text:
קלינישע דעפרעסיע
קלינישער דעפערעסיע איז א סארט דעפרעסיע פון א מצב פון שטארקן טרויער, עצבות, מרה-שחורה, אדער פארצווייפלונג וואס איז דערגאנגען אזוי ווייט, אז עס פארדרייט די געזעלשאפטלעכע פונקציאנירונג פון א מענטש אדער זיינע טאג טעגלעכע אקטיוויטעטן. די "קלינישע דעפרעסיע" איז א דיאגנאז פון א געזונט-פאכמענטש און איז אנדערש פון סתם דערשלאגנקייט.
לויט די קריטעריעס (געזעצן) פון די-עס-עם 4, דער הויפט-וועגווייזער פאר שטעלן פסיכיאטרישע דיאגנאזן, נעמט אריין די דעפרעסיע איינעם פון די פאלגנדיקע צוויי עלעמענטן במשך כאטש צוויי וואכן.
1. דעפרעמירט/דערשלאגן געמיט, אדער 2. פעלן פון הנאה (אנהעדאניע בלע"ז)
פארן דיאגנאז איז גענוג צו האבן איינעם פון די סימפטאמען צוזאמען מיט פינף פון די פאלגנדיקע רשימה במשך צוויי וואכן. דאס נעמט אריין:
- געפילן פון עצבות אדער מורא, אדער דאס ניט קענען שפירן עמאציעס (ליידיקייט)
- די פארקלענערונג פון אינטערעס/הנאה פון אלע, אדער כמעט אלע, טאג טעגלעכע טעטיקייטן
- געביטענער אפעטיט, אדער ארויפ-/אראפגיין פון וואג
- פארדרייטע שלאף-סדר אדער צופיל שלאפן
- פארלאגזאמטע מוסקול-באוועגונגען כמעט יעדן טאג
- פארמאטערטקייט, גייסטיק אדער פיזיש, אדער פארלירן כוח
- שטארקע געפילן שולדיקייט, נערוועזקייט, הילפלאזיקייט, האפנונגסלאזיקייט, ווירדלאזיקייט, איינזאמקייט אדער פחד
- שוואריקייטן קאנצענטרירן זיך, פוקוסירן זיך אדער בכלל פאמעלעך טראכטן, אריינגערעכנט זיכרון
- כסדרדיק טראכטן פון טויט (ניט נאר מורא פארן טויט), חשק "זיך אוועקלייגן און שטארבן" אדער "אויפהערן אטעמען", כסדרדיקע געדאנקען פון זעלבסטמארד אן א פלאן, אדער א זעלבסטמארד-אטענטאט אדער פלאן צו נעמען זיך דאס לעבן
רפואות פאר דער קלינישער דעפרעסיע קען מען צעטיילן אויף צוויי טיפן: פסיכא-טעראפיע און מעדיקמענטן. בדרך-כלל, זיינען ביידע עפעקטיוו, כאטש צו פארגלייכן זייער עפעקטיווקייט ווענדט זיך אין דעם, ווי שטארק ס'איז די דעפרעסיע. א סך וויסנשאפטלערס מיינען היינט צו טאג, אז די קאמבינאציע פון מעדיקאמענטן און טעראפיע איז רעקמענדירלעך אין שווערער דעפרעסיע, ד"ה מער עפעקטיוו ווי מעדיצין אדער טעראפיע אליין. פונדעסטוועגן, קען זיין אז איינס אדער דאס צווייטע קען דינען אליין ווי אן עפעקטיווע רפואה אין פאלן און מילדער אדער מיטעלער דעפרעסיע.
היינט צוטאגס, איז דא זייער אסאך ליידענדע אויף דעפרעסיע וכדומה, פארשער זאגן אסאך סיבות דערויף, אבער די פאקט איז, אז זייער אסאך ברויכען היינט נעמען מעדעצין כדי צוזיין נארמאל. דאנק גאט, איז היינט שוין ערפינדן דעם מעדעצין לעקסעפראוי וואס איז נישט פאר'רעכענט אלץ א הארבע נערוון פיל, נאר א מעדעצין וואס ווערט היינט גענוצט דורך א ריזן פראצענט פונעם געהעריגן פובליקום, גרויסע פירער און וואס האבן פוהל דרוק, אסאך וואס גייען אדורך א טראומא, ווערן געשטיצט עס צו נעמען. מ'זאגט א ערנסטן ווערטל, אז בקרוב וועט זיין אויסגעשטעלט, אזויווי א פאבליק טעלעפאן אדער א סאדע מאשין, אויכעט א קעסטל ווי מ'וועט קענען קויפן דעם לעקסעפרו, אז ס'זאל זיין צובאקומען צוליב די פולע פארלאנג.
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
הילף:קורץ ווארט
קורץ ווארט איז א שרייב-קעסטל ביים "ענדערן" בלאט וואס איז באשטימט צו שרייבן א קורץ ווארט וואס וועט זיך צייגן אין די "לעצטע ענדערונגען" בלאט, כדי זאלן די באנוצערס וויסן אין קורצן מיט וואס האט איר פאראכטן די ארטיקל. דאס העלפט אויך צו נאכפאלגן די "געשיכטע" און פארשטיין ווען האט מען געטון וואס.
כדי צו פארגרינגערן די באניצערס באשטימען מיר קורצע קאדן וואס וועט באצייכענען וואס האט מען געטון אין די ארטיקל.
- פ - פאראכטן (אויב מען פאריכט ספעל, גראמאטיק אדער מען מאכט נאר סדר)
- נ - נייע טעקסט (אויב מען לייגט צו נייע טעקסט און אינפארמאציע)
- וו - וואנדאליזם (אויב מען דרייט צוריק וואנדאליזם)
- ט - טעכניש (אויב איר מאכט א טעכנישע ארבייט)
- א - אינטערוויקי (פ"א - אויב איר לייגט דער מוסטער פעלט אינטערוויקי)
- ל - לינקס (אויב איר לייגט צו וויקילינקס אדער דרויסנדיקע לינקס)
- מ - מוסטער (אויב איר לייגט צו א מוסטער)
- עס איז זעלבסטפארשטענדליך אימער בעסער צו ארויסשרייבן קלאר וואס מען האט געטון.
- ווען מען שרייבט א נייעם ארטיקל, אדער ווען מען באוועגט אן ארטיקל מיטן טול-באר, דארף מען נישט שרייבן א קורץ-ווארט, ווייל דאס ווערט אויטאמאטיש געשריבן.
אויפמעקזאם! אויב נעמט איר אראפ טעקסט צוליב וועלכע סיבה (אויסער ביי אפענע וואנדאליזם וואס איר קענט שרייבן נאר וו כדי צו נישט געבן אויפמערקזאמקייט פאר דער וואנדאל) מוסט איר שרייבן אן ערקלערונג פארוואס האט איר דאס געטון. אויב אייער ערקלערונג איז לאנג, דארפט איר דאס ערקלערן אין די ארטיקלס רעדן-בלאט
אויב אייער פאריכטונג איז קליין, צייכנט אָן א "ווי" נעבן "איך האב נאר געענדערט אַ קלייניקייט".
כללו של דבר: איבערהויפט טאר מען קיינמאל נישט צוריקדרייען צו א פריערדיגע ווערסיע אן אן אויפקלערונג אין דעם קעסטל, ווייל דער פריערדיגער באנוצער וועט ווערן באליידיגט אז איר האלט אפילו נישט פאר וויכטיג דאס אויפצוקלערן זיין טעות. אבער אויב דרייט מען צוריק ארבעט פון אַן אויסגערופענער טראל (ביי די קהילה) דארף מען נישט אויסקלערן פארוואס און פארווען.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פונט שטערלינג
דער פֿונט שטערלינג (סימבאל: £; ISO קאד: GBP), געווייטלעך גערופן דער פונט, איז די וואלוטע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, זיינע קרוין אפהענגיקער (דער אינזל פון מאן און די קאנאל אינזלען) און די בריטישע מעבר-לימדיגע טעריטאריעס פון דרום דזשארדזשע און די דרום סאנדוויטש אינזלען,[1] בריטישע אנטארקטישע טעריטאריע[2] און טריסטאן דא קונהא.[3] ער ווערט צעטיילט אויף 100 פענס (איינצאל: פעני).
דער פונט שטערלינג איז די עלצטע וואלוטע אין דער וועלט נאך אין באניץ. ער האט אנגעהויבן אלס וואלוטע אין 1560 ווען ער איז געווען א פונד געוויכט פון זילבער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: South Georgia and the South Sandwich Islands
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: British Antarctic Territory
- ↑ Foreign and Commonwealth Office country profiles: Tristan da Cunha


text:
אינדישער אקעאן
דער אינדישער אקעאן איז דער אקעאן ארומגענומען מיט אזיע צו צפון, אויסטראליע און דער פאציפישער אקעאן צו מזרח, דער דרום אקעאן צו דרום, און אפריקע און דער אטלאנטישער אקעאן צו מערב. ער נעמט זײַן נאמען פון דעם דרום אזיע לאנד אינדיע וואס געפונט זיך אויף זיין בארטן. די בוכטע פון בענגאל, דער אראבישער ים, דער פערסישער איינגאס און דער ים געהערן אלע צו דעם אקעאן.
דער טיפֿסטער פונקט אינעם אינדישן אקעאן געפינט זיך אין דעם זשאווא אַקאפ, און איז טיף 25,344 פיס. דער דורכשניט טיף איז 13,002 פיס. דער שטח פונעם אינדישן אקעאן 28,350,000 קוואדראט מייל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די גרויסע טייכן וואס פליסן אריין אינעם אינדישן אקעאן זענען די זאמבעזי, שאט אל-אראב, אינדוס, גאנגעס און בראהמאפוטרא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1405 ביז 1433, האט אדמיראל זשענג הע געפירט גרויסע פלאטן פון דער מינג דינאסטיע אויף עטלעכע נסיעות צום מערב אקעאן (דער כינעזישער נאמען פארן אינדישן אקעאן) און ער איז אנגעקומען צום בארטן פון מזרח אפריקע.
אין 1497 איז דער פארטוגעזישער נאוויגאטאר וואשקו דא גאמא ארומגעפארן דעם קאפ פון גוטער האפנונג און איז געווארן דער ערשטער אייראפעישער אפשיפן אין אינדיע און, שפעטער, אין דעם ווייטן מזרח.


text:
אדעס
אַדעס איז די פערטע גרעסטע שטאט אין אוקראינע. האבנדיק א באפעלקערונג פון 1,080,000 מענטשן. די שטאט איז נעבן שווארצער ים, און די שטאט צוזאמען מיט די פארשטאטן האבן דריי פארטן צום ים. אין קאמוניסטישע צייטן, איז עס געווען די גרעסטע פארט, וויבאלד די פרירט נישט אין ווינטער.
טערקיי אבער האט די עפענונג צום שווארצן ים, זי קאנטראלירט די דארדאנעלן, אזוי ארום האט נאט"א קאנטראלירט אלעס וואס גייט אריין, און ארויס פונעם סאוועטן פארבאנד.
אדעס איז פארעכנט אלס א ליבעראלע און פרייע שטאט, מיט א פראנצויזישער און איטאליענישער סטיל ארכיטעקטור.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 14נטן יארהונדערט האבן זיך דארט געדרייט טאטערן, און דערנאך האט טערקיי געהערשט דארט. אבער אין 1794, איז זי אפיציעל געגרינדעט געווארן דורך רוסלאנד, די שטאט האט געהאט הצלחה, און אירע איינוווינער זענען באשטאנען פון מערערע פעלקער, ווי גריכן, יידן, רוסן און אוקראינער, רומענישער, און נאך אנדערע פעלקער.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע קהילה איז זייער גרויס געווען אין אדעס, אז אין 1897 איז די יידישע באפעלקערונג אפגעשאצט געווארן, צו אריבער 160,000 איינוווינער, מאכנדיק אדעס פאר דער גרעסטער יידישער שטאט אין דער רוסלענדישער אימפעריע. פאגראמען זענען פארגעקומען אין יאר 1821, 1859, 1871, 1882, און אין 1905, אסאך פון די יידן האבן דערפאר עמיגרירט קיין ארץ ישראל, און צו די פאראייניגטע שטאטן.
אין דעם 19טן יארהונדערט, איז די השכלה באוועגונג זייער שטארק געווען אין אדעס, א ציוניסטישע פיליאלע איז געווען אין דער שטאט. ביים חורבן אייראפע, זענען בערך 100,000 יידן אומגעקומען אין אדעס דורכן נאצי מארד מאשין. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, האט זיך די שטאט צוריק געשטעלט אויף די פיס, און א יידישע קהילה איז צוריק אויפגעשטעלט געווארן.
רוב יידן האבן פארלאזט די שטאט צווישן די 1970ער יארן, און 1990ער יארן קודם דורך אינערליכע עמיגרירונג, און דערנאך קיין ישראל. היינט וווינען דארט עטליכע טויזנט יידן וואס האבן בתי מדרשים, שולעס און אנדערע אינסטיטוציעס. חב"ד איז אויך אקטיוו דארט.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואסער טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיפן מיטן פאסאזשירן פארן ארויס פון אדעס קיין סטאמבול, חיפה און ווארנע, ווי אויך ארויף דעם דניעפער אין די שטעט כערסאן, דניפראפעטראווסק און קיעוו.


text:
אראבישע ליגע
די אראבישע ליגע איז א בונד פון אַראַבישע לענדער פֿון צפֿון-אַפֿריקע און דרום-מערב-אַזיע וואָס האָבן זיך פֿאַרבונדן מיט אַ צוועק צו לעזן די אַראבישע פּראָבלעמען. איינע פון זייערע הויפט-פראבלעמען איז דאס וואס מדינת ישראל נעמט-איין פאלעסטינער שטחים.
זי איז געגרינדעט געוואָרן אין יאָר ה'תש"ה (1945) דורך זיבן שטאַטן: עגיפטן, סיריע, איראַק, סאודי אראביע, לבנון, יארדאניע און תימן. די אָרגאַניזאַציע איז פֿאַראייניגט פֿון 22 לענדער ווען איינע פֿון זיי איז פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע (PLO) וואָס ביי די אַראַבישע-ליגע איז אש"ף פֿארעכנט ווי אַן אומאָפהענגיקע פאַלעסטינער-שטאַט. אין די 50קער יארן האבן זיך מיטגעטיילט אויך ליביע, סודאן, מאראקא און טוניסיע, און אין די 1960ער יארן קואווייט, און אלזשיר. אין די 1970ער יארן די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, באכריין, קאטאר, אמאן, מארעטאניע, סאמאליע, דזשיבוטי און אש"ף אלס א "פאַלעסטינער שטאַט". קאמארע האט זיך פאראייניגט צו דער ליגע אין יאר (1993).
אין יאר ה'תשל"ט (1979) האט מצרים געבראכן דעם חרם וואס די ליגע האט ארויפֿגעלייגט אויף ישראל, ווען דער נשיא פֿון עגיפטן, אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם שלום אפמאך, און געמאכט פרידן מיט ישראל. עגיפטן איז דערפֿאר דערווייטערט געוואָרן פון דער ליגע אויף 10 יאר.
אינהאַלט
די גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געגרינדעט געווארן אין עגיפטן, מיט גרויסבריטאניעס פלאן, גרויסבריטאניע האט עס געוואלט אויפשטעלן אינמיטן דער צווייטער וועלט מלחמה, כדי די אראבישע וועלט, זאל זיך אנשליסן צו די אליאירטע קרעפטן, וויבאלד אסאך אראבער האבן גענויגט צום נאצישן זייט.
אין 1964, זענען פארגעקומען צוויי שפיצן-קאנפערענצן אין קאירא, אין די ערשטע איז אויפגעשטעלט געווארן א צוזאמען ארבעט אין קולטור, דערציונג, און וויסנשאפט. און ביי די צווייטע קאנפערענץ יענע יאר, איז די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע (פ.ל.א.) געגרינדעט געווארן, און אין 1976 איז די פ.ל.א. אנגענומען געווארן ווי א לאנד-מיטגליד אין דער ליגע. 1976 איז געווען דער אנהייב פונעם לבנון ברודער קריג, און די אראבישע ליגע, האט געשיקט שלום טרופן קיין לבנון, וואס האבן זיך גאנץ שנעל ארויסגעצויגן פון דארט.
פראבלעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון שטענדיג אן זענען געווען פראבלעמען, מיינונגס פארשידנהייטן איבער ישראל, איבער פאלעסטינער פליטים, ירדן האט אנעקסירט דעם מערב ברעג, און איז געווארן א טייל פון איר וואס דאס איז געווען קעגן ווילן פונעם ליגע. עגיפטן האט געמאכט שלום, מאכנדיג אן איבערקערעניש אינעם ליגע פירערשאפט. די פי על או האט אונטער געשריבן דעם אסלא אפמאך, קעגן די ווילן פונעם ליגע.
איינע פון די הויפט פראבלעמען איז געווען, אז ביי אן אפשטימונג, מוזן אלע איינשטימען, אז נישט איז עס נישט אריבער, און עס איז דורכגעפאלן. דאס הייסט אדער אלע אדער גארנישט.
אין 1992 איז אויסגעבראכן אין סאמאליע, א בירגער קריג, און א שווערע הומאניטארישע צוזאמפאל, וואס איז זיי נישט געלונגען צו העלפן, נאר מיט די הילף פון די פאראייניגטע שטאטן, און אייראפע, האט זיך דער מצב עטוואס פארבעסערט.
אויך ביי די אומרוען אין קענען זיי נישט צופיל אויפטון.
אין יאר 2011, ווען עס האבן זיך אנגעהויבן א רייע פון אומרוען אין א טייל פון די אראבישע לענדער, האט די אראבישע ליגע ארויסגעווארפן מואמאר קאדאפי, דער פירער פון ליביע פארן באפעלן פאר זיין מיליטער אומצוברענגען די אויפשטענדלער, און אונטערברענגען די אויפשטאנד מיט א שטייפער האנט. נאכדעם וואס די רעבעלן האבן ענדגילטיג ארויסגעשטויסן קאדאפי און זיינע אנהעגער פון דער מאכט, איז ליביע צוריק א מיטגליד אין דער אראבישער ליגע.
אום נאוועמבער 2011, האט די אראבישע ליגע ארויסגעשטעלט סיריע פון דער ליגע, דאס קומט נאכדעם וואס באשער על אסאד, דער פרעזידענט פון סיריע, האט אלץ רעזולטאט צו די רעוואלט אין זיין לאנד, אונטערגענומען גאר ברוטאלע שריט קעגן זיינע בירגער, וואס רעכנט אריין אומברענגען אסאך ציווילע אומשולדיגע בירגער.
פירערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב גענעראל-סעקרעטארן זענען געווען עגיפטישע בירגער, אויסער איינער וואס איז געווען א טוניסישער, אין דער צייט וואס עגיפטן, איז געווען ארויסגעווארפן פון דער ארגאניזאציע, נאכן שלום מאכן מיט ישראל.
די הויפטקוואטיר געפונט זיך אין קיירא.


