text:
ישיבת בית יוסף (גייטסהעד)
די ישיבת בית יוסף אין גייטסהעד, באקאנט ווי די גייטסהעדער ישיבה איז א ישיבה גדולה אין דער שטאט גייטסהעד, ענגלאנד. זי איז די גרעסטע ישיבה אין אייראפע וואס האט גרויסן פרעסטיזש ביים עולם.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ישיבה האט מען אויפגעשטעלט אין תרפ"ט. אין די ערשטע יארן האט די ישיבה געלערנט אין דער שול פון דער קהילה (די בלעכערנע שול).[1]. אין די יארן פון חורבן אייראפע האט די ישיבה געדינט ווי א שוצארט פאר הונדערטער בחורים פון דייטשלאנד און אנדערע לענדער וואס האבן באקומען אויטאריזאציע צו קומען וואוינען אין בריטאניע צוליב די פאדערונגען פון דער ישיבה.
דער גייטסהעדער שוחט, ר' דוד דרייאן, האט שטארק געוואלט אויפשטעלן א ישיבה אין דער שטאט. צוליב דעם האט ער געבעטן פונעם "החפץ חיים" אז ער זאל שיקן פון זיינע למידים צו פירן די ישיבה. דער חפץ חיים האט טאקע געשיקט צוויי פון זיינע בחורים, רבי נחמן לאנדינסקי, וואס איז געווארן דער ערשטער ראש ישיבה, און רבי אליעזר קאהאן, וואס איז געווארן דער ערשטער מנהל רוחני. זיי ביידע זענען געווען נאווהארדאקער בחורים, און זיי האבן אויפגעשטעלט די ישיבה אויפן נאווהארדאקער שטייגער, מיטן נאמען "ישיבת בית יוסף" אזוי ווי אלע נאווהארדאקער ישיבות.
נאכדעם וואס רבי לאנדינסקי איז אריבער אין די פאראייניגטע שטאטן, האט מען אויפגענומען די צוויי שוואגערס רבי לייב גורוויץ און רבי לייב לאפיאן צו פירן די ישיבה.
אין תש"ז (1947) האט מען באשטימט רבי משה שוואב צו ווערן משגיח רוחני פון דער ישיבה, ווען ער איז געווען אלט 30 יאר. שפעטער האט מען אויפגענומען רבי מתתיהו סאלאמאן, צו ווערן צווייטער משגיח. נאך רבי משה'ס פטירה איז ער געווארן משגיח. דער היינטיקער משגיח איז רבי מרדכי יוסף קארנאווסקי, און דער צווייטער משגיח איז רבי גרשון מילער.
אין תשע"א האבן געלערנט אין דער ישיבה עטלעכע 350 תלמידים, דער גרעסטער טייל פון זיי זענען פון ענגלאנד, די אנדערע פון אייראפע, די פאראייניגטע שטאטן און ישראל, אויך לערנען אין דער ישיבה תלמידים פון דרום אפריקע, דרום אמעריקע און אויסטראליע.
הנהלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היינטיקע הנהלה איז:
- רבי אברהם גורוויץ, ראש ישיבה (האט געלערנט אין גייטסהעד און אין בריסק)
- רבי עזריאל ראזנבוים, מגיד שיעור
- רבי יוסף אהרן אפנהיימער, מגיד שיעור (האט געלערנט אין גייטסהעד)
- רבי חיים עוזר גורוויץ
- רבי מרדכי יוסף קארנאווסקי, הויפט משגיח
- רבי גרשון מילער, צווייטער משגיח
- רבי אליהו גורוויץ, זון פון רבי אברהם און איידעם ביי רבי בערל פאווארסקי ראש ישיבה אין פאנאוועזש
אויך זענען ר"מים:
- רבי ש ר ליבערמען
- רבי יעקב יצחק ראזנבוים
- רבי שמעון נתן גרון
געוועזענע הנהלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פריערדיקע ראש ישיבות זענען:
- רבי נחמן דוד לאנדינסקי
- רבי לייב גורוויץ, מחבר פון "ראשי שערים"
- רבי לייב לאפיאן (נפ' ז' אלול תשל"ט), מחבר פון "נאות אריה"
די פריערדיקע משגיחים זענען:
- רבי משה שוואב (האט געלערנט אין מיר)
- רבי מתתיהו סאלאמאן (היינט משגיח אין לייקוווד)
געוועזענע מנהלים:
- רבי חזקיהו אליעזר קאהאן, מחבר פון "נחלת אליעזר"
- רבי זאב כהן
נאך רבי אליעזר'ס פטירה, האט מען באשטימט זיין איידעם רבי זאב כהן, א ר"מ אין דער ישיבה, צו ווערן מנהל-רוחני אין זיין ארט.
תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דיין חנוך ערנטרוי, ראש בית דין פון לאנדאנער בית דין
- רבי יעקב משה הלל, ראש ישיבה פון אהבת שלום
- דיין כתריאל דוד קאפלין, לאנדאנער בית דין און ישיבת תורת חכם
- משה רייכמאן, קאנאדישער אנטוויקלער פון אומבאוועגלעכע גוטער אין טאראנטא
- רבי דניאל לאפין
- פראפעסאר זאב לעוו, גרינדער פון ירושלים קאלעדזש פון טעכנאלאגיע
- רבי פסח אליהו פאלק, פוסק, מחבר פון "עוז והדר לבושה"
- הרב אברהם יונה שווארץ, רב אין ווין
- רבי יונתן ריעטי
- דיין גרשון לאפיאן, רב אין עדזשווער, לאנדאן
- הרב משה אריה באמבערגער פון מעץ
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ משה פראגער, גייטסהד, מבצר התורה באירופה שלאחר השואה, בית יעקב


c: text/html

text:
סלאגאן
א סלאגאן איז א זאץ וואס מיינט נישט די אויבעפלעכליכע אפטייטש פון די ווערטער נאר ענדערש ארויסצודרוקן א קלוגער מוסר רייד.
פארשפרייטע אויסדרוקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גוּט אין דער ערד (ווען עס גייט איינעם שלעכט)
- דאָס פינפטע ראָד צוּם וואָגן (ווען איינער איז אומניצבאר פאר א געוויסע אויפגאבע)
- יעדעס טעפּעלע געפינט זיַין דעקעלע
- לאנג ווי דער יידישער גלות (ווען עפעס ציעט זיך אויסערגעווענליך לאנג)
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סלאגאנען אינעם לעבנס שטייגער פון מנשה לוסטיג [1]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אסימא
אַסימאָ איז א פארגעשריטענע ראבאט געבויט אין פארעם פון א מענטש אינדזשענירט דורך די האנדא אויטא פירמע. די ראבאט שטייט עפעס מער ווי 4 פיס הויך און קען שפאצירן אויף צוויי פיס גענוי ווי א מענטש ביז א מאקסימום פון 3.7 מ.פ.ש. (6 קילאמעטער. האנדא האט אנגעהויבן די ריסוירטש (פארשונגען) אין 1986 און האט אנטוויקלעט 11 מאדעלן ביז זי האט דעגרייכט דעם אסימא.
אינהאַלט
וואס איז אַסימאָ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט אַסימאָ איז גענומען פוא די ראשי תיבות פון "אדוואנסד סטעפ אין אינאוועיטיוו מאביליטי" וואס איז אנטוויקלט געווארן דורך האנדא מאטאר פירמע און איז די מערסט פארגעשריטענער ראבאט אין דער וועלט אויף דערווייל. אסימא איז דער איינציגסטער ראבאט וואס קען שפאצירן אליינס און ארויפגיין שטיגן. אסימא איז נישט דער איינציגסטער ראבאט אין דער וועלט וואס קען גיין אבער איר וואק איז די פארגעשריטענסטע פון אלע און קיין איין אנדער ראבאט קען נישט ארויפקלעטערן אויף קיין שטיגן.
אויסערדעם וואס ער קען גיין ווי א מענטש קען אסימא אויך פארשטיין ווען מען רעדט צו אים. זיינע ארומפירער האבן געצייגט ווי ער טוט וואס מען הייסט אים און ער פארשטייט שנעל ווען מען רעדט צו אים. פארשטייט זיך אז ער פארשטייט נישט אלעס אבער קעגן אנדערע ראבאטן איז ער א מצוין. וויבאלד האנדא איז א יאפאנישע פירמע האט זי אינסטאלירט די יאפאנישע שפראך אין אים און דערווייל פארשטייט ער נאר יאפאניש. אסימא דערקענט אויך פנימ'ער און קען טאן מיט זיינע הענט און פיס אסאך זאכן ווי עפענען און פארלעשן לעקטערס, עפענען און פארמאכן טירן, טראגן און ברענגן אביעקטן, און שטופן וועגעלעך. אויך קען אסימא גענוצט ווערן פאר פארשידענע ארבעט וועלכע איז צו געפארפול פאר מענטשן ווי אריינגיין אין א כעמיקאלע סכנות'דיגע ארט, אוועקנעמען אויפרייס, אדער באקעמפן פייער.
אנשטאט בויען א פרישן ראבאט אלס א שפילצייג האט האנדא שטענדיג געארבעט אז די ראבאט זאל זיין א העלפער פאר מענטשן צי זאל דאס זיין מיט די ארבעט פון הויז אדער עלטערע און דיסעיבעלט מענטשן. אסימא איז בערך 4 פיס הויך כדי ער זאל זיין פנים אל פנים מיט א געווענליכער מענטש וואס זיצט אויף א בענקל. לצים זאגן אז ער זעט אויס ווי א קינד מיט א ספעיס אנצוג אנגעטאן. אבער האנדא זאגט אז זי האט טאקע דאס געוואלט ווייל אזוי איז ער נישט קיין גרויסע כלי וואס שטייט אין וועג ווען מען דארף אים נישט.
די ערשטע פירמעס וועלכע האבן אנגעהויבן נוצן דעם אסימא זענען געווען איי-בי-עם און די יאפאנעזער נאציאנאלע מוזעאם פאר סייענס און אינאוואציע. אין ביידע ערטער דינט אסימא אלס א אויפנעמער (רעסעפשעניסט) און באגריסט יעדן וואס קומט אריין און פירט זיי ארום די געביידע. האנדא האט פון פריער פראגראמירט די אויסשטעל פון די געביידעס און ווען א מענטש פרעגט אסימא וואו א געוויסע צימער געפינט זיך וועט ער באלד וויסן וואו צו שיקן דעם מענטש.
האנדא האט ארגינעל געליעסט אסימאס פאר $150,000. כאטש א לעבעדיגע אויפנעמערין וואלטן געקאסט פיל ביליגער איז עס אבער ווערט די פרייז פאר אינטערעסאנטקייט.
זיין מענטשליכער געבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די גרעסטע קונצן פון אסימא איז זיין וואקן. האנדא האט יארן לאנג נאכגעפארשט עטליכע סארט לעבעדיגע באשעפענישן וויאזוי זיי גייען און קריכן. האנדא האט גענומען אין באטראכט די דזשאונטס וואס יעדע הענט און פיס פארמאגט און די קערפער וואג באלאנס וואס רוב לעבעדיגע באשעפענישן נוצן ווען זיי גייען. האנדא האט געוואלט אסימא זאל גיין ווי א מענטש און נישט ווי א בהמה און דערפאר האט זי געמוזט אנטוויקלן א קנעכן וועלכע זאל האלטן דעם אסימא ענליך צו מענטשליכע פיס. די ספעציעלע קנעכן איז געמאכט פון א ווייכע סארט מאטריאל וועלכע זאפט איין די אימפאקט פון וואקן גענוי ווי אונזערע ווייכע פלייש.
אסימא פארמאגט לענדן, קניען, און פוס דזשאוינטס. אין די ראבאטישע וועלט רופט מען א דזשאוינט א דעגרי פון פרייהייט. אן איינצעלע דעגרי פון פרייהייט לאזט א פיס אדער האנט זיך בייגן איין וועג ארויף און אראפ אדער רעכט און לינקס. אסימא פארמאגט 26 דעגרי פון פרייהייט וועלכע גיט אים א באזונדערע גרינגקייט צו בייגן זיינע הענט און פוס אלע וועגן גענוי ווי א מענטש. זיינע דעגרי פון פרייהייט זענען צעשפרייט איבער זיין מעטאלענעם קערפער. 2 פון דעם זענען ביי זיין האלז, 6 אויף יעדע האנט און 6 אויף יעדע פוס. די דעוועלאפערס האבן באטראכט א מענטשליכע פיס וויפיל פונקטן פון זיינע דזשוינטס ער נוצט ווען ער גייט גלייך און ווען ער גייט שטיגן און לויט דעם מינימום האבן זיי געבויט דעם אסימא.
דער גאנצער ראבאט ווערט קאנטראלירט דורך א צענטראלער קאמפיוטער וועלכע פארמאגט צענדליגער סענסארס, אריינגערעכנט ספיד סענסארס צו רעכענען ווי שנעל ער גייט און דזשייראסקאפס סענסארס צו האלטן זיין באלאנס לויט די ספיד. אלע סענסארס ארבעטן אינאיינעם און דאס ערמעגליכט זיין גיין און קומען. זיינע אויגן קאמעראס זעען ווי ער זאל גיין, די ספיד סענסארס, מעסטן ווי שנעל ער גייט, און די דזשייראסקאפס סענסארס שיקן צוריק די נויטיגע מעסעדזשעס וויאזוי דער קאמפיוטער זאל ווייטער צוריקשיקן די מעסעדזשעס צו די מאטארן כדי ער זאל קענען האלטן זיין באלאנס.
גייט ווי א לעבעדיגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט איז זיין גיין איינע פון זיינע גרעסטע און וואונדערליכסטע קונצן וועלכע האט יעדן באגייסטערט. איבעראל ווי אסימא איז אנגעקומען זענען מענטשן פשוט געשטאנען פארגליווערט זעענדיג ווי דער קליינער ראבאט שפאצירט אהין און צוריק ווי יעדער מענטש. רוב געוועזענע ראבאטן וואס זענען אויך באטראכט געווארן אלס געלונגענע ראבאטן האבן זיך געמוזט אפשטעלן אויב זיי האבן זיך געוואלט דרייען צו אן אנדערע זייט אבער אסימא בייגט זיך איין ווי א מענטש און דרייט זיך אהין און צוריק ווי גארנישט.
אסימא פארמאגט צוויי פיס און האט נישט קיין רעדער ווי אסאך אנדערע ראבאטן. ווען ער וויל גיין רעכטס אדער לינקס וועט ער בייגן זיין גאנצן באלאנס צו די זייט וועלכע ער וויל גיין און זיינע דזשייראסקאפס וועלן אים צוריק אויסגלייכן איינמאל ער דרייט זיך שוין ווען זיינע פיס טוען ווייטער די ארבעט.
נאכמער וואונדערליך איז וויאזוי ער גייט שטיגן. זיין גאנצע קערפער ווארפט זיך ווען גייט אראפ אדער ארויף די שטיגן אבער ער האלט א גוטע באלאנס און אפילו אויב עפעס וועט אים שטיין אין וועג אדער איינער וועט אים בטעות געבן א שטופ וועט ער זיך שנעל כאפן און אויסגראדן זיין געשטעל און גיין ווייטער.
צו קענען בעסער פארשטיין וויאזוי האנדא האט דאס ערמעגליכט איז וויכטיג צו וויסן וויאזוי א מענטש האלט זיין באלאנס און וואס האנדא האט געדארפט נעמען אין באטראכט. ווען א מענטש לייגט א פיס טריט פאסירט צוויי כוחות: די כוח פון זיין ריר און די כוח פון גראוויטי וועלכע שלעפט צוריק אראפ זיין קערפער צו די ערד. די צוויי כוחות צוזאמען ווערט אנגערופן אין די סייענטיסטישע וועלט "טאטעל אינערטיעל פארס". און צוגאב קומט צו א דריטע קראפט אין די סעקונדע וואס די פוס ווערט צוריק אראפגעשטעלט אויף די ערד.
די אינדזשענירן פון האנדא האבן בעיקר געארבעט אויף דריי פונקטן: די איינזאפונג פון די לעצטע קראפט וועלכע פאסירט ווען די פוס קלאפט אראפ אויף די ערד. א ציל קאנטראל אין וועלכע ספעציעלע דזשייראסקאפס סענסארס ווארענען דעם קאמפיוטער ווען דער ראבאט הייבט אן פאלן אויף פאראויס אדער צוריק און פארלירט זיין באלאנס. אין אזא פאל וועט די קאמפיוטער שיקן די נויטיגע מעסעדזשעס וועלכע וועט צוריק אויפהייבן זיין אויבערשטן טייל פון זיין קערפער און ער וועט אנהייבן גיין שנעלער וואס מאכט אז די באלאנס זאל שנעלער צוריקקומען. די דריטע זאך, וועלכע טוט פארמיידן די צווייטע פראבלעם, איז די אויסרעכענונג וויאזוי צו שטעלן א פוס מיט יעדן טריט אז עס זאל נישט פארלירן זיין באלאנס און דארפן צוקומען צו די הילף פון די בעקאפ באלאנס קאנטראל.
זיין זעה קראפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ביז היינטיגע ראבאטישע מאשינען וועלכע ארבעטן אין פירמעס און שטעלן צוזאם פראדוקטן און פאקן זיי אין שאכטלעך פארמאגן אויך אלע אויגן וועלכע זענען ווידעא קאמעראס וואס ווייזן דעם ראבאט וואו צו לייגן זיינע הענט. די סארט ראבאטן זענען אבער אריינגעשטעלט אויף איין ארט און זייערע אויגן זעען שטענדיג די זעלבע עטליכע אביעקטן און קוקן שטענדיג אין די זעלבע מאס ליכטיקייט. אסימא'ס אויגן האבן א פיל שווערערע ארבעט וויבאלד ער גייט ארום און זעט יעדע מינוט אנדערע זאכן אין אנדערע ליכטיקייטן און ער דארף קענען אפשיידן אביעקטן פון קאנסטראקשן און פארשטיין ווען עפעס רירט זיך און אפילו אפשיידן א שאטן פון די ערד.
אין זיינע צוויי אויגן זענען אריינגעשטעלט צוויי ווידעא קאמעראס וועלכע כאפן אויף אלעס ארום. אסימא קוקט געווענליך ערשט און דערנאך הייבט ער אן גיין. אין זיין סיסטעם איז שוין פראגראמירט מיליאנען ערליי סיגנאלן און סימנים וועלכע ער וועט באלד פארשטיין. צום ביישפיל אויב א מענטש וועט אויפהייבן די הענט און ווייזן סטאפ וועט ער זיך באלד אפשטעלן. ער האט א ספעציעלע חוש נאכצוגיין א מענטש וועלכע וויל אים נוצן אלס משרת. ער וועט אויפכאפן ווען יענער גייט און ער וועט אים נאכגיין אין אלע מאס ליכטיקייטן. ווען אסימא ווערט צוגעשטעלט פאר איינעם איז פאראן די מעגליכקייט צו פראגראמירן צענדליגער פנימ'ער וועלכע וועלן זיין די באקאנטע פאר אסימא. ווען אסימא זעט א באקאנטן וועט ער יענעם באלד באגריסן און פאלגן וואס יענער הייסט אים.
אסימא קען אויך קאנטראלירט ווערן דורך א קאמפיוטער מיט זיינע ווייערלעס מעגליכקייטן. אין אזא פאל קען מען זען אויפ'ן קאמפיוטער וואס אסימא זעט מיט זיינע אויגן.
קאנטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסימא איז פארט נישט קיין מענטש און ער וועט נישט קענען אריינגיין אין א שטוב און מאכן זיינע אייגענע באשלוסן וואס צו טאן. ער מוז קאנטראלירט ווערן קאמפיוטערייזד און אויב מען וויל אים געבן א דזשאב אויף א געוויסע ארט וועט מען מוזן ערשט פראגראמירן דאס ארט און די דזשאב וואס ער וועט דארט טאן. אדער קען מען אים קאנטראלירן פיזיש.
אסימא'ס רוקן זאק אנטהאלט דעם קאמפיוטער סיסטעם וועלכע איז זיין מוח און פון דארט ווערט ער קאנטראלירט. עס זענען פאראן דריי וועגן וויאזוי מען קען אים קאנטראלירן: 1) מיט א קאמפיוטער, 2) מיט א ווייערלעס רעמאוט, און 3) מיט'ן רעדן און ווייזן.
אסימא פארמאגט גוטע ווייערלעס טעכנאלאגיעס וועלכע לאזט אים קאנטראלירט ווערן פון דערווייטענס. ווען מען נוצט א קאמפיוטער קען מען דאס טאן פון די אנדערע עק וועלט ווייל מען וועט זען אויפ'ן קאמפיוטער סקרין דאס וואס אסימא'ס קאמעראס זעען. ווען מען קאנטראלירט אים מיט א רעמאוט קאנטראל דארף מען שטיין נעבן אים זיכער צו מאכן אז מען פירט אים נישט אריין אין וואנט. אפילו ווען מען קאנטראלירט אים פיזיש וועט אסימא נאך אלץ נוצן זיין פארגעשריטענע קאמפיוטער סיסטעם פאר זיין גיין. ער וועט אויסרעכנען יעדע טריט כדי ער זאל נישט אראפפאלן. אויפ'ן רעמאוט זענען אויך פאראן ספעציעלע קנעפלעך וועלכע מאכן אים טאן א געוויסע ארבעט ווי פאכן מיט די האנט, באגריסן מיט דעם קאפ, אדער אנדערע קאמאנדן.
אסימא קען אויך פארשטיין וואס מען רעדט צו אים און קען אויך ענטפערן פראגעס אויף זאכן וואס זענען פריער פראגראמירט געווארן אין אים. ווען מען שטעלט אים אויף א דזשאב קען מען פראגראמירן וואס מען וויל און די ארבעטער וועלן אים קענען זאגן גיי טו דאס און דאס און ער וועט ענטפערן אקעי איך גיי שוין...
זיין קראפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזויווי אלע ראבאטן ווערט אסימא קאנטראלירט דורך קליינע מאטארן וועלכע ווערן אנגערופן סערווא מאטארן. די סארט מאטארן זענען זייער פיצל אבער זענען זייער שטארק און דרייען זיך נאר א משהו אויפאיינמאל און דערנאך שטעלט זיך עס אפ ביז עס באקומט א ווייטערדיגן באפעל זיך צו דרייען. די הויפט חכמה פון דעם מאטאר איז אז עס דרייט זיך שנעל אבער קען קומען צו א פלוצלונגן אפשטעל אן דעם וואס עס זאל אויפטרייסלן. אסימא פארמאגט 26 אזלעכע מאטארן אין זיין קערפער וועלכע מאכן אים באוועגן זיינע הענט, פוס, ארעמען, קניען, און אלע אנדערע טיילן פון אים וועלכע קענען זיך באוועגן.
די איינציגסטע פראבלעם מיט אסימא דערווייל איז זיין באטערי קראפט. ער פארמאגט אין זיין בויך א 40 וואלט ניקל-מעטאל הייבריד באטערי וועלכע קען בלויז ארבעטן 30 מינוט נאכאנאנד. דאס איז ווייט פון גענוג פאר איינעם וואס וויל אים האבן פאר א לענגערע צייט. צו רעטשארדזשן די באטערי געדויערט 4 שטונדן. האנדא זאגט אבער אז ווילאנג אסימא איז נאך אין אנטוויקלונג פעלט זיי נישט אויס א בעסערע באטערי און איינמאל זיי וועלן אים לאנטשן פאר די וועלט וועלן זיי טוישן די באטערי צו א מער פארגעשריטענע באטערי.
די באטערי ליגט אינעם צענטער פונעם אסימא און דינט אין טייל אלס זיין מיטל גראוויטי וואג וואס העלפט אים האלטן זיין באלאנס.
זיין לעבנס געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האנדא האט אנגעהויבן דעם אסימא פראיעקט אין 986' און האט צום ערשט אנטוויקעלט זיינע פוס און וואקן סיסטעם איינמאל זיי האבן שוין געהאט א ראבאט וואס קען גיין האבן זיי צוביסלעך צוגעשטעלט זיינע הענט בויך און קאפ און האבן דאס נישט געוויזן פאר קיינעם ווילאנג די ארבעט איז געווען אינגאנצן פארטיג און אסימא איז געווארן א מושלם.
אין ענדע 986' האט שוין האנדא געהאט אנטוויקעלט איר ערשטן סעמפל וועלכע זי האט גערופן סי-או וועלכער האט נאר געקענט גיין זייער לאנגזאם. עס האט טיילמאל געדויערט פאר סי-או אזוי לאנג ווי 20 סעקונדן צווישן איין פוס-טריט און די אנדערע ווייל ער האט געמוזט באקומען זיין גאנצע באלאנס בעפאר ער האט געקענט לייגן א צווייטע פוס-טריט.
אין דעם קומענדיגן יאר האט האנדא אנטוויקעלט 3 נייע סעמפלן וועלכע יעדע איז געווען א שריט אויף פאראויס אין זיין וואקן סיסטעם. די סעמפלן האבן זיך גערופן פראטאטיפ אי-1, אי-2 און אי-3. אין 991' נאך פרישע 3 סעמפלן האט האנדא ענדליך דעגרייכט איר ציל און די פרישע סעמפל איז געגאנגן ווי א מענטש. ביי דעם פונקט האט עס אבער נאכנישט אויסגעקוקט ווי א מענטש נאר איז געווען א גרויסע שאכטל מיט מאטארן און סענסארס. די ארבעט פאר א מענטשליכער געשטעל ראבאט איז ווייטער אנגעגאנגן.
אין די קומענדיגע עטליכע יאר האט האנדא אנטוויקעלט עטליכע ראבאטן איינע אנדערש ווי דעם צווייטן און האט דאס כסדר איבערגעמאכט. דעמאלט זענען נאך די ראבאטן געווען 6 פיס הויך ביז האנדא האט באשלאסן אין 997' אז א נידעריגערע ראבאט וועט זיין פלינקער און וועט ווייניגער שטערן. דער קליינער סעמפל איז פארענדיגט געווארן א יאר דערויף און האט געוואויגן 115 פונט. די אינדזשענירן זענען געווען זייער צופרידן און האבן אנגעהויבן ארבעטן אויף זיין אקטועלע פראדוקציע.
אין די לעצטע יארן האט האנדא געארבעט אויף די קליינע דעטאלן און ווען די ארבעט איז פארטיג געווארן האט מען אים אנגעהויבן ארומפירן איבער די וועלט. אין 2003 האט אסימא אפגעשטאט א באזוך אין צענדליגער שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן און אין קאנאדע וואו ער האט פארגעשטעלט זיינע קונצן אין סייענס צענטערן און אין גרויסע סקולס.
היינט (2007) איז פאראן 46 אסימאס אין עקזיסטענץ און קאסט היינט אונטער א מיליאן דאלאר צו פראדוצירן.


