text:
אבדאללא קעניג פון יארדאניע
אבדאללא ערשטע קעניג פון יארדאניע, (1882 - 20סטן יולי 1951), איז געווען דער ערשטער קעניג, פון יארדאניע. פון די האשעמיטן שבט, (ביים גרינדונג פון יארדאניע טראנס-יארדאניע).
זיין פאטער איז געווען כוסיין זון פון עלי, הערשער איבער מעקא, און שפעטער קעניג איבער כידזשאז, וואס איז היינט אין סאודי אראביע. נאכן ערשטע וועלט מלחמה, האט גרויסבריטאניע, געגרינדעט צוויי אראבישע לענדער, וואס האבן זיך געפונען אונטער בריטישע אויפזיכט, איראק, און טראנס-יארדאניע, וואס איבער ביידע פון זיי, איז דער הערשאפט געגעבן געווארן צו די האשעמיטן, אבדאללא און זיין ברודער פייסל דער ערשטער, דאס איז געווען אלס דאנקבארקייט פאר די אראבישע הילף, אויף זייער רעוואלט קעגן אטאמאנישע אימפעריע. און נאכן קריג, האבן זיך ווינסטאן טשערטשיל, הערבערט סמועל, לארענס פון אראביע, זיך געטראפן מיט אים, און אים פארגעשלאגן צו ווערן עמיר (הערשער) איבער טראנס-יארדאניע.
ווען טראנס-יארדאניע איז געווארן זעלבסטשטענדיק, איז אבדאללא געקרוינט געווארן אלס קעניג, פון האשעמיטן קעניגרייך פון טראנס-יארדאניע.
איידער דער מלחמת השחרור, פון ישראל. האבן יידישע דיפלאמאטן געפירט געהיימע געשפרעכן מיט אבדאללא, אין שפיץ פון גאלדע מאיר, ביי איין אזעלכע געשפרעכן, זענען זיי געקומען צו א פארשטענדעניש, אז יידן וועלן נישט אטאקירן יארדאניע, און דאס זעלבע פארקערט, צוויי טעג איידער דער קריג איז אויסגעבראכן, האט ער פארגעשלאגן, אז די יידן זאלן ווערן טייל פון יארדאניע, אבער מיט אטאנאמיע, גאלדע מאיר האט אפגעווארפן אזא פלאן, נאך זיין פראגע ווי די יידן יאגן זיך, האט גאלדע מאיר גענטפערט, אז נאך 2,000 יאר האבן די ווי זיך צו יאגן. דערנאך האט גאלדע געזאגט, אויף ווידערזען נאכן קריג.
נאכן קריג, איז ער געווען דער איינציקסטע מדינה פון אראבער, וואס האבן טיילגענומען אין קאמף קעגן ישראל, וואס האט געווינען עפעס, ער האט איינגענומען דעם מערב ברעג, און מזרח ירושלים, אריינרעכנדיק הר הבית, און אלטשטאט. און אין יאר 1950 האט ער אפציעל אנאקסירט דעם מערב ברעג, און ער האט געטוישט דעם נאמען פון טראנס-יארדאניע, צו האשעמיטן קעניגרייך פון יארדאניע. צוזאמען מיט ישראל האט ער זיך קעגן געשטעלט, דאס אינטערנאציאנאליזירן ירושלים, אויפן באפעל פון די פאראייניגטע פעלקער, וואס האט כמעט געברענגט די צוויי לענדער, זיך צאמזעצן ביים טיש, אויף שלום געשפרעכן.
אויף די 20סטע יולי 1951, איז ער געשאסן געווארן צום טויט, פאר זיין אייניקל כוסיין קעניג פון יארדאניעס אויגן, דורך א פאלעסטינער עקסטרעמיסט, שליחים פון מוכאמעד אמין על כוסייני. ביים טויער פון מעטשעט על אקצא, אויפן הר הבית אין ירושלים. זיינע לייבוועכטער האבן געשאסן די מערדער אויפן פלאץ.
נאך זיין טויט איז זיין זון טאלאל געווארן קעניג, אבער מען האט אנטדעקט אין אים א גייסטישע קרענק, האט מען אויפגענומען זיין אייניקל כוסיין, וואס האט ווייטער אנגעהאלטן געהיימע געשפרעכן מיט ישראל, און אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל אין יאר 1994.


c: text/html

text:
אומאר איבן אל-כאטאב
אומאַר איבן אַל-כאַטאַב (אראביש: عمر بن الخطاب אומאר זון פון אל-כאטאב; 579 - 6טן נאוועמבער 644) איז געווען דער צווייטער כאליף, פון 634 - 644. ער איז געווארן כאליף נאכן טויט פון אבו באכער. ער איז געווען איינער פון די מעכטיקסטע פון אלע כאליפן. אומאר האט דערגאנצט די הערשאפט איבער דעם אראבישן האלבאינדזל, ער האט געקעמפט קעגן די ביזאנטער און האט איינגענומען ארץ ישראל, סיריע, איראק און עגיפטן. אין ירושלים געפינט זיך דער אומאר מעטשעט אויף זיין נאמען. ער האט געזיגט די פערסישע סאסאנידע אימפעריע אין ווינציקער ווי צוויי יאר.
די הערשאפט פון אומאר האט געדויערט צען יאר, און האט אויפגעשטעלט די איסלאמישע אימפעריע.
פאר זיין טויט האט אומאר אויפגעשטעלט א קאנסיליום פון זעקס מענטשן צו קלויבן זיין ממלא מקום. אומאר איז געהרגעט געווארן אין א מעטשעט בשעת ווען ער האט געבעטן דארט, דורך א פערסישן שקלאף.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומאר איז געבוירן געווארן אין 644 אין מעקא. אין זיינע יונגע יארן פלעג ער אכט געבן איבער זיין פאטערס קעמלען אין די פלוינען לעבן מעקא. כאטש די דעמאלסיקע אראבער זענען געווען אנאלפאבעטיש, האט אומאר זיך אויסגעלערנט לייענען און שרייבן. ער איז אויך געווען א גוטער רעדנער.
איסלאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מוכאמאד האט אנגעהויבן דרשענען וועגן איסלאם אין 610, איז אומאר, אזוי ווי אנדערע אין מעקא, געווען א שטארקער קעגנער און האט געסטראשעט צו הרגענען אים. אומאר האט געוואלט שיצן די עבודה זרה פון די אראבער.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אלקאלי מעטאל
אַלקאַלי מעטאַלן זענען די כעמישע עלעמענטן אין גרופע 1 פון דער פעריאדישער טאבעלע. זיי זענען ווייך און, ווען ריין, האבן זיי א זילבערנעם קאליר (צעז זעט אויס א ביסל גאלדן). אין דער לופט ווערן זיי שווארץ.
זיי האבן איין עלעקטראן אין דער דרויסנדיקער שאָל, און קענען אוועקגעבן דעם עלעקטראן גאנץ גרינג אין א רעאקציע, וואס גיט זיי א לאדונג פון 1+. זיי רעאגירן שטארקן מיט וואסער, דערפאר טוט מען זיי שפייכלערן אין פאראפין אייל (קעראסין), וואס אנטהאלט נישט קיין וואסער. אזוי ווי זיי רעאגירן שטארק קען מען נישט געפינען די עלעמענטן נאטורלעך נאר ווען זיי זענען פארבונדן מיט אנדערע עלעמענטן. זיי פארבינדן זיך גוט מיט אלע עלעמענטן אויסער די איידעלע גאזן.
די אלקאלי מעטאלן זענען:
ליטיום רעאגירט דער ווייניקסטער, און פראנקיום דער מערסטער.
די אלקאלי מעטאלן רעאגירן מיט האלאגענס צו שאפן זאלצן.
נאטריום איז א וויכטיקער אלקאלי מעטאל וואס געפינט זיך אין דעם זאלז נאטריום קלאריד (NaCl) ('טיש זאלץ'). נאטריום האט אויך א הידראקסיד, נאטריום הידראקסיד (NaOH), גערופן 'בייסיקע סאדע'.


text:
מאסקווע
מאָסקװע (רוסיש: MockBá )איז די הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט פֿון רוסלאַנד. 10 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין מאָסקװע. די שטאט איז א וויכטיקער פאליטישער, עקאנאמישער, קולטורעלער, וויסנשאפטלעכער, פינאנציעלער, רעליגיעזער און טראנספארטאציע צענטער פון רוסלאנד. מאסקווע איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט לויט באפעלקערונג.
מאסקווע ליגט אויפן מאסקווע טייך.
וואוינען אין מאסקווע איז זייער טייער; וועגן דעם טון טייל מענטשן פארדינגען זייערע מאסקווער דירות און זיי וואוינען אין א דאטשע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאסקווע האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן. אין 1935 האט מען געעפנט דעם מעטרא, וואס האט 11 ליניעס און מער ווי 170 באן סטאנציעס


text:
שבעת המינים
די שבעת המינים זענען זיבן ערליי תבואה און פירות מיט וואס ארץ ישראל איז געלויבט:
אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "ארץ חיטה ושעורה גפן תאנה ורימון ארץ זית שמן ודבש" (דברים ח' ח')
ס'איז דא א מנהג צו עסן די שבעת המינים ט"ו בשבט. ס'איז אויך פאראן א מנהג צו הענגען די שבעת המינים אין דער סוכה.
אחוץ דעם מילגראם (וואס האלט זיך נישט לענגער ווי א חודש) האלטן זיך די מינים פאר א לענגערער צייט און מען קען עסן זיי א גאנצן ווינטער.
מאכן א ברכה אויף די שבעת המינים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פירות פון די שבעת המינים האבן א גרעסער חשיבות פון אנדערע פירות, דעריבער ווען מען עסט פירות מאכט מען די ברכה אויף זיי ענדערשט ווי אנדערע פירות (אחוץ ווען מען האט מער גערן די אנדערע פירות). אזוי האבן זיי אויך א באזונדערע נאך-ברכה וואס ווערט גערופן ברכת מעין שלוש "על העץ ועל פרי העץ" (אויף ווייץ און גערשטן וואס איז געמאכט א מאכל נישט ברויט זאגט מען "על המחיה"; נאך וויין מאכט מען "על הגפן ועל פרי הגפן").
דער סדר קדימה צו מאכן א "בורא פרי העץ" איז: איילבירט, טייטל, וויינטרויבן, פייג, מילגרוים, לויט זייער סדר אין דעם פסוק "ארץ חיטה ושעורה וגפן ותאנה ורימון, ארץ זית שמן ודבש".
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
ראדיאאקטיוויטעט
ראַדיאאַקטיוויטעט איז דער פראצעס ווי אן אטאמקערן פון אן אומסטאבילן אטאם פארלירט ענערגיע ביים ארויסלאזן טיילכלעך.
די ערשטע שטראלונג פראצעסן וואס מען האט אויסגעפונען זענען געווען אלפא שטראלונג, בעטא שטראלונג, און גאמא שטראלונג.
די מערסטע אטאמען זענען סטאביל און נישט ראדיאאקטיוו.
למשל, נארמאל האבן קוילנשטאף אטאמען אין זייער קערן זעקס פראטאנען און זעקס נייטראנען; דאס ווערט גערופן קוילנשטאף-12, ווייל צוזאמען האט דער אטאם אן אטאם-מאסע פון 12 פראטאנען און נייטראנען. ווען דער אטאם האט נאך צוויי נייטראנען האט ער אן אטאם-מאסע פון 14; דאס רופט מען קוילנשטאף-14. אין אזא פאל איז ער ראדיאאקטיוו.
ראדיאקטיווע אטאמען קענען זיין שעדלעך צו מענטשלעכן געזונט.
דער ערשטער וואס האט אנטפלעקט ראדיאאקטיוויטעט איז געווען דער פיזיקער אנרי בעקערעל אין 1896.


text:
מויל
דער מויל געפינט זיך אינמיטן פנים.
מקען דערמיט רעדן, אויכט קען מען דערמיט שמייכלן און קייען און עסן און שפירן דער טעם פון עסן.
אויכט קען דערמיט קושן די חבר, פאמיליע אד"ג, אויכט קען מען שלינגען וואסער און אנדערע ליקוואדס.
אויכט קען מען דערמיט פייפען, מאכן ברוגז, און זיין שטרענג.
שרייען לאכן און וויינען.
די פייכטע טעקסטשאר אן קיין ביינער געבן צו געשמאקייט צו דעם מויל.
אויך אטעמט מען דורך די מויל
החיים והמות ביד הלשון, די מויל רעדט שטותים און קען אויך רעדן קלוגשאפט, דעריבער איז דאס בעסטע איר צו האלטן פארמאכט און הערמעטיש פארשאלסן כדי עס זאל נישט ארויסקומן פון איר קיין סכנה אדער אריינגיין אין איר זשערמס וואס קען הרגענען די מענטש.
די מויל איז די עפענוג פון גליק צום לעבן.


text:
אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן
די אינטערנציאנאלע סיסטעם פון איינסן איז די אינטערנאציאנאלע סטאנדארטע פארעם פון דער מעטרישער סיסטעם וואס ווערט ברייט באניצט היינט. די סיסטעם איז באקאנט ווי SI וואס איז א פארקירנצונג פונעם פראנצויזישן נאמען Système International d'unités.
די סיסטעם איז א סיסטעם פון מעסטן באזירט אויפן מעטער פאר לענג און דיסטאנץ, קילאגראם פאר מאסע, און סעקונדע פאר צייט.
פון די מעטער, קילאגראם און סעקונדע ווערן געשאפן אנדערע מאס איינסן ווי פארנעם, ענערגיע, דרוק, און גיכקייט.
ווען מען דארף גאר גרויסע אדער גאר קליינע מאסן ניצט מען א פרעפיקס, למשל קילא- פאר "1000" און מילי- פאר "0.001" (א טויזנטסטל). אזוי האט מען א קילאמעטער וואס איז גלייך צו 1000 מעטער און א מיליגראם וואס איז א 1000סטל פון א גראם. אונטן איז א טאבעלע מיט אלע פרעפיקסן.
די סיסטעם האט זיך אנטוויקלט פון דער מעטרישער סיסטעם געשאפן אין פראנקרייך נאך דער פראנצויזישער רעוואלוציע.
איינסן פון מאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באזע איינסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט איינסן אין דער סיסטעם זענען די באזע איינסן. אלע אנדערע איינסן קען מען טרייבן פון די באזע איינסן.


