text:
קוים מיט געוואלד זיך ארויסשטויסן.
12/12/2011
פרטים
קוים מיט געוואלד זיך ארויסשטויסן.
8 תגובות:
לא זכיתי להביןהשבמחק
לא זכיתי אז ר' הירשל זאל מיך פארשטיין ):השבמחק
כח ההסברה איז קיין זכות נישט; דאס דארף מען קאנעןהשבמחק
ווערטער צוזאמגעווארפן, גלאט אזוי אין דער וועלט אריין,השבמחק
אומפארשטענדליך, מ'כלומרשט געהיימניספולע רייד,
מיט א מיסטעריע ארומגעוויקלט, אין א שלייער און אומקלארקייט איינגעהילט,
דער לייענער ווי דער שרייבער, בעל כרחו פארווארפן פון איין ענין צום צווייטן,
דאן קומט אן אויספיר וואס עפנט א טירל צו א נייע טעמע גאר,
פונדעסנטוועגן זאגן מיר, א שיינער פרואוו אין פאעזיע איז עס פארט!
- YD Miller4:15 אחה"צ
הירשל,השבמחק
פיני זאגט אז בחיים חיותו איז א מענטש פארנומען צו פארענטפערן פראגעס און צו-רעכט מאכען פראבלעמען ווען רוב מאל איז דער תכלית א נייע שאלה און א נייע פראבלעם.
דער סוף איז דער לעצטער אטעם, כי זה כל האדם, האפנדיג אז דעמאלטס קען מען זאגן פאר די לעבן געבליבענע: לאז געמאך
כנלפע"ד לפרש דברי הרב פיני העמוקים, ומובטוחני כי ע' פנים לה כפטיש יפוצץ סלע, ואני לא באתי רק ללמוד פשוטו של מקרא
א שיינעם דאנק, YD Miller.השבמחק
דער סוף איז דער לעצטער אטעם. ווען מען שטעלט ארויס דעם ערשטן פוס פון אונזער וועלט, זעט מען ווי דאס גאנצע עסק דא איז א שטיקל פונעם פאזל - און פון יענעם פערספעקטיוו באקומט זיך גאר אן אנדער בילד.
Abe, נישט געהיימניספול, נישט מיסטעריש. איך האט געפרואווט לאזן מיינע מחשבות ארויסלויפן אויפן פאפיר.
ס'איז נישט אזוי עמוק און איך האב נישט געמאכט קיין אנשטרענגונג אז דאס שטיקל זאל אזוי פארקומען.
ואחרי ככלות הכל זענט איר נישט דא אין יענעם פרדס: מען ווערט נישט געשעדיגט פון קוקן און נישט פארשטיין. אויב ס'שטימט נישט, דרייט מען זיך אויס און מען גייט צוריק.
און פארט, ייש"כ פארן קאמפלימענט.
אויב די דאזיגע ווערק זענען א דרך אגב'דיגע רעזולטאט פון "לאזן מחשבות ארויסלויפן אויפן פאפיר", און נישט א קאמפאזיציע מחשבה תחילה'דיג געבויעט, דאן ווילן מיר אייך קאנגראטולירן און וואונטשן אלדאס בעסטן אין אייער רייזע אויף די שטעגלן פון ראז-געפארבטע דענקען און ערהאבענע שריפט-שטעלעריי.השבמחק
ווירקליך מערקווערדיג!
- אנונימי10:15 אחה"צ
פיני, עס איז ווייטאגליך צו שרייבן ווערטער וואס בלייבן שטעקן אין אויערן וואס זענען פארשטאפט.השבמחק
דאס איז אפשר א צינישער טייל פון דער אלגעמיינער מער-אויבערפלעכליכער צעמישעניש.
און אפשר איז טאקע בעסער אזוי. נאך אלעם, וואס א חילוק צי מען האלט דארט וואו עס שטימען נישט די פרטים אדער שוין ביי פרטי פרטים?


c: text/html

text:
מרדכי יוסף ליינער
רבי מרדכי יוסף ליינער (ה'תקס"א-ז' טבת ה'תרי"ד) איז דער ערשטער און דער גרינדער פון דעם חסידות און דינאסטיע פון איזשביצע.
זיין גרויסער יחוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' מרדכי יוסף איז געבוירן אין דער שטאט טאמאשאוו אין פוילן, זיין פאטער איז געווען ר' יעקב, א תלמיד פונעם חוזה פון לובלין. ער האט געשטאמט פון גרויסע לייט, די משפחה איז געווען גאר גרויסע מיוחסים, ר' יעקב איז געווען א זון פון ר' מרדכי פון סקאל, דער זון פון ר' יצחק פון לובלין וואס מען האט גערופן ר' יצחק בעל מופת, איינער וואס האט געמאכט וואונדערליכע זאכן פאר אידן, א זון פון ר' יהושע העשיל פון טארנאפאל דער טארנאפילער רב, דער זון פון דעם גאון ר' צבי הירש פון לובלין דער רב פון לעמבערג און לובלין. ר' צבי הערש איז געווען א זון פון דעם באקאנטן גאון ר' זכריה מענדל פון קראקע (קלויזנער), וואס מען האט גערופן ר' זכריה הנביא.[1] ער האט געשאטאמט פון ר' משה וואהל, דער רב פון חעלמא, דער זון פון ר' מאיר וואַהל, דער זון פון דעם באקאנטן עסקן און גרויסן תלמיד חכם ר' שאול וואהל פון בריסק וואס האט זוכה געווען צו זיין דער קעניג פון פוילן אויף איין נאכט.[2]
צו צוויי יאר איז ער געווארן פאר'יתומט פון זײַן פאטער.
ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יוסף, דיין אין טאמאשאוו, א תלמיד פון רבי יוסף הויכגילערנטער פון זאמאשטש.
אין פרשיסחא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' מרדכי יוסף האט זיך פֿארבינדן מיט דער חברה חריפים אין טאמאשאוו פון תלמידים פונעם רבי'ן ר' בונים, אונטער דער פירערשאפט פון רבי מנחם מענדל פון קאצק וואס האט דעמאלסט געוואוינט אין טאמאשאוו.[2]
צוריק קיין טאמאשאוו
ביי רבי מנחם מענדל מקאצק
די מחלוקה ברעכט אויס
א נייער חסידישער הויף
דער איזשביצער וועג
זיינע גרויסע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע הויפט חסידים זענען געווען הר"ר יהודה לייב אייגער און הרב צדוק הכהן.
זיין הויזגעזינד
זיין הסתלקות
זיין אייניקל הר"ר גרשון העניך ליינער, דער ערשטער ראדזינער רבי, האט ארויסגעגעבן זײַנע תורות אינעם ספר "מי השילוח".
רעפערנצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ סדר היחס אין מי השלוח, ניו יארק, תשד"ם
- ↑ 2.0 2.1 יומא דנשמתא, עלים לתרופה גליון תרמט (טבת תשס"ט)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מענסטרואציע
מענסטרואַציע אדער וסת איז א פיזיאלאגיש-הארמאנישער פראצעס וואס פאסירט אין א פעריאדישן אופן אין דעם קערפער פון א נקבה ביי מענטשן און ביי א טייל פון זויגערס, וואס איז נייטיק פאר רעפראדוקציע. אינעם קערפער פון א מענטשלעכער נקיבה פאסירט מענסטרואציע בערך איין מאל א חודש דורכאויס דער תקופה פון איר פרוכבארקייט, אנהייבנדיק פון איר געשלעכטלעכער דערוואקסנהייט און ביזן איבערגאנג עלטער ("מענאפאז" בלעז menopause). מענסטרואציע איז א טייל פונעם חודשלעכן פעריאד.
אין דער לויף פונעם חודשלעכן פעריאד טוט דער אייערשטאק פון א נקיבה וואס איז געשלעכטלעך דערוואקסן באפרייען איין אייעלע (אדער מער ווי איינס), אין א פראצעס וואס הייסט אוואולאציע. דער שליימהויט פונגם טראכט (endometrium) ווערט דיקער כדי צו האלטן דאס פערטיליזירטע אייעלע, וואס הייבט אן שוואנגערשאפט. טאמער זי ווערט נישט שוואנגער, טוט די שליימהויט אוועקפאלן פונעם טראכט. דעמאלסט הייבט אן א נייער חודשלעכער פעריאד. די אוועקגעפאלענע שליימהויט געמישט מיט בלוט און אנדערע פליסיקייט קומען ארויס פונעם קערפער דורך דער וואגינע.
ווסת אין הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה א פרוי פון ווען עס הייבט אן איר מענסטרואציע ביז נאך זי טובל'ט אין א כשר'ער מקווה ווערט זי א נידה. פראקטיש טוט זי נישט טובל'ן ביז נאך די שבעה נקיים, זיבן ריינע טעג אן א מראה פון בלוט. ווען א מאן האט תשמיש מיט איר בשעת זי איז א נידה זענען זיי ביידע עובר אן איסור כרת. אויך איז זי דעמאלסט טמא, וואס אין אמאליקע צייטן האט געהאט פארשידענע קאנסעקווענצן. לויטן שולחן ערוך, ווען א געהייראעטע פרוי איז א נידה, דארף זי פירן מיט איר מאן געוויסע הרחקות (דערווייטערונגען).


text:
1/24/2012
במשך דריי טעג
7 תגובות:
כ'וויל זייער, אבער עס גייט מיר נישט....השבמחק
א שאדתשובות
What a left-brainer...מחק
ווען כ'ווייס נישט בעסער וואלט איך געזאגט אז דו מאכסט חוזק פון אונז אלע, און באמת איז עס אלץ מאמבא דזשאמבאהשבמחקתשובות
אבער באמת, למאי נפק"מ מיין כוונה? אויב ס'איז גוט, שמייכל מיט הנאה; אז נישט, בטל מיך אויס מיט אלע בייזע חלומות (וואס קומען לכאורה דווקא פון דער רעכטער זייט מוח).מחק
וויל איך אבער פארשטיין תורת הפאעזיע און ס'גייט מיר נישט!השבמחק
אויף וויפיל איך בין פאעט, איז עס (כמעט אינגאנצן) אינטואיטיוו. ווייס איך באמת נישט וואס צו זאגן. אויף וויפיל איך האב אנטוויקלט א פארשטאנד צו מיין געשמאק אין פאעזיע, האב איך צו פארדאנקען שלום בערגער. זיל גמור!השבמחק
שיר השירים, תהילים, איכה, קהלת רעדן צו דיר? איך רעד דווקא פון פשוט פירוש-המילות.


text:
2012
2012 איז דאס 12טע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2012 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יאנואר - וואלן אין פינלאנד
- 6טן פעברואר - דיאמאנט יובל פון עליזאבעט די צווייטע, 60 יאר מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, קאנאדע, אויסטראליע און ניי זילאנד
- 20סטן מיי - א רינג ליקוי חמה, זעבאר אינעם פאציפישן אקעאן
- 27סטן יולי ביזן 12טן אויגוסט - אלימפיאדע אין לאנדאן, ענגלאנד
- 29סטן אקטאבער - הוראגאן סענדי קלאפט דעם מזרח בארטן פון די פאראייניגטע שטאטן, שאפט היזקים פון $50 ביליאן און שווערע קראפט אויסלעשן.
- 13טן נאוועמבער - גאנצע ליקוי חמה
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אויגוסט - ניל ארמסטראנג, אמעריקאנער אסטראנויט, ערשטער מענטש צו גיין אויף דער לבנה (געב' 1930)
ימים טובים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן מערץ - פורים
- 7טן אפריל - ערשטער טאג פסח
- 27סטן מיי - שבועות
- 17טן סעפטעמבער - ערשטער טאג ראש השנה
- 26סטן סעפטעמבער - יום כיפור
- 1טן אקטאבער - סוכות
- 9טן דעצעמבער - חנוכה


text:
בריליאנט
א בריליאנט אדער דימענט איז א סארט שטיין וואס ווערט געפונען אין דער ערד און ווערט באנוצט אלס טייערע צירינג.
גענוי פארוואס איין דיאמאנט איז טייערער ווי דער צווייטער און זיין חשיבות, לאמיר אביסל פארשטיין וואס איז דער גאנצער טאראראם איבער דיאמאנטן. דער דיאמאנט באשטייט פון א מאטריאל וואס רופט זיך קוילנשטאף אין זייער א קאנצענטרירטן פארעם, קארבן דאס איז דער מאטריאל פון וואס 18 פראצענט פונעם מענטשליכן קערפער איז צוזאמענגעשטעלט,
אין א צאל לענדער אריינגערעכענט אמעריקע און יאפאן איז נישטא קיין מער חשוב'ערע איידל שטיין ווי דער דיאמאנט, די פרייזן פון דיאמאנטן שטייער גייען כסדר ארויף נישט דערפאר ווייל עס איז דא ווייניג דערפון, נאר ווייל רוב דיאמאנטן שטיינער קומען פון איין ארט און פון איין פירמע וואס האט דער מאנאפאל דערויף.
דיאמאנט איז די הארטסטע נאטורליכע מאטעריאל אין די בריאה.
דיאמאנטן ווערן פארמירט אין די טיפעניש פון די ערד בין ווען עס דערגרייך דער אויבערפלאך פון די ערד, דעם מאנאפאל פון דיאמאנטן איז געשאפן געווארן דורך די פירמע דע בירס וועלכע פירט אן מיט א דיאמאנטן קארטעל, און אויך איבער די כוחות וואס מענטשן גלייבן די שטיינער פארמאגן.
א בריליאנט איז א דיאמאנט שטיין אויסגעשלייפט אין א געוויסע פארם מיט א טעכניק וואס איז אויסגעארבייט געווארן אין די רענאסאנס תקופה.
קאסמאס דיאמאנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דיאמאנטן שטיינער זענען נישט אויסשליסליך צו די ערד, וויסנשאפטלער גלויבן אז עס איז מעגליך אז מען וועט איין טאג געפונען דיאמאנטן אויף דער לבנה, עקזאמפלארן פון שטיינער וואס איז גענומען געווארן פון די לבנה האט געצייגט אז אויף דער ערד אין דא צען מאל מער קוילנשטאף קאנצענטרירט אין די ערד ווי אין די לבנה, לויט די ארטעמיס פראיעקט, א גרופע וואס איר ציל איז צו עטאבעלירן א געמיינדע וואס זאל געהעריג זיך באזעצן און וואוינען אויף די לבנה, די גרופע גלויבט אבער אז עס איז מעגליך אז אונטער די לבנה'ס אויבערפלאך וואס די אפאלא אסטראנאטן האבן נישט געקענט דערטאפן דארט קען מען אפשר טרעפן דיאמאנטן, עס זענען אויך דא געוויסע סייענטיפישע באווייזן אז דיאמאנטן קענען געפונען ווערן אויף נעפטאן און אויף יוריינוס, די צוויי שטערן'ס פארמאגן אסאך היידרא קוילנשטאף גאז, אסראנאטן האבן אויך געפונען מיט א טעלעסקאופ א גאנצע שטערן געמאכט פון ריין דיאמאנט פארשער פון דעם אוניווערסיטעט פון קאליפארניע האבן געוויזן אז ווען קוילנשטאף קאנצענטרירט זיך מיט א לייזער שטראל קען דאס פראדוצירן דיאמאנטן שטויב.
קארבאן און קימבערלייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארבאן (קוילנשטאף) איז איינער פון די מערסטע קאמאן עלעמענטן אין די וועלט און איז איינער פון די וועלט'ס פיר עלעמענטן וואס זענען וויכטיג פאר'ן עקזיסטענץ פון לעבן, מענטשן זענען 18 פראצענט קוילנשטאף, די לופט וואס מיר אטעמען פארמאגט איז זיך קוילנשטאף, אין נאטור עקזיסטירט קוילנשטאף אין דריי באזונדערע פארמען. דיאמאנטן אין גאר א הארטע קלארע קריסטאל גראפיט א ווייכע מינעראל וואס איז געמאכט פון ריין קוילנשטאף, דער מוליקול צוזאמענשטעל פון ווייכע ריינע קוילנשטאף איז נישט אזוי צוזאמגעדריקט דעריבער איז דאס שוואכער ווי דיאמאנטן פאלעריט א מינעראל וואס אירע אירע אטאמען זענען צוזאמענגעשטעלט פון 60 פראצענט קוילנשטאף, דער מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אינעם 90'טען יאר הונדערט. דיאמאנטן ווערן פארמירט אזוי טיף ווי הונדערט מייל אונטער דעם ערד אויבערפלאך, אינעם הייסן שטיין פון די וועלט תהום, דארט איז דא די ריכטיגע היץ און דרוק צו טראנספארמירן קוילנשטאף עס זאל ווערן א דיאמאנט, כדי עס זאל קענען ארויסקומען א דיאמאנט שטיין דארף דאס געשטעלט ווערן אונטער א דרוק פון 435-223 פונט פער סקווער אינטש, און דער טעמפאראטור דארף זיין 752 פארענהייט אויב דער דרוק איז ווייניגער וועט דאס ווערן גראפיט, אין די טיפעניש פון 93 מייל אדער מער דארט אין דער פרעשור 725,189 פאר יעדן סקווער אינטש און די היץ קען דערגרייכן צו איבער 2000 גראד פארענהייט, מייסטענס דיאמאנטן וואס מיר געפונען היינט זענען שוין באשאפן געווארן מששת ימי בראשית, מאכטפולע באוועגונגען אונטער די ערד פלאך האט געשאפן די קימבערלייט רערן. קימבערלייט איז אין נאמען פון די שטאט קימבערליי סאוט אפריקע ווי די דאזיגע רערן האט מען געפונען, מייסטענס פון די ערד באוועגונגען זענען שוין געשען טויזענטער יאר צוריק און די רערן וועלכע טראגן די דיאמאנטן זענען די וועלכע האבן ארופגעברענגט די דיאמאנטן אויפן אויבערפלאך פון די ערד דאס זענען די ערטער ווי דיאמאנטן ווערן געפונען. דיאמאנטן קען מען אויך געפונען אויף פלאך פונעם טייך וואס ווערן גערופן די אלוועיל דיאמאנטן פלעצער זיי ווערן אויך פארבריצירט אין די קימבערלייט רערן און זיי ווערן געפירט דורך אונטערערדישע באוועגונגען ביז זיי קומען אן אונטערן ים אדער טייך ווי זיי ווערן געפונען דורך זיכער. היינט ווערן מייסטענס פון די דיאמאנטן געפונען אין אויסטראליע און באנעא, בראזיל, רוסלאנד, און אין עטליכע אפריקאנער לענדער אריינגערעכענט סאוט אפריקע און זאאיר.
דער דיאמאנט ווען ער ווערט געפונען איז ער א פשוט'ער שטיין און עס מוז געשליפן ווערן צו שאפן דעם גלאנציגן און בליטשקעדיגן איידל שטיין גרייט צו פארקויפן. די שטיינער וועלן ווערן הערליכע שיינענדיג נאכדעם וואס זיי וועלן געשניטן און געפאלישט ווערן. אזוי ווי מיר האבן שוין דערמאנט פריער די דיאמאנטן זענען קריסטאליזירט פון קוילנשטאף וואס איז געשאפן איז געווארן אונטער א גאר שטארקע היץ און דרוק, דאס איז דער זעלבער פראצעס וואס מאכט דיאמאנטן פאר די הארטסטע מינעראל וואס מען ווייסט, א דיאמאנט איז דער נומער צען אויפ'ן מאש הארטקייט אויפן וואגשאל פון הארטקייט, דער וואגשאל איז גענוצט געווארן צו מעסטן די הארטקייט פון מאטריאל'ן ספעציעל מינעראלן, עס טראגט דעם נאמען מאש נאכן דעם מינעראלאגיסט פרידריך מאש. דא האט איר די ליסטע פון הארטקייטן, און מיר גייען פון ווייך צו הארט.
טאלק: Talc – ווערט לייכט צוקראצט דורך די פינגער נעגל
גיפס: Gypsum – איז שוין שווערער אבער מען קען ער צוקראצן מיטן נעגל
קאלסיט: Calcite – קען צוקראצט ווערן בלויז מיט א קופערנע מטבע
פלאוריט: Fluorite – קען נישט קראצן און נישט ווערן צוקראצט דורך א מטבע און עס קען נישט קראצן קיין גלאז
אפטייט: Apatite – קען קראצן גלאז מיט שוועריקייטן אבער קען לייכט צוקראצט ווערן מיט א מעסער
ארטאקלעס: Orthoclase – קען לייכט צוקראצן גלאז אבער עס קען נאר צוקראצט ווערן מיט א file
קווארץ: Quartz – ווערט נישט צוקראצט דורך א file
טאפאז: Topaz – קען נאר צוקראצט ווערן דורך קאראנדאום אדער דיאמאנטן
קאראנדאום: Corundum – קען נאר צוקראצט ווערן דורך דיאמאנטן
דיאמאנטן: Diamond – קען נאר צוקראצט ווערן דורך אן אנדערן דיאמאנט
טראץ דעם וואס בריליאנטן איז בלויז מיט איין שטאפל העכער קאראנדאום איז א דיאמאנט הונדערט מאל הארטער ווי סיי וועלכע אנדערע איידל שטיין פון דעם זעלבן קלאס. דער דיאמאנט איז אזוי געפארעמט אז אירע אַטאָמען זענען אזוי אויסגעשטעלט זייער מסודר וואס דאס מאכט איז אזוי הארט, יעדער קוילנשטאף אטאם איז פארבינדן מיט נאך אנדערע פיר קוילנשטאף אטאמען וואס דאס שאפט א גאר הארטער יוניט, און דער מאלעקול וואס קומט ארויס דערפון איז זייער הארט און שטארק, גראפיט און אנדערע פארמען פון קוילנשטאף איז נישט אזוי שטארק ווי דיאמאנט ווייל יעדער קוילנשטאף אטאם פון גראפיט איז פארבינדן אין א רינג מיט בלויז נאך אן אטאם.
דער פאקט אז דיאמאנטן זענען אזוי הארט מאכט דאס פראקטיש עס זאל גענוצט ווערן אלס א געצייג צו שניידן מיליטערישע געצייג ווי עראפלאנען טיילן און וואפן, אמעריקע האט זיך געטראפן גענצליך אנגעוויזן אויף סאוט אפריקע זיך זאל איר צושטעלן דיאמאנטן פאר אירע אינדוסטריאלע געצייגן נאכדעם וואס די צווייטע וועלט'ס קריג האט זיך געענדיגט, די אמעריקאנער אינדוסטריע האט אנגעהויבן מאסיווע באמיאונגען צו שאפן אירע אייגענע בריליאנטן פאר דעם צוועק. אין יאר 1951 האט גענעראל עלעקטעריק געלאזט אין גאנג א פראיעקט מיטן נאמען סופערפרעשור, אין דעם עקפערימענט האט די פירמע פרובירט צו שאפן דיאמאנטן פון גראפיט דורך ארויפלייגט אויף די מאטריאל א מאסיווע צאל פון פרעשור און היץ און מאשינען וואס ווערן גערופן דיאמאנטן פרעסעס, די מאשינען האבן אבער נישט באוויזן צו שאפן דיאמאנטן. דערפאר האבן זיי גענומען דעם מאטריאל מיטארייט וואס איז אויך קארבן אבער עס האט אויך אייזן דערין, און דערמיט האבן זיי דורכגעפירט זייער עקפערימענט וואס האט באוויזן צו שאפן קריסטאליזאציע פון בריליאנטן.


