text:
אנטי שאפליפטינג
אנטי שאפליפטינג איז א רייע מעטאדן וועלכע ווערט גענוצט דורך ריטעיל געשעפטן צו פארמיידן שאפליפיטינג. רוב געשעפטן האבן אקטיווע אנטי שאפליפיטינג פראגראמען וועלכע פארטרייבן גנבים און ערלויבט זיי צו האלטן די פרייזן נידעריג.
ווידעא קאמעראס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע טעכנאלאגיע וואס איז גענוצט געווארן צו באקעמפן שאפליפטינג איז געווען ווידעא קאמעראס וועלכע רעקארדירן די אקטיוויטעטן פון די רייען און דער געשעפט אייגנטומער קען דאס שפעטער איבערקוקן אויב ער פארדעכטיגט איינעם אין שאפליפטינג. די ווידעא קאמעראס ווערן גענוצט אין קאמבינאציע מיט שפיגלעך וועלכע איז געווען די ערשטע געדאנק צו פארגרינגערן די ארבעט. כמעט אלע געשעפטן נוצן ווידעא קאמעראס אלס איינע פון די הויפט סיסטעמען קעגן שאפליפטינג און גרויסע געשעפטן שטעלן מענטשן צו באטראכטן די ווידעא סקרינס לעבעדיג די גאנצע צייט.
ווידעא קאמעראס איז נאך היינט די בעסטע מיטל קעגן שאפליפטינג וויייל דער געשעפט אייגנטומער אדער די וואס באטראכטן די ווידעאס קענען זיך לערנען וואספארא טאקטיקן די גנבים נוצן צו באגיין די גניבות און אזוי אויך אין וועלכע פלעצער אין געשעפט זיי פאסירן און פון דעם ווייסט מען וואו מען דארף שטעלן מער זיכערהייט און מען לערנט זיך צו באקעמפן די נייע טאקיטקן.
די גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפטן פארמאגן א ספעציעלע צענטער וואו מענטשן זיצן א גאנצן טאג און אנאליזירן ווידעא סקרינס וועלכע קומען פון אלע זייערע געשעפטן דורך אינטערנעט ליניעס. אזוי שפארן זיי זיך געלט וויבאלד זיי דארפן נישט האבן באזונדערע מענטשן אין יעדע געשעפט. די ארבייטער זענען טרענירט צו דערשפורן גניבות און האבן אסאך ערפארונג צו אנטדעקן א פארדעכטיגטן. ווען זיי זעען עפעס פארדעכטיגט וועלן זיי באלד קלינגן צו דעם געשעפט און אנזאגן דעם מענעדזשער גענוי וועמען מען ברויך נאכזוכן.
ארגינעל האט מען געלייגט די ווידעא קאמעראס זייער אפען אז מענטשן זאלן דאס זען און וויסן אז מען קוקט זיי נאך און אזוי אפשרעקן די גנבים. טייל קליינע געשעפטן האבן ווידעא קאמעראס וועלכע ארבעטן אפילו נישט אבער איז פונקט גענוג צו דערשרעקן גנבים ווייל קיינער גייט נישט אריילייגן עפעס אין טאש פארענט פון א ווידעא קאמערא זינט ער ווייסט נישט צי עס ארבעט אדער נישט.
גנבים זענען אבער קלוג און געלערנט און ווייסן וויאזוי אויסצומיידן ווידעא קאמעראס. דערפאר זענען פאראן געשעפטן וועלכע האבן אויך באהאלטענע ווידעא קאמעראס וועלכע קומען אין אלע סארט פארעמען און קענען נישט געזען ווערן. היינטיגע צייטן זענען פאראן פיצעלע קאמעראס וועלכע קען געשטעלט ווערן וואו אימער און שיקן די דאטא ווייערלעס צום הויפט סיסטעם.
באהאפטענע פראדוקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באהאלטן טייערע פראדוקטן אין ספעציעלע שאפעס איז שטענדיג געווען א מיטל קעגן גניבות אבער קאסטומערס האבן דאס נישט געגליכן ווייל יעדעס מאל מען ברויך עפעס פון דארט דארף מען קופן אן איינגעשטעלטער. נאך היינט זענען פאראן געשעפטן וואס שפארן איין טייערע פראדוקטן אין די שאפעס אבער דאס איז נישט די מאדערנע וועג פון טאן ביזנעס. אין אמעריקע ברויך מען ווייזן דעם קאסטומער פרייהייט און צוטריט צו אלעם. מענטשן ווילן אלעס באטראכטן און אנכאפן אדער אויספרובירן און אריינשפארן אין א שאנק איז זייער א שלעכטע געדאנק.
א סיסטעם צו לעזן דעם פראבלעם איז ערשינען אין די 80'גער יארן וועלכע איז אן אלארם סיסטעם צו וועלכע אלע פראדוקטן אויף פארשטעלונג זענען באהאפטן מיט א ווייער און אויב די ווייער ווערט איבערגעריסן וועט דער אלארם אנהייבן קלינגן. טייל געשעפטן וועלכע פארקויפן טייערע פראדוקטן באהאלטן גענצליך זייער סטאק און שטעלן נאר ארויס סעמפלס פון אלע פראדוקטן און ווען איינער וויל באשטעלן עפעס דארף מען דאס צאלן פאראויס און דערנאך ברענגט מען ארויס דעם פראדוקט. די גרויסע געשעפטן וועלכע נוצן אזא סיסטעם פארמאגן ספעציעלע עלעוועיטארס וועלכע טראגן די סחורה צו אלע שטאקן און נוצן קאמפיוטערס צו האלטן חשבון און קאמיוניקירן צווישן די סעילס לייט און די וועירהויז ארבייטער.
טעג און אלארם סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעג און אלארם סיסטעם איז ארגינעל ערשינען אין די 70'גער יארן און איז באשטאנען פון א ספעציעלע טעג וועלכע מען האט ארויפגעשעלט אויף פראדוקטן און האט געקלינגן אויב מען האט דאס אריבערגעפירט די ספעציעלע אייזערנעס וועלכע זענען אינסטאלירט נעבן אלע טירן. די טעגס זענען איבערגענוצט געווארן און יעדעס מאל איינער האט עפעס געקויפט האט מען געמוזט אראפנעמען די טעג (וועלכע האט נאר געקענט געטאן ווערן מיט א ספעציעלע געצייג) און די געשעפטן האבן זיי איבערגענוצט נאכאמאל און נאכאמאל.
דער פראבלעם מיט די טעג סיסטעם איז געווען אז דאס איז נאר גוט געווען פאר קליידער און שיך געשעפטן וועלכע האבן דאס געקענט ארויפשטעכן אויף דעם פראדוקט. א גראסערי געשעפט האט גארנישט געהאט דערפון און אויך נישט די עלעקטראניק געשעפטן וועלכע באקומען דאס מערסטע גניבות.
אין די מיטעלע 90'גער יארן איז ארויסגעקומען די סטיקער טעגס וועלכע קענען ארויפגעקלעפט ווערן אויף סיי וועלכע פראדוקט און האט די מעלה אז מען ברויך דאס נישט אראפנעמען ווייל דאס קען דע-אקטיוויזירט ווערן דורך צושטעלן צו א ספעציעלע באורד וועלכע ליגט ביי די קעשיר. די סטיקער טעגס פאדערט זיך צו באהאלטן וויבאלד עס קען גרינג אראפגענומען ווערן מיט די הענט אין קאנטראסט צו די ארגינעלע טעגס וועלכע מען קען נישט אראפנעמען אליינס נאר מיט א ספציעלע געצייג.
געשעפטן זענען געווען פארנומען אויסטרעפן באהאלטענע פלעצער וואו מען קען ארויפקלעבן די סטיקערס גנבים זאלן דאס נישט באמערקן. אבער מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א קאץ און מויז שפיל ווען שאפליפטערס האבן זיך גענומען צו די ארבעט פון אראפנעמען די סטיקערס און באזייטיגן די פראדוקטן פון געשעפט טיילמאל לאזנדיג די סטיקער טעגס אויף די פאליצעס.
די גרויסע געשעפטן האבן זיך אן עצה געגעבן מיט דעם פראבלעם אין די לעצטע יארן ווען זיי האבן אנגעהויבן שיקן די סטיקערס צו די מענופעקטשערינג אדער פעקעדזשינג פירמע וועלכע האבן דאס ארויפגעקלעפט אויף באהאלטענע פלעצער אינעווייניג אינעם פעקעדזשינג. דאס צעמישט א שאפליפטער און וועט געווענליך איבערלאזן דעם פראדוקט אויס מורא אז עס פארמאגט א טעג. געוויסע געשעפטן לייגן אפילו צוויי טעגס אויסצושפילן גנבים וועלכע וועלן ארויסשפאצירן פון געשעפט נאכדעם וואס זיי וועלן אראפנעמען די אפענע טעג נישט וויסנדיג אז עס איז פאראן א צווייטע טעג באהאלטן.
אבער אויך מיט דעם געבן זיך גנבים אן עצה ווען זיי באזייטיגן דעם פראדוקט זעלבסט און לאזן איבער די פעקעדזשינג אויפ'ן פלאץ. דאס האט געצווינגן די געשעפטן צו לייגן טעגס אויך אויף די פראדוקטן אבער נישט אויף אלעס קען מען לייגן און אויך מיט דעם קענען זיך גנבים אן עצה געבן.
אן אנדערע סארט טעג איז פאראן וועלכע פארמאגט טינט אין זיך און וועט אויפפלאצן אויב מען פרובירט עס אראפנעמען פון דעם פראדוקט אדער פעקעדזשינג. די טינט איז זייער שטארק און קומט נישט אראפ פון די הענט און קען אפילו שעדיגן די הענט. די סארט טעגס איז אויך א מיטל צו באשטראפן די גנבים אויב עס געלונגט זיי יא צו באזייטיגן א פראדוקט מיט די טעג. אויב זיי וועלן פרובירן אראפנעמען די טעג וועט עס שעדיגן דעם פראדוקט וואס זיי האבן געקויפט און נעקסטע מאל וועלן זיי צוויי מאל טראכטן אויב עס איז ווערט דעם שפיל.
די טעגס קומען אין פארשידענע פארמאטן און נייע סארטן קומען ארויס יעדע שטיק צייט צו צעמישן גנבים אדער צו מאכן גרינגער און ביליגער די ארבעט פון קלעבן די טעג סטיקערס. דער געדאנק איז צו קענען גוט באהאלטן די טעג און אזוי ארום אויסשפילן די גנבים און זיי באשטראפן פאר'ן גנבנ'ן. א פירמע וועלכע ספעציאליזירט זיך אין טעגס האט געזאגט אז זי האלט אינמיטן אנטוויקלן א פעדער וועלכע וועט אנטהאלטן א געוויסע באשטאנטייל אין די טינט וועלכע וועט קענען אקטיוויזירט ווערן און ארבעטן מיט א טעג סיסטעם. אויב דאס וועט אמאל ארויסקומען וועט עס זיכער רעדוצירן שאפליפטינג און העלפן ארעסטירן גנבים ווייל מיט א פעדער וועלן די געשעפטן קענען מאכן איין צייכן סיי וואו און עס וועט אויטאמאטיש אקטיוויזירט ווערן.
אבער מיינט נישט אז דאס וועט זיין די ענדע. גנבים ווערן קלוגער און וואקסן מיט מיט די טעכנאלאגיעס. זיי וועלן זיך אן עצה געבן אויך מיט אביסל טינט און וועלן עווענטועל אויפקומען מיט א דעווייס וועלכע וועט דע-אקטיוויזירן יעדע סארט טעג און זיי וועלן קענען ארויסשפאצירן רואיגערהייט. די זיכערהייט פירמעס וועלן אויפקומען מיט נייע טעכנאלאגיעס און אזוי וועט דער קאץ און מויז שפיל ווייטער אנגיין.


c: text/html

text:
טשעלא
דער טשעלא איז א סטרונע אינסטרומענט וואס מען שפילט מיט א סמיטשיק; ער האט פיר סטרונעס אין פערפעקטע פינפטן. דער טשעלא געהערט צו די פידל פאמיליע פון מוזיקאלישע אינסטרומענטן, וואס איז אויך כולל די פידל, וויאלע און קאנטראבאס. דער טשעלא קען זיין א סאלא אדער מען קען אים שפילן צוזאמען מיט דער גאנצער ארקעסטער. דאס ווארט טשעלא שטאמט פון איטאליעניש violoncello. איינער וואס שפילט א טשעלא הייסט א טשעליסט.
א סך קאמפאזיטארן האבן געשריבן סאנאטעס פארן טשעלא, צווישן זיי בעטהאווען, מענדלסאן, שאפען,בראהמס, גריג, ראכמאנינאוו, דעבוסי און שאסטאקאוויטש.
בארימטע טשעליסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
20סטן אקטאבער
דעם 20סטן אקטאבער איז דער 293סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (294סטער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 72 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1687 - ערדציטערניש אין לימא געגנט מיט א שטארקייט פון 8.5
- 1803 - דער אמעריקאנער סענאט באשטעטיקט קויפן לואיזיאנא.
- 1818 - אונטערגעשריבן דער 1818 אפמאך צווישן די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע.
- 1930 - דאס פאראייניגטע קעניגרייך פארעפנטלעכט דאס צווייטע ווייסבוך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1892 - דזשאמא קעניאטא, פרעמיער מיניסטער און ערשטער פרעזידענט פון קעניע (געש' 1978)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1964 - הערבערט קלארק הואווער, דער 31סטער פרעזידענעט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געב' 1874)
- 1984 - פאל דיראק, בריטישער טעארעטיש-פיזיקער, פון די וואס האבן אוועקגעשטעלט די יסודות פון קוואנטן-מעכאניק, און געווינער פונעם נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געב' 1902)
- 2011 - מואמאר קאדאפי, דיקטאטאר פון ליביע (געב' 1942)


text:
אנציקלופדיה תלמודית
ענציקלאפעדיע תלמודית ווערט ארויסגעגבן דורך א מכון געגרינדעט דורך הרב ר' מאיר בר אילן, זון פון נצי"ב און געווען אנגעפירט דורך הרב שלמה יוסף זעווין עס אנטהאלט שוין 32 בענדער.
דארטן ווערן אויסגעשמועסט אלע שיטות פון ראשונים אחרונים פוסקים און מפרשים אויף ש"ס, הלכה מנהג און קבלה און מקרא איבער יעדן נושא וואס נאר פארהאן אין אידישקייט.
עס גייט לויט די אותיות
מען האלט ביי אנפאנג אות כ'.
איינער פון די פרינציפאלע רעדאקטארן צווישן די יארן תשמ"א ביז תשס"ו איז געוון דער גאון רבי עזריאל לעווי שליט"א, א תלמיד פון דעם גאון רבי חיים יעקב ראטנבערג, דער פאריזער רב, און פון דעם גאון רבי לייב גורוויץ, דער גייטסהעדער ראש ישיבה, און פון דעם באוואוסטן גאון רבי נחום פרצוביץ זצ"ל.


text:
אייראפע
אײראָפּע איז איינע פון די זיבן קאָנטינענטן. צו דער צפון זײַט איז דער ארקטישער אקעאן, צו מערב דער אטלאנטישער אקעאן און צו דרום דער מיטלענדישער ים.
אייראפע וועלכע געפינט זיך אין דער מזרח העלפט פונעם גלאבוס ווערט אין אלגעמיין איינגעטיילט אין פינף אפטיילונגען: מזרח, מערב, דרום, צפון און צענטראל.
אייראפע איז דער וועלטס צווייטע קלענסטע קאנטינענט לויטן שטח, און באדעקט בערך 10,180,000 קוואדראט ק"מ ד"ה 2% פון דער ערד'ס אייבערפלאך און בערך 6.8% פונעם שטח פון דער יבשה. אייראפע האט אומגעפער 50 לענדער. דאס גרעסטע, סיי אין שטח סיי אין באפעלקערונג, איז רוסלאנד, וואס באדעקט 40% פונעם קאנטינענט (אחוץ וואס עס האט טעריטאריע אויך אין אזיע), און דאס קלענסטע איז וואטיקאן שטאט. אייראפע איז דער דריטער מערסט-באפעלקערטער קאנטינענט נאך אזיע און אפריקע, מיט א באפעלקערונג פון 733 מיליאן וואס איז 11% פון דער וועלט'ס באפעלקערונג.[1]
כלל ישראל האט זיך פלאצירט במשך די פארגאנגענע דורות אין די מזרח און אין די צענטראלע אפטיילונג.
לצורך הבנת הענין וועלן מיר אראפברענגען די גאנצע אנגעלעגנהייט:
דער ערד קוגל איז איינגעטיילט אויף די פאלגנדע 'גרויסע' קאָנטינענטן:
אמעריקע (וועלכע נעמט אריין אין זיך אויך די וואס די וועלט רופט אמעריקע, נעמליך די פאראייניגטע שטאטן), אפריקע, אייראפע, אזיע, אויסטראליע.
די אויבערדערמאנטע נעמען זענען די נעמען פון די קאָנטינענטן, אבער יעדער קאָנטינענט פארמאגט אין זיך פילע לענדער, אייראפע איז א יבשה אויף דער מזרח זייט פונעם ערד קוגל, זי גרעניצט זיך מיט אזיע, זי פארמאגט פילע לענדער, פילע פון זיי זענען אומבאקאנטע נעמען פאר אידן וועלכע האבן גאנץ ווייניג געהאט פארבינדונגען מיט זיי אין די היסטאריע.
אידן זענען געקומען צו דער אייראפעישער יבשה נאך אין די צייטן פונעם צווייטן ביהמ"ק, אין לויף פון די דורות האבן אידן געוואנדערט פון איין לאנד צום צווייטן אין אייראפע.
די ביימער וואס וואקסן אסאך אין אייראפע זענען דער בוק, דעמב, טענענבוים, סאסנע און די בערעזע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היסטאריע פון אייראפע
פונעם 7טן יארהונדערט, איז די ביזאנטישע אימפעריע געווארן שטארק אנגערירט פון דעם אנהייב פון איסלאם און די כאליפאטן. מוסולמענער אראבער האבן ערשט אינוואדירט רוימישע טעריטאריע אונטער אבו באקר, דער ערשטער כאליף פונעם ראשידון כאליפאט, וואס איז אריין אין סיריע און רוימישער מעסאפאטאמיע. אונטער אומאר, דער צווייטער כאליף, האבן די מוסולמענער באשטימענדיק איינגענועמן סיריע און מעסאפאטאמיע, ווי אויך רוימישע פאלעסטינע, רוימישע עגיפטן, און טיילן פון קליין אזיע און רוימישע צפון אפריקע. דאס האט ממשיך געווען אונטער די שפעטערדיקע ראשידון כאליפן און אונטערן אומאישן כאליפאט, וואס האט איינגענומען גאנץ מיטלענדישע צפון אפריקע און רוב פונעם איבערישן האלבאינזל.
אין שפעטערדיקע יארהונדערטער האבן די מוסולמענער אויך גענומען ציפערן, מאלטא, קרעט, סיציליע און טייל פון דרום איטאליע.
די מוסולמענער האבן אנגעהויבן אינוואדירן דעם איבערישן האלבאינזל דעם 30סטן אפריל 711, ווען זיי זענען אריינגעקומען אין גיבראלטאר אונטער טאריק איבן זאיאד. פון דארט זענען זיי געגאנגען ווייטער צפונדיק. במשך אכט יאר איז כמעט דער גאנצער איבערישער האלבאינזל געקומען אונטער דער הערשאפט פון דער אומאישער אימפעריע. זיי זענען ווייטער געגאנגען אריבער די פירענעען אבער זיי זענען באזיגט געווארן אינעם קאמף פון טור.
אין 750 האבן די אבאסידן אראפגעווארפן די אומאיאדן און זיי אויסגעהרגעט.
אין 962 איז געגרינדעט געווארן די הייליגע רוימישע אימפעריע אונטער דעם פראנקישן מלך קארל דער גרויסער, וואס דער פויבסט האט אים געזאלבט "קייסער"".
פון דעם 15טן יארהונדערט ביזן 17טן יארהונדערט זענען אייראפעישע אויספארשער ארומגעפארן די וועלט אויספארשן נייע לענדער.
די אינדוסטריעלע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך ביים סוף פונעם 18טן יארהונדערט האט געברענגט צו דייטיקע ענדערונגען אין אייראפע: גרעסערע פראספעריטעט און וואוקס אין באפעלקערונג, אבער האט אויך צעטרייסלט די טראדיציאנעלע עקאנאמישע און געזעלטשאפטלעכע סטרוקטור. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט די מאפע פון אייראפע שטארק געטוישט מיט עטלעכע נייע לענדער.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע איז א האלבאינזל וואס פארנעמט דעם מערבדיקן פינפטל פון אייראפע-אזיע. די ים גרענעצן פון אייראפע זענען דער ארקטישער אקעאן צו צפון, דער אטלאנטישער אקעאן צו מערב, און די מיטלענדישער, שווארצער און קאספישער ימען צו דרום. אין דרום געפינען זיך בארגקייטן: די אלפן, די פירענעען און די קארפאטן בערג. מער צו צפון געפינט זיך דער גרויס-אייראפעאישער פלוין.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע ליגט בעיקר אין די מילדע קלימאט-זאנעס. צוליב דעם גאלף-שטראם, וואס ברענגט ווארעמע וואסער צו די ברעגן פון אייראפע, איז דער קלימאט אין אייראפע מילדער ווי אין אנדער ערטער ביי די זעלבע גארטל ליניעס. דער גאלף-שטראם ווערט גערופן "אייראפעס צענטראל-הייצונג".
דערפאר זענען די יערלעכע דורכשניט טעמפעראטורן אין נאפאלי 16 °C (60.8 °F), קעגן 12 °C (53.6 °F) אין ניו יארק (אויף כמעט דער זעלבער גארטל-ליניע). אויך בערלין, דייטשלאנד, וואס איז אויף דער זעלבער גארטל-ליניע ווי קאלגארי, קאנאדע און אירקוטסק אין אזיאטישן רוסלאנד, האט א דורכשניט יאנואר טעמפעראטור 8 °C (15 °F) העכער ווי אין קאלגארי און כמעט 22 °C (40 °F) העכער ווי אין אירקוטסק.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 2005 איז די באפעלקערוענג פון אייראפע געשאצט געווארן 731 מיליאן לויט די פאראייניגטע פעלקער, א ביסל מער ווי א ניינטל פון דער גאנצער באפעלקערונג פון דער וועלט.
פאליטישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער פון אייראפע זענען כולל די 27 מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע האט די גרעסטע עקאנאמיע פון אלע קאנטינענטן. צווישן די לענדער אין אייראפע, די רייכסטע זענען די מערב לענדער; די מזרח לענדער קומען ערשט ארויס פון דעם איינבראך פון די סאוועטן פארבאנד און יוגאסלאוויע. דער אייראפעישער פארבאנד, א צווישן-רעגירונג קערפער פון 27 אייראפעישע שטאטן איז דער גרעסטער איינציקער עקאנאמישער שטח אין דער וועלט. אצינד, 15 לענדער באניצן דעם איירא ווי א שותפותדיקע וואלוטע.
פינף אייראפעישע לענדער ווערן פאררעכנט צווישן די ערשטע צען עקאנאמיעס לויטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דער וועלט. דאס שליסט איין (ראנגען לויטן CIA): דייטשלאנד (5), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (6), רוסלאנד (7), פראנקרייך (8), און איטאליע (10).[2]
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייראפעישע שפראכן געהערן כמעט אלע צו דריי גרופעס פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן: די ראמאנישע שפראכן, וואס שטאמען פון לאטיין פון דער רוימישער אימפעריע; די דייטשישע שפראכן, וואס שטאמען פון דרום סקאנדינאוויע; און די סלאווישע שפראכן.
די סלאווישע שפראכן האבן די מערסטע מוטערשפראך רעדער אין אייראפע, און ווערן גערעדט אין צענטראלע, מזרח און דרום-מזרח אייראפע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Global: UN Migrants, Population". Migration News. January 2010 Volume 17 Number 1.
- ↑ The CIA World Factbook - GDP (PPP). CIA (2008-07-15). דערגרייכט דעם 2008-07-19.


text:
שומרון
שומרון איז געווען די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
גרי אריות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך וואס אשור האט איינגענומען שומרון פון מלכות ישראל און האט באפעלקערט די פרעמדע פעלקער האבן זיי געזינדיקט און נישט געדינט גאט, און גאט האט זיי געשטראפן און זיי געשיקט לייבן. ווען די לייבן האבן גענומען צורייסן מענטשן פון די איינוווינערס, האט דער קעניג פון אשור באלד געשיקט צו די איינוווינערס כוהנים זאלן לערנען מיט זיי ווי אזוי גאט צו דינען.
פון וועגן די געשיכטע, האבן די חז"ל גענוצט די אויסדרוק פון גרי אריות צו אנצייכענען אזעלכע וואס דינען גאט פון געצווונגנקייט און נישט פון אהבה.
גלות שומרון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דאס 722סטער יאר פארן קריסטלעכער ציילונג ווען הושע בן אלה איז געווען קעניג אויף מלכות ישראל, האט שלמנאסר דער קעניג פון אשור איינגענומען די שטאט שומרון, וויבאלד הושע האט נישט געצאלט שטייער פאר אשורס קעניגרייך, און האט געוואלט מורד זיין קעגן אשור. שלמנאסר האט גולה געווען די עשרת השבטים צו אשור. (זעט ספר מלכים ב' פרק י"ז).
נאך וואס די עשרת השבטים האבן גולה געווען קיין אשור, האבן זיי זיך צעמישט מיט די גוים און האבן קיינמאל נישט צוריק געקומען קיין ארץ ישראל. לויט די אידישע טראדיציע וועלן זיי זיך אומקערן נאך וואס משיח וועט קומען.
אין מדרש (בראשית רבא פרק י"א) דערציילט (א לעגנעדע), אז די עשרת השבטים האבן גולה געווען אויף דער צווייטער זייט פון טייך סאמבאטיאן, וואס די גאנצע וואך ווארפט זי שטיינער און מען קען נישט אריבער גיין דער טייך, און נאר שבת איז דער טייך רוהיג. לויט די לעגנעדע, וועט משיח זיי אומבריינגען פון דארט ווען ער וועט אויסלייזן כלל ישראל.
די שומרונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שומרונים טענהן, אז הושע דער קעניג פון אשור האט נישט ארויסגעטריבן אלע אידן פון שומרון, נאר א טייל פון זיי, אבער פיל אידן זיינען געבליבן אין ארץ ישראל און האבן נישט גולה געוועזן. דעריבער לויט זייער מיינונג הייסן זיי אויך אידן, און פירן זיך מיט אנדערע מצוות ווי די אלגעמיינע אידן פון מלכות יהודה. אבער די אידישע ארטאדאקסן טענה'ן אז זייערע אידישע מנהגים שטאמט פון די געשיכטע מיט די לייבן, אבער זיי זיינען נישט קיין אידן.
די ארכעאלאגיער האבן געפונען א מצבה וואס איז אויף איר אויסגעטשעטשעט אז נאר 27290 פון די שומרוינער האבן גולה קיין אשור, אזעלכע טענהן אז לויט די אויסגעפין קען מען בריינגען א ראיה אז טאקע נאר א טייל אידן גולה געווען קיין אשור, און א טייל זיינען געבליבן אין ארץ ישראל.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:
- שומרון (שטאט) - די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.
- שומרוינער - היינטיקע אידן פון מלכות ישראל.
- שומרון פאס - א שטרייף אין ארץ ישראל מיטן נאמען "השומרון".
- ראיאן פארוואלטונג שאמראן - די ראיאן פארוואלטונג שומרון אין מדינת ישראל.


text:
מסכת מגילה
מסכת מגילה איז די צענטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות).
נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 'מגילה נקראת' - דער פרק רעדט בעיקר וועגן די זמנים פון ליינען מגילת אסתר. דאס צווייטע העלפט איז א זאמלונג פון משניות וואס הייבן אן מיט די ווערטער 'אין בין...'.
- 'הקורא למפרע' - דער פרק רעדט אויס הלכות אין דעם עניין פון ליינען די מגילה.
- 'הקורא עומד' - דער פרק רעדט וועגן די הלכות פון א שול און קריאת התורה.
- 'בני העיר' - דער פרק רעדט וועגן די הלכות פון א שליח ציבור.


text:
װיקיפּעדיע:אינטערוויקי לינקען
אינטערוויקי לינקען איז די לינקען צווישן איין וויקימעדיע פראיעקט און א צווייטן, ווי למשל פון וויקיביבליאטעק צו וויקיווערטערבוך אין די זעלבע נושא. פון למשל געפילטע פיש און אזוי ווייטער.
לינקען צו וויקיפראיעקטן אין פרעמדע שפראכן קען מען מאכן דורך צולייגן דעם שפראך קאד: [[:s:de:Salz]] וועט לינקען צום דייטשישן וויקיביבליאטעק, [[:wikt:fr:sel]] צום פראנצויזישן וויקיווערטערבוך, אא"וו. פאר די שפראך קאדן זעט ליסטע פון וויקיפעדיעס.
פארשטיקן דעם פרעפיקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען פארשטיקן דעם פרעפֿיקסט מיטן ;The רער קונץ
- לייגט צו | נאכן לינק, אזוי: [[s:test|]], וואס וועט זיך פארברייטערן אויטאמאטיש צו [[s:test|test]] ביים אויפהיטן.
- פאר לינקען צווישן וויקיפעדיעס אין פארשיידענע שפראכן, זעט װיקיפּעדיע:אינטערשפראך לינקען.


text:
אין און נאָך דעם שלושים-פּעריאָד זינט שפֿרה לערערס פּטירה האָבן זיך אָנגעקליבן בײַ מיר עטלעכע דערמאָנונגען פֿון מײַנע פּערזענלעכע קאָנטאַקטן וואָס איך וויל טיילן מיט די לייענערס. שפֿרה לערער איז געווען אַ שטערן אין ייִדישן טעאַטער. זי האָט געשפּילט מיט דעם גרויסן רעזשיסאָר און אַקטיאָר מאָריס שוואַרץ, דעם גרינדער און אָנפֿירער פֿון דעם באַרימטן ייִדישן קונסט-טעאַטער. איך האָב זי געזען שפּילן אין דעם עדען-טעאַטער אונטער דוד אָפּאַטאָשוס רעזשי. איך האָב געהערט ווי זי האָט דעקלאַמירט די ראָלע פֿון כאַשע די יתומה, ווען זי איז אויפֿגעטראָטן אין די אַמאַלגאַמייטעד הײַזער אין די בראָנקס. דעמאָלט האָט זי געמאַכט אַ רושם אויף מיר מיט איר עלאָקווענטער אינטערפּרעטאַציע און דיקציע. פֿאַר אונדז, אײַנוווינער, געדענק איך, איז די געלעגנהייט געווען אַ יום-טובֿ צו האָבן אַזאַ שטערן ווי שפֿרה לערער קומען און דערקוויקן אונדז אַזש אין די מרחקים פֿון דער בראָנקס. זי האָט איבערגעגעבן דעמאָלט די שיינקייט און פֿליסיקייט פֿון דעם גערעדטן ייִדישן וואָרט און דער עולם איז געווען זייער דאַנקבאַר.
איך געדענק ווען שפֿרה איז געוואָרן דער קאָאָרדינאַטאָר פֿון די ראַדיאָ-אינטערוויוען פֿון דעם ייִדישן קולטור-קאָנגרעס אין די 1950ער יאָרן. מיר פֿלעגן זיך צוהערן צו אירע וועכנטלעכע אוידיציעס מיט שפּאַנונג. זי האָט צוגעגרייט אינטערעסאַנטע און טשיקאַווע ידיעות וועגן יעדן גאַסט און איר אופֿן פֿון פּרעזענטירן די פּראָגראַמען איז געווען מיט געשמאַק און העכסט אינטערעסאַנט. אין 1954 האָט זי פֿאַרבעטן בינה ווײַנרײַך און מיך אויף איר אוידיציע. מיר האָבן דעמאָלט געהאַט אַרויסגעגעבן דעם ערשטן נומער פֿון דעם ייִוואָ-זשורנאַל "ייִדישער פֿאָלקלאָר" און זי האָט געוואָלט וויסן מער פּרטים וועגן אונדז און דעם כּהן-פֿאָלקלאָר-קלוב וואָס האָט דעם זשורנאַל אַרויסגעגעבן. מיר ביידע זײַנען געווען מיט-רעדאַקטאָרן, צוזאַמען מיט אוריאל ווײַנרײַך און וואָלף יונין. שפֿרה האָט דעמאָלט פֿאַרשטאַנען, אַז מיר זײַנען נערוועז און האָט אונדז גלײַך געמאַכט פֿילן גוט און באַקוועם. זי האָט געפֿרעגט די ריכטיקע פֿראַגעס און די האַלבע-שעה אויף דער ראַדיאָ איז דורכגעפֿלויגן גיך און אָן אַ שטער. בינה און איך האָבן דעמאָלט באַוווּנדערט איר שיינקייט און איר עפֿעקטיווקייט אין פֿירן דעם שמועס. עס איז געווען אַ געהויבענער מאָמענט פֿאַר אונדז.
אין זומער 1966 איז יאָסל מלאָטעק געוואָרן פֿאַרבעטן קיין דרום-אַמעריקע אויף לעקציעס אין ריִאָ דע זשאַנייראָ, מאָנטעווידעאָ און בוענאָס-אײַרעס. איין מאָל, ווען מיר זײַנען געגאַנגען אויף אַ שפּאַציר אין בוענאָס-אײַרעס, האָבן מיר באַגעגנט שפֿרהן מיט איר צוקונפֿטיקן מאַן מיכל מיכאַלעוויטש. זי איז דעמאָלט געווען אַ ברונעטקע, און זיי ביידע האָבן אויסגעזען אַזוי גליקלעך צוזאַמען. איך געדענק נאָך זייערע לאַכנדיקע פּנימער ווען זיי האָבן געשפּאַנט געאָרעמטע צוזאַמען. ס’איז געווען גוט צו טיילן זייער פֿרייד.
נאָך דעם פֿלעג איך זען שפֿרהן אַרויסטרעטנדיק מיט איר מאַן אין די טרופּעס פֿון בען באָנוס און מינאַ בערן אין שפּילן וואָס זיי האָבן אויפֿגעפֿירט איבערן לאַנד. יאָסל מלאָטעק פֿלעגט אָרגאַניזירן אַזעלכע יערלעכע טורן צו וועלכע די ייִדן אין די פֿאַרוואָרפֿענע ווינקלען פֿון לאַנד האָבן זיך געקלאַמערט. די לידער און טענץ וואָס זיי האָבן געשטעלט האָבן אַנטציקט דעם עולם. איך געדענק אויך די פֿאָרשטעלונג וועגן שלום-עליכם אין אַמעריקע מיט שפֿרהן, קאַרל לאַטאָוויטש און רייזל באָזשיק. שפֿרה האָט דעמאָלט געשפּילט די ראָלע פֿון ברכהן, מאָטל-פּייסיס שוועגערין. מײַן שוועסטער מלכּה גאָטליב איז געווען די אַקאָמפּאַניסטקע. איך האָב געזען די פֿאָרשטעלונג מער ווי איין מאָל. מלכּה פֿלעגט קײַכן פֿון געלעכטער הערנדיק די קאָמישע אינטערליודן צווישן שפֿרה און רייזל. מיך און דעם עולם איז די פֿאָרשטעלונג זייער געפֿעלן. אַ שאָד וואָס עס איז ניט געגאַנגען לענגער.
איך פֿלעג זען און הנאה האָבן פֿון שפֿרהס אויפֿטריטן פֿאַר דער "פֿאָלקסבינע". זי פֿלעגט זיך באַטייליקן אין די געלייענטע פּיעסעס וואָס די "פֿאָלקסבינע" האָט אײַנגעפֿירט. אויף די "פֿאָלקסבינע"-"גאַלאַס" פֿלעגט זי מיט מינאַ בערן, שוין אַ באַיאָרנטע, אָבער נאָך אַלץ "גלאַמאָרוס", מיט גלאַנץ זינגען און אויסשפּילן קאָמישע דועטן. זי האָט געשײַנט ווען אַ זינגערין פֿון אַרגענטינע, לויקע טשאַצקעס, איז אויפֿגעטראָטן אין אַ פּראָגראַם פֿון אַרגענטינער ייִדישע טאַנגאָ-לידער. שפֿרה, אַן אַרגענטינער-געבוירענע, האָט געזונגען די לידער מיט פּאַטריאָטישן ברען און דער עולם האָט געקוואָלן פֿון איר האַרציקן אַרויסטריט.
איך בין בײַגעווען ווען אויף אַ "גאַלאַ" פֿון דער "פֿאָלקסבינע" האָט דער דעמאָלטיקער גאָווערנאָר פּאַטאַקי דערלאַנגט שפֿרהן אַן אויסצייכענונג פֿאַר איר לעבנס-לאַנגן בײַטראָג צו דער ייִדישער טעאַטערקונסט. אויף דעם אָוונט האָט ער אויך אויסגעטיילט אויסצייכענונגען צו מינאַ בערן, דוד ראָגאָוו און צפּורה שפּײַזמאַן — אַלע ע"ה.
שפֿרה לערער וועט פֿאַרבלײַבן אין דער געשיכטע פֿון ייִדישן טעאַטער אין אַמעריקע ווי איינע פֿון די פֿעיִקסטע אַקטריסעס צו באַשײַנען די ייִדישע בינע; און ניט נאָר די ייִדישע — מע דאַרף ניט פֿאַרגעסן אירע געלונגענע אויפֿטריטן אין די אַמעריקאַנער פֿילמען.
עס איז גוט וואָס דער "פֿאָרווערטס" האָט געמאַכט דרײַ פֿילמען פֿאַר איר טויט מיט אינטערוויוען געפֿירט פֿון איציק גאָטעסמאַן. מע קען שעפּן פֿאַרגעניגן פֿון איר שפּרודלדיקער פּערזענלעכקייט און הומאָר.
איך וויל צום סוף דערמאָנען און אויסדריקן מײַן דאַנק און באַוווּנדערונג צו פֿיר מענטשן וואָס זײַנען געווען איר שוץ און געהילף אין די לעצטע טרויעריקע טעג פֿון איר לעבן. מע קען ניט גענוג לויבן די אויסערגעוויינטלעכע פֿרײַנדשאַפֿט און איבערגעגעבנקייט פֿון שושנה וואָלקאָוויטש, וואָס איז געווען בײַ איר זײַט יעדן טאָג, ווי אויך די איבערגעגעבענע נינאַ ראָגאָוו, גדליה (קאָרי) ברײַער און חיים וואָלף. זיי זײַנען ווערט אונדזער פֿאָלקס-דאַנק און ברכה.
כּבֿוד דעם אָנדענק פֿון דער ליבער שפֿרה לערער ע"ה.


text:
כעמיע
כעמיע איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט מאטריאל (מאטעריע), זייער געשטעל, זייערע כאראקטערס און זייערע רעאקציעס.
עס זיינען דא מאטריאלס וואס האבן א רעאקציע צווישן זיי, און עס זיינען פאראן מאטריאלס וואס האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיי. למשל גאלד מיט וואסער האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיך, און אויך אויב מען וועט איינווייקן גאלד אין וואסער אין משך הונדערטער יארן וועט די גאלד בלייבן גאנץ און ריין. אבער למשל נאטריום מיט וואסער האבן יא א שטארקער רעאקציע.
כעמיע איז א גרונטלעכע וויסנשאפט צו פארשן פארשיידענע אנדערע וויסנשאפטן, ווי ביאלאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, געאגראפיע אא"וו. דער טייל פון כעמיע וואס פארנעמט זיך מיט ארגאנישע מאטריאלס הייסט ביאכעמיע.
א כעמישע רעאקציע איז א פארוואנדלונג פון סובסטאנצן אין אנדערע סובסטאנצן. מען קען דאס באשרייבן אין א כעמישער גלייכונג.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כעמישער סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים אנהייב פונעם צוואנציקסטן יארהונדערט זענען די טעארעטישע אונטערגעבייען פון כעמיע געווארן גוט פארשטאנדלעך צוליב א סעריע פון מערקווירדיקע אנטפלעקונגען וואס האבן באוויזן בודק זיין און אויפדעקן די נאטור פונעם אינערלעכן סטרוקטור פון אטאמען. אין 1897, האט דזשיי דזשיי טאמסאן פון קעמברידזש אוניווערסיטעט אויפגעדעקט דעם עלעקטראן און קורץ נאכהער האט דער פראנצויזישער וויסנשאפטלער בעקערעל ווי אויך די פאר פיער און מארי קירי אויסגעפארשט דעם פענאמען פון ראדיאאקטיוויטעט. אין א סעריע פיאנערנדיקע צעווארפן עקספערימענטן האט ערנעסט ראדערפארד ביים אוניווערסיטעט פון מאנטשעסטער אויפגעדעקט דעם אינערלעכן סטרוקטור פונעם אטאם און דעם עקסיזטענץ פונעם פראטאן, קלאסיפיזירט און דערקלערט די פארשידענע טיפן ראדיאאקטיוויטעט און דערפאלגרייך פארוואנדלט דעם ערשטן עלעמענט דורך באמבארדירן אזאט מיט אלפא טיילכלעך.
זיין ארבעט וועגן אטאמישן סטרוקטור האבן פארבעסערט זיינע תלמידים, דער דענישער פיזיקער ניעלס באהר און הענרי מאזעלי. די עלעקטראנישע טעאריע פון כעמישע בונדן און מאלעקולארישע ארביטאלן האבן אנטוויקלט די אמעריקאנער וויסנשאפטלער לינוס פאולינג און גילבערט.
פרינציפן פון מאדערנער כעמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאנען און זאלצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א יאן איז אן אנגעלאדענער אטאם אדער מאלעקול, וואס האט באקומען אדער פארלוירן איינעם פון זיינע עלעקטראנען. ווען אן אטאם פארלירט אן עלעקטראן און ממילא האט מער פראטאנען ווי עלעקטראנען, ווערט דער אטאם פאזיטיוו אנגעלאדן אדער א פאזיטיווער יאן. ווען אן אטאם באקומט א עלעקטראן און ממילא האט מער עלעקטראנען ווי פראטאנען, ווערט דער אטאם נעגאטיוו אנגעלאדן אדער א נעגאטיווער יאן. פאזיטיווע און נעגאטיווע יאנען קענען צאמשטעלן א קריסטאל-לאטיץ פון נייטראלע זאלצן, ווי למשל +Na און -Cl יאנען וואס פארמירן נאטריום קלאריד, NaCl.
זייערס און באזעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייערסן און באזעס זענען טיפישע כעמישע סובסטאנצן. א זייערס באפרייט H+ יאנען אין וואסער, און א באזע באפרייט OH− יאנען אין וואסער. זייערסן און באזעס רעאגירן צוזאמען; די באזע נעמט א H+ יאן פונעם זייערס, צו שאפן וואסער, H2O, מיט א זאלץ.
דיסציפלינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כעמיע ווערט צעטיילט אין פארשידענע דיסציפלינען.
כעמיע צווישן מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך אין דער טאג טעגליכער שפראך ניצט מען דאס ווארט כעמיע צו פארשטעלן דעם קשר צווישן מענטשן. אויב איז דער קשר גוט, זאגט מען אז עס איז דא א כעמיע צווישן זיי. טאמער נישט, זאגט מען אז עס איז נישטא קיין כעמיע צווישן זיי.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
הארי פאטער
האַרי פּאָטער איז אַ פֿיקטיװער כאַראַקטער אין אַ סעריע ביכער געשריבן דורך י. ק. ראָלינג.
האַרי איז אַ יתום פֿון טאַטע און מאַמע, און װוינט מיט זײַן שלעכטן פֿעטער װערנאָן, װעלכער איז אַ מאגל. בײַ די עלף יאָר װערט ער געװאָר אַז ער האָט די טאַלאַנטן צו מאַכן כּישוף און זײַן לעבן טױשט זיך דראַסטיש, פֿון דעם מאַגעטאַמישן לעבן בײַ זײַן פֿעטער װוּ ער װערט טעגלעך גערודפֿט דורך זײַן שװעסטער קינד דאָדלי כאַפּט ער זיך אַריבער צו די דראַמאַטיש אָנגעפֿילטע טעג אין דער שולע פֿון כּישוף-מאַכערײַ װוּ ער לעבט אין פּחד פֿון װאָלדעמאָרט װעלעכער האָט געהרגעט זײַנע עלטערן און װיל אים אױך אָפּֿענדיקן, אין יעדן פון די זיבן ביכער ווערט באשריבען איין יאר פון זיין לעבן אין דער חזיר-װאָרצל שולע פֿון כּישוף-מאַכערײַ.
לויט ווי די לעגענדע לויטעט זענען הערי'ס עלטערן אומגעבראכט געווארן דורך דעם מערדער וואלדערמארט וועלכער האט גענוצט די שרעקעוודיגע אברא כדאברא וועלכעס איז א קבלה'ישער אויסראטונג קללה זיי אומצוברענגען, און אזוי ארום צו באהערשן אלעמען. הארי האט זיך אבער באוויזן ארויסצודרייען פון אט די קללה, און האט נאך אויסגעדרייט דעם וואפען קעגן וואלדערמארט, וועלכער איז זעלבסט אומגעברענגט געווארן דורך דעם.
דער זיבעטער און לעצטער באנד פון הארי פאטער איז ארויסגעקומען אין יאר 2007.
ליסטע פון די זיבן ביכער:
- האַרי פּאָטער און דער שטײן פֿונעם פֿילאָסאָף - יוני 1997.
- האַרי פּאָטער און דער צימער פֿון סודות - יולי 1998.
- האַרי פּאָטער און דער אַרעסטאַנט פֿון אַזקאַבאַן - יולי 1999.
- האַרי פּאָטער און דער בעכער פֿון פֿײַער - יולי 2000.
- האַרי פּאָטער און דער אָרדן פֿון פֿעניקס - יוני 2003.
- האַרי פּאָטער און דער האַלב-בלוט-פּרינץ - יולי 2005.
- האַרי פּאָטער און די רוחות פֿון טױט - יולי 2007.


text:
לונגען אנטצינדונג
לונגען-אָנצינדונג (pneumonia) איז א אינפעקציע וואס אפעקטירט די לונגען, און מען טוט שווער אטעמען. נאך סימפטאמען זענען הוסט, ברוסט פיין און פיבער. זי איז א גאנץ פארשפרייטע קראנקייט וואס מען קען כאפן סיי יונג סיי אלט. לונגען-אנצינדונג קען קומען פון באקטעריע, ווירוסן, שוואמען אדער פאראזיטן. אמאל מאכן זיך אנדערע סימפטאמען אויך, ווי הוסטן מיט בלוט, שטארקע קאפווייטיק און נערוון פיין. נארמאל קומט לונגען-אנצינדונג פון באקטעריע און מען טוט זי היילן א מיט אנטיביאטיק.
א לונגען-אנצינדונג איז א שווערע קראנקייט, און מענטשן שטארבן דערפון.


text:
לעא פולד
לעא פולד (29סטן אקטאבער 1912 - 10טן יוני 1997) איז געווען א יידישער זינגער פון האלאנד, וואס פלעגט זינגען אין יידיש, העברעיש, ענגליש, דייטשיש, פראנצויזיש און האלענדיש.
איידער דער צווייטער וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, איז ער געווען דער מערסט רעקארדירסטער זינגער אין אייראפע און אין די פאראייניגטע שטאטן. נאכ דער מלחמה האט ער ווידער אויפגעטרעטן, ביי קאנצערטן און גרויסע קלובן.
ער איז געווען א דריט קינד פון א פאמיליע פון צען קינדער. זיין טאטע איז געווען א וויסטער ארעמאן, אין בית המדרש האט מען ערשט אנטדעקט זיינע פעיגקייטן, ער האט באקומען סובסידיעס, צו קענען לערנען ווי צו נוצן דאס קול, מיטן חשבון אז ער וועט ווערן א חזן.
צו די זעכצן האט ער שוין אנגעפירט רעליגיעזע צערעמאניעס אין בתי מדרשים, צו יענער צייט האט ער אנגעפאנגען זינגען אין שענק אין ראטערדאם. דערנאך האט געזונגען אויפן האלענדישן ראדיא.
אין 1932, האט לעא עמיגרירט קיין לאנדאן, ענגלאנד. ער האט אויפגעטרעטן אויף בי.בי.סי., ער האט דערנאך אויפגעטרעטן אין באוואוסטע טעאטערס איבער בריטאניע.
אין 1936, האט פולד אונטערגעשריבן א קאנטראקט, מיטן פראצויזישן קאסינא, אין ניו יארק. ווען ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק, האט ער זיך אסאך פארנומען מיט שרייבן, און באארבעטן יידישע לידער. אין 1938 האט ער געמוזט פארלאזן די פאראייניגטע שטאטן, וויבאלד זיין וויזע איז אפגעלאפן. צוריק קומענדיק קיין אייראפע, האט ער געבעטן א וויזע אויף זיך צו באזעצן אין אמעריקע, צו זיין מזל איז ער ארויף אויפן לעצטע שיף, וואס איז געפארן קיין אמעריקע, נאכדעם האבן די נאציס אנגעפאנגען די צווייטע וועלט מלחמה.
ווען ער האט געהערט אז רוב פון זיין פאמיליע, איז אומגעקומען אין די טויט לאגערן, האט ער אויפגעהערט אויפטרעטן, און מער נישט געזונגען, אין יענער תקופה.
נאכן קריג האבן מערערע פלעצער אנגעטראגן ארבעט פאר אים, אבער נישט זיגענדיק א לאנגע צייט, האט אים געדוירט א וויילע ביז זיין זעלבסט זיכערהייט, איז צוריק צו אים. זיין שוועסטער איז געווען, די איינציקסטע פון זיין גאנצע פאמיליע, וואס האט איבערגעלעבט די קריג.
זייענדיק אין פאריז, פראנקרייך, אין א ווערצהויז, האט ער געהערט א ייד פון פוילן, אן איבערלעבער פון ווארשעווער געטא זינגט א ליד, וואו אהין זאל איך גיין, ער האט געבעטן דעם ייד, זאל אים געבן רעכטן אויפן ליד, און צוגעזאגט אז די ליד וועט ווערן באוואוסט איבער דער וועלט, וואס איבער די קומענדיקע יארן, האט ער עס געזונגען אין ראדיא, טעלעוויזיע, און אין מערערע פלעצער.
אין 1949, האט ער געמאכט קאצערטן איבער דער וועלט, אויפטרעטנדיק אין בראזיל, ארגענטינע, און טשילע. צפון אפריקע, ישראל און לבנון.
שפעטער האט ער געעפנט אין ניו יארק א נאכט לאקאל, וואס איז געווען א שטארקע סוקסעס, דערנאך איז ער אריבער קיין לאס וועגאס, נעוואדא. דארט האט ער געהייראט, און געהאט א טאכטער מרים, ער האט זיך געגט, און ער האט זיך אומגעקערט וווינען אין אמסטערדאם, האלאנד.
ער איז געשטארבן אלטזייענדיק 84 יאר, אין אמסטערדאם.


text:
1859
1859 איז דאס 59סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1859 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - ארעגאן שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן.
- 25סטן אפריל - אנגעהויבן גראבן דעם סועץ קאנאל.
- 12טן יוני - זילבער ווערט אנדעקט אין די קאומאסטאק לאוד, אין ווירזשיניע און נעוואדא.
- 27סטן אויגוסט - אין טיטוסוויל, פענסילוועניע, ווערט געבויערט דער ערשטער נאפט קוואל אין דער וועלט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מערץ - שלום עליכם, יידישער שרייבער, פון די חשובע יידיש-שפראך שרייבערס (נפטר 1916)
- 15טן מיי - פיער קירי, פראנצויזישער וויסנשאפטלער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געש' 1906)
- 22סטן מיי - ארטור קאנאן דויל, סקאטישער דאקטאר און שרייבער וואס האט געשאפן "שערלאק האלמס" (געש' 1930)
- 9טן אקטאבער - אלפרעד דרייפוס, יידישער אפיציר אין דער פראנצויזישער ארמיי (נפטר 1935)
- 15טן דעצעמבער - לייזער זאמענהאף, ערפינדער פון עספעראנטא (נפטר 1917)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - יאהאן פעטער גוסטאוו דירישלע, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1805)
- 15טן סעפטעמבער - איזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געב' 1806)


text:
ריין (טייך)
דער ריין (דייטשיש: Rhein; האלענדיש: Rijn; פראנצויזיש: Rhin; רומאנטש: Rain; איטאליעניש: Reno; לאטייניש: Rhenus; מערב פריזיש Ryn) איז איינער פון די לענגסטע און וויכטיגסטע טייכן אין אייראפע. זיין לענג איז 1230 ק"מ, און מער ווי 2000 קובישע מעטער וואסער גיסן ארויס יעדע סעקונדע. דער נאמען ריין שטאמט פון מיטל הויך דייטש: רין.
דער ריין און דער דוניי זענען אמאל געווען כמעט דער גאנצער נארדערנער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע, און זייט יענע טעג איז דער ריין געווען א נייטיגער שיפיגער וואסערוועג פאר טראגן סחורה אין לאנד אריין.
דער ריין פלוסט פון גריזאן אין די מזרחדיקע שווייצער אלפן ביזן צפון ים בארטן אין האלאנד. ער איז דער צוועלפטער לענגסטער טייך אין אייראפע, און איז לאנג 1233 ק"מ.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שווייץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט פארט איז באזעל.
דייטשלאנד און פראנקרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1997
1997 איז דאס יאר ניינצן זיבן און ניינציג וואס האט אנגעהויבן מיטוואך.
1997 איז דאס 97סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1997 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מיי - טאני בלער באשטימט פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע
- 10טן מיי - 2,400 מענטשן אומגעקומען אין אן ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.5 אין צפון איראן
- 25סטן מיי - איבערקערעניש אין סיערע לעאנע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן אויגוסט - דיאנע, פרינצעסין פון וויילס (געב' 1961)
- 2טן סעפטעמבער - וויקטאר פרענקל, יידישער עסטרייכער פסיכיאטער, איבערגעבליבן פון חורבן אייראפע (געב' 1905)
- 5טן סעפטעמבער - געארג שאלטי, דיריגענט (געב' 1912)
- 5טן נאוועמבער - ישעיה בערלין, פילאסאף און היסטאריקער (געב' 1909)


text:
טערמין
טערמין איז אויף די כוונה און מיינונג פון די זאך וואס פירט זיך לויטן זאגער אדער טוער, מען קען עס נוצען סיי אויף א ווארט (טערמענאלאגיע) און סיי אויף צייט (קאדענץ).
וו.צ.ב. א פלאמבער מיט א קאמפיוטער טעקנישן קענען זאגן די זעלבע ווארט אבער איטליכער רעכט פון אנדער מיינונג ווייל זייער טערמאנאלאגיע איז אנדערשט.
אדער ביי צייט ווען מען בארגט זיך איינער דעם אנדערן געלט דארף מען באצאלן לויט די טערמין'ען פון דעם בארגער אדער פארקערט לויט די טערמין פון דעם פארבארגער.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:


text:
גלאבאלע אנווארעמען
גלאָבאַלע אָנװאַרעמען (גלאבאלישער אנהייצן) איז א טערמין וועלכע ווערט גענוצט צו באצייכענען דאס קלימאט רעדל אין וועלכן מיר געפינען זיך היינט. לויט ווי וויסנשאפטלער זאגן איז די גלאבאלע טעמפרעאטור געשטיגן נאכאנאנד זינט די וועלט איז אריין אין די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און מען האט אנגעהויבן אויסשפייען שעדליכע גאזן וועלכע בלייבן שטיין אין די אטמאספערע און לאזן נישט די היץ פון די זון צוריק ארויסגיין אין קאסמאס. עס איז פאראן א גרויסע דעבאטע צי מענטשן האבן דאס אנגעמאכט אדער איז דאס טייל פון א נאטורליכע קלימאט רעדל וואס וועט דעגרייכן א קלימאקס און דערנאך אנהייבן גיין צוריק אראפ. גלאבאלע אנווארעמען איז דער אבזערווירטער פארמערונג אין די טעמפאראטור פון דער וועלט.
א טעאריע פון פארשער וואס זאגן אז די וועלט האלט צוליב דעם אין איין ווערן ווארימער פון יאר צו יאר, ווייל געוויסע לענדער, ובפרט אמעריקא פארנוצען צופיל גאזען און פאראורזאכען אסאך פאלושען וואס שעדיגט די אוזען שיכט וואס נעמט ארום די וועלט, און דאס פאראורזאכט אז עס קומען אריין אין די וועלט מער זון שטראלען וואס די אזאן שיכט האלט געווענליך צוריק, און די וועלט ווערט ווארימער און ווארימער, און אין איין שיינעם טאג וועלן זיך די ריזיגע אייזבערג אויף דעם צפון פאלוס זיך אויפלאזן און פארשוועמען די וועלט ח"ו.
פארט אבער זעהט מען פיל מאל וואו עס שטעלט זיך ארויס אז עס ווערט גאר קעלטער פון סיי ווען און עס ברעכט רעקארדס אויך פארקערט, דאן זאגן זיי אז אפילו מיטן טעריא פון גלאבאלע אנווארעמען מעג זיין קאלט אויך און אפילו ברעכן רעקארד קעלט, אבער דאס באדייט אז פראצענטואל וועט זיין ווייניגער קאלטע טעג דורכ'ן גאנצען ווינטער ווי א יאר בעפאר.
גלאבאלע אנווארעמען איז אויך געווארן א הייסע פאליטישע פראגע.
אינהאַלט
וועטער און קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועטער ווייסט יעדער וואס עס מיינט. דאס איז די טעמפרעאטור, ווינט שנעלקייט, פייכקייט און טרוקנקייט, זון אדער וואלקן פון יעדע באזונדערע געגענט. יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטער אויסשטעל און אויב עס רעגנט אין ניו יארק סיטי מיינט נאך נישט אז עס רעגנט אין אלבאני. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז וועטער איז א קורצע טערמין וועלכע איז שייך צו א לאקאלע געגענט און יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטערס.
קלימאט איז די אויסשטעל פון די וועטערס פון א גרויסע ראיאן אין א לאנגע טערמין. א קלימאט ווערט באצייכנט אויף די דורכשניטליכע וועטערס זומער און ווינטער פון איין ראיאן אין משך פון א לענגערע צייט. צום ביישפיל ניו יארק סטעיט האט א קאלטע קלימאט אין די ווינטער מיט אסאך שניי און ווינטן און א הייסע שטיקיגע זומער מיט אסאך פייכקייט. דאס איז געזאגט אויף גאנץ ניו יארק און אירע ארומיגע סטעיטס כאטש די וועטער אויסשטעל אינערהאלב די שטעט זענען קיינמאל נישט די זעלבע.
קלימאט קען גערעכנט ווערן אויף קלענערע און גרעסערע דורכשניטליכקייטן. מען קען באצייכנען א סטעיט אדער ראיאן וואספארא קלימאט זי האט און אזוי אויך קען מען באצייכענען א גאנצע קאנטינענט וואספארא קלימאט זי פארמאגט כאטש איין העלפט איז קאלט און די אנדערע ווארעם.
די טערמין צו באטראכטן קלימאט איז זייער לאנג. מען דארף צוריק קוקן הונדערטער יארן צו קענען שטודירן און פארשטיין די קלימאט פון א ראיאן. יעצט אויב עס מאכט זיך אין א געגענט א ווינטער אדער צוויי וועלכע זענען נישט קאלט אדער עס פאלט ווייניגער שניי, איז עס נאך נישט קיין שום צייכן אז עס האט פאסירט א טויש אין קלימאט ווייל דער דריטער ווינטער קען צוריק ווערן קאלט און יא פאלן אסאך שניי און דעמאלט זעט מען אז די געוועזענע צוויי ווינטערס זענען נאר געווען ווי א בארואיגונגס צייט אפשניט אינעם קלימאט.
קלימאט טוישט זיך במשך די יארן און דאס איז א פאקט. אבער אזא טויש געדויערט הונדערטער יארן און אויב מען באטראכט די דורכשניטליכע וועטערס ווינטער און זומער פון צענדליגער יארן קען מען באמערקן אז די דורכשניטליכע וועטער איז געטוישט געווארן צו אביסל מער ווארים אדער קאלט. צום ביישפיל אין אמעריקע איז די דורכשניטליכע ווינטער און זומער וועטער ווארימער געווארן אין די לעצטע הונדערט יאר מיט איינס אדער צוויי פונקטן. אבער דאס וועט מען נאר קענען באמערקן אויב מען באטראכט די וועטערס (זע קעסטל) פון אלע יארן אין די לעצטע הונדערט יאר. אבער אויב מען קוקט יאר נאך יאר קען מען גארנישט באשטעטיגן ווייל אין 980' איז געווען די קעלטסטע ווינטער אין די הונדערט יאר און דאך זענען די ווינטערס ווארימער געווארן אין סך הכל. די קליינע פונקטן קוקן נישט אויס צו זיין א גרויסע נפקא מינה אין די וועטערס אבער די עקספערטן זאגן אז אפילו קליינע ענדערונגן אין די גלאבאלע וועטער קען האבן א גרויסע עפעקט אויף די וועלט ווי מיר וועלן באלד מער ערקלערן. ווי געזאגט איז נארמאל אז די קלימאט טוישט זיך און דאס איז בערך איין טעמפרעאטור (אין צעלסיוס) פער יעדע הונדערט יאר. אויב איז עס מער ווי דעם איז שוין לויט זיי א פראבלעם.
די נאטורליכע טויש אין קלימאט קען פאסירן דורך פארשידענע וועגן און די גרינגסטע פון זיי פאר אונז צו פארשטיין קען זיין וואולקעאנען אקטיוויטעטן, א מענטשליכע טויש אין די פלאנצונגן וועלכע דעקט צו א גרויס חלק פון די וועלט, און די ראדיאציע פון די זון וועלכע האט אויך א קליינע עפעקט אויף די קלימאט.
די עפעקט פון נאטורליכע געוואוקסן צו די וועלט'ס קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די וועלט'ס וואונדערליכסטע באשאפונגן איז די נאטורליכע געוואוקס וועלכע ווערט אנגערופן די גרינהאוס עפעקט. מען קען דאס פארשטיין געבן מיט א גרינגע ביישפיל: איר האט שוין זיכער באמערקט אז ווען מען לאזט אן אויטא געפארקט אין די זומער פאר א שטיק צייט ווערט זייער הייס און שטיקיג אינעם אויטא פיל מער ווי עס איז אויף די גאס. דאס פאסירט ווען די היץ פון די זון דרינגט אריין אינעם אויטא דורך די פענסטער און אלע היץ ווערט איינגעזאפט אין די אינערליכע טיילן פון דעם אויטא. היץ האט אבער א טבע אז עס וועפט צוריק אויס און אויך דארט קומט די היץ צוריק ארויס פון די אינערליכע טיילן אין בלייבט שטיין אין די אטמאספערע וועלכע ברענגט א שטארקע היץ. למעשה האט די אויטא אסאך לעכער ווי טייל פון די היץ קען אויסוועפן ווייל אויב נישט וואלט עס געקענט פלאצן נאך א שטיק צייט פון די שרעקליכע היץ און שטיקיקייט.
דאס זעלבע איז מיט אונזער וועלט. יעדער ווייסט אז אויפ'ן מאדים איז געפרוירן קאלט. פארוואס? דער ענטפער איז אז די מאדים פלאנעט האט נישט קיין אטמאספערע ארום איר און אלע היץ וועלכע קומט אריין פון די זון וועפט באלד צוריק אויס און דער מאדים פלאנעט בלייבט קאלט. אונזער וועלט האט אבער אן אטמאספערע וועלכע באשיצט די היץ וועלכע ווערט צוריק אויסגעשפיגן פון אינערהאלב די וועלט און דאס האלט אונזער וועלט ווארים.
דער וועלט'ס אטמאספערע ווערט געשאפן דורך די געוואוקסן וועלכע געפינען זיך אין איר און וויבאלד דער מאדים האט נישט קיין געוואוקסן איז נישט פאראן קיין שטארקע אטמאספערע. די געוואוקסן גיבן ארויס קארבאן דיאקסייד, וואסער אויסוועפונג, און פארשידענע גאזן וועלכע בלייבן שטיין ארום די די ערד און דאס בויט די אטמאספערע. יעצט צוריק צו אונזער וועלט: די זון ברענגט אריין אסאך היץ צו די ערד פון וועלכע 70 פראצענט ווערט איינגעזאפט אין די געוואוקסן פון די וועלט און אין די וואסערן. די אנדערע 30 פראצענט וועפט באלד אויס צום קאסמאס דורך די וואלקענעס וואו עס ווערט בטל ומבוטל זייער שנעל ווייל עס האט נישט וואו זיך אנצוכאפן. די טבע פון היץ איז אז עס וועפט צוריק אויס און דאס זעלבע איז מיט די היץ פון די זון. אויב עס וואלט נישט אויסגעוועפט וואלט די ערד געווארן הייס ווי פייער. די היץ פארשפרייט זיך ארום די וועלט און ווערט געשטערט פון די געשאפענע אטמאספערע וועלכע לאזט דאס נישט ארויס. כאטש גרויסע טיילן וועפן יא אויס פארבלייבט אבער גענוג היץ אין די וועלט און וויבאלד די וועלט ציט אריין מער היץ ווי זי גיט ארויס בלייבט די וועלט ווארים.
גלאבאלע אנווארעמען ווערט געשאפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט גייט שוין אזוי אן טויזנטער יארן און אלץ גייט כשורה. אבער דאן איז געקומען אן אינדוסטריאל רעוואלוציע וועלכע האט געטוישט די גאנצע פראדוקציע פון די מענטשהייט צו א נייע שטאפל וועלכע איז קיינמאל פריער נישט געווען. די אינדוסטריאל רעוואלוציע האט ארויסגעברענגט אלע ארבעטער פון זייערע היימען אינעם צווייטן העלפט פונעם 18'טן יאר-הונדערט. זינט דעמאלט האט מען אנגעהויבן ארבעטן אין פעקטאריס און מען האט אנגעהויבן פראדוצירן אלע ערליי פראדוקציעס דורך אינדוסטריאלע מעטאדן.
מיט די יארן איז געווארן א וועלט פון אלע ערליי מאשינערי וועלכע פארלאנגן אן אבנארמאלן מאס פון ענערגיע וועלכע ווערט פראדוצירט אין די אינדוסטריאלע שטעט און שפייט אויס פארשידענע עלעמענטן צו דער אטמאספערע וועלכע פארשטערקערט די אטמאספערע פיל מער און ווייניגער היץ קען אויסוועפן צום קאסמאס, איבערלאזנדיג א גרעסערע מאס היץ אין אונזער וועלט. די הויפט עלעמענטן וועלכע ווערן אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע זענען: קארבאן דיאקסייד, ניטראוס אקסייד, און מעטעהן. עס זענען פאראן נאך צענדליגער ערליי אזעלכע עלעמענטן אבער די דריי זענען די הויפט און מערסט באקאנט. לאמיר באטראכטן יעדע פון זיי:
קארבאן דיאקסייד איז א אומזעבארע גאז וועלכע איז א נאטורליכע טייל פון אלע ארגאנישע געוואוקסן. די עלעמענט מאכט אויס בערך 0.04 פראצענט פון די ערד'ס אטמאספערע וועלכע ווערט ארויפגעשיקט אהין דורך וואולקעאנען וועלכע ברעכן אויס און שפייען אויס די אונטערערדישע כעמיקאלן צו די אטמאספערע. היינט צו טאג ווערט ארויפגעשיקט פיל מער קארבאן דיאקסייד צו די אטמאספערע דורך די פארגעשריטענע מענטשליכע אקטיוויטעטן צו ברענגן ענערגיע און די אטמאספערע באקומט פיל מער פון די עלעמענט ווי זי האט אמאל באקומען. לויט אפיציעלע באריכטן פון די וואורלדוואטש אינסטיטוט ווערט נאטורליך ארויפגעשיקט צו די אטמאספערע ארום א ביליאן טאנען פון קארבאן דיאקסייד און היינט האלט עס ביי איבער 7 ביליאן טאנען צוליב די אקטיוויטעטן וועלכע מיר טוען אפ אויף די ערד. לויט זייערע חשבונות איז די דורכשניטליכע טעמפרעאטור פון די ערד געשטיגן פון 14.5 דעגריס (58.1 פראנהייט) אין 860' צו 15.3 דעגריס (59.5 פארנהייט) אין יאר 980'.
'''ניטראוס אקסייד''' איז די צווייטע אויף די רייע וועלכע ווערט געצימבעלט פאר'ן ברענגן גלאבאלע אנווארעמען. די סארט עלעמענט איז זייער ענליך צו קארבאן דיאקסייד און קומט פון די זעלבע קוועלער. דער חילוק איז אבער אז ניטראוס אקסייד ווערט געשאפן אין פיל קלענערע קוואנטומען אבער זאפט איין 270 מאל אזויפיל ענערגיע ווי קארבאן דיאקסייד וואס מיינט אז טראץ וואס עס איז ווייניג בממשות האט עס אבער די זעלבע עפעקט ווי די גרויסע קוואנטומען פון קארבאן דיאקסייד.
'''מעטעהן''' איז א הויפט קאמפאנענט (אינהאלט) פון נאטורליכע גאזאלין און וועפט אויס ווען מען צעלייגט ארגאנישן מאטריאל. היינטיגע צייטן ווערט מעטעהן ארויסגעצויגן און וועפט אויס ווען מען ארבעט אויס קוילן, פון מאכן כעמיקאלן, און פון אלע לענדפילס (פלעצער וואו מיסט ווערט אויסגעגאסן).
די עלעמענט האט די זעלבע עפעקטן ווי קארבאן דיאקסייד און אין צוגאב קען זיך דאס האלטן לאנג אן אויסוועפן און ווען אסאך זאמעלט זיך אן ווערט עס אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע דורך פארשידענע וועגן. וויסנשאפֿטלער שפעקולירן אז די סארט עלעמענט זאמעלט זיך אן אונטער די ערד דורך אלע לענדפילס און אפפאלן און קומט זיך צוזאמען אין די אקעאנען וואו עס האלט זיך פריש פון די קעלט פון די וואסער אין גרויסע אייזבערג. ווען די אייזבערג ברעכן זיך אפ ווערט אויפאיינמאל אויסגעשפיגן אסאך פון די עלעמענט וועלכע האט א שנעלע עפעקט אויף די אטמאספערע.
גלאבאלע אנווארעמען עפעקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר זאגן אז זיי זיינען גערעכט און די וועלט ווארימט זיך טאקע מיט עטליכע גראדן, דעמאלט קען לויט זיי די וועלט ערנסט עפעקטירט ווערן און די רעזולטאטן קענען זיין ביטער. ווי געזאגט, איז דאס נאר געבויט אויף זייער וויסנשפאט און וויבאלד אזא זאך האט נאך קיינמאל נישט פאסירט איז שווער צו גלייבן אז עס וועט טאקע גענוי אזוי זיין. אבער נאך אלץ וועט זיין אינטערעסאנט צו זען וואס זייערע שטודיעס זאגן פאר:
די ערשטע זאך וואס קען פאסירן איז אז די אלע טויזענטער מיילן פון אייז אינעם ארקטיק און אינעם אנטארקטיק וועלן זיך צעביסלעך אויפלאזן פון די ווארימערע טעמפרעאטור און די וואסער שטאפלן וועלן זיך הייבן. אין פאקט פאסירט דאס שוין יעצט אויף קליינע שטאפלן און יעדעס יאר טיילן זיך אפ מער און מער שטיקער פון די פארפרוירענע אנטארקטיק און קומען אריין אין די אקעאנען אין פארעם פון אייזבערג און ווערן צעלאזט איבער'ן זומער. אבער נישט אלע אייזבערג שווימען אוועק אזוי ווייט און בלייבן שטעקן צווישן אנדערע שטיקער אייז און ווען די טעמפרעאטור פאלט צוריק אראפ ווערט דאס צוריק פארפרוירן.
לויט אפיציעלע שאצונגן האט זיך די דורכשניטליכע וואסער שטאפל געהויבן מיט עטליכע אינטשעס אין די לעצטע הונדערט יאר. דאס איז נאך נישט אזא פראבלעם. אבער די עטליכע אינטשעס האבן נישט פאסירט שטאפל ביי שטאפל צעטיילט צו יעדע יאר נאר די לעצטע 50 יאר איז געווען פיל ערגער ווי די ערשטע 50 יאר און די לעצטע 25 יאר איז געווען ערגער ווי די ערשטע 25 יאר אין דעם צווייטן העלפט. יעצט אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנהאלטן וועט אין די קומענדיגע יארן די וואסער שטאפל זיך הייבן מער און מער ביז די גאנצע אייז אינעם מערב טייל פונעם ארקטיק, וועלכע איז די לייכסטע טייל פון די פארפרוירענע טייל, וועט פלאצן און אריינשווימען אין די אקעאנען.
דאס זאגט זיך אזוי גלייכגילטיג. אין פאקט איז פאראן אזויפיל וואסער אין יענעם טייל אייז אז אויב אלעס וועט אנקומען אין די אקעאנען וועט דאס העכערן די וואסער שטאפלן מיט ארום 10 פיס, וואס מיינט אז אלע יבשה וועלכע ליגן נידעריג וועלן אינגאנצן פארפלייצט ווערן און ווערן א טייל פון די אקעאנען.
(מען מוז דא פארשטיין געבן אז דער ביישפיל וואס ווערט געמאכט איז נאר אויף איין קליינע טייל פון די וועלט'ס פארפרוירענע וואסער וועלכע קען זיך שטעלן אויפ'ן שכל אז עס וועט אמאל פאסירן. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס וואסער ליגט פארפרוירן צווישן די ארקטיק און די אנטארקטיק. אויב אלע אייז פון די וועלט זאל זיך צעלאזן וואלט די גאנצע וועלט פארפלייצט געווארן ווייל דאס וואלט געהויבן די וואסער שטאפלן מיט עטליכע הונדערט פיס. דאס קען אבער נישט פאסירן ווייל רוב פון די פלעצער זענען גענוג קאלט אז אפילו מיט אן ערנסטע גלאבאלע אנווארעמען וועט עס געדויערן טויזענטער יארן עס זאל דארט ווערן ווארים.)
דער פראבלעם קען אפילו זיין נאך ערגער ווייל אויב די אייז צעלאזט זיך איז טייטש אז די וואסער ווערט ווארימער, און דאס אליינס קען אסאך הייבן די וואסער שטאפלן ווייל די טבע פון וואסער איז אז ווי ווארימער די וואסער איז אלס מער פלאץ נעמט עס אויף ווייל קעלט האלט זיך בטבע אינאיינעם.
נאך א פראבלעם וואס קען צושטאנד קומען איז די פאקט אז עס וועט זיין ווייניגער אייז אויף די וועלט וואס דאס אליינס וועט מאכן א גרויסע טויש אין די היץ פון די אטמאספערע ווייל מער היץ וועט קענען איינגעזאפט ווערן און דאן צוריק אויסגעשפיגן ווערן פון די ערד און וואסער לויט די פריערדיגע ערקלערונגן.
און עס ענדיגט זיך נישט דא. ווי יעדער ווייסט קומען אלע שטורעם ווינטן (טראפיקל שטורעם ווינטן און האריקענס) און אנדערע עקסטרעמע וועטערס דורך די הייסע לופט וועלכע וועפט אויס פון די אקעאנען ענדע זומער און פארט אויפ'ן וואסער ביז די יבשה. אויב עס וועט זיין מער ווארים וואסער וועלן די סארט זאכן פארקומען פיל אפטער און ברענגן גרויסע פאטאליטעטן.
איז גלאבאלע אנווארעמען טאקע א פראבלעם?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רוב וויסנשאפֿטלער זענען איינשטימיג אז גלאבאלע אנווארעמען איז א פאקט און וועט האבן קאטאסטראפישע רעזולטאטן עווענטועל, זענען נאך אלץ פאראן גענוג וויסנשאפטלער וועלכע לאכן אפ דערפון און האלטן אז עס איז נישט פאראן בכלל אזא זאך ווי גלאבאלע אנווארעמען צוליב די פאלגענדע סיבות:
די ערשטע טענה דאס אפצואווארפן איז שטענדיג אז די וועטער מומחים האבן נישט גענוג א לאנגע וועטער רעקארד צו קענען זאגן אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט טאקע. זיי טענה'ן אז אפשר איז פאר 1,000 יאר צוריק געווען פונקט אזוי הייס ווי היינט און שפעטער איז צוריק געווארן קעלטער. טייל האלטן אפילו אז אמאל איז נישט געווען אזויפיל אייז אין די אקעאנען און ווייניגער יבשה איז געווען נוצבאר. זיי ווייזן אן, לויט היסטארישע דאקומענטן, מאפעס, און סטאטיסטיקס, אז טייל היינטיגע אינזלן האבן אמאל נישט עקזיסטירט נאר זענען ערשינען ווען די טעמפרעאטורן זענען אין גענעראל קעלטער געווארן און מער וואסער פון די אקעאנען זענען פארפרוירן געווארן.
אנדערע וויסנשאפֿטלער וועלכע ליגן אין דעם ענין זאגן אז די גלאבאלע אנווארעמען זארגער זענען שוין אזוי איינגערעדט אין זייער פאנטאזיע אז ווען זיי קוקן די וועטער סטאטיסטיקס זעען זיי נאר די דאטא וועלכע פארשטערקערט זייער טעאריע ווען אין פאקט קען מען דאס אויסטייטשן אנדערע וועגן.
און בכלל, זענען דא וואס טענה'ן, ווער זאגט אז די אלע פאלושן ברענגט די גלאבאלע אנווארעמען? אפשר איז דאס אן אנדערע נאטורליכע זאך וועלכע גייט ווי א רעדל פון אסאך יארן און וועט זיך איין טאג צוריקדרייען. דער פשעטל אז די געשטיקטע אנגעלייגטע לופט פארשטערקערט די אטמאספערע און ברענגט גלאבאלע אנווארעמען איז טאקע זייער א שיינע חידוש, אבער עס קען אפגעפרעגט ווערן ווייל קיינער קען דאס נישט איבערצייגן וויבאלד קיינער ווייסט נישט וואס עס איז געווען אמאל.
נאכדעם זענען פאראן אסאך קלוגע מענטשן וועלכע זאגן אז זיי האלטן יא אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט אין פאקט אבער זיי האלטן אז דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם. ערשטענס ווייל די וועלט איז אביסל שטערקער געבויט אז אביסל פאלושן זאל קענען מאכן אזא עפעקט, און צווייטענס זאגן זיי אז די מענטשן און אנדערע בריאות וועלן זיך צוגעוואוינען צו די ווארימערע טעמפרעטורן און קיינער וועט נישט זיין אין געפאר. לויט זיי וועלן האריקענס און פארפלייצונגן קיינמאל נישט אנקומען ווייל די גלאבאלע אנווארעמען עפעקט וועט געדויערן פיל לענגער ווי איינער קען טראכטן.
איז מעגליך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמת'ן איז בכלל נישט שייך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען סיידן מען דרייט צוריק די יוצרות און מען גייט צוריק צו די פערד און וועגנער, לאמטערנעס, און ווינט שיפלן. די היינטיגע אינדוסטריאלע וועלט גיט ארויס אסאך אפפאל צו די אטמאספערע און נאר אויב מענטשן זענען גרייט צו נוצן ווייניגער ענערגיע קען מען ערווארטן עפעס א פארבעסערונג. אבער דאס איז נישט מעגליך דורכצופירן ווייל עס וואלט געמיינט נוצן ווייניגער לעקטער, נוצן וויייגער הייס וואסער, און נישט נוצן עיר קאנדישענערס. און ווער איז דען גרייט?
וויאזוי אימער, איז יא פאראן וועגן וועגן וויאזוי מען קען צוהעלפן האלטן א ריינע ענווייראמענט דורך זיכער מאכן אז די אויטאס זענען שטענדיג פארראכטן און אונטערגעזוכט לויט די רעקאמענדירטע סקעדזשועל ווייל אן אויטא וועלכע מאכט פראבלעמען קען אין אסאך פעלער ארויסגעבן מער עמישענס צוליב איר פעלערהאפטיגע טיילן. רעסייקלן איז נאך א וויכטיגע זאך צו העלפן די ענווייראמענט ווייל וואו מער מיסט עס גייען צו די אפפאל פעלדער אלס מער אונטערערדישע שעדליכע כעמיקאלן ווערן צונויפגעזאמעלט און גייען אריין אין די אקעאנען פון וואו עס וועפט שפעטער אויס צו די לופט.
אגב, איז פאראן א גוטע עצה צו האלטן די לופט ריין אין הויז דורך קויפ'ן אדער פלאנצן לעבעדיגע בלעטער (פלענטס). די טבע פון בלעטער איז אז עס ציט אריין אלע סארט כעמיקאלן וועלכע שוועבן אין דער לופטן. עקספערטן זאגן אז דאס איז פיל מער ווערט ווי די עלעקטראנישע לופט פילטער מאשינען ווייל אויסער דעם וואס עס ציט בטבע אריין קארבאן דיאקסייד גיט עס אויך ארויס ריינע אקסיגן וועלכע איז וויכטיג צו האבן אין הויז אין וועלכע מען וואוינט אזויפיל שעה'ן אין א מעת לעת.
איינע פון די גרויסע צוגעבער צו די שעדליכע געדיכטע לופט אין די שטאטישע פארנומענע גאסן זענען די מיליאנען אויטאס, באסעס, און טראקס. די אלע אויטאס גיבן ארויס אסאך קארבאן דיאקסייד און קארבאן מאנאקסייד וועלכע זענען ביידע גאר שעדליכע עמישענס וועלכע מענטשן אטעמען אריין יעדעס מאל זיי גייען אויף די גאס. ווי עס קוקט אויס איז פאראן א גוטע צוקונפט פאר נייע סארט אויטאס וועלכע וועלן נישט ארויסגעבן אזויפיל שעדליכע אפפאל. אנגעהויבן פון די הייבריד אויטאס וועלכע נוצן ווייניגער גאזאלין און געענדיגט ביי באטערי אויטאס וועלכע וועלן בכלל נישט נוצן קיין גאזאלין.
נאך א וועג וויאזוי צו העלפן די ענווייראמענט איז דורך אנטוויקלן נייע סארט ענערגיע מיטלן ווי היידרא-עלעקטריק, סאלאר ענערגיע, היידראדזשין, און פיול סעל. די אלע קענען זיין שטארקע ענערגיע קוועלער און אסאך ארויסהעלפן די ענווייראמענט.
דער קיאטא אפמאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צי גלאבאלע אנווארעמען פאסירט יא אדער נישט, איז אבער איין זאך זיכער אז די לופט אין די גרויסע שטעט איז שמוציגער און געדיכטער און אויב מען וועט דאס ווייטער לאזן אזוי אנגיין וועט עס נאר ערגער ווערן און קען האבן געזונטהייט עפעקטן אויף מענטשן און ספעציעל אויף קינדער.
העלפן די ענווייראמענט איז היינט א שטארקע ציל פון יעדע רעגירונג און מען שפענדט אסאך געלט דערפאר. די רעגירונגן האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי פרובירן צו פארבעסערן די ענווייראמענט וועלכע רעכנט אריין פלאנצן מער ביימער, און ארויסהעלפן די אויטא און ענערגיע פירמעס צו אינוועסטירן אין מער פארגעשריטענע וועגן וויאזוי מען קען רעדוצירן די ארויסרינונג פון די אומריינע עמישענס.
אין 97' האט א פליגל פון די יונייטעד נעישאנס אדאפטירט א פלאן צו העלפן די ענווייראמענט דורך איינשטעלן א רייע סטאנדארטן וועלכע אלע אירע מיטגלידער לענדער זאלן אננעמען אינאיינעם. דער פלאן איז שפעטער באוואוסט געווארן אלס דער קיאטא פראטאקאל אין וועלכע 130 לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין די פלענער פראצעדור.
דער פלאן האט פארלאנגט א רייע שריט וועלכע זאלן אדאפטירט ווערן און צוריק ברענגען די גרינהאוס עמישענס צו די שטאפלן וועלכע עס האט געהאלטן בעפאר די יאר 990'. דאס דארף אפיציעל דורכגעפירט ווערן ביז'ן יאר 012' דורך שניידן די 5 הויפט שעדליכע עמישענס.
דער פלאן פארלאנגט א רייע הויפט סטאנדארטן און פון דארט און ווייטער קען יעדע רעגירונג טאן וואס זי פארשטייט צו העלפן. די שטאפלן וואס יעדע לאנד האט זיך אונטערגענומען קענען צעטיילט ווערן פון איין לאנד צו די צווייטע אויב עס געלונגט פאר איין לאנד צו רעדוצירן נאך מער ווי פארלאנגט און פאר א צווייטע לאנד גייט דאס זייער שווער. טייל פון די לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו דערגרייכן דעם ציל שוין אין 08' און אזעלכע לענדער ווי אפריקאנער און אזיעאנער לענדער האבן באקומען לייכטערע צילן ווייל דער פראבלעם איז נישט אזוי גרויס דארטן לכתחילה.
דער קיאטא אפמאך איז שוין א סוקסעס פאר זיך ווען צענדליגער טויזענטער פירמעס האבן געמאלדן פלענער מיט זייערע לאקאלע רעגירונגן וויאזוי זיי וועלן רעדוצירן די אויסשפיי פון אזויפיל שעדליכע גאזן. אבער דער אפמאך האט פון אנפאנג געליטן פון א שטארקן קלאפ ווען די פאראייניגטע שטאטן האט געמאלדן אז זי וועט זיך נישט באטייליגן אין דעם אפמאך. איבעריג צו ערקלערן אז אמעריקע גיט ארויס די מערסטע עמישענס צו די ענווייראמענט און וואס איר אוועקמאכונג מיינט צו דעם אפמאך.
ווען קיאטא איז נאך געווען אין די פלאנירונג פאזעס איז נאך געווען א דעמאקראטישער פרעזידענט אין אמעריקע (ביל קלינטאן) וועלכער האט זיך יא אנגעשלאסן אין דעם פלאן אבער האט קיינמאל נישט באוויזן דאס ארויפצוברענגן אויפ'ן טיש וויבאלד די רעפובליקאנער אפאזיציע האט בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון. ווען די רעגירונג איז אריבער אונטער רעפובליקאנער הענט האט דער היינטיגער פרעזידענט בוש דאס באלד אפגעווארפן, מיט'ן טענה אז דאס וועט שאטן פאר די אמעריקאנער עקאנאמיע.
אויב מען גייט פאקטן וועט עס טאקע שאטן די אמעריקאנער עקאנאמיע וועלכע ארבעט אויס די מערסטע קוילן פון די גאנצע וועלט. אבער עס איז זיכער אז אויב די אנדערע לענדער וועלן דעגרייכן זייער ציל וועט דאס לייגן אסאך דרוק אויף אמעריקע צו אדאפטירן ענליכע סטאנדארטן.