text:
פי סי פי
פי סי פי איז דער אקראנים פאר גענעראלע דאקטעריי, דאס הייסט א דאקטאר וואס איז פונעם ערשטן שטאפל וואס ער קען זיך מער ווייניגער אויס מיט יעדן חלק פונעם גוף אויף אזויפיל צו קענען וויסן ווי צו שיקן אויב עס מאכט זיך א קאמפליקאציע, אויך קען ער היילן געוונליכע קליינע זאכן, און בפרט איז דאס זייער וויכטיג ווען א מענטש האט מערערע קאמפליקאציעס און איינער דארף צוזאמען נעמען אלע אויף איין פלאץ און זעהן וויאזוי מען באהאנדלט דאס אז עס זאל ארבעטן אויף ווי ווייט מעגליך אויף אן ארגאניזירטן סיסטעם
די אמעריקאנער באפעלקערונג איז זייער פארגלייבט און זיי געווענליכן פי סי פי וואס אסאך רופן דאס אן דער פאמיליע דאקטאר, און זיי געבן זיך נישט קיין ריר אן איהם, אזוי אויך די אלע ספעציאליסטן האלטן זייער שטארק אז מען זאל אויספאלגן אלע רעקאמענדאציעס וואס דער פריימערי דאקטער זאגט אן אדער ער פארשרייבט, און איז די אנגענומענע שיטה אז מען פארמיידט זייער אסאך קרענק גענוג פרי, און וויאזוי די סטאטיסטיק'ס ווייזן איז זינט דער סיסטעם איז איינגעפירט געווארן, לעבן מענטשן צעביסלעך לענגער און לענגער, וויין מען כאפט אלעס פריער און מען פרובירט דאס צו פארמיידן און/אדער אויסהיילן אויף א שטרענג ארגאניזירטן פארנעם


text:
עמערגענץ צימער
עמערגענץ צימער אָדער גװאַלד טיר (ענגליש: Emergency Room אדער ווי מען רופט דאס אױף ענגליש אין קורצן אי.אר.), איז א ספעציעלע אפטיילונג אין אלע שפיטעלער ווי דאקטוירים שטעלן צו באהאנדלונג פאר פאציענטן וואס דארפן באלדיגע הילף.
אינהאַלט
פאציענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע שפיטאל איז איינגעטיילט אין צענטערן וועלכע באהאנדלן יעדע איינע אנדערע פראבלעמען. יעדע דאקטאר איז ספעציאליזירט אין געוויסע פעלדער און קיינער קען נישט טאן אלעס. די דאקטוירים אין די עמערגענץ צימערן דארפן קענען באהאנדלן אלע סארט מעדיקל סיטואציעס אין איין טאג, א זאך וואס קיין איין אנדערע דאקטאר קען נישט באווייזן.
אין א געווענליכע טאג קומען אריין פאציענטן מיט די פאלגענדע פראבלעמען:
קאר עקסידענטן, שפילן וואונדן, צעבראכענע ביינער, אפענע שניטן, אפגעבריטע און פארברענטע, אומקאנטראלירטע בלוטונג, הארץ אטאקעס, ברוסט ווייטאג (טשעסט פעין), פראבלעמען מיט אטעמען, אסטמא אטאקעס, נעמאניע, סטראוקס, פאר'חלש'טע, פארלוירענע און צומישטע, מענטשן וואס ווילן זיך נעמען דאס לעבן, פאציענטן וועלכע האבן גענומען צופיל מעדיצין (אווערדאוז), עקסטרעמע בויך ווייטאג, אנגייענדיגע אויסברעכונג, פאר'סמ'טע, אלערדזשי רעאקציעס, א.א.וו.
דאס בילד פון די עמערגענץ צימער וואס יעדער געדענקט איז דער גערודער פון די אנקומענדיגע אמבולאנסן און וויאזוי עטליכע דאקטוירים און ניורסעס לויפן מיט מיט א בעט אין די שמאלע קאראדארן ווען עס איז אינגאנצן פארבליבן מינוטן צו ראטעווען יענעמ'ס לעבן. די דראמאטישע סצענעס איז טאקע נישט קיין זעלטנהייט, אבער די עמערגענץ צימערן זענען פיל מער פון דעם. די ווארטונג'ס צימערן זענען שטענדיג איבערגעפילט מיט מענטשן וועלכע ווארטן צו באקומען הילף פאר אלע סארט זאכן און אסאך ווארטן נאר צו הערן א פארזיכערונג פון א דאקטאר אז עס איז גארנישט און מען קען אהיימגיין.
דאקטוירים דארפן שטענדיג זיין אויף די זיכערע זייט און זיי מעגן נישט אוועקמאכן ווען א מענטש רעדט זיך אפ. זיי זענען געלערנט דערויף און אויב זיי מאכן דאס יא אוועק זענען זיי געווענליך גערעכט און דעמאלט קען מען ווארטן ביז אינדערפרי צו גיין באזוכן די רעגולערע דאקטאר.
טריאזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די ערשטע ארט וואו אלע פאציענטן ווערן אונטערגעזוכט אין א רייע און דארט ווערן זיי איינגעטיילט אין 3 קאטעגאריעס:
1) באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
2) וויכטיג אבער נישט קיין באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
3) ווייניגער וויכטיג.
די טריאזש נוירסעס זענען געלערנט צו זיין געשיקט און קענען מאבן די ריכטיגע באשלוסן. זיי דארפן אונטערזוכן יעדן פאציענט מיט א רייע מעטאדן און דערנאך באשטעטיגן זיי וועלכע פאציענטן זענען מער וויכטיג און וועלכע קענען צוריקגיין צו די ווארט'ס פלעצער און אויסווארטן ווילאנג מען וועט זיי רופן. די וואס זענען לעבנ'ס וויכטיג ווערן באלד ווייטער געשיקט צו די באשטימטע דאקטוירים וואו זיי ווערן ווייטער בא'הנדל'ט.
יעדע פאציענט דארף זיך נאכדעם רעגיסטרירן וואס וועט העלפן די באאמטע נאכקוקן די היסטאריע פון דעם פאציענט וואס קען זיין בייהילפיג פאר די דאקטוירים. יעדע פאציענט אן אויסנאם מוז ווערן רעגיסטרירט און איינמאל דאס איז געענדיגט באקומט מען א שפיטאל קארטל וועלכע פארגרינגערט דאס רעגיסטרירן די קומענדיגע מאל.
די פאציענטן וועלכע ווערן זאפארט באהאנדלט פאר גאר גרויסע עמערגענץס ווערן רעגיסטרירט שפעטער און אמאל ביים פארלאזן די שפיטאל.
דיאגניזירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער פאציענט איז רעגיסטרירט גייט ער אריין אין א ווארט ליסטע און ווען עס קומט זיין שאנס וועט מען אים אריינשיקן אין די "עקזעמינעישן צימערן" וואו א דאקטאר אדער גוט געלערנטע נוירס וועט בעסער באטראכטן די סיטואציע און אלע סימפטאמען און נעמען די ריכטיגע טעסטס וועלכע פעלן זיך אויס פאר די דיאגניזירונג.
א גרויסע טייל פאציענטן ווערן פון דארט געשיקט צו נעמען א בלוט טעסט וועלכע ווערט געטאן אין א באזונדערע אפטיילונג פון די שפיטאל. איינמאל די בלוט טעסטס זענען פארטיג וועט דער דיאגניזירונג דאקטאר דאס באטראכטן און באשליסן וואס ווייטער צו טאן.
די בלוט וואס ווערט אויסגעזויגן אין א בלוט טעסט ווערט אריינגעלייגט אין קליינע פלעשלעך וועלכע קומען אלע מיט קאלירטע דעקלעך. יעדע קאליר מיינט עפעס אנדערש און לויט דעם ווערט עס געשיקט פאר אונטערזיכונג. אין רוב פעלער וועט דאס בלוט אריינגעלייגט ווערן אין 3 פלעשלעך וועלכע האבן צודעקן פון רויטע, בלויע, און פוירפיל קאלירן. דאס בלוט וועלכע ליגט אין די פוירפיל פעלשל ווערט געטעסט פאר די סארטן צעלן אין די בלוט. דאס בלוט אין די רויטע פלעשל ווערט געטעסט פאר די נישט צעלן טייל פון די בלוט (די פליסנדיגע טייל), און די בלויע פלעשל טעסט די דיקיקייט פון די בלוט.
אויב דער דאקטאר איז צופרידן מיט די אינפארמאציע וועט ער באלד מאכן א דיאגניזירונג באשלוס און געבן אנווייזונגן וואס צו טאן ווייטער. אין זייער אסאך פעלער וועט אבער דער דאקטאר באשליסן אז ער האט נישט גענוג אינפארמאציע און וועט מאכן מערערע טעסטס און זיך גיין דורכרעדן מיט א גרעסערע דאקטאר אדער אפערירונג דאקטאר.
ווער איז וואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פאציענטן ווערן צעמישט ווען זיי זעען אזויפיל דאקטוירים און אזויפיל פראצעדורן און מען פארשטייט נישט ווער איז וואס. עס איז ווי איינער זאל באטראכטן א שפיל וועלכע ער ווייסט נישט וויאזוי עס גייט און ער איז אינגאנצן צעמישט וואס עס גייט פאר. אין אלגעמיין זענען די עמערגענץ דאקטוירים און נוירסעס אייגעטיילט אין 6 סארטן:
עמערגענץ דאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן עמערגענץ דאקטאר איז טרענירט א מינימום פון 4 יאר צו זיין שטעלע און מוז דורכגיין שווערע טעסטן צו קענען באקומען אזא דזשאב. דער דאקטאר לערנט זיך צוויי יאר אין קאלעדדזש און דערנאך דארף ער מיטהאלטן לעבעדיג אלע סארט פעלער פאר נאך צוויי יאר ביז ער האט בייגעוואוינט אלע סארט מעדיקל פעלער. ווען ער איז פארטיג דארף ער נעמען א ספעציאליזירונג (ווי עמערגענץ מעדיצין, אינטערנויל מעדיצין, פאמילע, אפערירונג א.ד.ג.) ווייל יעדע דאקטאר דארף זיין ספעציאליזירט צו א געוויסע זאך אזויווי יעדע ארבייטער דארף טאן עפעס אנדערש. ווען דער דאקטאר הייבט אן זיין דזשאב איז ער דערווייל א רעזידענט דאקטאר (דאס איז ווי א צווייטער שטאפל דאקטאר) און נאך עטליכע יאר ערפארונג ווערט ער א געהעריגע דאקטאר.
יעדע דאקטאר אין אמעריקע דארף דורכגיין צוויי גרויסע טעטסן בעפאר ער ווערט באשטעטיגט דורך די אמעריקן באורד אוו עמערגענץ מעדיצין. די ערשטע טעסט ווערט געגעבן שריפטליך און געדויערט איין גאנצע טאג און די צווייטע טעסט ווערט געגעבן מיט די מויל און געדויערט אויך איין טאג.
עמערגענץ נוירס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי שטאפלן עמערגענץ נוירסעס די ערשטע ווערט גערופן אר-ען (רעגיסטרירטע נוירס) און די צווייטע ווערט גערופן סי-אי-ען (סערטיפייד עמערגענץ נוירס). עס זענען פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי זיי קענען ווערן רעגיסטרירטע נוירסעס. עס זענען פאראן קלאסן פון צוויי יאר ביז פיר יאר און יעדע פון זיי דארף באקומען א בעטשלאר אוו סייענס אין מעדיקעל דעגרי בעפאר זיי קענען באקומען א נוירס דזשאב.
דאקטאר געהילף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער אסאך דאקטוירים האבן געהילפן וועלכע זענען אויך געלערנט א מינימום פון צוויי יאר און טיילמאל 4 יאר. די געהילפן קענען טאן די גרינגערע ארבעט פון א דאקטאר און וועלן איבעררעדן אלעס מיט'ן דאקטאר. א געהילף דאקטאר קען אויך פארשרייבן רעצעפטן און געבן ווייטערדיגע באשלוסן אן פרעגן דעם דאקטאר אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע זאכן.
עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סארט ארבייטער זענען נישט פאראן אין אלע שפיטעלער ווייל עס איז געוואנדן לויט די געזעצן אין די שטעט. די עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער טוען אלע זייטיגע ארבעט ווי טראגן ברענגן, נעמען בלוט דרוק, געבן פעין קילערס, א.א.וו. די טעכניקער ווערן טרענירט דורך די שפיטאל באאמטע און געפינען זיך אויך אין אמבולאנסן.
יוניט סעקרעטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זענען ארבייטער וועלכע טוען די וויכטיגע ארבעט פון קאמיוניקאציע אינערהאלב די עמערגענץ צימערן און זענען נישט באקאנט פאר די פאציענטן. זיי וועלן מאכן אלע ערליי קאמיוניקאציעס ווי צווישן איין דאקטאר און די אנדערע, צו די פאמיליע פון דעם פאציענט, צו יענעמ'ס פאמיליע דאקטאר, און ענטפערן אלע טעלעפאן רופן פון פאציענטן וואס שפעקולירן אויב זיי זאלן אריינקומען אין שפיטאל פאר זייער פראבלעם.
די יוניט סעקטרעאטארן דארפן זיין גוט געלערנט צו זייער ארבעט און ספעציאליזירן זיך אין ענטפערן די ריכטיגע ענטפערס פאר פאציענטן וואס רופן אריין די עמערגענץ צימערן. זיי דארפן פארשטיין אויב דער מצב איז ערנסט אדער נישט און אויב זיי ווייסן דאס נישט וועלן זיי קאמיוניקירן א דאקטאר וועלכע וועט דאס באלד ענטפערן.
טרענירונג דאקטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע שפיטאל פארמאגט דאקטוירים וועלע טרענירן זיך און קוקן צו אלעס. כמעט יעדע גרויסע דאקטאר האט שטענדיג 3 אנדערע דאקטוירים ארום זיך וועלכע טרענירן זיך דורך באטראכטן זיין ארבעט. די דאקטוירים ווערן אנגערופן רעזידענט אדער אינטערן. טיילמאל וועלן זיי זיך נאר צוקוקן און טיילמאל וועלן זיי יא עפעס טאן אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען.
שפיטאל געצייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער עמערגענץ צימער איז עקוויפטעט מיט פילע עלעקטראנישע און נישט עלעקטראנישע כלים און מאשינען וועלכע ווערן גענוצט פאר די פאציענטן:
סטעטאסקאפ = דאס איז די מערסט באקאנטע דאקטאר געצייג וועלכע מען נוצט אויסצומאלן א דאקטאר פאר א קינד. א סטעטאסקאפ איז נישט קיין עלעקטראנישע דעווייס אבער איז פון די וויכטיגסטע געצייג פאר א דאקטאר צו דיאגניזירן זיין פאציענט. דער דאקטאר לייגט צו די סטעטאסקאפ צו די הארץ, בויך, און רוקן און קען קלאר הערן דאס הארץ קלאפענישן און אלע רירונגען אין דער אטעם-סיסטעם.
די זעלבע סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו הערן די לונגען פון וועלכע דער דאקטאר קען באלד וויסן צי דער פאציענט ליידט פון אסטמא, נעמאניע, און ענליכע פראבלעמען. די סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו מעסטן די בלוט דרוק ווען דער דאקטאר הערט אויס די בלוט דרוק מיט די סטעטאסקאפ ווען ער בלאזט אריין די לופט. כאטש מען קען מעסטן די בלוט דרוק נאר מיט'ן ווייזערל, וועט אבער א דאקטאר בעסער פארשטיין דורכ'ן אויסהערן מיט א סטעטאסקאפ בשעת ער לאזט ארויס די לופט צעביסלעך.
קארדיאק מאניטער = דאס איז א מאשין וועלכע צייגט די הארץ קלאפענישן. מען נוצט דאס בעיקר פאר פאציענטן וועלכע קומען אריין מיט הארץ פראבלעמען. די מאשין באטראכטן די הארץ קלאפענישן און וועט אלאמירן ווען עפעס טויג נישט. טייל פון די מאשינען וועלן אויך האלטן אן אויג אויף די בלוט דרוק און די שטאפל פון אקסיגן וועלכע געפינט זיך אין דעם בלוט.
סטיטשעס טעצל = אין יעדע צימער געפינט זיך א טעצל וועלכע אנטהאלט אלע געצייג וועלכע מען דארף האבן צו נייען סטיטשעס. די ארבעט פון נייען סטיטשעס דארף טיילמאל געטאן ווערן אין גרויס איילעניש ווען א פאציענט פארלירט אסאך בלוט. אויך ביי יעדע אפעראציע נוצט מען דאס באלד ווען עס איז פארטיג.
ארטאפעדיק עקוויפמענט = די סארט עקוויפמענט איז געמאכט צו באהאנדלן אלע סארט ביינער צוברעכונגן און שפאלטענעס. די עקוויפמענט סעט אנטהאלט אלע סארט אייזערנע און פלאסטישע דעווייסעס וועלכע ווערט גענוצט צוריקצורוקן א ביין און דאס ארומצונעמען אויף ווייטער. עס איז אויך פאראן דארט די געצייג אויפצושניידן א קעסט (גיפס) און אסאך אנדערע זאכן וועלכע זענען געמאכט פאר'ן פאציענט צו האלטן פאר א לענגערע צייט אינדרויסן פון שפיטאל.
קרעש שאפע = דאס איז א שאפע פון געצייג וועלכע ווערן גענוצט אין די גרעסטע עמערגענץס ווען א פאציענט פאלט באוואוסטלאז אדער זיין הארץ הערט אויף ארבעטן. איינע פון די הויפט זאכן איז דער דעפיברילעיטאר וועלכע טוט אויפציטערן די הארץ דורך א שאק. ווען א קארדיאק מאניטער אלאמירט וועלן די נוירסעס און דאקטוירים באלד קומען צו לויפן מיט א דעפיברילעיטאר און וועלן שאקן דעם פאציענט וואס וועט טיילמאל העלפן זיין הארץ צוריקגיין צו זין געהעריגע הארץ קלאפעניש.
אינעם קרעש שאפע זענען אויך פאראן אסאך שרעקעדיגע געצייג וועלכע ווערן גענוצט צו שניידן און טאן באלדיגע מעטאדן ווי אריינלייגן א טוב אדער אנדערע זאכן.
פון עמערגענץ ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער פאציענט איז דיאגניזירט און זיין מצב איז סטאביל וועט מען אים ווייטער שיקן צו אנדערע אפטיילונגן אין דעם שפיטאל אדער צו אן אנדערע שפיטאל אויב עס פעלט זיך אויס. אויב דער פאציענט איז באשטעטיגט צו זיין אין א גוטן צושטאנד וועט מען אים פארשרייבן א רעצעפט, אויב עס פעלט זיך אויס, און אים אהיימשיקן.
יעדע פאציענט ווערט ווייטער געשיקט מיט געשריבענע אדער געדרוקטע באריכטן וועלכע לויט'ן זיין מצב. ווען ער וועט אנקומען צו די אנדערע אפטיילונגן אדער אין אן אנדערע שפיטאל וועלן די דארטיגע דאקטוירים באלד וויסן פון וואס עס האנדלט זיך און וועלן אים נישט דארפן נאכאמאל אונטערזוכן און דיאגניזירן.
ווען א פאציענט ווערט אהיימגעשיקט אינמיטן די נאכט און דער דאקטאר האט אים פארשריבן א רעצעפט וועלכע ער וועט באלד דארפן האבן וועט מען אים געבן אינפארמאציע וואו ער קען יעצט באקומען אזא מעדיצין. רוב גרויסע שטעט האבן א רייע פארמאסיס געשעפטן וועלכע זענען אפען 24 שטונדן אבער אין די קלענערע שטעט ווערט דאס איינגעטיילט צו נעכט און יעדע פארמאסי איז אפען אן אנדערע נאכט. דאס געזעץ פארלאנגט אז יעדע שטאט מוז האבן כאטש איין פארמאסי וואס זאל זיין אפען יעדע מינוט אין טאג. די שפיטעלער באקומען די ליסטעט און וועלן אהינשיקן זייערע פאציענטן.


