text:
_______________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 28 סעפטעמבער 2012
אין ארטיקלען לייענט די נייע רובריק
תכלית: נייעס-איבערזיכט
אלגעמיינע באמערקונגען
תשע"ג וועט זיין דאס בעסטע יאר, וואס איז ווען געווען! צי האבן מיר א ברירה? אונזער ,רבי' אין רעדאקציע הרב גאלדבערג האט געפסקנט, אז תשע"ג איז דער ראשי-תיבות פאר ,שנה עם גבורה' (א יאר מיט שטארקייט). בשעת דעם היינטיקן יאר זאל יעדער ייד פארמאגן שמשונס גבורה.
רבותי, געדענקט זשע, אז שמשונס גבורה האט געשטאמט פון זיין אמונה. דער גיבור איז געווען א נזיר און א בעל-אמונה! מיר ווישן, אז אלע יהודים און אלע חברים-כל-ישראל (נאמר אמן) זאלן האבן די אמונה און גבורה צו באזייטיקן אלע מניעות מיט גרויס גרינגקייט און איבערצולעבן אלע שוועריקייטן מיט גרויס לייכטקייט.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ס'איז טאקע א לעבעדיקע וועלט. מיר וועלן פארברענגען סוכות אין יאפאן ווי די אנשטענדיקע אורחים פון דעם יאפאנישן ייד יאקי (יאנקל) סאקי-סאקס. מיר וועלן אריינפאלן ווי חשובע געסט צו ר' יאנקל אין סוכה, וואו מיר וועלן עסן סוקי-יאקי אין יאקיס סוכה!
טאקע אין אסאקע איז יאקי א חשובער סוחר און כלל-טוער, וואו ער מאכט שבת און סאקי. מיט יאקי סאקי-סאקס איז גוט סאקי צו טרינקען און קוגל צו עסן.
די יאפאנער קאנען ניט פארשטיין, ווי אן אמעריקאנער קאן הייסן הארי קארי, וואס איז אויך דער טערמין פאר א יאפאניש-ריטועלן זעלבסטמארד. הארי קארי (אויסגערעדט אויף ענגליש ווי ,הערי קערי') איז פאקטיש א פריינט אונזערער, וואס וואינט אין ברוקלין.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
ניימאדישע פראטעסט-דעמאנסטראציעס האט מען געזען פאריקע וואך אין ליביע, וואו די דעמאנסטראנטן האבן זיך פארזאמלט מאסנווייז, כדי ארויסצואווייזן שטיצע פאר די פאראייניקטע שטאטן און פארדאמען דעם טעראריסטישן מארד איבערן אמעריקאנער אמבאסאדאר. דער פרעזידענט פון ליביע מאכאמעד מאגאריף האט דערקלערט, אז דער מארד און די קעגנאמעריקאנער אומרוען אין זיין לאנד האבן ניט געהאט קיין שום שייכות מיטן ווידעא אין ,יוטוב', וואס זאל חוזק מאכן פון מוסולמענישן נביא מאכאמעד.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
,דער מאמענט' געדענקט ווען א פרעזידענט איז געווען א פרעזידענט! פרעזידענט אבאמע האט זיך נאריש געמאכט דינסטיק אינדערפרי, אז ער איז צוזאמען מיט דער ערשטער פרוי ארויסגעטראטן אין דער שונד-טעלעוויזיע-פראגראם ,דע וויו'. ווי אזוי דערנידעריקט זיך א פרעזידענט און דערלויבט, אז א כאליאסטרע יענטעס זאל אים אינטערוויואירן?
רופט אונז אן אלטפרענקיש אבער מיר האלטן, אז א פרעזידענט זאל זיך אויפפירן ווי אן איידעלער מענש און ניט גיין שווימען אין קיין זומפן מיט דרעק-יענטעס און מארק-יידענעס. די וועלט איז פארקאכט אין ,סעלעבריטע'! פרעזידענט אבאמע ליידט פון ,סטאריזם' און פארשטייט ניט, אז זיין לאנד נויטיקט זיך אין א פעאיקן מלוכה-מענש און ניט אין קיין קינא-שטערן!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער היינטיקער צייט-גייסט וועט אין גאנצן קלאר ווערן אין נאוועמבער, ווען דאס אמעריקאנער פאלק וועט באשטימען, ווער ס'וועט זיין דער נייער פרעזידענט. גובערנאטאר ראמני איז געווען גערעכט מיט זאגן, אז א סך אמערקיאנער ווילן דערוויילן א צווייט מאל פרעזידענט אבאמע, ווייל זיי געניסן פון רעגירונגס-צדקה. ביז אהער האט קיין פאליטיקער ניט געוואגט זאגן אזא זאך.
ס'האט ניט קיין טעם, פארוואס ראמני זאל געשטראפט ווערן פאר זיין פארמעגלעך און האבן גרויס דערפאלג אין זיינע געשעפטן. אמעריקע שטיצט זיך אויף אזעלכע עיקרים! דער שכל טראגט-אויס, אז דער געוועזענער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס זאל געלויבט ווערן פאר זיינע פארדינסטן און הצלחות און פארן פארוויקלעכן דעם אמעריקאנער טרוים. ווער טרוימט צו ווערן ארעם?
ס'איז כדאי צו באמערקן, אז ווען בריטאניע און רוים האבן געהערשט איבער דער וועלט, האבן דעמאלט אויך געבושעוועט אייפערזוכט און האס צו די אימפעריעס. אמעריקע לעבט איצט איבער די זעלבע סענטימענטן, נאר ווייל ס'איז דאס שטארקסטע און רייכסטע לאנד אויף דער וועלט. דער עולם ברענט אייביק מיט אייפערזוכט! אזוי איז די וועלט!
אמעריקע דארף זיך בשום-אופן ניט אנטשולדיקן מחמת זיין רייכקייט און הצלחה. אז די אייפערזיכטיקע מדינות זאלן זיין קלוג, וואלטן זיי איינגעפירט די זעלבע דעמאקראטישע און קאפיטאליסטישע פרינציפן, וואס האבן געמאכט די פאראייניקטע שטאטן פאר דער רייכסטער מדינה אין דער וועלט-געשיכטע.
פון ווייט-טשאפל ביז בעלגראוויע
פון לאמזשע ביז לאנדאן, און דערנאך פון ווייטטשאפל ביז בעלגראוויע... דאס איז די געשיכטע פון די ברידער מעלניק, אונזערע טייערע לאנדלסייט און חברים, וואס מיר באגריסן און באערן צום ניי-יאר.
די פשוטע צוויי סוחרים זיינען אנגעקומען קורץ נאכן חורבן קיין בריטאניע, וואו זיי האבן זיך באזעצט אין ווייטטשאפל. מיט דער צייט זיינען זיי פארמעגלעך געווארן און האבן זיך איינגעארדנט אין שיינע, פריצדיקע הייזער אין דער מיוחסים-געגנט בעלגראוויע. טראץ דעם, וואס אונזערע גוטע ברידער רעדן מיט א בריטישן אקצענט און פוצן זיך אויס אין אן ענגלישן עסיק און האניק, זיינען זיי פארט פשוטע יידן מיט יידישע הערצער. מיר באצייכענען די גוטע צוויי ברידער ווי ,די בעלגראווער פיינשמעקער'.
יעדעס מאל ווען מיר פארן אויף באזוך קיין לאנדאן, באשטעלן די מעלניקס פאר אונז וואונדערשיינע אפארטאמענטן אין האטעל ,קלארידזשעס' אין מעיפעיר. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס מיר וועלן זיך שוין באלד זען מיט זיי אין לאנדאן און געניסן צוזאמען מיט זיי פון א בריטישער סעודה אין רעסטאראן ,סימפסאנ'ס' ביים ,שטראנד'.
די ברידער מעלניק און זייערע ווייבער זיינען טייערע, לאנגיאריקע פריינט אונזערע. מיר שעצן-הויך זייער פריינטשאפט און ווינשן זיי אלדאס גוטס אין תשע"ג.
דאס שקיעה-שטעטל
אן אנדער וועלט איז מעגלעך! אלטע זכרונות, פארגעסענע און ניט-פארווירקלעכטע טרוימען און פשוטע בעלי-חלומות זיינען זיך צונויפגעקומען מיט בטחון און א זשמעניע כשוף, כדי צו שאפן שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, וואו ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער.
דאס שקיעה-שטעטל איז אויך א צויבער-שטעטל, וואו אלץ איז מעגלעך און יעדער ייד איז אן אלכעמיקער מיט דער פארכשופטער בארירונג. דא טוט זיך אזוי ווי ס'רעדט זיך!
דער יידישער זייגער
ישראל בן-ציון זייגערמאכער איז דער יידישער זייגער. ער רוט זיך אפ אין אילת צוזאמען מיט זיין פרוי און אייניקלעך. נאך די יומים-נוראים וועט ער שרייבן ווייטער און עפטער. ר' ישראל טאפט דעם דופק פון דער יידישער קולטור און מאכט באקאנט, וואס ס'טוט זיך אויף דער יידישער גאס און וואס ס'הערט זיך ביי יידן אין אלע טיילן וועלט.
א גראנדיעזע פארזאמלונג איז פארגעקומען דאנערשטיק אין אוונט ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, וואו ער האט ווארעם אויפגענומען זיינע חשובע אורחים פון אלע טיילן וועלט. די רעדאקטארן און ספעציעלע מיטארבעטער פון ,דער מאמענט' האבן זיך געחברט מיט איר עקצעלענץ די גראפיניע דע גאלוועז און מאדריד פון מעקסיקע-שטאט און ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער קארעספאנדענט אין בודאפעשט.
די שאמפאניער-שטונדע האט זיך אנגעהויבן 7 אזייגער. ד"ר נאמאסט איז שטארק איבערראשט געווארן, אז ער האט געזען ד"ר קארפאטי און זיין פרוי. אונזער גרינדער און פרעזידענט האט ניט געהאט קיין שום אנונג, אז אונזער חשובער קארעספאנדענט וועט קומען צו פליען. די גראפיניע, וואס איז, ווי שטענדיק, אנגעקומען קיין ניו-יארק אין אן אייגענעם לוקסוס-אוויאן, האט באצאלט פאר די עראפלאן-בילעטן פון ד"ר און פרוי קארפאטי.
העכער הונדערט געסט זיינען געווען אנוועזנדיק ביי דער אויפנאמע, וואס האט זיך פארענדיקט האלב 9, ווען דער אויבערקעלנער האט געקלונגען מיטן וועטשערע-גלעקל. פון דער פייערלעכער סעודה האבן גענאסן נאר 20 געסט. די אורחים זיינען געווען אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, די פרויען אין אוונט-קליידער און די מענער אין סמאקינגס אזוי ווי ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב איז תמיד דער שטייגער.
די געסט האבן ארומגערעדט די גאנצע נאכט פאליטיק, קולטור און ליטעראטור ווי אויך די צוקונפט פון ,דער מאמענט'. ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז ביי דער פארמעלער סעודה האבן אלע גערעדט בלויז נאר יידיש!
ווען דער זייגער האט געשלאגן 11, האט ד"ר נאמאסט געהאלטן א קורצע רעדע לשבח זיינע אנשטענדיקע געסט און לכבוד דעם ניי-יאר. אונזער גרינדער האט פארענדיקט דעם וואונדערפולן אוונט מיט א טאסט אין גוטברודערשאפט.
חילול-שבת
מיר ווילן בארואיקן די ,צדיקים' אין די פרומע קהילות, וואס לייענען ,דער מאמענט' און זיינען אויפגעקאכט, אז אונזער זשורנאל דרוקט שבת ארטיקלען און ווערט אקטועליזירט שבת-זונטיק. חשובע משגיחים און מגידים! איר'ט זיך פרייען צו הערן, אז שבת איז ביי אונז א רו-טאג. נאר אונזער נעץ-מייסטער און בחור-הזעצער, באקאנט ביי אונז אין רעדאקציע ווי ,דער שבת-גוי', ארבעט פרייטיק נאך דער שקיעה און שבת. דא איז קיינער ניט מחלל-שבת!
רבותי, אן עצה! פארנעמט זיך בעסער מיט אייער חשבון-הנפש איידער אריינצושטעקן אייערע נעזער אין אן אנדערנס געשעפטן.
יונג און חסידיש
אין די קומענדיקע וואכן וועלן מיר דרוקן מעשהלעך וועגן דעם ריבניצער רבי'ן חיים זאנוויל אבראמאוויטש זצ"ל. דער ריבניצער רבי איז באמת ניט געווען קיין רבי, נאר א מגיד, וואס איז געווען א צדיק-הנסתר און א בעל-מופת. אין אמעריקע איז ער געקרוינט געווארן מיטן כבוד-טיטל ,רבי'. איינער פון אונזערע מיטארבעטער איז א ריבניצער און איז געווען דעם רבי'ן א תלמיד. ער איז דער איינציקער, וואס ווייסט און געדענקט די גאנצע לעבנס-געשיכטע פון דעם קליינעם רב, וואס האט ניט געגעסן און האט ניט געשלאפן און איז געווען שטענדיק פארטיפט אין תפילה און פארטאן אין צדקה.
,חסידיש יידיש', דער ,פעיסבוק-בלאג', איז נאר פארשטענדלעך פאר אמעריקאנער חסידים און די, וואס קענען שוין א גוטן ענגליש. ס'קומט שווער אן יידיש-ריידנדיקע פון אנדערע לענדער צו פארשטיין דאס אויטערלישע לשון אין דעם בלאג. די שפראך איז אפילו ניט קיין יידיש, נאר ,יינגליש'.*
דער נאמען פון דעם בלאג איז אויך ניט יידישלעך! דער נאמען וואלט זיך געלייענט בעסער, אז מ'זאל שרייבן ,א חסידישער יידיש'. אפשר האבן די מחברים פון דעם בלאג בדעה, אז קיינער זאל ניט וויסן, וואס זיי שרייבן און אז זייער חסידישער יידיש זאל דינען אלס שפראכן-קאדע אדער שפיאנען-לשון, וואס נאר זיי פארשטייען. ס'קאן דאך זיין!? ,חסידיש יידיש' איז א ריינער טערקיש! ס'טייטש, בעלי-תרגום און בקים אין לשון-בבל!
דער ,גדול-הדור' הרב חיים קאניעווסקי האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז מ'דארף פארברענען דעם ,איי-פאון'! איי, איי, איי!
ס'איז שוין גוט באקאנט, אז די פרומע קהילות ווילן פארהיטן די יונגע לייט צו נוצן אזעלכע קאקאמייקעס, ווייל מיט אזעלכע דזשימדזשיקעס האבן זיי א צוטרירט צו וועלטלעכע אידייען און צו א וועלט מיט פארנאגראפיע.
פון ליטע ביז ירושלים און פון קאצק ביז אומאן... ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער משיח ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
*יינגליש, א געמיש פון יידיש מיט ענגליש
ריידנדיק וועגן משיח
איידער צו ווארטן ווייטער, אז משיח זאל קומען, דארפן אלע מענשן שטרעבן בציבור צו פארוואנדלען דעם עולם-השקר אין גן-עדן. אמן! ישר כוח יעדן ייד, וואס האלט זיך פארן משיח! משיח וועט קומען, ווען דער עולם וועט זוכה זיין צו האבן אזא כבוד!
אמעריקאנע
די ערשטע אויטאמאטישע קאפעטעריע האט זיך ניט געפונען אין ניו-יארק, נאר אין פילאדעלפיע! ,הארן און הארדארט'ס אויטאמאט' איז דערעפנט געווארן אין פילאדעפליע נאך איידער דער וועלט-בארימטער ,אויטאמאט' איז אויפגעקומען אין דער מעטראפאליע ניו-יארק!
געוויסע מיטארבעטער אונזערע האבן לעצטנס באמערקט דעם נאמען ,ביקפארד'ס' אויף א געביידע הארט ביים ראג 8טע אוועניו און 34סטע גאס. לאווע גאווארטשיק, אונזער אנשטענדיקער מיטארבעטער, האט אויסגערופן: ,כ'ווייס, וואס דאס איז אמאל געווען!' מיר פרעגן זיך, ווי פיל לייענער געדענקען דעם אויטאמאט ,ביקפארד'ס', וואס האט זיך געפונען ניט ווייט פון דער גרויסער באן-סטאנציע ,פענסילוואניע'.
די שפראך-לאבאראטאריע
שיקל פישמאנס ארטיקלען וועגן שפראך-וויסנשאפט זיינען אינטערעסאנט. חבר פישמאן איז באמת א פעאיקער שפראך-פארשער אבער ער שרייבט ניט זייער גוט אויף יידיש. ס'איז גאנץ קלאר, אז ענגליש איז זיין לשון און אז ער באנוצט זיך מיטן ווערטערבוך וויינרייך ווען ער שרייבט-אן זיינע ארטיקלען.
ווען די רעדאקטארן רעדן מיט ד"ר נאמאסט ביי די פערסאנאל-פאזאמלונגען, שענקען זיי גרויס אויפמערקזאמקייט! אונזער גרינדער און בעל-טובה דרוקט זיך אויס ווי אן עלעגאנטער אריסטאקראט און באשיט זיין לשון מיט פילערליי מליצות און ווייכע נואנסן, אריינגערעכנט א מבול מיט לשון-קודש.
דער זייער געערטער דאקטאר רעדט פילאסאפיש און וועגן זעלטענע טעמעס; אלזא מוזן אונזערע אלטע רעדאקטארן שלעפן-ארויס פון קבר און טיפן זכרון לאנג-פארגעסענע ווערטער און זעלטענע טערמינען. אונזערע מיטארבעטער רעדן נאר יידיש ביי זיך אין שטוב אבער ביים ווייב אין קיך רעדט מען ניט וועגן קיין וויסנשאפט, מאטעמאטיק אדער זשורנאליסטיק!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
מיר האבן דערהאלטן לעצטנס א בריוו פון אן אלטן ייד, וואס שרייבט נאקעטערהייט בחצות פאעזיע וועגן ווילדע נקבות ווי וושתי, דלילה און לילית. מיר וואונדערן זיך, אז דער זקן פארמאגט נאך דעם כוח צו טראכטן אזוי, שוין אפגערעדט פון שרייבן אזוי.
אין רעדאקציע האבן מיר באקומען דורך דער ע-פאסט א צאל האמא-עראטישע געדיכטן פון א יונגן חסיד. א בראך צו די יארן: ס'טוט זיך חושך! זיין פאעזיע האט זיך אונז פאררויטלט די באקן. ער באשרייבט געשלעכטלעכע מנהגים און מצבים ביי האמאסעקסואלן, וואס א נארמאלער מענש וואלט זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט. דעם ישיבה-בחור, וואס האט ליב זיך טובלען ערב-שבת צוזאמען מיט די אנדערע בחורים אין דער מקוה, האבן מיר א צונאמען געגעבן ,דער סדומער פאעט'.
ס'פעלן אונז גארניט קיין משוגעים. דער חסיד האט זיך אנגעשלאגן אויף ,דער מאמענט' אין ,פעיסבוק'. ,פעיסבוק' און ,טוויטער' דינען, אונז דאכט זיך, א וועלט מיט בלאנדזשענדיקע נשמות, לופט-מענשן, ווינקל-רביים וכדומה. ניט היינט געדאכט. מילא!
דער יונגער מאן און זיין פאעזיע האבן אונז אבער פאראינטערעסירט מחמת איין סיבה: זיין שפראך איז געווען רייך, ריין און היימיש; דערצו זיינען זיין אויסדרוקס-פעאיקייט און פליסיקייט גלענצנדיק. אין געוויסע פאעמעס מאלט דער דיכטער אויף א פארבנרייכן אופן די לינקע ליבעס צווישן מענער און רופט טאקע ארויס עמאציע און פאטאס ביים לייענער
דערווייל ווייסן מיר ניט, צי דער חסיד האט אונז צעגעשיקט די געדיכטן אלס וויץ, צי ער וויל באמת, אז מיר זאלן דרוקן זיינע ,פאעטישע' ווערק.
ס'איז א קורווישע וועלט
אין די פיליפינען איז די וועלט דארט טאקע א קורווישע. די מדינה איז א ,קלעפטאקראטיע', וואו דער גרעסטער גנב ווערט דער קעניג. דער פארשטארבענער דיקטאטאר פערדינאנד מארקאס און זיין פרוי אימעלדע האבן האקנדיק און טשאקנדיק פארקערפערט אין זיך די געלט-גייציקייט און פארדארבנקייט, וואס הערשן אין זייער לאנד.
אימעלדע מארקאס איז געווען וועלט-בארימט מיט איר גארדעראבע און די 2,000 פאר שיך, וואס זיינען אנטדעקט געווארן אינעם פרעזידענט-פאלאץ נאכדעם ווי דאס פארפאלק איז געווען ארויסגעפארן פון לאנד אין משך פון דער רעוואלוציע אין 1985, וואס האט אומגעוואלגערט זיין רעגירונג.
אימעלדעס שיך ווערן חרוב פון היץ און שימל אין פאלאץ-קעלער, וואו זיי וואלגערן זיך אין לאגער. פרוי מארקאס וואוינט שוין א סך יארן ווידער אין מאנילע, און אינעם עלעגאנטסטן האטעל נאך! זי איז נאך איינע פון די רייכסטע פרויען אויף דער וועלט. איר מאן איז געווען באקאנט מיט צורויבן ביליאנען און פעלשן וואל-רעזולטאטן.
דער קאמישסטער אנעקדאט וועגן אימעלדע מארקאס איז געווען ווי זי האט פארוואנדלט דעם פאלאץ-באל-זאל אין אן אייז-קאסטן, כדי אירע עלעגאנטע פריינדינעס און רייכע קאלעזשאנקעס זאלן טראגן פוטער, ווייל אין אזא טראפישער מדינה האבן די דאמען קיינמאל ניט קיין געלעגנהייט זיך צו פארפוצן מיט פעלצן!
טויטאלאגיע
א כשוף-שעה און א צויבער-שטונדע זיינען אלץ איינס; א כשופדיקע שעה איז א צויבערהאפטע שטונדע.
א שלעכטע קערפער-האלטונג מיינט, אז דער מאן האט א שלעכטן געשטעל.
דער שטעקער אין שטעפסל
מרדכי יושקאווסקי, דער אינספעקטאר פאר לערער אין יידיש אין ישראלדיקן בילדונגס-מיניסטעריום, האט פארגעשלאגן ערב-יום-כיפור, אז מיר זאלן איבערדרוקן די אלע עכט-יידישלעכע ווערטערשפילן, וואס ד"ר נאמאסט און ד"ר פישביין האבן אויסגעטראכט. חבר יושקאווסקי האט זיך געפאסמאקעוועט מיט די ווערטערשפילן.
דער רבי פרעגט א קשיא ווי אזוי צו כשרן די קאשע פון קאשוי.
וואס איז דער מער ביים מער מיט מערן די מערן פון מערן?
אין ניסן ביים ניסן געניסט דער גענאסע פון ניס מיט נסים.
אין טבת אין דער תיבה האט טוביה א תאוה צו טובות.
א רוסישער מי-שברך
דער דערפינדער פון ,ראק-אנד-ראל' האט געמאכט דעם עולם א רוסישן מי-שברך! דער, וואס האט געבענטשט די וועלט מיט דזשונגל-מוזיק האט טאקע פארשאלטן דעם עולם דאס געביין און באשעדיקט די אויערן פון נארמאלע מענשן אומעטום. די לייענער האבן הנאה געהאט צו לעזן וועגן די ראקער, וואס זיינען אויך טאקער, קאקער, טעקסטער און דרעקסטער! דער ראק-מוזיק-לעקסיקאן דערקלערט: א ראקער איז דער, וואס איז פארקאכט אין ראק-מוזיק; א טאקער איז א מאריכואנע-געניסער, און א קאקער איז א קאקאין-געברויכער. א טעקסטער און א דרעקסטער זיינען זעלבסטפארשטענדלעך!
א ראקער איז דער קרבן פון א רוסישן מי-שברך. דאס איז אזא מין לופט-מענש, וואס זיצט גאנצע טעג און נעכט, פארשלאסן ביי זיך אין שלאפצימער און ,טאקט, קאקט און טעקסט'. דער דרעקסטער קאן, פארשטייט-זיך, נאר ,טעקסטן', ווייל ער האט זיך שוין צעשטערט דאס געהער-פעאיקייט מיט דער געוואלדיקער דזשונגל-מוזיק און קאן מער ניט הערן, ווען ער רעדט אין טעלעפאן! א רחמנות אויף זיינע עלטערן! לא עלינו!
אונזערע לייענער אויפן טיפן עלטער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיט אונזער יידישער דעפיניציע פון ,ראק-מוזיק'. מיר האבן דערקלערט, אז ראק-מוזיק מיינט ,קאנסער-מוזיק', ווייל ראק איז איין ווארט פאר קרעבס (קאנסער) אויף יידיש.
תכלית
דער פאליטישער אנאליטיקער און ראטגעבער דיק מאריס איז גארניט איינפארשטאנען מיט די לעצטע אנקעטעס, וואס ווייזן, אז אבאמע האט די אויבערהאנט און וועט זיגן איבער מיט ראמני אין די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן. מאריס איז דער געניאלער סטראטעג, וואס האט געבראכט קלינטאן צום באזיגן אין 1992 דזשארזש בוש.
מאריס, א ייד פון דער שטאט ניו-יארק, איז דער פעאיקסטער אנאליטיקער און באאפאכטער, צו וועלכן א סך פאליטיקער ווענדן זיך נאך הילף און עצות. מאריס האט איבערגעגעבן אין זיין טעלעוויזיע-פראגראם, אז די אנקעטעס גיבן נאר איבער פאר וועמען די אויסגעפרעגטע האבן בדעה צו שטימען און ניט ווער ס'וועט גיין שטימען.
א סך ליבאראלע זשורנאליסטן זיינען מלא-רציחה אויף מאריס'ן, ווייל ער האט איבערגעריסן לאנג צוריק אלע באציאונגען מיט די קלינטאנס. מאריס האט זיך מגייר געווען און איז געווארן א ווידער-געבוירענער קריסט מיט פאליטיש-קאנסערוואטיווע אנשויאונגען.
פון הוילן פאס
אויף דעם פייערלעכן קבלת-פנים ביי ד"ר נאמאסט אין שטוב, (און וואס פארא דירה דאס איז, טאקע א פאלאץ אויף א וואלקן!), האט ד"ר פישביין באצויבערט די אלע געסט מיט זיינע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער אמאליקער יידישער קולטור און פרעסע אין דער מעטראפאליע.
אויף דער שאמפאניער-שטונדע זיינען געווען עטלעכע יאטעביעדאמען פון פרעסטיזשפולע פארלאגן, וואס האבן אויסגעדרוקט אינטערעס צו דרוקן די מעמוארן פון אונזער זייער געערטן מיטארבעטער.
שפעטער אין אוונט נאכן הויפט-געריכט און פאר דער נאכשפייז האט זיך די גראפיניע צוגעשאקלט צום קלאוויר, ביי וועלכן זי האט פארגעזונגען ,שיר-השירים' פון דער יידישער אפערעטע ,שולמית'. זי האט דערמאנט די וועלט-באוואוסטע אפערע-שטערן יאן פירס און ריטשארד טאקער און פארענדיקט איר ארויסטריט מיט ,מוסעטע'ס וואלץ' פון דער אפערע ,לא באהעם' און ,זיי מיר געגריסט'.
אליטעראציע
אויף דער יידישער פערמע פארטאטשען יידישע פויערים א גאנצע יידישע וואך אלצדינג אויף א גלענצנדיקן און געוואלדיקן אופן. די אליטעראציע איז געוואלדיק און גלענצנדיק!
וואס טוען די אלע יידישיסטישע ,ארגאניזאציעס' און ווער לייענט זייערע ,פובליקאציעס'? ד"ר פישביין ווייסט דעם ענטפער! פראפעסאר ניבארסקי לייענט באריס סאנדלער, וואס לייענט גענאדי עסטרייך, וואס לייענט הירש-דוד קאץ. ס'איז א שפיגלען-לאבירינט! ניבארסקי קלאפט סאנדלער'ן אין דער פלייצע, וואס פאטשט עסטרייכ'ן אין בייכל, וואס לויבט קאצ'ן אין בית-עולם אריין. פויערים אויף יידישע פולווארעקעס לייענען די צייטשריפטן און כתבים פון די פאטשאטנע פאטשקונעס!
פראסט, פשוט און בקיצור
מיר לעבן טאקע באמת אין א קיבערנעטישער וועלט! זינטן 19טן סעפטעמבער זיינען די אינטערנעט-זייטן פון די גרעסטע אמעריקאנער בענק געווארן אטאקירט און פאראליזירט דורך קיבער-טעראריסטן. ,די באנק פון אמעריקע', ,דזשעי. פי. מארגאן-טשעיס', ,וועלס-פארגא', ,יו.עס. באנק' און ,פי. ען. סי' זיינען אלע געפאלן קרבן. די אינטערנעט-גזלנים האבן אויספלאנירט מיט פארזיכט די אטאקעס און זייער ארדענונג. ,די באנק פון אמעריקע' איז געווען זייער ערשטער ציל. דער לעצטער קרבן איז געווען ,פי.ען.סי.', אויף וועלכער די טעכנא-טעראריסטן זיינען אנגעפאלן דאנערשטיק.
בלייבן אן א באבען
זי באבע האט שוין געהערט שופר בלאזן, און פונעם שופר-של-משיחטע נאך! אמן ואמן!
די משיחטע לערנט די באבע ווי אזוי צו לעבן ווי משיח אין גן-עדן און די באבע לערנט די משיחטע ווי אזוי צו לעבן ווי גאט אין אדעס! די משיחטע איז, א דאנק דער באבען, זיך מחיה מיט ,צימער-דינסט'. זי איז פארכאפט אין דעם באגריף: מ'רופט-אן דעם אויבערקעלנער אין האטעל-רעסטאראן אויפן פארטער און באשטעלט, וואס נאר ס'גלייט אייך דאס הארץ. וואונדער איבער וואונדער באווייזט זיך אלץ תיכף-ומיד אויף זילבערנע טעצער! וואס פארא מדינה! אמעריקע גנב!
די משיחטע ווייסט זייער גוט פונעם יום-הדין און חשבון-הנפש אבער זי ווייסט גארניט פון קיין האטעל- און רעסטאראן-חשבונות. ,דער מאמענט' שלאגט זי אויס די אלע הוצאות. אויף יענעמס חשבון איז גוט צו לעבן!
,דער מאמענט' ווינשט אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
______________________________________________________
לייט-ארטיקל
איראן און די באמבע
איראן איז א קריגסלוסטיק, קעגנאמעריקאנער לאנד, וואס וויל פארניכטן מדינת-ישראל. גרינגשעצן אזעלכע פאקטן איז ניט בלויז נאריש, נאר אויך משוגע און וועט ענדלעך פירן צו נאך-גרעסערע פראבלעמען. פערסיע וויל אויך צוריקבאקומען איר אימפעריע און די איינציקע זאך, וואס שטעלט זי אפ איז די פאראייניקטע שטאטן.
אזוי ווי ישראל פארשטייט סאודי-אראביע זייער גוט די באדראאונג, וואס איראן שטעלט-פאר מיט זיך, ניט בלויז קעגן ישראל און אראביע, נאר אויך קעגן דער אראבישער וועלט און דעם זונישן איסלאם. ישראל וויל פארהיטן, אז איראן זאל זי באמבארדירן מיט אן אטאם-באמבע און סאודי-אראביע וויל שטערן פערסיע צו פארשפרייטן איר רעליגיעזע רעוואלוציע איבערן מיטל-מזרח. די איראנער זיינען מאכמעדאנער, נאר ניט קיין אראבער.
ישראל איז א קליינע מדינה, וואס קאן ניט אויסשטיין קיין שום אטאמישע אטאקעס אזוי ווי א גרעסער לאנד. סטראטעגישע צוויי באמבארדירונגען מיט קערן-וואפן וואלטן אין גאנצן פארטיליקט די יידישע מדינה. פרעמיער נתניהו פארשטייט דאס. שוין 40 יאר איז ישראל באזארגט, אז טעראריסטן וועלן אפשר פארכאפן א פליענדיקן פאסאזשירן-עראפלאן און אים פארוואנדלען אין א ראקעט, כדי צו צעשטערן טיילן תל-אביב, אזוי ווי טעראריסטן האבן געטאן מיט די צוויי עראפלאנען, וואס האבן צעשטערט די צווילנגס-טורעמס אין ניו-יארק.
קיינער דארף ניט מורא האבן פאר איראן, וואס איז א פאפירענער טיגער. סאדאם כוסעין האט באזיגט איראן אין א מלחמה, וואס האט געדויערט אכט יאר, פארניכטעט א גאנצן דור יונגע איראנער און באנקראטירט איראן, וואס איז קיינמאל ניט געקומען צו זיך. אין 2003 האט אמעריקע באזיגט אין עטלעכע וואן איראק. איצט, אז כוסעינס איראק דינט מער ניט אלס קעגנגעוויכט און באלווערק קעגן דער שיאיטישער רעוואלוציע, קאן איראן אויספירן פראנק און פריי כלעריי שיקאנעס און אינטריגעס אין דעם ראיאן.
ישראל פארשטייט די געפאר און ס'רינט אים אויס די צייט בשעת די איראנישע פאנאטיקער אנטוויקלען קערן-וואפן. אמעריקע שרעקט זיך, אז ישראל וועט אפשר אויספירן א פרעווענטיווע אטאקע און באמבארדירן איראנס וואפן-אינסטאלאציעס.
די יידישע מדינה האלט אזוי ווי דער סאודישער קעניג פאר ערנסט די דראאונגען פון איראן. ס'איז שוין צייט, אז פרעזידענט אבאמע זאל אויך באטראכטן פאר ערנסט דעם מצב און מער ניט איינהאלטן ישראל אין קיין זיכערהייטס-קאפטאן. וואס לענגער מיר ווארטן, אלץ דרייסטער ווערט איראן און אלץ געפערלעכער ווערט די סיטואציע. לערנען בלק איז דער איינציקער מעטאד און לשון, וואס איראן פארשטייט.
____________________________________________________________________________________________
יומים-נוראימדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 21 סעפטעמבער 2012
תשע"ג
,דער מאמענט' ווינשט אלע לייענער און פריינט
גמר חתימה טובה
* * *
צום נייעם יאר
שענקט ,דער מאמענט' א מתנה
מיטן ביישטייערונגס-קנעפל אויף דער ערשטער זייט
,דער מאמענט' שענקט אייך יעדע וואך א טייערע מתנה. מ'לייענט בחנם אונזער זשורנאל. מ'דארף אים ניט אויסשרייבן און זיך ניט איינשרייבן, אנשליסן אדער פארשרייבן אין אונזער חברה. פרעזערווירט און פאראייביקט די יידישע פרעסע און קולטור מיט א ביישטייערונג. דאס איז אייער ,מאמענט', די איינציקע אויף דער וועלט צייטשריפט, פארפאסט אויף א ריינעם יידיש פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון מזרח-אייראפע.
אלגעמיינע באמערקונגען
,גמר חתימה טובה' ווינשן מיר אלע יהודים און חברים-כל-ישראל (ונאמר אמן). זאל די גאנצע וועלט באקומען נחמה און פרייד פון צדקה-וחסד צוזאמען מיט תפילה. תשע"ג, זאגט אונזער תלמיד-חכם אין רעדאקציע הרב מ. גאלדבערג, איז דער ראשי-תיבות פאר שנה עם גבורה (א יאר מיט שטארקייט). דאס איז ,דאס יאר פון משיח', האבן אונזערע רעדאקטארן דערקלערט אין זייער פאר-אכט-טאגיקן לייט-ארטיקל.
,דאס יאר פון משיח' מיינט נאך ניט, אז משיח וועט אומבאדינגט קומען, נאר אז תשע"ג איז דאס יאר, ווען יעדער מענש פארמאגט די גבורה צו זיין שטארק ווי משיח, האלט זיך פארן משיח און נאר מיט תיקון-עולם אין הארצן און מיט לונג און לעבער שטרעבט ער צו פארוואנדלען דעם עולם-השקרים אין גן-עדן.
רבותי, בראשית מיינט ניט ,אין אנהייב'! אונטערן בית שטייט ניט קיין קמץ און אויך ניט קיין פתח; אונטערן בית שטייט א שוא, וואס ענדערט די באדייטונג פון דעם ווארט אויף ,אין אן אנהייב/אין יעדן אנהייב'. בראשית באדייט ,א/יעדן אנהייב'. יעדער מאמענט איז א פרישער אנפאנג; דערצו און דעריבער דערלערן מיר, אז יעדער ייד איז דער משיח, וואס זיין מיסיע און פליכט זיינען צו ענדערן די וועלט און זי פארוואנדלען אין אן אוטאפיע, וואו ס'הערשט נאר שלום.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ס'איז א ניי יאר אין א נייער וועלט! אונזערע לייענער אין אטלאנטע, דזשארזשיע ווינשן אונזער רעדאקציע-קאלעגיום צוזאמן מיט אלע אונזערע לייענער ,גמר חתימה טובה'. די יידן אין די דרום-שטאטן פרייען זיך שוין מיט תשע"ג און זיינען גרייט הנאה צו האבן פונעם בעסטטן יאר, וואס איז ווען געווען.
מיכאל גאלדשטיין, אונזער נייער קארעספאנדענט אין אטלאנטע, שרייבט:
,זייער געערטע לאנדלסייט: ס'איז א מחיה צו שרייבן אט-דעם בריוו צו די אלע לייענער, מיטארבעטער און פריינט פון ,דער מאמענט'. ס'איז שוין תשע"ג און מיר זיינען נאך אלץ דא, און רעדן נאך יידיש! אמן! די אלע לוסטיקע מתפללים, בעלי-תפילה און ,תשובהניקס' וועלן אפפאסטן נאך יום-כיפור אין עלעגאנטן רעסטאראן ,4th אנד סוויפט', וואס וועט צושטעלן א ספעציעלע כשרע שפייז-קארטע פאר די הונגעריקע בעלי-תענית.
ווי א נייער קארעספאנדענט באגריס און באער איך צום ניי-יאר דאס רעדאקציע-קאלעגיום און לייענערשאפט פון ,דער מאמענט'. כ'ווינש אייך אלעמען א זיס און כשר יאר.' מיט דרך-ארץ, מיכאל גאלדשטיין
ס'איז טאקע א לעבעדיקע וועלט פול מיט פרייד און לוסטיקייט. פון באמבעי ביז בודאפעשט און פון הודו ביז כוש שיקן אונז די לייענער א ים מיט ניי-יאר-באגריסונגען. פון באמבעי, אינדיע האבן מיר דערהאלטן היינטיקע וואך א בריוו פון א חשובן גביר, וואס לייענט ,דער מאמענט'. חבר בערל ניימאן שרייבט אין זיין באגריסונג:
,אנשטענדיקע רעדאקטארן: א גרוס פון באמבעי! אינדיע איז טאקע א גן-עדן! דא אין דער אינדישער מעטראפאליע, וואו כ'לעב מיט מיין טייער ווייבל שרה פראווען מיר דאס נייע יאר. מיר האבן זיך אנגעשלאגן אויף ,דער מאמענט' בשעת מיר האבן אויסגעזוכט יידישע ,זייטן' אין אינטערנעט. מיר האבן אפגעגליקט מיט געפינען אייער זשורנאל, וואס איז העכסט-אינטערעסאנט און אינהאלטסרייך.
בשעתן חורבן האבן מיר זיך באזעצט אין באמבעי, וואו מיר זיינען געווארן בריטישע בירגער, א דאנק א קרוב, וואס האט שוין געהאט געוואוינט אין דער בריטישער קאלאניע און איז געווען א רעגירונגס-באאמטער. א דאנק אונזער טייערן קוזין זיינען מיר ניצול געווארן.
