text:
טשארטקאוו
טשארטקאוו (אוקראיניש: ЧopTkiB, טשארטקיוו, פויליש: Czortków) איז א שטאט אין טארנאפאלער פראווינץ אין מערב אוקראינע. ער איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם טשארטקאווער ראיאן, מיט באפעלקערונג 29,057 (2001). טשארטקאוו געפינט זיך אויפן סערעט טייך, אינעם צפון טייל פון גאליציאנער פאדאליע און איז פלאצירט אינעם היסטארישן ראיאן פון גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשארטקאוו ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1522, ווען דער פוילישער מלך סיגיזמונט דער אלטער האט געגעבן דעם באזיץ צום שטעטל צו יעזשי טשארטקאווסקי און געגעבן אים רשות צו געבן דאס שטעטל זיין נאמען, טשארטקאוו. דאס שטעטל האט אויך באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביי די פויליש-טערקישע מלחמות האט די אטאמאנישע אימפעריע איבערגענומען דאס שטעטל (1673-1683). עס איז געווען א טייל פונעם טערקישן פראווינץ פאדאליע, מיט הויפטשטאט קאמעניץ, וואס האט עקזיסטירט צווישן די יארן 1672-1699.
נאך דער ערשטער טיילונג פון פוילן, איז טשארטקאוו געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט (1772-1918), און איז געווען דער צענטער פונעם טשארטקאווער באצירק. אין 1919 האבן די פוילישע איינגענומען דאס שטעטל, וואס איז געווען אין דער טארנאפאלער וואויוואדעשאפט פון דער צווייטער פוילישער רעפובליק ביז סעפטעמבער 1939.
אין 1931 האט דאס שטעטל געהאט 19,000 איינוואוינער, 22.8 פראצענט פון זיי אוקראינישע (פראוואסלאוונע), 46.4 פראצענט פאלאקן (קאטאליקן), און 30 פראצענט יידן.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין טשארטקאוו האבן געוואוינט אסאך חסידים. דער ערשטער אדמו"ר פון טשארטקאוו איז געווען רבי דוד משה פרידמאן,א זון פונעם רוזשינער. רבי דוד משה'ס זון איז געווען רבי ישראל פרידמאן (נפטר געווארן אין תרצ"ד). נאך רבי ישראל האבן זיינע צוויי זין, רבי נחום מרדכי און רבי דוב בער געפירט צוזאמען. רבי דוב בער'ס זון, רבי שלמה, האט געפירט די רביסטעווע ביז זיין פטירה אין תשי"ט.
אום 26סטן אויגוסט 1942, 2:30 פארטאגס, האבן די דייטשע שוצפאליציי אנגעהויבן ארויסטרייבן די יידן פון זייערע הייזער. זיי האבן זיי געטיילט אין גרופעס פון זאלבע 120, און זיי אריינגעשטופט אין פראכט וואגאנען, און אזוי האבן זיי דעפארטירט 2000 יידן אין בעלזשיץ פארניכטונגס לאגער.
באקאנטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב צבי הירש הורוויץ - אב"ד טשארטקאוו, און פאטער פון :
- הרב שמעלקע הורוויץ (1726-1778) - רב און מקובל; אב"ד פון ניקאלשבורג
- הרב פנחס הורוויץ (1731-1805) - רב און מפרש אויף ש"ס; אב"ד פראנקפורט
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ענציקלאפעדיע פון אוקראינע - טשארטקאוו
- בילדער און מאפע פון טשארטקאוו
- טשארטקאוו שלאס 1610
- היסטאריע און בילדער פון טשארטקאוו


c: text/html

text:
מאראמאראשער דיסטריקט
מאַראַמאראשער דיסטריקט (רומעניש: Județul Maramureș, אונגאריש: Máramaros megye, דייטשיש: Kreis Maramuresch, אוקראיניש: MapaMopóщиHa) איז א דיסטריקט (רומעניש: județ יודעץ) פון רומעניע, אין דער מאראמאראש ראיאן אין צפון פון לאנד. די הויפטשטאט איז באניע.
אין 2011 האט דער דיסטריקט געהאט א באפעלקערונג פון 461,290 . אין 1910 איז די יידישע באפעלקערונג געווען 18.4%.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דיסטריקט באדעקט א שטח פון 6,304 קוואדראט ק"מ, פון זיי זענען 43% באדעקט פון די ראדנע בערג. די הויפט טייכן זענען דער טיסא און זיינע בייטייכן, די איזא, ווישעווע און מארע.
מאראמאשער דיסטריקט האט 2 שטעט, 11 שטעטלעך און 63 קאמונעס. די שטעט זענען:
די שטעטלעך זענען:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
עקוואטארישע גינע
עקוואַטארישע גינע (שפאניש: Guinea Ecuatorial), אפיציעל די רעפובליק פון עקוואַטארישער גינע (שפאניש: República de Guinea Ecuatorial), איז אַ לאַנד אין מערב צענטראל אַפֿריקע וואס גרענעצט זיך מיט קאמערון אין צפון און גאבאן אין דרום און מזרח. דער צפון טייל פון דעם לאנד איז דער אינזל ביאקא אין דעם איינגאס פון גינע. די הױפּטשטאָט מאַלאַבא געפינט זיך אויף ביאקא. עקוואטארישע גינע איז איינע פון די קלענסטע לענדער אויף דער יבשה פון אפריקע, מיט א שטח פון 28,000 קוואדראט ק"מ.
עקוואטארישע גינע איז א גרויסער נאפט פראדוצירער. מיט א באפעלקערונג פון 650,702, איז זי די רייכסטע מדינה פער מענטש אין אפריקע.


text:
יצחק דוד גראסמאן
ר' יצחק דוד גראסמאן (געב' י"ט אלול ה'תש"ו) איז דער באליבסטער חרדישער רב אויף די פרייע אידן און ארץ ישראל און איבער דער גארער וועלט. זיין כאריזמע באשטייט פון דעם וואס ער האט מקדיש געווען זיין לעבן צו ליבען און מקרב זיין די פרייע קינדער פון ארץ ישראל דורך זיין מוסד אין מגדל העמק וואו ער איז אשכנזי שטאטס רב אז אלע מידעריעריגע פארברעכער פון גאנץ ארץ ישראל פון אלע טורמעס טראגט מען צו אים זיי צו רעהאבילירן און זיי זאלן קענען ארויסגיין פריערט פון טורמע צו קענען דינען א נארמאל לעבן אפילו זיי האבן באגאנגען פארברעכן אלס אינג און אן שכל.
מען האט אים שוין פיל פארבעטן צו דינען אלס הויפט רב פון גאנץ ארץ ישראל צוליב דעם רעספעקט און עהרע וואס אלע פרייע, לינקע און רעכטע ביינאזאם שעצן אים. און דאס וועט געבן אסאך כבוד פאר תורה אידישקייט אבער אזוי ווי זיין פאמיליע און טאטע רבי ישראל גראסמאן ראש ישיבת פינסק קארלין, געהערן זיך אן צו דעם עדה החרדית קרייז פון ירושלים וואס באקעמעפט ציונות דערווייל האט ער דאס אפגעזאגט.
הרב גראסמאן איז א פעטער פון רבקה האלצבערג, איינע פון די קדושים פון דער מומביי רציחה.


text:
זשענג הע
- דאס איז א כינעזישער נאמען; זשענג איז דער משפחה נאמען.
זשענג הע (כינעזיש: 鄭和; 1371–1433), אדער טשענג הא אויך געוואוסט ווי מאַ סאַנבאַא און האַדזשי מאַחמוד שאַמסודין, איז געווען א מוסולמענער כינעזישער מארינער, אויספארשער, דיפלאמאט און פלאט אדמיראל, וואס האט קאמאנדירט רייזעס אינעם אינדישן אקעאן, צו די לענדער פון דרום-מזרח אזיע, דרום אזיע, דעם מיטל מזרח, סאמאליע און דעם סוואהילי בארטן פון 1405 ביז 1433. די רייזעס ווערן גערופן די "נסיעות פון זשענג הע".
זיין פלאט האט געהאט 317 שיפן, מיט 28,000 כינעזישע זעלנער.
זשענג הע איז געבוירן געווארן אין 1371 אינעם ראיאן וואס הייסט היינט יונאן.
אין 1381, ווען ער איז געווען אלט צען יאר, איז זיין פאטער געשטארבן. יענעם יאר האט די מינג דינאסטיע ארויסגעשיקט אן ארמיי קיין יונאן. די ארמיי האט געכאפט אים פאר א קנעכט, און מ'האט אים געמאכט א סריס.


text:
קורטיס סליווע
קורטיס סליוואַ (געבוירן דעם 26טן מערץ, 1954) איז אַן אמעריקאנער אַנטי-פאַרברעכן אַקטיוויסט, גרינדער און סעאָ פון די גאַרדיאַן אַנגעלס, און אַ קאנסערוואַטיוו ראַדיאָ טאלק שוי גאסטגעבער.
אין ניו יארק הערט מען אים לאקאל אויף 770 WABC ראדיא מיט זיין פרייען ליבעראלן אידישן קאנטערפארט ראן קובי, וואס האלט זיך פאר א קאמוניסט.
ער איז א איטאליענער אפשטאמיגער וואס איז פארפיינטעט ביי זייער מאפיע און זיי האבן שוין אים אפאר מאל געוואלט הינריכטן פון זיין גרויס מויל.
ער האט ליב אידישע מוזיק הויפט זעכליך פון ר' מיכאל שניצלער וואס ער נוצט דאס אסאך אלס זיין אינטרא ווען די פראגעס זענען איבער אידן אדער איבער געטא פארברעכן.
ער איז אן אפטער גאסט ביי די סאטמארער וויליאמסבורגער מסיבות, ווארשיינליך צוליב זיין נאנטשאפט מיט די יוליס וואס האבן אים ליב צוליב זיין ענדליכקייט פון זיין וויכטיג מיט א לעלו ווי די שומרים וואס ער האט אויך אן אייגן מיטן נאמען גארדיען ענזשעלס און גייט שטענדיג ארום מיט זייער רויטן אוניפארעם.
ער שטארבט פאר אטענשאן ער האט זיך אליין געשאסאן מיט דריי בולעטס אז מען זאל מיינען די מאפיע האט אים געשאסן.


text:
1929
1929 איז דאס 29סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1929 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - הערבערט האווער געווארן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 23סטן אויגוסט - אנגעהויבן די אראבער פאגראמען קעגן יידן אין חברון און צפת
- געגרינדעט דער יישוב נתניה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אפריל - אנדרע פרעווין, יידישער-אמעריקאנער פיאניסט, קאמפאזיטאר און דיריגענט
- 24סטן אויגוסט - יאסיר אראפאט
- 13טן סעפטעמבער - יצחק אלפסי, היסטאריקער פון חסידות
- 15טן סעפטעמבער - מאריי געל-מאן, אמעריקאנער פיזיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן סעפטעמבער - רישארד אדאלף זשיגמאנדי, עסטרייך-דייטשער כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)


text:
פינחס
- דער ארטיקל דיסקוטירט א פערזענלעכקייט אין תנ"ך. אויב איר זוכט די פרשה אין ספר במדבר, זעט פרשת פינחס.
פינחס - איז געווען דער זון פֿון אלעזר און אן אייניקל פֿון אהרן הכהן.
פינחס ווערט דערמאנט אין דער תורה אלס קנאי וואס האט געהרגעט זמרי בן סלוא, דער נשיא פון שבט שמעון, און כזבי בת צור, די טאכטער פון א מדינישן פירשט, בשעת דעם חטא פון פעור אין שיטים, אינעם פערציגסטן יאר נאך יציאת מצרים. נאכער איז פינחס אויסגעוועלט געווארן אלס א חשובער כהן ("ונתתי לו ולזרעו אחריו ברית כהונת עולם"). נאך זײַן פאטער'ס פטירה איז ער געווארן זן ממלא מקום אלס כהן גדול. פינחס איז געווען קאמאנדאנט איבער 12,000 סאלדאטן אין דער מלחמה קעגן מדין. לויטן מדרש[1] איז פינחס געווען איינער פון די צוויי מרגלים וואס יהושע בן נון האט געשיקט אויסשפיאנירן יריחו איידער מ'האט איינגענומען די שטאט. זײַן ארבטייל איז געווען אין הר אפרים אין "גבעת פינחס" אויף זײַן נאמען (יהושע, כ"ד, ל"ג).
לויט חז"ל האט ער געדינט אלס כהן גדול אין די יארן פון דעם שופט יפתח הגלעדי. צוליב חילוקי דעות צווישן זיי האט מען נישט מתיר נדר געווען דעם נדר וואס יפתח האט געמאכט מקריב זײַן זײַן טאכטער, חז"ל האבן קריטיזירט סײַ פינחס און סײַ יפתח וועגן דעם.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מדרש תנחומא, פרשת שלח סימן א'. ורש"י כתב על זה ביהושע פרק ב' פס' ד' כך: "מדרש אגדת תנחומא יש פינחס וכלב היו ופינחס עמד לפניהם ולא ראוהו לפי שהיה כמלאך".


text:
בריטני ספירס
בריטני ספּירס (געב' דעם 2טן דעצעמבער 1981; ו' כסליו ה'תשמ"ב) איז אַן אַמעריקאַנער פּאָפּולערע פאפ זינגערין און צו מאלן אן אקטריסע.
איר קאריערע האט זי אנגעהויבן שוין ביי די 12 יארן. זי האט געבראכן דער רעקארד, מיטן ווערן אזא פּאָפּולערע שטערן, שוין ביי די 17 יאר האט זי ארויס געגעבען א פאר סידיס און צוויי פילמען. איר ערשטע סינגל פון 1998 איז געווען baby one more time.
זינט זי האט חתונה געהאט איז זי כמעט אראפ פון מאפע אויף עטלעכע יאר. צום יאר 2005 איז איר געבוירן געווארן א בן זכר, און די געבורטס האט א סך געטוישט איר גוף.
נאוועמבער 2007 איז זי צוריק אריין אין דעם מוזיק-תּחום, און האט פובליקירט א דיסק מיטן נאמען Blackout אין איר די דריי סינגלען: Gimme More, Piece of Me, Break the Ice. שפעטער, מערץ 2011 האָט זי פּראָדוצירט איר אַלבאָם מיטן נאָמען Femme Fatale.
דיסקאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דער גאדפאטער
דער גאטפאטער (The Godfather) איז דער נאמען פון א באקאנטער אמעריקאנער פילם וועגן א מאפיא הויפט און זיין פאמיליע אין די 40'ער יארן. דאס פילם האט דריי חלקים. דער ערשטער חלק איז דערשינען 1972, דער צווייטער 1974 און דער דריטער טייל 1990.
דער פילם איז געמאכט געווארן דורך פראנסיס פארד קאפפאלע, און ווערט פארעכנט אלץ איינע פון די בעסטע פילמס אין די היסטאריע.
דער פילם שטעלט פאר דער גאדפאטער (אזא טיטל וואס מען געט פאר דער וואס באקומט דעם כיבוד פון האלטן דעם קינד ביים באקריסטליכן צערעמאניע) דאן קארליאן -- געשפילט דורך מארלאן בראנדא אין דעם ראלע וואס האט אים מערסט באקאנט געמאכט -- וואס איז דער הויפט פון זיין פארצווייגטע ביאלאגישע פאמיליע און אויך די הויפט פון זיין מאפיא פאמיליע וואס פארנעמט זיך מיט ארגאניזירטע קרימינאלע אקטיוויטעטן און צומאל פירט מלחמות מיט אנדערע מאפיא פאמיליעס.
דער גאדפאטער איז געווען פון די ערשטע פילמס צו ווייזן אינטימליך וויאזוי עס פירט זיך די וועלט פון מאפיאנערן, און יעדער שפעטערדיגע פילם אויף דער נושא פאלגט נאך אין אירע טריט צו מער צו ווייניגער.


text:
סטרונעס בריק
קאארדינאטן: 31°47′20″N 35°12′0.2″E / 31.78889, 35.200056
די סטרונעס בריק איז א הענגבריק אין ירושלים געבויט פארן טראמוויי אריבערצופארן די שטארק באשעפטיקע גאסן ביים אריינגאנג צו דער שטאט. אויך איז דא א וועג פאר מענטשן צו ניצן די בריק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו בויען די רויטע ליניע פונעם טראמוויי איז געווען נייטיק צו לייזן דעם פראבלעם פון באהעפטן די יפו גאס מיט הערצל בולוואר ביים אריינגאנג צו ירושלים. צוליב דער גרויסער פארקער אין דעם געגנט איז נישט מעגלעך אז דער טראמוויי זאל גיין דורך די גאסן אין דעם ארט, און אויך צו בויען די טראמוויי אונטער די גאסן וואלט געשטערט די פארקער אין אן אומאפגענומענען אופן. צום סוף, טראץ דער געגנשאפט פון די לאקאלע איינוואוינער, האט מען באשלאסן אז דער טראמוויי וועט אריבערגיין א בריק. די בריק האט געפלאנעוועט דעם שפאנישן ארכיטעקט סאנטיאגא קאלטראווא אלס די סטרונעס בריק. אינמיטן דער בריק איז א זייל פון שטאל הויך 130 מעטער, פון וואס ציען זיך 66 סטרונעס וואס האלטן אויף די בריק. די בריק האט א באדעקטן שטעג פאר פוסגייער. די סטרוקטור איז כולל א בריק פאר פוסגייער, מיט א גלעזערנער וואנט.
אין אפריל 2007 האט מען געלייגט דעם ערשטן טייל פון דער בריק. דעם 25סטן יוני 2008 האט מען געווידמעט די בריק פאר פוסגייער. אנהייב אפריל 2009 האט מען געענדיגט די ארבעט פון בויען די בריק און מען האט זי איבערגעגעבן צו דער סיטיפאס פירמע וואס האט געבויט די טראמוויי ליניע.


