text:
טינטפיש טינט בענקל נייַ אין בייַ פאָלקלאָרע
טינטפיש טינט בענקל געמאכט דורך פארקערט אַש דורך פעליקס מאַקאָרמאַק פאַראַנען פון פאָלקלאָרע. דאס איז דער ערשטער אין אַ זאַמלונג פון מעבל וואָס ניצט טינטפיש טינט ווי האָלץ פאַרב. די ינספּיראַציע קומט פון די וועג בונט סליפּס זענען אָפֿט געווענדט צו סעראַמיקס, ווו איר קענען זען באַרשט סטראָקעס און די פּראַל פון די מענטש האַנט אויף די אַרבעט. […]
פיליפּ פון כער 100% נאָרווייַ אין טענט לאָנדאָן
100% נאָרווייַ אין טענט לאָנדאָן 2013 - א נייַ כוואַליע פון דיזיין פון די ארץ פון די פדזשאָרדס! די בערג באזירט דיזיינער פיליפּ פון כער איז איינער פון 10 X 10 דיזיינערז צו שטריך אין דער וויטרינע אין טענט לאָנדאָן דעם סעפטעמבער. ער וויל צו פאָרשטעלן טעזיס צוויי ווונדערלעך ברעקלעך, טריאַלאָגוע און ספּירע. פיליפּ […]
די עקאָפריענדלי בינדי דאָט פּאָוף
די עקאָפריענדלי בינדי דאָט פּאָוף עס ס אַ טעקסטיל פּאָוף ינספּייערד דורך די פאַרביק בינדיס אַז ינדיאַן פרויען טראָגן אויף זייער שטערנס. די ריזאַלטאַנט פּאָל 'קע פּונקט מוסטער איז אַ וויבראַנט פאַרטרעטונג באשאפן פון דיסקאַרדיד זייַד סאַרעעס. סטודיאָ אַווני דערלאנגט אין מילאַן פּלאַן וואָך אַ ופּסיקלעד און סאַסטיינאַבאַל זאַמלונג פון טעקסטיל פּאָופס, קאַנווערטינג אַלט און דיסקאַרדיד זייַד […]
עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם פּאָוף
נישט נאָר זענען דעם עקאָפריענדלי העל בונט פּאָמפּאָם פּאָוף אַמייזינגלי שיין אָבער עס אויך האט אַ געשיכטע הינטער. די געשיכטע פון די פּאָם פּאָם פּאָוף איז אַז עס ס געמאכט פון ריסייקאַלד זייַד סאַרעע ס. אַווני סטודיאָ, אַ ינדיאַן דיזיינער, גיט די אַניוזד סאַרעעס, וואָס זענען גרויס מאַטעריאַל, אַ נייַ לעבן. דאס עקאָפריענדלי פּאָמפּאָם פּאָוף דורך סטודיאָ […]
דזשוריאַננע מאַטער קנאַל אַרויף פיש
זיס און כווימזיקאַל קנאַל אַרויף פיש, געפונען אין בלאָממע וואס פֿעיִקייטן טאַלאַנט און ינלענדיש ארטיקלען און אנדערע גרויס שטאָפּן פון די נעטהערלאַנדס. די גראַפיק אַרטווערקס קנאַל אַרויף פיש דיזיינד דורך דזשוריאַננע מאַטער דערשייַנען אַנדערסטייטיד, אָבער זען וואָס כאַפּאַנז ווען איר נעמען די ביסל פּשוט טריט! עס איז די זעלבע מיט אַלע די פּייפּערווערק […]
1 כייפעץ אין 1 מינוט דורך פּיער לאָטאַ
פראנצויזיש דיזיינער פּיער לאָטאַ האט עמבאַרקט אויף אַ פּרויעקט ער רופט 1 כייפעץ אין 1 מינוט דורך פּיער לאָטאַ. ער קריייץ אַ ווידעא פון אים אַסעמבאַלינג איינער פון זייַן אייגן אָסאַם דיזיינז ברעקלעך פון ימפּראַווייזד מאַטעריאַלס און מאכט עס דערשייַנען אַזוי פּשוט. יעדער ווידעא איז אונטער 1 מינוט. פּיער לאָטאַ איז טאַקע אַמייזינג און בעסטער […]
פּלומען - די וועלט 'ס ערשטער דיזיינער ענערגיע שפּאָרן ליכט באַלב
פּלומען איז די וועלט 'ס ערשטער דיזיינער ענערגיע שפּאָרן ליכט ציבעלע, דיזיינד דורך הולגער & שמואל ווילקינסאָן. דער נאָמען פּלומען קומט פון די "פעדער,"די דעקאָראַטיווע פעדערז פון אַ פויגל און" לומען,"דער אַפּאַראַט פון ליכט. פּלומען ליכט גלאָבוס איז אַ זייער מאָדערן און דעקאָראַטיווע ליכט ציבעלע אַז ענדערונגען אויסזען ווי איר קוק בייַ […]
האַללאָוועען ינספּיראַציע – ווינטידזש בוך פּאַמקאַנז
די ווינטידזש בוך פּאַמקאַנז זענען די גאנץ האַללאָוועען דעקעריישאַנז פֿאַר אַ לערער, ליבראַריאַן, בוך ליבהאָבער אָדער באַליבט ווינטידזש פרייַנד. מאַכן פּלאַץ פֿאַר עס אויף דיין בוקשעלף אין שטוב אָדער שטעלן אויס ווי טייל פון דיין האַרבסט דעקאָר. די ווינטידזש בוך פּאַמקאַנז פון אַ טריפט קראָם סטאַש זענען געמאכט פון אַלט, ווינטידזש, געזונט-ליב געהאט ספרים, […]
פריש סענס טייוואַן
פריש סענס טייוואַן וועט וויטרינע דער בעסטער פון טאַיוואַנעסע פּלאַן פֿאַר די ערשטער מאָל אין טענט לאָנדאָן. פריש סענס טייוואַן פאָרשטעלן די קאָונטריס יינציק פּלאַן געשיכטע, דיפּינג אין זייַן פאַרגאַנגענהייַט, פאָרשטעלן און צוקונפֿט פֿאַר ינספּיראַציע. טהיירע ריווייווינג און ריינווענטינג טראדיציאנעלן טעקניקס און מאַטעריאַלס, בשעת ברייקינג נייַ ערד צו בויען אַ 21 יאָרהונדערט טאַיוואַנעסע עסטעטיש. […]
אַוטאַרטשי דורך פאָרמאַפאַנטאַסמאַ
אַנדריאַ טרימאַרטשי און סימאָנע פאַררעסין זענען די איטאַליעניש דיזיינערז הינטער די עינהאָווען-באזירט פּלאַן סטודיע מיט די שיין נאָמען פאָרמאַפאַנטאַסמאַ. זייער פּרויעקט אַוטאַרטשי פּייַס קאָוועד צו די אַנקאַמפּלאַקייטיד, דער פּראָסט און די וואָכעדיק. די פּרויעקט האָבן שוין געזען אין עטלעכע געזונט-באקאנט מאַגאַזינז און אָנצייכענען events אָבער איז נאָך ווערט צו ווייַזן עס ווידער. אַוטאַרטשי […]


c: text/html

text:
יגאל ידין
יגאל ידין (געבוירן יגאל סוקעניק, ירושלים, 20סטן מערץ 1917 - 28סטן יוני 1984) איז געווען א ישראל גענעראל, פאליטיקער, ארכעאלאג, און דער צווייטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין רחביה געגנט, ירושלים, זיין פאטער איז געווען אן ארכעאלאג, און זיין מוטער האט געגרינדעט די ערשטע קינדערגארטן אויף העברעיש. זיין ברודער יוסי איז געווען א באוואוסטע אקטיאר. אויך האט ער געהאט א ברודער מתתיהו, וואס איז געווען א פליער, און ער איז אומגעקומען אינעם מלחמת השחרור.
ער האט פון יונגווייז אן געדינט אינעם הגנה, און אויך שטודירט אינעם העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, העברעיש, אראביש, ארכעאלאגיע.
אינעם מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פופצן יאר איז ער אריינגענומען געווארן אינעם הגנה, און געדינט אין פארשידענע געביטן, ווי אלס אינסטרוקטור פאר וואפן, טרענירונגען אד"ג, ער איז געווארן סעקרעטאר פון יעקב דורי.
אין 1943, איז ער געווארן הויפט פון דער אפעראציע אפטיילונג, פון גענעראל שטאב אין די הגנה. אבער אין 1946 האט ער רעזיגנירט נאך א קריגעריי מיט יצחק שדה, און ער האט זיך פארנומען מיט זיין לערנען.
אין 1947, ווען די פאראייניגטע פעלקער, האט געשטימט פארן אויפשטעלן א יידישע מדינה, האט בן גוריון, אים גערופן זיך שטעלן אינעם מיליטער, ער האט געדינט אין וויכטיגע פאזיציעס, און ער איז געווען צייטווייליקער שעף פון גענעראל שטאב, נאכדעם וואס יעקב דורי איז געווען קראנק. און ער האט אנגעפירט די געשפרעכן מיט עגיפטן, אויפן וואפן שטילשטאנד אפמאך אין ראדוס.
די 9טן נאוועמבער 1949, איז ער געווארן צווייטע שעף פון גענעראל שטאב, אלט זייענדיק בלויז 32 יאר, ער איז געווען די יונגסטע צוזאמען מיט מרדכי מקלף, וואס האט אים איבערגענומען, צו דינען אין דעם פאסטן. ער האט רעזיגנירט אין 1952, נאך מיינונגס פארשידענהייטן מיט בן גוריון.
ארכעאלאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן ארויסטרעטן פונעם מיליטער, איז ער צוריק צו זיין אלטע ארבעט פון ארכעאלאגיע, ער איז געווען פון די חשובסטע, און אנגעזענסטע ארכעאלאגן אין ישראל. ער האט אנגעפירט מיט די מצדה גראבונגען, און נאך אסאך אלטע ערטער, ווי תל מגידו, תל חצור. ער האט זיך אויך פארנומען מיט די מגילות ים המלח, און אנדערע געטראפענע ארטיקלען.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך שטענדיק צוריק געהאלטן פון אריינטרעטן אין פאליטיק, ער האט געדינט אלס עצה געבער פאר לוי אשכול ביים זעקסטאגיקע מלחמה, און אין דער אגראנט קאמיסיע נאכן יום כיפור מלחמה. ביז 1977, ווען אסאך סקאנדאלן זענען ארויפגעשווימען אויפן אויבערפלאך, און אסאך ישראלדיקע האבן זיך פארעקלט פונעם אלטן מפא"י פירערשאפט, ערשט דעמאלט האט ער אויפגעשטעלט זיין דעמאקראטישע באוועגונג פאר ענדערונג, אדער ד"ש. אסאך האבן אין אים געזען א גלייכער מאן און אן ערליכער. וויבאלד ער האט קיינמאל בעפאר, נישט אריינגעשטעקט זיין האנט אינעם שמוציגן טאפ. ער האט אין יענע וואלן באקומען 15 מאנדאטן צום כנסת, און ער האט אריינגעטרעטן אינעם רעגירונג מיט מנחם בעגין.
ער האט אנגעפירט מיט די שלום געשפרעכן מיט עגיפטן. ער איז אויך געווען וויצע פרעמיער מיניסטער. אבער די האפענונגען אויפן פארטיי זענען אויסגערונען. און ער האט נישט געטון, ווי די גרויסע האפענונגען, וואס מען האט ערווארטעט פון אים. אין 1981 האט ער רעזיגנירט פון פאליטיק, און זיין פארטיי איז צעפאלן.
אין 1984 איז ער געשטארבן, און ער ליגט באגראבן, אויף הר הרצל אין ירושלים, אין דער אפטיילונג פון פאלק אנפירער.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
רב (אמורא)
רב אבא, אדער ווי ער ווערט אנגערופן אין ש"ס מיטן נאמן רב, אדער אבא אריכא. ער האט געגרינדעט די ישיבה אין סורא.
אינהאַלט
זיין אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין פאטער האט געהייסן אייבו, ער שטאמט פון די קינדער פון שמעי דער ברודער פון דוד המלך. ער ווערט פארעכנט אלס א בן גדולים איינער וואס שטאמט פון חשובע איידל לייט.
זיין נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא געפונט מען אסאך מען האט איהם גערופן אבא. שמואל האט איהם גערופן אבא, זאגט רש"י[1] צוליב חשיבות, אזוי ווי מען זאגט אויף א חשובער קלוגער מאן "ער איז מיין טאטע". אדער מיינט דאס ער איז דער חשובסטער און דער עלטסער פון אלע, ער איז דער טאטע, ווייל ער האט לאנג געלעבט איבער 400 יאהר.[פֿעלט אַ מקור]
אויך געפינט מען אסאך מען האט איהם גערופן רב. ווייל אזוי ווי מען רופט רבי יהודה הנשיא רבי, האט מען אים גערופן רב, ווייל אין ארץ ישראל האט מען גערופן רבי, און אין בבל האט מען גערופן רב, און ער האט געוואוינט בעיקר אין בבל.[2]
אויך האט ער געהייסן אבא אריכא[3] ווי באלד ער איז געווען א הויכער מענטש.
זיינע רביים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען א תלמיד פון רב חייא, זיין פעטער, זיין טאטענס ברודער [4]. רב חייא האט אים זייער חשוב געהאלטן און אים גערופן "בן אחותי" מיין געליבטער טייערער [5]. אויך איז ער געווען א תלמיד פון רבי יהודה הנשיא דער בעל משניות [6]. דער רמב"ם שרייבט אין די הקדמה פון פירוש המשניות אז ער האט מקבל געווען פון ר' ינאי, אבער דער ראב"ד שרייבט לא היה ולא נברא עס איז נישט אמת.
פון זיין לעבענס ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז קודם געווען ביי רבי יהודה נשיאה אין ארץ ישראל און געלערנט אין זיין ישיבה.
אין שנת ג'תתקע"ט איז רב צוזאמען מיט זיין חבר שמואל אראפ קיין בבל, אנהייב האט מען נישט געוואוסט זיין גרויסקייט און מען האט איהם געשעטלט פאר א דאלמוטשער פאר די בני ישיבה ביז ר' שילא האט זיך גאכאפט אז דאס איז רב און האט איהם זייער מכבד געווען[7]
שמואל האט זיך באזעצט אין נהרדעא און געווארן דארט דער ראש ישיבה, רב האט נישט געוואלט שטערן זיין חבר שמואל און איז געגאנגען קיין סורא וואס הייסט אויך מתא מחסיא, עס האבן דארט געוואינט אסאך אידן, אבער רוב זענען געווען עמי הארץ, ער האט זיך דארט באזעצט אין אויסגעלערנט די גאנצע שטאט די וועגן פון די תורה, די גמרא [8] זאגט רב בקעה מצא וגדר בה גדר, רב האט געטראפען א ליידיג פלאץ און האט דארט ארום גענומען דאס גאנצע פלאץ מיט תורה, רב האט דארט אויפגעשטלט א גרויסע ישיבה מיט אסאך תלמידים, האט אויפגעשטלעט דארט א בית דין, אזוי איז אויסגעקומען אז אין בבל האט עקזיסטירט צוויי גרויסע בתי דינים, אין נהרדעא וואס שמואל האט געהאט און אין סורא וואס רב האט אויפגעשטעלט. ער איז געווען אין סורא א ראש ישיבה 24 יאר[9] ווי עס שטייט רבותינו שבבבל מיינט מען רב און שמואל.[10]
א תנא אדער א אמורא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא געפונען מיר רב תנא הוא ופליג,[11] ער ווערט אבער אויך פארעכנט ווי א אמורא, דאס איז וויבאלד ער האט לאנג געלעבט, ער איז געווען אין די ענדע פון די תנאים און ביים אנפאנג פון די אמוראים. דער ספר כריתות שרייבט אז רב ווערט נישט דערמאנט אין די משנה וויבאלד זיין דור וואס זענען געווען אנהייב פון די אמוראים האט איהם נישט גערעכנט פאר קיין תנא, דעריבער האט ר' יוחנן נישט אנגענומען זיינע רייד, אבער פאר אונז ווערט ער פארעכנט ווי א תנא, און ער האט א כח צו קרוגען אויף תנאים.
ער איז אויך געווען א מקורב למלכות, עס איז געווען א שר אדרכן וואס האט איהם ליב געהאט אהבת נפש, אזוי נאנט ווי רב מיט אנטונינוס, ווען דער שר איז געשטארבן האט רב געזאגט נתפרדה החבילה.[12]
זיינע חברים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהאט גאר אסאך, מיר דערמאנן נאר אייניגע. שמואל, ר' יצחק בן אבדימי, ר' חנינא, ר' יוחנן, רב חביבא, ר' אבא בר יעקב.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ווייב האט ער געהאט נישט צו א גוטע, זיין פלעגט איהם צוגערייטן פונקט דאס פארקערטע וואס ער האט געוואלט, ווען ער האט געבעטן איין זאך האט זי געמאכט א אנדערע, אין גמרא[13] ווערט פארציילט אז ווען זיין זוהן איז אינטערגעוואקסן איז איהם בייגעפאלן ער זאל זאגן פאר זיין מאמע דאס פארקערטע, דאס הייסט ווען ער האט געוואוסט אז זיין טאטע דארף למשל באנדל זופ האט ער געזאגט פאר די מאמע זי זאל מאכן טשיקן זופ, האט זי דאך געמאכט דאס פארקערטע זי האט געמאכט באנדל זופ, אזוי האט רב געהאט וואס ער האט געוואלט, ווען דער טאטע רב האט דאס געזעהן האט ער אויסגלערנט זיין קינד, ניין עס איז נישט גוט, ווייל די געוויינסט דיך צו זאגן ליגענט. ער האט געזאגט איך האב גענוג פון מיין ווייב דערמיט וואס זי ערציט מיינע קינדער און זי איך מיך מציל פון זינדיגן.
רב האט זיך געפירט ווען ער איז אנגעקומען אין א פלאץ האט ער זיך גענומען א ווייב, ער האט געזאגט מאן הויה ליומא, וועלכע פרוי איז גרייט צו זיין מיין ווייב, אויף בלויז א טאג ווילאנג איך בין דא, דערנאך ווייס איך נישט ווען איך וועל זיך צוריק קערן.[14]
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט האט ער גלעבט זייער לאנג פיר הונדערט יאהר [15]. רב איז אוועק שנת ד'ג'.[16]
זיין דור האבן געמאכט אויף איהם א גאר שטארקן הספד, א גאנצע יאהר פון זיין פטירה האט מען נישט געבררענגט קיין הדסים און בלומען ביי קיין חתונה. רבי יוחנן האט צוריסן דרייצן בגדים אויף אים און געזאגט אזיל גברא דמסתפינא מיניה, עס איז אוועק א מענטש וואס איך האב מורא געהאט פון איהם.
זיין זוהן האט געהייסן ר' חייא בר רב, זיין איידעם רב חנן. זיינע קאזינעס זענען געווען רבנא, עוקבא, רבנא, נחמיה,
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא וואס זאגן אז ער האט מחבר געווען דעם ספרא מיטן ספרי.[17] זיין ברענגן דערצו א ראיה ווייל עס הייסט ספרא דבי רב און ספרי דבי רב.
אויך איז דא א מדרש עשרה מילי דחסידותא וואס רעדט ארום די צען חסידות וואס רב האט זיך דערמיט געפירט 1) ער האט נישט ארויסגעקוקט פון זיינע ד' אמות. 2) ער איז נישט געגאנגען מיט א בלויזן קאפ. 3) ער האט געגעסן שבת דריי סעודות. 4) ער האט אינזינען געהאט ביים דאווענען. 5) נישט געקוקט אויף די זיין. 6) ווען ער איז אריין אין בית המדרש איז ער געגאנגען א אוםוועג, כדי דער ציבור זאל זיך נישט אויפשטעלן און זיך ריקן פאר איהם. 7) ער האט נישט געגען קיין סעודת הרשות נאר א סעודה פון א מצוה. 8) ווער עס האט איהם באליידיגט איז רב געגאנגען צו איהם און האט איהם איבערגעבעטן. 9) ער האט געהאט א זיסע שטומע, דעריבער פלעגט ער אסאך זיין א מתרגם מסביר זיין פאר די בני ישיבה וואס די ראשי ישיבות זאגן. י) ער איז שטענדיג געגאנגען מיט טלית און תפלין.
עס איז דא אסך פירושים אויף דער מדרש, צו לעצט האט דאס געדרוקט דער גאון ר' גרשון העניך ליינער פון ראדיזין אין צען טאג וואס ער איז געזעסן אין תפיסה, יעדן טאג האט ער מסביר געווען א צווייטער מדה פון רב מיט גרויס בקיאות און חריפות שאין דוגמתו.
דער רמב"ם שרייבט אויף אים ער האט נישט גערעדט קיין דברים בטלים זיין גאנץ לעבן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ (יבמות נ"ז ע"ב, ברכות מ"ז ע"א)
- ↑ רשב"ם ב"ב דנב., ופסחים קיט:).
- ↑ (נדה כד:)
- ↑ (עירובין י"ב ע"ב, ומכות יא.)
- ↑ (ערוך)
- ↑ (ביצה כב:)
- ↑ (יומא כ:).
- ↑ חולין קי.
- ↑ אגרת רב שרירא גאון
- ↑ סנהדרין י"ז
- ↑ (חולין קכ"ח ע"ב גיטין לב: און נאך)
- ↑ (עבודה זרה ד"י ע"ב)
- ↑ (יבמות ס"ג)
- ↑ (יבמות ל"ז ע"ב)
- ↑ (כנסת יחזקאל ח"ג פס"ג)
- ↑ אגרת רב שרירא גאון.
- ↑ (רמב"ם בהקדמת פי' המשניות)


