text:
אוהב ורודף שלום …ומקרבן לתורה
בס”ד
א גיטן טייערע חבירים וידידים..!
נאך אזעלכע געהויבענע טעג פון יו”ט פסח ווי מיר זענען ארויס פון עבדות צו אמת’ע חירות-פרייהייט לאזן מיר זיך יעצט ארויס אויפן וועג צו “קבלת התורה” די ציל פון אונזער פרייהייט, ווי די פסוק זאגט …בְּהוֹצִיאֲךָ אֶת הָעָם מִמִּצְרַיִם תַּעַבְדוּן אֶת הָאֱלֹקִים עַל הָהָר הַזֶּה, השי”ת האט אונז ארויס געראטעוועט פון אונטער די נעגל פון די מצריים, אונז צו נעמען צו זיך פאר א פאלק ווי די תוה”ק זאגט: וָאֶשָּׂא אֶתְכֶם עַל כַּנְפֵי נְשָׁרִים וָאָבִא אֶתְכֶם אֵלָי …וִהְיִיתֶם לִי סְגֻלָּה מִכָּל הָעַמִּים כִּי לִי כָּל הָאָרֶץ, מיר ווארטן און מיר גרייטן צו נעמען אויף זיך די טיטל פון זיין “די אויסגעוועלט פאלק”… און דאס איז קבלת התורה, מיר ווערן, איינס מיט השי”ת…
געווענליך ווען א בחור ווערט א חתן אין א מזל’דיגע שעה, מאכט מען נישט די חתונה דעם נעקסטן טאג, ווייל ווי פארשטענדליך דארף מען צייט זיך צו גרייטן סיי ברוחניות צום גרויסן יום החופה… און סיי בגשמיות איינקויפן, צוגרייטן א דירה וכו’ וויפיל צייט מ’האט איז נישט גענוג… פסח איז די יו”ט (זעה מיט א טיפערן בליק פסח – זמן חירותינו) וואס מיר זענען פריי געווארן פון אונזערע גלות’ן, מיר האבן אנערקענט אז השי”ת איז מיט אונז צוזאמען אין יעדע מצב, און מיט דעם לאזן מיר זיך ארויס גרייטן צום גרויסן חתונה. עס זענען פארבליבן געציילטע וואכן ביז מיר וועלן שטיין אונטער די חופה ביים גרויסן מעמד הר סיני, און מיר האבן א גאנצע ליסטע מיט זאכן וואס מיר דארפן נאך ערלעדיגן, פארדעם האט אונז השי”ת געגעבן די “ימי הספירה” וואס יעדע טאג ארבעטען מיר אויף אנדערע מידות און תיקונים, לאמיר האבן שכל און אויסנוצן איעדע מינוט, אריין לייגן אלע אונזערע כוחות, כדי אז נאכן חתונה זאל זיך אלעס פירן בשלום ובשלוה…
אינעם סדר פון פרקי אבות לערנען מיר די וואך פרק א’, לאמיר אריין קוקן אין משנה י”ב: הלל אומר הֱוֵי מִתַּלְמִידָיו שׁל אַהֲרֹן, אוֹהֵב שָׁלוֹם וְרוֹדֵף שָׁלוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת וּמְקָרְבָן לַתּוֹרָה: די מפרשי המשנה ברענגן צו די אבות דר’ נתן וואס זאגט אונז ווי אזוי אהרן הכהן האט מקיים געווען דעם “אוהב ורודף שלום”, ווען אהרן האט געזעהן ווי ברוך און בערל קריגן זיך איז ער צוגעגאנגען צו ברוך ווען בערל האט נישט געזעהן אדער געוואוסט, און געזאגט: …די ווייסט ברוך, בערל האט מיך געשיקט דיך איבערבעטן, …ער האט חרטה, ער עסט זיך די געזונט אויף וואס ער האט דיר געטוהן… פארשטייט זיך אז ברוך האט מוחל געווען, דעם נעקסטן טאג ווען ברוך און בערל האבן זיך געטראפן האבן זיי זיך ארומגעקושט און צוריק געווארן בעסטע חבירים… און אזוי אויך ווען אהרן איז געוואר געווארן אז שמעלקע האט זיך פארזינדיגט, האט ער אנגעקניפט מיט אים א שטארקע פריינדשאפט און אים געוויזן א ליכטיגע פנים, ווען שמעלקע האט דערנאך געוואלט זינדיגן האט ער געטראכט, ..עה איך קען דאס נישט טוען, עס פאסט דאך נישט פאר א גוטע חבר פון אהרן הכהן אזוי זיך צו פירן, …ווי וועל איך אים קענען ווייזן מיין פנים, ער וועט זיך דאך נישט ווילן מער חבר’ן מיט מיר, אזוי האט ער צוביסלעך אפגעלאזט זיין זינדיגע געוואוינהייטן און תשובה געטוהן, אזוי איז צוגעגאנגען די “מקרבן לתורה אפטיילונג”.
טייערע חבירים! און א וועלט וואס מיר וואלטן אזוי שטארק געוואלט ברענגן שלום, קירוב, ליבשאפט און פריינדשאפט אין אונזער לעבן, לאמיר אריין קוקן מיט א טיפערן בליק וואס איז געווען אהרן הכהן’ס שליסל וואס האט געברענגט אזא גרויסע הצלחה? און בכלל דארף מען פארשטיין פארוואס האט אהרן הכהן געדארפט ברענגען שלום אויף אזא מאדנע אויפן, גיין אונטער די ריקן פון בערל, ער וואלט געדארפט צוזאם זעצן ברוך און בערל און זיך אויס שמועסן? כדי זיך צו באקענען מיט אהרן הכהן… לאמיר אריין קוקן אין די וואכעדיגע פרשה (ז) וַיֹּאמֶר משֶׁה אֶל אַהֲרֹן קְרַב אֶל הַמִּזְבֵּחַ וַעֲשֵׂה אֶת חַטָּאתְךָ וְאֶת עֹלָתֶךָ וְכַפֵּר בַּעַדְךָ וּבְעַד הָעָם וַעֲשֵׂה אֶת קָרְבַּן הָעָם וְכַפֵּר בַּעֲדָם כַּאֲשֶׁר צִוָּה ה’: זאגט רש”י: שהיה אהרן בוש וירא לגשת אמר לו משה למה אתה בוש לכך נבחרת. – אהרן הכהן האט זיך געשעמט און מורא געהאט צוגיין טוען די עבודה, האט משה רבינו געזאגט אהרן פארוואס שעמסטו זיך?! פארדעם ביסטו אויסגעוועלט געווארן. ווייל די ביסט דער וואס האט מורא און האלסט דיך קליין …אז די ביסט נישט ווערד, טאקע דערפאר ביסטו אויסגעוועלט געווארן צו זיין די כהן גדול.
עטליכע פסוקים שפעטער טרעפן מיר: (כג) וַיָּבֹא משֶׁה וְאַהֲרֹן אֶל אֹהֶל מוֹעֵד וַיֵּצְאוּ וַיְבָרֲכוּ אֶת הָעָם וַיֵּרָא כְבוֹד ה’ אֶל כָּל הָעָם: זאגט רש”י: ד”א כיון שראה אהרן שקרבו כל הקרבנות ונעשו כל המעשים ולא ירדה שכינה לישראל היה מצטער ואמר יודע אני שכועס הקב”ה עלי ובשבילי לא ירדה שכינה לישראל וגו’ – ווען אהרן הכהן האט געזעהן אז מען האט מקריב געווען די קרבנות און געטוהן אלעס כהלכה, און די שכינה רוהט נאך נישט צווישן כלל ישראל, האט ער זיך מצטער געווען און געזאגט איך ווייס אז הקב”ה איז אויף מיר בכעס, …וועגן מיר ריהט נישט די שכינה צווישן אידישע קינדער.
אהרן הכהן! מען איז איהם מכבד מיט די גרעסטע כבוד, די כהונה, ער זאל דינען אלץ כהן גדול, און ער זאגט עס אפ, …איך בין נישט דער, איך האב מורא, זאגט משה רבינו ניין מיין ברודער אהרן, טאקע וועגן דעם ביסטו געווארן אויסגעוועלט, ענדליך ברעכט ער זיך, ער נעמט עס אן, ער נעמט אויף זיך די כהונה, און הייבט אן צו טוען די עבודה, מען שחט די קרבנות, מען טוט אלעס כהלכה, אבער די שכינה רוהט נאך נישט צווישן אידישע קינדער, אנשטאט ווייזן מיטן פינגער אז כלל ישראל איז נאך נישט גרייט, כלל ישראל דארף תשובה טוען, דער איז שולדיג, יענער איז שולדיג, נעמט ער די אחריות אויף זיך …השי”ת איז אויף מיר בכעס …איך בין נישט ווי עס דארף צו זיין …איך האלט צוריק די שכינה, די תורה הק’ פארציילט אונז ווער אהרן איז … אויב עפעס איז נישט ווי עס דארף צו זיין בין איך דער וואס איז שולדיג ..איך ..איך ..איך בין דער וואס טראגט די אחריות…
מיט די זעלבע יסוד האט אהרן הכהן זוכה געווען צו ברענגן שלום צווישן אידישע קינדער, און נישט סתם אדורך זיך איבער בעטן, נאר ער האט אראפ געשטעלט די יסוד אז א מענטש דארף נעמען אחריות אויף זיין לעבן און אויף די לעבן פון זיין חבר, ער האט געוויזן פארן מענטש הער אויף צו ווייזן מיטן פינגער אויף דעם און אויף יענעם, זאג נישט …יעדער איז שולדיג א חוץ איך… נאר געב א קוק, איך גיי צו דיין חבר וואס די פירסט מיט איהם א מחלוקת פאר יארן לאנג און איך זאג איהם אין דיין נאמען …די ווייסט ברוך, בערל האט מיר געשיקט דיך איבערבעטן, …”ער האט חרטה אויף וואס ער האט דיר געטוהן”, די אחריות ליגט אויף דיר, זאג איך גיי זיין דער וואס גייט זיך ברעכן און נישט ווארפן אלעס אויף יענעם, איך …מעג און קען זאגן …איך האב געמאכט א טעות, איך האב חרטה, זיי מיר מוחל! וועסטו זעהן אז די מחלוקת וועט ווערן א פארגאנגענהייט!
אזוי אויך איז צוגעגאנגען זיין “מקרבן לתורה פראגראם”, אידישע קינדער האבן געזעהן ווי די צדיק נעמט אלעס צו זיך, אלעס איז זיין פראבלעם, אלעס גייט אריין און זיין הארץ, ווען עס איז דא א צרה שרייט ער אויס …איך בין שולדיג …איך דארף תשובה טוען …איך דארף זיך מחזק זיין, די שכינה איז נישט דא, דאס איז ווייל איך אהרן הכהן פיר זיך נישט ריכטיג… דאס האט געהאט אזא כח השפעה אויף אידישע קינדער אז אלע האבן געזאגט רבי מיר ווילן זיין נאנט צו דיר, מיר ווילן מאכן א קשר צוזאמען… און נאך א שטיק צייט וואס די קשר איז געווען שטארק געבינדן האבן אלע זיך מחזק געווען און עבודת ה’, מקבל געווען דעם עול התורה… זיין יסוד איז געווען נישט דער און נישט יענעם, אלעס וואס עס פאסירט מיינט מען …מיר און נאר איך טראג דעם עול פון מיין לעבן, בשבילי נברא העולם…
יעצט ווען מיר שטייען אין די וואך פון ספירה וואס מיר ארבעטן אויף די מידה פון “גבורה”, לאמיר אויפהערן זיין שוואכלינגס, ארויפווארפן אלעס אויף א צווייטן… נאר ווייזן אונזער גבורה-שטארקייט און אנפאנגן צו נעמען אחריות אויף זיך און אויף די וועלט ארום אונז, פארשטיי אז מיט’ן באשולדיגן דער אדער יענעם וועט גארנישט בעסער ווערן, נאר דאס פארקערטע זאכן וועלן ערגער ווערן, קוק אויף אהרן הכהן וואס ער איז די סימבאל פון “אוהב שלום ורודף שלום ואוהב את הבריות ומקרבן לתורה”, נעם די אחריות אויף דיינע פלייצעס, הער אויף צו באשולדיגען דיין טאטע, אדער מאמע, רבי/מנהל פון חדר, די משגיח פון ישיבה קטנה/גדולה… דיין שכן, …אוי מיין שותף ווען נישט איהם וואלט די ביזנעס… מיין בעל הבית איז… מיין חברותא.. חבירים.. און איבריג צו זאגן אז די זאלסט אויפהערן באשולדיגען דיין אייגענע שטוב, דיין טייערע ווייב און קינדער וד”ל… צורייס די ליסטע מיט מענטשן וואס זענען שולדיג אינעם חורבן, דריי אויס די פינגער קעגן דיין הארץ און שריי אויס נאר איך, איך, איך אליין נעם אחריות אויף מיין לעבן, אלעס וואס האט פאסירט ביז אהער אדער פון דא און ווייטער בין איך דער וואס האט די כוחות זיי צו פאררעכטן, סיי ברוחניות און סיי בגשמיות, אלעס אלעס איז און מיינע הענט, און צו מיין האנט שטייט נאר איינער השי”ת און ער העלפט מיר, חלילה אויב עפעס האט זיך פארפלאנטערט נעם איך די קוראזש צוצוגיין זאגן: “איך האב געמאכט א טעות, זיי מיר מוחל…!” דאס איז דער שליסל וואס אהרן הכהן האט פארמאגט לאמיר מאכן א קאפי פונ’ם שליסל און עפענען די טירן פון שלום, אחדות, אהבה, קירוב…!
לסיכום:
• הער אויף ווייזן מיטן פינגער אויף דער און אויף יענעם…!
• ווען די האסט געמאכט א איבערקערעניש זאג איך האב געמאכט א טעות…!
• נעם די אחריות אויף זיך אליין, פארשטיי אלעס ווענדט זיך נאר אין דיר