איצט געניסן מיר פון אלץ, וואס מומבאי באט-אן און זיין אומדערהערטן, שנעלן וואוקס. די מעטראפאליע ווערט וואס אמאל גרעסער און רייכער. דא זיינען מיר פארמעגלעכע סוחרים, וואס דאנקען און לויבן גאט פאר אלץ, וואס ער האט אונז געשאנקען און מיט וועלכן ער האלט אונז אין איין בענטשן. גמר חתימה טובה, בערל ניימאן
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
מיר לעבן איצט אין א בראווער, נייער וועלט, אזוי ווי אלדואס האקסלי האט פארויסגעזאגט. דאס איז טאקע א נייע און א מאדנע וועלט, וואו רבנים און רביים באנוצן זיך מיט אויסטערלישע קאקאמייקעס און דזשימדזשיקעס. די רבנים און רביים האבן אבער לעצטנס דערקלערט א פארבאט אין זייערע קהילות קעגן אלץ, וואס איז ניט צו גאט און ניט צו לייט, ניט צו תורה און ניט צו סחורה. זיי זיינען פאר טעכנאלאגיע, נאר קעגן דעם געוואלדיקן אינהאלט, וואס מ'קאן גרינג געפינען אין אינטערנעט. די חכמים אין די אלע קהילות ווייסן זייער גוט שלמה המלכס באמערקונג ,אין חדש תחת השמש'. דער תנ"ך איז פול מיט מגפות, משוגעתן און מחלות. די חכמים ווייסן שוין זייער גוט, וואס ס'קאן געשען מיט א מענש, ווען ער איז פארקאכט אין א קעגנשטאנד ווי, למשל, א געטשקע, ממון, דזשימדזשיק (עבודה-זרע), ווען ביי אים אין לעבן איז ניט דא קיין משקולת.
ביי די לעצטע חדשים איז פארעפנטלעכט געווארן אין דער פרעסע, אז פאראן אזעלכע טעכנאלאגן, וואס האבן בדעה צו פארוואנדלען דעם מענש אין א האלבער פערזאן און א האלבער מאשין. אנדערע ,וויסנשאפטלער' גייען נאך ווייטער און ווילן דערפינדן אן אפאראט צום אריינלאדן די נשמה אין א קאמפוטער, וואו דעם מענשנס באוואוסטזיין וועט זיך פאראייניקן מיט אן אלוועלטלעכן, קינצלעכן אינטעלעק. ס'טוט זיך חושך!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אין תשע"ג לאמיר אלע לעבן ווי אברהם אבינו און די אבות-אבותינו אויף אן אלטמאדישן שטייגער מיט אנטיקענע תרבות אין דער ניימאדישער וועלט!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
א ראק-אנד-ראל-וועלט מיט יונגע ,ראקער' איז דאס ליידער! די מערסטע ראקער (ליבהאבער פון ראק-מוזיק) זיינען אויך טאקער (מאריכואנע-געברויכער), קאקער (קאקאין-געניסער) און טעקסטער און זיינען אלע דרעקסטער. וואס האבן מיר דערלעבט? וואו איז דער עולם קאליע געווארן?
די דאמע גאגא און מאדאנא הערשן איבער דער מוזיק און קולטור. די יוגנט איז פארקאכט אין נארישקייטן און נישטיקייטן און גייט זיך ארום מיט אויערן פארשטאפט מיט מוזיק-אפאראטן און אויגן פארבלענדט פון טעלעפאן-, טעלעוויזיע- און קאמפוטער-עקראנען. וואו איז אהינגעקומען ,דאנא די פרימאדאנע'?... וואס האט געטראגן אן א שיעור בריליאנטן און פערל טראץ, דעם וואס זי האט זיי געהאט איינגעקויפט אין ,וואולווערט'ס' און האט זיך געוואונשן צו זיין זא-זא גאבאר.
דאס איז א טאקע א מאדנער עולם, וואס איז א גולם מיט א צלם און פאלט כורעים פאר געוואלדיקע דריפקעס. וואס טוט מען אין אזוינע צייטן?
דער עולם איז אזוי, פונקט ווייל דאס איז א וועלט, וואס איז פארקאכט אין אזא מין נארישקייט ווי ,ראק-מוזיק', וואס מיינט פאר א יידיש-ריידנדיקן, וואס קען ניט קיין ענגליש ,קאנסער-מוזיק'.* דער נאמען ,ראק-אנד-ראל' איז אנטשטאנען אין די 50ער יארן ביי אפרא-אמעריקאנער מוזיקאנטן, וואס פלעגן דערקלערן - ,לאמיר ראקן און ראלן', וואס באדייט ,לאמיר האבן סעקס און נעמען נארקאטיקן'. אלזא ווען יונגע מאריכואנע-געניסער רופן-אויס ,סעקס, נארקאטיקן און ראק-אנד-ראל', זאגן זיי טאקע דעם אמת.
דאס איז ניט קיין ערנסטהאפטער דור. די דורות ווערן פאקטיש וואס אמאל שוואכער! ווען מ'לעבט אין א וועלט, וואו די יוגנט וויל זיך פארנעמען נאר מיט ,פארוויילונג און דזשונגל-מוזיק' און האבן אין דער קעשענע גענוג געלט צו באצאלן פאר דעם, האט אזא געזעלשאפט גאר גרויסע צרות!
ריידנדיק וועגן היינטיקע צרות! פאראן אזעלכע, וואס זייער גאנצע וועלט שטייט אויפן אינטערנעט. אזוינע נודניקעס פילן זיך, ווייזט-אויס, גארניט באקוועם אויף דער רעאליטעט און ווילן ליבערשט לעבן אויף אזא מין קיבערנעטישע ווירקלעכקייט, וואו זיי קאנען זיך באהאלטן הינטער אן עקראן אדער אין ,פעיסבוק'.
מיר גיבן זיך אפ א חשבון, אז אזעלכע נודניקעס זיינען עמפינדלעכע פארשוינען, וואס באליידיקן זיך זייער גרינג, ווען מ'זאגט, אז זיי זאלן אוועקלייגן אויף דער פאליצע דעם רייזע-טעלעפאן און קעשענע-קאמפוטער.
*ראק מיינט ,קאנסער' אויף יידיש.
מיט אים איז גוט קוגל צו עסן!
מיט אונזער חשובן קארעספאנדענט חיים קאמעלמאכער איז גוט שבת- און ראש-השנה-קוגל צו עסן! אים צו לאנגע יארן! עקסטרע פון טשיקאגע, וואו ער פארברענגט די יומים-נוראים, האט ר' חיים געקלונגען ערב-ראש-השנה, כדי אונז צו זאגן ,לשבה טובה תכתבו'.
מיר קאנען ניט אנלויבן אזא איידעלן און פשוטן מענש, ווייל ער איז א מענש מיט אלע מעלות און איז אזוי פאפולער, אז ווען ער זאל קאנדידירן צום פרעזידענט-אמט, וואלט ער אפגעהאלטן א ריזיקן וואל-נצחון סיי איבער אבאמע'ן סיי איבער ראמני'ן!
חבר קאמעלמאכער איז די אמתה סחורה, וואס שטעלט-צו אונזערע לייענער דאס אויבערשטע פון שטויסל.
לייענט טענות צו גאט אין קאמעלמאכערס ווינקל. ר' חיים איז אזוי באגאבט און פאפולער ביי אונזערע לייענער, אז ער האט אן אייגענע סעקציע!
דאס שקיעה-שטעטל
די יומים-נוראים אין שקיעוויטש, דאס שקיעה-שטעטל, זיינען נאך שענער און זיסער ווי אויף אלע אנדערע מקומות אויפן ערד-קוגל. שקיעוויטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אין צויבער-שפיגל און איז א בריק צווישן די וועלטן. ס'דעמערט זיך שטענדיק אבער דא ווערט קיינמאל ניט פינצטער. אין שקיעוויטש הערשט תמיד דאס רואיקע בין-השמשות.
דער יידישער זייגער
וואס הערט זיך אין ישראל? ,דער מאמענט' איז א נייעס-קוואל ביי א סך ישראלים. איין לייענער האט באמערקט היינטיקע וואך, אז אונזער זשורנאל איז א קליינאד, וואס שטעלט-צו כלערליי מיינונגען און אידייען. דער ייד האט איבערגעגעבן, אז אין ישראל מוז מען ,קייען' די אלע נייעס וואס די "ניו-יארק טיימס' שפייט-ארויס', אז אין דער יידישער מדינה איז ,די טיימס' דער הויפט-נייעס-קוואל פון די פאראייניקטע שטאטן און מ'מוז לייענען די נייעס פון אמעריקע פון שטאנדפונקט פון ,די טיימס'.
א סך פערזאנען פארשטייען ניט, אז ,דער מאמענט' איז בארעכטיקט צו שרייבן און דרוקן, וואס נאר ער וויל! מ'דארף ניט מסכים זיין מיט אונז, מיט אונזערע רעדאקטארן אדער מיטארבעטער. מיר באמיען זיך צו דרוקן כלערליי מיינונגען.
איין זאך, פון וועלכער מיר וועלן זיך ניט אפטשעפן איז דאס: ווען מיר זעען שונד אויף דער בינע, רופן מיר אן דעם שווארצן שונד פונקט וואס ער איז: שמוץ און דרעק.
מכוח דעם שונד-ארטיסט שיין בעקער מעגן מיר אויסדרוקן אונזער מיינונג. אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער האבן שוין געזען די פיינסטע בינע-קינסטלער, שוישפילער און זינגער. שיין בעקער פארשווארצט די פרעסטיזשפולע רעפוטאציע פון יידישן טעאטער.
ביטע שיין, מאכט באקאנט פאר אונז, וואו די גלענצנדיקע פארשטעלונגען קומען-פאר און מיר וועלן זיי ניט בלויז רעקלאמירן בחנם, נאר מיר וועלן זיי אויך לויבן אין הימל אריין אין גלענצנדיקע רעצענזיעס. וואו זיינען זיי?
א יידישע פערמע
נפתלי איידלמאן, א גרויסע שישקע אויף ,די יידישע פערמע' אין גאשען, ניו-יארק און אן אן אייניקל פון ד"ר מרדכי שעכטער, האט אפגעשטאט ד"ר נאמאסט א באזוך אין שטוב ביי משה לעווין, אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר.
ר' נפתלי איז א חשובער ישיבה-בחור מיט א יידיש הארץ און א גאלדענער נשמה. מיט אים איז גוט שבת-קוגל צו עסן! חבר איידלמאן פארוואלט מיט א יידישן פולווארעק אין די קאטסקילן, וואו מ'קולטיווירט די ערד, געניסט פון אן אלטמאדישער גוטברודערשאפט און רעדט א גאנצן טאג יידיש. אפילו יידישע ערד-ארבעטער לייענען ,דער מאמענט'!
יונג און חסידיש
דער אינטערנעט האט געבוירן כלערליי בלאג-זייטן, וואס זיינען טאקע בריוו אין רעדאקציע. ס'איז אינטערעסאנט, אז לעצטנס איז אנטשטאנען א צאל חסידישע סקאנדאל-בלעטער אין אינטערנעט. אונזער פובליקאציע איז אן אלוועלטלעכע און אן אומפארטייאישע; אלזא שטעקן מיר זיך ניט די נאז אריין אין קיין חסידישע געשעפטן, מחמת מיר וואוינען ניט אין זייערע קהילות. מיר פילן זיך אומבארעכטיקט צו ריידן און שרייבן וועגן סקאנדאלן און קריוודעס אין חסידימלאנד, וואו ס'הערשן שלום און צדקה אזוי ווי אין די אמישע, מארמאנער, שעיקערישע, קוועיקערישע און בודיסטישע קאלווירטן און געמיינדעס.
דאס זיינען זייערע אינטערנעט-זייטן און זיי זיינען בארעכטיקט צו שרייבן, וואס נאר זיי ווילן. מיר ווילן זיך ליבערשט קאנצענטרירן אויפן גוטס, וואס מ'טוט אין די אלע קהיולות און אויף דער גוטססקייט, וואס הערשט דארט.
די איינציקע טענה, וואס מיר האבן צו די, וואס פארפאסן אט-די בלעטער אין אינטערנעט איז דאס: די וואס רעדן יידיש פון דער אלטער היים קאנען ניט פארשטיין דעם מאדנעם תרגום ,יינגליש' (א געמיש פון יידיש מיט ענגליש), אויף וועלכן מ'שרייבט דארט. מיר האבן דערהאלטן פון די ,פארוואלטער' אן אנזאג אין ,פעיסבוק', וואס האבן זיך אויסגעטענהט, אז זיי זיינען אמעריקאנער-געבוירענע און זיינען אלזא בארעכטיקט צו שרייבן אויף אן אומפארשטענדלעכן גולם-לשון.
דאס פינצטערסטע ארט איז דער הייליקסטער פלאץ צו מאכן און פראווען שבת, האט דער ריבניצער רבי געזאגט. חיים זאנוויל אבראמאוויטש זצ"ל איז געווען א צדיק און א בעל-מופת, וואס האט בשעתן חורבן אפגעראטעוועט א גאנץ שטעטל.
דער ריבניצער רבי האט קיין מורא קיינמאל ניט געהאט פארן חושך. דער אדמו"ר האט געטאן זיין הייליקע ארבעט אויפן פינצטערסטן ארט און האט געוואוסט, אז דער נר-תמיד איז א סך העלער און ליכטיקער ווי די שווארצסטע פינצטערניש.
לאמיר געדענקען, אז די פינצטערסטע פלעצער זיינען אפטמאל די, וואס נויטיקן זיך אינעם העלסטן ליכט.
אין תשע"ג לאמיר אלע זיין ווי דער ריבניצער, וואס איז תמיד געווען פארטיפט אין תפילה און צדקה.
פון סאנז ביז סאדיגור, פון סאטמאר ביז ליובאוויטש, פון טעלז ביז בעלז און פון ליטע ביז ירושלים... ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
תשובה-ומעשים-טובים! תורה איז די בעסטע און די אמתע סחורה! תפילה און שבת זיינען נאר דער אנהייב! וואס מ'טוט און ווי אזוי מ'פירט זיך אויף אין משך פון דער וואכעדיקער וואך זיינען נאך וויכטיקער. חברה, תקון-עולם!
אמעריקאנע
פראסט, פשוט און בקיצור ווערט דער עולם פארפלייצט מיט אויטאמאטן, און דא שרייבט מען ניט וועגן דעם אמאליקן ,אויטאמאט' ,הארן און הארדארט'ס' אין מאנהאטן. מיר פרעגן זיך, ווי פיל לייענער געדענקען אדער האבן געהערט פון דער וועלט-בארימטער קאפעטעריע אין צענטער שטאט מאנהאטן.
די שפראך-לאבאראטאריע
מיר האבן זיך לעצטנס דערוואוסט, אז דאס רוב סטודענטן, וואס לערנען זיך יידיש קענען ניט קיין סך לשון-קודש. כדי צו ריידן א גוטן יידיש, מוז מען קענען מער ווי א שייטל עברי. א קאפעטשקע לשון-קודש איז ניט גענוג! מ'דארף זיין א בעל-לשון-קודש, אום צו ריידן א שיינעם יידיש.
,א כלל-משוגעת'!
דאס שרייבט אייך אלעמען ד"ר פישביין פון דער שפראך-לאבאראטאריע, וואו מ'אנאליזירט אלץ אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז. הגם כ'האלט פאר ערנסט יעדע טעמע, וועגן וועלכער כ'שרייב, פארפאס איך פון-דעסט-וועגן אין אן איראנישן אונטערטאן און אלס פאסקוויל די אלע ארטילען, אין וועלכע כ'מאך קרעפל-פלייש פון די ,יידישיסטן'. אין מיינע אטאקעס איז די טעמע שטענדיק אן ערנסטע, נאר דער צוגאנג איז א קאמישער, ווייל מ'קאן קיינמאל ניט באצייכענען אזעלכע פארשוינען ווי ערנסטהאפטע פארשער און לערער.
פון א יונגן ייד אין ווארשע האבן מיר דערהאלטן היינטיקע וואך אן אנזאג, אז מיר זאלן אריינקוקן אינעם זשורנאל ,יידישע שפראך' (זשורנאל פאר די פראבלעמען פון דער יידישער כלל-שפראך) פון 1947 פון ,ייווא'.
אין דעם זשורנאל האבן מיר דערקענט די נעמען פון א צאל באקאנטע פארשער און פילאלאגן ווי מאקס וויינרייך און מענדל מארק, דער בורדער פון יודל מארק. מיר זיינען געווארן איבערראשט און געפלעפט, זעענדיק, אז אין 1947 האט מען שוין געהאט אונטערגענומען די קאמפאניע צו ,כשרן' די יידישע שפראך און מ'האט שוין דעמאלט געהאקט מיט אויסטערלישע אויסטראכטענישן ווי ,כלל-שפראך' און ,כלל-יידיש'. אזעלכע באווייזן באשטעטיקן, אז ד"ר מרדכי שעכטער איז ניט געווען אין גאנצן שולדיק אין דער קאמפאניע איבערצומאכן נאכן חורבן דאס יידישע לשון. מרדכי שעכטער איז דעמאלט געווען צו יונג, כדי צו האבן געשפילט א ראלע אין אט-דער קאמפאניע, וואס איז שוין געווען אן ארגעסיווע אפענסיווע.
אזוי ווי כ'האב שוין געגלויבט, א דאנק מיין לייענען א צאל ביכער וועגן גראמאטיק פון יודל מארק, האבן אנדערע, פריערדיקע ,מומחים' געשפילט א גרעסערע און וויכטיקערע ראלע אין פארטערקישן יידיש און ברענגען גרויס שאדן אלע שפעטערדיקע שפראך-פארשונגען.
פראפעסאר רחמיאל צוקערמאן איז געווען אין גאנצן גערעכט, אז די וויינרייכס צוזאמען מיט יודל מארק זיינען געווען פאראנטווארטלעך און שולדיק אין די אלע משוגענע שפראך-טעאריעס און מיאוסע פארזעענישן, וואס הערשן אין דער וועלט פון יידישע שטודיעס און וואס פארדארבן נאך ביזן היינטיקן טאג שפראך-פארשונגען און דאס לערנען יידיש מיט סטודענטן אין די אוניווערסיטעטן.
איין פראפעסארין האט אונז איבערגעגעבן היינטיקע וואך, אז זי האט א חשד, אז ,כלל-יידיש' ווי אויך א סך אנדערע אויסטערלישע טערמינען זיינען אויסגעטראכט געווארן פארן חורבן. מיר ווייסן, אז אין ,ייווא' זיינען אנטשטאנען פיל פון די משוגענע שפראך-טעאריעס, וואס ברענגט אונז צום אויספיר, אז די אויבנדערמאנטע פראפעסארן זיינען געווען מיקלאמפערשטע פארשער מיט אומגעלומפערטע שפראך-טעאריעס, וואס האבן פארדארבן די יידישע שפראך-וויסנשאפט!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
גרויס געלעכטער האט ארויסגערופן אונזער פאר-אכט-טאגיקער פאסקוויל וועגן דעם מוזיקאלישן שונד-רעוויו ,וועק מיך ווען כ'בין נאקעט' מיט דער קאפעליע ,דער שטעקער אין שטעפסל' אין ,אליבי באר' אין ,באבניק'ס מאטעל' הארט נעבן קעגלשפיל-צענטער ביי ארויספאר 6 אויפן ,ניו-דזשזערזי-טערנפאיק'. א סך פארשוינען אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' האבן ניט געכאפט דעם עיקר און ניט פארשטאנען, אז דאס איז א פשוטער וויץ! מיר האבן דערהאלטן צענדליקער אנפראגעס וועגן דער דאטע און צייט פון דעם רעוויו. דערצו און נאך קאמישער האבן מיר ,די זקנימלעך אין רעדאקציע, באקומען פון א יונגער פעיסבוקניצע אן איינלאדונג צו טרינקען נאקעטערהייט שאמפאניער ביי איר אין שטוב אין פעירלאן, ניו-דזשערזי, ווייל זי האט א תאוה צו מענער מיט גרויע האר!
רבותי! ,דער מאמענט' אינטערעסירט זיך בשון-אופן ניט מיט קיין קאפעליע יידישע טראנסוועסטיטן (ניט קיין טראנסוועסטיטקעס - דאס זיינען מענער, וואס טראגן פרויען-קליידער!) און זייער רעוויו ,דאס שמעקל-דעקל' אין ,איסט-ווילעדזש' אין מאנהאטן. ס'קימערט אונז ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, אז אויף דער בינע אנטבלויזן זיי זיך און זינגען נאקעטערהייט ,פארן מיטן האנט-וועגעלע קיין מינסק' און ,לעווין מיט זיין פלי-מאשין'.
פאר די נודניקעס אין דער דאזיקער קאפעליע, דערקלערן מיר צוויי זאכן: א) א שמעקל-דעקל איז ניט קיין קאנדאן; ב) מיין ווייב האט געטראגן מיט 50 יאר צוריק דאס זעלבע קלייד בשעת מיר זיינען געווען אויף וואקאציע אין מיאמי!
ריידנדיק וועגן משיח און צו דער זאך! א מאן, וואס איז פאר פרויען-באפרייאונג איז א פעמיניסט; א פרוי, וואס איז פאר גלייכבארעכטיקונג פאר פרויען איז א פעמיניסטין/פעמיניסטקע. א טראנסוועסטיטקע, רבותי, איז א פרוי, וואס פארפוצט זיך מיט מענער-קליידער, ניט קיין מאן, וואס טראגט פרויען-קליידער! געדענקט דעם מין פון דעם פארשוין!
די וועלט איז געגאנגען בארג-אראפ, ווען מ'האט אויפגעהערט סטעפן אין די קינא-פילמען און אלע האבן זיך אויפגעהערט אויספוצן אין עסיק און האניג אזוי ווי אדאלף מאנזשו!
ס'איז א קורווישע וועלט
ד"ר ערזאץ און פראפעסארין אפזאץ זיינען אריוויסטן, אפעריסטן און אוואנטוריסטן. (די אליטעראציע איז געוואלדיק!) ביידע זיינען איצט ראטגעבער אין וואשינגטאן, וואו זיי באקומען ריזיקע סומעס אין אויסטויש אויף זייערע עצות. וואס נאר זיי זאגן, טוען די פאליטיקער דאס פונקט-פארקערטע און אזוי ארום האבן זיי שטענדיק גרויס דערפאלג אין אלע זייערע געשעפטן און אונטערנעמונגען!
טויטאלאגיע
איין פארשוין איז א כמו-פראפעסאר און דער אנדערער איז א פסעוודא-לערער.
איין וויסנשאפטלער איז געקומען צום אויספיר, אז איינשטיינס טעאריע איז ריכטיק און דער אנדערער פארשער איז געקומען צו דער מסקנא, אז ענערגיע איז ניט גלייך דער מאסע מאל דער ליכט-געשווינדקייט אין 2טן קוואדראט.
דער שטעקער אין שטעפסל
דער מסחר ביים סוחר איז געווארן וואס אמאל גרעסער און אזוי ארום איז וואס אמאל גרעסער געווארן דאס ארט, וואו ער האט געפירט זיינע געשעפטן. אין אנפאנג האט ער געהאט א שטעל אויפן מארק און דערנאך א בודע אויפן יריד. שפעטער האט זיך די בודע פארוואנדלט אין א קראם, וואס איז נאך שפעטער מגולגל געווארן אין א גרויס געוועלב. אז זיינע געשעפטן זיינען געווארן ריזיק און ער איז געווארן נאך רייכער, האט ער איבערגעמאכט דאס גאנצע געשעפט און אים פארוואנדלט אין א סקלאד, וואס איז סוף-כל-סוף געווארן אן אוניווערסאלער מאגאזין.
א רוסישער מי-שברך
די אלע היינטיקע צרות און יסורים אין מיטל-מזרח שטאמען פון דער אומפעאיקייט פון דער אדמיניסטראציע קארטער, וואס האט אומגעוואלגערט דעם רעזשים פונעם שאך, א געטרייער פרייט פון אמעריקע און א חבר-כל-ישראל (נאמר אמן). דזשימי קארטער האט געמאכט די פריינט פון אמעריקע א רוסישן מי-שברך. דער ,חבושער' מלוכה-מענש טראגט די אחריות פארן איינווארפן די פערסישע מאנארכיע און אינסצענירן די שיאיטישע רעוואלוציע.
אז פרעזידענט קארטער זאל ניט געווען פארבאטן דעם שאך צו דערשטיקן די רעוואלוציע מיטן מיליטער, וואס איז אים געווען געטריי, וואלט איאטאלע כאמעיני קיינמאל ניט געקומען צו דער מאכט. די פערסישע מאנארכיע, וואלט נאך איצט געהערשט איבער איראן, וואלט די מלחמה צווישן איראן און איראק קיינמאל ניט פארגעקומען און וואלט זיך ישראל אויך ניט געשראקן איצט, אז איראן וועט עס אפשר באמבארדירן מיט קערן-וואפן!
דער געוועזענער פרעזידענט ווארפט היינט-צו-טאג פאר די יידן זיינע פאליטישע מפלות. קארטער, א שונא-ישראל, האט ליב די אראבישע לענדער און לויבט זיי שטענדיק אין הימל אריין. קארטערס אינערן-מיניסטער איז געווען זביגעוו ברעזשינסקי, א פוילישער אנטיסעמיט.
פרעזידענט קארטער איז געווען א מייסטערהאפטער און ערשטקלאסיקער פארטאטש! אלץ, וואס ער האט בארירט האט זיך פארוואנדלט אין שמוץ און דרעק.
תכלית
סאדאם כוסעין האט זיכער גערעדט תכלית און בלויז נאר תכלית! דער דיקטאטאר האט דערקלערט, אז ער ווייסט ווי אזוי צו באהאנדלען מענשן און סיטואציעס אין זיין ראיאן. דער פארשטארבענער הערשער איבער איראק האט באשטימט, אז לערנען בלק מיט די פאלקס-מאסן איז דער אופן און דער איינציקער שטייגער ווי אזוי מ'רעגירט איבער אן אראבישער מדינה.
ישראל פארשטייט די אראבישע מענטאליטעט און די פאליטיק אין דעם ראיאן, ווייל די יידישע מדינה געפינט זיך אין מיטן דער איסלאמישער וועלט און א סך פון אירע בירגער זיינען ספרדים פון אראבישע לענדער.
ס'איז טשיקאווע, אז דעם 11טן סעפטעמבער (9.11) זיינען פארגעקומען די אומרוען אין דער אראבישער וועלט, וואו א פארקאכטע יוכע איז דער סטאנדארד.
דער איינציקער יוצא-מן-הככל אין מיטל-מזרח איז דאס דעמאקראטישע לאנד ישראל.
דער רעפובליקאנער פרעזידענט-קאנדידאט געבערנאטאר מיט ראמני האט היינטיקע וואך גערעדט תכלית, דערקלערנדיק, אז אבאמע איז פארזיכערט צו באקומען די שטימען פון 47% וואל-בארעכטיקטע, ווייל זיי זיינען רעגירונגס-צדקה-געניסער.
ס'איז שוין צייט, אז אימיצער זאל זאגן דעם אמת און זיך גארניט אנטשולדיקן צוליבן זאגן, וואס ער גלויבט און וואס ס'איז אמת. ס'איז שוין צייט צו באצאלן דעם טאטן און באצאלן רבי-געלט, ווייל די מלוכה-קאסע איז ליידיק. די רעגירונג קאן זיך שוין מער ניט פארגינען צוצושטעלן אלעמען אלצדינג. א רעגירונג איז ניט קיין דזיעד-מאראז אין אן אוניווערמאג בשעת ווייננאכטן.
דער געוועזענער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס דארף געלויבט ווערן פאר זאגן, וואס ער טראכט און פאר זאגן דעם אמת טראץ דעם, וואס אלע האבן מורא צו ריידן אזוי און ניט קוקנדיק אויף דעם, וואס אזא באמערקונג איז פאליטיש-אומפאפולער!
די לינקע פרעסע און די דעמאקראטן האבן אודאי פרובירט פארמאכן ראמני'ן דאס מויל און פארזוכט צו מאכן אזוי, אז ער זאל עסן קדחת פאר ריידן פראנק און פריי; דאס האבן זיי זיך אבער ניט געקאנט דערלויבן ביי ראמני'ן. פארוואס דארף דער גובערנאטאר געשטראפט ווערן פאר ריידן תכלית און פאר האבן גרויס הצלחה אין זיינע געשעפטן? פארוואס דארף ער זיך אנטשולדיקן מחמת דעם, וואס ער איז פארמעגלעך געווארן א דאנק דער אייגענער האראוואניע. אויף אזא דערפאלג שטייט אמעריקע דאך!?
אן אייגענער דרך
פאר די בהלנים דערקלערן מיר, אז ,דער מאמענט' איז א קאלעקטיווע אונטערנעמונג. העכער 30 שרייבער נעמען-אנטייל אין מאכן וועכנטלעך אונזער זשורנאל.
מיר האבן זיך מטריח געווען און געשאפן ,דער מאמענט' על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ, כדי צוצושטעלן א נייער לייענערשאפט פרישע ארקטילען אויף נייע טעמעס פון אן אנדער שטאנדפונקט. דאס איז ניט דער באבענס צייטונג מיט דער באבענס טעם!
,דער מאמענט' גייט זיך זיין וועג אויף אן אייגענעם דרך. ער איז א ניימאדישע צייטשריפט, וואס וויל צושטעלן לייענער אין אלע טיילן וועלט נייע סחורות, אינטערסאנטע באריכטן און ארטיקלען וועגן היינטצייטיקע טעמעס.
פון הוילן פאס
ד"ר רחמיאל פישביין, אונזער חשובער מיטארבעטער און ווילדער קאמפס-הונט, דערקלערט די אלע פארשוינען, וואס זיינען ברוגז אויף ,דער מאמענט', אז ס'איז ניט אונזער פליכט אדער מיסיע אויסצובעסערן אייערע אינטערנעט-זייטן און בלעטער אויף יידיש.
מיר שטעלן זיך פאר, אז דער, וואס האט אן אינטערנעט-זייט אויף יידיש זאל קאנען שרייבן ריכטיק און זאל פארזיכערן, אז ס'זיינען ניט דא קיין גרייזן אין די באריכטן און ארטיקלען. דא ביי אונז אין רעדאקציע ווענדט מען אן אלע כוחות, כדי די ארטיקלען זאלן זיך לייענען גרינג, גלאט און יידישלעך.
פראסט, פשון און בקיצור
ריזיקע אנטי-יאפאנישע פראטעסט-דעמאנסטראציעס ארום דעם אייגנטום איבער א צאל אינזלען זיינען לעצטנס פארגעקומען אין דער כינעזישער הויפטשטאט בעיזשינג ווי אויך אין א צאל אנדערע שטעט. די יונגע דעמאנסטראנטן, א סך מיט ריזיקע בילדער פון מאו צע דאנג, האבן פארפלייצט די גאסן, אויסרופנדיק: ,נידער מיט יפאנישן אימפעריאליזם!'
אין בעיזשינג האבן די פראטעסטאנטן מארשירט צו דער יאפאנישער אמבאסאדע און זיינען צוריקגעהאלטן געווארן פון דער פאליציי. דערווייל כינע ווארנט זיינע בירגער זיך צו גרייטן צו א מיליטערישן סכסוך מיט יאפאן.
אמן, דינו ותיקו
פאר דער כאליאסטרע יידישע פלפוליסטן שטעלן מיר אייך צו די פאלגנדיקע באווייזן: אבאמעס שוועסטער איז א מוסלמענערין. דער פאטער פונעם פרעזידענט איז געווען א מאכמעדאנער. אמן!
דער איצטיקער פרעזידענט איז אן אנטיסעמיט מיט איסלאמישע אנשויאונגען. דינו
איינס מיט איינס איז צוויי! רעכנט אליין אויס די גלייכונג! תיקו
ס'איז געוויסע ,פילאסאפן' שווער צו באנעמען און אננעמען אבער פאראן זיינען סיטואציעס, וואו און ווען איינס מיט איינס באטרעפט נאך אלץ צוויי.
בלייבן אן א באבען
די באבע וועט שוין הערן שופר בלאזן! צוזאמען מיטן באבניק וועט זי הערן תקיעת-שופר פון גאר א ספעציעלן שופר, פון דעם שופר-של-משיחטע! די הייליקע טרויקע וועט מאכן א תקיעת-כף צו פארוואנדלען היינטיקס יאר אינעם בעסטן יאר, וואס איז ווען געווען, ניט בלויז פאר זיך אליין נאר אויך פאר דער גאנצער וועלט.
די באבע שרייט פון הויכע פענסטער: ,זאל יעדער מענש לעבן ווי די משיחטע!' אמן!
,דער מאמענט' ווינשט אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
______________________________________________________
לייט-ארטיקל
גוט פאר אמעריקע און גוט פאר יידן
ס'איז שוין הארבסט און די פרעזידענט-וואלן ווערן וואס אמאל נעענטער. ס'איז אויך שוין צייט צו ריידן תכלית. מיר דארפן זיך פרעגן ,וואס איז גוט פאר אמעריקע און אויך גוט פאר יידן?' און פארגעסן אין פארטייאישע אנשויאונגען און געטריישאפטן, וואס פארהיטן גאר א סך וויילער אנצונעמען דעם ריכטיקן באשלאס.
די פראגע איז: וואס איז גוט פאר אמעריקע און אויך פאר יידן? ווער וועט זיין א בעסערער פרעזידענט? זאגן, אז א דעמאקראט אדער א רעפובליקאנער איז שלעכט, נאר ווייל ער איז א דעמאקראט אדער רעפובליקאנער איז ניט בלויז קינדיש און נאריש, נאר דאס לייזט אויך ניט קיין פראלבעמען. ס'איז א שאד די צייט און אן עבירה דער אטעם.
די ,רעצעסיע', טאקע באמת א דעפרעסיע, האט זיך נאך ניט געעדניקט. שאפן ארבעטס-שטעלעס און אראפנידערן דעם דעפיציט זיינען די ענינים, וואס מוזן באהאנדלט ווערן פון דעם נייעם פרעזידענט.
די פאראייניקטע שטאטן האט בטעות געשאנקען אמעריקאנער ארבעטס-שטעלעס ארבעטער אין אנדערע לענדער און אומלעגאלע אימיגראנטן. איינצייטיק זיינען צוגענומען געווארן און פארשווינדן נאך א סך שטעלעס א דאנק אויטאמאציע און דעם אינטערנעט.
דער בודזשעט מוז באלאנסירט ווערן און אונזערע מלוכה-חובות אפגעצאלט ווערן.
דאס זיינען די פראבלעמען, וואס דארפן געלייזט ווערן ווי פיל מ'זאל זיי ניט גרינגשעצן. קיין לאנד קאן ניט איבערלעבן אזעלכע פינאנץ-שוועריקייטן דורך אויסגעבן נאך מער געלט, פאבריצירן נאך מער באנקנאטן און העכערן ווייטער שטייערן אזוי ווי די אדמיניסטראציע אבאמע גלויבט און טוט אנשטאט צו באלאנסירן דעם בודזשעט און אפצאלן די מלוכה-חובות ווי גובערנאטאר ראמני וויל.
פרעזידענט אבאמע זוכט אונטערצוקויפן די וויילער דורך צוזאגן אלעמען אלצדינג. בחנם איז נאר די קעז אין דער מייז-פאסטקע! ראמני איז געווען גערעכט מיט באמערקן, אז צו פיל ,פאטריאטן' פאר אבאמע'ן זיינען באנק-קוועטשער און ליידיק-גייער, וואס לעבן פון מלוכה-צדקה און ווילן, אז די רעגירונג זאל זיי האלטן אין איין שענקען דעם שאמפאניער, אלץ אויפן חשבון פון די פראדוקטיווע בירגער. דאס איז איין סיבה פארוואס אונזער רעפובליק איז אריינגעפאלן אין אזא געוואלדיקן, עקאנאמישן קריזיס. צו פיל אמעריקאנער ווילן אומזיסט אלץ און ווילן ניט ארבעטן פאר דעם, וואס זיי ווילן.
פרעזידענט אבאמע איז ניט קיין יידן-פריינט, ניט קיין אוהב-ישראל און האט איסלאמישע אנשויאונגען. זיין אדמיניסטראציע איז גארניט אויסן אראפצושלאגן דעם דעפיציט און האט נאך ביז איצט ניט ארויסגעשלעפט דאס לאנד פון דעם ווירטשאפטס-קריזיס אזוי ווי אבאמע האט געהאט צוגעזאגט בשעת זיין וואל-קאמפאניע.
ראמניס צילן זיינען: אראפשלאגן דעם דעפיציט, שאפן ארבעטס-שטעלעס, אראפנידערן שטייערן און א שטארק מיליטער, כדי צו באשוצן אמעריקע אין א וועלט, וואס ווערט וואס אמאל געפערלעכער און אומפריינטלעכער. דער רעפובליקאנער קאנדידאט איז אויך א פריינט פון יידן און פון דער יידישער מדינה.
מיט ראמני איז גוט פאר אמעריקע און גוט פאר יידן.
____________________________________________________________________________________________
ראש-השנהדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 14 סעפטעמעבר 2012
תשע"ג
,דער מאמענט' ווינשט אלע לייענער און פריינט
לשנה טובה תכתבו
* * *
צום נייעם יאר
שענקט ,דער מאמענט' א מתנה
מיטן ביישטייערונגס-קנעפל אויף דער ערשטער זייט
,דער מאמענט' שענקט אייך יעדע וואך א טייערע מתנה. מ'לייענט בחנם אונזער זשורנאל. מ'דארף אים ניט אויסשרייבן און זיך ניט איינשרייבן, אנשליסן אדער פארשרייבן אין אונזער חברה. פרעזערווירט און פאראייביקט די יידישע פרעסע און קולטור מיט א ביישטייערונג. דאס איז אייער ,מאמענט', די איינציקע אויף דער וועלט צייטשריפט, פארפאסט אויף א ריינעם יידיש פון היימישע יידיש-ריידנדיקע פון מזרח-אייראפע.
אלגעמיינע באמערקונגען
נאך א יאר איז שוין געקומען און געגאנגען. דאס אלטע יאר לויפט איצט אפ און א ניי יאר וועט אט-באלד געבוירן ווערן און דער עולם וועט אנהייבן אויף ס'ניי. דער היינטיקער נומער פליסט-איבער מיט ניי-יאר-באגריסונגען, הארציקע וואונשן און גרוסן פון אלע טיילן וועלט. לייענט ווייטער און לאמיר זיך אלע מחיה זיין מיטן ראש-השנהדיקן רוח, וואס ברענגט פרייד און האפענונג און ווארעמט-אן יידישע הערצער אומעטום.
ארום דער וועלט מיט ,דער מאמענט'! ליבע לאנדסלייט, געדענקט זשע, אז די איינציקע, אייביקע זאך איז דער מאמענט! דער מאמענט איז די איינציקע זאך, וואס מיר פארמאגן. צום נייעם יאר לאמיר אלע באלייכטן די וועלט מיט אהבות-השם און אהבות-ישראל און מאכן שבתדיק יעדן מאמענט!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ס'איז ערב-ראש-השנה און עם-ישראל גרייט זיך צו באגריסן דאס נייע יאר. ראש-השנה מיינט א פרישן אנהייב. ווער ווייסט בעסער פון א פרישן אנפאנג ווי ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער קארעספאנדענט אין בודאפעשט. ד"ר קארפאטי באגריסט צום נייעם יאר די לייענער:
צום נייעם יאר תשע"ג ווינש איך מיינע פריינט, קאלעגן און לייענער ניט בלויז א גוט, געזונט און כשר יאר, נאר אויך זיבן גוטע יארן מיט דער אמונה פון אברהם אבינו, דעם עניוות פון משה רבינו, דעם חכמת-שלמה, דעם ממון-קורח און מתושלכס יארן.
דאנקען וויל איך ,דער מאמענט' פאר זיין ברייטהארציקייט, פארן באצאלן פאר די רייזע-בילעטן פון אונגארן ביז אמעריקע און צוריק פאר מיר און מיין ווייבל. ס'וואלט מיר קיינמאל ניט געקומען צו חלום, אז כ'זאל האבן אזוינע חברים און קאלעגן ווי אויך אזא רייכן טאטן ווי ,דער מאמענט'. כ'וואלט מיר קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז אין 2012 וואלט איך געשריבן פאר א יידישער צייטשריפט, און מיט אזא ריזיקן טיראזש נאך!
היינט זיץ איך טאקע ביי דער דאנוי אין א שיינעם קאפע, וואו כ'טרינק א גלעזל פאל ענקע און עס א טעלער גולאש. מיינע מיטארבעטער אין רעדאקציע האבן ליב זיך קיצלען און וויצלען, אז צוזאמען מיט גראף עסטערהאזי זיץ איך אין ,קאפע טשארדאש' ביי דער דאנוי מיט א טעלער גולאש און א גלעזל פאל ענקע.
מיינע קאלעגן אין דער קאסמאפאליע ניו-יארק האבן ליב שפאס מאכן פון מיין אויסשפראך פון זיבן-בערגן און די אונגארישע ווערטער אין מיין לשון ווי, למשל: כ'פאסמאקעווע מיך יעצט מיטן שאכטל ציגארעטן פון דער אפאטעקע, די פערזשוכעס מיט פאדלאלט און דעם אמפער קרומפירן, וואס מיין נעפאט און ניכטע האבן מיר געשאנקען היינט פרי.
גמר חתימה טובה מיינע פריינט און לייענער, אהרון שמחה קארפאטי
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
אונזער קארעספאנדענט פון ניו-יארק חיים קאמעלמאכער איז א מאדערנער מענש, וואס שרייבט צו ראש-השנה צו אונזער לייענערשאפט אויף א ניימאדישן שטייגער:
א באגריסונג מיינע לייענער לכבוד ראש-השנה: כ'באגריס איצט קליין און גרויס און ווינש אלעמען א גוט, זיס יאר. זאל דער אויבערשטער צום גוטן דערמאנען אלע, וואס פון אברהם אבינו שטאמען! זאל ער אונז שענקען לאנגע יארן, כדי מיר זאלן צום רבי'ן פארן... און עסן זיסע שיריים און לויבן דעם באשעפער כפל-כפלים!
דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום ווינשט פריינט קאמעלמאכער דאס בעסטע און זיססטע יאר, וואס איז ווען געווען. מיר ווינשן אים לאנגע, שעפערישע יארן.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אונזער חשובער, אלטמאדישער קארעספאנדענט פון ניו-דזשערזי צבי הירש סארקין, שרייבט ערב-ראש-השנה צו די לייענער אויף אן אלטמאדישן אופן:
צו די יומים-נוראים: לשנה טובה תכתבו ותחתמו אלע מיינע לייענער און גוטע פריינט. אלס קארעספאנדענט פון ,דער מאמענט' ווינש איך אייך א זיס, געזונט און פרידלעך יאר, פול מיט נחת און פרייד און א פריינטלעך, הארמאניש משפחה-לעבן.
ר' צבי הירש פון ריגע איז אן אלטמאדישער ייד אין בעסטן זין פון ווארט. ,דער מאמענט' ווינשט אים און זיין משפחה א זיס און געזונט יאר!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
צו תשע"ג זאל די וועלט וויסן נאר פון שלום, צוזאמענארבעט און פרייד. כדי דאס צו דערגרייכן מוזן זיך מענשן ווידער אויסלערנען ווי אזוי זיך צו באציען איינער מיטן צווייטן. די וועלט האט פארגעסן און פארלוירן איר מענשלעכקייט.
דער אויסדרוק ,די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער' איז טאקע אמת, באזונדערש אין דער ראק-ענד-ראל-וועלט, אין וועלכער מיר לעבן היינט-צו-טאג. אזוי איז די וועלט, פונקט ווייל ס'איז אן עולם, וואס ווערט דערטרונקען אין ראק-ענד-ראל און באפעלקערט פון יונגע דורות, וואס אינטערעסירן זיך נאר מיט געלט און פארוויילונג.
די גראפיניע סאלוטירט ,דער מאמענט'
לכבוד ראש-השנה סאלוטיר איך מיינע פריינט און באקאנטע אין ,דער מאמענט'.
איך, גראפיניע מאקארענע דע גאלוועז און מאדריד, די יידישע טאכטער מינע מענדלבוים פון מעקסיקע-שטאט, די טאכטער פון א סוחר פון פוילן, באגריס און באער צום נייעם יאר מיינע חשובע קאלעגן און די אנשטענדיקע לעזער פון ,דער מאמענט'.
בשעת די וועלט גרייט זיך צו די יומים-נוראים און האפט אויף א בעסער יאר, מאך איך א רייזע קיין שפאניע, אום צו באזוכן די משפחה פון מיין פארשטארבענעם מאן. כ'וועל אודאי פייערן דארט ראש-השנה און הערן ווי מ'בלאזט שופר יום-כיפור.
מיין באנייטן אינטערעס מיט דער יידישער קולטור און מוזיק האב איך צו פארדאנקען ,דער מאמענט'. רעדאקטאר קארנפעלד, באקאנט ביי די מיטארבעטער ווי ר' יעקב, און ד"ר אוצר נאמאסט, אן אמתער שאץ, האבן מיר געשאנקען א מתנה, וואס איז נאך טייערער פון גאלד. מיר בלייבט הייליק ,דער מאמענט', ווען כ'האב קענענגעלערנט די רעדאקטארן און מיטארבעטער פון אזא בעל-הביתישער צייטשריפט.
בעסטע און ווארעמסטע וואונשן,
מאקארענע דע גאלוועז און מאדריד
דאס שקיעה-שטעטל
אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה דימענט זאגט אירע לייענער ,לשנה טובה תכתבו ותחתמו'. לכבוד און לשבח דעם נייעם יאר און די אוצרות, וואס דער אויבערשטער וועט אין תשע"ג שענקען דער וועלט, שרייבט זי צו אירע פריינט און פארערער:
צו ראש-השנה דאנק איך די אלע לייענער, וואס האבן מיך באערט און געלייענט מיינע שריפטן. כ'ווינש אייך אלעמען אין נייעם יאר די זעלבע פרייד, וואס איר האט מיר געשאנקען אלס קארעספאנדענטין פון ,דער מאמענט'. זאלט איר אלע האבן א יאר געבענטשט מיט געזונט, ליבע און פארווירקלעכטע טרוימען. זאלט איר אלע פארמאגן שלום-במוח און שלוה. זאל אייער וועלט זיין פול מיט ליבהארציקייט און מעשים-טובים.
די יומים-נוראים זיינען תשובה-טעג. דאס איז די צייט, ווען מיר באטראכטן און אנאליזירן אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז אונזערע מעשים און מחשבות אינעם אפגעלאפענעם יאר. דאס זאל זיין אויך א צייט, ווען מיר טראכטן פון דעם, וואס מיר ווילן זיין אינעם נייעם יאר. די שווערסטע זאך אויף דער וועלט איז - ענדערן זיך אליין. מיר זיינען פעאיקע אנאליטיקער, ווען מיר זעען די מומים און פגמים אין אנדערע מענשן. ווען איר זעט זיך אליין אין שפיגל, זעט איר די חסרונות אינעם מענש, וואס קוקט אויף אייך?
און וואס איז מיט אן אפשפיגלונג, וואס וועט אייך ברענגען איבער-א-יאר צום טראכטן פון היינטיקן ראש-השנה מיט גרויס צופרידנקייט און שטאלץ, מחמת איר האט איבערגעביטן ניט בלויז זיך אליין נאר אויך די וועלט! פארמישט ניט, וואס כ'שרייב דא מיט די נארישקייטן און קלייניקייטן, וואס באגלייטן א ניי-יאר ווי, למשל, פארלירן וואג אדער איבן אייער קערפער אין א ספארט-קלוב. ווארפט-אריין אזעלכע צוזאגן אינעם רעזאלוציע-קעסטעלע און מאכט עס אויף סילוועסטער-נאכט. שוין פארטיק און שוין אפגערעדט. ניט געקלערט און ניט געטראכט. ניט געדאגהט און ניט געדאכט.
צום נייעם יאר לאמיר אלע קלייבן פארגעניגן פון העלפן אונזערע ברידער און שוועסטער. שענקט צייט אנשטאט געלט. וואס זאגט איר דערצו? און וואס איז מיט אייערע טעגלעכע טעטיקייטן? צי טוט איר תפילה און גיט צדקה יעדן טאג? צי האט איר גאט אין הארצן און זעט איר אים אין אלץ, וואס איר טוט און מאכט? ריידנדיק וועגן משיח: אויב איר שטרעבט צו פארבעסערן דאס אייגענע לעבן, פארשענערט אייער נשמה מיט מעשים-טובים און פארגרעסערט אייער אינטעלעקט מיט אינטערסאנטע ביכער און נייע אידייען. לערנט זיך אויס דענקען אויף א נייעם שטייגער.
א רבנישע עצה: שטעלט זיך א וויכטיקע פראגע, איינע, וואס ברענגט אייך צום דענקען ווי א בעל-מחשבות און ברעכט אייך אפשר דעם קאפ. איר'ט שוין באלד איינזען, אז די פראגע איז א סך וויכטיקער פונעם ענטפער.
און אחרון אחרון חביב, גייט און האט הנאה פון דעם לעבן. הערט-אויף זיין א צושויער. אלץ זעט-אויס אין גאנצן אנדערש אינעווייניק!
טענות צו גאט
מיין זכרון פירט מיך צוריק צו די 30ער יארן, ווען כ'האב געוואוינט אין מאניעוויטש. דאס קליינע שטעטל האב איך זייער ליב געהאט.
מיין טאטע אברהם איז ניט געווען קיין רעליגיעזער ייד. ער איז געווען א פשוטער שניידער, וואס האט געארבעט זייער שווער, בכדי צו געבן ברויט די זיבן יחידים אין אונזער משפחה. מיין פאטער האט אבער קיינמאל ניט מחלל שבת געווען. מיין מאמעלע לאה האט געשטאמט פון זייער א פרומער פאמיליע. איר פאטער שמחה-וואלף איז געשטאנען שמונה-עשרה ווען א שכן האט געקלאפט אין פענסטער, אויסרופנדיק: ,א פייער אין דיין קוימען'. שמחה-וואלף האט זיך ניט גערירט פון ארט ביז ער האט פארענדיקט לייענען די 18 בלעטער אין זיין סידור. (פארזעצונג אין קאמעלמאכערס ווינקל)
דער יידישער זייגער
אונזער חשובער קארעספאנדענט אין ירושלים ישראל בן-ציון זייגערמאכער טאפט תמיד דעם פולס פון דער יידישער קולטור, כדי זיך צו דערוויסן און באקאנט מאכן, וואס ס'טוט און הערט זיך אין דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור.
פריינט זייגערמאכער, וואס פארפאסט די רובריק דער יידישער זייגער אין דער סעקציע דאס שקיעה-שטעטל, ווינשט די לייענער פון אונזער צייטשריפט א גוט, געזונט און כשר ניי-יאר.
א טאנגא און באלאדע צום נייעם יאר
די לייענער האבן זיך דערקונדיקט, וואו יעקב זשיטניצקי איז אהינגעקומען. מיר האפן, אז ער איז ניט פארלוירן געגאנגען צווישן די בלאנדזשענדיקע שטערן!
צום נייעם יאר ווינשן מיר ר' יעקב א זיס און געזונט יאר, וואס וועט איבערפליסן מיט טאנגאס און באלאדעס. אונזער קארעספאנדענט אין דער ארגענטינער הויפטשטאט איז ניט בלויז א געוואלדיקער זעצער און קארעקטאר, וואס ארבעט ווי א מזיק, נאר ער איז אויך א באגאבטער טאנגא-טענצער, וואס פאסמאקעוועט זיך מיט א טאנגא-באלאדע פון א טרובאדור ווי קארלאס גארדעל אדער כוליא סאסע.
צו ראש-השנה גיבן מיר חבר זשיטניצקי א צונאמען ,יעקב מזיק' און שענקען אים די אריגינעלע ווערטער פון ,שפיל זשע מיר א לידעלע'. די מעלאדיע איז געווען א געטא-ליד, וואס האט אורשפרינגלעך געהייסן ,יידישער טאנגא'.
יעקב מזיק, ,שפיל זשע אונז א טאנגא נאר אויף יידיש; ניט וויכטיק צי ר'איז מתנגדיש צי חסידיש!'
אמן פון אומאן
רבותי! בשעת חשובע חסידים פון אלע טיילן וועלט פארן, פליען און שווימען קיין אומאן, כדי תשובה צו טאן דארט בשעת די יומים-נוראים, ווינשט אונזער אומאנער מיטארבעטער לאווע גאווארטשיק אלעמען א זיס און כשר ניי-יאר. הער גאווארטשיק פרייט זיך, וואס זיין שטעטל איז ווידער אמאל געווארן א יידיש שטעטל.
אין נאמען און רוח פונעם צדיק און בעל-מופת, דער בעל-שם-טוב, דערקלערט דער ,אלטער בחור' פון אומאן, אז אלע ערטער זיינען הייליק און אלע מאמענטן זיינען פולקום און פולשטענדיק. פריינט גאווארטשיק זאגט אמן פון אומאן!
יונג און חסידיש
,דער מאמענט' ווינשט אלע לייענער א געזונט און חסידיש ניי-יאר! צו די יומים-נוראים ווינשט ,דער מאמענט' זיינע חסידישע לייענער א יאר, וואס פליסט-איבער מיט שלום און נסים.
,גאט אין זיין משפט איז גערעכט! זאגט קיינמאל ניט, אז גאט איז שלעכט', זינגט זיך דאס לידל.
פון סאנז ביז סאדיגור, פון סאטמאר ביז ליובאוויטש, פון טעלז ביז בעלז און פון הודו ביז כוש: ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
צום נייעם יאר האפן מיר, אז דער רוח-המשיח וועט הערשן אומעטום אויף דער וועלט, באזונדערש אין יידישע הערצער. צו ראש-השנה האפן מיר, אז דער משיח וועט אונז בענטשן מיט זיין קומען און מיט א נייער וועלט. דערצו איז נאך וויכטיקער ווי וויכטיק, אז יעדער מענש זאל זיך האלטן פארן משיח און זיין פארקאכט אין תיקון-עולם.
אמעריקאנע
נאר אין אמעריקע! אמעריקע גנב! גאר גרויסע טענות האבן מיר צו די ,רעדאקטארן' פון די חסידישע נייעס-בלעטער אין אינטערנעט. ווי קאן עס זיין, אז ווען מ'שרייבט אויף עברית און לשון-קודש אין חסידימלאנד, מאכט מען קיינמאל ניט קיין גרייזן און אלץ איז כדין-וכדת, גלאט כשר אונטער דער שטרענגער סאטמארער השגחה, און ווען מ'שרייבט אויף יידיש, פארגרייזט מען יעדעס ווארט און שרייבט מען אויף א ריינעם תרגום?
ווי קאן עס זיין? תיקו!
א ווינקל פאר פארשער
,דער מאמענט' האט זיך ביי די לעצטע מאנאטן פארעפנטלעכט א צאל ארטיקלען וועגן אונזער פלאן צו שאפן א פארשונגס-ווינקל, וואו פראפעסארן, פארשער און מומחים קאנען דרוקן זייערע פארשונגס-ווערק אויף יידיש. מהיכי-תיתי! מילא!
אלץ איז געווארן קאליע, דורכגעווארפן און פארפאלן, ווייל קיין איין ,פראפעסאר' האט ניט אויסגעדרוקט קיין שום אינטערעס מיט דעם פלאן. א חרפה און א בושה! ס'טטייטש א ווינקל פאר ווינקל-רביים! ניטשי ווא!
מיר וואלטן זיך פארגעשטעלט, אז פעאיקע פראפעסארן זאלן תיכף-ומיד אויסנוצן אט-די גאלדענע געלעגנהייט, כדי צו דרוקן רעפעראטן אין א צייטונג מיט א ריזיקן טיראזש, וואס דורשט נאך א יידיש ווארט.
אונזער זייער געערטער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט אונז געווארנט, אז מיר פטרן די צייט מיט אזא אונטערנעמונג. ד"ר פישביין איז א אן אלטמאדישער סקאנדאל-מאכער און קאמפס-הונט אבער ער איז צום עפסטן גערעכט מיט זיינע פעסטשטעלונגען. ער האט פארויסגעזען, אז מיר וועלן ניט באקומען צום דרוקן איין ארטיקל, רעפעראט אדער פארשונגס-ווערק.
לעצטנס האבן מיר אפגעחוזקט פון די אלע פראפעסארן אין יידיש, וואס זיינען אומפעאיק צו שרייבן ריכטיק א זאץ אויף יידיש. די לייענערשאפט האט גענאסן פון אונזערע פאסקווילן פון פראפעסאר ניבארסקי אין פאריז, פראנקרייך, ווען ד"ר פישביין האט אים א חוזק-נאמען געגעבן ,איוואן סלאווינסקי סלאוואר' פון פליז, באנגטייך. וואו איז פראפעסאר צוקערמאן אהינגעקומען? וואו איז רחמיאל צוקערמאן, ווען מ'דארף אים האבן?
רבותי, ס'איז ניט דא קיין יידישער אוניווערסיטעט! דער מדבר בלייבט א וויסטעניש! די אלע ,מומחים' און ,יידישיסטן' זיינען טאקע באמת פראסטע ווינקל-רביים!
די שפראך-לאבאראטאריע
די לייענער האבן אונז געבעטן איבערדרוקן דעם ארטיקל פון 27סטן יולי, אין וועלכן א צאל מיטארבעטער רעדן-ארום און קלערן-אויף די קאניונקטיווע און קאנדיציאנעלע צייטן.
פאר די אלע ,מבינים', ,יידישיסטן', שעכטעריסטן און וויינרייכיסטן, וואס האבן מורא צו דרוקן א רעפעראט אין גאנצן אויף יידיש אין אונזער נייער סעקציע פאר פארשונגס-ווערק, ווייל זיי זיינען אין גאנצן אומפעאיק צו אזא ארבעט, דרוקן מיר איצט א גלענצנדיקן ביישפיל ווי אזוי ס'זאל זיך לייענען א רעפעראט אויף יידיש! הערט זיך צו און איין, פריינט ניבארסקי און כאווער עסטרייך! און אויב איר וועט זיך נויטיקן אין הילף ביים שרייבן א פארשונגס-ווערק, וועלן אונזערע רעדאקטארן זיצן הארט ביי אייך אויף דער סאפע און אייך איינרומען אין אויער די פאסיקע ווערטער און ריכטיקע אויסדרוקן!
די קאניונקטיווע צייט: ווען מ'אנאליזירט אונטער א פארגרעסערונגס-גלאז די קאניונקטיווע צייט, סיי די קעגנווארט סיי די פארגאנגענהייט, דערווייסט מען זיך, אז דאס יידישע לשון פארמאגט אנדערע צוויי קאניונקטיווע פארמען, וואס ווענדן זיך אין דעם דיאלעקט, וואס מ'רעדט.
ווען (אויב) די באבע זאל (געווען) זיין א וואגן, וואלט זי געהאט רעדער איז א ביישפיל פון דער פארמעלער קאניונקטיווער צייט. אט-די פארמע, וואס נוצט-אויס זאלן אנשטאט וואלטן איז די איידעלע פארמע, וואס איז עפטער אנגענומען ביי זשורנאליסטן און פראזאאיקער איידער צו נוצן צוויי מאל וואלטן אין זעלבן זאץ.
אינעם רוב לענדער, וואו מ'האט גערעדט יידיש איז וואלטן גענוצט געווארן הן ווי די קאנדיציאנעלע הן ווי די קאניונקטיווע צייט ווי, צום ביישפיל, אז כ'וואלט געווען אויף דיין ארט, וואלט איך דאס ניט געטאן, וואס דינט סיי ווי די קעגנווארט סיי ווי די פארגאנגענהייט.
הלואי זאל איך (געווען) זיין א שניידער (די קעגנווארט מיט דער פארגאנגענהייט אין קלאמערן) איז די ליטערארישע פארמע, היות הלואי וואלט איך געווען א שניידער זעט מען און הערט מען א סך עפטער. ער ווינשט זיך צו זיין א שניידער איז פאלקסטימלעך און פארוואנדלט זיך אזוי אין דער קאניונקטיווער צייט: ער ווינשט, אז ער זאל זיין/וואלט געווען א שניידער.
שטעל זיך פאר, אז דו זאלסט (געווען) זיין דער פרעזידענט/דו וואלטסט געווען דער פרעזידענט זיינען גוטע משלים פון דער קאניונקטיווער צייט אין שייכות מיטן צייטווארט פארשטעלן זיך אזוי ווי עלעהיי און גלייך ווי פאדערן, אז מ'זאל נוצן די קאניונקטיווע צייט ווי, למשל, עלעהיי (גלייך ווי) ער זאל זיין/ער וואלט געווען א בעלעטריסט.
דו זאלסט בעסער גיין/דו וואלטסט בעסער געגאנגען זיינען ביישפילן פון די באזונדערע צוויי קאניונקטיווע פארמען.
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ,דער מאמענט' האט געטאן פאר אייך די ארבעט. מיר ווילן אבער באמערקן, אז אין דער גאנצער רעדאקציע זיינען פאראן נאר צוויי מיטארבעטער, וואס זיינען פעאיק צו שרייבן אויף אט-דער טעמע אויף יידיש. מיר דערקלערן ארנטלעך, אז דאס רוב פון אונזערע קאלעגן קאן ניט ארומריידן אזא טעמע ניט בלויז אויף יידיש, נאר אויך ניט אויף די אלע אנדערע שפראכן, וואס זיי רעדן, ווייל זיי האבן זיך קיינמאל ניט געלערנט קיין גראמאטיק.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער זקן האקט כסדר מיט ,דער פארווערטס', א צייטונג, וואס האט מער ניט קיין לייענער!
,ר' קורח, הער-אויף און לאמיך אפ מיט "דער פארווערטס". דו ביסט פארקאכט אין דעם נאמען, ווייל צוריק מיט 40 יאר ווען דו פלעגסט האבן סעקס און ביסט געווארן וואס אמאל נעענטער צום כשוף-מאמענט, האסט שטענדיק אויסגערופן: ,פארווערטס און פארויס!'
ס'איז כדאי צו דערמאנען, אז ר' קורח האט לאנג צוריק פארלוירן זיין כול-גברא אזוי ווי ,דער פארווערטס' האט לאנג צוריק פארלוירן זיינע לייענער!
עקסטרע!
,נאר איין נאכט! א מוזיקאלישער שונד-רעוויו ,וועק מיך ווען כ'בין נאקעט' מיט שטעפסל סטעפקאוויטש און זיינע ,כלי-זמרימלעך' אין ,אליבי באר' אין ,באבניק'ס מאטעל' (קעגנאיבערן ,נאו טעל מאטעל' און הארט ביים קעגלשפיל-קלוב) ביי ארויספאר 6 אויפן ניו-דזשערזי-טערנפאיק'.
דער אריגינעל לייענט זיך אזוי:
One Night Only! The Shund-Review "Wake Me When I"m Nude" by the Klezmer Band "Der Shteker in Shtepsl" in the Alibi Lounge of BABNIK'S MOTEL right off Exit 6 of the Jersey Tpk. (across from the NO TELL MOTEL and right next to the BOWLING ALLEY). 1
איצט פארשטייט מען, וואס מיר שטייען-אויס אין דער רעדאקציע, ווען אונזערע פאסט-קעסטלעך ווערן כסדר באמבארדירט מיט זאבאבאנעס פון טאלאנטלאזע נודניקעס, וואס נוצן ,פעיסבוק' און ,טוויטער', כדי באקאנט צו מאכן זייערע שונד-רעוויוען און שונד-ספעקטאקלען!
אזעלכע שונד-שוישפילער ווי שיין בעקער, וואס מיר רופן-אן ,מיאוס לעקער', זיינען נאר סימנים פון דער עפאכע, אין וועלכער מיר לעבן. מיר ווינשן, אז די וועלט זאל זיין איבערפול מיט פיינשמעקער, אנשטאט אזעלכע מיאוסע לעקער ווי דער שיינער בעקער, ווייל דאן וואלטן מיר גענאסן פון גלענצנדיקע פארשטעלונגען מיט טאלאנטפולע בינע-ארטיסטן!
מיר דערהאלטן כסדר ,טוויטקעס' וועגן קאנצערטן מיט כלי-זמרים. ווען מיר הערן די מוזיק, לאכן מיר, מחמת די מוזיק בלישטשעט ניט מיט קיין יידישן חן און קיין יידישן טעם.
די אלע נודניקעס, וואס באמבארדירן אונזערע פאסט-קעסטלעך מיט סופלאזע ,טוויטקעס' דערמאנען אונז אין דעם גלח מאק'קענזי אין ליד ,עלענאר ריגבי', וואס מאכט שבת פאר זיך, אנשרייבנדיק בחצות א דרשה, וואס קיינער וועט קיינמאל ניט הערן!
אזעלכע כלי-זמרימלעך שטעקן-אריין דעם שטעקער אין שטעפסל און פארן מיטן האנט-וועגעלע! גוט יום-טוב!
ס'איז א קורווישע וועלט
אויף יענעמס חשבון איז גוט צו לעבן און פארשווענדן געלט. אמעריקע ליגט אין ראסל און ווערט דערטרונקען אין א געוואלדיקן, עקאנאמישן זומפ, פון וועלכן ס'קאן זיך ניט ארויסשלעפן. דערצו און נאך ערגער וויל קיינער ניט אויפהערן שפענדן קיין געלט און קיינער וויל ניט באצאלן קיין רבי-געלט!
טויטאלאגיע
איין געשעפט איז א שאד די צייט און דער אנדערער מסחר איז אן עבירה דאס געלט.
איין בן-ישראל איז א בעל-אמונה און דער אנדערער בן-תורה איז א בטחוניסט.
ערב ראש השנה איז א יום-טוב, דער אנהייב ניי-יאר ביי יידן, און סילוועסטער-נאכט איז א חגא, דער אנפאנג ניי-יאר פאר קריסטן. יידן שלאגן זיך על-חטא און קריסטן קלאפן זיך מעא-קולפא.
איין מענש פארשפרעכט, אז ער וועט דאס גאנץ באשטימט טאן און דער אנדערער לייט זאגט-צו, אז ער וועט דאס אומבאדינגט טאן.
דער שטעקער אין שטעפסל
דער שטעקער אין שטעפסל איז א רובריק, וואו מ'באהאנדלט פארגעסענע און זעלטענע ווערעטער און טערמינאלאגיעס. לכבוד דעם ניי-יאר און צו די יומים-נוראים רעדן מיר איצט ארום דאס ווארט כפרה און די פארשידענע אויסדרוקן און זאגעכצן, אין וועלכע ס'דערשיינט.
ס'איז שוין צייט צו שלאגן כפרות! פאראן אבער אזעלכע, וואס האבן ניט קיין כפרה; דאס הייס, אז זיי זיינען קיינעם ניט מוחל. דאס כפרה-הינדל איז טאקע א קרבן, מחמת ס'איז א כפרה פאר אונזערע זינד.
אין משך פונעם אפגעלאפענעם יאר האבן מיר געשלאגן כפרות מיט עטלעכע מענשן, וואס מיינט, אז צווישן זיי און אונז איז געווארן אויס! ס'וואלט געטויגט אויף כפרות, אז מיר זאלן אנהאלטן מיט זיי א פריינטשאפט. דאס דארפן מיר האבן אויף כפרות!
מיט א וואך צוריק איז א כעסן ברוגז געווארן און האט געזאגט זיין שונא: ,ווערט די כפרה!' דאס מיינט פראסט און פשוט ,ווערט געהרגעט'. מיט א מאנאט צוריק איז אונז א חבר געווארן די כפרה פאר די אויגן, וואס מיינט, אז מיט אמאל און אין מיטן דערינען איז ער געפאלן טויט; אונזער פריינט איז פלוצלונג אויסגעגאנגען.
די היינטיקע, משוגענע וועלט ווערט די כפרה נאך דער ,דאמע גאגא', וואס מיינט, אז דער עולם, וואס איז א גולם, קראפירט נאך דער בארימטער זונה.
דער, וואס באצאלט ניט דעם טאטן, ניט קיין רבי-געלט און אויך ניט קיין כפרה-געלט קאן ווערן א שיינע, ריינע כפרה און כפרות גיין. אזעלכע מענשן דארפן זיך שלאגן על-חטא און זאגן ווידוי.
מיר האבן שוין גערעדט פון שלאגן כפרות, אבער צום נייעם יאר זאלן אלע האבן ניי-געשלאגענע מטבעות אין דער קעשענע און עסן יעדן אינדערפרי פריש-געשלאגענע אייער. מיר האפן, אז מענשן וועלן זיך שוין מער ניט שלאגן מיט קיין פויסטן, אז קיינער וועט קיין אנדערן ניט שלאגן ברוין און בלוי און קיינער וועט ניט טויטשלאגן קיין אנדערן. מיר האפן, אז דער יצר-טוב וועט תמיד צוריקשלאגן דעם יצר-הרע און אז קיינער וועט אייך מער ניט אפשלאגן דעם מוט. מיר שלאגן-פאר, אז צו ראש-השנה זאלן זיך אלע מענשן האלטן פאר ברידער און האפן, אז דער נייער וועלט-שלום וועט ניט איבערגעשלאגן ווערן. אמן ואמן!
וואס שייך אונז? מיר וועלן זיך מער ניט פארשלאגן אין דער רעדאקציע און דערשלאגן ווערן, ווען מיר וועלן זיך ניט קאנען ארויסשאקלען און האבן צו עסן נאר אונטערגעשלאגן!
א רוסישער מי-שברך
א צאל נייע פרטים זיינען אונז איבערגעגעבן געווארן פון עטלעכע לייענער פון געוועזענעם ראטן-פארבאנד, וואס האבן געקענט אהרון ווערגעליס און די סיבה פארוואס ,סאוועטיש היימלאנד' איז געשאפן געווארן.
ווערגעליס, א שמאלצאוונער ימח-שמוניק, איז באשטימט געווארן פארן הויפט-רעדאקטאר נאכדעם ווי ניקיטע כרושטשאוו האט געגעבן די הסכמה ארויסצוגעבן אזא זשורנאל. פון סאמע אנהייב איז ווערגעליס געווארנט געווארן פון די הויכראנגיקע קאמיסארן, אז ער זאל בעסער הערשן מיט אן אייזערנעם פויסט איבער די מיטארבעטער און קארעספאנדענטן. די הויכגעשטעלטע פארטיי-באאמטע האבן אים דערקלערט מיט הארבע ווערטער, אז מ'טאר בשום-אופן ניט שרייבן פון א פאזיטיוון שטאנדפונקט וועגן רעליגיע, אמעריקע און ישראל!
ריידן תכלית
כדי דער בורא-עולם זאל מוחל זיין א ייד און אים שענקען א גמר חתימה טובה, מוז א בין-ישראל קודם פארגעבן ווערן פון די אלע, וואס ער האט געקריוודעט אין משך פונעם אפגעלאפענעם יאר. מ'מוז זיך איבערבעטן צוערשט מיט די, אין וועלכע מ'האט געטאן אן עבירה, כדי צו בעטן ביי גאט מחילה.
פון הוילן פאס
דאס וואס פראפעסאר רחמיאל צוקערמאן האט געזאגט מיט א סך יארן צוריק אויף דער ,יידישער מאפיע' איז געווען גערעכט מיט 100% און איז נאך אלץ אמת. מיר בעטן חבר צוקערמאן זיך שטעלן אין דער פארבינדונג מיט ,דער מאמענט'.
ד"ר פישביין איז אויך געווען גערעכט מיט דערקלערן, אז קיין גוטברודערשאפט איז ניט דא אין דער יידישיסטישער וועלט. פון סאמע אנהייב האט ער אונז געווארנט, אז מיר וועלן ניט באקומען קיין שום הילף ביים שאפן ,דער מאמענט'. ס'איז טאקע א שאד, א בושה און א חרפה! אנשטאט צו מאכן שבת בלויז נאר פאר זיך אליין, וואלטן מיר אלע געקאנט הנאה האבן בציבור פון א נייער, שבתדיקער קולטור, פרעסע און ליטעראטור. דער גורל איז אבער געווען מיט אונז. מיר האבן זיך ניט גענויטיקט אין ,זייער' הילף. ,דער מאמענט' איז געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ.
צום נייעם יאר האפן מיר, אז מיר וועלן פארפירן נייע חברשאפטן, באנייען אלטע פריינטשאפטן און נאך מער פאטריאטן פאר יידיש וועלן געניסן פון אונזער זשורנאל.
פראסט, פשון און בקיצור
מיר ווייסן טאקע ניט פארוואס מ'האלט נחמה ליפשיץ פאר א ,יידישער' זינגערין. אזוי ווי עמיל גאראוויץ איז ליפשיץ געווען א רוסישע זינגערין, וואס האט ווי א מאל געזונגען יידישע לידער. ליפשיצעס זינג-סטיל איז עכט-רוסיש און האט ניט קיין יידישן טעם און חן. די אמתע סחורה און דאס אויבערשטע פון שטויסל איז געווען סידי טאל, וואס איז באמת געווען א יידישע שוישפילערין.
אמן, דינו ותיקו
צום נייעם יאר!
דער, וואס ווארט, אז זיין ברודער זאל לייזן זיינע פראבלעמען און פארטרייבן די אלע צרות און יסורים פון דער וועלט, ווארט אומזיסט; אזא נאר וועט ווארטן עד-סוף-כל-הדורות, און נאך לענגער נאך! אמן.
יעדער מענש איז דער משיח! יעדער ייד זאל זיך פארטיפן ווי א מזיק אין תיקון-עולם. דינו.
דער משיח וועט קומען נאר ווען דער עולם וועט זוכה זיין צו האבן אזא כבוד. די וועלט וואלט ניט געדארפט האבן קיין משיח, אז יעדער מענש זאל זיך פארנעמען מיט צדקה, תפילה און תשובה! תיקו.
בלייבן אן א באבען
דער באבניק האט דערקלערט, אז ער האט שוין תשובה געטאן. דער אלטער הולטיי, וואס דאוונט נאך שנעלער ווי א פאמוליאט ווארפט-ארויס קוילן האט זיך שוין געשלאגן על-חטא און געזאגט ווידוי אין ,תשובה-עקספרעס' אין בארא-פארק, ניו-יארק. דאס איז א חסידיש געשעפט מיט אן ,אויטא-פענסטער', וואס נעמט כפרה- און רבי-געלט פון מענשן, וואס זיינען גאר שטארק פארנומען און האבן ניט ווען מתפלל צו זיין און חרטה האבן.
פון הויכע פענסטער זאגט די באבע אלעמען: ,גוט יום-טוב!' צו ראש-השנה ווארפט זי ארויס פון די הויכע פענסטער דער באבענס דאגה מיט דער באבענס באבעס, וואס האבן דער באבענס טעם. די באבע, וואס בלייבט אן א באבען, איז גאר שטארק פריילעך ווי דער רבי אלימלך און דערפרייט זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס א ניי יאר איז שוין דא. זי איז פעסט איבערצייגט, אז דאס יאר תשע"ג וועט זיין דאס בעסטע יאר, וואס איז ווען געווען.
אויפן עולם-השקרים ווער ווייסט מער פון די יומים-נוראים ווי די מלכה-השמיחטע? דע משיחטע האט זיך פארטרויט פאר דער באבען, אז דאס ניי-יאר וועט ברענגען נאר פרייד, געזונט און הצלחה פאר די גלויביקע. די הייליקע מלכה אויפן ווייסן אייזל האט דערציילט בסוד דער באבען, אז דער רבונו-של-עולם האט זי בכיוון ניט אוויסגעקליבן! קיינער האט ניט געוואלט די שטעלע! די משיחטע איז א ,וואלונטירקע', וואס איז לייטזעליקט געווארן פון השם און שטייט צו-דינסט, נאר ווייל זי האט זיך געוואונשן מיטן גאנצן הארצן צו זיין די משחיטע!
סוף-כל-סוף האט די וועלט א משיח און ווי געוויינלעך בלייבן מיר אן א באבען!
,דער מאמענט' ווינשט אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
___________________________________________________
לייט-ארטיקל
תשע"ג: דאס יאר פון משיח
ערב-ראש-השנה רייסט די וועלט אויף און ברענט מיט אומרוען איבערן מיטל-מזרח. איראן דראט צו פארניכטן ישראל. סיריע ווערט דערטרונקען אין א געוואלדיקן ברודער-קריג. כינע און רוסלאנד פירן דרייסט אויס אלערליי שיקאנעס און אינטריגעס, בכדי זיך צו פארשטארקן און אפשוואכן איינצייטיק זייערע שכנים און די דעמאקראטישע לענדער.
יעדעס יאר האפט מען אויף א גוט יאר און אז, משיח וועט קומען און אויסלייזן דעם עולם פון זיינע יסורים. אמן, דינו ותיקו. דאס איז א גלענצנדיקער משל. מיר ווינשן, אז אזא פאבל זאל מקיום ווערן. ביז דאן לאמיר זיך פארנעמען און באהאלדען די רעאליטעט.
פאראן אזוינע, וואס גלויבן, אז די אותיות פון יעדן יאר שטעלן-פאר מיט זיך א ראשי-תיבות. וואס איז דער ראשי-תיבות פאר תשע"ג? מיר האבן איינגעריסן די וועלט, בכדי זיך צו דערוויסן פון דער אלגעמיינער איינשטעלונג וועגן דעם ראשי-תיבות אבער קיינער האט נאך ביז איצט ניט אויסגעטראכט קיין מיינונג.
הרב מ. גאלדבערג, אונזער תלמיד-חכם אין רעדאקציע, האט דערקלערט, אז תשע"ג באדייט ,שנה עם גבורה' (א יאר מיט שטארקייט). תשע"ג וועט זיין א שטארק יאר, אין וועלכן יעדער ייד וועט זיין שטארק גענוג צו האנדלען גלייך ווי ער זאל זיין דער מלך-המשיח. דאס נייע יאר וועט אודאי זיין א זיס, געזונט און כשר יאר, אויב יעדער בן-ישראל וועט זיך בארטאכט פארן משיח און האלטן, אז זיין מיסיע איז תקון-עולם.
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ביז אהער, האבן סיי יידן סיי קריסטן געהאנדלט אזוי ווי קינדער, ווארטנדיק אומזיסט, אז א דערלייזער זאל קומען און פארטרייבן די אלע צרות פון דער וועלט. אנשטאט צו ווארטן, אז משיח זאל קומען און דער עולם זאל מגולגל ווערן אין גן-עדן, דארף די מענשהייט אליין לייזן אלע אירע פראבלעמען. זי איז ניט בלויז פארפליכטעט צו טאן אזוינס נאר זי איז אויך טאקע באמת פעאיק צו דעם! זאל יעדערער שטיין צו-דינסט און אנווענדן אלע כוחות, בכדי צו פארוואנדלען דעם עולם-הזה אינעם עולם-האמת מיט אבהות-השם און תורה-האמת.
צי וועט מען זאגן, אז דאס איז אוממעגלעך? צי וועט מען אויסטראכטן כלערליי אויסריידן, בכדי זיך ארויסצודרייען פון טאן אזא ארבעט? געזונט זאל זיין דער תירוץ? ... ווייל ס'איז גרינגער צו קוועטשן די באנק אדער גלאצן ווי א גולם אויף אן עקראן? אדער איז די דרשה צו לומדיש פארן חדר?
עם-ישראל פאסמאקעוועט זיך מיט דעם משל פון די ל"ו-צדיקים, די 36 בעלי-אמונה, וואס זייערע מעשים און נשמה-ריינקייט האלטן-אויף דעם עולם. ווער זאגט אבער, אז ס'טארן ניט זיין מיליאנען אזעלכע צדיקים? די וועלט וואלט זיכער געווען א בעסערער פלאץ, אז יעדער מענש זאל שטרעבן צו לעבן אזוי ווי א צדיק. פארוואס ווארט די וועלט אויף א דערלייזער איידער צו טאן די אייגענע ארבעט: מאכן דעם עולם-הזה פארן עולם-הבא מיט מעשים-טובים. ווי מענשן דארפן מיר זיך באציען בעסער איינער מיטן צווייטן. קין און הבל איז אן אייביקע מעשה, וואס חזרט זיך איבער מיליאנען מאל ביי יעדן מאמענט פון יעדן טאג.