text:
אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע
די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע (אויך גערופן די אייראפעישע געמיינדע,[1] אדער דער Common Market בשותפותדיקער מארק אין דער ענגליש-רעדנדער וועלט) איז געווען אן אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע וואס האט עקזיסטירט פון 1957 ביז 1993. זי איז געשאפן געווארן דורך דעם רוימישן אפמאך, דעם 25סטן מערץ 1957, צו ברענגען עקאנאמישע אינטעגראציע (כולל אן איינציקן מארק) צווישן בעלגיע, פראנקרייך, מערב דייטשלאנד, איטאליע, לוקסעמבורג און האלאנד.
שפעטער איז זי פארגרעסערט געווארן אריינצונעמען נאך זעקס לענדער און, פון 1967 אָן, צו פירן די אייראפעישע קוילן און שטאל געמיינדע און אייראפעישע אטאמישע ענערגיע געמיינדע (אייראטאם) אונטערן טערמין אייראפעישע געמיינדעס. ווען דער אייראפעישער פארבאנד איז געשאפן געווארן אין 1993, די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע איז געווארן פארוואנדלט אין דער אייראפעישער געמיינדע, איינע פון די דריי זיילן פונעם אייראפעישן פארבאנד,[2] און די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע אנשטאלטן האבן געפינען א המשך אלס אנשטאלטן פונעם אייראפעישן פארבאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ For an example see this 1987 article from the New York Times: Steps Drafted For European Central Bank.
- ↑ Pillar system was abolished in 2009, all pillars were merged into the EU as a whole


text:
אנאנימיטעט
אנאנים באדייט אומבאקאנט, אָן א נאמען. דאס ווארט "אַנאָנים" שטאמט פון גריכיש.
ווען מען וויל באצייכענען אז עמעצער וואס מען ווייסט נישט זיין אידענטיטעט האט עפעס געטוען זאגט מען אן אנאנימער פארשוין.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי חרדישע אידן שרייבט מען זייער אסאך אנאנים סיי אין די צייטונגן וואס די שרייבער האבן אלע אנאנמיע פען נעמען און סיי ווען זיי שרייבן אויף אינטערנעט ווילען זייער שטארק פארבלייבן אנאנים, נישט וועלנדיג ליידען די קאנסעקווענצן פון זייערע ווערטער צוליב די נישט אפענע געזעלשאפט.


text:
מיין קאמף
מיין קאמף איז דער נאמען פון א בוך וואס אדאלף היטלער האט געשריבן בשעת ער איז געזעצן 9 מאנאטן אין טורמע. עס איז דערשינען געווארן אין יאר ה'תרפ"ה (1925).
אין געוויסע לענדער (ווי האלאנד) איז פארבאטן היינט צו פארקויפן דעם ספר, פון צווייטן זייט קען מען שאפן דעם ספר אין פארשידענע שפראכן (אויף ענגליש, העברעיש, אראביש און נאך).
אין דער ספר צייגט ער אן די יידן, סלאוון און נאך... אלס אונטערמענטשן וואס וואנדאליזירן די אריער ראסע. אזעלכע זאגן אז אין דעם ספר קען מען שוין זעהן רמזים וועגן זיין פלאן צו פערגיפטן די יידן מיט גאז.


text:
קוילן זייערס
דאס קוילן-זייערס (כעמישע פארמל: CO2) איז א כעמישע פרעפאראט פון א קוילנשטאף אטאם מיט צוויי אקסיגען אטאמען. נארמאל איז דאס א גאז אין סטאנדארט טעמפראטור און דרוק.
קוילן-זייערס ווערט נישט פליסיג, אבער עס ווערט סאליד ווען די טעמפעראטור איז אונטער -78 °C. ווען עס איז הארט (סאליד) ווערט עס גערופן טרוקן אייז.
פלאנצן נעמען אריין קוילן-זייערס צו מאכן עסן, אין א פראצעס וואס הייסט פאטאסינטעז.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדוסטריעלער קוילן-זייערס ווערט פראדוצירט אין איינעם פון זעקס פראצעסן:[1]
- פארכאפן נאטירלעכן קוילן-זייערס קוואלן
- ווי א ביי-פראדוקט פון וואסערשטאף פראדוקציע, וואו מען פארוואנדלט מעטהאן אויף CO2;
- פארברענען פאסיל-ברענשטאף אדער האלץ
- ווי א ביי-פראדוקט פון יערן צוקער ביים ברייען ביר, וויסקי און אנדערע אלקאהאלישע געטראנקען
- פון דעקאמפאזיציע פון קאלכשטיין ווען מען מאכט קאלך.
ניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוילן-זייערס ווערט געניצט אין דער אויטאמאביל אינדוסטריע פאר שווייסן, כאטש די אינערטע גאזן ארגאן און העליום זענען בעסער פאר דעם צוועק, אבער זיי זענען טייערער.


text:
אטאם
אטאם איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון מאטריאל וואס איז אומטיילבאר אין כעמישע רעאקציע. עס באשטייט פון "נייטראנען" און "פראטאנען" וואס זענען אינדערמיט אינעם אטאמקערן און עס דרייען זיך ארום דעם די "עלעקטראנען" ווי א "זון סיסטעם".
עס הייסט אטאם: ווייל אין די אמאליגע גריכישע שפראך מיינט דאס "אום'צעטיילבאר" אמאל האט מען געמיינט אז דאס איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון אלעם, למעשה נאכדעם האט מען אויסגעטראפן וויאזוי צו באפרייען די עלעקטראנס.
עס האלט צוזאמען די נייטראנען און פראטאנען אינעווייניג, דורך די שטארקע נוקלעארע קראפט אז זיי זאלן נישט קענען ארויספליען און צושטערן די וועלט, און די עלעקטראנען ווערן אנגאהאלטן דורך די שוואכע נוקלעארע קראפט.
די עלעקטראנען זענען נעגאטיוו, די פראטאנען זענען פאזיטיוו, און די נייטראנען זענען נייטראל (נישט נעגאטיוו און נישט פאזיטיוו).
געבוי פונעם אטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אטאם איז צאמגעשטעלט פון א קליינעם שווערן קערן, וואס זיין מאסע איז 99.98% פון דער גאנצער מאסע און זיין גרייס איז איין הונדערט-טויזנטסער טייל פון דער גאנצער גרייס פונעם אטאם, מיט א פאזיטיווער לאדונג, און ארום דעם קערן געפינען זיך עלעקטראנען, וואס זענען קאנצענטרירט אין ראיאנען אזוי ווי שאלאכצן, מיט א נעגאטיווער לאדונג.
די געבוי פון די שאלאכצן שטאמט פון שרעדינגערס גלייכונג אין קוואנטן טעאריע, דאס איז א דיפערענציאל-גלייכונג וואס פארבינד די כוואליע-פונקציע פון די עלעקטראנען, זייער ענערגיע און זייער קערן-פאטענציאל.


text:
ליכט (לעמפל)
א ליכט איז א מיטל צו שאפן ליכטיקייט. פאר דער ערפינדונג פון עלעקטריע איז א ליכט געווען כמעט דער איינציגער וועג צו זען ביינאכט. א ליכט דארף האבן ברענשטאף וואס קען זיין פליסיג אדער וואקס און א קנויט. ווען מען צינדט אן דעם קנויט ציט ער דעם ברענשטאף און ברענט.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי יידן צינדט מען ליכט:
אין דעם בית המקדש פלעג מען צינדן יעדן טאג די מנורה מיט איילבירטן אויל.
וואקסענע ליכט איז שוין אן אור אלטער מנהג צו צינדן ביי אידישע צערעמאניעס, צ.ב.ש. הבדלות ביי א חתונה, הבדלות מוצאי שבת קודש, יארצייט ליכט, און אפילו סתם א שבת בעפאר עס איז ארויסגעקומען די פאראפין וואס דעמאלטס איז דאס געווען דער איינציגער באנוצבארער כשר'ע ליכט וואס איז געווען אין עקזיסטענץ.