text:
שמעקעדיג האט געשריבן:זעהסטו חזקיהו, איך האלט נישט אזוי. איך וועל איבערשרייבן וואס כ'האב געשריבן - קרוב צו אנדערטהאלבן יאר צוריק - אינעם ערשטן בלאט פון דעם אשכול:שמעקעדיג האט געשריבן:מיין שיטה איז פונקט פארקערט - ענדערש זאלן די שולדיגע אפקומען מיט גארנישט (און לאזן דעם בעל הכרם טון דאס זייניגע ויכלה את קוציו) ווי איידער איין אומשולדיגער זאל ליידן פאר גארנישט!!!
אונז קענען נישט מתקן זיין די וועלט. אויב קען מען נישט טון די ארבעט אן סייד עפעקטס, זאל מען ליבערשט נישט טון. גענוי ווי דער איד וואס איז געלאפן פארטאגס צו סליחות און לויפענדיג האט ער אומגעווארפן עטליכע אלטע אידן אויפן וועג... און הרה"צ ר' ישראל סאלאנטער האט געזאגט אז זיין סליחות איז גארנישט ווערד.
איחוד פעלד האט געשריבן:שוין אמאהל געוועהן דא א שמועס ווי איך האב געטענה'ט אז נחום האט נאך קיין איין אומשולדיגער נישט בארעדט. קיין איינס!!!!!
און די געוועהנליכע אהננעמערס האבען געקריצט מיט די ציין, וואס הייסט!! מען קען דיר ברענגען גאנצער ליסטעס םין "אומשולדיגע" וואס ער בארעדט אויף זיין האטליין.
די נקודה איז, די אלע וואס ער רופט מאלעסטערערס און שקצים, אויב זענען זיי נישט אליין, פארטיידיקען זיי אנדערע, און עס איז לא עלינו די זעלבע זאך, מעלה עליו הכתוב כאילו עשאו.
איין נאמען האט מען יא געטראפען דארט וואס מען קען זאגען אז ער האט נישט קייו שום שייכות, ר' יונה פיליפ. און פאר איין נאמען ווערט נאך נחום נישט קיין רשע מרושע צודרייטע גיהנם גייער.
שליח האט געשריבן:ולזכות אלף חוטאים יותר טוב ונכסף מהרוג זכאי אחד יום אחד (ספר המצוות להרמב"ם, ל"ת רצ).
רויטע וואנצעס האט געשריבן:זעליג האט מורא צו פארמאכן נחום'ס דריטע קנעפל, ער האט מורא נחום וועט זאגן אויפן האטליין ער איז א חזיר.
איש צדיק תמים האט געשריבן:איחוד נחום נוצט זיין האטליין אלס א פריוואטע עקסטארשען טאלל צו ערייכן סיי וואס ער וויל (נישט דווקא עפעס וואס האט צו טאן מיטן אונטער הויזן) סיי ווער עס נוצט אים נישט פאר א מקווה ווערט א חזר סיי ווער עס האט אים אמאל נישט גענוג מקרב געווען ווערט א חזר, דער בהמה כאפט נישט אז נישט יעדער וואס קערט זיך אוועק פון אים איז עס וועגן די חרם פון די רבנים, רוב עולם טוט דאס פשוט ווייל ער זעהט אויס ווי א חזר וואס טובל'ט זיך און אשפה אנגעטאהן מיט זיין ראציגע חאלאטל און מיט זיין זושקא אויפן קאפ, לויט זיין קליידונג גייט ער לכאורה נישט און שויער מיובל ליובל און ער שטיננננקקקטכט עס האט מיט קיין חרם גארנישט.
און ביי דעי וועי ער האט געטשעפעט מיידעלעך און א מוסד און אוקריינא ווי ער האט געבויעט א מקווה נישט אומזיסט פארט ער שוין נישט אויף אוקריינא קיינמאל.
עס איז דא א מעסיוו פראבלעם מיט אביוז און אונזער קאמיונעטי ליידער אבער דער חזר איז נישט די מענטש דאס צו פארעכטן.
שמעקעדיג האט געשריבן:יעצט דארף מען נאר ה.הכטקופף זאל אים אפמאלן מיט די שווארצ'טע פארבן כראוי און מחניים איז גרייט עס ארויסצוגעבן..
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און איין גאסט


text:
ח
ח' (חית) איז דער אכטער אות פון אלף בית.
אין לשון קודש איז ח' איינער פון די פיר אותיות וואס מ'רעדט אויס פונעם האלדז: א', ה', ח' און ע'. אשכנזישע יידן רעדן אויס דעם ח' היינט ווי א כ', אבער ספרדישע יידן האבן נאך די מסורה ארויסרעדן דעם ח' פונעם האלדז, בפרט תימנישע יידן. דער אות ח' נעמט נישט קיין דגש.
ווען א חית איז דער לעצטער אות פון א ווארט
אין יידיש טרעפט מען דעם ח' מערסטנס אין ווערטער פון לשון קודש, און מען רעדט אים אויס גענוי ווי א כ'.
אין גימטריא ח = 8.
פארשטעלונג פון אות ח'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אות ח' ווערט פארגעשטעלט דא אין די פאלגנדע פאנטן (פון רעכטס אויף לינקס): פרנק-ריהל, אריאל, דוד, כתב רש"י, כתב סת"ם, האנטשריפט, חיים.
דער קאד 05D7 רעפרעזענטירט ח' אין יוניקאד.
איז די פארשטעלונג פונעם אות ח' אין ברייל.
דער פעניקישער חית זעט אויס אזוי:


