text:
זשארזש ביזע
זשאָרזש ביזע (פראנצויזיש: Georges Bizet, פֿארמאַל: אַלעקסאַנדער סעזאַר לעאפאלד ביזע Alexandre César Léopold Bizet; 25סטן אקטאבער 1838 - 3טן יוני 1875) איז געווען א פראנצויזישער קאמפאזיטאר פון דער ראמאנטישער פעריאדע. ער איז בארימט פאר דער אפערע "קארמען".
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשארזש איז געבוירן געווארן אין 1838 לעבן פאריז, צו מוזיקאלישע עלטערן. זיין פאטער איז געווען א פיאניסט. ווען ביזע איז געווען אלט 10 יאר, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער פאריזער קאנסערוואטאריע.
אין 1875 האט ער געשריבן די אפערע "קארמען", וועגן דעם טראגישן לעבן פון דער ציגיינער מיידל, קארמען, באזירט אויפן בוך מיטן זעלבן נאמען פון פראספער מערימע. די אפערע האט באקומען שלעכטע באריכטן, און, אפשר ווייל א צעבראכן הארץ וועגן די שלעכטע באריכטן, איז ביזע געשטארבן קורץ נאך די באריכטן. קארמען גיווען איין דורכפאל אין דער אנהייב, אבער, נאך ביזעס געטראבן, דער אפערע איז געווארן זייער פאפולער. היינט, איז קארמען די פאפולערסטע אפערע פון היסטאריע.


c: text/html

text:
יוני 2007
פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 31 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 30 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 29 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 28 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 27 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 26 פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 24 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 23 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 22
אינהאַלט
יוני 21 2007 (דאנערשטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די נייעס...
- מעיאר מייקל בלומבערג ווערט אויס רעפובליקאנער, ווערט באטראכט אלס זעלבסטשטענדיגער פרעזידענט קאנדידאט. (ניו יארק טיימס)
- הוסטען טעקסעס: מאן ווערט דערשלאגן צום טויט נאכדעם וואס ער פרובירט אפהאלטן ציושטע מאסן פון נקמה נעמען אין דרייווער וואס האט געמאכט עקסידענט אויף קינד. (עי.פי.)
- מאנהעטן: דעבאטע אפגעהאלטן אין האטעל פון 2 קעגנארטיגע אידישע פירער וואס זענען פאראייניגט אין איין ציל אנציהאלטן די אידישקייט, דער תלמוד חכם ר' עדין שטיינזאלץ בלויז נאר צוליב דעם ווייל מיר זענען א משפחה פון א ספישיז וואס איז אין א סכנה פון אונטערגאנג, און דער פרייער אידישער אטיאיסט און העדזש פאנד ביליאנער, מייקל סטיינהארט, בלויז צוליב דעם ווייל מיר זענען א אידישקייט, נישט קיין רעליגיע נאר א קאלטור און פאלק וואס איז א ליכטיגקייט פאר אלע פעלקער פון די וועלט וואס מוז פעזערווירט ווערן. (זשעי. פאוסט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 20
- ארץ ישראל: געוועזענער פרעמיער מיניסטער און פארזיצער פון מערך, אהוד ברק, איינגעשוואורען אלס זיכערהייט מיניסטער. (וויינעט)
- מוסולמענער וועלט ברויזט אויפן נייטהוד פון דעם אפיקוררס'שען שרייבער, סאלמען ראשדי. (טיימס אונליין)
- פאראייניגטע שטאטן מיט די אייראפישער פאראיין פארפלכטען זיך פארזעצן אינערנאציאנאלע שטיצע צום פאליסטינער אטאריטעט נאכן אפהאקן מיט כאמאס. (טיים)
- ירושלים: צען טויזנט חרדים אין פרידליכן פראטעסט אויף בר אילן גאס, קעגן די מצעד הגאווה פון די געיז וואס וועט פארקומען דעם דאנערשטאג. (זשעי. פאוסט)
- ראקעטן פאלען ווידער אויף קרית שמונה פון דערנעבענדיגער לבנון. (וויינעט)
- פאטאח בעט ארץ ישראל צו לאזן ארויסליפערן און אויסרייניגן חאמאס פון מערב ברעג, קריסטליכע אינסטעטוציעס פארברענט אין עזה פאס דורך חאמאס. (זשעי. פאוסט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 17 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 16 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 15 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 14 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 13 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 12 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 11 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 10 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 9 מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 8
- מערערע רבנים זענען נעכטן אראפגעפארן קיין אריזאנע צו באאבאכטן פונדערנאנט דעם פרישן שניט פון אריזאנע ווייץ פאר די מצות פון קומענדיגן יאר תשס"ח. (פון די אידישע וועלט)
- בחור אין קראון הייטס ווערט באגנבט פון זיין לעפטאפ קאמפיוטער זיצנדיג אין א פארק, דורך א שווארצער באגלייט פון א 10 יעריג קינד. גוי: איך דארף עס כדי צו געבן צו עסן פאר מיינע קינדער. נאכן נאכלויפן פאר אפאר גאסן האט דער שחור געפאכעט מיט א שטיין: דו ווילסט איך זאל דיר אוועקלייגן אויף אייביג?. שומרים נישט געכאפט פארברעכער. (קראון הייטס אינפא. דורך די אידישע וועלט)
- ערנסטע זארג איבער חרדי'שע תלמוד תורה אין וויען: דער מסור, לויט טייל חרדים, און ארטיגער נטורי קרתא עסקן, ר' משה אריה פרידמאן וואס האט זיך געקושט פאראיאר מיט אכמאדעניזשאד איז געגאנגען אין געריכט קעגן די ווינער ת"ת פארן נישט אננעמען זיינע קינדער מיט זיי צו לערנען תורה. דער געריכט באטראכט יעצט די מעגליכקייט אפצושפארן די ת"ת. (בחדרי חרדים דורך די אידישע וועלט)
מוסטער:Portal:Current events/2007 יוני 6
יוני 5 2007 (דינסטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חרדישע ליטעראטור אויף אידיש: צייטשריפט מאגאזין, פאראייניגט יאסעלע שוכמאכער מיט די גערטנער פאמיליע וואו ער איז אויסבאהאלטן געווארן אין זיין יוגנט. (כל העולם כולו) (דורך די אידישע וועלט)
- די פאליציי אין ירושלים ארעסטירט א איד וואס האט געשריבן פאשקעווילן קעגן דעם מצעד התועבה וואס וועט פארקומען אין ירושלים. (וויינעט) (דורך די אידישע וועלט)
- שרעק און זארג אין חינוך העצמאי: אלטער חשש הייבט אן פארוויקליכט ווערן, ווען דער משרד החינוך הייבט זיך אן אריינמישן אין אינערליכע אנגעלעגנהייטן פון חרדי'שן חינוך. דאס מאל מיטן אויסרייד פון זיך אננעמען פאר ספרדים וואס ווערן נישט אנגענומען אין אשכנזי'שע מוסדות צוליב שוואכערע שטובער. (מעריב) (דורך די אידישע וועלט)
יוני 4 2007 (מאנטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מזל טוב: אונזער ביז איצטיגער מנהל באנוצער:harel איז געווארן בירוקראט אין היברו וויקיפעדיע דורך די יעניגער קהילה וואס האט אים ערווילט דערפאר. [1]] דעריבער איז צוליב דעם וואס ער האט שוין נישט קיין צייט פאר אונז און אויך אז ער האט איינגעזעהן [2] אז דער אידישער שפראך רעדן נאר היינט בלויז חסידים און ווארשיינליך וועט דער ענציקלאפעדיע דא אמייסטענס קענען אנטהאלטן אזאלעכע סארט ענינים וואס איז לויט אים נישט וויכטיג ווייל דאס באלאנגט ביי די חסידים'ס אייגענע וועלטל, וואס אין דעם קען ער זיך נישט אויס איז ער זיך מייאש פון העלפן דא. אנפירן על כל פנים לויט אים קען מען דאס גערן פארמאכן דער גאנצער אידישער וויקיפעדיע ווייל ער איז נישט קיין חסיד...
- דעריבער האט באנוצער:אלזוז פארגעשלאגן אויפצונעמען באנוצער:רוני אלס סיסאפ. געבט אפ אייער שטימע. דא.
- און אויך האב איך באנוצער:זלמן לייב ערקלערט אז איך וויל ארויסהעלפן און ווערן א סיסאפ ביטע געבט אפ אייער שטימע. דא
יוני 3 2007 (זונטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געכאפט א גרופע פון פיר טעראריסטן וועלכע האבן געפלאנט אויפצורייסן אויפאמאל דעם גאנצן קענעדי עירפארט! (ניו יארק טיימס)
- די עף.בי.איי. זאגט אז אטאקע וואלט געווען ערגער ווי די 9/11 אטאקע. (סי.בי.עס.)
- פערטער טעראריסט ווערט נאך געזוכט. (עי.פי.ניוס)
(דורך: אידישע וועלט) פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2007 יוני 2
יוני 1 2007 (פרייטאג)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידישע ארגענעזאציעס ברויזן אויף דעם פלאן פון נעמען געלט פון באזוכער אין קאנצענטראציע לאגערן אין דייטשלאנד. (JTA). (דורך די אידישע וועלט.)
- חרדישער אינגערמאן אין סטעמפארד הילל, לאנדאן, געפונען פארוואונדעט נעבן זיין הויז. ווארשיינליך ארויסגעפאלן פון די פענסטער פון זיין הויז. זיין מצב איז קריטיש, און מען בעט מתפלל צו זיין פאר זיין לעבן. (בחדרי חרדים). (דורך די אידישע וועלט.)
- אינטערנעט וואוקס ביי חרדים טראץ איסור פון רוב מנין ובנין פון אירע רבנים: כשר'ע טול מעניו פארן אינטערנעט בראוזער וועלכע פארמאגט לינקס צו פילע חרדישע העברעאישע וועבסייטס, אריינגערעכנט בחדרי חרדים. (בחדרי חרדים). (דורך די אידישע וועלט.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מיקלאש הארטי
מיקלאש הארטי (דעם 18טן יוני 1868- 9טן פעברואר 1957) איז געווען דער אונגארישער פרעזידענט, וואס האט געפירט אלס מאנארכיע, פון נאך דער ערשטער וועלט מלחמה, כמעט ביז דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין פולער נאמען איז וויטייזש נידזשבאניע מיקלאש הארטי.ער איז געבוירן צו אן אדעליגער אונגארישער פאמיליע, און דערפאר האט ער באקומען זיין בילדונג, און א שולע פאר קינדער פון קאמאנדירן, אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע.
ער איז געווארן אן אפיציר אין די ים קרעפטן, פון די עסטרייך מיליטער, אינעם יאר 1886, ביזן יאר 1907, איז ער געווען א גענעראל, אויפן לאגיסטישן טייל פון די מיליטערישע שיפן.
נאכדעם איז ער געווארן, דער סעקרעטאר פון פראנץ יאזעף דער ערשטער, ביזן ערשטע וועלט מלחמה, ווי ער האט קאמאנדירט אויפן דרום פראנט, און ער האט געווינען קעגן די איטאליענער, און ער איז פארווונדעט געווארן, אין א קאמף, דערנאך איז געווארן אדמיראל אלס אויסצייכענונג, און איז געווארן הויפט גענעראל פון די ים קרעפטן פון דער אימפעריע, ביז דער ענדע פון דעם קריג.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 16 נאוועמבער 1918, איז אויפגעשטעלט געווארן די אונגארישע רעפובליק, דורך מיהאלי קארוי, אבער נאכן פארלירן אסאך שטחים צו די לענדער ארום, און פארלירנדיג א דורכגאנג צו א ים, איז אן אדמיראל נישט געווען צו וויכטיג פארן לאנד, דאך איז הארטי געווען א גיבור ביים פאלק, דער רעגירונג פון קארוי האט רעזיגנירט, אין מערץ 1919, און א קאמוניסטישע רעגירונג, מיטן אנפירערשאפט פון בילא קאהן, איז ארויף אויפן מאכט, די קאמוניסטן זענען געווען ביי די מאכט 133 טעג, און נאכדעם איז הארטי מיט זיין ווייסע ארמיי, צוזאמען מיטן רומעניעשן ארמיי, אנגעקומען קיין בודאפעשט, און ביז אנהייב יאר 1920, האבן זיי אויסגעטיילט צרות פאר יידן אין די געגנט.
אין מערץ האט די נאציאנאלע אסעמבלי דערקלערט הארטי, אלס רעגירער פון דער אונגארישער רעפובליק.
זיינע פאליטישע מיינונגען איז געווען ראדיקאל רעכט, און אנטיסעמיטיש, אבער יידישע רעכטן אין אונגארן, זענען געווען גאנץ גוט, ווי אין לענדער אזויווי פוילן, ביז סוף 1930 יארן, ווען אונגארן האט גענויגט צו דייטשלאנדס זייט.
ער האט נישט געהאלטן פון מאסן פארניכטיגונג, זיין ציל מיטן זיין אליאירט מיט היטלער איז געווען צוריק באקומען די שטחים, וואס אונגארן האט פארלוירן, ביי דער ערשטער וועלט מלחמה.
אין זיין רעגירונג איז געווען ערלויבט אנדערע פארטייען, אויסער קאמוניסטן, וואס זענען געווארן אומלעגאל, די באפעלקערונג אין אונגארן, איז געווען גאנץ צופרידן פון זייער רעגירער.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיק אליאירט מיט דייטשלאנד, האט די אונגארישע ארמיי אטאקירט רוסלאנד, אין אפעראציע בארבאראסע, אין יענע יארן איז ארויסגעקומען געזעצן, וואס זענען געווען געצילט קעגן יידן, אבער ער האט נישט געלאזט די יידן אריבער צו גיין אין געטאס ווי די נאציס האבן פארלאנגט, אבער ער האט געמאכט ארבעטס לאגערן, ווי יידן האבן געמוזט גיין אויף צוואנגס ארבעט, ארויס צו העלפן די מיליטער, צענדליגע טויזענטע יידן זענען אומגעקומען אין די לאגערן.
אין 1944 זענען די נאציס אריין אין אונגארן, ווייל הארטי האט פארגעשלאגן א פייער אפשטעל פאר די רוסן, און הונדערטע טויזענטע יידן זענען פארשיקט געווארן אויף אוישוויץ, ווען הארטי האט פארלאנגט אן אפשטעל, זענען סמערהייט יידן שוין געווען פארשיקט, און אין בודאפעשט זענען נאך געווען 150,000 יידן.
אין אוגוסט 1944, האט הארטי ווידעראמאל פארהאנדלט מיט די רוסן, די נאציס האבן אלס נקמה פארכאפט זיין זון, און ער איז געווען געצווינגען צו רעזיגנירן, די פייל קרייץ איז ארויף צו די מאכט, מיט פערענץ סאלאשי, אלס פירער פון אונגארן, הארטי האט פארברענגט ביזן ענדע קריג אין דייטשלאנד, ווי ער איז געווען אונטער הויז ארעסט, ביז ווען די אליאירטע האבן אים באפרייט.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוגאסלאוויע האט פארלאנגט אז ער זאל פראצעסירט ווערן, פאר קריגס פארברעכנס, אבער ער איז קיינמאל נישט ערשינען פאר א געריכט, ווארשיינליך פארן פרובירן מאכן א פייער אפשטעל, ביים נירנבערג פראצעס, איז ער געווען אן עד, און דערנאך איז ער באפרייט געווארן, און ער איז געגאנגען וווינען אין פארטוגאל.
הארטי האט געשריבן אין זיין צוואה, אז מען זאל אים באגראבן אין אונגארן, נאר נאכדעם וואס דער לעצטער רוסישער סאלדאט פארלאזט אונגארן, אין 1993 איז זיין געביין געברענגט געווארן צו קאנדערס, דאס דארף ווי ער איז געבוירן.


