text:
קריסטאל נאכט
קריסטאל נאכט (אדער קרישטאָלנאַכט) איז געווען א פאגראם אויף אידן אין דייטשלאנד און אין טיילן פון עסטרייך אין ט"ז מרחשון ה'תרצ"ט (דעם 9טן און 10טן נאוועמבער 1938).
די נאציס האבן אויסגעניצט ווען א יונגער פוילישער איד, מיטן נאמען הערשל גרינשפאן, האט דערשאסן אויף טויט 2 נאציס, דייטשע דיפלאמאטן אין פאריז, צו פירן דעם פאגראם מיט וואס עס האט זיך אנגעהויבן חורבן אייראפע.
עס איז וויכטיג צו באטאנען אלס די היסטאריע, די נאצי פארטיי האט זיך געגרייט א לאנגע צייט פאר אזא מאמענט. יאזעף געבעלס, דער פראפאגאנדע מיניסטער, אין זיין צייטונג דער שטירמער האט געשטרומט א לאנגע צייט מיטן נוסח פון די נאציס און האבן אנגעגרייט דאס גאנצע דייטשע פאלק אז די אידן ווילן שיסן און פאטיליגין יעדן דייטש אויף דער ערד, די נאציס, מיט דאס דייטשע פאלגט מיט די הילף פון די דייטשע פאליציי, שטורם טרופערס, און געסטאפא האבן זיך א לאז געטאהן און האבן אויסגעשאסן אלע פענסטער און גלאז פון די אידישע בתי מדרשים און סינעגאגעס. אויך פון גאר אסאך יודישע געשעפטן האט מען געבראכן די גלאז און צוגענומען אלעס וואס איז געקומען אונטער די האנט. פון דעם מאמנעט איז קלאר געווארן ביי די אידן און ביי די וועלט אז די היטלער רעזשים איז גרייט אויסצופאלגן אלעס וואס די נאצי רעזשים פרעדיגט, דאס ערד פון אייראפע ברענט, וועלכער איד עס קען דארף הייבן פיס און אנטלויפן.
איבער טויזנט שטעט און דערפער האבן זיך אנגעפילט מיט גלאז פון די אידישע געשעפטן און הייזער וואס די דייטשע צעיושטע אויפגעהעצטע פאלקס מאסן האבן זיך א לאז געטאן צו שלאגן און פלינדערן די אידן און זייער אייגענטום - צוליב דעם איז איר נאמען קריסטאל נאכט (אלס די פילע גלאס וואס האט זיך געשאטן אין די גאסן).
1668 שולן זענען געווארן חרוב און פארברענט.
30,000 אידן זענען געווארן אפגעפירט אין קאנצענטראציע לאגערן.


c: text/html

text:
װיקיפּעדיע:זיי דרייסט אין פארבעסערן ארטיקלן
די וויקיפעדיע געמיינדע ראט פאר די באניצערס צו זיין דרייסט ווען מען ענדערט ארטיקלען. וויקיס טוען זיך אסאך שנעלער אנטוויקלען ווען מענטשן פאררעכטן פראבלעמען, לייגן צו פאקטן, מאכן זיכער אז די שפראך איז קלאר און ריכטיג א.א.וו. מיר רעכענען זיך אז מענטשן וועלן זיין דרייסט. עס איז גוט אזוי. אמת, עס פארלאנגט זיך א מאס איידלקייט, אבער עס ארבעט. פארזוכט עס אליין.
אויב האט איינער געשריבן א נישט גוטן ארטיקל, א שטומף, א וויצלדיגן ארטיקל, אדער סתם שטותים, זארגט נישט אז מיטן פארענדערן וועט איר יענעם באליידיגן. פאררעכט און פארבעסערט; אויב עס איז געשריבן הוילע שטותים דאן מעקט עס אויס. דאס מיינט א וויקי.
איר דארפט געדענקען אוודאי אז יענער קען טאן דאס זעלבע, דרייסט און אן רחמנות ענדערן און פאררעכטן אייער ארבעט. נעמט עס נישט פערזענליך. זיי, אזוי ווי מיר אלע, ווילן נאר מאכן די וויקיפעדיע דאס בעסטע וואס עס קען זיין.
אכטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז גוט צו זיין דרייסט. ביטע נעמט אבער אין אכט: דאס מיינט נישט אז איר זאלט מאכן ברייטע ענדערונגען און מעקן גאנצע חלקים אויף לאנגע ארטיקלען ווי מען האט שוין לאנג ארומגערעדט און עס איז דא אויף דעם אן אלטע היסטאריע. אין די פעלער, מאכט אלץ זיכער אז אייערע ענדערונגען זענען ריכטיג און פאסיג.
צו מאל זענען דא ארטיקלען וואס זענען געשריבן און געטוישט געווארן נאך לאנגע און ברייטע דיסקוציעס צווישן פילע באנוצער מיט פארשידענע מיינונגען. אן אומפארזיכטיגע ענדערונג וועט זיין דאס גלייכן ווי טשעפען מיט א בינען נעסט.
אויב ווילט איר ענדערן אויף א קאנטראווערסיעלע נושא איז ראטזאם צו ליינען קודם דעם גאנצן ארטיקל מיט דעם רעדן בלאט און אויך איבערצוקוקן דעם בלאט'ס געשיכטע אויף צו פארשטיין וואס דער ארטיקל איז שוין דורכגעגאנגען און וואס זענען די פארשידענע מיינונגען פון די וואס האבן אין איר אנטייל גענומען.
אויב רעכנט איר אז אנדערע וועלן מיט אייך מחולק זיין איבער אייערע ענדערונגען, ערקלערט קודם אייערע פונקטן איינס ביי איינס אין דעם רעדן בלאט און ברענגט אראפ ריכטיגע מקורות. דערנאך ווארט א טאג צו זען אויב אנדערע שטעלן זיך אנטקעגן. אויב קיינער שטעלט זיך נישט, דאן גייט ווייטער מיט אייערע ענדערונגען, אבער מאכט אייביג זיכער צו לייגן גרויסע געמעקטע שטיקלעך אין דעם רעדן בלאט אינאיינעם מיט די סיבות פארוואס איר נעמט זיי אוועק. מאכט אויך זיכער אריין צו פילן דעם "קורץ ווארט" אויף אייער ענדערונג.
ווארענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי זהירות: זיין געווארענט און זיך באווארענען איז דער ערשטער שטאפל אין לעבן, זאלט איר נישט זיין דערשראקן פון איינער וואס האט אייך איבערגעלאזט א ווארענונג אינעם רעדן בלאט. איר זאלט אים ענטפערן רואיג אן קיין האס און פאַניק ווייל יענער מיינט נישט גארנישט, נאר אפצוהיטן און זיך באווארענען אז קיינער זאל נישט פארהארגענען וויקיפעדיע. און איר זענט אויך אויפגעפאדערט צו זיין דרייסט און ווארענען יעדעס מינדעסטע פארדאכט ווען אימער איר באמערקט איינעם טוישן אדער מעקן לויט אייער פארשטאנד מיט וואנדאליסטישע כוונות צו שטערן וויקיפעדיע. ווייל וואנדאלן מוזן ווערן געווארענט כדי די מנהלים זאלן אים באמערקן און ארויסווארפן. א ווארענונג מיינט נאך נישט אז יענער איז אפגעסטעמפלט א וואנדאל, עס מיינט נאר אז יענער זאל מוזן אויפקלערן זיין כוונה אז ער האט באמת טאקע נישט געמיינט קיין וואנדאליזם.
צום באמערקן...[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש עס איז א פיינער זאך צו זיין דרייסט ווען איר ענדערט ארטיקלען, איז אבער נישט אזוי פשוט ווען עס קומט צו מוסטערן. א ענדערונג אין א מוסטער קען ווערט אפט אנדערקענט אין פילע בלעטער. עס איז ראטזאם דורכצורעדן ענדערונגען אויפ'ן רעדן בלאט איידער איר מאכט דארט א טויש.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
וועסט ווירדזשיניע
וועסט ווירדזשיניע איז פלאצירט דרום אין די פאראייניגטע שטאטן און איז דער צענטער שטאַט פון די 50 שטאטן אין אמעריקע. איר הויפטשטאט איז טשארלסטאן. די ארומיגע שטאטן זענן פענסילוועניע צו צפון, אהאיא צו צפון און מערב, קענטאקי צו מערב, מארילאנד צו צפון און מזרח, און ווירדזשיניע צו מזרח און דרום.
די אהייא און פאטאמאק טייכן זענען א טייל פון אירע גרענעצן.
שטאטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועסט ווירדזשיניע איז געווארן א שטאט אין 1863. וועסט ווירדזשיניע איז אמאל געווען א טייל פון ווירדזשיניע. ביים אנהייב פונעם אמעריקאנער ברידערקריג, האט ווירדזשיניע מיט אנדערע דרומדיגע שטאטן ארויסגעטרעטן פון די פאראייניקטע שטאטן. די איינוואוינער פון דעם מערבדיגן טייל פונעם שטאט האבן געשפירט אז זיי האבן נישט קיין השפעה אין די ענינים וואס ווערן געפירט אינעם שטאט, בפרט דעם באשלוס ארויסצוטרעטן. זיי האבן דעמאלסט ארויסגעטרעטן פון ווירדזשיניע צו שאפן אן אייגענעם שטאט, וועסט ווירדזשיניע, אין די פאראייניגטע שטאטן. נאך דער מלחמה זענען די פאראייניגטע שטאטן צוריק צוזאמען , אבער וועסט ווירדזשיניע האט נישט צוריקגעקערט צו ווירדזשיניע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועסט ווירדזשיניע ווערט אפט גערופן דער "באַרג שטאַט" ווייל זי איז אינגאנצן אין דער אפאלאשיען בארגן קייט, און ס'זענען דא פילע בערגלעך און בערג דורכאויס דעם שטאט. דער העכסטער איז ספרוס 4863 פיס (1482 מעטער) איבערן ים-פלאך.


text:
משה ראובן אסמאן
ר' משה ראובן אסמאן איז דער רב פון די בראדסקי שול, אין קיעב הויפט שטאט פון אוקריינע, ער איז א רוסישע געבוירענער וואס איז געווארן מקורב צו תורה לעבן דורך חבד שלוחים, און איז דערנאך אויסגעוואקסן אלס א אייגענער שליח, פארשטייענדיג דעם מאנטאליטעט און רעדענדיג דעם שפראך האט ער גאר שטארק מצליח געווען אלס רב, און ער איז געווארן אויפגענומען אין דעם שטאטישען שול, איר אויפלעבענדיג, און פארשטארקערן די אידישען לעבן אין גאנץ קיעב, ער האט זיך געקרוינט אלס הויפט רב פון אויקריינע אבער רוב וועלט זעהט הרב פארגעסן וויאזוי ער הייטס, דעם רב ווייל ער איז דארט געווען פריער, אויך זענען די חבד שלוחים אים נישט מוחל דערפאר ווייל זיי האבן אהין געברענגט נישט לאנג צוריק א גרויסע תלמיד חכם הרב, פארגעסן דעם נאמען, ער זאל זיין הןיפט רב.
ער האט אבער די געלט , ווייל וואדים ראבינאוויטש איז אויף זיין זייט. ער איז א געוואלדיגער עסקן וואס מ'ווענט זיך צו אים ווייל ער האט געשטיצט דעם רויטן רעוואלציע, וואס האט עווענטואל ערוויילט דעם נייעם פרעמיער פון אויקריינע.


text:
בית הכסא
בית הכִסא (שירותים אין העברעיש און טוילעט אין לע"ז) איז וואו מ'גייט דארטן ארויס, צו לייגן די אלע אפאפלן פון מענטשן. צו רעדן איידל רופט מען דאס בית הכסא אדער רעסט רום אויף ענגליש.
א דעזיגנירטער באהאלטן ארט אדער צימער ווי דער מענטש גיבט ארויס און טוט פארניכטן דער אָפּפאַל וואס אנטוויקלט זיך אין דעם מענטשן.
און די אמאליגע צייטן איז דער ארט געווען אין אן איזאלירטער כאטקע אין הויף אדער פעלד, אפגעזונדערט פון ווי מ'האט געוואוינט. די טוילעט איז געווען אן אויסגעגראבענע גרוב אויפן פעלד, און מ'האט עס באדעקט מיט ערד, אדער פארשיט מיט וואסער.
אין דער היינטיגער מאדערעניזירטער וועלט איז דאס א צימער אינווייניג וואו מען וואוינט, ווייל עס ווערט פארשיט אין א קאנאל.
לויט די אידישע הלכה טאר מען נישט דארטן טראכטן פון הייליגע זאכן אדער דברי תורה, ווייל עס הערשט א טומאה, - אומריינקייט דארטן.
היינט איז שוין פארהאנען ספעציעלע פארטעבעל טוילעטס, וואס ווערט געווענליך באניצט פראוואזאריש, ביי ארבעטס פלעצער אדער א ארט ווי מ'דארף צייטוויליג בתי כסאות, פארן געברויך פון א גרעסערע ציבור, אויף א קורצע וויילע.


text:
שינדלערס ליסטע
שינדלערס ליסטע איז א היסטארישער האלאקאסט פילם, וועגן אסקאר שינדלער, א פאלקסדויטשער ביזנעסמאן פון טשעכיי, וואס האט געראטעוועט א טויזנט פוילישע יידן פון אויסמארד אין חורבן אייראפע, ווען ער האט זיי באארבעט אין זיין פאבריק. דער פילם איז געמאכט געווארן דורך סטיוון ספילבערג, עס שפיעלט אויס די היסטארישע געשיכטע. ווען די נאציס האבן אויפגעשטעלט די קראקעווער געטא, איז אסקאר שינדלער וואס איז דעמאלט געווען פאר'רעכענט אלץ נאצי מיטגליד, געקומען קיין קראקע צו פארדינען מיט א פאבריק. צוליב געוויסע סיבות, האט ער אונטערגעשמירט די נאצי אפיצירן אויפשטעלן זיין פאבריק און באארבעטן יידן דארטן. ער האט אנגעארבעט א רעטונגס פלאן, און ער ווערט היינט פאר'רעכענט אין די היסטאריע ביכער, אלס איינע פון די חסידי אומות העולם. ווען די נאציס האבן ליקווידירט די געטא אין פלאשעוו, האט שינדלער געשאפן א "ליסטע" פון יידישע ארבעטערס וואס ער האט געדארפט אריבערפירן אין טשעכיי, און מיט דעם האט ער זיי געראטעוועט.
דער פילם איז גאר א גאנגבארער פילם, און פון די בעסטע פון די פילמען וועגן חורבן אייראפע.


text:
שרייבמאשין
די שרייבמאשין איז א מעקאניש אדער עלעקטראניש מיטל מיט קלאווישן וואס, ווען מען קלאפט זיי, דרוקט אותיות אדער סימבאלן אויף פאפיר. ווערנד רוב פונעם 20סטן יארהונדערט האט יעדע ביורא געהאט א שרייבמאשין. אבער זייט 1980 האט מען ווארט פראצעסאר אפליקאציעס וואס מען ניצט אנשטאט א שרייבמאשין. אין די אנטוויקלנדיקע לענדער ניצט מען נאך שרייבמאשינען. אין יאר 2006 איז נאך געווען אסאך פירמעס וואס פאבריצירן שרייבמאשינען, למשל, סמיט-קאראנאַ, אליוועטי, אדלער-רויאל און בראדער.
קלאפן אותיות אויף א שרייבמאשין ווערט אנגערופן טייפן.