text:
איבונגען
איבונגען (אָדער געניטונגען) מיינט לויפן, שפּאַצירן, און הייבן שווערע וואָג, האַלט די מוסקלען פונעם קערפער אויפגעפרישט און אַקטיוו צו לעבן לאַנג און געזונט.
טייל מאכן דאס פאר שיינקייט און טייל פאר געזונטהייט.
אינהאַלט
דער קערפער און זיינע מוסקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר מען וויל אנהייבן מאכן איבונגען אדער ליינען וועגן דעם, איז זייער וויכטיג צו פארשטיין ווי אזוי די מוסקלען ארבעטן און וואס איבונגען טוט דערצו. די וואס פארשטייען וואס זיי טוען ברענגן געווענליך בעסערע רעזולטאטן אין א קורצערע צייט. דער כלל איז וויכטיג צו געדענקן אז איבונגן אויב מען טוט דאס נישט אויף די ריכטיגע וועג איז דאס גארנישט ווערט און קען אמאל אפילו ערגער מאכן.
דער מענטש פארמאגט 29 גרופעס פון מוסקלען אויסגעשפרייט אין אלע טיילן פון זיין קערפער און יעדע גרופע פארמאגט עטליכע און אמאל צענדליגער מוסקלען וועלכע ברענגען אלעס צוזאמען צו הונדערטער מוסקלען, גרויסע און קליינע, וועלכע מאכן רירן אונזערע הענט, פיס, קאפ, רוקן, פינגערס, אקסלען, און ביינער.
די גרופעס מוסקלען זענען איינגעטיילט אין דריי טיילן: סקעלעטאל מוסקלען, סמוט מוסקלען, און קארדיאק מוסקלען. סקעלעטאן מוסקלען זענען די גרעסטע און זיי זעט מען פון אינדרויסן פון דעם קערפער. סמוט מוסקלען זענען די גאר קליינע מוסקלען וועלכע קאנטראלירן אלע אדערן, לופט רערן און דער גאנצער ארויסגיין סיסטעם. די מוסקלען קענען זיך זייער שטארק אויסציען און קענען בלייבן אויסגעצויגן פאר זייער א לאנגע צייט. קארדיאק מוסקלען זענען די צענליגער מוסקלען וועלכע מאכן די הארץ ארבעטן פיזיש. די צווייטע צוויי מוסקלען גרופעס ארבעטן אויטאמאטיש מיט'ן קערפער סיסטעם און זענען ווי די מאטארן צו דעם לעבעדיגן מענטש וועלכע מאכן פון ענערגיע צו באוועגונגען. די סקעלעטאל מוסקלען זענען אבער אינגאנצן נישט אזוי און וועלן נאר ארבעטן ווען דער מענטש וועט וועלן עס זאל ארבעטן און דער מוח וועט שיקן דעם מעסעדזש ער זאל זאפארט אויספירן זיין פליכט.
אט דערפאר דארפן די קלענערע מוסקלען (וועלכע זענען רוב מוסקלען) נישט באקומען קיין איבונגען ווייל זיי באקומען דאס יעדע מינוט וואס דער מענטש איז אויף. צום ביישפיל די מוסקלען אין די אויגן קאנטראלירן די אויגן מיט יעדן אויגן בליק און וועלן נישט רוען ביז מען גייט שלאפן.
די גרויסע סקעלעטאל מוסקלען זענען אבער אנדערש און זענען באשאפן געווארן צו קענען אויספירן די שווערערע ארבעט פון דעם קערפער. די גרופעס מוסקלען ארבעטן אינאיינעם. ווען איר רירט אייער הענט פון דא ביז דארט ארבעטן בעיקר די האנט מוסקלען אבער ווען איר וועט אויפהייבן א שווערע זאך וועלן די הויפט מוסקלען פון אייערע הענט, אקסלן, און רוקן צוזאמען העלפן אויספירן די ארבעט מיט זייער קראפט.
יעדער מוסקל איז צוזאמענגעשטעלט פון טויזענטער דינע פייבער שטריקלעך (בערך די דיקיקייט פון א האר) וועלכע האלטן זיך צוזאמען מיט אן אנדערע אינהאלט וועלכע ווערט אנגערופן מייאסינס. די געבוי אנטהאלט אויך אסאך אדערן וועלכע פליסן אריין בלוט און העלפן צוזאמענציען די גאנצע זאך יעדעס מאל עס וויל מאכן פון ענערגיע צו באוועגונגן.
פארוואס איבונגען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אונז לעבן מיר היינט אין א באקוועמע וועלט צוגעשטעלט פון אלעם גוטן. מיר דארפן נישט שפאנען קיין פערד, אקערן די פעלדער, וואשן וועש אין טייך, און שלעפן וואסער פון דעם ברונעם. מיר פארן ארום מיט אויטאס, מיר האבן אלעס גרייט אין די סופערמארקעטס, די וועש וואשט זיך אליינס, און וואסער קומט פון א קראן. טאקע א באקוועם וועלט. אבער דער פאקט ווייזט אז די מענטשן פון יענע צייטן זענען געווען שטערקער און געזונטער ווי אונז זענען מיר היינט. אמאל האבן מענטשן טאקע געלעבט ווייניגער צוליב די פילע קראנקייטן וועלכע האבן געשוועבט אין די אטמאספערע. היינט זענען פאראן מעדיצינען פאר אלע קראנקייטן אבער נאך אלס זענען אונזערע קערפער שוואכער ווי עס איז געווען אמאל און דאס איז צוליב די באקוועמליכקייטן וועלכע מיר האבן אין אונזער לעבן. דער מענטש'נס קערפער איז באשאפן געווארן צו ארבעטן און נישט צו שלאפן. פונקט ווי א מעסער דארף שניידן צו בלייבן שארף דאס זעלבע דארף דער קערפער ארבעטן צו בלייבן אקטיוו און געזונט. א מענטש וואס פארט מיט אן אויטא איבעראל און זיצט אין אפיס אדער אין כולל רוב פון זיין טאג איז אים קריטיש וויכטיג ער זאל מאכן איבונגען כדי ער זאל בלייבן ביי די כוחות ווען ער ווערט עלטער. מען קען זען אסאך מיטל יעריגע מענטשן וועלכע קענען זיך קוים באוועגן און פארלירן דעם אטעם מיט יעדע איבערשטרענגעניש. אזעלכע מענטשן האבן ווייניגער שאנסן איבערצוטראגן קראנקייטן און ווירוסעס (גיפטן). אן אקטיווער מענטש אנטוויקלט א שטארקע אימון סיסטעם און שטודיעס ווייזן אז אזעלכע מענטשן לעבן לענגער און האבן ווייניגער פראבלעמען ווי די אנדערע.
דעם רמב"ם'ס ווערטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע כלל וואס דער רמב"ם שטעלט אראפ אין פערטן פרק אין הלכות דעות איז: "כללו של דבר יענה גופו וייגע כל יום בבקר עד שיתחיל גופו לחום וישקוט מעט עד שתתישב נפשו ואוכל". אט די זעלבע ווערטער ווערן שוין איבערגעזאגט, דורך אלע דאקטוירים פאר הונדערטער יארן, אז דער מענטש מוז ווארים מאכן זיין קערפער דורך איבונגען בעפאר ער הייבט אן דעם טאג. דער רמב"ם שרייבט ווייטער אין סעיף י"ד: "ועוד כלל אחד אמרו בבריאת הגוף. כל זמן שאדם מתעמל וייגע הרבה... אין חולי בא עליו וכחו מתחזק. ואפילו אוכל מאכלות הרעים". הערט נאך עטליכע ווערטער אינעם נעקסטן סעיף: "וכל מי שהוא יושב לבטח ואינו מתעמל... אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה. כל ימיו יהיו מכאובים וכחו תשש". די ווערטער זענען קלאר און דייטליך און גארנישט האט זיך נישט געטוישט זינט דאן. א מענטש וואס ארבעט אויס זיין קערפער איז אפגעהיטן פון קראנקייטן און ער קען בעסער פארדייען די עסן, אזוי ווייט אז דער רמב"ם גיט אים א גאראנטי אז ער מעג אפילו עסן נישט געזונטע עסן און עס וועט אים נישט שאטן. פארקערט אויב ער ארבעט זיך נישט אויס דעמאלט אפילו אויב ער וועט עסן ארגעניק עסן וועט עס אים גארנישט העלפן. אויב דער רמב"ם האט עס געזאגט אויף יענע צייטן איז א קל וחומר היינטיגע צייטן ווען די עסן זענען טאקע נישט געזונט און מען מאכט גארנישט קיין איבונגען ברענגט מען זיך פראבלעמען פאר זיך אליינס און עס גייט אריין אין דעם כלל פון "ונשמרתם מאוד לנפשותיכם".
וואס איבונגען טוט צום קערפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע סארט איבונגען ארבעט אויס אן אנדער מוסקל צי זאל דאס זיין, לויפן, שווימען, אויפהייבן וואג, קריכן, טאנצן, א.ד.ג. אין יעדע פון די ביישפילן וועלן די מוסקלען ארבעטן אנצוהאלטן אייער קערפער בארירונג צו קענען ווייטער טאן דאס וואס עס טוט. אין אנדערע ווערטער קען מען אפטייטשן דאס ווארט איבונגען אלס מוסקלען אקטיוויטעטן.
ווען א מענטש הייבט אן טאן איבונגען וועט זיין גאנצע קערפער זיך טוישן. זיין הארץ וועט אנהייבן פאמפן מער בלוט, די אדערן וועלן זיין פארנומען, די נערוון וועלן טאן זייער מעסעדזשינג ארבעט גאר געשיקט, און דאס אלעס וועט ארויסברענגן א היץ אינעווייניג אינעם קערפער וואס וועט אויסוועפן דורך נאסע שוויץ וועלכע וועט בעארבעט ווערן דורך די שוויץ רערן. איינמאל די אלע זאכן ארבעטן מיט'ן פולן ברען וועלן אנדערע מוסקלען, אדערן, און נערוון, זיך אויטאמאטיש איינשטילן כדי דער קערפער זאל האבן גענוג ענערגיע אויסצופירן זיין ארבעט. אויב דער מענטש וועט טאן איבונגען אויף מערערע טיילן פון זיין קערפער אינאיינעם (צום ביישפיל ער וועט לויפן און אין דער זעלבער צייט וועט ער דרייען זיינע הענט) וועט זיין קערפער נוצן נאך מער ענערגיע און ער וועט שוויצן נאכמער אבער אין אזא פאל וועט ער שנעל זיין געצווינגן עס אפצושטעלן ווען ער וועט שפירן אז זיינע כוחות לאזן זיך אויס.
ווען דער קערפער איז אין פולן שוואונג פון ארבעט ווערט דער גאנצער מענטש ווי א מאשין וואס נוצט ענערגיע צו פראדוצירן קראפט. גענוי ווי אלע מאשינען וועט דער קערפער וועלן פטור ווערן פון היץ און פון אלע כעמיקאל אפפאל וועלכע ווערן געשאפן דורך די מוסקלען באוועגונגן. דאס איז דער סיבה פארוואס מען שוויצט אזוי שטארק ווען מען מאכט איבונגען. אבער נאך א זאך פאסירט אין א קערפערישע ארבעט און דאס איז דער גרויסער פארלאנג פאר לופט. א מענטש לעבט אויף לופט און ווען ער ארבעט פארלאנגט ער נאכמער לופט. אין א וויסנשאפטלעכער וועג קען מען דאס גרינג פארשטיין ווייל יעדע ענערגיע וואס ווערט געשאפן פון כעמיקאלן רעאקציעס פארלאנגט אסאך לופט און דאס זעלבע איז מיט'ן קערפער, און ווי מער ארבעט אלס מער לופט.
איבונגען אויך פארן הארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס מאל ווען איר מאכט איבונגען וועט איר אין איינוועגס מאכן איבונגען אויך פאר די הארץ און שטודיעס ווייזן אז די וואס מאכן איבונגן ווייניגסטענס צוויי מאל א וואך האבן א קלענערע ראטע אין הארץ פראבלעמען.
די הארץ איז א שטיק מוסקל וועלכע ארבעט צו סופלייען דעם קערפער מיט בלוט. ווען דער מענטש מאכט איבונגען וועט דער הארץ ארבעטן זייער שווער צו ברענגן די נויטיגע בלוט פיל מיט אקסיגען (זויערשטאף) צו די מוסקלען וועלכע ווערן גענוצט אין די טרענירונג. ווען די איבונגען איז אין פולן שוואונג וועט די הארץ פאמפן 5 מאל אזוי שנעל ווי נארמאל. די הארץ טוט איר ארבעט דורך אריינציען און ארויספליסן די קערפערליכע בלוט און מיט דעם וואס עס פליסט און איז אזוי אקטיוו מאכט עס די בלוט ווארים און ווארימט אן דעם מענטש. אין נארמאלע אומשטענדן וועט די הארץ פאמפן ארום 1.3 (כמעט 5 ליטער) גאלאן בלוט אין איין מינוט אבער ווען מען מאכט איבונגען וועט עס פאמפן צווישן 5 און 6 גאלאן (19 - 22 ליטער) בלוט פער מינוט. דאס איז זייער אסאך און קומט אויס אז יעדעס ביסל בלוט אינעם קערפער פליסט דורך די הארץ עטליכע מאל אין איין מינוט ווייל דער גאנצער קערפער פארמאגט נאר צווישן 1 און 2 גאלאנען בלוט.
וואס מיינט איבונגן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע שווערע ארבעט וואס א מענטש טוט איז איבונגען פאר זיין קערפער. א מענטש וואס ארבעט שווער א גאנצן טאג און שלעפט שווערע געוויכטן אדער לויפט ארום אסאך איז נישט פאראן בעסער פון דעם. דער מענטש סטימולירט זיין בלוט רוב שעה'ן פון טאג און ער ברויך נישט האבן קיין ספעציעלע איבונגן אויסער אויב ער וויל אויסארבעטן א געוויסע טייל פון זיין קערפער ווי אן איינגעבויגענע רוקן אדער פארלירן אביסל וואג. דער דורכשניטליכער מענטש וואס זיצט ביי אן אפיס טיש רוב פון טאג דער דארף דאס וויכטיג האבן צו זיין געזונט. עס זענען פאראן צענדליגער פראגראמען וואס מען קען זיך אויסוועלן און די בעסטע איז מען זאל זיך דורכרעדן מיט א דאקטאר אדער טרענירונג עקספערט וואס מען זאל טאן. דער קאנצעפט פון טאן איבונגען אין א פראגראם האט זיך ערשט אנגעהויבן אין די לעצטע 100 יאר. בעפאר האט קיינער נישט געטראכט פון איבונגען ווייל רוב מענטשן האבן געארבעט פיזיש און עס האט זיך נישט אויסגעפעלט מער פון דעם. היינטיגע איבונגען פראגראמען באשטייען פון פשוטע קערפער טרענירונגן און אויך מאדערנע איבונגן. מיר וועלן דאס צעטיילן אין צוויי טיילן און זיי רופן פיטנעס פראגראמען און פרייוואג פראגראמען. דער שפיץ חילוק צווישן די צוויי פראגראמען זענען, אז פיטנעס פראגראמען זענען געמאכט פאר פרויען, און פרייוואג זענען געמאכט פאר מענער. אבער דאס שליסט נישט אויס ביידע פון מאכן די אנדערע פראגראמען. א מאן קען פונקט אזוי טאן א פיטנעס פראגראם און א פרוי קען פונקט אזוי טאן א פרייוואג פראגראם. נאר וויבלאד עס איז נישט רעקאמענדירט פאר א פרוי צו טאן שווערע איבונגען איז פיטנעס פראגראמען באצייכנט געווארן אלס פרויען פראגראמען כאטש מענער דארפן דאס פונקט אזוי טאן נאך וויכטיגער פון פרייוואג.
פיטנעס פראגראמען באשטייען פון פראגראמען מיט און אָן מאשינען. די פראגראמען אן מאשינען זענען פשוט'ע טרענירונגן אין וועלכע מען בייגט און מען ציט אויס אלע מוסקלען זיי צו סטימולירן. רוב פון די פראגראמען זענען אריינגעלייגט אין פארעם פון א טאנץ וועלכע מאכט דאס גרינגער צו געדענקן און ברענגט אויך מער ווארימקייט אינעם קערפער בשעת מען ציעט אויס די מוסקלען וועלכע איז זייער א וויכטיגע זאך. דערנאך זענען פאראן מאשינען מיט וועלכע מען ארבעט אויס געוויסע מוסקלען גרופעס יעדע מיט אן אנדערע מאשין.
פרייוואג פראגראמען זענען געמאכט פאר די וואס זענען שוין געוואוינט צו מאשינען און פארשטייען שוין דעם קאנצעפט פון איבונגען. אין פרייוואג פראגראמען נוצט מען ספעציעלע וואג וועלכע ווערט אנגערופן דאמבעלס און מען הייבט זיי פריי מיט די האנט אדער פיס אן ווערן געפירט דורך א מאשין. די סארט איבונגען ברענגן די בעסטע רעזולטאטן אבער וויבאלד מען קען דאס טאן זייער נישט ריכטיג אויב מען ווייסט נישט ווי אזוי, איז וויכטיג פאר אנהייבער צו נוצן נאר מאשינען פאר א לאנגע צייט.
דער ערשטער טריט - דיעטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דיעטע
א גוטע דיעטע איז דער ערשטער און וויכטיגסטער טריט צו איבונגען. א מענטש וואס עסט געזונט און מיט א סדר וועט מער אויפטאן מיט זיינע איבונגן ווי דער וואס עסט נישט געזונטע עסן און האט נישט קיין סדר היום מיט עסן.
דער סדר היום מיט עסן איז אנדערש אין צפון אמעריקע, אייראפע, אזיע, און אין אפריקע. אין צפון אמעריקע איז די הויפט מאלצייט נאכטמאל, אין אייראפע און אין אזיע איז דאס מיטאג. אין צפון אמעריקע עסן א גרויסע טייל מענטשן בכלל נישט קיין מיטאג און טייל עסן זייער שפעט פרישטאג. אין אפריקע עסט מען פרישטאג גאר פרי און אין אזיע עסט מען פלייש אינדערפרי. די עסן זעלבסט איז אויך אנדערש איבעראל און א מענטש פון צפון אמעריקע קען נישט אריינגיין אין א רעסטוראנט אין האנג קאנג ווייל ער וועט נישט האבן וואס צו עסן.
ווי אזוי אימער, דארף זיך דער מענטש מאכן א סדר היום מיט זיין עסן. ער מוז נישט עסן דריי מאלצייטן א טאג, אבער ער דארף יא עסן זיין הויפט מאלצייט יעדן טאג אין די זעלבע צייט צי זאל דאס זיין פרישטאג, מיטאג, אדער נאכטמאל. א מענטש וואס עסט היינט פרישטאג, מארגן נאכטמאל, און איבערמארגן עסט ער 5 קליינע מאלצייטן אינעם זעלבן טאג, מאכט ער זיך אליינס חרוב זיין קערפער און איבונגען וועט אים קיין סאך נישט העלפן. וועגן געזונטע עסן דארף מען אפילו נישט דערמאנען און יעדער פארשטייט אליינס די רעזולטאטן פון געזונטע און נישט געזונטע עסן. די עסן וואס מיר עסן היינט איז שוין בכלל נישט די זעלבע וואס מען האט געגעסן אמאל און די אלע נאשעריי וואס זענען היינט פאראן אויף די מארקעט האט אמאל נישט עקזיסטירט און ווער עס רעדט זיך איין אז די נאשעריי שאדט אים נישט איז אן אומוויסנדיגער מענטש און די רעאליטעט וועט אים דאס איבערצייגן אין לויף פון די יארן.
ווען און וויפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בעסטע צייט צו טאן איבונגען איז אינדערפרי בעפאר מען עסט פרישטאג ווייל דעמאלט איז נאך דער קערפער ליידיג פון עסן און די רעזולטאטן פון איבונגן איז דאס בעסטע ווען די פארדייאונג סיסטעם ארבעט אויף א קליינעם פארנעם און דערפאר איז טאקע וויכטיג צו עסן א קלייניקייט בעפאר מען הייבט אן כדי די בלוט זאל אנהייבן צירקולירן נאטורליך און דער מענטש זאל באקומען אביסל כוח צו טאן די איבונגן.
נישט יעדער קען אבער טרעפן די צייט אינדערפרי און וועלן ליבערשט טאן אביסל איבונגן ביינאכט אדער שפעט נאכמיטאג. אנדערע צייטן קענען אויך זיין גוט אבער עס איז וויכטיג צו געדענקן דעם כלל אז איבונגען איז נאר גוט ווען מען איז נישט צו הונגעריג און נישט צו זאט. אויב מען מאכט איבונגען באלד נאך נאכטמאל טוט מען גארנישט אויף ווייל די מוסקלען וועלכע ווערן אויסגעארבעט וועלן דארפן מער ענערגיע וואס וועט נאר צושטאנד קומען נאכדעם וואס די מוסקלען אינעם פארדייאונג סיסטעם וועלן זיך פארלעשן און די אומפארדייעטע עסן וועט מאכן מער שאדנס ווי די איבונגען. פארקערט איז אויך נישט גוט ווייל ווען דער מענטש איז הונגעריג וועלן זיינע מוסקלען נישט קענען ערהייבן דאס וואס עס וואלט נארמאל יא געקענט.
די בעסטע צייט צו טאן איבונגן ביינאכט איז עטליכע שטונדן נאכ'ן עסן ווען די פארדייאונג'ס סיסטעם האט שוין פארענדיגט איר ארבעט און דער מענטש האט נאך גענוג כוח צו ארבעטן. שפעט ביינאכט איז נישט גוט ווייל דער קערפער איז בטבע מער אפגעשוואכט און די רעזולטאטן זענען שוואכע. איינמאל מען פארענדיגט מאכן איבונגען איז זייער נישט געזונט צו עסן ווייל דער גאנצער קערפער איז נאך דעמאלט אויפגעקאכט און דאס עסן קען נישט דעמאלט געהעריג פארדייעט ווערן. מען מוז ווארטן ווילאנג אלעס בארואיגט זיך אינגאנצן און ערשט דערנאך קען מען עסן. אגב, דאס עסן נאך איבונגן האט א ספעציעלן אפעטיט און דער מענטש קען בטבע עסן דעמאלט מער ווי נארמאל.
צופיל איבונגען איז נישט גוט פארן קערפער פשוט ווייל איבונגען שוואכט אפ דעם קערפער און מען דארף האבן אסאך אָפּרו. דער קערפער דארף האבן ווייניגסטנס 48 שטונדן אפרו נאכדעם וואס מען מאכט א שווערע פראגראם. דאס ווארט גייט אז איבונגען באשטייט פון 3 זאכן: א גוטע דיעטע, א שווערע פראגראם, און אסאך אפרו. די אפרו איז א טייל פון דעם פראגראם און ערשט דעמאלט הייבן אן די רעזולטאטן צו קומען.
איינער וואס וויל זיין גוט אויסגעארבעט און אקטיוו איז ראטזאם צו טאן איבונגען צווישן 3 און 4 מאל א וואך. מער פון דעם איז צופיל און איבעריג. די וואס האבן נישט קיין צייט זאלן כאטש פרובירן איינס אדער צוויי מאל א וואך און אויסוועלן א גוטע צייט וועלכע וועט ברענגן גוטע רעזולטאטן.
פארגעסט נישט אז שלאפן איז איינע פון די זאכן וואס איז וויכטיג אין די אפרו טעג. אויב מען איז מיד און אויסגעמוטשעט איז א שאד צו מאכן איבונגן ווייל עס וועט זיין "יצא שכרו בהפסדו". אן ערוואקסענער מענטש מוז שלאפן ווייניגסטנס 6 שטונדן א נאכט און א קינד דארף האבן כאטש 8 שטונדן (דאקטוירים רעקאמענדירן מער אבער דאס איז דער מינימום וואס מען מוז האבן).
פיזישע ארבייטער דארפן נישט טאן קיין איבונגען אבער אויב זיי האבן די צייט איז יא כדאי צו טאן כאטש עפעס איבונגען ווייל די איבונגען מיט מאשינען אדער אין פראגראמען גיט פיל בעסערע רעזולטאטן ווי די פיזישע ארבעט און אויב טוט ער דאס ריכטיג וועט אים דאס גאר געבן כוח צו טאן זיין ארבעט גרינגערהייט. ווי געזאגט באקומט מען אסאך ענערגיע און מען שפירט זיך מער אקטיוו און גרייט אויב מען טוט איבונגן כסדר.
בעפאר מען הייבט אן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר מען הייבט אן סיי וואספארא איבונגען איז זייער וויכטיג צו טאן צוויי זאכן: אנווארימונג און אויסציאונג.
ווען מען מאכט איבונגען שטרענגט מען איבער די מוסקלען מער ווי נארמאל און די מוסקלען דארפן זיין גרייט דערפאר וואס פאסירט דורך אנווארימען דעם קערפער וואס מאכט אז די בלוט צירקולאציע זאל ווערן מער אקטיוו און דאס ווארימט אויטאמאטיש אן אלע טיילן. די גרינגסטע וועג איז ארויפצוגיין אויף א טרעדמיל און לויפן דערויף צווישן 5 און 10 מינוט. ווען א מענטש לויפט נוצט ער אסאך ענערגיע און ער ווערט שנעל אנגעווארימט. פארשטייט זיך אז אויך לויפן איז נישט גוט אנצוהייבן פלוצלונג און מען דארף ערשט גיין פאמעלאך און דערנאך אביסל שנעלער ביז מען איז גרייט צו לויפן.
א טרעדמיל איז אבער נישט די די איינציגסטע וועג צו ווארימען דעם קערפער. א שנעלע שפאציר (בריסק וואקינג) איז מער ווערט פון דעם ווייל די טריט אויפ'ן גאס איז מער אקטיוו און דארט אטעמט מען פרישע לופט וועלכע איז קריטיש וויכטיג ווען מען מאכט איבונגען. בכלל איז יעדע סארט איבונגען אויפ'ן גאס ווערט אסאך מער ווי אינעווייניג און אויב מען האט דער צייט דערפאר איז גוט צו נעמען א שפאציר ווי אפט מען קען און שעפן אביסל פרישע לופט אין דער זעלבער צייט וואס מען בעארבעט די מוסקלען.
ווען מען מאכט איבונגען אינעווייניג אין דעם ווינטער איז וויכטיג אז די טעמפערעאטור פון די הייצונג זאל זיין נידעריגער ווי ארגינעל (68 פארנהייט ; כמעט 9 צעלזיוס) ווייל די הייצונג איז א שטיקיגע לופט און עס איז נישט גוט פאר די אקסיגען (וואסערשטאף) ווען מען איז איבערגעהיצט. אויב עס איז מעגליך איז כדאי צו עפענען די פענסטער עס זאל אריינקומען פרישע לופט און נאך בעסער איז אויב מען עפענט 2 פענסטער עס זאל ווערן א שטיקל צוק און די שטיקיגע לופט וועט ארויסגעטריבן ווערן. אויב די צוק ווערט צו שטארק זאל מען פארמאכן די פענסטער ווייל עס קען זיין א סכנה.
אין דער זומער איז כדאי צו נוצן אן עיר קאנדישן (לופטקילער) ווען מען מאכט איבונגען מען זאל באקומען לופט צו קענען גיין ווייטער. עיר קאנדישן איז אבער נישט קיין מוז און מען קען מאכן איבונגען אן דעם אויך. מען וועט נאר אביסל מער שוויצן און מען וועט דארפן טרינקן מער וואסער.
איינמאל מען איז אנגעווארימט און גרייט דארף מען אויסציען די מוסקלען אויף וועלכע מען גייט יעצט מאכן איבונגען. וויבאלד די מוסקלען זענען נישט צוגעוואוינט צו אזעלכע שטארקע איינציאונגן דארף מען זיי גרייט מאכן דורך פאמעלעך אויסציען איינס ביי איינס. לאמיר זאגן מען גייט מאכן איבונגען אויף די אקסלען איז וויכטיג צוצוגרייטן די מוסקלען אויף די אקסלען דורכ'ן אויסציען וועלכע איז געווענליך געוויסע וועגן ווי אזוי אויפצוהייבן די הענט אדער אויסשפרייטן.
צו יעדן מוסקל איז פאראן איינס אדער עטליכע וועגן וויאזוי מען קען דאס אויסציען און דאס וועט אייך אייער טרענירער אויסלערנען. איבונגן קענען נישט ווערן געטאן לויט די אייגענע פארשטאנד ווייל אויב מען מאכט עס נישט ריכטיג איז עס גארנישט ווערט.
נאך איין וויכטיגע זאך בשעת מען מאכט איבונגען איז צו טרינקן וואסער. ווי דערמאנט פארלאנגען די מוסקלען אסאך אקסיגען און איינע פון די הויפט וועגן זיי דאס צו געבן איז דורך טרינקען וואסער. אויסער דעם דארף מען האבן די וואסער צו האבן כוח ווייטער צו גיין ווייל די שוויץ טריקנט אויס די גאנצע קערפער און מען דארף האבן גענוג נאסקייט אינעם קערפער צו קענען עקזיסטירן. מען קען טרונקען וויפיל עס גייט און אפילו אויב מען שפירט נישט אז מען איז דארשטיג זאל מען דאך טרונקן יעדע עטליכע מינוט ווייל ביי דער צייט מען וועט דאס דארפן איז שוין צו שפעט.
וואס יא און וואס נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט זענען פאראן 29 גרופעס מוסקלען אינעם קערפער וועלכע זענען איינגעטיילט אין דריי סארט קאטעגאריעס און נאר די סקעלעטאל מוסקלען זענען וויכטיג אויסצוארבעטן, ווייל די אנדערע, וועלכע געפינען זיך אין די הארץ און געדערים, זענען שטענדיג טעטיג. פון די סקעלעטאל מוסקלען זענען אויך נישט אלע וויכטיג צו בעארבעטן און א דורכשניטליכער מענטש וואס וויל פשוט האבן כוח און באקומען אביסל ענערגיע דארף בעיקר נאר אויסארבעטן די מוסקלען פון די האנט, אקסלן, רוקן, ברוסט קאסטן, און פיס.
די צוויי הויפט מוסקלען פון די האנט ווערן אנגערופן די בייסעפס און די טרייסעפס. די בייסעפס זענען די פאדערשטע מוסקלען וועלכע זעט זיך צום מערסטן ארויס און די טרייסעפס ליגן אונטער דעם. די אלע מוסקלען צוזאמען גיבן די קראפט פאר די הענט צו טאן אלעס. אפילו ווען איר בייגט נאר איין פינגער וועלן די מוסקלען זיך אויך רירן.
די מוסקלען אויף די אקסלען באשטייען פון אסאך קליינע מוסקלען וועלכע ווערן אלע צוזאמען אויסגעארבעט דורך ספעציעלע איבונגען וואס זענען באשטימט דערפאר. אויב נאר די האנט מוסקלען זענען אויסגעארבעט און די אקסלען נישט דעמאלט איז עס גארנישט ווערט ווייל די אקסלען גיבן אסאך קראפט פאר די הענט און אן דעם וואלטן מיר נישט געקענט רירן די גאנצע הענט אויפאיינמאל.
די מוסקלען אויף די ברוסט קאסטן איז די הויפט און שטערקסטע מוסקלען אינעם קערפער און אויב דאס איז גוט אויסגעארבעט גיט עס דעם מענטש א גלייכע און זיכערע שטעלע און ער וועט זיך נישט איינברעכן נאך יעדע ביסל שווערע ארבעט. אויב מען ארבעט גוט אויס די מוסקלען איז מען פארזיכערט אז מען וועט נישט באקומען קיין הויקער א גאנץ לעבן. און אפילו אויב מען האט שוין יא א הויקער איז קיינמאל נישט צו שפעט און מיט די ריכטיגע איבונגען און צייט קען מען דאס עלימינירן.
די מוסקלען אין די רוקן זענען בעיקר וויכטיג ווען עס קומט אויפצוהייבן שווערע זאכן. רוקן ווייטאג איז א נארמאלע זאך ביי מיטל יעריגע מענטשן אבער יעדער קען דאס פארמיידן אין די יונגע יארן אויב מען מאכט איבונגען אויף די רוקן מוסקלען. אגב, איז פאראן א גוטע עצה פאר די וואס ליידן אויף די רוקן און ווילן עפעס אויפהייבן פון דער ערד זאל מען איינבייגן די פוס און ווען מען הייבט זיך אויף זאל מען נוצן די מוסקלען פון די פיס אנשטאט די רוקן און אזוי פארמיידן צו נוצן די מוסקלען פון דעם רוקן.
די פיס פארמאגט אסאך מוסקלען און אלע פון זיי זענען וויכטיג צו זיין אקטיוו כדי מען זאל האבן אסאך ענערגיע צו קומען און גיין אינעם טאג טעגליכ'ן לעבן און נישט פויל ווערן נאך א קורצע צייט. עס זענען פאראן מאדערנע וועגן ווי אזוי צו בעארבעטן די מוסקלען אבער די בעסטע פון אלע איז גיין אסאך אדער לויפן.
פון די אלע מוסקלען זענען די האנט און ברוסט קאסטן מוסקלען די גרינגסטע צו בעארבעטן און מען באקומט די שנעלסטע די רעזולטאטן. די שווערסטע איז די רוקן מוסקלען וועלכע דארף אסאך איבונגען ווילאנג עס באקומט מער קראפט.
דער סדר פון איבונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן הונדערטער וועגן ווי אזוי אויסצושטעלן א פראגראם צו מאכן איבונגען און יעדער זאל נעמען א טרענירער אין אנפאנג וועלכער וועט אים גיבן א פראגראם געוואנדן לויט זיין עלטער און קערפער געבוי סארט. די חכמה פון מאדערנע איבונגן איז צו טאן יעדע זאך עטליכע מאל אין עטליכע גרופעס און צווישן יעדע זאל מען זיך אפרוען בערך א מינוט. עס גייט ווי פאלגענד (ביי איבונגען פון הייבן א וואג):
די ערשטע מאל זאל מען הייבן צווישן 8 און 12 מאל, דאן זאל מען זיך אפרוען פאר א מינוט און דערנאך זאל מען טאן נאך א גרופע צווישן 6 און 8 מאל, אפרוען א מינוט, און אזוי ווייטער נאך איינמאל אדער נאך צוויי מאל אויב מען האט כוח.
עס איז זייער וויכטיג זיך אויסצולערנען ווי אזוי צו אטעמען בשעת מען מאכט איבונגען ווייל אזוי האט מען די ענערגיע צו ענדיגן די גרופעס. דער כלל איז מען זאל איינהאלטן דעם אטעם ווען מען הייבט אָן, און דאס ארויסלאזן ווען מען האט עס שוין אפגעטאן. מען דארף זיך אויסלערנען נישט צו פארפאסן קיין אטעם ווייל אויב יא וועט די צווייטע הייב זיין מיט ווייניגער כוח ווי די ערשטע און מען וועט אויסנוצן מער ענערגיע אומזיסט.
יעדער מעג הייבן וויפיל ער קען פארנעמען אבער מען טאר זיך נישט איבערשטרענגן ווען מען שפירט אז מען קען שוין נישט ווייל א מוסקעל קען זיך גרינג איבעררייסן, און דאס איז געפערליכע יסורים און געדויערט א לאנגע צייט צו פארהיילן. איינמאל מען שפירט אז מען קען מען נישט דארף מען זאפארט אפלאזן די וואג און ביים נעקסטן מאל נוצן ווייניגער וואג. איינמאל מען איז פארטיג מיט איין סארט איבונגען זאל מען זיך אפרוען פאר עטליכע מינוט און דאן גיין צו א צווייטע סארט וועלכע איז אויך געמאכט פאר די זעלבע מוסקעל. אזוי זאל מען טאן 3 מאל און נישט מער ווייל דאס איז שוין צופיל פאר איין מוסקל. מען קען אויסארבעטן עטליכע מוסקלען אין איין פראגראם אבער צופיל איז נישט גוט ווייל דאס שטרענגט זייער איבער און ברענגט נישט קיין גוטע רעזולטאטן. מען זאל אויך נישט אויסארבעטן צוויי דערנעבנדיגע מוסקלען אינעם זעלבן טאג. צום ביישפיל די בייסעפס און טרייסעפס אין די הענט, ווייל די מוסקלען זענען פארבינדן איינע צו די אנדערע און דאס וועט שוין זיין צופיל איבונגען פאר די הענט. מען זאל ענדערש טאן נאר איין האנט מוסקל און אינעם זעלבן פראגראם די פיס אדער אנדערע מוסקלען וועלכע זענען נישט פארבינדן.