text:
אנע פראנק
אַנעליס מאַרי ("אַנע") פֿראַנק ( 12טן יוני 1929 – 31סטן מערץ 1945) איז געווען א יידיש מיידל פון דייטשלאנד וואס האט געשריבן א טאגבוך וועגן דעם מצב אין וואס זי און איר פאמיליע האבן זיך געפונען ווען זיי האבן זיך באהאלטן פון די נאציס אין א בוידעם פון א פארבריק אין אמסטערדאם.
פארן סוף פונעם קריג איז די פאמיליע פאר'מסר'ט און געכאפט געווארן און זי מיט איר פאמיליע זענען פארשיקט געווארן אין אוישוויץ און בערגן-בעלזן, וואו זי און רוב פון איר פאמיליע זענען געשטארבן פון הונגער און מגיפות.
איר פאטער האט איבערגעלעבט די מלחמה און האט זיך צוריק געקערט צו אמסטערדאם וואו ער האט געפונען אנא'ס טאגבוך, און האט געדרוקט און פארשפרייט איר טאגבוך אין בוך פארמאט, ביז היינט צוטאגס איז די טאגבוך פון אנא פראנק און אירע איבערזעצונגען אין הונדערטער שפראכן איינע פון די מערסט פארשפרייטע ביכער אין די געשיכטע פון די וועלט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנע פראנק איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט, דייטשלאנד, דעם 12טן יוני 1929, די צווייטע טאכטער פון איר פאטער אטא היינריך פראנק און איר מוטער עדיט האלענדער.
נאָך דעם וואס די נאַציס האָבן איבערגענומען די מאַכט אין דײַטשלאַנד און האָבן געװינען די מוניציפּאַלע װאַלן אין פֿראַנקפֿורט אין מערץ 1933, איז עדיט מיט די קינדער איבערגעפֿאָרן קײַן אָכן צו איר מוטער. אָטאָ פֿראַנק האָט קורץ שפּעטער באַקומען אַן אָנמוט צו שאַפֿן אַ האָלענדישע צװײַג פֿון דער פֿירמע "Opekta" אין אַמסטערדאַם, װאָס ער האָט אָנגענומען. זײַן משפּחה האָט אים נאָכגעפֿאָלגט אַ יאָר שפעטער.
ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן אין 1939, האט האלאנד פראקלאמירט נייטראלקייט. פונדעסוועגן האט נאצי דייטשלאנד אינוואדירט האלאנד און בעלגיע דעם 10טן מיי 1940. האלאנד איז איינגענומען געווארן אין פינף טעג און האט נאכגעגעבן דעם 15טן מיי. גלייך נאך דער דייטשער אינוואזיע האבן זיך אנגעהויבן די גזירות קעגן דעם האלענדישן יידנטום, וואס האט דעמאלסט געציילט 140,000 מענטשן (מיט נאך 30,000 דייטשע פליטים, צווישן זיי די משפחה פון אנא פראנק). ביים סוף פון דער מלחמה זענען געבליבן לעבן נאר 40,000 יידן, וואס די מערהייט פון זיי האבן איבערגעלעבט ווייל זיי זענען באהאלטן געווארן און מ'האט זיי נישט געכאפט. די אנדערע האט מען געשיקט אין קאצעטן אין האלאנד (דער גרעסטער פון זיי איז געווען [וועסטערבארק), פון וואס די מערהייט האט מען געשיקט אין באנען צו די טויט לאגערן אין פוילן, וואו זיי זענען אומגעקומען.
נעץ פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
כל נדרי
כל נדרי איז די חשובסטע תפילה ביי די אידן וואס מען זאגט איר פאר תפילת מעריב פון ערב יום כיפור. די תפילה ווערט שוין דערמאנט אין תלמוד און דאס איז געשריבן אויף אראמיש.
נוסח התפילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
על דעת המקום, ועל דעת הקהל, בישיבה של מעלה ובישיבה של מטה אנו מתירין להתפלל עם העבריינים.
כל נדרי ואסרי ושבועי וחרמי וקונמי וקונסי וכנויי, דנדרנא ודאשתבענא ודאחרימנא ודאסרנא על נפשתנא מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה. בכלהון איחרטנא בהון. כלהון יהון שרן. שביקין, שביתין, בטלין ומבוטלין, לא שרירן ולא קימין. נדרנא לא נדרי, ואסרנא לא אסרי, ושבועתנא לא שבועות
אידיש טייטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(ביטע איבערזעצן)
איבער די תפילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תפילה האט מען מתקן געווען צו אויסלייזן אלע נדרים (צוזאגס) וואס דער מענטש האט פארשפרעכט אין די לעצטע יאר און וואס ער וועט פארשפרעכן אין די קומעדיגע יאר ("מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה"). אין די צייטן פון די ראשונים איז געוועזן א מחלוקת צו מען זאל זאגן די תפילה אדער נישט. צום ביישפיל ר' עמרם גאון האט געשריבן אויף דער מנהג "מנהג שטות הוא" (דאס איז א נארישע געוווינהייט) (כאטש וואס ביי זיין סידור איז די תפילה פארשריבן) ווארשיינליך פון וועגן וואס על-פי הלכה קען נישט אזוי א תפילה אויסלייזן נדרים. אבער מיט די צייט איז דער מנהג זייער איינגעווארצלט געווארן ביי די אידן, און זי האט באזעצט געווארן אויך אין שולחן ערוך.
פארצייטנס זיינען די יודן באשולדיג געווארן דורך די גוים אז זייערע צוזאגס האט נישט קיין צושטאנד אלץ דעם וואס זיי לייזן דאך אויס די נדרים ערב יו"כ, וואס דערפאר האבן די אידן געדארפט שווערן מיט א באזונדערע שבועה כדי צו פֿארפֿעסטן זייערע צוזאגס. די רעפארמער אין די 19טע י"ה האבן וועגן דעם באשלאסן צו נישט זאגן "כל נדרי", און האבן אנשטאט דער געזאגט דאס קאפיטל "שיר המעלות ממעמקים" מיטן ניגון פון "כל נדרי". אבער היינט אויך די רעפארמער זאגן "כל נדרי" אזוי ווי די ארטאדאקסן.
די תפילה האט מען באזונדער מתקן געווען פאר "אלערליי" אידן איינגערעכנט בעלי עבירות ("על דעת המקום ועל דעת הקהל אנו מתירין להתפלל עם העבריינים"). דערפאר איז טאקע איינגעפירט אז אלע אידן אפילו די סעקולערע זאלן קומען אין שול יעדעס יאר צו הערן "כל נדרי".
כאטש וואס די תפילה זאגט מען ביינאכט, איז איינגעפירט צו זיך איינוויקלען מיט טליתים.
די תפילה איז מען מקפיד צו זאגן פאר די שקיעה, ווייל לויט די הלכה טאר מען נישט אויסלייזן נדרים אום שבת און אום יום טוב.


text:
31סטן אויגוסט
דעם 31סטן אויגוסט איז דער 243סטער טאג פון יאר (244סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 122 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1422 - הענרי דער זעקסטער מלך פון ענגלאנד באקרוינט קעניג
- 1864 - אמעריקאנער בירגערקריג: קראפטן פון וויליאם שערמאן אטאקירן אטלאנטא
- 1886 - הונדערט מענטשן ווערן געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין טשארלסטאן, דרום קאראליינע, פאראייניגטע שטאטן
- 1920 - דער ערשטער ראדיא פראגראם אין דער וועלט ווערט טראנסמיטירט אין דעטרויט, מישיגן, פאראייניגטע שטאטן
- 1957 - מאלייזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1962 - טרינידאד און טאבעגא באקומט זעלבשטענדיקייט
- 1980 - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
- 1991 - קירגיזסטאן פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1994 - דער IRA פראקלאמירט א וואפן שטילשטאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1879 - יאשיהיטא, קייסער פון יאפאן (געש' 1926)
- 1880 - ווילהעלמינע, מלכה פון האלאנד (געש' 1962)
- 1945 - יצחק פערלמאן, ישראלדיקער פידלער
- 1960 - חאסאן נאסראללע, גענעראל סעקרעטאר און פירער פון חיזבאלא
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1422 - הענרי דער פינפטער מלך פון ענגלאנד (געב' 1387)
- 1997 - דיאנע, פרינצעסין פון וויילס (געב' 1961)
פייערטעג און פאסירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאלייזיע - נאציאנאלער פייערטאג
- טרינידאד און טאבעגא - אומאפהענגיקייט טאג
- אינטערנאציאנאלער בלאג טאג


text:
ניקאליי קאפערניק
ניקאליי קאפערניק (לאטיין: Nicolaus Copernicus, פויליש: Mikołaj Kopernik; 19טן פעברואר 1473 - 24סטן מיי 1543) איז געווען א פוילישער אסטראנאם, מאטעמאטיקער און עקאנאמיסט, וואס האט אנטוויקלט דעם העליאצענטרישן מאדעל (לויט וואס די פלאנעטן דרייען זיך ארום דער זון). אסטראנאמיע איז נישט געווען זיין הויפט ארבעט, נאר א האבי זיינער.
מיט זיין ארבעט אין אסטראנאמיע האט אנעהויבן א נייע תקופה אין וויסנשאפט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאפערניק איז געבוירן געווארן אין טארן, קעניגלעכע פרייסן, וואס איז דעמאלסט געווען אינעם קעניגרייך פון פוילן, אין א דייטשער משפחה. ער האט קיינמאל נישט חתונה געהאט.
אין 1497 איז זיין פעטער געווארן ביסקופ פון ווארמיע. ער האט געשיקט קאפערניק אויף פארשידענע דיפלאמאטישע שליחותן.
די נאכפאלגער פון קאפערניק אין אסטראנאמיע זענען געווען טיכא בראהע און יאהאן קעפלער.


text:
מאטערסדארף
מאַטערסדארף (דייטשיש: Mattersdorf, אונגאריש: Nagymarton, קראאטיש: Materštof) איז געוון א שטעטל אין בורגנלאנד, מערב אונגארן (היינט עסטרייך).
פלאצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאטערסדארף ליגט אין צפון בורגנלאנד, מזרח פון ווינער ניישטאט אין דעם וואולקע טייך טאל, אין דער וויינגארטן ראיאן.
היינט קען פארן קיין מאטערסדארף אויפן שאסיי, אדער דער בורגנלאנד שאסיי S31 פון אייזנשטאט אדער דער מאטערסבורג שאסיי S4 פון ווינער ניישטאט.
מאטערסדארף איז פארבונדן מיט ווינער ניישטאט און שאפראן דורך דער מאטערסדארפער באן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשן האבן געוואוינט אין מאטערסדארף שוין אין 1202. אין 1924 איז מאטערסדארף געווארן א שטאט און האט געטוישט זיין נאמען צו מאטערסבורג.
מ'זאגט אז די שישא ברידער, פליטים פון דער אינקוויציע אין שפאניע, האבן געגרינדעט די יידישע קהילה אין מאטערסדארף.[1]
מאטערסדארף איז געווען איינע פון די שבע קהילות פון בורגנאלד. די ערשטע יידן האבן זיך באזעצט אין מאטערסדארף אינעם 16טן יארהונדערט, ווען זיי זענען פארטריבן פון שאפראן, און זיי האבן זיך געמערט אין די קומענדיגע יארן. אין 1671, האט לעאפאלד דער ערשטער באפעלט אז זיי זאלן פארלאזן דאס שטעטל. אין 1678 האט מען זיי ערלויבט צוריקקומען קיין מאטערסדארף, אבער זיי האבן געדארפט צוריקקויפן זייערע פארמעגן. די יידישע געמיינדע האט געהאט פולע אויטאנאמיע ביז תרס"ג, ווען זיי זענען צונויפגעגאסן מיט דעם אלגעמיינעם שטעטל.
מענטשן פון מאטערסדארף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אהרן חורינער, משכיל, האט געלערנט דא
- רבי עקיבא איגר, געבוירן אין אייזנשטאט, האט געלערנט דא
- שמואל עהרנפעלד, געבוירן דא
- דער חת"ם סופר, געבוירן אין פראנקפורט, איז געווען רב דא
- דער רבי ר' בונם פון פרשיסחא, געבוירן אין פוילן, האט געלערנט דא


text:
פראזע (לינגוויסטיק)
אין גראמאטיק איז א פֿראַזע א גרופע ווערטער וואס צוזאמן פארעמען זיי זיך אויס צו פונקציאנירן אלס איין שטיקל אפטייל פון דער סינטעקס פון א פולער זאץ.
צום ביישפיל די הויז ביים ענדע פון גאס איז איין פראזע וואס דינט ווי א גרויסער נאון. עס אנטהאלט אין זיך די ווערטער ביים ענדע פון גאס, וואס דינט אלס אדזשעטיוו. די הויז דינט אלס דער קאפ פונעם פראזע און די ענדע פון גאס קען ווערן געטוישט מיט עפעס אנדערש ווי צום ביישפיל די ווייסע הויז. אויב וואלט עס ווען געווען סתם די הויז איז דאס נאכנישט קיין גאנצע פראזע ווייל מען ווייסט נישט וועלכעס הויז.


text:
סיקריקין
די סיקריקין, באקאנט אין דער תלמוד אלץ "בריונים", ווערן אנגעוויזן דורך היסטאריקער אלץ איינע פון די פריעסטע ביישפילן פון טעראריסטן. ווי יוסיפון געבט אן אין זיינע ביכער פון דעם תקופה, זענען די סיקריקין געווען פאנאטישע רעליגיעזע אידן וואס האבן גע'הרג'עט מענטשן אין מארק מיט באהאלטענע מעסערס (סיקַר) אויף זייער קערפער אויף צו טעראריזירן די נישט-גלויביגע און די וואס האבן געשטיצט די רוימישע געצנדינערישע הערשער.
אויך האבן זיי גע'הרג'עט יונתן כהן גדול (ווארשיינליך פון די צדוקים), וועמען זיי האבן באשולדיגט אין האבן נאנטע באציאונגען מיט די רומיים, און אויך אונטירגעצינדען די מאגאזינען פון שפייז בכדי צו ווארפן א שרעק און צווינגען דעם המון עם צו קעמפפן אנטקעגן די רומיים.
ווי דער תלמוד דערציילט, האט אפילו דער תנא ר' יוחנן בן זכאי זיך פון זיי געשראקן, און האט זיך געדארפט מאכן ווי א טויטער בכדי זיך ארויס צו שמוגלען צו רעדן מיט די רומיים.


text:
1946
1946 איז דאס 46סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1946 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מיי - יארדאניע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע
- 31סטן מיי - היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן ווערט געעפנט פאר ציווילער אוויאציע
- 16טן אקטאבער - די באשולדיקטע אינעם נירנבערג פראצעס וואס זענען געריכטעט צום טויט ווערן געהאנגען
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יולי - דזשארדזש וו. בוש, דער 34סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 19טן אויגוסט - ביל קלינטאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 10טן אקטאבער - נאאטא קאן, פרעמיער מיניסטער פון יאפאן
- 18טן דעצעמבער - סטיווען ספילבערג, יידישער רעזשיסאר
- 20סטן דעצעמבער - אורי געלער, א ישראלישער קונצען פערפארמער.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אפריל - דזשאן מיינארד קינס, בריטישער עקאנאמיסט (געב' 1883)
- 16טן אקטאבער
- אלפרעד יאדל, גענעראל פאלקאווניק אין דער ווערמאכט, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1890)
- אלפרעד ראזנבערג, נאצי אידעאלאג און קריגס פארברעכער, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1893)
- יוליוס שטרייכער, פון די הויפטן פון דער רעגירונג אין נאצי דייטשלאנד, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1885)
- יאאכים פאן ריבענטראפ, אויסערן מיניסטער פון נאצי דייטשלאנד, געהאנגען אלס קריגס פארברעכער (געב' 1893)
- ד"ר יצחק ברויער, יוריסט, שרייבער, דענקער, און אגודיסט (געב' 1883)


text:
די מיזעראבלער
די מיזעראַבלער (פראנצויזיש: Les Misérables לע מיזעראַבלע) איז א ראמאן וואס זיין געשיכטע געשעט אין פראנקרייך אין דעם ערשטן העלפט פון דעם 19טן יארהונדערט, דאס בוך האנדלט וועגן די נאטור פון דער מענטש און וועגן דאס לעבן, דאס בוך גייט נאך דער כאראקטער פון זשאן וואלזשאן און נאך די אנטוויקלונגען אין פראנקרייך, מיט שארפער רעצענזיע וועגן די ארעמקייט או די פארהעלטעניש פון דער פראנצויזישער געזעלשאפט צו די ארעמעלייט און די רחמנות'דיגע. דאס בוך האט געשריבן אין יאר 1862 דער בארימטער פראנצויזישער שרייבער וויקטאָר הוגאָ. דאס בוך איז געבענטשט מיט געפארבטע קאלירן און טיפע אנאליזן פון פיגורן, אויך די זאטיגע פון זיי. "די מיסעראבלער" ווערט גערעכנט אלס די גרעסטע באשאפונג פון וויקטאר הוגא צוזאמען מיט דער באשאפונג דער הויקער פון נאטרעדאם.
איבערזעצונג צו יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטן נאמען "דער גיבור אין קייטן". ב' שימין ווארשא. 1911.
רעקארדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערנאך ווען ער האט געענדיגט אראפ צו שרייבן דעם ראמאן די מיזעראבלער, איז וויקטאר הוגא ארויס אין וואקאציע, ער איז געווען נייגעריג צו וויסן צי דאס פארקויפן דאס בוך געלונגט האט ער געשיקט א טעלעגראם צום פארלעגער מיט איין איינציגער צייכן: "?". דער ענטפער וואס האט נישט פארשפעטיגט צו קומען האט אריינגערעכנט אין זיך אויך נאר איין צייכן: "!". אנדערש פון דער קורצער מיטשטימונג, וואס ווערט גערעכנט אלס די קערצסטע מיטשטימונג פון אלע צייטן, פארמאגט "די מיזעראבלער" איינע פון די לענגסטע זאצן אין דער וועלט ליטעראטור. די לענג איז 823 ווערטער, 93 קאמעס, 51 פינטלעך מיט קאמען און-4 קווים מפרידים (-),עס ווערט צעשפרייט אויף כמעט דריי זייטן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גיבור אין קייטן צו ליינען דורך די יידישער ביכער-צענטער


text:
טעטריס
טעטריס איז א קאמפיוטער שפיל, ערפינדן אין 1985 דורך אלעקסיי פעזשיטנאוו אין מאסקווע רוסלאנד. נאך בלויז א יאר צייט האט די שפיל געשלאגן ווארצלן אלוועלטלעך.
די שפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפילער דארף צילעווען די שטיקלעך וועלכע פאלן אראפ פון דעם אויבערשטן חלק פון דעם עקראן, מיטן מאטיוו דאס צו סארטירן אונטן ווי א פאזל, אן קיין איבריגע פלאץ צווישן די שטיקלעך. ווען עס ווערט געשאפן א גאנצע ליניע אן קיין איבריגע פלאץ, ווערט יענע ליניע פארשוואונדן, און די שורה העכער דעם פאלט אראפ איין "שטאק". ווען די אלע אומפארענדיגטע ליניעס גרייכן ביזן מאקסימום הייעך פונעם סקרין, האט דער שפילער פארלוירן דעם שפיל.
עס איז במשך די צייט ערפינדן געווארן פארשידענע ווערסיעס פונעם שפיל, פאר טעלעוויזיעס, סעליולער טעלעפאנען, דיגיטאלע זייגערס, קאמפיוטערס, און נאך.
די הויפט מעגליכקייטן וועלכע ווערן געשעצט דורך קונדן איז צו קענען זען א פאראויסדיגע אויסקוק פונעם שטיקל וואס פאלט אראפ אונטן פונעם עקראן, אז מען זאל וויסן פון פאראויס וואו דאס צו צילעווען. און אויך צו קענען טוישן א שטיקל אינמיטן פאלן אויב מען זעט אז עס פאסט זיך נישט אריין אונטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען טעטריס שטאמט ארגינעל פונעם גריכישן ווארט "טעטרא" וואס עס מיינט דעם נומער 4, צוליב די שטיקלעך אינעם שפיל וועלכע זענען צוזאמענגשטעלט פון פיר קעסטעלעך.
דאס פארשפרייטן די שפיל איז נישט פאראיבער אזוי גלאטיג, און פילע פירמעס האבן גענומען פאר זיך די עקסלוסיווע רעכטן אויף דער שפיל. וויבעלד פעזשיטנאוו האט בעת'ן ערפינדן די שפיל געארבעט פארן סאוויעטער רעגירונג, האט ער קיינמאל נישט זוכה געווען צו די מיליאנען וואס די שפיל האט מרוויח געווען אין לויף פון די יארן. אין 1991 איז פעזשיטנאוו אריבער קיין אמעריקא און אויפגעשטעלט א פירמע מיטן נאמען פון דער שפיל. פון 1996 ביז 2005 האט ער געארבעט אין מייקראסאפט.
לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באשרייבונג אין Ynet (עברית) וועגן די סוקסעס פון דער שפיל [1].


