c: text/html

collection: archivebot

text:
אטאמאנישע אימפעריע
די אטאמאַנישע אימפעריע (1293–1922) (אטאמאנישע טערקיש: دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye [1], טערקיש: Osmanlı Devleti אדער Osmanlı İmparatorluğu), איז געווען א טערקישער שטאַט. אין יענער צייט איז די שטאַט געווען באוואוסט אלס די טערקישע אימפעריע. איר נאכפאלגער איז געווען די רעפובליק פון טערקיי, וואס איז אפיציעל אויפגעשטעלט 29 אקטאבער 1923.
ביים שפיץ פון איר מאכט זענען אירע טעריטאריעס געווען פארשפרייט איבער דריי קאנטינענטן (16טער–17טער יארהונדערט), מיט א קאנטראל איבער א גרויסן טייל פון דרום-מזרח אייראפע, דעם מיטל מזרח און צפון אפריקע. די לענדער זענען געווען פון דעם דורכגאס פון גיבראלטאר (און אום 1553 דער אטלאנטישער בארטן פון מאראקא ווייטער פון גיבראלטאר) אין מערב, ביזן קאספישן ים און דעם פערסישן איינגאס אין מזרח; און פונעם עק פון עסטרייך, אונגארן און טיילן פון אוקראינע אין צפון ביז סודאן, עריטרעע, סאמאליע און תימן אין דרום. די אטאמאנישע אימפעריע האט געהאט 29 פראווינצן, ווי אויך די פרינציפאליטעטן פון מאלדאוויע, זימבערגן, וואלאכיע און סערביע[2].
במשך זעקס יארהונדערטער איז די אימפעריע געווען דער צענטער פון אינטעראקציעס צווישן די מזרח און מערב וועלטן. מיט דער הויפטשטאט קושטא (איסטאנבול) און ריזיקע לענדער אין דער הערשאפט פון סוליימען דער פראכטיגער מער ווייניגער ווי די לענדער אונטער דער הערשאפט פון יוסטיניאן דער גרויסער מיט 1000 יאר פריער, איז די אטאמאנישע אימפעריע געווען א מוסולמענישער נאכפאלגער פון דער ביזאנטישער אימפעריע.
דער ערשטער קייסער איז געווען אסמאן דער ערשטער.
דער ערשטער אטאמאנישער הערשער וואס האט געהאט דעם טיטל סולטאן איז געווען באאיזיט דער ערשטער. אין 1390 האט ער איינגענומען די לעצטער פעסטונג פון דער ביזאנטישער אימפעריע אין קליין-אזיע. אין 1402 האט די אטאמנישע אימפעריע געכאפט א קלאפ, ווען טימור האט זיי געזיגט אין דעם קאמף פון אנקארא, און די טימורן האבן אים גענומען אין געפענגעניש.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גענף
גענף (פראַנצויזיש: Genève; דייטשיש: Genf; איטאליעניש: Ginevra; רומאנטש: Genevra) איז די הויפטשטאט פון דער גענפער קאנטאן אין דרום-מערב שווייץ אויפן בארטן פון דער גענפער אזערע (Lac Léman). גענף איז א וויכטיקער צענטער פון טוריזם, האנדל און דיפלאמאטיע. גענף האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג אין דער שווייץ (נאך ציריך), און די גרעסטע אין רומאנדיע, דער פראנצויזיש שפרעכנדיקער טייל פון דער שווייץ.
גענף האט היינט עטלעכע 185,000 באוואוינער, צווישן זיי 5,000 יידן.
אין דער שטאט פאבריצירט מען זייגערס, צירינג, הייטעק און שאקאלאד.
איינער פון די הויפט טוריסטן אטראקציעס אין גענף איז דער וואסער דזשעט פאנטאן.


text:
דוניי
דער דוניי (דייטשיש: Donau, סלאוואקיש און פויליש Dunaj, אונגאריש Duna, רומעניש Dunărea, טערקיש Tuna, אור-אלטע גריכיש Istros, קראאטיש Dunav, סערביש ДyHaB/Dunav, בולגאריש ДyHaB, אוקרייניש ДyHaй) איז דער לענגסטער טײַך אינעם אייראפעישן פארבאנד און (נאכן וואלגא) דער צווייטער לענגסטער טײַך אין גאנץ אייראפע.
ער הייבט אן אינעם שווארצוואלד אין דייטשלאנד אלס די קליינע בריגאך און ברעג טײַכן וואס קומען צוזאמען אין דער שטאט דוניישינגען, נאכער הייסט ער דער דוניי וואס פֿליסט צו מזרח במשך 2850 ק"מ (1771 מייל), אדורכגייענדיג עטלעכע הויפטשטעט אין צענטראלער און מזרח אייראפע, איידער ער גיסט ארײַן אינעם שווארצן ים דורך דער דוניי דעלטע אין רומעניע און אוקראינע. אין היסטאריע איז ער באקאנט אלס א גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע.
דער טײַך פליסט — אדער גרענעצט — צען לענדער: דייטשלאנד (7.5%), עסטרייך (10.3%), סלאוואקיי (5.8%), אונגארן (11.7%), קראאטיע (4.5%), סערביע (10.3%), רומעניע (28.9%), בולגאריע (5.2%), מאלדאווע (1.7%) און אוקראינע (3.8%).


text:
טייס
דער טייס (רומעניש: Tisa; אוקראיניש: Tиca; סלאוואקיש: Tisa; אונגאריש: Tisza; סערביש: Tиca, Tisa טיסא) איז איינער פון די הויפט טייכן אין צענטראלער אייראפע. ער קומט ארויס אין אוקראינע, און ווערט געשאפן נאנט צו ראכעוו, וואו דער ווייסער טייס און שווארצער טייס פליסן צוזאמען. ער פליסט ביים גרענעץ מיט רומעניע, און קומט אריין אין אונגארן ביי טיסאבעטש. ווייטער איז ער דער גרענעץ צווישן סלאוואקיי און אונגארן, דערנאך פליסט ער אין אונגארן, און פאלט אריין אין דוניי אין וואויוואדינע, צפון סערביע.
דער טייס צאפט א שטח פון 156,087 קוואדראט ק"מ[1] און איז לאנג 965 ק"מ[1] (דער 16טער לענגסטער טייך אין אייראפע)[1].
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 (2009) Rivers of Europe, First, London: Academic Press. ISBN 978-0123694492.


text:
ייד
צי מיינט איר דעם אות י?
ייד (אויך איד אדער יוד); ביי א פרוי יידענע (אויך אידענע אדער יודענע), איז א מענטש וואס געהערט צום יידישן פאָלק.
אינהאַלט
- 1 דאס יידיש פאלק
- 2 היסטאריע פון יידישן פאלק
- 3 יידן אין גלות
- 4 יידישע אמונה אין רעליגיע
- 5 אויבערנאטירליכע קראפט
- 6 נאמען איד
- 7 באפעלקערונג
- 8 עטנישע צוטיילונגען
- 9 שטרעמונגען
- 10 יידישע שפראכן
- 11 זעט אויך
- 12 רעפערענצן
דאס יידיש פאלק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יידן זענען מענטשן וואָס ווערן אַריין געבוירן אין דעם קליינעם אבער גאר וויכטיגן אידישן פאָלק, אָדער זענען זיך מגייר, אָנצונמען דעם אידישן גלויבן, און זענען אויטאַמאַטיש קנעכט וואָס זענען אויסדערוועלט ביים באַשעפער פון דער וועלט אלס זיין הייליג פאלק אידן, און זענען פאַרפליכטעט מיט תורה און אירע תרי"ג מצוות.
איבער 165 מאל ווערט אין דער תורה דערמאנט אז גאט איז דער גאט פון אידן - אין צוגאב צו פילע מאל וואס ער ווערט דערמאנט אלס דער גאט פון יעקב, אדער די גאט פון דיינע עלעטערן.
הֵן לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ, הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמָיִם, הָאָרֶץ, וְכָל-אֲשֶׁר-בָּהּ. רַק בַּאֲבֹתֶיךָ חָשַׁק יְהוָה, לְאַהֲבָה אוֹתָם; וַיִּבְחַר בְּזַרְעָם אַחֲרֵיהֶם, בָּכֶם מִכָּל-הָעַמִּים--כַּיּוֹם הַזֶּה (דברים י')
לויט די פסוקים ערקלערט גאט, אז פון צווישן אלע גרויסע אנטוויקלונגען פון באשעפעניש, זענען אונזער עלטערן דאס מערסטע באליבט, און זייערע קינדער נאך זיי פאר שטענדיק.
לויטן רמב"ם איז דער ענד-ציל פונעם אייבערשטן אז אלע מענטשן זאלן גלייבן אין וויסן פון אים, אין האט אויסגעוועלט דאס אידישע פאלק פאר דעם ציל.
איינע פון די צילן, סיבות, און מיסיעס פון דעם איד: איז צו לויבן גאט, און מען זאגט א פשעט'ל אז דערפאר הייסט ער "איד" פון לשון אודה און הודיה, זיי לויבן און דאנקן גאט מיט זייער מויל, פירונג, און טואונגען. ווי דער נביא ערקלערט: עַם-זוּ יָצַרְתִּי לִי, תְּהִלָּתִי יְסַפֵּרוּ ישעיהו מ"ג
היסטאריע פון יידישן פאלק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – היסטאריע פון די יידן
די היסטאריע פון אידישן פאלק ציט זיך שוין פאר איבער דריי און האלב טויזנט יאר, עס איז איינע פון די עלסטע פעלקער וואס עקזיסטירט נאך ביז היינט. איר גרינדונג און היסטאריע איז ברייט באשריבן אין תנ"ך און אין מדרשים. אין קורצן איז עס ווי פאלגענד.
די אבות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גרינדער פון אידישן פאלק זענען די דריי אבות, אברהם, יצחק און יעקב, זיי ווערן באטראכט אלס די אבות און גרינדער פון אידישן פאלק. פון א געוויסן שטאנדפוקט איז אבער יעקב אבינו דער פאקטישער אנהויב פון אידישן פאלק, וויבאלד אנדערש פון אברהם און יצחק וועלכע האבן געהאט אויך אנדערע קינדער וואס זענען נישט א טייל פון אידישן פאלק, איז אבער יעקב אבינו געווען דער 'מבחר שבאבות' וויבאלד ער איז געווען 'מטתו שלימה' און אלע זיינע זין, די צוועלף שבטים, האבן צוזאמען אויפגעשטעלט דעם אידישן פאלק. דערפאר ווערט דאס אידישע פאלק אנגערופן אין תנ"ך אויף זיין נאמען, 'יעקב', און הויפטזעכליך 'ישראל', דער נאמען וואס גאט האט אים געגעבן נאכן אויפשטעלן די צוועלף שבטים, די גרינדער פון כלל ישראל. און 'ישראל' איז טאקע געבליבן דער צענטראלער און הויפט היסטארישע נאמען פון אידישן פאלק. סיי ישראל אליינס און סיי מיט פארשידענע צוגעבונגען ווי בני ישראל, עם ישראל, כלל ישראל און כנסת ישראל.
יוסף הצדיק, דער זון פון יעקב, פארנעמט אויך א פלאץ צווישן די גרינדער פון כלל ישראל. וויבאלד ער האט געגרינדעט צוויי שבטים, אפרים און מנשה, וועלכע ווערן פאררעכנט גלייך אויף גלייך מיט די אנדערע שבטים, די ברידער פון יוסף, דעריבער איז ער אין דעם הינזיכט פונקט ווי זיין פאטער יעקב. און נישט נאר כלפי די אייניקלעך פון אפרים און מנשה, נאר אפילו אן אנדערע, פון סיי וועלכע אנדערע שבט, קען זיך דערקלערן אלס אן אפשטאמיגער פון יוסף הצדיק און עס וועט נישט פאררעכנט ווערן אלס א ליגנט[1].
אנטוויקלונג אלס פאלק אין מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'רל"ח האט זיך יעקב אבינו מיט זיין גאנצער פאמיליע אריבערגעצויגן פון כנען קיין מצרים וואו זיי האבן זיך באזעצט אינעם פראווינץ גושן. אין מצרים האט זיך די משפחה פאראייניגט נאכדעם וואס יוסף איז שוין דארט געווען זייט צוויי און צוואנציג יאר פריער און האט שוין געהאט דארט צוויי זין. צוזאמען זענען זיי דעמאלט געווען זיבעציג פערזאן. אין לויף פון די קומענדע יארן זענען זיי זיך צואוואקסן אויף גאר א שנעלע ראטע, פארפלייצנדיג דעם גאנצן געגנט פון גושן מיט שווערע טויזנטער, ביז אז ביי יציאת מצרים, זענען זיי שוין געווען גענוג גרויס אין צאל צו קענען ווערן אנגערופן א פאלק. נאכדעם וואס משה רבינו האט זיי ארויסגעפירט פון מצרים אין יאר ב'תמ"ח האבן זיי זיך געציילט אויף אריבער זעקס הונדערט טויזנט, אריינרעכנענעדיג בלויז מענער צווישן צוואנציג און זעכציג יאר אלט.
