text:
הילף:מערסטע געפרעגטע פראגעס
מערסט געפרעגטע פראגעס איז א צוזאמקלויבונג פון אלע פראגעס וואס איר קענט אייך נאר באגעגענען וועלנדיג זיך אנשליסן אין ווקיפעדיע. רוב חברים זענען שוין דורך כמעט די אלע פראבלעמען. פאלגענד איז א ליקוט פון אלע שאלות ותשובות וואס זענען שוין דורכגעשמועסט געווארן אין די רעדן בלעטער פון די באנוצער. ביטע אראפשרייבן שווערע פראגעס וואס עגבערן אייך אויך, כדי אנדערע זאלן קענען האבן נוצן דערפון.
אינהאַלט
- 1 וויקיפעדיע
- 2 שאלות פון מתחילים
- 2.1 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?
- 2.2 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?
- 2.3 פארוואס זאל איך דא שרייבן?
- 2.4 מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?
- 2.5 וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?
- 2.6 מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?
- 2.7 וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?
- 2.8 וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?
- 2.9 וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?
- 2.10 מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?
- 3 שרייבן און טעכנישע טולס
- 3.1 וואס איז אן ארטיקל?
- 3.2 וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?
- 3.3 וויאזוי לייג איך בילדער?
- 3.4 וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?
- 3.5 וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?
- 3.6 וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?
- 3.7 וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?
- 3.8 וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?
- 3.9 וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?
- 3.10 ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?
- 4 דעזיין
- 5 ענדערן און פארעכטן
- 5.1 איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?
- 5.2 וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?
- 5.3 וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?
- 5.4 וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?
- 5.5 וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?
- 5.6 וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?
- 5.7 וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?
- 5.8 אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?
- 5.9 איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?
- 5.10 איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?
- 6 רעדן און שמועסן
- 6.1 וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?
- 6.2 וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?
- 6.3 איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?
- 6.4 איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?
- 6.5 וואס איז דאס א רעדן בלאט?
- 7 זוכן און ליינען
- 7.1 וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?
- 7.2 מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?
- 7.3 וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?
- 7.4 וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?
- 8 הנהלה
- 8.1 ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?
- 8.2 וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?
- 8.3 וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?
- 8.4 וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?
- 8.5 א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?
- 9 פּאַליסי
- 9.1 איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?
- 9.2 וויפל נעמען מעג איך האבן?
- 9.3 דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?
- 9.4 מעג איך מיך באשרייבן, אפילו איך בין נישט א פובליק פיגור?
- 9.5 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן רבי אויף מיינע צדיקים?
- 9.6 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן לשון הרע?
- 9.7 וואס איז די גדר פון לשון הרע?
- 9.8 דארף איך אונטערשרייבן ביי די רעדן בלעטער?
- 9.9 מעג איך אויסמעקן אן אנדערענס טעותים אדער ליגענטס?
- 10 קאַפּירעכט
- 11 צענזור
וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז דאס א וויקי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפטוה פון וויקי ווייכווארג באשטייט בעיקר אז עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען.
עס הייסט נאך א האוואיאיש ווארט וואס מיינט שנעל.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו עררייכען דעם ציל פון אויספארעמען א צוזאמגעשמאלצענעם דעה פון פון פארשידנארטיגע מענטשן. עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פאררעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל, ביז מען ארבעט אויס די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאַכן אויב עס איז באַרעכטיגט. אויב באַשליס איך אָדער אַן אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק, איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון. אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר, איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח. געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אָפּ וואָס איז יושר.
דער וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער. אסאך אסיפות, מיטונגען פון ביזנעס און פאליטיק און אנדערע צילן ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדן און דער עולם ארבעט אויף די זיץ פלעצער זעהענדיג יעדנ'ס רעדאקטירונגען. מען מעקט, פארעכט, און מ'רעדט ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזאלוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
געווענליך גייט דער וויקי נאך א מיטינג ארויף אויף א צייט אפשניט אנליין, אז אלע באטייליגטע קענען זיך נאך ארום טענה'נען און ענדערן אויף א וויילע ביז דער וויקי ווערט גענצליך קריסטילאזירט און אויסגעפארעמט אין א ציל, און אלע לעקציעס און פארשלאגן ווערן דעפענירט, און דער מעסעזש קומט צו א קלארע איינזייטיגע מסקנא.
וואס איז דאס וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װיקיפּעדיע איז אַ פֿילשפּראַכיקער פּראָיעקט (לעת עתה:120 שפּראַכן) צו שאַפֿן אַ גענױע און פֿולשטענדיגע ענציקלאָפּעדיע. איר נאמען איז א צאמשמעלצונג פון צוויי ווערטער; "וויקי" און "פּעדיע".
עס קומט אין א אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױעט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי, װאָס מאַכט דעם ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאו יעדער אײנער קען זיך באַטײליגן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן און אַלײנס אָפּשרײַבן אלע סארט אַרטיקלען.
וואס איז די ציל און מטרה פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו שאפן א ריזיגע ענציקלאפידיע וואו יודיש ליינער וועלן זיך קענען ווענדן צו לערנען און דערוויסן איבער אלעס און אלעמען אויף די וועלט. פריי פאר יעדן איינעם צו ליינען און פאררעכטן.
ווער איז איר בעל הבית?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס געהער דאס פאר א נאָן פּראַפיט ארגאניזאציע, מיטן נאמען די וויקי פונדאציע. אבער זיי האבן נישט קיין שום בעלות אויף קיין איין ווארט וואס ווערט דא געשריבן און יעדער איינער קען דאס נעמען און איבערקאפיען. דער פרעזידענט איז זשימי וועילס.
קען דא יעדער שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאָ! אבסעלוט יעדער איינציגער באשעפעניש קען און איז אויפגעפאדערט צו שרייבן דא. מיר אין די וויקיפעדיע מאדאל גלייבט אין די גוטע כוחות פון מענטשן, און אויך איז אויסגעשטעלט אז יעדער איינער וואס שרייבט נישט גוט, אדער מעקט נישט גוט, איז דאס זייער גרינג צוריק צודרייען, און אים ווארענען און פארעכטן. ממילא האבן מיר נישט מורא פון אפענע פרייע שרייבן רעכטן פאר יעדן איינעם.
אויב אזוי, קען איך וואנדאליזירן אלעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אין דיין מעגליכקייט צו טאן וואס דו ווילסט מיט יעדן ארטיקל. אבער איין זאך געדענק, אז דו מוזט האנדעלן פון א רצון צו טאן גוטס און נישט שלעכטס. דו טארסט נישט זיין קיין וואנדאל לשם וואנדאליזם.
דו קענסט ווערן ארויסגעבלאקט פון וויקיפעדיע זייער גרינג, און דיין ארבייט קען מען צוריק דרייען זייער שנעל, איז אלזא פארוואס זאלסטו וועלן וואנדאליזרן?
וויאזוי ארבעט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דא פאראנטווארטליך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואסארא ענינים ווערן דא געשריבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט אויך:אלגעמיינע פראגעס
שאלות פון מתחילים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זאל איך דא שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעהט דער ביראקראט דאס טאן.
וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורך אריינגיין אין אייער איינשטעלן בלאט.
מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שרייבן און טעכנישע טולס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי לייג איך בילדער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעזיין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך באָלד אותיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
העכער די גוף הארטיקל ווען איר שרייבט איז די טול באקסלעך. דאס ערשטע איז א דיקע באָלד B דרוקט דעראויף, און טייפּט אריין אלעס וואס איר ווילט ס'זאל זיין באָלד.
וויאזוי מאך איך קאלערדיג אותיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קליינע אויתיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואזוי מאכט מען אז די שורות שטעלן זיך אויס אין נומערן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זענען געוויסע לינקס רויט און אנדערע זענען בלוי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז נאכנישט דא אן ארטיקל אויף דעם ווארט, אדער אויב א בעאמטער האט עס געמעקט צוליב סיי וואספארא אורזאך, איז די לינק רויט.
אויב ווילט איר שאפן אן ארטיקל דערויף; קוועטשט אויף דעם און עס וועט זיך עפענען א נייער בלאט וואס איר זענט מכובד צו רעדאקטירן.
ענדערן און פארעכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער וואס מעקט אן קיין הסבר איז א וואנדאל, מען דארף אים בלאקירן. ביטע דאס אויפמערקזאם מאכן אויף זיין רעדן בלאט, און איינע פון די סיסאָפּס וועלן אים אומשעדליך מאכן.
וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוריקדרייען אן ארטיקל צו איר פריערדיגע ווערסיע איז זייער גרינג און געשווינד. גייט אריין אין די ווייזן היסטאריע טעב, דארטן דרוקט אויף די ווערסיע זייגער און דאטום, נאכן מברר זיין אז דאס איז די ווערסיע וואס איר ווילט דורך דרוקן אויף יעצטיגע און "צו לעצט" גייט אריין אין דעם ווערסיע, דארטן דרוקט "ענדערן און פארעכטן". עס וועט אייך ארויפקומען א ווארענונג אז איר באארבייט א אלטער ווערסיע, איר זאלט דאס סעיווען, און אלעס וועט צוריקגעדרייט ווערן ווי פריער.
וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די רעכטע זייט אונטער די וויקיפעדיע סימבאל, די פערדע לינק איז "לעצטע ענדערונגען". דארט קענט איר זעהן אלעס וואס מען האט געענדערט לויט די צייט רייע.
וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעדן און שמועסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוק אין די הילף בלעטער וועסטו זעהן אז סאיז דא רעדן בלעטער אויף יעדן ארטיקל און אויף יעדן באנוצער בלאט, און דאס איז געמאכט ספעציעל פאר דיין בקשה אנצוקניפן זיך מיט די באנוצער און שמועסן וועגן די ענינים וואס אינטערסירט דיך.
וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז לכאורה געאייגענט דער געמיינדע בלאט, און אויך אין דעם רעדן בלאט פון ארטיקל יידיש.
איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליין די הילף בלעטער און אויך דעם וויקיפעדיע בלאט וועסטו דארטן טרעפן אלעס וואס דו ברויכסט טעכניש צו וויסן ווי אזוי זיך צו באנוצען מיט וויקיפעדיע.
וואס איז דאס א רעדן בלאט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זוכן און ליינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבסעלוט יא.
וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הנהלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ליסטע פון אלע מנהלים. די פאלגענדע זענען אין די צייט אקטיוו, די איבעריגע וואס שלאפן קענען זיך אויפוועקן יעדן טאג און נוצן זייער כוח: * גאנגלערי - דירעקטאר. * יודל - סיסאפ. * רוני - סיסאפ. * בן עמי - סיסאפ.
וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיין שום כוח נישט. זיין גאנצער ארבייט איז נאר ארויסציווארפן וואנדאלן. אויב נוצט ער זיין כוח אויף צו טוישן אן ארטיקל, מער ווי א נארמאלער באנוצער, איז דאס אביוז אפ פאוער און מען דארף אים באריכטן פאר אן אנדער מנהל אים צו מאכן אויס מנהל.
וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כללית'דיג וועט מען דיך דאך נישט מאכן פאר א דירעקטאר אויב דו וועסט גארנישט שרייבן, ווער קודם אן אקטיווער באנוצער וועסטו האבן פיל פיל מאכט, מער ווי די קענסט דיך פארשטעלן. קודם דארפסטו בויען דיין נאמען און צוטרוי ביי די ליינער און שרייבער אלס א דורכגעטראכטער יושר'דיגער מענטש מיט אן אינטערעסע טאקע צו בויען וויקיפידיע ווי דו זאגסט. כדי מ'זאל דיר גלייבן, מוזטו קודם איבערצייגן אז דו מיינסט עס ערנסט. נאר נאכדעם וועסטו באקומען אזא אנגעזעהענער ראלע ווי א דירעקטאר.
וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייג פאָר דיין בקשה, בעסער אין ענגליש, פאר די הנהלה, און זיי וועלן נאכקוקן ווי שטארק דו פארטראגסט דיך מיט אנדערע. (געדענקט נישט אלעמאל מיינט אסאך געשרייבאכצער א גוטער מנהל, אויב איז מען נישט קיין נוח לבריות נישט קיין חילוק וויפל איר האב אוועקגעגעבן פארן וואוקס פון וויקיפעדיע וועט איר דאך שעכטן דעם עתיד מיט אייער שטרענגע באנעמונג).
א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איר קענט ארויפברענגן אייערע טענות אין זיין רעדן בלאט, אויך אין געמיינדע. און אויך שיקן פריוואטע אי-מעיל קאמפלעין פאר די אנדערע מנהלים.
פּאַליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז דא די וואלן בלאט, ווי איר קענט פארלייגן וואסארא אישוס איר ווילט דאס זאל ווערן אנגענומען. סוף וואך וועט מען ציילן די שטימען און אויב איר האט גוטע טענות וועט איר האפענטליך געווינען רוב קולות.
וויפל נעמען מעג איך האבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל האט מען נאך נישט באשטימט. דער סיסטעם לאזט צו ביז 6 נעמען פאר איין איי.פי. אדרעס.
דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף נישט. אבער ווערטער וואס די נקודות טוישן דעם באדייט אז מען קען זיך טועה זיין, איז ראטזאם צו פינטלען.


