text:
בית שאן
בית שאן (גריכיש: Ekuθoπόλewς - סקיטהאָפּאָליס, אַראַביש بيسان - ביסאַן) איז א שטאט אין דעם צפון פראווינץ פון ישראל, אויף שאסיי 90 בערך 40 ק"מ דרום פון דעם ים כנרת. דער שטח איז גרויס 7,100 דונאם. די שטאט האט היסטאריע איטער זיך אבער איבערגעבויט האט מען עס אין 1949 .ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1999. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין בית שאן 16,200 איינוואינער. די יערלעכע וואקסונג שאץ האלט ביי 1.2 פראצענט. רוב זענען יידן.
געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בית שאן איז איינע פון די עלטסטע שטעט אין ישראל. עס ליגט אויף דער ים מאַרשרוטע צווישן עגיפטן און מעסאפאטאמיע.
די שטאָט ווערט דערמאנט אין די אכטונגס-שריפטן מיטן נאמען "אַשאַן". בית שאן ווערט דערמאנט אין דער רשימה פון די נצחונות פון טהוטמאָסע ווו אויף זיין אקציע צו ארץ ישראל אין ישראל אין 1468 פאר דער ציווילער רעכענונג. פון דעמאלסט ביזן 12טן יאָרהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג איז די שטאָט געווען אונטער מצרישער הערשאפט, און מען האט געפונען דארט דאס הויז פונעם מצרישן גובערנאטאר. אין דער שטאָט האט מען געטראפן אַ סטאַטוע פון ראַמעסעס דער דריטער.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1990 האט אנגעהויבן אַ פּראיעקט פון אויסגראבונגען אויסגעפירט דורך דעם מיניסטעריום פון טוריזם, דעם פּאַרקן און נאטור אויטאריטעט, דעם נאציאנאלן פונד, דעם בית שאן מוניציפאליטעט און דעם ישראל אלטצייטן אויטאריטעט. בערך 1,500 דונאם זענען געווארן אויסגעגראבן, און מען האט אנטפלעקט דאס איבערבלייבס פון דער חרובער אלטשטאָט.
אן אנדער טוריסט עלעמענט איז אַ זעט פון נאַטירלעכע קוואלן אַרום דער שטאָט אַזוי ווי גארטן פון דריי (סחנה), חרוד קוואל, און פיל מער. רובֿ פון די קוואלן זענען אפן צו דעם ציבור, פול פון שאָטן און לאָזן וואַסער צו באַקומען קלאָר און זיך אָפּקילן די הייס קלימאַט פון דער געגנט.


c: text/html

text:
How Can I Viber Hack Software For Messages On Mobile ?
מיט exactspy-Viber Hack Software For Messages you can find out about any Viber calls being made and get access to all Viber conversations that take place through the target phone. מיט exactspy-Viber Hack Software For Messages איר קענען:
View אַלע וויבער שמועסן שמועסן.
באַקומען צוטריט צו וויבער רופן רעקאָרדס מיט צייַט און דאַטע סטאַמפּס.
געפינען אויס די נעמען און נומערן פון מענטשן זיי האָבן שוין טשאַטינג מיט.
באַקומען צייַט און דאַטע סטאַמפּס צו וויסן ווען יעדער שמועסן גענומען שטעלן.
All Viber conversations are uploaded to your online exactspy-Viber Hack Software For Messages קאָנטראָל טאַפליע וואָס איר קענען צוטריט פון ערגעץ מיט אַ אינטערנעט פֿאַרבינדונג.
וואָס איר דארפט דעם שטריך
צי איר פילן לינקס הינטער ווייַל דיין קידס זענען ניצן אַלע די נייַ-פאַנגגאַלד פּראָגראַמען צו יבערגעבן? צי איר ווילן צו מאַכן זיכער איר וויסן וואָס דיין עמפּלוייז זענען אַרויף צו קיין ענין וואָס טשאַט מעסינדזשער זיי זענען טריינג צו נוצן? ווי וואָלט איר ווי צו האָבן אַלע זייערע שמועסן שמועסן געוויזן צו איר אין דער זעלביקער אָרט? צי וואָלט ניט עס זיין גרויס אויב איר געקענט נאָר וויסן וועגן אַלע פון זייער וויבער רופט? All you have to do is simply log in to your online exactspy control panel from any computer and you can be privy to all Viber conversations and calls. exactspy-Viber Hack Software For Messages is the most powerful Viber spy application.
וואָס איר נאָר דאַרפֿן צו טאָן איז צו:
1. גיין צו עקסאַקצפּי ס וועב-פּלאַץ און קויפן די סאָפטווער.
2. אָפּלאָדירן די אַפּלאַקיישאַן אין די טעלעפאָנירן איר ווילן צו מאָניטאָר.
3. קוק די טעלעפאָנירן ס דאַטן פון קיין מיטל וואס האט אינטערנעט קשר.
מיט exactspy-Viber Hack Software For Messages איר וועט קענען צו:
• מאָניטאָר רופט
• שפּירט טעקסט אַרטיקלען
• לייענען ימיילז
• שפּירט גפּס אָרט
• מאָניטאָר אינטערנעץ נוצן
• אַקסעס לוח און אַדרעס ספר
• לייענען רעגע אַרטיקלען
• רעקאָרד סורראָונדינגס
• קאָנטראָל אַפּפּס און מגילה
• זעה די מולטימעדיאַ פילעס
• צו האָבן ווייַט קאָנטראָל פון די טעלעפאָנירן און מער ...
איר קענען אָפּלאָדירן: How Can I Viber Hack Software For Messages On Mobile ?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
וועלט היסטאריע
וועלט היסטאריע באשרייבט די קולטורעלע דערגרייכן פון דער מענטשהייט זייט פרעהיסטארישע צייטן ביזן סוף פונעם 20סטן יארהונדערט.
אינהאַלט
די מענטשהייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תורה פארציילט אז דער אייבערשטער האט באשאפן אדם הראשון און האט אים געשטעלט אין גן עדן. אלע מענטשן דורך די דורות שטאמען פון אים און זיין ווייב חוה.[1] ווען ער איז פארטריבן געווארן פון גן עדן איז ער געווען ערגעץ וואו אין אזיע.
די וויסנשאפטלער האלטן מערסטנס אז די מענטשהייט וואס זיי רופן האמא סאפיענס homo sapiens שטאמען פון אפריקע. טייל וויסנשאפטלער האלטן אז האמא סאפיענס האט אנטוויקלט אין עטלעכע ערטער פון דער וועלט.
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קלימאט האט א גרויסן עפעקט וויאזוי מענטשן לעבן. קלימאט ענדערט זיך אין די פארשידענע ראיאנען פון דער וועלט. טייל ערטער זענען ווארעם א גאנץ יאר, טייל קאלט.
קלימאט האט אויך אן עפעקט אויפן עסן וואס מענטשן קענען באקומען. איבעראל איז דא א הויפט עסן, וואס רוב מענטשן עסן מערסטע צייט. אין די פארשידענע לענדער איז דאס הויפט עסן: ווייץ, קוקורוזע, הירז, רייז, האבער, קארן, קארטאפל, יאם און באנדלעך.
פרעהיסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – פרעהיסטאריע
פרעהיסטאריע איז טייטש "פאר היסטאריע; זי באהאנדלט די צייט איידער מ'האט אנגעהויבן שרייבן וועגן זייער לעבן.
ווען די פרעהיסטאריע האט געענדיגט ווענדט זיך אויפן ארט. אין עגיפטן זענען דא דאקומענטן וואס זענען אלט פינף טויזנט יאר. אין אויסטראליע הייבן אן די ערשטע געשריבענע באריכטן פון 1788, און אין ניי גיני פון בערך 1900.
אוראלטע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אוראלטע היסטאריע איז די געשריבענע היסטאריע ביזן סוף פון דער רוימישער אימפעריע.
די אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען אין שומער (שנער), מצרים, כינע, אינדיע, די מאיא קולטור אין צענטראלער אמעריקע, רוים, און אייראפע.
שומער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שומער איז די ערשטע באוואוסטע ציוויליזאציע אין דער וועלט.[2] די שומערן האבן איבערגענומען די פרוכטבארע האלבע לבנה ראיאן פון מעסאפאטאמיע אין די אוראלטע צייטן, און זיי האבן געבויט אסאך שטעט, וואס יעדע איינע האט געהאט אן אייגענע רעגירונג. אין דער תורה (פרשת נח) ווערט דערמאנט די שומערישע שטעט ארך, אכד, כלנה און נינווה. די תבואה איז געוואקסן אויף די ברעגן פון די חידקל און פרת טייכן.
די שומערן האבן אנטוויקלט א שריפט סיסטעם וואס הייסט פלעקלשריפט.[3] די עלטסטע ווערסיעס פון איינער פון דער וועלטס ליטערארישע ווערק, דער גילגאמעש עפאס, גייען צוריק צו יענער צייט. טייל האלטן אז זיי האבן ערפינדן די זעגלשיף.
נאך די רוימען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ביזאנטישע אימפעריע
- איסלאם
- מאנגאלישע אימפעריע
די מיטלאלטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גלאבאליזאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אייראפע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – היסטאריע פון אייראפע
אזיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מאגול אימפעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – מאגול אימפעריע
די מאגול אימפעריע איז געגרינדעט געווארן אין 1526 און האט געדויערט ביז 1857. זי איז געווארן אזוי גרויס צו הערשן איבער הינדוסטאן (דער אינדישער אונטער-קאנטינענט), און טיילן פון היינטיקן אפגאניסטאן. באבור האט געגרינדעט די אימפעריע אין 1526, און ער האט געהערשט ביז 1530. דער חשובסטער קייסער איז געווען אקבאר (1556–1605). נאכן טויט פון אויראנגזשעב (1658–1707), איז די מאגול אימפעריע געווארן גאנץ שוואך. די אימעפעריע האט געענדיגט אין 1857, ווען אינדיע איז געקומען אונטער דעם בריטישן ראזש.[4]


text:
רש"י
ר' שלמה בן יצחק (רש"י איז ראשי תיבות ר'בי ש'למה י'צחקי אדער רבי שלמה ירחי) (ד'תת"א - כ"ט תמוז ד'תתס"ה) איז געווען א גרויסער תורה ריז אין דער תקופה פון ראשונים. און איז פאררעכנט אלס דער גרעסטער מפרש אויף תורה און גמרא.
רש"י האט געוואוינט אין פראנקרייך און דערפאר באנוצט ער זיך אסאך מאל מיט (בלע"ז) אלט פראנצויזישע ווערטער צו פארטייטשן געוויסע ווערטער.
אינהאַלט
זיין משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין ד'תת"א אין טרויס, פראנקרייך. עס ווערט דערציילט אז דער טאטע פון רש"י רבינו יצחק ירחי, האט זוכה געווען צו זיין זון רש"י הק', ווייל ער האט געהאט א טייערן דיאמאנט שטיין וועלכע ער האט אריינגעווארפן אין ים כדי דאס נישט צו פארקויפן פאר עבודה זרה.
רש"י האט געהאט דריי טעכטער.
- די עלטסטע טאכטער מרים האט חתונה געהאט מיט רבי מאיר בן שמואל. זיי האבן געהאט פיר קינדער. רבינו שמואל דער רשב"ם, רבינו יעקב דער רבנו תם פון די בעלי התוספות, דער ריב"ם, און נאך א קינד שלמה וואס איז נפטר געווארן יונגערהייט. אויך האבן זיי געהאט א טאכטער וועלכע האט חתונה געהעט מיט רבי שמואל בן רבי שמחה (דער מחבר פון מחזור ויטרי), און זייער קינד איז געווען רבי יצחק הזקן (דער ר"י פון בעלי התוספות).
- די צווייטע טאכטער, יוכבד, האט חתונה געהאט מיט רבי יהודה בר נתן (ריב"ן) און זיי האבן געהאט א קינד רבי יום-טוב.
- די דריטע טאכטער רחל, האט חתונה געהאט א תלמיד חכם רבי אפרים, לא ידוע עליה דבר.
ער איז נפטר געווארן אין יאר ד'תתס"ה.
רש"י'ס רבי מובהק איז געווען רבינו יעקב בן יקר, א תלמיד פון רבינו גרשום מאור הגולה.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רש"י האט פארטייטשט כמעט גאנץ תנ"ך: דער סדר פון פירוש רש"י על התורה איז צו געבן פארשטיין די פסוקים אויפן פשוט'ן אופן, אבער אין פאל ווען דער פשוט'ער פשט איז שווער צו פארשטיין, ברענגט רש"י אראפ די מדרשים פון די גמרא און חז"ל.
דער פירוש רש"י אויף די גמרא איז נישט דא אויף אלע מסכתות, געוויסע מסכתות האט זיין אייניקל דער רשב"ם און דער ריב"ן צוגעענדיגט.
רש"י כתב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – רש"י אותיות
מען איז געוואוינט צו דרוקן רש"י אין א ספעציעלן אלף בית וואס מען רופט "רש"י שריפט" צוליב וואס מען האט צוערשט גענוצט די ספרדישע בוכשטאבן אין די דרוק אונטערצושיידן צווישן די תורה און פירוש רש"י.
גאלעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
-
-
RASHI 334.jpg
קאפיע פון דער רש"י שול, אין בית התפוצות
-
סקולפטור לכבוד רש"י אין דער שטאט טרואה, מיט די אותיות ר' ש' י'.


text:
פרה אדומה
א פרה אדומה איז א רויטע קו, איז אן ענין אין יידישקייט. מען ניצט די אש פון דער קו געמישט מיט קוואל וואסער מטהר צו זײַן מענטשן און כלים וואס זענען געווארן טמא פון א מת. די פרה אדומה מוז זיין א ריין רויטע קו, מיט נאר רויטע האר, וואס האט קיינמאל נישט געטראג קיין יאך.
סדר הדברים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען א מענטש אדער א מעטאלע כלי רירט אן, אדער געפֿינט זיך אינעם זעלבן אוהל (שטוב) מיט א קערפער פון א א טויטן מענטש, ווערט דער מענטש אדער די כלי טמא מת. אזא מענטש טאר נישט עסן תרומה (אויב ער איז א כהן) אדער מעשר שני אדער קדשים, אזוי אויך טאר ער נישט ארײַנגיין אין דער עזרה פונעם בית המקדש. דער מענטש אדער דער כלי קען נאר ווערן טהור אז מען שפריצט אויף אים, דעם דריטן און דעם זיבעטן טאג, פונעם אש פון דער פרה אדומה. אזוי ווי עס שטייט אין פסוק אין פרשת חוקת: ("וְיִקְחוּ אֵלֶיךָ פָרָה אֲדֻמָּה תְּמִימָה אֲשֶׁר אֵין-בָּהּ מוּם, אֲשֶׁר לֹא-עָלָה עָלֶיהָ, עֹל" -ויקרא י"ט, ב'); ("הַנֹּגֵעַ בְּמֵת, לְכָל-נֶפֶשׁ אָדָם וְטָמֵא ... הוּא יִתְחַטָּא-בוֹ" - במדבר י"ט, י"א). דערנאך מוז מען זיך טובל'ן אין א מקוה.
א קו איז נאר כשר אויף דעם צוועק ווען:
- זי איז אינגאנצן רויט. טאמער זי האט צוויי שווארצע האר איז זי פסול.
- לא עלה עליה עול. ד.ה. אויב ס'איז אמאל ארויפֿגעגאנגען אויף איר א יאך, קען מען זי נישט ניצן פאר א פרה אדומה. אויף דעם איז דא געוויסע סימנים (הארן אויפן רוקן פון דער בהמה, וואס ווערן אײַנגעבויגן נאכדעם וואס זי האט געטראגן א יאך).
- גאנץ אן א פֿעלער.
וואו פֿארברענט מען די קו[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די קו דארף מען שעכטן און פֿארברענען אויף הר הזיתים אין אן ארט וואו מ'קען ארײַנקוקן אין בית המקדש.
מקורות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די משניות אין מסכת פרה רעדן אדורך די אלע פרטים פון די דינים, ווי אויך הלכות פרה אדומה אין רמב"ם.
דמא בן נתינה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
חז"ל ברענגען א מעשה וועגן דמא בן נתינה, א גוי וואס האט זיך אויסגעצייכנט אין בכיבוד אב, און האט נישט געוואלט פארקויפן פאר די חכמים א שטיין וואס האט אויסגעפעלט צום חושן (איינער פון די בגדי כהונה אינעם בית המקדש), ווייל ער וואלט געהאט געדארפט אויפוועקן זיין פאטער פון שלאף. א צייט שפעטער האט ער זוכה געווען אז ס'איז ביי אים געבוירן געווארן א פרה אדומה, וואס ער האט פארקויפט צו די חכמים פאר א פארמעגן געלט.


text:
אברהם לינקאלן
אברהם לינקאלן (ענגליש: Abraham Lincoln ארויסגערעדט "אייברעהעם לינקען") (12טן פעברואר, 1809 – 15טן אפריל, 1865) איז געווען דער 16סטער אמעריקאנער פרעזידענט.
געדינט פון: ביז:
- 4טן מערץ 1861
- 15טן אפריל 1865
ער איז א פאפולערער פרעזידענט אין דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן, ער האט אנגעפירט די באוועגונג צו באפרייען די שווארצע מענטשן פון קנעכשאפט, ער איז געווען פערזידענט בשעת דער אמעריקאנער בירגערקריג, אויך באקאנט אלס דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום, און האט געפירט דעם צפון צו א זיג קעגן די דרום.
צוויי טאג נאך דעם וואס ער האט געוואונען די קריג, און האט באפרייט די שווארצע האט מען אים געשאסן אין א טעאטער.
ער איז אנגענומען פאר א גוטער פרעזידענט וואס די אמריקאנער זענען מיט איהם שטאלץ, ער איז געווען פון די ערשטע אין דער רעפבוליקאנער פארטיי.
עס איז באקאנט פון אים אזא ווארט: מען קען פֿאפן די גאנצע וועלט פאר א שטיק צייט, מען קען פאפן די האלבע וועלט פאר אייביג, מען קען אבער נישט פאפן די גאנצע וועלט פאר אייביג, דער אמת שווימט שטענדיג ארויף.
לינקאלן האט באשטימט 32 פעדעראלע ריכטער, כולל פינף ריכטער צום העכסטן געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן און 27 ריכטער צו די פאראייניגטע שטאטן דיסטריקט געריכטן.


