text:
סאנטיאגא
קאארדינאטן: 33°26.27′S 70°39.02′W / -33.43783, -70.65033
סאַנטיאַגא (שפאניש: Santiago de Chile) איז די הויפטשטאט פון טשילע.
סאנטיאגא איז דער אינדוסטריעלער און פינאנציעלער צענטער פון טשילע. ער האט א מאדערנעם טראנספארט אינפראסטרוקטור, מיט א מעטרא.
די געביידע פונעם יוסטיץ פאלאץ (Palacio de Tribunales) געפינט זיך אויף דער דרום זייט פון מאנט סקווער . זי איז געפלאנעוועט געווארן דורכן ארכיטעקט עמיליא דאיער, און מ'האט זי געבויט צווישן 1907 און 1926. די געביידע איז די היים פונעם העכסטן געריכט פון טשילע. אויך איז די געביידע די הויפטקווארטיק פונעם אפעליר-געריכט פון סאנטיאגא.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
עסנווארג
עסנווארג זיינען פארשידענע מאטעריאלן וואס ווערן אריינגענומען אין די בעלי חיים דורך דעם וואס זיי עסן זיי, דאס איז כדי זאלן זיי זיך אָנשעפן מיט ענערגיע און אנדערע וויכטיגע באדארפענישן (ווי פראטעינס, זאלץ און פארשידענע וויטאמינס). אויב די עסן זיינען גיסנדיג הייסט דאס "געטראנקען". מענטשן און א סך אנדערע בעלי חיים עסן סיי פלייש פון אנדערע בעלי חיים (ארגאניזם) (וואס זענען נישט פון איר מין), און סיי געוואוקסן.
די פלאנצן (ברויכן צו עסן, נאר זיי קענען אויך) באקומען ענערגיע פון די זון.
אינהאַלט
- 1 סארטן עסן
- 2 שאפן עסן
- 3 עסן פראצעסירונג
- 4 עסן ארום דער וועלט
- 5 דאס האנדל אין עסן
- 6 געזעצן און רעגולאציעס
- 7 פראבלעמען מיט עסן
- 8 זע אויך
סארטן עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן איז דא פון פארשידענע סארטן, און יעדעס סארט העלפט דעם מענטש אין אן אנדערן וועג.
די הויפט ענערגיע געבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דגן: ווייץ, גערשטן, רייז, .....
פראטין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויטאמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סתם פאר געשמאק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געטראנקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלקאהאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאפן עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאנגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאנגען מיינט, כאפן אין די וועלדער ווילדע חיות. היינט אדעוועט מען די חיות אין פארמאכטע שטאלן און מען דארף נישט מער פאנגען.
פלאנצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן פראצעסירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאכן מיינט, מאכן די עסנווארג הייס אין קאכעדיקע וואסער צוליב די פאלגענע סיבות:
- א זעלכע מאכלים וואס מען קען נישט עסן רויא און מען מוז זיי ווייך מאכן כדי זיי צו קענען עסן. ווי פלייש, לינזן, א.ד.ג.
- מען קאכט פארשיידענע מאכלים צוזאמען כדי אויסצומישן א פאר טעמים צוזאמען וואס מאכט געשמאקער די עסן.
באקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באקן מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א פארמאכטע אנגעהיצטע אויוון כדי צו פארברענען, אדער אַרט מאכן דעם מאכל. אין אלגעמיין באקט מען מעל געמישט מיט פארשיידענע עלעמענטן אויף צו מאכן ברויט, קיכל א.ד.ג.
- כדי זאל די עסנווארג נישט שנעל פארברענט ווערן און כדי צו איבערלאזן פייכקייט אין דעם מאכל נאכן באקן, לייגט מען אריין אין דעם מאכל בוימל.
- כדי זאל דער מאכל האבן א געשטעל און זאל נישט צאמפאלן, לייגט מען אריין אין איר אייער.
פרעגלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגלען מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א הייבש ביסל אויל כדי צו פארברענען, ארט מאכן און קאכן די עסנווארג. מען פרעגלט טשיפס, שניצל א.ד.ג.
זאלצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זאלצן מיינט, שיטן א הייבש ביסל זאלץ אויף די עסנווארג. איר צוועק איז:
- צו אפהיטן עסנווארג זאלן נישט קאליע ווערן.
- צו ארויסנעמען די בלוט פון די פלייש כדי צו כשר'ן וויבאלד עס איז פארבאטן אין די הלכה צו טרינקען בלוט.
בראטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראטן מיינט, פארברענען די עסנווארג אויף עכטע פייער. דאס מאכט מען אויך כדי צו ארויס נעמען די בלוט פון די פלייש אויף צו כשר'ן די פלייש אויב מען האט דאס נישט געזאלצן ביז דריי טעג נאך'ן שעחטן.
זויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זויערן מיינט, איינווייקן עסנווארג אין עסיק כדי צו אפהיטן די עסן אויף זייער א לאנגע צייט. ווי למשל אוגערקעס.
פערמענטירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן ארום דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאלאפל אין ארץ ישראל
- א גאנצער געבראטענער קעמל ביי די אראבער
- די סאפיסטיקירטע עסן פון די פראנצויזן
- די הימלישע געקעכצן ביי די אונגערישע
- די שארפע מעקסיקאנער עסן
- בארשט און הערינג ביי די רוסן
- טשאלנט, קוגל, און געפילטע פיש ביי אשכנייזישע אידן
דאס האנדל אין עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מענטש עסט פֿארמאל אין אלגעמיין 3 מאל א טאג: פרישטיק, מיטאג און נאכטמאל.
געזעצן און רעגולאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראבלעמען מיט עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבערוואג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארימע לענדער אין אזיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זע אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עסן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דרום וויעטנאם
דרום וויעטנאַם, אפיציעל די רעפובליק פון וויעטנאַם (וויעטנאמעזיש: Việt Nam Cộng Hòa, וויעטנאַם רעפובליקאנער) איז געווען א מדינה וואס האט געהערשט דרום וויעטנאם ביז 1975.
אין 1949 איז די מדינה געווארן אנערקענט אינטערנאציאנאל מיטן נאמען "שטאַט פון וויעטנאם" (1949-55), און שפעטער ווי די "רעפובליק פון וויעטנאם" (1955-75). די הויפּטשטאָט פון דרום וויעטנאַם איז געווען סייגאן.
אין 1954 האט דער גענף קאנפערענץ צעטיילט וויעטנאם אויף קאמוניסטישע און נישט-קאמוניסטישע טיילן; פון דעמאלסט אן פלעג מען רופן דאס לאנד "דרום וויעטנאם".


text:
ערשטע וועלט מלחמה
דער ערשטער וועלט קריג האט אויסגעפלאצט אין אייראפע אין חודש אב ה'תרע"ד ביז חודש כסליו ה'תרע"ט ; 1914 - 1918. די מלחמה האט זיך אנטוויקלט צו א וועלט קריג וואס האבן זיך מיטגעטייליגט 135 פעלקער פון האלבן גלאבוס פון פינף קאנטינענטן.
דער קריג האט פארענדערט די גרענעצן אין אייראפע. און האט צוגעבריינגט צו מער ווי 16 מיליאן געהרג'עטע, 40% פון זיי ציווילע בירגער, און 20 מיליאן פארווונדעטע. די ערשטע סיבה פאר'ן קריג איז געווען דער מארד פון ארכהערצאג פראנץ פערדינאנד אין סאראייע דורך א סערבישער בירגער.
דער נאמען ערשטער וועלט קריג (ענגליש: The First World War 1914-1918) איז שוין געווארן גערופן נאך פאר דעם צווייטן וועלט קריג.
די מלחמה האט פאסירט אין עטליכע שלאכט-ערטער, די הויפט שלאכטן זיינען געוועזן:
- מערב פראנט: פראנקרייך
- מזרח פראנט: רוסלענדישע אימפעריע
- באלקאנישע פראנט
- דרום פראנט: ארץ ישראל און מיטל מזרח
- איטאליענישער פראנט
די צוויי קעמפער זייטן:
- פאראייניגטע קעניגרייך, פראנקרייך, פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע, רוסלאנד, איטאליע.
- דייטשלאנד, טערקיי, עסטרייך אונגארישע אימפעריע, בולגאריע.
אויך זענען געווען שלאכטן אין כינע און אין אפריקע. מ'האט זיך געשלאגן אויך אין ים און אין דער לופט.
די ערשטע וועלט מלחמה איז געווען די ערשטע מלחמה וואו מ'האט געניצט גאנץ ברייט טאנקען, עראפלאנען און סובמארינען.
ביים סוף פון דער מלחמה, פיר הויפט אימפערישע מאכטן—די דייטשע, רוסלענדישע, אטאמאנישע און עסטרייך-אונגארישע אימפעריעס—האבן אינגאנצן אויפגעהערט. פון די ערשטע צוויי זענען געבליבן לענדער מיט קלענערע טעריטאריעס, און די אנדערע צוויי האט מען אינגאנצן צעבראכן. די מאפע פון צענטראלער אייראפע האט מען געמאלט מיט עטלעכע נייע מדינות. מיט דער האפנונג פון פארמיידן נאך אזא קאנפליקט האט מען אויפגעשטעלט די פעלקער ליגע.
אינהאַלט
גורמים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האבן די הויפט אייראפעישע מאכטן געהאט געשטרעבט צו האלטן א קראפט גלייכוואג דורכאויס אייראפע, פון וואס איז ארויסגעקומען א קאמפלעקסע נעצווערק פון פאליטישע און מיליטערישע אליאנצן דורכאויס דעם קאנטינענט ביז 1900. די אליאנצן האבן אנגעהויבן אין 1815, מיט דער הייליגער אליאנץ צווישן פרייסן, רוסלאנד און עסטרייך. אין אקטאבער 1873, האט דער דייטשער קאנצלער אטא פאן ביסמארק פארהאנדלט דעם דרייקייסערבונד צווישן די מאנארכן פון עסטרייך-אונגארן, רוסלאנד און דייטשלאנד. דער דאזיקער אפמאך איז אבער אדורכגעפאלן ווייל עסטרייך-אונגארן מיט רוסלאנד האבן נישט געקענט מסכים זיין וועגן די באלקאנען, ביז אין 1879 האבן דייטשלאנד און עסטרייך-אונגארן געשאפן די צווייאיקע אליאנץ. זיי האבן אין דעם געזען א וועג צו ווירקן אקעגן רוסישע איינפלוס אין די באלקאנען ווען די אטאמאנישע אימפעריע האט ממשיך געווען זיך אפשוואכן. אין 1882, האט די אליאנץ זיך פארברייטערט אריינצונעמען איטאליע אין וואס איז געווארן די דרייאיקע אליאנץ.