text:
משה טייטלבוים
רבי משה טייטלבוים (ה'תרע"ה - כ"ו ניסן ה'תשס"ו) (1914 - 2006) איז געווען דער אב"ד פון סיגעט און שפעטער געווארן סאטמארער רבי.
ער איז געווען א פלומעניק און ממלא מקום פון זיין פעטער דעם אלטן סאטמארער רבי'ן, רבי יואל טייטלבוים זי"ע וואס איז געשטארבן קינדערלאז.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משה טייטלבוים איז געבוירן צו זיין פאטער הרב חיים צבי טייטלבוים דער עצי חיים אין דער שטאט ראצפערט, וואס זיינע עלטערן זענען אהין אנטלאפן ביים אויסברעך פון דער ערשטער וועלט מלחמה און איז אויפגעצויגן געווארן אין סיגוט. אלס קינד פון 11 יאר איז ער געווארן א יתום פון טאטן און מאמען.
געווען רב פאר'ן חורבן אייראפע אין דער שטאט זענטא, יוגאָסלאַוויע.
זיין ערשטע ווייב חנה מיט דריי קינדער חנוך העניך, חיים צבי און אסתר, זענען אומגעקומען ביי דער קריג הי"ד.
נאך דעם חורבן איז ער קודם געווארן רב אין סיגעט אויף זיין טאטנס און זיין ברודער'ס שטוהל. ער האט נאכאמאל חתונה געהאט מיט אן אוישוויץ איבערלעבער, פעסיל לאה טייטלבוים, אום כ"א אדר תש"ו, אין סיגעט.
ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק צום גדלי' ה'תש"ז. עס האט איהם שוין אפגעווארט א קהלה פון פילע סיגעטע תלמידים און חסידים, קהל עצי חיים סיגעט. די קהלה האט שוין פון פאראויס געהאט געקויפט א הויז צו וואוינען און פאר א בית המדרש אויף 152 יוז סטריט. דאס איז דער סיגעטער שוהל ביזן היינטיגן טאג, און אויך דער דירה פונעם היינטיגן סאטמארער רבי, ר' אהרן טייטלבוים.
אין יאר תשכ"ה האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין בארא פארק, ער האט זיך קודם אריינגעצויגן אויף 15'טע עוועניו און די 49'סטע גאס וואו עס איז היינט דער אלכסנדר שול, שפעטער אום יאר תשל"ב האט ער באנייעט זיין נייעם ביהמ"ד אין די 49'סטע גאס.
ער איז געווען א דיין לעניני ממונות יארן לאנג, וואו ער האט קודם געהאט זיין אייגענע בי"ד. נאכער האט ער געדינט אלץ חבר אין די בית דין פון התאחדות הרבנים און אויך א בעל מכשיר פאר מיעל מארט פלייש.
כ"ו אב תש"מ, ווען ער איז אלט געווען 66 יאר, צום ערשטן יארצייט פון פריערדיגן סאטמארער רבין, רבי יואל, איז ער געווארן עמטליך אויפגענומען אלס סאטמארער רבי אין טויזענטער אידן האבן זיך מסתופף געווען ביי אים.
ער איז געשטארבן 6:50 אוונט כ"ו ניסן ה'תשס"ו, (דינסטיג אפריל 25)
ער האט דערלעבט זעקס קינדער און 86 אייניקלעך און אור אייניקלך. און איין אור אור אייניקל וואס איז געבוירן אין זיין סאמען לעצטן טאג, און טויזנטער חסידים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ערשטע ווייב איז געווען מרת חנה, א טאכטער פון זיין פעטער רבי חנוך העניך מאיער, אן איידעם ביים קדושת יו"ט. זייערע קינדער:
- חנוך העניך
- חיים צבי
- אסתר
מרת חנה מיט אירע קינדער זענען אומגעקומען אין אוישוויץ, דעם צווייטן טאג שבועות ה'תש"ד.
בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט מרת פעסיל לאה, א טאכטער רבי אהרן טייטלבוים פון וואלאווע, אן אייניקל פונעם ישמח משה. זייערע קינדער:
- מרת חיה ע"ה (נפ' שבט תשנ"ג פון ראק, אשת ר' דוב בעריש מייזליש (רב פון די סאטמארער חסידים אין בארא פארק)
- רבי אהרן טייטלבוים (סאטמארער רבי אין מאנרא)
- רבי ליפא טייטלבוים (רב פון ביהמ"ד ברך משה זענטא)
- רבי זלמן לייב טייטלבוים (סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג)
- רבי שלום אליעזר טייטלבוים (רב פון סאטמארער שטיבל 15טע עוועניו, בארא פארק)
- מרת ברכה סימא, אשת ר' דוד מייזליש (רב פון די סאטמארער חסידים אין מאנטרעאל, קאנאדע)
- דאס ווייב פון ר' חיים יהושע האלבערשאם (סאטמארער רב אין מאנסי)
כ"ג תמוז תש"ע איז די רביצין פעסיל לאה נפטר געווארן ביי דער עלטער פון 87 יאר. זי איז באערדיגט אינעם סאטמארער אוהל אין קרית יואל, מאנרא.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווארן רבי פון סאטמאר איז ארויסגעקומען זיינע חידושים אין א קונטרס פארמאט מהר"ם ט"ב דורך זיינע חסידים און תלמידים וואס האבן פארשריבען זיינע תורות יעדע וואך.
ברך משה איז דער נאמען פונעם ספר חידושים וועלכער איז ערשינען פונעם סאטמארער רבי'ן ר' משה טייטלבוים זצ"ל, און עס ווערט ארויסגעגעבן דורך זיין זוהן הרב ליפא טייטלבוים שליט"א זענטער רב, וועלכער ער האט אים באַאויפטראגט מיט דער הייליגער ארבעט.
ערשיינונג פון די ספרים: דער ערשטער חלק בראשית האט אנגעהויבן צו ערשיינען בחודש אב שנת תשנ"ה לפ"ק זייענדיג אין דער צייט ווען מרן המחבר זי"ע האט אויפגעהערט צו זאגן ש"ס תורה ברבים. חלק ב' שמות איז ערשינען בשנת תשנ"ז, חלק ג' ויקרא בשנת תשנ"ט, חלק ד' במדבר בשנת תשס"א, חלק ה' דברים בשנת תשס"ב, מועדים חלק א' ימים נוראים ערשינען בשנת תשס"ח, מועדים חלק ב' ערשינען בשנת תש"ע.
די תורה שרייבער: הר"ר שמואל הכהן פריעדמאן- משב"ק, הר"ר נפתלי הירצקא צוויבל - חברותא פונעם רבי'ן, הר"ר יעקב ווייס ראש ישיבת פאפא, מו"ה מרדכי דוד ווידער-משב"ק, הר"ר מנחם הירש
און בקרוב קומט ארויס די איבריגע חלקים אויף די מועדים און אויף סוגיות הש"ס.
עפ"י רוב זיינע חידושים פון פארן קריג איז פארלוירן געגאנגען ביי דער צווייטע וועלט קריג.
עס איז ארויסגעקומען א ספר מיטן נאמען מילי דמיטב.
און א הגדה ברך משה.
זיין לעבנס-געשיכטע ווערט אויספירליך באשריבן אויף די יודישע שפראך אין די ספרי "ומשה היה רועה".
מחלוקת און שווערע מערכות פון זיין הנהגה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין לעבן איז געווען אנגעפילט מיט צרות און רדיפות מצד די סאטמארער חסידים וואס האבן נישט געקענט איינשטימען אז מען נעמט אויף א צווייטן רבי אויפן פלאץ פון זיין פעטער. ווי טייל טוען באמערקן איז עס אנטשטאנד געקומען אין ליכט וואס אסאך זייטיגע רבנים האבן אים נישט פארגינען דעם מלוכה שטול, און דער פריערדיגער רבי האט געלעבט האבן זיי זיך נישט געוואגט צו בונטעווען. און אזוי אויך איז פארהאן מענטשן וואס טענה'ן נאך ביז היינט אז קיינער קען נישט איבערנעמען דעם טראן פונעם ערשטן (און לויט זיי איינציגן) רבי'ן דער בעל ויואל משה. און וויבאלד זיי האבן פראבירט צו שטערן די הנהגה, האט דער רבי נישט געהאט קיין אנדער ברירה נאר זיי מרחק צו זיין פון דער קהילה. און פון זיי האט זיך פארמירט צוביסלעך מער און מער מוסדות און ארגאניזאציעס אזוי אז זיי דארפן שוין היינט אין כמעט גארנישט אנקומען צו די אפיציעלע ליניע פון מלכות סאטמאר נאר זיי גייען זיך זייער אייגענער וועג.
ס'איז געווען פארשידענע מערכות וואס זיי האבן געפירט מיט אים במשך די יארן: די חלב פרשה, קרית יואל סקול דיסטריקט און נאך.
ווען ער איז געווארן אלט, האט דער עלטסטער זון ר' אהרן זיך צעקריגט מיט משה פרידמאן (גבאי) און אליעזר קעסטנבוים. און זיי האבן טאקע אלס נקמה גרויס געמאכט דעם דריטן זוהן וואס איז געווען ביז דאן געווען אומבאקאנט און שטיל אן קיין שום פירסום, זיי האבן אים געברענגט פון ירושלים צו זיין רב אין וומ"ס און דערנאך געמאכט אלס רבי. אזוי ארום צוריק ברענגענדיג א גרויסן טייל פון די שונאים פון דעם טאטן זאלן זיך פאראייניגן קעגן די חסידים פון טאטן וואס זענען יא פארבליבן ביים עלטסטן זון.
און טראץ דעם הערשט גרויסע מיינונגס פארשידענהייטן צווישן די בני יואל, אויב מען זאל שטיצן ר' זלמן לייב אדער נישט.
-
סאטמאר רבי ז"ל געבט לחיים, ווערט געזען אויך זיין זון דער סאטמארער רבי ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א
-
דער רבי מיט זיין עלטסטן זון דער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים שליט"א
-
אין די אינגערע יארן מיט זיין פעטער דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים ז"ל


text:
אשקלון
אַשקלון איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט אין ארץ ישראל, אויפ'ן ברעג ים צווישן חיפה און עזה, זיין שטח איז גרויס 47,788 דונאם. די שטאט האט א היסטאריע פאר עטלעכע טויזנט יאר צוריק.
אין די ערשטע צייטן, ווען די יידן זענען אנגעקומען אויף ארץ ישראל, האט די שטאט געהערט צו די פלשתים. און דורכאויס דעם ערשטן בית המקדש, ביזן חורבן ווען נבוכדנאצר האט איינגענומען דאס לאנד, און האט אויך חרוב געמאכט די שטעט פון די פלשתים. ווען יידן האבן אנגעהויבן צוריק צוקומען פון בבל, אויפצובויען דעם צווייטן בית המקדש, האט זיך די שטאט געפונען ווייט פון יידישע גרענעצן, און איז געווען באוווינט מיט פיניקער און העלעניסטן, וואס האט אנגעהאלטן ביז דער תקופה פון די חשמונאים. אין די צייטן פון קעניג אלכסנדר ינאי, איז אַשקלון געווארן זעלבסטשטענדיק מיט אן אויטאנאמיע, אבער שפעטער מיט די יארן זענען אסאך יידן געווען פון די איינוווינער פון שטאט.
אין די רוימישע צייטן איז אַשקלון געווען פון די גרויסע פיינט פון יהודה, און אין דער משנה ווערט אַשקלון שוין נישט פארעכנט אין שטח פון ארץ ישראל, ווי מען זעט אין גיטין: ר' יהודה אומר מאַשקלון לדרום ואַשקלון כדרום.
אין יאר 644, האבן די מוסלמענער פארענדיקט זייער איינעמען דאס לאנד, און אַשקלון איז אריבער צו אראבישער הערשאפט. אין די שפעטערע יארן זענען פארגעקומען עטלעכע קאמפן, דורכאויס די קרייצצוג מלחמות, צווישן די קריסטן און די אַראַבער. וואס צום סוף האט סאלאך א דין, פארטריבן די קריסטן פון לאַנד, און די מוסלמענער האבן גענצליך פארניכטעט די אלטע שטאט, צוזאמען מיטן פארט.
ביז די יידן האבן אנגעפאנגען צוריק צו קומען קיין פאלעסטינע, ביזן יאר 1948, האט זיך געפונען אויפן ארט פון היינטיקן אשקלון אן אראביש דארף, מיטן נאמען איסקעלאן, וואס ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האט עס צה"ל איינגענומען, און די איינוווינער זענען אנטלאפן צום עזה שטרייף.
די יידישע אשקלון פון היינט איז באנייט געווארען 1951, לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק ריכטיק פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין אשקלון 106,600 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.4 פראצענט. רוב זענען אידן.


