text:
זנות
זנות איז געשלעכטליכע באציאונגן פאר תאווה, און מע'לאזט זיך קאסטן געלט אדער אן אנדער אפצאל פאר דאס.
א זונה אדער הור אין אלט-יידיש (קורװע) איז א מיידל און צומאלן א מאן וואס טרענט פאר געלט.[1]
עס איז די וועלט'ס עלטסטע פאך, [2].
לויט די געזעצן אין ישראל איז פארבאטן צו אויסהאלטן א שאנדהויז. אבער כאטש וואס עס איז פארבאטן, איז פאראן הונדערטער אדער טויזנטער שאַנדהייזער אין ישראל. אבער אויף יעדנספאל מעג א מיידל פערזענליך פארקויפן איר קערפער און מזנה זיין פאר געלט.
לויט די געזעצען אין אמעריקא איז פארבאטען פאר איינעם צו נעמען געלד פאר מזנה זיין, און כאטש עס איז פארבאטען איז עס איינס פון די גרעסטע ביזנעסער און די סטעיטס.
זונה איז געוויינליך א פרוי וואס פארקויפט זיך איר גוף צו מהנה זיין פרעמדע מענער פאר געלט. זייער ארימקייט אדער די אומשטענדן טרייבן זיי דאס צו טאן, ווייל עס איז א פיזישער דערנידעריגער פאך פיל מיט קרענק סכנות ווי איידס, און פשוט שווער דאס צו טאן. עמאציאנאל מוז מען זיין פארטייבט, נישט צו שפירן די עול פון זאגן ליגענט פאר יענעם בשעת מען איז יענעם מהנה אז מען מיינט נישט זיין טובה. געוויינליך מוז מען זיין זייער א גוטער פאפער כדי דער קאסטומער זאל זיין צופרידן. זיי נעמען דראגס כדי צו פארשיכורן די חושים און זיך בלייבן גוטמיטוג און אזא געפאלענער אקט. זיי דארפן אויך אויסזעהן יונג און שיין כדי צוציען בעסערע פרייזן פאר זייער גוף.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך און אפילו אין גמרא זעהט מען דאס אלס א נארמאלער פאך, אבער ס'איז דא א לאו מן התורה פאר א פרוי אדער א מאן צו טוהן דאס: "לא תהי' קדשה מבנות ישראל". ס'איז דא אויך א לאו מן התורה פאר א טאטע צו לאזן זיין טאכטער זיין א זונה. עס איז שטארק בזוי ווייל עס פארמערט זנות, און זנות איז דער סאמע אראפגעקוקטער זאך אין די תורה [פֿעלט אַ מקור]. ס'איז אסור צו נוצען געלט וואס איז געגעבען געווארן אלס באצאלט פאר א זונה פאר הקדש זאכען, און מן הסתם אויך פאר אנדערע דברי קדושה. מענער וואס זענען זונות פאר אנדערע מענער, זענען אסור בתכלית צוליב דעם איסור פון משכב זכר.
דערויסענדע לינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פּראָ'ס און קאָנס איבער זינדיגן מיט א פרעמדע פרוי. ידיעות


c: text/html

text:
פאלערמא
פאַלערמא (איטאליעניש: Palermo, סיציליאניש: Palermu, פאַלערמו, לאטייניש: Panormus, פון גריכיש: Πάvopuoς, פאַנארמאס, אראביש: بلرم, באַלערם) איז א היסטארישע שטאט אין דרום איטאליע, די הויפטשטאט פונעם אויטאנאמישן ראיאן פון סיציליע. די שטאט האט א רייכע היסטאריע, מיט קולטור און ארכיטעקטור, שפילנדיג א וויכטיקע ראלע דורכאויס איר עקסיזטענץ. די שטאט איז אלט מער ווי 2,700 יאר. פאלערמא געפינט זיך אין צפון-מערב פונעם סיציליע אינזל, ביים איינגאס פון פאלערמא.
די פעניקער האבן געגרינדעט די שטאט. די גריכן האבן זי געגעבן דעם נאמען פאַנארמוס וואס איז טייטש גרעסטער פארט פון אלעמען.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דזשיימס קוק
קאפיטאן דזשיימס קוק (ענגליש: James Cook, 27סטן אקטאבער 1728 (יוליאנישער קאלענדאר) – 14טן פעברואר 1779) איז געווען אן ענגלישער אויספארשער, נאוויגאטאר און קארטאגראף, און אן אפיציר אינעם בריטישן ים-פלאט. ער איז געפארן אויף דריי נסיעות צום פאציפישן אקעאן, און האט אנגעמאפעוועט א סאך אינזלען און בארטן-ליניעס צום ערשטן מאל. ער האט אויסגעטראפן דעם מזרח בארטן פון אויסטראליע און די האוואישע אינזלען.
צוויי מאל אין זיין לעבן איז ער ארומגעפארן די וועלט. ער האט אריבערגעפארן דעם אנטארקטיקן קרייז און האט געפינען נייע אינזלען אינעם דרום פאציפישן אקעאן.
אין 1768 איז דזשיימס קוק ארויסגעפארן פון ענגלאנד אויף זיין שיף ענדעווער. ער איז אריבערגעפארן דעם פאציפישן אקעאן ביז ער איז אנגעקומען קיין ניו זילאנד, וואס ער איז אינגאנצן ארומגעפארן. ער איז געפארן ווייטער צו מערב, און איז אנגעקומען אין דרום-מזרח אויסטראליע דעם 19טן אפריל 1770. ער איז געפארן ווייטער צו צפון, אבער דעם 11טן יוני האט אים פאסירט אן אומגלוק ווען זיין שיף האט זיך צעשטויסן אויפן גרויסן באריער ריף. עס האט געדויערט זיבן וואכן ביז ער האט פארראכטן זיין שיף. ער איז צוריק אנגעקומען אין ענגלאנד דעם 12טן יולי 1771.


text:
בעיסבאל
בעיסבאל אדער בײסבאָל איז אַ ספארט געשפילט, צווישן צוויי טיעם'ס פון געוויינליך 9 שפילער אין יעדע טיעם באזונדער.
עס קומט מיט א בעט און קליינע באל, וואס דער פיטשער ווארפט דעם קליינעם הארטן פויסט-סייזד, לעדערענע-באדעקט באל צום ריכטונג פונעם בעטער פון די אנדערע קעגנארטיקער טיעם.
דער בעטער דארף פרובירן צו ארויסשיסן פון פעלד ווי ווייטער, דעם פליענדן באל דורך דאס צוריק שמייסן מיטן שטעקן וואס הייסט א בעט, געמאכט פון האלץ, אדער אנדערע מאטיריאלן.
א גרופע ציעט אן א ראן (אז זיי קענען לויפן זייערעס א שפילער) נאר ווען זיי בעטן, דורך פאראויס רוקן זייערע שפילער-הויפטזעכליך דורך היטס וואס שמייסט ארויס די באל ווייטער ארויס פון א סעריע פון פיר סימנים וואס ווערן אנגערופן בעיסעס אראנזשירט ביי די ווינקלן פון א ניינציג-סקוועיר פוס אדער דיאמאנט.
יעדער בעטער איז אויך א לויפער, נאכדעם און אויב ער האט ארויסגעשאסן דעם באל. די פעלדער זענען פיר אין צאל, און מ'לויפט פארקערט ווי די זייגער אויסגעשטעלט.
בשעת איין טיעם פרובירט אנציציען לויפן טוט די אנדער טיעם פונעם פיטשער היטן אז די באל זאל נישט פליען צו ווייט כדי נישט צו געבן פאר די לויפער די מעגליכקייטן אנצוקומען ביז צו די פערטער בעיס דאס הייסט אהיים, נאר זיי פרובירן דאס כאפן און צוריקווארפן צו זייערס א מיטגליד וואס שטייט ביי די בעיס שנעל צו כאפן און אנטאפן דעם לויפער פאר ער גרייכט דעם בעיס אזוי ארום אים אוטמאכן.
טאמער די בעטער האט ארויסגעשאסן די באל פון די פעלד קען ער לויפן רואיגערהייט און קיינער קען אים נישט אפשטעלן אזוי ארום ציעט ער אן געווינסן פאר זיין טיעם.
אויב ער שיסט דאס נישט צוריק נאך פיר ווארפן פונעם פישטער וואס דאס הייסט א סטרייק איז ער אואט, אויב דער באל ווערט געשאסן נישט ארויס פון די פעלד הייסט דאס א פאול באל און דאס געבט צו צו די אוט'ס. אבער אויב דער פיטשער ווארפט נישט צו אים גוט דער באל דאס הייסט צו נידעריג אדער אוועקגערוקט איז דאס דער ריווח פונעם בעטער און ער קען שפאצירן צו א בעיס נאך פיר אזאלעכע שטיק.
דער מאטש ווערט געשפילט אן קיין צייט באגרענעצונג, און איז געסטרוקטורט ארום ניין חלקים וואס ווערט גערופען אינינגס. אין יעדע אינינג ווערט געגעבן די געלעגנהייט פאר ביידע טיעם'ס אנצוציען ראן'ס. א טיעם'ס האלבע אינינג ענדיגט זיך מיט דריי אואטס, אזוי ארום איז יעדע אינינג צעטיילט אויף צוויי, וואס איינס הייסט "דער הויך פון די אינינג" וואס געווענליך איז דער טיעם וואס איז דער גאסטגעבער האט די געלעגנהייט צו אנציען ראן'ס און די וויזטינג טיעם איז אויף דער דעפענסיע, און איינס "דער אונטערשטער פון אינינג" וואס דער וויזטינג טיעם ווערט געגעבן די געלעגנהייט אנציציען רא'ןס און די האוסטינג טיעם איז אויף די דעפענסיע.
עס איז זײער פּאָפּול ער אין אַמעריקע און יאַפּאַן. די העכסטע בײסבאָל ליגע איז די MLB ליגע, װעלכע געפֿינט זיך אין אַמעריקע און קאַנאַדע.


text:
סטאטוע
א סטאַטוע איז אַ סקולפּטור וועלכער רעפּרעזענטירט איין אָדער מער מענטשן אָדער חיות (רעכנט אויך אריין אַבסטראַקט קאנצעפטן וועלכע רעפּרעזענטירן מענטשן אָדער חיות), נאָרמאל זענען זיי פולען לענג, און לכל הפחות נאָענט צו לעבן-פאָרמאַט, אָדער אפילו גרעסער.
די דעפיניציע פון אַ סטאַטוע איז נישט שטענדיג קלאָר. סקולפּטורן פון אַ מענטש אויף אַ פערד, גערופן עקוועסטריאַן סטאַטועס, איז זיכער אַריינגערעכנט, און אין פילע פאלן איז אַ סקולפּטור פון צוויי מענטשן אויך פאררעכנט אלץ סטאטוע. א קליין סטאַטוע, געוועטליך גענוג קליין צו קענען ווערן אויפגעהויבן, איז גערופן אַ סטאַטועט אָדער פיגורין.
פילע סטאַטועס זענען געבויט אויף קאָמיסיע צו קאַמעמארירן אַ היסטארישע פּאַסירונג, אָדער דער לעבן פון אַ איינפלוסרייכער מענטש. אנדערע סטאַטועס זענען געבויעט מיטן כוונה צו זיין פובליק קונסט, און זיי ליגן געוונטליך אינדרויסן אָדער אין פובליק געביידעס ווי ביבליאטעקס אדער מוזעאומען.
געוויסע סטאַטועס האבןן געווינען רום אין זייער אייגן רעכט, געוואנדן לויט דער מענטש אָדער באַגריף וואס זיי שטעלן פאָר, א ביישפיל די סטאַטוע פון ליבערטי.
עס איז פאראן א לעגענדע אז אין סטאטועס פון רייטענדע מענטשן טוט דער פאזיציע פונעם פערדס פירשט אנווייזן וויאזוי דער רייטער האט געטראפן זיין סוף. איין קאָפּעטע אויפגעהויבן פון די פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז געשטארבן פון וואונדען באקומען אין שלאַכט, אָדער איז ער סתם אוזי פארוואונדעט געווארן אין שלאַכט. צוויי קאפעטעס אטויפגעהויבן פון די פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז גע'הרג'עט אין שלאַכט. אַ בליק אויף עקוועסטריאַן סטאַטועס אין רוב הויפּט אייראפעישע שטעט ווייזט אז דאס איז נישט אמת. אויב עס איז אמת, ווייזט עס אויס אז דער מנהג איז געשטארבן אין די 19טע יאָרהונדערט.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה טאר א ייד נישט מאכן קיין סטאטוע.


text:
גילגאמעש עפאס
דער גילגאָמעש עפאס איז א שומערישער עפאס, פון די עלטסטע ליטערארישע ווערק אין דער היסטאריע פון דעם מענטשהייט, וואס באשרייבט די לעגענדארישע געשעענישן פון גילגאמעש, דער מלך פון אֶרֶך אין די אוראלטע צייטן. נאר געציילטע פראגמענטן זענען געבליבן פון דער אלטע שאפונג, וואס מ'האט געשריבן אין דער אוראלטער בבלישער תקופה, אומגעפער דעם 18טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. מ'האט געפונען דעם גילגאָמעש עפאס אין 1849 אין דער אשורבאניפאל ביבליאטעק אין די חורבות פון נינווה אין אשור, דורכן ענגלישן ארכעאלאג אסטן הענרי לאיארד (1817 - 1894), אבער עס ווייזט אויס אז מ'האט שוין לאנג געוואוסט פון אים.
דער עפאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גילגאמעש איז געווען א מלך איבער זיין פאלק אין ארך (אורוק), אין דרום מעסאפאטאמיע. גילגאמעשנס סוביעקטן זענען נישט געווען צופרידן מיט דער שווערער ארבעט וואס ער האט ארויפגעלייגט אויף זיי און אויך וואס דער מלך האט געהאלטן פאר זיך די רעכט בועל די בתולות ביי זייער חתונה. דערפאר האבן זיי געדאווענט אז א קעגנער זאל קומען שטעלן זיך קעגן גילגאמעש.


text:
דער ניו יארקער
דער ניו יארקער איז אן אמעריקאנער מאגאזין וואס דריקט נייעס ארטיקלען, בוך און פילם רעצענזיעס, מיינונגען, פאליטישע אנאליזיס, קארטונס, פאעזיע, און פיקציע.
דער קוואליטעט פון די שרייב ארבייט אין דער ניו יארקער איז פון די העכסע און מערסט רעספעקטירטע אין אמעריקע. עס האט דערפאר פילע ליינער אויך פון אויסער ניו יארק.
דער ניו יארקער האט זיך אנגעהויבן אין 1925 דורך האראלד רוס און זיין ווייב דזעין גרענט, א ניו יארק טיימס רעפארטער. דער ציל איז געווען צו שאפן א סאפיסטיקירטער הומאר מאגאזין מער געצילט פאר'ן מיטל-אויבערשטער קלאס געזעלשאפט. מיט די צייט האט דער מאגאזין זיך ערוואנדן א נאמען אלץ אן ערנסטער פורום פאר זשורנאליזם און ליטערארישע פיקציע.
דער מאגאזין ווערט היינט געדרוקט דורך דער קאנדע נאסט קארפארעישען, די דריקער פון די מאגאזינען וואוג, דזי-קיו, וועניטי פעיר, און נאך פאפולערע מאגאזינען.


