text:
שמעון שמואל פרוג
שמעון שמואל פֿרוג (רוסיש: CeMëH ГpиropbeBич Фpyr; 1860, יידישע לאנדווירשטשאפטלעכע קאָלאָניע באָבראָווי קוט, כערסאָנער געגנט, רוסלענדישע אימפעריע – 1916, אָדעס) איז געווען א ייִדישער דיכטער, וועלכער האָט געשריבן איבערהויפּט אויף רוסיש און אויף יידיש, איינער פון די וויכטיקסטע דיכטער פון דער באוועגונג "חיבת ציון". אָבער זײַן ראָליע אין דער ייִדישער ליטעראטור איז ניט באגרענעצט מיטן אידעאָלאָגישן אינהאלט פון זײַנע ווערק.
דער בארימטער היסטאָריקער פון דער ייִדישער ליטעראטור ישראל צינבערג האָט געשריבן, אז "פרוג איז דער ערשטער לויט דער צײַט ייִדיש-שפּראכיקער דיכטער מיט א בולט אויסגעדריקטער אינדינווידועלקייט; ער האָט געגעבן דעם ייִדישן פערז שיינקייט פון מעלאָדישקייט, וועלכע זײַנען געווען אומבאקאנט פריִער". יעקב בירענבוים, איינער פון די רעדאקטאָרן פונעם "לעקסיקאָן פון דער נײַער ייִדישער ליטעראטור" האָט געשריבן וועגן פרוגס שעפערישן אויפטו: פרוגן איז אויסגעקומען דורכצופירן אין דער ייִדישער פּאָעזיע א מעשה-בראשית, אוועק פון פארטיקן און אָנהייבן קנעטן און פורעמען דאָס ליד אויפסנײַ אין א פּאָעזיע, וואָס האָט ניט געוווּסט פון מאָדערניזם". אויך אין זײַן רוסיש-שפּראכיקע שאפונג איז געווען הויך אָפּגעשאצט. שאָול טשערניכאָווסקי האָט געהאלטן, אז "איר אויפבלי האָט די רוסיש-ייִדישע ליטעראטור דערגרייכט אין שמעון שמואל פרוגס לידער". פרוגס דיכטונג האָט משפּיע געווען אויף די קלאסיקער פון דער הײַנטצײַטיקער העברעיִשער דיכטונג חיים נחמן ביאליק און שאָול טשערניכאָווסקי און אויף אנדערע ייִדישע און העברעיִשע דיכטער פון זייער דור. יוסף גדליה קלויזנער האָט געשריבן אין זײַן ארטיקל וועגן פרוגס דיכטונג, אז "ער איז א גאָלדענער רינג צווישן גאָרדאָן און ביאליק. גאָרדאָן איז נאָך זײַן לערער, און וואָס איז שייך צו ביאליקן און טשערניכאָווסקין, אין ביִאָגראפיעס סײַ פון דעם סײַ פון יענעם קען מען געפינען, אז פרוג האָט געהאט א באדײַטנדיקע השפּעה אויף אָט די צוויי באנײַער פון דער העברעיִשער דיכטונג". במשך פון זײַן גאנצן שעפערישן וועג האָט פרוג געשריבן אויף ייִדיש און אויף רוסיש, נאָר שטארבנדיק האָט ער אָנגעשריבן עטלעכע לעצטע לידער זײַנע אויף העברעיִש.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון זײַנע ביכער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- שמעון שמואל פרוג, לידער און געדאנקען, אָדעס, 1896.
אלע שריפטן פון ש.פרוג אין דרײַ בענדער, ניו-יאָרק, 1927
שמעון-שמואל פרוג, אויסגעקלעבענע שריפטן, בוענאָס-אײַרעס, 1972
CTиxoTBopeHия C.Г.Фpyra B Tpex ToMax, C.-ПeTepбypr, 1897
שירי פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון יעקב קאפּלאן), ווארשע, תרנ"ח-תרנ"ט.
שירי שמעון שמואל פרוג (העברעישע איבערזעצונג פון אברהם לעווינסאָן), תל אביב, תש"א.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם לעווינסאָן, שמעון שמואל פרוג, אינעם פּראָיקעט "בן יהודה"
- זאב (וֶועלוול) טשרנין, "שמעון שמואל פרוג - בין רוסית ליידיש", חוליות: דפים למחקר ספרות יידיש ותרבותה, 6: 99–114, 2000: http://aleph.haifa.ac.il/www/public/fulltext/chuliot/2007/000338822.pdf


c: text/html

text:
סאמוריי
סאַמוריי (קאנדזשי: 侍) איז דער אויסדרוק גענוצט פאר דעם מיליטערישן אדל וואס זענען געווען אין יאפאן. לויט דעם איבערזעצער וויליאם סקאט ווילסון: "אין כינעזיש, דער אות 侍 איז פון אנהייב א ווערב וואס האט באדייט צו באגלייטן א חשובע מענטש, און עס איז אויכעט געווען אזוי מיט דער אריגינעל אויסדרוק אין יאפאניש, 'סובארו.' אין ביידער לענדער די אויסדרוקען זענען געווען געטוישט צו באדייטן 'זעי וואס דינען נונט צו דער אדל,' מיט דער ארויסרעד אין יאפאניש געטוישט צו סאבוריי." לויט ווילסון, א פריצייטיק רעפערענץ צו דעם ווארט "סאַמוריי" איז געפונען אין דעם בוך "קאקין וואַקאַשו" (905-914), די ערשטע אנטאלאגיע פון פאעזיע, פארענדיקט אין ערשט טייל פון דעם ניינציגער יארהונדערט.
די פילאסאפיע פון די סאמוריי איז באאיינפלוסט געווארן פון פארשידענע רעליגיעזע באוועגונגען, ספעציעל פון זען בודהיזם.
די הערשאפט פון די סאמוריי איז אויפגעשטעלט געווארן צומערשט אין 1167. פון דעמאלסט איז יאפאן געווען געהערשט דורך קריגספירער, ביז דער מיידזשי רעסטאראציע אין 1868 וואס האט אוועקגענומען די רעכטן פון די סאמוריי.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ליבע
ליבע איז א געפיל פון שטארקער נאנטשאפט.
ווען מען האט ליב איינעם קען מען זיך אין פייער אריין ווארפן צו טאן יענעמ'ס ווילן, אדער ווען מען האט ליב עפעס קען קריכן גראדע ווענט דערצו אנצוקומען. ווייל דאס מיינט צוזאגן אז מען שפירט יענעמ'ס געפיל פונקט ווי די אייגענע, און יענע זאך ווערט אזוי טייער און ווערדפול, צו צאלן יעדן פרייז, אפילו דאס טויט - און זיך זעלבסט, דאס אייגן לעבן, האט דאך יעדער זיכער ליב.
דער טבע פון ליבע איז אז אלץ ארום ווערט ווייניגער חשוב דעריבער ווען מען ליבט גאט אדער א פרוי איז נישט שייך צו ליבן עפעס אנדערש וואס זיי ליבן נישט. און מען הייסט א פארעטער אויב מען ליבט וואס זיי ליבן נישט.
עס איז דא שטאפלען אין ליבע; פריינט; געלט; כבוד; ביזנעס שותפים; עסן; קינדער; טאטע; מאמע; ווייב; און דער שורש פון דעם אלעם: גאט. אבער די צד השווה פון די אלע ליבע געפילן איז אז אן דעם וואלט קיין לעבן, מענטש, און וועלט נישט עקזיסטירט.
די אלע קשרים קען דער עמאָציע אויסוועפן דערפאר איז וויכטיג ווי מער זיך פארטיפן און ערוועקן די געפיל אפילו מען האט טענות און מענות אויף יענעם דארף מען סוף כל סוף דאך אנקומען צו יענעם, דעריבער איז וויכטיג אייביג צו שמייכלען און זאגן א גוט ווארט פאר דעם גרעסטן שונא, ווייל דערמיט האלט איר אן, און מאכט בעסער די וועלט.
ליבע אין יידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דריי מצוות זענען פארבונדן מיט ליבשאפט אין יידישקייט:
- ליבן א פריינט – "ואהבת לרעך כמוך" (ויקרא י"ט י"ח)
- ליבן א פרעמדן - "ואהבת לו [לגר] כמוך" (ויקרא י"ט ל"ד)
- ליבן גאט – "ואהבת את ד' אלהיך, בכל לבבך, בכל נפשך ובכל מאודך". (דברים ו' ה', י"א א')
וועגן ליב האבן א מענטש זאגן די תנאים אז עס איז א "כלל גדול בתורה" (ר' עקיבא) אדער "כל התורה כולה על רגל אחת" (הלל הזקן). דער דאזיגער כלל זאגט אז א מענטש זאל ליב האבן אנדערע גענוי ווי ער האט זיך ליב.
ליבע פאר א מאן פון דער תורה'דיגן שטאנדפוקנט: א פרוי דארף זיך צושעטלן פאר איר מאן אז איר מאן זאל זי ליב האבן, זי דארף זיין גרייט דער מאן זאל קענען מיר טוען וואס ער וויל ווען עס קומט צו ליבע.
איינער א גרויסער מאן אבא חלקיה ווען ער איז אהיים געקומען צו זיך אין שטוב האט זיך זיין פרוי אנגעטון זייער שיין, ער האט געזאגט דעם טעם פאר דעם "כדי שלא אתן עיני באשה אחרת" כדי איך זאל נישט געבן מיינע אויגן צו א צווייטער פרוי.[1] עס איז ווי דער פסוק זאגט משלי שמח באשת נעוריך.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עס ווערט פארציילט אין תלמוד בבלי מסכת תענית דף כ"ג


text:
האלדזן
האלדזן אדער זיך ארומנעמען איז דער אויסדרוק פון ליבע, פריינטשאפט, נאנטשאפט, שעצונג אדער אפילו נאר צו מחזק זיין אדער טרייסטן איינעם. עס איז פון איין הארץ צום צווייטען הארץ אזא איבערגוס און בוסט פון געפיל, פון איין מענטש צום צווייטען. מען לייגט ארום איין אדער ביידע הענט ארום דעם קערפער פון אנדערן, און מען איז פנים צום פנים קערפער צום קערפער באהאפטען מיט צאמגעבינדענקייט. ווי לענגער און שטערקער דאס האלט אן אלס מער טיפער מיינט דאס אויסצדרוקן די געפילן.
דאס מאכט מען געווענליך וועט מען זעט א גוטן חבר נאך לאנגע צייט אפשניט צום ערשטן מאל, אזא ענטוזיאזים עקפאוזשען פון ליבע.
אסאך מנובלים טוען דאס אימגעבעטן און איבער די מאס וואס דאן איז דאס א סעקסואל באלעטיגונג און מען קען ווערן באשטראפט.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך זעט מען דאס פילע מאל ביי משפחה ברודער אדער קאזין'ס וואס מ'האט זיך נישט געזען א לאנגע צייט, צווישן לבן הארמי און יעקב. (בראשית כ"ט י"ג). צווישן יעקב און עשו. (בראשית ל"ג ד'). יעקב קושט און נעמט אורם זיינע איינקליך, מנשה און אפרים, ווען יוסף ברענגט זיי בעפאר אים. (בראשית מ"ח י') אלס א מער פארנאגראפישער אויסדרוק טרעמפן מיר אין שיר השירים צוויי מאל: "שְׂמֹאלוֹ תַּחַת רֹאשִׁי וִימִינוֹ תְּחַבְּקֵנִי." (שיה"ר ב' ו', ח' ג')
על פי הלכה איז דא א איסור פון חיבוק אין די ימי טהרה. אויך אויף א פרעמדע מיידל און פרוי איז דאס נישט אויסגעהאלטן משום צניעות און אין ביי יידיש רעדנדע חסידים, טראץ וואס זיי זענען מער ווארעם ווי אנדערע, איז דאס נישט אנגענומען ווארשיינליך צוליב דעם וואס דאס ווערט פארעכענט ווי א אינטימער רור, וואס קען ערוועקן האמאוסעקסואלע געפילען וואס קען ווערן אויפגעהייטערט ארויס פון קאנטראל און ציען צו עבירה פון מוציא זרע לבטלה זיין.