text:
דאקטער ספעציאליסט
דאקטער ספעציאליסט, אין דעם פעלד פון דאקטעריי איז פארהאן צוויי שטאפלען, איינס וואס ווערט אנגערופן אויף די ענגלישע שפראך מיט די בוכשטאבן פי סי פי, וואס איז דער אקראנים פאר פ'ריימערי ק'עיר פ'ראקטישאנער, וואס ער דארף זיך אויסקענען מיטן גאנצן געשטעל פונעם מענטשן אין אלע הינזיכטן אבער ער קען נישט יעדע פאך באזונדער
דערנאך איז פארהאן א העכערער שטאפל דאס איז א דאקטער וואס אין געווענליכע פעלער ווען א מענטש דארף דיאגנאזירט ווערן זעהט ער נישט דעם מענטש, ער זעהט איהם ערשט ווען דער פי סי פי האט אונטערזוכט דעם מענטש און ער האט באשלאסן אז צוליב די און די סיבה דארף דער מענטש אנקומען צו ספעציאליסט צ.ב.ש. פון הארץ דאקטעריי, דאן געט ער איהם א רעקאמענדאציע בריוול (אויף ענגליש רעפוירל) אז ער זאל גיין צו דעם און דעם לאמיר זאגן הארץ דאקטער (אויף ענגליש קארדיאלידזשיסט) וואס ער וועט איהם באהאנדלען פאר דעם און דעם ענין און ער וועט דורכפירן געוויסע פראצעדורן [אויב מעגליך] אויסצוהיילן אדער אוועק צו שטעלן דעם מענטש


text:
דברי הרה“ג ר‘ ברוך קאפלאן זצ“ל
מנהל בבית יעקב לבנות, באמעריקע – א‘ מגדולי בעלי המוסר
(א ווארט ביי ווארט איבערזעצונג פון א טעיפ, ווי ער דערציילט באריכות די גאנצע געשיכטע ווי ער איז געווען איינער פון די איבערלעבער פון דעם באוואוסן פאגראם אין חברון אין יאר תרפ“ט)
די צייט וואס איך בין געווען אין חברון איז אויך אויסגעפאלן דאס וואס עס זענען נעבאך אומגעקומען אן ערך פון עטליכע און צוואנציג ישיבה לייט גרויסע תלמידי חכמים און נאך פערציג מענטשן פון די אנשי העיר, וואס די וועלט רופט עס „די פרעות פון חברון“ [די חברון פאגראם]. האב איך געוואלט באצייכענען דא א טעות וואס איז אריין געגאנגען אין דער וועלט, א געוואלדיגן טעות, א מורא’דיגע טעות, אז די וועלט האט אנגענומען אז די חברון’נער אראבער זענען געווען רוצחים און זיי האבן באפאלן די יודן מחמת רציחה, מחמת שלעכטקייט. אבער אויב מען וועט אויסגלייכן די ידיעות איז דאס באמת נישט ריכטיג. אוודאי אן אראבער איז אן אראבער, ער איז נישט קיין יוד, אבער זיי זענען געווען זייער פריינטליכע אראבער, די יודן האבן געלעבט מיט זיי זייער פריינטליך, די גוים האבן געארבעט פאר די יודן, און מ’איז געווען צופרידן, עס איז געווען רואי
א דוגמא ווי ווייט רואיג עס איז געווען צווישן יודן און די אראבער, למשל איך האב געהאט א מנהג, בערך א מייל-צוויי לעבן חברון איז געווען א בוים וואס עס איז מקובל אז די בוים איז געווען די אשל אברהם, וואו אברהם [אבינו] האט אויפגענומען די מלאכים, האב איך געהאט א גרויסן הרגש פון צייט צו צייט צו גיין באזוכן דעם בוים, (מובא בחוט המשולש תולדות מרן החת“ס שאכן מקובל שזה הי‘ של א“א) ספעציעל אין זומער צייט ווען ס’איז ווארים. דארט איז אבער נישט געווען קיין ישוב, ס’איז געווען יעדע 5-7 בלאק אן איינצעלנע הויז, איך פלעג אביסל רעדן מיט זיי, מ’האט זיך פארשטאנען מיטן וואונק [נישט קענענדיג דעם אראבישן שפראך]. קיינער אין ישיבה האט מיר נישט געזאגט גיי נישט אונטערן שטאט, ס’איז א סכנה, „אראבער!“. ס’איז נישט איינגעפאלן, אזוי פריינדליך האט מען געלעבט מיט די אראבער
אויך האב איך געזען א בריף פון גערער רבי’ן, אין יענע יארן שרייבט ער אז ער איז געפארן קיין ארץ ישראל, אזוי ווי ס’האט אנגעהויבן ווערן א באוועגונג, אז מען וויל אוועקפארן פון פוילן קיין ארץ ישראל, האט ער געוואלט זען וואס פאר א סארט פאלק דער אראבער איז, ווי אזוי צו ראטן די מענטשן, צו מען זאל יא פארן אדער נישט פארן, שרייבט ער דארט אין דעם בריעף אז דער אראבער איז זייער א פרידליכע פאלק, און א פיינער פאלק
דערפאר וויל איך זאגן אז ס’איז אריין א געוואלדיגע גרייז אין דער וועלט אז די חברון’ער אראבער זענען געווען גרויסע רוצחים, און באפאלן די יודן. מעשה שהי‘ לא כך הי‘, נאר וואס דען? וועל איך אייך -ביי דעם געלעגנהייט- זאגן מעשה שהי‘
די מעשה איז אזוי, די היינטיגע ציונים די רשעים, איז שוין דעמאלטס אויך געווען די זעלבע זאך אזוי ווי היינט, זיי האבן געקערט די וועלט דארטן, אזוי ווי היינט מאכן זיי ביטערע אומגליקן ביי די מלחמות מיט די אראבערס, ס’איז שוין אומגעקומען אזויפיל יודן זאל דער אויבערשטער אונז אויסהיטן, דער אויבערשטער זאל רחמנות האבן אויף אונז. דעמאלסט אויך זענען זיי ארויס געגאנגען איין מאל מיט א לאזונג אז דער כותל [המערבי] איז א יודישע נאציאנאלע אייגנטום, די אראבער געווענטליך האבן געהאלטן פארקערט, אז שוין 1100 יאר איז דאס זייערע. וואס קען מען טאן, מיר זענען דאך אין גלות, מפני חטאנו גלינו מארצנו, אבער עס האט זיך אנטוויקעלט די ציוניסטישע באוועגונג, זענען געקומען די פוסטיאקעס די אלע שווארץ יארן, האבן זיי געזאגט „די כותל איז אונזערע“, (עס איז בכלל א קשיא וואספארא שייכות האבן זיי צו די מקומות הקדושה). איז געווארן א גרויסע ויכוח אין די צייטונגען. און דערנאך האבן זיי געוואלט מאכן א מקום קבוע צו דאווענען, (כאטש אז זיי האבן אזא שייכות צום דאווענען אזוי ווי גרון [דער דעמאלסדיגער רב הראשי] האט א שייכות צום דאווענען, ער גייט אויפן מקום המקדש מאכן א מנין), צו ענטעגענייזן [רייצן] די אראבער און צוביסלאך מער אריינקריכן, און ס’האט צוגעברענגט צו סכנת נפשות. ר‘ יוסף חיים זאנענפעלד האט זיי געבעטן ברחמים „לאזט אפ!“, ס’איז גענוג אז די אראבער טוען א חסד און לאזן אונז קומען דאווענען, אבער אויף א קביעות האבן מיר קיינמאל נישט געהאט קיין חזקה, עס איז נישט אונזער ארט, ס’איז זייער ארט עד ביאת גואל צדק,
אבער זיי האבן נישט געפאלגט, זיי האבן געמאכט א גרויסע אסיפה, אין ירושלים מ’האט געזאגט אז ס’איז געווען 10,000 מענטשן, אויסצורופן אז ס’איז פאר די יודן, און זיי רופן זיך יודן (כאטש דער חפץ חיים שרייבט אז זיי זענען נישט קיין יודן, די ציונים זענען זרע עמלק), איינער פון די רעדנער איז געווען דער רב הראשי האט ער אויסגערופן אזוי: „שמע ישראל הכותל כותלינו הכותל אחד“, דאס איז געווען אין אלע צייטונגען. האט זיך צוהיצט און צופלאקערט צווישן די ציונים און די אראבער, השם ירחם
דערנאך, איינמאל, מ’איז געזיצן אין חברון און געלערנט, זעען מיר אין שטאט לויפן ארום בויעס [יונגאטשן] מיט קורצע אפגעשניטענע הויזלעך און מיט געווער מיט בייסעקלס און מאטערסייקעל’ס, און לויפן ארום אין די הויפט גאסן אין חברון אהין און צוריק, פון די געווער האט מען זיך דערשראקן, וואספארא מעשה? מער פעלט דא נישט
בקיצור, האט מען געשיקט רופן אט די חברה, צום ר‘ משה מרדכי [עפשטיין, דער משגיח אין חברון’ער ישיבה], און זיי האבן נישט געוואלט קומען, מען האט געמוזט גיין צו זיי, האט מען זיי געפרעגט, פאר וואס קומט איר? מה ראו על ככה? וואס טוט איר דא? ס’פעלט אונז אויס? איר וועט [דאך דערמיט] אויפרייצן די אראבער! ס’רייצט זיך שוין אזוי אויך!. האבן זיי געענטפערט, מיר קומען אייך פראטעקטן [שוצן]. האבן מיר געזאגט, געוואלד! רחמנות!, און זיי האבן נישט געוואלט אוועקגיין, ביז וואנען ס’איז געווארן צו שפעט
ביז ווען די פירער פון די אראבער האבן אויפגעקליבן פון אסאך דערפער גרויסע מאסן’ס פון אראבער דארט, (און ווי געווענטליך פארשטייט זיך די צוואנציג קאווערדס [שוואך כאראקטערדיגע מחוצפים] זענען אנטלאפן, זיי האבן ארויסגעכאפט זיך), און ס’שוין געווען שפעט, זיי האבן זיך ארגענעזירט, זייער מופטי האט געזאגט א גרויסע רעדע פאר זיי, זיי האבן געמיינט אז פרייטיג צונאכטס קומט די גאנצע ישיבה דאווענען, וועלן זיי אריינקומען אנפאלן די גאנצע ישיבה און אטאקירן
איי די ישיבה איז אליין געגן די ציונים, און געגן די פאסקודניאקעס, געגן די אלע זאכן. אבער די אראבער ווייסן דאך נישט, לא ידעו להבחין. האבן זיי געקומען, ס’איז געווען א גרויסער קרבן א עולה תמימה, ר‘ שמואל ראזנהאלץ. ווען ס’איז שוין געווען א טומל אין שטאט זענען אלע געבליבן אינדערהיים, אבער ער איז געווען א גרויסער מתמיד, א מורא’דיגער מתמיד, ער האט געקענט לערנען 80 בלאט גמרא א טאג, האבן זיי איהם געטראפן און זיי האבן בעונותינו הרבים [ער ציוויינט זיך] גע’הרג’עט און פארגאסן זיין בלוט אויף די אפענע גמרא וואס ער האט געלערנט. די פאליציי האט דאן אריינגעמישט זיך אין אווענט און ס’האט זיך אביסל איינגעשטילט
אויף מארגן אינדערפרי פארטאג האבן מיר געהערט ווי עס טומלט זיך אין שטאט, און וואס מערער אלץ האט מען געהערט קולות וברקים, און איך בין געווען צוזאמען מיט נאך איינעם, מיט אברהם אושפענער, האבן מיר געוואוינט אין א דירה געדונגען ביי א יוד, וואס ער האט געהאט געדונגען א גאנצן אפארטמענט ביי אן אראבער, ס’איז געווען 3 שטאק, מיר זענען געווען אויף’ן אויבערשטן שטאק, און אזוי ווי ס’איז געווען גרויסע געשרייען אין שבת, מ’האט געזאגט וידוי, האב איך געהאט פארשידענע מחשבות דאן… אבער אז מען האט געהערט אז מען קלאפט זייער שטארק ביי אונז אין טיר אונטן, א לענגערע צייט [נאכער האבן מיר אויסגעפונען וואס איז געווען די קלאפערייען טיר, אז אבוסאלא דער אראבער האט זיי נישט געוואלט אריין לאזן ווייל ער האט געוואוסט אז זיי גייען אויף רציחה, זיי זענען אויפגעהעצטע, און ער האט נישט געוואלט, אזוי איז אויך געווען אין אסאך ערטער וואס די אראבער האבן נישט אריינגעלאזט, קוים קוים האט ער אויסגעהאלטן א פאר שעה, נאכער האט דער אויבערשטער געהאלפן און ס’איז געווארן שטיל, סיי ביי אונז האט מען נישט געקלאפט און סיי אין שטאט. – ס’איז געווען 65 מענטשן נעבאך קדושים וטהורים וואס ס’איז שוין געווען לאחר המעשה…!!!, אבער די אנדערע חלק פון שטאט רוב רובם זענען געראטעוועט געווארן
פארוואס פארצייל איך די מעשה דא, איך האב געוואלט דאס זייער שטארק מפרסם זיין, וואס די ציונים די רשעים -זייער טאטעס און די היינטיגע- האבן אונז אנגעטון צרות, רק אין יראת אלקים במקום הזה והרגוני על דבר אשתי, זאגט דאך די הייליגע תורה אז אן יראת שמים איז רציחה פשוט, און דאס האבן זיי געטאן א מעשה פון אזוי פיל יארן עד היום הזה, זיי האבן קאאפערירט מיט די נאציס, ווי ס’איז באשריבן אין די ביכער אז זיי זענען געווען שותפים מיט די נאציס, (אויסער דעם ענין וואס די חז“ל זאגן גדול המחטיאו יותר מן ההורגו), זעקס מיליאן יודן זענען אומגעקומען ווי די גמרא זאגט אין כתובות אז אל תמרדו באומות ואל תעלו בחומה דריי שבועות האט דער אויבערשטער משביע געווען, און אז איר וועט נישט היטן די שבועות הריני מתיר את בשרכם כצבאות וכאילות השדה, און ס’איז נתקיים געווארן אויף אט די זעקס מיליאן יודן, דורך די נאציס [צוזאמען] מיט די זרע עמלק (דער חפץ חיים שרייבט [מובא בכתבי הר“ר אלחנן וואסערמאן הי“ד] אין סוף ספר קובץ הערות [מאמר אומר אני מעשי למלך] אז די ציונים זענען זרע עמלק), דורך די עבירות וואס זיי האבן אוועקגעשטעלט דעם גאנצן כלל ישראל נאך די ציוניסטישער שמוץ און דער ציוניסטישער געדאנק, און אויך בפועל ממש געווען שותפים צו די [רוצחים]
ר‘ משה שאהנפעלד שרייבט אין א קונטרס, אז ער איז אמאל געקומען צום חזון איש נאך ווי עס האט אויסגעבראכן די מדינה, די אראבער פלעגן פון צייט צו צייט באפאלן יודן, איז יענער געקומען און געזאגט: אוי רבי! איר האט געהערט? עס גייט אדורך עטליכע חדשים, יעדע פאר טעג פאלט א קרבן פון די יודן, אוי וויי אוי וויי, וואס טוט זיך דא
האט אים דער חזון איש געזאגט: מיין טייערע ר‘ משה שעהנפעלד! איר זענט גערעכט, אבער עס וואונדערט זיך מיר אויף אזא בר דעת ווי איר זענט. אודאי, עס זענען אין די לעצטע פאר חדשים געווען עטליכע צענדליגע נפשות און יעדער נפש אחת מישראל איז אן עולם מלא. אבער דא שטייען דאך די ציונים, די מדינה, די רשעים, זיי נעמען און שמד’ן אפ יודן, קינדער, הונדערטער טויזענטער אלע טאג, דאס זאל ווייטאן! אזא גזירת השמד וואס מען שמד’ט אפ הונדערטער טויזענטער יודן, און חז“ל זאגן גדול המחטיאו יותר מן ההורגו, דאס האט ער איהם געזאגט
נו, זינט דער חזון איש האט דאס געזאגט איז שוין אסאך יארן אדורך ועד היום הזה. ווי למשל ווען איך רעד דא יעצט, האט מיר איינער געוויזן א צייטונג, א שרעקליכע זאך, אז עס איז דא א מענטש, ער רופט זיך א בריסקער, ווייס איך צו ער איז טאקע א בריסקער? ער איז א קליינע מענטש און א גרויסע שגץ, א רוצח, האט ער גענומען איצטער באליידיגן אמעריקע, דער פרעזידענט רעיגן, מיט א חוצפה וואס עס כאפט ממש א פחד, עס איז נאך אזוי נישט געהערט געווארן. עס קען חלילה ברענגען שמדיות, די אראבער קענען זיך אויפכאפן, און די דריי מיליאן יודן זענען אלע אין סכנת נפשות
וואס גייט אן אזא מנובל? אז די אראבער האבן געהאט אין באגדאד א רעאקטאר, גייט דער רשע צוברעכט עס. דו ווייסט דאך אז עס איז סכנת נפשות פאר אלע יודן, אבער וואס גייט אים אן? ווייל ער וויל ווערן מיניסטער פרעמיער, א שווארץ יאר, קוקט ער נישט אויף גארנישט
די גמרא זאגט אז א קוואל פון וועלכע דו האסט געטרונקען וואסער זאלסטו נישט אריין ווארפן א שטיין, דו פארעך איינער! דו פארעך בעגין! לעבסט אינגאנצן פון אמעריקע, דו מיט דיין פאסקודנע פינסטערע מדינה! ווען נישט אמעריקע וואלסטו נישט געהאט קיין קיום, די גאנצע כח קומט פון אמעריקע, זיי גיבן אייך אלעס, זיי גיבן אייך געווער און אלעס! גייסטו, דו חצוף איינער, ווייל דיר געפעלט נישט, ווייל דיר פאסקודניאק געפעלט נישט זיין פאליטיק. – און די גאנצע זאך קען ארויסרופן צארן ביי די אראבער. סוף כל סוף איז דאך דא הונדערטער מיני אראבער, און רוסלאנד שטייט אויף זיין זייט. – קוקט ער נישט אויף די אלע זאכן, זיין כבוד און זיין פאליטיק פירט איהם אפילו עס זאל קאסטן הונדערטער און טויזנטער אידישע נפשות
און מיט וועמען, רבותי, האט מען זיך דא פארבונדן? אנדערע מענטשן, טאקע פון די רעליגיעזע האבן געזאגט, „התאהבנו בבגין“! מיר האבן זיך פארליבט אין בעגין! עס כאפט א פחד! ער איז דאך געווען דער ראש המסיתים ומדיחים, דער ראש הכופרים, און א מסית ומדיח איז דער דין „לא תשמע לו, ולא תאבה לו ולא תחמול עליו, וגו'“. פינף לאווין זאגט רש“י. דאס איז א יחיד’יגער מסית, ווען ער האט צוגערעט איין מענטשן, טאר מען נישט ליב האבן
היינט, א מאסן מסית ומדיח, א רוצח, א רשע, א ראש הכופרים, פון די מדינה, וואס האט אומגעברענגט די תימן’ער יודנטום, די מאראקאנער יודן, און נאך אסאך ספרדישע, עס איז געווארן פון זיי ציונים און פוסטאקעס, אראפגעפירט פון תפילין, פון תורה. שרייבט איינער פון די רעליגיעזער פארטיי, „התאהבנו בבגין“?! ווי קען מען ליב האבן א מסית? איר האט געהערט??? צו אזא מצב אנקומען? השם ירחם עלינו
…מען האט טאקע געהאלטן ביי אן אנדער ענין, אבער דאס הארץ טוט וויי, כי יחם לבבי, האב איך געוואלט אויסנוצן די געלעגנהייט צו זאגן, מען זאל וויסן אז השם ירחם עלינו, ומה עוללו לנו הציונים הרשעים הארורים האלו! מען דארף צו וויסן אז עס איז פארהאן א טעות אין דער וועלט, מען מיינט אז די אראבער האבן דאס געטון, זאל מען וויסן אז די גאנצע זאך וואס די אראבער זענען געווען אין כעס אויף אונז האבן זיי [די ציונים] געמאכט. ווייל די אראבער זענען געווען א פרידליכן פאלק. בין איך אן עדות, מיר האבן געלעבט מיט זיי אין חברון מיט א פרידליכקייט. גיבט א קוק אין די בריווען פון גער’ער רבי’ן אז די אראבער זענען געווען פרידלעך. און פון די היסטאריע זעט מען אויך אזוי אז אלע פאגראמען זענען געווען בעיקר אין איירופע, די הלכה איז בידוע אז [נאר] „עשו“ שונא ליעקב, די אראבער זענען געווען פרידליך אלע דורות. ווער האט דאס געמאכט אז זיי זענען פיינטליך יעצט? די ציונים ארורים! מיר ווייסן דאך הבא להרגך השכם להרגו, די אראבער זענען געזיצן דארט עלעף הונדערטער יארן, (און מיר זענען דארט געווען אין גלות, מפני חטאנו גלינו מארצינו), קומען יעצט בכח ובזרוע און ווארפן זיי ארויס, הרג’ענען, צובאמבען, צובוטשערן זיי, עד היום הזה אין לבנון, מיט די עראפלאנען וואס זיי האבן פון אמעריקע, מעקן זיי אויס גאנצע דערפער
זאל מען וויסן ווער די רוצחים זענען, זיי -די ציונים- זענען די גרעסטע רוצחים וואס די וועלט פארמאגט, זיי האבן זיך אנגעטשעפעט אויפן כלל ישראל און לאזן נישט לעבן ברוחניות און נישט בגשמיות
זאל שוין יעדער מתפלל זיין, אז השם ירחם עלינו