text:
סליחות
סליחות מיינט תפילות וואס מען מחילה פונעם אייבערשטן. מן הסתם מיינט מען די סליחות וואס זענען צוגעשטעלט צו זאגן חודש אלול און אין די עשרת ימי תשובה. אין די סליחות איז דא אויך באזונדערע דיכטונגען. די ספרדים הייבן אן זאגן סליחות פון אנהייב חודש אלול, אבער ביי די אשכנזים הייבט מען אן מוצאי שבת אדער זונטאג פאר ראש השנה (ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג אדער שבת), און מוצאי שבת פ' כי תבא (ד.ה. א גאנצע וואך פריער) ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג אדער דינסטאג.
מ'זאגט סליחות אויך די פאלגענדע פאסט טעג ביים דאווענען: עשרה בטבת, אסתר תענית און שבעה עשר בתמוז, און אויך בה"ב אין מרחשון און אייר. אויך יום כפור ביי די תפילות פון כל נדרי און נעילה (לויט דעם אלטן אשכנזישן מנהג ביי אלע תפילות) זאגט מען סליחות.


text:
קיאטא
קיאטא (יאפאניש: 京都市 - "הויפטשטאט") איז א שטאט אין דעם אינזל האנשו אין יאפאן, פאררעכנט דעם קולטורעלער צענטער פון לאנד. צווישן די יארן 794 - 1868 איז קיאטא געווען די הויפטשטאט פון יאפאן. די שטאט שליסט איין 11 פערטלען, און האט 1.5 מיליאן איינוואוינער.
קיאטא אין ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עלטסטער ראמאן אין דער וועלט, שיקיבו מוראסאקיס די מעשה פון גענזשי, פאסירט אין קיאטא אין דער העיאנער תקופה.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באסטאן, מאסאטשוסעטס, פאראייניגטע שטאטן
- פאריז, פראנקרייך
- קעלן, דייטשלאנד
- פראג, טשעכיי
- פירענצע, איטאליע
- קיעוו, אוקראינע
- שיאן, כינע
- גוואדלחארע, מעקסיקא
- זאגרעב, קראאטיע


text:
אויטאנאמיע
אױטאָנאָמיע, פון גריכיש aὐtovouίa, באדייט זעלבסטהערשאפט, אדער באשטימען געזעצן אליינס פאר זיך. די באדייט איז א טעאריע אין עטיק, און אין פאליטיק. אין אלע טעאריעס איז דער באדייט א זעלבסטשטענדיקן וועג אין לעבן, ווי אי פריוואטלעך אי אין מערערע, ווערט אליינס געשאפן אייגענע געזעצן, און באשלוסן, אן דעם ארויפצווינגען פון אנדערע.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פאליטיק, ווערט עס פארעכנט אויף א געגנט, אדער א גרופע מענטשן, וואס וואוינען אין א לאנד, און זיי ווערן געגעבן די מעגליכקייט, אליינס צו פירן זייער אינערן פאליטיק, אפילו זיי זענען אונטער דער הערשאפט פון אן אנדערן לאנד.
די פאקט פון עקזיסטירונג, ווייזט אויף א געוויסע שוואכקייט, פון געהעריקן רעגירונג, וויבאלד זיי געבן די ערלויבעניש פאר אזא סארט הערשאפט צו מאכן שבת פאר זיך.
אין רוב פעלער, ווערט די אויטאנאמיע באנוצט אלס שפרינגברעט, צו באקומען פולקאמע זעלבסטשטענדיגקייט.
קורדיסטאן, האנג קאנג, און גרינלאנד זענען לענדער אדער געגנטן, וואס האבן אויטאנאמיע. די פאלעסטינער, האבן אן אויטאנאמיע אין דעם מערב ברעג און אין עזה שטרייף, וואס ווערט קאנטראלירט דורך דער פאלעסטינער אויטאריטעט.
אין טייל ערטער ווערט פארלאנגט זעלבסטשטענדיגקייט, ווי עס איז די פאל מיט די באסקן, אין צפון שפאניע. טשעטשניע, פון רוסלאנד.
אין לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עטיק, ווערט אויטאנאמיע פארעכנט, אלס דער מעגליכקייט וואס א מענטש האט, דורכצופירן זיינע אייגענע באשלוסן אין לעבן, ספעציעל אין מאראלישע אומשטענדן.


text:
אסרו חג
אסרו חג ווערט אנגערופן דער טאג וואס איז נאך די שלש רגלים: פסח, שבועות, סוכות.
ביי אידן איז דאס א שטיקל יום טוב, אין תלמוד ירושלמי שטייט אז אידן זענען זיך צוזאמען געקומען דעם פיר און צוואנציגסטן טאג אין חודש תשרי צו מאכן א פאסט טאג און עוסק זיין אין תשובה אויף די זינד. (נחמיה ט, א) פרעגט דער ירושלמי (עבודה זרה פ"א סוף ה"ב) פארוואס נישט אין דעם דריי און צוואנציגסטן טאג, ענטפערט דער ירושלמי משום חגא דמועדא, מען האט נישט געווואלט פאסטן אין דריי און צוואנציגסטן טאג פון תשרי צוליב אסרו חג.
תחנון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין שולחן ערוך שטייט [1] אז אין דעם טאג עסט מען מער צוליב די שמחה פון דעם טאג. מען זאגט נישט דערין קיין תחנון. אל ארך אפים פארן ליינען די תורה, און למנצח פאר ובא לציון טייל זאגן נישט[2] און א טייל זאגן יא.
פֿאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טעם פארוואס עס איז א יום טוב איז, וויבאלד ווען איינער איז מקריב קרבנות שלמים, און דעם קרבן שלמים קען מען עסן צוויי טעג, איז אויסגעקומען אז די וואס האבן געברענגט דעם לעצטען טאג פון יום טוב א שלמים האבן געהאט פלייש צו עסן א טאג נאך יום טוב, דעריבער האלט מען עס פאר א יום טוב (מהרי"ל). אינטערעסאנט וואס ר' שניאור זלמן מליאדי שרייבט אין שולחן ערוך הרב, אז אסרו חג פון שבועות איז געווען א יום טוב ווען דער בית המקדש איז געשטאנען דעריבער איז עס אויך היינט אסור מיט הספד ותענית, אבער אסרו חג פסח און שבועות אז עס נישט אסור פון שורש פונעם דין נאר צוליב א מנהג וואס מען פירט זיך אזוי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אורח חיים סי' תכ"ט אין רמ"א
- ↑ סידור בית יעקב פון ר' יעקב עמדין


text:
קלינישער טויט
אַ קלינישער טויט מיינט, אז די 'געהירן' [מח] איז מער נישט אין דינסט, דער מענטש אטעמט כמעט מער נישט, און איז נאטורליך שוין טויט, אבער עס איז נאך דא שאנסן, אז ער זאל צוריק לעבעדיג ווערן, כאטש גאנץ ווייניג שאנסן. עס איז פארהאנען א מעדעצינישע באהאנדלונג, וואס הייסט CPR, וואס געלערנטע פאראמעדיקער קענען צוריקברענגן דעם גוסס, פון א הארץ אטאקע פאל, און דאס גלייכן, און דורך דעם שענקען לעבן פראצענטיג דעם פאציענט.
געווענליך ווען דער פאציענט געפונט זיך דאן אין שפיטאל, לייגן די דאקטוירים ארויף אויף אים רעספערעיטאר רערן, וואס צווינגט דעם מענטש צו אטעמען, און דורכדעם זיך דערהאלטן ביים לעבן, ביז דאס מאקסימום וואס איז מעגליך.
דאס לעצטע זאך וואס ארבעט ביי א גוסס איז דאס הארץ, עס איז אנגענומען אז דער מענטש אין א מצב פון קלינישער טויט, שפירט שוין גארנישט, אבער ווי עס איז באקאנט, פון קראנטע קוועלער פון מענטשן וואס האבן יא צוריק אויפגעלעבט, אז דער מענטש הערט זייער גוט וואס טוהט זיך ארום זיך, אין די קריטישע מאמענטן פון גסיסה.
ביי יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יודישער הלכה, איז פארבאטן צו דערנענטערן דאס טויט פון א מענטשן, דורך סיי וועלכע שטייגער, ווי צום ביישפיל אראפנעמען די רערן, טראץ וואס עס קוקט אויס מינדערוויכטיג אים צו דערהאלטן ביים לעבן נאך אייניגע שטונדן, וויבאלד דער מענטש גייט דאך שוין ממילא נישט צוריק לעבעדיג ווערן ווי מען זעט געווענליך, דאך, טאר מען נישט צונעמען לויט יודישער הלכה, אפילו איין רגע פון זיין לעבן, וויפיל ער לעבט נאך.