text:
קאר סיט
קאר סיט (טייטש: אויטאָ-זיץ) איז א טערמין וועלכע מען נוצט צו רופן א זיכערהייט אויטא זיץ פאר קינדער. די סארט זיצן זענען דעזיינט איינצובינדן קליינע קינדער צו וועלכע די סיט בעלט איז צו הויך. אין מאדעריניזירטע לענדער איז דאס געזעץ פאר יעדע קינד (אין רוב לענדער ביז 6 יאר)און מען באקומט הארבע געלט שטראפן (טיקעט) אויב מען פארלעצט דאס.
אינהאַלט
פארוואס דארף א קינד א ספעציעלע זיץ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אן אויטא קראכט צוזאם מיט אן אנדער'ן אביעקט – א בוים, א וואנט, אן עלעקטריק זייל, אדער אן אנדערער אויטא – ווערט עס פלוצלינג אפגעשטעלט דורך די אימפאקט פונעם קראך. יעדע זאך וואס וועט זיך געפינען אינעם אויטא וועט פליען מיט א שטארקע קראפט, אריינגערעכנט אלע פאסאזשירן. אין פיזיקס ווערט דאס אנגערופן אינערטיע – די כוח וואס שטעלט אפ די זאך וועלכע איז אין בארירונג.
יעדעס מאל וואס איר פארט אין אן אויטא זענט איר און דער אויטא אויפ'ן זעלבן ספיד בארירונג. צום ביישפיל, אויב דער אויטא פארט אויף 50 מייל פער שטונדע דעמאלט פארט אויך אייער קערפער 50 מייל פער שטונדע. נאר וויבאלד ביידע פארן די זעלבע שנעל שפירט מען דאס נישט אין רעאליטעט. דאס איז אויך א שטארקע סיבה פארוואס א וועג שוואכט אפ א מענטשנ'ס קערפער. כאטש דער מענטש שפירט דאס נישט טוט אבער זיין קערפער זיך רירן זייער שנעל און ווערט אפגעשוואכט צוליב איר פיזיקאלן טויש.
די סעקונדע אן אויטא קראכט אריין אין אן אביעקט ארבעטן דעם אויטא און דעם מענטשנ'ס אינערטיע אינגאנצן אפגעטיילט. דער קראפט פון דעם אביעקט וועט ברענגן דעם אויטא צו א פלוצלינגן אפשטעל אבער דער ספיד פונעם פאסאזשיר אינעווייניג וועט בלייבן דאס זעלבע ווי א סעקונדע בעפאר און ער וועט אריישמעטערן אינעם פאדערשטן טייל פון קאר מיט א שטארקע קראפט וועלכע וועט אים שעדיגן, געוואנדן לויט'ן ספיד וועלכע דער אויטא איז געפארן.
אויסער דער קלאפ וואס דער פאסאזשיר וועט כאפן און וועט עם מעגליך אויך פארוואונדן, וועלן טיילמאל אויך צוקלאפט ווערן די אינערליכע טיילן אינעם קערפער ווייל יעדע ארגאן באזונדער וועט פונעם אפשטעל אריינקלאפן אין אן אנדערן ארגאן און דער פאסאזשירן קען ערנסט געשעדיגט ווערן (ח"ו). אין רוב עקסידענט טויט פעלער אין וועלכע די פאסאזשירן זענען נישט געווען צוגעבינדן, זענען זיי געשטארבן פונעם אינערליכן קלאפ וועלכע האט איבערגעריסן א וויכטיגן ארגאן ווי די חוט השדרה (ר"ל). ווען דער פאסאזשיר איז צוגעבינדן פארמינערט ער די אויבנדערמאנטע מעגליכקייטן מיט איבער 50 פראצענט.
אין רוב עקסידענטן וועלן די איבערלעבער געשיקט ווערן אין שפיטאל פאר אונטערזיכונג ווייל אפילו אויב אלעס קוקט אויס נארמאל קען אמאל זיין אז צוויי אינערליכע ארגאנען האבן זיך צוזאמענגעקלאפט איינע מיט די אנדערע אדער מיט די ביינער און קען ברענגן אן אינערליכע בלוט פארגיסונג אדער אנדערע ערנסטע פראבלעמען. אפילו די וואס קומען ארויס אומגעשעדיגט פון אן עקסידנעט זענען געווענליך צומישט און האבן שטארקע קאפ-וויי. דאס איז ווייל אויך דער מוח איז געווען קאנצעטרירט אויף די שנעלע ספיד און ווען דער פלוצלינגער אפשטעל איז געקומען האט עס באקומען א פיזיקאלע אויפשאקלונג וועלכע קען אמאל זיין א געפאר.
וויאזוי אימער, זענען זיץ פאסיקעס געמאכט געווארן נאר פאר ערוואקסענע מענטשן ווייל די פאסיקעס זענען דעזיינט צו גיין אריבער די בויך פון די אקסלן אראפ אריבער די אנדערע זייט וועלכע באוואכן די ריב ביינער און די בעקן (פעלוויס) פארשטייט זיך אז די זיץ פאסיקעס מוזן זיין ארומגעבינדן לויט די פריערדיגע אנווייזונגן. אויב רוקט מען דאס אוועק פון די אקסלן ווערן די שאנסן פאר איבערלעבעניש קלענער מיט דעם וואס די אקסלן און די ריב ביינער ווערן אויסגעשטעלט צו אן אימפאקט. א קינד איז קלענער אין סייז און עס איז פארשטענדליך אז די זיץ פאסיקעס וועלן נישט טאן די דזשאב. עס וועט פשוט נישט גוט אנהאלטן דאס קינד און דאס גאנצע איינבינדן וועט גארנישט ווערט זיין.
עס זענען פאראן דריי ערליי קינדער אויטא זיצן וועלכע מיר וועלן באטראכטן יעדע איינע. זיי זענען: 1) די מאדעלן וועלכע זענען אויסגעדרייעט פארקערט מיט'ן קינד'ס פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא. 2) די וואס זעען די פארנט פון דעם אויטא. און 3) א בוסטער זיץ.
פארקערט געשטעלטע קאר סיטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאר סיטס וועלכע קומען צו לייגן מיט'ן פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא זענען געאייגענט פאר ניי געבוירן קינדער ביז 22 פונט וועלכע איז בערך ביז 12 מאנאטן.
דאס געזעץ ערלויבט צו לייגן אזא סארט קאר סיט אינעם פאדערשטן פאסאזשיר זיץ אויב עס פעלט זיך אויס. אבער אין נארמאלע אומשטענדן איז אלץ זיכערער אינעם אונטערשטן זיץ ווייל די עירבעג איז גענוג שטארק צו ווארפן די גאנצע קאר סיט וועלכע וועט שטארק אויפשאקלן דאס קינד דערין (איר ווייסט אוודאי אז א ניי געבוירן קינד קען שטארבן פון א שטארקע אויפשאקלונג לוליב זייער שוואכע מוח מוסקעלען).
דער פראבלעם מיט'ן עירבעג איז אויך א פראבלעם מיט ערוואקסענע ווייל כאטש עס קען ראטעוון לעבנ'ס קען עס אויך אמאל שעדיגן א פאסאזשיר מער ווי יענער וואלט געשעדיגט געווארן אן דעם. דערפאר איז פאראן א ווארענונג פון די נאציאנאלע הייעוועי טראפיק סעפטי אדמיניסטראציע אז קינדער אונטער 12 יאר אלט זאלן שטענדיג זיצן אינעם אונטערשטן זיץ.
שטודיעס האבן געוויזן אז די סארט קאר סיטס זענען דאס מערסטע פארזיכערט פאר קינדער און עס איז כדאי צו נוצן ביז ווילאנג דאס קינד גייט נאך אריין דערין באקוועמערהייט. איינאמל דאס קינד וואקסט אויס א קאר סיט איז די גאנצע קאר סיט מער נישט ווערט ווייל עס פארזיכערט מער נישט דעם קערפער לויט די אויסגערעכנטע איינבינדונגן.
עס זענען פאראן אסאך ערליי קאר סיטס פון פארשידענע פירמעס און יעדע האט אן אנדער וועג פון צובינדן. דער כלל איז אז ווי מער פאסיקס עס פארמאגט אלץ מער פארזיכערט איז עס פאר גאנץ קליינע קינדער וועלכע קענען זיך נאך נישט אליינס קאנטראלירן.
גלייך געשטעלטע קאר סיטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דאס קינד וואקסט אויס די פארקערט געשטעלטע קאר סיט איז צייט צו גיין דעם צווייטן טריט וועלכע איז די גלייך געשטעלטע קאר סיט.
די גלייך געשטעלטע קאר סיטס זענען ספעציעל געמאכט מיט א העכערע זיץ ווי דער אויטא זיץ ווייל דאס קינד דערין פארטייט שוין אן עסק און וועט הנאה האבן צו זען פון די פענסטער. אויך דא זענען פאראן אלע ערליי מאדעלן און מען דארף אליינס באשליסן וועלכע איז דאס בעסטע פאר'ן קינד.
א וויכטיגע זאך וועלכע טייל מענטשן לייגן נישט אין אכט איז די אנקער אייזן וועלכע ליגט אונטער יעדע גלייך געשטעלטע קאר סיט און דארף אריינגהוקט ווערן אין די ספעציעלע אנקער אייזענס וועלכע קומען היינט מיט יעדן אויטא. אויב די קאר סיט איז גוט איינגעבינדן און דאס זעלבע מיט'ן קינד דערינען, האט דאס קינד די בעסטע שאנס פון אלע פאסאזשירן. מען הערט אסאך פון עקסידענטן אין וועלכע אלע פאסאזשירן זענען אומגעקומען אדער געשעדיגט געווארן אויסער דאס קינד אינעם קאר סיט.
עס איז פאראן קאר סיטס וועלכע זענען געמאכט פון געבורטס אן ביז 3 יאר. די סארט קאר סיטס ווערן אנגערופן קאנוואורטיבעל ווייל עס קען איינגעבינדן ווערן ביידע וועגן. אויב מען קויפט די סארט קאר סיט מוז מען נאכגיין די אינסטרוקציעס זייער פונקטליך זיכער צו מאכן אז מען נוצט עס אויפ'ן ריכטיגן וועג.
בוסטער זיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוטער סימן צו וויסן ווען עס איז צייט צו טוישן צו א בוסטער סיט איז ווען דאס קאפ פון דאס קינד איז העכער ווי דער אנלענער פון די קאר סיט. דאס איז געווענליך צווישן 4 און 6 יאר.
ווי אויבנדערמאנט זענען די זיץ פאסיקעס ספעציעל דעזיינט צו געבן מאקסומאלע וואכונג אויף די וויכטיגסטע טיילן פון קערפער וועלכע זענען אויסגעשטעלט געשעדיגט צו ווערן אין פאל פון אן עקסידענט. א בוסטער זיץ פארמאגט נישט קיין אייגענע פאסיקעס און מען ברויך נוצן דעם אויטא'ס זיץ פאסיקעס. וויבאלד דער בוסטער זיץ הייבט אונטער דאס קינד גרייכן די פאסיקעס אויף די ריכטיגע קערפער טיילן גענוי ווי ביי אן ערוואקסענער מענטש.
עס זענען פאראן בוסטער זיצן וועלכע האבן אויך אנלענער און פאראן וועלכע האבן נאר א זיץ. עס איז נישט קיין נפקא מינא וועלכע מען נוצט (די בוסטער זיצן מיט די אנלענער זענען געווענליך באקוועמער פאר'ן קינד) אבער מען דאף זיכער מאכן אז ווען דאס קינד איז איינגעבינדן גייט די זיץ פאסיק אנגעהויבן פון די אקסלן און נישט פון די האלז און דאס זעלבע דארף מען זיכער מאכן אז עס ענדיגט זיך ביי די בעקן און נישט אויפ'ן בויך.
רוב מענטשן הייבן אן מיט בוסטער זיצן וועלכע קומען אויך מיט אן אנלענער און טוישן עס שפעטער ווען דאס קינד איז שוין עכט גרויס און וויל שוין נישט שפירן אז ער אדער זי איז איינגעשפארט. מען קען שוין היינט באקומען בוסטער זיצן וועלכע מען קען שפעטער אראפנעמען די אנלענער ווען די קינדער ווערן גרעסער.
איינמאל דאס קינד איז שוין גענוג גרויס אז ווען ער אדער זי זיצט אויפ'ן אויטא זיץ גייען די פאסיקעס אויף די ריכטיגע ערטער וואו אויבנדערמאנט, איז צייט אינגאנצן אוועקצונעמען די בוסטער זיץ. אן אנגענומענער סימן דערצו איז ווען דאס קינד'ס קניען בייגן זיך שוין איין ביים זיץ עק ווי דער ערוואקסענער מענטש.
דאס געזעץ זאגט נישט קיין ספעציפישע יאר גאנג ווען מען דארף שוין נישט קיין בוסטער סיט, נאר צייגט אן אז די ריכטיגע צייט דערצו איז ווען דאס קינד איז שוין 4 פיס מיט 9 אינטשעס הויך. רוב קינדער גרייכן די הויך ביי 8 יאר, אבער טייל קינדער וועלן דאס ערשט גרייכן ביי 10 אדער 11 יאר. אין אזא פאל איז מער זיכער צו נוצן א בוסטער זיץ.
דער סך הכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1) נוצט די פארקערט געשטעלטע קאר סיט פאר קינדער ביז 20 פונט. טייל פון די סארט מאדעלן גייען ביז 30 אדער 35 פונט פאר קינדער וואס וועגן מער ווי נארמאל.
2) מאכט זיכער אז די קאר סיט פארמאגט א 5 פונקט פאסיק סיסטעם: צוויי פון אויבן וועלכע קומען אראפ פון ביידע זייטן, צוויי פון ביידע זייטן אינדערמיטן, און איינס פון אונטן ארויף וועלכע האלט צוזאמען אלע אינאיינעם. מיט אזא קאר סיט ווייסט איר אז איר גיט די מאקסומאלע זיכערהייט פאר אייער קינד.
3) דאס בעסטע צו אנלענען א קליין קינד איז 45 דעגריס. מער אדער ווייניגער פון דעם איז נישט רעקאמענדירט לויט דאקטוירים.
4) אויב איר נוצט א קאר סיט וועלכע קען אראפגענומען ווערן אלס אן אינפאנט סיט מאכט זיכער אז ווען מען שטעלט עס אריין אין אויטא איז עס גוט אריינגעקליקט. מאכט אויך זיכער אז די הענטל איז אראפגעלייגט צו פארמיידן א נאנטע אביעקט פארנט פונעם קינד'ס קערפער.
5) ווי מער ספאנדזש אלס באקוועמער און זיכערער איז עס פאר'ן קינד.
6) אויב איר נוצט א קאנווערטיבעל קאר סיט מאכט זיכער אויסצופאלגן אלע אנווייזונגן. געדענקט עס איז פאר די זיכערהייט פון אייער קינד!
7) לייגט נישט אוועק די קאר סיט אזוי לאנג עס פעלט זיך אויס פאר'ן קינד לויט די אויבנדערמאנטע אנווייזונגן, אפילו דאס קינד פארפירט אדער ווייל עס נעמט אויף צופיל פלאץ. יעדעס מאל איר זעצט זיך אריין אין קאר מיט די פאמיליע מאכט זיכער אז יעדער איז צוגעבינדן דורך שלעפן די זיץ פאסיקעס צו זען אויב עס איז גענוג שטייף.


text:
אין דער פֿאָריקער פּרשה האָבן מיר געלייענט וועגן דעם, ווי יוסף איז באַפֿרײַט געוואָרן פֿון תּפֿיסה, צוליב זײַנע חלומות, געראַטעוועט מצרים פֿון הונגער און געוואָרן דער מיצרישער שני-למלך. ווען יעקבֿס קינדער זענען אָנגעקומען קיין מצרים, כּדי צו קריגן דאָרטן תּבֿואה, האָט יוסף נישט אויסגעזאָגט, ווער ער איז, און זײַנע ברודער האָבן אים נישט דערקענט.
רבי נחמן בראַצלעווער זאָגט, אַז די וועלט דרייט זיך ווי אַ דריידל און בײַט זיך כּסדר, ווי אַ חלום. יעדע זאַך אין דער וועלט, אַפֿילו די שטיינער און שטערן אין הימל, ווערן אין יעדן מאָמענט באַנײַט, טראַנספֿאָרמירט, באַשאַפֿן פֿון ס'נײַ. מיר קאָנען זיך צומאָל נישט דערמאָנען אונדזערע געפֿילן פֿונעם נעכטיקן טאָג, ווײַל דער הײַנטיקער "איך" איז אַ מין גילגול פֿונעם נעכטיקן, און נישט אַ דירעקטער המשך.
אין די חב"ד-ספֿרים ווערט דערקלערט, אַז די חלומדיקע נאַטור פֿונעם לעבן ווערט צום מערסטן אַנטפּלעקט ווען עס קומט די גאולה, ווי עס שטייט געשריבן אין תּהילים: "בשובֿ ה' את שיבֿת ציון היינו כּחולמים" — ווען די ייּדן האָבן זיך אומגעקערט פֿון גלות, האָבן זיי אַזוי ווי געחלומט. אין דער מעשׂה מיט יוספֿן זעען מיר דאָס באַזונדערס קלאָר. זײַן לעבן איז געווען ווי אַ חלום: אָט לעבט ער גליקלעך, מיט דער משפּחה, אָנגעטאָן אין די בונטע קליידער, וואָס זײַן טאַטע האָט פֿאַר אים ספּעציעל געמאַכט; אָט ווערט ער פּלוצעם פֿאַרקויפֿט ווי אַ שקלאַף קיין מצרים דורך זײַנע אייגענע ברידער; אָט זיצט ער אין תּפֿיסה און אָט איז ער עולה-לגדולה. יוספֿס לעבן האָט זיך כּסדר געביטן צוליב חלומות און גופֿא געווען ווי אַ חלום. די דערציילונג וועגן זײַן פּערזענלעכער גאולה, וואָס מיר האָבן געלייענט מיט אַ וואָך צוריק, איז, מסתּמא, דער סאַמע "חלומדיקער" עפּיזאָד אין דער תּורה.
דאָס וואָרט "ציון" מיינט אַ צייכן. דער ענין פֿון גאולה, אינעם אינדיווידועלן אָדער קאָלעקטיוון זין, האָט לאַוו-דווקא צו טאָן מיט אַ געוויס געאָגראַפֿיש אָרט. דער פֿאָקוס-פּונקט אין דער מענטשלעכער נשמה, וואָס מע רופֿט אָן אויף ייּדיש "דאָס פּינטעלע ייּד", ווערט אין קבלה אויך אָנגערופֿן "נקודת-ציון". כּדי זיך צו ראַטעווען פֿונעם אינערלעכן גלות, מוז דער מענטש געפֿינען אין זיך זײַן אייגענעם אוניקאַלן צייכן.
מע קאָן זאָגן, אַז ווען יוסף האָט זיך פֿאַרשטעלט פֿאַר זײַנע ברידער ווי אַ פֿרעמדער, האָט ער געוואָלט זיי באַקענען מיט דער חלומדיקער נאַטור פֿונעם לעבן. אַן אומגעריכטער פּעריאָד פֿון הונגער ברענגט זיי קיין מצרים, וווּ אַן אָרטיקער פֿירער נעמט בײַ זיי צו זייער ייּנגסטן ברודער, בנימין. פּלוצעם ווערט זייער לעבן איבערקערט ווי אין אַ חלום.
דער איזשביצער רבי דערקלערט אין זײַן ספֿר "מי השילוח", אַז יוספֿס דרך איז געווען אַ מסודרדיקער, און יהודהס דרך — אַ כאַאָטישער. ביידע רעפּרעזענטירן צוויי נייטיקע אַספּעקטן פֿונעם וועזן. ווען פּוטיפֿרס ווײַב האָט געפּרוּווט פֿאַרפֿירן יוספֿן, איז ער פֿון איר אַנטלאָפֿן במסירת-נפֿש; יוסף האָט אין דעם פֿאַל אָפּגעוואָרפֿן דעם כאַאָטישן אַספּעקט פֿון לעבן, און האָט זיך אויפֿגעפֿירט כּשורה, לויט דעם געוויינטלעכן סדר. להיפּוך, ווען תּמר האָט זיך פֿאַרשטעלט פֿאַר אַ זונה, האָט יהודה באַשלאָסן דווקא צו זײַן מיט איר, ווײַל זײַן אינטויציע האָט אים אונטערגעזאָגט, אַז אין דעם מאָמענט וואָלט עס געווען באַרעכטיקט.
יוספֿס לעבן איז געווען פֿול מיט אומדערוואַרטע געשעענישן און בײַטן. מע קאָן זאָגן, אַז כּדי נישט פֿאַרבלאָנדזשעט צו ווערן אינעם אַרומיקן כאַאָס, האָט ער געמוזט פֿאָלגן קלאָרע אָריענטירן. יהודהס לעבן איז געגאַנגען, בדרך-כּלל, אָן אַזעלכע דראַמאַטישע איבערקערענישן; אַדרבה, כּדי צו געפֿינען די פֿאַרבאָרגענע פֿינקעלעך פֿון ג-טלעכקייט אין דער אַרומיקער וועלט, האָט ער דווקא געמוזט זיך צומאָל בכּיוון ווענדן אין אומגעריכטע כאַאָטישע ריכטונגען.
דער כּוח פֿון גאולה, "די בנינים פֿון מלוכת-בית-דוד", ווי עס דריקט זיך אויס דער איזשביצער רבי, קומט פֿון אַזעלכע מעשׂים, וואָס פֿון דרויסן זעען זיי אויס ווי עבֿירות, אָבער טראָגן אין זיך אַ טיפֿערן באַדײַט. דער ריינער סדר, אָן כאַאָס, קאָן נישט ברענגען קיין רעוואָלוציאָנערע חידושים, און דערפֿאַר איז נישט בכּוח צו באַפֿרײַען דעם מענטש; דער ריינער כאַאָס, אָן קיין סדר, איז אָבער אַן אומזיניקער הפֿקר. ווי עס ווערט דערקלערט אין ספֿרי-קבלה, שטעקט דער גאולה-כּוח אינעם פֿאַרוואַנדלען דעם כאַאָס אינעם סדר, ווען דאָס ליכט פֿונעם ג-טלעכן געדאַנק ווערט אַנטפּלעקט דורך ערטער און מיטלעך, וווּ עס האָט פֿריּער געהערשט אומזיניקייט.
אין דער הײַנטיקער פּרשה ווערט דערציילט, ווי אַזאַ קאָנטאַקט און באַלאַנס צווישן דעם סדר און כאַאָס איז פֿאָרגעקומען, ווען יוסף האָט דערציילט זײַנע ברידער, ווער ער איז. "ויגש אליו יהודה" — יהודה האָט זיך דערנענטערט צו יוספֿן מיט ביטערע טענות, און פֿאָרגעלייגט צו ווערן אַ שקלאַף, כּדי זײַן ברודער, בנימין, זאָל באַפֿרײַט ווערן. ווען יוסף האָט אויסגעהערט יהודהס טענות, האָט ער זיך צעוויינט, אַנטפּלעקט ווער ער איז, און דערקלערט, אַז דער אייבערשטער האָט אים געשיקט קיין מצרים, כּדי זיי אָפּצוראַטעווען פֿונעם הונגער. יעקבֿ איז אָנגעקומען צו יוספֿן; די גאַנצע משפּחה האָט זיך גליקלעך באַזעצט אין מצרים.
ווי די שפּעטערדיקע געשעענישן האָבן געוויזן, איז עס געווען דער אָנהייב פֿונעם מיצרישן גלות. אין דעם מאָמענט, ווען יעקבֿס משפּחה האָט זיך ווידער פֿאַראייניקט, איז עס אָבער זיכער געווען אַ גאולה. יוסף האָט פֿאַרשטאַנען, אַז יהודהס נטיה צו כאַאָטישע מעשׂים האָט אים נישט אומזיסט געבראַכט קיין מצרים. יהודה האָט פֿאַרשטאַנען, אַז יוספֿס נטיה צו סדר און אָרגאַניזאַציע האָט זיי אַלע געראַטעוועט. יעדער האָט דערזען אין זיך און אינעם צווייטן זײַן אוניקאַלע "נקודת-ציון", דעם צייכן פֿון אַ פּערזענלעכער מיסיע אינעם גאולה-פּראָצעס, וועלכער בלויז ער קאָן אויספֿירן.
נישט געקוקט אויף דעם, וואָס די וועלט, און יעדער באַזונדערער מענטש, בײַט זיך כּסדר ווי אַ חלום, קאָן די דאָזיקע השׂגה גופֿא באַפֿרײַען פֿון גלות. ווען יעדער אָנערקענט, אַז יעדער מענטש איז אַן איין-און-איינציקער צייכן פֿונעם ג-טלעכן ליכט, צו וועלכן מע מוז זיך באַציּען מיט אַזאַ דרך-ארץ, ווי צו זיך אַליין, קענען מיר באַפֿרײַען די וועלט פֿון גלות און אומיושר. אַדרבה, די בייגעוודיקע און פֿליסיקע נאַטור פֿון דער וועלט און פֿון דער מענטשלעכער פּערזענלעכקייט איז אַ סימן פֿונעם לעבעדיקן ג-טלעכן גאולה-כּוח.