דער מערבדיקער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פלאן פון דייטשלאנד זיך קעגנשטעלן קעגן דעם פראנצויזיש-רוסישן בונד האט איינגעשלאסן דערלאנגען א קנאקעדיקן קלאפ אויף פראנקרייך און דערנאך זיך אומקערן זיך קעגנשטעלן קעגן דער פארהעלטענישווייז פאמעלעכער ארמיי פון די רוסן. אנשטאט אטאקירן פראנקרייך דירעקט, האבן זיי געהאלטן בעסער צו אטאקירן פון דער צפון זייט. אבער דאס האט געפאדערט אדורכגיין בעלגיע. דייטשלאנד האט געבעטן א פרייע דורכגאנג דורך בעלגישער טעריטאריע, און האט צוגעזאגט אז מיט דעם וועט בעלגיע געניסן פון א בונד מיט דייטשלאנד. בעלגיע האט אבער אפגעזאגט, און אום 2טן אויגוסט האט דייטשלאנד אנגעהויבן אינוואדירן פראנקרייך דורף בעלגיע און לוקסעמבורג. די דייטשן האבן זיך אנגעשטויסן מיט א שטארקן קעגנשטעל לעבן די פעסטונגען פון דער בעלגישער שטאט ליעזש. אינצווישנצייט האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך געשיקט אן ארמיי אין פראנקרייך וואס האט פראגרעסירט אין בעלגיע אריין.
אבער ס'איז נישט געגאנגען אזוי גראד פאר די דייטשן, צוליב דעם קעגנשטעל פון בעלגיע, צוזאמען מיט בריטישע און פראנצויזישע קראפטן, און די גיכע באוועגונג פון די רוסן, וואס האבן אטאקירט מזרח פרייסן, וואס האט באשעפטיקט דייטשע קראפטן וואס האבן געדארפט קעמפן אויפן מערבדיקן פראנט. נאך א שטיק צייט האט דייטשלאנד געזיגט די רוסן, אין א סעריע פון קאמפן וואס ווערט גערופן דער "טאנענבערג קאמף". אינצווישנצייט האבן די בריטישע און פראנצויזישע קראפטן אפגעהאלטן דעם דייטשן פראגרעס קיין פאריז אין דעם ערשטן קאמף אויפן מארן וואס איז פארגעקומען סעפטעמבער 1941 צפון-מזרח פון פאריז. די צענטראלע מאכטן (די דייטשע און עסטרייך-אונגארישע אימפעריעס) זענען געווען געצוואונגען צו קעמפן אויף צוויי פראנטן.
דעם 20סטן אויגוסט האבן די דייטשע קראפטן איינגענומען בריסל, און אום דעם 9טן אקטאבער האט געענדיקט די באלאגערונג אויף אנטווערפן; די שטאט איז געפאלן אין די הענט פון די דייטשן און כמעט גאנץ בעלגיע איז געווארן איינגענומען.
די ערשטע אינוואזיע אויף באדן פון די פיינד וואס די אליאירטע מאכטן האבן אדורכגעפירט איז נישט געווען אין אייראפע נאר אין אפריקע: קראפטן פון דרום אפריקע האבן אטאקירט און איינגענומען די דייטשע קאלאניע אין דרומדיקער אפריקע (היינט נאמיביע).
דער מזרחדיקער פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט אטאקירט רוסלאנד טראכטנדיק אז די גרויסע רוסישע מיליטער וועט נישט קענען מאביליזירן ביז זעקס וואכן. למעשה האבן די רוסן זיך מאביליזירט אין צען טעג. די רוסן האבן אטאקירט גאליציע אין דער עסטרייך אונגארישע אימפעריע און מזרח פרייסן אין דייטשלאנד. גאליציע האבן זיי גיך אינוואדירט, אבער אין מזרח זענען זיי געווארן אפגעשטעלט ביים קאמף פון טאנענבערג. אין מיי 1915 האבן די צענטראלע מאכטן אדורכגעבראכן די דרום גרענעצן פון פוילן, און אום 5טן אויגוסט האבן זיי איינגענומען ווארשע, און די רוסן האבן זיך געדארפט צוריקציען פון פוילן. אין זימבערגן האבן דייטשע קראפטן געהאלפן די עסטרייכער קראפטן ביז אום 6טן דעצעמבער איז בוקארעשט געפאלן צו די צענטראלע מאכטן.
איז רוסלאנד האבן די באפעלקערונג דערקעגנט דאס באהאנדלען פון דער מלחמה. נאך דעמאנסטראציעס אין דער הויפטשטאט פעטראגראד האט דער צאר ניקאליי אבדיקירט אין מערץ 1917.
דרומדיקע פראנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטל-מזרח פראנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מיטלענדישער-ים פֿראנט, אויך באוואוסט ווי דער דרומדיקער פֿראנט, איז געווען צווישן די בריטישע און רוסלענדישע אימפעריעס פון די אליאירטע מאכטן און די אטאמאנישע אימפעריע (טערקיי) און א מיליטערישע מיסיע פון דייטשלאנד פון די צענטראלע מאכטן. צוזאמען מיט די אליאירטע מאכטן האבן געארבעט די אראבישע קראפטן אין ראם פונעם אראבישן רעוואלט אין דער קריגפירונג אינעם סיני האלבאינזל און אין ארץ ישראל. נאך דער אקטאבער רעוואלוציע אין רוסלאנד האט אויך די ארמענישע רעפובליק מיטגעטיילט אין דער מלחמה. די קריגפירונג אינעם מיטלענדישער-ים פֿראנט האט אנגעהויבן דעם 2טן אקטאבער 1914, די מלחמה-אקציעס האבן געקאנטשעט דעם 30סטן אקטאבער 1918, און די ארויסקומען פון דער מלחמה זענען געווארן פעסטגעשטעלט ביים סעוורע אפמאך דעם 10טן אויגוסט 1920. די קריגפירונג אויפן דרום פראנט איז געווען אין ברייטערע שטחים ווי אין די אנדערע פראנטן און האבן אריינגענומען די פאלגנדע ראיאנען: סיני האלבאינזל און ארץ ישראל, געגנט פון מעסאפאטאמיע, קאווקאז געגנט און דער געגנט פון גליפולי אינעם דארדאנעלן איינגאס.
די אטאמאנישע אימפעריע וואס האט מיטגעטיילט מיט די צענטראלע מאכטן האט געסטראשעט דעם רוסישן קאווקאז, אויפן בריטישן פארבינדונג מיט אינדיע - דער "בריליאנט אינעם קרוין" - און דעם מזרח דורכן סועץ קאנאל, און אויף די נאפט פעלדער פון מאסול אין היינטיקן איראק.[1] די אטאמאנישע אימפעריע האט אויך פארצאמט דעם שווארצן ים צו רוסישן האנדל, אחוץ וואס דייטשלאנד האט פארצאמט דעם באלטישן ים. אזוי אז דער אויסלענדישער רוסישער האנדל איז געליגן אונטער אן עקאנאמישן באלאגערונג וואס האט אים באגרענעצט מיט 95%. די איינציקע פארטן דורך וואס מ'האט געקענט שיקן הילף צו פריינדלעכע לענדער איז געווען דורך די פארטן פון ארכאנגעלסק (א פארט וואס איז פארפרוירן זעקס מאנאטן אין ווינטער) און וולאדיוואסטאק, וואס זענען ווייט 13,000 ק"מ פון די פראנט ליניעס.
די ים-ארענע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט ים-פלאטן וואס זענען געווען טעטיק אין דער ים-ארענע זענען געווען פונעם פאראייניגטן קעניגרייך און פון דייטשלאנד. יעדע איינע פון די גרויסמאכטן האט פרובירט איבערצואוועגן די מלחמה אין אלגעמיין דורך שטעלן א ים-בלאקאדע אויפן צווייטן, וואס די בלאקאדע וועט פארמיידן אריינברענגען פראוויאנט צום באלאגערטן לאנד. אבער ס'איז געווען ווייניקע אנטרעפן צווישן די צוויי פלאטן.
דעם 8טן דעצעמבער 1914 איז אנגעגאנגען דער פאלקלאנד אינזלען קאמף, וואו דער בריטישער פלאט האט פארזונקען די עסקאדרע אדמיראל שפע. דער בריטישער פלאט האט געשטעלט א ים-בלאקאדע אויף די "צענטראלע קראפטן", וואס האט פארזיכערט פירן מיליטער און פראוויאנט צום פאראייניגטן קעניגרייך. א דייטשע פראבע אדורכצוברעכן די בלאקאדע האט געפירט צום גרעסטן אנגרייף אין דער מלחמה צווישן די פלאטן - דער קאמף פון יוטלאנד (1916). אין דעם קאמף האבן די דייטשן געהאט דערפאלג אין פארזינקען 14 ענגלישע שיפן פאר א פארלוסט פון 11 דייטשע שיפן, אבער די ציל - אדורכברעכן די ים-בלאקאדע אויף דייטשלאנד האבן זיי נישט דערגרייכט. עס האבן פאסירן עטלעכע אנגרייפן אינעם אטלאנטישן אקעאן צוויישן שיפן, אבער דאס איז פארגעקומען זעלטן.
יידן אין ארץ ישראל בשעת דעם וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בשעת דער ערשטער וועלט קריג האבן די יידן אין ארץ ישראל געליטן פון שווערע ארימקייט, ווייל די גרעניצן פון ארץ ישראל זיינען געווען פארשפארט, און דער עיקר האנדל פון די יידן איז געווען עקספארטירן פרוכט צו אייראפע. אויך די פרומע (אנשי יישוב הישן) וואס האבן דאן זיך אויסגעהאלטן פון די "כספי החלוקה וואס האבן באקומען פון פארמעגלעכע יידן פון איבער דער גארער וועלט, האבן אויפגעהערט באקומען זייער פארדינסט.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מלחמה האט אויפגעהערט דעם 11טן נאוועמבער 1918, ווען די צענטראלע מאכטן האבן נאכגעגעבן. אזוי ווי בריטאניע און אמעריקע האבן געזיגט דייטשלאנד, האט דייטשלאנד און עסטרייך געמוזט אונטערשרייבן דעם ווערסיי אפמאך. זיי האבן געדארפט נעמען אחריות פאר דער מלחמה, און מ'האט צעשפאלטן די גרויסער עסטרייך אונגארישע אימפעריע. דייטשלאנד האט געמוזט באצאלן $66.7 מיליאן ווידערגוטמאכונג, וואס זיי האבן געענדיגט צאלן דעם 4טן אקטאבער 2010.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ די נאפט רעזערוון אין איראן און סאודי אראביע האט מען ערשט שפעטער אנטפלעקט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1831
1831 איז דאס 31סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1831 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן יולי - געקרוינט לעאפאלד, דער ערשטער מלך פון בעלגיע
- 1טן אויגוסט - געעפנט לאנדאן בריק
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יוני - דזשיימס קלארק מאקסוועל, שאטישער פיזיקער (געש' 1879)
- 8טן יולי - דזשאן פעמבערטאן, דערפינדער פונעם קאקא קאלע געטראנק (געש' 1888)
- 19טן נאוועמבער - זשיימס גארפילד, דער 20סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1881)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן יולי - זשיימס מאנרא, פינפטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1758)
- 14טן נאוועמבער - געארג ווילהעלם פרידריך העגל, דייטשער פילאסאף (געב' 1770)


