד זיי געבן זיך אפ מיט טויטע, און א טויטער מענטש איז מטמא, און וויבאלד מען האט נישט געוואלט זיי רופן חברה למתים המטמא רופט מען זיי מיטן פארקערטן נאמען חברה קדישא (מטעמים דף 91), נאך א טעם קדוש איז אויך טייטש אנגרייטן, וויבאלד זיי גרייטן אהן אלץ פאר דעם טויטן מען זאל איהם קענען באערדיגן.
די ארבעט פון דער חברה קדישא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עיקר פראצעדור איז די טהרה, דאס איז וואס מען רייניגט דעם קערפער פֿיזיש. טייל חברה קדישא'ס האבן דעם מנהג צו טובל'ן דעם גוף אין א מקוה בײַ דער טהרה. אנדערע גיסן וואסער מיט א שיעור „תשעה קבין".
אין תשובות חת"ם סופר (או"ח סי' קצ"ג) ווערט דערמאנט דער ציל און די ארבעט פון די חברה אין פראנקפורט: אזוי ווי עס איז באקאנט ווען איינער שטארבט בעט מען פון איהם אסאך געלד, צוליב די קבורה, מען בעט אייביג צו "הב ה"ב, עס איז דא א ווערטעל ביי מענטשן "אי אפשר לפתיחת קבר בלי דמים" [1], דעריבער איז איינגעפירט מען זאל שטעלן א חבורה וואס יעדער זאל איינצאהל געלד, און דערפאר וועט ער האבן א זכות צו באקומאן א שטיקל ערד ווי מען זאל איהם באערדיגן, מיט דעם געלד וואס מען באקומט העלפט מען ארויס יעדן פון די חבורה אויב ער ווערט קראנק שיקט מען איהם א דאקטער, פאר רפואות, דינגען מענטשן זאלן שטיין דארט בשעת יציאת נשמה, זאגן מיט זיי ווידוי, געבן צו עסן ביי די סעודת הבראה, צו טרייסטן, זיך אומקוקן אויף די יתומים.
עס איז א אנגענועמען זאך ווער עס העלפט נישט צו פאר די חבורה אבער פיזיש מיט זיין גוף אדער מיט זיין געלד האט נישט קיין מיינונג אין די חבורה, ער ווערט באטראכט ווי א פרעמדן מענטש פון א אנדערע שטאט.
אזוי געפונען מיר אסאך סארט מנהגים אין די שו"ת זעה מהר"ם שי"ק יו"ר סי' קע"א, בית נפתלי סי' כ"א.
עס שטייט אין שו"ת רשד"ם יור"ד סי' ק' עס מען מוז געבן כבוד פאר די בעלי חברה קדישא "גדול כבודן של בעל חברה קדישא, ווער ער פארשעמעט זיי עונו ישא זיי האבן א דין ווי תלמידי חכמים. עס איז א מנהג צו מאכן א ספעציעלע מי שברך פאר די מענטשן וואס גיבען זיך ספעציעל אפ מיט בערדיגען (מג"א סי' רפ"ד).
יום הכניסה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מנהג אין אלע חברה קדישא'ס אז מען באשטימט איין טאג אין יאר אלס יום הכניסה. אין דעם טאג איז מען נוהג:
- מען זאגט געוויסע סליחות שחרית
- מען פאסט אדער א האלבן טאג אדער א גאנצן טאג
- מען גייט ארויס אויפן פעלד און מען זאגט א תפילה (טייל האבן דעם מנהג מקיף זיין די קברים בשעת ווען מען זאגט די תפילה) און מען איז בודק צי מען דארף עפעס מתקן זיין די קברים.
- דער ראש החברה אדער אן אנדערער זאגט דברי מוסר צו די מתעסקים.
- מען איז מספיד די נפטרים פונעם פארגאנגענעם יאר
ביינאכט מאכט מען א סעודה סיי פאר די מענער מתעסקים סיי פאר די ווייבער מתעסקים.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב יחיאל מיכל טוקטשינסקי, גשר החיים
- ↑ (דער פשוטער פשט אין גמרא איז עס מאכט זיך נישט אויף דאס פאלץ פון ווי דאס קינד קומט ארויס אהן דעם וואס עס זאל ארויס קומען אויך בלוט, דעריבער איז די פרוי דאן טמא, אבער דער ווערטעל איז עס קען נישט זיין אזא זאך אז מען זאל עפענען א גרוב פאר א טויטן מענטשן אהן קיין געלד)


text:
וויסנשאפט מוזיי
די וויסנשאפט מוזיי אין דער אויסשטעלונג גאס, דרום קענזינגטאן, אין לאנדאן, ענגלאנד, איז א טייל פון דער נאציאנאלער מוזיי פאר וויסנשאפט און אינדוסטריע. די מוזיי איז פון די הויפט טוריסטן אטראקציעס אין לאנדאן.
אינהאַלט
אנפאנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי איז געגרינדעט אין יאר 1857 דורך בענעט וואודקראפט פון דער זאמלונג פון דער קעניגלעכער חברה פון קונסט און פון איבעריגע זאכן פון דער גרויסער אויסשטעלונג. די מוזיי איז געווען ארגינעל א טייל פון דער דרום קענזינגטאן מוזיי. אין 1893 האט מען ממנה געווען א באזונדערן דירעקטאר פון די וויסנשאפט זאמלונגעאן. אין 1899 האט די מלכה וויקטאריע, בשעת'ן לייגן די אבן הפינה פון די נייע בנינים פון דער מוזיי, געהייסן ענדערן דעם נאמען פון דער מוזיי אויף וויקטאריע און אלבערט מוזיי. אין 1909 האט מען אפיציעל צעטיילט די וויסנשאפט זאמלונגען מיטן נאמען וויסנשאפט מוזיי.[1]
זאמלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי האלט א זאַמלונג פון מער ווי 300,00 איינסן, כולל באַוואוסטע איינסן ווי סטעפענסאן'ס ראקעט, פאפינג בילי, דער ערשטער דזשעט מאטאר, דאס ווידערמאכן פון DNA דורך פראנסיס קריק און זשיימס וואטסאן, פֿריאיקע דאמפֿמאטארן, א פֿונקציאנירנדיקע דוגמא פון דעם דיפערענץ מאטאר פון טשארלס באבעדזש. די מוזיי האט אויך הונדערטע אינטעראקטיווע אויסשטעלן. דאס אריינגיין אין דער מוזיי איז בחינם זייט דעם ערשטן דעצעמבער 2001.
גאלעריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיי האט עטלעכע גאלעריעס, טייל פון זיי פערמאנענט, טייל צייטווייליג.