text:
מרדכי בנעט
רבי מרדכי בן ר' אברהם באנעט (מהר"ם בנעט) (ה'תקי"ג - י"ג אב ה'תקפ"ט) רב אין ניקאלשבורג און געווען הויפט רב אין מדינת מעהרן אונטער דעם קעניגרייך פון פראנץ יאזעף דער צווייטער, וואס זיין מלכות איז געווען אין וויען, און האט געוועלטיגט אויף עטלעכע מדינות, היינט איז ניקאלשבורג אין טשעכיי.
אינהאַלט
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מהר"ם באנעט איז געבוירן אין דארף שורגע, אונגארן. זיין טאטע האט געהייסן ר' אברהם ביה"א (ר"ת בן יהודה אשכנזי) און איז געווען א בן-אחר-בן אייניקל פון ה"חכם צבי" ר' צבי הירש אשכנזי. זיין מאמע מרת פראדל איז געווען א טאכטער פון די רבני באנעט פון ניקאלשבורג, וואס לאנגע דורות איז פון דער משפחה געווען רבנים אין ניקאלשבורג.
אויך איז זי געווען אן אייניקל פון רבי נפתלי כ"ץ פון פוזנא בעל "סמיכת חכמים". דער מהר"ם באנעט האט געשטאמט פון כל גדולי ישראל, הראשונים, תוס' יו"ט, מהר"ל מפראג, רבי ר' העשיל פון קראקא, רבינו מרדכי בעל הלבושים, מהר"ם פאדווא, רבינו שלום שכנא מלובלין, מהרש"ל, ר' אליעזר בעל מעשי השם, תבואות שור הראשון, ר' יונה בעל או"ה הארוך, שו"ת מהר"י ווייל, ר' זרחי' הלוי בעל המאור, רא"ש, ראב"ן, בעל הערוך, ריב"ן חתן רש"י, און נאך. (אזוי ווי עס איז געדרוקט באריכות אין זיינע ספרים)
פון די פינף יאר איז ער אויפגעצויגן געווארן ביי דער באבען באנעט אין ניקאלשבורג; האט ער פון דארט באקומען דעם נאמען באנעט אנשטאט אשכנזי.
אלס קינד איז ער שוין פאררעכנט געווען פאר א עילוי, און א עושר ר' גבריאל מארקברייטער האט אים אויסגעהאלטן מיט אלע הוצאות אלס קינד. ביי דער עלטער פון עלף האט מען אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה פון רבי יעקב קאצנעלנבויגן אין איטינגען, בייערן. צו 15 יאר איז ער געגאנגען אין פירט ללמוד אצל רבי יוסף שטיינהרט. צו 18 יאר עבר לפראג, שם למד, בין השאר, אצל ה"נודע ביהודה" רבי יחזקאל לאנדא.
ער איז געווען אן איידעם ביי הנגיד ר' גימפל פרוסטיץ פון ניקאלשבורג, ועבר ללמוד שם ביי רבי שמואל שמעלקא הורוויץ, מראשי החסידות ורב המקום, אליו התקרב מאוד.
לויטן מסורת ביי חסידים, פון א יונגן עלטער נהג בפרישות, בתעניות ובסגפנות, ביז דער רבי אלימלך פון ליזענסק נזף בו על שהוא מסתגף ומאז הוא רק צמצם במאכלו.
זיין רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין שנת תקל"ח איז ער אויפגענומען געווארען אלס דיין אין ניקאלשבורג בימי רבנות הגה"ק רבי שמעלקא פון ניקלשבורג. יענע יאר איז נסתלק געווארן דער רבי ר' שמעלקא, און הגה"ק ר' גרשון חיות זצוק"ל איז געווארן רב אין ניקאלשבורג. שפעטער איז ר' מרדכי אויפגענומען געווארען אלס רב אין לונדענבארג (מעהרין), דארט איז ער געווען רב אנדערהאלבן יאר, נאך איז ער געווען רב איין יאר אין שוסבורג אין מדינת אונגארן. אין שנת תקמ"ט, איז נפטר געווארן הגאון ר' גרשון חיות, צום הספד זענען צוזאמען געקומען אלע רבנים, גלייך נאך זיין הספד, האט גאנץ קהל אויס געשריגן "מזל טוב" מ'האט אים אויפגענומען פאר רב אין ניקאלשבורג און גאנץ מדינת מעהרין.
ער האט געפירט דארט א ישיבה וואס שטענדיג פלעגט דארט זיין מער ווי פיר הונדערט תלמידים. ער האט געפירט דאס רבנות אין ניקאלשבורג א משך פון 40 יאר, ביז זיין פטירה.
אין די הספדים שטייט, אז מהר"ם באנעט האט געקענט און איז געווען בקי בעל פה, אין ש"ס בבלי וירושלמי, און ארבע חלקי שולחן ערוך, זוהר הקדוש און ספרי קבלה, און נאך אסאך ספרים, וואס ער האט געקענט איבער זאגן בעל פה, אויסנווייניג.
אין תולדות ר' יהודה אסאד וואס איז געווען א תלמיד פון זיין ישיבה, ווערט דערציילט, אז ער האט באקומען רשות פון זיין רבי מהר"ם באנעט, צו לערנען קבלה.
מהר"ם באנעט, האט לוחם געווען אנקעגען לערנען מיט תלמידי הישיבות חכמות חיצוניות.
מהר"ם באנעט, איז געווען אנערקענט פון דעם קייסער אלץ הויפט רב, האט ער דאס אויסגעניצט צו ראטעווען אידן, אסאך שלעכטע גזירות האט ער אפגעשלאגן, און באפרייט פארשפארטע אידן, אויך האט ער געראטעוועט די חסידים אין גאליציע פון די מסירות פון מתנגדים (לויט דער פערזענליכער בקשה צו אים פון הגה"ק ר' נפתלי מראפשיץ) וואס זענען אויך געווען אונטער דעם מלכות פון פראנץ יאזעף דער צווייטער.
כדי זיך צו קענען שטעלן פאר דעם קייסער און פאר די שרים האט אויסגעפעלט ער זאל קענען פארשידענע חכמות, און די ריכטיגע שפראך וויאזוי צו רעדן צו זיי, מיט זיין גאונישן קאפ, האט אין א קורצער צייט דורעכגעקוקט די נויטיגע פאפירן, און ער האט שוין ריכטיג געוואוסט אלץ וואס ער האט געדארפט פאר זיין השתדלות.
מהר"ם באנעט האט לוחם געווען בתקיפות אנטקעגן אהרן חורינער און די נעאלאגן, אויך האט ער געשטערט דאס בויען א רעפארמער שול אין האמבורג. דאך שטייט אז ער איז געווען א רודף שלום, און זיך מונע געווען פון מחלוקת, אויך האט ער נישט צוגעלאזט מ'זאל איינפירן צו לערנען לימודי חול מיט קינדער אין חדר.
זיין שטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום י' אדר איז ער אריבער געפירט געווארן קיין ניקאלשבורג. אויך שטייט (בשו"ת חת"ס הנ"ל) אז דער מהר"ם באנעט האט געזאגט קודם פטירתו, אז אויב מ'וועט דארפן א ישועה, זאל מען קומען משטתח זיין אויף זיין קבר.
אין דרשות חת"ס ח"ב דף שפ"ג, וז"ל, הגאון נר ישראל מו"ה מרדכי באנעט זצ"ל ... כי הי' אב לישראל ובן יחיד לשכינתא קדישא.
עס ווערט דערציילט, אז מהר"ם באנעט האט גזעגאט אין חלום פאר זיין זוהן, אז די סיבה איז געווען, ווייל אלס בחור, איז ער געווען א חתן צו דער טאכטער פון רב אין ליטענשטאט, און שידוך איז אפגעלאפען ווייל די כלה איז נישט געווען א געזונטע, די כלה האט נישט מוחל געווען בלב שלם, פאר דעם האט געמוזט ליגן לעבן איר פאר האלבע יאהר.
פאר ער איז נסתלק געווארן, האט מען אים געפרעגט: ווער זאל זיין ממלא מקום, האט דער מהר"ם באנעט געענטפערט: דער שמש, די פרעגער האבען געמיינט אז תקיף ליה עלמא, ווייל זיי האבן נישט פארשטאנען וואס ער האט געמיינט צו זאגן. אבער נאך דעם האלבן יאר וואס ער איז געליגן אין ליטענשטאט, און נאכן פסק האט מען געעפנט דעם קבר, און ארויס גענומען דעם נפטר, פלוצלונג איז דער געטרייער שמש צוזאמען געפאלן און גלייך נפטר געווארן, איז מען מסופק געווען אויב מ'מעג אים לייגן בתוך קברו הקדוש פון הייליגן רב, האט מען זיך דערמאנט אז דער רב האט געזאגט: אז דער שמש וועט זיין ממלא מקום, ממילא האט מען פארשטאנען זיין כוונה, און מ'האט טאקע דארט געלייגט דעם שמש.
הגאון ר' מאיר גלוגא פון בי"ד אין פראג, בעהמח"ס דברי מאיר און שמן למאור, האט מספיד געווען מהר"ם באנעט, אינמיטן הספד איז ער צוזאמען געפאלן און נפטר געווארן.
מתלמידיו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי שמחה בונים פון פרשיסחא
- רבי יהודה אסאד אבד"ק סערעדהעלי בעהמח"ס יהודה יעלה
- רבי שלמה קוועטש ממלא מקומו אין נילקשבורג, בעהמח"ס חכמת שלמה
- בנו רבי ישעיה בנעט, אבד"ק קאלוב וגלילות סאלבאטש
- בנו רבי נפתלי באנעט, אבד"ק שאפא
- קרובו רבי מנחם מנדל באנעט, דיין בפאקש (אונגארן)
- קרובו רבי משה מרדכי באנעט, אב"ד שטאמפי (סלאוואקיי)
- רבי צבי הירש אפנהיים, אבד"ק טעמעשוואר
- רבי שמואל זאנוויל כהנא פון סיגעט, איידעם פון רבי יהודה כהנא בעל קונטרס הספיקות, רב אין סיגעט, און שווער פון רבי יהודה מודרן בעל זכרון שמואל פון סיגעט.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חדושי מהר"ם בנעט - חידושים על הש"ס
- מחשבת מרדכי - דרשות על התורה
- ביאור מרדכי - הגהות על פסקי המרדכי (שכתב המרדכי הראשון)
- מגן אבות - על מלאכות שבת
- דברי מרדכי - על הלכות או"ה בשולחן ערוך חלק יורה דעה
- תכלת מרדכי - דרשות על הש"ס
שאלות ותשובות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גדולת מרדכי
- הר המור
- פרשת מרדכי
באשרייבונגען פון מהר"ם באנעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בנו ר' יעקב אבריל באנעט, האט געשריבן א קונטרס תולדות מוהר"ר מרדכי בנעט, (דפוס ראשון: אפען, תקצ"ב 1832), טארנא, תרפ"ט, היינט איז אריין געדרוקט סוף ספר מגן אבות , ביאור מרדכי.
- אנפאנג ספר מחשבת מרדכי על התורה
- הקדמה און סוף ספר מגן אבות על ל"ט מלאכות שבת
- הקדמה און סוף ספר תכלת מרדכי
- הקדמה און סוף ספר דברי מרדכי על טור שולחן ערוך יור"ד


text:
טויזנט און איין נעכט
טויזנט און איין נעכט (אראביש: كتاب ألف ليلة وليلة קיטאב אַלף לילה וַלילה) איז א ציקל פון מעשיות פון אראביע און פערסיע. די מעשיות זענען אין דריי שיכטן.
- דער העכסטער שיכט איז די מעשה פון דער מלכה שעהעראזאדע וואס האט געדארפט אנהייבן יעדע נאכט א נייע מעשה פאר איר מאן, דער סולטאן, אבער זי האט נישט געענדיקט די מעשה כדי ער זאל דארפן לאזן זי לעבן.
- דער צווייטע שיכט איז די מעשיות אליין
- דער דריטער שיכט איז עטלעכע מעשיות וואס האבן א נאראטאר וואס דערציילט די מעשה.
צוויישן די מענטשן וואס ווערן דערמאנט אין די מעשיות זענען די היסטארישע פיגורן הארון אל-ראשיד (דער אבאסישער כאליף), זיין גרויס-וויזיער, דזשאפאר אל-בארמאקי, און דער בארימטער דיכטער אבו נואס,
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנדערע האלטן אז עטלעכע צוואנציק פון די מעשיות שטאמען פון יידישע מקורות.
וועב-פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טויזנד אונד אייני נאכט (אויף אלט-יידיש), לעמבערג, ה'תק"ס.
- טויזענד אונ איינ נאכט: שעכעראזאדע'ס מעשה'לעך


text:
מר בר רב אשי
מר בר רב אשי, איז געווען אן אמורא, דער זון פון רב אשי, און ער האט ממשיך געווען זיין פאטער'ס ארבעט מסדר זיין די גמרא פון תלמוד בבלי. אויף איהם איז דא דער כלל "הלכה כמר ברב אשי" אז די הלכה בלייבט ווי איהם חוץ בייי דריי זאכן מיכף שבועה אודיא וי"ג חוורי (חולין עו:). דער רי"ף אין מסכת סנהדרין (פרק זה בורר) ברענגט בשם רב האי גאון אז איבעראל וואו עס איז א מימרא פון מר רב אשי און עס שטייט נישט מפורש ארויס די הלכה איז נישט לויט אים, דעמאלטס איז דער כלל אז דער הלכה בלייבט לויט אים.
ער איז געווארן ראש ישיבה פון סורא (אין מתא מחסיא) אינעם יאר ד'רט"ו ביז זיין פטירה יום כיפור ד'רכ"ח
אין עירובין (קב:) איז משמע אז מר בר רב אשי איז געווען א תלמיד פון רבא, מוז דאס זיין אן אנדער מר בר רב אשי, ווייל רב אשי איז געבוירן דעם טאג פון רבא'ס פטירה. אבער תוספות אין עירובין זאגט אז די גירסא איז נישט רבא נאר אבא, אויב אזוי איז ער דער זעלבער מר בר רב אשי.
לויטן סדר הדורות אין דער מערכה פון "מר בר רב אשי" האלט ער אז עס זענען געווען צוויי מר ברב אשי'ס.


text:
קרית אתא
קריַת אתא איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איז די גרעסטע שטאט פון די קריות, מיט אריבער 50,000 איינוווינער. די ערשטע געגנט איז געגרינדעט געווארן 1925, און אנערקענט אלס שטאט אין 1969. דער בירגערמייסטער איז יעקב פערעץ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געגנט איז ערשט געבויט געווארן אלס קאלאניע (מושבה), אין יאר 1925, די טעריטאריע איז אפגעקויפט געווארן פון אראבער. אין די תרפ"ט ראיאטן, איז די מושבה פארלאזט געווארן, נאכן אטאקירט ווערן דורך די אראבער. אין 1930 האבן זיך די איינוווינער אומגעקערט, און האבן אויפגעשטעלט א טעקסטיל פאבריק. אין 1941 איז די געגנט דערקלערט געווארן לאקאלע ראט.
נאך די מלחמת השחרור, זענען אויפגעשטעלט געווארן דריי איבערגאנגס לאגערן (מעברות), און אין די קומענדיקע יארן, זענען זיי צוגערעכנט געווארן צו די מוניציפאליטעט פון שטאט.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האבן ראקעטעס באטראפן דעם שטאט, און האבן פאראורזאכט שאדענס, און אומגעברענגט צוויי מענטשן.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאסיי 4 איז די גרויסע שאסיי, וואס פארט צווישן קרית אתא און קרית מוצקין. לויטן פלאן, וועט שאסיי 22 אריינפארן לעבן פון קרית אתא, און וועט פארלינדערן דעם שווערן פארקער, אויף שאסיי 4.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רב פון קריית אתא איז רבי שמעון לעמבערגער, דער מאקאווער רבי, אן איידעם פון רבי אלחנן היילפרין פון גאלדערס גרין.