text:
זאץ
אַ זאַץ (אדער זעץ) איז א פארשטעלונג אינעם לינגוויסטיק פארשונג (שפראכן וויסנשאַפט) וואס מיינט, ווען מען נעמט צוזאם עטליכע ווערטער וואס צוזאמען האבן זיי א באדייט, הייסט דאס "זאץ". און צווישן די ווערטער מוז זיין א סוביעקט און א פרעדיקעט (predicate). וו.צ.ב. דער זאץ "זיי שרייבן ביכער". "זיי" איז דער סוביעקט, און "שרייבן" איז דאס פרעדיקעט. דער סוביעקט קען אויך זיין באאלטן. וו.צ.ב. "שרייבן ביכער" - דאס ווארט "שרייבן" פארמאגט אין זיך סיי א סאבדזשעקט און סיי א פרעדיקעט.
עס קען נישט קומען א פּראָפּאָרציאָנעלע-ווארט (preposition) איידער א סאבדזשעק.
דערציילזאַץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערציילזאַץ איז א זאץ מיט א פינטל ביים ענדע פונעם זאץ.


text:
פיזיקער
א פיזיקער איז א וויסנשאפטלער וואס שטודירט פיזיק.
צו ווערן א פיזיקער, שטודירט מען פיזיק אין אן אוניווערסיטעט, אדער טעארעטישע פיזיק אדער פראקטישע פיזיק.
פיזיקערס ארבעטן ביי פריוואטע באשעפטיגערס, אין אקאדעמישע אינסטיטוציעס און אין רעגירונג'ס לאבאראטאריעס.
די העכסטע אנערקענונג וואס א פיזיקער קען באקומען איז דער נאבעל-פריז פאר פיזיק.
אלבערט איינשטיין ווערט פאררעכנט צו זיין פון די גרעסטע פיזיקער.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו ווערן א פיזיקער שטודירט מען אין אוניווערסיטעט די פאלגנדע טעמעס: אסטראנאמיע, אפטיק, כעמיע, קלאסישע פיזיק, עלעקטריע און מאגנעטיק, און נאך


text:
זשאנאס ברידער
די זשאָנאַס ברידער (אױף ענגליש: Jonas Brothers) איז אן אמעריקאנער פאפ טרופע געגרינדעט דורך די דריי ברידער: קעווין, דזשאָ און ניק. היינט צוטאגס זײַנען זײ טעטיק אין לאס אנדזשעלעס. זיי האבן פובליקירט פיר אלבאמען: "It's About Time" אינעם יאר 2005, "Jonas brothers" אינעם יאר 2007, "A Little Bit Longer" אינעם יאר 2008 מיטן ערשטן סינגל Burnin' Up. אין יוני 2009 האבן זיי פובליקירט דעם אלבאם "Lines, Vines and Trying Times". אין מאי 2009 האבן זיי שוין געהאט פארקויפט איבער אכט מיליאן אלבאמס וועלטליך.
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
2002
2002 איז דאס צווייטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2002 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - זשאק שיראק געוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך
- 20טן מיי - מזרח טימאר ווער זעלבסשטענדיק פון אינדאנעזיע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יולי - יוסוף קארש, קאנאדישער פאטאגראף (געב' 1908)
- 6טן אויגוסט - עדסכער דייקסטרא, פיאנער פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געב' 1930)


text:
ספר
א ספר איז געשריבענע בלעטער וואס מען האט פארבונדן צוזאמען, וועגן א הייליגער טעמע פון תורה. א וועלטלעכע זאמלונג פון בלעטער הייסט א בוך.
פארצייטנס, פאר ווען עס איז דערשינען געווארן א דרוקעריי, האט מען געשריבן אויף שטיינער, נאכער אויף מגילות. היינט קען מען ליינען ביכער מיט עלעקטרישע ביכער ווי צום ביישפיל די וויקיפעדיע ווערט פארעכנט אלס א דיגיטאלישער בוך.
היינט נאך וואס די טעכנאלאגיע איז זייער אנטוויקלט געווארן, איז די באדארפעניש פון ליינען ספרים אראפגעגיינגען, און מען שעפט וויסנשאפט און אנדערע פארוויילונג פון אנדערע מיטלען, ווי טעלעוויזיע, אינטערנעט, טעאטער אא"וו.
איינער וואס פארקויפט ספרים הייסט א מוכר ספרים
ביי די פרומע געמיינדע איז די נייע אויבעדערמאנטע טעכנאלאגישע מיטלונגען פארבאטן, און דערפאר די ספרים באנעמען נאך ביי זיי א חשוב'ן פלאץ אין זייער לעבן.
ביי די אידן האט בכלל ספרים שטענדיג פארנומען א וויכטיג פלאץ, אין די ביכער ווערן אידן גערופן עם הספר דאס הייסט א פאלק וואס פארטיפט זיך אין ספרים, און שעפן זייער וויסענשאפט און אלעס וואס זיי האבן פון ספרים, אפילו אין די מיטל אלטער ווען די פעלקער זענען געווען אויסגעטוען פון יעדע סארט וויסנשאפט, איז אבער ביי אידן אייביג געבליבן דאס קוקן אין ביכער און אין ספרים.
וויאזוי צו דרוקן ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גאון רבי עקיבא איגר שרייבט אין דער הקדמה פון זיינע ספרים אז ער באשווערט מיט א שבועה אלע וואס וועלן דרוקן זיינע חיבורים זאלן זיי עס דרוקן מיט שיינע גרויסע אותיות, ברייטע גליונות, און שיינע בלעטער כדי יעדער זאל זיך שפירן גוט ווען מען קוקט דערין אריין, עס זאל ברעגנען א ברייטקייט, מען זאל זיין באקוועם מיט זיינע ספרים.
אין ספר מדרש פנחס פון רבי פנחס קאריצער שטייט א ספר מיט קליינע אותיות א בחינה פון מוחין דקטנות, עס ווייזט אויף א קליינער מוח, א ספר מיט גרויסע אותיות מיט א שיינע אויסלייג איז א בחינה פון מוחין דגדלות, עס ווייזט אויף א ברייטער מוח.