די וועלט, וואס וועט עקזיסטירן אין תשע"ג, וועט זיין דער עולם, וואס מיר וועלן שאפן פאר זיך. אלץ ווענדט זיך אין אונז! דינו.
א זיס, געזונט און כשר יאר ווינשן מיר אלע בני-תורה און אלע חברים-כל-ישראל (ונאמר אמן). זאל דער רוח-המשיח הערשן איבער גאר דער וועלט און אין הערצער אומעטום.
מיט גרויס האפענונג און גוטברודערשאפט,
ד"ר אוצר א.מ. נאמאסט, גרינדער און פרעזידענט
יעקב קארנפעלד, הויפט-רעדאקטאר
פסח גליקשטיין, הילפס-רעדאקטאר
משה לעווין, רעדאקציע-סעקרעטאר
ד"ר רחמיאל פישביין, ספעציעלער ראטגעבער
לאווע גאווארטשיק, אונטערסעקרעטאר
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 7 סעפטעבמער 2012
נייע סעקציע
טשיקאווע, אינטערעסאנט און כדאי
אלגעמיינע באמערקונגען
דער הארבסט איז דא, ברוך-הבא! די לעצטע טעג פון זומער איילן זיך אוועק. ס'איז פאקטיש נאך זומערצייט אבער די אלע זומערדיקע אורלויב-טעג זיינען שוין אויס. די וועלט קערט זיך צוריק צו דער ארבעט און די האראפאשניקעס קומען צוריק אין שטאט אריין פון די וואקאציע-שטעטלעך אין די בערג און ביים ים.
ס'איז שוין צייט זיך צו גרייטן צו די ימים-נוראים און ריידן פון תשובה און על-חטא!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
א צויבערהאפטער הארבסט איז דאס שוין! דאס וועטער קילט זיך אפ און די לופט-פייכקייט איז ניט אזוי געוואלדיק. ס'איז גרינגער צו אטעמען און גיין צופוס.
א סך לייענער אטכאיען זיך מיט ,דער מאמענט' ביי דער ארבעט! לעצטנס האבן מיר דערהאלטן א היפשע צאל בריוו, אין וועלכע מ'גיט-איבער, אז ס'איז א מחיה צו לייענען ,דער מאמענט' אין משך פונעם ארבעטס-טאג. מ'דערציילט, אז א יידיש ווארט העלפט א ייד דורכמאכן אלע טומלען ביי דער ארבעט און איבערלעבן א טומדלדיקן טאג.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
דאס זיינען נייע צייטן מיט נייע לייטן. דאס איז אפשר די מאדנעסטע און צום מערסטנס-אויפהייטערנדיקע צייט, וואס מיר האבן צוגעזען און פון וועלכער מיר ווייסן.
אונזער עפאכע פליסט-איבער מיט רעטזעלהאפטע פארקומענישן און טאטשענדיקע פראגעס אין שייכות מיטן היינטיקן איבערשנעלן לעבנס-טעמפא, אינפארמאציע-באמבארדירונגען פון דער פרעסע און אלערליי געוואלדיקע און מאדנע געשעענישן.
ביי די כינעזער איז דא א כללה ,זאלט איר לעבן בשעת אינטערעסאנטע צייטן'. דאס זיינען טאקע באמת אינטערעסאנטע צייטן. ס'איז טאקע מיט ממתקים א לעבעדיקע וועלט איבערפול מיט לופט-מענשן, פארשוינען און מאדנע טיפן. מ'פארזוכט איצט מיט לונג און לעבער פעסטצושטעלן, וואס ס'קומט אונז פאר פאר די אויגן.
דער היינטיקער עולם איז טאקע א גולם און איז א מישמאש פון כלערליי ווילדע פילאסאפיעס. דער רעזולטאט איז גארניט מיט גארניט: ,אלץ אין איינעם איז ניט דא ביי קיינעם'. היינט-צו-טאג מעג מען אלצדינג און אלזא האט מען, ליידער, גארניט מיט גארניט.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
ד"ר נאמאסט האט לייטזעליקט א שיינע פאר מיטארבעטער און קארעספאנדעטן. אונזער בעל-טובה איז אן אמתער צויבערער, וואס דארף ניט האבן קיין בעזעם אדער רובין-פאנטאפל. דער צויבערער פארמאגט טאקע די פעיאקייט צו מאכן כשוף בלויז נאר מיט כונה און א פאר ווערטער.
דער כשוף-בעזעם פון דער בייזער מכשפה און די רובין-פאנטאפל האט ער געשאנקען אונזער דימענטענער קארעספאנדענטין דינה דימענט. די דימענטענע דינה פארמאגט די פארכשופטע בארירונג! אלץ, וואס זי בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. זי איז א מייסטערהאפטע געשיכטן-דערציילערין מיט א גאלדן הערצל. חברטע דימענט איז אן אשת-חיל, וואס וואלט דערקענט באנטשע שווייג צוזאמען מיטן נעמיראווער רב, אז זי זאל זיך אנטרעפן אויף זיי! די גאנצע יידישע ליטעראטור לעבט און בליט ביי דינהלע אין הארצן.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער מיטל-קלאס, אמאל די גרויסע האפענונג פאר דעמאקראטיע און פרייהייט, איז געווארן פארדארבן און עובר-בטל! ער איז אמאל געווען דער פארטיידיקער פון דעמאקרטישע פרינציפן און פאמיליען-ווערטן. איצט לעבן מיר אין א זעלבסטבארעכטיקונגס-תקופה, וואו יעדערער האלט זיך פאר א הויכגעשטעלטן מיוחס, וואס זאל האבן דאס אויבערשטע פון שטויסל און דאס טעלערל פון הימל, און אלץ אויפן חשבון פון זיינע שכנים, דער געזעלשאפט און דער רעגירונג נאך!
ברויט מיט צירק-שפילן צעשטערן אונזער געזעלשאפט און לאנד!
א וואונדערבאר קונסט-ווערק
זייער געערטער הויפט-רעדאקטאר:
מיט גרויס פארגעניגן שרייב איך אייך, כדי אייך וויסן צו לאזן, וואס פארא וואונדערשיינע צייטונג ,דער מאמענט' איז. היינטיקע וואך האב איך זיך אנגעשלאגן בטעות אויף אייער פובליקאציע אין אינטערנעט. כ'וואונדער זיך, אז היינט-צו-טאג עקזיסטירט נאך אלץ אזא זשורנאל אויף יידיש, און אין אינטערנעט נאך! דערצו איז זייער רייך און עלעגאנט דאס לשון אין אייער צייטשריפט.
אלס יונגער מאן פלעג איך לייענען ,דער ווילנער טאג', וואס וואלט געווען זייער צופרידן, שטאלץ און אייפערזיכטיק אויף אייער דערגרייכונג. ישר כוח אייך!
לעוו רעזניקאוו, יוסטאן, טעקסאס
אין מבדר
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ווען מיר האבן געשאפן ,דער מאמענט', האבן מיר געפונען בלויז נאר א וויסטן מדבר! דאס קליין הייפעלע רעדאקטארן און מיטארבעטער, וואס האבן מיט אנדערהאלבן יאר צוריק געשאפן ,דער מאמענט', האט דאס געטאן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ.
מיר האבן געדארפט אנהייבן אין גאנצן אויף ס'ניי; פון סאמע אנהייב האבן מיר קיין הילף ניט באקומען. ד"ר אוצר נאמאסט, אונזער גרינדער און בעל-טובה, און ד"ר רחמיאל פישביין, אונזער זייער געערטער ראטגעבער, האבן געזאגט די זעלבע זאך: ,איר דערווארט הילף פון די מתים אויפן בית-עולם?'
שפעטער מיט 18 חדשים האבן מיר שוין אליין געהאט פארוואנדלט א מבדר אין א דזשונגל, וואס ברויזט און טומלט מיט לעבעדיקייט. מיר לויבן אין הימל אריין די אלע חשובע יידן, וואס האבן אונז געהאלפן. איינער אזא ייד איז יעקב זשיטניצקי. אין א כשוף-רויך האט ער זיך באוויזן ביי אונז אין רעדאקציע און האט אונז געשאנקען אין די לעצטע חדשים א ים מיט אוצרות. חבר זשיטניצקי, דער זון פון א חשובן בונדיסט און זשורנאליסט פון פוילן, איז פאר זיך א שעצל, וואס זיין האראוואניע איז הויכגעשעצט ביי אונז. יעקב שמואל בריליאנט, א יונגער חסיד פון ברוקלין, און דינה דימענט, אונזער קארעספאנדענטין אין וואשינגטאן, זיינען אויך פעאיקע און אנשטענדיקע שרייבער און בעלי-מחשבות. א דאנק אזוינע לייטן, וואס ארבעטן אומדערמידלעך אין נאמען פון דער יידישער קולטור איז א וויסטעניש מגולגל געווארן אין א גן-עדן!
די וואס דערקלערן, אז ס'עקזיסירט א זידנדיקע שעפערישקייט מיט יידיש זיינען איבערפול מיט זאבאבאנעס! אזעלכע נאראנים און שקרנים רעדן זיך איין א קינד אין בויך און דרייען זיך א נארישן ספאדעק! געוואלדיק און טרויעריק איז דער שרייבער-הונגער אין דער יידישער פרעסע און ליטעראטור.
ס'איז א חרפה און א בושה, אז אין אין ,ייווא' הערט מען זעלטן א יידיש ווארט! וואו רעדט מען יידיש אין ,ייווא'? די היינטיקע ,יידישיסטן' און ,מומחים' זיינען מער גענויגט זיך צו לויבן אין הימל אריין פאר ניט-עקזיסטירנדיקע דערגרייכונגען איידער צו טאן עפעס ווערטיקס און ווירדיקס.
איבערדרוקן ווידער און אבער די זעלבע אנאליזן וועגן שלום עליכמס ליטערארישער געניאלקייט און פרצעס ,באנטשע שווייג' און ,אויב ניט נאך העכער' שטעלן ניט פאר מיט זיך קיין זשורנאליסטיק. ס'איז טשיקאווע, אז זינט 1880 ווען די יידישע אימיגראציע פון מזרח-אייראפע האט זיך אנגעהויבן, איז אויפן אמעריקאנער באדן ניט אנטשטאנען קיין איין יידישער שרייבער, דיכטער אדער זשורנאליסט! אין משך פון 132 יאר האבן אלע ליטעראטן געשטאמט פון מזרח-אייראפע!
אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' שיקט מען נודנע, קורצע ,טוויטקעס' נאר אויף ענגליש און העברעאיש. ס'איז א זעלטנהייט, אז מ'זאל שרייבן דארט אויף יידיש, און ווען מ'שרייבט יא אין יידיש, איז דאס לשון צום עפסטן א ריינער טערשיק, וואס נאר א בעל-תרגום קאן פארשטיין.
,דער מאמענט' האט זיך אנגעשלאגן אויף א וויסטעניש, וואו ס'זיינען געלעגן בלויז נאר חורבות, דערטרונקען אין זאמד. וואס טוט מען מיט א תל? אויפגעבויט איז תל-אביב געווען אין מיטן מדבר און איז מגולגל געווארן אין א גן-עדנדיקער מעטראפאליע. ,דער מאמענט' האט בדעה צו פארוואנדלען א קולטורעלע וויסטעניש אין א קאסמאפאליע, וואו ס'קאכט און ברענט מיט שעפערישקייט, קולטור און כלערליי טעטיקייטן, אונטערנעמונגען און פראיעקטן!
דאס שקיעה-שטעטל
שקיעוועיטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אינעם צויבער-שפיגל. כדי אנצוקומען קיין שקיעוויטש און הנאה האבן פון דער אייביקער שקיעה און שטערן-שטויב, וואס פארפראשעט די ארטיקע, בין-השמשותדיקע לופט, דארף מען אריינגיין אין צויבער-שפיגל.
דאס פאלק ישראל גרייט זיך איצט צו ראש-השנה און די יומים-נוראים. אונזער חשובע קארעספאנדענטין דינה דימענט, א טייערע יידישע טאכטער און מאמע, שרייבט איצט וועגן יידישן ניי-יאר:
,ראש-השנה איז א גאלדענע געלעגנהייט אנצוהייבן אויף ס'ניי, א שאנס צו מחילה, די האפענונג אויף א ניי, בעסער יאר, די געלעגנהייט איבערצומאכן אונזערע לעבנס. דאס זיינען די אמתע מתנות, וואס די יומים-נוראים שענקען אונז.
וואס דארף מען טאן, כדי צו האבן א גמר חתימה טובה? מוז מען פארניכטן קרעבס אדער הונגער, איינפירן שלום איבער דער וועלט אדער אפרייניקן די נאטור-אומגעבונג פון פארמיסטיקטונג און פארפעסטיקונג? כ'באטראכט פאר וויכטיק אזעלכע טאטן אבער כ'האלט, אז ס'זיינען דא נאך-וויכטיקערע, נאך מער באדייטונגספולע ענדערונגען. אום צו בייטן באמת דעם עולם, מוז מען ענדערן א יחיד דאס לעבן. אין קיין געלט האנדלט זיך עס ניט דא. (פארזעצונג אין דאס שקיעה-שטעטל)
דער יידישער זייגער
אונזער געטרייער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער האט געפייערט דעם 1טן יולי זיין 87סטן געבורטסטאג. חבר קאמעלמאכער, באקאנט ביי אונז ווי ר' חיים און ביי די יאנקיס אין אמעריקע ווי הערי קעמל, האט אין ,דער מאמענט' אן אייגענע סעקציע ,קאמעלמאכערס ווינקל'. פריינט קאמעלמאכער איז א האראפאשניק פון א גאנץ יאר, וואס שרייבט ווי א מזיק נאך שנעלער ווי אונזער זעצער קאן אפקלאפן זיינע ארטיקלען און אונזער קארעקטאר קאן זיי איבערלייענען. ר' חיים, דיר צו לאנגע יארן! ישר כוח! דיין געוואלדיקער כוח ווערט קיינמאל ניט אויסגעשעפט און אויסגעוועבט!
ר' חיים שרייבט וועגן זיין געבורטסטאג:
דער 1טער יולי איז געווען מיין 87סטער געבורטסטאג. מיין פריינדין ווערא אין קאנעטיקאט האט איינגעלאדן א גרופע פערצן געסט צו זיך שטוב. דאס איז געווען בלויז איין טייל פון אונזער פרייד. מיר וואלטן פארבעטן מער פריינט אבער וועראס הויז איז קליין. א סך מאל איז זיך לייכטער צו אמוזירן מיט א קלענערער גרופע. אזוי ווי מ'זאגט אויף יידיש: ,וואס ווייניקער דער עולם, אלץ גרעסער די שמחה!'
מיר האבן געגעסן און געטרונקען און געמאכט א לחיים כמעט זעקס שעה צייט. ס'האט אויסגעזען, אז דער אויבערשטער האט געפייערט צוזאמען מיט מיר מיין געבורטסטאג דורך שענקען אונז זייער א שיינעם זומער-טאג. (פארזעצונג אין פעליעטאן)
יונג און חסידיש
פון קאצק ביז דער מעטראפאליע! דער קאצקער רבי זצ"ל וואלט גארניט פארשטאנען ווי אזוי די היינטיקע חסידים רעדן יידיש אין אמעריקע! די פשוטע, טייערע חסידימלעך, וואס האבן געוואוינט פאר דער שואה אין סאטמאר און אלעקסאנדער וואלטן בשום-אופן ניט פארשטאנען דאס היינטיקע לשון-אשכנז אין דער חסידישער וועלט!
א רחמנות אויף די נייע חסידישע נייעס-בלעטער אין אינטערנעט! ,וואס איז נייעס' און ,חסידישע נייעס' זיינען אינטערנעט-זייטן אויף א ריינעם טערקיש; כדי צו פארשטיין, וואס מ'שרייבט דארט, מוז מען קענען א גוטן ענגליש!
ס'איז העכסט-אינטערסאנט, אז ווען א חסיד שרייבט אויף לשון-קודש אדער עברית, מאכט ער ניט קיין גרייזן. מיר ווינשן, אז די חסידים זאלן האבן אזא דרך-ארץ פארן יידישן לשון!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
עטלעכע קאלעגן ביי אונז אין רעדאקציע האבן געקענט דעם רוסיש-יידישן דיכטער יוסף קערלער. מיר ווילן לויבן פראפעסאר דוב-בער קערלער, דער זון פון דעם פאעט, פאר זיינע פארדינסטן און אויפטוען מכוח דער יידישער ליטעראטור און קולטור. דער אנשטענדיקער פראפעסאר פון ,אינדיאנער אוניווערסיטעט' אין בלומינגטאן איז דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער ירושלימער אלמאנאך', וואס דערשיינט נאך עד-היום-הזה. דאס איז טאקע א גלענצנדיקע דערגרייכונג, ווען מ'נעמט אין אכט, אז אויף דער וועלט עקזיסטירט נאר א קליין הייפעלע יידישע שרייבער און פאעטן. קערלערס חברה באווייזט פון-דעסט-וועגן ארויסצוגעבן א ליטערארישן זשורנאל.
מיר ווילן לויבן אין הימל אריין דעם זייער געערטן פראפעסאר מיט א חשובן יחוס, דערפאר ווייל ער שרייבט זייער גוט אויף יידיש און שטרעבט, ווייזט-אויס, צו שרייבן אזוי ווי מ'פלעג שרייבן אין דער אלטער היים. אמן.
ישר כוח, ר' דוב בער!
אמעריקאנע
אין די ערשטע יארן נאך דער געבורט פון די פאראייניקטע שטאטן האבן זיך די וואל-קאמפן אוסגעשפילט ניט בלויז אויף דער פאליטישער ארענע, נאר אויך אין דער פרעסע. די אטאקעס און קריטיקן זיינען געווען אומגלויבלעך-הארב, באזונדערש אין פארגלייך מיטן היינטיקן סטאנדארד און עטיקעט.
ווען דזשארזש וואשינגטאן איז געווען דער פרעזידענט, האבן אים געוויסע צייטונגען אטאקירט מיט כלערליי ארטיקלען, חוזק-קאריקאטורן און געמיינע וויץ-בילדער. איין באקאנטער האט זיך געוואונדערט, אז דער פרעזידענט באליידיקט זיך ניט מיט דער זשורנאליסטישער פאסקוטסטווע און האט געפרעגט ביי וואשינגטאנ'ען, פארוואס ער איז ניט אויפגערעגט און פארשווייגט די אלע פאטשן אין פנים. פרעזידענט וואשינגטאן האט געענטפערט: ,מיר האבן אנומלטן געפירט און געוואונען א מלחמה, כדי מיר זאלן האבן ווארט- און פרעסע-פרייהייט! לאזן זיי זאגן, וואס נאר זיי ווילן!'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער אפטימיסט גלויבט, אז דאס איז די בעסטע וועלט, וואס איז ווען געווען און דער פעסימיסט איז פעסט איבערצייגט, אז דאס איז דער בעסטער עולם, וואס איז ווען געווען!
ס'איז א קורווישע וועלט
די טשיקאגער שרייב-מאשין, דער צונאמען פארן מאשין-ביקס אין די 20ער יארן, איז אייביק-טעטיק, באזונדערש בשעתן היינטיקן וואל-סעזאן. די טשיקאגער באמבארדירונגס-מאשינעריע און די אלע אפאראטשיקעס און לאקייען, וואס דינען דעם דאזיקן שטן פירן-אויס כלערליי אינטריגעס און שיקאנעס, כדי צו פארזיכערן א דעמאקראטישן וואל-זיג.
פרעזידענט אבאמע איז א טשיקאגער. ער איז א פראדוקט פון אט-דער מאשינעריע, וואס פאלט איצט אן אויף גובערנאטאר ראמני מיט דער שווערער ארטילעריע, ווענדט-אן אלע כוחות און רייצט-אן אלע קאמפס-הינט אויף דעם וואל-אפאנענט פון דעם פרעזידענט.
די גרעסטע חרפה און בושה איז, אז די דעמאקראטן פארזוכן צו פארהיטן די סאלדאטן אויסער די פאראייניקטע שטאטן צו גיין שטימען אין אויסלאנד. דער פרעזידענט האט אלס כאבאר אויך צוגעשטעלט בירגערשאפט אומלעגאלע מיליאן אימיגראנטן פון שפאנישע לענדער.
דער שטעקער אין שטעפסל
צאן-דאקטאריי איז ניט בלויז א חשובע פראפעסיע, נאר זי איז אויך א קונסט פאר זיך. א צאן-דאקטאר איז א פראפעסיאנאל, וואס זיין ארבעט איז דעליקאט. געוויסע צאן-דאקטוירים זיינען ארטיסטן, וואס באהאנדלען די ציין אלס קונסט-ווערק און פארריכטן זיי אזוי.
דער צאן-היילער שטעלט-איין פלאמבעס און ציט און בויערט אין די ציין. ער נוצט א בויער-מאשין פטור צו ווערן פון קאריעסן. דער דאקטאר מאכט אויך בריקן און קאראנעס און נוצט נאוואקאין אלס לאקאלע אנאזטעזיע, כדי צו פארלינדערן דעם שמערץ בשעת ער מאכט-צורעכט דעם פאציענט די ציין.
דער אמת מיט אן אלף
מיר האבן געשריבן לעצטנס, אז ,הייל היטלער' און ,סלאווא סטאלינו' זיינען אלץ איינס, אז ס'איז טאקע ניט דא קיין חילוק צווישן די נידערטרעכטיקע צוויי סאלוטן. קאמוניזם און פאשיזם זיינען נאענטע קרובים; ביידע זיינען סאציאליסטישע פילאסאפיעס. דער גרעסטער אונטערשיד צווישן די טאטאליטארישע צוויי פילאסאפיעס איז איינע דערלויבט און די אנדערע פארבאט, להבדיל, אירע בירגער צו פירן און האבן פריוואטע געשעפטן.
די הויכע שטאפלען פון א קאמוניסטישן רעזשים זיינען שטענדיק פארנומען דורך די געמיינסטע גראביאנעס און טייוולאנישע אונטערמענשן. די הויכראנגיקע פאשיסטן זיינען כמעט ווי תמיד גענעראלן און זיינען ארומגערינגלט מיט איידעלע מיליטערלייט און אריסטאקראטן. שוין אפגערעדט פון דער טייוולאנישקייט פון ביידע פאליטישע פילאסאפיעס, אבער נאך א גרויסער חילוק צווישן די צוויי איז, אז די פאשיסטן ראטן ניט אויס מאסנווייז זייערע בירגער און די קאמוניסטן זיינען פארקאכט אין מאסן-אויסראטונגען און ליקווידאציעס.
א רוסישער מי-שברך
איין מאל פאר אלע מאל! ביי אונז אין רעדאקציע האבן א צאל מיטארבעטער, אריינגערעכנט צבי הירש סארקין, אונזער קארעספאנדענט פון ניו-דזשערזי, ארומגערעדט דעם כאראקטער און נאטור פון סעוועטיש-יידישן רעדאקטאר אהרון ווערגעליס.
מיר זיינען א ביסל געפלעפט, אז היינט-צו-טאג קלינגט נאך די וועלט מיט דעם נאמען פון דעם דאזיקן ימח-שמוניק. מיר זיינען דערשטוינט, אז קיינער פארשטייט נאך ניט, אז ווערגעליס איז באשטימט געווארן אלס הויפט-רעדאקטאר פון ,סאוועטיש היימלאנד', פונקט ווייל ער איז געווען אזא געוואלדיקער ימח-שמוניק און א שמאלצאוונער אפאראטשיק און לאקיי! די פארטיי האט אים באשטימט אין 1962 פארן רעדאקטאר פון דעם נייעם ליטערארישן זשורנאל, כדי צו הערשן איבער דער רעדאקציע מיט א קאנטשיק און א בייטש אזוי ווי די פארטיי-אידעאלאגיע האט געפאדערט! ס'טייטש, א סאוועטישער רעדאקטאר א רציח!
פון הוילן פאס
אין דער סעקציע פעליעטאן לייענט דעם אינטערעסאנטן ארטיקל אויף טלאמאצקע 13' האט מען אויך געטאנצט דעם טאנגא פון יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. אונזער חשובער קארעספאנדענט שרייבט וועגן ,דער בודע', דער צונאמען פון דעם באקאנטן ,ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין' אין ווארשע. ס'איז כדאי צו לייענען אט-דעם העכסט-אינטערעסאנטן ארטיקל.
פראסט, פשון און בקיצור
זייער געערטע לייענער: ,דער מאמענט' זוכט צו דרוקן מער נייעס-באריכטן. א סך לייענער האבן זיך אנגעפרעגט לעצטנס פארוואס אונזער זשורנאל באריכט ניט וועגן די שרייענדיע נייעס. מיר אינטערעסירן זיך יא צו פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס און בעטן דעריבער אונזערע לעזער שיקן אין רעדאקציע באריכטן אויף יידיש!
אויב איר וועט אנשרייבן א באריכט אדער אן ארטיקל אויף יידיש, וועלן מיר אים אודאי דרוקן. מיר זוכן א פאר יונגע קארעספאנדענטן אין פארשידענע טיילן וועלט, וואס זיינען פעאיק צו שרייבן אויף יידיש און קאנען פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס פון אנדערע טיילן וועלט.
אמן, דינו ותיקו
דער וועלט-בארימטער ראדיא-קאמענטאטר ראש לימבא האט באמערקט היינטיקע וואך, אז די פאראייניקטע שטאטן קאן איבערלעבן נאך א פער יאר פרעזידענט אבאמע, צוגעבנדיק, אז אמעריקע קאן אבער ניט ניצול ווערן פון קיין מערהייט בירגער, וואס וואלטן ווידער דערוויילט אזא מענש אלס פרעזידענט!
בלייבן אן א באבען
א הייליקע טרויקע אויף אורלויב אין ,יאנקל סיטי': דער באבניק, די באבע און די משיחטע זיינען געפארן מיט א לימוזינע קיין ,יאנקלשטאט', דער יידישער נאמען פון אטלאנטיק-סיטי, ניו-דזשערזי. די חשובע דריי פערזענלעכקייטן זיינען פארכאפט געווארן פון די אזארטס-שפילן.
דער הולטייסקער באבניק איז אן אלטער הינער-פרעסער, וואס ווייסט פון גליקס-שפילן אין קאזינאס און נאכט-לאקאלן. די באבע און די משיחטע זיינען אבער פארכאפט געווארן פון רולעט און די שפיל-אויטאמאטן. אזעלכע מאדנע קאקאמייקעס האט מען קיינמאל ניט געזען אין דער אלטער היים. די משיחטע האט זיך מחיה געווען מיט די ,איין-ארעמדיקע באנדיטן' און האט געוואונען קורחס עשירות. זי האט געצויגן דעם ארעם, באקומען דריי בדחנים: דער גלאק האט געקלונגען און די אלארעם-ליכט האבן געפינקלט גלייך ווי ס'זאל זיין א חגא!
די משיחטע האט זיך געוואונדערט, אז ס'עקזיסטירט אזא יריד! די באבע און דער באבניק פיעשטשען און באלעווען די משיחטע.
דער באבניק איז א גרויסע שישקע ביי הולטייען; די באבע איז א גרויסער יאטעביעטאם און אויף דער וועלט איז ניט קיין גרעסערער קנאקער ווי די מלכה-המשיחטע! די באבע לערנט די משיחטע ווי אזוי צו לעבן אויפן עולם-השקרים און גיט דער דערלייזערין קעסט און נאכטלעגער ביז וואס ווען זי באשליסט צו רייטן אויף איר טייער, ווייס אייזעלע איבער די גאסן פון אלט-ירושלים!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
________________________________________________
לייט-ארטיקל
צוויי צוזאמענפארן
דער היינטיקער לייט-ארטיקל האט מער צו טאן מיט דעם, וואס ס'איז גוט פאר אמעריקע און דער וועלט איידער צו האבן א שייכות מיט פאליטיק. דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום פון ,דער מאמענט' האט איבערגעלעבט א וועלט-דעפרעסיע, א חורבן, א וועלט-מלחמה און קאמוניזם אין ראטן-פארבאנד. א וועלט זיינען מיר שוין אויסגעווען! אונזער אויגנשיין איז נאך אלץ שטארק און מיר זיינען פעאיק צו דערקענען די אלע סמנים פון אונטערגאנג און פונאנדערפאל און די גראבע, דרייסטע שיקאנעס און אינטריגעס פון כיטרע פאליטיקער און חוצפהדיקע הויכשטאפלער.
זינט די 60ער יארן בושעוועט אין די פאראייניקטע שטאטן א קולטור-קאמף. דער דאזיקער שטרייט ארום קולטור און פאליטיק צערייסט אמעריקע ווי א הערינג. איצט איז דער קריטישער מאמענט, ווען דאס אמעריקאנער פאלק מוז אננעמען גאר א וויכטיקן באשלאס, צי אמעריקע זאל זיין א סאציאליסטישע מלוכה, וואס שענקט אלעמען אלצדינג צי א קאפיטאליסטישער שטאט, וואו מ'באלוינט און לויבט שווערע ארבעט, פראדוקטיווקייט און הצלחה. רבותי, מיר שטייען איצט אויפן שיידוועג פון א נייער תקופה! נעמט-אן אייער באשלאס מיט פארזיכט און חכמה!
שוין אפגערעדט פון דעם, וואס אמעריקע איז באנקראט און טאר מער ניט אויסגעבן קיין געלט, האלט די אדמיניסטראציע אבאמע פארט אין ספענדן ריזיקע סומעס גלייך ווי זי זאל ניט מוזן באצאלן קיין רבי-געלט. ס'איז דא תמיד א יום-הדין און דער דאזיקער טאג דערנענטערט זיך וואס אמאל שנעלער בשעת די היינטיקע אדמיניסטראציע שעצט-גרינג די רעאליטעט.
ס'בושעוועט א זעלבסטבארעכטיקונגס-מגפה, וואו צו פיל בירגער, און ניט-בירגער אויכעט, האלטן, אז די רעגירונג זאל זיי שענקען דאס טעלערל פון הימל אויף א זילבערנער טאץ. פרעזידענט אבאמע שפילט אויף דער בינע פאר אזעלכע פארשוינען. דער ,טשיקאגער משיח' האט פארשפראכן צורעכט צו מאכן די עקאנאמיע און האט נאך ביז איצט ניט געהאלטן ווארט. נאך ערגער און דערצו איז דער אמטירנדיקער פרעזידענט ניט קיין אהוב-ישראל; ער האט איסלאמישע אנשויאונגען און סימפאטיעס און נעמט גארניט אין אכט די אינטערעסן פון מדינת-ישראל, דער איינציקער פריינט פון אמעריקע אין מיטל-מזרח. ווי אזוי א ייד קאן שטימען פאר אזא פאליטיקער איז איבערן מענשלעכן שכל!
דער רעפובליקאנער פרעזידענט-קאנדידאט מיט ראמני, א געוועזענער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס, רעדט וועגן טראדיציאנעלע אמעריקאנער ווערטן, פון דער פאמיליע, שווערער ארבעט, פינאנציעלער פאראנטווארטלעכקייט און א שטארק אמעריקע, וואס פארטיידיקט זיינע פריינט און איז פאר א יידישער מדינה.
מיר זיינען באזארגט, אז קיינער שטרייכט ניט אונטער, אז אין די פאראייניקטע שטאטן קאן מען נאך דערגרייכן אלץ, וואס ס'גלוסט א מענש דאס הארץ און דא קאן מען נאך פארווירקלען יעדן טרוים. דאס איז נאך אלץ די גאלדענע מדינה, וואו אן ארעמער מענש קאן אנהייבן אויף ס'ניי און זיך ארויפדראפן אויף דער לייטער מיט האראוואניע און ווערן פארמעגלעך (אויב ער וויל ארבעטן שווער).
מיר שטייען איצט אויפן שיידוועג און אפשר אויפן שוועל פון א נייער וועלט, אבאמעס וועלט, א סאציאליסטישע אוטאפיע. לא עלינו! דער אלטער דור איז שוין שוואך און אפשר עובר-בטל און די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
עמוד! ס'איז שוין צייט צו קעמפן פאר די פרינציפן, וואס האבן געמאכט אמעריקע פארן רייכסטן לאנד אין דער וועלט געשיכטע און דערלויבט צאלרייכע דורות צו האבן גאנץ פיין פרנסה און פרייהייט. די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן וועלן אנטשיידן דעם גורל פון די פאראייניקטע שטאטן, צי מיר וועלן לעבן אין א קאפיטאליסטישער מדינה צי אין א סאציאליסטישן קאשמאר אזוי מיר זעען היינט-צו-טאג אין אייראפע. דער שיקזאל פון אמעריקע ווענדט זיך אין אייך!
____________________________________________________________________________________________
טשיקאווע, אינטערעסאנט און כדאי
אלגעמיינע באמערקונגען
דער הארבסט איז דא, ברוך-הבא! די לעצטע טעג פון זומער איילן זיך אוועק. ס'איז פאקטיש נאך זומערצייט אבער די אלע זומערדיקע אורלויב-טעג זיינען שוין אויס. די וועלט קערט זיך צוריק צו דער ארבעט און די האראפאשניקעס קומען צוריק אין שטאט אריין פון די וואקאציע-שטעטלעך אין די בערג און ביים ים.
ס'איז שוין צייט זיך צו גרייטן צו די ימים-נוראים און ריידן פון תשובה און על-חטא!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
א צויבערהאפטער הארבסט איז דאס שוין! דאס וועטער קילט זיך אפ און די לופט-פייכקייט איז ניט אזוי געוואלדיק. ס'איז גרינגער צו אטעמען און גיין צופוס.
א סך לייענער אטכאיען זיך מיט ,דער מאמענט' ביי דער ארבעט! לעצטנס האבן מיר דערהאלטן א היפשע צאל בריוו, אין וועלכע מ'גיט-איבער, אז ס'איז א מחיה צו לייענען ,דער מאמענט' אין משך פונעם ארבעטס-טאג. מ'דערציילט, אז א יידיש ווארט העלפט א ייד דורכמאכן אלע טומלען ביי דער ארבעט און איבערלעבן א טומדלדיקן טאג.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
דאס זיינען נייע צייטן מיט נייע לייטן. דאס איז אפשר די מאדנעסטע און צום מערסטנס-אויפהייטערנדיקע צייט, וואס מיר האבן צוגעזען און פון וועלכער מיר ווייסן.
אונזער עפאכע פליסט-איבער מיט רעטזעלהאפטע פארקומענישן און טאטשענדיקע פראגעס אין שייכות מיטן היינטיקן איבערשנעלן לעבנס-טעמפא, אינפארמאציע-באמבארדירונגען פון דער פרעסע און אלערליי געוואלדיקע און מאדנע געשעענישן.
ביי די כינעזער איז דא א כללה ,זאלט איר לעבן בשעת אינטערעסאנטע צייטן'. דאס זיינען טאקע באמת אינטערעסאנטע צייטן. ס'איז טאקע מיט ממתקים א לעבעדיקע וועלט איבערפול מיט לופט-מענשן, פארשוינען און מאדנע טיפן. מ'פארזוכט איצט מיט לונג און לעבער פעסטצושטעלן, וואס ס'קומט אונז פאר פאר די אויגן.
דער היינטיקער עולם איז טאקע א גולם און איז א מישמאש פון כלערליי ווילדע פילאסאפיעס. דער רעזולטאט איז גארניט מיט גארניט: ,אלץ אין איינעם איז ניט דא ביי קיינעם'. היינט-צו-טאג מעג מען אלצדינג און אלזא האט מען, ליידער, גארניט מיט גארניט.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
ד"ר נאמאסט האט לייטזעליקט א שיינע פאר מיטארבעטער און קארעספאנדעטן. אונזער בעל-טובה איז אן אמתער צויבערער, וואס דארף ניט האבן קיין בעזעם אדער רובין-פאנטאפל. דער צויבערער פארמאגט טאקע די פעיאקייט צו מאכן כשוף בלויז נאר מיט כונה און א פאר ווערטער.
דער כשוף-בעזעם פון דער בייזער מכשפה און די רובין-פאנטאפל האט ער געשאנקען אונזער דימענטענער קארעספאנדענטין דינה דימענט. די דימענטענע דינה פארמאגט די פארכשופטע בארירונג! אלץ, וואס זי בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. זי איז א מייסטערהאפטע געשיכטן-דערציילערין מיט א גאלדן הערצל. חברטע דימענט איז אן אשת-חיל, וואס וואלט דערקענט באנטשע שווייג צוזאמען מיטן נעמיראווער רב, אז זי זאל זיך אנטרעפן אויף זיי! די גאנצע יידישע ליטעראטור לעבט און בליט ביי דינהלע אין הארצן.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער מיטל-קלאס, אמאל די גרויסע האפענונג פאר דעמאקראטיע און פרייהייט, איז געווארן פארדארבן און עובר-בטל! ער איז אמאל געווען דער פארטיידיקער פון דעמאקרטישע פרינציפן און פאמיליען-ווערטן. איצט לעבן מיר אין א זעלבסטבארעכטיקונגס-תקופה, וואו יעדערער האלט זיך פאר א הויכגעשטעלטן מיוחס, וואס זאל האבן דאס אויבערשטע פון שטויסל און דאס טעלערל פון הימל, און אלץ אויפן חשבון פון זיינע שכנים, דער געזעלשאפט און דער רעגירונג נאך!
ברויט מיט צירק-שפילן צעשטערן אונזער געזעלשאפט און לאנד!
א וואונדערבאר קונסט-ווערק
זייער געערטער הויפט-רעדאקטאר:
מיט גרויס פארגעניגן שרייב איך אייך, כדי אייך וויסן צו לאזן, וואס פארא וואונדערשיינע צייטונג ,דער מאמענט' איז. היינטיקע וואך האב איך זיך אנגעשלאגן בטעות אויף אייער פובליקאציע אין אינטערנעט. כ'וואונדער זיך, אז היינט-צו-טאג עקזיסטירט נאך אלץ אזא זשורנאל אויף יידיש, און אין אינטערנעט נאך! דערצו איז זייער רייך און עלעגאנט דאס לשון אין אייער צייטשריפט.
אלס יונגער מאן פלעג איך לייענען ,דער ווילנער טאג', וואס וואלט געווען זייער צופרידן, שטאלץ און אייפערזיכטיק אויף אייער דערגרייכונג. ישר כוח אייך!
לעוו רעזניקאוו, יוסטאן, טעקסאס
אין מבדר
רבותי, לאמיר ריידן תכלית! ווען מיר האבן געשאפן ,דער מאמענט', האבן מיר געפונען בלויז נאר א וויסטן מדבר! דאס קליין הייפעלע רעדאקטארן און מיטארבעטער, וואס האבן מיט אנדערהאלבן יאר צוריק געשאפן ,דער מאמענט', האט דאס געטאן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ.
מיר האבן געדארפט אנהייבן אין גאנצן אויף ס'ניי; פון סאמע אנהייב האבן מיר קיין הילף ניט באקומען. ד"ר אוצר נאמאסט, אונזער גרינדער און בעל-טובה, און ד"ר רחמיאל פישביין, אונזער זייער געערטער ראטגעבער, האבן געזאגט די זעלבע זאך: ,איר דערווארט הילף פון די מתים אויפן בית-עולם?'
שפעטער מיט 18 חדשים האבן מיר שוין אליין געהאט פארוואנדלט א מבדר אין א דזשונגל, וואס ברויזט און טומלט מיט לעבעדיקייט. מיר לויבן אין הימל אריין די אלע חשובע יידן, וואס האבן אונז געהאלפן. איינער אזא ייד איז יעקב זשיטניצקי. אין א כשוף-רויך האט ער זיך באוויזן ביי אונז אין רעדאקציע און האט אונז געשאנקען אין די לעצטע חדשים א ים מיט אוצרות. חבר זשיטניצקי, דער זון פון א חשובן בונדיסט און זשורנאליסט פון פוילן, איז פאר זיך א שעצל, וואס זיין האראוואניע איז הויכגעשעצט ביי אונז. יעקב שמואל בריליאנט, א יונגער חסיד פון ברוקלין, און דינה דימענט, אונזער קארעספאנדענטין אין וואשינגטאן, זיינען אויך פעאיקע און אנשטענדיקע שרייבער און בעלי-מחשבות. א דאנק אזוינע לייטן, וואס ארבעטן אומדערמידלעך אין נאמען פון דער יידישער קולטור איז א וויסטעניש מגולגל געווארן אין א גן-עדן!
די וואס דערקלערן, אז ס'עקזיסירט א זידנדיקע שעפערישקייט מיט יידיש זיינען איבערפול מיט זאבאבאנעס! אזעלכע נאראנים און שקרנים רעדן זיך איין א קינד אין בויך און דרייען זיך א נארישן ספאדעק! געוואלדיק און טרויעריק איז דער שרייבער-הונגער אין דער יידישער פרעסע און ליטעראטור.
ס'איז א חרפה און א בושה, אז אין אין ,ייווא' הערט מען זעלטן א יידיש ווארט! וואו רעדט מען יידיש אין ,ייווא'? די היינטיקע ,יידישיסטן' און ,מומחים' זיינען מער גענויגט זיך צו לויבן אין הימל אריין פאר ניט-עקזיסטירנדיקע דערגרייכונגען איידער צו טאן עפעס ווערטיקס און ווירדיקס.
איבערדרוקן ווידער און אבער די זעלבע אנאליזן וועגן שלום עליכמס ליטערארישער געניאלקייט און פרצעס ,באנטשע שווייג' און ,אויב ניט נאך העכער' שטעלן ניט פאר מיט זיך קיין זשורנאליסטיק. ס'איז טשיקאווע, אז זינט 1880 ווען די יידישע אימיגראציע פון מזרח-אייראפע האט זיך אנגעהויבן, איז אויפן אמעריקאנער באדן ניט אנטשטאנען קיין איין יידישער שרייבער, דיכטער אדער זשורנאליסט! אין משך פון 132 יאר האבן אלע ליטעראטן געשטאמט פון מזרח-אייראפע!
אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' שיקט מען נודנע, קורצע ,טוויטקעס' נאר אויף ענגליש און העברעאיש. ס'איז א זעלטנהייט, אז מ'זאל שרייבן דארט אויף יידיש, און ווען מ'שרייבט יא אין יידיש, איז דאס לשון צום עפסטן א ריינער טערשיק, וואס נאר א בעל-תרגום קאן פארשטיין.
,דער מאמענט' האט זיך אנגעשלאגן אויף א וויסטעניש, וואו ס'זיינען געלעגן בלויז נאר חורבות, דערטרונקען אין זאמד. וואס טוט מען מיט א תל? אויפגעבויט איז תל-אביב געווען אין מיטן מדבר און איז מגולגל געווארן אין א גן-עדנדיקער מעטראפאליע. ,דער מאמענט' האט בדעה צו פארוואנדלען א קולטורעלע וויסטעניש אין א קאסמאפאליע, וואו ס'קאכט און ברענט מיט שעפערישקייט, קולטור און כלערליי טעטיקייטן, אונטערנעמונגען און פראיעקטן!
דאס שקיעה-שטעטל
שקיעוועיטש איז א צויבער-שטעטל, וואס ליגט אינעם צויבער-שפיגל. כדי אנצוקומען קיין שקיעוויטש און הנאה האבן פון דער אייביקער שקיעה און שטערן-שטויב, וואס פארפראשעט די ארטיקע, בין-השמשותדיקע לופט, דארף מען אריינגיין אין צויבער-שפיגל.
דאס פאלק ישראל גרייט זיך איצט צו ראש-השנה און די יומים-נוראים. אונזער חשובע קארעספאנדענטין דינה דימענט, א טייערע יידישע טאכטער און מאמע, שרייבט איצט וועגן יידישן ניי-יאר:
,ראש-השנה איז א גאלדענע געלעגנהייט אנצוהייבן אויף ס'ניי, א שאנס צו מחילה, די האפענונג אויף א ניי, בעסער יאר, די געלעגנהייט איבערצומאכן אונזערע לעבנס. דאס זיינען די אמתע מתנות, וואס די יומים-נוראים שענקען אונז.
וואס דארף מען טאן, כדי צו האבן א גמר חתימה טובה? מוז מען פארניכטן קרעבס אדער הונגער, איינפירן שלום איבער דער וועלט אדער אפרייניקן די נאטור-אומגעבונג פון פארמיסטיקטונג און פארפעסטיקונג? כ'באטראכט פאר וויכטיק אזעלכע טאטן אבער כ'האלט, אז ס'זיינען דא נאך-וויכטיקערע, נאך מער באדייטונגספולע ענדערונגען. אום צו בייטן באמת דעם עולם, מוז מען ענדערן א יחיד דאס לעבן. אין קיין געלט האנדלט זיך עס ניט דא. (פארזעצונג אין דאס שקיעה-שטעטל)
דער יידישער זייגער
אונזער געטרייער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער האט געפייערט דעם 1טן יולי זיין 87סטן געבורטסטאג. חבר קאמעלמאכער, באקאנט ביי אונז ווי ר' חיים און ביי די יאנקיס אין אמעריקע ווי הערי קעמל, האט אין ,דער מאמענט' אן אייגענע סעקציע ,קאמעלמאכערס ווינקל'. פריינט קאמעלמאכער איז א האראפאשניק פון א גאנץ יאר, וואס שרייבט ווי א מזיק נאך שנעלער ווי אונזער זעצער קאן אפקלאפן זיינע ארטיקלען און אונזער קארעקטאר קאן זיי איבערלייענען. ר' חיים, דיר צו לאנגע יארן! ישר כוח! דיין געוואלדיקער כוח ווערט קיינמאל ניט אויסגעשעפט און אויסגעוועבט!
ר' חיים שרייבט וועגן זיין געבורטסטאג:
דער 1טער יולי איז געווען מיין 87סטער געבורטסטאג. מיין פריינדין ווערא אין קאנעטיקאט האט איינגעלאדן א גרופע פערצן געסט צו זיך שטוב. דאס איז געווען בלויז איין טייל פון אונזער פרייד. מיר וואלטן פארבעטן מער פריינט אבער וועראס הויז איז קליין. א סך מאל איז זיך לייכטער צו אמוזירן מיט א קלענערער גרופע. אזוי ווי מ'זאגט אויף יידיש: ,וואס ווייניקער דער עולם, אלץ גרעסער די שמחה!'
מיר האבן געגעסן און געטרונקען און געמאכט א לחיים כמעט זעקס שעה צייט. ס'האט אויסגעזען, אז דער אויבערשטער האט געפייערט צוזאמען מיט מיר מיין געבורטסטאג דורך שענקען אונז זייער א שיינעם זומער-טאג. (פארזעצונג אין פעליעטאן)
יונג און חסידיש
פון קאצק ביז דער מעטראפאליע! דער קאצקער רבי זצ"ל וואלט גארניט פארשטאנען ווי אזוי די היינטיקע חסידים רעדן יידיש אין אמעריקע! די פשוטע, טייערע חסידימלעך, וואס האבן געוואוינט פאר דער שואה אין סאטמאר און אלעקסאנדער וואלטן בשום-אופן ניט פארשטאנען דאס היינטיקע לשון-אשכנז אין דער חסידישער וועלט!
א רחמנות אויף די נייע חסידישע נייעס-בלעטער אין אינטערנעט! ,וואס איז נייעס' און ,חסידישע נייעס' זיינען אינטערנעט-זייטן אויף א ריינעם טערקיש; כדי צו פארשטיין, וואס מ'שרייבט דארט, מוז מען קענען א גוטן ענגליש!
ס'איז העכסט-אינטערסאנט, אז ווען א חסיד שרייבט אויף לשון-קודש אדער עברית, מאכט ער ניט קיין גרייזן. מיר ווינשן, אז די חסידים זאלן האבן אזא דרך-ארץ פארן יידישן לשון!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
עטלעכע קאלעגן ביי אונז אין רעדאקציע האבן געקענט דעם רוסיש-יידישן דיכטער יוסף קערלער. מיר ווילן לויבן פראפעסאר דוב-בער קערלער, דער זון פון דעם פאעט, פאר זיינע פארדינסטן און אויפטוען מכוח דער יידישער ליטעראטור און קולטור. דער אנשטענדיקער פראפעסאר פון ,אינדיאנער אוניווערסיטעט' אין בלומינגטאן איז דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער ירושלימער אלמאנאך', וואס דערשיינט נאך עד-היום-הזה. דאס איז טאקע א גלענצנדיקע דערגרייכונג, ווען מ'נעמט אין אכט, אז אויף דער וועלט עקזיסטירט נאר א קליין הייפעלע יידישע שרייבער און פאעטן. קערלערס חברה באווייזט פון-דעסט-וועגן ארויסצוגעבן א ליטערארישן זשורנאל.
מיר ווילן לויבן אין הימל אריין דעם זייער געערטן פראפעסאר מיט א חשובן יחוס, דערפאר ווייל ער שרייבט זייער גוט אויף יידיש און שטרעבט, ווייזט-אויס, צו שרייבן אזוי ווי מ'פלעג שרייבן אין דער אלטער היים. אמן.
ישר כוח, ר' דוב בער!
אמעריקאנע
אין די ערשטע יארן נאך דער געבורט פון די פאראייניקטע שטאטן האבן זיך די וואל-קאמפן אוסגעשפילט ניט בלויז אויף דער פאליטישער ארענע, נאר אויך אין דער פרעסע. די אטאקעס און קריטיקן זיינען געווען אומגלויבלעך-הארב, באזונדערש אין פארגלייך מיטן היינטיקן סטאנדארד און עטיקעט.
ווען דזשארזש וואשינגטאן איז געווען דער פרעזידענט, האבן אים געוויסע צייטונגען אטאקירט מיט כלערליי ארטיקלען, חוזק-קאריקאטורן און געמיינע וויץ-בילדער. איין באקאנטער האט זיך געוואונדערט, אז דער פרעזידענט באליידיקט זיך ניט מיט דער זשורנאליסטישער פאסקוטסטווע און האט געפרעגט ביי וואשינגטאנ'ען, פארוואס ער איז ניט אויפגערעגט און פארשווייגט די אלע פאטשן אין פנים. פרעזידענט וואשינגטאן האט געענטפערט: ,מיר האבן אנומלטן געפירט און געוואונען א מלחמה, כדי מיר זאלן האבן ווארט- און פרעסע-פרייהייט! לאזן זיי זאגן, וואס נאר זיי ווילן!'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער אפטימיסט גלויבט, אז דאס איז די בעסטע וועלט, וואס איז ווען געווען און דער פעסימיסט איז פעסט איבערצייגט, אז דאס איז דער בעסטער עולם, וואס איז ווען געווען!
ס'איז א קורווישע וועלט
די טשיקאגער שרייב-מאשין, דער צונאמען פארן מאשין-ביקס אין די 20ער יארן, איז אייביק-טעטיק, באזונדערש בשעתן היינטיקן וואל-סעזאן. די טשיקאגער באמבארדירונגס-מאשינעריע און די אלע אפאראטשיקעס און לאקייען, וואס דינען דעם דאזיקן שטן פירן-אויס כלערליי אינטריגעס און שיקאנעס, כדי צו פארזיכערן א דעמאקראטישן וואל-זיג.
פרעזידענט אבאמע איז א טשיקאגער. ער איז א פראדוקט פון אט-דער מאשינעריע, וואס פאלט איצט אן אויף גובערנאטאר ראמני מיט דער שווערער ארטילעריע, ווענדט-אן אלע כוחות און רייצט-אן אלע קאמפס-הינט אויף דעם וואל-אפאנענט פון דעם פרעזידענט.
די גרעסטע חרפה און בושה איז, אז די דעמאקראטן פארזוכן צו פארהיטן די סאלדאטן אויסער די פאראייניקטע שטאטן צו גיין שטימען אין אויסלאנד. דער פרעזידענט האט אלס כאבאר אויך צוגעשטעלט בירגערשאפט אומלעגאלע מיליאן אימיגראנטן פון שפאנישע לענדער.
דער שטעקער אין שטעפסל
צאן-דאקטאריי איז ניט בלויז א חשובע פראפעסיע, נאר זי איז אויך א קונסט פאר זיך. א צאן-דאקטאר איז א פראפעסיאנאל, וואס זיין ארבעט איז דעליקאט. געוויסע צאן-דאקטוירים זיינען ארטיסטן, וואס באהאנדלען די ציין אלס קונסט-ווערק און פארריכטן זיי אזוי.
דער צאן-היילער שטעלט-איין פלאמבעס און ציט און בויערט אין די ציין. ער נוצט א בויער-מאשין פטור צו ווערן פון קאריעסן. דער דאקטאר מאכט אויך בריקן און קאראנעס און נוצט נאוואקאין אלס לאקאלע אנאזטעזיע, כדי צו פארלינדערן דעם שמערץ בשעת ער מאכט-צורעכט דעם פאציענט די ציין.
דער אמת מיט אן אלף
מיר האבן געשריבן לעצטנס, אז ,הייל היטלער' און ,סלאווא סטאלינו' זיינען אלץ איינס, אז ס'איז טאקע ניט דא קיין חילוק צווישן די נידערטרעכטיקע צוויי סאלוטן. קאמוניזם און פאשיזם זיינען נאענטע קרובים; ביידע זיינען סאציאליסטישע פילאסאפיעס. דער גרעסטער אונטערשיד צווישן די טאטאליטארישע צוויי פילאסאפיעס איז איינע דערלויבט און די אנדערע פארבאט, להבדיל, אירע בירגער צו פירן און האבן פריוואטע געשעפטן.
די הויכע שטאפלען פון א קאמוניסטישן רעזשים זיינען שטענדיק פארנומען דורך די געמיינסטע גראביאנעס און טייוולאנישע אונטערמענשן. די הויכראנגיקע פאשיסטן זיינען כמעט ווי תמיד גענעראלן און זיינען ארומגערינגלט מיט איידעלע מיליטערלייט און אריסטאקראטן. שוין אפגערעדט פון דער טייוולאנישקייט פון ביידע פאליטישע פילאסאפיעס, אבער נאך א גרויסער חילוק צווישן די צוויי איז, אז די פאשיסטן ראטן ניט אויס מאסנווייז זייערע בירגער און די קאמוניסטן זיינען פארקאכט אין מאסן-אויסראטונגען און ליקווידאציעס.
א רוסישער מי-שברך
איין מאל פאר אלע מאל! ביי אונז אין רעדאקציע האבן א צאל מיטארבעטער, אריינגערעכנט צבי הירש סארקין, אונזער קארעספאנדענט פון ניו-דזשערזי, ארומגערעדט דעם כאראקטער און נאטור פון סעוועטיש-יידישן רעדאקטאר אהרון ווערגעליס.
מיר זיינען א ביסל געפלעפט, אז היינט-צו-טאג קלינגט נאך די וועלט מיט דעם נאמען פון דעם דאזיקן ימח-שמוניק. מיר זיינען דערשטוינט, אז קיינער פארשטייט נאך ניט, אז ווערגעליס איז באשטימט געווארן אלס הויפט-רעדאקטאר פון ,סאוועטיש היימלאנד', פונקט ווייל ער איז געווען אזא געוואלדיקער ימח-שמוניק און א שמאלצאוונער אפאראטשיק און לאקיי! די פארטיי האט אים באשטימט אין 1962 פארן רעדאקטאר פון דעם נייעם ליטערארישן זשורנאל, כדי צו הערשן איבער דער רעדאקציע מיט א קאנטשיק און א בייטש אזוי ווי די פארטיי-אידעאלאגיע האט געפאדערט! ס'טייטש, א סאוועטישער רעדאקטאר א רציח!
פון הוילן פאס
אין דער סעקציע פעליעטאן לייענט דעם אינטערעסאנטן ארטיקל אויף טלאמאצקע 13' האט מען אויך געטאנצט דעם טאנגא פון יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. אונזער חשובער קארעספאנדענט שרייבט וועגן ,דער בודע', דער צונאמען פון דעם באקאנטן ,ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין' אין ווארשע. ס'איז כדאי צו לייענען אט-דעם העכסט-אינטערעסאנטן ארטיקל.
פראסט, פשון און בקיצור
זייער געערטע לייענער: ,דער מאמענט' זוכט צו דרוקן מער נייעס-באריכטן. א סך לייענער האבן זיך אנגעפרעגט לעצטנס פארוואס אונזער זשורנאל באריכט ניט וועגן די שרייענדיע נייעס. מיר אינטערעסירן זיך יא צו פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס און בעטן דעריבער אונזערע לעזער שיקן אין רעדאקציע באריכטן אויף יידיש!
אויב איר וועט אנשרייבן א באריכט אדער אן ארטיקל אויף יידיש, וועלן מיר אים אודאי דרוקן. מיר זוכן א פאר יונגע קארעספאנדענטן אין פארשידענע טיילן וועלט, וואס זיינען פעאיק צו שרייבן אויף יידיש און קאנען פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס פון אנדערע טיילן וועלט.
אמן, דינו ותיקו
דער וועלט-בארימטער ראדיא-קאמענטאטר ראש לימבא האט באמערקט היינטיקע וואך, אז די פאראייניקטע שטאטן קאן איבערלעבן נאך א פער יאר פרעזידענט אבאמע, צוגעבנדיק, אז אמעריקע קאן אבער ניט ניצול ווערן פון קיין מערהייט בירגער, וואס וואלטן ווידער דערוויילט אזא מענש אלס פרעזידענט!
בלייבן אן א באבען
א הייליקע טרויקע אויף אורלויב אין ,יאנקל סיטי': דער באבניק, די באבע און די משיחטע זיינען געפארן מיט א לימוזינע קיין ,יאנקלשטאט', דער יידישער נאמען פון אטלאנטיק-סיטי, ניו-דזשערזי. די חשובע דריי פערזענלעכקייטן זיינען פארכאפט געווארן פון די אזארטס-שפילן.
דער הולטייסקער באבניק איז אן אלטער הינער-פרעסער, וואס ווייסט פון גליקס-שפילן אין קאזינאס און נאכט-לאקאלן. די באבע און די משיחטע זיינען אבער פארכאפט געווארן פון רולעט און די שפיל-אויטאמאטן. אזעלכע מאדנע קאקאמייקעס האט מען קיינמאל ניט געזען אין דער אלטער היים. די משיחטע האט זיך מחיה געווען מיט די ,איין-ארעמדיקע באנדיטן' און האט געוואונען קורחס עשירות. זי האט געצויגן דעם ארעם, באקומען דריי בדחנים: דער גלאק האט געקלונגען און די אלארעם-ליכט האבן געפינקלט גלייך ווי ס'זאל זיין א חגא!
די משיחטע האט זיך געוואונדערט, אז ס'עקזיסטירט אזא יריד! די באבע און דער באבניק פיעשטשען און באלעווען די משיחטע.
דער באבניק איז א גרויסע שישקע ביי הולטייען; די באבע איז א גרויסער יאטעביעטאם און אויף דער וועלט איז ניט קיין גרעסערער קנאקער ווי די מלכה-המשיחטע! די באבע לערנט די משיחטע ווי אזוי צו לעבן אויפן עולם-השקרים און גיט דער דערלייזערין קעסט און נאכטלעגער ביז וואס ווען זי באשליסט צו רייטן אויף איר טייער, ווייס אייזעלע איבער די גאסן פון אלט-ירושלים!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
________________________________________________
לייט-ארטיקל
צוויי צוזאמענפארן
דער היינטיקער לייט-ארטיקל האט מער צו טאן מיט דעם, וואס ס'איז גוט פאר אמעריקע און דער וועלט איידער צו האבן א שייכות מיט פאליטיק. דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום פון ,דער מאמענט' האט איבערגעלעבט א וועלט-דעפרעסיע, א חורבן, א וועלט-מלחמה און קאמוניזם אין ראטן-פארבאנד. א וועלט זיינען מיר שוין אויסגעווען! אונזער אויגנשיין איז נאך אלץ שטארק און מיר זיינען פעאיק צו דערקענען די אלע סמנים פון אונטערגאנג און פונאנדערפאל און די גראבע, דרייסטע שיקאנעס און אינטריגעס פון כיטרע פאליטיקער און חוצפהדיקע הויכשטאפלער.
זינט די 60ער יארן בושעוועט אין די פאראייניקטע שטאטן א קולטור-קאמף. דער דאזיקער שטרייט ארום קולטור און פאליטיק צערייסט אמעריקע ווי א הערינג. איצט איז דער קריטישער מאמענט, ווען דאס אמעריקאנער פאלק מוז אננעמען גאר א וויכטיקן באשלאס, צי אמעריקע זאל זיין א סאציאליסטישע מלוכה, וואס שענקט אלעמען אלצדינג צי א קאפיטאליסטישער שטאט, וואו מ'באלוינט און לויבט שווערע ארבעט, פראדוקטיווקייט און הצלחה. רבותי, מיר שטייען איצט אויפן שיידוועג פון א נייער תקופה! נעמט-אן אייער באשלאס מיט פארזיכט און חכמה!
שוין אפגערעדט פון דעם, וואס אמעריקע איז באנקראט און טאר מער ניט אויסגעבן קיין געלט, האלט די אדמיניסטראציע אבאמע פארט אין ספענדן ריזיקע סומעס גלייך ווי זי זאל ניט מוזן באצאלן קיין רבי-געלט. ס'איז דא תמיד א יום-הדין און דער דאזיקער טאג דערנענטערט זיך וואס אמאל שנעלער בשעת די היינטיקע אדמיניסטראציע שעצט-גרינג די רעאליטעט.
ס'בושעוועט א זעלבסטבארעכטיקונגס-מגפה, וואו צו פיל בירגער, און ניט-בירגער אויכעט, האלטן, אז די רעגירונג זאל זיי שענקען דאס טעלערל פון הימל אויף א זילבערנער טאץ. פרעזידענט אבאמע שפילט אויף דער בינע פאר אזעלכע פארשוינען. דער ,טשיקאגער משיח' האט פארשפראכן צורעכט צו מאכן די עקאנאמיע און האט נאך ביז איצט ניט געהאלטן ווארט. נאך ערגער און דערצו איז דער אמטירנדיקער פרעזידענט ניט קיין אהוב-ישראל; ער האט איסלאמישע אנשויאונגען און סימפאטיעס און נעמט גארניט אין אכט די אינטערעסן פון מדינת-ישראל, דער איינציקער פריינט פון אמעריקע אין מיטל-מזרח. ווי אזוי א ייד קאן שטימען פאר אזא פאליטיקער איז איבערן מענשלעכן שכל!
דער רעפובליקאנער פרעזידענט-קאנדידאט מיט ראמני, א געוועזענער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס, רעדט וועגן טראדיציאנעלע אמעריקאנער ווערטן, פון דער פאמיליע, שווערער ארבעט, פינאנציעלער פאראנטווארטלעכקייט און א שטארק אמעריקע, וואס פארטיידיקט זיינע פריינט און איז פאר א יידישער מדינה.
מיר זיינען באזארגט, אז קיינער שטרייכט ניט אונטער, אז אין די פאראייניקטע שטאטן קאן מען נאך דערגרייכן אלץ, וואס ס'גלוסט א מענש דאס הארץ און דא קאן מען נאך פארווירקלען יעדן טרוים. דאס איז נאך אלץ די גאלדענע מדינה, וואו אן ארעמער מענש קאן אנהייבן אויף ס'ניי און זיך ארויפדראפן אויף דער לייטער מיט האראוואניע און ווערן פארמעגלעך (אויב ער וויל ארבעטן שווער).
מיר שטייען איצט אויפן שיידוועג און אפשר אויפן שוועל פון א נייער וועלט, אבאמעס וועלט, א סאציאליסטישע אוטאפיע. לא עלינו! דער אלטער דור איז שוין שוואך און אפשר עובר-בטל און די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
עמוד! ס'איז שוין צייט צו קעמפן פאר די פרינציפן, וואס האבן געמאכט אמעריקע פארן רייכסטן לאנד אין דער וועלט געשיכטע און דערלויבט צאלרייכע דורות צו האבן גאנץ פיין פרנסה און פרייהייט. די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן וועלן אנטשיידן דעם גורל פון די פאראייניקטע שטאטן, צי מיר וועלן לעבן אין א קאפיטאליסטישער מדינה צי אין א סאציאליסטישן קאשמאר אזוי מיר זעען היינט-צו-טאג אין אייראפע. דער שיקזאל פון אמעריקע ווענדט זיך אין אייך!
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 31 אויגוסט 2012
מיר וועלן אייך זען אין סעפטעמבער!
טעלעפאנישע און אינטערנעטישע
פריוואט-שטונדן און קורסן וועגן יידיש
לערנט זיך און רעדט יידיש מיט אונזערע רעדאקטארן
פאר אנהייבער און פארגעשריטענע סטודענטן
באשטעלט א סעסיע מיטן ביישטייערונגס-קנעפל!
נאר $60 פאר 45 מינוט!
* * *
מיר פארבעטן אלעמען אויף אונזער יערלעכן
,כלי-זמרים-באל'
שבת 7 אזייער אין אוונט, דעם 22טן דעצעמבער 2012
אין דער מעטראפאליע ניו-יארק
$300 פאר איין בילעט - $500 פאר א פארפאלק
קויפט תיכף אייערע בילעטן! זיי וועלן צעכאפט ווערן ווי מצה-וואסער!
אלגעמיינע באמערקונגען
ס'איז שוין די ענדגילטיקע וואכן-ענדע פון דעם הייסן, מחיהדיקן זומער, וואס פאלט זיך שטענדיק צוזאמען מיטן מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי'. מיר וועלן שוין באלד באגריסן דעם הארבסט צוזאמען מיט ראש-השנה, וואס שטייט איצט אויפן שוועל.
,דער מאמענט' איז אן אלוועלטלעכער, אומפארטייאישער זשורנאל, וואס איז פאר גלייכהייט און פרייהייט פאר אלע מענשן און פעלקער. די ארטיקלען און מיינונגען פון אונזערע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן זיינען זייערע און שפיגלען גארניט אפ די אלגעמיינע פאליטיק און איינשטעלונג פון אונזער זשורנאל. ,דער מאמענט' איז אן אידייען-ארענע, וואו אלע מעגן באקאנט מאכן זייערע מיינונגען און ארומריידן זייערע טעזעס.
די, וואס האלטן, אז ,דער מאמענט' איז רעאקציאנער אדער רעכט-געשטימט האבן, ווייזט-אויס, ניט דורכגעלייענט אונזער צייטשריפט און האבן א טעות. אין ,דער מאמענט' מעג יעדער ייד דרוקן אן ארטיקל אויף יעדער טעמע. קאמוניזם און פאשיזם זיינען די איינציקע פילאסאפיעס, וואס מ'טאר ניט שטיצן אדער פארטיידיקן אין אונזער צייטשריפט.
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום איז צוזאמענגעשטעלט פון כלערליי יידן מיט אלערליי אנשויאונגען; ביי אונז אין רעדאקציע זיינען דא אנארכיסטן, סאציאליסטן, קאפיטאליסטן, ציוניסטן, משיחיסטן וכדומה.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
אונזער פייערלעכער זומער-באל איז געווען א גאלדענער שלאגער! פאראן זיינען ניט קיין ווערטער צום באשרייבן די וואונדערשיינקייט, מיט וועלכער די פייערלעכע פייערונג האט געבלישטעט און וואס פארא מחיה זי איז געווען!
די היינטיקע וואכן-ענדע אין אמעריקע איז א דריי-טאגיקע א דאנק דעם מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי'. אונזערע רעדאקטארן, א פאר מיטארבעטער, עטלעכע קארעספאנדענטן און א שיינע פאר פריינט און באקאנטע וועלן זיך פאסמאקעווען מיט די קומענדיקע דריי וואקאציע-טעג אויף דער פלאזשע אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. אונזער גרינדער און בעל-טובה, ד"ר אוצר נאמאסט, האט אונז אלעמען איינגעלאדן צו פארברענגען דעם וואכן-סוף אין זיין אימעניע ביי דער פלאזשע.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א היפשע צאל פראפעסארן און לערער אין יידיש האט פארלאנגט, אז ,דער מאמענט' זאל צושטעלן אינטערנעטישע און טעלעפאנישע פריוואט-שטונדן פאר סטודענטן, וואס לערנען זיך יידיש און ווילן ריידן מיט היימישע יידיש-ריידנדיקע. זייערע בקשות שטעלן-פאר מיט זיך די גרעסטע חניפה!
ס'איז טאקע א מחיהדיקער קאמפלימענט, ווען פראפעסארן אין יידיש באשטעלן טעלעפאנישע און אינטערנעטישע לערן- און שמועס-סעסיעס מיט אונזערע רעדאקטארן, כדי צו פארבעסערן זייער פליסיקייט און בארייכערן זייער לשון!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אויף טלאמאצקע 13 האט מען אויך געטאנצט דעם טאנגא! טלאמאצקע איז אמאל געווען דער אדרעס פון יידישן ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין, וואו דער שרייבער ה. ד. נאמבערג האט געטאנצט און געלערנט אלעמען טאנצן דעם טאנגא.
ווארשע איז געווען דער צענטער פון מלוכה-לעבן פאר די פאליאקן. פון דאנען האט מען רעגירט און פון דאנען איז געגאנגען דער איינפלוס אויף פינף און דרייסיק מיליאן בירגער. אין דער זעלבער צייט איז ווארשע אויך געווען א יידישער קולטור-צענטער. אין דער פוילישער הויפטשטאט האט זיך געפונען כמעט די גאנצע יידישע פרעסע. אין דער פוילישער ,מעטראפאליע' זיינען געווען די גרויסע געזעלשאפטלעכע ארבעט, די בעסטע און ווירקזאמסטע עסקנים, אלע פראפעסיאנעלע פאראיינען, רבנים, רביים, צוזאמענפארן, קאנפערענצן פון גאנצן פוילישן יידנטום און, דער עיקר, דער האנדל. און דא אין ווארשע האט זיך אויך געפונען אויף טלאמאצקע 13 דער יידישער ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין. (פארזעצונג אין ,ליטעראטור')
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
אלץ איז היינט-צו-טאג א צירק-שפיל און א קאשמארן-קאמער. די פאלקס-מאסן אין דער וויקטאריאנישער תקופה וואלטן געווארן דערשיטערט און אויפגעשוידערט פון אזעלכע ווילד-געמיינע געשעענישן ווי די, וואס מ'זעט טאג-טעגלעך אויף טעלעוויזיע, אין קינא און אין אינטערנעט און וואס מ'האלט איצט פאר פארוויילונג.
דער וויקטאריאנישער צייט-גייסט איז געווען גאר א פאזיטיווער! די פאלקס-מאסן זיינען געווען שטאלץ, אז זיי זיינען פטור געווארן פון די פראסטקייטן פון דער פארגאנגענהייט און דערהויבן די קולטור ביז אזא ענגליש-איידעלער סאפיסטיקאציע און מענשלעכקייט.
דאס שקיעה-שטעטל
די זון גייט קיינמאל ניט אונטער אין שקיעוויטש! דער פייער-באל האלט זיך שטענדיק ביים האריזאנט, וואו ער בענשט און באלייכט דעם ערד-קוגל מיט די לעצטע ליכט-שטראלן פון טאג. דא דעמערט עס זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער; אין דעם צויבער שטעטל הערשט תמיד דאס בן-השמשות און די רואיקייט, וואס באגלייט די צייט פון טאג.
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן און ארבעטן איבערן מענשלעכן שכל, כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, וואו ס'ליגט דאס צויבער-שטעטל שקיעוויטש!
דער יידישער זייגער
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור. ווער טאפט בעסער און נאך פעאיקער דעם דופק פון דער יידישער קולטור ווי יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. ר' יעקב שטייט שטענדיק צו דינסט און איז א געוואלדיקער פארשער. זיין מוח איז א שאץ-קאמער, פול מיט אינפארמאציעס, פיטשעווקעס און זכרונות פון די רעדאקציעס אין ישראל, בוענאס-איירעס, מעקסיקע-שטאט און ניו-יארק, וואו ער האט געארבעט העכער 20 יאר.
אמעריקאנע
יאסל באנדשטיין איז דער יידישער דזשעימס באנד! אויף דער טעמע וועלן מיר שרייבן ווייטער אין קומענדיקע ארטיקלען אין ,דער מאמענט'. ס'איז אבער כדאי באקאנט צו מאכן פאר אונזערע לייענער, אז דער אינטערנאציאנלער שפיאן, בארימטער לעב-יונג און געוואלדיקער כל-בויניק איז טאקע געווען אן אמתער מענש!
דער מחבר איאן פלעמינג, אן אפיציר אין בריטישן אויסשפיר-דינסט, האט געמאלט דעם העלד דזשעימס באנד נאכן ,פארשוין' פארפיריא רוביראסע, א דאמיניקאנער אמבאסאדאר און דער איידעם פון דאמיניקאנער דיקטאטאר ראפאעל טרוכילא, באקאנט ווי ,דער שעף' ביי די בירגער פונעם דאמינקאנער רעפובליק.
רוביראסע איז געווען א פעאיקער דיפלאמאט, וואס האט באצויבערט אלעמען בכלל און די פרויען בפרט מיט זיין געוואלדיקן חן און שיין אויסזען. רוביראסע איז געווען א קראסאוויץ, וואס האט געקאנט פירן די אינטערעסאנטסטע שמועסן מיט דיפלאמאטן און פרעזידענטן. ער איז געווען א פאלא-שפילער און א ליובאווניק, נאך וועלכן די בארימטסטע אקטריסעס און רייכסטע פרויען האבן קראפירט. ער האט חתונה געהאט מיט דאריס דוק און בארבארע האטאן, די רייכסטע צוויי יורשטעס אין אמעריקע, און געפירט א לינקע ליבע מיט דער קינא-אקטריסע זא-זא גאבאר.
פאעזיע
אונזערע רעדאקטארן זיינען בלנים צו וויסן, צי ס'איז פאראן א לייענער, וואס ווייסט פון דער פאעמע ,קליפ קלאפ' און ווער ס'האט זי פארפאסט. מיר האלטן, אז דער מחבר איז געווען א סאוועטיש-יידישער דיכטער. די, וואס ווייסן מער פרטים בנוגע דעם געדיכט און זיין אויטאר, שיקט אונז ביטע א בריוו אין רעדאקציע.
ד"ר פישביינס נקמה
א זיס לעבן איז ניט בלויז די גרעסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די זיססטע און בעסטע נחמה. אז אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט פארלאזן אין 2002 די רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל', דריי יאר נאך זיין אפטרעטן פון אמט אין ,דער פארווערטס', האט זיך זיין פראקציס פארגרעסערט און געבליט. זיין פארמאצעווטישע פירמע איז איינצייטיק געווארן וואס אמאל גרעסער און, ווי ס'איז ביי אים דער שטייגער, איז ער אריינגעפאלן אין נאך א שמאלץ-גרוב.
טראץ דעם, וואס דער חשובער דאקטאר איז רייך ווי קורח, האט גרויס דערפאלג אין אלע זיינען טעטיקייטן און אונטערנעמונגען און געניסט פון כלערליי שבחים מכוח זיינע מעדיצינישע פארדינסטן, קאן ער קיינמאל ניט ,פארלאזן די בינע'! אלזא זיינען מיר זייער דאנקבאר, אז אונזער מיטארבעטער שרייבט פאר אונז און פארפאסט אלערליי וואונדערבארע ארטיקלען, פאסקווילן און פאראדיעס.
א סך ,יידישיסטן' פארכלינען זיך מיט א פישביין און פארשעלטן דעם זייער געערטן דאקטאר דאס געביין, ווייל דער געוואלדיקער סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנאליסט מאכט קרעפל פלייש פון זיינע קעגנער און איז דער איינציקער זשורנאליסט, וואס געדענקט די אלע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער יידישער פרעסע אין ניו-יארק און די אלע פארשטארבענע פארשוינען און טיפן, וואס האבן אמאל געארבעט אין די ניו-יארקער רעדאקציעס.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער סינדראם ,גאלדבערגערס' איז א געוואלדיקע קרענק. דער, וואס איז שלאף אויף גאלדבערגערס פלאפלט און פארנודיעט איעדן איינעם מיט זיינע נודנע רייד!
די פילאסאפיע-דעפארטמענטן איבער אמעריקע זיינען פארפלייצט מיט צווייערליי פארשוינען, העדאניסטן און קאמוניסטן; אפטמאל זיינען דא א סך סטודענטן אין פילאסאפיע סיי א העדאניסט סיי א קאמוניסט. דערצו זיינען די מערהייט סטודענטן אין פילאסאפיע אויך בעלי-שטותים!
א יונגע פרוי, טאקע א מאדערנע קראסאוויצע, האט געהאט ביי זיך א רייזע-טעלעפאן באצירט מיט פאלשע בריליאנטלעך. אונזער הויפט-רעדאקטאר האט געפרעגט ביי איר, צי זי האט צוגעבוירט דעם טעלעפאן ביי זא-זא גאבאר!
ווי אזוי זאגט מען אויף יידיש , א כלים-וואשער'? איז דא אזא יידיש ווארט פאר א מאשין, וואס רייניקט כלים?
,אודאי!' ענטפערט די געוואלדיקע יידישיסטקע. ,אזא מאשין הייסט אויף יידיש די מאמע!'
דער בחור האט צוויי זיידעס פון דער אלטער היים. ער דערציילט ביידע, אז זיין דירה ווערט אטאקירט פון אן ארמיי מיט ,קאקאראטשעס' (פרוסאקעס). ,דרך-אגב, ווי זאגט מען "קאקאראטש" אויף יידיש?' פרעגט דער בחור ביי זיינע זיידעס.
איין זיידע האט גארניט קיין אנונג. דער אנדערער גיט א טראכט און ענטפערט: ,פרייסן'.
,נו, זיידע אברהם, זעט זשע, אז זיידע מנחם ווייסט ווי צו זאגן!'
,אודאי ווייסט ער ווי צו זאגן. ביי אים אין שטוב זיינען געווען טאראקאנעס. ביי אונז אין דער היים זיינען קיינמאל ניט געווען קיין פרייסן!' ענטפערט דער זיידע אברהם.
דער צויבערער פון אז האט זיך פארגעשטעלט ווי ,דער גרויסער און מעכטיקער אז'. ער איז געווען אזוי דערהויבן און עולם-הבאדיק, אז קיינער האט ניט געוואוסט, ביי וועלכן כבוד-טיטל מ'זאל אים רופן. דער לייב האט אים גערופן ,אייער מאיעסטעט'. דער בלעך-מאן האט זיך פארבויגן און אים גערופן ,אייער כבוד'. דער שטרוי-מאן האט אים גערופן ,אייער צויבערערשאפט' און איז געפאלן כורעים.
געדענקט זשע, אז דער צויבערער האט אפגענארט אמתע צוויי מכשפות, די גוטע צויבער-מאכערין גלינדע און די בייזע מכשפה פונעם וועסט. ביידע האבן געגלויבט, אז ער איז אן אמתער צויבערערער, וואס זיין כשוף איז אומפארשטעלבאר. ס'איז טאקע אמת, אז שטותים זיינען אלמעכטיק!
ס'איז א קורווישע וועלט
א קאפיטאליסטישער פוטש אין רבנימלאנד! א פוטש אין רבנימלאנד איז ווען ביידע זין פון א רבי'ן שפארן און קריגן זיך, ווער ס'וועט ווערן דער נייער רבי ווען זייער טאטע וועט נפטר ווערן.
מיר האבן אויך געהערט און געזען, אז צוויי רבנים זאלן זיך אמפערן, וועלכער איז דער גרעסערער חכם אדער בעל-עניוות!