text:
בלאט
- דער ארטיקל דיסקוטירט א טייל פון א פלאנץ. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט בלאט (באדייטן).
א בלאַט איז אן ארגאן פון א פלאנץ וואס וואקסט איבער דער ערד, און זיין עיקר צוועק איז אבסארבירן ליכט אינעם פראצעס פון פאטאסינטעז. א וואקסנדיגער בלאט איז באהאפטן צום פלאנץ מיט א שטענגל.
בלעטער האבן אסאך פארשידענע פארעמען.
רוב פלאנצן האבן גרינע בלעטער, אבער טייל פלאנצן האבן אנדערע פארבן, למשל זיי הייבן אן רויט, און שפעטער ווערן זיי גרין. דעריבער זענען רוב בלעטער גרין ווייל זיי אנטהאלטן קלאראפֿיל. דורך דעם קריגט דער פלאנץ ענערגיע.
בדרך כלל דער טייל פונעם פלאנץ וואס מענטשן, בעלי חיים און פייגל עסן איז דעם בלאט.
אנאטאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בלאט האט עטלעכע טיילן:
- די עפידערמיס - א געוועב פון דורכזיכטיקע צעלן צוגעלאנטשט מיט אנאנד.
- קוטיקולא – א שיכט פארהעלטמעסיק פארמאכט צו וואסער און גאזן, וואס פארמיידט וואסער אויסוועפן פונעם בלאט.


text:
1813
1813 איז דאס 13טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1813 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אויגוסט - נאפאלעאן באזיגט די קראפטן פון עסטרייך, די רוסלענדישע אימפעריע און פרייסן אינעם דרעזדן קאמף.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן מערץ - דייוויד ליווינגסטאן, בריטישער אויספארשער און מיסיאנער אין אפריקע (געש' 1873)
- 10טן אקטאבער - דזשוסעפע ווערדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1901)


text:
פליפעלד
א לופטפעלד איז א שטח וועלכע איז דעזיינט פאר דאס הייבן און לאנדן פון קאמערציאלע און פריוואטע פליגער. לופטפעלדער געפינען זיך אין אלע גרויסע שטעט און דינט אלס א וויכטיגע טייל פון מאדערנע טראנספארטאציע אינפראסטרוקטור.
אין א פליפעלד דארף זיין א קאנטראל-טורעם מיט ראדאר, איינער אדער מער סטארטפאסן, א פלאץ פאר אויפהאלטן לופטמאשינען, און פארקירן פלאץ פאר לופטמאשינען. אין אן אינטערנאציאנאלן פליפעלד איז פאראן צאל-דינסטן און קאנטראלירונג פון פאסן.
אינהאַלט
טאנען מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע צאל קאסטומערס, די גרעסטע טייל פון זיי פאסאזשירן. מיר וועלן נוצן די סטאטיסטיקס פון הארטספיעלד אינטערנאציאנאלע עירפארט אין אטלאנטא וועלכע איז די פארנומענסטע לופטפעלד אין די וועלט מיט די מערסטע צאל קאנעקשן פלייטס. הארטספיעלד באהאנדל'ט 2,400 פליגערס פער טאג וואס קומט אויס צו א פלייט יעדע 40 סעקונדעס 24 שטונדן פער טאג. אויף א דורכשניטליכע פלייט געפינען זיך ארום 50 פאסאזשירן וואס קומט אויס צו איבער 100,000 פאסאזשירן אין איין איינציגן טאג און נאנט צו 150 מיליאן פער יאר. דאס איז א ריזיגע צאל מענטשן און רוב פון די מענטשן וועלן זיך קויפ'ן א טרינק, נוצן די ארויסגאנג צימערן, אדער קויפן עפעס צו ליינען. צו קענען געבן די אויבנדערמאנטע סערוויסעס דארפן די לופטפעלדער זיין נאנט צו גרויסע הייעוועיס און פובליק טראנספארטאציע, האבן א ריזיגע צאל פארקינג פלעצער, גענוג טיקעטינג און פעקלעך איינטשעקונג ערטער, צושטעלן רעסטוראנטן און אנדערע עסן און טרינקן סערוויס, און געבן גענוג פלאץ פאר די קאסטומס אגענטן. אויסער די סערוויסעס פאר די פאסאזשירן דארף יעדע לופטפעלד צושטעלן סערוויסעס פאר די עירליינס און זייערע ארבייטער. יעדע עירליין דארף באקומען פלאץ וואו צו האלטן זייערע פליגער, צימערן פאר די פלייט איינגעשטעלטע, און טערמינאלן וואו אירע פאסאזשירן זאלן ווארטן און אפשטייגן. די קארגא פירמעס דארפן נאך מער פלאץ ווי דעם צו קענען לאדענען און אפלאדענען זייערע משאות. די פילאטן דארפן אזעלכע סערוויסעס ווי סטארטפאסס, פליווארג, ברענשטאף, לופט טראפיק אינפארמאציע, און איינשטעלונגן צו פאררעכטן זייערע פליגער. יעדע לופטפעלד מוז געבן די אלע סערוויסעס און אויב נישט איז עס אויס לופטפעלד. די סערוויסעס גייען אריין אין 2 קאטעגאריעס, סערוויסעס אויף די ערד און סערוויסעס אין דער לופט.
ערד טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לופטפעלד איז אבער נישט נאר וואס איר נאמען באדייט. עס פארמאגט אויך א ערד טראנספארטאציע סיסטעם. א לופטפעלד קען נישט עקזעסטירן אין א פארשטופטע ארט ווייל עס איז אנגעוואנדן אויף א מאסיווע טראנפארטאציע פארנעם וועלכע זאל ברענגן און טראגן די מיליאנען מענטשן און אויך טראגן מענטשן פון איין ארט צום צווייטן אינערהאלב די לופטפעלד. אין הארטספיעלד לופטפעלד איז פאראן 4 אינטערסטעיט הייעוועיס וועלכע גרייכן די לופטפעלד און עס פארמאגט א באזונדערע באן סיסטעם וועלכע פירט אריין די פאסאזשירן צו די שטאטישע טראנזיט סיסטעם. עס זענען פאראן דארט איבער 30,000 פארקינג פלעצער, ספעציעלע ערטער וואו עס איז געמאכט ארפצולייגן און אויפנעמען פאסזשירן נאנט צו די טערמינאלן, 11 אויטא רענטעל פירמעס, 18 שאטעל ליניעס צו גרויסע האטעלן, פריוואטע טראספארטאציע און טעקסי ווארט ערטער, און 12 באס ליניעס וועלכע סערווירן די לופטפעלד. אויסער די אלע זאכן איז פאראן אן אינערליכע שאטעל ליניע אין פארעם פון א באן וועלכע פירט טויזענטער פאסאזשירן אויף איר 3.5 מייל שינעס מיט 13 סטאנציעס.
טערמינאלן און קאנקורסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פארנומענע לופטפעלד, ווי אטלאנטא'ס הארטספיעלד אינטערנאציאנאל וועלכע באהאנדל'ט 2,400 פלייטס יעדן טאג, מיינט אז ארום 300,000 מענטשן פארן אדער קומען אן אין די לופטפעלד און א גרויסע טייל פון זיי דארפן האבן סערוויסעס. די לופטפעלד שטעלט צו אלע סערוויסעס אין זייערע טערמינאלן און קאנקורסן וועלכע איז די הארץ פון א לופטפעלד. די געביידעס אין וועלכע די טערמינאלן געפינען זיך איז איינגעטיילט אויף צוויי טיילן עס זענען פאראן די קאנקורסן וועלכע זענען די לאנגע וועג זאלן אין וועלכע עס געפינען זיך די הונדערטער געשעפטן און רעסטוראנטן און פון דארט גייט מען אריין צו די טערמינאלן. אין הארטספיעלד איז פאראן 5.7 מיליאן סקווער פוס פון טערמינאלן און קאנקורסן (דאס איז בערך 130 אקער לאנד) וועלכע סערווירן די הונדערטער טויזענטער פאסאזשירן. עס זענען פאראן 75 עסן געשעפטן, 82 ריטעיל געשעפטן, און 21 סערוויס פלעצער צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד. אמאל פלעגן די קאנקורסן זיין אפען פאר די פובליק און אלע מענטשן וועלכע זענען מיטגעקומען באגלייטן זייערע נאנטע האבן אויך געקענט נוצן די סערוויסעס. אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אויף א הויכע אלערט, ווי ביי די גאלף קריג, האט מען נישט אריינגעלאזט קיין נישט-פאסאזשירן אריבער די זיכערהייט פונקטן. זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך דאס אפיציעל געענדיגט און אלע נישט-פאסאזשירן קענען ניטאמאל אריבערגיין די טיקעט קאונטערס. די איינציגסטע סערוויס וועלכע ווערט נישט צוגעגרייט אין די לופטפעלדער איז די עסן וועלכע מען סערווירט אויף פלייטס. די עסן ווערט צוגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע מאכן אלעס גרייט אין זייערע אייגענע פאבריקן און ברענגן דאס גרייט ארויף אויפ'ן פליגער. אויסער די טערמינאלן פאר די פאסאזשירן זענען פאראן באזונדערע טערמינאלן פאר גרויסע קארגא פירמעס ווי פעדעקס און די-עיטש-על וואו זיי לאדענען די פליגער.
די טויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טויערן (דאס ארט וואו די פליגער שטעלן זיך אפ אויפצונעמען און אראפלייגן די פאסאזשירן) פון דעם לופטפעלד ווערן ארויסגעדינגען דורך דעם לופטפעלד פאר די ערליינס וועלכע צאלן געלט דאס צו נוצן. גרויסע ערליינס דינגען געוויינלעך ארויס גאנצע טערמינאלן מיט אלע טויערן וואס קאסט מיליאנען דאלארן. אלע רוטינע באהאנדלונג וועלכע די פליגער דארפן נוצן, ווי אפוואשן, אראפנעמען די אייז, און איבערפילן מיט ברענשטאף, ווערן געטאן ביי די טויערן אזוי לאנג ווי דער פליגער לייגט אראפ און נעמט אויף די פרישע פאסאזשירן. ווען א פליגער דארף פארראכטן ווערן וועט מען עס געווענלעך אריינפירן אין ספעציעלע האנגארן וואו עס איז צוגעשטעלט אלע געצייג און מעכאניקער. אבער אין געוויסע פעלער ווען עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען וועט מען עס יא פאררעכטן אזוילאנג ווי דער פליגער איז ביים טויער. אין אזא פאל קומען די מעכאניקערס צו פארן מיט א ספעציעלן מאשין וואו זיי האבן די געצייג צוגעגרייט. א באזונדערע אפטיילונג אין א לופטפעלד איז די פעקלעך באהאנדלונג וועלכע איז א מייסטערהאפטיגע ארבעט וועלכע ווערט געטאן דורך די לופטפעלד איינגעשטעלטע. וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל פליגער און אזויפיל טויערן וועט שטענדיגע אויסקומען אז געוויסע טויערן וועלן זיך געפינען זייער ווייט פון דער הויפט אריינגאנג און די פאסאזשירן דארפן גיין אמאל בלאקס צו קענען אנקומען אינדרויסן.
סטארטפאסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליפעלד געפינען זיך איינע אדער מער סטארטפאסן. א סטארטפאס איז געווענליך לאנג צוויי מייל, ברייט ווי א 16 ליניע שאסיי, און איז געגאסן בערך 3 פיס הויך. עס איז פארשטענדליך אז א סטארטפאס מוז זיין זייער שטארק געמאכט. שטעלט אייך פאר מיט וואספארא קראפט א 747 דזשאמבאו פליגער קומט אראפ. דער פליגער זעלבסט וועגט בערך 850,000 פונט און קומט צופארן מיט א שנעלקייט פון נאנט צו 200 מ.פ.ש. און מיט'ן גאנצן קראפט שמייסט עס ארויף אויפ'ן סטארטפאס. א סטארטפאס מעג נישט כאפן קיין שפאלטן ווייל עס קען זיין קאטאסטראפיק פאר א לאנדונג און דאס מוז מען שטענדיג נאכקוקן און באלד פאררעכטן אויב עס מאכט זיך א פראבלעם. די סטארטפאסס דארפן אויך זיין צוגעשטעלט לויט די פליגער וועלכע קומען אראפ אויף איר. צום ביישפיל ווען מען האט אנגעהויבן נוצן די 747 דזשאמבאו פליגער האבן רוב לופטפעלדער געמוזט איבערמאכן זייערע סטארטפאסס ברייטער ווייל די רעדער אויף דעם פליגער זענען מער צעשפרייט און האבן א שטערקערע קראפט ווי אנדערע פליגער. רוב סטארטפאסס באשטייען פון נאנט צו א מיליאן קוביק פוס פון צעמענט וועלכע איז אויסגעגאסן אויף א שטח פון 12,000 פוס. א סטארטפאס איז געווענליך געבויט העכער ווי דער אויבערפלאך ווייל עס ליגט אויסגעשפרייט ערד פון 6 פוס הויך אויף וועלכע די צעמענט ווערט אויסגעגאסן. אין די צעמענט אליין איז פאראן צוויי ערליי. די ערשטע סארט איז בערך 8 אינטשעס דיק געגאסן און דערויף איז געגאסן א צווייטע סארט צעמענט 17 אינטשעס דיק. אין רוב לופטפעלדער זענען פאראן עטליכע סטארטפאסס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט אויף אלע זייטן (מזרח, מערב, דרום, און צפון) און אין אסאך פעלער האקן זיי אריבער איינע די אנדערע. די לופט טראפיק קאנטראלירער טיילן איין וועלכע סטארטפאס זאל גענוצט ווערן פאר לאנדונגן און וועלכע זיך אויפצוהייבן געוואנדן לויט די וועטער פון יענע טאג און וויאזוי די ווינטן לויפן. כדי צו פארמינערן פראבלעמען דארפן די פלייטס לאנדן און זיך אויפהייבן די זעלבע וועג ווי די ווינט לויפט. די פליגער נוצן קליינע סטארטפאסס וועלכע פירן זיי פון די געיטס צו די הויפט סטארטפאסס. די סארט סטארטפאסס ווערן אנגערופן טעקסי סטארטפאסס. עס זענען פאראן א באזונדערע שטאב פון קאנטראלירער וועלכע זיצן אין די טורעמעס און קאנטראלירן די פליגער אויף די פילע טעקסי סטארטפאסס ביז זיי קומען אן צו די הויפט סטארטפאס וואו די לופט טראפיק קאנטראלירער נעמען איבער און דאס זעלבע פארקערט. ביי די געיטס ווערן די פילאטן געפירט דורך די לופטפעלד ארבייטער וועלכע צייגן מיט די שיינענדיגע שטעקעלעך וואו צו גיין און ווען צו סטאפן. גרויסע פליגער ווערן אויך צוגעהאלפן דורך ספעציעלע טרעקלעך וועלכע באגלייטן זיי פון און צו די סטארטפאסס.
ברענשטאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פליגער מוז געווענליך איבערגעפילט ווערן מיט ברענשטאף צווישן איין פלייט און די אנדערע. א פליגער נוצט אסאך ברענשטאף, ספעציעל די דזשאמבא פליגער וועלכע פארברענען א גאלאן (4 ליטער) יעדע סעקונדע. מיט אזא גרויסן אפעטיט פאדערט זיך אריינצולייגן צענדליגער טויזענטער גאלאן ברענשטאף וואס מיינט אז די לופטפעלדער פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף יעדן טאג פאר די עירליינס. די לופטפעלדער פארמאגן ריזיגע שטחים וואו די ברענשטאף ווערן געהאלטן און אין טייל לופטפעלדער קומט די ברענשטאף אריין דורך א פייפליין וועלכע שטראמען אריין צווישן 50 און 90 טויזענט גאלאן פער שטונדע. צום ביישפיל אין דענווער אינטערנאציאנאל לופטפעלד איז פאראן דריי אינזלן וועלכע אנטהאלטן יעדע איינע 6 גרויסע טאנקן מיט 3 מיליאן גאלאן אין יעדע טאנק. די פאמפ וועלכע גיט ארויס די ברענשטאף צו די פליגער פאמפט ארויס ארום 300 גאלאן פער מינוט. אין טייל לופטפעלדער נוצט מען טאנקיר טראקס צו ברענגען די ברענשטאף פון די טענק צו די טויערן אבער אין מער פארגעשריטענע לופטפעלדער זענען פאראן אונטערערדישע רערן וועלכע צירקולירן די ברענשטאף ארום צו אלע טויערן.
זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט אייגענע זיכערהייט שטאבן און עמוירדזשענסי מעדיקל סערוויסעס אין פאל עפעס פאסירט. עס זענען פאראן פייער סטאנציעס וועלכע זענען גרייט יעדע מינוט. די פעדעראלע אוואציע דעפארטמענט (עף-עי-עי) פארלאנגט אז אין אלע לופטפעלדער זאלן די עמוירדזשענסי ארבייטער זיין גרייט צו דעגרייכן יעדע פונקט אינעם לופטפעלד צווישן 3 און 5 מינוט. רוב פון די עמוירדזשענסי ארבייטער זענען שטאטישע ארבייטער וועלכע זענען סטאנציאנירט אין די לופטפעלדער. לופטפעלדער פארמאגן אויך זייער אייגענע פאליציי שטאב. אין טייל לופטפעלדער זענען די פאליציי צוגעשטעלט דורך די שטאט און אין טייל זענען זיי פריוואט צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד פארוואלטונג. די פאליציי באוואכן די סטראטעגישע פונקטן אינעם לופטפעלד און שטערן די נישט-פאסאזשירן אריינצוגיין ווייטער וואו די זיכערהייט פונקטן. (מער וועגן זיכערהייט אין די לופטפעלדער וועלן מיר אויך בארירן אין די קומענדיגע ארטיקלן). יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע רייניגונג'ס גרופע וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן האלטן די טערמינאלן און קאנקורסן ריין און דארפן מאכן זיכער אז די סטארטפאסס זענען שטענדיג ריין. די שטאב פארמאגט טראקטארס און ספעציעלע כעמיקאלן וויאוי צו באהאנדלן שניי און גליטש און זענען פאראנטווארטליכט אויף די סטארטפאס זיכערהייט. ווען עס קומט א שניי שטורעם קוקן די לופטפעלדער אויס ווי א מיליטערישע זאנע. עס לאזן זיך ארויס הונדערטער טראקטארס און זאלץ טראקס וועלכע רייניגן זייער שנעל די סטארטפאסס און מאכן א גערודער וואס הערט זיך ווייט אוועק. קיין איין גאס אין א שטאט באקומט נישט אזעלכע שנעלע סערוויס ווען עס שנייט. ווען נישט די שנעלע ארבעט וואס זיי טוען וואלטן די לופטפעלדער זיך אפגעשפארט יעדעס מאל ווען עס שנייט.
די פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכ'ן לייענען וועגן די אלע אפטיילונגן און פאראנטווארטליכקייטן פון א לופטפעלד פארשטייט מען אז דאס איז ווי א ריזיגע ביזנעס. עס איז אן אינוועסמענט פון ביליאנען דאלארן אהערצושטעלן און קאסט אפ הונדערטער מיליאנען דאלארן פער יאר דאס צו אפערירן. אין א לופטפעלד זענען פאראן טויזענטער ארבייטער צעטיילט אין צענדליגער אפטיילונגן. רוב ארבייטער אינעם לופטפעלד ארבעטן פאר פריוואטע פירמעס ווי עירליינס, מעכאניקער, קאנטראקטאר, רייניגונג, און געשעפטן. די פאליציי און עמוירדזשענסי ארבייטער באלאנגן צו די שטאט און אויך די לופט טראפיק קאנטראלירער באלאנגן פאר די פעדעראלע רעגירונג. די איבעריגע 10 פראצענט ארבעטן אין די אדמיניסטראציע, פינאנץ, און פובליק רילעישאנס וועלכע אפערירט ווי א שטאטישע רעגירונג. כמעט אלע לופטפעלדער זענען פובליק ביזענעסער וועלכע זענען פינאנצירט דורך מוניציפאלע באנדס. אלע איינשטעלונגן באלאנגן צו די לופטפעלד און זיי מאכן געלט פון פארדינגען די טויערן און רעכטן צו די לופטליניעס און פון די סערוויסעס וועלכע זיי שטעלן צו פאר די מיליאנען פאסאזשירן. זיי פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף פער טאג און פארדינגען טויזענטער פארקינג פלעצער פאר גוט געלט. היינט בעטן שוין רוב לופטפעלדער אויך א ספעציעלע שטייער וועלכע איז אריינגערעכנט אינעם טיקעט פרייז.
גרויסע לופטפעלדער מאכן אסאך געלט אבער עס זענען פאראן אסאך פון זיי וואס ווערן געהאלפן דורך שטאטישע פאנדן אלס א סערוויס וועלכע די שטאט מוז פארמאגן. אין די לעצטע יארן ווען אלע עירליינס האבן געליטן פון די אפגעשוואכטע טרעוול האבן די לופטפעלדער אויך שטארק געליטן און אסאך זענען געווען געצווינגן אפצושפארן טייל פון זייערע סערוויסעס אויף צייטווייליג.