text:
אברהם בלומענקראנץ
הרב אברהם בלומענקראנץ (ה'תש"ד - ה'תשס"ז) איז געווען א תלמיד פון ר' משה פיינשטיין און א מומחה אין כשרות, איבערהויפט אויף כשר לפסח פראדוקטען וואס זיין בוך ווערט פארשפרייט אין אלע אידישע שטובער ווי יעדע מעדעצין, אויספיצונג עסענווארג און באקוועמליכקייט פראדוקט און כעמיקאל ווערט אויסגעשמועסט וויאזוי און מיט וואס דאס איז צאמגעשטעלט. העכסט אינטערסאנט און באלערנד.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אברהם בלומענקראנץ איז געבוירן אין ארץ ישראל אין יאר תש"ד.
ער האט געהאט זיין שול אין פאר ראקעוועי קווינס ווי ער איז געווען דארטן מרביץ תורה מיט פילע שיעורים אין די וואך וואס האט געצויגן פון אלע אידישע געגענטער צוהערער.
ער איז נפטר געווארן אדר תשס"ז. מ'האט אים געפירט אויף קבורה אין הר הזיתים.


text:
1789
1789 איז דאס 89סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1789 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן פעברואר - דזשארדזש וואשינגטאן דערוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 30סטן אפריל - דזשארזש וואשינגטאן איינגעשוואוירן דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 14טן יולי - פראנצויזישע רעוואלוציע: פאריזאנער שטורעמען די באסטיל טורמע אין פאריז און באפרייען זיבן פאליטישע ארעסטאנטן.
- 27סטן יולי - די פעדעראלע רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן שטעלט אויף דעם דעפארטמענט פון שטאט (Department of State).
- 10טן אויגוסט - ענדע פון דער מאנארכיע אין פראנקרייך; לואי דער 16טער, מלך פון פראנקרייך, ווערט אריינגעלייגט אין טורמע
- 21סטן נאוועמבער - צפון קאראליינע ווערט דער 12טער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.


text:
עפיסטעמאלאגיע
עפיסטעמאלאגיע (פון גריכיש ἐπισtήun עפיסטעמע = וויסן און λόYoς לאגאס = שטודיע) איז די פילאסאפיע פון וויסן. עפיסטעמאלאגיע קלערט די פראגעס "וואס איז וויסן?", "וויאזוי באקומט מען וויסן?" און "וויאזוי ווייסן מענטשן זאכן?".
דאס ווארט עפיסטעמאלאגיע נעמט זיך פונעם שאטישן פילאסאף זשיימס פרעדעריק פעריער (1808 - 1864).
וויסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן דריי ערליי וויסן:
- וויסן אז, למשל 2 + 2 = 4
- וויסן וויאזוי, למשל וויאזוי צוזאמען לייגן צוויי נומערן
- קענען, למשל א מענטש אדער א פלאץ
גלויבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – גלויבן
גלויבן האט צוויי באדייטן: צוטרוי אין א מענטש אא"ו, און גלייבן אז א געוויסע פראפאזיציע איז וואר. אין עפיסטעמאלאגיע האט "גלויבן" דאס צווייטע באדייט, קעגנאיבער "וויסן", אז מען ווייסט קלאר (און מען קען באווייזן) די ווארהייט פון א פראפאזיציע. למשל ווען א מענטש קוקט אויפן הימל און זעט אז ער איז בלוי, ווייסט ער דאס. אבער ווען א מענטש גלייבט אז דער הימל איז בלוי, האלט ער פעסט אין זיין מיינונג אויך ווען דער הימל איז ווירקלעך רויט.


text:
וועלט ווירטשאפט קריזיס
וועלט ווירטשאפט קריזיס איז א טערמין וואס באציט זיך צו די גרעסטע ווירטשאפט-איבערבראָך אין די פאראייניקטע שטאטן וואס האט פאסירט אין דער "שװאַרצער דאָנערשטיק" כ' תשרי ה'תר"צ, ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן נאך וואס מער הערלייגערס זיינען געווען פארקויפערס און ס'נישט געווען גענוג קויפערס, אזוי האבן אלע סטאקס געפאלן. און אזוי האט זיך געהענדיקט אין USA די גאלדענע צוואנציקער. די קריזיס האט זיך געצויגן ביז נאך דער צווייטער וועלט קריג.
די קריזיס האט שווער באווירקט אויף אנדערע שטאַטן אין דער וועלט.
בעת דער קריזיס, איז הערבערט קלארק האווער, דער רעפובליקאנט, געוועזן פרעזידענט אין די USA. אין יאר ה'תרצ"ג האבן די אמעריקאנער אויסגעוויילט דעם דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט אלס פרעזידענט, און ער האט איינגעפירט נייע געזעצן און פראגראמען וואס האבן געהייסן "די נייע ארדענונג"; אלס אן אויסלייזונג אויפן וועלט ווירטשאפט קריזיס.


text:
װיקיפּעדיע:וואלן
צו מיינט איר וויקיפעדיע:פארלעמענט
וואלן אין דער וויקיפעדיע איז א זאך וואס מ'קען זיך נשיט פארמיידן. ווייל אירע באנוצער זענען פארט א קהילה.
דער הויפט כלל וואס מען דארף דא וויסן איז אמת וויקיפעדיע איז פריי פאר יעדן גלייך און מיר ארבייטען לויט א קאנסענסוס. אבער פארט איז דאס נישט קיין דעמאקראטיע פראיעקט. הגם סורוועיס און וואלן צייגן דאך א צייכן וואס איז קאנסענסוס, איז אבער וואלן דיסקארזשעט, ווייל עס ברענגט צו מחלוקת און איבעריגע מלחמות וואס די טייערע צייט קען גיין אויפבויען די אינפארמאציע.
די וואלן זענען בלויז די לעצטע מיטל ווען דער מיינונגס פארשידעהייט איז געקומען צו אזא ענדע וואס פארשטערט די צוזאמן ארבייט אין וויקיפעדיע, דאן האט מען נישט קיין ברירה נאר איינמאל פאר אלעמאל צושליכטן דעם פראבלעם אז טייל באנוצער שרייען אז אינפארמאציע איז נישט ריכטיק און טייל יא דארף מען דאך דאס שליכטן מיט א קאנסענסוס. אויף דעם זענען געאייגענט די רעדן בלעטער קודם זיך אויסצוטענה'נען און בלויז ווען מען קומט נישט צו קיין שליכטונג איז געאייגענט די וויקיפעדיע:פארלעמענט בלאט צו מאכן א שנעלער וואוט זעהן וועלכע טענה איז מער אנגענומען.
אז איינער וויל עפעס טוישן דארף ער נישט רעדן בכלל בלויז אז איינער ענדערט אים צוריק דארף מען רעדן. ווען מ'האט גערעדט און יענער ענטפערט נישט איז א סימן אז ער האט מודה געווען. און מען קען צוריקטוישן אן קיין וואלן. וואלן זענען בלויז נאכדעם וואס אלע צדדים האבן זיך געהעריג אויסגעטענה'ט און זיך באצויגן צו פרובירן כאטשיג אביסל צו ענטפערן אלע טענות וצדדים לכאן ולכאן.
צו הערן די מיינונג פון מערערע באנוצער לייגט ארויף די מוסטער {{ארטיקל וואלן}} אינעם ארטיקל.
פראצעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפצוגעבן אייער שטימע נאכן ליינען די פארשריפטען גייט אריין אין וויקיפעדיע:פארלעמענט אדער אין די דאזיגע רעדן בלעטער
עס איז פאראן פארשידענע כללים ווי אזוי צו וויילן:
- דער וויקיפעד מוז זיין פארשריבן א חודש.
- יעדער מענטש קען קלייבן נאר איין מאל, אויך אזעלכע וואס האבן דא עטליכה באנוצערס נעמען מעגן נאר איינמאל קלייבן. ביטע! היט דעם דעמאקראטישן געדאנק, און קלייבט נאר איין מאל!
- יעדער קען פארלאנגן צו עפענן וואלן נאר עס איז געאייגענט קודם זיך דורכרעדן מיט א סיסאפ איבער דעם.
- אין דער יידישער וויקיפעדיע (אזוי ווי ביי אנדערע וויקיפעדיעס) קען מען נישט שטימען אויב מען האט ווייניקער ווי 100 עדיטס צו די ארטיקלן און אויב מען איז ווייניגער אלט ווי איין חודש.
- די עדיטס מוזן זיין אין די מעין נעיםספעיס אטריקלן נישט אין קיין רעדן בלעטער אדער אין קאטעגאריעס.
- וואלן מוזן זיין אקטיוו לכל הפחות 3 טעג ביז מאקסימום א וואך, ווענדענדיג זיך אין די באשלוס פון די סיסאפן לויטן נחיצות פון קומן צו א באשלוס.
זיך האלטן צו די וואלן אויסקום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער איינער איז געבינדן צו די וואלן אויסקום צו ער האט דאס בויקאטירט צו נישט. אויב רעכענט ער זיך נישט מיט וואלן פון די קהילה הייסט דאס אז ער איז נישט טייל פון די וויקיפעדיע:עטיקעט אידיאל און דארף אויסבלאקירט ווערן.
די וואס וועלן עובר זיין אויף די וואלן אויסקום 2 מאל א וואך קענען ווערן בלאקירט אפילו נאר מיט איין ווארענונג.
די וואס וועלן עובר זיין אויף די וואלן אויסקום דריי מאל אין די זעלבע וואך קענען ווערן ארויסבלאקירט אפילו אן א ווארענונג.
די שטראף פון ווערן בלאקירט איז לכל הפחות אויף א וואך, עס קען אויך זיין אויף מער אויב די סיסאפען שפירן דאס פאר וויכטיג.


text:
דרוקעריי
דרוקעריי איז אן אלטע טעכנאלאגיע וואס דינט צו שאפן א צאל די זעלבע קאפיעס פון אינהאלט פון איין מקור. אסאך האלטן אז די ערשטע וואס האבן זיך באשעפטיגט מיט דרוקעריי זענען געווען די כינעזער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די הויפט ערגרייכונגען אין די דרוקעריי וועלט איז געווען די איבערקערעניש פון יאהאן גאטענבערג אין דייטשלאנד אינעם 15טן יאר הונדערט. גאטענבערג האט נישט אויסגעטראפן דאס דרוקעריי, נאר די געדאנק אפצוטיילן יעדעס אות פאר א באזונדערע אביעקט, זיי צו פאראייניגן אויפצובויען שורות פון טעקסט און אזוי אויסצושטעלן א גאנצע עמוד. ביים ענדיגן דרוקן זאל מען קענען צונעמען און ווידער ארגאנאזירן די אותיות אין אן אנדערע סדר, כדי אויסצושטעלן אן אנדערע בלאט. ביז דעם ערפינדונג פלעגט מען אנגרייטן די גאנצע מקור פונעם בלאט פון איין שטיק (האלץ אדער שטיין) און ביים ענדיגן דרוקען האט מען נישט געקענט טון מיט דעם שטוק קיין שום אנדערע באנוץ. איינע פון די ערשטע ביכער וואס גוטנבערג האט געדרוקט איז געווען די לאטיינישע ביבל.