text:
די פאָר איז ניט פאַרטיק (378)
(חלק 378), דעפּאָק, מערב ז'אבא, ינדאָנעסיאַ, 30 סעפטעמבער 2015, 03:18).
ה
צווישן 1960 און די 1970 סאַמבער דאָרף, און דעם דאָרף אַפּסטרים פון דעם טייך סאָמבער ווייַן און נאָך מדבר.
ניט פילע פּאַפּיאַלייטאַד, ביידע היגע (דייַאַק וואַרפשפּיזל) בוגיס און די מייגראַנץ פון ז'אבא.
צו דערגרייכן דעם דאָרף ופּריווער ביידע פון דעם דאָרף פון ניו Ulu, באַליקפּאַפּאַן יוזשאַוואַלי מענטשן ניצן אַ קליין שיפל (מיט אַ רודער), און ווען די טייַך ווידער ביסטרע קעראַנץ (רעכט צו רעגן) דעריבער נעמען טעג נאָר אנגעקומען אין דעם דאָרף אַפּסטרים פון דעם טייך, איצט די דאָרף איז שוין צוזאַמען מיט די שטאָט פון באַליקפּאַפּאַן, און די צוטריט וועג איז שוין גרינג, אָדער מיט אַ פיר ראָד פאָר וויכיקאַלז און דער מאָטאָציקל.
לאקאלע רעזידאַנץ זענען פּרידאַמאַנאַנטלי דייַאַק וואַרפשפּיזל האט שוין דורכגעגאנגען אַראָפּ צו בלייַבן אין די דאָרף אַפּסטרים און אַפּסטרים סאָמבער ווייַן.
די באַפעלקערונג לעבט ברידינג fields, אָבער ווייַל פון באָדן באדינגונגען וואָס Farmers יוזשאַוואַלי רייַז ברידינג וואָס קענען נאָר זיין כאַרוואַסטיד אַמאָל אַ יאָר.
אבער יוזשאַוואַלי אין דערצו צו גראָוינג רייַז, Farmers יוזשאַוואַלי ינטערקראָפּ fields מיט וועדזשטאַבאַלז, אַזאַ ווי וגערקע, פּאַפּייאַ, פּאַפּשוי און קאַססאַוואַ.
אַזוי, אויב די צושטעלן פון רייַז עסנוואַרג סטאַקס דיפּליטיד, Farmers האָבן גענוג עסנוואַרג סטאַקס פון קאַססאַוואַ, מייז אָדער פּאַפּשוי שניט אלץ באקומען פון די וואַלד,
אין דערצו צו Fruits אַזאַ ווי פּאַפּייאַ און טאַמאַטאָוז זענען געפֿלאַנצט, וועלדער זענען נאָך פילע דוריאַן און ראַמבוטאַן און טאַן (דוקו וואַלד).
בשעת פיש און אנדערע זייַט קיילים יוזשאַוואַלי זענען מוסלימס גיינ אַף הירש (הירש) דייַאַק מענטשן רופן בראַקקיש, בשעת פֿאַר היגע רעזידאַנץ קאַהאַרינגאַן הינדו, און קריסטלעך אַנימסמע זיי גיינ אַף הירש און פּיגס.
רעסידענץ טאָן ניט יוזשאַוואַלי גיינ אַף פּיטהאָן וואַסט קוואַנטאַטיז און כאַנגגינג אויף אַ בוים צווייַג צוזאמען די טייַך.
אַז ס וואָס ווען עס אַפֿילו אויב צוזאמען די טייַך עס זענען פילע פּיטהאָן, רעזידאַנץ שטיל ראָווינג שיפל פון דאַונסטרים צו אַפּסטרים אָן יבעררייַס, עס האט שוין געזאגט פילע האבן געהרגעט אין אַ ייַנוויקלען אָדער טאָרן פּיטהאָן איז די הונטער (זעלנער) זענען אָפֿט שאָס טויט דעם קאָפּ פון דעם שלאַנג ,
בשעת פרעשוואַטער פיש איז זייער פיל לעבעדיק אין דער טייַך אַפֿילו די אויג קענען זען, מחמת די טייַך איז קלאָר.
רעסידענץ יוזשאַוואַלי אָפֿט צוציען פיש, אָדער דורך פּלייסינג אַ באַמבו פיש טראַפּ (מיר רופן געווירץ).
די Farmers ווען עס איז געווען איידער פּלאַנטינג רייַז, נאָרמאַלי עפענען ברידינג ערד דורך ברענען וועלדער.
ווייַל אויב Farmers קלאָר לאַנד דורך סעלעקטיוו לאָגינג (דיספּאָוזאַבאַל נייווז / מאַשעטי) צו צוויי כעקטאַרז פון פאַרם לאַנד נעמט פילע חדשים די ניי Created צוויי כעקטאַרז פון פאַרם לאַנד, כוועראַז ווען געברענט, נאָר ין אַ צייַט פון אַ וואָך.
אָבער, די היגע קולטיוואַטאָרס ווי שוין איבערגעלעבט, זיי קענען ברענען די וואַלד מיט אַ געגנט וואָס איז מעזשעראַבאַל, אויב איר ווילן צו נוצן צוויי כעקטאַרז, דעמאָלט געברענט בלויז צוויי כעקטאַרז, זיי האָבן וועגן אַז וואַלד Fires טאָן ניט פאַרשפּרייטן און פאַרשפּרייטן אומעטום.
אַזוי, פּראַקטיש דינער לעבן פון Farmers, אַפֿילו אַ וואַרפשפּיזל דייַאַק לאָנגהאָוסעס ינכאַבאַטאַד צווישן 3-5 קאָפּ פון כאַוסכאָולדז אין אַ איין הויז.
זייער טעגלעך מילז מיט רייַז (רייַז / רייַז) קאַפּאַלד מיט פיש, פלייש (דזשערקי) הירש, און אַ פאַרשיידנקייַט פון וועדזשטאַבאַלז, אַזאַ ווי קאַססאַוואַ בלעטער און וגערקע. אַז זיי שניט זיך, און וואַקסן איבער די יאָר, אָלטערנייטינג צווישן די שניט פון רייַז, פּאַפּשוי, קאַססאַוואַ און סאַגאָ, עס ס נאָר די זעלבע לאַוקניאַ סעפּנדזשאַנג יאָר פרעשוואַטער פיש אָדער פלייש דזשערקי הירש (הירש) אָדער כאַזער (דייַאַק קריסטלעך / הינדו קאַהאַרינגאַן)
מערהייַט דייַאַק קריסטלעך רעליגיע אָדער הינדו קאַהאַרינגאַן, אָבער ספּעציעל דייַאַק וואַרפשפּיזל, ווייַל די מערהייַט לעבן אין די קאָוסטאַל דיסטריקט וואַרפשפּיזל, יוזשאַוואַלי אויף די ברעג איז פיל שייך צו די נאָומאַדז פון אָנהייב בוגיס / באַדזשאַו (סולאַוועסי) זענען מוסלים, אַזוי פילע דייַאַק וואַרפשפּיזל נאָכפאָלגן די לערנונגען פון די רעליגיע פון די בוגיס / באַדזשאַו דעם.
ווייַל די גרונט עסנוואַרג (סטייפּאַלז) באַפעלקערונג איז געווען באקומען פון די פעלד און איז געווען באקומען פון וועלדער (סאַגאָ), דעמאָלט מען טאָן ניט באַלאַגאַן אַרום מיט ינפלאַציע און אַ כוואַליע פון לייַאָפפס (לייַאָפפס) געגאנגען אויף מיט די שטאָט 'ס רעזידאַנץ. ראַדיאָ טעלעוויזיע ספּעציעל, ווען עס איז נישט דאָרט, אַזוי אַז טאָוטאַלי פעלן פון אינפֿאָרמאַציע פון די אַרויס וועלט /
עס האט שוין קיין טאַרעראַם פּרעזאַדענטשאַל וואַלן קאַמפּיין, גונערנור, מייערז און רעגענץ, אויך עס איז קיין דאָרף ילעקשאַנז, און עס האט נישט שוין באשטימט קאָפּ פון דעם דאָרף, נאָר פּרינץ טיטל פֿאַר די קאָפּ פון דעם דאָרף / שטאָט.
קיין ווונדער ווען עס האט ניט אַלע רעזידאַנץ האָבן אַ נאציאנאלע אידענטיטעט קאַרטל (קטפּ).
פילע דייַאַק געווארן אנהענגערס פון קריסטנטום, ווייַל ווען עס ס אַ פּלאַץ פּאַסטער / גאַלעך פון די נעטהערלאַנדס אַז פילע אריין די וואַלד אַפֿילו פילע געגרינדעט אַ קירך אין די וואַלד.
דער לעבן פון די ווילידזשערז זענען אין האַרמאָניע מיט נאַטור, ווייַל דורך נאַטור זיי קענען שנייַדן די רעזולטאטן סאַסטיינאַבאַל.
אין 1970 ס, אַפֿילו כאָטש מיין טאַטע איז געווען אַ זעלנער, אָבער באַשלאָסן צו באַוועגן היים פון באָרדינג אַרמיי סענטאָסאַ וו באַליקפּאַפּאַן, דורך בנין זייער אייגן היים אויף די ברעג אין קאַמפּונג באַרו סענטראַל, באַליקפּאַפּאַן, ונדערסטאַנדאַבלי מיר סעקעלורגאַ שוין האָבן סיבלינגז זעקס מענטשן (אַמפּאַי ריטייערמאַנט, מיין פֿאָטער האָט פינף קינדער, פינף טעכטער) אויב קאַלקיאַלייטיד מיט מיסקעראַדזש דרייַ מאל, דעמאָלט מיין מוטער האט געבורט צו (האָבן קינדער 13).
אַזוי מיין פאָטער צו בויען אַ הויז גרויס בינע, וואָס אונטער דער ים אונטער די הויז איז ווען די טייד).
אַזוי wc / קלאָזעט / לאַטרינע מיד פּלאַנדזשינג אין די ים. ונדערסטאַנדאַבלי ווען עס איז געווען קיין משפּחה פּלאַנירונג (קב), אַזוי אַלע קינדער קענען פול פון רייַז ראַשאַנז פון אָפיס.
אין דעם צייַט אונדזער קינדשאַפט צוזאַמען היגע רעזידאַנץ פאַרברענגען פרייַע צייַט צייַט מיט בערענאַמג און ראָווינג אַ קליין שיפל אויף דעם ברעג רעכט הינטער די הויז. אונדזער קדאַנג פישערייַ, און כאַפּן קראַבס זענען סך אין דעם צוריק פון די הויז.
אין אַלע צייטן מיר זענען מיט Friends פּעדאַלינג באָוץ צו אַרום עסטשועריז וויין און טייכן סאָמבער אין אַ נייַ דאָרף סוף, עס מיר מענדזשאַינג קראַבס און אַ ברייט פאַרשיידנקייַט פון מינים, כולל האָמאַר און סניילז מאַנגראָווע (שנעק מאַנגראָווע) אַז איז וויידלי בנימצא אויף די אַוצקערץ פון מאַנגראָווע וועלדער ווען עס נאָך באַצירן צוזאמען די ברעג פון דער גאַלף פון באַליקפּאַפּאַן.
אין 1990 ווען מיר געקומען צוריק צו דעם אָרט (נאָך אונדזער משפּחה באווויגן צו דזשאַקאַרטאַ אין פרי 1973) נאָר צו באַזוכן משפּחה קרובים וואס נאָך לעבן אין לאָנדאָן, מיר געפֿונען דעם ברעג פון באַליקפּאַפּאַן אָפֿט געפֿונען וויסט פּלאַסטיק און וויסט זענען אנדערע ווי די שפּיל.
סולי האט היגע פישערמען וואָלט זיין געפֿונען ווידער פילע מינים פון פיש, קראַב, שרימפּ (האָמאַר) און סניילז אין די קאָוסטאַל מאַנגראָווע באַליקפּאַפּאַן, אנדערע ווי חרובֿ מאַנגראָווע, קאָוסטאַל ביטשיז איז טערסענאַר פאַרשידן מיסט.
מיר אויך קען ניט געפֿינען ווידער אָראַנגוטאַנס דאַולו פיל כאַנגגינג אויף ביימער צוזאמען פֿון דאַונסטרים צו אַפּסטרים, כולל די פּיטהאָן האט שוין שווער צו געפֿינען.
אָראַנג-אָן מיר קענען נאָך זיין געפֿונען אין קאַפּטיוואַטי אָראַנג אָן אין די טייַך ווייַן מיינטיינד רעגירונגס אָרגאַניזאַציע וואָס אַדמיניסטערז די אָראַנג אָן.
איצט דעם אינזל פון באָרנעאָ ביסט ניט מער פּרידאַמאַנאַנטלי געניצט מדבר, איצט הטאַנניאַ פילע געברענט צו זיין ריפּלייסט פֿונקציע מיט ייל דלאָניע פּלאַנטיישאַנז, און די לויפן פון טייַך וואַסער איז שרינגקינג, ווייַל די פֿונקציע ביימער צו אַרייַנציען רעגן וואַסער איידער עס פלאָווס אין די טייך אנגעהויבן צו פאַרשווינדן, גריד מענטש עקאנאמיע וואס איז אָפֿן פאַרמלאַנד ייל דורך ברענען וועלדער, ריזאַלטינג אין ינדאָנעסיאַ זענען איצט ינקלודעד אין נויטפאַל טנאָים פומעס
אינדאָנעזיש וואַלד פייַער אינצידענט קענען סאַמאַי 1997
(ביביסי) וואַלד און לאַנד Fires אין ינדאָנעסיאַ אין 1997 ריטשט מיליאַנז פון כעקטאַרז.
מאָס און עקאָנאָמיש ימפּאַקס פון וואַלד און לאַנד Fires אין אַ נומער פון מדינות אין ינדאָנעסיאַ איז זייער מסתּמא צו גלייַכן די וואָג פון ענלעך ינסאַדאַנץ אין 1997, לויט צו די ריסערטשערז.
דורך מאָניטאָרינג, ראבערט Field אַססעסס לאַנד און וואַלד Fires אַז שלאָגן ינדאָנעסיאַ דעם יאָר איז זייער שטרענג.
פעלד, אַ קאָלאָמביע אוניווערסיטעט פאָרשער וואס קאַנדאַקץ שטודיום אין די Goddard אינסטיטוט פֿאַר אָרט סטודיעס אָרט אַגענסי די פֿאַראייניקטע שטאַטן, אַפֿילו גלויבט אַז די סיטואַציע אין ינדאָנעסיאַ קענען זיין מער שווער אויב די טריקעניש האלט ווי אַ רעזולטאַט פון די על נינאָ דערשיינונג.
"די באדינגונגען אין סינגאַפּאָר און סומאַטראַ זענען די דרך אַפּראָוטשינג די דרום טייל פון 1997. אויב די וועטער פאָרויסזאָגן טרוקן צייַט לאַסץ מער, עס קען זיין געהאלטן אַז 2015 וועט זיין רעקאָרדעד ווי די ערגסטע אינצידענט אין די רעקאָרד," האט געזאגט Fields איז ציטירטן ווי געזאגט דורך AFP נייַעס אַגענטור.
אין די צייַט 1997-1998, די אינדאָנעזיש רעגירונג עסטאַמאַץ אַז די סומע פון לאַנד וואס איז יקספּאָוזד צו די פייַער ריטשט 750,000 כעקטאַרז.
אָבער, פאַרשידן ינווייראַנמענאַל יידזשאַנסיז אַזאַ ווי די Forum פֿאַר די סוויווע (וואַלהי) אָפּשאַצונג די נומער ריטשט 13,000,000 כעקטאַרז. דערנאך לערנען די נאַשאַנאַל דעוועלאָפּמענט פּלאַננינג אַגענסי אַקטאַד צוזאַמען מיט די אַסיאַן אנטוויקלונג באַנק (אַדב) עסטאַמאַץ אַז די סומע פון לאַנד אַפפעקטעד דורך פייַער ריטשט 9,750,000 כעקטאַרז.
וועגן די עקאָנאָמיש פּראַל, די סומע פון די אָפּשאַצונג וועריז. עקאנאמיע און סוויווע פּראָגראַממע פֿאַר סאָוטהעאַסט אזיע ינדאָנעסיאַ פּרידיקס כאַרמד יו $ 5000000000 צו $ 6000000000 ווי אַ רעזולטאַט פון לאַנד און וואַלד Fires אין 1997-1998.
דערנאך, באַפּפּענאַס און אַדב לערנען רעקאָרדעד אַ אָנווער פון יו 4.861 $, עקוויוואַלענט צו רפּ711 טריליאַן.
ינדאָנעסיאַ ס עקאָנאָמיש לאָססעס רעכט צו פייַער און רויך אין 1997 ריינדזשד $ 4000000000 צו $ 9000000000.
יקאָוסיסטאַם ריזיליאַנס
העררי פּורנאָמאָ, פֿאָרש אינסטיטוט צענטער פֿאַר ינטערנאַטיאָנאַל פאָרעסטרי פֿאָרש (סיפאָר), אויך טענהט לאַנד און וואַלד Fires דעם יאָר יקוואַלד די רעקאָרד אין 1997.
"די דערשיינונג פון על נינאָ דעם יאָר איז אַ ביסל קלענערער קאַמפּערד מיט 1997. אָבער, די ריזיליאַנס פון אונדזער יקאָוסיסטאַמז מער שפּירעוודיק צו וואַלד Fires ווייַל מיר ווע שוין דיגריידאַד דורך אינדוסטריע און ייל דלאָניע פּלאַנטיישאַנז," האט געזאגט העררעראַ דערציילט ביביסי ינדאָנעסיאַ, דזשעראָמע וויראַוואַן.
העררעראַ האט נישט הערשן אויס די מעגלעכקייט אַז די עקאָנאָמיש ימפּאַקס פון וואַלד און לאַנד Fires דעם יאָר קען גלייַכן די רעקאָרד 1997.
"די פּראָווינץ קענען נאָר רפּ20 טריליאַן אָנווער רעכט צו פייַער. נו, איצט עס זענען לפּחות פינף מדינות זענען אַפפעקטעד דורך שטרענג, ניימלי Riau, Jambi, דרום סומאַטראַ, מערב קאַלימאַנטאַן, און סענטראַל קאַלימאַנטאַן, "האט געזאגט העררעראַ.
לויט צו אים, די ווערט פון די אָנווער איז ניט בלויז קאַלקיאַלייטיד סאָוללי דורך די פעלנדיק האָלץ פייַער. "עס זענען געווען דיסראַפּטיד עקאָנאָמיש טעטיקייט, וואָס אַפפעקטעד ציבור געזונט, וואַסער דאַמידזשד, טראַנספּערטיישאַן, און אנדערע," האט געזאגט העררעראַ.
אין אַן אינטערוויו מיט ביביסי ינדאָנעסיאַ, קאָפּ פון דאַטע אינפֿאָרמאַציע און עפֿנטלעכע באַציונגען פון נאַשאַנאַל דיזאַסטער מאַנאַגעמענט אַגענסי (בנפּב), סוטאָפּאָ פּורוואָ נוגראָהאָ, האט די עקאָנאָמיש פּראַל פון טשאַדנעפּל ומגליק אַז אָקקוררעד אין עטלעכע מדינות אין ינדאָנעסיאַ אין 2015 קען יקסיד 20000000000000.
אַז נומער, ער האט געזאגט, באזירט אויף לעצט יאָר ס דאַטע.
עס איז געווען גילוי אַז די לאָססעס רעכט צו האַזע אין 2014, קאַלקיאַלייטיד איבער די דרייַ חדשים פֿון פעברואר.-אפריל. נאָר פֿון Riau פּראָווינץ ריטשט רפּ20 טריליאַן.
דריי מדינות שטעלן די עמערגענסי רעספּאָנסע אַסאַפּ
ארץ און וואַלד Fires אַז גרונט טשאַדנעפּל האט ווערן אַ רעגולער יערלעך געשעעניש.
אינדאָנעזיש רעגירונג ינסיסטיד וואָלט ניט אָננעמען הילף געפֿינט צוויי ארומיקע לענדער, סינגאַפּאָר און מאלייזיע, וואָס פֿאַר פילע יאָרן איז געווען אויך אַפפעקטעד טשאַדנעפּל פון וואַלד Fires און לאַנד אין ינדאָנעסיאַ.
אין אַ ביביסי אינטערוויו, פּרעזידענט שפּיל ווידאָדאָ האט ינדאָנעסיאַ האט שוין געמאכט אַ ערנסט מי, דורך דיפּלויינג טויזנטער פון מיטגלידער פון די מיליטעריש און פּאָליצייַ ווי געזונט ווי דאַזאַנז פון העליקאָפּטערס צו באַקומען.
פּרעזידענט שפּיל ווידאָדאָ געזאגט דאַרפֿן דרייַ יאר צו פאַרענדיקן די גשמיות אַרבעט אין סדר צו האַלטן די האַזע.
"עס מיטל מיר ווע מאָובאַלייזד אַלע פון זיי צו שעפּן, אָבער דעם נעמט צייַט. איך אָפּשאַצן דרייַ יאָרן טאן גשמיות אַרבעט, "האט געזאגט דזשאָקאָווי דערציילט די ביביסי ס קאַרישמאַ וואַסוואַני.
בשעת דער מיניסטער פאָרעסטרי און סוויווע, סיטי נורבייַאַ, דערקלערן די טיפּ פון הילף וואָס סינגאַפּאָר האט צו פאָרשלאָגן דער זעלביקער צו אַז פון ינדאָנעסיאַ, די טשינוק העליקאָפּטערס, צו העלפן די Blackout.
אבער די נומער איז בלויז איין אַפּאַראַט.
ווייַל רעזידאַנץ צו באַזוכן די געזונט צענטער איז הויך גענוג פֿאַרבונדן מיט אויבערשטער רעספּעראַטאָרי שעטעך ינפעקציע און די עלטער אין הויך ריזיקירן זענען קליינע קינדער, מיר גענומען די שטאָט רעגירונג זאַל פֿאַר יוואַקיאַוויישאַן.
העלדאַ סוריאַני
"ער (סינגאַפּאָר) בלויז געבן איין פלאַך, אַזוי סייַדן נגאַסיהניאַ 20 טאַבלאַץ אָדער 30," האט געזאגט סיטי.
שטאַט פון נויטפאַל
א גאַנץ פון דרייַ מדינות, ניימלי Riau, Jambi און סענטראַל קאַלימאַנטאַן האט ימפּאָוזד די סטאַטוס פון נויטפאַל נאָך וואָכן פון לופט פאַרפּעסטיקונג ינדאַקייטערז אין דער געגנט ווייַטער פון די געפערלעך בינע.
אויף מיטוואך סעפטעמבער 30, די גראדן פּאַלוטאַנט אין פּעקאַנבאַרו, Riau -אַקקאָרדינג צו די כעזשבן פון מעטעאָראָלאָגי, קלימאַטאָלאָגי, און געאָפיסיקאַ- דערגרייכן 450 אָדער 100 העכער ווי די מדרגה פון געפאַר.
דעסי איז נעבעך צושטאַנד, די מוטער פון אַ איין יאָר אַלט וויקלקינד וואס איז באהאנדלט אין אַ שפּיטאָל אין פּעקאַנבאַרו, Riau, זינט צאָרעס אַ לונג ינפעקציע. ינפעקציע איז אַגראַווייטיד דורך אַ דיק האַזע איבער די לעצטע ביסל חדשים.
"מיין זון האט שוין אין די הויז, טאָן ניט גיין ערגעץ רעכט צו דער טשאַדנעפּל. איז געווען נאָך אין קאָנטאַקט מיט אַ לונג ינפעקציע. וואָס איז די רעגירונג נישט טאן עפּעס? וואָס וואַרטן ביז אונדזער קינדער שטאַרבן אַלע ווייַל די רויך? "ער האט געזאגט.