text:
לאס אנדזשעלעס
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין קאליפארניע. אויב איר זוכט די שטאט אין טשילע, זעט לאס אנדזשעלעס (טשילע).
לאס אַנזשעלעס איז א שטאט אין דרום קאליפארניע, אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. 3,847,400 מענטשן וואוינען אין דער שטאט, און מער ווי 18 מיליאן מענטשן אין דער גאנצער לאס אנזשעלעס ראיאן. די שטאט פארנעמט א שטח פון 1200 קוואדראט ק"מ. לאס אַנזשעלעס האט די די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג פון אלע שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן, נאך ניו יארק סיטי. זי איז די גרעסטע שטאט אין קאליפארניע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען לאס אַנזשעלעס שטאמט פון שפאניש און איז טײַטש "די מלאכים". דער נאמען איז א פארקירצונג פונעם ארגינעלן נאמען פונעם ארט. לאס אַנזשעלעס איז געגרינדעט געווארן אין 1781. אום 4טן אפריל, 1850 איז קאליפארניע געווארן איינער פון די פאראייניגטע שטאטן.
טשיקאוועסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאס אַנזשעלעס פארמאגט אסאך באקאנטע טשיקאוועסן. ס'איז פאראן אסאך לאנגע פלאזשעס, למשל וועניס פלאזשע, ווי אויך מוזייען, למשל די געטי מוזיי.
אינדוסטריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאס אַנזשעלעס האט א גרויסע פילם אינדוסטריע, בעיקר אין האליוואד. מען פאבריצירט אויך מיליטערישע פליווארג דארטן. די שטאט איז אויך א צענטער פאר באנקירן.
געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאס אנזשעלעס האט פארשידענע געגנטן, צווישן זיי:
- האליוואד.
- וועניס פלאזשע.
- ברענטוואד, וואו די גבירים וואוינען .
- פֿערפֿאקס, א יידישע געגנט.
- וועסטוואד, וואו ס'געפינט זיך די אוניווערסיטעט פון קאליפארניע לאס אנזשעלעס (UCLA).
- דער סאן פערנאנדא טאל, א פארשטאטישער שטח וואו א סאך פערזישע וואוינען.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער בירגערמײַסטער איז אנטאניא ווילאַגייראסאַ


text:
אירענא סענדלער
אירענא סענדלער (פויליש: Irena Sendlerowa) (ווארשע, 15טן פעברואר 1910- 12טן מיי 2008)[1] איז געווען א פוילישע סאציאל ארבעטער און הומאניטאר וואס האט געהאלפֿן ראטעווען 2,500 יידישע קינדער פון די נאציס ווען זי האט זיי ארויסגעשמוגלט פֿון דער ווארשאווער געטא און געגעבן זיי פֿאלשע פאפירן.[2]
ביאגראפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אירענא איז געבוירן אין ווארשע, קאנגרעס פוילן. פֿארן קריג האט זי געוואוינט אין טורטשין. אין יאר 1939 האט זי געארבעט אין דעם ווארשאווער פֿארזארג-אפטייל פון וואנעט זי האט געפֿירט די ריזיקאלישע הצלה אפעראציעס ראטעווען יידישע קינדער פון דער געטא במשך די ברוטאלער אקופאציע פון נאצישן דייטשלאנד. זי איז געווען טעטיק אין דער זשעגאטא פוילישער אנטי-חורבן ווידערשטאנד.
איר גרופע פֿון 20 מענטשן האט געראטעוועט בערך 2500 קינדער פון דער געטא צווישן אקטאבער 1940 און אפריל 1943, ווען די נאציס האבן פֿארברענט די געטא און געשאסן אסאך פֿון די איינוואוינערס און געשיקט די איבעריגע צו די טויט לאגערס. מיט אן אויסרעד פון איבערקוקן די היגיענע אין דער געטא אין אן אויסבראך פון בויכטיפֿוס, זענען סענדלער מיט אירע געהילפֿן אריין אין דער געטא אויסזוכן קינדער וואס מ'קען זיי ארויסשמוגלען כדי צו בלײַבן לעבן כלומערשט אלס קאטאליקן. זיי האבן ארויסגעשמוגלט עופֿעלעך און קליינע קינדער אין אמבולאנסן און טראמווייען, איינגעוויקלט אלס פעקעלעך. עלטערע קינדער זענען ארויס מיט צוואנגארבעט גרופעס. ארויס פון דער געטא האט מען זיי פלאצירט מיט פֿאמיליעס, יתומים-הײַזער, שפיטעלער און קאנווענטן.
מיט דער האפֿנונג פֿון פאראייניגן זיי מיט זייערע משפחות—וואס רוב פֿון זיי זענען נעבעך אומגעקומען אין די נאצישע טויט-לאגערס—האט סענדלער געשריבן די אמת'ע נעמען אויף פאפירלעך. אין יאר 1943 זענען געקומען די דייטשע פאליציי צו ארעסטירן זי, דעמאלסט האט איר געהילף באהאלטן די פאפירלעך און שפעטער האט מען זיי באגראבן אין א סלוי אונטער אן עפלבוים.
נאכן קריג האט סענדלער געארבעט אלס סאציאל ארבעטער און דירעקטאר פון פֿאכשולעס און האט ממשיך געווען העלפֿן טייל פֿון די קינדער זי האט געראטעוועט.
אין 1965 האט די יד ושם חורבן אייראפע אנדענק אין ירושלים זי באלוינט אלס איינע פון די ערשטע מיטן טיטל "חסידי אומות העולם. די קאמוניסטישע רעגירונג האט נישט געלאזט אז זי זאל פארן אין ישראל, נאר הערשט שפעטער אין 1983 האט זי באקומען די אויסצייכענונג.
זי איז געווארן קראנק מיט א לונגען-ערצינדונג אין 2008, און געשטארבן אין א שפיטאל אין ווארשע 12 מיי צום עלטער פֿון 98.
זי לאזט איבער איין טאכטער יאַנינא זגזשעמסקא און אן אייניקל.
רעפֿערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Irena Sendler
- ↑ Baczynska, Gabriela; JonBoyle (2008-05-12). "Sendler, savior of Warsaw Ghetto children, dies", Washington Post, The Washington Post Company. דערגרייכט דעם 2008-05-12.


text:
שטות
שטות
שוטה הייסט אזא סארט משוגענער, א מענטש וואס זיין שכל איז נישט גלייך און איז נישט מיושב.
אין די הלכה געפינען מיר סימנים ווען א מענטש הייסט א שוטה: איינער וואס גייט אליינס ביינאכט. ער נעכטיגט אין א בית הקברות. ער צורייסט זיינע בגדים. ער פארלירט וואס מען גיט איהם.
לויט די הלכה איז א שוטה פטור פון אלע מצות, ער איז נישט באגלייבט ביי משא ומתן, ער קען נישט זוכה זיין און נישט מזכה זיין (שו"ע חו"מ סי' רל"ה ס"ב). א שוטה האט אויף א פראבלעם ביים זיך געטן וויבאלד זיין גט איז נישט קיין גט, און א פרוי א שוטה קען נישט מקבל זיין זיין א גט. (כתובות קיב. יבמות קיג:).
די משנה (בבא קמא) זאגט חרש שוטה וקטן פגיעתן רעה, עס איז אך און וויי ווער עס הייבט אהן מיט א שוטה, ווען ער שעדיגט איינעם איז ער נישט מחויב צו באצאהלן, אבער ווען מען שעדיגט איהם איז מען איהם מחויב צו באצאלן.
עס איז אויך דא א זאך ווי עתים שוטה עתים חלומה, אמאל איז ער שוטה אמאל איז ער געזונט, פון דאנעט נעמט זיך דאס ווערטל וואס מען זאגט אויף א מענשט וואס איז אביסל נארמאל, ער איז עתים.
אין די גמרא (גיטין סח:) שטייט, א שוטה זאגט נישט איבער א זאך יעדן טאג, דאס הייסט אויב איינער זאגט איבער יעדן טאג די זעלבע נארישקייט, און מען ווייסט נישט צו ער איז א שוטה אדער נישט דארף מען חייש זיין אפשר איז ער גערעכט, אזוי האט מען געטראפן אז שלמה המלך איז דער מלך נישט אשמדאי.


text:
זיבן יעריגער קריג
דער זיבן יעריגער קריג (1756-1763) איז געווען א גרויסער קריג צווישן פרייסן און דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון איין זייט און עסטרייך, פראנקרייך, רוסלאנד, שוועדן און זאקסאניע פון דער צווייטער זייט. די פעלקער האבן זיך צעשלאגן איינס מיט אנאנד סיי אין אייראפע און סיי אין די קאלאניעס. במשך די זיבן יאר זענן געהרגעט געווארן פון 900,000 ביז 1,400,00 מענטשן.
דער קריג האט אויסגעבראכן ווען פרידריך דער גרויסער פון פרייסן האט זיך ארײַנגעריסן אין סאקסאני.
נאכן קריג איז געווארן א סוף צו פראנקרייך'ס פאזיציע אלס א גרויסער קאלאנינאלער מעכט אינעם אמעריקאנער קאנטינענט, און זי איז אויך געבליבן שוואך אין אייראפע ביז דער פראנצויזישער רעוואלוציע.


text:
ענדאקרינאלע סיסטעם
די ענדאקרינאַלע סיסטעם פון אן ארגאניזם איז די זאמלונג פון דריזן וואס שאפן הארמאנען גלייך אין דער צירקולאציע סיסטעם צו פירן צו א ווייטערדיקן ציל ארגאן. דאס איז אנדערש ווי די עקסאקרינאלע סיסטעם, וואס שאפט הארמאנען אין רערלעך, ווי למשל שווייס דריזן. די הארמאנען קאנטראלירן מעטאבאליזם, וואוקס און אנטוויקלונג, און געוועב פונקציע.
דאס ווארט ענדאקרינאל קומט פון גריכיש ἐvδo- ענדא- "אינערהאלב," און kpίveιv קריניין "צו שיידן".
דאס פעלד פון מעדיצין וואס באהאנדלט די ענדאקרינאלע סיסטעם ווערט גערופן ענדאקרינאלאגיע.


text:
וויליאם ליאן מעקענזי קינג
וויליאם ליאן מאקענזי קינג איז געווען קאנאדע'ס 10'טער פרעמיער מיניסטאר פון דער לענגסטער אין אמט, אלעס צוזאמען איבער 21 יאר. ער איז 3 מאל געווען פרעמיער מיניסטער. 21' – 26', 26' - 30', 35' – 48'. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער ביי די צווייטע וועלט קריג און איז אנגעבליך געווען א שונא ישראל. ער האט זיך געטראפן מיט היטלער אין 37' און האט אים באצייכנט אלס א גוטער מענטש. ער האט אפגעזאגט און צוריקגעשיקט א שיף מיט טויזנעטער אידישע אימיגראנטן ענדע קריג. זיין בילד איז אויפ'ן 50 דאלאר ביל.