אין ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'תפ"ט באלד נאך וואס זיי האבן צוזאמען מיט משה רבינו באזיגט די פעלקער אויף מזרח זייט פונעם טייך ירדן, האט זיי יהושע בן נון אריינגעפירט קיין כנען, און איבערגענומען דאס לאנד פון די זעקס פעלקער וואס זענען אויסגערעכנט אין די תורה אז זיי האבן זיך דארט געפונען. אנגעהויבן האבן זיי מיט יריחו, נאכפאלגנדיג מיט פילע אנדערע שטעט ווי זיי האבן אפגעהאלטן וואונדערליכע זיגן איינע נאך די אנדערע. ביז פערצן יאר שפעטער, אין יאר ב' תק"ג, האבן זיי שוין געהאט איינגענומען דאס מערהייט פונעם לאנד, און עס איז שוין געווען איינגעטיילט אויף צוועלף עקסטערע פראווינצן, פאר יעדן שבט זיינע אייגענע שטעט און זיין באזונדערע ווירטשאפט. צוויי און א האלב שבטים האבן זיך איינגעארדנט אויפן מזרח'דיגן זייט פונעם ירדן, און די איבעריגע ניין און האלב שבטים אויפן מערב'דיגן זייט. דאס גאנצע לאנד צוזאמען האט דאן באקומען דעם נאמען 'ארץ ישראל'.
דורכאויס די קומענדע עטליכע הונדערט יאר זענען זיי געווען געפלאגט פון פילע מלחמות מיט די ארומיגע פעלקער, ווי עמון, ארם און פלשתים. זיי האבן נישט פארמאגט קיין קעניג נאר אנשטאט זענען געווען די 'שופטים' וועלכע האבן נישט געהאט קיין פולקאמע אויטאריטעט אויפן פאלק. ביזן יאר ב'תתפ"ב ווען שמואל הנביא האט געזאלבט שאול המלך פון שבט בנימין אלס דער ערשטער קעניג איבערן גאנצן פאלק ישראל. צוויי יאר שפעטער, ב'תתפ"ד, איז דוד בן ישי, שאול'ס אן איידעם, ברייט באקאנט געווארן איבערן לאנד אלס דער צוקונפטיגער קעניג, נאכן געזאלבט ווערן דורך שמאול אויף גאט'ס באפעל. עטליכע מאנאטן דערויף איז שאול אומגעקומען אין א מלחמה מיט די פלישתים און דאן האט דוד איבערגענומען די מלוכה, צוערשט אין חברון, בלויז אויף זיין אייגן שבט יהודה, און זיבן יאר שפעטער איז ער געווארן קעניג איבערן גאנצן פאלק, אויף אלע שבטים. דעמאלט איז ער אריבער קיין 'ירושלים' וואס איז פארוואנדלט געווארן אלס דער הויפטשטאט פון ארץ ישראל.
דוד המלך האט געלעבט און איז געווען קעניג ביז דריי און דרייסיג יאר שפעטער, און דורכאויס זיין קעניגרייך האט זיך ארץ ישראל פיל אויסגעברייטערט, נאכדעם וואס ער איינגענומען און אנעקסירט פיל טעריטאריע פונעם דערנעבנדיגן ארם. דערנאך האט געקעניגט זיין זון שלמה, וועלכער האט אויפגעבויט דעם 'בית המקדש' אין ירושלים. אין זיין צייט איז דאס פאלק געווען ברום המעלות, ער האט געוועלטיגט איבער פילע פעלקער און לענדער, און די גאנצע וועלט איז געווען באצויבערט פון זיין אויסערגעווענליכן קלוגשאפט און פארשטאנד. נאך זיין טויט האט זיך דאס פאלק צוטיילט, בלויז די שבטים יהודה און בנימין זענען פארבליבן מיט רחבעם בן שלמה, און די איבעריגע צען שבטים האבן זיך אפגעטיילט און געקרוינט ירבעם בן נבט אלס קעניג אין שומרון. זינט דאן זענען זיי טאקע פארבליבן אלס איין פאלק, אבער מיט צוויי באזונדערע קעניגרייכן, מלכות יהודה און מלכות ישראל.
יהודה אלס דער צענטראלער שבט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ג'ר"ה האט זיך געענדיגט דער 'מלכות ישראל', נאכדעם וואס די צען שבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך אשור. און אין ג'של"ח איז חרוב געווארן ירושלים צוזאמען מיטן ערשטן בית המקדש דורך בבל, און מיט דעם האט זיך געענדיגט דער 'מלכות יהודה'. זיבעציג יאר שפעטער האט זיך דאס מערהייט פון שבט יהודה, מיט א מינאריטעט פון עטליכע אנדערע שבטים, צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל צוזאמען מיט עזרא הסופר, און זיי האבן אויפגעבויט דעם צווייטן בית המקדש וואס איז חרוב געווארן פיר הונדערט און צוואנציג יאר שפעטער דורך די רוימער.
נאכדעם וואס 'מלכות ישראל' איז פארטריבן געווארן, האט מען אנגעהויבן רופן דאס פאלק, 'יהודיים', וואס איז שפעטער פארוואנדלט געווארן אין אידיש אלס 'ייד', 'יוד' אדער 'איד', אויפן נאמען פון יהודה, וויבאלד זיי זענען פארבליבן די מערהייט אין ארץ ישראל, און זיי האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל קיין ארץ ישראל. כאטש עס זענען אויך געווען טיילן פון אנדערע שבטים, איז אבער יהודה פארבליבן אלס דער מערהייט און מערסט אנגעזעענע שבט. אויך זענען זיי נאך גלייך ביים אנהויב פון די אנטוויקלונג פון כלל ישראל געווען אנערקענט אלס דער פירענדע און צענטראלע שבט, דערפאר פאררופט זיך כלל ישראל אויף זיין נאמען. מען טרעפט שוין אז זיי ווערן אזוי אנגערופן אין ספר דניאל, 'גוברין יהודאין', און אויך אין מגילת אסתר, 'יהודיים' און מרדכי 'היהודי' (כאטש זיין אפשטאם איז פון שבט בנימין[2]).
יידן אין גלות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס אידישע פאלק איז געווען אין גלות דורכאויס דער גרעסטער טייל פון איר היסטאריע. זיי זענען שוין געווען אין כמעט יעדן ווינקל פון דער וועלט, און זענען היינט צושפרייט אין פילע לענדער ארום דער גארער וועלט. באלד ביים אנהויב פון דער אידישער היסטאריע, האט גאט געזאגט פאר אברהם אבינו ביי ברית בין הבתרים, "ידע תדע כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם". נאכדעם וואס יעקב אבינו האט זיך פרייוויליג אריבערגעצויגן קיין מצרים צו זיין זון יוסף צוליב דער הונגער וואס האט דאן געהערשט, האט זיך אנגעהויבן דער ערשטער גלות אין מצרים וואס האט זיך געצויגן פאר צוויי הונדערט און צען יאר. דאס האט נאכגעפאלגט יארן שפעטער מיטן גלות פון די עשרת השבטים דורך אשור, נאכדעם דער גלות פון יהודה און בנימין אין בבל וואס האט ממשיך געווען ווייטער אונטער די קעניגרייכן פון פרס און מדי, ביזן לעצטן לאנגן גלות דורך די רוימישע אימפעריע וואס האט ממשיך געווען אין צענדליגע לענדער און קעניגרייכן איבער דער וועלט.
גלות פון די עשרת השבטים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יא ג'ר"ה האט סנחריב דער קעניג פון אשור טאטאל איינגענומען די גאנצע טעריטאריע פון מלכות ישראל, פארטריבן די צען שבטים אונטערן נהר גוזן, און געברענגט קיין ארץ ישראל אנטשטאט זיי אנדערע פעלקער וואס ער האט דארט באזעצט. זינט דאן זענען די צען שבטים ווי פארשוואונדן געווארן פון די ארענע, זיי זענען ווי פארלוירן געווארן פון דער מאפע און האבן זיך נישט צוריקגעקערט ביזן היינטיגן טאג. נהר 'גוזן' איז א לשון פון פארגעסן[3], ווייל גאט האט זיי געשטראפט אז זיי זאלן פארגעסן ווערן פון דער מענטשהייט צוליב דעם וואס זיי האבן פארגעסן פון גאט.
און די לעצטע עטליכע הונדערט יאר זענען אפירגעקומען פארשידענע עדות און פילע טעאריעס איבערן היינטיגן אידענטיטעט און וואוינארט פון די עשרת השבטים. א טייל טעאריעס זענען אויף שבטים פון פארשידענע פארשטופטע פלעצער ווי אפריקע, אויך זענען דא וואס צייכענען אן אויף געוויסע אינדיאנע שבטים אין אמעריקע, אבער די מערהייט פון די עדות זענען קאנצעטרירט ארום פעלקער פון אזיע און ווייטן מזרח, וואס דאס שטימט מיט די פסוקים אז זיי זענען פארטריבן געווארן קיין 'לחלח וחבור'. כאטש אז די מערהייט פון די באטראפענע שבטים גלייבן היינט אין איסלאם, איז נאך פארט דא צו טרעפן ביי זיי פארשידענע אידישע סימנים און מנהגים, ביי געוויסע מער און ביי געוויסע ווייניגער. ווען די פאלאשן פון עטיאפיע האבן אנגעהויבן קומען קיין ארץ ישראל, האט די שאלה איבער זייער ריכטיגע אידענטיטעט באקומען אויך אן הלכה'דיגן כאראקטער, אויב מען קען פאקטיש זיך פארלאזן אויף די אלע באווייזן אז זיי שטאמען טאקע פון די עשרת השבטים אדער זיי דארפן זיך געהעריג מגייר זיין.
די ענדע פונעם גלות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה, ביים 'שירת האזינו'[4], ווערט פאראויסגעזאגט די גאנצע אנטוויקלונג פונעם אידישן פאלק, פסוק נאך פסוק, וואס איז אלעס פונקטליך מקויים געווארן דורכאויס דער אידישער היסטאריע. ביזן לעצטן פסוק פונעם שירה, דער איינציגסטער פסוק וואס איז לויט סיי וועלכן באדייט נאכנישט מקויים געווארן: "הרנינו גוים עמו כי דם עבדיו יקום ונקם ישיב לצריו וכפר אדמתו עמו". שרייבט דארט דער רמב"ן אין דער פאלגענדער לשון:
- ,,וזה דבר ברור כי על הגאולה העתידה יבטיח כי בבנין בית שני לא הרנינו גוים עמו רק לעגו עליהם (נחמיה ג לד) מה היהודים האמללים עושים והיו גדוליהם עבדים בהיכל מלך בבל וכולם משועבדים לו ובימים ההם לא השיב נקם לצריו ולא כפר אדמתו עמו והנה אין בשירה הזאת תנאי בתשובה ועבודה רק היא שטר עדות שנעשה הרעות ונוכל ושהוא יתברך יעשה בנו בתוכחות חימה אבל לא ישבית זכרנו וישוב ויתנחם ויפרע מן האויבים בחרבו הקשה והגדולה והחזקה ויכפר על חטאתינו למען שמו אם כן השירה הזאת הבטחה מבוארת בגאולה העתידה...ואלו היתה השירה הזאת מכתב אחד מן החוזים בכוכבים שהגיד מראשית אחרית כן היה ראוי להאמין בה מפני שנתקיימו כל דבריה עד הנה לא נפל דבר אחד ואף כי אנחנו נאמין ונצפה בכל לב לדברי האלהים מפי נביאו הנאמן בכל ביתו אשר לא היה לפניו ואחריו כמוהו עליו השלום."
יידישע אמונה אין רעליגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – יידישקייט
די אידישע אמונה און רעליגיע האט זיך אנגעהויבן מיטן גרינדונג פון אידישן פאלק און איז מיט איר מיטגעוואקסן דורכאויס די יארן פון איר אנטוויקלונג. עס האט זיך אנגעפאנגען, ווי עס שטייט אין ספרים, ביי אברהם אבינו, וועלכער האט אליינס איינגעזען און אנערקענט אין איינציגן באשעפער, און אויפגעשאקלט די וועלט באפעלקערונג צו אנערקענען אין גאט וואס האט באשאפן די וועלט נאכדעם וואס די וועלט איז געווען פארקראכן אין עבודה זרה זייט די צייטן פון דור הפלגה. עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט אפילו געהיטן די תורה אזויווי עס איז שפעטער געגעבן געווארן פאר זיינע אייניקלעך. די אמונה האט אברהם אבינו איבערגעגעבן ווייטער פאר זיינע קינדער און איינקלעך - 'כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו' (בראשית י"ח, י"ט).
כאטש אז דער אידישע רעליגיע האט זיך שוין אנגעהויבן צו אנטוויקלן ביי די אבות און טייל מצוות איז שוין דאן געגעבן געווארן פון באשעפער, ווי ברית מילה דורך אברהם אבינו, דער פארבאט צו עסן גיד הנשה דורך יעקב אבינו און נאך פארשידענע מצוות ווי שבת למשל, וואס די אידן האבן געהיטן נאך איידער מתן תורה, איז אבער דער אידישע רעליגיע מיט אלע אירע געבאטן און איינצעלהייטן געגעבן געווארן פאר די אידן ביי מתן תורה דורך משה רבינו נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים. דאן, ביים זאגן 'נעשה ונשמע', אזויווי עס שטייט אין דער תורה, האט דאס אידישע פאלק פאקטיש אנגענומען די תורה און מצוות און זיך פולקאם פארבינדן דערמיט עס שטרענג אפצוהיטן און לערנען.
דער מעמד ביים הר סיני[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס שטייט אין דער תורה - וואס איז איבערגעגעבן געווארן פון טאטע צו זון, און פון זיידן צום אייניקל - אז צוויי חדשים נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים, זענען איבער זעקס הונדערט טויזנט אידן (נישט אריינגערעכנט פרויען אין קינדער) געשטאנען ביים בארג סיני, און משה רבינו איז געשטאנען אויפן בארג צווישן פייער, און האבן געהערט און געזען זייער א הויכע קול פון באשעפער וואס האט זיי געזאגט די ווערטער פון די ערשטע צוויי דברות פון די עשרת הדברות - 'אנכי ה' אלקיך' און 'לא יהיה לך אלקים אחרים', נאכדעם האט משה פון צווישן די פייער איבערגעזאגט די ווייטערע אכט באפעלן פון די עשרת הדברות וואס ער האט געהערט פון באשעפער. דאן האט משה רבינו אויך באקומען די גאנצע תורה, שבכתב און שבעל פה, מיט אלע אוממצאלליגע פרטים און פרטי פרטים דערין, און דערנאך איבערגעגעבן פארן פאלק וועלכע האבן דאס ווייטער איבערגעגעבן פון דור צו דור, ווען דורכאויס די יארן האט מען דאס אנגעהויבן אראפשרייבן מער און מער, און היינט צוטאגס איז שוין דא אן אוצר פון צענדליגע טויזנטער אידישע ספרים איבער אלע נושאים אין אידישקייט.