text:
1863
1863 איז דאס 63סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1863 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יאנואר - דער ערשטער אפטייל פונעם לאנדאנער אונטערגרונט איז געעפֿנט
- 22סטן יאנואר - פוילן, ליטא און ווייסרוסלאנד שטייען אויף קעגן דער רוסישער רעגירונג
- 7טן יוני - מעקסיקא סיטי איינגענומען דורך פראנצויזישע זעלנער
- 20סטן יוני - וועסט ווירדזשיניע געווארן דער 35סטער פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1טן יולי - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבורג קאמף הייבט אן
- 3טן יולי - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבערג קאמף קאנטשעט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן יאנואר - דייוויד לויד דזשארזש, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געשטארבן 1945)
- 18טן יולי - פראנץ פערדינאנד, ארצי-הערצאג פון עסטרייך (דערמארדעט 1914).
- 30סטן יולי - הענרי פארד, אמעריקאנער אויטאמאבילן פאבריקאנט (געש' 1947)


text:
יעקב יצחק רודערמאן
הרב יעקב יצחק הלוי רודערמאן (Yaakov Yitzchok Ruderman; 1901 - י"ד תמוז ה'תשמ"ז 1987) איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון ישיבת נר ישראל אין באלטימאר, מערילענד, פאראייניגטע שטאטן, און א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל אין אמעריקע.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב רודערמאן איז געבוירן געווארן אין דאלינאוו, ווייסרוסלאנד, דעמאלסט אינעם תחום המושב אין דער רוסלענדישער אימפעריע (היינט אין בעלארוס). ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה, וואו זיין פאטער, רבי יהודה לייב רודערמאן איז געווען שטאטס רב. ער האט געלערנט ביים אלטער פון סלאבאדקע און ביים ראש ישיבה, הרב משה מרדכי עפשטיין.
אין תר"ץ האט הרב רודערמאן משתתף געווען אינעם אויפשטעלן פון דער ישיבה אין ניו הייוון, קאנעטיקוט, צוזאמען מיט זיין שווערו, הרב שעפטל קרעמער (אן איידעם פון רבי שרגא פייוול פראנק). אין תרצ"ג איז ער אריבער קיין באלטימאר, וואו ער האט אנגעהויבן אויפשטעלן ישיבת נר ישראל צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב נפתלי ניובערגער, אן אגודת ישראל עסקן אין די פאראייניגטע שטאטן. א סך פון זיינע תלמידים האלטן רבנות שטעלעס אין אמעריקע און אנדערע לענדער.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עבודת לוי
- שיחות לוי - אויף פרשת השבוע.
- משאת לוי - אויפן מנחת חינוך. די לעצטע צוויי האבן זיינע תלמידים צוזאמענגעשטעלט נאך זיין פטירה.


text:
העקטאר בערליאז
העקטאר בערליאז (פראנצויזיש: Hector Berlioz עקטאר בערליאז; 11טן דעצעמבער 1803 – 8טן מערץ 1869) איז געווען א פראנצויזישער קאמפאזיטאר, שטארק באוואוסט פאר זיין קאמאזיציע פאנטאסטישע סימפאניע וואס ער האט קאמפאנירט אין 1830. בערליאז האט ביישטייערט גרויסע ביישטייערונגען צו דער מאדערנער ארקעסטרע. טיילמאל האט ער ספעציפירט ריזיקע ארקעסטרעס פאר זיינע. ווען ער האט אליין דיריגירט האט ער דורכגעפירט עטלעכע קאנצערטן מיט מער ווי 1,000 מוזיקער.[1] ער האט אויך קאמפאנירט אומעגעפר 50 געזאנגען. ער האט שטארק באאיינפלוסט די קאמפאזיטארן ניקאליי רימסקי-קארסאקאוו, פראנץ ליסט, רישארד שטרויס, גוסטאוו מאהלער און נאך.[2]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Classic FM. Classic FM. דערגרייכט דעם 2010-03-13.
- ↑ Blas Matamoros – "Hector Berlioz: Un genio Francés", essay edited by Grupo Santillana and La Nación, Buenos Aires, 2004


text:
ליבעראליזם
ליבעראליזם אין פאליטיק וויסנשאפט איז א מעטאד וואס איר געדאנק איז צו ערלויבן יעדן מענטש צו וואקסן עקאָנאָמיש אן גרענעצן. אנדערש איז סאציאליזם וואס כלומרשט די רייכער דארף זארגן פאר די ארימעלייט.
די ליבעראלישע צוגאנג האלט אז מען דארף לאזן דעם מענטש זיך אנטוויקלען וויפל נאר ער קען, און די רעגירונג טאר זיך נישט ארײַנמישן אים צו צווינגען אונטערהאלטן שוואכערע מענטשן. אבער כאטש דעם, אויך א ליבעראלישע דעמאקראטישע רעגירונג שטיצט מינימאליש "נאטורלעכע רעכטונגען" פאר די גאר שוואכע אינוואלידע מענטשן, כדי צו שענקען מינימאלישע רעספעקט פארן מענטש צו זיין א "מענטש".
א דעמאקראטישע רעגירונג קען זיך פירן מער ליבעראל אדער מער סאציאלאגיש. למשל די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע פירן זיך מער ליבעראל, און פארשײדענע לענדער אין אייראפע ווצ"ב גרויסבריטאניע, דייטשלאנד, פראנקרייך, מדינת ישראל א.א.וו. פירן זיך מער סאציאליסטיש.(?)
מעלות און חסרונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ליבעראלער צוגאנג וואס גיט פולע ערלויבונג פאר יעדן בירגער צו אנטוויקלען זיך וויפל נאר ער קען, בריינגט פיל פלײַס פארן בירגער צו פארגרעסערן זיין געזעלשאפט, און אזוי בריינגט ער מער ארבעט פאר מער מענטשן. אויך בריינגט דאס פאַרמעסטונגען צווישן די געזעלשאפטן, וואס דאס מאכט ביליגער די פראדוקטן וואס די געזעלשאפטן פראדוצירן. אבער פון דער צווייטער זייט, בריינגט עס א געוואלדיקע אונטערשיידונג צווישן די רייכע און בעסערע מענטשן וואס האבן א פּאָטענציעל צו אימער וואקסן, און די פראסטע לייט בלייבן אימער הינטערשטעליק.
ליבעראליזם אין לעבנסשטייגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליבעראל - אין קאנטראסט צו קאנסערוואטיוו - איז גרייט צו טוישן איינגעגעסענע טראדיציעס פאר א בעסערן, נייערן און מער מאדערנעם לעבנסשטייגער. די ליבעראלן זיינען די וואס קעמפן פאר אלעם וואס פון אייביג אן באטראכט געווארן ווי שלעכט אדער פארבאטן, ווי למשל געיז, אבארטן אא"וו.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאלענדאר
קאַלענדאַר איז א סיסטעם צו ארגינירן טעג געווענליך אין א פארם פון מאנאטן און יארן.
- דאס ווארט וועט אויך געניצט פאר א סיסטעם פון פלאנירטע צייטן ווי דער קאלענדאר פון א געריכט (Court Calendar).
- א קאלענדאר איז געווענליך ארגאניזירט קעגן אן אסטראנאמישע סיסטעם.
- א קאלענדאר איז אויך א זאך וואס האט אויף זיך פארשריבן די טעג, די זענען געווענליך פארבינדן איינס יאר אין א באנד.
אינהאַלט
קאלענדאר סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאלענדער איז געווענליך באזירט אויף א דרויסנדיגן מחזור, ווי למשל די זון. עס איז זייער אפט וואס א קאלענדאר איז געבויט אויף צוויי סיסטעמען, ווי למשל דער היינטיגער אלגעמיינער קאלענדאר איז געבויעט אויף סיי דער זון און די זיבן טעג פון דער וואך.
פאלגנד איז א ליסטע פון די קאלענדאר סיסטעמען:
- א לבנה קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די לבנה. די יידישע לוח איז אזא קאלענדאר.
- א זון קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די פיר צייטן פון די יאר און איז דערפאר קעגן די וועג פון די זון, די אלגעמיינע לוח איז אזא קאלענדאר.
- א צופעליגער קאלענדאר, א וואך איז א צופעליגער לוח ווייל עס האט נישט קיין דרויסענדיגער סבה.
- עס איז אויך דא א קאלענדאר וואס חזרט זיך נישט איבער, נאר איז איין גלייכע צייט פון טעג, ווי די יוליען טאג וואס ציילט וויפול טאג עס איז אדורך פון א געוויסע צייט.
לבנה קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לבנה קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז באזירט אויף די מחזור פון א לבנה ווי אפט עס באנייעט זיך. פאר יעדע מאל וואס עס באנייעט זיך מאכט מען א נייע מאנאט. דאס האט א פראבלעם אז נאך עטליכע יאר פארוקט זיך דאס פון די צייטן פון די וועטערס, דערפאר זענען דא קאלענדארן וואס לייגען צו א מאנאט יעדע פאר יאר אז ס'זאל זיך נישט פאררוקען. א לבנה קאלענדאר איז אבער יא גוט פאר אויסרעכענען די צייט פון די הויכע וואלען יעדע טאג (טיידס). דער אידישער לוח איז ארגיניזירט לויט די לבנה. און לייגט צו א מאנאט אז די וועטער זאל זיך נישט פאררוקען קעגן די מאנאטן.
זון קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א זון קאלענדאר איז געבויעט אויף די פיר סעזאנען פון די יאר, וואס דאס גיבט איינדרוק אז עס גייט קעגן די זון, דערפאר רופט מען דאס א זון קאלענדאר. דער גריגאריאן קאלענדאר וואס איז היינט באניצט אלס דער אלגעמיינער קאלענדאר איז ארגיניזירט לויט די זון.
קאלענדאר צוטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאלענדאר איז אלעמאל צוטיילט אין קלענערע טיילן און האט געווענליך אין זיך:
צוליב די פאקט אז קאלענדערס זענען אפעהענגיק אין אנדערע זאכן (ווי די זון) דארף מען אסאך יארן צולייגן א טאג צו א מאנאט.
אנדערע סארטן קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא קאלענדארן וואס ווערן אנגערופען אומגעפארטיגטע קאלענדערס, ווי די אלטע קאלענדארן וואס האבן נישט געהאט קיין וועג פון אנרופען די טעג פון די 3 מאנאטן פון ווינטער, נאר פלעגן דאס רופען ווינטער. די אידישער לוח איז א געפארטיגטע קאלענדאר וויבאלד עס האט א נאמען פאר יעדע טאג פון די יאר, ווי ג' אייר.
געשעעניש, טעאראטישער, און געמישטע קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא אזעלכע קאלענדארן וואס זענען געבויט אויף זאכן וואס געשעהן און ווען דאס פארסירט, ווי למשל די אלטע אידישער לוח ווען עס איז גאגענגען דורך די סנהדרין אין ירושלים איז געווען געבויעט אויף די נייע לבנה ווען מען האט דאס געזען. די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז עס איז זייער פינקטלעך, אבער פון די אנדערע זייט איז דאס אויך זייער שווער צו וויסן ווען א געוויסע טאג וועט אויסקומען.
א טעארעטישער קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז געבויט אויף רעכענונגען וואס איז באוואוסט. ווי די היינטיגער אידישער לוח וואס איז געבויעט אויף דער רעכענונג פון די זון און לבנה, די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז מען ווייסט פון פאראויס ווען א געוויסער טאג גייט זיין, די חסרון איז אז אויב א מהלך אויף וואס דער קאלענדאר איז געבויט טוישט זיך, דאן ווערט דיערקאלענדער אויס פינקטלעך.
א געמישטער קאלענדאר ניצט ביידע, סיי די געשעעניש, און סיי די טעאריע רעכענונג אויף וואס די קאלענדאר איז באזירט, דער גרעגאריאנישער קאלענדאר איז אזא קאלענדאר ווייל מען האט דאס געטוישט פון דעם יוליאנישן קאלענדאר צום גרעגאריאנישן קאלענדאר ווען מען האט באמערקט אז די וועג פון דער זון איז אנדערש.
באניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עיקר באניץ פון א קאלענדאר איז צו האבן טעג באשריבן אין א וועג וואס עס מאכט דאס גרינג צו ניצן אויף צו פלאנירן פון פאראויס. און צו פארשרייבן זאכן וואס געשעהן. אויך איז א קאלענדאר זייער וויכטיג אין סאציאלע זאכן, צו וויסען ווער עס איז עלטער, רעליגיעזע זאכן צו וויסען ווען א יום טוב איז, און פאר ביזנעס, צו וויסען צו איבער א געוויסע צייט מאכט מען געלט, און ווען צו צאלן שטייערן.
היינטיגע באניצטע קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אידישער לוח איז היינט באניצט בעיקר פאר רעליגעזע צוועקן.
- דער גרעגאריאנישער קאלענדאר איז היינט דער מערסטער באניצטער קאלענדאר פאר אלע צוועקן, וויבאלד ער איז געבויעט אויף די געבורט פון יוזל טוישט מען אסאך די צייכענונג AD צו CE וואס מיינט Common Era. און BC מיט BCE.
- דער פערסישער קאלענדאר ווערט באניצט אין איראן און אפגאניסטאן.
- דער איסלאמישער קאלענדאר איז באניצט דרוך אראבער איבער דער וועלט.
- דער כינעזישער קאלענדאר איז באניצט דורך כינעזער, בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
- דער הינדו קאלענדאר איז באניצט דורך הינדוס בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
- דער יוליאנישער קאלענדאר איז באניצט דורך אסאך קריסטען בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
אויך אין ערטער ווי עס איז דא א געווענליך באניצטע קאלענדאר קען זיין אז עס זאל זיין נאך א קאלענדאר ווי למשל פאר ביזנעס איז דא א פיסקאל קאלענדאר.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א לוח איינטוישער פון גויאישע דאטום'ס ווען דאס איז אין אידישן דאטום, און פארקערט. היברו דעיט קאנווערטער
- נאך איינס מיט העברעאישן שריפט


text:
מנחם פרוש
מנחם פרוש (כ"ח אדר ב' ה'תרע"ו - ח' אדר ה'תש"ע), איז געווען א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה. ער איז א זון פֿון רב משה פרוש און דער פאטער פון כנסת דעפוטאט מאיר פרוש.
פרוש איז געבוירן אין ירושלים און האט געלערנט אין ישיבת עץ חיים. זײַן פאטער, משה פרוש, איז געווען פון די חשובע עסקנים אין דער עדה החרדית און איינער פון די מייסדים פון אגודת ישראל אין ארץ ישראל.
פאר דעם פילוג פון דער אגודה און דער עדה איז ער געווען גאר נאנט מיט הרב יוסף שיינבערגער מזכיר העדה, און צוזאמען דורך געפירט אלע מערכות למען קדושת ירושלים.[פֿעלט אַ מקור]
אין די 1970ער יארן האט ער אויפגעשטעלט דעם צענטראל האטעל (היינט פרימא פאלאס) אין ירושלים בשותפות מיט דזשא דער קצב. ווען דער ציבור איז געוואויר געווארן אז דזשא דער קצב איז א שותף פונעם מאפיא פירער מאיר לענסקי האט זיך געמאכט א סיכסוך צווישן פרוש און אים וועגן דעם האטעל. ענדלעך האט פרוש באוויזן אויסצופירן דעם סיכסוך פאר זיין אינטרעס.
ער איז נפטר געווארן זונטאג אוונט, ח' אדר תש"ע, געציילטע וואכן פאר זיין 94סטן געבורטסטאג, און מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות.[1]


text:
נפתלי צבי לאבין
רבי נפתלי צבי לאַבין (ה'תרע"ו -ט' אדר ה'תשס"ט) איז געווען דער זידיטשויווער רבי אין אמעריקע.
ר' נפתלי צבי איז געבוירן תמוז תרע"ו אין קאלאמיי, גאליציע, דער בכור פון זיין פאטער רבי אלכסנדר יוסף ליפא פון זידיטשויוו און זיין מוטער הינדא. זיי האבן געצויגן קיין בערעגסאז, דארט האט ער געלערנט ביים "חקל יצחק" פון ספינקא, וואס האט אים געגעבן היתר הוראה. אלס קינד האט ער זוכה געווען צו זיין ביים בעלזער רב, רבי אהרן רוקח און ביים אמרי אמת פון גער. ער איז געווען אין דער חבורה פונעם "שומר אמונים" רבי, ר' אהרן ראטה. זיין פעטער דער מאַקאָווער רבי איז געווען דער שווער פונעם בעלזער רב ר' אהרן.
בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער אנטלאפן קיין סאטמאר. שפעטער איז ער אנטלאפן קיין דעזש וואו ער האט געלערנט מיט רבי משה יהושע האגער דער היינטיגער וויזשיניצער רבי.
נאך דער מלחמה איז ער געווארן א דיין אין דער קהילה שארית הפליטה וואס דער קלויזענבערגער רב האט אויפגעשטעלט.
פון תש"י (בערך) ביז תשכ"ט האט ער געוואוינט אין לאנדאן, ענגלאנד. נאכדעם האט ער געוואוינט צוויי יאר אין מאנטרעאל, קאנאדע ביז אין יאר תשל"א האט ער געצויגן קיין וויליאמסבורג, ניו יארק סיטי.
זיינע קינדער:
- אלכסנדר יוסף ליפא לאבין זצ"ל נפ' תשמ"ז
- שלמה דוב לאבין, זידיטשויווער רבי אין לאנדאן
- משה לאבין, רב פון "קהל חרדים" אין וויליאמסבורג
- די ווײַב פון רבי דוד קאהן, תולדות אהרן רבי.
- ישעיה לאבין, זידיטשובער רבי
- די ווייב פון ר' אלימלך לעווי (זון פון טאהשער רבי'ן)
- אהרן מאיר לאבין, א מיטגליד פון ביד"צ התאחדות הרבנים פון די פאראייניקטע שטאטן און קאנאדע, רבי פון באלאחאוו
- יצחק אייזיק לאבין, זידיטשויווער רב אין בני ברק
ר' נפתלי צבי איז נפטר געווארן דאנערשטאג ט' אדר תשס"ט און איז נטמן געווארן אין דעם קרית יואל בית עולם לעבן דעם סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידישע טריבונע, נומער 1966, ט"ז אדר תשס"ט


text:
1915
1915 איז דאס 15טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1915 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יאנואר - ערדציטערניש ווארפט אום די שטאט אוועצאנא אין איטאליע, 12,000 מענטשן געהרג'עט.
- 31סטן יאנואר - ערשטער וועלט קריג: דייטשלאנד הייבט אן ניצן כעמישע וואפן
- 19טן פעברואר - ערשטע וועלט מלחמה: אנהייב פון דער גאליפאלי שלאכט
- 18טן מערץ - ערשטער וועלט קריג: ים קאמף אין גאליפאלי
- 19טן מערץ - דער קארליק פלאנעט פלוטאן פאטאגראפירט צום ערשטן מאל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - אבא אבן, ישראלדיקער דיפלאמאט און פאליטיקער (נפטר 2002)
- 20סטן מיי - משה דיין, ישראלדיקער זעלנער און פאליטיקער (געש' 1981)
- 27סטן מיי - הערמן וואוק, יידישער-אמעריקאנער שרייבער און דראמאטורג
- 26סטן סעפטעמבער - גדעון האוזנער, ישראלדיקער יוריסט און פאליטיקער (נפטר 1990)
- 15טן אקטאבער - יצחק שמיר, פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 10טן דעצעמבער - הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג, פוסק אין ירושלים (נפטר 2006)
- 25סטן דעצעמבער - דוד אשכנזי, רוסישער-יידישער פיאניסט (נפטר 1997)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מיי - יצחק לייבוש פרץ, יידיש שפראך שרייבער (געב' 1852)
- 20סטן אויגוסט - פאל ערליך, דייטשער ביאלאג, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין (געב' 1854)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיזיק - וויליאם הענרי בראג און וויליאם לארענס בראג


text:
אמעריקאנער חורבן אייראפע מוזיי
דער אמעריקאנער חורבן אייראפע מוזיי (USHMM) איז אוועק געשטעלט צו באהאנדלען די טעמע פון דעם חורבן אייראפע, און אלע ארומיגע צוגעהערן.
ווי עס הייסט היינט איז דאס דער מערסטער פארגעשריטענער מוזיי איבער דער טעמע, ער שטייגט אפילו איבער יד ושם לויט רוב פארשער און אנאליסטן.
איינס פון די זאכן מיט וואס זיי שטייגן זייער ארויס איבער אנדערע איז, אז איבער יעדער טעמע איז דא א באצאלטער איינגעשטעלטער וואס קען זיך אויס מיט דעם אזוי ווי מיט זיין האנט פלאך, און מען קען איהם פרעגן אויפן פלאץ, און/אדער אריינגעבן א ביטע פאר א פון פאראויס באשטימטן אוידיענץ און עס ווערט צוגעגרייט דעם גאנצן חומר וואס איר ווילט אזוי אז איר זאלט נישט דארפן ארום לויפן און פארברענגען די צייט מיט זוכענישן, נאר איר קענט גלייך אויספארשן דעם ענין וואס איר ווילט.
צ.ב.ש. דער מומחה איבער דעם אונגארישן אידנטוהם איז איינער מיטן נאמען פרענק קאטינא, און אזוי איז דא אויף יעדער טעמע באזונדער, וואס דאס ציט גרויס אינטערעסע ביי פארשערס און מענטשן וואס זוכן נאך איבער זייער פריוואטע משפחה וכדו'.


text:
2טן נאוועמבער
דער 2טער נאוועמבער איז דער 306טער טאג פון יאר (307טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 59 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1721 - פיטער דער ערשטער ווערט דער ערשטער קייסער פון דער רוסלענדישער אימפעריע.
- 1889 - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1914 - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1917 - באלפורס דעקלאראציע פאר א יידישער מדינה אין ארץ ישראל
- 1945 - ליבעריע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע פעלקער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1795 - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1849)
- 1815 - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1820 - פסח לאנגזאם, אייניקל פון רבי שמשון אסטראפאלער און פאטער פון דעם בני יששכר פון דינאוו (געב' 1748)
- 1934 - באראן ראטשילד, שטיצער פון יידישן יישוב אין ארץ ישראל (געב' 1845)
- 1943 - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)
- 2001 - הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פון די פירער פון די ליטווישע חרדים (געב' 1894)


text:
קאמפקונסט
א קאַמפֿקונסט איז א קאמף וואסט ווערט געפירט, געוויינלעך צווישן צוויי מענטשן, לויט געוויסע תקנות. דער עיקר צוועק פון קאמפקונסט איז זעלבשוץ, אבער אויך פאר ספארט און איבונגען. פארשידענע סארטן קאמפקונסט שטאמען זיך פון עטלעכע לענדער, איבערהויפט אין דעם ווייטן מזרח, ווי קאראטע, דזשודא און אייקידא. אויך איז פאראן סאוואט פון פראנקרייך און קרב מגע אין ישראל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין כינע האט די קאמף-פילאסאפיע זיך ברייט אנטוויקלט, און איז געווארן באשריבן דורך סון צו איז זיין בוך די קונסט פון מלחמה.


text:
ספר תורה
ספר תורה איז א ספר געשריבן מיט די האנט אויף פארמעט אין א פארם פון א מגילה, וואס אויף איר איז פארשריבען די גאנצע תורה, פון אנפאנג בראשית ביז ענדע דברים. א ספר תורה ווערט פאררעכנט ביים אידישן פאלק אלס דאס מערסטע הייליגע זאך (נאך שיר השירים), און מען באנעמט זיך מיט דעם מיט דעם העכסטען רעספעקט און באשיינקייט.
דער ערשטער ספר תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה שטייט, איידער משה רבינו איז נפטר געווארן האט ער פארשריבן די תורה וואס ער האט געלערנט פון דעם אייבערשטן, אין א ספר תורה, און זי געגעבן צו די כהנים פאר דעם יידישן פאלק ויכתב משה את התורה הזאת ויתנה אל הכהנים וגו' (דברים לא ט). ווען משה רבינו האט געפערטיגט דאס צושרייבן האט ער זיי באפוילן דאס צולייגן ביים ארון ברית ויהי ככלות משה לכתב וגו' ויצו משה וגו' לקח את ספר התורה הזה ושמתם אתו מצד ארון ברית וגו' (דברים לא כד - כו).
אויך האט משה רבינו זיי דעמאלס געלערנט די מצוה פון הקהל, אז נאך דער ענדע פון שמיטה יאר יום טוב סוכות זאל מען איינזאמלען דאס גאנצע יידישע פאלק און ליינען פאר זיי פון דער ספר תורה (דברים לא י - יג).
שרייבן א ספר תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מצווה אין די תורה אז יעדער ייד זאל שרייבן א ספר תורה, (אדער לאזען דארך אן אנדערן שרייבן), ועתה כתבו לכם את השירה.
הלכות ספר תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אז א ספר תורה זאל זיין כשר, דארף זיי זיין געשריבן אויף פארמעט דורך א סופר וואס האט זי געשריבן לויט די הלכות.
ווען א ספר תורה פאלט חלילה אראפ, איז דאס א שרעקליכער אומגליק, און אלע וואס זענען געווען דערביי דארפן פאסטן א גאנצן טאג.
מען ליינט די תורה יעדן מאנטיג, דאנערשטיג, שבת (אינדערפרי און נאכאמאל צו מנחה). אויך ליינט מען ראש חודש, א תענית (אינדערפרי און נאכאמאל צו מנחה), יום טוב, חול המועד, חנוכה און פורים.


text:
1852
1852 איז דאס 52סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1852 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן יאנואר - בריטאניע אנערקענט די הערשאפט פון די בויערן אין טראנסוואל.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן מיי - יצחק לייבוש פרץ, יידיש-שפראך שרייבער (נפ' 1915)
- 12טן סעפטעמבער - הערבערט הענרי אסקוויט, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1928)
- 2טן אקטאבער - סיר וויליאם ראמזי, בריטישער כעמיקער (געש' 1916)


text:
שמעון שוואב
הרב שמעון שוואב (30סטן דעצעמבער 1908 - 13טן פעברואר 1995) איז געווען אן ארטאדאקסישער רב און קהילה פירער אין דייטשלאנד און אין אמעריקא. ער איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט און האט געלערנט אין ליטווישע ישיבות. נאכן זיך אריבער ציען קיין אמעריקא איז ער אויפגענומען געווארן אלס רב אין באלטימאר. פון יאר 1958 ביז זיין טויט איז ער געווען רב אין "קהל עדת ישורון" אין וואשינגטאן הייטס, מאנהעטען.
ער איז געווען א מיטגלידער אין דער אמעריקאנער אגודת ישראל. ער האט געשריבן פאפולערע ספרים אויף יידשער מחשבה (אין ענגליש).
אין יאר 1930, האט ער פארברענגט א שבת מיט רבי ישראל מאיר הכהן (דער חפץ חיים). דאס באזוך ביים חפץ חיים האט געלאזט אויף אים א שטארקן איינדרוק, און ער האט פיל מאל דערמאנט די באזוך.
הרב שוואב האט געשריבן א ספר אין העברעאיש אויף תפלה: "עיון תפילה".


text:
שמואל סאלאנט
רבי שמואל סאלאנט (ב' שבט ה'תקע"ו - כ"ט אב ה'תרס"ט) איז געווען רב און אב"ד פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים במשך 44 יאר.
תולדות חייו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב סאלאנט איז געבוירן ב' שבט תקע"ו אין דער שטאט קיידאן, און איז געווארן באוואוסט אלס דער 'קיידאנער עילוי'. נאכהער האט ער געלערט אין סאלאנט ביי רב צבי ברוידא, און אין דער וואלאזשינער ישיבה. צו דרייצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רב אברהם שמעון טרויב. דער זיווג איז נישט געלונגען און זיי האבן זיך גע'גט נאך דריי יאר. הרב סאלאנט האט געווארט ביז זיין גרושה האט געטראפן א צווייטן זיווג, דערנאך האט ער געזוכט א שידוך פאר זיך אליין. ווען זיין פאטער איז געווען אין דער שטאט סאלאנט, האט צו אים געוואנדן דער ארטישע רב הרב יוסף זונדל סאלאנטער און געבעטן ר' שמואל אלס איידעם, האט זיין פאטער מסכים געווען.
נאך דער פטירה פון הר"ר זונדל סאלאנט איז הרב שמואל באשטימט אלס רב פון ירושלים.


text:
נאטירלעכע צאל
אַ נאַטירלעכע צאָל איז יעדע גאנצע צאל וואס איז העכער פון נול. און אזעלכע רעכנען אריין דעם נול אויך. נאטירלעכע צאלן זיינען ביז אין סוף, און עס עקזיסטירט נישט א גרעסטע נאטירלעכע צאל.
געוויינטלעך באצייכנט מען עס אָן מיטן אות .
מיט נאטירלעכע צאלן ציילט מען אביעקטן, ווי צום ביישפיל 3 עפלעך און 5 מאראנצן.
וויבאלד אזעלכע רעכנען יא דעם נול ווי א נאטירלעכע צאל און אזעלכע נישט, איז באשטימט צו עס באצייכענען ווי פאלגנדיק: ווען דער נול איז 'יא' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: אדער אזוי: , און ווען דער נול איז 'נישט' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: אדער אזוי: .


text:
רמח"ל
ר' משה חיים לוצאטו (1707 - 1746, ה'תס"ז - כ"ו אייר ה'תק"ו), אדער ווי ער איז באקאנט אלץ דער רמח"ל. איז געווען א באקאנטע קבלהשע פילזאפישע און אנגענומענע רב פון איטאליע. זיין מערסטע באקאנטע ספר איז מסילת ישרים.
אינהאַלט
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן געווארן אין פאדווע, איטאליע אין יאר ה'תס"ז. זיין פאטער איז געווען א סוחר אין תלמיד חכם. ער האט אים מחנך געווען מיט א פרומער יידישער ערציאונג ווי אויך האט ער געלערנט פראנצויזיש, גריכיש, איטאליעניש און לאטייניש.
ער איז א תלמיד פון מהר' ישעיהו באסאן, פון די גרויסע רבנים אין איטאליע, פון די יונגעט אהן איז געשטיגן זייער גרויס, ער האט געקענט ש"ס פון אויסעווייניג ביי די 14 יאר (אזוי האט זיין רבי עדות געזאגט אויף אים), ביי די 17 האט ער ארויסגעגעבן דאס ספר מעשה שמשון, און לשון לימודים, ביי די 20 האט ער ארויסגעגעבן מגדל עוז לכבוד די חתונה פון זיין רבי'נס זוהן.
ער האט זיך צוזאמענגענועמן א חבורה בראש פון זיין חשובע תלמיד רמ"ד וואלי, און האבן עוסק געווען אין טיעפע קבלה ענינים,
ראש חודש סיון ה'תפ"ז האט זיך צו אים באוויזן א מגיד. ווי ער שרייבט: "נרדמתי ובהקיצי שמעתי קול אומר: לגלאה נחיתא רזין טמירין דמלכא קדישה (איך בין אראפגעקומען אויפצודעקן גרויסע סודות פון דעם הייליגן מלך)... ואני לא רואה אותו אלא שומע קולו מדבר מתוך פי"
צוליב זיין גילוי פון די מגיד - וואס האט פון דאן און ווייטער אנגעהאלטן אפטער - האבן זיך צוזאמען גענומען אסאך תלמידים צו אים. זיין תלמיד יקותיאל גורדון האט דאס מגלה געווען ברבים.
די מלחמה איבער זיין קבלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס וואס ער איז געווארן באקאנט האט אים אויך אנגעמאכט א שטארקע קעגנערשאפט, זייענדיג נאך אונטער די איינפלוס פון די שבתאים האבן אסאך גדולים געזעהן אין אים א סכנה, און האבן אים געוואלט לייגן אין חרם.
רבי משה חגיז האט אנגעפירט מיט א שטארקער מלחמה קעגן אים, ער האט באוויזן צו איבערצייגן די רבנים פון ווענעדיג און זיי האבן איבערצייגט זיין רבי ר' ישיעהו באסאן אז ערזאל זיך נישט אזוי שטארק אננעמען פאר דעם רמח"ל. ער האט דערפאר זיך פארגענומען נישט צו לערנען קבלה מער.
ביי די 24 האט ער חתונה געהאט מיט א טאכטער פון א חשוב'ן רב און ער האט זיך באשעפטיגט מיט שלייפן דיאמאנטן. ער האט דאן פארפאסט א חיבור מיט 150 שירים אזוי ווי ספר תהלים, דאס האט אויך געבערנגט קריטיק כאילו ער וויל דא איבערנעמען ספר תהלים.
זיין לעבן אין אמסטערדאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1735 האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין אמסטערדאם, דא האט ער געשריבן זיין באקאנסטע ספר מסילת ישרים.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1743 האט ער זיך געצויגן קיין ארץ ישראל, ווי ער האט זיך באזעצט אין עכו, ווי ער איז דריי יאר שפעטער אומגעקומען מיט זיין גאנצע משפחה אין א מגפה.
שפעטערדיגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ווילנער גאון האט אויף אים געזאגט אז ווען ער וואלט געלעבט אין זיינע צייטן וואלט ער געגאנגן צופיס כדי צו לערנען פון אים.
ער האט מחבר געווען אהנע א שיעור ספרים אין ענינים פון קבלה, אבער אויך אין אלע וועלטליכע חכמות
עס האט ספרים אויף די חכמה פון רעכענען, אויף די חכמה פון הנדסה, אויף די חכמה פון טראכטן, און וויאזוי זיך קאנצטענטרירן די מחשבה, זיין לשון און שפראך איז קורץ שארף און זייער לערנבאר, עס איז ענדליך ווי די משנה פון רבינו הק', און ווי דער רמב"ם אין משנה תורה.
זיינע באקאנטע ספרים אויף קבלה איז קל"ח פתחי חכמה, חכמה ודעת, ער האט א ספר וואס הייסט "אילן" דאס איז א קיצור פון אלע קבלה ענינים מסודר לויט פרקים און משנה ממש אזוי משניות. עס איז וואונדערליך וויאזוי דאס איז געשריבן, אויך האט ער א געמאכט א ספר תקט"ו תפלות וואס איז מבאר טיעפע ענינים אויף קבלה פון יחוד ה', אויך האט ער געמאכט א ספר וואס הייסט "לעיני בית ישראל" די לעצטע ווערטער פון די תורה, דאס האט זיבעציג פשטים, און איז געשריבן אויף ארמית ווי א מלאך און א מגיד רעדט צו איהם, עס זעהט אויס זייער ענדליך צום ספר תיקוני זוהר וואס האט זיבעציג פשטים אויף די ערשטע ווארט פון די תורה "בראשית".
עס איז באשריבן באריכות אין די ספרים "ירים משה" וואס א איד פנחס דוד וועבערמאן פון תולדות אהרן האט ארויסגעגעבן. און אויך א ספר כתב"י רמח"ל, וואס דער באקאנטער חוקר מאיר בניהו האט ארויסגעגעבן.
כאטש רוב פון זיינע כתבים זענען נישט נתגלה געווארן אין זיינער צייט נאר אסאך שפעטער. דאך אסאך חסידישע רביים האלטן זייער פונעם רמח"ל און זיינע ספרים, למשל דער חוקר ומקובל האט א הסמכה פון רב ייב"א, עס ווערט געברעגנט אין ישמח משה. אויך רבי חיים מצאנז דער בעל דברי חיים איז זייער געבויט אויף די ספרים און ברענגט פון זיי.
פון די אנדערע זייט אז דער רבי פון קאמארנא ר' יצחק אייזיק יחיאל דער בעל מחבר פון חומש היכל הברכה זייער שארף קעגן איהם, ער שרייבט קעגן איהם אין זיינע ספרים "נתיב מצותיך" ואל תהיה חוקר ומקובל וכו'.
דער גר"א מיט זיינע תלמידים זענען זייער שטארק פארן רמח"ל, עס ווערט פארציילט ווען דער גר"א האט באקומען די כתבים פון רמח"ל איז ער יענעם טאג געגאנגען מיט די קליידער פון שבת פאר גרויס שמחה.
דער רמח"ל האט גרויסע ביאורים אויף ענינים פון קבלה, ענדליך ווי עס געפינט זיך אין די ספרים פון חסידים, אבער וויבאלד פאר די ליטווישע קרייזן פעלט אסאך ביאורים האבן זיי זיך זייער צוגעכאפט צום רמח"לֹ, אין לעצטן דור האט מען געדרוקט א ערך פון צעהן נייע ספרים פון רמח"לֹ דורך די ליטשווישע קרייזן אין בני ברק.


text:
1944
1944 איז דאס 44סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1944 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן אפריל - רודאלף ווערבע און אלפרעד וועצלער אנטלויפן פון אוישוויץ פארניכטונג לאגער. ווען זיי קומען אן אין פרעשבורג געבן זיי א באריכט צו דער יידישער קהילה וואס גייט אן דארטן אין לאגער.
- 9טן מיי - צווייטע וועלט מלחמה: די רויטע ארמיי באפרייט סעוואסטאפאל.
- 5טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: די אליאירטע קראפטן באפרייען רוים.
- 13טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: צום ערשטן מאל שיקט דייטשלאנד V-1 ראקעטן קעגן ענגלאנד. נאר פיר פון די עלף שטיק וואס פליען ארויס קומען אן אויף זייערע צילן.
- 17טן יוני - איסלאנד ווערט אומאפהענגיק פון דענמארק און ווערט א רעפובליק.
- 1טן אויגוסט
- אויסגעבראכן דער ווארשעווער געטא אויפשטאנד.
- אנא פראנק שרייבט דעם לעצטן בלאט אין איר זשורנאל.
- 5טן אויגוסט - חורבן אייראפע - ווארשעווער געטא אויפשטאנד: איינסן פון די עס עס און ווערמאכט פירן ארויס און הרגענען 40,000 בירגער
- 25סטן אויגוסט - פאריז באפרייט דורך די אליאירטע קראפטן
- 26סטן אויגוסט - צווייטע וועלט מלחמה: שארל דע גאל קומט צוריק אין פאריז
- 28סטן אויגוסט - צווייטע וועלט מלחמה: מארסיי און טולאן באפרייט
- 29סטן אויגוסט - 60,000 סלאוואקישע זעלנער רעוואלטירן קעגן די נאצי הערשער
- 4טן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: די 11טע געפאנצערטע בריגאדע פון דער בריטישער ארמיי באפרייט די שטאט אנטווערפן אין בעלגיע
- 8טן סעפטעמבער - V-2 ראקעט גרייפט אן לאנדאן צום ערשטן מאל.
- 29סטן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: סאוועטישע קראפטן אינוואדירן יוגאסלאוויע.
- 13טן אקטאבער - צווייטע וועלט מלחמה: די רויטע ארמיי נעמט איין ריגע פון נאצי דייטשלאנד.
- 30סטן אקטאבער – אנא פראנק מיט איר שוועסטער מארגא פראנק דעפארטירט פון אוישוויץ אין דעם בערגן-בעלזן קאצעט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מיי - מערי ראבינסאן, פרעזידענט פון אירלאנד
- 28סטן מיי - רודאלף זשוליאני, בירגערמייסטער פון ניו יארק
- 20סטן אויגוסט - ראדזשיוו גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע (דערמארדעט 1991)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מערץ - ארד ווינגייט, בריטישער זעלנער (געב' 1903)
- 14טן אקטאבער - ערווין ראמעל, דייטשער פעלדמארשאל (געב' 1891)


text:
מערידא, ווענעזועלע
מערידאַ, אפיציעל סאַנטיאַגא דע לאס קאַבאַלעראס דע מערידאַ (שפאניש: Santiago de los Caballeros de Mérida), איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט מערידא, ווענעזועלע, און איז איינע פון די הויפט שטעט פון די ווענעזועלער אנדן.די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין 1558, און האט געשפילט א ראלע אין דער ווענעזועלער אומאפהענגיקייט מלחמה.
מערידא האט מער ווי 200,000 איינוואוינער. עס איז דער הויפט צענטער פאר בילדונג און טוריזם אין מערב ווענעזועלע, און דער אוניווערסיטעט פון די אנדן געפינט זיך אין דער שטאט. אויך האט מערידא די העכסטע לופטבאן אין דער וועלט.
מערידא געפינט זי ביי א הייך פון אומגעפער 1,600 מעטער. די שטאט זיצט אויף א פלוין אין דעם טאל פונעם טשאמא טייך.