c: text/html

text:
מיט א טיפערן בליק
פרשת בא תשע”ג
ולמען תספר באזני בנך..!
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים..!
לעצטע וואך האבן מיר בסייעתא דשמיא זוכה געווען צו זעהן אין די פסוקים אז דער גאנצע תכלית פון די מכות איז געווען אז מיר אידישע קינדער זאלן זעהן מיט די אויגן און מיט די גרעסטע מאָס קלארקייט אז “ה’ הוא האלוקים”, השי”ת איז דער בעל הבית וואס פירט די וועלט אויף טריט און שריט, און מיט א אויסטערלישע פונקטליכקייט ואין אדם נוטה אצבעו מלמטה עד שמכריזין עליו מלמעלה אלעס ווערט געפירט פון אויבן וכו’.
מיר זענען ממשיך מיט די וואכעדיגע פרשה, וַיֹּאמֶר ה’ אֶל משֶׁה בֹּא אֶל פַּרְעֹה כִּי אֲנִי הִכְבַּדְתִּי אֶת לִבּוֹ וכו’ וּלְמַעַן תְּסַפֵּר בְּאָזְנֵי בִנְךָ וּבֶן בִּנְךָ אֵת אֲשֶׁר הִתְעַלַּלְתִּי בְּמִצְרַיִם וְאֶת אֹתֹתַי אֲשֶׁר שַׂמְתִּי בָם וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה’ – און השי”ת זאגט פאר משה רבינו קום צו פרעה ווייל איך האב שווער געמאכט זיין הארץ וכו’ כדי די זאלסט דערציילן אין די אויערן פון דיין קינד און קינד’ס קינד, אלעס וואס איך האב באוויזן אין מצרים און די וואונדער וואס איך האב מיט זיי געטוען, – איר זאלט וויסן אז איך בין השי”ת.
אז מ’קוקט אריין אין די פסוקים פרעגט זיך: א) די רבש”ע זאגט פאר משה רבינו “קום צו פרעה ווייל איך האב שווער געמאכט זיין הארץ” לכאורה אדרבה אויב איז זיין הארץ פארהארטעוועט און פארקלאַפט איז דאך דאס נישט א סיבה יא צו גיין, נאר פארקערט גאר א סיבה נישט צו גיין? ב) ביז אהער האט שוין פרעה געכאפט עטליכע מכות, פארוואס עפעס דווקא דא ביי מכת ארבה געפונען מיר אז השי”ת זאגט “למען תספר באזני בנך”? ג) וואס מיינט דאס כי אני הכבדתי, וואס איז דער ענין פון הכבדת הלב “שווער מאכן דאס הארץ”?
אין די טעג וואס מיר לערנען די פרשיות פון סיפור יציאת מצרים איז אוודאי כדי אויפצומישן די הייליגע הגדה של פסח, אפלערנען די אלע גרויסע ניסים ווי עס דארף צו זיין און אדורך גיין די הייליגע מאמרים ווי די גאנצע יציאת מצרים ווערט ארויסגעברענגט אויף א ליכטיגע פארנעם, און כאטש אז אינעם לוח שטייען מיר בלויז עטליכע וואכן נאך חנוכה, אבער טייערע חבר געדענק, די צייט לויפט און אט אט פאר מען געבט זיך א דריי וועלן מיר זיצן ביים סדר נאכט, לאמיר נישט ווארטן אויף די לעצטע מינוט נאר שוין אנפאנגן.
הָא לַחְמָא עַנְיָא דִּי אֲכָלוּ אַבְהָתָנָא בְּאַרְעָא דְמִצְרָיִם. כָּל דִּכְפִין יֵיתֵי וְיֵיכוֹל. כָּל דִּצְרִיךְ יֵיתֵי וְיִפְסַח. הָשַׁתָּא הָכָא, לְשָׁנָה הַבָּאָה בְּאַרְעָא דְיִשְׂרָאֵל. הָשַׁתָּא עַבְדֵּי, לְשָׁנָה הַבָּאָה בְּנֵי חוֹרִין – דאס זענען די ארימע ברויט, וואס אונזערע עלטערן האבן געגעסן אין לאנד מצרים, ווער עס איז הונגעריג זאל קומען און עסן, ווער עס דארף זאל קומען און נעמען וכו’.
פסח אויף דערנאכט ווען מיר זעצן זיך אוועק צום סדר טיש, און ארום זיצן די טייערע בני בית, קינדערליך, משפחה, פאנגט מען אָן די מצוה פון והגדת לבנך סיפור יציאת מצרים און מען זאגט דעם הא לחמא עניא …ווער עס דארף זאל קומען עסן מיט אונז, פרעגט זיך, יעצט איז די צייט דאס צו זאגן? פון חודש שבט און ווייטער וואלט מען דאס געדארפט זאגן אדער אויפהענגן און בית המדרש, אבער ווען דער מענטש זיצט שוין ביי זיך אינדערהיים מיטן פארמאכטן טיר איז שוין אביסעלע צו שפעט איינצולאדענען א גאסט און אויסרופן דעם כל דצריך?! אז מען קוקט אריין אין די הגדה זעט מען אז מען זאגט עס שוין נאך קידוש און נאך דעם לשם יחוד פון מצות סיפור יציאת מצרים, זעט מען אז עס איז נישט סתם א איינלאדענונג פאר די אורחים פון גאס, ווייל אויב יא זאג עס כאטש צום אלעם ערשט ווען די שפאצירסט אריין אין שטוב? לאמיר זיך פארטיפן און פארשטיין וואס איז עס יא, און וואס האט דאס מיט די מצוה פון סיפור יציאת מצרים?
…הערשי איך זאג דיר די פאָרסט נישט ריכטיג, די ביסט אינגאנצן פארפאָרן, די פאָרסט אינעם פארקערטן ריכטונג שרייט בערל, אבער הערשל שרייט צוריק זאג מיר בערל, איך דרייוו אדער די דרייווסט, טו מיר א טובה זיץ שטיל און זאג מיר נישט וואס צו טוען, פארלאז זיך אויף מיר וועסט אנקומען צום חופה… יא אבער הערשי די ווייסט אז דער חופה איז אין א האלבע שעה און די ביסט אינגאנצן נישט אויפן ריכטיגע הייוועי?! הערשל ווערט מער און מער אנגעצויגן און זאגט אויב ווילסטו לייג איך דיר אראפ און קענסט פאָרן מיט א צווייטן אדער נעמען א טעקסי, פאָרסט מיט מיר וועסטו זיין שטיל…
עטליכע מינוט שפעטער פרובירט בערל נאכאמאל און זאגט הערשל איך בעט דיר הער מיך אויס, איך קען די געגנט איך זאג דיר אז די פאָרסט נישט ריכטיג, ברעך דיך און זיי נישט קיין עקשן… אבער הערשל געבט א מאַך מיט די הענט האַק נישט אין טשייניק אלעס איז אקעי, פארלאז דיך אויף מיר, ס’העט זיין גוט מיר זענען באלד דארט!
גייט נישט אדורך עטליכע מינוט און די קאר דארף געז ..נו ס’איז נישט קיין פראבלעם דער ג.פ.עס. מאשינדל זאגט אז בלויז א האלבע מייל איז דא א גאז סטאנציע, און טאקע פיר מינוט דערנאך איז הערשל אריין געפארן אינעם סטאנציע, אז מען שטעלט זיך שוין אָפ איז דאך אַן עבירה נישט צו קויפן עפעס א טרינק, מיטן גאנצע געשמאק און רואיגקייט שפאצירט זיך הערשל ארום אינעם געשעפט און נעמט פון אלעם גוטן, באצאלט און לאזט זיך צום טיר ווען פלוצלינג הערט ער …אנטשולדיגט ר’ איד אפשר ווייסטו ווי מיר זענען, איך בין נישט פון דער געגנט און איך דארף אנקומען קיין אפסטעיט, אפשר קענט איר מיר ארויסהעלפן?! יא זיכער נישט קיין פראבלעם …אמממ איך מיין אז, דארט איז… ניין די אנדערע זייט… כ’ווייס נישט פרעגט א צווייטן, פון דער זייט שטייט בערל און קוקט זיך צו און פרעגט הערשל ווי ביסטו געווען ביז יעצט די ווייסט אז די ביסט געפארן מיטן העכסטן ספיד אינעם פארקערטן ריכטונג, פארוואס האסטו נישט צוגעהערט ווען איך האב דיר כסדר געזאגט אז די ביסט נישט אויפן ריכטיגן וועג, יעצט פאלג מיר דריי זיך צוריק לאמיר פארן צום חתונה ס’איז קיינמאל נישט צו שפעט, מיר קענען נאך משמח זיין חתן כלה ביים מצוה טאנץ…
א דיקטעטאר אזוי ווי פרעה קימערט זיך נישט מיטן פאָלק, אים גייט נאר אָן איין זאך וואס איז בעסער פאר זיינע אייגענע אינטערעסן, ס’גייט אים בכלל נישט אָן וואס דאס פאלק האט צוזאגן, אבער זיין מיליטער, זיינע געטרייע גענעראלן הערט ער שוין יא אויס, ווייל אָן זיי איז ער אויס קאפילוטש מאכער. ביז די מכה פון ארבה-היישעריק, האט די פאלק שרעקליך געליטן און אלע מצריים האבן טאקע געשריגן און געוויינט, אבער פרעה’ס נאנטע שטוב מענטשן, זיינע גענעראלן האבן איהם כסדר מחזק געווען אז זייערע כישוף מאכער קענען דאס אויך וכדומה, דא אבער ביי מכת ארבה איז די ערשטע מאל וואס מען זעט אז זיינע אייגענע מענטשן, האבן אויסגעשריגן צו פרעה ווי די לשון הפסוק וַיֹּאמְרוּ עַבְדֵי פַרְעֹה אֵלָיו עַד מָתַי יִהְיֶה זֶה לָנוּ לְמוֹקֵשׁ שַׁלַּח אֶת הָאֲנָשִׁים וְיַעַבְדוּ אֶת ה’ אֱלֹקֵיהֶם הֲטֶרֶם תֵּדַע כִּי אָבְדָה מִצְרָיִם, ווי לאנג נאך? שיק שוין ארויס די מענטשן זאלן זיי גיין דינען זייער גאט, ווייסטו דען נישט אז מצרים איז חרוב ונחרב..?! אבער פרעה כאטש אז זיינע אייגענע מענטשן שרייען צו איהם, און זענען מודה אז עס איז דא א בורא עולם אויף די וועלט, זענען זיינע מידות, זיין גאווה, זיין שקר צו שטארק, ער לאזט זיך נישט, נאר פארקערט ער זאגט א ליגענט אז מען גייט ארויס שיקן די אידן, און עס ענדיגט זיך מיט וַיְחַזֵּק ה’ אֶת לֵב פַּרְעֹה וְלֹא שִׁלַּח אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל ווייל אויב א מענטש וויל נישט זעהן די יד ה’, ער וויל נישט זעהן אז עס איז דא א בורא עולם אויף די וועלט, הבא לטמא פותחין לו …ווילסט זיין בלינד? …ווילסט נישט זעהן די אמת? וועסטו בלייבן מיט א שווערע הארץ וואס אפילו די גרעסטע מופתים פון השי”ת וועט אויף דיר קיין השפעה נישט האבן, און אפילו ווען דיינע אייגענע נאנטע וואס בדרך הטבע, ווען זיי זענען שוין מודה וואלטסו זיך שוין געדארפט ברעכן, אבער ניין די פארשטאפסט זיך די הארץ…
“פרעה”, כידוע פון אלע ספרים הק’ איז אונזער שלעכטע יצר (עיין מוסר הרמב”ם לבנו), פרעה איז מרמז אויף א מציאות פון שלעכטס א מציאות פון גאווה, שקר, ומידות רעות, און דער פרעה כאפט מכות פון השי”ת דם, צפרדע, כינים, און ער זעט אז עס איז פארהאן א מלך וואס קעניגט אויף די וועלט, די וועלט האט א בעל הבית, אבער ער מאכט זיך בלינד, זיינע שלעכטע מידות לאזן איהם נישט, “…איך זאל זיך מכניע זיין צו הקב”ה ניין, דאס קען נישט און וועט נישט געשעהן…” דאס איז “הכבדת הלב”, א מענטש ווייסט די אמת, א מענטש ווייסט אז ער איז נישט אויף די ריכטיגע דרך אבער ער לאזט זיך נישט מתקן זיין, זיינע מידות לאזן נישט, פון הימל שיקט מען א רמז וואס זאגט ר’ איד די פאָרסט אין די נישט ריכטיגע דירעקשאן, ביסט אינגאנצן נישט אויף די ריכטיגע הייוועי, און דער מענטש דרייט זיך צוריק און פרעגט איך דריוו אדער די?! “הכבדת הלב”! אויף איעדע געשעהניש וועט ער טרעפן “נאטורליכע טיטלעך”, אבער מודה זיין על האמת און ארויסצוזאגן יא מען מיינט מיר, מען פארלאנגט עפעס פון מיר דאס קען ער בשום אין אופן נישט…
זאגט אונז די תוה”ק למען תספר באזני בנך, מיר דארפן פארציילן און ווייזן פאר זיך און פאר אונזערע קינדערלעך ווי שטארק פארהארטעוועט דער מענטש קען ווערן, און ווי נישט זעהבאר, דער מענטש קען ווערן, ממש פארפרוירן…! און נישט קיין חילוק וויפיל מעסעדזשעס ער באקומט פון השי”ת זעט ער נישט, באמערקט ער דען נישט? … אוודאי באמערקט ער יא! נאר ער קען זיך נישט צוזאם נעמען אקעגן זיינע מידות אקעגן זיין טבע, אקעגן זיין רגילות ממילא טוט ער עס איגנארירן, “הכבדת הלב ממש!” און דערפאר שיקט השי”ת משה רבינו צו פרעה בשעת זיין הארץ איז פארמאכט, כדי ער און אלע שפעטערדיגע דורות זאלן זעהן מיט די אויגן ווי א מענטש קען זיך פארהארטעווען דאס הארץ און זיך באגראבן לעבעדיגערהייט, און אפילו ווען זיינע אייגענע נאנטע מענטשן זענען איהם מעורר טוט ער זיך נישט ערוועקן נאר ער בלייבט קאלט, און אמאל זיך צו פארענטפערן טוט ער נאך אפלאכן פון זיי, און אמאל טוט ער זיי אוועק טרייבן פון זיך ..זאג מיר נישט וואס צו טוען, ווי עס שטייט און פסוק וַיְגָרֶשׁ אֹתָם (משה ואהרן) מֵאֵת פְּנֵי פַרְעֹה!
טייערע חבירים! ווען מיר לערנען די פרשה און אזוי אויך פסח אויף דער נאכט ווען מיר זעצן זיך צו צום סדר טיש ארום גענומען מיט די טייערע בני בית און קינדערלעך, דער איד איז זיך מתבונן און טוט אויסשמועסן …וויפיל פרעה ליגט אין אונז …וויפיל הכבדת הלב איז דא אין מיר, וואס איז מיין טעמפעראטור? בין איך אייז, קאלט, וואַרעם, אדער הייס, זעה איך דער יד ה’ אין איעדע פרט פון מיין לעבן אדער נישט, ווי אזוי נעם איך אויף די מעסעדזשעס וואס השי”ת שיקט מיר? מאך איך זיך בכלל וויסנדיג? גיי איך צו מיינע רביס, נאנטע חבירים, הערן זייער מיינונג, און ווען זיי האבן א מיינונג אדער זאגן מיר א נקודה וואס איז לטובתי הער איך זיי אויס, אדער איך באדעק דעם הארץ מיט אַן הכבדת הלב ..איך דרייוו, און איך גיי מיך ווייטער?!
ביז דער מענטש זאגט צו זיך און צו זיין בני בית, קינדערלעך, גענוג מיט דעם פרעה ער האט אונז גענוג גערודפט, גענוג פארביטערט אונזער לעבן, גענוג מיט גלות מיר גייען אנפאנגען לעבן א לעבן פון פרייהייט, פסח איז דאך זמן חרותינו, לאמיר פטור ווערן פון די “הכבדת הלב”, און אנפאנגן זעהן די יד ה’ אין איעדע זאך, לעבן א לעבן ווי השי”ת פארלאנגט פון אונז.
די טייערע קינדערלעך זאגן געוואלדיג טאטי! עס הערט זיך אזוי געשמאק צו פירן א לעבן אָן דעם ביטערן פרעה, און נאר מיט השי”ת אויף טריט און שריט, אבער טאטי ווי אזוי? …טאטי וואס גייט מען טוען צו טוישן די מהלך וואס איז געווען ביז יעצט, ווי אזוי טאקע קענען מיר פטור ווערן פון אונזער פרעה? און דער טאטע ענטפערט פאר די קינדערליך אבער בעיקר רעדט ער צו זיך און הארץ אריין, “כל דצריך ייתי ויאכל”, ווער עס וויל זאל קומען מיט עסן מיט אונז, וואס דאס מיינט נישט נאר עסן צוזאמען, נאר ווען מען עסט פארברענגט מען, מען שמועסט זיך אויס, מען הערט א צווייטן, מען איז מחזק א צווייטן, עס ווערט דער ענין פון דיבוק חברים …און כאטש יארן האסטו געלעבט אין טינקלקייט מיט א פארהארטעוועטע הארץ ..זאג מיר נישט וואס צו טוען, לאז מיך גיין מיין וועג וכדומה, ווען עס קומט אבער צו העלפן א צווייטן און די דארפסט ווייזן די וועג פאר דיין חבר ביסטו געצווינגן צו באמערקן ווי שטייען מיר יעצט, ווען דיין חבר פרעגט ווי אזוי קום איך אָן… פון דעם ווערסטו געוואר אז אויך איך ווייס נישט ווי איך געפון זיך …איך בין אויך פארלוירן און צוזאמען לאזט מען זיך ארויס טרעפן די ריכטיגע וועג.
דאס איז דער למען תספר וואס די תוה”ק זאגט אונז אין די וואכעדיגע פרשה, ווייס ווי פארהארטעוועט די קענסט ווערן און געדענק דיין וועג ארויס, וואס דערמיט טוען מיר אנפאנגן מצות סיפור יציאת מצרים פסח אויף דער נאכט …קינדערליך פון יעצט אָן וועלן מיר זיך ארויסלאזן אויף א מיסיע צו העלפן אונזערע ברידער, מחזק זיין אונזערע ברידער, און דערפון וועלן מיר אליין זוכה זיין ארויסצוקריכן פון אונזער הכבדת הלב, געבן א שמייכל, א גוט ווארט, פרעגן פינעם חבר וואס מאכסטו וואס הערט זיך, ווי האלסטו אין עבודת ה’, ווי אזוי גייט דיר דיין עבדות התפלה? מיר וועלן זיך מער נישט שעמען נאר צוגיין צום חבר מיטן גאנצע הארץ און זאגן ..איך שפיר אז מיר ביידע דארפן חיזוק אין דעם ענין אפשר קענען מיר זיך צוזאמען שטארקן, אפשר קען איך דיר צושטעלן א שיעור אדער א חברותא וכו’, וואס דאס אלעס ליגט אין דעם כל דצריך ייתי ויאכל… רעד נאר מיטן חבר צוויי דריי מינוט און די וועסט זעהן ווי ער וועט דיר צוריק פרעגן אפשר זאגסטו מיר ווי אזוי איך קען זיך מחזק זיין אין דעם ענין… ווי אזוי איך קען פארשטערקערן מיין התמדה, איך דארף הילף אין עניני אמונה ובטחון וכו’ וכו’ און ווען מען דארף זאגן, ווען מען דארף געבן דירעקשאנס דעמאלטס ווערט דער מענטש געוואר ווי פארפארן ער אליין איז, און צוזאמען דרייט מען זיך צוריק און מען פאנגט אָן פארן אינעם ריכטיגע ריכטונג ווייל ס’איז קיינמאל נישט צו שפעט! השתא עבדי, לשנה הבאה בני חורין!
לסיכום געדענק:
- געב אכטונג פון דעם פרעה, און ווייס ווי פארהארטעוועט און פארפרוירן דער מענטש קען ווערן.
- העלף און שמועס זיך אויס מיטן חבר, וועסטו פלוצלינג באמערקן אז אויך איך בין נישט אויפן ריכטיגע פלאץ.
- זיי זיך מחזק און טאקע צוזאמען מיטן חבר דריי זיך אויס און פאנג אָן פאָרן אינעם ריכטיגן ריכטונג, ובשם ה’ נעשה ונצליח!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
יוסף מאיר ווייס
רבי יוסף מאיר ווייס (י"ח אדר ה'תקצ"ח, מונקאטש – ו' אייר ה'תרס"ט, ספינקא) איז געווען אן אדמו"ר און א מקובל, און דער גרינדער פון ספינקער חסידות. ער האט געשריבן זיינע תורות אין דעם ספר "אמרי יוסף", אויף וועלכן נאמען ער איז באקאנט.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף מאיר איז געבוירן געווארן אין מונקאטש, עסטרייכער אימפעריע (היינט אוקראינע), צו זיין פאטער הרב שמואל צבי ווייס, דער שטאטס רב, און זיין מוטער, א טאכטער פון ר' צבי הירש עסטרייכער פון דראהביטש, א דיין אינעם בני יששכרס בית דין.[1] ער האט געלערנט ביים מהר"ם א"ש, דער אונגווארער רב, הרב שמואל שמעלקא, רב פון סעליש, און זיין פעטער רבי יצחק אייזיק ווייס רב פון סוואליאווע. ווען ער איז געווען נאך יונג האט דאס חסידות אים געצויגן און ער פלעג פארן צום בעלזער רב און צום "צמח צדיק" פון וויזשניץ.
אין תרי"ד איז זיין מוטער געשטארבן. ער האט דאן חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא; זי איז אבער נפטר געווען דריי יאר שפעטער.
פון זיין זיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער; זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תרכ"ח.
נאך דער צווייטער חתונה איז ער געווארן זייער נאנט צום אדמו"ר רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין פון זידיטשוב, ביז ער איז געווארן זיין חשובסטער תלמיד; ער איז געווען זיין רבי מובהק אין חסידות.
אין תר"ל האט ער געהייראט זיין זיווג שלישי, מרת פערל, די טאכטער פון ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און די אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק.
דאס זעלבע יאר האט דער זידיטשויווער מכתיר געווען אים פאר א רבי'ן, אבער ער האט נישט געוואלט פירן ווען זיין רבי האט נאך געלעבט. נאך זיין רבי'נס פטירה אין תרל"ו, האט ער אנגהויבן פירן א רביסטעווע אין ספינקא, און אסאך זידיטשויווער חסידים זענען געווארן זיינע חסידים, צוזאמען מיט פיל יידן פון אונגארן און גאליציע.
נאך זיין פטירה האט זיין זון רבי יצחק אייזיק געפירט ווייטער די רביסטעווע. זיין איידעם, דער פוסק רבי נחמן כהנא, מחבר פונעם הלכה ספר "ארחות חיים", איז נפטר געווארן בחיי חותנו.
ער איז נפטר געווארן ו' אייר תרס"ט און מען האט אים באגראבן אין ספינקא. אין תשל"ב האט מען ארויפגעברענגט זיינע ביינער אין ארץ ישראל, און מען האט זיי קובר געווען אין דעם סגולה בית החיים אין פתח תקווה.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף מאיר האט געהייראט בזיווג ראשון די טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא.
בזיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער:
- מרת מלכה, ווייב פון איר שטיף-ברודער רבי אביגדור פאלאק, זון פון רבי יונתן בנימין פאלאק
- נאך א טאכטער
בזיווג שלישי האט ער געהייראט מרת פערל, טאכטער פון ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק. זייערע קינדער:
- רבי יצחק אייזיק, דער "חקל יצחק" פון ספינקא, ממלא מקום פון זיין פאטער
- די ווייב פון רבי נחמן כהנא, מחבר פון "ארחות חיים"
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יארצייט פונעם אמרי יוסף ביי לדעת.נט