text:
איי
אייער איז טייטש די באשטאנדטייל פון אן ארגאניזם וואס געהערט צו די נקבה חלק און איז וואס זי גיבט פאר רעפראדוקציע.
- עס געפינט זיך אין די נקבה פון א יעדן ארגאניזם וואס קען רעפראדוצירן.
- אין באשעפענישן ווי מענטשן ווערן די אייער פראדוצירט דורך די אייערשטאקן.
- ביי פיש און/אדער פייגלעך ווערן די אייער איינגעזייט דורך די זרע פון די זכר אדער אינעווייניג אין דער נקבה (אזוי איז ביי פויגל) אדער אינדרויסן (אזוי איז ביי פיש). וואס דאס מיינט איז אז די איי ווערט געמאכט אין דער נקבה, אבער די ניי באשעפעניש ווערט געמאכט ערשט נאכן זייען פון די זכר. עס דערנערט זיך פון די אייגענע דערנערונגען וואס געפינט זיך אין די איי. דערנאך קומט דאס ארויס פון די איי אינדרויסען פון די נקבה/מוטער.
- די אייער איז געווענליך די בשטאנדטייל פון א באשעפעניש וואס מאכט דעם באשעפעניש, ווייל די זרע פון די זכר ווערט חרוב אין די איי, און נאר די איי איז וואס מאכט דעם באשעפעניש. סיידן פון די גענעטישע חלקים וואס דער זכר גיבט.
- איי פון א הין איז זייער א גוטע און נארהאפטיגע עסנווארג, זייענדיג זייער רייך אין פראטעאין, און איז די מערסטע געזונט אויב מען קאכט דאס אויף אין הייס וואסער פאר כאטש צען מינוט.
- עס איז אויך דא איי פון פיש וואס מען קען עסן.


text:
בצלאל ראקאוו
הרב בצלאל ראַקאוו (י"ג אייר ה'תרפ"ז, – כ' תמוז, ה'תשס"ג) איז געווען דער שטאטס רב אין גייטסהעד. ער איז געווען איינער פון די פירער פון אגודת ישראל אין גרויסבריטאניע.
הרב ראקאוו איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט, דייטשלאנד אין א רבנישער משפחה, אן אייניקל פון הרב יום טוב ליפמאן העלער, דער "תוספות יום טוב". זיין פאטער, רבי יום טוב ליפמאן ראקאוו, איז געווען א תלמיד פון דער וואלאזשינער ישיבה און א ראש ישיבה אין פראנקפורט. אין תרצ"ט, מיט די רדיפות פון יידן אין דייטשלאנד, האט ער מיט זיינע טאטע-מאמע און זיין ברודער בנציון באקומען אזילרעכט אין ענגלאנד, און זיי האבן זיך באזעצט אין לאנדאן.
ביי די 18 יאר האט מען אים אריינגענומען אין גייטסהעד כולל, וואו מ'האט געהאלטן פון אים ווי א חשובער תלמיד חכם, און ער האט באקומען היתר הוראה. אין תש"ח האט ער חתונה געהאט מיט מרים, טאכטער פון הרב נפתלי שאקאוויצקי, דער גייטסהעדער רב. דאס פארפאלק האט זיך געצויגן קיין מאנטרע, שווייץ, וואו ער איז געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה. נאך זיין שווער'ס פטירה אין תשכ"ד האט די גייטסהעדער קהילה גערופן אים אויפנעמען זיין שווער'ס אמט. דארט אין גייטסהעד איז ער געווארן פון די מנהיגים פון דעם ציבור.
נאך זיין פטירה אין תשס"ג האט מען אים געפירט צו קבורה אין הר המנוחות.


text:
ליטוואקעס
ליטוואַקעס זענען יידן וואס שטאַמען פון ליטע (דאס מיינט די אלטע ליטע, וואס איז כולל ווייסרוסלאנד). די ליטוואקעס זיינען שטארק פרום און אסאך פון זיי פירן זיך לויטן גר"א שטרענג לויט דעם שלחן ערוך.
לערנען תורה איז ביי זיי דאס עיקר לעבן.
היינט אין אמעריקע האבן זיי אַדאָפּטירט געוויסע פירונגען פון די חסידים, אבער זענען נאך אלץ מער וועלטליך און מאדערן.
היינטיקע רעליגיעזע ליטוואקעס רעדן יידיש (ליטווישן דיאלעקט) און אויך די שפראך פון לאנד, ווי למשל אין אמעריקע רעדן זיי ענגליש און ארץ ישראל העברעיש. די בחורים שניידן אדער שערן זיך די בארד. באהאלטן די פיאות אונטער די אויערן.


text:
טעטריס
טעטריס (ענגליש: Tetris) איז א ווידעא שפיל, ערפינדן אין 1985 דורך אלעקסיי פעזשיטנאוו אין מאסקווע רוסלאנד. נאך בלויז א יאר צייט האט די שפיל געשלאגן ווארצלן אלוועלטלעך.
די שפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפילער דארף צילעווען די שטיקלעך וועלכע פאלן אראפ פון דעם אויבערשטן חלק פון דעם עקראן, מיטן מאטיוו דאס צו סארטירן אונטן ווי א פאזל, אן קיין איבריגע פלאץ צווישן די שטיקלעך. ווען עס ווערט געשאפן א גאנצע ליניע אן קיין איבריגע פלאץ, ווערט יענע ליניע פארשוואונדן, און די שורה העכער דעם פאלט אראפ איין "שטאק". ווען די אלע אומפארענדיגטע ליניעס גרייכן ביזן מאקסימום הייעך פונעם סקרין, האט דער שפילער פארלוירן דעם שפיל.
עס איז במשך די צייט ערפינדן געווארן פארשידענע ווערסיעס פונעם שפיל, פאר טעלעוויזיעס, סעליולער טעלעפאנען, דיגיטאלע זייגערס, קאמפיוטערס, און נאך.
די הויפט מעגליכקייטן וועלכע ווערן געשעצט דורך קונדן איז צו קענען זען א פאראויסדיגע אויסקוק פונעם שטיקל וואס פאלט אראפ אונטן פונעם עקראן, אז מען זאל וויסן פון פאראויס וואו דאס צו צילעווען. און אויך צו קענען טוישן א שטיקל אינמיטן פאלן אויב מען זעט אז עס פאסט זיך נישט אריין אונטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען טעטריס שטאמט ארגינעל פונעם גריכישן ווארט "טעטרא" וואס עס מיינט דעם נומער 4, צוליב די שטיקלעך אינעם שפיל וועלכע זענען צוזאמענגשטעלט פון פיר קעסטעלעך.
דאס פארשפרייטן די שפיל איז נישט פאראיבער אזוי גלאטיג, און פילע פירמעס האבן גענומען פאר זיך די עקסלוסיווע רעכטן אויף דער שפיל. וויבעלד פעזשיטנאוו האט בעת'ן ערפינדן די שפיל געארבעט פארן סאוויעטער רעגירונג, האט ער קיינמאל נישט זוכה געווען צו די מיליאנען וואס די שפיל האט מרוויח געווען אין לויף פון די יארן. אין 1991 איז פעזשיטנאוו אריבער קיין אמעריקא און אויפגעשטעלט א פירמע מיטן נאמען פון דער שפיל. פון 1996 ביז 2005 האט ער געארבעט אין מייקראסאפט.
לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באשרייבונג אין Ynet (עברית) וועגן די סוקסעס פון דער שפיל [1].


text:
נארדוועסט טעריטאריעס
נארדוועסט טעריטאריעס (ענגליש: Northwest Territories, פראַנצויזיש: les Territoires du Nord-Ouest) איז איינע פון קאנאדעס דריי פעדעראלע טעריטאריעס. די נארדוועסט טעריטאריעס זענען געווארן א טייל פון דער קאנאדישער קאנפעדעראציע דעם 15טן יולי 1870, אבער די היינטיקע גרענעצן פון דער טעריטאריע זענען געשאפן געווארן דעם 1טן אפריל 1999, ווען מען האט אויפגעשטעלט די טעריטאריע נונאוואוט.
די טעריטאריע האט געהאט א באפעלקערונג פון 41,462 ביים 2011 צענזוס. די הויפשטאט איז יעלאנייף, זייט 1967.
בערך העלפט פון דער טעריטאריע געפינט זיך צפון פון דער בוים ליניע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעריטאריע איז פלאצירט אין צפון קאנאדע, צווישן די צוויי אנדערע פעדעראלע טעריטאריעס, יוקאן צו מערב און נונאוואוט צו מזרח. אויך גרענעצט זי מיט די פראווינצן בריטישע קאלאמביע צו דרום-מערב, און אלבערטא און סאסקאטשעווען צו דרום. זי באדעקט א שטח פון 1,183,085 קוואדראט ק"מ.