text:
וואלפיש
די וואלפישן (Cetacea) זענען א טאלק פון זויגערס מיט אומגעפער 80 זגאלן, וואס לעבן אין וואסער. ס'איז פאראן צוויי אונטערזגאלן, די פישביין וואלפישן (Mysticeti), וואס דערנערן זיך דורך פילטרירן פלאנקטאן און זענען די גרעסטע בעלי חיים אויף דער ערד, און די רויבערישע ציינוואלפישן (Odontoceti). דער וואלפיש איז, טראץ זיין נאמען, נישט קיין פיש נאר א "פירפיסיקער" בעל חי וואס וואוינט אין וואסער.
דער וואלפיש איז דאס גרעסטע באשעפעניש אין וואסער און אויך אויף דער יבשה.
געבוי און אטעם-סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלפישן דארפן האבן לופט צו אטעמען און זיי פארמאגן ווארעם בלוט, א זאך וואס קיין פיש אין ים האט נישט.
וויסנשאפטלער פארשטייען נאך היינט נישט וואספארא סארט באשעפעניש דאס איז און טייל ווילן זאגן אז דאס איז אמאל געווען א באשעפעניש וואס האט געלעבט אויף דער יבשה און במשך די יארן האט דאס אנגעהויבן גיין אין וואסער און זינט די ניי-געבוירענע זענען געבוירן אין וואסער איז דאס עווענטועל געווארן א ים-באשעפעניש. וויאזוי אימער, איז דאס א וואונדערליכע באשעפעניש וועלכע קען לעבן אויף דער יבשה און אין וואסער.
אבער וואו אימער דער וואלפיש וועט זיך געפינען וועט ער האבן פראבלעמען. אין וואסער קען ער גוט שווימען און האט אסאך עסן אבער ער דארף ארויפקומען יעדע שטיק צייט צו אטעמען לופט גענוי ווי א מענטש וואס שווימט אין וואסער.
אויב געפינט ער זיך אויף די יבשה קען ער זיך שווער רירן צוליב זיין וואג און דארט האט ער נישט וואס צו עסן.
דער וואלפיש פארמאגט א ריזיגע וויידל וועלכע ווערט צעטיילט אין צוויי ביי די עק גענוי ווי דער הינטערשטער פליגל פון א פליגער. מיט זיין וויידל שווימט ער אבער אנדערש ווי אלע אנדערע פישן רוקט ער די צוויי טיילן ארויף און אראפ אנשטאט זייטיג. ער פארמאגט אויך צוויי אזויגערופענע פליפערס וועלכע זענען ווי זיינע הענט און מיט דעם קאנטראלירט ער זיך פון רעכטס צו לינקס. געוויסע וואל פישן פארמאגן אויך שווים פענכער ווי אלע פיש וועלכע העלפט זיי באלאנסירן זייער קערפער בשעת זיי שווימען.
דער וואלפיש אטעמט און פארשטייט זיך אז ער קען נישט אטעמען אונטערן וואסער און ער וועט דארפן ארויפקומען אויפ'ן אויבערפלאך שעפן אביסל פרישע לופט. צו דעם פארמאגט ער א נאז וועלכע ווערט גערופן דאס בלאזלעכל וועלכע ליגט אויף דער אויבערשטער טייל פון זיין קאפ כדי ער זאל נישט דארפן אינגאנצן ארויסקומען פון וואסער יעדעס מאל ער וויל אטעמען.
יעדעס מאל ער וויל אטעמען (ער אטעמט נישט די גאנצע צייט ווי מענטשן און חיות ווי מיר וועלן באלד זען) שווימט ער ארויף צום אויבערפלאך און שטעקט ארויס נאר די אויבערשטע טייל פון זיין קערפער און דאן ציט ער איין א ספעציעלע מוסקל וועלכע האלט פארמאכט זיין בלאזלעכל און אין דער מאמענט בלאזט ער ארויס אלע גענוצטע לופט און אטעמט אריין פרישע לופט. ווען ער איז פארטיג לאזט ער נאך זיין מוסקל און דאס לעכל פארמאכט זיך און ער שווימט צוריק אראפ אין ים.
פאר א מענטש צו זען זיין אטעם איז אינטרעסאנט. ווען ער בלאזט ארויס זיין גענוצטע לופט קומט דאס ארויס מיט א שטארקע קראפט און מאכט א הויכע גערודער וועלכע קען געהערט ווערן פון זייער ווייט. מיט די אויגן זעט מען ארויסקומען וואסער אבער אין פאקט איז דאס לופט וועלכע ווערט פליסיג וויבאלד דער טעמפרעאטור פון זיין לופט איז פיל ווארימער ווי די לופט העכער'ן ים און דאס ווערט פארע.
טייל וואל פישן האבן צוויי בלאזלעכער און יעדע וואל פיש האט אן אנדערע וועג וויאזוי ער בלאזט ארויס זיין לופט אן די וואס קענען זיך אויס מיט וואל פישן וועלן דערקענען וואספארא סארט פיש דאס איז דורך זען זיין לופט ארויסקומען.
זינט זיין לעבן איז אין וואסער קען ער נישט קומען אטעמען יעדע צוויי מינוט און ער איז באשאפן געווארן מיט א ספעציעלע לונגען סיסטעם וועלכע נעמט אריין א געוואלד אקסיגן וועלכע איז גענוג פאר א לאנגע צייט. א מענטש'נס לונגען האלט נאר 15 פראצענט פון די אקסיגן וואס ער אטעמט אריין אבער א וואל פיש האלט 90 פראצענט דערפון און דאס לאזט אים זיך דרייען אין וואסער.
די צייט וואס דער וואלפיש קען זיך דרייען אין וואסער ביז ער דארף נאכאמאל קומען פאר פרישע לופט איז געוואנדן לויט זייערע סארטן. עס הייבט זיך אן פון 30 מינוט און גייט ביז צוויי שטונדן וועלכע איז דער ביעקט וואלפיש. דאס איז א באזונדערע וואונדער וועלכע סייענטיסטן קענען נישט פארשטיין ווייל לויט ווי גרויס און שווער דער וואלפיש איז וואלט זיין לופט נישט געווען גענוג פאר זיין בלוט פלוס. דער וואלפיש דארף מאכן א דייוו אריין אין וואסער יעדעס מאל נאכ'ן אויפנעמען פרישע לופט און ער זיצט נישט אין וואסער אבער האט דאך גענוג לופט.
דער וואל פיש האט ווארימע בלוט און דארף בלייבן ווארים גענוי ווי מענטשן אין בהמות. אבער אין ים איז זייער קאלט ווייל די זון שיינט נישט אריין דארט און דער וואל פיש וואלט געפרוירן צום טויט, ספעציעל אין דער ווינטער. צו דעם פארמאגט ער א דיקע שיכט פון פעטנס ארום זיין קערפער וועלכע באשיצט אים פון קעלט. נישט שטענדיג איז פאראן גענוג עסן אין ים און דערפאר וועט דער וואלפיש זיך שטענדיג אוועקלייגן עקסטערע פעטנס ער זאל האבן גענוג ווען עס וועט אויספעלן.
שלאפן איז זיין צווייטע גרעסטע פראבלעם וואס נאר ער פארמאגט. מענטשן, חיות, און בהמות דארפן נישט זיין וואך צו אטעמען און עס אטעמט זיך פון זיך אליינס אפילו אינמיטן שלאף. פיש וואס שלאפן האבן אויך נישט דעם פראבלעם ווייל זיי אטעמען וואסער. אבער דער וואל פיש קען נישט שלאפן רואיג ווייל ער מוז זיין וואך צו געדענקן אז ער דארף גיין אטעמען. אויב שלאפט ער וועט ער מעגליך פארגעסן צו גיין אטעמען און ווען ער וועט זיך דערוועקן וועט שוין זיין צו שפעט.
למעשה שלאפט ער יא און דאך וועקט ער זיך אויף אין צייט צו גיין נעמען דעם אטעם. פארשער זאגן אז שטענדיג שלאפט נאר איין האלב פון זיין מוח און די אנדערע האלב מאכט זיכער צו באקומען לופט און שפעטער טוישט זיך עס און די אנדערע האלב מוח באקומט שלאף.
א דריטע פראבלעם וואס דער וואל פיש האט איז וואסער דרוק. א מענטש און א בהמה קענען נישט גיין צו טיף אונטערן וואסער ווייל ווי טיפער אלץ שווערער ווערט דאס וואסער העכער זיי און ביי א געוויסע פונקט וועט די דרוק פון אינדרויסן ווערן שטערקער ווי דער קערפערליכער אינערליכער דרוק וועלכע איז די לופט אין די לונגען. אין אזא פאל וועט דער גאנצער ברוסט קאסטן זיך איינברעכן און מען וועט שטארבן. פיש האבן נישט דעם פראבלעם ווייל זיי האבן נישט קיין ברוסט קאסטן און נישט קיין לונגען. אבער דער וואלפיש האט יא לונגען און ער האט דעם פראבלעם פון וואסער דרוק.
דער געביין פון דעם וואלפיש איז דערפאר א ווייכע און לאזט זיך צונויף לייגן ווען ער גייט אראפ טיף אין ים און די לופט אין די לונגען ווערט צונויפגעדרוקט און האלט א באלאנס צווישן די אינערליכע און אויסערליכע דרוק וואס לאזט אים איבערלעבן. נישט יעדע סארט וואלפיש גייט אראפ זייער טיף אבער טייל פון זיי גייען אזוי טיף ווי 7,000 פיס וואו זיי יעגן אנדערע פיש וועלכע שווימען אזוי טיף.
גרויס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער וואלפיש איז דער בלויער וואלפיש וועלכער קען וואקסן ביז 100 פיס לאנג, וועגט 150 טאן (פונט 300,000). דאס איז א מאנסטער באשעפעניש גרויס ווי א 10 שטאקיגע געביידע מיט א הארץ אזוי גרויס ווי א דורכשניטליכער אויטא און א צינג גענוג גרויס צו קענען ארויפנעמען 50 מענטשן. אויב דער פיש זאל עפענען זיין מויל וואלט מען געקענט אריינשפאצירן שטייענדיג.
אבער נישט אלע וואל פישן זענען אזוי גרויס. די קליינע פון זיי וועלכע מיר זעען אין חיות גארטן זענען נישט מער ווי 30 פיס לאנג און וועגן 6 טאן. אויך נישט קליין! עס איז די לענג פון די הייך פון 5 מענטשן און וועגט וואס 58 מענטשן וועגן אינאיינעם.
פאנגען און עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן א סך הכל פון 75 ערליי וואלפישן פון וועלכע טייל האבן ציינער און טייל נישט. די וואס האבן ציינער נוצן זייערע ציינער צו דערשטעכן זייערע קרבנות בעפאר זיי הייבן אן די סעודה גענוי ווי שארק פישן. די וואס האבן נישט קיין ציינער קענען נאר פאנגן גרינגע קרבנות דורך עפענען זייערע גרויסע מיילער און איינשלינגן הונדערטער קליינע פיש וועלכע שווימען אין גרופעס. וואל-פישן עסן אלע סארט פיש און ים חיות און אויך אנדערע וואלפישן און אויב זיי וועלן נישט קענען אליינס בייקומען איינע פון זיי וועלן זיי ארבעטן עטליכע אינאיינעם און ארומרינגלן זייער קרבן און צוזאמען אטאקירן.
וואלפישן האבן ספעציעלע חושים צו דערשמעקן זייערע קרבנות ווי אנדערע פיש און חיות. זיי האבן זייער גוטע אויערן (ליגט נעבן זייערע אויגן) און קענען הערן פון זייער ווייט ווען אנדערע פיש שווימען אין די געגענט. זיי וועלן אפילו הערן וועלכע סארט פיש זענען דארט און וועלן לויט דעם באשליסן אויב עס איז ווערט צו גיין נאך זיי אדער נישט. נאכמער, זיין וועלן קענען הערן וואו ווייט די קרבנות געפינען זיך דורך אפטייטשן ווי שטארק די ווידער קול איז נאכדעם וואס עס דעגרייכט צו זייערע אויערן. פארשער זאגן אז זייער מוח פארנעמט מער פלאץ פאר הערן אינפארמאציע ווי זען אינפארמאציע, פונקט פארקערט ווי מענטשן. דאס איז ווייל אין ים איז טונקל און מען דארף פארשטיין די ענווייראמענט ארום זיך דורך הערן.
די וואלפישן וועלכע האבן נישט קיין ציינער פארמאגן שפיצן לענגאויס זייער מויל וועלכע איז פון די זעלבע סארט ווי אונזערע נעגל. מיט דעם פילטערן זיי אויס וואס זיי שלינגן איין און בלאקירן די פיש וואס זענען שוין אין מויל פון קענען צוריק ארויסגיין. זיי וועלן נוצן פארשידענע טאקטיקן צו צעמישן זייערע קרבנות און דאן וועלן זיי קענען גרינג איינשלינגן. א ביישפיל פון א טאקטיק איז מאכן באבעלס ארום א גרופע פיש וואס דעשרעקט די פיש און זיי האלטן זיך אינאיינעם. דאן וועט דער וואל-פיש עפענען זיין מויל און אהינשווימען מיט א שנעלקייט און זיי אלע איינשלינגן.
וואלפישן מאכן קולות צו קאמיוניקירן איינע מיט די אנדערע. זייערע קולות ווערט געמאכט דורך רוקן וואסער פון איין פלאץ צו די צווייטע נעבן דעם בלאזלעכל און דאס מאכט א הויכע גערודער. יעדע סארט וואל-פיש מאכט אנדערע סארט קולות און זכרים מאכן אנדערע קולות ווי נקבות. פארשער ווייסן נישט גענוי פארוואס זיי קאמיוניקירן און וואס זייערע סיגנאלן און קולות מיינען און זענען ביי דער מיינונג אז זיי זענען זייער קלוגע באשעפענישן וועלכע פארשטייען אן עסק און געבן איבער נייעס איינע פאר די אנדערע.
זייער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלפישן געפינען זיך אין אלע גרויסע אקעאנען און שווימען זייער ווייטע שטרעקעס זייער שנעל. די וואס דרייען זיך אין קאלטע ראיאנען וועלן געווענליך אוועקשווימען אין דער ווינטער אין וואסערן נענטער צו דעם עקוואטאר וואו עס איז ווארימער. אבער ווי נאר דער ווינטער וועט זיין פאראיבער וועלן זיי שנעל צוריק קומען ווייל דעמאלט ווערן געבוירן אלע נייע פישן און זיי האבן אסאך עסן.
געוויסע וואלפישן שווימען נישט אוועק פון קאלטע פלעצער אפילו אין די פרעסטן און אנדערע שווימען כסדר ארום די וואסערן גייענדיג טויזנטער מיילן אין בלויז עטליכע וואכן. פארשער קוקן נאך טייל פון זיי און זאגן אז פון די סארט זענען פאראן זייער אסאך וועלכע שווימען ארום די גאנצע ערד קוגל אין זייער 70 יעריגע לעבן. וואל-פישן האבן א גוטע זכרון און וועלן געדענקן פון איין סעזאן צו די צווייטע וואו צו גיין.
ניי געבוירענע וואלפישן קענען זיין ביז 25 פיס גרויס און וועגן מער ווי דער שווערסטער העלפאנד. ווען זיי ווערן געבוירן קענען זיי באלד שווימען אבער קענען נאך נישט די מלאכה פון לאקערן און פאנגן פיש און וועלן זיך דרייען נעבן זייערע מאמעס פאר עטליכע וואכן און זיך לערנען. נאכ'ן געבוירן זייגן זיי מילך פון די מאמע ביז זיי גייען אליינס ארויס אויף די וועלט אין וואסער און טרעפן אנדערע יונגע וואלפישן. דער גרויסער בלויער וואל-פיש זייגט 50 גאלאן מילך פער טאג און נעמט צו 10 פונט פער שטונדע.
פון צייט צו צייט קומען די וואל-פישן ארויס פון די טיפענישן פון ים און מאכן א הויכע שפרינג ארויס פון וואסער און דייוון צוריק אראפ. דאס איז זייער אינטערעסאנט צו זען זינט עס מאכט א הויכע גערודער און מאכט א ריזיגע "ספלעש" ווען עס דייווט צוריק אריין אין וואסער. פארשער ווייסן נישט פארוואס זיי טוען דאס און האבן פארשידענע טעאריעס איבער דעם. טייל האלטן אז מיט דעם שאקלן זיי זיך אפ פון זאכן וואס קלעבן זיך אן אויף זייערע קערפער. אנדערע האלטן אז דאס איז אויך א וועג פון קאמיוניקאציע. און טייל האלטן אז זיי טוען דאס סתם פאר "פאן" אדער צו ווייזן זייער קעניגרייך אין ים.
מענטשן האבן שטענדיג געכאפט וואלפישן און האבן געגעסן זיין פלייש. דער ארבעט איז געווען א שווערע אבער עס האט זיך געלוינט ווייל מען האט געהאט גענוג עסן פאר וואכן. מיט די יארן האבן די פאנגער אויסגעפינען אז די וואלפישן פארמאגן אין זיך א געוויסע סארט אויל וועלכע קען גענוצט ווערן אלס ברענשטאף פאר לעמפלעך. מען פעלגט כאפן וואל-פישן רעכטס און לינקס און אין 946' האבן א גרויסע צאל לענדער אונטערגעשריבן אן אפמאך אז מען וועט מער נישט לאזן כאפן וואלפישן זינט זייער נומער איז שטארק רעדוצירט געווארן און זיי קענען גרינג עלימינירט ווערן.
דער וואלפיש איז פריינטליך צו מענטשן און מען קען גרינג ארבעטן מיט זיי. עס זענען פאראן געשיכטעס אין וועלכע וואל פישן האבן געראטעוועט שיפלער פון שארק. דאס באשעפעניש איז זייער קלוג און ווען מען נעמט זיי אין אן אקוועריום וועלן זיי זיך גרינג לערנען פארשידענע קונצן. אגב, דאלפינס זענען פון די פאמיליע פון וואלפישן כאטש מער רעכנט זיי נישט אלס איינע פון זיי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דערציילונגען און ווערטלעך איבער בעקיטשעס ביי צדיקים
דער לבוש, און בפרט דער שבת'דיגער לבוש, האט שטענדיג פארנומען גאר א הויכן ארט אין תורת החסידות.
וואס באמת איז עס לאו דווקא א חסיד'ישער זאך - ביי מצרים שטייט דאך שוין "שלא שינו את לבושם." נאר אזויווי פיל אנדערע הייליגע ענינים זענען געבליבן מער אָנגענומען ביי די חסידים, שיינט ארויס צווישן זיי דער 'לבוש', ווען אין דער נישט-חסיד'ישער וועלט טוישט מען זיך לייכטער דער לבוש, איז מען ביי חסידים מקפיד אויף יעדן קלענסטן פרט ווען עס קומט צו לבוש, און חסידים שיינען טאקע ארויס מיט'ן הייליגן אייגנארטיגן טראדיציאנאלן חסידי'שן לבוש.
בעקיטשעס ע"פ האריז"ל
די בעקיטשע איז שוין געווען בעפאר דער התגלות פונעם בעש"ט הק' זי"ע. די מקובלים פלעגן גיין דערמיט שבת. אנדערש ווי מען גייט היינט, פלעגן זיי גיין נאר מיט ווייסע בעקיטשעס. דאס איז געווען ע"פ האריז"ל וועלכער שרייבט אז שבת איז דא אן ענין צו גיין מיט ווייסע בגדים. (קביעא וקיימא פי"ג)
ביים בעש"ט הק'
דער בעש"ט הק' זי"ע און זיינע הייליגע תלמידים האבן ממשיך געווען מיט'ן בעקיטשע לבוש, און טאקע בלויז ווייסע בעקיטשעס.
ס'איז באקאנט דאס ווארט פונעם הייליגן שינאווער רב זי"ע, אז ביים הייליגן 'חוזה' פון לובלין זי"ע זענען געווען דריי הונדערט צדיקים וועלכע זענען געגאנגען מיט ווייסע בעקיטשעס. אלע זענען זיי געווען בעלי רוח הקודש.
דער טויש צו שווארצע בעקיטשעס
ביז'ן חוזה פון לובלין און אזוי אלע עלטערע תלמידים פונעם חוזה, זענען אלע צדיקים געגאנגען נאר מיט ווייסע בעקיטשעס.
דער הייליגער שר שלום פון בעלזא זי"ע איז געווען דער וואס האט געטוישט פון דער ווייסער בעקיטשע צו א שווארצער.
ער איז געווען דער ערשטער חסיד'ישער רבי וואס האט אנגעטון א שווארצע בעקיטשע.
פארוואס האט ער מבטל געווען דער מנהג פון ווייסע בעקיטשעס? ווייל ס'איז געווארן א 'גאסן-לבוש', אסאך וועלכע זענען נישט געווען ראוי דערצו האבן זיך אנגעהויבן אנטון דערמיט, און דאס האט געברענגט א זלזול אין דעם חשוב'ן שבת'דיגן לבוש.
און אזוי איז טאקע געווען, אז אויסער די עלטערע תלמידים פונעם חוזה האבן אלע רבי'ס געטוישט די ווייסע בעקיטשע אויף א שווארצע. (סיפורי בעלזא)
זיידענע בעקיטשעס
שפעטער האבן די חסידים מקפיד געווען אז די בעקיטשע זאל זיין געמאכט פון זייד. דער הויפט טעם דערויף ווערט געברענגט אין די ספרים הק' אז 'זייד' האט נישט קיין חשש פון 'שעטנז'. דער הייליגער טריסקער מגיד זי"ע ברענגט אין זיין ספר הק' 'מגן אברהם' א לענגערן שמועס איבער'ן ענין פון גיין מיט 'זיידענע בעקיטשעס' אום שבת. ער ברענגט דארט אויך א טעם אויפ'ן גיין שבת מיט בגדי משי, אַז דאָס איז ווייל דער זייד קומט פון ווערים. צו דערמאנען דעם מענטש אז ער זאל נישט צוקומען צו התפארות און הנאה פון זיינע שיינע בגדים, נאר ער זאל געדענקען פון וואנעט ער קומט, פון עפר רימה ותולעה, ולאן אתה הולך...! (מבואו ועד צאתו פי"ב)
גלאטע און געבלומטע
ביים דאווענען האט מען מקפיד געווען צו גיין דווקא מיט א גלאטע, ווייטער ביים עסן איז געווען אזעלכע וואס האבן אנגעטון א געבלומטע. ס'איז אבער געווען אזעלכע וואס זענען געגאנגען מיט גלאטע אפילו ביים עסן - זיי האבן בכלל נישט געהאט קיין געבלומטע.
אין דער אלטער היים אין גאליציע, און אזוי ביי רוב הויפן היינט, איז מען געגאנגען מיט א געבלומטע בעקיטשע שבת נאכמיטאג ביי מנחה און מיט דעם איז מען שוין געגאנגען ביי 'שלש סעודות' וועלכע קומט פאר אין 'שטיבל' דארט וואו מען האט געדאווענט מנחה.
אין פּוילן איז מען אפילו ביי מנחה שבת-נאכמיטאג געגאנגען מיט גלאטע. למען האמת מוז מען דא צולייגן, אז עס הערשט היינט א צומישעניש אין דער נושא, און אסאך חסידים גייען שוין היינט ביים דאווענען מיט געבלומטע בעקיטשעס, אפילו אין אזעלכע מקומות וואס מ'האט מקפיד געווען אויף גלאטע. דאס ווענדט זיך שוין יעדער אין זיין קרייז.
רבי'שע בעקיטשעס
די געווענליכע בעקיטשע מיט וועלכער אלע חסידים גייען, איז די לענג דערפון ביז אביסל אונטער די קני. ווייטער די רבי'שע בעקיטשעס זענען געווען לענגער, ס'איז אנגעקומען כמעט ביז די שיך.
ביי די טישן זענען טייל רבי'ס געגאנגען מיט געבלומטע אדער קאלירטע בעקיטשעס. ביי א טייל צדיקים האט מען דאס אנגעטון ערשט נאך קידוש.
אין סיגוט-סאטמאר זענען די רבי'ס געגאנגען מיט געשטרייפטע ווייסע בעקיטשעס וועלכע האבן געהאט אויף זיך ווייסע בלומען. (תורות ועובדות מבית רבותינו – סיגוט, סאַטמאַר)
די אבות הק' אין בעקיטשעס!
ס'איז מקובל ביי חסידים אז ווען די אבות הק' פלעגן נתגלה ווערן ביים הייליגן ר"ר אלימלך זי"ע פון ליזענסק, זענען זיי געווען מלובש אין שטריימל בעקיטשע מיט סטראקעס, און ווייסע זאקן.
צדיקים האבן מסביר געווען, אז דאס איז נישט קיין ראי' אז די אבות הק' זענען בשעתם געגאנגען אזוי, נאר וויבאלד דאס איז געווארן דער לבוש פון צדיקים און ערליכע אידן, זענען זיי אראפגעקומען מלובש אין די לבושים. (מובא בשם הד"ח זי"ע)
צאנזער רב פארשמירט זיין בעקיטשע
דער סדר העולם איז, אז אויף א נייעם מלבוש גיט מען מער אכטונג אז ס'זאל נישט שמוציג ווערן. יעדן ברעקל קלאפט מען אפ. בקיצור דער קאפ איז פארנומען מיט חיצוניות'דיגע זאכן. משא"כ אן אלטן לבוש גיט מען שוין נישט אכטונג, 'ס'איז שוין ממילא אלט'.
דערציילט די וועלט אז ווען צאנזער רב זי"ע פלעגט קויפן א נייעם מלבוש, פלעגט ער דאס באלד אנגיסן מיט פעטיגע זאכן, אזוי אז ס'האט שוין נישט אויסגעפעלט מער צו אכטונג געבן דערויף...
תלמידי חכמים בבחינת שבת
ביי צדיקים איז איינגעפירט אז מען גייט א גאנצע וואך אין א בעקיטשע. עס זענען פארהאן פארשידענע בעקיטשעס וועלכע צדיקים זענען געגאנגען אינדערוואכן. כל צדיק כמנהגו נוהג. אבער אויף שבת האבן אלע צדיקים געהאט א באזונדערע בעקיטשע, אן אנדער סארט ווי דער וואכענדיגן.
דער הייליגער סקולענער רבי זצוק"ל פלעגט זיך פירן אז בשעת ער האט געזאגט די ווערטער פון די זמירות פון פרייטאג צו נאכטס 'והחלפתי שמלותי לכבוד יום השבת' האט ער אנגעכאפט די בעקיטשע. (און אזוי אויך בנו כ"ק אדמו"ר מסקולען שליט"א). (השבת נועם הנשמות - סקולען)
דער שטן קעגן בעקיטשעס
א מעשה נורא ווערט געברענגט אין די קאמארנער ספרים, וואס איז פארגעקומען ביים הייליגן רבי איציקל דראָביטשער זי"ע. הרה"ק רבי יצחק מדראהביטש זי"ע האט געוואלט מתקן זיין אז אלע אידן זאלן אנטון שבת ווייסע בגדים, "ווייסע דזיביצעס".
ווען ער האט אנגעהויבן ארום פארן אין די גרויסע שטעט, מעורר זיין אידן דערצו, האט דער שטן געזען אז דורך דעם וועט ער ברענגען די גאולה שלימה. האט דער שטן געזאגט צו רבי איציקל זי"ע: "אויב הערסטו נישט אויף, וועל איך מאכן די גאנצע וועלט פאר חסידים".
[ווי די ספרים ערקלערן דארט, אז ער האט געמיינט צו זאגן, אז ווען ער וועט יעדן מאכן פאר חסידים, וועלן זיין חסידים פון סטרא אחרא ח"ו] האט רבי איציקל געזאגט דעם ס"מ, אויב אזוי וועל איך נאר ארומפארן בלויז צו זאמלען געלט, אבער רבי איציקל זי"ע איז ווייטער געפארן מיט'ן דעת צו מתקן זיין וואס ער האט געוואלט אין דעם ענין פון מלבושים פון שבת, אבער לא איסתייא מילתא.
הרה"ק רבי יצחק אייזיק מקאמארנא זי"ע פירט אויס אין זיין ספר הק' "שולחן הטהור" בזה הלשון: "מ'זאל זיך משתדל זיין און זיך אנקליידן שבת מיט פיר ווייסע בגדים, און דאס פּאסט זיך פאר יעדן איינציגן איד, און ער זאל מקבל זיין די בושות און יסורים, און דער צער און מסירות נפש, און מען וועט געראטעוועט ווערן פון אלע עבירות, און פונעם יצר הרע און פונעם פייער פון גיהנום, און דאס וועט מקרב זיין די גאולה. און אויב וואלטן אלע אידן זיך אנגעטון ווייסע בגדים אום שבת, וואלט די גאולה שוין געווען מיט א בחינה פון "אחישנה". אזוי איז באקאנט פון דער פריער דערמאנטער מעשה פון הרה"ק רבי יצחק מדאהביטש זי"ע, וועגן דעם זאל מען עס נישט נעמען פאר גרינג, אין דעם ביטערן זמן איז נישט שייך ביי דעם קיין שום "יוהרא"." ער פירט אויס: "אשרי לו", עכלה"ק. (עבודת עבודה – טאהש)
חסיד'ישע בעקיטשעס...
הרה"ק רבי יודעלע דזיקוב'ער זצוק"ל שילדערט וויאזוי עס האבן אויסגעזען די בעקיטשעס פון די מארמארישער חסידים, ווען זיי זענען געקומען צו פארן אויף ראש השנה קיין 'גרויסווארדיין' צו וויילן במחיצת קדשו פונעם הייליגן 'אהבת ישראל' פון וויזניץ.
זיי זענען געפארן מיט'ן באן צונויף געקוועטשט הונדערטער חסידים אינאיינעם. ווען דער באן האט זיך אפגעשטעלט ביים הויפט באן-סטאנציע, זענען אלע געגאנגען צופיס פונעם באן-סטאנציע ביזן שטאט אריין, ס'איז א האלבע שעה וועג צו גיין, ס'איז זיי בכלל נישט איינגעפאלן צו דינגען א וואגן.
זיי האבן אזוי אינאיינעם אריין שפאצירט אין שטאט, ווען א זאק פון קליידער האט מען געשלעפט אויף די אקסלען, אין וועלכע די קליידער זענען נישט געווען אזוי מסודר... און אויך די פאטשיילע (טאש-טיכל) איז געווען אריינגעשטעקט אינעם בעקיטשע טאש, האלב אינדרויסן... די גאנצע שטאט איז געפארן אויף רעדער פון די 'מאדנע חסיד'ישע געסט'. פון אלע פענסטער'ס האבן מענטשן ארויסגעקוקט מיט וואונדער. 'גראסווארדיין' איז דאך געווען א ריכטיגער אשכנזי'שער שטאט. זיי זענען שוין איינמאל נישט געווען געוואוינט צו אזעלכע מאדנע ערשיינונגען ביי זיי אין שטאט... (זכרון יהודה)
מחילת עוונות
הרה"ק ר' משה הגדול מפשעווארסק זי"ע האט אמאל געזאגט אז ווען א מענטש טוט אן אויף שבת ווייסע בגדים איז מען אים מוחל זיינע עבירות. האט אים זיין זון געפרעגט: "כ'האב געזען דעם טאטן ערב שבת ביי מנחה, שוין מלובש אין די בגדי שבת, און דאך אזוי וויינען ביי 'סלח לנו'?..."
האט אים דער טאטע געענטפערט: "ווען כ'בין נאך אויף דעם עולם, ווערט מיר טאקע נמחל אלע עבירות. אבער ביים דאווענען ווען כ'בין ארויף צו די עולמות עליונים, דארט איז שוין פארצייכנט אויף מיר עטליכע עבירות!" (קביעא וקיימא פי"ג)
צאנזער רב מיט'ן ר"ר מענדלי'ס בעקיטשע
ווען הרה"ק ר"ר מענדלי רימאנובער זי"ע איז נסתלק געווארן, האט זיין זון הרה"ק רבי נתן לייב נישט געוואלט איבערנעמען דאס רבי'סטעווע. אזוי האט ער נישט געהאט קיין פרנסה, האט ער פארקויפט די הייליגע חפצים פון זיין פאטער, און דער געשטרייפטער קאפטן (אזוי ווי דער ירושלים'ער קאפטן) האט ער פארקויפט פאר'ן הייליגן דברי חיים זי"ע.
דער צאנזער רב זי"ע האט עס אבער נישט געקענט אנטון ווייל ס'איז געווען קליין און ענג, אבער יום הקדוש ווען צאנזער רב פלעגט זיך אביסל אפרוען פונעם עבודת היום, פלעגט ער זיך צודעקן מיט דעם הייליגן בעקיטשע. איידער די הסתלקות האט דער צאנזער רב געמאכט תנועות (ער האט דאן שוין נישט גערעדט) אז ער וויל זיך צודעקן מיט א געוויסע חפץ. די הייליגע זין האבן נישט פארשטאנען וואס ער מיינט - איינער האט געברענגט א קישן דער אנדערער א ליילעך און צאנזער רב זי"ע האט אלעס אראפגעווארפן פון זיין הייליגן גוף.
איז געווען דארט אן אייניקל הגה"ק רבי אשר מאיר מבאכניע זצ"ל, ער איז אריינגעלאפן אין שטוב און א כאפ געטאן ר"ר מענדעלי'ס קאפטן און האט דאס ארויף געווארפן אויפ'ן זיידן, און צאנזער רב האט געמאכט א תנועה ווי איינער אטעמט אפ.
נאך דער הסתלקות פונעם צאנזער רב זי"ע האבן אלע זון מסכים געווען אז וויבאלד דער אייניקל רבי אשר מאיר האט צוגעטראפן צום צאנזער רב'ס כוונה, זאל ער באקומען דעם קאפטן. ווען מען האט געמאכט די הקפות זענען אלע קנעפליך אראפגעפאלן, און אזוי איז די בעקיטשע געבליבן אן קנעפליך. (שיח זקנים ח"ב)
א ווייסער אויבן-אן...
הרה"ק ר' יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע האט געזאגט: "ביים זיידן הרה"ק רבי נחום (דער הייליגער מאור עיניים זי"ע) איז געווען אן אויבן-אן מיט ווייסע דזשיפיצעס!" געמיינט האָט ער אז אלע גרויסע תלמידים וועלכע זענען געזעסן אויבן ביי מזרח זענען געווען מלובש אין ווייסע בגדי שבת, אזויווי די גרויסע צדיקים אין די פריערדיגע דורות. (סיפורים ומאמרים יקרים עמ' כ')
הרהורי תשובה
ווען מען האט איבערגעדרוקט דעם סידור 'חמדת ישראל' (פון הגה"ק המקובל רבי שמואל וויטאל זי"ע בן הגה"ק המקובל רבי חיים וויטאל זי"ע, תלמיד מובהק פון מרן האר"י הקדוש זי"ע) האט מען עס געברענגט אין אן ערב שבת פאר'ן סקווערער רבי'ן זצוק"ל, האט ער עס גענומען און מעיין געווען דערין.
ווען ער איז אנגעקומען צו דף קכ"ד, וואו עס שטייט אז א מענטש דארף גיין יעדן שבת מיט פיר בגדי לבן וכו', האט זיך הרה"ק מסקווירא זצוק"ל אנגערופן: "דער טאטע ז"ל (הרה"ק רבי דוד'ל זצוק"ל) איז געגאַנגען מיט בגדי לבן." און ער האָט ממשיך געווען: "דער טאטע איז געגאנגען פרייטאג פארנאכט פאר'ן דאווענען אין וואסער (זיך צו טובל'ען), און פון דארטן איז ער תיכף נאכדעם געגאנגען אין ביהמ"ד. דאכט זיך, ס'איז נישט געווען קיין איינער וואס האט נישט מהרהר בתשובה געווען!"
(ליקוטי שמועות)
בעקיטשע - א גאנץ שבת!
הרה"ק רבי בערצי מנאדבורנא זי"ע האט פארציילט, אז הגה"ק רבי שבתי מראשקוב זי"ע איז נסתלק געווארן ערב שבת. פארנאכטס איז געקומען צו אים א שליח, און געזאגט אז ער זאל קומען מיט אים צום היכל וואו מען איז מקבל שבת אינעם עולם העליון. איז ער נאכגעגאנגען דעם שליח. ווען ער איז אנגעקומען צום טיר פונעם היכל, האט ער געזען דארט אן עלטערן איד, אן איש מכובד מאוד, שטייט אינדרויסן און גייט נישט אריין. האט אים רבי שבתי מראשקוב געפרעגט פארוואס ער גייט נישט אריין?
האט ער געענטפערט אז מ'לאזט אים נישט אריין ביז אינדערפרי (שבת צופרי), ווייל ער פלעגט נישט אנטון די שבת'דיגע ווייסע בגדים ביז אינדערפרי! (טעמי מנהגים דף קכ"ט)
**
בעקיטשע, קאפטין, דזיפיצע, גמיס, קופתאן, דזאלייה
דאס זענען אלע פארשידענע נעמען פון בעקיטשעס, עס ווענדט זיך לויט די מקומות ווי: ירושלים, פוילן, רוסלאנד, גאליציע, תימן.
זיי זענען פארשידנארטיג סיי אין קאליר, און סיי אין די סחורה. גאר ספעציעל איז דער ירושלים'ער קאפטן וועלכע - א טייל פון זיי - ווערן אויפגענייט לויט די שם הוי"ה, ווי אויך האבן זיי נישט קיין קנעפליך נאר שטריקלעך.
**
דער ירושלים'ער קאפטן
דער ירושלים'ער קאפטן שיינט ארויס מיט זיין אייגנארטיגן חן - 'א ירושלים'ער איד מיט א ירושלים'ער קאפטן'.
הרה"ק בעל ויואל משה מסאטמאר זי"ע האט דערציילט אז זיין זיידע, דער הייליגער ייטב לב זי"ע, איז אמאל געגאנגען אין גאס, אינמיטן איז דורכגעגאנגען אן אלטער אראבער וועלכער איז געווען געקליידעט מיט'ן מסורה'דיגן לבוש, א לאנג געשטרייפטע קלייד. דער 'ייטב לב' האט עס שטארק באטראכט, און געבעטן די מקורבים אז מ'זאל אים אויפנייען אזא קלייד. [דאס איז דער באקאנטער ירושלים'ער קאפטן].
שפעטער האט דער 'ייטב לב' מסביר געווען, אז די בני ישמעאל האבן נישט משנה געווען פון זייער לבוש שוין טויזנטער יארן, און אז זיי גייען מיטן זעלבן לבוש מיט וועלכע עס איז געגאנגען ישמעאל דער זון פון אברהם אבינו. אויב אזוי - האט דער ייטב לב זי"ע ממשיך געווען - ער האט דאך אנגעטון וואס אברהם אבינו האט אים אנגעקליידעט, קומט דאך אויס אז אברהם אבינו איז אזוי געגאנגען און אזוי ווייטער אלע אבות הקדושים, 'אויב אזוי וויל איך דאס אויך אנטון' האט דער הייליגער ייטב לב זי"ע אויסגעפירט.
פון ווען הרה"ק מסאטמאר זי"ע איז געוואָרן ירושלים'ער רב, פלעגט ער דאס אנטון ביי 'שלש סעודות'.
תלמידי הגר"א און די תלמידי בעש"ט וועלכע זענען ארויף געקומען קיין ארץ ישראל זענען אלע געגאנגען מיט'ן קאפטן. און אזוי אלע גדולי ירושלים אין יענע צייטן.
ווען הרה"ק רבי אהרן מבעלזא זי"ע איז ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל, האבן אים די ירושלים'ער אידן געבעטן דאס ער זאל אנטון דעם ירושלים'ען קאפטן, אבער בעלזער רב זי"ע האט נישט געוואלט משנה זיין ממנהג אבותיו הק', האט ער עס נישט אנגעטון. איין מאל א יאר האט בעלזער רב יא אנגעטון דער ירושלים'ער לבוש: ערב פסח ביים מצות-באקן נאך חצות היום.
אמאל איז דאס געווען דער לבוש פון יעדן ירושלים'ער איד, נישט קיין נפק"מ פון וועלכער קרייז ער איז געקומען.
אין די שפעטערע יארן האט די זאך אנגעהויבן כמעט אונטערצוגיין.
אבער כ"ק אדמו"ר מתולדות אהרן זצוק"ל האט אסאך פארפירט אז מ'זאל ווייטער גיין דערמיט. אזוי איז דער קאפטן געווארן ווי 'נכסי צאן ברזל' פון חסידות תולדות אהרן אין ירושלים עיר הקודש תובב"א.
עס איז אויך באוואוסט אז דער ירושלימ'ער רב, הרה"ק רמ"א פריינד זי"ע, האט מעורר געווען די חסידים זיי זאלן זיך אנטאן דעם ירושלימ'ער לבוש, און אסאך האבן ממלא געווען זיין רצון און האבן זיך עס אנגעטאן.