text:
יידישע וויקיפעדיע
די יידישע װיקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער יידישער שפראך.
עס איז אן עלעקטראנישע ענציקלאפעדיע וואס א יעדער יידיש רעדער אויף דער וועלט, איז ערמעגליכט, באויפטראגט און איינגעלאדן, דאס פרייערהייט און אפנערהייט, צוגלייך פאר יעדן אייניג, שרייבן און רעדאגירן.
זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (13טן מערץ 2004) [1], היינט צוטאגס אנטהאלט זי 11,335 ארטיקלען.
אינהאַלט
- 1 וויקימעדיע פונדאציע
- 2 וויקיפעדיע
- 3 וויאזוי ארבעט דאס?
- 4 וויפל באנוצער?
- 5 זעט אויך
- 6 רעפערענצען
וויקימעדיע פונדאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע וויקיפעדיע איז געגרינדעט געווארן דורך דער וויקימעדיע פונדאציע. אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 270 אין צאל, איז איין גרויסער פילשפראכיגער פרייער ענציקלאפעדיע פראיעקט אונטער דער פונדאציע'ס אויפזיכט.
די וויקימעדיע פונדאציע איז א נישט-פאר-פראפיט וואולטעטיגע ארגאניזאציע וואס איז הויפטקווארטירט אין סאן פראנציסקא, מיט לאקאלע פילאליעס דורכאויס די גרעסערע שטעט אין דער וועלט ווי ירושלים און ניו יארק, זי איז געגרינדעט געווארן דורך זשימי וועילס, וואס ער האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען וויסנשאפט צו יעדן מענטש אויף דער וועלט אומזינסט און אייניג פריי אן אפצאל,[פֿעלט אַ מקור] דורך דעם וואס זיי שענקען צו יעדן אייניג די 'אויטאריטיטעט' פאר אלעמען אייניג צו שרייבן וואס איז 'אמת' אלס פאקט.
דאס ווערט אויסגעפירט דורך אויסנוצן די וויקי ווייכווארג פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פאונדאוציע אוועקגעשטעלט אן אנציקלאפעדיע אין כמעט יעדע שפראך אויף די וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס.
נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער, בילדער, און ביכער זאמעלונגען, און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די קאלעקטיווער מענטשליכער וויסענשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלץ וואס מען שרייבט ווערט אויטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט אריין קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון 2 ווערטער, וויקי נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און פעדיע (פון ענציקלא-פעדיע) וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ.[2] עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס.[3] עס זענען פארהאן סיסאפן (א פארקערצונג פון 2 ווערטער סיסטעם אפעראטאר) וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה[4] דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע.[5] גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט,[6] נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס.[7] אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביראקראט וואס מאכט די סיסאפן[8], און די סטוארטן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.[9]
ענציקלאפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע וויקיפעדיע האט בלויז איין ציל פון פארשפרייטן וויסן, דורך דינען אלס א פרייע און אפענע ענציקלאפידיע אין דער יידישער שפראך.
אבער פארט שטעלט דאס מיט זיך פאר קלענערע צילן אויף איר וועג.
די פאלגנדע פינף אינטערגאלע פאקטארן שפילן א גרויסע ראלע דא אין דער יידיש-וויקיפעדיע: 1. דאמינירינסטער אידישער אינטערנעט וועב סייט. 2. פארשפרייטן אידישקייט. 3. אריינברענגען דעמאקראטיע אין חרדישן לעבנסשטייגער. 4. לימוד התורה. 5. א אידישע קהילה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
גוגל פאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס איז גוגל זוך מאשין, דער גאנצער אויספארמונג און פאפולערקייט פונעם קאלעקטיווען אינטערנעט.[10] און גוגל מאכט די יידישע וויקיפעדיע פאר די אינטערנעט אין יידיש. ווייל דער הויפט מהלך וויאזוי גוגל ארבייט איז צו לינקען ווער עס האט דאס מערסטע לינקס.[11] די אידישע וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט מיט די מערסטע לינקס פון אלע וועב סייטס און זאל האבן מער לינקס פון אלע וועב סייטס צוזאמען.[12] דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס עפעס ווערטער אין אידיש, אין די מאסן אסאך מער ווי אלע אנדערע סייטס פארהאנען.עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערטשע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש אנטשיידען פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, מיט דערווייל (2012) עטליכע ניין טויזענט ארטיקלן, דינט אבער איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאנטענציאנאל שלל ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
דעמאקראטיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן[13]. ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזענטער צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזענטע פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע . איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה. און אזוי ווייטער ביז עס ווערט דורך פלפול און חברותא אויסגעדראשן א תורה שלימה.
קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע. די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים. יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין. עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויאזוי ארבעט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס טרייבט איר וואוקס? און וואסערע ענינים שרייבט מען דארטן?
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסענשאפט פון די וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח. און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט. ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף ארטיקלן וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
זיי זענען טאקע גאר ווינציג אין צאל, אבער ווערענדיג געטריבן מיט א מעכטיגען כוח, צו פארשפרייטען וואס מען וויל די וועלט זאל וויסן און זיך לערנען, שאפט זיך אזא קנאת סופרים תרבה חכמה, וואס מען איז גורם אז אנדערע קומען דא מיט פלייס טוישן און פארציילן וואס זיי האלטן אז די וועלט זאל וויסן און לערנען לויט יעדןס פערזענליכע קוק וואונקל.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.
ביישפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארשטיין אט די שטארקע רייץ פון א פרייען אומבאגרעניצטען כוח, וואס דאס הייסט אז קנאת סופרים איז באמת תרבה חכמה אויב מען לאזט די קנאה ברענען און פלאקערן אן קיין באגרעניצונג פון קיינעם אויף די וועלט, איז כדי צו ברענגן אלס ביישפיל דעם הויפט וויקיפעדיע מאדעל, די ענגלישע וויקיפעדיע וואס איז די גרעסטע און די ערשטע וויקיפעדיע שפראך.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט[פֿעלט אַ מקור]. עס איז אינגאצן דא 11 יאר זינט די שרייבונג פון איר ערשטע ארטיקל דארטן[פֿעלט אַ מקור], און האלט שוין היינט צוטאגס קרוב צו פיר מיליאן ארטיקלן![פֿעלט אַ מקור] מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער[פֿעלט אַ מקור] עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיקס זייט און עס אנטפלעקט זיך אז די ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן. [1]
דזשארדזש בוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווייזט אז אקטועלע ארטיקלן ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע ארטיקלן פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט. ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש. וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון ארטיקלן.
אהרן טייטלבוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי אויך גענוי איז אין די אידישער וויקיפעדיע, דער ארטיקל איבער דאס לעבן און שאפן פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, דער סאטמאר רבי פון מאנרוי, איז דאס מערסטע געטוישט און רעדאגירט. (נאך די ערשטע זייט, און אידישער וויקיפעדיע און וויקיפעדיע און פארטאל פון די אקטועלע ארטיקלן וואס זיי זענען אינעווייניגסטע סיסטעם בלעטער.) [2]
ווייל ער איז דער מערסטער עגבערטער אישו אינעם היינטיגען אידישן שפראך וועזען, (זיין ברודער זלמן לייב איז צו פריש אויף די פאליטישער האריזאנט) דאס ווייזט אז וויבאלד מיר געבן פאר בייעסד מענטשן וואס האבן צוטריט צו שרייבן און אינטערנעט און קענען די שפראך, וועלן זיי זיך צו דעם צוכאפן ווי צו הייסע קוגל דאס אויפרעסן און נעמען דעם בעיט און זיך באטייליגן.
זייער אסאך ארטיקלן טראגן דערווייל נאך א סלענט לטובת סאטמאר און אויך לטובת די ארונים פארטיי פון סאטמאר, און רוב פערזענליכקייטן באשריבן זענען פון דא פון די סאטמאר מחלקות וואס דאס באשעפטיגט איצט דעם וועזן פון אידיש שפראך.
מיר האבן דא בעלזא און זאליס וואס פאלן אריין דא אבער אין גאר א קלענערן טעמפאו און נאכנאנדיקייט ווי די סאטמאר ארונים דאס צו רעדאגירן און טוישן.
דאס איז צוליב וואס דער אידישער וויקיפעדיע שפיגלעט אפ דעם מציאות וואס זייער ווייניג אידן רעדן אידיש רוב פון זיי זענען חסידים און דאס גרעסטע טייל זענען סאטמאר חסידים,
און רוב חסידים האבן ניט קיין אינטערנעט צוטריט, און די וואס יא האבן נישט קיין היברו פאנטס בלייבן מיר איבער מיט אפאר געציילטע ארונישע שרייבער וואס זענען העווי אינוואלווד אין פאליטיק פון סאטמאר.
די ארונים זענען אפשר נישט רוב אין סאטמאר זענען זיי אין אלגעמיין די אינגערער דור, מאנרוי תלמידים, וואס פארשטייען בעסער צו טעכניק, זיי קאנטראלירן אויכט די אידישע הייד פארק גרופעס, די זאליס זאגן אז דאס איז צוליב וואס די ארונים פאלגן נישט די רבנים וואס אלע האבן געאסרט די אינטערנעט דעריבער זעהט מען זיי מער אויפן אינטערנעט און נישט צוליב דעם וואס זיי זענען מער געלונגענער, אבער איך שיהיה זענען די ארונים רוב אויפן אידישען אינטערנעט ספערע.
אבער אפילו די ארונים זענען שטערקער אדער מער, קענען זיי דאך נישט צענזורירן די אהרן טייטלבוים ארטיקל, און אלע סקאנדאלען פון דוכראויס די 20 יאר וואס ער האט געפירט סאטמאר ווערן אויסגעשמועסט אין גרעסטן דעטאל פון אלע ארטיקלן. ווייל וויקיפעדיע געט די זעלבע כוח פאר א יחיד ווי א רבים ווען עס קומט צום אמת.
א גוטער ביישפיל צו דעם איז דער צווייט גרעסטער קאנטראווערסיע אין אידישער וויקיפעדיע, נעמליך וואס טוט מען מיט ארטיקלן וואס זענען נישט אין איינקלאנג מיט די חרדישער לעבנס אויסקוק? פרומע זענען דאך די רוב פון אידיש שפראך, איז וויאזוי קענען דא די סעקלארע שרייבן ארטיקלן וואס זענען קעגן רוב?
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע אישו, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלן, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע ארטיקלן, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל? ביי וועמען? עס איז דאך דא אקטעועלע זאכן ווי די פרשה פון משה קצב וואס ביי די רוב וויקאפעדיעןס, די חרדים איז דאס אסור צו דערמאנען. די חרדישע צייטונגען האבן פארשוויגען דעם גאנצען פרשה און קיין ווארט נישט באריכטעט דערוועגן.
אבער פון דעסט וועגן דאך אין אידישער וויקיפעדיע געווינען אייביג די מיעוט סעקולארע באנוצער אז דאס זאל יא שטיין אויפן פראנט פעיזש אלס אן אקטועלע ארטיקל, ווייל אויב איז עס אמת אז עס איז אקטועל קענען די רוב חרדים דאס בשום אופן צענזורירען.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די ארטיקלן וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט. דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע ארטיקלן ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
קומט אויס נאך אזויפיל מלחמות איז די אידישע וויקיפעדיע רייך ביז גאר מיט אלע מינע ארטיקלן. און א אינטערסאנטער פאראדאקס שטעלט זיך ארויס, מער פון אלע וויקיפעדיעס; פון איין זייט איז באשריבן יעדע קליינטשיגער רעבעלע פון בארא פארק אבער פון די אנדערע זייט האט דער אידישער וויקיפעדיע מער ארטיקלן אין די קאטעגאריע:סעקס ווי די היברו וויקיפעדיע.
דאס ווייזט אז אפילו די חרדים זענען א רוב אין אידיש, איז אבער די אידישער וויקיפעדיע אויסגעשטעלט אז דער דעת פון א יחיד אויב איז ער אנטשלאסן אז דאס איז אמת, אפילו ער איז איינס קעגן מיליאנען, וועט ער איבערלאזן זיין חתימה דערויף און אפילו נאך שטערקער ווי די רוב.
איז דאך די שאלה וויאזוי קען מען בויען א אנציקלאפעדיע ווען אזאלעכע גרונטליכע מיינונגס פארשידענהייטען שטויסן זיך צונויף, ווי קען א חרדישער איד וואס די תורה ווארענט אים לא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עינינכם זיך אריינלאזן אין אז נסיון פון כפירה מינות און תאוות?
אויף דעם מוזן מיר נענטער באטראכטן וואס איז די נסיון פונטקליך?
אידישקייט קעגן די פרינצים פון פריי און אפען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי איז דאס פריי פון צענזור און אויסגעהאלטן לויט אידישקייט?
דער הויפט געדאנק פון די וויקיפעדיע איז צו בויען א פרייע אפענע ענציקלאפעדיע וואס יעדער איינער קען דארט שרייבן אמת'ע אינפארמאציע אָן קיין צענזור. דער געדאנק (און בעצם דאס גאנצער אינטערנעט) איז לויט טייל בעלי דעות דירעקטליך א צוזאמעשטויס און פראבלעם לויט די פרומע געמיינדע, (וואס זיי זיינען רוב אידיש-רעדנערס) און דערפאר קומט דא ארויף אפט דער נושא און פראבלעם איבער דעם צו באגרעניצן די וויקיפעדיע עפ"י דעת התורה און נישט איר לאזן זיין פריי פאר יעדן צו שרייבן אפילו רעכטע אינפארמאציע וואס שטימט נישט עפ"י התורה.
אבער וויבאלד אלעס מוז ווערן געשריבן נייטראל, קומט דאך אויס אז מיר שרייבן דא סיי ווי סיי נישט קיין כפירה אין אידישקייט, פארקערט, רוב פון אונזערע ארטיקלען זענען ארום אין איבער אידישקייט. אבער פון דעסטוועגן, צום ביישפיל, ביי די פילאזאפישע ארטיקלען וואס זיינען עוסק אין "קיום האל" מוזן מיר און מעגן לאזן ארויפבריינגען די דעות פון די כופרים, כדי דאס נייטראליש אפשלאגן למען האמת. אדער ווען מיר רעדן וועגן "נאטור וויסנשאפט" מוזען מיר בריינגען פארשונגען פון די סייענטיסטען, כאטש וואס דאס קען זיין אין קעגנזעץ די תורה. אין די רגע וואס מען שרייבט "לויט די פארשערס" ווערט די ארטיקל נייטראליש, און מיר מעקן דאס נישט אויס, לויט די גרונדענע געזעצן פון וויקימעדיע וואס עס איז נישטא אויף זיי די געזעץ פון וואלן, ליינט מער דא. און עס איז פארט נישט קעגן הלכה און דירעקט יא אויסגעהאלטן צו באשרייבן די פראגע'ס אויף די אמונה וואס מענטשן קענען האבן מיטן חשבון דאס צו פארענטפערן בבחינת ודע מה שתשיב לאפיקורס שלך.
צו סאך אינפארמאציע קען אייביג זיין א זעלבסט מארד כלי פאר מענטשען וואס ווילן זיך הארגענען אדער נאר פאר קינדער און שוואכע אינגעלייט. מען וועט דאס קיינמאל נישט קענען געהעריג שליכטן דעם פראבלעם. מען לערנט דאך נישט אין חדר מיט קינדער געוויסע רש"י'ס טאקע דערפאר, אבער קיינעם איז נאך נישט איינגעפאלן דערוועגן צו פארברענען רש"י, און זאגן אז דאס איז נישט תורה.
פארשטייט זיך אז מיר פארלאזן זיך אז די סארט שוואכע חסידים אדער קינדער וואס האבן פארט דעם פראבעלם פארלאזן זיך סיי ווי סיי אויף די רבנים וואס אסערן סיי ווי אינטערנעט ממילא קומט נישט אויס אז וויקיפעדיע איז קעגן קיינעםס אידישקייט הלכה.
ארטיקלען וואס פארטוהען זיך מיט סעקס און נאך אומאיידעלע ענינים טוען מיר ווי די תורה מיר שרייבן פונקטליך וויאזוי און וואס צו זיך באגיין כדי אפהיטן פון טעותים וואס קען זיין טויטליך אויף די וועלט און אויף יענע וועלט.
וויפל באנוצער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינגעשריבענע באנוצער האט זי עטוואס מער פון 700, אבער דאס שפיגעלט לאו-דווקא אפ די ריכטיגע צאל באטייליגער ווייל איעדער איינער מעג זיך האבן עטליכע באנוצער נעמען אויב מען נוצט דאס נישט צו שאפן קאנסענסוס איבער תוכן וויאזוי דאס זאל געשריבן ווערן.
עס זענען געווענליך אייביג דורכאויס 24 שעה אין טאג אקטיוו עפעס איינער אדער מערערע. טייל מאל 3 אדער 4 מענטשען קומען זיך ארויף אויף איין מאל צו די זעלביגע צייט בעיקר ווען עס שאפט זיך א מחלוקת, אדער אין די שעות פון די נאכט, וואס דער עולם האט מער צייט צו וואלענטורן און זיך אפגעבן מיט זייער האבי ווען מען ארבייט נישט פאר פרנסה אדער אנדערע קריטישע פארנעמונגען.
לענגאויס די קורצע צייט אפשניט זינט איר עקזיסטענץ, האבן זיך שוין אין איר באטייליגט פילע אידיש שרייבער וואס זייער צאל איז שווער צו אפשאצאן, ווייל אסאך פון זיי האבן בלויז פאראכטן א קלייניגקייט וואס האט זיי געעגבערט בשעתן ליינען, דינענדיג אלס רעדאקטאר פון אנדערע. און בכלל קען מען דערין שרייבן אן א באנוצער נאמען, דורך בלויז פונעם אייפי אדרעסע ממילא איז נישט שייך צו דאקומענטירען א צאל פון באטייליגער אין דעם אידישען ווירטואלען פענאמענאן וואס רופט זיך אידישער וויקיפעדיע.
עס האט שוין דערגרייכט 11,335 ארטיקלען אין די אכט יאר פון ווען זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (מארץ 13 2004) [14] איר ערשטע ארטיקל (צעטיל קטן) איז געשריבן געווארן נאר ט"ו כסליו תשס"ה (נאָוועמבער 28). היינט צוטאגס איז שוין דא 11,335 ארטיקלען. די ערשטע טויזנט איז געשריבן געווארן אין פארלויף פון 3.5 מאנאטן, אויך די צווייטע טויזנט איז געשריבן געווארן אין 3.5 מאנאטן, צווישן י"ב אדר תשס"ו צו א' אב תשס"ו.
איינע פון די גרויסע פראבלעמען אין דער יידישער וויקיפעדיע איז, אז ארום 50 פראצענט פון די ארטיקלען זיינען רעדאקטירט געווארן דורך בלויז צוויי מענטשן וואס זיי אליין זיינען די סיסאפס, אזוי איז די יידישע וויקיפעדיע געאייניקט צו א פריוואטע סטיל, שפראך און אידיאלאגיע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויקיפעדיע
- יידיש וויקיפעדיע אין די מעדיע
- קריטיק אויף וויקיפעדיע
- א ליסטע פון אלע מנהלים.
- װיקיפּעדיע:וויקיפעדיע דארף אייך
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פילשפראכיגע קאארדינאציע (אויף ענגליש).
- ↑ וויקיפעדיע
- ↑ וויקיפעידע:וויקאפידען
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע#סיסאפ
- ↑ װיקיפּעדיע:וואס וויקיפעדיע איז נישט#צענזור
- ↑ װיקיפּעדיע:ארטיקל פארשליסונג
- ↑ װיקיפּעדיע:ביראקראט
- ↑ װיקיפּעדיע:סטוארט
- ↑ גוגל#מאנאפאל
- ↑ גוגל#בלאט ראנק
- ↑ װיקיפּעדיע:לינקס
- ↑ חרדים
- ↑ וויקיפעדיע.
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל


text:
ווארט
אַ װאָרט איז אַ טײל פֿון לשון.
דער אינסטינקטיווער טייל פונעם ווארט, איז אז מען געט איבער בעל-פה אדער שריפטלעך א זאך וואס מען האט אין דער מחשבה, אזוי אז יענער זאל דאס קענען פארשטיין.
טיפּן פֿון װאָרט:
- סובסטאַנטיװ
- פּראָנאָם
- װערב
- אַדװערב
- (אאַז"ו)
אויסטרעפן די אנטוויקלונג פון א ווארט הייסט עטימאלאגיע.
צוויי ווערטער וואס מען רעדט אויס גלייך ווערן גערופן "האמאפאנען".
א ווערטערבוך איז א ליסטע פון ווערטער מיט זייערע באדייטן אדער מיט זייער טייטש אויף אן אנדער שפראך. א טעזארוס ברענגט צוזאמען ווערטער וואס זענען סינאנימען.
א ווארט איז געבויט פון (איינעם אדער מער) טראפן.
א זאַץ איז געבויט פון ווערטער.


text:
בערזע
די בערזע איז א מארק וואו בערזע-מעקלער האנדלען אקציעס און ווערטפאפירן. די בערזע פירט א ליסטע פון די אקציעס וואס ווערן באהאנדלט דארטן.
אין 1171 האט די רעפובליק פון ווענעדיג געבארגט געלט פון אירע בירגער, מיט 5% צינזן, אבער אן א דאטע ווען זיי וועלן צוריקבאצאלן דאס געלט. במשך דער צייט האבן מענטשן אנגעהויבן צו קויפן און פארקויפן די ווערטפאפירן פונעם בארג, און מיט דעם איז געווארן א מארק פאר ווערטפאפירן.
באקאנטע בערזעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די לאנדאנער בערזע (LSE)
- די ניו יארק בערזע (NYSE)
- די תל-אביב בערזע (TASE)


text:
דיאדע
א דיאדע איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל מיט צוויי עלעקטראדן וואס א סיגנאל קען גיין צווישן זיי.
דיאדעס ווערן מערסטנס געניצט צו לאזן אן עלעקטרישער שטראם צו שטראמען אין איין ריכטונג אבער נישט אין דער פארקערטער ריכטונג. זיי טון פארוואנדלען א בייטשראם אין א פולסירנדיקן גלייכשטראם. מען ניצט זיי אפט אין עלעקטראשפייזונג און ווי א מאל צו דעשיפרירן אמפליטוד מאדולאציע ראדיא סיגנאלן.
היינט, די מערסטע געוויינטלעכע דיאדעס ווערן געמאכט פון האלבדורכפירער מאטריאלן ווי סיליציום אדער גערמאניום. נארמאל ניצט מען סיליציום, וואס פונקציאנירט בעסער.
טיפן פון האלבדורכפירער דיאדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דא ווייזט מען עטלעכע האלבדורכפירער דיאדע סימבאלן וואס מען ניצט אין סכעמאטישע געמעלן:


text:
בירזש
בירזש (ליטוויש: Biržai) איז א שטאט אין צפון-מזרח ליטע אויפן ברעג פון די טייכן אפאשטשא און אגלואנא און לעבן דער סירואיניס אזערע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט לעטלאנד, 42 ק"מ צפון פון קופישאק.[1] אין די טייכן געפינען זיך פיר אינזלען; אויף איינעם פון האט מען געבויט א פאלאץ אין 16טן יארהונדערט, וואו נאפאלעאן האט גערוט ווען ער האט מארשירט אדורך ליטע. בירזש איז פון די עלטסטע שטעט אין ליטע און ווערט שוין דערמאנט אין דאקומענטן פון יאר 1415.[2]
במשך די יארן 1492-1806 האט בירזש געהערט צו די אדעלן פון דער ראדוויל משפחה. זי האט באקומען מאגדעבורג רעכט אום 1589. יעדע וואך זענען געווען צוויי מארק טעג אין בירזש.[2]
בירזש איז פלאצירט אויף איינער פון די שאסייען פון ווילנע קיין ריגע.[2]
אום 1900 איז די יידישע באפעלקערונג געווען 2501.[1]
פערזענלעכקייטן פון בירזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אלחנן וואסערמאן, ראש ישיבה אין באראנאוויטש


text:
לופטקילער
א לופֿטקילער (אדער טעמפעראַטור רעגולאַטאָר) (ענגליש: Air conditioner) איז א מעכאנישער מאשין וואס פראדוצירט קאלטע לופט וואס ווערט ארויסגעבלאזן דורך א פען. לופטקילערס ווערן גענוצט אין די מאדערנע לענדער צו קילן הייזער און געביידעס אין דעם זומער.
אינהאַלט
דער הויפט געדאנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לופטקילער איז גארנישט אנדערש ווי א פרידזשידער (מיט'ן אויסנאם אז האט נישט דער ליידיגער חלל וואו מען לייגט אריין די עסן). ביידע מאשינען פארמאגן א קאמפרעסער וואס גיט ארויס קעלט.
מיר וועלן באנעמען אין קורצן דעם קאמפרעסאר און דאן וועלן מיר פארשטיין וויאזוי ער ארבעט סיי דער לופטקילער און סיי דער פריזשידער. אינעם קאמפרעסאר איז פאראן א געוויסע קאלטער גאז מיט'ן נאמען "קילער פֿריאן גאז" וואס איז א געדיכטער אומזעבארער גאז. דער קאמפרעסער טוט צונויף דרוקן דעם גאז וואס מאכט אז דער גאז ווערט זייער הייס בטבע. פון דארט פארט דער גאז אריין צו שפולן (אייזערנע דינע געדרייטע רערן) אין וועלכע די היץ פון דעם גאז וועפט אויס און דער גאז אליינס ווערט אויסגעארבעט צו א פליסיקייט וועלכע ווערט קעלטער און קעלטער ווי ווייטער עס גייט.
ווען ער איז שוין פליסיג רינט ער ווייטער אריין אין אנדערע שפולן דורך אן עקספאנסיע וואלוו וואו עס נעמט אויף די אריינגעצויגענע הייסע לופט פון דעם צימער און מאכט דאס קאלט און ווערט צוריק ארויסגעבלאזן דורך א ווענטילאטאר.
ווען איר וועט עפענען א לופטקילער וועט איר גלייך זען די רערן און ביידע שפולן (די הייסע צו די גאס און די קאלטע אויפ'ן אינעווייניג'סטן טייל) און א קאמפרעסער מער אונטן. אויך איז דארט פאראן צוויי ווענטילאטארס איינס אויף ארויס וועלכע בלאזט ארויס די היץ פונעם מאשין צו דער גאס און די צווייטע אויף אריין וועלכע בלאזט אריין די נארוואס געווארענע קאלטע לופט אינעם צימער.
די סיבה פארוואס עס רינט ארויס וואסער פון א לופטקילער כאטש ער פארמאגט נישט קיין טראפן וואסער, איז ווייל די קאלטע שפולן ליגן אין א ווארימע אטמאספערע און עס זאמעלט זיך אן דארט די פייכטקייט פון דער לופט און עס רינט אראפ (שטעלט אראפ א פלעשל קאלטע געטראנק אויפ'ן טיש וועט איר באלד אלעס פארשטיין איינמאל דאס פלעשל וועט אנהייבן שוויצן). דאס ציט אויך ארויס פון שטוב די פייכטקייט, וואס איז די נאסע לופט, און דורך די טרוקנקייט ווערט אסאך בא'טעמ'טער.
יעצט וועלן מיר באטראכטן די הויפט סארטן לופטקילערס וועלכע זענען פאראן אויף די מארקעט.
פענסטער לופטקילער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט פארמאגן רוב הייזער די אלטמאדישע פענסטער לופטקילער וועלכע איז ביליג און ברויך נישט קיין באזונדערע איינריכטיגונג. א פענסטער לופטקילער איז א קליינע שאכטל אין וועלכע די גאנצע לופטקילער סיסטעם איז צוזאמענגעשטעלט. ווען איר וועט עפענען דעם שאכטל וועט איר באלד זען אלע טיילן וועלכע זענען: א קאמפרעסאר, אן עקספענשן וואלוו, צוויי רייעס פון קוילס, די הייסע צו דער דרויסענדיגע זייט און די קאלטע צו די אינעווייניגסטע זייט, צוויי פענס, און א קאנטראל יוניט פון וואו דער מאשין ווערט קאנטראלירט. מיר האבן צוגעשטעלט אן אויסצייכענונג וועלכע צייגט זייער קלאר די אלע טיילן. איר קענט זען אינדערמיט וואו עס ליגט די קאמפרעסאר, פון די קאמפרעסאר גייט די גאז צו די ערשטע גרופע קוילס וועלכע געפינט זיך צו די דרויסענדיגע טייל פון די לופטקילער, פון דארט פארט עס דורך א רער צו אן עקספענשן וואלוו וועלכע טראגט עס אריבער צו די צווייטע גרופע קוילס אין וועלכע די גאז איז שוין קאלט. אין דער צענטער פון די לופטקילער איז פאראן א מאטאר וועלכע דרייט צוויי פענס, איין פען בלאזט די היץ פון די הייסע קוילס ארויס צו די גאס און העלפט אפקילן די גאז און די צווייטע פען בלאזט צוריק אריין די קאלטע לופט אינעם צימער.
די פענסטער לופטקילערס זענען ספעציעל געמאכט אין פארעמען עס זאל אריינגיין אין א געווענליכער פענסטער. עס זענען אויך פאראן שמאלע און הויכע פענסטער לופטקילערס וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר שמאלע פענסטער אין וועלכע די ארגינעלע לופטקילער גייט נישט אריין. די פענסטער סארט לופטקילערס זענען ספעציעל דעזיינט צו ארבעטן ביי א פענסטער וואו עס איז פאראן אסאך לופט. טייל מענטשן שטעלן אריין לופטקילערס אין ספעציעלע לעכער אין די וואנט וועלכע פארשטעלט די צוויי זייטן פון דעם לופטקילער. אבער נישט אלע לופטקילערס קענען דאס פארנעמען און מען דארף זיכער מאכן אין אזא פאל אז מען קויפט אן לופטקילער וועלכע קען אויך גיין אין א וואנט. אויב מען איז נישט קלאר זאל מען פרעגן דעם סוחר.
בי-טי-יו און אי-אי-אר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופטקילערס ווערן געמאסטן אין צוויי סארט מעסטונגן וועלכע רופן זיך בי-טי-יו און אי-אי-אר. די ערשטע סארט רעכענונג, בי-טי-יו, איז דער מאס פון די לופטקילער ווי שטארק דאס איז. דאס רופט זיך אין פולן נאמען "בריטיש טערמאל יוניטס" וועלכע איז א סארט מאס צו מעסטן היץ. איין בי-טי-יו איז טייטש די מאס היץ וואס עס נעמט איין פונט וואסער צו ווערן אנגעהייצט צו איין דעגרי פארנהייט. יעדע בי-טי-יו איז צעטיילט צו איבער טויזענט דזשולעס (א קלענערע סארט מאס) און איין טאן דזשולעס קומט אויס גענוי 12,000 בי-טי-יו. ווען איר קויפט א 12,000 בי-טי-יו לופטקילער איז טייטש אז דער מאשין קען אפקילן 12,000 בי-טי-יו היץ פער שטונדע. די גרינגסטע וועג צו רעכנען וויפיל בי-טי-יו עיר קאנדישן מען דארף האבן צו קילן איז 30 בי-טי-יו פער סקווער פיס. דאס מיינט אז אויב איר ווילט אפקילן א צימער פון 200 סקווער פיס וועט איר דארפן נוצן א 6,000 בי-טי-יו לופטקילער. א דורכשניטליכע הויז אין אמעריקע איז בערך 2,000 סקווער פיס וואס מיינט אז מען דארף האבן א סך הכל פון 60,000 בי-טי-יו אז די גאנצע הויז זאל ווערן אפגעקילט (אביסל ווייניגער ווייל די ווענט נעמען אוועק א שיין ביסל). וויבאלד א הויז איז איינגעטיילט אין צימערן דארף מען אויסרעכענען יעדע צימער באזונדער ווי גרויס דאס איז כדי צו וויסן וואספארא סייז לופטקילער מען זאל דארט אריינשטעלן. ווייניגער עיר קאנדישן איז נישט קיין חסרון נאר מיינט אז די לופטקילער וועט נישט קענען אפקילן גענוג גוט אין זייער א הייסע טאג. אבער א גרעסערע לופטקילער ווי עס פעלט אויס איז א פראבלעם ווייל עס מאכט די צימער צו קאלט און עס ווערט אומבאקוועם און קאסט עלעקטריציטעט פאר גארנישט. אי-אי-אר (ענערגיע עפישענט רעיטינג) איז א צווייטע סארט רעכענונג מיט וועלכע מען מעסט די צאל ענערגיע וואס די לופטקילער נעמט צו אפערירן. ווי העכער די אי-אי-אר איז אלס ווייניגער ענערגיע נוצט דאס. צום ביישפיל א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער נוצט געווענליך 1,200 וואטס פון עלעקטריציטעט וואס קומט אויס צו 8.3 אי-אי-אר. די אי-אי-אר קען זיין העכער (וואס מיינט ווייניגער ענערגיע) און די פירמעס פארמעסטן זיך ווער עס קען מאכן וואס מער אי-אי-אר וואס מאכט די לופטקילער א בעסערע מאדעל. למעשה קומט עס אבער מיט א טייערערע פרייז און וואס העכער די אי-אי-אר אלס מער קאסט די לופטקילער. אין פאקט לוינט זיך געווענליך נישטצו שפענדן מער געלט פאר א העכערע אי-אי-אר לופטקילער ווייל די ביסל ענערגיע וואס מען שפארט זיך קען געדויערן יארן עס זאל זיך לוינען און רוב לופטקילערס זענען שוין גארנישט ווערט דעמאלט. לאמיר נעמען א ביישפיל פון א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער וועלכע נוצט 1,200 וואטס ענערגיע וואס קומט אויס צו 8.3 אי-אי-אר און א צווייטע 10,000 בי-טי-יו מאדעל וועלכע נוצט נאר 1,000 וואטס וועלכע קומט אויב צו 10 אי-אי-אר. אין אזא פאל וועט דער חילוק אין פרייז צווישן 50$ און 100$. אויפ'ן חשבון אז א קילאוואט עלעקטריציטעט קאסט 10 צענט וועט נעמען בערך 5 שטונדן פאר דעם טייערן לופטקילער צו שפארן 10 צענט. רוב מענטשן נוצן לופטקילערס בערך 4 מאנאטן פער יאר און בערך 6 שטונדן פער טאג (דאס איז א געשאצטער נומער צעטיילט צו אלע זומער טעג. טייל טעג נוצט מען דאס 15 שטונדן און טייל גארנישט) וואס קומט אויס צו בערך 720 שטונדן פער זומער. לויט אונזער פריערדיגן חשבון וועט אויסקומען אז די טייערע לופטקילער וועט שפארן בערך 1,000 קילאוואטס עלעקטריציטעט וואס מיינט ווייניגער פון 15$ פער זומער.
דער ספליט סיסטעם לופטקילער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב הייזער און קלענערע געביידעס וועלכע פארמאגן צענטראלער ער קאנדישן (ער קאנדישן וועלכע קומט אריין אין דאקטס וועלכע זענען צעשפרייט איבער די הויז ווערט אנגערופן צענטראלע עיר קאנדישן) זענען א ספליט סיסטעם. אין אידיש איז דאס טייטש א צעטיילטע סיסטעם אין וועלכע די הייסע און קאלטע טיילן פון דעם סיסטעם זענען אפגעטיילט איינע פון די אנדערע. אין א ספליט סיסטעם ליגט דער קאמפרעסאר און די הייסע קוילס אינדרויסן און די קאלטע קוילס ליגט אינעווייניג. ביידע טיילן פארמאגן פענס צו בלאזן די לופט. דער ספליט סיסטעם האט צוויי מעלות. די ערשטע און הויפט מעלה איז אז וויבאלד דער קאמפרעסאר ליגט אינדרויסן מיינט עס אז 90 פראצענט פון דער גערודער איז אינדרויסן פון די הויז און אינעווייניג קען מען געניסן פון קאלטע לופט אן ווערן געשטערט פון די טראקטאר סארט גערודער וועלכע לופטקילערס גיבן ארויס. די צווייטע מעלה איז אז וויבאלד די לופט ווערט אריבערגעפירט פון איין פלאץ צום צווייטן אזוי ווייט ווערט עס בעסער אפגעקילט בטבע און דאס פארלאנגט ווייניגער ענערגיע ווען עס קומט אריין אינעם צווייטן טייל וואו עס געפינען זיך די קאלטע קוילס. פונעם אינעווייניגסטן טייל (געווענליך אין פארעם פון א פוירנעס) גייט ארויף א גרויסע דאקט וועלכע ווערט צעטיילט צו עטליכע קליינע דאקטס וועלכע צעשפרייטן זיך איבער די גאנצע הויז און די לופט דעגרייכט איבעראל. די ספליט סיסטעמען קומען אויך אין סייזעס גרויס און קליין. געביידעס פארמאגן גאר גרויסע סיסטעמען און טיילמאל עטליכע קליינע וועלכע זענען צעטיילט צו זאנעס. היינט איז פאראן א נייע סארט ספליט סיסטעם לופטקילער וועלכע פארלאנגט נישט מער ווי א דינע רער אנשטאט די גרויסע דאקטס. יענער סיסטעם שפארט אסאך עלעקטריציטעט וויבאלד די לופט גייט דורך אזא שמאלע רער וואס קילט איר אפ זייער שנעל.
קאלטע וואסער סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ספליט סיסטעם איז גענוג גוט פאר הייזער אדער קלענערע געביידעס אבער פאר א גרויסע געביידע איז דאס שוין נישט אינטערעסאנט צי ווייל די צוויי טיילן ווערן אפגערוקט צו ווייט אדער ווייל די צעשפרייטונג פון אזויפיל דאקטס קלאפט מער נישט און די לופט דעגרייכט נישט איבעראל. אין אזעלכע פעלער איז געאייגענט די קאלטע וואסער סיסטעם וועלכע איז דער גאנצער סיסטעם אויף איין ארט (אויפ'ן דאך פון די געביידע אדער ערגעץ אין די זייט) נאר אנשטאט א פען וועלכע בלאזט לופט טוען די קוילס אפקילן וואסער וועלכע לויפט אריין אין די געביידע אין רערן זייער גרינג און צו יעדע באשטימטע זאנע וואו עס דארף ארויסקומען לופט זענען פאראן לופט באהאנדלער וועלכע נוצן פענס צו בלאזן לופט קעגן די קאלטע וואסער וועלכע קילט אפ די לופט און שיקט דאס צוריק אריין אין די צימערן. די חסרון פון דעם סיסטעם איז אז עס פרעסט אסאך מער עלעקטריציטעט ווי די ספליט סיסטעם אבער פון די אנדערע זייט איז עס פיל פראקטישער ווייל צו טראגן וואסער איבער א געביידע איז זייער גרינג און מאכט קיינמאל נישט קיין פראבלעמען.
אפקילונג טורעמס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי פריער דעמאנט איז דער חסרון פון די ארגינעלע קאלטע וואסער סיסטעם אז עס נוצט צופיל עלעקטריציטעט. אן אפקילונג טורעם לעזט דעם פראבלעם דורך אן אינטערעסאנטער חכמה. אין אלע לופטקילער סיסטעמען ווערט גענוצט לופט אפצוקילן די הייסע גאז וועלכע לויפט אין די ערשטע גרופס קוילס. דער אפקילונג סיסטעם נוצט וואסער אנשטאט לופט פאר דעם זעלבן צוועק און שפארט אסאך ענערגיע. דער אפקילונג טורעם באשטייט פון א טאנק וואסער וועלכע לאזט רינען א קליינע שטראם פון וואסער צו א באזונדערע ארט אין דעם טאנק. דארט לויפט דאס וואסער דורך אויף א געדיכטע נעץ ווען פון אונטן בלאזן פענס אויף דאס וואסער וואס געפינט זיך העכער איר. די לופט מאכט אויסוועפן די הייסקייט פון דאס וואסער און די איבעריגע וואסער ווערט געפרוירן קאלט און ווערט אריבערגעפירט צו די קוילס וואו עס קילט אפ די גאז. וויבאלד עס וועפט אויס אסאך וואסער קומט כסדר אריין פרישע וואסער אינעם טאנק צו ערזעצן דאס וואסער וואס האט אויסגעוועפט. דער אפקילונג סיסטעם ווענדט זיך אבער בעיקר אויף די מאס פייכקייט וואס עס איז פאראן אין די לופט. אויב עס איז זייער פייכט (הומעד) וועט עס דארפן נוצן מער ענערגיע אפצוקילן דאס וואסער און אויב עס איז פאראן ווייניג פייכקייט אין די אטמאספערע וועט דאס וואסער ווערן אפגעקילט זייער שנעל אפילו אויב עס איז גאר הייס. אזא סיסטעם איז פיל טייערער ווי די ארגינעלע קאלטע וואסער סיסטעם אבער עס צאלט זיך אויס זייער שנעל ווייל עס שפארט גאר אסאך ענערגיע דורך דעם אפקילונג חכמה.
קאסטן פון אפערירן אן לופטקילער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלעס ווענדט זיך לויט וויפיל עלעקטריציטעט קאסט אין די געגענט וואו מען וואוינט. לויט די פרייזן פון קאן עדיסן אין ניו יארק וועט א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער קאסטן בערך 20 צענט פער שטונדע, א 5,000 בי-טי-יו בערך 11 צענט פער שטונדע, און א גרויסע 36 בי-טי-יו וועט קאסטן בערך 75 צענט פער שטונדע.
אויב איר פארמאגט צום ביישפיל צוויי 5,000 בי-טי-יו, איין 10,000 בי-טי-יו, און איין 14,000 בי-טי-יו לופטקילערס וועט אייך אלע אינאיינעם אפקאסטן בערך 65 צענט פער שטונדע. אויב איר וועט אלע דריי לאזן ארבעטן איבער א זומער שבת וועט דאס קאסטן בערך 16$. די איינציגסטע וועג פון שפארן געלט איז אויסצולעשן די לופטקילערס ווען מען דארף עס נישט ווי אינמיטן די נאכט אדער ווען עס איז נישט אזוי הייס. דרייען די לופטקילער צו נידעריג וועט גארנישט העלפן ווייל די קאמפרעסאר ארבעט די זעלבע שטארק און עס איז נאר די פען וועלכע בלאזט שוואכער. אגב, איז נישט גוט צו לאזן די פען נידעריג ווייל דעמאלט איז פאראן מערערע שאנסן אז דער לופטקילער זאל פרירן וויבאלד די קעלט בלייבט שטעקן אינעווייניג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע לופטקילער איז אויסגעטראפן געווארן דורך וויליס קעריער וועלכער האט דאס אויפגעשטעלט אין זיין פרינטינג פירמע אין יאר 902'. נאך עטליכע יאר אלס א סוקסעס האט קעריער געלייגט א פאטענט דערויף און האט דאס אנגערופן אפאראט צו באהאנדלן לופט. דער נאמען איז איבערגעטוישט געווארן צו לופטקילער דורך א פראפעסאר עטליכע יאר שפעטער.
אין יאר 917' האבן צוויי פובליק געביידעס איינגעשטעלט עיר קאנדישן, איינס אין שיקאגא און די צווייטע אין אלבאמא. אין יאר 928' האט די קאנגרעס זאל באקומען עיר קאנדישן, א יאר דערויף די סענאט הויז, און א יאר דערויף דאס ווייסע הויז.
די מאסן האבן ערשט אנגעהויבן קויפן לופטקילערס נאך די צווייטע וועלט קריג. אין יאר 946' האט מען פארקויפט 36,000 שטיק און אינעם יאר 953' האט מען שוין פארקויפט איבער א מיליאן. אין יענע צייט איז ארויסגעקומען א שטודיע אז די מענטשן וואס האבן עיר קאנדישן אין זייערע הייזער שלאפן לענגער דורכאויס דעם זומער, נעמען זיך מער רואיגע צייטן, און האבן א בעסערע הנאה פון עסן. די לופטקילערס פון יענע צייטן זענען געווען זייער גרויס און ערשט אין 957' האט מען אויסגעטראפן וועגן וויאזוי דאס קלענער צו מאכן אז עס זאל אריינגיין אין א פענסטער. אין יאר 98' איז געגרינדעט געווארן א ספעציעלע גרופע וועלכע האט אנגעפאנגן א לאנג יעריגע שטודיע איבער לופטקילערס און מען ערווארט זיי זאלן אויפקומען מיט נייע חכמות אינעם צוקונפט.