text:
איסר זלמן מעלצער
הרב איסר זלמן מעלצער (ה' אדר ה'תר"ל - י' כסלו ה'תשי"ד; 1870 – 1954) איז געווען א רב, דער ראש ישיבה אין סלאבאדקע, סלוצק, קלעצק און אין דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים, און א פוסק. ער האט געשריבן דאס ספר "אבן האזל" אויף דער משנה תורה פונעם רמב"ם.
ער ווערט פאררעכנט איינער פון די גדולי הדור פון די סוך ת"ר יארן.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב איסר זלמן מעלצער איז געבוירן ה' אדר תר"ל (1870) אין דער מיר (היינט אין בעלארוס), צו זיין פאטער הרב ברוך פרץ (דעם אכטן דור פונעם פנים מאירות) און זיין מוטער מורקא רייזל (א טאכטער פון הרב דוד הוטנער).[1] מען פלעג רופן אים "זונדל". צו צען יאר האט ער אנגעהויבן לערנען ביים שטאטישן רב פון דער מיר, הרב יום טוב ליפמאן, מחבר ספר "מלבושי יום-טוב". ביי די עלף יאר האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער מירער ישיבה.
לערנען אין ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער בר מצוה, אום ה'תרמ"ד, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער וואלאזשינער ישיבה, אונטער דעם ראש ישיבה דעם נצי"ב און זיין איידעם הרב חיים סאלאווייטשיק, וואו ער איז געבליבן זיבן יאר. זיין נאענטער חבר אין וואלאזשין איז געווען זעליג ראובן בענגיס. איסר זלמן איז געווען איינער פון די בחורים אין דער חבורה פון ר' חיים (סאלאווייטשיק) מיט וועמען ער פלעג צוגרייטן דעם שיעור.[1]
בשעת זיינע יארן אין דער ישיבה איז ער געווען טעטיג אין דער ארגאניזאציע "נס ציונה" מיט דער ציל פון גיין וואוינען אין ארץ ישראל (דאס איז געווען א געהיימע ארגאניזאציע-ווען די רוסישע רעגירונג האט זי אנפלעקט, האט זי פארמאכט די ארגאניזאציע). אין שפעטער יארן האט רבי איסר זלמן מיט זיין שוואגער רבי משה מרדכי עפשטיין אנטייל גענומען אין דער גרינדונג פו דער שטאט חדרה, וואו ער האט געקויפט א פארצעל, און האט געפֿלאנצט דארטן א סאָד פון אתרוגים.
אום תר"ן האט ער אנגעהויבן לערנען אין דעם חפץ חיים'ס ישיבה אין ראדין, דארטן האט מען גערופן אים "זוניא מירער". ער האט געאהאט א קביעות אין לערנען מיט ר' אברהם דער זון פונעם חפץ חיים.
זיין חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען שרגא פייוול פראנק - דער גביר פון דעם שטעטל אַלעקסאט אריבער דעם נעמאן טייך פון קאוונע (היינט א פארשטאט פון קאוונע) - איז נפטר געווארן, האט זיין אלמנה גאלדא געוואלט מקיים זיין זיין צוואה חתונה מאכן זייער טעכטער צו אויסגעצייכנטע תלמידי חכמים. זי איז געפֿארן צו דער וואלאזשינער ישיבה בכדי צו טרעפֿן א שידוך פֿאר איר עלצטער טאכטער. דער ראש ישיבה - הרב נפתלי צבי יהודה בערלין האט זיך געקווענקלט צווישן רב משה מרדכי עפשטיין און רב איסר זלמן מלצר. טא האט זי געבעטן איר שוואגער - איר שוועסטער'ס מאן - צו פֿארהערן זיי ביידע, אבער האט שווער געקענט מכריע זיין. ווען זיי זענען געפארן, זי און איר שוואגער מיט די צוויי תלמידים צום קאוונער רב, הרב יצחק אלחנן ספעקטאר, אויך ער האט שווער געקענט קלויבן צווישן זיי. צום סוף האט ער געפרעגט צי זי האט אין שטוב נאך א טאכטער חתונה צו מאכן, און טאקע אום תרנ"ב האט איר טאכטער חיה מנוחה חתונה געהאט מיט הרב משה מרדכי עפשטיין, און איר טאכטער ביילא הינדא האט חתונה געהאט מיט הרב איסר זלמן מעלצער.
ווען איסר זלמן איז געווארן א חתן איז ער שוין געווען א יתום, ווייל זיין פאטער איז נפטר געווארן פריער. ער איז צוריקגעגאנגען אלס חתן צו זיין מאמענס שטוב. דארט האט ער געכאפט א לונגען אנטצינדונג. די משפחה איז געווען זייער ארעם און האט נישט געהאט א געלט צו באצאלן א דאקטער. אינצווישנצייט האט אויסגעבראכן אין מיר א שריפה, במילא איז די משפחה אנטלאפֿן פון מיר. וואו זיי זענען אנגעקומען האבן די ארטיגע יידן געדונגען פאר זיי א שטוב און האבן באזארגט דעם חולה א טעפל מילך יעדן טאג. מ'האט מודיע געווען די משפחה פון דער כלה אז דער חתן איז קראנק. זי האט געפרעגט די דאקטוירים, און זיי האבן געזאגט אז ער וועט נאך לעבן א יאר. די כלה איז געווען צופרידן מיט דעם, אבער איר משפחה האט געוואלט פרעגן ביים חפץ חיים. ער האט געענטפֿערט גאנץ קורץ: זענען דא מענטשן וואס זענען געזונט, און ס'זענען דא מענטשן וואס לעבן לאנג. זיי האבן חתונה געהאט און געלעבט צוזאם העכער פון זעכציג יאר.[1]
נאך דער חתונה האט ר' איסר זלמן זיך געצויגן אין קאוונע, וואו ער האט געלערנט אונטער דעם קאוונער רב.
די סלאבאדקער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום תרנ"ד האט דער אלטער פון סלאבאדקע געזוכט א מגיד שיעור פאר זיין ישיבה "כנסת ישראל" (במקום ר' איצעלע פאנאוועזשער). ער האט געקליבן די צוויי שוואגערס, ר' איסר זלמן מיט ר' משה מרדכי עפשטיין צו ווערן מגידי שיעור. ר' איסר זלמן איז דעמאלסט געווען אלט 24. ער איז געקומען אונטער דער השפעה פון דער מוסר באוועגונג, וואס דער אלטער איז געווען איינער פון איר פירערס. ער איז געבליבן אין סלאבאדקע דריי יאר.
סלוצקער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום תרנ"ז (1894) האט דער סלוצקער רב, רבי יעקב דוד ווילאווסקי (דער רידב"ז), געבעטן דעם אלטער פון סלאבאדקע צו העלפֿן אים גרינדן א ישיבה אויפן דרך פון מוסר. דער אלטער האט געשיקט רבי איסר זלמן קיין סלוצק פאר דעם צוועק מיט א חבורה פון 14 תלמידים. נאכדעם וואס דער רידב"ז האט זיך געצויגן אין אמעריקע (און דערנאך אין ארץ ישראל), האט מען באשטימט רבי איסר זלמן דער סלוצקער רב אין תרס"ג; ער האט געדינט אין דעם רבנות צוואנציג יאר, ביז תרפ"ג.
אין תר"ף האט הרב מעלצער באקומען א בריוו פון הרב הערש פסח פראנק פון ירושלים מיט א בקשה אז ער זאל אריבערפירן זיין ישיבה דארטן. אבער דעמאלסט איז נישט געווען קיין שעת הכושר.
די סאוועטן רעגירונג האט אים גערודפט צוליב זיין ארבעט פאר תורה און יידישקייט, ביז אין תרפ"א איז די ישיבה אנטלאפן פון סלוצק אינמיטן דער נאכט אונטער זיין איידעם רבי אהרן קאטלער ביז זיי זענען געקומען קיין קלעצק, וואס איז דעמאלסט געווען אין פוילן. חודש אדר תרפ"א האט מען באפרייט הרב מעלצער און ער איז אריבער צוריק צו דער ישיבה.
אלול תרפ"ג האט הרב מעלצער געטראפן די גדולי ישראל ביי דער כנסיה גדולה אין ווין, און זיי האבן אים געזאגט אז ער זאל זיך באזעצן אין ירושלים. ווינטער תרפ"ד האט רבי אהרן קאטלער איבערגענומען ווי ראש ישיבה און הרב מעלצער איז געפארן קיין ירושלים.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען הרב מעלצער איז אנגעקומען אין ארץ ישראל סוף חודש טבת תרפ"ה 1925 האט מען אים באשטימט ראש ישיבה פון דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים, אן אמט וואס ער האט געהאלטן ביז זיין לעצטן טאג. אין ירושלים האט ער געשריבן די זיבן בענדער פון זיין ספר "אבן האזל", באזירט אויף זיינע שיעורים אין עץ חיים. אויך האט ער ארויסגעגעבן הגהות אויפן חידושי הרמב"ן אויף ש"ס.
ער איז געווען נאענט מיט הרב אברהם יצחק הכהן קוק, מיט וועמען ער האט א סך פארברענגט.
הרב מעלצער איז נפטר געווארן י' כסלו ה'תשי"ד, און מען האט אים באערדיקט אין הר המנוחות.
זיין ארבעט פארן ציבור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך באטייליקט אין אגודת ישראל גלייך ווען זי איז געגרינדעט געווארן. ער איז געווען אין אלע דריי כנסיות גדולות און אין זיינע שפעטערע יארן איז ער געווארן פארזיצער פון דער מועצת גדולי התורה. אויך האט ער געגרינדעט די "וועד הישיבות" אין ווילנע, צוזאמען מיטן "חפץ חיים" און רבי חיים עוזר גראדזענסקי.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין זון, הרב צבי יהודה מעלצער רב פון רחובות פון תש"ז ביז תשי"א און דער גרינדער פון "ישיבת הדרום", שווער פון הרב יהודה עמיטל, והוגה הרעיון של "ישיבה צבאית".
- זיין זון, פראפ' פייוול מעלצער, מנהל פֿון דער "רוחמה" שולע, מרצה השיעור היומי בתנ"ך ב"קול ירושלים" ומחבר פרוש למספר ספרים בסדרת דעת מקרא.
- הרב שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פֿירער פון די ליטווישע אין ארץ ישראל.
- הרב שלמה זלמן אויערבאך, ראש ישיבת קול תורה.
- זיין איידעם, הרב אהרן קאטלער ראש ישיבת ישיבת קלעצק-לייקווד ארצות הברית.
- זיין איידעם, הרב יצחק בן מנחם (פצ'ינר), אב"ד פתח תקוה, ודיין בבית הדין הגדול.
- הרב יוסף אליהו הענקין, מנהיג רוחני של יהדות ארצות הברית, וראש ארגון הצדקה "עזרת תורה".
- הרב שלמה גורן, הויפט רב אין ארץ ישראל.
- הרב יהודה עמיטל, ראש ישיבת הר עציון (האט געהייראט זיין אייניקל).
- הרב אברהם יעקב זאלאזניק, ראש ישיבת עץ חיים.
- הרב שמעון זאלאזניק (ברודער פון הרב אברהם יעקב), ר"מ אין ישיבת שעלבים.
ליינען ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בדרך עץ החיים, הרב ידעאל מעלצער, ירושלים, תשמ"ו
- אז נדברו יראי ה', על קשרי הידידות בין הגרא"ז מעלצער מיט רב אברהם יצחק הכהן קוק (הראי"ה) יו"ל על ידי ארגון אור האורות, תשס"ח.


text:
מצה
אומגעיוירט טייג וואס איז געבאקן הייסט מצה אויף לשון קודש.
באקן מצות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מצה בעקעריי
אמאל פלעג מען באקן מצות נאר ביי האנט אבער בערך אין יאר ת"ר האט מען אנגעהויבן צו באקן מצות מיט מאשינען. די ערשטע מאשינען האבן נישט געטויגט, און די "מצות" האבן געהאט א גרויסן חשש חמץ. שפעטער האט מען פארבעסערט די מאשינען, און היינט ווערן געבאקן רוב מצות אויף דער וועלט אין מאשין בעקערייען.
חסידים זענען דאך מקפיד נישט צו עסן מאשין מצות פסח נאר האנט געבאקענע מצות. ס'זענען דא האנט מצה בעקעריי אין פארשיידענע ערטער אין ארץ ישראל, אמעריקע און אייראפע.
מע קען מאכן אסאך מאכלים פון מצה אדער מצה מעל למשל מצה בריי און קניידלעך.
=
- עס קען זיין מצה וואס איז יא חמץ, אויב מ'האט דאס געלאזט שטיין לענגער ווי דעם שיעור חימוץ.
- עס קען זיין מצה וואס איז נישט קיין קרעקער רקיקין. ווען דער בית המקדש איז געשטאנען איז געווען איין משפחה פון די כוהנים, וועלכע האבן באזיצט א ספעציעלע טאלאנט צו קענען מאכן מצה עטליכע אינטשעס הויך, און עס אזוי אפבאקן, און פון דעם איז געווען די לחם הפנים, וועלכע האבן נישט געטארט זיין חמץ.
ווען עסט מען מצה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מצה עסט מען פסח אויפדערנאכט ביים סדר, אלס א זכר צו דעם וואס ווען די אידן זענען ארויסגעלאזט געווארן פון פארשקלאפטקייט אין מצרים האט מען נישט געהאט קיין צייט צו זויערן דאס טייג. און די זיבן פאלגנדע טעג אנשטאט ברויט, ווייל פסח טאר מען נישט עסן חמץ.
ביים סדר איז א מצווה צו עסן מצה. דער שולחן ערוך רעכנט אויס פינף כזיתים וואס מען דארף עסן ביים סדר: צוויי פאר מוציא-מצה, איינס פאר כורך, און צוויי צום אפיקומן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מצה רעפ מוזיק און ענימעטיעט ווידעא קליפּ פון זשיב זשעב


text:
1991
1991 איז דאס 91סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1991 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר האט אנגעהויבן דינסטאג.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מיי - אנהייב פון שלמה אקציע ארויפברענגען די יידן פון עטיאפיע קיין ארץ ישראל.
- 29סטן מיי - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע.
- 10טן יולי - באריס יעלצין געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון רוסלאנד.
- 21סטן אויגוסט - לעטלאנד פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם ראטן פארבאנד.
- 27סטן אויגוסט - מאלדאווע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 30סטן אויגוסט - אזערביידזשאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 31סטן אויגוסט - קירגיזסטאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד.
- 1טן סעפטעמבער - אוזבעקיסטאן ווערט אומאפהענגיק פון דעם סאוועטן פארבאנד.
- 6טן סעפטעמבער -
- דער סאוועטן פארבאנד אנערקענט די זעלבשטענדיקייט פון די באלטישע לענדער.
- לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אין רוסלאנד, ענדערט זיין נאמען צוריק צו פעטערבורג נאך 67 יאר.
- 8טן סעפטעמבער - מאקעדאניע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט.
- 27סטן אקטאבער -
- טורקמעניסטאן ווערט זעלבשטענדיק.
- ערשטע פרייע וואלן געהאלטן אין פוילן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מיי - ראדזשיוו גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע, דערמארדעט (געב' 1944)
- 24סטן יולי - יצחק באשעוויס זינגער, פון די גרעסטע שרייבער אין יידיש, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור אין 1978 (געב' 1902)
- 13טן סעפטעמבער - רבי ברוך שלום אשלג, מקובל (געב' 1929)
- 25סטן סעפטעמבער - קלאוס בארבי, נאצי מלחמה פארברעכער (געב' 1913)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאמפלעקסע צאל
א קאמפלעקסע צאָל איז א צאל וואס באשטייט פון א רעאלן און אן אימאַגינערן טייל. מען קען זי שרייבן אין דער פארעם a + bi, וואו a און b זענען רעאלע צאלן, און i איז די אימאגינערע איינהייט מיט דער אייגנשאפט i 2 = −1. די קאמפלעקסע צאלן נעמען איין די רעאלע צאלן, און פארברייטערן זיי אז מען זאל קענען לייזן גלייכונגען וואס האבן נישט קיין באשייד אין רעאלע צאלן.
די טעאריע פון קאמפלעקסע צאלן איז געווארן שטארק אנגענומען צווישן מאטעמאטיקער דורך נילס הענריק אבעל, וואס האט געניצט קאמפלעקסע צאל אסאך מיט גרויסן דערפאלג.
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמפלעקסע צאלן לאזן לייזן געוויסע גלייכונגען וואס האבן נישט קיין רעאלן באשייד: די גלייכונג
האט נישט קיין רעאלן באשייד x, ווייל דער קוואדראט פון יעדער רעאלער צאל x איז 0 אדער פאזיטיוו, דעריבער x2 + 1 קען נישט זיין נול. מיט קאמפלעקסע צאלן לייזן מען די דילעמע. מען שטעלט צו צו די רעאלע צאלן די צאל i וועמענס קוואדראט איז 1−, בכדי x = i איז א באשייד צו דער פריערדיגער גלייכונג.
דעפיניציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאמפלעקסע צאָל איז אן אויסדרוק מיט דער פארעם
די a און b דא זענען רעאלע צאלן, און i איז א מאטעמאטישער סימבאל וואס הייסט די אימאגינערע איינהייט. למשל, -3.5 + 2i איז א קאמפלעקסע צאל.
אין דער קאמפלעקסער צאל z = a + bi רופט מען a דער רעאלער טייל פון z און די רעאלע צאל b רופט מען דער אימאגינערער טייל.
אנווענדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאטעמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען ניצן דעם רעזידועס-טעארעם צו לייזן רעאלע אינטעגראלן.
קאמפלעקסע צאלן אין פאלארע פארעם ניצט מען צו לייזן דיפערענציאל-גלייכונגען.
עלעקטראמאגנעטיזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עלעקטרישער אינזשעניריע ניצט מען דעם פוריע טראנספארם כדי צו אנאליזירן וואריאירנדיקע וואלטאזשן און שטראמען. מען קען פאראייניקן די האנדלונג פון רעזיסטארן, קאנדענסאטארן און אינדוקטארן מיט אימאגינערע נומערן פאר די לעצטע צוויי און מען שטעלט צוזאמען אלע דריי אין איין קאמפלעקסער צאל וואס מען רופט דעם אימפעדאנץ.
א מער אבסטראקטער פארמאליזם פאר קאמפלעקסע צאל האט אנטוויקלט דער אירישער מאטעמאטיקער וויליאם ראאן האמילטאן, וואס האט פארברייטערט די אבסטראקציע צו דער טעאריע פון קוואטערניאנען.