טויטאלאגיע
איין באבע מאכט א סאלאט מיט גרינע ציבעלעך און די אנדערע קאכט א זופ מיט אשטשיפקעס. די מאמע פרעגלט די אייער אין א פאן און מאכט פון זיי פאן-קוכנס און די באבע פראזשעט די אייער אין א סקאווראדע און מאכט פון זיי לאטקעס. די שנור קאכט מיט א פאר פענדלעך און מאכט אין באזונדערע סקאווראדעס פרעזשעניצעס מיט אייער און קארטאפל-לאטקעס.
דער גבאי באלייכט דאס צימערל מיט שטאלקארצן און דער שמש באלייכט דאס קעמערל מיט ליכטלעך; די לאנגע, עלעגאנטע שטורקאצן באלייכטן דעם גאנצן פאליש.
וואס איז די נפקא-מינא פון האלאפטשעס, קרויט-בלינצעס און געפילט קרויט?
אחרון אחרון חביב* (צולעצט נאר ניט צום ווייניקסטן), וואס איז די נפקא-מינא פון אן אונטערשיד און א חילוק?
*די ריינע איבערזעצונג פון אחרון אחרון חביב איז ,דאס לעצטע איז דאס זיססטע', וואס באדייט ,צולעצט נאר ניט צום ווייניקסטן'.
דער שטעקער אין שטעפסל
אין די שטעטלעך און דערפער איבער מזרח-אייראפע האט מען פארן חורבן ניט געהאט אין קיך קיין אויסגוס. נאר אין די שטעט און בלויז אין די בעסערע וואוינונגען האט מען געהאט א זלעוו אדער אן אומיוואלניק*. אין די ארעמע דירות אין די שטעט און אין אלע שטיבער אין די שטעטלעך האט מען גערייניקט די כלים אין א וואנע אדער ביטל און זיך געוואשן די הענט אין א בעקן מיט וואסער פון א קרוג. אין אזוינע שטיבער איז אויך ניט געווען קיין קראן. וואסער האט מען אריינגעבראכט אין שטוב מיט אן עמער פון א פלומפ, ברונעם אדער טייך.
ריידנדיק וועגן ארעמע שטיבער אין די פראווינצן! אין שטוב איז אויך ניט געווען קיין וואש- אדער באד-צימער, נאר א נאכט-כלי ביים אדער אונטערן בעט און אן אטכאזשע הינטערן הויז.
אין די שטעטלעך האבן די פשוטע יידן קיינמאל ניט געוואוסט פון קיין עלעקטריציטעט, נאר פון ליכטלעך, וואס האבן באלויכטן דארט די נאכט אזוי ווי דער שבת באלייכט דאס לעבן און די גאנצע וואך.
אין דער אלטער היים האט מען געפירט מסחר נאר מיט א תקיעת-כף. אין די שטעטלעך און דערפער האט מען ניט געוואוסט פון קיין דירה-געלט-אפמאכן אדער אויסדינגונגס-קאנטראקטן צווישן א גרונט-באזיצער און א קווארטיראנט. ווען א ייד האט געוואלט פארדינגען א דירה אדער אויסדינגען א צימער, האבן זיך דער בעת-הבית און דער לאקאטאר געגעבן די האנט אויף זייער ערן-ווארט, וואס הייסט, אז זיי האבן געמאכט א תקיעת-כף. א תקיעת-כף איז לויט דער הלכה א פארשטענדיקונג.
*זלעוו איז פויליש און אומוואלניק איז רוסיש פאר אן אויסגוס.
פון הוילן פאס
ד"ר אהראון קארפאטי, אונזער קארעפסאנדענט פון בודאפעשט, געניסט נאך זייער פון זיין באזוך אין דער גאלדענער מדינה. ער איז אהער געפלויגן בייוואוינען אונזער פייערלעכן זומער-באל פאר-אכט-טאגן שבת אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
ד"ר קארפאטי, א ,בחור' פון גרויסווארדיין, רומעניע, האט איבערגעלעבט די שואה אין אונגארן. נאכן חורבן האט ער זיך באזעצט אין בודאפעשט, וואו ער איז געווארן אן אדוואקאט, פראפעסאר אין יוריספרודענץ און א זשורנאליסט. אונזער חשובער קארעספאנדענט איז אן אלטער ,הינער-פרעסער' און איז אן אנשטענדיקער, פעאיקער פארשער.
א רוסישער מי-שברך
דער נייעס-באריכט ,אין קאמף מיט די ישיבות און חדרים אין סאוועטן-רוסלאנד' איז דערשינען דעם 16טן דעצעמבער 1921 אין ,היינט'. אט-דער באריכט שטרייכט-אונטער די כונה פון סאוועטישן רעזשים מכוח יידיש און יידישקייט:
,ריגע (יק"ב) די יידישע, קאמוניסטישע צייטונג ,דער קאמוניסטישער וועקער', וואס דערשיינט אין ,האמל' דרוקט-אפ א צירקולאר, וואס איז ארויסגעשיקט געווארן פון פאלקס-קאמיסאריאט פאר בילדונג צו אלע גובערניאלע בילדונגס-קאמיטעטן, אין וועלכן די קאמיטעטן ווערן שטרענג אויפגעפאדערט צו פארשטארקן די השגחה איבער דער טעטיקייט פון די עקזיסטירנדיקע חדרים און ישיבות און פארמאכן די חדרים, וואס טראגן א כאראקטער פון א רעגלמעסיק-פונקציאנירנדיקער לערן-אנשטאלט, ווי אויך די ישיבות, אין וועלכע ס'לערנען זיך בחורים יינגער פון 18 יאר'.
,מאסקווע (יט"א). א ריי רעגירונגס-אנשטאלטן אין בערדיטשעוו, ווי דער שטאטישער סאוויעט, די פראקוראטור, מיליציע און אנד., האבן לעצטנס אויפגעהערט צו באדינען די אידישע באפעלקערונג אין דער אידישער שפראך – ווי עס באקלאגט זיך א בערדיטשעווער קארעספאנדענט פון ,אדעסער ארבייטער'.
ווי באוואוסט, באשטייט די בערדיטשעווער באפעלקערונג העכער 60 פראצענט פון יידן, וואס זענען אין זייער גרעסטן טייל באדינט געווארן אין אידיש: אידישע געריכטן, אידישע מיליציע-באצירקן, א ,אידישער טיש' אין דער פראקוראטור א.א.וו. איצט האט די בערדיטשעווער מאכט, ווי עס שיינט, באשלאסן, אז בערדיטשעווער אידן פארשטייען שוין גענוג רוסיש און האט אויפגעהערט צו באנוצן זיך מיט אידיש.
,דער כארקאווער שטערן' באצייכנט אזא האנדלונג אלס א פארקריפלונג פון דער ,לענינישער נאציאנאלער פאליטיק' און פאדערט, אז די שולדיקע זאלן גערופן ווערן צו ארדענונג.'
די צוויי באריכטן באשטעטיקן די אלע קלאגעס, אז דער ראטן-פארבאנד האט פון סאמע אנהייב ניט געהאט קיין שום ליבשאפט צו יידיש אדער יידישקייט און האט קיינמאל ניט געהאט בדעה צו פארשפרייטן קיין ,יידישע' קולטור אין דער ,ארבעטער-אוטאפיע'.
דער צווייטער באריכט פון 1932 ווייזט, אז די סאוועטן האבן אויסגענוצט יידיש בלויז נאר אלס פראפאגאנדע-מיטל, כדי צו פארשפרייטן און בילדן די פאלקס-מאסן אין דער קאמוניסטישער אידעאלאגיע. די קאמוניסטן האבן אריינגעשיקט יידיש ,אין גלות' גלייך נאכדעם ווי די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוגעאייגנט רוסיש. די מעשה פון א ,יידישער קולטור' אין ראטן-פארבאנד איז ניט געשטויגן, ניט געפלויגן; פון סאמע אנהייב איז דאס געווען א גרויסער ליגן.
*בערדיטשעוו איז געווען א שטעטל אין דער אוקראינע אזוי ווי מעזעריטש אין פוילן, וואו די יידן האבן גערעדט בלויז יידיש און די גויים האבן אויך גערעדט יידיש.
פראסט, פשוט און בקיצור
די רייכסטע פרוי אויף דער וועלט, אן אויסטראליערין מיט א פארמעגן פון $19 ביליאן, האט ארויסגערופן א סענסאציאנעלן טאראראם מיט אירע באמערקונגען אין איר רובריק אין זשורנאל ,אסטרעליען ריסארסעס ענד אינוועסטמענט'. דזשינע ריינהארט האט קריטיקירט דעם איצטיקן קלאסן-קאמף, דערקלערנדיק, אז די ניט-רייכע מוזן אויפהערן אטאקירן די רייכע און דארפן גיין ארבעטן. ,ס'איז ניט דא קיין מאנאפאל איבער רייכקייט', שרייבט זי. ,די, וואס זיינען אייפערזיכטיק אויף די, וואס פארמאגן מער געלט דארפן עפעס טאן, כדי צו פארדינען מער געלט אנשטאט צו קוועטשן די באנק און קלאגן.'
די ביליאנערין שלאגט-פאר, אז די, וואס האבן ניט קיין געלט זאלן אויפהערן טרינקען, רויכערן און פלאפלען און זאלן ארבעטן שווער, כדי צו האבן די זאכן, וואס זיי ווילן.
ישר כוח אייך, פרוי ריינהארט!
בלייבן אן א באבען
די באבע און די משיחטע זיינען ניט בלויז פאני-בראט, נאר זיי זיינען דוץ-חברים און הארץ-פריינט, נאך טייערער און געטרייער ווי לייבלעכע שוועסטער. די באבע איז אן עצה-געבערין פון דער משיחטע און א אירע א מדריכטע.
פאר דער משיחטע אין טיי-סאלאן אין ,האטעל קארלאיל', וואו ס'וואינען די באבע און די משיחטע, איז דער באבניק מיט באבקעס אין קעשענע געפאלן אויף די קני און געבעטן, אז די באבע זאל חתונה האבן מיט אים! ער האט איר געזונגען דאס שיינע לידעלע ,וואס דו ווילסט, דאס וויל איך אויך'. אמן, דינו ותיקו!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
____________________________________________
לייט-ארטיקל
א לאנגע וואכן-ענדע
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג און א לאדנסמאן, נאר ער איז אויך א הארץ-פריינט און א וועגווייזער פאר גאר א סך לעזער. ס'איז אמת, אז א יידישע צייטונג, שוין אפגערעדט פון דער איינציקער יידישער צייטונג אויף דער וועלט, קאן ניט קאנקורירן מיט די פרעסטיזשפולע טאג-בלעטער און נייעס-קארפאראציעס אין פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס.
,דער מאמענט' האט אבער גאר אן אנדער מעלה! אונזער זשורנאל האט א ספעציעלע, געטרייע לייענערשאפט, וואס זוכט ניט צו לייענען אויף יידיש די שרייענדיקע נייעס. אונזערע פארערער און אנהענגער ווילן לעזן וועגן א ריי טעמעס און ענינים, וואס זיי קאנען ניט געפינען אין קיין שום אנדער צייטשריפט! אונזער זשורנאל איז א טייערער פעטער, וואס שענקט מתנות, גיט עצות און אמוזירט אונזערע ,פלימעניקעס' און ,פלימעניצעס' מיט דער אמתער סחורה, וואס איז אויך דאס אויבערשטע פון שטויסל. ,דער מאמענט' איז אן אמעריקאנער פעטער, וואס בארואיקט די קרובים סיי אין דער נייער וועלט סיי אין דער אלטער היים.
בשעת מיר שרייבן-אן אט-די שורות ווערט דער שבת וואס אמאל נענטער און דער מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי' פארלענגערט די היינטיקע וואכן-ענדע און שענקט אלע פלונים נאך א רו-טאג. אונזערע רעדאקטארן, מיטארבעטער און קארעספאנדענטן זיינען אלע מסכים, אז די וועלט איז פארהאראוועט און פארסאפעט. מיר פארשטייען, אז דער טאג-טעגלעכער לעבנס-טעמפא איז א צו-שנעלער און א סך מענשן אין אלע לענדער, הן אין די שטאט הן אין די שטעטלעך, האבן אנגסטן און צרות און פילן זיך באלעסטיקט און דערשלאגן. מיר זיינען אבער דער דור, וואס האט טאקע באמת געליטן יסורי-איוב! אונזער דור האט איבערגעלעבט אי די דעפרעסיע אי דעם חורבן. דערצו האבן א צאל מיטארבעטער איבערגעלעבט קאמוניזם אין ראטן-פארבאנד, פאר, בעת און נאך דער שואה נאך!
די היינטיקע דורות ארבעטן גרינגער און ווייניקער און געניסן פון א בעסערער לעבנס-קוואליטעט ווי די אלע פריערדיקע גענעראציעס. מיר פארשטייען אבער ניט פארוואס די מערהייט מענשן זיינען אומצופרידן, האבן אנגסטן און זיינען אויסגעמאטערט. נאר א פילאט, וואס זיין קריגס-עראפלאן ווערט נאכגעיאגט און באשאסן פון א מעסערשמיד מיט א קוילן-ווארפער האט געוואלדיקע צרות און איז בארעכטיקט זיך צו פילן פארצווייפלט און אויסגעמוטשעט!
דער עולם האט פארלוירן זיין אפטימיזם און לעבנס-לוסט! די וועלט גלויבט שוין מער ניט אין קיין פאזיטיווער צוקונפט און ליידט פון אן אומדאנקבארקייטס-מגפה. דאס זיינען די אמתע סיבות פארוואס דער עולם פירט זיך אויף אזוי ווי א ליימענער גולם אן שום נשמה.
צום סוף זומער און צו ,לעיבאר דעי' דערקלערן מיר, אז די, וואס זיינען דאנקבאר פאר דעם, וואס זיי האבן און זיינען זיך מחיה מיט יעדן טאג קאנען קיינמאל ניט זיין אומעטיק, פארצווייפלט און אויסגעמאטערט. בטחון און אמונה זיינען די ווינקל-שטיינער פון א גליקלעך לעבן און א פאזיטיווער צוקונפט. ר' נחמן פון בראצלאוו האט דערקלערט זיינע חסידים, אז בכדי צו לעבן אזוי ווי א בעל-רוחניות, מוז מען האבן שמחה-וששון אין הארצן.
צי א מענש פארמאגט גליקלעכקייט ווענדט זיך אין זיין פערספעקטיוו און פילאסאפיע. דער פעסימיסט זעט שטענדיק א האלב-ליידיק גלאז און איז אלזא תמיד אומצופרידן. דער אפטימיסט זעט תמיד א האלב-פול גלאז און איז דעריבער שטענדיק צופרידן.
אויב מ'קאן ניט האבן, וואס מ'האט ליב, מוז מען ליב האבן, וואס מ'האט! ווער איז אן עושר? דער, וואס איז צופרידן מיט זיין חלק-עולם-הזה איז א רייכער מאן! שטעטלדיקע פילאסאפיע פאסט זיך אויך צו דער מאדערנער וועלט.
____________________________________________________________________________________________
פריוואט-שטונדן און קורסן וועגן יידיש
לערנט זיך און רעדט יידיש מיט אונזערע רעדאקטארן
פאר אנהייבער און פארגעשריטענע סטודענטן
באשטעלט א סעסיע מיטן ביישטייערונגס-קנעפל!
נאר $60 פאר 45 מינוט!
* * *
מיר פארבעטן אלעמען אויף אונזער יערלעכן
,כלי-זמרים-באל'
שבת 7 אזייער אין אוונט, דעם 22טן דעצעמבער 2012
אין דער מעטראפאליע ניו-יארק
$300 פאר איין בילעט - $500 פאר א פארפאלק
קויפט תיכף אייערע בילעטן! זיי וועלן צעכאפט ווערן ווי מצה-וואסער!
אלגעמיינע באמערקונגען
ס'איז שוין די ענדגילטיקע וואכן-ענדע פון דעם הייסן, מחיהדיקן זומער, וואס פאלט זיך שטענדיק צוזאמען מיטן מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי'. מיר וועלן שוין באלד באגריסן דעם הארבסט צוזאמען מיט ראש-השנה, וואס שטייט איצט אויפן שוועל.
,דער מאמענט' איז אן אלוועלטלעכער, אומפארטייאישער זשורנאל, וואס איז פאר גלייכהייט און פרייהייט פאר אלע מענשן און פעלקער. די ארטיקלען און מיינונגען פון אונזערע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן זיינען זייערע און שפיגלען גארניט אפ די אלגעמיינע פאליטיק און איינשטעלונג פון אונזער זשורנאל. ,דער מאמענט' איז אן אידייען-ארענע, וואו אלע מעגן באקאנט מאכן זייערע מיינונגען און ארומריידן זייערע טעזעס.
די, וואס האלטן, אז ,דער מאמענט' איז רעאקציאנער אדער רעכט-געשטימט האבן, ווייזט-אויס, ניט דורכגעלייענט אונזער צייטשריפט און האבן א טעות. אין ,דער מאמענט' מעג יעדער ייד דרוקן אן ארטיקל אויף יעדער טעמע. קאמוניזם און פאשיזם זיינען די איינציקע פילאסאפיעס, וואס מ'טאר ניט שטיצן אדער פארטיידיקן אין אונזער צייטשריפט.
אונזער רעדאקציע-קאלעגיום איז צוזאמענגעשטעלט פון כלערליי יידן מיט אלערליי אנשויאונגען; ביי אונז אין רעדאקציע זיינען דא אנארכיסטן, סאציאליסטן, קאפיטאליסטן, ציוניסטן, משיחיסטן וכדומה.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
אונזער פייערלעכער זומער-באל איז געווען א גאלדענער שלאגער! פאראן זיינען ניט קיין ווערטער צום באשרייבן די וואונדערשיינקייט, מיט וועלכער די פייערלעכע פייערונג האט געבלישטעט און וואס פארא מחיה זי איז געווען!
די היינטיקע וואכן-ענדע אין אמעריקע איז א דריי-טאגיקע א דאנק דעם מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי'. אונזערע רעדאקטארן, א פאר מיטארבעטער, עטלעכע קארעספאנדענטן און א שיינע פאר פריינט און באקאנטע וועלן זיך פאסמאקעווען מיט די קומענדיקע דריי וואקאציע-טעג אויף דער פלאזשע אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. אונזער גרינדער און בעל-טובה, ד"ר אוצר נאמאסט, האט אונז אלעמען איינגעלאדן צו פארברענגען דעם וואכן-סוף אין זיין אימעניע ביי דער פלאזשע.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
א היפשע צאל פראפעסארן און לערער אין יידיש האט פארלאנגט, אז ,דער מאמענט' זאל צושטעלן אינטערנעטישע און טעלעפאנישע פריוואט-שטונדן פאר סטודענטן, וואס לערנען זיך יידיש און ווילן ריידן מיט היימישע יידיש-ריידנדיקע. זייערע בקשות שטעלן-פאר מיט זיך די גרעסטע חניפה!
ס'איז טאקע א מחיהדיקער קאמפלימענט, ווען פראפעסארן אין יידיש באשטעלן טעלעפאנישע און אינטערנעטישע לערן- און שמועס-סעסיעס מיט אונזערע רעדאקטארן, כדי צו פארבעסערן זייער פליסיקייט און בארייכערן זייער לשון!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אויף טלאמאצקע 13 האט מען אויך געטאנצט דעם טאנגא! טלאמאצקע איז אמאל געווען דער אדרעס פון יידישן ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין, וואו דער שרייבער ה. ד. נאמבערג האט געטאנצט און געלערנט אלעמען טאנצן דעם טאנגא.
ווארשע איז געווען דער צענטער פון מלוכה-לעבן פאר די פאליאקן. פון דאנען האט מען רעגירט און פון דאנען איז געגאנגען דער איינפלוס אויף פינף און דרייסיק מיליאן בירגער. אין דער זעלבער צייט איז ווארשע אויך געווען א יידישער קולטור-צענטער. אין דער פוילישער הויפטשטאט האט זיך געפונען כמעט די גאנצע יידישע פרעסע. אין דער פוילישער ,מעטראפאליע' זיינען געווען די גרויסע געזעלשאפטלעכע ארבעט, די בעסטע און ווירקזאמסטע עסקנים, אלע פראפעסיאנעלע פאראיינען, רבנים, רביים, צוזאמענפארן, קאנפערענצן פון גאנצן פוילישן יידנטום און, דער עיקר, דער האנדל. און דא אין ווארשע האט זיך אויך געפונען אויף טלאמאצקע 13 דער יידישער ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאראיין. (פארזעצונג אין ,ליטעראטור')
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
אלץ איז היינט-צו-טאג א צירק-שפיל און א קאשמארן-קאמער. די פאלקס-מאסן אין דער וויקטאריאנישער תקופה וואלטן געווארן דערשיטערט און אויפגעשוידערט פון אזעלכע ווילד-געמיינע געשעענישן ווי די, וואס מ'זעט טאג-טעגלעך אויף טעלעוויזיע, אין קינא און אין אינטערנעט און וואס מ'האלט איצט פאר פארוויילונג.
דער וויקטאריאנישער צייט-גייסט איז געווען גאר א פאזיטיווער! די פאלקס-מאסן זיינען געווען שטאלץ, אז זיי זיינען פטור געווארן פון די פראסטקייטן פון דער פארגאנגענהייט און דערהויבן די קולטור ביז אזא ענגליש-איידעלער סאפיסטיקאציע און מענשלעכקייט.
דאס שקיעה-שטעטל
די זון גייט קיינמאל ניט אונטער אין שקיעוויטש! דער פייער-באל האלט זיך שטענדיק ביים האריזאנט, וואו ער בענשט און באלייכט דעם ערד-קוגל מיט די לעצטע ליכט-שטראלן פון טאג. דא דעמערט עס זיך שטענדיק אבער ס'ווערט קיינמאל ניט פינצטער; אין דעם צויבער שטעטל הערשט תמיד דאס בן-השמשות און די רואיקייט, וואס באגלייט די צייט פון טאג.
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן און ארבעטן איבערן מענשלעכן שכל, כדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל, וואו ס'ליגט דאס צויבער-שטעטל שקיעוויטש!
דער יידישער זייגער
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור. ווער טאפט בעסער און נאך פעאיקער דעם דופק פון דער יידישער קולטור ווי יעקב זשיטניצקי, אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-איירעס. ר' יעקב שטייט שטענדיק צו דינסט און איז א געוואלדיקער פארשער. זיין מוח איז א שאץ-קאמער, פול מיט אינפארמאציעס, פיטשעווקעס און זכרונות פון די רעדאקציעס אין ישראל, בוענאס-איירעס, מעקסיקע-שטאט און ניו-יארק, וואו ער האט געארבעט העכער 20 יאר.
אמעריקאנע
יאסל באנדשטיין איז דער יידישער דזשעימס באנד! אויף דער טעמע וועלן מיר שרייבן ווייטער אין קומענדיקע ארטיקלען אין ,דער מאמענט'. ס'איז אבער כדאי באקאנט צו מאכן פאר אונזערע לייענער, אז דער אינטערנאציאנלער שפיאן, בארימטער לעב-יונג און געוואלדיקער כל-בויניק איז טאקע געווען אן אמתער מענש!
דער מחבר איאן פלעמינג, אן אפיציר אין בריטישן אויסשפיר-דינסט, האט געמאלט דעם העלד דזשעימס באנד נאכן ,פארשוין' פארפיריא רוביראסע, א דאמיניקאנער אמבאסאדאר און דער איידעם פון דאמיניקאנער דיקטאטאר ראפאעל טרוכילא, באקאנט ווי ,דער שעף' ביי די בירגער פונעם דאמינקאנער רעפובליק.
רוביראסע איז געווען א פעאיקער דיפלאמאט, וואס האט באצויבערט אלעמען בכלל און די פרויען בפרט מיט זיין געוואלדיקן חן און שיין אויסזען. רוביראסע איז געווען א קראסאוויץ, וואס האט געקאנט פירן די אינטערעסאנטסטע שמועסן מיט דיפלאמאטן און פרעזידענטן. ער איז געווען א פאלא-שפילער און א ליובאווניק, נאך וועלכן די בארימטסטע אקטריסעס און רייכסטע פרויען האבן קראפירט. ער האט חתונה געהאט מיט דאריס דוק און בארבארע האטאן, די רייכסטע צוויי יורשטעס אין אמעריקע, און געפירט א לינקע ליבע מיט דער קינא-אקטריסע זא-זא גאבאר.
פאעזיע
אונזערע רעדאקטארן זיינען בלנים צו וויסן, צי ס'איז פאראן א לייענער, וואס ווייסט פון דער פאעמע ,קליפ קלאפ' און ווער ס'האט זי פארפאסט. מיר האלטן, אז דער מחבר איז געווען א סאוועטיש-יידישער דיכטער. די, וואס ווייסן מער פרטים בנוגע דעם געדיכט און זיין אויטאר, שיקט אונז ביטע א בריוו אין רעדאקציע.
ד"ר פישביינס נקמה
א זיס לעבן איז ניט בלויז די גרעסטע נקמה, נאר ס'איז אויך די זיססטע און בעסטע נחמה. אז אונזער מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין האט פארלאזן אין 2002 די רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל', דריי יאר נאך זיין אפטרעטן פון אמט אין ,דער פארווערטס', האט זיך זיין פראקציס פארגרעסערט און געבליט. זיין פארמאצעווטישע פירמע איז איינצייטיק געווארן וואס אמאל גרעסער און, ווי ס'איז ביי אים דער שטייגער, איז ער אריינגעפאלן אין נאך א שמאלץ-גרוב.
טראץ דעם, וואס דער חשובער דאקטאר איז רייך ווי קורח, האט גרויס דערפאלג אין אלע זיינען טעטיקייטן און אונטערנעמונגען און געניסט פון כלערליי שבחים מכוח זיינע מעדיצינישע פארדינסטן, קאן ער קיינמאל ניט ,פארלאזן די בינע'! אלזא זיינען מיר זייער דאנקבאר, אז אונזער מיטארבעטער שרייבט פאר אונז און פארפאסט אלערליי וואונדערבארע ארטיקלען, פאסקווילן און פאראדיעס.
א סך ,יידישיסטן' פארכלינען זיך מיט א פישביין און פארשעלטן דעם זייער געערטן דאקטאר דאס געביין, ווייל דער געוואלדיקער סקאנדאל-מאכער און סענסאציאנאליסט מאכט קרעפל פלייש פון זיינע קעגנער און איז דער איינציקער זשורנאליסט, וואס געדענקט די אלע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער יידישער פרעסע אין ניו-יארק און די אלע פארשטארבענע פארשוינען און טיפן, וואס האבן אמאל געארבעט אין די ניו-יארקער רעדאקציעס.
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער סינדראם ,גאלדבערגערס' איז א געוואלדיקע קרענק. דער, וואס איז שלאף אויף גאלדבערגערס פלאפלט און פארנודיעט איעדן איינעם מיט זיינע נודנע רייד!
די פילאסאפיע-דעפארטמענטן איבער אמעריקע זיינען פארפלייצט מיט צווייערליי פארשוינען, העדאניסטן און קאמוניסטן; אפטמאל זיינען דא א סך סטודענטן אין פילאסאפיע סיי א העדאניסט סיי א קאמוניסט. דערצו זיינען די מערהייט סטודענטן אין פילאסאפיע אויך בעלי-שטותים!
א יונגע פרוי, טאקע א מאדערנע קראסאוויצע, האט געהאט ביי זיך א רייזע-טעלעפאן באצירט מיט פאלשע בריליאנטלעך. אונזער הויפט-רעדאקטאר האט געפרעגט ביי איר, צי זי האט צוגעבוירט דעם טעלעפאן ביי זא-זא גאבאר!
ווי אזוי זאגט מען אויף יידיש , א כלים-וואשער'? איז דא אזא יידיש ווארט פאר א מאשין, וואס רייניקט כלים?
,אודאי!' ענטפערט די געוואלדיקע יידישיסטקע. ,אזא מאשין הייסט אויף יידיש די מאמע!'
דער בחור האט צוויי זיידעס פון דער אלטער היים. ער דערציילט ביידע, אז זיין דירה ווערט אטאקירט פון אן ארמיי מיט ,קאקאראטשעס' (פרוסאקעס). ,דרך-אגב, ווי זאגט מען "קאקאראטש" אויף יידיש?' פרעגט דער בחור ביי זיינע זיידעס.
איין זיידע האט גארניט קיין אנונג. דער אנדערער גיט א טראכט און ענטפערט: ,פרייסן'.
,נו, זיידע אברהם, זעט זשע, אז זיידע מנחם ווייסט ווי צו זאגן!'
,אודאי ווייסט ער ווי צו זאגן. ביי אים אין שטוב זיינען געווען טאראקאנעס. ביי אונז אין דער היים זיינען קיינמאל ניט געווען קיין פרייסן!' ענטפערט דער זיידע אברהם.
דער צויבערער פון אז האט זיך פארגעשטעלט ווי ,דער גרויסער און מעכטיקער אז'. ער איז געווען אזוי דערהויבן און עולם-הבאדיק, אז קיינער האט ניט געוואוסט, ביי וועלכן כבוד-טיטל מ'זאל אים רופן. דער לייב האט אים גערופן ,אייער מאיעסטעט'. דער בלעך-מאן האט זיך פארבויגן און אים גערופן ,אייער כבוד'. דער שטרוי-מאן האט אים גערופן ,אייער צויבערערשאפט' און איז געפאלן כורעים.
געדענקט זשע, אז דער צויבערער האט אפגענארט אמתע צוויי מכשפות, די גוטע צויבער-מאכערין גלינדע און די בייזע מכשפה פונעם וועסט. ביידע האבן געגלויבט, אז ער איז אן אמתער צויבערערער, וואס זיין כשוף איז אומפארשטעלבאר. ס'איז טאקע אמת, אז שטותים זיינען אלמעכטיק!
ס'איז א קורווישע וועלט
א קאפיטאליסטישער פוטש אין רבנימלאנד! א פוטש אין רבנימלאנד איז ווען ביידע זין פון א רבי'ן שפארן און קריגן זיך, ווער ס'וועט ווערן דער נייער רבי ווען זייער טאטע וועט נפטר ווערן.
מיר האבן אויך געהערט און געזען, אז צוויי רבנים זאלן זיך אמפערן, וועלכער איז דער גרעסערער חכם אדער בעל-עניוות!
טויטאלאגיע
איין באבע מאכט א סאלאט מיט גרינע ציבעלעך און די אנדערע קאכט א זופ מיט אשטשיפקעס. די מאמע פרעגלט די אייער אין א פאן און מאכט פון זיי פאן-קוכנס און די באבע פראזשעט די אייער אין א סקאווראדע און מאכט פון זיי לאטקעס. די שנור קאכט מיט א פאר פענדלעך און מאכט אין באזונדערע סקאווראדעס פרעזשעניצעס מיט אייער און קארטאפל-לאטקעס.
דער גבאי באלייכט דאס צימערל מיט שטאלקארצן און דער שמש באלייכט דאס קעמערל מיט ליכטלעך; די לאנגע, עלעגאנטע שטורקאצן באלייכטן דעם גאנצן פאליש.
וואס איז די נפקא-מינא פון האלאפטשעס, קרויט-בלינצעס און געפילט קרויט?
אחרון אחרון חביב* (צולעצט נאר ניט צום ווייניקסטן), וואס איז די נפקא-מינא פון אן אונטערשיד און א חילוק?
*די ריינע איבערזעצונג פון אחרון אחרון חביב איז ,דאס לעצטע איז דאס זיססטע', וואס באדייט ,צולעצט נאר ניט צום ווייניקסטן'.
דער שטעקער אין שטעפסל
אין די שטעטלעך און דערפער איבער מזרח-אייראפע האט מען פארן חורבן ניט געהאט אין קיך קיין אויסגוס. נאר אין די שטעט און בלויז אין די בעסערע וואוינונגען האט מען געהאט א זלעוו אדער אן אומיוואלניק*. אין די ארעמע דירות אין די שטעט און אין אלע שטיבער אין די שטעטלעך האט מען גערייניקט די כלים אין א וואנע אדער ביטל און זיך געוואשן די הענט אין א בעקן מיט וואסער פון א קרוג. אין אזוינע שטיבער איז אויך ניט געווען קיין קראן. וואסער האט מען אריינגעבראכט אין שטוב מיט אן עמער פון א פלומפ, ברונעם אדער טייך.
ריידנדיק וועגן ארעמע שטיבער אין די פראווינצן! אין שטוב איז אויך ניט געווען קיין וואש- אדער באד-צימער, נאר א נאכט-כלי ביים אדער אונטערן בעט און אן אטכאזשע הינטערן הויז.
אין די שטעטלעך האבן די פשוטע יידן קיינמאל ניט געוואוסט פון קיין עלעקטריציטעט, נאר פון ליכטלעך, וואס האבן באלויכטן דארט די נאכט אזוי ווי דער שבת באלייכט דאס לעבן און די גאנצע וואך.
אין דער אלטער היים האט מען געפירט מסחר נאר מיט א תקיעת-כף. אין די שטעטלעך און דערפער האט מען ניט געוואוסט פון קיין דירה-געלט-אפמאכן אדער אויסדינגונגס-קאנטראקטן צווישן א גרונט-באזיצער און א קווארטיראנט. ווען א ייד האט געוואלט פארדינגען א דירה אדער אויסדינגען א צימער, האבן זיך דער בעת-הבית און דער לאקאטאר געגעבן די האנט אויף זייער ערן-ווארט, וואס הייסט, אז זיי האבן געמאכט א תקיעת-כף. א תקיעת-כף איז לויט דער הלכה א פארשטענדיקונג.
*זלעוו איז פויליש און אומוואלניק איז רוסיש פאר אן אויסגוס.
פון הוילן פאס
ד"ר אהראון קארפאטי, אונזער קארעפסאנדענט פון בודאפעשט, געניסט נאך זייער פון זיין באזוך אין דער גאלדענער מדינה. ער איז אהער געפלויגן בייוואוינען אונזער פייערלעכן זומער-באל פאר-אכט-טאגן שבת אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
ד"ר קארפאטי, א ,בחור' פון גרויסווארדיין, רומעניע, האט איבערגעלעבט די שואה אין אונגארן. נאכן חורבן האט ער זיך באזעצט אין בודאפעשט, וואו ער איז געווארן אן אדוואקאט, פראפעסאר אין יוריספרודענץ און א זשורנאליסט. אונזער חשובער קארעספאנדענט איז אן אלטער ,הינער-פרעסער' און איז אן אנשטענדיקער, פעאיקער פארשער.
א רוסישער מי-שברך
דער נייעס-באריכט ,אין קאמף מיט די ישיבות און חדרים אין סאוועטן-רוסלאנד' איז דערשינען דעם 16טן דעצעמבער 1921 אין ,היינט'. אט-דער באריכט שטרייכט-אונטער די כונה פון סאוועטישן רעזשים מכוח יידיש און יידישקייט:
,ריגע (יק"ב) די יידישע, קאמוניסטישע צייטונג ,דער קאמוניסטישער וועקער', וואס דערשיינט אין ,האמל' דרוקט-אפ א צירקולאר, וואס איז ארויסגעשיקט געווארן פון פאלקס-קאמיסאריאט פאר בילדונג צו אלע גובערניאלע בילדונגס-קאמיטעטן, אין וועלכן די קאמיטעטן ווערן שטרענג אויפגעפאדערט צו פארשטארקן די השגחה איבער דער טעטיקייט פון די עקזיסטירנדיקע חדרים און ישיבות און פארמאכן די חדרים, וואס טראגן א כאראקטער פון א רעגלמעסיק-פונקציאנירנדיקער לערן-אנשטאלט, ווי אויך די ישיבות, אין וועלכע ס'לערנען זיך בחורים יינגער פון 18 יאר'.
,מאסקווע (יט"א). א ריי רעגירונגס-אנשטאלטן אין בערדיטשעוו, ווי דער שטאטישער סאוויעט, די פראקוראטור, מיליציע און אנד., האבן לעצטנס אויפגעהערט צו באדינען די אידישע באפעלקערונג אין דער אידישער שפראך – ווי עס באקלאגט זיך א בערדיטשעווער קארעספאנדענט פון ,אדעסער ארבייטער'.
ווי באוואוסט, באשטייט די בערדיטשעווער באפעלקערונג העכער 60 פראצענט פון יידן, וואס זענען אין זייער גרעסטן טייל באדינט געווארן אין אידיש: אידישע געריכטן, אידישע מיליציע-באצירקן, א ,אידישער טיש' אין דער פראקוראטור א.א.וו. איצט האט די בערדיטשעווער מאכט, ווי עס שיינט, באשלאסן, אז בערדיטשעווער אידן פארשטייען שוין גענוג רוסיש און האט אויפגעהערט צו באנוצן זיך מיט אידיש.
,דער כארקאווער שטערן' באצייכנט אזא האנדלונג אלס א פארקריפלונג פון דער ,לענינישער נאציאנאלער פאליטיק' און פאדערט, אז די שולדיקע זאלן גערופן ווערן צו ארדענונג.'
די צוויי באריכטן באשטעטיקן די אלע קלאגעס, אז דער ראטן-פארבאנד האט פון סאמע אנהייב ניט געהאט קיין שום ליבשאפט צו יידיש אדער יידישקייט און האט קיינמאל ניט געהאט בדעה צו פארשפרייטן קיין ,יידישע' קולטור אין דער ,ארבעטער-אוטאפיע'.
דער צווייטער באריכט פון 1932 ווייזט, אז די סאוועטן האבן אויסגענוצט יידיש בלויז נאר אלס פראפאגאנדע-מיטל, כדי צו פארשפרייטן און בילדן די פאלקס-מאסן אין דער קאמוניסטישער אידעאלאגיע. די קאמוניסטן האבן אריינגעשיקט יידיש ,אין גלות' גלייך נאכדעם ווי די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוגעאייגנט רוסיש. די מעשה פון א ,יידישער קולטור' אין ראטן-פארבאנד איז ניט געשטויגן, ניט געפלויגן; פון סאמע אנהייב איז דאס געווען א גרויסער ליגן.
*בערדיטשעוו איז געווען א שטעטל אין דער אוקראינע אזוי ווי מעזעריטש אין פוילן, וואו די יידן האבן גערעדט בלויז יידיש און די גויים האבן אויך גערעדט יידיש.
פראסט, פשוט און בקיצור
די רייכסטע פרוי אויף דער וועלט, אן אויסטראליערין מיט א פארמעגן פון $19 ביליאן, האט ארויסגערופן א סענסאציאנעלן טאראראם מיט אירע באמערקונגען אין איר רובריק אין זשורנאל ,אסטרעליען ריסארסעס ענד אינוועסטמענט'. דזשינע ריינהארט האט קריטיקירט דעם איצטיקן קלאסן-קאמף, דערקלערנדיק, אז די ניט-רייכע מוזן אויפהערן אטאקירן די רייכע און דארפן גיין ארבעטן. ,ס'איז ניט דא קיין מאנאפאל איבער רייכקייט', שרייבט זי. ,די, וואס זיינען אייפערזיכטיק אויף די, וואס פארמאגן מער געלט דארפן עפעס טאן, כדי צו פארדינען מער געלט אנשטאט צו קוועטשן די באנק און קלאגן.'
די ביליאנערין שלאגט-פאר, אז די, וואס האבן ניט קיין געלט זאלן אויפהערן טרינקען, רויכערן און פלאפלען און זאלן ארבעטן שווער, כדי צו האבן די זאכן, וואס זיי ווילן.
ישר כוח אייך, פרוי ריינהארט!
בלייבן אן א באבען
די באבע און די משיחטע זיינען ניט בלויז פאני-בראט, נאר זיי זיינען דוץ-חברים און הארץ-פריינט, נאך טייערער און געטרייער ווי לייבלעכע שוועסטער. די באבע איז אן עצה-געבערין פון דער משיחטע און א אירע א מדריכטע.
