text:
קעלן
קעלן (דייטשיש: Köln) איז די פערטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד נאך בערלין, האמבורג און מינכן, און די גרעסטע שטאט אין דעם דייטשן פֿעדעראלן שטאַט נארד ריין-וועסטפאליע. זי איז פֿון די עלטסטע שטעט אין דייטשלאנד, ווערנדיג אויפגעשטעלט דורך די רוימישע אום יאר 38 פאר דעם גויאישן קאלענדאר. אין יאר 50 איז קעלן געווארן א רוימישע "שטאט".
קעלן ליגט אויפן ריין. דער קעלנער אוניווערסיטעט איז פון די עלצטע אוניווערסיטעטן אין אייראפע.
יידן אין קעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע געמיינדע אין קעלן גייט צוריק צו אוראלטע צייטן. שוין אין יאר 321 האט דער קייסער ארויסגעגעבן א געזעץ אז יידן קענען ווערן געוויילט צום קעלנער שטאטראט.
בארימטער מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאנראד אדענאער - קאנצלער פון דייטשלאנד
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
דזשאן לאק
דזשאן לאק (29סטן אויגוסט, 1632 - 28סטן אקטאבער, 1704 ; ה'שצ"ב - ה'תס"ה) איז געווען אן ענגלישער פילאסאף וואס האט זיך באשעפטיקט איבערהויפט מיט פאליטישע פילאסאפיע. ער איז געווען פון די ערשטע גרינדערס פון ליבעראליזם און פון דער דעמאקראטישער רעזשים.
זיין לערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשאן האט געהאלטן אז די מענטשליכע נאטור איז ווויל און ניט שעדליך, און די מענטשן האבן רעכטן צו איינפירן זייער שטייגער אין לעבן אן זיין איינגעבויגן צו די אויטאריטעטן (וועלכע זיינען דאן געווען ניט דעמאקראטיש) נאר פארקערט, די אויטאריטעטן דארפן אפהיטן דעם מענטשנס רעכטן. דזשאן האט געהאלטן אז מען דארף צעטיילן די אויטאריטעטן אין דריי: 1. געזעצנגעבער אויטאריטעט 2. אויספירער אויטאריטעט 3. פאראייניקטע אויטאריטעט.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
דזשאו ביידען
דזשא ביידן (ענגליש: Joe Biden; געב' דעם 20סטן נאוועמבער 1942) איז דער 47סטער און היינטיגער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. מען האט געוועלט פאר אים אין יאר 2009 צוזאמאן מיטן פרעזידענט באראק אבאמא.
ביידן איז געבוירן אין סקרענטן, פענסילוועניע.
פאר ער איז געווארן וויצע פרעזידענט האט ער געדינט אין סענאט הויז פון אמעריקע אלס סאנעטאר פון דעלעווער. ער איז אסאך עלטער פון באראק אבאמא.
ער איז באקאנט אלס איינער וואס האט א לויזן צונג, און לאזט זיך הערן שטענדיג, ער רעדט גראד צום פינטל אפילו עס איז נישט אין דער צייט פאר די ווערטער וועט ער עס זאגן.


text:
חיים זשיטלאווסקי
דאקטער חיים זשיטלאווסקי (רוסיש: XaиM OcипoBич ЖиTлoBckий) (19טן אפריל 1865, אושאץ - 6טן מיי 1943, קאלגארי, קאנאדע) איז געווען פון די גרויסע און אנגעזענסטע יידישיסטן, א שרייבער, פובליציסט און קריטיקירער.
זשיטלאווסקי איז געבוירן אין אושאץ, וויטעבסקער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) דעם 19טן אפריל 1865 צו זיין פאטער יוסף, א ליובאוויטשער חסיד.
אנגעהויבן זיין פאליטישן לעבן האט ער אלס רעוואלוציענער קעגן צאר אין רוסלאנד. מיט די צייט איז ער געווארן א ראדיקאל, און ער האט זיך אנגעשלאסן אין די סאציאל רעוואלוציאנערע פארטיי, וואס האט געשטיצט א רעוואלוציע באזירט אויף אגרעסיווע און ברוטאלישע שריט.
אין יאר 1908 האט ער זיך באטייליקט ביי די טשערנאוויצער קאנפערענץ, און געווען פון די גרויסע פערזענליכקייטן דארט. ער איז געווען א שטארקע קעגנער פון ציוניזם, און העברעיש. זיין אידעאלאגיע איז געווען, אויפשטעלן א לאנד פאר יידן באזירט אויף יידיש, דעריבער האט ער באקומען א שארפע קעגנערשאפט אין שפראכן קריג, קעגן העברעיש.
אין יאר 1930 האט ער עמיגרירט קיין אמעריקע, נאכן דורכפאל פון זיין חלום פון יידישע אויטאנאמיע אין א לאנד אן גרענעצן. דארט איז ער געווען פון די גרינדערס פון יידישער קולטור פארבאנד, וואס האט זיך פארנומען מיט דרוקן ביכער. ער האט געגרינדעט א יידישן קולטור צענטער אין קאנאדע. אויך האט ער זיך באגעגנט מיט אנארכיסטן פון מענטשן זיינס גלייכן, ווען מאקסים גארקי האט באזוכט אין די פאראייניקטע שטאטן, האבן זיך די צוויי געטראפן.
זיינע אנשויאונגען האבן געבראכט צו א סך רייבערייען צווישן די יידישע פארטייען אין אייראפע, און ער האט זיך ערווארבן א סך פיינט, פון די ציוניסטישע פארטייען. נאך זיין עמיגראציע פון אייראפע זענען די געמיטער רואיקער געווארן.
זשיטלאווסקי איז געווען א רעוואלוציאנער, סאציאליסט, און אן אנגעזעענער יידישיסטישער דעה זאגער. ער האט פארעפנטליכט זיבעציק ביכער, פון זיי קריטיק, ארטיקלען און עסייען, דערציילונגען.
ער איז געשטארבן דעם 6טן מיי 1943 אין אלבערטא, קאנאדע. און געברענגט געווארן צו קבורה אין ניו יארק.
אויף זיין נאמען איז דער פאנד פאר יידישע שטודירונגען, און עס ווערט פארטיילט די זשיטלאווסקי פרעמיע דורך דער ארגאניזאציע.


text:
מענטשלעכע אנאטאמיע
מענטשלעכע אנאטאמיע איז דער אנאטאמיע פון מענטשן וואס שטודירט די סטרוקטור און סיסטעם פון אונזער קערפער. איבערלאזענדיג די שטודיע פון טישו צו היסאלאגיע, און די שטודיע פון צעלן פאר סיטאלאגיע.
דאס מענטשלעכע קערפער ווי די קערפער פון אלע חיות איז צוזאמגעשטעלט פון סיסטעמען וואס איז צאמגעשטעלט פון גלידער וואס איז צאמגעשטעלט פון טישו וואס איז צאמגעשטעלט פון צעלן.
סיסטעמען פון די מענטשליכע קערפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בלוט צירקולאציע סיסטעם - וואס פאפמפט בלוט ארום דעם גאנצען סיסטעם, אריינגערעכטן לימפאטיק סיסטעם וואס פירט לימפ צווישן טישוס און די בלוט.
- פארדייאונג סיסטעם - וואס פראצעסירט די עסענווארג מיט די מויל, קישקע און מאגן. אריינגערעכנט דאס ארויסגיין.
- ארויסגיין סיסטעם - אריינגערעכנט די נירן און אלע ארומיגע גלידער וואס זענען פארטאן אין די צואה מיט יורין פראדוקציע.
- ענדאקרין סיסטעם - קאמוניקאציע אין די קערפער דורך הארמאנען.
- אימיון סיסטעם - באקעמפענדיג קרענק אגענטען.
- צודעק סיסטעם - אלע זאכן וואס באדעקט דעם מענטש, הויט, האר און נעגל, און דריזן וואס פראדוצירן געראך שוויצן א.א.וו.
- מוסקלען סיסטעם - באוועגן דעם קערפער.
- נערוון סיסטעם - זאמלען, אריבערפירן און פראצעסירן אינפארמאציע מיט די מוח און נערווען.
- רעפראדוקציע סיסטעם - די געשלעכט גלידער
- אטעם-סיסטעם - די גלידער צו אטעמען דורך די לונגען.
- סקעלעט-סיסטעם - אברים ווי ביינער באנוצט צו מאכן דעם געבוי פון סקעלעט.


text:
משמעותדיקייט
משמעותדיקייט איז א מאס פון דער ווארשיינלעכקייט אז א געוויסער געשעעניש וועט פאסירן. די משמעותדיקייט פון א געשעעניש קען האבן א נומערישן ווערט וואס איז א רעאלע צאל צוויישן 0 און 1. אן אוממעגלעכער געשעעניש האט א משמעותדיקייט פון 0, און א זיכערער געשעעניש האט א משמעותדיקייט פון 1. משמעותדיקייט איז א פונדאמענטאלער באגריף אין מאטעמאטיק און ווערט דעפינירט אנאליטיש אין דער טעאריע פון משמעותדיקייט. דער באגריף פון משמעותדיקייט ווערט ברייט באניצט אין די געביטן פון סטאטיסטיק, נאטור-וויסנשאפטן, קאמפיוטער וויסנשאפט, סאציאל וויסנשאפטן און אנדערע וויסנשאפטן.
א מאנגל אין זיכערקייט וועגן א געשעעניש, און דערפאר די נויט אין רעכענען אדער אפשאצן זיין משמעותדיקייט, קען שטאמען פון צוויי פאקטארן:
- א מאנגל אין זיכערקייט וואס שטאמט פון צופעליקייט אין נאטור. א ביישפיל דערפון איז צעפאל פון ראדיאאקטיווע מאטעריע. מען קען נישט וויסן וועלכער ספעציפישער אטאם און גענוי ווען וועט פאסירן דער נעקסטער צעפאל, אבער סטאטיסטיש-משמעותדיק קען מען יא וויסן.
- א מאנגל אין זיכערקייט וואס שטאמט פון טיילווייזער אינפארמאציע וואס מען האט. א ביישפיל דערפון איז ווארפן א מטבע, וואס קען זיך ארויסלאזן אין איינער פון צוויי מעגלעכקייטן, אבער וואס מען קען נישט וויסן פאראויסט וועלכן רעזולטאט וועט אויסקומען פון א געוויסן ווארף, אויבוואויל, ווען מען וואלט געוואוסט אלע רעלעוואנטע פיזישע דאטן - וואלט מען געקענט טעארעטיש אויסחשבונען דעם אויסקום.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
צפון אירלאנד
צפון אירלאנד (איריש: Tuaisceart Éireann, אלסטער שאטיש: Norlin Airlann) איז דאס קלענסטע פון די פיר לינדער וואס שטעלן צוזאם דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד. צפון אירלנד געפינט זיך אין צפון מזרח פון דעם אינזל אירלאנד און האט א שטח פון 14,139 קוואדראט ק"צ. צו דרום און מערב האט עס א גרענעץ מיט דער רעפובליק פון אירלאנד. זיין הויפטשטאט איז בעלפאסט. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז געווען בערך 1,750,000 [1] אין יוני 2006, אומגעפער 3% פון דער גאנצער באפעלקערונג פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
צפון אירלאנד איז געווארן אין יאר 1921, פון זעקס דיסטריקטן (פון ניין אינגאנצן) אין אלסטער, א טייל פון אירלאנד. די איבעריגע דיסטריקן פון אירלאנד זענען געווארן אן אומאפהענגיק לאנד, די רעפובליק פון אירלאנד.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צפון אירלאנד האט דריי פליפעלדער – בעלפאסט אינטערנאציאנאל לעבן אנטרים, דזשארדזש בעסט בעלפאסט סיטי אין מזרח בעלפאסט און סיטי פון דערי אין לאנדאנדערי גראפנשאפט.
די הויפט ים פארטן אין לארן און בעלפאסט פירן פאסאזשירן און פראכט צווישן גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד.
צפון אירלאנד באנען פירן פאסאזשירן באן דינסטן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
צייט זאנע
א צייט זאנע איז א ראיאן פון דער וועלט וואס האט גלייכפארמיקע סטאנדארטע צייט, וואס מ'רופט אויך לאקאלע צייט. היינט איז אנגענומען צו רעכענען צייט זאנעס אלס אן אפבייג פון UTC. לאקאלע צייט איז UTC פלוס דעם לויפיקן אפבייג פונעם ארט. אין א געוויסער צייט זאנע איז די צייט גלייך אומעטום, ווען מ'רעכנט נישט וועגן א זומער זייגער. איבער דער וועלט זענען דא 40 צייט זאנעס.
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעארעטיש וואלט געפאסט מ'זאל צעטיילן די וועלט אויף 24 צייט זאנעס, יעדע איינע ברייט 15° פון געאגראפישער לענג.


text:
אבדאללא קעניג פון יארדאניע
אבדאללא ערשטע קעניג פון יארדאניע, (1882 - 20סטן יולי 1951), איז געווען דער ערשטער קעניג, פון יארדאניע. פון די האשעמיטן שבט, (ביים גרינדונג פון יארדאניע טראנס-יארדאניע).
זיין פאטער איז געווען כוסיין זון פון עלי, הערשער איבער מעקא, און שפעטער קעניג איבער כידזשאז, וואס איז היינט אין סאודי אראביע. נאכן ערשטע וועלט מלחמה, האט גרויסבריטאניע, געגרינדעט צוויי אראבישע לענדער, וואס האבן זיך געפונען אונטער בריטישע אויפזיכט, איראק, און טראנס-יארדאניע, וואס איבער ביידע פון זיי, איז דער הערשאפט געגעבן געווארן צו די האשעמיטן, אבדאללא און זיין ברודער פייסל דער ערשטער, דאס איז געווען אלס דאנקבארקייט פאר די אראבישע הילף, אויף זייער רעוואלט קעגן אטאמאנישע אימפעריע. און נאכן קריג, האבן זיך ווינסטאן טשערטשיל, הערבערט סמועל, לארענס פון אראביע, זיך געטראפן מיט אים, און אים פארגעשלאגן צו ווערן עמיר (הערשער) איבער טראנס-יארדאניע.
ווען טראנס-יארדאניע איז געווארן זעלבסטשטענדיק, איז אבדאללא געקרוינט געווארן אלס קעניג, פון האשעמיטן קעניגרייך פון טראנס-יארדאניע.
איידער דער מלחמת השחרור, פון ישראל. האבן יידישע דיפלאמאטן געפירט געהיימע געשפרעכן מיט אבדאללא, אין שפיץ פון גאלדע מאיר, ביי איין אזעלכע געשפרעכן, זענען זיי געקומען צו א פארשטענדעניש, אז יידן וועלן נישט אטאקירן יארדאניע, און דאס זעלבע פארקערט, צוויי טעג איידער דער קריג איז אויסגעבראכן, האט ער פארגעשלאגן, אז די יידן זאלן ווערן טייל פון יארדאניע, אבער מיט אטאנאמיע, גאלדע מאיר האט אפגעווארפן אזא פלאן, נאך זיין פראגע ווי די יידן יאגן זיך, האט גאלדע מאיר גענטפערט, אז נאך 2,000 יאר האבן די ווי זיך צו יאגן. דערנאך האט גאלדע געזאגט, אויף ווידערזען נאכן קריג.
נאכן קריג, איז ער געווען דער איינציקסטע מדינה פון אראבער, וואס האבן טיילגענומען אין קאמף קעגן ישראל, וואס האט געווינען עפעס, ער האט איינגענומען דעם מערב ברעג, און מזרח ירושלים, אריינרעכנדיק הר הבית, און אלטשטאט. און אין יאר 1950 האט ער אפציעל אנאקסירט דעם מערב ברעג, און ער האט געטוישט דעם נאמען פון טראנס-יארדאניע, צו האשעמיטן קעניגרייך פון יארדאניע. צוזאמען מיט ישראל האט ער זיך קעגן געשטעלט, דאס אינטערנאציאנאליזירן ירושלים, אויפן באפעל פון די פאראייניגטע פעלקער, וואס האט כמעט געברענגט די צוויי לענדער, זיך צאמזעצן ביים טיש, אויף שלום געשפרעכן.
אויף די 20סטע יולי 1951, איז ער געשאסן געווארן צום טויט, פאר זיין אייניקל כוסיין קעניג פון יארדאניעס אויגן, דורך א פאלעסטינער עקסטרעמיסט, שליחים פון מוכאמעד אמין על כוסייני. ביים טויער פון מעטשעט על אקצא, אויפן הר הבית אין ירושלים. זיינע לייבוועכטער האבן געשאסן די מערדער אויפן פלאץ.
נאך זיין טויט איז זיין זון טאלאל געווארן קעניג, אבער מען האט אנטדעקט אין אים א גייסטישע קרענק, האט מען אויפגענומען זיין אייניקל כוסיין, וואס האט ווייטער אנגעהאלטן געהיימע געשפרעכן מיט ישראל, און אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל אין יאר 1994.