text:
מאיר בראנדסדארפער
הרב מאיר בראנדסדארפֿער (כ"ז אלול תרצ"ד - כ' אייר תשס"ט) איז געווען א פוסק און א מוהל. ער איז געווען א דיין ביי דער עדה החרדית אין ירושלים, און ממונה איבער דער שחיטה פון דער עדה החרדית. אויך איז ער געווען רב פֿון די תולדות אברהם יצחק חסידים אין ירושלים.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר בראנסדארפער איז געבוירן אין אנטווערפן, בעלגיע, אין יאר תרצ"ד צו זיין פאטער שלמה בראנסדארפֿער און זיין מוטער פֿרומעט, א טאכטער פונעם פישטיאנער רב, רבי ישכר שלמה טייכטאל הי"ד.
ווען נאצי דייטשלאנד האט אינוואדירט בעלגיע אין אייר ה'ת"ש (מיי 1940) איז די בראנסדארפער משפחה אנטלאפן קיין פראנקרייך. ווען זיי זענען אנגעקומען אין פאריז איז מען געוואויר אז מאיר ליידט פון טובערקולאז. האט מען אים געשיקט צו א הייל צענטער אין דער שווייץ. נאך ניין חדשים ווען ער איז געווארן געזונט איז ער צוריקגעקומען צו זיין פאמיליע אין פראנקרייך, וואו ער איז געבליבן באהאלטן ביז נאכן צווייטן וועלט קריג. נאכן קריג אין תש"ה - (1945),האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין ארץ ישראל.
אין ארץ ישראל האבן זיי געוואוינט צו ערשט אין קיבוץ חפץ חיים, דערנאך אין תש"ו]האבן זיי זיך באזעצט אין די אונגארישע הייזער אין ירושלים, דארט איז זיין פאטער געווארן איינער פון די נאנטע תלמידיים פון דעם שומרי אמונים רבי, רבי אהרן ראטה. ער איז נאר געווען צוועלף יאר אלט, אבער רבי אהרעלע האט געוויזן א נאנטשאפט צו אים און געזאגט אויף אים "אז דאס קינד וועט באלייכטן די אויגן פון יידן אין ירושלים עיר הקודש". ווען דאס חסידות האט צעשפאלטן מיט ר' אהרעלע'ס פטירה, האט זיין פאטער זיך איינגעשלאסן צו תולדות אהרן און דער יונגער מאיר איז געווארן איינער פון די חשובע מקורביום פונעם תולדות אהרן רבי אברהם יצחק קאהן.
נאך זיין בר מצווה, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער "בית יוסף צבי" ישיבה (דושינסקיא). דארטן האט ער געלערנט בחברותא מיט הרב משה האלבערשטאם, און זיי ביידע האבן באקומען היתר הוראה אין תש"ך פון הרב פנחס עפשטיין דער ראב"ד פון דער "עדה החרדית". נאכהער זענען זיי ביידע צוזאמען אריין לערנען אין דער סלאנימער "בית אברהם" ישיבה, וואו דער ראש ישיבה איז געווען הרב שלום נח בראזאווסקי.
חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאיר האט חתונה געהאט מיט ברכה, די טאכטער פון הרב שמעון דוב קרישעווסקי, דער סעקרעטאר פונעם דיסקין יתומים הויז און דער פריוואטער סעקרעטאר פון דאקטער משה וואלאך, דער גרינדער און דירעקטאר פון דעם שערי צדק שפיטאל. נאך דער חתונה האט ער פארגעזעצט לערנען אין דער מירער ישיבה אין דעם בית ישראל פערטל אין ירושלים.
זיינע רבי'ס אין הלכה, ביי וועמען ער האט גענומען סמיכה, זענען הרב משה אריה פריינד גאב"ד פון דער "עדה החרדית", רב שמואל וואזנער און רב יששכר דב גאלדשטיין ראש כולל שומרי החומות. ער האט אויך געהאט א שטארק שייכות מיט רב שלמה זלמן אויערבאך, מיט וועמען ער האט געשריבן אין הלכה'דיגע ענינים.
ער האט פֿארעפֿנטליכט דאס ספר שו"ת "קנה בשם" וואס אנהאלט תשובות וואס ער האט געשריבן אין די פיר חלקים פון שלחן ערוך.
אחוץ דעם איז ער געווען א באוואוסטער מוהל אין ירושלים.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אור ליום כ' אייר תשס"ט איז ער פלוצלונג נפטר געווארן, און דעם נעקסטן טאג האט מען אים באערדיגט אין הר הזיתים.
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קינדער פון ר' מאיר און זיין ווייב ברכה זענען:
- ר' שמואל, מו"צ אין דער עדה החרדית, רב פון קהילת "תפארת הנחל" און ראש כולל "תולדות אברהם יצחק" אין בית שמש.
- ר' יששכר, ראש מכון "שערי אורה" (וואס דרוקט זיין טאטנ'ס כתבים) און ראש השוחטים אין דער עדה.
- חיים אלעזר, א מוהל
- אהרן, שוחט ובודק
- הרב יוסף קדיש, מחבר פון די ספרים "אורה ושמחה" אויף דער משנה תורה פונעם רמב"ם. איידעם פון הרב מנחם מאנדערער, דער קאסאווער רבי פון ירושלים.
- ר' משה, מו"צ אין דער עדה החרדית און רב פון בית הוראה "היכל הוראה".
- ר' נתנאל, מו"צ אין עדה החרדית, רב פון "קנה בושם" געגנט אין בית שמש
- יהודה טרייטל, איידעם פון ר' דוד שווימער
- יצחק
- שמעון דב
- די ווייב פון רבי יוסף סאמעט, ראש כולל עוז והדר


text:
מאריס הירש
באַראן מאריס הירש (משה הירש, דייטשיש: Moritz Freiherr von Hirsch auf Gereuth מאריץ פרייהער פון הירש אויף גערויט; 9טן דעצעמבער 1831 - 21סטן אפריל 1896) איז געווען א יידישער אליגארך, און א מולטי מיליאנער פון דייטשלאנד, אבער האט געוווינט אין עטליכע ערטער, אין מערב אייראפע, ווי אין פראנקרייך, גרויסבריטאניע, און אין די עסטרייך אונגארישע אימפעריע.
ער האט אסאך געשטיצט און ארויס געהאלפן די פארפאלגטע יידן, וואס זענען אנטלאפן פון די פאגראמען, וואס זענען פארגעקומען אין די רוסלענדישער אימפעריע, ער האט געגרינדעט די יק"א, וואס האט ארויסגעהאלפן די מאסן אימיגראציע פון יידן, צו די פאראייניקטע שטאטן, און בעיקר דאס אויפשטעלן קאלאניעס אין ארגענטינע, דורכאויס די 19טער י"ה.
ער איז געבוירן צו א רייכע יידישע פאמיליע, אין דער באווארישע הויפטשטאט מינכן. ער האט באקומען א טראדיציאנעלע דערציאונג, און צו זיין בר מצווה, איז ער געשיקט געווארן לערנען אין בריסל, יידישע לימודים. ער אבער האט גענויגט צו געשעפטן, און אין 1851, איז ער געווארן אן איינגעשטעלטער אין א באנק. אין 28סטן יוני 1855, האט ער געהייראט מיט די טאכטער פון די באנק דירעקטאר, קלארא. דעמאלט איז ער געווארן זייער סוקסעספול אין זיינע געשעפטן, און האט באקומען די רשות אויפצושטעלן באן ליניעס, איבער די לענג און די ברייט פון אייראפע, אין עסטרייך, אין טערקיי, און אין די באלקאן לענדער, ער האט אויפגעשטעלט די טראנס באלקאן באן ליניע, פון טערקיי קיין מערב אייראפע, וואס איז געווען זייער דערפאלגרייך, ער האט צוליב דעם, זיך אריבערגעצויגן קיין פאריז, און באקומען פראצויזישע בירגערשאפט.
ער איז געשטארבן 21סטן אפריל 1896, אין א שטעטל אין סלאוואקיי. זיין ווייב קלארא, וועלכע האט פארגעזעצט ארויסצוהעלפן די פארפאלגטע רוסישע יידן, איז געשטארבן דריי יאר נאך אים 1טן אפריל, 1899.
די פארמעגן וואס זיי האבן פארטיילט, אין זייערע ברייטהארציקע צדקות, איז געשאצט אויף 18 מיליאן פונט שטערלינג, לויט די ווערט פון 19טן יאר הונדערט, אן אסטראנאמישע סומע אפילו פאר היינטיקע צייטן.
ער איז געווען א פילאנטראפ, פון אסאך יידישע ארגאניזאציעס. פאר כל ישראל חברים, האט ער צוויי מאל געגעבן א מיליאן פראנק. פארן פייערונג פון פראנץ יאזעף, אפצייכענענדיק פערציק יאר זינט ער איז געקרוינט געווארן, האט ער געגעבן א האלב מיליאן פונט, אויפצושטעלן מיטלשולן, אין גאליציע און אין בוקאווינא. אויסער דעם האט ער אויסגעגעבן מיליאנען, צו קומען צו הילף די רוסישע פליטים, ער האט אויפגעשטעלט יק"א, מיט א פאנד פון 2 מיליאן פונט, און דערנאך האט ער צוגעגעבן נאך 7, און נאכן טויט פון זיין ווייב, איז די פארמעגן וואס זיי האבן באקומען, געווען 11 מיליאן פונט.
בנימין זאב הערצל, האט זיך געטראפן מיט אים, אבער האט אים נישט איבערצייגט, אין וויכטיקייט פון שטיצן יידישע קאלאנאליזאציע אין פאלעסטינע, ער איז אבער נישט געווען קעגן ציוניזם.
גלייבנדיק אין יידישע ערד ארבעטער, האט ער אסאך אינוועסטירט אין יידישע אגריקולטור פרווונגען אין ארגענטינע, און אין ניו דזשערסי. ער האט אויך געהאלפן אויפשטעלן א "פאנד פארן וווילזיין פון יידישן אימיגראנט", וואס האט אסאך ארויסגעהאלפן די אימיגראנטן, מיט לערנען ענגליש, ווי אויך א שולע צו לערנען א פאך, און אויך געלט שטיצע, די ערשטע צוויי יאר פון אן אימיגראנט אין אמעריקע.


text:
1856
1856 איז דאס 56סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1856 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מערץ - געענדיגט די קרימער מלחמה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יולי - ניקאלא טעסלא, אמעריקאנער פיזיקער, עלקטרישער אינזשעניר און ערפינדער פון סערבישן אפשטאם, פון די פיאנערן פון אפבייט שטראם (געש' 1943)
- 13טן נאוועמבער - לואיס בראנדייס, ריכטער אין דעם פאראייניגטע שטאטן העכסטע געריכט (נפ' 1941)
- 28סטן דעצעמבער - וואודרא ווילסאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן פעברואר - ניקאליי איוואנאוויטש לאבאטשעווסקי, רוסישער מאטעמאטיקער (געב' 1792)
- 9טן יולי - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געב' 1776)
- 29סטן יולי - ראבערט שומאן, קאמפאזיטאר (געב' 1810)


text:
אמעריקאנער פוסבאל
אמעריקאנער פוסבאל (אין די פאראייניגטע שטאטן רופט מען אים בלויז "פוסבאל') איז צאמגעשטעלט פון צוויי קעגנזייטיגע גרופעס (טיעם'ס), וואס איטליכער פרובירט אנצוציען פונקטן ביז א געוויסער צייט אפשניט, דורך מאכן אז דער באל זאל אנקומען דער אנדער עק פעלד צום אנטקעגענער'ס ענדע זאנע. צו דורך דאס ווארפן אהין אין א חבר פון די אייגענע טיעם כאפט דאס אויב דער קעגנארטיגער טיעם קען אים נישט אוועקשטופן, אדער דורך שטייטעלעך לויפן דערמיט, יעדע פאר יארדס און מ'שלאגט זיך אראפווארפן דעם לויפער.
דאס פעלד איז לאנג 120 יארדן, און דאס איז איינגעטיילט מיט ווייסע ליניעס, יעדע 5 יארד, צו וויסן וויפל יארדן מען האט דאס שוין גערוקט. אויב די גרופע וואס איז אויף דער אפענסיע קען נישט אדורכטראגן דעם באל גאנצע 10 יארדן מיט 4 אראפפאלן'ס דאן טוישט זיך די טיעםס. און זיי ווערן איצט בלויז אויף דער דעפענסיע און קענען נישט אנציען פונקטן. אין ביידע עקן איז דא א גרויסער טויער.
עס איז זייער פיזיקאליש דער מין ספארט, מען הארגעט זיך מיט די הענט און פוס זיך אראפווארפן איינער דעם אנדערן, כדי צו ארויסכאפן דער באל, אדער דאס פשוט פארלענגערן און נישט לאזן פראגרעסירן אין שונא'ס לאגער.
יעדער טיעם האט צוויי גרופעס פון 11 שפילערס וואס שפילן, די אפענסיע שפילער און די דעפענסיע שפילער.
דאס שפיל דויערט 60 מינוט, צעטיילט אויף פיר מאל 15 מינוט.
אמעריקאנער פוסבאל נעמט זיך פון ראגבי פוטבאל.
טערמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ען.עף.על. - דאס איז ראשי תיבות א'מעריקען פ'טובאל ל'יגע, עס זענען פארהאן 32 פראפעסיאנאלע פוסבאל טיעם'ס דורכאויס אמעריקע אין די ען.עף.על. אבער אין אלע גרויסע קאלעדזשעס און הייסקולס איז דא אזאלכע גרופעס. די וויכטיגע גרופעס זענען איצט: זשעטס 2) זשייענטס, קווארטערבעק, איליי מענינג. 3) קאבּויס 4) פעיטריאטס, העד קאוטש, בעלעטשעק. קווארטערבעק: טאם ברעידי. 5) קולטס, העד קאוטש, דאנזשי. קווארטערבעק, פעיטן מענינג.
- קווארטערבעק - דער אנפירער פון די אפענסיע וואס ווארפט און קאנטראלירט די לויפערס אדער כאפערס צו אנקומען מיט באל אין שטח.
- אינקאמפליט - אז דער באל איז נישט געכאפט געווארן דאן גייט דאס צוריק צום פונקט פון ווי מען האט דאס אנגעהויבן צו שטופן.
- אוט אפ באונדס - אז דער באל אדער דער לויפער דערמיט האט זיך ארויסגעריקט פון די זייטן פונעם סטאדיום.
- טאטשדאון - אז מען האט געכאפט צו דורך לויפענדיג דערמיט צו דורך ווארפן פאר איינע פון די אייגענע טיעם וואס איז דארטן געשטאנען, ביים אנדערן עק פונעם שונא, דעם באל, דאן האט מען געווינען 7 פוינטס.
- סעקינג - אז מען האט ארפאגעווארפן דעם קווארטערבעק און דער באל איז ארויסגעפאלן פון זיינע הענט אויף דער ערד.נאך פאר ער האט אנגעיאגט דאס צו געבן, ווארפן אדער אליין'ס לויפן דערמיט.
- פלעג - אז איין טיעם אדער די אמפייערס אליין'ס ווילן שטראפן איינע פון די טיעם'ס אדער צוריקרופען א אקט.
- פאנט - מיינט אז טאמער דער באל איז ארויסגעפאלן פונעם לויפער קען ער עס געבן א שטויס אריבער די צען יארד ליין. געווענליך טוען דאס די אפענסיווער טיעם ווען זיי האלטן שוין ביי די דריטע פראבע און זיי זעהן אז די פערדער פראבע אריבערצוגיין די 10 יארד ליין וועט אויך נישט מעגליך זיין, דאן פאנטן זיי עס אהין.
- אינטערסעפשען - אז מען האט אוועקגעכאפט פונעם שונא דעם באל ווען יענעם'ס קווארטערבעק האט דאס געווארפן, און דער אפענסיווער טיעם ווערט איצט דער דעפנסיווער טיעם זיך צו פארטיידיגן און קענען נישט אנצוען קיין פוינטס. און דער וואס האט געכאפט דעם באל ווערט איצט דער אפענסיווער טיעם און ער פרובירט אנצוהאלטן דעם באל און צוריקלויפן צום אנדערן ענד זאנע.
- פאמבל - אז דער אפענסיווער טיעם האט פשוט ארויסגעלאזט דעם באל אינמיטן זיך שלאגן און לויפן און דער שונא כאפט דאס. דאן טוישט זיך אויך דער מצב און דער אנדערער טיעם ווערט די אפענסיווער.
- אמפייער - די שופטים וואס פירן דעם געים, זיי האבן פייפערס און זענען געקליידעט שווארץ אויף ווייס און דרייען זיך אינעווייניג, צו באכטען און געבן שטראפן פאר ווער עס שפילט נישט לויט די געזעצן זיי ארויפצוריקן יארדס וואס מאכט זיי שווערער אנציציען פוינטס.
- טיים אוט - אז איין טיעם בעט א אפריאונג.
- פיעלד גאול - איז נאך 3 פוינסט בנוסף צום טאטשדאון וואס אויב מען ווארפט ארויף צום הימל דעם באל און עס פאלט אריבער א שטח פון 2 אייזערנע שטאנגן, זעה בילד, דאן האט מען נאך 3 פוינטס.


text:
9טן מיי
דעם 9טן מיי איז דער 129סטער טאג פון יאר (130סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 236 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1769 - פראנקרייך נעמט איין קארסיקע.
- 1936 - איטאליע אנעקסירט עטיאפיע
- 1944 - צווייטע וועלט מלחמה: די רויטע ארמיי באפרייט סעוואסטאפאל
- 1994 - דער נייער פארלאמענט פון דרום אפריקע באשטימט נעלסאן מאנדעלע פרעזידענט פו לאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1882 - יאסעלע ראזנבלאט, וועלט בארימטער חזן (נפ' 1933)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1931 - אלבערט אברהם מייקלסאן, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1852)
- 1986 - טענזינג נארגיי, בארג קלעטערער, פון די ערשטע צוויי מענטשן צו טרעטן אויפן שפיץ פון עווערעסט (געב' 1914)


text:
סערעט
סערעט (רומעניש: Siret; דייטשיש: Sereth, פויליש: Seret) איז א שטעטל אין שאץ פראווינץ, צפון רומעניע, און איז פון די עלטסטע שטעטלעך אין, און אן אמאליגע הויפטשטאט פון דער געוועזענער פרינציפאליטעט פון מאלדאוויע. ער געפינט זיך 2 km פונעם גרענעץ מיט אוקראינע, און איז איינער פון די הויפט אדורכגאנג פונקטן אין צפון פון לאנד, מיט סיי א שאסיי גרענעץ פונקט סיי א באן פארבינדונג.
דאס שטעטל האט געהאט א יידישע קהילה. רבי שמואל שמעלקא רובין (אן אייניקל פון רבי נפתלי ראפשיצער און רבי שלום פון בעלזא) האט געפירט א רביסטעווע פון תרל"ה ביז זיין פטירה אין תרס"א. זיין נאכפאלגער איז געווען זיין זון רבי פנחס מנחם מענדל ביז ער איז אומגעקומען אינעם חורבן אייראפע.
איינער פון די אדמורי"ם פון וויזשניץ, רבי ברוך האגער, דער "מקור ברוך" איז געווען שטאטס רב אין סערעט, און איז געווען דער גרינדער פונעם סערעט וויזשניץ הויף. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער זיך באזעצט אין חיפה, וואו געפינט זיך דער פערטל פון די סערעט וויזשניצער חסידים.


text:
פלעצל
דאספלעצל איז א געגנט אין פאריז, פראנקרייך. גענומען פון ווארט פלאץ איז אן אלטע יידישע געגנט, אין פערטע קווארטל אין פאריז.
אנגעפאנגען האט זיך עס, ווען די פאריזער יידנטום איז פארטריבן געווארן פון שטאט, מיט אריבער 600 יאר צוריק, האבן זיי זיך דארט באזעצט. מיט יארן שפעטער אין די ענדע ניינצטען יאר הונדערט, און אין צוואנציגסטן יארהונדערט, זענען אסאך יידישע אימיגראנטן, אנגעקומען קיין פראנקרייך, אנהייב מיינליך פון מזרח אייראפע, שפעטער בעיקר פון צפון אפריקע.
די גאסן זענען פיל מיט יידישע געשעפטן, בתי מדרשים, און בעקערייען, רעסטאראנטן פון יידישן קיך.
די שווערסטע צייטן האט די יידישע געגנט דורכגעלעבט, ביי דער צווייטער וועלט קריג, ווען חורבן אייראפע האט זיי נישט אויסגעמיטן, און מערערע איינוווינער זענען פארשיקט געווארן צו די טויט לאגערן.
די פאריזע שטאטראט, האט אויפגעהאנגען א שילד, מיטן נאמען פון געגנט, און געשריבן דארט די היסטאריע פון געגנט. די באפעלקערונג, איז א רעליגיעזע אין מערסטנטייל.
קאארדינאטן: 48°51′25.24″N 2°21′34.79″E / 48.8570111, 2.3596639


text:
אנטווערפן
אנטווערפן (פלעמיש: Antwerpen; פראנצויזיש: Anvers - "אַנְוֶוער") איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין גרויסקייט אין בעלגיע און די גרעסטע שטאט אין פלאנדערן, די חלק וואו מען רעדט פלעמיש אין בעלגיע. אנטווערפן האט 472.000 איינוואוינערס (2008), פון דעם זײַנען דאָ בערך 15,000 חרדישע יידן אין אַנטװערפן.
די שטאט ליגט אין צפון זייט פון לאנד, נאנט צום האלענדישן גרעניץ, און אויפן סכעלדע פלוס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויטן פאלקלאר האט די שטאט באקומען זיין נאמען פון א לעגענדע איבער א ריז ''אנטיגאן'' וואס האט געוואוינט נעבען דער טייך סכעלדע, ער פלעגט איינמאנען א צאל פון יעדעם וואס איז אריבער געגאנגען דער טייך, און פאר דעם וואס האט נישט געוואלט צאלן, האט ער אפגעשניטן איין האנט אין אריין געווארפן אין טייך. צום סוף איז דער ריז געהרגעט געווארן דורך א יינגע העלד מיטן נאמען ''בראַבאָ'', ער האט אפגעשניטן א האנט פונם ריז אין אריין געווארפן אין טייך. וועגן דעם איז דער נאמען אנטווערפן - וואס מיינט האנט ווארפען.
לגבי דער עטימאלאגיע, איז א פאקט אז אמאליגע צייטן פלעגט מען פראקטיזרן אפשניידן הענט אין אייראפע. אבער יאהן לאטראפ מאטלי ארגומענטירט אז דער נאמען קומט פון דעם ווערף וואס מיינט וואסער (אין ענגליש the wharf).
דאס מערסטע איז אנגענומענע טעאריע איז אז דער שורש נעמט זיך פון די צייטן פון גאליע-רוימישע פעריאדע און קומט פון דאס לאטיינישע ווארט אנטווערפיאַ. אנטווערפיאַ דארף צו מיינען אנטע פארן ווערפיאַ זיך איינזעצן.
פאר די 1500ער יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים סוף פונעם 15טן יארהונדערט איז אנטווערפן געווארן דער צענטער פון דער אינטערנאציאנאלער עקאנאמיע.
געמיינדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער געמיינדע באשטייט פון אנטווערפן שטאט מיט נאך אנדערע שטעטלך, וואס צוזאמען איז עס ניין דיסטריקטן:
- אנטווערפן (דיסטריקט)
- בערכעם
- בערענדרעכט-זאַנדווליעט-לילאָ
- באָרגערהויט
- דערנע
- עקערען
- האָבאָקען
- מערקסעם
- ווילרייק
האנדל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנטווערפן איז לאנגע יארן געווען די וועלטס גרעסטע בערזע ווי מהאט געהאנדלט מיט דיאמאנטן.
אין די לעצטע יארן איז די דיאמאנט האנדל אין אנטווערפן שטארק געפאלן צוליב וואס די פירמעס האבן אנגעהויבן שלייפן דיאמאנטן אין אינדיע ווי עס קומט אויס א סך ביליגער.
אנטווערפן האט די וועלטס באוואוסטע בעקעריי "קליינבלאט". אויך הערצעל און גאלד
יידנטום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אנטווערפן יידנטום
נאך דער חורבן אייראפע ווען כמעט די גאנצע יידישע געמיינדע פון אנטווערפן איז פארניכטעט געווארן, איז די שטאט געווארן א צענטער פאר ארטאדאקסישע יידן. בערך 15,000 חרדישע יידן וואוינען אין דער שטאט, רובם ככולם חסידים. די שטאט האט דריי אפיציעלע קהילות: שומרי הדת (זייער רב איז הרב דוד משה ליבערמאן), מחזיקי הדת (זייער רב איז הרב אהרן שיף) און די פארטוגעזישע קהילה "בני משה". די מחזיקי הדת האט א נעצווערק פון כשרע קראמען (אויפן וועלכן זיי געבן אן השגחה), און נאך פארשידענע ארגאניזאציעס.
באזונדער פונקציאנירן אין שטאט פיהלע צענדליגע בתי מדרשים און שטיבלעך פון אלערליי שיכטן און קרייזן, דערונטער: דריי בתי מדרשים פון בעלזא (אריינגערעכנט חסידי בעלזא-מאכנבוקא), צוויי בתי מדרשים פון סאטמאר, באבוב, צוויי בתי מדרשים פון וויזניץ, סקווירא, גור, טשארטקוב, אלכסנדר, און נאך.
דאס פשעווארסקער חסידות איז הויפטקווארטירט אין אנטווערפן, זינט שנת תשי"ח ווען הרה"ק רבי איציק'ל מפשעווארסק האט זיך אריבערגעצויגן פון פאריז. דערנאך האט דאס ממשיך געווען חתנו הרה"ק רבי יענקעלע מפשעווארסק, און לאחר פטירתו ביום ז"ך חשון תשנ"ט איז בנו יחידו כ"ק פשעווארסק'ער רבי נתעטר געווארן בכתר האדמורו"ת.
איינער פון די באקאנטע פערזענלעכקייטן אין דער שטאט איז געווען הרב הגאון חיים קרייזווירטה, אב"ד פון מחזיקי הדת אומגעפער פופציק יאר, ביז זיין פטירה אין תשס"ג.
קאארדינאטן: 51°13′N 4°24′E / 51.217, 4.4


text:
מעדיצין
מעדיצין איז די וויסנשאַפֿט וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן פֿאָרשן, דיִאַגנאָזירן, און באַהאַנדלען קראַנקייטן, כּדי אויסצובעסערן דעם געזונט. אויך מיינט דאס די מעדעצינען אליין וואס ווערט גענוצט דערפאר. די מעדיצין איז באַזירט אויף די באַגריפֿן סײַ פֿון נאַטור-וויסנשאַפֿט, סײַ פֿון הומאַניסטיק, און גייט פֿאָרויס אין פּאַראַלעל מיט זיי. אין גאַנג פֿון איר אַנטוויקלונג האָט זיך די מעדיצין פֿאַרשפּרייט אין פֿאַרשיידענע צווײַגן. מע שיידט אונטער, למשל, צווישן דער אינטערנאַלער מעדיצין, מעדיצין פֿון אויגן-נאָז-און-האַלדז, וכ´. מע קען אויך קאַטעגאָריזירן די מעדיצין לויט געזעלשאַפֿטלעכע קאַטעגאָריעס: מיליטערישע, לעגאַלע, פֿון שפּיטעלער און דאָס גלײַכן.
מעדיצין זוכט צו היילן קראנקע דורך מעדיקאמענטן, כירורגיע און טעראפיע.
מעדיצינישע געביטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קינדער מעדיצין – וועגן קראנקייטן פון קינדער.
- כירורגיע - באהאנדלען קראנקע מיט אפעראציעס.
- ציינדאקטעריי – באהאנדלען קראנקייטן פון די ציין און ציינפלייש
- דערמאטאלאגיע – מעדיצין פון דער הויט.
- אנקאלאגיי - מעדיצין וועגן ראק קראנקייט.
- פסיכיאטריע - באהנדלט גייסטיקע קרענקען.
- גאסטראענטעראלאגיע - מעדיצין פון פארדייאונג סיסטעם.
- נעפראלאגיע - נירן מעדיצין.
- נעווראלאגיע - מעדיצין פון דער נערוון סיסטעם.
- קארדיאלאגיע - באהאנדלט הארץ קרענק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאטער פון ביאלאגיע ווערט גערעכנט אריסטו, וואס האט אוועקגעלייגט די יסודות פון פארגלייכיגער אנאטאמיע און פון עמבריאלאגיע (אנטוויקלונג טעאריע פונעם עמבריאן).
אין דער העלעניסטישער תקופה איז געגרינדעט געווארן אין אלעקסנדריע, עגיפטן, א שולע פאר מעדיצין, וואו מען האט געפארשט אנאטאמיע און פיזיאלאגיע דורך פאלמעסן די קערפער פון טויטע פארברעכער.
מעדיצין אין אוראלט רוים איז, אזוי ווי אנדערע געביטן פון וויסנשאפט, באאיינפלוסט געווארן פון גריכנלאנד. דער גריך אסקלעפיאדעס (ערשטער יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג) האט אונטערשיידט צווישן אקוטע און כראנישע קראנקייטן, האט געניצט מאסאזש און האט דערקענט גייסטיקע קרענק. דער גריך גאלען (200-129), דער גרעסטער געלערנטער פון מעדיצין אין דער רוימישער אימפעריע, איז געווען דער ערשטער אויסצופירן פיזיאלאגישע אויספרואוון, האט פעסטגעשטעלט אז בלוט פליסט אין די אדערן (נישט לופט אזוי די פריערדיקע האבן געהאלטן) אבער אן צו פארשטיין די בלוט צירקולאציע און האט געפארשט די צענטראלע נערוון סיסטעם (דורך עקספערימענטן מיט לעבעדיקע מאלפעס און אנדערע זויגערס). זיינע פילע וויסנשאפטלעכע שאפונגען זענען געווען די מעדיצינישע ליטעראטור אינעם מיטל אלטער. אבער צוליב עטלעכע גרייזיקע פארשטאנדן אינעם איז די אנטוויקלונג פון מעדיצין געווארן צוריקגעהאלטן פאר א לענגערער תקופה.
אין די לענדער פונעם כאליפאט האבן יידישע און מוסולמענישע דאקטוירים אנטוויקלט מעדיצין. מען האט איבערגעזעצט די שריפטן פון גאלען און היפאקראטוס אויף אראביש און העברעיש, און אויך האבן זיי פארפאסט נייע ביכער וועגן מעדיצין. אין קארדאבע און טולוז האט מען אויפגעשטעלט שולעס פאר מעדיצין. אל-ראזי פון באגדאד (923-865) האט געשריבן וויאזוי צו געבן א דיאגנאזע צווישן פאקן און מאזלען. איבן סינא (1037-980) האט פארפאסט דעם "קאַנאן" וואס האט געברענגט צוזאמען גאר די מעדיצינישע וויסן פון יענער צייט, און דאס איז געווארן דאס חשובסע בוך אין דער מיטל אלטער.
דער 19טער יארהונדערט האט געברענגט א שטארקע אנטוויקלונג אין מעדיצין. מען איז געוואויר געווארן אז עטלעכע קראנקייטן און אינפעקציעס קומען פון גאר קליינע באשעפענישן - די באקטעריע. אין 1862 האט לואי פאסטער געשאפן אימוניזירונגען קעגן הידראפאביע, אנטראקס און כאלערע, און האט רעקאמענדירט אז מ'זאל אנווארעמען מילך צו היטן קעגן באקטעריע, וואס מ'רופט פאסטעריזאציע.
אין דעם סוף פון דעם 19טן יארהונדערט זענען געווען א סעריע פון אנטדעקונגען וואס האבן שטארק געענדערט די וועלט פון מעדיצין. אין 1895 האט ווילהעלם רענטגן אנטפלעקט די שטראלן וואס מען רופט אויף זיין נאמען. אין 1898 האבן פיער און מארי קירי אנטפלעקט ראדיאאקטיוויטעט. אין דעם פעלד פון גייסטיקע קרענק האט זיגמונד פרויד אוועקגעלייגט די יסודות פון פסיכיאלאגיע. די פעלדער פון כעמאטעראפיע, אימונאלאגיע און דערנערונג זענען געווארן אנטוויקלט אין דעם 20סטן יארהונדערט.


text:
קאלאמביע, דרום קאראליינע
קאלאַמביע (ענגליש: Columbia) איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון דעם שטאַט דרום קאראליינע אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, פלאצירט ביים צוזאמענפלוס פון די סאלודא און בראד טייכן, וואו זיי קומען צוזאמען צו שאפן דעם קאנגארי טייך. אינעם 2010 צענזוס האט מען געציילט דארטן 129,272 איינוואוינער.
אין קאלאמביע געפינט זיך דעם שטאַטס גרעסטע אוניווערסיטעט, דער אוניווערסיטעט פון דרום קאראליינע.
אין 1786 האט דער שטאַט באשלאסן צו בויען א נייע הויפטשטאט אויפן ארט ווי קאלאמביע געפינט זיך היינט.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאלאמביע האט פיר צווילינג שטעט:


text:
רעיסינג ביציקל
א רעיסינג ביציקל איז א סארט ביציקל וואס איז באזונדער באשטימט צו פארן מיט איר אויף דער טראקט, און עס פארליינגט די נאכפאלגע אייגנשאפטן:
- אירע רעדער זיינען זייער דין און גלאט, כדי זאלן זיי זיך נישט אנרייבן מיטן טראקט וואס מאכט לאזגזאם דעם פארן.
- זי איז געבויעט פון זייער לייכטע מעטאל (ווי אלומיניאום, טיטאן אד"ג), כדי צו מיט איר שנעל זיך ארויפדראפען ביי ארויפגאנגענע טראקטן.
- זי איז אן א פארהאלט אויפטרייסלונג (shock absorber) וואס פארהאקט די רעדער און מאכט לאנגזאמער דעם פארן.
- איר שפיז איז זייער נידעריק און האט אויך נידעריקערע הענטלעך, אויף צו זיך קענען אונטער בויגן בשעת'ן פארן שנעל כדי די ווינט זאל נישט פארשטערן דער רייטער און אים פארציהען צו אונטן.
אנדערש איז א בארג בייזיק וואס איז באשטימט צו פארן מיט איר אויף שטיינער מיט ביינער.