text:
קראי
א קראי איז איינער וואס גלייבט אז מען דארף די תורה אויסטייטשן לויטן פשוט'ן פשט - די פשט וואס, לויט זיי, וואלטן פארשטאנען די אידן וואס האבן געלעבט ווען די תורה איז געגעבן געווארן. זייערע פשטים זענען אפט נישט די זעלבע פשטים וואס די חז"ל האבן געלערנט אין די פסוקים, און וואס לויט חז"ל איז געווען די פארשטענדעניש פון די אידן אין יענע צייט. זיי נעמען אויך נישט אן די "מצות דרבנן" וואס ווערן דערמאנט אין חז"ל אבער נישט אין די תנ"ך. כאטש זיי האבן אויך אייגענע מנהגים און סייגים, האלטן זיי אבער אז די מנהגים זענען נישט א חלק פון די תורה, און יעדער מעג האלטן וואסערע מנהגים מען וויל.
אינהאַלט
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז אנגענומען אז ענן בן דוד האט געגרינדעט די קראים. דער הויפט קעגנער אין יענע צייטן איז געווען רב סעדיה גאון.
קראי'שע אויפירונגען וואס זענען אנדערש ווי חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תפילין און מזוזות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קראים האלטן אז די פסוקים פון "וקשרתם לאות על ידיך", "וכתבתם על מזוזות ביתך", וכדו' זענען פיגוריש גערעדט, אזוי ווי די פסוק "כתבם על לוח לבך" וואס מיינט נישט אז מען זאל טאקע שרייבן אויפן הארץ, נאר עס איז אן אויסדריק וואס מיינט: געדענק עס אייביג - אזוי ווי עס וואלט געווען אויף דיין הארץ, אנגעקנופט אויף דיין האנט, ציווישן דיינע אויגן, אוין אויף די מזוזת פון דיין טיר.
אין ארץ ישראל זענען דא קראים וואס לייגן מזוזות אויפן טיר, נישט אויסצוזעהן אומפרום אין א פלאץ ווי אלע פרומע האבן מזוזות.
ספירת העומר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה שטייט: "וּסְפַרְתֶּם לָכֶם מִמָּחֳרַת הַשַּׁבָּת מִיּוֹם הֲבִיאֲכֶם אֶת-עֹמֶר הַתְּנוּפָה שֶׁבַע שַׁבָּתוֹת, תְּמִימֹת תִּהְיֶינָה עַד מִמָּחֳרַת הַשַּׁבָּת הַשְּׁבִיעִת תִּסְפְּרוּ חֲמִשִּׁים יוֹם" וואס טייטש: "און ענק זאלן ציילן צומארגענס פון די שבת פון די טאג וואס ענק ברענגען די עמר התנופה, זיבן שבתות גאנצע זאלן זיי זיין ביז דעם מארגן נאך דעם זיבעטען שבת, זאלן ענק ציילן פיפציג טעג". לויט חז"ל מיינט "צומארגנס פון דעם שבת" "צומארגענס פון די ערשטע טאג פסח" און דאמאלט פאנגט מען אן צו ציילן. די קראים האלטן אז מען פאנגט אן צו ציילן צומארגענס פון דעם שבת וואס איז נאך דעם טאג וואס מען ברענגט די עומר. זיי ברענגען א ראי' אז "השבת" מיינט נישט פסח, ווייל עס שטייט אויך "השבת השביעת" וואס מיינט זיכער נישט פסח. לויט די קראים האט די תורה געוואלט מען זאל ציילן "זיבן גאנצע וואכן" דאס מיינט מען זאל נישט אנהויבן אינמיטן א וואך.
ראיות וואס קראים ברענגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קראים ברענגען פארשידענע ראיות אז זיי זענען גערעכט און אז די תורה שבעל פה איז נישט מסיני.
פסוק אין יהושע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יהושע (ח, ל"ד-ל"ה) שטייט: "וְאַחֲרֵי-כֵן, קָרָא אֶת-כָּל-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה, הַבְּרָכָה, וְהַקְּלָלָה--כְּכָל-הַכָּתוּב, בְּסֵפֶר הַתּוֹרָה. לא-הָיָה דָבָר, מִכֹּל אֲשֶׁר-צִוָּה משֶׁה אֲשֶׁר לא-קָרָא יְהוֹשֻׁעַ, נֶגֶד כָּל-קְהַל יִשְׂרָאֵל וְהַנָּשִׁים וְהַטַּף, וְהַגֵּר, הַהֹלֵךְ בְּקִרְבָּם." וואס טייטש: "און דערנאך האט ער געליינט די גאנצע תורה, די ברכה און די קללה, אלעס ווי עס שטייט אין די ספר תורה. עס איז נישט געווען א זאך פון אלעס וואס משה האט באפוילן וואס יהושע האט נישט געליינט". דאס ווייזט אז משה רבינו האט נישט באפוילן נאך זאכן וואס עס שטייען נישט אין די תורה.
שיטה פון חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט ווי דער רמב"ם זאגן אין הקדמה פון פירוש המשניות אז יודען האבן פון אנפאנג אהן מקיים געווען די מצות ווי די פרומע זענען עס היינט מקיים, דאס הייסט מען האט געלייגט תפילין ווי עס עס מקובל ביי די פרומע אידן, עס זאל זיין פיר פרשיות, און דער בית זאל זיין געמאכט פון הויט פון א בהמה און שווארץ ווי די הלכה למשה מסיני איז, אבער זיי האבן נישט געהאט דערין א רמז אין דער תורה, זיי האבן געלייגט אזוי תפילין ווייל זיי האבן געזעהן ווי משה רבינו און יהושע בון נון לייגט אזוי תפילין, און אזוי אויך א אתרוג האבן זיי גענומען די סארט פרי ווייל זיי האבן אזוי געזען ביי די פריערדיגע, נישט ווייל זיי האבן דאס געוואוסט פון דער תורה, ביז די חכמים האבן דאס ארויסגעלערנט פון פסוקים, זיי האבן געטראפען א רמז א טוטפות הייסט פיהר, און אתרוג מיז דווקא זיין א פרי הדר באילנו משנה לשנה, אבער די קראים האבן דאס נישט אנגענומען, און האבן זייט דאן אויפגעהערט צו לייגן תפילין און נעמען א אתרוג ווי עס איז געווען מקובל, נאר האבן זיך געמאכט אייגענע פשטים.
דרייצן מדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייער שיטה און לימוד איז אין קעגנזאץ צו די גלויבן פון די תנאים (פרושים) און פון די מסורה, און פון רוב פרומע אידן היינטיגע צייטן וואס גלייבן אז די תורה קען אויסגעטייטש ווערן לויט דרייצן "מידות" וואס פארענדערן די מיינונג פון א פסוק.


text:
האקיידא
האקיידא (יאפאניש: Hokkaidō 北海道) איז דער צווייטער גרעסטער אינזל אין יאפאן (נאך האנשו) און דער 21סטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט. דער גאנצער אינזל איז איין פרעפעקטור וואס איז דער מערסט צפונדיקער און דער גרעסטער פרעפעקטור אין גאנץ יאפאן. צווישן האקיידא און האנשו געפינט זיך דער צוגארו דורכגאס (Tsugaru). אונטער דעם דורכגאס גייט דער סייקאן טונעל (Seikan Tunnel), וואס איז לאנג 53.85 ק"מ און איז דער לענגסטער באן טונעל אין דער וועלט. די גרעסטע שטאט אויפן אינזל איז סאפארא (Sapporo), די הויפטשטאט פונעם פרעפעקטור.
דער אינזל געפינט זיך ביים צפון עק פון יאפאן, לעבן רוסלאנד, און איז ארומגענומען מיט דעם פאציפישן אקעאן, דעם יאפאנער ים און דעם אכאצקער ים. דער צענטער פונעם אינזל שפארט איין עטלעכע בארגקייטן און אויך וואולקאנישע פלוינען. דער אינזל איז טעטיק סייסמיש, און ליידט פון כסדרדיקע ערדציטערנישן.
דער אינזל האט א שטח פון 83,452.47 קוואדראט ק"מ, און א באפעלקערונג פון 5,702,131 באוואוינער (ריכטיק פאר 2003).
דעם 25סטן סעפטעמבער 2003 האט פאסירט אויפן אינזל א טויטלעכער ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 8 אויפן ריכטער סקאלע.


text:
עוויאן קאנפערענץ
עוויאן קאנפערענץ איז די אונטערהאנדלונג וואס איז פארגעקומען ז' תמוז ה'תרצ"ח (יולי 1938) אין עוויאן, פראנקרייך, וואס האט באהאנדלט דער שרעקליכער צושטאנד פון די יידן אין דייטשלאנד נאך וואס די נאציס זיינען ארויף וועלטיקן ביי די דייטשישע רעגירונג און האבן געפייניקט די יידן מיט שווערע גזירות, ווי צ.ב.ש. די נירנבערג געזעצן ארויסגאנג און נאך. ביי די קאנפערענץ האבן זיך צונויפגעקומען פיהרערס פון 32 לענדער. דער פערדערער פון די קאנפארענץ איז געווען דער USA פרעזידענט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט.
אלע פערטרעטער האבן פעסטגעשטעלט אז מען דארף אויסלייזן די יידן פון די נאציסטישע אקטן קעגן די יידן, אבער א יעדער פון זיי האט מסביר געווען פארוואס זאל מען נישט עמיגרירן יידן צו זיין לאנד. ווי צ.ב.ש. די בריטן האבן געטענעט אז ביי זייער לאנד איז צו היינג צו אויפנעמען יידן. די עסטרייכער האבן געטענעט אז ביי זיי אין לאנד איז דאן נאך נישט געווען אנטיסעמיטיזם און זיי פארדאכטן אז א יידישע עמיגראציע קען אנטפלעקן נייע אנטיסעמיטיזם. צום ענדע איז באשטימט געווארן צו באוויליקן נאר געציילטע וויזעס פאר קינדער.
דער נישט וויסן מאכן פון די פעלקער געגן היטלערס אקטן האט פארשטערקערט היטלערס אקטן, און עטלעכע מאנאטן נאך די קאנפערענץ האט טאקע פאסירט די שרעקלעכע קריסטאל נאכט.


text:
שיף
צו מיינט איר שיעף אנשטאט גראד?
א שיף איז א מיטל צו פארן און זיך וואנדערן איבער די וואסער.
אמאליקע שיפן זיינען געפֿאָרן דורך ריזיקע פארהאנגען וואס מען האט זיי פארדרייט בשעת'ן פֿאָרן אויף דער זייט פֿונעם ווינט, און אזוי האט דער ווינט געשטופט די שיף צו דער ריכטיקע ריכטונג. ביים ענדע פון די 19טע י"ה נאך וואס עס האָט דערשיינט דער דאמף מאטאר האבן די שיפן אנגעהויבן פארן דורך מאטארן (זעט דאמפשיף), וואס האט שטארק רעוואלוטירט אין די וועלטלעכע טראנספארמאציע.
עס איז דא פארשיידענע צוועקן אויף וואס די שיפן באניצן: מען נוצט זיי צו דורכגיין לענדער, טראגן סחורות, די מארין מיליטער האבן געפאנצערטע שיפן אויף צו אפהיטן זייער לאנד טערעטאריע. די פארשער ניצן זיי צו פארשן און באטראכטן אין די ים-טיפענישן. די פישער כאפן מיט זיי פיש, און אויך נוצט מען די יאכטע-שיפן אויף פארוויילונג.
סארטן שיפן:


text:
1999
1999 איז דאס 99סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1999 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן יאנואר - 1000 שטארבן אין אן ערדציטערניש אין קאלאמביע
- 2טן פעברואר - יוגא טשאוועז דערוויילט פרעזידענט פון ווענעזועלע
- 7טן פעברואר - אבדאללא דער צווייטער ווערט מלך פון יארדן נאכן טויט פון זיין פאטער כוסיין פון ראק
- 12טן מערץ - דריי לענדער פונעם געוועזענעם ווארשע פאקט - פוילן, טשעכיי און אונגארן - צושטיין צו נאט"א
- 17טן אויגוסט - שטארקער ערדציטערניש אין צפון-מערב טערקיי (7.4 אויף דער מאמענט סקאלע). אומגעפער 17,000 געהרגעט און 44,000 פארוואונדעט.
- 30סטן אויגוסט - די איינוואוינער פון מזרח טימאר שטימען פאר זעלבשטענדיקייט אין א רעפערענדום
- 14טן סעפטעמבער - קיריבאטי, נאורו און טאנגא ווערן מיטגלידער אין די פאראייניגטע פעלקער
- 12טן אקטאבער - פערוועז מושאראף כאפט די הערשאפט אין פאקיסטאן נאך א מיליטערישער איבערקערניש
- 27סטן נאוועמבער - העלען קלארק ווערט די ערשטע פרוי צו זיין פרעמיער מיניסטער פון ניי זילאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן יולי - דער מלך חאסאן דער צווייטער פון מאראקא (געב' 1929)
נפטר געווארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן מיי - אלטע פייגא טייטלבוים, סאטמארער רביצין (געב' 1912)


text:
טשארטקאוו
טשארטקאוו (אוקראיניש: ЧopTkiB, טשארטקיוו, פויליש: Czortków) איז א שטאט אין טארנאפאלער פראווינץ אין מערב אוקראינע. ער איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם טשארטקאווער ראיאן, מיט באפעלקערונג 29,057 (2001). טשארטקאוו געפינט זיך אויפן סערעט טייך, אינעם צפון טייל פון גאליציאנער פאדאליע און איז פלאצירט אינעם היסטארישן ראיאן פון גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טשארטקאוו ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1522, ווען דער פוילישער מלך סיגיזמונט דער אלטער האט געגעבן דעם באזיץ צום שטעטל צו יעזשי טשארטקאווסקי און געגעבן אים רשות צו געבן דאס שטעטל זיין נאמען, טשארטקאוו. דאס שטעטל האט אויך באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביי די פויליש-טערקישע מלחמות האט די אטאמאנישע אימפעריע איבערגענומען דאס שטעטל (1673-1683). עס איז געווען א טייל פונעם טערקישן פראווינץ פאדאליע, מיט הויפטשטאט קאמעניץ, וואס האט עקזיסטירט צווישן די יארן 1672-1699.
נאך דער ערשטער טיילונג פון פוילן, איז טשארטקאוו געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט (1772-1918), און איז געווען דער צענטער פונעם טשארטקאווער באצירק. אין 1919 האבן די פוילישע איינגענומען דאס שטעטל, וואס איז געווען אין דער טארנאפאלער וואויוואדעשאפט פון דער צווייטער פוילישער רעפובליק ביז סעפטעמבער 1939.
אין 1931 האט דאס שטעטל געהאט 19,000 איינוואוינער, 22.8 פראצענט פון זיי אוקראינישע (פראוואסלאוונע), 46.4 פראצענט פאלאקן (קאטאליקן), און 30 פראצענט יידן.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין טשארטקאוו האבן געוואוינט אסאך חסידים. דער ערשטער אדמו"ר פון טשארטקאוו איז געווען רבי דוד משה פרידמאן,א זון פונעם רוזשינער. רבי דוד משה'ס זון איז געווען רבי ישראל פרידמאן (נפטר געווארן אין תרצ"ד). נאך רבי ישראל האבן זיינע צוויי זין, רבי נחום מרדכי און רבי דוב בער געפירט צוזאמען. רבי דוב בער'ס זון, רבי שלמה, האט געפירט די רביסטעווע ביז זיין פטירה אין תשי"ט.
אום 26סטן אויגוסט 1942, 2:30 פארטאגס, האבן די דייטשע שוצפאליציי אנגעהויבן ארויסטרייבן די יידן פון זייערע הייזער. זיי האבן זיי געטיילט אין גרופעס פון זאלבע 120, און זיי אריינגעשטופט אין פראכט וואגאנען, און אזוי האבן זיי דעפארטירט 2000 יידן אין בעלזשיץ פארניכטונגס לאגער.
באקאנטע מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב צבי הירש הורוויץ - אב"ד טשארטקאוו, און פאטער פון :
- הרב שמעלקע הורוויץ (1726-1778) - רב און מקובל; אב"ד פון ניקאלשבורג
- הרב פנחס הורוויץ (1731-1805) - רב און מפרש אויף ש"ס; אב"ד פראנקפורט
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ענציקלאפעדיע פון אוקראינע - טשארטקאוו
- בילדער און מאפע פון טשארטקאוו
- טשארטקאוו שלאס 1610
- היסטאריע און בילדער פון טשארטקאוו


text:
פדיון הבן
פדיון הבן איז מצוות עשה פון די תרי"ג מצוות אז דער טאטע דארף אויסלייזן זיין קינד, וואס איז בכור צו זיין מאמען, ווען ער ווערט אלט א חודש, מיט 5 שקלים, וואס זענען ריין זילבער, אדער א זאך וואס איז ווערט די סכום, ביי א כהן.
א יתום אדער איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלייזט דארף זיך אליין אויסלייזן ווען ער איז שוין א אויפגעוואקסענער.
ביים פדיון טוט מען מאכן א סעודה. דער כהן זיצט בשעת מ'ברענגט אים דאס קינד. דער פאטער מאכט א ברכה "אשר קדשנו במצוותיו וצונו על פדיון הבן" איידער ער גיט איבער דעם פדיון צום כהן. דערנאך מאכט דער כהן א ברכה "בורא פרי הגפן" אויף א כוס וויין.
די מקור פון דער מצווה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מצווה פון פדיון בכור געפונען מיר עטליכע מאל אין די תורה, די ערשטע מאל אין ספר שמות יג,
יג: "...וכל בכור אדם בבניך תפדה".
מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן א מנהג, ווען מען ברענגט אריין דאס קינד צום פדיון, לייגן די פרויען אויף זיין קישן זייער צירינג, אויך לייגט מען אויף אים צוקער.


text:
מאשין
א מאַשין איז א זאך וואס מענטשן האבן פאבריצירט צו טון א געוויסע ארבעט, אדער צו מאכן גרינגער פאר מענטשן, אדער אזא ארבעט וואס א מענטש קען אליין נישט מאכן. עס זענען פאראן מאשינען וואס האבן אסאך באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א ראווער און א זייגער. אנדערע מאשינען האבן נישט קיין באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א קאמפיוטער און א טעלעפאן.
ס'זענען פאראן זעקס מאשינען וואס מען ניצט שוין פון אוראלטע צייטן.
א מאשין ניצט אויס די געזעצן פון פיזיק (למשל, פון מעכאניק, טערמאדינאמיק אדער עלעקטראמאגנעטיזם) אויספירן ארבעט וואס פאדערט א סך קראפט במשך א לענגערע צייט. אזוי א קראן קען הייבן שווערע לאסטן וואס אפילו הונדערט מענטשן וואלטן נישט געקענט אליין.
די פשוטע מאשינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע זעקס מאשינען ווערן גערופן די "פשוטע מאשינען":
- דער קלין
- דער משופעדיקער פלאך
- דער שרויף
- דער הייבער
- דער בלאק
- דער ראד און אַקס


text:
2טן מיי
דעם 2טן מיי איז דער 122סטער טאג פון יאר (123סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 243 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1952 - כוסיין מלך פון יארדאניע הייבט אן זיין הערשאפט
- 1997 - טאני בלער באשטימט פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1935 - פייסל דער צווייטער, מלך פון איראק (געש' 1958)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1293 - רבי מאיר בן ברוך פון ראטנבערג, באקאנט אלס מהר"ם ראטנבערג, רב אין דייטשלאנד, פון די ראשונים אין דער מיטלאלטער (געב' 1215)
- 1519 - לעאנארדא דא ווינטשי גרויסער איטאליענישער געלערנטער ביים רענעסאנס (געב' 1452)


text:
תנ"ך
תנ"ך (ראשי תיבות: תורה, נביאים וכתובים) זײַנען די 24 הייליקע ספרים פון יידישקייט. די ספרים פון תנ"ך זענען די עלצטע ספרים ביי יידן. וואס לויט דער טראדיציע זײַנען זיי געגעבן געווארן דורך משה רבינו אין מעמד הר סיני. רוב פון די ספרים זענען געשריבן אין לשון הקודש אבער א טייל איז געשריבן אין אראמיש, למשל א גרויסער חלק פון ספר דניאל.די 24 ספרים זענען צעטיילט אויף תורה, נביאים און כתובים אזוי:
- 5 - חמשה חומשי תורה
- 8 - ספרי נביאים; באהאנדלט פון יהושע בן נון ביז חורבן בית ראשון
- 4 - נביאים ראשונים
- 3 - נביאים אחרונים
- 1 - תרי עשר
- 11 - כתובים
דער תנ"ך האט געהאט א גרויסע השפעה אויף די רעליגיע פון דער מערבדיקער וועלט.
אינהאַלט
די ספרים אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תנ"ך איז ראשי תיבות: תורה, נביאים, כתובים. אין די צייטן פון חז"ל האט מען דאס נישט גערופן תנ"ך נאר "מקרא"-די משנה אין אבות זאגט: בן חמש למקרא, דאס מיינט, צו פינף יאר הייבט אן א קינד לערנגן חומש.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – תורה
תורה איז דער יידישער גרונט מיט דינים ווי אַזוי מען דאַרף זיך פירן.
זי ווערט צעטיילט אין פינף ספרים:
די תורה איז צעטיילט ווייטער צו פרשיות השבוע, און יעדע פרשה איז צעטיילט אין 7 חלקים (ראשון, שני אא"וו).
- זעט אויך: חומש
נביאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נביאים
די ספרים פון נביאים זענען:
- 1 יהושע
- 2 שופטים
- 3 שמואל
- 4 מלכים
- 5 ישעיהו
- 6 ירמיהו
- 7 יחזקאל
- 8 תרי עשר:
כתובים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – כתובים
די ספרים פון כתובים זענען:
- 1 תהלים
- 2 משלי
- 3 איוב
- 4 שיר השירים
- 5 רות
- 6 איכה
- 7 קהלת
- 8 אסתר
- 9 דניאל
- 10 עזרא און נחמיה
- 11 דברי הימים
דער מקור פון תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לויט דער יִידישער טראדיציע איז חמשה חומשי תורה געגעבן געוואָרן פון גאָט צו משה רבינו.
- אין חז"ל שטייט אז די גאנצע תנ"ך און אלע פירושים אויף תנ"ך ביז משיח וועט קומען ווי משניות, גמרא, ראשונים, אחרונים א.א.וו איז געגעבן געווארן צו משה אין בארג סיני.
- לויט די קריסטלעכע איז נאר די עשרת הדברות געגעבן געווארן צו משה אין בארג סיני.
- לויט די תנכישע פארשער איז די תורה געשריבן געווארן דורך מענטשן אין פארלויף פון עטליכע תקופות, און מען האט איר צוזאמען געשטעלט שפעטער אין איין ספר.
- ספר מלכים און ספר דברים זיינען געשריבן געווארן אין דער 7טער יארהונדערט, אין די צייט וואס די יידן האבן געהאלטן אז מען דארף דינען גאט נאר ביי איין בית המקדש, און נישט אין צעשפרייטע מזבחות וואס איז גערעכנט אלץ א זינד. אויך דער סטיל פון ביידע ספרים זיינען אייניק. אויך דער סטיל פון ספר ירמיהו וואס איז געווען א נביא אין די צייטן פון יאשיהו איז געשריבן אויף דער זעלבער סטיל פון די צוויי ספרים.
נביאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אונטערשייד צווישן נביאים אין כתובים איז אז נביאים איז רייד וואס גאט האט גערעדט צו די נביאים מיט די מדריגה פון "נבואה", ווידער כתובים זענען רייד וואס איז געווארן פון גאט מיט "רוח הקודש" וואס איז א שוואכערע מדריגה ווי "נבואה".
אויך איז נביאים - אנדערש ווי כתובים - ספעציפישע באפעלן וואס דער נביא האט געדארפט איבערגעבן פאר כלל ישראל אדער האט אליינס געדארפט אויספירן.
לערנען תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס דער תנ"ך איז די גרונדענע ספר פון די יידן, כאטש דעם לערנט מען נישט נ"ך אין דער פרומער ציבור. די ווארשיינליכע סיבות דערפון זיינען:
- נ"ך פארנעמט זיך אין ענינים וואס זיינען נישט רעלעוואנטיש צו די היינטיקע יידישע קולטור וואס איז באווירקט פון די גלות. ווארום די יידן האבן נישט היינט קיין נביאים און אן אייגענע מלוכה.
- מיט'ן ערשיינונג פון די משכיל'ישע באוועגונג זענען געווען אזעלכע וואס האבן געוואלט מאכן דעם לימוד פון נ"ך אלץ אן עיקר, פאר אירע היסטארישער און קולטוראלע ווערד. פרומע אידן האבן אין רעאקציע זיך ספעציעל צוריקגעהאלטן פון דעם לימוד.
אינטערעסאנט איז צו באמערקן אז אין רוב חרד'ישע מיידל שולעס לערנט מען יא נ"ך אלץ א טייל פון געשיכטע לערנונגען.
לערנען תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרומע אידן האלטן דאס פאר א מצווה צו לערנען תורה, אבער נישט ווייל די תורה ברענגט עפעס צום לעבן, ווייל די תורה וואס זיי לערנען איז בעיקר גמרא מיט פלפולים און מחלוקת פון תנאים און אמוראים אויף שאלות פון זייערע צייטן און היינט איז דאס שוין על פי רוב נישט רעלאווענט, נאר צוליב די העכערע כוח וואס די תורה האט צו משפיע זיין אויף דאס לעבן אין א מיסטישען אופן.
אויך איז דאס נישט סתן א ענין פון לערנען, נאר א עקסטערע מצווה פון זיך פלאגן אין לערנען. עמלות בתורה.
אגדה ומוסר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פרומע ישיבות לאזט מען דאס אויס, און דאס איז נאר א טפל, ווייל עס איז לויט זיי סיפירי מעשיות, אפילו דאס איז דער יסוד וואס קען היינט יא לערנען וויאזוי זיך צו פירן דורך טיפע פיליזאפישע לימודים. דער עיקר תורה וואס מען איז היינט עוסק איז לומדישע פשטעליך און חקירות. און די חסידישע ישיבות וואס ווערט נישט אזוי ארויפגעקוקט לערנט מער בעיקר הלכות שבת און הלכות כשרות.
קאפיטלעך אין די ספרים פון תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס צעטיילן דעם תנ"ך אויף קאפיטלעך האט נישט קיין יידישן מקור. דער תנ"ך איז צעטיילט אין 929 קאפיטלאך דורך א גלח. כאטש וואס דאס צוטיילונג שטאמט פון א קריסטישער גלח, האבן די יידן אנגענומען זיין צעטיילונג. אין ספר בראשית קען מען זען ווי דער גלח האט געשטעלט דער טאג שבת אין די צווייטע קאפיטל ווארשיינליך כדי צו פארקלענערן איר הייליגקייט וואס זי איז ביי די יידן הייליג.


text:
גאבאראנע
גאַבאראנע (ענגליש: Gaborone) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון באצוואנע. די שטאט געפינט זיך אויפן נאטוואנע טייך אין דרום-מזרח באצוואנע, 15 ק"מ פונעם גרענעץ מיט דרום אפריקע. גאַבאראנע האט א באפעלקערונג פון 231,626 איינוואוינער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאַבאראנע איז געווארן די הויפטשטאט ווען באצוואנע איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1965.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט ווייט פון דער שטאט געפינען זיך מינערייען פון מאנגאן און אזבעסט.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באצוואנע אוניווערסיטעט האט צוויי קאמפוסן אין גאַבאראנע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קרבן
קרבן איז וואס א ייד האט געקענט (און צומאל געדארפט) ברענגען אין בית המקדש פאר גאטס וועגן, דאס האט מען געברענגט צום מזבח אין בית המקדש.
- געווענליך איז א קרבן געווען א בהמה, עס זענען אבער דא ספעציעלע קרבנות וואס זענען נישט פון בהמות ווי א קרבן מנחה און ביכורים.
- א קרבן האט געקענט זיין איינס וואס מען האט מנדב געווען, אדער וואס מען איז געווען מחויב צו ברענגען.
אינהאַלט
סארטן קרבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קרבנות ווערן איינגעטיילט אין פאר סארטן:
- עולה, דאס איז א קרבן וואס מען פארברענט אינגאנצן אויפן מזבח.
- חטאת, דאס איז א קרבן וואס מען ברענגט פאר א זינד וואס איינער האט געטאן. די פלייש האבן די כהנים געגעסן. עס זענען אויך געווען קרבן חטאת וואס מען האט אינגאנצן פארברענט (ווי די חטאת פון יום כיפור).
- אשם, דאס איז אויך א קרבן וואס מען ברענגט פאר זינד וואס איינער האט געטאן. די פלייש האבן די כהנים געגעסן
- שלמים, דאס איז א קרבן וואס מען ברענגט אין די וואס ברענגן דאס (אפילו א ישראל עסן די פלייש דערפון. חוץ פון שלמי ציבור.
- קרבן מנחה דאס איז א קרבן וואס איז געמאכט פון מעהל.
ברענגן א קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען א פאר סבות פאר ברענגן א קרבן.
א עולה, שלמים, און מנחה האט איינער געקענט ברענגן סתם אזוי ווייל ער האט געוואלט ברענגן א קרבן פאר גאט.
א חטאת און אשם האט מען געברענגט אויב מען האט געזינדיגט.
אויך איז געווען קרבנות וואס מען האט געמוזט ברענגן אין בית המקדש צוליב די צייט אין טאג, וואך, אדער יאר. ווען עס איז געווען יום טוב.
די קרבנות וואס מען האט געדארפט ברענגן צוליב די צייט, איז געווענליך געווען א קרבן ציבור, וואס מיינט צו זאגן אז עס איז געקומען פון די געלט וואס מען האט צוזאמען גענומען פון אלע יידען.
פון די דינים וואס גייט אן ביי א קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן פארשידינע דינים וועגן ברענגן א קרבן.
צייט פון מקריב זיין א קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קרבן האט מען נאר געמעגט מקריב זיין בייטאג. רוב קרבנות דארף מען נאר שפריצען די בלוט אז עס זאל זיין מותר צו עסן, אויב האט מען שוין געשפריצט די בלוט דאן האט מען א גאנצע נאכט צו מקריב זיין די איבריגע טיילן (געווענליך די פעטנס). אבער חז"ל האבן מתקן געווען אז מען זאל אלעס מקריב זיין פאר חצות.
די עבודה פון א קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איינער האט געברענגט א קרבן האט מען געטאן מיט דעם די פאלגענדע זאכן.
- סמיכה, די בעלים (דאס הייסט דער וואס האט געברענגט די קרבן) האט זיך אנגעלאנט אויף די בהמה און געזאגט ווידוי.
- שחיטה, (אדער מליקה ביי א עוף) מען האט גע'שחט'ען די בהמה.
- קבלה, מען האט מקבל געווען די בלוט אין א כלי.
- הולכה, מען האט געפירט די בלוט צום מזבח.
- זריקה, מען האט געשפריצט די בלוט אויפן מזבח.
- הקטרה, מען האט געלייגט אויפן מזבח וואס מען האט געדארפט לייגן אויפן מזבח פון די בהמה.
- אכילה, אויב עס איז געווען וואס צו עסן האט מען דאס געדארפט עסן פאר די צייט וואס מען מעג דאס עסן.
טראכטן ביים מקריב זיין די קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כהן האט געדארפט טראכטן פון 2 זאכן ביים טאן 4 פון די עבודות ביי א קרבן.
די 4 עבודות:
- שחיטה
- קבלה
- הולכה
- זריקה
די 2 מחשבות:
- לשם הזבח, וואס פאר א קרבן ער ברענגט.
- לשם בעליו, ווער עס ברענגט די קרבן.
פאר א עולה האט ער געדארפט טראכטן 6 זאכן ווען ער האט עס געשחטן:
- וואס פאר א קרבן
- ווער עס ברענגט דאס
- אז ער שחט דאס פאר גאט
- אז ער גייט אלעס פארברענען אויפן מזבח פאר גאט
- אז זיין פארברענען איז פאר א פארגעניגען נאר
- און אז די פארגעניגען איז נאר פאר גאט
ווער קען טאן די עבודות פון א קרבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שחיטה קען טאן אויך א ישראל. פון שחיטה און ווייטער מוז אלעס געטאן ווערן דורך א כהן.
די פלאץ ווי מען ברענגט די קרבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא 2 סארטן קרבנות לגבי דעם, איינס ווערט אנגערופן קדשי קדשים, און די אנדער קדשים קלים.
קדשי קדשים, דאס דארף מען שחטן אויף צפון זייט פון די מזבח
קדשים קלים, דאס קען מען שחטן אין די גאנצע עזרה.
שפריצן די בלוט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט אלע קרבנות האט מען געשפריצט די בלוט אויף די זעלבע פלאץ פון מזבח.
א אשם, שלמים, און עולה האט מען אלעמאל געשפריצט די זעלבע וועג, מען האט גשפריצט פון די כלי אין וואס מען האט געהאט די בלוט פון די בהמה אויף צוויי ווינקלען פון די מזבח, אויף די אינטערשטע טייל פון מזבח, די כהן איז געשטאנען אויף דער ערד, שיפערהייט אויף אזא וועג אז צוויי זייטן פון די מזבח זענען געווארן אנגעשפריצט. די צוויי ווינקלען זענען געווען צפון-מזרח און דרום-מערב.
א חטאת וואס די כהנים האבן עפעס געגעסן דערפון האט מען גשפריצט זייער בלוט אויף די 4 ווינקלען פון מזבח, דאס איז געווען אויף די אויבערשטע העלפט דורך דעם וואס די כהן איז ארויף געגאנגן אויפן סובב פונם מזבח און ארום געגאנגען די גאנצע מזבח און זיך אפגעשטעלט ביי יעדע ווינקל ארויפצושמירען מיט די דריי ערשטע פינגער פון די רעכטע האנט די בלוט. די איברעיגע בלוט האט מען אויס געגאסן אין די יסוד דרומי.
א חטאת וואס מען האט נישט געגעסן דערפון, האט מען געשפריצט די בלוט אינעווייניג אין די היכל, די איבריגע בלוט האט מען אויסגעגאסן אויפן יסוד מערבי. די פר און שעיר פון יום כיפור האט מען געשפריצט די בלוט 8 מאל אויף די ארון צווישן די שטאנגן און 8 מאל אויף די פרוכת, שפעטער האט מען אויסגעמישט די בלוט פון ביידע און געשפריצט פון ביידע אויף די 4 ווינקלען פון די מזבח הזהב. פרים און שעירים וואס זענען פארברענט געווארן, האט מען געשפריצט זייער בלוט 7 מאל אויף די פרכת און 4 מאל אויף די מזבח הזהב.
א בכור, מעשר, און קרבן פסח שפריצט מען זייער בלוט דרוך דעם וואס מען גיסט אויס די בלוט אויפן וואנט פון מזבח קעגן די יסוד.
זעה אויך קורבן


text:
דיק טשעיני
דיק טשעיני (זיין נאמען איז ריטשארד ברוס טשעיני) איז דער 46ער וויצע פרעזידענט אונטער דזשארדזש דאבליו בוש.
ער איז געווען פון דעם ווייסע-הויז שטאב אונטער פרעזידענט ראנעלד רעיגען. אויך ער האט געארבייט אינעם פענטאגאן אלץ מלחמה מיניסטאר. טשעיני איז פאר א צייט אויך געווען א קאנגרעסמאן אין וואיאומינג. נאכדעם איז ער אריין אין פריוואטן ביזנעס און אנגעפירט מיט דער גרויסער העליבארטן פירמע, ביז'ן יאר תש"ס, ווען בוש האט אים גענומען צו לויפן אויף זיין טיקעט אלץ וויצע פרעזידענט.
ער איז עלטערער מענטש און האט צוטען מיט זיין הארץ, ער ווערט באטראכט ווי שטארק קאנסערוועטיוו, דעריבער האסן איהם אלע ליבעראלע, אבער ביי די קאנסערוואטיווע איז ער א העלד.
ער פירט זיין אפיס זיין שטיל, שטרענג, צו דער זאך, און אלעס איז פארהוילן פון די פרעסע, זיי זאלן איהם נישט קענען באפאלן מיט קשיות און שאלות. עס הייסט אז ער האט א שטערקערע ראלע אלס וויצע פרעזידענט ווי אלע ביז יעצטיגע וויצע פרעזידענטען.
עס איז אנגענומען אז די שטרענגע געזעצען שטעלונגען קעגן די טערעריסטען, ווי דאס אויפשטעלן די ספעציעלע תפיסות אין גאוונטאמא בעי וואס דארט זאל נישט גילטען די געזעצען פון אמריקא, און אז מען זאל קענען פארשן די באשולדיגטע מיט שטרעגע מיטלן וואס סתם אמעריקאנער תפיסות באניצען זיך נישט דערמיט, דאס אלעס איז די קאפ פון טשעני.
טשעיני פלאנט נישט צו לויפן פאר פרעזידענט ווען עס ענדיגט זיך זיין טערמין אין יאר תשס"ט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט א טאכטער וואס כאטש ער לעבט זייער גוט מיט איהם און ביי די וואלן איז זי געווען פון די אנפירער פון זיין קאמפיין, זי איז א לעזביעאן, זי האט א פרוי וואס איז איהר פארטנער.


text:
4טן אפריל
דעם 4טן אפריל איז דער 94סטער טאג פון יאר (95סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 271 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1460 – באזעלער אוניווערסיטעט געעפנט אין דער שווייץ.
- 1611 – דענמארק פראקלאמירט מלחמה אויף שוועדן, און נעמט איין קאלמאר.
- 1721 – ראבערט וואלפאל ווערט דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 1841 - פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וויליאם הענרי העריסאן שטארבט פון א לונגען אנטצינדונג, נאך נאר איין חודש אין אמט.
- 1850 – לאס אנדזשעלעס פראקלאמירט א שטאט.
- 1945 – צווייטע וועלט מלחמה: אונגארן באפרייט דורך דער רויטער ארמיי.
- 1949 – גרינדונג פון נאט"א: נאט"א אפמאך געחתמעט אין וואשינגטאן דורך צוועלף לענדער.
- 1975 – מייקראסאפט פירמע געגרינדעט דורך ביל גייטס און פאל אלען.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1772 - רבי נחמן מברסלב (נפטר 1810)
- 1884 - איסאראקו יאמאמאטא, קאמאנדיר פונעם יאפאנעזישן פלאט אין אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה (געהרגעט 1943)
- 1910 - חיים גראדע, יידיש שפראך שרייבער


text:
קוים מיט געוואלד זיך ארויסשטויסן.
12/12/2011
פרטים
קוים מיט געוואלד זיך ארויסשטויסן.
8 תגובות:
לא זכיתי להביןהשבמחק
לא זכיתי אז ר' הירשל זאל מיך פארשטיין ):השבמחק
כח ההסברה איז קיין זכות נישט; דאס דארף מען קאנעןהשבמחק
ווערטער צוזאמגעווארפן, גלאט אזוי אין דער וועלט אריין,השבמחק
אומפארשטענדליך, מ'כלומרשט געהיימניספולע רייד,
מיט א מיסטעריע ארומגעוויקלט, אין א שלייער און אומקלארקייט איינגעהילט,
דער לייענער ווי דער שרייבער, בעל כרחו פארווארפן פון איין ענין צום צווייטן,
דאן קומט אן אויספיר וואס עפנט א טירל צו א נייע טעמע גאר,
פונדעסנטוועגן זאגן מיר, א שיינער פרואוו אין פאעזיע איז עס פארט!
- YD Miller4:15 אחה"צ
הירשל,השבמחק
פיני זאגט אז בחיים חיותו איז א מענטש פארנומען צו פארענטפערן פראגעס און צו-רעכט מאכען פראבלעמען ווען רוב מאל איז דער תכלית א נייע שאלה און א נייע פראבלעם.
דער סוף איז דער לעצטער אטעם, כי זה כל האדם, האפנדיג אז דעמאלטס קען מען זאגן פאר די לעבן געבליבענע: לאז געמאך
כנלפע"ד לפרש דברי הרב פיני העמוקים, ומובטוחני כי ע' פנים לה כפטיש יפוצץ סלע, ואני לא באתי רק ללמוד פשוטו של מקרא
א שיינעם דאנק, YD Miller.השבמחק
דער סוף איז דער לעצטער אטעם. ווען מען שטעלט ארויס דעם ערשטן פוס פון אונזער וועלט, זעט מען ווי דאס גאנצע עסק דא איז א שטיקל פונעם פאזל - און פון יענעם פערספעקטיוו באקומט זיך גאר אן אנדער בילד.
Abe, נישט געהיימניספול, נישט מיסטעריש. איך האט געפרואווט לאזן מיינע מחשבות ארויסלויפן אויפן פאפיר.
ס'איז נישט אזוי עמוק און איך האב נישט געמאכט קיין אנשטרענגונג אז דאס שטיקל זאל אזוי פארקומען.
ואחרי ככלות הכל זענט איר נישט דא אין יענעם פרדס: מען ווערט נישט געשעדיגט פון קוקן און נישט פארשטיין. אויב ס'שטימט נישט, דרייט מען זיך אויס און מען גייט צוריק.
און פארט, ייש"כ פארן קאמפלימענט.
אויב די דאזיגע ווערק זענען א דרך אגב'דיגע רעזולטאט פון "לאזן מחשבות ארויסלויפן אויפן פאפיר", און נישט א קאמפאזיציע מחשבה תחילה'דיג געבויעט, דאן ווילן מיר אייך קאנגראטולירן און וואונטשן אלדאס בעסטן אין אייער רייזע אויף די שטעגלן פון ראז-געפארבטע דענקען און ערהאבענע שריפט-שטעלעריי.השבמחק
ווירקליך מערקווערדיג!
- אנונימי10:15 אחה"צ
פיני, עס איז ווייטאגליך צו שרייבן ווערטער וואס בלייבן שטעקן אין אויערן וואס זענען פארשטאפט.השבמחק
דאס איז אפשר א צינישער טייל פון דער אלגעמיינער מער-אויבערפלעכליכער צעמישעניש.
און אפשר איז טאקע בעסער אזוי. נאך אלעם, וואס א חילוק צי מען האלט דארט וואו עס שטימען נישט די פרטים אדער שוין ביי פרטי פרטים?