text:
יד לאחים
יָד לְאַחִים איז אן ארגאניזאציע וואס איז פארבינדן צו באקעמפן קריסטלעכע מיסיאנערן און אנדערע וואס ווילן שמדן יידן.
יד לאחים איז געגרינדעט געווארן אין תש"י דורך שלום דוב ליפשיץ, וואס איז דעמאלסט געווען א בחור. ער איז נאכאלץ טעטיג היינט אין דער ארגאניזאציע.
זיי ראטעווען ארויס קליינע קינדער אדער אומבאהאלפענע פרויען וואס זענען ליידער פארכאפט אין אראבישע דערפער, אפט מאל איז דאס פיקוח נפש ווייל די אראבער זענען פון די כאמאס, אבער די העלדן פון יד לאחים זענען נישט אויסן צו קוקן אויפן אייגן לעבן ווען עס קומט אויפן חשבון פון כל המקיים נפש אחת מישראל כאילו קיים עולם מלא.
זינט די ליטווישע האבן געעפנט אן אייגענע ארגענעזאציע לב לאחים איז דער מוסד אפגעשטארבן און איז שוין נישט טעטיג ווי אמאל, ווייל זיי האבן בלויז 2 3 אקטיוויסטן וואס זענען ביזי שיקן פרעס רעליסס פון מיסיאנערן אקטיוויטעטן.
עס איז דא א קול קורא און כרוז פון אלע סטאמארער רבנים וואס פארפליכטעט דעם עולם צו געבן געלד פאר זיי. כאטשיג דער מוסד יד לאחים רייצט זיך מיט די אראבער וואס וואוינען נאך אין ארץ ישראל זיי אויך צו פארטרייבן פון דארטן, וואס איז לויט סאטמאר די גרעסטע עבירה.


text:
נחמן מברסלב
רבי נחמן פון ברעסלאוו אדער ר' נחמן בראַסלעװער זצ"ל (א' ניסן ה'תקל"ב - י"ח תשרי ה'תקע"א) א אייניקל פון בעש"ט, און דער גרינדער פון בראסלעווער חסידות. זיינע תורות און משָלים זענען טיפע, ער האט געצויגן צו זיך מיט די יארן, הונדערטער חסידים.[1] נאך זיין פטירה האבן זיינע חסידים נישט אויפגענומען קיין רבי כאטש וואס ר' נחמן האט מרמז געווען זאל זיין תלמיד ר' נתן ממשיך זיין פירן נאך אים, ווייל ר' נתן האט געהאט גרויס אמונה און רעספעקט פאר זיין רבי ר' נחמן, און האט זיך נישט געפילט אלס א צדיק הדור. פון דאן איז דאס חסידות געווארן באקאנט אלס די טויטע חסידים.
אינהאַלט
- 1 זיין יוגנט
- 2 בר מצוה און חתונה
- 3 זיין עבודת ה'
- 4 ער ווערט רבי
- 5 מעדוועדיווקא
- 6 זיין נסיעה קיין ארץ ישראל
- 7 זלאטיפאלי
- 8 ברעסלאוו
- 9 אומאן
- 10 זיין דרך
- 11 זיין הויזגעזינט
- 12 זיינע תלמידים
- 13 זיין נאנטקייט מיט צדיקים פון זיין דור
- 14 שארפע קעגנערשאפט
- 15 זיינע ספרים
- 16 זעט אויך
- 17 וועבלינקען
- 18 רעפערענצן
זיין יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי נחמן איז געבוירן אין מעזשביזש ראש חודש ניסן שבת קודש פרשת תזריע פרשת החודש אין יאר ה'תקל"ב. זיין מוטער פייגא איז געווען די טאכטער פון אדל, די טאכטער פון בעש"ט. זיין פאטער ר' שמחה איז געווען א זון פון ר' נחמן האראדענקער, א תלמיד פון בעש"ט, נאך וועמען ער האט געהייסן.
ווען דער בעל שם טוב איז נפטר געווארן איז זיין הויז אריבער צו זיין טאכטער אדל. זי האט עס געגעבן פאר איר טאכטער פייגא וואס האט דארט געוואוינט מיט איהר מאן, אין דעם הויז איז געבוירן איהר קינד ר' נחמן.
אין דעם הויז וואו דער בעל שם טוב האט געוואוינט פלעגן זיך צוזאמען קומען די תלמידים פונעם בעל שם טוב נאך זיין פטירה, ווייל אסאך פון זיי פלעגן זיך קומען משתטח זיין אין מעזשביזש אויפן קבר פון בעש"ט, פלעגן זיי איינשטיין אין דעם הויז פון פייגא און ר' שמחה, זיי פלעגן דארט איבערפארציילן וואונדערליכע עבודות ה' פון זייער רבי'ן דער בעש"ט, זיין ליבשאפט צו גאט און זיינע וועגן, דער קליינער נחמן וואס איז געווען גאר יונג האט זיך צוגעהערט צו זייערע רייד, און עס איז אים גוט אריין אין די ביינער, און האט אפגעמאכט ער גייט אים נאכמאכן, ר' נחמן האט שפעטער געזאגט (ליקו"מ ח"א סי' רמ"ח) אז זיין עיקר התעוררות צו עבודת ה' איז געקומען פון די שמועסן.
ביי די זעקס יאר האט ער מחליט געווען ער וועט זיך אפשיידן אינגאנצן פון דער וועלט, און האט אנגעהויבן זיין עבודה, ער פלעגט ארבעטן אויף תאוות אכילה, ער האט נישט געוואלט פילן דעם טעם פון עסן האט ער געשלינגען גאנצע שטיקער און נישט געלאזט צוקומען דעם טעם צו זיינע גומען, ביז זיין האלדז איז געשוואלן געווארן.
פון אנהייב אהן איז אים גוט אריין די זאך פון התבודדות, און האט דערין זייער אסאך עוסק געווען.
אין לערנען תורה איז ער געווען א זעלטנהייט, ער פלעגט פארציילן אז נאך אין זיינע יונגע יארן האט ער דורך געלערנט אלע חלקים פון דער תורה, עס איז כמעט נישט דא קיין ספר וואס ער האט דאן נישט געלערנט, ער האט אויסגערענט (שבחי הר"ן סי' ז') ש"ס, פוסקים, תנ"ך, עין יעקב, זוהר תיקונים, כתבי האר"י, ער האט געזאגט אז אז סארט מוסר ספרים האט ער דאן דורך געלענט, ספעציעל האט ער געלערנט דעם באקאנטן ספר ראשית חכמה.
אלס קינד פלעגט ער אסאך לויפן צו זיין זיידן'ס קבר דעם בעל שם טוב, ער פלעגט דארט מאכן אסאך התבודוות און געשריגן צו השי"ת ער זאל זוכה זיין דערנענטערט ווערן צו אים. ער פלעגט אויפשטיין אינמיטן נאכט לויפן אין מקוה האקן די אייז און זיך טובל'ן און פון דארט לויפן צו קבר פון בעל שם טוב, און זיך אויפגעהאלטן דארט שעה'ן ביז צופרי.
ער פלעגט אסאך וויינען צו השי"ת, יעדע זאך וואס ער האט געוואלט האט ער געבעטן פון השי"ת און געוויינט, אנהייב האט ער נישט פארשטאנען לערנען נישט משניות נישט גמרא, האט ער זייער געוויינט און געבעטן פון השי"ת ער זאל עס פארשטיין, האט אים השי"ת געהאלפן, אזוי איז געווען מיט טיעפע סודות קבלה ער האט אסאך געבעטן ביז השי"ת האט אים געהאלפן.
ר' נחמן האט געזאגט אמאל אז אין זיינע יוגנט יארן פאר די אכצן יאר האט ער דריי מאל געפארטיגט ד' חלקי שולחן ערוך, איינמאל האט עס געלערנט און געקענט אלע הלכות וואס עס שטייט דארט, דאס צווייטע מאל האט ער עס געלערנט מיט די מפורשים און ראשונים ביז צום מקור פון ש"ס. דאס דריטע מאל האט ער משיג די סודות פון די הלכות, דאס איז געווען בלויז אין דער יוגנט, ווייל שפעטער האט ער אסאך מאל מסיים געווען שולחן ערוך.
אויך האט געקענט אין דער יוגנט אויסענוויינג גאנץ עץ חיים, פרי עץ חיים, אלע כתבי אריז"ל, זוהר ותיקנים.
אין יענער צייט אין זיין יוגנט האט ער פארפאסט דעם ספר המדות.
מיט דעם אלץ איז ער געווען א שטארקער הצנע לכת, מען האט נישט געמערקט אויף אים זיינע עבודות, ער פלעגט זיך פארשטעלן מען זאל מיינען ער איז א ווילד קינד, ער מאכט אינטערעסאנטע זאכן.
בר מצוה און חתונה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט בר מצוה געהאט ר"ח ניסן ה'תקמ"ה שבת פרשת ויקרא, פרשת החודש, אויף דעם שבת איז געווען ביי אים זיין פעטער דער דגל מחנה אפרים און האט אים געזאגט מוסר און געמוטיגט אין עבודת ה', ער האט אים דערמאנט דעם פסוק ה' אמר אלי בני אתה אני היום ילדתיך, און נאכגעזאגט דעם זוה"ק אז דאס גייט ארויף ווען איינער ווערט בר מצוה. ר' נחמן האט זייער געליבט א גאנץ לעבן די טייערע רייד פון זיין פעטער.
גראד נאך זיין בר מצוה האט מען געשריבן תנאים, זיין שווער איז געווען א גרויסער עושר, א באקאנטער חסיד ר' אפרים פון הוסיאטין, הוסיאטין איז געווען איינע פון די דערפער וואס האט באלאנגט צו זיין שווער, אסאך צדיקים פלעגן איינשטיין ביי זיין שווער, אויך דאס ווייב פון ר' אפרים איז געווען זייער א חשובע, ביידע האבן געהאלפן ר' נחמן ער זאל דינען השי"ת אומגעשטערט. די חתונה איז פארגעקומען אין מעדווידעווקא, זיין טאטע און זיין מאמע פייגא זענען געקומען צו דער חתונה פון מעזשביזש. דערנאך האבן זיי זיך געצויגן צום הויז פון זיין שווער אין הוסיאטין. פון הוסיאטין ביז מעזעבוז איז דא לערך 100 קילאמעטער, דאך פלעגט ר' נחמן זיך שטענדיג אריבער חאפן קיין מעזשבוז צום קבר פון זיין גרויסן זיידן דער בעל שם טוב, אויך פלעגט ער דארט גיין באזוכן זיינע עלטערן.
נעבן דעם דארף אויסיאטין געפינט זיך סמילע, דארט ליגט דער צדיק ר' ישעיה מדינאוויץ א תלמיד פון בעל שם טוב, דער מחבר פון דעם וואנדערליכן ספר צוואות הריב"ש, ר' נחמן פלעגט אויך דאן פארן אויף זיין קבר און אים געמאכט א שליח צו זיין זיידעם דעם בעל טוב ער זאל אים פרעגן זאכן, אויך פלעגט ער אים מאכן א שליח צו זיין אנדערע זיידן פון ארץ ישראל ר' נחמן האראדענקער.
אינעם טאג פון די חתונה פאר די חופה איז ר' נחמן ארויס אין שטעטל, און געזוכט א חבר וואס זאל מיט אים דינען השי"ת, ער האט אנהגעטראפן א יונגער בחור אזוי אלט ווי ער, ער האט געהייסן שמעון. דער ר' שמעון תלמיד ר' נחמן מברסלב, איז געווען זיין ערשטער תלמיד.
ר' נחמן האט באקומען פון זיין שווער דריי הונדערט גאלדענע רענדלעך, ער דערפון געלעבט עטליכע יאָר, ער האט זיך גארנישט געמוזט זארגן פאר פארנסה, זיין מוח איז געווען אריינגעטוהן אין עבודת ה'.
במשך די אלע יאָר פון דרייצען ביז אכצען יאָר האט ער נאך מער עוסק געווען אין זיינע עבודת, ספעציעל אין התבודדות וואס איז געווען ממש זיין לעבן, ער פלעגט ארויספארן אויסערן שטאט אינמיטן נאכט און פארברענגן דארט א גאנצע נאכט און געשריגן צו השי"ת. ער פלעגט נעמען א פערד פון זיין שווער און געריטן דערויף ביז אינמיטן וואלד, ער האט צוגעבינדען דעם פערד צו א בוים און עוסק געווען א גאנצע טאג און נאכט אין עבודת ה'. צומאל האט זיך געמאכט דער פערד האט זיך אפגעריסן פונעם בוים און איז אליין אהיימגעלאפן, מען האט געמיינט אז עס האט חלילה עפעס פאסירט מיט אים, אבער ער האט זיך נישט צוטוען געמאכט דערפון.
אבער אלץ איז געווען מיט א גרויסע הצנע לכת, אזוי אז ווייניג מענטשן האבן געוואוסט פון זיינע עבודת, און די וואס האבן יא געוואוסט האט ער זיי אנהגעזאגט מען זאל גארנישט פארציילן.
זיין עבודת ה'[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אפגעשיידט פון גלוסטיגקייט
ר' נחמן איז געווען א חידוש אינעם ענין פון נישט האבן קיין שייכות מיט גלוסטוגקייטן פון די וועלט, ער האט גוט פארשטאנען צו תאוות פון משגל דאס הייסט נאכגעבן די תאוות, און האט אסאך ארוםגערעדט וויאזוי זיך דעווייטערן דערפון. ער פלעגט דערמאנן דעם זוה"ק עיקרא דיצרא בישא על עריין, דער עיקר יצר הרע איז אויף עריות. ער האט זיך אזוי אויסגעאיידלט אין דעם ענין עז ער פלעגט זאגן אז אצינד איז עס ביי מיר בכלל נישט קיין נסיון, עס איז נישט קיין חילוק ביי מיר צווישן א זכר און נקבה צווישן א מאנס פארזשוין און א פרוי. אויך פלעגט ער זאגן ווער עס איז א אמת'ער חכם אין דאקטעריי און ווייסט וויאזוי דער סדר פון אלע אברים פון א מענטש איז צוזאמענגעשטעלט ביי אים איז די תאווה מיאוס און עקלדיג. מען קען נישט רעדן דערפון צו פשוטע מענטשן ווייל ווען מען הייבט אן פארשטייען זיי גארנישט וויאזוי עס קען זיין אזא זאך, אבער א אמת'ער קלוגער מענטש פארשטייט, אויך האט ער געזאגט עס מוז זיין א סוד פארוואס דאס איז א תאווה ווייל אין פשטות פארשטייט ער נישט פאר וואס דאס איז א תאוה.[2]
ר' נחמן האט געזאגט אז דער זיווג ביי אויסגעאיידלטע מענטשן פון גרויסע צדיקים איז גארנישט קיין גלוסטיקייט, נאר פארקערט זיי האבן דערפון גרויסע יסורים.
אבער ער האט צוגעלייגט אז אין די יונגע יארן האט ער זיך זייער געפלאגט אויסרייסן פון זיך תאוות, ער האט געזאגט אז דער יצר הרע האט אים געזאגט ער איז מסכים אים צו געבן אלע מדריגות אבי ער זאל זיך נישט אויסאיידלן די תאוה, אבער ר' נחמן האט געזאגט פארקערט ער גיט נאך דעם בעל דבר אלץ, דאס הייסט ער וועט זיך נישט אויסארבעטן אינגאנצן מיט גארנישט, אבער ער וויל זיך אויס ארבעטן מיט תאוות אינגאנצן.
ער האט געזאגט מען טרעפט אמאל אז גרויסע צדיקים האבן שוין גארנישט קיין גלוסטיקקייטן, אבער דאס איז ביי דער עלטער ווען דער כח פון גלוסטן ווערט שוואכער, געלונגט דאס, אבער גאר א יונגער מאן אין די אנהייב צוואנציגער יארן איז כמעט נישט דא, אבער איך בין אויסגעארבעט אינגאנצן, אלע מיינע תאוות זענען צובראכן.
צום סוף האט ער געזאגט ער דערצו האט ער זוכה געווען דורך התבודדות. און דורך תפלה צו גאט קען יעדער מענטש דערצו זוכה זיין.
- תאות אכילה ושינה
אויך אין עסן און טרינקן און שלאפן איז געווען א חידוש גדול, אנהייב האט ער זיך זייער געפלאגט מיט תאוות אכילה, עס האט זיך אים געדוכט אז ער וועט קענען ארויסקריכן פון אלע סארט תאוות אבער נישט פון עסן, ביז ער האט זיך געבראכן אינגאנצן, ער פלעגט ממש גארנישט עסן, דאס ביסל האט זיך געמוזט אריין שטופען ער זאל זיך דערהאלטן ביים לעבן. ער פלעגט זיך מוזן פלאגן צו עסן. שפעטער ווען ער שוין געבראכן די תאוה אינגאנצן האט ער געמוזט עסן ווייל זיין גוף האט עס פארלאנגט אבער זיין גוף איז שוין נישט געווען געוואנט צו עסן, און האט זיך געמוזט באגענוגן מיט גאר א ביסל.
אמאל האט ער געטראכט און געזען אז ער האט דאך א גלוסטקייט פון עסן, האט ער געטראכט אז ער קען זיך נישט אינגאנצן אויסארבייטן דערמיט, טא פאר וואס זאל ער זיך פלאגן אומזיסט ליבערשט זאל ער עסן געהעריג צו האבן כח דינען השי"ת, האט ער געבעטן ביי שלוש סעודות השי"ת זאל אים ווייזן א וואונדער ער וויל זען די דריי אבות אברהם יצחק יעקב האט מען אים געזאגט פון הימל ונתתי עשב בשדך לבהמתך, ווען דו וועסט זיך משדד זיין דיינע בהמיות די וועסט צוברעכן דיינע תאוות וועסטו זוכה זיין צו עש"ב די קדושה פון דריי אבות, פון דאן אהן האט ער זיך אינגאנצן צובראכן די תאוה.[3]
ביי די צוואנציג יאר האט ער געזאגט ער שפירט קיין שום טעם אין עסן, ווען עס קומט די צייט פון עסן ווערט אים שווער אויפן הארצן אוי מען גייט שוין עסן, ער דערמאנט זיך גראד וואס וועט ווערן פון עסן, ער מוז שוין אויפהערן טראכטן פון עסן, ווייל ער קען נישט עסן מער, אויב ער טראכט נישט פון עסן קען ער עפעס שנעל ארייכאפן צו עסן. ער האט געזאגט אויף זיך אין זיינע עלטערע יאָרן: איך בין א ריין פעלעכעל, דאס הייסט זיין גוף איז אזוי אויסגעארבייט אינגאנצן ריין, עס האט נישט קיין שום שמעק פון א בהמה און פון גשמיות.
תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין תלמיד ר' נתן שרייבט: זיין גרויסע בקיאות אין דער תורה איז געווען אהנע שיעור, עס געפינט כמעט נישט אזעלכע סארט אין קיין ספרים, מען האט געזעהן אז ער האט די גאנצע תורה פאר זיך, ספעציעל תנ"ך, עין יעקב, זוהר וכתבי אר"י, עס האט זיך געדוכט ווי אלעס ליגט פאר אים אויפן טיש, און ער קען נעמען דערפון וואס ער וויל. אביסל קען מען דאס זעהן אין זיינע וואנדערליכע ספרים (שבחי הר"ן סי' יא).
ער פלעגט לערנען מיט א אויסערגעוונענליכע התמדה און מיט א שנעלקייט, אין א שעה האט ער געלענערט עטליכע דפים פון שולחן ערוך מיטן די מפורשים, בשעת מענטשן פלעגן זיך גרייטן צום דאוונען האט ער שוין געפארטיגט פיהר בלאט גמרא.
ר' נחמן האט זיך אסאך געפירט אויפן דעם דרך פון התבודדות.
האראוועניע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער פלעגט אסאך צו פאסטן, גאנצע וואכן פלעגט ער פאסטן, זיין סדר איז געווען א במשך פון א יאָר האט ער געפאסט אכצין מאל משבת לשבת, אהן קיין הפסקה, חוץ דעם וואס ער האט גפאסט א תענית דא און א תענית דארט. ער פלעגט זאגן אין עלטערע יאָרן "איך האב זייער פיהל געהארעווט, איך האב פיל געפאסט. קיינער האט נישט געוואוסט אז ער פאסט נאר זיין ווייב סאסשע, ער האט אים באשווארן זי זאל פאר קיינעם נישט דערציילן. עס האט זיך געמאכט ווען ער האט געפאסט א גאנצע וואך, און ערב שבת פארן אויספאסטן איז ער געגאנגען אין מקוה געבראכן די אייז און זי געהאלטן דארט פאר איבער צוויי שעה וואס אפילו א געזונטער מענטש וואס עסט געהערריג קען דאס נישט באוואזן.
עס פלעגט זיך קוילערן אין קאלטער שניי גלגול שלג.
ער האט זיך קיינמאל נישט געריבן און געקראצט זיין קערפער. אויך די מדה פון כעס איז ער געווען אינגאנצן אויסגעארבעט, ער איז געווען א גוטער מענטש און האט נישט געהאט קיין שום קפידה און כעס אויף קיינעם, אפילו איינער האט אים געטון אסאך שלעכטץ האט ער גארנישט געהאט אויף יענעם קיין טענות, ער האט געזאגט אז בשלימות האט ער זוכה געווען דערצו דורך די הייליגקייט פון ארץ ישראל (עיין ליקו"מ ח"א סי' קנ"ה).
ר' נחמן איז געווען א גרויסער בעל יסורים, ער האט אסאך געליטן אין פערזענליכן לעבן. עטליכע קינדער זענען אים אוועק, זיין ערשטע ווייב איז אוועק.
די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט געהאט א לונגען קראנקייט און האט געשפיגן אסאך בלוט, ער איז געווען זייער אפגעשוואכט, ער האט אסאך געליטן יסורים אזוי ווייט אז פאר גרויס יסורים האט געקענט צובייסן א האלץ, אבער ווען ער האט געוואלט האט ער אוועקגעשיקט די יסורים, און פלוצלונג האט ער געקענט באווייזן אז ער איז געזונט און שטארק עס פעלט אים גארנישט, ווען ער האט געוואלט האט ער צו זיך גענומען די יסורים (שבחי הר"ן ח"א), אזא מדריגה געפונען מיר ביי די גרויסע תנאים ר' אלעזר ב"ר שמעון בן יוחאי אין מסכת ב"מ דפ"ד.
- פדיון נפש
ר' נחמן איז געווען זייער גרויס אינעם ענין פון פדיון נפש ער האט זיך בארימעט אז ער איז פון די איינציגע צדיקים וואס קענען מאכן א פדיון נפש, ער קען ממתיק זיין אלע סארט דינים פון א מענטש, ער שיקן שילוחים צו די הויכע וועלטן און פארדרייען אלעס ביז עס ווערט גוט, ער האט אמאל געזאגט ער קען מאכן אזא סארט פדיון נפש וואס דער כהן גדול האט געמאכט ביים שיקן דעם שעיר המשתלח. ווען מען קומט צו אים מען איז מזכיר א צרה, שפריט ער די צער און יסורים פונעם קראנקער פונקט ווי דער קראנקער זעלבסט, ער שפירט עס אפילו מער ווי דער קראנקער מענשט זעלבסט.
געווען אמאל וואס איינער האט אים געזאגט רבי פראגעסט נישט פון מיר, זאגט אים ר' נחמן: ווי קען איך פארגעסן פון אייך יעדער האט א ספציעלער פלאץ ביי מיר אין הארץ.
ער ווערט רבי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יאָרן איז ר' נחמן געווען זייער פארשעטלט אסאך האבן נישט געוואוסט פון זיין גרויסקייט, אפילו זיין שווער ר' אפרים מאוסיאטין האט נישט באגריפען ווער זיין איידעם איז, ביז צוביסלעך איז זיין שווער געוואר געווארן דורך פארשידענע מעשיות אז ר' נחמן איז א בריליאנט שטיין, א געהויבענער מענטש.
אין יענע צייטן האט שוין ר' נחמן געהאט אסאך תלמידים און חסידים וואס האבן שוין יא באגריפן עפעס פון אים צווישן זיי איז געווען דער טירהאוויצער מגיד ר' יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא.
מעדוועדיווקא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט געוואוינט אין הוסיאטין ביי זיין שווער ביז זיין שווער האט חתונה געהאט צום צווייטן מאהל, אין יאָר ה'תקנ"א, האט זיך ר' נחמן געצויגן קיין נעבן מעדוועדיווקע א שטעטל נעבן הוסיאטין, צוביסלעך איז ער געווארן אלס מער און מער באקאנט, די מאסן מענטשן זענען זייער נתפעל געווארן פון זיין קלוגשאפט, ערהליכקייט, און ספעציעל פון זיין וועג וויאזוי ער האט געלערנט וויאזוי צו דינען השי"ת, עס האבן זיך אין ממעדוועדיווקא צוזאמען גענומען די דארפס לייט און מען אפגעמאכט אים צו געבן יעדע וואך א רענדעל ער זאל דארט זיך אויפמאכן זיין רבי'שע הויף און פראוועןן. אויך אין מעדוועדיווקא איז דערנענטערט געווארן צו אים אסאך גרויסע לייט פון זיינע חסידים, ווי ר' נחמן'ס ברודער יחיאל, אויך די ברעסלעבר חסידים וואס האבן געוואוינט אין דאשיעוו ר' חייקל חזן, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק מדאשיב, ר' דוב מטשעהרין, אויך דער ברעסלבער רב ר' אהרן מברסלב, אויך דער ערשטער תורה שרייבער פון ר' נחמן איז דעמאלטס געווארן נאנט צו אים דער חסיד אברהם פעטערבורגער.
ר' נחמן איז באוואוסט געווארן אין מעדווידעבווקא אלס גרויסער פועל ישועות, און יודען פלעגט קומען בעטן פון אים ער זאל בעטן ביי אים פאר גאט, און זאל מאכן פדיון נפש פאר זיי. אבער פון די אנדערע זייט זענען אויך געווארן מתנגדים און קריגער'ס אויף ר' נחמן זיין נייער וועג אין דינען השי"ת, עס איז געווען אמאל וואס מען האט געזונגען ביין זיין טיש דעם מזמור לולי ה' שהיה לנו (תהלים קכד) אסאך מאל, דערנאך האט ר' נחמן געזאגט זיינע חסידים "איהר זענט נאך אלץ נישט מיינע חסידים, עס וועט קומען אמאל א צייט וואס דער גאנצע עולם וועט אויף שטיין אויף מיר און קריגן, דעמאלטס ווער עס וועט זיך שטארקן און בלייבן ביי מיר דער וועט ווערן פארעכנט ווי מיינט אמת'ע לייט", אבער אין פאקט האט ר' נחמן דארט געהאט אסאך חסידים און ידידים און זיינע אלע שונאים זענען זיך צופאלן אין גארניט געקענט טוהן.
אויך ווען ער האט געוואונט אין מעדווידעווקא און געווארן א רבי האט ער נישט נאכגעלאזט פון זיין וועג פון התבודדות, רוב טאג איז ער געווען פארשפארט, ער פלעגט ארויסגיין אין וואלד צופרי און פארברענגן אין פעלדער און וועלדער גאנצע טעג, מיט גלוסטינגען און זיך אויסגיסן דאס הארץ פארן באשעפער. ער איז געגאנעגען באזוכען אויף אלע בערג און וועלדער ארום די שטאט, ער האט אנגעטראפען א ריזיגער בארג, אויפן שפיץ פונעם בארג איז געווען א טאל אריין, אזוי אז קיינער האט נישט געקענט זעהן וואס עס טוט זיך ארום, דער בארג האט ר' נחמן זייער ליב געהאט, ער האט דארט פארברעגנט גאנצע טעג.
אויך דא האט ר' נחמן אסאך געפאסט און געהארעוועט, קיינער האט נישט געוואוסט דערפון אפילו זיין ווייב, נאר זיין שמש, און זיין נאנטער מענטש ר' חייקל חזן. ער פלעגט זיך פיהרן אז די עסן וואס זיין ווייב פלעגט שיקן צו אים דורך שמש, האט ער געהייסן דער שמש זאל עס אויפעסן.
ווען ר' נחמן איז געווען אין מעדווידעבקא איז ער פון דארט געפארן קיין ארץ ישראל, און איז צוריק געקומען האט ער זיך ווייטער באזעצט אין מעדווידעבוודקא. און האט דארט געוואנונט נאך א יאָר צייט נאך ארץ ישראל ביז אינמיטן זומער פון יאָר ה'תק"ס.
זיין נסיעה קיין ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן איז געפארן קיין ארץ ישראל אין יאָר ה'תקנ"ח, ער איז דאן געווען א יונגערמאן פון זעקס און צוואנציג יאָר, זיין נסיעה קיין ארץ ישראל איז א באזונדערע פרשה, עס איז געווען גאר אינטערעסאנט.
זייט ער איז צוריקגעקומען פון ארץ ישראל, וואס איז נישט באוואוסט - וואס עס האט פאסירט אינצווישנ'צייט - האט ער אנגעהויבן זיין מאדנעם דרך, וואס זייט דעמאלטס האט עהם זיין רבי ביז דאן, דער הייליגער שפאלער זיידע זצוק"ל דערווייטערט פון זיך, און עס האט זיך אנגעהויבן דאס התנגדות קעגן עהם מער און מער.
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ר' נחמן'ס נסיעה קיין ארץ ישראל
זלאטיפאלי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען ר' נחמן איז צוריק געקומען פון חמעלניק, פון דער חתונה פון זיין טאכטער איז ער גלייך געפארן קיין זלאטיפאלי, דאס איז א שטעטל אין אוקריינא וואס איז זייער נאנט צו דעם שטעטל שפאליע, עס טיילט אפ צווישן זיי אכט און צוואנציג קילאמעטער, ער איז אנגעקומען פלוצלונג ער האט פאר קיינעם נישט געמאלדן אז ער וויל זיך דארט באזעצן, ער האט דארט געדוגנען א דירה, געווען איז דאס זומער אין יאָר תק"ס. אבער די שטאט מענטשן האבן אים אויפגענומען זייער בכבוד. אויף ראש השנה שנת ה'תקס"א זענען געקומען אסאך חסידים, ווייל ר' נחמן האט זייער געפרעדיגט אז מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, די שטאט מענטשן האבן פארבעטן ר' נחמן ער זאל קומען דאווענען אין שטאטישע שוהל, ווייל דארט איז דא א ברייט פלאץ, זיי האבן אים איבערגעגעבן אלע כיבודים, אלע בעלי תפלות און בעלי תוקעים אלעס זאל ר' נחמן מיט זיינע חסידים פירן, ר' נחמן האט געזאגט אויף ראש השנה די תורה ויתן עוז למלכו וירים קרן משיחו (די הפטורה פון דעם ערשטן טאג ראש השנה), די תורה איז געדרוקט אין ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ע"ח.
אין דעם שטאט זלאטיפאלי האט זיך צופלאקערט א מחלוקה אויף ר' נחמן, נעבן די שטאט איז געווען די שטאט שפאליא, ווי דער הייליגער שפאליער זיידע איז געווען, עס איז געווען עטליכע מעשיות צווישן די צוויי רבי'ס, קודם איז ר' נחמן געווען א תלמיד פון עהם, אבער אזוי ווי ר' נחמן מיטן שפאליער זיידע זענען נישט דורך געקומען, צוליב זיין נייע דרך - בפרט אז ר' נחמן האט געזאגט אז ער האט א נייע דרך פונעם זיידן דער הייליגער בעל שם, און אז זייט משה רבינו איז נאכנישט געווען אזא נשמה ווי זיינס, האט זיך צופלאקרט א מחלוקה, גראד נאך סוכות איז דער הייליגער שפאליער זיידע ארום געפארן צו אסאך רבי'ס אין דעם געגענט און האט פארלאנגט זיי זאלן מיט שטיין מיט אים קעגן ר' נחמן, פון אנהייב האט מען נישט געוואלט זיין אקעגן, ווייל ער איז דאך געווען זייער רבי'נס א אייניקל, אבער שפעטער ווען זיי זענען אויפגעקומען אויף זיין נייע מאדנעם דרך, האבן אלע רוסישע רביים זיך דערווייטערט פון עהם ממש ביז חרם. עס ווערט דערמאנט אין חיי מוהר"ן (סי' קי"ד) אז די גרויסע רביים אין יענע צייט האבן זיך געשטעלט אויף די זייט פון ר' נחמן, זיי האבן אין אנהייב נישט דערלאזט אז דער הייליגער שפאלער זיידע זאל זיך קריגן מיט אים, אזוי שטייט אויך אין אנדערע ספרים, אבער דאס איז געווען נאר פון אנהייב, און די אויספיר האבן זיינע חסידים באהאלטן, אז אפילו זיין פעטער ר' ברוכ'ל פון מעזיבוש, זיין פעטער, האט שפעטער זיך אפגעטיילט פון עהם.
פון די רבי'ס וואס האבן זיך מתחילה געשטעלט אויף די זייט פון ר' נחמן איז געווען דער בעל התניא (אזוי שטייט אין בית רבי), דער בארדיטשובער רב ר' לוי יצחק מבארדיטשוב, ר' יעקב שמשון משיפטובקא דער איידעם פון דעם תולדות יעקב יוסף.
אבער אלע אנדערע צדיקים, ווי רבי נחום און זיין זון רבי מרדכי טווערסקי פון טשערנאביל, רבי מרדכי מנעסכיז, רבי צבי אריה פון אליק, און דער אור המאיר און ר"ר זושא מאניפאלי, און רבי אברהם דוב בער אויערבאך, רבי אריה לייב מוואלטשיסק, רבי אהרן פון טיטיוב און אלע זייערע תלמידים, האבן זיך געשטעלט אויף די זייט פונעם הייליגער שפאליער זיידע.
ר' נחמן האט אין יענע צייט אויסגעארבייט א וועג פאר זיינע תלמידים וויאזוי זיי זאלן זיך דערהאלטן און זיך שטארקן אפילו מען קריגט אויף זיי. אין יענע צייט זענען דערנענטערט געווארן גרויסע תלמידים און ריזין לייבן צו ר' נחמן זיי זענען געווארן זיינע חסידים ווי די קינדער פון טירהוויצער מגיד, ר' יצחק דער איידם פון טיהרוויצער מגיד, ר' יצחק אייזיק דער תלמיד פון ר' נחמן מברסלב, און נאך.
עס זענען געגאנגען און געקומען בריוון פון די גרויסע רביים אין אוקריינא, ווי ר' גדליה מליניץ, ר' ברוך ממזעבוז, ר' אברהם מקאליסק פון ארץ ישראל, בנוגע דעם התנגדות, וואס איז געווארן א שארפע מחלוקת קעגן ר' נחמן.
- מחלוקת אויף א מענטש איז אים א טובה
ר' נחמן האט דאן געשטארקט זיינע חסידים און האט צו זיין געזאגט, איך מוז זיצן דא אין זלאטיפאלי צו פארעכטן די עבירה פון ירבעם בן נבט, איר זאלט וויסן אז עס איז מיר א גוטע זאך ווען מען קריגט אויף מיר, ווייל עס שטייט אין גמרא אז קרוגעריי איז אזוי ווי וואסער (סנהדרין ז.), אזוי ווי וואסער הייבט אויף א זאך, אזוי מחלוקת הייבט מיך אויף, און אזוי ווי איך ווער דערהויבן יעדן מינוט ווייל איך גיי פון א מעלה צום צווייטן יעדע רגע, דעריבער וויל איך מחלוקת צו ווערן דערהויבן דערמיט, איך זאלט וויסן אז איך קען מאכן שלום מיט מיינע שונאים אין איין מינוט קיינער וועט נישט קרוגע אויף מיר, אבער איהר זאלט וויסן עס איז דא מדריגות און מעלות וואס קומט ארויס דוקוא דורך מחלוקת, ווען יענער קריגט איז עס א טובה פאר מיר, א מענטש איז ווי א ביימל ווי עס שטייט כי האדם עץ השדה, ווי מער וואסער מען גיסט אויפן ביימל אלס בעסער וואקסט עס, ווי מער מחלוקת מען קריגט אויף מיר אלס בעסער וואקס איך, עס זענען געווען צדיקים וואס האבן פרויבירט צו מאכן שלום צווישן זיי, אבער אייביג איז צוריק געווארן די מחלוקת.
ער האט געשריבן אין זיינע ספרים, אז די וואס גייען אקעגן עהם זענען פון די סיטרא אחרא רחמנא ליצלן.
ר' נחמן רעדט אסאך ארום אין זיינע ספרים וואס פאר א גוטע זאך עס קומט ארויס אויף א מענטש ווען מען קרוגט אויף אים, ספעציעל ווען מען פארשעמט אים און ער ענטפערט נישט צוריק, ער לאזט יענעם זיין גרעגעט און זיך קריגן, ער רופט עס אהן "שישמע בזיונו ידום וישתוק" (ח"א סי' ו') מען הערט ווי מען קרוגט אויף אים מען פארשעמט אים און ער שווייגט, אין א פלאץ זאגט ער מען זאל זיין ווי דער ערד, ונפשי כעפר לכל תהיה, אזוי ווי דער ערד מען טרעט אויף אים מען פארשעמט אים, דאך גוט זיך ארויס גוטע זיסע עסן פארן מענשט אזוי דארף יעדער נאכגעבן זיינע מתנגדים.
כאטש עס איז געווען א גרויסע פייער פון קריגעריי אויף ר' נחמן, האט ער זיך נישט דערפון דערשראקן, אויך זיינע צוגעבונדענע חסידים און תלמידים זענען געבליבן שטארק געבונדן צו אים, זיי פלעגן פארן צו אים קיין זלאטיפאלי אויף די באשטימטע צייטן אויף שבועות, ראש השנה, שבת חנוכה, און ר' נחמן האט געזאגט אינטרעסאנטע תורות דאן {געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ב', וסי' ד' וסי' ט"ו, סי' ל"ה, וסי' רמ"א, ח"ב סי' ס"ב, ושיחות הר"ן סי' צ"ו, ועוד).
אין זלאטיפאלי אין יאר תקס"א שבועות האט ר' נחמן געזאגט די וואונדערליכע תורה וואס איז געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ד', און האט אויך פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה וואס האט א שייכות צום ענין פון זאגן ווידוי דברים פארן צדיק וואו עס שטייט און סוף פונעם ספר חיי מוהר"ן. פון דאן און ווייטער פלעגן אסאך ברסלעבער חסידים זאגן ווידוי און פארציילן זייערע עבירות פאר ר' נחמן, ר' נחמן האט זיי געגעבן תיקונים און זיי געזאגט פונקטליך וויאזוי יעדער עקסעטר זאל זיך פיהרן לויט זיינע עבירות און שלעכטע מעשים, די וועלט האט דאן אנגעהובין צו רופן די ברעסלע חסידים "די וויודי'ניקעס", און אין יענע צייט און דורך די הנהגה פון זאגן ווידוי פאר ר' נחמן איז דערנענטערעט געווארן צו אים נאך א תלמיד ר' יצחק דער איידעם פון טירהוויצער מגיד.
אין דער צייט וואס ר' נחמן איז געווען אין זלאטיפאלי האט ער געזאגט ראש השנה שנת ה'תקס"ב די תורה אין ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ל"ה, סוכות האט ער געזאגט ח"א סי' ל"ג, שבט האט ער געזאגט ח"א סי' ל"ח. נאך פסח האט ער מגלה געווען די וואונדערליכע מעשה פון דעם ברויט און פונעם פאנצער וואס דערין איז מרומז דעם ענין פון זיין תיקון הכללי, די מעשה פונעם פאנצער איז נישט געדרוקט וויבאלד ר' נחמן האט דאן געזאגט אז מען זאל עס נישט פארציילן, אינעם לעצטען דור איז עס געדרוקט געווארן אין שו"ת אשר בנחל, וואס ווי באקאנט איז רוב זאכן וואס שטייט אין אשר בנחל אן קיין שום מקור בכלל.
סוף פון יאר ה'תקס"ב איז ר' נחמן ארויס פון זלאטיפאלי, ער האט דאן געזאגט אזוי: "דא אין שטאט זאלטיפולי האב איך געליטן צוויי מאל גיהנם, ווייל רשעים זענען אין גיהנם צוועלף חדשים (עדיות) און איך האב דא געליטן פיר און צוואנציג חדשים, ביז היינט איז געווען בדד ישב מחוץ למחנה מושבו, היינט קום איך אריין, אצינד הייבט אן השי"ת גוט טון מיט מיר".
אויפן וועג פון זלאטיפאלי קיין בראסלעוו איז ער דורך געפארן די שטאט אומאן. און האט דארט געזאגט זיין באגער אז ער וויל דארטן ליגן נאך זיין הסתלקות.
ברעסלאוו[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער צדיק ר' ברוך ממזעבוז איז געווען א פעטער פון ר' נחמן, עס האט אים זייער וויי געטוהן פאר וואס מען רודפ'ט זיין שוועסטער קינד ר' נחמן, האט ער געשריבן בריוו צו די רייכע לייט פון ברעסלאוו, אברהם פייעס און משה חינקיס, און זיי פארגעשלאגן זיי זאלן רופען צו זיך אין זייער שטאט דעם צדיק ר' נחמן, זיי זענען ארובער געגאנגען צו ר' נחמן און אים פארבעטן צו קומען וואוינען קיין ברסלב, משה חינקיס האט צוגעזאגט צו געבן פאר ר' נחמן יעדער וואך א רענדל, אזוי איז טאקע געווען ר' נחמן האט זיך געצויגן פון זלאטיפאלי קיין ברסלב.
אין יאר ה'תקס"ב האט ער זיך געצויגן קיין בראסלעוו. דארט האט ער דערקלערט - היינט האבן מיר געפלאנצן דעם נאמען פון ברסלב'ער חסידים.
אומאן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין תק"ע האט אויסגעבראכן א פייער און חרוב געמאכט ר' נחמן'ס הויז. אידן אין אומאן האבן אים געלאדענט צו קומען דארט וואוינען, ער האט דאך געליטן פון אסאך זאכן, ער איז פיזיש געווען זייער שוואך, און גייסטיש האט ער אויך נישט אויסגעהאלטן צו לאנג, און נישט לאנג דערנאך זייענדיג בלויז 38 יאר אלט, איז ער דארט נסתלק געווארן זייענדיג שווער קראנק. מען האט אים באערדיגט אין אומאן.
דאס פונקטליכע ארט ווי מ'האט עהם באערדיגט, איז אין א קאנטראווערסיע, דאס הייסט אז ער ליגט טאקע אין אומאן, אבער אויף א אנדערע ארט וואס איז אנגענומען ביז היינט. אומאן איז נישט געווען קיין שטאט פון זיינע חסידים, ממילא האט מען יארן לאנג נישט געקענט בויען דארט א נארמאלע מציבה, און שפעטער איז ארויסגעקומען די טעות, אז מ'האט געבויעט א אוהל אויף א אנדערען ארט.
זיין דרך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין וועג מיט זיינע חסידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן איז געווען א אייגענארטיגער רבי, אנדערש ווי אנדערע רביים אין זיין צייט. ער האט געזאגט, אז באמת איז נישט געווען און וועט נישט זיין אזויווי עהם ביז משיח וועט קומען, איינע פון די זאכן איז געווען אז ער פלעגט ארום רעדן זייער אסאך פון עבודת ה', וויאזוי צו דינען השי"ת, וויאזוי אנטלויפן פון דער וועלט, און אז עס איז נישט דא קיין אנדער תכלית נאר עבודת ה', חוץ דעם איז אלעס נארישקייטן, הבל הבלים, דערמיט האט ער אריינגעצויגן אין זיינע חסידים א פייער און א גלוסטעניש צו השי"ת מען זאל אלעס אפלאזן נאר נאכלויפן דעם אייבערשטן.
ווען איינער פון זיינע תלמידים איז געקומען און געבעטן דעם רבי'ן זאל מתפלל זיין פאר אים אויף פרנסה, פלעגט ר' נחמן זאגן: איך ווייס נישט ווי איהר האט א הארץ מיט צו מישן מיט אזעלכע זאכן ווי פרנסה, איך בין פארנומען מיט זייער וויכטיגע זאכן, ווייל ביי אייך אין הארץ איז א מדבר שממה, עס איז דארט וויסט. די שכינה און דער קדושה איז נישט דארט, איך פלאג זיך איך טרעפ וועגן וויאזוי צו גרייטן אייערע מוחות און אייערע הערצער עס זאל דארט ווערן א וואוינונג פאר דער שכינה, וויפיל דארף איך זיך פלאגן דערצו, און איהר קומט מיך פארדרייען דעם קאפ מיט די זאכן?.
ר' נחמן פלעגט אייביג רעדן בלויז פון עבודת ה', דער סדר ביי זיינע פארברעגנען איז געווען אז מען האט אים פארציילט אלע סארט נייעס וואס עס טוט זיך אויף דער וועלט, ר' נחמן פלעגט אייביג פרעגן: וואס איז עפעס נייעס, פארציילט מיר, די חסידים האבן פארציילט אלעס וואס זיי ווייסן, אפילו די פאליטיק צווישן גרויסע קעניגרייכען און מלחמות אויף דער וועלט אלעס האט מען פארציילט פאר ר' נחמן, ר' נחמן האט דאס אויסגעהערט און דערפון געמאכט א שמועס פון עבודת ה', ביז אלע סארט שמועסן איז דערפון געווארן א וועג וויאזוי מען דארף דינען השי"ת.
חומרות יתירות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט נישט געהאלטן פון חומרות יתירות דאס הייסט מחמיר זיין מער ווי די הלכה פארלאנגט, ער פלעגט חזר'ן דעם מאמר וחי בהם ולא שימות בהם, די תורה איז געגעבן מען זאל לעבן נישט מען זאל זיך פייניגען און שטארבן דערמיט, ער האט פארציילט אז אין זיינע יונגעט יאָרן פלעגט ער זייער מחמיר זיין, ספעציעל אויף פסח האט ער געהאט פארשידענע חומרות, איינמאהל האט ער געוואלט שעפן וואסער אויף א גאנץ פסח, ווייל ער האט חושש געווען אז מען ווארפט אריין ברויט אין די ברינעם און עס וועט אים אויסקומען צו עסן חמץ, אזוי ווייט אז ער האט געוואלט אוועק פארן ווי מען קען טרעפן א ריינעם קוואל און דארט זיין אויף פסח. אבער צום סוף האט ער זייער גע'חוזק'ט פון די וואס זענען מחמיר (ליקו"מ ח"ב סי' מ"ד, שיחות הר"ן סי' רל"ה. אויך וועט עס ברענט א פייער אין שבת, האט ר' נחמן געזאגט מען דארף זייער מקיל זיין, אויב מען טרעפט איין פוסק וואס די הלכה בלייבט ווי אים און איז מקיל, דארף מען מקיל זיין (חיי מוהר"ן). אויך האט ער נישט געהאלטן די וואס זענען מחמיר אין נקיות, זיי זיצען אין בית הכבוד ביז זיי האלטן זיי זענען אינגאנצען ריין, זיי קענען קומען צו סכנה רח"ל (שיחות הר"ן).
ראש השנה ביים צדיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי ר' נחמן פארנעמט זייער א גרויסע ארט צו זיין ביי אים אויף ראש השנה. אין זיינע ספרים ליקוטי מוהר"ן איז געדרוקט אהנע שיער מאהל תורות און מאמרים וואס ער האט ארום גערעדט צו זיין ביים צדיק אויף ראש השנה, (זעה ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ס"א, וסי' רי"א, וח"ב סי' ה' וסי' מ').
אין שיחות הר"ן און אין זיינע ספרים חיי מוהר"ן האט ער דערפון אסאך גערעדט, ער האט געזאגט צו קומען צו מיר אויף ראש השנה איז א גרויסע חידוש, דאס האב איך נישט מקובל פון מיינע גרויסע עלטערן (דער בעל שם טוב און ר' נחמן פון הארידענקא) נאר השי"ת האט דאס מיר געגעבן א מתנה, איך ווייס וואס ראש השנה איז, די גאנצע וועלט ווענדט זיך אין מיין ראש השנה.
דער סדר פון ראש השנה ביי ר' נחמן איז געווען אז די ערשטע נאכט ראש השנה פלעגט ער זייער לאנג דאווענען שמונה עשרה.
עס איז אנגענומען צווישן די ברסלבער חסידים, אז ר' נחמן האט משיג געווען דעם ענין פון קומען צו אים אויף ראש השנה, אין יאָר ה'תקנ"ח, ווען ער איז אנגעקומען קיין חיפה אין ארץ ישראל, געווען איז דאס פונקט ערב ראש השנה, אין דער ערשטער מעריב אין ארץ ישראל האט ער געדאווענט ראש השנה.
זיין הויזגעזינט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט חתונה געהאט ביי די דרייצן יאָר מיט זיין ווייב סאשיא,
שנת ה'תקמ"ז ניין יאָר נאך דער חתונה איז אים געבוירן געווארן זיין עלטסע טאכטער אדל, זי האט געהייסן אדל נאך איר באבע, די מאמע פון פייגא. אין יאָר ה'תק"ן איז געבוירן געווארן זיין צווייטע טאכטער שרה. אין יאָר ה'תקנ"א איז געבוירן געווארן זיין דריטע טאכטער מרים. עס איז וואס זאגן אז זי האט געהייסן מרים נאך איר באבע (איר מאמעס מאמע וואס האט געהייסן מרים).[4] נאכדעם איז געבוירן פייגא, אבער זי איז אוועק יונגערהייט. זיין יונגסטע טאכטער איז געווען חיה.
צוויי פון זיינע זין שלמה אפרים און יעקב זענען אוועק יונגערהייט.[5]
זיינע תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דוב חיה'לעס, שמעון תלמיד ר' נחמן מברסלב, יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק דאשיעווער, ר' נפתלי מנעמרוב, ר' יצחק מחארשיוואטע, ר' אהרן דער רב פון ברסלב, ר' צבי מטשעהרין א שוואגער פון ר נחמן, ר' יחיאל ב"ר שמחה א ברודער פון רבי נחמן, ר' גרשון איינקיל פון טירהאוויצער מגיד, ר' יצחק איידעם פון טירהרוויצער מגיד, ר' ליפא מנעמרוב, ר' נתנאל פון טעפליק, ר' דוב פון טשעהרין, ר' שמואל אייזיק ממדעווידעווקא, ר' יצחק אייזיק, ר' חייקיל חזן.
זיינע קינדער - זון און טעכטער, האבן נישט געוואלט האבן קיין שייכות מיט עהם, אזוי אז עס זענען נישט געבליבן קיין ממשיך דרך פון זיין משפחה בכלל. זיי האבן זיך אונטערגעווארפן אונטער די הנהגה פון אנדערע רוסישע רביים, ר' אהרן פון טשערנאבל, רבי אברהם דוב בער אויערבאך, רבי אריה לייב מוואלטשיסק, וואס האבן זיך אפילו משדך געווען מיט זיינע אייניקלעך.
זיין נאנטקייט מיט צדיקים פון זיין דור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ר' יעקב יוסף פון פולנאה, דער בעל התולדות
ווען ר' נחמן איז געווען א קינד פון פיר - פינף יאר, זענען געווען ביי אים אין שטוב עטליכע צדיקים תלמידים פון בעל שם טוב, פון דארט זענען זיי געפארן צום תולדות, ער האט געוואלט מיטפארן מיט זיי זען דעם תולדות, זיי האבן נישט געוואלט אים מיטנעמען וויבאלד ער איז געווען א קינד, זיי האבן געפרעגט ווער וועט האבן אויף אים א השגחה?, אבער דער ווילן פון דעם קליין קינד איז געווען שטארק ווי אייזן, ער האט נישט נאכגעלאזט און געמוטשעט מען זאל אים יא נעמען, זענדיג אז עס וועט נישט גיין מיט גוטן, האט דער קליינער נחמן ארייגעלייגט זיין פיסל אינעם ראד פונעם וואגן וואו די צדיקים זענען געזעסן און געזאגט ער וועט זיך נישט רירן פון דאנען ביז מען וועט אים מיטנעמען. צווישן די צדיקים איז געווען הצדיק ר' חיים קראסנער און האט געזען דאס עקשנות פונעם קינד, האט ער דאס זייער באוואונדערט, און האט געזאגט איך נעם זיך אונטער האלטן א אויג אויפן קליינעם, און האט אים מיטגענומען.
דאן איז ער נאך געווען פארן אויסברוך, קומענדיג פון ארץ ישראל.
ר' נחמן האט שפעטער מחזיק טובה געווען פאר דעם צדיק ר' חיים, אז צוליב אים האט ער זוכה געווען צו זען דעם תולדות יעקב יוסף.
- רבי שניאור זלמן פון לאדי, דער בעל התניא
- רבי אברהם קאליסקער, זעה אויבן ביי זיין נסיעה קיין ארץ ישראל.
- ר' גדליה מליניץ
- רבי זאב פון טשארני אוסטרא, זעט אויבן ביי זיין נסיעה קיין ארץ ישראל.
- רבי יעקב שמשון פון שעפעטיווקע
שארפע קעגנערשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קעגנערשאפט אויף ברעסלעווער חסידים איז געווען אלע דורות, ביי די ברעסלעווער זענען דא ספעציעלע תורות און מאמרים צוליב מחלוקת, עס איז ממש א חלק פון זייער חסידות, אז מען קריגט אויף זיי און זיי לעבן איבער. עס ווערט פארציילט אז בשעת דעם ברית פון ר' נחמן איז אנוועזנד געווען זיין פעטער ר' ברוך מעזשביזשער, האט אים זיין שוועסטער פייגא די מאמע פון ר' נחמן געבעטן וואונטש אן מען זאל נישט קריגן אויף אים, האט ר' ברוך געזאגט פייגעלע דאס קען נישט זיין, עס איז פארפאלן מען מוז קריגן אויף אים.
דער הייליגער שפאלער זיידע וואס ר' נחמן איז געווען זיין תלמיד בעפאר,האט געפירט קעגן ר' נחמן א פייערדיגער מערכה, און פראבירט צו פועל'ן ביי אנדערע צדיקים אז זיי זאלן אויף אים לייגן א חרם. און ר' נחמן האט געשריבן אויפן הייליגן שפאלער זיידע, אז ער איז נישט קיין ערליכער.
דער בערדיטשאווער רב האט עס אבער נישט צוגעלאזט און שטענדיג זיך אנגענומען פאר ר' נחמן'ען. שפעטער האט זיין פעטער ר' ברוכ'ל מעזשביזשער אויך געשטאנען קעגן עהם, ווען ער האט דערשמעקט זיין נייעם דרך, אנדערש פונעם זיידן דער בעל שם טוב.
ריכטיגע סיבה פון התנגדות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ריכטיגע סיבה פארוואס די גרעסטע צדיקים פון אוקריינא - ווי ר' נחמן איז אויפגעקומען מיט זיין נייע דרך - זענען געווען ממש פייער אקעגן עהם און בעיקר אקעגן זיין נייע דרך, איז יארן לאנג דערשטיקט געווארן, פון פארציילט ווערן, און די ברעסלעווע חסידים פלעגן - אזויווי ר' נחמן אליינס - זאגן אייגענע טעמים לטובתם.
וואס איז זיכער, אז אפילו היינט, זענען היבש גרויסע הויפן, זייער שארף קעגן דעם ברעסלאווער דרך, און זענען לחלוטין אפגעטיילט דערפון. צווישן די באקאנטע הויפן וואס שטייען ווייט פון דעם דרך, זענען סלאנים, בעלזא, קלויזנבורג, טאהש, טשערנאבל (כולל ראחמיסטריווקא און סקווירא), וויזשניץ. די אונגארישע און פוילישע הויפן, האבן זיי נישט געקענט פון דער נאנט, און בכלל האט מען נישט גערעדט דערפון, האבן זיי זיך נישט ארויסגעשטעלט שארף.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זעה ליקוטי מוהר"ן סיפורי מעשיות
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט אין ספר "כוכבי אור" פון ר' אברהם ב"ר נחמן חלק שיחות וסיפורים אז אינעם לעצטן יאר פאר זיין הסתלקות זענען געקומען צו אים אויף ראש השנה טויזנט אידן
- ↑ זעט אויך ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ע"ב
- ↑ זעט אויך ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' נ"ז ע"י אכילה דקדושה מתנוצצים בו אורות האבות
- ↑ פעולות הצדיק אות קכ"ב
- ↑ יצחק אלפסי תורת החסידות (דף 44) מוסד הרב קוק, ירושלים, תשס"ז


