text:
בענין
בענין (פראנצויזיש: Bénin), אפיציעל די רעפובליק פון בענין, איז א לאנד אין מערב אפריקע. ער גרענעצט טאגא צו מערב, בורקינע פאסא און ניזשער צו צפון און ניגעריע צו מזרח; צו דרום האט ער א קורצן בארטן אויף דער בוכטע פון בענין. זי באדעקט א שטח פון בערך 110,000 קוואדראט ק"מ.
בענין האט א באפעלקערונג פון 9.3 מיליאן מענטשן (געשאצט 2011).[3] ביז 1975 האט דאס לאנד געהייסן דאס קעניגרייך פון דאַהאמי. די הויפטשטאט איז פארטא-נאווא, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. בענין איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעפובליק פון דאהאמי (פראנצויזיש: République du Dahomey) איז געגרינדערט געווארן דעם 11טן דעצעמבער 1958, ווי אן אויטאנאמישע קאלאניע אין דער פראנצויזישער געמיינדע. אום 1טן אויגוסט 1960 איז זי געווארן אינגאנצן אומאפהענגיק. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען היובערט מאגא. זיין רעגירונג האט געדויערט ביזן 7טן מיי 1972.
דעם 1טן מערץ 1990 האט מען געענדערט דעם נאמען פונעם לאנד צו רעפובליק פון בענין מיט א נייער דעמאקראטישער קאנסטיטוציע. אין 1996 האט מען געוועלט יאיי באני פרעזידענט.
ראיאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בענין ווערט צעטיילט אין 12 ראיאנען.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון בענין איז פון די אפהענקיק אין לאנדווירטשאפט, באוול פראדוקציע, און ראיאנישן האנדל. דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט וואקסט פון יאר צו יאר.
בענין איז א מיטגליד אין דעם מערב אפריקע מאנעטארישן אין עקאנאמישן פארבאנד (UMEOA) און האט דערפאר אדאפטירט דעם CFA פראנק, וואס איז געבונדן מיטן איירא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור, די וועלט האנטבוך. בענין (2012). דערגרייכט דעם 12טן יוני, 2012
- ↑ CIA וועלט פאקטבוך
- ↑ CIA האנטבוך 2011
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
קארל דער גרויסער
קארל דער גרויסער איז געווען דער קעניג פון די פראנקן פון יאר 768 און קייסער פון דער רוימישער אימפעריע פון יאר 800 למספרם.
געבוירן דעם 2טן אפריל 748, און געשטארבן דעם 28סטן יאנואר 814.
באציאונגען מיט יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארל דער גרויסער האט זיך געוואנדן ברייטהארציק צו די יידן, אזוי ווי זיין פאטער פעפין דער קורצער וואס האט געדענקט די הילף פון די יידן ווען ער האט איינגענומען פראוואנס פון די מורו. אין זיינע צייטן האט מען אריינגענומען יידן אין דעם קייסערישן הויף, און א ייד, יצחק, לכאורה א דאלמעטשער, האט באטייליקט אין דער גרופע וואס קארל האט געשיקט צו הארון אל-ראשיד. ביי יידן האט מען גערעכנט די תקופה פון קארל'ס מלוכה די גאלדענע צייט פון פראנצויזישן און דייטשן יידנטום.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
משה דיין
משה דיין (20סטן מיי 1915 - 16טן אקטאבער 1981) איז געווען א ישראלדיקער פאליטיקער, גענעראל, זיכערהייטס מיניסטער, פערטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, טייל נעמענדיק אין אלע מלחמות וואס ישראל האט געהאט, ביז ער איז געשטארבן.
אינהאַלט
זיינע קינדהייט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין דגניה, די מוטער פון די קיבוצים, און שפעטער האבן זיך זיינע עלטערן אריבערגעצויגן קיין נהלל, א דארף פון ערד-ארבעטער, דארט האט ער געלערנט אין שולע, און שפעטער האט ער געלערנט אין אגריקולטורער שולע, דארט האט ער זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיגער פרוי, רות שווארץ.
זיין מיליטערישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דעם פאגראם פון תרפ"ט, איז ער שוין געווען א מיטגליד אין דער הגנה, זייענדיק פופצן יאר, שפעטער ביי דעם אראבישן רעוואלט, ביי מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, איז ער געווען א קעמפער, אין די פעלדס קרעפטן פון יצחק שדה, און די ספעציעלע נאכט רינגען פון ווינגייט.
אין 1939, איז דיין ארעסטירט געווארן מיט נאך 42 זעלנער, ביים קאמאנדירן קורס, ווי זיי זענען פאראורטיילט געווארן צו צען יאר טורמע, פארן טראגן אומלעגאלע וואפן, זיי זענען אפגעזיצן אין עכו טורמע.
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריטישע ארמיי האט געדארפט די שטיצע פון די מענטשן אין פאלעסטינע, ספעציעל קעמפער, האט מען אים באפרייט, דער מיטל מזרח איז געווען אין א כאאס צושטאנד, אין איראק, איז פארגעקומען א פרא נאצישע אויפשטאנד, די ווישי רעגירונג האט געהערשט אין סיריע, און אין לבנון, האט די בריטישע ארמיי אונטערגענומען אן אפעראציע פון אייננעמען לבנון, משה דיין איז געווען דער וועג ווייזער, פאר די זיבעטע אויסטראלישע דיוויזיע, א פראנצויזישע ציל-שיסער, האט אים דורכגעשאסן די שפאקטיוו, און די גלאז איז אים אריין אינעם לינקע אויג, וואס האט געשעדיגט זיין זע קראפט אויף שטענדיג, אויפן לינקע אויג.
די זעלבסטשטענדיקייט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעקב דורי, דער ערשטער שעף פון גענעראל שטאב, פון די הגנה און שפעטער צה"ל, האט אים גערופן דינען אלס ספעציעליסט פארן אראבישן אפטיילונג אין די הגנה, פון אנהייב אלס ביורא ארבעט, שפעטער איז דיין געווארן א גענעראל אויפן פראנט, ער האט גמאכט א פארשטענדעניש מיט די דרוזן, און די דרוזן האבן געקעמפט קעגן די אראבער.
ער האט געקעמפט קעגן די סירישע ארמיי אין דגניה, ארויס שטויסנדיג די סירישע פון לאנד, נאכן זיג אויפן דגניה פראנט איז ער געווארן א גענעראל אינעם אכטן מעכאניזירטע ארמיי, אונטער יצחק שדה, ער איז געפארן קיין אמעריקע טייל נעמען אין די לוויה פון מיקי מארקוס, דער ערשטער גענעראל צו ווערן א פראנט קאמאנדיר אין ישראל.
דיין האט אין א אקציע איינגענומען די שטאט לוד, דיין אט געדינט אין דער 8טער געפאנצערטע בריגאדער אונטער יצחק שדה מיט די פליפעלד, שפעטער איז זיין באטאליאן אריבערגעפירט געווארן אין דרום, צו קעמפן קעגן די עגיפטישע זעלנער, דערנאך איז ער געווארן קאמאנדיר פון די עציוני בריגאדע, און דערפאר איז ער געווען, דער וואס האט אנגעפירט די געשפרעכן, מיט יארדאניע אויף א וואפן שטילשטאנד, אין די ירושלים אומגעגנט, און ביים אונטערשרייבן האט דיין אונטערגעשרבן.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען גענעראל פונעם דרום, און די צפון, דערנאך איז ער געווארן הויפט פון אפעראציעס גענעראל, און ער האט איבערגענומען מרדכי מקלף און דיין איז געווארן שעף פון גענעראל שטאב, אין יאר 1953, אבער פאליטיק האט אים נישט געלאזט אויספירן, פנחס לבון האט אים געשטערט אויף טריט און שריט, משה שרת דער פרעמיער מיניסטער, האט געהאלטן פון פרובירן שלום מאכן, בעת דיין האט געוואלט בויען די ארמיי אלס א מאנסטער, כדי די אראבער זאלן מורא האבן.
ווען דוד בן גוריון איז צוריק צו דער מאכט, האט דיין מיט דער ארמיי אונטערגענומען אקציעס, און נקמות קעגן די אראבישע אריינשווערצן זיך, און זייער דורכפירן בליטיקע אטאקעס קעגן ציווילע.
ביי די סיני מלחמה, האט דיין איינגעשטימט צו אטאקירן עגיפטן, מיט בריטישע און פראנצויזישע הילף, וואס דאס האט אים געברענגט אלס א גיבור אין די אויגן פון די ישראלער, זייענדיג א געניטער גענעראל, האט ער געברענגט ישראל צו א פאליטישע זיג, די ארמיי האט אבער זיך געמוזט צוריקצוען פון די סיני האלב אינזל.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווארן אגריקולטור מיניסטער, נישט זייענדיג צוגעפאסט פאר אזא סארט ארבעט, און ווען לוי אשכול איז געווארן פרעמיער, האט ער געהאפט צו ווערן זיכערהייטס מיניסטער, אבער אשכול האט געהאלטן די פארטפעל פאר זיך, ביז די זעקסטאגיקע מלחמה, ווען ער איז ענדליך געווארן זיכערהייטס מיניסטער, צו געבנדיק די קרעדיט פארן זיג אויף זיין נאמען, און נאכן מלחמה איז ער געווארן א וועלטס מענטש, ער האט פארגעזעצט אלס זיכערהייטס מיניסטער אין גאלדא מאירס רעגירונג, און די קריג פון אפשוואכונג און די טעראר פון די ארומיגע לענדער, האט ער אונטערדריקט מיט אן אייזערנעם פויסט, די יום כיפור מלחמה האט אים געכאפט אין א סופריז, וואס האט געברענגט צום רעזיגנירונג פון דוד אלעזר, גאלדא מאיר, און נאך מיליטערישע הויך איינגעשטעלטע.
ווען מנחם בעגין האט געווינען, אין יאר 1977, איז דיין געווארן אויסערן מיניסטער, און האט אסאך צוגעהאלפן צום שלום אפמאך, מיט אנוואר סאדאט, פרעזידענט פון עגיפטן, אבער שטענדיקע שטרייטן צווישן בעגין און דיין, האבן געברענגט דערצו אז דיין האט רעזיגנירט פון אמט.
זיין לעצטע צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט געפונען ביי אים די ביטערע מחלה, און ער איז אפערירט געווארן, אין 1981 חול המועד סוכות, האט ער געהאט א הארץ אטאקע, און ער איז געשטארבן, ער איז באגראבן געווארן אין נהלל, ווי זיין צוואה.
ער האט געהאט דריי קינדער יעל דיין, אהוד, און אסי דיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שבתי טבת, דאס לעבן פון משה דיין


text:
דיסקעט
א דיסקעט איז א בײגזאַמע דיסק וואס באדינט ווי א מיטל צו איינשפייכלען אינפארמאציע פון א קאמפיוטער אויף א מאגנעטישע מעדיע.
די דיסקעט איז געווען בעיקר פאפולער אין די 1980ער און אין די 1990ער וואס האט באניצט ווי א מיטל צו פובליקירן קאמפיוטער פראגראמען און קאמפיוטער שפילערייען, אדער צו רעזערווירן דאטן. עס איז געקומען אין צוויי גרייסן, די ערשטע זיינען דערשינען געווארן מיט א גרייס פון 5.5 אינטש און דערהאלטן KB360 ביז 1.2MB, נאכער זיינען זיי דערשינען געווארן מיט א גרייס פון 3.5 אינטש מיט אן אנטהאלט פון 750KB ביז 1.44MB.
היינט צוטאגס באדינט זי גאנץ ווייניק, צוליב דעם וואס די איינשפייכלערונג מיטלען האבן זיך שטארק אנטוויקלט, דער DVD למשל אנטהאלט לכל הפחות 4.7GB. אַן אינטרעסאנטער פאקט איז אז ביז היינט נוצט מען דעם דיסקעט אייקאנע צו אפהיטן טעקעס אין פארשיידענע פראגראמען.


text:
טאנזאניע
די פאראייניגטע רעפובליק פון טאַנזאַניע (סוואהילי: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) איז א פאלק אין צענטראלער מזרח אפריקע וואס גרענעצט קעניע און אוגאנדע צו צפון, רוואנדע, בורונדי און די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא צו מערב, און זאמביע, מאלאווי און מאזאמביק צו דרום. די מזרח גרענעצן זענען אויפן אינדישן אקעאן.
די פאראייניגטע רעפובליק פון טאַנזאַניע האט 26 ראיאנען.[3] דער היינטיגער הויפט פון דער מדינה איז פרעזידענט זשאקאיא מרישא קיקוועטע, דערוויילט אין 2005. זייט 1996, איז דאדאמא די אפיציעלע הויפטשטאט פון טאנזאניע, און דארט געפינען זיך דער פארלאמענט און טייל רעגירונג ביוראען.[4]
פון זעלבשטענדיקייט ביז 1996 איז די בארטן שטאט דאר עס סאלאאם געווען די פאליטישע הויפטשטאט. היינט בלייבט דאר עס סאלאאם די פרינציפעלע קאמערציעלע שטאט פון טאנזאניע, און רוב רעגירונג אינסטיטוציעס זענען נאך דארטן.[3][5] זי איז דער הויפט ים-פארט פארן לאנד און זיינע לאנד איינגעשלאסענע שכנים.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע איז באזירט אויף לאנדווירטשאפט, וואס נעמט איין העלפט פון דעם GDP, פארזארגאט 85 פראצענט פון עקספארט און באשעפטיקט אומגעפער 80 פראצענט פון דער ארבעטקראפט. נאר 4 פראצענט פון דעם ערד שטח איז קולטיווירט.
טאנזאניע האט צוויי לופטליניעס, וואס פליען אין לאנד און האבן אויך אינטערנאציאנאלע לופטרייזעס פון טאנזאניע קיין קיגאלי, נייראבי און מאמבאסע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צענטער פונעם לאנד איז פלאך, מיט בערג אין צפון און אין דרום. דער העכסטער פונקט אין טאנזאניע איז אוהורו שפיץ, קילימאנדזשארא, הויך 5,893 מעטער, וואס איז אויך דער העכסטער פונקט אין אפריקע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט אין טאנזאניע איז בעיקר דורך שאסייען, ווי אויך באנען.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ J. A. Masebo & N. Nyangwine: Nadharia ya lugha Kiswahili 1. S. 126, ISBN 9987-676-09-X
- ↑ מוסטער:Cite paper
- ↑ 3.0 3.1 Central Intelligence Agency (2009). Tanzania. The World Factbook. דערגרייכט דעם January 25, 2010.
- ↑ https://archive.is/20120529115134/www.tanzania.go.tz/profilef.html
- ↑ The Tanzania National Website: Country Profile
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דבילה האט געשריבן:די עיקר שילדערט זי ווי אין פאל פון א גט טוט די געריכטליכע אונסטאנצן שטארק ארויס העלפן פאר די היימישע קונדן צו בלייבן מיט די קינדער און טון שלא במתכוין ערלויבן פאר די היימישע עסקנים צו גענצליך אפרייסן די קינדער פון די נישט פרומע עלטערן. די עיקר טענות וואס זי האט איז קעגן די אינסטאנצן און לגבי זיי טענה'ט זי מיט א שטארקייט אז פון א סעקולארן קוק ווינקל איז די מהלך נישט אויסגעהאלטן.
איך וואונדער זיך בעיקר פון א אידישן קוק ווינקל. איז דאס אויסגעהאלטן צו באראבעווען קינדער פון זייערע עלטערן ווייל מיר ווילן "ראטעווען" די קינדער?
דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
בדחן האט געשריבן:דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
אמת'דיג? דאס איז ניעס פאר מיר, ווער איז געווען דערקעגן? אביסל מער פרטים אויב מעגליך.
דבילה האט געשריבן:די עיקר שילדערט זי ווי אין פאל פון א גט טוט די געריכטליכע אונסטאנצן שטארק ארויס העלפן פאר די היימישע קונדן צו בלייבן מיט די קינדער און טון שלא במתכוין ערלויבן פאר די היימישע עסקנים צו גענצליך אפרייסן די קינדער פון די נישט פרומע עלטערן. די עיקר טענות וואס זי האט איז קעגן די אינסטאנצן און לגבי זיי טענה'ט זי מיט א שטארקייט אז פון א סעקולארן קוק ווינקל איז די מהלך נישט אויסגעהאלטן.
איך וואונדער זיך בעיקר פון א אידישן קוק ווינקל. איז דאס אויסגעהאלטן צו באראבעווען קינדער פון זייערע עלטערן ווייל מיר ווילן "ראטעווען" די קינדער?
קופערניקוס האט געשריבן:איך זעה שוין אז די דאזיגע וויכוח קען זיך ציען פאר לאנגע יארן. אבער פאלגענד עטליכע נקודות:
עס איז נישטא קיין הלכה צו אוועקכאפן קינדער פון זייערע עלטערן.
די הלכה איז אז מען מעג מחלל שבת זיין צו ראטעווען א איד פון אראפגיין פון וועג. דאס קענסטו אויסטשעקן אין שולחן ערוך. יעצט לויט דעם פרעגסטו דאך א גוטע קשיא, פארוואס טאקע זאל מען נישט אויפשטעלן א מאסיווע קידנעפינג אפאראט און פארכאפן אלע קינדער פון פרייע עלטערן? מאמענטאל ווייס איך דיר נישט וואס צו ענטפערן. אבער דאס איז גאנץ זיכער - ביי מיר - אז די עלטערן'ס "רעכט" צו ערציען קינדער וויאזוי זיי ווילן, איז נישט די סיבה פארוואס מען זאל עס נישט טאן. ברור כשמש אז די הלכה אנערקענט נישט די עלטערן'ס רעכטן צו ערציען פרייע קינדער. און טאקע דערפאר, וועסטו נישט טרעפן א ארטאדאקסישן בית דין וועלכע זאל סיידן מיט דעם בן זוג וועלכער איז אפגעפארן. נישט קיין חילוק די אומשטענדן. איך זע נישט אזא גרויסע דיפערענץ צווישן העלפן א בן זוג מיט זיין מערכה קעגן די/עם אנדערע/ן, און העלפן א זיידע און א שטוב מיט פעטערס ראטעווען א אייניקל / נעפיו.
יאסעלע'ס עלטערן האבן נישט געפלאנט צו גיין קיין רוסלאנד.
קיינער קען נישט איצט וויסן וואס זיי האבן געפלאנט בעפארן שטורעם; דאס איז זיכער אז לאחר מעשה זענען זיי נישט געפארן. איצט די נאנטע משפחה - די זיידע, מאמע'ס ברודערס, האבן געטענה'ט אז זיי ווילן יא אהין פארן. פריוואט בין איך נוטה זיי צו גלייבן, פשוט ווייל אויב נישט וועט מיר זייער שווער זיין פארוואס זי האבן אין א שיינעם טאג פלוצלינג מחליט געווען צו פארכאפן א קינד און אוועקפארן מיט אים. אבער אויב דו זאגס מיט א זיכערקייט אז זיי האבן נישט געפלאנט צו פארן אויף רוסלאנד, וואלט איך נייגעריג געווען צו וויסן וואס דיינע באווייזן זענען.
י
אסעלע וואלט קיינמאל נישט געבליבן ביי אן אלטן זיידן א גוסס קעגן זיינע עלטערנס רצון.
וואס הייסט ער "וואלט נישט"? אין פאקט האט ער זיך געדרייט בקביעות ביים זיידן אין שטוב, וועלכער האט - לטענת המשפחה - מער געקעירט פאר אים ווי זיינע ביידע עלטערן אינאיינעם. און ווי ווייט איך ווייס האט ער נישט גע'גוסס'ט דאן. מסתמא שפעטער - פארן שטארבן - יא. און דער אלטער זיידע האט אויך געהאט זון וועלכע האבן זיכער נישט גע'גוסס'ט בשעת מעשה.
די מערכה איז נישט געפירט געווארן דורך גדולי ישראל.
אמת, עס איז געווען א פריוואטע אונטערנעמונג פון די משפחה, הגם מען קען נישט אויסשליסן די מעגליכקייט אז זיי האבן זיך דורך גערעדט מיט מורי הוראה וואס מען מעג און מען דארף טון. די גדולי ישראל האבן נישט געפירט די אקציע פונקט ווי זיי פירן נישט אן מיט אנדערע אקציעס, און פונקט ווי זיי האבן נישט אויפגעשטעלט די א.ד. קידנעפינג ארגאניזאציע. אפילו יד לאחים'ס אקציעס פירן אויך נישט אן גדולי ישראל, זיי שטיצן עס נאר. אקוראט דאס זעלבע האבן זיי דא געטאן.
די מערכה איז געווען א גרויסע שאדן, און האט פארמערט שנאת ישראל און מרחיק געווען אידן פון דת ישראל.
מעגליך. בהחלט יתכן אז מען דארף נעמען אזא טענה אין קאנסידעראציע, חוץ אויב די הלכה פארלאנגט קלאר אז מען זאל טאן די און די פעולה וואס דאן קען מען נאר טון וואס די הלכה פארלאנגט. אין דעם פאל, וואס אויבנאויף דארף זיין די הלכה אז מען דארף דאס קינד פארכאפן פון די עלטערן, קען מען זיך נישט רעכענען מיט אזא סברא.
איך בין נישט אין די גוסטע פון זיך טענה'ן, ואידך זיל גמור.
דבילה האט געשריבן:זענען נישט רוב גדולים פונ'ם פריערדיקן דור געווען דערגעגן די "יאסעלע שוכמאכער" סומאטאכע? זענען נישט די שטיצער פון די דעמאלטצדיקע אקציע געווען יחידים עקסטרעמיסטן?
איך אויך האט געשריבן:ידי שאלה איז נאר געווען לאחר המעשה ווי אזוי עס צו באהאנדלען נאך וואס אפאר אומאויסגערעכענטע טיפשים האבן עס פארוואנדעלט אין א מלחמה מיט די גאנצע מדינה.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 4 געסט


