text:
(אַן אויסצוג פֿונעם בוך צוואַות אָן יורשים: פּסעוודאָביאָגראַפֿישער ראָמאַן פֿון כוליאָ בן-שמואל)
11טער סעפּטעמבער 2001 — דער טאָג וועט זײַן באַוווּסט אין דער געשיכטע פֿון דער וועלט, ווי דער טאָג פֿון דעם אָנגריף פֿון די ראַדיקאַלע מוסולמענער אויף די צווילינג-טורעמס אין מאַנהעטן, ניו-יאָרק. אַ וואָך איז אַריבער זינט דער געשעעניש און מיר האָבן כּמעט גאָרנישט אויפֿגעטאָן אַחוץ זיך צוטוליען צום ראַדיאָ, צו דער טעלעוויזיע און די צײַטונגען דאָ, אין ניו-יאָרק, וווּ מיר געפֿינען זיך, טובֿה און איך, צײַטווײַליק. גאַנצענע טעג פֿאָלגן מיר נאָך די אַנטוויקלונגען פֿון אַ היסטאָרישער געשעעניש וואָס שטײַגט איבער יעדע פֿאַנטאַזיע. דאָס איז געשען כּמעט מיט אַ וואָך צוריק. די רוטינע פֿון טאָג טעגלעכן לעבן האָט זיך אָפּגעשטעלט אין ניו-יאָרק און אין גאַנץ אַמעריקע, און האָט פֿאַרשניטן אויך אונדזער דאָ זײַן.
ס'האָט נישט קיין זין צו באַשרײַבן אַלץ וואָס ס'איז געשען, ווײַל ממילא וועט דאָס אַלץ ווערן אין גיכן אַ טייל פֿונעם היסטאָרישן רעקאָרד, און וועט דאָקומענטירט ווערן אין דער ברייט און אין דער לענג ביזן סוף פֿון אַלע דורות. איך וועל נאָר דערמאָנען, אַז אין מיטן פֿון מײַנעם אַ געמיטלעכן פֿאַרנאָטירן מײַנע זכרונות האָט זיך פּלוצעם אַרײַנגעריסן, אָן קיין שום וואָרעניש, אַן איבערלעבעניש וואָס האָט געפּלעפֿט די גאַנצע וועלט; אַ פּאַסירונג, וואָס האָט אַנטבלויזט די שׂינאה פֿון ראַדיקאַלן איסלאַם, אַראַבער נישט דווקא פֿון איין איינציק לאַנד, מענטשן וואָס זענען ווערבירט געוואָרן דורך טעראָר-אָרגאַניזאַציעס מיטן צוועק צו הרגענען און צעשטערן לשם מאָרד און פֿאַרניכטונג, מיטן צוועק צו פּאַראַליזירן גאַנץ אַמעריקע.
דאָ וועלן מיר פֿאַרשרײַבן נאָר דאָס וואָס איז געשען מיט אונדז, אָדער נישט געשען מיט אונדז, בלויז אַ פּאָר צענדליק בלאָקן פֿון אויפֿרײַס-אָרט אין אונטערשטן מאַנהעטן. דעם 11טן סעפּטעמבער, פֿאַרן צוזאַמענשטויס פֿון ערשטן עראָפּלאַן מיט דעם צווילינג-טורעם, בין איך געשטאַנען און זיך ראַזירט; 8:40 איז טובֿה געזעסן און געלייענט אַ בוך, און מיט אַ מאָל האָבן מיר ביידע דערהערט נישט קיין געוויינטלעכן גערויש פֿון אַן עראָפּלאַן איבער ניו-יאָרק, וואָס פֿליט זייער נידעריק. מיר ביידע הערן און זעען אַן עראָפּלאַן וואָס פֿליט אַדורך נישט ווײַט פֿון אונדז, אין דער הייך פֿון אונדזער פֿענצטער. טובֿה זאָגט: "אָט דער עראָפּלאַן האַלט בײַם אַראָפּפֿאַלן." איידער איך האָב באַוויזן זיך אויסדרייען און פֿרעגן אַ פֿראַגע האָבן מיר ביידע דערהערט דעם טעמפּן אויפֿרײַס פֿון אַ צוזאַמענשטויס.
מיר האָבן אָנגעשטעלט די טעלעוויזיע און זיך צוגעהערט צו די נײַעס. 9 אַזייגער מיט 3 מינוט האָבן מיר געזען אויפֿן עקראַן וואָס עס קומט פֿאָר. מיר האָבן געמיינט, אַז מיר זײַנען עדות פֿון אַן אַקצידענט, אַז אַן עראָפּלאַן האָט אָפּגעווײַכט פֿון זײַן מאַרשרוט און האָט זיך צופֿעליק אָנגעשטויסן אָן די צווילינג-טורעמס. דער גאַנצער פֿאַל האָט אויסגעזען ווי אַ פֿולקאָמער צופֿאַל... ווי קען דאָס זײַן אַנדערש... אַז אַן עראָפּלאַן וואָס פֿליט אין הימל פֿאַרטשעפּעט זיך פּונקט אַקוראַט אין אַ טורעם וואָס פֿון אויבן זעט אויס ווי אַ ציינשטעכער וואָס שטייט אין דער לופֿטן... דער עראָפּלאַן פֿליט דאָך ראַפּטום גיך און דער צווילינג-טורעם שטייט אויסער זײַן מאַרשרוט... און באַלד האָבן מיר געזען אויפֿן עקראַן ווי דער צווייטער עראָפּלאַן דערנענטערט זיך צום דרומדיקן צווילינג-טורעם... און אין דער רגע ווען אויך ער האָט זיך אָנגעשטויסן אין צווייטן טורעם, האָבן מיר דערהערט אַ מין עקספּלאָזיע, און פֿון דעם מאָמענט און ווײַטער זײַנען מיר געבליבן זיצן צוגעשמידט צו דער טעלעוויזיע און זיך פֿון איר נישט אָפּגענייגט כּמעט במשך פֿון צוויי מעת-לעתן, און אין דער זעלבער צײַט געהערט ראַדיאָ.
אין יענעם טאָג זענען מיר שוין נישט געגאַנגען אין ייִוואָ, פֿאַקטיש איז דאָרט קיינער נישט געווען, און אויף צו מאָרגנס, מיטוואָך, איז ייִוואָ געווען פֿאַרמאַכט, ס'האָט נישט געהאַט קיין זין צו גיין אַהין. מיר זײַנען געבליבן אין האָטעל, אַראָפּ אין דרויסן, אַרומגעגאַנגען אויף די גאַסן, געפּרוווּט אָנהאַלטן עפּעס אַ לעבנס-רוטינע. אָבער דעם צווייטן טאָג האָט זיך פֿאַרשפּרייט אין דער לופֿטן אַ ריח פֿון פֿאַרברענטע עלעקטרישע דראָטן, צוזאַמען מיט אַ ריח ווי פֿון אָפּגעברענטע גומענע רייפֿן פֿון אויטאָמאָבילן; אַ שרעקלעכער געשטאַנק פֿאַרמישט מיט ברענענדיקן נאַפֿט. דער ריח האָט געשוועבט אויף די פֿליגלען פֿון אַ וואָלקן, וואָס האָט זיך פֿאַרשפּרייט איבער אונדזערע קעפּ. בעתן ערשטן טאָג האָבן מיר געהאַט מזל, ווײַל עס האָט געהערשט אַ צפֿון-ווינט, וואָס האָט געבלאָזן פֿון צפֿון צו דרום אין דער ריכטונג פֿון האָדסאָן-טײַך, און דער רויך פֿון די שׂרפֿות האָט אונדז אויסגעמיטן. אָבער צו מאָרגנס האָט זיך געביטן די ריכטונג פֿון ווינט און זיך פֿאַרקליבן אין אונדזער ריכטונג. אין יענער צווייטער נאַכט זײַנען מיר געשלאָפֿן מיט פֿאַרמאַכטע פֿענצטער. אַ מזל וואָס אין אונדזער האָטעל איז געווען אַ לופֿטקילונג-סיסטעם.
אויפֿן דריטן טאָג, דאָנערשטיק, זענען מיר געגאַנגען צו פֿוס 14 בלאָקן, ווײַל זינט דעם אומגליק מיט די צווילינג-טורעמס זענען פֿאַרבאָטן געוואָרן פֿאַרקער-מיטלען צו פֿאָרן אין אונדזער ראַיאָן אויף דער פֿינפֿטער אַוועניו, אין דרום-טייל נאָך דער 16טער גאַס, וווּ ייִוואָ איז געשטאַנען. נישט קיין סאָבוויי, נישט קיין אויטאָבוסן, נישט קיין טאַקסי — אַלע האָבן זיך גערירט צו פֿוס. מענטשן זײַנען געווען געצוווּנגען זיך צו באַשיצן פֿון שווערן נעפּלדיקן קויטיקן אָפּפֿאַל אין דער לופֿטן. אין די גאַסן האָבן מיר באַמערקט אייניקע מענטשן מיט מאַסקעס אויף זייערע פּנימער, אָדער אַזוינע וואָס שיצן זיך מיט טיכלעך פֿאַרוואָרפֿן איבער דער נאָז.
אין יענע ערשטע טעג זײַנען מיר אַרומגעגאַנגען אין די גאַסן, און געפֿילט ווי מיר וואָלטן געווען אין ירושלים יום-כּיפּור, גייענדיק נישט דווקא אויפֿן טראָטואַר נאָר אין מיטן גאַס, אָן אויטאָמאָבילן, מיט זייער ווינציק מענטשן, און אַ מאָדנע אומגעוויינטלעכע שטילקייט וואָס האָט געוועלטיקט איבעראַל. פֿאַר די ניו-יאָרקער איז עס געווען ממש אַן אומגלייבלעכע סצענע נישט פֿון דער וועלט, צו זען עראָפּלאַנען F-16 און אַנדערע קריגס-עראָפּלאַנען — די איי-וואַקסן — פֿליִען אין די הייכן, צוזאַמען מיט העליקאָפּטערן איבער זייער שטאָט. די גאַנצע אַמעריקאַנער פֿאַרטיידיקונגס-קראַפֿט מיט איר לופֿטוואָפֿן איז געקומען צו באַשיצן ניו-יאָרק, נאָך אַלעמען. מענטשן האָבן אויפֿגעהויבן זייער בליק צום הימל, דאָס אַלץ באַטראַכט און נישט געקענט גלייבן זייערע אייגענע אויגן.
מיר זײַנען נישט געווען פֿאַרדאגהט, אָבער מיר האָבן אָנגעהויבן אויסרעכענען ווי אַזוי ס'וועט מעגלעך זײַן אַוועקצופֿליִען קיין קאַליפֿאָרניע, פֿרײַטיק דעם 14טן סעפּטעמבער, ווי פּלאַנירט. מיר האָבן געהאַט געפּלאַנט פֿאָרן באַזוכן פֿרידל און מײַקל באַומאַן, אונדזערע חבֿרים פֿון קאַליפֿאָרניע, און דאָ — גלײַך נאָך דעם אָנגריף — האָט מען פֿאַרשלאָסן אַלע אַמעריקאַנער פֿליפּלעצער און יענעם פֿרײַטיק זענען זיי נאָך אַלץ געווען פֿאַרמאַכט. אַלע אונדזערע פּלענער האָבן זיך אָנגעהויבן ענדערן פֿון יענעם מאָמענט אָן.
מאָרגן איז ראָש-השנה און מיר האָבן געפֿילט, אַז דאָ, אין ניו-יאָרק, ענדיקט זיך אונדזער מיסיע. מאָרגן גייען מיר צו די שטריגלערינס, צו דעם שרײַבערס אַלמנה און זײַן טאָכטער, און ימים-נוראָים וועלן מיר זײַן בײַ בנימין מלמד און זײַן פֿרוי אַנאַ (אַנעטאַ פֿאַר די היימישע), מיט זייער זון איתן און טאָכטער יעל מיט וועמען מיר האָבן זיך געטראָפֿן אין ירושלים מיט אַ יאָר צוריק. דאָ אין ניו-יאָרק האָבן מיר זיך שוין געטראָפֿן אַ פּאָר טעג פֿאַרן אומגליק. בנימין און זײַן משפּחה זײַנען אונדזערע קרובֿים, ער און איך זײַנען מיר שוועסטער-קינדער שלישי בשלישי. אַ טאָג פֿאַר אונדזער צוריקפֿאָרן קיין ירושלים האָבן מיר געפּלאַנט זיך צו טרעפֿן מיט אַלאַן (אַבֿרהם) מענדעלסאָן, מײַן גוטער חבֿר זינט די לעצטע 40 יאָר, פֿון דער צײַט, ווען מיר האָבן געוווינט אין איין צימער אין סטודענטן-היים פֿון העברעיִשן אוניווערסיטעט אין גבֿעת-רם. אַבֿרהם מענדעלסאָן איז פּראָפֿעסאָר פֿון פילאָסאָפֿיע אין מעק-מאַסטער-אוניווערסיטעט פֿון האַמילטאָן (אָנטאַריאָ), אין קאַנאַדע, וועט ער טאַקע קומען קיין ניו-יאָרק ווי געפּלאַנט, אַפֿילו ווען אַ טאָג שפּעטער וועלן מיר שוין אַוועקפֿאָרן צוריק, פֿריִער ווי פֿאָרויסגעזען.
וועגן "סעפּטעמבער אילעווען" וויל איך נישט דערציילן קיין געשעענישן וועלכע וועלן זיכער באַשריבן ווערן אין די צײַטונגען אַ סך בעסער און מיט מער פּרטים. אָבער פֿון מײַן קוקווינקל איז דאָ וואָס צו דערציילן וועגן דעם וואָס איז אפֿשר נישט גענוג בולט באַמערקט געוואָרן דאָ אין אַמעריקע, אָפּשאַצונגען און איין מעשׂה וואָס איך האָב געהערט צוויי פֿאַר טאָג אין ראַדיאָ, מיט צוויי טעג צוריק.
בעת די עראָפּלאַנען זײַנען געפֿלויגן מיט זייערע פּאַסאַזשירן צום טויט, איז געשען עפּעס אין פֿערטן עראָפּלאַן, וואָס איז ראוי צו דערציילן. אין דעם פֿערטן עראָפּלאַן וואָס האָט, ווי עס ווײַזט אויס, געדאַרפֿט קראַכן אינעם "ווײַסן הויז" אַרײַן, האָבן די פּאַסאַזשירן באַקומען אַ געלעגנהייט אָנצוקלינגען צו זייערע נאָענטע און זיך געזעגענען מיט זיי, לויט ווי די טעראָריסטן האָבן זיי באַפֿוילן. איך בין זיכער, אַז אָט די טעלעפֿאָנישע לעצטע געשפּרעכן וועלן נאָך אויפֿטויכן אין דער פֿאָרעם פֿון מעשׂיות און לעגענדעס און די שמועסן מיט אַלע זייערע פּרטים וועלן צונויפֿגעזאַמלט און עווענטועל אָפּגעדרוקט ווערן. איך בין זיכער, אַז מע וועט דרייען פֿילמען און ביכער וועלן געדרוקט ווערן, אין וועלכע מע וועט פּרוּוון מיט אַ גרעסערן אָדער קלענערן טאַלאַנט צו דאָקומענטירן אַלץ וואָס ס'איז געשען. אָבער די מעשׂה וואָס איך האָב געהערט אין ראַדיאָ איז נישט קיין מעשׂה נאָר אַ הוילער אמת; אַן עדותשאַפֿט בנוגע איין משפּחה, וואָס האָט זיך געזעגנט דורכן טעלעפֿאָן מיט איינעם פֿון אירע מיטגלידער, וואָס איז געווען אויפֿן פֿערטן עראָפּלאַן. דאָס איז די דערציילונג פֿון דזשערעמי גליק, אָדער בעסער געזאָגט ירמיהו גליק, און דאָס וועל איך דערציילן ווי איך אַליין האָב עס געהערט.
אָבער פֿריִער וויל איך מקדים זײַן און ברענגען אַ זאָג וואָס רעזומירט דעם מהות פֿון שרעקלעכן קאָנפֿליקט, אין וועלכן די אַמעריקאַנער און די גאַנצע וועלט (אונדז ייִדן, וואָס וווינען אין ישׂראל, אַרײַנגערעכנט) איז פֿאַרקניפּט און פֿאַרבונדן מיט דעם אַראַבישן טעראָר; דער עיקר, דער טעראָר פֿון ראַדיקאַלן איסלאַם, וועלכער טענהט אַז נאָר די ליידן פֿון די מוסולמענער אויף דער וועלט, צוזאַמען מיט זייער געפֿיל ווי אַ גערודפֿטע קולטור — בלויז דאָס איז גענוג צו באַרעכטיקן די טעראָר-מעשׂים וואָס ווערן געטאָן אין נאָמען פֿון זייער גאָט און זייער רעליגיע. מע זאָגט, אַז די פּראָבלעמאַטישע באַציִונג צו דער אַראַבישער און מוסולמענישער וועלט, נאָך דעם וואָס עס איז געשען, ווערט פֿאָרמולירט אין דער קומענדיקער לאָגישער פּראָפּאָזיציע: "עס איז אמת, אַז נישט אַלע מוסולמענער זײַנען טעראָריסטן, פֿאַרכאַפּער פֿון עראָפּלאַנען און רוצחים — אָבער עס איז אויך אמת, אַז אַלע טעראָריסטן, די פֿאַרכאַפּער און מערדער אויף די פֿיר עראָפּלאַנען זײַנען געווען מוסולמענישע אַראַבער."
אַרום 5 מינוט פֿאַר 10 אין דער פֿרי, דעם 11טן סעפּטעמבער 2001, האָט געקראַכט דער פֿערטער עראָפּלאַן אין דער אומגעגנט פֿון פּענסילוועניאַ, און נישט דערגאַנגען צו זײַן ציל. מע מיינט, אַז אויך אָט דער עראָפּלאַן, וועלכער איז ענדגילטיק נישט אַרויפֿגעפֿאַלן אויף אַ בנין אָדער אַן אַנדער סימבאָל פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן, איז געווען געקירעוועט מיטן ציל וואָס די טעראָריסטן האָבן באַשטימט — אַרײַנצוקראַכן אים אינעם "ווײַסן הויז".
דער דאָזיקער פֿערטער עראָפּלאַן וואָס האָט געקראַכט אויף אַן אומבאַוווינטן שטח, אין אַ לאַנדווירטשאַפֿטלעכן געביט, האָט פֿאָרגעשטעלט מיט זיך און שטעלט מיט זיך פֿאָר ביז הײַנט אַ רעטעניש. אַלע פֿרעגן פֿאַר וואָס ער האָט געקראַכט אין מיטן אַ פֿעלד און נישט אַטאַקירט דעם געפּלאַנטן ציל זײַנעם. מע האָט אָנגעהויבן צונויפֿזאַמלען די רעקאָרדירונגען פֿון די שמועסן פֿון די פּאַסאַזשירן אויפֿן פֿערטן עראָפּלאַן מיט זייערע קרובֿים און מען האָט אָנגעהויבן פֿאַרקניפּן און פֿאַרבינדן איין פּרט מיטן צווייטן, איין געשפּרעך מיטן אַנדערן, כּדי צו פּרוּוון פֿאַרשטיין וואָס עס איז געשען. איך וועל דאָ ברענגען דאָס וואָס איז געשען מיט דזשערעמי גליק, אַ יונגער טאַטע, 31 יאָר אַלט, און זײַן פֿרוי ליזאַ אויך 31 יאָר אַלט, וועלכע האָט זיך דורכגערעדט מיט אים אין טעלעפֿאָן בעת דעם פֿלי פֿונעם עראָפּלאַן. זי האָט זיך געפֿונען אין דער צײַט בײַ אירע עלטערן אין שטוב, צוזאַמען מיט זייער ערשט געבוירן עופֿעלע. ער איז געפֿלויגן מיט דעם פֿלי נומער 93 פֿון "יונײַטעד ערלײַנס". צוויי פֿאַר טאָג האָב איך מיט צוויי טעג צוריק זיך צוגעהערט צום ראַדיאָ ווי אַ רעפּאָרטערין אינטערוויויִרט ליזאַן, וועלכע דערציילט וועגן דעם לעצטן געשפּרעך אירן מיט איר מאַן דזשערעמי גליק, אַ שמועס וואָס האָט אָנגעהאַלטן אַרום 20 מינוט, לויט ווי ליזאַ דערציילט. איך וועל פּרוּוון איבערחזרן און איבערגעבן די פּרטים פֿון דעם ראַדיאָ-שמועס אַקוראַט ווי איך האָב אים געהערט.
ליזאַ זאָגט: איך בין געווען בײַ מײַנע עלטערן אין שטוב בעת מיר האָבן געהערט וועגן אָנגריף אויפֿן פּענטאַגאָן, אויף די צווילינג-טורעמס אין ניו-יאָרק. מיר האָבן געוווּסט, אַז דזשערעמי געפֿינט זיך אויפֿן פֿלי נומער 93 וואָס פֿאָרט בכלל קיין סאַן-פֿראַנציסקאָ. אין דער זעלבער צײַט, ווי מיר הערן זיך צו צו אַלץ וואָס עס געשעט צווישן 8:45 און 9:30 אין דער פֿרי, האָבן מיר זיך געטרייסט קלערנדיק, אַז דזשערעמי געפֿינט זיך אויף אַ זיכערן עראָפּלאַן, וואָס פֿליט קיין סאַן-פֿראַנציסקאָ; ער איז שוין זיכער אָפּגעפֿלויגן און זיך דערווײַטערט פֿון דער סכּנה. דווקא דעמאָלט, אַ פֿערטל צו צען, אַ קלונג פֿונעם טעלעפֿאָן. דזשערעמי געפֿינט זיך פֿון דער אַנדערער זײַט ליניע און שמועסט מיט מיר פֿון זײַן עראָפּלאַן. מיר האָבן אָנגעהויבן רעדן צווישן זיך, און ער האָט מיך געפֿרעגט — זאָגט ליזאַ — צי איז עס אמת אַז צוויי עראָפּלאַנען האָבן זיך צונויפֿגעשטויסן מיט די צווילינג-טורעמס? און ליזאַ דערקלערט דער רעפּאָרטערין, אַז זי האָט אויף אַ רגע זיך געקווענקלט וואָס צו ענטפֿערן. זי האָט געטראַכט בײַ זיך, אַז אויב זי וועט זאָגן דעם אמת, וועט איר מאַן דאָס אפֿשר אָננעמען מיט אַ שווערן געמיט, און וועט אָנהייבן אַרויסדרינגען דערפֿון מסקנות וועגן אַלץ וואָס עס געשעט. פֿון דער צווייטער זײַט, האָט זי נישט געוואָלט אים זאָגן אַ ליגן, און זי האָט געענטפֿערט אַז — יאָ, עס איז אַן אמת.
ווי עס זעט אויס האָט דזשערעמי אָנגעהויבן פּאַמעלעך צו פֿאַרשטיין אַז מיט אים און זײַן עראָפּלאַן געשעט עפּעס ענלעכס. ער האָט דערציילט ליזאַן, אַז די טעראָריסטן האָבן אים און די אַנדערע פּאַסאַזשירן דערלויבט רעדן דורכן טעלעפֿאָן און אַז אין זײַן עראָפּלאַן געפֿינט זיך איינער פֿון די טעראָריסטן מיט עפּעס אַ רויטער פּושקע (פֿון אַן אַנדער קוואַל האָב איך געהערט אין ראַדיאָ, אַז דאָס איז געווען אַ טעראָריסט וואָס איז געשטאַנען מיט אַן אויפֿרײַס-גאַרטל און באַוואַכט די פּאַסאַזשירן, בעת צוויי אַנדערע טעראָריסטן האָבן באַזײַטיקט דעם פּילאָט און פֿאַרנומען זײַן אָרט). דזשערעמי גליק האָט גענומען צונויפֿבינדן צו ביסלעך איין פּרט מיטן אַנדערן, אָבער ער האָט גערעדט רויִק, ווי אַרום אים וואָלט גאָרנישט געשען, און ליזאַ, זײַן ווײַב, דערציילט דער רעפּאָרטערין אַז אויך זי האָט רויִק גערעדט, אָן אַרײַנפֿאַלן אין קיין שום היסטעריע, ווײַל זי האָט נישט געוואָלט פֿאַרערגערן איר מאַנס געמיט, און ער פֿון זײַן זײַט האָט זיך צוריקגעהאַלטן כּדי איר נישט אַרײַנצופֿירן אין אַ פּאַניק-שטימונג... און אַזוי זײַנען זיי ביידע געזעסן, ער אין עראָפּלאַן און זי אין אַ שטוב, און גערעדט צווישן זיך...
און ווײַטער זאָגט ליזאַ צו דער רעפּאָרטערין, אַז אין דעם מאָמענט ווען דער שמועס צווישן איר און איר מאַן האָט זיך אָנגעהויבן, איז איר מאַמע אַוועקגעלאָפֿן צו אַן אַנדער טעלעפֿאָן און אָפּגערופֿן דעם נומער 911, דאָס איז דער טעלעפֿאָן-נומער צו קלינגען אין אַ נויטפֿאַל; זי רעדט מיטן זיכערקייטס-דינסט און דעם געהיימדינסט — זי דערציילט זיי וואָס עס קומט פֿאָר. זיי האָבן תּיכּף-ומיד זיך צוגעלאָנטשעט, כּדי אונטערצוהערן דעם געשפּרעך צווישן דזשערעמי און ליזאַן — זיי זײַנען נישט געווען מסוגל צו רעדן מיט זיי, אָבער זיי זײַנען געווען אימשטאַנד צו הערן וואָס זיי רעדן צווישן זיך.
דזשערעמי באַשרײַבט דעם מצבֿ אויף זײַן עראָפּלאַן און זאָגט, אַז דער איינציקער וואָפֿן וואָס ער פֿאַרמאָגט איז אַ טעמפּער מעסער צו שמירן פּוטער אויפֿן ברויט פֿונעם פֿרישטיק. ער האָט איר אויך דערציילט, אַז אַ פּאָר פּאַסאַזשירן אין עראָפּלאַן האַלטן בײַם אָפּשטימען, צי מע זאָל זיך אַרויפֿוואַרפֿן אויף די פֿאַרכאַפּער, צי נישט. ווי עס זעט אויס, האָבן דזשערעמי און די אַנדערע פּאַסאַזשירן פֿאַרשטאַנען, אַז דרײַ עראָפּלאַנען האָבן שוין געטראָפֿן אין זייער ציל, און אַז ער און די אַנדערע פּאַסאַזשירן געפֿינען זיך אין אַ פֿערטן עראָפּלאַן וואָס דאַרף אויך דינען ווי אַ טויט-וואָפֿן, און זיי האָבן באַשלאָסן אָפּצוגעבן זייער לעבן פֿאַר אַ טײַערן פּרײַז. דאַן זאָגט דזשערעמי צו ליזאַן, זײַן ווײַב, ווי ער וואָלט זיך געזעגנט מיט איר: "זיי האַלטן בײַם אָפּשטימען, וואַרט אַ רגע, איך קום באַלד צוריק..." ליזאַ זײַן ווײַב האָט עס נישט געקענט אויסהאַלטן און האָט איבערגעגעבן דאָס טרײַבל איר טאַטן.
דאָ ווערן די געשעענישן ווײַטער דערציילט פֿון איר טאַטן, וועלכער באַטאָנט, אַז מיט אַ מאָל איז געוואָרן שטיל אויף דער ליניע אין פֿאַרלויף פֿון אַ דרײַ מינוט, און דעמאָלט האָט ער דערהערט דאָרט אינעווייניק געשרײַען און געוואַלדן, אַ ליאַרעם און ווידער אַ שטילקייט, און נאָך איין מינוט — ווי אַ וווּלקאַן וואָלט אויפֿגעריסן... ער האָט נאָך אַ מאָל דערהערט געשרײַען און געוואַלדן, ווי אַ מין אַטאַקירנדיקע כוואַליע וואָס צעשטערט אַלץ וואָס זי טרעפֿט אויף איר וועג, און אַ לענגערע שטילקייט האָט זיך באַזעצט אויף דער ליניע און מער האָט ער גאָרנישט געהערט...