text:
אדא
אַדאַ (סערביש: Aдa, Ada; אונגאריש: Ada) איז א שטעטל אין וואויוואדינע פראווינץ, סערביע נאענט צום טיסא טייך, 11 ק"מ צפון פון פעטראוואסעלע, און 16 ק"מ דרום פון זענטא. דאס שטעטל האט א באפעלקערונג פון 10,546, 77% פון זיי אונגארישע.
אין תרפ"א האבן געוואוינט דארטן 371 יידן.[1] מיט יארן פארן קריג איז דארטן געווען רב הרב יעקב (היילברוין) בעמח"ס שו"ת מגילת סדרים, זון פון אמאליגן זענטער רב הרב יצחק היילברוין (היילפרין), ער איז אומגעקומען ווען עס איז געווען דארטן אומרוען אין שנת תר"ט (לערך א הונדערט זעכציג יאר צוריק) און עס איז איבערגעבליבן פון אים שיינע דורות צווישן זיי די באקאנטע משפחת היילברוין.


text:
די פאמיליע (2013 פילם)
די פאמיליע איז אן ענגליש שפראכנדער פארברעך קאמעדיע פילם פילמירט אין פראנקרייך.
עס שפילט אראפ ווי א פאמיליע פון אמעריקע וואס דער פאטער איז געווען פון די מאפיא איז אויף וויטענס פראטעקציע פראגראם אין פראנקרייך. און אויף א קאמישן אופן ווערט אראפגעשפילט זייערע איבערלעבענישן זיך איינצוגלדערן דארט, ביז צום סוף קומט אן א כאפטע באנדיטן זיי צו הרגנען אבער זיי ראטעווען זיך.
די אקטיארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ראבערט די נירא - דער טאטע פרעד בלעיק
- מישעל פרעיפער - מעגי בלעיק די מאמע
- טאמי לי דזשאונס - דער עף בי איי אגענט
- דיאנא עגראן-בעלא בלעיק די טאכטער


text:
2טן יאנואר
דעם 2טן יאנואר איז דער צווייטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 363 טעג (364 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1757 - די בריטישע אימפעריע נעמט איין קאלקאטא.
- 1788 - דזשארדזיע ווערט דער פערטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן.
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע נעמט איין מאנילא.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2007 - טעדי קאלעק, בירגערמייסטער פון ירושלים (געב' 1911)


text:
גילגאמעש עפאס
דער גילגאָמעש עפאס איז א שומערישער עפאס, פון די עלטסטע ליטערארישע ווערק אין דער היסטאריע פון דעם מענטשהייט, וואס באשרייבט די לעגענדארישע געשעענישן פון גילגאמעש, דער מלך פון אֶרֶך אין די אוראלטע צייטן. נאר געציילטע פראגמענטן זענען געבליבן פון דער אלטע שאפונג, וואס מ'האט געשריבן אין דער אוראלטער בבלישער תקופה, אומגעפער דעם 18טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. מ'האט געפונען דעם גילגאָמעש עפאס אין 1849 אין דער אשורבאניפאל ביבליאטעק אין די חורבות פון נינווה אין אשור, דורכן ענגלישן ארכעאלאג אסטן הענרי לאיארד (1817 - 1894), אבער עס ווייזט אויס אז מ'האט שוין לאנג געוואוסט פון אים.
דער עפאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גילגאמעש איז געווען א מלך איבער זיין פאלק אין ארך (אורוק), אין דרום מעסאפאטאמיע. גילגאמעשנס סוביעקטן זענען נישט געווען צופרידן מיט דער שווערער ארבעט וואס ער האט ארויפגעלייגט אויף זיי און אויך וואס דער מלך האט געהאלטן פאר זיך די רעכט בועל די בתולות ביי זייער חתונה. דערפאר האבן זיי געדאווענט אז א קעגנער זאל קומען שטעלן זיך קעגן גילגאמעש.


text:
30סטן יוני
דעם 30סטן יוני איז דער 181סטער טאג פון יאר (182סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 184 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1960 - די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא ווערט זעלבשטענדיג פון בעלגיע
- 1997 - האנג קאנג קערט צוריק צו כינע, נאך 156 יאר וואס ער איז געווען א בריטישע קאלאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1470 - שארל דער אכטער פון פראנקרייך (געש' 1498)
- 1954 - פיער טשארלס, פרעמיער מיניסטער פון דאמיניקע (געש' 2004)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1924 - ישראל דע האן, געהרגעט דורך די ציוניסטן
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאנגאלעזישער זעלבסשטענדיקייט טאג


text:
בי ענד עיטש פאטא ווידעא
בי ענד עיטש פאטא ווידעא (ענגליש: B&H Photo Video) איז א גרויסע פאטאגראפיע געשעפט און מאנהעטן ניו יארק.
דער געשעפעט פארקויפט כלערליי פראדוקטן און צוגעהערן וואס האבן א שייכות צו בילדער און ווידעא.
דער געשעפט איז א שטארק באקאנטע געשעפט צווישן די חרדישע פרומע אידן און ניו יארק צוליב וואס די אייגענטימער זענען פרומע חסידישע אידן, און זיי באשעפטיגן הודערטער פרומע אידן און זייער געשעפטן.
דער אייגענטומער איז ר' הערשל שרייבער
דער אנפירער איז דער איש החסד ר' משה שמואל גאלדשטיין
דער מענעזשער איז ר' יעקב חיים מאשקאוויטש.
זיי האבן דריי פילאליעס, 2 אין מאנהאטן פאר די סטאר און די אפיסעס. און דער וועירהאוז איז אין ברוקלין נעיווי יארד אין וויליאמסבורג
עס ווערט דארטן געשאצט חרדישע ארבייטער איבער 500 אין צאל.


text:
טיטאניום
טיטאניום איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Ti און אטאם נומער 22. ער איז אן איבערגאנג מעטאל וואס ווערט גענוצט פאר פארשידענע פראדוקטן . טיטאניום איז טייערער פון אייזן און סטיל וויבאלד עס איז שווערער צו פראדוצירן. כאטש מען נעמט דאס ארויס פון די ערד אלס א פארטיגע מאטריאל, פארלאנגט זיך א לאנגע פראדעצור דאס אפצוטיילן פון די מינעראלן און דערפאר איז דאס טייער.
טיטאניום איז בעסער פון אנדערע אייזן וויבאלד עס איז פיל לייכטער אין וואג און נאך אלץ אזוי שטארק. די קאליר פון טיטאניום איז טונקל זילבער (זייער נאנט צו גרוי).
טיטאניום איז צום געפינען אין אונטערערדישע מינעראל קוועלער וואו מען טרעפט אייזן. די הויפט פראדוצירער פון טיטאניום זענען אויסטראליע, קאנאדע, כינע, אינדיע, נארוועגיע, דרום אפריקע, און אוקריינע. אין די פאראייניגטע שטאטן איז פאראן ווייניג טיטאניום. די שטאטן וואס פראדוצירן טיטאניום זענען: פלארידע, ניו יארק, ניו דזשערסי, און ווירזשיניע.
80 פראצענט פון טיטאניום ווערט פראדוצירט פאר די עראספעיס אינדוסטריע וועלכע ברויכן שטארקע מאטריאל וואס וועגט ווייניג. דאס ווערט אויך גענוצט אין פארשידענע מאשינען און היינטיגע צייטן אויך פאר פאלשע טיילן אינעם מענטש (ווי הארץ, היפס) וויבאלד אירע באשטאנדטיילן זענען דאס מערסטע ענליך צום מענטש ווי אלע אנדערע שטארקע מאטריאל וואס איז די נענסטע צו ביינער.
אנדערע באנוצונגן פון טיטאניום איז פאר שיך, קאמפיוטער עקוויפמענט, צירונג, האנט זייגער, ברילן, און נאך.
די מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אין יאר ה'תקנ"א (1791) אין ענגלאנד אבער עס האט גענומען איבער 100 יאר (ה'תר"ע) ביז מען האט עס באוויזן צו ברענגען צו פראדוקציע און באנוץ.


text:
אלעזר בן ערך
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא, וואס ווערט דעמאנט אכט מאל אין משניות.
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא אינעם צווייטן דור פון די תנאים, און איז געווען איינער פון די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי. (מסכת אבות פ"ב)
זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי האט אים זייער משבח געווען און געזאגט אויף אים:
ד.ה. ער וועגט איבער די אנדערע תלמידים. אויך האט זיך זיין רבי זיך אויסגעדריקט אויף אים: ער איז א נחל שוטף א מעין המתגבר, דאס הייסט א וואסער וואס שוועמט, א קוואל וואס שטארקט זיך (אבדר"נ פי"ד).
זיינע השגות אין סודות התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אלעזר בן ערך האט גע'דרש'נט אין די סודות התורה וואס הייסט מעשה מרכבה, פאר זיין רבין רבי יוחנן בן זכאי, פלוצלונג איז אראפ א פייער פון הימל וואס האט זיי ארום גענומען, די מלאכי השרת זעענן געשפרינגען ארום זיי און זיך געפרייעט ווי מען פרייט פאר א חתן, א מלאך האט געשריגן פונעם פייער: דיינע רייד זענען מעשה מרכבה. די ביימער האבן געזאגט שירה דעם פסוק: אז ירנו כל עצי היער. ווען זיין רבי ר' יוחנן בן זכאי האט דאס געזעהט האט ער אים געקושט אויפן שטערן און געזאגט: וואויל איז דיר אברהם אבינו אז די האסט אזא אייניקל ווי רבי אלעזר בן ערך. (חגיגה י"ד, ב)
אין גמרא (שבת קמז ע"ב) ווערט פארציילט אזוי: רבי אלעזר בן ערך איז געקומען אין די שטאט פורגיתא, די וויין אין די שטאט איז געווען גאר גוט, און עס האט זיך געפונען אין אים גוטע טייכן און פיינע עסן, האט ער זיך געלאזט וואויל גיין, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן צו לערענן, ווען ער איז צוריק צו זיינע חברים, האט ער אנגעהויבן צו לערנען תורה, אבער אנשטאט ער זאל זאגן החדש הזה לכם, האט ער געזאגט מיט א רי"ש החרש הזה לכם, האבן זיינע חברים געבעטן רחמים ביי השי"ת און ער האט זיך צוריק דערמאנט די תורה. דאס זאגט ר' נהוראי הוי גולה למקום תורה ואל תאמר שהיא תבוא אחריך, די זאלסט גיין אין גלות לערנען תורה, פארלאזט דיך נישט אז די תורה וועט קומען צו דיר.
ווען זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי איז נסתלק געווארן איז ער אהיים געגאנגען צו זיין שטאט "אמאום", ער האט געווארט אז זיינע חברים זאלן קומען לערנען צו אים, אבער זיי זענען נישט געקומען, האט ער געוואלט גיין צו זיי, אבער זיין ווייב האט אים נישט געלאזט, זי האט אים געפרעגט ווער דארף אנקומען צו וועם, זיי דארפן דיך אדער דו דארפסט זיי ?, זאגט ער זיי דארפן מיך, האט זי אים געזאגט אויב עס ליגט עסן ערגעץ, און די ראטען דארפן דאס עסן ווער גייט צו וועם ? איז ער געבליבן אין זיין שטאט, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן דאס לערנען, אויף דעם גייט דער פסוק: כי העושק יהולל חכם. (קהלת רבה ז,ז)
ער איז נסתלק געווארן פאר זיינע חברים ר' יהושע און רבי עקיבא (תוספתא נדרים פ"ו). א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ספר מבי"ט (ח"ב צ"ט) אז אין דמשק איז געווען א בית המדרש וואס איז מקובל אז דאס האט געבויעט דער תנא ר' אלעזר בן ערך, אבער א מומר האט עס חרוב געמאכט.
עס איז דא וואס זאגן אז ער איז געווען רבי אליעזר הקליר.
זײַנע מאמרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 'איזו היא דרך ישרה שידבר בה האדם... ר' אלעזר אומר - לב טוב'
- 'איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם... ר' אלעזר אומר לב רע.'
- 'הווי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך'. (מסכת אבות פרק ב')
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת אבות פרק ב' משנה ח', חמשה תלמידים היו לו לרבי יוחנן בן זכאי, ואלו הן, וכו' ורבי אלעזר בן ערך, וכו' הוא היה מונה שבחן, וכו', ורבי אלעזר בן ערך, מעין המתגבר, הוא היה אומר, וכו' אבא שאול אומר בשמו, אם יהיו כל חכמי ישראל בכף מאזניים, ואליעזר בן הורקנוס אף עמהם, ואלעזר בן ערך בכף שנייה, מכריע הוא את כולם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך ישרה שידבק בה האדם, וכו' רבי אלעזר אומר, לב טוב, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם, אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם, וכו', רבי אלעזר אומר, לב רע, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', רבי אלעזר אומר, הוי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורוס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך


text:
3טן אויגוסט
דעם 3טן אויגוסט איז דער 215טער טאג פון יאר (216טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 150 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - יידן פארטריבן פון שפאניע
- 1492 - קריסטאפער קאלאמבוס הייבט אן זיין רייזע אין וואס ער איז אנגעקומען אין אמעריקע
- 1914 - דייטשלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף פראנקרייך
- 1960 - ניזשער ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1867 - סטאנלי באלדווין, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1947)
- 1903 - חביב בורגיבא, פרעזידענט פון טוניסיע (געש' 2000)
- 1924 - לעאן יוריס, יידיש-אמעריקאנער שרייבער (נפטר 2003)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ניזשער - זעלבשטענדיקייט טאג


text:
באזעצונג
א באזעצונג איז א יישוב וואס איז אין א מחלוקת צו דאס איז לעגעטים, למשל די יידישע יישובים אריבער דער גרינער ליניע אין ישראל.
מתנחלים זײַנען אידן וואס שטעלן זיך איין דאס לעבן צו וואונען אין אלע סכנה'דיגע געגענטער ווייל זיי האלטן אז עס א מצווה זיך מוסר נפש זיין פאר מצוות ישוב הארץ צו באזעצן דעם לאנד ארץ ישראל.
ס'איז דא פון זיי אויך גענצליך פרייע סעקולערע וואס טוען דאס מכח אידילאגיע קעגן די פאליסטינער און לטובת דעם אידישען לאיאלקייט און פאטריאטישקייט.
ביי חרדים כאטשיג מען האלט פון מצות ישוב הארץ איז מען אבער נישט מקיים דאס היינט ווייל זיי ווארטן נאך אויף משיח זאל דאס אויסארבייטן געהעריג לויט די הלכה. אבער הרב קוק אין זיינע תלמידים האבן געהאלטן אז דאס איז שוין היינט געקומען די צייט אז אידן זאלן זיך שלאגן פאר זייער לאנד. און סאיז דא דערביי מסירת נפש.
פון די הויפטן פון די מתנחלים גרופעס רעכענען זיך ברוך מרזל פון חברון, און נאך פילע יידן.