text:
1957
1957 איז דאס 57סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1957 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - געגרינדעט די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע (מערב דייטשלאנד, פראנקרייך, איטאליע, בעלגיע, האלאנד, לוקסעמבורג)
- 2טן יולי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.4 צפון פון טעהראן, איראן, הרגעט 2,500 מענטשן
- 31סטן אויגוסט - מאלייזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך


text:
טאני ראבינס
אנטאני "טאני" ראבינס (ענגליש: Tony Robbins) (געב' דעם 29סטן פעברואר 1960 אין נארט האליוואד, קאליפארניע, אמעריקע) איז א אמעריקאנער לעבן'ס-אנווייזער משפיע רוחני פאר הונדערטער טויזנטער גוים, שרייבער און פראפעסיאנאלער רעדנער.
זיינע טעיפס און ספרים פארקויפן זיך אין די מיליאנער קאפיס זייענדיג עטליכע מאל פאר חדשים אויפן בעסט סעלער ליסטעס דורכאויס אמעריקע.
ער איז הויכער שלאנקער מאן וואס ציט זיך ארויף די ארבל ווען ער רעדט צו ווייזן זיינע אויסגעארבייטע מוסקלען און א טונקל הויטיגער שווארצע-ברוינע האר אן קיין ברילען טאנצט ער און שפרינגט און לויפט ארום דורכאויס זיין רעדע אויפצולעבן זיין מעסעדזש, מיט שאלות ותשבות פונעם אוידיענס דורכאויס די דרשות אז אלעס איז אריינגעטאן און לעבט מיט זיינע רייד.
עס זענען דא קריטיקירער וואס טענה'ן אז זיין התעוררות סטייל איז נישט עכט און ארגינעל נאר ער שטאפט זיך מיט כעמיקאלען און מעדעצינישע סובסאטאנצן צו ווייזן אומ-נאטורליכע פרייליכקייט און ענערגיע וואס דער עולם פון זיינע מיליאנען תמימותדיגע צוהערערע מיינען אז זיין מעסעדזש איז בלויז דער כוח פון זיין פרייליכקייט און מאטיוויציע. ער איז מודה אז ער נעמט כעמיקאלן אבער לייקנט אז דאס איז צוליב זיין זיך וועלן ווייזן מאטיוויציע אדער ענערגיע, נאר צוליב דעם וואס ער איז געבוירן מיט א קראנקייט פון א טומער אין זיין מוח ביים פיטשוארי גלענד וואס מאכט אז זיינע גלידער וואקסן זייער שטארק מער אין פראפאראנץ ווי א נארמעלער מענטש מוז ער דאס רעגולירן דאס וואוקס אז עס זאל זיין פראפארציאנאל.
ער פירט דורך סעמינארן ווי טויזנטער ווערן אויפגעלעבט פון זיינע התעוררות דרשות מיט מוהט און מאטיוויציע אנצוגיין ווייטער אין לעבן און זיין פראדוקטיוו אין שטוב אדער אין פרנסה און סיי וואסערע אנדערע לעבן אויפגאבעס.
ער פארציילט אז זיין קאריערע פון אויפלעבן מענטשן מיט שמחת החיים צו זיי ערוועקן צו ערפילן זייער תכלית אין לעבן האט זיך אנגעהויבן אלס קליין קינד, ווען זיין טאטע איז געווען אן אלקאהאליקער וואס האט פארנאכלעסיגט די אויפגאבעס כלפי זיין פאמיליע, און איינמאל צוליב דעם וואס האט געהערשט אן ארימקייט אין שטוב, האבן זיי באקומען א ווארימע מאלצייט לכבוד עפעס א חגא פון א וואולטעטיגע ארגאניזאציע זיין טאטע דאס דערזעהנדיג האט ער פון גרויס צער פון די שאנדע אז ער קען זיך נישט אליין קער נעמען און מוז אנקומען צו אנדרעןס טובות, האט ער עס נישט אויסגעהאלטן און זיך צושריגן אז זיין לעבן איז א דורכפאל און ער איז פלוצלינג אנטלאפן פון די היים און מער נישט געזעהן זיינע קינדער. די איבערלעבונג האט אים געשטופט צו העלפן אנדערע איבערצייגן אז אפילו זיי זענען דורכגעפאלן אין זייער לעבן קענען זיי זיך אייביג צוריקשטעלן אויף די פוס און מאכן א סוקסעס מעשה פון זייער לעבן. ער האט יענע סעקונדע זיך דאס אליין'ס גענומען אויף זיך און ער האט אנגעהויבן צו זאמעלן געלט דורך פארקויפן לעמאן עיד אין פארענט פון זיין הויז צו העלפן שפייזן זיין פאמיליע, און אויסטיילן מאלצייטן פאר אנדערע. היינט טייל ער אויס איבער צענדליגע מיליאנען פארציעס אין עפעס איין חגא א יאר צום זכרון פון יענע נאכט וואס זיין טאטע האט אים מפקיר געווען.


text:
אסימילאציע
אסימילאציע איז דער אקט פון התבוללות דורך זיך אפלערנען פון די גוים, און זיי ליבען, דורך אנטאן זייערע קליידונג נאכגיין זייער מאדע, רעדן זייער שפראך, גיין צו זייערע טעאטערס און שפילן זייערע ספארטס און לערנען זייערע חכמות און דערנאך חתונה האבן מיט גוים און אזוי ארום אפציווישען דאס אייגענארטיקייט פון א פאלק וואס האבן בלויז שייכות און לעבן צווישן זיך מיט זייער אייגן קולטור און ציווילאזציע.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מצרים איז מען אויסגעלייזט געווארן אין זכות וואס מען איז נישט אסימילירט געווארן צווישן די מצרים.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וואס האבן עמטליך אנגעהויבן מיט אסימיליזאציע, זענען געווען די משכילים פון בערלין, מיטן סלאגאן "הוי יהודי בביתך ואדם בצאתך"


text:
טיטאניק
טיטאניק (באקאנט אויך ווי חורבן טיטאַניק) איז דער נאמען פון א ריזיגע לוקסוס שיף וואס איז געזונקען אויפן וועג פון גרויסבריטאניע צו אמעריקע אין כ"ז ניסן ה'תרע"ב 15טן אפריל, 1912. זייענדיג אויף איר ערשטע רייזע, ווען די שיף האט אריינגעקראכט אין אן אייז בארג. און בלויז נאך 2 שעה און 40 מינוט האט די שיף געזונקען.
די שיף איז געווען די גרעסטע שיף אין יענע תקופה, ווען מען האט געבויעט די שיף האבן זיך די אינזשענירן בארימט אז די טיטאניק קען נישט זינקען. עס האט אנגעהאלטן אומגעפער 2,283 פאסאנזשירן. נאר 706 מענטשן זענען געראטעוועט געווארן פון די קאטאסטראפע.
דאס איז אויך שפעטער געווארן פארוואנדעלט אין א פילם מיטן נאמען טיטאניק.
מ'האט אנגעהויבן בויען די טיטאַניק דעם 31סטן מערץ, 1909 אין דער "האַרלאַנד און וואלף" שיפבויעריי אין בעלפאַסט, אירלאנד.
די לענג פון דער טיטאַניק איז 269 מעטער (כמעט פיר מאָל די לענג פון אַ באָעינג 747), און קען גרייכן אַ גיכקייט פון 23 נאַץ (43 ק"מ א ש). זי האט געקענט טראָגן 3547 פּאַסאַזשירן.
עס איז פארהאן א רעקארדירונג פון א קל מלא פון דעם בארימטער חזן יאסעלע ראזענבלאט וואו ער באוויינט די אנשי טיטאניק.


text:
יעקב בן זבדי
יעקב בן זבדי (געשטארבן אינעם יאר 44 צום קריסטלעכן צייט רעכנונג), באקאנט ווי דער הייליקער יעקב, איז געווען פון די ערשטע תלמידים פון יאשקע. ער איז געווען א זון פון זבדי מיט שלומית און דער ברודער פון יוחנן דער שליח. מען רופט אים יעקב דער גרויסער כדי מען זאל אונטערשיידן צווישן אים מיט דער שליח יעקב בן חלפי וואס מען רופט "יעקב דער קליינער". ער איז געווען דער פירער פון די קריסטן אין ירושלים.
אין דעם נייעם טעסטאמענט איז באשריבן אז יעקב מיט זיין ברודער יוחנן זיינען געוועזן מיט זייער טאטן אויפן ברעג ים ווען יאשקע האט זיי גערופן צו ווערן זיין תלמיד.
שיק אים א גריס פון מיר פערזענליך.


text:
גארדאן בראון
דזשיימס גארדאן בראון (געבוירן דעם 20סטן פעברואר 1951) איז געווען פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פירער פון דער לעבער פארטיי. פון 2007 ביז 2010.
זיין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראון איז דער זון פון א קאטוילישן גלח פון סקאטלאנד, ער האט געוואוינט אין גלאסגא ביז די 3 יאר, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבער געצויגן קיין קירקעלדי, וואס איז א קליין אינדוסטריאל שטעטל ביים צפון ברעג פון ענגלאנד, ער פארטרעט די שטעטל אינעם פארלאמענט.
פאליטישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געווינען א לייבאר זיץ אין 1982 זייענדיג 32 יאר אלט, און פארלאמענט האט בראון מיטגעטיילט אן אפיס מיט טאני בלער וואס איז אויכט געווארן ערוויילט דעם זעלבען יאר, זיי האבן צוזאמען געארבעט אויפצובויען די "לייבאר פארטיי" וואס איז דעמאלט שטארק געפאלן, און באקומען די ווייניגסטע שטימען אין 60 יאר, און האט פארלוירן שטיצע צו די נייע געשאפענע פארטיי "סאציאלע דעמאקארטן".


text:
לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע
לעאפאלד דער דריטער פון בעלגיע (דעם פילן נאמען: לעאפאלד פיליפס קארעל אלבערט מיינראד האבערטוס ; אויף פלעמיש: Leopold Filips Karel Albert Meinrad Hubertus Maria Miguel) געבוירן 3טן נאוועמבער 1901 – 25סטן סעפטעמבער 1983, איז געווען דער פערטער קעניג פון די בעלגיער. ער האט געוועלטיגט פון 23סטן פעברואר 1934 ביז ער האט אויפגעגעבן די טראן פאר זיין זוהן אינם 16טן יולי 1951. לעאפאלד דער דריטער איז געווען א קינד פון אלבערט דער ערשטער און זיין ווייב עליזאבעט. ער האט חתונה געהאט צו אסטריד פון שוועדן דער טאכטער פון קארל דער פרינץ פון שוועדן, און האבן געהאט דריי קינדער.
ווען די נאציס האבן אינוואדירט בעלגיע, אין יאר 1940, איז ער געווען קעניג, און ער איז אנטלאפן קיין לאנדאן ענגלאנד, אינאיינעם מיט זיין רעגירונג, און אויפגעשטעלט די בעלגישע רעגירונג אין גלות, ביז די אליאירטע האבן צוריק איינגענומען בעלגיע.


text:
גרענד דזשורי
א גרענד דזשורי איז א דזשורי וואס ווערט ערוועלט פאר קאמפליצירטע און פארלענגערטע משפטים און פעדעראלע און לאקאלע אויספארשונגן. א גרענד דזשורי דינט אין א משפט קעגן א גרויסע פירמע אדער א גרעסערע אויספארשונג וועלכע די רעגירונג האט אונטערגענומען.
אויסוואל און פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרענד דזשורי ווערט אויסגעקליבן על פי גורל און ווערן קוואליפיצירט און איינגעשוואוירן דורך דער ריכטער פון דעם משפט וועלכע וועט דאס אויסהערן. דער ערשטער חילוק פון א גרענד און טרייל דזשורי איז, אז א טרייל דזשורי דינט געווענליך צווישן עטליכע שטונדן ביז עטליכע טעג נאכאנאנד אבער א גרענד דזשורי איז איינגעשטעלט צו דינען פאר א לענגערע טערמין אין פעלער וואס מען ווייסט אז דער משפט וועט זיך שלעפן פאר לאנגע מאנאטן. אין פעדעראלע געריכטן איז די מאקסימום וואס א גרענד דזשורי קען דינען 18 מאנאטן אבער אין די סטעיט געריכטן קען דאס גיין ביז א מאקסימום פון 36 מאנאטן.
א גרענד דזשורי דינט נישט איין טאג נאך די אנדערע נאר וועט ערשיינען אין געריכט ווען עס איז פאראן א סעסיע וועלכע איז געווענליך איינס אדער צוויי מאל א וואך און טיילמאל נאר איינס אדער צוויי מאל א מאנאט. די גרענד דזשורי קען אהיימגיין צווישן איין סעסיע און די צווייטע און איז פארבאטן צו רעדן צו מענטשן וועגן די משפט. דאס געריכט פאלגט נאך די גרענד דזשורי און אויב זיי פארפעלן איינצוהאלטן זייערע צוזאגן ווערן זיי באשטראפט און ארויסגעווארפן.
נאך א גרויסער נפקא מינא צווישן א טרייל דזשורי און א גרענד דזשורי איז די וועג וויאזוי זיי גיבן ארויס זייערע באשלוסן. א טרייל דזשורי זאגט אויב דער אנגעקלאגטער איז שולדיג אדער נישט און א גרענד דזשורי זאגט נאר אויב איינער דארף באשולדיגט ווערן אין אזא פאל און דער ריכטער באשטעטיגט שוין ווער עס זאל זיין שולדיג און די שטראף וועלכע ער וועט באקומען.
א גרענד דזשורי ווערט זייער גוט באהאוונט מיט די משפט וועלכע זיי האלטן מיט און טיילמאל ווערן זיי באשולדיגט צו זיין איינשטימיג צו איין צד נאכדעם וואס זיי הערן זיך אן פון די גאס און די מידיא איבער דעם משפט. אין אזא פאל וועט די קעגנזייטיגע צד אריינגעבן א פארלאנג צום ריכטער ער זאל אויפלעזן די דזשורי און שאפן א נייע אבער א ריכטער וועט דאס זעלטן טאן ווייל דאס געזעץ זאגט אז אויב א מענט איז אומשולדיג דארף ער קענען אויפווייזן זיין אומשולד אפילו אויב די דזשורי איז מעגליך איינזייטיג.
ווי געזאגט איז אבער פאראן אן אויסנאם און געלונגענע אדוואקאטן קענען אלעס באווייזן. עס זענען שוין געווען עטליכע פארברעכער און פירמעס וועלכע האבן זיך ארויסגעדרייט פון הארבע שטראפן נאר צוליב וואס מען האט אויפגעלשעזט די גרענד דזשורי און מען האט אויפגענומען א נייע וועלכע האבן נאך נישט געוואוסט צופיל וועגן די משפט.
וויבאלד א גרענד דזשורי איז א גרעסערע אונטערנעמונג ווערט זי אויפגענומען אין גרופעס פון 24 מענטשן אבער עס איז פאראן אויסנאם פעלער ווען עס איז נאר פאראן 12 מיטגלידער. טראץ וואס מען נעמט אויף 24 מענטשן ווערן אבער נאר איינגעשוואוירן צווישן 12 און 23 מענטשן און דאס איז לויט וויאזוי דער ריכטער באשליסט. די אנדערע האלטן מיט דעם משפט כדי צו זיין אינפארמירט אין פאל איינער פון די איינגעשוואוירענע וועט אויפגעזאגט ווערן אדער וועט נישט קענען ערשיינען צוליב א סיבה.
א גרענד דזשורי ווערט געוויזן אינפארמאציע וועלכע מען וואלט נישט געוויזן פאר א טרייל דזשורי און וויבאלד טייל אינפארמאציע קענען זיין זייער סענסיטיוו ווערן זיי איינגעשוואוירן נישט צו זאגן פאר קיינעם קיין איין ווארט און זייער אינדענטיטעט ווערט פארהלאטן פון די פובליק. א גרענד דזשורי דינט אויך אין געריכטליכע סעסיעס וועלכע די פובליק ווייסט אפילו נישט אז איז פאראן א סעסיע איבער דעם און זיי זענען די וואס באשליסן וואספארא שריט די אויטאריטעטן זאלן אונטערנעמען אויסצוראטן קארופציע און פארברעכן.
דער ריכטער וועלט געווענליך אויס א פארגייער און אמאל וועלן די דזשוריסטן זיך אליינס אויסווען א פארגייער וועלכער וועט פארליינען און איבערגעבן אינפארמאציע וועלכע זענען באשלאסן געווארן דורך די גרענד דזשורי. ווי געזאגט גיט נישט א גרענד דזשורי ארויס קיין אורטייל אויף אן אנגעקלאגטן זעלבסט נאר ליבערשט אויב עס איז פאראן א שולדיגער אדער נישט. אויב זיי באלשיסן אז עס איז פאראן שולידיגע וועלן זיי צוריקשיקן די אנקלאגע צום ריכטער און דער ריכטער וועט שוין טאן דאס איבעריגע. אויב זיי באשליסן אויף ניין וועלן זיי פארהאלטן די אנקלאגע און עס וועט ארויסגעווארפן ווערן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך ווי אן אנטלויפנדיגע דזשורי וואס מיינט אז די דזשורי האקט אפ מיט די פראקורארן און זאמעלט אייגענע אינפארמאציע און נוצט זייערע אייגענע טעכניקן דאס צו באטראכטן. דער ריכטער ווארפט נישט אזוי שנעל ארויס א גרענד דזשורי נאר וועט פרובירן מיט פארשידענע מיטלן וויאזוי צוריק אריינצוברענגן די פראקורארן אין דעם משפט.
דער פליכט און פראצעדור פון א גרענד דזשורי ווערט דערמאנט אין די פינפטע אמענדמענט אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע און איז איינגעשטעלט געווארן לויט די אנווייזונגן פון די בריטישע געריכט סיסטעם וועלכע איז באקאנט אלס די קאמען לאו. די פעדערלאע געריכט און די סטעיט געריכטן האבן זיך במשך די יארן איינגעשטעלט רעפארמען אינעם פראצעדור וויאזוי און ווען זיי נוצן א גרענד דזשורי.


text:
צפון אמעריקע
צפון אמעריקע איז דער צפונדיקער קאנטינענט פון די אמעריקעס,[1] פלאצירט אין דער ערד'ס צפון האלבקוגל און כמעט אינגאנצן אינעם מערב האלבקוגל. איר צפון גרענעץ איז ביים ארקטישן אקעאן, צו מזרח איז דער צפון אטלאנטישער אקעאן, צו דרום-מזרח דער קאראאיבעישער ים, און צו מערב דער צפון פאציפישער אקעאן. דרום אמעריקע געפינט זיך צו דרום-מזרח. צפון אמעריקע באדעקט א שטח פון אומגעפֿער 24,709,000 קוואדראט ק"מ, בערך 4.8% פון דעם פלאנעט'ס אום יולי 2008 האט מען אפגעשאצט איר באפעלקערונג קרוב צו 529 מיליאן מענטשן. זי איז די דריטער גרעסטער קאנטינענט אין שטח, נאך אזיע און אפריקע, און דער פערטער אין באפעלקערונג נאך אזיע, אפריקע, און אייראפע.
צפון אמעריקע איז רייך אין נאטירלעכע אוצרות, צווישן זיי נאפט, קויל, אייזן, קופער, צינק, בליי, גאלד, זילבער און אוראניום.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט גערעכנט אז די ערשטע איינוואוינער פון דעם קאנטינענט, די עסקימאסן און די אינדיאנער, זענען געקומען פון אזיע אריבער דעם בערינג דורכגאס. די אינדיאנער האבן געוואנדערט ביז מעקסיקא און צענטראל-אמעריקע וואו זיי האבן געשאפן א הערליכן קולטור לאנג פאר די אייראפעישע זענען דארט אהינגעקומען.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לענדער און טעריטאריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאנאדע
- פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- מעקסיקא
- די זיבן לענדער פון צענטראל-אמעריקע
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פאראייניגטע פעלקער סטאטיסטיק אפטייל Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49). United Nations Statistics Division.


text:
לח"י
לח"י (לוחמי חרות ישראל) אדער שטערן באנדע, איז געווען א שפלינטער גרופע פון די אצ"ל. זייער ציל איז געווען אויפשצוטעלן א יידיש דעמאקראטיש לאנד אין ארץ ישראל, זייענדיג אויפגעברויזט אויף די אצ"ל, פארן אפשטעלן די אקציעס קעגן דעם בריטישן מאנדאט, און אויך אויף דער הגנה, פאר זייער אומבאהאלפנקייט, האבן זיי זיך גענומען שלאגן קעגן די בריטישע, אויפגעריסן באמבעס, אומגעברענגט פאליטישע און מיליטערישע פירער, אין פאלעסטין, אנזייענדיג כאאס אין די בריטישע רייען.
יצחק שמיר דער שפעטערדיגער פרעמיער מיניסטער, איז געווען פון די אנפירער, אין דער גרופע.
ביי מלחמת השחרור, האבן זיי זיך אנגעשלאסן אין צה"ל, אויסער אין ירושלים געגנט, וואס איז געווארן, א טייל פון ישראל, נענטער צו דער ענדע, זיי האבן געהאלפן איינעמען אראבישע געגנטן אין מערב ירושלים, ווי קאטאמאן, דיר יאסין, און נאך געגנטן. נאך דער מלחמה, האט די רעגירונג נישט אנערקענט אצ"ל, און לח"י קעמפער, אלס זעלנער, און דערפאר האבן זיי נישט באקומען קיין פענסיע ווי סאלדאטן, נישט קיין מעדאלן און אויסצייכענונגען.
ווען מנחם בעגין, איז געקומען צו דער מאכט 1977, האבן די קעמפער פון די צוויי גרופעס, באקומען זייערע אויסצייכענונגען, אין א גרויסער צערעמאניע.


text:
מאניקע לעווינסקי
מאניקע לעווינסקי איז געבוירן אין די שטאט סאן פראנציסקא, קאליפראניע, וואס געפינט זיך אין די פאראייניגטע שטאטן, צו אירע עלטערן ביידע אידיש-אפשטאמיגע, איר פאטער פון דייטשלאנד, און די מוטער פון רוסלאנד. זי האט געענדיגט שטודירן פסיכאלאגיע אין ארעגען אין יאר 1955, דערנאך איז אריבער קיין וואשינגטאן די סי אין דער צייט וואס פרעזידענט קלינטאן איז געווען פרעזידענט.
זי איז באוואסט אלס די מיידל, מיט וועם ביל קלינטאן האט געהאט א געשלעכט אפיר, וואס ער איז געווארן א דאנק דעם אימפיטשט, פארן דאס לייקענען מיט א ליגענט דורך קאנגרעס, די סענאט האט אבער אפגעווארפן די אימפיטשמענט, און קלינטאן איז פארבליבן פרעזידענט, בין ענדע פון זיין קאדענציע.
היינט צו טאג איז נאך א סינגל.


text:
גהאנע
די רעפובליק פון גהאַנע (ענגליש: Republic of Ghana) איז א לאנד אין מערב אפריקע. זי גרענעצט בארטן פון העלפאנדביין צו מערב, בורקינע פאסא צו צפון, טאגא צו מזרח, און דעם איינגאס פון גיני צו דרום.
גהאנע האט א באפעלקערונג פון 24 מיליאן מענטשן (געשאצט 2010). די הויפטשטאט איז אקרא. גהאנע איז די צווייטער גרעסטער פראדוצירער פון קאקאא אין דער וועלט. די אפיציעלע שפראך איז ענגליש.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גהאנע איז געשאפן אין 1957 פון צוויי בריטישע קאלאניעס, גאלד בארטן און בריטישע טאגאלאנד. דער ערשטער פרעמיער מיניסטער איז געווען קוואמע נקרומא. שפעטער האבן די מיליטער איבערגענומען די הערשאפט אין לאנד. אין 1992 האט מען אויפגענומען א נייע דעמאקראטישע קאנסטיטוציע. דער ערשטער פרעזידענט אונטער דער נייע קאנסטיטוציע איז געווען דזשערי ראלינגס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דזשאן אטא מילס פון דער נאציאנאלער דעמאקראטישער קאנגרעס פארטיי.
ראיאנען און שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גהאנע ווערט צעטיילט אין 10 ראיאנען:
- אויבער מזרח
- אויבער מערב
- אשאנטי
- בראנג-אהאפא
- גרויס-אקרא
- וואלטא
- מזרח
- מערב
- צענטראל
- צפון
די צוויי גרעסטע שטעט אין גהאנע זענען אקרא (באפעלקערונג 3,963,264) און קומאסי (2,604,909).
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גהאנע איז איינער פון די הויפט פראדוצירערס פון גאלד, אין דער וועלט. אויך טוט זי עקספארטירן קאקאא, אויל, האלץ, עלעקטריע, בריליאנטן, באקסיט און מאנגאן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אזיע
אַזיע איז דער גרעסטער קאָנטינענט פון דער ערד פלאנעט, און געפינט זיך אים דעם צפונדיקן האלבקוגל. זי באדעקט 8.6% פון דער ערד'ס אויבערפלאך שטח (אדער 29.9% פון דעם יבשה שטח) און, מיט בערך 4 ביליאן מענטשן, האט זי 60% פון דער וועלט'ס היינטיקער מענטשלעכער באפעלקערונג.
די ימען ארום אזיע זענען דער מיטלענדישער ים, דער שווארצער ים, דער אינדישער אקעאן, דער פאציפישער אקעאן און דער ארקטישער אקעאן. אזיע איז צעשיידט פון אייראפע מיט די קאווקאז בערג און די אוראל בערג.
דער אזיע קאנטינענט איז דער גרעסטער פון אלע קאנטינענטן. אזיע באדעקט בערך 3/10 פון דער וועלט'ס יבשה, און האט מער איינוואוינער ווי אלע אנדערע קאנטינענטן מיט אומגעפער 3/5 פון דער וועלט'ס באפעלקערונג. אזיע באציט פון די פארפרוירענע ארקטישע ראיאנען אין צפון ביז די הייסע עקוואטארישע לענדער אין דרום, און אנטהאלט ריזיגע פוסטע מדבריות, ווי אויך די העכסטע בערג אין דער וועלט און פון די לענגסטע טייכן.
אינהאַלט
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזיע האט דעם צווייטן גרעסטן ווערד-פראדוקט פון די קאנטינענטן, נאך אייראפע,אבער דעם גרעסטן ווען געמאסטן לויטן גלייכן קויפקראפט. אין 2010 זענען געווען די גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיעס אין אזיע די פון כינע, יאפאן, אינדיע, דרום קארעע און אינדאנעזיע. אין די שפעטערדיקע 1990ער און פריערדיקע 2000ער יארן, זענען די עקאנאמיעס פון כינע[1] און אינדיע, געוואקסן געשווינט, ביידע מיט א דורכשניטלעכער יערליכער געוואוקס ראטע פון מער ווי 8%. אנדערע לענדער אין אזיע וואס וואקסן גיך זענען מאלייזיע, די פיליפינען, פאקיסטאן, וויעטנאם, מאנגאליי, אוזבעקיסטאן און מינעראל רייכע לענדער ווי קאזאכסטאן, טורקמעניסטאן, איראן, ברוניי, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, קאטאר, קואווייט, סאודי אראביע, באכריין, און אמאן.
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אזיע זענען פאראן עטלעכע שפראכן פאמיליעס. רוב לענדער אין אזיע האבן מער ווי איין שפראך וואס איז א מוטערשפראך. אין אינדאנעזיע רעדט מען מער ווי 600 שפראכן, אין אינדיע מער ווי 800, און אין די פיליפינען מער ווי 100. די פארשידענע פראווינצן פון כינע האבן אסאך שפראכן און דיאלעקטן.
רעליגיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעליגיעס הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם שטאמען אלע פון אינדיע אין דרום אזיע. אין מזרח אזיע, איבערהויפט אין כינע און יאפאן, האבן אנגעהויבן די רעליגיעס קאנפוציאניזם, טאאיזם און זען בודהיזם. די גרעסטע רעליגיע אין אזיע איז איסלאם. אויך איז פאראן קריסטנטום אין דער מערהייט פון לענדער אין אזיע. יידישקייט טרעפט מען אין ישראל מיט זיבן מיליאן יידן, אויך אין א טייל אנדערע לענדער זענען דא יידן, למשל אין האנג קאנג.
די מעשה וועגן דעם מבול ווערט דערציילט אין דער תורה. אויך אין אנדערע מקורות ווערט די מעשה געברענגט. אין דער מעסאפאטאמישער מיטאלאגיע ווערט דער מבול דערמאנט אינעם גילגאמעש עפאס. אויך אין אינדישער מיטאלאגיע און כינעזישער מיטאלאגיע ווערט דערמאנט דער מבול.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Five Years of China's WTO Membership. EU and US Perspectives on China's Compliance with Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism, Legal Issues of Economic Integration, Kluwer Law International, Volume 33, Number 3, pp. 263-304, 2006. by Paolo Farah


text:
ברוך שפינאזא
ברוך שפינאזע (געבוירן אין אמסטערדאם י"א כסליו ה'שצ"ג - אוועק י"ט אדר א ה'תל"ז) א יידישער נידערלאנדישער פילאסאף.
ווען ער איז געווען 24 יאר אלט, האט אים די יידישע געמיינדע מחרים געווען, אלס דעם וואס ער האט געשאפט א נייע פילאסאפיע קעגנזעץ די טראדיציאנאלע אמונה איבער דאס גלויבן אין גאט, און נאך וואס ער האט דעשריבן: "עס איז קלאר ווי זי זון אז דער חומש איז נישט געשריבן געווארן דורך משה רבינו נאר דורך איינער וואס האט געלעבט פיל שפעטער". אויך די קאטאלער האבן אים מנדה געווען, און אים אנגערופן "ברוך דער געשעלטער".
ברוך שפינאזא, איז געווען פון די אויסגערופנסטע כופרים ביי כלל ישראל, וועלכער האט זיך בארימט געמאכט מיט זיין אפענער אטעאיזם. נאך זיין טופונג צום נוצרישן גלויבן האט ער באקומען דעם קריסטליכן נאמען בענעדיקט שפינאזא.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפינאזא איז געבוירן אין אמסטערדאם, צו זיינע פאטער מיכאל שפינאזא, וועלכער האט געטראגן דעם לאטיינישן נאמען מיגועל שפינאזא.
זיין פאטער איז געווען אן אפשטאמיגער פון די שפאנישע אנוסים, וועלכע זענען דערנאך אנטלאפן קיין פארטוגאל. אבער דארט האט זיי אויך נישט אפגעווארט קיין גוטס, ווייל מ'האט זיי דארט געצווינגען זיך צו טויפן, זענען פון דארט אנטלאפן ווייטער קיין האלאנד, און זיך באזעצט אין אמסטערדאם, מיטן ציל צו קענען איינהאלטן אפען א אידיש לעבן.
שפינאזא איז געווען א טיפער דענקער און א פילאסאף. ער האט ליב געהאט צו לערנען, און זיין רייץ צו חקירה און פארשונג האט אים געפירט צו קריגן אפן אויף די אידישע חכמים און זאגאר אויך אויף תורת משה.
זיין מוטער איז געשטארבן ווען שפינאזא איז נאך געווען א יונג קינד. ער איז אויפגעצויגן געווארן ביי זיין פאטער. זיין טאטע איז געווען א רייכער מאגנאט און זיך געציילט פון די חשוב'ע אידן אין אמסטערדאם. שפעטער ווען זיין פאטער איז אויך געשטארבן, האט שפינאזא איבערגעגעבן די גאנצע האנדלונג פאר זיין ברודער און ער האט זיך גענומען מער צו זיינע חקירה און פארש ארבעט, און אנגעהויבן מער מיט זיינע וואולגארישע ארויסטריטן קעגן אלעס הייליג ביי אידן.
ער האט זיך נישט אפגעשטעלט בלויז ביי זיין אפענע ארויסטרירט קעגן חז"ל. ער האט זיך זאגאר באפריינדעט מיט קריסטליכע פילאסאפן, שפעטער האט זיך אנגעהאנגען אין דעם וועלט בארימטן פילאסאף רענע דעקארט. שפינאזא האט דאן פארעפנטליכט זיינע טעאריעס איבער א-ל-הית און דאס מציאות השם, געבויעט אויף די ראציאנאליסטישער פילאזאפיע פון דעקארט.
דאס האט געפירט אז די קהילה אין אמסטערדאם האט אים מחרים געווען מיט א פולסא דנורא. דאס איז פארגעקומען אין יאר תט"ז לפ"ק ווי עס ליינט זיך דער כתב חרם:
-
-
- "האדונים מן המעמד מודיעים לכבוד מעלתכם כי מאחר שמזה זמן נמסר על השקפותיו ומעשיו הרעים של
-
-
-
- ברוך דה אספינוזה
-
-
-
- והם ניסו בדרכים ובהבטחות שונות להשיבו מדרכיו הרעים, אך לא עלה בידם לתקנו.
-
-
-
- ואדרבה כל יום הגיעו לידיעתם ידיעות נוספות על כפירות נוראות שעשה ולימד, ומעשים עצומים שחולל, ויש בידם עדויות רבות וראויות לאמון שנמסרו כולן בנוכחות האדונים החכמים
- לכן נמנו וגמרו על דעתם של אלה כי אספינוזה הנ"ל יוחרם וינודה מעדת ישראל, והרי הם מטילים עליו את החרם דלהלן:
-
-
-
- "בגזירת עירין ובמאמר קדישין אנו גוזרים חרם, נידוי, אלה ושמתא על ברוך דה אספינוזה
- בהסכמת האל יתברך וכל הקהל הקדוש הזה
- ארור יהיה ביום וארור בלילה, ארור יהיה בשוכבו וארור בקומו, ארור בצאתו וארור בבואו, וה' לא ירצה בכפרתו ותבער בו חמת ה' וקנאתו "ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כולכם היום"
-
-
-
- ואנו מזהירים שאיש אינו רשאי להתקשר עמו בעל פה או בכתב, ולא לעשות לו שום טובה, ולא לשהות עמו תחת קורת גג אחת, ולא לקרוא שום חיבור שעשה או שכתב.
-
דער פאלגענדער כתב פולסא דנורא האט געהאט א מעכטיגן אפקלאנג. שפינאזא האט זיך געמוזט אוועקציען פון דארט. ער האט זיך אריבערגעצויגן קיין רעגנשבורג, ווייטער אראפצו אין האלאנד. און האט זיך אפגעגעבן מיט שלייפן טעלעסקאפן און אפטיק.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שעטלאנד
קאארדינאטן: 60°18′N 1°18′W / 60.3, -1.3
שעטלאנד איז אן ארכיפעלאג אין שאטלאנד, אוועק פון צפון-מזרח בארטן. די אינזלען זענען צפון-מזרח פון ארקני, 280 ק"מ פון די פארא אינזלען און זענען א חלק פונעם אפטייל צווישן דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב און דעם צפון ים צו מזרח. דער גאנצער שטח איז 1466 קוואדראט ק"מ. אדמיניסטראטיוו איז דער ראיאן איינער פון די 32 קאנסיל שטחים פון שאטלאנד.
דער גרעסטער אינזל, מיינלאנד, באדעקט א שטח פון 967 קוואדראט ק"מ, און איז דער דריטער גרעסטער שאטישער אינזל און דער פינפטער גרעסטער פון די בריטישע אינזלען.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שעטלאנד האט צוויי וויכטיקע פראם רוטעס:


text:
ביל די בלאזיא
ביל די בלאַזיא (געב' ווארען ווילהעלם דעם 8טן מיי 1961) איז דער 109טער און היינטיקער בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי. פון 2010 ביז 2013 איז ער געווען דער ניו יארק סיטי פובליקער אדוואקאט. אין 2013 איז ער געווען דער דעמאקראטישער קאנדידאט פאר בירגערמייסטער. ביי די וואלן דעם 5טן נאוועמבער 2013 האט מען אים געוויילט מיט 73% פון די שטימען צו ווערן דער ערשטער דעמאקראטישער בירגערמייסטער פון ניו יארק זייט 1994.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בלאזיא איז געבורין געווארן אין ניו יארק צו א פאטער פון דייטשער אפשטאמונג און אן איטאליענישער מוטער, און ער איז אויפגאוואקסן אין מאסאטשוסעטס. ער האט באקומען זיין ערשטן דיפלאם פון ניו יארק אוניווערסיטעט און א צווייטן דיפלאם פון קאלומביע אוניווערסיטעט.
ער וואוינט אין פארק סלאופ ברוקלין מיט זיין שווארצער ווייב שירלעין און א זון דאנטע מיט א טאכטער קיארא.
זײַט ער איז בעשוואוירען אלס בירגערמייסטער וואוינט ער אויך אין גרעיסי מענשאן, דאס איז די אפיציעלע וואוינונג פון בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2013/dec/11/nyc-mayor-bill-de-blasio-gracie-mansion פֿאַרטײַטשט די קאָפ-שׁוּרוֹת: אױסגעװעלטע בירגערמײסטער פֿון ניו יאָרק, ביל די בלאַזיאָ, איז מוֹדיע אַז ער װעט װאױנען אין גרעיסי מענשאָן. די בלאַזיאָ, זײַן װײַב מיט צװײ קינדער, װעלען זיך צעביסליכװײַז איבערציען פֿון פאַרק-סלאָופ אין ברוקלין צו דער שױן לאַנג-נישט-באַזעצטע בירגערמײסטער-װאױנונג אין מאַהעטן.


text:
אייאווע
אייאָווע (Iowa) איז איינע פון די 50 שטאַטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי ליגט און מיטל-מערב פון דעם לאנד, גרענעצט זיך מיט מינעסאטע אויף צפון, סאוט-דעקאטע און נעבראסקא אויף מערב, מיזורי ביי דרום, און וויסקאנסין און אילינוי ביי מזרח.
א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיסיסיפי טייך לויפט דורך דער גאנצער מזרח גרענעץ פון אייאווע, דער טייך פארמירט אויס דער גאנצער מזרח גרעניץ.
פון מערב לויפט אויך דורך א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיזורי טייך, וואס פארמירט אויס די דרום-מערב גרענעץ, וואס גרענעצט זיך מיט נעבראסקא.
דער מיזורי טייך און דער מיסיסיפי טייך זענען די צוויי לענגסטע טייכן און אמעריקע (מיזורי גרעסער), זיי ציען זיך אויפן גאנצן לענג פונעם לאנד, פון כמעט לעבן קאנאדע אין צפון, אין מינעסאטע ביז גאנץ אונטן דרום ביי ניו ארלינס, לואיזיאנא. זיי זענען לאנגע שמאלע טייכן אזא גאטונג ווי דער נילוס און מצרים.
די הויפט שטאט און די מערסטע באוואוינסטע שטאט איז דע מוין (Des Moines).
אנדערע גרויסע שטעט זענען:
- סידער רעפידס (Cedar Rapids).
- דעווענפארט (Davenport).
- סו סיטי (Sioux City).
- וואטערלו (Waterloo).
- אייווא סיטי (Iowa City).
- קאנסעל בלאפס (Council Bluffs).
עס וואוינען דארט בערך 3 מיליאן מענטשן.
די עיקר עקנאמיע אין אייווא באשטייט פון פעלד ארבייטער און פארמערס וואס פראדוצירן ווייץ און קוקוריזע.
אייאווא באקומט יעדע פיר יאר די אויפמערקזאמקייט פון דעם גאנצן לאנד, צוליב וואס עס איז די ערשטע שטאט וואס האלט אפ די פארטיי וואלן פאר די פרעזידענט, עס רופט זיך די "אייאווא קאוקאס". דאס איז בלויז אן הקדמה צו די אלגעמיינע וואלן. די קומענדיגע שטאטס וואלן, ניו העמפשיר, איז הערשט צוויי וואכן שפעטער. דעריבער טוען אלע קאנדידאטן, פון די פראמינענטסע ביז די אומבאקאנטע שמויגערלעך, שווענדן דארט פיל מיט צייט און געלט, ווייל אלע פרובירן צו האבן די ערשטע געווינס, אזוי האט די אויבערהאנט און מאמענטום פאר די קומענדיגע שטעט. די קאנדידאן שטעלן זיך אהער אלס "FARMERS FRIENDLY" פריינטליך צו פעלד ארבעטער, ווי זיי לאזן זיך ווידעא-פאטראגראפירן ווי זיי עסן רויע קוקוריזע, אזאך וואס פארמערס טוען.


text:
אנימע
אַנימע (יאפאניש: アニメ; ענגליש: Anime) איז די אלגעמיינע טערמין געניצט אין די מערב וועלט צו באשרייבן די באזונדער זשאַנער פון אנימאציע וואס איז אנטוויקלט אין יאפאן, ווייל אין יאפאן גופא מען נוצט די ווערט פאר כּלערליי אנימאציע, סיי היגע סיי אויך פון דער גאנצער וועלט.
אנימע איז געוויינלעך געשאפן דורך אנימאציע טעכניק, אדער ביי האנט אדער מיט א קאמפיוטער, אין צוויי דימענסיעס אדער דריי דימענסיעס. רוב מאל מאכט מען די פערסאָנאַזש מיט גאר גרויסע אויגן און מאדנע פֿאַרקאַמען.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט שטאמט פון יאפאן, ווייל דארט ס'איז געווען פשוט א פארקירצונג פונעם ווארט אנימאציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטייגער פון אנימע האט אנטוויקלט אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט. די יאפאנעזער האבן זיך אויסגעלערנט פון אנימאציעס פראדוצירט אין פראנקרייך, דייטשלאנד, די פאראייניגטע שטאטן און רוסלאנד. מ'האט געניצט אנימאציע צו פארמיידן מאכן פילמען מיט אקטיארן, סיי ווייל אין יאפאן האט מען נישט געהאט גענוג פלעצער צו מאכן פילמען, סיי ווייל די יאפאנעזער זען אויס אנדערש ווי מענטשן פון דער גאנצער וועלט און ס'איז געווען שווער צו מאכן פילמען וועגן מענטשן פון אנדערע לענדער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עיבור יאר
אן עיבור יאר איז א יאר (אין דעם יידישן לוח) ווען מען לייגט צו נאך א חודש אדער (אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר) ווען מען לייגט צו נאך א טאג. דער צווען פון צולייגן א חודש אדער א טאג צום יאר איז צוצופאסן דעם קאלענדאר יאר מיטן אסטראנאמישן יאר.
ס'איז דא נאך קאלענדארן וואס האבן אן עיבור יאר (אבער נישט אלע, למשל דער מוסולמענישער קאלענדאר האט נישט קיין עיבור יאר.
אינהאַלט
עיבור יארן אין יידישן לוח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם יידישן לוח לייגט מען צו אין אן עיבור יאר נאך א חודש צווישן שבט און אדר; דעם צוגעלייגטן חודש רופט מען אדר און דעם געוויינלעכן אדר רופט מען ואדר. היינט איז מען מער געוויינט צו רופן דעם צוגעלייגטן חודש אדר ראשון אדער אין שריפט אדר א' (טייטש "ערשטער אדר") און דעם געוויינלעכן אדר רופט מען אדר שני אדער אין שריפט אדר ב' (טייטש "צווייטער אדר").
א זון יאר האט בערך 365 טעג און א פערטל טאג (מער גענוי: 365.2422), אבער א לבנה יאר (12 מאל וואס די לבנה גייט ארום דער ערד) האט נאר 354 טעג און א דריטל (מער גענוי: 354.3747 טעג). חז"ל דרשענען דעם פסוק "שמור את חודש האביב ועשית פסח לה' " אז מען דארף היטן חודש ניסן צו געפאלן אין אביב, דערפאר האבן זיי קובע געווען צו מאכן אן עיבור יאר יעדע פאר יאר..
בכדי די לוח פון דער לבנה זאל זיך צופאסן צום זון קאלענדאר מאכט זיבן עיבור יאר יעדע 19 יאר. ביז בערך די ד'ק' יארן פלעג מען מעבר זיין די יארן אין דעם בית דין פון דעם נשיא,[1] אבער היינט איז דא א סדר וואס רופט זיך "מחזור קטן". דאס הייסט, אין א מחזור פון 19 יאר זענען דאס 3טע, 6טע, 8טע, 11טע, 14טע, 17טע און 19טע יארן עיבור יארן, און אלע אנדער זענען פשוטע יארן.
עיבור יארן אין דעם יוליאנישן און גרעגאריאנישן קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יוליאנישער קאלענדאר האט איין עיבור יאר (ווען פעברואר האט 29 טעג, אקעגן 28 אין א פשוטן יאר) יעדע פיר יאר; דאס איז צוגעפאסט צום חשבון אז א יאר האט 365 טעג און א פערטל טאג. דער גרעגאריאנישער קאלענדאר האט דאס פאראכטן, און האט 97 עיבור יארן אין 400 יאר.
עיבור יארן אין רוימישן קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אלטער רוימישע קאלענדאר האט געהאט נאר 11 מאנאטן—דער לעצטער מאנאט איז געווען יאנואר. אפיציעל האט מען צוגעלייגט א פעברואר פון 20 טעג יעדע אנדערע יאר.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת סנהדרין, דף י"א


text:
אקסל
דער אקסל אדער די פלייצע איז צוזאמגעשטעלט די טייל פון דעם קערפער וואס די ארעם פארבינדט זיך צו דער אויבערשטער טייל פון קערפער וואס הייסט טארסא. עס איז צאמגעשטעלט פון דריי ביינער: די קלאוויקל, (קאלער-ביין) די סקאפולע (אקסל בלעיד) און די הומערוס (אויבערשטער ארעם ביין) ווי אויך די פארבינדענע מוסקלען, ליגאמענטן און שפאנאדערן.
די ארטיקולירונג צווישן די אקסל ביינער מאכן די געלענקען. דער אקסל מוז זיין בייגנדיג פאר די ברייטע פאלץ זיך צו רוקן אהער און אהין און באוועגן די האנט אויפהייבן אראפלייגן רוקן און פירן זאכן. און עס מוז אויך זיין גענוג שטארק דאס צו ערמגליכען נוצן פאר שווערע זאכן צו שלעפן שטופן אדער שלאגן.
אינהאַלט
געלענקען פון די אקסלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן דריי געלענקען פון די אקסלען: די גלענאהומעראל, אקראמיאקלאוויקולער, און די סטערנאקלאוויקולער געלענקען.
גלענאהומעראל געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גלענאהומעראל געלענק איז דאס הויפט געלענק פון די אקסלען, ווען מער רעדט פון די "אקסלען געלענק" איז געוויינליך מיינט מען דאס. עס איז א באל אין א סאקעט סארט געלענק, וואס ערלויבט די ארעם זיך צו דרייען און א רינדעכיגע אופן אדער זיך צו הינזשען צו ארויס אדער אויף ארויף אוועק פונעם קערפער. עס איז אויסגעפארעמט דורך די ארטיקולאציע צווישן די קאפ פונעם הומערוס מיטן די לאטערעל סקאפולע. די "באל" פון דעם געלענק איז די רינדעכיגע דערויסענדע אויבערפלאך פון די הומערוס און די "סאקעט" איז פארמירט דורך די גלענויד קאוועטי, די כלי-פארעם פארציע פון די לעצטער סקאפולע. די הוילקייט פון די פאסע און רעלאטיווער לויזע פארבינדונגען צווישן די אקסל און די איבעריגע קערפער ערלויבט די ארעם צו האבן ריזיגע באוועגונגען, אויף אזוי ווייט אז עס האט די גרינגסטע סכנה צו ווערן ארויסגענומען פון פלאץ מער פון אלע געלענקען פון די קערפער.
די קאפסול פונעם געלענק איז א ווייכער געוועבענוועלאפ וואס רינגעלט ארום און אריין דעם גלענאהומעראל געלענק און פארטשעפעט עס צו די סקאפולע, הומערוס און די שפיץ פון די בייסעפס. עס איז אויגעשורה'ט דין, גליטשיק. די קאפסול איז געשטארקט דורך די
אראמיאקלאוויקולער געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטערנאקלאוויקולער געלענק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באוועגונגען פון די אקסעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הויפט מוסקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקסל אין קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי פרויען איז די אקסעלן קלענער און שמאלער ביי מענער ברייטער און גרעסער.
ווען א געליבטער איז אין א צרה איז דא אן אויסדרוק אז מען זאגט געב מיך דיין אקסל זיך אנצולענען, אדער אן אקסל צו וויינען דערויף. ד.ה. א בחינה פון דאגה בלב איש ישיחנה.


text:
רויט
רויט (#FF0000)
רויט איז איינער פון די פיר הויפט קאלירען, וואס פון זיי ווערט צוזאמעגעשטעלט אלע ערליי קאלירען, ווי צום ביישפיל: פון רויט און בלא ווערט קאליר פורפיל.
בלוט, ווען עס קומט אין בארירונג מיט אקסיגען, איז עס אין א רויטע קאליר (אבער אין קאסמאס זעהן עס די אסטראנאטען מיט א בלאען קאליר)
רויט איז א שרייעדיגע קאליר, און א קאליר וואס איז מרמז אויף זינד 'אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו': [די באשעפער זאגט צו אידישע קינדער] אויב אייערע זינד וועט זיין רויט אזוי ווי רויטוואל, וועל איך עס ווייס מאכן אזוי ווי שניי.
א פרוי טאר נישט גיין מיט א רויטע שרייעדיגע קלייד צוליב צניעות.


text:
משה טייטלבוים
רבי משה טייטלבוים (ה'תרע"ה - כ"ו ניסן ה'תשס"ו) (1914 - 2006) איז געווען דער אב"ד פון סיגעט און שפעטער געווארן סאטמארער רבי.
ער איז געווען א פלומעניק און ממלא מקום פון זיין פעטער דעם אלטן סאטמארער רבי'ן, רבי יואל טייטלבוים זי"ע וואס איז געשטארבן קינדערלאז.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משה טייטלבוים איז געבוירן צו זיין פאטער הרב חיים צבי טייטלבוים דער עצי חיים אין דער שטאט ראצפערט, וואס זיינע עלטערן זענען אהין אנטלאפן ביים אויסברעך פון דער ערשטער וועלט מלחמה און איז אויפגעצויגן געווארן אין סיגוט. אלס קינד פון 11 יאר איז ער געווארן א יתום פון טאטן און מאמען.
געווען רב פאר'ן חורבן אייראפע אין דער שטאט זענטא, יוגאָסלאַוויע.
זיין ערשטע ווייב חנה מיט דריי קינדער חנוך העניך, חיים צבי און אסתר, זענען אומגעקומען ביי דער קריג הי"ד.
נאך דעם חורבן איז ער קודם געווארן רב אין סיגעט אויף זיין טאטנס און זיין ברודער'ס שטוהל. ער האט נאכאמאל חתונה געהאט מיט אן אוישוויץ איבערלעבער, פעסיל לאה טייטלבוים, אום כ"א אדר תש"ו, אין סיגעט.
ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק צום גדלי' ה'תש"ז. עס האט איהם שוין אפגעווארט א קהלה פון פילע סיגעטע תלמידים און חסידים, קהל עצי חיים סיגעט. די קהלה האט שוין פון פאראויס געהאט געקויפט א הויז צו וואוינען און פאר א בית המדרש אויף 152 יוז סטריט. דאס איז דער סיגעטער שוהל ביזן היינטיגן טאג, און אויך דער דירה פונעם היינטיגן סאטמארער רבי, ר' אהרן טייטלבוים.
אין יאר תשכ"ה האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין בארא פארק, ער האט זיך קודם אריינגעצויגן אויף 15'טע עוועניו און די 49'סטע גאס וואו עס איז היינט דער אלכסנדר שול, שפעטער אום יאר תשל"ב האט ער באנייעט זיין נייעם ביהמ"ד אין די 49'סטע גאס.
ער איז געווען א דיין לעניני ממונות יארן לאנג, וואו ער האט קודם געהאט זיין אייגענע בי"ד. נאכער האט ער געדינט אלץ חבר אין די בית דין פון התאחדות הרבנים און אויך א בעל מכשיר פאר מיעל מארט פלייש.
כ"ו אב תש"מ, ווען ער איז אלט געווען 66 יאר, צום ערשטן יארצייט פון פריערדיגן סאטמארער רבין, רבי יואל, איז ער געווארן עמטליך אויפגענומען אלס סאטמארער רבי.
ער איז געשטארבן 6:50 אוונט כ"ו ניסן ה'תשס"ו, (דינסטיג אפריל 25)
ער האט דערלעבט זעקס קינדער און 86 אייניקלעך און אור אייניקלך. און איין אור אור אייניקל וואס איז געבוירן אין זיין סאמען לעצטן טאג, און טויזנטער חסידים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ערשטע ווייב איז געווען מרת חנה, א טאכטער פון זיין פעטער רבי חנוך העניך מאיער, אן איידעם ביים קדושת יו"ט. זייערע קינדער:
- חנוך העניך
- חיים צבי
- אסתר
מרת חנה מיט אירע קינדער זענען אומגעקומען אין אוישוויץ, דעם צווייטן טאג שבועות ה'תש"ד.
בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט מרת פעסיל לאה, א טאכטער רבי אהרן טייטלבוים פון וואלאווע, אן אייניקל פונעם ישמח משה. זייערע קינדער:
- מרת חיה ע"ה (נפ' שבט תשנ"ג פון ראק, אשת ר' דוב בעריש מייזליש (רב פון די סאטמארער חסידים אין בארא פארק)
- רבי אהרן טייטלבוים (סאטמארער רבי אין מאנרא)
- רבי ליפא טייטלבוים (רב פון ביהמ"ד ברך משה זענטא)
- רבי זלמן לייב טייטלבוים (סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג)
- רבי שלום אליעזר טייטלבוים (רב פון סאטמארער שטיבל 15טע עוועניו, בארא פארק)
- מרת ברכה סימא, אשת ר' דוד מייזליש (רב פון די סאטמארער חסידים אין מאנטרעאל, קאנאדע)
- דאס ווייב פון ר' חיים יהושע האלבערשאם (סאטמארער רב אין מאנסי)
כ"ג תמוז תש"ע איז די רביצין פעסיל לאה נפטר געווארן ביי דער עלטער פון 87 יאר. זי איז באערדיגט אינעם סאטמארער אוהל אין קרית יואל, מאנרא.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווארן רבי פון סאטמאר איז ארויסגעקומען זיינע חידושים אין א קונטרס פארמאט מהר"ם ט"ב דורך זיינע חסידים און תלמידים וואס האבן פארשריבען זיינע תורות יעדע וואך.
ברך משה איז דער נאמען פונעם ספר חידושים וועלכער איז ערשינען פונעם סאטמארער רבי'ן ר' משה טייטלבוים זצ"ל, און עס ווערט ארויסגעגעבן דורך זיין זוהן הרב ליפא טייטלבוים שליט"א זענטער רב, וועלכער ער האט אים באַאויפטראגט מיט דער הייליגער ארבעט.
ערשיינונג פון די ספרים: דער ערשטער חלק בראשית האט אנגעהויבן צו ערשיינען בחודש אב שנת תשנ"ה לפ"ק זייענדיג אין דער צייט ווען מרן המחבר זי"ע האט אויפגעהערט צו זאגן ש"ס תורה ברבים. חלק ב' שמות איז ערשינען בשנת תשנ"ז, חלק ג' ויקרא בשנת תשנ"ט, חלק ד' במדבר בשנת תשס"א, חלק ה' דברים בשנת תשס"ב, מועדים חלק א' ימים נוראים ערשינען בשנת תשס"ח, מועדים חלק ב' ערשינען בשנת תש"ע.
די תורה שרייבער: הר"ר שמואל הכהן פריעדמאן- משב"ק, הר"ר נפתלי הירצקא צוויבל - חברותא פונעם רבי'ן, הר"ר יעקב ווייס ראש ישיבת פאפא, מו"ה מרדכי דוד ווידער-משב"ק, הר"ר מנחם הירש
און בקרוב קומט ארויס די איבריגע חלקים אויף די מועדים און אויף סוגיות הש"ס.
עפ"י רוב זיינע חידושים פון פארן קריג איז פארלוירן געגאנגען ביי דער צווייטע וועלט קריג.
עס איז ארויסגעקומען א ספר מיטן נאמען מילי דמיטב.
און א הגדה ברך משה.
זיין לעבנס-געשיכטע ווערט אויספירליך באשריבן אויף די יודישע שפראך אין די ספרי "ומשה היה רועה".
מחלוקת און שווערע מערכות פון זיין הנהגה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין לעבן איז געווען אנגעפילט מיט צרות און רדיפות מצד די סאטמארער חסידים וואס האבן נישט געקענט איינשטימען אז מען נעמט אויף א צווייטן רבי אויפן פלאץ פון זיין פעטער. ווי טייל טוען באמערקן איז עס אנטשטאנד געקומען אין ליכט וואס אסאך זייטיגע רבנים האבן אים נישט פארגינען דעם מלוכה שטול, און דער פריערדיגער רבי האט געלעבט האבן זיי זיך נישט געוואגט צו בונטעווען. און אזוי אויך איז פארהאן מענטשן וואס טענה'ן נאך ביז היינט אז קיינער קען נישט איבערנעמען דעם טראן פונעם ערשטן (און לויט זיי איינציגן) רבי'ן דער בעל ויואל משה. און וויבאלד זיי האבן פראבירט צו שטערן די הנהגה, האט דער רבי נישט געהאט קיין אנדער ברירה נאר זיי מרחק צו זיין פון דער קהילה. און פון זיי האט זיך פארמירט צוביסלעך מער און מער מוסדות און ארגאניזאציעס אזוי אז זיי דארפן שוין היינט אין כמעט גארנישט אנקומען צו די אפיציעלע ליניע פון מלכות סאטמאר נאר זיי גייען זיך זייער אייגענער וועג.
ס'איז געווען פארשידענע מערכות וואס זיי האבן געפירט מיט אים במשך די יארן: די חלב פרשה, קרית יואל סקול דיסטריקט און נאך.
ווען ער איז געווארן אלט, האט דער עלטסטער זון ר' אהרן זיך צעקריגט מיט משה פרידמאן (גבאי) און אליעזר קעסטנבוים. און זיי האבן טאקע אלס נקמה גרויס געמאכט דעם דריטן זוהן וואס איז געווען ביז דאן געווען אומבאקאנט און שטיל אן קיין שום פירסום, זיי האבן אים געברענגט פון ירושלים צו זיין רב אין וומ"ס און דערנאך געמאכט אלס רבי. אזוי ארום צוריק ברענגענדיג א גרויסן טייל פון די שונאים פון דעם טאטן זאלן זיך פאראייניגן קעגן די חסידים פון טאטן וואס זענען יא פארבליבן ביים עלטסטן זון.
און טראץ דעם הערשט גרויסע מיינונגס פארשידענהייטן צווישן די בני יואל, אויב מען זאל שטיצן ר' זלמן לייב אדער נישט.
-
סאטמאר רבי ז"ל געבט לחיים, ווערט געזען אויך זיין זון דער סאטמארער רבי ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א
-
דער רבי מיט זיין עלטסטן זון דער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים שליט"א
-
אין די אינגערע יארן מיט זיין פעטער דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים ז"ל


text:
געווער
געווער אדער וואפֿן איז געצייג וואס ווערט באנוצט צווישן מענטש קעגן מענטש, אדער צו פאנגען חיות, און זיך באשיצן פון זיי, אמאל איז געווער בעיקר באשטאנען פון, שטיין. און אויך פון קופער, אייזן, און אנדערע מעטאלענע כלים. ביז ווען מען האט אויסגעפונען אויפרייס פולווער.
די כינעזער האבן דערפינדן שיספולווער אין די אוראלטע צייטן. מיט פולווער האט מען אנגעהויבן צו שאפן ביקסן און פיסטוילן צו כאפן בעלי חיים, אבער אויך צו שיסן אנדערע מענטשן. במשך די יארן האט מען דערפינדן נייע געווער. אין 1884 האט מען דערפינדן דעם מאשינביקס, וואס קען שיסן א סך קוילן גאר גיך.
געווער ווערט איינגעטיילט אין פארשידענע קאטעגאריעס.
- קאנווענציאנאלע געווער
- קאלט געווער ווי מעסערס, שפיזן, פייל און בויגן.
- הייס געווער: רעוואלווערן, ביקסן, לייכטע אויטאמאטישע ביקסן. שווערע געווער ווי מארטאר, ארטילעריע, שווערע אויטאמאטישע ביקסן. באמבעס, אויפרייס מאטעריאל, מינעס.
- מעכאניזירטע מאשינען וואס טראגן געווער, ווי קריגס עראפלאנען, טאנקען, געפאנצערטער סאלדאטן טראנספארט, שיפן ווי סובמארין, צושטער שיפן.
- נישט קאנווענציאנאלע וואפן: כעמישע וואפן, ביאלאגישע וואפן, יאדערישע וואפן.
געווער איז ווארשיינליך אלט ווי די מענטשהייט, מען טרעפט אין דער תורה, ווי קינדער פון למך האבן געמאכט געווער, און קין איז געהרגט געווארן דורך א פייל און בויגן.
פעציפסטן זען אין געווער, א נעגאטיווע און שלעכטע זאך, מיליטעריסטן האלטן זיך שטאלץ דערמיט, אין ישראל פלעגט די ארמיי מאכן מארשן, זיך צו ווייזן און אויפטון מיט זייער געווער, ביז מען האט עס אפגעשאפן.


text:
ניו יארק מעטראפאליטען שטח
די ניו יארק מעטראפאליטען ראיאן איז די געגנט וואו ניו יארק סיטי, צפון ניו דזשערסי, און לאנג איילענד קומען זיך צונויף, עס ווערט אפט אנגערופען די ניו יארק "טריי-סטעיט שטח" וואס באדייט אז דריי שטאטן—ניו יארק, ניו זשערסי, קאנעטיקוט—קומען אן צו איין שטח[1] . דער שטח ווערט אבער מער אנגערופן מיט די פאפולערע נאמען "ניו יארק מעטראפאליטען שטח" און איז די פאפולערסטע מעטראפאליטען שטח אין די פאראייניגטע שטאטן, און די פערטע אויף די ליסטע פון די 20 פאפולערסטע איבער דער וועלט [2]. און פארמאגט א פאפולאציע פון 18,815,988 איינוואוינער - אין יאר 2007.
ער פארמאגט 23 קאונטי'ס אין אים, צען אין ניו יארק סטעיט - אריינגערעכנט די פינף באראוס פון ניו יארק סיטי, צוויי אין לאנג איילענד, דריי אין לאוער האדסאן וועליע, צוועלף אין צפון און צענטראל ניו דזשערסי, און איין אין פענסילוועניע.


text:
קאצק (הויף)
קאצק איז א חסידות געגרינדעט דורך רבי מנחם מענדל מארגנשטערן אינעם שטעטל קאצק, קאנגרעס פוילן, אין די סוף ת"ק יארן, וואס האט ממשיך געווען ביז דער חורבן אייראפע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פונעם חסידות איז געווען דער אלטער קאצקער רבי, רבי מנחם מענדל, א חסיד פון דעם ייד הקדוש און דעם רבי ר' בונים פון פרסשיכע. רבי מנחם מענדל האט ווייטערגעפירט מיט דעם דרך פון זיין רבי'ן ר' בונים, און האט דערגעגנט אויספירן מופתים, און ווייניג געפירט טישן.
נאך זיין פטירה אין תרי"ט, האבן דער גרעסטער טייל פון זיינע חסידים (כולל צוויי זין און אן איידעם זיינע) מקבל מרות געווען פון רבי יצחק מאיר אלטער פון ווארשע אלס רבי. רבי יצחק מאיר (דער "חידושי הרי"ם") איז געווען דעם קאצקער רבי'נס א שוואגער (ווייל זיין ווייב איז געווען א שוועסטער פון דעם קאצקער רבי'נס צווייטן זיווג).
אין דער לויף פון די יארן האט דער קאצקער רבינס איידעם, רבי אברהם בארנשטיין, אויפגעשטעלט א הויף אין סאכאטשאוו, נאך דער פטירה פון רבי רבי ר' העניך פון אלעקסאנדער, דער ממלא מקום פונעם חידושי הרי"ם, אין תרל"א.
אין גער און סאכאטשאוו, אזוי ווי אין קאצק, האט מען געלייגט א גרויסן דגש אויף לערנען.
א טייל פון די קאצקער חסידים זענען געבליבן אונטער דער הנהגה פון רבי דוד מארגנשטערן, דעם אלטן קאצקער רבינס עלצטער זון, און פון אים איז ארויסגעקומען די קאצקער דינאסטיע וואס האט זיך געצויגן ביזן חורבן אייראפע, ווען רוב קאצקער חסידים און אייניקלעך זענען אומגעקומען.
קאצקער רביס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי דוד קאצקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי דוד מארגנשטערן (ה'תקס"ט – כ"ב תמוז ה'תרל"ג) איז געווען דער צווייטער קאצקער רבי. ער איז געווען א תלמיד פונעם רבין ר' בונים און פון זיין פאטער. ער האט געהייראט טויבא גרינוואלד, א טאכטער פון ר' הערשל דישקעס פון אפאטשנא, י"א אלול תקפ"ז[1]. ער האט געהאט פרנסה פון א קלייט וואס זיין ווייב האט געפירט. נאך זיין פאטער פטירה איז ער געווארן זיין ממלא מקום אין קאצק. ער האט נישט פארשריבן זיינע תורות. אין תשס"ז האט זיין אייניקל ברוך גוטער ארויסגעגעבן דעם "אהבת דוד השלם" מיט זיינע תורות, און אויך א ביאגראפיע.[2]
נאך זיין פטירה האבן צוויי פון זיינע זין אנגעהויבן פירן רעביסטעוועס, רבי ישראל פון פילעוו און רבי צבי הירש לאמאזשער. נאך א זון זיינער, רבי יעקב יהושע (נפטר ט"ו ניסן ה'תרס"ט, 1909) האט נישט געוואלט פירן און איז געווארן א חסיד פון זיין ברודער, דער פילעווער רבי. אבער נאך דער פטירה פונעם פילעווער אין תרס"ו האט א היבשער טייל פון זיין ברודערס חסידים אים אויפגענומען פאר א רבי. רבי דוד און רבי יעקב יהושע ליגן אין דעם בית עולם אין קאצק לעבן דעם אלטן רבין, רבי מנחם מענדל.
רבי ישראל פילאווער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים ישראל מארגנשטערן (ת"ר – י"ב סיון תרס"ה, 1905) האט געוואוינט אין קאצק און נאכהער אין פילעוו. ער האט געפירט א גרויסן הויף, כמעט אלע פון זיין פאטערס חסידים זענען געקומען צו אים. ער האט פרובירט צו גרינדן אן ארגאניזאציע צו קויפן לאנד אין ארץ ישראל בכדי שומרי תורה ומצוות זאלן קענען וואוינען דארט.
נאך זיין פטירה האבן זיינען זין געפירט רעביסטעוועס.


text:
געפאנצערטער סאלדאטן טראנספארט
א געפאנצערטער סאלדאטן טראנספארט איז א מאכענאזירטע מאשין, וואס טראגט זעלנער זיכערערהייט צום שלאכט פעלד, און דערנאך ברענגט זיי אהיים.
די ערשטע אזא מאשין, איז אריין אין באנוץ, סוף ערשטע וועלט מלחמה. ביי דער צווייטער וועלט קריג, איז רוב טראנספארטאציע געטון געווארן דורך לאסט אויטאס, דזשיפן, און האלב ראד מאשינען, די מעלה איז געווען שנעלקייט, אבער פארפאנצערונג איז כמעט נישט געווען.
די ערשטע מאשינען האבן געהאט מינימאלע פארפאנצערונג, מיט א דיקע שיכט אלומיניום, צוריק צו האלטן פייער פון לייכטע געווער, פון אריינדרינגען אינעווייניג. דער קאבינע פון אינעווייניג, האט געקענט טראגן 12 זעלנער, אויסער די מאנשאפט, וואס אפערירט דעם מאשין. דער מאשין האט פארמאגט עטליכע לייכט אטאמאטישע געווער. דער מאטאר האט געהאט די זעלבע קראפט, ווי א מאטאר פון אן אויטאבוס. דער כלי איז געווען לייכט פארפאנצערט, צו פארגרינגערן די גיכקייט ביים פארן.
די נייערע מאשינען פון אמעריקאנער מיליטער, און פון די רוסישער מיליטער, איז אביסל מער אפעקטיוו, צום ביישפיל זיי קענען אריבערפארן א טייך אן א פראבלעם, ווי די צוויי גרויסע רעדער-שינעס, שטופן דעם מאשין פארויס. אבער ווען אנטי טאנק געווער ווערט געשאסן אין ריכטונג פון א מאשין, רייסט עס אויף, און דער מאשין איז אומבאשיצט, קעגן אזא סארט געווער.
ווען עס קומט צו געהעריגע שטאט, גאסן און שאסייען, וועט די מאשין פארן אויף נארמאלע רעדער, די באוויסטע רעדער שינעס, ווי ישראל באנוצט זיך, אדער די פאראייניגטע שטאטן אין איראק, איז פארן מדבר, אדער פאר די שווערע דזשונגל, וואס געפונט זיך אין ווייטן אזיע, דער אמעריקאנער עם-113, איז פאבריצירט געווארן פאר די וויעטנאם קריג.
צה"ל האט באקומען די אמעריקאנער כלי, אלס הילף ביי די יום כיפור מלחמה, ישראל האט אויסגעשטאט זייערע מאשינען מיט גאר מאדערנע איינריכטונגען, ווי קאמאנד צענטערן, אנטי עראפלאן ראקעטעס, די אינזשעניר מיליטער פון ישראל, האט אויפגעשטעלט פון דעם א מאשין, וואס איר אויפגאבע איז רייניקן פיינטליך שטח, פון מינעס, זייט באמבעס, און אנדערע שטרויכלונגען, וואס קענען זיך געפונען אויפן שלאכטפעלד.
ווי שוין פריער געשריבן, אנטי טאנק ראקעטן, האבן אריינגעברענגט א נייע סארט פארפאנצערטע מאשין, ווי די אמעריקאנע ברעדלי, די ישראלדיקע אכזרית, אדער נמר. די מאשינען זענען שווער פארפאנצערט, בשעת א קריג, קענען זעלנער בלייבן אינעווייניג, עס איז אויסגעשטאט מיט שווערע מאשין געווער. די אמעריקאנע ברעדלי, האט אן אטאמאטישע קאנאן 30 מילימעטער. ישראלדיקע האבן שווערע מאשין געווער פון עטליכע סארטן, די נמר האט א מאשין געווער, וואס הייסט גראנאט שיסער.


text:
ווארצל
א ווארצל איז אן ארגאן פון העכערע פלאנצן (נישט ביי מאך און אלגען, וואס האבן ניט קיינע ווארצלען) וואס זופט אריין וואסער און מינעראלן פון דער ערד אין די פלאנץ. די ווארצל האט ניט קיין גרינעם קאליר ווי אנדערע טיילען פון דער פלאנץ. ווארצלען האבן פארשיידענע צורות. זיי קענען זיין הענגענדיק אין דער לופט ווי ביים פיקוס בוים, זיי קענען זיין דאר אדער גראב און קענען שפייכערען צוקער און פארב אין זיך, ווי ביי די מערעלעך.
ס'זענען פאראן צוויי סארטן ווארצלען:
- פלאנצן וואס האבן איין גרויסער ווארצל, און קליינע ווארצלען וואקסן פון אים. אפטמאל באניצט דער מענטש אזוינע ווארצלען פאר שפייז, ווי זיסע קארטאפל (Ipomoea batatas), מייערן, רעטעך, כריין, ברוקווע, סעלערי און קאסאווא (Manihot esculentus). צוקער ריבן זיינען אויך צוקער-האלטיגע ווארצלען.
- פלאנצן וואס האבן נאר קליינע ווארצלען.
עטלעכע פלאנצן טיילן קוקן אויס ווי ווארצלען, אבער זיינען עס נישט, ווייל זיי קענען פראדוצירן כלאראפיל, וואס שטאמט פון איבערערדיגע ארגאנען. אזוי איז די קארטאפל ניט קיין ווארצל, און אויך ניט דער קאלראבי.


text:
טאמאטע
דער טאָמאַטע אדער פּאָמידאָר (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum lycopersicum) איז א א פיל-יעריגער געוויקס (ער ווערט באהאנדלט געווענלך ווי אן איין יעריגע געוויקס) פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae). דער פרוכט איז ביי מערסטע ראסן רױט מיט גרינע בלעטער. עס געפֿינט זיך, אין דעם אָנהײב, אין דרום און צענטראַל אַמעריקע, פֿון מעקסיקא ביז פּערו, אָבער איצט איז ער באַרימט אין דער גאָרער וועלט, בפֿרט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם פּאָמידאָר מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פּאָמידאָר איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פּאָמידאָר וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פּאָמידאָר די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
האנטקייטן
האנטקייטן (אויף ענגליש: Handcuffs) זיינען צוויי אייזערנע רינגלען וואס זיינען פארבונדן איינער צום אנדערן מיט א קורצע קייט, די רינגלען ווערן פארשלאסן אויף א פאל וואס מען קען זיי נישט עפנען אן א שליסל. אין אלגעמיין ניצט מען זיי צו פארבינדן הענט און פיס פון פארברעכער. די רינגלען קען מען פארשטייפן און צופאסטן לויט די מאס פונעם מענטשנס ארעם אדער פוס.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווארט אזיקים שטייט שוין עטליכע מאל אין תנ"ך: "לאסור מלכיהם בזיקים ונכבדיהם בכבלי ברזל. (תהילים קמ"ט).


text:
גוואנטאנאמע בעי
גואנטאנאמע בעי (Guantánamo Bay) איז א בוכטע וועלכע געפינט זיך אין די גואנטאנאמע פראווינץ ביי דרום-מזרח קובא. די שטח איז היינט אונטער אמעריקאנער קאנטראל און אמעריקע אפערירט דארט א גרויסע מיליטערישע באזע און פארמאגט דערויף א פעדעראלע טורמע וואו עס ווערן אויפגעהאלטן אינטערנאציאנאלע טעראריסטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער מענטש וועלכע האט באזוכט דאס ארט איז געווען קריסטאפער קאלאמבוס און זיין היספאנישע עקספלארער גרופע וועלכע האבן דארט געוויילט ביי זייער צווייטע רייזע קיין אמעריקע. קאלאמבוס האט געגליכן דעם שפיץ מער ווי אלע קאריביען אינזלן און האט דאס באזונדער אראפגעצייכנט אויף זיין מאפע אלס א ווערטפולע ארט. קאלאמבוס האט אבער געמיינט אז עס זענען פאראן עפעס אוצרות און ער איז אנטוישט געווארן ווען זיין גרופע האט נאך לאנגע זוכענישן גארנישט געפינען. נאך אלץ האט קאלאמבוס געגליכן די ברעג און געהאלטן א ספעציעלער אויג דערויף. קאלאמבוס האט עס א נאמען געגעבן פורטא גראנדע.
ווען די שפאנישע און בריטישע האבן שפעטער אנגעהויבן קומען קיין אמעריקע האט יעדער געוואוסט צו זאגן פון גואנטאנאמע בעי אבער דאך האט זיך קיינער נישט באזעצט דארט. די בריטישע זענען געווען די ערשטע דאס צו נוצן אלס א צייטווייליגע באזע פאר איר מיליטער. די בריטישע זענען אבער נישט דארט פארבליבן דארט צו לאנג און די שפאנישע האבן דאס איבערגענומען א קורצע צייט שפעטער. די שפאנישע האבן געאנקערט דארט זייערע מיליטערישע שיפן און א טראפיק האט זיך אנגעהויבן צווישן די וואסערן פון קובא קיין אמעריקע וועלכע האט אויסגערופן גרויס באמערקונג ביי די בריטישע וועלכע האט דאס נישט געשמעקט.
כאטש די בריטישע האבן נישט געהאט קיין ספעציעלע אינטערעסע אין גואנטאנאמע בעי האבן זיי נישט פארגינען די שפאנישע צו נעמען דאס ארט וועלכע זיי האבן פריער גענוצט און האבן באלד אהין געשיקט זייער מיליטער דאס צוריק אפצונעמען. די בריטישע האבן ערשט געפלאנט צו אטאקירן די שפאנישע שיפן פונעם אטלאנטיק אקעאן אבער אירע גענעראלן האבן דאס שפעטער אפגעווארפן אלס צו אומפראקטיש, אויס מורא אז די שפאנישע שיפן וועלן גרינג קענען האבן אן אויבערהאנט וויבאלד זיי האבן דאס לאנד אלס באשיצונג. אין די ענדע האבן די בריטישע איבערראשט די שפאנישע פון קובאנער טעריטאריע און האבן גרינג צוריקגענומען די גאנצע געגענט און אלע שפאנישע זענען פארטריבן געווארן.
די בריטישע זענען אבער נישט לאנג פארבליבן אין גואנטאנאמע ווייל נאך 4 מאנאטן האט אויסגעבראכן אן עפעדימיק און די איבער 2,000 סאלדאטן וועלכע האבן זיך דארט אויפגעהאלטן זענען אנגעשטעקט געווארן דערמיט און זייערע באזעס זענען פארוואנדעלט געווארן אלס איין גרויסער שפיטאל. די בריטישע מיליטער האט אהינגעשיקט דאקטוירים און באפוילן אז ווער עס איז אויסגעהיילט זאל אפטראגן פון דארט. נאך א משך פון עטליכע מאנאטן איז דאס גאנצע ארט געבליבן ליידיג. די בריטישע האבן כמעט פארגעסן פון דעם ארט און האבן דאס נישט צוגערירט ביז 100 יאר שפעטער אין 854' ווען די שוין דעמאלטדיגע פאראייניגטע שטאטן האט דאס ווידער גענוצט אלס א שפיטאל פאר קראנקע סאלדאטן וועלכע מען האט געדארפט האלטן אפגעזונדערט. די מיליטערישע שפיטאל איז דאן באקאנט געווארן אלס האספיטאל קעי און דער נאמען איז פארבליבן ביז'ן היינטיגן טאג. די שפיטאל איז היינט פיל קלענער ווי דעמאלט אבער איז פארבליבן מיט דעם סימבאלישן נאמען און היסטאריע.
לאנגע יארן נאכדעם האבן די אמעריקאנער באשלאסן צו מאכן אביסל ביזנעס און האבן ווידער אנגעהויבן זוכן עפעס אוצרות אבער האבן נאר געפינען צוקער און קאווע. וויבאלד קאווע איז נאך דעמאלט נישט געווען קיין ארטיקל אין אמעריקע (רוב בריטישע גלייכן בטבע טיי) האבן זיי זיך גענומען פראדוצירן צוקער אויף א גרויס'ן פארנעם. די צוקער האט אבער אויך נישט אנגעהאלטן צו לאנג וויבאלד מענטשן האבן נאך נישט געוואוינט דארט און סאלדאטן האבן זיך געטוישט יעדע שטיק צייט.
אין די קומענדיגע יארן האבן די סאלדאטן אונטערגענומען א פראיעקט צו בויען א רעילראוד פון גואנטאנאמע בעי ביז אריין אין צענטראל קובא. די מיליטער האט געהאט מיט דעם א ספעציעלן חשבון ווייל די צייטן זענען געווען אנגעצויגן און יעדער האט געוואוסט אז א מלחמה מיט די שפאנישע איז נישט צו ווייט אוועק. דער פראיעקט איז געגאנגן מיט סוקסעס און די רעילראוד איז אנגערופן געווארן די גואנטאנאמע רעילראוד.
אין די ענדע פונעם 18'טן יאר-הונדערט איז גואנטאנאמע בעי ווידער אקופירט געווארן דורך די שפאנישע אין די שפאנישע-אמעריקן קריג. די אמעריקאנער האבן באקומען הילף פון די קובאנער איינוואוינער אבער די שפאנישע כוחות זענען געווען זייער שטארק און האבן איינגענומען די סטראטעגישע פונקטן אינעם באזע.
די שפאנישע האבן אבער נישט לאנג אנגעהאלטן די טעריטאריע. עטליכע וואכן דערויף האט די פאראייניגטע שטאטן איבערראשט די שפאנישע מיט אן אויסגערעכנטן אינוואזיע אינמיטן די נאכט. די מארינען זענען אנגעקומען שטילערהייט און האבן באלד אטאקירט די מערסט סטראטעגישע פונקטן צו וועלכע זיי האבן בעסער פארשטאנען ווי די שפאנישע. די אינוואזיע איז געווען גאר סוקסעספול און נאך בעפאר די זון האט אויפגעשיינט איז קלאר געווארן אז די אמעריקאנער האבן צוריק באקומען די גאנצע ברעג און די שפאנישע זענען אין שרעק אנטלאפן.
דער אפיציעלער טאג וועלכע די פאראייניגטע שטאטן האט באקומען גואנטאנאמע בעי איז געווען אין פעברואר 903' ביי א ספעציעלע קאנפערענץ אין האוואנא, קובא. דער אפמאך האט געזאגט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט אקופירן 45 סקווער מייל פון לאנד און וואסער און האט די רעכט אויפצובויען א מיליטערישער באזע. די פאראייניגטע שטאטן איז איינגעגאנגן צו צאלן $2,000 פער יאר פאר קובא.
אין 934' איז דער אפמאך איבערגעמאכט געווארן און קובא האט פארלאנגט פרייע איינטריט אין די טעריטאריע און איז ארויף מיט'ן פרייז צו $4,085 פער יאר. אין די קומענדיגע 25 יאר איז די באזע פרידליך באנוצט געווארן מיט גוטע פארבינדונגן מיט קובא און איז דורכגעגאנגן ביידע וועלט מלחמות אן קיין שום פראבלעם. דאס האט זיך אבער געענדיגט אין די ענדע 50'ער יארן ביי די קובא רעוואלוציע וועלכע איז אנגעפירט געווארן דורך דער היינטיגער קובאנער פירער פידעל קאסטרא. קאסטרא'ס רעוואלוציע האט זיך אנגעהויבן אין א געגענט נישט ווייט פון גואנטאנאמע און האט געהאט א שלעכטן אפקלאנג צווישן די סאלדאטן דארט.
אינצידענטן מיט קובא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס האט נישט לאנג געדויערט ביז דער ערשטער אינצידענט האט אויסגעבראכן אין יולי 958' ווען רעבעלן כוחות האבן געקינדנעפט 29 מאטראזן וועלכע האבן זיך צוריקגעקערט פון א מיסיע. די מאטראזן זענען פארהאלטן געווארן אלס משכונות אויף די בערג נעבן גואנטאנאמע, אנגעפירט געווארן דורך פידעל קאסטרא'ס ברודער. אין די ענדע האט מען עפעס אויסגעארבעט און די רעבעלן האבן זיי באפרייט 20 טעג דערויף.
די פאראייניגטע שטאטן האט קורץ דערנאך אפגעהאקט אלע פארבינדונגן מיט קובא נאכדעם וואס קאסטרא האט אנגעהויבן אויס'שחט'ן און איינזעצן אלע זיינע קעגנער דעקלערנדיג זיך אלס א קאמוניסטישער דיקטאטור. דאס מיליטער איז אנגעזאגט געווארן נישט אריבערצוטרעטן די טעריטאריע אינדרויסן פון גואנאטאנאמע בעי.
די לעצטע דימפלאמאטישע פארבינדונגן צווישן אמעריקע און קובא איז איבערגעהאקט געווארן אין 961' אויפ'ן דירעקטן באפעל פון פרעזידענט דווייט אייזנהאוער. אסאך קובאנער האבן דעמאלט געפינען אנטרינונג אינעם באזע און האבן געהאלפן אויפשטעלן און פאטראלירן די 17.4 מייל צוים ליניע צווישן גואנטאנאמע בעי און קובא. דער צוים ליניע שטייט נאך אויפ'ן גענויעם ארט ביז'ן היינטיגן טאג מיט א שטרענגע קאנטראל פון ביידע לאגערן.
אין אקטאבער 962' האבן אלע פאמיליע מיטגלידער פון די איינגעשטעלטע סאלדאטן און אויך א גרויסער טייל איינגעשטעלטע געמוזט עוואקואירן צוריק קיין אמעריקע אויפ'ן באפעל פון פרעזידענט דזשאן קענעדי נאכדעם וואס אמעריקע'ס שפיאנאזש אגענטורן האבן אנדעקט אז די סאוויעט יוניאן האט אריינגעשטעלט נוקלעארע מיסילס אין קובא אלס א סטראשע אין די קאלטע קריג. די איינגעשטעלטע זענען צוריקגעלאזט געווארן אין דעצעמבער 962' ווען די קריזיס איז געווען פאראיבער.
נאך א קריזיס איז אנטשטאנען בלויז 14 מאנאטן שפעטער אום פעברואר 964' ווען קאסטרא האט אפגעהאקט אלע וואסער סופליי קיין גואנטאנאמע אלס נקמה צו עטליכע געלט שטראפן וועלכע די אמעריקאנער מיליטער האט געגעבן צו עטליכע פיש כאפער וועלכע האבן זיך דערנענטערט נעבן פלארידע צו כאפן פיש. אמעריקע האט זיך נישט דערשראקן און האט אויך נישט געזוכט קיין מיליטערישע קאנפליקטן. אנשטאט איז די באזע געווארן אינגאנצן זעלבסטשטענדיג און האט אויפגעארבעט אן אייגענע וואסער און עלעקטריק סופליי וועלכע געבן היינט ארויס 3.4 מיליאן גאלאן וואסער און 800,000 קילא-וואטס עלעקטריק פער טאג.
ספעציעלע מיסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 991' האט די באזע אונטערגענומען א נייע מיסיע אין וועלכע 34,000 האיטיער איינוואוינער האבן גענוצט די באזע אלס אן אנטלויף וועג פון די פאליטישע איבערקערעניש וועלכע האט איינגעשטעלט זייערע לעבנ'ס. די באזע איז באערט געווארן דורך פארשידענע ארגאניזאציעס פאר איר נאבעלם אקט.
אין מאי 994' האט די באזע אונטערגענומען א פרישע אפעראציע צוליב דעם היאטי'ן קריזיס וועלכע איז אנגערופן געווארן אפעראציע סי סיגנאל וועלכע האט געהאלפן די דזשאוינט טעקס פארס 160 וועלכע האט צוגעשטעלט הומאניטערישע הילף פאר טויזענטער היאטיער און קובאנער מיגראנטן (א מיגראנט איז איינער וואס לאזט איבער זיין היים שטאט און באזעצט זיך אין די זעלבע לאנד. א אימיגראנט איז איינער וואס באזעצט זיך אין א נייע לאנד).
די באזע איז מיט דער צייט איבערגעפילט געווארן מיט מיגראנטן און אום סעפטעמבער 994', ווען די באזע האט שוין פארמאגט 45,000 פליטים, זענען די פאמיליע מיטגלידער פון די סאלדאטן געצווינגן געווארן צו פארלאזן די באזע צום צווייטן מאל אין איר היסטאריע כדי צו מאכן פלאץ פאר די טויזענטער פליטים. ביז א קורצע צייט נאכדעם האט די באזע געגעבן באשיצונג פאר איבער 60,000 פליטים. די פיליטים זענען דארט פארבליבן ביז טיף אין יאר 995' ווען די קריזיס אין האיטי האט זיך סטאביליזירט און זיי זענען ערלויבט געווארן צוריק צו גיין צו זייערע היימען. אין דעם זעלבן יאר זענען די פאמיליע מיטגלידער פון די איינגעשטעלטע צוריק געלאזט געווארן אויף די באזע און אלע סאציאלע און ערציאונג צענטערן זענען צוריק געעפנעט געווארן.
אין יולי 995' האט א ריזיגע טרענירונג'ס פירמע מיט'ן נאמען פליט טרענינג גרופע, וועלכע האט געארבעט פאר די מיליטער, איבערגעלאזט די באזע נאך 52 יאר פון סערוויס און האט זיך אריבערגעצויגן קיין מעיפארט, פלארידע. א קורצע צייט דערנאך האט נאך א ריזיגע מעינטענענס פירמע פארלאזט די באזע נאך א 92 יעריגע אפעראציע.
זינט דעמאלט איז די באזע געווארן אביסל נאכגעלאזט ביז די קאמף קעגן טעראריזם האט זיך אנגעפאנגן און די טויזענטער געפאנגענע טעראריסטן זענען אריבערגעברענגט געווארן אין די באזע צו ספעציעלע נייע טורמעס וועלכע זענען אויפגעשטעלט געווארן צו אקאמאדירן די ארעסטאנטן. היינט צו טאג איז די באזע זייער פארנומען מיט פילע אקטיוויטעטן וועלכע האט צו טאן מיט די קאמף קעגן טעראריזם. די ארעסטאנטן ווערן דארט געפארשט און די עקספערטן וועלכע זיצן איבער זיי שטודירן די אינפארמאציע און שטעלן טייל מאל אראפ די קומענדיגע שריט אין די קאמף קעגן טעראריזם.
די ארבעט אין די קאמף קעגן טעראריזם ווערט אנגעפירט דורך א פאראייניגונג פון דזשוינט טעקס פארס 160 און 170 וועלכע ווערן צוזאמען גערופן די דזשוינט טעקס פארס גוואנטאנאמא.


text:
1931
1931 איז דאס 31סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1931 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן פעברואר - ניו דעלי ווערט אויסגערופן די הויפטשטאט פון אינדיע
- 31סטן מערץ - ערדציטערניש דעמאלירט מאנאגוע, הויפטשטאט פון ניקאראגוא
- 1טן מיי - די עמפייר סטייט געביידע געעפנט אפיציעל
- ריינהארד היידריך ווערט מיטגליד אין דער נאצי פארטיי.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן פעברואר - באריס יעלצין, פרעזידענט פון רוסלאנד (געש' 2007)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן מיי - אלבערט אברהם מייקלסאן, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1852)
- 18טן אקטאבער - טאמעס עדיסאן, אמעריקאנער ערפינדער (געב' 1847)


text:
מישא אלעקסאנדראוויטש
מיכאל (מישאַ) אַלעקסאַנדראוויטש (רוסיש: AлekcaHдpoBич, Mиxaил ДaBидoBич; 23סטן יולי 1914 - 3טן יולי 2002) איז געווען א חזן און זינגער.
ער איז געבוירן צו זיין פאטער דוד אין יאר 1914 אין בערגער (לעטיש: Bērzpils), וויטעפסקער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט לעטלאנד).
ער איז געווען חזן אין ריגע, מאנטשעסטער און קאוונע. ביי דער צווייטער וועלט קריג האט מען אים געברענגט צו זינגען פאר דער רויטער ארמיי. ער איז געווארן אן אנערקענטער אינטערנאציאנאלער זינגער.
אין די 1970ער יארן האט מען אים ערלויבט ארויסצופארן פון רוסלאנד.
ער איז געווען חזן אין ישראל, די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע. ווי אויך האט ער געהאלטן אסאך קאנצערטן איבער דער וועלט און רעקארדירט אסאך קאמפאזיציעס און לידער.
אין 2002 איז ער נפטר געווארן אין מינכן, דייטשלאנד.


text:
Windows Fax and Scan
Windows Fax and Scan (וWFS) איז אַן אינטעגראַלע פֿאַקס און אַ סקאַנער אַפּליקאַציע װאָס קומט מיט דער Windows Vista אפערירן סיסטעם (אין די פאָלגנדיקע װערסיעס: Vista Business, Vista Enterprise, Vista Ultimate און Windows Server 2008).
מיט דער Windows Fax and Scan, קען מען שיקן און באַקומען פֿאַקסן, סקאַנירן פון דעם לאָקאַלן קאָמפּיוטער אָדער פֿון אַ נעצװערק און שיקן דעם סקאַנירטן דאָקומענט צו אַ פֿאַקס אָדער צוגעבונדן מיט אַ בליצבריװ. Windows Vista האָט נאָך אַ כּלי צו סקאַנירן װאָס איז מער פּאַסיק פֿאַר בילדער. דער כּלי הײסט Windows Photo Gallery.


text:
אצ"ל
אצ"ל אדער א'רגון צ'באי ל'אומי (נאציאנאלע מיליטערישע ארגאניזאציע) איז געווען דאס מיליטערישע פליגל פון זאב זשאבאטינסקי'ס רעוויזיאניסטן פארטיי. זיי זענען געווען אינספירירט פון דער דיכטונג פון אורי צבי גרינבערג. דער אירגון איז געווען די אידישע און ערשטע גרופע וואס האבן אויפגעריסן בריטישע מיליטערישע פאזיציעס זיי צו פארטרייבן פון ארץ ישראל כדי צו קענען האבן אן אידישע מדינה דארטן. ביי די בריטן האט מען אנגערופן די גרופע אלס א טעראריסטישע גרופע.
פון אירע הויפטן ווערן פארעכענט מנחם בעגין און יצחק שמיר וואס זענען שפעטער געווארן פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
יצחק שמיר איז אינמיטן אריבער צו דער לח"י גרופע. די בריטישע האבן אים פארטריבן קיין עריטרעא.
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אצ"ל איז געגרינדעט געווארן ווען מענטשן האבן געפילט אז די בריטישע אין ארץ ישראל טוען נישט גענוג, צו באשיצן די יידן פון אראבישע אנגריפן, און טעראר אטאקעס.
דאס ערשטע מאל וואס זי האט א טייל גענומען אין שלאכטן, איז געווען בעת דער אראבישער אויפשטאנד, אין די יארן 36' 39'.
נאכדעם וואס בריטאניע האט ארויסגעגעבן דאס ווייסבוך פון פאספילד, האט די אצ"ל געלייגט איר ציל קעגן דער בריטישער הערשאפט אין לאנד.
ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן, האט די אצ"ל אויפגעהערט מיט אירע אקטיוויטעטן קעגן די בריטישע, אין זיך אנגעשלאסן אין די מלחמה קעגן די נאציס. איר קאמאנדיר דוד רזיאל, איז געהרג'ט געווארן ביי אן אקציע, אויף וואס די בריטישע האבן אים געשיקט, אין איראק, ביי דער פרא-נאצישע רעוואלוציע, אין יאר 41'.
עס איז געווען א גרופע אינערהאלב די אצ"ל, וואס האט געהאלטן אז מען דארף ווייטער אנפירן די קריג קעגן די בריטישע, און זיי האבן אויפגעשטעלט א שפלינטער גרופע, וואס האט געהייסן די לח"י, אדער שטערן גרופע, נאך איר פירער אברהם שטערן.
נאכדעם וואס דער קאמאנדיר איז אומגעקומען אין איראק, איז דער גרופע טיילווייז צעפארן, אבער אין 42', ווען מנחם בעגין, איז אנגעקומען קיין א"י, האט ער צוריק אויפגעשטעלט די גרופע, און איר געברענגט צו א העכערע שטאפל, צו וואס זי איז פריער אנגעקומען.
אין 44', ווען די צווייטע וועלט קריג איז נאך געווען אינמיטן פילן שוואנג, האט בעגין אפגעמאכט ארויס צו גיין אין א קאמף קעגן די בריטישע, פארן נישט אריינלאזן קיין יידן אין לאנד.
זיי האבן דורכגעפירט זייערע אקטן, געווענליך אליינס, און פארדעם האט די יידישע אגענטור זיי גערודפ'ט, און זיי געזוכט, און געמסר'ט פאר די פאליציי, עס איז געווען א צייט, ווען אלע גרופעס האבן א טייל גענומען, אין די קאמף קעגן די בריטישע הערשאפט.
ביי דער אומאפהענגיקהייט קריג, האט די אצ"ל אטאקירט יפו, און איינגענומען, אזוי אויך טיילגענומען אין וויכטיגע שלאכטן איבערן לאנד, און צוביסלעך איינגעגלידערט געווארן אין צה"ל.
צוויי זאכן וואס די אצ"ל האט געטאן, רופט ביז היינט אויף א שטורעם, אינערהאלב די ישראל געזעלשאפט. איינס. איז דיר יאסין, א דארף נעבן ירושלים, וואס די געגנט הר נוף אין ירושלים, איז געבויט אויף דעם דארף. און די צווייטע פאסירונג, איז אלטאלענא, א שיף וואס די אצ"ל האט געברענגט, פון פראנקרייך, אנגעפילט מיט וואפן, און געווער פארן קריג.
די אצ"ל האט אטאקירט די דארף דיר יאסין, אינאיינעם מיט די לח"י, איין פארטאגס האבן זיי ארומגערינגט די דארף פון דריי זייטן, און מיט א הויכהילכער אויסגערופן, אז די איינוווינער זאלן גיין קיין עין כרם, א שטעטל דרום פון ירושלים, די הויכהילכער האט מען ארויפגעשטעלט אויף אן אויטא, אבער דער אויטא האט זיך אריינגעגליטשט אין א פלויט, און מען האט זי נישט געקענט ארויסציען, איז די מענטשן וואס האבן געהערט זענען אנטלאפן, אבער דאס מערהייט מענטשן האבן נישט געהערט, און זענען פארבליבן, ווען די שלאכטן האבן אויסגעבראכן, האבן אראבער צוריק געשאסן, און עטליכע זעלנער זענען אומגעקומען, און נאך זענען פארווונדעט געווארן, די אנדערע זעלנער האבן געזען, אז זייערע חבירים זענען געפאלן, האבן זיי אנגעהויבן שיסן, אויף רעכטס און אויף לינקס, געווארפן גראנאטן אין די הייזער, צום ענדע האבן די אראבער געזאגט, אז צוויי הונדערט אראבער, זענען אומגעקומען, שפעטער נאכדעם וואס די אראבער האבן אליינס איבערגעציילט, האט זיך ארויסגעשטעלט אז עס פעלן הונדערט מענטשן. אזוי צו אזוי דאס מיליטער האט פארדאמט דעם אקט, און געלייקענט אז זי זאל האבן טייל גענומען אין די אטאקע, וואס איז פארקערט פון וואס די אצ"ל האט געטענה'ט, אז אן איינהייט פונעם מיליטער, האט יא טייל גענומען.
די שיף אלטאלענא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלטאלענא, האט זיך כמעט געענדיקט מיט א ברודער קריג, ווען די אצ"ל האט געברענגט א שיף, פון פראנקרייך פיל מיט געווער, און פליטים פון אייראפע, וואס די אצ"ל האט געברענגט קיין ישראל, דער פראבלעם איז געווען, אז א טאג נאכדעם וואס די שיף האט זיך געלאזט אין וועג אריין, האט מען געמאכט א פייער אפשטעל, און די פירער פון די אצ"ל, האבן זיך פארבינדען מיט ישראל גלילי, דער מיליטערישע סעקרעטאר, פון בן גוריון, און האבן אים דערציילט איבערן שיף, און האבן געזאגט, אז זיי ווילן איבערגעבן די וואפן פארן ישראל מיליטער, אבער זיי פארלאנגען צוואנציק פראצענט פון די וואפן, פאר אצ"ל קעמפער, פון די ירושלים געגנט, ישראל גלילי האט איינגעשטימט, אבער בן גוריון נישט, ווען די שיף איז אנגעקומען קיין ישראל האבן זיי פרובירט אנקערן, אין א שטעטל כפר ויתקין, נישט ווייט פון חיפה, אבער זיי האבן נישט אנגעיאגט אפצולאדענען די שיף, בעפאר די פרימארגן האט אויפגעשיינט, זענען זיי צוריק געשווימען אין וואסער, זיי האבן מורא געהאט פון זי יו. ען., אז מען זאל נישט זאגן, אז ישראל האט געבראכן דעם פייער אפשטעל, שפעטער זענען זיי געקומען צום פארט פון תל אביב, און די מיליטער האט אנגעהויבן שיסן אויף זיי, עטליכע מענטשן זענען געהרג'ט געווארן אויפן שיף, און די ענדע זענען די מענטשן אראפגעטאנצן פון די שיף, און מענטשן האבן געברענגט שיפלעך צו נעמען די מענטשן פון די שיף צום פארט, די אצ"ל האט נישט צוריקגעשאסן, אבער זעכצן פון אירע מיטגלידער זענען געהרג'ט געווארן, און די שיף האט געזינקען נאכדעם וואס די מיליטער האט זי געזינקען צוזאמען מיט אירע וואפן.


text:
היסטאריע פון קונסט
די היסטאריע פון קונסט באדייט די היסטאריע פון די וויזועלע קונסטן, וואס זענען מאלעריי, סקולפטור און ארכיטעקטור. זי ווערט פאררעכנט איינע פון די הומאניסטיק.
די היסטאריע פון קונסט פרובירט מאכן אן איבערבליק אויף קונסט דורכאויס דער היסטאריע פון דער וועלט, בכדי צו קלאסיפיצירן קולטורן און עפאכעס. די וואס אינטערעסירן זיך אין היסטאריע פון קונסט זענען קונסט היסטאריקער, קוראטארן פון מוזייען און פריוואטע זאמלערס.
דער עיקר שטודיע אינעם שטח פון היסטאריע פון קונסט געהערט צו אייראפעישן קונסט.
די היסטאריע פון קונסט האט זיך שטארק אנטוויקלט אין דעם רענעסאנס.


text:
דעיל קארנעגי
דעיל קארנעגי (24סטן נאוועמבער, 1888 – 1טן נאוועמבער, 1955), פריער קארנאגי, איז געווען א שרייבער און רעדנער וואס האט זיך אפגעגעבן צו אנטוויקעלן די הלכות בין אדם לחבירו, דאס הייסט וויאזוי צו זיך אויפירן מיט אנדערע מענטשן. מיליאנען האבן שוין געליינט זיינע ביכער און מיטגעהאלטן זיינע סעמינארן, בעיקר סעילסלייט, מחנכים און מענטשן וואס ווילן געפעלן און לעבן גוט מיט זייער חברה אדער שלום בית.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געוועזענע בעלי מוסר פון לעצטן דור, ווי ר' אליהו דעסלער און ר' אביגדור מילער האבן געהאלטן זיין בוך; ווי צו שאפן פריינד און באאיינפלוסן מענטשן (How to Make Friends and Influence People), וואס האט זיך שוין פארקויפט מער ווי דרייסיג מיליאן קאפיס. אלס א יסודות'דיגער מוסר ספר, ווייל זיי האבן געהאלטן אז זיך אויסצולערנען מידות בין אדם לחבירו קומט בעפאר מדריגות און הייליגע באגריפן און דאס איז דער עיקר ארבעט אין עבודת ה' פון יעדן איד אויף דער וועלט און זיין תכלית אין לעבן.
היינט צוטאגס, לאנג נאך זיין טויט, האלטן נאך אלס אן זיין געניאלער סיסטעם וויאזוי צו העלפן מענטשן אין פארעם פון סעמינארן. און אין ארץ ישראל באטייליגן זיך דערין אסאך חרדים אויכעט.


text:
קלונימוס קלמיש שפירא
הר"ר קלונימוס קלמיש שפירא (י"ט אייר ה'תרמ"ט - ד' מרחשון ה'תש"ד) איז געווען רב אין פיאסעצנע, פוילן, א רבי פון חסידים, און א באוואוסטער מחנך.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב שפירא איז געבוירן אין יאר תרמ"ט אין גראדזשיסק אין קאנגרעס פוילן, א בן זקונים צו זיין פאטער הר"ר אלימלך שפירא (דער גראדזשיסקער רבי) און זיין מוטער חנה ברכה שטערנפעלד (א טאכטער פון דעם כענטשינער רבי'ן). מ'האט אים געגעבן א נאמען "קלונמוס קלמיש" נאך זיין עלטער-זיידן (דעם מאור ושמש). צו דריי יאר אלט איז ער פאר'יתום'ט געווארן פון זיין פאטער. א טייל פון זיין פאטער'ס חסידים האבן ממשיך געווען צו פארן קיין גראדזשיסק צו קלונימוס קלמיש (און זיין יונגערן ברודער ישעיה). אין ה'תרס"ה האט ער חתונה געהאט מיט חיה רחל האפשטיין, די טאכטער פון זיין נעפע דעם קאזשניצער רבי'ן. אין ה'תרס"ט האט ער באקומען היתר הוראה און אין יאר ה'תרע"ג האט מען אים אויפגענומען אלס אב"ד אין פיאסעצנע, א קליין שטעטל דרום פון ווארשע. אין ה'תרפ"ג האט ער מייסד געווען די "דעת משה" ישיבה, אין ווארשע, וואו ער האט געדינט אלס ראש ישיבה. אין דער זעלבער צייט האט ער געפירט זיין רביסטעווע אין פיאסעצנע.
ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן, איז הרב שפירא געווען פארכאפט אין ווארשע וואס איז געווען ארומגענומען פון די דייטשן. זיינע זון, שנור און מומע זענען געהרגעט געווארן פון דעם באמארדירן, און נישט לאנג נאך דעם וואס די דייטשן האבן איינגענומען פוילן איז זיין מאמע נפטר געווארן. טראץ זיין פערזענלעכן פארלוסט, און נישט רעכענענדיג מיט די אלגעמיינע צרות, האט הרב שפירא זיך אפגעזאגט פון די פארשידענע הצלה נארייען וואס מ'האט געוואנדן צו אים, און ער האט ליבערשט געבליבן מיט זיינע חסידים אין דער ווארשעווער געטא ביז צום סוף.
א רבי פון חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך יעדן שבת און יו"ט האט דער רבי פארשריבן די תורות וואס ער האט געזאגט ביים טיש. די תורות פלעג ער שיקן צו זיין חסיד ר' אברהם ראדזינער וואס האט זיי איבערגעשריבן אין זיין שיינעם כתב. אין תרפ"ט האט ער שוין געהאט צען בענדער פון דברי תורה, אבער דער רבי האט אים געהייסן פארברענען אלץ. נאכער האט ער ווייטער איבערגעשריבן דעם רבי'נס תורות. ווען די מלחמה האט אויסגעבראכן האט ער געהאט מער ווי 2000 בלעטער פון תורה. ר' אברהם האט זיי מיטגענומען ווען מען האט אים געפירט קיין אוישוויץ, און רוב פון זיי זענען געווארן פארניכטעט. נאך דער מלחמה האט זיין זון ר' נתנאל ראדזינער געטראפן א קליינעם טייל פון איבערגעבליבענע בלעטער, וואס איז דערשינען אין תשנ"ה מיט'ן נאמען "דרך המלך".[1][2]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חובת התלמידים
- הכשרת אברכים
- אש קודש
- דרך המלך
- בני מחשבה טובה


text:
אפעראציע (מאטעמאטיק)
אן אפעראַציע אין מאטעמאטיק און לאגיק איז א פעולה אדער פראצעדור וואס שאפט א נײַעם ווערט פון איין אדער מער איינגאב ווערטן, וואס מען רופט "אפעראנדן". בעיקר זענען פאראן צוויי סארטן אפעראציעס:: אונאריש און בינאריש. אן אונארישע אפעראציע רירט אן נאר איין ווערט, למשל פארניינונג און טריגאנאמעטרישע פונקציעס. פון דער צווייטער זייט, בינארישע אפעראציעס הייבן אן מיט צוויי ווערטן, און שליסן איין צוגאב, אראפנעם, טאפלונג, צעטיילונג, און פאטענץ.
אפעראציעס קענען פועלן אויך אויף אנדערע מאטעמאטישע אביעקטן, אחוץ נומערן. די לאגישע ווערטן וואר און פֿאלש קען מען קאמבינירן מיט לאגיק אפעראציעס, ווי און, אדער און נישט. וועקטארן קען מען צוגעבן און אראפנעמען. ראטאציעס קען מען קאמבינירן מיט דער פונקציע צונויפשטעלן אפעראציע, קודם די ערשטע ראטאציע און דערנאך די צווייטע.


text:
תחת
טוכעס (תּחת) איז די אנאטאמישער אונטרשטער טייל פון גוף, ווייל ביי מענטשן און רוב חיות געפינט זיך דאס ביי דער אנדערע זייט פונעם פארענט פון אונטן.
דער הויפט אויפטוה פון די איבר איז אז אנדערשט ווי אנדערע פיר פוסיגע בעלי חי ערלויבט דאס צו זיצן דעם מענטש אן לייגן די געוויכט אויף די פוס אגאנצן טאג. טאקע דערפאר עס דאס אויך רינדעכיג פיל מיט פעטענס, בדרך כלל האבן די פרויען מער פעטן'ס דארטן ווי די מענער, און ווייך מיט אסאך פלייש וואס דאס דינט א טובה פארן קערפער מען זאל קענען זיצען לאנגע שעות אן ווייטאג.
אין קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין רוב קולטורן איז אומאיידל צו רעדן דערפון ווייל דאס ווערט באטראכט אלס אן אינטימיער איבר וואס מען נוצט בלויז אפענערהייט אין א בית הכסא פריוואט. עס ווערט אויך איבעראל כמעט צוגעדעקט מיט א הויזן אדער אונטער הויזן. דאס אויפדעקן אין פובליק הייסט מונינג אויב ציעט מען אראפ איינעם די הויזן הייסט דאס וועדזשי און דאס איז בכוונה געווענליך יענעם צו פארשמען אדער צו פלירטען מיט יענעם.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין חרדישע חדרים איז עס נארמאל פאר די רעביס אין חדר פראקן דארטן די קינדער. אמאל פלעגט מען אראפציען די הויזן, ווייל דאס ווערט פיסיכיאלאגיש א מורהדיגע רוחניותדיגע קלאפ פאר קינד אויך אסאך מער ווי די בלויז פיזישער פראק. אבער זינט די וועלט שוין היינט מער פארגעשריטן איז דאס א קרימינאליטעט. היינט פראקן א קינד אפילו עס איז נישט אויסגעהאלטן לויט די גויאישע חוקים און אויך לפי די חוק אין ישראל אבער עס איז ביי די חרדישע אידן נאך יא לעגעטים פאר חינוך.
כאטשיג עס טוט טאקע זייער וויי דאס מערסטע פון איבעראל ווייל דארטן געפינען זיך זייער אסאך נעווען צעלן ווען מען שלאגט דארטן און אויך די השפלה און בזיון און נידערשלאגענקייט סערווט איר ציל פארן מלמד, איז דאס דא נאך א סיבה פארוואס די מלמדים שלאגן דייקא דארטן, ווייל טייל מאמעס זענען מאדערן און קענען מסרן די מלמד פארן שלאגן אויף אזא רציחהדיגע אופן וואס איז היינט נישט לעגאל, דעריבער וועלן זיי אויס די דיקסטע פעטענסדיגע פלאץ וואס דארטן בלייבט נישט איבער קיין סימנים על כל פנים אסאך ווייניגער ווי די גאנצע קערפער ווייל עס איז פיל מיט פעטענס ווייניגער מוסקלן און ביינער צו מאכן א וואונד. עס איז דא א באקאנטער אויסדרוק ווען איינער איז נישט איינשטימיג צו טוען וואס א צווייטער בעט "קוש אין תחת" אבער ס'איז א נישט איידעלע ווארט ביי די היימישע אידען.


text:
תורה ומסורה
תורה ומסורה איז די ארגאניזאציע וואס פאראייניגט אלע פרומע ארטאדאקסישע שולעס אין די פאראייניגטע שטאטן אונטער איין שירעם ארגענעזאציע.
עס איז הויפט קווארטירט אין מאנהעטן און ווערט געפירט דורך ר' יושע פישמאן פון וויליאמסבורג. זיי האבן א נעצווערק פון 760 שולעס וואו ס'לערנען 250,000 יידישע קינדער.
תורה ומסורה איז געגרינדעט געווארן דורך דעם בויער פון תורה ר' שרגא פייוול מענדלאוויטש, וואס האט אויך געבויט תורה ודעת און בית המדרש עליון, כדי צו געבן א יידישע חינוך פאר די אינגווארג אין אמעקריקע.
זיי געבן זיך אפ מיט לאביאונג פאר רעגירונג געלטער דורך פארשידענע פראגראמען און אויך צו העלפן מיט ליטעראטור און עצות פאר די מנהלים און מחנכים פון אלע מוסדות דורכאויס אמעריקע. אויך שאפן זיי סתם געלט פון גבירים.