text:
מסכת מעשרות
מסכת מעשרות איז די זיבטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. די מסכתא רעכנטן אויס ווען ס'הייבט זיך אן ביי פארשידענע מינים דער חיוב צו מעשר'ן די פירות. אויך פון ווען אן הייסט שוין א קביעות און מען טאר מער נישט עסן די יפירות פראוויזאריש אן צו דארפן מעשר'ן.
די מסכתא רעדט בעיקר וועגן מעשר ראשון, ד"ה די צען פראצענט פון דער תבואה וואס מען שיידט אפ (נאכן אפשיידן די תרומה) און וואס מען גיט צו א לוי.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כלל אמרו
- היה עובר
- המעביר
- הכובש
- העוקר
ס'איז דא אויף דער מסכתא גמרא ירושלמי, אבער נישט בבלי.
נעמען פון די קאפיטלעך אין דער תוספתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תוספתא פון דער מסכתא זענען דא דריי פרקים:
- גרנן למעשרות
- החמרין
- המהבב


text:
ניו יארק
דער ניו-יאָרק שטאַט (New York) איז איינער פון די פופציק שטאטן אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע. ער איז א חלק פון דעם מיטל-אַטלאַנטישן אָפּטייל. זיין הויפטשטאט איז אלבאני. ניו יארק איז דער דריטער מערסט באפעלקערטער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן. ניו יארק גרענעצט ניו דזשערסי און פענסילוועניע צו דרום, און קאנעטיקעט, מאסאטשוסעטס און ווערמאנט צו מזרח. ניו יארק האט אויך אן אינטערנאציאלן גרענעץ מיט די קאנאדישע פראווינצן אנטעריא צו מערב און קוויבעק צו צפון.
די הויפטשטאט פונעם שטאַט איז אלבאני. אנדערע וויכטיקע שטעט זענען ניו יארק סיטי, באפאלא, ראטשעסטער, יאנקרס אין סיראקוז.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניו יארק איז געגרינדט געווארן אין יאהר ה'שפ"ה, געווען איז דאס ווען א גרופע פון האלאנד האבן זיך ארויסגעלאזט צום לענג פונעם אטלאנטישן ברעג, זיי זענען געקומען צו א קליין אפגעזודנדערטן אינזל, וואס האט זיך צושפרייט צווישען א טייך, די האלענדער זענען געקומען צום באשלוס אז דאס איז א פאסיג ארט זיי זאלן זיך דארט באזעצן, זיי האבן דאס אפגעקויפט פון די דארטיגע אינדיאנער פאר פיהר און צוואנציג דאלער, די אינדיאנער האבן פארלאזט דאס ארט און די האלענדער האט דארט געבויעט א קליין דערפען מיטן נאמען ניו אמסטרדאם, דאס ארט הייסט היינט מאנהעטן.
פערציג יאהר נאכדעם וואס די האלענדער האבן זיך דארט באזעצט זענען געקומען די ענגלענדער און האבן זי איינגענומען און האבן איהר א נאמען געגעבן ניו יארק.
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניו יארק וועלכער ווערט אויך אנגערופן ניו יארק שטאַט - כדי צו מאכן אן אונטערשיט פון איינס פון אירע סיטי'ס ניו יארק סיטי מיט א ענדליך נאמען - איז דער דריטער גרעסטער שטאט אין באפעלקערונג און דער 27סטער אין שטח אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע.
ניו יארק איז פון די גרעסטע שטאַטן אין לאַנד, עס קומט אין דער רייע נאך קאליפארניע. עס האט לערך זעכצין מיליאן מענטשן.
ניו יארק סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ניו יארק סיטי איז צוזאמגעשטעלט פון 5 באראס, מאנהעטן, בראנקס, קווינס, סטאטן איילנד, און ברוקלין.
דערנאך איז דאס ארום גענומען פון אפסטעיט, ווי ראקלאנד אראנזש קאונטיס, וואס נעמט אריין מאנרוי מאנסי און נאך, און די פארשטעט, ווי לאנג איילענד און אזוי ווייטער וואס דארטן וואוינען די בעסערע.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
הילף:לעצטע ענדערונגען
די לעצטע ענדערונגען זײַט איז די זייט וואו איר קענט מיטהאלטן אלע לעצטע טוישן פון באניצערס, סארטירט לויטן זייגער: ווער, און וואס עס איז געווארן געענדערט. די זײַט איז ניצלעך אויפצופאסן אויף די לעצטער ענדערונגען געמאכט צו אלע ארטיקלען. מיט דעם קען מען פאררעכטן גרײַזן און פֿארמײַדן וואנדאליזם.
טרעפט דאס אין דער רעכטער זייט פון יעדן בלאט, אויף דער פערטער שורה, (אונטער הויפט זייט, ברוכים הבאים, און אינהאלט.
אויב איר ווילט זעהן די לעצטע ענדערונגען אויף א בעסערן פארמאט וואס ווייזט אלע שינויים פון א זעלבע ארטיקל אונטער איין ליניע, גייט אריין אין פרעפערענצן (אויבן), קלויבט אויס דעם טאַב "לעצטע ענדערונגען" און טייטלט אָן דאָס קעסטל "פֿאַרבעסערטע "לעצטע ענדערונגען" (JavaScript)".
אן ענדערונג וואס האט א מ צוגעצייכענט אזוי ווי דאס: מ מיינט אז די ענדערונג איז געווען א מינדערוויכטיגע ענדערונג.
אן ענדערנוג וואס האט א נ צוגעצייכענט אוזי ווי דאס: נ מיינט אז עס איז א נייע ארטיקל.
צאל ארטיקלען אינעם 'לעצטע ענדערונגען' בלאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויטאמאטישער אויסקלויב פון דעם 'לעצטע ענדערונגען' בלאט צייגט די לעצטע 50 ארטיקלען וואס מע האט געענדערט. אויבן איבער דער ליסטע פון די ארטיקלען קענט איר טרעפן א פונקציע צו צייגן מער ווי די 50 לעצטע ארטיקלען, די אפציעס זיינען 50, 100, 250, 500. אויב ווילט איר זען אן אנדער צאל ארטיקלען, למשל 1000, קענט איר דאס מאכן דורכן שרייבן גענוי דעם באשטימטן צאל אין סוף פון דער אדרעס ליניע פון דעם בלעטערער אזוי: &limit=1000 אא"וו.


text:
טעפעריי
טעפעריי איז דער טעכניק פון צוגרייטן קעראמיק, ספעציעל זאכן פון ליים וואס ווערט פארמירט, געטרוקנט, דעקארירט און געברענט אין אן אויוון וואס איז גאר הייס, וואס מאכט דעם קעראמישן ענד-פראדוקט הארט און טיילווייז וואסערפעסט. די כלים וואס מען מאכט זענען טעפ, קריגלעך, וואזאנעס און שיסלען.
טראדיציאנעל שאפט דער טעפער א טאפ אויף א טעפער-ראד וואס דרייט כסדר.
דער טעפער הייבט אן מיט א שטיק ליים און הייבט אן צו פארמירן די צורה פון דער כלי וואס ער וויל מאכן. ער מוז ארבעטן דעם מאטריאל אז עס זאל נישט בלייבן אינדרינען קיין לופט. נאכדעם הייצט מען דעם טאפ אין א ברענאויוון, וואס נעמט ארויס גאר דאס וואסער אין דעם ליים. דאס ענדערט דעם מאטריאל אויף א שטייגער אז ער ווערט הארט און שטארק.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כלי וואס ווערט געמאכט פון ליים ווערט גערופן א "טאפ"; דער וואס מאכט דעם טאפ איז א "טעפער"; און די פאך איז "טעפעריי".
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דארבי
דארבי (ענגליש: Derby) איז א שטאט אין דעם מזרח מידלאנדס ראיאן פון ענגלאנד. זי ליגט אויף די ברעגן פון דעם דערווענט טייך אין דעם דרום טייל פון דארבישיר. אין דעם 2001 צענזוס, איז די באפעלקערונג פון דער שטאט געווען 233,700.
אינדוסטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
במשך אסאך יארן איז דארבי געווען אן אייזנבאן צענטער, וואס האט הויפטקווארטירט די מידלאנד באן. ביז היינט פאבריצירט מען באנען אין דארבי, און דארבי באן סטאנציע נעמט א וויכטיגן ארט אין דער באן נעצווערק. אין 2008 האט מען געעפנט אין דארבי א באן קאנטראלע צענטער פאר דער מזרח מידלאנדס באן נעצווערק.[1]
די צוויי גרעסטע ארבעט-געבערס אין דארבי, ראלס רויס און די טאיאטא מאטאר קארפאראציע זענען באשעפטיקט אין אינזשעניריע פאבריקאציע. עג באנק, דער אינטערנעץ און טעלעפאן באנק, איז באזירט אין דארבי. אנדערע מערקווירדיגע פירמעס זענען די באן סיסטעמען אינזשעניריע פירמע באמבארדיר טראנספארטאציע וואס פאבריצירן באן שינעס פארצייג ביי די דארבי קארעטע און וואגאן זאוואד, און אלסטאם וואס פאבריצירט גרויסע קראפט פלאנט קעסלען און היץ אויסבייטערס.
פון 1922 איז סינפֿין ליין געווען די היים פון דעם 250,000 קוואדראט מעטער ארט פון אינטערנאציאנאלע פארברענונג; לכתחילה פלעגן זיי פאבריצירן מאשינעריי פארן אויטאמאטישן צעפירן פון צעשטויבטן ברענשטאף צו הרובעס און בוילערס. שפעטער האבן זיי פראדוצירט פארע-גענערירן בוילערס וואס מען ניצט צו גענערירן עלעקטריע אין קראפט סטאנציעס. אין די 1990ער יארן האט ראלס-רויס אפגעקויפט די פירמע און דערנאך האט זי פארקויפט צו ABB גרופע.[2]
אנדענקפונקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דארבי טורמע גייט צוריק ביז 1756.
דארבי אינדוסטריעלער מוזיי, וואס געפינט זיך אין דארבי סילק מיל, און ווייזט די אינדוסטריעלע ירושה און טעכנאלאגישע דערגרייכונג פון דארבי, כולל ראלס רויס עראפלאן מאטארן, באנען, גראבן און גיסערייען.
דארבי מוזיי און קונסט גאלעריע ווייזט מאלערייען פון זשאסעף רייט, אויך שיין קעניגליכע קרוין דארבי פארצעליי, נאטירלעכע היסטאריע, לאקאלע פאלקן און ארכעאלאגיע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי דארבי ליגט צענטראל אין הארץ פון ענגלאנד, איז ער געווארן א ראג וואס פארבינדט מיט אסאך ראיאנען אין לאנד. דער אויטאסטראד גייט אדורך בערך צען מייל מזרח פון דער שטאט, און פארבינדט דארבי מיט לאנדאן, שעפילד און לידז. נאך הויפט שאסייען וואס פארן אדורך דארבי אדער נאענט דערביי, זענען דער (היסטאריש איז דער שאסיי געווען דער הויפט שטראז פון לאנדאן קיין לעסטער, מאנטשעסטער און קארלייל), דער (באדמין צו מאנספילד דורך בריסטאל און בירמינגהאם), דער (ווארינגטאן צו לעסטער דורך סטאק-אן-טרענט), דער (ניוקאסל-אונטער-ליים צו מעבלטארפ, כולל "ברייען קלאף וועג" וואס פארבינדט דארבי מיט נאטינגהאם) און דער (דארבי צו טערסק דורך שעפילד און לידז).
באנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דארבי האט א באן שוין זייט 1840, ווען מען האט געעפנט די צפון מידלאנדס באן קיין לידז, און א רוטע צו נאטינגהאם און לעסטער פון דער מידלאנד קאנטן באן; אין 1844 האבן די קאמפאניס זיך פאראייניגט אין דער מידלאנד באן. די מידלאנד דארבי באן סטאנציע ווערט אפערירט דורך מזרח מידלאנד באנען, און האט עקספרעס באן דינסטן קיין לאנדאן, צפון מזרח און דרום מערב.
לופט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מזרח מידלאנדס פליפארט געפינט זיך 24 ק"מ פון דארבי.
קאארדינאטן: 52°55.32′N 1°28.55′W / 52.922, -1.47583


text:
וויאמינג
וויאמינג איז איינער פון די פופציג שטאטן אין די פאראייניגטע שטאטן, ער איז א חלק פון די ראקי בערג, זי איו א בערגיגע געגנט, די קלענסטע באפעלקערונג, ער איז דער 44סטער שטאט פון די 50 שטעט, זײַן הויפטשטאט איז שאַיען.
אין וויאמינג געפינט זיך דער גרעסטער פארק פון די פאראייניגטע שטאטן, דער יעלאסטאן פארק. עס איז באקאנט די אקסן וואס דרייען זיך ארום אין איהר פראנק און פריי אין די טויזענטער.
אויך זעט מען אסאך אין דעם פארק די אלד פעטפואל, דאס זענען הייסע פארע און וואסער שטראמונגען וואס שפראצן ארויס פון די ערד טיפענישן, עס איז זייער אינטערעסאנט דאס צוזעהן, עס גייט צו אז פונקטליך יעדע זעכציג מינוט שפריצט ארויס א מעכיטיגע שפריץ פון דער ערד, עס דערהויבט צו איבער פינף מעטער, עס שפריצט אזוי פינף מינוט אין א צו.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנדווירטשאפט איז שטענדיק געווען א וויכטיקער טייל פון דער עקאנאמיע פון וויאמינג. די עיקר זאכן וואס וואקסן אין וויאמינג זענען פלייש, היי, צוקער, תבואה (ווייץ און גערשט) און וואל.


text:
מורינו הרב האט געשריבן:
שלום דין האט געשריבן: (ווער רעדט נאך פון די באנגעלאו קאלאניס) טוט זיך אפ א שאקירנדע מאס ניאוף צווישן שטריימל-בעקיטשע אידן מיט פארשייטלטע און פארשפיצלטע נשים צדקניות, איז אויכעט, ווי דו רופסט עס אן, "כידוע".
שקר.
איך גלייך זייער נישט דעם הכחשה... נאך א גאנצע רייע באשולדיגונגען האסטו ארויסגעקליבן איין שורה און נאר דאס האלטסטו איז שקר?... זעמיר דאך אויף צרות.
נאר באמת, דארף מען אליין פארשטיין אז נאכדעם וואס איינער קומט מיט אזא לאנגע רייע פון עבירות, איז צום ערווארטן אז מען האט אריינגעבלענדט אויך אביסל זאלץ און צוקער צו באפעפערן דעם ענין. די קלאגע ליינט זיך פשוט שענער.
נאר לאמיר א רגע זיך אפגעבן מיט יענעם זאץ אליין:
דאס אז אטלאנטיק-סיטי און מאנהעטטענער סטריפ-קלאבס און די ראקעוועי ביטשעס זענען אנגעפילט מיט חרד'ישע אידן (וועלכע רעדן זיך נאך איין ווי טיפשים אז מיט באהאלטן די פיאות אונטער די בעיס-באל קעפס דערקענט מען נישט דעם בארא-פארקער צו וו"ב-ער אפשטאם) איז א דבר ידוע פאר יעדן גוי אין דעם גאנצן טריי-סטעיט געגנד. דאס אז די זונות איבער דעם גאנצן געגנט גיבן אן אז זייערע קליענטן זענען פראפארציאנאל א ריזיגן חלק חרד'ישע אידן, איז אויכט א זאך וואס יעדער ווייסט. דאס אז אין בארא פארק, וויליאמסבורג, מאנסי, און קרית יואל (ווער רעדט נאך פון די באנגעלאו קאלאניס) טוט זיך אפ א שאקירנדע מאס ניאוף צווישן שטריימל-בעקיטשע אידן מיט פארשייטלטע און פארשפיצלטע נשים צדקניות, איז אויכעט, ווי דו רופסט עס אן, "כידוע". דאס אז יעדער איינציגע 'היפסטער' גוי'טע אויפ'ן גאס קען פארציילן פון אייגענע פאסירונגען ווי חסיד'ישע מענער האבן זיי פרובירט מפתה צו זיין, איז מעשים בכל יום אין יעדן באר און קלאב אין צפון וויליאמסבורג.
קודם וואלט איך נישט ערווארטעט פון איינעם מיט אן אפענעם קאפ צו סטערעאטיפן א גאנצע געזעלשאפט. נאר איך פארשטיי אז ער האט פשוט געוואלט צוריקשלאגן א צווייטנס באשולדיגונג אויף זייער גרופע. צווייטנס גלייב איך נישט אז סיי ווער האט שוין געהערט פון מער ווי לאמיר זאגן צען-צוואנציג זונות. נו, וואספארא פיצעלער נומער איז דאס קעגן אזא הערליך-ריזיגן מספר חרדישע ברוקלינער אידן? כ'מיין דאס אז חרדים זענען אויך צוזאמגעשטעלט פון מענטשליכן רעסעפי לייקנט קיינער נישט, איז אוודאי פאראן א פראעצנט שקצים ואוס קענען זיך נישט גובר זיין דעם ריזיגן יצר.
און די ווערטער "יעדער איינציגע
'היפסטער' גוי'טע אויפ'ן גאס קען פארציילן פון אייגענע פאסירונגען ווי חסיד'ישע מענער האבן זיי פרובירט מפתה צו זיין", שרייט ווידער אליין ארויס די ראדיקאלקייט פון דעם סטעיטמענט. יא, מען האט שוין זיכער געהערט עטליכע שיינע מעשיות, און זיכער זענען דא, ווי אין יעדן קולטור, גרויסע בהמות אן קיין שום מענטשליכקייט, און ביי אונז קומט צו די פראבלעם פון נישט וויסן די סדר העולם און ווען און וויאזוי עס איז יא נארמאל און ווען און וויאזוי נישט. אבער צו ארויפשליידערן דעם נאסן ליילעך ווי גלייך יעדער חרדישער איד ווערט אפגעפסלט וועגן אפשר 0.1 פון א קהלה, איז היפש אבסורד.
און צו ארויסציען פון די אלע זאכן א מסקנא אז חרדים זענען אויף דעם זעלבן לעוול אין דעם ענין, אדער אנדערע תאוות, איז א שקר גמור. וויל דען איינער לייקענען אז צווישן חרדישע אידן וועלן לאמיר זאגן 85 פראצענט (פיין, רוק ארום דעם נומער אביסל ארויף אדער אראפ) זיך איינהאלטן מיט אלע כוחות און נישט וועלן עובר זיין , בשעת פון די אוועקגעפאלענע איז דאס א גיווען און יעדער זוכט כסדר געלעגנהייטן?
אגב, די ווערטער "וועלכע רעדן זיך נאך איין ווי טיפשים אז מיט באהאלטן די פיאות אונטער די בעיס-באל קעפס דערקענט מען נישט דעם בארא-פארקער צו וו"ב-ער אפשטאם" דערמאנט מיך פון די שנאה וואס איך האב שוין געהערט פון די אפגעפארענע וועלכע שעלטן ווען זיי זעען א חסידישן איד ערגעץ אין די מרחקים אדער למשל אין אטלאנטיק סיטי. איי געס אז אין א געוויסן זין באדערט אים אז יענער פרובירט אנכאפן דעם שטעקן פון ביידע זייטן, ער בלייבט אין חרדישן לעבנסשטייגער אבער גלייכצייטיג "מאכט ער א לעבן".
אבער למעשה דער זעלבער טענה'ער כאפט אויך אן דעם שטעקן פון ביידע זייטן, ווייל פון איין זייט טענה'ט ער "ענק זענען אזוי פארמאכט און צוגעבינדן און קענען נישט אינזשויען לייף", פון די אנדערע זייט שעלט ער ווען ער זעט איינער וויל טאקע יא זיך אביסל לופטערן און אינדזשויען לייף (און גלייכצייטיג נישט איבערלאזן דאס ווייב און קינדער).


text:
משולם זושא פון האניפאלי
רבי משולם זוסיא זצ"ל (ה'תס"ה - ב' שבט ה'תק"ס), פון אניפאלי, באקאנט אלס דער רבי ר' זושא.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא איז געבוירן (אומגעפעהר) אין יאר ה'תס"ה,[1] צו זיין פאטער הרב אליעזר ליפמאן. און צו זיין מוטער מרת מירל.[2] רבי אליעזר ליפמאן איז געווען א רייכער מענטש ער האט פארמאגט אן ארענדע נעבן טיטשין, גאליציע, (אכט קילאמעטער פון דער שטאט ריישא), דער רבי ר' זושא האט געזאגט אויף זיין פאטער ער איז געווען א "מרא דחושבנא".[2] אויף זיין מוטער האט דער רבי ר' זושא געזאגט, אז זי האט מיטאמאל נישט געקענט דאווענען פון א סידור, נאר ברכות זאגן האט זי געקענט. דערצו האט ער געזאגט אז אויף דעם ארט וואו זי האט געזאגט ברכות יעדן אינדערפרי, האט גערוט די שכינה הקדושה.
זיי האבן געהאט זיבן קינדער פון דעם איז באקאנט:
- דער רבי ר' זושא
- דער רבי ר' אלימלך
- הרב נתן ער איז געווען רב אין סטיטשין
- הרב אברהם פון קעניגסבערג
- די שוויגער פון הרב פסח לאנגזאם דער פאטער פונעם בני יששכר
אויף די עלטערע יארן האבן זיי זיך געצויגן קיין טיטשין און ליגן דארט אויפן בית החיים. אויף דער מצבה איז ארויפגעקריצט:
פ"נ איש תם וישר האלוף התורני מו"ה ר' אליעזר ליפמאן ב"ר משה זצ"ל נפטר י"א אדר
וואנדערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צוויי הייליגע ברידער דער רבי ר' זושא מיט דער רבי ר' אלימלך האבן זיך ארויסגעלאזט אפרעכטן גלות. זיי זענען געגאנגען פון שטאט צו שטאט, ביז גאר ווייטע ערטער.
אין זיין יוגנט האט דער רבי ר' זושא געוואוינט אין פארשידענע פלעצער צווישן זיי אין אוסטראה, נאכהער האט ער זיך באזעצט אין האניפאלי.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא האט געלעבט לאנגע יארן, אומגעפעהר פינף און ניינציג יאר, אויפן ספר שו"ת מאיר נתיבים (געדריקט אין יאר ה'תקנ"א) איז דא אן הסכמה פונעם רבי ר' זושא, ווערט ער שוין דארט באטיטלט "הישיש".
די לעצטע זיבן יאר פאר דער רבי ר' זושא איז נפטר געווארן, איז ער געלעגן אין בעט מיט שטארקע יסורים, ער האט אויף זיך אונטערגענומען צו ליידן יסורים לכפרת ישראל.
רבי מאט'עלע טשערנאבילער פלעגט זאגן, אז דער רבי ר' זושא איז געווען, דער אמת'ער צדיק הדור, ער האט אויף זיך געטראגן דעם יאך פונעם גאנצן כלל ישראל.
דער רבי ר' זושא איז נפטר געווארן ב' שבט ה'תק"ס, און ער ליגט אין אניפאלי נעבן זיין רבי'ן, דער רבי ר' בער פון מעזריטש, און נעבן זיין גיטרייען גוטן פריינד הרב יהודה ליב הכהן, דער פארפאסער פון ספר אור הגנוז.
אויף זיין מצבה איז געווען אויסגעקריצט:
פ"נ קדוש ה, אדמו"ר הרב החסיד המפורסם רשכבה"ג עובד ה מאהבה והשמח ביסורים ורבים השיב מעון כ"ש מו"ה רבי משולם זיסל ברא"ל זלה"ה שנת תק"ס ב' שבט
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רבי ר' זושא'ס קינדער, פון זיין ערשטער פרוי:
- הרב צבי מנחם (אווערבאך), רבי הערש מענדל, געווען רב אין האניפאלי.
פון זיין צווייטע פרוי מרת הענדל:
- הרב ישראל אברהם רב אין טשארנא-אוסטראה (טשערנאסטראה), געבוירן ה'תקל"ב, מרת הענדל. רבי ישראל אברהם האט געהייראט מרת ציזיא חנה די טאכטער פון הרב זאב וואלף פון טשארנא-אוסטראה. ער איז נפטר געווארן כ"א טבת ה'תקע"ד.
- די פרוי פון הרב מנחם נחום פון האניפאלי, תלמיד מובהק פון זיין שווער דער רבי ר' זושא.
זיינע דברי תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דברי תורה פון רבי ר' זושא איז צושפרייט אין פארשידענע ספרים, ספעציעל:
- מנורת זהב (ווארשע תרס"ד צוזאמען גענומען דברי תורה פון רבי ר' זושא)


text:
1855
1855 איז דאס 55סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1855 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מערץ - אלעקסאנדר דער צווייטער באקרוינט דעם רוסישן צאר
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אקטאבער - דוד וואלפסאן, ציוניסטישער עסקן (נפטר 1914)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - קארל פרידריך גאוס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1777)
- 2טן מערץ - ניקוליי דער ערשטער, רוסישער צאר (געב' 1796)
- 10טן סעפטעמבער - רבי שלום רוקח, דער "שר שלום" פון בעלזא


text:
27סטן יולי
דעם 27סטן יולי איז דער 208טער טאג פון יאר (209טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר; ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 157 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1586 - סיר וואלטער ראלי אימפארטירט טאבאק פון אמעריקע קיין ענגלאנד צום ערשטן מאל.
- 1694 - געגרינדעט דער באנק פון ענגלאנד
- 1789 - די פעדעראלע רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן שטעלט אויף דעם דעפארטמענט פון שטאט (Department of State).
- 1866 - געענדיגט לייגן דעם קאבל אונטערן אטלאנטישן אקעאן, וואס דערמעגלעכט טראנס-אטלאנטישע טעלעגראף פארבינדונג.
- 1921 - פארשער אין טאראנטא אוניווערסיטעט, אונטער ביאכעמיקער פרעדעריק באנטינג אנאנסירן די אנטפלעקונג פונעם הארמאן אינסולין.
- 1938 - אנטיסעמיטישער געזעץ אין נאצי דייטשלאנד- ענדערן נעמען פון גאסן גערופן נאך יידן.
- 1953 - קארעע מלחמה ענדיגט: די פאראייניגטע שטאטן, כינע, צפון קארעע און דרום קארעע שרייבן אונטער א וואפן שטילשטאנד.
- 1945 - געענדיגט אייננעמען עסטרייך דורך די אליאירטע כוחות. די עסטרייכער רעפובליק ווערט אויפגעשטעלט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1667 - יאהאן בערנולי, שווייצער מאטעמאטיקער (געש' 1748)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1564 - פערדינאנד דער ערשטער, קייסער פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע (געב' 1503)
- 1844 - דזשאן דאלטן, ענגלישער כעמיקער (געב' 1766)
- 1980 - מוחאמאד רעזא שאה פאהלאווי, דער שאה פון איראן (געב' 1919)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאלדיוון - זעלבשטענדיקייט טאג (צווייטער טאג)


text:
אזטעק
די אַזטעקן זענען געווען אמעריקאנער מענטשן וואס האבן געוואוינט אין מעקסיקא. די אזטעק אימפעריע האט געדויערט פונעם 14טן ביזן 16טן י"ה. זיי האבן גערופן זיך מעקסיקאנער אדער נאַהואַ. די שפראך פון די אזטעקן איז נאהואטל.
די אזטעקן האבן געהאט א קאלענדאר מיט א יאר פון 365 טעג. זיי האבן אויך געהאט א רעליגיעזן קאלענדאר מיט א יאר פון 260 טעג.
די הויפטשטאט פון די אזטעקן איז געווען טענאכטיטלאן, אויף אן אינזל אין טעקסאקא אזערע.
עסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזטעקן האבן געגעסן די פלאנצן און גרינסן וואס וואקסן גוט אין מעקסיקא. זייער הויפט מאכל איז געווען קוקורוזע. זיי האבן אויך געגעסן קאבאק און אוואקאדא.


text:
מוראשקע
די מוראַשקעס זענען אַן אינסעקט גרופּע, פֿאַרבינדט מיט װעספּן און בינען. די מוראַשקעס לעבן אין געזעלשאַפֿטן און האָבן אַ באַשטימטע סאָציאַלע סטרוקטור. דער ראש פֿון דער מוראַשקע-מלוכה איז די מלכּה און זי איז אױך די גרעסטע אין דער מלוכה. די מלכּה איז דאָס װײַבל און לײגט אײַער. די מוראַשקעס װאָס מען זעט די אַרבעטערינס און האָבן די אחריות פֿאַר דער דערגרײכונג פֿון עסנװאַרג פֿאַר דער קעניגין און פֿאַר די לאַרװן. די פֿליגלען געפֿינט מען בײַ מוראַשקעס נאָר אין זכרים און יונגע מלכּות.
מוראַשקעס געפינען זיך איבער דער גאָרער װעלט אחוץ אנטארקטיקע, איסלאנד, גרינלאנד און עטלעכע אַנדערע אינזלען.
מוראַשקעס לײַדן פֿון עטלעכע בעלי-חיים װאָס באַפֿאַלן זײ. צװישן זײ איז דאָ אַ גרופּע פֿון רױב-חיות װאָס װױנען צוזאַמען מיט מוראַשקעס און זען אױס װי זײ (דורך מימיקריע) אָבער זײ באַפֿאַלן די מוראַשקעס.


text:
זשיבוי
זשיבוי (רומעניש: Jibou; אונגאריש: Zsibó; דייטשיש: Siben) איז א שטעטל אין זעלאזש יודעץ, זיבנבערגן ,רומעניע. אין 2004 איז די באפעלקערונג געווען 11,277.
זשיבוי געפינט זיך נישט ווייט פונעם סאמעש טייך, 20 ק"מ צפון-מערב פון צילנמארק, און 60 ק"מ צפון פון קלויזנבערג.
יידן אין זשיבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1877 האבן געוואוינט אין זשיבוי 142 יידן, אין 1930 640 יידן.
דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב אשר שמואל כ"ץ זצ"ל, וועלכער האט שפעטער נאכן קריג געוואוינט אין מאנטריאל, ער האט עטליכע קינדער פון די גרויסע רבנים אין די חרדי'שע קרייזן, צווישן זיי:
- הרב אהרן גד היינטיגער קאפוש'ער און איידעם ביים פריערדיגן
- הרב מנשה איידעם ביי הרב מ'פריימאן (דייטש) זצ"ל און היינטיגער פריימאנער רב
- הרב צבי ישכר דוב (בערל) איידעם ביי הרב דושינסקיא גאב"ד ירושלים זצ"ל, און אבד"ק דושינסקיא אין וויליאמסבורג
- אבד"ק דזשיבוי מאנטריאל
בשעת די נאציס זענען דארטן אריין געקומען האבן דארטן געוואוינט ארום 200 אידישע משפחות


text:
דאטיוו
דאַטיוו איז דער דריטער פֿאַל, נאך נאמינאטיוו און אקוזאטיוו אין גראמאטיק, דאס איז בדרך כלל באניצט אנצומערקן דאס צייטווארט צו וועמען עפעס איז געגעבן.
צב"ש דער דאטיוו אין דער יידישער שפראך: דער טאטע האט געגעבן דעם זון א צוקערל. די באלעבאסטע האט דערלאנגט דער דינסט דעם בעזים. די מאמע האט אנגעטון דעם קינד די שיך.
דאס ווארט קומט משורשו פון א לאטיין ווארט casus dativus וואס מיינט: "א פאל געאייגענט צו געבן", דערנאך איז דאס ווייטער געגאנגען צו אן ענדליך גריכיש ווארט ביז עס האט באקומען די מיינונג "צו געבן".
די זאך וואס ווערט געגעבן קען זיין א בארורליכער אביעקט, ווי "א בוך" אדער "א פעדער" אדער קען דאס זיין אן אבסטראקטע זאך ווי "א ענטפער" אדער "הילף". די דאטיוו טוט געווענליך אנמערקן די נישט דירעקטער אביעקט פון א זאכווארט, באציענדיג זיך בלויז צום אקט פון געבן עפעס.


text:
אטא פאן ביסמארק
אטא עדוואַרד לעאפאלד פֿאן ביסמאַרק (דייטש: Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen; 1טן אפריל 1815 - 30סטן יולי 1898), באוואוסט ווי דער "אייזערנער קאנצלער", איז געווען קאנצלער (פרעמיער מיניסטער) פון פרייסן (1862-1873). ביסמארק האט פאראייניקט דייטשלאנד אין א סעריע פון מלחמות, און איז געווארן דער ערשטער קאנצלער (1871-1890) פון דער דייטשער אימפעריע, און ווערט גערעכנט דער פאטער פונעם דייטשן פאלק. ביסמארק איז געווען א קאנסערוואטיווער, אריסטאקראטישער און מאנארכיסטישער פאליטיקער. ער האט איינגעפירט געזונט פארזיכערונג און פענסיעס פאר ארבעטער.


text:
1865
1865 איז דאס 65סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1865 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן אפריל - אברהם לינקאלן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן געשאסן (און צומארגן געשטארבן)
- 17טן מיי - געגרינדעט דער אינטערנאציאנאלער טעלעקאמוניקאציע פארבאנד, די עלצטע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע אין דער וועלט
- 5טן יולי
- ענגלאנד מאכט א געזעץ צו באגרעניצן די גיכקייט פון פארן, דער ערשטער אין דער וועלט.
- געגרינדעט די געהיימע דינסט פון די פאראייניגטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מיי - פיטער זימאן, האלענדישער געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געש' 1943)
- 3טן יוני - דזשארדזש דער פינפטער, מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1936)
- 7טן סעפטעמבער - הרב אברהם יצחק הכהן קוק (הרב קוק), הויפט רב פון ארץ ישראל (נפטר 1935)
- 12טן אקטאבער - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געש' 1940)
- 8טן דעצעמבער - יאן סיבעליוס, פֿינישער קאמפאזיטאר
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן אפריל - אברהם לינקאלן, דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע (געב' 1809)
- 2טן סעפטעמבער - וויליאם ראאן האמילטאן, בריטישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געב' 1805)
- 10טן דעצעמבער - לעאפאלד דער ערשטער פון בעלגיע (געב' 1790)


text:
עמנואל רינגלבלום
עמנואל רינגלבלום איז געווען א היסטאריקער, געבוירן אין 1900, פארברענגט ס'מערהייט פון זיינע יארן אין ווארשע, ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער געווען אין דער ווארשעווער געטא, נאכן אויפשטאנד איז ער פארטריבן געווארן קיין טראווניקי, פון וואנעט מען האט אים ארויסגעשווערצט, צוריק קיין ווארשע, זיך באהאלטנדיק אויף דער ארישער זייט, ביז מען האט אים געכאפט מיט זיין פאמיליע, און ער איז אומגעקומען מערץ 1944.
ער איז געווען א היסטאריקער אין ווארשאווער אוניווערסיטעט, פאר יידישער היסטאריע אין פוילן, און זייענדיק א היסטאריקער, האט ער געפילט די וויכטיגקייט, פונעם אויפשטעלן אן ארכיוו אין דער געטא. דאס אויפשטעלן דעם ארכיוו איז געווען פארבינדן מיט איינשטעלן דאס לעבן, דערפאר האט מען עס געגעבן דעם געהיימען נאמען עונג שבת, שרייבנדיק פון אלע שטאנדפונקטן, פון די פאליטישע פארטייען, פון רעליגיעזע יידן ביז אסימילאטארן, האט ער געשריבן מיט זיינע פריינט.
אין די דריי אין א האלב יאר, וואס די געטא איז געשטאנען, האט ער באוויזן צאמצושטעלן דריי דיקע ביכער, מורא האבנדיק אז נאציס וועלן לייגן א האנט אויף זיין ארבעט, האט ער באהאלטן זיין מייסטערווערק, אויף פארשידענע ערטער ארום דער געטא, נאכן קריג זענען צוויי פון די דריי ארכיוון געפונען געווארן, די דריטע האט מען ביז היינט נישט געפונען.
זיין ארבעט איז די בעסטע אין באשרייבן דאס לעבן אין דער געטא, וואס קומט פון אינעווייניק, און נעמט ארום אלע שיכטן, און קרייזן אין דער געטא.


text:
שבועה
א שבועה איז א פיסיכיאלאגישער איבערטרייבונג אז מען זאגט ארויס גאר א שטארקע הייליגער באגריף וואס מען טרויערט זיך נישט ארויסצוזאגן פון מויל סתם אזוי ווייל עס וועקט אויף גאר העכערע געפילן.
רוב מאל נוצט מען דאס ביי א געבעט אדער ביי א צוזאג.
אין רעגירונג פאזיציעס שווערט מען אויף א בייבל אז מען גייט דינען געטריי די איינוואונער.
לעצטענס איז געווען איין קאנגרעסמאן וואס האט געשוואורן צום קאראן ווייל ער איז א מוסולמענער.
אויך אין געריכט שווערט מען אויף א בייבל אז מען גייט עדות זאגן בלויז דעם אמת.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אסור אויף א פארעם ארויסזאגן ג-ט'ס נאמען אלס עדות ביי א צוזאג אין ביזנעס אדער סיי וואסארא אנדערע צוזאג ווייל די הלכה לאזט נישט זיין אזוי פריינטליך צו ג-ט, ארויסצוזאגן זיין נאמען פאר פריוואטע צוועקן [פֿעלט אַ מקור].


text:
23סטן אויגוסט
דעם 23סטן אויגוסט איז דער 235סטער טאג פון יאר (236סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 130 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1328 - פיליפ דער זעקסטער געקריינט מלך פון פראנקרייך.
- 1616 - געגרינדעט דער אוניווערסיטער פון גראנינגען אין דער רעפובליק פון די פאראייניקטע פראווינצן.
- 1617 - די ערשטע איין-ריכטונגדיקע גאס אין דער וועלט אוועקגעשטעלט אין לאנדאן.
- 1833 - שקלאפעריי אפגעשאפן אין די בריטישע קאלאניעס.
- 1839 - בריטאניע געוועלטיקט איבער האנג קאנג.
- 1914 - ערשטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד.
- 1929 - אנגעהויבן די אראבער פאגראמען קעגן יידן אין חברון און צפת.
- 1939 - דער ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך ווערט אונטערגעשריבן צווישן נאצי דייטשלאנד און דעם סאוועטן פארבאנד.
- 1940 - די דייטשן הייבן אן באמבארדירן לאנדאן.
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון סטאלינגראד קאמף
- 1982 - באשיר זשומייעל געוויילט פרעזידענט פון לבנון.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1754 - לואי דער זעכצעטער, מלך פון פראנקרייך (הינגעריכטעט 1793)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1982 - סטאנפארד מור, אמעריקאנע ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1913)
פייערטעג און פאסירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רומעניע - באפרייאונג טאג 1944


text:
חפץ חיים
דער חפץ חיים, רבי ישראל מאיר הכהן פון ראדין (י"א שבט תקצ"ח, זשעטל - כ"ד אלול תרצ"ג, ראדין) האט געפירט א ישיבה אין ראדין, פוילן. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל, און ער האט פארפאסט די ספרים חפץ חיים, משנה ברורה און נאך.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל מאיר איז געבוירן געווארן אין זשעטל, ליטע (היינט בעלארוס), י"א שבט, ה'תקצ"ח. ביי די צען יאר איז ער פאר'יתומ'ט געווארן פון זיין פאטער. זיין מוטער האט חתונה געהאט א זיווג שני מיטן נאמען פאפקא. ווען ישראל מאיר איז געווען אלט 17 יאר האט ער חתונה געהאט מיט זיין שטיף-שוועסטער.
ער איז געווען א תלמיד פֿון ר' נחום'קע פֿון הורודנא.
נאך דער חתונה האט ער געוואוינט אין ראדין, א שטעטל נישט ווייט פון ווילנע. שפעטער איז ער געווארן א ראש ישיבה אין וואשילשאק, ווילנער גובערניע; דארט פלעג ער עסן ביים ראש ישיבה, רבי יצחק הכהן קאפלאן. זיין געהאלט איז געווען 50 רובל א זמן.
א שטיק צײַט האט ער פֿארדינט זיין פרנסה פֿון א קלייט וואס ער האט געהאלטן, אבער שפעטער האט ער זי פֿארמאכט, זאגנדיג אז ער נעמט אוועק פרנסה פֿון די אנדערע סוחרים.
תורה און כלל-ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פֿון די גדולי הדור און איז געווען איינער פֿון די מייסדים פֿון אגודת ישראל.
צווישן די ספרים וואס ער האט געשריבן זענען דער "חפץ חיים" (וועגן די דינים פֿון לשון הרע, רכילות און מוציא שם רע) און "שמירת הלשון" (וואס רעדט ארום די וויכטיגקייט פֿון געבן אכט אויף וואס מען רעדט ארויס. ווי אויך "ליקוטי הלכות" אויף די מסכתות אין סדרים זרעים און קדשים וואס האבן נישט קיין רי"ף.
ער האט אויך ארויסגעגעבן דעם באקאנטן "משנה ברורה" דער הלכה ספר וואס איז געווארן צאמגעקליבן דורך א שטאב כולל אינגעלייט אונטער זיין אנפירערשאפט, און געווידמעט זיין לעבן מען זאל נישט רעדן קיין לשון הרע שלעכטע רייד אויף אן אנדערן.
געווען א גרויסער עניו, און אליינס פארקויפט זיינע ספרים.


text:
רמב"ם שפיטאל
רמב"ם שפיטאל, איז דער גרעסטער שפיטאל אין צפון ישראל, און האט די מערסטע אפטיילונגען, פון מעדיצינישע באהאנדלונגען. און דינט אלס פאקולטעט פון טעכניאן אוניווערסיטעט. און ווערט פארעכנט אלס איינע פון די בעסטע שפיטעלער אין ישראל.
געגרינדעט דורך דעם בריטישן מאנדאט, בעיקר פאר די ענגלישע באהערדע און זייערע פאמיליעס, און פאר דער אראבישער באפעלקערונג, אין חיפה. אויפגעבויט נאנט צום פארט, און צו דעם באן צענטער, וואס די מאנדאטארישע רעגירונג האט אויפגעשטלט אין חיפה.
ביז דער אומאפהענגיקייט מלחמה זענען אלע באהאנדלט געווארן אייניג. ווען דער קריג האט אויסגעבראכן, האבן די צוויי קריגערישע זייטן, אריינגעברענגט די מיינונגס פארשידנהייטן אין שפיטאל, און ווען די אראבער זענען אנטלאפן, האבן די יידן איבערגענומען דעם שפיטאל.
אנהייב איז דער שפיטאל געווען א שטאטישער שפיטאל, וואס האט געדויערט א וויילע, ביז עס איז געווארן א רעגירונגס קאנטראלירטער שפיטאל. אין 1952, איז דער שפיטאל גערופן געווארן, אין עהרע פון רמב"ם.
דער שפיטאל דינט אלס היילונגס צענטער, אויך פאר צה"ל זעלנער, דעריבער איז דא א העליקאפטער לאנדונגס ארט אין שפיטאל, און סאלדאטן דורכאויס מלחמות, זענען האספיטאליזירט געווארן אינעם שפיטאל.
דער שפיטאל ווערט אויך גערופן די די געגנט פון מעדיצין פארן געזונטהייט פון דעם מענטשן.


text:
לכה דודי
לכה דודי איז א פיוט וואס אידן פירן זיך צו זינגען יעדן פרייטיג צו נאכטס ביים קבלת שבת.
עס רעדט ווי אידן גרייטן זיך צום שבת, ווי אזוי זיי זאלן זיך אפשאקלען פון די שטויב און שמוץ און זיך אנטועהן שיינע בגדים.
עס איז ווי א משל ווי א כלה גרייט זיך צו איהם גלוסטיגן חתן מקבל זיין דעם ליכטיגן שבת.
אזוי ווי ביי אידן איז דער עיקר שמחה און פרייליכקייט ווען משיח וועט קומען, רעדט דער שיר זייער אסאך ווי אזוי אידן וועלן זיך אפשאקלען פון דעם ביטערן גלות, מען וועט גיין קיין ירושלים בויען דעם בית המקדש, די שונאים פון אידן וועלן האבן א וויסטע מפלה, און מיט פרייליכקייט ווען מען ענטפאגען דעם משיח.
דער פיוט האט געשריבן א גרויסער מאן ר' שלמה אלקבץ. ער איז געווען דער שוואגער און דער רבי פון ר' משה קורדיווארי, געוואונט האט ער אין צפת און געווען פון די גרויסע מקובלים.
ער האט געמאכט פארשידענע ספרים ווי שורש ישי, מנות הלוי, אילת אהבים און נאך.
אזוי ווי דער שיר ברענגט ארויס די ליבשאפט ווי א כלה בענקט נאך איהר חתן, און ווי זיי טרייסטן זיך אז עס קומט זיסע צייטן, איז דער שיר איבערגעשריבן אויף אסאך שפראכן, אפילו די גוים באנוצען זיך דערמיט.


text:
פערל הארבער
פערל הארבער איז א האפן וואס געפינט זיך אויף אן אינזל אין האוואי, פאראייניגטע שטאטן, וואו עס האט זיך געפונען א מיליטערישער באזע, און אמעריקע האט זיך אין אנהויב געהאלטן נייטראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אבער שפעטער האט יאפאן אנגעפירט דארטן אן אטאקע אויף דער אמעריקאנער באזע, אום 7טן דעצעמבער 1941. און דאן האט אמעריקע ערקלערט קריג אויף יאפאן, און דייטשלאנד האט אלס יאפאן'ס פארבינדעטע דערקלערט קריג אויף אמעריקע.
די אטאקע איז דורכגעפירט געווארן אין צוויי פאזעס, די ערשטע כוואליע יאפאנעזע קריגס עראפלאנען, האבן אטאקירט אום 7:51 אינדערפרי, 183 קריגס עראפלאנען האבן טיילגענומען אינעם אטאקע. שפעטער 8:30 איז די צווייטע כוואליע אנגעקומען פון 170 עראפלאנען, און האט באמבאדירט די שיפן, וואס זענען געווען געאנקערט ביי די פארט.
די אריזאנע קריגס שיף האט געכאפט א דירעקטע באמבע, אויפן אמוניציע אפטיילונג פונעם שיף, די שיף האט אויפגעריסן, און געזינקען עטליכע סעקונדעס דערויף, נאך ניין שיפן האבן געזינקען, און איין און צוואנציג זענען שטארק געשעדיקט געווארן, דריי פון די געשעדיקטע שיפן אוממעגליך איבערצובויען.
2,350 אמעריקאנע זעלנער, זענען אומגעקומען אין די אטאקע, און 1,178 זענען פארווונדעט געווארן, צווישן די טויטע זענען 68 געווען ציווילע. רוב געשטארבענע סאלדאטן זענען געווען פון אריזאנע שיף.
לויט געוויסע קאנספיראציע טעאריקער האט פרעזידענט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט געוואוסט פון פאראויס פון דער אטאקע און ער האט דאס צוגעלאזט בכדי איבערצואוועגן דעם פאלקס מיינונג פון קעגן אויף פרא מלחמה, אבער עס איז נאך א דעבאטע אויף ביזן היינטיגן טאג, און עס איז דא ראיות אויף ביידע זייטן.


text:
לודוויג וויטגנשטיין
לודוויג יאזעף יאהאַן וויטגנשטיין (דייטשיש: Ludwig Josef Johann Wittgenstein; 26סטן אפריל 1889 - 29סטן אפריל 1951) איז געווען אן עסטרייכער פילאסאף, וואס איז געווען פראפעסאר פון פילאסאפיע אין דעם אוניווערסיטעט פון קיימברידזש פון 1939 ביז 1947. זיין בוך פילאסאפישע פארשונגען האט מען ארויסגעגעבן נאך זיין טויט; עס ווערט גערעכנט פון די וויכסטיקע ווערק אין אנאלאטישער פילאסאפיע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לודוויג וויטגענשטיין איז געבוירן געווערן אין ווין דעם 26סטן אפריל 1889 צו קארל און לעאפאלדין וויטגענשטיין, זייער יונגסטע קינד. זיינע עלטערן זענען געווען פון די חשובסטע און רייכסטע משפחות אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע.


text:
בערלין זאאלאגישער גארטן באן סטאנציע
די זאָאָלאָגישער גאָרטן באֵן סטאַנציע (דייטשיש: Bahnhof Zoo) איז איינע פון די צענטראלע באן סטאנציעס אין בערלין. פון דער באן סטאנציע קען מען פארן מיט דעם מעטרא און מיט דער באן צו א סך צילן אין דייטשלאנד און אין דער פראווינץ בראנדענבורג. די סטאנציע ליגט לעבן דעם זאאלאגישן גארטן פון וועסט בערלין און לעבן דער הויפט גאס "קורפירסטנדאם". אין די יארן פון דער בערלינער טיילונג, די סטאנציע איז געווען די צענטראלע סטאנציע פון וועסט בערלין. איצט האט די סטאנציע "לערטער באנהויף" גענומען איר פלאץ.


text:
ברעזנא
קאארדינאטן: 48°49′N 19°39′E / 48.817, 19.65
ברעזנא אדער ברעזנע (סלאוואקיש: Brezno; אונגאריש: Breznóbánya; דייטשיש: Bries) איז א שטאט אין צענטראלער סלאוואקיי מיט א באפעלקערונג פון 22,279 (2005). פאר דער ערשטער וועלט מלחמה איז דאס געווען אין אונגארן און נאכדעם ביז צווישן די צוויי וועלט מלחמות איז דאס געוועזן אין טשעכאסלאוואקיי, און זייט 1993 איז דאס אין סלאוואקיי.
עס איז שוין פאר יארן באקאנט אלס אן אידישע ארט וואס ווערט שוין געברענגט אין עלטערע ספרים, ווי אויך איז דארטן געוועזן א דרוקעריי, וואס האט העכסט ווארשיינליך היבש צוגעגעבן צו דעם אידישן לעבן דארטן.
אין 1902 האבן געוואוינט אין ברעזנא 170 אידן, און אין 1940, 200 אידן.


text:
נארמאל
דער טערמין נארמאל איז געווענליך צו באטיטולן יעדעס פיראכץ, געשעניש, זאך. א.א.וו. וואס פעלט אן אפנויג פון איר דורכשניטליכער מיטל-מעסיגקייט.
נישט נארמאל איז אפט באנוצט אין א נעגאטיווער זין (ווי אנצודייטן אז א מענטשס פיראכץ אדער סיי וואסערע סיטואציע איז אומריכטיג אדער קראנק א.ד.ג.)
דער אקספארד ווערטערבוך טייטשט דאס: צושטעלן זיך צו א סטאנדארט. אבער אין ברייטערן אפטייטש פון דעם מידה איז דאס נישט דוקא צום עצם סטראקטור פון סטאנדארט נאר אפילו בלויז צום אידיאלאגיע דערפון און נישט צום עצם סטאנדארט.[פֿעלט אַ מקור]
די טעמים און סיבות קענען זיין פארשידענארטיק פארוואס א מענטש איז נארמאל: סיי נעגעטיווע ווי פחד אדער בושה א.א.וו. אדער פאזיטיווע ווי הייליגקייט אדער ליבע און שעצונג צום סטאנדארט.
אויב איינער וואונט אין א ציוויליזאציע מיט א אן אייגענארטיגער קאלטור וואס פירט זיך איין וועג און דער יחיד פירט זיך פארקערט איז ער נישט נארמאל רעלאטיוו צווישן זיין געזעלשאפט.


text:
כולל חיבת ירושלים
כולל חיבת ירושלים אדער כולל גאליציע געגרינדעד געווארן אין יאר ה'תק"ץ, איז א גרויסע צדקה וואו מען פארטיילט געלט פאר יידן פון ארץ ישראל.
די צדקה איז געגרינדעט געווארן אין גאליציע, דורך די גדולי הדור פון יענע צייט, און זיי האבן געמוטיגט זייערע אַנהענגער צו געבן צדקה פאר צדקת ארץ ישראל, וויבאלד זיי קענען פערזענליך נישט וואוינען אין ארץ ישראל.
און היינט הויפטקווארטירט אין מאה שערים געגנט, ירושלים.
דער ערשטער נשיא פונעם כולל איז געווען רבי חיים האלבערשטאם, דער צאנזער רב[פֿעלט אַ מקור]. היינט האט דער כולל דריי נשיאים אין אמעריקע:
- כ"ק אדמו"ר רבי צבי שפירא שליט"א פון בלאזשאוו
- כ"ק אדמו"ר רבי שמואל דוד האלבערשטאם שליט"א פון צאנז קלויזענבורג
- כ"ק אדמו"ר רבי בן ציון אריה לייבוש האלבערשטאם שליט"א פון באבוב.
כ"ק אדמו"ר רבי לייבוש לייזער שליט"א פון פשעווארסק איז דער נשיא פונעם כולל אין אייראפע.


text:
מייקל פאקס
מייקל פֿאקס (כ"א אדר, תרצ"ג - ט"ו אייר, תשס"ט) איז געווען א בריטיש-געבוירן ייד און ישראלדיקער אדוואקאט. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון הערצאג, פאקס מיט נאמן, די גרעסטע געזעץ פירמע אין ישראל.[1]
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מייקל פאקס איז געבוירן אין לאנדאן, ענגלאנד צו זיין פאטער סאם פאקס און זיין מוטער פריידא עלקא, א טאכטער פון ר' יוסף יצחק פערלמאן, דער פרנס פונעם סונדערלאנד בית המדרש. ער האט שטודירט יוריספרודענץ אין דער לאנדאנער אוניווערסיטעט און געעפנט א פריוואטן פראקטיץ , פאקס מיט גיבאנס, אין לאנדאן, איידער ער האט אימיגרירט קיין ישראל אין 1968.[2] אין 1972 האט ער אויפגעשטעלט, מיט חיים הערצאג און יעקב נאמן, די געזעץ פירמע הערצאג, פאקס און נאמן, וואס איז היינט פון די גרעסטע פירמעס פון אדוואקאטן אין ישראל. ער האט געוואוינט אין הרצליה פיתוח. זיין ווייב איז שילא איזראעל, אויך אן אדוואקאט. זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער.[2] ער איז נפטר געווארן שבת ט"ו אייר תשס"ט, נאָך א יארצענדלינג וואס ער האט געליטן פון יענער מחלה.[2]
לעגאלישע און זשורנאליסטישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאקס איז געווען א מיטגליד פון דער אינטערנאַציאנאַלער אַדוואקאַטנשאַפֿט אַסאסיאַציע און דער יוריספרודענץ געזעלשאפו פון ענגלאנד און וועלס. ער איז געווען א מומחה אין קארפאראטיוון יוריספרודענץ., בפרט אין צונויפגאסן און קנינים און אינפראסטרוקטור אנטוויקלונג. ער איז געווען דער פארזיצער פון דער ישראל, בריטן און דער קאמאנוועלט אסאסיאציע (IBCA).
פאקס פלעג שרייבן א מאנאטלעכע קאלומנע פאר דער ענגלישער אויסגאבע פון דער ישראלדיקער צייטונג הארץ.[2]
Honours[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2003, Fox איז פאקס געווארן א מיטגליד פון דער ארדנונג פון דער בריטישער אימפעריע (MBE) צוליב זיין ביישטייערונג צו ישראל-בריטישע באציאונגען. [2]
פארעפנטליכע ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Mountains and Molehills, Essays 2003-2007, Weill Publishers
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Cashman, Greer Fay (March 18, 1997). "A friend who was like an older brother", זשערוסאלעם פאסט. דערגרייכט דעם 2007-01-17.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 הספד, הארץ, דעם 10טן מיי, 2009