text:
קאצושיקא האקוסיי
קאַצושיקאַ האקוסײַ (יאפאניש: 葛飾北斎; אקטאבער 1760– 10טן מיי, 1849), איז געווען א יאפאנעזער מאלער. ער איז געווען דער פירנדיקער מייסטער פון כינעזישן מאלעריי, און איז מערסט באקאנט אין דער מערב-וועלט פאר זיינע "36 אספעקטן אויף בארג פודזשי". דעם גרעסטן טייל פון זיין ווערק האט האקוסיי געשאפן ווען ער איז געווען עלטער פון 60. ער האט געזאגט אז נאר ווען איז אלט 100 יאר וועט ער האבן א גוטן פארשטאנד פון לעבעדיקע באשעפענישן, און דעמאלסט וועט ער קענען ווערן א ווארהאפטיקער מאלער.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האקוסיי איז געבוירן געווארן אין 1760 אין עדא, יאפאן. ביי די 6 יאר האט ער אנגעהויבן מאלן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
GM
דזשי-עם - (General Motors Corporation אדער פארקורצט GM.) איז אמעריקע'ס גרעסטע אויטא פראדוצירער און לאנגע יארן געווען אויך די וועלט'ס גרעסטע אויטא פראדוצירער ביז גאנץ לעצטענס ווען די יאפאנעזע פירמע טאיאטע האט איר איבערגעשטיגן אין סעילס.
אלגעמיינע אינפארמאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשי-עם איז אמעריקע'ס הויפט אויטא פירמע מיט אפעראציעס אין צענדליגער לענדער ארום די וועלט. די פירמע פראדוצירט אויטאס אונטער עטליכע נעמען און פארמאגט די אייגנשאפט פון נאך אויטא פירמעס ארום די וועלט. אינאיינעם באלאנגען די פאלגענדע פירמעס אונטער איר נאמען: ביואיק, קעדילעק, שעווראלעט, דזשי-עם-סי, האלדן, האָממער, אפעל, פּאָנטיאַק, סעטרון, סאאב, און וואקסהאל. אויסער די פירמעס פארמאגט זי א גרויסע שותפות אין די יאפאזענער אויטא פירמעס איסוזו און סוזוקי און אין די רוסישע פירמע אויטא-וואז און גאנץ לעצטענס האט זי געקויפט א שותפות אין אפריקע'ס גרעסטע אויטא פירמע דעלטא און האט געעפנט אן אפיציעלע דזשי-עם אפטיילונג אין דרום אפריקע.
די פירמע האט אויך אנדערע פירמעס וועלכע פראדוצירן לאקאמאטיוון און אנדערע טראנספארטאציע מאשינען. זיי זענען: עי-סי-דעלקא, עליסאן טרענסמישן, און דזשענעראל מאטארס עלעקטרא-מאטיוו. דזשי-עם פארמאגט אויך די אייגנשאפט פון די פירמע הוס עלעקטראניק וועלכע פראדוצירט טעלעקאמיוניקאציע און אויטא עלעקטראניקס. די פירמע האט אן אייגענע פינאנצירונג פירמע אונטער'ן נאמען דזשי-עם-עי-סי וועלכע איז איינע פון די וועלט'ס גרעסטע אויטא פינאנצירונג, אינשורענס, און מארטגעדזש געבער.
דזשי-עם פארקויפט היינט צווישן 8 און 9 מיליאן אויטאס און טראקס פער יאר וואס קומט אויס צו בערך 15 פראצענט פון אלע אויטאס וואס ווערט פארקויפט איבער די וועלט און 30 פראצענט פון די מארקעט אין די פאראייניגטע שטאטן. די אויטאס ווערן געמאכט אין פראדוקציע פלענטס אין 30 שטעט איבער אמעריקע און אין 32 לענדער איבער די וועלט. אינאיינעם פארמאגט דזשי-עם 340,000 ארבייטער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פון דזשי-עם, וויליאם דוראנט, איז אויפגעוואקסן אין מישיגן אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט ווען פערד איז נאך געווען דער הויפט טראנספארטאציע מיטל איבער'ן לאנד אבער אויטאס האבן זיך שוין אנגעהויבן פארקויפן. דוראנט האט אינאיינעם מיט א געלט שותף געעפענט א פירמע וועלכע האט פראדוצירט וועגנער פאר פערד וועלכע האט געארבעט מיט ספרינגס און האט פארמאגט עטליכע אינאוואציעס וועלכע איז גוט אויפגעכאפט געווארן אין די מארקעט און דוראנט איז געווארן א מיליאנער (וואס האט געמיינט ווי א ביליאנער היינטיגע צייטן). אין 904' האט דוראנט אריינגעטרעטן אין די אויטא ביזנעס ווען ער האט אפגעקויפט די ביואיק פירמע וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך א סקאטישער-אמעריקאנער און האט געהאט אסאך פינאנציעלע פראבלעמען. דוראנט האט גענוצט זיין גרויסע רייכטום צו בויען די פירמע וועלכע איז עווענטועל איבערגעשטיגן אמעריקע'ס נומער איינס אויטא פירמע פארד.
דוראנט האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע מיט איין מאדעל סארט קען גרינג באנקראטירן ווייל אפילו אויב די מאדעל גייט שוואך נאר איין יאר קען דאס ברענגן ערנסטע פינאנציעלע פראבלעמען. ער האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע דארף האבן עטליכע מאדעלן אונטער עטליכע נעמען כדי צו קענען ביישטיין די מארקעט ווינטן. אין 908' האט ער געעפענט די דזשענעראל מאטארס פירמע אין זיין היים שטאט פלינט, מישיגן, און האט אנגעהויבן צורעדן אנדערע אויטא פירמעס וועגן זיין געדאנק אז זיי זאלן זיך פאראייניגן אונטער איין גרויסע פירמע. זיין ביזנעס מאדעל האט געארבעט און ביז 2 יאר האט ער באוויזן אפצוקויפן ארום 25 פירמעס וועלכע האבן פראדוצירט אויטאס און אויטא טיילן.
צווישן די פירמעס וועלכע דזשי-עם האט דעמאלט אפגעקויפט איז געווען אלד מאטאר וועלכע איז געווען די ערשטע אויטא פירמע אין אמעריקע וועלכע האט זיך געגרינדעט אין 897' און איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די אלדסמאביל נאמען. צוויי אנדערע גרויסע פירמעס זענען צוגעקומען עטליכע יאר דערויף, ערשט אקלענד מאטאר וועלכע איז שפעטער געטוישט געווארן צו פאנטיאק און קעדילעק אויטאמאביל וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין דעטרויט אין 902' און איז נאמינירט געווארן נאך דעם פראנצויזישן עקספלארער אנטוואן די לא מאטע קעדילעק וועלכער האט געטראפן די שטאט דעטרויט.
אין די 920' יארן האט דזשי-עם אפגעקויפט די באס פירמע יעלאו קאוטש און האט אנגעהויבן פראדוצירן קאוטש באסעס העלפנדיג גרעיהאנד אריינגיין אין ביזנעס. די פירמע האט אין יענע יארן געקויפט און פארקויפט פירמעס אויף רעכט און לינקס פרובירנדיג צו פארכאפן די אויטא אינדוסטרי ווי ווייט מעגליך. א דאנק דזשי-עם איז רעילראוד איבערגעטוישט געווארן צו באסעס אלס דער נומער איינס פובליק טראנספארטאציע. די פירמע איז געגאנגן אזוי ווייט אז זי האט אפגעקויפט די אזויגערופענע סטריטקאר פירמעס (א געוויסע סארט באן וועלכע פארט אויפ'ן ראוד) און אלעס פארניכטעט און אנשטאט דאס אויפגעטוישט מיט באסעס כדי צו באזייטיגן די באן ביזנעס און אריינברענגן די אויטאמאביל ביזנעס. דאס האט געפירט צו א לעגאלע קאנספיראציע ווען דזשי-עם איז באשולדיגט געווארן אין טאן אומלעגאלע זאכן אינאיינעם מיט אנדערע פירמעס. אלע פירמעס זענען באשטראפט געווארן מיט קליינע געלטער און די לעגלע קאמפן האט אנגעהאלטן לאנגע יארן דערנאך.
דוראנט איז אבער נישט פארבליבן לאנג ביי דזשי-עם ווייל זיינע פארצווייגטע ביזנעס אקטיוויטעטן האבן געברענגט פינאנציעלע פראבלעמען און די בענק וועלכע האבן געבארגט געלט פאר די פירמע האבן אים ארויסגעשטויסן פון דארט. דוראנט האט נישט אפגעלאזט די אויטא אינדוסטרי און האט גענוצט זיין געלט צו גרינדן די שעווראלעט פירמע אינאיינעם מיט א באקאנטע ספארטלער פארמעסט דרייווער לואיס שעווראלעט פון שווייץ. שעווראלעט האט פראדוצירט ביליגע מאדעלן אין קאנקורענט צו פארד וועלכע האט אין יענע יארן שטארק מצליח געווען מיט איר טי מאדעל וועלכע איז געווען ביליג און געאייגענט פאר מיטל פארדינער. פון דאס געלט וואס זיי האבן פארדינט האט דוראנט געקויפט דזשי-עם'ס סטאק און מיט דער צייט האט ער געהאט די אייגנשאפט פון די גרעסטע פראצענט סטאקס און האט צוריק איבערגענומען די פירמע און אריינגעשמאלצן שעווראלעט אין איר.
אבער מיט דוראנט אין קאנטראל האט די פירמע ווידער גענומען ווילדע שריט און נאכאמאל איז זי אריינגעפאלן אין פינאנציעלע פראבלעמען און דוראנט איז נאכאמאל ארויסגעשטויסן געווארן אין 923' און די פרעזידענטשאפט איז אריבער צו די קאאפעראציע וועלכע האט אין 10 יאר איבערגעשטיגן פארד און איז געווארן א גלאבאלע אינדוסטריאלע אימפעריע מיט צענדליגער טויזענטער ארבייטער, אזוינס וואס איז נישט געזען געווארן אין יענע יארן נאר אין סאוויעט רוסלאנד וואו די קאמוניסטישע רעגירונג האט געפירט אלע פירמעס.
ווען אמעריקע האט אריינגעטרעטן אין די צווייטע וועלט מלחמה האט דזשי-עם אפגעשטעלט די פראדוקציע פאר ציווילע טראנספארטאציע און האט געארבעט נאר פאר די רעגירונג און די אליאירטע כוחות. די פירמע האט פראדוצירט טאנקן, פליגער, וואפן, און נאך מלחמה סופלייס און איז געווען שטארק פארנומען. דורכאויס די קריג האט דזשי-עם אויסגעארבעט פארשידענע נייע מעכאנישע און עלעקטראנישע אינאוואציעס פאר אויטאס וועלכע זי האט אריינגעשטעלט אין אירע נייע אויטאס באלד נאך די קריג וועלכע האט נאכמער פארשטערקערט אירע סעילס. אזעלכע זאכן ווי אן אויטאמאטישע גיר-באקס, סיט-בעלטס, פאוער סטירינג און ברעיקס, עיר קאנדישן, און נאך זיכערהייט מעטאדן וועלכע זענען נישט געווען בעפאר די קריג, זענען געווארן סטאנדארט ביי אלע אויטאס.
דזשי-עם'ס וואוקס האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין די 950' יארן ווען די אייראפעאישע אויטא פירמעס זענען אריינגעקומען אין די מארקעט און האבן געשטעלט אן ערנסטע קאנקורענט פאר דזשי-עם איבער די וועלט און אויך אין אמעריקע. ביי יענע יארן האט דזשי-עם געבראכן די רעקארד פון איבער א ביליאן דאלאר סעילס אין איין יאר, א זאך וועלכע קיין איין פירמע האט נישט באוויזן ביז א לאנגע צייט נאכדעם.
די פאלגענדע יארן זענען געווען שווערע פאר דזשי-עם מיט די פארשפרייטונג פון די אייראפעאישע אויטאס און שפעטער די אויל עמבארגא פון די אראבישע לענדער וועלכע האט רעדוצירט די אויטא סעילס בכלל און דזשי-עם בפרט ווייל אירע אויטאס זענען געווען גרויס און האבן געגעסן אסאך גאזאלין קעגן די קליינע אייראפעאישע מאדעלן. די פירמע איז אין יענע יארן אויך באשולדיגט געווארן פאר איר איגנארירונג צו די פאלוציע פראבלעם וואס אויטאס גיבן ארויס וועלכע האט געפלאגט אלע גרויסע שטעט. דזשי-עם האט דאס ווייטער איגנארירט ביז די רעגירונג האט געגרינדעט די ריינע לופט אקט אין 970' און דזשי-עם איז געווען געצווינגן צו אנהייבן שטודירן וויאזוי צו פארמינערן דעם פראבלעם. איבער די קומענדיגע יארן האט דזשי-עם אויסגעגעבן 4.5 ביליאן דאלאר און דאס אסאך פארבעסערט.
אבער עס האט שוין נישט קיין סאך געהאלפן ווען די מארקעט איז פארפלייצט געווארן פון גוטע אייראפעאישע אויטאס וועלכע האבן אראפגעברענגט דזשי-עם'ס מארקעט טייל פון 45 פראצענט ביז 31 פראצענט אין א משך פון 10 יאר.
דאס האט אנגעהאלטן ביז אין 991' ווען די פירמע האט צוויי יאר נאכאנאנד פארלוירן אינאיינעם איבער 30 ביליאן דאלאר. בלית ברירה האט די פירמע זיך איבערגעארבעט אויף א קלענערן פארנעם און האט אויפגעזאגט צענדליגער טויזענטער ארבייטער און פארמאכט צענדליגער פראדוקציע פלענטס. אין 93' האט די פירמע צוריק פארדינט א פראפיט.
אין ווייטערדיגע שריט האט די פירמע אין די לעצטע יארן פארקויפט אסאך פון אירע אייגענשאפט פירמעס צו מאכן א פראפיט דערפון און האט אפגעקויפט די האמער פירמע וועלכע האט פראדוצירט מיליטערישע אויטאס. א פרישע סטרייק האט אויסגעבראכן קעגן דזשי-עם אין 98' און די פירמע האט פארמאכט א גרויסע טייל פון איר פראדוקציע פלענטס אין אמעריקע און דאס אריבער געפירט קיין קאנאדע, מעקסיקא, און אנדערע לענדער. דזשי-עם האט דעמאלט אויפגעגעבן די אלדסמאביל ברענד וועלכע האט נישט מער געברענגט קיין פראפיט.
אין 2005 האט די פירמע'ס פינאנציעלע פראבלעמען דעגרייכט א קלימאקס און וואל סטריט האט ערנסט גערעדט פון באנקראטירונג. די פירמע האט דאן געשניטן נאך ארבייטער, פארמאכט נאך פראדוקציע פליגלן, און פארקויפט טיילן פון אירע אינטערעסן, אריינגערעכנט איר פינאנציעלע סערוויס אפטיילונג דזשי-עם-עי-סי.
דזשי-עם און אירע ארבייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט דזשי-עם איז געווען אמעריקע'ס גרעסטע ארבייטסגעבער האט איר באהאנדלונג צו אירע ארבייטער געצויגן אינטערעסע איבער'ן לאנד גענוי ווי מען טוט היינט צו וואל-מארט. מען האט נאכאנאנד באשולדיגט דזשי-עם אז זי באהאנדעלט נישט די ארבייטער געהעריג און רעכנט זיך נישט מיט זייער געזונט. דאס האט אנגעהאלטן לאנגע יארן ביז אריין אין די 930' יארן ווען די טויזענטער ארבייטער אין די פלינט, מישיגען, פלענטס האבן ארגאניזירט א סטרייק אין וועלכע זיי האבן אויפגעהערט ארבייטן איין אינדערפרי אבער זענען געבליבן זיצן אין די געביידעס. דזשי-עם האט שלעכט רעאגירט און האט אויסגעלאשן די הייצונג אין א קאלטע ווינטער טאג.
זעענדיג אז די סטרייק קומט נישט צו קיין ענדע האט די פירמע גערופן די פאליציי אבער זיי האבן נישט געקענט פארטרייבן די ארבייטער פון דארט און עס האבן אויסגעבראכן געשלעגן ווען די פאליציי האט פרובירט נוצן טרערן גאז זיי צו פארטרייבן. דער מישיגן גאווערנער האט אריינגערופן די נעשאנעל גארד און נאר נאכדעם איז געווארן ארדענונג.
די סטרייק האט אנגעהאלטן א לאנגע צייט דערנאך און האט זיך אויך פארשפרייט צו אנדערע דזשי-עם פלענטס איבער'ן לאנד און די פראדוקציע איז פארקריפעלט געווארן און די פירמע איז געווען געצווינגן נאכצוגעבן די ארבייטער וואס זיי האבן פארלאנגט און האט זיך אנגעשלאסן אין די יונייטעד אויטאמאביל ארבייטער אוו אמעריקע, א יוניאן ארגאניזאציע וועלכע דזשי-עם האט בעפאר נישט געוואלט אנארקענען, וועלכע באבאאכטעט איבער די אויטא פראדוצירונג פלענטס און שטעלט פאר סטאנדארטן וויאזוי אלעס דארף זיין.
היינט ווערט דזשי-עם פאררעכנט אלס איינע פון די ארבייטסגעבער אין לאנד מיט גוטע העלט קעיר און אנדערע לעיבאר פראגראמען.


text:
מינעראל
א מינעראל איז א נאטורליכע סובסטאנץ וואס איז נישט ארגאניש.
זיי געפינען זיך בעיקר אינטערן ערד פלאך דארטן זענען זיי אויסגעפארעמט געווארן אין משך פון פילע יארן אין פארשידענע געאלאגישע פראצעסן.
דער טערמין מינאראל איז נישט דוקא אויף איר כעמישע קאמפאזיציע נאר אויך אויף איר מינעראלישע סטרוקטור. עס איז דא טויזנטער פארעמען פון מינעראלן פון פשוטע זאלץ שטיקער ביז די קאמפליצירסטע סארטן קריסטאל, שטיינער און אייזן.
דער באגריף מינעראלן קען אויך אסאך מאל ווערן באנוצט אויף ארגאנישע סובסאטאנצען ווי גאז זאפאסן, און בורשטין וואס קומט פון סאסנע ביימער א.א.וו.
נאבעלע? עלעמענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אייזן Fe*
- ארשעניק As*
- ביסמוט Bi*
- גאלד Au*
- גראפיט C*
- דיאמאנט C*
- זילבער Ag*
- פלאטין Pt*
- קופער Cu*
- שוועבל S*
- שפיזגלאז Sb*


text:
קאלטער קריג
דער קאלטער קריג איז דער ביינאמען פון דער מלחמה צווישן דער מערב וועלט (די פאראייניקטע שטאטן מיט אירע אונטערשטיצערס) אונד די מזרח לענדער (דער סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצערס) במשך 45 יאר פון 1947 (גלייך נאך דער צווייטער וועלט קריג) ביז 1991.
די מלחמה איז נישט געווען אזוי ווי אנדערע מלחמות, צוליב דעם וואס די צוויי הויפט קעמפפער האבן זיך קיינמאל נישט ווירקליך מיט געווער ארומגעקריגט, נאר בלויז פאליטיש און אידיאלאגיש.
עס איז געווען פֿאָרגעפילט אז די מלחמה וועט זיך אנטוויקלען צו אַן אטאמקריג, און יעדער וועט שיסן אויפן צווייטן נוקלעארע וואפן.
די אונטערשטיצערס פון די פאראייניגטע שטאטן זיינען געווען: גרויסבריטאניע, פראנקרייך, אויסטראליע, מערב דייטשלאנד, קאנאדע אונד האלאנד. די אונטערשטיצערס פון דעם סאוועטן פארבאנד זיינען געווען: מזרח דייטשלאנד, טשעכאסלאוואקיי, ראמעניע, פוילן, קובא, אונד צפון קארעא.