text:
פסעוודאנים
א פסעוודאנים אזי אן אנדער נאמען וואס א מענטש ניצט אנשטאט זיין עכטן נאמען.
א שרייבער וועלכער שרייבט אין צייטונגען, מאגאזינען, און גיט ארויס ביכער, שרייבט עס געווענליך נישט מיט זיין עכטע נאמען נאר ער נוצט א ספעציעלן אויפגעטראכטן נאמען, וואס האט אפשר שייכות צו זיין עכטן נאמען דורך ראשי תיבות, גימטריא, אדער אפטייטש פון ווארט אויף אידיש לשה"ק, און צומאל באנוצט מען זיך מיטן טאטנ'ס נאמען, ווי צ.ב.ש. איינער וועלכער איז א זון פון איינעם מיטן נאמען 'הירש' וועט זיך רופן הירשנזאהן, אא"וו.
למשל שלום עליכם איז געווען דער פסעוודאנים פון שלום ראבינאוויטש, און מענדעלע מוכר ספרים איז געווען דער פסעוודאנים פון שלום יעקב אבראמאוויטש.
מחברים וואס שרייבן סיי בעלעטריסטיק סיי נישט-בעלעטריסטיק, אדער אין פארשידענע זשאנערס, קענען ניצן א פסעוודאנים כדי נישט פארמישן די ליינער; למשל דער מאטעמאטיקער טשארלס לאטווידזש דאדזשסאן וואס האט געשריבן ראמאנען אונטערן פסעוודאנים לואיס קאראל. אויך הרב יעקב יוסף ריינמאן, וואס שרייבט היסטארישע מעשה ביכער אונטערן פסעוודאנים "אבנר גאלד".


text:
זלמן לייב טייטלבוים
ר' יקותיאל יהודה (זלמן לייב) טייטלבוים (געבוירן כ"ד כסליו ה'תשי"ב)[1] איז איינער פון די סאטמארער רבי'ס (זאליס). ער וואוינט אין וויליאמסבורג, ניו יארק. ער איז דער דריטער זון פון ר' משה טייטלבוים זצ"ל, דער לעצטער סאטמארער רבי, וואס איז א ברודער-קינד פון דעם ערשטן סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים זצ"ל, וואס האט געגרינדעט די סאטמארער קהילה איבער דער גארער וועלט.
אינהאַלט
זיין פריער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פון זיין לעבן איז ער נישט באטראכט געווארן אלס ממלא מקום פון זיין גרויסן טאטן. ער איז געווען גאר א שטילער און באהאלטענער צוריקגעצויגענער, וואס איז געזעצן אין דער בארא פארקער סיגוט'ער שול און געווען א מגיד שיעור/(ר"מ) אין די ישיבת לצעירים אין סאטמאר וומס"ב, און נישט געהאט עפעס עקסטער מיט קיינעם גארנישט. די אהרונים ווייסן צו זאגען אז זיין טאטע האט דוקא פאר אים נישט געוואלט געבן קיין רבנות שטעלע אין סאטמאר
הנהגת התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפילו היינט צוטאגס ווען ער איז איינע פון די פאפולערסטע רבי'ס, דארף ער זיך שטארק רעכענען מיט די מיינונג פון זיינע דיינים.
די דיינים וואס זענען זיין תורה אוטריטעט, זענען פארמירט געווארן אין אזא סימבאלישע בית דין אן קיין זיצונגען נאר פארבינדען צוזאמן דערווייל בראש פון ר' ישראל חיים מנשה פרידמאן ר' משה מנחם טירנויער, ר' חיים דוד כ"ץ, ר' זלמן לייב פילאפ און ר' שלמה לייב וויינבערגער שליט"א.
אסאך פון זיינע אנהענגער האלטן זייער שטארק פון זיין זוהן ר' חיים הערש.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט חתונה געהאט צו זיין פרוי חיה שרה, א טאכטער פון ביסטריצער רב.
ער איז דער יונגערער ברודער פון רבי אהרן טייטלבוים.
אלע יארן האט ער געוואוינט אין בארא פארק. שפעטער איז ער געווארן א מגיד שיעור אין די צעירים פון דער סאטמארער ישיבה אין וויליאמסבורג.
עולה לגדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער ירושלימ'ער רב, ר' משה אריה פריינד, איז אוועק, האט אים זיין טאטע, דער סאטמארער רבי רבי משה טייטלבוים, געשטעלט אויף זיין ארט אלס רב אין דער סאטמארער קהילה אין ירושלים.
מיט צוויי יאר שפעטער אין זומער פון 1999 (ה'תשנ"ט) איז ער געקומען פון ירושלים קיין וויליאמסבורג וואו זיין טאטע האם אים אויפגענומען אלס רב פון די קהלה.
נאך דער פטירה פון סאטמארער רבי'ן זצ"ל כ"ו ניסן ה'תשס"ו איז רבי זלמן לייב אויפגענומען געווארן דורך א גרויס מערהייט פון סאטמארער חסידים אלס סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג לויט די אנגעבליכע צוואה פון זיין טאטען.
צום סוף פון זיין טאטנ'ס לעבן אין יאר תשס"ב, ווען ער איז שוין געווען אין די טיפע עלטער, און לויט די ארונים נישט בדעה צלולה, האט ער אונטערגעשריבן א צוואה פאר צוויי עדות אז זיין דריטער זון ר' זלמן לייב זאל איבערנעמען די רביסטעווע אין וויליאמסבורג "והוא ישב על כסאי", די ארונים האלטן אז דאס איז נישט געווען זיין רצון ווייל ער האט געליטן פון אלצהיימערס. פון די אנדערע זייט איז דא הרב ר' הירצקא צוויבל ראש הכולל אין וומסבג אין הרב?????שליט"א - מאנטשעסטער סטמערע רב וואס זענען געשטעלט געווארן דורך זיין טאטע עידות צו זאגו אז ר' אהרן זאל איבערנעמען.
זיין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז יארן לאנג געווען מרביץ תורה אין סאטמאר ישיבה לצעירים אין וויליאמסבורג וואו ער פלעגט זיך פירן זייער בפשטות, ער האט געדינט ברבנות אין זיין טאטענס שול סיגוט אין בארא פארק אויך האט אים זיין טאטע איבערגעגעבן די השגחה פון יענע צייטן ווען ער איז געווארן רבי.
ער איז אלס געווען בקי אין די סדר השגחה ביי די מצות, וואס ער האט אסאך יארן געטוען אין השגחה אויפן פארלאנג פון זיין טאטן.
זיינע חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט א קהילה אין וויליאמסבורג וואס באשטייט פון טויזענטער ראשי משפחות, זיין תלמוד תורה און מיידל שולע אין וויליאמסבורג האבן איבער ניין טויזנט קינדער. אויך האט ער מוסדות התורה און חברי קהילה אין קרית יואל, אין בארא פארק אין לאנדאן אין ארץ ישראל ספעציעל אין ירושלים און אין אלע פלעצער ווו עס געפינט זיך סאטמארער אידן. בעת ער איז געװאָרן רבי, האָט אױסגעפּלאַצט אַ מחלוקת צװישן די סאטמארער חסידים. זע מער אינעם אַרטיקל סאטמאר מחלוקת.
נועם המידות והחזרת עטרה ליושנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז שוין געווען אנגענומען א לענגערע צייט אז ר' אהרן טייטלבוים וועט זיין דער ממלא מקום אבער זייער טאטע האט צוריק געצויגן וואס א טייל זאגן צוליב די העצע פון ר' משה גבאי, און טייל זאגן אז דאס איז צוליב וואב ר' אהרן האט אין די לעצטערע יארן פון זיין טאטע ארויסגעוויזן א שטארקע רעביסטעווע, און געטוען פארשידענע זאכן וואס פאסט נישט צו טוהן בחייו פון א טאטן, דאס האט געפירט אז עס זאל אויסברעכן א מחלוקה פון זיבן יאר צווישן די אנהענגער פון די צוויי ברידער,
ר' זלמן לייב האט ביי זיין הכתרה פאר רב אין וומס"ב געזאגט אז עס ווייזט זיך ארויס אן "אהבה מוסתרת" מיינענדיג אז דערמיט וואס אויסערליך זענען זיי געווען זיין טאטן'ס שונאים, איז דאס אבער נאר געווען מיטן ציל קעגן ר' אהרן טייטלבוים, און אמת'דיג אינעווייניג האבן זיי יא ליב געהאט זיין טאטע ר' משה טייטלבוים זי"ע אבער פיינט געהאט זיין זון ר' אהרן טייטלבוים, פארשטייט זיך אז דאס איז געווען א קאנטראווירסעל לאזונג. אז זיי האבן טאקע ליב געהאט זיין טאטן,
זיין ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' זלמן לייב פירט די ישיבה גדולה אין גלענדעל קווינס וואס די ישיבה האט היינט אנגעבליך ארום 1000 בחורים, און איז פארעכנט היינט צוטאגס אלס די גרעסטע חסידיש'ע ישיבה גדולה אין דער גאנצע וועלט
זיין קהילה אין קרית יואל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זאליס הייסן צו זיין א מינאריטי אין קרית יואל דערווייל ווי די ביז איצטיגע וואלן דארטן האבן געוויזן שוין דריי מאל וואס זיי האבן פארלוירן. ביי די לעצטע וואלען האבען זיי אנגעצויגן 37/39 פראצענט פין די וואלען, אבער דערווייל זענען זיי ביי דער מאכט אין די וויליאמסבורג סאטמאר קהילה אין פירן אירע מוסדות.
זיינע גבאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' משה גבאי געווען גבאי ביים ברך משה.
- ר' שמואל טייטלבוים. יעדן אין שרייבער.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברידער
- ר' אהרן טייטלבוים.
- ר' ליפא טייטלבוים.
- ר' שלום אליעזר טייטלבוים.
שוועסטער
- אשת ר' דוד מייזליש.
- אשת ר' חיים יושע האלבערשטאם.
שוואגערס
- ר' מאיר שפיץ ביסטריצער רבי.
- ר' שלום שפיץ ווילרייק ראש ישיבה.
- ר' שמואל שלמה שפיץ, מגי"ש בישיבה גדולה ד'סאטמאר – קווינס. וחבר וועד הכשרות דקהל ייטב לב.
קינדער
- ר' חיים צבי טייטלבוים, רב אין סאטמאר ירושלים.
- ר' יעקב בער טייטלבוים, רב אין סיגוטער שול אין בארא פארק.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אריה ארליך. מלכות של חסד. משפחה, כ"ט בכסלו תשע"ג. זייטה 28.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא קליפ: טויזנטער סאטמארער חסידים טאנצן ביי דער חתונה פון זיין זון הרב חנני' יו"ט ליפא טייטלבוים וואס איז פארגעקומען אין דעם נייעם סאטמארער ביהמ"ד אין וויליאמסבורג ר"ח חשון תשס"ז [1]
- ווידיאו קליפ פון שבועות טיש [2]
- גוגל ווידיאו קליפ פון ערשטע אפיציעלע באזוך אין בארא פארק שב"ק אח"ק תשס"ז צום הנחת אבן הפינה פאר זיין נייע ביהמ"ד [3]
- גוגל ווידעא קליפ וויאזוי ער נעמט קוויטלעך ביים שבעה נאכן טאטען און ר' יונה האלפערט דער גבאי פון פאטער וויינט. [4]