text:
נייטרא
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין סלאוואקיי. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט נייטרא (באדייטן).
- אויב באציט איר זיך צו דעם נייטרא יישוב אין אמעריקא דאן נוצט דעם לינק נייטרא יישוב
נייטרא ( (סלאוואקיש: Nitra; דייטשיש: Neutra; אונגאריש: Nyitra) איז די פערטע גרעסטע שטאט אין סלאוואקיי, מיט א באפעלקערונג פון 85,000. נייטרא איז פון די עלטסטע שטעט אין סלאוואקיי.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין נייטרא האט פונקציאנירט די וועלט בארימטע נייטרא ישיבה, אונטער דער אנפירערשאפט פון הרב שמואל דוד אונגאר הי"ד, וואס איז אנגעגאנגען ביזן סאמע סוף פונעם קריג, ווי אויך איז דאס געווען פון די ערשטע ישיבות זיך צוריק צו עפענען נאך דעם גרויסן חורבן אויפן אינציאטיוו פון ר' מיכאל בער ווייסמאנדל זצוק"ל, און אונטער דער אנפירערשאפט פון דעם שפעטערדיגן נייטרא רב הגה"צ ר' שלום משה הלוי אונגאר, רב פון נייטרא יישוב אין אמעריקע.
אין ת"ש האבן געוואוינט אין נייטרא 4358 יידן, 19.2% פון דער שטאט'ס באפעלקערונג.


text:
ניקאראגוא
ניקאַראַגואַ (שפאניש: Nicaragua), אפיציעל די רעפובליק פון ניקאַראַגואַ (שפאניש: República de Nicaragua), איז דאס גרעסטע לאנד אין צענטראלער אמעריקע מיט א שטח פון 130,373 ק"מ2. דאס לאנד גרענעצט האנדוראס צו צפון און קאסטא ריקא צו דרום, מיטן קאראאיבישן ים צו מזרח און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב. די הויפטשטאט איז מאנאגוע.
די שפאנישע האבן אויסגעפארשט און באזעצט דאס לאנד אינעם 16טן יארהונדערט. אין דעם 17טן יארהונדערט האבן די בריטישע איינגעשטעלט א פראטעקטאראט אין דעם מזרח טייל פון לאנד, וואס האט זיך אויסגעהאלטן 200 יאר, און ביזן היינטיגן טאג רעדט מען נאך ענגליש אויפן מזרח בארטן פון לאנד. אין 1821 האט ניקוראגוא זיך געשיידט פון שפאניע און אין 1823 זיך פארבינדן אין דער פעדעראלער רעפובליק פון צענטראלער אמעריקע, ביז 1838.
די הויפט שפראך איז שפאניש.
ניקאראגוא איז א דעמאקראטישע רעפובליק.


text:
משמר הגבול
משמר הגבול (טייטש: גרענעצוואך) איז דער נאמען פון א סעקציע פון דער ישראלישער פאליציי וואס איז פאראנטווארטלעך אויף דער אינווייניקסטער זיכערהייט אין ישראל, (און) מלחמה קעגן טעראר, פארזיכערן די גרענעץ פון מצרים און די גרענעצן ביי דער גרינע ליניע. אויך באדינען זיי אלס הילפֿפאליציי-טעטיקיער צו פארמיידן ארדענונג-צעשטערונגען, צעשפרייטן דעמאנסטראציעס, אויפרייסן אויפרייס מאטעריאלן אד"ג.
זיי דינען ווי א טייל פונעם פאליציי, וואס בעצם זענען זיי געהעריקע זעלנער, ווי אלע אנדערע אפטיילונגען פונעם מיליטער, אזוי אויך טראגן זיי די עמבלעם, וואס אויבן איז אויפגעשריבן ישראל פאליציי, און אונטן גרענעץ וואך, אין צענטער א בילד פון א טורעם.
זייערע מונדירן זענען גרויליך און נישט גרין ווי אין דער ארמיי, אדער בלוי אין די פאליציי.


text:
פאמיליע
פאמיליע אדער משפחה איז א גרופע פון זאכן וואס זענען און די זעלבע גרופע צוליב וואס זיי האבן די זעלבע ביאלאגישע שטריכן, אדער זיי זענען ביאלאגיש גלייך. א פשוטע משפחה איז א פאטער און מוטער מיט זייערע קינדער. אין א ברייטערער משפחה ווערן אויך אריינגערעכנט די עלטערן פונעם פאטער און פון דער מוטער, און אפשר אויך אנדערע קרובים.
טאמער דער פאטער אדער די מוטער אין א פאמיליע שטארבט, אדער די צוויי צעשיידן זיך, בלייבן די קינדער אין אן "איין-עלטער פאמיליע".
אין א פאמיליע ווערט דער סאציאלער עטיק אריבערגעגעבן פון איין דור צו א צווייטן דור.


text:
גאליציע
גאליציע איז דער טייל פון פוילן וואס עסטרייך האט אנעקסירט ווען מען האט צעטיילט פוילן אין די יארן 1772. הײַנט איז אסט-גאליציע א טייל פֿון אוקראינע און וועסט-גאליציע איז צוריק אין פוילן, מיטן אלטן נאמען „קליין-פוילן". דער נאמען „גאליציע" שטאמט פֿונעם אלטן נאמען „האליץ". נאך ביזן הײַנטיגן טאג הייס די טעריטאריע „האליץ" אויף טשעכיש און אויף טערקיש.
אין גאליציע האבן געוואוינט א סך גדולים תלמידי בעש"ט און איז געווען די מקור צו פילע גרויסע חסידות דינאסטיעס, ווי באבוב זידיטשוב א.ד.ג.
אויך דער שרייבער ש"י עגנון איז געבוירן אין בוטשאטש, גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אסט-סלאוון האבן באזעצט די טעריטאריע שוין אין אנהייב פֿונעם מיטל-עלטער; אין דעם 12טן יארהונדערט האט מען אויפֿגעשטעלט דאס פֿירשטנטום (פרינציפאליטעט) פֿון האליטש. שפעטער איז עס געווארן פֿאראייניקט מיט וואהלין. אין יאר 1352 (ה' קי"ב) איז די טעריטאריע געווארן צעטיילט צווישן דעם פוילישן קעניגרייך און דער גרויסער הערצאגשאפֿט פֿון ליטא; דעם גרעסערן טייל האט פוילן גענומען. אין 1772 (ה' תקל"ב) איז צעטיילט געווארן די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט און עסטרייך האט צוגענומען גאליציע, וואס איז דעמאלסט געווארן די פראווינץ פֿון עסטרייך מיט דער גרעסטער באפֿעלקערונג ביזן סוף פֿונעם ערשטן וועלט קריג.
אין 1918 (ה' תרע"ח) איז גאליציע אוועק גענומען געווארן פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, און געווארן א טייל פֿון דער נײַער זעלבשטענדיגער רעפובליק פֿון פוילן. ווען פוילן איז געווארן צעטיילט אין 1941 (ה' תש"א) האט רוסלאנד גענומען אסט-גאליציע און דייטשלאנד האט גענומען וועסט-גאליציע. נאכן צוויטן וועלטקריג איז אסט-גאליציע געגאנגען צום נײַעם לאנד אוקראינע און וועסט-גאליציע צו פוילן.


text:
אונעסקא
אונעסקא (ענגליש: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO) איז די ארגאניזאציע פאר בילדונג, וויסנשאפט און קולטור פון די פאראייניגטע פעלקער. אונעסקא איז געגרינדעט געווארן דעם 16טן נאוועמבער 1945, מיטן ציל פון העלפן צו אינטערנאציאנאלע פרידן און זיכערהייט.
אינגאנצן זענען 195 לענדער מיטגלידער אין אונעסקא. די ארגאניזאציע איז הויפטקווארטירט אין פאריז, פראנקרייך, און האט אנשטאלטן אין פארשידענע לענדער פון דער וועלט.
אונעסקא ארבעט דורך פינף הויפט פראגראמען: בילדונג, נאטירלעכע וויסנשאפטן, סאציאלע וויסנשאפטן, קולטור, און קאמוניקאציע און אינפארמאציע.


text:
1891
1891 איז דאס 91סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1891 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געגרינדעט די יידישע קאלאניזאציע אסאציאסיע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן פעברואר - אברהם הלוי פרענקל, יידישער מאטעמאטיקער (נפטר 1965)
- 23סטן מיי - פער לאגרקוויסט, שוועדישער שרייבער, דראמאטורג און דיכטער, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געש' 1974)
- 24סטן מיי - וויליאם אלברייט, ארכעאלאג (געש' 1971)
- 15טן נאוועמבער - ערווין ראמעל, דייטשער פעלדמארשאל (באגאנגען זעלבסטמארד 1944)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יוני - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געב' 1815)
- 29סטן דעצעמבער - לעאפאלד קראנעקער, דייטשער מאטעמאטיקער


text:
נפתלי הירץ וויזעל
נפתלי הירץ וויזעל (ה' טבת ה'תפ"ו – אור לא' אדר ב' ה'תקס"ה), באקאנט מיט זיינע ראשי תיבות נה"ו, איז געווען פון די גרויסע משכילים.
אסאך פון די ערשטע משכילים זענען זיינע תלמידים, צווישן זיינע תלמידים זענען חייקיל הורוויץ און זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ און משה לאנדא. דער משה לאנדא איז געווען א זון פון ר' שמואל לאנדא, אן אייניקל פון ר' יחזקאל לאנדא דער "נודע ביהודה". ער האט געמאכט א ספר יין לבנון אויף מסכת אבות, עס האט א הסכמה פונעם נודע ביהודה.
אזוי ווי אלע גרויסע משכילים אין זיינער צייט האבן זיי זייער גע'רודפ'ט און גע'חוזק'ט פון חסידים, זיי האבן געוואוינט אין אומאן, און ווען ר' לוי יצחק בערדיטשעווער האט אמאל געוואלט ווערן רב אין דער שטאט, האבן זיי אים נישט געלאזט.
ווייזעל האט געוואלט אריינברענגען זיינע רעיונות און זיינע שטעלונגען ביי אידן, אבער וויסנדיג אז עס וועט זיין קאנטערוועסעיל, האט ער מחליט געווען ער וועט שרייבן א ספר וואס וועט הייסן יין לבנון, ער וועט בעטן דערויף א הסכמה פון א גדול הדור, אינעם ספר וועט ער שרייבן זאכן וואס יעדער איז מסכים דערצו, שפעטער וועט ער עס דרוקן מיט אן אנדער ספר וואס וועט הייסן יין הלבנון, און דארט וועט ער שרייבן אלעס וואס ער וויל, און די וועלט וועט אהנענמען אז דער גדול הדור האט דערויף אויך מסכים געווען. אזוי האט ער געשריבן דעם ספר יין לבנון אויף אבות, ער האט עס געטראגן פארן נודע ביהודה, און ער האט איהם געשריבן א הסכמה, שפעטער ווען דער נודע ביהודה איז געוואויר געווארן אז ער איז א משכיל, האט ער צוריק געבעטן זיין הסכמה, אבער נפתלי הירץ האט איהם נישט געוואלט צוריק געבען. למעשה האט מען געדרוקט דעם ספר יין לבנון אויף אבות מיט א הסכמה פונעם נודע ביהודה, אהנעם ספר יין הלבנון.
דער ספר יין הלבנון איז נישט דא, ביי די ברסלבער חסידים ווערט פארציילט אז ר' נחמן מברסלב האט באקריגן דעם ספר ווען עס איז געווען אין כתב יד פון זיינע תלמידים, און האט עס פארברענט.


text:
1866
1866 איז דאס 66סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1866 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן יולי - טענעסי איז דער ערשטער שטאַט וואס קערט צוריק צו די פאראייניגטע שטאטן נאכן אמעריקאנער בירגערקריג
- 27סטן יולי - געענדיגט לייגן דעם קאבל אונטערן אטלאנטישן אקעאן, וואס דערמעגלעכט טראנס-אטלאנטישע טעלעגראף פארבינדונג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן אקטאבער - ראמזיי מאקדאנאלד, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1937)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן מערץ - רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, דריטער אדמו"ר פון חב"ד, דער "צמח צדק" (געב' 1789)


text:
ווינסטאן טשערטשיל
ווינסטאָן טשערטשיל - Winston Churchill (געבוירן כ"א כסליו ה'תרל"ה ; 30סטן נאוועמבער 1874 - געשטארבן כ"א שבט ה'תשכ"ה ; 24סטן יאנואר 1965) איז געווען א בריטישער פאליטיקער וואס האט געדינט אלס פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך במשך דעם צווייטן וועלט קריג און נאכאמאל פון 1951 ביז 1955. ער איז אויך געווען אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי, א שרייבער פון היסטאריע און א קינסטלער. פון 1900 ביז 1964 איז ער געווען א מיטגליד אינעם פארלאמענט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
ער ווערט פארעכענט פאר איינער וואס האט פארשטאנען די סכנה און די שלעכטס פון דעם נאצי רעזשים פון היטלער, נאך אסאך פריער איידער אסאך אנדערע האבן עס געזען. ער האט פון אנהייב געזאגט אז היטלער נאצי איז א סכנה פאר אייראפע, און פאר דער גאנצער וועלט, ער האט געווארנט די אמעריקאנער זיי זאלן זיך שלאגן קעגן היטלער, אבער די אמעריקאנער האבן נישט געוואלט זיך מישן, זיי האבן דאס ענדערש געזען ווי א פראבלעם פון אייראפע. ער האט אויך געווארנט די רוסן, אז היטלער איז א סכנה, אבער די רוסן האבן אים נישט געגלייבט נישט גאנץ ביים אנהייב פונעם קריג, דעמאלטס האבן זיי גאר נאך געמאכט דעם באקאנטען ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך מיט די דייטשן, און אפילו שפעטער האט ער זיי געווארנט אז די דייטשן וויל אנגערייפן רוסלאנד, אבער יאזעף סאטלין האט אים נישט געגלייבט. און האט גארנישט געטוהן דערצו און דערפאר האבן די דיישטן אזוי שנעל געגענט איינעמען רוסלאנד ביז זיי זענען געווען ביי די טויערן פון מאסקאווע.
ווען ער האט געזען אז היטלער וויל אויספירן זיין פלאן אין אייראפע, האט ער זייער פארפירט אינעם בריטישן פארלאמענט קעגן זיין קעגנער נעוויל טשעמבערליין, ביז ער האט איבערצייגט די בריטישער אין דער סכנה פון היטלער, זיי האבן איהם ארויף געזעצט אלס פרעמיער מיניסטער, ער האט אנגעפירט דעם קריג קעגן די דייטשן מיט שטארקייט, ביז ער האט זיי אונטערגעברענגט.
ער איז געווען זייער א שארפער שונא פון קאמוניזם, נאכן צווייטן וועלט קריג, האט ער געווארנט די אמעריקאנער אויף דער סכנה פון סטאלין, ער האט געוואלט מען זאל גלייך זיך נעמען שלאגן און אונטערברעגנען די רוסן, אבער די אמעריקאנער האבן עס נישט פארשטאנען. אבער נישט געהאט קיין כח זיך ווייטער שלאגן. ביז דער קאמוניסטישער געדאנק האט זיך פארשטארקט און האט איינגענומען גאנץ מזרח אייראפע.
ער האט פארמאגט א חוש פון הומאר, און עס ווערט פארציילט אסאך ווערטליך און קלוגנדיגע פראזן וואס ער האט געזאגט.
ציונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין חודש אדר ה'תרפ"א (מערץ 1921) איז ער געקומען אויף א באזוך אין ארץ ישראל (וואס דאן איז דאס לאנד געווען אונטער א מאנדאט פון דער בריטישער רעגירונג) די אראבער האבן דאן געפאדערט פון אים מבטל צו זיין דעם געדאנק פון ציונות און אויפשטעלן א רעפרעזענטאטיווער רעגירונג פון די איינוווינער אין ארץ ישראל וואס וועט ווארשיינליך זיין אן אראבישע רעגירונג (ווייל דאן זיינען די אראבער געווען 80% איינוווינער קעגן 20% יידן), אויך האבן זיי געפאדערט צו פארמיידן די אימיגראציע גרופעס וואס זיינען געקומען קיין ארץ ישראל. אבער טשערטשיל האט אפגעשלאגט דיזע פארשלאג ווייל די בריטן האבן זיך מחייב געווען צו אויספירן באלפורס דעקלעראציע, און אלס דעם האבן די אראבער איניציאטירט דער שרעקליכער תרפ"א ראיאטן.
גלייך נאך דער אויפרוהר האט טשערטשיל אויספארמירט א נייע דיפלאמאטיע און געשריבן דאס ערשטע ווייסבוך וואס האט באשטימט נייע תקנות פאר דעם ציוניסטישן געדאנק.