c: text/html

text:
שלום בערגער האָט אָפּגעשריבן אַ שיינער איבערבליק פון פרויען שרייבער צווישן חרדים, פאַרוואָס זיי זענען מער מצליח ווי מענער און די פּראָבלעמען מיט וואָס זיי דאַרפן זיך פאַרמעסטן. אינטערסאַנט ער האָט נישט דערמאַנט מעלות, וווּ שלום פלעגט אַליין שרייבן, וואָס ווי איך פאַרשטיי איז געגרינדעט געוואָרן און איז געווען (נאָך אַלץ?) געפירט אינגאַנצן דורך פרויען. פאַר אַ היפשע פּאָר יאָר איז מעלות געווען דער מוצלחדיקסטע און דער וועגווייזער פאַר פיל פון די פּובליקאַציעס וואָס פילן היינט אָן דעם ערב שבתדיקן גראָסערי וועגל.
מיר איז אויסגעשטאַנען איין שטיקל פונעם אַרטיקל. די חרדישע שרייבערן ליבי אַסטייר זאָגט אין אַן אינטעריוו אַז זי פאַרמייד פון אירע דערציילונגן רציחות און ציל-לאָזע געוואַלד, כאַראַקטאַרן אָן אַ תיקון און סעקסואַלישע איממאָראַלישקייט. פרעגט אַסטייר, "קען דאָס זיין אַ גוטער ליטעראַטור? איך האַלט אַז יאָ. וויבאַלד איך קען מיך נישט פאַרלאָזן אויף געשלעכט און געוואַלד צו פאַרקויפן מיינע ביכער מיז איך מיך פאַרלאָזן אויף אַלט מאָדישע מיטלן ווי באַשאַפן שאַרפע כאַראַקטאַרן, אַריינברעגנן הומאָר, און ווידערשאַפן היסטאָרישע מצבים אויף אַן איבערצייגנדיקער וועג."
ראשית כּל לאָמיך זאָגן אַז איך האָב אַסטייר קיינמאָל נישט געלייענט און עס קען זיין אַז זי שרייבט וווּנדערליכע דערציילונגן און ראָמאַנען. איך מיז מיך אָבער דינגן איבער אירע ממילא, אַז דאָס אַז זי לאָזט אַרויס דער זאַלץ און פעפער פון חיי אדם עלי אדמות הא גופא געט אַריין אַ בעסערן טעם אינעם געקעכץ.
לאָמיר אָנהייבן מיט איר "אַלט מאָדיש" און באַלד פרעגן ווען האָט דער אַלט מאָדישקייט עקזיסטירט. די תורה און נביאים און להבדיל האָמער זענען פון די אור עלטסטע ביכער וואָס מענטשהייט פאַרמאָגט. אין מיין חומשל באַלד ביים אָנהייב פון בראשית און אדם און חוה טון ווי גאָט האָט געבאָטן אָן קיין בושה, קין הרגט הבל, דער אייבישטער מאַכט חרוב דעם גאַנצן באַשטאַנד, נח לייגט זיך שלאָפן מיטן אברל צום וועלט, קעניגן הרגנען זיך, סדום גייט אונטער און לוטס טעכטער מאַכן חתונה דעם טאַטן. און דאָס איז בלויז די ערשטע פיר סדרות. נביאים, ווי אויך האָמער, איז איין שטיק רציחה און אַ היפּש ביסל סעקס איז דער זייט.
מיר דאַרפן אָבער נישט גיין ביזן תורה און זיך פאַרנעמען מיט יידישע טעקסטן. לאָמיר גיין צו די אַלט מאָדישע גויישע טעקסטן פון די לעצטע פּאָר יאָרהונדערט און אפשר וויל זי געבן פון זיי ביישפּילן. וואָלט זי מסכּים געווען צו שאַפן אַ דאָן קישאָט און אים אָפּגעבן די מכּות ער האָט געכאַפּט, אים אָראָפּציען, זייט מוחל, די הויזן און אים העלפן געפונען זיין דולציניאַ? מען קען דאָך זאָגן כּמעט אויפן גאַנצן קאַנאָן אַז אי לאו אהבה ויראה כמה ספרא רבה איכא בשוקא?
לאָמיר שוין זאָגן אַז ביי דזיין אָסטין, אויף וועם אַסטייר ווערט פאַררופן ווי אַ חרדישע ווערסיע, איז טאַקע נישט דאָ געוואַלד און אויך נישט בפירושע סעקס. איז לאָמיר זען אַ חרדישע דערציילונג וווּ די פּסיכאָלאָגיע פון דער מלחמה צווישן די געשלעכטן איז צונימען אַזוי אויף טעלערלעך. געזונטערהייט, מאַך אַ באַשוי, זעץ דעם בחור און דער מיידל איינעם קעגן צווייטן ביי אַ טיש אין דער שבתדיקער עס צימער און געב זיי חלילה נישט אפילו אַ גלאָז וואַסער. אָבער לאָמיר הערן די אמתע געפילן און טרייבונגן פון דאָס פּאָר נישט זאַוולאָנען פון חני'ס צווייפלונגן צי זי זאָל אַוועקקוקן פון זיין אָרעמקייט צוליב אַ 'תורהדיקע לײַף'. זי מיינט דאָך אוודאי נישט סטענדהאַלס מימרא אַז פּאָליטיק איז דער מילשטיין אַרום ליטעראַטור.
מאַדאַם אַסטייר באַגעניגט זיך אָבער נישט מיט אַלט מאָדישקייט און זי מיז אויך ווידער באַשאַפן היסטאָריע. דאַרפן מיר דאָך וויסן וווּ האָט זי געטראָפן די אָ היסטאָריע וווּ קיינער צינדט נישט אונטער יענעם דעם הויז און מענער און פרויען גיין אויף באַזונדערע זייטן פונעם טאַראַטור. האָט זי אפשר געלייענט צופיל אַרטסקראָל און זי זוכט צו מאַכן היסטאָריע וואָס האָט דער ערשטער מאָל אויך נישט פּאַסירט? אפשר וואָלט איר רבקה פון איוואַנהאָוי גראַדואירט פון בית רחל און מאַדאַם באָוואַרי וואָלט געגאַנגן צוגעדעקט. אינטערסאַנט נאָר אַז אין דער היסטאָריע וואָס שפּילט זיך אָפּ אין נודע ביהודה טון זיך מענער און פרויען מייחד זיין און מען הערט אפילו שווערע אָטעמען פון הינטער דער טיר.
אדרבה לאָמיר טאַקע זען שאַרפע כאַראַקטאַרן און ווי זיי זען אויס אַז מען נעמט פון זיי צו כעס, נקמה, קנאה און תאווה. עס איז דאָך ממש אַ שאָד שייקספּיר האָט נישט געוווּסט איר סוד און ער וואָלט איינגעשפּאָרט אָטעלאָוי זיין עגמת נפש און רביצן מאַקבעט וואָלט געזעצן אויבן אָן אין עזרת נשים. ווייטער הומאָר, אַז מען פאַרמייט די פשוטסטע טרייבונגן פון מענטשהייט איז עס מן הסתם אַזוי לאַכעדיק ווי אַ בדחן דרייע פאַרטאָגס.
זי איז אָבער נישט איינער אַליין אַזוי צו פאַנטאַזירן. אַ גרויס חלק חרדישקייט איז באַזירט אַז מיר האַלטן ברענענדיק אַ פלאַם פון דורי דורות ווען 'דער וועלט איז געווען וועלט'. און נישט בלויז דער יידישער וועלט. וויפיל יידן קוקן נישט אָן דער ענגלישער קעניגן אָדער באַרבראַ בוש און האַלטן זיי פאַר מאָראַנישע חרדים ווייל ווי מיר ווייסן 'בעסערע גויים' טראַכטן אויך ווי אונז. אמת זיי געבן עטוואָס אַ בעסער חינוך פאַר זייערע קינדער אָבער דאָס איז פּשוט ווייל מיר האָבן די תורה הקדושה וואָס איז כּולל אַלע ז' חכמות. אָבער אויסער דעם איז בלי ספק אַז זיי עסן אויף פלאַסטיקע טישטיכער, זיצן אויף פּלאַסטיק איינגעוויקלטע בענקלעך און דעקן אפילו צו די מצבות פון זייערע באַליבטע מיט פּלאַסטיקע מענטלען.
אַסטייר איז ווי עס זעט אויס אַ בעל תשובה און זיכט מחזק זיין דער פאַנטאַזיע אַז מיר חרדים קענען שאַפן אַ פּאַראַלעל וועלט פון ליטעראַטור, מוזיק און קונסט אָבער על טהרת הקודש ווי מיר פאַרטייטשן עס אין 2012. צו דעם זענען די בעלי תשובה אידיאַל. זיי זענען שוין 'דאָרט' געווען און סיי זיי דערציילן אונז אַז מיר האָבן זיך גאָרנישט צו שעמען פון דער גויישער גאַס און סיי קענען זיי אונז אויסלערנען וויאַזוי מעלה צו זיין די נצוצות. און אַז צו דעם מיזן זיי איבערלאָזן זייערע חכמה, בינה און דעת ביים מזוזה איז דאָך דער מתן שכרה בצדה אַז זיי קענען זיך שפּירן אינערווייניקסדיקע, כאָטש נישט אַזוי אינערווייניק צו הערן דער געוואַלד און אוממאָראַלישקייט וואָס מען קייט איבער אין מקווה און ביי זכרים און קדישים.
און אָט אַזוי שטייגן מיר זיי גאָר איבער. מיר קענען ווייזן דעם חפץ חיים אין קונסט אָן מסיח דעת זיין מיט דער שמוץ פון רעמבראַנדטס בת שבע אָדער באָטיטשעליס ווענוס, אונזער פּאָעזיע דאַרף נישט ליידן פון שיר השירימדיקע ברוסט און אונזער ליטעראַטור קען אויסזען טאַקע ווי אַסטיירס און איר שטאַל חבירים אין אַרטסקראָל, פעלדהיים, תרגום און אַנדערע מיט דיקע פּאַפּיר, גרויסע אותיות, ברייטע ראַמען, אַ יש מאין היסטאָריע און שפּאַנונגן אָן פרויען, אָן סעקס און אָן געוואַלד.
ממש ומלאה הארץ דעה את ה’.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
שאפונג
צו מיינט איר איינקויפן?
שאפונג מיינט מאכן א נייע זאך.
גאט ווערט אנגערופן דער באשעפער ווייל ער האט לויט די תורה באשאפן די וועלט יש מאין.
שרייבער ווערן אנגערופן שאפער און דענקער ווייל זיי נעמען זייער וויסנשאפט און שאפן דערמיט ביים עולם מיינונגען.
ארטיסטן ווערן אויך אנגערופן שאפער ווייל זיי באשאפן כל מיני אינטערעסאנטע זאכן וואס מאכט דעם זעהר וואונדערן און הנאה האבן פון פארגאפטקייט.
אויך ווען מען טיילט איינעם איין וואס צו טאן הייסט מען א שאפער ווארשיינליך פארן זיך אויפירן ווי דער שאפער פון דער וועלט.


text:
סטאק ניואינגטן באן סטאנציע
סטאק ניואינגטן באן סטאנציע איז א סטאנציע אין דער לאנדאנער בארא פון האקני, צפון לאנדאן, ענגלאד. זי געפינט זיך אין טראוולקארט זאנע 3, אויפן ווייט הארט לען אפצווייג פון די לי וועלי ליניעס. די סטאנציע, און אלע באנען וואס דינען זי, ווערט אפערירט דורך גרעסערע אנגליע.
באנען פארן קיין ליווערפול גאס אין צענטראלן לאנדאן, און קיין טשעשנט און ענפילד טאן צו צפון. בערך יעדע 15 מינוט קומט אן א באן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באן צייטן און סטאנציע אינפארמאציע פאר סטאק ניואינגטן באן סטאנציע פון נאציאנאלע באן.
קאארדינאטן: 51°33′54″N 0°04′23″W / 51.565, -0.073


text:
קאנאלא אויל
קאנאלא אויל איז א בוימל וועלכע איז אויסגעטראפן געווארן אין קאנאדע אין די 1970ער יארן. דער בוימל איז נידריג אין זויער און ווערט באטראכט אלס איינע פון די געזונטסטע בוימלען וועלכע מען נוצט אין עסן. דער נאמען קאנאלא איז צוזאמענגעשטעלט ווי פאלגנד: די ערשטע דריי בוכשטאבן CAN רעפרעזענטירט דאס לאנד קאנאדע, די O מיינט בוימל (oil), און די לעצטע צוויי בוכשטאבן L און A זענען ראשי תיבות פון low acid.
אפשטאם און היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנאלא איז א זוימען וועלכע שטאמט פון אן אנדערע זוימען וואס רופט זיך רעפסיד. די סארט זוימען האט מען גענוצט הונדערטער יארן אין אזיע צו פראדוצירן א ריינע אויל וועלכע איז גענוצט געווארן אין היימען אלס ברענשטאף פאר די לאמטערנעס. ווען די סטים ענדזשין באן איז אויסגעטראפן געווארן איז רעפסיד געווען איינע פון די אוילן וואס איז גענוצט געווארן דערפאר און די פראדוקציע דערפון איז געוואקסן פילפאכיג.
דער קלימאקס פון רעפסיד האט דעגרייכט ביים צווייטן וועלט קריג ווען די וועלט האט געלעכצט פאר אייל וועלכע האט געטריבן די קריג מאשינען פון אלע וועלט מאכטן. טויזנטער פארמער האבן פארדינט שיין דערפון אבער זענען געבליבן אן ארבעט ווי נאר די מלחמה האט זיך געענדיגט און דער פארלאנג פאר רעפסיד איז געפאלן צו די נידריגסטע שטאפלן אין איר היסטאריע.
אין די 1970ער יארן האבן צוויי קאנאדישע פארמער פון דעם סאסקאטשעווען פראווינץ אויסגעטראפן קאנאלא אויל און האבן עס אנגעהויבן פארקויפן אין גרויסע קוואנטום וועלכע האט זיי רייך געמאכט. די קאנאלא זוימען איז לאנגע יארן געווען א ספעציעלער פראדוקט פון קאנאדע אבער עווענטועל האבן אויך אנדערע לענדער דאס אנגעהויבן פלאנצן.
געאגראפישע אויסשפרייטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנאדע איז די גרעסטע פראדוצירער פון קאנאלא אויל מיט 5 מיליאן מעטריק טאנען פער יאר. די פאראייניגטע שטאטן איז צווייט מיט 3 מיליאן טאנען. קאנאדע עקספארטירט רוב פון איר תבואה קיין אמעריקע און אנדערע לענדער. אמעריקע נעמט צווישן 3 און 4 מיליאן טאנען קאנאלא און צוויי מיליאן טאנען ווערט געשיקט קיין אייראפע, יאפאן, מעקסיקא, כינע, טייוואן און פאקיסטאן.


text:
יצחק הוטנער
ר' יצחק אייזיק הוטנער איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון חיים בערלין אין פלעטבוש, ברוקלין, ער האט זוכה געווען אויפצושטעלן די אמעריקאנער תורה וועלט.
ער איז געבוירן אין ווארשע, פוילן אין יאר ה'תרס"ו. ער האט געלערנט אין סלאבאדקע, וואו מ'האט אים גערופן "דער ווארשעווער עילוי".
ער האט געהאט א געוואלדיגע פירערשאפט פאליטיק אפילו געווארן א חסיד און געפירט טישן. מיט קבלה תורות.
רבי הוטנער איז געווען א מיטגליד אין דער אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
ער האט גרויס געמאכט לכתחילה ר' אביגדור מילער אלס זיין צווייטער אין קאמענד צו פירן די ישיבה, אבער דאס קנאות פון ר' אביגדור נישט צו דערלאזן לערנען ענגלישע לימודי חול פון די עלטערע בחורים האט צושיידט זייערע וועגן. דער איידעם פון רב הוטנער און היינטיגער ראש ישיבה איז טאקע נישט געקומען צו ר' אביגדורס לוויה.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאוואמינסקער רבי
- ר' שלמה פרייפעלד
- ר' אהרן שעכטער. דער ממלא מקום.
- ר' יונתן דייוויד, א פוסק (זיין איידעם).


text:
נוס
א נוס אדער ניסל איז א פרוכט וואס האט א הארטן שאלעכץ און אן עסבאר קערנדל. אין באטאניק רופט מען א נוס נאר א טרוקענעם פרוכט וואס האט אן איינציגן זוימען וואס זיין שאלעכץ ווערט גאר הארט ווען ער ווערט צייטיק.
סארטן ניס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע זענען ניס וואקסן אויף ביימער:
עס איז פארהאנען אסאך ערליי ניס, א טייל קען מען עסן רוי, און אנדערע וואס מ'דארף עס אויסארבעטן אין פארשידענע וועגן עס זאל ווערן עסבאר, ווי למשל מעדעצינען, אדער נוס מילעך, 'בוק' פאר קינדער עסן.
און ס'דא וואס זענען ראוי פאר בעלי חיים, ווי למשל דאס 'חזיר-ניסל' איז א מאכל פון וועווערקעס.
רויע עסן נוס ווי פאלגנד: מאנדלען, האזל נוס, מאקאדעמיע [א טייערע נוס], קעסטן נוס [אויך געקאכט אדער געבאקן], פעקאן, פיסטעטשא, פינאטס, וואלנאט, קוקוסנוס , קאשו, בראזיל נוס, און סאסנע נוס. פארהאנען קערעלעך, וואס ווערן געגעסן ווי נוס, צום ביישפיל, פאפיטעס און קירבעס זאמען. און ס'פארהאנען די קאפע קערל, און קאוילע קערל, וואס פון די סארטן מאכט מען בארואינגוג געטראנקן, ווי קאווע, קאקאו, און קאלע געטראנקן.


text:
סנהדרין
סנהדרין (אַ גרייכישע וואָרט וואָס מיינט פערזאַמלונג) איז אַ געריכט (בית דין) פון 71 דיינים וואס האט געפועלט פון בית שני צייטן ביז יאר ד'קפ"ה (346).
סנהדרין גדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איר מקור איז פון במדבר י"א. אין די צייטן פון עזרא און נחמיה איז געוועזן די כנסת הגדולה אין לשכת הגזית אין הר הבית וואס האבן באשטימט צו מען זאל ארויס גיין אין מלחמת רשות, אדער דן זיין מלכים, פארברייטערן פלאך אין ירושלים, ארויסגעבן א דין אויף עיר הנידח.
סנהדרין קטנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סנהדרין 23 דיינים וואס האבן דן געווען נאר דיני נפשות צווישן מענטשן אדער חיות, וואס מען לערנט ארויס פון "שופטים ושוטרים תתנו בכל שעריך".
עס האט געמוסט זיין 230 איינוווינער אין שטאט כדי צו באשטיממען א קליין סנהדרין.
מען דאוונט יעדן טאג "השיבה שופטינו כבראשונה ויועצנו כבתחילה, צו צוריק שטעלן די סנהדרין אויף פאלק ישראל.
די נייע סנהדרין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען נאפאליאן באנאפארטע איז געווען פירער פון פראנקרייך, האט ער אויפגעשטעלט א רבני'ישע קערפערשאפט מיט איין און זיבעציג רבנים וואס זאלן אנפירן אלע אידישע פראגן פון זיין גאנצע אימפעריע, אין שפיץ איז געשטאנען דער ראש הסנהדרין דער גאון ר' דוד טעבעל.
אין יאר 2004 האט זיך אויפגעשטעלעט א גרופע וואס וויל אומקערן די סנהדרין, און עס איז געגרינדעט געווארן אין עיר הקודש טבריה. אין איר אָנפאַנג האָט זי אויסגעזען ווי נאָך א מאדינע אומרעאלישע גרופע, אבער עס ענטוויקלט זיך זייער שנעל.
דער נשיא פון די סנהדרין איז הרב עדין שטיינזאלץ.