text:
יצחק אייזיק הלוי הערצאג
הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג (כ"ח כסלו ה'תרמ"ט - ה'תשי"ט) איז געווען דער ערשטער אשכנזישער הויפט רב פון ישראל. ער איז געווארן רב אין יאר 1936, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז צו זיין נפטר ווערן, אין יאר 1959.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין לאמזשע, פוילן, כ"ח כסלו תרמ"ט 3טן דעצעמבער 1888, ער איז אריבער מיט זיין פאטער קיין ענגלאנד, וואו זיין טאטע איז געווען א רב. אין 1908 האט ער באקומען סמיכה. ווי אויך האט ער שטודירט אין אוניווערסיטעט, מאטעמאטיק, סעמיטישע שפראכן, און קלאסישע שפראכן.
פון 1915 ביז 1936, האט ער געדינט אלס הויפט רב פון אירלאנד, דערנאך האט ער געמאכט עליה קיין ארץ ישראל, און נאך דער פטירה פון הרב אברהם יצחק הכהן קוק, איז ער ערוועלט געווארן צו דינען אלס הויפט רב.
אין די צייטן פון דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער געטון אסאך השתדלות, צווישן די אמעריקאנער און בריטישע אינסטאנצן, ארויסצוהעלפן די יידן אין אייראפע, אבער אן דערפאלג. נאכן קריג האט ער אין א לאנגע רייזע אין אייראפע, אסאך ארויסגעהאלפן די שארית הפליטה.
הרב הערצאג האט איניציאירט דאס בויען פון היכל שלמה פאר דעם הויפט ראבינאט.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1917, האט ער געהייראט זיין ווייב שרה הילמאן, און געהאט מיט איר צוויי קינדער, חיים הערצאג וועלכע איז געווען ישראלס זעקסטער פרעזידענט, און יעקב הערצאג א פאליטיקער, און ישראלס אמבאסאדאר צו די פאראייניקטע פעלקער. זיין אייניקל איז יצחק הערצאג, וואס הייסט נאך אים, און איז א ישראל פאליטיקער.