text:
גאון
גאון מיינט געווענליך אויף א זשעני, די ווארט גָאוֹן אינעם טריקענעם אפּטייטש שטאַמט פון לשון קודש וואס דאס מיינט "שטאלצע עהרע", אזוי ווי "גאון ועוז".
אינעם חרדישען לעקסיקאן איז עס א טיטול דוקא פאר תלמידי חכמים, לויט מאנכע האט מען אויסגעקליבן דעם ווארט וויבאלד ער איז בגימטריא "זעכציג", וואס דארף סימבאליזירן די זעכציג מסכתות אין ש"ס.
דער ווארט גאון קען מיינען איינע פון די מנהיגי ישראל און די תקופת הגאונים,
היינט צוטאגס ווערט הגאון באניצט צו באטיטול סיי ווער וואס צייכענט זיך אויס מיט זייער בקיאות און חריפות אין די תורה הקדושה, אפגעזעהן צו זענען חסידים אדער מתנגדים.
היינט צוטאגס ווערט דער טיטל 'גאון' באניצט צו באטיטלען דעם אלגעמיינעם תלמיד חכם וועלכער איז באקאנט אין די תורה הקדושה מער ווי דעם פשוט'ן בעל הבית. אויך איז געווארן איינגעפירט צו נוצן דעם טיטל אויף יעדן בנן של קדושים און רבי'ש אייניקל.
אינעם מאדערענעם העברעאיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עברית מיינט דער ווארט 'גאון' א געניאלער מענטש, וואס אויף ענגליש רופט מען א דשיניעס, צום ביישפיל אלבערט איינשטיין איז באטיטלט אין עברית א גאון, כאטש וואס עס קלינגט זייער ענליך איז עס אין גאנצן אן אנדערע באגריף ווי די וואס די פרומע אידן נוצן דאס ווארט גאון. ביידע באדייטן זענען זייער ווייט פון דעם טרוקענעם אפטייטש וואס מיינט שטאלץ.


text:
מילגרוים
מילגרוים איז די פרוכט פונעם בוים Punica granatum.
דער מילגרוים שטאמט פון פערסיע און איז געווען קולטיווירט אין גרוזיע, ארמעניע און דעם מיטלענדישן ראיאן שוין טויזנטער יאר.
מילגרוים זאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז לעצטנס באוואוסט געווארן גאר שטארק, אז דער זאפט פונעם מילגרוים, איז זייער ניצלעך פארן געזונט פונעם פיזישער געביין פונעם מענטש, ווייל עס שטארקט די 'אימיון סיסטעם' ממילא געבט דאס א קרעפטיגע שטופ צו ווערן געהיילט פון שווערע קרענק, און עס האט שוין אויפגעטוהן גאר אסאך ביי אסאך שווערע פעלער.


text:
אלף בית
אַלף-בית איז דער נאָמען פון די לשון-קודשדיקע אותיות באַזירט אויף די ערשטע צוויי אותיות (דהיינו: אַלף און בית). מיט דאָזיקער שריפט שרייבט מען לשון-קודש, יידיש, העברעאיש, לאַדינאָ (דזשודעזמאָ), אַראַמיש (ביי יידן) און אַנדערע שפּראַכן וואָס יידן באַניצן אָדער האָבן באַניצט.
העברעאישער אַלף-בית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין לשון-קודש און מאָדערנעם העברעאיש ניצט מען די פאָלגנדיקע אותיות (סוף-פאָרמען (סופיות) ווערן געשריבן פאַר געהעריקע אותיות):
תחילת זיינען געווען אַלע אותיות אין לשון-קודש קאָנסאָנאַנטן, דאָס הייסט אַז ער האָט אַ קאָנסאָנאַנט שריפט. אין אַ שרייבונג מיט פּינטעלעך באַניצט מען די סיסטעם פון נקודות צו באַצייכענען וואָקאַלן. פונדעסטוועגן, עס קענען עטלעכע אותיות (אמות קריאה) שפּילן אויך די ראָלעס פון וואָקאַלן, דער עיקר, וואָס איז אינעם פולן כוח אַנטוויקלט געוואָרן אין כתיב מלא אויסלייג-סיסטעם פון מאָדערנעם העברעאיש.
ס'איז דאָ אויך פּינטלעך, וואָס צייכענען ענדערונגען אין קלאַנגען פון קאָנסאָנאַנטן: דגש, רפה און דאָס שׂין-פּינטל.
די אותיות אין יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווייטערע אינפאָרמאַציע: יידישע אויסלייגן
פאַר יידיש ניצט מען בדרך-כלל די גלייכע אותיות. דער הויפּט אונטערשייד איז אָבער אַז טייל אותיות אין יידיש באַצייכענען בלויז וואָקאַלן, אַזוי ווי ביי אַנדערע אייראָפּעאישע שפּראַכן. לויט דער טראַדיציע און דעם רוב פון אָפיציעלע אויסלייג סיסטעמען שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון-קודש. די כוללדיקע סיסטעם איז אַזאַ (מיט דער פולער ריי פון דגשים, רפות און אַנדערע פּינטלעך פאַר בולטקייט, וועלכע ווערן אָבער באַניצט ניט אין אַלע אויסלייגן):
די אותיות בֿ, ח, כּ, שׂ, תּ און תֿ ווערן באַניצט בלויז אין ווערטער פון סעמיטישן אָפּשטאַם. די קאָמבינאַציעס וו, יי, ייַ און וי שרייבט מען צומאָל אַלץ דיגראַפן (ליגאַטורן): װ, ײ, ײַ און ױ.
יהדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דעם יידישן רעליגיעזן בקיאות האָט גאָט באַשאַפן די וועלט מיט די אותיות.
די תורה איז געשריבן מיט א"ב, און אויב פעלט נאָר איין אות, טאָר מען לויט דער הלכה נישט מאַכן קיין ברכה ביים עולה זיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ביי ייווא: מלופּן-וואָוו


text:
1טן מערץ
דעם 1טן מערץ איז דער זעכציגסטער טאג פון יאר (61סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 305 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1565 – אויפגעשטעלט די שטאט ריא דע זשאנערא אין בראזיל
- 1803 - אהייא ווערט אויפגענומען אלס דעם 17טן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1815 - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פראנקרייך פון זיין גלות אין עלבע
- 1867 - נעבראסקא ווערט דער 37סטער שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1942 - אנהייב פון אויפשטעלן דעם סאביבאר טויטלאגער
- 1992 - נאך א רעפערענדום דערקלערט באסניע און הערצעגאווינע איר זעלבסשטענדיקייט פון יוגאסלאוויע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1456 - וולאדיסלאוו דער צווייטער, מלך פון בעהמען און אונגארן (געש' 1516)
- 1810 - פרעדעריק שאפען, פוילישער קאמפאזיטאר (געש' 1849)
- 1922 - יצחק רבין, פינפטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (דערמארדעט 1995)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1911 - יאקאבוס וואן 'ט האף, האלענדישער כעמיקער, דער ערשטער געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1852)
- 1938 - וולאדיסלאוו גראבסקי, פוילישער עקאנאמיסט און פאליטיקער (געב' 1874)
- 1979 - מוסטאפא בארזאני, קורדישער פירער (געב' 1903)


text:
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז אַ פאַסטן און פּשוט וועג צו גער אייער געזונט ינקרעדימאַיל אַרטיקלען צו אַ אַוטלוק-קאַמפּאַטאַבאַל פֿאָרמאַט. דעם . ים צו. פּסט קאַנווערזשאַן געצייַג אַלאַוז ניצערס צו קלייַבן אַ גאַנץ טעקע פון סטאָרד ינקרעדימאַיל אַרטיקלען און דורכפירן פּעקל קאַנווערזשאַן פון. ים טעקעס סטאָרד ין, מאכן עס אַ קלוג ברירה פֿאַר די וואס דאַרפֿן צו געשווינד צוטריט זייער אַלט ינקרעדימאַיל אַרטיקלען אין אַוטלוק אָדער אן אנדערער פּראָגראַם.
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק אַרייַנפיר נוצן איז פונאנדערגעטיילט ווי 32-ביסל און 64-ביסל עקסעקוטאַבלעס. עס מיטל אַז ינקרעדיקאָנווערט איז ארבעטן פֿאַר אַלע יגזיסטינג ווערסיע פון מיקראָסאָפט אַוטלוק. נאָר לויפן געהעריק אויסגאבע פון ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער.
גרינג צו נוצן ינקרעדימאַיל מעיל קאָנווערטער
- פּעקל קאַנווערזשאַן פון. ים טעקעס - ניט ענלעך פילע . ים צו אַוטלוק מכשירים, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז ביכולת צו פּראָצעס אַ גאנצע וועגווייַזער פון ינקרעדימאַיל. ים טעקעס בייַ אַמאָל. דאס מיטל אַז ניצערס טאָן ניט דאַרפֿן צו וויסט צייַט סאַלעקטינג יעדער יחיד אָנזאָג -; די גאנצע טעקע פון ינקרעדימאַיל אַרטיקלען קענען ווערן קאָנווערטעד ווי אַ גאַנץ, שפּאָרן ענערגיע און מי אַז וואָלט זיין ווייסטאַד דורך נידינג צו בייַטן יעדער טעקע ינדיווידזשאַלי. אפילו בעסער, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער אַלאַוז ניצערס צו ספּעציפיצירן ינקרעדימאַיל דירעקטעריז פֿאַר יקסקלוזשאַן, געבן זיי די פיייקייַט צו וויד אויס פּאַטענטשאַלי אַנוואָנטיד אַרטיקלען אין טראַש און ענלעך פאָלדערס.
- קאָנווערסיאָן פון אַטאַטשמאַנץ -; אין דערצו צו קאַנווערטינג די טעקסט פון אַרטיקלען, ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז ביכולת צו בעשאָלעם און סיקיורלי שייַעך-מיטאַרבעטער ינקרעדימאַיל טעקע אַטאַטשמאַנץ צו די email גופים מיט וועלכע זיי זענען געשיקט. דורך פשוט סאַלעקטינג די אַטטאַטשמענט סטאָר טעקע געניצט דורך ינקרעדימאַיל, ווער עס יז ניצן דעם. ים צו. פּסט נוצן איז ביכולת צו עפערטלאַסלי פאַרבינדן אַלע פון זייער וויכטיק אַטאַטשמאַנץ צוריק צו דער טעקסט מיט וועלכע זיי זענען געשיקט, מאכן זיי לייַכט צו געפינען און קראָם פֿאַר שפּעטער נוצן.
- גרינג צו נוצן -; ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער קומט מיט אַ גראַפיקאַל צובינד אַזוי פּשוט אַז אפילו אָנהייבער קאָמפּיוטער ניצערס וועלן פֿאַרשטיין עס ינטויטיוולי. אַלע פון די אָפּציעס און סעטטינגס פון דעם פּראָגראַם זענען קענטיק אויף אַ איין, ריין פֿענצטער. אין דרייַ פּשוט טרעפ אַ באַניצער קענען גער ינקרעדימאַיל. ים צו. פּסט טעקעס געניצט דורך אַוטלוק און אנדערע email מאַנאַדזשערז. פשוט אויסקלייַבן די וועגווייַזער אין וועלכע די ינקרעדימאַיל אַרטיקלען זענען סטאָרד, אויסקלייַבן די פארבונדן אַטטאַטשמענט טעקע אויב עס יגזיסס, און דעמאָלט גיט אַרייַנפיר. ניצערס קענען אפילו קלייַבן צי זיי ווילן די ניי קאָנווערטעד ימיילז צו דערשייַנען רעכט אין זייער אַוטלוק ינבאָקס דער ווייַטער צייַט זיי קלאָץ אויף, אָדער צו דערשייַנען אין די הויפּט טעקע פון די אַוטלוק סטאָרידזש בוים.
- דעמאָ ווערסיע -; דערשראָקן אַז ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער זאל ניט זייַן רעכט פֿאַר איר? דאָן ';ה זאָרג! מיר זענען אַזוי זיכער אַז דאָס איז דער בעסטער ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאַנווערטער פאַראַנען אַז עס איז אפילו אַ פֿרייַ דאָוונלאָאַדאַבלע פּראָצעס. דעם דעמאָ אַלאַוז ניצערס צו אַרייַנפיר אַלע ינקרעדימאַיל אַרטיקלען אין זייער אַוטלוק בריווקאַסטן, טשאַנגינג די צו: און פֿון: פעלדער און ינסערטינג אַ העכערונג אין די טעקסט גוף. דעם וועג, איר ביסט ביכולת צו באַשטימען צי ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער איז די רעכט געצייַג פֿאַר איר, ריזיקירן פּאָטער!
דו זאלסט נישט וואַרטן קיין מער! אויב איר האט פאַרלאָרן צוטריט צו אַלט סאָפטווער און דאַרפֿן צו גער ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק אָדער אנדערן email פאַרוואַלטער, קויפן ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער הייַנט. דערוואַרטונג איז די לידינג פאַרוואַלטער פון email ינבאָקסעס פֿאַר ביידע פֿירמע און פּערזענלעך email אַקאַונץ, און מיט דעם פאַסטן. ים צו. פּסט קאַנווערטער, איר צו קענען מאַכן די יבערבייַט צו דעם שטאַרק email פאַרוואַלטער הייַנט.
ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק קאָנווערטער ינייבאַלז איר צו ימפּאָרט ינקרעדימאַיל ימיילז צו אַוטלוק, בייַטן ינקרעדימאַיל ימיילז צו פּסט טעקע, עקסטראַקט ינקרעדימאַיל ימיילז און ראַטעווען זיי צו עמל טעקעס. אַלע דרייַ אָפּציעס מאַכן ינקרעדימאַיל קאָנווערטער רובֿ ווערסאַטאַל מאַלטי-געצייַג ווי אַ שווייצער קניפע.
סיסטעם רעקווירעמענץ:
פֿענצטער אַס (קיין 32 אָדער 64-ביסל),
צו אַרייַנפיר ימיילז און בייַטן צו פּסט: מיקראָסאָפט אַוטלוק פֿאַר ווינדאָוז (קיין 32 אָדער 64-ביסל).
Source emails of: ינקרעדימאַיל וו 1.0 or 2.0.
* –; דאָן ';t know how to convert IncrediMail 2.5 emails to Outlook? Ask us!
אַוואָרד-ווינינג ווייכווארג
ינקרעדימאַיל קאָנווערטער העלפט צו ענטפער:
- ווי צו אַרייַנפיר ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק? ווי צו אַריבערפירן פון ינקרעדימאַיל צו אַוטלוק מיט אַטטאַטשמענץ?
- ווי צו מייגרייט פון ינקרעדימאַיל צו מעק מעיל?
- ווי צו אַריבערפירן ימיילז פון ינקרעדימאַיל צו פֿענצטער מעיל? ווי צו באַשטימען פון ינקרעדימאַיל צו לעבן מעיל?
- ווי צו בייַטן ימיילז פון ינקרעדימאַיל צו טהונדערבירד?
- ווי צו רירן ימיילז און ענקלאָוזד טעקעס צו אַוטלוק עקספּרעסס?
- פארוואס טאָן איך דאַרפֿן די ינקרעדימאַיל Email אָפּזוך? ווי צו צוריקקריגן אויסגעמעקט ינקרעדימאַיל ימיילז?
- דאָן ';ה פאַרפירן -; אָפֿט געשטעלטע פֿראגן


text:
אהרן פערלאוו
רבי אהרן פערלאוו (כ"ט אייר תקס"ב-י"ז סיון תרל"ב) איז געווען דער סטאלינער רבי, באקאנט מיטן נאמען בית אהרן.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אהרן פערלאוו איז געבוירן ער"ח סיון ה'תקס"ב צו זיין פאטער רבי אשר פון סטאלין, דער זון פון דעם גרויסן ר' אהרן.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תקע"ה האט ער חתונה געהאט מיט חוה, דער טאכטער פון ר' מרדכי פון קרעמניץ. זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- רבי אשר פערלאוו (דער צווייטער) פון קארלין
- די ווייב פון רבי אברהם יעקב פרידמאן, דער ערשטער סאדיגורער רבי
- בת-ציון צפורה פייגא, די ווייב פון רבי דוד טווערסקי, ערשטער זלאטאפאלער רבי


text:
לאנדאנער בארא פון בארנעט
דער לאנדאנער בארא פון בארנעט איז א לאנדאנער בארא אין צפון לאנדאן. ער גרענעצט הארטפארדשיר צו צפון און נאך פינף לאנדאנער באראס: הארוי און ברענט צו מערב, קאמדן און הארינגיי צו דרום-מזרח און ענפילד צו מזרח.
געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין צפון פון בארנעט געפינען זיך די געגנטן "טשיפינג בארנעט" (Chipping Barnet) און "הויך בארנעט" (High Barnet), פון וועמען דער בארא נעמט זיין נאמען. נישט ווייט זענען די געגנטן עדזשווער (וואס האט א גרויסע יידיעש קהילה), טאטערידזש, וועטסטאן און מיל היל. מער צו דרום זענען די געגנטן מער אויפגעבויט: קריקלוואד, קאלינדייל, הענדאן און פינטשלי. אין דרום פונעם בארא געפינען זיך גאלדערס גרין, מיט א גרויסער יידישער באפעלקערונג, און האמפסטעד גארדן סאבערב.