טשיף מעדיקאַל Officer פון די סיטי פון פּעקאַנבאַרו, DRG. העלדאַ סוריאַני, האט עס האט גענומען פאַרשידן טריט, כולל פּראַוויידינג די זאַל אויף די דריט שטאָק פון אַ אָפיס בנין מייער פּעקאַנבאַרו ווי יוואַקיאַוויישאַן זייטלעך פֿאַר נובאָרנז אַרויף צו זעקס חדשים אַלט.
די זאַל איז איצט פאַרנומען דורך פיר קינדער, אַ שוואַנגער פרוי, און דרייַ פאָטער טשאַפּעראָנעס.
אויף מיטוואך (30/09), די גראדן פּאַלוטאַנט אין פּעקאַנבאַרו, Riau, לויט צו די כעזשבן פון מעטעאָראָלאָגי, קלימאַטאָלאָגי, און געאָפיסיקס דערגרייכן 450 אָדער 100 העכער ווי די מדרגה פון געפאַר.
"ווי בירגערס פון אַ וויזיט צו די געזונט צענטער איז הויך גענוג פֿאַרבונדן מיט אויבערשטער רעספּעראַטאָרי שעטעך ינפעקציע און די עלטער אין הויך ריזיקירן זענען קליינע קינדער, מיר גענומען די שטאָט רעגירונג זאַל צו עוואַקוירן," האט געזאגט העלדאַ דערציילט רעפּאָרטערס אין פּעקאַנבאַרו, סאַרי ינדריאַטי.
יוואַקיאַוויישאַן פון טשאַדנעפּל געביטן דימד וויכטיק דורך אַזיסמאַן סאַד, לונג ספּעשאַלאַסץ אין פּעקאַנבאַרו. אבער, לויט צו אים, ווען די יוואַקיאַוויישאַן איז געשען אין די זעלבע געגנט, עס וועט ניט זיין עפעקטיוו.
"אויב יוואַקיאַוויישאַן אין פּעקאַנבאַרו אויך, איך טראַכטן די ווייניקער עפעקטיוו. ווייַל פּעקאַנבאַרו שוין שראַודיד אין טשאַדנעפּל, "האט געזאגט אַזיסמאַן.
ווער 'אַקטיאָר' הינטער די ברענען פון וועלדער און לאַנד?
יעדער גרופּע קאַנדאַקטינג לאַנד פּאָליאַנע אַקטיוויטעטן וועט באַקומען אַ פּראָצענט פון זייַן אייגן רעוועך.
עס זענען וועגן 20 אַקטערז ינוואַלווד אין די פעלד און געווינען עקאָנאָמיש Benefits פֿון וואַלד און לאַנד Fires. רובֿ פון דעם געוועב פון אינטערעס און נוץ פון עקאָנאָמיש אַקטערז איז שווער פֿאַר געזעץ ענפאָרסעמענט קאַמף.
רעגירונג קאַמף פאַרשפּאַרן אָדער ענערגיש פירן מענטשן און קאָמפּאַניעס סאַספּעקטיד פון ברענען די ערד וואָלט ניט זיין גענוג צו פאַרמייַדן ריקעראַנט טשאַדנעפּל.
Facts און קאַנקלוזשאַנז אויסגעדריקט אין די פאָרשונג אויף 'דער פּאָליטיש עקאנאמיע פון ארץ און וואַלד Fire' פון פאָרשער צענטער פֿאַר ינטערנאַטיאָנאַל פאָרעסטרי פֿאָרש (סיפאָר) העררי פּורנאָמאָ.
קאַמפּלעקסיטי אין די פעלד, לויט צו העררעראַ, פאַלן ווייַל די פּערפּאַטרייטערז וואַלד בערנערז, ביידע דער קהילה און די מיטל קלאסן און די פירמע איז שטענדיק אין פאַרבינדן מיט שטאַרק מענטשן, ביידע אין די דיסטריקט, לאַנדיש, און אַפֿילו אַרויף צו דער מדרגה פון ייעסיייען.
העררי פּורנאָמאָ לערנען געפֿונען אַז די פּרייַז פון לאַנד האט שוין קלירד דורך ברענען עס וועט העכערונג ווי גרייט פֿאַר פּלאַנטינג ייל דלאָניע.
"עס איז נישט גרינג פֿאַר די מושלים וואס וועט פאָדערונג (ברענען האָלץ), עס קען זיין אַז האט (גאָרטן) ייל דלאָניע, וואַלד Fires, פֿאַרבונדענע צו די ספּעציפיש פּאַרטיי וואָס איז שטאַרק אין דער געגנט, אַזוי די רעגענט אָדער גענעראל איז נישט גרינג צו (אַקטינג), מוזן זען דעם פּאָליטיש געשטערן "העררי אויף ביביסי ינדאָנעסיאַ, מיטוואך (23/9).
די אַקטערז, באזירט אויף זיין פאָרשונג, אַרבעט ווי אַ פאָרעם פון "אָרגאַניזירט פאַרברעכן".
עס זענען גרופּעס אַז דורכפירן פאַרשידענע טאַסקס, אַזאַ ווי לאַנד קליימז, אָרגאַניזירן Farmers וואס טאָן סלאַשינג אָדער קאַטינג אָדער ברענען, ביז דער פֿאַרקויף מאַנשאַפֿט און ינוואַלווינג דאָרף באאמטע.
אבער נישט בלויז אין די סענטראַל מדרגה, דער באַלעבאָס קען זיין קרובים פון די ווילידזשערז, די געסט ס שטעקן, עמפּלוייז אין די דיסטריקט, אַ קאָמערסאַנט, אָדער אַ מיטל-וואָג ינוועסטערז פון דזשאַקאַרטאַ, Bogor, אָדער Surabaya.
אָרגאַניזירט
יעדער גרופּע קאַנדאַקטינג לאַנד פּאָליאַנע אַקטיוויטעטן וועט באַקומען אַ פּראָצענט פון האַכנאָסע אַליין, אָבער אויף דורכשניטלעך, די ברעט פון פּויער גרופּעס באקומען דעם גרעסטן חלק פון רעוועך, צווישן 51% -57%, בשעת גרופּעס פון Farmers סלאַשינג, קאַטינג, און ברענען געץ די חלק פון האַכנאָסע צווישן 2 % -14%.
אין זיין פאָרשונג, העררי געפֿונען אַז די פּרייַז פון לאַנד האט שוין קלירד דורך די פּאָליאַנע פון fields געפֿינט אין אַ פּרייַז פון רפּ 8,600,000 פּער כעקטאַר.
אָבער, לאַנד אין 'גרייט פֿאַר פּלאַנטינג' אָדער שוין געברענט אַנשטאָט וועט פאַרגרעסערן זייַן פּרייַז, ניימלי רפּ11.2 מיליאָן פּער כעקטאַר.
דעמאָלט דרייַ יאר שפּעטער, נאָך די לאַנד האט שוין געפֿלאַנצט גרייט פֿאַר שניט, גראָוערז זענען שוין אַזוי עס קענען זיין סאָלד אין אַ פּרייַז פון רפּ40 מיליאָן פּער כעקטאַר.
בילד קאָפּיריגהטגעטטי בילדער
בילד קעפּל
לאַנדאָונערז ברענען קען זיין פון הויפּט שטעט אָדער קרובים פון די ווילידזשערז, דיסטריקט עמפּלוייז, צו ריסערטשערז.
די פאַרגרעסערן אין די עקאָנאָמיש ווערט פון די לאַנד איז וואָס מאכט אַקטערז וואס געזוכט צו נוץ פון לאַנד און וואַלד Fires פאַלן קעסיידער.
אין דערצו, די פּאַטערנז פון בייינג און סעלינג לאַנד, לאַנד צוגרייטונג איז די פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט פון די קוינע, אויב עס וועט זיין געברענט אָדער קלינד מאַקאַניקלי. די טשיפּער די קאָסטן פון רייניקונג, מאַזלדיק בויערס וועט זיין אַפֿילו גרעסער.
פֿאַר פאַרגלייַך, לויט צו העררעראַ, פּער כעקטאַר בערנט קאָס $ 10-20, בשעת די לאַנד איז קלינד מאַקאַניקלי ריקווייערז 200 $ פּער כעקטאַר.
העררי לערנען באגלייט אין 11 זייטלעך אין פיר דיסטריקץ אין Riau, ניימלי ראָקאַן הולו, ראָקאַן היליר, דומאַי און בענגקאַליס ניצן מאַפּינג, סערווייינג, און פּאָליטיק אַפּראָוטשיז.
אין Riau, עס זענען 60 ייל דלאָניע פּלאַנטיישאַנז און אינדוסטריעלע בוים פּלאַנטיישאַנז 26.
פּאָליטיש פּייטראַנז
קאָמפּאַניעס אָדער מענטשן אין דער געגנט וואָס איז געווארן די באַזיצער פון ייל דלאָניע פּלאַנטיישאַנז אין דער געגנט קענען געפֿינען פּאָליטיש פּייטראַנז אין די היגע מדרגה.
העררעראַ שפּיציק אויס, "רעכן עס זענען קליין-וואָג ענטערפּריסעס וואָס האָבן אַ זייער שטאַרק פּאַטראָן פּאָליטיש פּאַרטיעס אין די דיסטריקט אַז ווירקן די פּראַסעסאַז פון באַשלוס-געמאכט און ענפאָרסעמענט אין דער געגנט. עס קען זיין אַז זיי זענען שטאַרק סופּפּאָרטערס פון די ינקאַמבאַנט."
נגני ביי די ינטערמידייט מדרגה אָדער 'באַראָנס', העררעראַ דיסקאַווערד, קען זיין ווער עס יז.
"פֿון דער יחיד רעגירונג באאמטע, פּאָליצייַ, זעלנער, ריסערטשערז, קען זיין ינוואַלווד, קענען האָבן אַרויף צו הונדערטער פון כעקטאַרז פון דלאָניע און דלאָניע אין דעם פּראָצעס פון אַנטוויקלונג קענען (טאָן) ברענען צו באַגריסן די ווייַטער רעגנדיק צייַט," ער האט געזאגט.
אַקטערז דעם איז יללעגיבלע אָדער קאַט אין אַ מוסטער פון געזעץ ענפאָרסעמענט איז געשעעניש איצט צו האַנדלען מיט טשאַדנעפּל.
צו געפֿינען עס, עס איז וויכטיק צו שפּור ווו פּראָדוקטן פון דלאָניע ייל פון פּלאַנטיישאַנז איז טשאַנאַלד.
ברענוואַרג לאַנד
קעגן די פינדינגס, ספּאָוקסמאַן פֿאַר די אַססאָסיאַטיאָן פון אינדאָנעזיש פּאַלם אָיל אַססאָסיאַטיאָן (גאַפּקי), טאָפאַן מאַדי, האט עס זענען 2,500 ייל דלאָניע קאָמפּאַניעס קליין און מיטל קלאַס, און אין גאַנץ עס זענען בלויז 635 קאָמפּאַניעס וואס זענען מיטגלידער גאַפּקי.
האַזע אין Riau האט שוין געגאנגען אויף פֿאַר די לעצטע 18 יאר.
"אַז אַזוי אונדזער מיטגלידער איך בין זיכער ניט (ברענען פון לאַנד), ווייַל מיר קאָנטראָל אַרויף און אַראָפּ. אַרויס מיטגלידער גאַפּקי, מיר טאָן ניט האָבן די ינסטראַמאַנץ אָדער אינטערעסן, אָבער מיר מוטיקן, שטיצן וואָס איז דערלאנגט דורך דער גענעראל פון דרום קאַלימאַנטאַן לעמאָשל, אַזוי אַז זיי (ייל קאָמפּאַניעס קליין און מיטל ייל) צו זיין אַ מיטגליד גאַפּקי סדר צו קאָנטראָלירן מער לייכט, "ער האט געזאגט.
אָבער, טאָפאַן אַרייַנלאָזן אַז זיי האָבן ניט געהאט אַ שטרענג אופֿן אין מאָניטאָרינג צו דנאָ. "אבער גאַפּקי האָבן סטאַנדאַרדס, האָבן רעקווירעמענץ, נאָכקומען מיט די כּללים אין לויט מיט די רעגיאַליישאַנז אין די Central, היגע און רעגיאָנאַל," ער האט געזאגט.
אין דערצו, די Riau פּאַליס האט געגרינדעט פּט ינטי לאַנגגאַם היברידס אויך אַ מיטגליד גאַפּקי ווי סאַספּעקס וואַלד Fires.
געזעץ ענפאָרסעמענט השתדלות אַז האָבן אַזוי ווייַט ניט געווען גערירט פּאָליטיש פּייטראַנז וואס באַשיצן די פירמע אָדער די באַזיצער פון לאַנד געברענט.
ידי סאַפּוטראַ, Farmers אין אָגאַן אָגאַן יליר, דרום סומאַטראַ געזאגט אַז די פיר פון ברענען די לאַנד איז שוין אַנדערוויי אין די קהל פֿאַר הונדערטער פון יאָרן.
אבער די פיר איז נישט געטראגן אויס יעדער יאָר, יוזשאַוואַלי בלויז 5-10 יאר צו צונויפפאַלן מיט די פּלאַנטינג צייַט.
"מיר האָבן הונדערטער פון יאר צו פאַרברענען, אָבער וואָס טאָן מיר טאַרעראַם איצט וועגן דער רויך, עס מיטל, וואָס עס אויס צו פייַער אַ שטאַרק ווייל אַלע די הנחות עס געגעבן צו די קאָרפּאָראַציע, אַזוי די לאַנד איז אַזוי ברענעוודיק. ארץ קאָרפּעריישאַנז אַז ס דיכיידרייטאַד, קענען ניט זיין געפֿלאַנצט מיט רייַז . איצט ווי איידער, ווייַט טאַקע, אויב סקראַטשט, עס זענען ספּאַץ פון פייַער, דירעקט ברענען דער ערד, "ער געזאגט.
סאַנגשאַנז וואַלד Fires: וואָס זענען גרויס קאָמפּאַניעס 'טאָן ניט אָנרירן'?
23 סעפטעמבער 2015
רובֿ קאָמפּאַניעס ינסענדיערי וואַלד האט שוין סוד, אָבער דער פּראָצעס איז ראָצכיש
ענוויראָנמענטאַל אַקטיוויס אין Riau אָפּשאַצן סאַנגשאַנז צו קאָמפּאַניעס שייך צו לאַנד און וואַלד Fires אין סומאַטראַ, אָבער זיי קשיא וואָס אַ נומער פון הויך פּראָפיל קאָמפּאַניעס 'טאָן ניט אָנרירן'.
קאָאַליטיאָן מאָניטאָרס דעפאָרעסטאַטיאָן אין Riau געזאגט, די רעגירונג קענען אויך צושטעלן אַ פירמער סאַנגשאַנז צו ברענגען די פאַל צו פּלאַץ און דאַרפן די קאָמפּאַניעס צו צאָלן פאַרגיטיקונג צו די מענטשן אַפפעקטעד דורך די האַזע.
"גיווינג די סאַנגשאַנז זענען אַ שריט Faster, גאַנץ פּראַמאַסינג. אבער, מיר וועט זען צי ענלעך טריט וועט זיין געטראגן אויס אויף גרויס קאָמפּאַניעס וואס זענען דיטעקטאַד און רעקאָרדעד Fires און יקספּיריאַנסט Fires יעדער יאָר אין זייַן האַנאָכע געגנט," האט געזאגט דער אַקטיוויסט קאָואַלישאַן מאָניטאָרס צעשטערונג וואַלד (אויגן אויף די וואַלד) אין די פּראָווינץ פון Riau, אַפדהאַל מאַהיודדין, דערציילט ביביסי ינדאָנעסיאַ, היידער אַפפאַן, מיטוואך (23/09) מאָרגן.
פריער, פיר קאָמפּאַניעס אין סומאַטראַ סאַנגקשאַנד דורך די עבודה פון סוויווע און וועלדער (קלהק) פֿאַרבונדענע צו לאַנד און וואַלד Fires.
קאָמפּאַניעס וועמענס לייסאַנסיז זענען סוספּענדעד פּט ליה (Riau), פּט טפּר (דרום סומאַטראַ) און פּט וואַדזש (דרום סומאַטראַ), בשעת פּט הסל (Riau) דערלויבעניש האט שוין ריוואָוקט.
די קאָמפּאַניעס מוזן צושטעלן פייַער פאַרהיטונג ויסריכט
די קאָמפּאַניעס מוזן ופהערן אַלע אַפּעריישאַנז אין די פעלד און טרעפן זייַן אַבלאַגיישאַנז, אַזאַ ווי פייַער פאַרהיטונג ויסריכט דערגאַנג.
דאס סאַנקציע איז באזירט נייַעס געשעעניש ספּעציעל אַרבעט קראַפט (סאַטגאַסוס) מיניסטעריום סוויווע און פאָרעסטרי. זיי איצט האָבן באזוכט 286 לאָוקיישאַנז בערנט אין סומאַטראַ און קאַלימאַנטאַן.
באַצאָלן פאַרגיטיקונג
ווייַטער אַפדהאַל מאַהיודדין געזאגט ער איז געווען ניט צו סאַפּרייזד צו לערנען אַז די רעגירונג האט פאַרפרוירן די דערלויבעניש פּט ליה.
"ווייל, אין 2013 און דעמאָלט, זיי האָבן ווערן כאָשעד און כידערטו ונטריעד," האט געזאגט אַפדאַל.
סימילאַרלי, אַפדאַל איז נישט צו סאַפּרייזד ווען די רעגירונג ריוואָוקט די געשעפט דערלויבעניש פון פּט הסל אין Riau. "געוויינטלעך, ווי האט לאַנג שוין ינאַקטיוו," ער צוגעגעבן.
אָבער, ער צוגעגעבן, די רעגירונג זאָל קענען צו צושטעלן ענלעך סאַנגשאַנז, אָדער פירמער, קעגן אנדערע הויפּט קאָמפּאַניעס וואָס פֿאַר יאָרן טאן ענלעך ווייאַליישאַנז.
"מיר טאָן, עס זענען עטלעכע קאָמפּאַניעס הנחות אנגעוויזן צו ווייאַליישאַנז. סורפּריסינגלי, זיי זענען נישט ריוואָוקט אָדער זיין סאַנגקשאַנד," האט געזאגט אַפדאַל.
אַקטיוויס אַכטונג, פילע גרויס קאָמפּאַניעס אַז פאָרן ינסענדיערי וואַלד
"איך טראַכטן עס דאַרף קאַמף קעגן גרויס-וואָג ענטערפּריסעס אָדער הויך פּראָפיל," ער צוגעגעבן.
ער אויך פּראָפּאָסעד, די שטראָף זאָל זיין מער ווי בלויז אַ סאַספּענשאַן אָדער רעוואַקיישאַן פון זייַן אַפּערייטינג דערלויבעניש, אַזאַ ווי ברענגען די פאַל צו אַ פאַרברעכער אָדער יידל הויף.
"זיי אויך האָבן צו באַצאָלן פאַרגיטיקונג צו די אַפפעקטעד קהל וויידלי רעכט צו דער טשאַדנעפּל," ער געזאגט ווייטער.
איצט, דער קאָלעקטיוו גיין 286 לאָוקיישאַנז קלהק בערנט אין סומאַטראַ און קאַלימאַנטאַן.
ווייטער, ער האט געזאגט, קלהק האט דער פירמע סוספּענדעד די דערלויבעניש וועט פאַרענדיקן די Infrastructure איז נאָך צו מקוים ווערן צו רעדוצירן די פּאָטענציעל פֿאַר Fires.
ייַז קאַלט וועט פּראַל רעוואָקאַטיאָן פון דערלויבעניש אויב די פירמע איז געפֿונען שולדיק אין הויף, באאמטע געזאגט קלהק.
שער דעם נייַעס וועגן ב
"וואָס איז די רעגירונג ווארטן פֿאַר אונדזער קינדער שטאַרבן רעכט צו רויך?"
אין די צימער איז יקוויפּט לופט רעגולאַטאָר אויף די דריט שטאָק פון סיטי האַלל פּעקאַנבאַרו, אַפּרייאַני איר זוכט אין אַ פיר-חודש-אַלט בייבי, סלעפּט סאַונדלי.
די 35-יאָר-אַלט פרוי איז איינער פון פיר מוטערס וואס האט גענומען אָפּדאַך אין די נויטפאַל וויקלקינד זאָרגן צוגעשטעלט פּעקאַנבאַרו שטאָט רעגירונג. דאס איז אַן אָנשטרענגונג צו באַשיצן די בעיבי פון טאַקסיק פומעס ווי אַ רעזולטאַט פון לאַנד און וואַלד Fires וואָס האָבן שוין געגאנגען אויף פֿאַר חדשים.
"דא, מיין בעיבי פּאָטער פון רויך. ניט ענלעך אין שטוב," האט געזאגט אַפּרייאַני.
'ווען מיר בלייַבן אין שטוב, מיין בעיבי איז הוסט כּסדר. אויב דאָ, די אָפיס איז פֿאַרמאַכט, און עס זענען לופט פּוריפיערס.
לופט פאַרפּעסטיקונג אין פּעקאַנבאַרו רעקאָרדעד אויף 1000 Figures פּאָללוטאַנט נאָרמאַל אינדעקס (סיי). כאָטש 100 סיי אַליין איז קלאַססיפיעד ווי אַנכעלטי, און אויב מער ווי 300 איז געהאלטן געפערלעך.
"קליינע וואס לייַדן די מערסט. דאס זעלבע בעיבי איז קעסיידער הוסט"
עס איז קיין בעיבי בעדז זענען רענטאַד, און זויערשטאָף סילינדערס, אָבער אַפרייאַני מענגאַאַקאַן ער האט נישט וועלן צו בלייַבן דאָרט פֿאַר לאַנג.
"איך ווינטשן די רעגירונג צו אַרבעט האַרדער צו עלימינירן רויך, אַזוי אַז אונדזער קינדער טאָן ניט קאָנפליקט ברידינג יעדער מאָל. ווייל עס איז שלעכט פֿאַר זייער געזונט, רעכט?
ד"ר העלדאַ סוריאַני, הויפּט פון די געזונט אָפּטיילונג אין פּעקאַנבאַרו האט די באַשיצן איז רעסערוועד ספּעציעל פֿאַר נעבעך משפּחות וואס זענען שפּירעוודיק.
"די רייַך האָבן זייער אייגן לופטקילונג, און קענען געפֿינען זיך אַ סאַפער אָרט. בשעת דעם אָרט פֿאַר יענע וועמענס הייזער מיר זען יעדער טאָג פול פון שעדלעך פומעס.
ווען געבעטן וואָס אַזוי לאַנג נאָך די נייע רעגירונג צו צושטעלן באַשיצן, ער לאַוגהעד וורילי.
"וואָס אַזוי לאַנג? מיר ווע שוין מתפּלל פֿאַר רעגן, און ווען די אַרמיי געקומען צו הילף, קלינער לופט פֿאַר צוויי טעג. אבער איצט דאָ ווידער. אזוי עס וואָלט זיין ווי דעם אויף אייביק."
ווי פֿאַר דעסי, די באַשיצן איז צו שפּעט. דאס יונג מוטער זיצן מיט איר איין יאָר אַלט אין דעם שפּיטאָל פון סאַנטאַ מאַריאַ. ער איז געווען דיאַגנאָסעד מיט אַ לונג ינפעקציע.
"איך האַלטן מיין קינד ינעווייניק אַלע די צייַט. מיר ניטאָ ניט געגאנגען ערגעץ ווייַל פון דעם רויך, אָבער מיין זון נאָך אין קאָנטאַקט מיט לונגענ-אָנצינדונג."
"וואָס איז די רעגירונג נישט טאן עפּעס?" ער געבעטן
"איז דער רעגירונג ווארטן פֿאַר אונדזער קינדער שטאַרבן רעכט צו רויך?" (ביביסי)