text:
ליבע
ליבע איז א געפיל פון שטארקער נאנטשאפט.
ווען מען האט ליב איינעם קען מען זיך אין פייער אריין ווארפן צו טאן יענעמ'ס ווילן, אדער ווען מען האט ליב עפעס קען קריכן גראדע ווענט דערצו אנצוקומען. ווייל דאס מיינט צוזאגן אז מען שפירט יענעמ'ס געפיל פונקט ווי די אייגענע, און יענע זאך ווערט אזוי טייער און ווערדפול, צו צאלן יעדן פרייז, אפילו דאס טויט - און זיך זעלבסט, דאס אייגן לעבן, האט דאך יעדער זיכער ליב.
דער טבע פון ליבע איז אז אלץ ארום ווערט ווייניגער חשוב דעריבער ווען מען ליבט גאט אדער א פרוי איז נישט שייך צו ליבן עפעס אנדערש וואס זיי ליבן נישט. און מען הייסט א פארעטער אויב מען ליבט וואס זיי ליבן נישט.
עס איז דא שטאפלען אין ליבע; פריינט; געלט; כבוד; ביזנעס שותפים; עסן; קינדער; טאטע; מאמע; ווייב; און דער שורש פון דעם אלעם: גאט. אבער די צד השווה פון די אלע ליבע געפילן איז אז אן דעם וואלט קיין לעבן, מענטש, און וועלט נישט עקזיסטירט.
די אלע קשרים קען דער עמאָציע אויסוועפן דערפאר איז וויכטיג ווי מער זיך פארטיפן און ערוועקן די געפיל אפילו מען האט טענות און מענות אויף יענעם דארף מען סוף כל סוף דאך אנקומען צו יענעם, דעריבער איז וויכטיג אייביג צו שמייכלען און זאגן א גוט ווארט פאר דעם גרעסטן שונא, ווייל דערמיט האלט איר אן, און מאכט בעסער די וועלט.
ליבע אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי מצוות זענען פארבונדן מיט ליבשאפט אין יידישקייט:
- ליבן א פריינט – "ואהבת לרעך כמוך" (ויקרא י"ט י"ח)
- ליבן א פרעמדן - "ואהבת לו [לגר] כמוך" (ויקרא י"ט ל"ד)
- ליבן גאט – "ואהבת את ד' אלהיך, בכל לבבך, בכל נפשך ובכל מאודך". (דברים ו' ה', י"א א')
וועגן ליב האבן א מענטש זאגן די תנאים אז עס איז א "כלל גדול בתורה" (ר' עקיבא) אדער "כל התורה כולה על רגל אחת" (הלל הזקן). דער דאזיגער כלל זאגט אז א מענטש זאל ליב האבן אנדערע גענוי ווי ער האט זיך ליב.
ליבע פאר א מאן פון דער תורה'דיגן שטאנדפוקנט: א פרוי דארף זיך צושעטלן פאר איר מאן אז איר מאן זאל זי ליב האבן, זי דארף זיין גרייט דער מאן זאל קענען מיר טוען וואס ער וויל ווען עס קומט צו ליבע.
איינער א גרויסער מאן אבא חלקיה ווען ער איז אהיים געקומען צו זיך אין שטוב האט זיך זיין פרוי אנגעטון זייער שיין, ער האט געזאגט דעם טעם פאר דעם "כדי שלא אתן עיני באשה אחרת" כדי איך זאל נישט געבן מיינע אויגן צו א צווייטער פרוי.[1] עס איז ווי דער פסוק זאגט משלי שמח באשת נעוריך.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עס ווערט פארציילט אין תלמוד בבלי מסכת תענית דף כ"ג


text:
פרייע פראנקרייך
פרייע פראנקרייך איז געווען די פראנצויזישע רעגירונג אין גלות, דורכאויס די אקופאציע פון נאצי דייטשלאנד, און די ווישי רעגירונג, אין פראנקרייך. די רעגירונג, האט געהאט איר הויפטקוואטיר, אין לאנדאן ענגלאנד. און אנפירער איז געווען שארל דע גאל, ער איז אנטלאפן נאכן דייטשן אפענסיווע, און ער האט געגרינדעט די פרייע פראנקרייך, און ארמיי, אין יאר 1940.
דאס פרייע פראנקרייך האט זיך קעגנגעשטעלט די ווישי רעגירונג, מיט די פירער אנרי פיליפ פעטאן, וואס האט קאלאבארירט מיט די נאציס. און עס איז נישט דא קיין פארבינדונג, צווישן די פרייע פראנקרייך, מיט די "רעזיסטאנס", וואס איז געווען א גרופע אינערהאלב פראנקרייך, וואס האט אנגעפירט אן אויפשטאנד קעגן די פאשיסטישע רעגירונג.
אינהאַלט
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער דייטשער אטאקע אויף פראנקרייך, און דאס פאלן פון פאריז, איז די פראנצויזישע רעגירונג אריבער קיין בארדא. די מיניסטארן מיטן פרעמיער מיניסטער, זענען געווען צוטיילט אין צוויי מיינונגען, די קעמפערישע טייל וואס האט געהאלטן, מען זאל אריבער פירן די קריג צו צפון אפריקע, און פון דארט פארזעצן די קאמף קעגן די נאציס. און די נאכגעבער אין שפיץ פון פעטען, וועלכע האבן געהאלטן פון א שלום, אבער מיט דייטשלאנדס באדינגונגען. צום סוף איז פעטען, אויפגענומען געווארן אלס פרעמיער, דורכן פרעזידענט, און ער האט אונטערגעשריבן אויף אן אפמאך מיט היטלער.
די קעגנער פון א שלום מיט די נאציס, האבן פרובירט אנטלויפן, ווען עס האט זיך קלאר געשטעלט, די ציל פון די נייע רעגירונג. פאל ריינא, די פריערדיקע פרעמיער, איז געכאפט געווארן און איינגעזעצט געווארן, מיטן באשולדיקונג אז ער איז א פאררעטער. זשארזש מאנדל, וועלכע איז געווען פריערדיקע אינערן מיניסטער, איז געכאפט געווארן, און באשולדיקט געווארן, אין וועלן אויפשטעלן א רעגירונג אין צפון אפריקע, ער איז שפעטער אין יאר 1944 אומגעברענגט געווארן, דורך די פאשיסטישע געהיימע פאליציי.
שארל דע גאל, האט באוויזן צו אנטלויפן קיין ענגלאנד, אויף אן עראפלאן, וואס זיינס א פריינט, אן ענגלישער גענעראל עדווארד ספירס, האט ערלעדיקט פאר אים. נאכן אנקומען קיין ענגלאנד, האט דע גאל געהאלטן א רעדע אויפן ראדיא, די רעדע איז באוויסט אלס די רעדע פון 18טן יוני, און איז געווען דער גרונד פון די פרייע פראנקרייך.
אין גלות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שארל דע גאל האט געהאט צו זיין באנוץ, אן אפגעשאצטע 10,000 זעלנער, רוב פון זיי געראטעוועטע פון דונקערק. זיין פראבלעם איז אבער געווען, אז נאר גרויסבריטאניע, האט אנערקענט אין אים, און קיינער פון די אנדערע לענדער פאראייניקטע שטאטן אריינגערעכנט, האבן אנערקענט בלויז אין די ווישי רעגירונג.
די בריטישע ארמיי האט אטאקירט שיפן וואס האבן געהערט צו די פראנצויזישע ים פלאט, מורא האבנדיק אז זיי וועלן אריבערגיין צו די נאצישע באנוץ, און וועלן אטאקירן דערמיט ענגלאנד. דאס איז געווען א שטער פאר דער נייער ארמיי, און האט אפגעהאלטן פון אסאך פאטענציאלע אנשליסער, פון זיך מאביליזירן אין דעם פרייען פראנקרייכס ארמיי.
צווישן יוני און אויגוסט 1940, איז אויפגעשטעלט געווארן א ראט, וואס האט זיך געפונען אין ענגלאנד, אינאיינעם מיט אנדערע רעגירונגען אין גלות, ווי פוילן, דענמארק, בעלגיע, און אנדערע. אין זיין ארמיי האט ער געהאט 7,000 סאלדאטן, און 3,500 מאטראסן פון ים פלאט. עס איז קלאר געווען אז זיין עיקר שטיצע, וועט מוזן קומען פון די קאלאניעס.
נישט אלע קאלאניעס האבן זיך גערן אנגעשלאסן צו דער פרייע פראנקרייך רעגירונג. אין צפון מער אפריקע, מאראקא, טוניסיע, און אלדזשיר, זענען אלע פארבליבן ביי דער ווישי רעגירונג, אזוי אויך אינדא כינע (וויעטנאם פון היינט). דער פראנצויזישער מאנדאט, איבער סיריע און לבנון, איז אויך געווען אונטער ווישי הערשאפט. געוויסע לענדער אין צענטער פון אפריקאנע קאנטינעט, ווי טשאד, קאנגא, און די פראנצויזשע צענטראל אפריקע (היינט רעפובליק פון קאנגא), האבן זיך אנגעשלאסן צו דעם פרייען פראנקרייך.
ערשטע קאמפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע קאמפן זענען פארגעקומען אין אפריקע, ווי פראנצויזישע טרופן האבן זיך אנגעשלאסן צו די בריטישע ארמיי זעלבסטשטענדיקערהייט, נישט אנהערנדיק זיך צו קיין פראנצויזישע אנטי פאשיסטישע ארגאניזאציע, אין די קאמפן אין אפריקע האבן די בריטישע געזיגט, און די היל פון פראנקרייך טאקע א מינימאלע, אבער א סימבאלישע, האט געהויבן די מאראל פון די פרייע פראנצויזישע זעלנער.
אין 1941, האט אין איראק אויסגעבראכן אן אויפשטאנד דורך פרא נאצישע גרופעס, דייטשע עראפלאנען פון די לופטוואפע האבן אטאקירט בריטישע צילן אין איראק, וואס זענען געווען סטאנציאנירט אין סיריע. די בריטישע האבן ארגאניזירט אן אטאקע, און מיט 8,000 פראנצויזישע זעלנער, און סאלדאטן פון ארץ ישראל, אטאקירט סיריע און לבנון, דמשק איז איינגענומען געווארן, 17טן יוני, 1941. די רעגירונגען אין די צוויי לענדער, זענען אבער געווארן בריטישע, און נישט איבערגעגעבן געווארן צו די פרייע פראנקרייך רעגירונג.
ראמעל אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ערווין ראמעל איז אנגעקומען קיין צפון אפריקע, זענען די אליאירטע דארט געווען ביים נידעריקסטן שטאפל. א פראנצויזישע בריגאדע האט באוויזן אפצוהאלטן די דייטשע אנגריף, און זייער פאראויס מארש, און זייענדיק ארומגערינגעלט האט ראמעל פארגעשלאגן צו די פראנצויזישע גענעראל "קעניג", ער זאל זיך אונטערגעבן, אין זיין ענטפער האט קעניג געשריבן אז ראמעל קען אים קושן פון אונטן. צום ענדע האבן די באלאגערטע זעלנער אויפגעבראכן די רינג, און האבן דערגרייכט די בריטישע טרופן. 20 פראצענט פון די בריגאדע, איז געווען פארווונדעט קראנק און אויסגעטריקנט פון די מדבר, אבער זייער שטארקייט האט אסאך צוגעגעבן צו די מאראל פון די פראנצויזישע אנטי פאשיסטישע פארטייען.
גענעראל זשירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גענעראל זשירא איז געווען קאמאנדיר איבער דע גאל, ער איז געווען אין געפענגעניש ביי די נאציס, און אין יאר 1942 איז ער אנטלאפן. פאר א קורצע וויילע האט ער זיך געדרייט אין ווישי פראנקרייך, און ער האט נישט געזען ביי זיי קיין חסרון. דער פראבלעם אין פראנקרייך האט ער געזען אלס מיליטעריש, און נישט קיין פאליטישע, ער איז געווען פארזיכערט אז ער איז די איינציקסטע מענטש, וואס קען העלפן פראנקרייך. נאכן אנשליסן גוטע פארבינדונגען מיט אמעריקאנע באאמטע, פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט דער פרעזידענט האט געגלייבט אין אים. ספעציעל נאכן זיך ארומרייסן אסאך מיט דע גאל.
איידער דער גרויסער אטאקע, ארויסצוטרייבן די דייטשן און איטאליענער פון צפון אפריקע, איז זשירא אלס גענעראל פון פרייע פראנצויזישע ארמיי, אויך אריינגענומען געווארן אין די סוד, וויבאלד זיינע קרעפטן האבן טיילגענומען.
נאכן טון מערערע באשלוסן, וואס ווען נישט זיי וואלט ער אפשר געווארן רעגירער, פון א באפרייטן פראנקרייך, איז ער געווארן אויס פירער פון די פרייע פראנקרייך, און בלויז דע גאל איז פארבליבן, אויף א דאקומענט געשריבן דורכן "נאציאנאלע קאנגרעס פאר באפרייאונג, האט ער אונטערגעשריבן אז ער זאגט זיך אפ פון אמט.
איטאליע באפרייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים קריג פון די אליאירטע אין איטאליע, האבן 100,000 פראנצויזישע זעלנער געהאלפן אין דעם קריג, זיי האבן געהאלפן שטופן די אליאירטע פאראויס, נאכן ווערן אפגעהאלטן פון די ווערמאכט, די פראנצויזן האבן געהאלפן באפרייען רוים אום 5טן יוני 1944, און איינגענומען די עלבע אינדזלען.
נארמענדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו דער באפרייאונג פון פראנקרייך, האט די פרייע פראנקרייך צוגעשטעלט אן ארמיי פון 480,000 זעלנער, 50,000 מאטראזן, א לופט פלאט פון 500 עראפלאנען, מיט 30,000 זעלנער אין די לופט פלאט. צו דעם אלעם האבן 200,000 רעזיסטענס קעמפער אין פראנקרייך זעלבסט, אנגעפירט גערילא קאמפן מיט די נאציס.
די פרייע פראנצויזישע ארמיי האט זיך צעשפרייט איבער די באדן פון פראנקרייך, און האבן געהאלפן אייננעמען די גרויסע שטעט, פאריז איז געפאלן נאך אן אויפשטאנד פון די רעזיסטאנס מיט בירגער, און ווען די ארמיי איז אנגעקומען, האבן די נאציס זיך אונטערגעגעבן, אויפן 25סטן אוגוסט, א טאג דערויף איז דע גאל אנגעקומען, און מיט א קבלת פנים פאר א העלד, האבן אים די פראנצויזן אויפגענומען.
זיי האבן געהאלפן אייננעמען די שטעט מארסיי, און שטראסבורג אין עלזאס ראיאן. שפעטער האבן זיי טייל גענומען אין די שלאכטן אין דייטשלאנד זעלבסט, אינאיינעם מיט די אליאירטע ארמייען. ביזן פאלן פון די נאציס.
ענדע פון מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום מיי 1945, איז די פרייע פראנקרייך רעגירונג געקומען צו אן ענדע, דע גאל איז געווען פרעזידענט פון פראנקרייכס פערטע רעפובליק, א רעפענדערום אפגעהאלטן אין אוקטאבער, האט אויפגעשטעלט אן איבערגאנגס ראט, פאר א נייע קאנסטיטוציע, וואס האט געברענגט די אלטע דריטע רעפובליק צו אן ענדע, און אויפגעשטעלט א פארלאמענטארע דעמאקראטיע.


text:
פאליציי
די פאליציי איז די ארגאניזאציע וואס טוט ארויפצווינגען די געזעץ, און שיצן דעם ציבור. זיי קענען ארעסטירן כדי צו האלטן סדר און רעכטיקייט אויף די גאסן. איינער וואס ארבעט אין דער פאליציי הייסט א פאליצאַנט, און זיי ארבעטן פון א פאליציי סטאנציע. ווען זיי ארעסטירן א מענטש, ניצט מען האנטקייטלעך צו האלטן זיינע הענט צוזאמען.
אין לאנדאן גייען נישט די פאליציי מיט קיין געווער, אבער איבעראל זענען זיי אנגעוואפענט מיט טויטליכע געווער. אין ישראל גייען טייל פון זיי אויך נישט מיט קיין געווער. אויך איז אין ישראל זייערע לעמפלעך אויף די קארס בלוי, טראפיק פאלציאנטן זענען רויט און בלוי. אנדערש ווי איבער דער וועלט וואס זיי זיינען רויט[פֿעלט אַ מקור].


text:
חיים וואלאזשינער
רבי חיים וואלאזשינער (ז' סיון ה'תק"ט - י"ד סיון ה'תקפ"ט) איז געווען דער הויפט תלמיד פון דעם ווילנער גאון, און האט אויפגעשטעלט די "מוטער ישיבה" אין וואלאזשין (היינט בעלארוס).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים איז געבוירן געווארן ז' סיון תק"ט צו זיין פאטער ר' יצחק בן חיים, פרנס אין דער וואלאזשינער קהילה, און צו זיין מוטער רבקה, א טאכטער פון רבי יוסף ראפאפארט. ער האט געלערנט תורה ביי רבי רפאל הכהן האמבורגער (מחבר פון "תורת יקותיאל"), דער מינסקער רב, און ביי רבי אריה לייב, דער "שאגת אריה", בשעת ער איז געווען רב אין וואלאזשין.
ווען ער איז געווען אלט ניינצן יאר איז ער געווארן מקורב צום ווילנער גאון ביז ער איז געווארן זיין תלמיד מובהק.
אין תקל"ד האט מען אים אויפגענומען ווי שטאטס-רב אין וואלאזשין. נאך פופצן יאר, אין תקמ"ט, איז ער אריבער צו ווערן רב אין ווילקאמיר, אבער ער איז געבליבן דארט נאר איין יאר.
רבי משולם דוד סאלאווייטשיק דערציילט אין נאמען פון זיין פאטער דעם בריסקער רב:[1]
- אינעם שטעטל וואלאזשין ווען עס פלעג שנייען, האט עס געשנייט א לאנגע צייט ביז אלע וועגן זענען געווען פארדעקט. די ישיבה בחורים האבן באמערקט אז יעדע מאל וואס עס איז געפאלן א שווערער שניי, און אלע וועגן פונעם שטעטעלע זענען געווען פארמאכט צוליבן הויכן שניי, איז אבער דער וועג וואס האט געפירט צו דער ישיבה געווען ריין און לייכט צו גיין.
- ווען מען האט נאכגעפארשט וועגן דעם, און אויפגעשטאנען פרי צו דערגיין וואס קומט פאר דא, האט מען געזען ווי רבי חיים וואלאזשינער איז אויפגעשטאנען פארטאגס און האט אליין געארבעט אוועקצוקערן דעם שניי וואס האט זיך פארזאמלט.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נפש החיים
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אהרן פערלאוו אין דער אידישע טריבונע, 2074, י"ד סיון תשע"א, אין נאמען פון הרב שמעון יוסף מעלער


text:
1913
1913 איז דאס 13טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1913 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מערץ - קאנבערע פראקלאנירט די הויפטשטאט פון אויסטראליע
- 10טן יולי - געמאסטן 56.7 °C, די העכסטע טעמפעראטור אין דעם מערב האלבקוגל, אין טאל פון טויט אין דעם מאהאווע מדבר
- 23סטן דעצעמבער - געגרינדעט דער פעדעראלער רעזערוו, דער צענטראלבאנק פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מיי - וויליאם היולעט, איינער פון די גרינדער פון היולעט פאקארד (HP) (געש' 2001)
- 14טן יולי - דזשעראלד פארד, 38סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 2006)
- 15טן יולי - אברהם סוצקעווער, יידישער דיכטער (נפ' 2010)
- 16טן אויגוסט - מנחם בעגין, דער זעקסטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (נפטר 1992)
- 4טן סעפטעמבער - סטאנפארד מור, אמעריקאער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געש' 1982)
- סרול בראנשטיין, יידישער דיכטער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן סעפטעמבער - רודאלף דיזל, דייטשער ערפינדער (געב' 1858)


text:
דברי הימים
ספר דברי הימים איז א ספר פון תנ"ך אין כתובים, וואס איז געשריבן געווארן אומגעפער 150 יאר נאך ספר מלכים. ספר דברי הימים איז א קעגנאיבערדיק ספר בראשית, ספר שמואל און ספר מלכים וואס בריינגט מיט אן אנדער אויסבליק די געשיכטע נאר פון מלכי יהודה, ספר דברי הימים איז מער עקסטרימיש געשריבן ווי ספר מלכים און דערפאר שרייבט ער נישט איבער די געשיכטע פון מלכי ישראל וואס האבן לויט זיין מיינונג געזינדיקט פאר גאט. נאך א אונטערשייד צווישן ספר מלכים מיט ספר דברי הימים איז, דאס וואס ספר מלכים גלויבט אין באלוינונג אויף דורות קעגן ספר דברי הימים וואס גלויבט אין פערזענליך באלוינונג.