פאר דער משיחטע אין טיי-סאלאן אין ,האטעל קארלאיל', וואו ס'וואינען די באבע און די משיחטע, איז דער באבניק מיט באבקעס אין קעשענע געפאלן אויף די קני און געבעטן, אז די באבע זאל חתונה האבן מיט אים! ער האט איר געזונגען דאס שיינע לידעלע ,וואס דו ווילסט, דאס וויל איך אויך'. אמן, דינו ותיקו!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
____________________________________________
לייט-ארטיקל
א לאנגע וואכן-ענדע
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג און א לאדנסמאן, נאר ער איז אויך א הארץ-פריינט און א וועגווייזער פאר גאר א סך לעזער. ס'איז אמת, אז א יידישע צייטונג, שוין אפגערעדט פון דער איינציקער יידישער צייטונג אויף דער וועלט, קאן ניט קאנקורירן מיט די פרעסטיזשפולע טאג-בלעטער און נייעס-קארפאראציעס אין פארעפנטלעכן די לעצטע נייעס.
,דער מאמענט' האט אבער גאר אן אנדער מעלה! אונזער זשורנאל האט א ספעציעלע, געטרייע לייענערשאפט, וואס זוכט ניט צו לייענען אויף יידיש די שרייענדיקע נייעס. אונזערע פארערער און אנהענגער ווילן לעזן וועגן א ריי טעמעס און ענינים, וואס זיי קאנען ניט געפינען אין קיין שום אנדער צייטשריפט! אונזער זשורנאל איז א טייערער פעטער, וואס שענקט מתנות, גיט עצות און אמוזירט אונזערע ,פלימעניקעס' און ,פלימעניצעס' מיט דער אמתער סחורה, וואס איז אויך דאס אויבערשטע פון שטויסל. ,דער מאמענט' איז אן אמעריקאנער פעטער, וואס בארואיקט די קרובים סיי אין דער נייער וועלט סיי אין דער אלטער היים.
בשעת מיר שרייבן-אן אט-די שורות ווערט דער שבת וואס אמאל נענטער און דער מלוכה-פייערטאג ,לעיבאר דעי' פארלענגערט די היינטיקע וואכן-ענדע און שענקט אלע פלונים נאך א רו-טאג. אונזערע רעדאקטארן, מיטארבעטער און קארעספאנדענטן זיינען אלע מסכים, אז די וועלט איז פארהאראוועט און פארסאפעט. מיר פארשטייען, אז דער טאג-טעגלעכער לעבנס-טעמפא איז א צו-שנעלער און א סך מענשן אין אלע לענדער, הן אין די שטאט הן אין די שטעטלעך, האבן אנגסטן און צרות און פילן זיך באלעסטיקט און דערשלאגן. מיר זיינען אבער דער דור, וואס האט טאקע באמת געליטן יסורי-איוב! אונזער דור האט איבערגעלעבט אי די דעפרעסיע אי דעם חורבן. דערצו האבן א צאל מיטארבעטער איבערגעלעבט קאמוניזם אין ראטן-פארבאנד, פאר, בעת און נאך דער שואה נאך!
די היינטיקע דורות ארבעטן גרינגער און ווייניקער און געניסן פון א בעסערער לעבנס-קוואליטעט ווי די אלע פריערדיקע גענעראציעס. מיר פארשטייען אבער ניט פארוואס די מערהייט מענשן זיינען אומצופרידן, האבן אנגסטן און זיינען אויסגעמאטערט. נאר א פילאט, וואס זיין קריגס-עראפלאן ווערט נאכגעיאגט און באשאסן פון א מעסערשמיד מיט א קוילן-ווארפער האט געוואלדיקע צרות און איז בארעכטיקט זיך צו פילן פארצווייפלט און אויסגעמוטשעט!
דער עולם האט פארלוירן זיין אפטימיזם און לעבנס-לוסט! די וועלט גלויבט שוין מער ניט אין קיין פאזיטיווער צוקונפט און ליידט פון אן אומדאנקבארקייטס-מגפה. דאס זיינען די אמתע סיבות פארוואס דער עולם פירט זיך אויף אזוי ווי א ליימענער גולם אן שום נשמה.
צום סוף זומער און צו ,לעיבאר דעי' דערקלערן מיר, אז די, וואס זיינען דאנקבאר פאר דעם, וואס זיי האבן און זיינען זיך מחיה מיט יעדן טאג קאנען קיינמאל ניט זיין אומעטיק, פארצווייפלט און אויסגעמאטערט. בטחון און אמונה זיינען די ווינקל-שטיינער פון א גליקלעך לעבן און א פאזיטיווער צוקונפט. ר' נחמן פון בראצלאוו האט דערקלערט זיינע חסידים, אז בכדי צו לעבן אזוי ווי א בעל-רוחניות, מוז מען האבן שמחה-וששון אין הארצן.
צי א מענש פארמאגט גליקלעכקייט ווענדט זיך אין זיין פערספעקטיוו און פילאסאפיע. דער פעסימיסט זעט שטענדיק א האלב-ליידיק גלאז און איז אלזא תמיד אומצופרידן. דער אפטימיסט זעט תמיד א האלב-פול גלאז און איז דעריבער שטענדיק צופרידן.
אויב מ'קאן ניט האבן, וואס מ'האט ליב, מוז מען ליב האבן, וואס מ'האט! ווער איז אן עושר? דער, וואס איז צופרידן מיט זיין חלק-עולם-הזה איז א רייכער מאן! שטעטלדיקע פילאסאפיע פאסט זיך אויך צו דער מאדערנער וועלט.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 24 אויגוסט 2012
,דער מאמענט' באגריסט און באערט זיינע באל-געסט!
מיר הוליען אויף אונזער פייערלעכן זומער-באל,
וואו דער שאמפאניער פליסט ווי א וואסערפאל
דער ארקעסטער שפילט ווי א מזיק און די אורחים טאנצן ווי קאזאקן!
א גרוס פון אזבורי-פארק!
אלגעמיינע באמערקונגען
דער זומער וועט שוין באלד אין גאנצן אפלויפן און מיר וועלן באגריסן דעם הארבסט. דאס וועטער קילט זיך שוין אפ און מיר פאסמאקעווען זיך מיט די סאמע לעצטע אורלויב-טעג פון זומער.
אונזער נומער צום 12טן אויגוסט איז געווען א גאלדענער שלאגער. אויף די זייטן פון ,דער מאמענט' האט זיך געפירט פלאם-פייערדיקע דעבאטעס און פאלעמיקעס וועגן דער סאוועטיש-יידישער ,קולטור' און אירע שעפער. פאלעמיקער פון ביידע לאגערן זיינען ארויסגעקראכן פון די ווייטסטע מקומות און פארווארפנסטע ווינקלען, אריינגערעכנט עטלעכע יידישע שרייבער פון געוועזענעם ראטן-פארבאנד און א צאל שילער, וואס האבן געלערנט אין סאוועטיש-יידישע מיטלשולן.
,דער מאמענט' איז א לעבעדיקע צייטונג, אין וועלכער ס'פירן זיך הייסע וויכוחים וועגן איטערעסאנטע ענינים און געשעענישן פון פארשידענע שטאנדפונקטן. אונזער רעדאקטארן דערמוטיקן זשורנאליסטן מיט אלערליי מיינונגען צו שרייבן וועגן כלערליי טעמעס.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
די גאנצע יידישע גאס פרעגט: ,וואו איז דאס געסל, וואו איז דאס שטוב, וואו איז דאס מיידעלע, וואס כ'האב ליב' און וואו קומט אונזער זומער-באל פאר דעם שבת אין אוונט? דאס מיידעלע, וואס איר האט ליב וועט טאנצן היינטיקן שבת אויף דעם פייערלעכן זומער-באל פון ,דער מאמענט' אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי!
אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער האבן גרויס חשק צו באגריסן אלטע און נייע פריינט און הנאה האבן פון א וואונדערשיינעם טאנץ-אוונט מיט שאמפאניער.
אונזער קארעספאנדענט אין בוענאס-אייראעס, יעקב זשיטניצקי, שרייבט, אז אין ארגענטינע זינגט מען ,אונא' טאג און נאכט! ,אונא' איז איינע פון די באליבטסטע מעלאדיעס אין דער טאנגא-געשיכטע. ריידנדיק וועגן משיח: אין דער ארגענטינער הויפטשטאט קומט איצט פאר דער וועלט-טאנגא-פעסטיוואל! פאטריאטן פארן טאנגא קומען פון אלע עקן וועלט, כדי צו קאנקורירן אין דעם טאנץ-פארמעסט און זען, ווער ס'טאנצט צום בעסטן דעם טאנגא.
אין דעם היי-יאריקן פעסטיוואל וועלן זיך אומגעפער 500 פארלעך פארמעסטן צו זען, ווער ס'וועט טאנצן צום בעסטן דעם טאנגא. די געווינער אין די לעצטע פאר פעסטיוואלן זיינען ניט געווען קיין ארגענטינער!
א שאד, וואס דער שרייבער ה. ד. נאמבערג ז"ל איז מער ניט דא צווישן אונז. אויב ער זאל לעבן איצט, וואלט ער זיכער געקומען טאנצן א מילאנגא. אין יידישן ליטעראטן- און זשורנאליסטן-פאריין האט מען גענאסן אין די 30ער יארן פון א ריי טאנגא-אוונטן. געדענקט זשע, אז דער אריגינעלער נאמען פון ליד ,שפיל זשע מיר א לידעלע אויף יידיש' איז געווען ,יידישער טאנגא', א געטא-ליד. ,שפיל זשע מיר א טאנגא, נאר אויף יידיש. ניט וויכטיק, צי ר'איז מתנגדיש צי חסידיש...'
דער זומער-באל
דעם שבת אין אוונט וועט פארקומען אונזער פייערלעכער זומער-באל אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. העכער 500 געסט וועלן אנטיילנעמען אין אט-דער אויסערגעוויינלעכער פייערונג. אלע וועלן זיין אויסגעפוצט אין עסיק און האניג, די מענער אין סמאקינגס און די פרויען אין באל-קליידער.
7 אזייגער פרייטיק אין אוונט וועט פארקומען א באזונדערע, פריוואטע שאמפאניער-שעה ביי ד"ר נאמאסט אין זומער-הויז אין אזבורי; 8 אזייגער וועלן זיך אלע פארזאמלען אין באנקעט-זאל, (יא, אונזער גרינדער האט אן אייגענעם באנקעט-זאל ביי זיך אין שטוב!), וואו די 20 איינגעלאדענע, אונזערע רעדאקטארן צוזאמען מיט עטלעכע הויכגעשטעלטע, פרעסטיזשפולע געסט, וועלן זיך מחיה זיין מיט א פראנצויזישער סעודה. ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער קארעספאנדענט פון בודאפעשט, און די גראפיניע דע גאלוועז, אונזערע קארעספאנדענטין און פאטראנין פון דער שטאט מעקסיקע, וועלן זיין די ערן-געסט אויפן באנקעט.
7 אזייגער שבת אין אוונט וועט פארקומען די שאמפאניער-שטונדע, וואו די געסט וועלן זיך באגריסן און באקענען איינער מיטן צווייטן. ביי דער טיר פון שאמפאניער-סאלאן וועט זיין א באגריסונגס-קאמיטעט, צוזאמענגעשטעלט פון אונזערע רעדאקטארן, ערן-געסט און פאטראנען, אריינגערעכנט הויפט-רעדאקטאר יעקב קארנפעלד, ד"ר אהרון קארפאטי, איר עקצעלענץ, די גרעפן דע גאלוועז, און אונזער גרינדער און בעל-טובה ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט. די גאסטגעבער וועלן געבן יעדן אורח א ברייטן שלום עליכם. אין משך פון דער ערשטער שעה וועלן א פיאניסט און פידלער באצויבערן דעם עולם.
8 אזייגער, ווען דער ארקעסטער וועט אנהייבן שפילן, וועלן די געסט אריינמארשין אין דעם באנקעט-זאל און נעמען טאנצן. 8:15 וועט הויפט-רעדאקטאר קארנפעלד זאגן א פאר ווערטער פאר דער ארקעסטער-בינע און וועט פארשטעלן גלייכצייטיק ד"ר נאמאסט, וואס וועט האלטן א קורצע רעדע און האלטן א טאסט לכבוד די געסט און ,דער מאמענט'.
9 אזייגער וועלן ארויסטרעטן ,די יענטעטעינערס'.
10 אזייגער וועט פארקומען א מיטזינגעריי, אנגעפירט פון דער יידישער גראפיניע, וואס וועט אויך זינגן ,מחותנתטע'.
11 אזייגער וועלן די שוועסטער טרונקוואסער, יענטע און יאכנע, סטעפן און זינגן פארן עולם אזוי ווי זיי האבן געטאן מיט 75 יאר צוריק אין ווארשע.
ווען דער זייגער וועט שלאגן צוועלף, וועט זיך קיינער ניט פארוואנדלען אין קיין קירבעס, נאר ,די כלי-זמרימלעך' וועלן שפילן א מיטננאכט-וואלץ און די געסט וועלן פארפלייצן דעם פארקעט און טאנצן ווי ווינער אין דריי-פערטל טאקט.
1 אזייגער וועלן זיך די געסט צוזאמענטרעפן ווידער אמאל אין שאמפאניער-סאלאן, כדי צו געניסן פון עטלעכע גיס-אפפער און גוטברידערלעכע שמועסן אין א געמיטלעכער, רואיקער אטמאספערע.
2 אזייגער וועלן די גאסטגעבער שטייען ווידער אמאל אין ריי ביי דער טיר און זיך געזעגענען מיט די לעצטע אורחים.
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
ביי אונז אין רעדאקציע זיינען דא ניימאדישע דריי שרייבער: דינה דימענט; יעקב זשיטניצקי, און חיים קאמעלמאכער. אט-די דימענטענע יידן מארשירן פארויס צוזאמען מיט דער צייט און לויטן היינטיקן צייט-גייסט. דאס זיינען מאדערנע לייטן און געוואלדיקע בטחוניסטן. מיר דערפרייען זיך ביז די זיבן הימלען, וואס דער אויבערשטער האט אונז געבענטשט און געשאנקען אזעלכע קליינאדן.
די דריי שרייבער זיינען איידעלע לייט, פאטריאטן פאר יידיש, וואס ווילן פאראייביקן די יידישע ליטעראטור און קולטור ווי אויך שאפן נייע ליטערארישע זשאנער. חבר קאמעלמאכער איז לעצטנס געווארן א דיכטער; דער ,בחור' פון מאניעוויטש שרייבט גלענצנדיקע ליבעס-געדיכטן.
יעקב זשיטניצקי, וואס זיין פאטער איז געווען א באקאנטער בונדיסט און זשורנאליסט אין לאטיין-אמעריקע, איז א ספארט-זשורנאליסט. חבר זשיטניצקי האט געארבעט אין יידישע רעדאקציעס אין ישראל, מעקסיקע, ארגענטינע, ניו-יארק און קאנאדע. וואס פארא קאריערע!
דינה דימענט, אונזער חשובע קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן, איז א מיטלשול-לערערין, וואס האט ליב שרייבן! די דימענטענע דינה איז א פעליעטאניסטין, וואס פארפאסט וואונדערשיינע מעשהלעך וועגן כלערליי לעבנס-אספעקטן און מענשלעכע עמאציעס.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
א פארבנרייכער פארטרעט פון שטעטל פאלאנגע אין ליטע איז דערשינען פאר-אכט-טאגן אויף דער ערשטער זייט פון אונזער זשורנאל. גאר א סך לעזער האבן געמאכט פיל קאמפלימענטן וועגן דעם פארטרעט און זיך דערקונדיקט ביי אונז, וואו מיר האבן אים גענומען.
נאך אינטערעסאנטער פון דעם פארטרעט זיינען די בריוו, וואס מיר האבן דערהאלטן פון אונזערע ליטווישע לאנדסלייט, איינשליסנדיק א שיינע פאר פאלאנגער!
אזוי ווי מעמל (ליטע) איז פאלאנגע געווען א שטעטל ביים ים-ברעג. דאנציג (פוילן), ליבוי (לעטלאנד), רעוול (עסטלאנד), אדעס (אוקראינע) זיינען געווען שטעט מיט א יידיש-ריידנדיקער באפעלקערונג, וואס האט גענאסן פון די שיינע ארטיקע פלאזשעס.
א יידישע טאכטער אויף דער טיפער עלטער אין ווילנע דערציילט אין איר בריוו, אז זי איז געבוירן געווארן אין פאלאנגע. אן אנדער לאנדסמאן אין ניו-יארק האט אונז געשריבן, אז ער איז א פאלאנגער און אייבעק וועט אים זיין שטעטל בלייבן הייליק אין הארצן.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דאס לעבן ווערט וואס אמאל געפערלעכער! 9 אזייגער פרייטיק פרי אויפן טראטואר פארן בנין ,עמפאיער סטעיט' אין ניו-יארק האט א מטורף באשאסן פארבייגייער מיט קוילן. לויט די לעצטע באריכטן ארום 11 אזייגער פרייטיק פרי, ווען ,דער מאמענט' איז געגאנגען צום דרוק איז נאר איין מענש אומגעקומען אין דער ווילדער אטאקע.
מיט 20 יאר צוריק האט זיך די וועלט געפרייט, ווען דער ראטן-פארבאנד איז זיך פונאנדערגעפאלן און כינע האט איינגעפירט קאפיטאליסטישע מיטלען צום פארשטארקן איר עקאנאמיע. איצט אין 2012 איז די וועלט אזא געפערלעכער פלאץ, און אפשר נאך געפערלעכער ווי זי איז דעמאלט געווען. דאס אימפעראיאליסטישע אמעריקע איז געבעטן געווארן פון וויעטנאם צו בויען דארט א ים-פלאט-באזע, ווייל ס'ווערט איצט באדראט פון כינע!
ישראל מוז פארהיטן איראן צו פארמאגן אן אטאם-באמבע! די יידישע מדינה קאן ניט, אזוי ווי גרעסערע לענדער, איבערלעבן קיין אטאקע מיט א קערן-וואפן, ווייל זי איז צו קליין. גאנץ ארץ-ישראל וועט פארפלייצט ווערן מיט א ראדיאציע-ים פון איין אטאמישן אנפאל. אז איין קערן-מיסיל טרעפט ישראל, איז אויס מדינה!
ס'איז א טרויעריקער פאקט, וואס א וועלט מיט מענשן פירט מיט זיך מלחמה. נאך ערגער זיינען פאראן אזעלכע, וואס האלטן קריג מיט דער וועלט. ר' נחמן אליין צוזאמען מיט א צאל רביים און מגידים פון זיין דור האבן פארויסגעזען, אז ניט לאנג נאך זייער נפטר ווערן וועט די וועלט אריינפאלן אין אן עפאכע פון א געוואלדיקן אטעאיזם.
דאס שקיעה-שטעטל
אלע כוחות דארף מען אוועקלייגן ווי א מזיק, בכדי אריינצוגיין אין צויבער-שפיגל! דאס שקיעה-שטעטל איז א וואונדערלאנד און ס'ליגט אינעם כשוף-שפיגל. קיינער ווייסט ניט בעסער פון דעם ווי דינה דימענט, אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן, וואס האט אליין אויסגעטראכט דעם נאמען ,שקיעה-שטעטל'.
אונזער דימענטענע פעלעטאניסטין שרייבט היינטיקע וואך:
אן צו קוקן אויפן לוח ווייס איך תמיד, ווען ראש-השנה דערנענטערט זיך! די בעל-הביתטע-גענע ווערט אקטיוו און יאגט זיך. ביי נאכט זע איך אין חלום אן אויוון פול מיט עפל-קוכנס, אויפן אויוון גרויסע טעפ מיט הינדלעך און יויך, מערן-צימעס, ברוסט-דעקל, גרויסע פענער מיט געבראטענע הינדלעך, דורכגעווייקט מיט בראטנזופ, כלערליי קוגלעך און שאקאלאדענע קוכנס מיט ניסעלעך.
כ'מוז ארויסשלעפן די טיש-טעפעכער, די עלעגאנטע כלים און דאס טיש-זילבער פון די שענק אין קעלער.
בחרם פרעג איך זיך, ווען וועסט דו זיך גרייטן צו די יום-טובים? די בעל-הביתטע איז דער נאמען פון א ספעציעלער גענע ביי יידישע פרויען. כ'בין סיי אן אונגארישע סיי א רוסישע יידענע, א מומחהטע אין באזונדערע צוויי קאך-קונסטן. פאר א מיטלשול-לערערין איז ניט דא קיין מער קאכיקע צייט פון יאר, און דאס זעלבע איז אמת פאר א יידישער טאכטער. יעדן הארבסט ווער איך געשאסן איינצייטיק מיט צוויי קוילן: דער אנהייב פונעם נייעם לערן-יאר און ראש-השנה, פרישע צוויי אנהייבן. געוואלד! ווינד און וויי איז מיר! וואס זאל א יידישע מאמע טאן?! אן עצה! כ'האב ניט קיים כוח צו שיסן צוויי האזן מיט איין שאס און טאנצן מיט איין מאל אויף צוויי חתונות!
ווען ראש-השנה געפאלט פריצייטיק, שטעלן זיך מיין וועלט און די האר קאפויער און כ'ווער אין גאנצן משוגע. אויב די יומים-נוראים קומען-אן שפעטצייטיק, איז מיר א סך גרינגער. דער לוח און דער קאלענדאר זיינען ניט קיין פריינט, וואס ארבעטן-צוזאמען; זיי זיינען, פונקט פארקערט, שונאים. אפטמאל האב איך די מיינונג, אז דער קאלענדאר איז א שונא-ישראל!
ווען די יום-טובים פאלן-אויס אין מיטן אדער סוף סעפטעמבער איז דער פאניק ניט אזא געוואלדיקער. דאס איינציקע מאל, וואס כ'פילט זיך באקוועם איז ווען ראש-השנה פארשפעטיקט זיך.
א חלום ווי אזוי צו מאכן א ראש-השנהדיקע סעודה קאן כהרף-עין מגולגל ווערן אין א קאשמאר! כ'זארג זיך ווי אזוי צו גרייטן ווי געהעריק צום טיש. כ'האב מורא, אז דער יויך וועט זיין פארוואסערט אדער דאס עפל-קוכן וועט זיך ברעקלען און צעפאלן. יעדע בעל-הביתטע ווערט געפייניקט פון א יום-טוב-נעווראטישקייט! אונזערע מאמעס און באבעס האבן אונז געמאכט פאר נעווראטישע מזיקים, וואס יאגן זיך, כדי אלץ זאל זיין ,כדין-וכדת' צו ראש-השנה! כ'בין שוין צו אלט צו האראווען אזוי! יעדן ראש-השנה זאג איך זיך אליין צו, אז איבער-א-יאר וועט מיר א רעסטאראן אלץ צושטעלן אויף באשטעלונג. ליגן זאג איך נאר זיך אליין.
מאכן אלץ מיט די אייגענע הענט מאכט נאך פריילעכער און זיסער א יום-טוב! אלס יידישע טאכטער און בעל-הביתטע איז מיין פליכט צו פאראייביקן אונזער קולטור און אמונה מיט סעודות, געמאכט פון סאמע אנהייב מיט אייגענע הענט אין דער היים. אזא טראדיציע לערנט-אויס אונזערע קינדער ווי אזוי בציבור צו דאווענען און פראווען אונזערע יום-טובים. אט-אזוי פארוואנדלט זיך דער היינט אינעם מארגן און דער נעכטן ווערט פאראייביקט!
דער יידישער זייגער
זייער געערטער הויפט-רעדאקטאר: פאר-אכט-טאגן האב איך געלייענט אין ,דער מאמענט' א קורצן ארטיל וועגן מיין באבע ,קאק-אייד דזשעני'. יא, ס'איז טאקע אמת, אז מיין באבע איז געווען די בארימטע מאדאם פון דער ,לאוער איסט-סייד'.
אמאל איז מיר געווען בזיון צו זאגן, אז דזשעני איז געווען מיין באבע. היינט-צו-טאג שעם איך זיך מער ניט. בעת מיינע קינדער-יארן האב איך געקענט מיין באבע ווי אן אלטע פרוי. כ'וויל ניט שרייבן צו פיל וועגן איר פראפעסיע און ווי אזוי זי איז געווארן די מאדאם אין דעם באקאנטסטן נפקא-הויז פאר יידישע מענער אין אמעריקע.
מיין מאמע האט אהיים געבראכט די ,פיידע'* פון דעם שאנד-הויז. מיינע טאטע-מאמע האבן געלעבט אזוי ווי ראטשילד א דאנק דער באבענס עשירות. כ'שטעל זיך פאר, אז זייער שווער זאל געווען זיין דער מאמען ביים אויסוואקסן אין אזא געגנט, וואו אלע האבן געוואוסט, אז איר מאמע איז א ,מאדאם'!
*,פיידע': אן אמעריקאנער זשארגאן-ווארט, וואס מיינט לוין.
אמעריקאנע
יאסל באנדשטיין איז דער יידישער דזשעימס באנד! אויף דער טעמע וועלן מיר שרייבן ווייטער אין קומענדיקע ארטיקלען אין ,דער מאמענט'.
אונזערע רעדאקציע-מיטארבעטער געדענקען, ווען אלאסקע און האוואאי זיינען געווארן שטאטן. היינטיקן הארבסט אין פארטא-ריקא וועט פארקומען א רעפערענדום, צי די אמעריקאנער טעריטאריע זאל ווערן דער 51סטער שטאט!
די מיטלשול ,פאר-ראקאוועי' אין קווינס, ניו-יארק איז געווען בשעת איר גלאנץ-תקופה אזוי ווי א פריוואטע מיטלשול. די פרעסטיזשפולע מיטלשול איז געווען א לערן-אנשטאלט אין א ניו-יארקער געגנט אין ווייטסטן עק קווינס ביי דער פלאזשע. פאר-ראקאוועי איז טאקע געווען א שטעטל, וואו פארמעגלעכע יידן, האבן געוואוינט אין הייזער און ניט אין קיין דירות. די מיטלשול איז געווען אן ערשטקלאסיקע, וואו די מערהייט שילער זיינען ביז 1970 געווען יידן. נאכן פארענדיקן ,פאר-ראקעוועי' האט א יידישער בחור אדער מיידל געקאנט געלערנט ווייטער אין די בעסטע אוניווערסיטעטן ווי ,הארווארד', ,יעיל' וכדומה.
א סך פון אונזערע לייענער געדענקען פאר-ראקעוועי ווי א וואקאציע-שטעטל, וואו ס'האבן זיך אמאל געבליט זומער-קאלאניעס מיט הייזקעס און עלעגאנטע ,באסיין-קלובן' הארט ביים ים מיט א רעסטאראן, שענק, באסיין, שוויץ-באד און כלערליי געזעלשאפטלעכע טעטיקייטן.
יונג און חסידיש
,דער מאמענט' באטאנט, אז דער מאמענט איז א חסידישער, איבערפול מיט נסים און מחיות!
דער רבי פון באסטאן איז ,דער באסטאנער רבי'. די וואס קענען ניט די חסידישע גאס ווייסן ניט, אז ס'איז טאקע געווען א באסטאנער רבי. דא האנדלט זיך אין גראמאטיק און ניט אין קיין חסידות.
כדי צו פארוואנדלען דעם נאמען פון א פלאץ (א זאך-ווארט) אין אן אייגנשאפטס-ווארט, שטעלט מען צו צום סוף ווארט דעם סופיקס ,ער'. דעריבער ווערט דער סובסטאנטיוו באסטאן מגולגל אינעם אדיעקטיוו באסטאנער, כדי צו באשרייבן דאס זאך-ווארט רבי: דער ענדילטיקער רעזולטאט איז ,דער באסטאנער רבי'. דער רבי פון טעקסאס איז אלזא ,דער טעקסאסער רבי' און דער רבי פון משיגען איז ,דער משיגענער רבי'.
אין דער אלטער היים אין גאליציע איז אמאל געווען א שטעטעלע קרעכץ. דער ארטיקער רבי איז געווען דער קרעכצער!
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער קרעכצער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
לא-שאנדע בת-יעקב איז ניט די מלכה-המשיחטע און אויך ניט קיין אפשטאמיקע פון דער מלכה שבא. לא-שאנדע איז א לעזבישע פאלאשין פון עטיאפיע און א ראבינערן אין א נעגערישער ,ווייבער-שול' אין תל-אביב. די חשובע ראבינערין איז פארליבט און פארקאכט אין דער שמשטע, א יידישע טאכטער פון באמבעי, אינדיע. הודו קומט טאקע צו כוש אין דעם פאל!
ד"ר פישביינס נקמה
אונזער טייערער זשורנאליסטישער סקאנדאל-מאכער און קאמפס-הונט ד"ר פישביין איז א חשובער בעל-נקמה. ער נעמט זיך אן די קריוודע פאר כלערליי קרבנות און ציט זיך קיינמאל ניט צוריק פון קיין מחלוקת.
נאך בעסער, נאך מער און נאך אלעמען איז ער א לעבעדיקער, ניימאדישער זשורנאליסט! אין אזעלכע מענשן נויטיקט זיך די יידישע קולטור, כדי די יידישע פרעסע זאל אויפשטיין תחיית-המתים.
מיר גיבן-אן דעם חשובן דאקטאר כבוד מיט אפשיי לשבח זיינע זשורנאליסטישע פארדינסטן. ער איז א לעבעדיקער זשורנאליסט אין א לעבעדיקער וועלט!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
פאראן אין לעבן צוויי זאכן, וואס מ'באקומט קיינמאל ניט: יושר און סימפאטיע!' האט דער געוואלדיקער בעל-עצה דעקלערט, צוגעבנדיק: ,הערט זשע און פארשטייט זשע נאר, אז יושר איז דער ראשי-תיבות פאר ,יתקדל ויתקדש שמה רבא'!' אזא ראטגעבער איז ניט בלויז אן אמתער כל-בויניק, נאר אויך א געוואלדיקער בטחוניסט!
אלע מענשן זיינען גלייך! קיינער האט זיך אבער קיינמאל ניט מטריח געווען און דאס געזאגט גאט!
מאדערנע סינדראמען! די וועלט פליסט-איבער מיט אלערליי סינדראמען. אמאל האט מען באצייכנט אן אלצהיימער-קראקנער ווי א אן עובר-בטלדיקער. פאראן אבער אזעלכע, וואס ליידן מיט פרייד און פריילעכקייט פון אן אנדער מין זכרון-קרענק: פאראן אזעלכע, וואס געדענקען נאר דאס, וואס זיי ווילן געדענקען!
גאלדפינגערס סינדראם איז א מחלה, וואס מ'זעט זייער זעלטן! דער, וואס ליידט פון גאלדפינגערס האט צרות: אלץ, וואס דער חולה רירט-אן פארוואנדלט זיך אין גאלד! מיסטבערגערס איז אין גאנצן אנדערש פון גאלדפינגערס. א וועלט מיט מענשן ליידט פון מיסטבערגערס, וואס שטאמט פון ווארט ,מיסט-בארג'. אלץ, וואס דער חולה-מסוכן בארירט ווערט מגולגל כהרף-עין אין שמוץ און דרעק!
אייזבערגערס, און ניט אסבערגערס, איז אן אנדער מין קראנקהייט. אלץ, וואס דער ליידנדיקער בארירט ווערט פארשטיינערט.
אין דער יידישער משוגעתן-זאנע ,קוקאראטשקעס און לאטרינען' קריכן ווי פרוסאקעס אויף די גלייכע ווענט די פארשוינען, וועגן וועלכע מיר שרייבן אין אט-דער קאטעגאריע.
צאלריייכע לייענער האבן געפרעגט, צי דער פארשוין ,ר' לייבל' איז אן אמתע פערזאן און ניט קיין פיקטיווער לופט-מענש. צום צער איז ר' לייבל א ווירקלעכער מענש.
ר' לייבל אין לייבל מיט א לעבל בליי אין קאפ ברויזט ווי א לייבל אין דזשונגל, ווייל מיר האבן זיך אויסגעלאכט פון אים. וואס קאן מען אבער זאגן אויף א ,לערער', וואס פארריכט ניט די גרייזן פון זיינע שילער און פארמאכט זיי ניט דאס מויל, ווען זיי זיינען רעספעקטלאז און פיסקאטע? וואס קאן מען זאגן אויף א ,לערער', וואס קען ניט די פשוטסטע כללים פון דקדוק ווי, למשל, ,א יידישע וואך' אנשטאט ,א יידיש-וואך (א גרויסע פארזעעניש און אויך אן אוממעגלעכקייט אויף יידיש) אדער ,די יידישע ליגע' און ,די/א יידישע פערמע' אנשטאט די מוראדיקע פראזעס ,די יידיש-ליגע' און ,יידיש-פערמע'.
דאס איז די סיבה פארוואס די שפראך-קוואליטעט איז אזוי ארעם אין די היינטיקע צייטשריפטן אויף יידיש, ווייל די לערער אליין זיינען אומפעאיק און האבן קיינמאל ניט באהערשט די שפראך אדער זיך אויסגעלערנט די גראמאטיק!
נאך ערגער האט דער געוואלדיקער למדן פון ,יידיש לשון' קיינמאל ניט ארויפגעפירט אויפן דרך-הישר זיינע רעספעקטלאזע ,חסידים' אויף דער אינטערנעט-זייט, ווען זיי האבן אטאקירט אונזער רעדאקציע-מיטארבעטער, וואס האט אויסגעבעסערט זייערע אומגעלומפערטע זאצן, זיי אנגעוויזן אויף די ריכטיקע כללים פון גראמאטיק און געשאנקען א ים מיט פערל. די אומפעאיקע, מאקלאמפערשטע שילער, וואס האבן אטאקירט פריינט לעווין זיינען קיינמאל ניט דיסציפלינירט געווארן דורכן לערער, וואס האט אויך קיינמאל ניט אנגעוויזן, אז פריינט לעווין, א היימישער יידיש-ריידנדיקער פון גאליציע און ווארשע, איז גערעכט.
פון וואנען מיר שטאמען, ווען מ'טוט א טובה אדער שענקט א מתנה א מענש, איז דער איינציקער פאסיקער ענטפער אדער זשעסט ,א דאנק'. פריינט לעווין האט מען קיינמאל אויך ניט אפגעדאנקט פאר זיינע ברייט- און ליבהארציקע טובות.
וואס קאן מען דעריבער זאגן אויף אזעלכע גראביאנסטווע חוצפהניקעס, וואס זיינען מער גענויגט זיך צו פלפולן וועגן קלייניקייטן און נארישקייטן איידער צו שטודירן און זיך אויסצולערנען ווי איידעלע מענשן און אמתע שילער? אמן, דינו ותיקו!
,דער מאמענט' איז ניט קיין בייזוויליקע אינסטיטוציע, נאר פונקט פארקערט! זאגן א שלעכט ווארט אויף ,דער מאמענט' איז ניט ביי אונז קיין חטא אדער פארברעכן. דאס איז ניט מצרים, וואו מבטל מאכן די נצחונות פון פרעה האט פארגעשטעלט מיך זיך מאיעסטעטס-באליידיקונג. ,דער מאמענט' איז א ברייטהארציקער בעל-טובה, וואס וויל באזינגען און באערן די, וואס זיינען ווירטיק און וואס זייערע טאטן זיינען ווערטיק.
דערווארט ניט, אז מיר וועלן קלאפן אין דער פלייצע געוואלדיקע למדנים, וואס שרייען פון הויכע פענסטער, אז זייערע אויפטוען און פארדינסטן זיינען גרויסארטיק אזוי ווי פראפעסארין שבע צוקער אדער הערשל גלעזער. אויב מיר וועלן דערזען עפעס וואונדערבארס אדער גרויסארטיקס, וועלן מיר דאס אודאי באקאנט מאכן, הויכשעצן און באזינגען. דערווייל, אחוץ ,דער מאמענט', איז די יידישע קולטור, פרעסע און ליטעראטור א ניט-עקזיסטירנדיקע - ס'איז פראסט און פשוט א וויסטעניש באדעקט מיט זאמד. ס'וואלט געווען גוט, אז ס'זאל זיין א דזשונגל, מחמת א דזשונגל טומלט מיט לעבעדיקייט.
דער שטעקער אין שטעפסל
דער מאשיניסט זיצט אין דער קאנטראל-קאבינע און פירט די אונטערגרונטבאן מיטן לופט-רער. ווען ער שטעלט-אפ די באן אויף דער מעטרא-סטאנציע און די טירן צעעפענען זיך, שטייגן-אויס א סך פאסאזשירן. אט-דער באן-הויף איז אן איבערשטייגונגס-פונקט, וואו די פאסאזשירן קאנען אויסשטייגן פון א לאקאלער באן און איינשטייגן אין א שנעלצוג. אויף דער סטאנציע-פלאטפארמע איז דא אויך א קיאסק מיט כלערליי צייטשריפטן און אלערליי זיסקייטן.
די דאזיקע אונטערגרונטבאן-ליניע פארוואנדלט זיך אין א הויכבאן-ליניע ביי דער ברוקלינער בריק. דא אויף דעם פונקט מאכט מען צורעכט די רעלסן מיט נייע אייזנבאן-שוועלן און א נייער שטראם-שינע. דאס מיינט, אז דער מאשיניסט מוז פארלאנגזאמען די באן און זי אפטמאל אפשטעלן אין טונעל אדער אויף די עסטאקאדן, וואו די באן פארהאלט זיך בשעת מ'אינסטאלירט א נייע דריטע שינע אדער גראדט-אויס די רעלסן.
א נייער שמועס- און לערן-קרייז
א נייער לערן- און שמועס-קרייז פאר היימישע יידיש-ריידנדיקע און פארגעשריטענע סטודענטן וועט פארקומען איין ביז צוויי מאל א חודש פון סעפטעמבער ביז יוני אין ניו-יארק. איינער פון אונזערע רעדאקטארן וועט אנפירן מיט דעם לערן-קרייז. דאס וועט זיין א גלענצנדיקע געלעגנהייט צו ריידן נאר אויף יידיש מיט פראפעסארן און רעדאקטארן. דאס וועט זיין א גאלדענער שאנס צו בארייכערן אייער שפראך. נאך אינפארמאציע שיקט אונז אן ע-בריוו אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com.
פראסט, פשוט און בקיצור
די בירגער-מלחמה אין סיריע איז א קאמף צווישן קאנקורירנדיקע פילאסאפיעס, צווישן די זוניטן און שיאיטן. באשאר אסאד שטאמט פון א שיאיטישער משפחה, וואס איז ענג פארבונדן סיי מיט רוסלאנד סיי מיט איראן. די אויפשטענדלער זיינען זוניטן, וואס האסן די שיאיטן און האלטן זיי פאר אפיקורסים, פאררעטער פון איסלאם.
די לעצטע ריי פרעזידענטן זיינען געווען אומגערעכט: ניט אלע מענשן און ניט יעדע לאנד וויל דעמאקראטיע. אין דער אראבישער וועלט פארבייט איין דיקטאטאר מיט א צווייטן.
די היינטיקע וועלט האט א טעות. א צווישן-לענדערדיקער האנדל פארהיט ניט פון קיין קריגן. די גרעסטע האנדלס-שותפים פארן ,גרויסן קריג' אין 1914 זיינען געווען בריטאניע און דייטשלאנד.
א רוסישער מי-שברך
אונזער נומער צום 12טן אויגוסט איז געווען א גאלדענער שלאגער. זונטיק, דעם 12טן אויגוסט האבן 200,000 לייענער אריינגעקוקט אין אונזער זשורנאל, שלאגנדיק א רעקארד. דאס איז געווען דער גרעסטער טעגלעכער טיראזש זינט ,דער מאמענט' איז געבוירן געווארן מיט אנדערהאלבן יאר צוריק.
א סך לייענער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיטן איראנישן אונטערטאן און טייוולאנישן הומאר, מיט וועלכן פיל ארטיקלען זיינען געווען געשריבן. ,טראכט פון אים און אייערע צרות וועלן פארשווינדן', האט זיך געלייענט די לאזונג אונטער סטאלינס פאטאגראפיע אויפן פלאקאט אין זאוואד. ס'איז קאמיש דאס מעשהלע מיטן פלאקאט אבער ס'איז אויך אמת.