text:
אבדאללא דער צווייטער
אבדאללא דער צווייטער, קעניג פון יארדאניע (געבוירן 30סטן יאנואר 1962) איז דער היינטיקער קעניג פון יארדאנישן קעניגרייך.
אבדאללא איז דער עלסטער זון פון פריערדיקן קעניג כוסיין, און אן אור אייניקל פון אבדאללא דער ערשטער. זיין מוטער איז געווען אן ענגליש מיידל, א טאכטער פון אן אפיציר אין בריטישע ארמיי, וואס נאכן הייראטן כוסיין האט זי אנגענומען די איסלאמישע רעליגיע.
ער האט געלערנט אין שולעס אין ענגלאנד, און שפעטער אין אקספארד אוניווערסיטעט, און אין מיליטערישע אקאדעמיע. ער האט געדינט אלס פילאט אין יארדענישע מיליטער, און אלס קאמאנדיר פון די ספעציעלע קרעפטן. אויך האט ער שטודירט אינטערנאציאנאלע באציונגען, אין דזשארדזשטאן אוניווערסיטעט, אין וואשינגטאן די סי.
ווען זיין טאטע איז געשטארבן, 7טן פעברואר 1999. איז ער אויפגענומען געווארן אלס קעניג, אפילו זיין פעטער פרינץ כאסאן, איז געווען קרוינפרינץ, און ער וואלט ווען געדארפט ווערן קעניג, נאר כוסיין האט געוואלט אז די קעניגרייך זאל אריבערגיין צו זיינע קינדער.
אבדאללא ווערט פארעכנט אלס א מענטש פון מערב וועלט, זיין ענגליש איז בעסער, ווי זיין ליטערארישע אראביש. זיין פאליטיק איז אמעריקאניש גענויגט, און דערפאר האט ער אויסצושטיין אסאך קריטיק פון די אראבישע וועלט. ווען ער איז געקרוינט געווארן אלס קעניג, האט ער פארשפראכן פארצוזעצן די שלום, וואס זיין פאטער האט אונטערגעשריבן מיט ישראל.
ער האט געהייראט קעניגן ראניא אין יאר 1993, א פרוי פון קאווייט, פון פאלעסטינע אפשטאם. זיי האבן פיר קינדער, פרינץ כוסיין וואס ער איז קרוינפרינץ. פרינצעסין אימאן, פרינצעסין סאלמע, און דער יונגסטער האשעם.


text:
סטרונעס בריק
קאארדינאטן: 31°47′20″N 35°12′0.2″E / 31.78889, 35.200056
די סטרונעס בריק איז א הענגבריק אין ירושלים געבויט פארן טראמוויי אריבערצופארן די שטארק באשעפטיקע גאסן ביים אריינגאנג צו דער שטאט. אויך איז דא א וועג פאר מענטשן צו ניצן די בריק.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו בויען די רויטע ליניע פונעם טראמוויי איז געווען נייטיק צו לייזן דעם פראבלעם פון באהעפטן די יפו גאס מיט הערצל בולוואר ביים אריינגאנג צו ירושלים. צוליב דער גרויסער פארקער אין דעם געגנט איז נישט מעגלעך אז דער טראמוויי זאל גיין דורך די גאסן אין דעם ארט, און אויך צו בויען די טראמוויי אונטער די גאסן וואלט געשטערט די פארקער אין אן אומאפגענומענען אופן. צום סוף, טראץ דער געגנשאפט פון די לאקאלע איינוואוינער, האט מען באשלאסן אז דער טראמוויי וועט אריבערגיין א בריק. די בריק האט געפלאנעוועט דעם שפאנישן ארכיטעקט סאנטיאגא קאלטראווא אלס די סטרונעס בריק. אינמיטן דער בריק איז א זייל פון שטאל הויך 130 מעטער, פון וואס ציען זיך 66 סטרונעס וואס האלטן אויף די בריק. די בריק האט א באדעקטן שטעג פאר פוסגייער. די סטרוקטור איז כולל א בריק פאר פוסגייער, מיט א גלעזערנער וואנט.
אין אפריל 2007 האט מען געלייגט דעם ערשטן טייל פון דער בריק. דעם 25סטן יוני 2008 האט מען געווידמעט די בריק פאר פוסגייער. אנהייב אפריל 2009 האט מען געענדיגט די ארבעט פון בויען די בריק און מען האט זי איבערגעגעבן צו דער סיטיפאס פירמע וואס האט געבויט די טראמוויי ליניע.


text:
קאמוניקאציע
קאָמוניקאַציע מיינט פארבינדונגען צווישן צוויי זאכן, ווי צווישן מענטשן, לענדער אא"וו. ווי צב"ש "רעדונג" איז א מיטל פון קאמוניקאציע צווישן מענטשן.
די קאמוניקאציע ווערט צעטיילט אויף עטליכע אפטיילונגען.
- נאטורליכע קאמוניקאציע - ווי רעדן, שרייבן, מאלעריי, פאטאגראפיע, ליטעראטור, טעאטער, מוזיק אא"וו.
- טעכנאלאגישע קאמוניקאציע - פאסט, טעלעפאן, סעלפאן, פאקס, ראדיא, טעלעוויזיע, ווידיא, אינטערנעט, בליצפאסט אא"וו.
- ווולגארער קאמוניקאציע - איז די ידיעות וואס דערשיינט בשערי בת רבים און איז פארבונדן צו מאסעס מענטשן פון די גארער וועלט וואס איז האפט מאל פארמישט מיט פאליטיק אדער אנדערע גערודעריי. צווישן זיי זיינען דערצייטונג, ראדיא, טעלעוויזיע, קינא, אינטערנעט און נאך...
אין געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער ענדע פון די 19טע י"ה איז די קאמוניקאציע צווישן שטעט און דערפער געוועזן זייער באגרעניצט, מען האט איבערגעפירט סחורה און אינפארמאציע בעיקר דורכן פאסט אדער דורך א שליח. אבער אין סוף דעם 19טן י"ה איז דערשינען דער טעלעגראף און גלייך נאך דעם דאס טעלעפאן, וואס האט שטארק רעוואלוטירט די קאמוניקאציע איבער די וועלט.
אויך די ראדיא איז אנטוויקלט געווארן ביים ענדע פון דעם 19טן י"ה, וואס האט פארבינדט אלע דערווייטערטע דערפלאך, און געלאזט זיי וויסן וואס עס גייט פאר אין זייערע שטעט און איבער די גאנצע וועלט.


text:
בעגין שאסיי
די בעגין שאסיי, אויך שאסיי נומער 50, איז א געגנטליכע שאסיי אין ירושלים, וואס לויפט פון צפון אויף דרום.
די שאסיי איז גערופן אויפן נאמען פון פרעמיער מיניסטער, מנחם בעגין. זי איז געבויט געווארן אין די 1990ער יארן, געעפנט פארן פארקער 1998, און איז פארלענגערט געווארן 2002. די לענג איז עטוואס מער פון צוועלף קילאמעטער. זי הייבט אָן אין דרום ביי גילה געגנט, נעבן מלחה קאמערץ צענטער, און טעדי סטאדיאן. זי פארט אריבער קרית יובל, גבעת מרדכי, קרית משה, וואו זי פֿארט אונטער דעם אריינגאנג צו דער שטאט. אויף צפון פארבינדט זיך זי מיט גאלדע מאיר שאסיי, און יגאל ידין שאסיי, וואס פירט צו רמות און רמת שלמה. פון דארט פארבינדט זיך צום עטרות אינדוסטריעלן געגנט, ווי דער נומער פון דער שאסיי טוישט זיך צו 45, וואו זי פארבינדט זיך צו שאסיי נומער 443.
די ווערט פון די געגנטן לעבן דער שאסיי איז געפאלן, און די שטאט האט באצאלט אנטשעדיקונג פאר די מענטשן 35 מיליאן שקל.


text:
קאלאמיי
קאלאמיי (אוקראיניש: KoлoMия, רוסיש: KoлoMыя, פויליש: Kołomyja) איז א שטאט אויפן פרוט טייך אין דער סטאניסלאווער גובערניע אין מערב אוקראינע, 51 קילאמעטער דרום פון סטאניסלאוו און 70 קילאמעטער מערב פון טשערנאוויץ.
נאכן שפאלטן פון פוילן ביזן ערשטן וועלט קריג איז דאס געווען אין מזרח גאליציע. אין 1900 איז די יודישע באפעלקערונג פון קאלאמיי געווען 16568.
קארל דער ערשטער פון עסטרייך האט געוויילט אין קאלאמיי אין יאר 1912 פונעם זיבעצטן אפריל ביז דעם דרייצנטן דעצעמבער, איידער ער איז געווארן קייסער.[1]
דער הערב פון קאלאמיי איז אן אדלער מיט א קרוין אויפן קאפ, וואס די שטאט האט באקומען פונעם קייסער וולאדיסלאוו יאניעללא אין יאר 1395 [2]


text:
כורש
כורש איז געווארן קעניג פון פרס אין יאר ג'ר"א. אין יאר 539 פאר'ן ציילן (ג'רכ"א) האט בבל'ס קעניגרייך אומגעפאלן, און כורש דער ערשטער קעניג פון פרס האט איבערגענומען גאנץ בבל און אירע פארשקלאפטע פעלקער ווען צווישן זיי איז געווען מלכות יהודה. כורש האט באפרייט א סך פארשקלאפטע פעלקער פון געצווונגענע דינעריי וואס בבל האט איינגעפירט.
אין יאר 538 פאר'ן ציילן (אומגעפער 50 יאר נאכ'ן חורבן בית ראשון) האט ער פראקלאמירט צו ערלויבן די אידן זיך אומקערן קיין ארץ ישראל כדי צו בויען דער צווייטער בית המקדש, (נאך 67 יאר גלות), אויך האט ער געפאָדערט פון די אידן וואס האבן געוואלט בלייבן אין בבל, זאלן שטיצן די אידן וואס פארן צוריק קיין ארץ ישראל. אויך האט ער אומגעקערט די כלים פון דער בית המקדש וואס נבוכדנאצר האט גערויבט פון די אידן. די אומקערונג הייסט שיבת ציון.
נאך כורש'ס דעקלאראציע האבן אומגעפער 50 טויזנט אידן זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל.


text:
גאנגעס
דער גאַנגעס (ענגליש: גענדזשעז Ganges, בענגאליש: গঙ্গা גאנגאַ, סאנסקריט: गङ्गा, הינדוסטאני: गंगा, קאנאדא: ಗಂಗಾ, טאמיל: கங்கை גאַנגאַי, אורדו: گنگا גאַנגאַ), איז א טייך פון אינדיע און באנגלאדעש. דער 2525 ק"מ טייך קומט ארויס אין דער מערב הימאלייע אין דעם אינדישן שטאט אוטאראקהאנד, און פליסט דרום און מזרח דורך צפון אינדיע אין באנגלאדעש, וואו ער גיסט ארויס אין דער בוכטע פון בענגאל. ער איז דער לענגסטער טייך פון אינדיע און איז אין די 20 גרעסטע טייכן פון דער וועלט לויטן וואסער אויסגאס.[1] דאס שאפט דעם גאנגעס בעקן, דער מערסטער באפעלקערטער טייך בעקן אין דער וועלט, מיט העכער פון 400 מיליאן מענטשן און א באפעלקערונג ענגקייט פון בערך 390 איינוואוינער א קוואדראט ק"מ.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ The Ganga: water use in the Indian subcontinent, by Pranab Kumar Parua, p. 33


text:
לאטיין
לאטיין איז א פארצייטישע שפראך, פון וואס שטאמען די אלע ראמאנשע שפראכן (איטאליעניש, פראנצויזיש, שפאניש, פארטוגעזיש, רומעניש און קאטאלאן) וואס מען רעדט היינט.
היסטאריע פון לאטיין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם "לאטיום" פראווינץ ארום רוים איז געבוירן די לאטיינישע שפראך, אירע דיאלעקטן, אויספשריכן און קולטור.
דער לאטיינישער אלפאבעט איז אויך באזירט אויף דעם אלפאבעט פון אלט-איטאליק, וועלכע האבן אפגענויגט פון דעם גריכישן.
לאטיין דער צענטער פון וויסנשאפט און קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין לאטיין איז געבוירן די לאטיינישע ציפערן (ענגליש: Roman numbers). די העכערע קלאס מענטשן, דאקטוירים, פראפעסארן, אינטעלעקטואלן, דענקער און דיכטער האבן נאר געשריבן אין לאטייניש. דאס איז געווען און האט געהייסן די שפראך פון די געלערנטע.
לאטיין היינט צו טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לאטיינישע שפראך איז היינט כמעט ווי אונטערגעגאנגען. גאר ווינציג מענטשן רעדן אדער שרייבן ריינעם לאטייניש. אויך ווערט עס געלערנט אין אינווירזיטעטן דורך שוהלער וואס זוכן צו קענען לייענען די אלטע ביכער געשריבן אויף לאטייניש. טראצדעם וואס אסאך ווערטער און אויסשפריכן זענען געבליבן איז אבער די שפראך כמעט ווי אינטערגעגאנגען. און גאר ווינציג לערנען איר נאך היינט צוטאגס פארן מינדליכן באנוץ צוליב די חכמה און אינטערעסע דערין.
די איינציגסטע ארט ווי לאטיין ווערט נאך באנוצט איז אינעם וואטיקאן אין רוים, אין וועלכן לאטיין איז די אפיציעלע שפראך פאר די גייסטלעכע, ווי אויך דער פויבסט רעדט נאר אויף לאטייניש ווען ער אדרעסירט די מאסן, אדער ווען ער פרעפעלט אין קירכע.


text:
מערב וועלט
וועסטליכע קולטור איז דער נאמען פון דער קולטור וואס האט זיך אנטוויקלט איבערהויפט אין אייראפע, און אין די לעצטע הונדערטע יארן אויך אין צפון אמעריקע און אין אויסטראליע.
די קולטור איז באווירקט געווארן, מיט וואס עס באלאנגט צו וויסנשאפט און קונסט, איבערהויפט פון די אלטע גריכלאנד אין פארשידענע אנגעלעגנהייטן, ווי אין פאליטיק, וויסנשאפט, ליטעראטור, קונסט, און נאך...
און וואס עס באלאנגט צו מאראל און עטיקייט איז דער קולטור באווירקט געווארן פון יידישקייט, א טייל פון זיי דורך די קריסטן.
פאלגנד איז א טייל פון וואס די קולטור איז באאיינפלוס געעוארן פון די יידן:
- מאנאטעיזם - דאס גלויבן אין איין איינציקער גאט.
- זען דאס הייליקייט פון לעבן אלס א מאראלע ווערטיקייט.
- דער הויפטזאך פון פרייהייט.
- דער הויפטזאך פון גלייכרעכטיקייט.
- מאכן איין טאג פון דער וואך א רוהע-טאג.
- עשרת הדברות אלס א חשובע לערע.
- דער תנ"ך אלס א הייליקער ספר.
- די הייליקייט פון ארץ ישראל
אין דעם 20סטן י"ה, ביים קאלטן קריג איז פֿאָרגעקומען אַ קאנפראנטאציע צווישן דער מערב וועלט צום סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצער.