text:
איסר זלמן מעלצער
הרב איסר זלמן מעלצער (ה' אדר ה'תר"ל - י' כסלו ה'תשי"ד; 1870 – 1954) איז געווען א רב, דער ראש ישיבה אין סלאבאדקע, סלוצק, קלעצק און אין דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים, און א פוסק. ער האט געשריבן דאס ספר "אבן האזל" אויף דער משנה תורה פונעם רמב"ם.
ער ווערט פאררעכנט איינער פון די גדולי הדור פון די סוך ת"ר יארן.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב איסר זלמן מעלצער איז געבוירן ה' אדר תר"ל (1870) אין דער מיר (היינט אין בעלארוס), צו זיין פאטער הרב ברוך פרץ (דעם אכטן דור פונעם פנים מאירות) און זיין מוטער מורקא רייזל (א טאכטער פון הרב דוד הוטנער).[1] מען פלעג רופן אים "זונדל". צו צען יאר האט ער אנגעהויבן לערנען ביים שטאטישן רב פון דער מיר, הרב יום טוב ליפמאן, מחבר ספר "מלבושי יום-טוב". ביי די עלף יאר האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער מירער ישיבה.
לערנען אין ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער בר מצוה, אום ה'תרמ"ד, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער וואלאזשינער ישיבה, אונטער דעם ראש ישיבה דעם נצי"ב און זיין איידעם הרב חיים סאלאווייטשיק, וואו ער איז געבליבן זיבן יאר. זיין נאענטער חבר אין וואלאזשין איז געווען זעליג ראובן בענגיס. איסר זלמן איז געווען איינער פון די בחורים אין דער חבורה פון ר' חיים (סאלאווייטשיק) מיט וועמען ער פלעג צוגרייטן דעם שיעור.[1]
בשעת זיינע יארן אין דער ישיבה איז ער געווען טעטיג אין דער ארגאניזאציע "נס ציונה" מיט דער ציל פון גיין וואוינען אין ארץ ישראל (דאס איז געווען א געהיימע ארגאניזאציע-ווען די רוסישע רעגירונג האט זי אנפלעקט, האט זי פארמאכט די ארגאניזאציע). אין שפעטער יארן האט רבי איסר זלמן מיט זיין שוואגער רבי משה מרדכי עפשטיין אנטייל גענומען אין דער גרינדונג פו דער שטאט חדרה, וואו ער האט געקויפט א פארצעל, און האט געפֿלאנצט דארטן א סאָד פון אתרוגים.
אום תר"ן האט ער אנגעהויבן לערנען אין דעם חפץ חיים'ס ישיבה אין ראדין, דארטן האט מען גערופן אים "זוניא מירער". ער האט געאהאט א קביעות אין לערנען מיט ר' אברהם דער זון פונעם חפץ חיים.
זיין חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען שרגא פייוול פראנק - דער גביר פון דעם שטעטל אַלעקסאט אריבער דעם נעמאן טייך פון קאוונע (היינט א פארשטאט פון קאוונע) - איז נפטר געווארן, האט זיין אלמנה גאלדא געוואלט מקיים זיין זיין צוואה חתונה מאכן זייער טעכטער צו אויסגעצייכנטע תלמידי חכמים. זי איז געפֿארן צו דער וואלאזשינער ישיבה בכדי צו טרעפֿן א שידוך פֿאר איר עלצטער טאכטער. דער ראש ישיבה - הרב נפתלי צבי יהודה בערלין האט זיך געקווענקלט צווישן רב משה מרדכי עפשטיין און רב איסר זלמן מלצר. טא האט זי געבעטן איר שוואגער - איר שוועסטער'ס מאן - צו פֿארהערן זיי ביידע, אבער האט שווער געקענט מכריע זיין. ווען זיי זענען געפארן, זי און איר שוואגער מיט די צוויי תלמידים צום קאוונער רב, הרב יצחק אלחנן ספעקטאר, אויך ער האט שווער געקענט קלויבן צווישן זיי. צום סוף האט ער געפרעגט צי זי האט אין שטוב נאך א טאכטער חתונה צו מאכן, און טאקע אום תרנ"ב האט איר טאכטער חיה מנוחה חתונה געהאט מיט הרב משה מרדכי עפשטיין, און איר טאכטער ביילא הינדא האט חתונה געהאט מיט הרב איסר זלמן מעלצער.
ווען איסר זלמן איז געווארן א חתן איז ער שוין געווען א יתום, ווייל זיין פאטער איז נפטר געווארן פריער. ער איז צוריקגעגאנגען אלס חתן צו זיין מאמענס שטוב. דארט האט ער געכאפט א לונגען אנטצינדונג. די משפחה איז געווען זייער ארעם און האט נישט געהאט א געלט צו באצאלן א דאקטער. אינצווישנצייט האט אויסגעבראכן אין מיר א שריפה, במילא איז די משפחה אנטלאפֿן פון מיר. וואו זיי זענען אנגעקומען האבן די ארטיגע יידן געדונגען פאר זיי א שטוב און האבן באזארגט דעם חולה א טעפל מילך יעדן טאג. מ'האט מודיע געווען די משפחה פון דער כלה אז דער חתן איז קראנק. זי האט געפרעגט די דאקטוירים, און זיי האבן געזאגט אז ער וועט נאך לעבן א יאר. די כלה איז געווען צופרידן מיט דעם, אבער איר משפחה האט געוואלט פרעגן ביים חפץ חיים. ער האט געענטפֿערט גאנץ קורץ: זענען דא מענטשן וואס זענען געזונט, און ס'זענען דא מענטשן וואס לעבן לאנג. זיי האבן חתונה געהאט און געלעבט צוזאם העכער פון זעכציג יאר.[1]
נאך דער חתונה האט ר' איסר זלמן זיך געצויגן אין קאוונע, וואו ער האט געלערנט אונטער דעם קאוונער רב.
די סלאבאדקער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום תרנ"ד האט דער אלטער פון סלאבאדקע געזוכט א מגיד שיעור פאר זיין ישיבה "כנסת ישראל" (במקום ר' איצעלע פאנאוועזשער). ער האט געקליבן די צוויי שוואגערס, ר' איסר זלמן מיט ר' משה מרדכי עפשטיין צו ווערן מגידי שיעור. ר' איסר זלמן איז דעמאלסט געווען אלט 24. ער איז געקומען אונטער דער השפעה פון דער מוסר באוועגונג, וואס דער אלטער איז געווען איינער פון איר פירערס. ער איז געבליבן אין סלאבאדקע דריי יאר.
סלוצקער ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום תרנ"ז (1894) האט דער סלוצקער רב, רבי יעקב דוד ווילאווסקי (דער רידב"ז), געבעטן דעם אלטער פון סלאבאדקע צו העלפֿן אים גרינדן א ישיבה אויפן דרך פון מוסר. דער אלטער האט געשיקט רבי איסר זלמן קיין סלוצק פאר דעם צוועק מיט א חבורה פון 14 תלמידים. נאכדעם וואס דער רידב"ז האט זיך געצויגן אין אמעריקע (און דערנאך אין ארץ ישראל), האט מען באשטימט רבי איסר זלמן דער סלוצקער רב אין תרס"ג; ער האט געדינט אין דעם רבנות צוואנציג יאר, ביז תרפ"ג.
אין תר"ף האט הרב מעלצער באקומען א בריוו פון הרב הערש פסח פראנק פון ירושלים מיט א בקשה אז ער זאל אריבערפירן זיין ישיבה דארטן. אבער דעמאלסט איז נישט געווען קיין שעת הכושר.
די סאוועטן רעגירונג האט אים גערודפט צוליב זיין ארבעט פאר תורה און יידישקייט, ביז אין תרפ"א איז די ישיבה אנטלאפן פון סלוצק אינמיטן דער נאכט אונטער זיין איידעם רבי אהרן קאטלער ביז זיי זענען געקומען קיין קלעצק, וואס איז דעמאלסט געווען אין פוילן. חודש אדר תרפ"א האט מען באפרייט הרב מעלצער און ער איז אריבער צוריק צו דער ישיבה.
אלול תרפ"ג האט הרב מעלצער געטראפן די גדולי ישראל ביי דער כנסיה גדולה אין ווין, און זיי האבן אים געזאגט אז ער זאל זיך באזעצן אין ירושלים. ווינטער תרפ"ד האט רבי אהרן קאטלער איבערגענומען ווי ראש ישיבה און הרב מעלצער איז געפארן קיין ירושלים.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען הרב מעלצער איז אנגעקומען אין ארץ ישראל סוף חודש טבת תרפ"ה 1925 האט מען אים באשטימט ראש ישיבה פון דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים, אן אמט וואס ער האט געהאלטן ביז זיין לעצטן טאג. אין ירושלים האט ער געשריבן די זיבן בענדער פון זיין ספר "אבן האזל", באזירט אויף זיינע שיעורים אין עץ חיים. אויך האט ער ארויסגעגעבן הגהות אויפן חידושי הרמב"ן אויף ש"ס.
ער איז געווען נאענט מיט הרב אברהם יצחק הכהן קוק, מיט וועמען ער האט א סך פארברענגט.
הרב מעלצער איז נפטר געווארן י' כסלו ה'תשי"ד, און מען האט אים באערדיקט אין הר המנוחות.
זיין ארבעט פארן ציבור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך באטייליקט אין אגודת ישראל גלייך ווען זי איז געגרינדעט געווארן. ער איז געווען אין אלע דריי כנסיות גדולות און אין זיינע שפעטערע יארן איז ער געווארן פארזיצער פון דער מועצת גדולי התורה. אויך האט ער געגרינדעט די "וועד הישיבות" אין ווילנע, צוזאמען מיטן "חפץ חיים" און רבי חיים עוזר גראדזענסקי.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין טאכטער חנה פערל, ווייב פון הרב אהרן קאטלער, ראש ישיבה אין קלעצק, ליטא, און גרינדער פון דער ישיבה אין לייקוואוד, פאראייניקטע שטאטן און פון די גרעסטע אמעריקאנער רבנים נאכן חורבן אייראפע.
- זייער זון הרב שניאור קאטלער כיהן כראש ישיבת לייקווד, ואחריו מכהן בראשות הישיבה הרב אריה מלכיאל קאטלער
- זיין זון, הרב צבי יהודה מלצר רבה של רחובות ומייסד "ישיבת הדרום", חותנו של הרב יהודה עמיטל, ראש ישיבת הר עציון
- זיין זון, המחנך ופרשן התנ"ך פיבל מלצר, מנהל בית הספר "רוחמה", מרצה השיעור היומי בתנ"ך ב"קול ירושלים", חבר מערכת דעת מקרא וממייסדיה, ומחבר הפירוש למגילת רות במסגרתה.
- די ווייב פון הרב יצחק מאיר בן מנחם (פאטשינער), אב"ד פתח תקוה, דיין אינעם בית הדין הגדול.
- חתנו של הרב בן מנחם, הרב אביעזר פילץ, מכהן כראש ישיבת תושיה תפרח, וכן בנו הרב מנחם בן מנחם הוא מראשי הישיבה.
- הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה פון פאנאוועזש ומנהיג הציבור החרדי-ליטאי, האט געהייראט גוטל, טאכטער פון זיין שוועסטער פרומא רבקה.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין זון, הרב צבי יהודה מעלצער רב פון רחובות פון תש"ז ביז תשי"א און דער גרינדער פון "ישיבת הדרום", שווער פון הרב יהודה עמיטל, והוגה הרעיון של "ישיבה צבאית".
- זיין זון, פראפ' פייוול מעלצער, מנהל פֿון דער "רוחמה" שולע, מרצה השיעור היומי בתנ"ך ב"קול ירושלים" ומחבר פרוש למספר ספרים בסדרת דעת מקרא.
- הרב שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פֿירער פון די ליטווישע אין ארץ ישראל.
- הרב שלמה זלמן אויערבאך, ראש ישיבת קול תורה.
- זיין איידעם, הרב אהרן קאטלער ראש ישיבת ישיבת קלעצק-לייקווד ארצות הברית.
- זיין איידעם, הרב יצחק בן מנחם (פאטשינער), אב"ד פתח תקוה, ודיין בבית הדין הגדול.
- הרב יוסף אליהו הענקין, מנהיג רוחני של יהדות ארצות הברית, וראש ארגון הצדקה "עזרת תורה".
- הרב שלמה גורן, הויפט רב אין ארץ ישראל.
- הרב יהודה עמיטל, ראש ישיבת הר עציון (האט געהייראט זיין אייניקל).
- הרב אברהם יעקב זאלאזניק, ראש ישיבת עץ חיים.
- הרב שמעון זאלאזניק (ברודער פון הרב אברהם יעקב), ר"מ אין ישיבת שעלבים.
ליינען ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בדרך עץ החיים, הרב ידעאל מעלצער, ירושלים, תשמ"ו
- אז נדברו יראי ה', על קשרי הידידות בין הגרא"ז מעלצער מיט רב אברהם יצחק הכהן קוק (הראי"ה) יו"ל על ידי ארגון אור האורות, תשס"ח.


text:
תלמוד בבלי
דער תלמוד, באקאנט צווישן ארטאדאקסישע אידן אלס גְמָרא, איז א זאמלונג פֿון ערקלערונגען אויף דער משנה פֿון די רבנים און תלמידי חכמים וואס זענען באקאנט אלס אַמורָאים. עס איז דא צוויי תלמודים, דער תלמוד בבלי און דער תלמוד ירושלמי. לויט דער טראדיציע האבען רבינא און רב אשי רעדאקטירט דעם תלמוד בבלי. זיי האבן געלעבט אין דעם פֿינפֿטן יאָרהונדערט אין פערסיע. דער תלמוד ירושלמי איז צוזאמענגעשטלט געווארן דורך רבי יוחנן און זיינע קאלעגען, וואס האבן געלעבט אים פֿירט'ן יאָרהונדערט אין ארץ ישראל.
צייטליך פֿאנגט די פעריאדע פֿון דעם תלמוד אָן מיט דעם שרייבען פֿון דער משנה, אומגעפֿער אין יאר 200 למנינם. פֿון דאן אָן הייסן די גרעסטע רעליגיעזע לערער נישט מער תנאים נאר אמוראים.
חאטשע די תלמודים זענען גיווארען רעדאקטירט דורך רבינא און רב אשי איינערזייטס, און רבי יוחנן מיט זיינע קאלעגען אנדערזייטס, האט דער תלמוד דאן נאך נישט געהאט די היינטיגע פֿארם. בעזאנדערס דער באבילאָנישער תלמוד איז געווארן ווייטער פֿארארבעטעט דורך די רבנן סבוראי, די אנאָנימע אנפֿירער פֿון דעם זעקסטן יאָהרהונדערט.
(אַרױסגערעדט: געמאָראַ) דאָס װאָרט „גמרא“ שטאַמט פֿון אַראַמיִש, דער טײַטש איז „לערנען“, און דערמיט װערט אױך באַצײכנט דער פירוש און צוגאַב צו דער משנה װאָס איז באַקאַנט אַלס „גמרא“. װעגן דעם צוזאַמענשטעל פֿון גמרא, צײַט פֿון דער רעדאַקציע און איר אינהאַלט געבן מיר בײַם זוכװאָרט "תּלמוד".
איבעיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז די אפטייטש פון א "שאלה" אין אראמיש. מיר געפונען זייער אסאך אין גמרא "איבעיא להו" וואס דער רבי אין חדר פלעגט טייטשן "האבן די בני ישיבות א בעיא געפרעגט.
ווען בן יהודה האט ערפינדען דער שפראך עברית האט ער אויף דעם יסוד איבערגעטייטשט דאס ווארט פראבלעם אויף "בעיה". ווייל א שאלה מיט א פראבלעם זענען אינעם זעלבן גאנג.
די מפרשים זאגן אז ווען עס שטייט אין גמרא "תיקו" נאך אן איבעיא איז דאס די ראשי תיבות פון תשבי יתרץ קושיות ואבעיות. לאמיר האפן אז גאר בקרוב וועט דאס פאסירן.


text:
יידישער אנטי פאשיסטישער קאמיטעט
דער יידישער אנטי פאשיסטישער קאמיטעט איז געווען א יידישע ארגאניזאציע, וואס האט זיך געפונען אין דעם סאוועטן פארבאנד, ארויסצוהעלפן רוסלאנד אין איר קריג קעגן נאצי דייטשלאנד, ביי דער צווייטער וועלט קריג, אין יאר 1942.
די גרינדונג איז געווען מיטן ציל ארויסצוהעלפן די קאמוניסטישע קריגס-מאשין, דורך יידן וואס א טייל זענען געווען פארגלייבט אין קאמוניזם, און א טייל זענען געווען סתם תמימות'דיקע יידן וואס זענען אריינגעפאלן אין נעץ. די ציל איז געווען צו פארשאפן שטיצע פון יידן איבער דער גארער וועלט וואס זאל העלפן רוסלאנד, זיי האבן געשיקט שליחים צו דער מערב וועלט, און האבן באוויזן צאמצושטעלן א גרויסע סומע געלט, א גרויסע טייל פון די געלט איז געקומען א דאנק פאלטשע פראפעגאנדע איבער דעם שווערן מצב פון יידן אין רוסלאנד.
די ארגאניזאציע איז אויפגעשטעלט געווארן מיט דער גוטהייסונג פון די ען קא ווע דע, און האט זיך געפונען אין קויבישאוו. אין 1943 איז די הויפטקוואטיר אריבער קיין מאסקווע, און האט געהאלפן אויפלעבן יידיש טעאטער און קולטור. דער פארזיצער פון דער ארגאניזאציע איז געווען דער פאפולערער אקטיאר שלמה מיכאלס, דער סעקרעטאר איז געווען א זשורנאליסט מיטן נאמען שכנא עפשטיין.
זיי האבן באוויזן צאמצושטעלן מיליאנען דאלארן, פון די פאראייניקטע שטאטן, קאנאדע און ענגלאנד, און אפילו פון יידן אין ארץ ישראל. זיי האבן אויך פארגעשלאגן אויפצושטעלן אן אינטערנאציאנאלע יידישע מיליטער וואס זאל קעמפן קעגן די נאציס. דער קאמיטעט האט געהאלפן ראטעווען אברהם סוצקעווער, פון די וואלד ווי ער האט זיך געפונען מיט פארטיזאנער, אין בעלארוס.
דער קאמיטעט האט אויפגעלעבט, אין די יארן פון זיין טעטיקייט, די יידישע קולטור הינטערן אייזערנעם פארהאנג, און האט ארויסגעגעבן א צייטונג מיטן נאמען אייניגקייט, די צייטונג האט אנגעהאלטן ביז 1948.
נאך דער מלחמה, האט דער קאמיטעט זיך באשעפטיקט אין נאכגיין איינצלהייטן אויף חורבן אייראפע, די עדות זענען אויסגעארבעט געווארן דורך צוויי זשורנאליסטן, און ארויסגעקומען אין ניו יארק און אין רומעניע, אין יאר 1946.
אין יאר 1948, האבן זיך אנגעהויבן די רדיפות פון יאזעף סטאלין קעגן יידן, און שלמה מיכאלס איז אומגעקומען אין א אונטערגעשטעלטער אויטא עקסידענט דורך די ען קא ווע דע, און אנדערע מיטגלידער זענען ארעסטירט געווארן, מיטן שולד פאר זייענדיק אומגעטריי דאס לאנד, אנפירענדיק אנטי קאמוניסטישע פראפעגאנדע, און אויך פארן מאכן א קאנספיראציע, אויפצושטעלן א יידישע רעפובליק אין די קרים האלב אינדזל און זיך אפטיילן פון רוסלאנד. זעלבסטפארשטענדליך אז די באשולדיקונגען זענען נישט געווען באזירט אויף קראנטע ראיות.
דעם 12טן אויגוסט 1952, זענען דרייצן יידן אומעברענגט געווארן, אלע מיטגלידער פון דעם קאמיטעט, און איז באוואוסט אלס די קאמוניסטישע הרוגי מלכות, אדער די "דיכטערס אומקום".
נאך סטאלינס טויט, זענען די פארבליבענע יידן אין די טורמעס באפרייט געווארן, און די נעמען פון די אומגעקומענע זענען ריינגעוואשן געווארן אין יאר 1956.
מיטגלידער פונעם יידישן אנטי-פאשיסטישן קאמיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלעקסאנדער טייראב
- שמואל האלקין, דראמאטורג, איינגעזעצט אין תפיסה
- איציק פעפער, דיכטער
- לייב קוויטקא, דיכטער, הינגעריכט
- יעקב קרייזער
- דוד האפשטיין
- לינא שטערן
- דוד בערגלסאן
- פרץ מארקיש