text:
שלמה יהודה ראפאפארט
שלמה יהודה לייב הכהן ראפאפארט (י"ט סיון ה'תק"ן - י"ט תשרי ה'תרכ"ח), אויך באקאנט מיט די ראשי תיבות שי"ר, איז געווען א גאליציאנער רב און א אידישער געלערענטער.
געבוירן אין לעמבערג י"ט סיוון ה'תק"ן, יוני 1 1790, און געשטארבן און פראג, י"ט תשרי ה'תרכ"ח, 18טן אקטאבער 1867. ער איז געווען א מיטגלידער אין דער גאליציאנער השכלה באוועגונג, אזוי אויך איז ער געווען פון די גרינדער פון דער "וויסנשאפט דעס יודנטומס" (חכמת ישראל) באוועגונג. פון יאר 1838 ביז 1840 איז ער געווען רב פון שטאט טארנאפאל, און פון 1840 ביז צו זיין פטירה איז ער געווען רב פון פראג. זיין שווער איז געווען דער קצות החושן, און עס איז דא פון זיינע חידושים אין דעם ערשטן חלק פונעם ספר קצות החושן. אין 1816 זענען זיינע חידושי תורה געדריקט געווארן אין די ענדע פון זיין שווער'ס ספר "אבני מילואים".
ראפאפארט איז געווארן באוואוסט ווען ער האט מפרסם געווען אין 1824 אן ארטיקל אויף די אידישע שבטים אין אראביע אין דעם משכילישע זשורנאל "ביכורי העיתים". די גרויסע פרסום זינע, איז אבער געקומען ווען ער האט אין 1829 מפרסם געווען זיין ווערק אויף רב סעדיה גאון אינעם זעלבן זשורנאל. דער ארטיקל איז געווען די ערשטע אין א סעריע פון ביאגראפישע ווערק אויף חכמי ישראל אין די מיטל-אלטער. צוליב די ארבייט האט ער באקומען היבש אפאר פראמינענטע חבירים, צווישען זיי דער באקאנטער שמואל דוד לוצאטו (שד"ל). אין די יארן בעפאר ער איז געווארן רב אין פראג, האט ער זיך צושלאגן מיט א גרופע יונגע משכילים וואס האבן זיך א נאמען געגעבן "הרואים", און אין 1837 האבן זיי ארויסגעגעבן א קונטרס קעגן אים מיט שארפע קריטיק.און 1839 האט זיך שי"ר צוקריגט מיט זיין נאענטע ידיד שד"ל, א סכסוך וואס אין דעם זענען געווען אריינגעמישט עינינים פון השקפה צוזאמען מיט פערזענליכע באשולדיגען. שד"ל האט געשיקט צו שי"ר א ביכל וואס ער האט א נאמען געגעבן "ספר כריתות", דארט האט ער געשריבן אויף אים "מיטב השי"ר כזבו". נאר אין 1841 האבן זיך שי"ר און שד"ל איבערגעבעטן אין זיי זענען צוריק געווארן גוטע פריינד. אויך רנ"ק (ר' נחמן קראכמאל) האט זיך דערוויטערט פון שי"ר נאכדעם וואס שי"ר האט נישט אנגענומען רנ"ק'ס דיעה נישט צו קומען אויף טארנאפאל; בעפרא די פטירה פון רנ"ק און 1840 האבן זיך די צוויי איבערגעבעטן.


text:
מעריב (צייטונג)
מעריב איז א טעגליכער צייטונג וואס ערשיינט אין ארץ ישראל אויף עברית שפראך. זי איז די צווייטע פארשפרייטסטע צייטונג אין ישראל, נאך ידיעות אחרונות.
ביזן סוף 2010 איז איר רעדאקטאר געווען יואב צור. היינט איז דער רעדאקטא אבי משולם.
איר בעל הבית איז דער גרויסער מיליאנער עופר נמרודי בשותפות מיט זאקי ראקיב, וואס איז דער היינטיקער פארזיצער.
עס איז היינט צוטאגס א טאבלויד פארמאט אבער איז אמאל געווען א רעספעקטירטער בראד שיט.
גרינדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז ארגינעל געגרינדעט געווארן אין 1948 דורך אן ארבייטער פון ידיעות אחרונות וואס האט זיך צוקריגט מיטן ידיעות'ער בעל הבית און דאס ארויסגעבן אויף די אווענט דעריבער הייסט דאס מעריב, נאך די תפילת מעריב.


text:
יידישע וויקיפעדיע
די יידישע װיקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער יידישער שפראך.
עס איז אן עלעקטראנישע ענציקלאפעדיע וואס א יעדער יידיש רעדער אויף דער וועלט, איז ערמעגליכט, באויפטראגט און איינגעלאדן, דאס פרייערהייט און אפנערהייט, צוגלייך פאר יעדן אייניג, שרייבן און רעדאגירן.
זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (13טן מערץ 2004) [1], היינט צוטאגס אנטהאלט זי 13,672 ארטיקלען.
אינהאַלט
- 1 וויקימעדיע פונדאציע
- 2 וויקיפעדיע
- 3 וויאזוי ארבעט דאס?
- 4 וויפל באנוצער?
- 5 זעט אויך
- 6 רעפערענצען
וויקימעדיע פונדאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע וויקיפעדיע איז געגרינדעט געווארן דורך דער וויקימעדיע פונדאציע. אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 270 אין צאל, איז איין גרויסער פילשפראכיגער פרייער ענציקלאפעדיע פראיעקט אונטער דער פונדאציע'ס אויפזיכט.
די וויקימעדיע פונדאציע איז א נישט-פאר-פראפיט וואולטעטיגע ארגאניזאציע וואס איז הויפטקווארטירט אין סאן פראנציסקא, מיט לאקאלע פילאליעס דורכאויס די גרעסערע שטעט אין דער וועלט ווי ירושלים און ניו יארק, זי איז געגרינדעט געווארן דורך זשימי וועילס, וואס ער האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען וויסנשאפט צו יעדן מענטש אויף דער וועלט אומזינסט און אייניג פריי אן אפצאל,[פֿעלט אַ מקור] דורך דעם וואס זיי שענקען צו יעדן אייניג די 'אויטאריטיטעט' פאר אלעמען אייניג צו שרייבן וואס איז 'אמת' אלס פאקט.
דאס ווערט אויסגעפירט דורך אויסנוצן די וויקי ווייכווארג פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פאונדאוציע אוועקגעשטעלט אן אנציקלאפעדיע אין כמעט יעדע שפראך אויף די וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס.
נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער, בילדער, און ביכער זאמעלונגען, און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די קאלעקטיווער מענטשליכער וויסענשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלץ וואס מען שרייבט ווערט אויטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט אריין קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקיפעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון 2 ווערטער, וויקי נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און פעדיע (פון ענציקלא-פעדיע) וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ.[2] עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס.[3] עס זענען פארהאן סיסאפן (א פארקערצונג פון 2 ווערטער סיסטעם אפעראטאר) וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה[4] דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע.[5] גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט,[6] נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס.[7] אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביוראקראט וואס מאכט די סיסאפן[8], און די סטוארטן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.[9]
ענציקלאפעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע וויקיפעדיע האט בלויז איין ציל פון פארשפרייטן וויסן, דורך דינען אלס א פרייע און אפענע ענציקלאפידיע אין דער יידישער שפראך.
אבער פארט שטעלט דאס מיט זיך פאר קלענערע צילן אויף איר וועג.
די פאלגנדע פינף אינטערגאלע פאקטארן שפילן א גרויסע ראלע דא אין דער יידיש-וויקיפעדיע: 1. דאמינירינסטער אידישער אינטערנעט וועב סייט. 2. פארשפרייטן אידישקייט. 3. אריינברענגען דעמאקראטיע אין חרדישן לעבנסשטייגער. 4. לימוד התורה. 5. א אידישע קהילה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
גוגל פאקטאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס איז גוגל זוך מאשין, דער גאנצער אויספארמונג און פאפולערקייט פונעם קאלעקטיווען אינטערנעט.[10] און גוגל מאכט די יידישע וויקיפעדיע פאר די אינטערנעט אין יידיש. ווייל דער הויפט מהלך וויאזוי גוגל ארבייט איז צו לינקען ווער עס האט דאס מערסטע לינקס.[11] די אידישע וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט מיט די מערסטע לינקס פון אלע וועב סייטס און זאל האבן מער לינקס פון אלע וועב סייטס צוזאמען.[12] דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס עפעס ווערטער אין אידיש, אין די מאסן אסאך מער ווי אלע אנדערע סייטס פארהאנען.עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערטשע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש אנטשיידען פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, מיט דערווייל (2012) עטליכע ניין טויזענט ארטיקלן, דינט אבער איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאנטענציאנאל שלל ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
דעמאקראטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן[13]. ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזנטערר צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזנטער פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע . איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה. און אזוי ווייטער ביז עס ווערט דורך פלפול און חברותא אויסגעדראשן א תורה שלימה.
קהילה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע. די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים. יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין. עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויאזוי ארבעט דאס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וואס טרייבט איר וואוקס? און וואסערע ענינים שרייבט מען דארטן?
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסענשאפט פון די וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח. און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט. ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף ארטיקלן וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
זיי זענען טאקע גאר ווינציג אין צאל, אבער ווערענדיג געטריבן מיט א מעכטיגען כוח, צו פארשפרייטען וואס מען וויל די וועלט זאל וויסן און זיך לערנען, שאפט זיך אזא קנאת סופרים תרבה חכמה, וואס מען איז גורם אז אנדערע קומען דא מיט פלייס טוישן און פארציילן וואס זיי האלטן אז די וועלט זאל וויסן און לערנען לויט יעדןס פערזענליכע קוק וואונקל.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.
ביישפיל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארשטיין אט די שטארקע רייץ פון א פרייען אומבאגרעניצטען כוח, וואס דאס הייסט אז קנאת סופרים איז באמת תרבה חכמה אויב מען לאזט די קנאה ברענען און פלאקערן אן קיין באגרעניצונג פון קיינעם אויף די וועלט, איז כדי צו ברענגן אלס ביישפיל דעם הויפט וויקיפעדיע מאדעל, די ענגלישע וויקיפעדיע וואס איז די גרעסטע און די ערשטע וויקיפעדיע שפראך.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט[פֿעלט אַ מקור]. עס איז אינגאצן דא 11 יאר זינט די שרייבונג פון איר ערשטע ארטיקל דארטן[פֿעלט אַ מקור], און האלט שוין היינט צוטאגס קרוב צו פיר מיליאן ארטיקלן![פֿעלט אַ מקור] מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער[פֿעלט אַ מקור] עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיקס זייט און עס אנטפלעקט זיך אז די ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן. [1]
דזשארדזש בוש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווייזט אז אקטועלע ארטיקלן ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע ארטיקלן פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט. ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש. וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון ארטיקלן.
אהרן טייטלבוים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אזוי אויך גענוי איז אין דער אידישער וויקיפעדיע, דער ארטיקל וועגן דעם לעבן און שאפן פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, דער סאטמאר רבי פון מאנרוי, איז דער מערסטער געטוישט און רעדאגירט. (נאך די ערשטע זייט, און אידישער וויקיפעדיע און וויקיפעדיע און פארטאל פון די אקטועלע ארטיקלן וואס זיי זענען אינעווייניגסטע סיסטעם בלעטער.) [2]
ווייל ער איז דער מערסטער עגבערטער אישו אינעם היינטיגען אידישן שפראך וועזען, (זיין ברודער זלמן לייב איז צו פריש אויף די פאליטישער האריזאנט) דאס ווייזט אז וויבאלד מיר געבן פאר בייעסד מענטשן וואס האבן צוטריט צו שרייבן און אינטערנעט און קענען די שפראך, וועלן זיי זיך צו דעם צוכאפן ווי צו הייסע קוגל דאס אויפרעסן און נעמען דעם בעיט און זיך באטייליגן.
זייער אסאך ארטיקלען טראגן דערווייל נאך א סלענט לטובת סאטמאר און אויך לטובת די ארונים פארטיי פון סאטמאר, און רוב פערזענליכקייטן באשריבן זענען פון דא פון די סאטמאר מחלקות וואס דאס באשעפטיגט איצט דעם וועזן פון אידיש שפראך.
מיר האבן דא בעלזא און זאליס וואס פאלן אריין דא אבער אין גאר א קלענערן טעמפאו און נאכנאנדיקייט ווי די סאטמאר ארונים דאס צו רעדאגירן און טוישן.
דאס איז צוליב וואס דער אידישער וויקיפעדיע שפיגלעט אפ דעם מציאות וואס זייער ווייניג אידן רעדן אידיש רוב פון זיי זענען חסידים און דאס גרעסטע טייל זענען סאטמאר חסידים,
און רוב חסידים האבן ניט קיין אינטערנעט צוטריט, און די וואס יא האבן נישט קיין היברו פאנטס בלייבן מיר איבער מיט אפאר געציילטע ארונישע שרייבער וואס זענען העווי אינוואלווד אין פאליטיק פון סאטמאר.
אפילו די ארונים זענען שטערקער אדער מער, קענען זיי דאך נישט צענזורירן די אהרן טייטלבוים ארטיקל, און אלע קאנטראווערסיעס פון דוכראויס די 30 יאר וואס ער האט געפירט סאטמאר ווערן אויסגעשמועסט אין גרעסטן דעטאל פון אלע ארטיקלן. ווייל וויקיפעדיע געט די זעלבע כוח פאר א יחיד ווי א רבים ווען עס קומט צום אמת.
א גוטער ביישפיל צו דעם איז דער צווייט גרעסטער קאנטראווערסיע אין אידישער וויקיפעדיע, נעמליך וואס טוט מען מיט ארטיקלן וואס זענען נישט אין איינקלאנג מיט די חרדישער לעבנס אויסקוק? פרומע זענען דאך די רוב פון אידיש שפראך, איז וויאזוי קענען דא די סעקלארע שרייבן ארטיקלן וואס זענען קעגן רוב?
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע אישו, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלן, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע ארטיקלן, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל? ביי וועמען? עס איז דאך דא אקטעועלע זאכן ווי די פרשה פון משה קצב וואס ביי די רוב וויקאפעדיעןס, די חרדים איז דאס אסור צו דערמאנען. די חרדישע צייטונגען האבן פארשוויגען דעם גאנצען פרשה און קיין ווארט נישט באריכטעט דערוועגן.
אבער פון דעסט וועגן דאך אין אידישער וויקיפעדיע געווינען אייביג די מיעוט סעקולארע באנוצער אז דאס זאל יא שטיין אויפן פראנט פעיזש אלס אן אקטועלע ארטיקל, ווייל אויב איז עס אמת אז עס איז אקטועל קענען די רוב חרדים דאס בשום אופן צענזורירען.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די ארטיקלן וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט. דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע ארטיקלן ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
קומט אויס נאך אזויפיל מלחמות איז די אידישע וויקיפעדיע רייך ביז גאר מיט אלע מינע ארטיקלן. און א אינטערסאנטער פאראדאקס שטעלט זיך ארויס, מער פון אלע וויקיפעדיעס; פון איין זייט איז באשריבן יעדע קליינטשיגער רעבעלע פון בארא פארק אבער פון די אנדערע זייט האט דער אידישער וויקיפעדיע מער ארטיקלן אין די קאטעגאריע:סעקס ווי די היברו וויקיפעדיע.
דאס ווייזט אז אפילו די חרדים זענען א רוב אין אידיש, איז אבער די אידישער וויקיפעדיע אויסגעשטעלט אז דער דעת פון א יחיד אויב איז ער אנטשלאסן אז דאס איז אמת, אפילו ער איז איינס קעגן מיליאנען, וועט ער איבערלאזן זיין חתימה דערויף און אפילו נאך שטערקער ווי די רוב.
איז דאך די שאלה וויאזוי קען מען בויען א אנציקלאפעדיע ווען אזאלעכע גרונטליכע מיינונגס פארשידענהייטען שטויסן זיך צונויף, ווי קען א חרדישער איד וואס די תורה ווארענט אים לא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עינינכם זיך אריינלאזן אין אז נסיון פון כפירה מינות און תאוות?
אויף דעם מוזן מיר נענטער באטראכטן וואס איז די נסיון פונטקליך?
אידישקייט קעגן די פרינצים פון פריי און אפען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי איז דאס פריי פון צענזור און אויסגעהאלטן לויט אידישקייט?
דער הויפט געדאנק פון די וויקיפעדיע איז צו בויען א פרייע אפענע ענציקלאפעדיע וואס יעדער איינער קען דארט שרייבן אמת'ע אינפארמאציע אָן קיין צענזור. דער געדאנק (און בעצם דאס גאנצער אינטערנעט) איז לויט טייל בעלי דעות דירעקטליך א צוזאמעשטויס און פראבלעם לויט די פרומע געמיינדע, (וואס זיי זיינען רוב אידיש-רעדנערס) און דערפאר קומט דא ארויף אפט דער נושא און פראבלעם איבער דעם צו באגרעניצן די וויקיפעדיע עפ"י דעת התורה און נישט איר לאזן זיין פריי פאר יעדן צו שרייבן אפילו רעכטע אינפארמאציע וואס שטימט נישט עפ"י התורה.
אבער וויבאלד אלעס מוז ווערן געשריבן נייטראל, קומט דאך אויס אז מיר שרייבן דא סיי ווי סיי נישט קיין כפירה אין אידישקייט, פארקערט, רוב פון אונזערע ארטיקלען זענען ארום אין איבער אידישקייט. אבער פון דעסטוועגן, צום ביישפיל, ביי די פילאזאפישע ארטיקלען וואס זיינען עוסק אין "קיום האל" מוזן מיר און מעגן לאזן ארויפבריינגען די דעות פון די כופרים, כדי דאס נייטראליש אפשלאגן למען האמת. אדער ווען מיר רעדן וועגן "נאטור וויסנשאפט" מוזען מיר בריינגען פארשונגען פון די סייענטיסטען, כאטש וואס דאס קען זיין אין קעגנזעץ די תורה. אין די רגע וואס מען שרייבט "לויט די פארשערס" ווערט די ארטיקל נייטראליש, און מיר מעקן דאס נישט אויס, לויט די גרונדענע געזעצן פון וויקימעדיע וואס עס איז נישטא אויף זיי די געזעץ פון וואלן, ליינט מער דא. און עס איז פארט נישט קעגן הלכה און דירעקט יא אויסגעהאלטן צו באשרייבן די פראגע'ס אויף די אמונה וואס מענטשן קענען האבן מיטן חשבון דאס צו פארענטפערן בבחינת ודע מה שתשיב לאפיקורס שלך.
צו סאך אינפארמאציע קען אייביג זיין א זעלבסט מארד כלי פאר מענטשען וואס ווילן זיך הארגענען אדער נאר פאר קינדער און שוואכע אינגעלייט. מען וועט דאס קיינמאל נישט קענען געהעריג שליכטן דעם פראבלעם. מען לערנט דאך נישט אין חדר מיט קינדער געוויסע רש"י'ס טאקע דערפאר, אבער קיינעם איז נאך נישט איינגעפאלן דערוועגן צו פארברענען רש"י, און זאגן אז דאס איז נישט תורה.
פארשטייט זיך אז מיר פארלאזן זיך אז די סארט שוואכע חסידים אדער קינדער וואס האבן פארט דעם פראבעלם פארלאזן זיך סיי ווי סיי אויף די רבנים וואס אסערן סיי ווי אינטערנעט ממילא קומט נישט אויס אז וויקיפעדיע איז קעגן קיינעםס אידישקייט הלכה.
ארטיקלען וואס פארטוהען זיך מיט סעקס און נאך אומאיידעלע ענינים טוען מיר ווי די תורה מיר שרייבן פונקטליך וויאזוי און וואס צו זיך באגיין כדי אפהיטן פון טעותים וואס קען זיין טויטליך אויף די וועלט און אויף יענע וועלט.
וויפל באנוצער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינגעשריבענע באנוצער האט זי עטוואס מער פון 700, אבער דאס שפיגעלט לאו-דווקא אפ די ריכטיגע צאל באטייליגער ווייל איעדער איינער מעג זיך האבן עטליכע באנוצער נעמען אויב מען נוצט דאס נישט צו שאפן קאנסענסוס איבער תוכן וויאזוי דאס זאל געשריבן ווערן.
עס זענען געווענליך אייביג דורכאויס 24 שעה אין טאג אקטיוו עפעס איינער אדער מערערע. טייל מאל 3 אדער 4 מענטשען קומען זיך ארויף אויף איין מאל צו די זעלביגע צייט בעיקר ווען עס שאפט זיך א מחלוקת, אדער אין די שעות פון די נאכט, וואס דער עולם האט מער צייט צו וואלענטורן און זיך אפגעבן מיט זייער האבי ווען מען ארבייט נישט פאר פרנסה אדער אנדערע קריטישע פארנעמונגען.
לענגאויס די קורצע צייט אפשניט זינט איר עקזיסטענץ, האבן זיך שוין אין איר באטייליגט פילע אידיש שרייבער וואס זייער צאל איז שווער צו אפשאצאן, ווייל אסאך פון זיי האבן בלויז פאראכטן א קלייניגקייט וואס האט זיי געעגבערט בשעתן ליינען, דינענדיג אלס רעדאקטאר פון אנדערע. און בכלל קען מען דערין שרייבן אן א באנוצער נאמען, דורך בלויז פונעם אייפי אדרעסע ממילא איז נישט שייך צו דאקומענטירען א צאל פון באטייליגער אין דעם אידישען ווירטואלען פענאמענאן וואס רופט זיך אידישער וויקיפעדיע.
עס האט שוין דערגרייכט 13,672 ארטיקלען אין די אכט יאר פון ווען זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (מארץ 13 2004) [14] איר ערשטע ארטיקל (צעטיל קטן) איז געשריבן געווארן נאר ט"ו כסליו תשס"ה (נאָוועמבער 28). היינט צוטאגס איז שוין דא 13,672 ארטיקלען. די ערשטע טויזנט איז געשריבן געווארן אין פארלויף פון 3.5 מאנאטן, אויך די צווייטע טויזנט איז געשריבן געווארן אין 3.5 מאנאטן, צווישן י"ב אדר תשס"ו צו א' אב תשס"ו.
איינע פון די גרויסע פראבלעמען אין דער יידישער וויקיפעדיע איז, אז ארום 50 פראצענט פון די ארטיקלען זיינען רעדאקטירט געווארן דורך בלויז צוויי מענטשן וואס זיי אליין זיינען די סיסאפס, אזוי איז די יידישע וויקיפעדיע געאייניקט צו א פריוואטע סטיל, שפראך און אידיאלאגיע.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- וויקיפעדיע
- יידיש וויקיפעדיע אין די מעדיע
- קריטיק אויף וויקיפעדיע
- א ליסטע פון אלע מנהלים.
- װיקיפּעדיע:וויקיפעדיע דארף אייך
רעפערענצען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פילשפראכיגע קאארדינאציע (אויף ענגליש).
- ↑ וויקיפעדיע
- ↑ וויקיפעידע:וויקאפידען
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע#סיסאפ
- ↑ װיקיפּעדיע:וואס וויקיפעדיע איז נישט#צענזור
- ↑ װיקיפּעדיע:ארטיקל פארשליסונג
- ↑ װיקיפּעדיע:ביוראקראט
- ↑ װיקיפּעדיע:סטוארט
- ↑ גוגל#מאנאפאל
- ↑ גוגל#בלאט ראנק
- ↑ װיקיפּעדיע:לינקס
- ↑ חרדים
- ↑ וויקיפעדיע.
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל


text:
1946
1946 איז דאס 46סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1946 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מיי - יארדאניע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע
- 31סטן מיי - היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן ווערט געעפנט פאר ציווילער אוויאציע
- 16טן אקטאבער - די באשולדיקטע אינעם נירנבערג פראצעס וואס זענען געריכטעט צום טויט ווערן געהאנגען
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יולי - דזשארדזש וו. בוש, דער 34סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 19טן אויגוסט - ביל קלינטאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 10טן אקטאבער - נאאטא קאן, פרעמיער מיניסטער פון יאפאן
- 18טן דעצעמבער - סטיווען ספילבערג, יידישער רעזשיסאר
- 20סטן דעצעמבער - אורי געלער, א ישראלישער קונצען פערפארמער.
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אפריל - דזשאן מיינארד קינס, בריטישער עקאנאמיסט (געב' 1883)
- 16טן אקטאבער
- אלפרעד יאדל, גענעראל פאלקאווניק אין דער ווערמאכט, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1890)
- אלפרעד ראזנבערג, נאצי אידעאלאג און קריגס פארברעכער, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1893)
- יוליוס שטרייכער, פון די הויפטן פון דער רעגירונג אין נאצי דייטשלאנד, פאראורטיילט צום טויט ביים נירנבערג פראצעס (געב' 1885)
- יאאכים פאן ריבענטראפ, אויסערן מיניסטער פון נאצי דייטשלאנד, געהאנגען אלס קריגס פארברעכער (געב' 1893)
- ד"ר יצחק ברויער, יוריסט, שרייבער, דענקער, און אגודיסט (געב' 1883)


text:
ציפי ליבני
ציפּי ליבֿני (געב' דעם 8טן יולי 1958 ; ב' תמוז ה'תשי"ט) איז די אויסלאנד מיניסטערין אין ישראל און א געוועזענע פארזיצערין פון קדימה פארטיי. פאר דעם איז זי געווען א כנסת דעפוטאטין פון דער ליכוד פארטיי.
זי בויט איצטער אויס די פארטיי פאר איר רעגירונג, וואו זי וויל זיין די פרעמיער מיניסטערין.
ביי די וואלן פון 2009, איז די קדימה פארטיי אריינגעקומען מיט די מערסטע שטימען, זייענדיק די גרעסטע פארטיי אין דעם כנסת, אבער זי האט נישט געקאנט צאמשטעלן קיין קאליציע, אויפשצוטעלן א רעגירונג, האט דער פרעזידענט שמעון פערעס, ארויפגעלייגט אויף בנימין נתניהו, דאס פליכט פון אויפשטעלן די נייע רעגירונג.
זי איז געווען פארזיצערין פון דער קדימה פארטיי ביז ד' ניסן תשע"ב ווען קדימה האט געוויילט שאול מופז איר נייער פארזיצער.[1]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לוי אשכנזי ביי לדעת.נעט


text:
Morro דזשאַבלע ליגט אין די סאַדערנמאָוסט פונט פון פוערטעווענטוראַ (בעערעך קסנומקסקם פון די ערפּאָרט) און אַטראַקץ אַ פּרידאַמאַנאַנטלי דייַטש קלייאַנטעל. דאס גרויס, מאָדערן, שטיל און ינקרעדאַבלי ריין ריזאָרט איז געווען ערידזשנאַלי אַ קליינטשיק פישערייַ דאָרף. די פאַרנעם פון די ריזאָרט איצט סטרעטשיז צוזאמען די ברעג פון די 'ישן טאַון' נאָרטהוואַרדס צוזאמען אַ דלאָניע-בוים ליינד עוועניו מיט האָטעלס און שאַפּס אויף איין זייַט און די ברעג אויף די אנדערע.
דער אָריגינעל פישערייַ דאָרף טייל פון Morro דזשאַבלע (די געגנט אַרום פּלאַזאָלעטאַ דע סירילאָ לאָפּעז) האט פילע Fish רעסטאַוראַנץ און קאַפéס און איז רעכט אויף די וואַסער ס ברעג. די סענטראָ קאָמערסיאַל דע דזשאַנדיאַ אויף די הויפּט עוועניו האט עטלעכע באַרס און דיסקאָס ויבן, כאָטש די קענען אויך זיין זייער שטיל ספּעציעל אין נידעריק סעזאָן.
עס זענען צוויי זייער אָנגענעם ביטשיז אין Morro דזשאַבלע, די 'Playa de la סעבאַדאַ' אין די אַלטע טאַון איז גאַנץ שעלטערד און דער ים איז נאָרמאַלי זייער רויק דאָ (כאָטש היט אייך די פּלוצעמדיק גאַסץ פון ווינט וואָס קומען אַראָפּ פון די בערג) און די פּליטקע וואסערן מיינען אַז די וואַסער טעמפּעראַטורעס זענען זייער אָנגענעם און זיכער פֿאַר ביידינג. אויך צוזאמען די ביטשיז זענען עטלעכע בר / קאַפéס ווו איר קענען קיל אַראָפּ.
אין די מערב ברעג פון Morro דזשאַבלע איז אַ מאָדערן האַרבאָור ווו איר קענען געפֿינען עטלעכע קאָמפּאַניעס קרבן מאַרינע יקסקערזשאַנז און Ferry סערוויסעס צו לאַס פּאַלמאַס אין גראַן קאַנאַריאַ.
עטלעכע פון די ביטשיז דאָ זענען די לאָנגעסט און רובֿ שיין אין די קאַנאַרי אינזלען סטרעטשינג קסנומקסקם און דאָרט ס שעפע צו טאָן פֿאַר די וואַסער ספּאָרט ענטוזיאַסט פֿון שפּריץ סקיינג צו ווינדסורפינג.
זייַן אויך מעגלעך צו נעמען אַ שפּריץ שטער פֿון דאָ איבער צו די ארומיקע אינזל פון גראַן קאַנאַריאַ.
Morro דזשאַבלע האלט צו וואַקסן יעדער יאָר ספּרעאַדינג ווייַטער ינ דער ווייַטן (ווי טאָן פילע פון די הויפּט ריזאָרץ אויף פוערטעווענטוראַ) און אַ נייַ מאַרינאַ איז אויך ווייל פּלאַננעד פֿאַר דער צוקונפֿט.
מער סטייד ווי זייַן צאָפנדיק אַנטקעגענער, Corralejo (אַפֿילו אויב איר געוואלט בראָטן רינדערנס און יאָרקשער פּוד איר'ד זיין שווער פּושט צו געפֿינען עס), Morro דזשאַבלע איז כּמעט אויסשליסלעך דייַטש. די ברעג איז דער הויפּט אַטראַקשאַן, סטרעטשינג פֿאַר אַרום קסנומקסקם פון די עלטערע טייל פון שטאָט און פראָנטעד דורך נידעריק-העכערונג, יממאַקולאַטעלי לאַנדסקייפּט אַפּאַרטמאַנץ און האָטעלס. צוריק פון די ברעג, די כיין פּאַללס עפּעס מיט אַ צווייענדיק קאַרריאַגעווייַ ליינד מיט געשעפט סענטערס און האָטעלס.


text:
אהרן פערלאוו
רבי אהרן פערלאוו (כ"ט אייר תקס"ב-י"ז סיון תרל"ב) איז געווען דער סטאלינער רבי, באקאנט מיטן נאמען בית אהרן.
אפשטאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אהרן פערלאוו איז געבוירן ער"ח סיון ה'תקס"ב צו זיין פאטער רבי אשר פון סטאלין, דער זון פון דעם גרויסן ר' אהרן.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תקע"ה האט ער חתונה געהאט מיט חוה, דער טאכטער פון ר' מרדכי פון קרעמניץ. זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- רבי אשר פערלאוו (דער צווייטער) פון קארלין
- די ווייב פון רבי אברהם יעקב פרידמאן, דער ערשטער סאדיגורער רבי
- בת-ציון צפורה פייגא, די ווייב פון רבי דוד טווערסקי, ערשטער זלאטאפאלער רבי


text:
1834
1834 איז דאס 34סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1834 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יולי - די שפאנישע אינקוויזיציע, וואס האט אנגעהויבן אינעם 15טן יארהונדערט, ווערט פארשטיקט
- 10טן דעצעמבער - סיר ראבערט פיל ווערט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן פעברואר - דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער, אנטוויקלער פון דער פעריאדישער טאבעלע (געש' 1907)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן יולי - סאמועל טיילאר קאלערידזש, ענגלישער דיכטער (געב' 1772)


text:
מואמאר קאדאפי
מואַמאַר קאַדאַפֿי (אראביש: معمر القذافي) (7טן יוני 1942 - 20סטן אקטאבער 2011) איז דער געװעזענער פרעזידענט פון ליביע. ער האט געכאפט די הערשאפט אין א רעוואלוציע אין סעפטעמבער 1969.
ער איז געבוירן צו זיינע עלטערן, בעדואינער פאסטוכער, אין א געצעלט נעבן סירטע ביים ברעג פונעם מיטטלענדישן ים.
ער האט אפגעלאזט א געגאראפיע קורס זיך אנצושליסן אין מיליטער, און האט איבערגענומען די מאכט אין א בלוט-לאזע מיליטערישע רעוואלוציע ווען ער האט אראפגעווארפן קעניג אידיריס פון זיין שטוהל.
אין די 1970'גער יארן האט ער ארויסגעגעבן זיין "דריטע אוניווערסאלע טעאריע", דאס איז א מיטל-וועג צווישן קאפיטאליזם און קאמאניזם. אזוי ווי ער באשרייבט דאס אין זיין בארימטן "גרינעם בוך".
ער איז אלע יארן געווען א שטארקער שטיצער פון טעראר, און אמעריקע האט שטארק געליטן פון זיין טעראר. אין זיינע לעצטע יארן האט ער פראבירט תשובה צו טאן און זיך מער ווייניגער אפגעלאזט פון טעראר, און ער האט מסכים געווען אז אינספעקטער'ס זאלן איבער קוקן זיינע וואפן. און זיך צו אנטשולדיגן פאר די פען עם אויפרייס. ווארשיינליך ווייל ער האט געזעהן וואס איז געשעהן פאר זיין שכן סאדאם כוסעין. אבער ביז 2011 האט ער נאך אלץ די וואפן.
אין פעברואר 2011 - נאך די אומרוהען אין טוניזיע און עגיפטן - האבן אויסגעבראכן ווילדע פראטעסטן קעגן זיין רעזשים און ס'איז געווארן אן אויפשטאנד. קאדאפי האט פארשפראכן אז אויב פעלט עס אויס וועט ער שטארבן א מארטירער אין זיין שלאכט קעגן די רעבעלן.
און אין חודש תשרי תשע"ב איז ער טאקע אומגעקומען אין די הענט פון זיין פאלק ווען ער איז געווען אויפן וועג צו אנטלויפן פון לאנד.


text:
מיט א טיפערן בליק – פרשת משפטים תשע”ב
די חינוך פון א עבד
בס”ד
א גיטן טייערע חבירים וידידים..! ….איך האב נאכאמאל געכאפט ביי משפטים…! ווער געדענקט נישט פרשת משפטים, די ווערטל וואס ליגט און די ביינער …מען דארף גיין מיט בלעכענע הויזן…! איך וועל קיינמאל נישט פארגעסן דער אנפאנג פינ’ם פרשה: וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם: כִּי תִקְנֶה עֶבֶד עִבְרִי שֵׁשׁ שָׁנִים יַעֲבֹד וּבַשְּׁבִעִת יֵצֵא לַחָפְשִׁי חִנָּם: וכו’ וְאִם אָמֹר יֹאמַר הָעֶבֶד אָהַבְתִּי אֶת אֲדֹנִי אֶת אִשְׁתִּי וְאֶת בָּנָי לֹא אֵצֵא חָפְשִׁי: וְהִגִּישׁוֹ אֲדֹנָיו אֶל הָאֱלֹקים וְהִגִּישׁוֹ אֶל הַדֶּלֶת אוֹ אֶל הַמְּזוּזָה וְרָצַע אֲדֹנָיו אֶת אָזְנוֹ בַּמַּרְצֵעַ וַעֲבָדוֹ לְעֹלָם: – לכאורה וואס ליגט אזוי יסודות’דיג און די דיני עבד עברי אז די תורה הקדושה פאנגט אן פרשת משפטים וואס איז תיכף נאך די עשרת הדברות מיט איהר?
זאגט רש”י – ומה ראה אזן להרצע מכל שאר אברים שבגוף (מכילתא) אמר ר’ יוחנן בן זכאי אזן זאת ששמעה על הר סיני לא תגנוב והלך וגנב תרצע. ואם מוכר עצמו אזן ששמעה על הר סיני כי לי בני ישראל עבדים והלך וקנה אדון לעצמו תרצע. דער עבד וואס וויל נישט ארויס גיין ביים סוף פון די זעקס יאר זאגט די תורה אז מען דארף איהם נעמען צום טיר אדער מזוזה און איהם בארן די אויערן, …די אויערן וואס האבן געהערט ביים בארג סיני לא תגנוב און ער גייט און ער גנבט יא?! אדער …די אויערן וואס האבן געהערט כי לי בני ישראל עבדים, השי”ת זאגט איהר זענט מיינע קנעכט, און די גייסט און מאכסט זיך א קנעכט פאר א צווייטן?!…
לכאורה דארף מען פארשטיין, פארוואס הייסט די תורה בארן נאר נאך די זעקס יאר ווען ער וויל נישט ארויס גיין, גלייך ווען ער גנבט, אדער גלייך ווען ער נעמט זיך א הער, וואלט מען איהם געדארפט בארן די אויערן?
די גמרא (קידושין כב א) תנו רבנן כי טוב לו עמך, עמך במאכל עמך במשתה, שלא תהא אתה אוכל פת נקיה והוא אוכל פת קיבר, אתה שותה יין ישן והוא שותה יין חדש, אתה ישן על גבי מוכין, והוא ישן על גבי תבן, מכאן אמרו כל הקונה עבד עברי כקונה אדון לעצמו – די תורה זאגט פאר’ן הער, די עס נישט גיטע ברויט ווען די האסט נישט גענוג פאר דיין עבד, די טרינק נישט אלטע (טייערע) וויין און פארן עבד וועסטו געבן די נייע (ביליגע), וכו’ און די גמרא פירט אויס אז פון די דינים נעמט זיך די מאמר וואס די וועלט זאגט “דער וואס קויפט זיך א עבד, קויפט זיך א הער”, איך פארשטיי נישט ….וואס גייט דא פאר? וואס איז פשט א מענטש קויפט זיך א עבד און ער קויפט זיך א הער…??? ער האט נאר איין גלעזל וויין אדער איין קישן צו שלאפן, מעג ער עס נישט ניצן ווייל זיין עבד דער איד’עלע וואס האט געגנבט און האט נישט צו באצאלן וועט נישט האבן …ער איז דאך מיין עבד???
און אונזער היינטיגע וועלט זיצן מיליאנען מענטשן און תפיסות, מען האלט זיי פארשפארט, אפגעהאקט פון די וועלט, איינער זיצט פאר דריי יאר, איינער פאר פיפצן און עס זענען פארהאן די וואס זיצן פאר זייער גאנצע לעבן, ליידער מוזן מיר האבן די תפיסות, למען ישמעו ויראו..! און די איצטיגע שרעקליכע וועלט וואס איז פיהל מיט רציחה, גניבה, האבן מיר נישט קיין ברירה און מיר דארפן האבן עונשים, אבער די סטאטיסטיקס ווייזן אז רוב ארעסטאנטן וואס זענען ארויסגעקומען פון תפיסה זענען צוריק ארעסטירט געווארן און די דריי יאר פון ווען זיי זענען ארויסגעקומען, ווייל זיי האבן נאכאמאל חוזר געווען מיט זייערע מעשים הרעים, …פרעגט זיך ווי קען דאס זיין, א מענטש זינדיגט, מען זעצט איהם אריין תפיסה, און פאר אסאך יאר זיצט ער דארט אינטער ביטערע אומשטענדן, ענדליך קומט ער שוין ארויס, שפילט ער איבער די גאנצע מעשה פון פריש? עס לייגט זיך נישט אויפן שכל..?
די תירוץ איז ליידער פשוט, די תפיסה איז א פלאץ וואס מען “האלט” ארעסטאנטן מען איז זיי נישט מחנך מען טוט זיי נישט ווייזן ווי נישט ריכטיג זייערע וועגן זענען, …מען פרעגט זיי נישט וויאזוי זיי לעבן אפ אזא שרעקליכע לעבן, פארשפילן א לעבן וואס וואלט געקענט זיין אזוי שיין און זיס, נאר מען לייגט זיי אריין און א צימער מיט אנדערע פארברעכער און זיי שמועסן זיך צוזאם, און יעדער האט אן השפעה איינער אויפן צווייטן, נאך א שטיק צייט זענען זיי ערגער און מער פארביטערט פון ווען זיי זענען אריין געקומען, זיי באקומען ליידער נישט קיין חינוך, און דערפאר שפילט זיך אלעס איבער פון פריש…
אנדערש לערענט אונז די תורה הק’..! און די תורה זענען פארהאן חוקים, מיר ווייסן נישט און פארשטיין נישט אירע טעמים, עס זענען אויך פארהאן משפטי התורה, דינים וואס די תורה איז יא מגלה פאר אונז אירע טעמים, ווען די תורה הק’ פאנגט אן די ערשטע דין ואלה המשפטים וכו’ די פרשה פון “עבדים” א איד וואס האט געגנבט און האט נישט צו באצאלן זאגט די תורה ..פארקויף איהם. ווער קען זיך דען ערלויבן צו קויפן א עבד? ווער האט פלאץ פאר א עבד און שטוב? רוב מאל איז עס געווען די רייכערע וואס בדרך כלל פארמאגן זיי א נארמאלע שיינע גרויסע שטוב, וואס האבן זיך ערלויבט צו קויפן א קנעכט, און וואס זאגט די תורה פיהר זיך מיט איהם …מיט די גרעסטע מאס כבוד, ווי עס שטייט און הלכה אז מען מעג איהם נישט ריפן מיט’ן טיטל “עבד” און נאך מער אויב האסטו נאר איין גלעזל וויין טרינק נישט… און אויב האסטו צוויי אבער איינס איז בעסער טרינק נישט… ווייל די תכלית פון פארקויפן א עבד איז חינוך, איהם מחנך זיין און ווייזן ווי א נארמאלע שיינע ערליכע שטיב פירט זיך, זעהן ווי גליקליך און לעכטיג איז צו פירן א אידיש אפגעהיטן לעבן, …דער עבד טראכט צו זיך קוק אהער כאטש איך בין זייער עבד פירן זיי זיך אזוי שיין מיט מיר זיי געבן אוועק זייער אייגענע וויין, ברויט, קישן, עס ערוועקט זיך און איהם א בענקשאפט צו פירן זיין אייגענע שטוב, און ווען עס קומט אן די זיבעטע יאר גייט ער ארויס און ער איז זוכה צו בויען זיין אייגענע שטוב…!
זאגט אונז די תורה אבער אויב ביים זיבעטן יאר וויל ער נישט ארויס גיין, ער פארשטייט נישט אז די אלע יארן איז געווען פאר איהם א לעבעדיגע מוסר ספר, …ער לאזט זיך נישט מחנך זיין, ער וויל נישט טוישן זיין “לייף סטייל” דעמאלטס דארף מען איהם בארן די אויערן, ווייל נשמע, הערן און די תורה מיינט נישט סתם הערן נאר דערהערן, פארשטיין, און אויב די דערהערסט נישט נאך די זעקס יאר דעם לא תגנב וואס איז געזאגט געווארן ביים בארג סיני, די וויסלט נישט גיין פירן דיין אייגן ערליך אפגעהיטן לעבן דעמאלטס דארף מען דיר געבן א WAKE UP CALL…! די תורה הקדושה פאנגט אן פרשת משפטים מיט די דיני עבדים אונז צו ווייזן די מהלך התורה אז אלעס איז איין גרויסע מוסר ספר, אונזער באליבטער טאטע און הימל טוט אונז כסדר מחנך זיין און ווייזן דעם אמת’ן גליקליכע לעבן, צו מיר פארשטיין יא די טעמי התורה צו מיר פארשטיין נישט, אלעס איז איין שטיק חינוך…
זייער שיין מיין טייערע חבר..! אבער וואס האט עס מיט מיר, בזמנינו עקזעסטירט נישט די אלע דיני עבדים, איך האב נאך קיינמאל קיין עבד נישט געזעהן? וואס האב איך מיט די גאנצע געשעפט?
אוי האט עס..! און נאך וואו? מיר אלע האבן מענטשן וואס מיר זענען אויף זיי אחריות, צו דאס איז דיין ווייב, קינדערליך, תלמידים, ארבייטער, חברים, וואס אויף אונז ליגט די עול זיי מחנך זיין, זיי צו שטעלן אויף די פיס, וויפיל מאל מאכט זיך אז זיי מאכן א קליינע טעות, און מיר פאנגן גלייך אן בארן די אויערן, און דאס מיינט נישט בדווקא בארן מיט די הענט, אמאל קען מען בארן יענעם מיט ווערטער וואס טוט לעכערן נישט נאר די אויער נאר די הארץ… וויפיל מאל געבן מיר א זאג עפעס …די שלימזל אזוי טוט מען? …די שוטה פון דיר וועט שוין גארנישט וואקסן?! מיר מאכן לעכער וואס מ’קען זיי נישט מתקן זיין, א קינד טוט עפעס א קלייניגקייט און מיר לייגן איהם אריין און א “תפיסה” דאס מיינט מיר קנס’ענן איהם אן איהם מחנך זיין, ..ביסט נארמאל די האסט אויסגעגאסן א קאפ סאדע אויף די נייע קארפעט..?! מיר ווערן און כעס און מ’שרייט קולות וברקים, אינצווישן לאזט מען אראפ צוויי פראסקעס…! וויפיל מאל פירן מיר זיך אויף צו אונזערע תלמידים פונקט ווי די תפיסה סיסטעם מען לייגט זיי אריין און אזא “האלדינג סעל” …די מיזט טוהן אזוי און אזוי אויב נישט ווארפט מען דיר ארויס פון ישיבה, און דיין טאטע מאמע זיידע באבע און ווער נישט, וועט דארפן קומען פארהאנדלן…! די תורה הקדושה לערענט אונז “חינוך חינוך און נאכאמאל חינוך” אפילו איינער גנבט האסטו נישט קיין רעכט איהם וויי צו טוהן, באשרייען, באזידלען און אוודאי נישט בארן די אויער (שלאגן וכדומה), נאר פארקערט די דארפסט איהם מכבד זיין מיט די גרעסטע מאס כבוד, די דארפסט זיין א סעמפל צו איהם, די דארפסט איהם ווייזן ווי א עהרליך לעכטיג אפגעהיטן לעבן זעט אויס, אז ער זאל אויסשרייען …דאס איז דער לעבן וואס איך וויל פירן! און געדענק זעקס יאר דארפסטו אזוי טוהן, זעקס יאר דארפסטו ווארטן מיט סבלנות און געדילט, מיט געטרייקייט הארץ געפיהל איהם מחנך צו זיין, און אויב חלילה נאכדעם איז ער נישט בוחר בטוב דעמאלטס דארפסטו איהם געבן א WAKE UP CALL…! אבער ביז אהין געדענק אז די ביסט דער מוסר ספר וואס ער לערענט טאג און נאכט…! די ביסט דער סעמפל אויף וועם ער קוקט פיר און צוואנציג שעה א טאג, און די ביסט דער יסוד אויף וואס ער בויט זיין החלטה צו ער וויל גיין און דיינע טריט אדער חלילה נישט…! ווייז איהם ווי שיין און גליקליך די עהרליכע לעבן איז, וועט ער אוודאי בסייעתא דשמיא גליסטן דעם “תורה’דיגע לייף סטייל”…!