text:
ליווערפול
ליווערפול (ענגליש: Liverpool) איז א שטאט און מעטראפאליטאנער בארא אין מערזיסייד, ענגלאנד, אויף דער מזרח זייט פון דער מערזי לעפצונג. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1207 און באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1880. ליווערפול איז די פערטע גרעסטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך מיט א באפעלקערונג פון 435,500, .[1]
ליווערפול איז א גרויסע פארט שטאט. ביים אנהייב 19טן יארהונדערט, איז 40% פון דער וועלט'ס מסחר אדורכגעגאנגען ליווערפול'ס דאקן, אזוי איז ליווערפול געוואקסן א הויפט שטאט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עיקר סטאטיסטיק פאר שטאטישע שטחים אין צפון - אינהאלט, ארײַנפֿיר, טאבעלעס KS01 - KS08. Office for National Statistics. דערגרייכט דעם 2010-01-28.


text:
פעדעפיליע
פעדעפיליע איז א מנובל אויף קינדער אונטער די 16 יאר בערך ווייל יעדעס קינד איז אנדערשט ווען ער ווערט פארעכענט אלס פובערטי, ד.ה. שערות צו ווערן אנגערופן א טינעיזשער אדער בחור דאן הייסט דער מנובל שוין מער נישט קיין פעדעפייל. נאר בלויז א מנובל אין א האמאסעקסואל אויב באלעסטיגט ער זכרים.
אינהאַלט
פון וואס מאכט זיך דער קרענק?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אבסעסיע קען ליידער קומען אויף פארשידענע אופנים, רוב מאל זענען זיי אליינס אדורך דעם פיינוניגונג אז זיי זענען געווארן באלעסטיגט פון פעדעפיילס ווען זיי זענען געווען קינדער. אז זיין מוח לויפט שוין ארום די פראבלעם און געפיל פון פעדעפיליע.
די זענען געווענליך מענטשן וואס זענען זייער ווארעם און געפיליג. און די געפילן ווערן אינפלעטעט אויף די ראנג דירעקציע.
עס קען אבער אויך זיין עקלדיגע אומבאהאלפענע מענטשן מיט פארפוילטע מידות און זיי האבן ליידער נישט קיין פריינט פון וועמען צו באקומען ליבע זיכן זיי דאס ביי קליינע אומבאהאלפענע באשעפענישען מיט געוואלד.
דער מוח פונעם רודף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאיז דא דרגות אין די מוח וואס שפילט זיך אפ ביי די פעדעפיילס בשעת זיי טוען אפ זייער רשעות, די ווייניגערע געלונגענע פירן זיך אויף ווי אלכעהאליקער און ווי פארדראגט אן קיין חשבון, אבער די מער קלוגערע און געלונגענע איז ביי זיי דער רייץ צו ליבען קינדער איז ביים פעדעפייל אזוי שטארק, אז ער קוקט אן דעם קינד ווי אן ערוואקסענער, ער קויפט אים מתנות, שפילט זיך מיט אים טעג וואכן חדשים, און איז מקריב זיין לעבן פאר דעם קינד פונקט ווי אן ערוואקסענע רילעישאנשיפ. ממילא פילט ער אז טאמער ער באלעסטיגט דאס קינד, אז דאס קינד וועט רעאגירן ווי אן ערוואקסענער. אבער א שוואכערער פערזאן איז אייביג מער געטשטעפעט און דערשלאגן לויט דעם מער שטארקייט פון זיין באלעסטיגער. הכל לפי המבייש והמתבייש.
חינוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעדעפיליע טרעפט זיך ביי די מלמדים, משגיחים איבערהויפט די כאריסמאטישע און געלונגענע וואס די עלטערן און קינדער טראסטן און ליבען דאס מערסטע, אין חדר אדער אין ישיבה. די אומגעלונגענע מלמדים וואס זענען קראנק כאפט מען גאר שנעל און מען ווערט פון זיי פטור אויפן קלענסטן קאמפלעינט, אבער ביי די געלונגענע דארטן איז דער גרעסטער צרה ווייל זיי קענען פארבלייבן יארן אן דעם וואס מען זאל געהעריג קענען אויפדעקן אדער אויפווייזן אז זיי זענען נישט וואס מ'מיינט. קיינער וויל נישט גלייבן אויף זיי, נישט דער מנהל און נישט דער טאטע, און נישט די חברים אז דער בעסטער מלמד זאל דאס קענען טאן. און דאס קינד ווערט קראנק און גייסטיש צורידערט אז דער בעסטער מלמד וועמען ער האט אזוי געטראסט האט דאס צו אים געטאן, און קיינער אין די וועלט קען אים נישט פארשטיין זיין פיין, אדרבה זיי לייגן נאך אלע צו זאלץ צו די וואונדן מיטן אים נישט גלייבן.
אמאל איז דאס געווען אין פארעם פון אראפציען די הויזן און פראקן, דאס איז היינט אומלעגאל און מ'קען ארעסטירן ווייל דאס ווייזט אז די מלמד האט ליעב קינדער. היינט אין אמעריקע קען מען ארעסטירן יעדער עלטערער מאן וואס לייגט א האנט אויף א קינד, ממילא מאכט זיך דאס די מערסטע ביי דייקא די מענטשן וואס זענען מאנופולירער און חברה לייט וואס ווייסן וויאזוי צו ווערן באפריינדעט מיט די קרבנות. און זיי צווינגען אויף א קליגערן אופן.
פראבלעם וואס קען אנהאלטן אייביג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד אונזער חרדישער לאגער איז זייער פארמאכט, און די רודפים זענען געווענליך גאר קלוגע און זיי לאקערן נאר אויף קרבנות וואס האבן א היסטאריע פון א צובראכענע שטוב אדער נפשיות'דיגע פראבעלמען, גלייבט קיינער נישט דעם קרבן און דער רודף קען אנגיין יארן. איבערהויפט אז מען דארף זיך רעכענען מיט לשון הרע און מסירה און אויך די שאנדע אויף די פאמיליע'ס סיי פון די קרבנות און סיי פון די רודפים.
דערויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א ליסטע פון מנובלים, לויט די געגענטער, וואו זיי וואונען כדי זיך צו היטן די קינדער און פרויען פון זיי. טייפט אריין סיי וואסערע זיפקאוד איר וואונט


text:
קאסמאס
דער קאסמאס איז דער ראיאן פון דעם אוניווערס אינדרויסען פון דער אטמאספערע.
דאס ווארט קומט ארגינעל פון א גריכישן טערמין וואס מיינט פשוט סדר, אז עפעס איז אויסגעשטעלט אין א סיסטעמאטישער אראנזשירונג. עס איז פשוט דער פארקערטער קעגנארטיקער טערמין פון כאאס. דאס ווארט קאסמעטיק וואס מען נוצט צו מאכן שיין דאס געזיכט קומט אויך פון דעם שורש ווארט.
פיטאגאראס איז מקובל צו האבן געווען דער ערשטער פילאסאף צו נוצן דעם טערמין פארן אוניווערס, ווארשיינליך צוליב זיין סדר וואס דאס איז געווען אין זיינע אויגן עפעס געטליך און העכער מסודר אלץ לויט עפעס א סודותדיגן פלאן פון גאט.
קאסמאלאגיע איז די שטודיע און חכמה פון דעם קאסמאס אין פארשידענע פון די אויבענדערמאנטע מיינונגען, ווענדענדיג זיך אויף דעם קאנטעקסט.
טייל פילאסאפן ניצן אבער דעם טערמין צו רעדן פון אלע מאניפעסטאציעס פון עקזיסטענץ, אריינגערעכענט פארשידענע שיכטן פון באוויסטזיין.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קטורת
אין דעם בית המקדש איז קטורת געווען א געמישעכטס פון עלף סארט געווירצן וואס מען האט גערייכערט אויפן מזבח הזהב.
די קטורת האט מען מקטיר געווען צוויי מאל א טאג, איין מאל אינדערפרי און איין מאל נאכמיטאג.
אינעם טאג יום כיפור האט מען אריינגעפירט די קטורת אינעם קדשי קדשים אויף א גרויסן לעפל אין מ'האט זי דארט גערייכערט.
חז"ל זאגן אז דאס מקטיר זיין די קטורת איז געווען א סגולה צו עשירות, צוליב דעם האט מען נאר געלאזט יעדן כהן איינמאל אין לעבן עס פראקטיצירן, כדי צו געבן יעדן א געלעגנהייט, אויסער דעם כהן גדול איז געווען ערלויבט עס טאן ווען אימער זיין הארץ האט באגערט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משניות יומא


text:
דניאל פארענהייט
דניאל גבריאל פארענהייט (דייטשיש: Daniel Gabriel Fahrenheit; 24סטן מיי 1686 – 16טן סעפטעמבער 1736) איז געווען א האלענדיש-דייטש-פוילישער פיזיקער, אינזשעניר און גלאז אויפבלאזער.
פארענהייט האט ערפינדן די גראד סקאלע אויף זיין נאמען, די פארענהייט סקאלע.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דניאל פארענהייט איז געבוירן געווארן אין דאנציג (דעמאלסט א טייל פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט אין א פאמיליע פון דייטשע סוחרים. נאכן טויט פון זיינע עלטערן, האט ער אנגעהויבן עקספארטירן סחורה צו רוסלאנד. צוליב זיין אינטערעס זיך אנטוויקלען אין וויסנשאפט, האט ער זיך געצויגן קיין דען האג אין 1717. ער האט געעפנט א געשעפט צו פארקויפן גלעזערנע זאכן, באראמעטערן, טערמאמעטערן אא"וו. זיינע ערשטע טערמאמעטערן זענען געווען אנגעפילט מיט עטאנאל אבער שפעטער איז ער אריבערגעגאנגען צו קוועקזילבער.
אין 1718 האט ער אנגעהויבן צו האלטן לעקציעס אין כעמיע אין אמסטערדאם.
אין 1724 האט ער באזוכט ענגלאנד וואו מען האט אים אויפגענומען אלס מיטגליד אין דער קעניגלעכער געזעלשאפט.
ער איז געשטארבן אין דען האג.


text:
18טן יוני
דעם 18טן יוני איז דער 169סטער טאג פון יאר (170סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 196 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1815 - נאפאלעאן באזיגט אין דעם קאמף פון וואטערלו דורך די פרייסישע און בריטישע ארמייען
- 1940 - גענעראל שארל דע גאל האלט די רעדע וועגן פרייען פראנקרייך אין ראדיא בי בי סי פון לאנדאן
- 1952 - פיער מענדעס-פראנס געוויילט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך
- 1953 - עגיפטן ווערט א רעפובליק
- 1970 - עדווארד היט געוויילט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1996 - בנימין נתניהו ווערט פרעמיער מיניסטער פון ישראל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1868 - מיקלאש הארטי, אונגארישער מאטראס און פאליטיקער וואס האט געדינט אלס רעגענט אין אונגארן פון 1920 ביז 1944 (געש' 1957)
- 1942 - טהאבא מבעקי, 11טער פרעזידענט פון דרום אפריקע
- 1949 - לעך קאטשינסקי, פרעזידענט פון פוילן (געש' 2010)
- 1949 - יאראסלאוו קאטשינסקי, פרעמיער מיניסטער פון פוילן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1928 - ראאלד אמונדסען, נארוועגישער אויספארשער (געב' 1872)


text:
1907
1907 איז דאס זיבעטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1907 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן סעפטעמבער - ניו זילאנד באקומט דעם סטאטוס פון א דאמיניאן פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 16טן נאוועמבער - אקלעהאמע ווערט דער 46סטער שטאט זיך איינצושליסן אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - איוב חאן, פרעזידענט פון פאקיסטאן (געש' 1974)
- 25סטן מיי - או נו, פרעמיער מיניסטער פון בורמע (געש' 1995)
- 4טן סעפטעמבער - מאריא קאטארבא, פאלאק פון די חסידי אומות העולם (געש' 1956)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער, אנטוויקלער פון דער פעריאדישער טאבעלע (געב' 1834)
- 4טן סעפטעמבער - עדווארד גריג, נארוועגישער דיריגענט (געב' 1843)


text:
עסטרייך אונגארישע אימפעריע
די עסטרייך-אונגארישע אימפעריע איז געווען אן אימפעריע אין אייראפע, צווישן די יארן 1918-1867. זי איז צוזאמגעשטעלט געווארן דורכן אונגארישן קעניגרייך און עסטרייכישן קייסערטום, אלס פעדעראלער רעגירונג, אונטער דער האבסבורג דינאסטיע.
דער אויל צום פייער פון דער ערשטער וועלט מלחמה איז געווען ווען קרוינפרינץ פראנץ פערדינאנד איז אומגעקומען אין אן אטענטאט, דורך א סערבישן נאציאנאליסט, אין סאראיעווא. די אימפעריע האט דעריבער דערקלערט קריג קעגן סערביע, און מיט דעם האט די מלחמה אויסגעבראכן. און ביי דער ענדע איז די אימפעריע צעפאלן, אלס די תוצאה פון דער מלחמה.
די גרינדונג פון אן אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1867, נאך לאנג יעריגע שטרייטן צווישן לענדער אין ראיאן, און נאך א רעוואלוציע, אין אונגארן, האט פראנץ יאזעף, קייסער פון עסטרייך, איינגעשטימט צו שענקן אונגארן, א סארט אויטאנאמיע, אריינגערעכנט אן אייגענעם פארלאמענט און פרעמיער מיניסטער, און בודאפעשט וועט דינען אלס הויפטשטאט. אונגארן וועט פירן איר אייגענע אינערליכע פאליטיק, ווי פאליציי, דערציונג, געזונטהייט אא"וו. אבער עסטרייך איז דער געזעץ געבער, דער הערשער איז אן עסטרייכער, און זיכערהייט און אויסערן פאליטיק, איז אונטער עסטרייך און וויען דינט אלס הויפטשטאט, פון דער אימפעריע.
ערשטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסטרייך האט געמאלדן אין אן אולטימאטום, אז סערביע מוז איינשטימען אויף צען פונקטן, און סערביע האט געמוזט ענטפערן אין 48 שעה. סערביע האט איינגעשטימט צו אלע אויסער איין. עסטרייך אונגארן האט איבערגעהאקט אירע דיפלאמאטישע באציונגען מיט סערביע דעם 25סטן יולי 1914.
אום 28סטן יולי 1914, האט עסטרייך דערקלערט קריג קעגן סערביע, אין א טעלעגראם וואס זיי האבן געשיקט צו דער סערבישער רעגירונג, דאס איז דער טאג וואס די ערשטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן.
עסטרייך-אונגארן, איז געווען אליאירט מיט דייטשלאנד, דער אטאמאנישער אימפעריע און בולגאריע, זייענדיק די צענטראל מאכטן, אין די קריג.
דעם 3טן נאוועמבער 1918, האט עסטרייך-אונגארן געבעטן א פייער אפשטעל, און אום 4טן נאוועמבער האט עסטרייך-אונגארן קאפיטולירט, אונטער געשריבן באזונדער דורך די צוויי רעגירונגען, די עסטרייכישע און די אונגארישע.
1,200,000 זעלנער פון דער אימפעריע זענען אומגעקומען, און נאך 300,000 ציווילע בירגער, זענען געווען צווישן די טויטע.
נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אימפעריע איז צופאלן, די אונגארישע רעפובליק איז געווארן זעלבסטשטענדיק, און די זעלבע מיט עסטרייך, גאנצע שטחים זענען אוועקגענומען געווארן פון דער אלטער אימפעריע, פון וואס עס איז אויפגעשטאנען טשעכאסלאוואקיי. גאליציע איז געגעבן געווארן צו פוילן. זיבנבערגן און בוקאווינע האט רומעניע באקומען. קראאטיע, סלאוועניע, און אנדערע שטחים זענען צונויפגעשמאלצן געווארן מיט סערביע, וואס איז שפעטער געווארן יוגאסלאוויע.
עס האבן זיך געפונען מערערע דייטשיש און אונגאריש רעדער אין אלע לענדער. וואס האט צוגעברענגט צו א געוויסע עקסטרעמיסטישע נאציאנאליזם, ווי אלע בירגער זאלן זיך געפונען אין לאנד, און די צוויי לענדער זאלן צוריק באקומען די פארלוירענע געביטן, וואס האט צוגעברענגט צו די צווייטע וועלט מלחמה.