text:
קוממיות
קוממיות איז א חרדישער - חסידישער מושב אין דרום ראיאן פון ישראל, נאענט צו דער שטאט קריית גת, וואס געהערט צו דער שפיר ראיאן ראט.
אין דער מגפה פון היישעריק איו דעם שמיטה יאר 1959 האט זיך דער ראי היישעריק אפגעשטעלט פארן מושב. [1]
הרב בנימין מענדלזאן (תרס"ד, פלאצק - תשל"ט) איז געווען רב פונעם מושב, מ'האט אים צוגעשטעלט צום רבנות מיט דער המלצה פונעם חזון איש. נאך זיין פטירה אין ה'תשל"ט איז זיין זון הרב מנחם מענדל געווארן דער נעקסטער רב. הרב מנחם מענדל איז נפטר געווארן אין תשע"ב.
קוממיות האט א וועלט בארימטע מצה בעקעריי וואו מ'באקט מצות אונטער דער השגחה פונעם קוממיותער רב. די בעקעריי הייבט אן באקן חנוכה צייט ביז ערב פסח.
קאארדינאטן: 31°39′43.19″N 34°43′50.16″E / 31.6619972, 34.7306


text:
אחיה השילוני
אחיה השילוני איז געוועזן א נביא, געוווינט אין שילה. ער האט נבואה געזאגט צו ירבעם בן נבט אז גאט וועט צעטיילן די שבטים אויף צווייען: ישראלס קעניגרייך און יהודהס קעניגרייך (זעט מלכים א' י"א) די וויסנשאפטלעכע טענהען אז אחיה וואס האט אויך געשטאמט פון שבט אפרים (זעלבסט ווי ירבעם) האט צוגעשטופט ירבעמען צו זיך שטעלן קעגן שלמה המלךס קעניגרייך פון וועגן די הויכע שטייער.
אין גמרא (בבא בתרא קכ"א:) שטייט אז ער האט געלעבט 600 יאר. און איז געוועזן פון די זיבן צדיקים וואס האבן ארומגענומען די גאנצע וועלט און האט געזעהן עמרם דער טאטע פון משה רבינו. אויך שטייט אז אליהו הנביא איז געווען זיינער אַ תלמיד.
אין ספר תולדות יעקב יוסף ווערט געבראכט אז אחיה השילוני האט זיך אנטפלעקט צום בעל שם טוב און געלערנט מיט אים חכמת הקבלה.


text:
זייגער
זייגער ענגליש: clock, שעון- עברית, מורה שעות - לשון קודש) איז דער אינסטרומענט וואס מעסט און ווייזט די צייט - אין וועלעכער שעה פון דעם טאג/נאכט מען געפינט זיך.
אן א זייגער, ווייסט מען נישט צי ס'איז פארמיטאג אדער נאכמיטאג. ס'איז איינס ביינאכט אדער 4 פארטאגס?
זייגער מארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערן היינט פארקויפט זייגערס פאר פרייזן ביז $300,000 געווענליך גייט די פרייז אויף א זייגער לויטן נאמען און נישט לויט די מעטאל אין וואס די מאוומענט ליגט. צווישן די טייערע זייגערס זענען:
רוב פין די זייעגערס באשטייען פון סטענליס סטיל און לעדער.
זון זייגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל פלעג רוב זייגערס זיין א זון זייגער. וואס האט געוויזן וויפיל די זון האט זיך שוין געבויגן צו מערב. לויט דעם האט מען געוואוסט אז דער טאג איז שוין אט אט פארביי.


text:
שייטת 13
שייטת 13 איז אן עליטער קאמאנדא איינהייט, פון צה"ל, און א טייל פון דעם ישראלדיקן ים פלאט. די באזע זייערע געפונט זיך אין עתלית, דרום פון חיפה. זיי ווערן אויסמושטירט צו קעמפען פון די וואסער, און די טרוקעניש. אויף מערערע סארטן קאמף סטראטעגיעס.
די געדאנק פון איינהייט, איז שוין פון די צייטן פון פלמ"ח, אנהערנדיק צו די ים פלאט פלי"ם. שפעטער ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האבן זיי טיילגענומען אין עטליכע אקציעס. דאס וויכטיקסטע איז געווען, זינקען די עגיפטישע קריגס שיף, אויפן נאמען פון קעניג פארוק.
אין די יארן צווישן 1949, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה, איז די שייטת נישט געווען צופיל אקטיוו. ביי דער מלחמה זעלבסט, האבן זיי געליטן עטליכע דורכפעלער. ביי די מלחמת ההתשה, האבן זיי דערפאלגרייך צוזאמען מיט סיירת מטכל, איינגענומען די גרין אינדזל. אין די נאכפאלגענדע יארן האבן זיי אטאקירט טעראר צילן אין לבנון, אינאיינעם מיט סיירת מטכל און די מוסד, ווי עטליכע פון די טעראריסטן פאראנטווארטליך אין די ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע.
ביי דער יום כיפור מלחמה, האבן זייערע אקציעס געהאט הצלחה. און נאכדעם האבן זיי טיילגענומען אין מערערע אקציעס אין לבנון, קעגן די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, און דעריבער באקומען די אויסצייכענונג פון שעף פון גענעראל שטאב.
ביי די ערשטע לבנון מלחמה האבן זיי אויך טיילגענומען, אבער שפעטער זענען זעלנער געטראפן געווארן פון מינימאלע דורכפעלער, וואס האט געלייגט זייער ארבעט אין שאטן. אין 1997 זענען עלף זעלנער אומגעקומען, אין א כעזבאלא אטאקע, וואס איז באוויסט געווארן אין ישראל, אלס די שייטת טראגעדיע, וואס עס איז געשען גענוי איז א געהיימניס.
ביי דער על אקצא אינטיפאדע האבן זיי טיילגענומען אין די קאמפן, קעגן פאלעסטינער טעראריסטן, און פארכאפט דריי שיפן, אנגעלאדענט מיט וואפן, וואס איז געווען אויפן וועג קיין עזה שטרייף.
אין דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די קאמאנדא איינהייט ווידעראמאל געווען זייער אקטיוו, און אין צור, דורכאויס אן אטאקע, געהאט עטליכע פארווונדעטע.
איבער די יארן, האבן זיי געהאט דורכגעפירט מערערע מיסיעס, אין א סאך ערטער איבער די וועלט. אין עטיאפיע, ארויף צו ברענגן די יידן קיין ישראל. אין אלזשיר. אין יאר 2009 האבן זיי פארכאפט א שיף נאנט צו קיפראס, פיל מיט וואפן געשיקט פון איראן, געווענדעט צו די כאמאס אין עזה.
אום 31סטן מיי 2010, האבן זיי איבערגענומען זעקס שיפן, וואס זענען ארויס פון טערקיי און גריכנלאנד, וואס איר ציל איז געווען, ברעכן די בלאקאדע וואס ישראל האט ארויף געלייגט אויף עזה, אויף איין שיף האט אויסגעבראכן ווילדע געראנגעל צווישן די אזויגערופענע "שלום אקטיוויסטן", און אין די שלעגערייען זענען ניין אקטיוויסטן אומגעקומען, און נאך צוואנציק פארווונדעט געווארן, צווישן די זעלנער זענען צען פארווונדעט געווארן צוויי פון זיי ערנסט.
צו ווערן אנגענומען אין שייטת, גייט מען דורך שווערע פיזישע טעסטן, אויף פיר טעג, די טרענירונגען זענען אינטענסיוו פאר צוואנציק מאנאטן, און מען דארף דינען אין ארמיי פיר און א האלב יאר. דאס געזונטהייט מוז זיין פראפיל 97 לויטן ישראל מיליטערישן סטאנדארט.


text:
אין אונדזער פּרשה דערשײַנט דעם אויבערשטנס צוזאָג, אַז דאָס לאַנד ארץ-ישׂראל וועט געהערן צו די קינדער פֿון אַבֿרהם אָבֿינו. דער אויבערשטער זאָגט צו אַבֿרהם אָבֿינו: "לזרעך אתּן את הארץ הזאת" — צו דײַנע קינדער וועל איך געבן דאָס דאָזיקע לאַנד.
מיר געפֿינען אין דעם ענין אַ מערקווירדיקע זאַך: אין דעם דערמאָנטן פּסוק שטייט: "אתּן את הארץ" — איך וועל געבן דאָס לאַנד — אין דער צוקונפֿט; אָבער נאָך דעם ווי אַבֿרהם איז דורכגעגאַנגען דאָס לאַנד אין דער לענג און אין דער ברייט ("לאָרכּה ולרחבה", ווי דער אויבערשטער האָט געזאָגט), האָט דער אויבערשטער איבערגעחזרט דעם צוזאָג; אָבער דאָס מאָל, מיט אַן אַנדער לשון: "לזרעך נתתּי את הארץ הזאת" — צו דײַנע קינדער האָב איך געגעבן דאָס לאַנד — אין דער פֿאַרגאַנגענהייט.
דאָס מיינט קלאָר צו לאָזן הערן, אַז פֿון דעם מאָמענט וואָס דער אויבערשטער האָט דאָס געזאָגט, האָט ארץ-ישׂראל (וואָס איז דעמאָלט געווען אַ גוייִשע 'נחלה') שוין פֿאַקטיש געהערט צום ייִדישן פֿאָלק. אויך אין די צײַטן פֿון לאַנגן ייִדישן גלות פֿון זייער צעשפּרייטקייט אין פֿאַרשיידענע לענדער, איז אָט די ג-טלעכע הבֿטחה (אַז דער אויבערשטער האָט ארץ-ישׂראל אַוועקגעגעבן דעם ייִדישן פֿאָלק) אין איר פֿולער און גאַנצער קראַפֿט. איז אמת טאַקע, אַז "מפּני חטאינו גלינו מארצנו ונתרחקנו מעל אדמתנו" — אַז צוליב אונדזערע זינד זײַנען מיר פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון אונדזער לאַנד — איז אָבער ארץ-ישׂראל נאָך אַלץ אונדזער לאַנד; ווי מיר זאָגן אין די אויבנדיקע זעלבע ווערטער אין דאַוונען: 'ארצנו', 'אדמתנו' (אונדזער לאַנד, אונדזער באָדן).
לכאורה זײַנען די צוויי צונויפֿגעפּאָרטע ווערטער "ארץ-ישׂראל" סתּירהדיק, קאָנטראַדיקטיש: "ארץ" שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ עכט-גשמיותדיקן מאַטעריאַליסטישן וועזן — ערד; דאַקעגן "ישׂראל" איז דער העכסטער נאָמען פֿון ייִדישן פֿאָלק, וואָס דריקט אויס העכערקייט, דערהייבנקייט (דער דאָזיקער נאָמען איז געגעבן געוואָרן צו יעקבֿ אָבֿינו — און איז דערנאָך אַריבער צו אַלע זײַנע קינדער — ווײַל "שׂרית עם אלקים", 'שׂרית' איז פֿון לשון 'שׂר' — האַר), וואָס איז עקסטרעם ווײַט פֿון 'ארץ', ערדישקייט. אויך די אַנדערע צוויי ווערטער מיט וועלכע ארץ-ישׂראל ווערט אָנגערופֿן — "ארץ-הקודש", זײַנען קעגנזעצלעך, ווי יעדער פֿאַרשטייט. און דאָס זאָגט אונדז גאָר אַ סך:
אין דעם איז דאָ אַ גרונטיקער אָנווײַז, וואָס אַ ייִד דאַרף אויפֿטאָן אין דער וועלט: צו דערהייבן דעם ארץ כּנען, דעם ארץ פֿון גראָבקייט און אומווירד, ביז צום ווערן ארץ-ישׂראל — אַ לאַנד פֿון ייִדישער גײַסטיקער הויכקייט; פֿאַרוואַנדלען די ערדישקייט פֿון ארץ אין קדושה, צו ווערן 'ארץ הקודש'.
און אָט דער תּפֿקיד איז פֿאַראַן אויך בײַ אַ ייִדן אין זײַן אייגענעם אינערלעכן לעבן: יעדער ייִד ווערט אויפֿגעפֿאָדערט צו באַהערשן זײַן שׁכל און זײַנע געפֿילן, ווי אויך זײַנע נאַטירלעכע באַשעפֿטיקונגען פֿאַר זײַן עקזיסטענץ, און זיי אַלע הייליקן דורך אײַנשפּאַנען זיי אין עבֿודת השם. ער דאַרף אויפֿטאָן, אַז אויך זײַן גשמיותדיק, ערדיש לעבן זאָל געהייליקט ווערן, ווערנדיק אַ מיטל צו דינען דעם אויבערשטן.
אויבערפֿלעכלעך גענומען, ווערט די שאלה: ווי קען מען דאָס באַווײַזן? ס'איז דאָך אין זיי פֿאָרט פֿאַראַן אַן אינערלעכער קעגנזאַץ. נאָר די זאַך איז, אַז אויך דער ייִד אַליין אַנטהאַלט אין זיך אָט די קעגנזעצלעכקייט. דער אויבערשטער באַצייכנט די ייִדן ווי אַן "ארץ חפֿץ" ("כּי תּהיו אַתם ארץ חפֿץ" — מלאכי ג, יב); און דאָ זעען מיר ווידער צוויי עקסטרעמען: 'ארץ' שטעלט מיט זיך פֿאָר, ווי געזאָגט, דעם נידעריקסטן וועזן אין דער וועלט, וואָס אַלע טרעטן אויף דעם; דערקעגן 'חפֿץ' מיינט אַ פֿאַרגעניגנדיקער ווילן און באַגער, וואָס דער ווײַטער אונטערשייד צווישן זיי איז גוט פֿאַרשטאַנדיק. דער פֿיזישער קערפּער פֿון אַ ייִדן איז אין דער בחינה פֿון 'ארץ', און די נשמה שטעלט מיט זיך פֿאָר די הויכע מדרגה פֿון "חפֿץ" — די ייִדן זײַנען דעם אויבערשטנס ווילן און באַגער. און ווײַל אַ ייִדיש וועזן שליסט אין זיך אײַן אי די העכסטע מדרגה פֿון קדושה און אי די נידעריקע ערדישקייט, דערפֿאַר האָט ער דעם כּוח אויפֿצוהייבן גראָבע גשמיותדיקע זאַכן און זיי באַהויכן און באַזעלן מיטן ליכט פֿון קדושה. און אַזוי ווי אין זײַן אייגן וועלטל איז ער מסוגל אויסצופֿירן, אַז דער קערפּער זאָל זײַן אונטערגעוואָרפֿן דער נשמה, אַזוי איז ער בכּוח צו פּועל זײַן אויף דער גשמיות פֿון דער וועלט, אַז זי זאָל ווערן באַהערשט פֿון קדושה.
דער בעל-שם-טובֿ האָט צוגעגעבן אַ באַזונדערן טיפֿן דערהער אינעם אויסדרוק "ארץ חפֿץ", מיט וועלכן די ייִדן ווערן באַצייכנט: אַזוי ווי מיר קענען גאָרנישט אָפּשאַצן וויפֿל פֿאַרשיידנאַרטיקע טײַערע עלעמענטן און נאַטור-אוצרות עס געפֿינען זיך אין די ערד-טיפֿענישן — אַזוי קען מען גאָרנישט משער זײַן וויפֿל און וואָסערע ליכטיקע גײַסטיקע אוצרות עס געפֿינען זיך אין אַ ייִדיש האַרץ. אויסערלעך, זעט עס אויס ווי 'ארץ', ווי אַ פּשוט שטיק ערד, אָבער דווקא דערפֿאַר האָט דער אויבערשטער אין איר אײַנבאַהאַלטן די וווּנדערלעכסטע אוצרות.
* * *
אין אונדזער פּרשה ווערט דערציילט, אַז ווען אַבֿרהם אָבֿינו האָט אויסגעדריקט פֿאַר דעם אויבערשטן זײַן פֿאַרדרוס וואָס ער האָט נישט קיין קינדער, האָט אים דער אויבערשטער אַרויסגעצויגן אין דרויסן און געזאָגט: "הבט נא השמימה וספור הכּוכבים וגו' כּה יהי' זרעך" — גיב אַ קוק אויפֿן הימל און צייל די שטערן... אַזוי וועלן זײַן דײַנע קינדער.
זאָגט מען אין נאָמען פֿון בעל-שם-טובֿ דעם פּשט אַזוי: אַזוי ווי שטערן זעען אויס אין אונדזערע אויגן נישט מער ווי פּיצינקע פּינטעלעך, אין דער צײַט ווען זיי זײַנען פֿאַקטיש דאָרט אין הימל זייער גרויס, גאַנצע וועלטן (און אַ סך פֿון זיי זײַנען פֿילפֿאַכיק גרעסער ווי אונדזער ערדקוגל) — אַזוי וועלן געזען ווערן דײַנע קינדער, די ייִדן: דאָ, אין עולם-הזה, אין דער נידעריקער וועלט, וועלן זיי אויסזען קליין, נידעריק און דערשלאָגן, אָבער דאָרט, אין דער הימלדיקער וועלט, וועלן זיי באמת זײַן דערהייבן, מעכטיק און גרויס, און זיי וועלן מיט זיך פֿאָרשטעלן דעם יסוד פֿון גאַנצן באַשאַף.
* * *
אַנדערע מפֿרשים שטעלן זיך אויף די פּסוקים און פֿרעגן: וואָס מיינט דאָס וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט צו אַבֿרהם אָבֿינו ער זאָל פּרוּוון ציילן די שטערן? — עס שטייט דאָך אין פּסוק פֿריִער, אַז דעמאָלט האָט די זון געהאַלטן ערשט בײַם פֿאַרגיין ("ויהי השמש לבֿוא") און דעמאָלט זעען זיך אינגאַנצן נישט קיין שטערן!
לערנען זיי דעם פּשט, אַז מיט קוקן אויף די שטערן האָט דער אויבערשטער נישט געמיינט, אַז די כּמות-צאָל פֿון די ייִדן וועט זײַן אַזוי ריזיק ווי די אומצייליקע שטערן — וואָרעם אין דער אמתן זײַנען דאָך די ייִדן פֿון די קליין-צאָליקסטע צווישן די אומות — "כּי אתּם המעט מכּל העמים", זאָגט די תּורה — נאָר דאָ ווערט געמיינט פּונקט פֿאַרקערט: דער אויבערשטער האָט צוגעזאָגט אַבֿרהמען, אַז נישט געקוקט אויף דעם וואָס די ייִדן וועלן אין כּמות-צאָל זײַן זייער ווייניק לגבי אַ סך פֿון די אומות העולם, וועלן זיי אָבער אין איכות זײַן אַזוי חשובֿ און דערהייבן, אַז זיי וועלן זײַן די משפּיעים און וועגווײַזער פֿון דער גאַנצער מענטשהייט. אַלע לענדער וועלן לערנען בײַ די ייִדן די מאָראַלע ווערטן און די פּרינציפּן פֿון גערעכטיקייט. ווען נישט דאָס ליכט, וואָס די ייִדן וועלן פֿאַרשפּרייטן אין דער וועלט, וועט די וועלט זינקען אין פֿינצטערניש.
דערפֿאַר האָט דער אויבערשטער געזאָגט צו אַבֿרהמען: גיב אַ קוק אויפֿן הימל, אין דער צײַט וואָס די זון שײַנט נאָך, און פּרוּוו זיי ציילן — קענסטו דאָס איצט טאָן? ניין! ווײַל דו קענסט זיי אַפֿילו נישט זען. וואָרעם הגם, אַז די שטערן געפֿינען זיך אין הימל אויך בײַטאָג, אָבער מ'קאָן זיי נישט ציילן און אַפֿילו נישט זען — ווײַל די ליכטיקייט פֿון דער זון איז אַזוי שטאַרק, אַז זי פֿאַרבלאַסט אינגאַנצן אַלע שטערן, הגם זיי זײַנען אַזוי צאָלרײַך — און דאָס אין דער צײַט ווען די זון איז אַן איינציק וועזן.
דערפֿון וועסטו פֿאַרשטיין, אַז נישט די כּמות (קוואַנטיטעט), נאָר די איכות (קוואַליטעט) איז דער עיקר. איין זון מיט איר ליכט איז אַ סך שטאַרקער פֿון מיליאָנען שטערן. און אָט אַזוי — זאָגט דער אויבערשטער — וועלן זײַן דײַנע קינדער: זיי וועלן זײַן אַ קליינע מינדערהייט אין פֿאַרגלײַך מיט די אומות העולם; און פֿונדעסטוועגן וועט די ייִדישע זון-ליכט פֿאַרטונקלען און פֿאַרפֿינצטערן זייערע ברעקלעך ליכט...