text:
ווערסיי אפמאך
דער ווערסיי אפמאך איז געווען דער שלום-אפמאך נאך דעם ערשטן וועלט קריג צווישן פינף לענדער: פראנקרייך, דייטשלאנד, בריטאניע, עסטרייך און די פאראייניקטע שטאטן. דער אפמאך איז איינגעאָרדנט געווארן ל' סיון ה'תרע"ט (דעם 28סטן יוני 1919) אין דער שטאט ווערסיי Versailles, פראנקרייך, אָן דעם באטייליקונג פון דער דייטשער רעגירונג וואס האט בלויז געדארפט אונטערחתמענען דעם קאנטראקט. דער אפמאך האט געענדיגט די מלחמה צווישן די אליאירטע כוחות און דייטשלאנד. די אליאירטע (אמעריקע, בריטאניע א.א.וו.) האבן זיך צוזאמען גענומען און מען האט דארט ארויפגעצוואונגען דעם אפמאך אויף דייטשלאנד צוזאמען מיט אלע צענטראלע כוחות וואס האבן אונטער געשריבן די קאפיטולאציע קעגן זייער ווילן.
צוזאמען מיטן טריאנאן אפמאך און אנדערע אפמאכן האבן זיי געטוישט די מאפע פון אייראפע בפרט און פון דער וועלט בכלל, נישט אויף צום גוטן פון די צענטראלע כוחות, און בפרט איז דאס נישט גוט אויסגעוקמען פאר דייטשלאנד.
דאן האט מען צעברעקלט די גאנצע עסטרייך אונגארישע אימפעריע און אזוי אויך האט מען צוגענומען דעם גאנצן זיבנבערגן געביט און דאס איבער געגעבן פאר רומעניע וואס דאס האט אנגעהאלטן בערך ביז 1940, הגם עס האט שוין אנגעפאנגען צו צעפאלן דער פלאן נאך אזוי פרי ווי אין די אנהייב 1920ער יארן.
לויט רוב פארשער און היסטאריקער, האט דער באליידנדיגער אורטייל פון ווערסיי צוגעפירט צו דעם אז די נאצי פארטיי און שפיץ פון היטלער, זאלן צוביסלעך מער און מער קומען צו דער מאכט (ווי אויך האלטן די פארשערס פון נאך פאקטארן צ.ב.ש. די גרויסע דעפרעסיע, וואס די ארעמע ראסע האט אלץ אנגעהאנגען אין דעם איד).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מי שאמר כתב:רבי, איך האב א פראבלעם: מיין מאן און איך האבן שוין יארן חתונה געהאט נאר ביינאכט, נאך חצות. לעצטנס אבער בעהט ער מיר צו חתונה האבן פאר חצות. איר קענט אפשר משפיע זיין אויף איהם ער זאל נישט טוישן די זמן החתונה? איך מיין אין די תנאים שטייט בפירוש: זמן החתונה מתי שיתרצו שני הצדדים. שקויעך.
סעקסי חסיד כתב:מי שאמר כתב:רבי, איך האב א פראבלעם: מיין מאן און איך האבן שוין יארן חתונה געהאט נאר ביינאכט, נאך חצות. לעצטנס אבער בעהט ער מיר צו חתונה האבן פאר חצות. איר קענט אפשר משפיע זיין אויף איהם ער זאל נישט טוישן די זמן החתונה? איך מיין אין די תנאים שטייט בפירוש: זמן החתונה מתי שיתרצו שני הצדדים. שקויעך.
געלאכט א גוטס
בד"וו ביינונז זאגט מען "די מצוה" נישט חתונה האבן.....
reizyreizy כתב:העללא !
מיין מאן קען נישט ליידען די ווארט מצוה, ער פיעלט עס מאכט עהם באגרעניצט און הייליג, לאל, איך האב עס אויך נישט ליעב, סא, סאיז שוין געווארען ביי אונז די שפראך, קומסט טון די עבירה !, לאל, איך לאוו עס
נייגעריגער כתב:איך פאקטיש נישט געוואוסט ווי אזוי מ'רופט די מצוה אויף גויאיש)
נייגעריגער כתב:סעקס איז א ווארט וואס עקזיסטירט אפיציעל נישט אין חסידיש-יודיש
(בעפאר אין האב זיך איינגעשאפט צוטריט צו די נעץ, האב איך פאקטיש נישט געוואוסט ווי אזוי מ'רופט די מצוה אויף גויאיש)
לאוולי כתב:הערט מיר אויס אידן
קודם כל שלום עליכם,שוין לאנג נישט דא געווען
דער גאנצער פחד און צוריקגעצוינקייט צו סעקס איז א גויאשע אום נוצרישע זאך וואס קומט נישט פון אידו
קוקט אריין אין חזל און אין אלע פריערדיגע פלעצער וועט איר זען אז מען דיסקארסירט די ענינים גאנץ אפן און געשמאק
אפילו היינט ביי די ספרדים רעדט מען מער אפן ווייל זיי האבן נישט געוואוינט אין אונזערע מדינות
משתמשים הגולשים בפורום זה: אין משתמשים רשומים ואורח אחד


text:
גאמאל אבדול נאסער
גאמאל אבדעל נאצער (ה'תרע"ח - ה'תש"ל (15טן יאנואר, 1918 - 28סטן סעפּטעמבער, 1970) איז געווען דער פרעזידענט פון עגיפטן פון ה'תשי"א (1951) ביז זיין שטארבן אינעם יאר תש"ל.
ער האָט געבויעט די אסואן דאמבע און צוריקגעקערט דעם סועץ קאנאל (וואס איז געווען אונטער די בריטישע מאכט) צו די עגיפטן. גלייך נאך דעם (ה'תשי"ז) האט אויסגעפלאצט די סיני מלחמה צווישן ישראל מיטן הילף פון בריטאניע און פראנקרייך פון איין זייט, און מצרים פון צווייטן זייט. אין דער סיני-קריג איז מצרים דורכגעפאלן.
זעקסטאגיקע מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאסער איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צו דער זעקסטאגיקער מלחמה (אין יאר ה'תשכ"ז) וואס האט אויסגעפלאצט נאך וואס נאסער האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער-גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.
אין דעם קריג האט נאסער פאראייניקט דריי אראבישע לענדער—סיריע, יארדאניע און איראק—צו קעמפן קעגן ישראל. די מלחמה האט זיך געענדיקט מיט מצרימס דורכפאל.
זיין נאכפאלגער איז אנוואר סאדאט.


text:
דזשיימס פרעסקאט דזשול
דזשיימס פרעסקאט דזשול (ענגליש: James Prescott Joule; 24סטן דעצעמבער 1818–11טן אקטאבער 1889) איז געווען אן ענגלישער פיזיקער, געבוירן אין סאלפארד, לעבן מאנטשעסטער. ער איז געווען א גרויסער ביישטייערער צו דער וועלט פון עלעקטריע און טערמאדינאמיק. דזשול האט שטודירט די פארהעלטעניש צווישן היץ און מעכאנישע ענערגיע, פון וואס מ'האט ארויסגענומען דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע. אין זיין ערע ווערט גערופן דער איינס פון ענערגיע א דזשול.
ער איז אויך באקאנט פאר זיין אנטדעקן דזשולס געזעץ, וואס באשרייבט עלעקטרישע הייצונג, אז דער סכום פון היץ פראדוצירט יעדע סעקונדע אין אן עלעקטרישן דורכפירער דורך אן עלעקטרישן שטראם איז פראפארציאנעל צום קעגנשטעל פון אן עלעקטרישן דורכפירער און צום קוואדראט פונעם שטראם.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשיימס פרעסקאט דזשול איז געבוירן געווארן דעם 24סטן דעצעמבער 1818 צו זיין פאטער, בענדזשאמין דזשול, א גבירישער ברייער, אין דעם הויז לעבן דעם דזשול ברייעריי אויף ניי ביילי גאס, סאלפארד.


text:
שמשון הגיבור
שמשון איז געווען דער לעצטער פון די 13 שופטים ביי אידן אין ארץ ישראל.
אין תנ"ך איז באשריבן אז ער איז געווען מוראדיק שטארק און מעכטיק. ער איז געווען א נזיר, זיין אויסערגעווענליכע שטארקייט איז געקומען פון זיינע האר.
ווען די פלשתים האבן אים אפגעשוירן די האר, האט ער פארלוירן זיין גבורה, און זיי האבן אים בלינד געמאכט.
דעם סוד אז זיין גבורה שטאמט פון די האר, האט פארציילט דלילה וועלכע איז געווען א פלישתי, און האט פארראטען שמשון הגיבור עטליכע מאל ביז ער האט איר דעם סוד פארציילט, און זי האט דאס ארויסגעגעבן פאר די פלשתים, וועלכע האבן אים אדאנק דעם געקענט באזיגן.