c: text/html

text:
לוקסעמבורג
די גרויסהערצאגשאפט פון לוקסעמבורג (לוקסעמבורגיש: Groussherzogtum Lëtzebuerg, פראנצויזיש: Grand-Duché de Luxembourg, דייטשיש: Großherzogtum Luxemburg) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אייראפע, וואס גרענעצט זיך מיט בעלגיע, פראנקרייך, און דייטשלאנד. די באפעלקערונג פון לוקסעמבורג איז ווינציקער ווי א האלבער מיליאן אין א שטח פון 2,586 קוואדראט ק"מ.[1]
לוקסעמבורג איז דעמאקראטיע מיט א פארלאמענט און א קאנצטיטוצענעלע מאנארכיע, באהערשט פון א גרויסהערצאג. ער איז די איינציגסטע איבערגעבליבענע סואוורענע גרויסהערצאגשאפט. דאס לאנד האט א שטראק-אנטוויקלטע עקאנאמיע, מיט דער העכסטער פראדוקט ווערדע א קאפ אויף דער וועלט. זיין היסטארישע און סטראטעגישע חשיבות קערן צוריק ביז זיין גרינדונג אלס א רוימישע פעסטונג און אלס פראנקישע שלאס אין די פריערדיקע מיטל עלטער.
לוקסעמבורג איז אן עטאבלירונג מיטגליד פון דעם אייראפעישן פארבאנד, נאטא, די פאראייניקטע פעלקער, בענעלוקס און דער מערב אייראפעישער פארבאנד; דאס ווייזט אויף דער שטארקער קאנצענזוס פאר עקאנאמישער, פאליטישער און מיליטערישער אינטעגראציע. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט לוקסעמבורג איז די היים פון עטלעכע אינצטיטוציעס און אגענטורן פון דעם אייראפעישן פארבאנד.
לוקסעמבורג איז א דריישפראכיש לאנד—פראנצויזיש, דייטשיש און לוקסעמבורגיש זענען אלע אפיציעלע שפראכן. כאטש דער שטאַט איז סעקולער, די באפעלקערונג איז הערשנדיק קאטויליש.
מען ציילט אין דער אידישער קהילה מער 1500 מיטגלידער, צוויי שולן עקזיסטירן אין דער מדינה, די ערשטע אין דער הויפטשטאט לוקסעמבורג און די צווייטע אין עש-סור-אלזעט. חב"ד ליובאוויטש אין לוקסעמבורג וואס זיינען פון די איינציקע אידן וואס רעדן אידיש דארט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גיור
גיור איז דער פראצעס וויאזוי א גוי ווערט א ייד; דער גוי וואס איז זיך מגייר הייסט א גר. לויט דער הלכה איז א ייד אדער איינער וואס איז געבוירן צו א יידישער מוטער אדער איינער וואס איז זיך מגייר.
א גר אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גר אין די תורה מיינט א פרעמדער א גוי, ווער ס'איז געקומען וווינען אין ארץ ישראל אויף א וויילע אויף צו ארבעטן א.ד.ג. ווען זיין משפחה וווינט אין חוץ לארץ.
א גר האט באזונדערע דינים אין דער תורה אנדערש ווי סתם א גוי, מען דארף זיך מיט אים גוט פירן וְגֵר לֹא-תוֹנֶה, וְלֹא תִלְחָצֶנּוּ: כִּי-גֵרִים הֱיִיתֶם, בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם שמות כ"ב .


text:
טשאלנט
טשאָלנט איז אן עסנווארג-געמיש פון פארשידענע באנדלעך, קארטאפל גערשטן און פלייש.
אזוי ווי ס'שטייט אין די תורה אז מ'טאר נישט קאכן שבת, ווייל דאס איז א מלאכה פון בישול, איז די איינציגע מעגליכקייט פון עסן ווארעמס שבת בייטאג צו האלטן ווארעם א מאכל. טשאָלנט איז אזא מין מאכל וואס מ'קען האלטן ווארעם פאר א לענגערע צייט. דער מנהג פון עסן טשאָלנט שבת איז פארשפרייט אין אלע אשכנזישע לענדער.
דער מנהג פון עסן ווארעמס איז דירעקט געווארן איינגעפירט להוציא מלבן פון די קראים וואס האלטן אז מע טאר בכלל נישט עסן קיין ווארעמס שבת.
אין רוסלאנד איז עס באשטאנען פון קאשע און אין די אראבישע לענדער איז עס אויך אנדערש.
ס'דא וואס לייגן אויך אריין די אייער פאר די אייער-צוויבל אין דעם טשאלנט.
דער מנהג אין די אמאליגע שטעטלעך אין ארייראפע פלעגט זיין אז יעדער פלעגט טראגן ערב שבת דעם טאפ טשאלנט צום בעקער, וועלכער האט געהאט א גרויסן אויוון, וואו עס האט זיך געהאלטן ווארעם ביז שבת אינדערפריה אינמיטן די סעודה ווען מען האט עס אָפּגענומען.
דער הויך פונקט פון אלע שבתדיגע געשמאקע עסן איז דער טשאָלנט, ביי אסאך קען שוין קוים אויסווארטן ביז שבת צופרי צו טועם זיין דעם טשאָלנט, און מען איז טועם פרייטאג אויך.
איינע פון די נאכווייען פון דעם געשמאקן שבת מאכל איז אז עס איז גורם צו אסאך גאז. דאס געשעהט צוליב דעם וואס די פייבער פון די באנדלעך זענען שווער צו פארדייען און עס לאזט בלעזלעך, אויף דעם איז דא אן עצה אז מ'לאזט די באנדלעך ווייקן דאנערשטאג א גאנצען נאכט פאר מ'קאכט דאס אפ. אזוי ארום נעמט דאס אוועק אביסל פון די הארטנעקיגער שטארקע פייבער און די ארבעט פון די געדערעם איז גרינגער צו לאזן ווייניגער באבעלס.
טשאלנט קוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז פארהאן א מנהג אריינצולייגן קישקע (ווערט אויך גערופן מעל קוגל) אין דעם טשאלנט.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל מענטשן מיינען אז דאס ווארט „טשאָלנט" שטאמט פון אַלט פראַנצויזיש chaud-lent וואס מיינט עס ווארעמט זיך פאמעלאך, אבער די מבינים האלטן אז דאס איז א טעות, און דאס ווארט שטאמט פון לאטייניש: calentem (קאלענטעם) ד.ה. וואס ווערט געקאכט.


text:
וועגן
וואַדדעלל קריק, פּלאַץ פון די סאַנטאַ קרוז גויאַ ווינדסורפינג פעסטיוואַל, פלאָוז לעבן די נאָרדערן סאַנטאַ קרוז קאָונטי שורה. עס ס גלייַך אַוועק הווי 1, וועגן 20 מינוט צפון פון סאַנטאַ קרוז, און אַ שעה דרום פון סאַן פֿראַנסיסקאָ בייַ. מיט די פאַרלאָזלעך נאָרטהען קאַליפאָרניאַ ווינט מאַשין קראַנגקינג 5.0-4.5 פעסט זייַט צו זייַט אַנשאָר ווינטן, וואַדדעלל אָפפערס אַ פּאַנטשי שטעלן פון פּיקס וואָס איז בישליימעס סוטאַד פֿאַר דזשאַמפּינג און וואַווערידינג ענלעך. עס איז געווען ערשטער אפגעפארן דורך קעווין מיטשאַל און באַרבאַראַ אָקקעל אין די שפּעט 70 ס אויף אַ ביסל מאַדאַפייד לאַגער ווינדסורפערס. עס ס פּראַקסימאַטי צו ביידע די בייַ שטח און סאַנטאַ קרוז, ווי געזונט ווי זייַענדיק איינער פון די בעסטער כוואליעס אַרום אויף אַ דרום טייַער ערלויבט ווייַטער פּראָגרעס און אינטערעס. וואַדדעלל האט אין דער פאַרגאַנגענהייַט כאָוסטיד אַ ריזיק אינטערנאַציאָנאַלע געשעעניש, די 1983 הענגען צען וועלט קאַפּ, און עס פארדינט שעם אין די 80 'ס ווי דער פּרעמיער וואַוועסאַילינג אָרט אויף דער יאַבאָשע, מיט עטלעכע מצליח נאציאנאלע קאַמפּאַטישאַנז געהאלטן פון 1985-2000.