text:
פאַנגקי דאָריס – מאַדזשיקאַל רעטראָ כיין
פונקי דאָריס ריליסיז אין מיטאַרבעט מיט פאָטאָגראַף נינאַ רווד און סטיליסט פּער אָלאַוו סøלוובערג די נייַ שיין פאָטאָס. פונקי דאָריס האט אַללרעאַדי אַ אַנקאַמפּלאַקייטיד, וואַרעם און שפּאַסיק נוסח און דער פאָטאָגראַף און די סטיליסט זענען געגעבן פֿרייַ לייצע אין די פּראָצעס. איך טראַכטן די רעזולטאַט איז מאַדזשיקאַל! & נבספּ; & נבספּ; פונקי דאָריס איז אַ יונג נאָרוועגיש סאָרט, געגרינדעט […]
סוואַרצקאָג קאָלאָניאַל – היים אין נאָרווייַ
Svartskog Kolonial is situated just outside Oslo. This beautiful colonial and home has a brilliant location and beautiful views over the Oslo Fjord. Be inspired by this playful and inspirational home with colorful interior and a mix of old furniture, recycled craft, retro and vintage pieces of contemporary design. I just can’t help but I […]
אָסלאָ וווינונג מיט אַ פלאָוטינג לייטער
היים רייַזע | דעם הויפט אָסלאָ וווינונג פֿעיִקייטן אויף די שאָרטליסט פֿאַר די וועלט ינלענדיש פון די יאר אַוואָרד וואָס איז מודיע אין ינסידע פעסטיוואַל. אין דעם ריפערבישמאַנט פּרויעקט איך ספּעציעל ווי די וואַרעם מינאַמאַליזאַם פון די ווודאַן פלאָרינג, די נאַטירלעך פארבן, די בעספּאָקע קיך מיט עפענען פייַער, the double height bathroom and the beautiful […]
ינסטאַגראַם פאַוואָריטעס 2013
דעם איז עטלעכע פון מיין ינסטאַגראַם פאַוואָריטעס 2013. איך 'ווע בלויז געווען אויף ינסטאַגראַם פֿאַר וועגן 7 חדשים אָבער עס האט שוין ווערן איינער פון מיין נייַ אַדדיקטיאָנס. מיין באַליבט ינסטאַגראַם פּיקס פון 2013 צונויפשטעלנ זיך פון גורל פון שיין ינלענדיש ינספּיראַציע.
גרין ניטל היים
אין עטלעכע וועגן קאָליר איז פֿאַר מיר מער וויכטיק ווי פאַקטיש פּלאַן עלעמענטן. איך שטענדיק נאָכפאָלגן מיין ינטוישאַן און קלייַבן די קאָליר וואָס פילז גוט אין מיין סוויווע. זינט איך ווי רובֿ פארבן איך אָפֿט באַשטימען אָבער קלייַבן עטלעכע פארבן מער אָפֿט ווי אנדערע. עס זאל ניט קומען ווי אַ יבערראַשן, אָבער איך פּערסאַנלי בעסער […]
בלועגרעען פאַוואָריטעס פון דעסיגנפאָרעוויגס ניטל קאַטאַלאָג
לעצטע וואָך בלועגרעען איז מודיע ווי די קאָליר פון די יאָר 2014 אין נאָרווייַ און עס איז אַ פּלאַץ פון שיין היים דעקאָר אין די שיין קאָליר שיידז. דאָ זענען עטלעכע פון מיין בלועגרעען פאַוואָריטעס פון דעסיגנפאָרעוויגס ניטל קאַטאַלאָג. 1. ציגל קישן פון נאָרמאַנן קאָפּענהאַגען 2. סקאַג פון מאַגנאָר 3. קיווי וואָטיווע פון […]
קריסטין בדזשאַאַדאַל האַלטן גלאַס קאַנטיינערז
קריסטין בדזשאַאַדאַל האַלטן גלאז קאַנטיינערז זענען איצט בנימצא אין גאַללערי פֿאָרמאַטירונג אין אָסלאָ. האַלטן איז געמאכט אין אַ לימיטעד אויסגאבע דורך מאַגנאָר. נאָרוועגיש דיזיינער קריסטין בדזשאַאַדאַל שטענדיק פאָוקיסיז אויף וואָכעדיק לעבן, און וויל צו מאַכן איר באַמערקן אַלע די פאַרבאָרגן שיינקייט אַז איר נאָרמאַלי טאָן ניט זען אין דיין סוויווע. עפּעס זי זיכער האט אַטשיווד מיט […]
פאַרגעריקע קאָליר פון די יאָר 2014
פאַרגעריקע קאָליר פון די יאָר 2014 אין נאָרווייַ איז בלועגרעען. וואָלט איר ווי אַ סניק פּיק בייַ די נייַ קאָליר טשאַרט און די נייַ קאָליר פון די יאָר 2014? געפינען ינספּיראַציע פון עטלעכע פון די די מערסט וויכטיק לייפסטייל טרענדס אין נאָרווייַ די אַפּקאַמינג יאָר און ייַנטונקען זיך אין צען שיין שיידז פון בלועגרעען. […]
פאַנגקי דאָריס – אַ ניו נאָרוועגיש ינלענדיש באַגריף
די נאָרוועגיש ינלענדיש באַגריף פונקי דאָריס האט באקומען אַ פּלאַץ פון ופמערקזאַמקייַט לעצטנס פֿאַר זייער פאַרבענקט און כיינעוודיק וואָכעדיק פּראָדוקטן. זייער זאמלונגען זענען ינספּייערד דורך סקאַנדינאַוויאַן פּלאַן פון די 50 – 60 און די גרוווי 70 ס. פאַנגקי דאָריס גיט אַ קייט פון ווונדערלעך מישן פון בענקשאַפט, רעטראָ כיין און הומאָר. פאַנגקי דאָריס גרינדערס […]
בלאָג היים רייַזע מאָדערן וווינונג אין אָסלאָ
עס ס צייַט צו ווייַזן אַ שיין היים פון נאָרווייַ דאָ בייַ פּוראָדעקאָ ס בלאָג היים רייַזע. דער וווינונג ליגן אין אָסלאָ איז פֿאַר פאַרקויף דורך באָאַ גרונטייגנס און איז ווערט אַ קוקן. ליבע דער פריש און ונפּאָלישעד נוסח אין דעם וווינונג, קליין און אין דער זעלביקער צייַט היימיש, פול פון טשיקאַווע פרטים. האַנאָע האָבן!


text:
מוצאי שבת
שבֵתע-נאכט אדער שבת-צו-נאכט (ארויסגגערעדט "שפייזצענאכט") אדער אויף לשון-קודש מוצאי שבת, מוצש"ק מיינט די נאכט נאך שבת, פון ווען ס'ווערט פינסטער ביז זונטאג אינדערפרי. ביי יידן מאכט מען הבדלה, מען טאר נישט עסן פאר הבדלה.
כדי צו וויסן ווען ס'איז אויס שבת דארף מען קוקן אין הימל און זען דריי קליינע שטערן. טאמער ס'איז איבערגעוואלקנט און מען קען נישט זען די שטערן אין הימל, דארף מען זיין פארזיכערט אז ס'איז שוין גוט פינסטער אינדרויסן. היינטיקע צייטן חשבונ'ט מעו די זמנים און מען דרוקט זיי אין א לוח. ס'איז אויך פארהאן קאמפיוטער פראגראמען וואס פירן אויס דעם חשבון. עס ווערט דערמאנט אין גמרא און אין פוסקים אז מען זאל מוסיף זיין מחול אל הקודש (זעה ר"ה ט. יומא פא: מו"ג ג:), דאס הייסט חוץ דעם וואס עס איז טאקע פארטיג מיטן שבת טאג, דארף מען צו לייגן נאך עטליכע מינוט, די תוספות שבת איז פון אנפאנג פון די שקיעה ביז זמן בין השמשות, און שולחן ערוך שטייט אז מען איז מוסיף ביציאתו דאס הייסט ווען דער שבת גייט ארויס (סי' תר"ח).
שבתע-נאכט אין דער שמונה עשרה זאגט מען "אתה חננתנו" אין דער פערטער ברכה (חונן הדעת). אין דער תפילה דערמאנט מען די אונטערשיד צווישן שבת און די וואכנטעג.
מען פירט זיך צו זאגן מוצאי שבת ספעציעלע זמירות, מען דערמאנט דארט אליהו הנביא, ווייל עס שטייט אין מדרש אז מוצאי שבת זיצט אליהו הנביא און שרייבט די זכותים פון כלל ישראל פון די וואס היטן שבת (מוהר"ש).
שבתע-נאכט פראוועט מען א באזונדערע סעודה וואס הייסט מלוה מלכה, מען באגלייט די שבת קעניגן ווען זי גייט אוועק.[1]
מוצאי שבת אין חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חסידים פירן זיך צוזאמען קומען מוצאי שבת און פראווענען מלוה מלכה, מען עסט צוזאמען, מען שמועסט זיך אויס, און מען פארציילט מעשיות פון אמאליגע גוטע אידן.
א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' קי"ז) א טעם פארוואס מען זעט אז מוצאי שבת איז שווער צו שלאפן. מען בלייבט אויף ביז שפעט.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שו"ע אורח חיים סימן ש
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
שוואן
דער שוואַן (לאטייניש: Cygnini) איז א וואסער פויגל, פון דעם מין Cygnus אין דער פאמיליע Anatidae, וואס נעמט איין אויך גענז און קאטשקעס. זיי געהערן צו דער אונטערפאמיליע Anserinae.
די פעדערן פון א שוואן זענען גאנץ ווייך און מען ניצט זיי פאר קישענעס, דאכענעס און פערענעס.
דער שוואן לעבט אין די קילע לענדער, ווי למשל אייראפע, אויסטראליע און דרום אמעריקע, אבער נישט אין די טראפישע לענדער. די שוואנען אין דעם צפון האלבקיילעך זענען ווייס (ד"ה זיי האבן ווייסע פעדערן) אבער די פונעם דרום האלבקיילעך זענען שווארץ און ווייס.
שוואנען לעבן אויפן וואסער און עסן פלאנצן וואס וואקסן אין אזערעס און אקעאנען (בערך 4 ק"ג יעדן טאג), ווי אויך אינסעקטן.
אמאל פלעג מען עסן שוואנען פלייש.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרייטאג צונאכט אין די זמירות זינגט מען: "להתענג בתענוגים, ברבורים שלו ודגים" וואס איז טייטש "האבן א פארגענוגן פון שוואנען, וואכטל און פיש".


text:
װיקיפּעדיע:באט
א באט (פארקירצונג פון ראבאט) איז א פראגראם וואס ענדערט אינהאלט פון וויקיפעדיע אין אן אויטאמאטישן אופן.
רוב באטס אין וויקיפעדיע לייגן אינטערשפראך לינקס צו וויקיפעדיעס פון אלע וויקיפעדיע שפראכן.
אין דער ענגלישער וויקיפעדיע האבן זיי שוין פראגראמירט א באט וואס פירן דורך אויסלייג קאנטראלירן אבער דאס איז זייער קאמפליצירט צו פראגראמירן.
זיי דארפן האבן רשות פון א ביראקראט זיך צו אומגיין ווייל וויבאלד דאס איז אויטאמטיש קען דאס מאכן א חורבן וואס א נארמאלער באניצער קען נישט.
סדר פון שפראכן און אינטערשפראך לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דא אין דער אידישער וויקיפעדיע בעטן מיר די באטס זאלן זיי לייגן די שפראכן ענגליש העברעיש און דייטש פון אנפאנג. (אזוי טוט מען אין דער העברעישער וויקיפעדיע אויך ווי זיי בעטן לייגן ענגליש פון אנפאנג.)
הסכמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באט מוז ווערן באשטעטיקט איידער ער הייבט אן צו אפערירן.
בקשות פאר הסכמה פאר א באט דארף מען מאכן אויפן בלאט װיקיפּעדיע:באטס/בקשות פאר הסכמה. די בקשה דארף זאגן דייטלעך וואס דער באט גייט טון. א באשלוס צו מען זאל באשטעטיקן א בקשה דארף נעמען אין חשבון די פאליסיס און אויך די דיסקוסיע וועגן דער בקשה.


text:
נעפאל
נעפאַל (נעפאליש: नेपाल), אפיציעל די פעדעראלע דעמאקראטישע רעפובליק פון נעפאל, איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין די הימאלייע בערג אין דרום אזיע. נעפאל גרענעצט כינע צו צפון און אינדיע צו מזרח, דרום און מערב, און האט א שטח פון 147,181 קוואדראט ק"מ. מיט 30 מיליאן איינוואוניער איז עס דער 41סטע גרעסטע לאנד לויט באפעלקערונג. די הויפטשטאט איז קאטמאנדו.
אכט פון דער וועלט'ס צען העכסטע שפיצן זענען אין נעפאל, כולל דעם העכסטן בארג, עווערעסט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נעפאל איז לאנג 800 ק"מ און ברייט 200 ק"מ, און באדעקט א שטח פון 147,181 קוואדראט ק"ט. דאס לאנד ליגט צווישן די גארטל ליניעס 26° און 31°N (צפון) און צווישן די מערידיאנען 80° און 89°E (מזרח).