text:
מעטרישע סיסטעם
די מעטרישע סיסטעם איז א צענטלעך וועג פון מעסטן וואס איז באזירט אויף די מעטער און גראם.
עס זענען דא עטליכע וועגן פון מעסטן וואס ווערן אנגערופן מעטרישע סיסטעם, אבער דאס וואס ווערט היינט באנוצט זייט די 1960ער יארן (תש"כ) איז פון דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן.
מעטרישע איינסן פון מאסע, לענג, און עלעקטריע ווערט כסדר געניצט ארום דער וועלט פאר ביידע פערזענליכער און פארשליכער ארבעט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר ציל פון א מעטרישער סיסטעם איז צו האבן די זעלבע נאמען פאר סיי וועלכע זאך מען מעסט אין וועלכע צאל עס זאל נישט זיין, אזוי אז ווען מען מעסט למשל ווייטקייט זאלן אלע מאסן זיין אין מעטערס און מען זאל זאגן מילימעטער פאר א טויזנטסטל פון א מעטער, און קילאמעטער פאר טויזענטער מעטער. נישט אז מען זאל דארפן ניצן אנדערע נעמען פאר אנדערע צאלן ווי צאל, פיס און מיילן.


text:
שפיגל
א שפיגל איז אן אביעקט וועלכע וואס שפיגלט אפ ליכט אויף א שטייגער אז מען קען זען אינעם שפיגל א בילד פון דער אריגיענעלער זאך.
שפיגלען ווערן געמאכט מערסטנס פון גלאז באדעקט פון הינטן מיט א דינע שיכט מעטאל - געווענליך זילבער.
שפיגלען ווערן געניצט אין פארשיידענע אפאראטן ווי טעלעסקאפן און קאמערעס.
אן אויטאמאביל דארף האבן א שפיגל כדי זיין פירער זאל קענען זען וואס פאסירט הינטער אים.
שפיגלען ווערן אויך געניצט ווי מעבל צו מאכן שיין הייזער און אנדערע געביידעס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפיגל איז א נאטורליכע געשעעניש און איז נישט אויסגעטראפן געווארן דורך מענטשן. זינט די וועלט שטייט האבן זיך פרויען באנוצט מיט שפיגלען. אין יעדן שטיק אייזן קען מען זיך אפשפיגלען און אויך אין יעדן טונקלן גלאז. אויב איר נעמט אליין א גלאז און לייגט אונטער א שווארצע סחורה וועט איר האבן א פארטיגן שפיגל.
לויט ווי מען ווייסט האט מען אמאליגע צייטן גענוצט מעש פאר א שפיגל. אין די יארן פון 1300 האט מען אנגעהויבן צו מאכן פראפעסיאנאלע שפיגלן פונקט אזוי ווי היינט.
פאבריקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועג וויאזוי מען מאכט א שפיגל איז דורך נוצן קוועקזילבער און צין (צוויי עלעמענטן) מיט א שטיקל גלאז. די צוויי עלעמענטן ווערן ארויפגעגאסן אויפן גלאז און דאן לאזט מען זיי ווארימען ביז עס טרוקנט זיך אויס. איינע פון די צוויי עלעמענטן איז א זילבערנע קאליר וואס מאכט דעם שפיגל זילבער.
דער פראצעדור פון מאכן א שפיגל מוז זיין זייער פונקטליך. אויב די גלאז איז נישט הונדערט פראצענט גלייך אדער אויב די עלעמענטן ווערן נישט געגאסן אייניק וועט דער שפיגל ווייזן קרום. מען קען טאקע אסאך מאל זען ביליגע שפיגלעך וואס ווייזן אלעס אביסל שיעף.
אין ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די מעשה אדורכן שפיגל פון לואיס קאראל פאסירט אין א שפיגל.


text:
23סטן מערץ
דעם 23סטן מערץ איז דער 82סטער טאג פון יאר (83סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 283 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1857 - דער ערשטער ליפט פון אלישע אטיס אינסטאלירט אין ניו יארק סיטי
- 1903 - די רייט ברידער בעטן א פאטענט פאר זייער ערפינדונג, דער עראפלאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1749 - פיער סימאן לאפלאס, מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געש' 1827)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאקיסטאן - אומאפהענגיקייט טאג


text:
מתנגדים
דאס אויסדרוק מתנגדים, מיינט קעגנער פון א געוויסע יעדע מיינונג, אדער באוועגונג.
אמאל, פאר עטליכע הונדערטע יארן, האט פיגורירט דאס אויסדרוק, 'מתנגדים' אויף די גדולי ישראל, וואס זענען געווען לכתחילה אקעגן די שיטת החסידות און חסידים זעלבסט.
היינטיגע צייטן, איז אינעם קאטעגאריע מתנגדים, נכלל, אפילו אזעלכע איינפאכע פערזאנען, וואס פאר'רופן זיך כלומר'שט חסידים, אבער זייער ציל און השקפה איז אקעגן יעדע סארט רבי און מנהיג, וואס פירט א עדה יודען, לויטן היינטיגן שטייגער, צום ביישפיל ר' אהרן מסאטמאר, ר' ישכר דוב מבעלזא, סקווערער רבי, וויזניצער רבי פון ב"ב.
מיט אנדערע ווערטער, די אלע וואס האבן מצליח געווען אויפשטעלן א ריכטיגע מלוכה, און אזוי פירן א געמיינדע פון טויזענטע חסידים א שטייגער ווי א מלך אין א מלוכה, מיטן היינטיגן שטייגער פון טריאומף.


text:
רהאדיום
רהאָדיום (Rhodium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל Rh און אַטאם נומער 45. רהאָדיום איז אינערטער, ווייַסער, הארטער איבערגאנג מעטאַל. רהאדיום איז אן אדעלער מעטאל, וואס ווערט נישט פארזשאווערט.
ווייסן גאלד טוט מען באדעקן מיט א דינער שיכטע פון רהאדיום צו גלאנצן שענער.
באניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער פון די הויפּט ניצן פון רהאדיום איז אין געשמעלצן מיט פלאטין און פאלאדיום צו פארהארטעוון זיי. מען ניצט די געשמעלצן אין אויוונס און עלעקטראדעס פאר עראפלאנען. אנדערע ניצן זענען:
- צוליב זייַן נידעריקן עלעקטרישן קעגנשטעל, רהאדיום ווערט געניצט אין עלעקטרישע קאָנטאַקטן.
- רהאָדיום ווערט געניצט אין צירונג פאבריקאציע.
- רהאָדיום איז געניצט אין אינדוסטריע ווי אַ קאַטאַליסט אין כעמישע רעאקציעס. צום בייַשפּיל, אַ רהאדיום-באזירטער קאַטאַליסט לאזט שאַפֿן זעלטענע אַמינאָ זויערס.
באווארענישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רהאָדיום איז אינערט, אבער זיינע פארבינדונגען קען זיין רעאקטיוו. רהאָדיום מעטאל האט נישט קיין געזונט ריזיקירן.


text:
גוסטאוו מאהלער
גוסטאַוו מאַהלער (דייטשיש: Gustav Mahler [ˈɡʊstaf ˈmaːlɐ]; 7טן יולי 1860 – 18טן מיי 1911) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר און פון די חשובסטע דיריגענטן פון זיין דור. ער איז געבוירן געווארן אין דארף קאלישט, בעהמען, דעמאלסט אין דער עסטרייכער אימפעריע, היינט קאלישטע אין טשעכיי. שפעטער האט זיך זיין פאמיליע געצויגן קיין איגלוי (היינט דזשילהאווע) וואו מאהלער איז אויפגעוואקסן.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאהלער איז געבוירן דעם 7טן יולי 1860 אין קאלישט, בעהמען, דער צווייטער זון פון זיין פאטער, בערנארד מאהלער, א קרעטשמער, און זיין מוטער מארי. אין דעצעמבער 1860 האבן זיי זיך געצוין אין איגלוי וואו ער האט אויפגעשטעלט א שענק געשעפט.
דיריגענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1880 האט מאהלער באקומען זיין ערשטע שטעלע ווי א דיריגענט אין דעם קורארט שטאט באד האל, דרום פון לינץ.
יאנואר 1883, איז מאהלער געווארן דיריגענט אין א טעאטער אין אלמוץ. ער האט אריינגעברענגט דארט פינף אפערעס, צווישן זיי ביזעס קארמען.


text:
קלאד מאנע
קלאָד מאָנע (פֿראַנצױזיש: Claude Monet; דעם 14טן נאוועמבער 1840 - 5טן דעצעמבער 1926) איז געװען אַ פּראָמינענטער פֿראַנצױזישער קינסטלער, אײנער פֿון די גרינדערס פֿונעם אימפּרעסיאָניסטישן נוסח אין מאָלערײַ.
ער איז געבױרן געװאָרן דעם 14טן נאָװעמבער 1840 אין פּאַריז (פֿראַנקרײַך) אין דער משפּחה פֿון אַ שפּײַזקרעמער. זײַן מוטער איז געװען אַ זינגערין.
אין זײַנע בילדער האָט קלאָד מאָנע געשילדערט פֿאַרבנרײַכע אימאַזשן פֿון דער נאַטור, דאָרפֿישע און שטאָטישע לאַנדשאַפֿטן. אין 1872 האָט ער געשאַפֿן זײַן באַרימטן לאַנדשאַפֿט-בילד "אײַנדרוק: זון-אױפֿגאַנג" (Impression: soleil levant). אױפֿן סמך פֿון אָט דעם טיטל, עס האָט זיך שפּעטער באַװיזן דער נאָמען פֿון דער גאַנצער אימפּרעסיאָניסטישער קונסט-באַװעגונג.
צווישן 1883 און 1908 איז מאנע געפארן צום מיטלענדישן ים, וואו ער האט געמאלט אנדענקפונקטן, לאנדשאפטן און ים-שאפטן. ער האט געמאלט וויכטיקע סעריעס פון געמעלן אין ווענעציע און אין לאנדאן. זיין צווייטע ווייב, אליס, איז געשטארבן אין 1911, און זיין עלצטער זון, זשאן, איז געשטארבן אין 1914. זיין שנור בלאנש, וואס איז געווען אליסנס טאכטער, האט אכט געגעבן אויף מאנע נאך אליסנס טויט. אין די יארן האט מאנע אנגעהויבן ליידן פון קאטאראקטן אין די אויגן. די געמעלן וואס ער האט דעמאלסט געמאלן זענען א ביסל רויטלעך, וואס איז נארמאל פאר די וואס ליידן פון קאטאראקטן, ווייל זיי זען נישט גוט בלויע קאלירן. אין 1923 האט מען אפערירט אויף אים אוועקנעמען די קאטאראקטן.
קלאָד מאָנע איז געשטאָרבן דעם 5טן דעצעמבער 1926 אינעם שטעטל זשיװערני (Giverny), אין נאָרמאַנדיע. זײַן קבר געפֿינט זיך דאָרטן אױפֿן קלױסטער-צווינטער.


text:
הארמאן
האָרמאָן (פון די גריכיש ווארט: צו שטויסן און מאָוציע) איז דער כעמישער שליח וואס טראגט קריטישע מעלדונגען פון א צעל אדער א דריז צו די אנדערע צעלן אין מולטי-סעליולער באשעפענישן. א קליין ביסל הארמאן איז גענוג צו שאפן אן ענדערונג אין דעם ארגאניזם. אין בהמות ווען די הארמאנען אפטמאל געפירט דורכן בלוט. א הארמאן קען גיין אדער צו א נאנטן צעל אדער צו א ווייטן צעל.
א גרופע פון צעלן אין איין ארט וואס זייער עיקר צוועק איז צו שאפן הארמאנען ווערט גערופן א דריז. ענדאקרינע דריזן שיקן הארמאנען אינעם בלוט.
הארמאנען רעגולירן מעטאבאליזם, צי דער ארגאניזם זאל וואקסן צי נישט, ווי מען שפירט (מונטער אדער אומערט), צי מען איז הונגעריק.
וויפיל צוקער בלייבט אינעם קערפער ווערט קאנטראלירט דורכן הארמאן אינסולין.
טיפן הארמאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הארמאנען ווערן קלאסיציפירט אין פיר טיפן, לויט די כעמיקאלן פון וואס זיי שטאמען.
- סטערויד הארמאנען—שטאמען פון כאלעסטעראל
- ליפיד הארמאנען—שטאמען פון ליפידן
- אמינא-זויערס
- פראטעין


text:
מאגנעטיש פעלד
א מאַגנעטיש פֿעלד איז א מאטעמאטישע באשרייבונג פון דעם מאגנעטישן איינפלוס פון עלעקטרישע שטראמען און מאגנעטישע מאטריאלן. דאס מאגנעטישע פעלד ביי א געוויסן פונקט ווערט ספעציפירט מיט סיי א ריכטונג און סיי א גרייס (אדער שטארקייט); אזוי איז עס א וועקטאר פעלד. א מאגנעטיש פעלד ווערט מערסטנס דעפינירט דורכן לארענץ קראפט וואס עס לאזט פילן אויף רירנדיקע עלעקטרישע לאדונגען.
מאגנעטישע פעלדער ווערן פראדוצירט דורך רירנדיקע עלעקטרישע לאדונגען. אין ספעציעלער רעלאטיוויטעט, זענען עלעקטרישע און מאגנעטישע פעלדער צוויי צווישנבאציענדע אספעקטן פון אן איינציגן אביעקט, דער עלעקטראמאגנעטישער טענסאר; דער שפאלט פון דעם טענסאר אויף עלעקטרישע און מאגנעטישע פעלדער ווענד זיך אויף די רעלאטיווער גיך פונעם אבזערוואטאר און דער לאדונג. אין קוואנטן פיזיק ווערט דאס עלעקטראמאגנעטישע פעלט קוואנטיזירט, און עלעקטראמאגנעטישע רעאקציעס קומען ארויס פון א בייט פון פאטאנען.
אין טאג-טעגלעכן לעבן, טרעפט מען מאגנעטישע פעלדער מערסטנט ווי אן אומזעאיקע קראפט געשאפן דורך פערמאנענטע מאגנעטן וואס ציט אויף אייזערנע אביעקטן אדער טרייבט אפ אנדערע מאגנעטן. מאגנעטישע פעלדער ווערן ברייט באניצט דורכאויס מאדערנער טעכנאלאגיע, בפרט אין עלעקטרישער אינזשעניריע און עלעקטראמעכאניק. די ערד שאפט איר אייגענע מאגנעטישע פעלד, וואס איז וויכטיק אין נאוויגאציע. דרייענדיקע מאגנעטישע פעלדער ווערן אויסגעניצט סיי אין עלעקטרישע מאטארן סיי אין גענעראטארן. די צווישנאקציע פון מאגנעטישע פעלדער אין עלעקטרישע מיטלען ווי טראנספארמאטארן ווערט שטודירט אין דעם געביט פון מאגנעטקרייזן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ליווערפול
ליווערפול (ענגליש: Liverpool) איז א שטאט און מעטראפאליטאנער בארא אין מערזיסייד, ענגלאנד, אויף דער מזרח זייט פון דער מערזי לעפצונג. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1207 און באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1880. ליווערפול איז די פערטע גרעסטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך מיט א באפעלקערונג פון 435,500, .[1]
ליווערפול איז א גרויסע פארט שטאט. ביים אנהייב 19טן יארהונדערט, איז 40% פון דער וועלט'ס מסחר אדורכגעגאנגען ליווערפול'ס דאקן, אזוי איז ליווערפול געוואקסן א הויפט שטאט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עיקר סטאטיסטיק פאר שטאטישע שטחים אין צפון - אינהאלט, ארײַנפֿיר, טאבעלעס KS01 - KS08. Office for National Statistics. דערגרייכט דעם 2010-01-28.