יארן שפעטער האבן אנדערע פעלקער אויך אנגעהויבן צו גלייבן אז דער באשעפער האט זיך באוויזן אויפן בארג סיני צום אידישן פאלק, (ווי למשל די רוימער און די פעלקער פון אייראפע וועלכע האבן אנגענומען דעם קריסטליכן גלויבן, אויך די אראבער און פעלקער פון די מיטל מזרח און א טייל פון אזיע און אפריקע). היינט צוטאגס גלייבן בערך דריי און א האלב ביליאן מענטשן (60-55% פון וועלט באפעלקערונג) אז דער באשעפער האט זיך באוויזן ביים בארג סיני און געגעבן די תורה פארן אידישן פאלק, און אז משה איז געווען א נביא פון גאט.
דער מהות פון א איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער אידישע רעליגיע, די תורה און מצוות, איז לויט דער אידישע הלכה אריינגעבונדן אין דער מהות פון אידישן פאלק, און איינער וואס ווערט געבוירן ביי א אידישע מאמע איז א איד און איז אוטאמאטיש פארבינדן צו דער תורה, נישט קיין חילוק זיינע טעטיגקייטן און וואס ער טראכט און אין וואס ער גלייבט, וועט ער שטענדיג פארבלייבן א איד פארקניפט צו דער תורה. אזוי אויך איינער וואס איז זיך מגייר, ווערט סיי א טייל פון אידישן פאלק און סיי פארבונדן צו דער אידישער רעליגיע און הלכה, און ער וועט דאס מער קיינמאל נישט קענען אויפגעבן. לויט די אידישע הלכה, אויב איינער איז זיך מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך א פאקטישער איד און א טייל פון אידישן פאלק, און עס נישט מעגליך זיך צו מגייר זיין (לויט'ן הלכה) כדי צו ווערן א איד, אן אנצונעמען אויף זיך פולקאמערהייט דעם עול תורה.
טאקע דערפאר, איז דער עצם עקזיסטענץ פון אידישן פאלק, אנדערש ווי אלע אנדערע פעלקער, שארף אין קעגנזאץ צו סיי וועלכע געדאנק פון ראסיזם און דאס גלייכן. ווייל אין צייט וואס אין באציאונג צו אנדערע פעלקער, איז דער ארגינאלע באדייט פון א פאלק, פשוט פאקטיש א גרופע מענטשן וועלכע האבן דעם זעלבן אפשטאם און עס איז בלויז ממשיך דורך געבורט, איז אבער אנדערש דאס אידישע פאלק וועלכע טוט נישט אויסשליסן אזעלכע וואס זענען נישט דירעקט געבוירן אידיש, וויבאלד איר עצם מהות איז איר אמונה און רעליגיע, דערפאר טאמער סיי ווער איז זיך ריכטיג מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך ממש א טייל פון אידישן פאלק. און פון א אידישן שטאנדפונקט, ווערט ער באטראכט ווי נאכאמאל פון פריש געבוירן, דענסמאל אין אידישן פאלק אריין, אזש מען באציהט זיך צו אים ווי צו א ריכטיגער אייניקל פון אברהם אבינו.
אויבערנאטירליכע קראפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מהות פון א איד, ווי עס ווערט ערקלערט אין פארשידענע מקורות, איז אז ער שלאגט זיך כסדר מיטן אויסערליכן נאטור פון דעם אלוועלטליכן באשאפונג וואס טוט פארדעקן דער פאקט אז גאט האט איר באשאפן און אז גאט איז דער נאכאנאנדער איינציגער און אויסשליסליכער בעל-הבית אויף דער וועלט. פון א אידישן שטאנדפונקט, האט גאט אויסדערוועלט דעם אידישן פאלק אז זיי זאלן צוברענגען די גאנצע וועלט צו א מצב וואס לאזט נישט איבער א ספק פאר קיין שום באשעפעניש, אז דער באשעפער פון דער וועלט פירט דער וועלט לויט זיין ווילן און ער איז נישט אפהענגיק אין די נאטורליכע געזעצן וואס ער האט באשאפן. אין א געוויסן זין האט דער באשעפער צוגעטיילט פארן איד א טייל פון זיך אליין, דאס הייסט א געטליכער קראפט פון באשעפער וואס איז העכער און שטארקער פון נאטור (א יודישע נשמה - חלק אלוקי ממעל). דערפאר האט גאט געגעבן פאר די אידן די תורה און מצוות (וועלכע ווערן אויך גערעכנט ווי א טייל פון באשעפער אליין וויבאלד עס טוט ארויסברענגען גאט'ס ווילן אויף אונזער וועלט), אז די אידן זאלן דאס היטן און זיך באשעפטיגן דערמיט מיט א געטרייהייט און איבערגעגעבענהייט. און דורכדעם וועט דערגרייכט ווערן דער ציהל, סיי ביי דער איד וואס טוט זיך באשעפטיגן דערמיט און סיי טוט דאס באאיינפלוסן דער גאנצער באשעפעניש, אז עס זאל אנערקענט ווערן אז דער באשעפער געוועלטיגט איבער דער נאטור.
די תנ"ך איז פיל מיט אומצאלליגע איבערנאטורליכע געשעענישן וואס איז געשען מיטן אידישן פאלק, צווישן אנדערע אויך אזעלכע געשעענישן וואס איז געהערט און געזעהן געווארן אלוועלטליך אדער אין ריזיגע טיילן פונעם וועלטליכן באפעלקערונג, ווי צום ביישפיל, קריעת ים סוף און מתן תורה. דער רמב"ן שרייבט[5] אז דער ציהל פון אזעלכע איבערנאטירליכע געשעענישן איז צו פארשטארקערן דער אמונה אין איינציגן באשעפער אז ער געוועלטיגט איבער דער נאטור אן קיין גרעניץ.
אזוי אויך טרעפט מען אין תנ"ך פילע איבערנאטירליכע פאסירונגען ביי מענטשן פין אידישען פאלק וועלכע האבן געדינט גאט מיט א געטרייהייט, און אויך אז זיי האבן פאראויסגעזאגט גרויסע זאכן וואס וועלן געשען (נבואה איז געווען שייך אויך ביי נישט-אידן, אבער ביי אידן טרעפט מען דאס אפילו אן קיין נבואה, ווי צום ביישפיל, ביי דניאל[6]). אנגעהויבען פון די אבות, אברהם, יצחק און יעקב, און ווייטער מיט די אידן וואס זענען ארויס פון מצרים מיט משה-רבינו, און די וואס זענען אריין אין ארץ-ישראל און ווייטער אראפ. שפעטער אויך אין די גמרא און אין מדרש און אזוי אויך אין זוהר זעט מען פארשידענע איבערנאטורליכע זאכן וואס האט פאסירט ביי גאט-פארכטיגע אידן. דאס ווייזט אויף די אויבערנאטירליך קראפט וואס דער באשעפער האט געגעבן פאר אידן וואס טוען זיך באשעפטיגן מיט תורה און מצוות כדי צו דערגרייכן דעם אויבנדערמאנטען ציהל.
פארשידענע איבערנאטורליכע געשעענישן האבן זיך אפגעשפילט אויך ווייטער אין די שפעטערע דורות ביי צדיקים און גרויסע לייט, ווי עס ווערט באשריבן אין פילע ספרים. און ווי עס ווערט איבערגעגעבן דורך אן א שיעור עדות וועלכע געדענקען עס אדער האבן עס געהערט פון אזעלכע וואס געדענקען, נאך ממש ביז אריין אין אונזער דור.
דער פאקט אז גאר אסאך מענטשן - פון אנדערע פעלקער - גלייבן אין מתן תורה, איז א אומגעווענליכע זאך. דאס ווייזט אויף די איבערנאטורליכקייט און העכערקייט פון די תורה און פון אידישען פאלק, אשר בחר בנו מכל העמים ונתן לנו את תורתו.
אויך ערקעלערט מען מיט דעם, אז דאס איז די סיבה אז דאס אידישע פאלק האלט זיך אין גלות אזוי לאנג, אפילו זיי זענען צושפרייט צווישן פילע פעלקער אין אזויפיל לענדער אין דער גאנצער וועלט און זיי האבן זיך שוין אנגעליטן אזויפיל צרות און אן א שיעור גזירות רעות און שרעקליכע פארפאלגונגען דורכאויס די יארן. ווייל אזוי לאנג ווי זיי האלטן זיך אן מיט תורה און מצוות, טוט דער איבערנאטורליכע קראפט זייערע זיך שטארקן איבער די נאטורליכע תוצאות פון אזא שרעקליכען גלות.
אין משך פון די יארן זענען אידן געטאנצן אין פייער און אין וואסער על קידוש ה', נישט אויפצוגעבן זייער אידישן גלויבן. מען האט עס געזען אפילו ביי אידן וואס האבן נישט אפגעהיטן די תורה, אבער ווען מען האט זיי געצווינגען צי לייקענען אין דער תורה האבן זיי זיך ענדערש געלאזט מען זאל זיי פייניגן און הרגענען. אין ספרים[7] ווערט ארויסגעברעגט אז דאס איז נאך א באווייז אז א איד האט אין זיך א חלק פון באשעפער אליינס ('אידישע נשמה') וואס אויף דעם בויעט זיך זיין גאנצער עקזיסטענץ. און אפילו עס דערקענט זיך נישט אן אין עם אין געווענליכע אוממשטענדן, אבער ווען עס קומט צו א מצב וואס דעגרונטעוועט צו זיין פינטל, דאס הייסט ביי א מצב פון מסירת נפש, דאן לאזט עס עם נישט לייקענען אין באשעפער און אין דער תורה.
אויך איז מערקווירדיג, אז אפילו ביי אידן וואס היטן נישט די תורה זעט מען אז זיי האבן אין זיך עפעס וואס ציהט צו גרויסקייט און העכערקייט. ווי למשל אז 25% פין די וועלט ערפינדונגען איז דורך אידן; און אויך אז זיי זענען אין הויכע פאזיציעס ביי רעגירונגען. און לויט ווי טייל זאגן איז דאס ווייל ער האט אין זיך א העכערן קראפט, און אנשטאט עס צו נוצן אין תורה און מצוות, נוצט ער עס אויף ערדישע זאכן.
נאמען איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אידן ווערן אנגערופן מיט אסאך נעמען, סיי אין דער תורה און סיי היסטאריש. די פאלגענדע איז א טיילווייזע ליסטע.
ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער ערשטער נאמען פון אידישן פאלק, און איז דער מערסט ארגינאלע נאמען. דאס איז די זעלבע וואס אין ענגליש רופט מען Israelite. דער תנ"ך באניצט זיך הויפטזעכליך מיט דעם נאמען. וויבאלד ביי יעקב אבינו - ישראל, האט זיך פאקטיש אנגעהויבן דאס געבוי פון אידישן פאלק און 'אלע' זיינע זון האבן אנטוויקלט דאס פאלק 'ישראל', דערפאר איז דאס פאלק פארבליבן מיט זיין נאמען. יעקב האט באקומען דעם נאמען 'ישראל' נאכדעם וואס ער האט זיך געשטארקט אויף דעם שר (מלאך) פון עשו, ווי עס שטייט אין דער תורה. דער באדייט פון 'ישראל' איז ישר - אל, באהערשט אל, זיך געשטארקט אויף דעם מלאך. אויך טוט דאס ווארט אפשפיגלען דער גענויער מהות פון אידישן פאלק, אז דורך זייערע מעשים טוען זיי מאנעוורירן אויפן הימלישן השפעה צו דער וועלט, וויבאלד דער עקזיסטענץ פון וועלט איז געוואנדן אין די קיום המצוות פון פאלק 'ישראל', בראשית - בשביל ישראל שנקראו ראשית.
- דער נאמען 'ישראל' ווערט אויך באנוצט מיט פארשידענע צוגעבונגען, וואס טוט צומאל צוברענגען א באזונדערע באדייט. דאס רעכנט אריין: 'בני ישראל' - באנוצט בעיקר אין דער תורה, 'כלל ישראל' - בעיקר באנוצט ווען מען באציהט זיך צום כלליות פון פאלק און באדייט אויך איר אייגנארטיקייט, 'כנסת ישראל' - דער נשמה פון אידישן פאלק, איר גייסטיגן כאראקטער.
יעקב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זיי ווערן אסאך מאל אזוי אנגערופן אין דער תורה, נאך דער זיידע יעקב, דער גרונדער פון אידישן פאלק, אזויווי 'ישראל'. דער חילוק צווישן 'יעקב' און 'ישראל' איז, ווי עס שטייט אין ספרים, אז 'יעקב' באווייזט אויף א קליינליכקייט (קטנות), און דאס נוצט מען צו באטיטלען די אידן ווען זיי זענען אויף א קליינע מדריגה, סיי בגשמיות און סיי ברוחניות. ווידעראום 'ישראל' ווייזט אויף גרויסקייט (גדלות), און מיט דעם באטיטלט מען זיי אין א גרויסע מדריגה.