text:
יונתן הוופסי
יונתן הוופסי, איז געווען די יונגסטע זון פון מתתיהו הכהן, גרינדער פון די חשמונאים, נאכדעם וואס יהודה המכבי איז אומגעקומען ביי א קאמף, האט יונתן איבערגענומען די אנפירערשאפט, פון די אויפשטאנד קעגן די יוונים, פאר אכצן יאר, און געווען כהן גדול, ווי אויך איז ער געווען גאווערנאר פון ארץ יהודה, פון די סלועקן הערשאפט.
נאך עטליכע זיגן אויפן פראנט פון די חשמונאים, זענען די חשמונאים דורכגעפאלן אין אלעשה, און יהודה איז געשטארבן אין יאר 161 איידער די ציווילע ציילונג, די סלועקן האבן צוריק איינגענומען ארץ יהודה, און באלאגערט ירושלים, יונתן מיט זיינע ברודער זענען אנטלאפן, צו די אנדערע זייט ירדן טייך, און פון דארט ווייטער אנגעפירט די אויפשטאנד.
יונתן מיט זיין ברודער שמעון התרסי, האבן אטאקירט די יוונים אין מדבר יהודה. צום סוף איז יונתן געקומען צום אפמאך מיטן גענעראל פון די סלועקן, באקכידאס. וואס צווישן אנדערע ווערט דארט דערקלערט, אז ירושלים איז נישט די הויפטשטאט פון די יידישע לאנד נאר מכמש, יונתן האט איינגעשטימט, און געדינט אלס פאקטישע הערשער איבער יהודה.
אין יאר 153- איז אנטיוכוס אפיפאנעס געשטארבן, און זיין זון האט וואס איז געווען א קינד האט איבערגענומען, אנטיוכוס האט געהאט א נעפע מיטן נאמען דימיטריוס, וואס האט געהרגט די קינד, און זיך געקרוינט אלס קעניג, אויבנאויף האט דימיטריוס געקעניגט מיט א שטארקע האנט, נאר דעמאלט איז אונטערגעקומען עמעצער מיטן נאמען אלעקסאנדער באלאס, וואס זיין אויסזען איז געווען פונקט ווי די קינד פון אנטיוכוס, וועמעם דימיטריוס האט אומגעברענגט, און אנדערע קעניגן האבן צוגעטעלט דעם באלאס א מיליטער, כדי זיך צו שלאגן מיט דימיטריוס.
יונתן האט אנהייב געשלאסן א בונד מיט דימיטריוס, שפעטער האט ער געטוישט זיין מיינונג, און געשלאסן א בונד מיט באלאס, וואס האט אין די ענדע באזיגט דימיטריוס, מיט די הילף פון די יידישע מיליטער.
אין אנדערע מלחמות וואס באלאס האט געהאט, איז יונתן אייביג געקומען צו הילף, צווישן די קעניג באלאס איז ער געווען פארעכנט אלס פריינט פון קעניג, און באלאס האט אים געשטעלט אלס כהן גדול, וואס דאס האט געגעבן די כח צו גרינדן די יידישע קעניגרייך.
דימיטריוס האט געהאט א זון, וואס ווערט גערופן דימיטריוס דער צווייטער, ער האט געוואלט נקמה נעמען אין באלאס, און א בירגער קריג האט אויסגעבראכן צווישן די סלועקן אין סיריע, יונתן האט אויסגענוצט די געלעגנהייט, און איינגענומען יפו, אשדוד, און עקרון. צום ענדע האט דימיטריוס דער צווייטער געזיגט, און ער האט אומגעברענגט באלאס. יונתן האט געשלאסן א בונד, מיט דימיטריוס דער צווייטער, וואס האט באפרייט די יידן פון אלע שטייערן. דימיטריוס האט אפגעגעבן נאך געגנטער צו די יידן אויפן חשבון פון שומרון, ווי לוד, און נאך אנדערע געגנטער.
באלאס האט געהאט א זון מיטן נאמען אנטיוכוס, וואס ער האט באשלאסן נקמה צו נעמען, זיין טאטנס פארגאסן בלוט. און ער האט באלאגערט דימיטריוס אין אנטיוכה אין לבנון, און יונתן האט געשיקט א מיליטער פון 3,000 קעמפער, ארויסצוהעלפן דימיטריוס. וואס אין אויסטויש וואלט ער געדארפט פארלאזן די פעסטונג אין ירושלים די כאקרא, וואס דימיטריוס האט קיינמאל נישט דורכגעפירט.
יונתן האט דעריבער געטוישט זיין שטיצע, פון דימיטריוס צו אנטיוכוס די זון פון באלאס, וואס איז געווען א קינד, נאר זיין גענעראל וואס האט געהייסן טריפון, האט עס ערלעדיקט, און שמעון איז געווארן הערשער איבערן בארטן פלאך, און צוזאמען האבן יונתן און שמעון, אטאקירט און אומגעברענגט שטיצער פון דימיטריוס, און זייערע שטעט.
טריפון האט פאר אן אומבאוויסטע סיבה, געוואלט פטור ווערן פון יונתן, דעריבער האט ער אים געלאדענט צו עכו, ווי ער האט אים אריינגעשליידערט אין טורמע, און שמעון האט געכאפט די מאכט ביי די יידן, און האט דערקלערט קריג קעגן טריפון, און טריפון האט געמוזט צוריקציען זיינע זעלנער, דערביי פרובירנדיק צו נוצן יונתן אלס אויסטויש פון געפאנגענע, צום סוף האט טריפון אומגעברענגט יונתן.
יונתן האט באקומען די פאלקס שטיצע, יהודה איז טאקע געווען א גיבור, יונתן האט אבער געברענגט די כבוד פון די יידן, צו א נייע הויכפונקט.


text:
אירענא סענדלער
אירענא סענדלער (פויליש: Irena Sendlerowa) (ווארשע, 15טן פעברואר 1910- 12טן מיי 2008)[1] איז געווען א פוילישע סאציאל ארבעטער און הומאניטאר וואס האט געהאלפֿן ראטעווען 2,500 יידישע קינדער פון די נאציס ווען זי האט זיי ארויסגעשמוגלט פֿון דער ווארשאווער געטא און געגעבן זיי פֿאלשע פאפירן.[2]
ביאגראפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אירענא איז געבוירן אין ווארשע, קאנגרעס פוילן. פֿארן קריג האט זי געוואוינט אין טורטשין. אין יאר 1939 האט זי געארבעט אין דעם ווארשאווער פֿארזארג-אפטייל פון וואנעט זי האט געפֿירט די ריזיקאלישע הצלה אפעראציעס ראטעווען יידישע קינדער פון דער געטא במשך די ברוטאלער אקופאציע פון נאצישן דייטשלאנד. זי איז געווען טעטיק אין דער זשעגאטא פוילישער אנטי-חורבן ווידערשטאנד.
איר גרופע פֿון 20 מענטשן האט געראטעוועט בערך 2500 קינדער פון דער געטא צווישן אקטאבער 1940 און אפריל 1943, ווען די נאציס האבן פֿארברענט די געטא און געשאסן אסאך פֿון די איינוואוינערס און געשיקט די איבעריגע צו די טויט לאגערס. מיט אן אויסרעד פון איבערקוקן די היגיענע אין דער געטא אין אן אויסבראך פון בויכטיפֿוס, זענען סענדלער מיט אירע געהילפֿן אריין אין דער געטא אויסזוכן קינדער וואס מ'קען זיי ארויסשמוגלען כדי צו בלײַבן לעבן כלומערשט אלס קאטאליקן. זיי האבן ארויסגעשמוגלט עופֿעלעך און קליינע קינדער אין אמבולאנסן און טראמווייען, איינגעוויקלט אלס פעקעלעך. עלטערע קינדער זענען ארויס מיט צוואנגארבעט גרופעס. ארויס פון דער געטא האט מען זיי פלאצירט מיט פֿאמיליעס, יתומים-הײַזער, שפיטעלער און קאנווענטן.
מיט דער האפֿנונג פֿון פאראייניגן זיי מיט זייערע משפחות—וואס רוב פֿון זיי זענען נעבעך אומגעקומען אין די נאצישע טויט-לאגערס—האט סענדלער געשריבן די אמת'ע נעמען אויף פאפירלעך. אין יאר 1943 זענען געקומען די דייטשע פאליציי צו ארעסטירן זי, דעמאלסט האט איר געהילף באהאלטן די פאפירלעך און שפעטער האט מען זיי באגראבן אין א סלוי אונטער אן עפלבוים.
נאכן קריג האט סענדלער געארבעט אלס סאציאל ארבעטער און דירעקטאר פון פֿאכשולעס און האט ממשיך געווען העלפֿן טייל פֿון די קינדער זי האט געראטעוועט.
אין 1965 האט די יד ושם חורבן אייראפע אנדענק אין ירושלים זי באלוינט אלס איינע פון די ערשטע מיטן טיטל "חסידי אומות העולם. די קאמוניסטישע רעגירונג האט נישט געלאזט אז זי זאל פארן אין ישראל, נאר הערשט שפעטער אין 1983 האט זי באקומען די אויסצייכענונג.
זי איז געווארן קראנק מיט א לונגען-ערצינדונג אין 2008, און געשטארבן אין א שפיטאל אין ווארשע 12 מיי צום עלטער פֿון 98.
זי לאזט איבער איין טאכטער יאַנינא זגזשעמסקא און אן אייניקל.
רעפֿערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Irena Sendler
- ↑ Baczynska, Gabriela; JonBoyle (2008-05-12). "Sendler, savior of Warsaw Ghetto children, dies", Washington Post, The Washington Post Company. דערגרייכט דעם 2008-05-12.


text:
פאלם
פאלם איז א פי. די. עי. פאבריצירער, הויפטקוואטירט אין סאניוואל, קאליפארניע וואס גיבט ארויס די פאפולערע פראדוקטען ווי די טריאו סמארטפאון, זייער, טאנגסטאון פי. די. עי. און די לייוו-דרייוו. זייער פריערדיגע פאפולערע פראדוקטען זענען געווען די פאלם פיילעט, פאלם III, פאלם V, פאלם VII. ווייל רוב פון זייערע פראדוקטען ארבייטען מיט די פאלם OS, האבן זיי ארויסגעבן צוויי טריאו'ס וואס ארבייטען מיט ווינדאוס מאביל, און א נייער פראדוקט די פאלם פאליאו וואס ארבייט מיט לינוקס, אויכט האבן זיי אנאנסירט אז זיי וועלן ארויסגעבן בקרוב נייע פי. די. עי.'ס וואס ארבייטן מיט לינוקס וואס זיי האבן מאדיציפירט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלם איז געגרינדעט געווארן אין 1992 דורך דזשעף האקינס און דאנא דאבינסקי, די שפעטערע אויסטרעפער פון די גאר שטארק פאפולער פאלם פיילעט.
אין 1995 זענען זיי אויפגעקויפט געווארן דורך US ראבאטיקעס די פאפולערע מאדעם פאבריצירער, שפעטער אין 1997 האט 3Com אויפגעקויפט US ראבאטיקעס האבן זיי איבערגענומען פאלם.
אין 1998 האבן די גרינדער נישט זיינדיג צופרידען וויאזוי 3Com פירט די קאמפעני, ארויס און געגרינדעט הענדספרינג, וואס האט שפעטער ארויס געגעבן די שטארקע אויפגעכאפטע טריאו.
אינטער 3Com האט פאלם געהאט אירע בעסטע צייטן זי דאן ארויסגעבען די פאלם V וואס איז געווען זייער א שטארקער סוסקעס צוליב איר פיזישער לייכטקייט און גרינגער אפערעיטינג סיסטעם.
אין 2000 האט 3Com געמאכט פאלם פאר אן עקסטערע פאבליק קאמפעני.
אין 2002 האט פאלם אויפגעשטעלט אן עקסטערע אפטיילונג פאר די "פאלם OS" מיטן נאמען "פאלם סאורס" כדאי ציציען מער קאמפעניס זיך צובאנוצען מיט די "פאלם OS" פאר זייערע אייגענע פראדוקטען, שפעטער האט זיך פאלם אינגאנצן אפטגעטיילט פון פאלם סאורס, דאם האט זיך ארויםגעשטעלט אלס גרויסער מיסטעיק וויבאלד פאלם האט פארלוירן קאנטראל אויף די אפערעיטינג סיסטעם וואס זייער ביזנעם איז געבויעט, אין שפעטער אין 2006 האבן זיך פאלם געבראכן און צום ערשטע מאל ארויס געבען א טריאו וואס ארבייט אויף מייקראסאפט ווינדאוס מאביל, זייער געוועזענער גרעסטער שונא. פאלם האט פראבירט צוריק אויבצוקויפן פאלם סאורס אבער עס איז שוין געווען צו שפעט, די יאפאנעזישער קאמפעני עקסעס, איז געווען גרייט צובאצאלן אסאך מער (פון די עכטע ווערט).
אין 2003 האט פאלם אויבגעקויפט/צוזאמגעשטעלט מיט הענדספרינג, און געטוישט די נאמען צו "פאלם וואן".
אין 2005 האט פאלם אויבגעקויפט די פאלם טרעדמארק פון "פאלם סאורס" און צוריק געטוישט זייער נאמען צו "פאלם".
אין סוף 2006 האט פאלם באצאלט 44 מיליאן פאר די רעכטן פון די פאלם OS גארנעט (5) סאורס קאוד, אזוי קען פאלם פאררעכטן די אפערעיטינג סיסטעם וואס רוב פון אירע פראדוקטען ארבייטען אויף דעם.
אין אפריל 2007 האט פאלם אנאנסירט אז זיי ארבייטן שוין א פאר יאר אויף א אייגענע לינוקס מאביל אפערעיטינ סיסטעס, און וועלן עס ארויסגעבן סוף 2007, דאס איז געקומען אלס שטיקל סורפרייז אז פאלם וועט נישט ניצן די לינוקס וועריסע פון די אלטע "פאלם סאורס" נאר ניצן איר אייגענע וועריסע.
אין אפריל 2010 האט היאולעט-פעקערד אפגעקויפט פאלם פאר 1.2 ביליאן [1], וואס איז געצאלט געווארן טייל אין קעש און טייל אין באצאלן אלטע חובות. דאס איז געקומען נאך גאר שוואכע פינאנצען פאר פאלם.
אין פעברואר 2011 האט היאולעט-פעקערד אנאנסירט א נייע טאַבלעט מיטן נאמען טאָטש-פעד[1], וואס איז געצאלט געווארן טייל אין קעש און טייל אין באצאלן אלטע חובות. דאס איז געקומען נאך גאר שוואכע פינאנצען פאר פאלם.
ליסטע פון פי. די. עי.[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זע אויכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרויסנדיגע לינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 נ.י. טיימס, פאלם אפגעקויפט פאר 1.2 ביליאן


text:
װיקיפּעדיע:וויקידאטן
וויקידאטן איז א נייער פראיעקט פון דער וויקימעדיע פונדאציע פאר א צענטראלער שפייכלערונג פון דאטן וואס געפינען זיך עטלעכע מאל אין פראיעקטן אין פארשידענע שפראכן.
די ערשטע פאזע פון דעם פראיעקט, וואס מען האט אויסגעפירט אין וויקיפעדיעס אין אלע שפראכן אנהייב מערץ 2013, טוט צענטראליזירן די אינטערשפראך לינקען צווישן וויקיפעדיע בלעטער. דער געוויינלעכער וועג פון שטעלן אינטערשפראך לינקען ביים סוף פון יעדן בלאט, וואס דארף ווערן איבערגעחזר'ט אין יעדער שפראך. כדי צו דערהיינטיקן די ליסטע ווען א ווערסיע פונעם ארטיקל ווערט געשריבן אין א נייער שפראך, דארף מען דערהיינטיקן דעם ארטיקל אין אלע שפראכן. מערסטנס ווערט דאס אדורכגעפירט דורכן א באט. אפטמאל מאכט זיך א קאנפליקט, ווען צוויי (אדער מער) בלעטער אין איין וויקיפעדיע זענען געלינקט צום זעלבן בלאט אין אן אנדער שפראך וויקיפעדיע. אצינד, מיטן וויקידאטן פראיעקט, ווערט די ליסטע פון פארבונדענע ארטיקלען געשפייכלערט אין איין פלאץ, און אלע וויקיפעדיעס נעמען די ליסטע פון דארטן.


text:
1925
1925 איז דאס 25סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1925 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן יאנואר - אלבאניע רופט זיך אויס א רעפובליק
- 13טן מערץ - דער אמעריקאנער שטאַט טענעסי פארבאט לערנען עוואלוציע טעאריע אין שולעס
- 8טן אפריל - יידן בענטשן ברכת החמה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן יאנואר - הרב שלמה קארליבאך (נפטר אין 1995)
- 31סטן יאנואר - יגאל תלמי, ישראלדיקער פיזיקער
- 6טן אפריל - העלגא דען, יידיש-האלאנדיש מיידל, וואס איר לעצטע טעג אונטער דער נאצישער הערשאפט האט זי באשריבן אין איר זשורנאל (דערמארדעט 1943)
- 14טן מיי - יובל נאמן, ישראלישער פיזיקער און פאליטיקער (נפטר 2006)
- 2טן יולי - פאטריס לומומבא, פרעמיער מיניסטער פון דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא (געש' 1961)
- 24סטן נאוועמבער - וויליאם באקלי, אמעריקאנער שרייבער
- 27סטן דעצעמבער - משה ארענס, פארטיידיקונגס מיניסטער אין ישראל
- יהושע לעדערבערג, יידישער-אמריקאנער ביאלאג, נאבעל פריז געווינער פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געש' 2008)
- דוד אלעזר, דער ניינטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געש' 1976)
- פאל פאט, הערשער פון קאמבאדיע וואס האט געהרגעט מיליאנען פון זיין פאלק (געש' 1998)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מערץ - סון יאט סען, ערשטער פרעזידענט פון דער כינעזישער רעפובליק (געב' 1886)
- 22סטן יוני - פעליקס קליין, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1849)


text:
קולטורעלע רעוואלוציע
די קולטורעלע רעוואלוציע (כינעזיש: 文化大革命) איז געווען א סאציאלע-פאליטישע באוועגונג אין דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע צווישן די יארן 1966 ביז 1976. די באוועגונג האט געגרינדעט מאא צעטאנג, פארזיצער פון דער קאמוניסטישער פארטיי פון כינע, מיטן ציל פון צווינגען קאמוניזם אין דעם לאנד דורך אויסראטן קאפיטאליסטישע טענדענצן פון דער כינעזער געזעלשאפט. די באוועגונג האט פאראליזירט כינע פאליטיש און האט געהאט א באקאנטן איינפלוס אויפן לאנד עקאנאמיש און סאציאליש.
איינע פון די הויפט אויפטוען איז געווען צו געבן מער קראפט פאר מאא. צענדליגע רעגירונג באאמטער און פארטיי הויפטן זענען באזייטיגט געווארן אדער אראפגענידערט געווארן צו נידעריגערע פאזיציעס כדי צו געבן מער מאכט פאר מאא.
די רעוואלוציע איז געווען איינע פון די הויפט היסטארישע געשעענישן אין דער קאמוניסטישער כינע. זי האט אנגעהויבן מיי 1966. מאא האט געטענה'ט אז בורזשוואזע עלעמענטן האבן דורכגעדרינגען מיט דער רעגירונג און דער געזעלשאפט, מיטן ציל צוריקצוברענגען קאפיטאליזם. כינע'ס יוגנט און סטודענטן האבן צוליב דעם אויפגעשטעלט די רויסט וועכטער. אין דער לענג און דער ברייט פונעם לאנג זענען געווען געשלעגן וואו מ'האט גערודפ'ט מיליאנען מענטשן.
די קולטורעלע רעוואלוציע האט איבערגעלאזט א שטארקע עפעקט אויף כינע'ס ביזנעס וועלט ווייל רוב פון די קעגנער וועלכע זענען אומגעקומען זענען געווען די מערסט געלערנטע מענטשן וועלכע האבן פארשטאנען אז קאמוניזם איז א טויטליכע סיסטעם פאר א לאנד אין היינטיגן דור.
דורכאויס דער קולטורעלער רעוואלוציע האט מאא באוויזן דורכצופירן א גרויסע טייל פון זיינע פאליסיס אין דער רעוואלוציע, אבער אין דער זעלבער צייט האט ער אליינס צוריקגעצויגן פון אסאך אגרעסיווע זאכן. זיין רעגירונג האט אונטערגענומען אן אויספארשונג קעגן די קעגנער און האט באצייכענט פיר מענטשן אלס די הויפט אנפירער פון זיי. דער משפט פון די פיר, באקאנט אין כינע אלס די גרופע פון פיר, האט אפיציעל באצייכנט די ענדע פון דער קולטורעלער רעוואלוציע.
מען האט אפיציעל געמאלדן דעם סוף פון דער קולטורעלער רעווארלוציע ביי דער ניינטער נאציאנאלער פארטיי קאנגרעס אין 1969.


text:
מרדכי אניעלעוויטש
מרדכי אניעלעוויטש (ה'תרע"ט - ג' אייר ה'תש"ג) איז געווען דער אנפירער פון דער יידישע קאמף ארגאניזאציע (ŻOB זשאב) בײַם ווארשעווער געטא אויפשטאנד קעגן די נאציס טבת-ניסן תש"ג.
מרדכי איז געבוירן אין אן ארימער פאמיליע אין ווישקאוו, פוילן.
זיין יוגנט האט ער פארברענגט אין ווארשע, וואו ער האט געלערנט אין א העברעישער שולע, זיין יידיש איז נישט געווען קיין גוטע. ער האט געלערנט געזעץ. ער איז געווארן אן אנפירער ביי דער ציוניסטישער באוועגונג השומר הצעיר.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער אנטלאפן קיין ווילנע, אבער האט זיך צוריק געקערט קיין ווארשע.
איידער דעם אויפשטאנד איז ער געווארן הויפט קאמאנדיר, פון דעם קאמיטעט וואס איז באשטאנען פון דער יידישער קאמף ארגאניזאציע. ער איז אומגעקומען דעם 8טן מיי (ג' אייר) 1943, ווען די בונקער פון די אנפירער איז געפאלן, אויף מילא אכצן.


text:
רעוואלוציע
רעוואלוציע איז א פוטש וואס מ'ווארפט אום דעם קעניג.
חילוק צווישן פוטש און רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פוטש און א רעוואלוציע זענען צוויי אנדערע זאכן. אין א רעוואלוציע איז פאראן א באוועגונג צווישן דאס פאלק וואס וויל א טויש און ווען די באוועגונג ווערט גענוג גרויס און מאכטפול וועלן זיי זיך באוואפענען און אטאקירן די רעגירונג און איר אנידערזעצן. דאס קען אמאל פארמישן די מיליטער און אמאל נישט און איז געוואנדן אויב די רעגירונג האט די מיליטער מיט זיך אדער נישט.
א ביישפיל פון א פירער וועלכער איז אריינגעקומען נאך א רעוואלוציע איז פידעל קאסטרא פון קובא, און א רייע קאמוניסטישע לענדער ווי כינע, וויעטנאם, לאאס און נאך.
א פוטש איז אן אינערליכע אקט וועלכע האט גארנישט צעטאן מיט דאס פאלק. א פוטש קען קומען אלס א סופרייז אויך פאר דאס פאלק וויבאלד עס איז נישט בעפאר געווען א רעוואלוציע אין וועלכע דאס פאלק האט פארלאנגט א טויש. געווענליך וועט א פוטש געטאן ווערן דורך די מיליטער וועלכע איז די איינציגסטע גענוג מאכטפולע ארגאניזאציע וועלכע קען אראפברענגן די רעגירונג.
אמאל איז א פוטש בלוטיג צוליב שלאכטן און אמאל קען עס אויסגעפירט ווערן אן א שאס ווי עס איז געווען דער פאל אין טיילאנד אין ענדע 2006. דער פרעמיער מיניסטער איז געווען אויסערן לאנד ווען זיין מיליטער האט ארומגערינגלט די רעגירונג געביידעס און איבערגענומען די לייצעס ביז א נייע רעגירונג וועט ערוועלט ווערן.
א פוטש קען אויך אמאל געמאכט ווערן דורך רעגירונג אפיציעלן זעלבסט אין פאל די מיליטער איז נישט איינשטימיג אדער וויל זיין נוטרעאל. אזא פוטש איז פרובירט געווארן קעגן היטלער אין ברען פון די צווייטע וועלט קריג ווען א טייל פון זיינע אייגענע מיניסטארן האבן איינגעזען אז ער איז נישט מער ווי א קאלטבלוטיגע רוצח און זיינע מעשים וועט נישט ברענגן קיין גוטס פאר דייטשלאנד. יענער פוטש איז דורכגעפאלן ווען א באמבע וואס האט אויפגעריסן אין היטלער'ס אפיס האט פארפעלט אים אומצוברענגן.
א פוטש קען קומען צוליב פארשידענע סיבות אויב די מיליטער אדער אפיציעלן באשליסן אז עס איז צייט צו באזייטיגן דעם פירער אוןו אמאל די גאנצע רעגירונג זיינע. אין טיילאנד, צום ביישפיל, האט מען באשולדיגט דעם פרעמיער מיניסטאר אלס קארופטירט און דאס איז געווען די איינציגסטע וועג וויאזוי מען האט געקענט שנעל פטור ווערן פון אים.
די לעצטע בלוטיגע פוטש איז געווען אין טשילע אין די 70'גער יארן וואו די מיליטער האט איבערגענומען די רעגירונג פאר איבער 15 יאר ביז ווילאנג מען האט געקענט איינשטעלן א נייע ציווילע רעגירונג. א פרידליכע פוטש איז געווען אין פאקיסטאן אין 99' פון וועלכע דער היינטיגער פרעזידענט פערוועז מושאראף איז געקומען צו דער מאכט.


text:
טראדיציע
טראדיציע אדער מסורה, איז פון וואס אלע מנהגים און אידישקייט קומט.
מסורת סיג לתורה, ווערט אבער בעיקר רעפערירט צו די טראפן וויאזוי מען ליינט די תורה. און די חילוקים צווישן קרי מיט כתיב. וואס די מיינונג פון די תורה טוישט זיך לויטן ניגון אזוי ווי טאטע שיק מיר הויזן..
לויטן ספר החינוך איז דער באגריף באזירט אויף דעם פאקט אז אלע אונזערע עלטערן האבן אייביג געוויסט און געזאגט אז זיי אליינס זענען געשטאנען ביים בארג סיני און גענומען די תורה. און קיינער ירשענט נישט פאר זיינע קינדער און אייניקלעך קיין ליגענט.
אל תטוש תורת אימך. און פון דעם איז אויך דא אן איסור פון חתם סופר חדש אסור מן התורה נישט קיין חילוק וואס דאס איז אויב עס איז נישט געווען באקאנט און געפירט דורך פריערדיגע דורות, איז דאס לויט אים קעגן די מסורה און אסור.


text:
דער הונדערט-יעריקער יובֿל פֿון ישעיהו בערלין (1909—1998) איז אָפּגעמערקט געוואָרן דורך צוויי וואָגיקע פּובליקאַציעס. איין באַנד נעמט אַרײַן זכרונות וועגן דעם באַרימטן ענגליש-רוסיש-ייִדישן דענקער און שרײַבער, דאָס אַנדערע בוך איז ממשיך די פּובליקאַציע פֿון בערלינס בריוו און איז כּולל זײַן אַרומנעמיקער קאָרעספּאָנדענץ פֿאַר די יאָרן 1946 ביז 1960. אין דער אמתן, ווי עס דערקלערט דער רעדאַקטאָר פֿונעם באַנד און דער גרעסטער מומחה אויף בערלינס ירושה, הענרי האַרדי, איז דאָס בלויז אַ פֿערטל פֿון אַלע בריוו, וואָס בערלין האָט אָנגעשריבן אין משך פֿון יענע פֿופֿצן יאָר.
בערלין האָט מן-הסתּם ליב געהאַט צו שרײַבן בריוו. צומאָל האָט ער פֿאַרברענגט זעקס שעה אַ טאָג איבער דער קאָרעספּאָנדענץ מיט זײַנע קרובֿים, באַקאַנטע, קאָלעגן און פֿרײַנד אין פֿאַרשידענע עקן וועלט. אַ היפּשן טייל פֿון יעדן בריוו האָט ער געווידמעט זיך אַליין. ער באַקלאָגט זיך כּסדר אויף כּלערליי קראַנקייטן, אויף זײַן אומפֿעיִקייט צו טאָן דאָס, וואָס ער וויל און דאַרף; אויף דעם, אַז מען פֿאַרשטייט אַלע מאָל פֿאַרקערט דאָס, וואָס ער האָט געזאָגט אין זײַנע אַרטיקלען. צומאָל איז ער מודה, אַז ער ווייסט אַליין ניט גענוי, וואָס ער האָט צו זאָגן וועגן דעם אָדער יענעם ענין, אָבער ניט געקוקט אויף דעם האַלט ער אין איין רעדן און רעדן. זײַן באַרעדעוודיקייט ווערט נאָך שטאַרקער, ווען ער הייבט אָן צו דיקטירן זײַנע בריוו אויף דער רעקראָדיר-מאַשין.
אייניקע בריוו לייענען זיך ווי אינטערעסאַנטע היסטאָרישע גבֿית-עדות, בפֿרט ווען עס גייט די רייד וועגן באַרימטע פּערזענלעכקייטן, מיט וועמען בערלין איז געווען נאָענט באַקאַנט, ווי למשל, חיים ווײַצמאַן אָדער ווינסטאָן טשערטשיל. אין זײַנע בריוו איז בערלין געווען אַ סך מער איראָניש און סקעפּטיש, איידער אין זײַנע געדרוקטע טעקסטן. ער איז געווען אַ ציוניסט און האָט אַ סך געהאָלפֿן דער יונגער מדינת-ישׂראל, צוליב זײַנע קאָנטאַקטן אין די בריטישע הויכע פֿענצטער. אָבער פּריוואַט האָט ער באַמערקט, אַז ישׂראל פֿירט זיך "ניט-דזשענטלמעניש" אין דער אינטערנאַציאָנאַלער פּאָליטיק, "אַ ביסל ווי אונגאַרן אין 1919, אָדער פּוילן".
אַ נאָענטער פֿרײַנד פֿון חיים ווײַצמאַן און זײַן פֿרוי וועראַ, איז בערלין געווען גוט באַהאַוונט אין די פּערזענלעכע ענינים פֿונעם ערשטן פּרעזידענט פֿון מדינת-ישׂראל. ווײַצמאַן, וועלכער איז צוגעוווינט געוואָרן צו זײַן חשובֿער פּאָליטישער ראָלע, ווי דער ראָש פֿון דער ציוניסטישער וועלט-אָרגאַניזאַציע, איז גלײַך באַזײַטיקט געוואָרן פֿון כּלערליי פּאָליטישע טעטיקייטן אין דער נײַער מלוכה. ער און זײַן פֿרוי האָבן זיך ניט געפֿילט היימיש אין זייער רעזידענץ אין רחובֿות און האָבן פֿאַרבראַכט אַ סך צײַט אין דער שווײַץ, וווּ בערלין איז בײַ זיי אָפֿטמאָל געווען צו גאַסט. בערלין האָט אונטערגעהאַלטן באַציִונגען ניט נאָר מיט די ווײַצמאַנס, אָבער אויך מיט דוד בן-גוריונען — דעם ריכטיקן פּאָליטישן פֿירער פֿון ישׂראל. ווען בן-גוריון האָט באַזוכט ענגלאַנד אין 1951, איז ער געקומען קיין אָקספֿאָרד צו כאַפּן אַ שמועס מיט בערלינען אַנשטאָט צו טרעפֿן זיך מיט די פּני פֿון ענגלישן ייִדנטום. זיי האָבן געטרונקען פּאָרטווײַן און גערעדט וועגן דער ראָלע פֿון העלפֿאַנדן אין אינדישע משלים.
בערלינס באַרעדעוודיקייט איז צומאָל געווען אַ שירעם, וואָס האָט פֿאַרדעקט זײַן געפֿיל פֿון אומזיכערקייט. ווי אַ רוסישער ייִד, איז ער תּמיד פֿאַרבליבן אַ פֿרעמדער אין די אַריסטאָקראַטישע און פּאָליטישע קרײַזן. ער האָט אויסגענומען בײַ זיי מיט זײַן שאַרפֿזיניקייט און חריפֿות, און בפֿרט, מיט זײַנע קענטענישן אין דער רוסישער קולטור. ער איז געווען אַ ניצלעכער אויסטײַטשער פֿון רוסלאַנד נאָך דער מלחמה, ווען דער סאָוועטן-פֿאַרבאַנד איז פּלוצעם געוואָרן דער הויפּט-שׂונא פֿון די מערבֿדיקע דעמאָקראַטיעס.
בערלין האָט געהאַטלן די רוסישע קולטור פֿונעם 19טן יאָרהונדערט פֿאַר זײַן פּריוואַטן מקום-מיקלט. ער האָט געשריבן: "רוסיש איז פֿאַר מיר מער בילדעריש, אינטים און פּאָעטיש, איידער וואָסער ניט איז אַנדער לשון. איך פֿיל אַ מערקווירדיקע טראַנספֿאָרמאַציע פֿון מײַן פּערזענלעכקייט, ווען איך רעד רוסיש; אַזוי ווי אַלץ ווערט גרינגער אויסצודריקן, די וועלט ווערט ליכטיקער און חנעוודיקער אין יעדן זין." הגם ער האָט געקאָנט רעדן רוסיש פֿרײַ, איז ער ניט געווען ביכולת צו שרײַבן גוט אויף רוסיש. צומאָל האָט ער זיך באַקלאָגט, אין זײַן רײַכן און עקספּרעסיוון ענגליש, אַז אין דער אמתן וואָלט ער געדאַרפֿט שרײַבן רוסיש. ווי עס פּאַסט פֿאַר אַן אַסימילירטן רוסישן ייִד פֿונעם בירגערלעכן אָפּשטאַם, האָט בערלין ניט געהאַלטן פֿון ייִדיש און פֿון ייִדיש-רעדנדיקן עמך. ווען ער שרײַבט צו זײַנע עלטערן וועגן דער ים-רײַזע צוריק פֿון ישׂראל, מאַכט ער חוזק פֿון דעם שלום-עליכמישן עולם אויף דער שיף, נאָכמאַכנדיק זייערע ייִדישע רייד אויף אַ דײַטשמערישן אופֿן.
אין משך פֿון זײַן לאַנגן און אַקטיוון לעבן האָט בערלין געהאַט אַ סך פֿרײַנד, אָבער אויך אַ היפּש ביסל שׂונאים. מען האָט אים קריטיקירט פֿאַר אינטעלעקטועלער אויבערפֿלעכלעכקייט און סנאָביזם און אַפֿילו באַשולדיקט אין מאָראַלישער און פּאָליטישער צבֿועקישקייט. אין אַ געוויסן זין זײַנען די דאָזיקע באַשולדיקונגען באַרעכטיקט, און די בריוו באַזאָרגן בערלינס קריטיקער מיט נײַע פֿאַקטן און אַרגומענטן. אָבער די בריוו באַווײַזן אויך, אַז בערלין אַליין איז געווען דער שאַרפֿסטער קריטיקער פֿון זײַנע אייגענע שוואַכקייטן און חסרונות. ער איז קיין מאָל ניט געווען צופֿרידן מיט זײַן אַרבעט און אויפֿפֿירונג, האָט תּמיד געפֿילט זיך שולדיק און אומזיכער. צומאָל זעט ער אויס ווי אַן עגאָצענטרישער נעווראָטיקער, וואָס קאָן זיך ניט אָפּשטעלן, ווען ער רעדט וועגן זיך.
וואָס פֿאַר אַ בײַטראָג האָט ישעיהו בערלין געמאַכט אין דער גײַסטיקער און פּאָליטישער געשיכטע פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט? וואָס וועט בלײַבן פֿון זײַנע ווערק? צי האָט ער געשאַפֿן עפּעס ממשותדיקס, וואָס וועט איבערלעבן זײַן צײַט, אָדער ער איז געווען סתּם אַ טשיקאַווע פּערזענלעכקייט, אַ שטיקל מנחם-מענדל, וואָס האָט געהאַט מזל צו ווערן אַן אַרײַנגייער אין די ענגלישע און אַמעריקאַנישע הויכע פֿענצטער? כּדי צו געבן אַ באַגרינדעטן ענטפֿער, דאַרף מען צוּוואַרטן ביז עס וועלן פֿאַרעפֿנטלעכט ווערן אַלע ווערק זײַנע. דערווײַל זעט מען, קודם-כּל, זייער אַן אינטערעסאַנטע, לעבעדיקע און באַוועגלעכע פּערזענלעכקייט, וואָס זוכט אַ פֿעסטן גרונט אונטער די פֿיס, אָבער האַלט אין איין זיך גליטשטן.


text:
לשון הרע
פארלוימדונג און לשון הרע מיינט ווען איינער רעדט שלעכט אויף א צווייטן אפילו די שלעכטס איז אמת, אבער עס טוט שעדיגן יענעם. אויב עס איז אויך נישט אמת, הייסט דאס הוצאת שם רע. און ווען צ.ב. ראובן דערציילט שמעון אז לוי האט אים געזאגט אז דו שמעון האסט געטאן א געוויסע שלעכטס, דאס הייסט רכילות [1].
חז"ל זאגן: "לשון הרע שקול כנגד עבודה זרה, גילוי עריות ושפיכות דמים".
דער חפץ חיים האט זיך זייער אפגעגעבן און געשריבן ספרים וואס לערנט אויס אלע געזעצן פון הלכות לשון הרע.
אויב איינער איז א באקאנטער פובליק פיגור, און זיינע מעשים ווערן דעבאטירט און דורכגעהאנדעלט דורך די מאסן איז נישט דאס קיין עבירה ווייל עס איז נוגע פאר יעדן יחיד וואס ווערט אפעקטירט פון די מעשים.


text:
פראפעסיאנעלע ראנגלען
פראפעסיאנעלע ראנגלען איז א ספארט-שפיל וווּ צוויי געגנער ראנגלען זיך ארום פאר געלט כדי צו באלוסטיקן די צוזעער. דער קאמף הייסט 'פראפעסיאנעל' ווייל דאס איז נישט אן אמתער קאמף נאר עס א ספארטיווישער קאמף פון קינסטלעכע קעמפערישקייטן. דער קאמף קומט פאר אין אן ארענע, ארומגערינגלט מיט שטריק, און דער ציל איז צו באזיגן דעם געגנער לויט געוויסע געזעצן וואס זיינען באשטימט געווארן דורך די פארשיידענע ראנגלען ארגאניזאציעס. אין פראפעסיאנעלע ראנגלען מעג מען שמיצן און אראפווארפן דעם געגנער.
די גרעסטע ראנגלען ארגאניזאציע איז די וועלטס ראנגלען פארוויילונג באקאנט מיטן קיצורדיקן נאמען WWE.


text:
פארע
אין פיזיקאלישער כעמיע, און אינזשעניריע, פארע באדייט געוועפט וואסער. זי איז א לויטערער אומזעהבארער גאז. ביים סטאנדארטן אטמאספערישן דרוק, לויטערע פארע (נישט געמישט מיט לופט, נאר אין גלייכוואג מיט פליסיגן וואסער) האט בערך 1,600 מאל דעם פארנעם פון פליסיגן וואסער. אין דער אטמאספערע, דער טיילווייזער דרוק פון וואסער איז אסאך נידעריגער פון 1 אטמ, במילא וואסער אלס גאז קען עקזיסטירן אין טעמפעראטורן אסאך נידעריגער פון 100º C (זעט וואסער וועפעכץ און פייכטקייט).
אין טאג טעגליכע רייד, באדייט פארע די ווייסקייט פון קאנדענסירן וואס מען זעהט העכער פון קאכעדיג וואסער ווען דאס הייסע וועפעכץ ("פארע" לויט די וויסנשאפטלערס, ווי דערמאנט אויבן) מישט זיך מיט קילערער לופט. אין אמת'ן דער דאזיגער "נעפל" באשטייט פון קליינע טראפעלעך פליסיגן וואסער, און נישט וואסער אלס גאז, איז ער טעכניש גערעדט נישט פארע. אינעם שנאבל פון א קאכענדן קעסל, וואו ס'איז נישט דא קיין קאנדערסירט וואסער, זעהט מען טאקע גארנישט אבער ער איז פול מיט פארע!
די חכמה פון פארע וואס קומט פון וואסער הייסט אטמאלאגיע.


text:
13טן אויגוסט
דעם 13טן אויגוסט איז דער 225סטער טאג פון יאר (226סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 140 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - יידן פארטריבן פון שפאניע
- 1940 - דער קאמף פון בריטאניע הייבט אן מיט א מאסיווער אטאקע פון דער לופטוואפע
- 1960 - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבסשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 1961 - מזרח דייטשלאנד שליסט דעם גרענעץ צווישן מזרח און מערב בערלין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1819 - דזשארדזש סטויקס, ענגלישער פיזיקער און מאטעמאטיקער (געש' 1903)
- 1926 - פידעל קאסטרא, פירער פון קובא
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1910 - פלארענס נייטינגייל, פיאנערין פון דעם פאך פון דער מאדערנער שוועסטעריי (געב' 1820)


text:
װיקיפּעדיע:אריינפיר 2
פֿון װיקיפּעדיע
לייגט צו אינהאלט צו אן עקסיסטירנדן ארטיקל...
- לערנט נאך וועגן רעדאקטירן בלעטער
- צייכנט אן און פֿארמאטירט וואס איר שרייבט
- לייגט צו בילדער און קלאנגען צו אייערע ארטיקלען
שרייבט א נייעם ארטיקל...
- לערנט וויאזוי צו שאפֿן א נייעם בלאט
- הייבט אן א געזוכטן ארטיקל
- ...גייט אריין אין קהילה פארטאל פֿאר נאך געדאנקען
לערנט נאך...
- זעט דעם גיך רעפערענץ פֿאר גרונטיגע רעדאקטירן פֿונקציעס
- עקספערימענטירט רעדאקטירן אין דעם זאמדקאסטן
- ווערט געוואויר פֿון די פינף זיילן וואס שטיצן וויקיפעדיע
- ליינט וואס וויקיפעדיע איז יא און וואס וויקיפעדיע איז נישט
ווײַטער: פֿארשט וויקיפעדיע ←


text:
12טן מערץ
דעם 12טן מערץ איז דער 71סטער טאג פון יאר (72סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 294 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1877 - דאס פאראייניגטע קעניגרייך אנעקסירט טראנסוואל
- 1884 - דאס קאקא קאלא געטראנק ווערט פארקויפט צום ערשטן מאל אין פלעשער
- 1904 - געענדיגט גראבן דעם טונעל (וואס האט געדויערט 30 יאר) אונטערן האדסאן טייך, וואס פארבינדט די שטאט זשערסי מיט ניו יארק
- 1913 - קאנבערע פראקלאנירט די הויפטשטאט פון אויסטראליע
- 1938 - דער אנשלוס: זעלנער פון נאצי דייטשלאנד מארשירן אריין אין עסטרייך
- 1944 - צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט די שטאט אומאן
- 1967 - סוהארטא כאפט די הערשאפט פון אינדאנעזיע
- 1968 - מארישעס באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1999 - דריי לענדער פונעם געוועזענעם ווארשע פאקט - פוילן, טשעכיי און אונגארן - צושטיין צו נאט"א
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1824 - גוסטאוו קירכאף, דייטשער פיזיקער (געש' 1887)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1925 - סון יאט סען, ערשטער פרעזידענט פון דער כינעזישער רעפובליק (געב' 1886)
- 1999 - יהודי מענוחין, פידלער (געב' 1916)


text:
כרם אברהם
כרם אברהם איז א געגנט אין ירושלים, וואס גרענעצט גאולה, דעם שנעלער פלאץ און תל ארזה. דער נאמען שטאמט נאך א וויינגארטן, וואס אן אראבער פון חברון האט דארט געהאט, און אויף אראביש האט יענער געהייסן אלכאלילי, וואס מיינט גאטס פריינט, וואס די יידן האבן געטייטשט פאר אברהם אבינו.
אין 1851 האט דער בריטישער קאנסול פון ירושלים, דזשיימס פין, אפגעקויפט דעם שטח, און אים געגעבן פאר יידן כדי זיי זאלן באארבעטן דעם שטח, שפעטער האט ער פארקויפט דעם שטח פאר זיינע ארבעטער, און זיי האבן דארט אויפגעשטעלט די שכונה.
די גאסן פון דער געגנט הייסן נאך די נביאים (הושע, עמוס, עובדיה, נחום, צפניה). פון יאר 2007 האט די ירושלימער מוניציפאליטעט, דורכגעפירט רענאוואציע ארבעט אויף די געסלעך. די געגנט איז היינט באוווינט בעיקר מיט רעליגיעזע מענטשן.


text:
געבורטס טאג
געבורטס טאג איז ווען מען עלטערט זיך מיט נאך א יאר, עס איז אן אומגליק אז עס איז נאך א יאר אריבער געפלויגן און איך דערנענטער זיך צום טויט. אבער פון די אנדערע זייט טראכט מען אריין באמערקט מען אז פון צווישען ביליאנען טויטע מענטשען עס איז אומגלויבליך אז מען איז פון די פאר געציילטע אויסדערוועלטע וואס האבן זוכה געווען צו לעבן, דאס איז א פרייליכע פאקט וואס לאזט זיך שווער גלייבן אבער טאמער איר ליינט די שורות איז א סימן אז איר זענט דער גליקליכער צו דערלעבן.
יום הולדת איז די געבורט'ס טאג פון א מענטש.
טייל פירען זיך צו פראווען א סעודה אין א געבורט'ס טאג ווייל עס איז א יום שמחה.


text:
זאמביע
די רעפובליק פון זאַמביע (ענגליש: Republic of Zambia) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דרומדיקער אפריקע. זאמביע גרענענט די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא צו צפון, טאנזאניע צו צפון-מזרח, מאלאווי צו מזרח, מאזאמביק, זימבאבווע, באצוואנע און נאמיביע צו דרום, און אנגאלא צו מערב. די הויפטשטאט איז לוסאקא, פלאצירט אין דרום-צענטראלן טייל פון לאנד. דער זאמבעזי טייך פלוסט אדורכן לאנד.
די אייראפעישע אויספארשערס האבן אנגעהויבן קומען אין זאמביע אינעם 18טן יארהונדערט, און די הויפטן פון די לאקאלע שבטים האבן מסכים געווען אז דאס לאנד זאל ווערן א בריטישן פראטעקטאראט, וואס האט געהייסן צפון רהאדעזיע.
אום 24סטן אקטאבער 1964 האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך געמאכט צפון רהאדעזיע איר זעלבשטענדיק, און זי איז געווארן א מיטגליד אינעם קאמאנוועלט. פון 1964 ביז 1991 האט קענעט קאונדא געפירט דאס לאנד, אלס אן איינפארטייאישער שטאט. דער צווייטער פרעזידענט איז געווען פרעדעריק טשילובא, פון 1991 ביז 2002. דער דריטער פרעזידענט איז געווען לוי מוואנאוואסא, ביז זיין טויט אין 2008. ער האט אסאך געטון אויסראטן קארופציע אין דער רעגירונג.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זאמביע איז פון די ארימסטע לענדער אין דער וועלט. אין דעם 21סטן יארהונדערט האט דער מצב אנגעהויבן צו פארבעסערן. א גרויסער טייל פון דער עקאנאמיע איז אפהענגיק אין אויסגראבן און באארבעטן קופער.
85% פון דער באפעלקערונג איז באשעפטיקט אין לאנדווירטשאפט. דער הויפט פֿארם פראדוקט איז קוקורוזע, וואס איז סיי א קוואל פון איינקומפט סיי א חשובערקוואל פון שפייז פאר די פארמער. אחוץ דעם טוט מען וואקסן סארגע, פיסטאשקעס, גרינצייג, טאבאק, באוול און קאפע, ווי אויך בהמות.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פאראייניגטע פעלקער סטאטיסטיק אפטיילונג. Population by sex, rate of population increase, surface area and density (PDF). דערגרייכט דעם 2007-11-09.
- ↑ זאמביע. אינטערנאציאלער מאנעטארישער פֿונד. דערגרייכט דעם 2010-04-21.


text:
טשערנאוויצער קאנפערענץ
די טשערנאוויצער קאנפערענץ, איז פארגעקומען אין דער שטאט טשערנאוויץ, הויפטשטאט פון בוקאווינע, דעמאלט אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע,צווישן דעם 30סטן אויגוסט און דעם 3טן סעפטעמבער 1908.
דער פלאן פאר דער קאנפערענץ, איז געקומען פון נתן בירנבוים, און מיט דער איינשטימונג פון חיים זשיטלאווסקי, דוד פינסקי, און אנדערע גרויסע שרייבער, און פובליציסטן.
צווישן די באטייליקטע זענען געווען שלום אש, י.ל. פרץ, און נאך אנדערע שריפטשטעלער, און באוואוסטע יידישע שרייבער.
איין טאג פאר דער אפציעלער ערעפענונג צו דער קאנפערענץ, איז באשטעטיקט געווארן די פונקטן, וואס זענען געפונען געווארן פאר וויכטיק איבערצורעדן.
- די שפראך, גראמאטיק, אויסלייג פון שרייבן, נייע ווערטער און ווערטער פון אנדערע שפראכן.
- יידישע ליטעראטור און שרייבער.
- איבערזעצן תנ"ך צו יידיש.
- די בינע און אקטיארן.
- די יידישע פרעסע.
- דאס יונגע דור.
- און דאס אנערקענונג אין יידיש אלס אפציעלע שפראך.


text:
אל-כוואריזמי
מוכאמאד איבן מוסא אל-כוואַריזמי (פערסיש: محمد بن موسى خوارزمی, אראביש: محمد بن موسى الخوارزمي) איז געווען א פערסישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און געאגראף. ער איז געבוירן בערך 800 און האט געלעבט ביז בערך 850, אין דער תקופה פון דער אבאסישער אימפעריע. ער האט געשריבן א בוך וועגן אלגעברע. אויך האט ער געשריבן וועגן הינדו אראבישע ציפערן. ווען זיינע געשריפטן זענען אנגעקומען קיין אייראפע האט עס געשאפט א מהפכה דארטן אין מאטעמאטיק. אנשטאט די רוימישע צאלן ( ... ,I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII) וואס מ'פלעג ניצן ביז דעמאלסט, האט מען אנגעהויבן ניצן די אזוי-גערופענע אראבישער צאלן (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12,13...), וואס האבן צוויי גרויסע מעלות פאר רעכענען. ערשטנס איז די פלאץ-ווערט סיסטעם, וואו מען ניצט איבער שטענדיק די זעלבע צען ציפערן, נאר מען חשבונט זייער ווערט לויסט וואו זיי שטייען. און צווייטנס האט מען א נול ציפער, 0.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אל-כוואריזמי איז געבוירן געווארן צווישן 780 און 800 אין דער שטאט כיווא, כוואריזמער געגנט (היינט אין אוזבעקיסטאן). שפעטער האט זיך די משפחה געצויגן קיין באגדאד. זיין וויסנשאפטלעכע ווערק האט ער געשריבן אין אראביש, אויבוואויל זיין מוטערשפראך איז געווען פערסיש. ער האט געשריבן ביכער וועגן פארשידענע געביטן: אלגעברע, טריגאנאמעטריע, אסטראנאמיע, געאגראפיע און קארטאגראפיע.
ער האט דערפינדן די פארמל פון א קוואדראטישער גלייכונג.
דאס ווארט "אלגאריטם" איז א פארגרייזטע ווערסיע פון זיין נאמען.
אל-כוואריזמי איז געשטארבן אין באגדאד בערך אין יאר 850.


text:
נתן הנביא
נתן הנביא איז געווען דער נביא פון דוד המלךס קעניגרייך.
זיינע נבואות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט נבואה געזאגט צו דוד אז זיין זון שלמה וועט איבערנעמען די מלוכה נאך אים. ווען דוד המלך איז שוין געווען אויף דער עלטער און זייער קראנק, האט אדוניהו דער בן-בכור פון דוד געוואלט פארכאפן די מלוכה פון זיין טאטן דוד, און ער האט זיך ערקלערט אלס קעניג. אבער נתן הנביא מיט בת שבע (די מאמע פון שלמה) זענען געלאפן געשווינד צו דוד צו בעטן באקרוינען שלמה, און דוד האט טאקע אזוי געטון, ער האט באפוילן צו קרוינען שלמה אין גיחוןס קוואל.


text:
מענטשן רעכט
מענטשן רעכט באדייט א באגריף אדער פילאסאפיע אז עס באקומט יעדן מענטש אויף דער וועלט געוויסע גרונטרעכט.
דער פילאסאף דזשאן לאק האט פארגעלייגט אז יעדער מענטש האט "נאטירלעכע" רעכט, און די געזעלשאפט טאר נישט פוגע זיין אין די רעכט. דער אמעריקאנער פאליטיקער טאמעס זשעפערסאן האט אריינגעלייגט פארשידענע מענטשן-רעכט אין דער אומאפהענגיקייט-דערקלערונג פון די פאראייניגטע שטאטן.
אין 1948 האבן די פאראייניגטע פעלקער אויפגענומען די אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.
רעכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רעכט צו לעבן
- פרייהייט פון פייניקונג
- פרייהייט פון שקלאפעריי
- רעכט פאר א יושרדיקן פראצעס
- פרייהייט פון רעדן
- פרייהייט פון רעליגיע
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם באגריף פון מענטשן רעכט טרעפט שוין אין דער תורה. שפעטער, אין עטלעכע תקופות, האט מען אנגעהויבן אוועקשטלען געזעצן וואס היטן מענטשן רעכט, למשל די געזעצן פונעם אינדישן קייסער אשאקא.


text:
ציוניזם
ציוניזם (ציונות אין העברעאיש), פון נאמען "ציון", איז אן אידיאלאגיע וואס האלט אז אידן אין מאדערנע צייטן זאלן זיך אומקערן צו דאס היסטארישע לאנד פון די אידן, ארץ ישראל.
ציונות איז צושטאנד געקומען אין די ענדע 19טע י"ה אלץ א לייזונג אנטקעגן די ביטערע אנטיסעמיטיזם וואס אידן האבן געליטן איבער די וועלט, הויפטזעכליך אין מזרח אייראפע. אין יאר ה'תרס"ג האט טעאדאר הערצל געשריבן זיין בוך דער יודענ-שטאט, אין וועלכע ער לייגט פאר זיין חלום פאר'ן א אידישע לאנד מיט א פארגעשריטענע קולטור, זיך צו פארגלייכן צו די צענטערס קולטור פון מערב אייראפע.
די ערשטע פארטרעגער פון ציונות האבן נישט אלע געצילט אויף דער היסטארישער לאנד ארץ ישראל. עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געהאלטן אז עס וועט זיין גרינגער און פראקטישער צו גרינדן א לאנד אין שטחים פון אפריקע אדער דרום אמעריקע. מיט די צייט איז אבער געווארן אנגעשלאסן אין דער אידעע פון ציונות א שטארק רעליגיעזער עלעמענט, געטריבן דורך די אור אלטע אידישע בענקשאפט צו ציון. די פירערשאפט פון די ניי-געבוירענער שוועבונג האט איינגעזעהן אז נאר מיט'ן באטיילונג פון די רעליגיעזע ציונים וועט די שוועבונג האבן א קיום און א מעגליכקייט צושטאנד צוקומען, און דער פלאן פון בויען א לאנד ערגעץ אין אפריקע אדער דרום אמעריקע איז בטל געווארן.
רוב חרד'ישע אידן אין פוילן, אונגערן, און רוסלאנד זענען אין אלגעמיין געווען שטארק דערגעגן דער געדאנק פון ציונות. הויפטזעכליך אין דער התנגדות געווען צוליב זייער מיינונג אז די תורה ערלויבט נישט איינצונעמען ארץ ישראל פאר ביאת המשיח. אויך איז דער סעקולערער גייסט פון דעם שטרעמונג זיי געווען שטארק דערווידערדיג. די אגודת ישראל ארגאניזאציע אין פוילן, ר' שמשון רפאל הירש ז"ל אין דייטשלאנד, און דער מונקאטשער רב, בעל מנחת אלעזר, און דער סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים בעל ויואל משה, אין אונגערן האבן א טייל רבנים שטארק געקעמפט קעגן ציונות.
דאס טרוים פון ציונות איז צושטאנד געקומען ה' אייר ה'תש"ח, מיט'ן גרינדונג פון מדינת ישראל.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
David Assaf.
Untold Tales of Hasidim:
Crisis and Discontent
in the History of Hasidism.
Waltham, Mass:
Brandeis
University Press, 2010
מעשׂיות וועגן נסים און ניפֿלאָות פֿון חסידישע רביים געהערן צו דעם סאַמע קערן פֿון חסידישער ליטעראַטור. איבערגעניצעוועט, פֿאַרשענערט און פֿאַרבעסערט האָבן זיי אויך געדינט ווי אַ שטאָף פֿאַר דער וועלטלעכער ייִדישער ליטעראַטור. די מחברים, וואָס האָבן געשריבן אויף ייִדיש, העברעיִש, דײַטשיש און אַנדערע לשונות, האָבן צוגעפּאַסט די דאָזיקע מעשׂיות צו אידעיִשע השׂגות און עסטעטישן געשמאַק פֿון זייער סבֿיבֿה. דערבײַ האָט מען ניט זעלטן באַזײַטיקט און פֿאַרווייכערט יענע פּרטים, וואָס זײַנען געווען צו גראָב פֿאַרן מאָדערנעם לייענער.
דער באַקאַנטער היסטאָריקער פֿון חסידות, פּראָפֿעסאָר פֿון תּל-אָבֿיבֿער אוניווערסיטעט, דוד אַסף, האָט אַן אַנדערן צוגאַנג. אין זײַן בוך, וואָס איז אָקערשט אַרויס אין דער ענגלישער איבערזעצונג (דער העברעיִשער אָריגינאַל איז דערשינען אין 2006), נעמט ער זיך צו דעמאַסקירן דווקא יענע עפּיזאָדן אין דער געשיכטע פֿון פֿאַרשידענע חסידישע שיטות, וואָס פּאַסן זיך ניט אַרײַן אין דער ראָמאַנטישער געשטאַלט פֿון חסידות. אין דעם זין איז ער ממשיך די טראַדיציע פֿון די משׂכּילים, אַזעלכע ווי יוסף פּערל, יצחק ערטער און ישׂראל אַקסענפֿעלד; הגם, נאַטירלעך, טוט ער דאָס אויף דעם געהעריקן ניוואָ פֿון הײַנטצײַטיקער היסטאָרישער וויסנשאַפֿט.
דאָס בוך באַהאַנדלט זעקס איינצלנע עפּיזאָדן, וואָס האָבן זיך געטראָפֿן אין דער חסידישער סבֿיבֿה אין מיזרח-אייראָפּע אינעם נײַנצנטן/אָנהייב צוואַנציקסטן יאָרהונדערט און האָבן אַזוי אָדער אַנדערש אַרײַנגענומען חשובֿע חסידישע פּערזענלעכקייטן. די סאַמע סקאַנדאַליעזע מעשׂה איז געשען אַרום 1820 מיטן ייִנגערן זון פֿונעם "אַלטער רבי" ר' שניאור זלמן פֿון ליאַדי, דעם גרינדער פֿונעם חב"ד. ר' משהס געזונט איז געווען שוואַך: אַ פּנים האָט ער געליטן פֿון אַ גײַסטיקער קראַנקייט. אין דער אינעווייניקער היסטאָרישער טראַדיציע פֿון חב"ד איז זײַן לעבן אַרומגעוויקלט מיט אַ נעפּל, אָבער אין דער משׂכּילישער סבֿיבֿה האָט מען שוין לאַנג געשמועסט, אַז ר' משה האָט זיך געשמדט.
די נײַע דאָקומענטן, וואָס דער היסטאָריקער בנימין לוקין האָט אַנטדעקט אין מינסקער אַרכיוון, דערמעגלעכן צו רעקאָנסטרויִרן די דאָזיקע דראַמאַטישע געשיכטע פּרטימדיק. עס קומט אַרויס גאַנץ קלאָר, אַז ר' משה האָט זיך טאַקע יאָ געקריסטיקט, הגם עס בלײַבן פֿראַגעס וועגן דעם לעגאַלן אַספּעקט פֿון דער דאָזיקער אַקציע. דער ווײַטערדיקער גורל פֿון ר' משה איז ניט קלאָר. ס'איז אָבער פֿאַראַן אַ סבֿרה, אַז ער איז געשטאָרבן אין גיכן אין אַ שפּיטאָל פֿאַר גײַסטיק-קראַנקע אין פּעטערבורג.
די היסטאָרישע געשעענישן דינען פֿאַר אַסף ווי אַן אַרויסגאַנג-פּונקט פֿאַר ווײַטערדיקער פֿאָרשונג. עס אינטערעסירט אים סײַ די מעשׂה גופֿא, סײַ די גילגולים פֿון אָט דער מעשׂה אין פֿאַרשידענע טראַדיציעס: בײַ די חסידים, בײַ די משׂכּילים, ווי אויך אין דער וויסנשאַפֿטלעכער היסטאָריאָגראַפֿיע. ער דערקלערט אין דעם אַרײַּנפֿיר, אַז די עפּיזאָדן אַליין האָבן אַ קנאַפּן שײַכות איינער מיטן אַנדערן, חוץ דעם וואָס, זיי אַלע באַטרעפֿן חשובֿע חסידישע פּערזענלעכקייטן. וואָס פֿאַרקניפּט זיי אין איין נאַראַטיוו איז זייער ווײַטערדיק לעבן אין פֿאַרשידענע היסטאָרישע טראַדיציעס. צומאָל האָט מען זיי אין גאַנצן אויסגעמעקט פֿונעם קאָלעקטיוון זכּרון, צומאָל פֿאַרווייכערט און פֿאַרמינערט, צומאָל פֿאַרקערט, מגזם געווען — אַלץ אין הסכּם מיט אייגענע אידעאָלאָגישע חשבונות און השׂגות.
דאָס רובֿ מעשׂיות האָבן צו טאָן מיט די יחידים, וועלכע האָבן פּלוצעם אָפּגעטאָן עפּעס, וואָס האָט זיך אויסגעזען מאָדנע אין די אויגן פֿון זייער סבֿיבֿה און האָט זיך דערפֿאַר גענייטיקט אין אַן אויסקלאָרונג און באַרעכטיקונג, ווי למשל אַן אומגליק מיטן באַרימטן ר' יצחק "החוזה" פֿון לובלין, דעם באַרימטן פּוילישן רבי. שׂמחת-תּורה בײַ נאַכט אין יאָר 1815, ווען אַלע חסידים האָבן געפּראַוועט דעם יום-טובֿ, איז ער אַרויסגעפֿאַלן פֿונעם פֿענצטער פֿון זײַן צימער און האָט זיך שטאַרק צעמזיקט. אום תּשעה-באָבֿ איז ער געשטאָרבן. די חסידים האָבן דאָס אויסגעטײַטשט ווי אַ שטראָף פֿון הימל פֿאַר דעם, וואָס דער רבי האָט צו שטאַרק געוואָלט אַראָפּברענגען דעם משיח. די משׂכּילים, להיפּוך, האָבן געטענהט אַז ער איז פּשוט געווען שיכּור.
אַן אַנדער קאַפּיטל אַנאַליזירט די סיבות און אינעווייניקע ספּרוזשינעס פֿון די רדיפֿות אויף ברעסלעווער חסדים מצד אַנדערע חסידישע שיטות אין אוקראַיִנע. אַ קליינע מחלוקה אַרום שחיטה אינעם שטעטל טעפּליק דינט ווי אַ פֿענצטערל אין דער וועלט פֿון הייסע מחלוקתן, וועלכע האָבן געריסן די ייִדישע וועלט. יעדער צד, די ברעסלעווער און זייערע קעגנער, די סקווערער, האָט אָפּגעהיט די דאָזיקע געשיכטע אויף אַן אייגענעם אופֿן, און הײַנט איז שוין שווער זיך צו דערגיין צו דעם אמת.
די קאַפּיטלען פֿונעם בוך זײַנען אײַנגעאָרדנט אין אַ כראָנאָלאָגישן סדר. די דרײַ לעצטע עפּיזאָדן, וואָס קומען פֿאָר סוף 19טן/אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט, פֿאַרמאָגן טיפֿערע פּסיכאָלאָגישע פּאָרטרעטן פֿון חסידישע פּערזענלעכקייטן און זייערע אינערלעכע קאָנפֿליקטן. די פֿאַראַנענע מקורים, אַזעלכע ווי פּריוואַטע בריוו, געדרוקטע אַרטיקלען און אויטאָביאָגראַפֿישע ווידויים, אַנטפּלעקן מטושטשע פּערזענלעכקייטן, וועלכע ראַנגלען זיך מיטן טיפֿן ריס אין זייער נשמה צווישן חסידות און מאָדערנער קולטור.
פֿון די העלדן פֿונעם בוך איז איין טריט ביז צו אַזעלכע באַרימטע ליטעראַרישע פֿיגורן ווי מיכה יוסף בערדיטשעווסקי, אורי צבֿי גרינבערג, אַבֿרהם יהושוע העשעל און אַנדערע "בניהם של קדושים", וואָס זײַנען געווען אויפֿגעהאָדעוועט ווי קומענדיקע גײַסטיקע פֿירער פֿון חסידות, אָבער האָבן אויסגעקליבן אַן אַנדערן וועג. אָבער אַספֿס העלדן מאַכן ניט אָט דעם לעצטן טריט.
דאָס בוך ענדיקט זיך אָן קיין נאָכוואָרט, נאָר מיטן טעקסט פֿון אַ לאַנגן וידוי פֿון ר' יצחק נחום טווערסקי פֿון שפּיקאָוו, וואָס ער האָט געשיקט ווי אַ בריוו צום שרײַבער יעקבֿ דינעזאָן. ער שרײַבט: "איך האַלט אין איין טראַכטן פֿרײַע געדאַנקען, אָבער איך מוז אָפּהיטן די סאַמע ווינציקע מינהגים פֿון מײַנע אָבֿות; איך האָב אַ גוטן געשמאַק און איך האָב ליב שיינקייט, אָבער איך מוז טראָגן די בגדים פֿון ווילדע מענטשן: אַ לאַנגע זײַדענע קאַפּאָטע ביז סאַמע פֿיס און אַ שטרײַמל."


text:
זשאק שיראק
זשאק שיראק (געב' דעם 29טן נאוועמבער, 1932) איז געווען פרעזידענט און פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך, און בירגערמייסטער פון פאריז.
זיינע יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשאק שיראק איז געבוירן געווארן דעם 29 נאוועמבער, 1932. ער האט געלערנט אין פאלקסשולע, און דערנאך אין פאליטישער שולע, וואו ער האט גענומען אן אקטיווע טייל, אנהייב איז ער געווען א קאמוניסט, ווען ער האט געענדיגט שטודירן, האט ער זיך אנגעשלאסן אין דער ארמיי, און געווען א זעלנער, אין אלזשיר, ביי דעם פרייהייטס קריג, און ער איז פארווונדעט געווארן.
נאכן קריג האט ער געלערנט אין דער נאציאנאלע שולע פאר פירערשאפט, וואס דאס דינט פאר א שפרינג בעטל פאר פאליטיקער.
אלס פרעמיער מיניסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1974, איז ער אויסגעקליבן געווארן אלס פרעמיער מיניסטער, אין דער רעגירונג פון דאסטאן. צוויי יאר דערנאך, האט ער רעזיגנירט, און ער איז געלאפן פאר בירגערמייסטער אין פאריז, ער האט דערפאלגרייך געווינען, און זיין נייע פארטיי וואס ער האט געגרינדעט, האט זיך זייער געשטארקט, שפעטער איז ער ווידער אמאל געווען פרעמיער, אונטערן סאציאליסט פראנסוא מיטראן, אין 1988, איז שיראק געלאפן אלס פרעזידענט קאנדידאט, פון די רעכטע פארטייען, קעגן מיטראןאבער פארלוירן.
אלס פרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1995, נאכן לויפן דאס דריטע מאל, איז ער ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט, און קורץ דערנאך האט ער אנגעהויבן מיט סייענטיפישע יאדערישע פרובירונגען, וואס דער וועלט האט פארדאמט, אין זיין ערשטע קאדענץ איז ער געצווינגען געווען, אויפצושטעלן א פאראייניגטע רעגירונג, מיט די לינקע פארטייען, און דאס האט אים אפגעהאלטן פון טון דראסטישע ענדערונגען, וואס ער האט פארשפראכן צו טון, פאר די וואלן.
ווען שיראק איז געלאפן פאר ווידערוויילונג, איז לע פאן, א באוואוסטער רעכטער ראדיקאל, אריינגעקומען צווייט, און זיי האבן געהאט א ראנאף, ווי די לינקע האבן זיך געאייניגט מיט זיין פארטיי, אלע האבן געקליבן פאר שיראק.
אין יאר 2002, האט א רעכטער ראדיקאל, פרובירט דורכפירן אן אטענטאט אויף שיראק, וואס איז דורכגעפאלן, און דער שיסער איז געכאפט געווארן, און פאראורטיילט געווארן צו 10 יאר טורמע.
שיראק האט זיך שטארק קעגנגעשטעלט דעם קריג אין איראק, וואס זשארזש בוש האט אנגעפירט, דאס האט אים צוגעגעבן אסאך פיינט אין די פאראייניגטע שטאטן, פאראייניגטע קעניגרייך, און אנדערע לענדער, און אייראפע איז ער אבער געווארן א העלד.
אין 2007, האט ער געמאלדן, אז ער טרעט ארויס פון פאליטיק, און ער האט פון אנהייב, געשטיצט זיין פרעמיער מיניסטער, ווילפאן, אלס נאכפאלגער, אבער שפעטער ווען עס איז קלאר געווארן אז ניקאלעס סארקאזי גייט געווינען, האט ער אים געשטיצט.
זיין פאליטיק קעגן יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין פאליטיק בנוגע ישראל, איז געווען פרא-פאלעסטינער,נעמענדיק א קלארע שטעלונג קעגן ישראל, אריק שרון, איז אויפגענומען געווארן אין פראנקרייך גאר קאלט, און נאכן רעדע פון שרון, ווי ער ווענדט זיך צו די פראנצויזישע יידן, אז זיי זאלן מאכן עליה, נאכן אנטיסעמיטישן אויפשטייג אין פראנקרייך, איז ער געווארן ווי איגנארירט.
יאסיר אראפאט איז אריינגענומען געוארן אין א מיליטערישע שפיטאל, איידער ער איז געשטארבן, און נאכדעם האט ער געהאט א קעניגליכע לוויה.
דאס ריקצוג פון שרון, פונעם עזה שטרייף האט געברענגט אן ענדערונג, אין זיין פאליטיק בנוגע ישראל, און שרון איז אויפגענומען געווארן מיט כבוד מלכים, אויף א באזוך אין פאריז, נאך צוויי יאר וואס שיראק האט זיך נישט געוואלט טרעפן מיט אים.
שיראק האט אנערקענט אין די פארברעכנס וואס דער ווישי רעגירונג איז באגאנגען קעגן יידן, ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, עס האט געברענגט צו א שטורעם אין פראנקרייך, נאך די אלע יארן, וואס דער שולד איז געגאנגען צו די נאציס.