text:
עבענזע
עבנזע (דייטש: Ebenzee) איז געווען א לאגער וואס מערסטנס מענטשן זענען דארטן אומגעקומען און עס האט אויך פארמאגט א קרעמאטאריום צו פארברענען די טויטע, ביי די פארהאלטענע דארטן האט מען גערופן דעם לאגער-גאז קאמען, און דעם רעוויר (שפיטאל)-קרעמאטאריום, ווייל עס האט זיך כמעט נישט געמאכט אז איינער זאל ארויסקומען פון דארטן לעבעדיג
דער לאגער האט אנגעהערט צו דעם מאטהויזען קאנצעטראציע נעטווארק, איינס פון די בערך 50 פיליאלן.
אין סוף מלחמה יארן איז דאס בעיקר גענוצט געווארן צוליב די בערג ארום ווי ווייטער אויסגעשמועסט.
אנדערש ווי רוב לאגערן איז דאס נישט בעיקר געווען געצילט פאר אידן, נאר פאר פארהאפטע ד.ה. פאליטיש באשטראפטע, און בלויז ארום 10 פראצענט זענען געוועזן אידן.
אינהאַלט
בעפארן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפארן קריג איז דאס שטעטל געווען א קור ארט, צוליב די פרישע לופט און די גרויסע בערג ארום פון 3 זייטן, און פון די 4-טע זייט איז געווען א וואסער אזוי אז דאס האט געדינט פאר אן אפגעזונדערט שטעטל מיט פרישע געזונטע לופט, וואס האט געדינט פאר אלטע און שוואכע, ווי אויך פאר טוריזם אטראקציע
אנהייב קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים קריג האבן די נאציס ימ"ש אוועק געטריבן די איינוואוינער און געשאפן דארטן א לאגער וואס איז געוועזן אזוי ווי א תפיסה פאר פארהאפטע, ד.ה. פאליטיש באשטראפטע, בעיקר דייטשן וואס זענען געווען פארכאפט און קאמוניזם ווי אויך אויסלענדישע ארעסטאנטע
אלס א געהיימער וואפן זאפאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1943 ווען די מלחמה האט זיך אויסגעדרייט און עס האט אנגעהוין צו גיין אויף ריכטונג פון די אליאירטע האבן די דייטשן געזוכט באהאלטענע ערטער ווי צו קענען אנפירן מיט זייערע וואפן פראדוקציע אפעראציעס אזוי ווי דאס פלאץ איז געווען ארום גענומען מיט הויכע בערג האבן זיי באשלאסן דארטן אריינצוגראבן מינעס-טונעלן אונטער די בערג און דארטן סטארעדזשן זייערע געווער אז אפילו אויב די אליאירטע וועלן געוואויר ווערן זאלן זיי דאס נישט קענען באמבאדירן פון אויבן מיט עראפלאנען
געהיימער פראיעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוליב די אויבענדערמאנטע סיבה פון די הויכע בערג, האבן די דייטשן אויך אריבערג געפירט אהין זייער סענטראלע אפעראציע פון דעם וואונדער-וואפן פריאעקט (זייער אטאם באמבע פרואוו)
ארבעטס פירמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עפ"י רוב האט מען דארטן געארבעט פאר פירמעס וואס די דייטשן האבן אויפגענומען און נישט דירעקט פאר די נאצי'ס צ.ב.ש. א חלק פון די גראב ארבעט, ד.ה. שטיין ברוך איז געטון געווארן דורך די Hoffman Macnuen פירמע, וואס עס זענען נאך דא עטליכע עלטערע אידן היינט וואס זיי געדענקען נאך די פירמע צום גוטן צוליב זייער פארהעלטנסמעסיגע גוטער אויפפירונג לויט די אומשטענדן, ד.ה. צ.ב.ש. זיי האבן געטיילט לרחבה צוגארעטן וואס די אידן האבן גענוצט אויפצוטוישן אויף עטוואס מער פון דאס פארשימלט שטיקל ברויט
סוף מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סוף 1944 ווען עס איז שוין געגאנגען גאר נישט צום גוטן פאר דעם דייטשן נאצי שלאנג האט דער לאגער זיך געטוישט צו א מאסף לכל המחנות, בעיקר האט מען אהינגעברענגט פון די לאגערן וואס מען איז אנטלאפן פון די אמעריקאנער מיליטער וואס זענען געקומען פון מערב צו, (א גרויס חלק זענען אהין געקומען פון מאטהויזען זייענדיג א פיליאלע פון דעם נעטווארק וואס דארטן איז שוין נישט געווען קיין פלאץ, אבער אין דער צייט האט מען שוין נישט געארבעט דארטן נאר און די מינע'ס, נאר מען האט זיך שוין פארנומען מיט אנדערע ארבעט אויך, צ.ב.ש. בויען שינעס פאר ציווילע באנען פאר די ארטיגע באפלעקערונג צווישן די דערפער
היינט צוטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס די קריג האט זיך געענדיגט זענען נאך אויף א משך פון עטליכע חדשים געבליבן דארטן טויזנטער קאצעטלער וואס האבן נישט געהאט ווי צו גיין.
אבער צעביסלעך איז דאס געווארן אויסגעליידיגט און עס איז געווארן צוריק דער קור ארט וואס עס איז געוועזן פון בעפאר
די מינעס איז א חלק געבליבן אזוי ווי עס איז געווען דעמאלטס אלס א מוזעאום פון דעם לאגער, און א חלק איז פארמאכט געווארן, און א חלק נוצט מען נאך היינט צוטאגס ארויס צו שעפן נאטורליכע אוצרות אוצרות פון דער ערד


text:
גוגל קא אפ
גוגל קא-אפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גוגל האט דאס אנאנסירט דעם 24סטן אקטאבער 2006.
דאס איז א וועג ווי אזוי ווער ס'וויל קען מאכען א אייגענע זוכמאשין באזירט אויף גוגל'ס אייגענעם זוכמאשין. ס'איז אומזיסט אזוי ווי כמעט אלע גוגל'ס פראדוקטן
דאס מיינט: אזוי ווי גוגל טרעפט אלעס, סיי זשאנק סייט'ס און סיי געהעריגע, קען מען דורך קא-אפ אויסשטעלן וועלכע וועבזייטלעך ס'זאל זיכען, און אויך וועלכע ענין צו למשל נאר אידישע וועבזייטלעך, אדער נאר וויסענשאפטליכע וועבזייטלעך.
וויאזוי ארבעט עס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מ'גייט אריין צו דעם לינק פון אונטן און קליקסט אז איר ווילט מאכן א נייע (Custom Search Engine), דארט לייגט מען אריין דעם נאמען וויאזוי ס'זאל הייסן,
- און קומענדיגע באקס: פאר וואסערע ענין דאס איז,
- קומענדיגע: keywords,
- קומענדיגע: וועלכע וועבזייטל ס'זאל זוכן, מ'קען אריינלייגען א גאנצע וועבזייטל, אדער נאר איין פעידזש פון א וועבזייטל, - מ'קען אלעמאל צולייגען און אראפנעמן וועבזייטלעך -
- קומענדיגע: צו ס'זאל זוכן נאר די וועבזייטלעך, אדער ס'זאל זוכן דעם גאנצן וועב נאר ס'זאל אונטערשטרייכן די וועבזייטלעך, און יעצט האט איהר שוין א אייגענע זוכמאשין,
מ'קען דאס יעצט ארויפלייגן אויפ'ן אייגענעם וועבזייט
- אדער נאר די פארם פון זיכען, אין נאכדעם ביי די רעזולטאטען גייט עס אריבער צו גוגל,
- אדער אז די רעזולטאטען זאלען אויך זיין אויפ'ן אייגענעם וועבזייטל, צו אזוי צו אזוי, דארף מען קאפיען די קאוד אדער ביידע צום אייגענעם וועבזייטל, און דאס איז עס, און נאכאמאל ווען איהר לייגט ארויף א נייע וועבזייטל ביי גוגל זעיט מען עס גלייך (ביי די רעזולטאטען) אפילו ביים איייגענעם סייט פארם.
גוגל מארקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו מאכען גרינגער ארויפצולייגען וועבזייטלעך איז דא "גוגל מארקער" דאס העלפט אז טאמער איז מען אויף א דף וואס מ'וויל ארויפלייגן אויפ'ן זוכמאשין גייט מען צו לינק'ס אין favorites, מ'קליקט אויף גוגל מארקער און ס'איז אינעווייניג, צו ניצען גוגל מארקער דארף מען עס דאינלאודן
ווער ניצט עס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בבא קמא איז איין פארטעל וואס האט שטארק אויסגעניצט די געלעגענהייט און איינגעקויפט מאמענטום, ביים מאכן א זוכמאשין ביי קא-אפ פאר נאר אידישע זאכען, זיי האבען אויף יעצט אן ערך פון 900 וועבזייטלעך.
זייער האימפעידזש ביי גוגל איז דא (1). זייער אייגענע איז דא (2).
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בבא קמא פראיעקט פון קא-אפ
גוגל זוך מכשיר • גוגל כלים פאס • זשימעיל • גוגל שמועס • גוגל קא אפ • גוגל נייעס • גוגל דעסקטאפ • גוגל דאקומענטן • גוגל לייענער • גוגל אלערטס • גוגל מאפע • גוגל ווידעא • גוגל אנאליטיקס • בלאגער • גוגל פינאנץ • לעבס • גוגל בילדער • גוגל ביכער • פרוגעל • גוגל ערד • גוגל בוקמארקס • יוטוב • גוגל גרופעס


text:
יידישע קאמף ארגאניזאציע
די יידישע קאמף ארגאניזאציע (פויליש: Żydowska Organizacja Bojowa ZOB, העברעיש: ארגון יהודי לוחם) איז געווען די ארגאניזאציע פון אויפשטענדלער אין דער ווארשעווע געטא, געפירט דורך מרדכי אניעלעוויטש.
די פארטייען אין דער ארגאניזאציע זענען בעיקר געווען פון די ציוניסטישע פארטייען, און די בונד, רעליגיעזע יידן האבן א טייל גענומען אינעם קאמף, מיט די גוטהייסונג פון פארשידענע רבי'ס, און רבנים פון דער געטא.
די גרינדונג פון דער ארגאניזאציע אין 1942, איז די אומשטענדן פון דער געטא, נאכן אפשיקן 300,000 יידן קיין טרעבלינקע ווי זיי זענען אומגעקומען, און געציילטע מענטשן האבן באוויזן צו אנטלויפן פון דארט, און צוריק אין געטא מיט א מאפע, און דעטאלן וואס גענוי קומט פאר אין דעם פלאץ וואס האט געהייסן אויסזידלונג, ווי מען גייט אריבער צו א בעסערע וווינונג.
דעמאלט אט זיך דער פלאן צוזאמען געשטעלט, אז יידן וועלן נקמה נעמען, און שטארבן מיט כבוד.
יידן מיט אן ארישע אויסזען, זענען אריבערגעשיקט געווארן צו דער אנדערער זייט וואנט, וואו זיי האבן אנעפאנגען פארהאנדלן מיט פוילישע פארטיזאנער גרופעס, און מיט אונטערוועלט גרופעס, זיי האבן געקויפט רעוואלווערן, גראנאטן, קוילן, און באקומען פונעם פוילישן אלטן מיליטער, וואס איז אויך געווען א פארטיזאנע גרופע, אסאך אמוניציע, און מאטעריאל אונטערצושטעלן באמבעס, און מינעס.
דאס ערשטע מאל וואס זיי זענען ארויס אויף דער גאס, און אפגעשטעלט אן אפשיק, איז געווען יאנואר 43', ווי זיי האבן זיך אריינגעמישט צווישן די מאסן, און אינמיטן האבן זיי אומגעברענגט די עס עס וועכטער, און דערנאך געפירט א קאמף קעגן די זעלנער וואס זענען געקומען העלפן, עטליכע יידן זענען געהרגט געווארן אין די שלאכטן, אבער די באן איז קיינמאל נישט ארויס געפארן פון דער אומשלאגפלאץ.
די יידישע קעמפער האבן אומגעברענגט אסאך יידן, וואס האבן קאלאבארירט מיט די נאציס, ווי די ארדענונגסדינסט, מוסרים, און אנדערע וואס האבן געדינט די אינטערעסן פון די פיינט.
ערב פסח 43', האט זיך אנגעפאנגען די אויפשטאנד, און אין אנהייב האבן די יידן באוויזן אפצושטויסן די נאציס, אבער די נאציס האבן זיך ווי פארשטענדליך נישט געקעמפט לויט די עטיקעט פון א קריג, און ספעציעל קעגן די יידן, און האבן אנגעפאנגען פארברענען די הייזער אויף אירע איינוווינער, א בונקער אדער א קעלער, ווי מען האט געטראפן מענטשן האבן זיי אריינגעלאזט גאז, און אזוי זיי דערשטיקט צום טויט.
א טייל פון די יידן איז געלונגען צו אנטלויפן צו דער פוילישער זייט, דורכן אפגאנג-קאנאלן און טונעלן, אבער ס'מערהייט יידן וואס האבן נאך געלעבט אין ווארשע זענען אומגעקומען, די געטא איז געפאלן כז ניסן.
זעט אויך מיליטערישע יידישע פאראייניקונג


text:
לעבנס-מיטל כעמיע
לעבנס-מיטל כעמיע איז די שטודיע פֿון כעמיקאלע פראצעסן און אינטעראקציעס פֿון אלע ביאלאגישע און נישט-ביאלאגישע באשטאנדטיילן פון לעבנס-מיטל. די ביאלאגישע סובסטאנצן שליסן איין למשל פלייש, עופות, שאלאטן, ביר און מילך. די שטודיע איז ענלעך צו ביאכעמיע אין אירע באשטאנדטיילן אזוי ווי קארבאהידראטן, ליפידן און פראטעין, אבער זי שפארט איין אויך אזוינס ווי וואסער, וויטאמינען, מינעראלן, ענזימען, עסן צוגעבעכצן, אראמאטן און פארבן. די דיסציפלין נעמט אויך אײַן וויאזוי פראדוקטן ענדערן זיך דורך געוויסע לעבנס-מיטל פראצעסן טעכניקעס, און מעטאדן אדער גורם זײַן אדער צו פֿארמײַדן זייער פאסירונג. א בײַשפיל פֿון הייבן א פראצעס איז אריינלייגן לאקטיש זייערס אין מילך פראדוקטן אנצוגיכן דאס יויערן; א בײַשפיל פֿון פֿארמײַדן א פראצעס וועט זײַן אפצושטעלן די מאיארד רעאקציע אויף א פריש געשניטנעם עפל.


text:
קורס (פינאנץ)
אין פינאנץ איז דער קורס, (אדער די פֿארעקס ראַטע אדער די FX ראַטע) צווישן צוויי וואלוטעס ספעציפֿירט וויפיל איז ווערט איין וואלוטע אין באציאונגען צו דער צווייטער. למשל א קורס פון 1.75 אמעריקאנער דאלארן (USD, $) צום בריטישן פונט (GBP, £) באדייט אז $1.75 איז ווערט £1. דער אויסלענדישער חילוף מארק איז פון די גרעסטע מארקן אין דער וועלט. אנדער האלטן אז ארום 3.2 טריליאן USD ווערט פון וואלוטע ווערט געטוישט טאג טעגליך.
פאפולערע וואלוטעס ווערן געהאנדעלט אויף אן עלעקטראנישן מארק און די קורסן גייען אין פארן וואס טייטש אז צו וויסן דער פרייז פון איין וואלוטע מוז מען דאס מעסטן קעגן א צווייטע וואלוטע.
קורסן אמאל און היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאל זענען אלע וואלוטעס געווען געבויט אויף עכטע גאלד וואס טייטש אז יעדע פאפירענע באנקנאטע איז געווען א נאטע פון די באנק איבער די ווערט פון א געוויסע צאל גאלד וועלכע איז געהאלטן געווארן דורך דער רעגירונג. בעפאר די צווייטע וועלט קריג האבן די עקאנאמיסטן באשטימט דעם אמעריקאנער דאלאר צו א געוויסע ווערט דורך באשטימען אז איין אנס גאלד איז ווערט $35 דאלאר. נאך די קריג האבן אנדערע לענדער אנגעהויבן מעסטן זייערע געלטער קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר ווייל נאר דער אמעריקאנער דאלאר האט געהאט א באשטימטע ווערט און יעדער האט זיך געמאסטן קעגן דעם. פארשטייט זיך אז א וואלוטע וואס איז ווערט געווען מער גאלד ווי אן אמעריקאנער דאלאר איז טאקע ווערט געווען צום בייפשיל 1.6 אמעריקאנער דאלאר.
מיט דער צייט האט דער אמעריקאנער דאלאר פארלוירן זיין ווערט ווייל עס איז צופיל צעשפרייט געווארן אין די צירקולאציע, אנדערע וואלוטעס זענען געווארן שטארק און סטאביל, און די אינפלאציע ראטעס זענען געשטיגן. דאס האט געצווינגן צו הייבן די קאסט פון אן אנס גאלד וועלכע איז ארויף צו $70 וואס מיינט אז דער דאלאר וועלכע איז געווען געמאסטן קעגן דעם איז געפאלן צו האלב איר ווערט.
דער פראבלעם איז ווידער צושטאנד געקומען יארן שפעטער און אין 1971 האבן די קעפ שטיק אין די פעדעראלע רעזערוו באשלאסן אז עס איז צייט אפצולאזן די אזויגערופענע גאלד סטאנדארט און זייט דעמאלט ווערט מער נישט דער דאלאר געמאסטן לויט די ווערט פון גאלד.
כדי צו קענען מעסטן איין וואלוטע קעגן די אנדערע דארף מען האבן איין הויפט וואלוטע צו וועלכע יעדער זאל זיך מעסטן און וויבאלד דער אמעריקאנער דאלאר איז רוב מאל געווען די שטערקסטע איז אזוי סיסטעמירט געווארן אז אלע וואלוטעס מעסטן זיך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר. אויב מען זאל צוזאמענרעכנען די ווערט פון אלע געלטער וואס איז פאראן אויף די וועלט וועט אויסקומען אז אמעריקאנער וואלוטע אינאיינעם מיט די איירא פארנעמען מער פון 50 פראצענט פון דעם סך הכל ווערט. אויב מען זאל צורעכענען דעם בריטישן פונט, קאנאדישן דאלאר, אויסטראלישן דאלאר, און יאפאנעזער יען וועלן אלע אינאיינעם באטרעפן 80 פראצענט פון דער וועלט'ס געלט.
חילוף מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי וואלוטעס ווערן געמאסטן אין קורסן, דער ערשטער ווערט אנגערופן די שווימנדיגע וואלוטע און דער צווייטער די באשטימטע ראטע.
די שווימנדיגע ראטע איז טייטש אז די ווערט פון איין וואלוטע ווערט געמאסטן לויט די ווערט פון אנדערע וואלוטעס. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די וואלוטע באקומט איר ווערט לויט וויאזוי מענטשן קוקן עס אן און דורך די סופליי און פארלאנג וועלכע קומט פון אויסערן אינוועסטמענטס, אימפארט עקספארט, אינפלאציע, און נאך עטליכע פאקטארן.
רוב לענדער מיט שטארקע וואלוטעס נוצן אויסשליסליך נאר דעם סיסטעם צו מעסטן זייער וואלוטע, אריינגערעכנט אמעריקע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און קאנאדע. לויט די עקספערטן איז דאס דער פונקטליכסטע וועג וויאזוי צו מעסטן וואלוטע ווייל די מארקעט זאגט אויטאמאטיש די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע יעדע מינוט אין טאג.
קלענערע וואלוטעס ארבעטן אבער נישט אזוי ווייל זיי וואלטן גארנישט ווערט געווען און וואלטן געפאלן קרבנות צו די שטארקע וואלוטעס. אנשטאט וועלן די רעגירונגן באשטימען די ווערט פון זייערע וואלוטעס געווענליך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר און די באשטימטע ראטעס בלייבן אזוי לאנג ווי זיי טוישן דאס נישט נאכאמאל, א זאך וועלכע זיי טוען נישט יעדן טאג.
אין אזא סיסטעם דארפן די רעגירונגען האלטן אוועקגעלייגט אסאך געלט אין די בענק אין פאל עס מאכט זיך אמאל א שטערקערע פארלאנג פאר איר וואלוטע. אויב דאס געלט איז נישט גרייט וועט דאס שאפן א גרויסע פראבלעם וועלכע וועט האבן גאר א שלעכטע עפעקט אויף א לענגערע טערמין.
אפילו ווען א רעגירונג באשטימט זיך איר אייגענעם וואלוטע ווערט איז נאך אלץ פאראן א מארקעט ווערט וועלכע קען אמאל זיין פיל אנדערש ווי די באשטימטע ווערט וועלכע די רעגירוג האט ארויפגעלייגט. אין אזא פאל ווערט געבוירן א שווארצע מארקעט פאר די וואלוטע ווען אינוועסטירער קויפן איין לויט די מארקעט ווערט און איגנארירן די באשטימטע ווערט פון די רעגירונגן. שפעטער ווען די רעגירונג טוישט איר באשטימטע ווערט וועלן די אינוועסטירער פארלירן אדער פארדינען. אבער געווענליך פאסירט דאס נישט פאר צו לאנג ווייל די עקאנאמיסטן פון יעדע לאנד באטראכטן די מארקעט און באשטימען זייער דאלאר ווען עס פעלט זיך אויס.
קיין איין לאנד ארבעט נישט 100 פראצענט אויף איינע פון די צוויי וועגן ווייל עס זענען פאראן פילע אנדערע זאכן וועלכע האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע און מען דאס נישט קאנטראלירן וואו שטייערן שניטן, טוישן די אינטערעסט ראטעס, אימפארט טעריפס, און נאך זאכן קענען גרינג האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע אפילו די עכטע ווערט שווימט אויפ'ן מארקעט.
יעדעס מאל איר טוישט געלט נעמט איר אליינס א טייל אין באשטימען די ווערט פון וואלוטעס ווייל די שווימנדיגע מארקעט ווערט איז כמעט נאר געוואנדן אויף די מענטשן וועלכע טוישן געלט אהין און צוריק און באשטימען די ווערט אויטאמאטיש.
ס'קען זיך מאכן אז א וואלוטע פארלירט איר ווערט וועגן ספעקולאציע קעגן דער וואלוטע. דער צענטראלער באנק קען אויפהייבן די צינזן צו פארשטארקן די וואלוטע אבער דאס איז נישט גאראנטירט צו האבן דערפאלג.