text:
שמואל יעקב קאהן
רבי שמואל יעקב קאהן (געב' ט"ו אלול ה'תש"ג) איז דער תולדות אברהם יצחק רבי. ער איז דער עלטסטער זון פון דעם פריערדיקן תולדות אהרן רבי.
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמואל יעקב קאהן איז געבוירן געווארן אין תש"ג צו זיין פאטער רבי אברהם יצחק קאהן, דער רבי פון תולדות אהרן, און זיין ווייב מרת יענטא.
ווען ער איז געווען א בחור, האט תולדות אהרן נישט געהאט קיין ישיבה, האט אים זיין טאטע געשיקט לערנען קיין וויזשניץ (הויף(, ווייל דער זיידע רבי אהרן ראטה, האט געזאגט אז ער איז צוריק געפארן קיין חוץ לארץ, ווייל אויב אזא צדיק ווי דער אהבת ישראל געפינט זיך נאך אויף דעם עולם, האט ער נישט געקענט בלייבן אין ארץ ישראל.
ער האט געלערנט אין וויזשניץ איין זמן, דארט האט ער מקבל געווען פון דעם אמרי חיים און דאס וואס ער האט מקבל געווען, איז ביי אים געבליבן, און פאר דעם האבן רוב חסידים פון תולדות אהרן אים נישט געוואלט אויפנעמען, אבער א חלק חסידים זענען געבליבן ביי אים מיט נאמען "תולדות אברהם יצחק"
שבת ברענט ער ווי א קאכעדיג קעסל, א געוואלדיגער עולם ווארמען זיך ביי די טישן אין תולדות אברהם יצחק יעדן שבת, בחורים פון ישיבות אין ירושלים, און מאסן מאסן יונגעלייט, האבען געמאכט דארט זייער קביעות, אסאך רופן אים דער "ירושלים רבי", אדער דער "שבת רבי".
אויך ווען ער קומט קיין ניו יארק, שטייען טויזנטער אידן ביי זיינע טישן שעות שעות, ביז 3 אזייגער ביינאכט.
אסאך גרויסע עשירים אין ניו יארק פון פארשידענע קרייזן, האבען זיך אנגעקלעבט אין תולדות אברהם יצחק רבי.
ער פלעגט לערנען אסאך קבלה מיט ר' דניאל פריש ז"ל.
רוב חסידים פון תולדות אהרן האבן אים נישט געוואלט אויפנעמען פאר ממלא מקום, טראץ זייענדיג דער עלטסטער זון, צוליב פילע פאקטארן ווי פאלגנד:
- זייענדיג א וויזשניצער חסיד.
- זיך נישט דורכגעקומען מיט די גבאים פון טאטן וואס האבן השפעה אויף די חסידות.
- האט זיך ארומגענומען און מקרב געווען די אפגעפאלענע וועגן פארשידענע סיבות.
זיינע חסידים האבן אים אבער יא געוואלט זייענדיג דער עלטסטער קומט זיך אים לויט ווי עס איז אנגענומען אז דער בכור האט מער חשיבות.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמואל יעקב האט געהייראט די טאכטער פון הרב ישעיה שנייבאלג פון בני ראם. זיי האבן זעכצן קינדער:
- מירל בריינדל פערל, ווייב פון הרב אליעזר צבי טויב, זון פון רבי משה פון קאלעוו (הויף), רב פון דער קאלעווער שול אין ביתר עילית
- שיינדל לאה, ווייב פון הרב יעקב טייטלבוים, רב פון דער תולדות אברהם יצחק קהילה אין מאנסי
- רבי אהרן, איידעם ביי הרב מנחם מענדל מאנדערער, ראש ישיבה פון תולדות אברהם יצחק
- הינדא, ווייב פון הרב נפתלי יחזקאל שרגא בראך, זון הרב אפרים פישל אב"ד מאדע
- הענטשע סירקא, ווייב פון הרב משה הורוויץ, זון פון רבי אביש פון מעליץ וויליאמסבורג
- דבורה סערל, ווייב פון רבי משה יעקב הורוויץ. ספינקא רבי פון עירמאנט
- פרומט גליקל, אלמנה פון הרב לייבוש טייטלבוים הי"ד (זון פון רבי נחום אפרים פון וואלאווע), אומגעקומען תשס"ט אין דער מומביי טעראר אטאקע.[1] [2]. זי האט געהייראט בזיווג שני רב יהודה קלמן פרענקל, זון פונעם רב פון וויעליפאלי-פלעטבוש.
- הרב חיים מאיר, איידעם ביי הרב מאיר בראנסדארפער, רב דער קהילה אין ביתר עילית
- הרב דוד צבי, איידעם ביי רבי זיידא פון קרעטשניף סיגעט אמעריקע, רב פון דער קהילה אין בית שמש
- ישראל, איידעם ביי הרב דוד שווימער, איז א מו"ץ אין דער עדה החרדית
- רבקה, ווייב פון הרב אלטער ישראל אברהם קרויז, קרעסטיר רב אין מאנסי
- חוה, ווייב פון הרב אפרים אהרן לעמבערגער, זון רבי אברהם יחיאל פון מאקאווא בני ברק
- יואל, איידעם ביי הרב שמואל, זון פון הרב מאיר בראנסדארפער
- מלכה, ווייב פון הרב חנוך העניך טייטלבוים, זון פון רבי יוסף דוד פון סאסאוו
- ישכר בעריש, איידעם ביי רבי מנחם זאב מקרעטשניף
- סימא, ווייב פון הרב יחיאל יהושע רבינאוויטש, זון פון רבי יעקב מנחם פון ביאלע בני ברק
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קליפ וויאזוי דער רבי שפאצירט ארום ביים דאווענען ווי אין וויזשניץ אין מירון
- קליפ ווי דער רבי זאגט דברי תורה.
- קליפ פון דער חתונה פונעם רבינס אײניקל מיט דער טאכטער פונעם ניקאלשבורגער רבין.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אידישע טריבונע, אויסגאבע 1952 (ז' כסלו תשס"ט)
- ↑ מוטי ארגמן, הקדוש רבי אריה ליבוש טיטלבוים הי"ד, חדשות בחדרי חרדים, 29 בנובמבר 2008.


text:
מעריב (צייטונג)
מעריב איז א טעגליכער צייטונג וואס ערשיינט אין ארץ ישראל אויף עברית שפראך. זי איז די צווייטע פארשפרייטסטע צייטונג אין ישראל, נאך ידיעות אחרונות.
ביזן סוף 2010 איז איר רעדאקטאר געווען יואב צור. היינט איז דער רעדאקטא אבי משולם.
איר בעל הבית איז דער גרויסער מיליאנער עופר נמרודי בשותפות מיט זאקי ראקיב, וואס איז דער היינטיקער פארזיצער.
עס איז היינט צוטאגס א טאבלויד פארמאט אבער איז אמאל געווען א רעספעקטירטער בראד שיט.
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז ארגינעל געגרינדעט געווארן אין 1948 דורך אן ארבייטער פון ידיעות אחרונות וואס האט זיך צוקריגט מיטן ידיעות'ער בעל הבית און דאס ארויסגעבן אויף די אווענט דעריבער הייסט דאס מעריב, נאך די תפילת מעריב.


text:
פלמ"ח
פלמ"ח, די ראשי תיבות איז פלוגות מחץ, אדער שטורעם איינהייטן, איז א פארא-מיליטערישע אפטיילונג, פון דער השומר הצעיר ארגאניזאציע, געגרינדעט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, מיטן ציל צו באשיצן פאלעסטינע, אין פאל דייטשלאנד אטאקירט.
זיין ערשטע קאמאנדיר איז געווען יצחק שדה, די ערשטע אקציע וואס דער פלמ"ח האט געזאלט דורכפירן, איז דורכגעפאלן מיט א שרעקליכער פאסירונג, דריי און צוואנציג קעמפער, האבן זיך ארויסגעלאזט מיט א שיפל, קיין טריפאלי (לבנון), צו אטאקירן די ווישי רעגירונג, די קעמפער זענען פארלוירן געווארן, און מען האט זיי קיינמאל נישט געטראפן.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך פון די זעלנער, האבן זיך אנגעשלאסן אין די בריטישע ארמיי, צו קעמפן קעגן די נאציס, און ווען די אצ"ל האט דערקלערט קריג קעגן דעם בריטישן מאנדאט, איז די פלמ"ח ארויס אין א קריג, קעגן די דיסידענטן גרופעס, און געמסרט פארן רעגירונג ווי אצ"ל קעמפער באהאלטן זיך אויס, שפעטער אבער איז די יידיש אגענטור, געקומען צו די איבערצייגונג, אז די בריטישע ערלויבן נישט, געראטעוועטע ארויפקומען, און זיי ווערן צוריקגעשיקט קיין אייראפע, און עס איז געגרינדעט געווארן דער העברעישער באוועגונג פאר ווידערשטאנד, ווי צוזאמען האבן די גרופעס אטאקירט בריטישע איינשטעלונגען, באן רעלסן, בריקן, מיליטערישע איינריכטונגען, זענען אלע מיט אחדות פון די יידן, אויפגעריסן געווארן, ביז דער קינג דעוויד האטעל אויפרייס, דעמאלט איז דער פאראייניגונג געקומען צו אן ענדע.
דער קריג פון זעלבסטשטענדיגקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די פאראייניקטע פעלקער, האט געשטימט פארן אויפשטעלן א יידישע לאנד, דעם 29סטן נאוועמבער 1947. האבן די יידן געיובלט אין די שטעט, ווען דער אנפירערשאפט האט געוויסט, אז די אראבער שארפן זיך די מעסערס, און צו מארגנס האט אויסגעבראכן די מלחמה, אויפן פלמ"ח זייענדיג דער שטערקסטער מיליטערישע כח אין לאנד, איז ארויפגעלייגט געווארן צו באשיצן די נגב, זיי האבן טיילגענומען אין מערערע קאמפן אין ירושלים, אין חיפה, און אין גליל, יגאל אלון איז געווען דער קאמאנדיר פונעם פלמ"ח ביים קריג.
זיי האבן געגרינדעט די לופט קרעפטן, און פליערס, וואס האט אויפגעשטעלט, די שפעטערדיקע לופט קרעפטן, פון די ישראל ארמיי.
ווי אויך ים כוחות וואס מען האט גערופן פלים, וואס דער שפעטערדיקע ים קרעפטן, איז געווארן אויפגעשטעלט פון זיי.
דוד בן גוריון דער צייטווייליגער פרעמיער, אינעם איבערגאנגס רעגירונג, האט באשלאסן אויפצולעזן אלע גרופעס, און אויפשטעלן צה"ל, עס האט אויסגערופן א שטורעם אינערהאלב די רייען פון די גרופע, ווייל צה"ל האט געדארפט געפירט ווערן דורכן הגנה, און זייענדיג די קעמפער פונעם ישוב, איז זיי זייער שווער געווען, איינצושטימען אויף אזא זאך.
נאכן מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פלמ"ח האט פארלוירן זייער אסאך קעמפער, אבער אויסער קעמפן, האבן זיי געגעבן פארן לאנד גאר אסאך קולטור, און אין פאליטיק, אין די מיליטער, ביי דער זעקס טאגיקער מלחמה, און ביי די יום כיפור מלחמה, זענען א גרויסע טייל פון די גענעראל שטאב, געווען זעלנער פון פלמ"ח, יצחק רבין, יגאל אלון, דוד אלעזר עוזי נארקיס גענעראל פון צענטער טייל פון ישראל, איז געווען קאמאנדיר פון די פלמ"ח איינהייט וואס האט איינגעבראכן אין אלטשטאט ירושלים, איידער זיי האבן זיך אונטערגעגעבן, צו יארדאניעשע לעגיאנערן.