text:
מיטל אלטער
דער מיטל-אלטער באַשטימט אַ תקופה אין דער אייראָפעישער געשיכטע, צווישן פארצייטנס און דער מאָדערנער צײַט. דערבײַ יאָרהונדערטן די קריסטנטום האָט געגרינדעט, און די פֿאַנאַטישע אַנטיסעמיטעט; אָבער אויך די קונסטן, די מוזיק, די אַרכיטעקטורשאפט און די צייכענונג.
די עקאָנאָמיע אַרויסגעוואָקסן פֿון פעאדאליזם (feudalism) צו די אָרבאַניזאַצייע.
דער מיטלאלטער ווערט צעטיילט אויף דריי תקופות: פרי מיטלאלטער (פונעם 5טן יארהונדערט ביז 1000), הויך מיטלאלטער (בערך פון 1000 ביז 1300) און שפעט מיטלאלטער (1300 - 1500).


text:
סאנט פאלס אונטערגרונט סטאנציע
סאַנט פאלס' (St. Paul's) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין צענטראל לאנדאן, אויף דער צענטראלער ליניע, צווישן באנק און טשאנסערי ליין סטאנציעס. די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע איז געעפנט געווארן דורך דער צענטראלער לאנדאנער באן דעם 30סטן יולי 1900 מיטן נאמען Post Office (פאסטאַמט), נאכן הויפטקווארטיר פונעם גענעראלן פאסטאמט.
ווען מען האט אויסגעגראבן די צענטראלע ליניע האט מען געשאפן די טונעלן אונטער די גאסן, כדי צו פארמיידן שאדן צו געביידעס פון וויברירונגען. אזוי ווי הויך האבארן איז צו שמאל, זענען די טונעלן אין דעם טייל איינס איבער דעם צווייטן, ממילא אין דער סט פאלס סטאנציע איז דער פעראן קיין מערב איבער דעם פעראן קיין מזרח.
טראנספארט לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנדאנער בוס רוטעס 4, 8, 25, 56, 100, 172, 242 און 521 באדינען די סטאנציע.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
שלום זכר
שלום זכר אדער סעודת זכר אדער זכר איז א מנהג ביי אשכנזים צו האבן א צוזאמענברענגען פרייטיג ביינאכט נאכדעם וואס א יינגל ווערט געבוירן.[1]
עס איז דער מנהג צו טרינקען א לחיים פון ביר מיט נאהיט (ווייסע ארבעס) און "שלום-זכר באנדלעך"אדער וויין אדער בראנפען און נארמאל איז אויך אויסגלייגט קוכן מיט אנדערע נאשען. מענטשן זאגן א סימן צו עסן ארבעס ווייל עס שטייט אין בראשית (כ"ב, י"ז) "והרבה ארבה את זרעך ככוכבי השמים" און די ווארט "ארבה" איז ענדליך צו "ארבעס".
דעם טעם פארוואס מען מאכט א שלום זכור ווערט דערמאנט אין די ספרים איז כדי צו דערמאנען אז ווען דער זון ווערט געבוירן פארגעסט ער אלץ וואס ער האט געלערנט מיטן מלאך אונעם רחם פון דער מאמען. אבער געוויינליך איז עס גאנץ א פרייליכע צייט און מען ווינטשט אן מזל-טוב פאר דעם טאטן פונעם ניי-געבוירענעם.
נאך א טעם ווערט דערמאנט אז מען מאכט עס צוליב דער שמחה אז עס איז געבוירן א קינד, און עס גייט זיין א ברית פארן קינד, לויט דעם טעם איז פארשטענדליך פארוואס מען איז דאן פרייליך.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ רמ"א אין שו"ע יורה דעה רסה סעיף יב


text:
זון
די זון איז א שטערן וואס ווארפט אימער ארויס ענערגיע וואס באשאפט שטראלן.
די זון איז פון די תלמודישע שבעה כוכבי לכת אדער ווי מען רופט זיי אין מאמע לשון, גייענדיגע שטערן.
לויט ווי די וועלט האט געהאלטן ביזן 16סטן י"ה, און לויט ווי עס זעט אויס פאר דער וואס געפינט זיך אויף דער ערד, דרייט זיך די זון ארום דער ערד, אבער דער פארשער קאפערניקוס האט איבערגעוויזן מיט זיין אסטראנאמישער וויסנשאפט, אז עס איז פארקערט, די וועלט דרייט זיך ארום די זון.
יארן לאנג האבן גענומען די קריגערייען צווישן אידישע געלערנטע אין די גוי'אישע. וואס פון דעם איז געבליבן ווייסן מיר אויך אז "הודו חכמי ישראל לחכמי אומות העולם".
מאנכמאל טוט די לבנה פארשטעלן די זון, די דערשיינונג הייסט ליקוי חמה.