text:
ניוראן
ניוראן (אדער נערוונצעל) איז דער נאמען פון די דאזיגע עלעקטרישע לעבהאפטיגע צעלן אין דער נערווען סיסטעם וואס פראצעסירט און טראנסמיטירט אינפארמאציע. דאס טוט ארבעטן ווי עלעקטראנישע דראטן אין דער נערוון סיסטעם וואס איז אחריות אויף אריבערפירן מעלדונגען און פראצעסירן אינפארמאציע פארן קערפער.
אין ווערטעבריעט בעלי חיים איז די ניוראנס דער הויפט באשטאנדטייל פון מוח און די נערוון, און עס געפינט זיך אסאך אין די רוקן ביין.
עס קוקט אויס ווי פיצקעלע שטרענגלעך ווארצלעך פון א בוים.
עס קומט פארשידענארטיק אין גרייס און אין פארעם.
זיי טוען קאמוניקירן דורך כעמיקאלן און עלעקטראנישע סינאפסעס.


text:
באנקראטירונג
באנקראטירונג איז א לעגאלע דעקלעראציע פון אן אינדיווידועל אדער פירמע אז מען קען מער נישט באצאלן די קרעדיטארס (מלוה) און די הלוואות ווערן לעגאל אפגעווישט אונטער א געריכט.
באנקראטירונג איז איינע פון די מערסטע קאמפליצירטע אפטיילונגן פון דעם געזעץ וועלכע נעמט אריין עלעמענטן פון קאנטראקט געזעץ, קאאפעראציע געזעץ, שטייער געזעץ, און ריעל עסטעיט געזעץ. באנקראטירונגן פאסירן יעדן טאג און פון צייט צו צייט פאסירט א באמבאסטישע באנקראטירונג פון א גרויסע פירמע. אין די לעצטע עטליכע יאר האט דאס לאנד מיטגעהאלטן עטליכע אזעלכע פאלן ווען אזעלכע פירמעס ווי ענראן, וואורלד קאם, און אדעלפיע זענען צוזאמענגעפאלן ווי אן אייזבארג אין דער פרילינג. אויב דאס איז נישט גענוג געווען איז אנגעקומען סעפטעמבער 11 און מענטשן האבן אנגעהויבן פארכטן צו פארן מיט פליגער און איינע נאך די אנדערע האבן רוב גרויסע עירליינס זיך דעקלערט באנקראט כדי זיי זאלן זיך קענען ווידער-ארגאניזירן און צוריק אנהייבן מאכן געלט.
כאטש ביזנעס באנקראטירונג פארנעמט נאר 2 פראצענט פון אלע באנקראטירונגן האבן זיי אבער די גרעסטע עפעקט ווייל אמאל קען זיך דאס רעדן פון גרויסע געלטער וועלכע קען שעדיגן פארשידענע סעקטארן אין די עקאנאמיע. אין די קומענדיגע שורות וועלן מיר באטראכטן אלע באנקראטירונג סארטן אונטער דאס געזעץ און וויאזוי דאס ארבעט. ווער צאלט וועם, און וויאזוי א פירמע קען זיך רע-ארגאניזירן בשעת עס לויפט אונטער באנקראט.
פארוואס באנקראטירן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער פשוט, א פירמע מאכט נישט קיין געלט און זאמעלט אן חובות מער וויפיל זי קען באצאלן און פארבלייבט מיט די איינציגסטע ברירה פון באנקראטירן וואס מיינט אז זי באקומט לעגאלע באשיצונג פון אירע קרעדיטארס און זי קען פארמאכן די טירן אדער אנהייבן פון דאסניי און מאכן א פלאן וויאזוי זי וועט דאס עווענטועל באצאלן. וויאזוי אימער, איז דער הויפט געדאנק אז אלע חובות וועלכע די פירמע איז שולדיג פאר אירע קרעדיטארס גייט אריין אונטער די באנקראטירונג געזעץ וואס מיינט אז אלע פאליסיס וועלכע די קרעדיטאר פירמע האט איז נישט גילטיג און אלע דעטאלן וועט אויסגעארבעט ווערן אונטער די רעגירונג'ס געזעץ מיט די הילף פון אדוואקאטן און א געריכט. יעדע נארמאלע פירמע קען נישט עקזיסטירן פון איר אייגענע געלט און וועט דארפן צוקומען צו הלוואות פון בענק, פינאנציעלע פירמעס, און פריוואטע אינוועסטירער. ווען די פירמע וועט זען אז לויט איר הלוך ילך איז מער נישט פאראן קיין האפענונג צו קענען באצאלן וועט זי באנקראטירן. א ביישפיל איז געווען די ריטעיל פירמע קעי-מארט וועלכע האט געהאט אנגעזאמעלט אסאך חובות זינט וואל-מארט און אנדערע ריטעיל קייט געשעפטן האבן קאנקורירט מיט איר און זי האט אנגעהויבן פארלירן געלט וועלכע האט זיך אנגעזאמעלט מער און מער ביז עס איז געקומען צו א פונקט ווען די פירמע האט מער נישט געהאט גענוג געלט צו באצאלן אירע סופלייערס און האט באנקראטירט. טיילמאל פאסירן אזעלכע זאכן פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן ווען א פירמע איז געוואנדן אויף עטליכע גרויסע קאסטומערס און אויב איינע פון זיי זאגט זיך אפ בלייבט די פירמע מיט אלע קאסטן פון פראדוקציע און אפעראציע און די פארדינסטן זענען ווייניגער פון דעם. א ביישפיל איז א דרוקעריי פירמע וועלכע פארמאגט א ריזיגע פובלישער און איין טאג וועט די פובלישער איבערלאזן דעם דרוקעריי און גיין צו א צווייטן און די פירמע וועט זיך טרעפן אין א פינאנציעלע חורבן איבערנאכט. א צווייטע ביישפיל קען זיין ווען א פירמע טרעפט זיך אין א סקאנדאל אדער אנקלאגע און ווערט געצווינגן צו צאלן א ריזיגע סומע געלט און בלייבט איבער מיט גארנישט. אין א פובליק פירמע וועלכע פארקויפט אירע שעירס אויפ'ן סטאק מארקעט קענען די זאכן פאסירן נאך גרינגער ווען א סקאנדאל שווימט ארויף און אינוועסטירער נעמען ארויס זייער געלט און די סטאק קראכט און די פירמע טרעפט זיך אן געלט. די געזעצן פון באנקראטירונג באשיצט ביידע צדדים און דערפאר וועט אין טייל פעלער די קרעדיטאר אריינצווינגן די פירמע אין באנקראטירונג וויבאלד זי זעט אז די פירמע פלאגט זיך און האט נישט קיין געלט צו באצאלן אדער אויב די פירמע באצאלט ערשט פאר א צווייטע פירמע וועלכע איז נישט יושר.
די יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געזעצן פון באנקראטירונג איז זייער קאמפליצירט און עס נעמט געניטע אדוואקאטן צו בעארבעטן די דעטאלן. די געזעצן קענען זיין אנדערש אין איין סטעיט פון די אנדערע אבער אין גענעראל נוצן אלע סטעיטס די זעלבע טערמינאלאגיע וועלכע מיר וועלן יעצט באטראכטן. יעדע באנקראטירונג פארמישט צוויי פארטייען וועלכע זענען די דעבטאר און קרעדיטאר. די דעבטאר איז די פירמע וועלכע איז אויף צרות און די קרעדיטאר איז די פירמע אדער אינוועסטירער וועלכע האט געבארגט געלט פאר איר. געווענליך איז פאראן מער ווי איין קרעדיטאר ווייל א גרויסע ביזנעס פארמישט עטליכע בענק און פינאנציעלע אינסטיטוציעס און אינוועסטירער אויב זי איז אויפ'ן סטאק מארקעט. א דעבטאר קען האבן צוויי סארט חובות – פארזיכערטע און אומפארזיכערטע. צום ביישפיל אויב די פירמע האט א געביידע אויף וועלכע זי האט א מארטגעדזש פון א באנק איז דאס א פארזיכערטע חוב וויבאלד די באנק האט די רעכט צו קומען אפנעמען די געביידע און דאס פארקויפן פאר א צווייטן. אומפארזיכערטע געלט קומט געווענליך פון פינאנציעלע אינסטיטוציעס און אינוועסטירער וועלכע בארגן געלט פאר די פירמע מיט'ן חשבון אז איר ביזנעס פלאן קוקט אויס גוט און די פירמע וועט מאכן געלט פון וועלכע זיי וועלן באקומען א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. אין אזא פאל בלייבן די קרעדיטארס אויפ'ן וואסער ווייל זיי האבן נישט קיין שום משכון צו די געלט וואס זיי האבן אינוועסטירט. אבער נישט שטענדיג וועלן פינאנציעלע אינסטיטוציעס בארגן געלט אן קיין משכון און זיי וועלן זיך יא אויסנעמען אויף געוויסע טיילן פון די ביזנעס וועלכע וועט אריבערגיין צו זיי אויב די פירמע וועט נישט קענען באצאלן. א גרויסע ביזנעס קען פארמאגן פארשידענע אפטיילונגן וועלכע קען פארקויפט ווערן צו מאכן געלט אדער פאטענטס און טרעידמארקס וועלכע זענען ווערט געלט. אין אזעלכע פעלער איז באנקראטירונג זייער קאמפליצירט און דאס געריכט וועט אלעס אפהאלטן און עווענטועל פסק'נען ווער באקומט וואס און ווער ערשט און ווער צווייט. די ערשטע זאך וואס פאסירט ווען א פירמע דעקלערט זיך באנקראט איז אז אלעס ווערט געפרוירן און קיין איין קרעדיטאר קען נישט ווייטער גיין און פארלאנגן דאס געלט. דאס געריכט וועט שטעלן א טראסטי וועלכער וועט איבערנעמען אלע נכסים און פארקויפן וואס מען קען פארקויפן און דערנאך וועט ער איינטיילן דאס פארבליבענע געלט לויט וויאזוי דאס געריכט וועט פסק'נען. אויב א באנקראטירטע פירמע בלייבט אין ביזנעס און וועט זיך רע-ארגאניזירן וועט דער טראסטי בלייבן דער פארמיטלער צווישן די דעבטאר און קרעדיטארס. די פירמע (דעבטאר) וועט צאלן א געוויסע סכום געלט יעדע מאנאט און דער טראסטי וועט איינטיילן דאס געלט און צעביסלעך צוריק צאלן די קרעדיטארס. אין יעדע באנקראטירונג איז פאראן אויסגעשלאסענע געלטער וועלכע ווערן נישט בארירט אינעם באנקראטירונג פראצעדור. ווען א פערזענליכע מענטש דעקלערט זיך באנקראט וועלן זיינע קליידער און הויז אפלייענסעס נישט ווערן בארירט ווייל ער דארף דאס האבן צום לעבן. ביי א ביזנעס קען דאס זיין שטייער געלטער, אינשורענס, פענסיע, און נאך פארשידענע געלטער וואס אן דעם קען די ביזנעס נישט ווייטער אנגיין און די געלטער מעגן נישט ווערן בארירט. דאס געריכט באשטימט די סכום געלט וואס די פירמע וועט צאלן פאר די טראסטי און וויפיל יעדע קרעדיטאר וועט באקומען. אין רוב פעלער וועלן די קרעדיטארס נישט באקומען זייער גאנצע געלט וואס זיי האבן פארלוירן און אפילו אויב די ביזנעס איז צוריק אויף די שינעס און מאכט אסאך געלט וועט זי מער קיינמאל נישט דארפן אפצאלן דאס איבעריגע געלט און די קרעדיטארס האבן נישט קיין רעכט דאס אפצובעטן. אינטרעסאנט צו באמערקן איז אז אפילו ווען א פירמע אדער אינדיווידועל גייט באנקראט און דאס געריכט איז מבטל חובות וועלכע ער מוז מער קיינמאל נישט באצאלן איז שטענדיג פאראן א מאראלע אבליגאציע צו באצאלן. אינדיווידועלן זענען ספעציעל אזוי ווייל זיי שפירן זיך שולדיג פאר א צווייטן און אויב זיי וועלן קענען וועלן זיי דאס עווענטועל באצאלן. ביי ביזנעסער איז דאס אויך פאראן ווייל די ביזנעס אייגנטומער ווילן שטארק באצאלן זייערע קרעדיטארס כדי זיי זאלן עווענטועל נאכאמאל קענען באקומען קרעדיט פון זיי.
באנקראטירונג סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באנקראטירונג אונטער דאס אמעריקאנער געזעץ איז צעטיילט צו 4 סארטן און ווערן גערופן די 4 טשעפטערס פון באנקראטירונג. זיי זענען טשעפטער 7, טשעפטער 11, טשעפטער 12, און טשעפטער 13. טשעפטער 7 איז ווען א פערזענליכער מענטש באנקראטירט און ווערט גערופן א ליקווידאציע באנקראטירונג. אין אזא פאל וועט א טראסטי איבערנעמען און פארקויפן אלעס וואס דער מענטש פארמאגט (אויסער וויכטיגע זאכן וואס מען דארף האבן צום לעבן ווי פריער דערמאנט) און פון דאס געלט וועט מען באצאלן די קרעדיטארס ווי ווייט מעגליך. קרעדיטארס ביי א פערזענליכע מענטש זענען הלוואות פון באנק, מארטגעדזש, קרעדיט קארד באלאנסעס, און הלוואות פון פריינט. א ביזנעס קען אויך גיין אונטער טשעפטער 7 אבער אין אזא פאל וועט זיך די ביזנעס דארפן פארשליסן און אלעס וועט ווערן ליקווידירט. איינמאל די קרעדיטארס האבן באקומען זייער געלט קען דער פערזענליכער מענטש ווייטער פארדינען געלט און ער וועט דאס נישט דארפן געבן פאר זיינע קרעדיטארס גענוי ווי עס איז דער פאל מיט א ביזנעס. טשעפטער 11 איז די מערסט קאמפליצירטע באנקראטירונג וועלכע רוב ביזנעסער וועלן טאן אבער אויך א פערזענליכער מענטש קען דאס טאן. אין טשעפטער 11 וועט דער דעבטאר ווייטער פונקציאנירן און אויסארבעטן א פלאן מיט די טראסטי וויאזוי שפעטער צו באצאלן זיינע קרעדיטארס. פאר א ביזנעס איז דאס זייער וויכטיג ווייל זיי האבן גוטע שאנסן זיך צוריק צו שטעלן אויף די פיס און שפעטער וועלן זיי באצאלן פון דאס געלט. א פערזענליכער מענטש האט אויך א טובה דערפון וויל אלע זיינע נכסים בלייבן ביי אים און ער הייבט אן א לעבן פון דאסניי מיט א פלאן צו באצאלן זיינע קרעדיטארס צעביסלעך. אמאל האט א דעבטאר געהאט אסאך צייט אויפצוקומען מיט א באצאלונג פלאן אבער דאס איז געטוישט געווארן דאס יאר און דאס נייע געזעץ גיט נאר א צייט אפשניט פון 120 טעג צו ענדיגן בעארבעטן די פלענער. אויב די צייט איז פאריבער מיט גארנישט וועלן די קרעדיטארס אליינס דארפן אויפקומען מיט א פלאן וועלכע קען זיין ערגער פאר די פירמע אדער באנקראטירטער מענטש. טשעפטער 12 איז א ספעציעלע באנקראטירונג פלאן פאר פארמער. אין זייער פאל וועלן די פארמער בלייבן מיט זייערע פעלדער און אויסארבעטן א פלאן צו באצאלן די קרעדיטארס. טשעפטער 13 איז די זעלבע ווי טשעפטער 11 נאר איז פאר אינדיווידועלן ווי מיר האבן עקלערט ביי טשעפטער 11. כדי צו קענען גיין באנקראט פארלאנגט זיך פארשידענע לימיטס און מינימום'ס וועלכע איז געוואנדן לויט די געזעצן פון די סטעיט. יעדע סטעיט האט אנדערע געזעצן און ביי יעדע באנקראטירונג פאל דארף מען גיין צו די לאקאלע סטעיט וואו דער מענטש וואוינט אדער ביזנעס איז הויפטקווארטירט.
טשעפטער 11[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשעפטער 11 קוקט אויס פאר די עולם גולם ווי א טויט שטראף פאר א ביזנעס און אירע קרעדיטארס אבער אין פאקט איז דאס א טובה פאר ביידע. אויב א ביזנעס זאל גיין טשעפטער 7 וועט זי פארמאכן אירע טירן און די קרעדיטארס וועלן באקומען וואס עס בלייבט איבער און די איבעריגע איז היסטאריע. אין טשעפטער 11 איז אנדערש ווייל די ביזנעס מאכט א חשבון אז אירע צוקונפטע פארדינסטן וועלן זיין פיל מער ווי די איצטיגע ליקווידאציעס וואס מיינט אז אויך די קרעדיטארס וועלן פארדינען מער די וועג ווייל זיי האבן שאנסן נאך אמאל צו באקומען די גאנצע געלט. די ערשטע זאך וואס א פירמע טוט ווען זי גייט טשעפטער 11 איז מאכן א ליסטע פון אלע נכסים און אלע קרעדיטארס פון וועמען זי זוכט באשיצונג אונטער דאס געזעץ. דאס אליין איז א קאמפליצירטער פראדעצור אין וועלכע די דעבטאר און קרעדיטארס וועלן זיך צוזאמענקומען און איבערארבעטן אלע דעטאלן. נישט אין יעדע פאל וועט דאס געריכט אריינשטעלן א טראסטי ווייל אויב אלעס גייט דורך אן קיין פראבלעמען און ביידע צדדים זענען מסכים וועט די ביזנעס ווייטער אפערירן ווי געהעריג. אויב עס קומט צו קריגערייען און באשולדיגונגן וועט דאס געריכט אריינשטעלן א טראסטי וועלכער וועט איבערנעמען די ווירטשאפט פון די ביזנעס און זיכער מאכן אז אלעס קלאפט. די יוסטיץ דעפארטמענט באשטימט די טראסטיס פאר אלע דיסטריקס. איינמאל א פירמע איז אונטער טשעפטער 11 וועט זי ווייטער אנגיין ווי געהעריג אבער וועט נישט מעגן נעמען קיין שום נייע שריט ווי קויפן א פרישע ביזנעס אדער טוישן איר סיסטעם. יעדע אויסערגעווענליכע שריט וואס זי וויל טאן, ווי פארקויפן עקוויפמענט אדער זיך אויסברייטערן, דארף ערשט באשטעטיגט ווערן דורך דאס געריכט. אין פאל עס זענען פאראן מערערע קרעדיטארס וועלן זיי אינאיינעם פארמירן א קרעדיטארס קאמיטע וועלכע וועט באהאנדלן די גאנצע זאך און צופרידנשטעלן יעדן ווי ווייט מעגליך. אמאל זענען פאראן עטליכע קאמיטעס און געווענליך וועלן סטאק האלטער זיך אויך פארמירן א קאמיטע וועלכע זאל זיי רעפרעזענטירן. די פירמע וועט מאכן א רע-ארגאניזאציע פלאן וויאזוי זי וועט זיך שטעלן אויף די פיס וואס מיינט אמאל אנהייבן ארבעטן אויף א קלענער'ן פארנעם און שניידן ארבייטער, געהאלטן, און אנדערע אויסגאבן. די קרעדיטארס וועלן ערהאלטן דעם פלאן און וועלן שטימען אויב זיי זענען מסכים דערצו אדער נישט. אויב עס זענען פאראן סטאק האלטער וועלן אויך זיי קענען שטימען אין דעם פלאן אבער זייער שטימע איז א קליינע פריאריטעט און דאס געריכט וועט אמאל באשטעטיגן דעם פלאן אפילו אויב די סטאק האלטער זענען נישט צופרידן, אזוי לאנג ווי די קרעדיטארס זענען מסכים. מיט'ן באשטעטיגן דעם פלאן וועט די טשעפטער 11 אריינגיין אין קראפט און די ביזנעס וועט אפערירן ווייטער און צאלן פעימענטס פאר די קרעדיטארס אדער טראסטי. אויב די ביזנעס קען נאך אלץ נישט מאכן קיין געלט און פאלט ווידער אריין אין צרות וועט דאס איבערגעגעבן ווערן פאר א טראסטי אויב עס איז נאך נישט פאראן איינס. אויב אויך דער טראסטי באשליסט אז עס איז נישט דא מיט וואס צו גיין ווייטער וועט די טשעפטער 11 געטוישט ווערן צו טשעפטער 7 און די פירמע וועט באקומען איר טויט שטראף. קיינער גייט נישט אין טורמע פאר'ן זיין א בעל חוב און דאס וואס מען הערט טיילמאל ביי באנקראטירונגן אז איינגעשטעלטע זענען ארעסטירט געווארן איז וויבאלד זיי זענען באגאנגן פארברעכן און דאס האט צוגעברענגט די פירמע צו באנקראטירונג. דאס איז געווען דער פאל מיט ענראן און וואורלד-קאם ווי ביזנעס עקזעקיטיוון האבן געקאכט די ביכער און גע'גנב'ט געלט און א דאנק דעם איז די פירמע אריינגעפאלן אין פראבלעמען. דאס געזעץ פון באנקראטירונג איז איינע פון די שענסטע מאדעלן פון דעמאקראטיע און איז היינט א טייל פון דער עקאנאמישע סיסטעם פון יעדע מאדערניזירטע לאנד. אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך און די דעבטארס און קרעדיטארס האבן זיך אליינס געדארפט אויסארבעטן א פלאן וואס זיי זאלן טאן. אין צייטן ווען מען האט געלעבט אונטער טיראנישע פירערשאפט האט באנקראטירונג געמיינט גיין אין טורמע אדער טויט שטראף און אין בעסטן פאל האט מען צוגענומען אלעס וואס דער דעבטאר האט פארמאגט לאזנדיג יענעם בעירום ובחוסר כל...