דער פארשטארבענער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער אלגעמיינר זשורנאל' גרשון יעקבסאן איז אויסגעוואקסן ווי אן אונטערערדישער חסיד אין ראטן-פארבאנדד און האט געהאט אין זכרון פיל קאמישע מעשהלעך און אנעקדאטן וועגן דער סאוועטישער מאנטאליטעט און קאמוניסטישער מאראל. חבר יעקבסאן פלעג זלאכן ביים דערציילן דעם אנעקדאט מיט סטאלינס פלאקאט אין זאוואד. דער הויפט-רעדאקטאר האט ליב געהאט דערציילן דעם אנעקדאט וועגן דעם נייעס-באריכט אין א סאוועטישער צייטונג, וואס האט זיך געלייענט אזוי: ,די צואה פון די קאלכאז-בהמות שמעקט נאך זיסער פון פראנצויזישן פארפום' (גארניט קיין גוזמא און גארניט קיין אויסטראכטעניש!).
געדענקט זשע, אז ,סלאווא סטאלינו!' איז דאס זעלבע וואס ,הייל היטלער!', אז ,דער אינטערנאציאנאל' און ,דייטשלאנד איבער אלעס' זיינען אלץ איינס, און אז א קאמסאמאלעץ איז א נאצי-יוגנטלעכער! נאציזם און קאמוניזם זיינען נאענטע קרובים; ביידע זיינען סאציאליסטיש-טייוולאנישע פילאסאפיעס!
בלייבן אן א באבען
די משיחטע און די באבע זיינען הארץ- און דוץ-פריינט; וואוהין די באבע גייט, גייט די משיחטע אויך! די וועלט בלייבט אן א משיח און מיר בלייבן אן א באבען: ביידע אשתי-חיל לאזן זיך וואויל גיין אויפן פייערלעכן זומער-באל פון ,דער מאמענט' אין אזבורי-פארק. אזוי ווי דער ראק-ענד-ראלער ברוס ספרינגסטין גיבן זיי אלעמען איבער ,א גרוס פון אזבורי-פארק!'
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גוטן שבת און א שבתדיקע וואך!
______________________________________________________
לייט-ארטיקל
א גרוס פון אזבורי-פארק
די פראזע ,א גרויס פון אזבורי-פארק' איז באקאנט אין אלע טיילן וועלט בכלל און אין די פאראייניקטע שטאטן בפרט א דאנק דעם וועלט-בארימטן ראק-ענד-ראלער ברוס ספרינגסטין. דער דאזיקער זאץ פונעם אייביקן פאסט-קארטל פון דעם בארימטן וואקאציע-שטעטל ביים ים איז דערשינען אויף איינעם פון זיינע אלבומען און האט פאראייביקט דעם אנדענק פון דעם אורלויב-ארט, וואס איז אמאל געווען אזוי בארימט ווי קאני-איילאנד און אטלאנטיק-סיטי!
אין משך פון די לעצטע צען יאר איז אזבורי אויפגעשטאנען תחיית-המתים און בויט זיך איבער, כדי צו ווערן ווידער אמאל א פאפולער וואקאציע-שטעטל מיט האטעלן, רעסטאראנען, נאכט-לאקאלן און כלערליי געשעפטן און געוועלבער. דאס טעאטער, טאנץ-זאל און סטאדיאן (אלע דריי אין איין בנין) זיינען לעצטנס רעמאנטירט געווארן און בלישטשען ווידער אמאל מיט צויבער.
אזוי ווי דאס אומשטערבלעכע שקיעה-שטעטל לעבט אזבורי אויך אויף אייביק, ניט בלויז אין די הערצער און זכרונות פון די מיליאנען, וואס האבן פארבראכט דא אזוי פיל זומערס און געמאכט אזוי פיל טאג-עקסקורסיעס צו ליגן אויף דער פלאזשע און שווימען אין ים, נאר ס'לעבט אויך פיזיש אויף אייביק און האט הנאה פון א ווידערגעבורט.
דא אין דעם שטעטל, וואס איז אזוי ווי דער פייער-פויגל געבוירן געווארן אויף ס'ניי אינעם אש פון אלטע, צעפאלענע געביידעס, ליידיקע געשעפטן און הקשים, איז פאר-א-יארן פארגעקומען דער ערשטער, זינט גאט וויייסט ווען, יידישער באל, און אין מיטן פון א הוריגאן נאך! אין אזבורי-פארק קומט-פאר דעם שבת דער צווייטער פייערלעכער זומער-באל פון ,דער מאמענט', וואס איז ווי דער פעניקס ארויסגעפלויגן מיט אנדערהאלבן יאר צוריק פונעם פארכשופטן ווידערגעבורטס-רויך.
,דער מאמענט' איז גאר א באדייטנדיקער נאמען; דער מאמענט איז אייביק און האט ניט קיין אנהייב און ניט קיין סוף. ביי א הייליקן מאמענט איז ,דער מאמענט' געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א הייפעלע שמאלץ און א זשמעניע זאלץ. ביי יענעם מאמענט איז געבוירן געווארן א נייע יידישע פרעסע און קולטור אין ,דער מאמענט'.
אזוי ווי דער פאר-א-יאריקער זומער-באל, אונזער חנוכהדיקער ,כלי-זמרים-באל' און אונזער פורימדיקער ,בדחנים-באל' איז אונזער היי-יאריקער זומער-באל א לעבנס-באשטעטיקנדיקע פייערונג, וואו ס'וועט זיך טאן אויף טישן און אויף בענק, וואו ס'וועט טומלען מיט א געוואלדיק-מחיהדיקער פייערלעכקייט. אונזערע געסט און מיטארבעטער וועלן טאנצן ווי הולטייסקע קאזאקן, טרינקען שאמפאניער ווי גראף פאטאצקי און זיין אויסגעפוצט אין די עלעגאנטסטע באל-קליידער ווי צאר ניקאליי און צאריצע אלעקסאנדרע.
אונזער זומער-באל, וואס קומט-פאר צום סוף זומער איז א שמחה צום באטאנען, אז ס'זיינען ניט דא קיין ענדעס, נאר לוסטיקע אנהייבן. און אויב ס'איז פאראן אן ענדע, איז דאס ניט קיין טרויעריקער סוף נאר א גליקלעכע ענדע. איין טיר מאכט זיך צו און אן אנדער מאכט זיך אויף. מיר זיינען זיך דעריבער מחיה מיטן אייביקן און מחיהדיקן מאמענט און האבן גרויס חשק צו פארשענערן און פארגרעסערן ,דער מאמענט' צוזאמען מיט אונזערע נייע און אלטע חברים איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט. דאס איז אייער גאלדענער ,מאמענט'!
רבותי! פאר די, וואס וועלן הוליען צו לאנג און צו פיל לכבוד און לשבח גליקלעכע ענדעס און לוסטיקע אנהייבן, וועט אונזער באקאנטער, חשובער מיטארבעטער ד"ר בריאסקי שטיין צו דינסט מיט א ספעציעלער סעלצערסקע!
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 17 אויגוסט 2012
א גליקלעכן געבורטסטאג און אייך צו לאנגע יארן,
אונזער נייער דימענטענע קארעספאנדענטין
דינה דימענט
* * *
אין ארטיקלען
דער אמת מיט אן אלף וועגן דעם 12טן אויגוסט
א סאוועטישער מי-שברך
די געשיכטע פון יידישן בונד
* * *
יידיש-ריידנדיקע, סטודענטן און פאטריאטן פאר יידיש!
א נייער שמועס- און לערן-קרייז
פאר היימישע יידיש-ריידנדיקע און פארגעשריטענע סטודענטן
וועט פארקומען איין ביז צוויי מאל א חודש פון סעפטעמבער-יוני אין ניו-יארק
איינער פון אונזערע רעדאקטארן וועט אנפירן מיט דעם לערן-קרייז
דאס וועט זיין א גלענצנדיקע געלעגנהייט צו ריידן נאר אויף יידיש מיט היימישע יידיש-ריידנדיקע, פראפעסארן און רעדאקטארן. דאס וועט זיין א גאלדענער שאנס צו בארייכערן אייער שפראך.נאך אינפארמאציע שרייבט אונז אויף yiddishmoment@yiddishmoment.com.
אלגעמיינע באמערקונגען
יעדע נייע וואך איז א שבתדיקע ביי אונז אין רעדאקציע! די רעזאנאנץ פון אונזער ספעציעלן נומער צום 12טן אויגוסט איז גאר א גרויסע! סיי די לייענערשאפט סיי דאס רעדאקציע-קאלעגיום זיינען זייער צופרידן פונעם נעכטיקן, אינהאלטס- און אידייענרייכן נומער.
דאס אלגעמיינע אינטערנעט-פאסט-קעסטל פון ,דער מאמענט' איז באמבארדירט געווארן מיט א בריוו-שטורעם. די מערסטע לייענער האבן גענאסן פון די ארטיקלען און פאלעמיקעס וועגן דער סאוועטיש-יידישער קולטור. גאר א סך לעזער האבן מסכים געווען מיט אונזער פערספעקטיוו וועגן דער טעמע. א קליינע צאל איז געווען אויפגעקאכט און צערודערט, באצייכענענדיק אונזער צייטשריפט ווי א סקאנדאל-צייטונג און א רינשטאק-בטעטל.
דער ציל פון א צייטונג איז צו באהאנדלען און ארומריידן אידייען. מיר דערמוטיקן אלערליי שרייבער מיט כלערליי מיינונגען און אנשויאונגען צו דרוקן זייערע ווערק אין ,דער מאמענט'. אונזער צייטשריפט איז אן אומפארטייאישע, אלוועלטלעכע פובליקאציע, וואס איז אפן פאר אלעמען!
תכלית!
,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א גוטער ברודער און א ליבער לאנדסמאן. אונזערע מיטארבעטער האראווען וואך איין, וואך אויס, כדי צוצושטעלן אונזערע פריינט די אמתע סחורה, דאס אויבערשטע פון שטויסל און דאס טעלערל פון הימל.
איצט איז שוין צייט צו באצאלן דעם טאטן! ,דער מאמענט' האט בדעה זיך צו פארגעסערן און פארשענערן; כדי דאס צו טאן, נויטיקט זיך אונזער צייטונג אין אייערע ביישטייערונגען. בחינם לייענט מען שטענדיק אונזער זשורנאל; מ'דארף אים ניט אויסשרייבן און מ'מוז זיך אויך ניט איינשרייבן. אלצדינג דערשיינט אייך פאר די אויגן מיט איין קלאוויש-דרוק און איין מויז-קליק! געדענקט זשע, חשובע לייענער, אז אונזער עקזיסטענץ ווענדט זיך אין אייער ברייטהארציקייט. שענקט אונז א מתנה מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. א דאנק.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דער זומער פארגייט גאנץ שנעל און וועט אט-באלד אפלויפן. אין א וואך ארום וועלן מיר אלע טרינקען און טאנצן אויף אונזער פייערלעכן זומער-באל אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי. אונזערע ע-פאסט-קעסטלעך ווערן כסדר פארפלייצט מיט דערקונדיקונגען און ביטעס מכוח דעם באל.
ד"ר אהרון קארפאטי, אונזער חשובער קארעספאנדענט פון בודאפעשט, וועט צוזאמען מיט זיין טייער ווייבל פליען קיין אמעריקע אנטיילנעמען אין אט-דער פריילעכער און לוסטיקער פייערונג. צוזאמען מיט א גרויסער סוויטע פארערער קומט די גראפיניע דע גאלוויז אויך צו פליען מיט אן אייגענעם לוקסוס-עראפלאן פון איר לאנד-הויז אין צפון-שפאניע. איר עקצעלענץ, די טאכטער פון א יידישן סוחר פון פוילן, וועט ווידער אמאל באצויבערן די געסט מיטן ליד ,מחותנתטע' און איר וואונדערשיינער, סאפראנאווער שטימע.
אונזער ארקעסטער מיט יונגע 20 מוזיקאנטן ,די כלי-זמרימלעך' וועט שפילן די גאנצע נאכט. דער צווילינג טרונקוואסער וועט סטעפן און זינגען אין א ספעציעלן ארויסטריט און ,די יענטעטעינערס' וועלן זינגען און ארויסטרעטן אין עטלעכע סקיצעס אין משך פון דעם געמיטלעכן אוונט. א גרויסע מיטזינגעריי וועט אויך פארקומען און אנגעפירט ווערן פון אונזער רעדאקציע-מיטארבעטער משה מילנער, און ניט מיטש מילער. דער גאנצער עולם וועט מיטזינגען מיט מוישקע'ן אזוי ווי מ'פלעג מיטזינגן יעדן פרייטיק אין אוונט מיט ,מיטש'ן'!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
,דער מאמענט' פארמאגט א הויך-געבילדעטע לייענערשאפט! די מערהייט פון אונזערע לייענער זיינען שטאטישע יידן, ווי אויך א סך ניט-יידן, וואס האבן פארענדיקט דעם אוניווערסיטעט און ריידן צום ווייניקסטן צוויי שרפאכן, יידיש און די ארטיקע לאנדס-שפראך. דאס רוב רעדט מסתמט בעסער ווי יידיש די אומגאנגס-שרפאך פון דער מדינה, וואו זיי לעבן. ס'איז אבער כדאי צו באמערקן, אז דאס זיינען מענשן מיט א העכערער בילדונג, וואס דורשטן און לעכצן נאך א יידיש ווארט! דערצו האט ,דער מאמענט' אויך א גרויסע, געטרייע לעזערשאפט מיט א רייכן חינוך: חסידים ווי אויך מתנגדים, וואס לעזן אונזער צייטשריפט, כדי זיך צו דערוויסן, וואס ס'טוט זיך אין יידישלאנד און אין דער יידישער קולטור.
האט ניט קיין טעות, גוטע ברידער! ,דער מאמענט' איז א צוציאונגס-פונקט פאר כלערליי יידן, וואס ווילן בארייכערן זייער לשון און געניסן פון א היימישן, רייכן יידיש, וואס איז כמעט ווי אוממעגלעך צו געפינען היינט-צו-טאג!
,דער מאמענט' האט אפשר די העכסט-געבילדעטע לייענערשאפט אין דער געשיכטע פון דער יידישער פרעסע! אזעלכע לעזער מוז א פובליקאציע צושטעלן ניימאדישע ארטיקלען אויף פרישע טעמעס. מ'טאר מער ניט פייקלען מיטן חורבן, סאציאליזם און קאמוניזם, וואס זיינען אויסגעשפילטע און טויטע ענינים. דאס זיינען נייע צייטן מיט נייע לייטן!
נעמענדיק דאס אלץ אין אכט איז איצט די ריכטיקע צייט צו מארשירן פארויס און שאפן א נייע יידישע קולטור און ליטעראטור. איצט האבן מיר א גאלדענע געלעגנהייט צו שאפן א קאסמאפאליטישע ליטעראטור, פרעסע און קולטור פאר די נייע פאלקס-מאסן אין א ניי יידישלאנד.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און אנטיקן
אן אלטער ייד פון ליטע, וואס איז אמאל געווען דארט א לערער אין א יידישער מיטלשול, שרייבט אונז פון מיאמי-ביטש:
,רבותי, דאס לשון אין ,דער מאמענט' איז נאך עלעגאנטער און שארפער פון דער שפראך אין ,דער ווילנער טאג' און די אמאליקע אויסגאבעס ,היינט' און ,מאמענט' אין ווארשע. כ'בין נשתומם געווארן, ווען כ'האב צום ערשטן מאל געלייענט אייער זשורנאל. כ'האב געמיינט, אז די אויגן מאכן ביי מיר קונצן, מחמת דאס לשון אין אייער זשורנאל איז אזוי רייך און עלעגאנט און די ארטיקלען אזוי אינטערעסאנט.
מיין איינקל האט געפונען פאר מיר אייער בלאט אין אינטערנעט, בכדי כ'זאל זיך פארוויילן. ,דער מאמענט' איז א מחיה! כ'דאנק אייך זייער פאר דעם שפאציר אין דער פארגאנגענהייט'. הערמאן מיטלמאן, מיאמי
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,דע ביטרעיאל אוו דע אמעריקען דרים' (די פארראטונג פונעם אמעריקאנער טרוים) פון דאנאלד בארטלעט און דזשעימס סטיל דערציילט ווי אזוי די מאכט-האבער אין וואשינגטאן האבן איינגעפירט א פאליטיק, וואס האט בארייכערט די פאליטישע און עקאנאמישע פני און צעשטערט דעם מיטל-קלאס. דאס בוך איז אן אינטערעסאנט פארשונגס-ווערק. ס'איז כדאי עס צו לייענען!
דער היינטיקער צייט-גייסט איז א פינצטערער, וואס שטעלט אונז צו א מבול מיט שווארצע טעמעס און טייוולאנישע פארשוינען אין א חושכדיקער וועלט. ס'טוט זיך חושך-מצרים! וואס קאן מען זאגן אויף א געזעלשאפט, וואס איז פארכאפט און פארקאכט ניט אינעם אויבערשטן פון שטויסל נאר אינעם אונטערשטן פון מיסט-בארג?
וואו זיינען די דראמאטישע בינע-פיעסעס מיט איידעלע פארשוינען אין עלעגאנטע סיטואציעס, דראמעס, וואס ברענגען א מענש צום דענקען און רופן-ארויס איידעלע געפילן? וואו זיינען די מוזיקאלישע פארשטעלונגען און פילמען מיט לוסטיקע און פריילעכע פארשוינען, וואס זינגען און טאנצן אונטער שיינער, איידעלער מוזיק?
דאס שקיעה-שטעטל
שטעטלדיקע פילאסאפיע פאסט זיך אויך צו דער מאדערנער וועלט! אויף שטעטלדיקער פילאסאפיע שטייט ,דער מאמענט'. דאס שקיעה-שטעטל לעבט אויף אייביק א דאנק די טרוימען און ליבשאפט, וואס ברענען אין יידישע הערצער אומעטום.
אונזער קארעספאנדענטין פון וואשינגטאן דינה רויטמאן האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז פון איצט אן שרייבט זי אונטער איר מיידלשן נאמען דימענט. זי האט שוין ביז אהער פארפאסט אירע ארטיקלען און באריכטן מיטן נאמען רויטמאן. אונזער דימענטענע קארעספאנדענטין שרייבט היינטיקע וואך:
,דער סאמע מאמענט, וואס כ'האב געלעזן די ערשטע שורה אין ,אויב ניט נאך העכער', האב איך רעאליזירט, אז כ'קען שוין די מעשה. פון איר האב איך שוין פריער געוואוסט, ווייל כ'האב געלייענט די קורצע דערציילונג אין א ראמאן פון אלי וויזעל ,סאמוועיר א מאסטער'. דאס איז געווען פאר מיר א מאדנע געשעעניש; די גאנצע מעשה האב איך געדענקט ווארט-אין-ווארט. פראפעסאר וויזעל האט, פארשטייט-זיך, באקאנט געמאכט אין זיין בוך, אז י. ל. פרץ איז דער מחבר.
דאס וואס האט מיך אויפגעפרישט דעם זכרון איז פרצעס אויסלאכן די ליטוואקעס. ,ליטוואקעס, ווער קאן זיי זאגן א ווארט? זיי ווייסן שוין אלץ! דער פאראגראף לעזט זיך אזוי:
,איינמאל איז אבער אנגעקומען א ליטוואק; לאכט ער! איר קענט דאך די ליטוואַקעס; פון מוסר-ספרים האַלטן זיי ווייניק, דערפאר שטאפּן זיי זיך אן מיט ש”ס ופּוסקים. ווייזט דער ליטוואק אַ בפירושע גמרא — די אויגן שטעכט ער אויס! אפילו משה רבינו, ווייזט ער, האט ביים לעבן נישט געקענט ארויף אויפן הימל, נאר געהאלטן זיך צען טפחים אונטערן הימל! נו, גיי שפּאר זיך מיט א ליטוואק!'
פאראן א ריי זאכן, וואס מ'קאן , נאטירלעך, אויך זאגן אויף די חסידים אבער זייערע מעשיות זיינען פול מיט חן און כשוף און קיין געשיכטן-דערציילער האט ביז איצט נאך ניט איבערגעטראפן די חסידישע פעאיקייט און תאוה צו מעשהלעך. די דערציילונג האט מיך באצויבערט אזוי שטארק ווי זי האט מיך פארכשופט דאס ערשטע מאל, ווען כ'האב זי געלייענט העט מיט פיל יארן צוריק.
די לעדענגע דערציילט זיך אזוי: ,ווען א צדיק ווערט נפטר, פארגיסט דער אויבערשטער צוויי טרערן אין ים אריין'.
פאר דער מערהייט מענשן איז דאס פראסט, פשוט און בקיצור נאר א לעגענדע; פאר מיר איז איז דאס גאר באדייטנדיק און האט א ספעציעלן חן און טעם, מחמת... ווען כ'בין געווען א קליין מיידעלע, האב איך געגלויבט, אז ווען גאט וויינט, וויינט ער מיט פערל. דאס לעצטע מאל, וואס כ'האב געהאט אזא געדאנק איז געווען מיט 59 יאר צוריק! ס'איז דאך ניט שלעכט פאר אן אלטער יידענע!
א שיינעם דאנק פארן דערמאנען מיך אין אט-דער וואונדערבארער מעשה.
דער יידישער זייגער
,דער מאמענט' איז דער פולס פון דער יידישער קולטור, פרעסע און ליטעראטור און ווייסט שטענדיק ווי שפעט ס'איז איצט. אונזער קארעספאנדענט פון בוענאס-איירעס יעקב זשיטניצקי טאפט דעם דופק פון דער יידישער גאס און האט אויגן און אויערן אין אלע טיילן וועלט.
ר' יעקב זשיטניצקי שרייבט אין זיין לעצטן בריוו אין רעדאקציע בנוגע דעם נעכטיקן נומער צום 12טן אויגוסטס:
,דאס זיינען באקאנטע פאקטן וועגן די סאוועטיש-יידישע שרייבער אין דער קאמוניסטישער עפאכע, סיי בעת לענינס סיי בעת סטאלינס יארן, ווי אויך בשעת די שפעטערדיקע יארן מיט "סאוועטיש היימלאנד" און זיין הויפט-רעדאקטאר אהרון ווערגעליס. ס'איז פיינלעך צו לייענען די פאקטן און אקצעפטירן, אז דאס אלץ איז באמת געשען.
די אלע פאקטן שטרייכן ווידער אמאל אונטער, אז ס'איז אמת מיט הונדערט פראצענט, וואס פרעזידענט ראנאלד רעיגאן פלעג זאגן וועגן קאמוניזם, רעזומירט נאר מיט עטלעכע ווערטער: ,קאמוניזם איז א בייזע אימפעריע'.
ס'איז אויך אמת און אננעמבאר, אז אין סאוועטן-רוסלאנד זיינען אויך געווען פראגרעסיווע יידישע שרייבער; מ'דארף ניט אריינלייגן אלע יידישע שרייבער אין ראטן-פארבאנד אין דער זעלבער טארבע. זיינט איר מסכים מיט מיר, דר. נאמאסט?
און דאך, דאך... ווען מ'הערט אדער לייענט וועגן 12טן אויגוסט 1952 ווערט פינצטער פאר די אויגן. פארגעסט ניט, מיינע ליבע פריינד, אז כ'בין געבוירן געווארן אין 1949 אין בוענאס-איירעס. כ'בין ניט קיין עדות און ווייס ניט פערזענלעך די ריינע פאקטן בנוגע דעם סאוועטן-פארבאנד אזוי ווי איר זייט, מיינע גוטע ברידער אין רעדאקציע.
טרויעריק זיינען די אלע ליידן, די גולאגן און פארשידענע אזוינע און אנדערע ענלעכע פינצטערנישן, וואס איר האט אלע מיטגעמאכט און איבערגעלעבט. איר זייט דאך אמתע צוזעער, וואס באטאנען פאר דער מענטשהייט, וואס ס'איז ווירקלעך געשען. איר טראכט ניט אויס קיין מעשהלעך. און מיר, די וואס זיינען ניט קיין צוזעער און האבן די זכיה צו לייענען היינט-צו-טאג ,דער מאמענט', זאגן אייך אלעמען אין רעדאקציע: א דאנק פארן זאגן דעם אמת!
מ'האט אמאל דערקלערט, אז זשורנאליזם איז די שענסע, בעסטע און אינהאלטסרייכסטע פראָפעסיע. ווען כ'בין געווען א פיצל-קינד, האב איך געטרוימט צו ווערן א פייער-לעשער; זשורנאליזם איז אויך א פראפעסיע, וואס פאדערט פאראנטווארטלעכקייט און ארנטלעכקייט, ווייל אמאל, אנשטאט צו פארלעשן ווי פעאיקע פאזשארניקעס פייערן, קאן מען אויך מאכן פרישע שרפות, וואס וועלן ענדלעך ווערן שווער אדער אוממעגלעך צו פארלעשן.'
טלאמאצקע 13
פאר דער שואה איז דער באקאנטסטער יידישער אדרעס אין פוילן געווען ,כלאדנא 8', די רעדאקציע פון פרעסטיזשפולן טאג-בלאט ,היינט'. נאך א באקאנטער ווארשעווער אדרעס איז געווען ,טלאמאצקע 13', דער פאריין פון יידישע ליטעראטן און זשורנאליסטן אין ווארשע. דער אדרעס איז געווען א פארבאנד, שתדלנות-ארגאניזאציע און א פארזאמלונגס-ארט פאר שרייבער.
אין 1916, ווייניקער ווי איין יאר נאכן טויט פונעם יידישן קלאסיקער יצחק לייבוש פרץ, זיינען זיך צוזאמענגעקומען 60 יידישע שרייבער און זשורנאליסטן, כדי צו שאפן א שרייבער-פאראיין מיט יעקב דינעזאן אלס פארזיצער. דער ערשטער אדרעס פון דעם פאראיין איז געווען טלאמאצקע 13, א לאקאל, וואס איז געווען ענג פארבונדן מיט דער הסכלה.
דער פאראיין איז געווען א פארזאמלונגס-פלאץ ניט בלויז פאר זיינע מיטגלידער, נאר אויך פאר אקטיארן, ארטיסטן, לערער, באזוכער פון אויסלאנד און קולטור-פארשער. די ארגאניזאציע האט צוגעשטעלט אירע מיטגלידער ווי אויך דעם פובליקום א ריי ליטערארישע אוונטן און אנדערע טעטיקייטן.
קורץ נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה האבן זיך יונגע, מאדערנע דיכטער, שריפטשטעלער און ארטיסטן באזעצט אין דער פוילישער הויפטשטאט, אריינגערעכנט מלך ראוויטש, צבי גרינבערג, פרץ מארקיש און י.י. זינגער, און גענוצט די אינסטיטוציע אלס ארענע צום פארשטעלן זייער נייעם, פראגרעסיוון שרייב-סטיל און אלס פארום צום פראטעסטירן קעגן די ליטערארישע פני, וואס האבן זיי גרינגעשעצט. דא זיינען געפירט געווארן פלאם-פייערדיקע רעדעס און הייסע דעבאטעס ווי אזוי צו מאדערניזירן די יידישע ליטעראטור. אין די 20ער און 30ער יארן איז טלאמאצקע 13 געווען א לאקאל, וואס האט געברענט מיט שעפערישקייט און איטעלעקטועליזם.
פרי אין די דרייציקער יארן האט דער פאראיין געליטן יסורים צוליבן דעמאלטיקן פונאנדערפאל פון יידישן ביכער-מארק. דער פאראיין איז געגרינדעט געווארן ווי אן אומפארטייאישע ארגאניזאציע אבער זי איז מיט דער צייט געווארן א צוציאונגס-פונקט פאר לינקע און ראדיקאלע שרייבער ווי, לשמל, בונדיסטן און קאמוניסטן. אט-דער פאקטאר האט געשפילט א ראלע אין פארמינערן דעם פרעסטיזש פונעם פאראיין.
דער הויפט-ציל פון דעם פאראיין איז געווען צו פארבעסערן דעם עקאנאמישן סטאטוס פון זיינע מיטגלידער דורך רעגולירן האנאראר און פארלאגס-רעכט און פאדערן גוטע שכירות און ארבעטס-באדינגונען. צוזאמען מיט אנדערע יידישע ארגאניזאציעס אין פוילן און אין אויסלאנד האט דער פאראיין געזאמלט געלט פאר יונגע, טאלאנטפולע שרייבער און ארבעטסלאזע מיטגלידער.
אין 1926 האבן די יידישע זשורנאליסטן געשאפן אן אייגענע סעקציע אין פוילישן זשורנאליסטן-סינדיקאט. א יאר שפעטער איז די קערפערשאפט אנערקענט געווארן ווי א גרופע אין ,פען', די אינטערנאציאנאלע שרייבער-אסאציאציע', מיט שלום אש אלס פרעזידענט. דער פאראיין האט געשטרעבט צו פארשטארקן די יידישע ליטעראטור אין פוילן, געקעמפט קעגן שונד און געהאלפן פארגרעסערן די ארטיקע יידישע שולן-נעץ. בעתן דייטשן אנפאל אויף פוילן אין סעפטעמבער 1939 איז דאס נייע ביורא פון דער ארגאניזאציע אויף גראניטשנא 11 געווארן באמבארדירט און צעשטערט.
קאנגרעסלייט באַזוכן די ,אַמיאַ'
א דעלעגאציע קאנגרעסלייט האט פאריקע וואך באזוכט די ,אמיא' (יידישע צדקה-געזעלשאפט) אין בוענאס איירעס, ארגענטינע. דער מאָטיוו פון דעם באזוך פון די פאליטיקער האט א שייכות מיט די אקטיוויטעטן פון איראן איבער גאנץ לאטיין-אמעריקע, און איבערהויפט אין ארגענטינע.
די אמעריקאנער געזעץ-געבער האָבן זיך אויך פאראינטערעסירט מיטן פארשריט אין דער אויספארשונג מכוח דער טעראר-אטאקע קעגן ,אמיא' אין 1994. ס'איז נאך ניט קלאר פאר דער ארגענטינער רעגירונג, ווער די טעראריסטן זיינען געווען. אין דעם אנפאל זיינען אומגעקומען מער ווי 80 פערזאן. די קאנגרעסלייט האבן אויך אפגעגעבן כבוד דעם אנדענק פון די אלע קרבנות אין דער באמבע-אטאקע און פאר געביידע אוועקגעלייגט בוקעטן בלומען לכרון די אומגעקומענע.
די קאנגרעסלייט זיינען באערט געווארן פון גיליערמא בארגער, פרעזידענט פון ,אמיא', און כוליא שלעסער, דער גענעראל-סעקרעטאר פון דער ארגאניזאציע, וועלכע רעפרעזענטירט דאס ארגענטינער יידנטום.
אמעריקאנע
אמאל האט יעדע מלוכה-מיטלשול אין אמעריקע פארמאגט א דעפארטמענט פאר קלאסישע שפראכן, לאטיין און אלט-גריכיש. אין 1905 אין דער ערשטער מיטלשול אין דער שטאט ניו-יארק, ,מאריס' אין די זיד-בראנקס, איז דער מדריך ד"ר גודווין אריינגעקומען אין קלאסצימער, וואו ס'איז פארגעקומען א פארזאמלונג פון די לערער אין לאטיין און אלט-גריכיש.
אויף דעם מיטינג האבן די לערער גערעדט צווישן זיך לאטיין. זיי האבן איבערגעריסן די פארזאמלונג און זיך אויפגעשטעלט, ווען ד"ר גודווין איז אריינגעקומען. ער האט זיי געבעטן זיצן. ד"ר פיין, דער דעפארטמענט-פארזיצער, האט פארגעשלאגן אנצוגיין מיטן מיטינג, נאר מיט ענגליש, כדי דער מדריך זאל זיי פארשטיין.
,ניין! ביטע, רעדט ווייטער אויף לאטיין. כ'האב זיך געלערנט לאטיין אלס סטודענט אין "הארווארד"! זיכער בין איך, אז כ'וועל אלץ פארשטיין. כ'האב קיינמאל ניט געהערט, אז מ'זאל ריידן לאטיין אלס אומגאנגס-שפראך!' האט דער מדריך דערקלערט.
מיר דערציילן אזא מעשה, כדי אונטערצושטרייכן דעם איידעלן חן און צויבער, וואס האט אמאל געהערשט איבער אונזער געזעלשאפט.
,דער צויבערער פון אז' איז טאקע גאר א פעאיקער הויכשטאפלער. אמתע צוויי מכשפות, סיי די גוטע סיי די בייזע, גלויבן, אז ער איז א ווירקלעכער צויבערער. די שווארצע מכשפה האט מורא אריינצופליען אין דער שמאראגדן-שטאט פארכאפן דאראטעא מיט די מאגישע רובין-פאנטאפל. דעריבער צינדט זי אונטער דעם שטרוי פון איר בעזעם און שרייבט פליענדיקערהייט מיטן בעזעם אין הימל: ,גיב זיך אונטער, דאראטעא'. דער קראפט און כשוף פון הויכשטאפלעריי און זאבאבאנעס האבן ניט קיין שום גרענעץ.
אזוי ווי א יוון אין סוכה איז אונזער קארעספאנדענטין דינה דימענט אריינגעפאלן לעצטנס אין א געוועלב, וואו מ'פארקויפט כשוף-לאמפן און פלי-טעפעכער! די שיינע, טייערע לערערין האט אויך געפונען פאר זיך א אומזיכטבארקייטס-פעלערינע, א צויבער-שינעל!
יונג און חסידיש
פון סאנז ביז סאדיגור ווייסט מען, אז פאראן זיינען חסידים אן א רב'ין ווי, למשל, ,די טויטע חסידים' און היינט-צו-טאג די ליובאוויטשער חסידים. אין דער גאנצער חסידישער געשיכטע איז אבער געווען נאר איין רבי אן שום חסידים, דער ריבניצער! חיים זאנוויל אבראמאוויטש זצ"ל איז נאכן חורבן אויך געווען דער איינציקער רבי, אפשר דער איינציקער רב, אין גאנצן ראטן-פארבאנד. די וועלט שמט נאך אלץ מיט זיינע מעשים און נסים.
ס'איז לעכערלעך און אידיאטסטווע, נאר אין גאנצן אמת, אז אין ראטן-פארבאנד האט מען געענדערט די ווערטער פון ליד ,בעלז'. דאס ליד זינגט זיך: ,יעדן שבת פלעג איך לויפן דארטן מיט דער תחינה גלייך...'. אין סאוועטן-רוסלאנד האט מען ניט געטארט אנדייטן אויף דעם שבת ווי א הייליקער רו-טאג. אלזא האבן די קולטור-קאמיסארן איבערגעביטן די ווערטער אויף: ,יעדן זונטיק פלעג איך לויפן דארטן מיט אלע קינדערלעך גלייך'. אין בעלץ (רומעניע) לויפן מיר דעם שבת צום טייך מיט אלע חסידימלעך גלייך!... כדי צו ווייזן די יעווסעקן, אז מיר זיינען נאך אלץ דא!
נאר אין ,דער מאמענט'!: עקסטרע! ספעציעל! קאצק שטייט-אויף תחיית-המתים! די וועלט וועט שוין באלד הערן ווידער אמאל פון קאצק און מיט די קאצקער חסידים וועט דער עולם קלינגען ווידער און ווייטער! וואס קאן זיין נאך מער נסתרדיק און רוחניותדיק פון א קאצקער שבת?
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער קאצקער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
ריידנדיק וועגן דער משיחטע! היינטיקע וואך האבן מיר געלייענט אויף אן אנדער אינטערנעט-זייט אויף יידיש, וואס חוזק-אפ פון ,דער מאמענט', אז די משיחטע איז א לעזבישע פאלאשין פון כוש! טאקע א מלכה שבא!
ריידנדיק וועגן אונזער דימענטענער קארעספאנדענטין דינה דימענט, היינטיקע וואך דערקלערט זי:
,כ'בין פארכאפט און פארקאכט אין מיסטעריעס! ס'הייטערן מיך שטענדיק אויף צוזאמענרעכענען שפורן, פרעגן פאסיקע פראגעס און אויסרעכענען ענדלעך ווער ס'איז באגאנגען דאס פארברעכן!
וואס טוט מען אבער מיט אזא מייסטעריע, וואס אירע איינציקע שפורן ליגן אינעם נאמען פון דער סאמע מיסטעריע? דא האנדלט זיך אין מיסטעריעס, אויב איר האט שוין פארגעסן! דא זיינען פאראן צוויי מיסטעריעס. אפשר ס'עקזיסטירט אן אנצוהערעניש, וואס וועט פארבינדן איינע מיט דער צווייטער! די מעגלעכקייט איז גאנץ אינטערעסאנט און גאר טשיקאווע! וואס אויף דער אלוועלט אדער אין דער ערד קאן פארבינדן א דיבוק מיטן משיח?! צי און ווי קאן דאס זיין? תיקו.
כ'האב מורא, אז מיין ,רבי' וועט אפשר ארייפאלן אין א קאסמישן פאניק אדער אן אלוועלטלעך קדחות, ברעכנדיק זיך דעם מוח מיט דער דאזיקער פראגע (אדער איז דאס א שאלה?)! כ'בין פעסט איבערצייגט, אז קיינער וועט ניט אומקומען פון פסקענען אזא שאלה. שרייבן שרייב איך וועגן צוויי מעשיות: ,דער דיבוק פון מזל-טוב 6' און ,דער משיח פון אשען-פארקוועי', אינטערעסאנטע צוויי לאקאלן!
אויף ,אשען-פארקוועי' האב איך פארבראכט גאר א סך צייט, אפשר צו פיל צייט. דאס איז טאקע א בולוואר! ס'איז א בולוואר, וואס טומלט מיט אויטא-פארקער און פירט זיך קיין ,קאני-איילאנד'. ס'איז אנגעפאקט מיט מענשן, געוועלבער און אויטאס. ס'טייטש, א קליינע וועלט פאר זיך אין ברוקלין!
אויב אויף דער וועלט איז דא א פלאץ, וואס נויטיקט זיך אין משיח איז ברוקלין אפשר אזא ארט! מילא ותיקו!
איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט בושעווען געוואלדיקע קריזיסן, סכסוכים און קאמפן. אזוי איז די וועלט! אפשר איז די וועלט תמיד געווען אזוי? פילייכט זיינען דא נייע סארטן צרות, אנגסטן און לעבנס-פראגן? פאראן זיינען אפשר פראבלעמען, וואס מיר האבן קיינמאל ביז אהער ניט באהאנדלט.
פילייכט איז די נייע מגפה א גלויבנס-קריזיס? אויף די 36 למד-ואוניקעס האבן מיר זיך פארלאזן אין אלע דורות, אפילו ווען ס'האט זיך געדאכט, אז אומעטום טוט זיך חושך און איבער דער וועלט הערשט נאר דער תוהו-בוהו. וואו זיינען אט-די צדיקים אהינגעקומען? זיינען זיי טאקע באמת נעלם געווארן?
צי איז מעגלעך, אז א פשוטער מענש זאל געפינען און אנקומען צו אזעלכע צדיקים? איז דער משיח דער איינציקער, וואס איז זוכה צו וויסן, ווער און וואו זיי זיינען?
אפשר טוט זיך עס טאקע אזוי ווי ס'רעדט זיך אין דעם פרט! פילייכט איז ניט אזוי שווער צו געפינען אזא צדיק?! אויב די שדים ווייסן, פארוואס קאן א מענש אויך ניט וויסן? איר ווייסט און פארשטייט, אז א דיבוק מאכט שטענדיק אן צרות. צי דארפן מיר זיך אנפרעגן וועגן אזא ענין ביי א מקובל, וואס פארטרייבט דיבוקים?
,מזל טוב 6' איז א פלאנעט, העט ווייט פון אונזער טייערן ערד-קוגל! ,מזל טוב 6' ליגט אין א שטערן-גרופע אין עק מילכוועג אין א פלאנעטן-סיסטעם, וואו מ'נויטיקט זיך אפשר אין א משיח, ווייל די ספערע איז אזוי פארווארפן, וויסט און לער.
נאך אינטערעסאנטער און נאך מער טשיקאווע איז די טאטשענדיקע קלאץ-קשיא: צי זיינען דא חסידים אויף אנדערע פלאנעטן?
קוקאראטשקעס און