text:
װיקיפּעדיע:קראנטשאפט
דער בלאט טוט באהאנדלען צוויי הויפט און עיקר'דיגע וויקיפעדיע פאליסיס: וויקיפעדיע:פעסטשטעלן און װיקיפּעדיע:קיין אריגינעלע פארשונג
וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע וואס איר אינהאלט מוז קענען ווערן פעסטגעשטעלט. דא דערלאזט מען נישט קיין ערשט האנטיגע אינפארמאציע וואס איר האט אליין מיטגעלעבט פון עקספיריענס, אפילו גוטע עצות און ארגומענטן אויב האט דאס נישט קיין ריכטיגע פראפעסיאנאלע מקור דארף דאס ווערן אויסגעמעקט.
די הויפט טענה פון דער אלגעמיינער וועלט איבערהויפט די שריפט שטעלער איז אז מיר זענען אפאר נארישע מענטשן אן קיין דזשאב וואס ווילן האבן א מיינונג און קיינער הערט זיי נישט אויס קומען זיי ארויף אויסנוצען וויקיפעדיע זיך צו אויסגעבן. דאס איז אבסאלוט פאלטש. מיר מעקן תיכף אזעלכע סארט געשרייבאכצער אפילו עס איז הונדערט פראצענט אמת טאמער קען דאס איינער טשעלענדזשן דארף דאס קודם ווערן אראפגעשריבן ערגענץ אנדערשט און ערשט דערנאך קען דאס דא ווערן דאקומענטירט דא אין דעם אוצר און איינזאמעלונג פון דאקומעטירטע דעת.
אינהאַלט
וויקיפעדיע פראצעס לויטערט אויס אינפארמציע ווי א דיאמאנד שטיין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנדערשט ווי א נארמאלע ענציקלאפידיע וואס דארטן קען מען אפשר פארשטיין אז מ'זאל אוועקשטיין פון מחלוקת און נעגאטיווע אינפארמאציע וואס האבן שלעכטע מאטיוויציעס. אבער וויקיפעדיע איז דאך דער ציל דאס אוועקטאן און איבערשטייגן דעם שטרויכעלונג, ווייל וויבאלד מיר זענען פריי פאר יעדן איינעם צו פארעכטן, גייט אונז דערפאר נישט אן וואסארא מאטיוויציעס דער שרייבער האט געהאט בשעתן שרייבן, ווייל עווענטואל קומט אן אנדער שרייבער און פארעכט די האס און ווילדן טאן, ממילא ווערט דאס אויס נעגעטיוו, קומט דאך אויס אז רוב מאל די קולות און טענות פון די צענזור חסידים איז פשוט פון פוילקייט, אז זיי זענען פויל צו פארעכטן דעם אינפארמאציע פון נעגעטיוו צו פאזיטיוו. - עס איז נישט פארהאן קיין זאך אין די וועלט וואס מ'זאל נישט קענען מצדיק זיין און דן זיין לכף זכות ווי דער חיוב.
דינאמישקייט און קראנטשאפט פון אינפארמאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דינאמישקייט:
אנדערשט ווי סתם אן ענציקלאפעדיע אדער סיי וואסארא אינפארמאציע ווערט דאס אוועקגעלייגט אויפן זכרון און פארגעסן מיט די צייט, אבער וויקיפעדיע איז א געצייג וואס איז ביי יעדן אינטערנעט פארטאל און בלעטערער אריינגעבויט דאס צו אויפפרישן יעדע צייט אויף ענדלאזע דורות; זיך צו דערוויסן און לערנען די אינפארמאציע און דאס טוישן לויט זייער פארשטאנד.
אנדערשט ווי א איינפאכע ענציקלאפעדיע, וואס די רעדאקטארן ענדיגן זייער איבערקוקונג און פארעכטונג צו אן ארטיקל פאר עס גייט צום דרוק, איז דער רעדאקטירונג פאזע פון א וויקיפעדיע ארטיקל קיינמאל פארטיק. וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט אז אן ארטיקל וועט מען קענען פארכעטן מיליאנען יארן ארום, ווען מען וועט געוואור ווערן פרישע מיינוגען איבער פאקטן וואס קוקן היינט אויס אנדערשט.
- קראנטשאפט:
1) מען דארף נעמען אין באטראכט אז אלעס וואס ווערט געזאגט פון א מענטש אויף דער וועלט, איז מיט נגיעות און חשבונות, קיינער וועט נישט רעדן אדער שרייבן אמת אויב האט ער נישט עפעס דערפון, רוב מאל איז דאס פשוט כבוד, נאכדעם איז דא געלט דערין, ווי ביי א נארמאלער ענציקלאפעדיע, אבער וויקיפעדיע איז די קראנטסטע און מערסטע טראסטבארע אינפארמאציע, ווייל דא שרייבט מען מיט איין אינטערעסע, נישט געלט און נישט כבוד נאר בלויז זיך צו דערויסן און לערנען דורך איינטוישן וואס איך ווייס כדי דו זאלסט צוריק טוישן וואס דו ווייסט. און איך וויל דיך נישט זאלסט מיר פארציילן שקר, איז וואטשט איך מוראדיג שטארק נישט דיר צו פארציילן שקר, ווידעראום ביי געלט קען איך דיר יא זאגן שקר אויב מאך איך פשוט מער געלט פון שקר. אדער ביי כבוד קען איך דיר יא פארציילן שקר אויב דאס וועט מיך פשוט ברענגן מער כבוד. אבער סאיז נישט פארהאן אזא באגריף צו פארקויפן שקר כדי צו באקומען אמת. ממילא אין די לאנגער משך פון א שטיק תקופה (נאכן מבטל זיין שטותים און ליגענט פון צייטווייליגע היציגע פאליטיקער און ביזנעס עדווערטייזער דורך דער אויסשטעל פראדעצור פון וויקיפידיע סיסטעם) איז די אינפארמאציע אין וויקיפידיע מער קראנט, באלערנד און אמת ווי יעדע ענציקלאפעדיע אדער חינוך וועב סייט.
2)
3) אנדערשט ווי סתם אן ענציקלאפעדיע, וואס ווערט איבערגעקוקט פון דריי צו פיר מענטשן, ווערט יעדער ארטיקל פון וויקיפעדיע איבערגעקוקט און פאראכטן פון מיליאנען מענטשן.
אפילו מיר האבן מנהלים מיט 3 גרעסערע טעכנישע כוחות קען ער נישט ארויפצווינגן זיין דעת אויף וויקיפעדיע אינפארמאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר צולייגן וואס איז מער א סיסאפ פון א פשוטער באנוצער: מיט גארנישט ער קען בלויז טאן טעכנישע אקטען וואס אפעקטירן נישט במישרין אדער בעיקופין די אינפארמאציע, אויב זעהט איר אז איינער א סיסאפ האט אין אייערע אויגן געמאכט א טריק צו צווינגן זיין דעת ריפארט דאס פאר די העכערע פון אים קודם דער סטוארט און ביז סעקונדעס ווערט יענער אויס סיסאפ! דא אין אידישען וויקיפעדיע זענען קוים דא באנוצער אבער 2 סיסאפן זענען שוין געפלויגן פון זייערע האקעלע פאזיציעס פארן דאס אביוזן. ענדערשטער זאל נישט זיין קיין סיסאפ און זאל זיין דא טויט ווי איידער סיסאפ אביוז ווייל אז עס איז טויט מיינט נישט אז מארגן וועט דא אויך זיין טויט, אבער סיסאפ אביוזער פארזיכערן דא אז די טויט זאל זיין פאר שטענדיק אן קיין תחיית המתים.
איצט וואס זענען זיינע טעכנישע כוחות?
- אויסמעקן בלעטער. זאגט אייך נישט קוקט דא: װיקיפּעדיע:אויסמעקן פאליסי.
אפילו ער וועט זיך מאכן מליאנע סאקפאפעט נעמען אין מאכן וואוטס דאס אראפנען קען ער נישט ברעכן דעם פאליסי.
לכוארה וועט איר דאך פרעגן א גוטער קשיא: אויב איין מנהל וויל זיין צד זאל זיגן איבער אן ענין קען ער דאך פארשפארן די בלאט פאר יעדן איינער צו טוישן אין זיין מיינונג געווינט?
ניין! קוקט אריין אין פארשפארן בלאט פאליסי. און זעהט ווי שטארק דאס רורט אן אייער פראבלעם. ער קען נישט פארשפארן א בלאט וואס ער האט שוין אויסגעדרוקט א מייוננוגס פארשידענהייט ווייל ער איז א נוגע בדבר. און אין אלע וויקיפעדיעס איז דאס א שרעקליכער אביוז וואס ער ווערט אויס מנהל פאר דעם. און אפילו ער וועט מאכן אן אנדער נאמען און זיך נאר בלויז טענה'נען מיט יענעם נאמען אבר דערנאך פארשפארן מיט זיין סיסאפ נאמען דאס איז אויך נישט ערלויבט קוקט אריין אין סאקפאפעט פאליסי וויאזוי מיר געבן זיך אן עצה מיט אט דעם פראבלעם.
אדער וועט איר פרעגן א סיסאפ קען דאך ארויסבלאקירן עני יעדע באנוצער וואס שרייבט אנדערשט ווי ער וויל דורך אים באטיטולן וואנדאל. אויף דעם איז דער תירוץ, עס איז נישט קיין הפקר וועלט, דער ווארט וואנדאל האט א [[מיינונג]: אין דעם איז דא 12 סעיפים זייער קלאר וואס יענעם'ס עבירה איז און מען קען נישט סתם אזוי שרייען וואנדאל. און טאמער מאכט מען זיך סאקפאפעט נעמען וואס שרייען אויך וואנדאל איז דאס פונקט ווי איינער שרייט וואנדאל עס האט נישט קיין שום האפט. וואס יא מען קען יענעם לעיבעלן אלס טראל אזא סארט נערווען קריכער און אויף דעם איז אויך דא אנווייזונגען פונטקליך וויאזוי מען באהאנדעטל דאס עס זאל נישט אפעקטירן די דעמאקראטיע פון אינפארמאציע זעה וויקיפעדיע:טראל.
איינער מיט אסאך צייט קען דא געווינען די פאקטן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די וואס האבן איבעריג צייט און נוצען דאס צו צווינגען זייערע מיינונגען און משוגעתן אויף די וועלט הייסן נערווען קריכער. דא האט איר פאליסי וויאזוי מען פייט זיי טריט און שריט; װיקיפּעדיע:טראל
זעהט קודם די פאליסיס און אנווייזונגען וויאזוי דאס צו פארמיידען; הילף:צוריקדרייען; הילף:קורץ ווארט; נישט צוריקדרייען אן אויפקלערונג; און נישט צוריק דרייען מער ווי 3 מאל אין מעת לעת
מען ווערט אויסגעשפארט פארן טשעפענען פרעמדע באנוצער שלא לענין. זעה פאליסי: נישט טשפענען אנדערע באנוצער. אין 2 סיסאפן זענען שוין געווארן אויס סיסאפ אבער נישט אויסגעשפארט ווייל זייער טענהריי איז געווארן סוקסעספול אויסגעטייטשט ווי טשעפנען אבער נישט אינגאנצען טשעפנען אן קיין סיבה דעריבער זענען זיי נאך נישט אויסבלאקירט אינגאנצען. זעה אויסבלאקירן פאליסיס


text:
דוד לאנדא
דוד לאנדא א פרומער איד,האט געדינט אלס רעדאקטאר פון דער ליבעראלן ארץ ישראל טאג צייטונג, האָרץ.
געבוירן אין 1947 ביי חרדישע עלטערן, איז ער א לינקער אנטי ציוני איד, פון לאנדאן, וואס האט באקומען א חרדישן חינוך אין באלטימאר ישיבה און איז אויך געגאנגען שטודירן אין קאלעזש.
ער האט געשריבן א פאפולער בוך איבער פרומן לעבנסשטייגער "Piety and power: The World of Jewish Fundamentalism" און דאס האט אים געמאכט אלס קאמענטעטער אויף טעלעוויזיע, ער איז געווען א רעפארטער פארן עקאנימיסט, מעריב און זשערוסאלעם פאסט.
דרויסנדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בוך [1]


text:
שטות
שטות
שוטה הייסט אזא סארט משוגענער, א מענטש וואס זיין שכל איז נישט גלייך און איז נישט מיושב.
אין די הלכה געפינען מיר סימנים ווען א מענטש הייסט א שוטה: איינער וואס גייט אליינס ביינאכט. ער נעכטיגט אין א בית הקברות. ער צורייסט זיינע בגדים. ער פארלירט וואס מען גיט איהם.
לויט די הלכה איז א שוטה פטור פון אלע מצות, ער איז נישט באגלייבט ביי משא ומתן, ער קען נישט זוכה זיין און נישט מזכה זיין (שו"ע חו"מ סי' רל"ה ס"ב). א שוטה האט אויף א פראבלעם ביים זיך געטן וויבאלד זיין גט איז נישט קיין גט, און א פרוי א שוטה קען נישט מקבל זיין זיין א גט. (כתובות קיב. יבמות קיג:).
די משנה (בבא קמא) זאגט חרש שוטה וקטן פגיעתן רעה, עס איז אך און וויי ווער עס הייבט אהן מיט א שוטה, ווען ער שעדיגט איינעם איז ער נישט מחויב צו באצאהלן, אבער ווען מען שעדיגט איהם איז מען איהם מחויב צו באצאלן.
עס איז אויך דא א זאך ווי עתים שוטה עתים חלומה, אמאל איז ער שוטה אמאל איז ער געזונט, פון דאנעט נעמט זיך דאס ווערטל וואס מען זאגט אויף א מענשט וואס איז אביסל נארמאל, ער איז עתים.
אין די גמרא (גיטין סח:) שטייט, א שוטה זאגט נישט איבער א זאך יעדן טאג, דאס הייסט אויב איינער זאגט איבער יעדן טאג די זעלבע נארישקייט, און מען ווייסט נישט צו ער איז א שוטה אדער נישט דארף מען חייש זיין אפשר איז ער גערעכט, אזוי האט מען געטראפן אז שלמה המלך איז דער מלך נישט אשמדאי.


text:
רענעסאנס
דער רענעסאנס איז אן עפאכע אין דער היסטאריע פון אייראפע וואס האט אנגעהויבן בערך 1400, ביים סוף פונעם מיטל אלטער.
דאס ווארט רענעסאנס נעמט זיך פון א פראנצויזיש ווארט וואס באדייט ווידערגעבוירן. מען האט געגעבן דעם נאמען ווייל אין יענער צייט האבן מענטשן זיך אינטערעסירט אין דער וויסנשאפט פון די אוראלטע צייטן, איבערהויפט די וויסנשאפט פון אוראלט גריכנלאנד און רוים. עס ווערט געזאגט אז דער רענעסאנס איז דער אנהייב פון דער מאדערנער עפאכע.
אין די רענעסאנס יארן זענען געווען אסאך בארימטע קינסטלער, שרייבער און פילאסאפן. איינער פון די מערסטע באקאנטע מענטשן וואס זענען געווען טעטיג אינעם רענעסאנס איז לעאנארדא דא ווינטשי, א קינסטלער, וויסנשאפטלער, מוזיקער און פילאסאף.


text:
װיקיפּעדיע:וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט
דער בלאט וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט איז הילף ווי אזוי צו רעדאקטירן ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע. (זעט אויך הילף:אנהייבן א נייעם בלאט צו לערנען זיך ווי צו שאפן א נייעם ארטיקל).
וויקיפעדיע איז א וויקי, ד.ה. יעדער איינער קען גאנץ גרינג רעדאקטירן נארוואס אן אומגעשיצטן בלאט, און אויפהיטן די ענדערונגען צום בלאט זאפארט, אז יעדער אנדער ליינער זאל דאס קענען זען. מען דארף זיך אפילו נישט איינשרייבן פריער. נאך דער ערשטער רעדאקטירונג, זענט איר שוין א וויקיפעדיע רעדאקטאר!
אינהאַלט
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו רעדאקטירן אן עקזיסטירנדן ארטיקל, טוט א קוועטש אויפן "רעדאַקטירן מקור" צינגל וואס ליגט גאנץ אויבן פונעם ארטיקל, דאס וועט אייך צוברענגען צו א זייטל וואס אין איר וועט איר זען א קעסטל וואס אנטהאלט דעם גאנצן אינהאלט פונעם ארטיקל. אין דעם קעסטל קענט איר רעדאקטירן דעם ארטיקל.
קורץ ווארט: פארוואס און וואס האט איר געענדערט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אונטער דעם גרויסן קעסטל, וועט איר זען א קליין קעסטל מיט רויטע ווערטער געשריבן: "קורץ וואָרט: וואס און פארוואס האט איר געטוישט?". אין דעם קורצן קעסטל ברויכט איר צו שרייבן קורץ און שארף וועלכע ענדערונגען האט איר געטוישט אינעם ארטיקל און פארוואס האט איר געטוישט. צום ביישפיל, אויב האט איר דאטירט דעם געבוירן-טאג פון עפעס א פערזענלעכקייט, שרייבט: "דאטירט זיין געבורטס-טאג" אד"ג. (זעט מער הילף:קורץ ווארט).
פאראויסדיגע ווייזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אצינד ווען איר האט געענדיגט מיטן שרייבן קענט איר א קוועטש טאן אויפן "ווײַזן פֿאָרויסקוק" קנעפל אונטן. דאס וועט אייך ווייזן ווי אזוי וועט אויסזען דער ארטיקל נאך אייער טויש. אויב איז דער נייער אויסזען געארדנט און פאסיג גיבט א קוועטש אויפן "אויפֿהיטן בלאַט" קנאפ.
די ענדערונג סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס טרעפט זיך צומאל אז איינער וועט אפשרייבן א גענצליכן ארטיקל, גוט אויסגעלייגט מיט א גוטער שפראך און אפשר אפילו מיט בילדער און מקורות. ווען דאס פאסירט איז עס א געשמאק צו זען. דאס איז אבער א זעלטנהייט. די מערהייט פון וויקיפעדיע ארטיקלען ווערן געשריבן קודם קורץ דורך איינעם, און דערנאך קומען אנדערע און פארבעסערן אים ביז ער ווערט א גענצליך אויסגעארבעטער ארטיקל.
דאס איז די מעלה פון דער וויקי סיסטעם. אן ארימע ארטיקל פון אפאר שורות קען זיך מיט די צייט אנטוויקלען צו אן הערליך אויסגעארבעטע מייסטערווערק.
יעדע באנוצער איז אויפגעפאדעט צו ענדערן און מעקן און טוישן וואס ער האלט איז מער אויסגעהאלטן אין אן ארטיקל. וויקיפידיע איז א רשות הרבים וואס מיטן כוח הרבים קען מען אהערשטעלן א געשמאקע ריזן וועלט פון אינפארמאציע וואס זאל זיין ריכטיק און אויסגעהאלטן ווי ווייט מעגליך.
וויכטיגע אנווייזונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויקיפעדיע באנוצער האבן פארשידענע צוגאנגען צו שרייבן און ענדערונגען. דער הויפט פונקט איז אז אלע זאלן ארבעטן געמיינזאם און גוטוויליג אויף צו פארבעסערן דעם ענציקלאפעדיע. דאך זענען דא אפאר אנווייזונגען וואס איז ווערט מען זאל געדענקען.
די אפיציעלע פאליסיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז ראטזאם אז באנוצער באקענען זיך מיט די אפיציעלע פאליסיס און אנווייזונגען פאר די יידישער וויקיפעדיע. דאס מאכט זיכער אז אלע פארשטייען די הויפט יסודות פון וויאזוי עס גייט צו דאס שרייבן און פארעכטן וויקיפעדיע בלעטער.
קליק דא פאר די אפיציעלע פאליסיס און אנווייזונגען
זיי דרייסט ביים ענדערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז וויכטיג אז מענטשן זאלן זיך פילן פריי צו טוישן און פארבעסערן אן מורא אז מען וועט עפעס קאליע מאכן. עס פארשטייט זיך אז צו יעדן כלל איז דא א יוצא מן הכלל, און כאטש איר זענט געראטן צו זיין דרייסט, איז אבער דא פעלער, ווי צ.ב.ש. קאנטראווערסיעלע אדער לאנג אויסגעארבעטע ארטיקלען, וואס עס לוינט זיך קודם איבערצושמועסן אין די רעדן בלעטער אדער דירעקט מיטן שרייבער וואס האט דאס געשריבן אויף זיין באנוצער רעדן בלאט.
קליק דא פאר נאך פרטים איבער דעם זיי דרייסט פרינציפ
אויסמעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש עס איז אפטמאל וויכטיג צו מעקן, איז אבער ראטזאם צו זיין פארזיכטיג און זיכער מאכן אז דער מעקן איז דער ריכטיגער שריט. אויב ווילט איר מעקן גרויסע חלקים פון אן ארטיקל, רעדט דאס קודם אדורך אויפ'ן רעדן בלאט.
פאלגנד זענען עטליכע גילטיגע סיבות אויף צו מעקן:
- געדאפלטע תוכן
- אומרעלעוואנטע שטיקלעך
- קלארע השערות ד.ה. נישט פאקטן
- נעגאטיווע לשן הרע'ס וואס האבן נישט קיין מקור
- קאפירייט פארלעצונגען
- נישט ריכטיגע פאקטן
צומאל לוינט זיך צו טאן דאס פאלגנדע, ענדערש ווי מעקן:
- אויסבעסערן דעם שפראך, אבער לאזן דעם אינהאלט
- אריבער ריקן חלקים פון די טעקסט צו אן אנדערן(אדער א נייע) ארטיקל
- צולייגן מער פרטים פון אן אנדערן צד כרי צו מאכן דעם ארטיקל באלאנסירט.
אויב האלט איר אז עס איז דוקא יא וויכטיג צו מעקן אדער איבערצושרייבן אינגאנצן, דאן לייגט געמעקטע שטיקלעך וואס זענען ווערט צו דיסקוסירן אין דעם רעדן בלאט.
געדענקט: אפילו אויב איר האלט עפעס איז נישט ריכטיג, האט עס אבער איינער געלייגט דארט און מסתם געהאלטן אנדערש ווי אייך. דעריבער, לייגט א באמערקונג אויפקלערנדיג אז דאס איז פאלש.
טאמער איר האלט אז דער ענדערונג איז מער נוגע צום באנוצער דאן שרייבט דאס אין דעם באנוצער רעדן.
אויב מעקט איר א קעפל אלץ דער יידישער דיאלעקט, ביטע רעכנט זיך מיט אנדערע און קלערט אז טאמער איינער האט אזוי געשריבן מסתם איז זיין דיאלעקט אזוי, און מאכט א רידיירעקט. אז נישט וועט איר באליידיגען דעם אנדערן באנוצער און אים פארטרייבן מיט זיינע אלע חברים וואס רעדן ווי אים יידיש.
קאנטראווערסיעלע נושאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פראיעקט ווי וויקיפעדיע איז נישט מעגליך עס זאל נישט אריינקומען קיין נושאים וואס עס וועט זיין אין דעם שארפע חילוקי דעות. עס איז וויכטיג אז באנוצער זאלן זיך האלטן דעם קאפ און נישט ווערן אריינגעשלעפט אין קריגערייען און טענה'רייען איבער די נושאים.
די כוונה פון וויקיפעדיע איז צו האבן פֿאַרלאָזליכע און מקורות'דיקע אינפארמאציע איבער סיי וועלכן נושא.
פאלגענד זענען עטליכע אנווייזונגען אויף דער טעמע:
- אויב זעט איר אינפארמאציע וואס איר האלט אז דאס איז פאלש, פרובירט צוצולייגן א זאץ ווי "דער צד האלט...", אדער "עס זענען דא וואס זאגן...", וכדו'. דערנאך לייגט צו דעם צווייטן צד עס צו באלאנסירן.
- אויב האט איר נישט קיין שום ספק אז די אינפארמאציע איז פאלש, אדער אז עס איז א נארישע, קינדערישע, אדער אבסורדישע פאקט, דאן מעקט דאס אויס און גיבט אן אייערע סיבות קלאר אין דעם ארטיקל'ס רעדן בלאט.
- צומאל וועט זיין ריכטיגע אינפארמאציע געברענגט מיט א מקור, וואס איינער וועט מעקן פאר פארטייאישע סיבות אָדער אָן אָנגעבן אַ סיבה. אויב איז קלאר אז דער מאטיוו אז פארטייאיש אדער פערזענליך דאן איז דאס וואנדאליזם. לייגט יענעם א ווארענונג אין זיין רעדן בלאט. זייט אויפמערקזאם אז עס איז נישט קיין וואנדאליזם אויב האט יענער געמיינט אויף צו פארבעסערן. גייט בדרכי נועם און פרעגט זיך אן ביי יענעם וואס זיין כוונה איז געווען.
עס וועט אייביג זיין יחידים מיט שמאָלע אַגענדעס וואָס וועלן מעקן גוטע זאַכן און שרייבן פאַלשע אינפאָרמאַציע. דאָס מערהייט באנוצער וואָס קומען זיך צוזאַמען אויף איין פּלאַץ זיך דורכרעדן, ווערן זייערע פּערזענליכע דיפערענצן פאַרמינערט קעגן דעם מעכטיגען רוב פון זייערע שותפות'דיגע ריכטיגע דעות און אינפאָרמאַציע. קומט אויס אַז סוף טאָג וועט דער אמת זיגן.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די פאלטשע, פּערזענליכע אדער פארטייאישע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט. אויב באַשליסט א ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק ווענד אייך צו אן אדמיניסטראטור אדער ווארט אביסל ביז דער וויכוח וועט זיך אפשטילן.
דער נושא פון ר' אהרן און ר' זלמן לייב טייטלבוים איז איין אזא ענין וואס טוט זיך אָפּ קאמפן צווישן זיינע חסידים און מתנגדים. אבער דאס ווערט כסדר פאראכטען אהין און צוריק. עס איז ראטזאם אין די פעלער צו זיין שטארק פארזיכטיג זיכער צו מאכן אז מען לייגט אמת'ע, און נייטראלע אינפארמאציע. מיט איינגעהאלטנקייט און אויסגערעכנטקייט וועט דער אמת'ער בילד ארויסקומען פון אלע צדדים אין דעם ענין.
טעכנישע הילף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
העכער יעדן ארטיקל איז דא פינף צינגלעך: 1. ארטיקל 2. שמועס 3. לייענען 4. רעדאַקטירן 5. ווײַזן היסטאריע.
איר קוועטשט אויפן פערטן צינגל: רעדאַקטירן, און הייבט אן מעקן איבערשרייבן ככל הטוב בעיניך. אלע אייער ארבעט גייט אריין אין דער היסטאריע, וואס יעדער איינער וועט קענען זען אין דעם "ווײַזן היסטאריע" צינגל, און דאס צוריק טוישן דארטן מיט איין קוועטש.