text:
קאכן די ביכער
קאכן די ביכער אין א טערמין מיט וועלכע באצייכנט די אומלעגאלע אקטיוויטעט דורך פירמעס וועלכע מאכן פאלשע פינאנציעלע באריכטן אין וועלכע זיי בלאזן אויף די פארדינסטן כדי צו ציען אינוועסטירער אויפ'ן סטאק מארקעט.
אינהאַלט
פארוואס קאכן די ביכער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרויסע פירמעס וועלכע פארקויפן סטאק שעירס האנדלן אין די עפענטליכקייט און ווען ביזנעס גייט נישט גוט זעט יעדער וואס גייט פאר וויבאלד זייערע סטאקס וועלן באלד פאלן און אינוועסטארס וועלן פארקויפן זייערע שעירס און די פירמע וועט פארלירן אינוועסטארס געלט וואס וועט זיי מאכן נאך שווערער ווי עס איז. פארקערט ווען ביזנעס גייט יא גוט זעט אויך יעדער און מען אינוועסטירט געלט אין גרויסן און די פירמע נוצט דאס געלט צו מאכן ווייטערדיגע אינוועסטמענטס פון וועלכע זיי מאכן נאכמער געלט. קאכן די ביכער קען מיינען צוויי זאכן: עס קען מיינען אז עס איז נישט געגאנגן די פירמע ווי געראכטן און זיי מעלדן פאלשע באריכטן אז זיי האבן געמאכט מער געלט ווי זיי האבן טאקע געמאכט און אזוי באקומען זיי אריין פרישע געלט פון אינוועסטארס מיט'ן האפענונג צו מאכן בעסערע אינוועסטמענטס דאסמאל. אין א צווייטע פאל קען עס מיינען אז באמת גייט די פירמע יא זייער גוט און לכבוד דעם מעדלן זיי נאך בעסערע פראפיטן און האבן אין פלאן צו נוצן אינוועסטארס געלט צו מאכן נאכמער מיט'ן חזקה אז עס גייט זיי גוט. נאך א שטארקע סיבה פארוואס פירמעס האבן געזוכט צו קאכן די ביכער איז געווען די עקזעקיוטיוון אין די ביזנעס אליינס וועלכע האבן געוואלט ווייזן אז זיי זענען טויגליך און האבן באקומען פעטע באנוסעס דערפאר. פאר טייל פירמעס האט דער שפיל פיין געארבעט און זיי האבן דאס איבערגעטאן נאכאמאל און נאכאמאל אבער נישט שטענדיג און נישט פאר יעדן איז עס געגאנגן אזוי גוט און זיי זענען געבליבן שטיין מיט די הויכע סטאק פרייזן אבער אן קיין פרישע פראפיטן. זיי זענען געבליבן אזוי שטיין ווילאנג זיי האבן נאך געקענט ביז עס האט געפלאצט און די סטאק מארקעט איז געפאלן און די אינוועסטארס האבן פארלוירן זייער געלט. א ביישפיל צו נוצן קען זיין ווי פאלגענד: א קינד האט זיך געשטעלט פארקויפן צו טרינקן אויף די גאס אבער ער האט נישט געמאכט אזויפיל געלט. וויבאלד ער איז געשטאנען אונטער די הייסע זון האט ער געטראכן פון בויען א דעכל העכער זיין קאפ אבער ער האט נישט געהאט דאס געלט. זיינס א חבר האט יא געהאט געלט און דאס קינד האט געטראכט צו בארגן פון אים. דאס קינד האט געוואוסט אז זיין חבר וועט אים נישט בארגן קיין געלט נאר אויב ער ווייסט אז ער וועט קענען פארדינען דערפון. דאס קינד טראכט אבער אז אויב ער וועט האבן א דעכל וועט ער זיכער קענען פארקויפן מער טרינקן וויבאלד זיינע קאסטומערס וועלן הנאה האבן צו קומען כאפן א טרינק אין א הייסע זומער טאג אונטער זיין שאטן. ער רופט אן זיין חבר און זאגט אים אז ער פארדינט שיין און וועט פארדינען נאכמער אויב ער וועט האבן א דעכל און אויב ער איז גרייט צו אינוועסטירן וועט ער אים געבן 25 פראצענט פון די ריווח אלס קאמפענסאציע. אזוי איז טאקע געווען אבער פאר סיי וואספארא סיבה האט ער נישט מצליח געווען און דער חבר איז געווען בייז ווען ער האט זיך דערוואוסט אז ער האט אים פארקויפט ליגענט. עס איז געווען אנפאנג זומער 01' ווען איינע נאך די אנדערע האבן סטאקס פון גרויסע פירמעס אנגעהויבן דראסטיש צו פאלן טייל אזוי נידעריג אז אינוועסטארס האבן פארלוירן זייער גאנצע געלט. דעם עצם פאקט אז די מארקעט האט אנגעהויבן פאלן האט געמאכט אז אויך אנדערע פירמעס זענען געפאלן ווייל איינס שלעפט די אנדערע וויבאלד אינוועסטארס ווערן באזארגט און פארקויפן זייערע שעירס. יעדע גרויסע פובליק פירמע גיט ארויס א פינאנציעלע סטעיטמענט ביי די ענדע פון יעדע קווארטאל פון יאר און ענדע יאר. די סטעיטמענטס זענען די וויכטיגקסטע אינפארמאציע וועלכע וואל סטריט דארף האבן. אין דעם סטעיטמענט ווערט געצייכענט די פירמעס אקטיוויטעטן צעטיילט צו דריי הויפט פאקטארן: דער באלאנס באריכט, די קעש פלוס סטעיטמענט, און די פראפיט און פארלוס סטעיטמענט. דער באלאנס סטעיטמענט איז א סך הכל בליק אויף די פירמע אין א געוויסע טאג וואס די פינאנציעלע סיטואציע איז, די פירמעס געלטער אין באנק, און וויפיל די ביזנעס איז ווערט יענע מינוט. די געלט פלוס סטעיטמענט צייגט וויפיל געלט די ביזנעס ברענגט אריין און וויפיל עס גייט ארויס איבער א געוויסע צייט אפשניט. די פראפיט און פארלוסט ווייזט פשוט אויב די פירמע האט פארלוירן אדער פארדינט אין דעם קווארטאל פון יאר. די סטעיטמענטס ווערן גענוצט דורך די בענק צו וויסן אויב זיי זאלן בארגן געלט פאר די פירמע, דורך וואל סטריט פאר די אינוועסטארס צו וויסן אויב זיי זאלן אינוועסטירן, און די פירמע זעלבסט נוצט דאס צו פלאנירן דעם צוקונפט. פארשטייט זיך אז ער איז וויכטיג אז אלע אינפארמאציע זאלן זיין 100 פראצענט ריכטיג. וויבאלד די פירמעס זענען פובליק פירמעס ווערן די סטעיטמענטס אויך איבערגעקוקט דורך אקאונטינג פירמעס וועלכע דארפן זיכער מאכן אז די סטעיטמענטס פאלגן נאך די גענעראלע אקאונטינג פרינציפאלן.
דער רעצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעגולאציעס זענען אמאל געווען גרינגער ווי היינט ווען די פירמעס האבו געמאכט זייערע סטעיטמענטס און געוויסע אינפארמאציע האט מען נישט געדארפט ארויפלייגן. דאס האט גרינגער געמאכט די פירמעס צו מאכן פאלשע השערות און דאס ארויסלייגן צו די פובליק. אין די ביזנעס וועלט האט מען דאס גערופן "אף באלאנס שיעט אקאונטינג". די סארט סטעיטמענטס האבן נישט געמוזט האבן אזויפיל אינפארמאציע און דאס האט גרינגער געמאכט פאר די פירמעס צו באקומען געלט פון בענק פאר פרישע אינוועסטמענטס. די סארט סטעיטמענטס זענען לויט טייל אנאליסטן בעסער ווי די היינטיגע באלאנס סטעיטמענטס אבער וויבאלד אויף יענע וועג האבן די פירמעס געקענט שרייבן פאלשע זאכן האט מען דאס שפעטער פארבאטן. א צווייטע זאך וואס די פירמעס האבן געטאן איז געווען אן אינערליכע ארבעט פון די מענעדזשערס וועלכע האבן שוין געהאט דעגרייכט זייער ציל פאר'ן יאר און האבן גענוצט געלטער וואס איז געווען באשטימט פאר די קומענדיגע יאר צו קויפן נייע סופלייס אדער אינוועסטירן וועלכע האט געמאכט די פארדינסטן אביסל קלענער אבער האט געגעבן א גוטע בליק אויף די פירמע פאר אויסערן אינוועסטירער. געוויסע פירמעס האבן אויך געטוישט די פאקטן פון אויסגאבעס און האבן געלייגט רעגולערע אויסגאבן אלס קאפיטאל אויסגאבן וועלכע מאכט די פירמע אויסזען מער פארשפרייט. טייל פירמעס האבן געמאלדן פארדינסטן אויף לאנגע טערמין קאנטראקטן וועלכע האט זיי געקאסט אסאך געלט און די אויסגאבן וואלטן געברויכט צעטיילט ווערן לויט די אויסגאבן. די פירמעס האבן אבער געוואלט מאכן אויסזען די זאך בעסער האבן זיי דאס ארויפגעלייגט אלס פארדינסטן און האבן נישט אראפגערעכנט די אויסגאבן. אויסער גרויסע ליגענטס האבן די פירמעס גענוצט פאלשע פארדינסטן אויף זאכן וואס זיי האבן פארקויפט און איז צוריקגעשיקט געווארן, זאכן וואס זענען נאך נישט געווען באצאלט, גרעסערע פארדינסט פראצענטן בעפאר זיי זענען באשטעטיגט געווארן, זאכן וואס זענען פארקויפט געווארן פאר דיסקאונט פרייזן, און פראדוקטן וועלכע האט נאך פארלאנגט סערוויס נאכ'ן שיקן און איז נישט אראפגערעכנט געווארן פון די ארגינעלע פרייזן. א טאקטיק וועלכע גאר אסאך פירמעס האבן גענוצט איז געווען אז זיי האבן צוגעלייגט פארזיכערטע פארדינסטן פונעם קומענדיגן קווארטאל אין די סטעיטמענטס פונעם יעצטיגן קווארטאל. אסאך פירמעס האבן אויך גענוצט אוועקגעלייגטע פארדינסטן געלטער (באשטימט פאר אויסגאבן) אלס פארדינסטן. נאך א זאך וואס פירמעס האבן געטאן איז געווען א שווינדל אויף זייער אייגענע שווינדל. גרויסע פירמעס געבן פענסיע פאר זייערע ארבייטער און דאס געזעץ פארלאנגט אז די געלטער דארפן זיין אפגעזונדערט פון די ביזנעס געלטער אין פאל די פירמע גייט ארויס פון ביזנעס זאלן אלע ארבייטער באקומען זייערע פענסיע. רוב פירמעס נעמען די פענסיע געלטער און אינוועסטירן דאס אין די סטאק מארקעט און די פירמע געניסט פון די פארדינסטן. לעגאל מעגן זיי ארויפלייגן די פארדינסטן אויך זייערע סטעימענטס אבער דאס איז נאר געלטער וואס מען האט פארדינט אינעם פארגאנגנהייט. די פירמעס פלעגן ארויפלייגן פארדינסטן וואס די געלטער וועלן מאכן אויך און וויבאלד זיי אליינס האבן געפיטערט די סטאק מארקעט מיט פאלשע אינפארמאציע האבן זיי זיך אליינס גענארט אז די פענסיע געלטער וועלן וואקסן אזויפיל. ווען די מארקעט האט געקראכט האבן זיי פארלוירן די געלטער און די פארדינסטן זענען געווארן א טייל פון די פאלשע אינפארמאציע.
די סארבאנעס אקסלי אקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 02' האט פרעזידענט בוש אונטערגעשריבן די סארבאנעס אקסלי אקט אין געזעץ וועלכע האט געזאלט צוריק איינשטלען אינוועסטארס געטרוי צו די ביזנעסער אויף די סטאק מארקעט דורך אונטערנעמען נייע מעטאדן צו פארמיידן נאכאמאל אזא קאטאסטראפע. דאס געזעץ פארלאנגט אז אלע פובליק פירמעס זאלן מוזן אריינשיקן זייערע סטעיטמענטס צו די סעקיוריטיס ענד עקסטשעינדזש קאמיסיע וואו ער ווערט איבערגעקוקט דורך פעדעראלע אגענטן זיכער צו מאכן אז אלעס קלאפט. עס פארלאנגט אויך אז די פירמעס אויסערן אודיטערס זאלן איבערקוקן און באשטעטיגן די אינפארמאציע און די צוויי גרעסטע אין אמט (דער טשיף עקזעקיוטיוו אפיציר און דער טשיף פינאנציעלע אפיציר) זאלן פערזענליך נעמען פאראנטווארטליכקייט אז וואס זיי שרייבן אונטער איז ריכטיג. מיט די נייע געזעצן און נאך עטליכע רעגולאציעס וואס וואל סטריט אליינס האט געמאכט איז כמעט אוממעגליך א פירמע זאל נאך היינט קענען טאן אזא זאך. די רעגולאציעס פארלאנגן אז די פירמע זאל שטענדיג ארויסגעבן געוויסע אינפארמאציע וועלכע די אינוועסטארס דארפן האבן צו וויסן אויב עס לוינט זיך צו אינוועסטירן. אלעס ווערט איבערגעקוקט דורך ספעציעלע קאמיסיעס און אויף דערווייל איז טאקע נישט געווען קיין פרישע פראבלעמען.
ביישפיל נומער איינס: ענראן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ענראן איז געווען אמעריקעס זיבעטע גרעסטע פירמע וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין 985' ווען צוויי ענערגיע פירמעס האבן זיך פאראייניגט. די פירמע איז געגאנגן ווייטער ווי ענערגיע און געגעבן אסאך סערוויסעס פון וועלכע זי האט געמאכט אוצרות מיט געלט. צווישן די יארן 96' און 01' איז זי באצייכענט געווארן אלס אמעריקעס געלונגענסטע פירמעס 6 יאר נאכאנאנד. אין די אויספארשונג איז מען דערגאנגן אז ענראן האט שוין אנגעהויבן אירע שווינדלערייען אין 92' דורך אריינשטעלן אירע צוקונפטיגע פארדינסטן געבויט אויף לאנגע טערמינען קאנטראקטן וועלכע די פירמע האט געמאכט מיט קלענערע פירמעס. מיט דעם חשבון האט ענראן פארדינט אסאך געלט אויף די סטאק מארקעט אבער האט געצאלט ווייניג שטייערן ווייל אירע פארדינסטן זענען געווען פיל ווייניגער וויפיל זי האט געזאגט זי האט געמאכט. די ענראן חברה האבן באהאלטן זייערע חובות אפילו ווען זיי זענען שוין געווען אויף צרות און האבן געגרינדעט א ספעציעלע אפטיילונג וועלכע זאל זיך אפגעבן מיט שווינדל. ווען זיי האבן פארלוירן אין איין פעלד האבן זיי דאס באהאלטן און נאר אויפגעדעקט וואס זיי האבן פארדינט אין אן אנדערע פעלד. אזוי איז עס געגאנגן אהין און צוריק ביז עס האט געקראכט. ווען מען האט אנגעהויבן די אויספארשונג האבן די פעדעראלע אגענטן נישט געוואוסט וואס איז לעגאל און וואס איז אומלעגאל. די שווינדלערייען זענען געווען אויסגערעכנט געוואלדיג און עס האט זייער לאנג גענומען ביז מען האט געקענט באקומען א בילד וואס די פירמע האט געטאן. די ערשטע סיגנאלן וועגן א פראבלעם איז געקומען נאך אין אוגוסט 01' ווען ענראנ'ס פרעזידענט, דזשעף סקילינג, האט פלוצלינג רעזיגנירט. ענראן האט אויפגענומען א נייעם פרעזידענט, קען לעי, וועלכער האט באלד באקומען אינערליכע אינפארמאציע אז סקילינג האט רעזיגנירט וועגן אקאונטינג שווינדלערייען. נאך אינעם זעלבן מאנאט האט א פיפיגער בראוקער געשיקט אן מעסעדזש צו זיינע קליענטן זיי זאלן פארקויפן ענראן סטאקס ווייל ער ווייסט אז עס זענען פאראן פראבלעמען. עס האט נישט גענומען לאנג און ענראן'ס סטאק פרייז איז געפאלן פון 86$ צו 30 צענט. ענדע יאר האט מען אנגעהויבן די אויספארשונג און ענראן האט באנקראטירט א קורצע צייט דערויף. דער ערשטער אנגעקלאגט צו ווערן איז געווען דער טשיף פינאנציעלער אפיציר, ענדרו פעסטאו, וועלכער איז געווען דער מייסטער שווינדלער. ער האט באקומען 10 יאר טורמע און האט געדארפט צאלן 23.8 מיליאן דאלאר שטראף. ביידע פרעזידענטס, סקילינג און לעי, זענען באשולדיגט געווארן דעם פארגאנגענעם יאר אבער זייער אורטייל וועט ערשט קומען קומענדיגן יאנואר. נאך אסאך אנדערע ווארט טורמע שטראפן און אויך אסאך אנדערע פירמעס און בענק האבן געמוזט באצאלן געלטליכע שטראפן פאר'ן מיטשפילן מיט ענראן.
ביישפיל נומער צוויי: ווארלדקאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווארלדקאם איז געגרינדעט געווארן דורך ערני עבערס אין די פריע 90'גער יארן ווען עבערס האט אפגעקויפט עטליכע לאנג דיסטענס פירמעס. צווישן די יארן 95' און 00' האט ווארלדקאם אפגעקויפט 60 לאנג דיסטענס פירמעס, אריינגערעכנט עם-סי-איי פאר די סומע פון 37 ביליאן דאלאר. ווארלדקאם האט איבערגענומען דאס לאנדס אינטערנעט טראפיק און האלב פון אלע אי-מעילס ארום די וועלט זענען אדורכגעגאנגן ווארלדקאם'ס סערוויסעס. די פירמע איז פאר עטליכע יאר געווען אמעריקע'ס צווייטע גרעסטע לאנג דיסטענס פירמע. אין 99' האט ווארלדקאם געהאט א שוואכע יאר (קעגן אנדערע גוטע יארן) און האט מורא געהאט אז אינוועסטארס וועלן פארקויפן זייערע שעירס. די פירמע האט גענומען רעזערוו געלטער (לייביליטיס און אנדערע געלטער) און דאס געלייגט אלס פארדינסטן. דער שווינדל איז געווען 2.8 ביליאן דאלאר מער וויפיל זי האט טאקע פארדינט. עבערס איז אבער נאך אלץ נישט געווען צופרידן און א יאר דערויף האט ער געלייגט אלע אפעראציע אויסגאבן אלס לאנגע טערמין אויסגאבעס מיט פארזיכערטע פארדינסטן וואס האט געגעבן זיין פירמע נאך 3.8 ביליאן דאלאר פארדינסטן. די פירמע האט אויך געהאט געמאלדן אז זי האט אינוועסטירט 500 מיליאן דאלאר פאר קאמפיוטערס אבער די דאקומענטן צו בארעכטיגן די קלאגע איז קיינמאל נישט געפינען געווארן. אין דער זעלבער צייט וואס ווארלדקאם האט אנגעבליך פארדינט ביליאנען דאלארן האט עי-טי-ענד-טי געהאט שוואכע צייטן און דאס האט אלאמירט די סעקיוריטי עקסטשעינדזש קאמיסיע וועלכע האט באלד אונטערגענומען אן אויספארשונג. עס איז געגאנגן שנעל און די אקאונטענטס האבן באלד מודה געווען וואס זיי האבן געטאן און ביז עטליכע וואכן איז אלעס געווען פאראיבער און ווארלדקאם האט פארמאכט אירע טירן. ווארלקאם איז דערנאך צוריק געווארן עם-סי-איי און עבערס און זיין טשיף פינאנציעלער אפיציר, סקאט סוליווען, זענען אנגעקלאגט געווארן אין געריכט. עבערס האט באקומען 25 יאר טורמע און סוליווען האט זיך ארויסגעדרייעט מיט 5 יאר טורמע נאכ'ן ארויסגעבן ווערטפולע אינפארמאציע קעגן עבערס.
ביישפיל נומער דריי: טייקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייקא איז געווען א ריזיגע עלעקטריק סופליי פירמע וועלכע האט געטאן ביזנעס אין 100 לענדער ארום די וועלט. די פירמע האט אפגעקויפט 40 אנדערע פירמעס און איז געווארן די וועלט'ס גרעסטע פראדוצירער פון עלעקטראנישע קאמפאנענטן, טעלעקאמיוניקאציע סיסטעמען, פייער באשיצונג סיסטעמען, עלעקטראנישע וואלווס, און איינע פון די גרעסטע אין מעדיקל סופלייס. ווי עס האט זיך ארויסגעשטעלט האט טייקא נישט געטאן קיין סיסטעמאטישע שווינדלערייען אזויווי אנדערע פירמעס וועלכע זענען אונטערגעגאנגן אין יענע צייט. מען האט געפינען אסאך אקאונטינג טעותים אבער נאך אלץ האט מען נישט פארדעכטיגט אז איינער האט דאס געטאן במזיד. עס האט זיך אבער ארויסגעשטעלט אז די עקזעקיוטיווע אייגעשטעלטע האבן געמאכט א לעבן מיט די געלט פון די פירמע און האבן געבארגט און גענומען געלטער אן פרעגן. זיי האבן אויך פארקויפט סטאקס אן מעלדן פון פאראויס פאר קיינעם וועלכע איז אומלעגאל. די סעקיוריטי עקסטשעינדזש קאמיסיע האט אונטערגענומען אן אויספארשונג נאך אין אנפאנג 99' ווען זי האט אנטדעקט אז חשבונות שטימען נישט. צעביסלעך האט מען אויפגעדעקט אלעס וואס די עקזעקיוטיוון האבן געטאן מיט די פירמע'ס געלט אויפ'ן חשבון פון די אינוועסטארס. דריי עקזעקיוטיוון זענען אנגעקלאגט געווארן: דער פרעזידענט, דעניס קאסלאוסקי, דער טשיף פינאנציעלער אפיציר, מארק שוואורטס, און דער גענעראלע קאונסיל, מארק בעלניק. זייערע אורטיילן זענען ערווארטעט אין די קומענדיגע מאנאטן. טייקא האט איבערגעלעבט איר סטאק מארקעט טראסק און האט אויפגענומען נייע עקזעקיוטיוון און די פירמע איז געבליבן שטארק ביז'ן היינטיגן טאג.


text:
מאה שערים
מאה שערים (ארויסגערעדט: מיישאָ'רים) איז א פרומע געגנט אין צענטער פון ירושלים.
פון די ערשטע געגנטער געבויט צו ווערן אינדרויסן פון די מויערן פון דער אלט שטאט, און איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר ה'תרל"ה ; 1874.
מען האט באשטימט איר נאמען "מאה שערים" אלס דעם וואס איר גרינדונג איז געווען פרשת תולדות, און אין דער פרשה שטייט: "ויזרע יצחק בארץ ההיא וימצא בשנה ההיא מאה שערים ויברכהו ה' בראשית כ"ה, יב .
ארכיטעקטורע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פיר הייזער האט איין הויפן בשותפות וואס האט געניצט צו וואשן וועש אאז"וו.


text:
העברעאיש
העברעיִש (עברית) איז אַ סעמיטישע שפּראַך. דאָס מאָדערנע העברעיִש (עברית ישראלית) איז באַזירט הױפּטזעכלעך אױף לשון קודש און פֿאַרצײַטישן אראמיש, מיט אַנטלײַונגען פֿון נישט-סעמיטישע שפּראַכן און עטלעכע ענדערונגען אין גראַמאַטיק. דאָס העברעיִש איז נײַ-געשאַפֿן געװאָרן װי אַ רײדשפּראַך אינעם סוף פֿון 19טן יאָרהונדערט ביז אָנהײב פֿונעם 20טן יאָרהונדערט דורך אליעזר בן יהודה. די אָפֿיציעלע הברה איז באַזירט אױף די וואקאלן פון דער ספרדישער טראַדיציע.
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
העברעאיש ניצט אותיות פאר, נאך און אינמיטן א ווארט. פאר א ווארט קען קומען ה- (דער), ו- (און), כ- (ווי) און די פרעפאזיציעס ב- (אין), ל- (צו) און מ- (פון).
תקופות פון דער שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די העברעישע שפראך באשטייט פון 4 גרונד-תקופות:
- עברית מקראית (אויף יידיש: לשון קודש) - די ערשטע העברעישע דיאלעקט וואס מיר קענען, איז לשון התנ"ך. גערעדט אין ארץ ישראל פון ב'תק"ס ביז ג'ק"ס.
- לשון חז"ל - דער דיאלעקט האט מען גענוצט צווישן דער ערשטער יארהונדערט צום פינפטן יארהונדערט (לויט די קריסטלעכע צייט-רעכנונג). דער אונטערשייד צווישן זיי, ווערט שוין געבריינגט פון די חז"ל: "לשון תורה לעצמה, לשון חכמים לעצמה" (עבודה זרה נ"ח:). לשון חז"ל איז געווירקט געווארן פון אנדערע שפראכן, איבער הויפט פון אראמיש.
- מיטל עלטער - אין די תקופה האט מען נישט גערעדט העברעיש אלס מאמע לשון, אבער מען האט איר גענוצט צו שרייבן דיכטונגען און ליטעראטור. ווי אלעזר הקליר, ר' סעדיה גאון, רש"י, אבן עזרא א.א.וו. גענוצט פון יאר ג'שס"ו ביז ה'ס"ו.
- 4. העברית החדשה - די אויפלעבונג פון דער העברעישער שפראך נאך וואס מען האט זי נישט גערעדט זינט דעם צווייטן יארהונדערט האט געגרינדעט אליעזר בן יהודה אין יאר תר"ם. די נייע העברעיש איז געמישט פון אלערליי תקופות פון דער העברעישער שפראך. און היינט ווערט זי אויך געווירקט פון דער ענגלישער שפראך. לויט א געזעץ אין ישראל איז די אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך פאראנטווארטלעך אויפן אויסלייג פון ווערטער אין העברעיש און שאפט נייע ווערטער.
א דיכטונג פון אלעזר הקאליר פֿון דעם מיטל-אַלטער אויף פורים:
- אָץ קוֹצֵץ בֶּן קוֹצֵץ / קְצוּצַי לְקַצֵּץ
- בְּדִבּוּר מְפוֹצֵץ / רְצוּצַי לְרַצֵּץ
- לֵץ בְּבוֹא לְלוֹצֵץ / פֻּלַּץ וְנִתְלוֹצֵץ
- כְּעָץ מְחַצְּצִים לְחַצֵּץ / כְּנֵץ עַל צִפּוֹר לְנַצֵּץ
שטאפלען אין דער שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זיינען דא פיר סארטן שטאפלען אין דער שפראך:
- מליצית - דאס איז גאר א הויכע העברעיש וואס שטאמט פון די גאר אלטע העברעיש פון תנ"ך'ס צייטן. מען נוצט איר נאר ביים שרייבן ליטעראטור און דיכטונגען.
- תקנית - דאס איז אן הויכע אקאדעמישע העברעיש וואס נאר די בערימטע אדער בעסערע מענטשן רעדן איר, אויך ביי די ישראלישע נייעס רעדט מען מיט דיזעס אויסדרוק.
- מדוברת - דאס איז די אלגעמיינע העברעישע שפראך, וואס עס איז נישט אימער געהיטן לויט די העברעישע געזעצן.
- סלענג (אדער שפת רחוב) - דאס איז א פראסטע שפראך וואס ווערט גערעדט דורך פראסטע מענטשן, אדער אין פראסטע פלעצער און צייטן.
קנאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די קנאים און אנטי ציוניסטישע קרייזן (ווי סאטמאר, נטורי קרתא, תולדות אהרן אא"וו) איז דא א איסור צו רעדן העברעיש.


text:
חפץ חיים
דער חפץ חיים, רבי ישראל מאיר הכהן פון ראדין (י"א שבט תקצ"ח, זשעטל - כ"ד אלול תרצ"ג, ראדין) האט געפירט א ישיבה אין ראדין, פוילן. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל, און ער האט פארפאסט די ספרים חפץ חיים, משנה ברורה און נאך.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל מאיר איז געבוירן געווארן אין זשעטל, ליטע (היינט בעלארוס), י"א שבט, ה'תקצ"ח. ביי די צען יאר איז ער פאר'יתומ'ט געווארן פון זיין פאטער. זיין מוטער האט חתונה געהאט א זיווג שני מיטן נאמען פאפקא. ווען ישראל מאיר איז געווען אלט 17 יאר האט ער חתונה געהאט מיט זיין שטיף-שוועסטער.
ער איז געווען א תלמיד פֿון ר' נחום'קע פֿון הורודנא.
נאך דער חתונה האט ער געוואוינט אין ראדין, א שטעטל נישט ווייט פון ווילנע. שפעטער איז ער געווארן א ראש ישיבה אין וואשילשאק, ווילנער גובערניע; דארט פלעג ער עסן ביים ראש ישיבה, רבי יצחק הכהן קאפלאן. זיין געהאלט איז געווען 50 רובל א זמן.
א שטיק צײַט האט ער פֿארדינט זיין פרנסה פֿון א קלייט וואס ער האט געהאלטן, אבער שפעטער האט ער זי פֿארמאכט, זאגנדיג אז ער נעמט אוועק פרנסה פֿון די אנדערע סוחרים.
תורה און כלל-ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פֿון די גדולי הדור און איז געווען איינער פֿון די מייסדים פֿון אגודת ישראל.
צווישן די ספרים וואס ער האט געשריבן זענען דער "חפץ חיים" (וועגן די דינים פֿון לשון הרע, רכילות און מוציא שם רע) און "שמירת הלשון" (וואס רעדט ארום די וויכטיגקייט פֿון געבן אכט אויף וואס מען רעדט ארויס. ווי אויך "ליקוטי הלכות" אויף די מסכתות אין סדרים זרעים און קדשים וואס האבן נישט קיין רי"ף.
ער האט אויך ארויסגעגעבן דעם באקאנטן "משנה ברורה" דער הלכה ספר וואס איז געווארן צאמגעקליבן דורך א שטאב כולל אינגעלייט אונטער זיין אנפירערשאפט, און געווידמעט זיין לעבן מען זאל נישט רעדן קיין לשון הרע שלעכטע רייד אויף אן אנדערן.
געווען א גרויסער עניו, און אליינס פארקויפט זיינע ספרים.
ער איז נפטר געווען אין ראדין אום כ"ד אלול ה'תרצ"ג.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זיין ערשטן זיווג:
- הרב אריה לייב הכהן פופקא
- גיטל - ווייב פון הרב אהרן הכהן, מחבר הספר "עבודת הקרבנות".
- שרה – ווייב פון הרב צבי הירש לעווינסאן, רעכטער האנט פונעם חפץ חיים אין דער ראדינער ישיבה
- אברהם – נפטר אין תרנ"ב, אין זיינע 20ער יארן.
פון זיין צווייטן זיווג:
- הרב אהרן הכהן קאגאן – אין די 1940ער יארן איז ער געווען רב פון א שול אין מאנטרעאל, קאנאדע. אין 1945 איז ער אריבער קיין ניו יארק. נפטר אין תשי"ז. קיינמאל נישט חתונה געהאט.
- פייגא חיה – ווייב פון הרב מנחם מענדל זאקס.
- הרב הלל זאקס, ראש ישיבה פון חברון און כנסת הגדולה


text:
זאא-גארטן
א זאאלאגישער גארטן, זאָאָ-גאָרטן, מענאזשעריע, אדער זאָאָ איז א פלאץ וואו בעלי-חיים ווערן געהאלטן צווישן אפצאמונגען, אויסגעשטעלט פארן ציבור, און וואו מען טוט זיי אויך פארמערן.
דער טערמין זאאלאגישער גארטן האט א שייכות מיט זאאלאגיע, די שטודיע פון בעלי-חיים, א ווארט וואס נעמט זיך פון גריכיש זאאן (Zῷov, "בעל חי") און לאגאס (λóYoς, "שטודיע"). די פארקירצונג "זאא" האט מען געניצט ערשט ביי דעם לאנדאנער זאא, וואס האט געעפנט פאר וויסנשאפלעכער שטודיע 1828 און צום ברייטן פובליקום 1847.[1] די צאל הויפט זאמלונגען פון בעלי-חיים ארום דער וועלט איז שוין מער ווי 1,000, בערך 80 פראצענט פון זיי אין שטעט.[2]
אין היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הענרי דער ערשטער פון ענגלאנד (געהערשט 1100 - 1135) האט אויפגעשטעלט א זאא אין אקספארדשיר, ענגלאנד. דעם זאא-גארטן האט מען אריבערגעפירט צום טורעם פון לאנדאן, אייגנטלעך אין די יארן פון הענרי דער דריטער, און איז ווייטער אנגעגאנגען ביז 1828.
אין דייטשלאנד, האט דער עלעקטאר אויגוסטוס דער ערשטער געגרינדעט א זאא-גארטן אין דרעזדן אין 1554.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "ZSL'ס היסטאריע", זאאלאגישע חברה פון לאנדאן.
- ↑ "Zoo," Encyclopaedia Britannia, 2008. (אויף ענגליש)


text:
פייסבוק
פֿײסבוק (ענגליש: Facebook) איז א סאציאלער נעצווערק וואס באניצער קומען זיך צונויף אויף דער אינטערנעץ דארטן אין איין נעצווערק צו שמועסן און זיך באפריינדען איינער מיטן אנדערן.
די דאזיגע באנוצער טרעפן זיך דורך אייגענארטיקן געצייג וואס מאכט גרינג צו זוכן נייע און אלטע חברים לויט דער געגנט, איגענט, ארבעטס פלאץ, שולע, אמונה א.א.וו. צו זיך פארבינדן מיט אנדערע מענטשן.
מ'שיקט א חבר א ביטע אדער מעלדונג און יענער קען דאס אפזאגן אדער אנעמען און מ'ווערט חברים, מ'האט א פראפיל און מ'קען זיך נאטירן פובליק אלע משוגעתן, האביס אדער סתם פארברענגען און רעדן פון זיך אזוי אז אנדערע וואס ווילן קענען דאס מיטהאלטן און ענטפערן אדער סתם דאס זען.
מען קען קאמוניקירן פובליק אדער פריוואט.
דער גרינדער איז א אינגער הארווערד אוניווערסיטעט סטודענט מארק זוקערבערג וואס צוזאמען מיט זיינע שלאף-צימער חברים האבן דאס געפענט און א געריכטליכע קלאגע פון זיינע געוועזענע חברים פרובירן צו ווערן אנערקענט אלס שותפים אינעם אייגנטום.
זיי האבן שוין היינט צוטאגס צוויי הונדערט מיליאנען באניצער.
דער נאמען פייסבוק האבן זיי געגעבן צוליב דעם וואס דער וועבזייטל איז לכתחילה געווען בלויז פאר אוניווערסיטעט סטודענטן און ווען א סטודענט קומט ס'ערשטער מאל אין קאלעדזש גיט מען אים אזא ביכל וואס הייסט אזוי צו זיך דערקענען מיט זיינע חברים און לערערס. דער נאמען איז שוין אזוי פארבליבן אפילו דאס ניצן היינט אלע סארטן מענטשן.
דער וועב סייט האט שוין דורכגעלעבט פארשידענע קאנטראווערסיעס פון פארשידענע סארטן מענטשן וואס זענען נישט איינשטימונג מיט איר צו פריינטליכער שטימונג ווי למשל דאס איז שוין געווען בלאקירט אין סיריע און אין איראן. אויך איז דאס לויט געוויסע קלוגע לייט צו שטארק א צייט פארברענגער דורך צופיל פריינשאפט מער ווי נארמאל לויט זיי. אויך זענען געוויסע לייט אנגעווייטאגט אז דאס איז צופיל מאל א שטער פאר פריוואטקייט.


text:
1טן יולי
דעם 1טן יולי איז דער 182סטער טאג פון יאר (183סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 183 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1569 - דער לובלינער אפמאך אונטערגעשריבן וואס שטעלט אויף די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט
- 1863 - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבורג קאמף הייבט אן
- 1867 - פאראייניקן פון די בריטישע קאלאניעס פון נאווע סקאשע, ניו בראנזוויק און די פראווינץ פון קאנאדע אין א פעדעראציע, וואס הייבט אן דאס אפהענגיקייט פון קאנאדע
- 1881 - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן-רוף, צווישן ניו בראנסוויק, קאנאדע און מיין, פאראייניקטע שטאטן
- 1904 - די דריטע אלימפיאדע עפנט אין סאנט לואיס.
- 1960 - סאמאליע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע און איטאליע
- 1991 - ווארשע פאקט ווערט אפיציעל ליקווידירט
- 1997 - בריטאניע פירט אריבער די הערשאפט איבער האנג קאנג צו כינע.
- 2013 - קראאטיע ווערט דער 28סטער מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1646 - גאטפריד ווילהעלם לייבניץ, דייטשער מאטעמאטיקער און פילאסאף (געש' 1716)
- 1872 - לואי בלעריא, דער ערשטער מענטש וואס האט געפליט איבער דעם ענגלישן קאנאל (געש' 1936)
- 1906 - אסתי לאודער, פיאנערין פון קאסמעטיק (נפטר 2004)
- 1961 - דיאנע, פרינצעסין פון וויילס (דיאנע ספענסער) (אומגעקומען 1997)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1974 - הואן פעראן, פרעזידענט פון ארגענטינע (געב' 1895)


text:
יאהאן וואלפגאנג פאן געטע
יאהאַן וואלפֿגאַנג פֿאן געטע (דייטשיש: Johann Wolfgang von Goethe; 28סטן אויגוסט, 1749 – 22סטן מערץ, 1832) איז געווען א דייטשער שרייבער, דיכטער, ראמאניסט, און דראמאטורג. די קאמפאזיטארן שובערט, שומאן, בראהמס, וואלף און שטרויס האבן געשריבן מוזיק פאר זיינע פאעמעס.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געטע איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט, דייטשלאנד. זיין מוטער איז דעמאלסט געווען אלט 18 יאר. ער האט געלערנט גריכיש, לאטיין און פראנצויזיש. פון 1765 ביז 1768 האט ער שטודירט געזעץ אין לייפציג.


text:
אויסטיילונג (ליטעראטור)
אן אויסטיילונג אין ליטעראטור באגריפן, איז אן אריינפיר אין א געשיכטע וואס טוט אונדז ערקלערן דעם באַזיס פון דער געשיכטע. עס ערקלערט אונדז 4 ערקלערונגען: "ווען, וווּ, ווען און פאַרוואָס" איבער די געשיכטע. אויב עס איז דא צום וועניגסטן צוויי ערקלערונגען פון די פריערע פיר, הייסט זי אן "אויסטיילונג".
דאס איז געוויינטלעך דער גרונד פון דער געשיכטע, וואס אן איר וועט מען נישט פארשטיין דעם תוך פון דער געשיכטע.
געוויינטליך ווערט זי געשריבן אין דעם אנפאנג פון דער געשיכטע, אבער עס קען אויך ווערן געשריבן ביים ענדע אדער אין מיטן דורך פלעשבעקס.


text:
מעשה בראשית
די יידישע מיטאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנפאנג ספר בראשית ווערט דערציילט אין צוויי קאפיטלאך אין וועלכע סדר האט גאט באשאפן די וועלט. לויט די תנכישע פארשער איז ביידע קאפיטלאך געשריבן געווארן דורך באזונדערע מענטשן, און זיי זיינען צוויי ווערסיעס אין די וועלט באשאפענונג. און לויט די רעליגיע טראדיציע ביידע קאפיטלאך דערציילן די זעלבע געשיכטע, און די צווייטע קאפיטל דעטאליזירט די ערשטע קאפיטל.
- אין פרק א' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין פארלויף פון 6 וואכן-טעג לויטן סדר פון נישט ארגאנישע באשעפענישן, נאכער די געוויקס, נאכער די חיות און דער מענטש.
- און אזוי ווערט דערציילט: פאר די ערשטער טאג איז געווען די הימל מיט די ערד פוסט און לער, און ס'געווען טונקל איבער די וואסער. און גאט האט באשאפן מיט זיין רעדן:
- אין פרק ב' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין איין טאג.
אין דער ספר זוהר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער זוהר און די אנגענומע דעה ביי די יידישע אמונה איז אז גאט האט באשאפן די וועלט "יש מאין". אבער לויט ווי ס'זעט אויס אין אנפאנג פון ספר בראשית האט גאט באשאפן די וועלט "יש מיש", אבער ס'זיינען דא פיל פירושים לכאן ולכאן.
די בבלישע מיטאס "הענומע העליש"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיטאס דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן נאך די געשיכטע: פאר די בריאה זיינען געוועזן צוויי געצינער: דער גאט פון די זיסע וואסער "אפסו" און דער גאט פון די געזאלצענע וואסער "טימאס". זיי האבן געבארן דער גאט "אנשר" און פון אנשר זיינען ארויס נאך געצינער. אין א צייט ארום האבן "אפסו" מיט "טיאמס" געוואלט הרגענען אלע אנדערע געצינער ווייל זיי האבן געשטערט זייער רוהע. א צייט ארום האט דער גאט "אאה" איינגעשלעפערט "אפסו" און האט אים באלד געהרגעט. נאכער איז "מרדוך"ס ארמיי ארויס א מלחמה קעגן "טימאס" ארמיי, און מרדוך האט געווונען די מלחמה. גלייך נאך די מלחמה האט מרדוך מחליט געווען צו באשאפן די וועלט, האט ער צושניטן "טימא'ס" קערפער אויף צווייען, מיט איין טייל האט ער באשאפן די הימל און מיטן צווייטן טייל האט ער באשאפן די וועלט און באשטימט די זון/לבנה/שטערן אלץ געצינער. נאכער האבן די געניצער באשאפן דער מענטש פון א דינסט פון "טימאס" מיטן נאמען "קינגא". צום סוף האבן די אלע געניצער געמאכט א גרויסע פארטיי אויף זייער געווין.
אין אנפאנג ספר בראשית קען מען זען ווי די תורה איז מבטל די בבלישע מיטאס (און אויך די פרסישע מיטאס פון קראקאדיל) וְחֹשֶׁךְ, עַל-פְּנֵי תְהוֹם. וַיִּבְרָא אֱלֹהִים, אֶת-הַתַּנִּינִם הַגְּדֹלִים בראשית א' . גאט האט באשאפן דעם תהום און דער תהום איז נישט קיין גאט. לויט די תנכישע פארשער טרעפט מען אין אנדערע פלעצער אין תנ"ך אמונות פון די אלטע באווסטע מיטאסן פון די קריג צווישן גאט מיט די וואסער אדער מיטן קראקאדיל. הֲלוֹא אַתְּ-הִיא הַמַּחְצֶבֶת רַהַב, מְחוֹלֶלֶת תַּנִּין הֲלוֹא אַתְּ-הִיא הַמַּחֲרֶבֶת יָם, מֵי תְּהוֹם רַבָּה ישעיהו נא


text:
טעכנאלאגיע
טעכנאלאגיע פון (גריכיש tέxvn טעכנע, 'קונסט, געניטשאפט, מלאכה'; און λoYίa לאגיאַ, 'זאָגן') זוכט פראקטישע לייזונגען פון פראבלעמען ניצנדיק וויסנשאפט. איינער פון די ערשטע טעכנאלאגישע ערפינדונגען איז געווען דער ראד. שפעטער האט מען ערפינדן דרוקעריי, וואס האט איבערקערט די מלאכה פון מאכן ביכער. מאדערנע טעכנישע ערפינדונגען זענען: קאמפיוטער, אויטא, מאשין, טעלעפאן א.א.וו.
טעכנאלאגיע האט אויך געזען די אנטוויקלונג פון וואפן פון שטעקנס צו נוקלעארע וואפן.
טעכנאלאגיע איז א צוזאמענשטעל פון וויסן, געצייג און אינפראסטרוקטור.
די איינפלוס פון טעכנאלאגיע אויף דער געזעלשאפט אין פארשידענע וועגן. פון איין זייט האט זיך אנטוויקלט די פארגעשריטענע עקאנאמיעס דורך טעכנאלאגיע. פון דער צווייטער זייט זענען פאראן אומגעוואונטשטע ארויסקומען, ווי פארפעסטיקונג פון דער סביבה.
וויסנשאפט, אינזשעניריע און טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז נישט שטענדיק קלאר די אונטערשייד צווישן וויסנשאפט, אינזשעניריע און טעכנאלאגיע. וויסנשאפט איז די שטודיע פון פענאמענען צו פארשטיין בעסער די פרינציפן וויאזוי אונזער וועלט פונקציאנירט. אינזשעניריע איז דער פראצעס פון שאפן געצייג און סיסטעמען ניצנדיק נאטירלעכע פענאמענען כדי מענטשן זאל האבן דערפון א פראקטישן ניץ.
טעכנאלאגיע קומט אפטמאל, אבער נישט אלעמאל, ווי א רעזולטאט פון ביידע וויסנשאפט און אינזשעניריע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם מיטל אלטער האט מען געניצט די פשוטע מאשינען (ווי דער הייבער, דער שרויף און דער בלאק) צו שאפן מער קאמפליצירטע געצייג, ווי די טאטשקע, די ווינטמיל און דער זייגער.
די הויפט אנטוויקלונג פון דער טעכנאלאגיע האט פאסירט ביי דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט ווען עס האט זיך אנטוויקלט די מאשינען פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע.
ס'איז פאראן עטלעכע סארטן טעכנאלאגיע:
פייער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייער איז א וויכטיגער קוואל פון ענערגיע. אז מען פארברענט האלץ און האלצקוילן אין א פייער קען מען קאכן עסן. מיט דער צייט האט מען ערפינדן דעם אויוון און דעם בלאזזאק וואס האט געגעבן די מעגלעכקייט צו שמעלצן און קאווען מעטאלן, ווי למשל גאלד, זילבער, קופער און בליי. ארבעטן מיט מעטאלן האט מען אויך אויסגעפונען געשמעלצן ווי בראנדז און מעש.


text:
זשיטאמיר
קאארדינאטן: 50°16′N 28°40′E / 50.267, 28.667
זשיטאמיר (אוקראיניש: ЖиToMиp, רוסיש: ЖиToMиp, פויליש: Żytomierz) איז א היסטארישע שטאט אין וואהלין, אין צפון פון מערב אוקראינע, 130 ק"מ מערב פון קיעוו. ער איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם זשיטאמירער אבלאסט. זשיטאמיר פארנעמט א שטח פון 65 קוואדראט ק"מ.
דער בירגערמייסטער איז ווירא שעלדוטשענקא.
אידישע היסטאריע פון זשיטאמיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשיטאמיר איז א שטאט ווי עס האט געווירבלט מיט א אידישער געמיינדע. אין 1900 האבן געוואוינט דאר 31,000 אידן.[1]
עס איז אממיינסטנס באקאנט צוליב זיין דרוקעריי וואס פארנעמט א גרויס חשיבות ביי פולע קרייזן.
רבי אברהם דוב פון אוורוטש איז געווען ראש בית דין אין זשיטאמיר.


text:
פארטאל
א פארטאל איז א וועבזייטל וואס באדינט ווי א כללישער טויער צו כלערליי טעמעס וואס דינט ווי א שער בלאט צו מקורות פון א געוויסער אינטערעסע, האבי אדער סתם ענין וואס פאראייניגט א מערערע צאל מענטשן, וואס דינט דארטן צו פאראייניגן די באזוכערס ליינערס און באניצערס וואס פאראינטערסירן זיך אין די נושא אריינצוגיין דורך דארטן צו אנדערע פארצווייגטע נושאים וואס פירן אויף ווייטערע בלעטער אינעם וועב סייט.
גוגל און יאהו און נאך שטעלן דאס צו לויט אייער נייעס אינטערטעימענט רעליגיע געגענט געשמאק א.א.וו.
אינטערנעטס גרעסטע פארטאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידישע וויקיפעדיע פארטאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער אידישער וויקיפעדיע איז דערוויילע די פאלגנדע 6 פארטאלס ווו איר קענט אייך דאס מאכן אייער היימבלאט פון דארטן ארום וואנדערן ווייטער אויף גאנץ וויקיפעדיע:
זעט הילף:פארטאל


text:
עליזעבעט טעילער
עליזעבעט טעילער (אין ענגליש: Elizabeth Taylor) איז געווען א בריטישער אמעריקאנע אקטיאריסקע.(27סטן פעברואר 1932 - 23סטן מערץ 2011)
זי האט 2 מאל געווינען דעם אקאדעמי אווארד פרייז.
איר טרעידמארק איז די וויעלעט אויגן געפארעמט אין אירע געדופלטע אויגן ברעמען, באוויסט פאר אירע שפילן כשרונות און אויסערגעווענליכער שיינהייט, איז זי פארעכענט אלס די גרעסטער אקטיאר פון די האליוואוד גאלדענע יארן, ווי אויך א גרעסער פון לעבן סעלעברעטי.
דער אמעריקאנער פילם אינסטעטוציע האט איר אריינגעשטעלט צווישן די 7 בעסטע פרויען שפילער פון היסטאריע.
אין יאר 1959 זייענדיג אלט 27 יאר, האט זי זיך מגייר געווען צו די אידישע רעליגיע, און אנגענומען די נאמען אלישבע רחל, אויך האט זי זיך אריינגעטון אין קבלה.
זי איז געשטארבן אין 23סטן מערץ 2011 זייענדיג אלט 79 יאר.


text:
בנימין ביינוש פינקל
הרב בנימין ביינוש פינקל (ה'תרע"ג, 1913 - י"ח שבט ה'תש"ן, 13טן פעברואר 1990) איז געווען ראש ישיבה פון דער מירער ישיבה אין ירושלים און א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
ביאגאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' ביינוש איז געבוירן געווארן אין מיר, רייסין (דעמאלסט אין דער רוסלענדישער אימפעריע, היינט בעלארוס) צו רב אליעזר יהודה פינקל, און צו מלכה, טאכטער פון הרב אליהו ברוך קמאי, וואס האט דעמאלסט געדינט ווי ראש ישיבה און שטאטס רב פונעם שטעטל מיר. ווען ער איז געווען אלט א יאר האט אויסגעבראכן די ערשטע וועלט מלחמה, און ער איז אריבער מיט זיין משפחה צום שטעטל סטויפץ, צוזאמען מיט די מירער ישיבה'לייט. נאך א שטיק צייט איז די גרופע אריבער קיין פאלטאווע. ביים סוף פון דער מלחמה איז נפטר געוווארן זיין זיידע, רב קמאי, דער ראש ישיבה, און מ'האט באשטימט זיין פאטער רבי אליעזר יודל דעם ממלא מקום ווי ראש ישיבה. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז זיין משפחה אריבער צוזאמען מיט דער ישיבה קיין ווילנע, וואו זיי זענען געבליבן ביזן מיטן פון ה'תרפ"א (1921). זומער תרפ"א זענען זיי צוריקגעקומען אין מיר, און זיין פאטער האט באנייט די טעטיקייט פון דער ישיבה דארט.
אלס בחור האט ר' ביינוש געלערנט אין דער מירער ישיבה, און ער איז געווען זיין פאטערס א תלמיד.
אין תש"א (1941) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל מיט א גרופע פון מירער תלמידים וואס זיין פאטער האט אריבערגעפירט, און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אין תש"ב (1942) האט ער געהייראט אסתר, די טאכטער פון הרב שמואל גריינימאן, וואס אין די 1920ער האט געדינט ווי מנהל פון דער מירער ישיבה און האט געהאלפן זיין פאטער אויסהאלטן די ישיבה. במשך א תקופה האט ער געוואוינט אין בני ברק און האט געדאווענט אין דער שול פון זיין פעטער דעם חזון איש.
אין דער מירער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס זיי זענען געקומען קיין ירושלים, האט רבי ביינוש געהאלפן זיין פאטער אויפשטעלן די מירער ישיבה אין ירושלים, און צענדליקע יארן האט ער געהאלפן מיט אויסהאלטן די ישיבה.
נאך דער פטירה פון זיין פאטער הרב אליעזר יהודה פינקל י"ט תמוז תשכ"ה, האט מען באשטימט רבי ביינוש דער נעקסטער ראש ישיבה און מנהל, צוזאמען מיט זיין שוואגער, הרב חיים שמואלעוויטש. אלס ראש ישיבה האט ער איינגעפירט דעם "דף" פראגראם, לויט וואס יעדער ישיבה מאן דארף ענדיגן פינף בלאט גמרא א וואך. ער איז געווען שטארק באקאנט פאר זיין עניוות און צניעות. יארן לאנג פלעג ער דאווענען טאג טעגלעך וותיקין ביים כותל.
ווען מ'האט אויפגעשטעלט דגל התורה, אין תשמ"ט (1988), האט הרב שך אים געבעטן צו ווערן א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
ער איז נפטר געווארן תש"ן. זיין לויה איז ארויסגעגאנגען פון דער מירער ישיבה. רב שך האט אים מספיד געווען.
נאך זיין פטירה האט מען באשטימט זיין עלטסטן איידעם, הרב נתן צבי פינקל, ראש ישיבה, און זיינע אנדער איידעמער ר"מים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ביינוש און זיין ווייב מלכה גריינעמאן האבן געהאט פינף טעכטער, וואס האבן אלע געהייראט ראשי ישיבות געבוירן אין אמעריקע. די איידעמעס זענען:
- הרב נתן צבי פינקל (האט געהייראט מרת רחל לאה)
- הרב נחמן לייבאוויץ
- הרב נתן ישראל גלושטיין
- הרב בנימין קארליבאך
- הרב אהרן לאפיאנסקי. ראש ישיבה אין וואשינגטאן.


text:
יאגדע
יאגדע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Vaccinium sect. Cyanococcus) איז א פרוכט אין פארם פון קליינע רונדכיקע טרויבן מיט א טיף בלוי-שווארצן קאליר.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לױט דער הלכה דארף מען קאנטראלירן די יאגדע פאר דעם געברויכן צו ס'איז ריין פון אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יאגדע וואקסט זייער ווייניג אין ארץ ישראל, דערפאר דארף מען קאנטראלירן אויב זיי זענען פון ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה און ערלה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם יאגדע די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אייר פון דעם זיבעטן יאר, ביז אין חודש תמוז דעם אכטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
דינאזאווער
דינאָזאַװער איז א סארט ריזיקע באשעפעניש וואס איז שוין נישט דא, װיסנשאַפטלער זאגן אז דאס איז א ראי' צו עוועלאציע.
ווי אזוי זיינען זיי פארלענדן געווארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אנגענומענע היפאטעזע פון דער פיזיקער לואיס אלווארעז איז, אז פאר 65 מיליאן יאר האט א ריזיקער פעלדז א מעטעאריט באטראפן דעם ערד פלאנעט, און דאן לויט געוויסע האט עס געשאפן א געפערליכע היץ אויף דער וועלט וואס דאס האט פאראורזאכט זייער אומקום, אדער לויט טייל וואס זאגן אז דאן איז געשאפען געווארן א שרעקליכע קעלט וואס דאס האט צוגעברענגט אז זיי זענען פארניכטעט געווארן, און לויט געוויסע האט עס צוגעברענגט צו א ריזיקן וואלקן וואס האט פארשטעלט די זון במשך פֿון 3 חדשים, און צוליב דעם האבן די געוויקסן פארשימלט געווארן, און די אלע גרויסע חיות זיינען געשטארבן פון הונגער. אבער רעליגיעזע טענה'ען {פֿעלט אַ מקור} אז דאס איז פשוט געווארן פארלענדעט ביי דעם מבול און אנדערע רעליגיעזע האלטן אז נח האט יא אריין געומען קליינע דינאָזאַװיערס און די גרויסע זענען פארלענדט געווארן אין די ערשטע 150 טעג פונעם מבול און די וואס זענען געווען אויף די תיבה זענען פארלענד געווארן דורך מענטשען נאכן מבול.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
9טן יולי
דעם 9טן יולי איז דער 190סטער טאג פון יאר (191סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 175 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1816 - ארגענטינע ווערט זעלבשטענדיק פון שפאניע
- 1850 - פרעזידענט זאקארי טיילאר, שטארבט און מילארד פילמאר ווערט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 1877 -דער קראקעט און טעניס קלוב פון ענגלאנד עפנט זיין ערשטן טורניר אין ווימבלדאן, דעמאלסט א פארשטאט פון לאנדאן.
- 1900 - די מלכה וויקטאריע איז מסכים צום געזעץ וואס שאפט דאס לאנד אויסטראליע און פאראייניגט די פארשידענע זידלונגען אין איין פעדעראלער רעגירונג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1916 - עדווארד היטה, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 2005)
- 1929 - חאסאן דער צווייטער מלך פון מאראקא (געש' 1999)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1797 - עדמונד בערק, בריטישער פילאסאף (געב' 1729)
- 1856 - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געב' 1776)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ארגענטינע- זעלבשטענדיקייט טאג


text:
שטאלץ פאראד
שטאלץ פאראד איז א יערלעכער גאסן-פאראד (אויפמארש) וואס ווערט ארגאניזירט דורך האמאסעקסואלן אין רוב גרויסע שטעט פון דער מערב וועלט איבער דער גארער וועלט . דער ציל מיט דעם פאראד איז צו דערקלערן דע-פאקטא, ליבעראליזירן, און נאנט-ברענגען דעם געדאנק פון דערלויבן דאס סעקסואלע צוזאמלעבן פון מענער מיט מענער און פרויען מיט פרויען.
אין אנפאנג האבן אלע לענדער באשטימט א באזונדער טאג פאר דער שטאלץ פאראד. אבער זינד די 90קע יארן האט מען באשטימט דאס צו טון אין באזונדערע טעג, כדי זאלן אזעלכע זיך קענען מיטטיילן אין פארשידענע פאראדן.
אין אנפאנג איז דער פאראד געווען אויף א נעגעטיווער פראטעסט סטיל, אבער היינט זעט דאס אויס מער אלס א קארנאוואל וועלכע מען גייט מיט קאלירטע רוישנדיקע קליידער מיט מוזיק באגלייטונג, צו ארויסווייזן זייער שטאלץ מיט זייער סעקסולערע נייגונג און דאס לעגעטים מאכן פאר די מענטשהייט.
קעגנערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאנאטיסטישע רעליגיעזע, און אלע טראדיציאנאלע מענטשן, איבערהויפט (יידן, מוסולמענער און קריסטן) זיינען קעגן דעם פאראד. אין די יידשע תורה איז פארבאטן זאל א מאן האבן געשלעכט-באציאונגען מיט זיין אייגענעם מין, דאס הייסט "משכב זכר" און ווערט פארעכענט פון די סאמע גרעסטע עבירות ווי עס ווערט באטיטלט מעשה סדום וואס מען דארף חרוב מאכן די גאנצע שטאט פאר דעם.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פרומע געמיינדע האט מען קיינאמל נישט אזוי שטארק גערעדט דערפון צוליב איר פראבלעם וואס מ'זאגט פאר קינדער וואס האבן נאכנישט די סעקסואלער תאווה אזוי אנטוויקעלט און וועלן אנקוקן די סארט משכב זכר עבירה לעגטים און עקזיסטירענד. אבער נאוועמבער 2006 האט זיך דאס געטוישט, ווייל דאן האט געדארפט פארקומען אזא פאראד אין ירושלים דאן האבן די פרומע דערוועקט און האבן אנגעפירט הפגנות קעגן דעם פּאַראַד.
דער נייער פענאמענא ביי חרדים צו פירן אז מערכה איז אין נישט קליינעם טייל, צו פארדאנקן די מעשה פון ר' ישי שליסל וואס האט געטאן א מעשה קנאות, פאר א יאר בעפאר, וואס האט דערשטאכן 2 בעלי עבירה וואס האן געטאן מיט שטאלץ זייער אקט, ער האט טאקע באקומען 26 יאר תפיסה דערויף אבער זיין אקט האט ערוועקט די פרומער דעת הקהל צו די הארבקייט וואס די תורה דרוקט זיך אויס צו דעם ענין.
אבער אפילו דעמאלטס האבן געוויסע רבנים נישט געהאלטן פון די פראטעסטן וו.צ.ב.ש. גור רבי צוליב די חינוך אז די קינדער וועלן אנקוקען אז עבירה אלס עקזיסטענץ.
און ביי די קנאים איז אין גרויס טייל צו פארדאנקן ר' משה שטערנבוך וואס האט פערזענליך זיך באטייליגט אין די גאסן דעמאנסטראציעס צו אריינשלעפן די גאנצע עדה החרדית אין די קאמפ. ביז הרב אלישב האט זיך אויך צוגעשטעלט פון די ליטווישע און ערלוי רבי פון די חסידישע קרייזן.
ביי חרדים רופט מען דאס מיטן שפעט נאמען מצעד התועבה צוליב דעם וואס דער הויפט ציל דערפון איז צו ווייזן שטאלץ מיט געי לעבנסשטייגער וואס דאס איז ביי זיי באטיטולט מיטן שם כללי תועבה.


text:
ראאלד אמונדסען
ראאַלד ענגלברעגט גראוונינג אַמונדסען (נארוועגיש: Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16טן יולי 1872 – בערך 18טן יוני 1928) איז געווען א נארוועגישער אויספארשער פון פאלארע ראיאנען. ער האט געפירט די אנטארקטישע עקספעדיציע צו אנטפלעקן דעם דרום פאלוס אין דעצעמבער 1911 און ער איז געווען דער ערשטער עקספעדיציע פירער אנצוקומען צום צפון פאלוס אין 1926.[1][2] אויך איז ער געווען דער ערשטער וואס איז אדורכגעגאנגן דעם צפון-מערב דורכפאר (1903-06). אין יוני 1928 איז ער פארשוואונדן געווארן בשעת א טייל נעמען אין אן הצלה מיסיע.
צוזאמען מיט דאגלאס מאסאן, ראבערט פאלקאן סקאט און ערנעסט שאקלטאן איז אמונדסען געווען פון די הויפט אויספארשער פירער אין דער העלדישער עפאכע פון אנטארקטישע אויספארשונגען.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ראאלד אמונדסען און די 1925 צפון פאלוס עקספעדיציע. Historynet.com. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)
- ↑ ראאלד אמונדסען. PBS.org. דערגרייכט דעם 11טן מערץ 2010. (אויף ענגליש)


text:
נתן בירנבוים
נתן בירנבוים (דייטשיש: Nathan Birnbaum) (16טן מיי 1864 – 2טן אפריל 1937), אויך באוואוסט מיט דעם פסעוודאנים מתתיהו אחר,[1] איז געווען א יידישער דענקער וואס האט אויסגעקלערט דעם טערמין "ציוניזם". דערנאך איז ער געווארן א יידישיסט און האט אויפגעשטעלט די ערשטע קאנפערענץ פון יידיש.
אין גאנג פון דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווארן א בעל תשובה. ענדלעך האט ער זיך איינגעשלאסן אין אגודת ישראל און געווארן איר סעקרעטאר.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בירנבוים איז געבוירן געווארן אין ווין, די הויפטשטאט פון עסטרייך. אין זיין יונגע יארן האט ער געלערנט אין דייטשע שולעס, און האט אויפגעהערט היטן מצוות. ביי די פופצן יאר האט ער, פון א נאציאנאליסטישן באוואוסטזיין, אוריסגעגעבן א העפט קעגן אסימילאציע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אויפן נאמען פון אלישע בן אבויה, באקאנט אין ש"ס מיטן נאמען "אחר"
- מיכאל קוהנטאפ, "נתן בירנבוים. ביאגראפיע", טיבינגען, 1990


text:
צושטאנד פון מאטעריע
מאטעריע עקזיסטירט אויף דער ערד אין דריי צושטאנדן אדער פֿאַזעס: סאליד, פליסיקייט און גאז, אבער אינעם אוניווערס איז מאטעריע געוויינלעך אין דעם פלאזמע צושטאנד. דער צושטאנד קען זיך ענדערן לויט טעמפעראטור און דרוק.
די דריי קלאסישע צושטאנדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאליד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א סאליד זענען די מאלעקולן גאנץ נאנט איינס צו אנאנד. א סאליד האלט זיין פארעם, דערפאר איז מעגלעך צו שטופן א סאליד פון איין ארט צו א צווייטן. צו ענדערן די פארעם פון א סאליד דארף מען אים צעברעכן מיט קראפט.
פליסיקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליסיקייט קענען זיך די מאלעקולן באוועגן א ביסל. ביי א געוויסן טעמעפעראטור און דרוק האט די פליסיקייט א באשטימטן פארנעם, אבער זי טוישט איר פארעם צוצופאסן צו איר האלטער. דער פארנעם ווערט גרעסער ווען די טעמפעראטור ווערט העכער אדער דער דרוק ווערט נידעריגער.
גאז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – גאז
אין א גאז באוועגן זיך די מאלעקולן אז כמעט האבן זיי נישט קיין פארבינדונג איינס מיט אנאנד. דער גאז האט נישט קיין באשטימן פארנעם, און טוט שטענדיק אנפילן זיין האלטער.
פאזע איבערגאנגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שמעלצן: פון סאליד צו פליסיקייט
- פארפרירן: פון פליסיקייט צו סאליד
- אויסוועפן, אויסדאמפֿן: פון פליסיקייט צו גאז
- קאנדענסירן: פון גאז צו פליסיקייט
- סובלימאציע: פון סאליד צו גאז
- דעפאזיציע: פון גאז צו סאליד
- יאניזאציע: פון גאז צו פלאזמע


text:
װיקיפּעדיע:קוואליטעט אטאקע
אינהאַלט
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואליטעט אטאקע איז אן איניציאטיוו צו קאנצענטרירן דער אנשטרענגונג פון דער וויקיפעדיע געמיינדע מיט א צוועק צו פארבעסרן דעם אינהאלט פון די ארטיקלען און צופארעכטן/צוענדיגן האלב געשריבענע אדער ליידיקע ארטיקלען. עס איז גוט אז מען ארבעט צוזאמען אויף אן ארטיקל אין א געוויסער נושא פאר א וואך, אזוי אז דער ארטיקל זאל ווערן אויסגעבעסערט דורך א געמיינזאמע ארבייט.
וועלכע ארטיקלען צו אויסוויילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארטיקלען וויילט מען אויס נאך וואס די מיטגלידער קומען צו צו א באשלוס אין די וואלן (ארונטער).
פאלגנדיק איז א ליסטע פון ארטיקלען וואס פאסטן נישט צו זיין אין דער קוואליטעט אטאקע?
- צו פרעפעסיאנאלע ארטיקלען (ווי למשל אויף א געוויסע זעלטענע קרענק, אדער א קאמפיוטער טייל)
- צו פאליטישע ארטיקלען.
- ארטיקלען וואס האבן ווייניק אינפארמאציע.
די 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל קען זיין פון כלערליי טעמעס, ווי היסטאריע, רעליגיע, קונסט, ספארט, יידישקייט, באקאנטע פערזענלעכקייטן, טעכנאלאגיע, סאציאלאגיע, פאליטיק און אזוי ווייטער.
יעצטיגע קוואליטעט אטאקע ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעבן די קומענדיגע 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייגט אריין דא בלויז איין ארטיקל וועלכער איר האלט אז ס'פאסיק צו זיין ווי א 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל. און שמועסט זיך דורך וועגן דעם אינעם באזונדערן שמועס בלאט.
ווי אזוי ארבעט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם ארטיקל וואס ווערט אויסגעקליבן לייגט מען אריין דעם מוסטער {{קוואליטעט אטאקע}}.
- אין דעם ארטיקלס שמועס-בלאט לייגט מען אריין דעם מוסטער {{צו טאן}} וואס ווייזט אָן וואס פעלט אין דעם ארטיקל.
- נאך די וואך, אויב די ארטיקל איז געווארן טאקע שיין אויסגעארבעט, לייגט מען אריין אינעם ארטיקל דעם מוסטער {{רעקאמענדירטער ארטיקל}}.
דער חילוק צווישן די "איין ארטיקל א טאג איניציאטיוו"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איין ארטיקל א טאג איניציאטיוו איז זייער א גוטער איניציאטיוו בעיקר אויפצובויען דער וויקיפעדיע מיט מער ארטיקלן ווידער די קוואליטעט אטאקע האט א גאנץ אן אנדער ציל, צו מאכן צוזאמען א זייער שטארקער קוואליטעט ארטיקל, און זיך אויסצולערנען צו ארבייטן צוזאמען.


text:
עבענזע
עבנזע (דייטש: Ebenzee) איז געווען א לאגער וואס מערסטנס מענטשן זענען דארטן אומגעקומען און עס האט אויך פארמאגט א קרעמאטאריום צו פארברענען די טויטע, ביי די פארהאלטענע דארטן האט מען גערופן דעם לאגער-גאז קאמען, און דעם רעוויר (שפיטאל)-קרעמאטאריום, ווייל עס האט זיך כמעט נישט געמאכט אז איינער זאל ארויסקומען פון דארטן לעבעדיג
דער לאגער האט אנגעהערט צו דעם מאטהויזען קאנצעטראציע נעטווארק, איינס פון די בערך 50 פיליאלן.
אין סוף מלחמה יארן איז דאס בעיקר גענוצט געווארן צוליב די בערג ארום ווי ווייטער אויסגעשמועסט.
אנדערש ווי רוב לאגערן איז דאס נישט בעיקר געווען געצילט פאר אידן, נאר פאר פארהאפטע ד.ה. פאליטיש באשטראפטע, און בלויז ארום 10 פראצענט זענען געוועזן אידן.
אינהאַלט
בעפארן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפארן קריג איז דאס שטעטל געווען א קור ארט, צוליב די פרישע לופט און די גרויסע בערג ארום פון 3 זייטן, און פון די 4-טע זייט איז געווען א וואסער אזוי אז דאס האט געדינט פאר אן אפגעזונדערט שטעטל מיט פרישע געזונטע לופט, וואס האט געדינט פאר אלטע און שוואכע, ווי אויך פאר טוריזם אטראקציע
אנהייב קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים קריג האבן די נאציס ימ"ש אוועק געטריבן די איינוואוינער און געשאפן דארטן א לאגער וואס איז געוועזן אזוי ווי א תפיסה פאר פארהאפטע, ד.ה. פאליטיש באשטראפטע, בעיקר דייטשן וואס זענען געווען פארכאפט און קאמוניזם ווי אויך אויסלענדישע ארעסטאנטע
אלס א געהיימער וואפן זאפאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1943 ווען די מלחמה האט זיך אויסגעדרייט און עס האט אנגעהוין צו גיין אויף ריכטונג פון די אליאירטע האבן די דייטשן געזוכט באהאלטענע ערטער ווי צו קענען אנפירן מיט זייערע וואפן פראדוקציע אפעראציעס אזוי ווי דאס פלאץ איז געווען ארום גענומען מיט הויכע בערג האבן זיי באשלאסן דארטן אריינצוגראבן מינעס-טונעלן אונטער די בערג און דארטן סטארעדזשן זייערע געווער אז אפילו אויב די אליאירטע וועלן געוואויר ווערן זאלן זיי דאס נישט קענען באמבאדירן פון אויבן מיט עראפלאנען
געהיימער פראיעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוליב די אויבענדערמאנטע סיבה פון די הויכע בערג, האבן די דייטשן אויך אריבערג געפירט אהין זייער סענטראלע אפעראציע פון דעם וואונדער-וואפן פריאעקט (זייער אטאם באמבע פרואוו)
ארבעטס פירמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עפ"י רוב האט מען דארטן געארבעט פאר פירמעס וואס די דייטשן האבן אויפגענומען און נישט דירעקט פאר די נאצי'ס צ.ב.ש. א חלק פון די גראב ארבעט, ד.ה. שטיין ברוך איז געטון געווארן דורך די Hoffman Macnuen פירמע, וואס עס זענען נאך דא עטליכע עלטערע אידן היינט וואס זיי געדענקען נאך די פירמע צום גוטן צוליב זייער פארהעלטנסמעסיגע גוטער אויפפירונג לויט די אומשטענדן, ד.ה. צ.ב.ש. זיי האבן געטיילט לרחבה צוגארעטן וואס די אידן האבן גענוצט אויפצוטוישן אויף עטוואס מער פון דאס פארשימלט שטיקל ברויט
סוף מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סוף 1944 ווען עס איז שוין געגאנגען גאר נישט צום גוטן פאר דעם דייטשן נאצי שלאנג האט דער לאגער זיך געטוישט צו א מאסף לכל המחנות, בעיקר האט מען אהינגעברענגט פון די לאגערן וואס מען איז אנטלאפן פון די אמעריקאנער מיליטער וואס זענען געקומען פון מערב צו, (א גרויס חלק זענען אהין געקומען פון מאטהויזען זייענדיג א פיליאלע פון דעם נעטווארק וואס דארטן איז שוין נישט געווען קיין פלאץ, אבער אין דער צייט האט מען שוין נישט געארבעט דארטן נאר און די מינע'ס, נאר מען האט זיך שוין פארנומען מיט אנדערע ארבעט אויך, צ.ב.ש. בויען שינעס פאר ציווילע באנען פאר די ארטיגע באפלעקערונג צווישן די דערפער
היינט צוטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס די קריג האט זיך געענדיגט זענען נאך אויף א משך פון עטליכע חדשים געבליבן דארטן טויזנטער קאצעטלער וואס האבן נישט געהאט ווי צו גיין.
אבער צעביסלעך איז דאס געווארן אויסגעליידיגט און עס איז געווארן צוריק דער קור ארט וואס עס איז געוועזן פון בעפאר
די מינעס איז א חלק געבליבן אזוי ווי עס איז געווען דעמאלטס אלס א מוזעאום פון דעם לאגער, און א חלק איז פארמאכט געווארן, און א חלק נוצט מען נאך היינט צוטאגס ארויס צו שעפן נאטורליכע אוצרות אוצרות פון דער ערד


text:
שאנק
א שאנק (אדער א שאפע אדער אן אלמער) איז אזא קאסטן פון האלץ, א שטיק מעבל, אמאל שטייט ער אליין, אמאל ווערט ער אריינגעבויט אין א וואנט. מען נוצט א שאנק איינצושפייכלערן פארשידענע זאכן, למשל עסן, קליידער, געשיר, ספרים אדער ביכער.
געוויינטלעך האט א שאנק א טיר (אדער עטליכע טיר), אפשר מיט א שלאס. ס'קען אויך האבן שיפלאדן.
ווען איינער האט א סאך ספרים קען ער האלטן זיי אין א ספרים-שאנק. קליידער האלט מען אין א קליידערשאנק.
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער שאנק (מ"צ שענק)
- די שאפע (מ"צ שאפעס)
- דער אלמער (מ"צ אלמערס)


text:
ביהייוויאריזם
ביהײװיאָריזם (שטאמט פונעם נאמען behavior וואס ס'טייטש אויפפיר) איז א טעאריע פון א לערע אין פּסיכאָלאָגיע וואָס רופֿט צו זיך פֿאָקוסירן און זיך פארטאן מיט דעם אויפגעדעקטער אויפפיר פון די ארגאניזם, און ניט מיט דער וויסיקייט. לויט דער ביהייוויאריזמער מעטאד האט ניט די וויסיקייט קיין דעפיניטיווע באגריף און עס ניט נוציק צו דער טעאריע.
די פארשער פונעם ביהייוויאריזטישער צוגאנג האבן געפארשט אויפפירונגען פון בעלי חיים, און פון זיי געלערנט דעם מענטשנס אויפפיר.
אין מיטן דעם 20סטן י"ה האט ביהייוויאריזם געהאט די מערסטע השפעה אין פסיכאלאגיע, אבער זייט דען איז זייער כח אראפ. עס זיינען דא א סך אנדערע פסיכאלאגישע גענג וואס זיינען אנטקעגן דעם אויפפיר צוגאנג, פון זיי: דער קאגניטיווישער צוגאנג און דער געזעלשאפטלעכער צוגאנג, און נאך.


text:
חמשה עשר באב
חמשה עשר באב איז דער פופצנטער טאג אין חודש אב, וואס פלעג אמאל זיין א גרויסער יו"ט ביי יידן.
אין דער משנה סוף מסכת תענית, שטייט אזוי:
די משנה פארציילט אז יידישע מיידלעך האבן אויסגעניצט די געלעגנהייט פון דער יום-טוב צו גיין טאנצן אין די וויינגארטנס בכדי אויסצוזוכן א פאסיגן חתן. כדי נישט צו פארשעמן די מיידלעך פון ארימע משפחות פלעגן אלע גיין נאר אין געבארגטע קליידער.
חז"ל רעכענען אויס זעקס טעמים פארוואס חמשה עשר באב איז א יום-טוב.
היינטיקע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינטיקע טעג איז חמשה עשר באב קענטלעך בעיקר אז מ'זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען.
טייל מענטשן האלטן אז ס'איז א פאסיגער טאג צו מאכן א חתונה.


text:
יצחק שמיר
יצחק שמיר (15טן אקטאבער 1915 - 30סטן יוני 2012) איז געווען פרעמיער מיניסטער פון ישראל, א קעמפער אין די לח"י, און א הויכראנגיקער מוסד אגענט.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמיר איז געבוירן אין פוילן, דעם 15טן אקטאבער 1915, מיטן נאמען יצחק יאזרניצקי. ער האט געלערנט אין פאלקסשולע, און דערנאך האט ער שטודירט געזעץ אין ווארשעעווער אוניווערסיטעט, ער האט אבער נישט פארענדיקט זיינע שטודירן.
זיינע יארן אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1934 איז שמיר געקומען קיין פאלעסטינע, ער איז פון פריער, געווען א מיטגליד אין דער בית"ר ציוניסטישע ארגאניזאציע, און ווען ער איז געקומען קיין ארץ ישראל, איז ער געגאנגען שטודירן, אין דעם העברעישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, עטליכע יאר דערויף האט ער זיך אנגעשלאסן אין די אצ"ל, און ער האט אויפגעהערט צו לערנען, זיין פאמיליע איז פארבליבן אין פוילן, און זיי זענען אומגעקומען דורך די נאציס.
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1940, איז שמיר ארויס פונעם אצ"ל, און צוזאמען מיט אנדערע, געגרינדעט די לח"י, דאס איז געשען, נאכדעם וואס די אצ"ל האט דערקלערט, א פייער אפשטעל קעגן דעם בריטישן מאנדאט. ער איז עטליכע מאל געכאפט געווארן דורך די פאליציי, אבער ער האט באוויזן צו אנטלויפן עטליכע מאל, נאכדעם וואס אברהם שטערן איז ערמארדעט געווארן, האט די לח"י געארבעט ווי א ראט, יצחק שמיר, נתן ילין מור און ישראל אלדד.
ער איז געווען פאראנטווארטליך אויפן מארד פון לארד מוין, און אויף די אטענטאט פרווו, אויף העראלד מעקמייקעל, דער בריטישער פירער אין פאלעסטינע, אויפן מארד פון פאלקע בערנאדאט, א שוועדישער דיפלאמאט אין די יו ען, זיינע אקטיוויטעטן האבן געברענגט צו דעם, אז ביז היינט איז ער א "'פערסאנא נאן גראטא"' אין ענגלאנד.
לעבן אין מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די יארן נאך דער גרינדונג פון ישראל, האט ער געארבעט אין פארשידענע פאבריקן, ביז איסר הראל, דער הויפט פון דעם מוסד, האט אים מאביליזירט צו דעם מוסד, פאר צען יאר האט געארבעט אין די שפיאנאזש אגענטור, און אין 1965, איז צוריק געגאנגען ארבעטן אלס ביזנעסמאן.
זיין פאליטיש לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1969, איז ער געווארן א מיטגליד, אין דער חרות פארטיי, די פאטער פון די היינטיגע ליכוד, אין 1973 איז ער געווארן א כנסת מיטגליד, און ער איז געווארן פארזיצער פון די פארטיי, א פאסטן וואס ער האט אנגעהאלטן פאר לאנגע יארן, אין 1979 איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, ביז ווען מנחם בעגין האט רעזיגנירט, זייענדיג איינער וואס גלייבט אין א גאנצע ארץ ישראל, האט ער זיך קעגנגעשטעלט די שלום אפמאך מיט עגיפטן, זייענדיג אויסערן מיניסטער ביי די ערשטע לבנון מלחמה, האט ער געוויסט וואס עס איז געשען אין די סאברא און שאטילא, פליטים לאגערן אין לבנון, אבער וויבאלד ער האט נישט געהאט, מיט די מלחמה צו טון, איז ער ריינגעוואשן געווארן פון די שמגר קאמיסיע.
אלס פרעמיער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מנחם בעגין האט רעזיגנירט, אינמיטן דער מלחמה, און שמיר האט איבערגענומען א לאנד, וואס איר לאגע איז געווען טיף אין דער ערד, אינמיטן א קריג, אן אינפלאצע וואס איז געווען די העכסטע וואס ישראל האט נאר אמאל געוויסט, די וואלן האבן זיך דערנענטערט, און סקאנדאלן זענען ארויף אויפן שטח, ביי די וואלן פון 1984, איז שמעון פערעס געלאפן פון די מערך פארטיי, ער האט כמעט געווינען קעגן שמיר, ער האט אבער נישט געקענט אויפשטעלן א קאאליציע, האט דער פרעזידענט, חיים הערצאג, געמאכט א ראטאציע, ווי א פאראייניגטע רעגירונג, שמעון פערעס צוויי יאר פרעמיער, און שמיר צוויי יאר, און זיי וועלן זיין אויסערן מיניסטארן, אין די צייט וואס זיי זענען נישט אויפן בענקל.
די ערשטע אינטיפאדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטיפאדע האט אויסגעבראכן אין זיין צייט, ווען ער איז געווען פרעמיער, ער האט אונטער גענומען א שטייפע פויסט קעגן די פאלעסטינער, ביי די וואלן 1988, איז די ליכוד אריינגעקומען שטארק, אבער דאך האט ער געמאכט א פאראיינגטע רעגירונג, פערעס אלץ פינאנץ מיניסטער.
פערעס האט פרובירט אראפצו ווארפן שמיר, דורך א זאך וואס איז באוויסט אלס דער שמוציגע פרווו, עס האט זיך אים נישט איינגעגעבן, און שמיר איז פארבליבן אויפן בענקל.
דער איינגאס קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סאדאם כוסיין האט אטאקירט קואווייט, איז די פאראייניגטע שטאטן, ארויס אין א קריג קעגן איראק, מיט נאך אסאך אנדערע לענדער, איראק האט געשאסן אויף ישראל 39 סקאד מיסילן, די מיסילן האבן אנגעזייט א חורבן, און אסאך שאדן, שמיר האט זיך איינגעהאלטן, און געלאזט די אמעריקאנער קאאליציע פירן די קריג.
נאך דער מלחמה האט דער אמעריקאנער פרעזידענט דזשארזש ה. וו. בוש, אנגעפאנגען לייגן גרויס דרוק אויף שמיר, צו קומען צו די שלום קאנפערענץ, אין מאדריד, ער האט זיך שטארק קעגנגעשטעלט די קאנפערענץ.
אין 1992, האבן עטליכע פארטייען פון דער קאאליציע, ארויסגעטרעטן פון דער רעגירונג, מיט דער טענה פון קארופציע, די וואלן זענען געפעדערט געווארן, און יצחק רבין פון דער עבודה פארטיי האט געווינען, שמיר האט רעזיגנירט, פון דער פארזיצערשאפט פון די ליכוד.
ער איז צוריק צום ציווילן לעבן. זיינע לעצטע יארן איז ער געווען אין א מושב זקנים. ער איז נפטר געווארן שבת י' תמוז תשע"ב (30סטן יוני 2012).


text:
ראדעם
ראָדעם (פויליש: Radom; רוסיש: PaдoM) איז א שטאט אין פוילן, 100 ק"מ דרום פון ווארשע, אויפן מלעטשנע טייך. עס באדעקט א שטח פון 111.71 קוואדראט ק"מ. אין 2009 האט ראדעם געהאט 223,397 איינוואוינער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1897 האט די יידישע באפעלקערונג פון ראדעם געציילט 11,277 נפשות, 39% פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט, און אין 1931— 25,159 נפשות.[1]
ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה האבן געוואוינט אין ראדעם 30,000 יידן, א גרויסער טייל פון זיי חסידים.
צווישן די שטאטס רבנים פון ראדעם זענען געווען הרב שמואל מאהליווער און הרב אברהם צבי פערלמוטער.
נאר 300 ראדעמער יידן זענען געבליבן נאכן חורבן.


text:
פאדאליע
פאדאליע (אוקראיניש: Пoдiлля, פאדיליאַ; רוסיש: Пoдóлbe, פאדאליע; פויליש: Podole, פאדאלע; רומעניש: Podolia, פאדאליאַ; ליטוויש: Podolė, טערקיש: Podolya) איז א היסטארישער ראיאן אין מזרח אייראפע, וואס געפינט זיך אין מערב-צענטראל או דרום-מערב פון היינטיקער אוקראינע און אין צפון-מערב מאלדאווע (ד"ה צפון טראנסניסטריע). פאדאליע האט א שטח פון אומגעפער 40,000 ק"מ2, און ציט זיך 320 ק"מ פון צפון-מערב צו דרום-מזרח אויפן לינקן ברעג פונעם נעסטער טייך.
פאדאליע גרענעצט וואהלין צו צפון-מערב, און ליגט מזרח פון מזרח גאליציע. די היסטארישע הויפטשטאט איז קאמעניץ.
יידן אין פאדאליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידן האבן באזעצט פאדאליע פארן 16טן יארהונדערט. זיי האבן שטארק געליטן פון די גזירות ת"ח ות"ט און שפעטער אין די ת"ק יארן פון דעם היידאמאקן אויפשטאנד.
דער בעל שם טוב האט אנגעהויבן די באוועגונג פון חסידות אין פאדאליע.


text:
פארטיידיגונגס מיניסטעריום
פארטיידיגונגס מיניסטעריום, ווערט אויך גערופן קריגס מיניסטעריום אדער זיכערהייטס מיניסטעריום, פאראנטווארטליך פארן מיליטער, און זיכערהייט צושטאנד אין לאנד.
געווענליך דער מיניסטער, אדער סעקרעטאר פון די מיניסטעריום, איז א ציווילע בירגער, וואס איז א טייל פון קאבינעט אין די רעגירונג. אין רוב לענדער איז עס זייער א מכובדיקע פאזיציע, און אין עטליכע לענדער וויכטיקער פון די אויסערן מיניסטעריום. קריגס מיניסטעריום איז געווען דער אנגענומענער נאמען, ביז נאכן ערשטע וועלט מלחמה, דאן האבן רוב לענדער געטוישט די נאמען, צו זיכערהייטס מיניסטעריום אדער פארטיידיגונגס מיניסטעריום. געווענליך פיינט פון איין לאנד, רופן דעם זיכערהייטס מיניסטער פון אנדערן לאנד, מיטן נאמען קריגס מיניסטער, ווי די פאלעסטינער, קעגן ישראל.
ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ישראל, איז מערערע מאל אויסגעקומען, אז דער פרעמיער מיניסטער זעלבסט, האט געדינט אויך אלס זיכערהייטס מיניסטער, ווי דוד בן גוריון, לוי אשכול, מנחם בעגין, יצחק רבין, אהוד ברק.
אין ישראל געווענליך איז דער זיכערהייטס מיניסטער, איינער וואס איז געווען אין מיליטער, מיט אסאך ערפארונג, אבער נישט אלע זענען אזוי צום ביישפיל עמיר פרץ.
אין עטליכע לענדער, איז דער זיכערהייטס מיניסטער אויך שעף פון גענעראל שטאב, ספעציעל אין פעלער פון א מיליטערישער רעזשים, איז אדער דער זיכערהייטס מיניסטער, אדער שעף פון גענעראל שטאב דער רעגירער אין לאנד.


text:
וואזעלין
וואַזעלין איז א נאטורליכער פעטנס שמירעכטס, געמאכט פון אויסגעארבעטע פעטראלעום זשעלע.
די ארגינעלע פעטראלעום זשעלע איז ערפינדן געווארן אין יאר 1859 (תרי"ט) אין אן אויל קוואל, אין טיטוסוויל, פענסילוועניע. רויערהייט איז עס שווארץ און מער פארגרעבט, די ארבעטער האבן לכתחלה נישט געוויסט וואס דאס איז, אבער זיי פלעגן עס ניצן צו אנשמירן זייערע שניטן און וואונדן.
ביז עס איז אנגעקומען א אינגער כעמיקער, ראבערט טשיסברא, און ער האט עס שטודירט אין זיין לאבאראטאריע, עס אויסגעארבעט און אויסגעאיידלט, ביז ער האט ארויסגענומען א ליכטיגער דינערע מאטריאל, וואס מיר ווייסן היינט אלס וועזעלין.
טשיסברא איז געווארן זייער פארגלייבט דערין, און האט עס גערופן דעם "נס פראדוקט", וואס היילט וואונדן, בריען און אינפעקציעס. ער האט עס א נאמען געגעבן "וואזעלין", "וואזע" פון וואסער אין דייטש, אין "לינע" איז אויל אין גריכיש. ער האט געעפנט זיין ערשטע וואזעלין פאבריק אין 1870 אין ברוקלין, ניו יארק.
טשיסברא האט געזאגט אז אויף דער עלטער האט ער יעדן טאג געגעסן א לעפל וואזעלין. ער האט געלעבט ביז די 96.