עברי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ביז יציאת מצרים האבן די ארומיגע פעלקער זיי בעיקר אזוי אנגערופן און עס ווערט דערמאנט אין דער תורה. דאס איז די זעלבע וואס מען רופט אין ענגליש Hebrew. דער תרגום טייטשט אויף 'עברי' און 'עבריים' - 'יהודיתא', אידן. דאס שטאמט פון דעם וואס אברהם אבינו איז געקומען פון די אנדערע זייט טייך, און דערפאר האבן אים די כנעניים גערופן 'עברי', דאס מיינט אריבער די זייט. טייל זאגן אז דער נאמען נעמט זיך פון עבר, שם בן נח'ס אייניקל, פון וועלכער אברהם איז געווען אן אפשטאמיגער, און דער נאמען האט זיך אנגעקלעבט בלויז אין אים און נישט אין קיין אנדערע קינדער פון עבר, וויבאלד ער איז געגאנגען אין זיינע וועגן און נאר ער האט ממשיך געווען די אמונה אין גאט אזויווי ער האט געלערנט פון שם און עבר.
איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער נאמען וואס איז היינט אין באנוץ. דאס איז וואס מען רופט אין ענגליש Jew. ארגינעל איז עס אין לשון הקודש 'יהודי' און 'יהודיים' און דורכאויס די יארן איז עס געווארן אויף אידיש יוד (אדער ייד און איד). דער נאמען טרעפט מען אויך אין תנ"ך, ווי אין ספר דניאל און אין מגילת אסתר. דער נאמען 'יהודי' שטאמט פון יהודה וועלכער איז געווען דער צענטראלע שבט פון אידישן פאלק. לכתחילה האט מען בלויז די מענטשן פון שבט יהודה אזוי אנגערופן, אזויווי די אנדערע שבטים וואס מען האט יעדעם גערופן אויפן נאמען פון זיין שבט, אבער נאכדעם וואס די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל און שבט יהודה איז פארבליבן (און שפעטער צוריקגעקומען פון גלות בבל) אלס די מערהייט מיט בלויז א מינאריטעט פון אנדערע שבטים, האט זיך דער נאמען אנטוויקלט אויפן גאנצן פאלק. און אויך אויפן נאמען פון מלכות יהודה פון וואס דאס גאנצע איבערגעבליבענע פאלק איז געווען א טייל, נאכן גלות פון מלכות ישראל.
- חז"ל זאגן[8], אז דער נאמען 'יהודי' רופט מען אזוי א איד וואס לייקנט אין עבודה זרה און איז 'מודה' אין איינציגן גאט. אויך שטייט אין ספרים אז עס איז א לשון פון לויבן, וויבאלד דער באשעפער האט אויסגעוועלט דעם אידישן פאלק אים צו לויבן, און דאס איז דער מהות פון א איד, צו אנערקענען אין גאט און אים שטענדיג צו לויבן.
באפעלקערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידן היינט זיינען צעשפרייט אין די גארער וועלט, ווען א דריטל פון זיי זיינען אין מדינת ישראל, א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל צעשפרייט אין אייראפע. זעט א פונקטליכע טאוועלע אין אידישע באפעלקערונג.
עטנישע צוטיילונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס די לאנגע גלות יארן איז די אידישע באפעלקערונג געווען סטאנציאנירט אין פילע פארשידענארטיגע טיילן פון דער וועלט, און דערפאר איז זי עטניש צוטיילט געווארן אין אסאך באזונדערע עטנישע גרופעס. הויפטזעכליך זענען די אידן צוטיילט אויף דריי הויפט גרופעס, אשכנזים, ספרדים, און עדות המזרח.
שטרעמונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס דער אידישע היסטאריע האבן זיך אנטוויקלט גאר אסאך רעליגיעזע, אידיאלישע, און פאליטישע שטרעמונגען. א טייל זענען מיט דער צייט אונטערגעגאנגען, א טייל זענען גאר פארוואנדלט געווארן אויף באזונדערע רעליגיעס, און א טייל זענען מיט דער צייט צושפלינטערט געווארן אויף נאך באוועגונגען און אידיאלאגיעס.


text:
סאוועטן פארבאנד
דער פֿאַרבאַנד פֿון סאוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן (רוסיש: Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, סאיוז סאוועטסקיך סאציאליסטיטשעסקיך רעספובליק), אינקורצן פֿסס"ר (רוסיש: CCCP, סססר) אדער דער סאוועטן פֿארבאנד (רוסיש: CoBeTckий Coюз, סאוועטסקי סאיוז) איז געווען א סאציאליסטישע גרופע פון פופצן לענדער אין צפון-מזרח אייראפע און צפון-צענטראל-אזיע. ער האט עקזיסטירט פון י"א טבת ה'תרפ"ג ביז ט' טבת ה'תשנ"ב (1922 צו 1991). די גרעסטע מלוכה אין דער מלוכות-גרופע איז געווען רוסלאנד. די הויפטשטאט פונעם סאוועטן פארבאנד איז געווען מאסקווע.
די רעגירונגס-ארדענונג אינעם סאוועטן-פאַרבאַנד איז געווען קאמוניזם. פון איר פירער: וולאדימיר לענין, ער האט איינגעפירט קאמוניזם אין רוסלאנד, געשטארבן 1924. נאכדעם ווען ער איז געשטארבן, איז געווען א געראנגל, ווער עס וועט זיין די נייע געוועלטיקער, פונעם סאוועטן פארבאנד,
אין דער ענדע איז יאזעף סטאלין געווארן אין 1929 ביזן יאר 1953 ווען ער איז געשטארבן.
כרוסטשאוו איז דעמאלסט געווארן די פירער פון ראטן פארבאנד, און איר געפירט ביז 1964.
ברעזשנעוו פון 1964 ביז 1982.
אנדראפאוו פון 82' ביז 84'.
טשערניענקא פאר איין יאר ביז 85'.
און דער לעצטער, גארבאַטשאוו פון 1985 ביז יאר 1991, ווען די אייזערנע פארהאנג איז צאמגעפאלן.
לענדער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם פארבאנד זענען געווען, נאך פערצן לענדער אויסער רוסלאנד.
לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, ווייסרוסלאנד, אוקראינע, מאלדאוויע, גרוזיע, ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, אוזבעקיסטאן, טורקמעניסטאן, קירגיזסטאן, טאדזשיקיסטאן.


text:
קאזאכסטאן
קאַזאַכסטאַן (ҚaзaқcTaH אָדער KaзaxcTaH) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנ 1000 ת. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליאן מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזאכישער קעניגרייך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסישע אימפעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראלע אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראלער אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווע 1000 ן אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (ПepeceлeHчeckoe yпpaBлeHиe) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון די קאמוניסטע ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוועטן בונד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווא 1000 ען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליאנען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארן אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוועטישע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, 1000 אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.


text:
שמן-זית
שמן-זית איז בוימל געמאַכט פון מאַסלינעס. ער ווערט באניצט אסאך אין מיטלענדישן קאכן.
עס ווערט פארעכענט ווי א בעסערע מין בוימל פון די אנדערע בוימלען.[פֿעלט אַ מקור]
דאס איז מער א ביטערער טעם ווי אנדערע בוימלען.
שמן-זית איז געווען דורכאויס די היסטאריע אין אור-אלטע צייטן ביז איצט אין טייל געגנטער דער הויפט באשטאנדטייל פון קאסמעטיק. אויך אין די צייטן פון דער תורה טרעפן מיר אז מען זאלבט מיט דעם די מלכים און כהנים.
מען ניצט דאס פאַר קאָכן עסן און אויך צו מאכן מיט דעם סאָס אױף סאַלאַט, ברױט, און אַנדערע מינים עסנװאַרג.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער נס חנוכה איז געשען מיט שמן זית


text:
פייערלעשער
אַ פֿייַערלעשער אדער פֿייַער-קעמפֿער איז אַ ראַטעווער וואס ווערט טרענירט אין פֿייַערלעשעריי, בפרט צו לעשן געפֿערלעכע פֿייַערן וואס רעזיקירן לעבן, אייגנטומס און די אומגעבונג, און צו ראַטעווען מענטשן און בעלי חיים פֿון געפֿערלעכע סיטואַציעס.
דאס פארלאנג דער פֿייַערלעשער צו קענען ערשטע הילף און אויך די ארבעט פֿון אויפֿשניידן אויטאס אין פֿאל פֿון א שווערע אקצידענט.
רוב פֿייַערלעשער זענען אויך טרענירט צו העלפֿן אין פֿאל פֿון א נאטירלעכער קאטאסטראפע אינאיינעם מיט די פאליציי און די עמערגענץ רפואה דינסטן.
פֿייַערלעשער זענען געווענליך איינגעשטעלט דורך די לאקאלע רעגירונגען אלס א טייל פֿון דער עמערגענץ רעאקציע סיסטעם וואס יעדע שטאט ברויך האבן. אין קלענערע שטעטלעך זענען רוב פֿייַערלעשער וואלונטירן און קומען צו דער פייער סטאנציע ווען מען רופֿט זיי.


text:
קו קלוקס קלען
קוּ קלוקס קלען (Ku Klux Klan אין קורצן: KKK) איז דער נאמען פון אן אנטיסעמיטישע און ראסישע ארגאניזאציע אין די פאראייניקטע שטאטן. די ארגאניזאציע האט זיך צוויי מאל אויפגעשטעלט, די ערשטע מאל איז דאס געגרינדעט געווארן ה'תרכ"ה (דעצעמבער 24, 1865). און די צווייטע מאל ה'תרע"ה (1915). די ארגאניזאציע בארימט די ווייסע ראסע און זיינען אנטקעגן די שווארצע, קאטאליציזן, און יידן. זיי טענען אז מע דארף פארמיידן די אימיגראציע פון פרעמדע פעלקער קיין אמעריקע, צוליב דעם וואס די פרעמדע וועלן קאליע מאכן די אַמעריקאַנישע קולטור און צושטערן די אמעריקאנישע דעמאקראטיע. זיי האבן געפלעגט פארברענען האקנקרייצן און מארדן מענטשן. אויך האבן זיי אפטמאל אטאקטירט די רעפובליקאנטן.
די ערשטע מאל איז די ארגאניזאציע ערפינדן געווארן אין צפון-אמעריקע נאך די אמעריקאנער בירגער-קריג.
אין יאר ה'תשכ"ד (1964) האט עמעצער מיטן נאמען עדגאר קילן וואס איז געווען מיטגליד אין דער ארגאניזאציע, געמארדט 3 שווארצע בשעתן אמעריקאנער בירגער-קריג. זיין ערשטער משפט איז געווען ה'תשכ"ז (1967) ווו ער איז ארויס בארעכט. אין דער צווייטער משפט, אין יאר ה'תשס"ה (2005) ווען ער איז געווען 80 יאר אלט, איז ער ארויס באשולדיקט, און מען האט אים געשטראפן מיט 60 יאר צו זיין אין טורמע.
פאלגנדיק איז א ליסטע פון די צאל מיטגלידער לויט יארן:


text:
אייראפע
אײראָפּע איז איינע פון די זיבן קאָנטינענטן. צו דער צפון זײַט איז דער ארקטישער אקעאן, צו מערב דער אטלאנטישער אקעאן און צו דרום דער מיטלענדישער ים.
אייראפע וועלכע געפינט זיך אין דער מזרח העלפט פונעם גלאבוס ווערט אין אלגעמיין איינגעטיילט אין פינף אפטיילונגען: מזרח, מערב, דרום, צפון און צענטראל.
אייראפע איז דער וועלטס צווייטע קלענסטע קאנטינענט לויטן שטח, און באדעקט בערך 10,180,000 קוואדראט ק"מ ד"ה 2% פון דער ערד'ס אייבערפלאך און בערך 6.8% פונעם שטח פון דער יבשה. אייראפע האט אומגעפער 50 לענדער. דאס גרעסטע, סיי אין שטח סיי אין באפעלקערונג, איז רוסלאנד, וואס באדעקט 40% פונעם קאנטינענט (אחוץ וואס עס האט טעריטאריע אויך אין אזיע), און דאס קלענסטע איז וואטיקאן שטאט. אייראפע איז דער דריטער מערסט-באפעלקערטער קאנטינענט נאך אזיע און אפריקע, מיט א באפעלקערונג פון 733 מיליאן וואס איז 11% פון דער וועלט'ס באפעלקערונג.[1]
כלל ישראל האט זיך פלאצירט במשך די פארגאנגענע דורות אין די מזרח און אין די צענטראלע אפטיילונג.
לצורך הבנת הענין וועלן מיר אראפברענגען די גאנצע אנגעלעגנהייט:
דער ערד קוגל איז איינגעטיילט אויף די פאלגנדע 'גרויסע' קאָנטינענטן:
אמעריקע (וועלכע נעמט אריין אין זיך אויך די וואס די וועלט רופט אמעריקע, נעמליך די פאראייניגטע שטאטן), אפריקע, אייראפע, אזיע, אויסטראליע.
די אויבערדערמאנטע נעמען זענען די נעמען פון די קאָנטינענטן, אבער יעדער קאָנטינענט פארמאגט אין זיך פילע לענדער, אייראפע איז א יבשה אויף דער מזרח זייט פונעם ערד קוגל, זי גרעניצט זיך מיט אזיע, זי פארמאגט פילע לענדער, פילע פון זיי זענען אומבאקאנטע נעמען פאר אידן וועלכע האבן גאנץ ווייניג געהאט פארבינדונגען מיט זיי אין די היסטאריע.
אידן זענען געקומען צו דער אייראפעישער יבשה נאך אין די צייטן פונעם צווייטן ביהמ"ק, אין לויף פון די דורות האבן אידן געוואנדערט פון איין לאנד צום צווייטן אין אייראפע.
די ביימער וואס וואקסן א 1000 סאך אין אייראפע זענען דער בוק, דעמב, טענענבוים, סאסנע און די בערעזע.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – היסטאריע פון אייראפע
פונעם 7טן יארהונדערט, איז די ביזאנטישע אימפעריע געווארן שטארק אנגערירט פון דעם אנהייב פון איסלאם און די כאליפאטן. מוסולמענער אראבער האבן ערשט אינוואדירט רוימישע טעריטאריע אונטער אבו באקר, דער ערשטער כאליף פונעם ראשידון כאליפאט, וואס איז אריין אין סיריע און רוימישער מעסאפאטאמיע. אונטער אומאר, דער צווייטער כאליף, האבן די מוסולמענער באשטימענדיק איינגענועמן סיריע און מעסאפאטאמיע, ווי אויך רוימישע פאלעסטינע, רוימישע עגיפטן, און טיילן פון קליין אזיע און רוימישע צפון אפריקע. דאס האט ממשיך געווען אונטער די שפעטערדיקע ראשידון כאליפן און אונטערן אומאישן כאליפאט, וואס האט איינגענומען גאנץ מיטלענדישע צפון אפריקע און רוב פונעם איבערישן האלבאינזל.
אין שפעטערדיקע יארהונדערטער האבן די מוסולמענער אויך גענומען ציפערן, מאלטא, קרעט, סיציליע און טייל פון דרום איטאליע.
די מוסולמענער האבן אנגעהויבן אינוואדירן דעם איבערישן האלבאינזל דעם 30סטן אפריל 711, ווען זיי זענען אריינגעקומען אין גיבראלטאר אונטער טאריק א 1000 יבן זאיאד. פון דארט זענען זיי געגאנגען ווייטער צפונדיק. במשך אכט יאר איז כמעט דער גאנצער איבערישער האלבאינזל געקומען אונטער דער הערשאפט פון דער אומאישער אימפעריע. זיי זענען ווייטער געגאנגען אריבער די פירענעען אבער זיי זענען באזיגט געווארן אינעם קאמף פון טור.
אין 750 האבן די אבאסידן אראפגעווארפן די אומאיאדן און זיי אויסגעהרגעט.
אין 962 איז געגרינדעט געווארן די הייליגע רוימישע אימפעריע אונטער דעם פראנקישן מלך קארל דער גרויסער, וואס דער פויבסט האט אים געזאלבט "קייסער"".
פון דעם 15טן יארהונדערט ביזן 17טן יארהונדערט זענען אייראפעישע אויספארשער ארומגעפארן די וועלט אויספארשן נייע לענדער.
די אינדוסטריעלע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך ביים סוף פונעם 18טן יארהונדערט האט געברענגט צו דייטיקע ענדערונגען אין אייראפע: גרעסערע פראספעריטעט און וואוקס אין באפעלקערונג, אבער האט אויך צעטרייסלט די טראדיציאנעלע עקאנאמישע און געזעלטשאפטלעכע סטרוקטור. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט די מאפע פון אייראפע שטארק געטוישט מיט עטלעכע נייע לענדער.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע איז א האלבאינזל וואס פארנעמט דעם מערבדיקן פינפטל פון אייראפע-אזיע. די ים גרענעצן פון אייראפע זענען דער ארקטישער אקעאן צו צפון, דער אטלאנטישער אקעאן צו מערב, און די מיטלענדישער, שווארצער און קאספישער ימען צו דרום. אין דרום געפינען זיך בארגקייטן: די אלפן, די פירענעען און די קארפאטן בערג. מער צו צפון געפינט זיך דער גרויס-אייראפעא 1000 ישער פלוין.
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע ליגט בעיקר אין די מילדע קלימאט-זאנעס. צוליב דעם גאלף-שטראם, וואס ברענגט ווארעמע וואסער צו די ברעגן פון אייראפע, איז דער קלימאט אין אייראפע מילדער ווי אין אנדער ערטער ביי די זעלבע גארטל ליניעס. דער גאלף-שטראם ווערט גערופן "אייראפעס צענטראל-הייצונג".
דערפאר זענען די יערלעכע דורכשניט טעמפעראטורן אין נאפאלי 16 °C (60.8 °F), קעגן 12 °C (53.6 °F) אין ניו יארק (אויף כמעט דער זעלבער גארטל-ליניע). אויך בערלין, דייטשלאנד, וואס איז אויף דער זעלבער גארטל-ליניע ווי קאלגארי, קאנאדע און אירקוטסק אין אזיאטישן רוסלאנד, האט א דורכשניט יאנואר טעמפעראטור 8 °C (15 °F) העכער ווי אין קאלגארי און כמעט 22 °C (40 °F) העכער ווי אין אירקוטסק.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 2005 איז די באפעלקערוענג פון אייראפע געשאצט געווארן 731 מיליאן לויט די פאראייניגטע פעלקער, א ביסל מער ווי א ניינטל פון דער גאנצער באפעלקערונג פון דער וועלט.
פאליטישע געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער פון אייראפע זענען כולל די 27 מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע האט די גרעסטע עקאנאמיע פון אלע קאנטינענטן. צווישן די לענדער אין אייראפע, די רייכסטע זענען די מערב לענדער; די מזרח לענדער קומען ערשט ארויס פון דעם איינבראך פון די סאוועטן פארבאנד און יוגאסלאוויע. דער אייראפעישער פארבאנד, א צווישן-רעגירונג קערפער פון 27 אייראפעישע שטאטן איז דער גרעסטער איינציקער עקאנאמישער שטח אין דער וועלט. אצינד, 15 לענדער באניצן דעם איירא ווי א שותפותדיקע וואלוטע.
פינף אייראפעישע לענדער ווערן פאררעכנט צווישן די ערשטע צען עקאנאמיעס לויטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דער וועלט. דאס שליסט איין (ראנגען לויטן CIA): דייטשלאנד (5), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (6), רוסלאנד (7), פראנקרייך (8), און איטאליע (10).[2]
שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפעישע שפראכן געהערן כמעט אלע צו דריי גרופעס פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן: די ראמאנישע שפראכן, וואס שטאמען פון לאטיין פון דער רוימישער אימפעריע; די דייטשישע שפראכן, וואס שטאמען פון דרום סקאנדינאוויע; און די סלאווישע שפראכן.
די סלאווישע שפראכן האבן די מערסטע מוטערשפראך רעדער אין אייראפע, און ווערן גערעדט אין צענטראלע, מזרח און דרום-מזרח אייראפע.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Global: UN Migrants, Population". Migration News. January 2010 Volume 17 Number 1.
- ↑ The CIA ff6 World Factbook - GDP (PPP). CIA (2008-07-15). דערגרייכט דעם 2008-07-19.


text:
השתדלו והרבו תחינה ובקשה!
היינט נאכט בערך פון 7:30 ביז 10:30 [ניו יארקער צייט] איז די לעצטער טאג פון די צווייטער חלק המשפט פון הבה"ח יעקב יוסף בן רייזל הי"ו
ס'גייט דארט געזאגט ווערן עדות לטובתו (וואס דאס אליין איז חסדי שמים אז מ'האט געגעבן די טשאנס פארן עדות צו קומען היות ביים פריערדיגן משפט איז ער געווען אין שפיטאל) וואס מיט דעם עדות האפן מיר אויפן באפרייאונג פון די בחורים!!
אויך גייט היינט זיין די לעצטער טאג פונעם pre trial פאר הבה"ח יואל זאב בן מירל ריסא חוה הי"ו
מיר בעטן פון די חברים דא זיך אינטערצונעמען צו זאגן לכה"פ 10 קאפיטלעך תהלים לעורר רחמי שמים.
ביטע פאוסט דא א הודעה וועלכע קאפיטלעך איר נעמט זיך אינטער צו זאגן, וגדול כח תפילת רבים!!!
ויה"ר שנתבשר בקרוב בשו"ט בב"א


text:
רייט ברידער
דעם ארטיקל דארף מען רעדאקטירן.
טוט פֿאררעכטן גרײַזן אין גראמאטיק, אויסלייג און סטיל אין דעם ארטיקל. דערנאך קענט איר אראפנעמען דעם מוסטער.
די רייט ברידער, ווילבור און אָרוויל (ענגליש: Wilbur and Orville Wright) זענען געווען צוויי אמעריקאנער ברידער וואס ווערן קרעדיטירט אין די היסטאריע פון אוויאציע אלס די ערפינדער פון פליגער.
די רייטס האבן זיך געפירט זייער גלויביג, וו.צ.ב. די ברידער זענען קיינמאל נישט געפלויגן זונטאג און האבן אין יעדע וועטער און מצב געטראגן זייער פולע טראדיציאנעלע קליידונג אריינגערעכנט די הוט מיט וואס מ'זעהט זיי אויף די בילדער.
פריע קאַריערע און פאָרשונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די צוויי רייט ברידער, ווילבור און אָרוויל, האבן אינאיינעם געוואוינט אין Dayton, אהייא אינאיינעם מיט א שוועסטער (אויך האבן זיי געהאט צוויי עלטערע ברידער, אבער די צוויי האבן געוואוינט עקסטער), זייער טאטע האט געדינט אלס א בישאף אין א קריסטליכע קירכע, זייער מאמע איז אין 1889 געשטארבן פון טובערקולאז און די משפחה האט זיך געפירט זייער אייגענעם לעבן אין א הייזל אין Dayton.
אין א צופאל וואס האט מעגליך געטוישט די אויסגאנג פון היסטאריע, איז פאר ווילבור ארויסגעהאקט געווארן די אויבערשטע רייע פון ציינער ביי די 18 יאר בשעת'ן שפילן עפעס א ספארט, און צוליב דעם האט ער אפגעלייגט זיינע פלענער פון גיין שטודירן אין א קאלעדזש נאר איז געבליבן כלוא בבית פאר די קומענדיגע דריי יאר און עווענטועל געגרינדעט א ביציקל שאפ אינאיינעם מיט זיין ברודער אין Dayton. אין זייער זייטיגע צייט האבן זיי גענוצט די שאפ זיך אפצוגעבן מיט זייער האבי, וואס איז געווען צו ערצייגן פארגעשריטענע גליידערס צו קענען נוצן פאר געהעריגע טראנספארטאציע.
ס'זענען פארהאן עטליכע סיבות פארוואס די רייט ברידער זענען געווען מער דערפאלגרייך ווי אנדערע וועלכע האבן עס שטודירט און פרובירט לענגער ווי זיי, די צוויי הויפט סיבות זענען: ערשטנס, אינדערצייט וואס אנדערע זענען שוין געווען עקסייטעד אז ס'איז דא א גליידער און מ'דארף נאר טרעפן א פאסיגע ענדזשין וואס זאל עס קענען שלעפן, האבן די Wrights ענדערש געלייגט א דגוש צו אהערשטעלן א גליידער אויף וועלכע מ'קען האבן גוטע קאנטראל אין אלע ריכטונגען (ארויף אראפ און זייטיג), די אויפטרעף פון די פאסיגע ענדזשין האט שוין נאכגעפאלגט. צווייטנס, האבן די Wrights זייער פארזיכטיג געטעסט יעדע מאדעל אויף פארשידענע אופנים, הויפטזעכליך דורך א Wind-tunnel וואס זיי האבן אויפגעשטעלט אין זייער היים, דורפירנדיג טויזנטער קלענערע און גרעסערע טעסטס. אבער מער איבער דעם אין א נאכפאלגנדע חלק אין די סעריע איבער Aerodynamics.
די ברידער האבן באקומען כסדר'דיגע מאטיוואציע און אסאך פראקטישע אנווייזונגען פון א אינדזשעניר מיטן נאמען Octave Chanute מיט וועם זיי האבן פארטוישט הונדערטע בריוון דורכאויס די יארן. Chanute איז געבוירן אין פראנקרייך, אבער אימיגרירט מיט זיינע עלטערן קיין אמעריקע ווען ער איז געווען 6 יאר אלט, ער האט געהאט א שטארקע אינטערעסע אין אוויאציע, און נאכגעפאלגט די העלדן אין דעם הינזיכט. Chanute האט אנגעוויזן פאר די Wrights וועלכע מאדעלן גליידערס נאכצומאכן פאר די שטערקסטע שאנס פון סוקסעס.
פליען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין יאר 1899 האבן זיך די פאקטישע פראבעס אנגעהויבן, אמערסטנס אויף מיניטשור פראטא-טייפס פון גליידערס, און די גרעסערע האט מען געפירט ווי מ'פליעט מיט א קייט - אגעהאלטן דורך שטריק פון די אונטן. זייער שטעטל אין אהייא איז נישט געווען די פאסיגע פלאץ וואו דורכצופירן זייערע טעסטס אויף די גרעסערע גליידערס, סיי די צושטופקייט פון די פלאץ און ווי אויך די ווינטן האבן נישט צאמגעשטעלט די בעסטע טעקסטשור פאר א טעסט סייט. אויף די ראהט פון נאציאנאלע וועטער עקספערטן האבן זיי אויסגעקליבן די בארטן-שטאט Kitty Hawk, נארט קאראליינע צו דורכפירן זייערע פראבעס. די Wrights האבן אויך אין באטראכט גענומען די זאמטיגע בארטענעס אין Kitty Hawk וועלכע קענען דינען אלס א נאטורליכע קישן אין פאל פראבעס גייען נישט גוט.