text:
סקולפטור
סקולפטור איז א דריי-דימענסיאלער אביעקט, וואס פאר די ציל פון איר באשאפונג איז זי געמאכט געווארן דורך א מענטש, און ארויסגעהויבן און אנערקענט אלס קונסט פאר די מאסן צו באטראכטן און באוואונדערן.
מען קען סקולפטארן כל מיני חפצים. א סקולפטור פון א מענטש אדער א חיה, אין גרויס פון א לעבעדיגער מענטש אדער גרעסער, רופט זיך סטאטוע.
דער מענטש וואס בויעט דאס הייסט א סקולפטאר.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה און אין רוב רעליגיעס איז דאס פארבאטן צוליב דעם וואס דאס איז געוונעליך געמאכט געווארן צו דינען אין זיך פיקטשערן פאר די מאסן פון אונזער גאט און די אידישע רעליגיע האט דאך אן אנדער גאט פון זייערע דעריבער איז דאך דאס עבודה זרה. [1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לא תעשה לך כל פסל וכל תמונה


text:
יוגנטרוף
יוגנטרוף איז אן אלוועלטלעכע אידישער ארגאניזאציע פון יונגע לייט וואס באשעפטיקן זיך מיט פארשפרייטן די שפראך יידיש פאר דער וועלט. עס איז געגרינדעט געווארן אין 1965.
זייער מאטא: אז יידיש איז נישט בלויז א פארבינדונג מיטל צווישן געוויסע מענטשן, נאר בעיקר א קולטור און ליטעראטור וואס פארבינדט די אפשטאמיקע פון איין פאלק צו א טראדיציע און היסטאריע אויסגעפארעמט משך פון טויזנטער יארן. און דאס איז דער פשט פון זייער נאמען פון זייער אלוועלטליכע ארגאנעזאציע: א רוף פון און צום נייעם דור וואס קען נישט קיין יידיש זיי זאלן זיך אויך אנשליסן צו לערנען אביסל יידיש, אויפצווועקן דעם יידישן ירושה פון אמאל.
זיי שרייבן דאס לויט די ייוו"א כללים.
זייער אקטיוויטעטן איז צאמשטעלן איינמאל א יאר זומער א וואקאציע, אין די קעטסקיל בערג, וואס מ'רעדט און מ'לערענט בעיקר יידיש.
זיי האבן אויך א בליצפאסט ליסטע פון טויזנטער יידיש ליבהאבער און שעצער פון איבער דער גארער וועלט זענען דערהין אנגעשלאן און באקומען יעדן טאג און שיקן זיך מעלדונגען פאר דער גרופע איבער די לעצטע נייעס און אקטיוויטעטן פארלאנגען און מודעות וועגן יידיש.
אויך מאכן זיי יעדע פאר וואכן א צוזאם קום פון יידיש ליבער אין די פריוואטע הייזער אדער שולן פון חברים.
דאס איז אויך הויפט קווארטירט אין דעם געביידע פון ארבעטער רונג אין מאנהעטן וואס דארטן געפינט זיך אויך די בירא פון פארווערטס רעדאקציע און א יידישער טעאטער און ציווילער צענטער װוּ יידן פארברענגן זייער צייט מיט פארשיידענע אקטיוויטעטען.
דרויסנדע וועב פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל


text:
טשעק
א טשעק (ענגליש: cheque) איז א וועקסל (געוויינלעך געשריבן אויף א פאפיר וואס האט געוויסע פרטים געדרוקט אויף אים) אין וואס א מענטש (דער "ציער") הייסט א באנק באצאלן פון זיין קאנטע א סכום געלט צו א דריטער פארטיי (דער "באצאלטער"). א טשעק איז א גאנץ פארשפרייטער מעטאד פון צאלן איבער דעלט, כאטש היינט מאכן זיך א סאך אופנים ווען מענטשן באצאלן עלעקטראניש ענדערשט ווי מיט א טשעק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פינאנציעלע אינסטרומענטן ענלעך צו טשעקן עקזיסטירן שוין טויזנטער יארן.
אין די 1990ער יארן האט מען אויסגעשטעלט מיליאנען טשעקן א יאר.


text:
קולטורעלע רעוואלוציע
די קולטורעלע רעוואלוציע (כינעזיש: 文化大革命) איז געווען א סאציאלע-פאליטישע באוועגונג אין דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע צווישן די יארן 1966 ביז 1976. די באוועגונג האט געגרינדעט מאא צעטאנג, פארזיצער פון דער קאמוניסטישער פארטיי פון כינע, מיטן ציל פון צווינגען קאמוניזם אין דעם לאנד דורך אויסראטן קאפיטאליסטישע טענדענצן פון דער כינעזער געזעלשאפט. די באוועגונג האט פאראליזירט כינע פאליטיש און האט געהאט א באקאנטן איינפלוס אויפן לאנד עקאנאמיש און סאציאליש.
איינע פון די הויפט אויפטוען איז געווען צו געבן מער קראפט פאר מאא. צענדליגע רעגירונג באאמטער און פארטיי הויפטן זענען באזייטיגט געווארן אדער אראפגענידערט געווארן צו נידעריגערע פאזיציעס כדי צו געבן מער מאכט פאר מאא.
די רעוואלוציע איז געווען איינע פון די הויפט היסטארישע געשעענישן אין דער קאמוניסטישער כינע. זי האט אנגעהויבן מיי 1966. מאא האט געטענה'ט אז בורזשוואזע עלעמענטן האבן דורכגעדרינגען מיט דער רעגירונג און דער געזעלשאפט, מיטן ציל צוריקצוברענגען קאפיטאליזם. כינע'ס יוגנט און סטודענטן האבן צוליב דעם אויפגעשטעלט די רויסט וועכטער. אין דער לענג און דער ברייט פונעם לאנג זענען געווען געשלעגן וואו מ'האט גערודפ'ט מיליאנען מענטשן.
די קולטורעלע רעוואלוציע האט איבערגעלאזט א שטארקע עפעקט אויף כינע'ס ביזנעס וועלט ווייל רוב פון די קעגנער וועלכע זענען אומגעקומען זענען געווען די מערסט געלערנטע מענטשן וועלכע האבן פארשטאנען אז קאמוניזם איז א טויטליכע סיסטעם פאר א לאנד אין היינטיגן דור.
דורכאויס דער קולטורעלער רעוואלוציע האט מאא באוויזן דורכצופירן א גרויסע טייל פון זיינע פאליסיס אין דער רעוואלוציע, אבער אין דער זעלבער צייט האט ער אליינס צוריקגעצויגן פון אסאך אגרעסיווע זאכן. זיין רעגירונג האט אונטערגענומען אן אויספארשונג קעגן די קעגנער און האט באצייכענט פיר מענטשן אלס די הויפט אנפירער פון זיי. דער משפט פון די פיר, באקאנט אין כינע אלס די גרופע פון פיר, האט אפיציעל באצייכנט די ענדע פון דער קולטורעלער רעוואלוציע.
מען האט אפיציעל געמאלדן דעם סוף פון דער קולטורעלער רעווארלוציע ביי דער ניינטער נאציאנאלער פארטיי קאנגרעס אין 1969.


text:
אינזשעניריע
אינזשעניריע איז די שטודיע וואס ווענדט אן וויסנשאפט און טעכנאלאגיע צו שאפן און קאנסטרוקציע. איינער וואס פראקטיצירט אינזשעניריע הייסט אן אינזשעניר.
אינזשעניריע ווערט צוטיילט אויף די פאלגנדע אפטיילונגען:
- כעמישע אינזשעניריע
- מעכאנישע אינזשעניריע
- עלעקטרישע אינזשעניריע
- ציווילע אינזשעניריע
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער באגריף פֿון אינזשעניריע עקזיסטירט שוין פון אוראלטע צײַטן ווען מענטשן האבן אויסגעפונען פֿונדאמענטאלע דערפֿינדונגען ווי דער בלאק, דער הייבער און דאס ראד.
סאציאלער קאנטעקסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינזשעניריע איז א סוביעקט וואס קען זיין א גאר גרויסע קאלאבאראציע אדער א קליינער פראיעקט. נארמאל איז אן אינזשעניריע פראיעקט פארבונדן מיט א פינאנצירן אגענטור: א געזעלשאפט, א גרופע אינוועסטארן אדער א רעגירונג. דער אויסנאם איז פרא באנא אינזשעניריע.


text:
ווער איז געוואען דער פראפעסאר, און וואס איז געווען זיין טייל אין קאמפף קעגן די ציונים אין יענע צייט
רבי ישראל יעקב דעהאן איז געבוירן געווארן אין יאר תרמ”א אין א קליין שטעטל נעבן אמסטרדאם אין האלאנד
זיין פאטער, רבי יצחק הלוי, איז געווען דער שוחט און חזן אין שטעטל, און אלע זיינע יארן האט ער זיך באמיהט צו געבן זיינע אכצן קינדער אן ערציאונג אין גייסט פון תורה
אבער ישראל יעקב, לערנענדיג אין דער שטאטישער גימנאזיע, איז מיטגעשלעפט געווארן מיט די חברים זיינע אין שטראם פון אסימילאציע
ער האט פארמאגט זעלטענע פעהיגקייטן, און זייענדיג בלויז אכט און צוואנציג יאר האט ער געקראגן דעם טיטל “דאקטאר” פאר יוריסטיק (משפטים). און איז אין א קורצע צייט געווארן איינער פון די גלענצענדע יוריסטן אין האלאנד. אין דעם יונגן עלטער האט שוין געקענט גוט צוויי און צוואנציג שפראכן
זייענדיג שטארק אנגענומען ביי די הויכע געזעלשאפט אין אייראפע, האט ער געהאט א פרייע אריינגאנג אין פאלאצן פון קעניגן און מיניסטארן, און אין לויף פון די יארן איז ער געווארן א גאנצער “גוי“
טראץ דאם האט ער נישט איבערגעהאקט די פארבינדונגען מיט זיינע אידישע ברידער. ווען ער האט געהערט פון די גזירות וואס אידן האבן געהאט אויסצושטיין אין צארישן רוסלאנד צוליב די פארדאכטן אז זיי זענען קאמוניסטישע אקטיוויסטן, איז ער געפארן קיין רוסלאנד כדי צו העלפן זיי באפרייען פון די טורמעס אין סיביר. ער האט זיך מיטגענומען א המלצה בריוו פון די האלאנדישע קעניגן, און דורך זיינע אייגנשאפטן, מיט וועלכע ער האט אויסגענומען ביי די רוסישע הערשער האט ער פיל געקענט טאן צו גרינגער מאכן דעם נויט פון די אידן
דער באזוך אין רוסלאנד איז געווען פאר דעהאן א גורל‘דיגע געשעעניש וואס האט טראנספארמירט (איבער געדרייט) זיין לעבן. די גרויזאמע אנטיסעמיטיזם אין אט די לאנד האט אין אים ערוועקט דעם אידישן פונק. ער איז צוריק געקומען קיין האלאנד, און גענומען צוריק קערן צו אידישקייט. אין אנהויב האט ער געזוכט זיין ארט אין די ראמען פון “מזרחי” אין האלאנד, אבער נישט געפונענדיג דארט זיין זעלס באגער, האט ער באשלאסן צו פארלאזן זיין געבורטלאנד און עולה זיין קיין ארץ ישראל, קיין ירושלים- דאס הארץ פון אידישן פאלק
אין לאנד איז דעהאן אנגעקומאן אין י”ד סיון תר”פ. דא איז אים צוגעשטעלט געווארן א פייערליכע קבלת פנים דורך די הסתדרות ה“מזרחי” אין לאנד. ער האט זיך צוגעשלאסן אין די באוועגונג און איז געווארן איינער פון אירע אקטיוויסטן
-געווען איז דאס פונקט אין די תקופה וואס דער ישוב הישן האט געפירט זיינע קאמפפן אויף זיין לעבן
ווען דעהאן האט איינגעזען ווי שטארק דער חרדישער ישוב ווערט באשמוצט און דערנידעריגט דורך אלע שונאים זיינע, האט ער באשלאסן צו פארשן דעם פראבלעם פון דער נאנט און צו קענען לערנען דעם לעבנס שטייגער פון די ערליכע ירושליםאער אידן
און אזוי איז ער אנגעקומען צו רבי יוסף חיים‘ס הויז, און דארט איז ענטשטאנען דער דעצידירנדער ווענד פונקט אין זיין לעבן
דעהאן איז טיף בעאיינפלוסט געווארן פון רבי יוסף חיים‘ס גרוישקייט און קלוגשאפט. ער האט א לאנגע צייט געשמועסט מיט אים, און האט זיך איבערצייגט אז נאר דער אבסאלוטער אמת און די ריינע אמונה רעדט ארויס פון אט דעם אידישן גייסטיגן ריז
פון דעמאלט אן האט ער באזוכט ביי רבי יוסף חיים אין הויז כמעט טאג טעגליך, און האט אויך געשריבן אויף אים א ליד
“מער ווי פון יעדן אוצר, וויל ער פון די הייליגע תורה וויסן
פון פרימארגן ביז ביינאכט, נאר אין איר טוט ער פלייסן
אין זיין ארימקייט, פירט ער א גליקליך און פארזיכערט לעבן
גליקליכער פון די ביי וועמען דאס געניסן און לוסט איז דער גאנצער שטרעבן.“
ווען ער האט שפעטער אויך קענען געלערנט הגאון רבי יצחק ירוחם דיסקין, האט ער באשלאסן אין גאנצן אריבער גיין צום חרדישן לאגער. ער איז געווארן דער פאליטישער סאקרעטאר פון די “עדה החרדית” און געפירט דעם אפטיילונג פאר אויסערליכע פארבינדונגען
ווען די ציונים האבן געזען ווי דעהאן האט זיי פארלאזט און זיך אנגעשלאסן צו די ערליכע אידן, האט דאס זיי זייער פארדראסן
זיי האבן פון שטענדיג אן געהאלטן, אז נאר זיי מעגן פירן פארהאנדלונגען מיט זזעלט פירער, וואס האבן דעמאלט געהאנדלט וועגן לעזן די פראבלעמען פון ארץ ישראל, און געהאלטן אז אין דערצייט וואס זיי באנוצן זייער איינפלוס אן אויפהער כדי צו באקומען אן אומבאגרענעצטע הערשאפט אויף אלע טיילן פון אידנטום - מיט געוואלד און קעגן זייער ווילן - דארף דער יהדות החרדית שטיל שווייגן, און ווארטן אויף דעם אורטייל וואס וועט ארויסגיין אלץ רעזולטאט פון די ציוניסטישע שריט ביי די רעגירונג. און דעריבער האבן זיי געזען אין דעם גיין צום “פריץ” א מאנאפאל וואס געהער נאר צו זיי
און דערפאר האט דאס ארויף געבראכט זייער שרעקליכן צארן ווען דער יהדות החרדית האט ענדליך געפונען א פעהיגן מאן, וואס קען זיך אויס מיט אלע איינצעלהייטן פון די הויכע פאליטיק, וואס קען זיך שטעלן פאר קעניגן און דינען ווי א מויל פארן ערליכן אידנטום, וואס זאל אויסדריקן דירעקט, אן קיין פארמיטלער, די געדאנקען און מינונגען פון ישוב אין ארץ ישראל, א זאך וואס וועט איר געבן די מעגליכקייטן אראפ צו ווארפן פון זיך די אומגעבעטענע אפוטרופסות פון די פרייע ציונים
די ציונים האבן גענומען רודפ‘ן דעהאן און אים שטעלן שטרויכלונגען אין וועג. דעהאן ווידער, דווקא צוליב די רדיפות איז מער איבערצייגט געווארן אין די גערעכטיגקייט פון קאמפף פון יהדות החרדית
ער האט אנגעקניפט נאנטע פארבינדונגענ מיט מיטגלידער פון אנגלישן פארלעמענט און מיט וויצטיגע פארזענליכקייטנ אין קאלאניעס מיניסטעריום אין לאנדאן, וועלכע זענען געשטאנען אונטער די פאליסיס פון די מאנדאט רעגירונג
ווי געזאגט, שוין ווען דעהאן האט זיך באטייליגט צוזאמען מיט רבי יוסף חיים זאנענפעלד ביים באזוך ביי לארד נארטקליף האבן די ציונים באשלאסן אים אפצוראמען פון וועג, איצט נאכן באזוך ביי חוסיין, און האלטנדיג פאר‘ ן דורכפירן א באזוך אין לאנדאן לטובת דעם יהדות החרדית אין ארץ ישראל, האבן זיי באשלאסן דורכצופירן דעם פינסטערן פלאן
אין כ” ח סיון תרפ” ד, ווען רבי ישראל יעקב דעהאן האט פארענדיגט דאווענען אין שול פון “שערי צדק” שפיטאל אין ירושלים, איז ער ארויס געגאנגען דורכן קליינעם טויער וואס אויף דער יפו ער גאס. ער האט געשפרייזט בלויז עטליכע שפאן, און דריי קוילן וואס זענען געשאסן געווארן אויף אים האבן געלעכערט זיין ריין הארץ
דער שפיטאל וועכטער, וואס איז ארויס געלאפן, האט געפונען דעהאן ליגן אויף דער ערד אין א קאלוזשע פון בלוט. זיין טלית קטן האט פארשפארט די לעכער וואס די קוילן האבן דורך געבויערט אין זיין הארץ
אלע האבן געוואוסט ווער דער מערדער איז געווען, אלע האבן געוואוסט ווער עס האט אים געשיקט (היינט שעמען זיך נישט די דעמאלטדיגע פירער צו ערקלערן עפנטליך אז זיי האבן דא אומגעבראכט א ” געפערליכן פיינד“) – אבער די פאליציי, וואס איז געווען אונטער געקויפט דורך די ציונים, האבן זיי נישט געפונען… אפיציעל האט טאקע די פאליציי פארשפראכן אין עפדנטליכע אויסרופן וואס זענען אויסגעקלעפט געווארן איבערן שטאט, א הויכן געלט לוין פאר ווער עס וועט ברענגען צום אנטדעקונג פון מערדער, אבער דער געלט לוין איז ווייזט אויס גענעבן געווארן פאר דעם מערדער אליין
די אידישע וועלט אומעטום איז אויפגעשוידערט געווארן פון דעם נידריגן מארד , און די אידן אין ירושלים אין שפיץ פון רב האבן נישט אויפגעהערט טרויערן אויף דעם גרויסן מאן ביזן היינטיגן טאג, לויט די ווערטער פון רבי יוסף חיים האט אין דעהאן גערוהט א הויכע נשמה
דער וועלט אידנטום האט איצט איינגעזען, אז די פארברעכערישע ציונים האבן ענדגילטיג באשלאסן צו פארנעמען די הערשאפט איבערן לאנד מיט געוואלד, און קיין זאך - אריינגערעכנט בלוט פארגיסונג פון אידישע ברידער - וועט זיי נישט אפהאלטן דערפון
אין נענער צייט האבן זיי אויך שווער פארוואונדעט רבי משה לייב בערנשטיין אין קאפ, און ווידער רבי ראובן שלמה יונגרייז איז געלונגען זיך ארויס צו דרייען פון די רוצחימ‘ס הענט אין די לעצטע מינוט. ווען די האבן אים באפאלן אין מיטן דאווענען אין די גרויסע שול פון די אונגארישע הייזער
דער קאמפף צווישן חרדישן אידנטום און די ציוניסטישע פארברעכער האט אנגענומען פון דעמאלט א נייעם פארעם