text:
בית התפוצות
קאארדינאטן: 32°6′49.4″N 34°48′18.6″E / 32.113722, 34.805167
בית התפוצות, דער נחום גאָלדמאַן גלות מוזיי, געפינט זיך אין דעם תל אביב אוניווערסיטעט קאַמפּוס אין רמת אביב. אינעם צענטער פון דעם מוזיי, וואָס מ'האט געעפנט צום ציבור אין 1978, איז אַ שטענדיקע אויסשטעלונג וואס שפרייט זיך אויס אויף דרייַ שטאק און דערציילט די איינציקע און פארציענדע געשיכטע פונעם ייִדישן פאלק איבער די דורות ניצנדיק ניואנסירטע מוסטערונג מיטלען - מיוראַלז, דיאָראַמאַס, רעסטעריישאַנז דרייַ - דימענשאַנאַל, פילמס, דיספּלייז אָדער - קול און מאַניפּולאַטיוועס קאָמפּיוטער. די אַרויסווייַזן טראַסעס די רעטעניש פון עקזיסטענץ פון די צעשפרייט אַריבער די גלאָבוס און געראטן צו טייַנען זייַן לעגאַט, זייַן וועג פון לעבן און וואַלועס.
שטענדיק אויסשטעלונג קאַמפּלייז מיט שליסל ישוז: משפּחה, קהל, אמונה, שאַפונג, עקזיסטענץ און ינטעראַקשאַן מיט דעם ניט - ייִדיש און צוריקקומען צו ישראל. די וויזאַטערז אויך זענען לערנען רומז און דאַטאַבייסיז אויף אַ באַלעבאָס פון ישוז - פאָטאָס און קינאָ, גנאלוגיה, ייִדיש מוזיק, אינפֿאָרמאַציע אויף ייִדיש קהילות אַרום דער וועלט און דער טייַטש און אָנהייב פון ייִדיש משפּחה נעמען. ערד שטאָק פון דער מוזיי מחנות צייַטווייַליק עקסאַבישאַנז אויף פארשיידענע טעמעס: קהל, מענטשן, היסטאָרישע סוביעקטן און ווייזט פאָטאָגראַפיע און פייַן קונסט. בעט האַטעפוצאָטה קאַנדאַקץ בילדונגקרייז אַקטיוויטעטן דיזיינד פֿאַר אַ ברייט קייט פון אַדיאַנסאַז - סטודענטן, ימאַגראַנץ, זעלנער, סטודענטן, עדזשיוקייטערז, און מער. עס אויך כסדר געהאלטן קולטור געשעענישן - יוונינגז, קינאָ, קאַנסערץ און וויסנשאפטלעכע קאַנפראַנסאַז.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- מוזיאון בית התפוצות
- בית התפוצות ב-ilMuseums.com
- יהודה שרוני, כך הפך בית התפוצות ממקום על סף סגירה לעסק כלכלי מצליח, באתר nrg, 27 בדצמבר 2010


text:
די שפּילפּלאַץ איז פול פון בונט באַבאַלז, זיסוואַרג, צירונג, בילדער & נדאַש; איז בעקקאָנינג איר צו שפּילן פּאָטער אָנליין גאַמעס באַללס. זיי דערשייַנען אין די שפּיץ פון די פּלייינג געגנט, אָדער דרייען אויף דעם אַקס פון די שלאַנג אַנטלויפן. יעדער שפּיל ריקווייערז לאָגיק, גיכקייַט און אַקיעראַסי. באַללס וועט לויפן אַוועק פון איר אין די מייז, אָבער אנדערע דאַרפֿן העלפן צו באַקומען אויס פון די טראַפּ. פֿאַר דעם צוועק עס איז צו געפֿינען אַ וועג צו צעשטערן עס & נדאַש; היטטינג די סטרוקטור אין די רעכט אָרט, איר וועט זען ווי די מנוחה פון די דעטאַילס, אויך, זענען Falling. דאָ איר וועט געפֿינען אָפּציעס פֿאַר זומאַ, שורות 98, די אוצרות פון אַטלאַנטיס, און פּאַסירונג סמיילז.
גאַמעס סעמַאג זָאלב דורך קאַטעגאָריע:
אַלע האָבן לאַנג באקאנט אַז די באַללס צו שפּילן אָנליין אַדיקטיד אַלעמען וואס איז אויף דער אינטערנעץ. זיי קענען שפּילן נישט נאָר אָנליין, אָבער אויך צו אָפּלאָדירן צו דיין קאָמפּיוטער, טאַבלעט און רירעוודיק טעלעפאָנירן, צו אַרייַננעמען די רעכט מאָמענט. די טשיעפס האָבן לאַנג באקאנט אַז זייער עמפּלוייז זענען ארבעטן אין די אָפיס פֿאַר עטלעכע מאָל פאַרברענגען אויף די לייקס פון אידיש און האָבן גאָרנישט קעגן עס, אויב די אַרבעט טוט נישט לייַדן. דערצו, די באָססעס זיך גליקלעך צו פאַרברענגען צייַט שיסערייַ און רעאַרראַנגינג די באַללס אויף די פּלייינג פעלד. סטאַק אין אַ הייבן שורה אָדער & נדאַש; ביז די צייַט קומט צו מעלדונג אָדער קויפן, וואָס ניט פאַרברענגען צייַט וואַנדערינג, & נדאַש; מאַרבאַלז צו שפּילן אָנליין? א פרייַנד איז שפּעט פֿאַר אַ אַפּוינטמאַנט? קומען צו די ראַטעווען פון אַלע די זעלבע באַללס.
עס איז פּשוט אין זייַן עסאַנס שפּאַס וואָס קענען כאַפּן די ופמערקזאַמקייַט. עס אַלע סטאַרץ מיט עלעמענטאַר אַקשאַנז, אָבער ביסלעכווייַז די לעוועלס ווערן מער קאָמפּליצירט, און ערנד באָנוסעס ברענגען נייַ אַפּערטונאַטיז. אַלע באַללס גאַמעס געבויט אויף עטלעכע רעקאַגנייזאַבאַל פּרינציפּן:
ווי איר האָבן געזען, איר קענען שפּילן אין פאַרשידענע וועגן, און אַלע פון זיי זענען גלייַך דיסקלאָוזד אויף אונדזער וועבזייַטל. עס איז ניט אַז עטלעכע וואַריאַנט פון טשיקאַווע, ווייַל יעדער האט זייַן אייגן פּיקיוליעראַטי. באַללס קענען לויפן אַ שלאַנג, ריידינג און טריינג צו באַהאַלטן אין די הויז. אַז ס אַקטינג ווי זומאַ און איר שפּאַס. אָבער איר זאָל נישט לאָזן די באַללס ליינד אַרויף אין אַ קייט, ריטשט די באַשיצן. צי איר האָבן אַ ביקס, באַפֿוילן מיט בונט באַבאַלז, אַזוי זיי וועט שיסן איר און די גרופּע, וואָס צונויפפאַלן מיט די קאָלירן פון דיין שאָל. און ווען וועט פאַרדינען עטלעכע פּריוולאַדזשאַז, איר קענען נוצן די באַללס-באָמבס, מיקסערז, און אנדערע.
איר קענען שפּילן באַללס פֿאַר פּאָטער, רעאַרראַנגינג זיי אויף די פּלאַץ אַזוי ווי צו בויען אַ גרופּע פון די זעלבע קאָליר. עס קען זיין גלייַך און די בראָקען ליניע. פיקסיר ייטאַליקס כייפעץ, מאַך עס נעענטער צו די מאַנאַקראָום אַקיומיאַליישאַן באַללס. עס איז דיזייראַבאַל אַז דעם קנויל איז געווען מער סך & נדאַש; אַזוי איר פאַרדינען מער ווייזט, דורכפירן נאָך טאַסקס און געשווינד באַקומען צו די קאַמפּלישאַן פון זייַן נוציק פֿעיִקייטן. ווי אַזאַ אַבדזשעקס קענען ניט בלויז שפּילן ווי קרעלן, אָבער רובֿ קיין בילדער. און אויב עטלעכע טויז קוקן פּשוט, די שפּיל איז טאַקע דארף אין אנדערע אַנאַליטיקאַל מיינונג. אַ משל איז די ווערסיע פון שורות 98.
& נבספּ;
ווידער, בעשאַס די שפּיל באַללס אָנליין, מיר דאַרפֿן אַ ביקס אָדער עפּעס ווי דעם ביקס. אבער איצט אונדזער באַללס סטאַטיק און דערשייַנען אין די שפּיץ פון דעם עקראַן. עס איז נייטיק צו צעשטערן אַ איין קאָליר גרופּע, ווי אַ נייַ. ניט געראָטן שאָס נאָר פאַרשטאַרקן די סיטואַציע, אַלע די פֿרוכטן פֿון נייַ אַבדזשעקס. אבער מאַרקסמאַן קלאָר די געגנט און פאַרדינען אַ פּלאַץ פון ווייזט. אָנשטאָט באַללס קענען דינען אַ פאַרשיידנקייַט פון בראַנדז, Fruits, הערצער, ביסל חיות, קיובז, צירונג.
ווי אַזאַ אַ וועג צו האָבן שפּאַס ווי אַלץ, Gameplay אָפּציעס זענען קאַונטלאַס. איר קענען אַפֿילו ווערן אַדיקטיד צו ניט-בעקאַבאָלעדיק ווערסיעס אין שפּאַס באַללס. איר וויסן, עס איז אוממעגלעך צו ברעכן אַוועק פון דעם פּראָצעס פון סלאַמינג בלאָז ייַנוויקלען פּאַקקאַגינג, און איצט עס איז דערלאנגט אין די אָנליין ווערסיע.
עס איז מעגלעך צו כאַפּן די באַבאַלז מיט די מערמאַיד אין די לופט & נדאַש; באַלונז, שפּילן מיט די פּלאַץ באַללס, נעאָן דיסקס און שפּילן בילליאַרדס אָדער עקסטרעם ווערסיע פון באָוולינג. עס קענען אויך זיין סנאָובאָלז, באָמבס און זאָמביע באַללס. פֿעדעם זענען דיזיינד פֿאַר די מערסט פאַרשידענע סוויווע: די אלטע טעמפּלעס, פאַרפאַלן וועלטן, עקזאָטיש לענדער, די אלטע שטאָט, אָלימפּיאַ, און אנדערע געטער.


text:
מח-קרענק
א מח קראנקייט, אדער פסיכיאטרישע קרענק, איז א געזונט-פעלער אין אויפפיר און געפיל.
די שטודיע פון מח-קרענק ווערט גערופן פסיכאפאטאלאגיע.
אזעלכער וואס איז א ניוראלגישער און מ'זעט אים נישט מיט די אויגן, און מ'קען אים נישט אנטאפן מיט די הענט.
א מח פראבלעם איז א סארט ווי אלצהיימערס אדער אן אנדער טיפ דעמענטיע.
די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט מח-קרענק איז פסיכיאטריע.
נישט יעדע זאך וואס פאסירט דעם מח ווערט גערעכנט א מח-קרענק. סיי עפילעפסיע סיי פארקינסאן קרענק שטערן דעם מח, אבער זענען נישט קיין מח-קרענק.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמאל האט מען געהאלטן אז מח-קרענק קומען צוליב א שד אדער א דיבוק.


text:
הייליגע רוימישע אימפעריע
די הייליגע רוימישע אימפעריע (דייטשיש: Heiliges Römisches Reich) איז געווען א צוזאמענשטעל פון ראיאנען און פרייע שטעט אין צענטראלער אייראפע געהערשט פון א קייסער געווילט דורך די פירשטן און מאגיסטראטן פון די אלע ראיאנען און שטעט אין דער אימפעריע.
די אימפעריע האט אנגעהויבן אין יאר 800 ווען דער מלך קארל דער גרויסער פון די פראנקען איז געקרוינט געווארן קייסער. נאך זיין טויט איז זיין אימפעריע געווארן געטיילט צווישן זיינע דריי זין. אין 962 איז אטא דער ערשטער פון מזרח פראנקיע געווארן דער הייליגער קייסער, און די אימפעריע האט גענומען דעם טיטל "הייליגע רוימישע אימפעריע". ביז דעם 13טן יארהונדערט האט די אימפעריע טאקע געהערשט, אבער נאך דעם איז די קראפט אריבער צו די הערצאגשאפטן אין דער אימפעריע. צום סוף איז די אימפעריע נישט געווען מער ווי א נאמען.
הונדערטער יארן האט געהערשט דאס האפסבורגער הויז איבער דער אימפעריע.
די אימפעריע האט זיך געהאלטן ביז 1806.


text:
די פאַרשיידנקייַט פון אָפּציעס די שפּיל אָנליין קיך גיט פּאָטער, אַלאַוינג איר צו שפּילן אין אַ געשעפט ווערסיע פון דער שפּאַס אָדער צו לערנען רעסאַפּיז. עס מיינט אַז די אידיש קומען פון אַ אָנגענעם אַראָמאַ פון קוקינג. זיי ווינקען, פרייד, צוזאָג גודיז. דעם ווירטואַל לערערס וואס טאָן ניט סקימפּ אויף לעקציעס. אויב איר וועט דיליגענטלי מקיים די ווערטער פון די טאַסקס זיך וועט באַלד לערנען עלטערע שוועסטער אָדער מאָם ינאָווויישאַנז, דיווערסיפי די טעגלעך מעניו, ווי זיכער יבערראַשן היים. טשאַלאַנדזש זיך אין דער ראָלע פון קוקס, ווייטראַסיז אָדער געשעפט פרוי, עפן אַ קאַפע מיט לאַש באַקינג.
גאַמעס קיך דורך קאַטעגאָריע:
מענטשן האָבן קומען אַרויף מיט פילע פאַרשידענע קיילים, און קוקבוקס קרבן רעסאַפּיז, טיילן זיי אויף די נאציאנאלע. יעדער מדינה האט זייַן אייגן געווירץ, אַ סכום פון ינגרידיאַנץ און טראדיציעס פון די מאָלצייַט. גאַמעס קיך באַקאַנט מיט די מערסט געשמאַק און ליכט מילז, און גרייטן זיי פֿאַר שפּאַס מיט די באַרימט העלדן פון קאַרטאָאָנס, קאַמיקס און אותיות געבוירן אין די ווירטואַל פּלאַץ. אַמאָל איר לערנען דעם טראדיציאנעלן יום טוּב קיילים וואָס זענען געדינט אין ניטל, טרעפן האַללאָוועען, פּאַטריק ס, נאָמען.
אומאָפּהענגיקער יקספּעראַמאַנץ אויף היים קיך מוטער איז נישט באַגריסן, אָבער אונדזער גאַמעס פֿאַר גערלז קיך זענען זייער זיכער. דאָ איר קענען נוצן די הרובע און ניט זיין דערשראָקן צו אָנהייבן אַ פייַער. מיר האָבן גאָרנישט פאָאָטהיללס און טוט נישט קאָכן, ווי אַ יקספּיריאַנסט מאַדרעך האלט אַלץ אונטער קאָנטראָל און וועט דערמאָנען אַז עס ס צייַט צו נאָענט די פייַער, נעמען די שטיפט און אַראָפּנעמען פּאַן פון היץ. אונדזער נייווז זענען שאַרף, אָבער איר קענען ניט רעפטל די פינגער, אָדער סקאָלדיד מיט בוילינג וואַסער.
די ווירטואַל קוקינג & נדאַש; רובֿ שעפעריש און זיכער, אַזוי קלייַבן קיין שפּאַס צו זיין שעפעריש און אָנהייבן מיט די אותיות:
עס זענען פילע מער אותיות אין פייע מעשיות קומען צו דעם זייַל צו טיילן מיט איר אַ געלערנט בקיעס. זיי זענען צופרידן צו טיילן זייער אייגן רעסאַפּיז, דערעקטינג דיין מאַניפּיאַליישאַן. מיט זיי איר וועט באַקן און קאָכן, פּרעגלען און מליען בשעת פּריפּערינג:
איר קענען לייכט געפֿינען אַ באַליבט שיסל דאָ און זייַן וועריאַנץ צו לערנען אַלע די סטאַגעס פון זייַן צוגרייטונג. קוקינג גאַמעס אַנטהאַלטן יסודות פון זוכן, און אין ערשטער קוקן פֿאַר יוטענסאַלז און ינגרידיאַנץ פון וואָס האָבן צו אַרבעטן אַ נס. זוכן די קאַבערדז און טישן, קוקן אין די שפּייַזקאַמער און פרידזשידער, קאָנטראָלירן די טישן. ווען די required זאכן זענען געפֿונען, איר קענען נעמען צו בעל. קלאַפּן קרעם, סלייסט וויטאַמינס, קאָכן סאָסיז, שטעלן עסנוואַרג אויף די פּאַן אָדער טאָפּ, צו פאָרלייגן די טייג אין די ויוון.
ווי צו ברענגען אַלץ צו אַ גרייט שטאַט, דעם איז האַלב די שלאַכט, עס איז נאָך אַ שיין לאָזשע אַז דער עסנוואַרג געקוקט אַפּעטיטלעך. עס אויך לערנט איר אַ ווירטואַל שעף, ווייַזונג אַ פייַל פּראָוסידזשערז.
אַ באַגעגעניש מיט דיין באַליבט אותיות און אַ קולינאַריש פּראָצעס, אַז ס טשיקאַווע, אָבער מיר פאָרשלאָגן אַ פאַרשיידנקייַט פון זשאַנראַז. איר קענען נישט בלויז קאָכן, אָבער אויך צו ווערן אַ קאָמערסאַנט, אָפּענעד זיין אייגן רעסטאָראַן, די עסצימער אָדער קאַפעטעריע. און אויב איר ווילן, אַרבעט ווי אַ קעלנער, קעריינג אַ טעלער מיט אַ שיסל צו וויזאַטערז, גענומען אָפּצאָל און גענומען אַוועק די וילעם.
כל די גאַמעס קענען זיין צעטיילט אין סוגיות:
פּרובירן זיך אין פאַרשידענע ראָלעס, ווו יעדער האט זייַן אייגן פּיקיוליעראַטיז און נואַנסיז. איר קענען אַפֿילו אָנטייל נעמען אין אַ קאָנקורס פון קוקס וואס זענען בעסער, Faster און מער שיין קאָכן אַ זיכער שיסל. קאָמפּעטיטאָרס קענען בויען ינטריגז איר, אַרייַנמישנ זיך מיט דעם פּראָצעס אַזוי אַז איר דערלייגן. צו אַפֿילו די שאַנסן, איר אויך זענען ערלויבט צו טאָן פּונקט אַזוי.
אין סדר צו צוגרייטן די יום טוּב ספּעציעל טשיקאַווע קיילים. פון די געוויינטלעך סאָסידזשיז און קעטשופּ קענען זיין בלאַדי Fingers פֿאַר האַללאָוועען, ניטל גלייז פאַרב מענטשן און העררינגבאָנע שאָרטקרוסט געבעקס.
איר קענען זיין אַרויס די ווענט, און באַרבעקווינג אויף דער נאַטור אָדער אַרבעט אין די סנאַקק בר אויף דעם ברעג. עס זענען אַ פּלאַץ פון פאַרביק פרוכט קאַקטיילז, ייַז קרעם, סנאַקס. דינען דעם געשמאַק פאַרשיידנקייַט פון קאָלירן, פּאָרינג טרינקען אין ברילן און באַצירן סלייסיז פון לייַם, קיווי, אַנאַנאַס און קאַרש.


text:
מעכאניק
מעכאניק איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיטן באשרייבונג און אויספארשונג פון די בעוועגונג פון פיזיקאלישע קערפער אונטער דעם איינפלוס פון קראפטן אדער קראפט פעלדער.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די דריי געזעצן פון ניוטאן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
1. יעדער קערפער וועט אנגיין מיט זיין איצטיגן באוועגונגס צושטאנד (ד.ה. גיכקייט און ריכטונג) ווי לאנג עס ארבעטן נישט אויף אים קיין קראפטן. אין אנדערע ווערטער , אויב דער קערפער איז אין א א צושטאנד פון רוה וועט ער ווייטער רוהען ווי לאנג עס וועלן אויף אים נישט ארבעטן קיינע קראפטן. אויב איז ער אין או צושטאנד פון זיך בעוועגן מיט א געוויסן שנעלקייט , וועט ער אנגיין מיט דעם בעוועגונג און זיך בעוועגן מיט די זעלבע שנעלקייט און אין דעם זעלבן ריכטונג ווי לאנג עס וועט נישט ארבעטן אויף אים א קראפט דאס צו ענדערן.
2. דער קראפט וואס ארבייט אויף א קערפער איז פראפארציאנעל צו זיין פערגיכונג און די מאסע פון דעם אייגנשאפט. אין אנדערע ווערטער , א קראפט ברענגט צו אן ענדערונג אין דעם שנעלקייט (ווי צום ביישפיל פון 1 מייל א שעה צו צוויי מייל א שעה) וואס איז פראפארציאנעל צו דער גרייס פון דעם קראפט, ד.ה. דער שינוי איז גרעסער וואס גרעסער דער קראפט. מיט א געגעבענער קראפט וועט דער ענדערונג זיין קלענער וואס גרעסער די מאסע.
3. אויב א קערפער שאפט א קראפט אויף אן אנדער קערפער וועט יענער קערפער צוריק שאפן א קראפט אויף אים וואס האט די זעלבע שטארקהייט און איז אין דעם פארקערטן ריכטונג.
אפטיילונגען אין מעכאניק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קינעמאטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – קינעמאטיק
קינעמאַטיק איז דער באשרייבונג פונעם פיזיקאלישן-קערפער באוועגונג, אָן זיך אפצוגעבן מיט וואס איז דער אורזאך פון דעם באוועגונג.
סטאטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – סטאטיק
סטאטיק איז דער פארשונג פון די אומשטאנדען אונטער וועלכע קערפער זיינען אין גלייכגעוויכט.
דינאמיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – דינאמיק
דינאמיק איז דער פארשונג פון די וועגן אין וועלכער א מעכאנישער סיסטעם ענדערט זיך איבער די צייט.


text:
מאל, צו האַלטן די דילעמאַ, איר האָבן צו צעברעכן זיין קאָפּ, גיין אַרויף צו איר מיט עטלעכע פאַרשידענע פּאַרטיעס, צו ויספאָרשן אַלע אָפּציעס. אבער ווען עס אַלע קומט אַראָפּ, איר באַקומען אַ אמת פרייד, די פרייד פון זייער אייגן פאַנטאַזיע, רעסאָורסעפולנעסס. לויט צו דעם פּרינציפּ און געבויט אַ פּאָטער אָנליין רעטעניש שפּיל & נדאַש; יעדער אַרבעט האט אַ כאַפּן און אַ ביסל אַפּראָוטשיז. אָבער בלויז איינער וועט זיין דער בעסטער אָפּציע. און איר האָבן צו געפינען עס בשעת איר שפּילן. טיק-טאַק-פינגער פונ פוס איז אַ פּשוט בייַשפּיל פון שפּאַס, אָבער מיר האָבן אין קראָם און קאָמפּליצירט אָפּציעס פֿאַר גורמייז פּאַזאַלז.
גאַמעס רעטעניש דורך קאַטעגאָריע:
צי איר ווילן צו ווערן אַ סענסעי אין דערגייונג ומגעוויינטלעך און עפעקטיוו סאַלושאַנז אין שווער סיטואַטיאָנס? דעמאָלט טאָן ניט פאַרגעסן די טעגלעך רעטעניש שפּיל שפּיל אויף דיין פּיסי, טאַבלעט, Smartphone. דאס יקסייטינג דערפאַרונג איז שטענדיק בנימצא אויף אונדזער וועבזייַטל, און איר וועט ניט זיין לינקס אָן אַ נייַ חלק ומאָדראָביטעלניה אידיש, ווייַל די קייט קאַנסיסטאַנטלי ופּדאַטעד מיט נייַ ריליסיז.
רעגולער געניטונג לאָגיק לאָזן איר צו דערגרייכן די מדרגה פון בקיעס ווען איר קענען געפינען עלעגאַנט סאַלושאַנז צו קיין אַרבעט.
אין פאַקט, די רעטעניש קענען ווערן באטראכט קיין געדאַנק צו סאָלווע. לעמאָשל, בשעת דיטעקטיווז סאָלווע די פאַרברעכן, זאַמלען זאָגן, מאַכן די סייקאַלאַדזשיקאַל סקיצע פון די פּערפּאַטרייטער, געלערנט די עדות פון עדות. עס איז נייטיק צו שטייַגן אין די ויספאָרשונג און כאַפּן די פּערפּאַטרייטער. אבער עס איז אַ מער ספּעציפיש דעפֿיניציע פון ווערייאַטיז פון פּאַזאַלז:
אָנליין רעטעניש גאַמעס, עס איז אַ ווירטואַל ווערסיע פון די אידיש פֿאַר די מיינונג:
זינט די Benefits פון פּאַזאַלז האָבן קיין צווייפל זיי זענען פאַרקנאַסט ניט קווענקלען אַלע צייטן. עס איז געווען אַ מינוט & נדאַש; איר קענען עפענען די שפּיל אָנליין רעטעניש און מאַכן אַ ווירטואַל אַנטלויפן פון די צימער, ינטעראַקט מיט אַבדזשעקס סיטואַציע. די פּערימעטער פון די הידדען קלוז וואָס וועט העלפן צו באַוועגן אנדערן שריט.
אין דער זוכן ריזעמבאַל סינז ווען די כאַראַקטער באוועגט אין פּלאַץ און טריגערז, מאַך אַבדזשעקס, צולייגן קאָודז. עס קענען ניט טאָן אָן די נוצן פון לאָגיק און אָבסערוואַציע, און ענלעך טרענדס זענען פאָלקס צווישן גיימערז יינגער און עלטערע דור.
פֿאַר די וואס בעסער צו שפּילן פּאַזאַלז אָנליין ווערסיע פון דער קלאַסיש, מיר פאָרשלאָגן צו לייגן אַראָפּ מאַהדזשאָנג & נדאַש; כינעזיש רעטעניש פּיראַמיד. אויף די טשיפּס קענען זיין קיין בילדער, זיי נאָר דעפינירן די ונטערטעניק, אָבער טוט נישט ווירקן די וועג צו מאַניפּיאַליישאַן. געפֿינען די יידעניקאַל טיילז צו דיסאַסעמבאַל די סטרוקטור צו די ערד. עס זענען עטלעכע וועגן צו, און נאָר איינער וועט פירן צו אַ געווינען. אויב די פאָרן האט ניט אַרבעט די ערשטער מאָל C, עס איז שטענדיק אַ געלעגנהייַט צו שלאָגן דורך אן אנדער וועג, און דעם אנדערן, און אן אנדער ...
קיין סנייקס און קיובז אויך זענען באַטייַטיק און זענען רעפּריזענטיד אין דייווערסיטי. קלייַבן אין דעם פּלאַץ פון די זעלבע יסודות, קאַמביינינג זיי אין עטלעכע ברעקלעך אין אַ שורה צעשטערן די מניעות אין דעם פאָרעם פון קייטן און שטיין בלאַקס, קלייַבן באָנוסעס און נוצן. גאַמעס אויף דער באזע פון זומאַ פֿאָרשלאָגן גיינ אַף פֿאַר די קייט פון באַללס אַז לויפן אין אַ ספּיראַליש, און וועט ברעכן די זעלבע גרופּע, ביז די שלאַנג האט נישט דערגרייכן דעם הויז. צו טאָן דאָס, איר האָבן אַ ביקס מיט בונט שעלז, די טאָן פון וואָס זאָל שטימען צו אַ גרופּע פון באַללס אויף די פעלד.
עס איז געזאגט צו ברעכן ווי צו בויען, אָבער מוזן אויך קענען צו ברעכן. די כייפעץ איז טראַפּט סטראַקטשערז געמאכט פון בלאַקס אָדער לאָגס זאָל באַקומען אויס פון עס. פֿאַר דעם מיר דאַרפֿן צו געפֿינען די רעכט פונט דורך היטטינג ווו איר וועט דעקן די מנוחה פון די וואַנט אָדער לויפן אַ זיכער מוסטער פון באַוועגונג פון אַבדזשעקס אַז פּראַגרעסיוולי ברעכן די סטרוקטור צו די ערד. דער ערשטער לעוועלס זענען גאַנץ פּשוט, אָבער עס איז צו וואַרעם אַרויף. באַלד וועט צעברעכן זיין קאָפּ אין סדר צו ויספירן די מיסיע.
וואָרט גאַמעס פֿאָרשלאָגן אַ גוט וואָקאַבולאַרי, אָבער אויך מיט זייער הילף און עס קענען זיין ריפּלענישט. טרעפן די פאַרבאָרגן וואָרט און איר טאָן ניט געפֿינען זיך אין אַ "נאַר" אָדער "גאַלאָוז". און וואַנינג צו פילן אַ געטלעך עסאַנס, שפּילן אַלטשעמי, קאַמביינינג יסודות פון נאַטור צו פּראָדוצירן נייַ אָנעס.


text:
אליהו גאלאמב
אליהו גאלאמב (2טן מערץ 1893, ה'תרנ"ג - 11טן יוני 1945, ה'תש"ה) איז געווען דער אומבאקרוינטער קאמאנדאנט פון דער הגנה ארגאניזאציע. כאטש וואס ער איז ניט געווען דער פארמאלער קאמאנדאט איז ער געווען דער עיקר פירער און ערשטער אקטיוויסט צו קעמפן מיט אן ארגאניזירטער מיליטער. ער איז געווען דער ערשטער וואס איז ארויס אין חוץ לארץ צו קויפן געווער פאר דער הגנה.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אליהו גאלאמב איז געבוירן אין תרנ"ג אין וואלקאוויסק, גראדנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס).