text:
וואלפיש
די וואלפישן (Cetacea) זענען א טאלק פון זויגערס מיט אומגעפער 80 זגאלן, וואס לעבן אין וואסער. ס'איז פאראן צוויי אונטערזגאלן, די פישביין וואלפישן (Mysticeti), וואס דערנערן זיך דורך פילטרירן פלאנקטאן און זענען די גרעסטע בעלי חיים אויף דער ערד, און די רויבערישע ציינוואלפישן (Odontoceti). דער וואלפיש איז, טראץ זיין נאמען, נישט קיין פיש נאר א "פירפיסיקער" בעל חי וואס וואוינט אין וואסער.
דער וואלפיש איז דאס גרעסטע באשעפעניש אין וואסער און אויך אויף דער יבשה.
געבוי און אטעם-סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלפישן דארפן האבן לופט צו אטעמען און זיי פארמאגן ווארעם בלוט, א זאך וואס קיין פיש אין ים האט נישט.
וויסנשאפטלער פארשטייען נאך היינט נישט וואספארא סארט באשעפעניש דאס איז און טייל ווילן זאגן אז דאס איז אמאל געווען א באשעפעניש וואס האט געלעבט אויף דער יבשה און במשך די יארן האט דאס אנגעהויבן גיין אין וואסער און זינט די ניי-געבוירענע זענען געבוירן אין וואסער איז דאס עווענטועל געווארן א ים-באשעפעניש. וויאזוי אימער, איז דאס א וואונדערליכע באשעפעניש וועלכע קען לעבן אויף דער יבשה און אין וואסער.
אבער וואו אימער דער וואלפיש וועט זיך געפינען וועט ער האבן פראבלעמען. אין וואסער קען ער גוט שווימען און האט אסאך עסן אבער ער דארף ארויפקומען יעדע שטיק צייט צו אטעמען לופט גענוי ווי א מענטש וואס שווימט אין וואסער.
אויב געפינט ער זיך אויף די יבשה קען ער זיך שווער רירן צוליב זיין וואג און דארט האט ער נישט וואס צו עסן.
דער וואלפיש פארמאגט א ריזיגע וויידל וועלכע ווערט צעטיילט אין צוויי ביי די עק גענוי ווי דער הינטערשטער פליגל פון א פליגער. מיט זיין וויידל שווימט ער אבער אנדערש ווי אלע אנדערע פישן רוקט ער די צוויי טיילן ארויף און אראפ אנשטאט זייטיג. ער פארמאגט אויך צוויי אזויגערופענע פליפערס וועלכע זענען ווי זיינע הענט און מיט דעם קאנטראלירט ער זיך פון רעכטס צו לינקס. געוויסע וואל פישן פארמאגן אויך שווים פענכער ווי אלע פיש וועלכע העלפט זיי באלאנסירן זייער קערפער בשעת זיי שווימען.
דער וואלפיש אטעמט און פארשטייט זיך אז ער קען נישט אטעמען אונטערן וואסער און ער וועט דארפן ארויפקומען אויפ'ן אויבערפלאך שעפן אביסל פרישע לופט. צו דעם פארמאגט ער א נאז וועלכע ווערט גערופן דאס בלאזלעכל וועלכע ליגט אויף דער אויבערשטער טייל פון זיין קאפ כדי ער זאל נישט דארפן אינגאנצן ארויסקומען פון וואסער יעדעס מאל ער וויל אטעמען.
יעדעס מאל ער וויל אטעמען (ער אטעמט נישט די גאנצע צייט ווי מענטשן און חיות ווי מיר וועלן באלד זען) שווימט ער ארויף צום אויבערפלאך און שטעקט ארויס נאר די אויבערשטע טייל פון זיין קערפער און דאן ציט ער איין א ספעציעלע מוסקל וועלכע האלט פארמאכט זיין בלאזלעכל און אין דער מאמענט בלאזט ער ארויס אלע גענוצטע לופט און אטעמט אריין פרישע לופט. ווען ער איז פארטיג לאזט ער נאך זיין מוסקל און דאס לעכל פארמאכט זיך און ער שווימט צוריק אראפ אין ים.
פאר א מענטש צו זען זיין אטעם איז אינטרעסאנט. ווען ער בלאזט ארויס זיין גענוצטע לופט קומט דאס ארויס מיט א שטארקע קראפט און מאכט א הויכע גערודער וועלכע קען געהערט ווערן פון זייער ווייט. מיט די אויגן זעט מען ארויסקומען וואסער אבער אין פאקט איז דאס לופט וועלכע ווערט פליסיג וויבאלד דער טעמפרעאטור פון זיין לופט איז פיל ווארימער ווי די לופט העכער'ן ים און דאס ווערט פארע.
טייל וואל פישן האבן צוויי בלאזלעכער און יעדע וואל פיש האט אן אנדערע וועג וויאזוי ער בלאזט ארויס זיין לופט אן די וואס קענען זיך אויס מיט וואל פישן וועלן דערקענען וואספארא סארט פיש דאס איז דורך זען זיין לופט ארויסקומען.
זינט זיין לעבן איז אין וואסער קען ער נישט קומען אטעמען יעדע צוויי מינוט און ער איז באשאפן געווארן מיט א ספעציעלע לונגען סיסטעם וועלכע נעמט אריין א געוואלד אקסיגן וועלכע איז גענוג פאר א לאנגע צייט. א מענטש'נס לונגען האלט נאר 15 פראצענט פון די אקסיגן וואס ער אטעמט אריין אבער א וואל פיש האלט 90 פראצענט דערפון און דאס לאזט אים זיך דרייען אין וואסער.
די צייט וואס דער וואלפיש קען זיך דרייען אין וואסער ביז ער דארף נאכאמאל קומען פאר פרישע לופט איז געוואנדן לויט זייערע סארטן. עס הייבט זיך אן פון 30 מינוט און גייט ביז צוויי שטונדן וועלכע איז דער ביעקט וואלפיש. דאס איז א באזונדערע וואונדער וועלכע סייענטיסטן קענען נישט פארשטיין ווייל לויט ווי גרויס און שווער דער וואלפיש איז וואלט זיין לופט נישט געווען גענוג פאר זיין בלוט פלוס. דער וואלפיש דארף מאכן א דייוו אריין אין וואסער יעדעס מאל נאכ'ן אויפנעמען פרישע לופט און ער זיצט נישט אין וואסער אבער האט דאך גענוג לופט.
דער וואל פיש האט ווארימע בלוט און דארף בלייבן ווארים גענוי ווי מענטשן אין בהמות. אבער אין ים איז זייער קאלט ווייל די זון שיינט נישט אריין דארט און דער וואל פיש וואלט געפרוירן צום טויט, ספעציעל אין דער ווינטער. צו דעם פארמאגט ער א דיקע שיכט פון פעטנס ארום זיין קערפער וועלכע באשיצט אים פון קעלט. נישט שטענדיג איז פאראן גענוג עסן אין ים און דערפאר וועט דער וואלפיש זיך שטענדיג אוועקלייגן עקסטערע פעטנס ער זאל האבן גענוג ווען עס וועט אויספעלן.
שלאפן איז זיין צווייטע גרעסטע פראבלעם וואס נאר ער פארמאגט. מענטשן, חיות, און בהמות דארפן נישט זיין וואך צו אטעמען און עס אטעמט זיך פון זיך אליינס אפילו אינמיטן שלאף. פיש וואס שלאפן האבן אויך נישט דעם פראבלעם ווייל זיי אטעמען וואסער. אבער דער וואל פיש קען נישט שלאפן רואיג ווייל ער מוז זיין וואך צו געדענקן אז ער דארף גיין אטעמען. אויב שלאפט ער וועט ער מעגליך פארגעסן צו גיין אטעמען און ווען ער וועט זיך דערוועקן וועט שוין זיין צו שפעט.
למעשה שלאפט ער יא און דאך וועקט ער זיך אויף אין צייט צו גיין נעמען דעם אטעם. פארשער זאגן אז שטענדיג שלאפט נאר איין האלב פון זיין מוח און די אנדערע האלב מאכט זיכער צו באקומען לופט און שפעטער טוישט זיך עס און די אנדערע האלב מוח באקומט שלאף.
א דריטע פראבלעם וואס דער וואל פיש האט איז וואסער דרוק. א מענטש און א בהמה קענען נישט גיין צו טיף אונטערן וואסער ווייל ווי טיפער אלץ שווערער ווערט דאס וואסער העכער זיי און ביי א געוויסע פונקט וועט די דרוק פון אינדרויסן ווערן שטערקער ווי דער קערפערליכער אינערליכער דרוק וועלכע איז די לופט אין די לונגען. אין אזא פאל וועט דער גאנצער ברוסט קאסטן זיך איינברעכן און מען וועט שטארבן. פיש האבן נישט דעם פראבלעם ווייל זיי האבן נישט קיין ברוסט קאסטן און נישט קיין לונגען. אבער דער וואלפיש האט יא לונגען און ער האט דעם פראבלעם פון וואסער דרוק.
דער געביין פון דעם וואלפיש איז דערפאר א ווייכע און לאזט זיך צונויף לייגן ווען ער גייט אראפ טיף אין ים און די לופט אין די לונגען ווערט צונויפגעדרוקט און האלט א באלאנס צווישן די אינערליכע און אויסערליכע דרוק וואס לאזט אים איבערלעבן. נישט יעדע סארט וואלפיש גייט אראפ זייער טיף אבער טייל פון זיי גייען אזוי טיף ווי 7,000 פיס וואו זיי יעגן אנדערע פיש וועלכע שווימען אזוי טיף.
גרויס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער וואלפיש איז דער בלויער וואלפיש וועלכער קען וואקסן ביז 100 פיס לאנג, וועגט 150 טאן (פונט 300,000). דאס איז א מאנסטער באשעפעניש גרויס ווי א 10 שטאקיגע געביידע מיט א הארץ אזוי גרויס ווי א דורכשניטליכער אויטא און א צינג גענוג גרויס צו קענען ארויפנעמען 50 מענטשן. אויב דער פיש זאל עפענען זיין מויל וואלט מען געקענט אריינשפאצירן שטייענדיג.
אבער נישט אלע וואל פישן זענען אזוי גרויס. די קליינע פון זיי וועלכע מיר זעען אין חיות גארטן זענען נישט מער ווי 30 פיס לאנג און וועגן 6 טאן. אויך נישט קליין! עס איז די לענג פון די הייך פון 5 מענטשן און וועגט וואס 58 מענטשן וועגן אינאיינעם.
פאנגען און עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן א סך הכל פון 75 ערליי וואלפישן פון וועלכע טייל האבן ציינער און טייל נישט. די וואס האבן ציינער נוצן זייערע ציינער צו דערשטעכן זייערע קרבנות בעפאר זיי הייבן אן די סעודה גענוי ווי שארק פישן. די וואס האבן נישט קיין ציינער קענען נאר פאנגן גרינגע קרבנות דורך עפענען זייערע גרויסע מיילער און איינשלינגן הונדערטער קליינע פיש וועלכע שווימען אין גרופעס. וואל-פישן עסן אלע סארט פיש און ים חיות און אויך אנדערע וואלפישן און אויב זיי וועלן נישט קענען אליינס בייקומען איינע פון זיי וועלן זיי ארבעטן עטליכע אינאיינעם און ארומרינגלן זייער קרבן און צוזאמען אטאקירן.
וואלפישן האבן ספעציעלע חושים צו דערשמעקן זייערע קרבנות ווי אנדערע פיש און חיות. זיי האבן זייער גוטע אויערן (ליגט נעבן זייערע אויגן) און קענען הערן פון זייער ווייט ווען אנדערע פיש שווימען אין די געגענט. זיי וועלן אפילו הערן וועלכע סארט פיש זענען דארט און וועלן לויט דעם באשליסן אויב עס איז ווערט צו גיין נאך זיי אדער נישט. נאכמער, זיין וועלן קענען הערן וואו ווייט די קרבנות געפינען זיך דורך אפטייטשן ווי שטארק די ווידער קול איז נאכדעם וואס עס דעגרייכט צו זייערע אויערן. פארשער זאגן אז זייער מוח פארנעמט מער פלאץ פאר הערן אינפארמאציע ווי זען אינפארמאציע, פונקט פארקערט ווי מענטשן. דאס איז ווייל אין ים איז טונקל און מען דארף פארשטיין די ענווייראמענט ארום זיך דורך הערן.
די וואלפישן וועלכע האבן נישט קיין ציינער פארמאגן שפיצן לענגאויס זייער מויל וועלכע איז פון די זעלבע סארט ווי אונזערע נעגל. מיט דעם פילטערן זיי אויס וואס זיי שלינגן איין און בלאקירן די פיש וואס זענען שוין אין מויל פון קענען צוריק ארויסגיין. זיי וועלן נוצן פארשידענע טאקטיקן צו צעמישן זייערע קרבנות און דאן וועלן זיי קענען גרינג איינשלינגן. א ביישפיל פון א טאקטיק איז מאכן באבעלס ארום א גרופע פיש וואס דעשרעקט די פיש און זיי האלטן זיך אינאיינעם. דאן וועט דער וואל-פיש עפענען זיין מויל און אהינשווימען מיט א שנעלקייט און זיי אלע איינשלינגן.
וואלפישן מאכן קולות צו קאמיוניקירן איינע מיט די אנדערע. זייערע קולות ווערט געמאכט דורך רוקן וואסער פון איין פלאץ צו די צווייטע נעבן דעם בלאזלעכל און דאס מאכט א הויכע גערודער. יעדע סארט וואל-פיש מאכט אנדערע סארט קולות און זכרים מאכן אנדערע קולות ווי נקבות. פארשער ווייסן נישט גענוי פארוואס זיי קאמיוניקירן און וואס זייערע סיגנאלן און קולות מיינען און זענען ביי דער מיינונג אז זיי זענען זייער קלוגע באשעפענישן וועלכע פארשטייען אן עסק און געבן איבער נייעס איינע פאר די אנדערע.
זייער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלפישן געפינען זיך אין אלע גרויסע אקעאנען און שווימען זייער ווייטע שטרעקעס זייער שנעל. די וואס דרייען זיך אין קאלטע ראיאנען וועלן געווענליך אוועקשווימען אין דער ווינטער אין וואסערן נענטער צו דעם עקוואטאר וואו עס איז ווארימער. אבער ווי נאר דער ווינטער וועט זיין פאראיבער וועלן זיי שנעל צוריק קומען ווייל דעמאלט ווערן געבוירן אלע נייע פישן און זיי האבן אסאך עסן.
געוויסע וואלפישן שווימען נישט אוועק פון קאלטע פלעצער אפילו אין די פרעסטן און אנדערע שווימען כסדר ארום די וואסערן גייענדיג טויזנטער מיילן אין בלויז עטליכע וואכן. פארשער קוקן נאך טייל פון זיי און זאגן אז פון די סארט זענען פאראן זייער אסאך וועלכע שווימען ארום די גאנצע ערד קוגל אין זייער 70 יעריגע לעבן. וואל-פישן האבן א גוטע זכרון און וועלן געדענקן פון איין סעזאן צו די צווייטע וואו צו גיין.
ניי געבוירענע וואלפישן קענען זיין ביז 25 פיס גרויס און וועגן מער ווי דער שווערסטער העלפאנד. ווען זיי ווערן געבוירן קענען זיי באלד שווימען אבער קענען נאך נישט די מלאכה פון לאקערן און פאנגן פיש און וועלן זיך דרייען נעבן זייערע מאמעס פאר עטליכע וואכן און זיך לערנען. נאכ'ן געבוירן זייגן זיי מילך פון די מאמע ביז זיי גייען אליינס ארויס אויף די וועלט אין וואסער און טרעפן אנדערע יונגע וואלפישן. דער גרויסער בלויער וואל-פיש זייגט 50 גאלאן מילך פער טאג און נעמט צו 10 פונט פער שטונדע.
פון צייט צו צייט קומען די וואל-פישן ארויס פון די טיפענישן פון ים און מאכן א הויכע שפרינג ארויס פון וואסער און דייוון צוריק אראפ. דאס איז זייער אינטערעסאנט צו זען זינט עס מאכט א הויכע גערודער און מאכט א ריזיגע "ספלעש" ווען עס דייווט צוריק אריין אין וואסער. פארשער ווייסן נישט פארוואס זיי טוען דאס און האבן פארשידענע טעאריעס איבער דעם. טייל האלטן אז מיט דעם שאקלן זיי זיך אפ פון זאכן וואס קלעבן זיך אן אויף זייערע קערפער. אנדערע האלטן אז דאס איז אויך א וועג פון קאמיוניקאציע. און טייל האלטן אז זיי טוען דאס סתם פאר "פאן" אדער צו ווייזן זייער קעניגרייך אין ים.
מענטשן האבן שטענדיג געכאפט וואלפישן און האבן געגעסן זיין פלייש. דער ארבעט איז געווען א שווערע אבער עס האט זיך געלוינט ווייל מען האט געהאט גענוג עסן פאר וואכן. מיט די יארן האבן די פאנגער אויסגעפינען אז די וואלפישן פארמאגן אין זיך א געוויסע סארט אויל וועלכע קען גענוצט ווערן אלס ברענשטאף פאר לעמפלעך. מען פעלגט כאפן וואל-פישן רעכטס און לינקס און אין 946' האבן א גרויסע צאל לענדער אונטערגעשריבן אן אפמאך אז מען וועט מער נישט לאזן כאפן וואלפישן זינט זייער נומער איז שטארק רעדוצירט געווארן און זיי קענען גרינג עלימינירט ווערן.
דער וואלפיש איז פריינטליך צו מענטשן און מען קען גרינג ארבעטן מיט זיי. עס זענען פאראן געשיכטעס אין וועלכע וואל פישן האבן געראטעוועט שיפלער פון שארק. דאס באשעפעניש איז זייער קלוג און ווען מען נעמט זיי אין אן אקוועריום וועלן זיי זיך גרינג לערנען פארשידענע קונצן. אגב, דאלפינס זענען פון די פאמיליע פון וואלפישן כאטש מער רעכנט זיי נישט אלס איינע פון זיי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קרית מאטערסדארף
קרית מאטערסדארף איז א חרדישער געגנט אין ירושלים, ישראל, געגרינדעט דורך הרב שמואל עהרנפעלד, דער לעצטער רב פון מאטערסדארף, איינע פון די "זיבן קהילות" אין בורגנלאנד, עסטרייך. ער געפינט זיך ביים צפונדיגן עק פונעם בארג פלאטא וואו צענטראלער ירושלים ליגט. ער גרענעצט די געגנטן אונסדארף און רוממה. די הויפט גאס איז פנים מאירות גאס.
די תורה אור ישיבה פון הרבחיים פנחס שיינבערג איז פלאצירט אין מאטערסדארף, . ווי אויך אנדערע חרדישע אנשאלטן סיי פאר יונגלעך און בחורים סיי פאר מיידלעך. רוב פון די איינוואוינער זענען ליטווישע (נישט חסידיש).[1] אסאך פון זיי זענען געקומען פון די פאראייניגטע שטאטן און דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אגד אויטאבוסן 2, 3, 10, 16 און 49א פארן אדורך דער פנים מאירות גאס.
באקאנטע איינוואוינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שלמה לארענץ
- הרב שמחה וואסערמאן
- הרב חיים פנחס שיינבערג
- הרב משה סאקס
- אורי זוהר
- הרב זעליג פליסקין
- רבי מנחם מענדל טויב, דער קאלעווער רבי
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 31°47′44.94″N 35°12′6.73″E / 31.7958167, 35.2018694


text:
עסקאלאטאר
אן עסקאלאטאר איז א טראנספארט דעווייס געמאכט צו טראנספערירן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן. דער עסקאלאטאר איז בעיקר דעזיינט צו טראגן מענטשן איין אדער עטליכע שטאק אנשטאט א ליפט וואס לויפט צענדליגער שטאקן אין א קורצע צייט. די עסקעלעיטאר איז בעסער ווי דער ליפט וויבאלד עס ארבעט מיט א קאנוואויער פאסיג וועלכע גייט ארום און ארום און קען טראגן פאסאזשירן איינע נאך די אנדערע אן זיך אפשטעלן אין קאנטראסט צו א ליפט וועלכע נעמט נאר א צאל פאסאזשירן און די איבעריגע דארפן ווארטן ביז עס קומט נאכאמאל צוריק.
עסקאלאטארן זענען היינט א טייל פון יעדע גרויסע דעפארטמענט געשעפט, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און נאך פארשידענע פובליק געביידעס. מענטשן וועלן אדער בלייבן שטיין אויף אן עסקאלאטאר און מיטפארן דערמיט אדער וועלן זיי גיין די שטיגן און פארשנעלערן די וועג ארויף פיל-פאכיג.
איבער די יארן האט זיך אנטוויקעלט א ציוויליזאציע סיסטעם אז די וואס ווילן בלייבן שטיין האלטן זיך צו די רעכטע זייט כדי צו דורכלאזן די וואס ווילן גיין ווייטער גענוי ווי אויטאס אויפ'ן הייעוועי. אבער נישט שטענדיג איז עס אזוי און קיין איין געזעץ אדער רעגולאציע פארלאנגט דאס נישט און פילמאל וועלן די שטייערס שטערן די וועג פון די לויפערס און זיי וועלן זיין געצווינגן צו בלייבן שטיין. אין טייל פלעצער איז געזעצליך פארבאטן צו גיין פאראויס אויף אן עסקעלעיטאר ווייל עס שטערט אנדערע מענטשן. אבער אין קיין איינע פון די פלעצער ווערט דאס נישט נאכגעזוכט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערפינדער פון די עסקאלאטאר איז געווען טשארלס ווילער וועלכער האט געמאכט א פאטענט פון זיין אויסטרעף נאך אין 892'. ווילער האט נישט דערלעבט צו זען עפעס פירות פון זיין ערפינדונג אבער זיינע פארשריפטן זענען גענוצט געווארן דורך אנדערע וויסנשאפטלער און אין 899' האט א גרויסע ליפט פירמע אפגעקויפט דעם געדאנק און האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף.
דער ערשטער עסקאלאטאר איז אינסטאלירט געווארן אין די קאני איילענד אויספלוג פארק אין ברוקלין, ניו יארק אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט. דארט האט דער עסקאלאטאר געדינט אלס א רייד פאר קינדער. דער ערשטער עסקאלאטאר צו טראגן מענטשן איז אינסטארלירט געווארן דורך די אויבנדערמאנטע ליפט פירמע אין א מוזעאם אין פאריז. דער עסקעלעיטאר איז געווען א סוקסעס און איז באריכטעט געווארן אין צייטונגן איבער די גאנצע וועלט. פון דארט האט שוין נישט גענומען לאנג ביז אנדערע פלעצער האבן דאס באקומען און ביז 10 יאר האט מען דאס געקענט זען אין טויזענטער שאפינג צענטערן, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און בענק איבער די גאנצע וועלט.
אין 921' איז דער עסקאלאטאר איבערגעארבעט געווארן אויף א מער פארגעשריטענעם סיסטעם און איז געווארן דער מאדערנער עסקאלאטאר וועלכע איז געבליבן ביז היינט. מיט איין אויסנאם פון היינט איז געווען אז טייל עסקעלעיטארס זענען געווען געמאכט פון הילצערנע טרעפ אבער אלע זענען שפעטער געטוישט געווארן צו אייזן נאכדעם וואס א פייער אין איינע פון די לאנדאן אנדערגראונד באן סטאנציעס אין 987' האט פארניכטעט דעם גאנצן סיסטעם.
צוויי עסקאלאטארן זענען עד היום פארבליבן מיט האלץ. איינס געפינט זיך אין א מענטשן טונעל אין טיין ענד וועיר, ענגלאנד, און די צווייטע געפינט זיך אין די מעיסיס דעפארטמענט געשעפט אין מאנהעטן, ניו יארק.
דעזיין און מעכאניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יסוד פון אן עסקאלאטאר איז א פאר קייטן וועלכע דרייען זיך ארום צוויי גירס ביי די צוויי עקן וועלכע ווערט געטריבן דורך א מאטאר. א דורכשניטליכע עסקעלעיטאר נוצט א 100 פערד-קראפט מאטאר צו דרייען די גירס וועלכע דארפן קענען שלעפן צענדליגער מענטשן אויפאיינמאל. דער מאטאר און די קייטן מיט זייערע גירס זענען באהאלטן אונטער די שטיגן אין א מעטאלענע שאכטל וועלכע זיצט געווענליך צווישן צוויי שטאקן.
אנשטאט דרייען א פלאכע פאסיק ווי נארמאל דרייט דאס א סעריע פון שטיגן וועלכע האלטן זיך שטייף איינע העכער די אנדערע פונקט ווי נארמאלע שטיגן און ווען זיי דעגרייכן די עק פאלן זיי צונויף איינע אויף די אנדערע.
כדי דאס זאל ארבעטן איז פאראן צוויי פאר רעדער אונטער יעדע טרעפ. די ערשטע פאר רעדער זענען באהאפטן צו די קייטן וועלכע שלעפן זיי אינאיינעם און זיי שלעפן די טרעפ. א צווייטע פאר רעדער זיצן אונטער יעדע טרעפ און דינען ווי רעדער פון א באן וועלכע פארט אויף שינעס. די צוויי פאר רעדער וועלן אינאיינעם זיכער מאכן אז די טרעפ זענען שטענדיג און א שטייענדיגע פאזיציע אז ווען דאס וועט ארויסקומען פון באהעלטעניש זאל עס דינען ווי שטיגן וויבאלד איינע איז נאכגעשלעפט אונטער די צווייטע און עס גייט בארג ארויף. אבער די שטיגן קענען נישט בלייבן און אזא פאזיציע די גאנצע צייט ווייל עס מוז צוריק אריינקומען אין איר שאכטל און אויב עס וואלט געבליבן אין די זעלבע פאזיציע וואלטן די מענטשן דערויף אונטערגעפאלן ביים ענדיגן די רייזע. דערפאר זענען פאראן צוויי גרויסע גירס וועלכע זיצן דירעקט ביי די צוויי עקן און צווינגן די טרעפ זיך צוזאמענצולייגן דורך אריינשלעפן די העכסטע טרעפ און וויבאלד די נעקסטע טרעפ אונטער דעם פארט ווייטער וועט עס אויטאמאטיש זיין פלאך מיט די טרעפ העכער אים און די מענטשן וועלן קענען אראפגיין אן קיין שטרויכלונג.
אין צוגאב צו די טרעפ איז פאראן א האנט-רעיל וועלכע פארט אינאיינעם מיט די עסקעלעיטאר כדי צו געבן די פאסאזשירן סטאביליטעט זיי זאלן נישט פאלן. די האנט-רעיל איז א פשוט'ע קאנוואויער פאסיק וועלכע איז באהאפטן צו א גיר וועלכע זיצט נעבן די אויבערשטע הויפט גיר און א פאסיק צווישן די צוויי טרייבט איר מיט'ן זעלבן שנעלקייט. כדי עס זאל פארן נאכאנאנד און זיך קיינמאל נישט אפשטעלן איז פאראן אסאך קליינע רעדער אונטער די האנט-רעיל וועלכע פירן איר אויף אירע שינעס און שטעלט צו א גוטע זיכערהייט הענטל פאר די וואס פארן מיט איר.
די עסקאלאטאר סיסטעם איז נישט אזוי גוט ווי א ליפט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן ווייל א ליפט מאכט דאס פיל שנעלער און גרינגער און קען גיין צענדליגער שטאקן. אבער עסקעלעיטארס האבן זיך אייגענע מעלות וועלכע איז ספעציעל גוט צו טראגן מענטשן אויף א קורצע רייזע ארויף דורכדעם וואס עס קען פירן פיל מער מענטשן ווי א ליפט אין א פיל שנעלערע צייט אפשניט ווייל א ליפט וועט נאר נעמען א געוויסע צאל מענטשן און די איבעריגע וועלן דארפן ווארטן ביז עס קומט צוריק אראפ. אן עסקעלעיטאר פארט אן אפשטעל און די סעקונדע וואס איינער איז ארויף דערויף איז באלד פאראן נאך א טרעפ פאר א צווייטן און אזוי ווייטער. די מעלה איז אויך א פסיכאלאגישע זינט די מענטשן דארפן נישט אפשטעלן זייער מארש און ווארטן און כאטש עס נעמט אביסל צייט וועלן זיי אבער שפירן אז מען גייט.
עסקאלאטארן פארן מיט א שנעלקייט פון 90 ביז 180 פיס פער מינוט. געווענליך איז דאס געוואנדן וואו עס געפינט זיך און וואספארא צאל מענטשן עס דארף פירן. אין א שאפינג צענטער איז גענוג אז עס גייט 90 פיס פער מינוט אבער אין לופטפעלד וועט דאס דארפן גיין שנעל ווייל גאר אסאך מענטשן נוצן דאס. די מאקסימום שנעלקייט איז 180 פיס פער מינוט וועלכע קען פירן 10,000 מענטשן אין א שטונדע, א זאך וואס אפילו מערערע ליפטן וואלטן נישט געקענט באווייזן. מער ווי דעם איז שוין א סכנה ווייל אויב מענטשן פאלן אויף א זאך וואס פארט קען דאס זיין פאטאל. אויב דאס איז אויך נישט גענוג וועט מען אינסטאלירן מער ווי איין עסקעלעיטאר צו קענען דערהייבן די מאסן.
עס זענען אויך פאראן פלאכע עסקאלאטארן וועלכע מען רופט פארנדיגע וואלק-וועיס. די סארט עסקעלעיטאר איז נישט מער ווי א קאנוואויער פאסיק מיט קליינע רעדלעך וועלכע פארט אויף צוויי גירס. די סארט עסקעלעיטארס העלפן מענטשן אנקומען שנעלער פון איין פלאץ צום צווייטן אין פלעצער וואו מען דארף אסאך גיין ווי אין לופטפעלדער אדער באן סטאנציעס. וויבאלד דאס איז פלאך קען עס פארן שנעלער און קען טיילמאל גייט ביז עטליכע מייל פער שטונדע.
אין א באקאנטע גרויסע באן סטאנציע אין פאריז האט מען יארן צוריק אינסטאלירט אזא סארט פארנדיגע וואלק-וועי וועלכע איז געגאנגן 7 מייל פער שטונדע. אבער עס האט פאסירט צופיל אינצידענטן אין וועלכע עלטערע מענטשן און יונגע קינדער זענען געפאלן און מען האט דאס רעדוצירט צו 5.5 מייל פער שטונדע וועלכע איז נאך היינט די שנעלסטע אין איר סארט.
די סארט וואלק-וועיס ווערן טייל מאל אויך געמאכט שיעף אויף ארויף אדער אראפ אנשטאט אן עסקעלעיטאר. דאס ווערט געזען אין סופערמארקעטס וואו די קאסטומער דארפן ארויפשטעלן זייערע וועגעלעך און וואלטן דאס נישט געקענט טאן מיט אן עסקעלעיטאר. איז טייל באן סטאנציעס איז אויך פאראן אזא געבויגענע וואלק-וועי אויב אן עסקעלעיטאר קען נישט דארט געבויט ווערן צוליב א מאנגל אין פלאץ אדער ווייל עס גייט נישט ארויף גענוג הויך.
איבער די יארן האבן ארכיטעקטור אויספרובירט פארשידענע סארט וואלק-וועיס צו קענען טראגן מענטשן שנעל פון איין פלאץ צום צווייטן. אסאך האבן פרובירט מאכן געדרייטע וואלק-וועיס אבער ווייניג האבן זיך אויסגעארבעט און נאר געציילטע פלעצער איבער די וועלט פארמאגן געדרייטע אויטאמאטישע וואלק-וועיס. אין אמעריקע איז פאראן אזאנס אין די סיזורס פאלאס אין לאס וועגאס און עטליכע אזעלכע וואלק-וועיס זענען פאראן אין האנג קאנג.
עקסידענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראץ וואס עסקעלעיטארס זעען אויס זייער פארזיכערט האבן אין פאקט שוין פאסירט אסאך עקסידענטן און אפילו טויט פעלער און טאקע דערפאר זענען פאראן אסאך מענטשן וואס האבן מורא צו גיין דערויף און וועלן ענדערש נעמען א ליפט אדער גיין די שטיגן.
עס מאכט זיך אפט אז מענטשן פארלירן באלאנס און פאלן און וויבאלד דאס פארט ווערט מען אויטאמאטיש צעקלאפט. אן אנדערע פראבלעם איז אז טיילמאל פאר'הנקעט זיך קליידער אדער עפעס וואס מען האלט אין די הענט און דאס שלעפט דעם מענטש. דאס איז געווען דער טויט-פאל דעם פארגאנגענעם פעברואר מיט פרענסיקאו פארטילאו פון באסטאן וועמענ'ס מאנטל האט זיך אריינגעכאפט אין איינע פון די טרעפ און ער איז נאכאנאנד פארוואונדעט געווארן אין קאפ זינט ער האט זיך נישט געקענט אוועקרירן פון פלאץ.
אין אקטאבער 2003 איז א פראפעסארין געשטארבן פון אן עסקעלעיטאר אין רוים נאכדעם וואס א טייל פון די עסקעלעיטאר איז צעבראכן געווארן און זי איז געפאלן צווישן די גירס. אן אנדערע אינצידענט איז געווען אין 2002 אין א שאפינג מאלל אין קאלאמביע, מערילענד, וואו א דזשעי-סי פעני ארבעטרין איז פארכאפט געווארן און האט געליטן קריטישע וואונדן צו איר קאפ פון וועלכע זי איז שפעטער געשטארבן. איר פאמיליע האט געקלאגט די שאפינג צענטער מיט 5 מיליאן דאלאר אנווייזנדיג אז די שולד איז זייערס צוליב עטליכע סיבות וועלכע זיי האבן געפינען אלס פארנאכלעסיקייטן.
גאנץ לעצטענס האבן טייל פירמעס וועלכע פראדוצירן עסקעלעיטארס אנגעהויבן מאכן אן עמוירדזשענסי אפשטעל סיסטעם אין וועלכע די גאנצע מאשין וועט זיך אויטאמאטיש אפשטעלן איינמאל עפעס ווערט פארהאנקעט דערין. עטליכע סענסארס דערשפירן ווען דאס פאסירט אוןו שיקן א סיגנאל צו דעם מאטאר וועלכע לעשט זיך אויס ביז געציילטע רגעים.
רעקארד עסקעלעיטארס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע און לענגסטע עסקעלעיטאר נעטווארק סיסטעם געפינט זיך אין האנג קאנג צווישן א צענטראלע ביזנעס דיסטריקט און א רעזידענט דיסטריקט עטליכע הונדערט פיס אפגערוקט איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן א רייע עסקעלעיטארס און פארנדיגע וואלק-וועיס וועלכע די ארטיגע איינוואוינער רופן די צענטראלע מיד-לעוועל עסקעלעיטאר. אין סך הכל איז די עסקעלעיטאר סיסטעם לאנג איבער 2,600 פיס אבער עס ארבעט נאר איין וועג און עס טוישט דירעקציע עטליכע מאל אין טאג, געוואנדן לויט די טראפיק פון מענטשן אין די ראש אוער שטונדן.
האנג קאנג פארמאגט אויך אן אנדערע לאנגע וואלק-וועי עסקעלעיטאר אין א פארק וועלכע איז צעטיילט אין צוויי. די וואלק-וועי פירט אלע פארק באזוכער פון איין טייל צו די צווייטע אין 5 מינוט וועלכע וואלט נארמאל געווען א שפאציר פון א האלבע שטונדע.
אין די טיימס סקווער שאפינג צענטער אין האנג קאנג איז פאראן א געדרייטע וואלק-וועי סיסטטעם וועלכע גייט ארויף עטליכע שטאק מיט 180 דעגרי אין יעדע רינג. דאס איז א יחיד במינו און יעדער וואס פארט אויף האנג קאנג גייט דאס באזוכן.
די לענגסטע עסקעלעיטאר אין אמעריקע געפינט זיך אין די וואשינגטאן מעטרא סובוועי סיסטעם וועלכע איז 508 פיס לאנג און נעמט בערך דריי און א האלב מינוט צו פארן דערמיט פון איין עק ביז די אנדערע אויב מען שטייט אויף איין פלאץ.
אנדערע לאנגע עסקעלעיטארס געפינען זיך אין סט. פעטערסבורג, אין קיעוו, און אין פראג. די אלע זענען צווישן 300 און 400 פיס לאנג.