text:
רענעסאנס
דער רענעסאנס איז אן עפאכע אין דער היסטאריע פון אייראפע וואס האט אנגעהויבן בערך 1400, ביים סוף פונעם מיטל אלטער.
דאס ווארט רענעסאנס נעמט זיך פון א פראנצויזיש ווארט וואס באדייט ווידערגעבוירן. מען האט געגעבן דעם נאמען ווייל אין יענער צייט האבן מענטשן זיך אינטערעסירט אין דער וויסנשאפט פון די אוראלטע צייטן, איבערהויפט די וויסנשאפט פון אוראלט גריכנלאנד און רוים. עס ווערט געזאגט אז דער רענעסאנס איז דער אנהייב פון דער מאדערנער עפאכע.
אין די רענעסאנס יארן זענען געווען אסאך בארימטע קינסטלער, שרייבער און פילאסאפן. איינער פון די מערסטע באקאנטע מענטשן וואס זענען געווען טעטיג אינעם רענעסאנס איז לעאנארדא דא ווינטשי, א קינסטלער, וויסנשאפטלער, מוזיקער און פילאסאף.


text:
פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
דער אמט פון פרעזידענט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע איז דער העכסטער אמט אָנצוקומען אין לאנד. (אין רוב אנדערע לענדער איז דער פרעמיער מיניסטער דער פירער און קאמאנדיר איבער אלעם.) ער ווערט באטראכט אלס דער מאכטפולסטער פערזאן איבער דער וועלט,
צו ווערן פרעזידענט דארף מען דערווייל זיין א געבוירענער אין לאנד און מינימום 35 יאהר, (ארנאלד שווארצענעגער האפט צו טוישן דאס געזעץ צו קענען לויפן פאר פרעזידענט). אין 1951 איז דאס געזעץ אריין אין קראפט איבער די צוימינג פון דינען נישט מער ווי 2 טערמינען (ד.מ. 2 מאהל 4 יאהר)
דאס ווייסע הויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עיר פארס וואן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט האט די סאפסיקירסטע פליגער אין דער וועלט אין די איינציגסטע פרעזידענט וואס האט א ספעציעלע פליגער, און מ'ריפט דאס "עיר פארס וואן"
די ערשטער פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאבינעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרעזידענט וועלט זיך אויס זיינע קאבינעט מיטגלידער און קאלעגן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פרה אדומה
א פרה אדומה איז א רויטע קו, איז אן ענין אין יידישקייט. מען ניצט די אש פון דער קו געמישט מיט קוואל וואסער מטהר צו זײַן מענטשן און כלים וואס זענען געווארן טמא פון א מת. די פרה אדומה מוז זיין א ריין רויטע קו, מיט נאר רויטע האר, וואס האט קיינמאל נישט געטראג קיין יאך.
סדר הדברים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען א מענטש אדער א מעטאלע כלי רירט אן, אדער געפֿינט זיך אינעם זעלבן אוהל (שטוב) מיט א קערפער פון א א טויטן מענטש, ווערט דער מענטש אדער די כלי טמא מת. אזא מענטש טאר נישט עסן תרומה (אויב ער איז א כהן) אדער מעשר שני אדער קדשים, אזוי אויך טאר ער נישט ארײַנגיין אין דער עזרה פונעם בית המקדש. דער מענטש אדער דער כלי קען נאר ווערן טהור אז מען שפריצט אויף אים, דעם דריטן און דעם זיבעטן טאג, פונעם אש פון דער פרה אדומה. אזוי ווי עס שטייט אין פסוק אין פרשת חוקת: ("וְיִקְחוּ אֵלֶיךָ פָרָה אֲדֻמָּה תְּמִימָה אֲשֶׁר אֵין-בָּהּ מוּם, אֲשֶׁר לֹא-עָלָה עָלֶיהָ, עֹל" -ויקרא י"ט, ב'); ("הַנֹּגֵעַ בְּמֵת, לְכָל-נֶפֶשׁ אָדָם וְטָמֵא ... הוּא יִתְחַטָּא-בוֹ" - במדבר י"ט, י"א). דערנאך מוז מען זיך טובל'ן אין א מקוה.
א קו איז נאר כשר אויף דעם צוועק ווען:
- זי איז אינגאנצן רויט. טאמער זי האט צוויי שווארצע האר איז זי פסול.
- לא עלה עליה עול. ד.ה. אויב ס'איז אמאל ארויפֿגעגאנגען אויף איר א יאך, קען מען זי נישט ניצן פאר א פרה אדומה. אויף דעם איז דא געוויסע סימנים (הארן אויפן רוקן פון דער בהמה, וואס ווערן אײַנגעבויגן נאכדעם וואס זי האט געטראגן א יאך).
- גאנץ אן א פֿעלער.
וואו פֿארברענט מען די קו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קו דארף מען שעכטן און פֿארברענען אויף הר הזיתים אין אן ארט וואו מ'קען ארײַנקוקן אין בית המקדש.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די משניות אין מסכת פרה רעדן אדורך די אלע פרטים פון די דינים, ווי אויך הלכות פרה אדומה אין רמב"ם.
דמא בן נתינה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חז"ל ברענגען א מעשה וועגן דמא בן נתינה, א גוי וואס האט זיך אויסגעצייכנט אין בכיבוד אב, און האט נישט געוואלט פארקויפן פאר די חכמים א שטיין וואס האט אויסגעפעלט צום חושן (איינער פון די בגדי כהונה אינעם בית המקדש), ווייל ער וואלט געהאט געדארפט אויפוועקן זיין פאטער פון שלאף. א צייט שפעטער האט ער זוכה געווען אז ס'איז ביי אים געבוירן געווארן א פרה אדומה, וואס ער האט פארקויפט צו די חכמים פאר א פארמעגן געלט.


text:
12טן יוני
דעם 12טן יוני איז דער 163סטער טאג פון יאר (164סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 202 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1859 - זילבער ווערט אנדעקט אין די קאומאסטאק לאד, אין ווירזשיניע און נעוואדא.
- 1898 - האבן די פיליפינען זיך אפגעריסן פון דער שפאנישע הערשאפט און פארדינט זעלבסטשטענדיקייט.
- 1926 - בראזיל פארלאזט די פעלקער-ליגע אלס מחאה אויף דעם פלאן אריינצולאזן דייטשלאנד
- 1940 - 13,000 ענגלישע סאלדאטן גיבן זיך אונטער צום דייטשן פעלד מארשאל ראמעל.
- 1943 - 1,180 יידן ווערן דערשאסן צום טויט אריין אין א מאסן קבר אין אוקריינע, דורך די דייטשען.
- 1967 - די ערשטע ראקעט צו ווערן ארויסגעשאסן צו א צווייטן פלאנעט "ווערינא 4" האפנדיג צוריק צו ברענגען אינפארמאציע.
- 1978 - דער מערדער דוד בערקאוויטש "סאן אף סעם" ווערט פאראורטיילט צו 356 יאר אין תפיסה פאר 6 מארדן.
- 1987 - דער אמעריקאנער פרעזידענט ראנאלד רייגען פאדערט פון רוסישן פרעזידענט מיכאיל גארבאטשאוו אראפ צו נעמען די בערלינער וואנט.
- 1991 - באריס יעלצין ווערט ערוועלט אלס רוסישער פרעזידענט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1897 - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1977)
- 1899 - פריץ אלבערט ליפמאן, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געש' 1986)
- 1924 - דזשארזש הערבערט וואלקר בוש, 41סטער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 1929 - אנא פראנק, יידיש מיידל וואס איז אומגעקומען אין חורבן אייראפע, און האט געשריבן א טאגבוך וואו זי האט געשילדערט אירע לעצטע יארן (נפטר 1945)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1994 - הרב מנחם מענדל שניאורסאהן, דער "לובאוויטשער רבי" (געב' 1902)