text:
קיעוו
קיעוו (אוקראיניש: KиïB) איז די הויפטשטאט פון אוקראינע. עס וווינען דארט אומגעפער 2.7 מיליאן איינוווינער. קיעוו איז פון די עלצטע שטעט אין מזרח-אייראפע.
כאטש גאנץ אוקראינע ווערט פארעכנט ווי איינע פון די דריטע וועלט לענדער, קען דאס אבער נישט געזאגט ווערן אויף קיעוו. אין אלגעמיין איז דאס לעבן אין קיעוו זייער גוט, קיעוו איז גאנץ א מאדערנע שטאט, זי פארמאגט גאר שיינע גאסן, אבער פון די אנדערע זייט פארמאגט קיעוו קווארטלען און זייטיגע גאסן וואס זענען ווי די אמאליגע צוריקגעבליבענע שטעטטעל, די בעסטע פאר א טויריסט פון אויסלאנד איז זיך געפונען אין צענטער פון שטאט, ספעציעל אין דער הויפט גאס "כערסטשאטיק", דאס איז ווי מען זאגט אין מאנהאטן די פיפטע עוו. עס וויבערלט מיט מענטשן און מאדערענע געשעפעטן פיר און צוואנציג שעה א טאג, עס איז געפלאסטערט מיט שיינע בענק ביי די זייטן, בלומען און ביימער ארום, און הערליכע בנינים.
פון די מאדערנע האטעלן אין שטאט זענען הייעט האטל, דער פרייעמר האטעל, האטל ליבעט, האטל רוס, אפערע האטעל, אויך לעבן די עראפארט איז דא א האטעל. אין די לעצטע צייטן האט זיך געמאכט א גרויסע ביזנעס וואו מענטשן דינגען ארויס שטובער פון ספעציעלע קאפאניס, דאס איז אסאך ביליגער ווי א האטאל און אסאך באקוועמער ווייל מען באקומעט עטליכע שטובער ווי א בעד ראם, א קיך, א ליווינג רוים פאר די זעלבע פרייז.
שלום עליכם, דער גרויסער אידישער שרייבער, האט געוואוינט דא. אין זיינע ביכער ער רופט זי "יהופץ".
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
גריפע
גריפּע אדער אינפלועציע איז אן אינפעקציע וועלכע שטאמט פון די אר.ען.עי. ווירוס פאמיליע. די גריפע דרייט זיך צווישן פייגל און זויגערס און גייט אויך אריבער צו מענטשן און מיליאנען ווערן אנגעשטעקט ארום דער וועלט יעדעס יאר.
צווישן 5 און 20 פראצענט פון דעם אמעריקאנער פאלק ווערט אנגעשטעקט מיט דער גריפע יעדן ווינטער לויט די אפיציעלע שטודיעס פון די צענטער אוו דעזיז קאנטראל (סי-די-סי). די גריפע איז טאקע נישט אזוי ערנסט היינט אבער עס קען נערווירן דעם באטראפענעם צווישן עטליכע טעג און עטליכע וואכן. מען היסט, ניוכעט, ניסט, עס קראצט, און מען שפירט זיך ווי א נאכגעלאזטע זעקל ביינער אן קיין לעבנ'ס פרישקייט.
כאטש רוב מענטשן באטראכטן די גריפע אלס א מילדע דעזיז מיט וועלכע מען דארף מיטלעבן יעדן ווינטער, קען עס אבער זיין זייער שעדליך. די סי-די-סי שאצט אז ארום 200,000 אמעריקאנער ווערן האספיטאליזירט יעדן ווינטער פון די גריפע אדער ענליכע ווירוסן און ארום 30,000 שטארבן דערפון. ארום די וועלט טוט די גריפע אוועקלייגן ארום א האלב מיליאן מענטשן יעדעס יאר.
אינהאַלט
וואס איז די גריפע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גריפע איז א אטעם קראנקייט וועלכע ווערט געשאפן דורך די אינפלועציע ווירוס. די גריפע איז נישט די זעלבע ווי א קאלד כאטש זיי ברענגען ביידע די זעלבע סימפטאמען. א קאלד ווערט געשאפן דורך אן אנדער ווירוס און די סימפטאמען זענען מילדער און אויך נישט אזוי שעדליך ווי די גריפע וועלכע קען ברענגן ערנסטע קאמפליקאציעס.
די גריפע קומט אריין אינעם קערפער דורך אטעמען און זעצט זיך אין די אטעם רערן וועלכע ווערט אנגערופן די רעספירעטארי טרעקט. ווען די ווירוס איז שוין דארט פאר א שטיק צייט הייבט עס אן עפעקטירן די צעלן און צוביסלעך הרג'ט עס אפ טייל פון די צעלן. איינמאל די צעלן זענען טויט הייבן זיי אן ארומגיין די קערפער און עפעקטירן נאך צעלן. די סימפטאמען הייבן אן קומען נאכדעם וואס די עפעקטירטע צעלן מאכן אויפגעשוואלן די אטעם רערן און דער מענטשן הייבט אן הוסן. די סימפטאמען ווערן נאך מער פארשטערקערט ווען די ווירוס גרייכט די בלוט שטראם און עס געדויערט געווענליך עטליכע טעג ביז די אימון סיסטעם וועקט זיך אויף און הייבט אן אויסקעמפן די ווירוס און איר ארויסטרייבן פון דעם קערפער. די געשוואלנקייט געדויערט אביסל לענגער אויסצוהיילן און דער מענטש וועט בלייבן מיט טייל פון די סימפטאמען ביז עטליכע טעג דערנאך.
די סימפטאמען פון דער גריפע זענען אסאך אבער אין רוב פעלער וועט עס זיין: הוסן, ניסטן, פיבער, קערפער קראצעריי, לויפנדיגע נאז, און מידיקייט. די אלע סימפטאמען זענען קיינע נישט קיין שעדליכע און יעדער נארמאלער מענטש טראגט עס דורך. שוואכערע מענטשן קענען אבער עפעקטירט ווערן מיט מער סימפטאמען וויבאלד זייער אימון סיסטעם ווערט אפגעשוואכט פון די קאמף קעגן די גריפע און דער קערפער ווערט אויסגעשטעלט צו כאפן ערנסטע אינפעקציעס וועלכע וואלטן נארמאלערהייט נישט געקענט עפעקטירן. אין אזעלכע פעלער וועלן די באטרעפענדע קענען באקומען באקטעריע נעמאניע, דיהיידרעישן (אויסגעטרוקנטקייט) סיינוס פראבלעמען און אויער אינפעקציעס ביי קינדער, און די וואס ליידן פון דייבעטיס אדער אסטמא וועלן זען א שטארקע פארערגערונג אין זייער מצב.
"סטרעין אַ" אדער "סטרעין בע" זענען די אינדאנטיפיקאציעס צו די ווירוס שטאפל. ווען די גריפע ווירוס איז אינדענטיפיצירט געווארן צום ערשטן מאל אין די 930' יארן האט מען איר איינגעטיילט אין 3 קאטעגאריעס: סטרעין אַ איז די מערסט אויפגעכאפטע גריפע וועלכע איז אויך דאס מערסטע שעדליך. סטרעין בע איז אביסל מילדער און קען מאכן ווייניגער פראבלעמען. און סטרעין צע מאכט זיך נאר ביי איינצעלע מענטשן און גייט נישט אריבער פון איינעם צום צווייטן.
וויאזוי באקומט מען די גריפע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גריפע קומט אין די ווינטער סעזאן (אמעריקע) וועלכע איז געווענליך צווישן נאוועמבער און מערץ אבער עס קען זיך ארויסציען פון די גרעניצן אויך, געוואנדן לויט יאר צו יאר. די מערסטע אקטיווע וואכן זענען אין די מאנאטן פון יאנואר און פעברואר.
דורכאויס די גריפע סעזאן הייבן מענטשן אן באקומען די קראנקייט און פארשפרייטן דאס שנעל איינע צו די אנדערע. וויבאלד די גריפע איז א אטעם (רעספירעטארי) ווירוס גייט עס גאר שנעל איבער פון איינעם צום צווייטן גענוי ווי א קאלד. איין איינציגער מענטש וואס באקומט די ווירוס וועט עס צעשפרייטן צו זיינע פאמיליע מיטגלידער, מיטארבייטער, און פריינט מיט וועלכע ער פארברענגט. די גרעסטע גריפע פארשפרייטונג קומט פון די שולעס וואו די קינדער שפילן זיך איינע מיט די אנדערע און האבן די מערסטע קאנטאקט צווישן מענטשן. די קינדער ברענגן עס אהיים און פון דארט גייט עס ווייטער און ווייטער. די נאציאנאלע אינסטיטוט פאר אלערדזשיס און אינפעקציעס שאצט אז איינס פון יעדע דריי פאמיליעס וועלכע האבן קינדער אין די שולעס ווערן אנגעשטעקט מיט די ווירוס יעדעס יאר.
די פארשפרייטונג פון דער גריפע גייט גאר שנעל ספעציעל ווייל די אנגעשטעקטע הוסן אסאך און די מענטשן וועלכע נעמען נאכדעם אריין זייערע לופט ווערן אויך אנגעשטעקט דערמיט. דאקטוירים זאגן אז איינער וואס שטייט ביז 3 פוס ווייט פון אן אנגעשטעקטן וועט עס מעגליך איבערכאפן נאכדעם וואס יענער וועט נאר געבן איין הוס. די נייע אנגעשטעקטע געדויערט געווענליך פון 3 ביז 4 טעג ווילאנג די ווירוס הייבט אן ברענגן די סימפטאמען אבער אפילו בעפאר קענען זיי שוין אנשטעקן נאך מענטשן ווייל די קראנקייט ליגט שוין אין זייערע קערפער. נאך א וועג וויאזוי די גריפע פארשפרייט זיך איז דורך אנרירן אביעקטן וועלכע אן אנגעשטעקטער האט אנגערירט בעפאר. דער אנגעשטעקטער מאכט א הוס און באדעקט זיין מויל מיט זיין האנט פאר מענטשליכקייט. א מינוט דערויף עפענט ער א טיר דורך אנכאפן די הענטל מיט זיין האנט וועלכע איז פריער געלעגן אויף זיין מויל. די ווירוס גייט דאן ארויף אויפ'ן טיר הענטל און דער מענטש (אדער עטליכע) וואס כאפט אן דעם זעלבן הענטל דערנאך נעמט ארויף די ווירוס אויף זיין האנט און פון דארט געדויערט שוין נישט לאנג ביז ער רירט אן זיין מויל אדער נאז און די ווירוס גייט אריין אין זיין קערפער.
דאקטוירים זאגן אז איינמאל א מענטש איז אנגעשטעקט מיט די גריפע וועט ער דאס קענען איבערגעבן פאר אנדערע ביז 7 טעג נאכדעם וואס ער האט דאס באקומען. זיי ווארענען אז קינדער קענען דאס נאך איבערכאפן אפילו שפעטער. נארמאלערהייט צעשפרייט זיך די גריפע נאר אין די לאנד ווי עס האט זיך אנגעהויבן. אבער טיילמאל גייט עס אריבער פון איין לאנד צום צווייטן און מענטשן פון צענדליגער לענדער און אמאל די גאנצע וועלט ווערן אנגעשטעקט. אזא פאל ווערט אנגערופן א פענדעמיק. די ערגסטע אזא געשעעניש איז פארגעקומען אין 918' און האט אנגעהאלטן איין יאר. יענע פענדעמיק האט אומגעברענגט 20 מיליאן מענטשן ארום די וועלט, אריינגערעכנט א האלב מיליאן אין די פאראייניגטע שטאטן. די צאל קרבנות פון יענע פענדעמיק איז געווען פיל מער ווי אלע קרבנות פון אלע אנדערע פענדעמיקס אינאיינעם זינט דעמאלט.
אויסער די גריפע פון וועלכע מיר ווייסן איז פאראן די עוויאן גריפע פון וועלכע איר האט שוין מעגליך געהערט רעדן אין די מידיא. די עוויאן גריפע איז די זעלבע גריפע אבער ווערט איבערגעכאפט דורך אנגעשטעקטע פייגלעך. די פאל איז דערווייל נאר געהערט געווארן אין אזיע.
ווער איז אויסגעשטעלט דערפאר?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער אן אויסנאם איז נישט אויסגעשלאסן פון איבערכאפן די גריפע. אבער עס זענען פאראן געוויסע מענטשן וועלכע וועלן דאס ענדערש איבערכאפן ווי אנדערע און זיי האבן מער שאנסן עס זאל זיי ברענגן ערנסטע פראבלעמען און אפילו טויט. דאס זענען:
• קינדער אונטער 2 יאר וועמענ'ס אימון סיסטעם איז נאך נישט געהעריג אנטוויקעלט.
• עלטערע מענטשן העכער 65 יאר אלט. רוב טויט פעלער פון די גריפע איז ביי מענטשן פון יענע עלטער. • מענטשן וואס ליידן פון קראניק פראבלעמען ווי אסטמא אדער דייעביטיס.
• העלט קעיר ארבייטער.
• נוירסינג האום רעזידענטן.
איין ברירה צו פארמיידן די גריפע איז צו נעמען א וואקסינאציע אנפאנג סעזאן. די סי-די-סי רעקאמענדירט דאס פאר די אלע אויבנדערמאנטע מענטשן וועלכע קענען זיך גרינג פארמיידן פראבלעמען. סתם מענטשן קענען אויך נעמען א וואקסינאציע אבער עס איז נישט אזוי וויכטיג ווייל עס זענען פאראן זייער ווייניג שאנסן אז עס זאל זיך מאכן ערנסטע פראבלעמען און נארמאלערהייט גייט עס אדורך ביז א וואך.
גריפע באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל איז נאך נישט פאראן א מעדעצין וועלכע קען היילן די גריפע איינמאל מען איז שוין אנגעשטעקט דערמיט. אנטיביאטיקס העלפן נישט ווייל זיי קענען נאר אומברענגן באקטעריע אבער די גריפע איז א ווירוס. עס זענען אבער יא פאראן א רייע דראגס וועלכע קענען פארקערצערן די לעבן פון די גריפע. די מעדעצינען קענען נישט ארויסטרייבן די ווירוס אבער קענען יא צוריקהאלטן די אנגעשטעקטע צעלן זיי זאלן נישט קענען גיין ווייטער אנשטעקן אנדערע צעלן און דאס פארקירצערט די לעבן פון די גריפע איינמאל די אימון סיסטעם טרייבט איר ארויס.
די אלע מעדיצינען קענען נאר פארשריבן ווערן דורך א דאקטער וויבאלד אלע פון זיי ברענגען זייטיגע פראבלעמען באקאנט אלס "סייד עפעקטס". די נאטורליכע וועג פון היילן די ווירוס איז דורך איר אויסליגן און טרינקען אסאך פליסיקייט. אויב מען ליידט אויך פון פיבער אדער קראצונג איז כדאי צו נעמען אספירין.
וויאזוי צו פארמיידן די גריפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקספערטן זאגן אז די גרינגסטע וועג וויאזוי צו פארמיידן די גריפע איז דורך אנהאלטן א גוטע היגיענע דורכאויס די גריפע סעזאן. זיי האלטן אז עס איז וויכטיג זיך צו וואשן די הענט עטליכע מאל א טאג מיט ווארים וואסער און זייף און שטיין ווייט פון אן אנגעשטעקטן מענטש און אויב יענער הוסט זאל מען צודעקן די אייגענע מויל און נאז מיט די האנט און דערנאך אפוואשן די האנט בעפאר מען רירט נאכאמאל אן די מויל.
א מענטש וואס באקומט די גריפע קען אליין אויך גרינג פארמיידן דאס איבערצוגעבן צו אנדערע דורך בלייבן אינדערהיים און זיך נישט דרייען צווישן מענטשן. אויב מען מוז יא ארויסגיין איז וויכטיג צו האלטן אין טאש פאפיר און מיט דעם צודעקן די מויל ווען מען הוסט. אויב מען האט נישט קיין פאפיר איז וויכטיג אפצואוואשן די הענט באלד דערנאך בעפאר מען האט א שאנס אנצוכאפן עפעס וואס אנדערע וועלן באלד אויך אנכאפן.
די גריפע וואקסינאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך א וועג וויאזוי צו פארמיידן די גריפע איז צו נעמען א וואקסינאציע יעדע אנפאנג גריפע סעזאן (אקטאבער ביז נאוועמבער אין צפון אמעריקע) ווי פריער דערמאנט. עס איז בעסער דאס צו נעמען ווי פריער ווייל עס נעמט 2 וואכן ביז די וואקסינאציע הייבט אן צו באוואכן קעגן די גריפע אויף 100 פראצענט. קינדער אונטער 9 יאר אלט דארפן דאס נעמען נאך פריער ווייל זיי דארפן דאס נעמען צוויי מאל מיט איין מאנאט צעטיילט.
די וואקסינאציע, וועלכע באשטייט פון די גריפע ווירוס אליינס, טוט א וואונדערליכע ארבעט ווען זי מאכט די קערפער דערקענען די ווירוס און אזוי וועט די אימון סיסטעם דאס אומברענגן נאך בעפאר עס האט א שאנס זיך צו פארשפרייטן. מען מוז עס איבערנעמען יעדעס יאר ווייל עס וועפט אויס מיט דער צייט און אויך ווייל די גריפע קען זיין אנדערש פון יאר צו יאר און די דאקטוירים טוישן די אינהאלט פון די וואקסינאציע יעדע סעזאן.
די גריפע וואקסינאציע קען גענומען ווערן דורך א שטאך אדער דורך א נאז איינשפריצונג. ביידע טוען די זעלבע ארבעט אבער עס האט זיך מיט די יארן ארויסגעשטעלט אז דורך א שטאך ארבעט עס פיל בעסער. די סייענטיסטן שאצן אז די נאז איינשפריצונג באוואכט אויף 92 פראצענט אבער זיי רעקאמענדירן דאס נאר פאר קינדער.
דאקטוירים האלטן אז יעדע קינד פון 6 ביז 23 מאנאטן זאל באקומען א וואקסינאציע ווייל זיי זענען דאס מערסטע אויסגעשטעלט צו די גריפע און עס איז די שעדליכסטע צו זייער קערפער. א קינד וואס איז אונטער 6 מאנאטן קען נאך נישט נעמען די וואקסינאציע און דערפאר רעקאמענדירן זיי אז די גאנצע פאמיליע זאל נעמען די וואקסינאציע און אזוי וועט דאס קינד אויך זיין באוואכט.
אויך מענטשן העכער 65 יאר און אלע העלט קעיר ארבייטער און נוירסעס דארפן נעמען די וואקסינאציע יעדע סעזאן. א מענטש מיט קראניק פראבלעמען דארף דאס אויך זייער וויכטיג נעמען.
דאקטוירים ווארנען אז מענטשן וואס זענען אלערדזשיק צו אייער זאלן נישט נעמען די וואקסינאציע ווייל די וואקסנאציע וואקסט אויף אין אייער און קען ברענגן א שלעכטע רעאקציע. א מענטש וואס האט פיבער מעג דאס אויך נישט נעמען און דאס זעלבע איז מיט מענטשן וואס די וואקסינאציע האט זיי געברענגט פראבלעמען אין די פארגאנגנהייט.
די וואקסינאציע קען ברענגן זייטיגע פראבלעמען וועלכע זענען די זעלבע סימפטאמען ווי די גריפע זעלבסט (די וואקסינאציע איז די גריפע אליינס) אבער אין זייער א מילדע שטאפל און וועט נאר אנהאלטן א קורצע צייט.
אין יאר 2006 איז געווען א מאנגל אין די גריפע וואקסינאציעס אין אמעריקע וויבאלד אמעריקע נעמט איר גרעסטן טייל פון די וואקסינאציעס פון א בריטישע פירמע מיט'ן נאמען טשיראן, וועלכע האט יענע יאר נישט געקענט פראדוצירן גענוג וואקסינאציעס און אמעריקע איז איבערגעבליבן מיט האלב די וואקסינאציעס וואס זי האט אין א נארמאלן יאר. די סי-די-סי האט דערפאר געבעטן די העלט צענטערן אז זיי זאלן נאר געבן די וואקסינאציעס צו מענטשן וועלכע מוזן דאס וויכטיג האבן ווי אויבנדערמאנט.
אנדערע לענדער האבן נישט געהאט דעם פראבלעם ווייל זיי מאכן זייערע אייגענע וואקסינאציעס אבער די אמעריקאנער העלט צענטערן קענען נישט נעמען פון זיי ווייל זיי האבן נישט די זעלבע סטאנדארטן און עס וואלט געדויערט לענגער ווי א סעזאן צו קענען באשטעטיגן וואקסינאציעס פון נאך א פירמע. מען האט אין יענע מאנאטן געהערט באריכטן פון הונדערטער מענטשן וועלכע זענען אריבער די גרעניץ קיין קאנאדע צו נעמען די וואקסינאציע.