text:
הגדה של פסח
די הגדה של פסח שטאמט פון אן אוראלטן מדרש וואס ווערט שוין דערמאנט אין דער משנה. (מסכת פסחים, פרק י)
הגדה של פסח איז דער טראדיציאנאלע נוסח באנד, וואס מען זאגט ביים 'סדר נאכט' די ערשטע נעכט יו"ט פסח. די אומצאליגע הגדות, וואס זענען היינט אומשאצבארע אנטיק און סחורה, איז די עלצטע געדרוקטע ספר אינעם יודישער היסטאריע.
מען זאגט די הגדה פסח ביים סדר, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די מה נשתנה און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער מגיד. מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
הא לחמא עניא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער צייט ווען די יודן זענען געווען אין גלות בבל, האט מען זיך געפירט אז ערב פסח נאכמיטאג האט מען אויסגערופן אין די גאסן אז דער וואס האט נישט קיין געלט קען קומען אין די הייזער פון די "עשירים" צו עסען די סעודת יו"ט. כדי זיי נישט צו פארשעמען אז זיי גייען סתם עסען ביי א צווייטע מענטש האט מען אויסגערופען אז מען זאל גיין מקיים זיין די מצוה פון עסען מצה ביי א צווייטען, און אזוי וועט נישט אויסזעהן ווי זיי גייען סתם עסען, נאר זיי גייען מקיים זיין עפעס א מצוה. ווען מען איז צוריק קיין ירושלים האט מען ווייטער אנגעהאלטן מיט דעם שיינעם מנהג נאר מען האט צוגעלייגט אז מען קען אויך מקיים זיין די מצוה פון זיך ממנה זיין צו א "קרבן פסח". דערפאר זאגן מיר דעם "הא לחמא עניא" כדי צו געדענקען דעם שיינעם מנהג:
הֵא לַחְמָא עַנְיָא דאס איז די ארימע ברויט דִּי אֲכָלוּ אַבְהָתָנָא וואס אונזערע עלטערען האבן געגעסן בְּאַרְעָא דְמִצְרָיִם אין דעם לאנד מצרים. און פון דעמאלס אהן זענען מיר מחוייב צו עסען מצה, און דערפאר כָּל דִּכְפִין יעדער וואס איז הונגעריג יֵיתֵי וְיֵכוֹל זאל קומען און עסען מצה און ווי אויך די סעודת יום טוב. ווען זיי זענען צוריק קיין ארץ ישראל האבן זיי צוגעלייגט אז כָּל דִּצְרִיךְ יֵיתֵי וְיִפְסַח דער וואס וויל זיך ממנה זיין קען זיך ממנה זיין מיט אונזער קרבן פסח, און קומען עסן, ווען זיי זענען נאך געווען אין גלות בבל האבן זיי געזאגט הָשַּׁתָּא הָכָא, יעצט זענען מיר דא אין גלות בבל, אבער לְשָׁנָה הַבָּאָה האפן מיר אז אין די קומענדיגע יאהר וועלען מיר זיין בְּאַרְעָא דְיִשְׂרָאֵל. אין דעם לאנד ארץ ישראל, ווען זיי זענען אנגעקומען אין ארץ ישראל האבן זיי געזאגט, הָשַּׁתָּא עַבְדֵי, יעצט זענען מיר נאך קנעכט פאר די מלכי פרס ויון, אבער מיר האפן אז לְשָׁנָה הַבָּאָה אין די קומענדיגע יאהר וועלען מיר זיין בְּנֵי חוֹרִין אינגאנצען פריי:
סיפור יציאת מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א מצות עשה אין דער נאכט פון פסח צו דערציילען די ניסים פון יציאת מצרים, און כדי צו מעורר זיין דעם מענטש צו די דערציילונגען אז מען זאל נישט דארפען ווארטען ביז דעם סוף פין די הגדה צו הערען די מעשה, האט דער בעל ההגדה מסדר געווען אין אנהייב ענינים וואס טוען כולל זיין דער גאנצער סיפור בקיצור, ווי מיר זעהן די "דראסטישע פארקערטקייטען" אז דא זענען מיר געווען קנעכט און צום סוף זענען מיר געווארען גרינטלעך פריי. דער וועג וואס דער בעל ההגדה האט דאס ארויס געברענגט איז דורך א קשיא און א תירוץ. אין די ערשטער צוויי קשיות ווייזען מיר אז אין די נאכט טוען מיר זאכען וואס ווייזען אויף קנעכטשאפט און די אנדערע צוויי קשיות ווייזען מיר אז מיר טוען זאכען וואס ווייזען אויף פרייהייט, איז דאך דאס א סתירה, זענען מיר פריי אדער זענען מיר קנעכט? און בכלל ווען מען איז מסביר אן ענין בדרך שאלה ותשובה ווערט דאס קלאהר ארינגעקריצט אין הארץ:
מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מַה נִּשְׁתַּנָּה הַלַּיְלָה הַזֶּה מִכָּל הַלֵּילוֹת: פארוואס איז אנדערש די נאכט פון פסח פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר, וואס מיר טוען דאך פארשידענע ענדערונגען וואס זענען זיך סותר, צוויי זאכען טוען מיר וואס ווייזען עבדות און אנדערע צוויי זאכען טוען מיר וואס ווייזען אויף פרייהיייט, דער ערשטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין חָמֵץ וּמַצָּה. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר אדער חמץ אדער מצה הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלּוֹ מַצָּה: אבער די נאכט פון פסח עסען מיר נאר מצה, און מצה ווייזט דאך אויף ארימקייט, דער צווייטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין שְׁאָר יְרָקוֹת אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר אלע ערליי גרינצייגען הַלַּיְלָה הַזֶּה מָרוֹר אבער די נאכט פון פסח עסען מיר מרור, וואס דאס ווייזט דאך אויף עבדות. טרעפען מיר דערווייל צוויי זאכען וואס מיר טוען וואס ווייזען אויף עבדות, דער דריטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אֵין אָנוּ מַטְבִּילִין אֲפִילוּ פַּעַם אֶחָת. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר טונקען מיר נישט איין אפילו איין מאהל הַלַּיְלָה הַזֶּה שְׁתֵּי פְעָמִים: אבער די נאכט פון פסח טונקען מיר איין צוויי מאהל, איין מאהל כרפס אין זאלץ וואסער, אוין איין מאהל מרור (גרינס פון חריין) אין חרוסת, קומט דאך אויס אז מיר טוען דא א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט, דער פערטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין בֵּין יוֹשְׁבִין וּבֵין מְסֻבִּין. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר סיי זיצענדיג און סיי אנגעלענט הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלָּנוּ מְסֻבִּין אבער די נאכט פון פסח עסען מיר אלע אנגעלענטהייט קומט דאך אויס אז מיר טוען שוין ווייטער א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט? איז וואס טוט זיך דא, זענען מיר קנעכט אדער זענען מיר פריי?
הקדמה: די אלע קשיות וואס מיר האבן געפרעגט אז מיר טרעפען די נאכט סתירות, וועלען ווערען באלד פארענפערט מיט די ערשטע פאהר ווערטער פון עבדים היינו, קודם זענען מיר געווען קנעכט אין מצרים און דערפאר טוען מיר זאכען וואס ווייזען עבדות, אבער נאכדעם האט דער אייבעשטער אונז ארויס גענועמן פון מצרים מיט גרויסע ניסים און נישט בדרך הטבע וועגען דעם טוען מיר זאכען וואס ווייזען אויף חירות:
עבדים היינו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עֲבָדִים הָיִינוּ קנעכט זענען מיר געווען לְפַרְעֹה צו פרעה וואס איז געווען א מלך קשה בְּמִצְרָיִם אין מצרים וואס איז געווען א מדינה קשה. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון עבדות. און נאכדעם איז געווען: וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱלֹהֵינוּ מִשָּׁם דער אייבערשטער האט און ארויס גענומען פון דארט, בְּיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון חירות.
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבען צו רעדן פון דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים אויך אויף אונז, ווייל א מענטש וואלט דאך געקענט פרעגן "וואס איז אונז א חילוק צו אונזערע עלטערן זענען געווארען אויסגעלייזט, מיר זענען דאך אבער נאך אלץ אין גלות?" אויף דעם ענטפערט דער בעל הגדה:
וְאִלּוּ לֹא הוֹצִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אֶת אֲבוֹתֵינוּ מִמִּצְרַיִם, און אויב דער אייבערשטער וואלט נישט ארויס גענומען אונזערע עלטערען פון מצרים הֲרֵי אָנוּ וּבָנֵינוּ וּבְנֵי בָנֵינוּ, מְשֻׁעְבָּדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם. וואלטען מיר און אונזערע קינדער און אונזערע קינד'ס קינדער געווען אין אסאך א ערגערער שעבוד ווי קנעכטשאפט, צו פרעה אין מצרים. דערפאר: וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים, כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים, כֻּלָּנוּ זְקֵנִים, כֻּלָּנוּ יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, אפילו מיר זענען אלע חכמים נבונים, זקנים, און מיר קענען די גאנצע תורה, דאך: מִצְוָה עָלֵינוּ לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרָיִם. איז דא א מצוה אויף אונז צו דערציילען "סיפור יציאת מצרים", ווייל דער עצם סיפור אליין איז אויך א מצוה, כדי אז אלע שפעטעדיגע דורות זאלען אייביג וויסען די ניסים וואס דער אייבערשטער האט געטוהן צו אונזערע עלטערען און צו אונז. נישט נאר איז דא א מצוה צו דערציילען די ניסים, נאר: וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח: דער וואס פארמערט צו דערציילען די ניסם איז ער געלויבט.
הגדה של פסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעצט גייט דער בעל ההגדה ברענגען א ראי' אז אפילו מען איז א חכם ונבון איז נאך אלץ דא א חיוב פון מרבה זיין בסיפור יציאת מצרים:
מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי אֱלִיעֶזֶר, וְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, וְרַבִּי עֲקִיבָא, וְרַבִּי טַרְפוֹן, עס איז געווען א מעשה מיט רַבִּי אֱלִיעֶזֶר, און ְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, און רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, און רַבִּי עֲקִיבָא, און רַבִּי טַרְפוֹן, וואס זיי האבן דאך געהאט די אלע מעלות חֲכָמִים, נְבוֹנִים, זְקֵנִים, יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, שֶׁהָיוּ מְסֻבִּין בִּבְנֵי בְרַק, וְהָיוּ מְסַפְּרִים בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, כָּל אוֹתוֹ הַלַּיְלָה, וואס זיי זענען געזעצן אין בני ברק, און זיי האבן זייער פארמערט צו דערציילען סיפור יציאת מצרים, און זיי האבן זיך אזוי שטארק אריינגעטוהן אין דעם סיפור אז זיי האבן אפילו נישט באמערקט אז עס איז שוין טאג געווארן עַד שֶׁבָּאוּ תַלְמִידֵיהֶם וְאָמְרוּ לָהֶם: "רַבּוֹתֵינוּ, הִגִּיעַ זְמַן קְרִיאַת שְׁמַע, שֶׁל שַׁחֲרִית" ביז די תלמידים זענען געקומען און געזאגט אז עס איז שוין געווארען טאג, און עס איז שוין געקומען דעם זמן קריאת שמע של שחרית, און עס איז שוין נישט דא קיין מצוה פון "והגדת לבנך":
הקדמה: וויבאלד מען האט שוין דערמאנט דער תנא "ר' אלעזר בן עזריה" האט דער בעל ההגדה שוין אראפגעברענגט זיין שיטה וואס ער האלט וועגען דעם חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג ביי די פרשה פון ציצית.
אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה. האט רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה געזאגט הֲרֵי אֲנִי כְּבֶן שִׁבְעִים שָׁנָה, איך בין שוין אזוי ווי זעבעציג יאהר אלט, וְלֹא זָכִיתִי, איך האב נישט זוכה געווען צו קענען מנצח זיין מיינע חברים, שֶׁתֵּאָמֵר יְצִיאַת מִצְרַיִם בַּלֵּילוֹת, אז דער חוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג אין די פרשה פון ציצית איז אויך ביינאכט. עַד שֶּׁדְּרָשָׁהּ בֶּן זוֹמָא. ביז בֶּן זוֹמָא האט דאס גע'דרש'נט פון דעם פסוק. שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: לְמַעַן תִּזְכֹּר, אֶת יוֹם צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם, כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ. אויב עס וואלט נאר געשטאנען: יְמֵי חַיֶּיךָ וואלט איך געזאגט אז דער חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים איז נאר הַיָּמִים די טעג, אבער וויבאלד עס שטייט דאך: כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ דער איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען הַלֵּילוֹת. אז אויך אין די נעכט איז אויך דא א חיוב צו ליינען די פרשה פון ציצית און דערמאנען יציאת מצרים (מזכירים יציאת מצרים בלילות). וַחֲכָמִים אוֹמְרִים: אבער די חכמים קריגען זיך און זיי האלטען, אויב עס וואלט נאר געשטאנען יְמֵי חַיֶּיךָ וואלטן מיר געהאלטן אז עס מיינט הָעוֹלָם הַזֶּה, אז נאר יעצט פאר די צייטען פון משיח איז דא א חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית, און נישט נאכדעם וואס משיח וועט קומען, אבער וויבאלד עס שטייט דאך כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ א איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען לְהָבִיא לִימוֹת הַמָּשִׁיחַ אז אויך ווען משיח וועט קומען בב"א וועט אויך זיין א חיוב צו דערמאנען יציאת מצרים:
הסבר: אין די גמרא איז דא א מחלוקת, ווען די גאולת מצרים איז געווען. ר' אלעזר בן עזריה וועט האלען אזוי ווי ר' יוחנן אז די גאולת מצרים איז אויך געווען ביינאכט, נאר דער עיקר גאולה איז געווען בייטאג, און ער האלט וועגען דעם אז אויך ביינאכט איז דער חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית. אבער די חכמים האלטען ווי ר' יהושה בן לוי אז בינאכט איז נישט געווען די גאולה און וועגען דעם איז נישט דא קיין חיוב פון דערמאנען ביינאכט יציאת מצרים.
הקדמה: יעצט גייט דער בעל ההגדה אויפווייזען אז דער חיוב פו סיפור יציאת מצרים פסח ביינאכט איז מן התורה, פון דער פסוק והגדת לבנך ביום ההוא לאמר, וואס פון דארט זעהן מיר אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים איז נישט נאר אויב דער קינד פרעגט, נאר סתם דערציילען איז אויך א חיוב. וויבאלד מען ברענגט אראפ דעם פסוק ברענגט מען שוין אלע פסוקים פון די תורה פון דעם ענין פון סיפור יציאת מצרים. וויבאלד מען גייט דאך יעצט אנהייבן צו דרש'ענען דרשות פון די הייליגע תורה, ווילען מיר צום ערשט געבן א שבח והודאה צום אייבערשטען וואס איז דער "נותן התורה", און מיט דעם כוונה זאגן מיר:
בָּרוּךְ הַמָּקוֹם. געלויבט איז דער אייבערשטער. בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. [דער אייבערשטער ווערט אנגערופן "מקום" ווייל דער אייבערשטער איז "מקומו של עולם", ווייל ווי עס איז נאר דא "מקום" איז דער אייבערשטער דארט.] בָּרוּךְ שֶׁנָּתַן תּוֹרָה לְעַמּוֹ יִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס האט געגעבן די הייליגע תורה צו זיין פאלק ישראל בָּרוּךְ הוּא: געלויבט איז ער. [דער מנהג איז געווען אז דער ראש המסובין האט געזאגט "ברוך המקום" און די מסובין האבן ג'ענטפערט "ברוך הוא", אזוי ווי דער סדר פון א "מקהלה" (קווייער) און אזוי אויך שפעטער ביי "ברוך שומר הבטחתו לישראל]
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבן מיט די דרשות פון דער הייליגער תורה.
פון די לשון הפסוקים זען מיר אז כְּנֶגֶד אַרְבָּעָה בָנִים דִּבְּרָה תוֹרָה. די תורה רעדט צו פיר סארט קינדער (פיר סארט יודן) ווייל עס איז דא פיר פסוקים און יעדער פסוק דריקט זיך אויס אויף אן אנדערע סארט מצב פון דעם קינד און די פיר סארט קינדער זענען: אֶחָד חָכָם, וְאֶחָד רָשָׁע, וְאֶחָד תָּם, וְאֶחָד שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל:
חָכָם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער חכם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (דברים י-כ) כי ישאלך בנך מחר לאמר, מָה הָעֵדֹת וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ אֶתְכֶם: וויבאלד די תורה זאגט "אלוקינו" זעהן מיר אז מען רעדט פון אזא קינד וואס איז זיך כולל מיט כלל ישראל, און פון די שאלה זעהן מיר אז ער איז א חכם בתורה, ווייל ער ווייסט א חילוק צווישען עדות און חקים און משפטים. אין אמת'ן ענטפערט דאך דער טאטע צום קינד, דאס וואס די תורה הייסט ענטפערען, אזוי ווי עס שטייט דארט ווייטער: ואמרת לבנך עבדים היינו וגו' ויתן ה' אותות ומופתים וגו' ואותנו הוציא משם וגו', אבער דער בעל הגדה ברענגט נישט אראפ דעם פסוק ווייל דאס שטייט דאך קלאר אין פסוק, דער בעל הגדה לייגט נאר צו אז חוץ וואס די תורה הייסט ענטפערען, וְאַף אַתָּה אֱמָר לוֹ כְּהִלְכוֹת הַפֶּסַח: זאלסט איהם נאך צולייגען אלע הלכות פון פסח, פון אנהייב ביז'ן סוף, און אפילו די הלכות וואס איז נאר נוגע פאר נאכ'ן סעודה, וואס דאס איז אז: אֵין מַפְטִירִין מען טאהר נישט ענדיגען די סעודה אַחַר הַפֶּסַח נאך דעם וואס מען האט שוין געגעסן דעם קרבן פסח, און עסן די זאכן וואס ווערען אנגערופן אֲפִיקוֹמָן וואס דאס איז דער קינוח סעודה, ווייל נאך דעם קרבן פסח טאהר מען שוין גארנישט עסען, כדי אז עס זאל בלייבן דעם טעם פון די קרבן פסח אין מויל.
רָשָׁע מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער רשע פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יב-כו) והיה כי יאמרו אליכם בניכם מָה הָעֲבֹדָה הַזֹּאת לָכֶם: און וויבאלד מיר זעהן אז ער באנוצט זיך מיט די ווארט לָכֶם איז א סימן אז ער איז א רשע, ווייל ער טוט זיך אפזונדערן פון כלל ישראל דארכ'ן זאגען "לכם" מיינט ער דאך ולֹא לוֹ נישט זיך מיינט ער וּלְפִי שֶׁהוֹצִיא אֶת עַצְמוֹ מִן הַכְּלָל, און וויבאלד ער טוט זיך אפזינדערען פון דעם כלל כָּפַר בָּעִקָּר. איז ער א כופר בעיקר, ווייל ער לייקנט דאך אין יציאת מצרים וואס דאס איז דאך פון די עיקרי אמונה, דערפאר חוץ וואס מען דארף איהם ענטפערען דאס וואס די תורה הייסט איהם ענטפערן ווי עס שטייט ווייטער אין פסוק "ואמרתם זבח פסח וגו' אשר פסח וגו' בנגפו את מצרים ובתינו הציל וג' וְאַף אַתָּה הַקְהֵה אֶת שִׁנָּיו, זאל מען אויך האליג מאכן זיין ציין, (אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין א שטיקל אייזן און עס איז זייער נישט באקוועם) וֶאֱמָר לוֹ און מען זאל איהם זאגען: בַּעֲבוּר זֶה, עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם, "דערפאר האט דער אייבערשטער דאס געטן צו אונז" לִי וְלֹא לוֹ. נאר צו אונז און נישט צו איהם, ווייל אִלּוּ הָיָה שָׁם, לֹא הָיָה נִגְאָל אויב ער וואלט דארט געווען וואלט ער נישט געווארען אויסגעלייזט: [דער טעם פארוואס מען זאל אים האליג מאכען זיינע ציין איז ווייל אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין אייזן איז דער מענטש אליין שילדיג וואס ער האט נישט אכטונג געגעבן, דער זעלבער איז דער רשע אליין שילדיג וואס ער האט אזוי גערעדט].
תָּם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער תם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יג-יד) והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מַה זֹאת: וואס איז דאס? זעהן מיר פון זיין שאלה אז ער ווייסט נישט קלאהר ווי אזוי צו פרעגן, און ער פרעגט נאר א כלליות'דיגע שאלה, זאלסטו איהם ענטפערען וואס עס שטייט ווייטער אין פסוק וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: זאלסטו זאגן צו איהם בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים: מי א שטארקע האנט האט דער אייבערשטער אונז ארויסגענומען פון מצרים, פון די הויז פון קנעכטשאפט.
הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען דריי פון די פיר פסוקים, דער חכם, רשע, און תם'ס פסוקים. דארף מען דאך שוין נישט פרעגען "מה הוא אומר?" וועלכע פסוק איז פון דעם שאינו יודע לשאול, ווייל עס איז דאך נאר געבליבן איין פסוק, דערפאר הייבט יעצט אהן דער בעל הגדה מיט א אנדערע נוסח און ער זאגט:
וְשֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל, און דער קינד וואס ווייסט נעבעך נישט וואס מען דארף פרעגען, אַתְּ פְּתַח לוֹ. זאלסטו טוהן פארשידענע פעולות וואס זאל גורם זיין אז ער זאל פרעגן שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק וְהִגַּדְתָּ לְבִנְךָ, בַּיּוֹם הַהוּא "והגדת" מיינט דערציילען אפילו ער פרעגט נישט, און דורך דעם דערציילונג וועט ער שוין פרעגן און נאכדעם וועט זיין לֵאמֹר וועסטו איהם קענען ענטפערען אז בַּעֲבוּר זֶה עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם:
הקדמה: אזוי ווי מען האט שוין מברר געווען דעם חוב פון סיפור יציאת מצרים מן התורה, גייט יעצט דער בעל ההגדה מברר זיין דעם זמן פון סיפור יציאת מצרים מן התורה:
יָכוֹל מֵרֹאשׁ חֹדֶשׁ, וויבאלד עס שטייט אין פסוק (שמות יג-ה) ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה שבעת ימים וגו' והגדת לבנך וגו' זעהן מיר דאך אז דער "והגדת" האט א שייכות צו "בחודש הזה" וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן ראש חודש ניסן. תַּלְמוּד לוֹמַר וועגען דעם שטייט אין פסוק בַּיּוֹם הַהוּא. אז נאר אין דעם טאג פון פסח איז דא דעם חיוב, אִי אבער אויב עס וואלט נאר געשטאנען בַּיּוֹם הַהוּא, יָכוֹל וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן מִבְּעוֹד יוֹם. ערב פסח בייטאג, וואס עס איז שוין דא דעם "שחיטת הפסח" תַּלְמוּד לוֹמַר. דערפאר שטייט אין פסוק בַּעֲבוּר זֶה. בַּעֲבוּר זֶה לֹא אָמַרְתִּי, אֶלָּא בעבור זה קען נאר מיינען בְּשָׁעָה נאר אין א צייט וואס שֶׁיֵּשׁ מַצָּה וּמָרוֹר מֻנָחִים לְפָנֶיךָ, וואס עס ליגט שוין אויפן טיש מצה ומרור, וואס דאס איז ערשט ביינאכט ביים סדר. דער טעם פארוואס "בעבור זה" קען נאר מיינען ווען עס איז דא מצה און מרור איז ווייל "זה" מיינט אייביג אז מען קען אנווייזען מיט דער פינגער, און אנווייזען מיט די פינגער אויף די מצה ומרור איז ערשט ביינאכט פון פסח, און נישט ערב פסח. הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען אויך דעם זמן הסיפור מן התורה, יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן מיט די עצם סיפור פון יציאת מצרים. דער בעל ההגדה האט געטראכט אז עס איז זייער וויכטיג אנצוהייבן דער דערציילונג פון נאך איידער עס איז געווען נצנצה דער אמונה בה' דורך אברהם אבינו ע"ה און אזוי ממשיך זיין דעם סיפור פון יציאת מצרים און קבלת התורה ווי די יודן האבן זוכה געווען צו זיין די "עם סגולה" ווייל ווען מען וועט זעהן די דראסטישע פארקערטקייטען פון צו האבן געווען עובדי עבודה זרה, און ווערן דערנאך דעם "עם הנבחר" וועט מעורר זיין א געוואלדיגע התפעלות אינעם הארץ פון דעם מענטש. וויבאלד צו פארציילען דעם סיפור פון די פסוקים אין די תורה וואלט דאס דאך געווען זייער לאנג האט דער בעל ההגדה אויסגעטראפען פסוקים אין ספר יהושע, אויך אין די פרשת הביכורים וואס טוען דערמאנען די אלע פאסירונגען בקיצור, און אלץ א הקדמה פון די גאנצע פאסירונג, האט דער בעל הגדה קודם געזאגט די תמצית פון די גאנצע פאסירונג מיט געציילטע ווערטער און זיי זענען ווי פאלגענד:
מִתְּחִלָּה אין אנהייב פון די המשך הדורות פון ווי כלל ישראל שטאמען: עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ. זענען אונזערע עלטערען געדינט עבודה זרה וְעַכְשָׁיו קֵרְבָנוּ הַמָּקוֹם לַעֲבוֹדָתוֹ. און יעצט נאך יציאת מצרים און קבלת התורה האט אונז דער אייבערשטער דערנענטערט צו זיין דינסט. פון דא זעהן מיר קודם די צוויי עקן פון דעם סיפור בקיצור. יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן באריכות און ער הייבט אהן מיט די פסוק אין ספר יהושע (כד-ב) שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֶל כָּל הָעָם. און יהושע האט געזאגט צום גאנצען יודישען פאלק כֹּה אָמַר יְיָ אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, אזוי האט דער אייבערשטער דער גאט פון די יודן געזאגט: בְּעֵבֶר הַנָּהָר יָשְׁבוּ אֲבוֹתֵיכֶם מֵעוֹלָם, און דער אנדערע זייט פון נהר פרת האבן אייערע עלטערען פון אייביג אהן געוואוינט תֶּרַח אֲבִי אַבְרָהָם וַאֲבִי נָחוֹר. תרח דער טאטע פון אברהם און נחור, וַיַּעַבְדוּ אֱלֹהִים אֲחֵרִים: זיי האבן דארט געדינט פרעמדע אפגעטער וָאֶקַּח אֶת אֲבִיכֶם אֶת אַבְרָהָם מֵעֵבֶר הַנָּהָר, איך האב גענומען אייער טאטע אברהם פון די אנדערע זייט נהר פרת, אזוי ווי עס שטייט "לך לך מארצך וגו'", וָאוֹלֵךְ אוֹתוֹ בְּכָל אֶרֶץ כְּנָעַן. און איך האב איהם געפירט און דעם לאנד כנען, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "קום התהלך בארץ וגו'", וָאַרְבֶּה אֶת זַרְעוֹ, און איך האב געמערט זיינע קינדער ישמעאל און בני קטורה וָאֶתֶּן לוֹ אֶת יִצְחָק: און איך האב איהם געגעבן יצחק וואס ווערט נישט אריינגערעכנט מיט די אנדערע קינדער די בני ישמעאל און די בני קטורה, ווייל ער איז דער עיקר קינד. וָאֶתֵּן לְיִצְחָק אֶת יַעֲקֹב וְאֶת עֵשָׂו. און איך האב געגעבן צו יצחק, יעקב און עשו, און יעקב איז דער וואס האט ממשיך געווען די קייטעל פון די הייליגע אבות, צו מקבל זיין די הבטחות וואס איך האב צוגעזאגט צו אברהם און יצחק. פארוואס האט יעקב זוכה געווען צו דאס? דאס איז געווען ווייל: וָאֶתֵּן לְעֵשָׂו אֶת הַר שֵׂעִיר, איך האב דאך געגעבען צו עשו דער הר שעיר און נישט ארץ ישראל כדי אז לָרֶשֶׁת אוֹתוֹ ער זאל קענען גלייך ירש'נען א לאנד, ווי מיר געדענקען אין רש"י ווי רש"י זאגט אז מען האט געגעבן דעם ברירה פאר עשו צו באקומען ארץ ישראל, בתנאי אז ער וועט האבן גלות (ארץ ישראל נקנין ביסורים) האט עשו געזאגט: "איך דארף נישט ארץ ישראל און איך דארף נישט זיינע יסורים", און דערפאר איז געווען אז: וְיַעֲקֹב וּבָנָיו יָרְדוּ מִצְרָיִם: יעקב אין זיינע קינדער וואס גייען יא באקומען ארץ ישראל, האבן גענידערט קיין מצרים, כדי אז עס זאל קענען מקיום ווערען דעם פסוק פון כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם וגו'.
הקדמה: כאטש אין די פריערדיגע פסוקים שטייען דאך שוין דעם גאנצען פאסירונג וואס איז געווען ביז מען האט גענידערט קיין מצרים, דאך פעלט דער עיקר און דאס איז די "ברית בין הבתרים" און דער הבטחה אז "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנכי", דערפאר ברינגט דאס דער בעל ההגדה דא. וויבאלד ער גייט יעצט רעדן וועגען דעם הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט און נאכדעם מקיים געווען הייבט דער בעל ההגדה אהן קודם מיט א שבח צום אייבערשטען און דערפאר זאגען מיר:
בָּרוּךְ שׁוֹמֵר הַבְטָחָתוֹ לְיִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס ער האלט זיין צוזאג פאר די יודן בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. וואס האט דער אייבערשטער צוגעזאגט: שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא חִשַּׁב אֶת הַקֵּץ, דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אז ער וועט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון לידת יצחק, און נישט פון ווען מען וועט אריינגיין אין מצרים, וואס דאס איז דאך א מורא'דיגע טובה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט. לַעֲשׂוֹת צו טוהן, און מקיים זיין כְּמָה שֶּׁאָמַר לְאַבְרָהָם אָבִינוּ בִּבְרִית בֵּין הַבְּתָרִים, אזוי ווי עס איז משמע אין די לשון הפסוקים ווען דער אייבערשטער האט צוגעזאגט ביי די ברית בין הבתרים שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר לְאַבְרָם דער אייבערשטער האט געזאגט צו אברם יָדֹעַ תֵּדַע, וויסען זאלסטו וויסען אז איך גיי נישט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון ווען מען גייט אריין גיין אין מצרים, נאר איך גיי דאס רעכענען פון ווען עס וועט זיין דער ערשטער תקופה פון גלות פון: כִּי גֵר יִהְיֶה זַרְעֲךָ, וואס דאס איז דאך "לידת יצחק", ווייל "זרעך" איז דאך ממש זיין אייגען קינד "יצחק", וואס ער וועט זיין בְּאֶרֶץ לֹא לָהֶם, אין א לאנד וואס איז נאכנישט זיינע, און דאס איז ארץ ישראל, ווייל מיר ווייסען דאך אז יצחק דער "עולה תמימה" איז דאך קיינמאהל נישט ארויס פון ארץ ישראל, מוז דאך זיין אז די תורה מיינט די צייטען וואס ער וועט זיין אין ארץ ישראל, און עס הייסט נאך "ארץ לא להם" ווייל ארץ ישראל איז דאך ערשט געווארען אונזער נאך (40 יאהר נאך) יציאת מצרים. נאכדעם וועט זיין א צווייטע תקופה וואס זיינע קינדער און איינעקלעך וועלען זיין אין מצרים און עס וועט דארט זיין: וַעֲבָדוּם מען וועט נאר זיין משעבוד צו פרעה, און נאכדעם וועט זיין א דריטע תקופה וואס עס וועט זיין: וְעִנּוּ אֹתָם מען וועט זיי פייניגען, און די אלע דריי תקופות צוזאמען וועט זיין: אַרְבַּע מֵאוֹת שָׁנָה: פיר הונדערט יאהר, קומט אויס אז דער אייבערשטער האט אינזינען געהאט צו טוהן די טובה אז ער האט גערעכענט די פיר הונדערט יאר פון לידת יצחק, אז מען זאל ליידען ווייניגער יאהר יסורים, און ווי אויך האט אונז דער אייבערשטער צוגעזאגט אז וְגַם אֶת הַגּוֹי אֲשֶׁר יַעֲבֹדוּ דָּן אָנֹכִי. אויך דער פאלק וואס וועט אייך מאכען ארבעטען וועל איך משפט'ן מיט שטראפונגען וְאַחֲרֵי כֵן יֵצְאוּ, בִּרְכֻשׁ גָּדוֹל, און נאכדעם וועלען זיי ארויסגיין מיט א גרויסע פארמעגען, דערפאר לויבן מיר דעם אייבערשטן פאר דעם וואס ער איז געווען א "שומר הבטחתו לישראל"
וְהִיא און דער הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט דעמאלס, דאס איז געווען שֶׁעָמְדָה לַאֲבוֹתֵינוּ, וואס איז בייגעשטאנען פאר אונזערע עלטערען וְלָנוּ און אויך צו אונז אין אלע דורות, ווייל מיר ווייסען דאך אז תורה איז "נצחיות" און דערפאר העלפט יענער הבטחה אויך היינט. א ראי' האבן מיר ווייל: שֶׁלֹא אֶחָד בִּלְבָד, עָמַד עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נישט נאר דער איינער פרעה איז געשטאנען אויף אונז צו פארטיליגען אֶלָּא שֶׁבְּכָל דּוֹר וָדוֹר, עוֹמְדִים עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נאר אין יעדער דור (אפילו היינט) שטייען אונזערע פיינט גרייט אונז צו פארטיליגען וְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מַצִּילֵנוּ מִיָּדָם און דער אייבערשטער טוט אונז ראטעווען פון זייערע הענט.
הקדמה: מיר האבן שוין דערמאנט אז דער בעל ההגדה האט אויסגעוועלט עטליכע פסוקים פון פרשת ביכורים (דברים כו) און פון די פסוקים דרשנ'ט מען יעדער ווארט עטליכע דרשות ביז פון די אלע ווערטער וועלען קלאר ווערען די גאנצע סיפור פון יציאת מצרים און מיט דעם כוונה הייבען מיר אהן צו דרש'ענען:
צֵא וּלְמַד, כאטש מיר גייען יעצט רעדן פון די פסוקים פון "ארמי אובד אבי" דאך גיי ארויס פון יענער פרשה און לערען ארויס פון די פרשה פון פרעה, מַה בִּקֵּשׁ לָבָן הָאֲרַמִּי לַעֲשׂוֹת לְיַעֲקֹב אָבִינוּ. וואס פאר א רשעת דער לבן הארמי האט געוואלט טוהן צו יעקב אבינו. שֶׁפַּרְעֹה לֹא גָזַר אֶלָּא עַל הַזְּכָרִים, וויבאלד מיר ווייסען דאך אז פרעה האט נאר גוזר געווען צו הרג'ענען די זכרים, וועלען מיר פון דעם ארוסלערנען אז וְלָבָן בִּקֵּשׁ לַעֲקֹר אֶת הַכֹּל, לבן האט געוואלט אינגאנצען עוקר זיין דעם יודישען פאלק, ווייל מיר טרעפען דאך אז לבן איז נאכגעלאפן יעקב אבינו און ער האט געוואלט אויס'הרג'ענען דעם גאנצן משפחה, נאר דער אייבערשטער האט איהם אנגעווארענט "במראות הלילה" און דערפאר האט ער גארנישט געקענט טוהן, ווי אזוי ווייסען מיר אז ער האט דעמאלס געוואלט אינגאנצן אויס'הרג'ענען די משפחה, שֶׁנֶּאֱמַר ווייל עס שטייט דאך דארט אין פסוק אֲרַמִּי אֹבֵד אָבִי, לבן הארמי האט געוואלט מאכן פארלירען מיין פאטער, און וויבאלד ביי לבן שטייט "אובד" און ביי פרעה שטייט דאס נישט איז א ראי' אז דער רשעת פון לבן איז אסאך גרעסער ווי פרעה, פון דעם ווייסען מיר אז לבן האט אונז גרינטליך געוואלט עוקר מן השורש זיין. דא האט זיך געענדיגט דעם דרש. יעצט גייט דער בעל ההגדה ענדיגען דעם פסוק כדי צו קענען ווייטער דרש'ענן:
שטייט ווייטער אין פסוק: "וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, וַיָּגָר שָׁם בִּמְתֵי מְעָט. וַיְהִי שָׁם לְגוֹי גָּדוֹל, עָצוּם וָרָב" יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם פסוק:
וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, דאס אז מען האט גענידערט קיין מצרים דאס איז געווען אָנוּס עַל פִּי הַדִּבּוּר געצווינגען דורך די רייד פונ'ם אייבערשטען, (דאס איז נישט קיין דרש, נאר דער בעל ההגדה האט געזאגט ווי אזוי עס איז צוגעגאנגען)
וַיָּגָר שָׁם וויבאלד עס שטייט נאנט "וירד מצרימה" צו "ויגר שם" מְלַמֵּד פון דעם לערנען מיר ארויס אז שֶׁלֹּא יָרַד יַעֲקֹב אָבִינוּ לְהִשְׁתַּקֵעַ בְּמִצְרַיִם, אֶלָּא לָגוּר שָׁם, יעקב אבינו האט נישט גענידערט קיין מצרים אויף דעם חשבון דארט צו וואוינען נאר ער האט גענידערט קיין מצרים אויפן שטייגר פון א "גר" וואס שפירט נישט אז דאס איז זיין פלאץ, נאר ער גייט באלד פון דארט אוועקגיין, מען וואלט אבער געקענט מיינן און מאכען א טעות אז דער ווארט "לגור", מיינט "וואינען" און נישט "זיין א פרעמדע" דערפאר ברענגט דער בעל ההגדה א ראי' פון אן אנדערען פסוק שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (בראשית מז-ד) וַיֹּאמְרוּ אֶל פַּרְעֹה, און די שבטים האבן געזאגט צו פרעה לָגוּר בָּאָרֶץ בָּאנוּ, מיר זענען געקומען קיין מצרים אויף א צייטווייליגער שטייגער, כִּי אֵין מִרְעֶה לַצֹּאן אֲשֶׁר לַעֲבָדֶיךָ, נאר דערווייל ווייל עס איז נישט דא קיין פאשע אין דעם לאנד כנען פאר אונזערע שאף כִּי כָבֵד הָרָעָב בְּאֶרֶץ כְּנָעַן, ווייל די הינגער איז זייער שווער, און מיר האבן נישט געקענט דארט בלייבען, זענען מיר דא אהער געקומען אויף א צייטווייליגקייט, ביז דער הונגער וועט אריבער גיין. וְעַתָּה, יֵשְׁבוּ נָא עֲבָדֶיךָ בְּאֶרֶץ גֹּשֶן און יעצט פאר דעם קארצען תקופה ווילען מיר זיך באזעהן אין דעם לאנד גושן. פון דא זעהן מיר אז ווען עס שטייט "וירד מצרימה" און די תורה לייגט צו "ויגר שם" דאס קומט נאר צולייגען אז דער "וירד" איז געווען מיטען חשבון "לגור" אויף א קארצער צייט.
בִּמְתֵי מְעָט. מיט ווייניג מענטשען האט מען גענידערט קיין מצרים, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק באריכות: בְּשִׁבְעִים נֶפֶשׁ, יָרְדוּ אֲבֹתֶיךָ מִצְרָיְמָה. מיט זיבעציג נפשות האבן אונזערע עלטערען גענידערט קיין מצרים, וְעַתָּה, שָׂמְךָ יְיָ אֱלֹהֶיךָ, כְּכוֹכְבֵי הַשָּׁמַיִם לָרֹב. און יעצט נאך יציאת מצרים האט דער אייבערשטער אונז געמאכט אזוי ווי די שטערן פון די הימל וואס איז פיל.
וַיְהִי שָׁם לְגוֹי. וויבאלד עס שטייט נאך א מאל אין פסוק "שם", עס שטייט דאך שוין פריער "ויגר שם", וואלט דאך געקענט שטיין ויהי לגוי" מְלַמֵּד לערנט מען פון דעם ארויס פון דעם ווארט "שם" שֶׁהָיוּ יִשְׂרָאֵל מְצֻיָּנִים שָׁם: מען האט געקענט דערקענען ווער עס איז א יוד, דאס מיינט אז מיר האבן זיך נישט אויסגעמישט מיט די גוים, כאטש מיר זענען דארט געווען אזא לאנגע תקופה, און דאס לערנט מען ארויס פון דעם ווארט "שם" דאס הייסט אז יעדער האט געקענט אנווייזען "שם" דארט גייט א יוד.
גָּדוֹל עָצוּם, גדול מיינט אסאך מענטשען, און עצום מיינט שטארק, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות: (שמות א-ז) וּבְנֵי יִשְׂרָאֵל, פָּרוּ וַיִּשְׁרְצוּ, וַיִּרְבּוּ און די יודן האבן זיך זייער געמערט, וויבאלד דער פסוק שטייט דריי לשונות "פרו וישרצו וירבו" מיינט דאס זייער אסאך געמערט, און חוץ דעם איז אויך געווען: וַיַּעַצְמוּ, זיי האבן זיך געשטארקט מיט כח. בִּמְאֹד מְאֹד, זייער אסאך וַתִּמָּלֵא הָאָרֶץ אֹתָם: און דער ערד איז געווארען פיל מיט זיי.
וָרָב. דאס מיינט אז די יודן האבן געהאט זייער אסאך קינדער אויף איין מאהל כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות (יחזקאל טז-ז) רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ, צענדליגע טויזענטער אזוי ווי דער וואקסונג פון פעלד האב איך געמאכט די יודן וַתִּרְבִּי, וַתִּגְדְּלִי, וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים און זיי האבן זיך געמערט מיט גרויסקייט און הויכקייט.
ביז אהער ענדיגט זיך די ראי' פון ספר יחזקאל, אבער כדי נישט צו ענדיגען אינמיטען א פסוק ענדיגט מען דעם פסוק וואס דארט שטייט ווייטער שָׁדַיִם נָכֹנוּ, עס איז שוין געקומען די צייט אז מען זאל זיי באצירען מיט צירונגען, דאס מיינט אז זיי זענען שוין געווען גרייט מיט אלע באדערפענישען וּשְׂעָרֵךְ צִמֵּחַ, און די האר איז שוין געווען באוואקסען, די אלע לשונות זענען בדרך משל אז די יודען זענען שוין געווען גרייט ארויסצוגיין פון מצרים, ווייל עס איז שוין געקומען דער צייט פון די גאולה ארויסצוגיין פון די גלות מצרים, אז מיר זאלן שוין קענען ווערען דעם "עם סגולה" אבער וְאַתְּ עֵרֹם וְעֶרְיָה: און איר זענט אבער געווען ליידיג פון מצוות, און איר האט נישט געהאט קיין זכותים צו קענען ארויסגיין פון מצרים. דא ענדיגט זיך דער פסוק פון יחזקאל, אבער וויבאלד ער האט שוין געזאגט אז די יודן זענען געווען ליידיג פון מצוות, גייט דער בעל ההגדה צוריק א פסוק פריער אין יחזקאל (יחזקאל טז-ו) ווי חז"ל דרש'ענען פון יענעם פסוק, אז דער אייבערשטער האט זיי געגעבען צוויי מצוות "דם פסח און דם מילה", כדי אז זיי זאלען האבן א זכות צו קענען ווערען אויסגעלייזט, ווי עס שטייט דארט אין פסוק וָאֶעֱבֹר עָלַיִךְ ווען איך בין אריבער געגאנגען אין מצרים צו שלאגען די בכורים פון די מצריים וָאֶרְאֵךְ מִתְבּוֹסֶסֶת בְּדָמָיִךְ האב איך געזעהן ווי איר זענט פארשמירט מיט צוויי בלוטען, "דם פסח און דם מילה" וָאֹמַר לָךְ האב איך געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגן דם פסח וועט איר ווערן אויסגעלייזט וָאֹמַר לָךְ און איך האב געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגען דם מילה וועט איר ווערן אויסגעלייזט:
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים וַיְעַנּוּנוּ. וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה קָשָׁה:
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים. וויבאלד מיר זעהן אז באלד נאך דער פסוק פון "ויהי שם לגוי גדול" שטייט באלד "וירעו אותנו המצרים" די מצרים האבן אונז שלעכטס געטוהן, איז א ראי' אז דער טעם פארוואס זיי האבן שלעכטס געטוהן דאס איז געווען ווייל מען איז געווען א "גוי גדול" א גרויס פאלק, און דאס האבן זיי נישט אויסגעהאלטען, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק (שמות א-י) ויאמר וגו' הנה עם בני ישראל רב ועצום ממנו הָבָה קומט נִתְחַכְּמָה לוֹ. לאמיר זיך קליגען און טרעפען אן עצה צו איהם (צו דעם יודישען פאלק) פֶּן יִרְבֶּה, טאמער וועט ער זיך מערען אויף אונזער צאל וְהָיָה כִּי תִקְרֶאנָה מִלְחָמָה, און עס וועט זיין אז עס וועט זיך טרעפן א מלחמה וְנוֹסַף גַּם הוּא עַל שׂנְאֵינוּ, וועט ער (כלל ישראל) זיך מצרף זיין צו אונזערע פיינט וְנִלְחַם בָּנוּ און ער (כלל ישראל) וועט מלחמה האלטען מיט אונז, וְעָלָה מִן הָאָרֶץ, און ער וועט אוועק לויפען פון דער לאנד מצרים (אדער לויט דער אנדערע פשט פון רש"י, אז זיי וועלען אונז נאך ארויס טרייבען פון דא) פון יענע פסוק זעהן מיר אז דער גאנצער טעם פארוואס עס איז געווען "וירעו" דאס איז געווען ווייל עס איז געווען "ויהי שם לגוי גדול":
וַיְעַנּוּנוּ. און ער האט אונז געפייניגט. פארוואס דארף שטיין "ויענונו" עס שטייט דאך שוין באלד דערנאך "ויתנו עלינו עבודה קשה", מוז זיין אז "ויענונו און ויתנו עלינו עבודה קשה" זענען צוויי אנדערע זאכען, "ענוי" מיינט אז זיי האבן אונז געמאכט ארבעטען לשם "ענוי" נאר צו פייניגען און נישט פאר קיין שום אנדערע תועלת כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטיט אין אן אנדערע פסוק מער באריכות (שמות א-יא) וַיָּשִׂימוּ עָלָיו שָׂרֵי מִסִּים, די מצריים האבן ארויפגעלייגט אויף זיי הארען פון שטייערען, און דאס איז געווען נאר לְמַעַן עַנֹּתוֹ בְּסִבְלֹתָם: כדי זיי צו פייניגען מיט זייערע שווערע ארבייט, און נישט פאר קיין שום אנדערע תכלית (דאס הייסט אז זיי האבן בכלל נישט געדארפט האבן די ארבייט) וואס איז געווען די שטייערען? אז וַיִּבֶן עָרֵי מִסְכְּנוֹת לְפַרְעֹה, זיי האבן געבויעט שטעט פון אוצרות פאר פרעה אֶת פִּתֹם וְאֶת רַעַמְסֵס: עס שטייט ווייטער אין פסוק: וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה. און חוץ וואס זיי האבן געפייניגט מיט ארבייט וואס האט בכלל נישט אויסגעפעלט, האבן זיי אויך געטוהן מיט אונז ארבייט וואס איז יא געווען פאר זיי וויכטיג אבער עס איז געווען קָשָׁה זייער שווערער ארבייט, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק מער מפורש: וַיַעֲבִדוּ מִצְרַיִם אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בְּפָרֶךְ די מצריים האבן געמאכט די יודן ארבייטען מיט ארבייט וואס איז "פרך" און פרך מיינט ארבייט וואס צוברעכט דעם גוף, דאס הייסט זייער שווערע ארבייט.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט צו דרש'ענען דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל הגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ, וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ, וְאֶת עֲמָלֵנוּ, וְאֶת לַחֲצֵנוּ:
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט פארוואס זיי שרייען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערן פסוק באריכות (שמות ב-כג) וַיְהִי בַיָּמִים הָרַבִּים הָהֵם, און עס איז געווען אין די לאנגע גלות וַיָּמָת מֶלֶךְ מִצְרַיִם, דער קעניג פון מצרים איז געשטארבען, און דעמאלס האבן די יודן געטראפען א געלעגנהייט צו וויינען צום אייבערשטען וועגען זייער שווערן מצב, ווייל סתם האבן זיי מורא געהאט פון די מצריים צו ווייזען אז זיי קלאגען אויף זייערע ביטערע מצב, אבער יעצט אז אלע וויינען וועט מען מיינען אז זיי וויינען פאר דעם זעלבען סיבה וַיֵּאָנְחוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל און די יודן האבן געזיפצט אין הארץ מִן הָעֲבֹדָה וועגן די שווערע ארבעט, ווייל וואס זיי טראכטן אין הארץ ווייסען נישט די מצרים וַיִּזְעָקוּ און זיי האבן געשריגען, אבער זיי האבן נישט געזאגט פאר קיינעם פארוואס זיי שרייען, און די גוים האבן געמיינט אז זיי וויינען וועגן דעם מיתת פרעה, אבער וַתַּעַל שַׁוְעָתָם אֶל הָאֱלֹהִים זייער געבעט איז ארויף צום אייבערשטען, און נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט אז דער געווייין איז מִן הַעֲבֹדָה פון די שווערע ארבעט און נישט וועגן מיתת פרעה. וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ די תפלה איז געווארען אנגענומען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט מער מפורש אין אן אנדערע פסוק (שמות ב-כד) וַיִּשְׁמַע אֱלֹהִים אֶת נַאֲקָתָם, דער אייבערשטער האט געהערט זייער געשריי, און ער האט אנגענומען זייער תפלה וַיִּזְכֹּר אֱלֹהִים אֶת בְּרִיתוֹ, ווייל דער אייבערשטער האט געדענקט זיין בונד וואס ער האט געשוואוירען אֶת אַבְרָהָם, אֶת יִצְחָק, וְאֶת יַעֲקֹב: מיט אברהם יצחק און יעקב.
וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ: דער אייבערשטער האט געזעהן דעם "ענוי" דעם פיין. ענוי מיינט זוֹ פְּרִישׁוּת דֶּרֶךְ אֶרֶץ. זיך אפשיידען פון די שטייגער פון די וועלט, דאס הייסט אז זיי האבן זיך גע'פייניגט דורך זיך צוריק האלטען פון הנאות כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערע פסוק מער מפורש וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל. דער אייבערשטער האט געזעהן וואס די יודן טוען וַיֵּדַע אֱלֹהִים און נאר דער אייבערשטער האט דערפון געוואוסט, מוז זיין אז דאס גייט ארויף אויף זאכען וואס נאר דער אייבערשטער ווייסט, קומט אויס אז דאס איז זאכען וואס דער מענטש האלט זיך צוריק פון זיינע תענוגים, וואס קיינער ווייסט נישט דערפון נאר דעם אייבערשטען:
וְאֶת עֲמָלֵנוּ. "עמלות" מיינט זאכען וואס א מענטש פלאגט זיך פאר גארנישט, מוז דאך זיין אז דאס גייט ארויף אֵלּוּ הַבָּנִים אויך די גזירה וואס פרעה האט געהייסן דעטרינקען די קינדער, קומט אויס אז זיי האבן זיך געמוטשעט פאר זייערע קינדער פאר גארנישט ווייל צום סוף האט מען זיי דעטראנקען [אלעס וואס א מענטש מוטשעט זיך איז דאך פאר זיינע קינדער, אז זיי זאלען זיין ערליך] כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק מער מפורש, ווי פרעה האט געהייסען אז כָּל-הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ, יעדער געבוירענע זוהן זאל מען דעטרונקען וְכָל-הַבַּת תְּחַיּוּן: און יעדער טאכטער קען מען לאזן לעבען. (עס זענען דא וואס זאגען אז דאס וואס ער האט געלאזט לעבן די טעכטער איז אויך געווען מיט א שלעכטע כוונה, ווייל ער האט דאך שוין געזעהן אז לבן וואס האט געוואלט הרג'נען אויך די טעכטער האט נישט מצליח געווען, האט ער געטראכט אז אויב ער וועט לאזן די טעכטער לעבען, אפשר וועט דער אייבערשטער איהם יא צולאזן) [איך שטייט אז זיין חשבון איז געווען אז אויב אלע מענער וועלען שטארבן, וועלען אלע מיידליך חתונה האבן מיט מצריות, און אזוי וועלען זיי אינגנאצען פארגעסען אז זיי זענען אמאהל געווען יודן].
וְאֶת לַחֲצֵנוּ זֶה הַדְּחַק. "לחץ" מיינט אונטער דריקן דאס מיינט, אז מען האט זיי ענג געמאכט כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק מער מפורש (שמות ג-ט) ווי דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו וְגַם רָאִיתִי אֶת הַלַּחַץ, און אויך האב איך געזעהען די אונטרדריקונג אֲשֶׁר מִצְרַיִם לֹחֲצִים אֹתָם וואס די מצריים טוען זיי אונטערדריקן.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטן פסוק:
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם, בְּיָד חֲזָקָה, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה, וּבְמֹרָא גָדוֹל וּבְאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים:
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט דא דעם שם הוי' וואס לכאורה וואלט דאך דאס נישט געדארפט שטיין, און עס וואלט געקענט שטיין "ויוצאנו ממצרים" ווייל מיר ווייסען דאך דאס פון די פריערדיגע פסוקים אז דער אייבערשטער איז דער וואס האט אונז געראטעוועט, מוז זיין אז דאס קומט אונז צו לערנען לֹא עַל יְדֵי מַלְאָךְ, אז דער גאולה איז נישט געווען דארך א מלאך וְלֹא עַל יְדֵי שָׂרָף. און נישט דארך א שרף (דאס איז אויך א מין מלאך) וְלֹא עַל יְדֵי שָׁלִיחַ און נישט דארך א שליח (דאס איז דער מלאך מט"ט וואס הייסט שליח) אֶלָּא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בִּכְבוֹדוֹ וּבְעַצְמוֹ נאר דער הייליגער באשעפער בכבודו ובעצמו שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין א פסוק (שמות יב-יב) וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, איך וועל אריבערגיין אין דעם לאנד מצרים אין דעם נאכט פון הקרבת קרבן פסח וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם, און איך וועל שלאגן יעדן בכור אין דעם לאנד מצרים מֵאָדָם וְעַד בְּהֵמָה, סיי די מענטשען און סיי די בהמות וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים און אין די אפגעטער פון מצרים וועל איך טוהן שטראפונגען אֲנִי יְיָ: איך בין ה', איז וויבאלד עס שטייט דריי לשונות פון מיעוטים, וועלען מיר ממעט זיין דריי מיעוטים, וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, וויבאלד עס שטייט "ועברתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל אריבערגיין וְלֹא מַלְאָךְ און נישט קיין מלאך. וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט "והכיתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל שלאגן וְלֹא שָׂרָף און נישט קיין שרף. וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים, וויבאלד עס שטייט "אעשה" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל טוהן וְלֹא הַשָּׁלִיחַ און נישט קיין שליח אֲנִי יְיָ, איך ה' אליין וועל זיי אויסלייזען. אֲנִי הוּא נאר איך וועל זיין דער אוסלייזער וְלֹא אַחֵר און נישט קיין צווייטען. יעצט פארשטייען מיר שוין פארוואס עס שטייט "ויוציאני ה' ממצרים", און נישט "ויוציאני ממצרים".
עס שטייט ווייטער אין פסוק: בְּיָד חֲזָקָה. און שפעטער שטייט אויך "ובזרוע נטיה" מוז זיין אז מען וועט דרש'ענען אז "ביד חזקה" גייט ארויף אויף איינער פון די מכות, און מיר וועלען זאגען אז דאס גייט ארויף אויף דעם מכה פון "דבר". ווייל דער מדרש זאגט (שמות רבא פ' י') אז צוזאמען מיט יעדער מכה איז מיטגעקומען דעם מכה פון דבר. קומט אויס אז דער מכה איז א ספעציעלע מכה, וועגן דעם וועלען מיר זאגען אז דער ווארט "ביד חזקה" זוֹ הַדֶּבֶר איז מרמז אויף די מכה פון דבר. וואס פאר א שייכות האט "ביד חזקה" צו די מכה פון דבר? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווייל עס שטייט דאך אין א פסוק (שמות ט-ג) הִנֵּה יַד יְיָ הוֹיָה, בְּמִקְנְךָ אֲשֶׁר בַּשָּׂדֶה, אט דער האנט פון דעם אייבערשטען איז געווען אין די פיה פון דער פעלד בַּסּוּסִים בַּחֲמֹרִים בַּגְּמַלִּים, בַּבָּקָר וּבַצֹּאן, דֶּבֶר כָּבֵד מְאֹד: גאר א שווערען דבר, זעהן מיר אז דבר, ווערט אנגערופן יד ה', וועל איך אויך זאגען אז יד חזקה מיינט "דבר".
שטייט ווייטער אין פסוק: וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה. דאס ווארט "נטויה" וועל איך זאגען אז עס מיינט זוֹ הַחֶרֶב. א מכה וואס איז געווען מיט א שווערד, וואס דאס איז מכת בכורות. ווי טרעפען מיר אז "זרוע נטויה" האט א שיכות צו א שווערד? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, (דברי הימים א-כא) וְחַרְבּוֹ שְׁלוּפָה בְּיָדוֹ, און זיין האנט איז אויסגעשטרעקט אין זיין האנט נְטוּיָה עַל יְרוּשָׁלָיִם: גענייגט אויף ירושלים.
וּבְמוֹרָא גָּדוֹל זֶה גִּלּוּי שְׁכִינָה, דער מדרגה פון "ובמורא גדול" גייט ארויף אויף דעם גילוי שכינה, דאס מיינט אז עס איז באקאנט געווארען צו די יודן דארך די אותות ומופתים דער געוואלדיגע כבוד פונעם אייבערשטען דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט משדד געווען אלע מערכת השמים וועגען כלל ישראל, דאס אלעס איז געווען כדי זיי ארויסצונעמען פון די טיפקייט פון די טומאה און פון אלע עבודה זרה'ס פון מצרים, און צו קענען משריש זיין אין זייער הארץ אמונה בה' כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים, צו דען האט אן אפגאט געטוהן אזעלעכע ניסים לָבוֹא לָקַחַת לוֹ גוֹי מִקֶּרֶב גּוֹי, צו נעמען א פאלק (די יודן) וואס איז געווען געזונקען אין טומאת ע"ז פון א פאלק (די מצריים) וואס איז געווען פיל מיט עבודה זרה'ס, און אריינלייגן אין זיי אמונה בה' בְּמַסֹּת בְּאֹתֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְמִלְחָמָה, דארך ניסים און און וואונדער, און דארך מלחמה מיט די גוים וּבְיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט פון מכות וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם ווי די ניסים איז געווען באקאנט פאר יעדעם וּבְמוֹרָאִים גְּדֹלִים און מיט גרויסע מראות, ווי יעדער האט געזעהן ווי דער אייבערשטער האט משדד געווען די טבע כְּכֹל אֲשֶׁר עָשָׂה לָכֶם יְיָ אֱלֹהֵיכֶם בְּמִצְרַיִם, אזוי ווי אלעס וואס דער אייבערשטער האט געטון פאר אייך אין מצרים לְעֵינֶיךָ אז עס זאל זיין אפען צו אייערע אייגענע אויגען, אלעס כדי אז מען זאל קענען ארויס גיין פון טומאת מצרים און גלייבן אז ה' אחד. וויבאלד דער פסוק זאגט אז דאס איז געווען אז איר זאלט אליין זעהן מיט די אייגענע אויגן, וועל איך זאגען אז ווען עס שטייט אין פסוק "ובמוראים גדולים" מיינט דאס "גלוי שכינה".
וּבְאֹתוֹת. צייכענעס זֶה הַמַּטֶּה, דאס מיינט דער שטעקען פון משה רבינו כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק (שמות ד-יז) וְאֶת הַמַּטֶּה הַזֶּה תִּקַּח בְּיָדֶךָ. אֲשֶׁר תַּעֲשֶׂה בּוֹ אֶת הָאֹתֹת: דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו ווען דו וועסט שטיין פאר פרעה זאלסטו טוען מיט דעם שטעקען די אלע צייכענעס.
וּבְמוֹפְתִים זֶה הַדָּם. "מופתים" איז א רמז אויף מכת "דם", וויבאלד עס שטייט בלשון רבים "מופתים" און נישט "מופת" בלשון יחיד, מוז זיין אז עס גייט ארויף אויף א מכה וואס איז געווען צוויי מאהל (מיעוט רבים שנים) וואס דאס איז דם, ווייל די מכה פון דם האט דער אייבערשטער געהייסען טוהן צוויי מאהל, איין מאהל פאר די יודען אז זיי זאלען גלויבן אז ער קומט בשליחות פון דער אייבערשטער, און איין מאהל פאר פרעה. ווי טרעפן מיר אז "מופת" מיינט "דם"? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק: (יואל ג-ג) וְנָתַתִּי מוֹפְתִים, בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ, איך וועל געבען "מופתים" אין הימל און אין דער ערד, וואס וועט זיין דער "מופת" דָּם. וָאֵשׁ. וְתִימְרוֹת עָשָׁן. זעהן מיר אז "דם" הייסט מופת.
סך הכל: לויט דער פשט איז דער פסוק מרמז אזוי: ביד חזקה מיינט דבר, ובזרוע נטויה מיינט מכת בכורות, מופתים איז דם. פארוואס פונקט די דריי מכות פון די צעהן? דם, ווייל עס איז דער ערשטער מכה פון די מכות. מכת בכורות, ווייל עס איז דער שטערקסטער און די לעצטע פון די מכות, און דבר, ווייל עס איז מיטגעקומען מיט אלע צעהן מכות:
דָּבָר אַחֵר. חוץ די אלע דרשות וואס מיר האבן פריער געלערענט איז דא נאך א פשט, ווייל צו קענען דרש'ענען די פריערדיגע דרשות וואלט געווען גענוג ווען עס שטייט "ביד" און נישט "חזקה", "בזרוע" און נישט דער ווארט "נטויה" און אזוי אויך אלע אנדערע דרשות, און וויבאלד עס שטייט ביי אלע דרשות טאפעלטע לשונות קען מען דרש'ענען פאר יעדן ווארט צוויי זאכען, וועל איך זאגען אז יעדער ווארט איז א מכה, און איך וועל זאגען בְּיָד חֲזָקָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף צוויי מכות, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, וּבְמוֹרָא גָּדוֹל וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְאֹתוֹת וויבאלד עס שטיט א לשון רבים ("אותות" און נישט "אות") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְמֹפְתִים וויבאלד עס שטייט א לשון רבים ("מופתים" און נישט "מופת") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, אֵלּוּ עֶשֶׂר מַכּוֹת צוזאמען איז שוין מרומז די צעהן מכות שֶׁהֵבִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עַל הַמִּצְרִים בְּמִצְרַיִם, וואס דער אייבערשטער האט געברענגט אויף די מצריים אין מצרים וְאֵלוּ הֵן וואס זיי זענען: דָּם. צְפַרְדֵּעַ. כִּנִּים. עָרוֹב. דֶּבֶר. שְׁחִין. בָּרָד. אַרְבֶּה. חֹשֶׁךְ. מַכַּת בְּכוֹרוֹת:
רַבִּי יְהוּדָה הָיָה נוֹתֵן בָּהֶם סִמָּנִים: רבי יהודה האט געגעבן סימנים צו די מכות און זיי זענען דְּצַ"ךְ עֲדַ"שׁ בְּאַחַ"ב: ער האט דווקה צוטיילט די מכות אויף דער אופן, ווייל די צעהן מכות זענען געווען איינגעטיילט אין דריי, די ערשטער צוויי מכות האט מען געווארענט פרעה פאר דעם, און די דריטע נישט, די פערטע און די פיפטע האט מען יא געווארענט און די זעקסטע נישט, די זיבעטע און די אכטע האט מען יא געווארענט און די ניינטע נישט, דערפאר האט רבי יהודה זיי אזוי איינגעטיילט. די צענטע מכה האט ער צוזאמען געשטעלט מיט דער לעצטער גרופע, כדי אז ער זאל נישט זיין אליין, ווייל ווען ער איז אליין קען מען אים נישט ליינען.
סיומא דמלתא: מיט דעם האבן מיר געענדיגט די דרשות חז"ל פון די פסוקים, יעצט ברענגט דער בעל הגדה פון חז"ל, אז אין יעדער מכה איז מרומז נאך און נאך מכות, און מיט דעם ענדיגט זיך די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. דערנאך הייבען מיר אהן צו לויבן און דאנקען דעם אייבערשטען פאר די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן. אלץ א הקדמה ברענגט דער בעל ההגדה דעם "כמה מעלות טובות למקום עלינו", צו ווייזען אז אפילו אויף איין טובה אליין וואלטען מיר געדארפט דאנקען און לויבען דעם אייבערשטען, איז אוודאי און אוודאי אויף די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן דארף מען אוודאי און אוודאי דאנקען און לויבן, און וועגען דעם זאגען מיר באלד דערנאך הלל. עס איז וויכטיג צו באמערקען אז דער טעם פארוואס דער בעל ההגדה ברענגט אראפ רבן גמליאל איידער מען זאגט דעם הלל, איז ווייל דאס וואס מיר דאנקען דעם אייבערשטען אויף דעם נס פון יציאת מצרים, כאטש מיר זענען דאך נאך היינט אין גלות, איז ווייל "חייב אדם לראות את עצמו כאלו הוא יצא ממצרים", און דאס האט מען דאך פריער ארויסגעלערנט פון "בעבור זה עשה ה' לי" וועגען דעם וויל דער בעל ההגדה מקדים זיין די דרשה פון רבן גמליאל, ווי ער דרש'ענט דעם פסוק "בעבור זה" אז דאס גייט ארויף אויף די מצוות הלילה פון "פסח מצה און מרור".


text:
דער אלגעמיינער זשורנאל
דער אלגעמיינער זשורנאל איז א וועכנטליכע צייטונג אויף דער יידישער שפראַך, געגרינדעט דורך ר' גרשון יעקבסאן ע"ה, (תרצ"ד-תשס"ה, 1934-2005).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' גרשון האט געארבעט אין דער טעגליכער אידישער צייטונג "טאג מארגן זשורנאל" פאר איבער 30 יאר, אין יענע יארן האט די סעקולערע יידיש כמעט ווי איינגענומען דער ניו יארקער אידנטום, אבער צוביסלעך ווען פרישע דורות זענען אונטערגעוואקסן האבן די קינדער און אייניקלעך איבערגעלאזט דעם שפראך, און איין טאג ווען דער בעל הבית פונעם טאג מארגן זשורנאל האט פארמאכט די צייטונג צוליב ריזיגע חובות פון ארויסגעבן די צייטונג טעגליך האט זיך ר' גרשון געפונען אן א פרנסה.
עס איז שוין דאן ערשינען אידישע ליטעראטור, ווי דער אידישער קוואל אדער דאס אידישע ליכט, אבער דאס זענען אלעס געווען חרדיש ביי וועמען די אידישע שפראך האט זיך אלץ מער פארגרעסערט, און חוץ דער פארווערטס האט נישט עקזיסטירט קיין איין פלאטפארמע פאר די סעקולערע יידישיסטן. און אויך דער טאג מארגן זשורנאל האט זיך פארמאכט צוליב די קליינע צאל קונים און איינצוימונג פון דער יידישיסטישער באוועגונג.
געציילטע מאנאטן נאכדעם האט ער אן אנטשלאסענער פונדאסניי געפנט זיין אייגענע צייטונג דער אלגעמיינער זשורנאל, טראץ די פילע אפרעדענישן וואס ער האט באקומען פון גוטע פריינד אז יידיש ביי יידישטיסן האט נישט דעם געפאדערטן פאטענציאל.
ר' גרשון האט אבער באשלאסן צו גיין אויפן מהלך פון סעקולער געמישט מיט פרומקייט, און אזוי ארום צוריק אויפלעבן עפעס ביי די יידישיסטן און פון די אנדערע זייט האבן א קוואל פון חרדישע קונים וואס וועלן אויסהאלטן דעם צייטונג.
ר' גרשון וועלכער האט ביטער געהארעוועט אויפצובויען זיין פרישע מהלך פון פרומקייט און סעקולער צוגלייך, האט -לויט זיין זון ר' יוסף יצחק- קיינעם נישט צוגעלאזט צו די ארבעט, און נישט געהאט קיין צוטרוי אין קיינעם אז מען וועט פארשטיין זיין ציל. ער האט געפירט אלעס אליינס.
די אויסלייג תקנות פון דער צייטונג טרעפט מען דא.
די צייטונג היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך ר' גרשון'ס פטירה האבן די קינדער באשלאסן ווייטער אנצוהאלטן די צייטונג, אבער זיי האבן זיך צוטיילט צווישן זיך מיט דער ארבעט.
- אנפירער פון געלט חלק איז ר' סימאן יעקבסאן, דער בכור.
- ר' ברוך יעקבסאן, אלס מפיץ און דיסטירביוטער, אויך דינט ער אלס רעגלמעסיקער קאלומניסט מיט געפיליגע ארטיקלען וועכענטליך, פון זיין ערפארונג און קירוב ארבייט מיט אידן.
- דער שעף רעדאקטאר און הויפט שרייבער איז ר' יוסף יצחק יעקבסאן דער בן זקונים.
די צייטונג פארמאגט רעליגעיזע און סעקולערע שרייבערס, אבער איז דורכגענומען מיט דער גייסט פון אידישקייט, אידישער באוואוסטזיין און אידישער שטאלץ. די צייטונג פארמאגט סיי רעכטע און סיי לינקע שרייבער, און איז אפן צו פארשידנארטיקע און אויך פארקערטע מיינונגען.
עס איז געדרוקט אין א גרויסן פארמאט, ענדליך צום ניו יארק טיימס.
אין א אינטערוויו זאגט ר' יוסף יצחק אז ער פארמאגט 18 טויזנט קונים א וואך, און 30 טויזנט באזוכערס אויפן וועבזייטל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אלגעמיינער זשורנאל וועבזייט: [1]
- אינטערוויו מיט יוסף דזשייקאָבסאָן
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל


text:
1973
1973 איז דאס 73סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1973 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1973 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן מאנטיק.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - אירלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און דענמארק טרעטן אריין אינעם אייראפעישן פארבאנד
- 10טן יולי - די באהאמא אינזלען ווערן אומאפהענגיק פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 24סטן מיי - פראפעסאר אפרים קציר איינגעשוואוירן פרעזידענט פון ישראל
- 23סטן סעפטעמבער - ביי די וואלן פאר פרעזידענט אין ארגענטינע ווערט חואן דאמינגא פעראן געוויילט צוריק
- 24סטן סעפטעמבער - גינע-ביסאו פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל
אלס ענטפער צו דער יום כיפור מלחמה, האבן די אראבישע לענדער וואס געהערן אן צו אפעק דערקלערט אן עמבארגא, און אויפגעהערט צו עקספארטירן נאפט אין אייראפע. עס איז געווען פון די שווערסטע אויל קריזיסן אין דער היסטאריע, זינט די וועלט איז אריבער צו אויל צו פראדוצירן ענערגיע.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן יאנואר - לינדאן זשאנסאן, דער זעקס און דרייסיגסטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1908)
- 8טן אפריל - פאבלא פיקאסא, שפאנישער מאלער און סקולפטאר (געב' 1881)
- 6טן יולי - אטא קלעמפערער, דיריגענט (געב' 1885)
- 1טן דעצעמבער - דוד בן גוריון, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל


text:
טעלעפאון זשעק
טעלעפאן זשעק איז דער קליינער קאסטן וואס איז אויפן וואנט וואס אין דעם קען מען אריינשטעקן די טעלעפאן דראט צו באקומען א ליין און קענען רעדן.
אינעם קאסטן איז דא 4 ווייערס, מען דארף נאר צוקומען צו די 2 עיקר ווייערס, די רויטע און גריןע צו האבן א ליין. די שווארצע און געלע דראטן איז פאר נאך א ליין.
א נארמאלע טעלעפאן אדער פעקס מאשין וועט נאר ארבייטן אויף די ערשטע ליין (דאס הייסט די גרינע און רויטע דראטען) אבער עס זענען דא אדאפטארס וואס מען קען קויפן וואס וועלן מאכן די שווארצע און געלע דראטן אלס די ערשטע ליין אזוי אז די טעלעפאוןס אדער פעקס מאשיןס זאלן אויך ארבייטן.


text:
פלוגות השדה
פלוגות השדה אדער פעלד איינהייטן, איז געגרינדעט געווארן אין מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, דורך די הגנה פירערשאפט, אנשטאט צו ווארטן ביז די אראבער קומען אריין אין יידישע שטעט, זענען ארויס אינדרויסן פון די שטעט, און אפגעווארט די אראבער, און זיי אטאקירט.
געגרינדעט אין 1937. זיי פלעגן אפטמאל אטאקירן אראבישע דערפער, און דערנאך צאמנעמען אלע איינוווינער, און געזוכט וואפן אין די הייזער, און אויפשטענדלער צווישן די איינוווינער.
אין 1938, זענען די איינהייטן געווארן נאציאנעל אקטיוו, אין באשיצן די לאנד פון אראבישע אויפשטענדלער, קאמאנדיר איז געווען יצחק שדה. אין 1939 זענען די איינהייטן אויפגעלעזט געווארן, און צונויפגעשמאלצן געווארן מיט אנדערע גרופעס, וואס האבן אויך געקעמפט אין די רעוואלט.
אין 1940 איז געגרינדעט געווארן, די פעלד מיליטער, וואס איר אויפגאבע איז געווען דער זעלביקער.


text:
ערד, ישראל
עַרָד איז א שטאט אין דרום דיסטריקט פון ארץ ישראל. ס'גרעניצט זיך מיט מדבר יהודה, די שטח איז גרויס 90,000 דונאם. און איז דער איינציקסטער אנטוויקלונג שטאט, וואס האט געהאט סוקסעס. ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1995. לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין ערד 23,300 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.8 פראצענט. רוב זענען אידען.
ס'איז אויך באקאנט צוליב די פילע רבנים וואס קומען פאר אפרוה אהין. וואס איז נאנט צו ים המלח
- דער בירגערמייסטער איז מאטי בריל.
ערד האט א גערער ישיבה, "לב שמחה", וואס יצחק דוד טייטלבוים פון לאנדאן האט אויפגעשטעלט.


text:
אסקאר
אקאדאמיע פּריז ווי עס איז פאפולעריזירט װי די אסקאַרס איז דער גרעסטער אווענט אין דער פילם אינדוסטריע וואו עס ווערט פארטיילט פרייזן און אנערקענונג פאר די בעסטע פילמען פון יענעם יאר.
די צערעמאניע קומט היינט צו טאג פאר אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע.
ביליאנען מענטשן האלטן דאס מיט אויף די טעלעוויזיע דורכאויס די וועלט.
די פרייזן זענען א ספעקטאקל וואס ווערן געהאלטן אין געהיים ביזן מאמענט פון די אויסגאנג פון די וואלן. עס ווערן חדשים לאנג דעבאטירט און אויסגעשמועסט וועלכער פילם פארדינט צו געווינען.
די אויסגאנג ווערט באשלאסן דורך וואלן.
צווישן די געווינער זענען איינגעטיילט: בעסטער רעזשיסאר; בעסטער אקטיאר; בעסטער פילם; און נאך קלענערע אפטיילונגען.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלער וועבזייטל http://www.oscars.org/


text:
בארא פארק
באָראָ פּאַרק אין ברוקלין וואונען טויזענטע אידישע משפחות מיט הונדערטע חסידישע מוסדות.
עס איז וואול באקאנט אין בארא פארק דאס דרייצענטע עוועניו, דאס איז דער צענטער פונקט פון ביזנעס אין בארא פארק, די גאנצע גאס איז פול מיט געשעפעטן פון אלע סארטן, און איז א גרויסע ביזנעס צענטער, עס ציהט אהין מאסן פון אלע סארט אידן, ספעציעל די וואס קומען פון ארץ ישראל אויף א באזוך.
פון די גרויסע געשעפטען אויף די דרייצענטע עוונעיו. אייכלער'ס ספרים געשעפט, סאבוועי רעסטאראן, גל פז,
ראיאטן מיט פאליציי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שוין אפאר מאל פארגעקומען דארטן געוואלדן ווען די פאליציי האט זיך לויט געוויסע נישט אויפגעפירט איידל ביים באהאנדעלן שטייף קרימינאלן, ווי ביי די גדון באש טויט. און ביי די שיק ארעסט. און פאר צענדליגע יאר צוריק.
שוהלן אין דער שטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1) שומר שבת שוהל. דער שומר שבת שוהל איז א אייגענארטיקער שוהל וואס מען טרעפט נישט אזאנס, א) עס איז צוגעשטלעט פאר יעדן איינעם ממש נישט קיין חילוק מיט א בארד אדער אהן, א ציוני א קנאי, א סאטמערער א קלויזענבורגער, א נארמאלער א משוגענער, א רבי א גאסן קערער, א ארץ ישראל איד אן אמעריקאנער, א גאנצער איד א האלבער איד, יעדער שפירט דארט היימיש. ב) איהר טרעפט דארט מנינים 24 שעה א טעג, שחרית ביז צום זמן מנחה. מנחה ביז זמן מעריב, מעריב ביז צום זמן מנחה. ג) איהר טרעפט דארט צו עסן און צו טרינקען וויפיל איהר ווילט. ד) דריי געטרייע שמשים וואס מען זעהט אין ערגץ נישט. ה) עס איז געפאקט מיט אידן שטענדיג. ה) מען קען דארט גיין נאך געלד שטענדיג. ו) דער רב רב טירנויער איז פון אויסגערופענע גרויסע רבנים אין שטאט. ז) איהר קענט דארט טרעפן א היטש קיין לאקוואוד, וויליאמסבורג, מאנסי. מאנרא. און די שמשים וועלן אייך צוהעלפן.
דרויסנדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בארא פארק ראיאטן ווידעא פיד גענוצט פאר עדווערטייזמענט פאר אידישע נגינה טעיפ גוגל ווידעא
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
בקעה
בקעה איז א געגנט אין דרום פון ירושלים, די נאמען פון געגנט איז אראביש, און ווערט געזאגט באקאה, אבער דער מיינונג איז טאל ווי אויף העברעיש. ארגינעל איז די געגנט געבויט געווארן דורך אראבער, אין די ענדע 19טער י"ה. און פאר איטליכער הויז איז געווען א גארטן, פאר לאנדווירטשאפט, וואס האט אנגעהאלטן ביז די 1950ער יארן.
ביי די מלחמת השחרור זענען די איינוווינער אנטלאפן, און די געגנט איז אויף די יידישע זייט, די רעגירונג, האט אויפגעשטעלט בלאק הייזער, פאר אלע נייע עולים, און די גארטנס זענען פארשווינדן געווארן. אין די לעצטע יארן, איז די שטאטראט פארנומען מיט איבערבויען, און צופיצן די געגנט.
די געגנט גרענעצט תלפיות פון דרום, דייטשע קאלאניע און די מושבה היוונית פון צפון מערב, אבו טור פון מזרח.
די באפעלקערונג אין געגנט איז א געמישטע, רעליגיעזע און אומרעליגיעזע, לעבן האנט ביי האנט א שטיל רואיק לעבן. די שטאטראט האט געגעבן א נאמען אויף העברעיש פארן געגנט "גאולים", די ירושלימע האבן זיך קיינמאל אבער, נישט צוגעוווינט צום נייעם נאמען.
אמאל האט זיך געפונען ביי די צפון עק פון בקעה, די אלטע ירושלימע באן סטאנציע, וועלכע האט געמאכט די געגנט פאר א שטארק באזוכטע. היינט ווען די באן קומט מער נישט אן אהין, איז די סטאנציע אן ארט פאר נאכט פארוויילונגען, שענק און ווירצהייזער.


text:
זעלבסטמארד אטאקע
זעלבסטמאָרד אטאקע איז ווען איינעם איז זייער ביטער אויף אזוי ווייט אז ער פארלירט דעם נארמאלן געוויסען און די כעמיקאלן אין זיין מוח פארלירן דעם ריכטיגן באלאנץ אזש אז יענער הרגעט זיך.
היינט צוטאגס קען מען דאס פשוט היילן דורך מעדעצינען און פּילען.
זינט די 9/11 עפאכע איז צוגעקומען א נייער באגריף פון זעלבסטמארד, ווירקליך א זעלבסטמערדער, איינער וואס רייסט זיך אויף, מיט'ן ציל אומצוברענגען וואס מער אומשולדיגע מענטשן.
א זעלבסטמערדער, באהעפט א באמבע אונטער זיין וועסטל, און ווען ער ציט דאס שטריקל, רייסט ער אויף און הרג'ט נאך אנדערע מיט זיך. א זעלבסטמערדער איז איינער וואס רייסט זיך אויף, מיט'ן ציל אומצוברענגען אנדערע מענטשן.
עס איז דא א וועג פון זעלבסטמערדעריי וואס איז היינט צוטאג זייער פאפולער אין ישראל, ווען א זעלבסטמערדער, באהעפט א באמבע אונטער זיין וועסטל, און ווען ער ציט דאס שטריקל, רייסט ער אויף און הרג'ט נאך אנדערע מיט זיך.
די טעריסטען באנוצען זיך היינט צו טאג דערמיט איבאראל, בדרך כלל זענען זיי יונגע מענטשן אינטער 25 יאהר, מען לערנט זיי אויס וויאזוי זיי זאלן נישט מורא האבן פאר טויט, פארקערט מען זאגט צו פאר די רציחה גאלדענע גליקן, לויט די לעגענדע פון די וואס רייסן זיך אויף איז אז נאכ זייער טויט וועלן זיי קענען זיצען ביים ים ארום גענומען מיט 72 פרויען, און וועט קענען טאן מיט זיי וואס ער וויל, קיינער וועט איהם נישט שטערן.
די ערשטער זעלבסטמערדער איז מסתם געווען שמשון הגיבור, ווען ער האט אומגעברענגט די טויזענטער פלישתים אין די געביידע. זעה תנ"ך שופטים, פון דא נעמט זיך דאס שפריכוואורט 'תמות נפשי'
ביי די צווייטע וועלט קריג איז דאס געווען זייער פאפולער ביי די יאפאנעזער ווען זיי האבן זיך מיט ערפלאנען אראפ געלאזט אויף די אמריקאנער קריגס שיפן און אהנגעמאכט גרויסע שאדן אויף די שיפן, אבער זיי אליין זענען געווארן דער'הרג'ט, עס האט געהייסן קאמיקאזי.
טעראר אין די תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטער זעלבסטמערדער איז מסתם געווען שמשון הגיבור, ווען ער האט אומגעברענגט די טויזענטער פלישתים אין די געביידע. זעה תנ"ך שופטים
די תורה באנעמט זיך אבער זייער שטרענג מיט אזא איינעם, ווארשיינליך דאס אפצוהאלטן אין געזעלשאפט. לויט די הלכה דארף מען אים באגראבן קברות חמור, ביים ברעג בית החיים.


text:
רשימה:לענדער אין אייראפע
לענדער אין אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד איז א ליסטע פון סוווערענע לענדער אין אייראפע:
1 אזערביידזשאן און גרוזיע געפינען זיך אויפן גרענעץ פון אייראפע און אזיע.
2 ארמעניע און קיפראס ליגן אין אזיע, אבער מען רעכנט זיין אין אייראפע צוליב זייער קולטור און היסטאריע.
3 דער אייראפעישער שטח פון טערקיי געפינט זיך מערב און צפון פון די באספארוס און דארדאנעלן דורכגאסן און זענען נאר 3% פון איר גאנצן שטח.
4 דער אייראפעישער שטח פון קאזאקסטאן געפינט זיך מערב פונעם אוראל טייך.
5 דער אייראפעישער שטח פון רוסלאנד געפינט זיך מערב פון די אוראל בערג און צפון פון די קאווקאז בערג.


text:
ארטיקל (גראמאטיק)
ווען מ'ווייסט פון וועלכן אביעקט מען רעדט, ניצט מען א געוויסיקער ארטיקל (דער, די, דאס, דעם); אנדערש ניצט מען אן אומגעוויסיקער ארטיקל (אַ, אַן), אבער נאר אין איינצאל—אין מערצאל האט יידיש נישט קיין אומגעוויסיקער ארטיקל.
אינהאַלט
דערקלער-טאַבעלע - אַרטיקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין מערצאל (לשון רבים) זאגט מען אלעמאל די, סיי אויב דער סובסטאנטיוו האט דאס מענלעכער מין, ווייבלעכער מין אדער נייטראלער מין. אבער אין לשון יחיד ווענדט זיך עס אין וועלכע טייל געפינט זיך דאס זאכווארט.
און אין איינצאל (לשון יחיד) ווי פאלגנדיק:
- נארמאל אויב דאס זאכווארט געפינט זיך אין דער אנהייב פון דעם זאַץ, קומט דער פארן מענלעכן מין, די פארן ווייבלעכן מין און דאס פאר'ן נייטראלן מין. (דער מאן, די פרוי, דאס קינד), און דאס הייסט "נאָמינאַטיוו".
- אויב קומט דאס ווארט באשרייבן "וועמען", דאן קומט דעם אין א מענלעכע פארם (איך נעם דעם מאן), די אין א ווייבלעכער פארם (איך נעם די פרוי) דאס אין א נייטראלער פארם (איך נעם דאס קינד). און דאס הייסט "אַקוזאַטיוו".
- אויב קומט דאס זאכווארט מיט א שייכות צו א פריעריקן ווארט, ווי צום ביישפיל: מיט, צו, אונטער, אויף אדג"ל, קומט דעם אין מענלעכן מין, דער אין א ווייבלעכן מין און דעם אין נייטראלן מין. (איך גיי מיט דעם (מיטן) מאן, איך גיי צו דער מאמע, איך גיי אונטער דעם (אונטערן) קינד).
- נאָמינאַטיוו (ווער אדער וואס): איז דער סוביעקטיוו (זאכטייל) פונעם זאץ. דאס קומט אין אלגעמיין ביים אנפאנג פון דעם זאץ.
- דאַטיוו (וועמען): איז דער דירעקטער אביעקט און דאס קומט אין אַלגעמיין מיט א פארבינדונג-ווארט. (צומאָלן באַהאלטן).
- אַקוזאַטיוו (ווען...): איז דער אומדירעקטער אביעקט און דאס קומט קיינמאל נישט מיט א פארבידונג-ווארט (מיט, צו, אונטער, אויף אדג"ל). אַקוזאַטיוו איז אין גלייכן צו העברעיש "את ה": הוא לקח את הפטיש.
בײַשפּילן:
- דער מאַן איז דער גבאי פֿון אונדזער שול (ביידע נאָמינאַטיװ)
- דאָס קינד (נאָמינאַטיוו) זאָגט צו דער (דאַטיוו) מאַמע.
- איך גיב דער פרוי א בוך.
- מיר װעלן זען דעם זײדן.
- דעם גאַנצן (אַקוזאַטיװ) זומער האָבן מיר פֿאַרבראַכט אין צפֿון פֿון לאַנד
- איך האָב געזען משהן (אַקוזאַטיװ) אין גאַס.
- די (נאָמינאַטיוו) ײדישע װיקיפעדיע איז זײער רײַך, קום ביטע באַזוכן דער (דאַטיוו) יידישער װיקיפּעדיע?
- די מאַמע טוט אָן דעם קינד דאָס מאַנטעלע. (ביידע אַקוזאַטיװ)
- ער שיקט (צו) דער (דאַטיװ) כלה אַ בוקעט בלומען.
אויפמערק! נאָך אַ נו"ן קומט קיינמאל נישט אַ צווייטער נו"ן נאָר אַ מי"ם. צב"ש: אַ שיינעם/פיינעם דאַנק" און נישט "אַ שיינען/פיינען דאַנק".
די פאלגענע ליסטע זיינען א טייל פון פארבינדונג-ווערטער וואס קומט אימער מיט דאַטיוו:
- באַקומען - (דאָס עסן באַקומט דער קראַנקער פֿרױ)
- אײַנגעבן זיך
- באַשערט זײַן
- בײַשטײן
- גלײבן
- געהערן
- געלינגען
- געפֿעלן
- געראָטן
- דאַנקען
- דינען
- העלפֿן
איבערבליק פון פעלער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאָמינאַטיווער (ערשטער) פֿאַל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאָמינאַטיווער פֿאַל אָדער נאָמינאַטיוו איז דער פֿאַל פֿונעם סוביעקט פֿונעם זאַץ (דאָס הייסט פֿון דעם "טוער"), צום בײַשפּיל: דער מענטש איז געגאַנגען, די טיר איז אָפֿן, דאָס קינד האָט געוויינט. אאַז"וו.
אַקוזאַטיווער (צווייטער) פֿאַל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אַקוזאַטיווער פֿאַל אָדער אַקוזאַטיוו איז ווען מען באַניצט זיך מיט א הויפטווארט דירעקט נאך א צייטווארט. צ.ב.ש. דער מענטש האט אויפגעהויבן דעם טיש, די מאַמע האט געעפֿנט די טיר. דער רבי האט געגלעט דאָס קינד. א.א.וו.
דאַטיווער (דריטער) פֿאַל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאַטיווער פֿאַל אָדער דאַטיוו איז ווען דאָס הויפטווארט ווערט באנוצט אלץ א זאך וואס באקומט עפעס. צ.ב.ש. דער טאַטע האט געגעבן פאר דעם אינגל א צוקערל. די באלעבאסטע האט דערלאנגט דער דינסט דעם בעזים. די מאַמע האט אנגעטון דעם קינד די שיך.
כללים פון ארטיקלען אין דער יידישער שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוצאים מן הכלל וואס באקומען ניט ארטיקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נעמען פון פערזאנען קומען אָן ארטיקלען, משה און ניט דער משה, סיידן מען ניצט אן אדיעקיוו ווי דער רויטער משה.
- נעמען פון שטעט קומען אָן ארטיקלען, ירושלים און ניט דער ירושלים, סיידן מען ניצט אן אדיעקיוו ווי דער שיינער ירושלים. אבער נעמען פון בערג און טייכן קומט יא מיט אן ארטיקל: דער חרמון, דער ירדן פליסט.
- נעמען פון לענדער קומען אפטמאל אן דעם ארטיקל. למשל, אין ענגלאנד, אין ישראל. אבער א לאנד וואס געהערט צום ווייבלעכן מין מוז האבן דעם ארטיקל נאך "אין", למשל: אין דער שווייץ, אין דער ליטע.
- גאט, משיח, יידן אדג"ל קומען א סך מאל אן ארטיקלען. סיידן מען ניצט אן אדיעקיוו ווי דער אלמעכטיקער גאט.
- ראשי תיבותן פאר נעמען פון פערזאנען אדג"ל קומען א מאל מיט און א מאל אן אן ארטיקל: דער רמב"ם, דער של"ה, רש"י, ייווא, תנ"ך, שולן אאז"וו.
- ווערטער וואס דער רעדער נעמט אן אז דער לייענער ווייס פון וואס מען רעדט, קומט צומאלן אן אן ארטיקל: אין שול, אין וואלד, אין גאס, אין מארק. אבער ווען עס קען זיין יעדער ארט קומט עס מיט אן ארטיקל: אין א שול, אין א וואלד אאז"וו.
לשון קודש ווערטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב לשון-קודש װערטער, געהערן צום מענלעכן מין. דוגמאות: דער שבת, דער טעות, דער יום-טובֿ, דער פּורים, דער חודש, דער סך-הכּל, דער נס, דער פּרוכת, דער טלית, דער ביקור-חולים. י
העברעישע ווערטער וואס ענדיקן זיך מיט א „ה" געהערן צו לשון נקבה. ווי צב"ש די עליה , די מלחמה , די חכמה, די חיה, די נבואה, אדג"ל.
לשון קודש ווערטער וועלכע באציען זיך צו א ווייבערישן מין, ווי פרויען און חיות, זיינען אין אלגעמיין לשון נקבה. ווי צב"ש: די צדיקת.
רוב לשון-קודש ווערטער וואס לאזן אויס „-ות" זענען לשון סתם: דאָס אַחדות, דאָס אחריות, דאס גלות, דאס חיות, דאס חסידות.
בײַשפילן פֿון סובסטאנטיוון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סובסטאנטיוו
דער איד, דער ארטיקל, דער טיש, דער שליסל, די בעט, די האנט, די וויקיפעדיע, די טיר, די קאטעגאריע, די ראזשינקע, די שטאט, די שפראך, דאס בוך, דאס ברויט, דאס הויז, דאס ווארט, דאס לאנד, דאס עסן.


text:
שערי צדק מעדיצין-צענטער
דער שערי צדק מעדיצין-צענטער איז דער גרעסטער שפיטאל אין ירושלים. דער שפיטאל איז געווידמעט געווארן י"ט שבט תרס"ב (דעם 27סטן יאנואר 1902). זיין גרינדער און ערשטער דירעקטאר במשך 45 יאר (1902 - 1947), איז געווען ד"ר משה וואלאך. אין 1980 איז דער שפיטאל אריבער געגאנגען צו זיין נייער געביידע אינעם בית וגן קווארטל פון ירושלים. אין דעצעמבער 2012 איז געווארן אנגעשלאסן צו אים דער ביקור חולים שפיטאל.
היסטאריע פונעם שפיטאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט זענען שוין געווען אין ירושלים דריי יידישע שפיטעלער: מאיר רואטשילד שפיטאל, משגב לדך, און ביקור חולים שפיטאל. די הויפט אורזאך וואס האט געברענגט אויפשטעלן נאך א שפיטאל איז געווען צוליב א קאנפראנטאנציע וואו יידן מיט אן אפשטאמונג פון דייטשלאנד און האלאנד זענען געווען דערווייטערט פון דער פארוואלטונג פון ביקור חולים שפיטאל.
די געביידע פון שערי צדק שפיטאל האט מען אויפגעשטעלט אויף דער דרום זייט פון יפו גאס, צפון פון דעם שערי צדק פערטל, פון וואס דער שפיטאל האט באקומען זיין נאמען. די געביידע איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער יידישער אונטערנעמער פאמיליע פרידלאנד, וואס האט געפועלט א סך אין אויפבויען ירושלים ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט און ביים אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט.
קאארדינאטן: 31°46′23.81″N 35°11′6.2″E / 31.7732806, 35.185056


text:
זשאן עדווארדס
דזשאן עדווארדס האט קאנדידירט אינערהאלב די דעמאקראטישער פארטיי פריימעריס פאר אמעריקאנער פרעזידענט אין 2008.
זיין זון איז געשטארבן און געמאכט פון דעם א קאמפיין אישו.
זיין לעבן איז געווארן זייער רייך פון קעמפן אלס אדוואקאט קעגן דאקטוירים וואס האבן געמאכט טעותים אין זייערע אפעראציעס פאר פאציענטן.
ער איז געווען סענאטאר אויף איין טערמין פון נארט קאראליינע און דערנאך אנגעהויבן צו לויפן פאר פרעזידענט פארלירנדיג צו זשאן קערי אין די פריימעריס און דערנאך האט אים קערי אויסדערוועלט אלס זיין וויצע פרעזידענט קאנדידאט און זיי האבן ביידע פארלוירן אין די גענעראלע וואלן צו בוש און טשעיני טיקעט.
ער איז זייער רייך און האט לעצטנס אריין געצויגן אין א הויז פון מולטי-מיליאן דאלער אין ווערד, אבער דאס שטערט אים נישט זיך אהער צושטעלן אלס דער פאפוליסט קאנדידאט פארן ארימאן, זיינע סלאגאנען און לאזונגן פון זיין קאמפיין איז אז דער ארימאן איז פארנאלעסיגט אין אמעריקע'ס רעגירונג. און דאס האט אים אויך געהאלפן צו אנהאלטן זיין קאמפיין פאנדרעיזינג די לעצטע פאר יאר וואס ער האט גערייזט און אויסגעהאלטן א טייערען שטאב פון געהילפן אפיציעל נישט פאר פאליטיק נאר צו העלפן ארימעלייט וואס דאן קען די געלט מער אריינפליסן און איז נישט אזוי רעגולירט ווי קאמפיין געלטער.
זיין ווייב האט לעצטענס באקומען קענסער און ער האט דאס גענוצט צו שאפן אסאך פאבליסיטי און מידיע אטענשען.
זיין ווייב האט אפילו אריינגערופן צו א טעלעוויזיע שוי צו דעבאטרין דעם קאנסערוואטיוו און טאן געבער פאר די רעפובליקאנער פארטיי דעמעגאגיע ען קאלטער דאס טעלעפאן קאל צום שוי איז ברייט אויפגעשפילט געווארן דורך דעם עדווארדס קאמפיין און איז לויט אלע אנאליטיקער צו פארדאנקן דעם שטארקן פלייץ אין געלטער וואס ער האט לעצטענס באקומען פון די ליבעראלן פון לאנד.


text:
װיקיפּעדיע:וויקיפעד
יעדער איינער וואס שרייבט אדער רעדאקדירט ארטיקלען אין וויקיפעדיע איז א וויקיפעד אדער א וויקיפעדניק.
די צאל איינגעשריבענע באניצערס אצינד איז 20,442, אחוץ די באניצער וואס זענען נישט איינגעשריבן. רוב באניצערס זענען נישט טעטיג. די גאנצע רשימה געפינט זיך דא.
אלע באניצערס זענען אייניג אין וויקיעפדיע, און קיינער איז נישט העכער אדער מער כוח ווי דעם אנדערן אפילו נישט קיין פרעזידענט אדער א סטוארט, א וויקיפעדיע:ביוראקראט אדער סיסאפ—זיי מעגן נאר מעקן און פארשפארן ארטיקלען אויב עס איז דא וואנדאליזם, נישט חלילה צו געווינען א מיינונג איבער אן אנדער באניצער.
אנאנימע באניצערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באניצער וואס האט זיך נישט איינגעשריבן איז אנאנים. אן אנאנימער באניצער קען ליינען און רעדאקטירן ארטיקלען, ווען נאר זיי זענען נישט געשיצט.
ס'לוינט זיך נאר איינשרייבן ווייל איר קענט האבן נאך געצייג און כלים מיטצוהאלטן די וויקיפידיע, ווי למשל אויפפּאסן, און אנדערע זאלן קענען רעדן צו אייך.
אבער יעדער איינער אין דער וועלט, אחוץ א וואנדאל איז א באניצער, ווען איר וועט ענדערן, שרייבן, צולייגן, רעדאקטירן, סארטירן, און קאמענטורן אויף סיי יעדער טעמע וועט זיך דאס אנזעהן אויף אייער איי.פי. אדרעס.
אויב איר וועט סתם וואנדאלאזירן א זייט צוליב סיי וואסארא סיבה, וועט מען אייך קודם בלאקירן פאר צייטוויליג אדער פאר שטענדיק, ווענדענדיג זיך אין די אומשטענדן פון דעם אדמיניסטראטאר.
עס איז געגרינדעט געווארן ספעציעלע באנוצער קעסטלעך ספעציעל פאר דעם צוועק אז מען זאל עס קענען ארויפלייגן אויפן באנוצער בלאט. זעט דא די ביישפילן:


text:
מיטל אלטער
דער מיטל-אלטער באַשטימט אַ תקופה אין דער אייראָפעישער געשיכטע, צווישן פארצייטנס און דער מאָדערנער צײַט. דערבײַ יאָרהונדערטן די קריסטנטום האָט געגרינדעט, און די פֿאַנאַטישע אַנטיסעמיטעט; אָבער אויך די קונסטן, די מוזיק, די אַרכיטעקטורשאפט און די צייכענונג.
די עקאָנאָמיע אַרויסגעוואָקסן פֿון פעאדאליזם (feudalism) צו די אָרבאַניזאַצייע.
דער מיטלאלטער ווערט צעטיילט אויף דריי תקופות: פרי מיטלאלטער (פונעם 5טן יארהונדערט ביז 1000), הויך מיטלאלטער (בערך פון 1000 ביז 1300) און שפעט מיטלאלטער (1300 - 1500).


text:
נגינה
נגינה מיינט יידיש געזאנג. אַ ניגון האָט דאָס גרעסטע כּוח צו מעורר זײַן דעם מענטש.
נגינה גייט צוריק ביז דוד המלך וואס האט געזינגען די תהלים און אויך צוגעשפילט מוזיק.
די אַרבעט פֿון די לוויים אין בית המקדש איז געװען צו זינגען און צו שפילן כלי זמר.
אין שפעטערדיגע דורות איז איינגעפירט געווארן זינגען ביים דאווענען מיט א חזן און א קאפעלע (כאר). איינער פון די גרויסער קאמפאזיטארן פון שול מוזיק איז געווען לעוואנדאסקי.
הײַנטיקע צײַטן איז דאָס געװאָרן צוריק אן אינטעגראַלע טײל פֿון ייִדישקײט דורך דער עבודה פֿון חסידים װאָס איז געװאָרן געגרינדעט דורך'ן בעש"ט.


text:
וויאטשעסלאוו מאלאטאוו
וויאַטשעסלאַוו מאלאטאוו (רוסיש: BячecлáB MиxáйлoBич MóлoToB; דעם 9טן מערץ 1890 - דעם 8טן נאוועמבער 1986) האט געדינט אלס אויסערן מיניסטער, פונעם סאוועטן פארבאנד, דורכאויס דער צווייטער וועלט מלחמה, און ער האט אונטערגעשריבן אויף דעם ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך. דער נאמען מאלאטאוו קאקטייל, איז אויף זיין נאמען.
ער איז געבוירן אין קוקארקע, אינעם צארישן רוסלאנד, מיטן נאמען וויאטשעסלאוו מיכייעלעוויטש סקראביען, אין 1906 האט ער זיך אנגעשלאסן, אינעם סאציאל דעמאקראטיש, רוסלאנד ארבעטער פארטיי, ער איז ארעסטירט געווארן עטליכע מאל, געווען אין סיביר, פאר זיינע פאליטישע אקטיוויטעטן, ביזן אקטאבער רעוואלוציע, דעמאלט איז ער ערוויילט געווארן, צום צענטראלן קאמיטעט פונעם קאמוניסטישן פארטיי, און ער האט זיך געטוישט די נאמען צו מאלאטאוו.
ביז 1922, ווען ער האט אנגעפאנגען ארבעטן אונטער סטאלין, און ווען לענין איז געשטארבן, האט מאלאטאוו געשטיצט סטאלין קעגן טראצקי, און די אנדערע.
אין 1930 האט סטאלין אים געשטעלט אלס פרעמיער מיניסטער, און ער האט אונטער געשריבן
אויף אלע פארלאנגען פון סטאלין, אויף די ברוטאלע אויסרייניגונג, פון די פארטיי און סטאלינס פיינט.
אין 1939, איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, און אין יענע יאר האט ער אונטער געשריבן, דעם נישט-אגרעסיע-אקט מיט דייטשלאנד, וואס איז באוויסט אויפן נאמען ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך.
אין 1940, איז דער נאמען פון שטאט פרעם געטוישט געווארן צו מאלאטאוו, לכבוד זיין פופציגסטע געבורטסטאג.
ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז ער געווען זייער אקטיוו, פירנדיג געשפרעכן מיט די פאראייניגטע שטאטן, און מיט גרויס בריטאניע, נאכן קריג האט ער ווייטער אנגעפירט מיט דיפלאמאטישע אקטיוויטעטן, און ער איז געווען א פייערליכע שטיצער פון מדינת ישראל, אין 1949 איז ער אויפגעזאגט געווארן פון אמט, זיין ווייב פאולינע מאלאטאוו, א יידישע פרוי, איז ארעסטירט געווארן, און ער איז מעגליך אויך געווען אויף צרות.
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט ער געשטיצט כרוסטשאוו, און ער איז צוריק געווארן אויסערן מיניסטער, ער האט געהאלפן אראפווארפן כרוסטשאוו, אין 1957.
אין 1963 איז ער ארויס אויף פענסיע, און ביז 1984, איז ער צוריק געברענגט געווארן צום פארטיי דורך טשערניענקו, ער איז געשטארבן אין 1986, אין מאסקווע, אלט זייענדיק 96 יאר.


text:
סמיילי
דער סמיילי, סמיילי פנים, (: אדער D:, באשאפן געווארן דורך הארווי באלל אין 1953, איז געווענטליך א רינדעכיג מענטשליך געזיכט וואס שמייכלט. די מערסטע פאפולערע אויסזען איז מיט א שווארצע רינג און געל פון אינעווייניג מיט צוויי פינטלעך פאר די אויגן און א האלבע לבנה פאר די שמייכל.
דאס ווארט "סמיילי" נעמט זיך פון ענגליש smile, שמייכלען.
אויף עלעקטעראנישער מעדיע ווי אינטערנעט, בליצפאסט און טעקסט, איז די פארעם פון נוצן (: און D: זייער פאפולער. געווענטליך נוצט מען עס מער פאר אומפארמאלע באנוצן, אבער טייל מאל דינט עס אויך פארמאלערע באנוצן. ווי צום ביישפיל, פאו'ס געזעץ לויטעט אז פאראדיע פון פונדאמענטאליזם מוז געשריבן ווערן מיט א סמיילי אדער אן ענליכע אנווייזונג אז עס איז פאראדיע און נישט אמת'ע פונדאמענטאליזם.


text:
יא
יא איז זייער א באנוצטער ווארט אויסדרוקענדיג הסכמה און קבלה ווי אויף צו מיטשטימען פאזיטיוו צו עפעס. עס איז דער קעגן-ווארט פאר ניין. עס קען אויך געפרעגט ווערן בלשון קשיא ווי: יא זענט איר מודה?
אין אידיש איז דער ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגעטיווער וועג, ווילסט נאכאלטס נישט זאגט מען יא. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט יא אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט פארט און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט יא.
נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א חיובי אלס ענטפער אויף שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגעטיוו אדער פאזיטיוו.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען זאגט דאס אין יידיש מיטן מויל הערט זיך דאס ווי די תורה נאמען פון גאט - י-ה, דעריבער איז פארהאן גאר פרומע וואס זאגן דאס איא, כדי נישט ארויסצוזאגן די הייליגער ווארט מיטן מויל סתם אזוי.[1]
די גרויסקייט פון אידן איז געווען אז ווען גאט האט זיי געפרעגט צו זיי ווילן זיך אונטערווארפן אינטער אים, האבן זיי נישט געזאגט מער ווי יא[2]


text:
געזעץ
אַ געזעץ איז אַן אָפיציעלער פירונג וואָס ווערט בעשטימט דורך אַן אַלגעמיינע מענטשליכע פאַרשטאַנד ווי אַזוי מען דאַרף זיך פירן.
עס איז געבויט אויף פרינציפען.
עס זענען דא געזעצן וואס קהילות און קאמפאניס מאכן זיך אליין'ס געזעצן אויף זייערע געזעלשאפטן הייסט דאס דאן נישט בלויז געזעצן נאר מער דירעקט פאליסיס.
עס זײַנען דאָ געזעצן וואָס ווערן געצווּנגען דורך דעם געריכט פון דער מדינה, און עס זיַינען דאָ געזעצן, וואָס יעדער פאַרשטייט פון זיך אַליין אַז מען דאַרף זיי פאָלגן וואס דאס הייסט "סאציאלער אפמאך".[פֿעלט אַ מקור]
געזעצן פון א מדינה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לאנד האט באזונדערע געזעצן, וואס זענען מחייב אלע איינוואוינער אן אויסנאם.
רוב לענדער האבן דעם אנגענומענעם קאמען לאו קאדעקס.[פֿעלט אַ מקור] די "חוקי המדינה" זענען נישט דירעקט אין קאנטראסט מיט די אידישע געזעצן "חוקי התורה".
ווען אידישע סוחרים ווילן באשוצן זייערע רעכטן, ניצן זיי צומאל אויך דעם צוואנג פון דער רעגירונג צו פארסירן זייערע קאפירעכט געזעצן.
געזעצען זענען רעגולאציעס וועלכע ווערן געשריבן און דערנאך באשטעטיגט דורך דעם לעגיסלאטיוון צווייגעל פון דער רעגירונג, וואס אנבאלאנגט דאס לאנד און אלע איר אייוואוינער.
יעדעס לאנד גיט ארויס געזעצן ווען זי זעט פאר נויטיג, צי איז דאס געזען איבער זיכערהייט, ווי טראפיק פארקער, אדער איבער געווער.
די געזעצן ווערן אין אלגעמיין פארסירט דורך די פאליציי, וועמענס אויפגאבע איז צו כאפן די פארלעצער פונעם געזעץ, און זיי ברענגען פאר יוסטיץ.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט אידישקייט איז די תורה די געזעצען פון די וועלט, ד.ה. די ערשטע געזעצן זינט וואס גאט האט אראפגעשטעלט אויף די וועלט, פונעם ערשטן טאג: זענען די שבע מצוות בני נח.
צווישן זיי זענען די באקאנטע דריי הארבע עבירות שלוש עבירות נישט הרג'ן שפיכת דמים, נישט דינען עבודה זרה און נישט עובר זיין אויף גילוי עריות.
אויף אלע טעיפס אדער סידי'ס, צום ביישפיל, זעט מען דעם געדרוקטן איסור פון נאכמאכן פארבאטן הן עפ"י חוקי התורה, והן עפ"י חוקי המדינה.
די תורה איז צעטיילט אין דריי סארטן געזעצן:
- ספר הברית (שמות) - ציוויליזיצישע געזעצן וואס האט צו טאן מיט בין אדם לחבירו.
- ספר כוהנים (ויקרא און ספר במדבר) - פארטוט זיך מיט רעליגיע געזעצן ארום דער בית המקדש און מקריב זיין קרבנות.
- משנה תורה (דברים - איבערגעחזר'טע חוקים פון די אנדערע ספרים, און אויך געזעצן איבער מלחמות, מלכים און נביאים, דינען גאט נאר איין מקדש און נישט און צעשפרייטע מזבחות.
לויט די תנכישע פארשער זיינען די דריי ענינים געשריבן געווארן דורך אנדערע מענטשן אין אנדערע צייטן. און לויט די רעליגיע איז אלס געשריבן געווארן דורך משה רבינו.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דער שטירמער
דער שטורעמער (דייטש: Der Stürmer) איז געווען א נאצישע צייטונג מיט האס און פראפאגאנדע וואס איז געגרינדעט געווארן צו פארשפרייטן אנטיסעמיטיזם, האס און געהעצט קעגן אידן.
אונטערן ערשטן בלאט איז געשטאנען, Die Juden sind unser Unglück, די יידן זענען אונדזער אומגליק,
פונעם בערליןער שטאטגארטן (זאא), איז א טיגער איין טאג אנטלאפן, און אויף דער גאס האט ער געהרגט א מענטש, איז א ייד וואס האט געהאט א רעוואלווער געקומען, און דערשאסן דעם טיגער אויף טויט, אויפן קומענדיגער טאג איז געשטאנען אין דער שטירמער, פארפליכטער יודע ברענגט אום הילפסלאז קעצעלע, השנאה מקלקלת השורה.


text:
דע בירס
דע בירס איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס האנדלט מיט בריליאנטן. פארן גאנצן 20סטן יאר הונדערט איז עס געווען כמעט דער אויסשליסליכער דיאמאנטן פארקויפער, וואס האט געהאט דעם מאנאפאל און געטריבן די פרייזן לויט זייער ווילן און טאשן. דע בירס האט בריליאנטן אוצרות אין באצוואנע, נאמיביע, דרום אפריקע און קאנאדע.
אין דעם אנהייב 21סטן יארהונדערט איז אבער כסדר געפונען געווארן נאך און נאך שאכטעס וואס זיי האבן נישט געקענט לייגן קיין האנט דערויף און אזוי איז זייער מאכט צעבסילעך צעברעקלט געווארן אז היינט האלטן זיי שוין ביי אונטער פערציג פראצענט פון דעם מארק, און די דיאמאנטן שטיינער ווערן מער און מער צוגעגענגליך פאר די פשוטע פאלקסלייט.
פון די גרעסטע קאנקורירער מיט זיי איז לוי לעוויעוו, א חרדי'שער איד, א רוסיש געבוירענער וואס וואוינט היינט אין בני ברק ער האט גאר נאנטע באציאונגען מיט וולאדימיר פוטין וואס ער נוצט דאס אויס אויף ארויסצוהעלפן אחינו בני ישראל.
פון די לענדער וואס זענען פון די רייכסטע מיט די נאטורליכע אוצרות זענען


text:
פארט אויטאריטי צענטראלער באס טערמינאל
קאארדינאטן: 40°45′25″N 73°59′25″W / 40.756961, -73.990275
דער פארט אויטאריטעט בוס טערמינאל (ענגליש: Port Authority Bus Terminal) איז א ריזיגער קאמפלעקס פון געביידעס און וועגן אין מאנהעטן, ניו יארק, וואו עס ווערט צוזאמאנגעשמאלצן אלע סארטן בוס רייזעס וואס פארן אין גאנץ אמעריקע, אזוי אז דארטן קען מען פון איבעראל אנקומען און צו איבעראל אנקומען.
ער געפינט זיך אין מאנהעטן ראג ניינטער עוועניו און 42סטער גאס, איין בלאק מערב פון טיימס סקווער.
דער טערמינאל איז די גרעסטע בוס סטאנציע אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.


text:
ט
ט' (טית) איז דער ניינטער אות פון אלף בית.
היינט רעדן אויס רוב יידן א ט' ווי לאטיינישן t, גלייך ווי א תּ, אבער ספרדים רעדן אויס א הארטן ט', ענלעך צו אראביש. ט איז איינער פון די דטלנ"ת אותיות וואס מען רעדט אויס מיטן צונג. ט איז א קאנסאנאנט אן א קלאנג.
אין גימטריא ט = 9. אויך אין גימטריא שרייבט מען ט"ו = 15 און ט"ז = 16.
ט איז איינער פון די שעטנ"ז ג"ץ אותיות וואס די סופרים שרייבן מיט דריי תגים.
פארשטעלונג פון אות ט'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אות ט' ווערט פארגעשטעלט דא אין די פאלגנדע פאנטן (פון רעכטס אויף לינקס): פרנק-ריהל, אריאל, דוד, כתב רש"י, כתב סת"ם, האנטשריפט, חיים.
דער קאד 05D8 רעפרעזענטירט ט' אין יוניקאד.
איז די פארשטעלונג פונעם אות ט' אין ברייל.
דער פעניקישער טית זעט אויס אזוי: