text:
אינדיע
אינדיִע, אפיציעל די רעפובליק פון אינדיע (ענגליש: Republic of India; הינדוסטאני: भारत गणराज्य בהאַראַט גאַנראַדזשיאַ), איז אַ לאַנד אין דרומדיקער אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז ניו דעלי. אין איר הונדערטער שפּראכן זיינען גערעדט. זי איז דאס זיבעטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח, און זי האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג. זי איז די גרעסטע דעמאקראטיע אין דער וועלט.
אינדיע גרענעצט פאקיסטאן צו מערב, כינע, נעפאל און בהוטאן צו צפון-מזרח, מיאנמאר און באנגלאדעש צו מזרח, און דער בוכטע פון בענגאל צו דרום-מזרח, דעם אינדישן אקעאן צו דרום און דעם אראבישן ים צו דרום-מערב.
פיר וועלט רעליגיעס—הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם—שטאמען פון דאנעט; יידישקייט, זאראאסטריזם, קריסטנטום און איסלאם זענען אהער געקומען אין די לעצטע צוויי טויזנט יאר. אינדיע איז געווארן זעלבשטענדיק פון דעם פאראייניגטע קעניגרייך אום 1947, דאן האט די קאמיסיע פארמירט אויך דאס לאנד פאקיסטאן פאר די מוסולמענער. 80 פראצענט אינדישע איינוואוינער זענען פון די הינדואישער רעליגיע.
איר אפיציעלע שפראך איז ענגליש, ווייל עס ווערן גערעדט ארום פיר הונדערט שפראכן אין אינדיע, האט מען אדאפטירט ענגליש, אלס די אפציעלע שפראך, וואס ווערט גערעדט אין פארלאמענט, היינט רעדן עס רוב מענטשן ווי א צווייטע אקצענט.
דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון אינדיע איז געווען דזשאווארהארלאל נעהרו, פון 1947 ביז 1964.
די אינדישע עקאנאמיע איז די דריטע גרעסטע אין דער וועלט.
אינדיע איז א פעדעראלע קאנסטיטוציאנעלע רעפובליק, רעגירט דורך א פארלאמענטארער סיסטעם, מיט 29 שטאטן און 7 פארבאנד טעריטאריעס.
אינדיע איז א גרינדער מיטגליד פון דער וועלט האנדל ארגאניזאציע, און האט אונטערגעשריבן דעם קיאטא פראטאקאל.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען אינדיע איז גענומען פון אינדוס, וואס שטאמט פונעם אלטן פערסישן ווארט הינדוש, א ווארט וואס נעמט זיך פונעם סאנסקריט ווארט סינדהו.
נאציאנאלע סימבאלן פון אינדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאציאנאלער בעל-חי פון אינדיע איז דער בענגאלישער טיגער. דער נאציאנאלער פויגל איז דער פאווע pavo muticus.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדיע איז דאס זיבעטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט; זי באדעקט דעם גרעסטן טייל פונעם אינדישן אונטער-קאנטינענט. די לענדער וואס גרענעצן אינדיע זענען פאקיסטאן, באנגלאדעש, מיאנמאר, כינע, בהוטאן און נעפאל, און אויך דאס אינזל-לאנד שרי לאַנקאַ.
אינדיע איז א האלבאינזל, ארומגענוען מיט ימען אין מזרח (די בוכטע פון בענגאל), דרום (דער אינדישער אקעאן) און מערב (דער אראבישער ים). אין צפון זייט פון אינדיע געפינען זי די הימאלייע (וואס האט די העכסטע בערג אין דער וועלט) און אנדערע בארגקייטן.
צוויי גרויסע טייכן פליסן פון דער הימאלייע אדורך אינדיע, דער גאנגעס און דער בראהמאפוטרא, און ביידע רינען אפ אין דער בוכטע פון בענגאל.
אינדיע האט 7,517 ק"מ פון בארטן; 5,423 ק"מ געהערן צום אינדישן האלבאינזל און די אנדערע 2,094 ק"מ געהערן צו די אנדאמאן, ניקאבאר און לאקשאדוויפ אינזל-קייטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי אוראלטע שפראכן, סאנסקריט און טאמיל, שטאמען פון אינדיע.
אין יאר 321 פאר דער ציווילער רעכענונג האט דער ערשטער מאוריער קייסער, טשאנדראגופטא געגרינדעט די מאוריער דינאסטיע מיטן הילף פון טשאנאקיע. דער מערסטער טייל פונעם אונטער-קאנטינענט איז געווארן פאראייניקט צום ערשטן מאל אונטער איין הערשאפט. די אימפעריע האט זיך פארברייטערט נאך ווען די גריכן און פערסן האבן צוריקגעצויגן פונעם ראיאן.
טשאנדראגופטאס זון, בינדוסארא, האט ווייטער פארברייטערט די אימפעריע כמעט צו גאנץ היינטיקער אינדיע.
אין 300 פאר דער ציווילער רעכענונג האט דער מאורישער קייסער אשאקא אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געהערשט איבער כמעט דעם גאנצן שטח פון היינטיקער אינדיע, און האט פארשפרייט בודהיזם איבער דער אימפעריע.
פון 1526 האט די מוגהאל אימפעריע געהערשט איבער אינדיע. אין די 1600ער יארן האבן אייראפעישע לענדער אנגעהויבן אינוואדירן אינדיע. אין 1856 האט די בריטישע אימפעריע געהערשט איבער דעם גרעסטן טייל פון אינדיע.
דעמאגראפיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדיע איז דאס צווייטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, מיט א באפעלקערונג 1,210,193,422 באוואוינער, לויטן באריכט פונעם 2011 פראוויזארישן צענזוס,[1]. איר באפעלקערונג איז געוואקסן מיט 1.76% א יאר אין די יארן 2001–2011,[1] אראפ פון 2.13% א יאר אינעם פריערדיקן יארצענדלינג (1991–2001).[2] דאס מענטשן מין-פארהעלטעניש, לויטן 2011 צענזוס, איז 940 נקיבות צו א 1,000 זכרים.[1] די מעדיאן עלטער איז געווען 24.9 אינעם 2001 צענזוס.[3] דער ערשטער צענזוס אין דער נאך-קאלאנישער תקופה, געפירט אין 1951, האט געציילט 361.1 מיליאן מענטשן.[4] מעדיצינישע אנטווירלונגען פון די לעצטע 50 יאר ווי אויך פארגרעסערטע לאנדווירטשאפט פראדוקטיוויטעט צוגעברענגט דורך דער "גרינער רעוואלוציע" האבן גורם געווען א גיכע וואוקס אין אינדיעס באפעלקערונג.[5] דאך האט אינדיע עטלעכע פאלקסגעזונט ארויסרופן.[6][7] לויט דער וועלט רפואה ארגאניזאציע, שטארבן 900,000 אינדיער יעדע יאר פון טרינקען קאנטאמירט וואסער אדער אטעמען פארפעסטיקטע לופט.[8] עס זענען 50 דאקטוירים פאר יעדע 100,000 אינדיער.[9] די צאל אינדיער וואס וואוינען אין שטאָט-שטחים איז געוואקסן 31.2% פון 1991 ביז 2001.[10] Yet, in 2001, העכער פון 70% האבן געוואוינט אין דארפישע געגנטן.[11][12] לויטן 2001 צענזוס, זענען פאראן מער ווי 27 א מיליאן שטעט אין אינדיע;[10] צווישן זיי דעלהי, מומביי, קאלקאטא, טשעניי, באנגאלארע, היידעראבאד און אכמעדאבאד are the מערסט באפעלקערטע מעטראפאליטאנע געגנטן. די אלפאבעטיזירונג ראטע אין 2011 איז געווען 74.04%: 65.46% פון נקיבות און 82.14% פון זכרים.[1] קעראלא איז דער מערסט אלפאבעטיזרטער שטאַט;[13] ביהאר דער ווינציקסטער.[14]
אינדיע איז די היים פון צוויי הויפט שפראך-פאמיליעס: אינדא-אריש: (גערעדט דורך 74% פון דער באפעלקערונג) און דראווידיש (24%). אנדערע שפראכן וואס מ'רעדט אין אינדיע קומען פון די אויסטרא-אזיאטישע און טיבעטא-בורמישע שפראך-פאמיליעס. אינדיע האט נישט קיין נאציאנאלע שפראך.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדיע איז די מערסטע באפעלקערטע דעמאקראטיע אין דער וועלט. אינדיע איז א פארלאמענטארע רעפובליק מיט זעקס נאציאנאלע פארטייען, כולל די אינדיאנישע נאציאנאלע קאנגרעס און די בהאראטיא דזשאנאטא פארטיי (BJP), און מער ווי 40 ראיאנישע פארטייען.
ביי די ערשטע דריי נאציאנאלע וואלן פון אומאפהענגיקער אינדיע, אין 1951, 1957, און 1962, האט די קאנגרעס פארטיי פון דזשאווארהארלאל נעהרו געווינען גאנץ גרינג. ווען נעהרו איז געשטארבן אין 1964, איז לאל באהאדור שאסטרי געווארן פרעמיער מיניסטער אויף א קורצע צייט, אבער ער איז געשטארבן פלוצלינג אין 1966. נאך אים איז אינדירא גאנדהי געווארן פרעמיער מיניסטער; אונטער איר האט קאנגרעס געזיגט אין די וואלן פון 1967 און 1971.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדיע איז די גרעסטע דעמאקראטיע אין דער וועלט. די רעגירונג ווערט צעטייל אויף דריי צווייגן: לעגיסלאטיוו (פארלאמענט, וואס מאכט געזעצן), עקסעקוטיוו (די מיניסטארן) און די געריכטיקע מאכט. די פארלאמענט זיצט אין דער הויפטשטאט פון אינדיע, ניי דעלי. דער פארלאמענט האט צוויי הייזער: ראדזשיא סאבהא (דאס העכערע הויז) האט 250 מיטגלידער און לאק סאבהא (דאס נידעריקע הויז) האט 545 מיטגלידער.
אינדיע האט 29 שטאטן:
- אוטאר פראדעש
- אוטאראקהאנד
- אנדרא פראדעש
- אסאם
- ארונאטשאל פראדעש
- אריסא
- ביהאר
- גאא
- גודזשאראט
- דזשאמו און קאשמיר
- דזשארקהאנד
- האריאנא
- הימאטשאל פראדעש
- טאמיל נאדו
- טעלאנגאנע
- טריפורא
- טשאטיסגארה
- מאדהיא פראדעש
- מאהאראשטרא
- מאניפור
- מיזאראם
- מעגהאלאיא
- מערב בענגאל
- נאגאלאנד
- סיקים
- פונדזשאב
- קארנאטאקא
- קעראלא
- ראדזשאטהאן
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עקאנאמיע פון אינדיע וואקס גאר גיך, פון די גיכסטע אין דער וועלט. אינדיע'ס עקאנאמיע איז די דריטע גרעסטע אין דער וועלט מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט פון $4798 ביליאן, מיט א וואוקס ראטע פון 8.25% (אין 2010). דער דינסט סעקטאר ווערט פאררעכנט 43% פון דער עקאנאמיע און דער אינדוסטריעלער סעקטאר 41%.
די הויפט אינדוסטריעס זענען אויטאמאבילן, אפטייקווארג, טעקסטיל, טראנספארט געצייג, כעמיקאלן, מאשינעריע, מינעריי, נאפט, עלעקטראניק, עסן פראצעסירונג, צעמענט און שטאל.
טראץ דער גרויסער וואוקסט אין דער עקאנאמיע, ליידט 27.5% פון דער באפעלקערונג פון ארעמקייט.
זייט דעם 1טן יאנואר 1995 איז אינדיע א מיטגליד אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע ליטערארישע שרייבונגען, אנהייבנדיק פון 1400 פאר דער ציווילער רעכענונג, זענען געשריבן געווארן אין דער סאנסקריט שפראך. פראמינענטע ווערק פון סאנסקריט ליטעראטור שפארן איין עפאסן ווי מאהאבהאראטא און ראמאיאנא, און די דראמעס פון קאלידאסא.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- "India", The World Factbook (Central Intelligence Agency), https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html, דערגרייכט 4טן אקטאבער 2011
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Ministry of Home Affairs 2011.
- ↑ Ministry of Home Affairs 2010–2011 b.
- ↑ Central Intelligence Agency.
- ↑ Census Population (PDF). Census of India. Ministry of Finance India.
- ↑ Rorabacher 2010, pp. 35–39.
- ↑ World Health Organisation 2006.
- ↑ Boston Analytics 2009.
- ↑ Robinson 2008.
- ↑ Dev & Rao 2009, p. 329.
- ↑ 10.0 10.1 Garg 2005.
- ↑ Dyson & Visaria 2005, pp. 115–129.
- ↑ Ratna 2007, pp. 271–272.
- ↑ Skolnik 2008, p. 36.
- ↑ Singh 2004, p. 106.


c: text/html

text:
לופטמאשין
א לופֿטמאַשין[1] איז א פארמיטל וואס פֿליט. עס זענען פאראן צוויי סארטן לופטמאשינען (אדער פליווארג). טייל זענען שווערער פון דער לופט, און האלטן זיך ארויף דורך באוועגן לופט איבער זייערע פליגלעך, ווי למשל עראפלאנען, העליקאפטערס און אוויאנעטקעס. אנדערע זענען לייכט, און שווימען אין דער לופט, ווי לופטבאלאנען און לופטשיפן.
אין אלגעמיין פארט א לופטמאשין מיט מאטאר מאכט, ווי עראפלאנען, העליקאפטערס און לופטשיפן. אבער אוויאנעטקעס און לופטבאלאנען פארן אן מאכט.
לעאנארדא דא ווינטשי, און דעם 15טן יארהונדערט, האט געפלאנעוועט די ערשטע לופטמאשין וואס איז שווערער פון לופט, די אוויאנעטקע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
געפאנצערטער סאלדאטן טראנספארט
א געפאנצערטער סאלדאטן טראנספארט איז א מאכענאזירטע מאשין, וואס טראגט זעלנער זיכערערהייט צום שלאכט פעלד, און דערנאך ברענגט זיי אהיים.
די ערשטע אזא מאשין, איז אריין אין באנוץ, סוף ערשטע וועלט מלחמה. ביי דער צווייטער וועלט קריג, איז רוב טראנספארטאציע געטון געווארן דורך לאסט אויטאס, דזשיפן, און האלב ראד מאשינען, די מעלה איז געווען שנעלקייט, אבער פארפאנצערונג איז כמעט נישט געווען.
די ערשטע מאשינען האבן געהאט מינימאלע פארפאנצערונג, מיט א דיקע שיכט אלומיניום, צוריק צו האלטן פייער פון לייכטע געווער, פון אריינדרינגען אינעווייניג. דער קאבינע פון אינעווייניג, האט געקענט טראגן 12 זעלנער, אויסער די מאנשאפט, וואס אפערירט דעם מאשין. דער מאשין האט פארמאגט עטליכע לייכט אטאמאטישע געווער. דער מאטאר האט געהאט די זעלבע קראפט, ווי א מאטאר פון אן אויטאבוס. דער כלי איז געווען לייכט פארפאנצערט, צו פארגרינגערן די גיכקייט ביים פארן.
די נייערע מאשינען פון אמעריקאנער מיליטער, און פון די רוסישער מיליטער, איז אביסל מער אפעקטיוו, צום ביישפיל זיי קענען אריבערפארן א טייך אן א פראבלעם, ווי די צוויי גרויסע רעדער-שינעס, שטופן דעם מאשין פארויס. אבער ווען אנטי טאנק געווער ווערט געשאסן אין ריכטונג פון א מאשין, רייסט עס אויף, און דער מאשין איז אומבאשיצט, קעגן אזא סארט געווער.
ווען עס קומט צו געהעריגע שטאט, גאסן און שאסייען, וועט די מאשין פארן אויף נארמאלע רעדער, די באוויסטע רעדער שינעס, ווי ישראל באנוצט זיך, אדער די פאראייניגטע שטאטן אין איראק, איז פארן מדבר, אדער פאר די שווערע דזשונגל, וואס געפונט זיך אין ווייטן אזיע, דער אמעריקאנער עם-113, איז פאבריצירט געווארן פאר די וויעטנאם קריג.
צה"ל האט באקומען די אמעריקאנער כלי, אלס הילף ביי די יום כיפור מלחמה, ישראל האט אויסגעשטאט זייערע מאשינען מיט גאר מאדערנע איינריכטונגען, ווי קאמאנד צענטערן, אנטי עראפלאן ראקעטעס, די אינזשעניר מיליטער פון ישראל, האט אויפגעשטעלט פון דעם א מאשין, וואס איר אויפגאבע איז רייניקן פיינטליך שטח, פון מינעס, זייט באמבעס, און אנדערע שטרויכלונגען, וואס קענען זיך געפונען אויפן שלאכטפעלד.
ווי שוין פריער געשריבן, אנטי טאנק ראקעטן, האבן אריינגעברענגט א נייע סארט פארפאנצערטע מאשין, ווי די אמעריקאנע ברעדלי, די ישראלדיקע אכזרית, אדער נמר. די מאשינען זענען שווער פארפאנצערט, בשעת א קריג, קענען זעלנער בלייבן אינעווייניג, עס איז אויסגעשטאט מיט שווערע מאשין געווער. די אמעריקאנע ברעדלי, האט אן אטאמאטישע קאנאן 30 מילימעטער. ישראלדיקע האבן שווערע מאשין געווער פון עטליכע סארטן, די נמר האט א מאשין געווער, וואס הייסט גראנאט שיסער.


text:
עסנווארג
עסנווארג זיינען פארשידענע מאטעריאלן וואס ווערן אריינגענומען אין די בעלי חיים דורך דעם וואס זיי עסן זיי, דאס איז כדי זאלן זיי זיך אָנשעפן מיט ענערגיע און אנדערע וויכטיגע באדארפענישן (ווי פראטעינס, זאלץ און פארשידענע וויטאמינס). אויב די עסן זיינען גיסנדיג הייסט דאס "געטראנקען". מענטשן און א סך אנדערע בעלי חיים עסן סיי פלייש פון אנדערע בעלי חיים (ארגאניזם) (וואס זענען נישט פון איר מין), און סיי געוואוקסן.
די פלאנצן (ברויכן צו עסן, נאר זיי קענען אויך) באקומען ענערגיע פון די זון.
אינהאַלט
- 1 סארטן עסן
- 2 שאפן עסן
- 3 עסן פראצעסירונג
- 4 עסן ארום דער וועלט
- 5 דאס האנדל אין עסן
- 6 געזעצן און רעגולאציעס
- 7 פראבלעמען מיט עסן
- 8 זע אויך
סארטן עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן איז דא פון פארשידענע סארטן, און יעדעס סארט העלפט דעם מענטש אין אן אנדערן וועג.
די הויפט ענערגיע געבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דגן: ווייץ, גערשטן, רייז, .....
פראטין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויטאמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סתם פאר געשמאק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געטראנקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלקאהאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאפן עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאנגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאנגען מיינט, כאפן אין די וועלדער ווילדע חיות. היינט אדעוועט מען די חיות אין פארמאכטע שטאלן און מען דארף נישט מער פאנגען.
פלאנצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן פראצעסירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאכן מיינט, מאכן די עסנווארג הייס אין קאכעדיקע וואסער צוליב די פאלגענע סיבות:
- א זעלכע מאכלים וואס מען קען נישט עסן רויא און מען מוז זיי ווייך מאכן כדי זיי צו קענען עסן. ווי פלייש, לינזן, א.ד.ג.
- מען קאכט פארשיידענע מאכלים צוזאמען כדי אויסצומישן א פאר טעמים צוזאמען וואס מאכט געשמאקער די עסן.
באקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באקן מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א פארמאכטע אנגעהיצטע אויוון כדי צו פארברענען, אדער אַרט מאכן דעם מאכל. אין אלגעמיין באקט מען מעל געמישט מיט פארשיידענע עלעמענטן אויף צו מאכן ברויט, קיכל א.ד.ג.
- כדי זאל די עסנווארג נישט שנעל פארברענט ווערן און כדי צו איבערלאזן פייכקייט אין דעם מאכל נאכן באקן, לייגט מען אריין אין דעם מאכל בוימל.
- כדי זאל דער מאכל האבן א געשטעל און זאל נישט צאמפאלן, לייגט מען אריין אין איר אייער.
פרעגלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגלען מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א הייבש ביסל אויל כדי צו פארברענען, ארט מאכן און קאכן די עסנווארג. מען פרעגלט טשיפס, שניצל א.ד.ג.
זאלצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זאלצן מיינט, שיטן א הייבש ביסל זאלץ אויף די עסנווארג. איר צוועק איז:
- צו אפהיטן עסנווארג זאלן נישט קאליע ווערן.
- צו ארויסנעמען די בלוט פון די פלייש כדי צו כשר'ן וויבאלד עס איז פארבאטן אין די הלכה צו טרינקען בלוט.
בראטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראטן מיינט, פארברענען די עסנווארג אויף עכטע פייער. דאס מאכט מען אויך כדי צו ארויס נעמען די בלוט פון די פלייש אויף צו כשר'ן די פלייש אויב מען האט דאס נישט געזאלצן ביז דריי טעג נאך'ן שעחטן.
זויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זויערן מיינט, איינווייקן עסנווארג אין עסיק כדי צו אפהיטן די עסן אויף זייער א לאנגע צייט. ווי למשל אוגערקעס.
פערמענטירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עסן ארום דער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאלאפל אין ארץ ישראל
- א גאנצער געבראטענער קעמל ביי די אראבער
- די סאפיסטיקירטע עסן פון די פראנצויזן
- די הימלישע געקעכצן ביי די אונגערישע
- די שארפע מעקסיקאנער עסן
- בארשט און הערינג ביי די רוסן
- טשאלנט, קוגל, און געפילטע פיש ביי אשכנייזישע אידן
דאס האנדל אין עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מענטש עסט פֿארמאל אין אלגעמיין 3 מאל א טאג: פרישטיק, מיטאג און נאכטמאל.
געזעצן און רעגולאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פראבלעמען מיט עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבערוואג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארימע לענדער אין אזיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זע אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עסן.


text:
ווארשע
וואַרשע (פּױליש: Warszawa) איז די הויפּטשטאָט פֿון פּױלן. זײַן באַפֿעלקערונג איז 1,697,596 (אין יאָר 2005). ייִדן האָבן געוווינט אין וואַרשע זינט דעם 15טן יאָרהונדערט, דאָס רובֿ וואַרשעווער ייִדן האָבן דעמאָלט גערעדט ייִדיש. ביים חורבן האבן די נאַציס אויפֿגעשטעלט אין וואַרשע די גרעסטע געטאָ מיט 450,000 מענטשן (זעט מער: וואַרשעווער געטאָ).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווארשע איז געגרינדעט געווארן אין דעם 9טן יארהונדערט, און איז געווארן א שטאט אינעם 13טן יארהונדערט.
נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטע, האט מען געקליבן ווארשע, וואס געפינט זיך צווישן דער אלטער פוילישער הויפטשטאט קראקע און דער ליטווישער הויפטשטאט ווילנע, פאר דער הויפטשטאט פונעם נייעם קאמאנוועלט. אין 1596 האט דער מלך זיגמונט דער דריטער אריבערגעפירט די הויפטשטאט פונעם מלך פון פוילן פון קראקע צו ווארשע.
אין יענער צייט האט ווארשע געהאט 14,000 איינוואוינער, אין דער אלטשטאט זענען געווען 169 הייזער, אין דער ניישטאט 204 הייזער, און נאך 320 הייזער אין די פארשטעט.
די וואַרשעווער קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תרט"ו האט מען אויפגענומען הרב דוב בער מייזלס אב"ד פון ווארשע; ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז זיין פטירה אין תר"ל.
וואַרשע פֿאַרמאָגט רײַכע און אַלטע ייִדישע געשיכטע. דווקא דאָ, פֿאַרן חורבן, האָבן זיך באַזעצט אַ סך חסידישע רביס - דער מאָדזשיצער, דער וואַָרקער, דער ראַדאָמסקער, דער נאָוואָמינסקער ליגן אויפֿן אָרטיקן בית-עולם אויף דער גענשער גאס (געגרינדעט אין 1806 יאָר). בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה איז דער אַנדערער בית-עולם, אויף זײַט ווײַסל, חרובֿ געוואָרן, ווי אויך אַרום 400 שולן און בתּי-מדרשים. די איינציקע, וואָס שטייט ביז הײַנט, איז די שול אויפֿן נאָמען פֿון זלמן און רבֿקה נאָזשיק - וווּ געפֿינט זיך איצט די וואַרשעווער קהילה.
געגרינדעט אינעם יאָר 1997, די קהילה איז א טייל פֿון דעם ועד הקהילות היהודיות בפולין. די קהילה איז ווײַט ניט אַזוי גרויס ווי אַמאָל - 300 טויזנט פֿאַר דער מלחמה און 500 נפֿשות איצט - אָבער זי האַלט בײַ אויפֿבויען אַ ייִדיש לעבן. אין אַ געוויסן זין איז וואַרשע - מיט כּלערײַ טעטיקייטן, פֿון קינדערגאָרטן ביז אַ מקוה און חברה קדישא - אַ מוסטער פֿון ייִדישן אויפֿלעב אין מזרח-אייראָפּע.
לויט די לעצטע שאַצונגען עס וווינט אין פּוילן אַן ערך 1200 ייִדן, אָבער אין די ייִדישע קרײַזן רעדט מען פֿון 30 טויזנט מענטשן פֿון ייִדישן אָפּשטאַם. אַ סך פֿון זיי זענען אַזוי אָדער אַנדערש פֿאַרטאָן אין עפֿנטלעכע אַקטיוויטעטן פֿון ייִדישע אָרגאַניזאַציעס. ס'איז כּדאַי צו באַמערקן, אַז די מיטגלידער פֿון חבֿרה קדישא, מענער און פֿרויען, זענען דערעיקרשט יונגע מענטשן.
די אויפֿגאַבע פֿון דער ק"ק וואַרשע באַשטייט אין העלפֿן די לעבן-געבליבענע פֿון חורבן ווי אויך ייִנגערע אין פֿירן אַ ייִדיש לעבן. אַן אַנדער געביט פֿון טעטיקייט האָט צו טאָן מיט גרונט-אייגענטום, וואָס די ייִדישע קהילה האָט באקומען פֿון דער מלוכה אויפֿן סמך פֿון דעם רעסטיטוציע-געזעץ. אַזוי אַרום איז דער וואַרשעווער קהילה צוריקגעגעבן געוואָרן די ישיבֿת חכמי לובלין און די שול אין קאזמיר - אַ שטעטל באַרימט פֿון רבי יחזקאל קאָזמירער.
אין דער לובלינער ישיבֿה געפֿינט זיך אַן אָפּטייל פֿון דער קהילה. דאָרטן קען מען אויך באַקוקן אַן אויסשטעלונג וועגן דער געשיכטע פֿון דער ישיבֿה און איר גרינדער, דער וועלט-באַרימטער רבֿ יהודה מאיר שפירא.
די קהילה האָט לעצטנס אַרויסגעגעבן עטלעכע פּובליקאַציעס געווידמעט דער געשיכטע פֿון די ייִדן אין וואַרשע, צוו. אנד. ”דאָס געדענקען. מאָנומענטס ייִדישע אין וואַרשע“, ווי אויך ”סידור של ילדים“ - אילוסטרירטער סידור עבֿרי-פּויליש, און ”שערי תשבֿה“ - סידור של יום חול און שבת מיט פּוילישער איבערזעצונג. דער בולעטין פֿון ק"ק וואַרשע דערשײַנט אַיעדע צוויי חדשים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די וואַרשעווער קהילה (פּױליש)
- ווידעא פון דער אידישער ווארשע פאר דער צווייטער וועלט מלחמה
- ווארשאווער אויפשטאנד 1944
- אפיציעלע וועב ארט פון ווארשע
- ווידיא פון ווארשע
- פלעצער אין ווארשע
- אפיציעל טוריסטן וועבזייטל פון ווארשע
- Sightseeings in Warsaw
- Warsaw Life - Travel Guide and Events
- Warsaw's entry at Wikitravel
- Appartements in the Old Town
- Interactive city map
- Warszawa.pl (Polish)
- Wirtualna Warszawa (Polish)
- Panorama of the city center
- הימל-ליניע פון ווארשע
- Skyscrapers Diagram of Warsaw
- מאדערנער ארכיטעקטור אין ווארשע
- Socrealistic architecture in Warsaw
- Interactive guidebook to Warsaw prior to 1944 (Polish)
- A fantastic website completetly devoted to highlighting what buildings survived WW2
- Old Warsaw postcards - before and after photos
- Map and pictures of Warsaw forts (Polish)
- היסטארישע בילדער פון ווארשע


text:
יוסף באב"ד
רבי יוסף באב"ד (כ"ד אלול ה'תקס"א - כ"ד אלול ה'תרל"ד), איז געווען א רב און פוסק אין גאליציע, און דער מחבר פונעם ספר "מנחת חינוך".
רבי יוסף איז געבוירן אין ה'תקס"א אין דער שטאט פשעווארסק, גאליציע צו זײַן פאטער ר' משה וואס איז געווען דער שטאט'ס רב. שוין יונגערהייט האט ער געוויזן שטארקע התמדה אין זײַן לערנען און זײַנע כשרונות. ווער איז געווען זײַן ערשטע ווײַב ווייס מען נישט; זײַן זיווג שני איז געווען די שוועסטער פון הר"ר חיים האלבערשטאם, דער צאנזער רב, מיט וועמען ער האט געלערט א לענגערע תקופה. נאך זײַן ווײַב'ס פטירה האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פֿון הר"ר דוד האגער פֿון זאבאלטוב.
ער איס געווען רב פון די שטעט הוסאקאוו, ברודשין, זבאריז, סניאטין און האראדענקע, און אין ה'תרי"ז (1857) האט מען אים ממנה געווען אב"ד אין טארנאפאל, וואו ער איז געבליבן אלס רב עד סוף ימיו.
רבי יוסף איז געווען זייער נאענט צו די גאליציאנער אדמורי"ם, און בעיקר צו זײַן שוואגער, רבי חיים פון צאנז, רבי נפתלי פון ראפשיץ, ורבי שמעון פון יעראסלאוו.
ער איז נפטר געווארן אום זײַן געבורטסטאג, כ"ד אלול ה'תרל"ד.
ער איז באקאנט פון זײַן חשוב'ן ספר "מנחת חינוך", א חיבור פון הלכה און חידושים אויפ'ן סדר פונעם "ספר החינוך". דער "מנחת חינוך" איז באוואוסט צויליב זײַן ספעציעלן סטיל, און איז איבערגעדרוקט געווארן אסאך מאל.


text:
אשדוד עד הלום באן סטאנציע
קאארדינאטן: 31°46′26″N 34°39′58″E / 31.7740045, 34.6660251
אַשדוד עד הלום באַן סטאַנציע איז א פאסאזשירן סטאנציע פון ישראל באנען וואס באדינט די שטאט אשדוד און די ארבעטער פון דער עד הלום אינדוסטריעלער דיסטריקט. די סטאנציע געפינט זיך אויף דער בנימינה - תל אביב - אשקלון ליניע און אויך אויף דער נייער תל אביב - ראשון לציון - אשקלון ליניע. , און די װיכטיגסטע באַן סטאַנציע אין דער שטאָט. זי איז געװידמעט געװאָרן צו משה בר-כוכבא, דער דירעקטאר פון ישראל באנען אין די יארן 1991-1992. די סטאַנציע האָט א זייטיקן פעראן און אן אינזל פעראן, מיט אן אונטערעדישן איבערגאנג צווישן זיי.
באן דינסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רוב שעה'ן פון טאג פארן צוויי באנען א שעה קיין אשקלון; אין די שפיץ שעה"ן פארן פיר באנען.
- רוב שעה'ן פון טאג פארט איין באן קיין יבנה מערב אויף דער הוד השרון ליניע; אין די שפיץ שעה'ן צוויי.
- רוב שעה'ן פון טאג פארט איין באן קיין יבנה מזרח אויף דער בנימינה ליניע; אין די שפיץ שעה'ן צוויי.
רוטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אשדוד עד הלום (אויף העברעיש)


text:
28סטן מיי
דעם 28סטן מיי איז דער 148סטער טאג פון יאר (149סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 217 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1918 - ארמעניע און אזערביידזשאן פראקלאמירן זייער זעלבשטענדיקייט.
- 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: בעלגיע קאפיטולירט צו נאצי דייטשלאנד.
- 1948 - אומאפהענגיקייט מלחמה: די איינוואוינער פונעם יידישן פערטל אין ירושלים קאפיטולירן צו דער יארדאנישער ארמיי.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1660 - דזשארדזש דער ערשטער, מלך פון בריטאניע (געש' 1727)
- 1884 - עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געש' 1948)
- 1944 - רודאלף זשוליאני, בירגערמייסטער פון ניו יארק
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אזערביידזשאן - נאציאנאלער טאג
- ארמעניע - נאציאנאלער טאג
- עטיאפיע - נאציאנאלער טאג


text:
װיקיפּעדיע:פארטאל
אויב איר קלערט אז א געוויסע טעמע האט גענוג ארטיקלען כדי צו איר בויען א פארטאל, שרייבט א נייעם בלאט מיט'ן נאמען [[פארטאל:XXX]] (ווען XXX איז דער נאמען פונעם טעמע, וו.צ.ב. "קרענק") און נאכער שטעלט אויס דעם בלאט מיט וויכטיגע ארטיקלען צום טעמע, קאטעגאריעס א.א.וו. אויב איר קענט אויפשטעלן א שענערע אויסשטעלונג פון אנדערע פארטאלן, זייט איר געלאדנט דאס צו טאן. אז נישט, קאפירט דעם נאטראלעם אויסשטעלונג פון אנדערע פארטאלן, כדי זאל'ן זיי אלע זיין אייניק.
ווען עס וועט זיין גענוג פארטאלן, וועלן מיר זיי מפרסם זיין אינעם שער-בלאט. אבער יעצט זיינען זיי נישט גענוג באארבעט אויף צו זיי שטעלן אינעם שער-בלאט.
דערווייל האבן מיר 7 פארטאלן, וואס ברויכן וויכטיג צו פארענדערן:


text:
1818
1818 איז דאס 18טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1818 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אקטאבער - אונטערגעשריבן דער 1818 אפמאך צווישן די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע.
- 3טן דעצעמבער - אילינוי ווערט דער 21סטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן אפריל - אלעקסאנדר דער צווייטער, קייסער פון רוסלאנד (דערמארדעט 1881)
- 5טן מיי - קארל מארקס, דייטשער סאציאלאג און פילאסאף (געש' 1883)
- 24סטן דעצעמבער - זשיימס פרעסקאט זשול, ענגלישער פיזיקער, פארמולירער פונעם געזעץ פון קאנסערווירן ענערגיע


text:
זשיימס גארפילד
זשיימס עברעם גארפֿילד (19טן נאוועמבער, 1831 - 19טן סעפטעמבער, 1881) איז געווען דער 20סטער אמעריקאנער פרעזידענט.
גארפילד איז ערמארדעט געווארט פון אן אטענטאט, דורך דעם מערדער טשארלס גאוטיי, אינגאנצן פיר חדשים נאכן איבערנעמען די פרעזידענטשאפט, ער האט זיך אפגעמיטשעט 11 וואכן מיט זיין וואונדען, איין קויל איז געבליבן שטעקן אין אים, און זיינע אינערליכע גלידערן האבן צוביסלעך אנגעהויבן נאך לאזן, ביז ער איז אויסגעגאנגען ווי א ליכט אינעם ווייסן הויז, ארומגענומען מיט הילפלאזע דאקטוירים און פאמיליע.
דער מערדער איז הינגעריכטעט געווארן דורך הענגען.
ער האט געדינט פון 4טן מערץ 1881 ביזן 19טן סעפטעמבער 1881.


text:
1912
1912 איז דאס 12טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1912 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן אפריל - געלייגט דער גרונטשטיין פונעם טעכניקום אין חיפה (היינט דער טעכניאן)
- 15טן אפריל - געזונקען די טיטאניק שיף
- 13טן מיי - אויפגעשטעלט געווארן דער קעניגלעכער לופטמיליטער - דער לופטמיליטער פון בריטאניע
- אגודת ישראל געגרינדעט אין קאטאוויץ
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - טיבאר סעקעלי
- 27סטן מערץ - דזשיימס קאלאהאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 2005)
- 30סטן מיי - זשוליוס אקסעלראד, יידישער-אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (נפטר 2004)
- 31סטן יולי - מילטאן פרידמאן, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק אין 1976 (נפטר 2006)
- 4טן אויגוסט - ראול וואלענבערג, שוועדישער דיפלאמאט
- 21סטן אקטאבער - געארג שאלטי, אונגארישער דיריגענט (געש' 1997)
- רבי אהרן יהודה לייב שטיינמאן, ראש ישיבה און פירער פון דעם ליטווישן יידנטום
- מרת אלטא פייגא טייטלבוים, סאטמארער רביצין
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן פעברואר - זשאסעף ליסטער, ענגלישער דאקטער און ערפינדער פון דיסאינפעקציע אין כירורגיע (געב' 1827)
- 17טן יולי - אנרי פואנקארע, פראנצויזישער מאטעמאטיקער און פילאסאף (געב' 1854)


text:
דעם זיבעטן טאָג נאָך יציאת-מצרים האָבן די ייִדן דערגרייכט דעם ברעג פֿונעם ים-סוף. די מיצרישע אַרמיי האָט זיי געפּרוּווט נאָכצויאָגן, נאָר ס'איז געשען אַ נס: דער ים האָט זיך געשפּאָלטן, און די ייִדן האָבן זיך געראַטעוועט פֿון זייערע פֿאַרשקלאַפֿער. צוליב דער גרויסקייט פֿונעם דאָזיקן נס, ווערן די לעצטע צוויי טעג פֿון פּסח פֿאַררעכנט פֿאַר אַ יום-טובֿ. אין די חסידישע קהילות מאַכט מען דעם לעצטן טאָג פֿון פּסח, די לעצטע פּאָר שעה פֿונעם יום-טובֿ, אַ ספּעציעלע "משיחס סעודה", וואָס סימבאָליזירט די קומענדיקע גאולה; אַ טייל חסידים טרינקען בײַ דער "משיחס סעודה" פֿיר כּוסות ווײַן און לייענען די הגדה, ווי בײַ אַ מין "דריטן סדר".
אין דער גמרא שטייט, אַז צוויי זאַכן זענען אַזוי שווער, ווי קריעת-ים-סוף: זיווג און פּרנסה. די צעשפּאַלטונג פֿונעם ים איז געווען איינער פֿון די גרעסטע ניסים אין דער מענטשלעכער געשיכטע, און אַ יסודותדיקער שטאַפּל אין דער אַנטוויקלונג פֿונעם ייִדישן פֿאָלק. די אַרבעט און דאָס משפּחה-לעבן זענען אָבער אַ טייל פֿון דער געוויינטלעכער טאָג-טעגלעכער ווירקלעכקייט; אַדרבה, בײַ ס'רובֿ מענטשן באַשטייט כּמעט דאָס גאַנצע לעבן פֿון אַרבעט און משפּחה. פֿאַרוואָס האָבן די חז"ל פֿאַרגליכן דווקא די דאָזיקע צוויי ענינים צו אַזאַ גרויסן נס, און פֿאַרוואָס האָבן זיי געזאָגט, אַז זיי זענען אַזוי שווער?
אַלע מעשׂיות אין דער תּורה זענען מרמז אויף די אינערלעכע פּראָצעסן אין דער מענטשלעכער נשמה. די "יבשה" איז דער באַוווּסטזיניקער שׂכל; דער "ים" איז די פֿאַרבאָרגענע וועלט פֿון אומבאַוווּסטזיניקייט. דאָס לעבן אויף דער יבשה וואָלט געווען אוממעגלעך אָן די ימען און אָקעאַנען, וועלכע באַזאָרגן אונדזער פּלאַנעט מיט וואַסער און זויערשטאָף; דער וואַסער-טייל פֿון דער וועלט איז אויך גרעסער, ווי די יבשה. פֿונדעסטוועגן, בלײַבט די מיסטעריעזע ים-וועלט, מיט אַלע אירע אומצאָליקע סודות און באַשעפֿענישן, באַהאַלטן פֿון אונדז. דער אומבאַוווּסטזיניקער טייל פֿון אונדזער פּסיכיק שטעקט הינטער אַלע באַוווּסטזיניקע געפֿילן און מחשבֿות; פֿונדעסטוועגן, בלײַבן די טיפֿענישן פֿון אומבאַוווּסטזיניקייט פֿאַרבאָרגן.
ווען דער ים-סוף האָט זיך געשפּאָלטן, האָט זיך געשאַפֿן אַן אומגעוויינטלעכער מצבֿ, אַ "געמיש" פֿון ים און יבשה; ווי עס שטייט אינעם מדרש, זענען די ייִדן געווען אַרומגערינגלט מיט וואַסער-ווענט, און האָבן געקאָנט זען, ווי די פֿיש און אַנדערע ים-באַשעפֿענישן שווימען לעבן זיי.
ווען אַ מענטש קאָנטאַקטירט מיט אַ צווייטן, מוז ער כּסדר אויפֿדעקן די גרענעץ צווישן זײַן שׂכל און די אומבאַוווּסטזיניקע פּסיכישע פּראָצעסן, וואָס דערמעגלעכט צו באַנעמען יענעמס געפֿילן און מיינונגען. צוליב דער אומבאַוווּסטזיניקער אייניקייט צווישן די סוביעקטן, קאָן אַ מענטש דערפֿילן מיטלייד צו אַ צווייטן. אַ סך מענטשן בלײַבן אָבער פֿאַרשלאָסן אין זיך, ווען זיי האָבן צו טאָן מיט די אַנדערע, און באַציִען זיך צו זיי קאַלט און אָפּגעפֿרעמדט.
אין דער אמתן, שטאַמט דאָס ליבשאַפֿט-געפֿיל צו די אַנדערע פֿון דער אינערלעכער מענטשלעכער שטרעבונג צו אייניקייט. אַלע זאַכן אין דער וועלט זענען פֿאַראייניקט אין זייער ג-טלעכן עצם, הגם אונדזער שׂכל צייכנט כּסדר גרענעצן צווישן די אָביעקטן, ווײַל די מענטשלעכע עגאָ מוז אָנהאַלטן איר אומאָפּהענגיקייט, כּדי אָפּצוהיטן דעם באַריער צווישן דעם שׂכלדיקן באַוווּסטזײַן און דעם אומראַציאָנעלן ים פֿון אומבאַוווּסטזיניקייט, וווּ עס ווערן בטל די גרענעצן צווישן דעם סוביעקט און אָביעקט.
אָבער, כּדי צו אַנטוויקלען באמת וואַרעמע, פֿרײַנדלעכע באַציִונגען מיט די מענטשן, מוז מען דווקא אָפּשאַפֿן די פּסיכאָלאָגישע באַריערן און "אַרײַנלאָזן" דעם צווייטנס נשמה אין זיך. ווי עס שטייט אין די קבלה-ספֿרים, זענען אַלע מענטשן "ברעקלעך" פֿון אָדם-הראשונס נשמה; אין משיחס צײַטן, ווען די ג-טלעכע אייניקייט וועט אַנטפּלעקט ווערן אין דער גשמיותדיקער וועלט, וועט די גאַנצע מענטשהייט ווידער ווערן איין פֿאַראייניקטער אָרגאַניזם.
צו דערגרייכן אַזאַ גײַסטיקע מדרגה, מוז מען אַרײַן אינעם "ים" פֿון פֿאַרבאָרגענע געפֿילן, צו געפֿינען דאָרטן דעם חשק פֿון אייניקייט. פֿאַר אַ סך מענטשן איז זייער שווער זיך פֿאָרצושטעלן אַזאַ מצבֿ, ווען די מענטשהייט וועט זיך פֿילן ווי איין פֿאַראייניקטע גאַנצקייט; אַ סך מענטשן זענען אַזוי צוגעוווינט צו עגאָיִזם, אַז אַזאַ מדרגה קלינגט פֿאַר זיי אינגאַנצן אומנאַטירלעך.
דערפֿאַר האָבן די חז"ל פֿאַרגליכן דווקא דעם זיווג און פּרנסה צו קריעת-ים-סוף. הגם מיר זענען ווײַט פֿונעם דערהויבענעם באַנעם פֿון דער מענטשהייט ווי ממש איין אָרגאַניזם, קאָנען מיר זען, ווי אַזאַ מצבֿ ווערט אַנטפּלעקט, אין אַ געוויסער מאָס, אין אונדזער הײַנטיקער וועלט. אין אַ געזונטער משפּחה, פֿירט זיך דאָס פּאָרפֿאָלק ווי איין מענטש; אין אַלע זאַכן, וואָס זיי טוען, האָבן זיי אין זין איינער דעם צווייטן. די ווערטער "איש" און "אשה" שיידט זיך אונטער מיט די אותיות פֿון ג-טס נאָמען, "יוד" און "הא"; אין דער משפּחה ווערט דער ג-טלעכער נאָמען פֿאַראייניקט.
אין אַ געזונטער אַרבעט-סבֿיבֿה, קאָאָפּערירן די אַרבעטער אויך ווי איין גאַנצקייט; זיי האָבן תּמיד אין זין דעם צווייטנס מיינונג, און נעמען אָן אַלע וויכטיקע באַשלוסן צוזאַמען.
צום באַדויערן, איז די וועלט דערווײַל ווײַט פֿון אַזאַ אידעאַל; אין אַ סך ערטער פֿירט זיך די געזעלשאַפֿט אומיושרדיק, און אַ סך משפּחות האַלטן אין איין קריגן זיך. פֿונדעסטוועגן, הגם ס'איז טאַקע אַזוי "קשה כּקריעת-ים-סוף" אויסצובעסערן די מענטשלעכע באַציִונגען, וועט די גאַנצע מענטשהייט אַריבערגיין אין דער צוקונפֿט דעם ים פֿון עגאָיִזם און פּסיכאָלאָגישע באַריערן, און וועט דערגרייכן דעם מצבֿ פֿון ג-טלעכער אייניקייט.


text:
הילף:אנהייבן א נייעם בלאט
אן ארטיקל איז א געשריבענע אפהאנדלונג פון אן ענין, פארן ליינער זיך צו דערקענען מיט אלע איינצילהייטן. (אויב זייט איר אן אנהייבער און איר ווילט זיך אויספרובירן צו שרייבן אן ארטיקל, ביטע ניצט זיך מיטן זאמד קאסטן און ניט מיט עקזיסטירטע ארטיקלען).
אינהאַלט
- 1 וויאזוי שאפט מען א בלאט?
- 2 נעמען פון קעפלעך
- 3 שפראך
- 4 ווייטערפירן
- 5 ווארט פון קעפל וואס האט מערערע באדייטן
- 6 פארבינדונגען (לינקען)
- 7 אידישקייט
- 8 אביעקטיוו און נייטראל
- 9 האקעלע מחלוקת טעמע
- 10 דאפעלטע ארטיקל
- 11 מאכן אפטיילונגען מיט קעפלעך
- 12 אנהייבן דעם ארטיקל מיטן נאמען אינעווייניג
- 13 נישט תיכף אויפהיטן נאר קודם איבערקוקן אין פאראויסיקער ווייזונג
- 14 זיך צוריק האלטן פון נקודות
- 15 געדענקט צו קאטעגאריזירן
- 16 נישט שרייבן קיין פריוואטע לשון הרע
- 17 נישט אויסמעקן קליינע ארטיקלען
- 18 גוטע מקורות נאכצושרייבן
וויאזוי שאפט מען א בלאט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איידער איר הייבט אן שאפן אן ארטיקל, זוכט טאמער אייער ארטיקל עקזיסטירט שוין. ווען ס'איז שוין דא אן ארטיקל אויף דער טעמע, און איר האלט מענטשן וועל זוכן אים מיט אן אנדער נאמען אדער אויסלייג, קענט איר צושטעלן א ווײַטערפֿיר מיט דעם נאמען.
אפטמאל די אינפארמאציע וועגן א טעמע איז נאך נישט גענוג צו פאדערן א באזונדערן ארטיקל. אין אזא פאל איז כדאי אריינשרייבן די אינפארמאציע אין אן עקזיסטירנדן ארטיקל. למשל ווען איר ווילט שרייבן וועגן א מיטגליד אין א געוויסער גרופע, איז כדאי צו שרייבן די אינפארמאציע אינעם ארטיקל וועגן דער גרופע. שפעטער, ווען די אינפארמאציע וועגן א געוויסן מענטש איז גענוג גרויס, טוט מען דאס אפשפאלטן אין א באזונדערן ארטיקל.
אבער, ווען ס'איז נישט דא קיין פאסיגן ארטיקל, דארף מען אנהייבן א נייעם ארטיקל. דאס קען מען מאכן אויף צוויי אופנים:
- אויב ס'איז דא אין נארוואס אן ארטיקל א רויטער לינק מיטן נאמען פונעם ארטיקל וואס איר האלט ביי שרייבן, ווען מען קליקט אויף דעם רויטן לינק וועט עפענען א פענסטער מיט א רעדאקציע קעסטל, און איר קענט זאפארט אנהייבן שרייבן.
- און דעם זוכקעסטל (וואס געפינט זיך אין דער הייך פון יעדן בלאט צו לינקס), קלאפט אריין דעם נאמען פונעם ארטיקל וואס איר ווילט שרייבן. אויפן זוכבלאט וועט איר זען באַשאַפֿן דעם בלאַט "???" אויף דער וויקי, מיט א רויטן לינק צום נייעם בלאט; קענט איר אויפן רויטן לינק קליקן צו שאפן אייער ארטיקל.
ווען איר הייבט אן שרייבן אן ארטיקל, איז שטענדיג גוט צו ברענגען מקורות.
נאכדעם וואס איר האט געשריבן דעם ארטיקל, דריקט "פֿארויסדיקער אויסקוק" כדי צו באקוקן וויאזוי דער בלאט וועט אויסזען. טוט פאררעכטן פארמאטירן גרייזן. דערנאך דריקט "אויפֿהיטן בלאַט".
אייער ארטיקל איז אצינד א טייל פון וויקיפעדיע, און יעדער איינער קען אים רעדאקטירן.
נעמען פון קעפלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וויקיפעדיע:נאמען פון ארטיקל
א קעפל באלאנגט
- לשון יחיד ("מענטש" און נישט "מענטשן")
- סובסטאנטיוו (שם דבר) - און נישט סתם יעדע ווארט אין יידיש
- ווי ווייט מעגלעך אויף א"ב און נישט אויף לאטיינישע אותיות
- הווה ("עסן" און נישט "געגעסן"), אויך נישט קיין נפעל נאר שם פעולה, נישט קיין אדווערב. נאר א שם דבר, איש, אדער פעולה. (אויב איר האלט אז ס'פאסט זיך יא קענט איר דאך סייווי מאכן א ווייטערפיר)
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יידישער וויקיפעדיע שרייבט מען נאר ארטיקלן אויף דער יידישער שפראך, אויב איר האט אן ארטיקל אויף אן אנדער שפראך, ווערט איר געבעטן אירם איבערזעצן אויף יידיש, און דאן אים דא אויפשרייבן.
אויב דער טערמין איז פון א נייער טעכנאלאגיע וואס אויף דעם איז נישטא קיין טראדיציע ווי אזוי דאס צו שרייבן, דארף מען זיך אנהענגען צו דער יידישער גראמאטיק. ווי צ.ב.ש. אזעלכע ווערטער וואס ענדיקן זיך מיט tion- אויף ענגליש ווערן זיי אויף יידיש פארוועטן מיט "-ציע" אד"ג.
אויב מען שרייבט אן ארטיקל אויף א קאמערציעלער צייכן ווי צ.ב.ש. אויף דער "Gmail" געזעלשאפט אדער "הדסה" געזעלשאפט, זאל מען שרייבן א ווידער-ריכטונג פון דעם אריגינעלן נאמען.
ווייטערפירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב די טעמע פונעם ארטיקל קען מען שרייבן מיט עטליכע קעפלעך, שרייבט דעם ארטיקל מיט זיינע אלע קעפלעך, און העלפט אייך ארויס מיטן ווייטערפירן פונקציע.
ווארט פון קעפל וואס האט מערערע באדייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב אייער ארטיקל האט עטליכע באדייטן, ווי צום ביישפיל דאס ווארט ווארעם, דארפט איר שרייבן א בלאט מיטן מוסטער באדייטן און אנצייכענען יעדע ווערט מיט אן אייגענעם צייכונג.
פארבינדונגען (לינקען)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הויפט מעלה פון וויקיפעדיע איז די לינק טול. ווייל ווען מען ליינט איבער איין ענין, וואס רירט אן אן אנדער ענין, קען מען שפרינגען שנעל אהין און צוריק דאס צו ליינען ביידע אויפאמאל אן שרייבן אויף איין בלאט איבער צוויי טעמעס.
ווען איר שרײַבט אדער ענדערט אן ארטיקל, ביטע שטעלט א לינק צו וואס מער ווערטער וואס זענען א טעמע פאר זיך, כדי צו פארברייטערן די וויקיפידיע, אפילו איר האט נישט איצט קיין צייט צו שרייבן וועגן יענעם ענין וועט אבער אן אנדער שרייבער ווערן צוגערעדט דאס יא צו שרייבן זעענדיג אז דאס איז נאך א רויט לינק.
ווען מען שרייבט אן ארטיקל, איז זייער וויכטיג אריינצושטעלן פאסיגע דרויסנדיקע פארבינדונגען (לינקען). זעט צ"ב דאס ווערט דעמאקראטיע.
- אויב איר ווילט שטעלן א לינק צו אן (אונטער-)קעפל אין דעם אייגענעם ארטיקל שרייבט אזוי: [[#קעפל]] (ווען "קעפל" איז דער נאמען פון דעם קעפל).
- עס איז נישט שיין צו מאכן א לינק אין א קעפל.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס די וויקיפעדיע איז פריי פאר אלע פעלקער גלייך, פון דעסוועגן זיינען דאך די עיקר ליינערס פון דעם יידישער פאלק, אלזא, איז כדאי שטענדיג צולייגן אינפארמאציע פון דער יידישער קולטור. אבער ס'איז כדאי צו שטעלן די אינפארמאציע אין א באזונדערע טיטל "לויט די תורה" א.ד.ג. זעט צ"ב דאס ווערט דיין.
אביעקטיוו און נייטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף אייך געוויס נישט ערקלערן, אז די ווקיפעדיע איז פריי פאר אלע, און די ארטיקלן מוזן ווערן נייטראליש געשריבן; אן ארטיקל טאר נישט נעמען קיין שטעלונג אין א מחלוקת, נאר מוז ברענגען די פערספעקטיוון פון ביידע זייטן. למשל, אויב איר זענט א פרייער, סעקולערער איד, טארט איר נישט בלויז ארויסברענגען די נעגאטיווע זייט פון רעליגיע. דאס זעלבע פארקערט, א פרומער איד טאר נישט אטאקירן דעם פרייען לעבנסשטייגער.
האקעלע מחלוקת טעמע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עמפינדלעכע ארטיקלן וואס האט מיינונגספארשיידנהייט און וויכוחים דערהין, קען מען לייגן אויבן דער מוסטער {{מחלוקת}}
דאפעלטע ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אויב איר זעט צוויי געראטענע ארטיקלען וואס פאסט צו ווערן געשריבן אין איין איינציגן ארטיקל, ווערט איר געבעטן זיי באהעפטן, אדער אנצייכענען א {{באהעפטן}} מוסטער.
מאכן אפטיילונגען מיט קעפלעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו ארגאניזירן די ארטיקלן, קענט איר אפטיילן די ארטיקל מיט פאראגאפן און אונטער פאראגאפן, כדי דאס צו טאן שרייבט אין א באזונדערע ליניע א טיטל ארום געצייכנט מיט די סימנים: צוויי == מאכט דעם הויפט פאראגאפ (מען קען דאס מאכן מיטן קנעפל A) , דריי === מאכט אן אונטער פאראגאפ (קנעפל A2), פיר מאכט די אונטערן אונטערע פאראגאפ א.א.וו.
זעה הילף:אפטיילונגען
אנהייבן דעם ארטיקל מיטן נאמען אינעווייניג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר הייבט אן שרייבן, באגאנונגט אייך נישט נאר מיט דעם אז דער ארטיקל האט שוין א קעפל, נאר טייפט דאס איבער אנפאנג ארטיקל, אונטער די דיקקייט. למשל ווי דא אויבן דאס ווארט ארטיקל איז איבערגעטייפט אנפאנג אפילו די טעמע האט שוין א קעפל.
נישט תיכף אויפהיטן נאר קודם איבערקוקן אין פאראויסיקער ווייזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איידער איר ענדיגט אנשרייבן אדער פאררעכטן אן ארטיקל, דריקט נישט באלד "זייט אויפהיט", נאר קוקט דאס קודם איבער דורך "פארארויסיקע ווייזונג" און ערשט דערנאך היט דאס. ווייל אויב איר מאכט א טעות און האלט אין איין אויפהיטן און פאררעכטן מאכט שווער דעם טראפיק און קאמפליצירט פאר די אדמיניסטראטורן נאכצוקוקן די לעצטע ענדערונגען, ווייל סאיז צו פיל.
זיך צוריק האלטן פון נקודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קעפל פון אן ארטיקל, איז זייער וויכטיג צו ווערן געשריבן אן קיין נקודות, ווייל רוב באנוצער האבן נישט קיין נקודות אויף זייער קלאוויאטור (קי-בארד), און ביים זוכן וועלן זיי דאס קיינמאל נישט טרעפן.
געדענקט צו קאטעגאריזירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז זייער וויכטיג ווען איר ענדיגט דאס, אריינצולייגן אין א קאַטעגאָריע כדי מ'זאל דאס אייביג קענען טרעפן גרינג, און ס'זאל זיין א מסודרדיגער בנין די גאנצע וויקיפעדיע.
נישט שרייבן קיין פריוואטע לשון הרע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז רעלאטיוו צום מענטש און ענין, אבער כלליתדיג אויב א מענטש לייקענט עפעס אן ענין און עס איז געווען אויף א פריוואטן פלאץ, וואס נישט קיין רבים האט איר געקענט זעהן איז דאס אין כלל פון לשון הרע (און דער שרייבער וועט ארויסגעווארפן ווערן פאר באגיין אזא חטא נאכן ווארענען).
נישט אויסמעקן קליינע ארטיקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל האט אונזער הויפט מנהל געמאכט א פאליסי אז קליינע ארטיקלן אפילו דעם אינהאלט איז אזוי שטארק ארים אז עס קוקט אויס ווי א ווערטער בוך, טארן נישט געמעקט ווערן, ווייל לעת עתה זענען מיר נאך זייער קליין און אויב מען מעקט קליינע ארטיקלען וועלן מיר בלייבן אן גארנישט. אויב שטערט אייך א קליינער ארטיקל בארייכערט דאס. ספעציעל אז דאס האט נאך א שוועסטער ארטיקל אין ענגליש קענט איר דאך דאס קאפירן דעם אינהאלט.
גוטע מקורות נאכצושרייבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע וויקיפעדיע שפראכן. איבערהויפט די צוויי שוועסער וויקיפעדיעס וואס זענען די בעסטע פון אלע הונדערטע וויקיפעדיעס: סיי די ענגלישע וויקיפעדיע און סיי די העברעישע וויקיפעדיע.
- האו סטאף ווארקס.
- וועב עםדי.
- בריטאניקע


text:
די אלימפיאַדע איז א ספארט פאסירונג וואס קומט אין אן אנדער שטאט יעדע פערטע יאר. אטלעטן פון איבער דער וועלט נעמען א טייל. די ארגינעלע אלימפיאדעס זענען געהאלטן געווארן אין אוראלט גריכנלאנד. די מאדערנע אלימפיאדע האט מען געהאלטן צום ערשטן מאל אין אטען אין 1896.
די ערשטע דריי אטלעטן אין יעדן ספארט באקומען מעדאלן פון גאלד, זילבער און בראנז.
זייט מען האט באנייט די אלימפיאדעס אין 1896 זענען פארגעקומען 30 אלימפיאדעס. די זעקסטע אלימפיאדע אין 1916, די צוועלפטע אין 1940 און די דרייצנטע אין 1944 האט מען נישט געהאלטן צוליב דער ערשטער וועלט מלחמה או דער צווייטער וועלט מלחמה.


text:
צארן
צארן אדער אויפרעגעניש (כעס איז א לשון קודש) אויך רופט מען דאס אויך אז איינער איז בייז.
מיינט אז מען באטראפן מיט נעגעטיווער געפיל צוליב אן אויסערליכער געשעניש.
מען קען ווערן אגרעסיוו און נידערגעשאלגן.
כעס ברענגט די הארץ זאל קלאפן שנעלער וואו נארמאל.
עס קען מאכן א רויטן קאליר אויפן פנים.
ווען מען שפירט א כעס, איז שווער זיך צו פארטוהן אין א צווייטע זאך.
געווענליך שפירט מען כעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווען א צווייטער מאכט נערוועז.
- ווען מען דערלעבט א דורכפאל.
- ווען מען כאפט פעטש.
- ווען מען קריגט זיך.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה אין אין מענטשהייט דארף מען זיך שטארקען קעגן כעס. עס ברענגט נישט קיין שום ניצן.


text:
דערוואַרטונג-טהונדערבירד מייגריישאַן און פּאָסט אַריבערפירן ניצן אַוטלוק עקספּאָרט וויזערד
דעם אַרטיקל באשרייבט דעם פּראָצעס פֿאַר מס דערוואַרטונג מייגריישאַן by exporting your electronic correspondence with the help of דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד with subsequent Mozilla טהונדערבירד אַרייַנפיר.
עס איז אמת, אַוואַדע, אַז די מאָזיללאַ טהונדערבירד פּאָסט קליענט האט אַן אַרייַנפיר מאַזעק פֿאַר אַרטיקלען ( “;Tools”; menu → “;Import…”;), אַדרעס בוך איינסן, settings and filters from the Outlook and דערוואַרטונג עקספּרעסס mail clients. אבער פילע ניצערס באַקלאָגנ זיך אַז נאָך טהונדערבירד אַרייַנפיר ניצן דעם מאַזעק, אַרטיקלען מיט HTML פאָרמאַטטינג זענען צעבראכן און אָנזאָג טעקסט איז געוויזן ינקערעקטלי. דעריבער מיר האָבן באַשלאָסן צו פאָרשלאָגן אונדזער אייגן געפרוווט און פּראָווען מיטל פֿאַר דעם דערוואַרטונג-טהונדערבירד מייגריישאַן פון E-מיילז, וואָס קען זיין אלץ אַזוי אַ ביסל מער קאָמפּליצירט, אָבער וועט ספּער איר פון די שוועריקייטן.
ווי צו עקסטראַקט ימיילז פון מס אַוטלוק
דער ערשטער שריט איז צו עקסטראַקט ימיילז from Outlook into .עמל פֿאָרמאַט. דעם איז אַ וניווערסאַל פֿאָרמאַט, נאָך עס איז ניט געשטיצט דורך די געבויט-אין אַוטלוק אַרויספירן מאַזעק, דעריבער מיר וועלן ניצן די דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד נוצן צו פירן דעם אויס.
- קאַטער אַוטלוק עקספּאָרט וויזערד.
- אויף דער ערשטער זייַט פון דער מאַזעק, קלייַבן די פערזענלעכע פאָלדערס טעקע פון וואָס איר ווינטשן צו עקסטראַקט ימיילז, ספּעציפיצירן דער וועגווייַזער ווו די יקסטראַקטיד טעקעס וועט זיין געשטעלט, and as the target format choose “;EML –; דערוואַרטונג עקספּרעסס (רפק822)”;.
- וואַרטן בשעת די פּראָגראַם סקאַנז די ביניען פון די אויסגעקליבן .פּסט טעקע און דעריבער נעמען דעם פּראָצעס צו עקסטראַקט ימיילז.
די רעזולטאַט איז אַז אין די ספּעסאַפייד וועגווייַזער, עס וועט זיין אַ סכום פון פאָלדערס וואָס ריכטן די אין אַוטלוק, אָנגעפילט מיט. עמל טעקעס.
טהונדערבירד עמל אַרייַנפיר
You may be surprised to learn that in the basic version of Mozilla’;s program, עס איז ניט טהונדערבירד עמל אַרייַנפיר מעקאַניזאַם, אפילו כאָטש אויב איר ווילן צו ראַטעווען אַרטיקלען אין עמל טהונדערבירד אַלאַוז איר צו טאָן אַזוי. דעם באַגרענעצונג קענען זיין אַוווידיד דורך ינסטאָלינג אַ לייגן-אויף:
- גיין צו די וועבפּאַגע פֿאַר די ימפּאָרטעקספּאָרטטאָאָלס לייגן-אויף (הטטפּ://ניט-נאַק-project.de / ~ קאַאָסמאָס / מבאָקסימפּאָרט-ענ.הטמל) און אָפּלאָדירן a copy with the .xpi extension (די צאַפּן-אין איז פונאנדערגעטיילט פֿרייַ פון אָפּצאָל).
- קאַטער טהונדערבירד און ינסטאַלירן די לייגן-אויף (‘;Tools”; menu →”;Add-ons”;, “;Install…”; קנעפּל). נאָך ייַנמאָנטירונג איז גאַנץ, רילאָנטש טהונדערבירד.
- אין טהונדערבירד, צוריק צו דער וועגווייַזער אין וואָס איר וואָלט ווי צו אַרייַנפיר E-פּאָסט אַרטיקלען.
- In the “;Tools”; menu → “;ImportExportTools”; → “;Import all eml files from directory”;, choose “;just from the directory”; צו אַרייַנפיר בלויז עמל טעקעס אַז ביסט אין די וועגווייַזער, or else “;also from its subdirectories”; פֿאַר טהונדערבירד עמל אַרייַנפיר פון די ספּעסאַפייד וועגווייַזער און אַלע פון זייַן סובדירעקטאָריעס.
- אין דעם דיאַלאָג פֿענצטער אַז אויס, אויסקלייַבן די וועגווייַזער וואָס איז געניצט פֿאַר דערוואַרטונג אַרויספירן.
איצט די אַרטיקלען האָבן געווען טראַנספערד, און די דערוואַרטונג-טהונדערבירד מייגריישאַן פּראָצעס איז גאַנץ. עס איז קעדייַיק צו נעמען אַ קוק בייַ די ימפּאָרטיד אַרטיקלען פּונקט צו מאַכן זיכער אַז זיי זענען געוויזן ריכטיק. אָבער, קיין פּראָבלעמס זענען זייער אַנלייקלי, since as far as שטיצן פֿאַר עמל טהונדערבירד איז זייער פיל אַרויף צו דער אַרבעט.


text:
קאנפוציאניזם
קאנפֿוציאַניזם איז א כינעזישע עטישע און פילאסאפישע סיסטעם אנטוויקלט פון די תורות פונעם כינעזישן פילאסאף קאנפוציוס (孔夫子 קאנג פֿוזי, 551–479 פאר דער ציווילער רעכענונג). קאנפויציאניזם האט אנגעהויבן ווי אן עטיק-לערער, אבער שפעטער האט מען אנטוויקלט מעטאפיזישע און קאסמאלאגישע עלעמענטן ביי דער האן דינאסטיע.[1] נאך דער קין דינאסטיע, איז קאנפוציאניזם געווארן די אפיציעלע אידעאלאגיע פון כינע ביז די קאמוניסטן זענען געקומען צו דער הערשאפט.
קאנפֿוציאַניזם האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער געשיכטע פון כינעזישער ציוויליזאציע.
קאנפוציאניזם איז געבויט אויף דרך ארץ פאר עלטערן, עלטערע מענטשן און די פריערדיקע דורות.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Craig 1998, p. 550.


text:
14טן פעברואר
דעם 14טן פעברואר איז דער 45סטער טאג פון יאר אין דער זיבעטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 320 טעג (321 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1349 - 2000 יידן פארברענט אין שטראסבורג, פראנקרייך.
- 1556 - אקבאר ווערט הערשער פון דער מוגהאל אימפעריע ביי דער עלטער פון 13.
- 1859 - ארעגאן שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1904 - באלטימאר חרוב געווארן אין א שריפה
- 1912 - אריזאנע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1918 - דער סאוועטן פארבאנד אדאפטירט דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (ביז דעמאלסט האט ער געניצט דעם יוליאנישן קאלענדאר)
- 1961 - אנטפלעקט געווארן דער כעמישער עלעמענט לארענציום
- 1966 - דער אויסטראלישער דאלער ווערט די אפיציעלע וואלוטע אין אויסטראליע
- 2005 - דער לעבאנעזער פרעמיער מיניסטער ראפיק על כארירי דערמארדעט, מיט נאך מענטשן, אין אן אויפרייס פון אן אויטאבאמבע אין ביירוט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1779 - דזשיימס קוק, ענגלישער אויספארשער (געב' 1728)
- 1943 - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1862)
- 2005 - ראפיק על כארירי, פרעמיער מיניסטער פון לבנון


text:
1959
1959 איז דאס 59סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1959 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן יאנואר - אלאסקע ווערט דער 49סטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 16טן פעברואר - פידעל קאסטרא ווערט דער הערשער פון קובא
- 10טן מערץ - אויפשטאנד פראבע אין טיבעט קעגן דער כינעזישער אקופאציע דורכגעפאלן, טויזנטער געשחטן דורך דער כינעזישער ארמיי
- 21סטן אויגוסט - האוואי ווערט דער 50סטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן.
- 27סטן סעפטעמבער - קרוב צו 5,000 מענטשן אומגעקומען אין א טייפון שטורעם אין האנשו אינזל, יאפאן.
- 6טן אקטאבער - דאס כרמלית, די חיפה אונטערגרונט באן, הייבט אן ארבעטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 16טן מערץ - יענס סטאלטנבערג, פרעמיער מיניסטער פון נארוועגיע
- 22סטן מערץ - אברהם פריד, אמעריקאנער חסידישער זינגער
- 10טן יוני - עליאט שפיצער, 58סטער גובערנאטאר פון ניו יארק
- 19טן אקטאבער - ניר בארקאט, בירגערמייסטער פון ירושלים
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - פרענק לויד רייט, אמעריקאנער ארכיטעקט (געב' 1867)
- 24סטן מיי - דזשאן פאסטער דאלעס, שטאט סעקרעטאר פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1888)
- 15טן יולי - ערנסט בלאך, יידישער-שווייצער קאמפאזיטאר, (געב' 1880)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיזיק - אווען טשעמבערליין


text:
זגאל
אין ביאלאגיע, איז א זגאל די גרונטלעכע איינצלהייט פון ביאלאגישער קלאסיפיקאציע און טאקסאנאמיע. אפט טוט מען דעפינירן א זגאל אלס א גרופע פון ארגאניזמען וואס קענען פלאדיען זיך צוזאמען צו שאפן נייע דורות. למשל, א פערד מיט אן אייזל זענען צוויי באזונדערע זגאלן, כאטש א מוילאייזל ווערט געבוירן פון זיי צוזאמען, ווייל דער מוילאייזל וועט קיין מאל נישט פלאדיען.
די געוויינטלעכע נעמען פון פלאנצן און בעלי חיים אפטמאל זענען די נעמען פון זגאלן, למשל לייב און ים-פערד באדייטן זגאלן. פון דער אנדערע זייט איז הערש דער נאמען פון א פאמיליע פון 34 זגאלן, כולל רויטער הערש און לאס.
יעדער זגאל געהערט צו א מין. דאס איז א השערה פון ביאלאגן אז די זגאלן פון איין מין זענען מער פארבונדן מיט די זגאלן פונעם זעלבן מין ווי די זגאלן פון אנדערע מינים. יעדע זגאל ווערט געגעבן א צווייפאכיגן נאמען, געשאפן פון דעם מין נאמען מיטן זגאל נאמען, לויט דער שיטה פון קארל פאן לינע. למשל די לאנגבלעטערדיקע סאסנע ווערט גערופן Pinus palustris.
צווייפאכיגע קאנווענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייפאכיגער נאמען וואס די וויסנשאפטלער ניצן איז לאטייניש (אדער געמאכטע לאטייניש, ווייל מען ניצט ווערטער וואס שטאמען פון אנדערע שפראכן ווי אויך נעמען פון מענטשן און ערטער). צו ערשט שרייבט מען דעם מין (מיט דעם ערשטן אות גרויסהאפטיק), דערנאך נאך א טערמין: למשל דער גראער וואלף געהערט צום זגאל Canis lupus, דער גאלדענער זשאקאל צום זגאל Canis aureus א.א.וו., אלע די געהערן צום מין Canis. דער נאמען פונעם זגאל איז די צוויי ווערטער צוזאמען (נישט דאס צווייטע ווארט אליין).


text:
אידישע אמונה פרינציפן
עס זענען פארהאן פאשידענע ווערסיעס אין די עיקר פרינציפען פון די אידישע רעליגיע, אבער די מערסטע באקאנט און אנגענומען איז די רמב"םס ווערסיע.
אין לויף פון מיטל אלטער איז דאס באשריבן געווארן פיל ווערסיעס קיין איינס איז נישט געווארן עפעס א יסוד. אנדערשט ווי אלע אנדערע רעליגיעס ווי.צ.ב.ש. איסלאם אדער קריסטעניטום וואס זייערע פרינציפן זאגט צו מען באלאנגט אין זייער גלויבן צו נישט. איז ביי אידן לויטן הלכה שטאנדפונקט די אלע עיקרים נישט קיין תנאי אין דעם אידישן אידענטיטעט מען איז א איד אפילו מען גלייבט נישט אין פראקטיק די אלע פרינציפן. פון דעסט וועגן דאך, זענען די עקרים די הויפט אויספארעמער און ווערט באטראכט אלס הארב און גאר וויכטיג אין דעם רעליגיע טייל פון אידישקייט אז מען איז פארפליכטעט דערין צו גלייבן.
צווישן די פארשרייבער און ציילער פון די עיקרים פארעכענט זיך ר' סעדיה גאון אויף זיין פירוש אויף תורה רעכענט ער אויס 10 עקרים. דער רמב"ם אין זיין פירוש אויף משניות רעכענט אויס 13. דער חכם פון די קראים יהודה בן אליהו הדסי 10, רבי חסדאי קרשקש 6, רבי יוסף אלבו 3, און רבי יצחק אברבנאל רעכענט בלויז איין עיקר - די באשאפונג.
עיקרים לויט ר' סעדיה גאון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי סעדיה גאון איז געווען דער ערשטער וואס האט דאס פארשריבן אפציציילן אין זיין פירוש אויף ספר שמות. די צען עיקרים וואס ער ציילט צוטיילט זיך אין 3 טעמעס:
- גלייבן אז דער באגריף גאט איז א פאקט און זיין איינציגקייט.
- דער פליכט צו איינהאלטן און פראקטיצירן די מצוות און גלייבן אין אפצאל און שטראף.
- גלייבן אין דעם איינהאלטונג פון אויסלייזונג פון אידישען פאלק.
עיקרים לויטן רמב"ם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם האט אויסגעשטעלט די אידישע פרינציפן אין 13 עיקרים, וואס אין דעם מוז יעדער איד לויט אים גלייבן.
אינעם אריינפיר צו זיין פירוש אויף פרק "חלק" פון מסכת סנהדרין פון די משנה צייכענט דער רמב"ם אן די עיקרים פון אידישקייט און שטעלט זיי אויף דרייצען.
דאס קען ווערן צוטיילט אין 3 הויפט גרופעס:
- די ערשטע גרופע איז איבער די פאקט פון א גאט און זיין איינציגקייט.
- די צווייטע גרופע רעדט זיך איבער די פרינציפ אז תורה איז פון הימל און איבער נבואה.
- די דריטע גרופע איז עוסק איבער די טואונגן פון גאט אויף די וועלט און אפצאל און שטראף.
די דרייצען פרינציפן זענען ווי פאלגענד:
- דער פאקט פון א גאט - אלע זאכן וואס זענען אין פאקט זענען באשפאן דורך אים, און ער איז דער אייציגסטער פאקט וואס איז נישט אנגעוואנדען אדער באשפאן דורך אן אנדערן.
- איין גאט - ד.ה. מ'קען אים נישט צוטיילן אדער צונעמען, און גארנישט איז נישט גלייך צו זיין מהות.
- גאט איז נישט קיין פיזישקייט און קיין שום פיזישקייט קען אים נישט באייפלוסן.
- גאט איז פאר אלעם געווען - ד.ה. אלע זאכן אחוץ אים (סיי פיזישע און סיי גייסטישע) זענען געווארן נאך אים.
- דער איינציגסטער וואס איז ווערד מען זאל אים דינען, און אלע אנדערע באשאפנישן קענען גארנישט טאן אן אים, אדער אנקעגן זיין ווילן, און דערוועגן טאר מען אויך נישט דינען דעם באשעפער דורך זיי.
- פאקט פון א באגריף וואס הייסט נבואה; מענטשען קענען זיין נביאים.
- די ספעציעלע נבואה פון משה רבנו - זיין נבואה איז גרעסער פון אלע נביאים וואס זענען געווען און וועלן זיין מיט 4 זאכן: ער איז דער איינציגער וואס האט באקומען די נבואה אן א מחיצה, אן קיין שוואכקייט, וואך און ווען אימער. דורך דעם, איז משה רבינו אנגעקומען און געגרייכט א גרעסערע שטאפל פון נבואה וואס קיינער קען נישט און האט נישט באגריפן איבער גאט און זיין ווילן.
- די תורה איז געגעבן פון הימל - צו גלייבן אז אלע פינעף בענדער פון חומש איז אלעס א קאפי וואס משה רבינו האט איבערגעקאפיט פון גאטס מויל ווארט אויף ווארט, און נישט ער און קיין איינער אנדערשט האט נישט צוגיילגט אפילו איין אות אויך נישט.
- מען טאר נישט פארמערן אדער פארמינערן פון די מצוות פון די תורה, סיי פון תורה שבכתב און סיי תורה של בעל פה.
- גאט ווייסט אלע טוענגן פון די מענשטן.
- גאט צאלט אפ פאר די וואס האלטן איין די מצוות פון די תורה, און ער שטראפט איינער וואס איז חלילה עובר אויף א עבירה.
- קימונג פון משיח - צו גלייבן אז עס וועט קומען א געזאלבטער פון בית דוד און ער איז גרעסער פון אלע קעניגען.
- די טויטע וועלן ווערן לעבעדיג.


text:
גאטפריד ווילהעלם לייבניץ
גאטפֿריד ווילהעלם (פֿאן) לייבניץ (דייטשיש: Gottfried Wilhelm von Leibniz; 1טן יולי[1] 1646 - 14טן נאוועמבער 1716) איז געווען א דייטשער פילאסאף און מאטעמאטיקער. ער האט געשריבען אויף לאטיין, פראנצויזיש און דייטשיש.
לייבניץ פארנעמט א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון מאטעמאטיק צוליב דעם וואס ער האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אומאפהענגיק פון אייזיק ניוטאן, און די סימבאלן וואס לייבניץ האט איינגעפירט ניצט מען נאך היינט. ער האט ראפינירט די בינארישע סיסטעם, וואס איז דער יסוד פון כמעט אלע קאמפיוטערס. לייבניץ פארנעמט אויך א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון פילאסאפיע. ער איז געווען, צוזאמען מיט רענע דעקארט און ברוך שפינאזא, פון די גרעסטע אדוואקאטן פאר די פילאזאפיע פון ראציאנאליזם.
לייבניץ האט אויך בייגעשטייערט אין א שיינעם אופן צו פיזיק און טעכנאלאגיע, און האט פארויסגעזען איינפאלן און באגריפן וואס זענען אויסגעטונקען הערשט אסאך שפעטער אין בילאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, ווארשיינלעכקייט טעאריע, פסיכאלאגיע, פילאלאגיע און אינפארמאציע טעאריע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאטפריד לייבניץ איז געבוירן געווארן דעם 1טן יולי 1646 אין לייפציג, זאקסן, צו זיין פאטער פרידריך לייבנוטץ און זיין מוטער קאטערינא שמוק. זיין פאטער איז געשטארבן ווען ער איז געווען אלט זעקס יאר. ביי 15 יאר האט ער אנגעהויבן שטודירן אין אוניווערסיטעט.
אין 1672 האט זיך לייבניץ געצויגן קיין פאריז, פראנקרייך. קורץ נאכער האט ער געטראפן דעם האלענדישן פיזיקער און מאטעמאטיקער כריסטיאן הויגנס און ער האט איינגעזען אז ער דארף שטודירן ווייטער מאטעמאטיק און פיזיק. דאס האט ער טאקע געטון, מיט הויגנס זיין מענטאר, ביז ער האט געמאכט וויכטיקע ביישטייערונגען צו ביידע טעמעס, און ער האט דערפינדן זיין ווערסיע פון דעם אינטעגראלן און דיפערענציאלן קאלקולוס.
לייבניץ איז געווען דער ערשטער צו ניצן דאס ווארט "פונקציע" אין מאטעמאטיק, און האט פארשטאנען אז מען קען לייזן א סיסטעם פון לינעארע גלייכונגען דורך דעם מאטריקס פון די קאעפיציענטן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 21סטן יוני אינעם יוליאנישן קאלענדאר


text:
אַז איר דרייט זיך אויפן ייִדישן וועב האָט איר אוודאי געהערט פונעם פאַרקער. אין קאַווע שטיבל האָט מען אויסגעגאָסן אַ טעפּל קאַווע אין דעם עולמס פרצוף און דער עולם האָט צוריקגעשפּיגן. קיין קריסטן זענען זיי דאָך נישט. שלום בערגער האָט געזאָגט אַז זייערע פּאָעזיע איז קיין פּאָעזיע נישט, מיט אשר יצר דיכטעריי קען מען זיך, זייט מיר מוחל, אונטערווישן און אַז 'ויבא גם הקוגל להתיצב' איז מאַכט אַ ברכה אָבער רופט אייך נישט צוליב דעם קיין ספרא רבאס.
איך וועל נישט אַריינשטעקן מיין קאָפּ צווישן אַזוינע ריזן. מה אנו מה חיינו? מיר זענען נישט ראוי צו זיין אַ גרויס-האַנטיקער בוכשטאַבּ אין אַ ליד פון אי אי קאָמינגס און כל-שכן נישט אַ גראַם אין אַ מאָדערנער ליד און ממילא ווער בין איך צו זאָגן מבינות אויף די אָ תחכמוניס. אַלחריזי אַליין וואָלט נישט געקענט ערפונדן חרוזים ווי "אויך די פוס געבן אַ קראַץ/ווען איך ליג אויפן מאַטראַץ". ווייטער די קריטיקער, דאָס איז דאָך אַ פלוגתא פון הלל ושמאי און פון די מלחמות פון שמואל הנגיד. אויף אַזוי פיל אַז מיר זען אַזוינע ריזן הייבן אויף די פּענעס שטיין מיר אין אַ זייט און קוועלן אַז עס גיסט זיך טינט נישט בלוט און אַז די געדערעם ווערן צופּלאַצט איז עס סך-הכּל פון אַפּאָר לכאורהדיקע אומגעלימפּערטע שורות.
נאָר וואָס דען? דער עולם וויינט ביטערע טרערן: הבה לי קאָנסטרוקטיווע קריטיק בעטן זיי. זיי קענען פאַרנעמען שאַרפע ווערטער און קרומען מיטן נאָז בתנאי אַז עס איז אַ סתירה לשם בנין. סתם איינצווואַרפן איז אפשר גוט אין 'ראָדני' אין דער 'קאַלטע און הייסע בור' ערב שבת נאָכן שקיעה, אָבער די האַקלע שותי קאַווע דאַרף מען באַהאַנדלן צאַרטיק ווי אַ מלמד ווען ער זאָגט עדות אויף די קינדער פּורים נאָכן טשעק.
צו אַ נישט משלנו קען זיך הערן דער מושג פון קאָנסטרוקטיוויע קריטיק ווי טרוקענע רעגן אָדער וואַרעמע שניי און פאַרדעם זענען זיי טאַקע נישט משלנו. מיר ווייסן אַז קריטיק צייגט מער אויפן קריטיקער ווי אויפן קריטיקירטער, אַזאַ בא ללמד ונמצא למד. אוסער דעם איז עס איינגעוויקלט מיט חששות פון הלבנת פני חברו, שפיכות דמים, לשון הרע און רכילות און וואָס איז אין דעם דען דער נוצן. איר ווילט מתקן זיין, געזונטערהייט, איז זאָגט וויאַזוי. און וויפל האָט איר שוין אַריינגעלייגט אייערע אייגענע פינגער אין קאַלט וואַסער אַז איר זאָלט קענען רעדן? אָבער סתם קריטיקירן לשם קריטיק, דאָס איז אַן עקלהאַפטיגער מדה און נישט וואָס אייניקלעך פון אברהם אבינו, רחמנים, ביישנים און גומלי חסדים באנוצן זיך דערמיט.
ממילא וועלן מיר טאַקע זיין קאָנסטרוקטיוו און אָנהייבן מיט געבן דער צבור דיכטערס אַ ציפּ אין בעקל. איר האָט משים געווען לילות כימים און מחדש געווען לידער און שירים און פּזמונים און חרוזים און פיוטים און יוצרות און קיין סילוק קומט זיך פאַר אייך דערפאַר נישט. ווי חלוקת הפרסים ביים סוף זמן קומט יעדן באַזונדער אַ קב הישר פון דעם לעצטן דרוק: דעם פאַר שמירת הזמנים, דעם פאַר התמדה, דעם פאַר פרעגן גוטע קשיות און דעם פאַר נישט שטערן. כל העדה כולם קדושים און דער לעצטער זאַך וואָס די מלומדי מכות פון מלמדים און מגידי שיעורים דאַרפן איז נאָך סאַרקאַזם און שטעך-ווערטלעך. אַ גרויסע גדולה שלום בערגער קען שרייבן, די קשיא וואָלט געווען ווען ער זאָל נישט קענען. אָבער אונז אַז מיר קענען באַוועגן אַ פּענע איז עס שוין פון די עשרה נסים שנעשו לאבותנו. מיר האָבן זיך איטליך אַליין אויסגעלערנט און לפום צערא אגרא.
דאָס איז פאַר די יחידים. פאַרן ציבור ווייטער, צו זאָגן אַז מיר פאַרשטיין נישט צו פּאָעזיע ווייל מיר לייענען נישט איז פשוט מוציא לעז צו זיין אויף אַ קהלה קדושה בישראל. וואָס הייסט? מיר שטיין אויף באַלד דריי וואָכן אַ יאָר אין די פאַרטאָגס שעות פּשוט צו זאָגן שטיקלעך פּאָעזיע נאָכאַנאַנד. מען שטייט אויף די פיס אַריינצוכאַפּן אַ גראַם נאָך גראַם, מען מאָלט אויס פּסוקים, מען קייט דורך מדרשים, מען שלינגט ווערטער שפּילן און האַרט פאַר תקיעת שופר אויף מוצאי יום הקדוש דערגרייכט מען צום דער תכלית השלימות פון גאַנץ מסכת פּאָעזיע מיט "יהי רצון מלפניך שומע קול בכיות\שתשים דמעותינו בנאדך להיות."
איי וועט איר מיר פרעגן אַז תשעה באב זאָגט מען אויך אָן אַ שיעור גראַמען און דעמאָלט זיצט מען אויף דער ערד און עס דערקענט זיך נישט אַז מיר ווערן אימפּאָנירט פון די חרוזים כאָטש יעדער פינפטער שורה איז עיני עיני יורדה מים. גאָר אַ גוטע קשיא. נאָר וואָס דען, תשעה באב ליינט מען אויך איכה און ירמיהו הנביא האָט נישט געקענט דער סוד פון קאָנסטרוקטיווע קריטיק. שטענדיק איז ער געווען פּעסימיסטיש און נעגאַטיוו און נישט אויפגעהערט צו קלאָגן און קוים האָט ער אַריינגעשטעקט איין השיבנו ה' אליך ונשובה איז חזרט מען עס איבער צוויי מאָל. ממילא איז צו פאַרשטיין אַז עס נישט דער סאָרט קריטיק וואָס מיר קענען אַזוי לייכט פאַרדייען.
איז לאָמיר צוריק גיין צו וווּ מיר האָבן געהאַלטן. אל גנת אגוז ירדתי און אַנשטאָט צו נישטערען פאַר אַ שושנה בין החוחים וועלן מיר אָנהייבן מיט אַ קיימא לן אַז כולם אהובים כולם ברורים און כולם מיט אַ טעם און אַ גראַם. די גראַמען מוזן אַלע האָבן הענט און פיס ווען יעדער איטליך איז פאַרפּאַסט מיט אַ משקל פון שתי ידות און אַ פּענטאַמעטער פון צען פיס? בלויז דאַרף מען אָנקומען מיט אַ חסידישן טעם אין מויל און דער טאַלענט און עילוישאַפט וואָס ליגט דאָ פאַרשטעקט וועט זיך באַלד צושפּרייטן ווי קטורת.
אָנצוקומען אָבער צום חסידישן טעם מוז מען פאַרשטיין מאין באת. דער חסיד איז געגאַנגן אין חדר וווּ דער נענסטער ער איז אָנגעקומען צו פּאָעזיע איז געווען אין פרשת תצוה ווען דער רבי האָט געלערנט, ועשית לאהרן ולבניו כָּכָה/ככל אשר צויתי אותָכָה. אַמאָל ווען ער האָט געזאָגט תהלים פאַרן דאַווענען האָט ער אפשר אויך באַמערקט, הסולח לכל עונכי/הרופא לכל תחלואיכי/הגואל משחת חייכי און באַלד איז אים איינגעפאַלן אַז דוד המלך האָט אויך נישט געקענט דעם חסידישן טעם. ווייל ווען יאָ וואָס געט ער זיך אַ האַק אָפּ מיט המעטרכי חסד ורחמים? נער איינער, כדי צו גראַמען האָסטו גדאַרפט שרייבן חסד ורחמים המעטרכי.
דו נישט דען ווייסט
אַז אויב אַ בדחן דו הייסט
ביי גראַמען די ווערטער מען מוז פאַרדרייען
ווייל ביי ותשבחות שירות מוקדם ומאוחר אין?
ווען צו פּאָעזיע דיין גאַרטל ווילסטו זיין מְשַנֵס
צום ערשט די ווערטער מוזטו טון מְאַנֵס
צו שניצלער מכאלס סי דיס דו נישט געהערט האָסט?
איז ר' דוד המלך וויפל וואָלט 'חסד ורחמים המעטרכי' שוין געקאָסט?
כדי דיין תהילים האָבן זאָל אַ ייִדישן טעם
איז תחלתו באונס וסופו בגראַם
דער קריטיק וואָס קומט איצט מחוץ למחנה און האָט נישט זוכה געווען צו אונזער שמאָגאַרסבאָרד פון טעמים מוז לכל הפחות נעמען אין באַטראַכט אונזער האַנדיקאַפּס וואָס אפילו הערן בדחנים ביי פיפצן שוועסטערקינדערס חתונה ביז פיר פאַרטאָגס קען נישט אויסהיילן. ממילא סיי דער וואָס שרייבט פּערלווערטער ווי 'אויפן טרעין\געזען' און סיי דער פאַרפּאַסער פון 'צום סוף בין איך אַזוי פּיסט-אָף' און אוודאי די וואָס שרייבן יוצרות ווי 'כ"ד שעות העונה\והוא בן אשה זונה' דאַרף מען נאָך זיי אלע גלייך זאָגן, ובכן לך תעלה קדושה.
ווי די קריטיקער פונעם קריטיק האָבן שוין מבאר געווען באריכות, צו קריטיקירן חסידישער פּאָעזיע קען מען נאָר אַז מען איז אַליין אַ חסיד. און דאָס שטעלט זיך נישט אָפּ ביי פּאָעזיע. פאַרגלייך נישט אונזער מייסטער קיבאָרד חתונה מוזיק שפּילערס צו אַן אָרקעסטער ווייל חסידישער מוזיק האָט זיך איר סיסטעם פון שפּילן. אונזערע בעלי דרשנים זענען נאָך אַזוי טאַלאַנטירט ווי אָבאַמאַ און רייגן צוזאַמען נאָר אונזערע טעם איז גפרית ומלח. טשולנט און שניצל זענען אויך נאָך אַזוי גוט ווי דער בעסטער קוזין פון פראַנקרייך אָדער טיילאַנד, מים חיים פּאַקט איין קאָויקע קאָוילע, דער דזיקעווער לכה דודי איז שענער ווי א באַך קאַנטאַטאַ, אונזערע מרדכי און אסתר פאַרשטעלערייען האָבן זיך גאָרנישט צו שעמען פאַר די מאַרדי גאַרס און ריאָוי קאַרניוואַלן און דער באָבאָווער יוסף הצדיק שפּיל איז אַזוי גוט ווי שייקספּיר און לכל הפּחות ווי אַרטור מילער. און אַז איר האַלט אַנדערש, איז עס ווייל איר פאַרשטייט נישט צום חסידישן טעם פון לידער וואָס נעמט דער אצבע אלקים און שטעקט עס אַריין אין דער אויער און אין דער נאָז. 'אַסאַך גרינגער \ ווען מ'נוצט אַ פינגער.'
און אַזוי קומען מיר אָן אַז צו פאַרשטיין דעם טעם גן עדן פון "גרויסע סיינס פּאַרענטשעס הויכע שטאָקן\טויזענטער חסידים קיען און באָקן" מוז מען האָבן געגאַנגן אין חדר ביי די דריי אין אַ טלית, געוואָרן אַריינגעזינגן ביים בר-מצווה דרשה, געכאַפּט שיריים ביי די זעכצן און געזאָגט 'הרי את' ביי די אַכצן אַ האַלב. אַזויווי דעם טעם שבת וואָס אפילו דער רוימישער קיסר האָט עס נישט געקענט דערטאַפּן דאָס זעלבע מוז מען האָבן מיטגעמאַכט אונטערן רביס קאַנטשיק כדי צו פאַרשטיין אַז אין לידער מיט מער טרערן ווי ביי די אָסקאַרס ליגן מער טעמים ווי אין דער מן.
נאָר איין קליינער שוועריקייט האָב איך. אויב אַזוי אַז דאָס איז גאָר אַ חסידישן טעם הייסט עס אַז מען גייט דאָרט וווּ בלויז חסידים פאַרזאַמלען זיך וכל זר לא יקרב, ווי אין אַן אמתן קאַווע שטיבל אָדער אַ מקווה, ביים רבין אין וואַרט צימער, ביי שלש-סעודות נאָך בני היכלא און דאָרט ברענגט מען אַפיר דעם גן השושנים, דאָרט וועלן די חסידים זיך אַזוי פּאַסמאַקעווען אַז זיי וועלן מפסיק זיין פון די הערינג און לויפן אַריינכאַפּן "דרא דייסא ודירה," "שטות שיטא ושיטין" און "הלצה צהלה הצל." זיי זענען דאָך די אמתע חסידים און אַז זיי שפּירן נישט אין דער גן השושנים דער אור הגנוז וואָס איז דאָרט נגנז געוואָרן לצדיקים איז ווער יאָ?
נישט ממש, וועלן זאָגן די פאַרטיידיקע. וואָס זיי מיינען איז אַז דער מתיקות דערפון איז לויט די מושגים פון אונזערע גראַמן און בלויז לפי דעם איז עס מתוק מדבש. דאָס הייסט אַז אָנצוקומען צום אמתן טעם מוז מען געהערן צו א סובּקלאַס פון חסידים וואָס דער שטיבל איז זיי צו הייליג און איי וועלט צו פרום, אָבער מאידך צום פּאָסט מאָדערנע תוהו ובוהו זענען זיי נאָך נישט אָנגעקומען און זענען גענוג פרום אַז פרייע ווערסע איז זיי נאָך פריי. און אין יענעם בין-השמשותדיקע שטיבל וואָס איז נישט אַהין און נישט אַהער דאָרט דעת אלקים תמצא. דאָרט וועט איר שפּירן דעם פאַרגעניגן פון, 'וועש זי לייגט צוזאַם\אָדער זיצן דערויף סתם.'
*
אמר המשורר 'זכור קודם התירוצים' און לאָמיר שוין עפּעס טועם זיין די שושנים. אין אמתן געזאָגט איז דאָ פון זיי וואָס מען הערט אַ האַרץ אפילו אַז עס שרייט נישט אַרויס כאן צריך להוריד דמעות. דער באַלאַד מיטן אָנהייב "זיין נאָמען איז הערש לייב/ער ליבט גאָט מער ווי זיין ווייב" איז דירעקט און מאַכט זיך אויפזעצן באַלד ביים אָנהייב. אפילו דער בעל מחבר פון די אויבנדערמאַנטע 'פּיסט-אָף' פירט אויס מיט שורות וואָס זענען זיכער נישט ראוי לגניזה. נאָך זיין פרוי זאָגט זיך אָפּ פון דער 'מצווה' אויף ניטל נאַכט,
איך הער אַ 'ניין' מיט אַ פּנים אַ שטערנגן
זי וויל נישט נאָך אַ יוזל אויף דער וועלט ברענגן...
אוי חנוכה, אַ יום-טוב א געמיינע
ווייל אפילו מיין אייגן ווייב איז נישט מיינע.
דער 'שיר החסידים' פּאַסט שיין אַריין אין דער השכלה זאַנער און פון דער באַלאַד 'טב למיתב ארמלו' וואָלט מען געקענט מאַכן אַ מענטשלעכער קאַנטרי אַנד וועסטערן ליד. ווייטער, אַסאַך פון די לידער האָבן אַ פּאָטענציאַל אָבער פאַרטרענצלען דער געלעגנהייט. טשעכאָווס מימרא, דערצייל מיר נישט אַז די לבנה האָט געשיינט, ווייז מיר דער בלוטשקעטיקע לעכטיקייט אויף אַ צעבראָכענעם גלאָז, וואָלט מען געמעגט מער איינחזרן. אַז דו ווילסט אונז מיטנעמען אין 'סטארבאקס' מיט אַ חסידישן טעם איז דערצייל פון דער פחד פון די גרויסע פענצטערס מיט אַ טעפּל חלב עכו"ם (און אפשר אויך אַ מאָפין) ווי איידער 'געענדיקט טרונקן, כ'זע\כ'וואַרף אין מיסט\העוו עי נייס דעי\כ'שאָקל פּוסט.'
וועט איר פרעגן, אָבער דער קריטיק זאָגט דאָך פאָרט אַז זיי טויגן נישט, וועל איך פאַרענטפערן ווי אַ חסיד. עס האָט דאָך יעדער געוויס געהערט פון דעם בעל שמסקער פּאַסטיך וואָס מיט אָפּזאָגן דער אלף בית האָט ער מער אויפגעטון ווי די קדושי עליון מיט זייערע כוונות און כן הדבר הזה. עס ליגט דאָ פאַרשטיקט טאַלענט און דאָס אַז עס קען נישט געהעריק אַרויסקומען איז אַ חלק פונעם גלות. נישט נאָר 'און גאָט האָט געשוויגן,' נאָר אונז איז אויך שווער צו רעדן ווייל די קול ווערט דערשטיקט פון כליפּן אַזויפיל טרערן. און פאַרדעם טאַקע הזורעים בדמעה בגראַמען יקצורו.
טאָמער איז דאָס שוין עטוואָס צו נעגאַטיוו וועלן מיר צוריק דרייען. מיר דאַרפן זאָגן בקול רם און שטאָלץ. חסידישע סטאַנדאַרטן זענען די לידער וואָס מען דינגט פייטנים צו שרייבן אויף צו באַהעפטן צו דער כלהס מחזורים און צו דער צוקונפטיקער שווער און שוויגערס משלוח מנות און דער וואָס האָט נישט גענומען אַ שניר זאָל זיך האַלטן דער נאָז. איי עס איז פאַרעיפּושט, נו און אַ פלפול משלב צו זיין יע"ל קג"ם איז דען נישט סיי ייאוש און סיי שלא מדעת? נאָר דאָס איז דער חסידישער דרך. 'זיי מוותר\קל מסתתר' און קל מסתתר זינגט מען אויך דער זעלבער אַ פּאָר הונדערט יאָר.
הא גופא זענען די מעלות פון די יידישע קינדער. ביי אונז איז אשרי יושבי ביתך און מיר רירן זיך נישט. עס דאַכט זיך אַז מיר מאַכן ויסעו און ויחנו אָבער למעשה אין פערציק יאָר האָט מען געמאַכט אינגאַנצן מ"ב מסעות און סך הכל זיך גערירט אפשר הונדערט מייל. רביס זאָגן די זעלבע בחינות און ענינים ווי זייערע זיידעס און עלטער באַבעס, וואַרפן צאַם גימטריאות און ראשי תבות וואָס איז שוין פאַר הונדערט פופציק יאָר אויך געווען אויסגעדראָשן, דער וועלט איז מחדש חדשים, פליט צו דער לבנה, ערפינט היילונגן צו מחלות און וואַקצינירן צו ווירוסן, טעכנאָלאָגיע צובליט זיך אַז ניטאַמאָל חז"ל האָט זיך געקענט דאַכטן וואָס אפילו ביי קינדער איז היינט נישט קיין חידוש, און מיר קוועטשן ווייטער אויף אַ ר' עקיבא אייגער און אַ ר' חיים. פאַרשטייט זיך אַז ווען רבי עקיבא אייגר וואָלט געפרעגט און פאַרענטפערט קושיות ווי רבינו תם וואָלטן מיר געהאַט נישט אַ צווייטן רבינו תם און נישט אַ ר' עקיבא אייגר, און ר' חיים איז אויך נאָר געווען ר' חיים ווייל ער האָט מחדש געווען אָבער מיר האָבן אויך מחדשים. דער וואָס פאַרשטייט צום אמתן טעם שפּירט עס אין אַ נטעי גבריאל.
מיר בויען גראַנדיעזע געביידעס און דערנאָך צושלאָגט מען זיך וועלכע זין צי איידעם זאָל עס ירשנען אָבער אַז איר וועט צווייפלען איבער דער אַרכיטעקטור איז עס אויך ווייל איר פאַרשטייט נישט צום חסידישן טעם פון באַדע-צימער מאַרמור אין יעדער בית המדרש. און אַזוי איז ביי פּאָעזיע אויך. מיר פאַרשטיין צו גראַמען. אַז איר דינגט אייך איז פאַרשטייט איר נישט צו אונזער וועלט. ווייטער אונזער וועלט אַליין פּאַסמאַקעוועט זיך מיט קאָפּ און טאָפּ, פיש און טיש, קידוש און חידוש און אפרים מיט לחיים.
ובזה אגלה לך סוד כמוס וואָס דאָס איז דער סוד פון אונזער קיום און דאָס מיינט דער פסוק, כי לא תשכח מפי זרעו. פון אינדערפרי ביז ביי נאַכט זענען מיר פאַרטון מיט דאורייתאס און דרבננס, מנהגים און ענינים, שולחן ערוך און נושא כלים. יעדן ריר איז ביי אונז מיט אַ סימן און אַ סעיף און אַ סעיף קטן פון וויאַזוי זיך צובינדן די שיך ביז ווען זיך אויסצוטון די הויזן. ווען עס קומט אָבער למעשה ווייסן מיר אַז אַ שקיעה איז נישט אַ שקיעה טאָמער האַלט מען רבינו תמס זמן, לא תגנוב קען מען מיקל זיין בדיעבד, רציחה איז נישט כולי האי אַז דער רבי האָט עגמת נפש און דינא דמלכותא איז גוט פאַר וואַשינגטאָן הייטס. דער עיקר איז נאָר אַז דער היט איז צוגעפּאַסט און מען טיילט אַ שיינע נתינה ביים רעסעפּשן פאַר רבי ר' מיילכס אַן אייניקל. און אַז דער געלט איז סעקשן אייט צי אַנדערע חזירייען איז והוא רחום יכפר עוון און מתן בסתר יכפה אף.
און אַזוי איז אויך ביי די גראַמען. אינערווייניק דאָרט וווּ נאָר מיר קענען זען מעג מען פאַרגוואַלדיקן די שורות, מהפך זיי בקערה און איבערדרייען די יוצרות. און אַז עס טוט וויי דער אויער, נו און ווען מען מאַכט אַ שבע-ברכות זאַל אין דער שכנות איז דען יאָ באַטעמט? דער עיקר איז נאָר אַז אינדערויסן איז מען מקפיד על קוצו של גראַם. וועלכע שטראָז מיר האָבן גענומען אָנצוקומען צום גראַם און וויפל היתירים מיר האָבן דערצו געמאַכט איז נישט קיין חילוק. מיר זענען שולחן ערוך ייִדן און אַז אונזערע מסורה זאָגט גראַם לא נטה ממנו ימין ושמאל.
און דער וועלט מעג זיך טאַקע רירן ווייל וואָס האָבן מיר דען מיט אַ וועלט וואָס איש כל הישר בעיניו יעשה? דער וועלט רופט מאָלעריי אַ קאַטשקעריי וואָס אַ פינף יעריג קינד מאַכט אויפן שבת צעטל און מיר מאַכן הערלעכע בילדער פון אַ וואַסערפאַל מיט א לאָמפּ וואָס זעט אויס אַזוי עכט ווען עס הענגט פאַר נוי סוכה. איז זאָגט איר מיר וועלכער איז קונסטלעך און וועלכער קען אפילו אַ שיכור מאַכן נאָך ד' כוסות? דער וועלט האָט אויך משוגענע ביכער אָן אַ מעשה, אָן אַ בראשית ביים אָנהייב און אַ חזק חזק צום סוף בשעת ווען ביי אונז הייסט דערציילט דערציילט. הייבט זיך אָן מיט אַ מעשה שהיה און איז קאָנסטרוקטיוו מרישא ועד סיפא. די שונאי ישראל האָבן אַ מפלה, די צווייפלערס קומען צו צום אמת און ליהודים היתה אורה. און דער זעלבער ביי מוזיק. זאָל זיך שונבערג משוגע מאַכן מיט אום-טענער און מיילס דייוויס מיט זיינע בלאָזערייען אָבער מיר ווייסן אַז אונזערע אַריינזמענטס זענען ממש דער שיר שהלויים היו אומרים. און דער וואָס מיינט אַז ראַפּ הייסט געזינגן האָט זיך נאָך נישט דערקוויקט ביי כי השביע נפש שוקקה. דער עירוב פרשיות פון פּאָסט-מאַדערניזם איז נישט יידיש און איז אַ סימן ווי דער פסוק זאָגט ביים מבול, כי השחית כל בשר את דרכו. און פאַרדעם דער וואָס פאַרשטייט נישט דעם טעם און אַ ד' בבותדיקע ניגון זאָל נישט קריטיקירן חסידישער פּאָפּ.
און אַזוי אַרום קומען מיר צום אחרון אחרון חביב אָדער אפשר גאָר תחתון תחתון חביב. אייגנטלעך פון צווי תחתונס קען מען דאָך מאַכן איין תחתונים. מיר רעדן פאַרשטייט זיך פונעם אַכפּערונג צום בית הכסא און ווי די משנה וואָלט געקענט זאָגן, שואל מפני הרעי ומשיב מפני (בית) הכבוד.
צו זאָגן אַז דאָס איז אַ קונסט אַרבעט איז אַ בזיון ווייל דער באַרימטער גראַמער וואָרדסוואָרט האָט נישט אויפגעטון פאַר אַן עולם געלע נאַרציסן וואָס אונזער משורר בחסד עליון האָט מחדש געווען אינעם אָרעמען בית הכסא. פאַרשטייט זיך אַליין אַז צו זאָגן אַז דער בית הכבוד איז פאַרן 'חסיד זיין היים' איז אַ גוואַלדיקער קאָמפּלימענט און ווען נאָר שלום וואָלט דאָס אָבזערווירט ווי איידער צו זאָגן אַז זיי פאַרשטיין נישט צו פּאָעזיע וואָלט געווען שים שלום און שלום רב צוזאַמען באהבה ובאחווה וברעות.
דער וואָס כאַפּט נאָר אָן דאָס קונטרסל שפּירט באַלד דער ריח ניחוח און ער נישטערט און בלעטערט און מישט ביז ער קומט צום מקור. באַלד מאַכט ער שעשה לי נס און אַ שהחיינו אַז פון אַ גרף של רעי איז געוואָרן אַ בורא מיני בשמים. ווער רעדט נאָך די חכמה פון די שמות נרדפים ווי, 'און אונטער מיר שיטן זיך ווייטאָגן'. און ווען מען אַנאַלאַזירט דאָס טיפער זעט מען אַז דאָס איז נישט אַנדערש ווי אויפן משקל פון יתד ושני תנועות. ויתד תהיה לך על אזנך והיה כשבתך חוץ, און די שתי תנועות דאָס זענען די 'באַויעל מאָוומענטס' פון דעם יושב על הדף היומי און זינגט אנעים זמירות פון זיין פי הטבעת.
לאָמיר ענדיקן מיט אַן אייגנס. ומנותר קנקנים, פון דער שארית הפליטה פון די טעפּלעך קאַווע, נעשה נס לשושנים, וואָס בלויז די בני בינה קבעו שיר ורננים. ווייטער מיר וואָס בעטן נאָך ביי אתה חונן זאָגן, חשוף זרוע קדשך וקרב קץ הישועה.


text:
Updates and Articles, Blogs, and News Releases
Main Content
July 9, 2013
News Release
ניו יארק- די פעדעראלע עמערזשענסי מענעדשמענט אגענטור, אויפ'ן פארלאנג פון די סטעיט פון ניו יארק, האט באשטעטיגט א 17-טאגעדיגע פארלענגערונג פאר די אריבערגייענדע שעלטערינג הילף (TSA) פראגראם, וועלכע ערלויבט פאר בארעכטיגטע איבערלעבער פון האריקעין סענדי וועלכע קענען נישט צוריקגיין צו זייערע היימען צו בלייבן אין אנטיילנעמענדע האטעלן. די טשעק-אוט דאטום איז פארלענגערט געווארן ביז אוגוסט 6, 2013. פימא רופט אפליקאנטן וועלכע זענען בארעכטיגט פאר די פארלענגערונג זיי צו מעלדן איבער די נייע טשעק-אוט דאטום.
April 30, 2013
News Release
די צענטערן פאַר צוּריקקערן זיך פוּן אוּמגליק ווערן פאַרוואַנדלעט אריין צוּ צענטערן פאַר נטית-יד בּנוֹגע צוּ הלוואָוֹת, אין די פּאָוויאַטן פוּן נאַססאָ אוּן סאָפפאָלק.
ניוּ יארק -- פיהר צענטערן פאַר צוּריקקערן זיך פוּן אוּמגליק, אין די פּאָוויאַטן פוּן נאַססאָ אוּן סאָפפאָלק, ווערן פאַרוואַנדלעט אריין צוּ צענטערן פאַר נטית-יד בּנוֹגע צוּ הלוואָוֹת אָנהייבּנדיק 9 אַ זייגער אין דער פרי מיטוואָך מאַי 1.
April 29, 2013
News Release
ניו יארק - האריקעין סענדי איבערלעבער אין ניו יארק האבן צייט ביז אפריל 30 צו גיין צו פיר חורבן ערהוילונג צענטערן אין ניו יארק סיטי.ספעציעליסטן פון די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור און די קליינע ביזנעס אדמיניסטראציע פון די פאראייניגטע שטאטן זענען גרייט צו פארזארגן:
April 26, 2013
News Release
ניו יארק - אין די 6 מאנאטן זינט האריקעין סענדי האט אנגעפאלן אום אקטאבער 29 2012, איז געמאכט געווארן ערנסטע פארשריט אין די ניו יארקער ערהוילונג. כמעט אלע אפפאל איז שוין אוועקגענומען געווארן. מערערע איבערלעבער האבן זיך שוין צוריקגעקערט צו זייערע היימען און האבן פאראכטן אדער ערזעצט געשעדיגטע אדער פארניכטעטע פערזענליכע פראפערטי. ביזנעסער עפענען זיך צוריק אויף.
April 26, 2013
News Release
ניו יארק – די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור האט באשטעטיגט, אויפן פארלאנג פון ניו יארק סטעיט, א 14 טאג'יגע פארלענגערונג צו די צייטווייליגע שעלטער הילף פראגראם (TSA), וואס ערלויבט בארעכטיגטע איבערלעבער פון האריקעין סענדי וועלכע קענען זיך נישט צוריקקערן צו זייערע היימען צו בלייבן אין זייערע האטעלן אדער מאטעלן.
November 16, 2012
News Release
י יארק סיטי – די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור האט היינט געמאלדן אז פיר נייע חורבן ערהוילונג צענטערן וועלן זיך עפענען צו העלפן האריקעין סענדי געליטענע. זייט וויסן אז די אומשטענדן ביי יעדע באזונדערע פלאץ קענען זיין אנדערש און אפעקטירן די עפענונג צייט. די נייע לאקאציעס זענען ווי פאלגנד: Coffey Park85 Richards StreetBrooklyn, NY 11691Hours: 8 a.m. to 8 p.m., Mon-Sun New Cassel Community Center Garden141 Garden StreetWestbury, NY 11590Hours: 8 a.m. to 8 p.m., Mon-Sun


text:
עד שולץ
עד שולץ (געבוירן יאנואר 25 1954) איז דער ראדיא האסט פון די "עד שולץ שוי" אן אמעריקאנער נאציאנאלער ראדיא שוי.
די ראדיא שוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז לויט די רעדן מאגאזין דער פיפטער ראדיאו טאלק שוי האוסט וואס מען הערט אויס איבער אמעריקע.
ער איז דער גרעסטער ליבעראלער טאלק שוי האוסט מיט פינעף מיליאן אויסהערער א וואך.
ער רופט זיך די ביג עדי, איבער זיין גרויסער געבויטער פארעם פון קערפער.
ראדיא קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט פארעכענט פאר עיר אמעריקע ראדיאו פאר א קאנסערוועטיווער און פאלטשער ליבעראל, זיי צייגן אן אז ער איז אנטי אבארשען און אנטי געי מערידזש, אבער ער פון די אנדערע זייט צייגט אן אז רוב אמעריקע זענען די ליבעראלן ווי אים און די עיר אמעריקע חברה פארטרטען בלויז די גאר עקסטערמע ליבעראלע פליגל וואס וועט קיין געלט קיינמאל נישט מאכן דעריבער זענען זיי געווען באנקראט.
ער איז אמאל געווען א פארטייאישער רעפאבליקאנער און אפילו געוואלט לויפן פאר קאנגרעס, אבער אין יאר 2000 האט ער זיך געטוישט און געווארן א ליבעראלער דעמאקראטישער פארטיי נויגיגער פאליטיקער.


text:
פסיכאלאגיע
פסיכאלאגיע איז די וויסנשאפט וואס פארשט נאך דעם נפש פונעם מענטשן, זיין אויפפיר און פארשטאנד און אירע עמאצינאלע אויסדרוקן.
איר ארבעט איז נאכפארשן און אנאליזירן די גייסטישע אנטוויקלונגען, און אויסברוכען פון מענטשען, און פארשטיין פון װוּ די סימפטאמען קומען.
ספעציעל טוט מען דורך פילונגען פון מענטשן וואס זענען אין א שווערע סיטואציעס און אין אנדערע טרואמאס צו ארויסהאבען פון װוּ דאס שטאמט, און וויסן ווי אזוי צו טוישן און פארגרינגערן די סיטואציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעה אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליסט פון באקאנטע פסיכאלאגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אטעלא
אטעלא, דער מאר פון ווענעדיק (ענגליש: The Tragedy of Othello, the Moor of Venice) איז א טראגישע פארשטעלונג פון וויליאם שייקספיר, געשריבן ארום ה'שס"ג און ערשט געשפילט אים ווייטהאל פאלאץ, לאנדאן, אום ח' חשוון ה'שס"ה. שייקספיר'ס שטוק באזירט אויף דער ערציילונג א מארישער הויפטמן (Un Capitano Moro) פון דער איטאליענישער מחבר סינטיו, געשריבן אם ה'שכ"ה. אטעלא איז איינער פון שייקספיר'ס באקאנטסטע שוישפילער; דער פארשטעלונג'ס באהאנדלונג פון טעמעס ווי ליבע און ראסיזם מאכן זי נאך היינט זייער באליבט, און זי איז אפט געצייגט. א סך פילמען און אנדערע אדאפטאציעס זינד געמאכט נאך איהר.
משה זייפרט שאפטע די ערשטע יידישע איבערזעצונג פון אטעלא אם ה'תרנ"ג; זיינער ווערסיע איז ערשט געצייגט געווען ביי וינדזאר טעאטער, ניו יארק, אם י' חשוון ה'תרנ"ד.[1]
די געשיכטע דערציילט פון אטעלא, א מאר – א טונקל-הויטיגע פאלק וואס אמאל געוואוינט אין צפון-מערב אפריקע – דער דינט אלץ פעלדהער פיר דעם ווענעדיקער דאזש (הערצאג). אטעלא האט זיך פארליבט אין דעזדעמאנע, די טאכטער פון סענאטאר בראבאנציא, און זיי האבן געהייראט. בראבאנציא גלויבט נישט וואס זיין טוכטער ליבט א שווארצן מאן. שפעטער פארן זיי קיין קיפראס, וואס איז פון די אטאמאנען אנגעגריפען. יאגא, א שונא פון אטעלא שטעלט זיך אלץ זיין חבר, אויספאפט דער מאר און איבערצייגט אים דאס זיין ווייב האט גייענצט מיט מיקל קאסיא, זיינער דעפוטאט. אטעלא מארדעט דעדזעמאנע צוליב קנאה, אבער דעמאלסט לערנט ער דעם אמת פון אמיליא, יאגא'ס וייב. אטעלא שטעכט יאגא אבער הארגעט אים נישט, ווייל ער וויל אז ער זאל לעבן מיט זיינעם שולד, און טוט זעלבסטמארד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 77.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אטעלא: טראגעדיע אינ 5 אקטן. סאוועט-יידיש איבערזעצונג פון י. גאלדבערג. מלוכה-פרלאג פונ ווייסרוסלאנד, ה'תרצ"ה.


text:
איוואן פאוולאוו
איװאַן פּאַװלאָװ (14טן סעפטעמבער, 1849 - 27סטן פעברואר, 1936 ; (ה'תר"י - ה'תרצ"ו)) איז געווען א רוסישער וויסנשאפטלער און פיזיאלאג.
אינעם יאר 1904 האט ער זוכה געווען צו אַן אלוועלטלעכער אנערקענונג ווען ער האט באקומען דעם נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און רפואה אויף זיין ארבעט אין די פארדייונג סיסטעם פארשונגען, וואס במשך די פארשונגען האט ער אנטפלעגט און געגרינדעט דעם באגריף קלאסישער איינגעתנאי, ווען דאן האט דער אויפפירונג שטרעמונג (וואס דאס "קלאסישער איינגעתנאי" איז א חלק פון דעם) איז געווען דער עיקרדיקער פסיכאלאגישער גאנג אין די 1920ער.


text:
משמר הגבול
משמר הגבול (טייטש: גרענעצוואך) איז דער נאמען פון א סעקציע פון דער ישראלישער פאליציי וואס איז פאראנטווארטלעך אויף דער אינווייניקסטער זיכערהייט אין ישראל, (און) מלחמה קעגן טעראר, פארזיכערן די גרענעץ פון מצרים און די גרענעצן ביי דער גרינע ליניע. אויך באדינען זיי אלס הילפֿפאליציי-טעטיקיער צו פארמיידן ארדענונג-צעשטערונגען, צעשפרייטן דעמאנסטראציעס, אויפרייסן אויפרייס מאטעריאלן אד"ג.
זיי דינען ווי א טייל פונעם פאליציי, וואס בעצם זענען זיי געהעריקע זעלנער, ווי אלע אנדערע אפטיילונגען פונעם מיליטער, אזוי אויך טראגן זיי די עמבלעם, וואס אויבן איז אויפגעשריבן ישראל פאליציי, און אונטן גרענעץ וואך, אין צענטער א בילד פון א טורעם.
זייערע מונדירן זענען גרויליך און נישט גרין ווי אין דער ארמיי, אדער בלוי אין די פאליציי.


text:
שבט (חודש)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם חודש שבט. אויב איר זוכט אנדערע באדייטן פונעם ווארט שבט, זעט שבט (באדייטן).
שבט איז דער עלפטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער פינפטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז שבט שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.[3]
ראש חודש שבט איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון שבט וויבאלד טבת איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש שבט קען אויספאלן פינף טעג פון דער וואך: (ב ג ד ה ז) מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת.[4]
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש שבט גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) המר ימירנו והיה הוא[5] (ויקרא כז. לג.).
דער מזל פון שבט ווערט אנגערופן דלי.[6]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ח ה"ד ה"ה
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים טבת שבט
- ↑ ספר יצירה פ"ה


text:
עובדיה יוסף
הרב עובדיה יוסף (י"ב תשרי ה'תרפ"א, באגדאד - ג' חשוון תשע"ד, ירושלים)[1] איז געווען א חרדישער ספרדישער תלמיד חכם און פוסק, און דער גייסטליכער פירער פון די ספרדישע געמיינדעס. פון תשל"ג ביז תשמ"ג האט ער געדינט ווי דער ספרדישער הויפט רב פון ישראל, דער "ראשון לציון", און ער איז געווען דער גייסטלעכער פירער פון דער ש"ס פארטיי.
ער האט געהאט אן אויסערגעווענלעכן גוטן זכרון, וואס זיינע ספרים ווארפט ער צאם יעדן פוסק פון יעדן קרייז מיט א פענאמעלאלע גאונות און בקיאות און בעיקר זכרון.
די סיבה פארוואס ער געדענקט אזוי גוט יעדע שיטה אויף יעדער שאלה איז אסאך צו פארדאנקן דעם דרך הלימוד פון דער ספרדישער מסורה.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה, און זיך געדרייט צווישן די קנאים אויס אומצוטרוי וואס די ערליכע ספרדים פון יענע צייטן האבן געהאט קעגן די ציונים פארן אפווישן זייער מסורה.
ער איז געווארן דער גרעסטער בעל השפעה אין גאנצן לאנד מיט אומגעפער 11 מאנדאטן פון די ש"ס פארטיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווען אלט פיר יאר האט זיין משפחה זיך געצויגן וואוינען אין ירושלים.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה.
אין תש"ד (1944), האט ער געהייראט מרגלית, די טאכטער פון ר' אברהם הלוי פֿאַטאַל, פון דער חאלאבער קהילה.
אין תש"ה האט מען אים באשטימט א דיין פון דער ספרדישער געמיינדע אין ירושלים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1944 האט ער געהייראט מרגלית פֿאַטאַל (געב' תרפ"ז, 1927, אין חאלאב, סיריע - י"ט באב תשנ"ד, 27סטן יולי 1994). צווישן זייערע קינדער איז הרב יצחק יוסף, דער היינטיקער ספרדישער הויפט רב פון ישראל.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 21סטן סעפטעמבער 2013 (חול המועד סוכות ה'תשע"ד), צוליב א דערעגערונג אין זיין געזונט, האט מען האספיטאליזירט הרב יוסף אינעם הדסה עין כרם שפיטאל, און זיין משפחה האט אים צוגעגעגבן דעם נאמען "חיים" ווי א סגולה פאר אריכות ימים[2]. הרב יוסף איז נפטר געווארן אין שפיטאל דעם 7טן אקטאבער 2013, ג' חשוון ה'תשע"ד, ביי דער עלטער פון 93[3].
יענעם אוונט איז פארגעקומען זיין לוויה אין ירושלים צום סנהדריה בית עולם; 800,000 מענטשן האבן באטייליקט אין דער לוויה.[4]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יביע אומר
- יחוה דעת
- חזון עובדיה
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑
- הרב עובדיה יוסף הלך לעולמו, ביי ynet (אויף העברעיש)
- ↑ http://www.kikarhashabat.co.il/הרב-חיים-עובדיה-יוסף-בן-גורגיה.html
- ↑ http://news.walla.co.il/?w=/90/2680496 נייעס וועגן דער פטירה פון הרב עובדיה יוסף ביי וואלה וועבזייטל
- ↑ ירוחם שמואלביץ, ווידעא: 800,000 באגלייטן די מיטה פון הרב עובדיה יוסף, ביי לדעת.נט (אויף העברעיש)


text:
באר שבע
באר שבע (אַראַביש: بئر السبع), איז די הויפט שטאט אין דעם דרום דיסטריקט פון מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 117,500 דונאם, די צווייטע גרעסטע שטאט אין שטח נאך ירושלים. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין באר שבע 202,202 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
זי איז די זעקסטע גרעסטע שטאט אין ארץ ישראל. אין באר שבע געפינען זיך בן גוריון אוניווערסיטעט און סאראקע שפיטאל.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאטישע אויטאבוסן ווערן געפירט דורך א פריוואטער געזעלשאפט, מיטן נאמען מעטראדאן.
פון דער צענטראלער אויטאבוס סטאנציע, זענען דא אויטאבוסן צו אלע גרויסע שטעט אין לאנד כמעט, און קיין אילת, און אן אויטאבוס נעצווערק וואס דעקט דעם גאנצן נגב.
ישראל באנען האט צוויי באן סטאנציעס אין דער שטאט, באר שבע צפון באן סטאנציע, וואס איז נאנט צום אוניווערסיטעט, און די שפיטאל, און באר שבע צענטראלע באן סטאנציע, וואס איז אין צענטער פון דער שטאט, און דער ביי געפונט זיך די צענטראלע אויטאבוס סטאנציע.
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאסיי 40 איז דער הויפט שאסיי, וואס פירט קיין באר שבע; ער פארבינדט פון צפון פון באר שבע צום צענטער. פון דרום טראגט שאסיי 40 קיין דימונה. שאסיי 60 פארט אויף צפון וואו ער פארט אריין אין דעם מערב ברעג, און פארבינדט חברון, און ירושלים. שאסיי 25 פארט פון מזרח מערב פון דער שטאט.
- דער בירגערמייסטער פון דער שטאט איז רוביק דאנילאוויטש.


text:
פיאדאר טיוטשעוו
פֿיאָדאָר איוואַנאָוויטש טיוטשעוו (5טן דעצעמבער 1803 – 27סטן יולי 1873)איז געווען אַ באַוווּסטער רוסישער דיכטער און דיפּלאָמאַט. ער האט געוווינט אין מינכן און אין טורין, און ער איז געווען באַקאַנט מיט היינע, שעלינג.
אין ליטעראַרישן לעבן האָט טיוטשעוו קיין אָנטייל ניט גענומען, פֿאַר ליטעראַט האָט ער זיך ניט געהאַלט. עס זייַנען פֿאַרבליבן אַן ערך 400 פֿון זייַנע לידער, וואָס זייערע שורות ציטירט מען אָפֿט אין רוסלאַנד. טיוטשעווס פֿריע לידער זייַנען געשריבן אויפֿן שטייגער דער פּאָעטישער טראַדיציעס פֿונעם 18סטן יאָרהונדערט. אין זייַנע געדיכטן, וואָס שטאַמען פֿון די 1830ער, זייַנען שטאַרק די טראַדיציעס פֿונעם אייראָפּעישן (באַזונדערס דייַטשן) ראָמאַנטיזם. דאָס איז פֿילאָסאָפֿישע (מעדיטאַטיווע) דיכטונג, וואָס איר וויכטיקסטע טעמעס זייַנען: געדאַנקען וועגן דער אַלוועלט, וועגן דעם מענטשלעכן גורל, וועגן דער נאַטור. אין די 40ער יאָרן האָט טיוטשעוו געשריבן אַ ריי פּאָליטישע אַרטיקלען, געווידמעט דער פּראָבלעם פֿון די באַציונגען צווישן רוסלאַנד און דער מערבדיקער ציוויליזאַציע. אין די 1850 האָט ער געשאַפֿן עטלעכע שאַרפֿע ליבעס-לידער, וואָס אין זיי די ליבע איז באַטראַכט ווי אַ טראַגעדיע. די דאָזיקע לידער זייַנען דערנאָכדעם געווען פֿאַראייניקט אין אַזוי-גערופֿענעם "דעניסיעווער ציקל" – דהיינו דעם לידער-ציקל, געווידמעט י.אַ. דעניסיעווען, דעם דיכטערס אַ געליבטער. אין די 60-70-ער יאָרן שאַפֿט טיוטשעוו על-פי-רוב פּאָליטישע ליריק.
דאָס סאַמע באַרימסטע טיוטשעווס ליד – "!Silentium" – איז אַ ביטער רוף צום שווייַגן, אַ באַדויערונג, וואָס איין מענטש קען ניט קיינמאָל אינגאַנצן פֿאַרשטיין דעם אַנדערן. אַ סך שורות פֿון טיויטשעווס לידער זייַנען געוואָרן ברייט ציטירטע אַפֿאָריזמען.


text:
קאנסערוואטיוו יידנטום
קאנסערוואטיוו-איִדנטום (אדער טראדיציאנאל-ייִדנטום) איז א אידישע רעליגיעזע שטרעמונג וואס ענטהאלט איבער מיליאן מיטגלידערס. דאס איז די גרעסטע אידישע שטרעמונג פון דער גארער וועלט. די מערהייט קאנסערוואטיווער זיינען פלאצירט אין USA.
קאנסערוואטיביזם איז מער ליבעראל אין באציאונג צו די ארטאדאקס אידנטום. זיי האלטן אז מען דארף איינבויגן די הלכה צו די נייע צייט, אבער נאך אלס זיינען זיי נישט ווי די רעפארמער וואס זעהען די אידישקייט נאר אלס א סאציאלישע געמיינדע.
די שטרעמונג האט זיך אנטוויקלט אין אייראפע אין דעם 19טן יארהונדערט.


text:
ראק און ראל
ראק און ראל (ענגליש: Rock & Roll) איז א מוזיקאלישע סטייל וואס האט זיך אנטוויקעלט אין די פופציגער יארן אין אמעריקע, און פונדעם האט זיך אנטוויקלט די ראק סטיל אין די זעכציגער יארן. עס האט זיך אנגעהויבן פון די אנטוויקלונג פון עלעקטראנישע מוזיקאלישע אונסטרעמענטן ווי אן עלעקטראנישע גיטאר. דער סטייל איז קורצע שנעלע לעבעדיגע לידער. דעמאלסט האט זיך אנגעהויבן די פארשפרייטונג פון מוזיק דורך קאסעטעס און אזוי איז ראק און ראל געווארן פאפולער ביי די מאסן. עלוויס פרעסלי ווערט באטראכט אלץ דער "קעניג פון ראק און ראל".


text:
קאבל אינטערנעט
קאבל אינטערנעט איז א וועג פון פארבינדן צווישן דעם אינטערנעט סערוויס פֿאַרזאָרגער (ISP) און דעם קונה וואס וויל ניצן די אינטערנעט (אינדערהיים אדער ביי דער ארבעט), עס ווערט געצויגן מיט דעם זעלבן אופן און שיטה ווי טעלעוויזיע קאַבלען און א סאך מאל ווערן אויך געניצט די טעלעוויזיע קאַבלען פאר דעם צוועק.
אריבערפירן אינפארמאציע IP (בעיקר פאר אינטערנעט) דורך דראָטן איז אן אנגענומענעם וועג אריבער צופירן אינפארמאציע שנעל (עס האט א ברייטן קארידאר). קאבל אינטערנעט איז א ערנסטע קאנקארענץ צו DSL צוליב דעם וואס עס פירט אריבער מער און שנעלערע אינפארמאציע אין דער זעלבער צייט אפשניט.
דער קאבל וואס ווערט געניצט פאר אינטערנעט איז פון גלאז, אין דער וועלט ווערט דאס אונגערופען אפטימום, (פיבער אפטיק). דאס פירט אריבער די אינפארמאציע פון דעם פֿאַרזאָרגער (ISP) דורך ליכט. ווען דער אפטימום קאבל קומט נענטער צו באוואוינטע ערטער טוישט זיך דאס צו קאבל פון קופערנע דראטן (ווייער) די שיטה ערלויבט אריבערצופירן הונדערטער מעגא-הערץ אויף איין מאל. די סארט שיטה פון באַדראָטן ווערט אנגערופן HFC - Hybrid Fiber Coax.


text:
היידלבערג
היידלבערג (דייטשיש: Heidelberg) איז א שטאט אין דייטשלאנד און איז באקאנט צוליב דעם וואס דארטן איז אויפגעשטעלט געווארן א גרויסער די. פי. לאגער נאכן צווייטן וועלט קריג.
און וואס עס שטארצט נאכמער ארויס, איז דארטן געווען די איינציגע פלאץ און צייט איבער דער אמעריקאנער מיליטער'ישער היסטאריע, וואס האבן זיך באפאסט מיטן איבערדרוקן דעם ש"ס, כאטש זיי זענען בלויז אנגעקומען צו דרוקן איין איינציגער באנד פון מס' פסחים, און בלויז 500 אויפלאגעס, פארט טראגט דאס זייער א היסטארישער ווערד, און ווערט צוכאפט דורך די אנטיקן האנדלער אלס א יקר המציאות.
עס זענען געוועזן פארמישט דערין אסאך אויטאריטעטן און פערזענליכקייטן, אריינגערעכנט
- הרב יחזקאל בעסער, געווען א אנגעזעענער רב אין וואשינגטאן הייטס
- דזשוינט
- תורה שובע סקריפטס


text:
װיקיפּעדיע:אויטאביאגראפיע
נישט שרייבן איבער זיך. איז נישט צו זיך רימען און נישט צו זיך באשמוצן, ווייל אדם קרוב אצל עצמו און מ'קען נישט זיין אביעקטיוו אויב איז מען א טייל פונעם ארטיקל. אפילו איר האלט זיך נייטראל כלפי אייך איז נישט ערלויבט איר זאלט שרייבן קיין שום פרטים פון אייער אויטאביאגראפיע נאר בלויז דאס שרייבן אין דעם רעדן בלאט.
דאס איז אפילו אויף א מינדערקליינטשיגער עדיט טאר מען דא נישט טאן נאר בעטן אנדערע אין דעם רעדן בלאט.
אויך איז דאס שייך אויב איר זענט א טייל פון אן ארגאניזאציע, ווי למשל אן ארבעטער אין "דעם בלאַט" אפילו ער ארבעט בלויז פון דער היים זיינער טאר נישט צו רירן דעם ארטיקל איבער דעם בלאַט נאר שרייבן אין זײַן רעדן בלאט די דעטאלן וואס ער וויל טוישן אדער צולייגן אדער מעקן. און א מער אביעקטיווער שרייבער וועט דאס גערן טאן פאר אים.
[[de:Wikipedia:Interessenkonflikt#Eigendarstellung


text:
לאכן
לאכן איז א מענטשלעכער אויסדרוק פון פרייד.
לאכן קען קומען אלץ רעזולטאט אדער צו ערוועקן איינע פון די פאלגענדע פארשידענע מצבים. ווי צום ביישפיל, גוטמוהטיגקייט, פריינדשאפט, פארגעניגען, אדער פרייליכקייט.
אפלאכן איז נישט קיין אמתער לאכן ווייל כאטש עס קומט אויך צו ערוועקן די אויבען דערמאנטע געפילען, איז עס בלויז א מיטל צו ערגרייכן א זייטיגע זאך דאס איז מער ווי ליצנות.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסור לאדם למלא שחוק פיו, דאס הייסט לאכן אויפן קול. ווייל מען מוז שטענדיג טרויערן לחרבן המקדש.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אוראלטע היסטאריע
אוראלטע היסטאריע צייכנט אפ די ענדע פון די פרעהיסטארישע עפאכעס, און די אנהייב פון דער היסטארישער עפאכע. די אנהייב פון דער עפאכע איז ווען מען האט אויסגעטראפן די חכמה פון שרייבן און מען האט אנגעהויבן זיך באנוצן מיטן שרייבן צו האלטן רעקארדס איבער געשעענישן וואס פאסירן. דערפאר איז די אנהייב פון דער עפאכע אנדערש אין יעדן ראיאן, צוליב וואס בשעת אין טייל ראיאנען איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז מען נאך אין אנדערע געווען שטארק צוריקגעשטאנען.
נאך דער תקופה פון אוראלטער היסטאריע קומט דער מיטלאלטער.


text:
1992 לאס אנדזשעלעס ראיאטן
די 1992 לאס אנדזשעלעס ראיאטן איז באקאנטס אלס די ארגסטע ראיאטן געשיכטע אין אמעריקאנער היסטאריע.
אינצידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז געווען אפריל 29 992' ווען א דזשורי האט ארויסגעגעבן איר נישט שולדיג אורטייל פאר 4 ווייסע פאליציי אפיצירן וועלכע זענען אויפגעכאפט געווארן אויף קאמעראס וויאזוי זיי צושלאגן ברוטאל א שווארצער מאן (ראדני קינג) אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע. עס האט נישט געדויערט קיין 2 שטונדן ביז די גאסן זענען געווארן פיל מיט פראטעסטירער וועלכע זענען געווארן ווילד און ארויס פון אלע ראמען.
די צעווילדעוועטע מאסן האבן אונטערגעצינדן פייערס, בארויבט געשעפטן, געשאסן און צעשלאגן ווייסע מענטשן פאר 3 טאג ביז ווילאנג עס איז געלונגן פאר די פאליציי אריינצוברענגן די נעשאנעל גארד, מארינען, און אנדערע פעדעראלע טרופן און אינאיינעם מיט די געבעטן פון גרויסע פאליטישענס, געשעפט פארוואלטער, און ראדני קינג אליינס איינצושטילן די האס.
ווען אלעס איז בארואיגט געווארן האט מען זיך דערזען מיט 54 טויטע, 2,300 פארוואונדעטע, איבער 7,000 פארלאשענע פייערס, און גרויסע שאדענס פון געשעפטן וועלכע איז אלעס אינאיינעם ווערט געווען איבער א ביליאן דאלאר. די לאס אנדזשעלעס פאליציי דעפארטמענט (על-עי-פי-די), וועלכע איז די סאפיסטיקירטע און מערס ארגאניזירטע פאליציי קראפט אין לאנד, איז געווען פארנומען פאר חדשים דערנאך, בא'האנדלנ'דיג איבער 12,000 ארעסטן וועלכע זענען געווען די רעזולטאט פון די ראיאטן.


text:
יעקב יצחק רודערמאן
הרב יעקב יצחק הלוי רודערמאן (Yaakov Yitzchok Ruderman; 1901 - י"ד תמוז ה'תשמ"ז 1987) איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון ישיבת נר ישראל אין באלטימאר, מערילענד, פאראייניגטע שטאטן, און א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל אין אמעריקע.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב רודערמאן איז געבוירן געווארן אין דאלינאוו, ווייסרוסלאנד, דעמאלסט אינעם תחום המושב אין דער רוסלענדישער אימפעריע (היינט אין בעלארוס). ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה, וואו זיין פאטער, רבי יהודה לייב רודערמאן איז געווען שטאטס רב. ער האט געלערנט ביים אלטער פון סלאבאדקע און ביים ראש ישיבה, הרב משה מרדכי עפשטיין.
אין תר"ץ האט הרב רודערמאן משתתף געווען אינעם אויפשטעלן פון דער ישיבה אין ניו הייוון, קאנעטיקוט, צוזאמען מיט זיין שווערו, הרב שעפטל קרעמער (אן איידעם פון רבי שרגא פייוול פראנק). אין תרצ"ג איז ער אריבער קיין באלטימאר, וואו ער האט אנגעהויבן אויפשטעלן ישיבת נר ישראל צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב נפתלי ניובערגער, אן אגודת ישראל עסקן אין די פאראייניגטע שטאטן. א סך פון זיינע תלמידים האלטן רבנות שטעלעס אין אמעריקע און אנדערע לענדער.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עבודת לוי
- שיחות לוי - אויף פרשת השבוע.
- משאת לוי - אויפן מנחת חינוך. די לעצטע צוויי האבן זיינע תלמידים צוזאמענגעשטעלט נאך זיין פטירה.


text:
באברויסק
באברויסק (בעלארוסיש: Бaбpyйck, באַברודזשסק; רוסיש: Бoбpyйck) איז אַ שטאָט אין די מאַהיליאָוו וואָבלאַסט פון בעלארוס אויף די בערעזינאַ טייך. עס איז אַ גרויסע שטאָט אין בעלארוס מיט אַ באַפעלקערונג פון בערך 227.000 מענטשן (2000).
די נאָמען באַברויסק (וויאויך די נאמען פון די באַברויקאַ טייך) איז מסתמא די מקור פֿון די בעלאָרוסיש וואָרט באַביאָר (бaбëp) (ביווער), פילע פון וועלכע פלעגן זיך באַוואוינען אין די געגענט. אָבער, ביווערס אין דער געגנט זענען שוין געווען כמעט אינגאנצן אויסגעראטן ביים ענדע פון די 19'טע יאהר-הונדערט דורך יעגערס און פאַרפּעסטיקונג.
באַברויסק אַקופירט אַ שטח פון 66 קוואַדראַט קילאמעטער, און אנטהאלט איבער 450 גאסן, דילענג פון אלע גאסן צוזאמען באטרעפט איבער 430 קילאמעטער.
באַברויסק איז פלאצירט ביי די אונטערסעשאן פון באנען צו אַסיפּאָוויטשי, זשלאָבין, קאַסטריטשניצקי און וועגען צו מינסק, גאָמעל, מאָגילעוו, קאַלינקאַוויטשי, סלוצק, און ראַהאַטשאָוו. עס האט די גרעסטער האלץ מיל אין בעלארוס, און איז אויך באַוווסט פֿאַר זיין כעמיש, מאַשין בילדונג און מעטאַל-אויסארבעטן אינדוסטריעס.
אין 2003, "איז געווען 34 עפנטלעך שולעס אין באַברויסק, מיט איבער 34,000 סטודענטן. דאָרט זענען אויך דריי שולעס ספעציאליזירנדיג זיך אין מוזיק, טאַנצן און וויזשאַוואַל קונסט. בנוסף איז דא אַ מעדיציניש שולע און עטליכע פאַכמאַנישע טעכנישע שולעס.


text:
טראנספארט פאר לאנדאן
טראנספארט פאר לאנדאן (TfL) איז דער לאקאלע רעגירונג קערפער פאראנטווארטליך פאר רוב אספעקטן פון דער טראנספארט סיסטעם אין גרויסלאנדאן אין ענגלאנד. זיין ראלע איז דורכצופֿירן די טראנספארט סטראטעגיע און צו פארוואלטן מיט טראנספארט דינסטן איבער לאנדאן.[1]
פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
TfL ווערט קאנטראלירט דורך א דירעקטאריום מיט מיטגלידער באשטימט דורכן בירגערמייסטער פון לאנדאן,[1] היינט באריס זשאנסאן, וואס איז דער פארזיצער פונעם דירעקטארשאפט. דער קאמיסיאנער פון טראנספארט פאר לאנדאן (פיטער הענדי זיין דעם 17טן יאנואר 2006) רעפארטירט צום דירעקטאריום און א פארוואלטונג גרופע מיט פונקציאנעלע פאראנטווארטליכקייטן.
ארגאניזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
TfL איז ארגאניזירט דורך דריי דירעקטאראטן, וואס יעדער איינער איז פאראנטווארטלעך פאר א באזונדערער מאדע פון טראנספארט:
- לאנדאנער אונטערגרונט האט אחריות פאר דעם אונטערגרונט נעצווערק אין לאנדאן.
- לאנדאנער באן האט אחריות פאר:
- לאנדאנער איבערגרונט
- דאקלאנדס לייכטע באן, אן אויטאמאטיש לייכטע באן נעצווערק אין מזרח לאנדאן
- לאנדאנער טראמווייען, איבער די טראמווייען אין לאנדאן (היינט נאר איינער, טראמלינק אין דרום לאנדאן)
- אייבערפלאך טראנספארט, וואס איז כולל:
- לאנדאנער בוסן
- לאנדאנער טייך דינסטן, פאר טראנספארט אויפן טעמז
- לאנדאנער גאסן, וואס פארוואלטעט דאס סטראטעגישע נעצווערק פון שאסייען אין לאנדאן
- שווארצע טאקסיס און פריוואטע טאקסיס אין לאנדאן
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 Fact sheet: Transport for London (PDF). טראנספארט פאר לאנדאן (מיי 2008). דערגרייכט דעם 2008-09-06.


text:
דראג
דראג, איז יעדע ביאלאגישע סובסטאנץ סינטעטיש אדער נישט סינטעטיש, וואס מען עסט נישט צו זעטיגען, נאר איר ציל איז צו פארדרייען די נארמאלער אויפגאבע פון קערפער.
מעדעצין איז אויך אין דעם קאטעגאריע, אבער רוב דראגס דינען נישט צו היילן נאר צו טוישט די מצב רוח פון מענטש דורך צו טראגן די פיין צו דורך אים איינשלעפן אדער סתם פארשיכורן.
דאס ווערט געטען דורך פארשוועמען די מוח און טוישן די באפעלען פארן גוף. פארשידענע מינע דראגס זענען משפיע אויף פארשידענע אנדערע טיילן מוח.
די שעדליכע דראגס זענען צום ביישפיל מאריכואנע און נאך פארשידענע אנדערע געוויקסן וואס טעמפן דעם מוח פון מענטש ער זאל נישט זארגן און טראכטן נעגאטיוו. דאקטוירים טענה'ען אז דאס איז גאר שעדליך פארן געזונט ווי אויך פאר דער ציוויליזאציע, ווייל אונטער'ן איינדרוק פון דראגס מען טוט משוגענע זאכן. אבער די וואס נעמען דאס ענטפערן אז דאס איז מיט גארנישט אנדערש פון עסן און טרינקען אלקעהאל, וואס איז אויך נישט געזונט און קען אויך שאטן דער געזעלשאפט.
עסענווארג איז נישט קיין דראגס אבער עס קען אנטהאלטן א רעעצעפט פון קאפין אדער אלקעהאל וואס איז יא דראגס.
סארטן דראגס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דראגס וואס היילן אדער פארמיידען קרענק
דראגס וואס מאכן לעבעדיג
דראגס וואס שלאפן איין און פארשטייטערט דעם מענטש
דראגס וואס מאכן דעם מענטש נישט צו שפירן קיין פיין
דראגס וואס פארטעמען די חושים נישט צו געדענקן אדער באדערן


text:
פרשת מטות
מטות איז די ניינטע סדרה אין ספר במדבר. די סדרה הייבט אן קאפיטל ל' פסוק ב' און קאנטשעט קאפיטל ל"ב פסוק מ"ב.
בדרך כלל ליינט מען פרשת מטות צוזאמען מיט דער נעקסטער פרשה, מסעי. נאר זעלטן זענען די צוויי סדרות באזונדער, אין אן עיבור יאר, ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטיק, ד"ה א יאר מיטן קביעות השג אדער החא. אויך אין ארץ ישראל, ווען פסח געפאלט שבת, ד"ה א יאר מיטן קביעות בשז אדער גכז. אזוי וועט אויסקומען אז מען ליינט פרשת דברים דעם שבת פאר תשעה באב.[1]
טעמעס אין דער סדרה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פרשת נדרים: די הלכות פון מאכן און מתיר זיין א נדר.
- מלחמת מדין: פינחס פירט די יידן אין א קאמף. די דינים פון כשר'ן און טובלן כלים ווערן געברענגט דא.
- די שבטים פון גד און ראובן בעטן זייער ארבטייל אין עבר הירדן. משה רבנו הייסט זיי באטיילן מיט די אנדערע שבטים איינצונעמען ארץ ישראל פון די כנענים איידער זיי באזעצן זיך אין עבר הירדן, אויך העלפט פון שבט מנשה קריגט א טייל פון עבר הירדן.
הפטורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מטות גייט באזונדער ליינט מען די ערשטע הפטורה פון די תלת דפורענותא, די הפטורות פון די דריי וואכן, ירמיה פון אנהייב ביז קאפיטל ב' פסוק ג'.
ווען מטות גייט צוזאמען מיט מסעי ליינט מען די הפטורה פון מסעי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שולחן ערוך אורח חיים תכח:ד "ט' באב קודם ואתחנן"


text:
משה מאנטיפיארי
משה (חיים) מאָנטיפֿיאָרי (ט' מרחשון ה'תקמ"ה - 28סטן יולי 1885, ט"ז אב ה'תרמ"ה) איז געווען אן עסקן אין לאנדאן, ענגלאנד און א מיטגליד אין דעם בריטישן פארלאמענט.
משה מאנטיפיארי איז געבוירן אין ליווארנע, איטאליע, אין יאר 1784 ה'תקמ"ה. זיינע עלטערן זענען געווען ליווארנער אפשטאמיגע וואס האבן דאן געוואוינט אין לאנדאן, און זענען פונקט געווען אויף א באזוך אין זייער היים שטאט ווען ער איז געבוירן.
משה האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א יונגער געהילף אין שפייז און טיי געשעפטן אין לאנדאן. שפעטער איז ער געווארן איינער פון די צוועלף "אידישע מעקלער" אין דער בערזע פון דער שטאט לאנדאן. ער האט דאן אנגעהויבן געשעפטן מיט זײַן ברודער אברהם, און זײער פירמע 'מאנטיפיארי ברידער' האט זיך ערווארבן א שטארקע רעפוטאציע.
אין יאר ה'תקע"ב 1812 האט משה מאנטיפיארי חתונה געהאט מיט יהודית קאהן, א טאכטער פון לוי בארענט-קאהן. איר שוועסטער חנה האט חתונה געהאט מיט נתן מאיר ראטשילד, און די צווײ שוואגערס האבן צוזאמען געפֿירט געשעפטן.
משה און זיין ווייב יהודית האבן נישט זוכה געווען צו קינדער, ער איז נפטר געווארן תרמ"ה 1885 אלט, זייענדיג גאנצע 100 יאר, און ער ליגט אין ראמסגייט.


text:
הערבערט קלארק האווער
הערבערט קלארק הואווער (אייאווע, 10טן אויגוסט, 1874, ה'תרל"ד- ניו יארק, 20סטן אקטאבער, 1964, ה'תשכ"ה) איז געווען דער 31סטער USA פרעזידענט, א רעפובליקאנער. געדינט פון: 4טן מערץ 4, 1929 ביז: 4טן מערץ, 1933.
אין זיין תקופה האט אויסגעפלאצט די וועלט ווירטשאפט קריזיס, וויבאלד ער איז געווען א רעפובליקאנער וואס האט ממשיך געווען צו פירן דאס לאנד קאפיטאליסטיש און האט נישט מצליח געווען אויסלייזן די קריזיס, האט ער אנגעווארן ביי די וואלן אין יאר ה'תרצ"ב (1932) און דער דעמאקראט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט האט איבער גענומען די פרעזידענטשאפט.