אין הערבסט פון 1900 האבן זיך די Wrights אריבערגעפעקלט קיין Kitty Hawk מיטשלעפנדיג זאפאסן פון מאטריאל אויף דעם לאנגן 650 מייל'יגן וועג. די טעסט זענען געווען היפש סוקסעספול, זיי זענען מייסטנס געגאנגען אין די פיסטריט פון א בארימטן גערמאנישער גליידער-אינדזשעניר Otto Lilienthal נוצנדיג זיינע מאדעלן אבער מיט פעסטע אימפראוומענטס פון זייערע אייגענע חידושים. זיי האבן זיך אומגעקערט אהיים מיט פרישע חשבונות וויאזוי צו פארבעסערן די גליידערס, ביי דעם שטאפל האבן זיי געהאלטן אז מיט ברייטערע פליגלען וועט עס האבן א בעסערע קאנטראל. דורכאויס די קומענדיגע חדשים האבן זיי טאקע געארבעט צו ערצייגן גליידערס לויט די ידיעות וואס זיי האבן זיך איינגעקויפט און זיך געגרייט אויף א פרישע רייזע אין די זומער פון 1901. די ברידער האבן געארבעט זייער פלייסיג און זייער שטיל, זיי האבן גאנץ גוט געוואוסט אז די וועלט איז אין א געיעג צו דערגרייכן דאס זעלביגע וואס זיי זוכן צו דערגרייכן, און זיי זענען געווען אנטשלאסן צו זיין די געווינער. זיי האבן זייער ווייניג מיטגעטיילט מיט סיי וועם, און אויסער דעם אויבערדערמאנטן Chanute האבן זיי נישט צוגעלאזט קיין צושויער ביי זייערע טעסט.
אין 1901 האבן זיך די ברידער צוריקגעקערט קיין Kitty Hawk מאטיווירט צו ארבעטן און ערצייגן. זיי האבן געליטן גאנץ א שטארקע אנטוישונג ווען זייער גליידער מיט פליגלען פון 22 פיס לאנג האט נישט קאאפערירט אין די טעסטס. א סיסטעם וואס זיי האבן ערפינדן גערופן Wing warping מיט וועלכע מ'האט געדארפט צו קענען קאנטראלירן די ריכטונג פון די גליידער, האט זיך אינגאנצן נישט אויסגעארבעט. זיי האבן באשלאסן אז די מהלך פון די ליליענטאל געבוי איז נישט אינגאנצן ריכטיג און זיי דארפן מאכן נאך אייגענע טעסטינגס אינדערהיים צו טרעפן די ריכטיגע געבוי פאר זייער פלי מאשין. (ליליענטאל זעלבסט איז געשטארבן פון א גליידער קרעש אין בערלין אין יאר 1896). אנטוישט אבער נישט מיואש האבן זיי זיך צוריקגעקערט קיין אהייא פריער ווי ארגינעל געפלאנט און זיך גענומען בויען א Wind tunnel (א לאנגע ברייטע פייפ אין וועלכע מ'בלאזט דורך לופט מיט א פען וכדו' און מ'נוצט עס צו אויספראבירן די עפפקטס ווען זאכן פליען אין די לופט) דורך וועלכע זיי האבן געמאכט פארשריט אין זייער שטודיעס.
זייער דריטע הערבסט פון פראבעס אין 1902 איז געווען א שטארקע סוקסעס און זיי האבן זיך שוין ערלויבט אליין צו פליען אין די גליידער ליגנדיג אויף די בויך מיטן פנים אראפ. זייער פריינט Chanute איז ווידער געקומען פון זיין וואוינארט אין שיקאגא מיטצוהאלטן די פראבעס און זיי אנגעהויבן שטופן זיך צו נעמען זוכן א פאסיגע מאטאר פאר זייער פלי-מאשין.
קראפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ווי שוין געשריבן אויבן האבן זיך די Wrights נישט געיאגט מיטן געבן מאשין-קראפט פאר זייער גליידער, זיי האבן צום ערשט געוואלט זעהן אז ס'פליעט ווי ס'דארף צו זיין און ווערט אויסגעארבעט צו קענען פולשטענדיג קאנטראלירט ווערן דורך א מענטש וואס זיצט\ליגט דערין. אבער יעצט ווען Chanute האט זיי שוין רעקאמענדירט עס צו טוהן האבן זיי זיך גענומען צו די ארבעט. זיי האבן געוואוסט פונקטליך וואס זיי זוכן, אן ענדזשין מיט די מאקסימום קראפט צו קענען שלעפן דעם מאשין מיט א מענטש אין איר, אבער מיט די מינומום וואג כדי נישט צו פארשווערן אין די לופטן. זיי האבן זיך געוואנדן צו קאר פראדוצירער מיט זייער פארלאנג אבער האבן נישט אזוי שנעל געטראפן איינער וואס זאל קענען צושטעלן וואס זיי זוכן. במקום שאין איש האבן זיי זיך אליינס אראפגעזעצט און געשרין א בלו-פרינט פון אן ענדזשין פונקטליך לויט זייער חלום און געגעבן די ארבעט פאר זייערס אן ארבעטער אין די ביציקל-שאפ מיטן נאמען Charlie Taylor עס צו בויען. טשארלי האט טאקע סוקסעספול באוויזן אהערצושטעלן דעם ענדזשין אין א קנאפע צוויי וואכן, און די Wrights האבן זיך געגרייט עס צו נוצן אינעם קומענדיגן פראבע-סעזאן, אינעם זומער פון 1903.
צוריק קיין פאריז איז דער עולם אויך נישט געשלאפן, די חברה האבן פעסט געארבעט זיך צו ארויפצוכאפן אויפן וואגן. די גרעסטע שאנס פאר סוקסעס האט ווארשיינליך געהאט א פראנצויזישער אפיציר מיטן נאמען Ferdinand Ferber. פערבער האט שוין ערצייגט עטליכע רעלאטיוו סוקסעספולע גליידערס און שוין געהאלטן גאנץ ווייט אין די ארבעט צו טרעפן א גוטע מאטאר פאר זיי. פערבער איז אויך געווען אין נאענטע פארבינדונג מיט Chanute און פון אים געהערט די פארשריט וואס די Wrights מאכן. Chanute האט אויך ארויסגעגעבן סודות\יסודות אויף וועלכע די Wrights האבן געבויעט און פערבער האט עס אנאליזירט און באטראכט צו נוצן. ער איז שוין אבער אנגעקומען צו שפעט אינעם שפיל…...
ערשטער פּאַוערד פלי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
פארלאזנדיג זייער שטוב אין סעפטעמבער פון 1903 ווען זיי שלעפן מיט זיך שטאף אהערצושטעלן א פול-איינגערישטע מאטאריזירטע גליידער, זענען די Wrights געווען זיכער ביי זיך אז אהיים קומען זיי שוין אלס געווינער. זיי האבן איבערגעלאזט ביי זייער עלטערע ברודער א פרעסס-קיט מיט אינפארמאציע, דאקומענטן און בילדער פון זייערע ערפינדונגען און אים אנגעזאגט אז ווען זיי שיקן א טעלעגראם אז זיי האבן דורכגעפירט א סוקסעספולע רייזע זאל ער עס אפטראגן צום לאקאלן Dayton journal אז ס'זאל געמאלדן ווערן. די ערשטע פראבע אין די 1903 טעסט סעזאן איז נישט געווען סוקסעספול, די "Flyer" - ווי זיי האבן עס גערופן - איז געזונקען אין די זאמטיגע ערד.
די ברידער האבן זיך געהאט איינגעטיילט ביי די טעסטס אז איינס מאכט ווילבאר און איינס אורוויל, אבער דורכאויס די צייט האט זיך ארויסגעוויזן אז אורוויל טויגט בעסער צו פירן די גליידער\פלייער ווי ווילבאר. און ווירקליך ביי די ערשטע טעסט מאנטאג דעצעמבער דעם 14'טען, מיט ווילבאר ביי די קאנטראלס, האט זיך עס נישט געהויבן נאר אנשטאט איינגעזונקען אין די ווייכע זאמד, שעדיגנדיג דערביי א חלק פון די פלייער'ס סטרוקטור. צוויי טעג האט געדויערט דורצופירן די נויטיגע ריפעירס, און דאנערשטאג אינדערפרי 10:35 האט זיך אורוויל צוגעזעצט - אדער ענדערש "צוגעלייגט" לויט די דעמאלטסדיגע דיזיין - צו פילאטירן דעם פלייער, און די נס איז געשעהן! א גליידער מיט אן גאז-געטריבענעם ענדזשין וועלכער דרייט צוויי פראפעלערס האט זיך געהויבן אין די לופטן! די רייזע האט נישט לאנג געדויערט, בלויז 12 סעקונדעס האט ער זיך געהאלטן אין די לופטן דעקנדיג א שטרעקע פון ארום 120 פיס, די 5 צושויער וועמען די ברידער האבן געברענגט מיטצוהאלטן זייערע טעסט כדי צו האבן עדות פון זייערע עררייכונגען, האבן בשום אופן נישט געקענט פארשטיין די אויסערגעווענליכע ענטוזיאזם וואס האט אנגעכאפט די ברידער נאך די סוקסעספולע פלייט. די רייט ברידער האבן אבער געוואוסט אז זיי האבן דא ענדליך געבראכן היסטאריע, זייער שווערע ארבעט פון יארן האט זיך ביי דעם שטאפל פולשטענדיג אויסגעצאלט! און צו די זייט האט זיי היפש געשמעקט אז זיי זענען געוואונען די געיעג נאך Powered-flight. זיי זענען דורכן טאג געפלויגן נאך דריי מאל, ווען ביי די פערטע מאל, האבן נאך 59 סעקונדעס, ווינטן אראפגעברענגט דעם פלייער און געמאכט אוממעגליך צו פליען אין איר א פיפטע מאל. אפילו פון די פערטע און לענגסטע פלייט האבן די פארזאמעלטע נישט געכאפט קיין גרויס התפעלות, אבער די ברידער זענען געווען זאט פאר דעם טאג. ווען ס'זאל ווען זיין פריער אין דעם סעזאן וואלטן זיי ווען געפיקסט די מאשין און ווייטער געפלויגן דעם נעקסטן טאג אין איר, אבער היות זיי האבן פארשפראכן צו זיין אינדערהיים אויף די קראצמעך חגא (לאמיר נישט פארגעסן אז זייער טאטע איז געווען א קריסטליכע גלח) האבן זיי זיך געאיילט צו פאקן פעק און ריכטן די טריט צוריק קיין Dayton.
איידערן פארלאזן Kitty Hawk האבן זיי אפגעשיקט א טעלעגראם דורך Wetern Union (יא, זי האט זיך געגרינדעט אלס א טעלעגראף-סערוויס פירמע) צו זייער היימשטאט, און די באוואוסטע היסטארישע טעלעגראם ליינט זיך ווי פאלגנד: "Success four flights thursday morning all against twenty one mile wind starting from level with engine power alone average speed through air thirty one miles longest 57 seconds inform press home christmas. Orevelle Wright."
און יא, איר האט גוט באמערקט! די היסטארישע טעלעגראם האט צוויי טעותים. 1) די פלייט איז געווען 59 סעקונדעס און נישט 57 (איך מיין, איבער צוויי סעקונדעס מאכסטו א בראטל?). 2) די נאמען פון Orville איז נישט ריכטיג ארויסגעשריבן. אגב, איינע פון די אוויאציע ווערטלעך לויטעט, אז מ'קען זעהן די צוגעבינדנקייט צו אוויאציע פון א מענטש לויט זיין מיינונג וועלכע טעות איז ערגער. אינדערצייט וואס פאר סתם א מענטש וועט די גרייז אין אורוויל'ס נאמען זיין ערגער צוליב דעם וואס יעדע אות אין א טעלעגראם האט אסאך געקאסט און דא איז עס געשריבן מיט איין איבריגע אות, וועט פאר אן אוויאציע-ליבהאבער גיין אין לעבן די צוויי סעקונדעס פון סוקסעס וואס די טעלעגראם האט אראפגענומען.
די ערשטע צו ליינען דעם טעלעגראם איז געווען זייער פאטער Milton, וועלכער האט קוים געקענט ווארטן זיין טאכטער זאל אהיימקומען ער זאל קענען מיטיילן מיט איינעם די פרייליכע נייעס. די שמחה אין זייער הייזל קען מען זיך גרינג פארשטעלן, זיי האבן זיך געשפירט זייער שטאלץ צו זיין פאמיליע מיטגלידער מיט אזעלכע פיאנערן. די Wright טאכטער האט אבער געהאלטן דעם קאפ אויפן פלאץ, און צו אלעם ערשט אריבערגעלאפן צו איר ברודער Lorin ווען אין איר הענט ליגט די טעלעגראם אינאיינעם מיט די אויבערדערמאנטע קיט וואס האט ענהאלטן בילדער, דאקומענטן און פאקטן איבערגעלאזט דורך די ברידער איידערן זיך ארויסלאזן קיין NC. ס'איז אינטערעסאנט אנצוצייכענען אז געוויסע שרייבן אז די סיבה פארוואס זי האט געשיקט איר ברודער און נישט אליין געגאנגען איז געווען צוליב באשיידנקייט.
אלנפאלס, ווען לארין האט אריינשפאצירט מיט א געהויבענע געמיט צום ביורא פון די דעיטאן דזשורנאל האט ער נישט געפינען קיינעם וואס זאל אנטיילנעמען אין זיין פרייד, דער פרעסע-מאן וואס איז געזעסן ביים טישל האט איבערגענומען דעם טעלעגראם און עס באטראכט פאר עטליכע סעקונדען און קאלט רעאגירט "57 סעקונדעס? קום צוריק נאכן פליען 57 מינוט". לארין האט געזעהן אז ארגומענטן וועלן נישט קענען אויפווייזן פאר אן אומפארשטענדליכן יונג די שטארקע מיינונג פון אזא דערגרייכונג, האט ער זיך אומגעקערט אהיים מיט ליידיגע הענט, ריכטיגער געזאגט - מיט פולע הענט, ווייל די קיט איז געבליבן ביי אים. אנטוישטערהייט האט משפחת Wright געליינט די העדליין פונעם דעיטאן דזשורנאל דעם נאכפאלגנדן אינדערפרי "געשעפטן איבערגעפילט מיט קונדן פאר קראצמעך שאפינג".
די איינציגע וואס האבן נאכגעפאלגט מיט אינטערעסע די פארשריט - און נישט דוקא אויף א פאזיטיווע וועג - זענען געווען די פראנצויזישע אוויאטארן, מעמבערס פון די Aero Club.
וויאזוי די וועלט האט אויפגענומען די פרישע פארשריט און אנטוויקלונגען וואס זענען געמאכט געווארן במשך די נאכפאלגנדע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
יא, אונזערע ליינער האבן שוין ב"ה אפגעאטעמט, אבער אינעם פראנצויזישן מעטרעפאל האבן א גרופע מענטשן הערשט יעצט אנגעהויבן שווער אטעמען. די גרופע באשטייט פון בארימטע פיאנערן, היסטארישע ערפינדער, לעגענדארע עקספערימענטער און רייכע לייט, מעמבערס פון די Aero Club de France וועלכע האבן זיך געשוואוירן ביי אל 3FC0 ם הייליגן אז אין פראנקרייך – וואו אוויאציע איז געבוירן – וועט אויך אט די שטיק היסטאריע געבראכן ווערן. זיי האבן נישט אזוי שנעל געהאלטן ביים אוועקגעבן די היסטארישע סטאטוס פאר צוויי יונגע אמעריקאנער. די Wright ברידער – וועלכע האבן אויך געוואוסט ווער זייער גרעסטע קאמפאטישן איז – האבן זיך גאנץ שנעל געיאגט, און ביים ערשטן געלעגנהייט אפגעשיקט א בריוו צו די פירערשאפט אין די קלאב מיט א באריכט איבער זייערע עררייכונגען.
אין פאקט, נאך איידער די בריוו איז ערהאלטן געווארן דורך די קלאב מעמבער, זענען די שמועות שוין אנגעקומען קיין פאריז, און ביי די וועכנטליכע זיצונג פון אלע קלאב-מעמבערס איז א היציגע דעבאטע אנטשטאנען צו מ'זאל אננעמען די שמועות אלס וואר. פון איין זייט זענען געשטאנען אסאך ענטוזיאסטישע לייט וועלכע זענען געווען גרייט אנצונעמען די געשיכטע און נאר געוואלט זעהן אויב ס'וועט מעגליך זיין צו באקומען איינס פון די פלייערס פון די ברידער כדי עס צו קענען עקספערימענטירן און עס נעמען צו די נעקסטע שטאפל. צווישן די וואס זענען געשטאנען אויף דעם זייט האט זיך ספעציעל ארויסגעזעהן דער אויבערדערמאנטער נעיווי אפיציר Ferdinand Ferber וועלכע האט שוין געהאלטן זייער ווייט מיט זיינע אייגענע אויפטרעפן, אבער ביי דעם שטאפל האט ער -צו אלעמענס שטוינונג - געהויבן דעם ווייסן פאן, און געשיקט Octave Chanute אלס א פארמיטלער צו די Wrights צו פארהאנדלען איבער קויפן א פלייער פון זיי.
פון די צווייטע זייט זענען געשטאנען פילע עלטערע עקספערטן וועלכע האבן בשום אופן נישט איינגעשטימט אנצונעמען די דורכברוך אלס לעגיטים. זיי האבן האסטיג גע'טענה'ט אז אויף דערווייל איז נישט דא קיין עדות'שאפט פון קיין איין איינציגע אוויאציע עקספערט וועלכע האט זיי שוין פאקטיש געזעהן פליען. וואס אן אמת, איז די ארגומענט פון די צד שכנגד געווען גאנץ מסתבר, די Wrights זענען ממש געווען אבסעסד מיטן האלטן פרטים פון זייערע גליידערס אלס א שטרענגע געהיימניס, אפילו אין די נאכפאלגנדע יארן ביז 1908 ווען ס'האט זיך אפאר מאל געמאכט אז אוויאטארן האבן אפגעשטאט א וויזיט ביי זיי, האבן זיי נאר געצייגט עטליכע חלקים פון די פלייער אויף איין מאל, קיינמאל נישט די גאנצע געבוי. זיי האבן געהאלטן אז נאר אזוי זענען זיי פארזיכערט פון קאנקורענץ.
אזוי צו אזוי, צו מ'האט יא געגלייבט צו נישט געגלייבט, האבן די מעכאניזמס וואס די Wrights האבן געבויעט, זייער גוט געשטימט, און כמעט יעדער וואס האט געארבעט אויף צו ערצייגן עראפלאנען, האט אריבערגעטוישט רוב פון די בלו-פרינטס צו נאכמאכן די Wright מאדעלן, לויט די אינפא מיט וואס Chanute האט זיי געפיטערט.
צוריק קיין דעיטאן האבן זיך די ברידער גענומען העפטיג ארבעטן איינצוקעשן זייער ערפינדונג. צום אלעם ערשט האבן זיי זיך געאיילט צו פיילן פאר Patent רעכטן איבער די פארגעשריטענסטע לענדער אויף די וועלט, אריינגערעכנט אמעריקע, ענגלאנד און (פארשטייט זיך) פראנקרייך. זיי האבן פארשטאנען אז די ערשטע וועלכע וועלן זיין אינטערעסירט אין דעם ערצייגונג וועלן זיין מיליטערן ארום די גלאוב, און זיי האבן זיך טאקע אנגעהויבן ווענדן צו די ארמיי פירער פון די דריי אויבערדערמאנטע לענדער צו אויפרייצן זייער אינטערעסע פאר א סעיל. אבער דא האבן זיי זיך אנגעקלאפט אין גרויסע שוועריקייטן. ווי געשריבן האבן זיי געהאלטן די פלייערס טמיר ונעלם מעיני כל חי און אפילו פאר לענדער מיט וועם זיי זענען געווען אין געשפרעכן האבן זיי עס נישט באוויליגט צו צייגן נאר אויב מ'גאראנטירט זיי א דיעל, דאס האט גאנץ שנעל אפגעקילט פאטענציאלע קונים פון פארצוזעצן מיט האנדל-געשפרעכן. אין צוגאב צו דעם האבן גענערעלער און מיליטערישע שישקעס אפן אויסגעדרוקט צווייפל אויב די פראדוקט איז בכלל די גרויסע ערפינדונג מיט וואס ס'ווערט אראפגעמאלן, אסאך האבן געהאלטן אז ס'וועט נישט זיין קיין אויפטוה אין מלחמה-זאנע וואו מ'קען נישט אייביג האבן די ליידיגע גלאטע שטרעקע וואס פארלאנגט זיך צו הייבן דעם פלייער, און בכלל האט די דעמאלטסדיגע Biplane נישט געהאט קיין פלאץ פאר מער ווי 2 מענטשן צו זיצן. אין זייער מיינונג האבן ארמייען ענדערש געדארפט לייגן די פאקוס אויף פארגעשריטענע באלאנען וועלכע קענען זיך הייבן פון סיי און איר קארב קען פארנעמען עטליכע מענטשן פלוס סופליי. די ברידער האבן זיך שפעטער געוואנדן צו נאך לענדער ווי יאפאן, דייטשלאנד, רוסלאנד און איטאליע, אבער זאכן האבן זיך גערוקט שטאטער ווי זיי האבן געהאפט. בכלל האבן זיי נישט גענאסן פון קיין גרויסע פאזיטיווע פרסום אין די אלגעמיינע גאס, אנגעהויבן מיט די דורכפאל ווען די דעיטאן דזשורנאל האט נישט געוואלט דעקן זייער ערשטע פלייט, און געענדיגט מיט א פאל ווען זיי האבן ספעציעל געלאדנט א רעפארטער צו שאו-אפפן פאר אים, אבער די וועטער האט פאר עטליכע טעג אין א ציה נישט ערלויבט קיין פליעראציעס און ער האט זיך אהיימגעקערט מיט ליידיגע הענט. די פאל מיט די Wrights איז א ריכטיגע ביישפיל פון היסטארישע דורכברוכן וועלכע זענען היינט בארימט און פארהייליגט אבער האבן אין זייער-צייט בכלל נישט אזוי אמוזירט דעם געווענליכן המון-עם.
על כל פנים, די Wrights זענען שוין ביי יעצט געווען פיל מער קאנפידענט מיט זייער עראפלאן און ס'האט שוין נישט אויסגעפעלט די קאנדישינס אויף וואס זיי האבן געקליבן נארט קעראליינע צום פליען, האבן זיי אנשטאט געשלאסן א בונד מיט א חבר מיטן נאמען Huffman Prairie וואס האט געהאט א גרויסע פאשע-פעלד ארום 15 מייל - א האלבע שעה וועג פאר זיי - פון זייער היים אין דעיטאן, און דאס איז געווארן זייער נייע פלי סטאנציע. די פעלד - וועלכע איז יעצט א חלק פון אן עיר-פארס באזע אין אהייא - ווערט אפט באצייכנט אלס "די ערשטע עירפארט". זיי האבן יעצט אממערסטנס געהאלטן פאר זייערע אויגן די ציהל פון ביזנעס, און העפטיג געארבעט עס צו מאכן א פראדוקט קענען גרינג פארקויפן. ביז אריין אין 1905 האבן זיי געארבעט אויף צו מאכן זייער פלייער בעסער, שטערקער און מער פארגעשריטן, דערגרייכנדיג דערביי אסאך מיילסטאונס וו.צ.ב. מאכן א פולע סירקל מיט די פלייער און אויך די באוואוסטע רעקארד-פלייט אין October 1905 פון גאנצע 38 מינוט.
עפנטלעך ווייַזונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
נאכן אזויפיל צוזאמפליען ביז אין 1905 אריין זענען שוין די Wright ברידער געווען קאנפידענט אז זייער מאשין איז א דבר השלם הראוי לעלות על שולחן מלכים, זיי האבן שוין ניטאמאל געשפענדעט קיין עקסטערע צייט צום פליען מער. זיי האבן יעצט - ווי געשריבן - געלייגט זייער גאנצע געוויכט אויף שאפן גוטע קאנטראקטס, וואס איז זיי - ווי אויבן ערווענט - גאנץ שווער אנגעקומען. די ברידער האבן זיך צוטיילט די ראלעס, אינדערצייט וואס ווילבאר האט זיך ארייינגעלייגט צו שאפן קונים אין די אייראפעאישע קאנטינענט, האט אורוויל באקומען די אויפגאבע צו טרעפן קונים אין די אמעריקאנע מארקעט, מער ספעציפיש - פרובירן צו שאפן די אמעריקאנע מיליטער אלס א קונה. היסטאריקער זאגן אז ווילבאר איז געווען מער loud און היציג ביי נאטור, און אורוויל, כאטש וואס ער איז געווען פרייליכער און מער פאזיטיוו, איז ער אבער געווען שעמעדיגער און ענדערש צוריקגעצויגן. דאס געט צו פארשטיין פארוואס ווילבאר האט גענומען אויף זיך צו פארן קיין אייראפע און אורוויל האט ענדערש געסטיקט קיין אמעריקא. על כל פנים. ווילבאר האט אין מאי פון 1907 אפגערייזט קיין יוראפ (נישט מיט קיין עראפלאן, נאר מיט א שיף! די שוסטער גייט בארוועס) צו ארבעטן אויף קאנטראקטס מיט עטליכע לענדער, אבער כאטש וואס די רייזע איז דאקומענטירט האב איך נישט געקענט טרעפן קיין מקורות וואס דערציילן אסאך דעטאלן איבער די רייזע, אזוי אז ס'לאזט זיך גלייבן אז קיין גרויסע דורכברוכן האט ער נישט געשאפן. וואס איז אמאל זיכער איז אז מיט קיין אפמאך אין די האנט איז ער נישט אהיימגעקומען.
די פרישע יאר 1908 האט אבער מיטגעברענגט מיט זיך א גוט מזל פאר די Wrights. אין ענדע פון יאר 1907 האבן זיי העפטיג געארבעט צו איבערצייגן די אמעריקאנע מיליטער זיך אראפצוזעצן פאר א דיעל. זייער ארבעט האט זיך גוט אויסגעצאלט ווען אין Dec. 23 האט די מיליטער ארויסגעלייגט א פאבליק ביד זיי צוצושטעלן אן עראפלאן פארן מיליטערישן באנוץ. פארשטייט זיך אז פון אלע קאמפאניס וועלכע האבן זיך איינגעגעבן האט די רעגירונג אין Feb. 8 1908 אפיציעל אנגענומען די ביד פון די Wrights פאר אן 1,100 - 1,250 פונטיגן מאשין מיט פלאץ פאר צוויי צו זיצן און א מעגליכקייט פון פארן 40 MPH (הממ.....). די פרייז - $25,000 (לויט די חשבונות פון אינפלאציע שטעלט ער זיך עס צאם צו איבער $700,000 אין 2020 געלטער!). די ברידער האבן יעצט געוויסט אז אויב ווילן זיי ריכטיג קענען פרעזענטירן זייער פראדוקט פאר פאטענציאלע קונים דארפן זיך צוריקזעצן צו די קאנטראלס זיך ווידער-היימיש צו מאכן מיט זייער פארגעסענע פליען-סקילס. זיי האבן אין מאי געשפענדעט אפאר טעג אין Kitty Hawk אין נארט קאראליינע זיך איבערצופרישן אביסל אין די פעלד. ווילבאר איז תיכף געפארן פון דארט קיין ניו יארק צו כאפן א שיף קיין אייראפע וואו ער האט געפלאנט פארצושטעלן זיין פליגער - וואס ער האט שוין פון פריער אפגעשיקט מיט אן אנדערע שיף - פאר די ברייטע מאסן. אינדערצייט וואס אורוויל האט זיך געגרייט פארצושטעלן פאר די אמעריקאנע מיליטער דעם "פלייער" שפעטער אין די יאר. אנקומענדיג מאי 29 אינעם פארט-שטאט La Harve אין פראנקרייך, האט פאר ווילבאר'ן אפגעווארט גאנץ אן אומאנגענעמען איבעראשונג, זיין פלייער - וועלכער איז אנגעקומען פאר אים - האט געליטן אסאך שאדנס אין די הענט פון די פראנצויזישע קאסטומס אגענטורן וועלכע האבן קיין מושג נישט געהאט וויאזוי זיך אפצוגעבן מיט אזעלכע סארט מאשינען, זיי האבן עס זייער פאצעריש אויסגעפאקט פון די שיפינג crate, און אן קיין טראפ עקספעריענס וויאזוי צו האנדלען מיט אזעלכע האקעלע באשטאנדטיילן, האבן זיי עס געלאזט שטיין א שטיק צייט אינדרויסן פון די crate און דאס האט געברענגט אסאך שאדנס. ער האט יעצט געדארפט אוועקגעבן דעם גאנצן זוממער צוריקצושטעלן די פלייער צו איר ארגינעלן פארעם אז עס זאל זיין ראוי צו פליען מיט איר. אין אוגוסט האט ער שוין ענדליך געהאט די מאשין גרייט צום באנוץ און ער האט צאמגערופן 88 א גרויסע שאו ביי א טייך אין די שטעטל Le Mans, ארום 120 מייל פון פאריז. א ריזיגע צי 3FB8 ור פון טויזענטער זענען זיך צאמגעקומען אום אוגוסט 8 (שבת נחמו תרס"ח - ולמספרם 08/08/08) צו באטראכטן וויאזוי ווילבאר פירט דעם עראפלאן, אין שפיץ האבן זיך אנגעזעהן די פיאנערן פון די Aero Club de France וועמענס נייגער-שטאפלען זענען געווען אויף די העכסטע ניווא, נישט וויסנדיג וואס צו ערווארטן אז זיי וועלן זעהן היינט. ווילבאר האט זיך צום ערשט געהויבן ארומפליענדיג פאר 1 מינוט און 45 סעקונדעס אין די קלארע זומער הימלען, די צושויער אויף די ערד זענען פשוט געשטאנען געפלעפט מיט אפענע מיילער, די פלייער האט זיך ווי געשמאק ארומגעגליטשט דארט אויבן ווען ווילבאר האנדלט סוקסעספול יעדע מאנואווערע און טורן. די פארזאמעלטע אויף די ערד האבן אים ענטפאנגען נאך זיין Smooth לאנדונג מיט פארטויבנדע אפלאדיסמענטן, זיי זענען נישט זאט געווארן פון מיטהאלטן עטליכע מאל ווי ער הייבט זיך, פליט ארום און לאנדעט צוריק מיט א משונה'דיגע גלאטקייט פון אנהייב ביז די ענדע. די בארימסטע ערפינדער האבן זיך געשפירט נאריש מיט זייער פארשריט קעגן וואס זייערע אויגן האבן צוגעזעהן, ווי צוקוקער האבן זיך אויסגעדריקט האט עס געמאכט די אנדערע ערפינדער "אויסקוקן קינדעריש קעגן די Wrights". די פראנצויזישע העלדן האבן אויפן פלאץ געבויגן די קאפ צו ווילבאר און אים געקומען גראטולירן, זיי האבן זיך אליינס אויסגעדרוקט אז "ס'איז א נייע תקופה פאר אוויאציע" נאך וואס זיי האבן דאס צוגעזעהן. הונדערטע מענטשן האבן זיך אינעם קומענדיגן זונטאג פארזאמלט האפנדיג אז ווילבאר וועט נאכאמאל זיך באווייזן ווי נעכטן, אבער זיי האבן פארגעסן אז אלס א גלויביגער קריסט פליהט ער קיינמאל נישט אין קיין זונטאג! אין די נאכפאלגענדע טעג האבן צייטונגען פארעפנטליכט פייערליכע ארטיקלען מיט ברייטע דעקונג איבער די שאו, און די אלע וואס האבן קריטיקירט די ברידער און זיי באצייכנט אלס "בלאפפער" דורכאויס די יארן זענען ארויסגעקומען זיך אנטשולדיגן. שפעטער איז ווילבאר אפיציעל באעהרט געווארן דורך די Aero Club מיט אן Award אויף זיינע דערגרייכונגען. אויפן ארט פון די פארשטעלונג איז היינט צוטאגס דא א גאס אויפן נאמען פון ווילבאר און א מאנומענט פון זיין געשטאלט איז אוועקגעשטעלט אין אן ארטיגן פארק. היסטאריקער זאגן אז די טאג האט געהאט אן מאסיווע עפפעקט אויף די פארשריט פון אוויאציע, ווייל דורך די שאו זענען אלע אינדזשענירן און ערפינדער איבערצייגט געווארן צו ארבעטן אויף די זעלבע איין מהלך וואס איז געווארן ערפינדן דורך די Wrights, און דאס האט געברענגט אז די אוויאציע אינדוסטריע זאל זיך נעמען רוקן מיט שנעלערע פארשריט.
צוריק צום אמעריקאנעם קאנטינענט האט די מיליטער באשטימט די טעג פון סעפטמבער צו געבן א געלעגנהייט פאר אורוויל צו ווייזן די פלייער אויף וועלכע ער האט געבידט. ענדע אוגוסט איז אורוויל אנגעקומען צו די Fort Myer ארמיי-באזע אין ווירדזשיניע (די באזע שטייט שוין נישט היינט, אבער אסאך אינטערעסאנטע מיליטערישע בנינים גייען נאך אן דארט - ס'איז א שמועס פאר זיך) און צאמגעשטעלט זיין פלייער. סעפטעמבער 9 האט ער אנגעהויבן מיט א רונדע פון באווייזן די געצייג פאר עטליכע טעג אין א ציה. די מיליטערישע פירער האבן זיך צוגעקוקט איבערגענומען און באאיינדרוקט פון וואס זיי האבן געזעהן, דורכאויס די קומענדיגע טעג האט אורוויל געהאלטן אין איין ברעכן פרישע רעקארדס פליענדיג מיט און אן פאסאנזשירן ביי נייע הויכקייטן און פרישע לענג פון רייזעס. ער האט זיי געהאלטן געשפאנט ביז סעפטעמבער 17 ווען נאך עטליכע סוקסעספולע פלייטס האט א פלוצימ'דיגע טראגעדיע געצווינגען איבערצושניידן די פלי-פראבעס אויף דערווייל. ארום 5 אזייגער נאכמיטאג זייענדיג 75 פיס אינדערהייך אינאיינעם מיט נאך א פאסאנדזשיר האט זיך די פראפעלער פלוצלינג צובראכן און געברענגט דעם גאנצן פליגער אראפצוקראכן אויפן פעלד פארנט פון די אויגן פון 2,000 צושוידערטע צוקוקער. די מיטרייזנדער, טאמעס סעלפרידזש - א לוטענטאט אין די ארמיי - איז געפאלן אויף זיין קאפ, און אויך זיין שדרה איז געשעדיגט געווארן, ער איז נאך אין יענעם טאג דערקלערט געווארן אלס טויט. זיין טויט איז פארשבריבן אין די היסטאריע אלס די ערשטע טויט-פאל דורך פאוערד-פלייט. ווילבאר זעלבסט איז אויך ערנסט געשעדיגט געווארן, אמערסטנס האט עס שווער-אפעקטירט זיין פיס וועלכע האט געדארפט אנקומען צו קריטישע באהאנדלונג. צו זיין מזל איז זיין שוועסטער Katharine געווען מיט אים אויף די רייזע און זי האט אים באגלייט צו די ארמיי-שפיטאל אין ווירדזשיניע וואו ער איז אפגעלעגן 7 וואכן. Katharine האט גענומען עמערדזשענסי אורלויב פון איר ארבעט אלס טיטשער פאר עטליכע וואכן (עווענטועל האט זי גענצליך געדארפט אויפגעבן איר דזשאב צוליב די פארצויגענע באהאנדלונגען) דורכאויס די צייט האט זי נישט אפגעטרעטן פון זיין בעט באדינענדיג אים מיט א אויסערגעווענליכע געטריישאפט, און איבער אלעם האט זי נישט אויפגעהערט אים צו באגיסן מיט פאזיטיווע ווערטער אויף זיין עתיד און אויף די עתיד פון אוויאציע. אורוויל האט שפעטער געזאגט אז ווען נישט זיין שוועסטער וואלט ער זיכער געשטארבן. (פארהאן איין אוויאציע-היסטאריקער היינט וואס איז ממש אבסעסד מיטן איר קרעדיטן און ארויסברענגען איר טייל אין היסטאריע).
די שווערע פאל ביי די ארמיי האט טאקע אפגעשטופט די טעסטן און - אין רעזולטאט - דאס אונטערשרייבן אן אפמאך אויף א פלייער פאר די מיליטער. אבער, דאס איז טאקע בלויז געווען "אפגעשטופט" די דיעלס זענען שפעטער יא געשלאסן געווארן און ס'איז איבריג צו פארציילן וויפיל די ארמיי האט שוין איינגעקעשט קעגן יענע $25,000.
לעצטע יאָרן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די Wrights האבן געעפנט זייער אייגענע עראפלאן-פראדוקשן קאמפאני, פון וואו ארויס זיי האבן פארקויפט צענדליגע פליגערס איבער די גאנצע וועלט. זיי האבן גענאסן פון אלוועלטליכע רוהם, און געווארן גאר פאפולערע פערזאנען. קאמיש איז, אז ווידער האבן די איינוואוינער פון זייער אייגן לאנד - די פאראייניגטע שטאטן - פארזעהן צו אנערקענען זייער ווערד, און די Wrights זענען טאקע אסאך געפארן קיין אייראפע וואו מ'האט אנערקענט זייער ארבעט און אויפטוען געבנדיג זיי די געפיל פון העלדן, א זאך וואס די אמעריקאנער האבן פארפעלט צו טוהן בחייהם. ווילבאר איז געשטארבן אין 1912 נאכן כאפן Typhoid fever ביים עסן אן אנגעשטעקט מאכל ביי א רייזע אין באסטאן. אורוויל האט דעמאלטס פארקויפט זייער קאמפאני פאר 1.5 מיליאן דאללער, און זיך צוריקגעקערט צו א שטילע לעבנס-שטייגער אין דעיטאן, אהייא. די אינדוסטרי איז זיך זייער שנעל צואוואקסן ארויס פון די געצוימטע מיליטערישע באנצוץ און איז היינט אן אינדוסטרי וועלכע מאכט אויס - מיט אלע אירע פליגלען - א שיינע פאר פראצענט פון די וועלטס עקענאמיע.


text:
פייסבוק
פֿײסבוק (ענגליש: Facebook) איז א סאציאלער נעצווערק וואס באניצער קומען זיך צונויף אויף דער אינטערנעץ דארטן אין איין נעצווערק צו שמועסן און זיך באפריינדען איינער מיטן אנדערן.
די דאזיגע באנוצער טרעפן זיך דורך אייגענארטיקן געצייג וואס מאכט גרינג צו זוכן נייע און אלטע חברים לויט דער געגנט, איגענט, ארבעטס פלאץ, שולע, אמונה א.א.וו. צו זיך פארבינדן מיט אנדערע מענטשן.
מ'שיקט א חבר א ביטע אדער מעלדונג און יענער קען דאס אפזאגן אדער אנעמען און מ'ווערט חברים, מ'האט א פראפיל און מ'קען זיך נאטירן פובליק אלע משוגעתן, האביס אדער סתם פארברענגען און רעדן פון זיך אזוי אז אנדערע וואס ווילן קענען דאס מיטהאלטן און ענטפערן אדער סתם דאס זען.
מען קען קאמוניקירן פובליק אדער פריוואט.
דער גרינדער איז א אינגער הארווערד אוניווערסיטעט סטודענט מארק זוקערבערג וואס צוזאמען מיט זיינע שלאף-צימער חברים האבן דאס געפענט און א געריכטליכע קלאגע פון זיינע געוועזענע חברים פרובירן צו ווערן אנערקענט אלס שותפים אינעם אייגנטום.
זיי האבן שוין היינט צוטאגס צוויי הונדערט מיליאנען באניצער.
דער נאמען פייסבוק האבן זיי געגעבן צוליב דעם וואס דער וועבזייטל איז לכתחילה געווען בלויז פאר אוניווערסיטעט סטודענטן און ווען א סטודענט קומט ס'ערשטער מאל אין קאלעדזש גיט מען אים אזא ביכל וואס הייסט אזוי צו זיך דע 1000 קענען מיט זיינע חברים און לערערס. דער נאמען איז שוין אזוי פארבליבן אפילו דאס ניצן היינט אלע סארטן מענטשן.
דער וועב סייט האט שוין דורכגעלעבט פארשידענע קאנטראווערסיעס פון פארשידענע סארטן מענטשן וואס זענען נישט איינשטימונג מיט איר צו פריינטליכער שטימונג ווי למשל דאס איז שוין געווען בלאקירט אין סיריע און אין איראן. אויך איז דאס לויט געוויסע קלוגע לייט צו שטארק א צייט פארברענגער דורך צופיל פריינשאפט מער ווי נארמאל לויט זיי. אויך זענען געוויסע לייט אנגעווייטאגט אז דאס איז צופיל מאל א שטער פאר פריוואטקייט.