text:
דאס ווערסיע כולל אַ לעפיערעך גרויס שטעלן פון קליין ענדערונגען, זינט 0.6.0 איז געווען אַ הויפּט מעלדונג עס איז געווען גאנץ זיכער אַז עס וואָלט זייַן אַ ביסל ווייזט אַז וועט דאַרפֿן עטלעכע ייערנינג, און גורל פון אָפּציעס צו פֿאַרבעסערן די ווייכווארג, ביסל דורך ביסל.
זאל ס אָנהייבן מיט די נייַ שטאָפּן!
אויב איר זענט שרייַבן אַ בלאָג אין אַ ביסל שפראכן, אָדער האָבן שרייבערס אַז בעסער שרייַבן אין איין שפּראַך און אנדערע פּריפערינג אנדערע, עס איז איצט מעגלעך צו צייכן אַ פולשטענדיק פּאָסטן ווי ניצן אַ פאַרשידענע שפּראַך (מיר ערידזשאַנאַלי געדאַנק צו שרייַבן דעם פּאָסטן אין אַ אנדער שפּראַך, אָבער דיסיידז קעגן אים). מאַרקינג אַ פּאָסטן איז איצט געטאן דורך אַדינג דער מנהג פעלד פון
tp_language און שטעלן אים צו די שפּראַך ווערט. נעם צעטל אַז עלטערע טימז זאל ניט זייַן זייער פאָנד פון דעם און זאל דאַרפֿן צו זייַן פאַרפעסטיקט.
אן אנדער שטריך איז די פיייקייַט צו ריין-אַרויף אַלט אָטאַמייטיד איבערזעצונגען פון דיין דאַטאַבאַסע, אָדער גאָר, אָדער די עלטערע ווי צוויי וואָכן (אלץ געוואלט צו נאָכקומען מיט Google איבערזעצונג קאַטשינג טערמינען? איצט איר קענען), דאס איז געשען אין אַ קלוג וועג, ווו מענטש טראַנזליישאַנז זענען ניט אויסגעמעקט, און אויך אָטאַמייטיד איבערזעצונגען וואָס זענען געווען ריפּלייסט דורך מענטש טראַנזליישאַנז זענען געהאלטן אין דער איבערזעצונג קלאָץ פֿאַר רעפֿערענץ. באַניצער דיסקרעשאַן איז אַדווייזד ווען ניצן דעם, און אַ באַקקופּ איז קיינמאָל אַ שלעכט געדאַנק.
א גרויס ענדערונג אין די קאָד איז געטאן צו מינאַמייז קאַליזשאַנז מיט אנדערע פּלוגינס, ווי איצט אַלע פאַנגקשאַנז און קאַנסטאַנץ מייגרייטיד אין סטאַטיק קלאסן, דעם טיפּ פון פראבלעמען זענען רעפּאָרטעד מיט אַ ביסל פּלוגינס, און זאָל זייַן גוט איצט.
מיר וועלן צו דאַנקען דזשייסאַן, רעוואָנאָרווייַ, טערענסע, מארטין און ווער עס יז אַנדערש וואס איז געווען ינוואַלווד מיט זייער הילף דיבאַגינג און טעסטינג דעם מעלדונג.
איצט צו דער רשימה פון אנדערע ענדערונגען:
- פיקסט טיפּאָ אין בודדיפּרעסס טייַך
- לאָזן בלויז פּאַרסער פּראַסעסינג פון נעסטעד טאַגס
- מייַכל די
noscriptקוויטל ווי פאַרבאָרגן, פיקסיז זשוק מיט בודדיפּרעסס
- פיקסעס צו איבערזעצונג ראַגרעשאַן מיט גויים לאַטייַן אותיות
- פיקסעס צו מאַסע איבערזעצן מיט בינג איבערזעצער פֿאַר כינעזיש און טאַיוואַנעסע
- פאַרקירצט קאַפּירייט באַמערקן אין מקור טעקעס, און געמאכט עס אַ ביסל מער ינפאָרמאַטיוו
מיר האָפן איר וועט הנאה דעם ווערסיע, אויב איר טאָן און אויב איר טאָן ניט, נאָר לאָזן אונדז וויסן וועגן אים!