text:
11טן סעפטעמבער
- דער ארטיקל דיסקוטירט די דאטע דעם 11טן סעפטעמבער. אויב איר זוכט די טעראר אטאקע אין דעם טאג, זעט 9/11.
11 סעפטעמבער איז דער 254סטער טאג פון יאר (255סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 111 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1922 - אנהייב פון בריטישן מאנדאט אין ארץ ישראל
- 1997 - סקאטלאנד קלייבט אויפצושטעלן אן אייגענעם פארלאמענט, נאך 290 יאר פאראייניגט מיט ענגלאנד
- 2001 - דעם 11טן סעפטעמבער אטאקעס: טעראריסטן פון דער אל-קאידא ארגאניזאציע כאפן פיר פאסאזשירן עראפלאנען. צוויי פון זיי צעשטויסן דעם וועלטס האנדל צענטער אין ניו יארק סיטי, איינער מאכט חרוב א פליגעל פונעם פענטאגאן, און איינער ווערט צעשמעטערט אין פענסילוועניע (זיין ציל איז געווען וואשינגטאן די סי). אין די אטאקעס ווערן דערמארדעט קרוב צו 3,000 מענטשן.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1917 - פערדינאנד מארקאס, פיליפינער פאליטיקער (געש' 1989)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1971 - ניקיטא כרושטשעוו, סאוועטישער פירער (געב' 1894)
- 1942 - הלל צייטלין, יידישער שרייבער, דיכטער און זשורנאליסט אין ווארשע (געב' 1871)


text:
טערקיי
דאס טערקײַ (טערקיש: Türkiye), אפיציעל די רעפובליק פון טערקיי (טערקיש: Türkiye Cumhuriyeti) איז אן איסלאמיש לאנד אין אייראפע און מערבֿ-אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַנקאַראַ. עס גרענעצט דעם מיטלענדישן ים, סיריע און איראק פון דרום, דעם אגאישן ים פון מערב, גריכנלאנד און בולגאריע פון צפון-מערב, דעם שווארצן ים פון צפון, גרוזיע פון צפון-מזרח און ארמעניע און איראן פון מזרח. טערקיי באדעקט א שטח פון בערך 780,000 קוואדראט ק"מ.
די ביזאנטישע און אטאמאנע אימפעריעס זענען ביידע געווען אויפן ארט פון היינטיגן טערקיי. די טערקישע קולטור איז געמישט אריענטאל און וועסטערן, אזוי ווי ס'פאסט פאר א לאנד וואס איז סיי אין אזיע סיי אין אייראפע.
טערקיי איז א סעקולערע, דעמאקראטישע רעפובליק. מוסטאפא קעמאל אטאטורק האט אויפגעבויט זיין פאליטישע סיסטעם אין 1923, נאך דעם איינבראך פון דער אטאמאנישער אימפעריע. טערקיי איז געווען א פונדאציע מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער, און פון די ארגאניזאציע פון מוסולמענישע לענדער, און האט אריינגעטרעטן נאט"א אין 1952. זייט 2005, פירט טערקיי א משא-מתן אריינצוטרעטן דעם אייראפעישן פארבאנד, וואס ווערט נישט ערלויבט דורך די אייראפעישע לענדער, וויבאלד טערקייס מענטשן רעכט איז געפלאגט מיט פראבלעמען, וואס איז נישט צופרידנשטעלענד פארן אייראפעישע געמיינדע. ווי דאס קעגנשטעלן זיך ארויסצוציען פון ציפערן, ווי עטליכע פארטן זענען פארשלאסן פארן פארקער, און מערערע לענדער פארלאנגען דאס ארויסציען פון טערקיי.
די אפיציעלע שפראך פונעם לאנד איז טערקיש, א טערקישע שפראך וואס בערך 85% פון דער באפעלקערונג רעדן אלס מוטערשפראך.
טערקיי איז דער וועלט'ס הויפט פראדוצירער פון אפריקאסן,[1] מיט 390,000 טאנען אין 2005.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 13טן יארהונדערט האבן די אטאמאנען פאראייניגט אנאטאליע, און זיי האבן געשאפן אן אימפעריע וואס האט אריינגענומען א גרויסן טייל פון דרום-מזרח אייראפע, מערב אזיע און צפון אפריקע, און איז געווארן א גרויסע מאכט. די שפיץ פון איר מאכט איז געווען פונעם 15טן ביזן 17טן יארהונדערטער, אנהייבנדיק מיט סוליימאן דער ערשטער, וואס האט געהערשט פון 1520 ביז 1566.
ביים ים האט דער אטאמאנישער ים-פלאט געקעמפט פאר קאנטראל איבערן מיטלענדישן ים.
פונעם אנפאנג פון דעם 19טן יארהונדערט האט די אטאמאנישע אימפעריע אנגעהויבן גיין אונטער.
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה איז די אטאמאנישע אימפעריע געווען איינער פון די צענטראלע מאכטן. אין דער גאנג פון דער מלחמה האט מען דעפארטירט די ארמענער פון מזרח אנאטאליע קיין סיריע, וואס האט אויסגעלאזט מיט דער שחיטה פון 1,500,000 ארמענער אין דעם ארמענער פאלקסמארד, וואס טערקיי טענה'ט איז נישט געווען קיין פאלקסמארד. אויך האט מען אויסגעפירט שחיטות קעגן אנדערע מינאריטען, ווי די גריכן און די אסיריער.
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז טערקיי געווען אקופירט דורך די ארמייען פון די אליאירטע מאכטן, און ס'איז געגרינדעט געווארן די טערקישע נאציאנאלע באוועגונג. מען האט געפירט די טערקישע אומאפהענגיקייט מלחמה אונטער דער פירערשאפט פון מוסטאפא קעמאל פאשא, א מיליטער קאמאנדירער וואס האט געקעמפט אין דער גאליפאלי קאמף.
דעם 18טן סעפטעמבער האט די טערקישע רעגירונג אין אנקארא זיך פראקלאמירט די לעגאלע רעגירונג אין טערקיי; די פרעמדע ארמייען זענען שוין געווען ארויס פון לאנד. אין יולי 1923 האט מען געחתמעט דעם לאזאן אפמאך וואס האט אנערקענט די סואווערענטעט פון דער טערקישער רעפובליק.
אטאטורק איז געווען א פראגמאטישער פירער וואס האט איינגעפירט ברייטע רעפארמען אין טערקיי, וואס האבן צוגעברענגט צו מאדערניזאציע, און האבן איבערגעקערט דאס איסלאמישע לאנד צו סעקולערער רעפובליק מיט א מערבדיקע אריענטאציע. צווישן די רעפארמען, האט מען געטוישט די אראבישע שריפט מיט א שריפט באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, פרויען האבן אנגעהויבן גיין מיט אויפגעדעקטע פנימער און מענער האבן אויפגעהערט טראגן אויפן קאפ דעם טארבוש. מ'האט אויסגערופן אנקארא ווי די נייע הויפטשטאט פון טערקיי אנשטאט סטאמבול.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טערקיי איז א לאנד וואס ציט זיך אויס אויף צוויי קאנטינענטן, און שאפט א בריק צווישן אייראפע און אזיע. די באספארוס, ים פון מארמארא און דארדאנעלן דורכגאסן צעשיידן זיין אזיאטישן טייל (אנאטאליע אדער "קליין אזיע") פון זיין אייראפעישן טייל (טראקיע). דער אייראפעישער טייל איז נאר 3% פונעם שטח פון לאנד.
די טעריטאריע פון טערקיי איז מער ווי 1600 ק"מ אין דער לענג און 800 ק"מ אין דער ברייט, מיט א פארעם מער אדער ווייניגער ווי א גראדעק. ער ליגט צווישן די גארטל ליניעס 35º און 43º N, און די מערידיאנען 25º און 45º E.
טערקיי באדעקט א שטח פון 780,580 קוואדראט ק"מ. טערקיי האט לאנד גרענעצן וואס זענען לאנג 2,627 ק"מ מיט 8 לענדער: בולגאריע (240 ק"מ), גרוזיע (252 ק"מ), ארמעניע (268 ק"מ), אזערביידזשאן (9 ק"מ), איראן (499 ק"מ), איראק (331 ק"מ), סיריע (822 ק"מ) און גריכנלאנד (206 ק"מ). די ים גרענעצן זענען לאנג 7,200 ק"מ אויפן שווארצן ים, ים פון מארמארא, אגאישן ים און מיטלענדישן ים. טערקיי איז דאס 37סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט אין שטח.
דער אייראפעאישער טייל פון טערקיי, מזרח טראקע, שאפט די גרענעצן פון טערקיי מיט גריכנלאנד און בולגאריע. דער אזיאטישער טייל, אנאטאליע, איז א הויכער צענטראלער פלאטא מיט שמאלע בארטנדיגע פלוינען. אזיאטישער טערקיי איז מערסטנס בארגיש, אבער אין אייראפעישן טערקיי זענען נאר דא בערגלעך. דער העכסטער פונקט אין טערקיי איז דער שפיץ פון בארג אררט וואס איז הויך 5,166 מעטער. אומגעפער 85% פונעם לאנד איז העכער פון 450 מעטער. אין צפון פון לאנד פאראלעל צום שווארצן ים שפרייטן זיך די פאנטוס בערג, און אין דרום פון לאנד פאראלעל צום מיטלענדישן ים שפרייטן זיך די טאורוס בערג.
טערקיי איז א לאנד רייך אין וואסער; ער האט 1,200 ק"מ פון טייכן, וואס די לענגסטע און וויכטיקסטע פון זיי זענען די פרת, חידקל און קיזילירמארק טייכן.
די הויפטשטאט פון טערקיי, אנקארא, איז באקאנט פאר די אנגארא קאץ, אנגארא קיניגל און אנגארא ציג.
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די בארטן געגנטן פון טערקיי אויף די אגאישן און מיטלענדישן ימען האבן א טעמפעראטן מיטלענדישן קלימאט, מיט הייסע טרוקענע זומערס און צארטע אדער קילע און נאסע ווינטערס. די געגנטן אויפן בארטן פון שווארצן ים האבן א טעמפעראטן אקעאנישן קלימאט מיט ווארעמע, נאסע זומערס און קילע, נאסע ווינטערס.
אין מזרח טייל פונעם אנאטאלישן פלאטא זענען די ווינטערס גאר הארב. די טעמפעראטורן קענען אראפגיין ביז 30º- צו 40ºC-, און שניי קען ליגן מער ווי 120 טעג פון יאר.
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טערקיי האט דער וועלט'ס 17טע גרעסטע פראדוקט ווערדע. דאס לאנד איז א פונדאציע מיטגליד אין דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג און די גרופע פון 20 הויפט עקאנאמיעס.
טערקיי האט עקספארטירט $143.5 ביליאן אין 2011 און $163 ביליאן אין 2012 ( די הויפט עקספארט שותפים אין 2012 זענען געווען: דייטשלאנד 8.6%, איראק 7.1%, איראן 6.5%, דאס פאראייניגטע קעניגרייך 5.7%, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן 5.4%). אבער אימפארטן זענען געווען גרעסער ביי $229 ביליאן.
שטארקע סעקטארן פון דער טערקישער עקאנאמיע זענען אויטאמאבילן, שיפבויען, אוטערהאלטונגס-עלעקטראניק, באנקירן, קאנסטרוקציע, טעקסטילן, אויל ראפינירן, מינעריי, אייזן און שטאל.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טוריזם אין טערקיי איז געוואקסן גיך אין די לעצטע צוואנציג יאר און איז היינט א וויכטיקער טייל פון דער עקאנאמיע. אין 2013 האבן 37.8 אויסלענדישע טוריסטן אנגעקומען אין טערקיי; זיי האבן אריינגעשטעלט $27.9 ביליאן צו טערקיי'ס איינקומפטן. אין טערקיי געפינען זיך צוויי פון די זיבן ווינדער פון די וועלט.
אינפראסטרוקטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2013 האט טערקיי געהאט 98 פליפעלדער, כולל 22 אינטערנאציאנאלע פליפעלדער. דאס סטאמבול אטאטורק פליפעלד איז דאס 13טע מערסט באשעפטיגסטע פליפעלד אין דער וועלט, און האט באדינט 31,833,324 פאסאזשירן צווישן יאנואר און יולי 2014. מען פלאנירט א ניי דריט פליפעלד פאר סטאמבול וואס וועט זיין דאס גרעסטע אין דער וועלט, מיט א מעגלעכקייט צו באדינען 150 מיליאן פאסאזשירן א יאר. דער פאן-טרעגער פון טערקיי זייט 1933 איז טערקישע לופטליניעס, און ווערט בארעכנט די בעסטע לופטליניע אין אייראפע אין די יארן 2011, 2012, 2013 און 2014.
די טערקישע אינטערנעץ האט 35 מיליאן באניצער.