text:
יואליש האט געשריבן:
אבער מיר ווייסן פון היסטאריע אז די לב-טהור-אייוועלט איז באמת הורתו ולידתו בפארנגראפיע. אייוועלט איז די גלגול פון דאס פאפולערסטע חסידישע פאראנאגרעפיע זייטל על טהרת הקודש. ווען די שרייבער זענען געווען אנאנאמים איז ארויסגעקימען די אונטערדריקטע טעמעס און חמדה וועלכע עקזיסטירט ביי טייל חסידים ווי אין יעדע געזעלשאפט. ווען די שרייבער זענען געווארן אויס אנאנאמים, האט זיך אנגעהויבן א כשר'ע חזיר פיסל עפאכע, אן ערשיינונג וועלכע שפיגלט אפ דאס עכטע לעבן.
ממילא אל תהיה בז לפאליש ווייל ס'קען נאך אויסוואקסן די נעקסטע אייוועלט.
זיידעטשקע האט געשריבן:דא איז א סקרין שאט פון "היימישע שטותים" וואס פונקט ווי "פאליש" איז אויך געוועהן אפן פאר יעדעם
שפתים ישק האט געשריבן:[...]
אליבא דאמת האט געשריבן:איך רייב מיך די אויגן און איך גלייב נישט וואס איך זעה. איך וואלט דאס אין ווילדסטען חלום נישט געקענט אויסטראכטן
פוןדעסטוועגןדאך האט געשריבן:אויך וואלט איך געראטען אז אנשטאט שרייען מיטן קול נהי מציון, ווי אלע קולות הקוראים במדבר, נעם דיין מייסטערהאפטע פענע אין זיי מסביר וואס די חורבן פון פארן איז. אויב איז דא, ברענג סטאטיסטיקס וואס צייגן די כלומרשטע חורבנות וואס פארן האט אנגעזייט אויף דער וועלט.
אינטערסאנט אז די רבנים פארשטייען היינט שוין גאר גוט אז די ספקנים ובלאגיהם זענען אסאך שעדליכער ווי פארן. עס איז מיר א חידוש אז דו אלס מגיד מישרים דק"ק קאוועשטיבל, ביסטו נישט מעודכן.
זיידעטשקע האט געשריבן:איך האלט אין איין באקומען מעסעדזשעס אין אישי אז מ'וויל באקומען פון מיר די גאנצע סקרין שאט פון ווי אזוי "אייוועלט" האט זיך אנגעפאנגען, היות א מנהל האט אראפגעשניטן רוב דערפון. איך שטעל עס דא נאכאמאל ארויף, אויסמעקענדיג עטליכע ווערטער פון ניבול פה, און איך האף אז יעצט איז עס שוין אקעי דא צו זיין
טאמבל סאס האט געשריבן:קען זיין זיי מאכן יעצט תשובת המשקל דערויף. כ'ווייס נאר נישט פארוואס זיי זענען כאטש נישט געבליבן מיט'ן זעלבן קעפל.
טאמבל סאס האט געשריבן:ר' בערל, וואס זענען די אלע סמייליס וואס לויפן דיך אייביג נאך?
באניצער וואס לייענען דעם פארום: chusid און איין גאסט


text:
דיסטריבוטיוו
אין מאטעמאטיק און איבערהויפט אין אלגעברע, איז די פארטיילונג געזעץ אדער דיסטריבוטיוו געזעץ אן אייגנשאפט פון ביינערי אפעראציעס, וואס איז א חלק פון דער 'צעטיילונג געזעץ' אין חשבון.
די דאזיקע געזעץ פארבינדט צוגאב צו טאפלונג, און באשטימט אז פאר יעדע דריי נומערן באשטייט .
מען קען זען א ביישפיל אין דער פאלגנדיקער גלייכונג.
- באשטייט: .
דא אין דער לינקער זייט פון דער גלייכונג איז דער פיר געטאפלט מיט צוויי נומערן, מיטן צוויי און מיטן דריי, און אין דער רעכטער זייט איז דער פיר געטאפלט מיט יעדע עלעמענט באזונדער, און די באטרעפונג פון ביידע זייטן פארבינדט מען צוזאם. וויבאלד ביידע זייטן גיבן ארויס דעם זעלבן באטרעף, איז א סימן אז די דאזיקע 'צעטיילונג געזעץ' איז וואר.


text:
סוכה
סוכה איז די פראוויזארישע כאַטקע וואס אידן ציען זיך אריין צו וואוינען דארטן אין משך פון סוכות. מען עסט און מען שלאפט אין דער סוכה. א סוכה דארף זיין באדעקט מיט כשרן "סכך".
סכך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סכך (ארויסזאגנדיג: סְכאַך) איז דער דאך פון דער סוכה, דאס איז פאררעכנט אלס דער וויכטיקסטער טייל פון דער סוכה. לויט דער הלכה מוז איר מאַטריאַל זיין נאך פון אן אָבּגעשטינער געוואוקס פון דער ערד וואס איז רוי נישט אויסגעאַרבערט אדער פראצעסירט. די הלכה לויטעט אויך אז די סכך מוז זיין געבויט אויפן געדאנק פאר דער מצוה פון סוכה, דער אויסדרוק פון תלמוד איז "לְשֶם מִצוַת סוּכָּה", אדער על כל פנים צו שיצן פון דער זון. די ווענט מעגן זיין פון אלערליי מאַטריאַלן און מוז נישט זיין געבויט לשם מצות סוכה. צו זיין כשר, דארף א סוכה האבן כאטש דריי ווענט וואס זענען הויך צען טפחים, און זיין באדעקט מיט סכך.
אינווייניג פון דער סוכה, פון דער פאדלאגע ביזן סכך טאר נישט זיין העכער פון צוואנציק איילן (אמות) און נישט ווינציקער פון צען טפחים.
נוי סוכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס ווערט געבויט היינט צוטאגס אלס אנדענק צום באפרייאונג פון מצרים, צו דאנקען גאט פאר די ניסים דאן, אין סימבאליש צייכענט דאס אפ די הימלישע ווענט פון פון די 4 וואלקענעס וואס איז געווען דער איינציגסטער שוץ אין מדבר ווען די אידן האבן דארטן געוואלגערט 40 יאר און עס איז זיי גארנישט געשען קיין שלעכטס.
- און דער סעזאן איז אויסגעשטעלט דווקא אין הארבסט סעזאן, בעפאר די ווינטער ווען די פארמער און פלאנצער ענדיגן זייער פעלד ארבעט, וואס אמאל איז יעדער געווען אין אזא ארבעט. און זיי עסן דאן אין אזא סוכה צו פייערן און דאנקען פאר די גוטע פלאנצונג פון יאר.
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
אברהם יהושע העשיל (אפטא)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם אפטער רב, דער אוהב ישראל. אויב איר זוכט אנדערע מיט דעם נאמען, זעט אברהם יהושע העשל (באדייטן).
רבי אברהם יהושע העשיל (ה'תקט"ו - ה' ניסן ה'תקפ"ה), רב אין אפטא, באקאנט אלס דער אוהב ישראל און דער אפטער רב.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל איז געבוירן אין זשמיגראד אין יאר ה'תקט"ו,[1] צו זיין פאטער הרב שמואל פון זשמיגראד, זון פון ר' אריה לייב, רב אין ניישטאט. ער האט געשטאמט פון רבי העשיל פון קראקא, פונעם ט"ז, פון מהר"ם לובלין, פון מהר"ם פאדוואה און נאך גרויסע פערזענליכקייטן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און זיין יוגנט ווען רבי אברהם יהושע איז געווען רב אין קאלבאסאוו, איז ער געווען ביים מעזריטשער מגיד, נאכהער האט אים דער בערדיטשעווער רבי און רבי משה לייב סאסאווער, צוגעצויגן קיין ליזשענסק. ער געווען א תלמיד פון זלאטשאווער מגיד און פון רבי אלימלך פון ליזשענסק.
רבי אברהם יהושע איז געווארן רב אין קאלבאסאוו אומגעפער אין יאר ה'תקמ"ח ער האט זיך דארט שטארק אפגעליטן ביז אין ענדע אומגעפער אין יאר ה'תק"ס האט ער געמוזט פארלאזן די שטאט און ער איז געווארן רב אין אפטא. אין יאר ה'תקס"ח האט מען אים אויפגענומען רב אין יאס, דארט האט ער עס אויך נישט געהאט לייכט, און אין יאר ה'תקע"ג האט ער געמוזט אנטלויפן און ער אריבער קיין מעזשביזש. אוועק פארנדיג פון אפטא האט ער זיי צוגעזאגט ער וועט זיך שטענדיג רופן אפטער רב.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין דעם ספר "אוהב ישראל" (תרכ"ג) און אין "תורת אמת".
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל איז נפטר געווארן ה' ניסן ה'תקפ"ה, און ליגט אין מעזשביזש אין אוהל פון בעש"ט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל האט געהייראט מרת חיה שרהא טאכטער פון הרב יעקב פון טורטשין.[2] [3]זייערע קינדער:
- מרת יוכבד, די ווייב בזיווג ראשון פון הרב קלמן טירער א זון פון דעם באר מים חיים, בזיווג שני די ווייב פון הרב דן יונגערלייב ( - כ"ה ניסן ה'תקצ"ח), א זון פון הרב יצחק פון ראדוויל.
- מרת דינה, די ווייב פון הרב ישראל פון ליטשינעץ.
- מרת רחל, די ווייב פון הרב מרדכי אורנשטיין.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- תורת אמת
- אוהב ישראל
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
הארון אל-ראשיד
האַרון אַל-ראַשיד (אראביש: هارون الرشيد האַרון אַר-ראַשיד טייטש: אהרן דער רעכטפארטיקער;) 17טן מערץ 763 - 24סטן מערץ 809) איז געווען דער פינפטער אראבער אבאסידער כאליף. ער האט געהערשט פון 786 ביז 809, און אין זיין צייט האבן וויסנשאפט, קולטור און רעליגיע געבליעט, ווי אויך קונסט און מוזיק. ער האט געגרינדעט די לעגענדארישע "בית החכמה" ביבליאטעק.
הארון איז געווען א זון פונעם דריטן כאליף, אל-מאהדי.
די אדמיניסטראציע אין זיין צייט איז געפירט געווארן דורך דער בארמאכיד פאמיליע. הארונס מוטער, אל-כייזוראן, האט געהאט א גרויסע השפעה אויף אים.


text:
שמחה בונם אלטער
הרב שמחה בונם אלטער (כ"ג ניסן ה'תרנ"ח 1898 - ז' תמוז ה'תשנ"ב 1992) איז געוועזן גערער רבי פֿון ה'תשל"ז (1997) ביז ה'תשנ"ב (1992). זײַנע תורות זענען געדרוקט אין דעם ספר 'לב שמחה'.
לעבענס געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב שמחה בונם איז געבוירן אין שטעטל גער, פוילן, כ"ג ניסן תרנ"ח (1898), צו זײַן פֿאטער דעם „אמרי אמת" און זיין מוטער ראדא יהודית טשארנא פון ביאלע, ווען זײַן זיידע דער „שפת אמת" האט נאך געלעבט. אלול תרע"ה האט ער חתונה געהאט מיט זײַן קוזין יוטא הענא אלטער, א טאכטער פון זיין פעטער רבי נחמיה אלטער, מיט וועמען ער האט געהאט דרײַ קינדער. דאס עלצטע קינד, א טאכטער, איז אוועק נאך געציילטע חדשים. מיט א צען יאר שפעטער האט ער געהאט נאך א טאכטער, רבקה פייגא. זי האט חתונה געהאט מיט הר"ר מאיר מאנדל (נפ' ט"ו כסלו תשע"ג), דערנאך מיט ר' חזקיהו לעוו. זי איז נפטר געווארן י"א אב תשנ"ז 1997 איבערלאזנדיג אן איינציגן זון הר"ר נחמיה מאנדל, ראש כולל פֿונעם גערער „בית ישראל" אין אשדוד. כ"ט אייר תשצ"ט, קורץ פֿאר דער צווייטער וועלט מלחמה ,איז געבוירן דער איינציגער זון פֿונעם „לב שמחה", דער הײַנטיגער גערער רבי שליט"א, הר"ר יעקב אריה אלטער.
אין אלול תרצ"ד האט ער זיך באזעצט אין ארץ ישראל. ער איז געבליבן דארט ביז ניסן תרח"ץ, ווען ער איז צוריקגעפארן קיין גער כדי אויפצוטון אז זיין פאטער זאל זיך קענען אריבערציען קיין ארץ ישראל.
נאך זײַן פֿאטער'ס פטירה אין תש"ח איז זײַן עלטערער ברודער דער „בית ישראל" געווארן גערער רבי, און ער (הר"ר שמחה בונם) מיט זײַן משפחה האט געוואנדערט פֿון ארץ ישראל קיין סאן זשערמען לעבן פאריז אין פֿראנקרייך. דערנאך האבן זיי זיך געצויגן קיין אנטווערפן אין בעלגיע. שפעטער האבן זיי אײַנגעוואנדערט צוריק קיין ארץ ישראל, און האבן זיך באזעצט אין דער מחנה יהודה געגנט אין ירושלים.
רעביסטעווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער בית ישראל איז אוועק האבן גערער חסידים אויפֿגענומען אים אלס רבי, ער איז דעמאלסט געווען קרוב צו די שמונים. אין יאר תשמ"ו איז ער געווארן שטארק קראנק, אבער ער האט ווײַטער געפֿירט די רביסטעווע ביז סוף ימיו. אפילו קראנקערהייט פלעג ער ארײַנקומען אין בית המדרש און אפילו געפֿירט טישן ווען נאר מעגליך. מיטוואך ז' תמוז תשנ"ב 1992, אויפן יארצייט פון זיין עלטער זיידן דעם ברוך טעם, איז ער אוועק פֿון דער וועלט אויפֿן עולם האמת. זײַן ממלא מקום אלס רבי איז געווען זײַן יונגערער ברודער דער פני מנחם.
די תורות וואס ער האט געזאגט בײַ טישן א.ד.ג. זענען געדרוקט אין לב שמחה (דרײַ בענדער).
זײַן ארבעט פֿארן ברייטערן צבור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
במשך די יארן תשל"ז - תשנ"ב, ווען דער רבי שמחה בונם האט געפֿירט די גערער רעביסטיווע, האט ער אײַנגעפֿירט עטליכע תקנות. למשל, האט ער באגרעניצט וויפֿיל מען מעג ארויסגעבן אויף שמחות ווי א בר מצוה אדער א חתונה, וווּ א יונגער פאר פֿאלק מעג וווינען נאך דער חתונה (נישט ירושלים אדער בני ברק). ער האט אויך געפֿירט א קאמף קעגן רייכערן פאפיראסן. ער האט שטארק געדרוקט אז די עלטערע חסידים וואס רייכערן זאלן אויפֿהערן, און אז בחורים און יונגעלײַט זאלן בכלל נישט קלערן אנצוהייבן. ער האט געשאפֿן אז מ'זאל אויפֿשטעלן נײַע פראיעקטן אין פֿארשידענע שטעט, צום ביישפיל אין חצור הגלילית, ערד און אשדוד, בכדי צו מאכן ביליגער די הוצאות פֿון וווינונג.
אין תשמ"ב האט ער געפֿירט דעם קאמף קעגן חילול שבת פֿון דער פֿליגער געזעלשאפֿט אל על.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמחה בונים האט חתונה געהאט מיט מרת יוטא הענא, א טאכטער פון זיין פעטער רבי נחמיה אלטער. זיי האבן געהאט דריי קינדער:
צום ליינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אור זרוע לצדיק, הרב בן ציון קלוגמן, תשס"א (דרײַ בענדער)
- לבם של ישראל, הרב מרדכי גרליץ.


text:
וואלט דיזני
וואלטער עליאַס "וואלט" דיזני (ענגליש: Walt Disney; 5טן דעצעמבער, 1901 – 15טן דעצעמבער, 1966) איז געווען אן אמעריקאנער פילם פראדוצירער, רעזשיסאר, סצענאר שרייבער, אקטיאר, איניציאטאר, און פילאנטראפ, וואס האט געהאט א שטארקן איינפלוס אינעם פעלד פון פארוויילונג אין דעם 20סטן יארהונדערט. מיט זיין ברודער רוי דיזני האט ער געגרינדעט וואלט דיזני פראדוקציעס, וואס איז שפעטער געווארן פון די בעסטע באוואוסטע פילם פראדוצירערס אין דער וועלט. היינט הייסט די פירמע די וואלט דיזני געזעלשאפט מיט יערליכע הכנסות פון USD $35 ביליאן.
דיזני האט געשאפן די קאריקאטורן מיקי מויז און דאנאלד דאק. ער האט אויך געשאפן דעם דיזנילאנד טעמע פארק.


text:
וואלוטע
וואלוטע איז די איינצהייט פון געלט וואס מען ניצט אין א לאנד. יעדע לאנד האט זיין אייגענע וואלוטע און יעדנ'ס וואלוטע איז ווערט אן אנדער פרייז.
וואלוטע גיט צו די קראפט פון מסחר. וואלוטע איז די קאמפענסאציע פאר ארבעט און מיט דעם קען מען גיין ווייטער און קויפן פראדוקטן און סערוויסעס.
די באוואוסטע וואלוטעס פון דער וועלט זענען:
אינהאַלט
דער באגריף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלוטע קלינגט זייער פשוט פאר יעדן מענטש. עס איז געלט, פאפיר צו עפעס אנדערש, וועלכע מען באקומט פאר די ארבעט וואס מען טוט און מיט דעם קויפט מען איין אלע פראדוקטן און סערוויסעס וועלכע מען דארף האבן צום לעבן.
אין פאקט האט די אנטוויקלונג פון וואלוטע אויסגעפארעמט מענטשליכע ציוויליזאציע, אנגעצינדן און אויסגעלאשן אסאך מלחמות, און רוב לענדער און שטעט וואלטן פשוט נישט עקזיסטירט אן וואלוטע און עס איז שווער זיך פארצושטעלן וויאזוי די וועלט האט אויסגעקוקט בעפאר עס איז געווען וואלוטע.
היינט איז פאראן וואלוטע אין יעדע לאנד אבער אמאל אין ערטער וואו עס איז נישט געווען קיין וואלוטע האט מען געטוישט א חפץ פאר א חפץ וואס טייטש אז אויב איינער האט געהאט אן איבעריגע אקס און האט זיך גענויטיגט אין א פערד איז ער געגאנגן אין מארק און געטוישט זיין אקס פאר א פערד. דער געדאנק פון וואלוטע איז שטענדיג געווען אבער דורכאויס די יארן זינט די וועלט שטייט איז עס שטענדיג געווען אן אנדערע זאך און יעדע קעניגרייך אדער ראיאן האט זיך געהאט איר אייגענע אפאראט וועלכע איז גענוצט געווארן אלס די וואלוטע פאר מסחר. עס האט געקענט זיין שטיינערנע רעדלעך, מעסערלעך, זאלץ, פלאטע (אויסגעקריצטע שטיינער), און אפילו מענטשן זענען גענוצט געווארן אלס געלט. אין אנדערע ווערטער איז געלט שטענדיג געווען אן אפאראט אויף וועלכע די מענטשן פון א לאנד האבן איאיינעם מסכים געווען צו נוצן אלס וואלוטע.
איינטוישן חפיצים וואלט אבער קיינמאל נישט געארבעט ווייל וואס אויב איינער וואס האט פארמאגט אן אקס האט געוואלט קויפן ווייץ. דער אקס איז געווען פיל מער ווערט וויפיל ווייץ ער האט געקענט נוצן און פארקויפן א האלבע אקס איז דאך נישט שייך. געלט פעררעכט דעם פראבלעם ווייל געלט האט שטענדיג א באשטימטע ווערט אין מען ברויך געבן אזויפיל געלט וויפיל עס איז ווערט דער מסחר. דאס געלט קען מען גיין ווייטער נוצן און עס איז נישט פאראן אז איינער זאל נישט קענען נוצן געלט אין אויסטוישט פאר זיינס א חפץ. און ווער רעדט נאך פון די באקוועמליכקייט פון געלט. שטעלט אייך פאר וויאזוי עס האט אויסגעקוקט א מארק וואו יעדער האט זיך מיטגעברענגט בהמות און זעקלעך תבואה צו קענען אויסטוישן פאר אנדערע געברויכן. געלט איז לייכט און טראגט זיך אין טאש.
נאך א וויכטיגער סיבה פארוואס מען דארף האבן געלט אין מסחר איז ווייל רייכטום קען מען נאר אנזאמלן מיט געלט. תבואה און אנדערע זאכן האט מען נישט געקענט זאמלן ווייל עס איז צוגרונד געגאנגן . געלט קען מען זאמלן און האלטן פאר שפעטער ווייל עס פארלירט נישט איר ווערט.
אבער דער וויכטיגסטער פונקט אין וואלוטע איז ציוויליזאציע. א רייכע פאמיליע אין יענע צייטן האט זיך אנגעזאמעלט אסאך בהמות, אסאך קנעכט, אסאך לאנד, און אסאך מיליטערישע קראפט וואס האט געמאכט זיין פאמיליע אלס א פאליטישע קראפט פאר דורות און דאס גענוי האט געמיינט די אלע קריג לארדן. מיט געלט איז די וועלט געווארן מער ציוויליזירט ווייל מען האט געזאמלט געלט אנשטאט קראפט און די איבעריגע וועלט האט באקומען דעמאקראטיע.
אין די לעצטע 3,000 יאר האבן זיך די פונקציעס פון וואלוטע געטוישט איבער די גאנצע וועלט און איז געפאלן צו 4 קאטעגאריעס: סחורה וואלוטע, מטבעות, פאפיר וואלוטע, און עלעקטראנישע וואלוטע.
סחורה אלס וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט וואלוטע איז דער צווישנשייד פון די אמאליגע און היינטיגע מסחר. סחורה איז נישט געלט נאר עפעס וואס איז ווערט פאר זיך אליינס אפילו אויב עס וואלט נישט געדינט אלס וואלוטע. א גוטער ביישפיל זענען געווען די אזטעקס (די אימפעריע וועלכע האט געהערשט אין מעקסיקא איבער 500 יאר צוריק) וועלכע האבן גענוצט קאקא באנדלעך אלס וואלוטע ווייל די באנדלעך זענען געווען חשוב (מען האט געמאכט דערפון טשאקלאד, א חשובע מאכל אין יענע צייטן) און איז אויך געווען גרינג צו שלעפן. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז זיי האבן גענוצט אן אקטועלע ווערטפולע זאך וועלכע איז נישט אזויווי געלט וועלכע איז נאר ווערט אין מסחר און קען פארלירן אדער פארדינען אין ווערט. אין היסטאריע זעט מען אסאך וועגן רונדער אבער דער אזטעק ביישפיל איז בעסער ווייל רונדער איז געווען שווער צו טראנפארטירן, ספעציעל אין יענע צייטן.
סחורה וואלוטע האט אויך געהאט איר ווערט געוואנדן לויט די לענדער און ראיאנען. די קאקא באנדלעך זענען טאקע געווען זייער חשוב ביי די אזטעקס אבער ווען זיי האבן געוואלט קויפן אייראפעאישע סחורה האבן זיי געמוזט געבן גאר אסאך באנדלעך ווייל די אייראפעאישע זענען נישט געווען אזוי פאר'חלשט פאר קאקא און עס האט נישט געהאט קיין ווערט ביי זיי.
מטבעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע זאגט אז די ערשטע מטבעות זענען געגאסן געווארן דורך די לידיא וועלכע איז געווען אן אלטע אימפעריע אין טערקיי. יענע מטבעות זענען געמאכט געווארן אויפ'ן באפעל פונעם קעניג און דעם קעניג'ס געזיכט אדער די סימבאלן פון די אימפעריע איז געווען אויסגעקריצט אויף די מטבעות. די מטבעות האבן זיך שנעל אריבערגעכאפט צו די גריכן און שפעטער אויך צו די רוימען וועלכע זענען דעמאלט געווען די גרעסטע אימפעריע'ס אויף די וועלט. רוב מטבעות זענען געווען געמאכט פון גאלד אדער זילבער און איר ווערט איז באשטימט געווארן דורך די אויטאריטעט.
ווען די מטבעות זענען אנגעקומען קיין כינע האבן די כינעזער דאס געמאכט אין פארעם פון מעסערלעך וועלכע זענען געווען רינדיג פון אויבן און האבן געהאט א לעכל אינדערמיט מען זאל קענען ארויפלייגן אסאך אויף א בענדל. מיט די יארן זענען פון די מעסערלעך געווארן מטבעות אבער נאך אזוי שפעט ווי 150 יאר צוריק איז עס געווען רינדיג מיט א לאך אינדערמיט.
עס איז באקאנט אז די רוימישע הערשאפט איז אונטערגעגאנגן צוליב זייער וואלוטע. דאס האט פאסירט ווען די רוימישע אימפעריע האט געהאט א מאנגל אין גאלד און זי האט באשלאסן צו נוצן נאר האלב גאלד אין אירע מטבעות און דאס איבעריגע איז געווען פון עפעס אנדערש. ווען די נייע וואלוטע איז ארויס אויפ'ן מארקעט האט עס פארלוירן איר ווערט און מיט דער צייט האבן די רוימען פארלוירן איר רעספעקט וועלכע האט געפירט צו איר אונטערגאנג.
אבער די צוזאמענפאל פון די רוימישע אימפעריע איז געקומען מיט א פרייז ווייל מענטשן האבן מער נישט געהאט קיין צוטרוי צו מטבעות און מען איז צוריק צו די אלטע וועגן פון אויסטוישן סחורה. דאס האט אזוי אנגעהאלטן אין די טונקעלע תקופה (די מיטעלע יארן פונעם מיטל אלטער וועלכע האט אנגעהאלטן פונעם 14'טן ביזן 16'טן יאר-הונדערט) און איז צוריקגעקומען אין באנוץ אין די רענעסאנס יארן (די ענדע פונעם מיטל אלטער) ווען די וועלט האט צוריקגענומען קלאסישע קולטור און עס האט זיך אנגעהויבן מאדערנע סייענס און גיאגראפישע פארשונג.
פאפירענע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאפירענע וואלוטע איז אנטוויקלעט געווארן ערשט ביי די כינעזער וועלכע האבן ארויפגעדרוקט די אימפעריע סימבאלן און דאס אנגעהויבן נוצן אנשטאט מטבעות. די פאפיר איז געווען געמאכט אויף זייער א פשוטע וועג און יעדער האט עס געקענט נאכמאכן אבער דער שטראף פאר ווער עס האט דאס געטאן איז געווען טויט.
כינע איז געבליבן די איינציגסטע אימפעריע וועלכע האט גענוצט פאפירענע וואלוטע פאר א לענגערע צייט ווייל אייראפע האט דאס נישט געוואלט אקצעפטירן. פון צייט צו צייט ווען עס איז געווען א מאנגל אין גאלד אדער זילבער האבן געוויסע אייראפעאישע לענדער גענוצט לעדערנע וואלוטע אבער עס איז נאר געווען צייטווייליג. שוועדן איז געווען די ערשט לאנד וועלכע האט געדרוקט פאפירענע וואלוטע אין אייראפע אינעם 16'טן יאר-הונדערט אבער אויך זי האט דאס אויפגעגעבן א צייט שפעטער ווען מען האט דאס נאכגעמאכט צופיל און עס האט פארלוירן איר ווערט.
אייראפע האט אנגעהויבן נוצן פאפירענע וואלוטע אין די ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט ווען די פראנצויזישע באנק האט אפיציעל אנגעהויבן דרוקן די וואלוטע. די פראנצויזישע היסטאריקער זאגן אז דאס האט זיך אנגעהויבן ווען די גאלדשמידער האבן אנגעהויבן געבן רעסיטס פאר די גאלד וואס מענטשן האבן געהאט ביי זיי אוועקגעלייגט. דאס האט געגעבן די פאפירענע וואלוטע די נויטיגע קראפט ווייל עס איז באמת געווען א שטר פאר גאלד וואס מען האט ווירקליך פארמאגט. דער סיסטעם איז פארבליבן ביז פאר 30 יאר צוריק ווען געלט איז נישט מער ווי א שטר פאר עכטע גאלד וואס איז געליגן אוועקגעלייגט פאר יעדן דאלאר און אויב איינער וואלט שטארק געוואלט וואלט ער געקענט צוריקנעמען זיין גאלד אנשטאט די באנקנאטעס. היינט איז א דאלאר גארנישט ווי מיר וועלן שפעטער זען. אגב, אין די צייטן פון די וועלט מלחמות איז געווען א מאנגל פון גאלד און דעמאלט האט מען גענוצט אנדערע מעטאלן אנשטאט דעם וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 971'.
עלעקטראנישע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט געלט איז דאך נאר עפעס וואס רעפרעזענטירט די אמת'ע ווערט האט נישט לאנג גענומען מען זאל אנהייבן גיין עלעקטראניש. עס האט זיך אנגהויבן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די בענק האבן רעקארדירט אלע אינפארמאציע פון אלע טראנזאקציעס פונעם טאג אויף א ספעציעלע מאגנאטישע ראד וועלכע מען האט געהאלטן אין די רעזערוו בענק.
די אמעריקאנער בענק זענען געווען דאס מערסטע פארגעשריטן און האבן געארבעט מיט די פעדעראלע רעזערוו צו עלעקטראניזירן די וואלוטע. אלס אן ערשטע שריט האט מען עלימינירט די אמאליגע גרויסע בילס פון $500, $1,000, און $5,000 ווייל עס האט מער נישט אויסגעפעלט צו נוצן זינט מען האט געטאן אלע גרויסע טראנזאקציעס עלעקטראניש. דאס איז געווען א וויכטיגע זאך ווייל די גרויסע געלטער האט נישט געטויגט עס זאל זיך דרייען צווישן מענטשן וועגן גניבות און פעלשונגן. די טרעזשורי דעפארטמענט האט טאקע אויפגעהערט מאכן די גרויסע בילס אבער עס איז קיינמאל נישט פארבאטן געווארן פון צירקולאציע און נאך היינט דרייען זיך ארום אזעלכע בילס צווישן מענטשן.
דער נעקסטער שריט איז געווען קאמיוניקאציע ווען די בענק האבן איינגעשטעלט א קאמיוניקאציע סיסטעם דורך ווייערס און האבן געקענט טראנספערירן געלט עלעקטראניש אן מאכן די מאגנאטישע רעקארדן. עס איז געגאנגן צעביסלעך און אין די ערשטע יאר פון 990' זענען אלע אמעריקאנער בענק געווארן 100 פראצענט עלעקטראניש.
מיט די עלעקטראנישע וואלוטע אין קראפט איז די וועלט אריין אין א נייע תקופה און עס זענען ארויפגעקומען זאכן וואס זענען קיינמאל פריער נישט געווען אדער אויסגעטראכט געווארן ווי קרעדיט קארטלעך, דירעקטע עלעקטראנישע דעפאזיטס, און שפעטער די אינטערנעט.
די ערשטע קרעדיט קארד איז ארויסגעגעבן געווארן דורך דיינערס קלאב אין 950' וועלכע איז געווען נאר פאר רייכע מענטשן וועלכע האבן געהאט אויסערגעווענליכע גוטע קרעדיט. עס האט אבער נישט גענומען לאנג ביז אלע בענק האבן איינגעזען אז מען מאכט געלט פון זיי און קרעדיט קארדס האבן עקספלאדירט איבער די וועלט. די גרעסטע קרעדיט קארד פירמע איז היינט וויזא וועלכע פארמאגט איבער 200 מיליאן קארטעלך אין אמעריקע אליינס. וויזא איז ארגינעל די בענק אוו אמעריקע און איר ערשטע קארטל האט זיך גערופן בענק אמעריקארד.
עלעקטראנישע דירעקט דעפאזיט איז די ערשטע געגעבן געווארן דורך די אמעריקאנער רעגירונג'ס סאשעל סעקיוריטי סיסטעם און איינמאל מענטשן האבן זיך איבערגעצייגט אז דאס ארבעט טאקע האט מען אנגעהויבן נוצן עלעקטראנישע טראנספערס און דירעקט דעפאזיט אין אלע ביזנעס געברויכן. ווער רעדט נאך זינט די אינטערנעט איז ארויסגעקומען האט זיך דאס פילפאכיג פארמערט און מען שאצט אז נאר 8 פראצענט פון די וועלט'ס וואלוטע איז היינט קעש, דאס איבעריגע איז אלעס קאמפיוטער דאטא.
די ווערט פון היינטיגע וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגט יעדן קינד וועט ער אייך וויסן צו זאגן אז עס ליגט אוועקגעלייגט א שטיק גאלד פאר יעדן דאלאר וואס ווערט געמאכט און איינער וויל דווקא קען ער איינטוישן זיין געלט פאר די גאלד.
דאס איז געווען אן אמת'ע זאך אמאל אבער היינט איז מער נישט פאראן אזא זאך. זינט 971' האט די אמעריקאנער רעגירונג אויפגעהערט אוועקלייגן גאלד און אלע לענדער האבן באלד נאכגעפאלגט.
די פראגע פרעגט זיך אליינס: "אויב אזוי, וואס איז די ווערט פון געלט?" אבער דער ענטפער איז מער איבערראשנד: "טאקע גארנישט".
די איינציגסטע סיבה פארוואס דער דאלאר האט א ווערט איז וויבאלד מיר האבן באשלאסן אז עס האט א ווערט און מיר הנדל'ן מיט דעם יעדן טאג. יעדע דאלאר, יורא, פראנק, פונט, איז היינט נישט מער ווי א פאפיר וועלכע רעפרעזענטירט איר ווערט נאר ווייל מיר באטראכטן עס אלס ווערט און מיר זענען גרייט צו אקצעפטירן די פאפירן אין אויסטויש פאר פראדוקטן און סערוויסעס.
עס איז באקאנט דאס ווארט פון דעם נאבעלע פרייז געווינער עקאנאמיסט מילטאן פרידמאן וועלכער האט געזאגט: "דער גרינער דאלאר האט א ווערט נאר ווייל מיר מיינען אז עס האט א ווערט".
כדי גרינגער צו פארשטיין וויאזוי דאס ארבעט דארף מען פארגלייכן איין וואלוטע צו די אנדערע און זען די חילוק אין ווערט צווישן די צוויי. יעדע לאנד'ס וואלוטע ווערט געמאסטן לויט איר עקאנאמישע וואוקס גענוי וויאזוי מען מעסט די ווערט פון שעירס אויפ'ן סטאק מארקעט. א רעגירונג האט א געוויסע מאס קאנטראל צו הייבן און נידערן איר וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל פונקט ווי אן איינשטעל פון א סטאק מארקעט פירמע וואס מאכט א נייע מעלדונג וואס קען קוראזשירן אדער דע-קוראזשירן אינוועסטירער. ווען די רעגירונג וויל ברענגן פרישע אינוועסטמענטס וועט זי פרובירן נידערן די וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל ווייל אמאל וועלן מענטשן באטראכטן די מצב ערגער ווי עס איז און עס וועט ברענגן די פארקערטע רעזולטאטן.
איר וועט מעגליך פרעגן פארוואס קענען נישט די ארימע לענדער פראדוצירן פאלשע געלט אונטערן טיש? אבער דער ענטפער וועט אייך פארענטפערט ווערן איינמאל איר טראכט בעסער אריין אין אייער פראגע. ווי מיר פארשטייען איז געלט ווי א שטר וועלכע רעפרעזענטירט עכטע געלט וועלכע איז ניטאמאל פאראן. לאמיר דאס פארגלייכן צו א טשעק פון א ביזנעס וואס אויב די ביזנעס זאל ארויסגעבן צופיל טשעקס וועט עס קראכן. דאס זעלבע איז מיט א רעגירונג. יעדע פאלשע וואלוטע גייט אריין אינעם מארקעט און א שיינעם טאג קומט די זעלבע וואלוטע צוריק און די רעגירונג קען גארנישט טאן דערמיט אויב עס איז באמת נישט זיין געלט.
אויסער דעם איז בכלל נישט אינטערעסאנט צו פראדוצירן וואלוטע ווייל ווי מער וואלוטע אלס ווייניגער איז ווערט דאס געלט און דער תירוץ דערצו איז ווייל אויב עס איז פאראן צופיל וואלוטע אין די צירקולאציע פאלט די ווערט פונעם דאלאר ווייל עס איז גארנישט אנדערש פון יעדע אנדערע ווערטפולע זאך.
אינפלאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אינפלאציע
דער אפטייטש פון אינפלאציע איז די ווערט פון געלט וואס פראדוקטן און סערוויסעס קאסטן לויט'ן דור. פרעגט א מיטל יעריגער מענטש וועט ער וויסן צו זאגן אז ווען ער איז געווען אין אייער עלטער האט א גאלאן גאזאלין געקאסט 30 צענט, א סיטי באס האט געקאסט 5 צענט, א נייע אויטא האט געקאסט $5,000, און רענט פאר א דורכשניטליכע הויז האט געקאסט $150 פער מאנאט. היינט קאסט א גאלאן גאזאלין 2 דאלאר, א סיטי באס 2 און א האלב, א נייע אויטא אין דורכשניטליך $20,000, און רענט טוט וויי צו דערמאנען. דאס איז טייטש אינפלאציע.
עס איז פאראן צוויי סיבות פארוואס דאס איז אזוי אז זאכן ווערן טייערער און טייערער. די ערשטע און הויפט סיבה איז ווייל די מענטשן ברענגן דאס אליינס ארויף מיט די גלוסט צו געלט. זיי ווילן מאכן מער און יענער וויל אויך מאכן מער און אזוי גייט עס מער און מער. דער צווייטער סיבה איז ענליך אבער דאס האט שוין צעטאן מיט די עקאנאמישע פרינציפאלן פון סופליי און פארלאנג פאר געלט.
יעדע רעגירונג דארף אויסרעכנען וויפיל געלט צו דרוקן יעדעס יאר ווייל ווי מער געלט אלס פאלט די ווערט דערפון. ווען די פארלאנג פאר געלט איז גרויס וועט די רעגירונג דרוקן מער געלט אבער אויב עס וועט נישט אויפגענוצט ווערן ווי פאראויס געפלאנט וועט די ווערט דערפון פאלן און דאס הייבט אינפלאציע.
נאך די ערשטע וועלט קריג האבן די אייראפעאישע לענדער געצווינגן דייטשלאנד צו באצאלן 33 ביליאן דאלאר אין קאמפענסאציע געלטער. עס איז אבער נישט געווען פון וואו צו נעמען דאס געלט ווייל דייטשלאנד האט פשוט נישט פארמאגט דאס געלט און די איינציגסטע ברירה איז געווען צו דרוקן מער געלט כאטש זיי האבן געוואוסט אז דאס וועט שוואכער מאכן זייער וואלוטע. וכך הוה.
אבער עס איז געקומען מיט א פרייז וואס קיינער האט זיך נישט פארגעשטעלט און די אינפלאציע איז ארויף צו א וועלט'ס רעקארד שטאפל. אין 923' האט גענומען 42 ביליאן דייטשע מארק צו קויפן איין יו-עס צענט און עס האט גענומען 726 ביליאן מארק צו קויפן א פראדוקט וועלכע האט געקאסט איין מארק אינגאנצן 5 יאר פריער. דער פראבלעם האט אריינגעלייגט דאס לאנד אין א דעפרעסיע און נאר א דאנק דעם האט היטלער געקענט באווייזן צו באקומען שטיצע צו זיין נאצי פארטיי. אלע אנאליסטן זאגן אז אויב דייטשלאנד וואלט נישט געהאט שווערע צייטן וואלט היטלער מעגליך קיינמאל נישט געקענט געקומען צום מאכט.
די קאסטן פון געלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט איז פיל צו פארדאנקן די היינטיגע וואלוטע סיסטעם צו די פארגעשריטענע עקסטשעינדזש ראטעס אין וועלכע איין וואלוטע ווערט געמאסטן קעגן אנדערע און נאר דארט זעט מען די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע. פונקט ווי אין די סטאק מארקעט קען מען נאר זען די ריכטיגע ווערט פון א פירמע ווען מען שטעלט עס צו אויף א ליסטע מיט אנדערע פירמעס דאס זעלבע איז מיט וואלוטע. עס זענען פאראן הונדערטער וואלוטעס ארום די וועלט און רוב וואלוטעס ווערן נישט אקצעפטירט אין אנדערע לענדער אפילו ווען צוויי לענדער זענען שכינים און נאנטע פריינט.
נאר דער אמעריקאנער דאלאר איז עובר לסוחר (אויך נישט אויף 100 פראצענט) ווייל דאס איז דער שטערקסטער וואלוטע אינעם היינטיגן דור און יעדער איז גרייט צו קויפן דעם וואלוטע צו יעדע צייט.
וויבאלד א קאנאדישער קען נישט קויפן א פונט ברויט אין אמעריקע מיט זיין קאנאדישע דאלאר איז פאראן אזא זאך ווי עקסטשעינדזש ראטעס וועלכע איז א סערוויס פון בענק און אנדערע פינאנציעלע פירמעס אין וועלכע יעדע וואלוטע קען געטוישט ווערן צו סיי וועלכע אנדערע וואלוטע. דער קאנאדישער וועט טאקע נישט קענען טוישן יו-עס געלט פאר קאנאדישע אין אמעריקע אבער ער וועט יא קענען איינגעבן זיין קאנאדישע צו באקומען יו-עס. די באנק אדער פירמע וועט שפעטער שיקן דאס געלט צו א עקסטשעינדזש הויז און פון דארט וועט עס צוריק אנקומען קיין קאנאדע וואו עס וועט צוריקגעטוישט ווערן צו אמעריקאנער וואלוטע.
זינט געלט איז עלעקטראניש קען מען מאכן עקסטשעינדזשעס מיט אלע וואלוטעס אין די וועלט וויבאלד עס איז נישט מער ווי א טויש אין א נייע פארעם פון געלט וועלכע עקזעסטירט סייווי נישט און איז נאר א חשבון וויפיל יענע וואלוטע איז ווערט קעגן אן אנדערע וואלוטע.
זע אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
נתן הנביא
נתן הנביא איז געווען דער נביא פון דוד המלךס קעניגרייך.
זיינע נבואות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט נבואה געזאגט צו דוד אז זיין זון שלמה וועט איבערנעמען די מלוכה נאך אים. ווען דוד המלך איז שוין געווען אויף דער עלטער און זייער קראנק, האט אדוניהו דער בן-בכור פון דוד געוואלט פארכאפן די מלוכה פון זיין טאטן דוד, און ער האט זיך ערקלערט אלס קעניג. אבער נתן הנביא מיט בת שבע (די מאמע פון שלמה) זענען געלאפן געשווינד צו דוד צו בעטן באקרוינען שלמה, און דוד האט טאקע אזוי געטון, ער האט באפוילן צו קרוינען שלמה אין גיחוןס קוואל.