text:
חיים יוסף דוד אזולאי
חיד"א איז ראשי תיבות חיים יוסף דוד אזולאי (ה'תפ"ד 1724 - י"א אדר, ה'תקס"ו 1806) דאס איז דער באקאנטער ספרדישער גדול און אדם השלם וואס האט באלייכט דאס ספרדישע אידנטום מיט זיין תורה, קדושה, חכמה, פקחות.
דער חיד"א האט מחבר געווען צענדליגע ספרים אויף אלע מקצועות התורה, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט.
ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע אידן אין ארץ ישראל.
דאס לעצטע מאל ווען ער איז ארויסגעפארן אין איטאליע, איז ער שוין פארבליבן דארט, מייסטענס אין ליווארנא, און האט דארט מחבר געווען רוב פון זיינע ספרים. ער איז געווען אין אסאך מדינות צווישן זיי ארץ ישראל, מצרים, איטאליע, אמסטערדאם, פראנקרייך, און האט זיך געטראפן מיט אסאך אידן און גויים צוגלייך, מיט רבנים, צדיקים, לומדים, קעניגן, שרים, עשירים און נאך וויכטיגע לייט, ער האט נושא חן געווען וואו אהין ער איז געקומען. זיינע ספרים זענען א קוואל וואס יעדער שעפט דערפון, ספעציעל היסטאריקער פון אידישן פאלק האבן אנגענומען וואס ער שרייבט אלס די מערסטע קראנט.
זיינע נסיעות און וואס עס איז אריבער אויף אים האט ער זעלבסט געשריבן אין זיינע צוויי קונטרסים וואס הייסן "מעגל טוב" צוויי חלקים.
ער איז געבוירן שנת ה'תפ"ד.[1] און איז נפטר געווארן י"א אדר ה'תקס"ו.
דער חיד"א האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, מען האט געהאט פאר אים א ספעציעלער הדרת כבוד, ער שרייבט אז זייענדיג אין טריאסטי זענען די אידן אזוי נתפעל געווארן פון אים אז מען האט איעהם געברענגט א ספעציעלן שטוהל ער זאל זיך זעצען און מענטשן האבן אים געטאראגן אין בית המדרש. (מעגל טוב ע' 78). ער שרייבט אז אין אמסטטערדאם האט ער געהערט ווי אין פארשידענע שטעט האבן אסאך פארציילט פון זיין גרויסקייט. אויך אסאך גוים און גרויסע הערן פלעגן אים קומען באזוכן און הערן פון אים קלוגשאפט, איינמאהל זייענדיג אין טורינו איז געקומען צו אים דער אמבעסאדער פון פראנקרייך מיט א דעלעגאציע אים באזוכן. אויך גרויסע עשירים סוחרים און באנקירין זענען אים געקועמן באזוכן מיט כבוד (מעגל טוב ע' 173). און נרבונה זענען געקומען אלע שרים און הערין פו שטאט באזוכן, מיט זייער ווייבער, אים צו זיין "זיי האבן מיט געגעבן גרויס כבוד" (מעגל טוב ע' 134).
אינהאַלט
- 1 זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן
- 2 זיינע רביים
- 3 די יוגנט יארן
- 4 זיין פריוואטע הארעוואניע
- 5 זיין גאונות, בקיאות און ידיעות
- 6 זיין השפעה אויף שפעטער
- 7 די נסיעות פונעם חיד"א
- 8 זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן
- 9 זיין משפחה
- 10 זיין הסתלקות
- 11 זיינע אויסערגעווענדליכע מדות
- 12 זיין הערליכן געשטאלט
- 13 זיינע תלמידים
- 14 זעט אויך
- 15 רעפערענצן
זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געשטאמט פון זייער גרויס יחוס. עטליכע דורות זענען אלע געווען גרויסע רבנים און ראשי בית דין.
דער ראש פון דער משפחה און דער גולת הכותרת איז ר' אברהם אזולאי דער בעל מחבר פונעם וואונדערליכן ספר חסד לאברהם, א תלמיד פון ר' חיים וויטאל. דער חיד"א ברענגט פיל פון אים.
ר' אברהם האט געהאט א זון ר' יצחק אזולאי אויך א גרויסער גאון א ראש ישיבה. ר' יצחק האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי וואס איז געווען א בעל מקובל און א ראש בית דין אין ירושלים און אין חברון. זיין זון איז געווען א גאון פון ירושלים איינע פון די ראשי בית דין אין זיינער צייט, ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון דעם חיד"א.
זיינע רביים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א האט געהאט עטליכע רביים, אבער דער עיקר וואס ער פארעכנט פאר זיין רבי מובהק איז ר' יונה נבון דעל בעל מחבר פון ספר נחפה בכסף, ער איז געווען זיין פעטער, זיין טאטעס שוואגער.
אויך האט ער געלערנט ביים אור החיים, רבי חיים בן עטר, ער איז ארויף אויף ארץ ישראל אין יאר ה'תק"ג און איז דארט געווען עלף חדשים, אין די עלף חדשים האט דער חיד"א געלענרט אין זיין בית המדרש פון נגלה (ער האט אויך געהאט א בית המדרש פון נסתר סודות התורה).
ווען דער חיד"א איז אריין אין זיין ישיבה איז ער אינגאנצן געווען אלט 18 יאר, און דאך האט ער זיך פארעכנט פאר די אויגעצייכנטע תלמידים אין די ישיבה. ער ברענגט פון זיין רבין דער ר' חיים בן עטר אסאך שיעור מאמרים און טייטשן און הלכות. זעה (מחזיק ברכה או"ח סי' תכ"ו או"ג, סי' תס"ז או"ט ככל לאדן דקכ"ה, ד'קי"ח, פתח עינים שבוועת דט"ו, כסא רחמים פכ"ו, חומת אנך ישעיה מא, רוח חיים דע"ח), און נאך.
דער דריטער גאון ביי וועם דער חיד"א האט געלערנט אלס בחור איז ר' אליעזר נחום אדריאנופאלי, און אויך ביים דעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי, ר' יצחק ב"ר יהודה הכהן רפאפורט, ר' גדליה חייון, ר' יצחק הכהן, ר' חיים ניסים משה מזרחי. און נאך.
אין קבלה און אין סודות התורה פארעכנט זיך דער חיד"א אלס תלמוד פון דער גרויסר בעל מקובל ר' שלום מזרחי דידיע שרעבי באקאנט מיטן נאמען דער רש"ש. עס איז אינטעעסאנט צו צוגעבן אז וואס עס שטייט אין מעטה תהלה (דקי"ט) אז דער רש"ש האט אים אמאל געזאגט אזוי: "איך ווייס אז דער עיקר וואס דיין ציל אויף די וועלט דארף זיין צו לערנען נגלה, אין דעם האסטו א שטארקע השגה, אבער צום סוף וועסטו פארשטיין צו לערנען די חכמת האמת".
די יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טאטע שרייבט אויפן חיד"א ביי זעקס און זיבן יאר האט געקלאפט אין אים א גייסט פון ה', ער האט דערקענט השי"ת, און האט זיך נישט אפגעטוהן פונעם אוהל תורה, פון מיין שוואגער (הקדמה שער יוסף).
אויך זיין רבי ר' יונה נבון שרייבט אויף אים אין דער הסכמה זייער גרויס ווי ער האט עוסק געווען בלויז אין תורה, און ווי אונטער די ניין יאר איז ער שוין געווען א שם דבר אין גאנץ ירושלים אין יענע צייט ווען גאונים און תלמידי חכמים האבן זיך געווארפן אין אלע זייטן.
ביי די צוועלף יאר האט ער שוין אנגעהויבן צו שרייבן הגהות אויפן ספר האגור און אויף הלכות מליחה. זיין רבי האט אים געלענרט ער זאל שרייבן אסאך, אויך ווען זיין רבי איז ארויס געפארן קיין מצרים האט ער אים אנגעזאגט ער זאל שרייבן אים בריוו פון חידושי תורה כדי ער זאל מיטהאלטן וואס ער לערנט, און זיך לערנען שרייבן (חיים שאל ח"א סי' ס"א, וסי' ס"ג, ברכי יוסף יור"ד סי' ק"ע). זיין רבי האט אים געזאגט שרייב אויף פאפיר וואס די ביזט מחדש, קוק נישט צו עס איז גיט אדער נישט (נחפה בכסף ח"א חו"מ סי' ד').
ער האט זיך צוזאמען גענומען מיט עטליכע פון זיינע חברים אין די ישיבה בית יעקב און האבן געלערנט אין תורה פון זיינע חברים זענען באקאנט ר' יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי, ר' שלמה חייא מזרחי דער זוהן פונעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי ().
דער חיד"א איז אויך אינטערגעשריבן אונטער דעם באקאנטען "שטר התקשרות" פון די תלמידים פון דער רש"ש. דער שטר ההתקשרות איז א אינטערעסאנטער דאקומענט וואס איז געבליבן און די חוקרים פון היינטיגע צייטן שרייבן אסאך דערוועגן, אינעם שטר שטייט אז עס האבן צוזאמען גענומען אסאך חשובע תלמידי חכמים צווישן זיי דער חיד"א און זיין חבר דער מהרי"ט אלגאזי, צו זיין געבונדען און חברים אויף דער וועלט און אויף יענער וואלט. דער שטר איז אונטערגעשריבן עטליכע מאל, אין פארשידענע יארן די צווייטער שטר וואס מיר האבן איז געשריבן אין יאר ה'תקי"ד, דערנאך אין יאר ה'תקי"ח, ה'תקי"ט.
דער שטר איז ענדליך וואס מען זעט ווי די חבורה פון ר' חיים וויטאל האט געשריבן אין זיינער צייט.
זיין פריוואטע הארעוואניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ֿ עס איז געבליבן פון חיד"א אינטערעסאנטע התנהגות און הראוואניע וואס ער זעלבסט האט פארצייכנט אין זיינע מאמוערן מעגל טוב, ווי אז אין די עשרת ימי תשובה איז ער אייביג געזעסען אליין מיט התבודדות, ער האט אין זיי כעמט נישט גערעדט, און געפאסט די וואכן טעג פון זיי, און אפילו באנייכט האט ער געגעסן בלויז קאקוס, ער פלעגט פאסטן אסאך נישט טרינקען אפילו קיין וואסער, ער שרייבט איינמאהל האט ער געפאסט גאנצע פופציג שעה (מעגל טוב שנת תק"ל). אפילו אין יאר ה'תקמ"ז ווען ער איז געווען נישט געזונט האט ער אויך באוויזען צו פאסטן. אין די טעג האט ער אויסגעזאגט זעקס מאל גאנץ תהלים,
ער האט געפאסט יעדן ערב ראש חודש, אלע טעג פון שובבי"ם, און אסאך נעכט דערפון האט ער נישט געטרונקען אפילו וואסער.
שבת און ימים טובים האט ער גערעדט בלויז לשון הקודש,
ער פלעגט אסאך לערענן משניות און מוסר ספרים און ער שרייבט אז תלמידי חכמים זענען מחיוב צו לערנען תנ"ך, משניות, און מוסר ספרים דבש לפי אות ת'., אויף א פלאץ שרייבט ער: מען איז מחיוב צו לערענן יעדן טאג מוסר צפורן שמיר פ"ד אות נ"ג. מורה באצבע פ"א אות י"ז.
זיין גאונות, בקיאות און ידיעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א קענער און ווייסער פון אלעס און אלדונג, ער שרייבט: הקב"ה האט מיר געגעבן כח און א גוטן שכל מפלפל זיין מיט שטארקייט און חריפות, די מענטשן וואס הערן וואונדערן זיך דערויף, א גאנצע נאכט האב איך עוסק געווען אין טיעף פלפול ביז עלות השחר (מעגל טוב ע' 61) והיה לי פתחון פה להקשות ולתרץ מעניטן לענין, והענינים שהיו אומרים הם הייתי טוען עליהם והכל בקלות גדל בעזר משדי (שם ע' 64).
א אינטערעסאנטע זאך דערמאנט ער אין זיין טאג בוך אז אין יאר תקכ"ד ווען ער איז ארויס פון ירושלים, זענען אים באפאלן א באנדע אראבער וואס האבן אים געוואלט שלעכטס טון, ער שרייבט וויבאלד מיר האבן זיך געפונען אין א סכנה האב איך געמוזט דערמאנען דעם הייליגן נאמען פון שמירת הדרך, און זיי האבן נישט געהאט קיין שליטה אויף אונז. (מעגל טוב עמוד 47)
עס זענען פארבליבן אויך עטליכע קמיעות פונעם חיד"א, אויך אין זיינע בריוו דערמאנט ער עטליכע קמיעות וואס ער האט געגעבן פאר זיינע נאנטע (אגרות רוזנבערג סי' ז', לבנו תשרי תקמ"ט ועוד). אויך אין זיינע ספרים (יוסף בסדר, שומר ישראל, סנסן ליאיר, כף אחת) ווערט דערמאנט ספעציעלע שמירות און סגולות פאר פרויען וואס שוואנגערן, פאר האבן א זוהן, פאר רפואה, פאר פחד, פאר הצלחה, פאר חן פאר א קעניג, א שר א מושל. עס איז אינטערעסאנט וואס ער שרייבט אין כף אחת סי' ל"ב א אמת'ע סגולה פאר יעדן ענין, מען זאל זיין א אמת'ער עניו פון טיפעניש פון הארץ, געבן צדקה ווי ווייט מען קען, און לערנן תורה לשמה לשם שמים.
זיין השפעה אויף שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם חיד"א איז איבערגעבליבן אסאך פארן כלל ישראל, ווי למשל, די סאך תפלות און בקשות וואס דער חיד"א האט מתקן געווען, וואס כמעט גאנץ כלל ישראל זאגט עס, עס איז צושפרייט אין זיינע ספרים סנסן ליאיר שומר ישראל, יוסף בסדר, כף אחת, כרם חמר, בית מנוחה, משמרת הטהרה, חדשים לבקרים. ספעציעל איז באקאנט די סידור פון הקפות אויף שמחת תורה פון מורה באצבע צפורן שמיר, וואס שטאמט פון חיד"א. אויך דער לאנגער תפלה וואס אידן זאגן ביי תשליך ראש השנה שטאמט פון חיד"א, אויך איז גאר באקאנט דעם סדר פון חיד"א אינעם חק לישראל וואס ווערט גערופען יוסף לחק.
די הצלחה פון חיד"א איז אויך דערמיט וואס חוץ דעם וואס ער האט געשריבן ספרים און פסקי הלכה און אסאך חיבורים פאר כלל ישראל, האט ער אבער אויך אסאך צוגעלייגט אז דער המון עם און פשוט'ער איד זאל האבן נוצען, ווי זיינע סאך תפלות וואס ער האט געשריבן און מזכה געווען כלל ישראל, זיי חומש און הוספות פון ספר חק לישראל, און זיין פירוש אויפן זוהר ניצוצי אורות, און זיינע פירושים אויף עין יעקב ווי פתח עינים, מראות עין.
דער חיד"א איז געווארן אנגענומען אין גאנץ כלל ישראל, נישט בלויז ביין ספרדים, מען קען אפשר זאגן אז ער איז מער געשעצט און חשובער ביי אשכנזים ווי ספרדים, די ספרדים באציען זיך צו אים ווי נאך א גרויסע גדול פון ספרד, אבער ביי די אשכנזים איז ער גאר שטארק אנגענומען. אט זענען אויסצוגן פון גדולי ישראל אויף אים.
ער אליין פארציילט אז די גאונים ווי דער פני יהושע, און הגאון רבי שאול אב"ד אמסטארדאם, האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
דער בני יששכר שרייבט אויף אים: איך ווייס נישט וואו דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א איז א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה.[2] אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות.
דער גאון רבי אלעזר פלעקלס שרייבט אויף אים אין זיין ספר מעשה בר' אליעזר איך האב געזעהן א גלייכע אנגענומען זאך אין דעם חבור שמחת הרגל צו דעם געטליכן מאן, דער הייליגער און קלוגער מאן, דער בעל מחבר פון ברכי יוסף.
די נסיעות פונעם חיד"א[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – נסיעות פונעם חיד"א
דער חיד"א איז ארויסגעפארן פון ארץ ישראל אויף צוויי לאנגע נסיעות אלס שד"ר צו זאמלען געלט פאר די ארעמעלייט אין ארץ ישראל. די ערשטע נסיעה איז געווען אין יאר תקי"ג, מיט זיין באדינער שמואל בן חיים, קיין מצרים און אייראפע. די צווייטע נסיעה איז ער געפארן אין יאר תקל"ג, מיט אברהם גבאי, קיין צפון אפריקע און אייראפע.
ביי איינע פון זיינע נסיעות האט דער חיד"א מחליט געווען אז ער פארבלייבט אין ליווארנא.
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – חיד"א, אין ליווארנא
איינע פון די גרויסע פראגעס וואס די וואס די יודישע היסטאריקערס פרעגן פארוואס האט דער חיד"א זיך באזעצט אין איטאליע און זיך נישט אומגעקערט קיין ארץ ישראל. אין זיינע ספרים וואס ער האט געשריבן אין ליוואורנא איז ער שעטענדיג מתפלל ער זאל נאך אנקומען קיין ארץ ישראל ווי ער שרייבט אין יאר ה'תקל"ו: הוא ברחמו יוסיף לי שנות חיים טובים ויעזרני על דבר כבדו שמו וייטיב אחרית על התרוה וכו' ולחזור להתישב ארץ ישראל בכבוד ועושר וישוב וזרע קודש (קונטרס מסעות דף 77). אין יאר ה'תקל"ט וער ער האט חתונה געהאט מיט זיין צווייטע ווייב שרייבט ער ונזכה לעלות לארץ ישקראל בישוב ובהשקט ובטח מרב כל (מעגל טוב עמדו 177). און זיין פנקס חשבונות דף 27 שרייבט ער תחל שנה וברכותיה וכו' ויוליכנו לשלום לעיר הקדוש ירושלים. און אזוי געפינט מען אין עטליכע פלעצער. פאקטיש האט ער פרויבירט עטליכע מאל ארויף גיין קיין ארץ ישראל, אמאל מיט זיין זוהן אברהם, אבער קיינמאל איז אים נישט געלונגען. עס האט מן הסתם אויך געהאלפען דעם פאקט אז אין חוץ לארץ האט ער דאן געקענט מסדר זיין און דרוקן רוב פון זיינע גרויסע חיבורים. און באקאנטע ספרים.
זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די גוטע חברים און גוטער פריינד פונעם חיד"א איז געווען דער גרויסער רייכער מאן אין די שטאט ליווארנא, רבי מיכאל פירירא די ליאון, אויך האט דער חיד"א געהאט א גרויסער עושר א נאנטער צו אים מיטן נאמען רבי אליעזר חי שאלתיאל ריקאנאטי.
דער חיד"א האט זיך אויף באקענט מיטן דרך החסידות די תלמידים פון גרויסן מגיד פון מעזריטש, און האט געהאט א נאנטער צוזאמעם ארבייט מיט זיי. דער בעל שם טוב ווערט דערמאנט מיט גרויס כבוד אין זיינע ספרים זעה חומת אנ"ך שה"ש א, א,.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ערשטע ווייב פונעם חיד"א האט געהייסן רחל.
זיי האבן געהאט א טאכטער קלארא, זי איז אוועק יונגערהייט אין יאר ה'תקכ"ה אין חודש אלול ווען דער חיד"א איז געווען מיט זיין משפחה אין מצרים.
אין יאר ה'תקל"ה זיבן טאג אין חודש חשוון האט דער חיד"א חתונה געהאט מיט זיין צווייטן ווייב רחל בת משה לוי,
זייער זון איז געווען הרב ר' רפאל ישעיה אזולאי.ֿ
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז שוואך געווארן סוף פון זיינע טעג אין יאר ה'תקס"ה, ער האט מסדר געווען א צוואה, און געשריבן וויאזוי מען זאל זיך באגיין מיט זיין לויה, און אויך וואס מען זאל לערנען, ער שרייבט : יעדן טאג זאלן צען יודען לערענן אין זיין בית המדרש ח"י פרקים משנית. ער האט איברגעלאזט א סכום געלד פאר זיי. ווינטער אין יאר ה'תקס"ו איז ער קראנק געווארן, די קהילה אין ליווארנא האט באצהלט געלד פאר אידן מען זאל זאגן תהלים און מתפלל זיין פאר אים, פרייטיג צונאכטס פרשת זכור, עלף טאג אין חודש אדר איז ער נסתלק געווארן, נאך יענעם שבת האט מען געשטאלט משמרת צו זאגן תהלים און לערנען. מוצאי שבת האט מען אים מספיד געווען אין אים באערדיגט. מען האט אים געטועהן גרויס כבוד, און די חברה קדישא האט ארויס געגעבן א באפעל אז יענעם יאר פורים זאל מען נישט שפיעלן און נישט זיין ספעציעל פרייליך, זיי שרייבן אז ווער עס וועט עובר זיין אויף די באפעל "העבריינים יאסרו ויועמדו למשפט". דער נוסח המצבה: הן פה מדור/מופת הדור/איש חכם/גדול מנביא. עת כי נקרא/אור התורה/למרומי על/נשבר לבי. אוי כי נחבא/שר הצבא/אוי, כי כבה/נר מערבי. כבוד מלא/רב המופלא/בסנהדרין/הוא המצביא. רב הו"ד הוסף/חיים יוסף/דוד נקרא/לפאר וצבי. רב כנהוראי/הוא אזולאי/עלה מרום/שבה שבי ובסוד עירין/בו מזהירין/כל החכמות/שנה רבי. הן הוא נפטר/ובסוד נעטר/יום י"א אדר/נעדר טובי בשנת תיקו"ן/לפ"ק צקון/לחש ונהי/גדל עצבי. אך בספריו/הוד ספיריו/נראה סודות/בם משגבי. לפני עליון/תוך אפריון/תגל נפשו/עם הרשב"י. ישוב דודי/עם איש סודי/הוא אליהו/התשבי. מצבת קבורת איש אלקים קדוש הוא הרב המופלא מופת הדור והדרו המקובל האלקי מרביץ תורה בישראל החסיד והעניו ריש מאתיה וריב מתיבתיה הישיש כמוהר"ר חיים יוסף דוד אזולאי זצוק"ל זכותו יגן עלינו ועל כל הקהל קדוש יצ"ו נקרא אל השמים אור עינים יום שבת קדוש באחד עשר באדר שנת תקס"ו לפ"ק יש"י ועמה"ן [י'בא ש'לום י'נוחו ע'ל מ'שכבותם ה'ולך נ'כחו] תנצב"ה
עס געפינט זיך א הספד אויף אים אין די ספרים דרכי הים להרב יצחק מאייו. רבי יוסף חזן דער מחבר פון די וואנדערבארע ספרים חקרי לב אין מערכי לב ער שרייבט אויף אים "האדון שאנו עוסקין בהספדו היה ראש כל עדת בני שיראל, היה גדול הדור ומכפר על הדור". און נאך.
זיינע אויסערגעווענדליכע מדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חיד"א איז געווען א ריזין בעל מדות. דער גאון רב מנחם בכר יצחק שרייבט אויף אים ווען ער איז אלט געווען פופצין יאר חכם רב בכור אזולאי שלום בכל מדות טובות (המעלות לשלמה דק"ג) זיין טאטע ר' יצחק זרחיה אזולאי שרייבט אויף אים מדותיו מה עצמו ראשיהם (בהסכמה לספרו שער יוסף).
ער זעלבסט פארצייכנט אין זיינע ספרים ווי שטארק ער האט זיך געהיט פון פארשעמען מענטשן אפילו ווען זיי זענען נישט געווען גערעכט, ווי ער שרייבט אויף א גדול וואס האט געפרעגט קשיות אויף ראשונים: כל הקשויות אינם כלום, אך אין לדבר בדרוש ולהלבין פניו ח"ו (מעגל טוב ע' 63). איינמאהל שרייבט ער הייתי סובל הרבה מאד, ומהודא ומשבח אנחא שנתן בי כח לסבול ונתן לי שכל טוב להתנהג כהוגן וכשרוה והצילנו מידו (מעגל טוב ע' 29).
איינמאל איז ער געקומען קיין בורדו, דער רב ר' יעקב עטיאס האט געפסל'ט דעם שוחט פון שטאט, די קהילה לייט האבן געהאלטן אז דער שוחט איז יא גיט, ווען דער חיד"א איז געקומען האבן ביידע זייטן מסכים געווען דער חיד"א זאל ארויסזאגן זיין פסק. דער חיד"א האט מעיין געווען און איינגעזעהן אז דער רב איז נישט גערעכט, איז דער חיד"א געגאנגען צום רב און אים געבעטן ער זאל נאכגעבן פאר די פרנסים און ראשי קהילה ווייל ער איז נישט גערעכט, דער חיד"א האט אים געזאגט עין בעין ראית אשר חששתי לכבודך, ואולם עתה מוכרח אני להטפל, ער שרייבט צר לי על חילול ה' ודומי דמעה על המורה הזקן, ומכל מקום כל העם אשר בשער ידעו כי מעשי לשם שמים, וכו', באופן שטרחתי הרבה בהלכות דרך ארץ וסבלנות עד אשר העמדתי האמת, ולא באתי למחלוקת עם המורה אף אם מעשיו שלא כהוגן, הייתי מכבדו ומזכירו בכבוד גדול בשני דרושים וכו' (מעגל טוב ע' 36).
געווען אמאל וואס ער איז געווען אין פאריז האט זיך געוואנדען צו אים א גרויסער מיליאנער וואס האט געהייסן שמואל פיג'וטו, ער האט זיך געוואלט ג'טן פון זיין ווייב, אבער זי האט נישט געוואלט, האט דער מיליאנער צוגעזאגט פארן חיד"א טויזענטער פראנק אויב ער פירט דורך דעם גט פאר זיין ווייב, דער חיד"א שרייבט אז ער האט אים געענפטערט, קוק אויב ווילסטו איך זאל מאכן שלום צווישן אייך דאן מאך איך עס אומזיסט אהן קיין געלד, ווייל דיין פרוי איז א עהרליכע פיינע פרוי, אויב אבער א גט וועל איך בשום אופן נישט טועהן (מעגל טוב 121)
עס איז אינטערעסאנט צו שרייבן אז אין זיינע ספרים שרייבט ער איינמאהל ווען מען איז זיך מתוודה אז מען האט צופיל געשריגן אויפן פרוי "גערנו בנשינו ובנינו ומשרתינו שלא כדת ושלא כדין (כף אחת סי' י"ט). אויף עטליכע פלעצער שרייבט ער וועגען שלום בית "ביותר יהיה לו שלום עם אשתו ויזהר לכבדה" (מורה באצבע סי' ד' וסי' א' סעי' ח).
זיין הערליכן געשטאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו דעם חיד"א האט צוגעגעבן זיין שיין געשטאלט, דער חיד"א איז געווען גאר א שיינע מענטש, מיט א הדרת פנים און באצירט מיט א אויסערגעווענליכן חן. ער דערמאנט אין זיין טאג בוך עטליכע מאל ווי למשל אין פראנקפורט האט מען אים געזאגט, חזותך מוכח כי יש נאמן אתה, זיינע קליידער זענען אלע געווען שיין און הערליך מיט א זעלטענעם סדר, ער פלעגט איבעראל מיט ברענגען זיינע קליידער, ער דערמאנט אין מעגל טוב ווי די בעלי עגלה האבן זיך גערעגט אויף אזוי פיל קליידער. אין יאר ה'תקי"ג אין מצרים שרייבט אויף אים דער דארטיגער רב ר' נסים שלמה אלגאזי ראו חזותו מוכחת עליו דומה הרב למלאך ה' צבאות " זיין געשטאלט זאגט עדות אויף אים ער איז גלייך ווי א מלאך" (הסכמה לספרו שער יוסף). דער גביר ר' גבריאל פרירא די ליאון פון ליווארנא שרייבט אויף אים והוא בא יפה תואר ויפה מראה נזר הקודש וכו', והיה כבואו אבי ואמי טף ונשים בקול ששון ובקל שמחה באהבה רבה יצאו לקראתו ויקדו וישתחו ויאמר לו בא יבא ברנה הננו עבדים לאדוני (ברכי יוסף ח"ב דקי"ב).
ער האט שטענדיג געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, ווי ער איז געגאנגען האט זיך פארזאמלט אסאך מענטשען, יודען און גוים צוגלייך, און האט געקוקט אויף אים מיט ווינדער און ליבשאפט, אפילו פיינט פון אידן האט זיך געבויגן פאר אים. פון זיינע ספרים זעהט מען אויך ער האט געקענט עטליכע שפראכן ווי אראביש, ספרדיש, פורטעגעזיש, איטאלקיש, און אויך פראנצויזיש (זעה מעגל טוב עמוד 34, עמוד 126, 128, 169ת 145).
איינמאהל זייענדיג אין פראנקרייך האט אים א שר גענומען צו זיך אין זיין קאבינעט, דאס איז געועון אין פלאץ אין קעניג, דער פראנצוזישער קעניג האט אים געזעהן פון דערווייטענס, ער איז נתפעל געווארן פון זיין צורה, און געפרעגט: וועמענס אמבעסאדאר איז ער, צו וועלכער לאנד ? (מעגל טוב ע' 123).
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – חיד"א, זיינע ספרים
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' יעקב נוניס, דערמאנט דורכן חיד"א "אהובינו יקירנו החכם והשלם והכולל" (אגרת רוזענבערג סי' י"ז). אויך אין די ספרים חדות יעקב ווערט ער דערמאנט אלץ זיין רבי.
הרב שמואל ב"ר משה הכהן דערמאנט דורך דעם חיד"א אין מחזיק ברכה או"ח תקי"א א. הקדמה לאגרת החיד"א. מדבר בערבה. הרב ר' אברהם מבראד דער מחבר פון ספר דבר המלך. ער דערמאנט אים אסאך מיט גרויס יראת הכבוד אין זיין ספר. רבי ישראל נחמן ב"ר יוסף דראביטשער פון סטאניסלאב אין זיין ספר פקודות המלך. רבי מתתיהו נסים טירני אין זיינע ספרים שפת אמת,