text:
װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן
פעסטשטעלן איז אן אפיציעלע גרונט פּאַליסי פון וויקיפעדיע.
זעה: װיקיפּעדיע:קראנטשאפט
דער צייכן וואס קען ווערן געשריבן אין וויקיפעדיע איז נישט אמת. דאס איז נישט גענוג, עס קען נאר זיין אין וויקיפדיע אויב מ'קען און מ'טוט טאקע אויפווייזן איר אמתדיגקייט.
- יעדעס שטיקל אינפארמאציע איבער סיי וואס און וועמען, מוז האבן א מקור, אז נישט טאר מען דאס נישט שרייבן!
- אומאפיציעל און צייטווייליג איז יא ערלויבט בלויז חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע וואס מעגן געשריבן ווערן אן קיין מקור אלס אויסנאם. ווילאנג עס איז נישטא קיין לייקענונג אויף איר ווארהייט ווייל רוב זאכן וואס פאסירן ביי אידיש רעדענדיג מענטשן זענען דערווייל נאך נישט דאקומענטירט, נישט אין די חסידישע צייטונגען צוליב צענזור, און נישט אין די וועלט'ליכע צייטנוגען צוליב אומאינטערסאנטקייט פאר זיי וואס טוט זיך ביי אידן, מוז מיר האבן פעלזן פעסטע גיידליין וואס איז יא באגלייבט און וואס נישט. ווען אונזערע צייטונגען וועלן ווערן פארגעשריטן און באריכטן אינערליכע נייעס, וועלן מיר צוביסליך מוזן צולייגן מקורות, אז נישט וועט עס דעמאלטס מעגן אפגעמעקט ווערן.
- חסידישע און ליטווישע לשון הרע: אן קיין מקור טאר מען עס נישט שרייבן. מיט א מקור ווענדט זיך נאר טאמער יענער איז גענוג פובליק דאן מעג מען. ווייל יעדער ווייסט דאס סיי ווי סיי, און עס איז פובליק פאקט. אז נישט טאר מען נישט און עס איז גאר הארב צו באשמוצן א פריוואטער מענטש.
- יעדע סיי וואסארא אנדער פרידלעך ענין, אן קיין מקור, די סעקונדע וואס אויב בלויז איינער לייקענט איר אמת מוז מען דאס אראפנעמען.
יעדער איינער איז באגלייבט אויף צו לייקענען. אויב יענער איז נישט איינגעשריבן, אדער אפילו א וועטעראן איינגעשריבענער באנוצער וואס מ'זעהט אויף זיין לייקענונג אז ער מיינט נישט די אמת פון וויקיפעדיע נאר פערזענליכע אדער פארטייאישע נייגוגען. וועט מען אים מוזן פרעגן קלאר אין זיין רעדן בלאט, כדי צו זעהן אויב ער מיינט טאקע די טובה פון וויקיפעדיע. דער רגע וואס יענער קוקט אויס א פארברעכער וואס וויל סתם זאגן ליגענט, דארף מען דאס דעמאלט דורכארבייטן דורך א געוויסע וועג פון אריינמישן א דריטן באנוצער דאס צו שליכטן אזוי ווי זבל"א, ביידע מוזן מסכים זיין אויף יענעם דריטן אז ער איז טאקע אנגענומען אויף ביידע.
- ביי חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע, ביז ווילאנג קיינער לייקענט נישט קיין מציאות און עס איז נישט לשון הרע טאר מען דאס נישט אויסמעקן. ווייל וויבאלד רוב מאל זענען דאס סיי ווי סיי שרוי אין מחלוקת און אין אנערכיע, איז געווענליך אז איינער מעקט אן קיין לייקענונג איז ער פון איין זייט מחלוקת וואס ער שמעקט נישט אז מ'זאל ליינען עפעס וועגן זיין צד, דעריבער מעקט ער אויפן חשבון פון וויקיפעדיע, און אויב מען מעקט איז מען א וואנדאל ווייל רוב זאכן ביי חסידים האבן נישט קיין מקור, און דערווייל איז דאס דער גאנצער באשטאנד פון וויקיפעדיע און אויב מעקט מען דאס אן קיין חשבון איז אויס דער גאנצער וויקיפעדיע. קומט אויס אז פאר זיינע פערזענליכע אינטערעסן הארגעט ער אוועק פובליק אינפארמאציע וואס הייסט וויקיפעדיע.
אויב אן ארטיקל פעלט עפעס מקורות און קוקט אויס לויט אייך נישט צו זיין ריכטיג פאררעכט דאס און מעקט דאס לויט אייער פארשטאנד, אבער אויב זענט איר מסופק דערין שטעלט אריין דעם מוסטער {{פעלט מקורות}} אז אנדערע זאלן דאס פארעכטן ביטע נישט פארלאנגען קיין וואלן אנצומאכן איבעריגע מחלוקת מיט וואלן תיכף פאר מען האט נאך געהאט א געלעגנהייט דא דורכטאן.


text:
1טן מערץ
דעם 1טן מערץ איז דער זעכציגסטער טאג פון יאר (61סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 305 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1565 – אויפגעשטעלט די שטאט ריא דע זשאנערא אין בראזיל
- 1803 - אהייא ווערט אויפגענומען אלס דעם 17טן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1815 - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פראנקרייך פון זיין גלות אין עלבע
- 1867 - נעבראסקא ווערט דער 37סטער שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
- 1942 - אנהייב פון אויפשטעלן דעם סאביבאר טויטלאגער
- 1992 - נאך א רעפערענדום דערקלערט באסניע און הערצעגאווינע איר זעלבסשטענדיקייט פון יוגאסלאוויע
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1456 - וולאדיסלאוו דער צווייטער, מלך פון בעהמען און אונגארן (געש' 1516)
- 1810 - פרעדעריק שאפען, פוילישער קאמפאזיטאר (געש' 1849)
- 1922 - יצחק רבין, פינפטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (דערמארדעט 1995)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1911 - יאקאבוס וואן 'ט האף, האלענדישער כעמיקער, דער ערשטער געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1852)
- 1938 - וולאדיסלאוו גראבסקי, פוילישער עקאנאמיסט און פאליטיקער (געב' 1874)
- 1979 - מוסטאפא בארזאני, קורדישער פירער (געב' 1903)


text:
לובלין
לובלין (פויליש: Lublin, אוקרייניש: ЛюблiH, ליטוויש: Liublinas, רוסיש: ЛюблиH) איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז די הויפטשטאט פון דער לובלינער וואויוואדעשאפט מיט א באפעלקערונג פון 355,954 (2004). לובלין איז די גרעסטע שטאט אין פוילן מזרח פונעם ווייסל טייך.
לובלין איז אן אלטע פוילישע שטאט, וואס האט עטליכע מאל געדינט, אלץ פוילנס צייטווייליגע הופטשטאט, איר באפעלקערונג איז א געשאצטע 350,000.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז שוין געשטאנען אינעם 13טן יארהונדערט, אבער פון אנהייב, זענען יידן נישט ערלויבט געווען צו וווינען, אין דער שטאט זעלבסט, אבער ווען דער ערלויבעניש איז געגעבן געווארן, איז לובלין געווארן א יידישער צענטער. דער מהרש"ל האט דארט געוווינט, און ביזן חורבן איז דארט געווען, א גרויסע יידישע קהילה. ישיבת חכמי לובלין, מיטן אנפירערשאפט פון הרב מאיר שפירא, פון די גרעסטע, און מערסט באקאנטע ישיבה אין פוילן איידער דעם חורבן.
ביים חורבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען די נאציס זענען אריינגעקומען קיין לובלין, האבן דארט געוווינט ארום 40,000 יידן, דער אלגעמיינער באפעלקערונג איז געווען אומגעפער 150,000 איינוווינער, די נאציס האבן אומגעברענגט די יידן, ווי אלע אנדערע פוילישע שטעט אין דערפער, ווי זיי זענען אנגעקומען, סמערהייט יידן זענען אומגעקומען אין מיידאנעק.
די יידישע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאר יידן איז לובלין געווען גאר א צענטראלע שטאט, ביי חסידים ספעציעל, דער חוזה פון לובלין, און הרב עזריאל הורוויץ מיטן צונאמען דער אייזערנער קאפ, און נאך א סאך גדולים און רביס, האבן געוווינט אין לובלין.


text:
קוועקזילבער
קוועקזילבער איז דער כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Hg (גריכיש: ύδpάpYupoς Hydrargyros ,פליסיג זילבער) און אטאם נומער 80. עס איז אן איבערגאנג מעטאל.
קוועקזילבער איז דער איינציגער מעטאל וואס איז פליסיג ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק. קוועקזילבער האט א פרירפונקט -38.83 °C און א קאכפונקט 356.73 °C.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קוועקזילבער איז שוין געווען באוואוסט אין אוראלטע צייטן צו אינידיער און כינעזער, און מען האט אים געטראפן אין עגיפטישע קברים פון בערך 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג. אינעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט מען געניצט קוועקזילבער צו מאכן געשמעלצן מיט אנדערע מעטאלן. אין אוראלט גריכנלאנד האט מען געניצט קוועקזילבער אין געשמירעכצן און די רוימער האבן אים געניצט אין קאסמעטיק און צו מאכן גרינגער שמערצן פון וואקסענדיקע ציין ביי קינדער. די אלכעמיקער האבן געמיינט אז מען קען פארהארטעוון קוועקזילבער צו ווערן גאלד.
דאס חשיבות פון קוועקזילבער איז געפאלן אין דעם ערשטן יארהונדערט ווען דער גריכישער דאקטער גאלען איז דערגאנגען אז ער איז גיפטיק.
ליידער, אינעם צענטן יארהונדערט האט דער מוסולמענישער דאקטער אל ראזי, דער פארפאסער פונעם ערשטן בוך אין היסטאריע אויף קינדער מעדיצין, האט אנגעהויבן ניצן קוועקזילבער גורם זיין שילשול. ער האט פרובירט מיט א מאלפע וואס האט געגעסן קוועקזילבער און האט נישט געוויזן קיין סימן פון ווערן פארסמט.


text:
געזעמלען טעאריע
געזעמלען-טעאריע אדער סכומען-טעאָריע (ענגליש: set theory) איז די טעאריע פון אָפּטיילן אין מאטעמאטיק איינגעזאמלטע צאלן פון פארשיידענע אביעקטן אין באזונדערע געזעמלען.
מען ניצט באשטימטע סימנים, ווי צום ביישפיל:
- ווען געזעמל A אנטאהלט די נומערן 1,2,3,4, שרייבט מען עס אזוי: .
- ווען געזעמל A אנטהאלט גענוי אדער ווייניקער עלעמענטן ווי געזעמל B, שרייבט מען עס אזוי: .
- ווען x געהערט צום געזעמל A: .
- ווען x געהערט נישט צום געזעמל A: .
איינער פון די הויפט דערפינדער פון דער טעאריע איז געווען בערטראנד ראסל.
די טעאריע איז א וויכטיגטער יסוד פון מאטעמאטיק. אלע אביעקטן אין מאטעמאטיק ווערן אויסגעמאלט מיט געזעמלען.


text:
געלט
געלט איז יעדע זאך מיט וואס מ'קען באצאלן פאר גוטער און דינסטן. אויך מיט וואס מ'קען אפצאלן א חוב. געלט איז א מיטל צו האנדלען דערמיט.
היינטיקע צייטן איז געלט מטבעות און באנקנאטן, וואס האבן נישט קיין עצמדיקן ווערט, נאר מ'ניצט זיי פאר געלט. דער מערסטער טייל פון געלט איז נישט די מטבעות און באנקנאטן נאר דאס געלט וואס ליגט אין באנק קאנטעס.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היינטיקע צייטן קויפן כמעט אלע מענטשן גוטער מיט געלט. אבער אמאליקע צייטן פלעג דער מערסטער טייל פון מסחר געפירט ווערן דורך בייטהאנדל. למשל, ווען איינער האט קי און דער צווייטער האט ווייצן, האט דער ערשטער געגעבן דעם צווייטן איין קו אנשטאט א מאס ווייצן. און אזוי שטענדיק. אבער, פארשטייט זיך, ווען א פי-הענדלער דארף אלעמאל באצאלן פאר סחורה מיט א קו, איז דאס נישט אזוי פשוט. אזוי איז געווארן דער מצב וואו זאכן מיט א הויכן ווערט זענען געווארן די מיטל פאר בייטהאנדל, למשל צירונג, געווירצן און גאלד.
מיט דער צייט האט מען אנגעהויבן צו מאכן מטבעות פון גאלד און זילבער און אנדערע מעטאלן. די מטבעות האבן צוויי גרויסע מעלות. ערשטנס זענען זיי נישט צו גרויס. און מען קען זיי ארומטראגן וואו מען וויל. צווייטנס זיי האלטן אויס א לענגערע צייט, נישט ווי א קו, וואס קען שטארבן, אדער ווייץ, וואס ווערט פארפוילט. דריטנס, מיט א מטבע קען מען זען זאפארט וויפיל ער איז ווערט, אבער א קו קען זיין מאגער אדער קראנק, און יעדע קו האט אן אנדער ווערט.


text:
ליווערפול
ליווערפול (ענגליש: Liverpool) איז א שטאט און מעטראפאליטאנער בארא אין מערזיסייד, ענגלאנד, אויף דער מזרח זייט פון דער מערזי לעפצונג. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1207 און באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1880. ליווערפול איז די פערטע גרעסטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך מיט א באפעלקערונג פון 435,500, .[1]
ליווערפול איז א גרויסע פארט שטאט. ביים אנהייב 19טן יארהונדערט, איז 40% פון דער וועלט'ס מסחר אדורכגעגאנגען ליווערפול'ס דאקן, אזוי איז ליווערפול געוואקסן א הויפט שטאט.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עיקר סטאטיסטיק פאר שטאטישע שטחים אין צפון - אינהאלט, ארײַנפֿיר, טאבעלעס KS01 - KS08. Office for National Statistics. דערגרייכט דעם 2010-01-28.