text:
פֿיל גוטס צו מײַן בעסטן גוטן פֿרײַנד N N
אַך, וואָס פֿאַר אַ צופֿאַל עס האָט מיר געטראָפֿן דיזע טעג. עס איז מיר ביטער איך זאָל שווײַגן, און שרײַען העלפֿט מיר אויך ניט. און נאָר מיט דעם, וואָס איך וועל מיר אויסרעדן דאָס האַרץ פֿאַר דיר וואָס דו ביסט מײַן בעסטער גוטער פֿרײַנד ווען מײַן שׂימחה איז דײַן שׂימחה, און ווידער פֿאַרקערט, דײַן טרויער איז מײַן טרויער. מען האָט די וואָך בײַ מיר אַרויסגענומען פֿון טאַש די לעצטע 300 רובעל, וואָס מיר איז געבליבן פֿון מײַן נדן נאָך מײַן אָפּעסן דרײַ יאָר קעסט בײַ מײַן שווער און שוויגער. איז מיר אַצינד געקומען פֿון בריק אין וואַסער. פֿילײַכט וועסטו עפּעס הערן פֿון דער גנבֿה וואָרן דאָס געלט איז געווען דורך 5-רובעל שטיק און פּעקן אײַנגעריכט. און אַ גילדן זייגערל, ער איז געמאַכט פֿון לאָנדאָנער פֿאַבריק מיט דעם נומער 300.
אַלזאָ אַזוי ווי דו וווינסט אין אַ גרויסער שטאָט, אין איר קומען אַלערליי מענטשן סוחרים, ביטע איך פֿון דיר נאָכפֿרעגן בײַ יעדן. דאָס גאַנצע גליק איז מײַנס, אין דער צײַט וואָס איך האָב געגעסן קעסט האָב איך מיר אויסגעלערנט שרײַבן ייִדיש, רוסיש און רעכענען. האָט מיר אַצינד צוגענומען דער גבֿיר פֿון שטאָט, איך זאָל לערנען מיט זײַנע קינדער. וואָס איך וועל האָבן פֿאַר דעם ווייס איך ניט ווײַל איך בין צופֿרידן מיט דעם אַבי איך זאָל ניט אומגייען ליידיק. נאָר איך פֿאַרהאָף, אַז ער וועט זײַן צופֿרידן פֿון מיר. ניט ווי דער מענטש טראַכט. איך האָב גערעכנט אַז איך זאָל מיר מאַכן אַ געשעפֿט, איך זאָל ניט דאַרפֿן אָנקומען צו אַ מענטשן, נאָר דער מענטש דענקט און גאָט לענקט. פֿון מיר דײַן בעסטן פֿרײַנד.
אַ בריוונשטעלער מאַכט אַ פּאַראָדיע פֿון זיך אַליין
איין יונגער מענטש פֿון שוואַכן פֿאַרשטאַנד האָט געוואָלט איינער פֿרײַנדין איין בריוו שרײַבן. ער האָט אָבער נישט געוווּסט ווי ער זאָל אָנפֿאַנגען. ער קויפֿט זיך איין בריוונשטעלער און האָט פּונקט געפֿונען איין בריוו ווי ער האָט געוווּנשט. ער האָט אים אין גאַנצן זאָ אָפּגעשריבן ווי ער איז געוועזען און האָט אים וועקגעשיקט. די פֿרײַנדין האָט אויך פּונקט אַזוי אַ בריוונשטעלער געהאַט, און ווי זי האָט דעם בריוו דאָרט געפֿונען, האָט זי אים אויף דעם אָרט געענטפֿערט: "מײַן הער! איך האָב אירן בריוו ערהאַלטן. איבערמישן זי דאָס בלאַט, זי וועלן די אַנטוואָרט אויף אירעם בריוו פֿינדן."
אַ פֿיפֿיקער יונגער-מאַן טרייסט זײַן געליבטע אינעם שטעטל
ליבע טײַערע רחל!
איך געפֿין נישט קיין ווערטער, זיך צו פֿאַרטיידיקן — דו ביסט אין גאַנצן גערעכט. איך האָב פֿון דיר ווירקלעך צוויי בריוו ערהאַלטן און נישט געענטפֿערט אויף זיי. עס וואָלט אָבער זײַן זייער נישט קלוג פֿון דײַן זײַט צו שליסן פֿון דעם פֿאַקט, אַז איך האָב מיך אין גאַנצן אויפֿגעהערט צו אינטערעסירן מיט מײַן געבורטסשטעטל און מיט מײַנע קליינשטעטלדיקע פֿרײַנדינס. גלויב מיר, טײַערע, אַז אין דער גאַנצער צײַט, וואָס איך לעב דאָ אין דער גרויסער שטאָט, האָב איך נאָך נישט באַגעגנט קיין איינציקע פּערזאָן, מיט וועלכער איך זאָל זיך קענען אַזוי ענג צוזאַמענלעבן ווי מיט דיר.
אין אַלגעמיין האָט דאָס לעבן אין דער גרויסער שטאָט אויף מיר עפּעס אַ מאָדנעם אײַנדרוק געמאַכט: אַלץ ווערט דאָ געמאַכט אין אײַלעניש און טומל, און ווען דו באַקענסט דיך אַפֿילו מיט עמעצן און ווען דו וועסט אַפֿילו מיט אים באַפֿרײַנדעט, טוט עס אויך נאָר אַ פֿלאַקער-אויף אויף אַ ווײַלע. און עס פֿילט זיך נישט אין דעם יענע האַרציקע, וואַרעמע נאָענטקייט, וואָס בינדעט צוזאַמען צוויי יונגע שטרעבנדיקע האַרצן אין אונדזערן אַ שטעטל. לאַנגזאַמער לעבט מען בײַ אונדז, שטילער, מיט ווייניקער עפֿעקט און שיק. דערפֿאַר אָבער — טיפֿער, האַרציקער, אינטימער.
שרײַב מיר גלײַך אַ בריוו. איך פֿאַרזיכער דיר, אַז דײַנע בריוו פֿאַרשאַפֿן מיר אַן אומענדלעכן פֿאַרגעניגן. און פֿון מײַן זײַט וועל איך אויך שוין זען איצט אָנווענדן אַלע מײַנע מעגלעכקייטן, דיר גלײַך צו ענטפֿערן.
דײַן איבערגעגעבענער...
אַ בריוו צו דעם זון אויף דער רוסיש-יאַפּאַנישער מלחמה
דעם 14טן יולי 1904 יאָר
טײַערער ליבער זון יואל משה קאָסטעצקי!
פֿון דער צײַט אָן וואָס מיר האָבן דיר באַגלייט אויף דער זדאָלבאָנאָווער וואָקזאַל האָבן זיך נאָך די טרערן פֿון אונדזערע אויגן ניט אויסגעטריקנט. מיר לעבן זייער אומרויִק, קיין זאַך אין דער וועלט קען אונדז ניט מאַכן פֿאַרגעסן אין דיר. ווען דו זעסט דײַן מוטער וואָלסטו זי שוין ניט דערקענט. שטעל זיך פֿאָר ליבער זון, אַז איך בין שוין קעגן איר אַ העלד. גענוג איז מײַן האַרץ מיט בלוט פֿאַרגאָסן, און איך דאַרף זי נאָך שטאַרקן. צײַטנווײַז ווײַזט זי אויס אַזוי שרעקלעך, אַז איך האָב פּשוט מורא זי אַליין איבערלאָזן. אַלזאָ טײַערער קינד, בעטן מיר דיר אַז דו זאָלסט אונדז שרײַבן פֿון דײַן געזונט און מוט, וועסטו אונדז צוריקקערן אונדזער מוט ביז גאָט וועט רחמנות האָבן אויף אונדז און וועט דיר צוריק ברענגען צו אונדז.
פֿון מיר דײַן פֿאָטער ירחמיאל און דײַן מוטער חנה קאָסטעצקי.
וועגן עמיגראַציע קיין אַמעריקע
ווילנע, דעם 5טן יון 1897
בני היקר מו"ה אפֿרים נ"י,
דײַן בריוו האָב איך ערהאַלטן. דו באַקלאָגסט זיך אויף דײַן שלעכטן שטאַנד, הגם איך ווייס אַז דו האָסט זיך צו דײַן שלעכטער לאַגע אַליין געבראַכט. נאָר איך אַלס פֿאָטער האָב געוויס דערפֿון גרויס פֿאַרדראָס, נאָר וואָס קען איך דיר העלפֿן? דו ווייסט זעלבסט די וואַרהייט, אַז איך האָב אַלעס געטאָן פֿון דײַנעט וועגן וויפֿל נאָר מײַן מעגלעכקייט איז געווען. איך האָב געצאָלט לערער, זיי זאָלן דיר לערנען אַלץ וואָס נייטיק איז, און האָב דיר פֿאָרגעשטעלט און ערקלערט, ווי גליקלעך די בילדונג מאַכט דעם מענטשן, און ווי אומגליקלעך דער אומוויסנדיקער מענטש איז.
ער איז זיך אַליין ניט נוציק און נאָך ווינציקער דעם אַנדערן, און איז איבערהויפּט איין איבעריקער מענטש אין דער געזעלשאַפֿט און פֿאַלט צו לאַסט די איבעריקע מענטשן און מוז לעבן אויף זייער רעכענונג. איך האָב דיר גאַנץ אָפֿט דאָס ערקלערט, און דו האָסט מיר ניט געוואָלט פֿאָלגן. יעצט איז דיר שלעכט! דו געפֿינסט ניט קיין פּראָפֿעסיאָן פֿאַר דיר, ווײַל שרײַבן, רעכענען קענסטו ניט, קיין האַנדווערק האָסטו זיך אויך ניט געוואָלט לערנען, אַלזאָ צו וואָס קענסטו נוצן? עס איז גאָר קיין וווּנדער ניט, דײַן יוגנט האָסטו פֿאַנרנאַכלעסיקט, קיינע עלטערן און לערער ניט געפֿאָלגט. יעצט קומט דיר אַלעס צו די אויגן. איך פֿאַרשטיי מײַן ליב קינד, אַז דו באַרעכנסט דאָס יעצט גאַנץ גוט, אָבער זייער שפּעט פֿון דעסט וועגן. אויב דו האָסט ווירקלעך חרטה אויף דײַן שלעכטן אויפֿפֿירן זיך, איז נאָך ניט אַלעס פֿאַרפֿאַלן. דו קענסט קומען צו הויזע און איך וועל פֿון דײַנעט וועגן אַלעס טאָן. כ"ד אָבֿיך...
אַ מאַן שרײַבט צו זײַן פֿרוי פֿון אַמעריקע
אין איינעם פֿון די ווייניקע בײַשפּילן פֿון פּאָזיטיווע באַשרײַבונגען פֿון אַמעריקע אין די בריוונשטעלערס, וואָס זײַנען אַרויס אין דער רוסישער אימפּעריע, האָט זיך דער מחבר שמ"ר אָפּגעגעבן מיט דער סאָציאַלער קריטיק פֿון רוסישן ייִדנטום און ניט מיט זייער רעכטלאָזן מצבֿ. שמ"ר, אַ באַקאַנטער ייִדישער שרײַבער און דראַמאַטורג, האָט אַליין עמיגרירט קיין אַמעריקע בערך צוואַנציק יאָר פֿריִער. ער האָט צונויפֿגעשטעלט עטלעכע בריוונשטעלערס אין ניו-יאָרק לויט דעם באַשטעל פֿון אַ ווילנער פֿאַרלעגער, וועלכער האָט זיי געדרוקט. די מוסטערבריוו אין זײַנע בריוונשטעלערס זײַנען אַ מין אויסגעטראַכטע בריוו, וואָס זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן דורך אַ רעאַלן אימיגראַנט.
לזוגתי מ’ חנה תחי’
איך בין דיר מודיע דאָס איך בין געקומען בשלום קיין ניי-אָרק. אויף דער שיף האָב איך זייער געליטן אַזוי ווי אַלע וואָס זענען נישט געוווינט מיט דער לופֿט פֿון אים. איך האָב אַצינד סטאַנציע בײַ דײַן שוואָגער, איך וועל מיך אַ ביסל אויסרוען וועל איך אויך אָנפֿאַנגען עפּעס צו זוכן פּרנסה. איך האָף אַז גאָט ב"ה וועט מיר העלפֿן, און איך וועל זיך אי"ה [מערצעשעם] צו עפּעס דערשלאָגן. איך האָב געטראָפֿן חיים יעקלען גרונעס זון. דו וואָלטסט אים גאָר נישט דערקענט, פּשוט אַ גראַף, גייט אין אַ פֿײַנעם ראָק מיט אַ צילינדער און רעדט שוין דײַטשעריש און ענגליש, ער פֿאַרדינט שטיקער גאָלד. אויך ברוכן איז ניט שלעכט. אמת, מען מוז דאָ האָרעווען איבער די כּוחות, אָבער מען קאָן דאָך צו עפּעס קומען. איך וועל אויך נישט זײַן פֿויל, איך וועל מיך נישט שעמען אַלץ צו טון, וואָרעם דאָ שעמט מען זיך נישט צו טון אַלע אַרבעט, אַ חרפּה איז נאָר גנבֿענען, אָבער ערלעך פֿאַרדינען איז איטלעכן פֿרײַ און פֿראַנק, און דאָס איז דער גאַנצער גליק פֿון אַמעריקע.
אַז בײַ אונדז וואָלט די מענטשן זיך נישט געשעמט אַלץ צו טון, וואָלט בײַ אונדז אויך געוועזן אַמעריקאַ. נאָר בײַ אונדז איז מען אַ יחסן, אַ גרויסער לײַט, דעריבער פּגרט מען פֿון הונגער. קיין נײַס האָב איך דיר נישט דערווײַל וואָס צו שרײַבן, איך שיק דיר דאָ אַן אָנווײַזונג אויף 15 רוב. וואָס איך האָב דערווײַל געקריגן געבאָרגט, איך וועל אי"ה באַצאָלן, איך ווייס דאָך ווי איך האָב דיר געלאָזן אָן אַ קאָפּיקע.
דײַן מאַן וואָס ווינטשט דיר פֿיל גליק חיים יונה.
מאַמעס דאגות וועגן איר טאָכטער אין אַמעריקע
לוצק 28 יון 1898
חנהלע מײַן קינד!
איך האָב דײַן בריוו פֿון דעם 15טן יוני ערהאַלטן. איך האָב געקושט דאָס פּאַפּיר, אויף וועלכן איך האָב מײַן טאָכטערס האַנטשריפֿט ערקענט, איך האָב זאָגאַר געקושט דעם קאָנווערט, וועלכער טראָגט אויף זיך דעם אַמעריקאַנישן סטעמפּל.
דער אַמעריקאַנישער סטעמפּל! דאָס דערמאָנט מיר אָן מײַן טאָכטער, מײַן זיסע חנהלע אין אַמעריקאַ, אויף יענער זײַט ים, אין עק וועלט. ווען האָב איך מיר דאָס פֿאָרגעשטעלט, אַז מײַן ליב קינד וועט אַזוי דערווײַטערט ווערן פֿון מיר, אַז איך זאָל זאָגאַר פֿאַרלירן די האָפֿענונג זי צו זען?
אָבער ניין! איך וויל אַזאַ זאַך ניט טראַכטן, איך וויל האָפֿן, אַז איך וועל נאָך דערלעבן כאָטש נאָך איין מאָל מײַן טאָכטער צו זען, נאָך איין מאָל זי אומאַרמען און קושן אירע שיינע בעקעלעך...
דו האָסט מיך דערקוויקט מײַן קינד מיט דער נאַכריכט אַז דו ביסט גאָט זײַ דאַנק געזונט און דו האָפֿסט דײַן גליק אין דער נײַער וועלט צו געפֿינען, ווײַל צו דיר שדכנען זיך פֿילע בראַווע יונגע לײַט.
די וואַרהייט געשפּראָכן האָט מיר דער אויסדרוק "פֿילע בראַווע יונגע לײַט" ניט זייער זיס געשמעקט. איך וואָלט מער צופֿרידן געווען, ווען דו זאָלסט מיר שרײַבן, אַז איין בראַווער יונגערמאַן זוכט דײַן ליבע, דען פֿון פֿילע יונגע לײַט ווערט בײַ אַ מעדכען אַזוי דער קאָפּ פֿאַרדרייט, אַז זי ווייס גאָר ניט, וואָס צו טאָן, וועמען פֿון זיי זי זאָל אויסקלײַבן. קינד מײַנס! ווייסטו כאָטש ווי אַ מעדכען מוז הײַנטיקע צײַטן פֿאָרזיכטיק זײַן, ווען זי איז אַרומגערינגעלט פֿון פֿילע פֿאַרערער? איז דיר באַקאַנט, וואָס דער גרעסטער טייל פֿון זאָלכע פֿאַרערער זײַנען?
איך מוז מודה זײַן, אַז איך האָב דיר יעצט אַ דומע פֿראַגע געפֿרעגט, פֿון וואַנען זאָלסטו וויסן זאָלכע זאַכן, דו ביסט נאָך אַ יונג קינד, האָסט זיך דערצויגן אין אַ קליין שטעטל און ביסט נאָך אין דער גרויסער וועלט זייער אומפּראַקטיש. דערום באַטראַכט איך דאָס אַלס מײַן שולדיקייט, דיך מײַן קינד אויפֿמערקזאַם צו מאַכן אויף אייניקע וויכטיקע קעגנשטאַנדן, וועלכע קאָנען דיך פֿון גרעסטער אומגליק פֿאַרהיטן. דו דאַרפֿסט וויסן, מײַן טאָכטער, אַז די גרויסוועלטיקע יונגע לײַט זײַנען ניט קאַרג אויף קאָמפּלימענטן פֿאַר אַ שיין מעדכען. דער גרעסטער טייל פֿון זיי פֿילן ניט דאָס, וואָס זייער מונד שפּריכט, דערום דאַרף מען ניט יעדן פֿון זיי גלויבן. ווען זאָגאַר איינער קניט פֿאַר דיר און שווערט, אַז זײַן ליבע צו דיר איז אומענדלעך גרויס, זאָלסטו גוט, זייער גוט נאָכפֿאָרשן, צי איז זײַן שבֿועה אַ ריכטיקע, דען עס זײַנען פֿילע פֿאַרדאָרבענע מענטשן אין דער וועלט.