text:
איירא
די איירא (סימבאל: € ; באנק קאד: EUR) איז די אפיצעילע וואלוטע זייט 2002 פון דער אייראזאנע, וואס איז כולל היינט 18 לענדער (איטאליע, אירלאנד, בעלגיע, גריכנלאנד, דייטשלאנד, האלאנד, לוקסעמבורג, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיע, סלאוועניע, עסטלאנד, עסטרייך, פארטוגאל, פינלאנד, פראנקרייך, קיפראס און שפאניע) פון די 28 לענדער אין דעם אייראפעישן פארבאנד. יעדע איירא ווערט צעטיילט אויף 100 צענט. זי איז די וואלוטע פון 334,000 מענטשן אין דער אייראזאנע און אין פינף אנדערע לענדער וואס ניצן די איירא.
די איירא איז די צווייטע גרעסטע זאפאס וואלוטע, ווי אויך די צווייטע מערסט-געהאנדלטע וואלוטע, נאכן אמעריקאנער דאלאר. אום נאוועמבער 2013 איז געווען אין צירקולאציע העכער פון €951 ביליאן, די גרעסטע ווערט פון א וואלוטע אין צירקולאציע אין דער גארער וועלט.
די איירא ווערט אדמיניסטרירט פון דעם אייראפעישן צענטראלן באנק באזירט אין פראנקפורט, אן אומאפהענגיקער צענטראלער באנק וואס אליין האט די רעכט צו באשטימען די געלטפאליטיק. צוזאמען מיט די צענטראלע בענק פון די מיטגלידער שטאטן דרוקט מען און פארשפרייט מען די באנקנאטן און מטבעות.
ס'זענען פאראן זיבן באנקנאטן: €5 (גרא), €10 (רויט), €20 (בלוי), €50 (אראנזש), €100 (גרין), €200 (געל) און €500 (פורפור). ס'איז אויך אכט פארשידענע מטבעות: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2.
דעם נאמען איירא האט מען אדאפטירט אפיציעל דעם 16טן דעצעמבער 1995.
אינהאַלט
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט די איירא איז אריין אין קראפט איז זי געווארן פון די שטערקסטע וואלוטעס איבער דער וועלט צוליב אייראפע'ס גוטע עקאנאמיע וואס טוט אינאיינעם פראדוצירן כמעט אזויפיל וויפיל די פאראייניגטע שטאטן און עקספערטן זאגן אז דער אייראפעאישער פארבאנד וועט גאר איין טאג איבערשטייגן די פאראייניגטע שטאטן און וועט, לויטן וועג וואס ער גייט, ווערן די שטערקסטע עקאנאמיע אין דער וועלט.
נאציאנאלע וואלוטעס זענען פון די וויכטיגסטע זאכן וויאזוי א מאדערנע עקאנאמיע אפערירט דורך מעסטן די ווערט פון א פראדוקט אריבער די גרעניצן פון אנדערע לענדער, אויף די אנדערע זייט אקעאן, און פון אנדערע קולטורס. וואלוטע איז טיף איינגעקריצט אין די קולטור און אין אונזער פיזיק. ווען איינער איז געבוירן אין די פאראייניגטע שטאטן איז דער דאלאר איינגעקריצט אין זיין מוח אבער אויב איר זענט געבוירן אין יאפאן איז דער יען איינגעקריצט אין אייער מוח.
זינט דער צווייטער וועלט קריג האט אייראפע אנגעהויבן ארבעטן אינאיינעם אין פארשידענע פראגראמען און פאליסיס און האבן שפעטער געגרינדעט די אייראפעאישע פאראיין מיט וועלכע זיי האבן אינאיינעם באקומען א שטערקערע מאכט אויסצופירן פאליסיס און ספעציעל האט עס געהאלפן עקאנאמישע ערייכונגן. נאך אין די ערשטע יארן פון דעם אייראפעאישן פארבאנד האט מען שוין גערעדט וועגן אדאפטירן איין וואלוטע אלס נאך א טריט צו פאראייניגן און פארשטערקערן אייראפע'ס מאכט. די פלענער זענען קיינמאל נישט אראפ פון טיש און ווען עס איז געקומען נענטער צום סוף פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט זענען די פלענער געווארן ערנסטער. ענדליך אין 1 יאנואר 02' איז די איירא געווארן די אפיציעלע וואלוטע פון 12 מיטגלידער לענדער פון דעם אייראפעאישן פארבאנד.
די אייראזאנע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איירא איז היינט די איינציגע וואלוטע פון די פאלגנדע 18 לענדער פונעם אייראפעישן פארבאנד: איטאליע, אירלאנד, בעלגיע, דייטשלאנד, גריכנלאנד, האלאנד, שפאניע, פראנקרייך, לוקסעמבורג, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, עסטרייך, פארטוגאל, פינלאנד און קיפראס.
אויסער די מיטגלידער לענדער ווערט די איירא גענוצט אין 6 אנדערע לענדער וועלכע קענען נישט נאכקומען די סטאנדארטן צו קענען ווערן א טייל פון די אייראפעאישע פאראיין. זיי זענען: מאנאקא, וואטיקאן סיטי, סאן מארינא, אנדארע, קאסאווא, און מאנטענעגרא.
כדי צו קענען ווערן א מיטגליד אין דער אייראזאנע דארף מען גרייכן געוויסע סטאנדארטן וועלכע איז אויסגעארבעט געווארן דורך דער אייראפעאישער קאמיסיע. בריטאניע, שוועדן, און דענמארק זענען מיטגלידער אינעם אייראפעישן פאריין אבער יעדע צוליב זייערע סיבות האבן נישט געוואלט אנטייל נעמען אין דער אייראזאנע.
די אי-יו לענדער וועלכע האבן געוואלט ווערן א טייל פון די איירא האבן געברויכט דורכגיין אן עקאנאמישע פראבע זיכער צו מאכן אז דעם לאנד'ס עקענאמיע זאל נישט האבן קיין שלעכטע עפעקט אויף די איירא. די הויפט סטאנדארטן זענען: אז דאס לאנד'ס יערליכע רעגירונג'ס בודזשעט דעפיציט גרייכט נישט מער פון 2 פראצענט פון דעם לאנד'ס ברוטא אינלענדישער פראדוקט, די סך הכל חובות מעג נישט זיין מער ווי 60 פראצענט פון די דזשי-די-פי, די אינפלאציע ראטע מעג נישט זיין מער אדער ווייניגער פון 1.5 פראצענט פון די אינפלאציע ראטע פון די בעסטע אייראפעאישע לענדער (פראנקרייך און דייטשלאנד), די אינטערעסט ראטע מעג נישט זיין מער אדער ווייניגער פון צוויי פראצענט פון די דריי לענדער מיט די נידעריגסטע אינפלאציע ראטעס, און די לענדער'ס עקסטשענדזש ראטעס האבן געמוזט זיין סטאביל פאר א מינימום פון צוויי יאר אין די אייראפעאישע עקסטשעינדזש ראטע מעכאניזם.
די אלע סטאנדארטן זענען נישט געווען קיין איינמאליגע זאך נאר דארף בלייבן מיט די מיטגלידער לענדער פאר אלע יארן כדי צו האלטן די איירא סטאביל און שטארק. אויב א לאנד האט א דעפיציט וועלכע איז העכער פון 3 פראצענט פון איר דזשי-די-פי ווערט זי באשטראפט מיט 0.2 פראצענט פון איר ברוטא אינלענדישער פראדוקט און נאך 0.1 פראצענט פון די דזשי-די-פי אויב זי האט א דעפיציט וועלכע איז העכער פון 3 פראצענט. אויב א לאנד פאלט אריין אין א רעסעסיע וועלכע איז מער פון 2.0 פראצענט פאר איבער 4 פיסקאל יארן קען זי אויטאמאטיש ארויסגעלאזט ווערן פון דער איירא.
דער איירא געדאנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קערנדל פון די אייראפעאישע פאריין איז געגרינדעט געווארן אין 1946 ווען דער בריטישער פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשורטשיל האט פארגעשלאגן זיין פאליטישע פלאן מען זאל גרינדן א "פאראייניגטע שטאטן פון אייראפע" מיט וועלכע ער האט געהאפט אז אזא געשעעניש וועט פארייניגן און ברענגן שלום אין די אייראפעאישע קאנטינענט וועלכע איז געווען צעריסן אין צוויי וועלט מלחמות. אין 1952 האבן 6 אייראפעאישע לענדער אנגענומען אין טייל טשורטשיל'ס פלענער און האבן געגרינדעט די אייראפעאישע קוילן און אייזן קאמיוניטי וויבאלד די צוויי אוצרות זענען די מערסט סטראטעגישע צו די מאכט פון די לענדער און מיט א פאראייניגונג האבן זיי געגעבן די קאנטראל פון די אוצרות צו א זעלבסטשטענדיגע אויטאריטעט. די לענדער האבן מיט דעם געהאפט, ווי טשורטשיל האט פארגעשלאגן, צו פארמיידן מיליטערישע קאנפליקטן, ספעציעל צווישן פראנקרייך און דייטשלאנד. אין 957' איז מען געגאנגען א טריט ווייטער און מען איז זיך צוזאמען געקומען צו א קאנפערענץ וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די טריטי פון רוים. אין דעם אפמאך האט מען געגרינדעט א פאראייניגטע אייראפעאישע מארקעט וועלכע איז אונטערגעשריבן געווארן דורך פראנקרייך, דייטשלאנד, איטאליע, בעלגיע, די נעדערלענדס, און לוקסעמבורג. אין 989' האט דער פרעזידענט פון די אייראפעאישע קאמיסיע, דזשעק דעלארס, ארויסגעגעבן זיין באקאנטע דעלארס באריכט אין וועלכע ער האט פארגעשלאגן אנצוהייבן ארבעטן אויף א טראנזיציע פלאן וועלכע וועט עווענטועל גרינדן אן איינצעלע וואלוטע סיסטעם.
דער ערשטער טריט האט זיך אנגעהויבן דעם ערשטן יולי 1990 וועלכע האט אפגעשאפן אלע קאפיטאל באגרענעצונגן צווישן די מיטגלידער שטאטן. מען האט אויך געגרינדעט אן אינדענטיפיקאציע סיסטעם פון פראגעס וועלכע האט געברויכט באהאנדלט ווערן און די אנטוויקלונג פון א פאראייניגטע ארבעט פראגראם מיט וועלכע מען זאל שפעטער איינפלאנצן נייע ענדערונגען. דער צווייטער טריט האט זיך אנגעהויבן אין יאנואר דער ערשטן 994' ווען די אייראפעאישע געלטליכע אינסיטוט איז געגרינדעט געווארן צו שטודירן די אייראפעאישע וואלוטעס און העלפן אויפשטעלן די צענטראלע באנק מיט א פולשטענדיגע קא-אפעראציע. איין יאר דערויף האבן שוין די פלענער געהאלטן טיף אינדערמיט און דער נאמען איירא איז אדאפטירט געווארן אלס דער נאמען פון די פאראייניגטע וואלוטע. דער דריטער טריט האט זיך אנגעפאנגן יאנואר דעם ערשטן 999' ווען די איירא איז אריין אין קראפט אין די 11 מיטגלידער לענדער האבן אויפגעשטעלט א באשטימטע עקסטשעינדזש ראטע דערפאר. די איירא איז נאך דעמאלט נישט באשטאנען פון קיין אקטועלע געלט און איז נאר גענוצט געווארן אין נישט-מזומנים טראנזאקציעס ווי עלעקטראנישע טראנספערס און קרעדיט. גריכן האט אין אנפאנג נישט מסכים געווען צו דעם טריט אבער האט צוויי יאר שפעטער זיך אויך איינגעשלאסן אין דעם פאראיין, ברענגנדיג די נומער צו צוועלף.
דער איירא סימבאל €[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר מען האט אנגעהויבן איינשטעלן די איירא סיסטעם אין אירע דעטאלן האט מען געברויכט אויסוועלן א סימבאל און די ארבעט איז געגעבן געווארן פאר די אייראפעאישע קאמיסיע אלס א טייל פון איר קאמיוניקאציע ארבעט. די אייראפעאישע פאראיין האט געוואלט האבן א סימבאל וועלכע זאל האבן די פאלגנדע דריי מעלות: 1) זאל גרינג דערקענט ווערן, 2) זאל קענען גרינג געשריבן ווערן מיט די הענט, און 3) זאל זיין שיין און עלעגאנט.
די ארגאניזאציע האט געגעבן צו מאכן 30 דעזיינס און דערנאך האבן זיי ערוועלט די 10 בעסטע און געלאזט די פובליק וויילן וועלכע צוויי זענען די בעסטע. און דערנאך האבן זיי באשלאסן וועלכע פון די צוויי צו נעמען. דער דעזיין וועלכע איז ערוועלט געווארן און ווערט היינט גענוצט איז א גריכישע בוכשטאב און פארמאגט אן "אי" צו באצייכנען אייראפע און צוויי גלייכע ליניעס וועלכע סימבאליזירט סטאבילאטעט. ווען די וואלוטע איז געווען גרייט אנצופאנגען איר איבערטויש האט די אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע פאר סטאנדארטיזאציע אויסגעקליבן די בוכשטאבן EUR אלס די אינטערנאציאנאלע קאד פאר דער וואלוטע.
דער נאמען פון דער וואלוטע אין אפיציעלע דאקומענטן פונעם אייראפעישן פארבאנד איז Euro, אויך eupώ אינעם גריכישן אלפאבעט און eBpo אינעם קירילישן אלפאבעט. אפיציעל איז די מערצאל אויך Euro, אבער פראקטיש האט יעדע שפראך איר אייגענע מערצאל. דאס ווארט "איירא" נעמט זיך פון "אייראפע", און ווערט אויסגערעדט אין יעדער שפראך אנדערש.
באנקנאטע און מטבעות דעזיינס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן זיבן איירא באנקנאטעס און אירע דעזיינס זענען די רעזולטאט פון א פארמעסט דורך צענדליגער דעזיינער פירמעס וועלכע זענען באשטימט געווארן דורך די נאציאנאלע צענטראלע באנק צו מאכן 7 דעזיינס פאר די זיבן באנקנאטן וועלכע וועט גענוצט ווערן פאר אלע מיטגלידער לענדער. די הונדערטער דעזיינס וועלכע זענען געמאכט געווארן האבן סימבאליזירט אייראפע מיט א געמיש פון אירע אלטע צייטן און היינטיגע מאדערניזירטע צייטן. אין די ענדע איז אויסגעקליבן געווארן די דעזיינס פון דעם גרויסן היסטארישן מעלער ראבערט קאלינע וועלכע'ס דעזיינס זענען ערוועלט געווארן ביי א אייראפעאישע קאונסיל אין דובלין אין 96'. די 7 אויסגעקליבענע דעזיינס זענען געשטעלט אויף די זיבן מערסט וויכטיגסטע ארכיטעקט צייט אפשניטן אין אייראפע'ס קולטורל היסטאריע. פארנט פון אלע באנקנאטעס זענען אויסגעמאלן פענסטער און אפענע מויערן וועלכע סימבאליזירן אייראפע'ס אפענקייט און קא-אפעראציע און ארום דעם זענען פאראן 12 שטערנס וועלכע רעפרעזענטירן די 12 מיטגלידער לענדער. אויף די אונטערשטע זייט פון די באנקנאטן זענען אויסגעמאלן פארשידענע בריקן וועלכע סימבאליזירן די קא-אפעראציע און קאמיוניקאציע צווישן אייראפע און די איבעריגע וועלט. יעדע באנקנאטע פארמאגט די נומער אויך אין די גריכישע בוכשטאבן און עס שטייט ארויסגעשריבן דער נאמען פון די אייראפעאישע צענטראלע באנק אויף פינף וועגן וועלכע רעכענען אריין אלע 11 שפראכן פון די אייראפעאישע באפעלקערונג.
יעדע פון די זיבן באנקנאטעס זענען געמאכט געווארן אין אן אנדערע גרייס און פארעם כדי מען זאל דאס גרינג קענען אינדענטיפיצירן. די זיבן באנקנאטעס זענען א פינף הונדערטער, צוויי הונדערטער, הונדערטער, פופציגער, צוואנציגער, צענער, און פינפער (זעט בילדער). די איירא פארמאגט 8 מטבעות וועלכע זענען איין צענט, צוויי צענט, פינף צענט, צען צענט, פופציג צענט, איין איירא, און צוויי איירא. פארשטייט זיך אז אויך די מטבעות זענען אלע אנדערש אין סייז און אין דיקיקייט זיי צו קענען גרינגער אינדענטיפיצירן. אויך די דעזיינס פון די מטבעות זענען ארויסגעגעבן פאר א פארמעסט און לוק לוסיקס, א דעזיינער פון בעלגיע'ס ראיעל מינט דעפארטמענט, האט געווינען זיין געלונגענע דעזיין גרופע וועלכע איז באקאנט צו אלע 12 מיטגלידער לענדער. אויף איין זייט פון די מטבעת איז פאראן איינע פון דריי מאפעס פון אייראפע ארומגענומען מיט 12 שטערנס וועלכע רעפרעזענטירן די 12 מיטגלידער לענדער. אויף די צווייטע זייט פון די מטבע איז פאראן דעזיינס פון אלע לענדער און אויסער דעם איז פאראן פארשידענע דעזיינס וועלכע יעדע לאנד מאכט זיך פאר זיך אליינס און אלע דעזיינס ווערן אקצעפטירט אין אלע מיטגלידער לענדער. די איין, צוויי, און פינף צענט מטבעות זענען רויט, די צען, צוואנציג, און פופציג צענט מטבעות זענען געל, די איין איירא איז ווייס אינדערמיט און געל ארום און ארום, און די צוויי איירא איז פונקט פארקעט. בעפאר מען האט אריינגעלייגט די איירא אין באנוץ האט מען געדרוקט 50 ביליאן מטבעות און 14.5 ביליאן באנקנאטעס און די אייראפעאישע צענטראלע באנק האט אלעס באצאלט.
די ווערט פון די איירא און דער איבערטויש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייראפעאישע צענטראלע באנק איז באשטימט געווארן זיכער צו מאכן אז די אייראפעאישע בענק וועלן איבערטוישן צו דער איירא לויט די פארשריפטן פון דעם אייראפעאישן פאראיין. די צענטראלע באנק האט באשטימט דעם איבערטויש קורס פאר יעדן לאנד וועלכע איז באשטימט געווארן אין יאנואר 1999. כדי אלץ זאל זיין הונדערט פראצענט ריכטיג האט די צענטראלע באנק נאכגעפאלגט די ווערט פון יעדן לאנד'ס געלט פאר עטליכע יאר לויט אירע סטאטיסטיק אינעם אייראפעאישן קורס מעכאניזם וועלכע האלט חשבון פון אלע לענדער קעגן דעם אמעריקאנישן דאלאר. די ווערט פון דער איירא לויט יעדן לאנד ווען עס האט איבערגעטוישט ווערט געוויזן אין דער טאבעלע לינקס.
ווי דערמאנט איז די איירא געווארן די אפיציעלע וואלוטע פון די מיטגלידער לענדער אום ערשטן יאנואר 1999 אבער וויבאלד אלע לענדער האבן נאך געהאט זייערע געלטער אין דער צירקולאציע האט מען געברויכט געבן עטליכע יאר צייט ביז מען האט געקענט איבערטוישן אלע מזומנים צו דער איירא. אויף דערווייל האט מען גענוצט די איירא פאר עלעקטראנישע טראנזאקציעס, קרעדיט, און מען האט אפילו געשריבן טשעקס אין איירא. רוב בענק האבן געשיקט זייערע סטעיטמענטס אין ביידע וואלוטע'ס אז די מאסן זאל נישט ווערן צעמישט מיט די איבערטויש.
דער אפיציעלער טאג ווען די איירא האט איבערגענומען אלע באנקנאטעס און מטבעות איז געווען דעם ערשטן יאנואר 2002 אבער יעדע לאנד האט זיך געהאט זייער אייגענעם באשטימטן טאג ווען דאס אלטע געלט איז ארויס פון באנוץ. די ערשטע איז געווען דייטשלאנד וועלכע איז אריבער צו דעם איירא דעם לעצטן טאג אין דעצעמבער און רוב אנדערע לענדער זענען ערשט אריבער דעם לעצטן טאג אין פעברואר. אין די ערשטע טעג האבן אלע געשעפטן געגעבן רעשט אין איירא אפילו ווען מען האט זיי געצאלט מיט דאס לאנד'ס וואלוטע און אלע אויטאמאטישע באנק מאשינען האבן נאר ארויסגעגעבן איירא. אין יעדע לאנד ווען די באשטימטע טאג איז אנגעקומען איז איר וואלוטע געווארן אויס לאגאלע וואלוטע און האט נאר געקענט געטוישט ווערן אין באנק. דער לעצטער טאג וואס א מענטש וועט קענען טוישן זיין געלט פאר די איירא איז באשטימט געווארן ערגעץ אין 012'.
די מעלות און חסרונות פון דער איירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער געדאנק פון דער איירא איז געווען צו ברענגען פאליטישע סאלידאריטעט צווישן די אייראפעאישע לענדער, וועלכע גייט נאך צוריק פון נאך דער צווייטע וועלט-מלחמה. די מעלות זענען אבער מער פון דעם; אט זענען עטליכע פון זיי:
- אייראפע באשטייט פון אסאך לענדער וועלע זענען זייער נאנט איינע צו די אנדערע און מען האנדלט דארט צווישן איין לאנד אין די צווייטע מער ווי צווישן אנדערע שכינות'דיגע לענדער ארום דער וועלט. די איירא פארמיידט די פראבלעמען פון טוישן דאס געלט שטענדיג און די מעגליכקייטן צו פארלירן געלט אין פאל ווען דער דאלאר פאלט.
- די איינוואוינער אין די לענדער זענען זיך מחיה מיט די פאראייניגטע וואלוטע ווען זיי פארשטייען גוט די פרייזן צו וועלכע זיי האבן אמאל געברויכט נוצן די הענט און פיס אויסצורעכנען די חילוקים צוישן איין און די אנדערע וואלוטע. די קאנקורענט איז גרעסער און דער קאנסומער באקומט היינט בעסערע פרייזן.
- מיט'ן אדאפטירן איין וואלוטע האט מען זיך אויך אנגעהויבן שפארן געלט פון טוישן געלט. אייראפעאישע פארן אסאך ארום איבער אייראפע און יעדעס פלאץ וואו זיי זענען אנגעקומען האט מען געברויכט טוישן געלט וועלכע קאסט געלט.
- די פאראייניגטע וואלוטע האט געברענגט מער ביזנעס אריבער די גרעניצן וואס מאכט די קאנקורענט שטערקער און ביליגער פאר די מענטשן צו קויפן. מער ביזנעסער זענען פשוט גרייט צו טאן ביזנעס אריבער א גרעניץ זינט מען דארף מער נישט אויפשטעלן א באזונדערע אקאונטינג.
- מער מענטשן האבן געטראפן דזשאבס ווען זיי האבן גערן געקענט באשטיין צו ארבעטן אריבער די גרעניץ זינט אלע געלט איז איין זאך.
- אלע סארט בילס און סערוויסעס זענען געווארן גרינגער צו פארשטיין זינט אלעס איז איין וואלוטע.
- די אינפלאנציע איז זייער סטאביל ווען אלע לענדער האלטן דאס אינאיינעם.
- מען געניסט פון בעסערע אינטערעסט ראטעס זינט עס איז קאנטראלירט דורך איין צענטראלע באנק. אויך איז אינטערעסט ראטעס נידעריגער געווארן מיט געוויסע פראצענט ווייל בעפאר פלעגן אלע פירמעס רעכענען עפעס געלט אין פאל די וואלוטע פאלט און זיי פארלירן געלט.
- א דאנק די איירא מוזן די מיטגלידער לענדער זיך האלטן צו די פארלאנגען פון דעם אייראפעאישן פאראיין וואס מיינט אז אלע לענדער שטרענגן זיך אן צו דעגרייכן א געוויסע עקאנאמישע פונקט כדי צו קענען בלייבן א מיטגלידער אין דער איירא.
יעדע זאך האט דאך אבער אויך חסרונות און די איירא איז נישט אויסגעשלאסן. אט זענען די עטליכע הויפט:
- די איבערטויש אליינס האט אפגעקאסט א געוואלד געלט. מען האט געברויכט דרוקן נייע באנקנאטן, טוישן די אקאונטינג סיסטעם, נייע קאמפיוטער סאפטוועיר, אלע סארט פרינט מאטריאל פון געלט איז מער נישט ווערט געווען, טאוולן, ווענדינג מאשינען, פארקינג מיטערס, פובליק טעלעפאנס, און יעדע אנדערע מאשין וועלכע אקצעפטירט געלט. אויך האט געקאסט צו טרענירן אלע באנק ארבייטער און סתם מענטשן. יעדע באנק האט געברויכט מסביר זיין די נייע וואלוטע און געבן אלע דעטאלן וויאזוי צו מאכן דעם טויש. אבער די אלע זאכן זענען געווען ווערט פאר די מעלות וועלכע האט נאכגעפאלגט און איז געווען ווי יעדע גוטע זאך וואס קומט מיט א פרייז.
- די צענטראלע באנק'ס קאנטראל אויף די אינטערעסט ראטעס האט אויך א חסרון ווייל אויב עס גייט נישט גוט פאר איין לאנד קען נישט די לאנד אליינס אראפלאזן די אינטערעסט ראטעס צו ברענגען פרישע אינוועסטמענטס.
- דאס זעלבע איז מיט די ווערט פון די וואלוטע. רוב לענדער אין די וועלט האבן אויך א שטיקל אייגענע קאנטראל אויף די וואלוטע און זיי וועלן דאס אראפנידערן צו ברענגען מער ביזנעס אויב עס גייט נישט גוט. די מעגליכקייט איז עלימינירט געווארן זינט די איירא איז אריין אין קראפט.
- אן ענליכע פראבלעם איז מיט רעגירונג פאליסיס. א רעגירונג איז אמאל גרייט צו ברענגען אויף זיך א דעפיציט דורך פארברייטערן פראגראמען וועלכע וועט צוריקברענגען ביזנעס וועלכע וועט עווענטועל אויסצאלן און איבערשטייגן די חובות. זינט די איירא איז אין קראפט קען קיין איין לאנד נישט טאן אזא זאך ווייל מיט א דעפיציט קען מען נישט זיין אין דער איירא.
- צום לעצט איז פאראן א גרויסע איינשטעל אז איין לאנד וועט קענען חרוב מאכן די עקאנאמיע פון אלע אנדערע לענדער זינט אלעס איז איין סיסטעם. איין לעכל אין א גרויסע שיף קען איינזינקען די גאנצע שיף און אלץ ווערט מיטגעשלעפט.
אבער אויף דערווייל האט זיך די איירא ארויסגעשטעלט צו זיין א סוקסעס און עס זענען נאך נישט אנטשטאנען קיין פראבלעמען. מען ערווארט אז מערערע אייראפעאישע לענדער וועלן עווענטועל אריינקומען אין דער איירא צי ווייל זיי וועלן בעסער ווערן עקאנאמיש און וועלן נאכקומען די פארלאנגען אדער ווען אזעלכע לענדער ווי בריטן וועט איינזען אז עס לוינט זיך דאס געשעפט און וועלן איבערטוישן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Fixed Euro conversion rates. אייראפעישע צענטראלע באנק. דערגרייכט דעם 6טן אויגוסט 2011.


text:
טאנטאלום
טאַנטאַלום (Tantalum) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל Ta און אַטאָם נומער 73. טאנטאלום איז אן איבערגאנג מעטאל.
נוצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפּט נוץ פון טאַנטאַלום (מעטאַלישער טאַנטאַלום פּראָשיק) איז די פּראָדוקציע פון עלעקטראָנישע באשטאנדטיילן, איבערהויפט קאפאציטארן. נאך א נוץ איז פאבריצירן געשמעלצן מיט הויכע שמעלצפונקטן. צוזאַמען מיט אנדערע מעטאַלן, האט טאַנטאַלום א ראָלע אין שאפן קארבידן, וואס מען ניצט אין דזשעט מאָטאָרן און ראקעטעס.
באווארענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאַנטאַלום מעטאַל טוט ניט פאַרשאַפן קיין פּראָבלעמען אין געשעפט נוצן אין לאַבאָראַטאָריעס, אָבער עס איז זאָגן אַז טאַנטאַלום באשטאנדטיילן קענען אָנמאַכן טומאָרן אין דעם גוף און דעריבער מוזן ווערן באהאנדלט לויט דעם. אָבער, טאַנטאַלום ווערט געניצט אין איבערפלאנצונגען אין דעם גוף, ווייַל עס טוט נישט רעאַגירן מיט פליסיקייטן אינעם קערפער.


text:
אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך
קאארדינאטן: 31°46′20.34″N 35°11′54.71″E / 31.7723167, 35.1985306
די אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך (אויך גערופן קורץ: "אַקאַדעמיע פאר דער שפראך" און אין קאָנטעקסט - "אַקאַדעמיע") איז "דער העכסטער אָרגאַן פון וויסנשאַפֿט פון דער העברעיִשער שפּראַך" דורך געזעץ די העכסט ינסטיטושאַן פון די העברעיִש שפּראַך, 1953. [1] אַקאַדעמיע האלט דורך פון די העברעיִש שפּראַך קאמיטעט. זי איז ארבעטן צו דער אַנטוויקלונג פון שפּראַך, פּונקט ווי מיר די צילן שטעלן אַרויס אין סעקשאַנז: 1. צו קאַנווין אַ קוועסטשאַנינג פון דער העברעיִש וואָקאַבולאַרי פֿאַר אַלע צייטן און שיכטן; 2. צו פאָרשן די ביניען פון די העברעיִש שפּראַך, געשיכטע און פּערמיוטיישאַנז; 3. סטרויערן די וועג די אַנטוויקלונג פון די העברעיִש שפּראַך דורך זייַן נאַטור, לויט צו די באדערפענישן און מעגלעכקייטן אין אַלע געביטן פון טעאָריע און פירונג, וואָקאַבולאַר, גראַמאַטיק, שרייבן, אויסלייג און טראַנסקריפּציע. קאָנסערוואַטיאָן און קאַלטיוויישאַן פון דער צונג ביסט אַ מאָדערן דערשיינונג, פארבונדן מיט דער העכערונג פון נאַשאַנאַליזאַם און די פאַרלייגן פון אַ פאָלק שטאַט. די ינספּיראַציע פֿאַר די פאַרלייגן פון די אַקאַדעמיע געקומען ממקבילטה פֿראַנקרייַך, דער פראנצויזיש אַקאַדעמי, וועלכע איז אויך געגרינדעט פֿאַר די פראנצויזיש און פאַסטערינג קאַנסערוויישאַן. אָבער, רעכט צו יינציק געשיכטע פון דער ייִדיש מענטשן, און די פּראָוליפעריישאַן פון פרעמד שפּראַכן צווישן די ייִדיש גאָלעס אַרום די וועלט, און אויף די אנדערע און זייַענדיק פון די העברעיִש שפּראַך אַ הויפּט פאַקטאָר אין די געדאנקען פון ייִדיש נאַשאַנאַליזאַם, זיאָניסם און די ריבערט פון ישראל זינט דער צייַט פון דער ערשטער עליה, זענען טאַסקס אַז געשטאנען פאר "צו די העברעיִש שפּראַך" און דערנאך די אַקאַדעמיע העברעיִש, גרויס און פיל ווידער ממקבילאָטיה אומות פון דער וועלט.
1993 איז דער פרעזידענט פון דער אַקאַדעמיע פּראַפעסער משה בר - וועלכע. זייַן מיטגלידער זענען 35 מיטגלידער אין דערצו צו זיי עס זענען אויך מיטגלידער פון קאַנסאַלטאַנץ און אַנערערי מיטגלידער.
יעדער בירגער קען פאָרלייגן אַ קשיא אָדער קלאריפיקאציע וועגן דער העברעיִשער שפּראַך אַקאַדעמיע און באַקומען אַ פאָרמאַלן ענטפער פון דער אַקאַדעמישער וועלט.