text:
וויקיפעדיע
װיקיפּעדיע איז אַ פֿילשפּראַכיקער פּראָיעקט (לעת עתה:250 שפּראַכן) צו שאַפֿן אַ גענױע און פֿולשטענדיקע ענציקלאָפּעדיע. איר נאָמען איז אַ צוזאַמען שטעלונג פֿון צװײ װערטער: וויקי און "פּעדיע".
עס קומט אין אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי (מײנענדיק שנעל און געשװינד אױף האַװײַיִש), װאָס מאַכט די ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאָס יעדער אײנער קען זיך באַטײליקן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן, און אַלײנס אָפּשרײַבן כל מיני אַרטיקלען.
די וויקיפעדיע פראיעקט האט אנגעהויבן מיט דער ענגלישער וויקיפעדיע 15 יאנואר 2001. נאכהער זענען געקומען די וויקיפעדיעס אויף אסאך אנדערע שפראכן.
אום 12 יולי 2007 זענען געווען אין דער ענציקלאפעדיע 7.83 מיליאן ארטיקלען אין אלע שפראכן געשאפֿן דורך 8.04 מיליאן באניצערס[1] כולל בערך צוויי מיליאן ארטיקלען אין ענגליש.[2] צוזאמען אנטהאלטן די וויקיפעדיעס 1.40 מיליאן פֿרייע יבלכ בילדער.
אינהאַלט
- 1 גרינדער און פירער פון וויקיפעדיע
- 2 היסטאריע: פון ביזנעס צו נאן-פּראַפיט ארגאניזאציע
- 3 װער זענען מיר?
- 4 זייער פאפולער
- 5 פרייהייט איז דער גרונט און סטרוקטור
- 6 פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?
- 7 דער כוח פון וויקי; עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען
- 8 בעסטער סיסטעם
- 9 זעט אויך
- 10 וועבלינקען
- 11 רעפערענצן
גרינדער און פירער פון וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער און פרעזידענט איז איינער אין סאן פראנסיסקא זשימי וועילס, דאס איז קודם צושטאנד געקומען דורך א קאמפאני וואס איז געווען אן ענציקלאפידיע, אבער נאכן איינזעהן אז דער אידיאל איז א פאטענציאל פון אומגעהוירע סוקסעס, האבן זיי דאס געמוזט אויפגעבן און מאכן פאר א נחלת הכלל א רשות הרבים וואס יעדער איינער איז אייניג בעל הבית, און עס באלאנגט נישט פאר קיינעם. די ענגלישע אפטיילונג איז געווען די ערשטע וויקיפעדיע שפראך, עס האט זיך געפענט יאנואר 2001
היסטאריע: פון ביזנעס צו נאן-פּראַפיט ארגאניזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאג איז דאס פובליק און איז נישט קיין רכוש פרטי, עס האט אינגאנצן דריי באצאלטע ארבעטערס. דעריבער טראגט דאס א דאמיין אדרעסע, וויקיפידיע דאט. ארג —אנשטאט דאט. קאם — ווייל עס איז א ארגאניזאציע און נישט קיין ביזנעס. דאס אז סאיז נישט קיין ביזנעס פארענטפערט פארוואס וויקיפעדיע אטראקט אזויפיל באנוצער, ווייל דער נדבן פון אינפארמאציע ווייסט אז קיינער ווערט נישט רייך אויף זיין חשבון.
די גרינדער ווילן נישט אויסשליסן אז זיי גייען קיינמאל נישט אנעמען קיין עדווערטייזמענטס, ווייל צו ראנען אזויפיל סערווערס קאסט הון תועפות, דערווייל מאכן זיי די פארלאנגטע פאר הונדערט טויזענט דאלער פון נדבות, און זיי ווייסן אז דער רגע וואס זייי וועלן דאס אנהייבן מאכן א ביזנעס ווי גוגעל, וועלן די מיליאנען באנוצער פארלאנגן זייער אייניגער טייל און וועלן נישט ווייטער ארבייטן אויב איינער וועט מאכן געלט אויף זייער רוקען.
דאס באזארגט אבער נישט די מיליאנען וואלונטירן וואס שרייבן אין דער וויקיפעדיע ווייל דער רגע וואס "זשימי" מאכט דאס פאר א ביזנעס קען מען געבן א קאפי דאס גאנצער דאטעבאזע צו אנדערער דאמיין, ווייל בשעתן שרייבן ערקלערט מען אז די אינפארמאציע איז מופקר פאר יעדן און קיינער קען נישט פֿאדערן בעלות אויף גארנישט פון וויקיפעדיע.
װער זענען מיר? [באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פֿאַרשידענע סארטן און טיפן מענטשן נעמען אָנטײל אין בױען דעם װיקיפּעדיע, שרײַבער, בעלי מחלוקת, טײַפּיסטן, מנובלים, אינטערנעט שװימער, לײדיקגײער, אַרבעטסלאָזע, פֿרומע קנאָיִם, משוגעים, אָפֿיקורסים, אײנזײַטיקע פֿאַנאַטיקער, אױפֿגעקלערטע פֿילאָזאָפֿן, פּאָליטיקאָנטן, ביזנעסלײַט, אינטערדרוקטע, חסידים, קולטיסטן, צעבראָכענע, אידיִאָלאָגיסטן, לערער, נײגעריגע, און אַזױ װײַטער. אַלעס איז דאָ פֿאַראײניקט.
אַלע האָבן לכתחילה אַרײַן געבלאָנדזשעט אַהער נישט צו בױען אַ "ענציקלאָפּעדיע", - קײנער איז דאָך נישט משוגע צו אױסװײלן אַזאַ שװערן באָרינג זשאָב פֿאַר בחנם, - נאָר מיר האָבן פּשוט געװאָלט מיטטײלן מיט אַנדערע איבער זאַכן װאָס מיר שפּירן זיך נאַנט און ענטוזיאַסטיש, דערנאָך האָבן מיר געלײענט װאָס אַנדערע שרײַבן און מיר האָבן דאָס פּאַראַכטן - און איצט זען מיר זיך דאָ פֿאַראײניקט אין אַן אחריותדיקע מיסיע, געפֿיל און אױפֿגאַבע, װאָס מיר טײלן זיך מיטן כלל צו לערנען און פֿאָרצײלן מיט אַנדערע װאָס מיר װײסן און גלײבן און אָבסעסירן.
דאס איז ווי א בשותפות'דיגע ראלע אין טרייב קראפט, די פרומע טראכטן דערביי לאמיך לערנען מיט אנדער אידן תורה ביז ומלאה הארץ דעה את ה', און די פרייע טראכטן לאמיך לערנען מיט אנדערע דעם אמת: יעדער איינער מיינט טאקע זיין גאט, און פארקויפט זיין אייגענארטיגער וועג אין עבדות ה', אבער אויפן וועג ליינט מען וועגן אייער גאט אויכט און דער זעלבסט-אבסעסיע קראנקייט, וואס האט אונז אהער געטריבן איבער פארציילן און זיך קאכן נאר אין אייין טרעק שמאלע אגענדע ריכטונג, ווערט אויסגעהיילט, און אונזער אינטערעסע האט זיך פארברייטערט און פארגרעסערט, מער און מער וואקסט דער וויקיפעדיע באזע, מיט א פאטענציאל אומבאגרייפבאר.
זייער פאפולער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער אינטערנעט זוך מאשין גוגל לייגט רוב מאל די רעזולטאטן פון ווערטער קודם די ווייקיפעדיע ארטיקלן פון דעם ווארט, ווייל די וועג וואיזוי גוגול ארבייט, זיי לינקן לויט די סדר פון בלאט ראנק ווער סהאט די מערסטע לינקס צו אים איז אויבן אן. און וויבאלד וויקיפעדיע לינקט דאס מערסטע צו זייערע בלעטער ווערט עס אנערקענט אלס זייער פאפולער און גוגל לייגט דאס פון די ערשטע ליין'ס. [פֿעלט אַ מקור]
דורכשניטלעך האט זי אין אן אלגעמיינער טאג ציילן אירע באזוכער ארום 912,000.
אויך איז דאס ציענד, ווייל עס געט יעדן א געלגענהייט צו זיין א שפילער אין די אינפארמאציע אנדערשט ווי א נארמאלער אנציקלאפידיע וואס איז נאר א איין וועג קאמיוניקאציע פון ליינען, איז דאס די געלעגנהייט פארן ליינער צו אויסבעסערן און מעקן און עדיטן וואס ער האלט אז עס איז נישט גוט אדער קען זיין בעסער.
פרייהייט איז דער גרונט און סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יסוד פון וויקיפעידע, איז אז מיר זענען א פרייע פלאץ, קיינער קען נישט מעקן אן אנדערן אן קיין צופרידענשטעלנדער אויפקלער און הסבר, און דאס וואס איינער איז א דירעקטאר, אנטוויקילער אדער העכער, מיינט נאר צו האלטן די סיסטעם טעכניש אין סדר, און נישט אז זיין מיינוג האט מער האפט און ווערט לגבי די טעמעס.
אויב איינער האלט אז דער אנדערער האט געשריבן צו עקסטרעמיסטיש בעסערט מען דאס אויס, און דער אנדערע קען נאכעדעם צוריקומען און צוריק פארבעסערן לויט זיין שכל, קיינער קען נישט זאגן אז יענער איז עקסטרעם, - און מעקן אן קיין ספעציפישער הסבר ווי און וואס ער איז נישט גערעכט, אין רעדן בלאט פון ארטיקל אדער באנוצער. דאס איז דער גאנצער געדאנק פון וויקיפעדיע אין קאנטראסט פון ענציקלאפעדיע.
דאס דער איינציגסטער און הויפט מעלה וואס וויקיפידיע האט איז אז זי איז פריי, אויב איז דא דיקטאטארשאפט איז דאס אן אנציקליפידיע, און אויב מ'באמערקט דיקטאטורשאפט פון א באנוצער אדער דירעקטאר, דארף מען קענען ענגליש און בארכיטען די פארברעך צו העכערע אנפירערס אין וויקיפידיע, זיי וועלן יענעם אומשעדליך מאכן, און העלפן בויען און אטראקטן נאך שרייבער און ליינער וואס וועלן איינזעהן אז סאיז זייער א זאך און זיי זענען פולע און גלייכע שותפים צו דעם פראיעקט און זייער מוה פלאג הארוואניע און צייט גייט נישט לטמיון.
מיר מאכן וואלן אויף יעדן איינציגן חילוקי דעות וואס ווערט געבוירן.
וויאזוי מיר היטן אויף די נייטראלקייט פון יעדן ארטיקל? זעהט: נייטראלקייט
איז וויקיפעדיע באגלייבט? זעט: באגלייבטקייט און קראנטשאפט פון וויקיפעדיע
וויאזוי ווערט מען א סיסאפ? זעה: אדמיניסטראציע
פאַרוואָס זאָל מען שרייבן אויב יעדער וואַנדאַל קען דאָס באַלד אויסמעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'קען דאס זייער גרינג צוריק שטעלן. יעדער איינער קען מיט איין קוועטש דאס צוריקדרייען
- דער וואנדאל ווערט בלאקירט דורך די מנהלים אין איין סעקונדע.
- אלע געמעקטע ווערסיעס ווערן אפגעהיט אין דער היסטאריע זייט. ממילא איז קיינעמ'ס ארבעט קיינמאל נישט געגאנגען לטמיון.
- מ'קען נישט מעקן אן א צופרידנשטעלנדע אויפקלערונג. אויב איינער מעקט אן קיין אויפקלערונג איז ער אטאמאטיק א וואנדאל, און נאכן ווארענען צוויי דריי מאל ווערט ער בלאקירט אויף שטענדיק.
- די אויסמעקן איז אבער דער הויפט מעלה פון וויקיפעדיע. ווייל אויב איך וואַרף מיינע דעות פאַרן המון קען דאָס נישט ווערן ערגער נאָר בעסער, ווייל איך איינער אַליינס בין מער איינזייטיג און אומוויסענד ווי דער רוב פון הונדערטע מענטשען ביינאַזאַם וואָס רעדן זיך דורך. מען דאַרף זיין זייער אַ גרויסע בעל גאווה זיך צו פאַפּן און זאָגן אַז מען פאַרשטייט בעסער פון א מערהייט.
דער אמת איז, אַז ס'וועט אייביג זיין יחידים מיט שמאָלע אַגענדעס וואָס וועלן מעקן גוטע זאַכן און שרייבן פאַלשע אינפאָרמאַציע. אָבער דאָס מערהייט מענטשען וואָס קומען זיך צוזאַמען אויף איין פּלאַץ זיך דורכרעדן, ווערן זייערע פּערזענליכע דיפערענצן פאַרמינערט און פאַרלוירן, קעגן דעם מעכטיגען רוב פון זייערע שותפות'דיגע גוטע אמת'ע דעות און אינפאָרמאַציע. קומט אויס אַז סוף טאָג וועט דער אמת און יושר זיגן.
דער כוח פון וויקי; עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל ביז מען איז מלבן די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט, אויב באַשליס איך אָדער אַוֹ אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון, אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח, געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אַפּ וואַס איז יושר.
די וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער, אסיפות מיטונגען פון ביזנעס און פאליטיק און אנדערע צילן ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדען און דער עולם ארבייט אויף די זיץ פלעצער זעהנדיג יעדן'ס עדיטס, מ'מעקט, פארעכט, און מ'רעדט, ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזולוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
כח הרבים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"וויקיפּידיע" האט מיליאַנען וואַלענטורען פון די גאָרער וועלט וואָס געבן זיך אַפּ צו טענה'נען און מלבן זיין מיליאנען סוגיות טעגליך. דערווייל ארבייט עס מורה'ידיג, ווייל סאיז מענטשען פון אלע מינע געזעלשאפטן און מדינות, יעדער איינער ווויסט עפּעעס אנדערשט וואס דער אנדערע ווייסט נישט. מיר זענען אלע מיד און קראנק פון אויסהערן אַפּאר יחידים וואס זאגן אונז וואס מיר מעגן גלייבן און וואס נישט, פון היינט מאל אן זענען מיר די וואס האבן א מיינונג און מיר העלפן אנדערע צו קענען גלייבן און אנעמען וואס מיר האבן צו פארקויפן דורך געבן זיי א כוח צו פארעכטן אונזער מיינונג, און מיר האבן א כוח זיי צו פארעכטן.
בעסטער סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס פּראָבלעמען ריין? אַבסאַלוט נישט! אָבער אזוי ווי "דעמאָקראַטיע": דאָס איז דערווייל די בעסטע סיסטעם פאַר אינפאָרמאַציע ביז אהער זינט די באַשעפעניש פון היסטאַריע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק


text:
דרום פאלוס
דער דרום פאָלוס, אויך באקאנט אלס דער געאגראפֿישער דרום פאָלוס, איז דער דרומסטער פונקט אויף דער אייבערפֿלאך פון דער ערד. ער ליגט אויף דער קאנטינענט אנטארקטיקע, קעגן איבער דעם צפון פאלוס. ער איז דאס ארט פון דער פאראייניגטע שטאטן אמונדסען-סקאט דרום פאלוס סטאנציע, וואס איז אויפֿגעשטעלט געווארן אין יאר 1956 און זײַט דעמאלסט איז געשטאבט פערמאנענט. דער געאגראפישער דרום פאלוס איז נישט דער זעלבער ווי דער דרום מאגנעטישער פאלוס.
אזוי ווי דער באגריף פֿון טאג און נאכט ווענט זיך אויף דעם וואס דער ערד דרייט ארום איר אקס, איז דאס נישט שייך ביים פאלוס, וואס דרייט זיך נישט. א האלב יאר, פון סעפטעמבער ביז מארץ (דער דרומדיגער זומער) איז טאג און א האלב יאר, פון מארץ ביז סעפטעמבער, איז נאכט. קיין צייט זאנע איז נישטא ווײַל אלע זאנעס קומען צוזאם ביים פאלוס. פראקטיש האלט מען די זעלבע צײַט ווי ניי זילאנד אזוי ווי מ'פֿירט אלץ צום פאלוס מיט א טראנספארט פון דארטן.
דער געאגראפישער דרום פאלוס איז מארקירט מיט א קליינעם שילד אין דעם אייז, וואס מען דארף רוקן יעדן 1טן יאנואר ווייל דאס אייז האט זיך אינצווישן גערוקט. דער שילד ווייזט די טעג ווען ראאלד אמונדסען און ראבערט סקאט זענען אנגעקומען צום פאלוס, און אויך די הייך, 2,835 מעטער.


text:
דיאלעקטיק
דיאַלעקטיק (פון גריכיש: διaλektιkή - דער קונסט פון געשפרעך, דיסקוסיע אדער וויכוח) איז א באגריף אין מערבדיקער פילאסאפיע וואס דינט צו שילדערן פארשידענע מעטאדן צוצוקומען צום אמת אדער צו שילדערן די אנטוויקלונג אין דער וועלט פון גייסט אדער מאטעריע אדער ביידע צוזאמען. דער פארשפרייטסטער זינען פונעם ווארט דיאלעקטיק איז די אנטוויקלונג פון א לייזונג צו א קאנפליקט.
לויט העגל אנטוויקלט די היסטאריע פון דער וועלט דורך 'דיאלעקטיק'. ער האט אוועקגעשטעלט דריי פרינציפן:
- אלץ שטאמט פון קעגנארטיקע צדדים.
- ביסלעכווייז קומט צו א פונקט וואו איין קראפט הערשט איבער דער קעגנארטיקער קראפט.
- די וועלט ענדערט זיך נישט אין קרייזן נאר אין ספיראלן.


text:
סאלידער קערפער
סאליד איז איינער פון די פיר גרונטלעכע צושטאנדן פון מאטעריע (די אנדערע זענען פליסיקייט, גאז און פלאזמע). א סאלידער קערפער איז שטײַף און ענדערט נישט זיין פארעם אדער זיין פארנעם אזוי גרינג, אנדערש פון א פליסיקייט, וואס נעמט אן די פארעם פון זיין האלטער, אדער א גאז, וואס פילט אן דעם גאנצן פלאץ וואו ער געפינט זיך. די אטאמען אין א סאלידן קערפער זענען גוט פארבונדן איינער מיט אנאנד, אדער אין א געאמעטרישן געפלעכט (למשל, מעטאלן און אייז), אדער אן א פארעם (למשל גלאז).
אז מען ווארעמט אן א סאלידן קערפער, ווערט ער א פליסיקייט; דאס הייסט שמעלצן; פארקערט ווערט א פליסיקייט א סאלידער קערפער דורך פרירן. מאכט זיך אמאל אז א סאלידער קערפער ווארעמט אן גלייך צו א גאז אן ווערן א פליסיקייט אינצווישן (למשל טרוקענער אייז); דאס ווערט גערופן סובלימאציע.


text:
קאלענדאר
קאַלענדאַר איז א סיסטעם צו ארגינירן טעג געווענליך אין א פארם פון מאנאטן און יארן.
- דאס ווארט וועט אויך געניצט פאר א סיסטעם פון פלאנירטע צייטן ווי דער קאלענדאר פון א געריכט (Court Calendar).
- א קאלענדאר איז געווענליך ארגאניזירט קעגן אן אסטראנאמישע סיסטעם.
- א קאלענדאר איז אויך א זאך וואס האט אויף זיך פארשריבן די טעג, די זענען געווענליך פארבינדן איינס יאר אין א באנד.
אינהאַלט
קאלענדאר סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאלענדער איז געווענליך באזירט אויף א דרויסנדיגן מחזור, ווי למשל די זון. עס איז זייער אפט וואס א קאלענדאר איז געבויט אויף צוויי סיסטעמען, ווי למשל דער היינטיגער אלגעמיינער קאלענדאר איז געבויעט אויף סיי דער זון און די זיבן טעג פון דער וואך.
פאלגנד איז א ליסטע פון די קאלענדאר סיסטעמען:
- א לבנה קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די לבנה. די יידישע לוח איז אזא קאלענדאר.
- א זון קאלענדאר, דאס איז א קאלענדאר וואס איז קעגן די פיר צייטן פון די יאר און איז דערפאר קעגן די וועג פון די זון, די אלגעמיינע לוח איז אזא קאלענדאר.
- א צופעליגער קאלענדאר, א וואך איז א צופעליגער לוח ווייל עס האט נישט קיין דרויסענדיגער סבה.
- עס איז אויך דא א קאלענדאר וואס חזרט זיך נישט איבער, נאר איז איין גלייכע צייט פון טעג, ווי די יוליען טאג וואס ציילט וויפול טאג עס איז אדורך פון א געוויסע צייט.
לבנה קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לבנה קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז באזירט אויף די מחזור פון א לבנה ווי אפט עס באנייעט זיך. פאר יעדע מאל וואס עס באנייעט זיך מאכט מען א נייע מאנאט. דאס האט א פראבלעם אז נאך עטליכע יאר פארוקט זיך דאס פון די צייטן פון די וועטערס, דערפאר זענען דא קאלענדארן וואס לייגען צו א מאנאט יעדע פאר יאר אז ס'זאל זיך נישט פאררוקען. א לבנה קאלענדאר איז אבער יא גוט פאר אויסרעכענען די צייט פון די הויכע וואלען יעדע טאג (טיידס). דער אידישער לוח איז ארגיניזירט לויט די לבנה. און לייגט צו א מאנאט אז די וועטער זאל זיך נישט פאררוקען קעגן די מאנאטן.
זון קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א זון קאלענדאר איז געבויעט אויף די פיר סעזאנען פון די יאר, וואס דאס גיבט איינדרוק אז עס גייט קעגן די זון, דערפאר רופט מען דאס א זון קאלענדאר. דער גריגאריאן קאלענדאר וואס איז היינט באניצט אלס דער אלגעמיינער קאלענדאר איז ארגיניזירט לויט די זון.
קאלענדאר צוטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאלענדאר איז אלעמאל צוטיילט אין קלענערע טיילן און האט געווענליך אין זיך:
צוליב די פאקט אז קאלענדערס זענען אפעהענגיק אין אנדערע זאכן (ווי די זון) דארף מען אסאך יארן צולייגן א טאג צו א מאנאט.
אנדערע סארטן קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא קאלענדארן וואס ווערן אנגערופען אומגעפארטיגטע קאלענדערס, ווי די אלטע קאלענדארן וואס האבן נישט געהאט קיין וועג פון אנרופען די טעג פון די 3 מאנאטן פון ווינטער, נאר פלעגן דאס רופען ווינטער. די אידישער לוח איז א געפארטיגטע קאלענדאר וויבאלד עס האט א נאמען פאר יעדע טאג פון די יאר, ווי ג' אייר.
געשעעניש, טעאראטישער, און געמישטע קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא אזעלכע קאלענדארן וואס זענען געבויט אויף זאכן וואס געשעהן און ווען דאס פארסירט, ווי למשל די אלטע אידישער לוח ווען עס איז גאגענגען דורך די סנהדרין אין ירושלים איז געווען געבויעט אויף די נייע לבנה ווען מען האט דאס געזען. די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז עס איז זייער פינקטלעך, אבער פון די אנדערע זייט איז דאס אויך זייער שווער צו וויסן ווען א געוויסע טאג וועט אויסקומען.
א טעארעטישער קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס איז געבויט אויף רעכענונגען וואס איז באוואוסט. ווי די היינטיגער אידישער לוח וואס איז געבויעט אויף דער רעכענונג פון די זון און לבנה, די מעלה פון אזא קאלענדאר איז אז מען ווייסט פון פאראויס ווען א געוויסער טאג גייט זיין, די חסרון איז אז אויב א מהלך אויף וואס דער קאלענדאר איז געבויט טוישט זיך, דאן ווערט דיערקאלענדער אויס פינקטלעך.
א געמישטער קאלענדאר ניצט ביידע, סיי די געשעעניש, און סיי די טעאריע רעכענונג אויף וואס די קאלענדאר איז באזירט, דער גרעגאריאנישער קאלענדאר איז אזא קאלענדאר ווייל מען האט דאס געטוישט פון דעם יוליאנישן קאלענדאר צום גרעגאריאנישן קאלענדאר ווען מען האט באמערקט אז די וועג פון דער זון איז אנדערש.
באניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עיקר באניץ פון א קאלענדאר איז צו האבן טעג באשריבן אין א וועג וואס עס מאכט דאס גרינג צו ניצן אויף צו פלאנירן פון פאראויס. און צו פארשרייבן זאכן וואס געשעהן. אויך איז א קאלענדאר זייער וויכטיג אין סאציאלע זאכן, צו וויסען ווער עס איז עלטער, רעליגיעזע זאכן צו וויסען ווען א יום טוב איז, און פאר ביזנעס, צו וויסען צו איבער א געוויסע צייט מאכט מען געלט, און ווען צו צאלן שטייערן.
היינטיגע באניצטע קאלענדארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אידישער לוח איז היינט באניצט בעיקר פאר רעליגעזע צוועקן.
- דער גרעגאריאנישער קאלענדאר איז היינט דער מערסטער באניצטער קאלענדאר פאר אלע צוועקן, וויבאלד ער איז געבויעט אויף די געבורט פון יוזל טוישט מען אסאך די צייכענונג AD צו CE וואס מיינט Common Era. און BC מיט BCE.
- דער פערסישער קאלענדאר ווערט באניצט אין איראן און אפגאניסטאן.
- דער איסלאמישער קאלענדאר איז באניצט דרוך אראבער איבער דער וועלט.
- דער כינעזישער קאלענדאר איז באניצט דורך כינעזער, בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
- דער הינדו קאלענדאר איז באניצט דורך הינדוס בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
- דער יוליאנישער קאלענדאר איז באניצט דורך אסאך קריסטען בעיקר פאר סאציאלע און רעליגיעזע צוועקן.
אויך אין ערטער ווי עס איז דא א געווענליך באניצטע קאלענדאר קען זיין אז עס זאל זיין נאך א קאלענדאר ווי למשל פאר ביזנעס איז דא א פיסקאל קאלענדאר.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א לוח איינטוישער פון גויאישע דאטום'ס ווען דאס איז אין אידישן דאטום, און פארקערט. היברו דעיט קאנווערטער
- נאך איינס מיט העברעאישן שריפט