text:
צווייטע לבנונישע מלחמה
לבנון קריג 2006 (אין ישראל די צווייטע לבנונישע מלחמה), איז דער נאמען פון צה"ל'ס אקט קעגן דער חיזבאלא אין דרום זייט פון לעבענאן. דער אקט האט זיך אנגעהויבן י"ז תמוז ה'תשס"ו, אין פארלויף פון 34 טעג ביז כ' אב. צוליב דעם וואס די כעזבאלא האבן פארכאפט צוויי ישראלישע סאלדאטן. ביי דער מלחמה האבן כעזבאלא ארויס געשאסן 3,900 ראקעטן אויף צפון זייט פון ישראל, 12,000 בלאקן געשעדטיק. די צאל פון די טויטע ביי 163 ישראליען (פון זיי 119 סאָלדאַטן און 44 בירגער) און ארום 1,736 ליבאנאנער ווען ארום 600 פון זיי זיינען כעזבאלא קעמפערס.
די פארכאפונג איז געקומען באלד נאך וואס די כאמאס האבן אויך פארכאפט א סאלדאט מיט א פאר טעג צוריק מיטן ציל זאל מדינת ישראל באפרייען געפאנגענע טעראריסטן, אין דעם שוווּנק האבן די כיזבאלא אויך דאס געטון מיטן זעלבן ציל צו באפרייען זייערע מענטשן פון די ישראלישע תפיסה.
די צה"ל זיינען ארויס מיט געווער קעגן די חיזבאלא און האבן דערווייל צושאסן הונדערטער צילן ריכטונגען אין ליבאנאן און אין איר הויפט שטאט ביירוט כדי צו אומבריינגען די כעזבאלא פון גרעניץ און זאלן נישט קענען אין דער צוקונפט שיסן מער ראקעטן אדער פאנגען ישראליער.
פון וועגן די ראקעטן וואס האבן געפאלן אויף צפון זייט ישראל, האבן טויזנטער מענטשן אראפגענידערט צו דרום זייט ישראל בשעת דער מלחמה.
די שאצונג פון שאדן פאר מדינת ישראל שטייט ביי 9 מיליארד שקל.
די מלחמה האט זיך געצויגן 34 טעג. כ' אב איז אפגעקומען א פייער שטילשטאנד צווישן ביידע זייטן נאך וואס דער יו-ען האט אפגעמאכט אז א פרעמדע מיליטער וועט זיך פארזוימען ביים גרעניץ פון לבנון און אפהיטן די כעזבאלער פון טעראר אטאקעס אויף ישראל. אויך זאלן די כעזבאלער זיך אײנבײגן און לאזן די לבנונער מיליטער הערשן אויף דרום זייט פון לבנון.


text:
ווינצענט וואן גאך
ווינצענט וואַן גאך (האלענדיש: Vincent Willem van Gogh) (30סטן מערץ, 1853 - 29סטן יולי, 1890) איז געווען איינער פון די וועלטס מערסטע באקאנטסע מאלערס וואס זיינע ווערק ווערן פאררעכענט ווי די טייערסטע נאך היינט צוטאגס. ער האט געוואוינט אין האלאנד.
קודם אין פריערדיקן טייל פון זיין לעבן האט ער פארברענגט אלס ארבעטער אין א קונסט האנדל פירמע, דערנאך איז ער געווען א לערער פאר א קורצער וויילע, און דערנאך איז ער געווען א מיסיאנער אין אן ארימער מינעריי געמיינדע. ער האט זיך נישט אריינגעלאזט אין מאלעריי ביז די לעצטע צעהן יאר פון זיין לעבן, ד.ה. ס'רוב פֿון זיינע װערק האבן זיך באװיזן אין די 1880ער יארן.
בסך-הכל האט ער געשאפֿן מער ווי 2000 קינסטלערישע ווערק, אריינגערעכענט 900 געמעלן און 1100 צייכענונגען.
אין נאוועמבער 1885, האט ער זיך געצויגן קיין אנטווערפן וואו ער האט געדונגען א קליינעם צימער איבער א פארב הענדלערס קראם. ער האט נישט געהאט א סך געלט און האט געגעסן נאר ברויט און קאווע. אין אנטווערפן האט ער שטודירט די טעאריע פון קאליר. ער האט פארברענגט אסאך אין מוזייען, וואו ער האט שטודירט די ווערק פון פעטער פאל רובענס.


text:
עס עס
עס עס - SS (אַ קורץ-וואָרט פון Schutzstaffel - שוץ-שטאפל) איז געווען דער מיליטער פון די נאצי פארטיי. עס איז געגרינדעט געווארן ביי די 1920ער אלס א פערזענליכע וועכטער-אפטיילונג אויפן פירער פון די נאציס, אדאלף היטלער.
היינריך הימלער איז געווען דער פירער פון עס-עס זינט ה'תרפ"ט ביז ה'תש"ה (1929 - 1945). במשך די תקופה איז די עס עס געוואקסן פון א קליין פאראמיליטער צו איינע פון די גרעסטע און מעכסיקע ארגאניזאציעס אין די נאציסטישע דייטשלאנד. די סאלדאטן פונעם פארטיי האט מען אויסגעקליבן לויט די ראסישע פרינציפ פון נאציזם.
דער מיליטער איז געווען א באזונדער מיליטער און אפגעטיילט פון די פארמאלע מיליטער אין דייטשלאנד (דער ווערמאכט) ביז ווען אדאלף היטלער איז געווארן קאנצלער אויף דייטשלאנד. אבער זינט די נאציס האבן באקומען די מאכט אויף דייטשלאנד האבן זיי אויך קאנטראלירט אויף דער געהיים-פאליציי פון דייטשלאנד (דאס געשטאפא), און אויך אויפן זיכערהייט-דינסט (דער SD).
די מיליטערישע אפטייל פונעם עס עס (דער וואפען עס עס) איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צום גרינדונג די קאנצענטראציע לאגערן און די פארניכטונג לאגערן. זיי האבן געהאלפן אפווישן די יידן פון ווארשאווער געטא.
דער פירער פון עס-עס (היינריך הימלער) איז געווען פון די גרעסטע פאראנטווארטלעכע צו דעם ענדגילטיקע לייזונג-פראגראם צו פארניכטן אלע יידן אין אייראפע.


text:
יום טוב
יום טוב ביי יידן איז א טאג וואס די תורה האט געהייסן א "מקרא קודש" ווען מען טאר נישט טון געוויסע מלאכות, און מען פרייט זיך מיט א פליישיגער סעודה און וויין, און מיט נייע קליידער.
די מלאכות וואס מען טאר נישט טון איז אזוי ווי שבת, אבער א מלאכה פון "אוכל נפש", למשל, קאכן און מאכן גרעסער א פייער, מעג מען יא, ווי אויך טראגן.
עס איז א גוטער טאג, וואס איז א יומא דפגרא. מ'מאכט גרויסע סעודות. און מען איז פרייליך און גוטמוטיג, געווענליך איז דאס אויך א רוה טאג דורכן אפפייערן.
ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען יעדן יום טוב מקריב געווען ספעציעלע קרבנות אויפן מזבח.
ביי דער תורה טערמענאלאגיע איז דאס אנגערופן חג לה', איז געקומען די גמרא אין געזאגט חציו לה' וחציו לכם, אבער היינט הייסט א חג וואס איז גארנישט מיטן אידישן גאט א חגא.
אידישע ימים טובים פון דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה רעכנט אויס זיבן טעג אין יאר פאר ימים טובים:
- פסח (חג המצות) - ט"ו ניסן און כ"א ניסן
- שבועות (חג הביכורים) - ו' סיון
- ראש השנה (בכסא ליום חגנו) - א' תשרי
- יום כיפור (שבת שבתון) - י' תשרי
- סוכות (חג האסיף) - ט"ו תשרי
- שמיני עצרת (עצרת) - כ"ב תשרי
היינטיגע צייטן האלט מען ראש השנה צוויי טעג, א' תשרי און ב' תשרי. אין חוץ לארץ האלט מען א צווייטן טאג יעדן יום טוב, אחוץ יום כיפור.
די אלע טעג ווערן גערופן אין דער תורה "מקראי קודש", וואס מען טוט נישט קיין מלאכה. יום כיפור, אזוי ווי שבת, זענען אלע מלאכות אסור. די אנדערע ימים טובים מעג מען טון א מלאכת אוכל נפש, למשל מען מעג קאכן און באקן, און טראגן אין א רשות הרבים וואס מען דארף אויף יום טוב. חול המועד איז אסור אין געוויסע מלאכות.
יעדער יום טוב האט זיין באזונדערע מצווה: פסח עסן מצות, סוכות זיצן אין דער סוכה, ראש השנה בלאזן שופר און יום כיפור פאסטן. ביי אלע ימים טובים, אזוי ווי שבת, צינדט מען ליכט. ווען מען האט געהאט א בית המקדש, איז געווען דריי מאל א יאר, פסח, שבועות און סוכות, א מצווה פון עלייה לרגל, דעריבער הייסן די דריי ימים טובים די "שלוש רגלים", ווען מען איז מקריב אויפן מזבח עולת ראייה און שלמי חגיגה.
ווען איז יום טוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פסח הייבט זיך אן דעם 15טן טאג אין ניסן.
שבועות איז 7 וואכן נאכ'ן עומר. וואס קומט אויס 6 טאג אין סיון.
ראש השנה איז דעם ערשטן טאג אין תשרי.
יום כיפור איז דעם צענטן טאג אין תשרי.
סוכות הייבט זיך אן דעם 15טן טאג אין תשרי.
שמיני עצרת איז א טאג נאך וואס סוכות ענדיג זיך. (אויפהאלטונג).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אקדמות
אינהאַלט
וואס איז דאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקדמות איז א פיוט וואס אידן ליינען שבועות פאר קריאת התורה. עס איז אויף אראמיש. דער שיר איז געשריבן מיט א שטארקן סדר, עס האט 90 חרוזים עס פארטיגט זיך יעדע ליין מיט די אויתיות "תא". די ערשטע העלף פון דעם שיר איז אויף סדר א"ב, און דער צווייטער איז אויפן נאמן פון פון מחבר לויט די אותיות "מאיר ב"ר יצחק יגדל בתורה ובמעשים טובים אמן וחזק ואמיץ"
דער שיר וועט געזונגן מיט א שפעציעלר ניגון וואס איז באקאנט פאר א סארט נוסח פון בענקשאפט.
וואס ווערט ארויסגעברנגט אין דעם שיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שיר איז געשריבן מיט גרויס חשק און גיגועים עס ברענגט ארויס די ליבשאפט און דאס אנגעבונדקייט וואס השי"ת האט פאר כלל ישראל און ווי שטארק כלל ישראל גארט צו השי"ת.
די ערשטער חלק פון דעם שיר פארציילט די גרויסע לויב פון הקב"ה, וויאזוי גאט האט באשאפען די וועלט, די מלאכים, ווי אזוי די מלאכים דינען איהם, ווי שטארק השי"ת האט ליב די אידן און די תורה. ווי אזוי יודען לויבן און דאנקען השי"ת, וויאזוי די מלאכים זענען אונז מקנא פאר די גרויסע זכות פון האבן די תורה.
דער צווייטער טייל פון דעם שיר ווידמעט אסאך ווי אזוי די פעלקער קוקן אויף אידן מיט גרויסע קנאה, די גוים פארשטייען נישט פארוואס יודען זענען אזוי שטארק פרום, פארוואס זענען זיי אזוי עקסטרעם ווען עס קומט צו די אמונה אין השי"ת, זיי לאזין זיך פארברענן און פייער און זיך ווארפן אין לייבן גרום אויף קידוש השם, זיי פרויבן אויפווייזן פאר די אידן זיי זאלן נישט זיין אפגעטיילט פון אלע אנדערע גוים און פעלקער, זיין זאגן פארן איד לאמיר זאלן באהעפטן מיט אייך איהר זאלט זיין אזוי ווי אונז אלע, די פעלקער זאגן צו גרויסע זאכן אויב די אידן וועלן ווערן ווי די גוים, דערויף ברענגט ארויס דעם דער בעל פייטן אז אידן לאכן אפ פון די גוים, זיי ענטפערן צוריק אז די גוים פארשטיין נישט די גוטס וועס עס ווארט אויף כלל ישראל ווען משיח וועט קומען.
ווער און ווען האט מען עס מחבר געווען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איר מחבר איז ר' מאיר בעל האקדמות פון ווערמייזא פון די 11 יארהונדערט, וואס ער איז אויך געווען די רבי פון רש"י וואס האט אויך געוואוינט אין ווערמייזא. ר' מאיר שליח ציבור איז אוועק פון דער וועלט פאר שנת ד"א תתנ"ו.
עס איז מקובל אז די מעשה האט מיט דעם סמבטיון.
ווען לייענט מען עס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מנהג ביי די אשכנזים אז מען לייענט עס אין בית המדרש שבועות ביי קריאת התורה דער מהרי"ל שרייבט אז דער מנהג אין מגנצע איז געווען אז מען האט עס געליינעט נאך די ברכה, דאס הייסט דער ערשטער וואס האט עולה לתורה געווען און האט געמאכט א ברכה אשר בחר בנו, מען האט אנגעהויבן צו לייענן דעם ערשטן פסוק בחודש השלישי און דערנאך האט מען געליינט די אקדמות. אין די פוסקים אין דא א גאנצע מערכה צו מען זאל טאקע זיך פירן אזוי, וויבאלד דאס הייסט א הפסק צווישן די ברכה און דאס לייענן זעה אין טורי זהב חלק אורח חיים סימן תצ"ד, שו"ת שבות יעקב און נאך, די רבנים פון שטאט ויניציא האבן געהאלטן אז מען טאר אזוי נישט טועהן מען דארף ליבערשט לייענט די אקדמות פאר די ברכה, אבער אין אשכנז און אין פולין האט מען זיך יא אזוי געפירט. למעשה ביי חסידים פירט מען זיך מען לייענט עס פאר מען מאכט די ברכה אויף די תורה. זעה אויך שו"ת שער אפרים סי' י'.
חשיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן מברסלב האט געזאגט זייער גרויס לויב אויף דעם שיר, ער האט אמאל געזאגט מיט נאסטאלאגיע וואס פאר א אוצר אידן פארמאגן "אקדמות מיטן ניגון". אויך האט ער געזאגט אויף דעם שיר, עס איז א שיר של חשק, דאס הייסט דאס איז א ניגון וואס א גלוסיטגער רעדט מיט גלוסטיקייט צו זיין חבר/חבר'טע, ווי זיי בעננגען איינער צו צווייטן מיט גרויס גלוס און ליבשאפט.