text:
בזמן שישראל עושים רצונו..!
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים..!
מיר שטייען יעצט אין די טעג וואס מיר זענען מקיים די מצוה פון ספירת העומר, און טאקע די וואך אינעם פרשה געפינען מיר די פסוקים ווי השי”ת איז אונז מצווה אז מיר זאלן ציילן, ווי די פסוק זאגט:
וּסְפַרְתֶם לָכֶם מִמָחֳרַת הַשַּׁבָּת מִיּוֹם הֲבִיאֲכֶם אֶת עֹמֶר הַתְנוּפָה שֶׁבַע שַׁבָתוֹת תְּמִימֹת תִּהְיֶינָה – איר זאלט ציילן פאר ענק, פון צומארגנס נאך שבת, פון די טאג וואס איר ברענגט די עומר התנופה, זיבן גאנצע וואכן זאלן זיי זיין. מיר ציילן די טעג וואס אידישע קינדער זענען ארויס פון מצרים און אנגעפאנגען גיין אקעגן קבלת התורה מיט שמחה, איעדן טאג ווערט געציילט מיט א באזונדערע ליבשאפט …אט שטייען מיר שוין א טאג נענטער און נאך א טאג נענטער צום גרויסן מעמד הר סיני, אז מען קוקט אריין אין די תוה”ק באמערקט מען אז דער יו”ט שבועות – קבלת התורה איז נישט קיין ספעציעלן טאג אינעם תורה קאַלענדער ווי אלע אנדערע ימים טובים, נאר עס איז דער טאג וואס איז איינס נאך די 49 טעג, וואס פאנגט זיך אָן די צווייטע נאכט יו”ט פסח ממחרת השבת און ציעט זיך 49 טעג, ווייל די תכלית פון יציאת מצרים איז קבלת התורה, און נאר ווען מיר ענדיגן די 49 טעג גייען מיר אונטער די חופה.
לאמיר פארשטיין, אויב די סיבה פארוואס מיר ציילן איז ווייל מיר ווארטן מיט בענקשאפט און חביבות צום גרויסן טאג פון קבלת התורה, וואלט מען געדארפט ציילן פארקערט פון 49 און אראפ 48, 47, 46 און אזוי ווייטער, ווי א טאג נענטער זאל מען וויסן אז מען האט נאך פארבליבן א פאָר טאג, ביז מען וועט אנקומען צו 1 און דענאך איז יו”ט, וואס איז דער פשט אז מען ציילט אויף ארויף איין טאג און נאך א טאג ביז 49?
בכלל דארף מען פארשטיין דער לשון פון וספרתם “לכם” איר זאלט ציילן פאר ענק, וואס איז פשט פון דעם “לכם”, סוכות איז דא דער ענין פון ולקחתם לכם, די ד’ מינים דארף זיין אייגנס נישט געגנבעט, פסח ווייסן מיר איז דא מה העבודה הזאת לכם – לכם ולא לו דער רשע טיילט זיך אפ פון זיינע ברידער, אבער ביי ספירה וואס איז דער וספרתם לכם?
מיר געפינען אין מדרש (ויק”ר פר’ כ”ח פס’ ג’) תני רבי חייא שבע שבתות תמימות תהיינה, אימתי הן תמימות? בזמן שישראל עושין רצונו של מקום. – די פסוק זאגט אונז אז מיר דארפן ציילן זיבן וואכן און “זיי זאלן זיין גאנץ”, פרעגט רבי חייא ווי אזוי איז שייך תמימות-גאנץ אויף צייט, ווי קען מען זאגן א גאנצע מינוט, אדער א צובראכענע מינוט, א האלבע שעה איז א האלבע שעה ס’איז נישט דא קיין צובראכענע שעה, וואס איז פשט אין פסוק שבע שבתות “תמימות”? אויך האט געבאַדערט פאר רבי חייא, א זאך וואס באדערט אונז אויך אסאך, ווי אזוי איז שייך אז מען זאל ציילן זיבן גאנצע וואכן פאר השי”ת, ווי איז שייך אז א מענטש זאל לעבן אינגאנצן פאר השי”ת ווען א גרויס חלק פונעם טאג טעגליכן לעבן זענען מיר פארנומען מיט וועלטליכע זאכן וואס מיר מוזן טוען ווי למשל שלאפן, עסן, ארבעטן, העלפן אין שטוב און אזוי ווייטער, זאגט אונז רבי חייא עטליכע קורצע ווערטער “בזמן שישראל עושים רצונו של מקום”, לאמיר אריין קוקן מיט א טיפערן בליק און פארשטיין וואס רבי חייא ענטפערט אונז און וואס ליגט אין זיינע ווערטער, און מיט דעם זיך קענען גרייטן צום הייליגן יו”ט שבועות הבא עלינו לטובה.
דוד שפאצירט זיך מיט זיין טייערע חבר חיים אויפן גאַס, אזוי שפאַצירנ’דיג גייען זיי פארביי פארענט פון א גרויסע באַנק, דוד’ל קוקט אריין דורכן פענסטער און זעט ווי איינע פון די איינגעשטעלטע אינעם באנק ציילט טויזענטע דאלארן… ווייזט ער פאר זיין חבר חיים געב א קוק ווי רייך יענער באַנקיר איז, ער ציילט טויזענטער דאלאר אין קעש, חיים זאגט אים צוריק דוד וואס פארשטייסטו נישט, דער ציילער איז נאר א פשוטע איינגעשטעלטער אינעם באַנק, ער איז גאָר ווייט פון רייך, ס’איז נישט זיין געלט, אלעס באלאנגט פאר פריוואַטע מענטשן וואס האלטן דא זייערע געלט… אזוי ווי זיי שטייען און שמועסן, זעהן זיי פלוצלינג ווי חצקל שפאצירט אריין און באנק און זינגט זיך אונטער א לידעלע, ווען מיט ביידע הענט שלעפט ער א גרויסע זעקל וואס האלט אט אט ביים פלאַצן אנגעפילט מיט כלערליי מטבעות קוואדערס, דיימס, ניקעלס, און בעיקר פעניס, חצקל גייט צו צום באנקיר און בעט, מען זאל אים עס אויפטוישן פאר דאללארס, דוד און חיים זייענדיג נייגעריג וויפיל די סך הכל וועט אויסקומען, גייען זיי אריין און ווארטן אויס ביז חצקל מיטן באנקיר ענדיגן ציילן דאס באַרג מטבעות, צום סוף נעמט דער באַנקיר ארויס זיבן און אכציג דאללאר און געט עס פאר חצקל, חצקל צושמייכלט זיך פון אויער צו אויער, און גייט ארויס מיט א טענצל, רופט זיך חיים אָן, דוד די זעסט! חצקל האט טאקע נישט קיין טויזענטערס אבער דאס וואס ער האט, די פָאר דאללער וואס ליגט ביי אים אין האנט איז אלעס זיין געלט!
די רמב”ם (הלכות דעות פ”ג ה”ג) זאגט: אפילו בשעה שהוא ישן, אם ישן לדעת כדי שתנוח דעתו עליו וינוח גופו כדי שלא יחלה, ולא יוכל לעבוד את ה’ והוא חולה, נמצאת שינה שלו עבודה למקום ברוך הוא, ועל ענין זה צוו חכמים ואמרו וכל מעשיך יהיו לשם שמים – אפילו ווען א מענטש שלאפט, אויב שלאפט ער כדי ער זאל זיין אויסגעריהט און האבן כח צו דינען השי”ת ווערט זיין גאנצע שלאף א חלק פון זיין עבודת ה’, אזוי אויך איז ווען א מענטש עסט, אויב עסט ער צו האבן כח, איז דאס רצון ה’, דאס הייסט אז אפילו א וועלטליכע-גשמיותדיגע זאך וואס א מענטש טוט אדער איז פארנומען מיט, אויב איז די ציעל אז דאס זאל אים ארויסהעלפן אז ער זאל קענען דינען השי”ת ווערט דאס אויך הייליג און א שטיק רוחניות.
השי”ת האט אונז אראפ געשיקט אויף די וועלט אז מיר זאלן אויסניצן איעדע רגע פון אונזער לעבן פאר עבודת ה’, ווי די משנה י”ד אין די וואכעדיגע פרק זאגט אונז יָפָה שָׁעָה אַחַת בִּתְשׁוּבָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים בָּעוֹלָם הַזֶּה, מִכָּל חַיֵּי הַעוֹלָם הַבָּא. איעדע מינוט און איעדע אטעם וואס מיר האבן פאר די קורצע זיבעציג-אכציג יאר איז א מתנה וואס מיר דארפן אויסנוצן, מיטן עס אָנפילן און קונה זיין, אנצוקניפן א קשר מיט השי”ת, איעדע טאג וואס איז אויסגעניצט צום גוטן איז אונזערס פאר אייביגע אייביגקייטן, די טעג ברענגן מיר מיט, מיט זיך לעתיד לבא און זאגן צו השי”ת הנה אט זענען “מיינע” טעג, ווי די פסוק זאגט אברהם זקן “בא בימים” וה’ ברך את אברהם בכל, אברהם איז געקומען מיט זיינע טעג, טעג וואס זענען געווען פיל מיט עבודת ה’, “גאנצע טעג” ער האט אפגעקויפט דעם טאג עס איז געווארן זיינס, די “גאנצע” טאג איז געווארן זיינס אפילו די צייט וואס ער האט אויסגעגעבן אויף קאכן פאר געסט, אכט געבן און פאַשענען זיינע שָאף, פארברענגן מיט מענטשן וכו’ וכו’ אלעס איז געווארן איין גרויסע לעבן, טעג פון עבודת השם.
ספירת העומר, איז א מצוה וואס השי”ת פארלאנגט מיר זאלן ציילן די טעג, ווייל צו קענען זיין גרייט צו קבלת התורה דארף מען זיך מטהר זיין, און זיך אויסלערנען ווי אזוי אפצוקויפן גאנצע טעג פאר עבודת ה’, אבער נישט אַבי ציילן די חשבון פון וועלכע טאג ס’איז היינט נעכטן אדער מארגן, ווייל סתם ציילן טעג פונעם קאלענדער איז עס נישט דיינס, ס’איז פונקט ווי דער באנקיר ציילט יענעמס געלט, נאר וואס דען השי”ת וויל אז מיר זאלן ציילן אונזער אייגענע טעג, דער טאג זאל ווערן אונזער’ס א טאג, וספרתם לכם ציילטס פאר ענק, זיי די בעל הבית אויפן טאג, די ארבעט איז נישט ווי סאך די האסט אויפגעטוהן היינט, נאר די עיקר איז אזוי ווי חצקל אז דאס וואס די האסט יא זאל זיין אינגאנצן דיינס. דאס ענטפערט אונז רבי חייא בזמן שישראל עושין רצונו של מקום… אויב א איד טוט דעם רצון ה’ אפילו דברים גשמיים ער עסט ער שלאפט, ער ארבעט, ער פירט געשעפטן וכדומה אויב זיין ציעל איז רצון ה’ ווי למשל צו קענען ברענגן פרנסה אין שטוב, צו האבן כח צום לערנען, צו קענען מחנך זיין זיינע קינדערלעך, ווערט אלעס רצון ה’, און זיינע טעג ווערן גאנצע-תמימות פאר השי”ת עס האט נישט קיין שום הפסק, איי ער לערנט נישט דורך גאנץ ש”ס, און זאגט נישט אויס תהלים איעדן טאג, נאר פארברענגט האלב פון זיין לעבן אין אפיס וכדומה, אבער וויבאלד ער טוט עס נאר כדי צו קענען ברענגן פרנסה אין שטוב ווערט זיין ביזנעס רצון ה’, זיין גשמיות’דיגע ארבעט ווערט א שטיק רחניות, א חלק פון זיין עבודת ה’, און ס’ווערט א טייל פון זיינע גאנצע טעג, וואס דער מענטש לייגט זיך אוועק.
שבועות איז טייטש וואכן, און וואכן ווייסט איעדער באשטייט פון טעג, אָן טעג איז נישט דא קיין וואכן, דערפאר ציילן מיר אויף ארויף ..46 ..47 ..48 ווייל מיר נעמען מיט אלע טעג מיט זיך און מיר מאכן וואכן דערפון, אלעס אריינצוברענגן אין אונז די מהלך החיים אז אלעס ציילט און אלעס ווערט איין גרויסע שטיק תמימות תהיינה, איעדע רגע, איעדע שריט און טריט איז א חלק פון אונזער טייערער פארמעגן וואס מיר זאמלען און לייגן אריין א טאג אויף א טאג אין אונזער דעפאזיט באקס לנצח ולעולמי עד.
מיט דעם קען מען פארשטיין דאס וואס גלייך נאך די ברכה פון ספירת העומר זאגן מיר די תפילה פון הרחמן הוא יחזיר לנו עבודת בית המקדש למקומה במהרה בימינו, ווייל די עומר רופט זיך עומר “התנופה” וואס האט געטראגן די סימבאל פון נעמען דברים גשמיים און זיי אויפהייבן צו ווערן א קרבן לה’, מיר נעמען אונזערע פשוטע גשמיות’דיגע ענינים און הייבן זיי אויף צו ווערן איין שטיק רחניות.
דאס איז אויך די מידה פון הוד-הודאה, מודה זיין צו השי”ת אז אלעס איז ער, אלעס אויף די וועלט ביסטו געטרייע טאטע, און ווען דער מענטש איז מכיר אז השי”ת איז אלעס, ואין אדם נוקף אצבעו מלמטה אלא אם כן מכריזין עליו מלמעלה, ברענגט דאס אריין אין אים א געוואלדיגע התבטלות צו השי”ת, דער מענטש פאנגט אָן אריין ברענגן השי”ת אין זיין טעגליכן גשמיות’דיגע לעבן און אויף אלעס וואס ער טוט אדער וואס ער גייט טוען מאכט ער זיך כסדר דעם חשבון אז איז דאס רצון ה’?! איז דאס די ווילן פון השי”ת?!
לסיכום געדענק:
- די ביסט דא אויף די וועלט צוריק צו ברענגען אנגעפילטע טעג פון עבודת ה’.
- שלאפן, עסן, ארבעטן, אויב די ציעל דערפון איז עבודת ה’, איז עס א חלק פון דיינע גאנצע טעג.
- תמימות תהיינה… מאך זיי פאר איין גאנצע שטיק, צייל טאג ביי טאג!


text:
ציינבערשטל
א ציינבערשטל איז א שטעקעלע מיט א בערשטל אין שפיץ, וואס איז ספעציעל געאייגענט פארן פיצן די ציין. דאס העלפט רייניגן די ציין פון באקטעריעס.
מען שמירט ארויף ציין פיץ דערויף, און דאס העלפט רייניגן פוהל בעסער די ציינער און גוימען.
מען דארף וויסן, אז ווען די בערשטל ווערט צעשפרייט די האר, איז עס שוין אויסגענוצט, און דינט שוין נישט ריכטיג דעם צוועק פון רייניגען, ווייל עס ברויך צוקומען צו די שפאלטן פון צווישן די ציין, און ארויסרייניגן די אנגעזאמעלטע געבליבענע עסן, וואס ווערט דערפון איבערנאכט באקטעריעס.


text:
משה יצחק געווירצמאן
הרה"צ ר' משה יצחק געווירצמאן (י"ב טבת ה'תרמ"ב - י' תשרי ה'תשל"ז) (אדער ר' איציקל ווי ער איז גערופן געווארן בלשון חיבה) איז געווען דער ערשטער פשעווארסקער רבי אין אנטווערפן.
אינהאַלט
אפשטאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' משה יצחק איז געבוירן י"ב טבת ה'תרמ"ב (דעם טאג פון דער יארצייט פון ר' משה פשעווארסקער) אין א דערפל לעבן גארליץ, גאליציע, צו ר' נפתלי אלימלך געווירצמאן, וואס איז געווען א זון פֿון ר' אברהם געווירצמאן פון גארליץ און מרת חנה בריינדל. ר' אברהם איז געווען דעם נועם אלימלך'ס אן אייניקל. ר' איציקל איז געווען צוויי מאל אן אייניקל פון רבי'ן ר' אלימלך פינף דורות. ר' נפתלי אלימלך געווירצמאן איז געווען א שוואגער פונעם שינאווער רב, רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען ר' איציקל איז געווארן בר מצוה האט ער געזען וואו מען מאכט גרויסע צוגרייטונגען, האט ער געפרעגט וואס איז דאס? האט מען אים געזאגט אז ער גייט ווערן א חתן, און ער איז געווארן א חתן צו א טאכטער פון ר' ישכר דוב הכהן גלאנץ, א זון פון מרת צירל טילא ליפשיץ, א טאכטער פונעם אריה דבי עילאי, און אן אייניקל פון הרה"ק רבי לוי יצחק מבארדיטשוב זצ"ל. נאך דער חתונה האט זיך ר' משה יצחק באזעצט אין פשעווארסק, גאליציע, דעריבער הייסט ער פשעווארסקער רבי. ער איז געווען א תלמיד פון רבי שמחה ישכר בער האלבערשטאם פון ציעשאנאוו.
נאך דער מלחמה האט ער געוואוינט אין פאריז, פראנקרייך פון תש"ט. אין יאר תשט"ז האט ער זיך באזעצט אין אנטווערפן. ער איז געווען נשיא פונעם גאליציאנער כולל.
רבנות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הסתלקות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' איציקל איז אוועק יום כיפור י' תשרי ה'תשל"ז, ער ליגט אין דעם בית החיים אין פיטע, האלאנד.
פאמיליע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' משה יצחק און זיין ווייב האבן געהאט פינף קינדער. זי מיט פיר קינדער זענען אומגעקומען ביי דער חורבן אייראפע.[1] איין קינד איז איבערגעבליבן.
- רבי יוסף חיים, איידעם ביי רבי חיים שטיינמעץ, אומגעקומען אין חורבן אייראפע[2]
- הרבנית אלטע בינא אשת הרה"צ ר' יעקב לייזער זצוק"ל
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ [1]
- ↑ יצחק אלפסי, החסידות מדור לדור, עמ' 147


text:
ניו עידזש
די ניו עידזש איז דער טערמין אין אלגעמיין באנוצט צו באצייכענען און אפטיילן די ברייטער פאפולערער מאדערנער תקופה און באוועגונג פון נאך דער מיטלאלטער תקופה בעיקר פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט ביז היינט צוטאגס אין אונזער היינט צייטיגער לעבנסשטייגער אינעם מערב וועלט.
אירע כאראקטעריסטיקס מיט וואס זי איז אייגענארטיק און רעוועלוציאנעריש פון אנדערע פריעדיגע צייטן איז; א דערהויבענע אינדיוואדיאלער צוגאנג אין פערזענליכער עקספלאוראציע פון און צו זיך אלייןס אויספארעמען און זיכן גייסטישקייט געמישט אביסל מיט טראדיציע אבער אן קיין אוניוועריסאלער אינסטעטוציענאלער רעליגיע דיקטאטורשאפט וואסערע מנהגים און אמונות מען מוז טאן.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ר' שלמה קאריבלאך ווערט באטראכט אלס אידישע פירער וואס האט אין זיך פאראייניגט ניו עידזש מהלך אין אידישקייט.
- זעט אויך: נייע צייט.


text:
הארבסט
האַרבסט אדער אָסיען איז איינער פון די 4 סעזאנען פון יאר נאך זומער און בעפאר ווינטער. מען טוט דעמאלטס איינזאמעלען די תבואה.
עס פאלן דעמאלטס די בלעטער פון די ביימער נאכדעם וואס זיי טוישן קאליר פון גרין צו אראנזש און דערנאך רויט.
די נאכט ווערט לענגער און דער טאג ווערט קירצער.
די טעמפעראטור ווערט קעלטער.
עס רעגענט אפט.
עס איז משך פון די חדשים סעפטעמבער אקטאבער נאוועמבער דעצעמבער אין צפון זייט פון דער וועלט, און די חדשים פון מארץ אפריל מיי אין דרום זייט לענדער פון דער וועלט.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די צייט פון ימים נוראים, און יום טוב סוכות און דעם אנפאנג פונעם אידישן יאר.


text:
שפייעכץ
שפייעכץ איז וואַסער און שליים אין מויל גיסט זיך מער ווי אַ וואַש-מאַשין בשעת מען טראַכט פון עסן.
דאס מויל קען אריין נעמן אדאנק איר אסאך סכנהדיגע זאכן אבער די שפייאכץ אנטהאלט א שארפער כעמיקאל וואס הארגעט אלע זשערמס איך טראכט נאר פון א סענדוויטש אדער סיי וועלכע געשמאקע מאכל הייבט ער שוין אן צו וואשן מיין מויל ווי א וואש מאשין איבערמידלעך צו זיין גרייט איר צו פארדייען
פונקציעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- עס אַנטהאַלטן כעמיקאַלן צו הרגענן שעדליכע באַצילן וואָס מען עסט אָדער סיי וואָס ס'קומט אין באַרירונג מיטן אינווייניגסטן טייל פונעם מויל.
- עס אַנטהאַלט ספּעציעלע ענזימען צו העלפן פאַרדייען דעם עסן און צוטיילן אירע באַשטאנדטיילן.