text:
יוחנן הורקנוס דער ערשטער
יוחנן הורקנוס דער ערשטער, איז געווען הערשער איבער ארץ יהודה, פון די חשמונאים דינאסטיע, אויך איז ער געווען כהן גדול. א זון פון שמעון התרסי, און אן אייניקל פון מתתיהו הכהן. ער האט געהערשט איבער די יידן, פון יאר 134 איידער די ציווילע ציילונג, ביז 104 יאר א"צ.
לויט טייל פארשער, איז ער יוחנן וואס איז געווען כהן גדול אכציק יאר, און געווארן א צדוקי אויף דער עלטער.
שמעון איז געווען דער לעצטער זון פון מתתיהו וואס איז געבליבן לעבן, און די סנהדרין, און די פאלקס עלטסטע, האבן אים אויסגעקליבן אלס הערשער און כהן גדול, וואס וועט אריבערגיין בירושה צו זיינע קינדער. אין די יארן פון שמעונס הערשאפט, האבן זיך די חשמונאים אפגעגעבן אסאך מיט מלחמות, קעגן די סעלוקן, און מיט די גויישע שכנים אין ארץ ישראל, ווי אויך איבערבויען די יידישע לאנד. אין איינע פון די מלחמות, ווי אנטיוכוס סידעטס האט געשיקט זיין ארמיי קעגן די יידישע מיליטער, נאכן פארלאנגען פון שמעון אפצוגעבן די פעסטונג אין ירושלים, און אנדערע שטעט וואס שמעון האט איינגענומען, שמעון האט געשיקט זיינע קינדער יוחנן מיט יהודה, קעגן די סולעקישע ארמיי, און זיי האבן באזיגט די פיינט.
אנטיוכוס, האט נאך די דורכפאל, אנגעקניפט פארבינדונגען מיט שמעונס איידעם תלמי, הערשער איבער יריחו. און אים צוגערעדט ער זאל אומברענגען זיין שווער, תלמי האט צוגעגרייט א סעודה פאר זיין שווער, און אינמיטן סעודה האט תלמי אומגעברענגט שמעון, און צוויי זון פון שמעון, יהודה און מתתיהו וואס זענען אויך דארט געווען.
יוחנן איז דעמאלט געווען מיט די מיליטער אין גזר, און גלייך ווי ער האט געהערט וואס עס האט פאסירט, איז ער געפארן קיין ירושלים, איבערצונעמען די הערשאפט. תלמי האט געבעטן פון אנטיוכוס, ער זאל אים שיקן סאלדאטן אים ארויסצוהעלפן, אבער די הילף האט זיך פארזוימט. תלמי איז אנטלאפן און זיך באזעצט אין א פעסטונג נישט ווייט פון יריחו, יוחנן איז געקומען מיט די מיליטער באלאגערן די פעסטונג, תלמי אבער האט געהאט מיט זיך יוחננס מאמע, און א ברודער וואס זענען געבליבן לעבן, און יעדע מאל ווען יוחנן האט זיך געגרייט צו אייננעמען די פעסטונג, האט תלמי ארויס געברענגט יוחננס מאמע און ברודער, און זיי געפייניקט, אין די ענדע האט ער זיי אומגעברענגט, און באוויזן צו אנטלויפן קיין פילאדעלפיע, אמאן (יארדן) פון היינט.
אנטיוכוס האט געשיקט זיין מיליטער קעגן יהודה, און יוחנן האט זיך געמוזט אפגעבן מיט דעם. נאכן באלאגערן ירושלים, און יידישע משכונות זענען גענומען געווארן צו דמשק, ווי אויך ריזיקע פארמעגנס, זענען צוגענומען געווארן פון יהודה, יוחנן האט זיך געמוזט פארפליכטן פאר אנטיוכוס, צו שיקן סאלדאטן ווען אימער אנטיוכוס וועט זיי דארפן. אזוי האט עס אנגעהאלטן, ביז אנטיוכוס איז געשטארבן, אין א קריג אין יאר 129-. דעמאלט האט יוחנן פארשטארקט די יידישע זעלבסטשטענדיקייט, און מער נישט זיך געפארכט פון די יוונים, ווייל אנטיוכוס' נאכפאלגער, זענען נישט געווען שטארק, און האבן קיין כח נישט געהאט, צו גיין אין א מלחמה קעגן יהודה. יוחנן האט דעמאלט געלאזט גיסן מטבעות, די ערשטע עס צו טון, זינטן חורבן פון ערשטע בית המקדש.
יוחנן האט אנגעפירט א רייע מלחמות, קעגן די שכנים פון יהודה, ער האט איינגענומען אדום, די שומרון, און חרוב געמאכט זייער טעמפל אויף הר גריזים, ווי אויך אויף די אנדערע זייט ירדן טייך, האט ער איינגענומען שטחים. ער איז אנגעקומען ביז צום אונטער גליל, און די יזרעאל טאל. ער האט אויך איינגענומען בית שאן.
יוחנן האט מגייר געווען די אדומים, אנדערש ווי זיין טאטע וואס וואלט זיי פארטריבן, די אורזאך צו דעם איז ווארשיינליך, ווייזן די כח פון די יידן.
יוחנן איז געווען זייער אקטיוו, אין די אויסערן פאליטיק קעגן די סעלוקן, מיט פרובירן שאפן מיליטערישע בונדן און פאקטן קעגן זיי, ער האט זיך געוואנדן צו קליינע קעניגרייכן, און צו די גרויסע, ווי די רוימישע אימפעריע, און תלמי קעניג פון עגיפטן, רוים האט זיך פארפליכטעט צו באשיצן די יידישע פארטן.
אין די צייטן פון יוחנן, זענען די פארטייען צווישן די יידן געווארן שטארק, די פרושים, און די צדוקים, און נאך אנדערע, יוחנן איז אבער געווען פראגמאטיש, און נישט געלאזט די צוויי זייטן זיך ארומקריגן צופיל, ווי עס געווען שפעטער איבערהויפט אין אלכסנדר ינאיס צייטן.
יוחנן האט ווען ער איז געשטארבן, איבערגעלאזט די קעניגרייך אין ירושה פאר זיין ווייב, זיין זון יהודה אריסטובולוס דער ערשטער, האט אבער פארכאפט די מאכט, און איינגעזעצט זיין מאמע און זיינע ברודערס, אויסער אנטיגונוס דער ערשטער, וועם ער האט געשטעלט אלס הויפט גענעראל. יהודה איז געווען הערשער און כהן גדול.


text:
פיניש
פֿיניש (Suomi סואמי) איז א שפראך וואס 92% פון מענטשן אין פינלאנד רעדן. זי איז אן אפיציעלע שפראך אין פינלאנד און א מינדערהייט אפיציעלע שפראך אין שוועדן.
די פארשידענע מיני פיניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא צוויי מיני פיניש וואס זענען גענוצט אין פינלאנד. איינער איז דער "כלל-שפארך" (yleiskieli), און דער צווייטער איז דער "גערעדט שפראך" (puhekieli). דער כלל-שפראך איז גענוצט ביי פארמאלע מצבים ווי פאליטישע דרשות און אין די נייעס. ביי דער כלל-שפראך איז עס דא אויך א פארמע וואס הייסט "בוך-שפראך" (kirjakieli), און עס איז גענוצט אין אלע טעקסטן - אפילו אין רייד פון מענטשען אין פראזע. דער גערעדט שפראך, להבדיל, איז דער עיקר מין פון פיניש און איז גענוצט אין טעלעוויזיע און ראדיא און ביי געשעפט, און עס איז דער פרעפירט שפראף ביי מענטשען צו רעדען איינער מיטן צווייטען.
לדוגמא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1848
1848 איז דאס 48סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1848 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן מיי - וויסקאנסין ווערט דער 30סטער שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 2טן דעצעמבער - פראנץ יאזעף דער ערשטער ווערט קייסער פון עסטרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן יולי - ארטור דזשיימס באלפור, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1930)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - זשאן קווינסי עדעמס, דער זעקסטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1767)
- 12טן אויגוסט – דזארדזש סטיוונסאן, בריטישער אינזשעניר, פלאנירער פונעם פארע לאקאמאטיוו (געב' 1781)


text:
אונגארישע רעוואלוציע
די אונגארישע רעוואלוציע, איז פארגעקומען אין יאר 1956, קעגן די קאמוניסטישע הערשאפט, און קעגן די איינפלוס פון די סאוועטן פארבאנד, אויף אונגארן. די רעוואלוציע איז פארגעקומען אין די מאנאטן פון אקטאבער, און נאוועמבער 1956. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן, אויף א גאר ברוטאליש פארנעם, דורך די רויטע ארמיי, און 2,500 אונגארישע בירגער זענען אומגעקומען, און נאך 700 סאוועטישע זעלנער זענען געווען צווישן די טויטע, און נאך טויזענטע זענען פארווונדעט געווארן. אומגעפער א פערטל מיליאן בירגער זענען אנטלאפן, און אלס פליטים, זיך באזעצט אין אנדערע לענדער.
אינהאַלט
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די רויטע ארמיי האט איינגענומען אונגארן, ביי די ענדע פון צווייטער וועלט קריג, איז אונגארן אנגענומען געווארן אלס א לאנד, וואס האט צוגעהאלפן די נאציס, אנגעהויבן מיט מיקלאש הארטי, און פארגעזעצט מיט די פייל קרייץ.
אין 1948, האבן די קאמוניסטן איבערגענומען די פירערשאפט אין לאנד, און איינגעפירט א שווערע אינערן פאליטיק, כדי צו טוישן דאס לאנד צו א קאלעקטיווע, וואס האט אויפגעברויזט די באפעלקערונג, צו באהערשן די קאמוניסטן אויפן באפעלקערונג, איז אויפגעשטעלט געווארן די "געהיימע אונגארישע פאליציי", וואס האט אנגעזייט טעראר צווישן די בירגער.
אורזאכן צום אויפשטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט געהערשט אין די קאמוניסטישע האריזאנט, די דע-סטאליניזאציע, ווי כרושטשאוו האט אנערקענט און פארדאמט די טעראריזם פון סטאלין, אין אונגארן האט דאס אויך געמיינט מאטיאש ראקושי, דער קאמוניסטישער דיקטאטאר. אימרע נאדזש איז געווארן פרעזידענט, פון 1953 ביז 1955, און ער האט דורכגעפירט עטליכע רעפארמען אין די פאליטיק.
אין פוילן, זענען אין יאר 1956, פארגעקומען עטליכע סטרייקן אין פויזן, פאר בעסערע אומשטענדן פאר ארבעטער. אין אקטאבער איז דער אלטער פוילישער רעגירער ערזעצט געווארן מיט וולאדיסלאוו גאמולקא, דאס האט געוויזן פאר די אונגארישע, אז עס איז דא א מעגליכקייט פאר א בעסערע צוקונפט.
לאסלא רייק, איז געווען א קאמוניסטישע פאליטיקער, וואס איז אומגעברענגט געווארן דורך די "אויסרייניגונגען" פון ראקושי, אין יאר 1949. ער איז אבער ריינגעוואשן געווארן, און א גרויסע לוויה איז דורכגעפירט געווארן דעם 6טן אקטאבער 1956. איבער 100,000 מענטשן האבן זיך באטייליקט, און פון די לוויה איז געווארן א מאסן דעמאנסטראציע, אנגעפירט בעיקר דורך סטודענטן.
די סטודענטן האבן פראטעסטירט, קעגן די אומשטענדן אין די אוניווערסיטעטן, און האבן אויפגעשטעלט סטודענטן גרופעס איבערן לאנד. די ארבעטער האבן נאכגעפאלגט, און זיי האבן אויפגעשטעלט ארבעטער פאראיינען.
אויסברוך פון רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 23סטן אקטאבער, איז פארגעקומען א פראטעסט אין די גאסן פון בודאפעשט, מיט א ריזיגע באטייליקונג, אונגארישע זעלנער האבן אראפגעריסן זייער רויטע שטערן פון די מונדירן, און עס געווארפן צו די מאסן, און האבן מארשירט אינאיינעם מיט די פראטעסטירער. די פארלאנגען פון די פראטעסטירער, זענען געווען מעסיקע. די געהיימע אונגארישע פאליציי, האט אבער גענומען שיסן אויף די באטייליקער, און האבן אומגעברענגט אכציק פראטעסטירער. דאס האט געברענגט צו ווילדע ראיאטן, ווי פאליציי אויטאס זענען פארברענט געווארן, געווער איז פארטיילט געווארן, דורך די ארבעטער אין די וואפן פאבריקן.
די קאמוניסטן זענען געווען ביי די מיינונג, אז אט אט גייט זיך עס פארענדיקן, און רויקייט וועט צריק קומען. עס איז קלאר געווען אז רוסלאנד וועט אריינשיקן סאלדאטן, און צוריק איינשטעלן די קאמוניסטישע הערשאפט. אין די לעצטע פרווו, איז אימרע נאדזש, אויפגענומען געווארן אלס פרעמיער מיניסטער, און האט אריינגעשטעלט עטליכע פון זיינע מענטשן אין די רעגירונג, און פרובירט איינשטילן די געמיטער.
די פראטעסטירער האבן נישט איינערקענט אין נאדזש, וועלכע איז טאקע געווען א רעפארמיסט, אבער איז נאך אלץ געווען א קאמוניסט. וואפן פאבריקן זענען אטאקירט געווארן, און אמוניציע איז געגעבן געווארן פאר די אויפשטענדלער, וועלכע האבן אפגעווארט די רוסישע ארמייען.
צווישן דעם 23סטן אקטאבער, ביזן 3טן נאוועמבער, זענען פארגעקומען שלאכטן איבער לאנד. די רוסן האבן ארויסגעצויגן זייערע טרופן פון די הויפטשטאט, און דערנאך בארינגעלט די שטאט, גרייט צו אטאקירן. אלע פאליטישע ארעסטאנטן זענען באפרייט געווארן, און אלטע אומלעגאלע פארטייען זענען צוריק ארויפגעשווימען אויף די אויבערפלאך.
אום 27סטן אקטאבער האט נאדזש, אויפגענומען א נייע רעגירונג, און א געוויסער קאדאר, אלס אויסערן מיניסטער, א קאמוניסט וואס איז ריינגעוואשן געווארן, נאך באשולדיקונגען פון די פאליציי. ער האט פארגעשטעלט א פלאן, ווי די רעוואלוציאנערן וועלן איינערקענט ווערן אלס א פארטיי, און די רוסן וועלן זיך ארויסציען פון אונגארן. נאדזש האט אנערקענט אין אלע נייע פארטייען וואס זענען אויפגעשטעלט געווארן, ער האט אויפגעלעזט די פארפיינטעטע געהיימע פאליציי. און דערקלערט די 15טן מערץ אלס נאציאנאלע חגא, לכבוד די רעוואלוציע. ער האט דערקלערט די ארויסטריט פון אונגארן, פון ווארשע פאקט. און דערנאך האט ער אויפגעשטעלט א קאאליציע, מיט אנדערע פארטייען, וואס זענען לעגאליזירט געווארן.
כרושטשאוו, וועלכע האט געזען דעם אונטערגאנג פון א קאמוניסטישע נאכשלעפער פון רוסלאנד, איז געווען אנטשלאסן צו אונטערנעמען שריט. אונגארן האט אויסגערופן צו די פאראייניקטע פעלקער, אז זי איז א דעמאקראטיש לאנד, און זיי זאלן קומען צו הילף צו אונגארן.
די פאראייניקטע שטאטן, האט נישט איינגעזען אין אונגארן א ניי אליאירט לאנד, זיי האבן פארשטאנען אז דאס איז, אן אינערליכער שטרייט אינערהאלב די קאמוניסטישע געמיינדע. צו דעם אלעם איז די מערב וועלט געווען פארטון אין אנדערע זאכן, אמעריקע מיט די פרעזידענטליכע וואלן, פראנקרייך און בריטאניע, מיט די סועץ קאנאל קריזיס.
אויפן 4טן נאוועמבער האבן די סאוועטן אטאקירט, מיט אן ארמיי, פון רומעניע, און פון טשעכאסלאוואקיי. די רעגירונג פון נאדזש איז צעפאלן, און ער און זיינע מענטשן, זענען אריינגעלאפן אין די יוגאסלאווישע אמבאסאדאר, און פארלאנגט אנערקענונג אלס פליטים, נאך עטליכע טעג זענען זיי ארויס, נאכדעם וואס מען האט אים פארשפראכן, אז מען וועט אים נישט טון קיין שלעכטס, ווי ער איז נאר ארויס, איז ער גענומען געווארן קיין רומעניע, דערנאך איז ער געברענגט געווארן צוריק אויף אונגארן, ווי ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט, דורך א געריכט.
נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויזענטע זענען אומגעקומען אין די שלאכטן, און קאדאר וועלכע איז אנטלאפן קיין מאסקווע פון אנהייב, איז צוריק און דערקלערט דאס אויפשטעלן א נייע רעגירונג. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן אין דעצעמבער 1956, אבער אין 1957, זענען פארגעקומען מערערע סטרייקן, די סי-איי-עי האט באריכטעט, אז איבער 1,200, זענען הינגעריכטעט געווארן שוין נאכן ענדע פון די קאמפן.
די אונגארישע האבן פארדינט, די געהיימע פאליציי האט אויפגעהערט צו פונקציאנירן.
וועלטס רעאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס די וועלט האט געזען אינעם רעוואלוציע, איז צעטיילט אין עטליכע מיינונגען, א טייל האבן געזען א פרווו צו ווערן א סאציאל דעמאקראטיע, אנדערע א קאמוניסטיש לאנד ווי יוגאסלאוויע, א טייל האבן געזען דאס לאנד געפירט דורך ארבעטער ראטן אלס אןאנארכיסטישע, די סאוועטן האבן געטענהט, אז עס איז א פרווו צוריק צושטעלן די פאשיסטן, ווי מיקלאש הארטי, און די פייל קרייץ.
די פאראייניקטע פעלקער, וועלכע האט זיך אריינגעמישט אין די סועץ מלחמה, האט געוויזן אז דריטע וועלט לענדער, און די קאמוניסטישע מדינות, קענען טון וואס זייער הארץ גלוסט, ביים גארנישט טון, אפצושטעלן די געוואלדטאטן.
היינט ווערן די רעוואלוציאנערן שטארק רעספעקטירט אין אונגארן. די קע גע בע וועלכע איז אריין נאכדעם וואס די געהיימע פאליציי איז געווארן פארשלאסן, האט זיך געפונען אין זעלבן געביידע פון די געשטאפא, און ביי די אונגארישע, ווערן ביידע פארעכנט אלס די זעלבע טעראר אנזייער, היינט איז דארט דא א מוזיי, מיטן נאמען די טעראר הויז.