text:
מאדים
דער מאדים אָדער מאַרס (ענגליש: Mars) איז דער פערטער פלאנעט פון דער זון, וועלכע געפינט זיך א דורכשניט ווייט פון 130 מיליאן מייל (1.523,662,31 AU) ווייט פון דער זון וועלכע איז געשאצט צו בערך 80 מיליאן מייל פון דער ערד. מאדים איז די צווייטע קלענסטע פלאנעט אין דער זון סיסטעם, נאך מערקור. מאדים האט צוויי קליינע לבנות, פאבאס און דעמאס.
מאדים ווערט גערופן דער "רויטער פלאנעט"—צוליב דער אייזן אקסיד אויף זיין אייבערפלאך זעט ער אויס רויטלעך. מאדים איז אן ערדישער פלאנעט, צוינויפגעשטעלט בעיקר פון שטיינער און מעטאלן. ביז 1965 האט מען געמיינט אז אפשר האט מאדים פליסיק וואסער אויף זיין אייבערפלאך. מיט די סאטעליטן וואס מען האט געשיקט אריבער מאדים פארשטייט מען היינט אז עס געפינט זיך אייז אויף די פאלוסן פון מאדים.
די אטמאספער פון מאדים איז זייער דין, מיט א סך קוילן זייערס און ווייניק זויערשטאף. אזוי ווי מאדים איז ווייטער פון דער זון ווי די ערד, און האט נישט קיין סך לופט, זענען די טעמפעראטורן נידעריקער ווי אויף דער ערד.
די סקארע פונעם פלאנעט האט א דורכשניט די פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדיכטקייט איז 125 ק"מ.
מען קען זען מאדים גאנץ גרינג פון דער ערד; ער זעט אויס רויטלעך, און זיין גרייס קען דערגרייכן 2.91-, וואס נאר יופיטער, ווענוס, די לבנה און די זון זען אויס העלער.
ארום מאדים רינגלען פינעף קאסמאס-שיפן, און צוויי ליגן אויף זיין אייבערפלאך.
אינהאַלט
נאמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פלאנעט מַאְדִּים ווערט דערמאנט מיט דעם נאמען שוין דורך חז"ל אין דער גמרא[1]. דער נאמען מאדים נעמט זיך פונעם רויטן קאליר (רויט איז "אדום" אין לשון הקודש) פונעם פלאנעט. אויף אנדערע שפראכן הייסט דער פלאנעט מאַרס Mars, אויפן נאמען פונעם אפגאט מארס אין דער רוימישער מיטאלאגיע.
אלגעמיינע אינפארמאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מאדים איז העלפט די גרייס פון דער ערד מיט 6,721 ק"מ (בערך 4,000 מייל) אין דיאמעטער ביים עקוואטאר קעגן דער ערד'ס איבער 8,000 מייל אין דיאמעטער. (די לבנה איז בערך א פערטל די גרייס פון דער וועלט מיט בערך 2,000 מייל אין דיאמעטער.) אויך איז ער ווייניגער געדיכט ווי די ערד, און דערפאר האט מאדים 15% פונעם פארנעם פון דער ערד אבער נאר 11% פון איר מאסע. מאדים דרייט זיך אויף זיין אקס איינמאל אין 24 שעה'ן מיט 37 מינוט, וואס איז די לענג פון א טאג אויפן פלאנעט. דער אקס פון מאדים איז אנגעבויגן, אזוי ווי דער אקס פון דער ערד, במילא האט ער אויך פיר צייטן פונעם יאר.
אזוי ווי אלע פלאנעטן (אבער אנדערש ווי די לבנה וועלכע רינגלט ארום דער ערד) טוט דער מאדים ארומרינגלען די זון, אויף א גרעסערן רינג (אָרביט) וועלכע געדויערט איר 686.98 טעג (בערך 1,8 ערד יאר) מיט א גיך פון 24.13 ק"מ א סעקונדע (איבער 50,000 מייל פער שטונדע). דער פלאנעט איז 1.52 מאל אזוי ווייט פון דער זון ווי די ערד, דערפאר באקומט ער נאר 43% אזויפיל ליכט פון דער זון.
דער רמב"ם שרייבט אז יעדער איינער פון די פלאנעטן נעבן דער זון זענען גלגלים פאר זיך און דאס האט מען זיך איבערגעצייגט מיט טעלעסקאפן ווען מען האט באמערקט אז דער מאדים האט צוויי לבנות, פאבאס און דעמאס, וועלכע רינגלען אים ארום גענוי ווי די לבנה רינגעלט ארום דער ערד. (מאכט נישט קיין טעות. די וועלט איז א (נאטירלעכער) סאטעליט פאר דער זון און די לבנה איז א סאטעליט פאר דער וועלט. דער מאדים איז א סאטעליט פאר דער זון און ער פארמאגט צוויי אייגענע סאטעליטן וועלכע רינגלען אים ארום. דער מאדים געפינט זיך נישט צווישן דער ערד און דער זון נאר געפינט זיך ווייטער ארויס פון דער ערד. דער מאדים איז א פלאנעט און די לבנה איז א לבנה.)
אסטראנאמען מיינען אז מאדים האט אינוועניג אייזן, ניקל און שוועבל, ארומגענומען מיט א סקארע פון סיליציום, זויערשטאף, מאגנעזיום, אלומיניום, קאלציום און קאליום. די סקארע האט א דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדעכטקייט איז 125 ק"מ.
אייבערפלאך געאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מאדים איז אן ערדישער פלאנעט וואס באשטייט פון מינעראלן וואס אנטהאלטן סיליציום און זויערשטאף, מעטאלן און אנדערע עלעמענטן וואס מען טרעפט אין שטיין. דער אייבערפלאך פון מאדים איז בעיקר באסאלט, און איז באדעקט מיט שטויב פון אייזן-אקסיד.
דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן מאגנעזיום, נאטריום, קאליום און כלאר.
אזוי ווי דער אטמאספער-דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. אסטראנאמען האלטן אז אמאל פלעג יא זיין פליסיג וואסער אויפן פלאנעט. טייל פארשער האלטן אז צו פלוינען אין צפון זענען אמאל געווען באדעקט מיט אן אקעאן טיף הונדערטער מעטער, אפשר אזוי גרויס ווי דער ארקטישער אקעאן אויף דער ערד.
אטמאספער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשנילעכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטלעכע 11 ק"מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% קוילן זייערס, 3% אזאט, 1.6% ארגאן און א ביסל זויערשטאף און וואסער. אין 2003 האט מען געטראפן באווייזן אז ס'איז אויך פאראן מעטאן אין דער אטמאספער.
אסטראנאמען שטעלן פאר אז אריגינעל האט די אטמאספער אנטהאלטעט מער קוילנשטאף.
שיקן קאסמאס-שיפן קיין מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס.
אסטראנאמען האבן ערשט באמערקט דעם מאדים אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט מיט די בעסטע טעלעסקאפן וואס מען האט דעמאלט פארמאגט. וואס זיי האבן געשריבן איז א געלעכטער היינט ווייל מיט סאטעליט בילדער זעט מען אז עס קוקט אויס גאר אנדערש ווי זיי האבן פארגעשריבן. ווען מען קוקט מיט א סאטעליט איז דער מאדים א רויטער פלאנעט מיט טונקעלע און ליכטיגע טיילן און עס קוקט אויס ווי עס פארמאגט אויך פארפרוירענע שפיצן וועלכע איז קאלירט ווייס.
פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט.
אין 1971, נאכדעם וואס נאס"א האט שוין געהאט געשיקט ראקעטן אין קאסמאס און אויך צו דער לבנה האט מען באשלאסן צו גיין ווייטער און באטראכטן דעם מאדים. נאס"א האט ארויפגעשיקט דעם מארינער 9 וועלכער האט צוריקגעשיקט בילדער און אנטוישט אלע פאנטאזירער ווען מען האט קלאר געזען אז אלעס איז תוהו ובוהו און עס באשטייט פון נישט מער ווי זאמד און שטיינער.
עטליכע יאר דערויף האט נאס"א ווידער ארויפגעשיקט א צווילינג ארביטער וועלכע זיי האבן גערופן וויקינג נומער איינס און צוויי. די ארביטער האבן אויך געלאנדעט אויפ'ן מאדים און ווידער צוריקגעשיקט בילדער פון א מדבר פון רויטליכע זאמד און שטיינער און גארנישט מער. זינט דאן האט מען געשיקט נאך עטליכע ארביטערס און אלע איינס ביי איינס האבן צוריקגעשיקט די זעלבע זאך און איז געווארן קלארער און קלארער. אום אוגוסט 12 2006, עטליכע טעג נאכדעם וואס דער שאטעל דיסקאווערי האט געלאנדעט, האט נאס"א ארויפגעשיקט א פרישע מאדים ארביטער וועלכע האט דעגרייכט דעם מאדים און מערץ 2007. דער לעצטער ארביטער רופן זיי די מארס רעקאנאסאנס וועלכע האט צוריקגעשיקט די בעסטע בילדער און אויך דריי-דעגרי בילדער.
וואסער אויף מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זינט מען האט באמערקט אז עס איז פאראן ווייסע טיילן אויפ'ן מאדים איז דער פאנטאזיע אז עס איז פאראן וואסער דארט שטערקער געווארן און וויפיל מען האט דערווייל געשיקט קען מען נאך אלץ נישט דערגיין וואס דאס איז. פון די בילדער וועלכע די פילע ארביטערס האבן געשיקט קוקט אויס אז עס זענען פאראן דריי ראיאנען אויפ'ן מאדים. עס איז פאראן גלייכע אויבערפלאכן, בערגיקע אויבערפאלכן, און ווייסע בערגיקע ראיאנען וועלכע קוקן נישט אויס פיל אנדערש ווי די פאלאר ראיאנען ביי די צוויי שפיצן פון אונזער וועלט.
איר וועט אוודאי פרעגן: נו אויב מען זעט דאר אייז אפשר איז טאקע פאראן וואסער דארט? דער ענטפער איז אבער אז לויט וויפיל אונז פארשטייען מיר איז נישט מעגליך, בדרך הטבע, אזא זאך וויבאלד אין קאסמאס קען קיין וואסער אדער לופט נישט זיין. וואס יא איז דערווייל נישט קלאר אבער עס איז מעגליך אז עס איז טרוקענע אייז וועלכע איז געמאכט פון קארבאן דיאקסייד.
פון די טעסטן וואס די פארשידענע ארביטערס האבן גענומען האט מען אויסגערעכנט אז די אטמאספערע אויפ'ן מאדים איז אנדערש וואו אין קאסמאס וואו די סאטעליטן און שאטעלס פליען ארום. די אטמאספערע באשטייט פון 95 פראצענט קארבאן דיאקסייד (די וועלט פארמאגט ווייניגער ווי איין פראצענט) 2.7 אזאט (די וועלט האט 78 פראצענט) און קוים א פינפטל פון א פראצענט אקסיגען (די וועלט האט 21 פראצענט). דער טעמפרעאטור איז געוואנדן לויט דער זון. ווען די זון שיינט איז דארט צווישן 220 און 70º פארענהייט און ווען די זון שיינט נישט איז דארט צווישן מינוס 140 און מינוס 20º פארענהייט. אין עטליכע מינוטן קען זיך די טעמפעראטור זיך טוישן מיט 60º פארענהייט.
נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס מען איז געוואויר געווארן ווען מען האט באזוכט דעם מאדים איז די טונקעלע און ליכטיגע טיילן פון דעם פלאנעט. די פאנטאזיעס פלעגן גיין אז די טונקעלע ערטער מיינען קאנאלן און געוואוקסן אבער ווען די שטודיעס זענען געווען טיף אינעם פראצעס האט מען אנגעהויבן באמערקן אז עס זענען פאראן זאמד שטורעמעס אויף ריזיגע ראיאנען וועלכע קענען אנהאלטן לאנגע מאנאטן. סייענטיסטן זאגן יעצט אז צו יעדע צייט איז פאראן זאמד שטורעמעס און דאס איז וואס מיר זעען טונקעלע און ליכטיגע ראיאנען ווען מען קוקט מיט א טעלעסקאפ.
פון וואס די זאמד שטורעמעס קומען קען נאך נישט ערקלערט ווערן אבער מען שטעלט זיך פאר אז דאס פאסירט פון די שרעקליכע היץ פון די זון וועלכע'ס היץ די זאמד זאפט איין און הייבט אונטער די גרינגערע שטויבלעך און פארמירט א שטורעם.
וויסנשאפטלער גלייבן אז פארשידענע טאלן און בערג אויפ'ן מאדים זענען געשאפן געווארן מיט די יארן און טוישט זיך כסדר. זיי גלייבן אז געוויסע זאכן פונעם קאסמאס קלאפן אריין דערין און דאס שאפט גרויסע לעכער און ווי עס שטעלט זיך יעצט ארויס זענען פאראן וואולקאנען אויפ'ן מאדים וועלכע שאפן בערג. אגב, דאס זעלבע גלייבט מען וועגן די ערד. עס איז זיכער אז וואולקאנען האבן געשאפן בערג אבער זיי האלטן אז פאלנדיגע שטיקער פון קאסמאס האט געשאפן לעכער במשך די יארן. זיי ווייזן אן אויף א שטח אינעם מדבר פון קאליפארניע וואו עס איז פאראן א גרויסע און טיפע לאך פון עטליכע מייל און זיי קענען נישט זען עפעס אנדערש נאר אז א ריזיגע שטיק פון קאסמאס איז דארט געפאלן לויט זיי מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק.
עס איז פארשטענדליך אז אויב עס וועט געלונגען פאר נאס"א עווענטועל ארויפצושיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים וועלן אלע פאנטאזיעס צונישט ווערן און מען וועט טרעפן א ליידיגן פלאנעט וועלכע דער מענטשליכער מוח וועט נישט פארשטיין פארוואס דאס איז באשאפן געווארן. מען וועט זיך טרעפן האבנדיג אויסגעגעבן הונדערטער ביליאנען דאלארן און צענדליגער יארן פון שטודיעס.
דער געיעג קיין מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער געיעג קיין מאדים האט זיך שוין אנגעפאנגן אין די 60'גער יארן און זינט דאן האבן אמעריקע, רוסלאנד, אייראפע, און יאפאן צענדליגער מאל ארויפגעשיקט ארביטערס פון וועלכע טייל האבן נישט און טייל האבן יא געלאנדעט אויפן מאדים. דער געיעג האט שוין אפגעקאסט פיל מער ווי יעדע אנדערע קאסמאס מיסיע וויבאלד כמעט צוויי דריטל ראקעטס וועלכע מען האט אהינגעשיקט זענען דורכגעפאלן בעפאר מען האט געפארטיגט די מיסיע און טייל אפילו בעפאר מען האט אנגעהויבן. די קאסמאס אגענטורן ווייזן אן אז זייער אסאך זאכן קענען גיין אומריכטיג און דערפאר האט מען געהאט אזויפיל דורכפעלער אבער אין פאקט זענען אסאך פון די מיסיעס דורכגעפאלן מיט מער פשוט'ע זאכן ווי פארלירן קאמוניקאציע.
די ערשטע צו גיין קיין מאדים זענען געווען די רוסישע וועלכע האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס נאך אין 960' אבער ביידע זענען דורכגעפאלן. זיי האבן נאכגעשיקט נאך דריי צוויי יאר דערויף אבער אויך די דריי זענען דורכגעפאלן. צוויי זענען קיינמאל נישט ארויס פון די וועלט'ס ארביט און אן אנדערע וועלכע האט יא דעגרייכט זייער ווייט האט פארלוירן קאמיוניקאציע. צוויי יאר דערויף האט נאך איינס פארפעלט. טראץ רוסלאנד'ס דורכפעלער האט נאס"א באשלאסן אויך צו פרובירן און האט אנגעהויבן דעם מארינער פראגראם אין 964' און האט נאך יענעם יאר ארויפגעשיקט צוויי באזונדערע ארביטער מיט צוויי אנדערע ראקעטס פון וועלכע די ערשטע האט פארפעלט צו דעגרייכן דעם מאדים און די צווייטע האט סוקסעספול ארומגערינגעלט דעם רויטן פלאנעט. די ערשטע בילדער זענען געווען זייער אומקלאר און מען האט נאר אזויפיל געקענט זען אז דאס איז א רויטע פלאנעט מיט אסאך שטיינער.
נאך א מיסיע האט נאגעפאלגט אין 1969 ווען ביידע אמעריקע און רוסלאנד האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס יעדער איינע. אמעריקע האט געשיקט מארינער 8 און מארינער 9 און רוסלאנד האט געשיקט מארס 1 און מארס 2. דריי פון די ארביטער האבן דעגרייכט דעם מאדים 9 מאנאטן שפעטער און נאר דער מארינער 8 איז שטיין געבליבן ערגעץ. אבער צו די אנטוישונג איז פונקט געווען א שטארקע זאמד שטורעם אויפ'ן מאדים און די בילדער האבן גארנישט געקענט ווייזן. מען האט געווארט עטליכע וואכן און ערשט דערנאך האבן די ארביטער אנגעהויבן אראפשיקן קלארע בילדער און מען האט צום ערשטן מאל געקענט זען די ווייסע פארפרוירענע טיילן ביים שפיץ. אין די פריע 1970ער יארן האט רוסלאנד געשיקט באלד 10 ארביטער מיט א פלאן זיי צו לאנדן אבער נאר צוויי פון זיי האבן געלאנדעט און א דריטע האט אויך געלאנדעט אבער האט געלאנדעט צו שנעל און איז צעבראכן געווארן. די צוויי וועלכע האבן יא געלאנדעט האבן אויך נישט עקזיסטירט צו לאנג אבער אינאיינעם האבן זיי געשיקט 60 גאר קלארע בילדער פון וועלכע מען האט געקענט נאנט באטראכטן די זאמד און שטיינער און זייערע קאלירן. נאך מיסיעס האבן נאגעפאלגט און עס האט אנגעהויבן ווערן מער סוקסעספול און אין 976' האבן די צווילינג וויקינג ארביטער ביידע סוקסעספול געלאנדעט און צום ערשטן מאל געשיקט קאלירטע בילדער און אסאך נייע אינפארמאציע וועגן די אטמאספערע אין גיאגראפיע.
אין די קומענדיגע 20 יאר האבן סיי רוסלאנד און סיי אמעריקע געשיקט עטליכע ארביטערס פון וועלכע רוב זענען געווען סוקסעספול און האבן אנגעהויבן אויסשטעלן א מאפע פון דעם מאדים. אין 97' האט נאס"א געשיקט דעם פעטפיינדער טרעקל וועלכע איז געווען א געוואלדיגע סוקסעס פונען ערשטן מינוט אן און האט געשיקט איבער 16,000 בילדער און האט געטאן פארשידענע עקספרימענטן מיט די זאמד און שטיינער. ביי יענעם מיסיע האט די וועלט צום ערשטן מאל געטראפן אן אינטערעסע אין דעם מיסיע און יעדער האט געליינט און גערעדט דערוועגן.
זייענדיג באוואפענט מיט אזויפיל סוקסעס האט אמעריקע, רוסלאנד, און אויך יאפאן אנגעהויבן שיקן מיסיעס קיין מאדים אבער רוב זענען דורכגעפאלן יעדע צוליב אן אנדערע סיבה. אבער נאס"א האט נישט אויפגעגעבן און האט אין 01' סוקסעספול געלאנדעט דעם אדיסי וועלכע האט געטאן עקספרימענטן מיט די אטמעספערע און געשיקט טויזענטער בילדער פון די העכסטע ערטער אויפ'ן מאדים. נאכדעם זענען געקומען די אייראפעאישע און האבן ארויפגעשיקט דעם ביגעל וועלכע האט געברויכט לאנדן און אריינגראבן אין די ערד פון דעם מאדים און דאס עקספרימענטירן. די לאנדונג איז געווען א סוקסעס אבער מען האט פארלירן קאמיוניקאציע דערמיט.
די לעצטע מיסיעס זענען געווען די צוויי מארס ראווערס וועלכע זענען געשיקט געווארן אין 03' אין צוויי באזונדערע מיסיעס. ביידע זענען געווען סוקסעספול און זענען נאך היינט טעטיג אויפ'ן מאדים אבער ווי נאס"א זאגט עלטערן זיי זיך שוין און וועלן בקרוב שטארבן. נאס"א האט באשלאסן צו שיקן א צווייטע פאר ראווערס וועלכע זענען ארויסגעשיקט געווארן אום אוגוסט 2006. מיט יעדע מיסיע ווערן די בילדער קלארער און קלארער און נאס"א זאצט אז אויב אלע צוקונפדיגע מיסיעס וועלן זיין סוקסעספול וועט זי זיין גרייט צו שיקן א לעבעדיגע מענטש ביז 20 יאר.
פארוואס פרובירט מען נישט שיקן מענטשן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט סיבה פארוואס מען טראכט נאך נישט פון שיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים איז צוליב דער פאקט אז צוויי פון יעדע דריי מיסיעס זענען דורכגעפאלן אויף דערווייל און דאס איז א גרויסע איינשטעל פאר מענטשן. צום אלעם ערשטן דארף מען זיך איבערצייגן אז מען קען שיקן ראבאטישע ראווערס איינע נאך די אנדערע פאר לאנגע יארן און אלע זאלן זיין סוקסעספול. צווייטנס איז דאס צו טייער. א מיסיע קיין מאדים קאסט דערווייל א מיליאן דאלאר פער יעדע פונט וואס מען שיקט אהין. א צווילינג ראווער קאסט איבער א ביליאן דאלאר צו מאכן און דערויף קומען צו די קאסטן פון לאנטשן און אפערירן וועלכע קאסטן הונדערטער מיליאנען דאלארן. אויב א גרופע מענטשן זאלן געשיקט ווערן וועט מען דארפן א פיל גרעסערע ראקעט און קאפסול וועלכע וועט קאסטן אסטראנאמישע סכומים און מיט אזא קליינע סוקסעס ראטע האט עס נישט קיין שום פשט.
דריטענס דארף מען שטודירן טויזנטער זאכן בעפאר מען קען שיקן א מענטש. די ראווערס דארפן נישט קיין עסן און שלאפן און טוען וואס מען הייסט זיי. זיי ווערן נישט געשאדט פון ראדיאציע און האבן נישט קיין פראבלעם מיט די עקסטרעמע וועטערס. א מענטש וועט די אלע זאכן דארפן האבן און דאס וועט נישט גרינג אנקומען וויבאלד די מיסיע געדויערט לאנגע מאנאטן און דער מענטש וואלט נארמאל דאס נישט געקענט איבערלעבן.
די ראווערס פארלאנגען נאר א האלבע מיסיע ווייל זיי דארפן נישט אהיימקומען. די בילדער און דאטא ווערט טראנסמיטירט צו די וועלט און ווען זיי האבן אפגעדינט לאזט מען זיי דארט איבער. כדי צו קענען טראגן א מענטש קיין מאדים דארף מען מאכן א פלאן וויאזוי זיי אהיימצוברענגן וואס דאס אליינס קען געדויערן יאר לאנג. מען דארף ערשט שיקן עטליכע מיסיעס און זיי באווייזן צוריק צו ברענגן און ערשט דערנאך וועט מען קענען אנהייבן טראכטן דערפון.


c: text/html

text:
פארגעניגן
פארגעניגן אדער נחת אדער תענוג איז א פאזיטיווע סענזאציע. דאס פארקערטער ווי פיין, עס איז א געפיל פון גוט קעגן שלעכט. מען שפירט דאס אלס טעם געוויינליך בשעתן עסן אדער האבן געשלעכט אדער הייליגע מענטשן שפירן דאס בשעתן דאווענען אדער גאר אינטאלעקטואלע ביים לערנען ווייל מען איז דעמאלטס פרייליך און דאס שאפט פארגעניגן.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אידיש נחת[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן אז די קינדער גייען אין די מסורה איז דאס פארשאפט נחת פאר די עלטערן.
עונג שבת ויו"ט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז א מצוה צו שלאפן און עסן פלייש און טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען אין שבת און יו"ט כדי צו זיין פרייליך און אזוי ארום זיין אין פארגעניגן אין די הייליגע טעג.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
יושע פישמאן
יושע אהרן "שיקל" פֿישמאן (18טן יולי 1926 – 1טן מערץ 2015, י' אדר תשע"ה) איז געווען וועלט-בארימט אלס א ברייט-פארצווייגטער ווייט-גרייכנדער אידישיסט, אין אמת'ן אריין נישט נאר לטובת אידיש נאר אויך א כללית'דיגער עסקן פאר אלע מיניאריטעט שפראכן.
ער איז געבוירן אין האט געוואוינט אין פילאדעלפיע דארטן זיך געהאדעוועט אין פובליק שולע אבער זיין אידישיסטישער טאטע האט אין אים אנגעצינדן א רייץ אן אהבה צו דער אידישער מאמע לשון - יעדן טאג ביים נאכטמאל האט ער געהאקט אין טיש און געפאדערט פון די קינדער: וואס האט איר היינט אויפגעטאן פאר אונזער יידישער שפראך?!
אלס בחור האט ער געלערנט תורה עם דרך ארץ אין ישיבה אוניווערסיטעט.
אין 1948 איז ער געווען א תלמיד פון דעם גרויסן אידישן לינגוויסטיגער מאקס וויינרייך.
ער האט באקומען א דאקטאר טיטל אין דער שטודיע פון מיניאריטעט חינוך.
אין 1951 האט ער געהייראט געלא שווייד.
ער איז געווען אן סגן פראפעסער אויף פסיכיאלאגיע אין פען אוניווערסיטעט און האט שפעטער פארנומען אסאך פראפאסארישע שטעלעס אין פארשידענע אוניווערסיטעטן ארום אמעריקע אינעם לינגוויסטיק געביט.
ער האט שוין אפגעשריבן הונדערטער ווערק און ארטיקלען לגבי וויאזוי צו ראטעווען - און בכלל ארום דעם מצב פון קליינע שפראכן.


text:
אדאלף אייכמאן
אדאלף אייכמאן (מערץ 19 1906 - יוני 1 1962), איז געווען פון די הויפט נאציס, דער "ארכיטעקט פונעם חורבן". ער איז געווען פאראנטווארטלעך און באאויפטראגט צו אויספירן אלץ זאל קלאפן מיטן גרעסטן פונקטליכקייט ביזן קלענסטן דעטאל די באפעלן פון היינריך הימלער, דער הויפט עס.עס. אפיציר. איבער די ענד'ס - לייזונג פלאן פונעם פירער היטלער, אין מיין קאמף, פון אויסרייניגען די וועלט פון נידעריגע ראסן, און פארטיליגן דעם אידישן פראבלעם איינמאל פאר אלעמאל דורך פארגאזן דעם ראסע פון די וועלט אויף אייביג.
אין 1914 איז ער אריבער מיט זיין משפחה קיין עסטרייך. אין 1932 איז ער געווארן א מיטגליד אינעם עסטרייכער עס.עס.. ווען די נאציס האבן איבערגענומען די הערשאפט פון דער דייטשער רעגירונג, האט ער געצויגן צוריק אין דייטשלאנד.
ער איז צום סוף פארכאפט געווארן דורך דעם מוסד אין מדינת ישראל און געטראפן געווארן שולדיג. מ'האט אים געהאנגען און פארברענט זיין קערפער.


text:
11טן אויגוסט
דעם 11טן אויגוסט איז דער 223סטער טאג פון יאר (224סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 142 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: די לופטוואפע הייבט אן באמבארדירן לאנדאן.
- 1960 - טשאד באקומט זיין זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
- 1999 - פולע ליקוי חמה אבזערווירט אין אייראפע און אזיע.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1943 - פערוועז מושאראף, גענעראל און פרעזידענט פון פאקיסטאן
- 1950 - סטיוו וואזניאק, פיאנער פונעם פערזענלעכן קאמפיוטער
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1578 - פעדרא נונעס - יידיש-פארטוגעזער מאטעמאטיקער, הויפט קאסמאגראף פון דעם מלך פון פארטוגאל (געב' 1502)ֿ


text:
שלום רוקח
רבי שלום רוקח זצ"ל (ה'תקמ"א - כ"ז אלול ה'תרט"ו) (1781 - 10טן סעפטעמבער 1855), באקאנט אלס "דער שר שלום", אדער "דער ערשטער בעלזער רב זכרונו לברכה".
רבי שלום איז דער גרינדער פון דער בעלזער דינאסטיע וועלכער איז איינס פון די גרעסטע חסידישע הויפן אויף די וועלט.
אינהאַלט
- 1 לעבענס געשיכטע
- 2 רבנות אין בעלזא
- 3 זיינע רבי'ס
- 4 תלמידים
- 5 פאמיליע
לעבענס געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום איז געבוירן חודש שבט אין יאר ה'תקמ"א אין דעם שטאט בראד צו זיין פאטער רבי אלעזר רוקח פון די חכמי הקלויז פון בראד, זוהן פון רבי משה רוקח, און אייניקל פון רבי אלעזר רוקח פערפאסער פון ספר "מעשה רוקח", און צו זיין מוטער א טאכטער פון רבי יהודה זונדל רמר"ז.
פון זיין פריהען יוגענט האט ער זיך אויסגעצייכנט מיט זיין געוואלדיגע פלייסיגקייט (התמדה) ביים לערנען תורה און זיין גרויס גאט-פארכטיגקייט (יראת שמים).
אלס יונג קינד איז ער פער'יתום'ט געווארן פון זיין טאטען וועלכער איז יונגערהייט אוועק פון די וועלט.
ביים פעטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין מאמע האט אים דאן געשיקט צו אירס א ברודער רבי ישכר דוב רמר"ז וועלכער איז געווען פון די חכמי הקלויז און בראד און האט דאן געוואוינט און סיקאהל.
דארט איז ער ווייטער געשטיגן אין קענטעניסן פון די תורה.
זיין חתונה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אן אויסגעצייכענטער בחור האט אים זיין פעטער רבי ישכר דוב גענומען פאר א חתן פאר זיין טאכטער מלכה שפעטער באקאנט אלס "די רעבעצין מלכה" אדער "די ערשטע בעלזע רעבעצין", די קעניגליכע מוטער פון בעלזער חסידות.
התקרבות צו חסידות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין חתונה איז ער נתקרב (דערנענטערט) געווארן צו רבי שלמה לוצקער פערפאסער פון ספר "דברת שלמה" אדער בעקאנט אלס "דער לוצקער מגיד" וועלכער האט געוואוינט אין סיקאהל און איז געווען פון די אויסדערוועלטע תלמידים פון דעם מעזריטשער מגיד אדער ווי מאנכע רופן אים "דער רבי רבי בער", און פון איהם האט רבי שלום געלערענט די פונדאמענטן פון תורת החסידות און קבלה.
רבי שלום האט געדארפט שטרענג בעהאלטן זיין דערנענטערונג צו חסידות וואס איז דאן נאך נישט געווען ברייט אקצעפטירט ביים ארטיגן יודנטום, אריינרעכענענדיג זיין שווער וואס איז געווען פון די חשובי העדה און וואלט זעהר נישט גענאסען קיין נחת רוח פון דעם אז זיין איידעם זאל זיין א חסיד (כאטש עס ווערט דערציילט אז זיין שווער איז געפארן צו רבי יעקב יצחק הורוויץ דער חוזה פון לובלין האט ער אבער פילייכט געהאלטן אז חסידות איז נאר פאר עלטערע און נישט פאר יונגע לייט).
ביים "חוזה"[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רבי שלום איז נתקרב געווארן צו חסידות דורך רבי שלמה'ן איז אנגענומן אז זיין "רבי מובהק" (פולשטענדיגער לעהרער) איז געווען רבי יעקב יצחק הורוויץ דער חוזה פון לובלין וועלכער איז געווען אנגענומען אלס דער הויפט פירער פון די חסידישע באוועגונג זיינער צייט.
אויף דער עלטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויף דער עלטער איז רבי שלום געווארן א סגי נהור.
רבי שלום האט געזאגט אז די ליכט פון זיינע אויגן זענען פארלאשן געווארן צוליב די פיל טרערן וואס ער האט פארגאסן אויף רבי ישראל פרידמאן דער "רוזשינער" ווען דער האט געשמאכטעט אין ארעסט צוליב א מסירה.
אין די חסידישע לעגענדע ווערן דערציילט פיל ערציילונגען וואס לויטען אז ווען רבי שלום האט דוקא געוואלט, האט ער מיט גייסטישע קראפטן געקענט זען אפילו ווען ער איז שוין אפיציעל געווען נישט זעהעוודיג.
זיין הסתלקות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבנות אין בעלזא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קרוינונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תקע"ז איז רבי שלום געווארען אויפגענומען אלס רב אין דעם שטעטל בעלזא אויפן איניציאטיוו פון זיין רבי'ן "דער חוזה פון לובלין".
עס ווערט דערציילט אז שוין מיט עטליכע יאר פריער האט מען אים געוואלט אויפנעמען אלס רב אין בעלזא, נאר אין די שטעטל האט געוואוינט א חשוב'ער איד מיטן נאמען רבי אהרן וועלכער האט נישט געוואלט געבן זיין צושטימונג דערויף צוליב געוויסע אורזאכן, אזוי אז עס האט נישט געקענט צושטאנד קומען ביז דער רבי אהרן איז נפטר געווארן, דער חוזה פון לובלין הערענדיג דאס האט ער זיך אויסגעדרוקט מיט א מינע פון בדיחות הדעת אז אין די משנה שטייט "אהרן רודף שלום" אין דא איז פארקערט "שלום רודף אהרן"...
פועל ישועות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג רב אין בעלזא איז זיין נאמען פערשפרייט געווארען ביים גאנצען אייראפעאישן אידנטום אלס א זעלטענער פועל ישועות ביי וועם מען האט געקענט געהאלפן ווערען מיט אלע ערליי ישועות און רפואות, אויך איז ער געווען בעקאנט אלס איינער וואס פארעט זיך אסאך מיט תיקוני נשמות פון די אנדערע וועלט, און אזוי אויך מיט זיין "רוח הקודש" קענענדיג זעהן זאכן אויסערנאטורליך.
בעזונדער איז ער בעקאנט געווען אלס איינער וואס האט מיט גייסטליכע קראפטן געהיילט אלע סארט קרענק מיט ארויף לייגן זיין פינגער אויף די פלאץ פון די מחלה, אויך האט ער גע'שמ'ט אלס א היילער פון גייסטיש אדער זעהליש קראנקע, ווי אויך פארטרייבן דיבוקים אין שלעכטע גייסטן.
זיינע רבי'ס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלמה לוצקער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום'ס ערשטער לעהרער אין תורת החסידות איז געווען רבי שלמה דער מגיד פון לוצק.
עס ווערט דערציילט אז אין די צייט וואס רבי שלום האט אנגעהויבן לערנען חסידות ביי רבי שלמה'ן אין די שטאט סיקאהל איז חסידות נאך געווען פרעמד פאר דאס רוב אידנטום אין שטאט, און טייל האבן מחרים געווען די וואס זענען געגאנגען אין דעם דרך, אדער זאגאר גערודף'ט.
רבי שלום נישט וועלענדיג אויפטרייסלן זיינע בעקאנטע, און בעזונדער זיין שווער וועלכער איז געווען פון די אנגעזעהענע פון די געמיינדע, איז געקומען אויף א בייפאל אז ער וועט לערנען חסידות ביי רבי שלמה'ן וועהרענד די נאכט שטונדן, כדי צו אויסבעהאלטען זיין אפוועזנהייט דורכאויס די נאכט פון זיין שווער ביי וועמען ער האט זיך אויפגעהאלטן נאך די חתונה, פלעג ער ארויס גיין פון זיין שלאף צימער דורך די פענצטער, אראפ לאזנדיג זיך מיט א שטריק מיט די הילף פון די רעבעצין זיינע, וועלכער האט זיך געהאלטן טריי צו זיין סוד נישט ענטפלעקנדיג דאס פאר קיינעם.
אין די פריהע מארגן שטונדן פלעג רבי שלום זיך אומקערן צו זיין שווער'ס היים, ווי זיין רעבעצין האט אים שוין אפגעווארט ביים פענצטער מיט'ן שטריק דורך וועלכע רבי שלום האט זיך צוריק ארויף געשלעפט צום שלאף צימער, א קורצע צייט דערויף פלעג שוין זיין שווער שטיין ביי זיין בעט שרייענדיג "שוין גענוג געשלאפן"...
דער "חוזה"[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזשניצער מגיד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אפטער רב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער "שרף" פון סטרעליסק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעון יעראסלאווער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעון יעראסלאווער איז געווען פון די עלטסטע תלמידים, אויב נישט דער עלטסטער תלמיד, פון דער "שר שלום".
ער איז געווען פון די חשוב'ע תלמידים פון דער "חוזה" פון לובלין, אמאל האט אים דער חוזה געזאגט אז ווער עס וואוינט אינערט צוועלף מייל פון די שטאט בעלזא און פארט נישט צו רבי שלום'ן איז "עתיד ליתן את הדין" דערויף, פון דאמאלט איז רבי שמעון שטענדיג געפארן קיין בעלזא צום "שר שלום", זאגענדיג אז כאטש צווישן בעלזא און יארסלאוו איז דא מער ווי צוועלף מייל וועג צו פארן, אבער ווען מען זאל מעסטן גלייך דורך די לופט ליניע און נישט די געדרייטע וועגן איז דאס ווייניגער, דערפאר מוז ער פארן.
רבי שלום קאמינקער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מערסט באקאנטער חסיד פון רבי שלום'ן איז געווען רבי שלום קאמינקער, וועלכער איז געווען א פייערדיגע חסיד זיינער און איז געפארן צו אים זעהר אפט.
די הערצה פון רבי שלום קאמינקער צו זיין רבי'ן דער בעלזער רב איז געווען אויסער ארדענטליך. רבי שלום קאמינקער האט געזאגט: "מיין רבי ווען ער זאגט תורה, זאגט ער נאר אן אכטל פון וואס ער הערט במתיבתא דרקיעא, און מען קען נאר פערשטיין אן אכטל פון זיינע טיפזיניגע כוונות, און איבערזאגן קען איך נאר אן אכטל פון וויפיל איך פערשטיי, און מיינע צוהערערס פערשטייען נאר אן אכטל פון וואס איך זאג איבער...".
דער "דברי חיים"[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער און מערסט בעקאנטער תלמיד פון רבי שלום איז רבי חיים האלבערשטאם באקאנט אלס "צאנזער רב", אדער "דער דברי חיים" פון צאנז.
רבי חיים האט זיך געהאלטן א "תלמיד חבר" פון רבי שלום'ן, און איז געפארן צו אים פיל מאל מיטנעמנדיג זיינע קינדער.
ברעזשאנער רב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום מרדכי הכהן שוואדראן בעקאנט אלס "ברעזשאנער רב", ער איז געווען דער גרעסטער פוסק אין גאליציע, און פון די גרעסטע אין די וועלט, זיינער צייט. ער האט פערפאסט דעם ספר שאלות ותשובות "תכלת מרדכי".
רבי שלום מרדכי איז געווען א בעלזער חסיד און תלמיד פון דעם "שר שלום", ער דערמאנט רבי שלום'ן פיל מאל אין זיינע תשובות.
שינאווער רב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם בעקאנט אלס דער "דברי יחזקאל" פון שינאווא, אדער "דער שינאווער רב", זון פון רבי חיים האלבערשטאם פון צאנז.
ער איז נתקרב געווארן צו רבי שלום'ן ביי די נסיעות פון זיין פאטער רבי חיים קיין בעלזא ווי ער פלעג אים מיטצונעמען, און איז געווען א פייערדיגע חסיד פון רבי שלום'ן.
רבי יחזקאל שרגא האט געזאגט: "מיין פאטער איז געווען א 'תלמיד חבר' פון דעם 'שר שלום', איך אבער, בין שוין א ריכטיגע תלמיד און חסיד זיינער".
רבי אורי פון סאמבאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי אורי פון סאמבאר איז געווען פון די חשוב'ע תלמידים פון רבי שלום רוקח, און אויף זיין איניציאטיוו איז ער געווארן א רבי פון חסידים נאך יארן וואס ער האט פראבירט בעהאלטן זיין גאט-דינסט (עבודה) פון די אויגן פון מענטשן.
רבי שלום האט ענטפלעקט אז צוויי מאל האט אליהו הנביא זיך באוויזן צו רבי אורי'ן ווען ער איז געווען אויפ'ן וועג צו בעלזא, נישט וואוסענדיג אז דאס איז אליהו הנביא.
דער "לב שמח" פון אלעסק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי חנוך העניך דוב מייער בעקאנט אלס דער "לב שמח" פון אלעסק, וועלכער איז געווען אן איידעם ביי רבי שלום'ן.
ער דערמאנט רבי שלום'ן פיל מאל אין זיין ספר לב שמח מיט גרויס עהרע און פארכט.
רבי שלום האט אויף אים געזאגט ווען ער איז געבוירן געווארן אז ער וועט בעלייכטן די וועלט.
פאמיליע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום האט געהייראט מרת מלכה באקאנט אלס "די ערשטע בעלזער רעבעצין" א טאכטער פון זיין פעטער הרב ישכר דוב רומערז רב אין סקאהל. זייערע קינדער:
- הרב אלעזר רוקח (ה'תק"ע (אומגעפער) - י"ט כסלו ה'תרמ"ב), פון בעלזא.
- הרב יהודה זונדל רוקח (ה'תקפ"א (אומגעפער) - ה'תרל"א), פון אוחאן.
- הרב שמואל שמעלקא רוקח
- מרת פריידא די ווייב פון רבי חנוך העניך דוב מייער פון אלעסק, דער "לב שמח"
- מרת איידל די ווייב פון הרב יצחק רובין פון בראד
- הרב משה רוקח (ה'תקע"ה - ב' אייר ה'תרמ"ז), פון קארוב, רב אין מאקראוו
- הרב יהושע רוקח (ה'תקפ"ה - כ"ג שבט ה'תרנ"ד), ממלא מקום פון פאטער, דער "מיטלער בעלזער רב".


text:
פרענק לויד רייט
פֿרענק לויד רייט (ענגליש: Frank Lloyd Wright; 8טן יוני 1867 - 9טן אפריל 1959) איז געווען אן אמעריקאנער ארכיטעקט. ער האט געפלאנעוועט פארשידענע געביידעס, איינשליסנדיק בענק, ביוראען, א שול, א בענזין-סטאנציע, א בירגארטן און א קונסט מוזיי. ער ווערט גערעכנט איינער פון די חשובסטע ארכיטעקטן פונעם 20סטן יארהונדערט.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פרענק לויד רייט איז געבוירן געווארן אין ריטשלאנד צענטער, וויסקאנסין, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, דעם 8טן יוני 1867. אין 1885 האט ער אנגעהויבן שטודירן אינעם אוניווערסיטעט פון וויסקאנסין.
ער איז געשטארבן אין פיניקס, אריזאנע, דעם 9טן אפריל, 1959. ער האט איבערגעלאזט א זון אן ארכיטעקט, לויד רייט.


text:
שמן-זית
שמן-זית איז בוימל געמאַכט פון מאַסלינעס. ער ווערט באניצט אסאך אין מיטלענדישן קאכן.
עס ווערט פארעכענט ווי א בעסערע מין בוימל פון די אנדערע בוימלען.[פֿעלט אַ מקור]
דאס איז מער א ביטערער טעם ווי אנדערע בוימלען.
שמן-זית איז געווען דורכאויס די היסטאריע אין אור-אלטע צייטן ביז איצט אין טייל געגנטער דער הויפט באשטאנדטייל פון קאסמעטיק. אויך אין די צייטן פון דער תורה טרעפן מיר אז מען זאלבט מיט דעם די מלכים און כהנים.
מען ניצט דאס פאַר קאָכן עסן און אויך צו מאכן מיט דעם סאָס אױף סאַלאַט, ברױט, און אַנדערע מינים עסנװאַרג.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער נס חנוכה איז געשען מיט שמן זית


text:
מוטער
א מוטער איז די סאציאלע אדער ביאלאגישע נקבה עלטערן פון א קינד אדער געבוירןס און דער בעיבי זייגט פון איר מילך.
- ווען מען רעדט פון מענטשן דאן מיינט דאס דער וואס האט געמאכט די איי, און אין וועמען די איי האט זיך איינגעזייעט דורך א זכר, און זי האט געטראגן די קינד אין זיך פאר ניין מאנאטן, דערנאך האט זי געבוירן דאס קינד, דורך אדרוך גיין שווערע ליידן.
- ווען מען רעדט פון אנדערע זאכן וואס האט נישט מיט ביאלאגיע מיינט דאס די עלטערן פון וואס מען רעדט. ווי למשל די מוטער-לאנד מיינט פון וועלכע לאנד א מענטש קומט.
- ווען מען רעדט וועגן סאציאלע זאכן מיינט דאס דער וואס ערציעט דאס קינד אויף א פיזישע וועג. ווי געבן עסן, טרינקן, און אנטאן קליידער. דערפאר קען דאס ווארט מוטער מיינען איינער וואס איז נישט די ביאלאגישע מוטער, ווי עס קען זיין מיט אדאפטירטע קינדער. אדער מיט א שטיף מוטער.


text:
פליפעלד
א פליפעלד אדער לופטפעלד איז א שטח וועלכע איז דעזיינט פאר דאס הייבן און לאנדן פון קאמערציאלע און פריוואטע פליגער. לופטפעלדער געפינען זיך אין אלע גרויסע שטעט און דינט אלס א וויכטיגע טייל פון מאדערנע טראנספארטאציע אינפראסטרוקטור.
אין א פליפעלד דארף זיין א קאנטראל-טורעם מיט ראדאר, איינער אדער מער סטארטפאסן, א פלאץ פאר אויפהאלטן לופטמאשינען, און פארקירן פלאץ פאר לופטמאשינען. אין אן אינטערנאציאנאלן פליפעלד איז פאראן צאל-דינסטן און קאנטראלירונג פון פאסן.
אינהאַלט
טאנען מענטשן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע צאל קאסטומערס, די גרעסטע טייל פון זיי פאסאזשירן. מיר וועלן נוצן די סטאטיסטיקס פון הארטספיעלד אינטערנאציאנאלע עירפארט אין אטלאנטא וועלכע איז די פארנומענסטע לופטפעלד אין די וועלט מיט די מערסטע צאל קאנעקשן פלייטס. הארטספיעלד באהאנדל'ט 2,400 פליגערס פער טאג וואס קומט אויס צו א פלייט יעדע 40 סעקונדעס 24 שטונדן פער טאג. אויף א דורכשניטליכע פלייט געפינען זיך ארום 50 פאסאזשירן וואס קומט אויס צו איבער 100,000 פאסאזשירן אין איין איינציגן טאג און נאנט צו 150 מיליאן פער יאר. דאס איז א ריזיגע צאל מענטשן און רוב פון די מענטשן וועלן זיך קויפ'ן א טרינק, נוצן די ארויסגאנג צימערן, אדער קויפן עפעס צו ליינען. צו קענען געבן די אויבנדערמאנטע סערוויסעס דארפן די לופטפעלדער זיין נאנט צו גרויסע הייעוועיס און פובליק טראנספארטאציע, האבן א ריזיגע צאל פארקינג פלעצער, גענוג טיקעטינג און פעקלעך איינטשעקונג ערטער, צושטעלן רעסטוראנטן און אנדערע עסן און טרינקן סערוויס, און געבן גענוג פלאץ פאר די קאסטומס אגענטן. אויסער די סערוויסעס פאר די פאסאזשירן דארף יעדע לופטפעלד צושטעלן סערוויסעס פאר די עירליינס און זייערע ארבייטער. יעדע עירליין דארף באקומען פלאץ וואו צו האלטן זייערע פליגער, צימערן פאר די פלייט איינגעשטעלטע, און טערמינאלן וואו אירע פאסאזשירן זאלן ווארטן און אפשטייגן. די קארגא פירמעס דארפן נאך מער פלאץ ווי דעם צו קענען לאדענען און אפלאדענען זייערע משאות. די פילאטן דארפן אזעלכע סערוויסעס ווי סטארטפאסס, פליווארג, ברענשטאף, לופט טראפיק אינפארמאציע, און איינשטעלונגן צו פאררעכטן זייערע פליגער. יעדע לופטפעלד מוז געבן די אלע סערוויסעס און אויב נישט איז עס אויס לופטפעלד. די סערוויסעס גייען אריין אין 2 קאטעגאריעס, סערוויסעס אויף די ערד און סערוויסעס אין דער לופט.
ערד טראנספארטאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א לופטפעלד איז אבער נישט נאר וואס איר נאמען באדייט. עס פארמאגט אויך א ערד טראנספארטאציע סיסטעם. א לופטפעלד קען נישט עקזעסטירן אין א פארשטופטע ארט ווייל עס איז אנגעוואנדן אויף א מאסיווע טראנפארטאציע פארנעם וועלכע זאל ברענגן און טראגן די מיליאנען מענטשן און אויך טראגן מענטשן פון איין ארט צום צווייטן אינערהאלב די לופטפעלד. אין הארטספיעלד לופטפעלד איז פאראן 4 אינטערסטעיט הייעוועיס וועלכע גרייכן די לופטפעלד און עס פארמאגט א באזונדערע באן סיסטעם וועלכע פירט אריין די פאסאזשירן צו די שטאטישע טראנזיט סיסטעם. עס זענען פאראן דארט איבער 30,000 פארקינג פלעצער, ספעציעלע ערטער וואו עס איז געמאכט ארפצולייגן און אויפנעמען פאסזשירן נאנט צו די טערמינאלן, 11 אויטא רענטעל פירמעס, 18 שאטעל ליניעס צו גרויסע האטעלן, פריוואטע טראספארטאציע און טעקסי ווארט ערטער, און 12 באס ליניעס וועלכע סערווירן די לופטפעלד. אויסער די אלע זאכן איז פאראן אן אינערליכע שאטעל ליניע אין פארעם פון א באן וועלכע פירט טויזענטער פאסאזשירן אויף איר 3.5 מייל שינעס מיט 13 סטאנציעס.
טערמינאלן און קאנקורסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א פארנומענע לופטפעלד, ווי אטלאנטא'ס הארטספיעלד אינטערנאציאנאל וועלכע באהאנדל'ט 2,400 פלייטס יעדן טאג, מיינט אז ארום 300,000 מענטשן פארן אדער קומען אן אין די לופטפעלד און א גרויסע טייל פון זיי דארפן האבן סערוויסעס. די לופטפעלד שטעלט צו אלע סערוויסעס אין זייערע טערמינאלן און קאנקורסן וועלכע איז די הארץ פון א לופטפעלד. די געביידעס אין וועלכע די טערמינאלן געפינען זיך איז איינגעטיילט אויף צוויי טיילן עס זענען פאראן די קאנקורסן וועלכע זענען די לאנגע וועג זאלן אין וועלכע עס געפינען זיך די הונדערטער געשעפטן און רעסטוראנטן און פון דארט גייט מען אריין צו די טערמינאלן. אין הארטספיעלד איז פאראן 5.7 מיליאן סקווער פוס פון טערמינאלן און קאנקורסן (דאס איז בערך 130 אקער לאנד) וועלכע סערווירן די הונדערטער טויזענטער פאסאזשירן. עס זענען פאראן 75 עסן געשעפטן, 82 ריטעיל געשעפטן, און 21 סערוויס פלעצער צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד. אמאל פלעגן די קאנקורסן זיין אפען פאר די פובליק און אלע מענטשן וועלכע זענען מיטגעקומען באגלייטן זייערע נאנטע האבן אויך געקענט נוצן די סערוויסעס. אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אויף א הויכע אלערט, ווי ביי די גאלף קריג, האט מען נישט אריינגעלאזט קיין נישט-פאסאזשירן אריבער די זיכערהייט פונקטן. זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך דאס אפיציעל געענדיגט און אלע נישט-פאסאזשירן קענען ניטאמאל אריבערגיין די טיקעט קאונטערס. די איינציגסטע סערוויס וועלכע ווערט נישט צוגעגרייט אין די לופטפעלדער איז די עסן וועלכע מען סערווירט אויף פלייטס. די עסן ווערט צוגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע מאכן אלעס גרייט אין זייערע אייגענע פאבריקן און ברענגן דאס גרייט ארויף אויפ'ן פליגער. אויסער די טערמינאלן פאר די פאסאזשירן זענען פאראן באזונדערע טערמינאלן פאר גרויסע קארגא פירמעס ווי פעדעקס און די-עיטש-על וואו זיי לאדענען די פליגער.
די טויערן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די טויערן (דאס ארט וואו די פליגער שטעלן זיך אפ אויפצונעמען און אראפלייגן די פאסאזשירן) פון דעם לופטפעלד ווערן ארויסגעדינגען דורך דעם לופטפעלד פאר די ערליינס וועלכע צאלן געלט דאס צו נוצן. גרויסע ערליינס דינגען געוויינלעך ארויס גאנצע טערמינאלן מיט אלע טויערן וואס קאסט מיליאנען דאלארן. אלע רוטינע באהאנדלונג וועלכע די פליגער דארפן נוצן, ווי אפוואשן, אראפנעמען די אייז, און איבערפילן מיט ברענשטאף, ווערן געטאן ביי די טויערן אזוי לאנג ווי דער פליגער לייגט אראפ און נעמט אויף די פרישע פאסאזשירן. ווען א פליגער דארף פארראכטן ווערן וועט מען עס געווענלעך אריינפירן אין ספעציעלע האנגארן וואו עס איז צוגעשטעלט אלע געצייג און מעכאניקער. אבער אין געוויסע פעלער ווען עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען וועט מען עס יא פאררעכטן אזוילאנג ווי דער פליגער איז ביים טויער. אין אזא פאל קומען די מעכאניקערס צו פארן מיט א ספעציעלן מאשין וואו זיי האבן די געצייג צוגעגרייט. א באזונדערע אפטיילונג אין א לופטפעלד איז די פעקלעך באהאנדלונג וועלכע איז א מייסטערהאפטיגע ארבעט וועלכע ווערט געטאן דורך די לופטפעלד איינגעשטעלטע. וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל פליגער און אזויפיל טויערן וועט שטענדיגע אויסקומען אז געוויסע טויערן וועלן זיך געפינען זייער ווייט פון דער הויפט אריינגאנג און די פאסאזשירן דארפן גיין אמאל בלאקס צו קענען אנקומען אינדרויסן.
סטארטפאסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליפעלד געפינען זיך איינע אדער מער סטארטפאסן. א סטארטפאס איז געווענליך לאנג צוויי מייל, ברייט ווי א 16 ליניע שאסיי, און איז געגאסן בערך 3 פיס הויך. עס איז פארשטענדליך אז א סטארטפאס מוז זיין זייער שטארק געמאכט. שטעלט אייך פאר מיט וואספארא קראפט א 747 דזשאמבאו פליגער קומט אראפ. דער פליגער זעלבסט וועגט בערך 850,000 פונט און קומט צופארן מיט א שנעלקייט פון נאנט צו 200 מ.פ.ש. און מיט'ן גאנצן קראפט שמייסט עס ארויף אויפ'ן סטארטפאס. א סטארטפאס מעג נישט כאפן קיין שפאלטן ווייל עס קען זיין קאטאסטראפיק פאר א לאנדונג און דאס מוז מען שטענדיג נאכקוקן און באלד פאררעכטן אויב עס מאכט זיך א פראבלעם. די סטארטפאסס דארפן אויך זיין צוגעשטעלט לויט די פליגער וועלכע קומען אראפ אויף איר. צום ביישפיל ווען מען האט אנגעהויבן נוצן די 747 דזשאמבאו פליגער האבן רוב לופטפעלדער געמוזט איבערמאכן זייערע סטארטפאסס ברייטער ווייל די רעדער אויף דעם פליגער זענען מער צעשפרייט און האבן א שטערקערע קראפט ווי אנדערע פליגער. רוב סטארטפאסס באשטייען פון נאנט צו א מיליאן קוביק פוס פון צעמענט וועלכע איז אויסגעגאסן אויף א שטח פון 12,000 פוס. א סטארטפאס איז געווענליך געבויט העכער ווי דער אויבערפלאך ווייל עס ליגט אויסגעשפרייט ערד פון 6 פוס הויך אויף וועלכע די צעמענט ווערט אויסגעגאסן. אין די צעמענט אליין איז פאראן צוויי ערליי. די ערשטע סארט איז בערך 8 אינטשעס דיק געגאסן און דערויף איז געגאסן א צווייטע סארט צעמענט 17 אינטשעס דיק. אין רוב לופטפעלדער זענען פאראן עטליכע סטארטפאסס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט אויף אלע זייטן (מזרח, מערב, דרום, און צפון) און אין אסאך פעלער האקן זיי אריבער איינע די אנדערע. די לופט טראפיק קאנטראלירער טיילן איין וועלכע סטארטפאס זאל גענוצט ווערן פאר לאנדונגן און וועלכע זיך אויפצוהייבן געוואנדן לויט די וועטער פון יענע טאג און וויאזוי די ווינטן לויפן. כדי צו פארמינערן פראבלעמען דארפן די פלייטס לאנדן און זיך אויפהייבן די זעלבע וועג ווי די ווינט לויפט. די פליגער נוצן קליינע סטארטפאסס וועלכע פירן זיי פון די געיטס צו די הויפט סטארטפאסס. די סארט סטארטפאסס ווערן אנגערופן טעקסי סטארטפאסס. עס זענען פאראן א באזונדערע שטאב פון קאנטראלירער וועלכע זיצן אין די טורעמעס און קאנטראלירן די פליגער אויף די פילע טעקסי סטארטפאסס ביז זיי קומען אן צו די הויפט סטארטפאס וואו די לופט טראפיק קאנטראלירער נעמען איבער און דאס זעלבע פארקערט. ביי די געיטס ווערן די פילאטן געפירט דורך די לופטפעלד ארבייטער וועלכע צייגן מיט די שיינענדיגע שטעקעלעך וואו צו גיין און ווען צו סטאפן. גרויסע פליגער ווערן אויך צוגעהאלפן דורך ספעציעלע טרעקלעך וועלכע באגלייטן זיי פון און צו די סטארטפאסס.
ברענשטאף[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פליגער מוז געווענליך איבערגעפילט ווערן מיט ברענשטאף צווישן איין פלייט און די אנדערע. א פליגער נוצט אסאך ברענשטאף, ספעציעל די דזשאמבא פליגער וועלכע פארברענען א גאלאן (4 ליטער) יעדע סעקונדע. מיט אזא גרויסן אפעטיט פאדערט זיך אריינצולייגן צענדליגער טויזענטער גאלאן ברענשטאף וואס מיינט אז די לופטפעלדער פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף יעדן טאג פאר די עירליינס. די לופטפעלדער פארמאגן ריזיגע שטחים וואו די ברענשטאף ווערן געהאלטן און אין טייל לופטפעלדער קומט די ברענשטאף אריין דורך א פייפליין וועלכע שטראמען אריין צווישן 50 און 90 טויזענט גאלאן פער שטונדע. צום ביישפיל אין דענווער אינטערנאציאנאל לופטפעלד איז פאראן דריי אינזלן וועלכע אנטהאלטן יעדע איינע 6 גרויסע טאנקן מיט 3 מיליאן גאלאן אין יעדע טאנק. די פאמפ וועלכע גיט ארויס די ברענשטאף צו די פליגער פאמפט ארויס ארום 300 גאלאן פער מינוט. אין טייל לופטפעלדער נוצט מען טאנקיר טראקס צו ברענגען די ברענשטאף פון די טענק צו די טויערן אבער אין מער פארגעשריטענע לופטפעלדער זענען פאראן אונטערערדישע רערן וועלכע צירקולירן די ברענשטאף ארום צו אלע טויערן.
זיכערהייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט אייגענע זיכערהייט שטאבן און עמוירדזשענסי מעדיקל סערוויסעס אין פאל עפעס פאסירט. עס זענען פאראן פייער סטאנציעס וועלכע זענען גרייט יעדע מינוט. די פעדעראלע אוואציע דעפארטמענט (עף-עי-עי) פארלאנגט אז אין אלע לופטפעלדער זאלן די עמוירדזשענסי ארבייטער זיין גרייט צו דעגרייכן יעדע פונקט אינעם לופטפעלד צווישן 3 און 5 מינוט. רוב פון די עמוירדזשענסי ארבייטער זענען שטאטישע ארבייטער וועלכע זענען סטאנציאנירט אין די לופטפעלדער. לופטפעלדער פארמאגן אויך זייער אייגענע פאליציי שטאב. אין טייל לופטפעלדער זענען די פאליציי צוגעשטעלט דורך די שטאט און אין טייל זענען זיי פריוואט צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד פארוואלטונג. די פאליציי באוואכן די סטראטעגישע פונקטן אינעם לופטפעלד און שטערן די נישט-פאסאזשירן אריינצוגיין ווייטער וואו די זיכערהייט פונקטן. (מער וועגן זיכערהייט אין די לופטפעלדער וועלן מיר אויך בארירן אין די קומענדיגע ארטיקלן). יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע רייניגונג'ס גרופע וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן האלטן די טערמינאלן און קאנקורסן ריין און דארפן מאכן זיכער אז די סטארטפאסס זענען שטענדיג ריין. די שטאב פארמאגט טראקטארס און ספעציעלע כעמיקאלן וויאוי צו באהאנדלן שניי און גליטש און זענען פאראנטווארטליכט אויף די סטארטפאס זיכערהייט. ווען עס קומט א שניי שטורעם קוקן די לופטפעלדער אויס ווי א מיליטערישע זאנע. עס לאזן זיך ארויס הונדערטער טראקטארס און זאלץ טראקס וועלכע רייניגן זייער שנעל די סטארטפאסס און מאכן א גערודער וואס הערט זיך ווייט אוועק. קיין איין גאס אין א שטאט באקומט נישט אזעלכע שנעלע סערוויס ווען עס שנייט. ווען נישט די שנעלע ארבעט וואס זיי טוען וואלטן די לופטפעלדער זיך אפגעשפארט יעדעס מאל ווען עס שנייט.
די פארוואלטונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאכ'ן לייענען וועגן די אלע אפטיילונגן און פאראנטווארטליכקייטן פון א לופטפעלד פארשטייט מען אז דאס איז ווי א ריזיגע ביזנעס. עס איז אן אינוועסמענט פון ביליאנען דאלארן אהערצושטעלן און קאסט אפ הונדערטער מיליאנען דאלארן פער יאר דאס צו אפערירן. אין א לופטפעלד זענען פאראן טויזענטער ארבייטער צעטיילט אין צענדליגער אפטיילונגן. רוב ארבייטער אינעם לופטפעלד ארבעטן פאר פריוואטע פירמעס ווי עירליינס, מעכאניקער, קאנטראקטאר, רייניגונג, און געשעפטן. די פאליציי און עמוירדזשענסי ארבייטער באלאנגן צו די שטאט און אויך די לופט טראפיק קאנטראלירער באלאנגן פאר די פעדעראלע רעגירונג. די איבעריגע 10 פראצענט ארבעטן אין די אדמיניסטראציע, פינאנץ, און פובליק רילעישאנס וועלכע אפערירט ווי א שטאטישע רעגירונג. כמעט אלע לופטפעלדער זענען פובליק ביזענעסער וועלכע זענען פינאנצירט דורך מוניציפאלע באנדס. אלע איינשטעלונגן באלאנגן צו די לופטפעלד און זיי מאכן געלט פון פארדינגען די טויערן און רעכטן צו די לופטליניעס און פון די סערוויסעס וועלכע זיי שטעלן צו פאר די מיליאנען פאסאזשירן. זיי פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף פער טאג און פארדינגען טויזענטער פארקינג פלעצער פאר גוט געלט. היינט בעטן שוין רוב לופטפעלדער אויך א ספעציעלע שטייער וועלכע איז אריינגערעכנט אינעם טיקעט פרייז.
גרויסע לופטפעלדער מאכן אסאך געלט אבער עס זענען פאראן אסאך פון זיי וואס ווערן געהאלפן דורך שטאטישע פאנדן אלס א סערוויס וועלכע די שטאט מוז פארמאגן. אין די לעצטע יארן ווען אלע עירליינס האבן געליטן פון די אפגעשוואכטע טרעוול האבן די לופטפעלדער אויך שטארק געליטן און אסאך זענען געווען געצווינגן אפצושפארן טייל פון זייערע סערוויסעס אויף צייטווייליג.


text:
עדה החרדית
די עדה החרדית איז געגרינדעט געווארן אין ירושלים דורך די רבנים און גדולים פון שטאט, פאר איבער הונדרעט יאר צוריק, בראש פון ר' יוסף חיים זאנענפעלד זצ"ל.
איר ציל איז געווען צוזאם-צו-נעמען אלע קהלות אונטער איין הלכה'דיגער פירערשאפט און בעיקר צו זיך האלטן פעסט קעגן אלע מיני פירצות, וואס די פרייע גאס האט געשאפען. גלייך ביים גרינדונג איז אויפגעשטעלט געווארן די ביד"ץ וועלכער האט געדינט די פרומע אשכנזים און ספרדים צוגלייך. בערך 25 יאר נאך איר גרינדונג האט זי אונגעהויבן צוצושטעלן כשר'ע מקוואות און געבן הכשרים אויף מאכלים וועלכער איז היינט די שטערקסטע הכשר ביי די פרומע אידנטום, אויך פירן זיי אן מיט די הפגנה'ס קעגן די ציונים.
דער ערשטער גאב"ד פון דער עדה איז געווען ר' יוסף חיים זאנענפעלד ז"ל וואס האט געהאלטען שטארקע דרשות מחזק צו זיין די עדה-נאכפאלגער. נאך אים איז געווען אב"ד הרב יוסף צבי דושינסקי.
שפעטער איז דער סאטמארער רב בעל הויואל משה ז"ל געווארן דער גאב"ד.
אין יאר ה'תשל"ט ווען סאטמארער רב איז אוועק, איז די טיטל איבער געגאנגען צו הרב יצחק יעקב ווייס ז"ל מחבר פון שו"ת מנחת יצחק, צוליב זיינע פילע אויפגעכאפטע תשובות וואס ער האט געשריבען און איז צעשפרייט געווארן אין דער גאנצער וועלט.
(אין דער תקופה האט דער בעלזער רב ר' ישכר דוב רוקח (דער צווייטער) געגרינדעט אן אייגן בי"ד און וועד הכשרות. )
נאך דעם בעל מנחת יצחק ז"ל איז אויך געווען גאב"ד העדה, ר' משה אריה פריינד ז"ל וואס איז אויך געווען רב אין סאטמאר ביהמ"ד "אוהל רחל" וואס געפינט זיך אויף רחוב יואל אין ירושלים, נאך אים איז געווען גאב"ד הרב דושינסקי, וואס איז אוועק אין יאר ה'תשס"ב, היינט איז דארט רב הרב יצחק טוביה ווייס שליט"א.
רבנים פון דער עדה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גאב"ד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב יוסף חיים זאנענפעלד (---1932).
- הרב יוסף צבי דושינסקיא (1932-1948).
- הרב זעליג ראובן בענגיס (1948-1953)
- הרב יואל טייטלבוים,סאטמארער רבי (1953-1979).
- הרב יצחק יעקב ווייס (1979-1989).
- הרב משה אריה פריינד (1989-1996).
- הרב ישראל משה דושינסקיא (1996-2003).
- הרב יצחק טוביה ווייס (2003-היינטיגער).
ראב"ד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב משה נחום וואלנשטיין.
- הרב מרדכי לייב רובין (1924-1929)
- הרב זעליג ראובן בענגיס (1938-1948).
- הרב פינחס עפשטיין (1948-1968).
- הרב דוד יונגרייז (1972-1968).
- הרב יצחק יעקב ווייס (1972-1979).
- הרב משה אריה פריינד (1979 - 1989).
- הרב ישראל משה דושינסקיא (1989-1996).
- הרב ישראל יעקב פישער (1996-2003).
- הרב משה שטערנבוך (2003) (היינטיגער).
דיינים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אברהם יצחק אולמאן
- הרב יעקב מענדל יוראוויטש
- הרב חיים אורי פריינד
- הרב נפתלי הערצקא פרענקל
מורי הוראה פון דער עדה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב משה זאקס
- הרב אברהם דוב ליטמאנאוויטש
- הרב משה ניישלאס


text:
בודזשעט: וויאזוי קומט איר אויס?
די אחראים: זייער נייגעריג, אחראי, thefact
עס האט זיך אנגעהויבן מיט די פראגע ווי אזוי אן ארבעטער קען לעבן היינט פון זיינע וועיזשעס, מען איז אוועקגעפארן צו בחורים זאלן יא אדער נישט ארבעטען, און ווי אזוי פון טויזענט דאלאר וועיזשעס ווערט גאר 2000 ווען עס קומט צו באצאלען די גראסערי מיין גראסערי מאן זאגט אז ער באקומט אפילו נישט די ערשטע טויזענט, און צו דער רבי האט איינגעפירט פארן אין די קאנטרי.
יעצט צוריק צום נושא.
ווי איך זע עס איז דא 3 חלקים.
1. דאס שווענדערישע לעבן ביי געוויסע. מען פזרט געלט אן א חשבון, אויסגאבעס, אדעסי, טייערסטע קליידער לויט די לעצטע מאדע, וואס ציעט אריין עקסטרע צענדליגער טויזענטער א יאר.
2. וואוינען אין שטאט וואס לייגט צו אן עקסטערן לאסט פון טויזענטער דאלאר.
3. דעם נייעם געדאנק וואס איז א דבר פשוט ביי 99% פונעם נייעם דור. א געדאנק וואס איז קיינמאל נישט גווען נאר איז געבוירן געווארן דא אין אמעריקא. אז עס טאר זיך חלילה נישט דערקענען אויף איינעם אז ער האט נישט קיין געלט. דער געזעץ זאגט אז נישט קיין חילוק וויפיל געלט מען האט נישט, טאר זיך עס אויף קיין פאל נישט אנזען נישט אינעם גראסערי ארדער, אויפן מחותנתע קלייד, אין די שיינקייט און גרויסקייט פון די דירה, און נאך הונדערטער ביישפילן. און ווער עס דערוואגט זיך צו ווידערשפעניגען דעם געזעץ, ווערט אפגעסטעמפעלט אלס א שנארער, א חזיר, א קארגער בהסכמת כל היאכנעס.
אין די ערשטע 2 איז דא עפעס וואס א יחיד קען טוען, דאס דריטע חלק איז אבער א ריזן פראבלעם וואס דער יחיד איז כמעט ווי אין תפיסה און הלואי ווען מען קען מען ווען מחנך זיין אונזערע קינדער בעסער, אז אדרבה עס איז נישט קיין שום בושה אז מען געבט נישט אויס וואס מען האט נישט, אדרבה כמבואר בביאור הלכה וברש"י ובגמרא.
ביני לביני פראבירט וואס איר קענט איבער די ערשטע 2, און אז עס בלייבט נאך אלס א דעפעציט, איז דא נאך איין אויסגעהאלטענע עיצה, שנארן. שנארן איז אסך סך מער אויסגעהאלטען ווי בארגן. וכך שמעתי מכמה גדולי ישראל. עמיצער וואס בארגט אן א חשבון, אדער מיטן חשבון פון בטחון אדער ברכה ווי @בלעטעל זאגט איז קלאר נישט אויסגעהאלטן, און קרוב הדבר לאיסור גזילה ממש.
ביי מיר אין שול זענען פאראן א ריזיגע מספר פון אידן וועלכע זענען "עכטע עשירים" נאר אן געלט...
זיי דרייוון די שענסטע אויטאמאבילן, מאכן חתונה כאחד הנגידים. עסן יעדע צווייטע נאכט אין די טייערסטע רעסטאראנען. קויפן וויין יעדן שבת קודש פאר 120 א פלאש, וכו' וכו'.
מיר האבן ב"ה עשירים אדירים, נאר אביסל גרינס און זיי זענען פיין מסודר.
כ'גיי שוין נישט אין קאנטרי פאר די לעצטע פופצן יאר...., יע יע יע יע, (איך בין פארדעם אויך נישט געגאנגען.....)
כ'קוק ארויס פון פענסטער, העי, וואו זענען די משולחים???
איין מינוט, איינער ביפט אריין.
העלאו, דיס איז קאן-עדיסאן, ווי לעט יו נאו, יו העוו ען אוסטענדינג בעלענס אוו......, יור סערוויס וויל בי דיסאקנעקטעד...
ואיקץ והנה חלום
-
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 261
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג סעפטעמבער 20, 2015 12:58 pm
אט אזוי האט געשריבן:נישט דא אזא זאך אז זיי ערלויבן זיך די אלע זאכן האבן זיי געלט ב'ה פאר דעים
איך טוה עס נישט ווייל איך האב נישט קיין איבעריגס פינטל
איר ווייסט וויפיל אידן ס'האבן זיך געבויט פאלאצן און קיינמאל באצאלט די קאנסטראקשאן?? (מיטן אויסרייד אז די ארבייט איז נישט גענוי וואס זיי האבן ערווארטעט וכדו') און דאס וואס זיי האבן יא געמוזט באצאלן אלס דיפאזיט, האבן זיי אנגעזעצט עטליכע קרעדיט קארדס/לאונס אדער געמאכט שארט סעילס מיט ביזנעס/האום עקוויטי/מארגעדזש ליינס. מ'דארף טאקע וויסן וויאזוי, אבער אז ס'איז פיקוח נפש ממש קען מען דאס באווייזן...
עשירות אין אונזער קאמיוניטי איז א געוויסע סארט עדיטוט. איינער וואס וויל זיין אין די קאטאגאריע, קען אנפאנגען זיין קאריריע מיטן אהערשטעלן א $7000 וואך נאכט, רעדן פון מאכן מיליאנען אויף עמעזאן, און שנדר'ן עשרת אלפים פאר צדקה, בו בזמן ווען ער פארמאגט נישט קיין אייגענע דירה.
איך און דו ווען מיר האבן אן איבריג דאללאר וועלן מיר דאס אפשפארן אפילו מיר ווייסן נאכנישט די צוועק איבער וואס מיר וועלן דאס דארפן ניצן. אנדערש איז ביי די אזויגערופענע 'עשירים' וועלכע וועלן דאס אוועקשפענדן אויף זייערע נישטיגע געברויכן, אפילו זיי האבן א קינד אין די יארן.
ווען איך און דו געבן א $100 נתינה פאר א צוועק א.ד.ג., וועט קיינער נישט מאכן קיין וועזן דערפון. פיל אנדערש איז ווי ווען דער אזויגערופענער 'עושר' געט $50. סיי דער אופן הנתינה, און אויך די בלאזערייען רינגס און ארום זענען בולט באופן בהול... ביי די דינער'ס ווערן אויסגערופן נעמען פון מאסיווע בעלי חובות און ציפערן וועלכע האבן נישט קיין שייכות מיטן מציאות, בעת פאקטישע נדבות פון 50 אלפים ווערן בככל נישט דערמאנט.!
איך און דו צאלן ערליך פולע פרייז שכר לימוד. דו וועסט זיין אין שאק צו הערן אז דער שיינער ביזנעסמאן מיטן גרויסן מויל אין שול, האט נאכן זיין שולדיג אין אלף השישי באוויזן אויסצוהאמערן אן אפמאך מיט די הנהלה פאר א טיפן דיסקאונט!!... אבער פרוביר אים נישט צו נאכקאפירן. מען דארף זיין א פערזענליכקייט ספעציעל געאייגנט דערצו מיחידי סגולה...אן אנדרייער מיט וועם מ'מוז זיך רעכענען. האבן רינדיגע גלעזער איז נאכנישט גענוג...
דער זעלבער איז שולדיג אין גראסערי/בוטשער, קויפט עליות אין שול פאר געפעפערטע פרייזן און באצאלט כמעט נישט, (נישט ממש אזוי, גרייט צו באצאלן בלויז מיט עפעס א פאליטישן תנאי וואס ער ווייסט אז דער גבאי וועט במילא נישט קענען נאכקומען...) דער זעלבער בארגט זיך אן פון אונז פשוט'ע מענטשן אונזער ביסל סעיווינגס און באצאלט דאס קיינמאל נישט.
פרעג אין די געשעפטן וועלכע סארט שרייבן שטענדיג אויף, און דארפן זיך ספראווען מיט זייערע צוריקגעקומענע טשעקס. פרעג די גמ"ח'ן ווער עס זענען די גרעסטע אנזעצער. שיינע אידן מיט ברייטע פלייצעס...
עמיצער דערציילט מיר היינט אזוי:
זיין משפחה מיטלמעסיגע בעלי פרנסה זענען אנגעשלאסן אין א קהילה וואס האט שטארקע חתונה תקנות, צו וועלכע זיי שטעלן זיך צו אן קיין חכמות. איז אבער פאראן איינע פון די געשוויסטער - א שיינער איד וואס האט נישט קיין שוה פרוטה לפורטה - און געהערט צו אן אנדערע קהילה אן קיין תקנות, שטעלט זיך אהער און מאכט חתונה ווי אן עושר, און איז דעריבער שטארק אנגעוויזן אויף די הילף פון די געשוויסטער, במתנת חינם והלוואות שאינם חוזרות, צו קענען באצאלן די +$80,000 חתונה.
גענוג אויף יעצט.
- יאנקעלע קליגער
- שר האלפיים
- תגובות: 2799
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג אפריל 30, 2013 5:18 pm
איך פאר נישט אין קאנטרי
איך עס נישט אין קיין רעסטוראנען
איך וואוין אין א ביליגע אפארמענט
איך האב נאך "גארנישט" אפגרעיטעד אין מיין דירה זייט'ן מופן 11 יאר צוריק
נייע קליידער קויפט מען ביי מיר פון לעצטע סיזען פאר 50% אף
שבת'דיגע דאסטער'ס קויפט מען נישט יעדעס יאר א נייע און ווען מ'וואקסט עס אויס באקומט עס די אינגערע שוועסטער
וכו' וכו' וואס איך טוה נישט
וואס איך האב יא ב"ה איז א משפחה פון אכט קינדער קע"ה און מיין בודזשעט א יאר קומט אן נאנט צו 90.000 און איך שעם מיך צו זאגען וויפיל דערפון מיינע וועדזשעס דעקן
און יא איך קען נאך אסאך אינגעלייט וואס זענען אין דעם קאטעגאריע ווי מיר,
סא פונקטליך ווי דארפ'ן מיר נאך שניידן?
עפעס א לחלוחיות גוטסקייט איז אראפגערונען צו דיר אויך, אז דו וועסט עס איינזען וועסטו אנהייבן שפירן אז אך טוב וחסד ירדפוני.
-
- שר חמש מאות
- תגובות: 799
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג ינואר 18, 2010 10:53 am
ראספשע האט געשריבן:וויפיל פראצענט בתוכינו זענען טאקע אזוינע קראקן?
און ווי לאנג האלט דאס אן?
דו האלסט טאקע אז עס זענען נישטא כהיום א שיינע מספר 'אמת'ע עשירים' בתוכינו?
אויב א' יו"ט (אינדערוואכן) שרייבט אזוי, מוז זיין אז עטליסט 85% בתוכינו פירן זיך אזוי אויף, און באלד ווערט עס שוין א פאקט אויך....
ר' יום טוב, במחילת כבודך, דריי נישט א קאפ מיט פאקטן בלויז ווייל דו האסט אנגעטראפן עפעס א דרייקאָפּ וואס האט דיר נישט געצאלט אמאל וואס ער איז דיר געקומען...
-
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 261
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג סעפטעמבער 20, 2015 12:58 pm
מיין תגובה איז ארויפגעגאנגען אויפן הוה אמינא ס'דא ביי אונז למראית העין 40 ביז 60 פראצענט עשירים וואס דערפאר איז פאר זיי די גאנצע נושא פון בודזשעט נישט נוגע, ווען באמת איז דאס בלויז ביי 15 פראצענט. דאס טוט בכלל נישט רעפלעקטירן די עצם נושא האשכול וואס איז א ברענענדיגער פראבלעם פאר יעדן צוגלייך, אפילו דער שפארזאמסטער מענטש.
די פראגע איז וואסייסט עושר. איך קען גרויסע 'מיליאנערן' וועלכע מאכן נישט מער ווי 200,000 א יאר. איך קען א היבשע צאל פשוט'ע אינגעלייט מיט אויסגעצאלטע הייזער און א היבשע פאר 'עשירים' מיט גרויסע מארגעדזשעס. איך קען אזעלכע וואס האבן א שטיק צייט געזען הצלחה וועלכע האט נישט לאנג אנגעהאלטן. אבער אויפגעריסן איז מען שוין געבליבן.
אזוי אויך זענען פאראן אזעלכע וואס זענען רייך געווארן דורך שריט וואס קיין נארמאלע מענטש וואלט נישט אונטערגענומען, אדער דורך די היימישע עקאנאמיע ווי שוין באשריבן באריכות אין אנדערן אשכול ואכמ"ל. עס זענען פאראן ביי אונז פילע אויפגעבלאזענע ציפערן נישט קיין סאלידע נכסים.
לגופו של ענין, האב איך זיך דערמאנט א וואדזשנער טייטש פונם שימלויער רב זצ"ל הי"ד אויפן פסוק 'וירש זרעך את שער אויביו', די שונאים און אומפארגינער'ס געווענליך שאצן אפ דעם מענטש מיט א נישט געשטויגענע עשירות, 'יענער' איז קורח רייך, ער פארמאגט מיליאנען, הייזער וכו' וכו'.
האט דער רבוש"ע אנגעווינשן אברהם, וירש זרעך, דיינע קינדער זאלן טאקע ירש'נען, 'שער אויביו' אזוי רייכקייט באמת, לויט וויפיל זייערע שונאים זענען זיי משער, ודפח"ח
- סאדאם חוסעין
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3337
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אפריל 30, 2015 5:10 pm
רוב חתונות וואס מען שטעלט צוזאם אין קרית יואל איז אין פאראדייס נישט אין אולם עקשטיין,
[מיין שכל'דיגע הסבר איז ווייל דעי מענטשען וואס מאכן חתונה אין אולם עקשטיין זענען מער שפארזאם בטבע, ממילא האבן זיי מער געלט צו חתונה מאכן,]
אט אזוי האט געשריבן:35 האסטו אויך געהאלטן ניין?
זיכער נישט.
מיין אפשאצונג, לכל היותר 1 פון 5 וואס מאכט 100-200K פלאס, אין דעם זענען שוין אריינגערעכענט די עשירים אויך. די איבריגע 80% קומט נישט אויס.
יעצט איינער וויל זיך דינגען און זיין גאר אפטימסטיש און זאגן אז עס איז דא 35% אנטקעגן 65ֵ, נו, החרשתי.
אבער 40+20 איז סתם געזויגן פון עולם הדמיון ארויס וואס מיטן מציאות קיין שייכות. (מי יתן והיה).
ראספשע האט געשריבן:ערעב יום טוב, די נומערן 80 טויזנט דאלער'דיגע חתונה, בעת ווען די חתונה איז צאמגעשטעלט פון הלוואות שאינם חוזרות ... איז היבש איבער געטריבן [אולי האט זיך געמאכט אזוינס אמאל, אבער המקרה לא יתמיד].
ערעב איד, איך קען דריי אזעלכע מענטשן פון די נאנט. פאר צוויי פון זיי דארף איך 'כסדר' ארויסנעמען געלט פון מיין טאש, ווען למעשה האבן 'זיי' א גרויסע הויז מיט שיינע מאלדינגס, א לימיטעד מיניווען, און זיי מאכן שמחות ווי גראף פאטאצקי אליין. און איך גיי שוין מיט די זעלבע בעקיטשע פאר די לעצטע 5 יאר. און נישט ווייל איך האב א קלענערע תאוה ווי זיי צו א זיידענע בעקישע.
יאנקעלע קליגער האט געשריבן:איך האב נישט קיין אדעסי ( איך האב בכלל נישט קיין קאר)
איך פאר נישט אין קאנטרי
איך עס נישט אין קיין רעסטוראנען
איך וואוין אין א ביליגע אפארמענט
איך האב נאך "גארנישט" אפגרעיטעד אין מיין דירה זייט'ן מופן 11 יאר צוריק
נייע קליידער קויפט מען ביי מיר פון לעצטע סיזען פאר 50% אף
שבת'דיגע דאסטער'ס קויפט מען נישט יעדעס יאר א נייע און ווען מ'וואקסט עס אויס באקומט עס די אינגערע שוועסטער
וכו' וכו' וואס איך טוה נישט
וואס איך האב יא ב"ה איז א משפחה פון אכט קינדער קע"ה און מיין בודזשעט א יאר קומט אן נאנט צו 90.000 און איך שעם מיך צו זאגען וויפיל דערפון מיינע וועדזשעס דעקן
און יא איך קען נאך אסאך אינגעלייט וואס זענען אין דעם קאטעגאריע ווי מיר,
סא פונקטליך ווי דארפ'ן מיר נאך שניידן?
איר דארפט זיך בכלל נישט שעמען... אדרבה איך קוק אייך ארויף.
שעמען זאל זיך דער וואס שפענדעוועט אין די וועלט אריין נישט קיין חילוק צו מען האט צו נישט.
וואס קענט איר יא טוען? ווי די גמרא זאגט אין נדה "יבקש רחמים ממי שהעושר שלו", פראבירט צו זען וואס/צו איר קענט טוען עפעס אין די זייט, און צום לעצט בעט פאר הילף, אזוי ווי מען האט זיך געפירט איו אלע דורות מימות משה רבינו ביז 40 יאר צוריק.
בארגן און אויסגעבן געלט אן א חשבון, דרייען מיט חובות זאל זיין די לעצטע אויף אייער ליסט.
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 4 געסט


text:
וואס איז דאס קענסער?
דער ציל פון די סעריע ארטיקלן איבער 'קענסער'.
היות ווי מיר אלע ווייסן ליידער שוין היינט, אז פאר די לעצטע צענדליגע יארן ווערן נעבעך מענער פרויען און קליינע קינדער דיאגנאזירט מיטן שרעקליכן ווארט - "קענסער", עס זענען דא פילע וואס האבן דאס נישט געשפירט אויף די אייגענע בארד, מיט די אייגענע אויערן, זיי האבן זיך נאך נישט געשאקלט פאר שרעק ווען עס איז ערוועקט געווארן א חשד אויף א נאנטער פון זייער פאמיליע, די פחד וואס מען גייט דורך, די ביטערע שרעק וואס מען שפירט, די געוואלדיגע פארלוירנקייט, די ייאוש געפיל וואס איז אוממעגליך אדורכצוטראגן, ווי ווייניג מענטשן זענען וויליג אדורכצושמועסן דעם ענין עפנטליך, אלעס איז סודות, מגלה טפח ומכסה טפחיים, ביטער איז דער וואס גייט דאס נעבעך אדורך, די סטעמפל, די נאסע שמאטע, די פאן וואס מען טראגט לאורך ימים ושנים עד מאה ועשרים, לאור זה וויל איך דא נעמען די מי זיך אריינצואווארפן אין די ענין פון קענסער, פרובירן ארויסלייגן א דבר השלם, מען זאל קענען האבן א שטיקל באגריף וואס דאס איז, און וויאזוי מען ספראוועט זיך דערמיט על כל צרה שלא תבוא.
קענסער, די שנעלסטע שטייגנדע קרענק מיום שנבראו שמים וארץ, עס איז צווייט צו הארץ דעזיז אין צאל וואס שטארבן יערליך דערפון, עס איז געשאצט אז ביזן יאר 2020 וועלן ל"ע זיין 25,000,000 קענסער ליינדנדע גלאבאל, 1.7 מיליאן קראנקע אין אמעריקע אליין פער יאר, און פון די וועלן לכאורה שטארבן אריבער זעקס הונדערט טויזנט פערזאנען פער יאר. דעס איז דאך א הימל שפאלטנדע ציפער, עפעס וואס די וועלט קען נישט שטיין גלייכגילטיג, זיך צוקוקן דערצו און צושטימען בלינדערהייט, ווי דער ביטערע מחלה רייסט שטיקער פון די מענטשהייט.
צו מאכן בקיצור דעם שרעקליכן ציפער: איינס פון צוויי מענער, איינס פון דריי פרויען, און איינס פון צען קינדער וועלן הערן דעם שרעקעדיגן ווארט פון א ווייס קיטל'דיגן דאקטאר: "איר האט קענסער", אין משך פון זייער לעבן. דעס איז דער שאצונג פון די 'אמעריקען קענסער סאסייעטי'. אלזא זענען דאך קלאר אז די שאנסן פון ווערן דיאגנאזירט מיט קענסער זענען שטוינענד הויך, נו, אויף וואס ווארטן מיר? עס קען דאך יעדן טאג פאסירן ח"ו.
דאס איז אמאל זיכער אז קענסער שרעקט זיך נישט פאר גארנישט, קענסער אטאקירט יונג ווי אלט, שטארק ווי שוואך, ארימעלייט אדער עשירים, נישט קיין חילוק צו איינער איז א סינגל אדער א טאטע פון צען, א בת יחידה א געצערטלט קינד צו איינס פון צען, קיינער איז נישט אמוניזירט קעגן קענסער, פארן קענסער זעלבסט גייט נישט גארנישט אן, נאר וויאזוי עס קען זיך ר"ל נאכמער פארשפרייטן.
ווען די וועלט פון וויסנשאפט האט זיך א לאז געגעבן אויף די ביטערע מחלה, האבן זיי זיך געפערליך געפלאגט צו פארשטיין וואס דא גייט פאר, צו איז קענסער א קללה פון ג-ט, צו איז עס א פשוט'ע מגיפה ווי די שווארצע מגיפה. קען מען עס ארויסשניידן? קען מען עס פארברענען? קען מען עס פאר'סמ'ן? איז עס א וויירוס? ווי אזוי האט זיך דאס אריין געכאפט אינעם קערפער, איז עס געקומען פון אינדערויסן, אדער קומט עס פון אינעווייניג, אדער גאר עפעס פון יענע חברה.
די פלאג וואס האט געפלאגט די וועלט, האט צוזאמען געזאמעלט געוואלדיגע כוחות אין די וועלט פון וויסנשאפט, מען האט זיך גענומען שלאגן די מחלה אויף אלע פראנטן. פון איין זייט האט די מחלה פארשפרייט טעראר, אבער פון די אנדערע זייט איז געווען עקשנות איבערצולעבן, מער אמונה, מער בטחון, מער תפילה, מער נאנטקייט צים באשעפער. עס האבן זיך פארמירט פארשידענע נעמען פאר קענסער, פון די קעניג פון טעראר, ביז דער באהאלטענער מערדער, דער צר פון פיין און פלאג, אלעס ארויסצוברענגען די פארלוירנקייט וואס די וועלט האט געהאט קעגן היילן דעם ביטערן מחלה.
וואס א יאר מער עס איז דורך, ווי מער מען האט שטודירט וואס עס פאסירט, האט עס געברענגט עטוואס מער קלארקייט, וואס עס פאסירט מיטן קענסער צעל, און וויפיל מער שטודיעס עס זענען אדורכגעפירט געווארן, אלס מער האט די שאלה געפראסקעט אין פנים אריין: איז קענסער היילבאר, קען מען עס פארמיידן, קען מען צילן אויף קענסער אויף עפעס א וועג צו איזאלירן דעם קענסער צעל פון א געהעריגע צעל, בכדי עס צו קענען היילן אויף א וועג.
ביז די ערשטע יארן פון די מאדערנע וועלט נאך די צווייטע וועלטס קריג, האט מען נאכנישט געוואוסט וויאזוי מען כאפט די מחלה. דאן האבן פיל געליטענע זיך פשוט באהאלטן אין בוידעם, כדי קיינעם נישט איבערצוגעבן די מחלה. קינדער וואס זענען על פי רוב דיאגנאזירט געווארן מיט לוקימיע, זענען ליידער געשטארבן אין משך פון דריי חדשים נאכן ווערן דיאגנאזירט, איינזאם און אליין. קיינער האט זיך נישט געטרויט צו לאזן זייער קינד שפילן מיטן געליטענעם, פשוט פון פחד נישט אריבערצוכאפן די מחלה. עס איז געווען א געפערליכע בושה ווען איינער האט באקומען דעם 'טויט שטראף' דיאגנאז.
וואס איז די באדייט פון 'קענסער', און וואספארא קראנקהייט איז דאס?
דאס ווארט "קענסער" איז די גריכישע ווארט פון א "ספיידער". די מחלה האט באקומען דעם נאמען, ווייל ווען מען קוקט אויפן קענסער צעל אונטער א קוקער, זעט די צעל אויס אביסל ווי א ספיידער, אזעלכע פיס וואס ציען זיך ארויס פונעם צעל, און נישט מיט קיין געהעריגן פארעם.
די מחלה איז שוין רעקארדירט געווארן מיט פיר טויזנט יאר צוריק אויף מצרי'שע סקריפטור, וואס דארט ווערן רעקארדירט געוויסע מחלות מיט געוויסע רפואות פון יענע תקופה, און דארט צייכנט מען אן די מחלה ווי די בריסט ווערט גאר שטארק הארט, און ביי די רפואה שטייט: "עס איז נישטא".
וואס געשעט ווען מען האט קענסער? דאס ווענדט זיך אין וועלכע סארט קענסער מען האט. עס ווערט געווענטליך צוטיילט אין צוויי חלקים, "לאקאל" און "סיסטעמיק". דאס מיינט אז, למשל לוקימיע, איז א סיסטעמיק פארם פון קענסער, ווייל עס אטאקירט די בלוט, נעמליך אז די נארמאלע בלוט צעלן ווערן אויסגעטוישט און ווערן אינוואדירט דורך קענסער צעלן, און איז נישט לאקאל אויף איין פלאץ. ווידעראום די אנדערע סארט ווי בריסט קענסער אדער קאלאן, רעקטעל, ליווער, פענקריאטיק, ברעין, און סקין קענסער'ס, הייבן זיך געווענטליך אן מיט א טומער לאקאל ביי יענער אבר, און פון דארט גייט עס ווייטער.
וויאזוי כאפט מען געווענטליך אז מען האט ל"ע קענסער? רוב מאל כאפט מען עס נאר נאכדעם וואס מען וואנדערט ארום פון איין דאקטאר צום צווייטן, צוליב דעם וואס מען שפירט זיך נישט אין ארדענונג. עפעס א פלוצימיגע הינקע, אדער א נאכאנאנדיגע פיבער, אדער עפעס א מאדנע באמפ וואס שטארט ארויס, אדער א לאמפ אינעם בריסט, שטארקע קאפ וויי, שטארקע בויך וויי, אדער א בלוטינג ווען מען גייט ארויס, וכדומה, אזעלכע מאדנע מינדערוויכטיגע סימפטאמען.
ווען מען כאפט עס אויף, איז די מחלה שוין געווענטליך נישט קיין נייע גאסט, נאר שטארק איינגעגעסן און גוט צוגעגרייט צום מלחמה וואס עס גייט אדורכגיין. למשל, די טומער האט אויף א וועג איינגענארט די לאקאלע אדערן, אז זיי זאלן ארויסשלויכן קאנעקשאן'ס צום טומער, אז עס זאלן זעטיגן זייער אפעטיט פון זיך צושפרייטן ווי ווייט מעגליך, און געווענטליך שיקט עס דורך די אדערלעך קליינע איינצלנע צעלן, כדי זיך צו פארשפרייטן אויף ווייטערע פלעצער, און דארט וואו די צעל טרעפט א פארקינג ספאט, הייבט זיך עס אן פריש צו צוטיילן און פארמירן א פרישן טומער-סייט.
די פראצעס פון זיך פארשפרייטן צו אנדערע פלעצער הייסט "מאטעסטעסי", אז די טומער האט מעטעסטעסייזד צו ווייטערע ערטער פונעם ערשטן טומער-סייט, ווי מיר וועלן שפעטער מסביר זיין. בקיצור, עס איז שוין גוט גרייט פאר מלחמה.
וואס פאר א טעסטן מאכט מען? אנגעהויבן מיט אלע ערליי בלוט טעסטן, וואס די רעזולטאטן געבן ארויס געוויסע סימנים אז עפעס איז נישט אין ארדענונג, ווי למשל אן אומגעהויערן וואוקס אין די ווייסע בלוט צעלן, אדער א פרישע "אנימיע" - דאס איז די פארלענדונג פון די רויטע בלוט צעלן. אויך איז פארהאן נאך "טומער מארקער'ס" אין די בלוט טעסטן, וואס צייגן אז עס איז פארהאן הויכע ריזיקעס פון פארמאגן טומער סייט'ס.
ווייטער מאכט מען בילדער פונעם קערפער, דאס איז דורך "עקס-רעי", "קעט סקען", און "פעט סקען".
דאס אלעס איז נאר א הקדמה, מען זאל דערגיין וואו עס איז פארהאן די טומער-מעס. איינמאל מען זעט ערגעץ א מעס, ברויך מען אריינגיין דארטן און אראפציפן א שטיקל, דאס ווערט אנגערופן א 'בייאפסי'.
דאן גייט דאס אדורך א פראצעדור, ווי מען צושניידט דעם שטיקל און מען קאלירט עס מיט ספעציעלע כעמיקאלן, דאס הייסט 'סטעינינג', און מען לייגט דאס אריין צווישן צוויי שטיקלעך גלאז, וואס דאן הייסט דאס א 'סלייד'.
דאן קומט א פאטאלאדזשיסט, און קוקט אויפן סלייד אונטער א מיקראסקאפ, וואס דאס איז א גאר שטארקע קוקער, און טוט דיאגנאזירן די צעלן אינעם סלייד: וואספארא סארט צעל איז געפונען געווארן אינעם בייאפסי, איז דאס "בעניין" אדער "מאליגמענט", דאס הייסט, צו די צעל איז א קענסער צעל אדער נישט, און אויב יא וואספארא סארט קענסער צעל דאס איז.
קענסער איז די שם הכולל פון פילע מחלות. עס איז נישט איין מחלה, עס איז פיל מחלות, אבער די צד השוה שבהם איז, אז אלע ערליי קענסער'ס הייבן זיך אן די זעלבע וועג, נעמליך אן איינצלנער צעל האט פאר א סיבה מחליט געווען אז עס גייט זיך צוטיילן אויף צוויי באזונדערע צעלן, און אזוי פלוצלינג אן קיין פארוואס טרעפט מען אזא איינזאמע צעל, וואס איז א נישט קיין געהעריגע צעל נאר א קענסער צעל, ווייל עס איז אזא סארט צעל וואס צוטיילט זיך אויף צוויי אזעלכע צעלן, און די קענסער צעלן נעמען איבער די פלאץ פונעם נארמאלן צעל און שטויסן איר אוועק, ביז דער אבר וואו דער טומער געפונט זיך ווערט אפגעשוואכט, און דער טומער צושפרייט זיך אינעם גאנצן קערפער.
דאס איז וואס פארגלייכט אלע קענסער'ס. אבער יעדע סארט קענסער האט אן אנדערע כאראקטער, מיט אנדערע נאטורן, און דעריבער אנדערע מעטאדן זיי צו היילן.
מיר וועלן פרובירן אריינצוגיין עטוואס טיפער, כדי צו פארשטיין וואס גענוי עס פאסירט. מען קען נישט פרובירן צו היילן די מחלה, איידער מען ווייסט וואס עס איז די מחלה, ווי שטארק די מחלה איז פארשפרייט, ווי מער פארגעשריטן מען איז געווארן, און וואס אלס האט זיך געטוישט אין די מהלך צו זוכן די פאסיגע רפואה צום גרויסן מחלה.
די צעלן אין א מענטשליכן קערפער
וואס איז דאס א צעל? מיר הערן כסדר דאס ווארט "צעל", אלזא לאמיר קודם אביסל פארשטיין געבן עפעס פון די פונדעמענטאלן, וויאזוי מען קוקט מיט די דאקטוירישע פאר אויגן אויף א מענטש.
דער קערפער פון א מענטש איז געגליכן צו א קאר. עס איז א קאמפליצירטע מאשין, וואס איז צוזאמגעשטעלט פון פיל באזונדערע חלקים, וואס ווען אלע חלקים זענען צוזאמען ארבעט די קאר מייסטערהאפטיג. אזוי אויך דער מענטש, איז א מייסטערהאפטיגע מאשין וואס אלע אברים ארבעטן מיט א הארמאניע צו מאכן זיכער אז אלע קערפערליכע פונקציעס ווערן אויסגעפירט. יעדער אבר שטעלט צו צום מאשין זיין חלק וואס דער אבר ברויך צוצושטעלן, ווי למשל דער לונג מאכט זיכער אז די לופט זאל אריינקומען און ארויסגיין, אריין צו פיטערן זויערשטאף (דאס איז אקסיגען) צו די הונדערט טריליאן צעלן פונעם קערפער, און צוריק ארויסצושפייען די אויסגענוצטע לופט.
יעדער אבר, נישט קיין חיליק אויב עס איז די לונג, ניר, קישקע, צו האר, אלעס איז צוזאמגעשטעלט פון צעלן. אלע צעלן האבן בערך די זעלבע באשטאנדטיילן, נאר זיי האבן אנדערע תפקידים. אבער דער יסוד איז אלעמאל די זעלבע, למשל אן איינצעלנער לונג צעל ארבעט מיט הארמאניע מיט א גאנצער ארמיי פון לונג צעלן, צו פארמירן אן אבר וואס טוט די פונקציעס פון א לונג. דאס זעלבע איז מיט די לעבער, א.א.וו. עס איז דא א מייסטערהאפטע קאמוניקאציע סיסטעם ווי אלעס קאמוניקירט דורך כעמיקאלע זענדונגען מיט די גוטהייסונג פונעם מח. דאס איז זייער קאמפליצירט מסביר צו זיין, אבער אפשר וועט זיין א געלעגענהייט עס צו פארשטיין שפעטער אינעם ארטיקל.
לאמיר אנהייבן פארקערט. דאס לעבן פון א מענטש הייבט זיך אן פון איין איינציגע גאנצע צעל. דאס איינע צעל קומט פון די צוזאמקום פון צוויי האלבע צעלן וואס זענען זיך משדך, איין האלבע צעל וואס פארמאגט א האלבן סעט פון קאודס קומט פון די מאמע, און די אנדערע האלבע צעל קומט פון דער טאטע, ווען די צוויי האלבע צעלן באגעגענען זיך ווערט נתחדש איין גאנצע צעל, און א נייע לעבן האט זיך אנגעהויבן.
דער צעל פארמאגט אין זיך א בוך וואס אנטהאלט אין זיך די מענועל וואס עס ברויך צו טון, אינסטרוקציעס מיט א מייסטערהאפטע פונקטליכקייט, וואס דאס ווערט אנגערופן "די גענעטישע קאוד". די קאוד זאגט, אז עס ברויך זיין א הארץ, מח, און אלע אנדערע אברים ופדרים. אזוי אויך פארמאגט די איין צעל א פראדוקציע פעקטארי, וויאזוי די איין צעל זאל פארוואנדלט ווערן אין א מענטש.
ווען עס הייבט אן די ארבעט, גייט די צעל און צוטיילט זיך אויף צוויי. דאס אליינס איז גאר א קאמפליצירטער עסק, ווייל עס ברויך קודם וואקסן אין סייז, מאכן א קאפיע פון אלע חלקים פון די צעל, ביז עס גיבט זיך א צוטייל אין צוויי גענויע קאפיעס. ווען עס זענען שוין דא צוויי צעלן, האבן זיי נאך אלס א מהלך וויאזוי זיי קאמוניקירן איינע מיטן צווייטן, אויסצופירן די גענעטישע אינסטרוקציעס וואס זייער ציל איז. די פראצעדור פון א צעל זיך צו צוטיילן אויף צוויי גענויע קאפיעס, ווערט אנגערופן "מייטאוסעס" [Mitosis]. פון צוויי ווערט פיר, פון פיר ווערט אכט, וכן הלאה.
ווען עס איז שוין דא א געהענגעל מיט עטליכע מיליאנען צעלן, הייבן זיך אן צו פארעמען באפעלן. די גענעטישע קאוד לויטעט, אז א חלק פון די צעלן זאלן דינען דעם מענטשליכן ארמיי דורכן זיין אן "אויג", און טון אלע חלקים פונעם מענועל אלס אויג. דאן גייען געוויסע צעלן און מישן אויף אינעם קאוד בוך, און ליינען גוט איבער די אינסטרוקציעס וואס איז וויכטיג צו וויסן ווען מען איז אן אויג, און זיי פירן אויס דעם חלק בשלימות, און דאס אויג פארמירט זיך.
אבער יעדער אויג צעל פארמאגט נאך אלס אלע אינסטרוקציעס וואס עס דארף האבן, כדי צו קענען זיין א הארץ צעל, נאר עס קוקט נישט דארט, ווייל עס איז באשטימט צו זיין אין די "דעפארטמענט אוו אויגן", און די אויג צעל איז א חלק פון די גאנצע מענטש דורך די קאמוניקאציע סיסטעם וואס עס פארמאגט, אז עס קען שיקן א מעסעדזש פארן "האנט דעפארטמענט" אז די אויג קראצט, און דערפאר זאל די האנט קומען צוהילף און באשטייערן א קראץ אויפן אויג.
די "מייטאוסעס" פראצעדור פון יעדע צעל, מוז - און קען נאר - געטון ווערן מיט גאר א שטארקע פונקטליכקייט. עס טוט אקטיוויזירט ווערן בלויז ווען עס באקומט א מעסעדזש פון אן אויבער-קאנטראלער, ווען עס מעג אדער זאל זיך צוטיילן, און ווען עס טאר זיך מער נישט צוטיילן. געוויסע צעלן גיבן אינגאנצן אויף זייערע רעכטן פון זיך טיילן, און דאן שפארן זיי אפ די חלקים פונעם צעל וואס גיבט די כח זיך צו טיילן. אבער רוב צעלן האבן די מעגליכקייט, נאר היות זייער קאוד זאגט זיי זיך נישט צו צוטיילן, טיילן זיי זיך נישט. אזויווי א קאר, ווען מען האלט די פיס אויפן ברעיק פארט עס נישט, און אפילו די קאר האט די כוחות צו פארן, דאך וועט עס נישט פארן ווען די פיס איז אויפן ברעיק. אזוי אויך דא. און מצד שני ווען עס דארף זיך יא צוטיילן, לייגט דער צעל די פיס אויפן געז-ברעיק ויסעו, זיי פארן אפילו עס קען ווען סטאפן ווי נאר עס לייגט די פיס אויפן סטאפ-ברעיק.
דער חלק פונעם גענע וואס גיבט זיך אפ מיט אלע אינפארמאציע וואס איז נוגע ווען א צעל ברויך זיך טיילן, הייסט "אַנקָא גענע". דער חלק פונעם גענע טוט פראצעסירן און אנאליזירן דעם זענדונג וואס דער צעל ברענגט אריין, אז דער צעל ברויך אדורכגיין א טיילונג. די חלק איז דומה צום געז-פעדעל פונעם קאר. די סטאפ-ברעיק חלק פונעם גענע ווערט אנגערופן "טומער סאפרעסער דזשין", כשמו כן הוא, די חלק לאזט נישט א צעל זיך טיילן, גענוי ווי א סטאפ-ברעיק לאזט נישט א קאר פארן.
וויאזוי הייבט זיך אן די ביטערע מחלה 'קענסער'?
קענסער הייבט זיך אן, ווען איין צעל ווערט פאר עפעס א סיבה צובראכן אדער צומישט אינעם גענעטישן קאוד, א צומישעניש אינעם גענעטישן קאוד ווערט אנגערופן "מיוטעישן". דאן, ווען א צעל טוט מיוטעיטן, פאסירן עטליכע שלעכטע זאכן: איינס - אז עפעס פאסירט וואס איז גורם אז די "אנקא גענע" זאל נישט מאכן קיין חשבונות, און די "טומער סאפרעסער דזשין" זאל ווערן גענצליך אומווירקבאר. וואס דאס מיינט, אז די פיס גייט אראפ פונעם סטאפ-ברעיק, און ארויף אויפן געז-ברעיק, און די צעל נעמט זיך רייסן אן קיין וועג פארן צעל עס אפצושטעלן.
געווענטליך האט א צעל א וועג צו פאררעכטן א פראבלעם אינעם גענעטישן קאוד סטרוקטור, אבער דא איז עס פארמישט אויף אן אומפאררעכטבארן וועג, עס פאררעכט זיך נישט. איין דעה האלט גאר, אז די "אנקא דזשין" מיט די "טומער סאפרעסער דזשין" טוישן פשוט פלאץ, און ארבעטן פארקערט.
געווענטליך האט א צעל אינעם קאוד א מהלך, אז אויב קען זיך עס נישט פאררעכטן מאיזה סיבה, ברויך זיך די צעל אויסלעשן עס ברויך גיין אויף א סעלולארע זעלבסטמארד. די פראצעדור פון א "דזשין ערראר" צו פראבירן צו פאררעכטן אדער גיין אויף א זעלבסטמארד מיסיע, איז באוואוסט אלס "אפאפטאסיס".
אבער דאס פאסירט נישט ביים צעל ווען עס ווערט פאר'קענסער'ט, און די צעל גייט נישט דורך דעם פראצעדור, און דער פראבלעם ווערט שטערקער, אז פון די קאפיע וואס עס מאכט ווערן געבוירן צוויי קראנקע צעלן וואס פארמאגן דעם זעלבן פראבלעם ווי די עלטערן צעלן. די גענעטישע קאוד פונעם נייעם צעל האט אויך דעם זעלביגן פראבלעם, און וויל זיך ווייטער צוטיילן על לא דבר.
אויב איז דאס נישט גענוג, איז דא נאך א פראבלעם. ווי מיר האבן שוין געשריבן איז דא א מייסטערהאפטיגע קאמוניקאציע צווישן אלע צעלן, אלע צעלן קאמוניקירן פון די פלאץ וואו זיי זענען, און זיי נעמען רשות וואו זיי ברויכן גיין. אבער נישט א קענסער צעל. עס מאכט שבת פאר זיך, עס טוט נישט קאמוניקירן קיין קאמוניקאציעס נאר ווען עס איז וויכטיג פאר זייער אייגענעם וואוקס, און ווען עס איז נוגע פאר די ווייטערדיגע צוטיילונג פונעם קענסער צעל.
פון די צוויי ווערט פיר, פון פיר אכט, וכן הלאה, און אן קיין שום ארדענונג. צוביסלעך מאכט זיך שוין א קליין געהענגעלע פון קענסער צעלן, וואס דאס ווערט שוין אנגערופן א "טומער". עס וואקסט און שטופט אוועק די גוטע צעלן, וואקסט ווייטער און שטופט אוועק מער, אבער טוט גארנישט אויף פארן אבר אין וואס עס וואקסט, חוץ פון מאכן צרות.
ווי למשל, אויב איז עס אין די לונג, דאן ווערט א לאמפ אינעם לונג, און עס וועט נישט נעמען לאנג ביז דער מאן אדער פרוי וועט אנהויבן שפירן אז עפעס אטעמט זיך נישט געהעריג. דאן וועט מען אנהויבן גיין צום דאקטאר, וועט ער זאגן אז דו האסט אסטמא אדער בראנקייטעס אדער אלע ערליי אנדערע חולאים, און אזוי ארום פארפאטשקענען טייערע צייט, ביז ער וועט אויף א וועג אנקומען צום אמת, אז דער דאקטאר וועט זאגן דעם שרעקליכן פאראגראף.
דאס זעלבע שפילט זיך אפ ביי קאלאן קענסער, בריסט קענסער, לוקימיע, און ווי שוין מסביר געוועין פעלט נישט מער אויס מער מאריך זיין דערינען.
ווי שוין אויבן געשמועסט אז די טומער ארבעט נאר פאר זיך אליינס, און קאמוניקירט נאר פאר זיך אליינס, ווערט נולד נאך א געוואלדיגע פראבלעם וואס מאכט קענסער שעדליך, אז עס שרייט פארן קערפער: 'פיטער מיך פיטער מיך, מיר ברויכן אקסיגען, מיר גייען דא אויס, מיר ווילן פון גארנישט וויסן, מיר ברויכן א שלויך וואס זאל אהער שיקן פרישע בלוט דורך אן אדער', און די גוף פאלט פאר די נאכנאנדיגע רוף און שיקט אן אדער, און די פראצעדור הייסט "ענדזשיא דזשעניסיס".
דאס ברענגט דעם נעקסטן שטאפל אינעם פראבלעם פון קענסער. ווייל ווי שוין אויבן געזאגט, היות די קענסער צעלן זענען נישט פאראייניגט, זענען זיי נישט סטאביל, ממילא שיידן זיך איינצעלנע צעלן פונעם טומער, און כאפן זיך אריין אינעם בלוט פלוס דורך די פרישע אדערלעך וואס האבן זיך דערבארעמט און געקומען צוהילף. דורך די אדערן, פליסן אוועק קענסער צעלן צו פלעצער וואס זענען ווייט פונעם טומער, און ווען זיי שפירן ערגעץ א מקום וואו זיי קענען זיך אפשטעלן, גייען זיי ארויס פונעם בלוט פלוס, פארקירן זיך און מאכן זיך באקוועם, און הייבן אן א נייע מעשה: זיי הייבן ווייטער זיך אן צו צוטיילן און פארמירן א נייע טומער-סייט, און אזוי ווייטער.
דאס איז אין קורצן די מהלך וויאזוי 'קענסער' פארמירט זיך, און וואס די גרויסע חורבן דערפון איז.
אין קומענדיגן קאפיטלעך, וועלן מיר אי"ה שילדערן די היסטאריע פון קענסער, די טעאריעס אין רפואה, ביז אונזער תקופה.


text:
מערץ 2006
געשענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- די דריי קדושים וואס זענען נעכטן אומגעבראכט געווארן פונעם אראבישן זעלבסטמערדער, וואס האט זיך פארשטעלט ווי א חרדישער איד, האבן אין די לעצטע מינוטן פון זייער לעבן זוכה געווען אפצוראטעווען א מאסן שחיטה. (ידיעות)
- דאס רעגירונג אין טשילע האט די מערסטע אידן אלס הויכראנגיקע מיניסטארן, פון אלע מדינות פון דער וועלט. (ידיעות)
- פלעטבוש תלמוד תורה ווערט גערופן זיך שטעלן לדין תורה, צום בית דין פון הרב ישראל בעלסקי שליט"א, נאכדעם וואס עלטערן געפינען אויס אז מלמד דארטן האט יארן לאנג סעקסואל באלעסטיגט תלמידים ל"ע. (פאטא קאפיס פון הזמנות)
- מזל טוב ארץ ישראל: די מזרח פון ביזנעס, תורה, און חסידות, פייערן אפ 55סטער געבורט טאג, פארן חסידישן ביליאנער פון ברוקלין ר' ישעי' בוימלגרין. (חב"ד אנליין)
- פוילן וויל טוישן דעם נאמען פון "אוישוויץ". (בי.בי.סי.)
- פרומע מיליטערישער איינהייט "נחל חרדי" ראטעוועט און פארמיידט מאסן פאטאליטעטן נאכן אנטדעקן, און אומשעדליך מאכן, באמבע אויף אראבישע זעלבסט מערדער. (הארץ)
- נייער אידישער וועב סייט מזכה זיין די וועלט מיט מצוות תפילין, די תפילין באנק געבט אוועק בחנם תפילין פאר ארימע לייט איבער די גארער וועלט. (קרוינהייטס אינפא)
- "לאס וועגאס" די זינדיגע שטאהט, פיל מיט זנות און געמבלינג, ווערט א אידישע שטאט. צוליב די גוטע פרנסה געלעגנהייטן, זעקס הונדערט נייע אידישע משפחות ציען זיך אהין יעדן מאנאט! (פארווערטס)
- היסטארישע געוועזענער "פארווערטס" בילדינג אויף בראדוועי גאס אין לאוער איסט סייד, ווערט פארוואנדעלט אין טייערע לוקסוסדיגע דירות. (נ.י. אבזערווער)
- ביזנעסער מאכן געלט דורך וויקיפעדיע. (וועב פרא נייעס)
- מערסטע שומרי שבת אין פארלעמענט ערוויילט, זינט די גרינדונג פון מדינת ישראל. (בחדרי חרדים)
- אויסגאנג פון די בחירות אין מדינת ישראל.
- געווינער: סאטמאר עדה החרדית קנאים, צוליב היסטארישע קליינער באטייליגונג אין זייער איסור. (בחדרי חרדים)
- ש"ס און אגודה (בחדרי חרדים)
- פארלירער: ליכוד, מר"ץ, ברוך מרזל, שינוי, און עלה ירוק. (ידיעות)
- היסטארישע אויפדעקונג: ליובאוויטשער רבי, ר' מנחם מענדל שניאורסאהן, האט צוריסן בריוו, וואס זיין שווער ר' יוסף יצחק שניאורסאן האט געשריבן קעגן אים מיט זיין ווייב, אז זיי זענען זייער מאדערן, און ווי ער באוויינט זיין גיין זיך לערנען אין אוניווערסעטי. (מענטאלבלאג)
- קרוין הייטס שאקירט: ברוטאלער אנפאל פון שווארצן רויבער באנדיט לאזט איבער אינג בחור שווער פארוואונדעט אויף דער גאס. (קרוינהייטס אינפא)
- אקטיוויסטן נעמען זיך צו 'וויקיפעדיע' דורכצופירן זייערע אגענדעס. (יו.פי.איי.)
- נייער וועב סייט אויפצילעבן און לערנען דעם פילאזפיע ספר פון רמב"ם: "מורה נבוכים". (מעריב)
- קאטוילישע גלחים באזוכן אין ישיבה, זעצן זיך לערנען מסכת ברכות. (קענאניסט)
- א בית דין אליינס צוהארגעט; לעבעדיג צווישן הויפט חבד רבנים אין קראון הייטס, הרב שוויי קעגן רובאשקין רופט אים אין זיין רב רב אזדאבא צו דין תורה, זיי לאכן זיך אויס. (קרוינהייטס אינפא)
- נייער טרענד ביי וויליאמסבורג ארטיסטען באזארגט חסידישע איינוואונער; זיי פארוואנדעלן זייערע דירות אין ווערטסהייזער. (נ.י. טיימס)
- מאנטריאל פאליציי האט בעסערע דאגות ווי נאכציקוקען און זיכן ווער עס האט אנגעשמירט דעם נאצי סימבאל האקענקרייץ אויף א שול. (מאנטריאל געאזעט)
- אידישע וועלט-בארימטע טראכט און אידישקייט פורום "עצכח", עפענט יידישע אפטיילונג. מיטן נאמען "האלט דא טראכט מען". (האלט דא טראכט מען)
- עדה החרדית - סאטמאר דרוקט א קאלירטע בוך ספעציעל פאר קינדער, וואס באהאלטענערהייט איז עס א אויפקלערונג קעגען גיין צו בחירות (בחדרי חרדים נייעס)
- נייער פרומע צייטונג אין ארץ ישראל ערשינען. "שומרי תורה", ווערט פארטיילט בחנם, דערווייל איז דאס וואכענטליך, גאר שנעל וועט דאס ווערן א טאג צייטונג. געגרינדעט דורך דעם וועלט בארימטן ליטווישן עסקן, ר' מיכה רוטשילד, ער האט אויך געגרינדעט מהדרין באס ליניע, יארן לאנג אקטיוו אין אתרא קדישא. און אין משמרת הצניעות, א בן בית ביי אלע גדולים. אנטשפרעכט צו פייטן לוקסוס עדס. און באריכט גארנישט וועגן בחירות כדי צוציציען קנאים ליינער. (בחדרי חרדים)
- אהרונים שפילן אויף טעיפ, ווי מ'הערט וויאזוי ר' שאול פערלשטיין זאגט פארן סאטמאר רבין אז די ארונים זענען די בני יואל... אים אויצוהעצן קעגן זיי. (כל העולם כולו)
- יתד נאמן דרוקט העסליכן ארטיקל קעגן חב"ד הארט פאר די בחירות מיט דעם פארטרייבענדיג זייערע שטימען. (חב"ד אנליין)
- רעפארם ראביי באקומט דרייצן יאר טורמע, פאר סעקסואל באלעסטיגן צוויי מיידלעך, און דאון לאודען אונטער יעריגע פארנעגראפיע אויף זיין קאמפיוטער. (עי.פי.)
- מאנהעטן עירוב ווערט פארברייטערט אריינעמענדיג כמעט גאנץ מאנהעטן, אבער נאר ביז האוסטען סטריט זיך אפשטעלענדיג ביי די גרעניצן פון דעם היסטארישן לאוער איסט סייד, אויס כבוד פון ר' משה פיינשטיין וואס האט דאס געאסערט. (נ.י. טיימס)
- יידיש וויקיפעדיע דעבאטירט אין די יידישע אינטערנעט ספערע!
- תפוז אידיש באנוצער רעגט זיך אויף די האלבעטע ליגענטס, לשון הרע, און עמי הארצות וואס ווערט דא געשריבן.
- חדשות אנש, (א פארמאכטע פארום) קריטיקירט די פרייהייט וואס הערשט דא! אז יעדער איינער קען ענדערן און פארעכטן.
- היימישע קרעטשעמע, (אפען ערקלערטע נישט ניכטערע פארום) קענען נישט אויפכאפן קלאר וויאזוי מען באנוצט זיך דערמיט, און וואס מיר ווילן מיט די גאנצע וויקיפעדיע...
(תפוז) (קרעטשמע) (חדשות אנ"ש)
- הגאון ר' חיים קאניעווסקי שליט"א, לייקענט פאר "הסתדרות הרבנים" אז ער האט זיי בארעדט לגבי ר' מרדכי טענדלער ארויסווארפונג; באשטעטיגט אבער זיין שטעלונג קעגן די קהילה אין מאנסי וואס האט אים אפגעזאגט אן געהעריגע דין תורה בפניו פון די לשון הרע'ס. (בריעף פון זיין זון)
- בריטאניקע קעמפט צוריק, פרעסטיזשפולע סייענס מאגאזין "נאטור" וואס האט באריכטעט אז וויקיפעדיע איז פונקט אזוי באגלייבט ווי זייער אנציקלאפידיע. (טיימס אנליין)
- נייער נוצליכער טעכניק: דאווענט מיט אן איי פאד! (פרעס רעליס פון קאמפאני)
- שרעקליכע טראגעדיע אין פאטאלער עקסידענט: באס פיל מיט אידן פון אמעריקע, שליידערט זיך אראפ פון הויכן בארג אין טשילע, אומברעגענדיג אלע אידן ה"י. (נ.י. פאוסט)
- היסטארישער דורכבראך: טראץ איסור פון אלע חרדישע רבנים קעגן אינטערנעט; פאראייניגטע פרומע חרדישער פאליטישע פארטיי אגודת ישראל מיט דגל התורה עפענען אויף וועב סייט צו געווינען ווי מער שטימן ביי די בעפארשטייענדע וואלן. (מעריב)
- ר' אברהם שם טוב, הויפט חבד פירער, ערקלערט: "מיר וועלן אויסרייניגן משיחסטען פון 770 איצט אז מיר האבן געווינען דעם קארט". (קרוינהייטס אינפא)
א האלבע ביליאן דאלער (נ.י. סאן)
- דער אלגעמיינער זשורנאל דרוקט אפ אין סעריע ארטיקלן, א היסטארישע העסליכע טאג בוך פון אן אפגעפארענער נאווארדעקע בחור, וואס איז געווען נאנט צום אלטער פון נאווארדעקע, מיט שענדילכע דעטאלען וואס ווארפט א נעגעטיווען ליכט אויף דעם גאנצען מוסר באוועגונג. (אלגעמיינער)
- מפד"ל רב באשולדיגט חרדים רבנים אין אונטערברענגן דעם אידישן פאלק מיט אירע אינסטעטוציעס דורך אריינשטעלן אזא בור ועם הארץ ווי הרב יונה מצגר צו דינען אלס רב הראשי לישראל. (מעריב)
- פרישע חרם און איסור פון רבנים קעגן נייער אויפלאגע פון "מעקינד אפ עי גאדויל" פון הרב נתן קאמינעצקי, טראץ זיין נייע ווערסיע לויט צענזור פון רבנים. אויפן באפעל פון הרב יוסף ראזענבלום ר"י שערי יושר בארא פארק, און דער משגיח פון ירושלים, ר' דן סגל. (הרהורים)
- ליפא שמעלצער זאגט אפ זיין אלטן קול מייסטער פון בארא פארק, און נעמט אויף וועלט בארימטער קול טיטשער. (אידישער בלאגמייסטער)
- יונתן פאלארד פארלירט סופרים קארט קעיס צו קענען זעהן די רעקארדס וואס וואלט אים געקענט באקומען א מעגליכע פארדאן פונעם פרעזידענט. (נ.י. טיימס)
- אידישע געגענטער שטורעמן מיט קאמפיין אויפציוועקן פרומען אידישען אסעמבלי ספיקער שעלי סילווער זיך אנצינעמען פאר ניו יארק פרומע אידישע עלטערן וויי געשריי און שטיצן שכר לימוד שטייער קרעדיט, און א דאנק די טעראר האט ער זיך געבראכען. (וויקינייעס)
- נטורי קרתא ערקלערט: האלאקאוסט אויפגעבלאזן צוליב פאליטשע אינטערעסן. (איראן נייעס אגענטור)
- ריעל עסטעיט רייץ באדראעט עתיד פון היסטארישן בית המדרש הגדול אין די איסט סייד. (ניוזדעי)
- נייער ערצייגונג: ליינט און ענדערט וויקיפעדיע אויף אייער סעלפאון. (מאביילמעג)
- ר' אליזער קעסטנבוים האלט אפ מעכטיגן זיג אין געריכט קעגן נחמן בראך בנוגע רעביצען'ס הויז. ([1])
- וויליאמסבורג: היינט קומט פאר די גרעסטע פאליטישער צוזאמקום פון אלע ניו יארק פאליטיקער זיך צו קישן מיט דעם הויפט וויליאמסבורג עסקן ר' משה דוד נידערמאן שליט"א. (כל העולם כולו)
- וויליאמסבורג ריעל עסטעיט: ארטיסטן הייבן אויף קול מוחאה קעגן געפאלנטן פערציג שטאקיגן וואלקן קראצער לוקסוסדיגע אפארטמענט געביידע אין הארץ פון וויליאמסבורג, בעדפארד קארנער נארט 3 (דארטן ווי ר' מענדלע טייטלבוים האט חתונה געמאכט.) (נ.י. פאסט)
- פרישע באמבע אנטוויקולינג אין שמוציגן מרדכי טענדלער סקאנדאל. זיין אייגענע רעביצען שיקט ארום פּאָסט אין גאנץ מאנסי, אז טעיפס וויאזוי איר מאן באלעסטיקט סעקסואל פרויען איז פאלטש און גענצליך פאבריצירט. (ניו העמפסטעד בלאג)
- ישיבה אוניווערסעטי אין הייס וואסער: געוועזענער תלמיד אנגעבליך ארויסגעווארפן צוליב זיין געי קלאגט אין געריכט פאר דיסקרימינאציע שאדן פארגיטוגינג. (יו.פי.איי.)
- אינטערנעט: א נייעם מין אפענעם וועג פון ביזנעס ווערט פראקטיצירט, קאמפאניס געבן אוועק זייערע סודות און ערפינדוגען בחינם, וויאזוי מאכן זיי געלט? דער פרעסטיזשפולער מאגאזין "די עקאנעמיסט" באהאנדעלט דעם טרענד: "אָפּען סאָרס", אינספארירט פון "וויקיפעדיע" פּאַפּולעריטעט. אויך: וויאזוי דער הויפט שותף און גרינדער פון וויקיפעדיע איז געווארן איר גרעסטער קריטיקירער און שונא נומער 1 צוליב אונזער אנטי-צענזור פאליסי! (עקאנימיסט)
- פייגל פלו (די פויגלס גריפע) באדעקט ארץ ישראל ה"י. (רויטערס)
- פיר גרעסטע ארונים שישקעס אָנגעדרייט פּאָליטישן קוראָפּציע סקאַנדאַל: ניו יארק סטעיט ביזנעס אינשורענס קאמישענער, געוועזענער אסעמבלימאן, האוערד מילס, באקומט שווערע טויזענטע דולער, דורך ר' יענקל פריינד, קרית יואל וויליזש טראסטי און לאַביאיסט, פון ריעל עסטעיט מאגאנאטן אברומי רובין, פארזיצר פון סי.זשעי.סי. און זיין ברודער ליפא, און דער ביזנעס הלוואה קאנסאלטענט ר' שלום לאנדא, (אונטער זיין ווייב'ס נאמען). (נ.י. טיימס)
- אהרונים ברודער קריג צעפלאקערט: קרית יואל וויליזש פירער, מאיר הירש קעגן מאיר ווערטהיימער, דעקן אויף דאקומענטן וויאזוי עמרם כהן האט געהאלפן אוועק גנבענן המספיק. (כל העולם כולו)
- משיח'יסטן פארלירן ביטער אין געריכט. (סופרים געריכט ארדער)
- שוידערליכע דעטאלן ביים קארט פראדצור פון "מאפיע קאַפּס" דעקט אויף וויאזוי אינוואלוומענט פון חסידישער וויליאמסבורגער אינגערמאן צו כשר'ען געלט פאר די מאפיע, מאכט נערוועיז די מאפיע און זיי הרגענן אנדערן איד אויף טויט רח"ל. (נ.י. פאסט)
- וויליאמסבורג: פאטריקאנער מערדער, וואס האט דערהארגעט זיין אידישן לענדלארד פרובירט זיך אליינס צו באפרייען פון טורמע. (נ.י. טיימס)
- וועד הקהל אין קראון הייטס אין דילעמא דערנאך וואס חבר הבד"ץ הרב אהרן יעקב שוויי געבט ארויס איסור זיך צו באטייליגן אין א סעודת פורים וואס הערשט א געמיש פון מענער און פרויען (שטורעם.נט)
- בילדער פון די געמישטע סעודת פורים אין קראון הייטס, ביימער טיילן אפ צווישן אלע טישן פון משפחות, אנדערער חבר הביד"ץ, הרב אברהם אזדאבא ערשיינט און טרעט אויף מיט דרשה. (חב"ד אנליין)
- מזל טוב! דער אלגעמיינער זשורנאל איז געווארן פינף און דרייסיג יאר. (אלגעמיינער)
- פרעזידענט און גרינדער פון וויקיפעדיע, זשימי וועילס, פארשפרעכט, נישט נאכטאן גוגל לגבי כינע'ס פארלאנג. "וויקיפעדיע וועט זיך קיינמאל נישט אינטערגעבן צו צענזור"! (סי.נעט)
- מעגא מיליאן לאטערי געווינער אין מאנסי. (וואס איז נייעס)
- ארטיסט פארוואנדעלט אלטן שול אין דייטשלאנד אין גאז קאמער, ארוסיצוברענגן די בארבארישקייט פון די נאציס ימ"ש. (גארדיען)
- סאטמאר: זאליס קהילה האלט אויפקלערונגס דרשה, קעגן אהרונים און ר' אהרן טייטלבוים, נוצענדיג המספיק מחלוקת צווישן ר' מאיר ווערטהיימער און ר' מאיר הירש אלס באווייז אז זיי ווילן נישט גיין צו דין תורה. (כל העולם כולו)
- ניו יארק טיימס: וויקיפעדיע נישט פארלעסליך ווייל עס לאזט צו באנוצער צו באהאלטן און פארהוילן זייער אידענטיטעט.([2] טיימס])
- מאנטריאל: 2 אידן שווער פארוואונדעט טאנצענדיג פון צווייטן שטאק שול אינמיטן דאווענען זיך ראטווענדיג פון העלישע פלאמן. (מאנטריאל גאזעט)
- פאפא: חילול ה' פון ברייט פובליצירטע משפט, פון ראש הקהל, ריעל עסטעיט מאגנאט, אויל און נויריסינג האום טייקאָן, און חסידישער ביליאנער ר' מעכל אבערלענדער פאלטשעווט זיין דירה אין מאנסי אלס א שול, כדי נישט צו צאלן קיין טעקס. זאגענדיג אז זיין דירה אין וויליאמסבורג איז א אפיס און נאך ליגענטס. (זשורנאל ניוז)
- באבוב: פארביטערט און דערשלאגן חסידים פון ר' מרדכי דוד אונגער באשולדיגען חסידים פון ר' בנציון האלבערשטאם און צושטערן זייער אווענט דורך בייזוויליגע מסירה. (כל העולם כולו)
- קבלה ספרים טרייבט ארויף דראסטיש ארץ ישראל עקספארט קיין אמעריקע. (בחדרי חרדים)
- וואל היץ אין ארץ ישראל: מחלוקת צווישן גור מיט בעלזא אויף די העכסטע טענער נאך בריעף אין משפחה פון הויפט בעלזא עסקן ר' מרדכי אלבוים וואס רופט צו בויקאטירן אגודה טראץ רוף פון בעלזער רב דאס צו שטיצן. (בחדרי חרדים)
- בארא פארק: פאטאלער שיסעריי וועקט אויף יידישע איינוואונער אויף שטילן גאס שבת ביינאכט. (עי.בי.סי)
- נטורי קרתא וויילט שבת אין איראן, אנמאכענדיג קידוש ה' דורך פארשפרייטן אז ציונים זענען נישט די ריכטיגע אידן, און חילול ה' דורך געבענדיג שטיצע פאר טעראר. (ידיעות אחרונות)
- נאך 500 יאר, שיילט זיך ארויס די מיסטעריע ארום קאלאמבוס, דער ערפינדער פון דעם אמעריקאנער קאנטינענט. איז ער געווען א איד? א ספרדי? לייענט (רויטערס נייעס אגעטור)
- קריטישער זארג אין חב"ד: נייער דור פון בעלי תשובות, דערזעהט זיך מיט א ממלא מקום פארן לעצטן ליובאוויטשער רבין, אבער ער איז שוין גארנישט פון די קאליבער וואס מ'ערווארט פון א רבין: וועלקאם צו די פענאמענען פון ר' יאסי זשעקאבסאן, די דור השמיני פון נשיאות חב"ד! (מענטאל בלאג)
- קאמפיוטערס: מייקראסאפט האט היינט געמאלדן דעם ערשיינונג פון א שפאגעל נייע אולטרא-קאמפאקט קאמפיוטער, וואס איז קלענער פון אלע טאבלעט ביז היינט, און איז א פולקאמער געמיש פון א דעסקטאפ און לעפטאפ אינאיינעם. עס איז נישט מער ווי 7 אינטשעס גרויס, און פארמאגט נישט קיבאורד. מ'דארף נוצן א ווייזערל צו נעוואגירן דעם סאפיסטקירטן קאמפיוטער XP פראגראם (נייעס). קליקט אין (ארגעמי פראריאעקט וועב זייטל פון מייקראסאפט)
- מדינת ישראל געריכט שענקט יגאל עמיר, מערדער פון יצחק ראבין רשות צו האָבן אַ קינד. אומקאנוועאנציאל. מיט אזא מעטאד וואס עמיר וויל נישט.(אלגעמיינער)
- ארץ ישראל אין שאק: גאר שטארק פאפולערע בעל תשובה זינגער, וואס האט יארן אויפגעהערט זינגען צוליב צניעות פראבלעמען, מאכט דראמאטישן אויפטריט ביי צוזאמקנופט אויסרופנדיג זיין באשלוס צוריק ווערן א חוזר בשאלה. (בחדרי חרדים)
- קטלא קניא: זינט איך שרייב פאר פרנסה אין אלגעמיינער זשורנאל בין איך געווארן געצווינגענערהייט א קדוש! (קטלא קניא)
- פארווערטס ברענגט ליוו רעפארט פון יידיש קאנפערענץ פון אידישיסטן צוזאמפאר אין ניו יארק אוניווערסיטעט. (פארווערטס)
- ארץ ישראל: מער פון פופציג טויזענט מענער באזוכן טעגליך זונות צו זינדיגן, דערמיט פארשווארצענדיג דעם ביטערן שיקזאל פון אט די פארשקלאפטע פרויען. (ידיעות אחרונות)
- יאהו גייט א טריט פאראויס פון גוגל: זיי שטעלן צו רעזולטאטען דירעקט צו סוב-קאטעגאריעס פון וויקיפעדיע ארטיקלן. (אי-וויק)
- וויליאמסבורג ביליאנער, ר' חיים לאקס, באזוכט אין קיעב מיט זינגער מרדכי בין דוד. (חב"ד אנליין)
- קאמפיוטערס: מייקראסאפט מעלדעט די אינציאטיווע פון איר לייוו זוך-מאטאר, וואס איז אונטער די פאמיליע פון ווינדאס לייוו. וועלכער וועט רעוואלוציאנירן דעם סוירטש ענדזשין אין פילע הינזיכטן וואס איז ביז היינט נישט בנמצא אפילו אין גוגעל'ס מעכטיגער סוירטש ענדזשין.(נייעס). קליקט אין (ווינדאוס לייוו)
- פאליטיק: איראן. דער איראנאר דיקאטור סטראשעט אמעריקע מיט פיין און נקמה, אויב זי וועט איר רעפערירן צו די יו.ען. זיכערהייטס קאנסול. (ביטע אייביג אראפברענגן דעם מקור, ווייל מיר זענען נישט קיין צייטונג)
- רעפובליקאנער צו פרעז. בוש: דוביי פארט געשעפט, ווארשיינליך טויט:(עי.פי.)
- איראקער רעגירונג הינגעריכטעט 13 טעראריסטן דורך הענגען.(יאהו נייעס)
- ר' אהרן טענדלער געווארפן פון זיין פאסטן אלס רב פון זיין קהילה און שול אין וועלי געגענט פון לאס אנזשעלעס נאך דעם וואס קהילה קאמיטעט באפעסטיגט מיט עדות אינטערוויאון אז לשון הרע'ס וועגן זיין סעקסואל באלעסטיגן מיידלעך ווען ער האט געדינט אלס זייער פרינציפל, איז ל"ע קראנט. ה"י. (זשואיש זשורנאל)
- דעלעגאציע פון דער איד געוועזן ביים ליובאוויטשער רבי און ער האט זיי באפוילן אנצוהאלטן און פארשטארקערן קנאות רעטאריק. (אלעמיינער)
- רעפ: מתתיהו איז א ליובאוויטשער משיחיסט! סידי געווארן צענזורירט פון ארויסגעבער נאכן זינגן יחי אדונינו מורינו ורבינו אויפן פארשטארבענעם ליובאוויטשער רבי ז"ל. (קענאניסט)
- וועלט מלחמה אויסגעבראכן אינערהאלב די ארונישע פירערשאפט ראנגן; מאיר הירש, פירער פון קרית יואל ארונים מוסדות, קעגן מאיר ווערטהיימער, פירער פון די מער אינגערע היציגע ארונים; הירש רופט ווערטהיימער צו דין תורה פאדערט צוריק "המספיק"; אלס ענטפער ערצייגט ער עיקול פון זאליס בית דין, אפצוהאלטן בוי פון ארוינישן בית השחיטה; ער באנוצט זיך מיט זאליס צייטונג, דער איד, צו באשמיצן זיינע אייגענע ארונים ברודער; אינדערמיט זיצט מאכטלאז און פארכאפט מיט שרעק זייער פירער ר' אהרן טייטלבוים נישט וויסענדיג אויף וועמען זיך אנצונעמן. (כל העולם כולו)
- ארונים באשולדיגן מיט בייזוויליגע רומאר אן קיין באווייזן אין זייער פארום: משה דוד נידערמאן אויף צרות; אידן פארלירן לאו-אינקאם דירות אין שעיפער פראיעקט; וועט פארגויאישן אידישן חסידישן געגענט. (כל העולם כולו)
- דער בליק איז פורימדיג: זיי באשרייבען וואלעבאויטער רבי און נאכדעם אנטשולדיגען זיי זיך אין דער איד (וויקינייעס)
- ניו יארק טיימס בשולדיגט: די רבנים שפיגל ברודער, פון ריווינגטאן שול אין היסטארישער אידישער איסט סייד האבן צוריקגעוויזן מיליאנען דאלער אין הילף צו ראטעווען שול, אלץ צוליב בייזוויליגע ריעל עסטעיט גייציגקייט, כדי דער בילדינג זאל איינפאלן און קענען דערויף ארויפציען א וואלקן קראצער. (נ.י. טיימס)
- דרום דעקאוטע איז די ערשטע אמעריקאנער שטהט צו פארבאטן אלע מינע אבורטאן. (ען.בי.סי)
- גוגל ערעפענט גוגל-נייעס אין העבעראיש. (הארץ) (דער אדרעס)
- קיעב: חבד'סקע בחור ראטעוועט זיך פון אנטיסעמעטישע אנגרייף שיסענדיג זיינע אטאקירער מיט גאן. (חב"ד אנליין)
- פאלמעסונג פון חרדישע פרוי, טראץ ווילדע פראטעסטן ברענגט געווינטשענע רעזולטאטן צו כאפן מערדער און ראטווען איבעריגע פרויען פון זיין לאנגע ליסטע פון מארדן. (ידיעות)
- מקור ראשון באשולדיגט: ישי שליסל האט נישט געהאט קיין שום שאנסן ארויסצוגיין זכאי, זיך פארמעסטן איינער אליינס קעגן יעדן איינעם.
1) די ריכטער האבן ארויסגעוויזן זייער איינזייטיגע האס קעגן חרדים. 2) די פאליציי האט באהאלטן עדות. 3) די טעלעוויזיע האט באהאלטן לייוו ווידיאו וואס וואלט אים ריינגעוואשן. 4) די חרדישע פרעסע האט פארשוויגען דעם גאנצען משפט, כאטשיג עס איז געווען פיל מיט אנטי חרדישע האס, 5) די ליטווישע תורה וועלט האט גארנישט געהאלפן זייערס א מענטש, וואס מיט אביסל געלט וואלט ער ווען געהאט געהעריגע אדוואקאטן, 6) די גאנצע חרדישע וועלט האט געלאזט פאלן זייערס א העלד וואס האט געטאן מעשים, בשעת ווען זיי האבן געהעצט. (מקור ראשון)
- מארווין שיק: ליטווישע מוסדות התורה מוטשען זיך פינאנציעל, בשעת חסידישע מוסדות וואקסן און בליען. פארוואס? (מארווין שיק)
- נטורי קרתא באזוכן אין טעהראן איראן אויסצושרייען: אז ציונות פארטרעט נישט אידישקייט. (מעהרי ניוז)
- זשעקף זשעקאבי: דעיוויד אוירווינג, - דער נאצי סימפאטיקער און האלאקאויסט לייקענער איז א שלאנג און א פעסיכאפטישער ליגענער, קראנק מיט האס, אבער אים דערפאר אריין שליידערן אין טורמע איז א היסטארישער פארברעך קעגן מענטשליכקייט! (אש.קאם)
- ניו יארק פאסט: נאך אכט פרויען פארציילן ווי ר' מרדכי טענדלער האט זיי סעקסועל באלעסטיגט, נאכדעם ווי זיי זענען אלע געקומען צו אים נאך הילף ארויסצובאקומען א גט פון זייערע מענער. (ניו יארק פאסט)
- וואודמיר: איד געקידנפעט און פארשפארט אין קאר-טראנק נאכן עפענען שול פארטאגס; זיך געראטעוועט און אפגעקומען מיט שרעק. דאבליו.ען.בי.סי. (ווידאו)
- ר' ברוך מרזל פאדערט אויף ארץ ישראל'דיגע מלכת היופי, נישט חתונה האבן מיט ליטווישן גוי, אז זי זאל איינזען וואסארא אחריות זי טראגט פארן פאלק, און די קאנסעקווענסן וואס איר חתונה וועט האבן אויף די גרעסטע סכנה פון אידישע פארטיליגונג היינט צוטאגס: אסימילאציע. (ידיעות)
- מעדאנע זיכט צו קויפען א הויז אינעם ישראלישען שטעטל ראש פינה וואס לויט די קאבאליסטן וועט משיח די ערשטע אנקומען אהין (ניו יארק פאסט)
- סאטמאר מאגאזין "דער וועלט" קריטיקירט סאטמערע צייטונגען; "דער איד" צוליב דעם זינד פון פובלישן בילדער פון מענשטן קעגן דער מנהג, און אויך קעגן "דער בלאט" פארן זינד פון באריכטן פראפעגאנדע פאר אדמורי"ם מיט חסידים טראץ דעם סאטמאר רבין'ס שיטה אז נשתכח דרך הבעש"ט. (חדשות אנש)
- ליפא שמעלצער טרעט אויף און משמח צהל סאלדאטן פון פרומען איינהייט נחל החרדי. (בחדרי חרדים) (ווידעא קליפ)
- ר' מרדכי טענדלער, נאכן טענה'ן אז די אלע פרויען וואס וויינען אז ער האט זיי סעקסואל באלעסטיגט, זענען נישט באגלייבט, ווייל "מן הדין איז א פרוי נישט כשר לעדות" שרייט איצט אז די קהילה בארד מעמבערס וואס האבן אים אויפגעזאגט פון רבנות דעוועגן, זענען נישט באפולמעכטיגט דאס צו דורכפירן מן הדין. (ווידעא רעפארט פון איי וויטנעס ניוז)
- ר' מרדכי טענדלער שיקט פרעס רעליס מעלדונג פאר וועלטס פרעסע אז ער קלאגט אן די אידן וואס רעדן לשון הרע אויף אים צום ניו יארק פאוסט. (יאהו פרעס רעליסעס)
- ארץ ישראל באנוצער זייט געווארענט: העכסטער געריכט אורטיילט: אנאנינאמע שרייבער וואס באשמוצן איינעם אוואו אימער אויפן אינטערנעט, מוז זייער אינטערנעט צושעטלער פירמע, ארויסגעבן ווער איז דער אידענטיטעט וואס נוצט זייער איי.פי. אדרעס, כדי זיי צו קענען ברענגן צו געכעטיגקייט פאר לשון הרע. (ידיעות)
- מלמד ארעסטירט נאכן סעקסואל באלעסטיגן זיינע אינגע תלמידים דורכאויס יארן. (ידיעות)
- הרב שמואל אליהו: לערנען קבלה ביי גוים איז א גוטע זאך (ארץ שבע)
- דער נייער סעזאן פון דאנעלד טראמפ'ס עפרענטיס האט צוויי ארטאדאקסיש-אידישע קאנדידאטן (ארטאדאקס עפרענטיס)
- דער רעפפער מתתיהו איז נישט זיכער אויב ער וויל גיין צו מעדאנע'ס פסח סדר (ראלינג סטאון מאגאזין)
- קטלא קניא ארויס מיט נייעם סאטירישן ארטיקל, איבער דער שחרית שעה פון א טיפישן חסידישן אינגערמאן: "שמעלקא מיט זיין שירעם". (די באוועבטער איד)
- ר' מרדכי טענדלער דאווענט נאך אלטס אין זיין שול, אפילו נאכדעם וואס די קהילה האט אים אויפגעזאגט פון רבנות, צוליב זיין סעקסואל באלעסטיגן פרויען. (נ.י. פאסט)
- האלאקאוסט לייקענער צוריק צום אלטן: פון זיין טורמע צעל ערקלערט ער, אז אין הכי נמי עס איז יא געווען גאז קאמערן, אבער היטלער האט גארנישט געהאט דערמיט. ווען יא וואלט ווען נישט איבערגעבליבן אזויפיל אידן. (הארץ)
- הונדערטע טויזענטע, גוים און אידן צוגלייך, שרייבן אונטער פעטיציע, נישט צו דערלאזן פילם וואס פארציילט די מענטשליכע זייט פון טעראריסטן צו באקומען אנערקענונג. (די פּעטיציע)
- ספר וואס פארציילט איבער דעם חרם פון גר"א קעגן חסידים און זייערע אדמורי"ם, באקומט הסכמה פון גרעסטן גאון אין דור, ר' חיים קאניעווסקי שליט"א. (בחדרי חרדים)
- נייע ווייכווארג ערצייגט, וואס ערמעגליכט ארויפלייגן און ליינען וויקיפעדיע אויף אייער אייפאד! (דאונלאוד ענציקלאפאפדיע)
- אינגערמאן פון קרית יואל ארעסטירט, נאכן אָפערן געלט פאר פרעמדע פרוי, און איר סעקסואל באלעסטיגן. ([3])
- וויליאמסבורג: פעלד פון דראגס פלאנצונגען אויפגעדעקט. (וואס איז נייעס)
- טאהש: פאשקעוויל ארום געשיקט אויפצוקלערן דעם חרדישן עולם. (אפסטעיט אידישע נייעס)
- רב דערמארדעט אין טוזשאקיסטאן רח"ל. (פאריין פון יידישע קהילות)
- דוביי פארט פירמע וואס אמעריקע האט געדינגן, שטיצט בויקאט קעגן מדינת ישראל. (זשואיש ווארלד רעוויאו)