text:
יאשע בער הלוי סאלאווייטשיק
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם "בית הלוי". אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (באדייטן).
הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק (נעזשוויז, ה'תק"ף- ד' אייר ה'תרנ"ב, בריסק)[1] באקאנט ווי רבי יאשע בער, איז געווען דער בריסקער רב און מחבר פונעם ספר "בית הלוי".
אינהאַלט
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יאשע בער איז געבוירן אין יאר ה'תק"ף אין נעזשוויז (היינט אין מינסקער וואבלאסט, בעלארוס) צו זיין פאטער רבי יצחק זאב א זון פון רבי יוסף, קאוונער רב, וואס איז געווען א איידעם ביי רבי חיים וואלאזשינער.
ער איז געווען דער צווייטער ראש ישיבה אין וואלאזשין אונטער ר' נפתלי צבי יהודה בערלין דער נצי"ב. צוליב א מחלוקה האט ער פארלאזט די ישיבה און געווארן רב אין סלוצק. אין תרל"ט, אנדערט האלב יאר נאך ווען רבי יהושע לייב דיסקין האט פארלאזט בריסק און געפארן קיין ארץ ישראל, איז ר' יאשע בער אויפגענומען געווארן אויף זיין פלאץ אלס רב פון דער שטאט בריסק.
זיין זון איז געווען הרב חיים סאלאווייטשיק וועלכער האט איבערגענומען זיין פלאץ אין בריסק. ער האט אויך איבערגעלאזט א זון הרב משה סאלאווייטשיק.
תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' יאשע בער איז געווען באוואוסט אלץ א חריף. ער האט פארפאסט דאס ספר "בית הלוי" על התורה, שו"ת "בית הלוי", און "יד הלוי".
פטירה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' יאשע בער איז נפטר געווארן ד' אייר תקנ"ב אין בריסק.[2][3][4]
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יאשע בער האט חתונה געהאט דריי מאל. פון זיין ערשטער ווייב איז געבוירן געווארן א טאכטער (נאמען נישט באוואוסט) פון זיין צווייטער ווייב צירל, טאכטער פון ר' יצחק עפרון, א לעכאוויטשער חסיד, זענען געבוירן געווארן:
- הרב אברהם ברוך (תר"י, 1850 - תרע"ג, 1913), איידעם ביים גביר שאול קאצנעלסאן פון סלוצק. ער איז געווען רב אין סמאלענסק. זיין זון רבי ישראל (-תשי"א, 1951) איז געווען זיין ממלא מקום און שפעטער א דיין אין יאהאנעסבורג.
- הרב חיים, בריסקער רב.
- שיינדל (תרי"א, 1851 - תרמ"ב, 1882), ווייב פון הרב אריה קריינס פון סלוצק.
- מעלא, ווייב פון הרב חיים יצחק פאקער פון יאס. (הרב חיים יצחק האט געהאט א שוועסטער די ווייב פון הרב נחום וויידנפעלד, רב פון דאמבראוו.) אן איידעם זייערס איז געווען יהודה אריה בארבאש, אן אייניקל רבי שמריהו נח שניאורסאן, באברויסקער רבי.
- חוואלקא, ווייב פון הרב יהושע חיים שפירא.
זיין דריטע ווייב איז געווען אסתר ביילא רובינליכט, א טאכטער פון ר' משה אליעזר טעמקין פון ווארשע; זייערע קינדער זענען געווען:
- הרב שמחה, רב פון מאהילעוו.
- פעשא רבקה (נפ' י"ח שבט תשל"ג, 1973), ווייב פון הרב שמואל יצחק יפה (נפ' י"ז ניסן תשי"ג), אן אייניקל פונעם "לבוש"רב פון באריסאוו און דערנאך רב אין תל אביב, און מחבר פון ספר "רמת שמואל". איינער פון זייערע איידעמעס איז געווען הרב דניאל מאוושאוויץ.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ רוסישע יידישע ענציקלאפעדיע
- ↑ דער בית הלוי
- ↑ אש.קאם
- ↑ קארלינסקי, הראשון לשושלת בריסק (תשמ"ד) עמ' 421 "נפטר געווארן ד' אייר תרנ"ב פירע פארטאגס"


text:
קינסטלעכע אינטעליגענץ
קינסטלעכע אינטעליגענץ איז א צווייג פון קאמפיוטער וויסנשאפט וואס שטודירט די מעגלעכקייטן פון קאמפיוטערס צו ארבעטן כלומרשט מיט אינטעליגענץ אזוי ווי א מענטש.
פון דער שטודיע פון לאגיק האט מען ערפינדן דעם פראגראמירבארן דיגיטאלישן עלעקטראנישן קאמפיוטער, באזירט אויף דער פארשונג פון דעם מאטעמאטיקער אלאן טורינג און אנדערע. טורינג'ס טעאריע פון קאמפוטאציע האט פארגעלייגט אז א מאשין וואס קען באוועגן די סימבאלן "0" און "1", האט די מעגלעכקייט צו סימולירן יעדע פארעם פון מאטעמאטישער דעדוקציע.


text:
קאזאכסטאן
קאַזאַכסטאַן (ҚaзaқcTaH אָדער KaзaxcTaH) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנות. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליאן מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזאכישער קעניגרייך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסישע אימפעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראלע אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראלער אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווען אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (ПepeceлeHчeckoe yпpaBлeHиe) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון די קאמוניסטע ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוועטן בונד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווארען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליאנען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארן אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוועטישע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.


text:
דער מגן דוד איז א סימבאל צוזאמען געשטעלט פון 2 דרייענגעליך איינער פארקערט ווי דער צווייטער. עס האט זעקס שפיצען.
די ציוניסטישער באוועגונג האט גענומען דעם מגן דוד פאר זייער סימבאל, זיי האבן דאס אריינגעזעצט אין זייער פאן. זייט דעמאלטס זענען דא פרומע אידן וואס ווילן נישט האבן קיין שייכות מיטן מגן דוד, און היינט צוטאג זעהט זייער זעלטן אין חסידישע בתי מדרשים א מגן דוד. א אויסנאם איז די סקווירא חסידים זיי האבן יא א מגן דוד אין זייער בית המדרש.
די ישראלישע פאן איז אויך אויסגעפארמעט פון א בלויע מגן דוד.
תודה לניצה 7 מפורום אספנים ואספנות בתפוז שהפנתה לערך המדליק הזה


text:
עס איז אָפֿט אנגענומען אַז יביזאַ איז גאָרנישט אויב נישט פּרידיקטאַבאַל: זייַן פאָלקס בילד איז פון אַן אינזל אָנגעפילט מיט קלאַבז און ענג ביטשיז, פעלנדיק אין קולטור אָדער זאַכטקייַט. דאס בילד איז זייער ווייַט פֿון דעם אמת, און עס נאָר נעמט איין וויזיט צו די ווייסע ייל צו פאַרשטיין אַז עס האט אַזוי פיל מער צו פאָרשלאָגן ווי אָוווערפּרייסט טרינקען און פרייַ-מאָראַללעד קלובבערס.
די שטעט זיך - פון וואָס די הויפּט אָנעס זענען יביזאַ טאַון (עיוויססאַ), סאַן אַנטאָניאָ און סאַנטאַ עולאַריאַ - זענען ווו די מערהייַט פון די נייטקלאַבז און האָטעלס זענען באזירט. יביזאַ טאַון אין באַזונדער, אָבער, איז אַ הויפּט שליסל צו פיל פון די אינזל ס לאַנג און יקסייטינג געשיכטע. Dalt ווילאַ - יביזאַ אַלטע טאַון - איז געווען געבויט ווי אַ דעפענסיווע פאָרטיפיקאַטיאָן צווישן די אַכט און פֿערצנטן סענטשעריז, כאָטש די פּלאַץ פון די שטאָט האט שוין סטראַטידזשיקלי וויטאַל צו דער ינוויידערז וואס האָבן קאַנגקערד יביזאַ איבער די פאַרגאַנגענהייַט ביסל מאַלעניאַ. נאַואַדייז, Dalt ווילאַ איז איינער פון די אינזל ס 'רובֿ שיין און קולטור אַרטעפאַקץ, געמאכט אַלע די מער ימפּרעסיוו דורך די פאַקט אַז עס איז ינכאַבאַטאַד דער הויפּט דורך שפּאַניש משפּחות. די קאַבאַלד גאסן און וויינדינג ליינז זענען אַ ווייַט וויינען טאַקע פֿון פּאַקט גאסן פון סאַן אַנטאָניאָ ס וועסט סוף.
ווען עס קומט צו ביטשיז, יביזאַ יקסעלז. צי איר ניטאָ קוקן פֿאַר אַ פּאַרטיי ברעג אַמאַנגסט שיין מענטשן - Salines און Platja d'ען באָססאַ - אָדער אַ משפּחה ברעג מיט גרויס זאַמד - קאַלאַ ללאָנגאַ און קאַלאַ טאַרידאַ - אָדער אַ סיקלודיד אָרט - קאַלאַ קאָנטאַ און דער סוד ברעג באקאנט ווי אַטלאַנטיס - יביזאַ האט עס אַלע אויף פאָרשלאָגן. רובֿ פון די ביטשיז זענען זאַמדיק, און פילע זענען פלאַנקעד דורך סטאַנינג Cliffs אויף יעדער זייַט. אויף די צפֿון ברעג אין באַזונדער, עס זענען עטלעכע טשאַלאַנדזשינג קאָוסטאַל גייט צו זיין געטאן.
פון קורס דעם אינזל 'ס בעסטער-באקאנט שטריך איז זייַן נייטלייף, און, כאָטש טייַער, עס אַוואַדע טוט נישט אַנטוישן. פֿון AIRCRAFT-האַנגאַר-נוסח קלאַבז אַזאַ ווי פּריווילעגיע צו די מער אָנווינקען און טרענדי (פּאַטשאַ) און די דאַונרייט Fabulous (פּלאַץ), עס ס עפּעס פֿאַר אַלעמען. קלובס באַזונדער, עס זענען סך קאַפéס, באַרס און רעסטראַנץ אַלע איבער די אינזל, און אַ נאַכט אויס דאַרפֿן ניט זיין פּאַזראָניש אָדער טייַער.
ווי ווויל ווי ווייל פאַמעד פֿאַר זייַן העדאָניסטיק נייטלייף, יביזאַ האט אַ רייַך רוחניות יזאָוון פון זייַן כיפּי יביזאַ וויזאַטערז אין די קסנומקסס און קסנומקסס. ווי אַ רעזולטאַט, יביזאַ איז נאָוטאָריאַס פֿאַר זייַן טראַנס פּאַרטיעס און טשיללאָוט סאַנסעץ, זייַן געלייגט-צוריק שטעלונג און כיפּי מאַרקעץ - די מערסט פאָלקס ווייל ביי קונסט Cana.
יביזאַ ס סאָפעקדיק שעם איז איינער פּראַפּאַגייטיד דורך מענטשן וואס האָבן קיינמאָל געווען דאָרט; עס נעמט בלויז איין וויזיט צו פאַרשטיין אַז די אינזל איז אָן צווייפל איינער פון די מערסט וועריד, יקסייטינג און ונפאָרגעטטאַבלע יקספּיריאַנסיז פון די מעדיטערראַנעאַן.
יביזאַ Ferries
ווי אַ קליין מעדיטערראַנעאַן אינזל, Ferries און באָוץ זענען ינטאַגראַל צו יביזאַ ס ינערלעך און אינטערנאַציאָנאַלער אַריבערפירן רוץ. צי ערייווינג אויף די אינזל אָדער זוכט אַ ראָמאַן וועג צו באַקומען פון איין ברעג צו אנדערן, Ferries קענען זייַן די מערסט אָנגענעם - אויב נישט די מערסט עפעקטיוו - וועג צו אַרומפאָרן.
Ferries פון יאַבאָשע ספּאַין
עס איז מעגלעך צו דערגרייכן יביזאַ דורך פּראָם פון די גרעסערע פּאָרט שטעטלעך פון יאַבאָשע ספּאַין ס מזרח ברעג, כאָטש עס איז ווערט רימעמברינג אַז פּראָם באַדינונגען טענד צו זיין מער אָפט בעשאַס די זומער חדשים. די קלאָוסאַסט יאַבאָשע פּאָרט שטאָט איז דעניאַ, וואָס Offers צוויי קראָסינגז פּער טאָג דורך הידראָפאָיל (צוויי און 1/4 שעה צו יביזאַ טאַון) און צוויי קראָסינגז פּער טאָג דורך פּראָם (פיר און אַ האַלב שעה צו סאַן אַנטאָניאָ). פון באַרסעלאָנאַ עס זענען אויף דורכשניטלעך פיר פּראָם קראָסינגז פּער וואָך, בלייַביק אַרום נייַן שעה, און פון וואַלענסיאַ עס איז איין הידראָפאָיל אַריבער יעדער טאָג, בלייַביק דרייַ און 1/4 שעה. פון אַליקאַנטע עס איז אַ טעגלעך הידראָפאָיל דינסט צו סאַן אַנטאָניאָ, בלייַביק בעערעך דרייַ שעה.
Ferries פון מאַללאָרקאַ
פאַרשידן קאָמפּאַניעס פאָרשלאָגן רעגולער פּראָם און הידראָפאָיל קראָסינגז צווישן מאַללאָרקאַ (פּאַלמאַ) און יביזאַ. די הידראָפאָיל אַריבער לאַסץ אַרום צוויי און אַ האַלב שעה, בשעת די פּראָם נעמט אַ ביסל איבער פינף שעה.
יביזאַ צו פאָרמענטעראַ
דאס געשווינד דינסט ראַנז איבער די יאָר, כאָטש שעה זענען עקסטענדעד בעשאַס די הויך סיזאַן (פון פרי אין דער מאָרגן ביז קסנומקספּם). עס זענען כּמעט קסנומקס קראָסינגז יעדער טאָג אין די זומער, און אַרום איין יעדער שעה צווישן קסנומקסאַם און קסנומקספּם אויס פון צייַט. Ferries אָנקומען אין די פאָרמענטעראַ פּאָרט פון לאַ סאַווינאַ, ווו עס איז מעגלעך צו דינגען קאַרס און בייקס, און די צוריקקומען אַריבער פּער מענטש קאָס וועגן די זעלבע ווי אַ גלייַך רעסטאָראַן מאָלצייַט.
אַרום יביזאַ
באָאַץ וועבשיפל קעסיידער צווישן די דרייַ גרויס פּאָרט שטעטלעך פון יביזאַ - יביזאַ טאַון, סאַן אַנטאָניאָ און סאַנטאַ עולאַריאַ - און די אַרומיק ביטשיז. די קורץ טריפּס זענען געזונט ווערט טריינג אויס, און בכלל קאָסטן ניט מער ווי די פּרייַז פון אַ ביר. די אָפּפאָר געגנט אין יביזאַ ס פּאָרט איז אויף פּאַססעיג MARITIM, און אין סאַן אַנטאָניאָ עס איז ביי פּאַססעיג דע סעס סמלים. צווישן האַלבנאַכט און קסנומקסאַם, עס איז אַפֿילו אַ שיפל דינסט צווישן יביזאַ טאַון ס פּאַססעיג MARITIM און די נייטקלאַב על Divino, ליגן נאָר אַריבער די פּאָרט.
מיט אַלע פּראָם דזשערניז צו און אַרום יביזאַ און פאָרמענטעראַ, מיט די ויסנעם פון די על Divino שיפל דינסט, עס איז קעדייַיק צו בוך אין שטייַגן ווו מעגלעך. געדענקען צו נעמען זון קרעם מיט איר פֿאַר אַלע דייטיים שיפל טריפּס, ווי עס איז אָפֿט ניט אַנטלויפן פון די זון אויף ברעט.


text:
בינארישע סיסטעם
די בינארישע צאל סיסטעם איז א נומערן סיסטעם וואס ניצט נאר צוויי סימבאלן, געווענטליך 0 און 1.
פאלגנד זענען די ערשטע צען נומערן אין בינאריש:
צו ציילן אין בינאריש פאנגט מען אן מיט די ערשטע קאלום אויף די רעכטע זייט, די "איינסערס" קאלום. מען ציילט 0, 1, ביז מען האט מער נישט קיין סימבאלן, דאן גייט מען לינקס צום נעקסטן קאלום, די "צווייערס" קאלום. מען שרייבט 10 וואס מיינט 1 מאל צוויי מיט 0 מאל איינס. די דריטע קאלום איז די "פירערס", די פערטע קאלום איז די "אכטערס", און אזוי ווייטער, עס דאפלט זיך מיט יעדן קאלום. עס קומט אויס אז 100101 מיינט 1 מאל צוויי און דרייסיג, פלאס 0 מאל זעכצן, פלאס 0 מאל אכט, פלאס 1 מאל פיר, פלאס 0 מאל צוויי, פלאס 1 מאל איינס = זיבן און דרייסיג. אדער אויף דעצימאל 37.
די וועלט זאגט א ווערטל: עס זענען דא 10 סארט מענטשן, די וואס פארשטייען בינאריש און די וואס פארשטייען נישט בינאריש.
חיבור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צולייגן נומערן אין בינאריש איז גאנץ פשוט.
0 + 0 ← 0
0 + 1 ← 1
1 + 0 ← 1
1 + 1 ← 0, טראג 1 (ווייל 1 + 1 = 0 + 1 × 10 אין בינאריש)


text:
דאכוי
דאכוי (דייטשיש: Dachau) איז א שטאט אין בייערן, אין דרום דייטשלאנד, 20 ק"מ צפון-מערב פון מינכן. זי איז א קרייזשטאט פונעם אויבערבייערישן ראיאן. זי האט בערך 40,000 איינוואוינערס. די שטאט האט אן היסטארישן צענטער מיט א שלאס פונעם 18טן יארהונדערט.
דאכוי איז געווארן געגרינדעט אינעם 8טן יארהונדערט. אסאך קינסטלערס האבן געוואוינט דארטן אין סוף 19טן און אנהייב 20טן יארהונדערט.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צווייטע וועלט מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1933, האבן די נאציס אויפגעשטעלט דעם דאכוי קאצעט. ער איז געווארן דער פראטאטיפ פאר אלע אנדערע קאצעטן. ווערנט זיין אפעראציע, זענען געשטארבן אדער געהרגעט געווערן דארטן 190,591 ארעסטאנטן, א דריטל פון זיי יידן.
פון אנהייב איז עס געווען, פאר פאליטישע ארעסטאנטן, טעאדאר אייקע, איז געווען קאמאנדיר פון די לאגער, פון אנהייב זענען דארט געווען, ציגיינער, האמאסעקסואלן, און רעליגיעזע פירער פון דייטשלאנד, וואס האבן זיך קעגן געשטעלט צו די נאצי רעזשים, און ווי פארשטענדליך יידן.
נאך קריסטאלנאכט, איז די לאגער בעיקר באשטאנען בלויז פון יידן, אין 1942 זענען די יידן פארשיקט געווארן אויף פוילן, ווי זיי זענען פארגאזט געווארן, אין די פארניכטיגונגס לאגערן.
אין 1944 זענען געברענגט געווארן אפאר טויזנט יידן פון אונגארן, פאר צוואנגס ארבעט, אין די פאבריקן פאר אמוניציע, וואס איז געווען אין דאכוי, די מענטשן וואס זענען דארט געווען, האבן געארבעט צוואנגסארבעט פארן עס עס, אדער אין דערנעבנדיקע פריוואטע דייטשע פאבריקן.
פון די 206,000 מענטשן וואס זענען אריבער דאכוי, זענען אמווייניגסטענס 32,000 אומגעקומען, עס איז זיכער אז נאך טויזנטער זענען געשטארבן אין טויטמארטשן, אין טיפוס עפידעמיעס, אבער זענען נישט פארשריבן געווארן.
אפריל 1945, איז די אמעריקאנער ארמיי אריין אין דאכוי, און געטראפן דארט 60,000 געפאנגענע קראנקע, שוואכע, וואס האבן קוים געקענט שטיין אויף די פיס, א דריטל פון זיי יידן, פון די 40 עס עס וועכטער, זענען 36 פאראורטיילט געווארן, דורכן מיליטערישן געריכט, צום טויט,


text:
היפנאזיע
היפנאזיע איז אויסגעשטעלט מיט צוויי מענטשען איינער ווערט היפנאטיזירט ווען דער אנדערער היפאנאטיזירט אים און דאס ברענגט אריין דעם מענטש און א אנדערע פלאנעט וואס דאס איז די אומבאוויסטזיניגע חלק אין מוח וואס דאס וואכט אויף די ווילען און צוזאמגענימענקייט מער ווי ער האט אין באוויסטזין, ס'ווערט געטועהן אין א פסיכאלאגישען וועג
ווערט געניצט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז 'היפאנאזיע' ? דער כח המחשבה פון א מענטש איז צוטיילט אויף צוויי טיילן. די ערשטע טייל ווערט באנוצט ווען דער מענטש טראכט אריין, אנאלעזירט, דאס ווערט אנגערופען דער 'באוואוסטזיין', קאנטשע"ס מיינ"ד בלע"ז. דער צווייטער טייל וואס וועט אנגערופן דער 'אונטער-באוואוסטזיין', דער טייל ווערט באנוצט דורכ'ן מענטש ווען מען שלאפט א.ד.ג.
די מחשבה-טייל פון 'אונטערן-באוואוסטזיין', איז אזוי ווי א פאטאגראפיע מאשינדל וואס כאפט בילדער און היט דאס אפ אין די טיפע זכרונות קעמערלעך פון די מחשבה, דאס נעמט כסדר אריין אינפארמאציע, און היט דאס אפ אין אירע מחשבה קעמערלעך, אָן דעם וואס עס זאל דאס אנאלעזירן אדער אדורך טראכטן.
'אונטערן-באוואוסטזיין' ליגט אויך איינגעקריצט די נאטורן און געוואוינהייטן פונעם מענטש, ווי צ.ב.ש. די מידות, און אויך פחדים, א.א.וו. דארט געפונען זיך אוועק געלייגט אלע זכרונות פונעם מענטש. אצינד, ווען א מענטש באשלוסט מיט'ן 'באוואוסטזיין' אז ער וויל טוישן זיין התנהגות, און זיך שטארקן איבער געוויסע שוועריגקייטן/מדות/פחדים/געוואוינהייטן וועלכע שטערן אים צו מצליח זיין אין לעבן, ברוחניות אדער בגשמיות, וועט אבער פיל מאל דער 'אונטער-באוואוסטזיין' נישט זיין גרייט אנצונעמן זיין באשלוס, און אקצעפטירן דעם טויש, צוליב וואס דער 'אונטער-באוואוסטזיין' טראכט נישט דורך און אנאלעזירט נישט די אינפארמאציע, צו פארשטיין די וויכטיגקייט און תועלת פונעם שינוי לטובה וואס דער מענטש וויל מאכן.
ווי אויך איז דער 'אונטער-באוואוסטזיין' פויל, און עס איז גרינגער זיך נישט אנצושטרענגן אויף טוישונגען, וועט דאס דעריבער שטערן דעם מענטשן זיך אפצורייסן פון זיינע אלטע שוועריגקייטן/מדות/פחדים א.ד.ג. און ס'וועט אים נישט לאזן מאכן דעם אזוי וויכטיגן טויש אין לעבן.
וואס טוט 'היפנאזיע' ?
ווען א מענטש טוט זיך באהאנדלן דורך 'היפנאזיע', ארבייט מען מיט ביידע דערמאנטע חלקים פון די מחשבה אויפאמאל, מיט'ן 'אונטער-באוואוסטזיין' צוזאמען מיט'ן 'באוואוסטזיין', און דעריבער דורך 'היפנאזיע' דורך דעם קען דער מענטש יא דעגרייכן זיין ציל און וואונטש צו טוישן אלטגעזעסענע געוואוינהייטן און נאטורן. ווי אויך קען ער זיך דערגיין צו די טיפע זכרון קעמערלעך און ארויסנעמן אלטע זכרונות פון פארשידענע שווערע צייטן וואס דער מענטש איז אריבער. און אצינד ווען ביידע טיילן פונעם מח ארבייטן צוזאמען, העלפט דאס דער מענטש זאל זיך קענען שטארקן אוועקצונעמען די שוועריגקייטן, און בעסער פארשטיין וויאזוי נאכצולאזען אלטע געפילן און הרגשים עמוישאנ"ס וועלכע דרוקן אים.
ווי אזוי ארבייט 'היפנאזיע' ?
ווען דער מענטש שלאפט, שלאפט זיין 'באוואוסטזיין', און ער טוט נישט אנאליזירן אדער דורכטראכטן זאכן אין דער צייט, אבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין' איז יא טעטיג אייביג, אפילו ווען מען שלאפט. אזוי אויך ווען דער מענטש איז אין א צושטאנד פון 'היפנאזיע', איז זיין 'באוואוסטזיין' נישט וואך, איז דעריבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין' ענדערש גרייט צו אננעמען און אקצעפטירן די פארשלאגן און געוואוינהייטן וואס דער מענטש וויל טוישן.
און ווי דערמאנט איז דארט איינגעקריצט אלע נאטורן און זכרונות פונעם מענטש, און ווער דער מענטש איז, קען ער דעריבער מיט'ן כח פון 'היפנאזיע' זיך העלפן טוישן זיינע נאטורן און געוואונהייטן שנעל און גרינג. וואס פאסירט ווען מען ווערט 'היפנאטיזירט' ?
דער מענטש איז אנגעלעהנט אין א באקוועמען בענקל, און מיט די הילף פון דעם טעראפיסט ווערט ער זייער רוהיג, ביז דער 'באוואוסטזיין' אנאלעזירט מער נישט צופיל און גייט אריין אין כמו-שלאף צושטאנד, נים ולא נים. דער 'היפנאזיע' צושטאנד קען ערקלערט ווערן, אזוי ווי ווען מען ערוועקט זיך פון שלאף און מען וויל נאך אביסעל שלאפען, טראץ וואס דער מענטש האלט זיינע אויגן פארמאכט, הערט ער וואס טוט זיך ארום אים, אדער ווען איינער איז פארטיפט אין א שפאנענדע מעשה ביכעל, און ער פארגעסט זיך וואו ער איז, אזש עס דאכט זיך אים אז ער אויף יענעם ארט איבער וואס ער ליינט יעצט. נאך א וויילע, גייט דער מענטש אריין אין זייער א באקוועמע און געשמאקע רויהיגייט, דער 'באוואוסטזיין' איז מער נישט וואך, און הערט אויף צו אנאלעזירן, אצינד נעמט איבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין', און איז שוין גרייט צו אקצעפטירן זיינע פארשלאגן און טוישונגן. אבער, דער 'אונטער-באוואוסטזיין' וועט נאר אננעמען אזעלכע פארשלאגן וועלכע דער מענטש וויל מיט'ן 'באוואוסטזיין', אזוי ווי דעם פריער דערמאנטן צוגלייך, ווען מען ערוועקט זיך פון שלאף און די אויגן זענען נאך פארמאכט, איז מען גענצליך בעל הבית אויף זיך, אזוי אויך ווען דער מענטש איז אין א צושטאנד פון 'היפנאזיע', וועט ער נאר מקבל פארשלאגן און זאכן וואס ער וויל און קען באשטיין צו הערן. איז 'היפנאזיע' סעיף ?
'היפאנזיע' איז אבסאלוט גענצליך סעיף, און דאס האט נישט קיין שום זייטיגע ווירוקנגען סיי"ד עפעקט"ס, ווייל ווי דערמאנט קען דער מענטש נאר ווערן היפנאטיזירט אויב ער וויל, און ער וועט נאר אקצעפטירן און זיך פארנעמן וואס ער וויל. ווי אויך קען מען נישט בלייבן היפנאטיזירט.... די איינציגע סיי"ד עפעק"ט דערפון קען זיין אז דער מענטש וועט זיין אין רוהיגערע שטימונג די קומענדיגע פאר שעה אדער טאג.


text:
גאליציע
גאליציע איז דער טייל פון פוילן וואס עסטרייך האט אנעקסירט ווען מען האט צעטיילט פוילן אין די יארן 1772. הײַנט איז אסט-גאליציע א טייל פֿון אוקראינע און וועסט-גאליציע איז צוריק אין פוילן, מיטן אלטן נאמען „קליין-פוילן". דער נאמען „גאליציע" שטאמט פֿונעם אלטן נאמען „האליץ". נאך ביזן הײַנטיגן טאג הייס די טעריטאריע „האליץ" אויף טשעכיש און אויף טערקיש.
אין גאליציע האבן געוואוינט א סך גדולים תלמידי בעש"ט און איז געווען די מקור צו פילע גרויסע חסידות דינאסטיעס, ווי באבוב זידיטשוב א.ד.ג.
אויך דער שרייבער ש"י עגנון איז געבוירן אין בוטשאטש, גאליציע.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אסט-סלאוון האבן באזעצט די טעריטאריע שוין אין אנהייב פֿונעם מיטל-עלטער; אין דעם 12טן יארהונדערט האט מען אויפֿגעשטעלט דאס פֿירשטנטום (פרינציפאליטעט) פֿון האליטש. שפעטער איז עס געווארן פֿאראייניקט מיט וואהלין. אין יאר 1352 (ה' קי"ב) איז די טעריטאריע געווארן צעטיילט צווישן דעם פוילישן קעניגרייך און דער גרויסער הערצאגשאפֿט פֿון ליטא; דעם גרעסערן טייל האט פוילן גענומען. אין 1772 (ה' תקל"ב) איז צעטיילט געווארן די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט און עסטרייך האט צוגענומען גאליציע, וואס איז דעמאלסט געווארן די פראווינץ פֿון עסטרייך מיט דער גרעסטער באפֿעלקערונג ביזן סוף פֿונעם ערשטן וועלט קריג.
אין 1918 (ה' תרע"ח) איז גאליציע אוועק גענומען געווארן פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, און געווארן א טייל פֿון דער נײַער זעלבשטענדיגער רעפובליק פֿון פוילן. ווען פוילן איז געווארן צעטיילט אין 1941 (ה' תש"א) האט רוסלאנד גענומען אסט-גאליציע און דייטשלאנד האט גענומען וועסט-גאליציע. נאכן צוויטן וועלטקריג איז אסט-גאליציע געגאנגען צום נײַעם לאנד אוקראינע און וועסט-גאליציע צו פוילן.


text:
אדר
דער ארטיקל איז איבער דעם אלגעמיינעם חודש אדר, קוועטש אדר א' און אדר ב' צו זען באזונדערע אינפארמאציע איבער זיי.
אין א געווענלעך יאר איז אדר דער צוועלפטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים,[1] וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער זעקסטער חודש צום ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אין אן עיבור יאר לייגט מען צו א דרייצנטן חודש צום יאר און מען מאכט צוויי אדר'ס—אדר ראשון און אדר שני.
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שנה פשוטה - א געוויינליך יאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז אדר שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש אדר איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון שבט, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון אדר, וויבאלד שבט איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ו ז) מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק, שבת.[4]
אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש איז פארהאן א מחלוקת פון תנאים צו זיי האבן געקענט - אויב בית דין האט עס געפינען נויטיג - אויסברייטערן דעם חודש (מעובר) אויף דרייסיג טעג.[5]
אין דער משנה לערנט מען,[6] אז אדר איז איינס פון די זעקס חדשים וואס בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש אדר, וועגן דעם קומענדיגן פורים.
שנה מעוברת - אן עיבור יאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז דער ערשטער אדר שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און דער צוויטער אדר איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראשי חודש פון ביידע אדר זענען שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון שבט, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון ערשטען אדר, וויבאלד שבט איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג. אזוי אויך, דער דרייסיגסטער טאג פון ערשטען אדר, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון צווייטן אדר, וויבאלד דער ערשטער אדר איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון ערשטן אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ה ז) מאנטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת, פון צווייטן אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ו ז) מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק, שבת.[4] אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש איז פארהאן דריי מייינונגן אין גמרא וויפיל טעג די צוויי אדר'ס האבן געהאט, און צו בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש פון צווייטן אדר, איז אפהענגיק אין די מיינונגען.[7]
דער נאמען פון חודש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פארהאן א מחלוקת תנאים וועלכער פון די צוויי אדר'ס ווערט אנגערופן סתם אדר.[8] אין הלכה נעמען אָן די מערסטע פוסקים[9] אז דער ערשטער אדר ווערט גערופן סתם אדר, דאך ביי א גט זאל מען ענדערשט (לכתחלה) ארויסשרייבן אדר ראשון, אדר שני.[10]
ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארשידענע טעג פון חודש אדר האבן די חז"ל אויסגעריפן אלס יו"ט און פארבאטן צו פאסטן אין די טעג, יב, יג, יד, טו, טז, יז, כ, כח, ווי ס'ווערט געשריבן אין מגילת תענית. די הלכה איז "בטלה מגילת תענית",[6] און די ימים טובים גייען היינט נישט מער אָן, אויסער חנוכה און פורים.
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – שקלים
א' אדר האט בית דין ארויסגעשיקט שלוחים אין אלע יידישע שטעט ארויסריפן יעדער זאל ברענגען זיינע שקלים,[11] וויבאלד פון ראש חודש ניסן דארף מען שוין ברענגען די קרבנות פון די נייע שקלים.[12] (דאס איז אויך דער טעם פארוואס מען לייענט פרשת שקלים דעם שבת וואס איז - אדער פאר - ראש חודש אדר).[13]
ט"ו אדר האט מען אויס געזעצט געלט-טוישערס אין שטאט אויסצוטוישן געלט פאר מחצית השקל.
כ"ה אדר האט מען אויס געזעצט געלט-טוישערס ביים בית המקדש, מענטשען זאלן זיך איילן צו ברענגען זייערע שקלים, פון דעם טאג האט מען שוין אויפגעפאדערט פון די מענטשן וואס האבן נאך נישט געברענגט.
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – כלאים
א' אדר האט בית דין אויך ארויסגעשיקט שלוחים אין אלע יידישע שטעט ארויסריפן מען זאל אויסרייסן פון די פעלדער כלאים, וויבאלד דעמאלס איז שוין גענוג אויף געוואקסן מען זאל דערקענען דעם כלאים.
הלכות אין מנהגים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
"משנכנס אדר מרבין בשמחה",[14] חודש אדר דארף מען זיין מער פרייליך, וויבאלד אין דעם חודש איז פארגעקומען ניסים פאר די יידן,[15] דערפאר זאגט די גמרא ווען א ייד האט א געריכט מיט א גוי זאל ער עס באשטימען אויף חודש אדר, ווייל אין דעם חודש איז דער מזל גוט פאר יידן.[16]
ז' אדר שטייט אין שלחן ערוך מען זאל פאסטן וויבאלד אין דעם טאג איז משה רבינו נפטר געווארן.[17]
ט' אדר שטייט אויך אין שלחן ערוך מען זאל פאסטן וויבאלד אין דעם טאג האבן זיך ארומגעקריגט די בית שמאי און בית הלל.[17]
י"ג אדר איז תענית אסתר
ט"ו אדר איז שושן פורים
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ 3.0 3.1 רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד
- ↑ 4.0 4.1 או"ח תכ"ח ב'
- ↑ בכורות נ"ח ע"א
- ↑ 6.0 6.1 ר"ה י"ח ע"א
- ↑ ר"ה י"ט ע"א
- ↑ נדרים ס"ג ע"א
- ↑ טור או"ח תכ"ה און רמ"א תכ"ז
- ↑ אה"ע קכ"ו ז'
- ↑ רע"ב שקלים פ"א מ"א
- ↑ מגילה כ"ט ב'
- ↑ חינוך מצוה ק"ה
- ↑ תענית כ"ט א'
- ↑ רש"י שם
- ↑ תענית כ"ט ב'
- ↑ 17.0 17.1 או"ח תק"ף


text:
אברהם אזולאי
ר' אברהם אזולאי (נפ' כ"א מרחשון ה'ת"ד), דער זיידע פונעם חיד"א איז געווען א גרויסער בעל מקובל און גאון און מחבר פון עטלעכע ספרים.
ער איז געבוירן צו זיין טאטן ר' מרדכי אזולאי. די משפחה שטאמט פון זייער א גרויסן יחוס, שטאמען פון די רבנים פון קאשטיליא, און ביי דעם גירוש ספרד זענען זיי פארטריבן געווארן קיין שטאט פאס אין ברבריא.
נאך עטליכע יאר איז חרוב געווארן די שטאט פאס, און נישט האבענדיג קיין ברירה האט ער גענומען צוריק דעם וואנדער שטעקן און זיך געלאזט פארן קיין ארץ ישראל.
אינמיטן וועג איז געקומען א שטורעם ווינט וואס האט כמעט צובראכן די שיף, ביז מען איז געקומען צו א בארטן אין אפריקא קאפוטיקיא, זיי האבן אלעס איבערגעלאזט אין שיף און שנעל געלאפן אויף די טריקעניש ווייל די ווינט האט זייער געבודזשעוועט, פלוצלונג איז געקומען די ווינט און האט דערטרונקען דעם שיף, זיי זענען ניצול געווארן פון דעם דורך א נס, ר' אברהם אזולאי פארציילט דאס אין זיין ספר בעלי ברית אברהם, ער איז זיך זייער מצער ווייל זיינע חידושים אויף די תורה איז דארט דערטרונקען געווארן.
דער חיד"א שרייבט אז צוליב דעם נס איז די חתימה פון זייער גאנצע משפחה משפחת אזולאי אזוי ווי א שיף, עס איז אין פארעם פון א שיף.
אנקומענדיג קיין ארץ ישראל איז ער געקומען קיין חברון, און האט זיך באקענט מיט דעם גאון ר' אליעזר בן ארחא, און האט דארט געטראפן כתבים פון ר' חיים וויטאל און פון ר' משה קארדאווערא.
אין יאר ה'שע"ט איז געווען א מגפה אין חברון, איז ער מיט זיין משפחה שנעל אנטלויפן קיין ירושלים.
זיינע ספרים חסד לאברהם, בעלי ברית אברהם, קרית ארבע א פי' אויפן זוהר, אהבה בתענונגים א פי' אויף משניות.
דער חיד"א באטיטלט איהם מז"ה מ'ורי ז'קני ה'רב, אין זיין ספר שו"ת חיים שאל (סי' ס"ח בח"א) פרעגט איהם איינע אהן פארוואס שרייבט ער אויף איהם זקני הרב אינדעצייט וואס ער איז גאר זיין עלטער זיידע נישט זיין זיידע, ענטפער דער חיד"א אז דאס טרעפט זיך אין די וועלט פון ספרים אז מען רופט א עלטער זיידע אלס זיידע ווי מען זעהט אז דער זון פון רשב"ץ רופט אן זיין עלטער זיידע דער רמב"ן מיטן נאמען "זיידע".
זיינע איידעמער זענען אויך געווען גרויסע גאונים. ר' בנימין זאבי דער טאטע פונעם גאון ר' ישראל זאבי. ר' דוד יצחקי דער טאטע פונעם גאון ר' אברהם יצחקי דער מחבר פונעם ספר זרע אברהם.
זיין זון איז ר' יצחק אזולאי, ר' יצחק האט געהאט א זוהן ר' ישעיהו אזולאי. וואס איז געווען דער זיידע פון דער חיד"א.
אזולאי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אזולאי פאמיליע איז א משפחה פון כהנים. דער נאמען איז ר"ת אשה זונה וחללה לא יקחו, א פסוק אין פרשת אמור.


text:
ספר תורה
ספר תורה איז א ספר געשריבן מיט די האנט אויף פארמעט אין א פארם פון א מגילה, וואס אויף איר איז פארשריבען די גאנצע תורה, פון אנפאנג בראשית ביז ענדע דברים. א ספר תורה ווערט פאררעכנט ביים אידישן פאלק אלס דאס מערסטע הייליגע זאך (נאך שיר השירים), און מען באנעמט זיך מיט דעם מיט דעם העכסטען רעספעקט און באשיינקייט.
דער ערשטער ספר תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה שטייט, איידער משה רבינו איז נפטר געווארן האט ער פארשריבן די תורה וואס ער האט געלערנט פון דעם אייבערשטן, אין א ספר תורה, און זי געגעבן צו די כהנים פאר דעם יידישן פאלק ויכתב משה את התורה הזאת ויתנה אל הכהנים וגו' (דברים לא ט). ווען משה רבינו האט געפערטיגט דאס צושרייבן האט ער זיי באפוילן דאס צולייגן ביים ארון ברית ויהי ככלות משה לכתב וגו' ויצו משה וגו' לקח את ספר התורה הזה ושמתם אתו מצד ארון ברית וגו' (דברים לא כד - כו).
אויך האט משה רבינו זיי דעמאלס געלערנט די מצוה פון הקהל, אז נאך דער ענדע פון שמיטה יאר יום טוב סוכות זאל מען איינזאמלען דאס גאנצע יידישע פאלק און ליינען פאר זיי פון דער ספר תורה (דברים לא י - יג).
שרייבן א ספר תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מצווה אין דער תורה אז יעדער ייד זאל שרייבן א ספר תורה (אדער לאזן דורך אן אנדערן שרייבן), ועתה כתבו לכם את השירה.
הלכות ספר תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אז א ספר תורה זאל זיין כשר, דארף זיי זיין געשריבן אויף פארמעט דורך א סופר וואס האט זי געשריבן לויט די הלכות.
ווען א ספר תורה פאלט חלילה אראפ, איז דאס א שרעקליכער אומגליק, און אלע וואס זענען געווען דערביי דארפן פאסטן א גאנצן טאג.
מען ליינט די תורה יעדן מאנטיג, דאנערשטיג, שבת (אינדערפרי און נאכאמאל צו מנחה). אויך ליינט מען ראש חודש, א תענית (אינדערפרי און נאכאמאל צו מנחה), יום טוב, חול המועד, חנוכה און פורים.


text:
פערל הארבער
פערל הארבער איז א האפן וואס געפינט זיך אויף אן אינזל אין האוואי, פאראייניגטע שטאטן, וואו עס האט זיך געפונען א מיליטערישער באזע, און אמעריקע האט זיך אין אנהויב געהאלטן נייטראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אבער שפעטער האט יאפאן אנגעפירט דארטן אן אטאקע אויף דער אמעריקאנער באזע, אום 7טן דעצעמבער 1941. און דאן האט אמעריקע ערקלערט קריג אויף יאפאן, און דייטשלאנד האט אלס יאפאן'ס פארבינדעטע דערקלערט קריג אויף אמעריקע.
די אטאקע איז דורכגעפירט געווארן אין צוויי פאזעס, די ערשטע כוואליע יאפאנעזע קריגס עראפלאנען, האבן אטאקירט אום 7:51 אינדערפרי, 183 קריגס עראפלאנען האבן טיילגענומען אינעם אטאקע. שפעטער 8:30 איז די צווייטע כוואליע אנגעקומען פון 170 עראפלאנען, און האט באמבאדירט די שיפן, וואס זענען געווען געאנקערט ביי די פארט.
די אריזאנע קריגס שיף האט געכאפט א דירעקטע באמבע, אויפן אמוניציע אפטיילונג פונעם שיף, די שיף האט אויפגעריסן, און געזינקען עטליכע סעקונדעס דערויף, נאך ניין שיפן האבן געזינקען, און איין און צוואנציג זענען שטארק געשעדיקט געווארן, דריי פון די געשעדיקטע שיפן אוממעגליך איבערצובויען.
2,350 אמעריקאנע זעלנער, זענען אומגעקומען אין די אטאקע, און 1,178 זענען פארווונדעט געווארן, צווישן די טויטע זענען 68 געווען ציווילע. רוב געשטארבענע סאלדאטן זענען געווען פון אריזאנע שיף.
לויט געוויסע קאנספיראציע טעאריקער האט פרעזידענט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט געוואוסט פון פאראויס פון דער אטאקע און ער האט דאס צוגעלאזט בכדי איבערצואוועגן דעם פאלקס מיינונג פון קעגן אויף פרא מלחמה, אבער עס איז נאך א דעבאטע אויף ביזן היינטיגן טאג, און עס איז דא ראיות אויף ביידע זייטן.


text:
נאציאנאלע ביבליאטעק פון שוועדן
די נאציאנאלע ביבליאטעק פון שוועדן (שוועדיש: Kungliga biblioteket קונגליגאַ ביבליאטעקעט – טייטש די קעניגלעכע ביבליאטעק) זאמעלט און שפארט אלע קלאנגען, בילדער און געדרוקטן מאטעריאל וואס וועט אראריסגעגעבן אין שוועדן.
די זאמלונגען פון דער ביבליאטעק זײַנען אפן פאר אלע, אבער די טעטיקקײַט איז קודם פאר דער וועלט פון פארשער. דער מאטעריאל פון דער שוועדישער זאמלונג איז נישט דערלויבט צו ווערן געבארגט אהיים אוּּּּּּן מוז ווערן שטודירט אין דער ביבליאטעק. דאס רוב פונעם מאטעריאל איז געהאלטן אין א מאגאזין און מ'מוז אים פארויס באשטעלן.
די ביבליאטעק געפינט זיך אין צענטראלן שטאקהאלם.
אינהאַלט
די זאמלונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די זאמלונגען פון דער ביבליאטעק זײַנען פאראן מער ווי 20 מיליאנען אביעקטן. אחוץ ביכער זײַנען פאראן אויך אפישן, בילדער, האנטשריפטן און רעקלאמדרוקערייען. די אוידאוויזועלע זאמלונג באשטייט פון מער ווי 7 מיליאנען איינגעשפילטע שעה'ען.
די ביבליאטעק פארוואלטעט פארשוינארכיוון פון צווישן אנדערע אסטריד לינדגרען, אויגוסט סטרינדבערג און דאג האמארשעלד.
פליכטצושטעלונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וועדליג דעם הײַנטיקן פליכטצושטעלונגגעזעץ מוז דער אויסגעבער פון געדרוקטן מאטעריאל וואס וועט צעשפרײַט ווערן איבער שוועדן איינשיקן איין עקסעמפלאר פון יעדן ווערק צו דער נאציאנאלביבליאטעק און זעקס אנדערע פארשונגסביבליאטעקן. אויסגעבער פון פילם, מוזיק, טעלעוויזיע אדער ראדיא מוזן אויף א דערגלייכן אופן שיקן קאפיעס פאר דער ביבליאטעק. אבער אין געוויסע פאלן איז דאס אבליגאטאריש פאר בלויז א טייל פון די זענדרנגען.
דער געזעץ שטאמט פון דער קאנסליארדנונג אין 1661, ווען עס איז געווארן א געזעץ, אז אלע בוכדרוקער זאלן אריינשיקן צוויי עקסעמפלארן פון יעדן שריפט וואס זיי האבן געדרוקט. איינער פון די עקסעמפלארן זאל ווערן געגעבן דעם ריקסארכיוו און דער צווייטער דער נאציאנאלביבליאטעק. דער געזעץ איז אייגענטלעך געשאפן געווארן צו קאנטראלירן דעם אפיניאן איידער צו האלטן דאקומענטן פאר דער צוקונפט.
קאאפעראציע צווישן די ביבליאטעקן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז פאראנטווארטלעך פאר געבן אינפארמאציע צו די העכערע אויסבילדונג און פארשונג. דאס הייסט צו פארהאנדלען צווישן אלעס וועגן צענטראלע טראקטאטן כדי צו מאכן דעם צוגאנג צו פארשיידענע דאטע–באסען לייכטער.
די ביבליאטעק קאארדינירט א צאל פון עקספערט– און קאמפעטענסגרופן וואס ארבעטן מיט ענינים בנוגע די וועלט פון ביבליאטעקן. צום ביישפיל דיגיליזאציעס, סיסטעמען פון קלאסיפיקאציע און דעם געמיינזאמען קאטאלאג ליבריס.
מע ארבעט אויך אויס אויסבילדונגען און שטיצט פראיעקטן וועלכע זיינען רעלאטירט צו ביבליאטעקן.
אינסטאנץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז אן אינסטאנץ פון דער מלוכה וואס האט א אונטערשטעלוננ צו דעם אויסבילדונגסדעפארטעמענט.
פארשונגסביבליאטעק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז אויך א הומאניסטישע ביבליאטעק, וואס קויפט אריין פארשונגסליטעראטטור אויף פארשיידענע שפראכן.
באזוך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק ליגט אינעם פארק הומלעגארדען אין צענטראלער שטאקהאלם. די ביבליאטעק איז אפן פאר עפנטלעכגייט. ווער איז מער ווי 18 יאר אלט און קען זיך לעגיטימירן קען באשטעלן מאטעריאל פון די זאמלונגען. עס איז פאראן באזאנדערע כללים פאר פארשוינען וועלכע וווינען נישט אין שוועדן אדער האבן נישט קיין שוועדישן פערסאן-נומער.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דער וועבפללאץ פון דער נאציאנאלביבליאטעק
- דער ביבליאטעקס דאטנבאזע ליבריס
- שוועדישער דאטנבאזע פאר מעדיע
- דיגיטאליזירונג פוןעם האנטשריפט קאדעקס גיגאס


text:
דאס פייגעלע האט זיך ביים אראפפאלן פון בוים נישט צעקלאפט. ס'איז אזוי פיצל, אזוי צארט-ווייך, אז דער פאל האט עס כמעט נישט געטראפן. דעם פייגעלע איז די וועלט אינגאנצן פרעמד. עס האט נאכנישט עספיעט זיך צו באקענען מיט'ן לעבן. עס ווייסט נאכנישט דעם חילוק פון טאנצן ביז טראסקן. דאס פייגעלע האט געשפירט א טרייסל ווען דער נעסט האט זיך אנגעשטויסן אין דער הארטער ערד. דאס אומשולדיג, קוים-געבוירענע באשעפעניש, קען אבער נישט דעם חילוק פון א לייכט ווינטל-גלעט ביז ברויזנדן ווינט-ווארף.
די מאמע איז נישטא. דער טאטע, אויך נישט. דאס עופה'לע ווייסט אבער נישט דערפון. עס האט נישט אנגעיאגט זיך צו באקענען מיט'ן פאקט, אז ווען עס קוויטשעט פאר הונגער, וועט עפעס א שוועבנדע וועזן עס זארגפעליג אנפיטערן. דאס פייגעלע האט קיינמאל נישט באקומען די געלעגנהייט צו זען די מאמע'ן זינגען צופרידן צום טאקט פון דעם טאטנ'ס פרייליך פלאטערן בשעת עס דערקוויקט זיך מיט ווייך-געווייקטע גראזלעך.
זיצט דאס פייגעלע אין אן אומבאקוועמער פאזיציע אויפ'ן ראנד פון א שיף-אומסטאבילן נעסט, און טוט די איינציגע זאך וואס עס קען: טשוויטשעט אין דער שטיל, אויף א ניגון וואס קיינער קען נישט...
*
איך וויל צו דיר, שעפעלע אן-א-נאמען, רעדן – נישט פאר לאנג: דו ביזט דאך נארוואס אנגעקומען. כ'קען נישט ביי זיך פועל'ן דיך אויפצוהאלטן לענגער ווי דיין צייט אויף דער וועלט. ס'איז נישט קיין יושר.
איך וויל דיר עפעס זאגן. איז, הער מיך אויס. מיין שטימע ציטערט טאקע; איז זי אבער איידעלער ווי די ליארמענדע סירענעס וואס האבן דיך אנטפאנגען פריער מיט א פּאר שעה.
מיט א פּאר שעה צוריק, האט עפעס א ווייסע, באפליגלטע וועזן דיר געוויזן בילדער פון דיין בעפארשטייענדן לעבן אויף דער וועלט. זי האט דיר געזאגט אז אלץ טייל פון דיין תיקון, וועט דיר אויף דער וועלט באטרעפן דאס שרעקליכסטע וואס קען נאר זיין. "דו, אלס נשמה, נאך פאר'ן אריינקריכן אינעם גוף," האט דער מלאך דיר געזאגט, שטיקנדיג זיך מיט טרערן, "פארשטייסט נישט דעם באדייט פון פארלירן ביידע עלטערן. ווען דו וועסט, גאר אין קורצן, אראפגיין אויף יענער וועלט דארט," האט דער מלאך דער נשמה געוויזן אין א געוויסער ריכטונג איבער'ן האריזאנט, "וועט דיר פעלן דאס טייערסטע וואס מען קען נאר דארט פארמאגן."
"אבער ..." דער מלאך האט זיך צעכליפעט. "אבער ... איך קען דיר גארנישט זאגן. דא זענען נישטא קיין טאטע-מאמע – די שכינה איז דיין מאמע. דארט" – דער מלאך האט זיך אפגעשטעלט, זוכנדיג די פאסיגע ווערטער – "איז דאס אזוי שרעקליך, אז, אז, אז ..."
דער מלאך האט רעזיגנירט אראפגעלאזט די פליגל. דאס ליכטיג פנים איז אים עטוואס פארטונקלט געווארן, בעת ער האט מיט'ן שפיץ רעכטן פליגל דיר צוגעוויזן אריינצוגיין אין יענער בלויער טיר ביים ראנד...
*
איך וויל דיך רופן, ציען דיין אויפמערזאמקייט. דו האסט אבער נאכנישט באקומען קיין נאמען, פיצל פייגעלע, זון פון נחמן און רייזל. עס פילט זיך אזוי נישט-וועלטיש מאדנע דיך צו רופן אויף דיינע עלטערנ'ס נאמען. כ'האב אבער נישט קיין עצה. איך האב געפרעגט מיין שכל וויאזוי ווענדט מען זיך צו א מענטש ווי דו. אבער, ער האט זיך באהאלטן אין א ווינקל. ער שעמט זיך...
מיינע אויגן קוקן אויף מיר אומבאהאלפן. כ'הער מיט שרעק ווי זיי שרייען אויף די טרערן צו בלייבן פארגליווערט אין מקור. איר זענט צו רוי פאר אזא שרעקליכקייט, שישקען מיינע שווארצאפלען צום זעקל טרערן-טראפנס. ס'איז נישט פאר אייך.
און דו אליין? דו וויינסט נישט. דו ביזט נאך צו קליין. דיין הערצעלע האט קוים אנגעהויבן קלאפן. דו געדענקסט גארנישט פונעם הימלישן שמועס א פּאר שעה צוריק.
און וויינען זאלסטו טאקע נישט. מיר, גרויסע, וועלן עס טאן פאר דיר. מיר קענען די מלאכה בעסער. מיר ווייסן בעסער ווי דו צו באנעמען די שרעקליכקייט פון דעם אומגליק.
אונזערע טרערן וועלן דערטרינקען דיין שיקזאל. אונזערע זיפצן וועלן אנטשטומען די סירענעס, די יללות, דעם קדיש: בחייכון וביומיכון ובחיי דכל בית ישראל, בעגלא ובזמן קריב ואמרו אמן.
דו וועסט וויינען – אבער פשוט אלס אנצוהערעניש צו גוטע מענטשן אז דו ביזט הונגעריג, אז דו דארפסט מען זאל דיך אנפיטערן. די מאמע קען עס נישט טאן, פונקט ווי דו קענסט נישט נאך איר זאגן קדיש.
*
נחמן און רייזל, דאס זענען די נעמען פון צוויי גוטע מענטשן. זיי זענען די וואס האבן דיך אראפגעברענגט אהער. זיי זענען די וואס האבן איבערגעלאזט דעם גרעסער-ווי-די-וועלט בלויז אין דיין יונג לעבן. זיי האבן זיך געפרייט ווען די ערשטע אנדייטונגען אויף דיין אנקום האבן זיך באוויזן. זיי האבן געלאכט. זיי האבן צווישן זיך שטיל געשמועסט. זיי האבן געפלאנט דיין צוקונפט. זיי האבן דיך געוואלט געבן א שיינעם נאמען. זיי האבן געוואוסט אז זיי וועלן אין דיר אריינלייגן דעם גאנצן גוטסקייט און תמימות'דיגע ערליכקייט וואס זיי האבן ביידע פארמאגט. זיי האבן געוואוסט אז נאך די צוויי-צענדליג יאר הארעוואניע, וועלן זיי ביי דיין חופה זיך אונטערשמייכלען דערמאנענדיג זיך אינעם מאמענט ווען דו ביזט געבוירן געווארן.
און זיי האבן נישט געגרייזט. נחמן און רייזל (דאס זענען די נעמען פון צוויי מענטשן וועמען דו קענסט נישט אבער וועסט פילן דיין גאנץ לעבן) וועלן שמייכלען אויף דיין חתונה. זיי געפינען זיך יעצט דארט וואו דו ביזט געווען פריער. אבער זיי זענען שוין גרויסע, דערוואקסענע. זיי ווייסן יא וואס דאס מיינט, אוועקצוגיין פון דא נאך פאר דו האסט אפילו באוויזן צו עפענען די טיר און זאגן: גוט מארגן, וועלט.
דו געדענקסט שוין נישט, אבער איר האט זיך באגעגנט אויפ'ן וועג. די צוויי ליכטיגע וועזנס וואס דו האסט באגעגנט בשעת דו ביזט פארסאפעט געפלויגן אהער, דאס זענען געווען זיי. זיי זענען גרויסע. זיי פארשטייען שוין אלעס. און ווען דער מלאך וואס האט דיר באגלייט אויף דיין וועג ארויס האט זיך א פארשעמטער פון זיי אוועקגעדרייט, האבן זיי אים אנגעקוקט מיט א פיל-זאגנדן, זיס-ביטערן שמייכל.
פארשטייסטו, שעפעלע: דו פארשטייסט נאכנישט וואס מיר, גרויסע, דאאיגע, פארשטייען. מיר ביידע אבער פארשטייען נישט וואס דיינע עלטערן פארשטייען שוין יא. זיי זענען אביסל טרויעריג. זיי וויינען אויף דיין לעבנסלאנגען צער פון נישט קענען דאס געפיל פון קוויטשן אין דער מאמע'ס הענט. עס טוט זיי אזוי וויי, דיין פיין. ווייל דיין מאמע בלייבט דיין מאמע. אבער זי ווייסט אויך אז סוף כל סוף, נאך א לאנג, גוט, צופרידן, גליקליך לעבן וואס זיי האלטן דיר יעצט אינמיטן ערלעדיגן ביים הימלישן געריכט, וועלן זיי דיר ווידעראמאל באגעגענען. דעמאלט וועסטו אויך זיין א גרויסער – וועסטו האבן הונדערט-און-צוואנציג ערדישע יארן דערפארונג – און וועסט, פונקט ווי זיי יעצט, אלעס פארשטיין.
וועסט דעמאלט דורכגיין די זעלבע טיר, וואו דער זעלבער מלאך וועט דיך אפווארטן מיט א מידן שמייכל. נחמן און רייזל וועלן דיך אנטפאנגען, און וועלן אויף דיין שמייכל ענטפערן מיט א ווייס-בלויען גלעט אויף דיין געזיכט...


text:
יעדוואבנער פאגראם
דער יעדוואבנער פאגראם האט פאסירט אין יולי 1941, ווען די פוילישע בירגער פון יעדוואבנע האבן דורכגעפירט א בלוטיקע פאגראם, קעגן זייערע יידישע שכנים.
פאר יארן לאנג איז דער מיינונג געווען, אז די נאציס האבן דורכגעפירט דעם פאגראם. ביז דער היסטאריקער, יאן טאמעס גראס, אן אמעריקאנער, פון יידיש-פוילישער אפשטאם, האט נאך לאנגע פארשונגען אין די געשעעניש, געשריבן אז די שולדיקע אין פאגראם זענען פאלאקן, און עס האט גאנץ ווייניק געהאט צו טון מיט די עס.עס. אדער אנדערע דייטשע פאראנטווארטליך אין אומברענגען יידן.
לויטן ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך, איז די געגנט אריבער צו די סאוועטן פארבאנד, ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן. אבער נאך דער דייטשע אינוואזיע אויף סאוויעט רוסלאנד יוני 1941, איז די געגנט אריבער צו די דייטשן. דייטשע איינזעצגרופען האבן גלייך אנגעהויבן מיט זייער סיסטעמאטישע ארבעט פון אומברענגען יידן. אין יולי 1941, זענען צווישן 380 אין 1,600 יידן, פון א דארף מיט 2,500 איינוווינער, פארברענט געווארן לעבעדיקערהייט אין שטאלן.
עס איז נישט באוויסט גענוי וויפיל זענען אומגעקומען.
ווען דער היסטאריקער גראס, האט פארעפנטליכט זיין באריכט, איז געווארן א שטורעם אין פוילן, נאכדעם וואס יארן לאנג, זענען די איינזעצגרופען געווען באשולדיקט, אלס די וואס האבן דורכגעפירט דעם מארד. טייל האבן געשריבן אז ריכטיק אז פוילישע האבן געהאט א דירעקטע האנט אין דעם מארד, איז עס נישט געווען זייער איניציאטיוו, אנדערע האבן געטענהט אז די נומער 1,600 איז אן איבערגעטריבענע, און 380 זענען אומגעקומען. מענטשן וואס זענען געווען דארט ווען די פאגראם האט פאסירט, זענען אויך צוטיילט, עטליכע ווייסן צו זאגן פון דייטשן וואס האבן זיך דארט געפונען, בעת אנדערע טענהן, אז עס זענען בכלל נישט געווען קיין דייטשן אין דארף.
היינט איז זיכער, אז פוילישע האבן געהאט א האנט, אין די מאסן מארד. די פראגע אויב נאציס זענען געווען איז ביז היינט נישט פארענטפערט.
אין 2001, האט דער פוילישער פרעזידענט, אנערקענט פאראנטווארטליכקייט פון די פאלאקן אין די מארד, און געבעט אנטשולדיקונג, פון די יידן. אין א רעדע וואס האט אויפגערודערט פוילן.
ער האט געזאגט, דאס אז צווישן די רודפים און אומברענגערס, ווייסן אונדז אויף זיכער, אז עס האבן טיילגענומען פוילישע, בירגער פון פוילישע רעפובליק זענען אומגעקומען דורך אנדערע בירגער. פאר דעם קרימינאלן טהאט, בעטן אונדז פארגעבונג פון די שאטנס פון די אומגעקומענע, און זייערע פאמיליעס. איך בעט אנטשולדיקונג היינט, אלס פוילישער בירגער און פרעזידענט, אין מיין נאמען און אין נאמען פון אלע פוילישע בירגער, וואס זענען אויפגעשוידערט פון די מארד. וואס גלייבן אין די שטאלץ פון די פוילישע מדינה, מוז אריינרעכענען אלע וואס זענען טראגיש אומגעקומען דורך פוילישע בירגער, אומגערעכטערהייט מיט רשעות און ווייטאג.
מערערע האבן קריטיקירט פרעזידענט קאשניעווסקי אויפן רעדע, זאגנדיק אז עס איז נישט קלאר, ווער עס האט דורכגעפירט דעם מארד.


text:
יואל סירקיש
רבי יואל סירקיש ה'שכ"א - ה'ת' (1561 - 1640) אויך באוואוסט - אויף דער נאמען פון זיין באוואוסטע פארפאסונג אויפן טור: בית חדש - אלס דער ב"ח ( איז געווען א באוואוסטער און אנגענומענער גדול און פוסק, געוואוינט אין פוילן און געדינט אלס רב אין בעלזא, בריסק און קראקע.
אינהאַלט
זיין לעבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין לובלין און געלערנט ביי זיין טאטען און ביי ליבושס פון לובלין (די רבי פון די של"ה), און ביי הרב הירש שור פון בריסק (וואס איז געווען א תלמוד מובהק פון די רמ"א), און ביי ר' פייבוש וואס איז געווען די ראש ישיבה און ראש בית דין אין קראקע. אין יאר 1615 איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש בית דין און ראש ישיבה אין בריסק און אין 1619 פאר די זעלבע פאסטן אין קראקע. ער איז געבליבן אין קראקע ביז ער איז נפטר געווארן אין כ' אדר שנת ת'. ער איז געווען א רייכע מענטש און האט געגעבן צו עסן פאר אסאך תלמידים. חוץ פון מעטאמאטיק האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון לערנען פרעמדע שפראכן און חכמות.
זיינע קינדער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער האט איבערגלאזט פיר קינדער.
זיינע זין:
- הרב יהודה לייב וואס איז געווען דיין אין קראקע
- הרב שמואל צבי הירש וואס איז געווען אב בית דין אין פינטשוב
זיינע איידעמעס:
- הרב דוד הלוי סג"ל (דער ט"ז)
- הרב יהודה זעלקי מזייא אשכנזי, א דיין אין קראקע.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בית חדש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין מערסטע באוואוסטע ספר איז די בית חדש אדער ווי מען רופט דאס די ב"ח, דאס איז א חיבור וואס ער האט געשריבן א פירוש אויף די פיר טיילן פון טור. דאס איז געווענליך געדריקט אין די זייט פון די טור קעגן איבער די פירוש פון די בית יוסף. בעיקר איז ער מפרש די טור, אבער עס איז אויך דא ווי ער רעדט פון די בית יוסף, געווענליך איז ער נאר עוסק אין הלכה און הגהות.
הגהות הב"ח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א פארפאסונג וואס ער האט געשריבן אויף תלמוד בבלי און איז בעיקר עוסק מיט פאררעכטן טעותים אין ש"ס פון עלטערע און בעסערע מקורות. אויך טוט ער אמאל מפרש זיין געוויסע ווערטער.
ער האט אויך פארפאסט הגהות אויף די רא"ש און די רי"ף.
אנדערע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אויך פארפאסט:
- שו"ת הב"ח צוויי טיילן:
- שו"ת הב"ח הישנות - אויף הלכות תערובות און ממונות
- שו"ת הב"ח החדשות - וואס האנדעלט אין פארשידענע ענינים.
- משיב דבר - א פירוש אויף מגילת רות.
זיין דרך הלימוד פאר קינדער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהאלטן אז מען זאל לערנען מיט קינדער נ"ך פאר מען לערנט מיט זיי גמרא, אנדערש ווי רש"י וואס האלט אז מען זאל גלייך נאך תורה לערנען גמרא מיט דיד קינדער. ער האט נישט ערלויבט א קינד צו לערנען גמרא נאר נאכדעם וואס ער איז אדורך א פערהער דורך 3 מענטשן אז ער קען לערנען גמרא.