text:
אומאן
אומאן איז א שטאָט אין אוקראינע.
עס וואוינען דערין לערך הונדערט פופציג טויזנט איינוואוינער. עס געפינט זיך אויפ מערב זיין פון אוקריינא, צווישן קיעוו און אדעסע. עס איז ווייט פון קיעוו צוויי הונדערט קילאמעטער, עס דויערט צו פארן מיט א קאר פונעם עראפארט אין קיעוו ביז אומאן, לערך צוויי און א האלב שעה.
אינהאַלט
דער גרויסער מאסן מארד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט אומאן האט פאסירט א גרויסן מאסן מארד דורך פויערן און רוצחים וואס האבן אויסגעהרג'ט טויזענטער אידן מענער פרויען און קינדער צוליב דעם וואס זיי האבן נישט געוואלט ווערן קריסטען. געווען איז דאס אין יאהר ה'תקכ"ח, עס איז געקומען א גרויסער רוצח און פיינד פון אידן ער האט געהייסן גונטא, ער האט געוואלט זיין א קעניג פון אוקריינא און נישט זיין אונטערגעווארפן אונטער די רוסן, ער האט צוזאמענגענומען אסאך פויערן און זיי געהעצט קעגן די רעגירונג, אבער ווי יעדע פראבלעמאטישע צייט האט דאס זייער שלעכט געווירקט אויף די אידן, די פויערן זענען געווען גרויסע פיינד פון אידן און אין יעדע שטעטעל האבן זיי גע'הרג'ט די אידן מיט מיתות משונות, און דערנאך זיי בארויבט די געלד.
ווען די אידן פון די גענענט האבן געהערט אז גונטא מיט זיינע פויערן הרג'ענען אידן, זענען זיי אלע אנטלויפן פון זייערע הייזער און איבערגעלאזט זייער פארמעגן, און אזוי ווי אין אומאן האט דאן געוועלטיגט א גראף וואס האט ליב געהאט אידן האט זיי געטראכט אז ער וועט זיי מציל זיין, אבער דער גראף האט אויך מורא געהאט, ער האט נישט געוואלט מלחמה האלטן מיטן גאנטא האט ער זיך איינגעשפארט אין זיין הויז וואס איז געווען ארום גענומען מיט א שטארקע מויער, און קיינעם נישט צוגעלאזט צו זיך. די אידן האבן נישט געוואוסט וואס צו טועהן זיי האבן זיך פארזאמלט אלע אידן פון די גאנצע ארומיגע געגענט אין גרויסע בית המדרש פון שטאט, זיך צו באהלטען פון גונטא. עס האבן זיך געציילט די נפשות וואס זענען דארט געווען איבער דרייסיג טויזענט.
צווישן די אידן וואס זענען דאן געווען אין אומאן איז געווען א ערליכער מאן ר' דוד חזן, א באהאלטענער צדיק, ער מיט נאך אסאך מענטשן האבן זיך באהאלטן אין א הייל. ווען דער רשע גונטא איז אנגעקומען צום בית המדרש, האט ער געשטעלט א חופה אין דער חופה איז געווען א צלם א שתי וערב, ער האט אויסגערופן הויך צו די אידן, ווער עס וועט דורך גיין אונטער די חופה און זיך ביקען צום שתי וערב וועט בלייבן לעבן ! אבער פון די אלע אידן האט זיך נישט געופנען אפילו איין נפש וואס איז אריבער די חופה אלע זענען געבליבן שטיין שטייף אין בית המדרש און נישט געוואלט אויפטוישן זייער גלובען מיט קריסטוענטעם. די גוים זענען זייער בייז געווארן און האבן אנגעהויבן צו הרג'ענען די אידן, עס האט זיך געפונען צווישן די אידן אסאך גבורים שטארקע לייט וואס האבן צוריק געשלאגן און גע'הרג'ט אסאך פון די פויערן, אבער ווי לאנג האבן זיי דען געקענט אויסהאלטן, די פויערן האבן זיך געשטארקט און האבן גע'רצח'ט און גע'הרג'ט די אידן מיט ביטערע מיתות משונות, זיי האבן נישט געשוינט קיינעם, מענער פרויען און אפילו פיעצעלע קינדער זענען אויס'גע'שחט'ן געווארן ווי שעפסן און בהמות. די הריגות האבן גענומען דריי טעג און דריי נעכט, עס האט זיך געהערט יאמערליכע קולות און געשרייען אינעם גאנצען שטעטל אבער ליידער איז קיינער נישט זיי געקומען צו הילף. דער צדיק ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ווּאס זענען געווען באהלאטן אין הייל, האבן דאס געהערט, אבער האבן גארנישט געקענט דערצו טועהן.
אינמיטן די מארדן האט דער הויפט מערדער גונטא געשריגן פארן פריץ פונעם דארף, וויסן זאלסטו איך האב דיין טאכטאר סופיא ביי מיר אין דער האנט, און האט אים געוויזן זיין טאכטער, אויב מאכסטו נישט אויף דיין מויער וועל איך זי הרג'ענען, סופיא איז געווען די איינציגע טאכטער פונעם פריץ און נישט האבנדיג קיין אנדער אויסוועג האט ער געעפענט די טיר, די פויערן זענען אריין אין זיין פלאץ, און האבן צוגערויבט זיין פארמעגן און זיין געלד, זיי האבן די טאכטער סופיא דאך גע'הרג'ט, און דערנאך זענען זיי אנטלאפן פון אומאן.
דער פריץ האט שפעטער איינגעפלאנצט א ספעציעלער שיינער הערליכער גארטן וואס איז כמעט נישט אזיינאס, און האט דעם גארטן א נאמען געגעבן סופיא נאך זיין באליבטער טאכטער, דאס איז די באקאנטע סופיא.
ווען עס איז געווארן שטיל איז ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ארויס פון זיין באהאלטעניש, און עס איז אנטפלעגט געווארן פאר זייערע אויגן דער ביטערן אמת, טייכן בלוט האט זיך געגאסן ארום, און איברים פון מענטשן זענען געלעגן צושפרייט קעפ, הענט און פיס א. ד. ג. דער צדיק ר' דוד מיט זיינע מענטשן האבן זיך געאיילט און האבן צוזאעמענגענומען אלע אברים און שטיקער פלייש פון איבעראל, זיי האבן געגראבן צוויי טיעפע גרובער קבר אחים, און דארט בערדיגט אלע אברים און שטיקער, פון דעם אלעם האט זיך געמאכט די צוויי בערג וואס מען זעט היינט אין אומאן נעבן דעם קבר פון ר' נחמן. עס איז א באקאנטער פאקט אז נאך היינט צו טאג ווען מען גייט אהין ספעציעל אין די ווינטער ווען עס רעגנט און שנייעט ווערט אנטפלעקט דארט אייביג עצמות און גלגולת פון מענטשן, די ברעסלבער חסידים געבן אכט דערויף און בערדיגן עס נאכאמהל.
דער סוף פון גונטא איז געווען אז די רויסישע רעגירונג איז געוואור געווארן פון זיינע שטיקעס, די רויסישע מיליטער האט אים געשיקט אז זיי זענען זייער באצויבערט פון זיינע קענטעניסן און וואס טוט, זיי וויל אים אויפנעמען אלס א קעניג, זיי האבן געשיקט א דעלעגאציע צו אים, ווען די דעלגאציע איז אנגעקומען האבן זיי גלייך גע'הרגט'ט גונטא מיט זיינע מנעטן.
די מאסן מארד ווערט דערמאנט אין פארשידענע היסטאריע ביכער, אויך אין ספרים ווי אין ספר שער המלך איז דא א גאנצער דרוש און א הספד אויף זיי, דער שער המלך פארציילט אין אנדערע פלעצר אין זיין ספר די שרעקליכע מיתות משונות וואס זיי האבן דורכגעמאכט, א ביישפיל ברענגט ער, די גוים האבן גענומען א קינד, און געזאגט פאר זיין פאטער די ביסט א שוחט דיין קינד איז א שעפסעל, זיי האבן געצוואנגען דער טאטע צו שחט'ן זיין קינד און געזאגט אים, שחט מיר דאס שעפסל... רח"ל... אויך אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט אז דער בעל שם טוב האט גערעדט פון זיי און געזאגט פאר וואס עס איז געשעהן. עס איז דא א קינות מיטן נאמען מגילת אומאן, וואס דער צדיק ר' דוד האט אפגעשריבן די גאנצע מעשה, עס הייבט זיך אהן מיט די ווערטער "ויקונן דוד", מען פלעגט זיך פירן און אומאן עס צו פאהרליינען אין די טעג וואס דער אומגליק האט פאסירט זעקס און זיבען טעג אין חודש פון תמוז.
די משכילים פון אומאן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט אומאן איז דעמאלטס געווען א מאדערנע שטאט, אסאך צדיקים האבן זיך געוואלט דארט בעזעסן אבער זיי האבן נישט געקענט, געוואנט האט אין די שטאט די הויפט גרויסע משכילים וואס האבן געוואלט איבער פיהרן די פרומע אידן צו זיין גוים, חייקל הורוויץ מיט זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ, און דער אייניקעל פון דעם גאון דער נודע ביהודה משה לאנדא. זיי זענען אלע געווען תלמידים פון דעם משכיל נפתלי הירץ וויזעל. זיי האבן ביי זיך געהאט דעם ספר פון זייער רבין יין הלבנון אין כתב יד.
נפתלי הירץ וויזעל האט גשריבן דאס ספר יין הלבנן וואס איז געווען א פי' אויף מסכת אבות אבער ער האט דערין אריין געפלאכטן אסאך אפיקורשיסע געדאנגען. זיינע נאכפאלגער האבן געוואלט דרוקן דעם ספר און עס צושפרייטן צווישן אידן, און אזוי אריינברענגען די השכלה צווישן עהרליכע אידן. אין פאקט זענען זיי געווען נאנט צום קעניג פון אוקריינא זיי האבן פארמאגט ספעציעלע שריפטן פון "ניקאליי" אז זיי זענען אויסגערופענע בירגער. ווען ר' נחמן האט זיך אמאל אפגשעטעלט צו וויילן א שבת אין אומאן און די אפיקורסים האבן געהערט אז עס געפינט זיך אצינד א חסידישע רבי האט דער שווער חייקל געזאגט פאר זיינע איידעמער איך וועל גיין אים באזוכן און זען אויב עס איז ווערט מיט זאלן זיך פארהערן מיט אים! חייקל איז אריבער צו דער אכסניא פון ר' נחמן, ווען ער איז אריין געקומען פרעגט אים ר' נחמן וואס וויל א יוד, ענטפערט ער איך האב געהערט אז עס איז געקומען א גרויסער מענטש בין איך אים געקומען מקבל פנים זיין, זאגט אים ר' נחמן א גרויסער מענטש! אט קעגן אים מיר שטייט איין א גערויסער מענטש, ווייל דאן איז פונקט דארט איינגעשטאנען א רוסישער גענעראל, נו פרעגט ר' נחמן פאר וואס גייסטו נישט צו אים ? חייקל איז שטיל געווארן, ווען ער איז צוריק אהיים צו זיין משפחה האט ער זיי געזאגט ער האט טאקע מיך אביסל פארשעמעט אבער איך זע עס איז דא מיט וועמען צו רעדן.
שפעט נאמכמיט זענען די דריי משכילים אריבער צו רבי נחמן, רבי נחמן האט דאן געפראוועט שלוש סעודות מיט זיינע חסידים.
דער קבר פון רבי נחמן מברסלב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם שטעטל ליגט ר' נחמן מברסלבס קבר.
ר' נחמן מברסלב האט עטליכע מאל געזאגט ביי זיין לעבן נאך דעם וואס ער ווערט נפטר וויל ער ליגן אין אומאן. דאס ערשטע מאל וואס מען ווייסט איז געווען אין יאהר ה'תקס"ב כ"ח אב ווען ר' נחמן איז געפארן פון זלאטיפאלי וואוינען אין ברסלב, איז ער אויפן וועג דורך געפארן אומאן, ווען ר' נחמן איז דארט געפארן האט ער אפגעשטעלט די וואגן און באטראכט די בית החיים און זיך אנגערופען: "ווי שיין און גיט איז צו ליגען אויף דעם בית החיים" ער איז דאן אראפ פון וואגן און אריין אינעם בית החיים און זיך געשטעלט קוקען דערין, ער האט זיך פארטראכט און געזאגט, דא איז גוט צו ליגען, ער איז דאן אריין אין שטאט און איז געבליבן דארט אויף שבת, ער איז אויף שבת איינגעשטאנען ביי איינע פון זיינע חסידים מיטן נאמען ר' אברהם חיים פון אומאן.
דאס בית החיים איז געווען דער אלטער בית החיים, עס איז שוין אלט געווען, און מען האט שוין דארט נישט געלייגט קיין מתים, נאר אין די נייע, אבער ר' נחמן האט דאך געוואלט ליגן אינעם אלטען בית החיים צוליב די מאסן מארד. ר' נחמן האט געהאלטן אז דאס פלאץ איז זייער הייליג וויבאלד עס איז דארט פארקגעקומן אזא גרויסער קידוש השם אז קיין איין נפש האט נישט געוואלט ווערן א קריסט אלע זענען געבליבן שטייף א איד א גלייבער אין גאט ברוך הוא.
דער קיבוץ פון ברעסלבער חסידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס יאר ראש השנה קומט דארט אהין כמעט אלע בראסלעווער חסידים פון דער גאנצער וועלט צו פראווען יום טוב מיט זייער געשטארבענעם רבי'ן, ווייל ר' נחמן האט געזאגט פאר זיינע חסידים "גאר מיין זאך איז ראש השנה", און ר' נתן מברסלב (דער תלמיד פון ר' נחמן) האט געהאלטן אז ר' נחמן האט געוואלט מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה אויך נאך זיין פטירה.
בשעת ר' נחמן האט געלעבט האט ר' נחמן אן א שיעור מאל געזאגט אז ער וויל מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, ער האט זיך אויסגעדריקט אויך ראש השנה מוז יעדער זיין. מען דארף מאכן אט כרוז און זאגט ווער עס וויל מיך הערן זאל קומען צו מיר אויף ראש השנה, אפילו אזעלכע נשמות וואס איז קען נישט העלפן א גאנץ יאהר קען איך העלפן ראש השנה.. ווער עס קומעט צו מיר אויף ראש השנה מעג זיך באמת פרייערן, און מיט א אמת מקיים זיין דעם פסוק וואס גייט ארויף אויף ראש השנה אכלו משמנים שתו ממתקים כי חדות ה' היא מעוזכם. זעלבסט פארשענדליך אז די חסידים האבן זיך צוגעכאפט דערצו, און עס פלעגן קומען אלע חסידים צו ר' נחמן. אין זיין לעצטן יאר פון זיין לעבן ראש השנה שנת ה'תקע"א. זענען זיך צוזאמען געקומען צו אים איבער טויזענט אידן.
ווען ר' נחמן איז נפטר געווארן האבן כמעט אלע חסידים {פֿעלט אַ מקור} און גרויסע תלמידים פון ר' נחמן פארשטאנען אז מען זאל אנהאלטן דעם מנהג מט קומען ערב ראש השנה מתפלל זיין אויף זיין ציון, און דאווענען צוזאמען אין ראש השנה. די תלמידים ווי ר' נתן מברסלב, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק פון דאשיוו, ר' שמעון, ר' נפתלי, ר' יצחק מחארשיוואטע, דער טיהוויצער'ס מגיד קינדער און אייניקלעך, אלע האבן אזוי אהנגענומען. און אזוי האט זיך אויסגעפארעמט דעם מנהג ביי ברסלבער חסידים אז יעדעס יאהר גייט מען צום ציון פון ר' נחמן אין אומאן.
אין די שפעטערע יארן, ווען דער קאמוניזים האט זיך אויסגעשפארייט און עס איז נישט מעגליך געווען צו קומען, האבן די פולישע ברסלבער חסידים געמאכט א קיבוץ אויף ראש השנה אין לובלין, און נאכן צווייטן וועלט קריג. ווען מען האט בכלל נישט געקענט פארן קיין אומאן האט זיך אויסגעשטעלטע אז צווישן די ברסלעווער חסידים, איז דא אזעלכע וואס האלטן אז היינט צו טאג מוז די זאמלונג (קיבוץ) מוז נישט זיין דווקא ביי ר' נחמן'ס קבר.
- די נ נח (תלמידים פון ר' ישראל בער אדעסער) טענה'ן אז ר' נחמן קומט אויף ראש השנה צום קבר פון ר' ישראל בער וואס איז באגראבן אין הר המנוחות אין ירושלים. און זיי שטעלן דארט אויף א ריזיגע געצעלט צו דאווענען.
אין אומאן איז פלאצירט דער סאפיע גארטן.
דער קלויז[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קלויז איז דער גרעסטער מנין אין אומאן ווי עטליכע טויזנט אידן דאווענען דארט אהן קיין ספעציפישער רב וואס פירט עס, עס איז במשך פון די יארן כסדר פארגרעסערט געווארן און באשטייט יעצט פון א ריזיגן בית המדרש מיט א גאלעריע ווי מען קען אראפקוקן און מיטהאלטן די תפלות פון אויבן
עס דאווענען דארט פארן עמוד אידן מיט חזקה שוין פאר לאנגע יארן און די פאקטישע ווירטשאפט ווערט געפירט דורך ברסלבע חסידים פון ירושלים
ביים קלויז געפונט זיך דער פראוויזארישער שפיטאל וואס ווערט יערליך אויפגעשטעלט פארן געברויך פון הינדערטער מענטשן און אויך ברענגט מען דארט אפ אלע פארלוירענע רענצלעך וואס מענטשן פארלירן און קיעוו אדער אדעסא לופטפעלדער
דער היינטיגער קיבוץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוסטער:פעלט אינפארמאציע
למעשה געפונט זיך אין אומאן ראש השנה אסאך מנינים וואס דאווענען נישט ביים קלויז.
- א) דער בית המדרש לספרדים אונטערן קלויז
- ב) דער תימן'ער מנין ביים ציון
- ג) דער ספרדישער מנין אינדרויסן פון ציון
- ד) רב מארגענשטערן
- ה) ר' אברהם יצחק מערמעלשטיין
- ו) דער סאטמארער מנין
- ז) דער וויזשניצער מנין
- און נאך צענדליגע קליינע מנינינים
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
http://breslevglobal.com/ אלע נייעס אויף אומאן