text:
דזשארדזש סאראס
גיארגי סאראס איז א אונגערישער אידישער אימיגראנט קיין אמעריקע און איז פון די רייכסטע ביליאנערן אין דער וועלט. ער איז א שטארקער ליבעראלער לינקער פאליסי אויספארעמער און ער לייגט זיין געלט פאראויסרוקן זיינע אידיאלן פון סאציאליזם איבער דער גארער וועלט.
אין אמעריקע איז ער דער הויפט פינאנצירער פון די דעמאקראטישער פארטיי און אירע קאנדידאטן.
ער האט אבער מער הומענטארישע ארגענעזאציעס וואס געבן זיך אפ אויסצוראטן הונגער און רעליגיע - רעגירונגס וואס פלאגן די וועלט.
ער גלייבט אין אסימילאציע און האט זיך אמאל אויסגעדרוקט כלפי דעם אידישען קאמפ פאר ארץ ישראל צווישן די רעכטע: איך לייקען נישט די אידישע האפנענונג צו עקזיטירן אין די עתיד, אבער איך וויל נישט זיין א טייל אין זיי..


text:
שאמפאניע
שאמפאניע איז א גאזיגע וויין געטראנק, וואס ווערט פאבריצירט אין שאמפאן באצירק אין פראנקרייך.
די רעכטן צו פאבריצירן דאס וויין איז געהאלטן אויף בלויז די געגנט, לויט דעם מאדריד אפמאך, בלויז וויין וואס קומט פון אט דעם ראיאן קען גערופן ווערן שאמפאניע.
אויף די פאבריקאציע, איז פארהאן אן אויפזיכט פון די "וויין פארבאנד אין שאמפאן", זיי דעקלערן די געזעצן וואס רעכנט אריין וועלכע סארטן טרויבן קענען גענוצט ווערן, ערטער ווי עס מעג וואקסן און נאך.
עס זענען פארהאן נאך ערטער ווי עס ווערן פאבריצירט גאזיגע וויין איבער די וועלט, אבער וויבאלד די רעכטן פארן נאמען ווערן געהאלטן נאר צו די וויינען וואס קומען פון שאמפאן, פלעגט מען זיי רופן "וויין פאבריצירט לויטן שאמפאניער סטיל".
אין שפאניע ווערט פאבריצירט קאווא, אין איטאליע לאמברוסקא, וואס זענען גאזיגע וויין.
פאבריקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טרויבן צו פאבריצירן דאס וויין איז שארדאנע, פינא נואר, אדער פינא מאניע.
געווענליך וועט די וויין זיין ווייס, אפילו אויב מען נוצט רויטע טרויבן, וועט די וויין זיין וויס, דאס איז וויבאלד די שאלאכטץ און די קערנדלעך ווערן נישט אריין געלייגט אין די וויין. אויב איז די שאמפאניע ראזע אדער רויט, איז דאס צוליבן צולייגן רויטע וויין אין שפעטערדיקע פאזעס.
די טרויבן ווערן געקליבן הארט אנהייב סעזאן, ווען די צוקער אין די פרוכט איז נידריק, און די טעם איז ביטער.
דאס פרעסן די טרויבן איז אויפן טראדיציאנעלן שטייגער ווי געהעריקע וויין, די זאפט הייבט אן קאכן און די צוקער ווערט אלקאהאל, די קוילן זייערס ווערן ארויסגעלאזט, און מען מישט צו אנדערע סארטן וויין.
נאכן אריינמישן אנדערע סארטן וויין, לייגט מען אריין די וויין אין באטלעך, מיט הייוון און אביסל צוקער. די באטלעך ליגן אויף די זייטן, און די קוילן זייערס ווערן נישט ארויסגעלאזט, די מאס צוקער וואס מען לייגט אריין וועט אויסמאכן די וויין ווי גאזיג עס זאל זיין.
די וויין אין די באטלעך וועלן קאכן צווישן א האלב יאר ביז דריי יאר, די פאזיציע פון די באטלעך ווערן געטוישט יעדן טאג, ווי צום ענדע וועט עס ליגן פארקערט מיט די האלדז אויף אראפ.
שפעטער ווערן די באטלעך געעפענט וואס ווערט געטון מיט גרויס פארזיכטיגקייט, די קראפט פון די איינגעשפארטע געטראנק און גאז, איז אן אונגעהויערע דרוק.
די וויין ווערט אוועקגעלייגט אויף צו אלט ווערן אויף אמווייניגסטנס דריי יאר, סמערהייט פאבריצירער לייגן אוועק די וויין צווישן זעקס ביז אכט יאר.
די פארפעסיאנעליסטן האבן מיינונגס פארשידענהייטן, איבער וועלכע וויין איז בעסער פרישע וויין אדער וויין וואס ווערט אוועק געלייגט.
די גאז אין שאמפאניע איז א נאטורליכע, אנדערש פון אנדערע גאזיקע וויינען וואס קוילן זייערס ווערן צוגעלייגט דורך די פאבריצירער, די אונטערשידט זעט זיך אן ביים אריינגיסן אין א גלאז, די גאז פון אנדערע וויינען וועט שנעל אויסוועפן, בעת שאמפאניע געדויערט עס א וויילע ווילאנג עס הייבט אן וועפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעהויבן האט זיך עס אין מיטלאלטער, ווען קירכעס און מאנאסטירן, האבן געהאט וויינגערטנער צו מאכן וויין.
די קעניגן אין פראנקרייך פלעגן זיך אפט באנוצן מיט שאמפאניע, און פלעגן דאס שיקן אלס געשאנקען צו אנדערע קעניגן, ביים אויפנעמען א נייעם קעניג אין פראנקרייך איז שאמפאניע געווען דאס טראדיציאנעלע געטראנק.
אין 17טן יארהונדערט, איז דאס געטראנק געווען שטארק פאפולער אין אלע קעניגליכע פאלאצן איבער אייראפע.
עס איז שטארק פארשפרייט ביי גרויסע באלן און ספארט געשעענישן, צו פייערן מיט עפענען א באטל שאמפאניע, ווען די דעקל פליט פון די גאז קראפט, און דאס געטראנק שפריצט. אנדערע זענען זייער פארזיכטיק ביים עפענען, און מאכן זיכער אז עס ווערט געטון איידלערהייט.
די שאמפאניע ווערט סערווירט אין א ספעציעלע גלאז, וואס איז געמאכט געווארן אז די גאז זאל נישט וועפן שנעל, און דאס געטראנק זאל נישט ווערן אנגעהיצט פון די האנט.
די בעסטע טעמפעראטור צו סערווירן שאמפאניע איז 7 גראד, אפטמאל מיט שטיקער אייז כדי דאס געטראנק זאל בלייבן קאלט.


text:
עוזי
עוזי איז א קורצע אויטאמאטישע מאשין ביקס, וואס דער ישראל מיליטער האט פאבריצירט אין די ענדע פופציקע יארן.
עס איז קורץ, און דערפאר זייער גוט פאר נאנטע קאמפן איינער קעגן צווייטן, עס ווערט זייער אסאך פארהאקט, און וועגן דעם ווערט עס נישט היינט צופיל באנוצט.
די ישראל מיליטער האט פארדינט מיליאנען פון דעם, נאכן פארקויפן פאר אלע ארמייען, און אנדערע סארט מענטשן.
די ישראל מיליטער האט אויך פאבריצירט די גליל מאשין געווער, וואס איז נישט אזוי באוויסט, ישראל האט זיך באנוצט מיטן עוזי ביים זעקס טאגיקער מלחמה, און מיטן גליל ביי דער ערשטער לבנון מלחמה.


text:
אטעם
אטעמען איז די ארבעט וואס טראנספערירט אקסיגען אריין אין קערפער און קארבן דיאקסייד ארויס פון קערפער.
מענטשען דורכשניטלעך טוען אטעמען פון 12 ביז 20 מאל אין א מינוט, קינדער טוען שנעלער אטאמען ווי ערוואקסענע, בעיביס קענען אטעמען ביז 40 מאל א מינוט. א פערצען יעריגער בחור אטעמעט אריין בערך 30,000 מאל א טאג.
ווען מען אטעמעט שטארק פארלירט מען וואסער פון קערפער דעריבער איז וויכטיג צו טרונקען פליסיגקייטן בשעת מען מאכט איבונגען.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לעבן פון די רוחניות טייל פון מענטש הייסט נשמה נאך די אטעמען טייל וואס אין לשון קודש הייסט נשימה, וואס איז שטארק אינטערגאל אין גשמיותדיגער לעבן. אבער היינט צוטאגס וויבאלד מען קען נאך לעבן אן אטעמען צוליב סי.פי.אר. וואס דינט ווי מעכאנישער ווענטאלאציע איז דאס שוין נישט דערקענט אלס טויט אן אטעמען.


text:
בודאפעשטער געטא
די בודאפעשטער געטא איז געווען א געטא וואו די יידן אין בודאפעשט, אונגארן זענען געווען געצווינגען צו וואוינען אינעם צווייטן וועלט קריג.
איידער די נאציס זענען אריין אין אונגארן האבן געוווינט איין בודאפעשט איבער 200,000 יידן. פערצן טויזנט יידן האבן זיך געביטן זייער רעליגיע, צו קריסטנטום, מיינענדיג אז זיי וועלן אזוי ארום, אויסמיידן די גזירות אויף יידן, און וועלן געראטעוועט ווערן, צווישן די יארן 1943-1938.
די נאציס זענען אריין אין אונגארן מערץ 1944, און האבן אנגעהויבן אויפצושטעלן די געטא, 17,000 יידן זענען אפגעשיקט געווארן, קיין אוישוויץ אין מיי, די נאציס האבן אויסגעליידיקט 1,500 הייזער, פון אירע יידישע איינוווינער, און נאך צוויי מאנאטן, זענען אלע יידן פון דער שטאט, געצווינגען געווען אריבערצוגיין, צו 2,640 וווינונגען, וואס זענען באצייכנט געווארן מיט א מגן דוד.
2,600 פאמיליעס האבן געהאט בירגערשאפט פון נייטראלע לענדער, און נאך 2,700 זענען געווען אויסבאהאלטן, אין קירכעס, און אין מאנאסטירן, די אנדערע יידן זענען אויף צייטווייליג, געראטעוועט געווארן, ווען מיקלאש הארטי, דער הערשער פון אונגארן, האט באפוילן אפצושטעלן די פארשיקונגען.
אלעס האט זיך געטוישט ווען די פייל קרייץ, איז געקומען צו די מאכט, און האבן אנגעפאנגען אומברענגען יידן סיסעמאטיש, דורך אריינשיסן יידן אינעם דוניי טייך, טויזנטער יידן זענען געצווינגען געווען צו בויען באשיצונגען, קעגן די סאוועטישע ארמיי, וואס איז געשטאנען ביי די טויערן פון בודאפעסט, 70,000 יידן זענען אריינגעקוועטשט געווארן אינעם געטא, אין נאוועמבער 1944, זענען 70,000 יידן, פארטריבן געווארן צום עסטרייכישן גרעניץ צופיס, און ביזן סוף יאר 1944, זענען צוואנציג טויזענט יידן, אומגעקומען אין דער געטא.
פון די אנדערע זייט זענען טויזענטע יידן געראטעוועט געווארן, דורך ראול וואלענבערג, דער שוועדישע קאנסולאט אין אונגארן, קארל לוץ דער שווייצער קאנסול, און דער רויטער קרייץ, און דיפלאמאטן פון אנדערע לענדער, זיי האבן באוויזן ארויסצושלעפן יידן פון די רייעס ביי פארשיקונגען, אויסער דעם זענען געווען 36,000 יידן, מיט דאקומענטן אמתע און פאלטשע, וואס זענען געראטעוועט געווארן.
ווען די רוסן האבן באפרייט בודאפעשט, אנהייב 1945, האבן זיך געפונען איבער 70,000 יידן, אין בודאפעשט.


text:
קלאסיק
קלאסיק באדייט די שטודיע פון דער גייסט וויסנשאפט פון גריכנלאנד און רוים אין די אוראלטע צייטן, צווישן די יארן 600- ביז 600.
מיינט אז עס איז אריין אין דער גאס אלס אנגענומענער און מערסטענס אויפגעכאפטער זאך אין א געוויסע צייט.
קלאסישע מוזיק פעריאדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קלאסישע מוזיק וואריאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קלאסישע מוזיק קאמפאזיטארער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לודוויג וואן בעטהאווען
- וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט
- יאהאן זעבאסטיאן באך
- פראנץ שובערט
- שומאן
- פעטער איליטש טשייקאווסקי
- ראכמאנינאוו


text:
קאליגראפיע
קאַליגראַפֿיע (פון אוראלט גריכיש: kάλλoς קאַלאס "שיינקייט" און Ypaφή גראַפֿע "שרײַבן") איז א וויזועלער קונסט וואס האט שייכות מיט שרייבן. זי איז דאס פלאנעווען און דורכפירן פון שאפן אותיות מיט אן אינסטרומענט מיט א ברייטן שפיץ אדער א פענדזל מיט איין שטראך (אנדערש ווי מאלן אותיות מיט עטלעכע שטראכן).
היינט ניצט מען קאליגראפיע אין איינלאדונג קארטעס, למשל פאר חתונות, און אויך פארשידענע דאקומענטן.
אין כינע איז קאליגראפיע געווען א "הויכער קונסט" נאך פאר די צייטן פון דער טאנג דינאסטיע.
קאליגראפיע אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס סת"ם שריפט וואס די סופרים ניצן צו שרייבן ספרי תורות, תפילין און מזוזות איז א סארט קאליגראפיע.
- עס זענען פאראן א סך שיינע הגדות מיט די ווערטער געשריבן אין קאליגראפיע. שטארק באקאנט איז די סארייע הגדה.


text:
Windows Mail
Windows Mail איז א בליצפאסט און א צײַטונג-גרופּע קליענט, וואס קומט ווי א קאמפיוטער פראגראם, און איז אײַנגעבױט אין Windows Vista.
Windows Mail איז דער נאכקומער פון דער Outlook Express קליענט, אבער אנדערש ווי די Outlook Express, וWindows Mail קומט ניט פארבונדן מיט דער Internet Explorer, אויך קען מען איר ניט אינסטאלירן אין פריערדיקע Windows ווערסיעס.
נאָך דעם באַפֿרײַוּנג פֿון דער Windows Vista האָבן מײַקראָסאָפֿט פּראָדוקירט דעם Windows Live װאָס אַנטהאַלט אױך אַ בליצפּאָסט קליענט מיטן נאָמען Windows Live Mail, און אין Windows 7 האָט מײַקראָסאָפֿט אינטעגרירט די Windows Live Mail װי דער אױטאָמאַטישער אױסװײלונג װעלכע מע קען אַראָפּלאָדירן פֿון מײַקראָסאָפֿטס װעבזײַטל.
די אונטערשײדן פון דער Outlook Express[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Windows Mail שטיצט מער ניט נעץ-באזירטע בליצפאסטן (װי צום בײַשפיל Gmail).


text:
טשערנאבל
טשערנאבל (אוקראיניש: ЧopHoбилb, רוסיש: ЧepHoбылb) איז אמאל געווען א שטאט אין קיעווער אבלאסט, צפון אוקראינע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט בעלארוס. צוליב דעם אומגליק מיטן קראפט פלאנט אין 1986 קענען מענטשן נישט וואוינען אין טשערנאבל. טשערנאבל איז ווייט 22 ק"מ צפון פון הארנסטייפל, 57 ק"מ דרום פון בראהין און 95 ק"מ צפון-מערב פון קיעוו. 51°16′N, 30°13′E
די שטאט איז געגרינדעט אין 1193. אין יאר תר"ס האבן געוואוינט אין טשערנאבל 5,526 יידן.[1]
אום 1566 איז טשערנאבל געגעבן געווארן צו פֿילאן קמיטאַ, א קאפיטאן אין דער פוילישער קעניגלעכער קאוואלעריע.[2]
הרה"צ מנחם נחום טווערסקי האט אויפגעשטעלט א הויף אין טשערנאבל אין די ה'ת"ק יארן.
אין אנהייב תרס"ו זענען געווען גרויסע פאגראמען און נאכאמאל אין ניסן תרע"ט זענען אסאך יידן געהרג'עט דורך די רוסישע נאציאנאליסן די שווארצע הונדערטער. אין תר"ף האט דער רבי'שער הויף פארלאזט טשערנאבל.
צווישן די יארן 1941-44 האבן די דייטשן אויסגעהרגעט די גאנצע יידישע געמיינדע פון טשערנאבל.[2]
אין יאר תשמ"ו האט פאסירט די היסטארישע קאטאסטראפע אין טשערנאבל, וואס האט געהאט גאר ווייטע און טיפע נאכווייען, ווען א פאטאלער שעדליכער נוקלעארער באזע האט עקספלאדירט, און האט פאר'סמ'ט די אטמעספערע פינעם גאנצען שטאט טשערנאבל מיט גאר הויכע נוקלעארע רעדיעשן. דער אינצידענט האט פלוצינג אויסגעבראכן 1 אזייגער פארטאגס, ווען די איינוואוינער פון שטאט זענען געשלאפן, 2 ארבייטער זענען אויפן ארט אומגעקומען, צענליגע מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען, און 100'טער מענטשן האבן געליטן קראנקייטן אין נאכווייען צענליגע יארן שפעטער. אלע איינוואוינער פון טשערנאבל זענען אויפן ארט עוועקואירט געווארן, א טאג שפעטער איז דער נעבנדיגן שטאט פּריפּיאַט אויך עוועקאירט געווארן. ביזן היינטיגן טאג, 25 יאר שפעטער, וואוינט קיינער אינעם שטאט פריפיאט, צוליב די שעדליכע אטמעספערע וואס איז נאך געבליבן דארט, און דער שטאט טשערנאבל וואוינען געציילטע פאמיליעס.