text:
מאלוסקן
דער שטאַם פון די מאלוסקן (Mollusca) איז איינער פון די מערסט-פארשפרייטע שטאמען פון בעלי חיים אן א רוקן ביין אויפן ערד פלאנעט. די וויסנשאפטלער ציילן אומגעפער 100,000 זגאלן, לעבעדיקע און פאסילן, וואס ווערן צעטיילט אויף זיבן אפטיילונגען.
די מאלוסקן זענען שטארק פארשפרייט און מען געפינט זיי איבער דער גארער וועלט; מערסטנס לעבן זיי אין ים און א טייל אין פרישוואסער זאמלונגען און אויף דער יבשה. דער קערפער פון די מאלוסקן איז ווייך און עס פעלט זיי אן אינערלעכן סקעלעט. דער ווייכער קערפער ווערט געשיצט דורך א מושל, וואס איז געבויט פון כיטין און קאלציום קארבאנאט. די מושל איז אפגעזונדערט דורך א צודעק אונטער וואס געפינט זיך דער "צודעק לאך". מאלוסקן האבן נאך א ספעציעלן געבוי וואס געפינט זיך אין דער פארדייאונג סיסטעמם פון מערסטן פון זיי, א ראצנדיקער צונג (דאס "ראדולא"), וואס איז געמאכט פון כיטין און זעט אויס ווי קליינע ציינדלעך. ווי אויך, האבן מאלוסקן א פוס וואס זיי ניצן צו באוועגן. מאלוסקן האבן אן אפענע בלוט-סיסטעם דורך וואס בלוט ווערט אריינגעגאסן אין דעם קערפער-לאך, וואו עס געפינט זיך די גלידער.
עסן מאלוסקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פארשידענע לענדער עסט מען מאכלים געמאכט מיט מאלוסקן.
לויט דער יידישער הלכה זענען מאלוסקן נישט כשר צו עסן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סי-פי-אר
סי-פי-אר (אױפֿלעב) איז א מעטהאד צו ראטעוון א מענטש אין חלשות און איז אנגענומען צווישן דאקטוירים איבער די גאנצע וועלט.
אינהאַלט
קארדיאפולמאנערי ארעסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארדיאפולמאנערי ארעסט מיינט אז די הארץ (קארדיא) און לונגן (פולמאנערי) ארבעטן נישט. דאס קען גרינג באמערקט ווערן ווען דער ברוסט קאסטן פון דעם מענטש גייט נישט ארויף און אראפ וואס מיינט אז זיינע לונגן ארבעטן נישט (ה"י). עס זענען פאראן עטליכע זאכן וואס קענען פירן צו א קארדיאפולמאנערי ארעסט זיי זענען: א סטראוק, צופיל דראגס, א הארץ אטאקע, דערטרונקן, דערשטיקונג, בלוט פארגיסונג, עלעקטריק שאק, און קארבאן מאנאקסייד פארגיפטונג. לאמיר נעמען א ביישפיל א הארץ אטאקע וואס מען הערט ליידער אסאך. א הארץ אטאקע קען שעדיגן די הארץ מוסקעלן וואס מיינט אז דער מענטש הערט אויף אטעמען און פאלט אריין אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט. די הארץ פארמאגט גרויסע און שטארקע מוסקעלן וועלכע זענען די נאטורליכע פעיסמעיקער צו די הארץ און מאכט דאס פאמפן. מיט יעדע פאמפ מאכט די הארץ א דעליווערי פון בלוט מיט אקסיגן וועלכע צירקולירט צו די גאנצע קערפער. אויב די הארץ קלאפט נישט נארמאל איז טיישט אז דער קערפער באקומט נישט גענוג בלוט און אקסיגן און די ארגאנען קענען מער נישט ארבעטן ווייל עס באקומט נישט קיין ענערגיע. גענוי דאס איז א קארדיאפולמאנערי ארעסט. איינמאל א מענטש איז אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט וועט נעמען צווישן 4 און 6 מינוט ביז דאס וועט אנהייבן בארירן דעם מוח וואס מיינט אז צעלן אין די מוח וועלן אנהייבן אויסשטארבן איינע נאך די אנדערע (ה"י) און מיט יעדע מינוט וועט דאס ווערן ערגער און ערגער און רוב מענטשן קענען נישט איבערלעבן אזא סיטואציע מער ווי עטליכע מינוט.
די יסודות פון סי-פי-אר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סי-פי-אר איז דער ערשטער טעכניק וועלכע קען געטאן ווערן אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט פאל און איז פון די יסודות פון פורסט עיד. דער טעכניק האלט דעם מענטש ביים לעבן און פארמיידט די מוח זאל געשעדיגט ווערן ביז ווילאנג עמוירדזשענסי הילף קומט אן. דער סי-פי-אר טעכניק האט צוויי צילן: צו העלפן די בלוט צירקולירן אינעם קערפער און אריינברענגן און ארויסטראגן לופט פון די לונגן. אין די אמבולאנסן און אין די שפיטעלער איז פאראן פארשידענע טעכנאלאגישע געצייג און מעדיצין וועלכע קען העלפן א מענטש אין קארדיאפולמאנערי ארעסט. סי-פי-אר איז א טעכניק וועלכע פארלאנגט נישט קיין שום געצייג און יעדער וואס ווייסט וויאזוי מען טוט דאס קען דאס טאן און ראטעווען מענטשן. צו מאכן סי-פי-אר דארף מען טאן צוויי זאכן: אריינבלאזן לופט אין דעם באוואוסטלאזן מענטש פון מויל צו מויל און דרוקן אינדערמיטן פון זיין ברוסט קאסטן. דאס אריינבלאזן לופט טראגט בעל כרחך אריין אקסיגן אין יענעמ'ס קערפער וואס מיינט אז עס גייט גלייך אריין אין די לונגן און מיטן דרוקן אויפ'ן ברוסטקאסטן מאכט מען די אקסיגן און דאס בלוט צירקולירן. דער כלל איז שטענדיג מען זאל ערשט רופן הצלה אדער 911 און דערנאך פרובירן העלפן דעם מענטש כדי די הילף זאל קענען אנקומען אינדערצווישן. אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו מאכן איז בעסער אז מען טוט גארנישט וויל מען קען ערגער מאכן דעם מצב. (זע דעם אויסצייכענונג פון די 5 טריט צו מאכן סי-פי-אר און דאן ליינט ווייטער). עס קלינגט זייער פשוט אבער פון ליינען עטליכע שורות איז מען נאכנישט פעאיג דאס צו טאן וויבאלד עס איז מער קאמפליצירט פון דעם. ווען מען טוט סי-פי-אר דארף מען דאס טאן זייער אויסגערעכנט וויבאלד מען דארף מיט דעם נאכטאן דאס זעלבע וואס די הארץ וואלט געטאן סעקונדע ביי סעקונדע. נאך א וויכטיגע כלל צו וויסן וועגן סי-פי-אר איז אז מען דארף זיכער מאכן אז דער מענטש איז טאקע אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט. פיל מאל מאכט זיך אז איינער פאלט אנידער באוואסטלאז אבער דאס איז נאר פאר עטליכע מאמענטן. ערשט דארף מען רופן יענעם ביים נאמען, געבן א קלאפ, אדער שאקלן זיין קערפער וואס העלפט פיל מאל. אויב יענער רעאגירט נישט דארף מען זען צו ער אטעמט דורך באטראכן זיין ברוסטקאסטן צי עס פאמפט אדער נישט. אויב נישט איז צייט צו טאן סי-פי-אר נאר נאכדעם וואס מען האט גערופן הילף. סי-פי-אר אויף א מענטש וועלכער איז נישט אין קארדיאפולמאנערי ארעסט קען שטארק וויי טאן.
סי-פי-אר אין דעטאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרינגער סימן צו סי-פי-אר איז די ערשטע דריי ענגלישע בוכשטאבן: עי. בי. און סי. עי. איז פאר דאס ווארט עירוועי. די ערשטע זאך וואס מען דארף טאן איז לייגן דעם מענטש אויפ'ן רוקן מיט'ן קאפ אויף צוריק און זיכער מאכן אז גארנישט בלאקירט נישט זיין מויל. אויב א מענטש איז דערשטוקט קען מען אמאל גרינג ארויסשלעפן דעם שטיקל דורך א קלאפ און רוקן בייגנדיג דעם מענטש אויף אראפ. ווען א מענטש פאלט אוועק פאסירט אפט אז די צונג זעצט זיך קעגן זיין לופט רער און בלאקירט דאס און ער קען נישט אטעמען. בעפאר מען טוט סי-פי-אר ברויך מען לייגן דעם מענטש אויפ'ן רוקן און בייגן זיין קאפ אויף צוריק און דערנאך זיין גאמבע (טשין) ביז די ציינער רירן זיך כעמט אן איינע די אנדערע און די מויל בלייבט אביסל אפען. דאס רוקט די צינג אין א זייט און לאזט דורך די לופט ווען מען מאכט סי-פי-אר. אמאל מאכט זיך אז מיט דעם טריט לעזט מען דעם גאנצן פראבלעם און יענער הייבט אן אטעמען. אויב נישט דארף מען גיין א טריט ווייטער. בי. איז פאר בריטינג (אטעמען). די ארבעט פון די לונגן איז אויפצונעמען די לופט וועלכע קומט אריין און אוועקנעמען די קארבאן די אקסייד און ארייננעמן די אקסיגן. די מוסקלן אין דעם ברוסטקאסטן עפענען דעם ברוסטקאסטן צו ערלויבן די לונגן זיך אויפצובלאזן און ארייננעמן לופט און דערנאך ציט זיך עס צוריק איין און די לופט קומט צוריק ארויס. ווען א מענטש איז באוואוסלאז איז זיין ברוסטקאסטן נאכגעלאזט און די לונגן זענען ליידיג פון לופט. ווען מען הייבט אן צו בלאזן אריין אין יענעמס מויל דארף מען שטארק בלאזן פאר עטליכע סעקונדן ווייל די לופט וועלכע קומט אריין דארף קומען מיט גענוג א שטארקע קראפט צו קענען פארשפרייטן די ברוסטקאסטן און לאזן די לונגן זיך אויפבלאזן. וויבאלד דער מענטש ליגט אויפ'ן רוקן מיט די קאפ אויף צוריק גייט די לופט אויטאמאטיש אריין אין די לונגן. ווען מען נעמט אוועק די מויל פון יענעמ'ס מויל וועט די לופט צוריק ארויסקומען ווייל די ברוסטקאסטן וועט צוריק איינפאלן און אראפקוועטשן די לונגן וועלכע וועט צוריק ארויסבלאזן וואס עס האט אריינבאקומען. צומאל הייבט דער מענטש אן אטעמען נאך דעם שריט און מען דארף מער נישט גיין ווייטער. אויב דער מענטש אטעמט נישט דארף מען זען אויב זיינע פולס פונקציאנירן. אויב יא איז א גוטע סימן און מען דארף נאר איבער טאן דאס אריינבלאזן לופט ביז ווילאנג הילף קומט אן. אויב ער האט נישט קיין פולס דארף מען גיין צו דער דריטער טריט. סי. איז פאר סורקעלעישן (ציקולאציע). מיטן טאן טריט נומער צוויי האט מען איבערגענומען די לונגן און אנשטאט איר אריינגעבלאזן לופט אין דעם מענטש. אויב דער מענטש אטעמט נאך אלץ נישט, וואס מיינט אז זיין הארץ פאמפט נישט, איז די לופט גארנישט ווערט ווייל עס בלייבט אויף איין פלאץ אין צירקולירט נישט דעם קערפער. אין אזא פאל דארף מען איבערנעמען א צווייטער ארגאן וועלכע איז די הארץ. איבערנעמען די הארץ קלינגט שרעקעדיג אבער עס איז זייער א גרינגע זאך צו טאן אויב מען ווייסט וויאזוי. עס פעלט אויס נאר צוויי הענט און אביסל כוח. מען דארף גיין אויף די קניען און לייגן די עק פון די הענט איינע אויף די אנדערע און ארויף אויף דעם מענטשנ'ס ברוסטקאסטן א צענטימעטער אוועק פון דעם עק פון דעם ביין און מיט די וואג פון די אייגענע קערפער דארף מען אריינדרוקן צוויי אינטשעס און דאס האלטן פאר א האלבע סעקונדע און צוריק ארויף. אזוי דארף מען איבערטאן נאך 14 מאל. ווען מען איז פארטיג בלאזט מען נאכאמאל אריין לופט אין דעם מענטש און מען מאכט איבער דעם שפיל נאכאמאל און נאכאמאל ביז הילף קומט אן אדער ביז דער מענטש הייבט אן אטעמען. מיט יעדע קוועטש וואס מען גיט דרוקט מען אויף די הארץ וועלכע ווערט צונויפגעדרוקט צווישן די ברוסטקאסטן און די רוקן ביין און דאס בלוט פון הארץ רינט ארויס צו די אנדערע טיילן פון דעם קערפער און גרייכט ביז'ן מוח.
דער רעטונג'ס ראלע פון סי-פי-אר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סי-פי-אר איז א טעכניק וועלכע מען פרובירט אין יעדע קארדיאפולמאנערי ארעסט פאל אבער נאר 4 פראצענט פון אזעלכע פעלער ווערן געראטעוועט פון דעם פשוט'ן טעכניק. מיט סי-פי-אר קען מען נאר דורכפירן וואס די הארץ וואלט געטאן צווישן 10 און 30 פראצענט און נישט אין יעדע פאל העלפט דאס. אויסערדעם זענען צוויי דריטל קארדיאפולמאנערי ארעסט פעלער מער ערנסט אין וועלכע די הארץ פאמפט צו שנעל אן א סדר וואס ווערט אנגערופן ווענטריקולאר פיברילעישן. אין אזא פאל קען סי-פי-אר גארנישט העלפן. און מען מוז האבן א דיפיברילעיטאר וועלכע שאקט דעם מענשט פון וועלכע די הארץ הערט אויף ארבעטן פאר א סעקונדע און דאס גוט א שאנס עס זאל צוריק גיין אין דער נארמאלער סדר ווען עס הייבט צוריק אן פאמפן. כאטש סי-פי-אר איז דער איינציגער לעזונג נאר צו 4 פראצענט פון קארדיאפולמאנערי ארעסטס איז עס אבער א סטאנדארטע פראדעצור וועלכע מען נוצט אין יעדע אזא פאל וויבאלד עס פארלאנגט נישט קיין געצייג אדער מאשינען און עס קען ראטעוון מענטשן. אויב א באוואוסלאזער מענטש באקומט סי-פי-אר ביז 4 מינוט האט ער בערך א 45 פראצענט שאנס צו בלייבן לעבן. ווי מיר האבן פריער דערמאנט איז מען נאך נישט גרייט צו טאן סי-פי-אר אפילו מען פארשטייט דאס גוט. מען מוז גיין זיך דאס אויסלערנען וואו מען באקומט מער אינסטרוקציעס אין דעטאל און מען קען דאס אליינס אויספרובירן אויב מען טוט דאס גוט אויף א ספעציעלע פאלשע מענטש (דאמי). סי-פי-אר ווערט אנדערש געטאן צו א קינד און אויב איינער קען דאס טאן אויף אן ערוואקסענער קען ער דאס נאך נישט טאן אויף א קינד. (א קינד'ס הארץ פאמפט שנעלער ווי אן ערוואקסענער. אין פאקט איז פאראן א סי-פי-אר פראדעצור פאר קינדער צווישן 12 מאנאטן און 8 יאר און א באזונדערע פראצעדור פאר קינדער אונטער 12 מאנאטן).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סי-פי-אר איז אנטוויקעלט געווארן דורך אן אמעריקאנער דאקטאר מיט'ן נאמען פיטער סאפאר אין די 950' יארן און דאס איז אנטפלעקט געווארן צו דער וועלט אין א בוך וועלכע דער סאפאר האט געשריבן אין 957'. אין אנפאנג האבן נאר די אמבולאנס טעכניקער דאס גענוצט און ערשט אין די 970' האט מען דאס אנגעהויבן אויסלערנען פאר די פובליק אלס א גרינגע טעכניק צו ראטעווען מענטשן. די אמעריקען הארץ אסאסיאציע שטודירט דעם טעכניק יעדעס יאר און זי גיט ארויס פרישע דעטאלן צו די דאקטוירים יעדע עטליכע יאר. אין די לעצטע מאנאטן האבן דאקטוירים אנגעהויבן רעדן פון א טויש אין דעם פראדעצור פן סי-פי-אר און זיי פלאנען ארוועקצונעמען די צווייטע טריט פון געבן לופט דורך די מויל (מאוט-טו-מאוט) נאר מען זאל גלייך טאן טריט נומער דריי. זיי ווייזן אן אז אין די צייט וואס מען גיט לופט פארלירט מען גאר וויכטיגע סעקונדעס און דער דריטער טריט, מאכן די בלוט צירקולירן, איז פיל וויכטיגער און אין רוב פעלער פארמאגט נאך דער מענטש אביסל אקסיגן. קומענדיגן נאוועמבער וועלן גרויסע דאקטוירים פון ארום די וועלט אפהאלטן דעבאטעס אויב מען זאל יא אדער נישט טוישן דער סדר פון סי-פי-אר וועלכע איז אנגענומען אין אמעריקע שוין איבער 40 יאר.


text:
30סטן נאוועמבער
דער 30סטער נאוועמבער איז דער 334סטער טאג פון יאר (335סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 31 טעג.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1936 - דער קריסטאל פאלאץ אין לאנדאן פארברענט אין א שריפה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1835 - מארק טוויין, אמעריקאנער שרייבער (געש' 1910)
- 1874 - ווינסטאן טשערטשיל, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1956)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בארבאדאס - זעלבשטענדיקייט טאג


text:
קלעזמער
קלעזמער גענומען פון די ווערטער "כלי זמר", באדייט אלץ אונטער יידישער נגינה: מוזיק, טאנץ און חתונה געזאנגען. שטאמט פון די יידן פון מזרח אייראפע אין די יארן 1500 אין ווייטער. אויך דער מוזיקאנט וואס שפילט קלעזמער מוזיק הייסט א קלעזמער (לשון-רבים: קלעזמארים) בעיקר שפילט מען טאנץ ניגונים פאר חתונות, און אויך ביי א הכנסת ספר תורה.
קלעזמער טוט באצייכענען:
א. א טרדיציאנעלן יידישן מוזיקער-אינסטרומענטאליסט אדער די עטלעכע מוזיקער פון אזא מין, וועלכע שפילן טראדיציאנעלע מזרח-אייראפעישע אשכנזישע מוזיק אויף יידישע שמחות.
ב. מוזיקער בכלל, באזונדערס פון א יידישן אפשטאם.
ג.היינטצייטיקער/היינטצייטיקע מוזיקער וועלכע פראקטיצירן א שפילן, וואס אימיטירט די טראדיציאנעלע קלעזמער-מוזיק ,אפט איבערגעפלאכטן מיט היינטצייטיקע מוזיק-טראדיציעס פרעמדע פאר טראדיציאנעלע כליזמר.
ד. די מוזיק פון כליזמר אדער/און זייער מלאכה, ווי אויך אלצדינג וואס איז דערמיט פארבונדן /אויך 'כליזמריי'/.
ה. אן אייפעמיזם גענוצט /געוויינלעך ניט בארעכטיקט/ צו באצייכענען א יעדן מין פון יידישער מוזיק בכלל, ניט נאר די טראדיציאנעלע יידישע אינסטרומענטאלע מוזיק בפרט.


text:
גוי
אַ גוי (שטאמט פון לשון קודש וואס מיינט "פאלק") איז איינער וואָס איז נישט אַ ייד. האפטמאל נוצט מען דער וואָרט גוי כדי צו אָפשיידן די ווערטע פונעם גוי לעומת דער איד.
דער איד כלפי דעם גוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן בענטשן יעדן טאג די ברכה שלא עשני גוי צו געבן א לויב אז זיי זענען מחויב אין מצוות.
די טערמינען גוי אדער גוים ווערן אויך באנוצט אלץ שם הכולל אויף די שונאי ישראל און עובדי עבודה זרה, ווי צ.ב.ש. פסח ביי נאכט זאגט מען שפוך חמתך על הגוים.
היסטאריש, צוליב די פילע גלות יארן, האבן אידן זיך אנגעליטן פיל צרות פון די נישט-אידישע באפעלקערונג צווישן וועלכע זיי האבן געוואוינט. דאס האט צוגעפירט אז דער אידישן פסיכיק האט אפטמאל נישט געהאט פיל צוטרוי צו א גוי, און אפילו טיילמאל געברענגט העסליכע געפילן פון אידן אויף גוים צוריק.
חסידי אומות העולם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חסידי אומות העולם
לויט די תורה קען א גוי אויך פארדינען זיין חלק אין עולם הבא אויב ער איז א בן נח דורך איינהאלטן די זיבן מצוות בני נח. די זיבן מצוות זענען:
- נישט דינען עבודה זרה
- נישט שעלטן ג-ט, אדער נעמען ג-ט'ס נאמען אויף א פאלשע שבועה
- נישט עובר זיין אויף עריות
- נישט גנב'נען
- נישט הרג'ענען
- נישט עסן קיין אבר מן החי
- שטעלן געריכטן אויף צו איינפירן צדק און משפט צווישן דאס מענטשהייט
עס ווערט אנגענומען אז היינט זענען די גוים מערסטנס אפגעהיטן אין די זיבן מצוות און אין אלגעמיין פירן זיי זיך מאראליש, וואס דערפאר הייסן זיי לויטן רמב"ם "חכמי אומות העולם" (זעט מער בני נח).
געהאלפן אין דעם שואה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען טויזנטער גוים אין די יארן פון דער צווייטע וועלט קריג וואס האבן באהאלטן אידן און זיי געראטעוועט פון טויט איינשטעלנדיג דערביי זייער אייגן לעבן. דער ישראל'ישער ארגאניזציע "יד ושם" האט אן עקסטערן אפטיילונג פאר די "חסידי אומות העולם" צו געבן אן אפדענק און אנערקענונג פאר די מענטשן.


text:
ליטערארישע פיקציע
ליטערארישע פיקציע זענען פיקטישע ווערק וועלכע האבן א ליטערארישן ווערט. דער טערמין ווערט באנוצט אויף צו פונאנדערטיילן צווישן די ווערק און זשאנער פיקציע.
אינהאַלט
באדייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליטערארישע פיקציע טוט זיך מער פארנעמען מיט סטייל, פסיכאלאגישע טיפקייט, און אויסארבעטן די כאראקטערס -- אנדערש פון אנדערע פיקציע וואס פארנעמט זיך מער מיט דעם דערציילונג פון געשעענישן.
אין ליטערארישע פיקציע ווערט אריינגערעכנט פראזע (ווי קורצע מעשיות נאוועלען און ראמאן).
ליטערארישע מאגאזינען, ווי דער ניו יארקער[1], זאעטראפ-אל סטארי[2], א.ד.ג., ווי אויך ליטערארישע ערקענונגען ווי דער פושקארט פרייז, די או הענרי אווארדרס, דער נאבעל פרייז פאר ליטעראטור, א.ד.ג. טוען אין אלגעמיין נאר זיך באשעפטיגן מיט ליטערארישע פיקציע און נישט מיט זשאנער פיקציע.
באקנטע שרייבער פון ליטערארישע פיקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלטערע אדער פארגאנגענע אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סאול בעללאו
- פיליפ ראטה
- בערנארד מלמד
- סינטיא אזיק
- עמוס עוז (העברעאיש)
- א.ב. יהושע (העברעאיש)
יונגערע אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארגאנגענע נישט אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינטיגע נישט-אידישע שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זע אויך פראזע.


text:
15טן מערץ
דעם 15טן מערץ איז דער 74סטער טאג פון יאר (75סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 291 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 44- - דער דיקטאטאר, יוליוס קייסער, דערמארדעט דורך א גרופע פון סענאטארן
- 1493 - קריסטאפרע קאלומבוס קומט צוריק פון זיין ערשטן ארויספאר קיין אמעריקע
- 1820 - דער שטאַט מעין שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1892 - געגרינדעט דער ענגלישער פוטבאל קלוב ליווערפול
- 1906 - געגרינדעט די ראלס-רויס פירמע
- 1939 - נאצי דייטשלאנד קאמפלעטירט אייננעמען טשעכאסלאוואקיי
- 1961 - דרום אפריקע פארלאזט דעם קאמאנוועלט
- 1990 - מיכאיל גארבאטשאוו דערוויילט פרעזידענט פונעם סאוועטן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1767 - ענדרו זשעקסאן, דער זיבעטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1845)
- 1779 - לארד מעלבארן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1848)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 44- - דער דיקטאטאר, יוליוס קייסער (געב' 102 לפנה"ס)
- 1897 - זשיימס זשאזעף סילוועסטער, בריטישער מאטעמאטיקער פון א יידישן אפשטאם (געב' 1814)
- 1998 - בענזשאמין ספאק, קינדער דאקטער (געב' 1903)


text:
תורה ודעת
ישיבת תורה ודעת (אדער "מתיבתא תורה ודעת") איז א חרדישע ישיבה וועלכער געפינט זיך אין קענסינגטאן, ברוקלין, ניו יארק, פאראייניגטע שטאטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ישיבה איז געעפנט געווארן אין 1917 אין וויליאמסבורג אלץ א פרומע עלעמאנטערע שולע דורך בנימין ווילהעלם און לואיס דערשאוויץ. זיי האבן אויסגעקליבן הרב זאב גאלד צו שטיין אין שפיץ פון דעם מוסד, און ער האט אויסגעוועלט דעם נאמען "תורה ודעת" אויפן נאמען פון הרב יצחק יעקב ריינעס'ס ישיבה אין לידא, וואו הרב גאלד האט געלערנט אין זיין יוגנט.
און אירע ערשטע יארן האט זיך די ישיבה געפירט אויפן שטייגער פון תורה עם דרך ארץ. מיט דער צייט אבער, איז עס פארוואנדעלט געווארן אין א חרדישער ישיבה. מיט דעם אלעם איז די ישיבה אייגענארטיג מיט דעם וואס זי ערלויבט אירע תלמידים צו גיין שטודירן אין קאלעדזש, עפעס וואס איז פארבאטן אין רוב חרדישע ישיבות היינט צו טאגס.
אין 1922 איז ר' שרגא פייוול מענדלאוויטש גערופן געווארן צו ווערן דער מנהל פון דער ישיבה. אונטער זיין פירערשאפט איז אויפגעשטעלט געווארן די "מתיבתא" פאר די עלטערע תלמידים אין גיל פון הויעך שולע סטודענטן. נאך שפעטער האט הרב מענדלאוויטש אויפגעשטעלט א "ישיבה גבוה" פאר די תלמידים פון אכצן יאר און העכער. הרב מענדלאוויטש האט געדינט אלץ מנהל ביז 1948.
ווען וויליאמסבורג איז נאך דער צווייטער וועלט קריג געווארן שטארק חסידיש האט תורה ודעת פארקויפט זייער געביידע פאר פאפא חדר, און זיי האבן זיך אריבערגעצויגן קיין קענסינגטאן ווי א גרעסערע עולם אמעריקאנער אידן האבן געוואוינט.
אין די יארן ווען הרב גדליה שארר און הרב יעקב קאמינעצקי זענען געווען ראשי ישיבה האבן זיך געשאפן צוויי פראקציעס אין ישיבה, איין האט געהייסן "ר' יעקב'ניקעס" און די צווייטע "רב שארר'ניקעס". די צוויי זענען געווען מחולק צווישן זיך ווער עס זאל האבן דאס לעצטע ווארט אין ישיבה. למעשה האבן די "ר' יעקבניקעס" געהאט די אויבערהאנט.
ראשי ישיבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס די יארן האבן אלס ראשי ישיבות דארט געדינט:
- רבי שלמה היימאן
- רבי ראובן גראזאווסקי
- רבי אליהו חזן
- רבי גדליה שארר
- רבי יעקב קאמינעצקי
- רבי ראובן פיין
- רבי דוד לעבאוויטש
- רבי שכנא זאהן
- רבי זעליג עפשטיין
- רבי אברהם יעקב פאם
היינט צו טאגס דינט אלץ ראש ישיבה הרב ישראל בעלסקי וועלכער איז אויך א פוסק פאר די כשרות ארגאניזאציע פון א-יו.
באוואוסטע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב ישראל בעלסקי, דער היינטיגער ראש ישיבה פון תורה ודעת
- הרב אהרן בראפמאן, מנהל ישיבה ד'פאר ראקאוועי
- שלמה קארליבאך (זינגער)
- שופט נח דיער
- הרב משה היינעמאן, ראש מערכת הכשרות סטאר-קעי
- הרב לוי יצחק הורוויץ, אדמו"ר מבאסטאן
- הרב שמואל קאמינעצקי, ראש ישיבת פילאדעלפיע
- הרב אריה קאפלאן, אידישער דענקער און מחבר
- הרב שלמה קלאס, ארויסגעבער פון די דזשואיש פרעס
- הרב נחום לאם, געוועזענער ראש ישיבה פון ישיבה אוניווערזיטעט
- הרב בנימין לעווי, ראש פון מערכת הכשרות א-קיי לאבאראטאריע
- הרב ירוחם אלשין, ראש ישיבת בית מדרש גבוה ד'לעיקוואד
- הרב אברהם יעקב פאם, פון די ראשי ישיבה פון תורה ודעת
- הרב שלום רבקין, הויפט רב פון סט. לואיס, מיזורי
- הרב נתנאל קווין, מנהל פון תורה ודעת
- הרב נתן שערמאן, עורך ראשי פון ארטסקראל.
- הרב גדליה שארר, שפעטער געדינט ווי ראש ישיבה תורה ודעת
- הרב אליה שוויי, ראש ישיבת פילאדעלפיע
- הרב יעקב וויינבערג, ראש ישיבת נר ישראל, באלטימאר
- הרב שמואל זנוויל כהנא מראשי ישיבות בסאטמאר
- רב שלמה היימל


text:
Microsoft Word
וואָרד איז דער ווארט פראצעסאר פון מייקראסאפט.
מ'קען דערמיט שרייבן און טייפסעטען ביכער, אי-מעיל, וויקיפעדיע ארטיקלן, און אזוי ווייטער.
- איר קענט אויפהיטן אלע פארעמעןאון דעזיינען פון טעקסט און אויסלייג וואס איר שרייבט לויט אייער געברויך, און דאס אויפהיטן אלס מוסטערן וואס הייסט ביי זיי מאקראס אדער סתם טאבעלעס.
- אויך איז דא אן אותיות אויסלייג אנאליז און גראמאטיק אנאליז
- אויסשטעלן לויט שורות קאלום'ס און קאפטילעך. א.א.וו.
- אויטאמאטיש אויפהיט, און אויטאמאטיש אפדרוק.
- מאכן אינדעקס און מפתחות, קאמענטארן און ציטאטן אינדעקס (מראה מקומות).
- פאסווארט פארזיכערונג.
און נאך פיל מער קאמפליצירטער זאכן וואס איז מער פארגעשריטן פארן דורכשניטליכן באנוצער.
עס דינט פאר די גרעסטע פראפעסיאנעלערע אויסשטעלערס ביז צום קלענסטן פשוט'ן באנוצער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הילף וויאזוי צו מאכן א מאקרא. חדשות אנש הייד פארק


text:
לאנדווירטשאפט
לאנדווירדשאפט אדער אגריקולטור איז די אפגעבונג פון אקערן און פלאנצן די ערד, כדי מ'זאל האבן עסן און קליידער.
42% פון דער וועלטס ארבעטסקראפט ארבעטן אין לאנדווירטשאפט. היינטיגע צייטן איז שייך צו לאנדווירטשאפט אויך וואקסן בלומען, מטריאלן פאר פאבריקאציע (ווי צוקער, עטאנאל און קראכמל), פיברעס (ווי באוול, וואל און זייד), בוימל, טאבאק און נאך.
לאנדווירטשאפט פירעכצן ווי באוואסערונג, גערעטעניש ראטאציע, באמיסטונג, פעסטיצידן און די שטוביקונג פון בעלי חיים זענען אנטוויקלט געווארן שוין לאנג צוריק, אבער זיי האבן שטארק פראגרעסירט אין דעם לעצטן יארהונדערט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שקלאפעריי
שקלאַפֿערײַ איז אן עקאנאמישע סיסטעם וואו א מענטש, דער שקלאַף, ווערט דער אייגענטום פון א צווייטן מענטש, און מוז ארבעטן פאר זיין האר אן געהאלט. דער שקלאף איז נישט בעל-הבית אויף זיין צייט נאר מוז טון וואס זיין האר הייסט אים. אפטמאל האט ער איבערהויפט נישט קיין רעכט.
דער פערטער פאראגראף פון דער אלוועלטלעכער דעקלאראציע פון מענטשרעכט אסרט שקלאפעריי און האנדלען מיט שקלאפן. היינט האבן אלע לענדער געזעצן קעגן שקלאפעריי, אבער דאך זענען מענטשן געהאלטן ווי שקלאפן אין א טייל דריטע וועלט לענדער.
אינהאַלט
שקלאפעריי אין אוראלט גריכנלאנד אין רוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים איז געווען איינגעפירט די סיסטעם פון שקלאפעריי. ווען איינער האט געהאט א שקלאף האט ער געקענט אים פארקויפן צו א צווייטן אדער איבערלאזן א ירושה פאר זיינע קינדער. ס'איז געווען מעגלעך אפצוקויפן אלס שקלאפן מלחמה געפאנגענע און מענטשן געכאפט דורך פיראטן. קינדער געבוירן צו שקלאפן האבן געהערט צו די אייגנטימער פון די עלטערן.
ס'איז געווען א מעגלעכקייט פאר א שקלאף צו ווערן באפרייט. דער רוימישער קייסער פערטינאקס איז געווען א זון פון א באפרייטן שקלאף.
שקלאפעריי אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטן פארשפרייטן פון איסלאם אין אפריקע האבן די אראבישע שקלאף-הענדלער געפירט א מסחר פון אפריקאנער שקלאפן וואס זיי האבן אימפארטירט אין דעם אראבישן האלבאינזל. אויך שווארצע האבן געכאפט אנדערע שווארצע צו ווערן שקלאפן.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה זענען דא די באגריפן פון עבד עברי און עבד כנעני. אן עבד עברי איז נישט קיין שקלאף. ער איז א ייד וואס האט זיך פארקויפט צו ארבעטן ווייל עס פעלט אים געלט, אדער וואס בית דין האבן אים פארקויפט צוליב דעם וואס ער האט געגנבעט און האט נישט מיט וואס צו באצאלן. אן עבד עברי איז באגרענעצט צו ארבעטן זעקס יאר, דערנאך גייט ער ארויס פריי. זיין האר טאר נישט געבן אויף אים מער ארבעט ווי א געדינגענעם ארבעטער, און מוז אים אויסהאלטן, מיט זיינע ווייב און קינדער, אין גאנץ גוטע צושטאנדן.
אנדערש איז דער עבד כנעני, וואס איז דער אייגנטום פון זיין האר, און די תורה זאגט "לעולם בהם תעבודו", מען טאר נישט באפרייען אן עבד כנעני. דאך האט דער עבד געוויסע רעכטן. טאמער זיין האר שעדיגט אים און צוקלאפט זיין אויג, צאן, פינגער, אא"וו, ווערט דער עבד באפרייט. אויך האט דער האר נישט קיין רעכט צו הרגענען זיינס אן עבד, און ער וועט ווערן געמשפטעט אויף דעם.
די תורה הייסט מגייר זיין לשם עבדות אן עבד, ד"ה ער מוז אים מלען און דער עבד ווערט באפליכטעט אין אלע מצוות וואס א פרוי דארף האלטן.
אין מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה ברענגט אז ווען די יידן זענען געווען אין מצרים, האבן די מצריים געהאלטן זיי ווי שקלאפן צו בויען שטעט און סקלאדן.


text:
קאנװערט
א קאָנװערט איז דער פאַפירנער האַלטער װאָס האַלט בריװ װאָס װערן געשיקט דורכן פּאָסט אָדער האַלטן אַנדערע װיכטיקע דאָקומענטן. קאָנװערטן האָבן אַ ספּעציעלע מין כּלי (אױסקלעפּן מאַטעריאַל) װאָס אַרבעטן נאָך דעם װאָס מ'לעקט אַ טײל פונם קאָנװערט, אדער וואס קלעבט זיך אליין ווען מען נעמט אַראפ דעם דעקונג פאפיר. קאָנװערטן קומען אין אַלע מינים גרײס צו האַלטן בריװן, דאָקומענטן, פּאָסט קאַרטלעך, טשעקן, קאָנטראַקטן און אַזױ װײטער.
מען קלעבט ארויף אויפן קאנווארט (אויף דער רעטער זײַט אין דער הייך) א פאסטמארקע, מיט דעם באַצאָלט מען פארן ליווערן דעם בריוו.