text:
סעגעד
סעגעד (אונגאריש: Szeged; דייטשיש: Szegedin; רומעניש: Seghedin; קראאטיש: Segedin; סערביש: Segedin, CereдиH) איז די דריטע גרעסטע שטאט אין אונגארן (נאך בודאפעשט און דעברעצין), די גרעסטע שטאט און דער געביט-צענטער פונעם דרום גרויסן פלוין און די קאנטשטאט פון טשאנגראד. דער אוניווערסיטעט פון סעגעד איז איינער פון די חשובסטע אוניווערסיטעטן אין אונגארן. סעגעד באדעקט א שטח פון 280.84 קוואדראט ק"מ, און האט א באפעלקערונג פון 170,052 מענטשן (2012).
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סעגעד ליגט נישט ווייט פונעם דרום גרענעץ פון אונגארן, אויף ביידע ברעגן פונעם טייס ביים מויל פונעם מאראש טייך.
דער קלימאט איז קאלט אין ווינטער, ווארעם אין זומער, מיט ווייניג רעגן. די זון שיינט א סך שעה'ן אין יאר, דעריבער רויפט מען סעגעד "די שטאט פון זון".
יידן און יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כמעט די גאנצע יידישע געמיינדע פון סעגעד איז אומגעקומען ביי דער חורבן אייראפע.
בארימטע מענטשן פון סעגעד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רביצין אסתר יונגרייז


text:
בית החיים
בית החיים אדער בית הקברות אדער בית עולם אדער בית עלמין, איז אן ארט וואו מען באגראבט טויטע יידן. מען רופט דאס בית החיים ווײַל די טויטע וועלן לעבן נאכאמאל ביי תחיית המתים.
אין יידישקייט איז דער חיוב קובר זײַן מענטשן געבונדן מיט דער גלויבונג אין תחיית המתים און דעם צלם אלוקים פֿון א מענטשן. דער קערפער פון א מענטשן איז דער רו-ארט פֿאר דער נשמה דעריבער איז מען אים "גונז" אין ווײַסע תכריכים , אזוי ווי תשמישי קדושה. דער שטח פון א בית החיים ווערט גערעכנט אלס אן ארט וואו מ'דארף זיך פֿירן בכבוד'דיג, און ס'איז פאראן געוויסע הלכות אין דעם ענין.


text:
פאיע
פאיע (אונגאריש: Ópályi) איז א שטעטל (א דארף) אין דער סאַבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע פון אונגארן, אין די גלילות פון טשאטה, נעבן וויטקא און נאך אנדערע שטעטלעך, 45 ק"מ מזרח פון נירעדהאז.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאיע באדעקט א שטח פון 26.72 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 3030 מענטשן (2001).
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תר"ס האבן געוואוינט אין פאיע 197 יידן.[1] אין די לעצטע יארן בעפאר דער נאצי שלאנג איז דארטן אריין געקומען האבן געוואוינט דארטן א קארגע צען משפחות(?), אבער אין דער ישיבה האבן געלערנט (ביז עס האס זיך פארמאכט אין יאר תרצ"ח למס' 38) ארום 150-250 בחורים און עס זענען ארויסגעקומען פון דארטן תלמידי חכמים מופלגים.
דער רב און ראש ישיבה איז געווען הרב יחזקאל שרגא וויינבערגער, פאטער פון לעצטן פאיער רב, הרב משה דוב (בער) וויינבערגער ז"ל, וואס ער האט באקומען דאס רבנות אלס נדן פון זיין שווער/שוואגער דער וויטקער רב (וואס פאיע איז געווען איינס פון די גלילות פון באגאד וואס דער וויטקער רב הי"ד האט באקומען פון זיין שווער (און טאטע פון זיין איידעם) הרב יחזקאל שרגא וויינבערגער הי"ד אלס דרשה געשאנק צו זיין חתונה, און איינס דערפון איז געוועזן פאיע וואס דאס האט ער אוועק געגעבן אלס נדן פאר זיין איידעם/שוואגער.
עס זענען נאך היינט פארהאן עטליכע תלמידים פון דער פאיער ישיבה און ווען זענען זיך משדך צווישן זיך הערשט ביי זיי א גרויסע שמחה ווייל אונטער דער אנפירערשאפט פון דעם רב/ראש ישיבה האט געהערשט דארטן א מורא'דיגע געמיינזאמקייט וואס איז פארבליבן אויף לאנגע יארן שפעטער.
פון דעם רב זענען אלע קינדער דעפארטירט געווארן קיין אוישוויץ הי"ד, עס איז נאר פארבליבן דער עלטצטער זון וואס האט געוואוינט אין וויליאמסבורג.
קאארדינאטן: 48°00′N 22°19′E / 48, 22.317


text:
ציינדאקטעריי
ציינדאקטעריי איז די "אפשאצונג, דיאגנאז, פֿארמײַדן און באהאנדלונג (כירורגישע אדער נישט-כירורגישע פראצעדורן) פון קראנקייטן און מצבים פון דעם מויל לאך, באזונדער די ציין".[1] איינער וואס פראקטיצירט ציינדאקטעריי הייסט א דענטיסט. ציינדאקטעריי ווערט גערעכנט א צווייג פון מעדיצין. די מערסטע טייל דענטיסטן ארבעטן פריוואט, אבער עס זענען פאראן אויך דענטיסטן וואס ארבעטן אין שפיטעלער און אנשטאלטן.
די צוויי מערסט פארשפרייטע ציין-קראנקייטן זענען ציינפוילונג און ציינפלייש קראנקייט.
בדרך כלל, אין די מערב לענדער דארף מען שטודירן פיר יאר נאכן באקומען דעם דיפלאם ביז מען קריגט אן ערלויבניש צו ארבעטן אלס דענדיסט. רוב דענטיסטן האבן נישט קיין דאקטאר דיפלאם; טראץ דעם רופט מען זיי מיטן "דאקטער" טיטל.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Dentistry Definitions, hosted on the American Dental Association website. בלאט דערגרייכט דעם 11טן דעצעמבער, 2007. די דעפיניציע האט אדאפטירט דער אסאסיאציעס דעלעגאטן הויז אין 1997.


text:
(אַן אויסצוג פֿונעם בוך צוואַות אָן יורשים: פּסעוודאָביאָגראַפֿישער ראָמאַן פֿון כוליאָ בן-שמואל)
11טער סעפּטעמבער 2001 — דער טאָג וועט זײַן באַוווּסט אין דער געשיכטע פֿון דער וועלט, ווי דער טאָג פֿון דעם אָנגריף פֿון די ראַדיקאַלע מוסולמענער אויף די צווילינג-טורעמס אין מאַנהעטן, ניו-יאָרק. אַ וואָך איז אַריבער זינט דער געשעעניש און מיר האָבן כּמעט גאָרנישט אויפֿגעטאָן אַחוץ זיך צוטוליען צום ראַדיאָ, צו דער טעלעוויזיע און די צײַטונגען דאָ, אין ניו-יאָרק, וווּ מיר געפֿינען זיך, טובֿה און איך, צײַטווײַליק. גאַנצענע טעג פֿאָלגן מיר נאָך די אַנטוויקלונגען פֿון אַ היסטאָרישער געשעעניש וואָס שטײַגט איבער יעדע פֿאַנטאַזיע. דאָס איז געשען כּמעט מיט אַ וואָך צוריק. די רוטינע פֿון טאָג טעגלעכן לעבן האָט זיך אָפּגעשטעלט אין ניו-יאָרק און אין גאַנץ אַמעריקע, און האָט פֿאַרשניטן אויך אונדזער דאָ זײַן.
ס'האָט נישט קיין זין צו באַשרײַבן אַלץ וואָס ס'איז געשען, ווײַל ממילא וועט דאָס אַלץ ווערן אין גיכן אַ טייל פֿונעם היסטאָרישן רעקאָרד, און וועט דאָקומענטירט ווערן אין דער ברייט און אין דער לענג ביזן סוף פֿון אַלע דורות. איך וועל נאָר דערמאָנען, אַז אין מיטן פֿון מײַנעם אַ געמיטלעכן פֿאַרנאָטירן מײַנע זכרונות האָט זיך פּלוצעם אַרײַנגעריסן, אָן קיין שום וואָרעניש, אַן איבערלעבעניש וואָס האָט געפּלעפֿט די גאַנצע וועלט; אַ פּאַסירונג, וואָס האָט אַנטבלויזט די שׂינאה פֿון ראַדיקאַלן איסלאַם, אַראַבער נישט דווקא פֿון איין איינציק לאַנד, מענטשן וואָס זענען ווערבירט געוואָרן דורך טעראָר-אָרגאַניזאַציעס מיטן צוועק צו הרגענען און צעשטערן לשם מאָרד און פֿאַרניכטונג, מיטן צוועק צו פּאַראַליזירן גאַנץ אַמעריקע.
דאָ וועלן מיר פֿאַרשרײַבן נאָר דאָס וואָס איז געשען מיט אונדז, אָדער נישט געשען מיט אונדז, בלויז אַ פּאָר צענדליק בלאָקן פֿון אויפֿרײַס-אָרט אין אונטערשטן מאַנהעטן. דעם 11טן סעפּטעמבער, פֿאַרן צוזאַמענשטויס פֿון ערשטן עראָפּלאַן מיט דעם צווילינג-טורעם, בין איך געשטאַנען און זיך ראַזירט; 8:40 איז טובֿה געזעסן און געלייענט אַ בוך, און מיט אַ מאָל האָבן מיר ביידע דערהערט נישט קיין געוויינטלעכן גערויש פֿון אַן עראָפּלאַן איבער ניו-יאָרק, וואָס פֿליט זייער נידעריק. מיר ביידע הערן און זעען אַן עראָפּלאַן וואָס פֿליט אַדורך נישט ווײַט פֿון אונדז, אין דער הייך פֿון אונדזער פֿענצטער. טובֿה זאָגט: "אָט דער עראָפּלאַן האַלט בײַם אַראָפּפֿאַלן." איידער איך האָב באַוויזן זיך אויסדרייען און פֿרעגן אַ פֿראַגע האָבן מיר ביידע דערהערט דעם טעמפּן אויפֿרײַס פֿון אַ צוזאַמענשטויס.
מיר האָבן אָנגעשטעלט די טעלעוויזיע און זיך צוגעהערט צו די נײַעס. 9 אַזייגער מיט 3 מינוט האָבן מיר געזען אויפֿן עקראַן וואָס עס קומט פֿאָר. מיר האָבן געמיינט, אַז מיר זײַנען עדות פֿון אַן אַקצידענט, אַז אַן עראָפּלאַן האָט אָפּגעווײַכט פֿון זײַן מאַרשרוט און האָט זיך צופֿעליק אָנגעשטויסן אָן די צווילינג-טורעמס. דער גאַנצער פֿאַל האָט אויסגעזען ווי אַ פֿולקאָמער צופֿאַל... ווי קען דאָס זײַן אַנדערש... אַז אַן עראָפּלאַן וואָס פֿליט אין הימל פֿאַרטשעפּעט זיך פּונקט אַקוראַט אין אַ טורעם וואָס פֿון אויבן זעט אויס ווי אַ ציינשטעכער וואָס שטייט אין דער לופֿטן... דער עראָפּלאַן פֿליט דאָך ראַפּטום גיך און דער צווילינג-טורעם שטייט אויסער זײַן מאַרשרוט... און באַלד האָבן מיר געזען אויפֿן עקראַן ווי דער צווייטער עראָפּלאַן דערנענטערט זיך צום דרומדיקן צווילינג-טורעם... און אין דער רגע ווען אויך ער האָט זיך אָנגעשטויסן אין צווייטן טורעם, האָבן מיר דערהערט אַ מין עקספּלאָזיע, און פֿון דעם מאָמענט און ווײַטער זײַנען מיר געבליבן זיצן צוגעשמידט צו דער טעלעוויזיע און זיך פֿון איר נישט אָפּגענייגט כּמעט במשך פֿון צוויי מעת-לעתן, און אין דער זעלבער צײַט געהערט ראַדיאָ.
אין יענעם טאָג זענען מיר שוין נישט געגאַנגען אין ייִוואָ, פֿאַקטיש איז דאָרט קיינער נישט געווען, און אויף צו מאָרגנס, מיטוואָך, איז ייִוואָ געווען פֿאַרמאַכט, ס'האָט נישט געהאַט קיין זין צו גיין אַהין. מיר זײַנען געבליבן אין האָטעל, אַראָפּ אין דרויסן, אַרומגעגאַנגען אויף די גאַסן, געפּרוווּט אָנהאַלטן עפּעס אַ לעבנס-רוטינע. אָבער דעם צווייטן טאָג האָט זיך פֿאַרשפּרייט אין דער לופֿטן אַ ריח פֿון פֿאַרברענטע עלעקטרישע דראָטן, צוזאַמען מיט אַ ריח ווי פֿון אָפּגעברענטע גומענע רייפֿן פֿון אויטאָמאָבילן; אַ שרעקלעכער געשטאַנק פֿאַרמישט מיט ברענענדיקן נאַפֿט. דער ריח האָט געשוועבט אויף די פֿליגלען פֿון אַ וואָלקן, וואָס האָט זיך פֿאַרשפּרייט איבער אונדזערע קעפּ. בעתן ערשטן טאָג האָבן מיר געהאַט מזל, ווײַל עס האָט געהערשט אַ צפֿון-ווינט, וואָס האָט געבלאָזן פֿון צפֿון צו דרום אין דער ריכטונג פֿון האָדסאָן-טײַך, און דער רויך פֿון די שׂרפֿות האָט אונדז אויסגעמיטן. אָבער צו מאָרגנס האָט זיך געביטן די ריכטונג פֿון ווינט און זיך פֿאַרקליבן אין אונדזער ריכטונג. אין יענער צווייטער נאַכט זײַנען מיר געשלאָפֿן מיט פֿאַרמאַכטע פֿענצטער. אַ מזל וואָס אין אונדזער האָטעל איז געווען אַ לופֿטקילונג-סיסטעם.
אויפֿן דריטן טאָג, דאָנערשטיק, זענען מיר געגאַנגען צו פֿוס 14 בלאָקן, ווײַל זינט דעם אומגליק מיט די צווילינג-טורעמס זענען פֿאַרבאָטן געוואָרן פֿאַרקער-מיטלען צו פֿאָרן אין אונדזער ראַיאָן אויף דער פֿינפֿטער אַוועניו, אין דרום-טייל נאָך דער 16טער גאַס, וווּ ייִוואָ איז געשטאַנען. נישט קיין סאָבוויי, נישט קיין אויטאָבוסן, נישט קיין טאַקסי — אַלע האָבן זיך גערירט צו פֿוס. מענטשן זײַנען געווען געצוווּנגען זיך צו באַשיצן פֿון שווערן נעפּלדיקן קויטיקן אָפּפֿאַל אין דער לופֿטן. אין די גאַסן האָבן מיר באַמערקט אייניקע מענטשן מיט מאַסקעס אויף זייערע פּנימער, אָדער אַזוינע וואָס שיצן זיך מיט טיכלעך פֿאַרוואָרפֿן איבער דער נאָז.
אין יענע ערשטע טעג זײַנען מיר אַרומגעגאַנגען אין די גאַסן, און געפֿילט ווי מיר וואָלטן געווען אין ירושלים יום-כּיפּור, גייענדיק נישט דווקא אויפֿן טראָטואַר נאָר אין מיטן גאַס, אָן אויטאָמאָבילן, מיט זייער ווינציק מענטשן, און אַ מאָדנע אומגעוויינטלעכע שטילקייט וואָס האָט געוועלטיקט איבעראַל. פֿאַר די ניו-יאָרקער איז עס געווען ממש אַן אומגלייבלעכע סצענע נישט פֿון דער וועלט, צו זען עראָפּלאַנען F-16 און אַנדערע קריגס-עראָפּלאַנען — די איי-וואַקסן — פֿליִען אין די הייכן, צוזאַמען מיט העליקאָפּטערן איבער זייער שטאָט. די גאַנצע אַמעריקאַנער פֿאַרטיידיקונגס-קראַפֿט מיט איר לופֿטוואָפֿן איז געקומען צו באַשיצן ניו-יאָרק, נאָך אַלעמען. מענטשן האָבן אויפֿגעהויבן זייער בליק צום הימל, דאָס אַלץ באַטראַכט און נישט געקענט גלייבן זייערע אייגענע אויגן.
מיר זײַנען נישט געווען פֿאַרדאגהט, אָבער מיר האָבן אָנגעהויבן אויסרעכענען ווי אַזוי ס'וועט מעגלעך זײַן אַוועקצופֿליִען קיין קאַליפֿאָרניע, פֿרײַטיק דעם 14טן סעפּטעמבער, ווי פּלאַנירט. מיר האָבן געהאַט געפּלאַנט פֿאָרן באַזוכן פֿרידל און מײַקל באַומאַן, אונדזערע חבֿרים פֿון קאַליפֿאָרניע, און דאָ — גלײַך נאָך דעם אָנגריף — האָט מען פֿאַרשלאָסן אַלע אַמעריקאַנער פֿליפּלעצער און יענעם פֿרײַטיק זענען זיי נאָך אַלץ געווען פֿאַרמאַכט. אַלע אונדזערע פּלענער האָבן זיך אָנגעהויבן ענדערן פֿון יענעם מאָמענט אָן.
מאָרגן איז ראָש-השנה און מיר האָבן געפֿילט, אַז דאָ, אין ניו-יאָרק, ענדיקט זיך אונדזער מיסיע. מאָרגן גייען מיר צו די שטריגלערינס, צו דעם שרײַבערס אַלמנה און זײַן טאָכטער, און ימים-נוראָים וועלן מיר זײַן בײַ בנימין מלמד און זײַן פֿרוי אַנאַ (אַנעטאַ פֿאַר די היימישע), מיט זייער זון איתן און טאָכטער יעל מיט וועמען מיר האָבן זיך געטראָפֿן אין ירושלים מיט אַ יאָר צוריק. דאָ אין ניו-יאָרק האָבן מיר זיך שוין געטראָפֿן אַ פּאָר טעג פֿאַרן אומגליק. בנימין און זײַן משפּחה זײַנען אונדזערע קרובֿים, ער און איך זײַנען מיר שוועסטער-קינדער שלישי בשלישי. אַ טאָג פֿאַר אונדזער צוריקפֿאָרן קיין ירושלים האָבן מיר געפּלאַנט זיך צו טרעפֿן מיט אַלאַן (אַבֿרהם) מענדעלסאָן, מײַן גוטער חבֿר זינט די לעצטע 40 יאָר, פֿון דער צײַט, ווען מיר האָבן געוווינט אין איין צימער אין סטודענטן-היים פֿון העברעיִשן אוניווערסיטעט אין גבֿעת-רם. אַבֿרהם מענדעלסאָן איז פּראָפֿעסאָר פֿון פילאָסאָפֿיע אין מעק-מאַסטער-אוניווערסיטעט פֿון האַמילטאָן (אָנטאַריאָ), אין קאַנאַדע, וועט ער טאַקע קומען קיין ניו-יאָרק ווי געפּלאַנט, אַפֿילו ווען אַ טאָג שפּעטער וועלן מיר שוין אַוועקפֿאָרן צוריק, פֿריִער ווי פֿאָרויסגעזען.
וועגן "סעפּטעמבער אילעווען" וויל איך נישט דערציילן קיין געשעענישן וועלכע וועלן זיכער באַשריבן ווערן אין די צײַטונגען אַ סך בעסער און מיט מער פּרטים. אָבער פֿון מײַן קוקווינקל איז דאָ וואָס צו דערציילן וועגן דעם וואָס איז אפֿשר נישט גענוג בולט באַמערקט געוואָרן דאָ אין אַמעריקע, אָפּשאַצונגען און איין מעשׂה וואָס איך האָב געהערט צוויי פֿאַר טאָג אין ראַדיאָ, מיט צוויי טעג צוריק.
בעת די עראָפּלאַנען זײַנען געפֿלויגן מיט זייערע פּאַסאַזשירן צום טויט, איז געשען עפּעס אין פֿערטן עראָפּלאַן, וואָס איז ראוי צו דערציילן. אין דעם פֿערטן עראָפּלאַן וואָס האָט, ווי עס ווײַזט אויס, געדאַרפֿט קראַכן אינעם "ווײַסן הויז" אַרײַן, האָבן די פּאַסאַזשירן באַקומען אַ געלעגנהייט אָנצוקלינגען צו זייערע נאָענטע און זיך געזעגענען מיט זיי, לויט ווי די טעראָריסטן האָבן זיי באַפֿוילן. איך בין זיכער, אַז אָט די טעלעפֿאָנישע לעצטע געשפּרעכן וועלן נאָך אויפֿטויכן אין דער פֿאָרעם פֿון מעשׂיות און לעגענדעס און די שמועסן מיט אַלע זייערע פּרטים וועלן צונויפֿגעזאַמלט און עווענטועל אָפּגעדרוקט ווערן. איך בין זיכער, אַז מע וועט דרייען פֿילמען און ביכער וועלן געדרוקט ווערן, אין וועלכע מע וועט פּרוּוון מיט אַ גרעסערן אָדער קלענערן טאַלאַנט צו דאָקומענטירן אַלץ וואָס ס'איז געשען. אָבער די מעשׂה וואָס איך האָב געהערט אין ראַדיאָ איז נישט קיין מעשׂה נאָר אַ הוילער אמת; אַן עדותשאַפֿט בנוגע איין משפּחה, וואָס האָט זיך געזעגנט דורכן טעלעפֿאָן מיט איינעם פֿון אירע מיטגלידער, וואָס איז געווען אויפֿן פֿערטן עראָפּלאַן. דאָס איז די דערציילונג פֿון דזשערעמי גליק, אָדער בעסער געזאָגט ירמיהו גליק, און דאָס וועל איך דערציילן ווי איך אַליין האָב עס געהערט.
אָבער פֿריִער וויל איך מקדים זײַן און ברענגען אַ זאָג וואָס רעזומירט דעם מהות פֿון שרעקלעכן קאָנפֿליקט, אין וועלכן די אַמעריקאַנער און די גאַנצע וועלט (אונדז ייִדן, וואָס וווינען אין ישׂראל, אַרײַנגערעכנט) איז פֿאַרקניפּט און פֿאַרבונדן מיט דעם אַראַבישן טעראָר; דער עיקר, דער טעראָר פֿון ראַדיקאַלן איסלאַם, וועלכער טענהט אַז נאָר די ליידן פֿון די מוסולמענער אויף דער וועלט, צוזאַמען מיט זייער געפֿיל ווי אַ גערודפֿטע קולטור — בלויז דאָס איז גענוג צו באַרעכטיקן די טעראָר-מעשׂים וואָס ווערן געטאָן אין נאָמען פֿון זייער גאָט און זייער רעליגיע. מע זאָגט, אַז די פּראָבלעמאַטישע באַציִונג צו דער אַראַבישער און מוסולמענישער וועלט, נאָך דעם וואָס עס איז געשען, ווערט פֿאָרמולירט אין דער קומענדיקער לאָגישער פּראָפּאָזיציע: "עס איז אמת, אַז נישט אַלע מוסולמענער זײַנען טעראָריסטן, פֿאַרכאַפּער פֿון עראָפּלאַנען און רוצחים — אָבער עס איז אויך אמת, אַז אַלע טעראָריסטן, די פֿאַרכאַפּער און מערדער אויף די פֿיר עראָפּלאַנען זײַנען געווען מוסולמענישע אַראַבער."
אַרום 5 מינוט פֿאַר 10 אין דער פֿרי, דעם 11טן סעפּטעמבער 2001, האָט געקראַכט דער פֿערטער עראָפּלאַן אין דער אומגעגנט פֿון פּענסילוועניאַ, און נישט דערגאַנגען צו זײַן ציל. מע מיינט, אַז אויך אָט דער עראָפּלאַן, וועלכער איז ענדגילטיק נישט אַרויפֿגעפֿאַלן אויף אַ בנין אָדער אַן אַנדער סימבאָל פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן, איז געווען געקירעוועט מיטן ציל וואָס די טעראָריסטן האָבן באַשטימט — אַרײַנצוקראַכן אים אינעם "ווײַסן הויז".
דער דאָזיקער פֿערטער עראָפּלאַן וואָס האָט געקראַכט אויף אַן אומבאַוווינטן שטח, אין אַ לאַנדווירטשאַפֿטלעכן געביט, האָט פֿאָרגעשטעלט מיט זיך און שטעלט מיט זיך פֿאָר ביז הײַנט אַ רעטעניש. אַלע פֿרעגן פֿאַר וואָס ער האָט געקראַכט אין מיטן אַ פֿעלד און נישט אַטאַקירט דעם געפּלאַנטן ציל זײַנעם. מע האָט אָנגעהויבן צונויפֿזאַמלען די רעקאָרדירונגען פֿון די שמועסן פֿון די פּאַסאַזשירן אויפֿן פֿערטן עראָפּלאַן מיט זייערע קרובֿים און מען האָט אָנגעהויבן פֿאַרקניפּן און פֿאַרבינדן איין פּרט מיטן צווייטן, איין געשפּרעך מיטן אַנדערן, כּדי צו פּרוּוון פֿאַרשטיין וואָס עס איז געשען. איך וועל דאָ ברענגען דאָס וואָס איז געשען מיט דזשערעמי גליק, אַ יונגער טאַטע, 31 יאָר אַלט, און זײַן פֿרוי ליזאַ אויך 31 יאָר אַלט, וועלכע האָט זיך דורכגערעדט מיט אים אין טעלעפֿאָן בעת דעם פֿלי פֿונעם עראָפּלאַן. זי האָט זיך געפֿונען אין דער צײַט בײַ אירע עלטערן אין שטוב, צוזאַמען מיט זייער ערשט געבוירן עופֿעלע. ער איז געפֿלויגן מיט דעם פֿלי נומער 93 פֿון "יונײַטעד ערלײַנס". צוויי פֿאַר טאָג האָב איך מיט צוויי טעג צוריק זיך צוגעהערט צום ראַדיאָ ווי אַ רעפּאָרטערין אינטערוויויִרט ליזאַן, וועלכע דערציילט וועגן דעם לעצטן געשפּרעך אירן מיט איר מאַן דזשערעמי גליק, אַ שמועס וואָס האָט אָנגעהאַלטן אַרום 20 מינוט, לויט ווי ליזאַ דערציילט. איך וועל פּרוּוון איבערחזרן און איבערגעבן די פּרטים פֿון דעם ראַדיאָ-שמועס אַקוראַט ווי איך האָב אים געהערט.
ליזאַ זאָגט: איך בין געווען בײַ מײַנע עלטערן אין שטוב בעת מיר האָבן געהערט וועגן אָנגריף אויפֿן פּענטאַגאָן, אויף די צווילינג-טורעמס אין ניו-יאָרק. מיר האָבן געוווּסט, אַז דזשערעמי געפֿינט זיך אויפֿן פֿלי נומער 93 וואָס פֿאָרט בכלל קיין סאַן-פֿראַנציסקאָ. אין דער זעלבער צײַט, ווי מיר הערן זיך צו צו אַלץ וואָס עס געשעט צווישן 8:45 און 9:30 אין דער פֿרי, האָבן מיר זיך געטרייסט קלערנדיק, אַז דזשערעמי געפֿינט זיך אויף אַ זיכערן עראָפּלאַן, וואָס פֿליט קיין סאַן-פֿראַנציסקאָ; ער איז שוין זיכער אָפּגעפֿלויגן און זיך דערווײַטערט פֿון דער סכּנה. דווקא דעמאָלט, אַ פֿערטל צו צען, אַ קלונג פֿונעם טעלעפֿאָן. דזשערעמי געפֿינט זיך פֿון דער אַנדערער זײַט ליניע און שמועסט מיט מיר פֿון זײַן עראָפּלאַן. מיר האָבן אָנגעהויבן רעדן צווישן זיך, און ער האָט מיך געפֿרעגט — זאָגט ליזאַ — צי איז עס אמת אַז צוויי עראָפּלאַנען האָבן זיך צונויפֿגעשטויסן מיט די צווילינג-טורעמס? און ליזאַ דערקלערט דער רעפּאָרטערין, אַז זי האָט אויף אַ רגע זיך געקווענקלט וואָס צו ענטפֿערן. זי האָט געטראַכט בײַ זיך, אַז אויב זי וועט זאָגן דעם אמת, וועט איר מאַן דאָס אפֿשר אָננעמען מיט אַ שווערן געמיט, און וועט אָנהייבן אַרויסדרינגען דערפֿון מסקנות וועגן אַלץ וואָס עס געשעט. פֿון דער צווייטער זײַט, האָט זי נישט געוואָלט אים זאָגן אַ ליגן, און זי האָט געענטפֿערט אַז — יאָ, עס איז אַן אמת.
ווי עס זעט אויס האָט דזשערעמי אָנגעהויבן פּאַמעלעך צו פֿאַרשטיין אַז מיט אים און זײַן עראָפּלאַן געשעט עפּעס ענלעכס. ער האָט דערציילט ליזאַן, אַז די טעראָריסטן האָבן אים און די אַנדערע פּאַסאַזשירן דערלויבט רעדן דורכן טעלעפֿאָן און אַז אין זײַן עראָפּלאַן געפֿינט זיך איינער פֿון די טעראָריסטן מיט עפּעס אַ רויטער פּושקע (פֿון אַן אַנדער קוואַל האָב איך געהערט אין ראַדיאָ, אַז דאָס איז געווען אַ טעראָריסט וואָס איז געשטאַנען מיט אַן אויפֿרײַס-גאַרטל און באַוואַכט די פּאַסאַזשירן, בעת צוויי אַנדערע טעראָריסטן האָבן באַזײַטיקט דעם פּילאָט און פֿאַרנומען זײַן אָרט). דזשערעמי גליק האָט גענומען צונויפֿבינדן צו ביסלעך איין פּרט מיטן אַנדערן, אָבער ער האָט גערעדט רויִק, ווי אַרום אים וואָלט גאָרנישט געשען, און ליזאַ, זײַן ווײַב, דערציילט דער רעפּאָרטערין אַז אויך זי האָט רויִק גערעדט, אָן אַרײַנפֿאַלן אין קיין שום היסטעריע, ווײַל זי האָט נישט געוואָלט פֿאַרערגערן איר מאַנס געמיט, און ער פֿון זײַן זײַט האָט זיך צוריקגעהאַלטן כּדי איר נישט אַרײַנצופֿירן אין אַ פּאַניק-שטימונג... און אַזוי זײַנען זיי ביידע געזעסן, ער אין עראָפּלאַן און זי אין אַ שטוב, און גערעדט צווישן זיך...
און ווײַטער זאָגט ליזאַ צו דער רעפּאָרטערין, אַז אין דעם מאָמענט ווען דער שמועס צווישן איר און איר מאַן האָט זיך אָנגעהויבן, איז איר מאַמע אַוועקגעלאָפֿן צו אַן אַנדער טעלעפֿאָן און אָפּגערופֿן דעם נומער 911, דאָס איז דער טעלעפֿאָן-נומער צו קלינגען אין אַ נויטפֿאַל; זי רעדט מיטן זיכערקייטס-דינסט און דעם געהיימדינסט — זי דערציילט זיי וואָס עס קומט פֿאָר. זיי האָבן תּיכּף-ומיד זיך צוגעלאָנטשעט, כּדי אונטערצוהערן דעם געשפּרעך צווישן דזשערעמי און ליזאַן — זיי זײַנען נישט געווען מסוגל צו רעדן מיט זיי, אָבער זיי זײַנען געווען אימשטאַנד צו הערן וואָס זיי רעדן צווישן זיך.
דזשערעמי באַשרײַבט דעם מצבֿ אויף זײַן עראָפּלאַן און זאָגט, אַז דער איינציקער וואָפֿן וואָס ער פֿאַרמאָגט איז אַ טעמפּער מעסער צו שמירן פּוטער אויפֿן ברויט פֿונעם פֿרישטיק. ער האָט איר אויך דערציילט, אַז אַ פּאָר פּאַסאַזשירן אין עראָפּלאַן האַלטן בײַם אָפּשטימען, צי מע זאָל זיך אַרויפֿוואַרפֿן אויף די פֿאַרכאַפּער, צי נישט. ווי עס זעט אויס, האָבן דזשערעמי און די אַנדערע פּאַסאַזשירן פֿאַרשטאַנען, אַז דרײַ עראָפּלאַנען האָבן שוין געטראָפֿן אין זייער ציל, און אַז ער און די אַנדערע פּאַסאַזשירן געפֿינען זיך אין אַ פֿערטן עראָפּלאַן וואָס דאַרף אויך דינען ווי אַ טויט-וואָפֿן, און זיי האָבן באַשלאָסן אָפּצוגעבן זייער לעבן פֿאַר אַ טײַערן פּרײַז. דאַן זאָגט דזשערעמי צו ליזאַן, זײַן ווײַב, ווי ער וואָלט זיך געזעגנט מיט איר: "זיי האַלטן בײַם אָפּשטימען, וואַרט אַ רגע, איך קום באַלד צוריק..." ליזאַ זײַן ווײַב האָט עס נישט געקענט אויסהאַלטן און האָט איבערגעגעבן דאָס טרײַבל איר טאַטן.
דאָ ווערן די געשעענישן ווײַטער דערציילט פֿון איר טאַטן, וועלכער באַטאָנט, אַז מיט אַ מאָל איז געוואָרן שטיל אויף דער ליניע אין פֿאַרלויף פֿון אַ דרײַ מינוט, און דעמאָלט האָט ער דערהערט דאָרט אינעווייניק געשרײַען און געוואַלדן, אַ ליאַרעם און ווידער אַ שטילקייט, און נאָך איין מינוט — ווי אַ וווּלקאַן וואָלט אויפֿגעריסן... ער האָט נאָך אַ מאָל דערהערט געשרײַען און געוואַלדן, ווי אַ מין אַטאַקירנדיקע כוואַליע וואָס צעשטערט אַלץ וואָס זי טרעפֿט אויף איר וועג, און אַ לענגערע שטילקייט האָט זיך באַזעצט אויף דער ליניע און מער האָט ער גאָרנישט געהערט...


text:
לוצק
לוצק (אוקראיניש: Лyцbk; רוסיש: Лyцk) איז א שטאט ביים סטיר טייך אין צפון-מערב אוקראינע, אין דעם צענטער פון וואלין פראווינץ, מערב פון דער הויפטשטאט קיעוו. איר באפעלקערונג איז 206,000 (2007). פונעם 14טן יארהונדערט האט די שטאט געהאט א יידישע קהילה וואס איז געווען א מיטגליד אינעם וועד ארבע ארצות.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לוצק, איינע פון די ערשטע שטעט אין היינטיקער אוקראינע, איז געגרינדעט געווארן אין 1085. ער איז געווען די הויפטשטאט פון דעם פרינצטום פון גאליציע-וואהלין, ביז מ'האט אויפגעשטעלט די שטאט לודמיר. לעבן דער שטאט האט מען געבויט א פעסטונג צו שיצן קעגן אינוואזיעס. אין 1240 האבן די טאטערן איינגענומען די שטאט, אבער די פרינצן האבן געהאלטן די פעסטונג. אין 1321 איז דערמארדעט געווארן דער לעצטער פרינץ אין קאמף קעגן די ליטווינער. דער מלך פון פוילן, קאזימיר דער דריטער, האט איינגענומען די שטאט אין 1349, אבער קורץ נאכהער האט ליטע זי צוריקגענומען אונטער זייער הערשאפט.
אין 1432 איז לוצק געקומען אונטער דער הערשאפֿט פונעם פוילישן קרוין און האט באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביזן סוף פונעם 18טן יארהונדערט איז לוצק געווען אין פוילן; ביזן סוף פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין רוסלאנד; צווישן די צוויי וועלט מלחמות אין פוילן. אין 1939 האט דער סאוועטן פארבאנד איינגענומען לוצק;אין 1941 איז זי געקומען אונטער דער אקופאציע פון נאצי דייטשלאנד; נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז זי ווידער אמאלל געווארן א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד. זײַט 1991 איז לוצק אין אוקראינע.
יידן אין לוצק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן האבן געוואוינט אין לוצק אינעם 10טן יארהונדערט, און א געמיינדער פון קראים זענען געקומען דארטן אינעם 13טן יארהונדערט.
לוצק איז געווארן א פאליטישער און עקאנאמישער צענטער. נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטא אין 1569 האבן די יידן אנגעהויבן צו האנדלען אויף א גרעסרן אופן; א טייל האבן געדונגען די ארענדע אויף שטייערן, ברייערייען און פאטאש פראדוקציע; אנדערע האבן געהאנדלט מיט וואלד און לאנדווירטשאפט פראדוקטן.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געווען א שטאט לוצק
- די עלעקטראנישע יידישע ענציקלאפעדיע (אויף רוסיש)
- יידישע לוצק (אויף ענגליש)
- ספר לוצק - ניו יארק פובליקע ביבליאטעק