text:
יצחק הוטנער
ר' יצחק אייזיק הוטנער איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון חיים בערלין אין פלעטבוש, ברוקלין, ער האט זוכה געווען אויפצושטעלן די אמעריקאנער תורה וועלט.
ער איז געבוירן אין ווארשע, פוילן אין יאר ה'תרס"ו. ער האט געלערנט אין סלאבאדקע, וואו מ'האט אים גערופן "דער ווארשעווער עילוי".
ער האט געהאט א געוואלדיגע פירערשאפט פאליטיק אפילו געווארן א חסיד און געפירט טישן. מיט קבלה תורות.
רבי הוטנער איז געווען א מיטגליד אין דער אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
ער האט גרויס געמאכט לכתחילה ר' אביגדור מילער אלס זיין צווייטער אין קאמענד צו פירן די ישיבה, אבער דאס קנאות פון ר' אביגדור נישט צו דערלאזן לערנען ענגלישע לימודי חול פון די עלטערע בחורים האט צושיידט זייערע וועגן. דער איידעם פון רב הוטנער און היינטיגער ראש ישיבה איז טאקע נישט געקומען צו ר' אביגדורס לוויה.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאוואמינסקער רבי
- ר' שלמה פרייפעלד
- ר' אהרן שעכטער. דער ממלא מקום.
- ר' יונתן דייוויד, א פוסק (זיין איידעם).


text:
קהל פון זעלבשטענדיקע שטאטן
די געמיינשאפט פון אומאפהענגיקע שטאטן (גאָש) (רוסיש: CoдpyжecTBo HeзaBиcиMыx ГocyдapcTB, CHГ, סאדרוזשעסטווא נעזאַוויסימיך גאסודאַרסטוו) איז א ראיאן-ארגאניזאציע וועמענס מיטגלידער לענדער זענען געוועזענע סאוועטן רעפובליקן.
די גאָש ארבעט צוזאמען אין דעם שטח פון דעמאקראטיזאציע און פארמיידן פארברעכן.
דער סעקרעטאר פון דער געמיינשאפט איז (2012) סערגיי לעבעדעוו.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט אין 1991 דורך בעלארוס, רוסלאנד און אוקראינע.
אום 21סטן דעצעמבער 1991, האבן די פירער פון נאך אכט סאוועטן רעפובליקן— ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, קירגיזסטאן, מאלדאווע, טורקמעניסטאן, טאדזשיקיסטאן און —מסכים געווען צו באטיילן אין דעם גאש, אזוי איז געווארן די צאל מיטגליד לענדער 11.[1] גרוזיע האט זיך באהאפטן צוויי יאר נאכהער, אין דעצעמבער 1993.[2] די אנדערע דריי געוועזענע סאוועטישע רעפובליקן, די באלטישע שטאטן פון עסטלאנד, ליטע און לעטלאנד האבן זיך נישט באהאפטן.
מיטגלידערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געמיינשאפט פון אומאפהענגיקע שטאַטן איז אַ קאָנפֿעדעראַציע געהערן אַלע נאָכפֿאָלגעשטאַטן פֿון דעם סאוועטן פארבאנד אױסער די באַלטישע שטאַטן (לעטלאַנד, ליטע און עסטלאַנד) און טורקמעניסטאַן:
- אַרמעניע
- אַזערבײַדזשאַן
- בעלארוס
- קאַזאַכסטאַן
- קירגיזסטאַן
- מאלדאווע
- רוסלאַנד
- טאַדזשיקיסטאַן
- אוזבעקיסטאַן
דעם 19טן מערץ 2014 האט אוקראינע געמאלדן אז זי ציט זיך ארויס פון דער געמיינשאפט נאך דער אומלעגאלישער אנעקסירונג פונעם קרים, א טייל פון אוקראינע, דורך רוסלאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Alma-Ata Declaration: 11 countries accede to the CIS, 21 December 1991 (איבערזעץ אויף ענגליש). רוסישער טעקסט דא
- ↑ Ratification status of CIS documents as of 15 January 2008 (רוסיש)


text:
יאהאן וואלפגאנג פאן געטע
יאהאַן וואלפֿגאַנג פֿאן געטע (דייטשיש: Johann Wolfgang von Goethe; 28סטן אויגוסט, 1749 – 22סטן מערץ, 1832) איז געווען א דייטשער שרייבער, דיכטער, ראמאניסט, און דראמאטורג. די קאמפאזיטארן שובערט, שומאן, בראהמס, וואלף און שטרויס האבן געשריבן מוזיק פאר זיינע פאעמעס.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געטע איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט, דייטשלאנד. זיין מוטער איז דעמאלסט געווען אלט 18 יאר. ער האט געלערנט גריכיש, לאטיין און פראנצויזיש. פון 1765 ביז 1768 האט ער שטודירט געזעץ אין לייפציג.


text:
ביר
ביר א געשמאקער לייכט-אלקאהאלישער געטראנק, וואס איז געבראטן פון גערשטן, און ווערט קולטיווירט, ווי עס יערט און באקומט דעם געשמאקן ציפ.
היסטאָריע פון ביר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די עלטסטע און פּאָפּולערסטע משקאַות זינט וועלט באַשאַפונג. ביר איז פון די איינציגסטע משקאַות וואָס מיר געפינען אינעם הימלישן ביבל. יין ושכר אַל תשת זאָגט גאט אַן פאָר די כהנים.
ליצים זאגן אַז ס'איז פאָראַן אַ בפירוש'ע ראי' אַז ביר איז חמץ, ווײַל מיר זאַגן דאָך בײַ בדיקת חמץ אשר קדשנו במצותיו וצוונו על ביעור חמץ. אַ מליצ'עער אידיאָם פון ביעור צו ביר.
די פאפולערסטע ביר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע ביר פירמע איז די אייראפעישע היינעקין ביר.


text:
יארצענדלינג
א יאָרצענדלינג איז א תקופה פון צען יאר נאכאנאד. דאס ווארט קומט פון "צען" און "יאר". אויך פאר א תקופה פון הונדערט יאר זאגט מען יארהונדערט.
כאטש יעדע תקופה פון צען יאר אין א יארצענדלינג, אבער געוויסע צענדלינגען ווערן מער געניצט. דער צענדלינג וואס הייבט אן מיט א יאר וואס זיין לעצטן ציפער איז 0 ווערט זייער ברייט געניצט. למשל די 1990ער יארן (אדער אין קורצן די '90ער יארן) פאר דעם צענדלינג פון 1990 ביז 1999.
דער ציווילער ווערט גערעכנט פון יאר 1, במילא איז דער ערשטער גאנצער צענדלינג געווען די יארן פון 1 ביז 10, דער צווייטער די יארן 11 ביז 20, אא"וו. קומט אויס אז דער 202טער צענדלינג איז פון 2011 ביז 2020, אנדערש ווי די 2010ער יארן, וואס איז דער צענדלינג פון 2010 ביז 2019.


text:
באליוויע
די רעפובליק פון באליוויע איז א לאנד אין דרום אמעריקע. איר אפיציעלע הויפטשטאט איז סוקרע אבער דאס רעגירונג ארט איז אין לא פאז. באליוויע איז ארומגענומען פון צפון און מזרח דורך בראזיל, פון דרום דורך פאראגוויי און ארגענטינע, און פון דרום דורך טשילע און פערו. אזוי ארום קומט אויס אז זי איז פון די לענדער וואס האבן נישט קיין גרענעץ צום וואסער בלויז דורך דער יבשה. באליוויע האט מער אינדיאנער (פון די אריגינעלע איינוואוינערס פון דרום אמעריקע) ווי איינוואוינערס פון און אייראפעאישן אפשטאם.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיק און אדמיניסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באליוויע האט מער ווי 2,900 זגאלן, כולל 398 זויגערס, מער ווי 1,400 פויגלען (70% פון די באוואוסטע פויגלען פון דער וועלט, זייענדיק דאס זעקסטע מערסטע אלערלייאיק אין דער וועלט),[1] 204 אמפיביעס, 277 רעפטיליעס, און 635 פרישוואסער פיש (אזוי ווי באליוויע איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד). דערצו, זענען פאראן מער ווי 3,000 סארטן פלאטערל, און מער ווי 60 געשטוביקטע בעלי חיים.


text:
וועלט פאקטבוך
דאס וועלט פֿאַקטבוך פון דער CIA (ענגליש: CIA World Factbook; אדער The World Factbook) איז א יערליכע אויסגאבע וואס די שפיאנאזש אגענטור פון די פאראייניגטע שטאטן (די CIA) גיט ארויס פארן ניץ פון דער אמעריקאנער רעגירונג. דאס בוך אנטהאלט אינפארמאציע אין דעם סטיל פון אן אלמאנאך וועגן די לענדער פון דער וועלט - וואס נעמט איין סואווערענע לענדער, אפהענגעדיקע שטחים און אנדערע געגנטן וואס זענען אנערקענט דורך די פאראייניגטע שטאטן. אויך געפינט זיך אינפארמאציע וועגן די פינף אקעאנען און דעם גאנצן ערד-פלאנעט. אינגאצן באווייזן אין עס, ריכטיק פאר 2012, 267 וועזנהייטן. די אינפארמאציע וועגן יעדן לאנד ווערט צעטיילט אין אפטיילונגען וועגן די געאגראפיע, דעמאגראפיע, קאמוניקאציע, רעגירונג, עקאנאמיע און מיליטער. יעדע לאנד ווערט באהאנדלט אין צוויי אדער דריי בלעטער.
די ערשטע ראלע פונעם פאקטבוך איז צו באדינען די רעגירונג פון די פאראיינגטע שטאטן; זיין סטיל, געבוי, פארנעם און אינהאלט זענען אוועקגעשטעלט צו דעם ציל און שפיגלען אפ די אפיציעלע פאליטיק פון די פאראייניגטע שטאטן.
דאס פאקטבוך האט א וועבזייטל וואס ווערט דערהיינטיקט יעדע צוויי וואכן (זייט נאוועמבער 2001).
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צוזאמענשטעלן דאס פאקטבוך ניצט דער CIA פארשיידענע מקורות, איינשליסנדיק די פאלגנדע:


text:
-
***
די ליבע, אַלטע שטאָט האָט אָפּגעברענט
מיט אירע הייזער, פּאַרקן און וואָקזאַלן.
אַ שוואַרצער בױגן איז אַרױסגעפאַלן
אױף דר'ערד פון מיינע ציטערדיקע הענט.
ווי פױלע ציינער שטאַרצן קרומע ווענט,
און דער לבנהס בלאַסע, טױטע שטראַלן
באַזילבערן די וואַסער פון קאַנאַלן.
דער אָנהייב ווערט געבױרן פון דער ענד.
קיין שטים, קיין טריט ניט צו דערהערן: שטיל,
אַלץ ליגט אין חורבות, גאָרנישט איז געבליבן,
און ס'איז געוואָרן ענג, כאָטש נעם און ביל.
טאָ זיי געזונט, מיין טייערע, מיין ליבע,
מיין גליק און מיינע צרות. כ'גיי צוריק,
וואו ס'הענגט איבערן טייך די לעצטע בריק.
נערוועז-פּאַראַליטישע נאַכט
אַ שאַרפער ראַנד פון דער לבנה
צעשניידט דאָס הימלשע געוואַנט.
די וועלט ווערט פרעמד און אומבאַקאַנט –
אַ נייע שרעקלעכע מתנה.
כ'בין גרייט, איך וואַרט אױף אַ סכנה.
דער זייגער טיקעט אױף דער וואַנט,
די ווייזערס לױפן נאָכאַנאַנד,
די צייט טריפט אױס ווי בלוט פון דלאָניע.
צוויי שעפּן זיינען פול מיט טינט,
זיי הענגען, גליווערן און זינקען
אין תהום כמעט זעקס טױזנט יאָר.
און קאַלטע, ווייסע אױגן ווינקען.
שױן זע איך, ווי פון מיזרח רינט
אַ מוטנער, געלבלעכער קאַיאָר.
***
איך האָב זיך ווידער אומגעקערט צו דיר,
צו דיר, מיין ליבע, טייערע און צאַרטע.
כ'האָב אױסגעפונען אױף אַן אַלטער קאַרטע
די גאַס, דערנאָך דיין הױז אין דיין קוואַרטיר.
איך בין געקומען. איך דערקען די טיר,
דעם קאָרידאָר, די קיך מיט בענקלעך האַרטע.
מיר דאַכט, מיר זיינען ביידע אָפּגענאַרטע:
דו וואַרטסט אומזיסט אױף עפּעס, איך פאַרליר.
דו ביסט די זעלבע, וואָס דו ביסט געווען,
ווען מיר'ן זיך געזען, כ'געדענק ניט ווען.
איך ווייס, דו וועסט מיך פרעגן: "ווילסטו עסן?"
איך האָב זיך ניט דערמאָנט, נאָר אין זכרון
האָב איך געהיטן דיך די אַלע יאָרן.
כ'האָב ניט געבענקט אין ניט געקענט פאַרגעסן.
דער זקן
Tы жил, cTapиk!
ЛepMoHToB
דאָס טאָגליכט הענגט אין פּאָליש ווי אַ האַנטעך אױף אַ האָקן.
סוצקעווער
אַ פּוסטע שול. אַ גרױער זקן זיצט,
איבער אַ שווערן ספר איינגעבױגן.
די טרערן שטייען אים אין זיינע אױגן,
אין דרױסן גיסט אַ רעגן און עס בליצט.
און דאָ איז קאַלט און שטיל. דער אַלטער זיפצט,
די שורות טאַנצן אױפן געלן בױגן.
צו וואָס איז דאָס? אױף וואָס זשע וועט עס טױגן?
נאָר ער איז טאַקע לעבעדיק ביז איצט.
ער האָט געלעבט. ער האָט, וואָס צו פאַרגעסן,
ער האָט געשלאָגן זיך און אָפּגעזעסן,
ער האָט אַ סך געזען, נאָך מער געהערט.
און ווידער לערנט ער זיין בלאַט גמרא.
די וועלט וועט שטיין, ווען ער וואָלט דאָך געוואָרן
דער לעצטער מענטש אױף דער פאַרוויסטער ערד.
נתן אַלטמאַן HaTaH AлbTMaH (1889–1970)
יעקב און עשו
(סאָנעט)
ער
איז
דער
ריז:
הער,
שיס,
נער
זיס!
גיט
מיר
דאָס,
וואָס
איר
היט.
יעקבס און עשו'ס געבורט


text:
טאלביע
טאלביע איז א געגנט אין ירושלים, נאנט צום שטאט צענטער. פון צפון געפונט זיך רחביה, און פון דרום קטמון. די געגנט איז געבויט געווארן אין די 1920ער יארן, און איז געווען באוווינט מיט פארמעגלעכע אראבער, וואס האבן פארלאזט די געגנט ביי די מלחמת השחרור.
די געגנט ווערט פארעכנט אלס איינע פון די טייערסטע אומבאוועגלעכע גיטער, אין ישראל. אקעדעמיקער, מענטשן וואס האבן געמאכט עליה, פון פארשיידענע מדינות, רעגירונגס הויכבאאמטע, און אויסלענדישע דיפלאמאטן. ישראל האט אין טאלביע, עטליכע הייזער וואס געהערן צו דער רעגירונג, דער פרעזידענט, און פרעמיער מיניסטערס וווינונגען, געפונען זיך אין טאלביע.
אסאך אינסטיטוציעס געפונען זיך דארט, אמאל האבן אסאך פראפעסארן פון העברעאישן אוניווערסיטעט, דארט געוווינט. גרויסע פאליטיקער האבן אויך דארט געוווינט. די הויפט גאס אין טאלביע הייסט נאך זאב זשאבאטינסקי.


text:
אוניווערסיטעט פון לאנדאן
דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן איז אן אוניווערסיטעט אין לאנדאן, פאראייניקטע קעניגרייך, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון 18 קאלעדזשן און 10 פארשונג אנשטאלטן.[1] ער איז דער צווייטער גרעסטער אוניווערסיטעט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך לויט דער צאל פון סטודענטן, מיט בערך 135,000 סטודענטן אויף די קאמפוסן און מער ווי 50,000 סטודענטן פון דערווייטנס. דער אוניווערסיטעט איז געווארן געגרינדערט מיט א קעניגלעכן טשארטער אין 1836, וואס האט צאמגעברענגט אין א פעדעראציע דעם לאנדאנער אוניווערסיטעט (היינט אוניווערסיטעט קאלעדזש לאנדאן) און קינגס קאלעדזש (היינט קינגס קאלעדזש לאנדאן).


text:
וואסער
וואסער פארנעמט ניינציג פראצענט פונעם מענטש'ס קערפער. עס דער סאמע קריטישסטער וויכטיגסטער באשטאנדטייל וואס דער קערפער מוז דאס האבן.
עס איז א כעמישע קאמבינאציע פון הידראגען (וואסערשטאף) מיט איין אטאם פון אקסיגען. זיין כעמישע סימבאל איז H2O. דאס באדייט 2 אטאמען פון הידראגען און איין אטאם פון אקסיגען.
ריין טרינקוואסער איז נייטיג פאר מענטשן און אלע לעבעדיקע באשעפענישן. במשך די לעצטיגע צענדליקער יארן איז זיכער טרינקוואסער געווארן מער צו באקומען אין כמעט אלע לענדער פון דער וועלט.
וואסער שפילט א חשובע ראלע אין דער וועלט עקאנאמיע און ווערט געניצט אין אסאך אינדוסטריעס. בערך 70% פון פרישוואסער ווערט געברויכט אין לאנטווירטשאפט.
ווען מען וויל רייניגען וואסער, לייגט מען צו א כעמיקאל וואס הייסט "אזאן", דאס באשטייט פון 3 אטאמען פון אקסיגען, דעמאלטס ווערט דאס וואסער פאר א קורצע צייט H2O4, און עס ווערט געצנליך אויסגערייניגט, דערנאך וועפט אויס דער אזאן כעמיקאל, און דאס וואסער ווערט צוריק איר געהעריגע באשטאנדטייל פון H2O, אבער גענצליך ריין.
אויף דער ערד פלאנעט, ווען וואסער איז נידריקער פון 0 גראד צעלזיוס ווערט זי אייז, און ווען די וואסער איז העכער פון 100 גראד צעלזיוס ווערט זי פארע.
וואסער באדינט דעם מענטש צו:
- טרינקען
- וואשן דעם קערפער אדער רייניקן
- קאכן
- אנטרינקען פלאנצונגען
- אפקילן און ווארעמען
- צעשמעלצן (אויסלייזן)
- נאוויגאציע אויפן ים
- ארויסגעבן ענערגיע
- שווימען
- אונטערשווימונג
- אויסלעשן פייער


text:
באטאניק
באטאניק (שטאמט פון גריכיש) איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנצן און געוויקסן, בלומען און ביימער. איר אנטוויקלונג, איר וואקס, איר פרוכט א.א.וו.
אַ װיכטיקער באַשטאַנדטײַל פֿון דער באָטאַניק איז די פֿלאַנצן-סיסטעמאַטיק, די װיסנשאַפֿט װאָס טײלט די מלוכה פֿון די פֿלאַנצן אין גרופּעס. אַן אַנדער צװײג פֿון דער באָטאַניק איז די פֿיזיִאָלאָגיִע פֿון די פֿלאַנצן, װאָס שטודירט דעם מעטאַבאָליזם, די באַװעגונג פֿון פֿלאַנצען און אַזױ װײַטער.
באטאניקער שטודירן די קלאסיפיקאציע (טאקסאנאמיע), סטרוקטור (אנאטאמיע און מארפאלאגיע) אדער פונקציע (פיזיאלאגיע) פון פלאנצן, סיי צעלן, סיי געוועבן, סיי ארגאנען, סיי גאנצע פלאנצן, סיי גרופעס פון פלאנצן.
די שטודיע פון פלאנצן איז לעבנס-נייטיק ווייל זיי זענען א פונדאמענטאלער טייל פון לעבן אויף דער ערד, שאפן זויערשטאף און עסנווארג דורך וואס מענטשן און אנדערער באשעפענישן קענען לעבן. דורך פאטאסינטעז טוען פלאנצן איינזאפן קוילן זייערס. ווי אויך לאזן זיי ארויס זויערשטאף אין דער אטמאספערע. נאך, פלאנצן פארמיידן אונטערשווענגונג פון דער ערד.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פידלער אויפן דאך
דער פידלער אויפן דאך איז גאר א פאפולערער מוזיקאלישע פארשטעלונג און פילם געשפילט אויף דער ענגלישער שפראך, וואס איז פעסטגעשטעלט אויפן בוך טעוויע דער מילכיקער, געשריבן געווארן דורך שלום עליכם. דער ערשטער באשטראל פון דער פארשטעלונג איז געווען 1964 אין בראדוועי.
דער העלד פון די מעשה איז חיים טאפאל וועלכער שפילט אלס טעוויע (טביה). ער וואוינט אין אנאטעווקע, רוסלאנד, מיט זיין ווייב גאלדא און פינף טעכטער.
טעוויע שפיגלט אפ א תמימות'דיגער טראדיציאנאלער גא-ט'ס פארכטיגער יוד. דער עיקר וואס די מעשה ברענגט ארויס איז די טויש אין דעם לעצטן יארהונדערט, אז אנשטאט גיין צום שדכן (אין דעם פאל יענטע די שדכנ'טע - מאלי פיקאן) און דער טאטע זאל מאכן דער באשלוס וועמען די קינדער זאלן הייראטן, באשלוסן זיי דאס אליינס לויט זייער געפיל און וועם זיי גלייכן.
ביים ערשטן קינד, צייטל, וועלכע פארליבט זיך אין מאטל דער שניידער, גיט איר עס דער טאטע נאך נאכדעם וואס זי בעט זיך ביי אים אז זי וויל נישט הייראטן לייזער וואלף דער קצב ווי ער האט אפגעשמועסט. אזוי אויך ביי דער צווייטער טאכטער האדל וואס וויל הייראטן מיט פידשיק, א רעוואלוציאנער, גיט ער איר אויך נאך. אפילו זי וויל פארן קיין סיביר אים באזוכן און ער ווייסט אז מעגליך וועט ער זי מער נישט זען און זי וועט לכאו' נישט האבן קיין טראדיציאנעלע חתונה.
אבער ביי דער דריטער און זיין געליבטסטע טאכטער, חוה'לע, וואס פארליבט זיך אין פעטריק א גוי, קען ער שוין נישט איינשטימען מיט דעם און ער האקט אפ מיט איר.
די פילם ענדיגט זיך ווי מען פארטרייבט די יודן פון אנאטעווקע, און טעוויע פארט קיין ניו יארק, אמעריקע. לייזער וואלף קיין שיקאגא און יענטע קיין א"י.
דער פילם האט אסאך ווערטער וואס אן ערליכער יוד טאר נישט ארויסזאגן פון מויל, ווייל עס גרעניצט זיך מיט חוזק און חוצפה כלפי מעלה.
דער נאמען "אַ פֿידלער אױפֿן דאַך" איז באשיינט געווארן פון מארק שאגאלס געמעל.
באוואוסטע ניגונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ניגונים אין דעם פילם זענען זייער אויפגעכאפט און פאפולער, און עס ווערט אסאך נאכגעזינגען ביזן היינטיגן טאג.
- טראדיציע
- איף איי וואז א ריטש מען
- לחיים טו לייף


text:
זיבנבערגן
זיבנגערגן (אדער זימבערגן) (רומעניש: Transilvania אדער Ardeal; אונגאריש: Erdély; דייטשיש: Siebenbürgen; בולגאריש: TpaHcилBaHия; סערביש: TpaHcилBaHиja / Transilvanija אדער Epдeљ / Erdelj); טערקיש: Erdel; סלאוואקיש: Sedmohradsko אדער Transylvánia; פויליש: Siedmiogród) איז א היסטארישער ראיאן אין דעם צענטער און מערב פון רומעניע.
די הויפשטאט פון זיבנבערגן איז קלויזנבערג. אנדערע גרויסע שטעט זענען טעמעשוואר, בראשאוו און גרויסווארדיין.
מקור פונעם נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען זיבנבערגן איז טייטש "זיבן פֿעסטונגען" וואס איז שייך די זיבן שטעט וואס די טראנסילוואנער סאקסאנען האבן אויפגעשטעלט. דער נאמען טראנסילוואניע איז טייטש "הינטער דעם וואלד". דער רומענישער נאמען „ארדעאל" שטאמט פון אונגארישן Erdély (ערדעל) וואס איז אויך טייטש "הינטער דעם וואלד".
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז צו דער ערשטער וועלט מלחמה האט זיבנבערגן געהערט צום אונגארישן קעניגרייך אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע. נאך דער מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון רומעניע. ווערנט דער צווייטער וועלט מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון אונגארן, אבער דערנאך איז ער צוריק צו רומעניע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיבנבערגן שליסט איין די דיסטריקטן מארמאראש (Maramureş), באנאט (Banat), קרישאנא (Crişana) און ארדעאל. זיבנבערגן האט גרעניצן מיט אוקראינע אין צפון, אונגארן אין מערב, און סערביע אין דרום מערב. זי שטייט אויף א פלאטא הויך 300 - 500 מעטער אין די קארפאטן.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארן חורבן אייראפע, האבן געוואוינט אין זיבנבערגן 200,000 יידן. די דרום טייל פון זיבנבערגן, איז געווען אונטער רומעניע, די צפון טייל אונטער אונגארן, אין 1944 איז דער צפון טייל אריבער צו רומעניע.
די 40,000 יידן, וואס האבן געוווינט אויף דער רומענישער זייט, זענען געראטעוועט געווארן, פון פיזישע אומקום, אזוי ווי סמערהייט רומענישע יידן, אבער האבן געהאט אויסצושטיין ביטערע צרות, ווי צוואנגס ארבעט, רויבערייען, און אנדערע צרות, אין די זומער 1941, זענען די יידן פון די דרום, קאנצעטרירט געווארן אין די גרויסע שטעט, און אין געטאס.
אויפן צפון טייל פון זיבנבערגן, וואס האט געהאט ארום 165,000 יידן, האבן זיך די צרות אנגעפאנגען 1944, נאכן דייטשןס אריינקומען אין אונגארן, זיי זענען געווען די ערשטע, פארשיקט צו ווערן אויף אוישוויץ, אין מיי יענע יאר, זענען אלע יידן פון צפון טייל געווען אין געטאס, דורך אונגארישע זשאנדארן, און די רעגירונג, נאך עטליכע וואכן זענען 132,000 יידן שוין געווען אין אוישוויץ, אין יוני יענע יאר, זענען שוין נישט געווען קיין יידן אין גאנץ צפון זיבנבערגן, א טייל פון די יידן, איז געלונגען צו אריבערגיין צום דרום טייל, און אזוי זענען זיי געראטעוועט געווארן.


text:
1טן מיי
דעם 1טן מיי איז דער הונדערט איין און צוואנציגסטער טאג פון יאר (122סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 244 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1707 - דער אקט פון פאראייניגן פאראייניגט דאס ענגלישע קעניגרייך מיטן סקאטישן קעניגרייך צו שאפן דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע
- 1931 - די עמפייר סטייט געביידע געעפנט אפיציעל
- 2004 - צען לענדער—אונגארן, טשעכיי, ליטא, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, פוילן און קיפראס—שליסן זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1853 - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געש' 1909)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1873 - דייוויד ליווינגסטאן, סקאטישער אויספארשער (געב' 1813)
- 1904 - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געב' 1841)
- 1945 - יאזעף געבעלס, פון די פירער פון נאצי דייטשלאנד, דערמארדעט זיינע קינדער און נאכער באגאנגען זעלבסטמארד (געב' 1897)


text:
התבודדות
התבודדות איז אזא ריטואל אז מען גייט אין א ליידיגן עלנדן פלאץ ווי א וואלד אדער א מדבר, ווייט אוועק פון אנדערע מענטשן און מען מאכט א חשבון הנפש צו גאט, מען רעדט צו גאט, און מען טראכט צו זיך אליינס איבער די עבירות און תשובה פארנעמעונגען מיט וידוי לויט די פערזענהליכער וואונטש.
אייגענטליך איז התבודדות צוטיילט אין צוויי חלקים, איינס איז דער התבודדות וואס דער שפיץ איז "התבוננות", דאס הייסט מען זאל צוקומען צו טיעפע ענינים פון מחשבה, וואס מען קען דערצו נישט צוקומען נאר אויב מען אנטלויפט פון מענשטן און מען טיילט זיך אפ פון זיי. דאס איז בדרך כלל די כוונה ווען מען זעהט די ווארט אין אמאליגע מוסר ספרים. דער צווייטער חלק איז התבודדות וואס דער שפיץ איז תפלה ותחנונים, מען זאל מתפלל זיין צו גאט, וואס מען קען נישט מתפלל זיין צו גאט מיט די ריכטיגע דביקות נאר אויב מען אנטלויפט פון מענטשן און מען טיילט זיך פון זיי אפ. און דאס ווערט בדרך כלל פראטקיצירט ביי ברסלבער חסידים.
התבודדות ווערט דערמאנט אין אסאך ספרים פון אמאל, די ערשטע ספרים דערמאנען אז אסאך פירושים, אסיום (דאס איז איינע פון די כתות פון כלל ישראל וואס התבודדות און אפגעזונדערקייט איז געווען זיין הויפט ציל, ווערט דערמאנט אין ספר יוסיפון און אין אנדערע ערשטע ספרים, זיין האבן געגריקט סיי מיט די פירושים און סיי מיט די צדוקים), און אויך פילוזאפים פלעגן אסאך גיין אליין, אין מדבריות, וועלדער פעלדער, זיין אפגעזונדער פון דער וועלט און זיך קאנצעטרירען אויף מחשבה און הויכע ענינים.
אזוי ווערט עס דערמאנט אין מורה נבוכים און אין חובת הלבבות, אויך שפעטער ביי די חסידים ווערט התבודדות דערמאנט אלס א מיטל ווי אזוי דערנענטער ווערן צו השי"ת, ווי דער נועם אלימלך אין זיין צעטיל קטן, רבי צבי מזידוטושב אין זיין ספר סור מרע ועשה טוב.
אינהאַלט
התבודדות ביי ברעסלעווער חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פראקטיצירט הויפטזעכליך צווישן ברסלבער חסידים
כדי צו האבן א שטיקל באגריף וואס די ברסלעבער חסידים זענען עוסק אין דער צייט וואס זיי מאכן התבודדות וועלן מיר דאס אויסשרייבן, גענומען פון זייערע ספרים.
ר' נחמן מברסלב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז באקאנט די ווערט פון ר' נחמן (ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' כ"ה) התבודדות הוא מעלה גדולה ועליונה מן הכל התבודדות איז דער גרעסטער מעלה העכער אלעס, ר' נחמן האט געזאגט מקטן ועד גדול אי אפשר להיות איש ישראלי באמת כי אם על ידי התבודוות פון קליין ביז גרויס מען קען נישט זיין א אמת'ער יוד נאר דורך התבודדות.
ווען ר' נחמן מברסלב איז אלט געווען זעקס יאהר איז אים אריין קין קאפ זיך אפשיידן פון דער גלוסטיקייטן פון דער וולעט, און ווערן דערנענטערט צו השי"ת, ער האט אנגעהויבן צו רעדן צו השי"ת אזוי ווי א קינד טענה'ט זיך אויס מיט זיין טאטע, ער האט געבעטן, געוויינט, געמאנט, ער וויל זיין א עהרליכער איד, ער האט גע'טענה'ט מיט השי"ת ווי מען טענה'ט זיך מיט א גוטן חבר פארוואס בין איך נישט קיין עהרליכער איד ? פארוואס שטארקט זיך אויף מיר מיין יצהר הרע ?.
אנפאננג איז אים שווער געווען אפילו צו זיצען אליין א שטיק צייט, אבער ער האט זיך דאס אויסגעלענרט, ער פלעגט זאגן פאר זיינע חסידים: איך האב זייער געהארעווט. ער פלעגט טראכטן איך האב נאר דעם יעצטיגן טאג, נישט נעכטן נישט מארגן נאר היינט, און אזוי האט ער געקענט רייסען שטיקר פון זיך.
ר' נחמן האט פארציילט אז אין זיין יוגענט איז ער געווען אזוי שטארק אריינגעטוהן אין דעם ענין פון רעדן צו השי"ת, אז אפילו ווען ער האט געבענטש האט ער נאכן בענטשן אויך גערעדט צו השי"ת אויף אידיש, ער האט אים געלויבט און געדאקנט אויף די גוטע עסן וואס ער האט געגריגן, ער האט ארויסגעזאגט: איך לויב דיך פאר די גוטע ברוינפען פאר די גוטע קוכען, פאר פארשפייז, און פאר די גאנצע סעודה.
ר' נחמן האט געמאכט התבודדות זיין גאנץ לעבן, ער האט אייביג געטועהן תפלה צו השי"ת, אפילו אויף דער עלטער ווען ער איז שוין געווען א גרויסער רבי פון הונדערטער חסידים האט מען אים געזעהן אסאך וויינען און מאכן התבודדות, די ערד ארום אים פלעגט זיין נאס פון טרערן, אמאל סוכות ווען ער האט ארום גענומען די בלעמער מיט די לולב האט זיך געגאסן א טייך וואסער ארום די בימה צוליב זיינע טרעטרן. אמאל האט ער געגעבן א טלית פאר זיין גרויסען תלמיד ר' יודל ממעדווידעווקא האט ער אים געזאגט זאלסט מכבד זיין די טלית ווייל אזופיל האר עס איז דא אין דעם טלית אזויפיל טרערן האב איך פארגאסן צו וויסען וואס איז דאס א טלית.
ר' נחמן האט געזאגט אז אלעס השגות און חכמות וואס ער האט זוכה געווען איז געקומען בלויז ווייל ער האט געמאכט התבודדות, ער האט אסאך געוויינט, בתמימות ובפשיטות, אויך האט ער געזאגט אז ווער עס וועט אים נאכמאכן און מאכן התבודדות אלע טאג און וועט זיין א עקשן אין תפלה וועט זוכה זיין צו אלעס וואס ער דארף צוקומען.
ער פלעגט אסאך רעדן אז מען זאל מאכן התבודדות און טועהן תפלה צו גאט, ער האט געזאגט ווי מער תמימות און פשטות דער מענטש האט אלץ מער קען ער רעדן צו השי"ת, ער האט עס גערופען "פראסטיק" און פלעגט בענקן און זאגט איי פראטסיק ווי איז מען זוכה צו פראסטיק.
ער פלעגט פארברענגט דערמיט אסאך שעה'ן, זיין סדר איז געווען ער האט זיך אויפגעזיכט א פלאץ ווי מענטשטן דרייען זיך נישט, דהיינו אין זיין טאטע'נס הויז איז געוען א בוידם וואס מען האט דארט געהאלטן שטרוי, האט ער זיך דארט באהאלטן מיט א תהלים'ל און האט האט דערמיט געשריגן צו השי"ת ער זאל זוכה זיין מקורב ווערן צו השי"ת. ער פלעגט אזוי רעדן צו השי"ת שעה'ן און טעג.
עס האט זיך אים אסאך געדוכט אז מען הערט אים נישט צו, מען וויל פון הימל ער זאל נישט זיין קיין עהרליכער איד, פארקערט גאר ער האט געהאט ראיות אז פון הימל דערווייטערט מען אים מיט אלע סארט וועגן, מען דארף אים נישט, ער האט געזעהן ווי עס גייט אריבער אסאך צייט און ער האט נאך נישט זוכה געווען צו דערנענטערט ווערן צו השי"ת, דאך האט ער זיך געשטארקט און געבעטן פון השי"ת.
ר' נחמן האט אמאל געזאגט ווען א מענטש פאלט אריין אין בלאטע, דער יצר הרע האט זיך געשטארקט אויף אים ער איז דורך געפאלן א עבירה, דארף ער שרייען און שרייען, ביז השי"ת וועט אים העלפן. ער האט זיך אמאל אויסגעדרקיט דער עיקר איז מבטן שאול שוועתי, דאס הייסט אזוי ווי יונה האט געזאגט ווען ער איז געווען אין די פיש און האט געשפירט ער איז ביים שאול תחתיות האט ער געשריגן צו השי"ת פון די אפגערונט פונעם שאול שריי איך צו דיר.
ווען א יונגער מאן האט אמאל געפרעדט ר' נחמן וויאזוי ווערט מען א עהרליכער איד, האט אים ר' נחמן געזאגט יעדע נאכט פארן לייגן טראכט אריין וויאזוי איז אריבער דעם טאג, אויב איז עס געווען מיט הצלחה דאן לויב און דאנק השי"ת רעדט צו אים און זאג אים געלויבט ביזטו פאר דעם גוטען טאג, העלף מיר אויף ווייטער מארגען זאל ווייטער זיין גוט, אויב איז געווען א נישט גוטער טאג דאן מאן דיר א חשבון היתכן מיינע טעג גייען אריבער מיט גארנישט וואס וועט אויסוואקסן פון מיר ביזה השי"ת וועט דיר העלפן.
איינער האט אמאל געפרעגט ר' נחמן וויאזוי ווערט מען א פיינער איד זאגט אים ר' נחמן זאלסט לערנען תורה, זאגט ער אים אין קען נישט לערנען, זאגט אים ר' נחמן טא זיי מתפלל און מאך התבודדות בעט זיך אויס פון השי"ת זאלסט קענען און פארשטיין תורה, געדענקט דורך תפלה קומט מען אהן צו אלעס גוט'ס צו קדושה, צו תורה צו אלעס גוטס פון אלע וועלטן (ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' קי"א).
רעדן מיטן מאמע לשון דווקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייגענטליך ווערט תפלה און התבודדות דערמאנט אין אלע ספרים, אבער ר' נחמן מברסלב האט געמאכט דערפון א גרויסער עיקר, ער האט געזאגט מען זאל זיך געוויינען רעדן צו השי"ת מיט דעם מאמע לשון דווקא, ווייל דער מאמע לשון איז נענטער צום נפש ווי א מענטש, דאס איז זיין מאמע לשון, און ער ווערט נתעורר און דערנענטער צו השי"ת דערמיט.
נאך אין די ערשטע יאהרן פון ר' נחמן ווען ער איז געווען א קינד האט זיך אזוי געפירט, אזוי נאכדעם וואס ער האט געגעסן און געבענטשן ברכת המזון האט ער גערדעט צו השי"ת אין אידיש דווקא, ער האט אים געלויבט אויף אידיש און געזאגט איך לויב דיר אז די האסט מיר געגעבן צו עסן און צו טרינקן, און האט אויסגערעכנט אלע זאכן וואס ער האט געגעבן ביי דער סעודה.
דאס אלעס איז געווען די נייער שיטה און וועג פון ר' נחמן אז יעדער מענטש זאל זיך געוויינען צו רעדן צו השי"ת אויף זיין מאמע לשון, אין זיין פאל איז עס געווען אידיש.
גיין אין פעלד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ר' נחמן האט גערעדט אז מען זאל מאכן התבודדות האט ער געזאגט אז דער עיקר התבודדות איז צו גיין אין פעלד, און אזוי ווערט געברענגט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' נ"ב) אז דאס שלימות פון התבודדות איז צו גיין אין א פעלד, זיך אויסרעדן פאר השי"ת אלעס וואס עס קוועטש אים, ער שטייט דארט אז התבודדות איז צו גיין אין א פעלד דארט ווי מענטשן דרייען זיך נישט קיינמאהל, דאס הייסט מען זאל גיין אין אזא פעלד אינמיטן נאכט, דארט ווי א מענטש דרייט זיך נישט אפילו בייטאג, ווייל אויב סתם מענטשן דרייען זיך דארט, ווערט שוין די לופט נישט ריין, און דער וואס עס וויל זיך אפזונדערן פון דער וועלט וועט עס אים זיין שווער.
אין יאהר ה'תקס"ב נאך שבועות האט ר' נחמן געשיקט זיין טאכטער שרה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב זי זאל רופען א מענטש און אים געזאגט קום לאמיר גיין שפאצירן, ר' נחמן איז דאן געגאנגען אין פעלד מיט זיין תלמיד און אים געזאגט אויב די וואלסט ווען צוגעהערט וויאזוי יעדער גראז עקסטער לויבט און גיט א שירה פאר השי"ת, זי זינגט צו השי"ת אהן קיין פנויות און זייטיגע מחשבות, ווייל זי ווארט נישט אויף קיין שכר, עס איז זייער גוט צו זיין פרום צווישן זיי, דערמיט האט ר' נחמן געוואלט לערנען זיין נייער וועג מען זאל מאכן התבודדות און זיך אויסשרייען צו השי"ת, ר' נחמן איז דעמאלטס געגאנגען מיט זיין תלמיד צו א הייל אויסער די שטאט ר' נחמן האט גענומען א שערי ציון און זיך געזעצט מתפלל זיין, ער האט געוויינט און געשריגן צו השי"ת אסאך שעות, ביז עס איז געווארן פארנאכט און זיי זענען אהיים געגאנגען.
ר' נתן מברסלב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנדערע ברסלבער חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט אויסגעלערנט אלע זיינע תלמידים און נאכפאלגער'ס זאלן מאכן התבודדות און בעטן פון השי"ת.
ער האט געהאט א תלמיד ר' שמואל אייזיק מדאשיב פאר אים האט ער עקסטער אויסגעלערנט וויאזוי צו מאכן התבודדות.


