text:
לבנון ברודער קריג
דער לבנון ברודער קריג האט זיך אנגעהויבן אין 1975, צווישן קריסטליכע מאראנען, און דער פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע. ער האט אנגעהאלטן פאר פופצן יאר, און עטליכע הונדערט טויזנט מענטשן זענען אומגעקומען, און אלע עטנישע גרופעס וואס געפונען זיך אין לבנון האבן טייל גענומען. סיריע און ישראל, האבן געהאט זייערע אינטערעסן אינעם קריג, ווי זיי האבן טייל גענומען אינעם קריג, פינאנציעל, און פיזיש מיט זעלנער.
אינהאַלט
- 1 איידער דער מלחמה
- 2 דער לעבאנעזער פאליטישער וועזן
- 3 דער ישראל זעלבסטשטענדיגקייט קריג
- 4 דער אורזאך צום אויסבראך פונעם קריג
- 5 דער קריג
- 6 דער ישראל אפענסיווע
- 7 דער אמעריקאנער דורכפאל
- 8 דער פערטער שטאפל פונעם קריג
- 9 די טייף רעפובליק
איידער דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאליטיק אין לבנון, איז איינעגעטיילט צווישן די פילע מינאריטעטן: דער פרעזידענט פון לבנון, איז שטענדיג א קריסט, דער פרעמיער מיניסטער, וועט אייביג זיין א סוני מוסולמאן, און זייט דער שלום איז צוריק געקומען צום ראיאן, איז א שיאט דער פארזיצער אינעם פארלאמענט.
ביז 1989 איז אינעם פארלאמענט געווען 99 זיצן, איינגעטיילט סעקטאריאליש, צווישן קריסטן און מוסולמענער, די קריסטן האבן שטענדיג געהאט לויטן זעלבסטשטענדיגקייט פארשטענדעניש, אן אויבערהאנט פון 55 פראצענט, אינעם פארלאמענט, פון דער גרינדונג פון לבנון אין 1943. דאס האט געברענגט צו א אומצופרידנהייט צווישן די מוסולמענער באפעלקערונג אין לאנד, איבערהויפט ווען אלע פרעזידענטן, האבן פרובירט צו אונטערהאקן די פליגל פונעם פרעמיער, פרובירנדיג צו זיין מער מאכטפול.
די מוסולמענער זענען איינגעטיילט געווארן, צווישן סוניס 22 פראצענט, שיאטן 18 פראצענט, דרוזן 15 פראצענט, אלאוויס. און וויבאלד די סוניס זענען געווען די מערסט מאכטפול, אין אלע שטאנדפונקטן, זענען זיי געווען די אלטימאטיווע רעגירער, פון דער אראבישער באפעלקערונג אינעם לעוואנט, וואס דאס האט געברענגט צו א פארביטערונג, אין די קלענערע מינאריטעט גרופעס קעגן די סוניס.
די קריסטן זענען איינגעטיילט, א מאיאריטעט מאראנען, 10 פראצענט גריכישע ארטאדאקסן, 6 פראצענט גריכישע קאטאליקן, און ארמענער.
דער לעבאנעזער פאליטישער וועזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין לבנון אנדערש ווי אין רוב דעמאקראטישע לענדער אין די וועלט, איז דער פאליטיק בעיקר צווישן פאמיליעס, דאס מיינט אז די מאכטפולע פאמיליעס הערשן איבער די שוואכערע, מיט אן אייזערנעם פויסט, און יעדע משפחה האט א פארטיי נאמען, צום ביישפיל ביי די דרוזן איז עס א געוויסער זשאמבלאט פאמיליע, וואס ביזן אנהייב פונעם ברודער קריג, איז כאמיל געווען דער אנפירער פועם פאמיליע, ער איז אומגעברענגט געווארן אין אן אטענטאט, און זיין זון וואליד, האט אים איבערגענומען, דער נאמען פון זייער פארטיי איז דער סאציאליסטישער פראגרעסיווער פארטיי, הגם דער פארטיי פארטרעט בלויז דרוזן, און עס האט גארנישט מיט סאציאליזם, אזוי ארבעט פאליטיק אין לבנון, אויפן דרוזישן זייט געפונט זיך נאך א פאמיליע, וואס זיי זענען אויף מעסער שטעך מיט זשאמבלאט, דאס איז דער ארסלאן פאמיליע, זייער קריגעריי גייט שוין אן פוןנעם 16טן יאר הונדערט.
צווישן די קריסטן, זענען די גרויסע פאמיליעס בעיקר געווען זשומייעל, שאמון, פראנזשיע, וואס טייל פון זיי האבן געפירט לבנון ביזן קריג, און דורכאויס דעם קריג.
צווישן די סוניס ווערן גערעכנט, דער צאלך פאמיליע, סאלאם, ביהום, יאפי, פון ביירוט, און קראמע, זשיסער, אכדאב, און מוקדעם, פאמיליעס אין טריפאלי (לבנון).
צווישן די שיאטן, איז עס איינגעטיילט כמאדע, און כיידער פאמיליעס אינעם לבנון טאל, אסאד, אסיראן, און זיין מאכטפולע פאמיליעס אינעם דרום טייל.
די פאמיליעס פירן דעם פאליטיק און יעדע פאמיליע שלאגט זיך מיטן אנדערע פאמיליע פונעם זעלבן געמיינדע, אויפן פירערשאפט פונעם לאנד.
פאליטישע פארטייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאמיליעס אין לבנון האבן יעדער פאר זיך אויפגעשטעלט פארטייען, די פאלאנגען פארטיי, אויפגעשטעלט דורך פיער זשומייעל, אין 1936 . דער נאציאנאלע ליבעראלן באוועגונג, געגרינדעט דורך קאמיל שאמון, אין די 1960גע יארן. ביי די סוניס, די ליגע פארן נאציאנאלע וועזן, דורכן צאלך פאמיליע.
פארטייען וואס זענען געווען בלויז אויפן אידעאלאגישן שיטה, איז זייער כח שטענדיג געווען א מינימאלע, ווי קאמוניסטן, באאט, אדער סירישע.
שטרייטן אינעם לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער לעצטער נאציאנאלע ציילונג, איז פארגעקומען אין 1932, זייט דעמאלט האט מען נישט געציילט אין לבנון, צוליבן קעגנערשאפט פון די קריסטן, ביים ציילונג זענען 54 פראצענט געווען קריסטן, די מוסולמענער טענהן ביז היינט, אז דער נידעריגער געבורט ראטע צווישן קריסטן, און דער הויכער געבורט ראטע ביי מוסולמענער, האט געברענגט די קריסטן צו ווערן א מינאריטעט.
לויט דער לעבאנעזער קאנסטיטוציע, קען א פרעזידענט בלויז דינען 6 יאר, איין קאדענציע, די ערשטע צוויי פרעזידענטן האבן פרובירט טוישן דעם געזעץ, קעגן דער ווילן פון זייערע אייגענע שטיצער, דאס אלעס כדי צו שטערן דעם פרעמיער, און נעמען ווי מער כח צו זייער זייט.
אין 1958, איז פארגעקומען א קליינע ברודער קריג, אבער עס האט זיך גאר שנעל געענדיגט ווען דווייט דעיוויד אייזנהאוער, דער פרעזידענט פון אמעריקע, האט אריינגעשיקט מארינען,
די שיאטן האבן זיך שטענדיג געפילט אויסגעשפילט פונעם לעבאנעזער געזעלשאפט זייענדיג ארעם נישט געבילדעט, און פארנעמענדיג זיך מערסטנס מיט אגריקולטור, ווען לבנון איז געווארן א פארגעשריטן, זענען זיי געבליבן אין די זייט,
די מיינונגס פארשידנהייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריסטן האבן זיך גערעכנט פארן סטאטוס קווא, ווילנדיג אז דער וועג ווי אזוי לבנון האט זיך געפירט ביז 1975, זאל ווייטער אנגיין, די מוסולמענער פון זייער זייט, האבן געוואלט אז וויבאלד די קריסטן זענען מער נישט קיין מערהייט, זאל זיך די שיטה טוישן.
דער ישראל זעלבסטשטענדיגקייט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1948 איז ישראל געווארן זעלבסטשטענדיג, וואס ווילנדיג אדער אומווילנדיג, זענען הונדערטער טויזענטער פאלעסטינער, אנטלאפן פון זייערע היימען, אסאך פון די אראבער פון חיפה, און די גליל, זענען אנגעקומען קיין לבנון, ווי זיי זענען אריבער צו פליטים לאגערן, אנדערש ווי יארדאניע אדער סיריע, ווי די פאלעסטינער האבן באקומען בירגערשאפט, און גלייכבארעכטיגונג, זענען די פאלעסטינער אין לבנון געבליבן אן גארנישט, זיי האבן נישט באקומען בירגערשאפט, די לאנד האט באגרעניצט זייער ארבעט צו בלויז 70 סארט ארבעט, וואס איז בעיקר געווען געשטעלט צו באגרעניצן זייער כח, נישט קענענדיג לערנען אין אוניווערסיטעטן, זענען זיי געבליבן אויסגעשפילט פון אלע זייטן.
אין 1969 ווען יארדאניע האט ארויסגעווארפן די פי על או פון איר טעריטאריע מיט יאסיר אראפאט אין שפיץ, זענען זיי געקומען קיין לבנון. לבנון האט איינגעשטימט, אז זיי קענען קומען, אבער מיט דער באדינג אז זיי בלייבן אין די לאגערן, זייענדיג שטערקער פונעם מיליטער, האבן זיי זיך נישט צוטון געמאכט, און האבן געטון וואס זיי האבן געוואלט. און דער זיכערהייט אין די לאגערן, און אינעם דרום טייל פונעם לבנון, איז אריבער צו זיי, פירנדיג זייער קאמף קעגן ישראל.
דער אורזאך צום אויסבראך פונעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי זאכן האבן פאסירט, וואס דאס ווערט פארעכנט אלס דער אויל וואס האט אנגעצינדן דעם פייער, אין צידון האט אויסגעבראכן א פראטעסט פון פישערס, קעגן דעם רעגירונג, אויפן 27טן פעברואר 1975, פארן געבן א 99 יאר ליעס פאר קאמיל שאמון, צו קאנטראלירן די פיש מארקעט אינעם שטאט, די פראטעסטן זענען צושפרייט געווארן דורכן זיכערהייט אגענטור, און מארוף סאאד, א סוני פערזענליכקייט און בירגערמייסטער איו צידון, איז געשעדיקט געווארן אין זיין קאפ, ער איז שפעטער געשטארבן אין שפיטאל פון זיינע ווונדן, דאס האט אויפגעברויזט די סוניס קעגן די רעגירונג.
די צווייטע פאסירונג, איז דער אטענטאט פארזוך אויף פייר זשומייעל, ביי א צערעמאניע אין ביירוט אויפן 13טן אפריל 1975. א פארבייפארענדע אויטא, האט געשאסן אין זיין ריכטונג, און די קריסטן האבן באשולדיקט די פאלעסטינער אין זיין פארמישט אין דעם. און אלס נקמה, האבן קריסטליכע באוואפנטע קרעפטן אטאקירט אן אויטאבאס פון פאלעסטינער, וואס איז געפארן צו א דערנעבנדיקע פליטים לאגער, די קריסטן האבן געטענהט, אז די פאלסטינער זענען געווען באוואפנט, די פאלעסטינער האבן געטענהט אז די מענטשן זענען געווען ציווילע, מיט פרויען און קינדער, בערך 20 זענען אומגעקומען אינעם אטאקע אויפן אויטאבאס.
דער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאמפליצירטע נאטור פון דער עטנישקייט אינעם לאנד, מאכט זייער שווער די דעפיניציע פונעם קריג, אין אלגעמיין ווערט דער קריג איינגעטיילט אין פיר פֿאזעס: דער אנהייב; דער אריינקום פון דער סירישער ארמיי; די ישראל אטאקע פרידן פארן גליל; און דער קריג פון יעדן קעגן אנדערן.
דער אנהייב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנהייב פונעם געשלעג, וואס האט זיך געצויגן פון 1975, ביז אינמיטן יאר 1976. דאס איז געווען א פארלאג צו וואס איז געשען אין די קומענדיגע יארן, די שלאכטן זענען געווען מינימאל, בעיקר אין ביירוט א שטאט וואס אירע איינוווינער איז געמישט, אדער אין ערטער וואס איז בעיקר מינאריטעט גרופעס וואס דער מערהייט פונעם געגנט זענען פונעם קריגערישע פארטיי, אויפן דרום טייל פונעם לבנון בארג, ווי די מאיאריטעט זענען דרוזן, אבער מערערע קריסטן האבן דארט געוווינט, אד"ג.
די קריסטן וואס זענען געווען פרא סטאטוס קווא, זענען באצייכענט געווארן אינעם וועלט אלס די רעכטע. די פי על א, און די דרוזן אלס די לינקע. די שלאכטן זענען בעיקר געפירט געווארן אין קלענערע געגנטער, און די באפעלקערונג האט עס נאכנישט געשפירט. די צוויי זייטן האבן אנהייב פרובירט נאר צו פארבעסערן זייערע פאזיציעס, מיטן מיינונג אז אט אט זעצט מען זיך צום טיש, און מען וועט אויסארבעטן א שלום.
פאר די קריסטליכע פלאנגן גרופעס אדער לבנון קרעפטן, איז די פליטים לאגערן שטענדיג געווען א דארן אין אויג, און אלע לאגערן וואס האבן זיך געפונען אין קריסטליכע געגנטער, זענען אטאקירט געווארן, און איינגענומען געווארן, טויזענטע פאלעסטינע פליטים זענען אומגעקומען, 6 יאר איידער סאברא און שאטילא מארד איז געשען.
פונעם אנדערן זייט איז די פי על או, און די דרוזן, נישט געווען אונטערשטעליג, ווען זיי האבן איינגענומען דאמור, א שטעטל אינעם לבנון טאל, האבן זיי אומגעברענגט אלע איינוווינער אינעם שטעטל, די לינקע האבן באוויזן אויך איינצונעמען די ביירוט פארט, מיט די האטעלן וואס געפונען זיך אויפן פלאזשע.
די ארמיי פונקציאנירט נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ארמיי אין לבנון איז לכתחילה געווען אויפגעשטעלט, ווי דער פאליציי קראפט פונעם לאנד, היטנדיג דעם געזעץ, פארשפרייטן ראיאטן אד"ג. ווען די לינקע, האבן אטאקירט דעם אויבן דערמאנטן שטעטל דאמור, האט דער פרעזידענט פון לבנון פראנזשיע, אריינגעשיקט דאס מיליטער צו באשיצן די קריסטן, האט א געוויסער אפיציר, א סוני מיטן נאמען אכמאד על כאטיב, אויפגעשטעלט דעם "לעבאנעזער אראבישער ארמיי".
דאס איז געווען דער אנהייב פונעם ענדע פונעם ארמיי, אלע זעלנער האבן זיך אנגעקערט צו זייערע רעליגיעס און גרופעס, געקעמפט אונטער זיי, דאס האט געוויזן דער אונטערגאנג פונעם לבנונישן רעפובליק.
דער סירישער אריינקום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רעכטע אין לבנון, האבן געהאט דורכפעלער איינער נאכן צווייטן, האבן זיי זיך געוואנדן צו כאפעז על אסאד, דער סירישער פרעזידענט, און געבעטן זיין הילף, די וועלט איז געווען ערשטוינט, אז ער איז געקומען צו זייער הילף, איינס אלס אן אראבער, צווייטנס אלס זיין באאט סאציאליסטישע פארטיי. אויפן 1טן יוני 1976, זענען די ערשטע סירישע זעלנער אריבער דעם גרענעץ קיין לבנון, זיי האבן פארגעזעצט זייער אטאקע ביזן 9טן יוני ווען זיי זענען געקומען צו א פלוצלינגדיגע פייער אפשטעל. אויפן 27טן אקטאבער האבן זיי פארגעזעצט, אין צוויי ריכטונגען ביירוט און צידון.
די אראבישע וועלט האט זיך אויפגעוועקט פון שלאף, און כדי צוריק צו האלטן סיריע פון די פארשריט, זענען זיך די לענדער צוזאמגעקומען אין ריאד, אין אקטאבער 1976. עס איז באשלאסן געווארן אז עגיפטן, ליביע, סאודי אראביע, סודאן, און די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, וועלן שיקן טרופן צו מאכן א פייער אפשטעל, און צו האלטן דעם שלום, די לענדער האבן גאר שנעל ארויסגעצויגן זייערע שלום טרופן, און געלאזט סיריע אליין, זינקען אינעם לעבאנעזע בלאטע.
ישראלס לאנגע האנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל האט געשטיצט די רעכטע אין איר קריג, פון אנהייב מיט לייכטע געווער, און אמוניציע. שפעטער מיט געפאנצערטע מאשינען, אפיצירן לוגיסטיק אא"וו. די פלאנגן האבן פון שטענדיג אן, געוואלט אנקניפן פארבינדונגען מיט ישראל פאר זייערע אינטערעסן, אין 1977 איז עס געלונגען. אין מערץ יענע יאר, האבן טעראריסטן דורכגעפירט א שוידערליכע טעראר אטאקע, אויפן כביש החוף, דער פל"א איז געווען פאראנטווארטליך, און מנחם בעגין איז ארויס מיטן ליטאני אקציע, נאכן אטאקע ווען ישראל האט זיך צוריק געצויגן, און אויפגעשטעלט דעם זיכערהייט צעשיידונג, זענען די קריסטליכע מיליציעס געקומען באוואכן דעם גרעניץ, איבערנעמענדיג דעם דרום פונעם אזוי גערופענעם פאטאכלאנד.
ביזן בעגין אויפשטייג איז דער פאליסי געווען, ישראל העלפט די קריסטן, אז זיי זאלן זיך העלפן. איינמאל בעגין איז געווארן פרעמיער, איז דער הילף געקומען אינגרויסן. באשיר זשומייעל, איז דעמאלט גרויס געווארן, א דאנק זיין פאטערס יוגענט באוועגונג, די פלאנגן. אין סעפטעמבער 1976. האט ער אויפגעשטעלט די לבנון קרעפטן, וואס האט פארבינדעט אלע מיליציעס אונטער איין דאך, די טענענבוים היטער, דער טאנזים פון די קריסטן, די טיגערס, די מערדא. זשומייעל איז געווארן הויפט פון די קרעפטן, און אלע אנדערע ווילנדיג צו נישט, האבן זיך אונטערגעבויגן צו אים, זיינע קעגנערס האט ער אומגעברענגט.
כדי צו אנקומען צום שטאפל פון געוועלטיגן איבער אלע אנדערע, האט ער באקומען דאס הילף פון ישראל. סיריע, וואס איז געקומען העלפן די קריסטן, האבן באהערשט לבנון. און בעגין האט געהערט דאס וויי געשריי פון זשומייעל, אז קריסטן ווערן אומגעברענגט סיסטעמאטיש, און בעגין האט געענטפערט, אז ווי א ייד וואס האט איבערגעלעבט דעם חורבן אייראפע, קען ער נישט צולאזן אזא זאך אינעם געגנט פון ישראל.
ישראל האט מערערע מאל באמבאדירט פאזיציעס פון די לינקע אין לבנון. אין אפריל 1981, האט אויסגעבראכן א געפעכט צווישן די פלאנגן, און די סירישע ארמיי, זשומייעל האט געוואלט הערשן איבערן זאכלא געגנט וואס געפונט זיך מזרח פון ביירוט, אויפן ביירוט-דמשק שאסיי. די סירישע האבן באלאגערט די קריסטן, זשומייעל האט זיך געוואנדען צו בעגין, כדי ער זאל קומען צו זייער הילף. דער קאבינעט אין ישראל האט באשלאסן, צו קומען צו הילף די קריסטן. ישראל האט אראפגעשאסן צוויי סירישע העליקאפטערן, סיריע האט אריינגעברענגט אינעם לבנון טאל ראקעטן קעגן עראפלאנען, עס האט שיעור נישט אויסגעבראכן א קריג צווישן די צוויי לענדער, מיט אמעריקאנער אונטערווענץ איז שטיל געווארן.
אין יולי 1981, איז אונטער געשריבן געווארן א פייער אפשטעל, נאכדעם וואס די פל"א פלעגט באמבאדירן אין צפון ישראל, וואס האט אנגעהאלטן ביזן פרידן פארן גליל קריג.
דער ישראל אפענסיווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אריק שרון, איז געווארן זיכערהייטס מיניסטער, יולי 1981. ער האט אויסגעארבעט א פלאן צו אינוואדירן לבנון, אויף א ברייטע מאסשטאב, דער פלאן האט געצילט אויף פיר פונקטן, ערשטנס פאלעסטינער טעראר גרופעס זאלן אויפהערן צו עקזיסטירן. צווייטנס צווינגען סיריע ארויסצוציען זיך פונעם לבנון טאל, און פונעם געגנט צווישן ביירוט און זאכלא. דריטנס אויפשטעלן א ליבעראלע רעגירונג אין לבנון, וואס וועט אונטער שרייבן א שלום אפמאך מיט ישראל, אדער אמווייניגסטנס לעבן בשלום. פערטנס אפשטעלן די באמבאדירן אויף ישראל שטעט אינעם צפון.
ישראל האט בלויז געדארפט א סיבה, ארויסצוגיין אין א פולע אטאקע קעגן לבנון, אויפן 3טע יוני 1982, איז עס געקומען, שלמה ארגוב, דער ישראל אמבאסאדאר אין ענגלאנד, איז ערנסט פארווונדעט געווארן , אין א בריוו באמבע, וואס האט אים איבערגעלאזט פארלאזירט פאר א גאנץ לעבן. דער "אראבישער פרייהייט פראנט", האט עס געשיקט, די טעראר גרופע האט געארבעט אונטער סאדאם כוסיין, און גארנישט געהאט מיט יאסיר אראפאטס טעראר גרופע, ישראל האט אבער באשולדיקט די פי על או. און צו מארגנס די 4טע יוני, האבן ישראל קאמפס עראפלאנען אטאקירט פי על או צילן אין ביירוט, די פאלעסטינער טעראר גרופעס האבן געענטפערט, מיט א מאסיווע באמבאדירונג, אויף די צפון שטעט פון ישראל, דערפאר האט דער ישראל רעגירונג באפוילן צה"ל צו אטאקירן לבנון,און מיט דעם האט אויסגעבראכן די פרידן פארן גליל מלחמה.
פרידן פארן גליל אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מיליטער האט באקומען פארארדענונגען, נישט צו אטאקירן סירישע זעלנער, נאר אויב זיי אטאקירן. און די רעגירונג האט צוגעלייגט, ישראל גלייבט אין א גאנצע לבנון, און איר ציל איז אונטערשרייבן א שלום אפמאך. ישראלס ערשטע פלאן, פון אנקומען 40 קילאמעטער פונעם גרענעץ, דאס איז די ווייטסטע ראקעטע וואס איז געווען אינעם באזיס פון די טעראריסטן. אבער ישראל קרעפטן האבן אטאקירט סירישע פאזיציעס אויפן לבנון בארג. דער ארמיי האט געמאכט פארשריט, אויפן לבנון בארג, און געהאלטן ביים איינעמען דעם ביירוט-דמשק שאסיי, די אלע זאכן האבן געברענגט די צוויי קריגערישע לענדער, צו א קריג אויפן לעבאנעזער באדן, ישראל האט שפעטער יענע יאר, פארניכטעט די איינריכטונגען פון ראקעטעס קעגן עראפלאנען, אינעם לבנון טאל.
אויפן 11טן יוני יענע יאר, איז דערקלערט געווארן א פייער אפשטעל, צווישן ישראל, סיריע, און די פי על או, דער פייער אפשטעל האט געכאפט די ישראלער, ווייט פוונעם ביירוט-דמשק שאסיי, וואס איז געווען אן אסטראטעגישע ציל. דער ישראל מיליטער האט דערפאר באשלאסן, צו איגנארירן דעם פייער אפשטעל, און פארגעזעצט זייער אטאקע, זיי האבן דערגרייכט דעם שאסיי אויפן 20סטן יוני. אויפן בארטן שאסיי, האבן ישראלדיקע קרעפטן, זיך אנגעשלאסן צו די קריסטליכע מיליציע גרופעס אין ביירוט, און באלאגערט די סירישע, און פאלעסטינע פאזיציעס אינעם שטאט. די פי על או, האט זיך אפגעטראגן פון לבנון, אקטאבער 1982, נאך גרויס דרוק פון די סוני באפעלקערונג.
באשיר זשומייעל, איז ערוועלט געווארן אויפן 23סטע אוגוסט, אלס פרעזידענט אין לבנון, אינעם פארלאמענט, האבן 57 געוועלט פאר אים, און 3 קעגן אים, דאס רוב זענען אהינגעברענגט געווארן דורך ישראל זעלנער.
זשומייעל אומגעקומען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטליכע טעג נאכן ערוועלט ווערן, איז זשומייעל געהרגט געווארן ביי א באמבע אויפרייס, אינעם הויפטקווארטיר פון די פלאנגן, די באמבע איז אונטערגעלייגט געווארן, דורך א גריכיש ארטאדאקסער קריסט, וואס האט געהערט צום סירישע פארטיי, דעם 14טן סעפטעמבער 1982. באשיר זשומייעלס ברודער האט אים איבערגענומען, אמין זשומייעל איז עטליכע טעג שפעטער געווארן פרעזידענט. אבער אמין איז נישט געווען אזוי פרא-ישראל ווי זיין ברודער.
נאכן אומקום, האבן ישראל קרעפטן איבערגענומען קאנטראל, אין מערב ביירוט, די פליטים לאגער וואס האבן זיך געפונעם ביים עק שטאט, האט די ארמיי איבערגעגעבן צו די פלאנגן, און אויף די 16טע און 17טע סעפטעמבער האבן זיי דורכגעפירט די סאברא און שאטילא מארד. ישראל האט דערפאר געמוזט זיך צוריקציען, פון אלע דערגרייכונגען וואס זיי האבן געהאט. אמין זשומייעל האט אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל, עס איז אבער נישט ווערט געווען דאס פאפיר, אויף וואס עס איז געשריבן געווארן, און אין 1984, האט די רעגירונג פון אמין עס מבטל געווען.
דער ריקצוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל קרעפטן, האבן זיך צוריק געצויגן פונעם דרום טייל פונעם לבנון בארג, ווי רוב איינוווינער זענען דרוזן, און א מינאריטעט קריסטן, און א קריג האט אויסגעבראכן צווישן די באפעלקערונג, אום סעפטעמבער 1983.
יולי 1984, האט צה"ל זיך ארויסגעצויגן פון רוב לבנון, און א יאר דערויף 1985, האט שמעון פערעס, אינעם פאראייניגטן רעגירונג, באשלאסן א גענצליכן ריקצוג, אויסער דער זיכערהייט זאנע, וואס איז א שטח פון 10 קילאמעטער, אויפן לעבאנעזער זייט פונעם גרעניץ. ישראל האט אויפגעשטעלט צד"ל, צו העלפן באשיצן די גרעניץ פון טעראר אטאקעס.
דער אמעריקאנער דורכפאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן סאברא און שאטילא מאסן מארד, האט ראנאלד רעיגען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, באשלאסן צו שיקן אן אינטערנאציאנאלע כח, וואס וועט העלפן צוריק ברענגן שלום צום ראיאן. רעיגען האט דערפאר געשיקט מארינען פונעם אמעריקאנער ארמיי. פראנקרייך האט נאכגעפאלגט, און אויך געשיקט זעלנער, צו לבנון.
כעזבאלא, אן אומבאוויסטע ראדיקאלע שיאט טעראר גרופע, האבן אויפגעריסן דעם אמעריקאנער אמבאסאדארס געביידע אין ביירוט, דורך א זעלבסטמערדער, דעם 18טן אפריל 1983, 61 מענטשן זענען אומגעקומען, און איבער הונדערט זענען פארווונדעט געווארן.
אויפן 23טן אקטאבער יענע יאר, האבן זעלבסטמערדער זיך אויפגעריסן ביים מארינס קאמאנד צענטער, אומברענגענדיג 241 מארינען, 58 פראנצויזישע סאלדאטן זענען אומגעקומען, ווען אינעם זעלבן טאג, האט א זעלבסטמערדער זיך אויפגעריסן, ביי זייער קאמאנד צענטער.
צוויי אמעריקאנער קאמפס פליגערס, וואס האבן טייל גענומען אין די שלאכטן, אויפן לבנון בארג, זענען אראפ געווארפן געווארן דורך סיריע, די פילאטן זענען גענומען געווארן אין געפענגשאפט. עטליכע וואכן שפעטער, זענען זיי באפרייט געווארן, ווען זשעקי זשעקסאן, אן אפרא-אמעריקאנער פירער, איז געקומען קיין דמשק.
אמעריקע, און די אנדערע לענדער וואס האבן געשיקט זעלנער, האבן אנגעפאנגען ארויסצוציען זייערע קרעפטן, אין פעברואר 1984 האט רעיגען באשלאסן אהיים צו ברענגן די אמעריקאנע קרעפטן. און סיריע איז געבליבן די איינציקע לאנד, וואס איז געווען פארמישט אינעם לעבאנעזע קריג.
דער גענף קאנפערענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט אמעריקאנער און סאאודישער אינטערווענץ, איז פארגעקומען א קאנפרענץ אין גענף שווייץ, דעם 31טן אקטאבער 1983. אלע קריגערישע פארטייען זענען דארט געווען, אריינגערעכנט אמין זשומייעל. דער סירישער אויסערן מיניסטער, האט זיך באטייליגט אין די קאנפרענץ. סאאודי אראביע, האט אהינגעשיקט א רעפרעזענטאט, מיטן נאמען ראפיק על כארירי, דעמאלט נאך אומבאוויסט, שפעטער איינער פון די מערסט פאפולערער, און קאנטראווערסיעלע פרעמיער מיניסטארן, פון לבנון. פונעם קאנפרענץ איז גארנישט געווארן. פון א צווייטע קאנפרענץ אין לאזען שווייץ, דעם 12טן מערץ 1984 איז אויך גארנישט געווארן, און די קריג האט זיך אנגעהויבן פונדאסניי, דאס איז געווען דעם ערגסטן שטאפל פונעם קריג.
דער פערטער שטאפל פונעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קריג פון יעדן קעגן אלעמען, וועגן דער קריג אויפן לבנון בארג האבן מיר שוין געשריבן, ווען אלע פרעמדע כוחות זענען ארויס, האט יעדע גרופע פרובירט צו כאפן טעריטאריע, וואס פאר זיי איז עס געווען נויט באדערפטיג. אין ביירוט האבן די לינקע באמבאדירט מזרח ביירוט, וואס איז א קריסטליכע געגנט. די שיאטן האבן ארויסגעטרעטן פונעם ארמיי, און זיי האבן זיך אנגעשלאסן צו די דרוזן. און אין פעברואר 1984, האבן שיאטן פון אמאל, מיט די דרוזן, איינגענומען מערב ביירוט, עטליכע מאנאטן שפעטער האבן זיי געמוזט צוריק ציען, און די איבערגעבליבענע פי על או קרעפטן, האבן זיך ארומגעשלאגן מיט סוני מיליציעס, אויפן קאנטראל איבערן שטאט.
די שיאטישע אמאל און כעזבאלא, האבן נאכן אינטערנאציאנאלן ריקצוג זיך ארומגעשלאגן אסאך מיט דער פאלעסטינע באפרייונג ארגאניזאציע. די פי על א, האט פארלוירן איר אלטע כח וואס זי האט געהאט אין לבנון, און יעצט האבן די איבערגעבליבענע וואס זענען נישט אנטלאפן, האבן געוואלט צוריק ברענגן, וואס זיי האבן פארלוירן, די שיאטן האבן שטארק געזיגט, און די פאלעסטינער טעראר גרופעס זענען באגרעניצט געווארן, בעיקר און זייערע פליטים לאגערן.
אינעם צידון געגנט האבן געוווינט א גרויסע קריסטליכע באפעלקערונג, און זיי זענען אטאקירט געווארן דורך זשאמבלאטס קעמפער, און זיי זענען אנטלאפן צו קריסטליכע געגנטער.
דער אינערליכע קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די שיאטן האבן געענדיקט זייער קריג מיט די פאלעסטינער, האבן זיי זיך גענומען שלאגן איבערן פירערשאפט, פון דער שיאטישער געמיינדע. אמאל איז געווען א גרופע, וואס איז געווען סעקולאר אין איר וועזן, בעת כעזבאללא איז א ראדיקאלע רעליגיעזע גרופע, וואס זעט אינעם רעליגיע איר הויפט אגענדע, אין 1988 האט אויסגעבראכן די ברודער קריג צווישן די שיאטן. אין 1990 האט זיך עס געענדיקט מיט דער אויבערהאנט פון כעזבאללא, אבער מיט א פייער אפשטעל פון סיריע.
דער קריג וואס איז פארגעגאנגען אין מערב ביירוט, האט זיך געענדיקט מיטן סירישן צוריקקום, די סוניס האבן געבעטן סיריע צו שיקן אירע זעלנער באשיצן די שטאט, און נאכדעם וואס עס האט שיעור אויסגעבראכן א קריג צווישן סיריע און כעזבאללא, איז שטיל געווארן אין ביירוט.
סיריע איז געווארן דער לאנד, וואס האט געהאט א שליסל, צום אינערליכן פאליטיק און קריג, אין לבנון.
די פרעזידענט וואלן 1988[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע האט געוואלט אז פראנזשיע זאל ווערן פרעזידענט, ער איז געווען איינמאל צווישן 1982-1976, אדער איינער פון זיינע מענטשן, די פראבלעם וואס סיריע האט געהאט, רוב פארלאמענט מאנדאטן וואס האבן נאך געלעבט, האבן געוווינט אין מזרח ביירוט, און זיי האבן נישט געהאט קיין צוטריט צו די געגנט, און דערפאר ווען אמין זשומייעל האט געענדיקט זיין פרעזידענטשאפט, איז זיין כח אריבער צו מישעל אוען, א מארונישע גענעראל.
אמין האט פארלאזט לבנון, און געוואנדערט קיין פאריז. ער האט איבערגעלאזט צוויי רעגירונגען, די ציווילע רעגירונג אין מערב ביירוט, אונטערן פירערשאפט פון סאלים על כוץ, א מיליטערישע רעגירונג אין מזרח ביירוט, אונטער מישעל אוען. כוץ דער פרעמיער מיניסטער האט נישט אנערקענט אינעם פירערשאפט פון אוען. אין זיין קורצע פירערשאפט איז אוען געווען זייער פאפולער, דער פאקט אז ער איז אויפגעוואקסן מיט שיאטן, האט אים געהאלפן שלום מאכן מיט זיי, רוב קריסטן האבן אים געשטיצט, אויסער די לבנון קרעפטן, מיט דער הויפט סאמיר דזשאדזשא.
אוען האט אונטערגענומען די באפרייאונגס קריג קעגן יעדן איינעם כמעט, קריסטן וואס זענען קעגן אים דרוזן שיאטן, ער האט דערקלערט קריג קעגן אומלעגאלע פארטן צום ים, און זיי באלאגערט באמבאדירט, דאס האט געברענגט צו נאך א גאנג פון געשלעגן, ער האט זיך געשלאגן קעגן סיריע.
די סירישע פארענדיגן דעם קריגס צושטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע איז געבליבן די איינציגע לאנד, וואס האט געהאט די מעגליכקייט צו ברענגן שלום. און ווען די אראבישע לענדער האבן פרובירט נאכאמאל מאכן שלום, איז סיריע געווען א הויפט אינעם דיפלאמאטישן שפיל, ווען סיריע האט איינגעשטימט איז מען געקומען צום טייף אפמאך, שפעטער איז רענא מאוואד געווארן פרעזידענט, עטליכע וואכן שפעטער איז ער אומגעקומען אין אן אויטא באמבע, עס אומבאוויסט ווער האט אים אומגעברענגט און פארוואס. אסאך האבן באשולדיקט כעזבאללא, ווייל זיי האבן נישט אנערקענט אינעם טייף אפמאך.
צוויי טעג שפעטער איז עליאס על היראווי ערוועלט געווארן פאר פרעזידענט, ער איז געשטאנען צוזאמען מיט על כוץ, דער סונישער פרעמיער.
אוען פון זיין זייט האט געוועלטיגט איבער זיין אטאנאמיע, נישט אנערקענענדיג אין סיריע, אדער אינעם נייעם רעגירונג. סיריע האט זיך צוריק געהאלטן פון טון עפעס, ביז 1990, ווען די גאלף קריזיס האט אויסגעבראכן. אום 9טן אקטאבער האט די לעבאנעזער רעגירונג געבעטן סיריע, איינצונעמען די אטאנאמיע פון אוען. אויפן 13טע אקטאבער האט סיריע אטאקירט, און איינגענומען דעם פרעזידענטליכן פאלאץ אין באאבדע, מזרח ביירוט און די טייל פונעם לבנון בארג, אונטער אוענס הערשאפט. און מיט דעם האט זיך געענדיקט דער פופצען יעריקע ברודער קריג.
די טייף רעפובליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טייף רעגירונג האט זיך אנגעהויבן דעם 22טע אקטאבער 1989, אבער דער קריג האט זיך געענדיקט, ערשט מיט א יאר שפעטער, דעם 13טע אקטאבער 1990. און דער צווייטער רעפובליק האט זיך אנגעפאנגען אויפבויען, זענען געווען מענטשן, וואס האבן נישט געקענט גלייבן, אז עס וועט נאך אמאל געשען.


c: text/html

text:
1878
1878 איז דאס 78סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1878 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - גריכנלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 19טן פעברואר - דער פאנאגראף ווערט איינגעשריבן אלס פאטענט דורך טאמעס עדיסאן
- 3טן מערץ - בולגאריע ווערט זעלבשטענדיק פון דער אטאמאנישער אימפעריע
- 4טן יוני - די אטאמאנישע אימפעריע גיט נאך קיפראס פארן פאראייניגטן קעניגרייך
- 13טן יולי - דער קאנגרעס פון ברלין שענקט פולע זעלבשטענדיקייט צו סערביע
- 14טן אקטאבער - געגרינדעט פתח תקווה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן פעברואר - מארטין בובער, פארשער און דענקער (נפ' 1965)
- 22סטן יולי - יאנוש קורטשאק, שרייבער, דאקטער און יידישער מחנך (אומגעקומען 1942)
- 7טן סעפטעמבער - דער מעטראפאליט סטעפאן, א חסיד אומות עולם פאר זיין טייל אין ראטעווען די יידן פון בולגאריע (געש' 1957).
- 18טן דעצעמבער - יאזעף סטאלין, הערשער איבערן סאוועטן פארבאנד (געש' 1953)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דער אַטאַק פֿון 9/11 און די מלחמה אין איראַק האָבן גורם געווען אַ סך ענדערונגען אין אונדזער וועלטבאַנעם. זיי האָבן אויך אויפֿגעוועקט אַ פֿרישן אינטערעס אין דער געשיכטע און קולטור פֿון דער אַראַבישער וועלט. צווישן די טעמעס, וועלכע ציִען צו דעם אויפֿמערק פֿון זשורנאַליסטן, מעדיאַ און פֿאַרלעגער, איז די געשיכטע פֿון דער ייִדישער קהילה אין איראַק.
ביז 1950 איז עס געווען איינע פֿון די עלטסטע און וויכטיקסטע ייִדישע קהילות אין דער וועלט. אירע היסטאָרישע וואָרצלען ליגן אין דער תּקופֿה פֿון גלות-בבֿל. אין משך פֿון העכער צוויי טויזנט יאָר האָבן די ייִדן פֿון באַגדאַד געשפּילט אַ וויכטיקע קולטורעלע און עקאָנאָמישע ראָלע אין דעם גאַנצן מיטל-מיזרחדיקן ראַיאָן. להיפּוך צו די אַשכּנזישע און ספֿרדישע עדות, זײַנען די באַגדאַדער ייִדן תּמיד געלעבט אויף איין אָרט. ביז 1950 זײַנען זיי געווען די עלטסטע, רײַכסטע און וויכטיקסטע רעליגיעזע עדה אין דער שטאָט.
דער 20סטער יאָרהונדערט איז געווען סײַ די בעסטע, סײַ די ערגסטע צײַט פֿאַר די באַגדאַדער ייִדן. נאָך דעם, ווי ענגלאַנד האָט אָקופּירט די דרום-מיזרחדיקע אַראַבישע פּראָווינצן פֿון דער אָטאָמאַנער אימפּעריע אין 1917-1918 און געשאַפֿן דאָרט האַלב-אומאָפּהענגיקע מלוכות אונטער דער בריטישער פּראָטעקציע, האָבן די ייִדן פֿאַרנומען וויכטיקע פּאָזיציעס אין דער אַדמיניסטראַציע, פֿינאַנצן, אינדוסטריע און מיסחר פֿון דעם נײַעם איראַקישן קעניגרײַך. ייִדן זײַנען געוואָרן די טרעגער פֿון מאָדערניזאַציע אין די טראַדיציאָנעלע איסלאַמישע געזעלשאַפֿטן. די ייִדן אין באַגדאַד זײַנען געווען מער ווי אַ דריטל פֿון דער גאַנצער באַפֿעלקערונג, אַזוי ווי אין וואַרשע. שבת זײַנען כּמעט אַלע קראָמען און מערק אין דער שטאָט געווען פֿאַרמאַכט. די 1920ער און די 1930ער יאָרן איז געווען די בלי-תּקופֿה פֿון די באַגדאַדער ייִדן. פֿאַרמעגלעכע משפּחות האָבן פֿאַרלאָזט די שמאָלע געסלעך פֿון דער אַלטער שטאָט און זײַנען אַריבער אין די רחבֿותדיקע קוואַרטאַלן פֿון ווילאַס אין די נײַע לופֿטיקע פֿאָרשטעט.
ייִדן און אַ היפּשע צאָל אַראַבער האָבן דעמאָלט געהאָפֿט, אַז פּראָגרעס, ציוויליזאַציע און די אייראָפּעיִשע קולטור וועלן זיך, סוף-כּל-סוף, אײַנבירגערן אינעם אוראַלטן לאַנד פֿון בבֿל. אָבער די געשיכטע איז געגאַנגען קאַפּויר. די בריטישע אימפּעריע האָט גיך פֿאַרלוירן איר השפּעה, און די נײַע פּאַן-אַראַבישע נאַציאָנאַל-סאָציאַליסטישע אידעאָלאָגיע האָט ניט געהאַט קיין טאָלעראַנץ פֿאַר די ניט-אַראַבישע מינאָריטעטן — הגם דווקא די ייִדן אין באַגדאַד זײַנען געווען צווישן די סאַמע אַקטיווע שטיצער פֿון דער נײַער אַראַבישער קולטור און דער מאָדערנער איראַקער מלוכישקייט. כּמעט נײַנציק פּראָצענט פֿון די איראַקער ייִדן זײַנען געוואָרן "דענאַציאָנאַליזירט" אין 1950 און פֿאַרלאָזט דאָס לאַנד. ציוניסטישע אידעען זײַנען קיין מאָל ניט געווען פּאָפּולער אין באַגדאַד, און פֿאַר דער מערהייט פֿון די איראַקער ייִדן איז די פּלוצעמדיקע עליה געקומען ווי אַ שווערער שאָק. אין די אײַזערנע באַראַקן פֿון די לאַגערן אין דער ישׂראלדיקער וויסטעניש האָט מען נאָך לאַנג געחלומט וועגן דעם וווילן לעבן אין באַגדאַד. נאָר געציילטע יחידים האָבן געהאַט אַ געלעגנהייט צו דערזען די שטאָט, וווּ זייערע אָבֿות האָבן געלעבט זינט די צײַטן פֿון בבֿל. איינע פֿון זיי איז געווען די ענגלישע זשורנאַליסטקע מאַרינאַ בנימין.
דער באַזוך אין באַגדאַד אין 2004 איז געוואָרן דאָס שטאַרקסטע איבערלעבעניש אין איר לעבן, זאָגט מאַרינאַ בנימין אין אַלע אינטערוויוען. איר בוך "די לעצטע טעג אין בבֿל" איז אָקערשט אַרויס אין ניו-יאָרק און לאָנדאָן. דאָס בוך דערציילט די לעבנסגעשיכטע פֿון מאַרינאַס באָבע רעגינאַ, וועלכע איז געבוירן געוואָרן אין באַגדאַד אין 1905 און געשטאָרבן אין לאָנאָדן אין 1992. רעגינאַס לעבן איז טיפּיש פֿאַר אַ פֿרוי פֿון אַ פֿאַרמעגלעכער באַגדאַדער ייִדישער משפּחה: אויסגעוואַקסן אין אַ טראַדיציאָנעלער אַטמאָספֿער, האָט זי באַקומען אַן אייראָפּעיִשע בילדונג אין דער באַרימטער לאַוראַ-קעדורי-שול פֿאַר מיידלעך, וואָס האָט געהאַט אַרום 1600 תּלמידות און האָט פֿאַרנומען איינע פֿון די פּרעכטיקסטע געבײַדעס אין דער שטאָט.
אָבער די אייראָפּעיִשע בילדונג האָט ניט געפֿירט צו אַן אייראָפּעיִשן לעבנס-שטייגער. רעגינאַ האָט חתונה געהאַט דורך אַ שידוך מיט אַ מאַן, וועלכער איז געווען כּמעט מיט דרײַסיק יאָר עלטער פֿון איר. איר מאַן האָט געפֿירט געשעפֿטן מיט ענגלאַנד, אינדיע און איראַן, אָבער מיטן אויסבראָך פֿון דער צווייטער וועלט-מלחמה האָט ער פֿאַרלוירן זײַן פֿאַרמעגן און איז אין גיכן געשטאָרבן. ווען די שווערע צײַטן זײַנען געקומען פֿאַר די באַגדאַדער ייִדן, איז רעגינאַ לוי געבליבן אַליין מיט דרײַ קינדער. ווי אַן אַלמנה, האָט זי ניט געהאַט קיין רעכט אַפֿילו צו "דענאַציאָנאַליזירן" אירע אייגענע קינדער און נעמען זיי מיט זיך קיין אויסלאַנד. נאָך עטלעכע יאָר נע-ונד האָט זי זיך דערקליבן קיין ענגלאַנד דורך אינדיע און זיך באַזעצט אין לאָנדאָן. איר אייניקל מאַרינאַ איז שוין געבוירן געוואָרן אין לאָנדאָן און האָט קיין מאָל ניט געהאַט קיין באַזונדערן אינטערעס צום באַגדאַדער עבֿר. איר באַציִונג האָט זיך געביטן נאָך דער טעראָריסטישער אַטאַקע פֿון 9/11, ווען זי האָט זיך פּלוצעם דערפֿילט אָפּגעפֿרעמד פֿון דער מערבֿדיקער וועלט.
"די לעצטע טעג אין בבֿל" איז איינער פֿון די בעסטע מוסטערן פֿונעם היסטאָריש-ביאָגראַפֿישן זשאַנער, וואָס איז לעצטנס געוואָרן באַזונדער פּאָפּולער אין דער ייִדישער זשורנאַליסטיק. דאָס אומקערן זיך צו אייגענע וואָרצלען שאַפֿט פֿאַר אַ טאַלאַנטירטן שרײַבער אַ גוטע געלעגנהייט צו שילדערן אַ ברייטן היסטאָרישן לײַוונט און דערבײַ אָפּצוהיטן אַן אינטימען טאָן. אַזאַ סטיל איז נאָך מער צוציִענדיק, ווען די געשיכטע ווערט דערציילט דורך די שטימען פֿון פֿרויען: באָבעס, מאַמעס, טעכטער. אַזעלכע מאָדערנע "באָבע-מעשׂיות" אַנטפּלעקן נײַע, ווײַניק באַקאַנטע זײַטן פֿון לעבן. אַנשטאָט פּאָליטישע און מיליטערישע טוערס באַקומט די געשיכטע אַ נײַעם מין העלד: די משפּחה. די קומעדיקע היסטאָריקער וועלן געוויס אָפּשאַצן די דאָזיקע מאַטעריאַלן ווי וויכטיקע מקורים, וועלכע העלפֿן צו פֿאַרשטיין, וואָס זשע איז "באמת" פֿאָרגעקומען אין איראַק אָדער כינע, רוסלאַנד אָדער דײַטשלאַנד אין די שווערע יאָרן פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.


text:
קישא
קעשאַ רױז סעבערט (געבױרן דעם 1טן מערץ 1987) מער באַקאַנט װי קעשאַ (אָפֿט געשריבן Ke$ha) איז אַן אַמעריקאַנער זינגערין און מוזיקערין. זי איז פּאָפּולער זײַט אױגוסט 2009 מיט איר באַפֿרײוּנג פֿון איר ערשטע סינגל "Tik Tok" װעלכע האָט דערגרײכט צום ערשטן שטאָפל אין 5 מדינות. איר צװײטע סינגל איז "Blah Blah Blah". אָנהײב פֿון 2009 האָט זי אױפֿגעטראָטן אינעם ווידעא קליפ "Right Round" פֿון דעם זינגער פֿלאָרידאַ. אין יאנואר 2010 האט זי ארויסגעגעבן איר אלבאם "Animal", און אין סעפטעמבער 2010 האט זי שוין געהאט פארקויפט צוויי מיליאן אלבאמס וועלטליך. אין אקטאבער 2010 האט זי ארויסגעגעבן איר סינגל "We R Who We R".
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טראפיק טיקעט
טראפיק טיקעט מיינט געווענליך א באוועגן פארלעצונג פון געזעץ וואס ווערט געטון דורך דעם קאר טרייבער. אנדערשט ווי פארקינג טיקעטס וואס ווערט אויסגעשריבן קעגן קאר ווערט דאס אויסגעשריבן קעגן דעם דרייווער.
(אין ניו יארק) מען באקומט א טיקעט פאר די פאלגענדע פארברעכן:
- ספידן: - פארן שנעל. העכער ווי דער גיכקייט לימיט.
- דרייווען מיט אפגעלאפענער אינספעקציע סטיקער פון קאר.
- פארן בשעתן רעדן אויף א צעלפאן. 90 דאלער קנס, קיין פוינטס.
- נישט סינגעלן מיט די בלינקערס ביים טוישן לעיןס.
- נישט זיך אפשטעלן פאר א פוס גייער אים געבן די רעכט דורך צו גיין בעפאר.
- אדורך פארן א רויט לייט אדער סטאפ סיין.
- פעסן לעינס אויף גראדע ליינס.
- פארן אין נישט זיין איינגעבינדען מיט שיצפאסן.
- זיך נישט אפשטעלן פאר קינדער סקול באס ווען זיי בלינקן מיטן לייט.
- פארן מיט צובראכענע לייטס אדער אויסגעלאשענע.
- נישט האבן געהעריגע אינשורענס אדער רעגיסטרעישן אידענטיפיקאציע קארטלן.
פוינטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פוינטס אז מען זאמלט זיך אן א געוויסער סכום פון פוינטס, וואס יעדער טיקעט געט צו אביסל, דארף מען זיך איבערלערנען דרייווען אז נישט נעמט אוועק די דרייווער'ס לייסענס.


text:
שלום מאסקאוויטש
הרב שלום מאסקאוויטש (נפטר כ"ב טבת ה'תשי"ח) איז געבוירן אין שאץ, רומעניע. ער איז געווען אן אייניקל פון דעם רבי'ן יחיאל מיכל פון זלאטשאוו.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אינעם שטעטל שאץ, רומעניע, צו זיין פאטער הרב מרדכי יוסף משה מאסקאוויטש פון סוליץ. ער איז געווען אן אייניקל פון רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו און מ'האט אים גערופן אויפן נאמען פונעם בעלזער רב, רבי שלום רוקח.
אין יאר תר"ץ האט ער עמיגרירט קיין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט זיך באזעצט אין דעם סטעמפארד היל געגנט, דעמאלסט נישט קיין גרויסער צענטער פון חסידישע יידן. אין לאנדאן איז ער געווארן באקאנט אלס "שאצער רבי". ער האט אויפגעשטעלט א בית מדרש פארבינדן מיטן התאחדות קהלות החרדים פון לאנדאן.
דער שאצער רבי האט געשריבן עטליכער בענדער פון תורות מיטן נאמען "דעת שלום", לויטן סדר פון פרק שירה.
ער איז נפטר געווארן כ"ב טבת ה'תשי"ח. ער ליגט אין דעם ענפילד בית עולם פון דעם לאנדאנער עדת ישראל. מ'האט געשטעלט אן אהל איבער זיין קבר, וואו מענטשן גייען מתפלל זיין יעדן פרייטאג.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע קינדער זענען געווען:
- רבי יצחק, איידעם פון רבי לייבוש מרדכי פון שינאווא
- רבי יעקב, איידעם פון הרב יוסף דב סיגל. נפטר ווען זיין פאטער האט נאך געלעבט. זיינע תורות זענען געדרוקט אינעם ספר "שארית יעקב".
- רבי יחיאל מיכל, איידעם פון רבי אלעזר הורוויץ פון מעליץ. נפטר ווען זיין פאטער האט נאך געלעבט. זיינע תורות זענען געדרוקט אינעם ספר "שארית יעקב".
- זיין איידעם, שוואגער און נעפע, רבי יואל פון שאץ-מאנטרעאל
- זיין איידעם רבי יעקב האלבערשטאם, טשאקאווער רב
- זיין איידעם רבי ישכר בער ראטנבערג פון וואוידיסלאוו
עטלעכע אייניקלעך זענען אדמורי"ם: דער מעליצער רבי אין אשדוד, דער שאץ–דרוביטשער רבי, דער שאצער רבי אין אנטווערפן און דער שאצער רבי אין בית שמש.


text:
ארדשיר
ארדשיר איז געווען דער גרינדער פון די נייע פרסישע קעניגרייך פון די סאסאנישע אימפעריע. ער איז געבוירן אין די דרום טייל פון די פרסישע מלוכה, ווען ער האט אונגעהויבן אינטערוואקסען, האט ער אונגעהויבן אויפבויען פארשידענע פאליטישע דעות , צום סוף האט ער ווידער געשפעניגט און באזיגט ארטבן דער פערדער און האט זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער אין זיין געגענד, א שטיק צייט דערנאך (אין יאר 226 למספרם) האט ער זיך ארויפגעצווינגען אויפן גאנצען פרסישען טעריטאריע און זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער איבער די נייע פרסישע מלכות.
כדאי צו קענען איבערנעמען די מלוכה האט ארדשיר מלחמה געהאלטען קעגען צוויי פון זיינע ברודער און זייער מיליטער וועלעכע האבן זיך צוזאמען געשלאגען קעגן ארדשיר, נאך די טויט פון זיינע ברידער איז ער געבליבן דער איינציגער געוועלטיגער און האט געשטארק זיין הערשאפט מיט די הילף פון די רייכע לויטע וועלעכע האבן זיך נישט געקענט קעגן שטעלן און זענען געבליבען אינטערדריקט אונטער אים.
ארדשיר איז געקרוינט געווארען אלס "מלך מלכי אירן" אין יאר 226 למספרם, און אין דעם יאר האט ער אויפגעשטעלט דעם נייער פרסישע מלוכה.


text:
יצחק רבין
יצחק רַבין (1922 - 1995) איז געווען דער פינפטער פּרעמיער מיניסטער פון מדינת ישׂראל. ער איז געמארדעט געווארן י"ב חשוון ה'תשנ"ו דורך יגאל עמיר.
אינהאַלט
זיינע יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין ירושלים, שפעטער האט זיין פאמיליע זיך אריבערגעצויגן קיין חיפה, און נאכדעם קיין תל אביב.
אין 1937, האט ער אנגעהויבן לערנען אינעם כדורי אגריקולטורער שולע, אבער דער שולע האט זיך פארמאכט צייטווייליג, וועגן מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט, און ער איז איינגעשטאנען אין גינוסר, ביי זיין פריינט יגאל אלון, דעמאלט האט ער געהאט א 10 טעג קורס אינעם הגנה.
אין 1940 האט ער גענדיקט לערנען, און ער האט באקומען אן אויסצייכענונג, אויך האט ער געקריגן סובסידיע צו לערנען וואסער ענזשענירונג, אין בערקלי אוניווערזיטעט, אין קאליפארניע. אבער וויבאלד די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, האט ער נישט געקענט גיין לערנען.
אין מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1941, איז ער געווען פון די ערשטע זיך אנצושליסן אינעם פלמ"ח, ער איז געווארן א קאמאנדיר, אין אפיצירן קורס. אין 1946 איז ער שוין געווען קאמאנדיר, פונעם צווייטן באטאליאן. אין 1947 איז ער געווען אפעראציע אפיציר פונעם פלמ"ח. אין אפריל 1948 איז ער געווארן קאמאנדיר פונעם הראל בריגאדע, וואס האט זיך געפונען אינעם ירושלים קארידאר, און אינעם שטאט, ביים מלחמת השחרור. ביים ערשטן וואפן שטילשטאנד, איז ער געווען קאמאנדיר אין תל אביב, און ער איז געווען פאראנטווארטליך אויפן זינקען פונעם אלטאלענא שיף, וואס די אצ"ל האט געברענגט. ער האט געדינט אלס אפעראציע אפיציר פון צענטראלן פראנט, און שפעטער פון דרום פראנט. ער איז געווען ביים וואפן שטילשטאנד געשפרעכן מיט עגיפטן, אין ראדוס. ער איז צוריק קיין ישראל, צו אנפירן מיטן אפעראציע פון איינעמען אילת. ער איז אויך געווען קאמאנדיר פונעם דרום פראנט, משה דיין האט אים איבערגענומען נאך צוויי חדשים.
נאכן זעלבסטשטענדיקייט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווארן קאמאנדיר פונעם צפון פראנט, צווישן 1956, און 1959. נאכדעם איז ער געווען קאמאנדיר פונעם אויסשפיר דינסט, און צווייטע צום שעף פון גענעראל שטאב. אין 1963 איז ער געווארן שעף, ער איז געווען דער זיבעטער שעף. וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1968. א יאר נאכן זעקס טאג קריג, ביים ווארטן פעריאד,האט ער געהאט א נערווען בראך, פון דרוק וואס איז געווען צופיל אויף זיינע פלייצעס.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען אמבאסאדאר אין וואשינגטאן פינף . ביי דער יום כיפור מלחמה, האט ער נישט טייל גענומען. אין די וואלן 1973, איז אריין אינעם כנסת. און ווען גאלדא מאיר האט רעזיגנירט, איז ער געווארן פרעמיער מיניסטער, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1977. ער האט געגעבן דעם פארארדענונג צום ענטעבע אפעראציע, אבער זיין רעגירונג האט געהאט אסאך פראבלעמען, ווייל ער האט זיך א גאנצע צייט, ארומגעריסן מיט שמעון פערעס. און נאכדעם האט ער געמוזט רעזיגנירן ווען א חשבון פון דאלארן פון זיין ווייב, (דעמאלט איז געווען אומלעגאל צו האבן באנק קאנטעס, אין פרעמדע וואלוטעס, און אין אנדערע לענדער).
ער האט געשטיצט די קריסטן ביים לבנון ברודער קריג, מיט א פאליסי "אונז וועלן העלפן די קריסטן אז זיי זאלן זיך אליין העלפן", א פאליסי וואס איז געטוישט געווארן דורך זיין נאכפאלגער, מנחם בעגין, וואס האט אפן ארויסגעהאלפן די קריסטן,
ביז 1984 איז ער געווען אין אפאזיציע. און יענע יאר ביי די וואלן, איז געווען א פאראייניקטע רעגירונג מיט א ראטאציע, און ער איז געווען פארטיידיגונגס מיניסטער, ביז 1988.
ביי די וואלן פון 1988, איז נאכאמאל געווען ראטאציע, און ער איז ווייטער געווען פארטיידיגונגס מיניסטער. אין 1990 נאכן "שמוציגע פרווו", האט יצחק שמיר ארויסגעווארפן די עבודה, און רבין איז געבליבן אינדרויסן.
צווייטע מאל פרעמיער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געווינען אין די 1992 וואלן, און האט אנגעהויבן פירן שלום געשפרעכן מיט סיריע, און מיט יאסיר אראפאט. וואס האט שפעטער געפירט צום אסלא אפמאך. ער האט באקומען פארדעם דער נאבעל פרעמיע פאר שלום. אין 1994 האט ער אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט כוסיין קעניג פון יארדאניע.
אומגעברענגט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפן 4טן נאוועמבער 1995, איז ער אומגעברענגט געווארן דורך יגאל עמיר, אין ככר מלכי ישראל, וואס שפעטער האט מען עס געטוישט צו ככר רבין. ביי א שלום דעמאנסטראציע פון שלום עכשיו. י"ב חשוון איז אנערקענט פון כנסת אלס נאציאנאלע יארצייט.
זיין ווייב האט געהייסן לאה רבין. ער האט איבערגעלאזט צוויי קינדער. דליה, און יובל. ער האט די מערסטע דענקנעמען פון פלעצער שטעט שאסייען פון אלע אנדערע פרעמיער מיניסטארן פון ישראל.


text:
ל"ט מלאכות
דאס אפהיטן דעם שבת קומט מיט עטליכע מצות עשה, און 39 מצות לא תעשה.
די 39 מלאכות מדאורייתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ל"ט אב מלאכות זענען איינגעטיילט אין עטליכע קאטעגאריעס.
- מלאכות וואס האט צו טאן מיט ווייץ (לאנדווירטשאפט)
אין דער קאטעגאריע זענען דא 11 מלאכות.
- הזורע - זייען און פלאנצן
- החורש - אקערן
- הקוצר - שניידן
- המעמר - זאמלען
- הדש - דרעשן
- הזורה - צעווארפן
- הבורר - אויסקלייבן
- הטוחן - מאלן
- המרקד - טאנצן
- הלש - קנייטן
- האופה - באקן
- מלאכות וואס האט צו טאן מיט נייען
אין דער קאטעגאריע זענען דא 23 מלאכות.
- גוזז - שערן
די איבריגע מלאכות זענען איבער בויען. קניפן און אויפקניפן.
תולדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די 39 מלאכות זענען אב מלאכות, וואס מיינט אז אונטער זיי איז פאראן תולדות. וועלכע מער טאר נישט טאן אום שבת פונקט ווי די אבות. פון תולדות זענען: אויסקוועטשן וואס איז א תולדה פון הדש. אדער גיסן וואסער אויף זאמד ווי עס קען וואקסן איז א תולדה פון הזורע.
שבות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען אויך דא שבות, וואס די רבנן האבן גוזר געווען אויף זיי, אז מ'זאל זיי נישט טאן אין שבת, ווייל זיי זענען גאנץ ענדליך צו א מלאכה, אדער וועגן מאכן אן אפהאלט אז מען זאל נישט קענען צוקומען צו א מיסברויך פון טאן א מלאכה.


text:
טעלעפאן
א טעלעפאן (גריכיש: tῆλe טעלע = ווײַט + φovή פאָנע = קול) איז א קאמוניקאציע מיטל צו רעדן מיט אנדערע דורך עלעקטאראנישע סיגנאלן פון ווייטע שטרעקעס.
אין יאר ה'תרל"ו (1876) איז פארשריבן געווארן דאס טעלעפאן אלס א פאטענט דורך אלעקסאנדער גרעהעם בעל וואס דערנאך איז געגרינדעט געווארן די געזעלשאפט פון טעלאפאנען מיטן נאמען "בעל". ווען אלעקסאנדער איז געשטארבן האט מען אפגעאקט אלע טעלעפאנען אויף א פאר מינוטן כדי צו אים אפגעבן כבוד.
די ערשטע ליניע פון טעלעפאן נעצווערק איז געווען צווישן ניו יארק מיט שיקאגא, און דערנאך האט זיך דאס צעשפרייט אין גאנץ USA און אייראפע.
טעלעפאן אינדוסטרי אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעלעפאן סערוויס אין אמעריקע איז אלע יארן געווען אונטער דעם מאנאפאל פון די לאנג יעריגע פירמע עי-טי-ענד-טי וועלכע האט געהאט רוב טעלעפאן סערוויס פון לאנד. אין 984' איז דער מאנאפאל אויפגעבראכן געווארן אין געריכט נאך א לאנג יעריגע קאמף און די פירמע איז צעבראכן געווארן צו עטליכע טיילן און פיל נייע פירמעס האבן זיך דעמאלט געגרינדעט. אין 996' האט די רעגירונג נאך מער געעפענט די מארקעט פאר טעלעקאמיוניקאציעס און ערלויבט די טעלעפאן פירמעס צו גיין אין דירעקטע קאנקורענט איינע קעגן די אנדערע און זינט דעמאלט זענען פאראן הונדערטער קליינע און גרויסע פירמעס פון אלע סארטן וועלכע קומען און גייען יעדן טאג.
מיט'ן אויפלעזן דעם מעכטיגן מאנאפאל (פון די גרעסטע אין אמעריקע'ס היסטאריע) האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע קאנקורענט און פרייזן זענען דראסטיש געפאלן, ספעציעל פאר לאנג דיסטענס וועלכע איז ביז דעמאלט געווען א טייערע זאך. היינט צו טאג זענען פאראן איבער 1,200 עקזיסטירנדיגע לאנג דיסטענס קעריערס אז יעדער אין סיי וועלכע ארט אין לאנד ווייסט צו זאגן כאטש פון עטליכע פירמעס. די גרעסטע פירמעס זענען היינט: עי-טי-ענד-טי, ספרינט, עם-סי-איי און ווערייזן. עס איז נישט פאראן קיין שום חילוק אין די קוואליטעט פון די טעלעפאן קאלס צווישן איין פירמע און די אנדערע ווייל אלע נוצן די זעלבע פייבער אפטיק קעיבלס וועלכע באלאנגט פאר עי-טי-ענד-טי. אבער אין סערוויס איז שוין אן אנדערע וועלט און יעדע האט זיך אירע מעלות און חסרונות.
די קליינע פירמעס פארמאגן נישט קיין שום טעלעפאן סערוויס נאר זענען ריסעלערס וועלכע קויפ'ן טעלעפאן סערוויס פאר ביליג און פארקויפן דאס ווייטער פאר אביסל טייערער און פון דעם מאכן זיי א פראפיט. דאס ארבעט נישט אנדערש ווי יעדע אנדערע ריסעלער ווען זיי קויפן גרויסע בלאקס פון לאנג דיסטענס פאר בעסערע פרייזן און פארקויפן דאס ווייטער פאר זייערע קאסטומערס גענוי ווי איינער זאל קויפן אסאך האלץ און דאס ווייטער פארקויפן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ארץ ישראל
ארץ ישראל איז אַ שטח לאַנד אינעם מיטל מזרח וואו יידן האבן געוואוינט אין די צייטן פונעם ערשטן בית המקדש. ארץ ישראל איז כולל די היינטיקע לענדער מדינת ישראל, א גרויסער טייל פון יארדאניע און לבנון, און א טייל פון סיריע.
לויט דער תורה זענען פארן מצוות התלויות בארץ, דאס הייסט, געוויסע מצוות וואס מען האלט נאר אין ארץ ישראל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך פערציק יאר אין מדבר, האט יהושע אריינגפירט די יידן אין ארץ ישראל
די קרייצפארער מלוכה (1099 - 1260)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דעם ערשטן קרייצצוג האבן די קרייצפארער איינגענומען ירושלים אין 1099, און זיי האבן אויפגעשטעלט דאס קעניגרייך פון ירושלים. זיי האבן געקעמפט אויף א זייער ברוטאלן אופן, און זיי האבן געשאכטן גאר אסאך נישט-קריסטן. אין ירושלים האבן זיי געפירט א רציחה פון 40,000 מענטשן, צווישן זיי אסאך יידן וואס האבן מיטגעהאלפן די מוסולמענער אין דעם אנשטרענג צו שיצן די שטאט. די קרייצפארער האבן פארברייטערט זייער מלוכה ביז עגיפטן, דעם מיטלענדישן ים און דעם כנרת. שוין אין די ערשטע צען יאר האבן זיי צוריקגעשטופט די אראבער פון לאנד.
אין 1186 האט סאלאדין אנגעהויבן א קאמף קעגן די קרייצפארער, און האט זיי ענדלעך געזיגט.


text:
שפאקטיוו
דער ארטיקל איז געשטעלט צו פאראייניקן מיט טעלעסקאפ.
איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן.
א שפאקטיוו איז אן אפטיקל אינסטרומענט וואס טוט גרעסער מאכן א ווייטער אביעקט.
צוזאמענשטעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפאקטיוו פארמאגט צוויי לענסעס וואס ווען ביידע ווערן געלייגט איינע בעפאר די אנדערע טוט עס דערנענטערן און גרעסער מאכן דער אביעקט אויף וועלכן מען קוקט.
די פאדערשטע לינז (וועלכע איז נעטנער צו די אויגן) ווערט אנגערופן א קאנקאווע לינז. דאס איז א אויסגעארבעטע לינז וואס ברענגט נענטער אן אביעקט צוליב איר געדרייטע פארעם. די זעלבע לינז ווערט אויך גענוצט אין טעלעסקאפן. די צווייטע לינז איז א געמישטע לענס פון צוויי מאטריאלן פון וועלכע די מערהייט דערפון פארגרעסערט דעם אביעקט וואס איז נענטער געברענגט געווארן דורך דער קאנקאווער לינז.
די קאנקאווע לינז איז אויסגעארבעט און געשניטן אויף א שמאלע רינדיקייט אויף אריין וואס טוט וואונדערליך מאכן זען יעדער אביעקט נענטער. דאס איז נישט קיין טעכנאלאגישער אויסטרעף נאר איז שוין גענוצט געווארן טויזענטער יארן צוריק. די זעלבע לענס ווען מען דרייט עס אויס די פארקערטע וועג וועט עס ווייזן יעדער אביעקט ווייטער ווי עס איז באמת. ווייל די לינז איז דעמאלט אויסגעפארעמט די פארקערטע וועג.
שפאקטיוו סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נומערן און בוכשטאבן וואס שטייען אויפגעשריבן אויף אלע שפאקטיוון מיינען די גרויסקייט פון דעם בילד וואס ווערט געמאכט ווען מען קוקט אריין אין דעם שפאקטיוו. MM מיינט מילי-מעטער. א געווענליכער שפאקטיוו וועט האבן צוויי אויפשריפטן איינע וואס צייגט די גרויסקייט פון דעם בילד. און די צווייטע די ווייטקייט פון דער לינז.


text:
קרית ים
קרית ים איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איינע פון די שטעט אין קריות. געגרינדעט אין יאר 1941, און אנערקענט אלס שטאט אין 1976. געפונט זיך אכט קילאמעטער צפון פון חיפה.
קרן קיימת לישראל, און אן אמעריקאנער געזעלשאפט, האבן אויספלאנירט די שטאט נאך אין 1939. זיי האבן געבויט 60 הייזער, און 40 פון זיי איז געגאנגען פאר בריטישע זעלנער, און די איבריקע איז פארקויפט געווארן.
די בריטישע האבן געזען אין די ים ברעגעס, א וויכטיקע סטראטעגישע ציל, וויבאלד עס איז קעגן איבער דעם פארט, און דעריבער איז געווען אן אנוועזנהייט פון סאלדאטן אין שטאט, ווי אויך א מיליטערישע באזע. יידישע נוטרים האבן זיך אויך געפונען אין שטאט, און שפעטער האבן זיך א טייל פון זיי, אויך באזעצט אין שטאט.
אנהייב זענען יידן, באפרייטע פון מיליטער דינסט, געווען רוב איינוווינער פון שטאט, יידן וואס האבן געדינט אין בריטישן מיליטער, אדער די יידישע בריגאדע, ביי דער צווייטער וועלט מלחמה.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די שטאט באטראפן געווארן פון קאטיושא ראקעטעס, וואס האט פאראורזאכט שאדענס צו דער שטאט, אבער אין שטאט איז קיינער נישט אומגעקומען. פינף איינוווינער פון שטאט, זענען אומגעקומען אין חיפה באן מעכאניק, ווי אכט ארבעטער זענען אומגעקומען, און פינף זענען געווען פון קרית ים, אויך איז א סאלדאט פון צה"ל, אן איינוווינער פון שטאט, אומגעקומען אין די שלאכטן אין לבנון.


text:
1992
1992 איז דאס 92סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1992 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר האט אנגעהויבן מיטוואך.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - באסניע און הערצעגאווינע ווערט זעלבשטענדיק
- 20סטן יולי - וואצלאוו האוול רעזיגנירט אלס פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי
- 25סטן יולי - געעפנט די בארצעלאנע אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער שפילערין (געב' 1898)
- 5טן נאוועמבער - יאן אורט, האלענדישער אסטראנאם, פיאנער פון ראדיא-אסטראנאמיע (געב' 1900)
- 7טן נאוועמבער - אלעקסאנדער דובטשעק, פירער פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1921)


text:
נומערישער אנאליז
נומערישער אַנאַליז איז דער צווייג פון אנגעווענדעטער מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די טעאריע און די אלגאריטמען פון געפינען נומערישע לייזונגען צו מאטעמאטישע פראבלעמען.
נומערישער אנאליז דערמעגלעכט רעכענען דעם אינטעגראל פון אלע סארטן פונקציעס, און לייזן גלייכונגען פון פאלינאם אדער טריגאנאמעטרישע פונקציעס. איינער פון די ערשטע נומערישע פראבלעמען צו ווערן געלייזט איז דער ווערט פון , די לענג פון דעם דיאגאנאל אין אן איינהייט-קוואדראט.
ביז דער תקופה פון קאמפיוטערס האט נומערישער אנאליז זיך פארלאזט אויף האנט רעכענונגען געשטיצט מיט ביכער פון נומערישע טאבעלעס. היינט אבער ווערט די ארבעט איבערגעגעבן צום קאמפיוטער.
פראקטיש ניצט מען נומערישן אנאליז אין אינזשעניריע, פיזישע וויסנשאפטן און עקאנאמיק.


text:
הויז
צי מיינט איר הויזן?
הויז איז א געביידע וואו מענטשן וואוינען. עס ווערט געבויעט דורך מענטשן און ווערט גערופן הויז אזוי ווי עס פארמאגט פיר ווענט מיט א דאך.
א הויז באשוצט קעגן רעגן, שניי, קעלט, ווינטען, גנבים און חיות.
מענטשן וועלן רוב צייט פון טאג נישט זיין אין זייער הויז, נאר ביי דער ארבעט און אין אנדערע פלעצער אבער וועלן זיך געוויינליך געפינען אין זייער הויז ביי נאכט.
עס איז קאמיש אז מענטשן וועלן אוועק געבן רוב צייט פון זייער לעבן פאר דעם הויז אפילו זיי געפונען זיך אינדרויסן מער וואו דערין.[פֿעלט אַ מקור]
א הויז פארמאגט צום ווייניגסטנס איין טיר און עטליכע פענסטער
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס הויז האט ערמעגליכט מענטשן זיך ארויסצוציען פון היילן און פון געצעלטן וועלעכע זענען געווענליך נישט געווען באשיצט פון קעלטן און בעלי חיים, זייענדיג געבויעט פון ליילעכער ליים האלץ און הויט פון חיות.
היינט ווערן די מערהייט פון הייזער געבויעט פון שטיין און צעמענט. עס זענען נאך אלס פארהאן אזעלעכע וואס בויען א הויז פון האלץ און בלעך.
בויען און אויסשטעלן א פלאן פון בויען איז היינט א גרויסע מארק, אזוי אויך אדוואקאטן פאר "בויען פערמיטן" וכדו'.
אין פארשידענע מיוזיעמס דורכאויס דער וועלט זענען פארהאן בילדער און אויסשטעלן פון פארשידענע סארט געבויאכצער דורכאויס די יארן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ארטישאק
דער ארטישאק (וויסנשאפטלעכער נאמען: Cynara cardunculus) איז א פיל-יעריגע (perennial) געוויקס מיט שטעכיגע בלומען פון די פאמיליע אַסטעראַַצעאיי (Asteraceae) אפקומסטיג פון דרום אייראפע ארום דעם מיטלענדישער ים. ער וואקסט ביז איינס און א האלב - צוויי מעטער הויך, מיט זילבערע-ליכט גרינע בלעטער פון פופציג - אכטציג צענטימעטער לאנג. די בלומען טוהען זיך אנטוויקלן אין א גרויסן קאָפ פון אן עסבארן קנאפֿף אומגעפער אכט ביז פופצען צענטימעטער אין דיאמעטער מיט צאלרייכע דריי-קאנטיגע שופן. דער עסבארער טייל פון דעם קנאפף ביישטייט הויפטזאכליך פון דעם פליישיגן נידעריגן טייל, עס ווערט געניצט צום עסען נאכן קאכן.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם ארטישאק מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער ארטישאק געפינט זיך עפטערס קליינע שווארצע אינסעקטן (שרצים) צווישן די בלעטער, אדער רונדיכיקע גרינע אינסעקטן (שרצים) אויף די בלעטער, דערפאר אויב מען וויל ניצן די בלעטער דארף מען לױט דער הלכה זיי פריער אפשיילן און גיט אפשווענקן און נאכהער דארף מען קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארטישאק וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דער ארטישאק די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
קינדער-פאראליז
קינדער-פאַראַליז איז אן אַקוטע ווירוס-אינפעקטיווע קראנקייט וואס פארשפרייט זיך פון איין מענטש צו אן אנדערן. די קראנקייט איז אן אנצינדונג פונעם מארעך אינעם חוט השדרה.
אין 90% פון פעלער זענען נישט פאראן קיין סימפטאמען, אבער עס קען זיך מאך פארשידענע סימפטאמען טאמער די אינפעקציע גייט אריין צום בלוט. אין 1% פון פעלער גייט די אינפעקציע אריין אין דער צענטראלער נערווען-סיסטעם, און טוט חרוב מאכם מאטאר נייראנען, וואס מאכט קאליע די מוסקלען און קען ברענגען צו פאראליז. גאנץ אפט איז די תוצאה אז די פיס פארלירן זייער קראפט.
דער ערשטער וואס האט אנערקענט די קראנקייט פון קינדער-פאראליז איז געווען יאקאב היינע אין 1840. דעם ווירוס האט מען ערשט אידענטיפיצירט אין 1908. אינעם 20סטן יארהונדערט איז קינדער-פאראליז געווען די קראנקייט וואס מ'האט געהאט מערסטן מורא דערפון, מיט הונדערטער טויזנט מענטשן וואס האבן געליטן דערפון יעדע יאר. אין די 1950 יארן האט מען אנגעהויבן צו שאפן וואקצינען קעגן דער קראנקייט, און היינט איז די פארשפרייטונג אראפ ביז ווייניגער ווי א טויזנט פעלער יעדע יאר.
פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, דער 32סטן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט געליטן פון קינדער-פאראליז.


text:
מאכמוד אבאס
מאכמוד אבאס (געבוירן 26סטן מערץ, 1935) באוואוסט אויך ווי אבו מאזען (אויף אידיש טאטע פון מאזן, וואס איז זיין ערשטער זון). ער איז געווארן אויסגעוויילט ווי דער פארזיצער פון די פאליסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט אום 9טן יאנואר, 2005, און האט גענומען אפיציעל זיין אמט אום יאנואר 15, 2005.
אבאס איז דער הויפט פאליטיקער פון פאטאך.
ער האט געדינט אלס דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון די פאלעסטינער אויטאנאמיע פון מערץ ביז צו אקטויבער 2003 ווען ער האט רעזעגנירט ערקלערנדיג אז דאס איז צוליב דעם וואס ער האט נישט גענוג שטיצע פון די ארץ ישראל און אמעריקע רעגירונג, ווי אויך אינערליכע העצערייען קעגן זיין רעגירונג.
פאר ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער, האט אבאסא אנגעפירט די פי.על.או.ס פארהאנדעלונגן אפערעס דעפארטמענט.
ער איז געווען דער פארזיצער פון די פי.על.או.ס עקזעקיוטיווער קאמיטעט זינט נאוועמבער 11, 2004, נאך יאסיר אראפאט'ס טויט.
מיט חאמאס איצט אין קאנטראל פון די פאליסטינער אויטאריטעט, איז אבאס נאכאנאנד פארגעשטעלט אלס די פנים פאר מאדערנעזאציע פון פאלעסטינע.


text:
9/11
סעפטעמבער 11 איז דער טאג אין וועלכע אמעריקע האט געליטן איר שוידערליכסטן טעראר אטאקע אין איר היסטאריע. פיר פליגער זענען געווארן פארכאפט דורך אראבישע מוסלמענער טעראריסטן פון דעם אל קאידא ארגאניזאציע. צוויי פון די פליגער זענען געווארן אריינגעקראכט אין די צוויי וואלקנקראצער פון דעם וועלט האנדלונגס צענטער אין דאונטאון מאנהעטען, אראפברענגענדיג ביידע בנינים ווייניגער ווי צוויי שעה דערנאך. דער דריטער פליגער איז געווארן אריינגעקראכט אין דעם פענטעגאן בנין אין וואשינגטאן, און דער פערטער איז אראפגעברענגט געווארן דורך די פאסאזשירן אין א ליידיגן פעלד אין פענסילוואניע.
קרוב צו דריי טויזנט מענטשן זענען געשטארבען פון דער אטאקע.
9/11 איז נישט בלויז א דאטום. עס איז א באצייכענונג צו די תקופה אין וועלכן מיר לעבן אצינד: טעראר און איסלאמישע פונדעמאנטאליזם. קיין שום לאנד איבער דער וועלט איז היינט נישט באווארענט פון דעם טעראר געפאר.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 11טן סעפטעמבער 2001, 8:46:30 צופרי, האט א קאמערציעלער פליגער אריינגעריסן אינעם צפון טורעם פון די צווילינג טורמעס. מיט קארגע 16 מינוט דערויף האט א צווייטער פליגער אריינגעשאסן אינעם דרום טורעם פון די צווילינג טורעמעס. ביז א 2 שעה דערויף, זענען די 2 העכסטע געביידעס אין מאנהעטן געווען היסטאריע. חורבן און צעשטער, וואס מ'קען זיך אזוינס נישט פארשטעלן. אומברענגענדיג קרוב צו דריי טויזענט מענטשן.
בערך 9:40 יענעם אינדערפרי האט אן אנדערער פליגער אריינגעשאסן אינעם פענטאגאן געביידע.
אן אנדערע פליגער אויפן וועגן צום ווייסן הויז האט אויפריסן אינעם וואלד. קאנספיראטארן זאגן אז דאס האט דאס מיליטער ארינטערגעשאסן. דאס מיליטער לייקענט קאטעגאריש. (זעט טעאריע סעפטעמבער 11)
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ווינט
ווינט איז דער שטראמונג פון לופט באשטאנדטיילן אין א געוויסער האריזאנטאלער ריכטונג.
דאס קומט צושטאנד דורך אומאייניגער אטמאספערע הייצונג אויף דעם ערד פלאך. וואס אויף איין פלאץ איז די טעמפעראטור נידעריגער וואס שלעפט די לופט פון די שכינותדיגער פלאץ וואס איז העכערע טעמפרוטאר.
עס פאסירט אין אלע פארמען, פון א קליין פרישער לופטל וואס בלאזט אויף אפאר מינוט, ביז גלאבאלע שטורעמס.
א קליין ווינטל פאסירט דורך דעם וואס די זון באקט אויף איין פלאץ, און מאכט אז די ווארעמע לופט זאל זיך הייבן, און די זייטיגע קאלטער לופט קומט אויטאמאטיש אהין צו ערזעצן דעם חלל וואס האט זיך געשאפט דורך די לופט וואס איז ארויפגעגאנגען. דאס שאפט די פארענדערע לופט וואס מיר רופן ווינט.
בענעפיטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווינט קען דינען ווי א פריינט, דורך זומער ווען עס איז ביטער הייס, קומט ער און מאכט קיל און לעבט אויף די קינדער ווען עס מאכט פליען דעם קייט, אדער ביי א קליין בעיבי וואס די ווינט בלאזט די טשאשטקלעך אין דעם בעטל עס זאל זינגן און זיך דרייען.
אמאל האבן אויך אלע שיפן גערייזט אויף זעגלען וואס האבן פונקציאנירט דורך די ווינטן וואס בלאזן אויף די ארויפגעצויגענע ליילעכער איבערן שיף. און ווען די שיף געוואלט בייטן ריכטונגען, האט מען אויסגעדרייט די זעגל אויף א אנדערע זייט, אלעס געוואנדן אין די ריכטונגען אין וואס די ווינטן בלאזן.
און אויב האט אויסגעבראכן א שטורעם און די זעגלען האבן זיך צובראכן איז מען געווען אויף געהאקטע צרות.
די וועטער-פאראויסזאגער באשטימען אויך פיהל, לויט וועלכער ריכטונג און מיט וואספארא שטארקייט די ווינטן בלאזן. אויך נעמט דער ווינט א הויפט ראלע אין שפייזן די באשעפענישן און איז א וויכטיג פאר די עקזיסטענץ פונעם וועלט באשאף, נעמליך, די נאטור איז אז גענוי ווי די באשעפענישן אויף אונזער וועלט, מערן זיך אדורכדעם וואס צוויי זרעים קומען זיך צוזאם, אזוי טוען אויך געוואוקסן שפראצן בלויז נאכוואס די פייבער שטויב פון די קערנדלעך פון איין געוואוקס, בארירן דעם קערנדל פונעם צווייטן געוואוקס. און דאס טוט אלעס דער ווינט צושטאנד ברענגען.
פעלעריקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ווינטער איז עס ביטער פארפרויערן קאלט, אויב בלאזט ער מיטן גאנצן קראפט. אויך איז דא גרויזאמע הוראגאנען און טארנאדאס וואס אן רחמנות קענען זיי חרוב מאכן גאנצע שטעט הייזער און יארן און עפאכעס פון פלאג מי הארוואניע פון די מענטשן אין איין מינוט.


text:
סובמארין
א סובמארין איז א שיף וואס פארט אונטערן וואסער. אפט זענען סובמארינען קריג שיפן, אבער מ'קען זיי אויך ניצן פאר וויסנשאפֿטלעכע אדער מסחר צוועקן.
במשך די ערשטע און צווייטע וועלט מלחמות, האט מען אנטוויקלט פראקטישע סובמארינען, בעיקר אין דייטשלאנד. זיי זענען געטריבן דורך א דיזל-עלעקטרישער סיסטעם. א דיזל מאטאר האט געדרייט א גענעראטאר וואס האט אנגעלאדן אסאך באטעריעס בשעת דער סובמארין איז געווען אויפן וואסער. מיט דעם קראפֿט האט מען געטריבן דעם סובמארין ווען ער איז געטונקען אונטער דעם וואסער. ווען די דאזיגע סובמארינען זענען געווען אונטער דעם וואסער זענען זיי געווען א געפאר פאר זייערע שונאים און ס'איז געווען שווער צו זען זיי אבער ווען זיי זענען געווען אויפן וואסער אנצולאדן איז געווען גרינג צו אטאקירן זיי.
רוב מאדערנע מיליטערישע סובמארינען זענען באכוחט מיט יאדערלעכע רעאקטארן. די סובמארינען האבן א סיסטעם צו באקומען לופט פונעם ארומיגן ים-וואסער, אזוי קענען זיי בלייבן אונטער דעם וואסעט ביז עס בלייבט נישט קיין עסן. זייערע וויכטיקסטע פונקציאנען זענען אטאקירן שיפן אדער ארויסשיסן ראקעטן, למשל קרייס מיסלען אדער יאדערלעכע מיסלען. זענען פֿאראן צוויי ערליי סובמארינען: אטאק סובמארינען, וואס זענען קליין און גיך און אטאקירן אנדערע סובמארינען און אויבערפלאך שיפֿן מיט אן אונטערוואסער באמבע וואס הייסט א טארפעדע, און מיסלען סובמארינען, וואס זענען גרעסער און פאמעלעכער, און אויספלאנעוועט בעיקר צו שיסן מיסלען צו ווייטע צילן אויף דער יבשה. מיסלען סובמארינען זענען גענוג גרויס צו טראנספארטירן קאמאנדאס.


text:
פראנצויזישער מאנדאט
דער פראנצויזישער מאנדאט איז געגעבן געווארן פאר פראנקרייך, נאך דער ערשטער וועלט מלחמה, אין 1918 נאך דער סאנרעמא קאנפערענץ. די פעלקער-ליגע, האט באשטעטיגט דעם פראנצויזישן מאנדאט איבער סיריע און לבנון, און דעם בריטישן מאנדאט איבער פאלעסטינע, יארדאניע, און איבער איראק.
פראנקרייך איז געקומען צו א פארשטענדעניש מיט גרויסבריטאניע, צוויי יאר איידער דער וועלט מלחמה, איז געקומען צו אן ענדע, דער סייקס-פיקא פארשטענדעניש.
די פראבלעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרויסבריטאניע האט געהאט געמאכט פילע קעגנזייטיקע פארשפרעכונגען, איינס פאר די יידן, איינס פאר די אראבער, חוסיין זון פון עלי, שאריף פון מעקא, האט אנגעפירט דורכאויס די ערשטע וועלט מלחמה, א רעוואלוציע, קעגן אטאמאנישע אימפעריע, מיט די הילף פון ענגלישע גענעראלן, מיטן צוזאג אז פייסל דער ערשטער, וועט ווערן הערשער איבער סיריע. זעלבסטפארשטענדליך אז פראנקרייך האט גארנישט געהאטצו טון מיטן הסכם, און נאכן מלחמה אין 1920, ווען סיריע האט אים אויפגענומען אלס קעניג, האט פראנקרייך ארויסגעטריבן פייסעל בבושת פנים, ענגלאנד האט נאכדעם איבערגעגעבן איראק פאר פייסל.
דער צווייטער פראבלעם, דאס אויפשטעלן א גרויסע לבנון, די קריסטן אין לבנון האבן שטענדיק געטרוימט אויף זעלבשטענדיקייט, אבער אין זייער געגנט, וואס רעכנט אריין לבנון בארג, און ביירוט, ווילנדיק האבן א מאיאריטעט קריסטן אין זייער לאנד, דא האט פראנקרייך געמאכט א פאטאלע טעות, וואס מאנכע באשולדיקן פראנקרייך דירעקט אין אלע פראבלעמען וואס לבנון האט שפעטער געהאט, בעיקר אינעם לבנון ברודער קריג.
לויטן פלאן האט פראנקרייך באקומען דעם צפון טייל אין ארץ ישראל, וואס ווערט גערופן די פינגער פון גליל, אראבישע אויפשטענדלער האבן נישט געוואלט זיין אונטער פראנקרייך נאר ליבערשט אונטער דעם בריטישן מאנדאט, האבן דורכגעפירט אטאקעס קעגן פראנצויזישע קרעפטן, די תל חי פאגראמען, זענען פארגעקומען אין די שטרייטן צווישן די אראבישע אויפשטענדלער. צום סוף זענען בריטישע זעלנער אריינגעקומען דארט, און האבן פארנומען די גרענעץ, וואו עס איז היינט צווישן לבנון, און ישראל.
סיריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אין דמשק זענען פארגעקומען ראיאטן, האבן די פראנצויזן אריינגערופן די לופטפלאט, און זיי האבן באמבאדירט די מענטשן, אלטשטאט דמשק האט א געגנט וואס איז חרוב געווארן, און מען רופט עס די פארברענטע קעפ. סיריע איז צעטיילט געווארן אין מערערע טיילן, ווי יעדע עטנישע גרופע, האט באקומען אויטאנאמיע, ווי די אלאוויס, די דרוזן אויף די סירישע דרוזן בארג. פראנקרייך האט אויך אפגעגעבן צוויי געביטן קיין טערקיי, וואס האט געברענגט צו א שטארקע אויפברויז, קעגן די פראנצויזן, טיילן פון די כאלעב געביט, און די אלעקסאנדערטא געביט.
לבנון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריסטן אין לבנון האבן זיך געזען אלס פריינד פון פראנקרייך, און דערפאר האבן זיי געלייגט גרויס האפענונג אויף פראנקרייך. ווען פייסל האט זיך געוואנדן מיט בריוו, צו די אראבער, האבן די קריסטן געהאפט אז פייסל וועט דורכפאלן, וויבאלד פייסל האט געוואלט ווערן א הערשער איבער גרויס סיריע. די קריסטן האבן ווי אויבנדערמאנט, געהאט א פראבלעם מיט א גרויסע לבנון, אבער א טייל פון די קריסטליכע פירער, האבן איינגעשטימט, וויבאלד עס האט גרעסער געמאכט זייער לאנד, אבער דער נאציאנאליזם צווישן קריסטן און מוסלמענער האבן נאך געברענגט אסאך צרות אויף די לאנד.
פראנקרייך האט אויפגעשטעלט די ציווילע רעגירונג אין לבנון, וואס איז געשטעלט אויף יעדע געמיינדע פאר זיך. ווי אויך דער נאציאנאלע ציילונג, צוויי מאל האט מען געציילט, די צווייטע און די לעצטע מאל וואס מען האט געציילט אין 1932, דאס האט אויסגעשטעלט די פאליטישע שליסל, ביזן היינטיקן טאג.
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען נאצי דייטשלאנד, האט איינגענומען פראנקרייך, איז אויפגעשטאנען די ווישי רעגירונג. סיריע און לבנון האבן געהערט צום פראנצויזשן ווישי. גרויסבריטאניע, מורא האבנדיק אז דייטשלאנד וועט דאס פרובירן אויסנוצן און אריינקומען אינעם מיטל מזרח, און נאכן אויפשטאנד אין איראק, האבן די ענגלענדער, צוזאמען מיט קעמפער פאר א פרייע פראנקרייך, וואס שארל דע גאל, איז געווען פירער פון לאנדאן, האבן אין יוני 1941, איינגענומען די צוויי לענדער, און איבערגעגעבן דער מאנדאט, צום פרייען פראנקרייך.
זעלבשטענדיקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיריע האט זיך דערקלערט זעלבסטשטענדיק אין 1941, פאקטיש איז עס אנערקענט געווארן אלס א זעלבסטשטענדיקע רעפובליק, אין 1טן יאנואר 1944. און די פראנצויזישע טרופן האבן ערשט פארלאזט סיריע 1946.
לבנון איז זעלבסטשענדיק געווארן 1943, ווען פראנקרייך האט פארופן וואלן, און די רוב פון די ניי ערוויילטע האבן געשטימט לטובת אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך.


text:
הימל
דער הימל איז דער טייל פון דער אטמאספערע וואס מען קען זען פון דער ערד אדער פון אן אנדער אסטראנאמישן קערפער. ביי טאג זעט אויס דער הימל פון דער ערד גאנץ בלוי, אבער אין אמת'ן איז דאס ווייל דער לופט טוט צעווארפן דאס ליכט פון דער זון. [1] ביינאכט זעט אויס דער הימל שווארץ באשפרענקלט מיט שטערן.
בייטאג, ווען נאר דער הימל איז נישט איבערגעוואלקנט זעט מען די זון, און אמאל אויך די לבנה. ביינאכט זעט מען אין דעם הימל די לבנה, פלאנעטן און שטערן.
אנדערער פענאמענען וואס מען זעט אמאל אין דעם הימל זענען וואלקענעס, רעגנבויגן און דאס צפון ליכט.


text:
אפריקאס
דער אפריקאס (Prunus armeniaca, "ארמענישער פֿלוים" אין לאטיין) איז א זגאל פון Prunus. באטאניקערס מיינען אז ער שטאמט פון כינע און צענטראל אזיע, אפשר אויך קארעע און יאפאן. [1][2]
אפריקאסן (אויך פערשקעס, קארשן און פֿלוימען) זענען שטיינפרוכט.
באשרייבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אפריקאס בוים איז קליין (8-12 מעטער); זיינע בלעטער זען אויס ווי א שפיציקן הארץ, ברייט 8 צ"מ. די בלומען זענען ווייס אדער ראזעווע, מיט פינף קרוינבלעטלעך. די פרוכט האט איין זאמען אין א שטיין; איר קאליר איז געל אדער אראַנזש און כמעט האט נישט קיין האר, און איר דיאמעטער איז 2 צ"מ.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טערקיי איז דער הויפט פראדוצירער פון אפריקאסן,[4] איראן דער צווייטער. אין ארמעניע וואקסן אפריקאסן אינעם אררט טאל.
אין דער קעך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקאסן קען מען עסן רוי אדער געקאכט. געטרוקענטע אפריקאסן האלטן זיך לאנג און זענען אויך געשמאק. מען מאכט אפריקאסן קאנסערוון וואס מען קען שמירן אויף ברויט אדער ניצן ביים קאכן.
מעדיציניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפריקאסן זענען גוט קעגן עצירות. אפילו דריי זענען גענוג.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Flora of China: Armeniaca vulgaris
- ↑ Germplasm Resources Information Network: Prunus armeniaca
- ↑ פאראייניקטע פעלקער עסנווארג און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע (FAO) [1]
- ↑ The tendencies of Apricot producers


text:
בארד
באָרד איז די האר וואס וואקסט אויפ'ן אונטערשטן טייל פון פנים און באקן.
בערד אין היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס געפירעכץ פון לאזן וואקסן א בארד איז אנגעוואנדן אין די סאציעלע און קולטוראלע ווינטן, אריינגערעכנט דעם מאמענטיגן מאדע.
אין אור-אלטע געזעלשאפטן האט א בארד געקענט האבן פארשידענע מיינונגען. ביי די עגיפטישע פאלק האט עס באדייט אבילות, און אין אלגעמיין האט מען עס נישט געלאזט וואקסן פאר שיינקייט.
די אמאליגע פעלקער פון דער ווייטן און מיטל מזרח, אריינגערעכנט די פערסן, אידן, און אראבער, האבן געזעהן א בארד אלץ א סימן פון א קלוגער און אנגעזעהענער מאן און דער בארד האט ארויסגערופן עהרע און רעספּעקט. אויך האט געהייסן אז דאס געט צו צום הדרת פנים.
ביי די רוימישע איז א בארד געווען א סימן פון פשטות און נידעריגע געזעלשאפט קלאס -- באדינער און קנעכט זענען נישט געווען ערלויבט צו שניידן דעם בארד.
אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמאליגע אמערקאנע פרעזידענטן, ארמיי אפיצירן, און אנגעזעהענע לייט פלעגן אפט לאזן וואקסן די בערד ווענדנדיג אין דעם טעגליכן מאדע. די בערד פלעגן זיין צומאל אינטערעסאנט געפארעמט, איבערגעלאזט נאר ביי די זייטן אדער א לאנגער דינער בארר פון דער מיטן.
אין מערב אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מערב אייראפע, פון בערך דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן אראפצונעמען די בערד. אבער עס זענען געווען געוויסע תקופות, אפילו שפעטער, וואס דער מאדע איז געווען צו לאזן די בארד. צומאל האט זיך עס געוואנדן אין די געזעלשאפט -- געוויסע צייטן האבן גלחים געשוירן די בארד אבער נישט די המון עם, און אנדערע צייטן האט די המון עם געשוירן אבער נישט די גלחים. אין אנדערע צייטן האבן קאטוילישע גלחים געלאזט וואקסן די בארד און נישט די פראטעסטאנטישע, און צומאל פארקערט.
ביי אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה שטייט "ופאת זקנם לא יגלחו". חז"ל האבן געלערנט אז דאס פערבאט צו שערן דעם בארד מיט א גאלמעסער (ראזיר מעסער) ווייל עס שניידט ביז אין די הויט אריין. א שערל איז אבער נישט גע'אסר'ט ווייל עס שניידט נאר דורך רייבן איין שארפע מעסער אויפ'ן אנדערן. אזוי אויך א שער מאשין.
מיט'ן אנקום פון דעם עלעקטרישן גאלער איז ערלויבט געווארן זיך צו שערן די בארד גלאטיג וויבאלד עס ארבעט דורך צוזאמרייבן צוויי (אדער מער) שארפע מעסערלעך.
פילע אידן, איבערהויפט פון חרד'ישע קרייזן, שערן נישט די בערד כאטש די פילע היתרים. די הויפט סיבה איז אויף צו האלטן די אידישע מסורה אין לבוש, וויבאלד דער גאנצער מנהג פון זיך שערן די בארד ביי ארטאדאקסן איז א נייער.
אין זוהר ווערט די בארד ערקלערט אלץ אן ענין פון הייליגקייט און טוט שטרענג ארומגערעדט אנטקעגן שערן פון דעם אפילו א האר.[פֿעלט אַ מקור] דערפאר פירן זיך פילע חסידים אז זיי רירן נישט צו די בארד בכלל.


text:
גרויס
גרויס איז פארקערט ווי קליין. יעדער זאך, מענטש, באגריף וואס איז מער אין צאל אדער אין מאסע אדער שווערער אין וואג, פון נארמאל אדער העכער אין סייז אדער אין חשיבות, אדער מער פאוערפול אין מאגנאטוט קען מען אנרופען גרויס, ווענדעניג זיך רעלאטיוו צום סאבזשעקט.
אויך רופט מען אן אלס שפאט איינער וואס מאכט א ברייטעל פון עפעס וואס מען ווייסט שוין. אדער געבט צופיל כבוד פאר א פשוטער מענטש, אז דאס איז נישט קיין גדולה.
דאס ווערט גענוצט היינט צו טאגס פאר א משפחה נאמען שטאמענדיג לויט טייל צוליב צו ווייזן אז מען איז א בעל חסד און מען האט א גרויס הארץ.


text:
די ניו יארק סאן
די ניו יארק סאן The New York Sun איז פארעפנטליכט אלס א טעגליכער צייטונג פון 2002 ביז 2008 אונטער איר רעדאקטאר סעט ליפסקי.
עס איז אין דעם סטיל פון א בראד שיט ווי דער ניו יארק טיימס לאנג און הויך. אויך איז דאס שטארק א פונקט צו דעקן די קונסט און ליטעראטור נייעס כדי צוציען די רייכע ליינער קרייז.
סעט איז א פרייער אבער שטארק טראדיציאנאלער איד וואס איז פרא ארץ ישראל און פרא רעליגיע.
ער האט געגרינדעט דעם ענגלישן פארווארד און איר ארויפגעארבייט מיטן ברעכן אסאך אידישע נייעס וואס פאראינטערסירט אלגעמיינע גוים ווי למשל די אויפדעקונג מיט א בילד אז דער ביז דעמאלטסדיגער באקאנטער פרומער הלכה סענעטאר זשאו ליבערמאן טרינקט קאוק אין תשעה באב בעת קעמפעינענדיג מיט על גאר אלס וויצע פרעזידענט פון אמעריקע אויפן דעמאקראטישע פארטיי טיקעט. די אזאלכע סארטן נייעס האבן געבויט די צייטונג אלס וועלט איינפלוס ביז עס איז שוין געווען צו שווער צו פארטראגן פון זיינע בעלי בתים די אלטע ליבעראלע פרייע אידן וואס זענען נאך פון די קאמוניסטישע נייגונג נאך פון די ארבייטער רינג געדאנקען גאנג, און זיי האבן אים ארויסגעווארפן. דעמאלטס האט ער דאס געפענט דעם סאן.
אויך האט ער געגרינדעט די וואל סטריט זשורנאל אזיע אויסגאבע.
ער האט 10 רייכע אידישע אינוועסטארס אין דעם סאן.
ביי איר גרינדונג האבן רעכטע ציונים רבנים ווי אבי ווייס פון ריווערדעיל און נאך פראקלאמירט א מאסן אנסובסקריפשען פון ניו יארק טיימס ווי זיי זענען געווארן באשולדיגט צו זיין גענייגט קעגן אידן. און לעגעענדעס פליען אז דאס האט געגרייכט און צענדליגע טויזענטע קענסעלעישאןס וואס האבן אלע אויפגעסיינט צו באקומען דעליווערט אהיים דעם ניו יארק סאן אנשטאט דעם טיימס.
מיט איין דגוש ווילן זיי זיך איבערקלוגן פון ניו יארק טיימס אז זיי לייגן א גרעסערן דגוש אויף לאקאלע נייעס אויפן פאראנט בלאט.


text:
וואולקאן
דער וואולקאן (מצ. וואולקאנען) איז א בארג וואס שיסט אויס מיט הייסע ברענעדיגע לאווא.
דאס פאסירט געווענליך נאך א ערד ציטערניש, וואס רוקט די פלאטעס פון די וועלט און דורך דעם גייט אריין לופט אין טיפעניש פון די ערד, און עס ברענגט צו א עקספלאזאציע און עס שיסט אויס.
די וועלט איז איינגעטיילט אין 7 קאנטינענטן...
אינווייניג אין דער ערד געפונט זיך הייסע גליעדיגע צולאזטע שטיינער וואס הייסן...
אויב זאל מען גראבן א טיפע לאך אין דער ערד וועט מען זיך אנהאקן אין א גרויסער דיקער שיכט פון שטיין וואס נעמט ארום דער גאנצער וועלט, וואס מען קען נישט אדורך האקן, אונטער דעם געפונט זיך ווייכע שטיינער, און ווי טיפער דערפון ווערט עס ווייכער און ווארימער, ביז אין מיטל פונקט פון דער וועלט געפונט זיך הייסע צולאזטע לאווא...
וואולקאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וויליאם הענרי העריסאן
וויליאם הענרי העריסאן (9טן פעברואר, 1773 - 4טן אפריל, 1841) איז געווען דער 9טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געדינט פון: 4טן מערץ 1841 ביז: 4טן אפריל 1841.
נאך 4 וואכן דינען אלס פרעזידענט איז ער געשטארבן פון א לונגען אנטצינדונג (נעמאניע). העריסאן איז געווען דער ערשטער פרעזידענט צו שטארבן אימיטן דינען זיין טערמין. דער וויצע פרעזידענט זשאן טיילער האט אים איבערגענומען
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס קאנדידאט האבן זיינע קעגענער אים קריטיקרט אז ער איז צו אלט און נישט בכח צו פירן דאס לאנד, כדי צי ווייזן זיינע כוחות האט ער געהאלטן די לענגסטע איינשווערונגס רעדע אין היסטאריע, כמעט צוויי שעה. די רעדע האט ער געזאגט אויף דער גאס אין דער קעלט אן אנטון ווארימע מלבושים. מה עשה הקב"ה, נאך אזא לאנגער דרשה אין די פרעסט, האט ער געכאפט א שווערע פארקילעכטס און עס האט זיך אנטוויקלט אין אים די שעדליכע לונגען אנטצינדונג. אין יענער עפאכע האט נאך נישט עקזיסטירט קיין אנטיביאטיק, און ביז פיר וואכן איז ער געשטארבן.
העריסאן האט געדינט די קערצטע טערמין אין היסטאריע.


text:
יעקב ישראל קאניעווסקי
הרב יעקב ישראל קאַניעווסקי (באקאנט ווי דער סטייפלער, אויפן נאמען פון זיין געבורטשטאט הארניסטייפל אין אוקראינע; ט' תמוז ה'תרנ"ט, 1899 - כ"ג אב ה'תשמ"ה 1985) איז געווען איינער פון די מנהיגים פונען ליטווישן ציבור אין ישראל. ער האט מחבר געווען די סעריע ספרים קהלות יעקב אויף ש"ס.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעקב ישראל איז געבוירן געווארן אין תרנ"ט צו זיינע עלטערן חיים פרץ און ברכה קאַניעווסקי אין זייערע עלטערע יארן. זיין פאטער איז געווען א חסיד פונעם הארנסטייפלער רבי'ן, וואס האט אים גע'עצה'ט צו געבן א נאמען זיין זון נאכן טשערקאסער רבי'ן, רבי יעקב ישראל טווערסקי.
פון יונגערהייט איז ער געווען געוואוסט פאר אן עילוי און א מתמיד. ער האט געלערנט אין דער נאווהארדאקער ישיבה בשעת ווען זי איז געווען אין האמל ביי דער ערשטער וועלט מלחמה און דערנאך אין ביאליסטאק. ער האט געהייראט מרים קארעליץ, שוועסטער פונעם חזון אי"ש, וואס איז געווען דער שדכן אויפן שידוך. צווישן די יארן תרפ"ו - תרצ"ד איז ער געווען א ר"מ אין דער נאווהארדאקער ישיבה אין פינסק.
ראש חודש ניסן תרצ"ד (1934), עטלעכע חדשים נאך זיין שוואגער דער חזון איש, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין בני ברק. גלייך ווען ער איז אנגעקומען האט אים הרב מתתיהו שטשיגל, גרינדער פון דער נאווהארדאקער ישיבה אין בני ברק, באשטימט צו ווערן ראש ישיבה.
נאך זיין ווייבס פטירה האט דער סטייפלער געוואוינט ביי זיין טאכטער יאספע ברזם.
דער "סטייפלער" איז נפטר געווארן פרייטיק צונאכט, כ"ג מנחם-אב, תשמ"ה, און מ'האט אים באערדיקט אין דעם שומרי שבת בית עולם אין בני ברק, נאנט צום קבר פונעם חזון איש.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יעקב ישראל האט געהייראט זיין ווייב מרים קארעליץ אין ווילנע ז' אדר ב' תרפ"ז.[1] זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- הרב חיים קאניעווסקי
- מרת יאספע, די אלמנה פון הרב שאול ברזם. דער סטייפלער האט איר איבערגעגעבן דאס אויסשליסלעכע זכות צו פארשפרייטן זיינע ספרים "קהילות יעקב" פאר איר פרנסה.
- מרת אהובה, ווייב פון רבי מרדכי שלמה בערמאן, פון די פאנאוועזשער ראשי ישיבות.


text:
דזשעז
דזשעז איז א מוזיק זשאנער וואס שטאמט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. דזשעז האט עלעמענטן פון אפריקאנער-אמעריקאנער מוזיק און אייראפעאישער מוזיק.
די אינסטרומענטן וואס מען שפילט אין דזשעז זענען דער סאקסאפאן, דער טרומייט, די פיאנע, דער קאנטראבאס און פויקן.
איינער פון די הויפט עלעמענטן אין דזשעז איז אימפראוויזאציע.
אין די סוף 1980ער און די אנהייב 1990ער יאר האט דזשעז שטארק באאיינפלוסט היפ האפ.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גענוי פון וואנעט שטאט דאסט ווארט "דזשעז" ווייס מען נישט. דאס ווארט האט מען געניצט צומערשט אין 1912 אויפן מערב בארטן פון אמעריקע.


text:
מאצוא באשא
מאַצוא מונעפֿוסאַ, באקאנט ווי מאַצוא באַשא, (יאפאניש: 松尾芭蕉; 1644 - 28סטן נאוועמבער 1694) איז געווען א יאפאנעזער דיכטער. ער איז באוואוסט ווי דער גרעסטער שאפער פון הייקו, א דיכטונג אין 5-7-5 טראפן. זיין משפחה נאעמן אין מאצוא, אבער לויטן יאפאנישן שטייגער רופט מען אים סתם באשא אן א משפחה נאמען. ער פלעגט זיך חתמענען "はせを". ער איז פון די גרעסטע שרייבער פון דער עדא תקופה.
באשא איז געבוירן געווארן אין איגאַ (היינט אין מיע פרעפעקטורע) אין א סאמוריי משפחה. נאך א סך יארן פון סאמוריי האט ער באשלאסן אז דיכטונג ציט אים מער.
אין 1675 האט ער זיך געצויגן קיין עדא , היינט טאקיא. אין 1680 איז ער אריבער קיין פֿוגאקאווא, נישט ווייט פון עדא. ער האט געפלאנצט דארטן א "באשא" (באנאן) בוים, און האט זיך גענומען דעם נאמען באשא.
ער איז געשטארבן אין 1694 אין אסאקא פון א קראנקייט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
האנגאר
א האנגאר איז אן אפגעצאמטער סטרוקטור צו האלטן פליווארג אין געשיצטן לאגער. רוב מאדערנע האנגארן זענען געבויט פון מעטאל, אבער האלץ און בעטאן ווערן אויך געניצט. דאס ווארט האנגאר שטאמט פון א צפון-פראנצויזישן דיאלעקט, און באדייט א פי פען.
א האנגאר באשיצט פליווארג פון וועטער און אולטראוויאלעט ליכט. האנגארן ווערן אויך געניצט אלס א פארצאמטן ווארשטאט אדער א מאנטאזש שטח. דערצו אין א האנגאר קען געהיימע פליווארג ווערן באהאלטן פון שפיאן סאטעליטן און שפיאן עראפלאנען.
די זאלן אויף שיפן וואס טראגן פליווארג ווערן אויך גערופן האנגארן.


text:
סענעגאל
די רעפובליק פון סענעגאל (פראנצויזיש: République du Sénégal) איז א לאנד אין מערב אפריקע מיט א שטח פון 196,723 קוואדראט ק"מ. זי גרענעצט דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב, מאריטאניע צו צפון, מאלי צו מזרח, און גינע מיט גינע-ביסאו צו בדרום. די גאמביע איז אינגאנצן ארומגענומען פון סענעגאל. דאס לאנד נעמט זיין נאמען פונעם סענעגאל טייך אין צפון, ביים גרענעץ מיט מאריטאניע.
די הויפטשטאט פון סענעגאל איז דאקאר.
סענעגאל איז געווארן אומאפהעגניק פון פראנקרייך אין 1960, און זייט דעמאלסט האט געהערשט דארט א סטאבילע רעגירונג. סענעגאל ווערט פאררעכנט א מאדעל פון פילפארטייאישער דעמאקראטיע אין אפריקע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר רעליגיע אין סענעגאל איז איסלאם, און זיין אנהענגער זענען 92% ביז 94% פון דער באפעלקערונג. די מוסולמענער זענען כמעט אלע סופי. די אנדערע סענעגאלער זען קריסטן.


text:
אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן
די אינטערנציאנאלע סיסטעם פון איינסן איז די אינטערנאציאנאלע סטאנדארטע פארעם פון דער מעטרישער סיסטעם וואס ווערט ברייט באניצט היינט. די סיסטעם איז באקאנט ווי SI וואס איז א פארקירנצונג פונעם פראנצויזישן נאמען Système International d'unités.
די סיסטעם איז א סיסטעם פון מעסטן באזירט אויפן מעטער פאר לענג און דיסטאנץ, קילאגראם פאר מאסע, און סעקונדע פאר צייט.
פון די מעטער, קילאגראם און סעקונדע ווערן געשאפן אנדערע מאס איינסן ווי פארנעם, ענערגיע, דרוק, און גיכקייט.
ווען מען דארף גאר גרויסע אדער גאר קליינע מאסן ניצט מען א פרעפיקס, למשל קילא- פאר "1000" און מילי- פאר "0.001" (א טויזנטסטל). אזוי האט מען א קילאמעטער וואס איז גלייך צו 1000 מעטער און א מיליגראם וואס איז א 1000סטל פון א גראם. אונטן איז א טאבעלע מיט אלע פרעפיקסן.
די סיסטעם האט זיך אנטוויקלט פון דער מעטרישער סיסטעם געשאפן אין פראנקרייך נאך דער פראנצויזישער רעוואלוציע.
איינסן פון מאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באזע איינסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט איינסן אין דער סיסטעם זענען די באזע איינסן. אלע אנדערע איינסן קען מען טרייבן פון די באזע איינסן.
געטריבענע איינסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
חינוך
חינוך אדער ערציאונג אדער בילדונג איז די ערציאונג פון א קינד ווען ער איז נאך קליין.
א מענטש ווערט געפארעמט זיין געדאנקען און פירונגען פון אלעס און אלעמען ארום.
די וואס געבן זיך אפ מיט דעם זענען לערערין'ס און עלטערן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארצייטנס האט יעדער טאטע געדארפט לערענען פריוואט מיט זיין קינד אדער אים באזארגן א פריוואטער לערער זאל לערענען מיט זיין קינד, וואס דערפאר האבן פילע קינדער נישט געלערנט אין קיין שולעס, און אויסגעוואקסן אוילע פויערס און עם הארצ'ים.
ביים ענדע פון די 19טע י"ה איז אריין אין די וועסטליכע קולטור א רעפארמע אז די רעגירונגען מוזן באזארגן גרונדשולס פאר זייערע אלע בירגער אויף אומזינסט, אבער די מיטלשולעס און קל וחומר די אוניווערסיטעטן און קאלעדזשן וואס דארט האט מען שטודירט הויכע לימודים האט דאן געקאסט געלט. א צייט שפעטער איז אויך די גרונדשולעס געווארן א טייל פון די רעגירונגס פארפליכטונגען און נאר די אוניווערסיטעטן מיט די קאלעדזשן זיינען געבליבן אונטער פריוואטע געזעלשאפטן. היינט אין פילע אייראפישע לענדער שטיצט די רעגירונג און צאלן אויס א טייל פון די לימודים אויך אין די אוניווערסיטעטן פאר זייערע בירגער.
בילדונג אין מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מדינת ישראל איז דא דריי אפיציעלע חינוך אינסטיטוציעס וואס ווערן געשטיצט דורך די משרד החינוך:
- חינוך ממלכתי - שולעס פאר סעקולערער.
- חינוך ממלכתי דתי - שולעס פאר מזרחיסטן וואס האלטן זיי אויף א רעליגיע סטיל, און לערנען סיי ספרי קודש און סיי ספרי חול.
- חינוך חרדי עצמאי - שולעס פאר די פרומע וואס מען לערנט בעיקר ספרי קודש און אויך ספרי חול אונטער די קאנטראלע פון משרד החינוך. אבער למעשה ווערן זיי נישט געאכט דורך משרד החינוך, און לערנען כמעט נאר ספרי קודש ווי זייער אייגן ווילונג.
לױטן חוק אין ישראל (חוק חינוך חובה חינם) זײַט 1984 און איר באַשטימונג אין 1999 איז די מדינה מחויב אױסצוצאָלן חינוך פֿאַר קינדער פֿון 3 בין 18 יאָר.
- זעט אויך: שולע


text:
קונסט
קונסט איז אַ טײל פֿון אַן אייגענעם אױסדרוק. קונסט שליסט איין די וויזועלע קונסטן, ווי צייכענען, מאלעריי, סקולפטור און פאטאגראפיע, און אויך די פארשטעלונג קונסטו, ווי טאנץ, מוזיק, דיכטונג, פראזע און טעאטער.
קינסטלערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קינסטלערס זיינען צב"ש שרייבערס, מעלער, טענצער, רעדנער, בויער, זינגער, מוזיקער, אא"וו.
קינסטלערס זיינען פארטאן אין דעפינירן און רעוואלוציאנירן דאס לעבן.
סיי-וואו זיי באזעצן זיך נאר, שטייגט זיך שטארק דער אומבאוועגלעכער גיטער מארק פון געגנט, ווייל זיי בויען און מאכן שיינע אינטערעסאנטע שאפונגען וואס ציען אהין די מאסן פון איבער דער גארער וועלט.[פֿעלט אַ מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 18טן יארהונדערט האט די אויפקלערונג געווירקט אויף קונסט צו זען די וועלט אין ראציאנאלן אופן.


text:
מיסיסיפי טייך
דער מיסיסיפי טײַך איז א טייך אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, און איז איינער פון די לענגסטע טייכן אין דער וועלט. דער מקור פונעם מיסיסיפי איז אין דעם שטאַט מינעסאטע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט קאנאדע. דער מיסיסיפי פלוסט דרום אדורך די פאראייניגטע שטאטן, דורך די שטאטן וויסקאנסין, אייאווע, אילינוי, מיזורי, קענטאקי, טענעסי, ארקענסא און מיסיסיפי. דער מויל פונעם מיסיסיפי טייך איז לואיזיאנא, דרום פון ניו ארלינס. דער מיסיסיפי פלוסט אריין אינעם איינגאס פון מעקסיקא.
בייטייכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרויסע בייטייכן פונעם מיסיסיפי זענען:
- דער מינעסאטע טייך
- דער וויסקאנסין טייך
- דער אילינוי טייך
- דער מיזורי טייך
- דער אהייא טייך
- דער ארקענסא טייך


text:
באלקאן לענדער
די באלקאן לענדער זענען א גרופע פון לענדער, אין דרום מזרח אייראפע. די שטח איז גרויס 550,000 קוואדראט קילאמעטער, און האט א באפעלקערונג פון 53 מיליאן מענטשן.
די לענדער רעכענן צווישן זיך. אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, בולגאריע, גריכנלאנד, קראאטיע, מאקעדאניע, סערביע, קאסאווא, מאנטאנעגרא, סלאוועניע, די אייראפעישע טייל פון טערקיי, און דרום פון רומעניע. נישט אייביק ווערן רומעניע, און סלאוועניע גערעכנט. די געגנט ווערט גערופן אויף די בערג, וואס געפונען זיך אין בולגאריע, און סערביע.
די גרעניץ פון צפון, די דוניי טייך, און די קופע און די סעבע טייכן, צפון פון די באלקאן, געפונען זיך די קארפאטן בערג. עס ווערט אויך גערופן האלבאינדזל, וויבאלד עס איז ארומגענומען פון דרום, מיט עטליכע ימים. דער אדריאטישער ים, דער שווארצער ים, דער אגאישער ים, דער יאנישער ים, און דער ים פון מארמארא.


text:
חידקל
דער חידקל טייך, איז איינע פון די גרויסע און וויכטיקע טייכן, אין מיטעלן מזרח. די טייך הויבט זיך אן אין מזרח טערקיי, און פליסט דורך איראק, צוזאמען מיט די פרת, ביז ווי זיי טרעפן זיך און פארמירן די שאט על אראב טייך, וואס פאלט אריין אין פערסישער איינגאס.
די טייך האט אנגענומען א וויכטיקע שטעלונג אין די אור אלטע תקופות, אין די תורה ווערט די חידקל דערמאנט אלס איינע פון די פיר טייכן אין גן עדן.
די טייך פאנגט זיך אן אין דרום מזרח טערקיי, ביי די טאורוס בערג, און די טייך לויפט אין דרום מזרח ריכטונג, פון טערקיי ביז די גרעניץ מיט סיריע, די טייך איז די גרעניץ צווישן די צוויי לענדער פאר 30 קילאמעטער, ווי דערנאך גייט די טייך אריבער אין איראק, ווי מערערע קליינע טייכן פאלן אריין אין חידקל. נאך באגדאד ווערט די טייך צעטיילט אין א דעלטא, און גייט אריבער אין זומפיקע געגנטער און קאנאלן, ביז די חידקל טרעפט זיך מיט די פרת אין דרום איראק, וואס פארמירט אינאיינעם די שאט על אראב.
די לענג פון טייך איז 1,740 קילאמעטער לאנג, און זיין דרענאזש בעקן איז 166,000 קוואדראט קילאמעטער.


text:
מה נשתנה
מה נשתנה זענען די ערשטע צוויי ווערטע פון די פיר קשיות וואס יידישע קינדער פרעגן זייערע טאטעס פסח ביינאכט ביים סדר.
אינהאַלט
דער מנהג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער מנהג איז אן אלטער מנהג וואס ווערט געברענגט אין משניות מסכת פסחים אין פרק ערבי פסחים.
- עס איז געבויט אויף דעם וואס עס ווערט געשריבן אין דער תורה 'כי ישאלך בנך מחר' וואס פון דעם זעט מען אז דער קינד זאל פרעגן.
- עס איז אויך דא אסאך אנדערע מנהגים דורך אויס דעם סדר וואס דרייט זיך ארום דאס ענין אז די קינדער זאלן פרעגן, און אויך אז זיי זאלן בלייבן אויף דאס גאנצע סדר כדי צו הערן די נסים פון יציאת מצרים.
אנדערע מה נשתנה מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אויך דא וואס פירן זיך די פאלגנדע מנהגים:
- מען צינדט אן גרעסער און לענגערע וואקסענע ליכט ("מה נשתנה ליכט") פון דאס וואס מען צינדט איין אנדער יום טוב אדער שבת.
- אויך איז דא א מנהג אז מען ווארפט ניסלעך פאר די קינדער פאר מה נשתנה, דאס איז פארדעם אז די קינדער זאלן ווערן לעבעדיג און נישט איינשלאפן.
דער נוסח פון מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מקור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נוסח ווערט געברענגט אין דער משנה.
דער נוסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאטע לעבן: איך וויל דיך פיר קשיות פרעגן.
מה נשתנה - פארוואס איז פארענדערט געווארן
הלילה הזה - די נאכט פון פסח
מכל הלילות - פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר?
די ערשטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
חמץ ומצה - אויב מיר ווילן עסן מיר חמץ, און אויב מיר ווילן עסן מיר מצה
אבער הלילה הזה -די נאכט פון פסח
מצה - עסן מיר אלע נאר מצה.
די צוויטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
שאר ירקות - פארשידענע גרינצייגן
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
מרור - איז א מצוה צו עסן מרור.
די דריטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אין אנו מטבילים - טינקען מיר נישט איין
אפילו פעם אחת - אפילו איינמאל אויך נישט
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
שתי פעמים - טינקען מיר איין צוויי מאל, איינמאל כרפס אין זאלץ וואסער און איינמאל מרור אין חרוסת.
די פערטע קשיא איז:
שבכל הלילות - אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר
אנו אוכלים - עסן מיר
בין יושבים - סיי זיצנדיג
ובין מסובים - און סיי אנגלאנט (אנגעשפארט)
אבער הלילה הזה - די נאכט פון פסח
כלנו מסובים - עסן מיר אלע אנגעלאנט.
טאטע לעבן: כ'האב דיך געפרעגט פיר קשיות, זיי מוחל ענטפער מיר א תירוץ.
דער תירוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער תירוץ ענטפערט דער טאטע מיטן זאגן עבדים היינו. וואס אין דעם דערציילט מען צו וואס אלץ איז א אנדענקעניש.
פיר קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא פיר קינדער קעגן וועם די תורה האט געזאגט פיר אנדערע מאל אז מען זאל זיי דערציילן די ווינדער פון יציאת מצרים.
חכם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איז דער וואס פארשטייט אן עסק און פרובירט צו דערגיין די זאך.
דער חכם פרעגט: פארוואס דארף מען מקיים זיין די געזעצן פון די תורה?מָה הָעֵדֹת, וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְהוָה אֱלֹהֵינוּ, אֶתְכֶם. דברים ו'
דער טאטע ענטפערט אים, פון וועגן צוויי סיבות:
- גאט האט אונדז באפרייט פון עבדות צו חירות. עֲבָדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם; וַיֹּצִיאֵנוּ יְהוָה מִמִּצְרַיִם, בְּיָד חֲזָקָה... שם
- גאט האט אונדז געשענקט די לאנד כנען. לְמַעַן, הָבִיא אֹתָנוּ, לָתֶת לָנוּ אֶת-הָאָרֶץ, אֲשֶׁר נִשְׁבַּע לַאֲבֹתֵינוּ שם
רשע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רשע איז דער וואס אינטערעסירט אים נישט צופיל, און גלייכט חוזק צו מאכן.
תם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער תם איז דער וואס פארשטייט נישט וואס מען וויל פון אים.
שאינו יודע לשאול[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איז דער וואס ווייסט ניטאמאל אז מען דארף פרעגן.


text:
מסכת נזיר
מסכת נזיר איז די פערטע מסכתא אין סדר נשים (דער דריטער סדר אין משניות).
מסכת נזיר איז איינגעשלאסן אין סדר נשים כאטש זי איז נישט עוסק אין ענינים פון אישות. די גמרא (תלמוד בבלי) אין מסכת סוטה (דף ב עמוד א), ערקלערט אז מסכת נזיר געפינט זיך סדר נשים כדי זי זאל קומען גלייך נאך מסכת נדרים, ווייל נזירות איז א סארט נדר. מסכת נדרים געפינט זיך אין סדר נשים ווייל ס'איז דא אסאך דינים אין הלכות נדרים צווישן א פאטער און זיין טאכטער און צווישן א מאן און זיין ווייב. דער רמב"ם ברענגט דעם טעם אין זיין הקדמה צו פירוש המשניות.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כל כנויי נזירות
- הריני נזיר
- מי שאמר
- מי שאמר
- בית שמאי
- שלשה מינין
- כהן גדול
- שני נזירים
- הגויים אין להם
לויט די דפים אין די היינטיגע געדרוקטע גמרות, געפינט זיך אין דער מסכתא (תלמוד בבלי) דער איינציגער עמוד וואס האט נישט קיין גמרא נאר תוספות, דף ל"ג עמוד ב'.
מפרשי המסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין מסכת נזיר, דער פירוש וואס איז גערופן "רש"י" האט נישט רש"י געשריבן. מען נעמט אן אז זיין איידעם - דער ריב"ן - האט אים געשריבן.
- תוספות אין דער מסכתא איז א לויפנדיגער פירוש אויף דער גמרא.


text:
ראציאנאליזם
ראציאנאליזם הייסט דאס פארעכענען דעם ראציאנאל אלץ דער העכסטער און חשוב'סטער קוואל פון וויסנשאפט. אנשטאט אפעלירן צו געפיל אדער מאראל, אדער די חושים, אפעלירט ראציאנאליזם צו קאלטע לאגיק און אינטעלעקטואלער סברא.
די מאדערנע מערב-וועלט אידעאלאגיע שטייט אויף די פילאזאפיע פון ראציאנאליזם. דאס הייסט, אז פאר אלעס זוכט מען א ראציאנאלען ערקלערונג געבויט אויף לאגיק און פאקטן, און מען שטייט אוועק פון ערקלערן געשעענישן אויף א ניסים'דיגער, אומנאטירלעכן אופן. אזוי אויך שטופט ראציאנליזם אפ אמונות טפילות צוליב וואס זיי זענען נישט געבויט אויף די באקאנטע געזעצן פון נאטור.
באקאנטע ראציאנאליסטישע פילאזאפער זענען געווען רענע דעקארט, ברוך שפינאזא, גאטפריד לייבניץ און אימאנועל קאנט.
אידישער ראציאנאליזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיל פון די גאונים זענען געווען ראציאנאליסטן. סעדיה גאון, פון די ערשטע אידישע ראציאנאליסטן נאכן חתימת התלמוד, האט אין זיין ווערק אמונות ודעות געפרואווט איבערווייזן די אידישע יסודות הדת אויף א ראציאנאליסטישן אופן.
נאך דער תקופת הגאונים, איז דער גאונימישער ראציאנאליסטישער שטריך אריבער צו די ספרדישע לענדער. ר' אברהם אבן עזרא איז געווען א פראמינענטער ראציאנאליסט. זיין פירוש אויף די תורה איז באזירט אויף פשט, און פון דרש לאכט ער געווענטליך אפ. זיין מהלך אין אזעלכע ענינים ווי השגחה פרטית און נסים אויף אן אומנאטירליכען שטייגער איז אויך שטרענג ראציאנאליסטיש.
נאכפאלגנדיג סעדיה גאון האט דער רמב"ם שטארק אויסגעברייטערט און באפעסטיגט די יסודות פון אידישע ראציאנאליזם. דעם רמב"ם'ס מורה נבוכים איז א פיאנירישע ווערק ווי ער ארבייט אויס די אידישע רעליגיע געבויעט אויף די ראציאנאליסטישע יסודות פון אריסטו און די אראבישע פילאזאפער פונעם רמב"ם'ס תקופה.
און אגרת תימן שרייבט דער רמב"ם אז מאנכע שוטים מיינען אז ווי מער מען טייטשט אריין פאנטאסטישע אומנאטירלעכע נסים'דיגע געשעענישן אין די תורה, אלס מער ווער די כבוד פוו גאט דערהויבן. דער אמת איז אבער פונקט פארקערט, אז גאט פירט די וועלט מיט א סדר און צו זאגן אז ער דארף אפנויגן פונעם ארדער כדי צו באשטראפן רשעים אדער באגליקן צדיקים, איז בכלל נישט קיין כבוד פאר גאט. אדרבא, ווי ווייניגער ער דארף אפנויגן פון דעם סדר, אלץ גרעסער איז עס א כבוד פאר גאט.


text:
5טן אפריל
דעם 5טן אפריל איז דער 95סטער טאג פון יאר (96סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 270 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1955 - ווינסטאן טשערטשיל זאגט אפ זיין אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך ביי די 81 יאר.
- 1976 - האראלד ווילסאן רעזיגנירט אלס מתפקידו פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1992 - באסניע און הערצעגאווינע ווערט זעלבשטענדיק
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1908 - הערבערט פאן קאראיאן, עסטרייכער דיריגענט (געש' 1989)
- 1937 - קאלין פאוול, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1697 - קארל דער עלפטער, מלך פון שוועדן (געב' 1655)
- 1992 - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער שפילערין (געב' 1898)


text:
1918
1918 איז דאס 18טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1918 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - זומער זייגער איינגעפירט אין די פאראייניקטע שטאטן צום ערשטן מאל
- 26סטן מיי - גרוזיע פראקלאמירט די דעמאקראטישע רעפובליק פון גרוזיע, וואס האט זיך געהאלטן ביז 1921
- 28סטן מיי - ארמעניע און אזערביידזשאן פראקלאמירן זייער זעלבשטענדיקייט
- 28סטן אקטאבער - טשעכאסלאוואקיי באקומט זעלבשטענדיקייט פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע
- 6טן נאוועמבער - די צווייטע פוילישע רעפובליק פראקלאמירט אין פוילן.
- 11טן נאוועמבער - די ערשטע וועלט מלחמה ענדיגט זיך; פוילן ווערט זעלבשטענדיגקייט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מיי - ריטשארד פיינמאן, אמעריקאנער פיזיקער (געש' 1988)
- 18טן יולי - נעלסאן מאנדעלע, פרעזידענט פון דרום אפריקע (געש' 2013)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - קלאד דעביוסי, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געב' 1862)
- 30סטן יולי - הרב חיים סאלאווייטשיק, בריסקער רב און פיאנער פון דעם "בריסקער" מהלך אין לערנען (געב' 1853)


text:
דוד בן גוריון
דוד בן גוריון (16טן אקטאבער 1886, תרמ"ז - 1טן דעצעמבער 1973 תשל"ד) איז געווען דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון איז געבוירן י"ז תשרי ה'תרמ"ז (1886) אלס דוד גרין אין פלאנסק, פוילן, דאן א חלק פון צאריסטישן רוסלאנד, צו זיינע עלטערן אביגדור און שיינדל גרין. זיין מוטער איז געשטארבן ווען ער איז אלט געווען צען יאר. זיין פאטער איז געווען אן אדוואקאט, און אן ענטוזיאסטישער מיטטיילער אין דער חובבי ציון ארגאניזאציע.
אין זיין יוגנד איז בן גוריון שוין געווארן א שטארקער ציוניסט, און אין 1906 האט ער זיך געצויגן קיין פאלעסטינע. צוערשט האט ער געארבעט אין אגריקולטור אין די מאראנצן פעלדער און שפעטער איז ער געווארן א זשורנאליסט. אין דער תקופה האט ער אנגעהויבן זיינע פאליטישע אקטיוויטעטן, און האט אנגענומען דעם נאמען בן גוריון.
אין 1915 האבן אים די טערקן פארטריבן פון פאלעסטינע וועגן זיין רוסישע בירגערשאפט, און ער האט זיך געצויגן קיין ניו יארק. אין ניו יארק האט ער זיך אנגעטראפן מיט פאולא מונווייס מיט וועמען ער האט דערנאך חתונה געהאט און געהאט מיט איר דריי קינדער.
אין 1918 האט ער זיך אנגעשלאסן אין דעם 28'סטער באטאליאן פון דער אידישער לעגיאן פון דער בריטישער ארמיי. ער האט זיך צוריקגעקערט קיין פאלעסטינע נאך דער ערשטער וועלט קריג ווען דאס לאנד איז שוין געווען איינגענומען דורך די בריטישע.
אין דער ציוניסטישער פירערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון האט זיך טיף אריינגעטוהן אין פאליטישע אקטיוויטעטן און איז געווארן אן אנגעזעהענער פירער פון ארבייטער ציוניזם, וועלכער איז שפעטער געווארן דער דאמינירנדער פראקציע אין ציוניזם. ער איז געווען שטארק אנטקעגן די אקטיוויטעטן פון די עקסטרעמע גרופעס אצ"ל (באקאנט אלץ דער אירגון) און לחי, וועמען ער האט גערופן טעראריסטישע גרופעס פאר זייער דורכפירן געוואלדטאטן קעגן די ענגלישע וואס האט אויך געברענגט פיל ציווילע קרבנות.
אין 1948, כאטש עס איז געווען שטארקע געגנערשאפט אפילו פון זיין אייגענעם פארטיי, האט ער דורכגעפירט דער רעזאלוציע צו גרונדן מדינת ישראל מיט שטימען פון זעקס קעגן פיר לויט דעם צוטיילונגס פלאן פון די פאראייניגטע פעלקער.
מיט'ן אויפקום פון דער מדינה האט ער געהייסן גרונדן דעם ישראל'ישן ארמיי, דער צבא הגנה לישראל (צה"ל), און פארבאטן דאס עקזיסטענץ פון אנדערע באוואפנטע גרופעס. דאס האט געפירט צו אנגעצויגענע באציאונגען מיט מנחם בעגין דער פירער פון דעם אירגון. ווען בעגין האט געברענגט א שיף פול מיט וואפן, דער אלטאלענא, האט בן גוריון באפוילן דאס איבערגעבן פאר'ן ניי געבוירענעם צה"ל. בעגין, וועלכער איז געווען אויפ'ן שיף, האט מסכים געווען איבערצוגעבן אכטציג פראצענט פון די וואפן, און די איבריגע פאר די אצל קעמפער פון ירושלים, דאס איז וויבאלד ישראל האט נאך נישט איינגענומען ירושלים, און איר צוקונפט איז נאך נישט געווען קלאר, און בן גוריון האט באפוילן באמבאדירן דעם שיף, טראץ דעם אפמאך וואס די אצל האט פון פריער געהאט מיטן ארמיי. זעכצן אידישע מיטטיילער פון דעם אירגון זענען אומגעקומען. בעגין אליין איז נישט געשעדיגט געווארן, אבער ער האט דערנאך נאכגעגעבן און אנגעשלאסן זיינע קעמפערס מיט'ן צה"ל.
אלץ פרעמיער מיניסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן גוריון האט געפירט מדינת ישראל אין די קריטישע תקופה פון דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג, וועלכער האט זיך געצויגן פון נובעמבער 1947 ביז מרצ 1949. נאכ'ן קריג איז ער געווארן אויפגענומען אלץ פרעמיער מיניסטער און געפירט דער מדינה אין אירע יונגע יארן.
אין 1953 האט ער דערקלערט אז ער ציהט זיך ארויס פון דער פרעמיערשאפט זיך צו באזעצן אין קיבוץ שדי בוקר אין דער נגב. אין 1955 איז ער אבער צוריקגעקומען צום פרעמיערשאפט און געדינט ביז 1963. ער איז ווייטער פארבליבן פארמישט אין פאליטישע ענינים ביז ער האט זיך אנטזאגט פון דעם אין 1970. זיינע לעצטע יארן האט ער פארברענגט אויף זיין קיבוץ, און ער איז געשטארבן דעם 1טן דעצעמבער, 1973.
זיינע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די שפעטע ת"ר יאהרן האט ער אינאיינעם מיט יצחק בן צבי געשאפן און ארויסגעגעבן א דיקע בוך אויף די יודישע שפראך מיטן נאמען ארץ ישראל, וועלכע נעמט ארום די פארגאנגענהייט און געגנווארט פון ארץ ישראל און איהרע איינוואוינער.
דרויסענדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספעציעלע באריכט אויף בן גוריון פון דער בי.בי.סי.
- ביאגראפיע אויף בן גוריון פון דער דזואיש ווירטועל לייברערי
- בן גריון אין א רעדע אויף יודיש אין שוועדן אין יאהר 1962 https://www.youtube.com/watch?v=UUQrJakOQCU


text:
אינדיום
אינדיום (Indium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל In און אטאם נומער 49. אינדיום איז א מעטאל.
ניצט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער פארשפרייטער ניץ פון אינדיום איז איז געווען אין די מאטארן פון עראפלאנען בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. דערנאך, איז געוואקסן די פאדערונג פאר אינדיום אין :
- אַפּפליקאַציעס אין די האלב-דורכפירער אינדוסטריע.
- דעקן LCD.
- ניצן פון געשמעלץ מיט א נידעריקן שמעלצפונקט. א געשמעלץ פון 24% אינדיום מיט 76% גאַליום איז פליסיק ביי צימער טעמפּעראַטור.
- שפיגלען באדעקט מיט אינדיום האָבן אַ מעלה איבער זילבער, ווייַל עס איז מער קעגנשטעליק פון ווערן צעפרעסן.
- פילטערן ליכט אין נאטריום לאמפן.
באווארענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריין מאַטאַלישיא איז נישט גיפטיק. אינדיום פארבינדונגען, אבער, זענען יא גיפטיק, למשל: InCl3 און InP פארבינדונג ווער גערעכנט גיפטיק און פאראורזאכט ראַק.


text:
ניו יארק סיטי - זינט האריקעין סענדי היט באטראפן ניו יארק דח פארגאנגענע וואך, האט פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדדזשמענט עדזשענסי (FEMA) באשטעטיגט איבער 221$ מיליאן צו העלפן מענטשן און משפחות זיך ערהוילן פונם חורבן.
פאלגענד איז אן איבערזיכט פון די חורבן ערהוילונג באמיאונגען וואס פימא שטעלט צו אזוי ווי עס איז אום נאוועמבער 8:
- איבער 147,000 ניו יארקער האבן זיך פארבינדן מיט פימא פאר אינפארמאציע אדער זיך איינגעגעבן פאר הילף מיט פימא און איבער 221$ מיליאן איז געווארן באשטעטיגט. איבער 73,000 האבן זיך איינגעגעבן דורך די אנליין אפליקאציע וועבזייטל ביי www.disasterassistance.gov.
- 18 דיזעסטער ריקאווערי צענטערן (DRC) זענען אפען אין ניין דערקלערטע קאונטיס. דאס רעכנט אריין מאביל וועבזייטלעך ווי אויך פיקסט וועבזייטלעך, און אצינד האבן שוין איבער 9,400 איבערלעבער באקומען הילף ביי DRC'ס אין ניו יארק.
- איבער 1,200 קאמיוניטי רילעישאנס (CR) ספעציאליסטן זענעם סטראטעגיש אויסגעשטעלט דורכאויס אפעקטירטע געגנטער, גייענדיג פון טיר צו טיר ערקלערנדיג וואספארא סארטן חורבן הילף עס איז פארהאן און ווי אזוי זיך צו רעגיסטרירן. מער טיעמס קומען אן טעגליך.
- 1,062 אינספעקטארס אין די פעלד האבן פארענדיגט איבער 22,200 היים אינטערזוכונגען.
- עס זענען פארהאן 27 שעלטערס אין באנוץ וועלכע זענען די היים פאר 4,939 מענטשן.
- די אמעריקען רעד קראס האט אויסגעטיילט 599,776 מאלצייטן, 471,620 פארבייסן, 64,518 גרויסע ארטיקלען ווועלכע רעכענען אריין זאכן ווי דעקעס, הענטשיך, און קאמפארט קיטס.
- 2,491,200 ליטער וואסער, 1,363,968 מאלצייטן גרייט צום עסן, 133,650 דעקעס זענען געווארן אויסגעטיילט.
- די U.S. Army Corps וועלן אפשאצן די Cupsogue/Moriches אינלעט צו פעסטשטעלן די ווייטערדיגע שאדנס דורך די נעכטיגע שטורעם און ווייטער צושטעלן עמערדזשענסי פאוער אפעראציעס מיט קאנצענטראציע אויף באוואוינטע געגנטער.
- עס זענען פארהאן עלף דיזעסטער מעדיקל אסיסטענס טיעמס (DMATs) פון די דעפארטמענט אוו העלטה ענד יומען סערוויסעס אין שוואונג אין ניו יארק.
- די דעפענס לאדזשיסטיקס עדזשנעסי האט געקויפט אנלעדעד און דיזיל פיול וועלכע ווערט אויסגעטיילט אין געגנטער דורכאויס נוי יארק וועלכע זענען אפעקטירט געווארן דורך די שטורעם צו צוגעבן צו אנגייענדע פריוואטע סעקטאר באמיאונגעןץ
- די טרעדזשורי דעפארטמענט און אינטערנאל רעוועניו סערוויס וועלן פארציכטן אויף נידריג אינקאם האוזינג טעקס קרעדיט רולס וועלכע פארבאטן אייגנטומער פון נידריג אינקאם היימען צו צושטעלן האוזינג פאר איבערלעבער פון האריקעין סענדי וועלכע קוואליפיצירן נישט אלס נדיריג אינקאם.
- די דעפארטמענט אוו דעפענס'ס U.S. טראנפארטאציע קאמענד האט אפגעטראגן 61 פאוער רעסטארעישן וועהיקלס, 65 טעקניקל פערסאנעל, 63 פאוער רעסטארעישן וועהיקלס און 132 טעקניקל פערסאנעל צו סטוארט עיר נעשאנעל גארד עיר בעיס, N.Y.
- ניו יארק'ס גרויסע חורבן דעקלעראציע איז געווארן געענדערט אזוי אז די ניין דערקלערטע קאונטיס זענען יעצט באשטעטיגט פאר אלע קאטעגאריעס פון פאבליק אסיסטענס, וואס רעכנט אריין צוריקצאלונג פארבארעכטיגטע קאסטן פון עמערדזשענסי רעספאנס סערוויסעס, אפאל אוועקפירונג, און פארררעכטונגען פון פאבליק אינפראסטרוקטור.
מען קען זיך איינגעבן אנליין ביי www.disasterassistance.gov אדער דורך סמארטפאון ביי m.fema.gov. אפליקאנטן קענען אויך רופן 1-800-621-3362 אדער (TTY) 1-800-462-7585. די וועלכע נוצן 711 רילעי אדער ווידיאו רילעי סערוויסעס (VRS) זאלן רופן 1-800-621-3362. די טאל פרייע טעלעפאון נומערן ארבעטן פון 7 אזייגער אינדערפרי ביז 10 אזייגער אויפדערנאכט זיבן טעג א וואך ביז א ווייטערדיגע מעלדונג.
FEMA'ס מיסיע איז צו אונטערשטיצן אונזערע בירגער און ערשטע הילף צו פארזיכערן אז מיר ארבעטן אינאיינעם אלס א פאלק צו בויען, דערהאלטן און פארבעסערן אונזער מעגליכקייט זיך צוגרייטן צו, באשיצן פון, רעאיגן, זיך ערהוילן פון, און פארלייכטערן אלע געפארן.