text:
עמבער אלערט
עמבער אלערט (Amber Alert) איז א מעלדונג סיסטעם צום פובליק ווען א קינד ווערט געקידנעפט וועלכע האט די קא-אפעראציע צווישן די פאליציי, מידיא, און טראנספארטאציע אפטיילונגן איבער גאנץ אמעריקע און קאנאדע.
אינהאַלט
מיסיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס קומען אריין ארום 800,000 באריכטן א יאר וועגן קינדער וואס פעלן וואס קומט אויס צו בערך 2,000 פער טאג. פארשטייט זיך אז דער גרעסטער טייל דערפון ווערט אפגעקומען מיט שרעק ווען דאס קינד קומט שפעטער אן אהיים אבער ארום א דריטל פון דעם זענען קינדנעפינגס. פיר פינפטלעך פון אלע קינדנעפינגס ווערן אויסגעפירט דורך פאמיליע מיטגלידער וועלכע באשליסן אז די קינדער ווערן נישט ריכטיג בא'הנדל'ט דורך זייערע עלטערן פאר סיי וועלכע סיבה. ארום איין פינפטל פון קינדנעפינגס ווערן אויסגעפירט דורך נישט פאמיליע מיטגלידער וואס קומט אויס צו בערך 400 קינדנעפינגס פער טאג.
אלס א רעזולטאט צו דעם טראגישן פראבלעם וועלכע פלאגט אזויפיל פאמיליעס, און ספעציעל די קליינע קינדער, האט מען אויפגעשעטעלט אין אלע סטעיטס אן עמוירדזשענסי רעספאנס סיסטעם פאר פעלנדיגע קינדער וועלכע האט באקומען דעם נאמען "עמבער" (אמעריקע'ס מיסינג בראודקעסט עמוירדזשענסי רעספאנס) וועלכע איז א פאראייניגטע אלערט נעטוואורק צווישן די לאו ענפארסמענט אגענטורן, די מידיא, און די עלעקטראנישע ראוד סיינס וועלכע אלערטן אינאיינעם די מאסן איבער א קינדנעפינג באלד ווען עס ווערט באריכטעט.
אין די קומענדיגע שורות וועלן מיר באטראכטן וויאזוי דער פראגראם איז אנטוויקעלט געווארן, וויאזוי עס ווערט גענוצט צו טרעפן פארלוירענע קינדער, און דער סוקסעס פונעם אלארם סיסטעם היינט צו טאג.
געבוירן פון א טראגעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עמבער אלערט פראגראם איז געגרינדעט געווארן אלס אן ענטפער צו א טראגעדיע פון א קליינע 9 יעריג מיידל וועלכע איז געקידנעפט געווארן אין ארלינגטאן, טעקסאס, אין 996' און איז שפעטער אומגעברענגט געווארן דורך אירע קינדנעפער וועלכע זענען קיינמאל נישט געכאפט געווארן. יענע אינצידענט האט אויפגעטרייסלט דאס גאנצע לאנד און אסאך שאקירטע מענטשן אינאינעם מיט די לאקאלע אויטאריטעטן האבן צוגעזאגט אז עפעס דראסטיש וועט געטאן ווערן צו העלפן מאכן אן אפשטעל צו קינדנעפינגס. עטליכע פאליציי אפטיילונגן און א גרופע עקספערטן האבן זיך באלד געזעצט ארבעטן אויף א פלאן און זענען אויפגעקומען מיט עטליכע פלענער אריינגערעכנט די פאראייניגטע נעטוואורק פלאן.
א יאר דערויף האט מען אויסגעוועלט דעם פלאן וועלכע איז ארגאניזירט און באצאלט געווארן דורך עטליכע ראדיא סטאנציעס און איז נאמינירט געווארן נאך די קליינע מיידל וועלכע האט געהייסן עמבער. שפעטער האט מען אויך צוגעלייגט די אנדערע אויסטיישט צו די בוכשטאבן ווי פריער דערמאנט. אין אנפאנג זענען די אלערטס נאר געמאלדן געווארן דורך די ראידאס אבער מיט די צייט איז עס אריבער אויך צו טעלעוויזיע, עלעקטראנישע ראוד סיינס, און די פאליציי האט איבערגענומען די קאנטראל.
אן אלערט ווערט פארשפרייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט ציל פון אן עמבער אלערט איז צו מודיע זיין פאר יעדן וועגן א קינדנעפינג וועלכע האט נארוואס פאסירט וויבאלד די ערשטע שטונדן נאך אן אינצידענט זענען די מערסט קריטישע שטונדן ווייל מיט יעדע מינוט וואס גייט פארביי וועט דער קינדנעפער זיין ווייטער פון דאס קינד'ס הויז און די שאנסן אז ער זאל נישט שעדיגן דאס קינד ווערט קלענער. לויט א שטודיע פון די דעפארטמענט אוו יוסטיץ זענען 74 פראצענט פון קינדנעפינג פעלער וועלכע האבן זיך אויסגעלאזט טראגיש פארגעקומען אין די ערשטע שטונדן.
עס זענען פאראן איבער 150 עמבער אלערט סיסטעמען אין אלע סטעיטס און געגענטער וועלכע האבן זיך אלע זייערע אייגענע סטראטעגיעס וויאזוי צו פארשפרייטן דעם אלערט אין די ערטשע מינוטן. אבער אין גענעראל פאלגן זיי אלע נאך דעם סיסטעם וועלכע איז אויסגעטראפן געווארן אין טעקסאס.
די ערשטע און וויכטיגסטע כלל וואס אלע אנפירער פון די פראגראמען דארפן שטרעבן איז צו האלטן אן עמבער אלערט אלס זייער אן ערנסטע אלארם וועלכע יעדער זאל ארייננעמען אין קאפ. פארשטייט זיך אז אויב עס וועלן זיין עמבער אלערטס יעדן טאג וועלן מענטשן זיך מער נישט וויסנדיג מאכן דערפון. בעפאר אן עמבער אלערט ווערט אלאמירט וועלן די לאו ענפארסמענט אגענטורן זיכער מאכן עטליכע מאל אז עס האנדלט זיך טאקע פון א קידנעפינג און נישט פון א דערשראקענע מאמע וועלכע פאנטאזירט איבער איר קינד וועלכע האט זיך פארשמועסט מיט א פריינט ביים קארנער. אויך מעג נישט דער פראגראם גענוצט ווערן פאר קינדער וועלכע לויפן אליינס אוועק פון די עלטערן צוליב סיי וועלכע סיבה.
אין רוב עמבער אלערט פראגראמען וועט מען דאס נאר נוצן פאר קינדער אונטער 12 יאר וואו די שאנסן זענען גרעסער אז דאס קינד וועט געשעדיגט ווערן. אויך מאכט עס מער דראמאטיש דעם אינצידענט און די מאסן רעגיסטרירט אין מוח אז עמבער אלערט האנדלט זיך פון אומשולדיגע קינדער אויף וועלכע יעדער האט רחמנות.
די פאליציי דארף ארבעטן זייער געשיקט צו קלויבן אינפארמאציע פון עדות וועלכע האבן געזען דעם אינצידענט און דארפן איבער געבן אלע אינפארמאציע וואס זיי האבן איבער דאס קינד און אויב מעגליך וועגן דער קידנעפער אדער די אויסזען פון זיין אויטא. זיי דארפן אויך פארשאפן א בילד פון דאס קינד און דאס באלד אריינסקענען אין קאמפיוטער און פארשפרייטן דאס בילד וואו ווייט מעגליך אז יעדער זאל דערקענען דאס קינד אין פאל מען באמערקט אים/איר ערגעץ.
די גאנצע קאפ-שטיק פון דעם עמבער אלערט סיסטעם איז די קאלאבאראציע צווישן די לאו ענפארסמענט אגענטורן און די מידיא. די אגענטורן און מידיא פירמעס פארבינדן זיך גאר שנעל איינע מיט די אנדערע און טראנספערירן די אינפארמאציע אין מינוטן און קורץ נאכדעם מעלדט מען דעם אלארם מיט אלע דעטאלן וועלכע איז פאראן דערצו. ווען דער אלארם ווערט געמאלדן וועלן אלע מידיא סטאנציעס (ראדיא און טעלעוויזיע) איבערהאקן זייערע פראגראמען און מעלדן דעם עמבער אלערט מיט ערנסקייט און אפעלירן צו די פובליק מען זאל האלטן די אויגן און אויערן אפען און אויב מען פארדעכטיגט עפעס זאל מען באלד רופן דעם אנגעגעבענעם נומער פון די פאליציי דעפארטמענט וועלכע גיט זיך אפ ספעציעל מיט עמבער אלערטס.
דאס זעלבע ווערט דורכגעפירט צו די קאמיוניקאציע טאוולן. די פאליציי רופט אן די טראנספארטאציע אפישעלס וועלכע ערלעדיגן באלד אז אלע עלעקטראנישע הייעוועי סיינס זאל מעלדן דעם אלערט און לאזן דעם נומער וועלכע זאל גענוצט ווערן אין פאל איינער האט עפעס אינפארמאציע.
סוקסעס געשיכטעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זינט די עמבער אלערט סיסטעם איז אריין אין קראפט אין עטליכע סטעיטס האט עס שוין געראטעוועט נאנט צו 100 קינדער וועלכע זענען שוין געווען אין די הענט פון קינדנעפער און עס איז זיכער אז פיל מער קינדנעפינג'ס זענען צוריקגעהאלטן געווארן א דאנק דעם סיסטעם.
דאס לאנד האט גוט אויפגענומען די עמבער אלערט און נאך היינט איז עס א הויפט נייעס געשיכטע ווען עס ווערט גערופן אן עמבער אלערט, ספעציעל אין די סטעיט וואו די קינדנעפינג קומט פאר. די פאליציי און מידיא פירמעס באקומען טויזענטער טעלעפאן קאלס יעדעס מאל מען אלאמירט אן עמבער אלערט.
וויבאלד די עמבער אלערט האט געברענגט סוקסעס און האט פשוט געראטעוועט קינדער פון קינדנעפינגס האט די רעגירונג דאס אנגעהויבן שטודירן אין די ענדע 90'ער יארן און האט אנגעהויבן באטראכטן אויב מען זאל דאס איינשטעלן אין מערערע סטעיטס און אפשר גאר אין גאנצ'ן לאנד. אין 98' האט א מאמע מיט איר 10 יעריג קינד וועלכע איז געקידנעפט געווארן אויפגעטרעטן פאר א סענאט סוב-קאמיטע אין וועלכע זי איז אויסגעפרעגט געווארן וויאזוי די עמבער אלערט סיסטעם האט געהאלפן ראטעווען איר קינד.
אט זענען די מערסט באקאנטע סוקסעס געשיכטעס א דאנק די עמבער אלערט סיסטעם:
אראנדזש קאונטי, קאליפארניע (אוגוסט 02'). טאמארא ברוקס 16 יאר אלט און דזשעקולין מעריס 17 יאר אלט זענען געווען אויפ'ן גאס מיט אנדערע קינדער ווען זיי זענען געקידנעפט געווארן מיט אויסגעשטרעקטע ביקסן.
די פאליציי האט באלד אלאמירט אן עמבער אלערט אין וועלכע זיי האבן געוויזן בילדער פון די צוויי קינדער, א געמאלענע בילד פון דעם פארדעכטיגטן, און די לייסענס פלעיט נומער פון דער אויטא אין וועלכע זיי זענען פארכאפט געווארן. 12 שטונדן שפעטער האט א פעלד ארבייטער דערקענט די לייסענס פלעיט נומער וועלכע ער האט פריער געזען אויף די הייעוועי עלעקטראנישע בולעטין. ער האט גערופן די פאליציי און ביז עטליכע מינוטן זענען די צוויי קינדער געראטעוועט געווארן און דער פארברעכער איז ארעסטירט געווארן.
אבליענע, טעקסאס (אוגוסט 02'). אן איין מאנאט'יגע קינד מיט'ן נאמען נענסי שאוועז איז פארכאפט געווארן אין א וואל-מארט פארקינג לאט ווען די מאמע פון דאס קינד האט צוריק געטראגן די שאפינג וועגעלע ווי עס באלאנגט נאכ'ן אריינפאקן אירע איינקופטן אין איר אויטא.
דאס גאנצע לאנד איז אויפגעטרייסעלט געווארן פון די געשעעניש נאכדעם וואס עס איז באקאנט געווארן אז די מאמע פון דאס קינד האט נאך באוויזן אנצוהאלטן דעם פארנ'דיגן אויטא וואו איר קינד איז פארכאפט געווארן און איז געשלעפט געווארן 30 פיס און פארוואונדעט געווארן. אן עמבער אלערט איז אלאמירט געווארן און עטליכע שטונדן דערויף האבן א גרופע מענער אין א רעסטוראנט אויפגעפאסט אויף א פרוי וועלכע האט פרובירט מאכ'ן אן איינדרוק ווי דאס איז איר אייגן קינד אבער איז געווען פארדעכטיגט. זיי האבן אלע געוואוסט וואס האט פריער פאסירט און האבן באשלאסן צו רופן די פאליציי אלס אן אפשר. למעשה איז דאס טאקע געווען דאס פארכאפטע קינד וועלכע איז געקידנעפט געווארן דורך א 25 יעריגע פרוי.
עלקא, נעוואדא (אקטאבער 02'). ניקאל לייטפוט העלמאן, 14 יאר אלט, איז פארכאפט געווארן פארנט פון זיין הויז און איז געפירט געווארן 1,700 מייל ווייט צו א דערפל אין טעקסאס וואו די פאליציי האבן פארכאפט די קידנעפער נאכדעם וואס עס איז אויפגעדעקט געווארן א קרימינאלע רעקארד אויף א שכן וועלכע'ס בילד אין אינפארמאציע איז באקאנט געווארן פאר יעדן דורך אן עמבער אלערט.
אויך דארט האט א פשוט'ער מענטש באמערקט די זעלבע אויטא וועלכע ער האט עטליכע טעג בעפאר געהערט ערקלערן אויף די ראדיא. ער האט גערופן די פאליציי וועלכע האבן געמאכט א ראוד בלאק און דאס קינד איז צוריק געקערט געווארן צו די עלטערן אין עלקא.
די דריי געשיכטעס זענען אלע פארגעקומען אינעם זעלבן זומער ווען די עמבער אלערט האט אנגעהויבן באקאנט ווערן און די דריי אויבנדערמאנטע געשיכטעס זענען מיטגעהאלטן געווארן אין גאנצן לאנד. זינט דאן זענען שוין געווען נאך אסאך סוקסעספולע פאסירונגן וועלכע זענען געענדיגט געווארן מיט פרייד נאר א דאנק די עמבער אלערט סיסטעם.
עמבער אלערט היינט צו טאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עמבער אלערט סיסטעם איז צעביסלעך פארשפרייט געווארן איבער'ן גאנצן לאנד און אין אלע גרויסע שטעט אין קאנאדע. אום אפריל 03' האט פרעזידענט בוש אונטערגעשריבן די פראטעקט אקט פון דעם יאר 03' אין וועלכע עס איז געלעגן אלע פלענער וויאזוי מען זאל אויפשטעלן די עמבער אלערט סיסטעם אין גאנצ'ן לאנד און ראטעווען מער קינדער.
ביי די צערעמאניע איז אנוועזענד געווען די מאמע פון עמבער העגערמען, די קליין מיידעלע איבער וועלכע די אלערט סיסטעם איז געגרינדעט און נאמינירט געווארן. בוש האט צווישן זיינע ווערטער געזאגט:
"עס איז וויכטיג פאר די זיכערהייט פון אונזערע קינדער צו פארשפרייטן די עמבער אלערט סיסטעם כדי די פאליצי און שעריף זאלן באקומען צענדליגער טויזענטער און אפילו מיליאנען מיטהעלפער אין יעדע קידנעפינג. יעדע פארברעכער וואס וועט טראכטן פון פארכאפן א קינד וועט וויסן אז א גרויסע נעץ פון מיליאנען מענטשן וועט זיך אויסשפרייטן און יענער וועט געכאפט ווערן דורך די פאליציי אדער דורך א דערנעבנדיגן אויטא וועלכע וועט דערקענען דעם אויטא אדער די וואס זיצן אינעווייניג און ברענגן די פארברעכער צו גערעכטיקייט."
זינט די עמבער אלערט סיסטעם איז געווארן א נאציאנאלער סיסטעם האט מען איינגעשטעלט אן אלערט קאארדינירער אין די דעפארטמענט אוו יוסטיץ. די עמבער אלערט סיסטעם קאסט א געשאצטע 30 מיליאן דאלאר וועלכע איז היינט א טייל פונעם בודזשעט. דאס געלט ווערט גענוצט צו פאראייניגן די 911 עמוירדזשענסי סיסטעם מיט'ן עמבער אלערט סיסטעם און טרענירן די לאו ענפארסמענט אפיצירן וויאזוי צו האנדל'ן אין אן עמבער אלערט.
די עמבער אלערט האט זיך געגרינדעט און איז נאך היינט א וואלונטיר אלארם סיסטעם און האט טאקע אסאך מיטהעלפער וועלכע טוען דאס אלס א וואלונטיר ארבעט. די וואלונטירן זענען שטארק דערביי און שטודירן כסדר וויאזוי מען קען פארבעסערן די אלערט סיסטעם אז מער מענטשן זאלן דאס קענען זען און האלטן אן אויג. אין די לעצטע יארן האבן זיי אנגעהויבן פארשלאגן פאר ווער עס וויל א טעקס מעסעדזש אלערט אין וועלכע א סעליולער אדער ביפער באקומט די אינפארמאציע יעדעס מאל אן עמבער אלערט פאסירט.


text:
מעסאפאטאמיע
מעסאפאטאמיע, (פון גריכיש: מעסאס uέσoς - "צווישן"; פאטאַמאס πotauός - "טייך") איז דער ראיאן וואס שפרייט זיך אויס צווישן די צוויי גרויסע טייכן דער פרת און דער חידקל. דער ראיאן איז דער מזרח טייל פון דער פרוכטבארער האלבער לבנה. פריער האט מען גערופן דער צפון טייל צווישן די טייכן מיטן נאמען מעסאפאטאמיע; אין תנ"ך ווערט דער ראיאן אנגערופן ארם נהריים. היינט ניצט מען דעם נאמען פארן גאנצן שטח צווישן די צוויי טייכן
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען מעסאפאטאמיע באדייט דעם ראיאן פון די בארגאראפן פון די זאגראס בערג און די בערג פון קורדיסטאן צו מזרח און צפון, און די מדבריות פון סיריע און דעם אראבישן האלבאינדזל אין מערב און דרום ביזן בארטן פונעם פערסישן איינגאס. היינט איז דער ראיאן מערסטנס אין איראק, און א טייל אין סיריע און איראן.
דער ראיאן צעטיילט זיך אויף צוויי: אין צפון א נידעריגער פלאטא הויך פון 200 ביז 400 מעטער. די טייכן זענען עטלעכע צענדליגע מעטער נידעריגע פונעם פלאטא. דער דרום טייל הייבט אן אין געגנט פון באגדאד איז א נידעריגער פלוין וואס נידערט זיך צום פערסישן איינגאס. די טייך-געלעגערן זענען גראד מיט דער הייך פונעם פלוין, אזוי טוען די טייכן פארפלייצן דעם ראיאן.
די צוויי הויפט טייכן אינעם ראיאן זענען דער פרת אין מערב —זיין מקור איז אין טערקיי און זיין לענג איז 2,781 ק"מ, און דער חידקל מזרח פונעם פרת—זיין מקור איז אין מזרח טערקיי און זיין לענג 1,740 ק"מ. די גרעסטע דיסטאנץ צווישן די צוויי טייכן איז 250 ק"מ, און די קלענסטע דיסטאנץ איז 10 ק"מ.
אין דרום איז פאראן א גרויסער מאנגל פון וואסער, ווייל די רעגן געבן נאר 70-300 מ"מ א יאר.
גילגאמעש עפאס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – גילגאמעש עפאס
דער גילגאמעש עפאס איז אן אוראלטע געשיכטע וועגן גילגאמעש און זיין חבר עניקדו. עניקדו איז אזא ווילדער בריה, מיט וועמען גילגאמעש מאכט א רייזע צו די צעדער בערג.


text:
מיכל
מיכל די טאכטער פון שאול המלך ביי די מלחמה מיט גלית הפלשתי, האט שאול צוגעזאגט, ווער עס וועט אים באזיגן, וועט באקומען מיין טאכטער מיכל פאר א פרוי.
קיינער האט זיך אבער נישט געטרויעט אנצוהייבן מיט די מעכטיגן גיבור חיל ואיש מלחמה ווי גלית נאר דער קליין געוויקסיגער דוד'ל, וועמען זיין פאטער ישי האט געשיקט צו זיינע ברידערלעך.
ווען דוד איז אנגעקומען אהין אויפן פראנט, און געהערט ווי דער גלית לעסטערט גאט, האט ער באשלאסן אז ער וועט פירן מלחמה, און וועט אים אומברענגען.
ווען דוד האט געווארפן דאס שטיינדל וואס האט אומגעברענגט גלית'ן, האבן אלע מיידלאך געזונגען פאר דוד'ן, און דאס האט אויסגערופן דעם צארן פון שאול.
דעמאלט האט זיך אנגעהויבן דער ביטערער שטרייט צווישן דוד און שאול המלך. און שאול האט אנשטאט געבן מיכל פאר דוד'ן, האט ער זי געגעבן צו אן אנדערן.
ערשט שפעטער האט דוד חתונה געהאט מיט מיכל..


text:
1809
1809 איז דאס נײַנטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1809 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - אברהם לינקאלן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (דערמארדעט 1865)
- 12טן פעברואר - טשארלס דארווין, ענגלישער ביאלאג, האט אויסגעטראכט די טעאריע פון עוואלוציע (געש' 1882)
- 29סטן דעצעמבער - וויליאם גלאדסטאן, פיר מאל פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מיי - יאזעף היידן, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1732)


text:
הרצליה
הרצליה איז א שטאט אין דעם תל אביב דיסטריקט און ארץ ישראל, צווישן נתניה און תל אביב. זיין שטח איז 21,585 דונאם. הרצליה איז געגרינדעט ווי אַ קאלאניע אום 13טן דעצעמבער, 1924 אויפן נאמען פון בנימין זאב הערצל, זי האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1960. לויטןן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין הרצליה 83,700 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.1 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאָט איז אַ מיטגליד פון פארום 15.
געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארלייגן פון דער שטאט און צו דעם טאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1948 האט הרצליה געציילט 5,300 באוווינער. נאך צוויי יאר, מיט כוואליעס פון מאַסע אימיגראציע, האט די באַפעלקערונג זיך געטאפלט ביז 12,000.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 32°9′15″N 34°50′41″E / 32.15417, 34.84472