text:
קול מבשר
קול מבשר איז א אידישע נייעס האטליין ליניע וואס גיט איבער נייעס און וויכטיגע אינפארמאציע דורכ'ן טעלעפאן פאר'ן היימישן ציבור. עס איז איבערהויפט פאפולער ביי די חרדישע אידן וואס הערן נישט קיין ראדיא.
קול מבשר איז געגרינדעט געווארן פאר תשס'ד און האט זיך אנטוויקלט צו א גרויסע ברייטפארצווייגטע אפעראציע מיט גאר אסאך אפטיילונגען, ווי אידישע נייעס, וועלטליכע נייעס, כסדר'דיגע נייעס "בולעטינס", כסדר'דיגע "אינטערוויס", פאליטישע "קאכלעפל", אקטועלע שטוב און סעזאנאלע נייעס, ביזנעס און פינאנציעלע נייעס,
אויף קנעפל דריי איז דא א אויסוואל פון, אויספירליכע אינטערוויס, געזונטהייט נייעס און לעקציעס, אן אויסוואל פון פינאנציעלע נייעס אנאליזן און לעקציעס, א סעריע פון חיזוק און זעלבסט-הילף שמוסן, א סעריע איבער חורבן אייראפע, א גרויסע אויסוואל פון פאליטישע און פארטייאישע אנאליזן שמוסן און אפהאנדלונגען, און צום לעצט די לאנגיעריגע גאר באליבטע וועכענטליכע לייכטע אונטערהאלטונג אנאליז אויף קנעפל ניין וואס באהאנדלט אלץ און אלעמען אויף א גוטמיטיגע שטייגער,
אין די תורה אפטיילונג (נומער 5) קען מען הערן עטליכע באזונדערע אידישע היסטאריע רובריקן, יארצייטן און סיפורי צדיקים, נייע ספרים אפטיילונג, חינוך, שיעורים אין חובת הלבבות, און א אפציע זיך צו פארבינדן מיט קול הלשון.
אויך איז דא א מוזיק אפטיילונג (נומער 8) וואו מען קען הערן עטליכע אויסוואלן נאכאנאנדע מוזיק, און אן אפטיילונג פון נייע אלבומען.
אינעם זומער סעזאן איז אויף נומער זיבן דא א טראפיק אפטיילונג מיט פונקטליכע אנווייזונגען וויאזוי צו פארמיידן טרעפיק אויפן וועג צו און פון די אידישע קעטסקיל בערג "די קאנטרי".
דער גרינדער און הויפט נייעס באריכטער איז ר' זלמן ווידער, וועלכע טוט אן עקזאמפלארע ארבייט איבערגעבנדיג די אידישע און וועלטליכע נייעס באריכטן נייטראל און צום פונקט. פארטייאישקייט לאזט ער איבער פארן ר' י. ג. א גאר טאלאנטפולע און געשמאקע אינגערמאן וואס גיט איבער די טעגליכע פאליטישע נייעס און א סך-הכל פון די טעגליכע נייעס אין עקאנאמיע און פינאנץ. דער חשובער אינגערמאן ידען און שרייבער ר' מ. ד. גיט די נאכאנאנדע אינטערוויס און אויך רוב אויספירליכע אינטערוויס. ר' זלמן איז א נעפיו פון שמואל ווידער, דער רעדאקטאר פונעם צייטונג דער בלאט.
די געזונטהייט אפטיילונג ווערט געפירט דורך די לעגענדארער גרינדער און פירער פון עטליכע גאר וויכטיגע וואוילטעטיגע ארגאניזאציעס הרב ר' הערשל מייזלס, אין די ביזנעס אפטיילונג קען מען הערן ר' י. כ., ר' י.ק., דער דינאמישער לאזער לאנדא. ר' י. י. ל., און נאך.
קריטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קריטיק וואס איז דא קעגען דעם איז: אז די יונגלעך און בחורים האבן צוטריט דערצו, וואס אפילו א טאטע וועלכע לאזט נישט אריין קיין צייטונגען און שטוב ווייל לויט זייער מיינונג מוזן די קינדער נישט זיין אינפארמירט מיט אלע טאג טעגליכע געשעענישן, ביי קול מבשר קען ער נישט אפשטעלן דער זון וועלעכע קען עס רופן ווען אימער..
די נייעס אויף קול מבשר ווערט איבער געפרישט צוויי מאל א טאג. א חוץ די בליצן אפטיילונג וואס טוישט זיך יעדע מאל וואס עס קומט אריין עפעס אן אינטערסאנטע נייעס וכדומה עס איז דא אן אפשען צו גיין פון קול מבשר צו קול הלשון.
אלע חרדישע נייעס, תורה, און פראפאגאנדע טעלעפאן האטליינס
קול מבשר • קו הציבור • קול החרדי • קול הדור האחרון • קול חוצב להבות אש • קול סאטמאר • לשון הרע • נטורי קרתא • זקניך ויאמרו לך • קול הלשון (דף היומי) • ישיבה וועלט • נטרונא • הכל בסדר • נחום ראזענבערג • אליהו אמסעל • קול השבת • קול זכור ימות עולם


text:
הרוגי מלכות פונעם ראטנפארבאנד
אויף דער נאכט פון 12טן- 13טן אויגוסט 1952 האט מען הינגעריכט, אויפן באפעל פון סטאלין, דרייצן אנגעזעענע יידיש-שרייבערס פון סאוועטן פארבאנד. צווישן די הרוגי מלכות האבן זיך געפונען שלמה לאזאווסקי, פרץ מארקיש, לעאן טאלמי, לייב קוויטקא, טשיייקא וואטענבערג-אסטראווסקאיא, עמיליא טיאמין, בנימין זוסקינד, איליא וואטענבערג, יוסף שימעלאוויטש, יוסף יוזעפאוויטש, דוד האפשטיין, איציק פעפער און דוד בערגעלסאן. אויף רוסיש הייסט די נאכט Hoчb kaзHëHHыx пoэToB, די נאכט פון די הינגעריכטע דיכטער.
חוץ די דאזיקע שרייבערס, וואס מע האט כלומערשט "געמישפט" אויף א צענטארלן פראצעס, זיינען דערצו נאך ארעסטירט געווארן סך-הכל 110 מענטשן. "צען פון זיי האט מען דערשאסן, 89 געשמאכט אין "גולאג", איין מענטש איז פארשיקט געווארן צו די ווייסע בערן. פינף מענטשן -- אזעלכע ווי דער ליטעראטור-קענער יצחק נוסינאוו און און דער שפראכקענער עלי ספיוואק -- האבן ניט אויסגעהאלטן די פייניקונגען און געשטארבן אין תפיסות. פינף מענטשן האט מען נייט באוויזן די פארמישפטן (צווישן זיי איז געווען דער פראזאיקער עלי שעכטמאן), און זייי האט מען ארויסגעלאזט אין קורצן נאך סטאלינס טויט." (ג. עסטרייך, פארווערטס, 13טן אויגוסט, 2004).
אנגעהויבן האבן זיך די סאוועטישע רדיפות אויף יידיש-שרייבערס און קולטור-טוערס נאך אין די 30ער און 40ער יארן ווי א טיייל פון דער "ליקווידאציע" פון דער יידיש-קולטור אין פארבאנד בכלל. די גזירה פון 12טן אויגוסט האט זיך גענומען דערפון, וואס די סאוועטישע רעגירונג האט געהאלטן די שרייבערס פאר צו "נאציאנאליסטיש", ד"ה צו יידישלעך.


text:
ניוגראונדס
ניוגראונדס (ענגליש: Newgrounds) איז אן אמעריקאנער וועבזייטל און פירמע פון פארוויילונג און סאציעלע מעדיע. אנגעהויבן דעם 6טן יולי, 1995, פון טאם פֿאלפּ, דער עיקר פון דעם זייטל איז אדאבי פלאש פילמען און שפילן, אבער עס איז דא אויך א בלאט פון מוזיק און קונסט. טאם פאלפ בלייבט ווי דעם זייטל'ס בעל-הבית און מאכט נאך זיין אייגענע פראדוקציעס. דער קאבינעט פון ניוגראונדס איז אין גלענסייד, פענסילוועניע.
די סיסטעם פונעם זייטל איז מיוסד אויף דער אנטיילנעמונג פון די באניצערס, וואס סיי מאכן די פילמען, שפילן, מוזיק און צייכענונגען און סיי באשליסן ביי אפשטימונג וואס איז גוט גענוק צו בלייבן אויפן זייטל און וואס איז נישט.


text:
איסר יהודה אונטערמאן
הרב איסר יהודה אונטערמאן (י"ד ניסן ה'תרמ"ו - כ"ד שבט ה'תשל"ו) איז געווען דער אשכנזישער הויפט רב פון ישראל פון תרכ"ד ביז תרל"ב.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איסר יהודה אונטערמען איז געבוירן אין בריסק (היינט אין בעלארוס) צו זיין פאטער ר' אליהו און זיין מוטער שיינא. ער האט געלערנט ביים בריסקער דיין, רבי שמחה זעליג ריגער, און ביי די צוועלף יאר איז ער געגאנגען לערנען מיט דער ערשטער חבורה וואס האבן געלערנט אין דער עץ חיים ישיבה אין מאלטש אונטער רבי זלמן סענדער כהנא שפירא, און שפעטער אונטער רבי שמעון שקאפ. נאך זיין חתונה מיט רחל לאה יעלין האט ער געלערנט אין דעם כולל פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואו ער האט באקומען היתר הוראה פון רבי רפאל שפירא און דערנאך האט ער אליין געעפנט א ישיבה אין ווישנעווע (נישט ווייט פון וואלאזשין) אין תר"ע.
ר איז נפטר געווארן אין תשל"וֹ און באערדיגט אין הר הזיתים.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תרפ"ד איז ער באשטימט געווארן רב פון ליווערפול, ענגלאנד, וואו ער האט געדינט אין דעם אמט 22 יאר. אין תש"ו איז ער געווארן דער דריטער הויפט רב פון תל אביב, ביז תשכ"ו, ווען ער איז באשטימט געווארן הויפט רב פון ישראל.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין דעם ספר "שבט מיהודה".[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שבט מיהודה (היברובוקס)


text:
הויז
צי מיינט איר הויזן?
הויז איז א געביידע וואו מענטשן וואוינען. עס ווערט געבויעט דורך מענטשן און ווערט גערופן הויז אזוי ווי עס פארמאגט פיר ווענט מיט א דאך.
א הויז באשוצט קעגן רעגן, שניי, קעלט, ווינטען, גנבים און חיות.
מענטשן וועלן רוב צייט פון טאג נישט זיין אין זייער הויז, נאר ביי דער ארבעט און אין אנדערע פלעצער אבער וועלן זיך געוויינליך געפינען אין זייער הויז ביי נאכט.
עס איז קאמיש אז מענטשן וועלן אוועק געבן רוב צייט פון זייער לעבן פאר דעם הויז אפילו זיי געפונען זיך אינדרויסן מער וואו דערין.[פֿעלט אַ מקור]
א הויז פארמאגט צום ווייניגסטנס איין טיר און עטליכע פענסטער
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס הויז האט ערמעגליכט מענטשן זיך ארויסצוציען פון היילן און פון געצעלטן וועלעכע זענען געווענליך נישט געווען באשיצט פון קעלטן און בעלי חיים, זייענדיג געבויעט פון ליילעכער ליים האלץ און הויט פון חיות.
היינט ווערן די מערהייט פון הייזער געבויעט פון שטיין און צעמענט. עס זענען נאך אלס פארהאן אזעלעכע וואס בויען א הויז פון האלץ און בלעך.
בויען און אויסשטעלן א פלאן פון בויען איז היינט א גרויסע מארק, אזוי אויך אדוואקאטן פאר "בויען פערמיטן" וכדו'.
אין פארשידענע מיוזיעמס דורכאויס דער וועלט זענען פארהאן בילדער און אויסשטעלן פון פארשידענע סארט געבויאכצער דורכאויס די יארן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גוגל ווידעא
גוגעל ווידעא איז א ווידעא וואטשן און ארויפלודירונג וועב סייט פון גוגל.
עס איז אַ מאַסן פאַרזאמלונג פון טויזנטער ווידעאס צושפרייט איבער'ן גאַנצן וועב אבער עס שיקט אייך נישט צום מקור נאר עס לייגט די לינק פון ווי עס איז.
ארויפצולאדירן ווידעא און איר האט נישט קיין וועבסייט איז זייער קאמפלאצירט און דארף דארכגיין דעם צענזור פון גוגל איר קענט זיך באונוצען מיט דעם קאנקורענט יוטוב וואס איז פיל שנעלער און גרינגער אבער נישט אזוי פראמיניט.
עס האט אויך עקסטער סוירטש ווי למשל טייפט אריין זאלי אדער ארוני און זעהט וואס עס געט אייך אלס.
עס איז אויך דא זייער אסאך חסידישע קליפס דאס אלעס קומט פון איין איד הרב ר' יוסף יצחק זאב קאלקאווסקי באקאנט אלס זשאוסעף קאלקאווסקי. וואס זייענדיג א חסידישער בעל תשובה גלייבט ער אז רעביס עבודת ה' וועט מאכן בעלי תשובה די אלע פרייע אידן וואס קוקן גוגל ווידעא, ער לייגט דאס אויף זיין סייט און ר' גוגל ווייזט דאס אייך אין א באזונדערע בלאט נישט אהין טראגענדיג דעם אינטערנעט טראפיק.
עס שטעלט אויך צו אר עס עס פיעד אז אויב ווילט אריינבאקומען אלע ווידעאס פון סאטמאר סיינט איר זיך אויף פאר די ווארט.
גוגל זוך מכשיר • גוגל כלים פאס • זשימעיל • גוגל שמועס • גוגל קא אפ • גוגל נייעס • גוגל דעסקטאפ • גוגל דאקומענטן • גוגל לייענער • גוגל אלערטס • גוגל מאפע • גוגל ווידעא • גוגל אנאליטיקס • בלאגער • גוגל פינאנץ • לעבס • גוגל בילדער • גוגל ביכער • פרוגעל • גוגל ערד • גוגל בוקמארקס • יוטוב • גוגל גרופעס


text:
אומגלייכהייט
אן אומגלייכונג (ענגליש: inequality) איז א באגריף אין מאטעמאטיק און צייכנט אָן צוויי ווערטן (אין אלגעמיין נומערן) וואס זיינען נישט גלייך.
אומגלייכונגען באצייכנט מען מיט דעם   סימבאל, ווען דער נומער אין דער שפיץ-זייט באצייכנט דעם קלענערן נומער און דער נומער אין דער אפענער זייט באצייכנט דעם גרעסערן נומער. צום ביישפיל דער אויסדרוק
- 1 < 3 באדייט אז 3 איז גרעסער פון 1, און דער אויסדרוק
- 3 > 1 באדייט אז 1 איז קלענער פון 3.
אויב וויל מען אנצייכענען אז איין זייט איז אדער גלייך אדער קלענער פון צווייטן זייט שרייבט מען דאס אזוי וואס באדייט אז a אין גלייך אדער קלענער ווי b. דאס זעלבע אויב מען וויל אנצייכענען אז איין זייט איז אדער גלייך אדער גרעסער פון צווייטן זייט שרייבט מען דאס אזוי וואס באדייט אז a אין גלייך אדער גרעסער ווי b.
די כללים אויסצולייזן א וואריאבל אין א אומגלייכונג איז מער קאמפליצירט ווי ביי א גלייכונג. ווייל בשעת ווען מען טאפלט ביידע זייטן מיט א מינוס, דארף מען איבערדרייען דעם סימבאל. צום ביישפיל:
- דאס וועלן מיר טאפלען מיט 2-
- דארף מען איבערדרייען דעם סימבאל


text:
נאצי דייטשלאנד
נאצי דייטשלאנד (דריֵיטע רייך) איז דער נאמען פאר דייטשלאנד אונטער דער הערשאפט פון היטלער פון 1933 ביז 1945. די נאציס האבן גערודפ'ט און דערמארדעט מיליאנען יידן, רוב פון אייראפעישן יידנטום.
דעם 30סטן יאנואר 1933 איז היטלער געווארן קאנצלער פון דייטשלאנד, און ער האט גאנץ גיך עלימינירט אלע אפאזיציע צו זיין הערשאפט.
אנטיסעמיטיזם איז געווען א וויכטיקער פונקט פון דער געזעלשאפט אין נאצי דייטשלאנד. דער געשטאפא און דער עס עס אונטער היינריך הימלער האבן גערודפט יידן און זיי געהרג'עט.
אין 1938 האבן זיי צוערשט אנעקסירט עסטרייך און שפעטער גענומען סודעטן פון טשעכאסלאוואקיי. אין 1939 האבן זיי איינגענומען דאס גאנצע לאנד פון טשעכאסלאוואקיי.


text:
הידראגען
הידראגען אדער וואַסערשטאף (ענגליש: Hydrogen) איז א כעמישער עלעמענט מיט אטאם נומער 1 און כעמישן סימבאל H, געמאכט פון אקסיגען מיט וואסער און האט נישט קיין קאליר.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הידראגען קומט נישט פון ערגעץ נאר מוז געמאכט ווערן. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי זיי צו פראדוצירן: דער ערשטער איז וואסער. ווען וואסער ווערט עלימינירט קומט ארויס דערפון א געוויסע עלעקטריזם און אקסיגען וועלכע זענען צוזאמען ריינע הידראגען. דער צווייטער וועג איז צו רעפארמירן פאסיל-ברענשטאף וועלכע פארמאגט אין זיך אסאך הידראגען איינמאל זי איז אויסגעברענט. ספעציעלע ברענשטאף רעפארמירער מאשינען צוטיילן די אפפאל און נעמען ארויס די הידראגען.
ווען עפעס טויג נישט אין א טראנספארמאטאר הייבט ער אן שאפן גאזן, איבערהויפט הידראגען. דערפאר אז מען טרעפט הידראגען איז דאס א סימן אז דער טראנספארמאטאר ווערט קאליע.
באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארטיגע הידראגען איז א גרויסע פארנעם וועלכע קען נישט אזוי גרינג צונויפגעדריקט ווערן ווי גאזאלין און איז בכלל שווערער צו באהאנדלען.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גראדעק
אין געאמעטריע איז א גראָדעק אדער רעקטאַנגל א פירעק מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען (גלייכווינקלען).
יעדער גראדעק איז א פאראלעלאגראם, מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען. די שכנותדיקע זייטן פון א גראדעק זענען געוויינלעך נישט גלייך מיט אנאנד. א גראדעק מיט אלע פיר זייטן גלייך רופט מען א קוואדראט.
אין א גראדעק זענע די צוויי אַלכסונס (דיאגאנאלן) גלייך און זיי האלבירן זיך איינס אנאנד.
די לענגערע פון די זייטן פון א גראדעק ווערט גערופן זיין "לענג", און די קירצערע זיין "ברייט".
אז די זייטן פון א גראדעק זענען לאנג און , דעמאלסט:
- דער פערימעטער פונעם גראדעק איז גלייך צו:
- דער שטח פונעם גראדעק איז גלייך צו: .
- די לענג פונעם אלכסון פונעם גראדעק רעכנט מען מיטן פיטאגאראס פרינציפ: .


text:
ישיבת עץ חיים (לאנדאן)
די ישיבת עץ חיים אין לאנדאן איז געגרינדעט אינעם איסט ענד פון לאנדאן בערך תר"ע דורך הגאון הצדיק ר' משה יצחק הלוי סגל, זצ"ל (דער פאטער פון הגאון הצדיק ר' יהודה זאב סגל, זצ"ל, דער מאנטשעסטער ראש ישיבה). ר' משה יצחק איז געווען ש תלמיד פון דעם אלטער פון נאווארדיק, וואס האט אים געהייסן מאכן א ישיבה אין וועלכע פלאץ ער זאל זיך געפינען. די ראשי ישיבות זענען געווען הרב אליהו לאפיאן און הרב נחמן שלמה גרינשפאן. נאך דער פטירה פון הרב גרינשפאן איז הרב נתן ארדמאן געווארן ראש ישיבה.
בערך אין יאר תש"ל איז די ישיבה אריבער אין איר היינטיגער געביידע אין גאלדערס גרין.
צווישן אירע תלמידים איז הרב ישראל יאקאבאוויטש.


text:
אבו האמזא
דער ארכי טעראריסט אבו האמזא, ניין און פערציג יאר אלט, אן אפשטאמיגער פון עגיפטן, און א מיטגליד פון דעם פינסבערי פארק מאסק, האט פאר עטליכע יאר געדינט אלס דער אימאם דארט, ביז מען האט אים באזייטיגט, ווייל ער האט געהאלטן דארט ראדיקאלע רעדעס, וואס אין זיי, האט ער געפרעדיגט ראדיקאלישקייט און געטרייקייט פאר דער טעראר גרופע על קאידא, אויך געהעצט דעם המון עם קעגן דער אמריקאנער אינדאווינדרונג איו איראק, פארהאלטן אין די ענגלישע טורמעס.
אמעריקע בעט פון ענגלאנד זיי זאלן ארויס ליפערן דעם טעראריסט. זיין אדוואקאט האט געפאדערט אז מען זאל אים נישט אויסליפערן, נאר ער זאל ענדיגן זיין זיבן יעריגע אורטייל טורמע, וואס דער ענגלישער געריכט האט אים צוגעטיילט. און דערנאך זאל ער קענען גיין פריי, נאך וואכן וואס דער קעיס ציהט זיך, האט דער ענגלישער געריכט ענדע געאורטיילט אז ער זאל יא ווערן ארויסגעליפערט, און מען זאל אים טראגן קיין אמעריקע. האמזא האט היינט צוטאגס ענגלישע בירגערשאפט, און דעריבער האפט זיין לויער אז ענדע וועט ער יא קענען בלייבן אין ענגלאנד, און פארענדיגן זיין טורמע טערמין, און נישט ווערן ארויסגעליפערט קיין אמעריקע.
האמזא'ס אדוואקאט האט קאמענטירט, אז דער ווילן פון האמזא צו בלייבן אין ענגלאנד איז אויס פארכט אז האמזא וועט געשיקט ווערן צו די ביטערע אמריקאנע טורמעס ווי געוואטנאמע בעי טורמע, וואס איז באוואוסט מיט אירע שארפע אומשטענדן. אמעריקע דאגעגן האט רעאגירט אז זיי האבן נישט אין פלאן צו שיקען האמזא אהין צו די בארבארישע טורמעס, נאר זיי ווילן אים בלויז אויף אויספארש, און זיי וועלן אים באהאנדלען מיט לייכטע אומשטענדן. צום סוף האט ענגלאנד באשטעטיגט ענדגילטיג די אויסליפערונג פון דעם ארכי טעראריסט אבו האמזא קיין אמעריקע.
דער מ.פ. פון בירמהענגאן קאליד מוכאמעד, וואס איז אויך אן אראבער, האט געלויבט דעם היים סעקראטער פאר זיין באשלוס אויסצוליפערן האמזא, און געמאלדן אז דער שריט איז א מעלדונג פאר די ראדיקאלע מוסולמענער וואס וואוינען אין ענגלאנד אז זייער ארט איז נישט דאהי, און אז מען וועט באהאנדלען שטרענג איינעם וואס נעמט אנטייל אין פרעדיגן ראדיקאלישקייט, און העצט אן די מוסולמענער צו אפטאן ווילדע שטיק.


text:
טימור
טימור אדער טימורי לאנג (פערסיש: تمور טימור "אייזן"; 21סטן מערץ 1336 - 18טן פעברואר 1405), איז געווען א מאנגאליש-טערקישער הערשער וואס האט איינגענומען מערב, דרום און צענטראלע אזיע און האט געגרינדעט די טימורישע דינאסטיע.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טימור איז געבוירן געווארן דעם 21סטן מערץ 1336. אין שאהריסאבז (די "גרינע שטאט"), טראנסאקסאניע, אכציג קילאמעטער דרום פון סאמארקאנד, אין היינטיקן אוזבעקיסטאן.
טימור'ס פאטער איז געווען היה טאראגהאי, א חשובער עמיר פון דעם בארלאס שבט, א מאנגאלישער שבט.
ער האט זיך געהאלטן פאר א יורש פון דזשינגיס כאן, כאטש ער איז נישט געווען קיין אייניקל זיינס.
טימור איז געווען א מוסולמענער.
יונגערהייט האט זיך טימור אויסגעלערנט רייטן און שיסן מיט פייל און בויגן.


text:
קאמפיוטער נעצווערק
א קאמפיוטער-נעצווערק איז א זאמלונג פון הארטווארג קאמפאנענטן און קאמפיוטערס צוזאמענגעבונדן דורך קאמוניקאציע קאנאלן, וואס דערמעגלעכט טיילן פון רעסורסן און אינפארמאציע.[1] דאס הייסט אז צוויי אדער מער קאמפיוטערס צוזאמענגעבונדן דורך א קאמוניקאציע מיטל צו שיקן אינפארמאציע איז א נעצווערק.
נעצווערקן ווערן קלאסיציפירט אדער לויטן מיטל וואס פירט די דאטן, אדער דער קאמוניקאציע פראטאקאל, אדער די טאפאלאגיע.
א קאמוניקאציע פראטאקאל טוט דעפינירן די געזעצן און דאטן פארמאטן פאר אויסבייטן אינפארמאציע אין א קאמפיוטער נעצווערק. צווישן די באוואוסטע פראטאקאלן איז עטערנעט, וואס איז ברייט געניצט אין לאקאלע נעצווערק.
קאמפיוטער נעצווערקן האט א שטארק שייכות מיט עלעקטרישער אינזשעניריע, טעלעקאמוניקאציע, קאמפיוטער וויסנשאפט און אינפארמאציע טעכנאלאגיע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קאמפיוטער נעצווערק דעפיניציע. דערגרייכט דעם 2011-11-12. (אויף ענגליש)


text:
ווארשע
וואַרשע (פּױליש: Warszawa) איז די הויפּטשטאָט פֿון פּױלן. זײַן באַפֿעלקערונג איז 1,697,596 (אין יאָר 2005). ייִדן האָבן געוווינט אין וואַרשע זינט דעם 15טן יאָרהונדערט, דאָס רובֿ וואַרשעווער ייִדן האָבן דעמאָלט גערעדט ייִדיש. ביים חורבן האבן די נאַציס אויפֿגעשטעלט אין וואַרשע די גרעסטע געטאָ מיט 450,000 מענטשן (זעט מער: וואַרשעווער געטאָ).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווארשע איז געגרינדעט געווארן אין דעם 9טן יארהונדערט, און איז געווארן א שטאט אינעם 13טן יארהונדערט.
נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטע, האט מען געקליבן ווארשע, וואס געפינט זיך צווישן דער אלטער פוילישער הויפטשטאט קראקע און דער ליטווישער הויפטשטאט ווילנע, פאר דער הויפטשטאט פונעם נייעם קאמאנוועלט. אין 1596 האט דער מלך זיגמונט דער דריטער אריבערגעפירט די הויפטשטאט פונעם מלך פון פוילן פון קראקע צו ווארשע.
אין יענער צייט האט ווארשע געהאט 14,000 איינוואוינער, אין דער אלטשטאט זענען געווען 169 הייזער, אין דער ניישטאט 204 הייזער, און נאך 320 הייזער אין די פארשטעט.
די וואַרשעווער קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תרט"ו האט מען אויפגענומען הרב דוב בער מייזלס אב"ד פון ווארשע; ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז זיין פטירה אין תר"ל.
וואַרשע פֿאַרמאָגט רײַכע און אַלטע ייִדישע געשיכטע. דווקא דאָ, פֿאַרן חורבן, האָבן זיך באַזעצט אַ סך חסידישע רביס - דער מאָדזשיצער, דער וואַָרקער, דער ראַדאָמסקער, דער נאָוואָמינסקער ליגן אויפֿן אָרטיקן בית-עולם אויף דער גענשער גאס (געגרינדעט אין 1806 יאָר). בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה איז דער אַנדערער בית-עולם, אויף זײַט ווײַסל, חרובֿ געוואָרן, ווי אויך אַרום 400 שולן און בתּי-מדרשים. די איינציקע, וואָס שטייט ביז הײַנט, איז די שול אויפֿן נאָמען פֿון זלמן און רבֿקה נאָזשיק - וווּ געפֿינט זיך איצט די וואַרשעווער קהילה.
געגרינדעט אינעם יאָר 1997, די קהילה איז א טייל פֿון דעם ועד הקהילות היהודיות בפולין. די קהילה איז ווײַט ניט אַזוי גרויס ווי אַמאָל - 300 טויזנט פֿאַר דער מלחמה און 500 נפֿשות איצט - אָבער זי האַלט בײַ אויפֿבויען אַ ייִדיש לעבן. אין אַ געוויסן זין איז וואַרשע - מיט כּלערײַ טעטיקייטן, פֿון קינדערגאָרטן ביז אַ מקוה און חברה קדישא - אַ מוסטער פֿון ייִדישן אויפֿלעב אין מזרח-אייראָפּע.
לויט די לעצטע שאַצונגען עס וווינט אין פּוילן אַן ערך 1200 ייִדן, אָבער אין די ייִדישע קרײַזן רעדט מען פֿון 30 טויזנט מענטשן פֿון ייִדישן אָפּשטאַם. אַ סך פֿון זיי זענען אַזוי אָדער אַנדערש פֿאַרטאָן אין עפֿנטלעכע אַקטיוויטעטן פֿון ייִדישע אָרגאַניזאַציעס. ס'איז כּדאַי צו באַמערקן, אַז די מיטגלידער פֿון חבֿרה קדישא, מענער און פֿרויען, זענען דערעיקרשט יונגע מענטשן.
די אויפֿגאַבע פֿון דער ק"ק וואַרשע באַשטייט אין העלפֿן די לעבן-געבליבענע פֿון חורבן ווי אויך ייִנגערע אין פֿירן אַ ייִדיש לעבן. אַן אַנדער געביט פֿון טעטיקייט האָט צו טאָן מיט גרונט-אייגענטום, וואָס די ייִדישע קהילה האָט באקומען פֿון דער מלוכה אויפֿן סמך פֿון דעם רעסטיטוציע-געזעץ. אַזוי אַרום איז דער וואַרשעווער קהילה צוריקגעגעבן געוואָרן די ישיבֿת חכמי לובלין און די שול אין קאזמיר - אַ שטעטל באַרימט פֿון רבי יחזקאל קאָזמירער.
אין דער לובלינער ישיבֿה געפֿינט זיך אַן אָפּטייל פֿון דער קהילה. דאָרטן קען מען אויך באַקוקן אַן אויסשטעלונג וועגן דער געשיכטע פֿון דער ישיבֿה און איר גרינדער, דער וועלט-באַרימטער רבֿ יהודה מאיר שפירא.
די קהילה האָט לעצטנס אַרויסגעגעבן עטלעכע פּובליקאַציעס געווידמעט דער געשיכטע פֿון די ייִדן אין וואַרשע, צוו. אנד. ”דאָס געדענקען. מאָנומענטס ייִדישע אין וואַרשע“, ווי אויך ”סידור של ילדים“ - אילוסטרירטער סידור עבֿרי-פּויליש, און ”שערי תשבֿה“ - סידור של יום חול און שבת מיט פּוילישער איבערזעצונג. דער בולעטין פֿון ק"ק וואַרשע דערשײַנט אַיעדע צוויי חדשים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די וואַרשעווער קהילה (פּױליש)
- ווידעא פון דער אידישער ווארשע פאר דער צווייטער וועלט מלחמה
- ווארשאווער אויפשטאנד 1944
- אפיציעלע וועב ארט פון ווארשע
- ווידיא פון ווארשע
- פלעצער אין ווארשע
- אפיציעל טוריסטן וועבזייטל פון ווארשע
- Sightseeings in Warsaw
- Warsaw Life - Travel Guide and Events
- Warsaw's entry at Wikitravel
- Appartements in the Old Town
- Interactive city map
- Warszawa.pl (Polish)
- Wirtualna Warszawa (Polish)
- Panorama of the city center
- הימל-ליניע פון ווארשע
- Skyscrapers Diagram of Warsaw
- מאדערנער ארכיטעקטור אין ווארשע
- Socrealistic architecture in Warsaw
- Interactive guidebook to Warsaw prior to 1944 (Polish)
- A fantastic website completetly devoted to highlighting what buildings survived WW2
- Old Warsaw postcards - before and after photos
- Map and pictures of Warsaw forts (Polish)
- היסטארישע בילדער פון ווארשע


text:
מאטריאל
מאטריאל (לשון קודש: חומר ייוו"א יידיש: מאטעריע. ענגליש: Matter) איז מערסטענס דעפינירט אלס דער סובסטאנץ פון וואס פיזישע אביעקטן זענען צאמגעשטעלט, נישט אריינרעכנדיג די צוגעבונג פון פארשידענע ענערגיע אדער קראפט-פעלדער, וואס זענען נישט געווענליך באטראכט צו זיין מאטריאל פאר זיך אליין'ס (כאטשיג דאס טוט ביישטייערן צו דער מאסע פונעם אביעקט).
מער געפארטיגטע און גאנצע מאטריאלן ווערן גערופן שטאף.
חומר טוט פארשטעלן מיט זיך רוב פון די אבזערווירבארע אוניווערס, כאטשיג ליכטיגקייט איז נארמאל נישט באטראכט ווי חומר.
חומר איז די שטאף פון וואס אלעס פיזיש איז צאמגעשטעלט, און אירע באשטאנדטיילן זענען פון כעמישע סובסטאנצן. וואס דאס זענען צאמגעשטעלט פון אטאמען, וואס זיי זענען צאמגעשטעלט פון פראטאנען, נייטראנען און עלעקטראנען. אין דעם וועג איז חומר אין קאנטראסט פון ענערגיע.
און פיזיק איז דאס אבער נישטא קיין קלארע קאנסענסוס וואס דאס מיינט און די וויסנשאפטלער באנוצן זיך נישט מיט דעם טערמין געוויינליך.
מאטעריע האט כמותדיקע אייגנקייטן ווי מאסע, וואג, פארנעם, געדיכטקייט און פארב, און איכותדיקע אייגנקייטן ווי למשל טעם און ריח.
אין רעליגיע און אין טעאלאגיע איז חומר אנגערופן גשמיות אדער מאטיריאליסטיש, עס איז באטראכט אלס דער נעגעטיווער קאנטראסט פון רוחניות העכערקייט.


text:
מארטין לוטער קינג
מארטין לוטער קינג איז געווען א שווארצער גלח און בארימטער רעדנער וועלעכע האט געקעמפט פאר די רעכטען פון די שווארצע אין די כ' יארן ווען די שווארצע זענען נאך געווען גערעכנט אלץ צווייטע קלאס בירגער.
די מערסטע איז ער באקאנט מיט זיין בארימטע דרשה אין וואשינגטאן איך האב א חלום! ווי ער האט ארויסגעברענגט אז ער האט א חלום אז ווייסע, שווארצע, אידן, קריסטן און מוסילמענער לעבן צוזאמען. יענע דרשה האט געברענגט אסאך שטאלץ פאר די שווארצע באפעלקערונג.
ער האט זיך שטארק ארויסגעזאגט אז מ'זאל קעמפן פאר פרייהייט, אבער נישט מיט מעשי אלימות.
ער איז געשאסען געווארען דורך א ווייסע גוי שטייענדיג אויף א טעראסע אין מעמפיס טענעסי, ווינטער, תשכ"ח.
אין אמעריקע האט מען אנערקענט די אויפטיען פון קינג פאר די שווארצע באפעלקערונג דורך ערקלערן א נאציאנאלע חאגע אין די צייט פון זיין געבורטסטאג מארטין לוטער קינג דעי.
פריוואטער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אלס מייקל קינג, אבער זיין פאטער האט שפעטער געטוישט זיין נאמען אין עהרע פונעם דייטשן מארטין לוטער.
זיינע דרשות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריבער וויעטנאם: א צייט צו ברעכן די שטילקייט
- גיבט אונז די רעכט צו שטימען
- ווי לאנג, נישט לאנג
- איך האב א חלום
- איך בין געווען אויפן שפיץ בארג
ביבליאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שפרייזן צו פרייהייט: די מאנטאגאמערי געשיכטע (1958)
- די מאס פון א מענטש (1959)
- שטארקייט צו ליבן (1963)
- פארוואס מיר קענען נישט ווארטן (1964)
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בארימטע דרשה איך האב א חלום לייוו אויף יו-טוב http://www.youtube.com/watch?v=smEqnnklfYs
- זיין לעצטע דרשה איך בין געווען אויפן שפיץ בארג http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkivebeentothemountaintop.htm


text:
בעלארוס
בעלארוס (בעלארוסיש: Бeлapycb; רוסיש: Бeлopýccия, Бeлapýcb; פויליש: Białoruś) (אויך באקאנט אלס ווייסרוסלאנד), איז א לאנד אין מזרח-אייראפע אן קיין שום ים-גרענעץ. זיינע גרענעצן זענען רוסלאנד צו מזרח, ליטע און לעטלאנד צו צפון, פוילן צו מערב און אוקראינע צו דרום. די הויפטשטאט איז מינסק. אנדערע גרויסע שטעט זענען באברויסק, בריסק, האמעל, הראדנא, וויטעבסק און מאהילעוו. א דריטל פונעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער.
די באפעלקערונג פון לאנד איז 9,849,000.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען בעלארוס איז טייטש "ווייסע רוס", וויבאלד בעלארוס איז איינס פון די לענדער וואס הייסן רוס (ד"ה לאנד פון די רוסינער, אדער מזרח סלאוון). ביי יידן איז דאס לאנד א טייל פון ליטא.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 13טן יארהונדערט איז דער שטח פון דעם גרויסער הערצאגשאפט פון ליטע, וואס איז שפעטער געווארן א טייל פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט. אין דעם 18טן יארהונדערט איז די קאמאנוועלט צעטיילט געווארן צווישן דער רוסלענדישער אימפעריע, עסטרייך און פרייסן, און בעלארוס איז געקומען אונטער רוסישער הערשאפט, ביזן ערשטן וועלט קריג. נאכן קריג איז בעלארוס ענדלעך אין 1921 צעטיילט צווישן פוילן אונעם סאוועטן פארבאנד.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די פראמינענטע בעלארוסישע שרייבער זענען יאנקא קופאלא, אולאדזימיר זילקא און זמיטראק ביאדוליא.
געגנטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעלארוס ווערט צעטיילט אין זעקס געגנטן:
- בריסקער וואבלאסט
- האמלער וואבלאסט
- הראדנער וואבלאסט
- מאהיליאווער וואבלאסט
- מינסקער וואבלאסט
- וויטעבסקער וואבלאסט


text:
חולון
חולון איז א שטאט אין ישראל צוזאם געשטעלט פון עטליכע געגנטן, געגרינדעט אין די 1920ער און 1930ער יארן, און פאראייניגט געווארן אלס א לאקאלע ראט מיטן נאמען חולון.
די שטאט געפונט זיך אין תל אביב דיסטריקט, ישראל, און איז איינע פון די גרויסע שטעט אין גוש דן. די שטאט איז פלאצירט דרום פון אזור, דרום-מזרח פון תל אביב, מזרח פון בת ים, צפון פון ראשון לציון און מערב פון שאסיי 4. די שטאט באדעקט א שטח פון 18,927 דונאם, און די באפעלקערונג אין שטאט איז 172,400 איינוווינער. אין 1950 איז די חולון דערקלערט געווארן אלס שטאט דורך ישראל. די שטאָט איז אַ מיטגליד פון פארום 15.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נתיבי איילון פארט אריבער צו מערב זייט פון שטאט, צווישן בת ים און דער שטאט. שאסיי 4 פארט אויף מזרח זייט פון שטאט. אזוי אויך שאסיי 44 לויפט צפון פון שטאט.
באן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באן ליניע פון תל אביב קיין ראשון לציון וואס מען האט געעפנט אין 2011, פאלגט די ליניע פון דעם נתיבי איילון שאסיי, צווישן חולון און בת-ים. די ליניע האט פיר סטאנציעס אין חולון: חולון קנופ, חולון וואלפסאן, בת-ים יוספטל און בת-ים קוממיות.
האנדל און אינדוסטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפּט גאסן פון חולון (למשל סאָקאָלאָוו) האבן א סאך געשעפטן וואס דינען די איינוואוינער פון דער שטאָט.
דער חולון איינקויף צענטער וואָס האט געעפנט אין 1998, באדינט אַלע באוואוינער פון דער געגנט, אויך עס זענען אסאך האנדל צענטערן ווי - נאות רחל צענטער (אין נאות רחל), סאַדאַוו צענטער און דר-גת צענטער (אין קריית בן-גוריון), קריית שרת צענטער (אין קריית שרת) און נאך.
פילע באוואוינער פון חולון, אזוי ווי באוואוינער פון אנדערע שטעט לעבן תל אביב, געפינען זייער פרנסה אין תל אביב.
הויפט-רבנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב ברוך ראבינאוויטש


text:
אידענטיטעט פאליטיק (יידנטום)
זעלביקייט (געהערונג) אויך אידענטיטעט איז די וועג ווי אזוי יעדער באקאנט זיך.
עס איז דא זעלביקייטן וואס דער מענטש קען טוישן, און אזעלכע ווערט מען מיט זיי געבוירן.
די 3 הויפט זעלביקייטן וואס מען קען טוישן:
1. בירגער - צו וועלכע רעגירונג געהערט מען (אמעריקאנער, ישראלי א.א.וו.).
2. פאלק - צו וועלכע פאלק געהערט מען. (א ייד, אן אראבער, א פאלעסטינער א.א.וו.)
3. רעליגיע - צו וועלכע רעליגיע געהערט מען. (ייד, מוסלעמער, קריסט א.א.וו)
- -די יידישע רעליגיע צעטיילט זיך אויף צווייען:
- א) מזרחיסטן - רעליגיעזע ציוניסטן און ממשיכי דרכו פון הרב קוק.
- ב) פרומע - רעליגיעזע אנטי ציוניסטן און מער אפגעשיידטע פון די וועלטלעכע קולטור.
- -ביי די פרומע אליינס צעטיילט זיך דאס אויף דריי:
- א) חסידים - גרופעס פון תלמידים וואס גלויבן אין א אדמו"ר און ממשיכי דרכו פון דער בעל שם טוב. די גרופעס צעטיילט זיך אין צענדליגע אונטער-גרופעס.
- ב) ליטוואקעס - איבערהויפט וואס קומען פון ליטע.
- ג) פרענקען - די טונקאלע וואס שטאמען פון עדות המזרח
- -ביי די פרומע אליינס צעטיילט זיך דאס אויף דריי:
- זעה אויך: פריוואטקייט.


text:
מוזיי
מוזײ אדער מוזעאום באדייט א "אויסשטעלונג" פון אלטע היסטארישע זאכן וואס ציהט יערליך מיליאנען באזוכער וועלעכע ווילן כאפן א בליק אויף די פארגאנגענהייט און ווי אזוי עס האט אויסגעזעהן דאס לעבן פון אמאל.
פון די באקאנטע מוזעאום'ס זענען די האלאקאסט מוזעאום אין וואשינגטאן, די נאטירליכע היסטאריע מוזעאום אין ניו יארק און די גוגנהיים אונטערנאציאנאל מוזעאום אין די בריטישע מוזיי אין לאנדאן.
אינהאַלט
היסטאריע מוזעאום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע מוזעאום איז אן זאמלונג פון פארשידענע היסטארישע זאכן וועלעכע טוט פּרעזענטירן א פארגאנגענהייט. ווי אין יעדע שטאט אדער לאנד וועט מען טרעפן די מוזעאום וואס טוט פרעזענטירן די היסטאריע פון יענעם שטאט/לאנד און ווי אזוי מען האט געלעבט אין יענעם ספּעציפישן לאנד אין די אמאליגע יארן.
אזוי אויך וועט מען טרעפן אין יעדעס לאנד א מוזעאום וואס טוט פרעזענטירן א געוויסע היסטאריע פון אלטע פארשידענע אינטערעסאנטע זאכן. צום ביישפיל: א טראנספארטציע מוזעאום, שיף מוזעאום, אדער פון ספעצילע עטיקס/פאלק. אידישע מוזעאום, להבדיל אינדיאנע מוזעאום, אויך פין פארשידענע זאכן אינעם לאנד ווי א פאליציי מוזעאום א פייער מוזעאום. צומאל מאכן די מוזעאום'ס א ספּעציעלע אויסשטעלונג וואס ציהט אסאך באזוכער.
א היסטאריע מוזעאום קען אויך זיין א געוויסע פּלאץ וואס טראגט א היסטארישער ווערט. ווי א הויז וואו עס האט געוואוינט א געוויסע בארימטע פערזענליכקייט אדער א געוויסע פלאץ וואו עס איז פארגעקומען א גרויסע באדייטפולע געשעהעניש וועלעכע האט עס פארוואנדלט אין א מוזעאום פונעם היסטארישן שטאנדפונקט.
אויך איז דא היסטאריע מוזעאום פון א געוויסע געשעהעניש, טראגעדיע, א.ד.ג. ווי די האלאקאוסט מוזעאום אין וואשינגטאן אדער יד ושם אין ארץ ישראל.
מאָלעריי מוזעאום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א מאָלעריי מוזעאום, אדער ווי עס ווערט אנגערופן א אַרט מוזעאום, איז א זאמלונג פון מאלערייען און "אויל פעינטינגס" פון הונדערטער יארן פון גרויסע באוואוסטע מעלער אין פארשידענע בילדער. און עס ציהט יערליך מיליאנען באזוכער.
אין ניו יארק איז דא א באוואוסטע מוזעאום פון מאלערייען אין מאנהעטען די מעטראפאליטען מוזעאום אוו אַרט און ברוקלין די ברוקלין מוזעאום אוו אַרט אזוי אויך און קווינס.
אין לאנדאן איז באוואוסט די נאציאנאלע גאלעריע מיט די מערסטע היסטארישע מאלערייען וואס האט נישט קיין אפּשאצונג און איז ווערד ביליאנען.
נאטור מוזעאום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א נאטור מוזעאום באשטייט געווענליך פון די נאטור, היסטאריע פון די וועלט פון געוויסע וואקסונגען און באשעפענישן, בהמות אין חיות, און פארשידענע נאטור. אזוי ווי א "טיר גארטן" פאר באשעפענישן אדער א "באָטאַנישן גארטן" פאר פלאנצונגען.
אויך ווייזן זיי דארטן די היסטאריע פון די וועלט וואס איז נישט אין איינקלאנג מיט די אידישע היסטאריע וואס האלט אז די וועלט איז געווען פּוסט און ליידיג פאר 6 טויזנט יאר צוריק.
פון די גרעסטע און מערסטע באקאנטסטע נאטור מוזעאום געפינט זיך און מאנהעטען ניו יארק ביי סענטראל פארק די מוזיעם אפ נעטרואל היסטארי.
מלחמה מוזעאום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז א מוזעאום וואס יעדע לאנד טוט אויסשטעלן זייערע היסטאריע און מלחמות וואס די לענדער זענען אדורך במשך זייערע עקזיסטענץ.
און אויך טוט מען אויסשטעלן אלע וואָפנס וואס דאס לאַנד פאַרמאָגט. וואס אמאל האט דאס געמיינט א פּאַנצער, א שווערד און א שפיז. אבער אין די מאדערנעזירטע וועלט טוט מען שוין אויסשטעלן מלחמה טאנקען מיט עראפלאנען און יעדע לאנד וויל מיט דעם ווייזן זייער כוח ועוצם ידי.
פארשידענע מוזעאום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי אויך איז דא פארשידענע אינטערעסאנטע מוזעאום'ס וועלכע ציהט אסאך באזוכער.
און בריטאניע (ענגלאנד) איז דא איינע פון די גרעסטע און עלטסטע מוזעאום, די בריטישע מוזיי אין לאנדאן וואס איז געגרינדעט געווארן אין 1752, און געעפנט צום פובליקום אין 1759.
איינע פון די איז די פרעזידענט מוזעאום.
און אמעריקע איז איינגעפירט אז יעדע פרעזידענט וואס ענדיגט דינען זיין אמט, שטעלט זיך אויף א פרעזידענט מוזעאום, אדער ווי מען רופט דאס א פרעזידענטליכע ביבליאטעק, וואו זיי טוהען דארט אויסשטעלן זייערע דאקומענטן און פילמס און סתם חפצים פון זייערע פיר צו אכט יאר וואס זיי האבן געדינט אלץ פרעזידענט. און געוויסע פרעזידענט טוהען אפילו זיך לאזן דארט באערדיגן נאך זייער טויט. די לעצטער וואס האט דאס געטוהען איז געווען דער רעפובליקאנער פרעזידענט ראנעלד רעיגען תש"מ-תשמ"ח וועלעכער איז געווארן באערדיגט ביי זיין פרעזידענטליכע מוזעאום אין סיליקאן וועלי קאליפארניע.


text:
פאמיליע (ביאלאגיע)
פֿאַמיליע (לאטיין: familia) איז איינע פון די גרונטלעכע גרופעס פון דער טאקסאנאמיע אין ביאלאגישער קלאסיפיקאציע. טיילמאל ניצט מען אויך די צווייטראנגיקע גרופעס: אייבער-פאמיליע און אונטער-פאמיליע.
אין ביאלאגישער טאקסאנאמיע איז פאמיליע די דריטע נידעריגסטע קלאסיפיקאציע. א פאמיליע שליסט איין עטלעכעט מינים, און יעדער מין ווערט צעטיילט אויף זגאלן. עטלעכע פאמיליעס געהערן צו איין סדר.
דער וויסנשאפטלעכער נאמען פון א פאמיליע ווערט געשאפן דורך זאאלאגן און באטאניקער. אין זאאלאגיע שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -idae; אין באטאניק שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -aceae.
למשל, אין זאאלאגיע, די פאמיליע נאמען Canidae (הינט) איז געשאפן פון דעם אנהייב -Can פונעם מין Canis (הונט) און דעם סופיקס idae- .
אין באטאניק, די פאמיליע נאמען Liliaceae (ליליעס) איז געשאפן פון דעם אנהייב -Lili פונעם מין Lilium (ליליענבלום) און דעם סופיקס aceae-.


text:
דייוויד דער צווייטער, מלך פון שאטלאנד
דייוויד דער צווייטער, מלך פון סקאטלאנד (1324 - 1371 ; ה'פ"ד - ה'קל"א) דער זון פון ראבערט דע ברוס מיט זיין צווייטער ווייב עליזאבעט דע בורג איז געווען דער קעניג פון שאטלאנד זייט דעם 7טן יוני, 1329 (ה'פ"ט) ביז זיין שטארבן.
דייוויד איז געבוירן געווארן אין דעם דאנפערמאלין פאלאץ אין פיף. אינעם יאר 1328 (ה'פ"ח), ווען ער איז געווען 4 יאר אלט, האט ער חתונה געהאט מיט דזשאאן פונעם טורעם די טאכטער פון עדווארד דער צווייטער, דער קעניג פון ענגלאנד, און פון איזאבעלא פון פראנקרייך ווען זי איז געווען 7 יאר אלט.
דייוויד איז געווארן דער קעניג פון סקאטלאנד נאך זיין טאטנס שטארבן (1329), און אין נאוועמבער 1331 (ה'צ"ב) איז ער באקרוינט געווארן צוזאמען מיט זיין ווייב דזשאאן אויף דעם שטיין פון סקאן.


text:
מיללער האט געשריבן:dell האט געשריבן:ברוך דיין האמת הרב החסיד ר' פרץ לעפקאוויטש
פון אנטווערפן? ברוך דיין האמת, שמו במקור היה זילבערמאן נכדו של הרה"ק ר' הירצקא מראצפערט, היה בעל מספר נפלא וי"ל ממנו ספרנפלאים מעשיך.
יהא זכרו ברוך
עס איז מיר איינגעפאלען א געדאנק. איך האב דעם איד נישט געקענט אבער געהערט פון אים. ער איז געווען 94 יאר אלט און האט נאך געקענט מיין עלטער זיידע (מיין טאטע'ס טאטע'ס טאטע) אבער לדאבונינו בין איך נישט אנגעקומען צו רעדען מיט אים. מיינס א זוהן האט ב"ה יא גערעדט מיט אים אויפען טעלעפאן און געהערט פון אים אינטערעסאנטע זאכען און ווי אזוי ער האט מצייר געווען מיין עלטער זיידען.
איז וואלט עס געווען א גוטע זאך ווען מיר עפענען א אשכול "זקינך ויאמרו לך" ווי מען זאל אראפ ברענגען וואס מען האט געהערט און וואס מען הערט נאך אלץ עד מאה ועשרים פון אונזערע זקנים וואס זענען נאך דא מיט אונז לאריכת ימים ושנים. געווענליך הייבט דער פותח האשכול אן מיט דאס ערשטע; דאס מאל בין איך מכבד ווער דאס איז צו אנהייבען דערציילען, און א דאנק למפרע.
און די בתי מדרשים פלעגט זיך דרייען אזא זאך, און פון דארט האב איך גענומען די אידייע.


text:
אקלעהאמע
אקלעהאמע איז איינער פון די פופציג פאראייניגטע שטאטן, זי איז פלאצירט אין דרום-מערב אמעריקע וואס ווערט אנגערופן וועסט-דרום-צענטראל, איר הויפטשטאט איז אקלהאמע סיטי. דער שטאַט האט א שטח פון 177,847 קוואדראט ק"מ (68,667 קוואדראט מייל)
אין איר האט פאסירט איינע פון די גרעסטע טראגעדיגעס און טעראר געצילט קעגן דער רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן. עס איז דורכגעפירט דורך "אייגענע", טימעטע מקעוועי א ווייסער עקסטרעמיסט, וואס האט געהאלטן אז די רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן פארדינט צו ווערן אינטערגעברענגט.
זי איז די 46סטער שטאט פון די 50 שטאטן.
געבוירן אין אקלעהאמע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
באלטישער ים
דער באלטישער ים איז אן אינלענדישער ים אין צפון אייראפע, פון 53°N ביז 66°N ברייט און פון 20°E ביז 26°E לענג. ער איז באגרענעצט פון דעם סקאנדינאווישן האלבאינזל, די אייראפעישער יבשה און די דענישע אינזלען. ער רינט אפ אינעם קאטעגאט, וואס איז ממשיך דורכן סקאגעראק אינעם צפון ים און דעם אטלאנטשין אקעאן. דער באלטישער ים האט א געמאכטן בינדונג צום ווייסן ים דורכן ווייסער ים קאנאל און צום צפון ים דורכן קיל קאנאל. ביים צפון ברעג פונעם באלטישן ים איז דער איינגאס פון באטניע, ביים צפון-מזרח ברעג דער איינגאס פון פינלאנד, און ביים מזרח ברעג דער איינגאס פון ריגע.


text:
וויאטשעסלאוו מאלאטאוו
וויאַטשעסלאַוו מאלאטאוו (רוסיש: BячecлáB MиxáйлoBич MóлoToB; דעם 9טן מערץ 1890 - דעם 8טן נאוועמבער 1986) האט געדינט אלס אויסערן מיניסטער, פונעם סאוועטן פארבאנד, דורכאויס דער צווייטער וועלט מלחמה, און ער האט אונטערגעשריבן אויף דעם ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך. דער נאמען מאלאטאוו קאקטייל, איז אויף זיין נאמען.
ער איז געבוירן אין קוקארקע, אינעם צארישן רוסלאנד, מיטן נאמען וויאטשעסלאוו מיכייעלעוויטש סקראביען, אין 1906 האט ער זיך אנגעשלאסן, אינעם סאציאל דעמאקראטיש, רוסלאנד ארבעטער פארטיי, ער איז ארעסטירט געווארן עטליכע מאל, געווען אין סיביר, פאר זיינע פאליטישע אקטיוויטעטן, ביזן אקטאבער רעוואלוציע, דעמאלט איז ער ערוויילט געווארן, צום צענטראלן קאמיטעט פונעם קאמוניסטישן פארטיי, און ער האט זיך געטוישט די נאמען צו מאלאטאוו.
ביז 1922, ווען ער האט אנגעפאנגען ארבעטן אונטער סטאלין, און ווען לענין איז געשטארבן, האט מאלאטאוו געשטיצט סטאלין קעגן טראצקי, און די אנדערע.
אין 1930 האט סטאלין אים געשטעלט אלס פרעמיער מיניסטער, און ער האט אונטער געשריבן
אויף אלע פארלאנגען פון סטאלין, אויף די ברוטאלע אויסרייניגונג, פון די פארטיי און סטאלינס פיינט.
אין 1939, איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, און אין יענע יאר האט ער אונטער געשריבן, דעם נישט-אגרעסיע-אקט מיט דייטשלאנד, וואס איז באוויסט אויפן נאמען ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך.
אין 1940, איז דער נאמען פון שטאט פרעם געטוישט געווארן צו מאלאטאוו, לכבוד זיין פופציגסטע געבורטסטאג.
ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז ער געווען זייער אקטיוו, פירנדיג געשפרעכן מיט די פאראייניגטע שטאטן, און מיט גרויס בריטאניע, נאכן קריג האט ער ווייטער אנגעפירט מיט דיפלאמאטישע אקטיוויטעטן, און ער איז געווען א פייערליכע שטיצער פון מדינת ישראל, אין 1949 איז ער אויפגעזאגט געווארן פון אמט, זיין ווייב פאולינע מאלאטאוו, א יידישע פרוי, איז ארעסטירט געווארן, און ער איז מעגליך אויך געווען אויף צרות.
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט ער געשטיצט כרוסטשאוו, און ער איז צוריק געווארן אויסערן מיניסטער, ער האט געהאלפן אראפווארפן כרוסטשאוו, אין 1957.
אין 1963 איז ער ארויס אויף פענסיע, און ביז 1984, איז ער צוריק געברענגט געווארן צום פארטיי דורך טשערניענקו, ער איז געשטארבן אין 1986, אין מאסקווע, אלט זייענדיק 96 יאר.