text:
מאראן
יאהאן מאַראָן איז געווען א קריסטליכער בישאף, ער האט געוווינט אין לבנון, און ער איז דער גרינדער פון דער מאראניטישע קירכע.
די מאראניטישע קירכע האט א פאר מיליאן נאכפאלגער, בעיקר קריסטן וואס וווינען, און שטאמען פון לבנון, און וווינען דארט, היינט איז זי פארשפרייט אין אייראפע, און איבער די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אין ישראל זענען פאראן צוויי דערפער וואס זענען מאראניטיש, בירעם און גוש חלב, בירעם איז חרוב געווארן ביי דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג אין 1948, און די איינוווינער זענען געגאנגען וווינען אין גוש חלב, זיי דינען אין צה"ל, זייער אפציעלע שפראך איז אראמיש, און דאס איז די שפראך, אויף וואס זיי דאווענען, נישט לאטייניש ווי ביי די אנדערע קריסטליכע קירכעס.
די מאראנען זען זיך אלס נאטורליכע בעלי בתים פון לבנון, וואס האט צוגעברענגט צו מערערע שטרייטן, צווישן די עטנישע גרופעס וואס געפונען זיך אינעם לעוואנט. ספעציעל די לבנון ברודער קריג, ווען די פאטריארך, פונעם מאראנישן קירכע, האט געשטיצט די קריסטליכע ראדיקאלן.


text:
שפין
דער שפין איז א רויבערישער אַרטראפאד (באשעפעניש אן ארוקנביין). זיי זענען בעיקר באקאנט דורך די שפין געוועבאכץ וואס זיי מאכן. עס ווערן געשאצט אז עס איז דא 200,000 זגאלן פון שפינען. בלויז 40,000 זענען שוין דעפינירט און אידענטיפיצירט דורך װיסנשאַפטלער מיט נעמען און פונקטליכע וויסנשאפט וויאזוי זיי לעבן און זייערע פארשידנארטיקע תכונות, פון די זענען בערך 200 זגאלן שעדליך פארן מענטש אויב זיי בייסן.
שפּין איז ניט אַ זשוק.
אלע שפינען האבן פון זיך 2 דריזן וואס פראדוצירט דינע גאר שטארקע פראטעין פאדעם וואס איז זײד.זיי נוצן דאס צו פאנגען אנדערע בעלי חיים, און אויך צו קריכן דערמיט דרוך זיך הענגן פון איין פלאץ צום אנדערן, צו אויף גראדע ווענט אדער אויף גליטשיקע גראז. זיי נוצן אויך די זײד צו האלטן זייער זרע אדער אייער, און אויך פאר נאכדעם וואס דער בעל חיי איז שוין געפאנגן נעמען זיי אים ארום דערמיט פיל מאל ווי קײטן אױף די הענט מיט דעם זייער גאנצער קערפער ביז יענער ווערט דערשטיקט און טויט.
- ער האט אכט לאנגע דינע פיס מיט א קליינעם גוף אינדערמיט.
- ער איז איינגעטיילט אין צוויי חלקים, אן קיין פליגלעך.
- ער האט נישט קיין מויל צו עסן דורך קייען עס קען נאר זייגן זאפט.
ער לעבט פון פאנגען אלע מיני זשוקן, אינסעקטן, פליגן שטויב און שמוץ וואס ווערן פארכאפט אין זיין שפין געוועב, און ער לאזט דאס צומאלן ווערן דורך א געוויסער טעכניק ביז זיי ווערן פליסיגקייט דאן קען ער דאס אויסטרונקען.
ווען ער ענדיגט בויען זיין געוועב גייט דאס אוועק זיך אפרוען ערגעץ אנדערשט מיט א דינע שטריק פון זיין געוואכץ פארבינדן ביז צו אים וואס ווען דער שפין שאקלט זיך ווייסט ציעט עס אים דורך די בענדל צו אהין לויפן און דאס פאנגען, נאך איידער עס רייסט זיך אויס.


text:
אריזאנע
אריזאנע איז א שטאַט ביים דרום ברעג פון אמעריקע וואס גרעניצט זיך מיט מעקסיקא. זי איז באוואוסט מיט אירע הייסע זומערס און מדבריות. זי איז דער אכט און פערציגסטער שטאט פון די 50 שטאטן. איר הויפט שטאט איז פיניקס. זי ווערט אנגערופן צווישן די שטאטן פון ראקי בערג.
אין אריזאנע געפינט זיך די רוזעוועלט דאמבע, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אויסצוניצן די טייך וואסערן פאר די פעלדער אין דער מדבר'דיגער געגנט.
אין צפון זיין פון אריזאנע געפינט זיך דער גרויסע קעניאן, עס איז איינע פון די מעכטיגסטע און איינדרוקספולע נאטורליכע ערשיינונגען אין דער וועלט, עס באזוכן אים יערליך הונדערטער טויזנטער באגייסטערטע טוריסטן.
דער גרויסער קעניאן איז געווארן פון דעם טייך געלעגער פון דעם קאלאראדא טייך, איינע פון די גרויסע טייכן פון די פאראייניגטע שטאטן, ער גייט ארויס פון די פעלזן בערג און שלענגלט זיך דורך די הויכע בערגלעך פון אריזאנע, ביז עס גיסט זיך אריין אין מעקסיקא ים אויסגוס, די רוישיגע וואסער פון דעם קאלאראדא טייך האבן אין לויף פון די יאהרן פאראורזאכט א שטארקער מיטשלעפ, אין די פעלזן, אזוי איז געשאפן געווארן דער מעכטיגער און וואונדעליכער שיינע קעניאן.
פון דערווייטענס זעהט עס אויס מעכטיג ווי הויכע זיילן, טורעמ'ס און פאלאצן, די שטיינער זענען אין פארשידענע פארבן, אבער רוב זענען די קאליר רויט, עס איז אבער אויך דא געלע, ברוינע, גרינע און אפילו שווארצע שטיינער, א מענטש וואס דרייט זיך דארט זעהט קלאר און באשיינפערליך די וואונדער פון נאטור, און רופט אויס מיט באגייסטערונג דעם באקאנטן פסוק פון דוד המלך: מה רבו מעשיך ה' כולם בחכמה עשית מלאה הארץ קניניך.
עס רעגנט כמעט נישט אין אריזאנע. אבער טראץ דעם זענען דארט פארהאן פארשידענע פלאנץ פעלדער, דורך דעם וואס מען באוואסערט זיי מיט ריזיגע שלויכן.
עפ"י הלכה איז א הידור פאר די מצות אויף פסח צו נעמען ווייץ וואס עס האט נישט גערעגנט דערויף זינט עס איז געווארן געצייטיגט.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון אריזאנע (ריכטיג פאר 2006) איז 6,166,318 איינוואוינער.
עס איז באקאנט פאר די פרומע אידן דאס פארהעלטנמעסיג יודיש דערפל אין אריזאנע וואס הייסט זכריה ברוינער'ס ישוב.


text:
רמת דניה
רמת דניה איז א געגנט אין דרום מערב ירושלים, נאנט צו בית וגן, קריית יובל, און רמת שרת. אויפגעבויט אין יאר 1966, און רוב איינוווינער זענען וועלטלעכע, דאקטוירים, און פראפעסארן.
אין די קליינע געגנט וווינען עטליכע טויזנט מענטשן, וועלכע ווערן צעטיילט אין פיר קלענערע געגנטער, פיל שטאקיגע געביידעס, פריוואטע וווינונגען, עטליכע דירות אין איין געביידע, און די נייע געגנט, וועלכע איז געבויט אויף (ווילאס) פריוואטע הייזער.
איינע פון די גרעסטע פארקן פון ירושלים, און פון די גאנצע געגנט בכלל, געפונט זיך אין רמת דניה. אין די געגנט פארט נישט אריבער קיין איין אויטאבוס ליניע, וואס איז פון די איינציקסטע געגנטער אין ירושלים, וואס האט נישט פובליק טראנספארטאציע.