text:
בעל שם טוב
רבי ישראל בן אליעזר זצ"ל, דער בעל שם טוב (בעש"ט) (ו' סיון ה'תק"ך), דער גרינדער פון חסידות.
מיט דער צייט איז ער באקאנט געווארן אלץ א "בעל שם", א טיטל וואס מען פלעגט געבן פאר די וואס האבן זיך באנוצט מיט קמיעות און סגולות אויף צו פועל'ן ישועות. ער איז ספעציעל באקאנט געווארן אלץ זיין קענטניס אין היילן קראנקע, און עס פלעגן קומען צו אים אידן און גוים צוגלייך פאר היל.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז געבוירן אין דעם שטעטל אקופ אין די קארפאטן בערג, י"ח אלול ה'תנ"ח (אומגעפער) [1] , צו זיין פאטער רבי אליעזר, און צו זיין מוטער מרת שרה. זיין פאטער האט געשטאמט פון רבי אליעזר דער ברודער פון רמ"א אין אין איידעם פון מהרש"ל.
רבי ישראל איז פאר'יתום'ט געווארן אלץ יונג קינד פון ביידע עלטערן, זיין פאטער רבי אליעזר האט אים איבערגעלאזט ביי די דריי יאהר, ער האט אים געזאגט פארן שטארבן, ישראל'יקל דו זאלסט נישט מורא האבן פאר קיינעם נאר בלויז פארן באשעפער, אויסערדעם דארפסטו פון קיינעם נישט האבן קיין מורא, די ווערטער זענען אים אריין טיף אין זיין זעהל און דערפון האט ער אויסגעפארעמט זיין וועג.[2].
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס רבי ישראל איז געווארן א יתום, האבן די מענטשן פון שטאט זיך אפגעגעבן מיט אים, און אים אריין געברענגט אין חדר, ער איז דארט שטארק געשטיגן, אבער וויבאלד רבי ישראל פלעגט שטענדיג אנטלויפן פון חדר און זיך אויסבאהאלטן אין וואלד, האבן זיי זיך אויפגעהערט אפצוגעבן מיט אים.
ווען ער איז גרעסער געווארן האט ער זיך אינטערגענומן צו פירן די קליינע קינדער אין חדר אריין און זיי צופירן אין בית המדרש ענטפערן אמן יהא שמיה רבא, אויפדעם וועג פלעגט ער זינגן מיט זיי, אז מען האט דאס געקענט הערן פון דערווייטנס. נאכהער איז ער געווארן דער אויפפאסער פון בית המדרש, אזוי ארום האט ער געקענט אויף זיין גאנצע נעכט קיינער זאל נישט וויסן.
זיינע רבי'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר שבחי בעל שם טוב ברענגט אז ער האט געהערט פון רבי שמשון, דער רב אין ראשקאוו א זון פון דעם תולדות, ס'איז געווען א מענטש וואס מען האט אים גערופן רבי אדם בעל שם, וואס ער האט געהאט כתבים וואס זענען געווען סודות התורה, פאר ער איז נפטר געווארן, האט ער אנגעזאגט פאר זיי זון, ער זאל איבערגעבן די כתבים פאר א ייד אין אקופ וואס הייסט רבי ישראל בן אליעזר, ער איז פערצען יאר אלט, און די כתבים געהערן צו זיין שורש נשמה, אויב די וועסט האבן די זכיה וועט ער לערנען אין זיי מיט דיר.
דער זון פון רבי אדם בעל שם איז אנגעקומן קיין אקופ, ס'איז אים אבער נישט איינגעפאלן אז דער רבי ישראל זאל גאר באדייטן דעם אויפפאסער פון בית המדרש, הערשט נאך א צייט זוכנדיג האט ער איינגעזען אז דאס איז טאקע וועמען ער דארף איבערגעבן די כתבים. דער בעש"ט איז איינגעגאנגן צו לערנען מיט אים צוזאמען און זיי האבן זיך ארויסגעצויגן אין וואלד און דארט געהארעוועט אין לערנען אינאיינעם, נגלה און נסתר צוזאמען.
אויסער דעם האט דער בעש"ט געהאט נאך א רבי'ן וואס ער דערמאנט אין א בריוו צו זיין שוואגער, רבי גרשון קיטובער, אין תולדות שטייט אז דאס איז געווען דער נביא אחיה השילוני, וואס ער האט געלערנט פון משה רבינו ע"ה, און ער איז געווען דער רבי פון אליהו הנביא.
מיט זיין שוואגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פון רבי אדם בעל שם'ס זון, האט רבי ישראל זיך אוועק געצויגן קיין בראד, ער איז דארט געווארן א מלמד, און ביז א קורצע צייט איז ער באקאנט געווארן אלס א גרויסער למדן און א קליגער מענטש, אלע פראבלעמען פון די קהלה און דין תורה'ס האט מען געברענגט צו אים.
איינמאל איז געקומען צו אים רבי אפרים פון קיטוב דער פאטער פון רבי גרשון קיטובער וועגען א דין תורה, נאך דעם פסק האט רבי אפרים פארגעשלאגן פאר דעם בעש"ט זיין טאכטער חנה פאר א כלה, דער בעש"ט האט צוגעשטימט, אבער מיט א באדינגונג, אז מען זאל נישט שרייבן אויף אים קיין שום טיטל אין די תנאים נאר זיין נאמן ישראל בן אליעזר. אויף דעם וועג אהיים איז רבי אפרים נפטר געווארן, די קינדער זענען געווארן ערשטוינט ווען זיי האבן געטראפן צווישן זיינע פאפירן תנאים פאר די טאכטער מיט אן אומבאקאנטן מענטש.
ווען דער בעש"ט האט געענדיגט זיין מלומדת האט ער זיך פארשטעלט פאר א פשוטער מענטש, מיט א קורץ פעלציל און א דיקן פאסיג, און איז געפארן קיין קיטוב צו רבי גרשון אין שטוב, דארט האט דער בעש"ט ארויס גענומן די תנאים און געזאגט פאר רבי גרשון ער זאל אים צוגרייטן די כלה חתונה צו האבן. רבי גרשון איז אינגאנצן פארטומלט געווארן צו זען אזא פראסטן חתן, ער האט גערופן זיין שוועסטער און איר פארציילט אלץ וואס האט פאסירט, האט זי געענטפערט אז דער פאטער האט אזוי געטון האט זי נישט וואס אריין צוקלערן, און איז גרייט מיט אים צו הייראטן. פאר דער חופה האט דער בעש"ט געבעטן ער וויל רעדן מיט דער כלה, ער האט איר אויסגעזאגט דעם גאנצן ווארהייט און איר באשוואוירן קיינעם נישט צו פארציילן.
נאך דער חתונה האט זיין שוואגער רבי גרשון געבעטן זיין שוועסטער זי זאל אים אפלאזן, און אויב נישט בעט ער זי זאל אוועק פארן וואוינן ערגעץ אנדערשט, וויבאלד ער קען נישט פארליידן די שאנדע. זיי זענען אוועק געפארן אין די געבירג דארט האט דער בעשט זיך אויסבאהאלטן זיבן יאר.
שפעטער האט ר' גרשון איינגעזען די גרויסקייט פון זיין שוואגער און איז געווארן א תלמיד פון זיין שוואגער דער בעש"ט. עס איז אינטעראסאנט אז אין ספר עבודת ישראל [3] שטייט אז ר' גרשון קיטעווער האט אויסגעלערנט א געוויסע אופן פון עבודת השם פאר זיין שוואגער דער בעל שם טוב, עס איז דא וואס ווילן מאכן א גרייז אין עבודת ישראל נישט ר' גרשון האט עס געזאגט פארן בעל שם טוב נאר פארקערט דער בעל שם טוב האט עס געזאגט פאר ר' גרשון.[4] ר' גרשון ווערט אויך דערמאנט אין ספר פרי מגדים הל' תשעה באב.
דרך הבעל שם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יארן דער בעל שם טוב'ס התנהגות איז געווען גאר בפשטות. ער האט זיך געדרייט צווישן מענטשן און געשמועסט מיט זיי, און האט אזוי פארהוילן זיין גרויסקייט אין עבדות השם. פון גאר יונג האט ער זיך געדרייט און מתבודד געווען אין די וועלדער, ער האט נישט געוואלט זיין צווישן מענטשן.
אין ספר תולדות יעקב יוסף שטייט אז עס האט זיך אנטפלעקט צו אים דער נביא אחיה השילוני. דער תולדות שרייבט הרבי הידוע של מורי
שפעטער ווען ער איז באקאנט געווארן צווישן די וועלט האבן די חסידים געזען אויף אים אפענע רוח הקודש און דביקות אלקות וואס מען טרעפט ביי תנאים און אמוראים, דער מאור עינים ברענגט אראפ אז דער בעל שם טוב האט געקענט זעהן מסוף העולם ועד סופו, דער דגל מחנה אפרים שרייבט ער האט געהאט כוחות נשגבות וויאזוי איבערדרייען א גזר דין פאר רחמים.
דער בעש"ט האט געזאגט, ער איז נישט אראפ געקומען מחדש זיין עפעס, נאר להכניס חיות בעצמות היבשות[5]
אין פשוט'ן אפטייטש מיינט דאס, מ'זאל נישט טון מצות און לערנען תורה, כמצות אנשים מלומדה, נאר מיט א חסידישן חיות, וואס דאס מיינט מ'זאל משיג זיין וואס עס מיינט לערנען תורה לשמה, וואס אויף דעם זענען די חסידישע ספרים מסביר באריכות.
יעדער מענטש פארשטייט דאס אנדערש, וועגען דעם האבען זיינע נאכפאלגערס געזאגט תורה, שטענדיג לויט די תכונת הנפש פון די צוהערער, עס האט זיך געווענדט ווער עס איז דארט געשטאנען און צו'ג'הערט, לויט זיי האבען די צדיקים געזאגט תורה, אזוי שטייט בהקדמת ספר התניא.
ביזן בעש"ט האבען נאר יחידי סגולה, גאונים וקדושים וואס האבן געלערנט און משיג געווען ספרי קבלה, זיי האבען געוואוסט וואזוי א איד קען זיין נאנט צום השי"ת.
דער בעש"ט האט געעפענט א טיר, אז אפילו א פשוטער איד, אפילו א איד וואס איז פארזינקען מיט טירדות, דאך מיט די הילף פון צדיקים, קען ער זיין נאנט צו השי"ת, ממש אין מדרגות, וואס פארן בעש"ט האבען צו דעם נישט געקענט צוקומען נאר יחודי סגולה אין דור.
עס שטייט אין הקדמת ספר הבעש"ט, בשם הרה"ק רבי מרדכי מטשערנאביל זצוק"ל, אז ביז משיח וועט קומען, ווען א איד וועט גיבן א קרעכץ, אפילו אינעם ווייטן דייטשלאנד, וועט דאס זיין נאך די כח השפעה פון בעש"ט וואס ער האט אראפ געברענגט א התעוררת צו דערוועקן אידן צו אידישקייט. עס שטייט בספה"ק היכל הברכה-קאמארנא) הר"ב ישרא"ל ב"ן אליעז"ר בגי' שמע ישראל י' אלקינו ה' אחד = 1018
אויף צו פארשטיין טיף דעם דרך הבעש"ט פארלאנגט זיך א גרינטליכער פארשטאנד אין תורת הקבלה, ספעציעל זוהר און כתבי אר"י. במשך פון די יארן זענען געבליבן ווייניג וואס זענען אין דעם שטארק באקאנט. אויך די הויכע אנווייזונגען פון חסידות--דביקות, פרישות פון ענינים גשמיים, יחודים און כוונות--זענען פון אלע יארן געווען פאסיג נאר פאר יחידי סגולה, און האבן פארלאנגט ספעציעלע פיזישע, מענטאלישע, און גייסטישע קראפטן. נאך דער תקופה פון דעם חוזה פון לובלין און זיינע תלמידים האבן ווארשיינליך נישט עקזיסטירט מער קיין ערנסטע נאכפאלגער און פראקטיצירער פון די הויכע תורת החסידות, עכ"פ אויף א מאסן פארנעם.
די מנהגים און אנווייזונגען פון חסידות, ספעציעל די גייסטישע עלעמענטן וואס האבן געלערנט פון שמחה, אהבת ישראל, תורה לשמה, א.א.וו. זענען יא געווארן שטארק אנגענומען ביים המון עם, און דער גייסט פן חסידות איז דאס וואס עס איז צום מערסטנס געבליבן אויף היינט.
פארשידענע חסיד'ישע הויפן האבן אנגענומען צו לייגן א דגוש אויף אנדערע עלעמענטן פון דרך החסידות. אין די חסידשע הויפן פון וויזניץ איז עס דאס פראווען די הייליגקייט פון שבת. אין סקווירא (טשערנאבעל) מתקן זיין די זיבן מידות חג"ת נהי"ם [ח'סד ג'בורה ת'פארת נ'צח ה'וד י'סוד מ'לכות], איינע פון זיי איז זיך באהעפטן צו דעם צדיק. אין ליובאוויטש איז געווען מחולק מיטדעם און געהאלטן אז מ'דארף רעדן פון חסידות אסאך, פון חב"ד [ח'כמה ב'ינה ד'עת]. דערפאר לערנען זיי דאס פונעם תורת החסידות, וואס דער בעל התניא ספר התניאהאט ספעציעל געמאכט. אין תולדות אהרן איז עס דאס דאווענען. אין אונגערישע קהלות ווי סאטמאר און פאפא איז עס מערסטנס די ענינים פון אידישן לבוש און שפראך און זיך דערווייטערן פון מאדערנקייט, וואס האט אויך א שטארקן באזיס אין דעם דרך פון חתם סופר.
דער גרויסער רבי פון צאנז, ר' חיים האלבערשטאם האט אין זיינער צייט, מיט 130 יאר צוריק זיך, אויסגעדרוקט אז דער דרך הבעל שם איז מער נישטא. דער סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים האט מיט 80 יאר שפעטער אויך געזאגט ענליכע ווערטער, אז דער דרך הבעש"ט איז פארגעסן געווארן. דער צדיק וקדוש רבי ר' יעקב יוסף מסקווירא, האט זייער געקאכט אקעגן די רייד, און האט געזאגט חלילה אזוי צוזאגן, דער בעל שם'ס כח און דרך איז נצחיות.
איינער פון די גרעסטע גדולים און גרויסע לייט אין דעם ערשטער דור פון דעם מגיד פון מעזריטש אין פון זיינע תלמידים, וואס האבן זייער חשוב געהאלטן דעם בעל שם טוב, איז געווען דער חיד"א. און אין שו"ת דברי חיים ברענגט ער דערפון א ראיה, אז גדולי ישראל האבן יא אנגענומען דעם וועג פון בעל שם טוב עיי"ש. וואס כאטש ער איז געווען א ספרדי, און אין זיין געגענט אין איטאליע האט מען דאך כמעט נישט געוואוסט פון חסידות, דאך שרייבט ער זייער שיין אויפן רבי ישראל בעל שם און אויף זיינע תלמידים. ער שרייבט אויף אים הרב החסיד קדוש מהר"י בעל שם טוב הגיד גדולת נשמת מהרבינו חיים (בן עטר) שם הגדולים ערך אור החיים וערך צפנת פענח). אויך דער צפנת פענת פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה ברענגט דער חיד"א אין זיינע ספרים (שם הגדולים ערך צפנת פענח, און רוח חיים, און אין זיין ספר כסא דוד דרוש י"ד). אויך שרייבט ער אויף אים אין שם הגדולים הקדמות רבו הרב המפורסם קדוש יאמר לו מהר"ר ישראל בעל שם טוב. אויך ווערט דערמאנט די חבורה פון בעל שם טוב אין זיין ספר ברכי יוסף (יורה דעה סי' רצ"ט סעי' א') אז ער האט געזעהן חסידים וואס גייען מיט קליידער פון זיידן און זענען מקפיד נישט צו גיין מיט וואל ער האט זיי געפרעגט דעם טעם און זיי האבן אים געענטפערט, ער שרייבט אזוי: זה שנים כן באו סיעת ספריא מקרית חוצות לשכון כבוד בארץ, ותרי מינייהו רבנן המתקדשם והמטהרים בהדרי הדרים, ועין רואה הני מאני דרבנן מכף רגל ועד ראש לבושי משי ואיבעיא להו לרבנן מה מצוה זו ומצאה הקפידה באמור רבנן בטעמא עיי"ש. אויך דערמאנט ער אסאך מאל אין זיינע ספרים רבי גרשון קיטאווער, א שוואגער און א תלמיד פון בעל שם טוב. אויך ברענגט ער נאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי יוסף דער טאטע פון רבי ישראל נחמן מדראהביטש (חומת אנ"ך שה"ש א').
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן ה'תק"ך (22סטן מיי, 1760) ו' סיון די ערשטע טאג שבועות. דער ספר דרכי חיים ושלום ברענגט אראפ פון מונקאטשער רב א מערקווירידיגע זאך פארוואס ס'דא וואס זאגן אז ער איז נסתלק געווארן די צווייטע טאג, אז אין אמת'ן איז דער בעל שם טוב נסתלק געווארן ביום א' דשבועות, נאר די תלמידים האבן נישט געוואלט אז מען זאל מקיים זיין יתעסקו בו עממים, האבן זיי געזאגט אז ער איז נסתלק געווארן דעם צווייטן טאג.
בשעת דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן זענען געשטאנען ארום זיין בעט די גאנצע חבריא, זיינע גרויסע תלמידים. אין סוף ספר אגרא דכלה שטייט אז בשעת'ן הסתלקות פון בעל שם טוב האט ער געזאגט אצינד ווייס איך זיכער פארוואס איך בין באשאפן געווארן און וואס איך האב געמוזט אויפטון אויף דער וועלט.
דער קאמארנער ברענגט אין חומש היכל הברכה אז דער בעל שם טוב איז אוועק בשעת ער האט געזאגט דעם פסוק אל תבואני רגל גאווה, און האט אויסגעפירט והתמכרתם שם ואין קונה ווייל מען וועט אויסגיין צו אור אין סוף ברוך הוא.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט געהייראט מרת חנה,[6] (א שוועסטער פון רבי אברהם גרשון פון קיטוב), א טאכטער פון רבי אפרים פון קיטוב. זייערע קינדער:
- רבי צבי איז געווען דער ממלא מקום פון זיין פאטער פאר א יאר, נאך א יאר האט ער איבערגעבעבן די רבי'סטעווע פאר דעם רבי'ן רבי בער, דער מגיד פון מעזריטש. רבי צבי איז געווען א סוחר און האט שיין פארדינט. דער בעל שם טוב האט געזאגט אויף אים, "דו האסט א גרויסע נשמה דו דארפסט גאר נישט". ער האט געהאט פיר קינדער, איינער רבי דוב בער פון אולאנאוו, דער צווייטער הצדיק רבי אהרן טיטיעווער, דער דריטער רבי ישראל פון יאריוויטש. זיין טאכטער שיינא לאה האט געהייראט מיט רבי משה זאב אויערבאך.
- מרת אדל, די ווייב פון רבי יחיאל אשכנזי "דער דייטשל"
- זיי האבן האט געהאט דריי קינדער רבי ברוך פון מעזשביזש, רבי משה חיים אפרים פון סדילקאוו דער בעל דגל מחנה אפרים, און א טאכטער פייגא די מאמע פון רבי נחמן פון ברעסלאוו.
צווישן די נענטסטע אייניקלעך צום בעל שם טוב היינט איז רבי דוד טווערסקי, סקווערער רבי, וואס איז אן אייניקל פון רבי צבי הערש.
זיינע מאמרים און ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט איבערגעלאזט א אוצר און שלל פון מאמרים וואס יעדעס ווארט פאר זיך איז א ליכטיגקייט און לעבעדיגקייט, פון יעדער מאמר באזונדער קען מען זיך אסאך לערנען.
עס איז אינטערעסאנט ווען מען פארטיפט זיך אין זיינע מאמרים, און דערנאך זעהט מען ווי זיינע תלמידים שרייבן אראפ דעם מאמר, און וויאזוי די שפעטערדיגע רביים ברענגן דאס ארויס, זעהט מען יעדער רבי לערנט עפעס אנדערש ארויס, יעדער מחבר ספר האט א חידוש, א נייער דערהער, דאס איז וויבאלד זיינע מאמרים און געדאנקען זענען גאר טיף און נעמען ארום גאנצע סוגיות פון קבלה און סודות, זיי רירן אהן שרשי יסודות הדת, דעריבער טרעפט מען דערין אייביג נאך און נאך.
דער בעל שם טוב זעלבסט האט גארנישט געשריבן אבער זיינע תלמידים האבן געשריבן צווישן זיינע ספרים זענען צוואות הריב"ש כתר שם טוב, אויך זענען זיינע מאמרים געדרוקט למאות ולאלפים אין ספרי התולדות יעקב יוסף, דגל מחנה אפרים, אין די ספרים פון זיין גרויסן תלמיד רבי דוב בער פון מעזריטש מגיד דבריו ליעקב ליקוטי אמרים אמרי צדיקים אור תורה ליקוטי יקרים, דער ספר אור הגנוז לצדיקים און אויך אין זיין ספר נר מצוה, אויך אין די קאמארנע ספרים ווערט מבואר זייער אסאך פון זיינע רייד.
דערנאך האבן פארשידענע מלקטים פרויבירט צוזאמען נעמען די רייד פון בעל שם טוב לפונדק אחד ווי דער ספר דרש טוב.
ביז עס האבן זיך צוזאמען געשטעלט צוויי מחברי ספרים איינער ר' נתן נפתלי קאלביעל דער רב פון און דער צווייטער רבי מנחם מענדל גאווראטשוב א גערער חסיד און האבן אין יאר תרמ"ו ? צוזאמען גענומען אלע מאמרים וואס זיי האבן געטראפן און עס מסדר געווען אויף די תורה און חמש מגילות און ארויס געגעבן דעם ספר בעל שם טוב על התורה עס איז א וואונדערבארער ליקוט, און רוב מחברי ספרים אויף דעם אופן האבן זיך געלערנט פון די צוויי מחברים ווי אזוי מען זאל מחבר זיין א ספר א פנים מיט א פי' פון אונטען [ביז זיינע צייטן זעהט מען דאס זעלטן], זייט דעמאטלס זענען ארויס פארשידנעע ספרים וואס פרויבירן אויך צוזאמען נעמען די מאמרים און משלים זיין דאס וואס גאווראטשוב האט פארפעלט, אבער קיינער האט נאך נישט עס אזוי גיט געמאכט ווי ער.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – תלמידי בעש"ט
צווישן די תלמידים פונעם בעל שם טוב. ווערן גערעכנט זיין יורש רבי ר' דוב בער באקאנט מיטן נאמען דער "מעזריטשער מגיד", רבי יעקב יוסף פון פאלאנע (דער "תולדות"), רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו, רבי וואלף קיצעס, רבי חיים קראסנער, רבי נחמן האראדענקער, רבי אריה לייב פון שפאלע, רבי מנחם מענדל פון וויטעבסק, רבי מנחם נחום פון טשערנאבל, רבי פנחס פון קאריץ און רבי שמואל פון קאמינקא.
זיין קבר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז געווען מקובל, אז איבערן הייליגן ציון איז געווען א דעכל מיט פיר שטאנגן, לעצטענס האט מען געבויעט א גאנצע אוהל, [וואס איז גראדע נישט געווען לרצון פון די אייניקלעך און ממשיכי דרך החסידות] אבער ס'איז גראדע גאנץ שיין אהערגעשטעלט. אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ק"ה) שטייט אז דער קבר פון בעל שם טוב איז הייליג ווי קדושת ארץ ישראל.
די תלמידים און נאכפאלגער פונעם בעל שם טוב פלעגן זיך צוזאמענן קומען קיין מעזשביזש אפילו נאכן הסתלקות פון בעל שם טוב און פלעגן חזר'ן און לערנען וואס ער האט געלערנט.
אין די לעצטע יארן זענען פוקד זיין קבר אסאך אידן פון דער גארער וועלט, אידן קומען זיך צוזאמען צום ציון הקדוש און גיסן זיך אויס דאס הארץ, דאס פלאץ איז ספעציעל מעורר, דער בית החיים אין מעזשביזש איז א אריגינאלער בית החיים עס איז נישט גערורהט אלע מצבות שטייען דארט שוין זייט מען האט עס געשעטלט, ארום דעם בעל שם טוב ליגן אסאך פון זיינע אייניקלעך, ווי רבי ברוך פון מעזשביזש, דער דגל מחנה אפרים, ר' ישראל דער טויטער א ברודער פון ר' נחמן מברסלב, און נאך. אויך ליגן דארט אסאך רבנים פון מעזשביזש, און גרויסע תלמידים פון בעל שם טוב ווי ר' וואלף קוציס, ר' ישראל פאליצקער ר' צבי סופר, אויך דער אפטער רב וואס איז שפעטער געווען רב אין מעזשביזש ליגט דארט.
דער ציון פון בעל שם טוב איז איבערגעבויט מיט א הערליכער געבוי, אויך דער גאנצער בית החיים איז ארום גענומען מיט א מויער, לעצטנס האט מען דארט געבויעט א שיינע שוהל און א מקוה, ווי אויך א עס זאל און א כשר'ע קיך, דער גריסער אידישער קברים בויער ישראל מאיר גבאי האט דארט געבויט גאנץ נייע הייזער און שטיבער ארום דער ציון ווי פאר א פאר פיאסטער קען מען דארט איינשטיין, אויך האט ער געטראפען דעם בית המדרש המיוחד ווי דער בעל שם טוב האט געדאנעט און עס איבערגעבויט ממש ארגינאל ווי עס האט אויסגזעהן אין די צייט פון בעל שם טוב.
עס קומט דארט אהין אסאך רבי'שע הויפן צו פראווען א שבת ביים בעל שם טוב, ספעציעל איז באקאנט דער לעלאווער רבי שמעונ'לע לעלובער, און דער מאקאווער רבי, ר' יצחק זעליג מארגענשטערן שליט"א דער קאצקער רבי. אויך דער באקאנטער זינגער מרדכי בן דוד פארט אהין פראווען מיט אסאך אנהענגער א שבת אין מעזשביזש, גאנץ לעצטנס האט ער פארפאסט א שיינעם ניגון ווי ער לייגט אראפ וויאזוי מעזשביזש לעבט ווידער אויף מיט אידן דערמיט וואס מען פארט אהין אויף א שבת ביים גרינדער פון חסידות אין מעזשביזש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לויט דער ליובאוויטשער מסורה אנדערע שרייבן ה'תס"ח
- ↑ שבחי בעל שם טוב
- ↑ פרשת מצורע
- ↑ ר' מנחם מענדל גווארטשוב אין ספר בעל שם טוב על התורה עמוד התפלה
- ↑ (שבחי בעל שם טוב)
- ↑ שבחי בעש"ט, פארהאן א מיינונג זי האט געהייסן לאה רחל


text:
ליכטנשטיין
די פרינציפאליטעט פון ליכטנשטײן (דייטשיש: Fürstentum Liechtenstein) איז אַ פּיצל-קלײן לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מיטל-אײראָפּע. זי האט א גרענעץ מיט דער שווייץ צו מערב און עסטרייך צו מזרח. איר שטח איז 160 קוואדראט ק"מ און זי האט א באפעלקערונג פון בערך 35,000. איר הױפּטשטאָט איז װאַדוץ. דער פּרינץ פון ליכטענשטײן הייסט האַנס-אַדאַם דער צװײטער.
די ליכטנשטיין דינאסטיע, פון וועמען די פרינציפאליטעט האט איר נאמען, שטאמט פון שלאס ליכטנשטיין גאנץ ווייט און אונטער-עסטרייך, וואס האט געהערט צו אדער משפחה פון לכה"פ יאר 1140 ביזן 13טן יארהונדערט, און אויך זייט 1807. במשך די יארן האט די דינאסטיע געקויפט גרויסע שטחים אין מעהרן, אונטער-עסטרייך, שלעזיע, און סטיריע.
די פרינציפאליטעט איז געשאפן געווארן אין 1719.
וואלוטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליכטנשטיין האט נישט קיין מיליטער.


text:
מענדל און איך. מיר זײַנען געבוירן געוואָרן טויזנטער מײַלן אָפּגערוקט איינער פֿונעם אַנדערן. ער — אין די קאַרפּאַטן און איך — אין סיביר. וואָס אַן אמת, ווען איך בין געבוירן געוואָרן, איז מענדל שוין געווען אַ בחור פֿון צען יאָר. ער איז אַרויסגעקומען פֿון ווישניצער חסידים און איך — פֿון ליידיקע ייִדישע ווענט. ער איז געגאַנגען אין חדר און גערעדט ייִדיש. מײַן לשון איז געווען רוסיש און געגאַנגען בין איך אין די רוסישע שקאָלעס. און ווען נישט דער חורבן, וואָלטן מיר זיך, מסתּמא, קיין מאָל נישט באַגעגנט. ער איז ניצול געוואָרן פֿון אוישוויץ, און איך מיט מײַנע טאַטע-מאַמע, זײַנען ניצול געוואָרן פֿון סטאַלינס גיהנום; זיכער נישט צו פֿאַרגלײַכן — און דאָך...
ברוסי אַדלער איז געבוירן געוואָרן הי, אין אַמעריקע, בײַ אַ פּאָרל ייִדישע אַרטיסטן, קאָמעדיאַנטן: זי — הענריעטאַ דזשייקאָבסאָן, און ער — דזשוליוס אַדלער. זיי האָבן נישט געהאַט קיין שײַכות צו דער באַרימטער אַדלער-משפּחה. ברוסי איז געוואַקסן אַ זינגפֿויגל, אַ פֿאַרווײַלער; אַ פּרעכטיקער זינגער און קאָמיקער, און די ייִדישע וועלט האָט אים געטראָגן אויף די הענט.
איך געדענק ווען ברוסי אַדלער און מײַן זון אַבֿרהמל (אַבֿי) זײַנען ביידע אַרויסגעטראָטן אין זלמן מלאָטעקס מוזיקאַלישער פֿאָרשטעלונג "דהע גאָלדען לענד", בין איך מיט מענדלען געווען צווישן עולם צושויער און געשעפּט גרויס נחת. לעבן אונדז איז געזעסן הענריעטאַ דזשייקאָבסאָן, ברוסיס מאַמע, און דזשוליוס אַדלער, דער טאַטע, און ביידע עלטערן האָבן הנאה געהאַט פֿון זייער העכסט-טאַלאַנטירטן און געראָטענעם זון, ברוסי. ווען די פֿאָרשטעלונג האָט זיך געענדיקט, איז די משפּחה ייִדישע אַקטיאָרן צוגעלאָפֿן גראַטולירן הענריעטאַן און דזשוליוסן. זיי האָבן באַוווּנדערט ברוסיס אויפֿטריט; ווי ער איז געווען לײַכט אויף די פֿיס, און ווי זײַן זײַדענע שטימע האָט געגלעט און געלאַסטשעט ווי אַטלאַס און פּליוש; ווי ער האָט באַרײַכערט מיט זײַן אויפֿטריט די גאָלדענע פֿאָרשטעלונג. איז אויפֿגעשטאַנען הענריעטאַ — זי איז שוין דעמאָלט געווען אַן עלטערע דאַמע, אָנגעהאַלטן זיך אין אַ שטעקן — און געזאָגט אויף די הויכע טענער, אַז אַלע זאָלן הערן:
— נו אָ, יאָ! אויף דער בינע איז מײַן ברוסי פֿול מיט טאַלאַנט, באַגאַבט און פֿעיִק. ווען ער וואָלט כאָטש אַזוי געווען אין לעבן, וואָלטן מיר דאָך געווען אין זיבעטן הימל.
איך האָב געשטוינט. ווײַל איך בין דאָך דעמאָלט געווען נשקשהדיק נאַיִוו, נישט באַנומען אַז די בינע האָט גאָרנישט צו טאָן מיטן פּראַקטישן לעבן פֿון אַן אַקטיאָר, און ווי דער רום פֿאַרטשאַדעט און פֿאַרבלענדט אַ יונגן טאַלאַנט, ספּעציעל ווען מ'טראָגט אים אויף די הענט. זיי מיינען, אַז דאָס וועט זיך קיין מאָל נישט ענדיקן.
מיט יאָרן שפּעטער, ווען איך האָב זיך נענטער באַקענט מיט ברוסין אין פֿלאָרידע, וווּ ער האָט געוווינט, האָב איך פֿאַרשטאַנען וואָס זײַן מאַמע האָט געמיינט. ווען ברוסי איז שוין געווען אין די פֿופֿציקער, האָט ער חתונה געהאַט אַ צוויי מאָל. אָבער דאָס מאָל, מיט אַ ייִדישער פֿרוי; אַ רעזשיסאָרקע פֿון פֿאַך, מיט צוויי כּמעט דערוואַקסענע קינדער. און בעת ברוסי האָט אָנגעשפּאַרט די זעכציקער, איז בײַ אים געבוירן געוואָרן דאָס ערשטע קינד, אַ ייִנגעלע, אַ בן-זקנים, אַן אַדלער.
מענדל ווידער איז ערשט געקומען צו זיך אין אַמעריקע. ער איז אַהערגעקומען פֿון דײַטשלאַנד אויף דער צווייטער שיף יתומים, וואָס מען האָט געברענגט אַהער. און געשיקט אַהער האָט אים פּראָפֿעסאָר קאָפּל פּינסאָן, פֿון קווינס-קאַלעדזש, וועלכער איז אַרומגעפֿאָרן איבער דײַטשלאַנד צונויפֿצוזאַמלען ביכער און אונדזערע גײַסטיקע אוצרות אויף וועלכע היטלער י''ש, מיט זײַן אַסיגנירטן "ראָזענבערג-שטאַב", האָבן זיך געלאַסטשעט; קודם אויסראַבעווען די ייִדישע ביכער-פּאָליצעס — ספֿרים און הייליקע חפֿצים — און נאַכער וועט די זיגרײַכע אימפּעריע אויפֿשטעלן אין פֿראַנקפֿורט אַ ייִדישן מוזיי פֿאַר אַ טויט פֿאָלק.
ווען פּראָפֿעסאָר פּינסאָן האָט זיך על-פּי-נס אָנגעשטויסן אינעם יונגיטשקן מענדלען, האָט ער קודם געוואָלט וויסן צי ער קען לייענען ייִדיש. און ווי נאָר ער האָט זיך דערוווּסט, אַז ער קען זיך אויך אויף די קליינע אותיותלעך, האָט ער אים צוגענומען צו פּאַקן די קעסטלעך מיט די ביכער-אוצרות, כּדי זיי אָפּצושיקן קיין אַמעריקע אין "ייִוואָ — ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט". ער האָט מענדלען אַרויפֿגעזעצט אויף אַ שיף און אים אָפּגעשיקט אין 1946 קיין אַמעריקע, צו זײַן שוועסטער און איר מאַן ד"ר סיף.
ברוסי ווידער האָט נאָך ווי אַ קינד גענומען אויפֿטרעטן אויף דער ייִדישער בינע. ער האָט מיטגעשפּילט מיט מאַלי פּיקאָן און מיט אַ שלל ייִדישע אַקטיאָרן און קאָמעדיאַנטן. שפּעטער האָט ער זיך דאָראָבערט און אָנגעקומען אויף בראָדוויי אין דער פֿאָרשטעלונג "קרייזי פֿאָר יו". אויסער די אַלע זיבן זאַכן, איז ער אויפֿגעטראָטן איבער גאַנץ אַמעריקע מיט פֿאָרשטעלונגען און "מיוזיקלס". ער איז געווען מאָטל אין "פֿידלער אויפֿן דאַך", און ווער קען אויסרעכענען די גרויסע צאָל בראָדוויי-פֿאָרשטעלונגען, מיוזיקלס און זײַנע אומצאָליקע אויפֿטריטן, קאָנצערטן — סײַ אויף ענגליש און סײַ אויף ייִדיש. ברוסי איז שטאַרק פּאָפּולער און באַליבט געוואָרן סײַ אין דער דרויסנדיקער וועלט און סײַ בײַם ייִדישן עולם.
אַ יאָר פֿאַר זײַן פֿריצײַטיקן טויט האָט ער מיך צוגעפֿירט צו אַ פֿאָטאָגראַפֿיע וואָס האָט זיך געפֿונען אויף אַ קליין טישעלע אין זײַן סאַלאָן. ער האָט מיר געוויזן אַ בילדל פֿון זײַן יונגן טאַטן, דזשוליוס, און זײַן יונגיטשקער מאַמען, הענריעטאַ, און צווישן זיי ביידע — דער קליינער ברוסי. ער איז מסתּמא דעמאָלט אַלט געווען אַרום אַ יאָר דרײַ, אָדער פֿיר. און ווען איך האָב געקוקט אויף זײַן ייִנגעלע, האָב איך געזען ברוסין, ווי צוויי טראָפּן וואַסער; ממש, אַ קאָפּיע פֿון זײַן טאַטן... צי ער וועט גיין אין זײַן טאַטנס פֿוסטריט, קען בלויז די צײַט באַווײַזן.
מענדל און ברוסי האָבן זיך דאַכט זיך נישט געקענט. אָבער זיי ליגן איצט נישט נאָר אויפֿן זעלבן בית-עולם, נאָר זיי זײַנען אויך שכנים, נישט ווײַט איינער פֿון אַנדערן. און איך טראַכט זיך, ווי אַנדערש זײַנען זיי ביידע געווען איינער פֿונעם אַנדערן אין אַזוי פֿיל פּרטים, און נישט געקוקט אויף דעם, איז מען זיך צונויפֿגעקומען. מיט איין זאַך האָבן זיי זיך אונטערשיידט, מענדל האָט פֿײַנט געהאַט גרויסע צערעמאָניעס בײַ די לוויות. ער איז געווען אַ באַשיידענער מענטש, נישט געזוכט קיין כּבֿוד און נישט קיין אָנערקענונג, און דערפֿאַר האָט ער מיר אָנגעזאָגט, אַז ער וויל נישט קיין גרויסע לוויה: מענטשן זאָלן קומען און דערציילן שבֿחים, און לויבן אים אין זיבעטן הימל אַרײַן. בײַם לעבן האָט ער עס נישט געליטן און נאָכן טויט איז ער מוחל די גליקן. האָט מען אים באַגראָבן אין פֿלאָרידע, דאָרט וווּ עס וווינען אַנדערע קינדער און אייניקלעך. אַזוי, אַז אויב עמעצן וועט זיך אַמאָל פֿאַרגלוסטן אַ בליק צו געבן אויף זײַן קבֿר, ליגט ער נישט ווײַט פֿון זיי.
מיט ברוסין איז די זאַך פֿאָרגעקומען גאָר אַנדערש. אין אַמעריקע איז געוואָרן אײַנגעפֿירט אַ מאָדע, אַז ווי נאָר עמעצער שטאַרבט, אַזוי קומט מען זיך צוזאַמען און מען פֿײַערט זײַן לעבן... נישט זײַן טויט. און דער עמעצער קען זײַן אַ כלאָפּ, אַ בולוואַן, אַ רשע-מרושע; נישט געקוקט אויף דעם לויבט מען אים און מ'דערמאָנט אים צום גוטן; מ'גיט אים אָפּ שבֿחים און צווישן די שבֿחים, כאַפּן זיך אַרײַן אַ סך מאָל נישט געשטויגענע און נישט געפֿלויגענע מעשׂים. איך האָב אַמאָל בײַגעוווינט אַ לוויה פֿון אַ ייִדישן קנעפּל-מײַסטער, איינער וואָס האָט געהאַלטן קהילישע געשעפֿטן פֿאַר זײַן אייגנטום; געווען ווײַט פֿון איידל, למדן אָדער אַ לבֿ-טובֿ. האָט איר שוין געמעגט הערן ווי מ'האָט דעם נאַטשאַלניק געלויבט און אַפֿילו אים אָנגערופֿן אַ צדיק-הדור. דאָס האָט מענדלען נישט אימפּאָנירט.
די אַמעריקאַנער ציטערן אימת-מוות פֿאַר דעם וואָרט טויט. זיי ווילן נישט שלום-מאַכן מיטן געדאַנק, אַז מ'מעג באַוויינען אַ טויטן, מ'קען טרויערן נאָך אַן אייגענעם, מ'קען זיך אַפֿילו פֿאַרגינען צו פֿילן דעם פֿאַרלוסט פֿון אַ באַליבטן מאַן, טאַטן, באָבען אָדער זיידן. נישקשה, דאָס לעבן איז נישט קיין הוידלקע וווּ מען בלײַבט שטעקן אויבן און מ'וויל בשום אופֿן נישט אַראָפּקוקן.
ברוסיס לוויה איז געווען אַ פֿײַערוג. איך בין געזעסן צווישן דעם גרויסן עולם און געשטוינט. די באַרימטע אַקטריסע טובֿה פֿעלדשו, האָט געלייענט אַן אויסצוג פֿון שעקספּירס "ראָמעאָ און יוליאַ". זינגער האָבן געזונגען אַריעס באַגלייט מיט מוזיק. איך האָב זיך געטראַכט: האָט עס אַ שײַכות צום ניפֿטר? פֿון זייער צד, מסתּמא יאָ. ווײַל אַ חבֿרותא פֿון אַקטיאָרן, פֿאַרווײַלער, זינגער און טענצער זעען די וועלט דורך גאָלדענע שפּאַקטיוון. איך האָב זיך דערפֿילט ווי איך וואָלט ערשט אַראָפּגעקומען מעבֿר-הים, מיט טשעמאָדאַנעס אָנגעפּאַקט מיט ייִדישן האָב און גוטס און בין אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ פֿרעמד לאַנד, מיט אומבאַקאַטע זיטן.


text:
ניזשער
ניזשער, אפיציעל די רעפובליק פון ניזשער (פראנצויזיש: République du Niger), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אפריקע, וואס נעמט זיין נאמען פונעם ניזשער טייך. ער גרענעצט ניגעריע און בענין אין דרום, בורקינע פאסא און מאלי אין מערב, אלזשיר און ליביע אין צפון, און טשאד אין מזרח. ער באדעקט א שטח פון קרוב צו 1,270,000 קוואדראט ק"מ, דאס גרעסטע לאנד אין מערב אפריקע; כמעט 80% פון לאנד איז אין דעם סאהארע. בערך 15 מיליאן מענטשן וואוינען אין ניזשער. די הויפטשטאט איז ניאמע אין דרום-מערב פון לאנד, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. ניזשער איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
זייט א מיליטערישן איבערקערעניש אין 2010 איז ניזשער א דעמאקראטישער שטאט.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט אין ניזשער איז הייס און טרוקן. ביי די ברעגן פונעם ניזשער טייך באסיין איז דער קלימאט טראפיש. אין צפון פון לאנד זענען בערג.
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניזשער האט אכט ראיאנען.
- אגאדעז ראיאן
- דיפֿא ראיאן
- דאסא ראיאן
- זינדער ראיאן
- טאהואיא ראיאן
- טילאבערי ראיאן
- מאראדי ראיאן
- ניאמע (הויפטשטאט דיסטריקט)
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון ניזשער איז געבויט אויף פיך, און גרויסע רעזערוון פון אוראניום וואס שאפן 72% פון דעם עקספארט. א פארקלענערונג אין דער וועלטס נאכפרעג פון אוראניום האט געשטערט די עקאנאמיע. ניזשער האט א וואלוטע, דער מערב אפריקאנער פראנק, געטיילט מיט זיבן אנדערע לענדער פונעם מערב אפריקע געלטפאריין.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי העלפט פון די איינוואוינער אין ניזשער געהערן צום האוזא פאלק. מער ווי 800,000 מענטשן זענען שקלאפן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור (2011). ניזשער. די וועלט פאקטבוך. דערגרייכט דעם 14טן מיי, 2012.


text:
וואסער
וואסער פארנעמט ניינציג פראצענט פונעם מענטש'ס קערפער. עס דער סאמע קריטישסטער וויכטיגסטער באשטאנדטייל וואס דער קערפער מוז דאס האבן.
עס איז א כעמישע קאמבינאציע פון הידראגען (וואסערשטאף) מיט איין אטאם פון אקסיגען. זיין כעמישע סימבאל איז H2O. דאס באדייט 2 אטאמען פון הידראגען און איין אטאם פון אקסיגען.
ריין טרינקוואסער איז נייטיג פאר מענטשן און אלע לעבעדיקע באשעפענישן. במשך די לעצטיגע צענדליקער יארן איז זיכער טרינקוואסער געווארן מער צו באקומען אין כמעט אלע לענדער פון דער וועלט.
וואסער שפילט א חשובע ראלע אין דער וועלט עקאנאמיע און ווערט געניצט אין אסאך אינדוסטריעס. בערך 70% פון פרישוואסער ווערט געברויכט אין לאנטווירטשאפט.
ווען מען וויל רייניגען וואסער, לייגט מען צו א כעמיקאל וואס הייסט "אזאן", דאס באשטייט פון 3 אטאמען פון אקסיגען, דעמאלטס ווערט דאס וואסער פאר א קורצע צייט H2O4, און עס ווערט געצנליך אויסגערייניגט, דערנאך וועפט אויס דער אזאן כעמיקאל, און דאס וואסער ווערט צוריק איר געהעריגע באשטאנדטייל פון H2O, אבער גענצליך ריין.
אויף דער ערד פלאנעט, ווען וואסער איז נידריקער פון 0 גראד צעלזיוס ווערט זי אייז, און ווען די וואסער איז העכער פון 100 גראד צעלזיוס ווערט זי פארע.
וואסער באדינט דעם מענטש צו:
- טרינקען
- וואשן דעם קערפער אדער רייניקן
- קאכן
- אנטרינקען פלאנצונגען
- אפקילן און ווארעמען
- צעשמעלצן (אויסלייזן)
- נאוויגאציע אויפן ים
- ארויסגעבן ענערגיע
- שווימען
- אונטערשווימונג
- אויסלעשן פייער


text:
תשרי
תשרי איז דער זיבעטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער ערשטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז 'תשרי שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.[3]
ראש חודש תשרי איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון תשרי, וויבאלד אלול איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.
אין פסוק שטייט "תקעו בחדש שופר בכסה ליום חגנו" (תהלים פא. ד.), די גמרא דרשנט דעם פסוק חג שהחדש מתכסה בו [4], רש"י און פארשידענע בעלי תוספות ערקלערן אז דאס מיינט ראש השנה איז א יום טוב וואס דער חודש איז אין אים באהאלטן, אויף פארשידענע אנדערע ערקלערונגן:
- מען זעט נישט די לבנה.[5]
- מען האט נישט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.[6]
- דער פסוק שרייבט נישט ארויס אז מען האט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.[7]
- מען דערמאנט נישט ראש חודש ביים דאווענען מוסף פון ראש השנה.[8]
- "מתכסה" מיינט א פארבערייטע צייט, דער יו"ט ראש השנה איז פארבערייט צו זיין ראש חודש.[9]
דער ערשטער טאג פון חודש תשרי קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ג ה ז) מאנטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, שבת.[10] (ס'איז באקאנט דער לשון "לא אד"ו ראש")
דער נאמען פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פסוק ווערט דער חודש תשרי אנגערופן ירח האיתנים (שטארק), ווי ס'שטייט: "ויקהלו אל המלך שלמה כל איש ישראל בירח האיתנים בחג" (מלכים א' ח. א.), די חז"ל ערקלערן דאס מיינט דער מאנאט וואס אין איר איז געבוירן די שטארקע פון די וועלט: די אבות - אברהם, יצחק, און יעקב[11].
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש תשרי גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) ויראו אתה שרי פרעה[12] (בראשית יב. טו.).
דער מזל פון תשרי ווערט אנגערופן תאומים.[13]
ימים טובים אין דעם חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א' תשרי און ב' תשרי איז ראש השנה.
- ט' תשרי איז ערב יום כיפור.
- י' תשרי איז יום כיפור.
- ט"ו תשרי איז דער ערשטער טאג יום טוב סוכות.
- ט"ז תשרי איז אין ארץ ישראל דער ערשטער טאג חול המועד סוכות, און אין חוץ לארץ דער צווייטער טאג יום טוב סוכות.
- י"ז תשרי, י"ח תשרי, י"ט תשרי, כ' תשרי, זענען חול המועד סוכות.
- כ"א תשרי איז הושענא רבה.
- כ"ב תשרי איז שמיני עצרת.
- כ"ג תשרי איז אין חוץ לארץ שמחת תורה.
ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע צען טעג פונעם חודש זענען די עשרת ימי תשובה.
ג' תשרי איז א פאסט טאג צום גדליה
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עשרת ימי תשובה
- ראש השנה
- תשליך
- סליחות
- שלש עשרה מדות
- כפרות
- יום כיפור
- סוכות
- חול המועד
- שמיני עצרת
- שמחת תורה


text:
אקספארד צירקוס אונטערגרונט סטאנציע
אקספארד צירקוס (Oxford Circus) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע וואס באדינט אקספארד צירקוס ביי רידזשענד סטריט ראג אקספארד סטריט, מיט אריינגאנגען אויף אלע פיר ווינקלען פונעם ראג. די סטאנציע איז אן איבערבייט צווישן די צענטראלע, וויקטאריע און בעקערלו ליניעס. זי איז די דריטע מערסטע באשעפטיגטע סטאנציע אויף דער לאנדאנער אונטערגרונט נעצווערק.
די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט אויף דער צענטראלער לאנדאן באן און 30סטן יולי 1900, און די בעקער סטריט און וואטערלו באן פעראנען האבן געעפנט דעם 10טן מערץ 1906. די צוויי פירמעס האבן געהאט באזונדערע געביידעס און ליפטן.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
-
-
צענטראלער לאנדאן באן סטאנציע געביידע געעפנט 1900
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Detailed article by Mike Horne on the history of the station
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו
- Plans of the station after the Victoria Line works [1], [2], [3]


text:
אומארגאנישע כעמיע
אומארגאַנישע כעמיע איז די שטודיע פון כעמישע פארבינדונגען וואס זענען נישט ארגאניש. דאס פעלד נעמט איין אלע פארבינדונגען וואס אנטהאלטן נישט קוילנשטאף און אויך אלע וואס ווערן נישט שטודירט אין ארגאנישער כעמיע.
די הויפט טעמעס פון אומארגאנישער כעמיע זענען די שטודיע פון קריסטאלן און געפלעכטן.
צענטראלע באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומארגאנישע פארבינדונגען זענען אפט יאנישע פארבינדונגען, וואס זענען צוזאמגעשטלעט פון קאטיאנען און אניאנען פארבונדן צוזאמען, צום ביישפיל, MgCl2, וואס באשטייט פון מאגנעזיום קאטיאנען Mg2+ און קלאריד אניאנען Cl−.


text:
יעקב אריה אלטער
הרב יעקב אריה אלטער, דער היינטיקער גערער רבי, איז געבוירן אין לאדזש, פוילן אייר ה'תרצ"ט, דאס יונגסטע קינד פֿון זיין פֿאטער בעל "לב שמחה". ער האט איבערגענומען די שרביט הנהגה פֿון זיין פֿעטער ר' פינחס מנחם אלטער אין תשנ"ו. דער אמרי אמת איז נישט געווען ביי זיין ברית וועגן דער מלחמה
זײַט זײַן חתונה מיט די טאכטער פֿון הר"ר מענדל ווייץ, א מגיד שיעור אין דער „שפת אמת" ישיבה, וווינט ער אין בני ברק, ער איז א גרויסער עושר פֿון אומבאוועגלעכע גיטער.
ער וווינט אין בני ברק. ער איז א שטילער, א גרויסער תלמיד חכם און א בעל מחנך
ווען ער איז געווארן גערער רבי האט ער געהייסן בויען דעם גרויסן בית מדרש אין דער גאולה געגנט פֿון ירושלים.
ער האט אויך פֿאראייניגט די גערער חדרים אין ירושלים אין איין גרויסער תלמוד-תורה וואס געפֿינט זיך אויף ירמיהו גאס נאנט צום הויפט בית מדרש.


text:
סלאוואקיי
סלאָװאַקײַ (סלאוואקיש: Slovensko), אפיציעל סלאוואקישע רעפובליק, איז אַ לאַנד אין צענטראַל אײראָפּע וואס איז לאנד איינגעשלאסן. איר הױפּטשטאָט איז בראַטיסלאַװאַ און איר באפעלקערונג איז העכער פון פינף מיליאן.
סלאוואקיי איז א מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, נאט"א און די פאראייניקטע פעלקער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סלאוואקיי איז געווארן א טייל פונעם קעניגרייך פון אונגארן אין דעם 10טן יארהונדערט. יידן האבן אנגהויבן זיך באזעצן אין סלאוואקיי אין דעם 14טן יארהונדערט.
אין 1918 איז סלאוואקיי געווארן א טייל פונעם נייעם לאנד טשעכאסלאוואקיי.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צפון טייל פון לאנד איז באדעקט מיט די קארפאטישע בערג. די הויפט טייכן זענען די דוניי, דער וואג און דער גראן.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע. 60.4% פון סלאוואקן האלטן זיך פאר קאטאליקן, 9.6% אומרעליגיעז אדער אטעאיסטיש, 6% פראטעסטאנטן און 5% פראוואסלאוונע.[2] פארן צווייטן וועלט קריג האבן געוואוינט אין סלאוואקיי אומגעפער 90,000 יידן (1.6% פון דער באפעלקערונג). נאך דער שחיטה וואס די נאציס האבן דורכגעפירט, בלייבן נאר 2,300 יידן (.04% פון דער באפעלקערונג).[3]
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ראש מלוכה פון סלאוואקיי איז דער פרעזידענט (היינט איוואן גאשפאראוויטש), וואס מען וויילט אויף א קאדענץ פון פינף יאר.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ CIA וועלט פאקטבוך
- ↑ Lahmeyer, Jan (2004). Slovakia Statistics. Populstat Website. דערגרייכט דעם Dec. 4, 2009.
- ↑ Vogelsang, Peter; Brian B. M. Larsen (2002). Deportations. The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies. דערגרייכט דעם April 26, 2008.


text:
דוד ווערדיגער
ר' אלתר דוד יצחק ווערדיגער (באוואוסט אויף דער וועלט אלס דוד ווערדיגער; ו' חשוון תר"ף - ב' ניסן תשע"ד) איז געווען א זינגער און א חזן. ער איז געבוירן אין קראקע און איז א גערער חסיד. פארן צווייטן וועלט קריג פלעג ער זינגען יום טוב אין דער קאפעלע ביים גערער רבי'ן, דעם אמרי אמת.
ער איז דער פאטער פון דעם זינגער מרדכי בן דוד.
ער האט ארויסגעגעבן די ערטשע חסידישע פלאטעס וואו ער זינגט דעם סקולענער רבי'נס ניגונים (צוויי אלבאמען), באבאווער ניגונים, באיאנער ניגונים, מעליצער ניגונים, סאטמארער ניגונים, און גערער ניגונים פון יעקב תלמוד (3 אלבאמען).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דוד ווערדיגער איז געבוירן געווארן תר"ף אין קראקע, פוילן, צו זיין פאטער, ר' ישראל אריה ווערדיגער, א גערער חסיד וואס האט געהאנדלט מיט העמדער, און צו זיין מוטער גיטל, דאס יונגסטער קינד פון פיר זין און פיר טעכטער.
ביי די זעקס יאר פלעג ער זינגען סאלא אין דער אייזיק יעקעלעס שול אין קראקע. ווען ער איז געווען אלט 12 יאר האט אים ר' יעקב תלמוד גערופן צו זינגען אין זיין קאפעלע ימים נוראים אין גער. אין ת"ש ווען די נאציס האבן פארטריבן די יידן פון קראקע האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין פראשאוויץ.
פינף חדשים איז ער געווען אין דעם לאגער אין פלאשאוו. נאכהער האט ער געארבעט אינעם פאבריק פון אסקאר שינדלער. שפעטער איז ער געווען אין מאטהאוזן קאצעט און אין דעם לינץ ארבעט-לאגער, פון וואס מ'האט אים באפרייט שבת כ"ב אייר תש"ה. נאך דער מלחמה האט ער געטראפן זיין עלטסן ברודער יעקב מאיר און זיין יונגסטע שוועסטער יעטא.
ער האט געהייראט מלכה גאלדינגער (תרפ"ג - תש"ם). זיי האבן זיך באזעצט אין פאריז וואו זייער עלטסטער זון ישראל אריה איז געבוירן. אין תש"י האבן זיי אימיגרירט קיין ניו יארק וואו איז צו זיי געבוירן נאך דריי זין: מרדכי, חיים און מענדל.
אין ניו יארק איז דוד ווערדיגער געווען איין יאר חזן אין דער ווארשעווער שול אויף ריווינגטן גאס, דערנאך אין דער חתם סופר שול אויף דער לאוער איסט סייד. שפעטער האט ער באקומען א קאנטראקט צו ווערן חזן אין דער ניו לאטס תלמוד תורה שול, וואס איז געווען בארימט פאר אירע חזנים.
ער האט אויפגעשטעלט די רייזעביורא "ווערדיגער רייזעס" און דעם פלאטע געזעלשפאט "אדרת פלאטעס".
אין תשע"ב האט ער ארויסגעגעבן א סי.די. פון זיינע 22 אלבאמען מיט 235 געזאנגען.


text:
פראטאן
א פראטאן איז א טיילכל פון אן אטאם מיט א פאזיטיווער עלעקטרישער לאדונג. אין דעם יאדער פונעם אטאם טרעפט מען פראטאנען און נייטראנען. די פעריאדישע טאבעלע רעכענט אויס אטאמען לויט דער צאל פראטאנען וואס זיי האבן.
דער לייכטסטער אטאם איז הידראגען—איין אטאם דערפון באשטייט אן עלעקטראן וואס דרייט ארום א פראטאן. כמעט די גאנצע מאסע פון דעם אטאם ליגט אינעם פראטאן, וואס וועגט 2000 מאל ווי דער עלעקטראן. אלע אנדערע אטאמען האבן א יאדער צוזאמענגעשטעלט פון פראטאנאן און נייטראנען. אין א געוויסן עלעמענט, האט יעדער אטאם די זעלבע צאל פראטאנען; די צאל ווערט גערופן דער אטאמישער נומער פונעם עלעמענט.


text:
מסכת מעשרות
מסכת מעשרות איז די זיבטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. די מסכתא רעכנטן אויס ווען ס'הייבט זיך אן ביי פארשידענע מינים דער חיוב צו מעשר'ן די פירות. אויך פון ווען אן הייסט שוין א קביעות און מען טאר מער נישט עסן די יפירות פראוויזאריש אן צו דארפן מעשר'ן.
די מסכתא רעדט בעיקר וועגן מעשר ראשון, ד"ה די צען פראצענט פון דער תבואה וואס מען שיידט אפ (נאכן אפשיידן די תרומה) און וואס מען גיט צו א לוי.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כלל אמרו
- היה עובר
- המעביר
- הכובש
- העוקר
ס'איז דא אויף דער מסכתא גמרא ירושלמי, אבער נישט בבלי.
נעמען פון די קאפיטלעך אין דער תוספתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תוספתא פון דער מסכתא זענען דא דריי פרקים:
- גרנן למעשרות
- החמרין
- המהבב