text:
מייקל טשערטאף
מייקל טשערטאף (געבוירן 28סטן נאוועמבער, 1953) איז דער איצטיגער פאראייניגטע שטאטן סעקרעטאר פון היימלאנד זיכערהייט.
ער איז געווען באפאר דעם א ריכטער אין די פאראיינטיגער שטאטן אפעליר געריכט. אויך אלס א פעדעראלער פראסעקיוטער, און אן אססטענט אטוירני גענעראל.
ער איז נאמינירט געווארן נאכפאלגן טאם רידזש, דער ערשטער און פריערדיגער היימלאנד סעקרעטאר, דורך פרעזידענט בוש אום 11טן יאנואר, 2005. דערנאך געווארן גוט געהייסן פון סענאט דורך אן פילשטענדיגער שטימע אן קיין איין קעגנער.
ער איז פון א אידישן אפשטאם און וואוינט אין ניו זשערסי מיט א ווייב און צוויי קינדער. זיין טאטע איז געווען א רב.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשערטאף איז געבוירן אין עליזאבעט, ניו דזשערסי, צו זיין פאטער, הרב גרשון ברוך טשערטאף (1996-1915), רב פון קהילת "בני ישראל" אין עליזאבעט, און צו זיין מוטער ליוויא אייזן, אן אל על עראפלאן-סארווערין.


text:
יידישקייט
ייִדישקײט אָדער ייִדנטום איז דער אינהאלט און צוזאמנשטעלונג פון דעם גלויבן און אויפירונג פון דאס יידישע פאלק, וואס איז געבויט און שטאמט פון די תורה וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די יידן, און וואו שפעטער אפגעלערנט און ערקלערט אין תלמוד דורך די תנאים און אמוראים, און נאכהער צוזאמען גענומען דורך די פוסקים. יידישקייט איז דער פאראיינעגונג צווישן די יידישע קינדער און דעם אייבערשטען.
אנהענגערס פון יידישקייט, צי דער וואס איז געבוירן א יידיש קינד, צי דורך גרות, ווערט אנגערופן א ייד. יידן ווערן נישט באטראכט בלויז ווי א רעליגיעזע סעקטע, נאר ווי אן אייגן פאלק, דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט זיי אנגערופן אין דער תורה, פאר א פאלק. די יידישע באפעלקערונג ווערט געשאצט צו זיין איבער פופצן מיליאן יידן אויף דער וועלט, א דריטל אין ארץ ישראל, און א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל איבער דער גארער וועלט.
יידישקייט איז די עלטסטע רעליגיע פון צווישן די דריי גרעסטע מאָנאָטעיסטישע רעליגיעס. יידישקייט מיט אירע פרינציפן און עטיקעטין, איז דער פונדאמענט אויף וואס די אנדערע באקאנטע רעליגיעס זענען אוועקגעשטעלט, און אזוי אויך א גרויס טייל פון דער וועלטליכע עטיקעטן און געזעצען נעמט זיך פון יידישקייט.
אינהאַלט
עיקר כאראקעטעריסטיקן פון יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאווענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דאווענען
א ייד דאווענט דריי מאל א טאג, אינדערפרי שחרית, נאכמיטאג מנחה און ביינאכט מעריב. געוויסע טעג, ד"ה שבת, ראש חודש, יום טוב און חול המועד, דאווענט מען מוסף נאך שחרית. איין טאג אין יאר, יום כיפור, דאווענט מען א פינפטע תפילה, נעילה, פארנאכט.
לערנען תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת און יום טוב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטן מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ארץ ישראל
יידן איבער דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
במשך די יארן זענען די יידן געווארן באזונדערע עטנישע גרופעס אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט: די אשכנזים פון מזרח און צענטראלער אייראפע, די ספרדים פון שפאניע, פארטוגאל און צפון אפריקע, די עדות המזרח פון בבל און אינדיע, די תימנים פונעם אראבישן האלבאינדזל און די פאלאשן פון עטיאפיע. כאטש דער נוסח התפילה ענדערט זיך צווישן די פארשידענע גרופעס אבער אלע האלטן איין תורה.
איִדן אין אײראָפּע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כּלל ישׂראל האָט זיך פלאצירט אין משך די פֿאַרגאַנגענע דורות אין דער מזרח און אין די צענטראַלע אָפּטײלונג. אײראָפּע איז אַ יבשה אױף מזרח זײט פֿונעם ערד קוגל, זי גרענעצט זיך מיט אַזיע, זי פֿאַרמאָגט פילע לענדער, פיל פֿון זײ זענען אומבאַקאַנטע נעמען פֿאַר איִדן װעלכע האָבן גאַנץ װײניג געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט זײ אין די היסטאָריע. ייִדן זענען געקומען צו דער אײראָפּעיִשער יבשה נאָך אין די צײַטן פֿונעם צװײטן ביהמ"ק, אין לױף פֿון די דורות האָבן איִדן געװאַנדערט פֿון אײן לאַנד צום צװײטן אין אײראָפּע.
הייליגע טעג
ספרים
- תנ"ך: ספר תורה - נביאים כתובים - טעמי המקרא - מקראות גדולות
- משנה: ברייתא - תוספתא
- גמרא: תלמוד בבלי - תלמוד ירושלמי
- מדרשים: מדרש רבה - מדרש תנחומא
- פירושי התלמוד: רא"ש - מנחם המאירי - תוספות - רש"י
- ספרי הלכה: שולחן ערוך - שולחן ערוך הרב - רמ"א - משנה תורה - ארבעה טורים - משנה ברורה
- ספרי מחשבה: הכוזרי - הרב קוק - ישעיהו לייבוביץ - מהר"ל - מורה נבוכים - סעדיה גאון
- ספרי מוסר: קב הישר - מסילת ישרים - חובת הלבבות
- חסידישע ספרים: תניא - בעל שם טוב - קדושת לוי - ליקוטי מוהר"ן - אוהב ישראל
- קבלה: משה חיים לוצאטו - ספר הזוהר - תורת הצמצום - עץ חיים - אשלג - שלום יהודה גראס
בעוווסטע און בארימטע מענטשן
געמיינדעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אינפארמאציע טעכנאלאגיע
אינפארמאציע טעכנאלאגיע (ענגליש: Information Technology, ראשי תיבות: IT) באהאנדלט די טעכנאלאגיע וואס באגייט זיך מיט אינפארמאציע.
אינפארמאציע טעכנאלאגיע פארנעמט זיך מיט הארטווארג, קאמפיוטער ווייכווארג און קאָמפּיוטער-נעצװערק פאר אנפירן אינפארמאציע. דאס איז כולל איינשפייכלערונג, באארבעטונג, שיצונג און איבערפיר פון אינפארמאציע. קאמפיוטער פראפעסיאנאלן ווערן צוליב דעם אפט גערופן אינפארמאציע טעכנאלאגיע פאכמענטשן. פון די מאדערנע פעלדער פון אינפארמאציע טעכנאלאגיע זענען וועב טעכנאלאגיעס, ביאאינפארמאטיק, וואלקן קאמפיוטעריי און גלאבאלע אינפארמאציע סיסטעמען.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טשיינעטאון
טשיינע טאון איז א לאנד, און אירע גרעניצען גייען אריין טיעף אינמיטן לאוער איסט סייד מיט לאוער מאנהעטן, זינט די 9/11 אטאקעס האט זיך פאשפארט פארק ראו, וואס דאס איז דער באהעפטונג פון לאוער מאנהעטן צו טשיינע טאון. די כינעזע צייילן זיך דארטן אין די הונדערטע טויזענטע, איבערנעמענדיג אלעס פון די אמאליגע אידן און ספאנישע, אבער היינט צוטאגס טרייבן זיי די ארטיסטן ארויף די ריעל עסטעיט אביסל אפשטענלנדיג זייער וואוקס. אירע גרעניצען: דעלענסי סטריט - צפון. טשעמבערס - דרום. איסט בראדוועי - מזרח. בראדוועי מערב.
- אין דעם איז דער געגענט ליטל איטאלי.


text:
קאנאלא אויל
קאנאלא אויל איז א בוימל וועלכע איז אויסגעטראפן געווארן אין קאנאדע אין די 1970ער יארן. דער בוימל איז נידריג אין זויער און ווערט באטראכט אלס איינע פון די געזונטסטע בוימלען וועלכע מען נוצט אין עסן. דער נאמען קאנאלא איז צוזאמענגעשטעלט ווי פאלגנד: די ערשטע דריי בוכשטאבן CAN רעפרעזענטירט דאס לאנד קאנאדע, די O מיינט בוימל (oil), און די לעצטע צוויי בוכשטאבן L און A זענען ראשי תיבות פון low acid.
אפשטאם און היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנאלא איז א זוימען וועלכע שטאמט פון אן אנדערע זוימען וואס רופט זיך רעפסיד. די סארט זוימען האט מען גענוצט הונדערטער יארן אין אזיע צו פראדוצירן א ריינע אויל וועלכע איז גענוצט געווארן אין היימען אלס ברענשטאף פאר די לאמטערנעס. ווען די סטים ענדזשין באן איז אויסגעטראפן געווארן איז רעפסיד געווען איינע פון די אוילן וואס איז גענוצט געווארן דערפאר און די פראדוקציע דערפון איז געוואקסן פילפאכיג.
דער קלימאקס פון רעפסיד האט דעגרייכט ביים צווייטן וועלט קריג ווען די וועלט האט געלעכצט פאר אייל וועלכע האט געטריבן די קריג מאשינען פון אלע וועלט מאכטן. טויזנטער פארמער האבן פארדינט שיין דערפון אבער זענען געבליבן אן ארבעט ווי נאר די מלחמה האט זיך געענדיגט און דער פארלאנג פאר רעפסיד איז געפאלן צו די נידריגסטע שטאפלן אין איר היסטאריע.
אין די 1970ער יארן האבן צוויי קאנאדישע פארמער פון דעם סאסקאטשעווען פראווינץ אויסגעטראפן קאנאלא אויל און האבן עס אנגעהויבן פארקויפן אין גרויסע קוואנטום וועלכע האט זיי רייך געמאכט. די קאנאלא זוימען איז לאנגע יארן געווען א ספעציעלער פראדוקט פון קאנאדע אבער עווענטועל האבן אויך אנדערע לענדער דאס אנגעהויבן פלאנצן.
געאגראפישע אויסשפרייטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנאדע איז די גרעסטע פראדוצירער פון קאנאלא אויל מיט 5 מיליאן מעטריק טאנען פער יאר. די פאראייניגטע שטאטן איז צווייט מיט 3 מיליאן טאנען. קאנאדע עקספארטירט רוב פון איר תבואה קיין אמעריקע און אנדערע לענדער. אמעריקע נעמט צווישן 3 און 4 מיליאן טאנען קאנאלא און צוויי מיליאן טאנען ווערט געשיקט קיין אייראפע, יאפאן, מעקסיקא, כינע, טייוואן און פאקיסטאן.


text:
וועלט האנדל ארגאניזאציע
די וועלט האַנדל-ארגאַניזאַציע (WTO; ענגליש: World Trade Organization) איז א גרויסע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע וואס רעגולירט האנדל צווישן לענדער. זי איז געגרינדעט געווארן דעם 1טן יאנואר 1995, אין דעם ארט פון דער פריערדיקער ארגאניזאציע, דער אלגעמיינער אפמאך וועגן צאלטאריפן און מסחר (General Agreement on Tariffs and Trade GATT). די ארגאניזאציע האט היינט 153 מיטגלידער לענדער, וואס פארטרעטן 97% פון דער וועלטס באפעלקערונג. די ארגאניזאציע איז הויפטקווארטירט אין גענף, שווייץ.
די וועלט האַנדל-ארגאַניזאַציע איז איינער פון וועלט קערפער וואס שטופן פאר מער עקאנאמישע גלאבאליזאציע. די ארגאניזאציע איז א צענטער פון עקאנאמישע פארשונג און אנאליז. זי ארבעט צוזאמען מיט די צוויי אנדערע אינטערנאציאלע פינאנציעלע ארגאניזאציעס, דעם אינטערנאציאנאלער געלטפאנד און דער וועלט באנק.
אפיציעל האט יעדע לאנד איין שטים אין דער ארגאניזאציע, אבער פראקטיש באשליסט מען נישט קיין זאך דורך שטימען נאר מען פרובירט שאפן א קאנסענזוס.


text:
1941
1941 איז דאס 41סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1941 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מערץ - די 34,149 יידן וואס וואוינען אין לובלין געפירט אין געטא וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דארטן
- 5טן מיי - דער קייסער היילע סעלאסי קומט צוריק אין עטיאפיע
- 10טן מיי
- צווייטע וועלט מלחמה: די געביידע פונעם בריטישן פארלמאנט דעמאלירט אין א דייטשער באמבארדירונג
- צווייטע וועלט מלחמה: רודאלף העס, פון די פירער פון נאצי דייטשלאנד, פאראשוטעט זיך אינעם פאראייניגטן קעניגרייך צו רעדן וועגן א פרידן אפמאך
- 8טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: דאס פאראייניגטע קעניגרייך אינוואדירט סיריע און לבנון.
- 14טן יוני - צענדליגער טויזנטער יידן פון די באלטישע לענדער פארטריבן אין סיביר
- 17טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך
- 22סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון בארבאראסא אקציע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד)
- 8טן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון באלאגערונג אויף לענינגראד, ווען דייטשע קראפטן רינגלען ארום לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אינעם סאוועטן פארבאנד
- 29סטן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון דער רציחה פון די קיעווער יידן אין באבי יאר דורך די נאציס און זייערע העלפער
- 2טן אקטאבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פונעם קאמף אויף מאסקווע
- 30סטן אקטאבער – 1,500 יידן פון פאדהייץ (אין מערב אוקראינע) ווערן געשיקט דורך די נאציס צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אויגוסט - סלאבאדאן מילאסעוויטש, געוועזענער פרעזידענט פון יוגאסלאוויע און סערביע (געש' 2006)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן אויגוסט - מאקסימיליאן קאלבע, א פאלאק וואס האט געהונגערט צום טויט אין אוישוויץ (געב' 1894)
- 3טן אקטאבער - לואיס בראנדייס, אמעריקאנער יוריסט, ריכטער אינעם הויכגעריכט פון די פאראייניקטע שטאטן (געב' 1856)


text:
חיים וואלאזשינער
רבי חיים וואלאזשינער (ז' סיון ה'תק"ט - י"ד סיון ה'תקפ"ט) איז געווען דער הויפט תלמיד פון דעם ווילנער גאון, און האט אויפגעשטעלט די "מוטער ישיבה" אין וואלאזשין (היינט בעלארוס).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים איז געבוירן געווארן ז' סיון תק"ט צו זיין פאטער ר' יצחק בן חיים, פרנס אין דער וואלאזשינער קהילה, און צו זיין מוטער רבקה, א טאכטער פון רבי יוסף ראפאפארט. ער האט געלערנט תורה ביי רבי רפאל הכהן האמבורגער (מחבר פון "תורת יקותיאל"), דער מינסקער רב, און ביי רבי אריה לייב, דער "שאגת אריה", בשעת ער איז געווען רב אין וואלאזשין.
ווען ער איז געווען אלט ניינצן יאר איז ער געווארן מקורב צום ווילנער גאון ביז ער איז געווארן זיין תלמיד מובהק.
אין תקל"ד האט מען אים אויפגענומען ווי שטאטס-רב אין וואלאזשין. נאך פופצן יאר, אין תקמ"ט, איז ער אריבער צו ווערן רב אין ווילקאמיר, אבער ער איז געבליבן דארט נאר איין יאר.
רבי משולם דוד סאלאווייטשיק דערציילט אין נאמען פון זיין פאטער דעם בריסקער רב:[1]
- אינעם שטעטל וואלאזשין ווען עס פלעג שנייען, האט עס געשנייט א לאנגע צייט ביז אלע וועגן זענען געווען פארדעקט. די ישיבה בחורים האבן באמערקט אז יעדע מאל וואס עס איז געפאלן א שווערער שניי, און אלע וועגן פונעם שטעטעלע זענען געווען פארמאכט צוליבן הויכן שניי, איז אבער דער וועג וואס האט געפירט צו דער ישיבה געווען ריין און לייכט צו גיין.
- ווען מען האט נאכגעפארשט וועגן דעם, און אויפגעשטאנען פרי צו דערגיין וואס קומט פאר דא, האט מען געזען ווי רבי חיים וואלאזשינער איז אויפגעשטאנען פארטאגס און האט אליין געארבעט אוועקצוקערן דעם שניי וואס האט זיך פארזאמלט.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נפש החיים
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אהרן פערלאוו אין דער אידישע טריבונע, 2074, י"ד סיון תשע"א, אין נאמען פון הרב שמעון יוסף מעלער