text:
אבטליון
אבטליון, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבטליון איז געווען פון פערטן דור זוגות,[1] פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2] אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – זוגות
אבטליון איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און שמעיה איז געווען דער נשיא. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבטליון איז געווען א גרויסער חכם, א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא, דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזען גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטון פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיי, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן אים די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפן צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מוזן נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עלייהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אָן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א אידישע, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
דער ספר שלשלת הקבלה ברענגט אז עס געפינט זיך אין רוים א בלאט וואס אבטליון האט געשריבן ווען ער איז נאך געווען א גוי ער האט דאן געהייסן אבטולמוס, לויט דעם קומט אויס אז ער זעלבטס איז געווען א גוי נישט זיינע עלטערן.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', שמעיה אומר, לסמוך, אבטליון אומר, שלא לסמוך, וכו'
- מסכת עדיות פרק א' משנה ג', והעידו משום שמעיה ואבטליון, שלשת לוגין מים שאובין פוסלין את המקוה
- מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', מעשה בכרכמית, שפחה משחררת שהיתה ביורשלים, והשקוה שמעיה ואבטליון וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י', שמעיה ואבטליון קבלו מהם, וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י"א, אבטליון אומר, חכמים, הזהרו בדבריכם, פן תחובו חובת גלות וכו'


text:
רוחאלא כומעיני
אייאטאלא רוחאלא כומעיני (3טן יוני 1989 - 17טן מיי 1990) איז געווען א שיאטישער איסלאם'ישער אימאם און א פאליטישער פירער פון די 1979 איראןער רעוועלאציע וואס האט אראפגעווארפן די מאכט פונעם לעצטן שאך אין איראן.
נאכפאלגנדיג די רעוואלוציע, איז כומעיני געווארן דער הויפט און העכערער פירער פון איראן, און ער איז פארבליבן אלס דער העכסטער סימבאלישער פאליטישער פיגור פון די נייע איסלאם'ישער רעפובליק ביז צו זיין טויט.
כומעיני איז באוואוסט אלס אן אנטי-קאלאניע'אלישער פירער וואס האט באשאפן די נאך-קאלניע שטאט, איסלאם'ישער רעפאבליק פון איראן נאך א רעפערענדום.
ער איז געווען פארעכענט ווי א גרויסער צדיק אדער נביא וואס האט אויפגעלעבט דער קאנצעפט אז די גייסטישע זאלן זיין די פירער פון די אראבער, ער איז געווען פארגעטערט און פארהייליגט אלס רוחניותדיגער פירער פאר שיא מוסולמענער איבער די גארער וועלט.
ער איז געווען די טיים מאגאזין'ס מענטש פון יאר אין 1979 אויך אלס איינער פון די טיים מאגאזין'ס 100 מערסטע אייפלוסרייכסטע מענשטן פון עפאכע ליסטע, אין די 20'סטע יאר הונדערט.
אין 1989 האט ער ערלקערט א פאטווא פארארדענונג די הינריכטונג פון סאלמאן ראשדי פאר אפיקורסות.