text:
היסטאריע פון אייראפע
די היסטאריע פון אייראפע איז אן אלגעמיינער נאמען פאר דער באשרייבונג פון דער צייט זייט מענטשן האבן באזעצט די יבשה פון אייראפע ביז די היינטיקע צייטן. מען איז געוואוינט איינצוטיילן די היסטאריע פון אייראפע אין געוויסע תקופות. די תקופות האבן די פארשער אוועקגעשטעלט לויט פארשידענע דראמאטישע היסטארישע געשעענישן.
די פאלגנדע תקופות זענען אנערקענט:
- פאר-היסטארישע תקופה: פון דער ערשטער באזעצונג פון מענטשן ביז דער דערשיינונג פון שריפט אין אוראלט גריכנלאנד 700 יאר פאר דער ציווילער רעכענונג.
- אוראלטע צייטן: פון דער דערשיינונג פון שריפט אין אוראלט גריכנלאנד, 700 יאר פאר דער ציווילער רעכענונג, ביזן אומפאל פון דער מערב רוימישער אימפעריע אין 476.
- מיטל-אלטער: א תקופה פון מער ווי 1000 יאר, וואס ווערט צעטיילט אויף דריי:
- אנהייב מיטל-אלטער: פונעם אומפאל פון דער מערב רוימישער אימפעריע אין 476 ביז דער ענדע פון דער וואנדערונג פון די פעלקער אינעם 11טן יארהונדערט.
- שפיץ מיטל-אלטער: פונעם 11טן יארהונדערט ביזן 13טן יארהונדערט (1000 - 1300).
- סוף מיטל-אלטער: די 13טער און 14טער יארהונדערטער (1300 - 1499).
- אנהייב מאדערנער אייראפע: פונעם אנטפלעקן דאס "נייע וועלט", אין 1492, ביז דער פראנצויזישער רעוואלוציע, אין 1789.
- 1789 - 1914: פון דער פראנצויזישער רעוואלוציע, אין 1789, ביזן אנהייב פון דער ערשטער וועלט מלחמה, אין 1914.
- 1914 - 1991 פונעם אנהייב פון דער ערשטער וועלט מלחמה, אין 1914, ביזן צעפאל פונעם ראטן פארבאנד, אין 1991.
איבערבליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מהלך פון לעבן אין אוראלט גריכנלאנד ווערט גערעכנט פון דעם גרעסטן איינפלוס אויף דער גאנצער היסטאריע פון אייראפע. אין -509 איז געגרינדעט געווארן די רוימישע רעפובליק, ערשט אין איטאליע און ארום דעם מיטלענדישן ים, און דערנאך האט זי געשפרייט איבער א היפשן טייל פון אייראפע אין 150.
נאך א תקופה פון ברודערקריגן, האט דער קייסער קאנסטאנטין דער ערשטער גערוקט די הויפטשטאט פון רוים צו דער גריכישער שטאט ביזאנטיום אין 313, וואס ער האט גערופן "די שטאט פון קאנסטאנטין". אין 395 האט זיך די אימפעריע צעשיידט גענצלעך אויף צוויי. די מערב רוימישע אימפעריע האט געליטן פון נאכאנדיקע אטאקעס, ביז אין 410 האבן די וויזיגאטן, א דייטשיש פאלק, חרוב געמאכט רוים. דער לעצטער מערב רוימישער קייסער האט פארלוירן זיין טראן אין 476; דרום-מזרח אייראפע און א טייל פון די מיטללענדישע לענדער זענען געבליבן אונטער דער הערשאפט פון דער ביזאנטישער אימפעריע ביזן 6טן יארהונדערט.
פונעם 7טן יארהונדערט, איז די ביזאנטישע אימפעריע געווארן שטארק אנגערירט פון דעם אנהייב פון איסלאם און די כאליפאטן. מוסולמענער אראבער האבן ערשט אינוואדירט רוימישע טעריטאריע אונטער אבו באקר, דער ערשטער כאליף פונעם ראשידון כאליפאט, וואס איז אריין אין סיריע און רוימישער מעסאפאטאמיע. אונטער אומאר, דער צווייטער כאליף, האבן די מוסולמענער באשטימענדיק איינגענועמן סיריע און מעסאפאטאמיע, ווי אויך רוימישע פאלעסטינע, רוימישע עגיפטן, און טיילן פון קליין אזיע און רוימישע צפון אפריקע. דאס האט ממשיך געווען אונטער די שפעטערדיקע ראשידון כאליפן און אונטערן אומאישן כאליפאט, וואס האט איינגענומען גאנץ מיטלענדישע צפון אפריקע און רוב פונעם איבערישן האלבאינזל.
אין שפעטערדיקע יארהונדערטער האבן די מוסולמענער אויך גענומען קיפראס, מאלטא, קרעט, סיציליע און טייל פון דרום איטאליע.
אינעם סוף פונעם מיטל-אלטער האט די אטאמאנישע אימפעריע באזיגט די ביזאנטישע אימפעריע, און די סוחרים פון אייראפע האבן געדארפט געפונען אנדערע האנדל-רוטעס וואס פארן נישט אדורך דעם מיטל מזרח. און טאקע אין 1492 האט קאלומבוס געטראפן דעם וועג אין די אמעריקעס, און אין 1498 איז וואשקו דא גאמא ארומגעפארן אפריקע און אנגעקומען אין אינדיע.
מיט דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע, וואס האט אנגעהויבן אין גרויסבריטאניע, האבן מענטשן געהאט צום ערשטן מאל די מעגלעכקייט צו האבן א מער רחבותדיק לעבן. די פראנצויזישע רעוואלוציע געשאפן אן איבערקערעניש אין דער גאנצער יבשה פון אייראפע ווען דער קייסער פון פראנקרייך, נאפאלעאן באנאפארטע, האט איינגענומען פיל לענדער און האט רעפארמירט זייער סאציאלן סטרוקטור. ענדלעך אין 1815 האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך און פרייסן געזיגט און האבן געשיקט נאפאלעאן אין גלות אויפן אינזל עלבע.
אין פראנקרייך און בריטאניע האט מען געגעבן דאס רעכט צו שטימען צו אייגענטימער פון קליינע פארמעגן. אין 1848 האבן רעוואלוציעס אנגהויבן ארום אייראפע.


text:
שעדליץ
שעדליץ (פויליש: Siedlce, רוסיש: Ceдлbцe, סעדלעץ) איז א שטאט אין מזרח פוילן מיט 77,092 איינוואוינער ( אין 2005). זייט 1999 איז די שטאט פלאצירט אין דער מאזאוויער וואויוואדעשאפט; פריער איז ער געווען די הויפשטאט פון א באזונדערער שעדליצער וואויוואדעשאפט (1975–1998).
די באפעלקערונג פארלאזט שטעט אין מזרח פוילן און ציט זיך אריבער אין מערב. לעצטנס טוען 14 פראצענט פון ארבעט-געבער רעפארטירן א מאנגל פון ארבעטער.
די שטאט, וואס געהערט צום היסטארישן פראווינץ פון קליינפוילן, איז געגרינדעט פארן 15טן יארהונדערט און ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון 1448. אין 1503 האט דניאל שעדלעצקי געבויט א ניי דארף מיטן זעלבן נאמען דערלעבן. אין 1547 איז די שטאט געשאפן פון די צוויי דערפער און האט באקומען מאגדעבורג רעכט פון קעניג זיגמונט דער אלטער.
אינעם צווייטן וועלט קריג זענען מער ווי העלפט פון די געביידעס אין דער שטאט פארניכטעט געווארן. די גאנצע יידישע באפעלקערונג זענען אומגעקומען אין דעם חורבן.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביזן צווייטן וועלט קריג האט שעדליץ געהאט א חשובע יידישע באפעלקערונג, און אפטמאל זענען יידן געווען א מערהייט פון די איינוואוינער. שוין אין מיטן 16טן יארהונדערט האבן יידן געוואוינט אין דער שטאט. אין אנהייב 18טן יארהונדערט האבן די יידן אויפגעשטעלט א שפיטאל אין דער שטאט. אין 1794 האט מען געעפנט א בית מדרש. אין 1798 האט מען געדארפט פארגרעסערן דעם בית עולם. אין יענער צייט איז די שטאט געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט ביי דער דריטער טיילונג פון פוילן. ביז 1819 איז די ווארשעווער יידישע קהילה געווען אונטער דעם רבנות פון די רבנים פון שעדליץ.
אין די פאלגנדע יארן איז די באפעלקערונג שטארק געוואקסן, און יידן זענען געווען א מערהייט אין דער שטאט: 3,727 (71.5%) אין 1839; 4,359 (65%) אין 1841; 5,153 (67.5%) אין 1858; 8,156 (64%) אין 1878. שפעטער האבן גויים זיך אריינגעצויגן אין שטאט; לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, האבן געוואוינט 11,400 יידן צווישן א באפעלקערונג פון 23,700, (בערך 48% פראצענט).[1]. אין 1890 האט מען געבויט א גרעסערן יידישן שפיטאל במקון דעם אלטן.
צווישן די יארן 1911-1939 האט מען ארויסגעגעבן צוויי יידיש-שפראך וואכנבלעטער אין דער שטאט.
אין די לעצטע יארצענדליקן פון צארישער הערשאפט האבן די אנטיסעמיטישע העצונגען געקומען אויך אין שעדליץ מיט א פאגראם אין 1906, ווען 26 יידן זענען אומגעקומען. נאכן ערשטן וועלט קריג איז די שטאט געווען אקופירט פון דער רויטער ארמיי אין 1920 און דער פוילישער ארמיי אין 1921.
אין 1921 האט דער ערשטער פוילישער צענזוס האט געציילט 14,685 יידן אין שעדליץ, 48% פון דער באפעלקערונג. די צאל האט זיך נישט קיין סאך געענדערט; אין 1939 האבן אומגעפער 15,000 יידן געוואוינט אין דער שטאט. מיט דער נאצישער אינוואזיע איז געזיגלט געווארן די היסטאריע פון יידישן שעדליץ, אזוי ווי גאנץ פוילן.
אין 1940 האבן די נאציס געשיקט קיין שעדליץ טויזענטער יידן וואס זיי האבן פארטריבן פון לאדזש, קאליש און פאבעניץ. מערץ 1941 האבן נאצי סאלדאטן גערודערט אין שעדליץ און געהרגעט אסאך יידן. אויגוסט פון דעם יאר האבן זיי אויפגעשטעלט א געטא וואו זיי האבן אריינגעשטופט אלע יידן. ֿ
אויגוסט 1942 האבן די נאציס דעפארטירט די שעדליצער יידן 10,000 קיין טרעבלינקע און זיי געשאכטן דארט. די איבעריגע יידן פון דער שטאט האבן זיי אוועקגעשיקט און פארניכטעט אום25סטן נאוועמבער, 1942.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שעדליץ האט די צווילינג שטעט:
- בערדיטשעוו, אוקראינע
- דאסינג, דייטשלאנד
- קיראוו, רוסלאנד
- פעסקאנטינע, איטאליע
- סאבינאוו, סלאוואקיי
- וואלקאוויסק, בעלארוס
- ווילנער ראיאן, ליטע
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעל שעדליץ וועבזייטל (אויף ענגליש)


text:
מנשה בן ישראל
ר' מנשה בן ישראל (ה'שס"ד,ליסבאן, פארטוגאל - ה'תי"ח. ער שטאמט פון א אריסטראקראטישער משפחה באקאנט אלס די אבארבנל.
א גרויסעכ פילאסאף, און אידישע געלערנטער,
ביי די צען יאר איז ער אנטלאפן פון ליסבאן מיט זיינע עלטערן כדי נישט צו ווערן פארברענט פון דער אינקוויזיציע, ער איז אנגעקומען קיין אמסטערדאם. דארט איז ער געזעסן אין בית המדרש און געלערנט די אידישע תורה, ווען ער איז אלט געווארן אכצן יאר האט מען אים אויפגענומען אלס רב אין דער קהילה פון נוה שלום אין די ספרד'ישע קהלה.
עס ווערט דערציילט אז אין יאר ה'ת"ב איז דער קעניג מאריטס מיט זיין מלכה פרידריך היינריך פון אראניע געקומן קוקן די יידישע קווארטל זיי זענען אריין אין בית המדרש, דאן האט זיך אויפגעשטלט ר' מנשה און געהאלטן א גאר רירנדע דרשה, ער האט אויסגעלויבט דעם מלך מיט דער מלכה, דעמאלט האט ער שטארק געטראפן חן אין די אויגן פונעם מלך.
אין יאר ה'תי"ד האט ער מחליט געווען צו גיין קיין ענגלאנד, וואו ער האט געהאט גוטע קשרים מיט די אדל לייט אין לאנדאן, די קהליה הויפטן אין אמסטערדאם האבן אים זייער געבעטן צו בלייבן אין אמסטערדאם, אבער ער האט נישט געוואלט, ער האט זיי געזאגט אז סוף כל סוף וועט ער זיך צוריק קערן, ווען ער איז אנגעקומען קיין לאנדאן איז ער געגאנגען צום דעם שר אליווער קראמוועל וואס האט אים שוין געקענט פון פריער דורך בריוו, ער האט אויפגעטרעטן אין לאנדאן סיי אין די הויכע פארלאמענט, און סיי אין די נידריגע פארלאמנט, איבאראל האט ער זייער נושא חן געווען, און מיט חכמה און גרויס גלוגשאפט האט ער אויסגעפוילט אז די אידן מעגן צוריקומען וואוינען קיין לאנדן, זיי מעגן אנהייבן האנדלען און זיך באזעצן ווי זיי ווילן, דערמיט האט ער מבטל געווען א פריערדיגע גזירות גירוש. (זעה אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים)
דער חיד"א שם הגדולים שרייבט אויף אים ער האט געקענט גאר אסאך חכמות סיי געטליכע סיי וועלטליכע, א גרויסער בקי אין גמרא און פוסקים. דער גרויסער חכם יש"ר מקאנדיא האט אסאך פון אים געלערנט, ער שרייבט אויף אים אין זיין חכמה ווערק נובלות חכמה: ר' מנשה איז א אב בחכמה און א רך בשנים, פאר החכמים, די שיינקייט פון אונזער פאלק אין די אויגן פון אלע פעלקער, ער האט געמאכט אסאך חיבורים, די פעלקער קומען לערנען פון אים יעדן טאג טעגליך זיין חכמה, ונהרו אליו כל הגוים ע"כ.
עס איז מערקווירדיג וואס ער זעלבסט שרייבט אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים: עס זאל דיר נישט באנק טועהן פאר וואס איך ברענגט עדות פון נישט אידישע שרייבער, וויבאלד זייער מקור איז גוט, דארף מען מקבל זיין דעם אמת פון ווער עס זאגט עס, מען דארף ארויסנעמען די גוטע און אוועק ווארפן די שאלעכטץ, דו וועסט זעהן ווי איך ברענג פון די נישט אידישע געלערנטע צייג איך צו אז זיי האבן ארויסגענומען זייער זאכן פון אונזער חכמים פון אמאל, אבער ברענג איך א ראיה פון זייערע ווערטער צו אונזער חכמים, טראץ דעם האב איך נישט געמאכט פון אלע חכמות חיצוניות אל קבע, איך לערן פון די מקובלים, און די רייד פון תלמוד פון אונזער רביים ע"כ.
ער האט מחבר געווען זיין ספר נשמת חיים דאס איז א שטארק מוסר ספר, עס צייגט אויף זייער א סאך די אמונה אין השארת הנפש, תחיית המתים, אז די גוים מוזן אויך מודה זיין אז עס עקסזיטירט נאך א וועלט, עס איז בלויז דא איין באשעפער וואס זעהן און ווייסט אלעס, ער צייגט עס אויף מיט שטארקע ראיות פון די תורה פון די חז"ל, פון די טבע, און פון די חכמי הגוים.
עס איז דאס ערשטע מאל געווארן געדרוקט שנת ה'תי"ב.
ער איז נפטר געווארן אין יאר תי"ח.


text:
מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס
מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס (ענגליש: Human Development Index, אין קורצן: HDI) איז דער וועג צו שאצן די אנטוויקלונג שטאפל פון פארשידענע לענדער. די שטאפל וואס יעדע לאנד באקומט איז לויט די ארימקייט אדער רייכקייט, די קלוגשאפט און לעבנס ערווארטונג פונעם באטרעפענדן לאנד. לענדער ציען צו זיך אינוועסטארס דורכן צייגן זייער הויכע שטאפל אויף דער ליסטע.
דער אינדעקס איז געווען אנטוויקלט אין 1990 פון אמארטיא סען, מאהבוב אול האק און סיר ריטשארד זשאלי, צוזאמען מיט גוסטאוו ראניס פון יעל אוניווערסיטעט און לארד מעגנאד דעסיי פון דער לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק.