text:
פאראפין
פאַראַפֿין איז א כעמישע פארבינדונג געשאפן פון נאפט.
אין כעמיע, איז פאַראַפֿין דער נאמען פאר די אלקאנע הידראקארבאנען מיטן אלגעמיינעם פארמל CnH2n+2.
דער פשוט'סטער פאראפין מאלעקול איז מעטאן, CH4, וואס איז א גאז ביי נארמאלער טעמפעראטור. שווערערע מיטגלידער אין דער סעריע, למשל אקטאן, C8H18, און מינעראל-אייל, זענען פליסיק ביי נארמאלער טעמפעראטור. די סאלידע פארעמען פון פאראפין, וואס מען רופט פאראפין וואקס, זענען פון די שווערסטע מאלעקולן פון C20H42 ביז C40H82. קארל רייכנבאך האט דערקענט פאראפין וואקס צוערשט אין 1830.[1]
באניצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בריטאניקא 1911


c: text/html

text:
12/16/2012
צוויי בריוועלעך - Two Letters
אן אימעיל פון איינעם וואס שיקט מיר יעדען טאג זידעל בריוו
א בריוו פון כלל ישראל
"ay shreiber" ayshreiber@gmail.com
To: "Nuchem Rosenberg"
מיין הארץ וויינט נאך און בלוטיגט נאך.
היינט ביי חנוכה ליכט צינדן אינדערהיים האב איך זיך צו וויינט, אז איך זיץ דא און איך צינד ליכט, און די הייליגער עסקן ר' נחמי' קען נישט היינט צינדן, זיין ווייב זיצט וואו א לעבעדיגער אלמנה און זיינע זיסע קינדערלעך וואו לעבעדיגע יתומים.
עס איז נישטא קיין ווערטער צו טרייסן, אבער אביסל חיזוק ניין ר' נחמי' האט טאקע נישט היינט געצינדן, אבער די הונדערטער יודישע נשמות וואס די האסט זייערע הערצער אנגעצינדן לאבינו שבשמים, דאס שיינט און לייכט, ר' נחמי' פאר די טראבלד טינס וואס די האסט דיין לעבן פאר זיי זיך אוועקגעגעבן, זיי זענען געווען אויפן וועג פון לייקענען און גאט, די האסט זיי צוריקגעברענגט צו טאטן אויבן אין הימל, זיי שיינען און לייכטן פיל פיל מער וואו אונזערע אלעמענס חנוכה ליכט, און דאס וועט דיר בקרוב צוריק אהיימברענגען.
און צו דיר טאטע אין הימל ניין מיר האבן נישט קיין קושיות, מיר גלייבן ווייטער אין דיר, עס פעלט נישט קיין האר פון אונזער אמונה.
אבער טאטע לאמיר דיר זאגן אונזערע געפילן, עס איז ליידער דא א מלחמה צווישן דיינע ערליכע אידישע קינדער וואס שטרעבן צו זין ערליך, די קינדער וואס ווען עס איז געווען א כינוס אקעגין די אינטער נעט האבן זיי אגעפילט שווערע צענדליגע טויזענטע זיצן, די קינדער וואס ביי זיי איז דא יעדן טאג נייע שיעורים, די יודן וואס יעדן טאג עפענט זיך אויף נייע אראנאזאציעס צו העלפן איינע די אנדערן, און דאס אלעס איז לעשות נחת רוח לאבינו שבשמים, און פון די אנדערע זייט שטייט א קבוצה פון פארדארבענע ליידער יודישע קינדער, וואס אן בושה לייקענען זיי אין דיר, און שעמען זיך נישט צו זאגן אז זיי גלייבן נישט אין דיר (עפ"ל), די 2 זייטן שלאגן זיך איצט.
ר' נחמי' איז געווען פון די פירער'ס פון דיין פאלק וואס האט געראטעוועט אידישע קינדער וואס זענען געווען אויפן וועג פון די 2טע חבורה און זיי צוריקגעברענגט צו די ערשטע חבורה צו גלייבן אין דיר, מיר האבן געהאט אזויפיל האפענונג אז אזא טייערע יוד וועט ארויסקומען ריין און עס וועט נתקדש ווערן דיין הייליגער נאמען, און די וואס לייקענען און דיר וועלן איינעמען א מיאוסע מפלה, מיר האבן אזוי געבעטן פאר דעם מען האט איינגעריסן וועלטן, מיר האבן געבעטן עשה למענך אם לא למענינו, מיר האבן נישט געקענט גלייבן אז עס וועט עפעס אנדערשט ארויסקומען.
אבער ליידער האט עס זיך אנדערשט אויסגעשטעלט, ער איז ארויסגעקומען דורך 12 גוים שולדיג וואס ביי אונז האט דאס נישט קיין שום האפט, אבער די חילול השם איז נורא ואיום, און די שפלים ונבזים, די וואס לייקענען און דיר דרייען זיך מיט א געהויבענער קאפ.
טאטע יעדע איינער וואס האט א ערליכע יודישע נשמה איז געווארן געפרוירן היינט ווען מען האט געהערט די ביטערע נייעס, איך האב געהאלטן אינמיטן דרייווען איך האב מיר גענומען וויינען, סיי אזא זא יוד גייט אריין שמאכטן אין תפיסה, און סיי פאר אונזער עתיד וואס עס וועט זיין, און טאטע בעיקר פאר דיין כבוד וואס איז אזוי פארשווארצט געווארן דורך די וואס לייקענען אין דיר.
טאטע איך ווייס וואס די טוסט איז גוט, מיר פארשטייען נישט אלעס, אבער טאטע די ביסט דאך א כל יכול פארוואס זאלסטו נישט מאכן אזא גוטס וואס דיין ערליכע יודישער פאלק זאל זעהן אז דאס איז גוט,
טאטע איך גיב נישט אויף האפענונג, די ביסט א כל יכול, און איך גלייב באמונה שלימה אז די שטן וועט האבן א ביטערע מפלה, און די כח הקדושה וועט זיגן און ר' נחמי' וועט בקרוב ממש ארויסקומען אויף די פריי, און זיין אומשולד ווער ארוישווימען און דיין נאמען וועט געהייליגט ווערן.
נאך א בריוו וואס איינער האט ארויפגלייגט אויף google Docs
סאטמאר איז קארפעט באמבד
און די לעצטע פאר װאכן זעמער אונז אלע געװארן אראפגעלײגט אין די מעין סטריעם מידיע װי "אומהײלבארע מטורפים", "ערגער װי די מאפיא", װאס נעמט זיך אן פאר שלעכטע מענטשן און אטאקירן אושולדיגע קרבנות, אונזערע שונאים מבית ומבחוץ האבן זיך געהױבן די קעפ, אונזערע פנימער פלאמען פאר בושה.
רעאקציע
טייל פון הײמישע אקטיװיסטן װאס האבן א גרױסע מאנגע ליסטע פון נאכפאלגערס אױף טװיטער, אזױװי מײנע גוטע פרײנד יג, שר, יל און נאך, האבן גענומען אױף זיך צו עפענען א קאונטער אפענסיװע אפצושרײען די אטאקעס, רופנדיג די אנטי-דת שרײבערס נאציס, דער ני פאוסט דער שטירמער אא”װ.
מאנכע אנדערע עסקנים אזױװי רא”פ האבן אױסגעקליבן דעם שתיקה יפה, נישט װעלנדיג מאכן דעם אײנדרוק אז אונז גײמער מלחמה מיט די רעגירונג לטובת א אנגעבליכער פארברעכער.
די פסק פון די דזשורי
װי א דונער אינמיטן העלן טאג האט געטראפן דעם הײמישן עולם אין זיפ קאוד 11211 די פסק אז נ”װ איז שולדיג אױפן ערגסטן, דער הײמישער עולם ארױנים און זלױנים צוגלײך זענען צושאסן, סאיז מיר זײער גרינג צו פארשטײן די עגמת נפש, צער און אנגסט פונעם הײמישן עולם, פונקט מיט א װאך צוריק האב איך געהאט די זעלבע רעאקציע, כהאב נישט געקענט עסן, שלאפן, דאװענען, איך בין געװען אומשטאנד ארױסצוגײן און אײנעם צורײסן.
נחמי' װעבערמאן איז א רוצח
סאיז געװען װען סאיז אנגעקומען צו מיר א טעלעפאן רוף פון א היימישער יונגערמאן פון קרית יואל װאס האט צוריסן מײן הארץ און געעפנט מײן גענעראטישע רחמנות, דער יוד האט דערצײלט װיאזױ נחמי' װעבערמאן האט טערטריזירט זײן טאכטער פאר א לאנגע צײט, זײ זענען א גרופע פון זעקס פאר עלטערן, סאיז דא נאך אסאך, װאס שרײען און װײנען צו אונז, נ”װ האט נישט סתם געטאטשט װימע טארניש, ער האט גענומען די מײדלעך און אנגערײצט קעגן זײערע עלטערן.
נאכדעם האט ער גערופן די עלטערן און זײ אנגערעדט אנקעגן די קינדער, קלאסישע טשײלד מאלעסטער טאקטיק, װען דאס יונג מײדל האט געװאוסט אז זי האט נישט װי צו גײן אדער זיך װענדן האט ער זײ אנגעהױבן צו פאניגן, יא ער האט הנאה געהאט װי זײ װײנען פון צער, די קינדער זענען אהײמגעקומען מיט בריען אויף זײער גאנצע קערפער, נאכדעם האט ער געטון די זאכן בחורין ובסדקין (הרחק מן הכיעור), שרעקליכע רשעות, גלײבטס מיר נישט, רופטס אן די עלטערן, א חלק פון ענק װײסן װער זײ זענען.
אבל אשמים אנחנו
און די לעטסטע צײטן האבן זיך די שקצים געהױבן די קאפ, מאנכע פון זײ זענען געװארן אױסגעשפיגן פון אונז פארן טשעפענען אונזערע קינדער, אבער כאן מצא בעל דין לפרוע את חובו.
װען װעלט װאלט געװען װעלט װאלטן די שקצים פראטעסטירט אויף איין זײט צוזאמען מיט נ”װ, און גאנץ כלל ישראל װאלט געשטאנען אױף די אנדערע זײט מיט סײנס מי לד’ אלי.
נבלה נעשתה בישראל
א הײמישער יונגערמאן זאגט מיר אז ער האט געהערט אז סאיז דא מעשות אויף נ”װ, אבער די מעשיות װאס די פרױ דערצײלט קען נישט זײן האט פאסירט. איך האב אים אנגעװיזן אױף א מעדיצינישער װארט סײקאפעט, סײקאפעטס זענען זײער קלוגע מענטשן, זיי קענען מאכן מענטשן פארכישופט פאר זײ, זײ טױגן אויך צו מאניפולירן אנדערע, ספעציעל יונגע קינדער, און די מענטשן האבן ליב סאדיסטישע חזרײ, שלאגן און פײניגן זײערע קרבנות.
לײדער זאגן אונז די עלטערן בדידי הוי עובדא.
בושנו מכל עם
איבער שבת האט סי בי עס געהאט א בײסיגער שטיקל, װאס האט ארױסגענומען דעם עולם פון די כלים, זײ רופן אן סאטמאר מיט נעמען װאס װאלט געװען צו שארף פאר חיזבאלא, זײ ברענגען אראפ א בוך שרײבער װאס אומאײנזײטיגע צײטונגען האבן איר אנגערופן א ליגנער.
דער שטיקל איז געװען דאס ארגסטע, און װעלעכע גױ סהאט עס געזען קוקט אונז אן פאר, יא, אומהײלבארע מטורפים, אבער נישט װעגן עפעס װאס ד”פ האט געזאגט, סאיז װעגן די פוטידזש װאס זײ האבן געװיזן װי דער באשולדיגטער װערט אױפגענומען מיט א שטײעדיגע קלאטשערײ און מיר באװארפן דעם רשע מיט געלט.
הכזונה יעשה את אחותינו
װילאנג נאך װעלן מיר געבן פאר נ”ר שטאף אונז צו פארשעמען. סאיז נישט קײן בושה אז אונז האמיר שקצים און אונזערע ראנגען, די בושה איז אז אונז גײמער ארױס אױפן גאס און אונז מאכן מיצר לישראל פאר א ראש, לאמיר זיך צוזאמען אונטערנעמען צו טון װאס די הלכה איז בײ רודפים און זײ אױסשפײען פון אונזערע ראנגען און איבערגעבן פאר טשארלס הײנס צו קעיר נעמען פון זיי מיט די זעלבע ענערגיע װי אונז האמיר אים געגעבן לוי אראן.
די קלאפטע װיל נאר נקמה
איך פערזענליך האלט אז די פרױ װיל נקמה נעמען און נ"װ, אבער נאך א מזל, קײנער פון די אנדערע באקאנטע און אומבאקאנטע קרבנות װאס האבן גערעדט צום די עי’ס אפיס האבן געװאלט עדות זאגן, זײ װאונטשן נישט קײן אראביש קינד װאס זײ האבן מיטגעמאכט, אבער זײ האפן צו האבן א מוסד פאר זײערע ליבע קינדער, און אנז האמיר זײ געגעבן אנצוהערן אז זײ דארפן זיך שעמען מיט עפעס, נ"װ האט דאס גוט געװאוסט אז ער האט זיך נישט צו זארגן פאר מוראה של מלכות.
טײערע בת ישראל
מײן מעסעדזש צו די זעקס אידישע טעכטער װאס האבן זיך געעפענט דאס הארץ צו טעראפיסטן און צו אײערע געטרײע עלטערן, װיאויך צו די װאס האבן אפגעמאכט מיטצונעמען דו מעשה און קבר.
רוב כלל ישראל איז מיט אײך, די אלע װאס האבן געקלאטשט יענע נאכט אין קאנטינענטאל האבן דאס געטון װעגן אומװיסנשאפט.
איר קענט אױפהערן צו װײנען, דער רשע האט באקומען זײן פארדינטן שטראף, שעמט אײך נישט איר האט גארנישט געטון שלעכט, איר קענט רואיג אנרופן אײערע פרײנדינעס, רעדט אײך אױס. פראזעק און זענעקס װעט איר שוין אײביג נעמען מיט די פרימארגן קאװע און די שרעקעדיגע חלומות װעלן קײנמאל נישט אװעקגײן, אבער סװעט אײך װערן אסאך גרינגער אױפן הארצן, דאגה בלב איש ישיחנה לאחרים.
על נא אחי תרעו
צו מײנע פרײנט אין בײדע סאטמארע קהילות, ביטע נעמטס אײך נישט צו מײנע בײנער, כי אנשים אחים אנחנו, פאנגס אן צו מאכן אפאר פאון קאלס זיך צו איבערצײגן אז איך בין אױפריכטיג, יא די שקצים קענען לײנען יודיש, אבער המה כרעו ונפלו, לאמיר זיך אננעמען פאר די אומשולדיגע קינדער און פארטרײבן די אומגערופענע אפטרופוסן.
לאמיר טון למעשה, אז מיר זאלן קענען זאגן ידנו לא שפכו את הדם הזה, נישט נאר עיננו לא ראו, זאלן די קרבנות נישט טראכטן מדשתקו, שמע מינה דניחא ליה, און אפפארן פון אידישן װעג.
Posted by Rabbi Nuchem Rosenberg at 12/16/2012
צוויי בריוועלעך - Two Letters
2012-12-16T00:53:00-05:00
Rabbi Nuchem Rosenberg
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
שפראך
שפראַך אדער לשון איז א קאמוניקאציע מיטל אריבערצופירן מעלדונגען צווישן מענטשן דורך רעדן אדער שרייבן און דורך באוועגונג צייכונגען.
נישט נאר דער מענטש האט א שפראך, נאר אויך בעלי חיים נוצן זיך מיט זייער שפראך אין פארשיידענע וועגן ווי דורך זייער שטימע, ראשונגען, באוועגונג צייכונגען, רירונגען, וויזועלע בליקן, שמעקן אד"ג.
א שפראך ווערט אנטוויקלט פונעם איין איינציגער גאטס-וואונדער אינעם נאטור. אין די הייליגע יודישע תורה שטייט געשריבן קלאר, אז אין אנהייב באשאף, האבן אלע גערעדט נאר לשון הקודש, נאר נאכן דור הפלגה האט איז פארמירט געווארן זיבעציג הויפט שפראכן, און פון דעם נאך און נאך ענליכע שפראכן.
אין דער היינטיגער טעכנאלאגיע ניצט מען דאס ווארט שפראך אויך ביי קאמפיוטער שפראכן.
אחוץ די סימבאלן פון א שפראך, האט זי אויך א גראמאטיק. מיט דעם ווערט די שפראך באררייכערט און קען אויסדרוקן קלארע פארהעלטענישן.
מוטער שפראך און מאמע לשון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – מוטערשפראך
די שפראך מיט וואס מ'האט זיך געהאָדעוועט און געוואַקסן מיט דעם שפּראַך און דאס גע'ירשענט פון אלס קליין פיצל קינד זינט די מאמע האט אים געזייגט און געוויגעלט הייסט די מוטער שפראך. ווען מען רעדט וועגן יידיש ווי א מוטערשפראך רופט מען עס מאמע לשון.
מיאוסע שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יעדע שפראך איז פארהאנען 'מיאוסע רייד', גראב גערעדט, וואולגאר, אדער ווי מ'זאגט 'א מיאוס ווארט', וואס מיינט א שעלטונג, פארשעמונג אדער נידריג גערעדט - ווי פון געשלעכט, וואס איז געמיין, נישט איידל צו רעדן הויעך.


text:
סלאבאדקער ישיבה
סלאבאדקער ישיבה איז דער נאמען וואס מען רופט די באקאנטע ישיבה כנסת ישראל פון אמאל אין דער ליטע וואס האט אוועקגעשטעלט א מהלך אין תנועת המוסר פון אנקוקן דעם מענטש אלס אזא איינער ווי די באפעל פון גאט אנפאנג תורה. צלם אלוקים. און איז געוועזן פאר'ן חורבן אייראפע אין רוסלאנד אונטער די פירערשאפט פונעם אלטער פון סלאבאדקע.
הר"ר אביגדור מילער איז געווען דארטן א תלמיד און אריבערגעפלאנצט די תורה נאך דער צווייטער וועלט מלחמה קיין אמעריקע וואס ער האט זיך געראטעוועט פונעם חורבן אייראפע דורך זייענדיג א אמעריקאנער פאספארט האלטער און אנטלאפן.
זיי האבן זיך ארגינעל אריבערגעפלאנצט קודם קיין חברון וואס רוב תלמידים זענען דערמארדעט געווארן אין פרעות תרפ"ט.
עס איז היינט אויך א עליטישער ישיבה וואס געפינט זיך אין בני ברק, אבער דארטן לערנט מען שוין נישט קיין מוסר צוליב דעם באפעל פון חזון איש קעגן די מוסר'ניקס.


text:
4טן אפריל
דעם 4טן אפריל איז דער 94סטער טאג פון יאר (95סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 271 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1460 – באזעלער אוניווערסיטעט געעפנט אין דער שווייץ.
- 1611 – דענמארק פראקלאמירט מלחמה אויף שוועדן, און נעמט איין קאלמאר.
- 1721 – ראבערט וואלפאל ווערט דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 1841 - פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן וויליאם הענרי העריסאן שטארבט פון א לונגען אנטצינדונג, נאך נאר איין חודש אין אמט.
- 1850 – לאס אנדזשעלעס פראקלאמירט א שטאט.
- 1945 – צווייטע וועלט מלחמה: אונגארן באפרייט דורך דער רויטער ארמיי.
- 1949 – גרינדונג פון נאט"א: נאט"א אפמאך געחתמעט אין וואשינגטאן דורך צוועלף לענדער.
- 1975 – מייקראסאפט פירמע געגרינדעט דורך ביל גייטס און פאל אלען.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1772 - רבי נחמן מברסלב (נפטר 1810)
- 1884 - איסאראקו יאמאמאטא, קאמאנדיר פונעם יאפאנעזישן פלאט אין אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה (געהרגעט 1943)
- 1910 - חיים גראדע, יידיש שפראך שרייבער


text:
שמואל אליעזר הלוי איידלס
רבי שמואל אליעזר הלוי איידל'ס ( ה'שט"ו - ה' כסלו ה'שצ"ב), פון די גרויסע מפרשים אויף ש"ס בבלי צווישן די אחרונים. ער און זיין פירוש אויף גמרא, רש"י, תוספות זענען באקאנט מיט די ראשי תיבות מהרש"א.
יונגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מהרש"א איז געבוירן אין קאזימיערזש לעבן קראקע צו זיין פאטער רבי יהודה הלוי, א ברודער פון ר' שמואל פאטער פונעם ט"ז און אן אייניקל פון רבי עקיבא פון אלטאויוון, און צו זיין מוטער גיטל, א משפחה פונעם מהר"ל פון פראג.
אין די יוגנט איז ער אריבער קיין פויזן וואו ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי משה אשכנזי היילפרין.
ווילאנג זיין שוויגער איידל האט געלעבט האט זי איהם מפרנס געווען, דערפאר האט ער זיך גערופן אויף איהר נאמען.
אין ש"נ איז ער געווארן א חבר אין די וועד ארבע ארצות.
נאך איהר פטירה, אין יאהר שס"ה, האט ער געמוזט אננעמען א רבנות פאסטן זיך צו שפייזן. צוערשט איז געווען רב אין כעלם, דערנאך אין לובלין און צולעצט אין אוסטראה אין יאהר שפ"ה.
ער ליגט באגראבן דארט אין דער שטאט אוסטראה.
פאמיליע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין איידעם רבי משה וועלכער האט מסדר געווען די מהדורא בתרא אויף מהרש"א.
שיטה אין לערנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זכרון דברים
- חידושי הלכות ואגדות מהרש"א.
ער האט אויך פארפאסט צוויי פיוטים אויף סליחות.


text:
כי הפרני אלקים בארץ עניי
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים
חנוכה אוי חנוכה א יו”ט א שיינע, א לוסטיגע א פרייליכע נישט דא נאך א זיינע…! יא אמת ס’איז א שיינע און אמת אז ס’איז נישט דא נאך א זיינע, אבער טייערע חבירים באלד וועט די יו”ט זיין א פארגאנגענהייט, די טעג גייען איינס איינס פארביי לאמיר ארבעטן מיט אלע כוחות און אריין כאפן די לעצטע פארבליבענע טעג און זיי ריכטיג אויסניצן, לאמיר כאפן א טיפערן בליק אין יו”ט חנוכה און אין זיך אריין נעמען דעם חנוכה כדי דער חנוכה זאל מיט אונז פארבלייבן.
די גמרא אין מסכת שבת ברענגט א מחלוקת צווישן בית שמאי און בית הלל: ב”ש אומרים יום ראשון מדליק שמנה מכאן ואילך פוחת והולך, ובית הלל אומרים יום ראשון מדליק אחת מכאן ואילך מוסיף והולך – בית שמאי האלטן אז דער ערשטע טאג חנוכה צינדט מען אכט לעכט און דערנאך איעדן טאג איינס ווייניגער און ווייניגער, דער צווייטער טאג נאר זיבן און דער דריטע טאג זעקס און אזוי ווייטער, און בית הלל האלטן אז מען צינדט די ערשטע טאג איין און דער נאך טוט מען איעדן טאג צולייגן א לעכטל דאס מיינט דער ערשטע טאג איין און דער צווייטער צוויי און ביים דריטן דריי און אזוי ווייטער ביז אכט.
די גמרא אין מסכת עירובין זאגט אונז: די אלע פלעצער ווי עס זענען פארהאן מחלוקת’ן צווישן ב”ש און ב”ה, “יצאה בת קול ואמרה אלו ואלו דברי אלקים חיים הן והלכה כבית הלל” עס איז ארויס א בת קול פון הימל וואס האט געזאגט אז סיי שיטות בית שמאי און סיי שיטות בית הלל זענען ביידע ריכטיג און אמת, אבער די הלכה וואס מען פסקענט איז ווי בית הלל. אז די גמרא זאגט אונז אז ביידע זענען אמת און ריכטיג מיינט דאס אז ביידע שיטות האבן פאר אונז א טיפקייט וואס מיר דארפן ארויס נעמען פון זיי, לאמיר פרובירן צו פארשטיין די שיטה פון בית שמאי און אוודאי די שיטה פון בית הלל ווי וועמען מיר פירן זיך להלכה?!
אין די וואכעדיגע פרשה מקץ געפינען מיר אז דערנאך וואס יוסף הצדיק ווערט געקרוינט אלץ משנה למלך אין לאנד מצרים איז ער זוכה צו צוויי קינדער מנשה און אפרים און די פסוק זאגט אונז פארוואס זיי האבן באקומען די נעמען: וַיִּקְרָא יוֹסֵף אֶת שֵׁם הַבְּכוֹר מְנַשֶּׁה כִּי נַשַּׁנִי אֱלֹקִים אֶת כָּל עֲמָלִי וְאֵת כָּל בֵּית אָבִי, וְאֵת שֵׁם הַשֵּׁנִי קָרָא אֶפְרָיִם כִּי הִפְרַנִי אֱלֹקִים בְּאֶרֶץ עָנְיִי – און יוסף האט א נאמען געגעבן פארן בכור ‘מנשה’ – ווייל השי”ת האט מיר געמאכט פארגעסן אלע מיינע פלאגעניש און אלעס פון מיין טאטעס הויז, און פארן צווייטן קינד האט ער א נאמען געגעבן ‘אפרים’ – ווייל השי”ת האט מיר געמאכט פרוכטבאר אין די לאנד פון פיין.
וואס מיר דארפן פארשטיין איז א) וואספארא מעלה איז דאס אז ער האט פארגעסן זיין טאטע’ס שטוב? ב) פון איין זייט געפינען מיר אז יוסף הצדיק דאנק השי”ת ווייל ער האט פארגעסן פון אלע פלאגעניש און א מינוט דערנאך רופט ער מצרים די לאנד פון פיין? ג) שבת אויפדערנאכט ווען א טאטע לייגט ארויף די הענט אויף זיינע טייערע קינדער זיי צו בענטשן מיט ווארעמקייט, וואונטשט ער זיי נישט אָן אז זיי זאלן אויפוואקסן ווי אונזערע אבות אברהם יצחק ויעקב וכו’ אדער גאר ווי משה רבינו, נאר ער זאגט ישימך אלוקים כאפרים וכמנשה מיין טייער קינד זאלסט אויפוואקסן ווי מנשה און אפרים… וואס דאס לאזט אונז איבער פארוואונדערט פארוואס עפעס זיי? בכלל ווייסן מיר נישט צופיל ווער זענען דאס געווען מנשה און אפרים, לאמיר באטראכטן פון דער נאנט וואס איז געווען דער טיפקייט פון די צוויי הייליגע ברודערס און וואס ווייזט זייערע נעמען, און בסייעתא דשמיא זוכה זיין מיט צו נעמען די ריכטיגע מוסר השכל פון אונזער פרשה און דערמיט פארשטיין דעם הייליגן יו”ט חנוכה.
אין עבודת ה’ זענען פארהאן צוויי כלליות’דיגע וועגן, ס’איז פארהאן איינער וואס דינט השי”ת מיט איינגעהאלטנקייט, ער איז פארנומען מיט זיך, ער קוקט אויף זיך, און ער מאכט כסדר זיכער אז ער שטייגט און גייט פון איין מדריגה צום נעקסטן, שטענדיג טראכט ער וויאזוי ער קען מער שטייגן, ער פארנעמט זיך נישט צופיל מיט ארויס קוקן פון די אייגענע ד’ אמות צו אנדערע, זיינע מחשבות זענען איינגעהילט אין תורה אין תפלה אבער אָן מיטצוטיילן מיט זיינע ברידער, פון די אנדערע זייט איז פארהאן א דרך אין עבודת ה’ וואס איז מער אויפגעמאכט וואס דאס מיינט יא דער מענטש איז טאקע פארנומען מיט וואקסן אין זיין אייגענער עבודה, ער איז כסדר פאנומען שטייגן, אבער ער איז כסדר אויך פארנומען מיט אנדערע, צו געבן פאר אנדערע, העלפן אנדערע, משפיע זיין פאר אנדערע, נאכמער ער שפירט גאר אז אדורך דעם וואס ער איז משפיע, אדורך דעם וואס ער געבט פאר אנדערע טוט ער אליין כסדר שטייגן.
אין די גמרא אין מסכת שבת דף ל”א טרעפן מיר די באקאנטע מעשה פון דער גוי וואס איז געקומען צו שמאי און געבעטן אז ער וויל ווערן א גר מיטן תנאי אז שמאי וועט אים אויסלערנען די גאנצע תורה שטייענדיג אויף איין פיס, הערנדיג זיין מאדנע תנאי האט אים שמאי אוועקגעשטופט, איז דער גוי געגאנגען צו הלל, זאגט אים הלל פיין איך וועל דיר לערנען די גאנצע תוה”ק אזוי ווי די ווילסט און ער האט אים געלערענט דעם איין כלל פון דעלך סני, לחברך לא תעביד וואס איז פאר דיר פארפיינטעט זאלסטו פאר דיין חבר נישט טוען וכו’.
פארשטייט זיך פשוט אז די ווערטער פון חז”ל האבן א אוימגעהויערע טיפקייט, אבער בפשטות איז דאס געווען די חילוק צווישן בית שמאי און בית הלל, שמאי האט געלעבט פאר זיך מיט ואהבת את ה’ אלוקיך און געדינט השי”ת פאר זיך מיט א געוואלדיגע טיפקייט, און שטענדיג אריין טיפער און טיפער אין עניני עבודת ה’, און טאקע דערפאר ווען דער גוי קומט צו אים און זאגט ..איך וויל זיך מגייר זיין בתנאי אז שמאי וועט מיר לערנען די גאנצע תוה”ק אויף איין פיס, האט שמאי אים פארשיקט, ווייל א קליין שטיקל אזוי אפגעכאפטערהייט האט ביי שמאי נישט קיין ריכטיגע אפטייטש, ווידעראום הלל לעבט דער געדאנק פון ואהבת לרעך כמוך, ער לעבט אַן עבודת ה’ פון פארשפרייטן די ליכטיגקייט, איעדעס ביסל תורה אדער ידיעות וואס ער קויפט זיך איין געבט ער גלייך איבער פאר אנדערע, און דאס טוט ער אויף איעדע מצב, און טאקע דערפאר ווען דער גוי איז געקומען צו אים האט ער אים גלייך אויף גענומען און געלערענט מיט אים ווייל דאס איז געווען הלל’ס דרך צו העלפן אנדערע שטייגן, און טאקע צוזאמען מיט אים.
צו פארשטיין אביסל בעסער די מהלך פון הלל לאמיר אריבערגיין קיין פראנקרייך ביים ברעג ים – ס’איז די יאר תרפ”ט ביי איינע פון די גרויסע ליכט-טורעמס וואס געפינען זיך ביים באָרטן הערשט א גענצליכע פינסטערניש… ברוך דיין האמת… דער אלטער אויפזעהער דזשאן איז געגאנגען פון דער וועלט, דזשאן פלעגט טראגן די אחריות איבער די ליכט-טורעמס וואס באלייכטן דעם גאנצן פאָרט, כדי אז אלע שיפן וואס ברענגן אריין און ארויס די סחורה זאלן זעהן ווי דער בארטן איז, יעצט פון ווען די זון גייט אונטער ביזן עלות השחר איז די ליכט-טורעם איינגעהילט אין א גענצליכע טונקעלקייט.
ס’נעמט נישט לאנג און ביז א טאג צוויי האט די רעגירונג אויפגענומען אויף דעם אמט א פרישן יונגן אויפזעהער א פיינער גוט הארציגער מענטש מיטן נאמען מאַרק, די רעגירונג האט אים צוגעשטעלט אלע געצייג און עקוויפמענט צו קענען כסדר זיין גרייט אויף איעדע פאל וואס ס’זאל זיך נאר נישט מאכן, און בעיקר האבן זיי אים צוגעשטעלט א ריזן טאַנק מיט אויל-בענזין, אינעם טאנק איז געווען גענוג בענזין פאר א גוטע צוויי דריי חדשים, וואס דערמיט וועט מארק קענען אָנפילען די לעקטערס צו באלייכטן דעם ליכט-טורעם, אזוי ווי די בארטן זענען ווייט אינדרויסן פון שטאט האט די רעגירונג אים אויך צוגעשטעלט א נייעם קאר וואס ער זאל קענען נוצן איעדן טאג ווען ער קומט פון זיין הויז ביז צום ליכט-טורעם.
טעג גייען אריבער און מארק האט געטוען זיין ארבעט מיט א אויסטערלישן פונקטליכקייט, איין טאג באשליסט מארק אז ער גייט גיין א טריט ווייטער און ווייזן מיט וואספארא געטריישאפט ער נעמט זיין אמט, ער וועט גיין באזוכן אנדערע ליכט-טורעמס איבערן לאנד און זעהן וויאזוי די ארבעט ווערט דארט געטוען, זיכער וועט ער געוואר ווערן פארשידענע גוטע עצות און ידיעות וואס וועט מאכן זיין ליכט-טורעם בעסער און שטערקער, ער האט דאך א קאר, נו קען מען פארן…
…אזוי אינמיטן פארן מאכט זיך אונזער מארק א חשבון אז ס’איז דאך סתם א שאד פאר זיין צייט און אויך פאר זיין געלט צו גיין קויפן אויל-בענזין פאר זיין קאר, ער האט דאך ביי די ארבעט א ריזן טאנק דערפון …וואס וועט שוין אויסמאכן אז ער וועט אראפנעמען אביסל פאר זיין קאר, בסך הכל נוצט ער דאך מילא דעם קאר פאר זיין שטעלע און זיינע נסיעות זענען אויך פאר די רעגירונג צוועקן, איז דאך זיכער אז מיינע אויבערהערן וועלן נישט האבן קיין פראבלעם דערמיט.
אפאר וואכן גייען אריבער ויהי היום, איין אויפדערנאכט גייט מארק צו צום טאנק ארויסצונעמען אביסל אויל פארן ליכט-טורעם אבער דאס איז עס, די טאנק איז גענצליך ליידיג… פונקט צו זיין ביטערן מזל איז יענע נאכט די נאכט וואס פילע שיפן קומען אריין איינס נאכן צווייטן און ווי פארשטענדליך אָן די ליכט-טורעם מיט אזא טונקלקייט… די עקסידענטן האבן זיך אנגעפאנגען איינס נאכן צווייטן, פון אלע זייטן הערט מען ווי די שיפן זעצן אריין אין די פעלזען שטיינער, פון א שיינע רואיגע פארט איז געווארן איין גרויסע קאטאסטראפע…
מען האט געשטעלט מארק צום משפט, מארק וויינט בכיות …ס’איז געווען א טעות איך בין אויסגעלאפן פון בענזין, ס’איז געווען גענצליך אומערווארטעט, אבער נאך א קורצע אויספארשונג האט מען זיך איבערצייגט אז דער מארק פלעגט אנפילן זיין קאר איעדן טאג מיט די בענזין פונעם טאנק, האט מען אים געטוען פארהאלטן היתכן? …וואס הייסט איך האב עס נישט געטוען פאר מיר ס’איז גענצליך געווען פאר די רעגירונג איך בין ארום געפארן מיט מיין קאר נאר ווייל איך האב געוואלט באקומען גוטע עצות פון אנדערע בארטן וכו’ אבער דער שופט איז גענצליך נישט איבערגענומען דערפון און זאגט יא אמת די האסט עס געניצט פאר רעגירונג צוועקן, אבער די וואלסט עס געדארפט ניצן פאר דאס וואס איז וויכטיגער, אויף דאס וואס מען האט דיר געהייסן באלייכטן דעם גאנצן פארט, און דערפאר זאלסטו זיך פאקן די פעקלעך און פארלאזן דיין אמט.
דער נמשל פארשטייען מיר גאר פשוט אז הלל לערנט אז ווען א מענטש באקומט מתנות פון הקב”ה ווי שכל, ידיעות התורה, יראת שמים, אהבת ה’, שמחת החיים ליגט אויף אים א פליכט צו פארשפרייטן די ליכטיגקייט אויפן גאנצן האריזאנט אויב נישט איז ער א מועל בהקדש, הלל זאגט פארן איד אז ער איז א אויפזעהער איבערן ליכט טורעם און די אלע שיפן וואס גייען אדורך זיין בארטן דארפן די ליכטיגקייט, אויב אבער וועט ער נוצן זיינע מתנות און חושים נאר כדי זיך אליינס צו דערהייבן און עבודת ה’, אפילו דאס איז אויך ריכטיג און גוט אבער מיט דעם אלעם ווער ווייסט וואספארא קאטאסטראפע קען פאסירן.
דערמיט פארשטייען מיר גאר געשמאק די מחלוקת ב”ש און ב”ה ביי חנוכה, די בית שמאי האלטן אז דער ערשטע טאג חנוכה צינדט מען אכט לעכט ווייל אזוי פיל טאג האבן די לעכט געברענט בדרך נס אבער איינמאל מען האט שוין געוויזן די נס זאל מען זיך מצמצם זיין און אריין גיין טיפער אין די ענינים וואס דאס מיינט טיפער אריין אין די לעכטעלע, דערפאר צינדט מען איעדן טאג איינס ווייניגער און ווייניגער, ווייל דער עיקר איז זיך גאר שטארק צו פארטיפען אין די לעכטל, ווידעראום די בית הלל האלטן אז מען צינד די ערשטע טאג איין און דער נאך טוט מען איעדן טאג צולייגן א לעכטל ווייל דער עיקר איז ווי מער צו פארשפרייטן די ליכט וואס איז דא, איעדן טאג נאך אביסל, נאך א לעכטל און אזוי ארויסברענגן דעם פרסומי ניסא די גרויסע נס, די מנורה שטייט דאך דערפאר ביים אפענעם טיר כדי דערמיט צופארשפרייטן די ליכטיגקייט און דערווארעמען די קאלטע טונקעלע גאס און די וועלט, הנרות הללו קודש הם ואין לנו רשות להשתמש בהם… ס’איז נישט אונזערס מיר זענען נאר אחריות אנצוצינדען אז די פלאם זאל באשיינען אלע טונקעלע הערצער וואס לעכצן נאך אביסל פונעם אור הגנוז.
ביידע מהלכים זענען גאר אמת און ריכטיג, ווי חז”ל זאגן אונז “אלו ואלו דברי אלוקים חיים” אבער וואס מיר דארפן געדענקן איז הלכה כבית הלל מען פסקנט ווי בית הלל וואס דאס מיינט אז עס ליגט אויף אונז א חוב פון זיין א “מוסיף והוליך” נעמען איעדעס ביסל ליכטיגקייט און דערפון ארויסברענגן נאך א ליכטיגקייט, פון איין לעכטל דארף ווערן צוויי און אזוי ווייטער…
דאס איז וואס די פסוק זאגט אונז: יוסף הצדיק איז זוכה צו צוויי קינדער’לעך און מיט זייערע נעמען טוט ער פרעזענטירן די צוויי מהלכים אין עבודת ה’, זיין ערשטע קינד טראגט די נאמען מנשה – שיטות בית שמאי וואס דאס איז פארגעסן פון אלעס ארום נישט קיין חילוק וואס ס’גייט פאר ארום …איך מוז שטייגן, איך מוז מצליח זיין, ווי די פסוק זאגט כִּי נַשַּׁנִי אֱלֹקִים אֶת כָּל עֲמָלִי וְאֵת כָּל בֵּית אָבִי, ער פארגעסט פון אלעס ארום, און איז פארנומען נאר מיט זיינע פרעזענדליכע שוועריגקייטן און נסיונות, און אזוי אויך פארגעסט ער פון דער גאנצע מצב ביים בית אבי, ער פארגעסט אפילו פון זיינע ברידער ווייל ער איז פארנומען מיט זיין אייגענע שטייגן, מיט זיין אייגענע לעבן, אזוי ווי יוסף האט טאקע געלעבט ביז ער איז געווארן משנה למלך ווייל מ’זעט נישט אז יוסף זאל זיין פארנומען מיט העלפן אנדערע, אבער דערנאך קומט אפרים – שיטות בית הלל וואס דאס איז פארשפרייטן די ליכטיגקייט פאר אלע ארום, געדענקן אז דער מענטש פארמאגט כוחות פון ליכטיגקייט און איז מחיוב משפיע צו זיין פאר אנדערע, דער מענטש דארף צינדן איין לעכטל נאכן צווייטן, כִּי הִפְרַנִי אֱלֹקִים בְּאֶרֶץ עָנְיִי דא זעט מען שוין גאר גוט די פיין, מען זעט אין וואסערע מצב מען געפינט זיך ארום און ארום און מען נעמט זיך צו די ארבעט לפרות ולרבות צו משפיע זיין, צו צינדן ליכטעלעך אין די פינסטערניש.
ווען א טאטע קומט אהיים שבת פון שוהל און לייגט ארויף די הענט אויפן קינד’ס קעפל און מיט הארץ און געפיל וואונטשט ער אָן ישימך אלוקים כאפרים וכמנשה ווייל אלו ואלו דברי אלוקים חיים איעדע קינד דארף וויסן און געדענקן אז פון איין זייט דארף מען זיין א מנשה מען דארף קוקן נאר אויף זיך און ארבעטן אין די אייגענע שטייגן, אין די אייגענע עליות, אבער פון די צווייטע זייט דארפן מיר כסדר זיין א אפרים וואס דאס מיינט געדענקן אז איעדעס ביסל וואס מיר פארמאגן דארפן מיר איבערגעבן פאר אנדערע, מיר האבן א חיוב אָנצוצינדן איין לעכטעלע נאכן צווייטן, מיר דארפן זיין מוסיף והוליך.
אין פרשת ויחי, זעהן מיר אויך ווי אונזער זיידע יעקב אבינו ווען ער בענטשט די צוויי קינדער מנשה און אפרים פארציילט די פסוק אז ער האט פארטוישט די הענט און געלייגט די רעכטע האנט אויף אפרים, און די לינקע אויף מנשה כאטש אפרים איז די יונגערע, ווייל ווי מיר שמועסן, יעקב אבינו וויל ווייזן פאר אלע שפעטערע דורות אז אמת ביידע זענען וויכטיג אבער דער אפרים מוז זיין, דער אחריות איין איד פארן צווייטן, דער חיוב וואס מיר האבן אנצוצינדן איין לעכטל נאכן צווייטן, דער חיוב משפיע צו זיין פאר אנדערע, דער אויפגאבע פון זיך אומקוקן אויף די חבר’ס לעכטל צו ער ברענט לייכט און שיינט אדער צו איז ער גאר פארלאשן דאס איז וויכטיגער און חשובער, ווייל הלכה כבית הלל.
טייערע חבירים! מיר אלע טראגן די אחריות אז דער ליכט-טורעם פון אידישקייט זאל שיינען איבער די וועלט, און באלייכטן פאר אלע וואס קומען און גייען, השי”ת געבט אונז די זכיה ער געבט אונז די גרויסע אויפגאבע אויך געבט ער אונז פילע טאנקן בענזין און אויל, וואסערע זינד איז עס אויב מיר נעמען די בענזין און ניצן דאס נאר פאר אונזער פערזענליכע אידישקייט, וואס דאס מיינט אז מיר נעמען די אלע געוואלדיגע כלים וואס השי”ת שטעלט אונז צו כדי מיר זאלן קענען באלייכטן די וועלט און מיר נוצן דאס נאר פאר זיך, כאטש אז עס איז אויך ריכטיג און חשוב אבער דאך וועלן מיר געטראפן ווערן שולדיג ווייל פסקענען פסקענט מען ווי בית הלל אז מיר דארפן זיין “מוסיפין והולכין”, מיר דארפן פארשפרייטן דעם ליכט פאר אנדערע אויך, מיר דארפן נעמען די אלע כלים וואס השי”ת האט אונז באשאנקן צו דאס איז די הערליכע זיסע תוה”ק, צו דאס איז די אלע שיינע געשמאקע מצוות ומעשים טובים, בפרט די הערליכע אידישע קאלענדער מיט אלע אירע הייליגע ימים טובים ווי א חנוכה פורים פסח וכו’, און דערמיט אנצינדן איין לעכטל נאכן צווייטן, מזכה זיין אנדערע און באלייכטן זייער לעבן, טייערע חבר ס’מיינט נישט אז מיר דארפן אנפאנגן געבן שיעורים אדער איבערצוצייגן א צווייטן אז ס’איז דא א באשעפער, בסך הכל רעדט מען פון געבן א גוט ווארט, א שטיקל חיזוק, א גוטן געדאנק אין עבודת ה’, א אוזן קושבת, א שמייכעל פאר אונזערס א ברודער, לאזן אביסל אהבת ישראל אריינטראפן אין הארץ און נישט מקפיד זיין אז ס’גיסט זיך איבער, ארויסווייזן אביסל געפיל און אחריות פארן באשעפערס א קינד, שיין אריין ביי יענעם אין הארץ מיטן שיקן א קליינע מתנה אדער א בוך פון צייט צו צייט, געב אים די זכיה צו זעהן דיין הערליכן שבת טיש אדער שפירן די אינערליכע געפיל פון א אידישע שמחה, צינדט אָן דעם נר מצוה ותורה אור, אוי ווי שיין וועט ער ברענען און פון דעם איין לעכטל וועט זיך אנצינדן נאך איין, און פון דיין איין צינדל קענסטו ראטעווען גאנצעטע פלאמען פון אידישע דורות… חז”ל זאגן אונז הרגיל בנר הויין ליה בנים תלמידי חכמים דאס הייסט ווער ס’פארשפרייט די לעכט פון חנוכה און איז מקיים דעם פרסומי ניסא, ער איז מפרסם דעם נס פאר אנדערע מיטן באלייכט זייער לעבן, ער מאכט זיכער אז ביים חבר, שכן, קרוב ברענט עס אויך, איז ער זוכה אז זיין אייגענע לעכטל זיינע אייגענע דורות וועלן שיינען און לייכטן, און ווען אלע אידישע קינדער וועלן לייכטן און ברענען איז דאך זיכער אז מיר וועלן זוכה זיין צו זעהן דעם ‘אורו’ של משיח בקרוב במהרה בימינו אמן.
לסיכום געדענק:
• יא ארבעט אויף זיך אליין, אבער פארגעס נישט קיינמאל פון דיינע ברידער.
• די אלע מתנות וואס השי”ת געבט אונז, איז אונז מחייב אז מיר זאלן עס איבערגעבן פאר אנדערע.
• לאז די ליכטיגקייט פון דיין מנורה באלייכטן די וועלט, און אנצינדן דעם אורו של משיח.
א פרייליכן חודש און א לעכטיגן חנוכה


text:
עלינו לשבח
עלינו לשבח איז א תפילה וואס לויט ווי עס שטייט אין כתבי רב האי גאון האט דאס יהושע בן נון ערפינדען תיכף נאכדעם וואס ער האט אריבערמארשירט מיט די אידישע ארמיי די שטאט יריחו, די ערשטע שטאט וואס יהושע האט איינגענומען אין ארץ ישראל, האט ער דעמאלטס געזעהן די פילע גויאישע אפגעטער, און ער האט זיי אלע פארטיליגט, האט יהושע דעמאלטס געזאגט די תפלה, ווי ער לויבט גאט מיט די ווערטער שֶׁלֹּא שָׂם חֶלְקֵנוּ כָּהֶם וֲגוֹרָלֵנוּ כְּכָל-הֲמוֹנָם, שֶׁהֵם מִשְׁתַּחֲוִים לְהֶבֶל וָרִיק, וּמִתְפַּלְּלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ. וַאֲנַחְנוּ כּוֹרעִים וּמִשְׁתַּחֲוִים וּמוֹדִים לִפְנֵי מֶלֶךְ מַלְכֵי הַמְּלָכִים הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא
ווען יהושע האט מלחמה געהאלטן אויף די שטאט יריחו האט ער געזאגט די תפלה זיבן מאהל אהין און צוריקוועגס און געבלאזן שופר ביז די מויער פון די שטאט איז איינגעזינקען.
לויט געוויסע פארשער איז די תפילה ערפינדן געווארן ביי די צייטן פון די תנאים.
די ווערטער "שֶׁהֵם מִשְׁתַּחֲוִים לְהֶבֶל וָרִיק, וּמִתְפַּלְּלִים אֶל אֵל לֹא יוֹשִׁיעַ" , איז אראפגענומען געווארן אין די צייטן פון די צענזור, צוליב וואס די קריסטן האבן געהאלטן אז די ווארט "ולריק" איז קעגן דעם אותו האיש וואס איז בגמטריא די זעלבע ווי ישו, אבער מ'האט עס דערנאך צוריקגעשטעלט. דער ערוגת הבושם פסק'נט אז מ'מוז עס זאגן, אנדערש איז מען משנה ממטבע שטבעו חכמים.
די צווייטע העלפט תפלה וואס פאנגט זיך אהן "(ו)על כן נקוה" האט עכן געמאכט ווען ער האט תשובה געטאן. על כן נקוה איז ראשי תיבות עכן.
כאטשיג וואס יהושע האט בלויז ערפינדן די תפלה פאר זיך פאר יענעם מאמענט, האבן שפעטער די קדמונים מתקן געווען מ'זאל דאס זאגן יעדן טאג נאך יעדע תפלה. דער ב"ח אין אורח חיים סימן קל"ג, זאגט דער טעם כדי איידער מ'גייט ארויס זיך אפטיילן פון שוהל ארבייטן מיט די גוים, זאל מען אריינברענגען און הארץ פון א אידן אמונה אין אויבערשטן כדי זיך נישט אפלערנען פון די געצין דינער.
לויט די הלכה דארף מען שטיין ווען מען זאגט די תפילה. עס איז אינטערעסאנט וואס דער חיד"א ברענגט אין זיין ספר עבודת הקודש להחיד"א אז עלינו איז גימטריא "ומעומד".


text:
1941
1941 איז דאס 41סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1941 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מערץ - די 34,149 יידן וואס וואוינען אין לובלין געפירט אין געטא וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דארטן
- 5טן מיי - דער קייסער היילע סעלאסי קומט צוריק אין עטיאפיע
- 10טן מיי
- צווייטע וועלט מלחמה: די געביידע פונעם בריטישן פארלמאנט דעמאלירט אין א דייטשער באמבארדירונג
- צווייטע וועלט מלחמה: רודאלף העס, פון די פירער פון נאצי דייטשלאנד, פאראשוטעט זיך אינעם פאראייניגטן קעניגרייך צו רעדן וועגן א פרידן אפמאך
- 8טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: דאס פאראייניגטע קעניגרייך אינוואדירט סיריע און לבנון.
- 14טן יוני - צענדליגער טויזנטער יידן פון די באלטישע לענדער פארטריבן אין סיביר
- 17טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך
- 22סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון בארבאראסא אקציע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד)
- 8טן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון באלאגערונג אויף לענינגראד, ווען דייטשע קראפטן רינגלען ארום לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אינעם סאוועטן פארבאנד
- 29סטן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון דער רציחה פון די קיעווער יידן אין באבי יאר דורך די נאציס און זייערע העלפער
- 2טן אקטאבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פונעם קאמף אויף מאסקווע
- 30סטן אקטאבער – 1,500 יידן פון פאדהייץ (אין מערב אוקראינע) ווערן געשיקט דורך די נאציס צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן אויגוסט - סלאבאדאן מילאסעוויטש, געוועזענער פרעזידענט פון יוגאסלאוויע און סערביע (געש' 2006)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן אויגוסט - מאקסימיליאן קאלבע, א פאלאק וואס האט געהונגערט צום טויט אין אוישוויץ (געב' 1894)
- 3טן אקטאבער - לואיס בראנדייס, אמעריקאנער יוריסט, ריכטער אינעם הויכגעריכט פון די פאראייניקטע שטאטן (געב' 1856)


text:
סיריע
סיריע (אױף אַראַביש الجمهورية العربية السورية) איז אַ לאנד אין מערבֿ-אַזיע. איר הויפטשטאט איז דמשק. סיריע האָט גרענעצן מיט לבנון (קײן מערבֿ און דרום), איראק (קײן מזרח), טערקיי (קײן צפֿון), ישראל (קײן דרום), און דער מיטלענדישער ים (קײן מערבֿ). סיריע האָט פֿאַרלאָרן די רמת הגולן במשך פֿון דער זעקסטאגיקער מלחמה אין יאָר 1967. דער פרעזידענט פֿון סיריע איז באשער על אסאד (بشار الأسد אין אראביש). די אָפֿיציעלע שפראך פֿון דעם לאַנד איז אראביש.
פון די ערשטע ציוויליזאציעס אין דער וועלט זענען געווען אין סיריע. די אוראלטע שטאט עבלע, וואו א פערטל מיליאן מענטשן האבן געוואוינט, ווערט פאררעכנט פאר א באווייז אויף א גרויסער סעמיטישער אימפעריע וואס האט געהערשט פונעם ים סוף ביז אנאטאליע אין די צייטן פון אברהם אבינו. במשך דער היסטאריע האבן געהערשט אין סיריע פארשידענע אימפעריעס, צווישן די שבטי ישראל, די אשורים, די בבלים, די פערסישע אימפעריע, די גריכן, ארמעניע, די רוימען, די ביזאנטישע אימפעריע, די אראבער און די קרייצצוגער. דמשק איז פון די עלצטע שטעט אין דער וועלט, און איז אמאל געווען די הויפטשטאט פון דער אומאיאדישער אימפעריע, וואס האט געהערשט פון שפאניע ביז צענטראל אזיע, צווישן די יארן 661-760.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער רוימישער היסטאריקער פליניוס דער עלטערער רופט דעם געגנט סיריע; אין זיינע צייטן איז זי געווען צעטיילט צווישן עטלעכע רוימישע פראווינצן.
גובערניעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סיריע ווערט צעטיילט אויף 14 גובערניעס.


text:
ירושלים
ירושלים (העברעיִש: יְרוּשָׁלַיִם, אַראַביש: القدس אַל-קודס) איז די אָפֿיציעלע הױפּטשטאָט פֿון מדינת ישׂראל, דער צענטער פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק, נאָך פֿון גאר אַמאָליקע צײַטן. די שטאָט איז פֿאַרהײליקט, אױף די דרײַ מאָנאָטעיִסטישע, גלױבנס: דאס ייִדישע, דאס איסלאַמישע, און דאס קריסטלעכע גלױבן. דאָס צענטראַלישקײט פֿון דער שטאָט, פֿאַר אַלע גלױבנס, האָט געברענגט אַ סך קריגערײַען און װעלט-מלחמות צװישן זײ, ביז הײַנטיקן טאָג. זייט דעם 19טן יארהונדערט האבן זיך אנטוויקלט ארום דער אלטשטאט אסאך נייע געגנטן, וואס זענען היינטצוטאג דער גרעסטער טייל פון דער שטאט.
די שטאָט פֿון ירושלים געפֿונט זיך אויף די "יהודה-בערג" צווישן דעם מיטלענדישן ים (הים התיכון) און דעם ים המלח אין אַ הויך פֿון אַ 650-840 מעטער איבערן מיטלענדישן ים. די שטאָט געפֿונט זיך אין די עקזײַט פֿון "מדבר-יהודה".
די צאָל פֿון די רעגנס איז 600 מילימעטר אין אַ ווינטער-צײַט. דער זומער איז הייס און טרוקן. דער ווינטער איז קאַלט און אַ רעגנדיקער. אָפֿטמאָל שנייט אויף אַ פּאָר טעג אין ווינטער. די צאָל פֿון דער פֿײַכטקייט איז ארום 60% .
ריכטיק אויף סוך 2011, איז דאָ אין ירושלים 804,355 בירגער.[1] די בירגערשאַפֿט מערט זיך, אין אַ צאָל פֿון 1.7 פּראָצענט אַ יאָר. די בירגער פון ירושלים זײַנען צומישט:
- צווישן זיי 497,000 (62%) וואָס זײַנען ײִדן.
- 281,000 (35%) זײַנען מוסולמענער אַראַבער.
- 14,000 (1.8%) זײַנען קריסטן.
- די פּראָפּאָרציאָנעלקייט צווישן מענער און פֿרויען איז : 1015 פֿרויען, צו 1000 מענער.
דער בירגערמײַסטער איז היינט ניר בארקאט. די שטאטראט האט 31 מיטגלידער. די גרעסטע פּאַרטיי אין דער שטאטראט איז יהדות התורה.
אינהאַלט
- 1 אין דער היסטאריע
- 2 וועלט אנערקענונג
- 3 געאגראפיע
- 4 טראנספארט
- 5 חינוך
- 6 בילדונג
- 7 טוריזם
- 8 קולטור
- 9 וועטער
- 10 צווילינג שטעט
- 11 גאַלעריע
- 12 וועבלינק
- 13 רעפערענצן
אין דער היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארצייטישע ירושלים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער אנהייב פון ירושלים איז געווען אויפן בערגל דרום פון הר הבית וואס מ'רופט היינט עיר דוד. בערך אין יאר ב'ת איז דער יישוב געווארן א שטאט. אין יאר ב'ת"ר - אפשר אפילו פריער - איז ירושלים שוין געווען אן אנגעזעענע באפעסטיגטע כנעענישע שטאט. בערך אין יאר ב'ת"ש האט אדוני צדק, דער מלך פון ירושלים, געפירט די מלכים פון דרום ארץ ישראל אין זייער קריג קעגן יהושע בן נון, וואס האט געזיגט איבער זיי אין עמק איילון. ווען די יבוסים זענען געקומען קיין ירושלים האבן זיי א נאמען געגעבן די שטאט „יבוס"; דער איז געבליבן 200 יאר ביז דוד המלך האט איינגענומען די שטאט. דער פסוק אין שמואל ב, פרק ה, 6-10 (און אויך אין דברי הימים א, יא) פארציילט וויאזוי דוד האט איינגענומען די שטאט. ירושלים איז צום ערשטן באשטימט געווארן אלץ הויפטשטאט אין יאר ב'תתק"ן דורך דוד המלך נאכדעם וואס ער האט געמאכט א בונד מיט די עשרת השבטים אין חברון.
תקופה פון בית ראשון[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דוד המלך'ס זון שלמה האט געבויט אין ירושלים דעם בית המקדש. אזוי ווי דער בית המקדש איז חרוב געווארן און מ'האט איבערגעאקערט די שטאט מערער מאל, איז שווער פאר די ארכעאלאגן צו טרעפן קלארע זאכן פון יענער תקופה. דער ערשטער ארט פון ירושלים, וואס מען רופט היינט עיר דוד, געפינט זיך לעבן דעם אראבישן דערפל סילוואן (דאס איז אראביש פארן שילוח).
ביז די יארן פון דער מלך חזקיהו (אין יאר ג'ר) האט זיך ירושלים פארגרעסערט אויף דעם מערב בערגל (היינט געפינט זיך דארטן דאס יידישע פערטל און דאס ארמענישע פערטל. אין יענע יארן האט די מיליטער פון אשור באלעגערט די שטאט, אבער זיי האבן נישט געקענט זי אייננעמען. איין טעם איז געווען דער שילוח טונעל דורך וואס וואסער האט אריינגעשטראמט אין דער שטאט פון דעם גיחון קוואל וואס איז דרויסן פון די מויערן פון ירושלים. צום זענען מלאכי חבלה געקןמען און אויסגעהרגעט גאר די מיליטער פון אשור.
אין יאר ג'שכ"ז האט די מלוכה פון בבל געהערשט איבער מלכות יהודה; דער מלך יהויכין און אלע חשובע יידן אין ירושלים זענען פארטריבן געווארן אין גלות. נבוכדנצר האט ארויפגעשטעלט צדקיהו אויף דעם טראן, אבער נאך 11 יאר האט ער מורד געווען און נבוכדנצר האט חרב געמאכט דעם בית המקדש אין יאר ג'של"ח. ווערנט די יארן האבן די ארכעאלאגן אנטפלעקט עטלעכע פייל-שפיצן פון די בבליים.
תקופה פון בית שני[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטל אלטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים איז אריבער אונטער דער הערשאפט פון די אומאיאדן ביז 750. דערנאך איז די הערשאפט אריבער צום אבאסישן כאליפאט ביז 969, ווען ירושלים איז אריבער צו דער פאטימישער דינאסטיע. דער מיטל מזרח, כולל ארץ ישראל, איז דעמאלסט אריין אין א נישט סטאבילער תקופה בי די סעלזשוקן האבן איינגענומען ירושלים אין 1071 אויף א קורצער תקופה.
מאדערנע תקופה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1860 האט מען אנגעהויבן בויען נייע געגנטן אינדרויסן פון די מויערן פון ירושלים. דער ערשטער געגנט איז געווען משכנות שאננים, די קאלאניע וואס משה מאנטיפיארי האט אויפגעשטעלט. מען האט באזעצט דעם געגנט אין 1866. א פאר יאר שפעטער אין 1868 האט הרב דוד בן שמעון פון מאראקא געבויט "מחנה ישראל", א געגנט פון קליינע הייזער מיט א שול "צוף דבש". אין 1869 האט ר' יוסף ריוולין אויפגעשטעלט נחלת שבעה. נאכהער האט דער עושר ר' דוד ריס מנדב געווען געלט צוצובויען צען הייזער מיטן נאמען "בית דוד" לעבן נחלת שבעה.
מרחשון תרל"ד (1873) האט ר' יוסף ריוולין געמאכט אן אסיפה דריי טעג אדורכצושמועסן אויפשטעלן נאך א געגנט ארויס פון די מויערן. רב מאיר אויערבאך אב"ד קאליש, און ראב"ד פונעם אשכנזישן בית דין אין ירושלים האט געגעבן א גרויסער סומע געלט פאר דעם צוועק, און האט אויך געקויפט פינף הייזער פאר זיינע יורשים, בתנאי אז טאמער איינער פארלאזט ארץ ישראל פארלירט ער זיין חלק אין דער ירושה.
אין אנהייב פון די 1970ער יארן האט מען אויפגעשטעלט די ישראל פאליציי הויפטקווארטיר אין קריית הממשלה אין מזרח טייל פון דער שטאט. אין אנהייב פון די 1980ער יארן האט מען אויפגעשטעלט דעם בנין פון דער באנק פון ישראל און אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעשטעלט לעבן דער באנק דעם הויכגעריכט אין דער קריית הממשלה אין מערב טייל פון דער שטאט..
וועלט אנערקענונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס אין מדינת ישראל איז ירושלים אנערקענט אלס די הויפטשטאט איז אבער ירושלים נישט אנערקענט אלס הויפטשטאט פון מדינת ישראל פון קיין שום אנדערע לאנד אין דער וועלט.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים געפינט זיך אויפן דרום עק פון א פלאטא אין די הרי יהודה, וואס נעמען איין הר הזיתים (צו מזרח) און הר הצופים (צו צפון-מזרח). די אלטשטאט איז הויך אומגעפער 760 מעטער. גאנץ ירושלים איז ארומגענומען מיט טאלן און טייכבעטן (וואדיס). די קדרון און גיא בן הנם טאלן קומען צוזאמען א ביסל דרום פון דער אלטשטאט ירושלים. אין דער צייטן פון דעם תנ"ך איז ירושלים געווען ארומגענומען מיט וועלדער פון מאנדלביימער, איילבירט ביימער און סאסנעס.
(מנחת)
מרכז
(מזרח ומערב)
מאפע פון ירושלים מיט די געגנטן. קליקט אויף א געגנט צו זען דעם ארטיקל.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עפנטלעכע טראנספארט אין ירושלים איז געגרינדעט בעיקר אויף צענדליקע שטעטלעכע אויטאבוס רוטעס, עטלעכע 45% פון די איינוואוינער אין ירושלים ניצן די שטעטלעכע אויטאבוסן צו פארן אין דער ארבעט און ארויס פון דער שטאט.
אויטאבוסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון די 1930ער יארן זענען די יידישע אויטאבוסן אין ירושלים געווען געפירט דורך דער "המקשר" געזעלשאפט, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה. היינט פירט אגד די אויטאבוס דינסט אין ירושלים. פון דער ירושלים צענטראלע אויטאבוס סטאנציע קען מען אנקומען צו רוב פלעצער אין לאנד. אגד און דן, און נאך פארשידענע געזעלשאפטן, פירן טויזנטער פאסאזשירן, פון און צו ירושלים.
אין מזרח ירושלים געפונט זיך א צענטראלע אויטאבוס סטאנציע, וואו אראבישע אויטאבוסן און טענדערן, פירן כמעט איבערן גאנצן מערב ברעג.
דעם 29סטן יוני 2010 גייט מען מאכן אסאך ענדערונגען אין די אויטאבוס רוטעס אין ירושלים.[2]
באנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
און ירושלים געפונט זיך די מלחה באן סטאנציע, און די תנכישע זאא באן סטאנציע. די באן רייזע קיין תל אביב געדויערט אומגעפער א שעה און פופציג מינוט, וועגן דעם איז די באן נישט אנגענעם פאר פאסאזשירן.
ישראל באנען בויט דעריבער א נייע באן סטאנציע, קעגן איבער דער אויטאבוס סטאנציע אויף יפו גאס, וואס וועט פארקורצן דעם וועג פון ירושלים קיין תל אביב, צו א האלבע שעה.
זייט 19טן אויגוסט 2011 פארט דער טראמוויי אויף דער רויטער ליניע.
שאסייען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די אלטע הויפטגאסן אין ירושלים איז די יפו גאס. היינט זענען די הויפטגאסן שאסיי 60, וואס אין ירושלים ווערט "גערופן שאסיי 1", און דער בעגין שאסיי.
שאסיי נומער 60 פארט אויף צפון קיין ראמאללא, שכם. און אויף דרום, דורך תלפיות געגנט, ביזן דורכגאנג צו בית לחם. שאסיי נומער 60 ווערט גערופן דארט דער "טונעלן שאסיי" וואס טראגט קיין חברון, און באר שבע.
דער שאסיי פון ירושלים תל אביב, פירט אריין אין גבעת שאול און רוממה געגנט, שאסיי 1 (ישראל), ירושלים האט ארויסגעבויט א שאסיי וואס פירט צום צפון טייל ביז פראנצויזישן בערגל, וואס פון דארט קען מען פארן גלייך קיין מעלה אדומים, אזוי אז מען מוז נישט אריבער פארן די שטאט.
אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעבויט אין ירושלים דעם בעגין שאסיי, וואס לינדערט די שווערע פארקער אויף לאקאלע גאסן, עס פאנגט זיך אן אין מלחה געגנט, פארט אריבער די געגנטער אויף דער מערב זייט פון שטאט, וואו זי קומט אן קיין עטרות קאמערציאלע געגנט, און דארט ווערט דער שאסיי פארבינדן צו שאסיי 443, דער מודיעין שאסיי.
גאלדא מאיר שאסיי, איז א טייל פון שמואל הנביא גאס, קומט אן קיין רמות, און קיין גבעת זאב.
חינוך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים פועלן אסאך חדרים, ישיבות און מיידלעך סעמינארן. צווישן די ישיבה-גדולה'ס זענען: די מירער ישיבה (די גרעסטע ישיבה אין דער וועלט), חברון ישיבה, קול תורה, שפת אמת, מרכז הרב און בריסק.
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שולעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים האט שטאטישע שולעס וואס ווערן געפירט לויט דעם בילדונג מיניסטעריום אין מדינת ישראל, ווי אויךחרדישע חדרים און מיידל שולעס, און אויך אראבישע שולעס.
- יידישע שולעס
אין ירושלים ריכטיק פאר 2010, 61% פון די תלמידים אין כיתה א' זענען חרדים. די געביידעס פון סעקולערע שולעס און קידערגארטנס וואס זענען מער נישט געניצט זענען ווידערגעבויט און געניצט היינט פאר חרדישע מוסדות.
- אראבישע שולעס
די אראבישע בילדונג אין ירושלים גייט אן אין מזרח פון דער שטאט און שליסט איין סיי שטאטישע שולעס סיי פריוואטע.
אקאדעמישע אנשטאלטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך אינסטיטוציעס פאר העכערער בילדונג, צווישן זיי די בצלאל אקאדעמיע פאר מאדעלירונג און קונסט, ירושלים הויכשולע פאר טעכנאלאגיע, די אקאדעמיע פאר מוזיק און טאנץ.
אויך אין ירושלים איז דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, וואס ווערט גערעכנט צווישן די 100 פירנדיקע אוניווערסיטעטן אין דער וועלט אין פארשונג, צוזאמען מיט דער אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך. דער אוניווערסיטעט האט דריי קאמפוסן אין דער שטאט: הר הצופים, עדמונד י' ספרא גבעת רם און עין כרם.
ירושלים דינט אויך אלס פלאץ פון אסאך פארשונג אנשטאלטן ווי די ישראלישע אקאדעמיע פון וויסנשאפטן, אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך, ישראלישער אינסטיטוט פאר דעמאקראטיע, וואן ליר אינסטיטוט און שלום הארטמאן אינסטיטוט.
טוריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2009 האט מען איינגעשריבן אין די האטעלן אין ישראל 8.1 מיליאן איבערנעכטיקן פון טוריסטן, צווישן זיי 2.6 מיליאן אין ירושלים, קעגן 1.9 מיליאן אין תל אביב. אויך די צאל נאכטלעגערס פון ישראלישער אין יענעם יאר איז געווען העכער אין ירושלים ווי אין תל אביב - 639 טויזנט קעגן 435 טויזנט.[3] די צאל האטעל צימערן אין ירושלים איז מער ווי 10,000 צימערן, און דער פלאן פון דער שטאטראט איז צו העכערן די צאל צימערן נאך 8,000 ביז 2020.
אין 2010 איז ירושלים גראדירט געווארן ערשטער פלאץ אין דער ליסטע פון "בעסטע שטעט פאר שפאצירן און פארוויילן" פונעם מאגאזין "Travel + Leisure", אין דער קאטעגאריע "אפריקע און מיטל מזרח".[4] יענעם יאר איז ירושלים געווארן גראדירט דורכן TripAdvisor וועבזייטל אין זיבעטן ארט אין דער ליסטע פון בעסטע שטעט אין דער וועלט אין דער "קולטור און באזוכן טוריסטישע ערטער" קאטעגאריע.[5] אזוי אויך איז די שטאט אויסגעקליבן געווארן צו זיין די הויפטשטאט פון אראבישער קולטור פאר 2009.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוזייען און נאציאנאלע אנשטאלטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך די מערהייט פון די צענטראלע קולטורעלע אנשטאלטן אין ישראל, למשל דער ישראל מוזיי, איינער פון די פירנדע מוזייען פאר קונסט אין דער וועלט, וואס נעמט איין דעם היכל הספר וואו ס'איז געשפייכלערט דעם עלצטן תנ"ך אין דער וועלט.
וועטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין זומער איז ווארעם און טרוקן, אין ווינטער איז קאלט און עס רעגנט; אמאל שנייט אויך,בפרט אין די הויכע געגנטן.
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ניו יאָרק, פאראייניגטע שטאטן - 1993
- פראג, טשעכיי
גאַלעריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
-
-
-
בית ראש הממשלה - בית אגיון
-
-
-
-
-
-
דער בית מדרש פון בעלזא אין ירושלים
-
-
-
-
-
קינג דעיוויד האטעל - עס איז דער באַאַמטער אַקקאָממאָדאַטיאָן פֿאַר געסט פון די רעגירונג פון ישראל
וועבלינק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע וועבזייַטל פונעם ירושלימער מוניציפאליטעט
- Jerusalem.muni.il - אתר האינטרנט של עיריית ירושלים
- המפה הירוקה של ירושלים - מדריך אתרים ועסקים בני קיימא בעיר
- לקט נתונים לרגל יום ירושלים תש"ע, 10 במאי 2010, הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה
- ספריית ירושלים הווירטואלית - מאגר אקדמי של האוניברסיטה העברית ואוניברסיטת אל-קודס
- ישראל ברדוגו, ירושלים של מעלה - פרויקט צילום ממעוף הציפור, כיכר השבת מוסטער:תמונה
- הלל כהן, כיכר השוק ריקה - עלייתה ונפילתה של ירושלים הערבית 1967 - 2007, הוצאת עברית, 2007
- מאיה חושן, מיכל קורח, על נתונייך ירושלים 2014, מכון ירושלים לחקר ישראל מוסטער:גוגל ספרים
- אורה אחימאיר ויעקב בר סימן טוב, 40 שנה בירושלים, בהוצאת מכון ירושלים לחקר ישראל.
- שנתון מערכת החינוך בירושלים לשנת 2014
- Jerusalem.com – ירושלים בתמונות, קטעי וידאו וסיורים וירטואלים מוסטער:אנגלית
- שמות רבים לירושלים, בתוך: ד"ר לאה מזור, על מקרא הוראה וחינוך
- מכון ירושלים לחקר ישראל: פרסומי מחקר בנושא ירושלים
- השנתון הסטטיסיטי לירושלים, מכון ירושלים לחקר ישראל
- מחקר אודות מנופי הפיתוח של ירושלים (פרויקט "מרום")
- נא להכיר הקו העירוני שחילק את ירושלים עד 1967 בלוג "מאוצרות ארכיון צה"ל ומעהב"ט"
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 באפעלקערונג פון ישראל לויט יישובים, 2011, צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק
- ↑ ענדערונגען אין בוס רוטעס אין ירושלים
- ↑ "התיירות לישראל 2009 - דו"ח סטטיסטי" פונעם טוריזם ביורא
- ↑ World's Best Awards 2010 - Africa and the Middle East. דערגרייכט דעם 2010-07-11.
- ↑ Jerusalem ranked among the best cities in the world. דערגרייכט דעם 2010-10-10.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעשט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
טוויטער
טוויטער איז א פרייער בחינם'דיגער סאציאלער נעטווארק און מיקרא-בלאגן סערוויס וואס ערמעגליכט אירע באנוצער צו שיקן און ליינען מעסעזשעס באוויסט אלס טוויטס.
טוויטס זענען גאר קורץ ווי SMS טעקסט מעסעדזשעס - עס איז נישט מעגליך צו זיין גרעסער פון 140 כאראקטערן אויף איינמאל.
מע קען זיך אויפסיינען צו באקומען אדער שיקן אלע פידס פון די צעלפאנען. (מע ברויך טשעקן מיט די אייגענע סעלפאן סערוויס פארזארגערס וויפל עס קאסט אייך א טעקסט ).
עס ווערט ארויפגעשטעלט אויף א באנוצערס פראפייל אלע זיינע 'דערהיינטיקן' און אויב סיי וועלכע באנוצער וויילט אויס צו נאכגיין אייערע דערהייטונגען ווערט עס 'דעליווערט' צו זיין 'טוויטער פיעד'. מ'קען זיך פארשפארן פונעם ברייטן פובליק די 'אפדעיטס' אזוי אז קיינער בלויז חברים און נאנטע זאלן דאס קענען ליינען, און מ'קען אויך באלקירן ספעציפישע באנוצער זאלן דאס נישט קענען באקומען אין זייער פיד אבער זיין אפען פארן ברייטן פובליק.
עס מאכט נאך נישט קיין געלט ווייל עס פארקויפט נישט קיין רעקלאמען.
די גרינדער זענען א גרופע חברה איינער האט בעפאר דעם געארבעט אין גוגל'ס בלאגער קאמפאני.


text:
גרשון העניך ליינער
רבי גרשון העניך ליינער ( ה'תקצ"ט - ד' טבת ה'תרנ"א) איז געווען דער ערשטער ראדזינער רבי, א זון פון דעם איזשביצער רב ר' יעקב ליינער דער בעל מחבר פון די ספרים "בית יעקב", וואס איז געווען א זון פון רבי מרדכי יוסף ליינער, דער ערשטער רבי פון איזשביצא.
רבי גרשון העניך איז געווען א גאון און א רבי, עס איז געווען ווייניג אזעלכע גאונים און קענערס ווי ער, ער האט געקענט כל התורה כולה ממש, ווי מען זעט אין זיינע ספרים.
ער איז געקרוינט אלס רבי נאך זיין פאטערס פטירה, ט"ו אב תרל"ח.
זיינע ספרים זענען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- סדרי טהרות (כעין גמרא לסדר טהרות)
- שפוני טמוני חול
- פתיל תכלת
- עין התכלת
- דלתות שער העיר
- תפארת החנוכי
- סוד ישרים אויף מועדים
- אורחות חיים, א ביאור אופן ספר אורחות חיים להרא"ש, והגהות אויף די עשר מילין דחסידותא פון רב, און אויף צוואות רבי אליעזר הגדול.
זיין שטורעמישע לעבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי די איין און צוואנציג יאר האט ער ארויסגעגיבן זיין ספר "סדרי טהרות" א גאונית'דיגע פירוש אויף סדר טהרות וואס האט נישט קיין פירוש הגמרא.
חידוש התכלת[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין אנטדעקונג פון די תכלת: ער איז באקאנט פארן זיין דער "מחדש התכלת". ער האט איבערגעדרייט א וועלט בשעתו טענה'דיג אז ער האט געפונען די "חלזון פיש" און ער ווייסט וויאזוי מ'ארבעט עס אויס צו מאכן דערפון "תכלת". זיין אלע חסידים און נאך פילע אנדערע האבן טאקע אנגעטוהן די תכלת, טראץ דעם גרויסן התנגדות און קעגנערשאפט פון רוב וועלט. ער האט ארויסגעגעבן אין יענער צייט דריי ספרים: "שפוני טמוני חול", "פתיל תכלת" און "עין התכלת".
ער האט געהאט שטיצע פון געוויסע גדולים. אבער רוב זענען ארויסגעקומען קעגן אים. צווישן דעם זענען פילע ארויס דערקעגן גאר שארף. און אים אויסגעטיילט ביטערע רדיפות.
ער איז נאך נסתלק געווארן אינמיטן דער פרשה און זיין זוהן האדמו"ר ר' מרדכי יוסף האט געדרוקט זיין דריטע ספר "עין התכלת".
ראדזינער חסידים מאכן נאך אלס היינט צוטאג'ס די תכלת און פילע גייען דערמיט.
זיינע קינדער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- רבי מרדכי יוסף אלעזר ליינער, זיין מ"מ אין ראדזין


text:
האטעל
האטעל איז א פלאץ פאר אש"ל פאר מענטשן וואס צאלן געלט זיך אויפצוהאלטן געוויינליך פאר א קורץ-טערמינענדיגער באזיס ווען מען איז אוועק פון די אייגענע היים צו אויף טוריזם, אדער א ביזנעס רײזע אדער א וואקאציע.
די מינימאלע סערוויסעס וואס דער האטעל שטעלט צו איז א בעט צו שלאפן און א טוש מיט א בית הכסא זיך אפציוואשן און טוען די געברויכן.
אבער רוב געבן שוין היינט מאלצייטן צו עסן, און א קליינער פרידזשידער צו האלטן פריש די עסן וואס מ'האט זיך מיט געברענגט, און זייף מיט שאמפו זיך אפציוואשן, אויך א טעלעוויזיע צו האלטן פארוויילט דעם קליענט.
די גרעסערע האטעלן שטעלן צו פארשידענע לוקסוסדיגע סערוויסעס פאר אירע אויפהאלטער ווי א רעסטוראנט, דעי קער, שווימבאד, ספאס און געשעפטן , מער גרעסערע האטלן האבן ביזנעס קאנפארענץ צימערן און אפילו זאלן צו דארטן אפהאלטן צוזאַמענטרעפונגען.
קלאסיפיקאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז איינגעטיילט ביז 5 שטערענעס צו מעסטן די רייכקייט פון די סערוויסעס פון א האטעל וואס דער בעסטער סטאנדארט און דעריבער דאס טייערסטער איז א פינעף שטערנדיקע האטעל.


text:
גבי אשכנזי
גבי אַשכּנזי איז געווען דער ניינצענטער שעף פון גענעראל שטאב אין צה"ל, די ישראלדיקע ארמיי. ער איז געבוירן אין יאר 1954.
זונטאג י"ד שבט תשס"ט, נאך דער געגאסענע בליי אפעראציע, האט ער געדאווענט ביים כותל צו דאנקען דעם אייבערשטן פאר די נסים אין דער אפעראציע, און צו בעטן פאן באפרייען פונעם געפאנגענעם זעלנער גלעד שליט וואס כאמאס האבן אים געכאפט דעם 25טן יוני 2006.[1]
אהוד ברק, וועלכע דינט אלס זיכערהייטס מיניסטער, האט נאך א סקאנדאל וואס האט אויפגערודערט ישראל, געמאלדן אז יואב גאלאנט, וועט איבערנעמען אשכנזי, ווען אשכנזיס טערמין וועט אפלויפן, אין פעברואר 2011.
יואב גאלאנט דער ערוויילטער שעף, איז נאך א סקאנדאל אויפגעזאגט געווארן, און אנהייב האט יאיר נווה אלטע קאמאנדיר פון צענטראל פראנט, געזאלט ווערן צייטווייליקע שעף, דערנאך איז בני גאנץ, אויסגעוועלט געווארן צו זיין נאכפאלגער פון אשכנזי.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "הרמטכ"ל התפלל בכותל לשחרורו של שליט", לדעת נייעס (ט"ו שבט תשס"ט). Retrieved on 2009-02-09.


text:
קאפיטאליזם
קאפיטאליזם איז א פאליטישע מעטאד וואס באגרעניצט די רעגירונג פון זיך אריינמישן אין דער עקאנאמיע און סאציאלאגיע פון די בירגער און לאזן א פרייען מארק. לויט דעם מעטאד, האט יעדער בירגער א זכות אנצופירן זיין פארמעגן אויף א פאל אז די רעגירונג זאל זיך נישט מישן אין זיין פארמעגן צוליב עקאנאמישע אדער סאציאליסטישע סיבות. דער מעטאד האט זיך אנטוויקלט אין אייראפע צווישן דעם 16טן י"ה און דעם 19טן י"ה.
דאָס ווארט "קאפיטאל" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט "הויפט". דער ווארט האט קארל מארקס אריינגעבריינגט אלס א נעגעטיוו-ווארט, אבער עס איז שפעטער אנגענומען געווארן אויך ביי די קאפיטעליסטן.
ביי קאפיטאליזם מעג יעדער איינער פארקויפן אדער בארגן זיין פארמעגן, און א צווייטער מעג קויפן אדער בארגן פון זיי. ווען איינער וויל פארקויפן און א צווייטע וויל קויפן, דארפן זיי נישט נעמען רשות ביי קיינעם. מענטשן קענען פירן א מארק (קויפן און פארקויפן איינער מיט אנאנד) אן בעטן רשות. די דעפיניציע פון קאפיטאליזם און די פרייער מארק עקאנאמיע האט דער פילאסאף אדם סמיט איינגעפירט (אין זיין בוך "די רייכקייט פון פעלקער").
ליבעראליזם איז פרא-קאפיטאליזם. אבער סאציאליזם, נאציזם, פאשיזם, אנארכיזם, קאמוניזם און סאציאל דעמאקראטיע זיינען אנטי-קאפיטעליזם.
אין יאר ה'תרפ"ט, נאך דעם וועלט ווירטשאפט קריזיס וואס האט פאסירט צוליב די קאפיטאליזם וואס האט געהערשט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, האט דער 32סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, איינגעפירט די נייע ארדענונג. טייל האלטן אז ער איז געווען באאיינפלוסט פון דעם עקאנאמיסט דזשאן מיינארד קינס, וואס האט געהאלטן אז קאפיטאליזם קען זיך נישט ראטעווען אליין פון א דעפרעסיע, דערפאר מוז די רעגירונג אין אזא פאל ארויסגעבן מער געלט ווי עס קומט אריין פון שטייערן.


text:
מאנגאליי
די מאָנגאָלײַ (מאנגאליש: MoHroл) איז אַ לאַנד אין אַזיע מיט קיין אויסגאנג צום ים. איר הױפּטשטאָט איז אולאַנבאַטאָר. זי גרענעצט רוסלאנד צו צפון און כינע צו דרום. מאנגאליי איז דאס 18טע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, מיט א שטח פון 1,564,116 קוואדראט קילאמעטער.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער תחום פון מאנגאליי איז משולט געווען ביי פארשידענע נאמאדישע אימפעריעס, בתוכם די שיונג-נו, די שיען-ביי, די רוראן, די געטערקס. אין 1206 האט דזשינגיס כאן געגרינדעט דימאנגאלישע אימפעריע, און זיין אייניקל קובליי כאן איז שפעטער מנצח געווען כינע, דערביי האט ער אנגעהויבן דארטן די מאנגאלישע יואן דינאסטיע. נאך דעם פאל פון יואן דינאסטיע, זענען די מאנגאלן צוריקגעלאפן צום מאנגאליי, און זיינען צוריקגעגאנגען צו קריגן צוויישן זיך און גנב'ען טיילמאל פון כינעזישע גרענעץ-דערפער. אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער, מאנגאליי איז אונטערגאגאנגען דער השפעה פון טיבעטישן בודהיזם. דורך די תקופה פון דער טשינג דינאסטיע אין כינע ביים סוף פון 17טן יארהונדערט, איז מאנגאליי געווארן א חלק פון יענער אימפעריע. נאכעם פאל פון דער טשינג דינאסטיע אין 1911, איז מאנגאליי נאכאמאל זעלבשטענדיג געווארן.
די מדינה איז שפעטער אונטערגעגאנגען דער סאוועטישער השפעה, און געווארען א סאוועטע רעפובליק אין 1924. נאך די אנהייב פונעם סאוועטן פארבאנד'ס פאל אין 1989, מאנגאליי האט איהרע אייגענע רעוואלוציע געהאט אין 1990, דערפון איז מאנגאליי'ס ווערן א מאדערנישע און דעמאקראטישע מדינה אנגעהייבט.
פאליטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מאנגאליי איז א רעפובליק און האט א פארלאמענטע סיסטעם. דער פרעזידענט איז געוויילט ביי דער פאלק'ס אפשטים. די דעפוטאטן אין דער נאציאנאלער פארזאמלונג, וואס זענען אויך געוויילט ביי פאלקסאפשטום, באשלאסן דעם פרעמיער מיניסטער. דער פרעמיער מיניסטער נאמינירט קאבינעט מיניסטארן מיטן פרעזידענט'ס עצה. די פארזאמלונג שפעטער קאנפירמירט די קאבינעט מיניסטארן.
מאנגאליי'ס קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון אויסדרוק און רעליגיע.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די געאגראפיע פון מאנגאליי איז אפגעטיילט אין צוויי חלקים, מדבר אין דרום און בערגער אין צפון און מערב. דער מערטייל פון מאנגאליי איז סטעפ, און 11.2% פון די מדינה'ס שטח איז באדעקט מיט וואלד-ערטער. די מדינה איז הייס אין זומער און זעהר קאלט אין ווינטער, ווען די טעמפעראטור קען גיין ווי נידריג ווי -30 ס' (-22 פ').
מאנגאליי איז הויך, קאלט, און ווינטיק. די זומערס זענען קורץ און די ווינטערס לאנג. די מדינה האט בערך 257 טעג אן וואלקנס א יאהר.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מאנגאלישערס זענען בערך 95% פון די באפעלקערונג, און זיי זענען אפגעטיילט אין גרופעס ווי די כאלקע און ענדערערס, און די אונטערשייד צווישן זיי איז, איבער הויפט, וועלכע מאנגאלישע דיאלעקט זיי רעדן. די כאלקעס זענען 86% פון דעם מאנגאלישן פאלק, און די איבעריגע גרופעס זענען די אויראטן, בוריאטן, וכו'. טערקישע פעלקער (קאזאכן, טאוואנען, אוזבעקס) זענען 4.5% פון מאנגאליי'ס באפעלקערונג, און די איבעריגערס זענען רוסישערס, כינעזישערס, קארעישערס און אמעריקאנערס.
שפראכן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אפיציעלע שפראך פון מאנגאליי איז מאנגאליש, און ווערט גערעדט דורך 95% פון דער באפעלקערונג.
היינט ווערט מאנגאליש געשריבן מיטן קירילישן שריפט, אבער מען פלעגט עס שרייבן מיט די מאנגאלישע אותיות. עס איז געווען אויספלאנירט אן אפיציעליער צוריקברענגען פון די אלטע אותיות ביים יאר 1994, אבער וויבאלד אז עלטערע מענטשן האבן פארשידענע פראבלעמן געהאט, עס איז נאך נישט צוריקגעבראכט געווארן. פונדעסטוועגן, די טראדיציאנעלע אלפאבעט ווערט צוביסלעך גענוצט מער אין מאנגאלישע שולן.
רוסיש איז די מערסט גענוצטע פרעמדלאנדישע שפראך אין מאנגאליי, און נאך איר ענגליש, אבער לעצטס ענגליש ווערט צו זיין גענוצט מער פון רוסיש ווי די צוויטע שפראך. קארעיש איז אויכעט מפורסם, וויבאלד אז טויזנטער מאנגאלער ארבעטן אין דרום קארעע.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין מאנגאליי, האלדז-זינגען מוזיק, אדער כומעי, איז פאפולאר, בפרט אין מערב מאנגאליי.
דער סימן אויפן לינקסער זייט פון מאנגאליי'ס פאן איז א בודהיסט געשטאלט וואס הייסט סאיאנבא. עס רעפריזענטירט די זון, לבנה, שטערן און הימל.


text:
סאשא בארון כהן
סאַשאַ באַראָן כּהן איז געבוירן אין יאר ה'תשל"א צו פרומע אידישע עלטערן[1] אין שטאט די לאנדאן אין ענגלאנד.
זײַן טאטע האט א קלייד געשעפט און זיין מאמע איז געבוירן אין ישראל פון ספרדישן אפשטאם.
ער איז באקאנט אלץ א פאפולערער אקטיאר און זיין לעצטע פילם באראט איז געווען זײן פאפולרסטע פילם.
ער עסט נאר כשר און ענטפערט נישט קיין טעלעפאן אום שבת[2] און שװער האט ער זיך ערלױבט צו גײן אױף סעטארדעי נייט לייו װאס ווערט פראדוצירט שבת. כאטש ער האט נישט קיין פראבלעם מיט נגיעה בנשים.
ער איז א חתן צו איינער פישער אן אקטריסע פון אויסטראליע וואס האט זיך מגייר געווען.
ער קומט יעצט ארויס מיט א נייע מאווי דער דיקטאטור.
פילמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- מאדאגאסקאר
- באָראַט
- מאדאגאסקאר צוויי
- בראנא
- דער דיקטאטור
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Mount, Harry (2006-09-15). "Kazakhstan launches propaganda campaign against Borat", Telegraph. דערגרייכט דעם 2006-11-06.
- ↑ Strauss, Neil. "Sacha Baron Cohen - The Real Borat - Finally Speaks", Rolling Stone Magazine.


text:
פולא
פולאַ ([pǔːla]; לאטייניש: Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea; איטאליעניש: Pola; דייטשיש: Polei, סלאוועניש: Pulj) איז די גרעסטע שטאט אין איסטריע קאנט, קראאטיע, פלאצירט ביים דרום שפיץ פונעם איסטריע האלבאינזל, מיט א באפעלקערונג פון 62,080 (2006). אזוי ווי דער גאנצער ראיאן, איז פולא באוואוסט פאר א צארטן קלימאט, א גלאטן ים און אומפארשטערטע נאטור. די שטאט האט א לאנגע טראדיציע פון מאכן וויין, פישעריי, בויען שיפן און טוריזם.
פולא איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער נאך פון אוראלט רוימישע צייטן.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פולא פליפארט געפינט זיך צפון-מזרח פון דער שטאט; ער באדינט סיי אינלענדישע סיי אינטערנאציאנאלע פארצילן.
די באן פארט צפון פון פולא אין סלאוועניע, אבער די באן פארט נישט אין אנדערע שטעט אין קראאטיע.


text:
מוח
מוח איז אן ארגאן אינעם קערפער אינעם קאפ וואס דינט אלס דער הויפט קאנטראל צענטער פארן לעבן. דער מוח דינט דעם מענטש אויף די פאלגענדע פליכטן:
• עס קאנטראלירט די טעמפרעאטור פונעם קערפער, בלוט דרוק, הארץ קלאפעניש ראטע, און אטעמען.
• עס נעמט איין און טוט מאטיריאליזירן אלעס וואס גייט פאר ארום איר דורך פארשידענע חושים ווי זען, הערן, שמעקן, קאסטן, שפירן, א.א.וו.
• עס טוט קאנטראלירן פיזיקאלע באוועגונג פונעם קערפער ווען מען גייט, שטייט, רעדט, זיצט, און יעדעס מאל סיי וועלכע קערפער טייל מאכט א באוועגונג.
• עס גיט די מעגליכקייט צו טראכטן, נוצן שכל , און שפירן הרגשים.
די אלע פליכטן זענען קאארדינירט, קאנטראלירט, און רעגולאטירט בי אן ארגאן וועלכע איז די גרויס ווי א בינטל קאליפיאר (בלומען קרויט). דער מוח.
אינהאַלט
צוזאמענשטעל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מוח פארמאגט בערך 100 ביליאן נערוו צעלן וואס ווערט גערופן נויראָנס. א נערוו צעל איז א באשטאנדטייל וועלכע האט די כוח פון איינזאמלן און אריבערפירן עלעקטרא-כעמיקאלע סיגנאלן פון איין ניוראן צום צווייטן גייענדיג א שטרעקע פון עטליכע מעטער אין חלקים פון רגעים.
ניוראנס זענען נישט אנדערש אין אויסזען אדער צוזאמענשטעל ווי אנדערע צעלן נאר האבן א באזונדערע כוח צו קענען טראנספערירן סיגנאלן.
א צעל באשטייט פון דריי טיילן:
1) די צעל קערפער איז די עצם מאסע פון די צעל און איז זעלבסט צוזאמענגעשטעלט פון דריי כעמיקאלן וועלכע פארמירן א צעל, ניוקלעס, וועלכע אנטהאלט די די-ען-עי (וועט מעגליך בעסער אוסגעשמועסט ווערן אין א באזונדערע ארטיקל), ענדאפלאזמיקרעטיקולום וועלכע בויט פראטעינס, און מיטאקאנדריא וועלכע פראדוצירט ענערגיע.
2) אַקסאָן. דאס איז די פאדעם טייל פון א נערוו צעל אויף וועלכע די עלעקטרא-כעמיקאלישע מעסעדזש ווערט טראנספערירט. די אקסאנס זענען ארומגענומען מיט א קליינע שיכט פעטנס גענוי ווי א ווייער איז ארומגענומען מיט פלאסטיק דאס צו באשיצן און פארמיידן קאנטאקט מיט אנדערע ווייער.
3) דענדרייטס. דאס זענען די נערוו ענדען וועלכע זענען ווי צווייגעלעך וואס צעשפרייטן זיך און מאכן קאנטאקט מיט אנדערע צעלן צו טראנספערירן אינפארמאציע און איינזאפן איר אייגענע ענווייראמענט. נערוו צעלן קומען אין אלע סייזעס און פארעמעס. איין איינציגע נערוו צעל ביים שפיץ פינגער קען אויסגעצויגן ווערן צו די לענג פון די הענט. רוב נערוו צעלן אינעם מוח זענען קורצע און מעסטן זיך עטליכע מילימעטער.
הויפט חלקים פונעם מוח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע מוח, פון דעם מענטש ביז דעם קלענסטן פייגל, איז צוזאמענגעשטעלט פון די פאלגנדע חלקים:
• ברעין סטעם - דער חלק איז אויך נאך א טייל פון די חוט השדרה און קאנטראלירט אלע אויטאמאטישע פונקציעס פונעם קערפער ווי די הארץ ראטע, בלוט דרוק, די באוועגונגן פון די הענט און פיס, און דעם גאנצן "אשר יצר" סיסטעם (פארדייען און ארויסגיין).
• סערעבעלום – דאס טוט אינטעגרירן אינפארמאציע פון די אויטאמאטישע סיסטעמען און שיקן מעסעדזשעס צו אנדערע חלקים אינעם מוח צו באריכטן אויב אלעס גייט כשורה און אויב נישט וואס דער קערפער זאל טאן דאס צו פאררעכטן.
• הייפאטעלעמוס און פיטואיטערי גלאנד – דאס קאנטראלירט די טעמפרעאטור פונעם מענטש, זיינע געברויכן, ווי עסן, טרונקן, און אויך טייל געפילן ווי ליבע, אגרעסיע, און הנאה.
• סערעברום – דער חלק איז באקאנט אלס די קארטעקס און איז געמאכט פון פייבער און אנדערע סטרוקטורן. דער חלק פון מוח טוט רעקארדירן אלע חושים, שיקט ארויס מעסעדזשעס פאר אלע סארט מאטאר פונקציעס, קאנטראלירט געפילן, איז מסדר זכרון, און לאזט דעם מוח טראכטן און רעאגירן צו ארומיגע געשעענישן.
די קארטעקס איז וואס מאכט א מוח "א מוח". ביי א פיש איז דער טייל גאר קליין און ווערט גרעסער לויט די פונקציעס פון דעם באשעפעניש. ביי א מענטש'נס מוח איז די קארטעקס דער גרעסטער טייל. דער מענטש איז נאר א מענטש וויבאלד ער קען גרייכן מיט זיין מוח וואס א בהמה קען נישט. די קארטעקס קאנטראלירט די מעגליכקייט פון לערנען וואס מיינט די פראצעסירונג פון אינפארמאציע, רעדן, און מבין דבר מתוך דבר.
בהמות, חיות, און עופות, זענען נישט קיין טראכטערס און זייער מוח טוט נאר ארבעטן זיי צו העלפן געבן זייערע באדערפענישן און זיך פארטיידיגן פון אטאקעס פון אנדערע באשעפענישן.
צענטראלע סיסטעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער קאמפיוטער קען היינטיגע צייטן גענוצט ווערן פאר א גוטע ביישפיל צו באגרייפן וואס א מוח דארף אלץ טאן צו זיין דער צענטראלער קאנטראל סיסטעם פונעם קערפער. דער קאמפיוטער איז אבער א פראגראמירטער גולם וועלכע קען נאר טאן דאס וואס מען האט אים אויסגעלערנט צו טאן. עס איז אמת אז פארגעשריטענע קאמפיוטערס קענען טראכטן, אבער זייער טראכטן איז אויך באגרעניצט מיט די אינפארמאציע וואס זיי האבן פון פאראויס.
דער מוח איז אויך א פראגראמירטער קאמפיוטער וועלכע קומט מיט יעדע באשעפעניש, אבער זיינע פונקציעס זענען אזוי קאמפלעקס אז נאך איבער 50 יאר פון שטודירן און פראדוצירן ראבאטן האט מען נישט באוויזן צו מאכן אפילו א ברעקל פון א מוח פון א באשעפעניש.
דער מוח קאנטראלירט אפילו די זאכן וואס מיר טראכטן נישט אז עס דארף א קאנטראל. נאר פאר דעם מענטש צו שטיין גלייך פארלאנגט זיך א מוח דאס צו קאנטראלירן און אנדערש וואלט דער מענטש אראפגעפאלן. יעדעס מאל מען שטרעקט אויס די האנט צו נעמען עפעס אדער שפירן עפעס גייט פאר א מעסעדזשינג סיסטעם פון הונדערטער מעסעדזשעס צווישן די מוסקלן און דער מוח וואס ווערט טראנספערירט דורך די נערוון.
דער מוח טוט הונדערטער אויטאמאטישע פונקציעס אויפאיינמאל ווען אין דער זעלבער צייט טוט עס פאטאגראפירן אלעס ארום זיך דורך די אויגן און אוועק לייגן אין זכרון די אינפארמאציע פאר שפעטערדיגע באנוץ. דער מענטש זעט, הערט, און שפירט מיליאנען שטיקער אינפארמאציע יעדן טאג וועלכער דער מוח טוט אוועקלייגן מיט א סדר און קען דאס צוריק ברענגן צענדליגער יארן שפעטער.
באשיצונג פונעם מוח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מוח איז אריינגעשטעלט אינעם צענטער פונעם שארבן איר צו באשיצן פון דרויסנדיגע אימפאקטן. אויסער דעם פארמאגט עס אן אינערליכע באשיצונג סיסטעם וועלכע איז א פליסיקייט וועלכע געפינט זיך נישט אינעם גאנצן קערפער. די פליסיקייט האלט דעם מוח שווימענדיג צו קענען פארנעמען דעם קערפער'ס באוועגונגן.
די פליסיקייט איז אויך א טייל פון די עצם מאסע פון דעם מוח און טוט אזוי פארמיידן די צעלן און באשטאנדטיילן זיך צו רייבן און שעדיגן איינע די אנדערע. די זעלבע פליסיקייט באשציט אויך די חוט השדרה וועלכע איז ממש ווי א טייל פונעם מוח און איינע קען נישט ארבעטן אן די צווייטע.
די פליסיקייט זעלבסט איז פארשטייט זיך אויך קאנטראלירט דורך דעם מוח וועלכע האלט איר אפגעטיילט פונעם בלוט סיסטעם פאר איר אייגענע צוועקן.
פאקטן וועגן דעם מוח[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א דורכשניטליכער מענטש קען סטאריזשען און פראצעסן איין טעראבייט פון דאטן.
מענער האבן א גרעסערער מח מיט 4 פראצענט ווי פרויען.
עס וועגט ארום אנדערטהאלבן קילא.
מענטשן און פרימאטן האבן א גרעסערן מוח (לויט זייער געוויכט) ווי אנדערע בעלי חיים.


text:
אורי צבי גרינבערג
אורי צבי גרינבערג (22סטן סעפטעמבער 1896, בילקאמין, מזרח-גאליציע – 9טן מיי 1981, רמת גן) איז געווען איינער פון די גרעסטער דיכטער-עקספּרעסיִאָניסטן אין ייִדישער און העברעיִשער ליטעראטור, דעפּוטאט פון דער ערשטער כנסת פון חרות-פּארטיי, לארעאט פון ישראל פריז פאר קינסטלערישער ליטעראטור פארן 1957 יאָר.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גרינבערג איז געבוירן געוואָרן אין בילקאמין, גאליציע,[1] דעמאלט אין באשטאנד פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, אין א חסידישער משפחה. פון זיין מאמעס צד איז ער געווען אן אייניקל פונעם שרף פון סטרעליסק, אויף וועמענס נאמען מ'האט אים גערופן. זיין פאטער איז געווען דער גלינער רבי, אן אייניקל פון רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו און רבי מאירל פרעמישלאנער. ווען ער איז געוואן אלט אנדערהאלבן יאר אלט, האט זיך זיין משפחה געצויגן קיין לעמבערג.
אורי צבי האָט באקומען א טראדיציִאָנעלן ייִדישן חינוך. אלס דיכטער אויף ייִדיש האָט ער דעביוטירט אין 1912 אין דער צײַטונג "דער ייִדישער ארבײַטער" (לעמבערג) און אויף העברעיִש – אין צײַטשריפט "השילוח" (אָדעס). זײַן ערשטע לידער-זאמלונג "ערגעץ אויף פעלדער" איז דערשינען אויף יידיש אין לעמבערג אין 1915. אין דעם זעלבן יאָר האָט מען גרינבערגן מאָביליזירט אין דער עסטרײַכישער ארמיי און ער האָט אָנטיילגעמונען אין שלאכטן אויפן סערבישן פראָנט. בעת דער מלחמה האָט ער געשריבן לידער אויף יידיש און אויף העברעיש און געפירט א פראָנט-טאָגבוך.
אין סוף פון דער מלחמה האָט גרינבערג זיך אומגעקערט קיין לעמבערג און אין נאָוועמבער 1918 איז ער געוואָרן אן עד פון א שוידערלעכן פּאָגראָם, וואָס פּאָליאקן האָבן געמאכט אויף די לעמבערגער ייִדן. אין 1919 האָט דער דיכטער ארויסגעגעבן אין לעמבערג זײַן צווייט בוך – "אין צײַטנס רויש". אין 1920 איז ער אריבערגעפאָרן קיין ווארשע. דאָרט איז ער געוואָרן באנאנד מיט פּרץ מארקיש און מלך ראוויטש איינער פון די גרינדער פון דער ייִדישער עקספּרעסיִאָניסטישער ליטעראטור-גרופּע "כאליאסטרע". באנאנד מיט ייִדיש האָט ער פארעפנטלעכט לידער אויך אויף העברעיִש. אין 1921 זײַנען אין ווארשע דערשינען גרינבערגס פּאָעמע "מעפיסאָ" און זײַן לידער-בוך "פארנאכטן-גאָלד". אין 1922 האָט ער אָנגעהויבן ארויסצוגעבן א ליטעראטור-זשורנאל מיטן נאָמען "אלבאטראָס". אויף זײַנע שפּאלטן האָט דער דיכטער פארעפנטלעכט זײַן פּאָעמע "אין מלכות פון צלם". די פּוילישע מאכט-אָרגאנען האָבן אים פאר דעם באשולדיקט אין פארשוועכן דאָס קריסטלעכע גלויבן און פארבאָטן ארויסגעבן "אלבאטראָס". אין 1923 איז גרינבערג אריבערגעפאָרן קיין בערלין, וווּ ער האָט פאָרגעזעצט ארויסגעבן "אלבאטראָס". ערב זײַן אוועקפאָרן איז אין ווארשע ארויסגעגעבן געוואָרן זײַן לידער-זאמלונג "קריג אויף דער ערד", אן איבערגעארבעטער וואריִאנט פון דער זאמלונג "ערגעץ אויף פעלדער".
אין 1924 איז דער דיכטער עולה געווען קיין ארץ-ישראל. פון דעמלט אָן האָט ער געשריבן איבערהויפּט העברעיִש. אין 1928 איז דערשינען זײַן ערשטע העברעישע לידער-זאמלונג "אנקריאון על קוטב העצבות". מיט א יאָר שפּעטער איז דערשינען זײַן צווייטע העברעיִשע זאמלונג "כלב בית". דער דיכטער איז געוואָרן אן אקטיווער מיטגליד פון דער רעוויזיִאָניסטן-פּארטיי בראש מיט זאב זשאבאָטינסקי. אין 1931 – 1936 האָט ער רעדאגירט די ווארשעווער וואָכנשריפט פון די רעוויִזיאָניסטן "די וועלט". סוף 1938 איז ער ווידער ארויסגעפאָרן קיין פּוילן צו רעדאגירן די ווארשעווער צײַטונג "דער מאָמענט". מיט א גרויסער מי האָט ער מצליח געווען אנטלויפן פון פּוילן און זיך אומקערן קיין ארץ-ישראל נאָכן אָנהייב פון דער צווייטער וועלט-מלחמה.
אין 1949 – 1951 איז אורי צבי גרינבערג געווען א דעפּוטאט אין כנסת פונעם ערשטן צונויפרוף. א שם פון א גרויסן העברעישן דיכטער האָט אורי צבי גרינבערגן געבראכט זײַן געווידמעט דעם חורבן פונעם אייראָפּעיִשן ייִדנטום לידער-בוך "רחובות הנהר", וואָס איז דערשינען אין 1951. נאָך דער זעקס-טאָגיקער מלחמה פון 1967 איז אורי צבי גרינבערג געווען טעטיק אין דער באוועגונג פאר "ארץ-ישראל השלימה".
אורי צבי גרינבערג איז אָנערקענט געוואָרן ווי איינער פון די גרעסטע העברעיִשע דיכטער. פאר זײַן העברעיִשער שאפונג איז ער באלוינט געוואָרן מיט חיים נחמן ביאליק-פּרײַז (1947 און 1957), מיט מלוכה-פּרײַז פון ישראל (1957), מיטן טיטל פון ערן-דאָקטאָר פונעם תל-אָביבער אוניווערסיטעט (1978). ער איז אויסדערוויילט געוואָרן אלס מיטגליד פון אקאדעמיע פאר העברעיִשן לשון (1959). פונדעסטוועגן האָט ער פּאראלעל געשאפן לידער אויך אויף יידיש אין סוף 50ער - אָנהייב 60ער יאָרן.
יידישע ווערק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אורי-צבי גרינבערג, געזאמלטע ווערק אין צוויי בענדער, ירושלים, תשלט
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אדער: ביאליקמין, ביאלה-קאמיין; פויליש: Biały Kamień. זעט בלאט וועגן דער שטאט אין פנקס קהילות פולין, בהוצאת יד ושם (אויף ענגליש)


text:
בשעת עטלעכע פון די קראַמבלינג פּאַלאַזזי באַמד אין וווויי זענען ווייל געזונט, אנדערע בלייַבן דאַלאַפּאַדייטיד; האט זיך אויסגעדרייט אין אָפּגעלאָזן אַפּאַרטמאַנץ, די פאַדעד כבוד פון זייער אָרנייט Facades איז נאָר קענטיק הינטער סטרינגס פון ברייטלי בונט וואַשינג. די יוואַקאַטיוו געשיכטע פון די שטאָט בלייבט זייער פיל אַ טייל פון די טעגלעך לעבן פון זייַן באוווינער, און די שטויביק וועב פון באַקקסטרעעט מאַרקעץ אין דער אַלט פערטל האט אַ מאַמאָשעסדיק מיטל מזרח פילן.
די Flip זייַט איז די מאָדערן שטאָט, אַ מיר קסנומקס-מינוט שפּאַציר אַוועק, טיילן פון וואָס קען זיין ניטלי דזשיגסאַוועד און סלאַטיד אין פּאַריז מיט זייער גריד סיסטעם פון ברייט אַוואַנוז ליינד דורך פאַרפירעריש שאַפּס און שיין קסנומקסטה יאָרהונדערט אַפּאַרטמאַנץ.
היסטאָריש פּאַלערמאָ
געגרינדעט דורך די פאָעניסיאַנס, וואס געהייסן עס זיז, פּאַלערמאָ איז געזעצט אין די אַכט יאָרהונדערט בק ווי אַ פּאָרט. זייַן אַנטוויקלונג פּאַראַללעלעד אַז פון סאָלונטאָ און מאָטיאַ. אַרטשעאָלאָגיסץ בכלל שטימען אַז די פאָעניסיאַנס זענען געווען געצוואונגען צו אַנטוויקלען די שטעט ווייַל זיי זענען געווען געצווונגען אויס פון מזרח סיסילי דורך די גריכן, אָבער דעם ציוויליזאַציע ס בייַזייַן אין מערב סיציליע געווען באַשערט. די גריכן גערופֿן די שטאָט פּאַנאָרמאָס, טייַטש "אַלע פּאָרט." די רעדאַגירן נאָמען, נאָך געניצט אין קאַטהאָליק טשורטש דאקומענטן געזונט אין די nineteenth יאָרהונדערט, איז געווען פּאַנאָרמוס.
די פאָעניסיאַנס 'קינדסקינדער און סאַקסעסערז, די קאַרטהאַגיניאַנס, געמאכט פּאַנאָרמאָס אַ צענטער פון האַנדל, און עס איז געווען זייער באַזע פּאָרט, אין קסנומקס בק, פֿאַר די נאַווי וואָס איז געווען defeated אין די שלאַכט פון הימעראַ. אין קסנומקס בק, פּאַנאָרמאָס לעסאָף אַראָפאַקן צו די גריכן. די פּוניק וואַרס נאכגעגאנגען, און די שטאָט איז געווען טייל פון די רוימער Empire פון קסנומקס בק. פאָעניסיאַן און רוימער פּאַלערמאָ עקסטענדעד פון די פּאָרט געגנט צוזאמען וואָס איז איצט קאָרסאָ וויטטאָריאָ עמאַנועלע צו קאָרסאָ קאַלאַטאַפימי אין דער געגנט ווייַטער פון די רויאַל פּאַלאַס (וויעוועד פון אַ דיסטאַנסע אין דעם Photo פון די מאָנאַסטערי פון הייליקער יוחנן פון די הערמיץ).
די פּאַלעאָ-קריסטלעך טקופע לינקס עטלעכע פרי קהילות אין דער שטאָט. זייַן ערליאַסט אמונה איז געווען אָרטהאָדאָקסי. לויטן אַ קורץ גאָטהיק פאַך און טיילמאָליק וואַנדאַל ריידז, פּאַנאָרמוס איז געווען טייל פון די מזרח רוימער (ביזאַנטין) Empire פון קסנומקס ביז קסנומקס, ווען עס איז אַראָפאַקן צו די ינוויידינג סאַראַסען אַראַבס ( "מאָאָרס"), וואס אויסגעדרייט פילע פון די קהילות אין מאָסקס. אזוי אנגעהויבן די מעמשאָלע פון די אַגהלאַביד דינאַסטיע פון וואָס איז איצט טוניסיאַ. פון קסנומקס, ווי באַל'האַרם, עס איז געווען די הויפּטשטאָט פון די עמיראַטע פון סיציליע פון די קאַלביטע דינאַסטיע, און עס איז פון אַז טאָג אַז פּאַלערמאָ מייַ זיין געהאלטן צו האָבן געווען די רויאַל הויפּטשטאָט פון סיסילי. (אויף אונדזער Simplified מאַפּע די דרייַ הויפּט אַראַבער דיסטריקץ זענען געוויזן אין געל).
די אַראַבס געבראכט די לימענע און דער מאַראַנץ, שטעקן צוקער, און די קאַלטיוויישאַן פון מאַלבערי ביימער, דאַטעס, וואַטע און שווער ווייץ. זיי באַקענענ ינאַווייטיוו יראַגיישאַן סיסטעמס און אַ ראָמאַן סיסטעם פון אַקוועדוקץ. פּאַלערמאָ איז געווארן איינער פון די מוסלים וועלט 'ס מערסט גלענצנדיק שטעט, סערפּאַסט בלויז דורך באַגדאַד.
אין סטאַרק קאַנטראַסט צו די נאָרמאַנס 'קאָנקוועסט פון ענגלאנד, די סיסיליאַן קאָנקוועסט איז געווען לאַנג און שווער. בלויז אין קסנומקס, כּמעט אַ יאָרצענדלינג נאָך זיי האט לאַנדיד בייַ מעססינאַ, האט די נאָרמאַנס, געפֿירט דורך ראבערט "גויסקאַרד" דע האַוטעוויללע, כאַפּן פּאַלערמאָ, און דעמאָלט נאָך אַ פינף-חודש סידזש. נומבערינג טאָמער ווי פילע ווי אַ דערט טויזנט, די רעזידאַנץ (פּאַלערמיטאַנס) פון דעם מידיוואַל מעטראָפּאָליס זענען מוסלימס, קריסטן און אידן פון יעדער טייל פון סיסילי און יעדער טייל פון די מעדיטערראַנעאַן. די אינזל איז געווען דער אָרט ווו מזרח באגעגנט מערב, און צפֿון באגעגנט דרום. אין די דעקאַדעס צו קומען, פּאַלערמאָ פלאָורישעד ווי די וועלטיאַסט שטאָט פון אייראָפּע, די וויקטאָר אין אַ סאַטאַל סיבלינג רייוואַלרי מיט אן אנדער ניי-נאָרמאַן שטאָט, לאָנדאָן.
פון די עלפט יאָרהונדערט פאָרויס, די געשיכטע פון פּאַלערמאָ איז לאַרגעלי דער געשיכטע פון סיסילי. טראָץ קורץ פּיריאַדז פון פאַרמעסט פון מעססינאַ און דעמאָלט קאַטאַניאַ, עס איז געווען די אַוועקזעצן פון די אינזל ס רעגירונג. דורך די nineteenth יאָרהונדערט, פּאַלערמאָ האט ווערן די פּלאַץ פון וווינאָרט פון רובֿ פון מערב סיסילי ס אדלשטאנד. זייַן גלענצנדיק פּאַלאַזזי זענען זייער לעגאַט. אויב מילאַן מיינט צו איגנאָרירן די מנוחה פון איטאליע, אויב רוים פּרעסומעס צו זייַן די נאציאנאלע הויפּטשטאָט, פּאַלערמאָ יגזיסץ אין אַ מעלוכע ניט קען אלץ האָפֿן צו פאַרנעמען.
זייַן אלטע און מידייוואַל היסטארישע דיסטריקט איז גרעסער ווי אַז פון קיין אנדערע איטאַליעניש שטאָט חוץ רוים און אפֿשר נאַפּלעס. סאָוטהערן איטאליע ס גאנצע היסטארישע לעגאַט יגזיסץ צוזאמען אַ קילאָמעטער פון קאָרסאָ קאַלאַטאַפימי --אַ פאָעניסיאַן-קאַרטהאַגיניאַן בית-עולם, רוימער האָמעס (אין פּיאַזאַ Vittoria), נאָרמאַן פּאַלאַסיז (די קובאַ און רויאַל פּאַלאַס) און בעראָוק קהילות. טאָמער קיין אנדערע גאַס אין אייראָפּע באָוס אַ יערושע אַזוי אלטע און אַזוי וועריד.
עס ס קיין אנדערע איטאַליעניש שטאָט גאַנץ ווי עס. פּאַלערמאָ איז אַן שטאָטיש פּאַראַדאָקס. לעבן אין דעם יינציק שטאָט קענען זיין טשאַלאַנדזשינג, כאָטש רובֿ פּאַלערמיטאַנס ויסקומען צו האָבן אַדאַפּט געזונט. וואסער איז ראַטיאָנעד; עס איז צוגעשטעלט פֿאַר אַ ביסל שעה יעדער צוויי אָדער דרייַ טעג, נאָר לאַנג גענוג צו פּלאָמבירן אַרויף די טאַנגקס אין רעזידאַנץ 'האָמעס. לופט קוואַליטעט בלעטער עפּעס צו זייַן געוואלט; אין קסנומקס Via Roma רעגיסטרירט דעם העכסטן שטאַפּל פון פּאַלוטאַנץ פון קיין הויפּט גאַס אין אַ גרויס איטאַליעניש שטאָט. פאַרקער אָפֿט קומט צו אַ גאַנץ אָפּשטעלן פֿאַר שעה; וויאַ רעגיאָנע סיסיליאַנאַ, די שטאָט 'ס הויפּט שאָסיי, איז פאַרנאַנט פֿאַר דעם, ספּעציעל לעבן די שוואַך-דיזיינד ויסבייַט בייַ וויאַ דאַ ווינטשי (און מאַקדאַנאַלדז און די יום טוּב ין). פּראַטעס אָפֿט בלאָק סענטראַל גאסן; די "מיני-רעוואַלושאַנז" זענען טאָמיד איבער דורך לאַנטשטיים. טראָץ אַזאַ ינקאַנוויניאַנסיז, פּאַלערמאָ בלייבט אַ בריליאַנט פון די מעדיטערראַנעאַן. ניט קיין באַזוכן צו סיסילי איז אלץ גאַנץ אָן אַ באַזוכן צו פּאַלערמאָ, אַ שטאָט וואָס פּערמיץ איינער ניט נאָר צו וויסן דעם אינזל אָבער צו נעמען צו פֿאַרשטיין עס.
פֿאַר וויזאַטערז צו פּאַלערמאָ
ווי סיסילי ס גרעסטער און מערסט קאָסמאָפּאָליטאַן שטאָט, פּאַלערמאָ Offers גרויס דיינינג ווי ווויל ווי ויסגעצייכנט שאַפּינג. כאָטש עס זענען גוט רעסטראַנץ איבער פּאַלערמאָ, זיי ניטאָ ניט גרינג צו געפֿינען. אין אַלגעמיין, מיר פֿאָרשלאָגן וואָס איר פּרובירן די אָנעס אויף זייַט גאסן אַנשטאָט יענע לעבן די פּאָרט (אויף וויאַ אַמאַרי און וויאַ Cavour), וואָס זאל זיין דיסקרייבד ווי "טוריסט רעסטראַנץ." (א נומער פון פּאַלערמיטאַן רעסטראַנץ און ווייַן באַרס זענען ליסטעד און ריוויוד אויף אונדזער ספּעציעל בלאַט דעדאַקייטאַד צו פּאַלערמאָ ס בעסטער רעסטראַנץ.)
איבער פּאַלערמאָ, עס זענען ויסגעצייכנט געבעקס שאַפּס און "באַרס" אַז דינען ייַז קרימז, פּייסטריז און, בעשאַס זומער חדשים, גראַניטאַ (טאַמיק יסעס). אויב איר ווילן צו פאַרזוכן די טעמפּטינג דילייץ אין אַ ליזערלי באַשטעטיקן, מיר פֿאָרשלאָגן די כיינעוודיק דרויסנדיק קאַפéס אויף וויאַ פּרינסיף אין בעלמאָנטע, וואָס ראַנז פון וויאַ Maqueda צו Via Roma נעבן די פּאָליטעאַמאַ טעאַטער. ליגן אין די שטאָט 'ס בעסטער שאַפּינג דיסטריקט, וויאַ בעלמאָנטע איז פֿאַרמאַכט צו פאַרקער, מאכן עס פּאַלערמאָ ס ענטפֿערן צו רוים ס פּיאַזאַ אין ספּאַין אָדער דורך קאָנדאָטטי. די שטאָט טוט ניט בלויז פאָרשלאָגן גרויס קוויזין און יקסייטינג געשיכטע. פּאַלערמאָ אויך האט עטלעכע זייער גוט שאַפּינג, און פילע פון די בעסער שאַפּס זענען קאַנוויניאַנטלי ליגן אין די שטאָט 'ס צענטער אַרום וויאַ Maqueda און וויאַ ליבערטà, ספּעציעל אויף די זייַט גאסן, ווו איר וועט געפֿינען שאַפּס אַז פאַרקויפן אַלץ פון אַנטיקס צו סיסיליאַן-געמאכט ספּעציאַליטעט סכוירע ווי סעראַמיק ייטאַמז און אָריגינעל צירונג.


text:
יבנה
יבנה (אַראַביש: ياڨني يبنة, ייבנאַה) איז א שטאט, אין צענטער דיסטריקט פון ישראל, און געפונט זיך צו דרום זייט פון גלייכע ים געביט. די שטאט געפונט זיך נעבן לאקאלע ראט חבל יבנה פון דרום, אשדוד פון דרום מערב, פון מזרח עטליכע קיבוצים, און שטעטלעך. איז א שטאט זינט 1986. לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (צב"ס), בייַם סוף פון 2010 האט די שטאָט געהאט אַ באַפעלקערונג פון 33,000.
אלטע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווארשיינליך איז די שטאט אויף די פלאץ פון די זעלבע אלטע שטאט, וואס איז שוין געווען אין די צייטן פון יידן אין ארץ ישראל, אין מלכי יהודה, די שטאט איז געווען אונטער די פלשתים, און זיי האבן געשטערט דאס לעבן פון די יידן. ביי די צווייטע בית המקדש, האט ינאי המלך איינגענומען די שטאט, און די שטאט איז געווארן א יידישע. ביים חורבן האט רבן יוחנן בן זכאי, באקומען ערלויבעניש דארט אויפצושטעלן די סנהדרין, נאכן ארויסגיין פון ירושלים. די סנהדרין איז געווען אין יבנה פאר זיבעציק יאר, נאך רבי יוחנן איז געווען רבן גמליאל פון יבנה, און נאכדעם איז די סנהדרין אריבער צו אושא, נאכן דורכפאל פון בר כוכבא אויפשטאנד. רבן גמליאל ליגט לויט דער טראדיציע אין יבנה. (די אראבער האלטן אז די קבר איז פון א געוויסער חבר פון מוכאמאד).
נייע צייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די צייטן פון אטאמאנישע אימפעריע, ביז די מלחמת השחרור, איז געווען דארט אן אראביש דארף, דער בריטישער מאנדאט, האט געברענגט דאס דארף צו א גינסטיקע וווקס, אבער די גבעתי בריגאדע האט איינגענומען דאס דארף אין יוני 1948, און די איינוווינער זענען אנטלאפן קיין עזה שטרייף.
אין 1949, איז אויפגעשטעלט געווארן די נייע יבנה, נאכדעם וואס די אלטע דארף איז חרוב געווארן, פון נייע עולים. און אין 1986, איז פון א לאקאלע ראט געווארן די שטאט יבנה.
ביי די געגאסענע בליי אפעראציע, איז יבנה געווען די מערסט צפונדיקע שטאט, ווי די סירענע איז געהערט געווארן, אבער קיינע קאסאם ראקעטעס, זענען נישט געפאלן אין שטאט זעלבסט.
טראנספארטאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארטאציע איז צוגעשטעלט צו דער שטאט דורך ישראל באנען, וואס האט צוויי באן סטאנציעס אין יבנה, יבנה מזרח און יבנה מערב (געעפנט אין פעברואר 2012).
געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יבנה איז געווען איינער פון די הויפּט פאַרצייַטיקע שטעט אין די דרום פלוין, פלאצירט 20 קילאמעטער דרום פון יפו, 15 קילאמעטער צפון פון אַשדוד, און 7 קילאמעטער מזרח פונעם מיטלענדישן ים.
נאָך דעם אומקום פון דעם צווייטן בית המקדש אין 68, האט רבן יוחנן בן זכאי אריבערגעפירט די סנהדרין קיין יבנה.
ספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מכבי יבנה איז דער שטאָטס הויפּט פוטבאָל קלוב.


text:
אויטאמאביל
אן אױטאָמאָביל אדער א קאר איז א קאסטן ארויפגעלייגט אויף 3 אדער 4 רעדלעך, קען פארן מיט'ן קראפט פון א ברענשטאף מאטאר. א קאר (פארקירצט פון קערידזש) איז דער בעסטער מיטל צו טראנספארטירן א קליינע צאל מענטשן, פון איין ארט צו דעם אנדערן, שנעל.
א געווענליכער קאר ארבעט דורך א 4 זעץ ברענשטאף מאטאר (four-stroke fuel engine), פון די וויכטיגסטע טיילן וואס מאכן דאס פארען זענען:
- דער מאטאר
- די אפקילער סיסטעם (cooling system)
- די עמישאן'ס סיסטעם.
- די אלטענעטאר
- די טראנסמיסיע
היינט מאכט מען שוין הייבריד אויטאס וואס פארן אויך אויף דער קראפט פון עלעקטריק.
אינהאַלט
דער מאטאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מאטאר פון א קאר ארבעט דורך דעם וואס עס איז דא א רינידיגע קעסטעל (סילינדער) ווי ברענשטאף קומט אריין וואס האט אין זיך אזא פלאנזשער (piston), די פיסטאן קען פארשטאפן אינגאנצן די סילינדער, אדער קען עס עפענען אינגאנצן די צילינדער.
די פיר זעצעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זעץ איז ווען די פיסטאן גייט אויף ארויף אזוי אז די דרוק וואס דאס מאכט באשאפט א וועקיום אין די סילינדער, צוליב דעם וואס עס איז דא א לאך אונטען פון די סילינדער וואס איז באהאפטן צו די ברענשטאף אריינשפריצער וועט די וועקיום אריינשלעפן מיט זיך ברענשטאף.
די צווייטע זעץ איז ווען די סילינדער איז אנגעפולט מיט ברנשטאף און די פיסטאן גייט אראף אזוי אז עס לייגט שטארקע דרוק אויף די סילינדער און די ברענשטאף ווערט צוזאמען געפרעסט (pressurized).
די דריטע זעץ איז ווען די פינק שטעקער (spark plug) וואס געפינט זיך אונטען פון די סילינדער גיבט ארויס א פינק, וואס דאס צינדט אהן די ברענשטאף און דורכדעם רייסט דאס אויף אזוי אז די פיסטאן פליהט ארויף מיט א געוואלדיגע קראפט.
די פערטע זעץ איז ווען די פיסטאן גייט צוריק אראפ און שטיפט ארויס אלע פארברענטע לופט פון די סילינדער, ווי אויך די איבריגע ברענשטאף אויב עס איז עפעס איבערגעבליבן, און פאנגט אהן נאכאמאל פון די ערשטע זעץ.
די דאך פון די פיסטאן איז באהאפטן צו א ראד וואס היידט די פיסטאן ראד (piston rod), די ראד איז באהאפטן צו די עק פון א רעדל וואס אינמיטן די רעדל איז דא א לאנגע ראד וואס ביי די עק ראד איז דא א ציינערדיגער רעדל וואס גייט צו די טרענסמישאן וואס פון דארט דרייט דאס די רעדער פון די קאר. און אזוי קען די קאר פארן.
דאס פליענדיגע רעדל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון די אלע 4 זעצן גיבט נאר די דריטע די קראפט פאר דעם מאטאר, כדי דער מאטאר זאל באלאנסירן די קראפט אזוי אז די פיסטאן זאל קענען אדורך מאכן אלע זעצעס, איז באהאפטן א פליענדיגע רעדל ביי די עק פון די ראד. די פליענדיגער רעדל איז א רעדל וואס וועגט גאנץ אסאך און וויבאלד ניוטאן לאו אוו מאשען זאגט אז איעדע זאך וויל בלייבן אין די סיטואציע וואס עס איז, און עס איז א שווערע זאך, און עס איז נישט דא וואס זאל דאס אפשטעלן פון זיך דרייען, דערפאר גיבט דאס די קראפט פאר די ראד זיך צו דרייען און אריינשטיפן און ארויפשלעפן די פיסטאן נאך דריי מאל.
דאס אלעס צוזאמען שטעלן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א געווענליכער קאר וועט האבן א מאטאר פון כאטש 4 סילינדערס, דאס גיבט אסאך מער קראפט אויף איינמאל, ווען עס איז דא מער ווי איין סילינדער דאן איז דא צוויי וועגן פון אויסשטעלן דעם מאטאר.
- איין וועג איז אז אלע סילינדערס ארבעטן אין די זעלבע זעץ ציילונג, אזוי אז ווען פיסטאן 1 איז יעצט ביי די צווייטע זעץ זענען אלע אנדערע פיסטאן'ס אויך ביי די צווייטע זעץ.
- די צווייטע וועג איז אז מען ציטיילט דאס (געווענליך אין 2) אזוי אז ווען פיסטאן 1 און 3 זענען ביי די ערשטע זעץ, זענען פיסטאן 2 און 4 ביי די דריטע זעץ.
סיי וועלכע וועג מען ניצט גיבט די איבריגע סילינדערס מער קראפט פאר די קאר.
די אלע סילינדערס, ראד, און רעדער, זענען געווענליך צוזאמען געשטעלט אין א שווערע אייזערנע קעסטינג (CASTING), געמאכט פון אייזען וואס קען אויסהאלט הויכע טעמפארטור. און פין די אייזערנע קעסטינג קומט ארויס רעדער צו וואס די עיקר פאסיג איז צוגעטשעפעט וואס דרייט אסאך זאכן אין די קאר, צווישן זיי:
- די אפקילער פען.
- די אלטינעיטאר.
- די דרייען קראפט פאמפ (power-steering pump).
די אפקילער סיסטעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די עמישאן סיסטעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אלטינעטאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די טראנסמיסיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויטאספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – אויטאספארט
דער אויטאמאביל ווערט נישט געניצט נאר פאר פריוואטע און געשעפטלעכע צוועקן. אויך איז פאראן א גאנצער צווייג פון ספארט און געיעגן מיט אויטאמאבילן. די ערשטע אויטאמאביל געיעג אין דער וועלט האט מען געהאלטן אין פאריז אין 1894.


text:
סי בי עס
סי בי עס (CBS) איז איינע פון די דריי גרעסטע נאציאנאלע מעדיע נעצווערק אין די פאראייניגטע שטאטן (די אנדערע צוויי זענען עי בי סי און ען בי סי) ביז ווען פאקס איז אנגעקומען און זיי אוועק גענומען דעם קרוין ווי איר וועט ליינען שפעטער און דעם ארטיקל.
דער אפטייטש פון סי בי עס איז ק'אלאמביע ב'ראדקעסט ס'טעשאן.
די קאמפאני איז שוין געגרינדעט געווארן נאך אין די 1800 יארן, ווי עס איז באקאנט האט די בוש פאמיליע געהאט א גרויס חלק אין דעם אויפבוי און עקזיסטענץ פון דעם טשאנעל (סטאנציע)
היינט צוטאגס איז די פירמע'ס הויפט שטארקייט די סיקטסי מינוטס וואס לויפט צוויי מאל א וואך, אויף דער ראדיא יעדן זונטאג נאכמיטאג, און א שעה צעטיילט פער דריי, יעדע וואך דריי באזונדערע טאפיקס, פער צוואנציג מינוט, און אינמיטן דער וואך לויפט דאס אויפן טעלעוויזיע זייט פון דער סטאנציע, וואס דאס קען זיי נאך אויף דערווייל קיינער נישט נאכמאכן, (א שטייגער ווי meet the press) און מיט דעם זענען זיי נאך אלס געבליבן דער קרוין פון זשורנאליזם, אבער אין די איבעריגע זאכן זענען זיי שוין נישט צופיל אנדערש ווי אלע אנדערע נייעס באריכטן (הגם זיי זענען פון די גאר גרויסע).
עס איז פאר לאנגע יארן געווען דער שטערקסטער טאן געבער אין נייעס און אין מיינוגען איבער געשעהנישן, אבער צעביסלעך זענען זיי געגאנגען מער און מער לינק פון דער פאליטישער ארענע, דעמאלטס איז דזשאן פאקס אויפגעקומען מיט א געדאנק אז ער וועט עפענען א נייעס סטאנציע וואס וועט ברענגען ביידע זייטן פון דעם ספעקטרום, און דאן אין יאר ??? האט ער טאקע געגרינדעט די פאקס ניוס פירמע, און עס איז באקאנט אז פאקס האלט זיך זייער שטרענג דערצו, און ביז געציילטע יארן (ארום 5-6) פון דער גרינדונג דערפון איז עס טאקע געווארן דער נומער איינס
היינט צוטאגס געהערט דער פאקס ניוס סטאנציע פאר דער פירמע ??? און דער אייגנטומער פון די פירמע איז רופערט מורדאק פון די גרעסטע פילאנטראפן אין די וועלט


text:
גערלז טאָן ניט רייַסן די שפּיל באַשטאַנד אָנליין. אויב אַזוי מאַם טוט נישט לאָזן איר צו דעלוו אין די בייַטל, דעמאָלט שפּילן דעם פּאָטער ווירטואַל שפּאַס זי קענען נישט. עס ס אַפֿילו מער טשיקאַווע, ווייַל די שפּיל איז פיל מער באַשטאַנד און זי ס אַזוי העל! סיקוואַנז קענען לפּחות פאַלן שלאָפנדיק און קיין איינער וועט טייַנע. איידער איר דאַלז, פּרינסעסיז, מערמיידז, די העלדין פון קאָמיקער ביכער, פייע. זיי ניטאָ געגאנגען אויף אַ דאַטע אָדער אַ פּאַרטיי, אָדער אַ יאַזדע צו די קאַרנאַוואַל & נדאַש; יעדער געשעעניש איז אַ געלעגנהייט צו צולייגן די נייַ נוסח פון מאַכן-אַרויף און קוק אין די רעזולטאַטן פירסטהאַנד. עקספּערימענט גרינג און זיכער, ווייַל איר קענען אַראָפּנעמען אַ אַנדערש באַר.
גאַמעס באַשטאַנד דורך קאַטעגאָריע:
טשילדהאָאָד און יוגנט & נדאַש; דעם איז די גאנץ באַפּוצונג, אָבער אַזוי Created מענטש, אַז ביי קיין עלטער וויל צו מאַכן זייער אויסזען ווייַטער ראַפינירטקייַט, און עס האט ריזאָרטיד צו פאַרשידענע טריקס און גאַמעס פֿאַר גערלז באַשטאַנד און כערסטייל שפּיל הילף צו לערנען באַסיקס פון טראַנספאָרמאַציע אין אַ פרי עלטער.
די שפּאַס Created ספּעציעל פֿאַר גערלז, צו העלפֿן זיי פֿאַרשטיין די שניט טרענדס און באַלדיק שניט טרענדס, ווי געזונט ווי לערנען פילע נוצלעך זאכן וואָס קענען האַלטן די קוק ווי פיל ווי מעגלעך פריש און בליענדיק.
די שיינקייט פון האָר און פּנים & נדאַש; עס איז ניט בלויז אַ מאָדערן כערסטייל און באַשטאַנד, אָבער אויך די געזונט פון זייער אויסזען. יקספּאָוזינג דיין האָר שטענדיק ווייווינג, סטרייטנינג און קאַלערינג, מיר זענען טאן שאַטן צו די סטרוקטור פון די האָר, אָבער צו גלאַט דעם ווירקונג, בעכעסקעם זיי בלאַנק און סילקי, איר דאַרפֿן צו נוצן מאָיסטוריזינג און נערישינג חיבורים.
בעשאַס די שפּיל פֿאַר גערלז האַירסטילעס איר לערנען דעם קורס פון דער שערער-סטיליסט און לערנען צו האָבן אַ לייַטיש האָר זאָרגן און האָר סטילינג און אַלע סאָרץ פון ווערייישאַנז פון האַירסטילעס וועט העלפן איר טוישן יעדער טאָג צו טרעפן די שניט פון דער געשעעניש און גרונט אַדמיירינג גלאַנסיז. אין אַ ווירטואַל שיינקייט סאַלאָן איר האָבן צוטריט צו אַלע די פאָלקס און געזונט-באקאנט אַדאַפּטיישאַנז צו אָנהייבן די מאַגיש פון גילגול.
גאַמעס אָנליין באַשטאַנד & נדאַש; קאָנטינוינג די טעמע פון גרויס שיינקייט. דאָ, אַפֿילו אין דעם צייַט, איר קענען עקספּערימענט אַ פּלאַץ באָלדער ווי אַ שערן. אויב איר טאָן ניט ווי די וועג איר קוק אין די שאָטן, צו פיל רייטלענ אָדער טוש סמירד און ינעקסקוסאַבלע העל ליפּנשטיפט, איר קענען שטענדיק וואַש אַוועק באַשטאַנד און קומען אַרויף מיט אַ נייַ צוגאַנג. אין קאָמפּיוטער גאַמעס, דעם פּראָצעס אַפֿילו מער שנעל, ווייַל איר קענען אַראָפּנעמען באַשטאַנד איינער גיט פון אַ מויז אָדער גאָר אַפּגרייד די שפּיל.
צוטריט צו דעקאָראַטיווע פּאַלעטטע איז פיל ברייטערער ווי אַפֿילו דיין מוטער, ווייַל מיר האָבן צוגעשטעלט אַלע די אָפּציעס און וויל. אבער איידער איר אָנהייבן צו שפּריץ פּיינט, לערנען וועגן אנדערע קאָסמעטיק פּראָוסידזשערז, וואָס מוזן וויסן יעדער מיידל.
סקילפול קאַמף קענען ונטערשטרייַכן דיין רובֿ אַטראַקטיוו פֿעיִקייטן בשעת כיידינג זיכער פלאַווס.
אָן אַ שיין האָר און באַשטאַנד קענען נישט טאָן די צונעמען פייַערלעך מאל, און אין די טעגלעך רוטין פון די גערלז ווילן צו קוקן שיין. כל גאַמעס פֿאַר גערלז טאן האָר און באַשטאַנד אָנליין לאָזן איר וויסן וועגן שיינקייט און זייַן כּללים מער און צולייגן דעם וויסן לאָזן כמעט, אָבער אין פיר.
ווייבלעך מאַכן-אַרויף & נדאַש; איז אַ קונסט. זייַן פּיאַטע ציל & נדאַש; מאַכן אַ פרוי מער אַטראַקטיוו, דעלאַקאַטלי פאַרשטעלונג פלאַווס און ונטערשטרייַכן די אַנדאַוטיד אַדוואַנטאַגעס. און טאָן ניט צולייגן צו די פּנים ווי פיל פּודער, יסוד, ליפּנשטיפט און טוש, ליידער, קומען איצט, פילע גערלז. צו מאַכן טאַקע מקוים זייַן אַרבעט, עס איז נייטיק צו נעמען אין חשבון אַ פּלאַץ פון סיבות & נדאַש; הויט טיפּ, פּנים פֿעיִקייטן, לייטינג און, פון קורס, צו נאָכפאָלגן די געזעץ פון צייַט און אָרט. קונסט צו נוצן דעקאָראַטיווע קאָסמעטיקס, ווי קיין בקיעס, טוט ניט קומען בייַ אַמאָל. ער דאַרף צו זייַן טריינד פֿאַר אַ לאַנג צייַט דורך פּראָצעס און טעות. און אויב איר טראַכטן אַז דיין טאָכטער עס ס צייַט צו לערנען די ערשטער יסודות פון וויסנשאַפֿט צו באַצירן זיך, אַרייַן אין דער זוכן קעסטל די פראַזע & לאַקוואָ, גאַמעס פֿאַר גירלס באַשטאַנד & ראַקוואָ. געזאמלט אויף אונדזער וועבזייַטל פון די שפּיל אין דעם סעריע פאַרבינדן ניט נאָר צו מאַכן אַרויף, אָבער די ווייַבלעך בילד ווי אַ גאַנץ. עס איז נייטיק צו קלייַבן גאַרניטער, צירונג און שיכלעך, אַזוי אַז זיי געגרינדעט אַ איין מאָדערן אַנסאַמבל.
עטלעכע גאַמעס האַירסטילעס וואָס זאָל ווערן אויסגעקליבן פֿאַר די העלדין פון די פילע אָפּציעס, מאַכן עס אַפֿילו מער טשיקאַווע. ניט מינדסטער ווייַל, אין גאַמעס פֿאַר גערלז האַירסטילעס בכלל אַרייַננעמען גענוג פּאַזראָניש. דאָ איר קענען געפֿינען בלוי, גרין און ראָזעווע האָר, סטאַנינג האַירסטילעס, סקיללפוללי געמאכט & לאַקוואָ, בבל אויף דעם קאָפּ & ראַקוואָ. אין דעם לעבן פון אַ קינד זענען אַנלייקלי צו אַזוי עקספּערימענט מיט זייער האָר. און דאָ איז אַ ברייט עפענען פּלאַץ פֿאַר שעפֿערישקייט. אזוי עס איז קיין צווייפל אַז די מאַכן-אַרויף גאַמעס אָנליין בילדונגקרייז גאַמעס ביסט אַן אָפּציע ניט נאָר פֿאַר קליין גערלז, אָבער פֿאַר די בעאַוטיעס פון יוגנט. נאָך יענע טעג, ווען דער ערשטער באַשיידן באַשטאַנד & נדאַש; מאַכן אַרויף און וויעס ברענגען ליפּנשטיפט & נדאַש; זי האט אויף פּראַם נאַכט זענען לאַנג פאַרבייַ.
מאָדערן טיניידזשערז זענען Friends מיט מאַכן-כּמעט פון די יינגער קלאסן און פאַרשפּרייטן אין דער אינטערנעץ וידאו גערופֿן & לאַקוואָ, ווי ליב צו מאַכן אַרויף פֿאַר שולע & ראַקוואָ. אין אַזאַ קאַסעס, זיי כּמעט שטענדיק איז משפּיע די געפיל פון פּראָפּאָרציע. נאָך אַלע, דער טעם, אויך, דאַרפֿן צו דערציען. אַזוי לאַווינג מאַם איז זיצן אַראָפּ מיט איר טאָכטער אין די קאָמפּיוטער, לערנען, שפּילן אויף וואָס קאַטעגאָריע עס אָפֿט סטאַרץ - גאַמעס פֿאַר גערלז Updo אָדער טאָמער מאַכן-אַרויף שפּיל פֿאַר גערלז. און נאָך פֿאַרשטיין די נואַנסיז פון די שיינקייט און כערדרעסינג אַלטשעמי. וואָס פֿאַרבן זאָל קיינמאָל זיין קאַמביינד. ווען צונעמען העל באַשטאַנד, און ווען & נדאַש; כּמעט ימפּערסעפּטיבאַל. וואָס קוקט פייַן, אָבער וואָס טראגט די פּלאַק פון וואַלגעריטי. ווי צו סעלעקטירן דעם טיפּ פון מענטש צו שנייַדן און קוילעלדיק בילד. וואָס איז די חילוק אָוונט און גלייַכגילטיק האַירסטילעס. און עס & נדאַש; אין די ילאַסטראַטיוו יגזאַמפּאַלז אויף אונדזער פּלאַץ וווווו. שפּיל-שפּיל. קאַם. ואַ. מאכן זיכער די וועג, אַז גאַמעס פֿאַר גערלז אָנליין מאַקאָוווער טוט נישט נאָר טשיקאַווע, אָבער אויך זייער נוצלעך.


text:
ערדציטערניש אין צפת
די ערדציטערניש אין צפת כ"ד טבת ה'תקצ"ז איז געווען אן ערדציטערניש וואס האט פאסירט אין דעם געגנט פון גליל, וואס האט איבערגעלאָזט טויזנטער געהרגעטע; דער עיקר חורבן איז געווען אין צפת.
צוויי פריערדיגע ערדציטרענישן האבן דערציטערט צפת אין ט"ו אייר ה'תקצ"ה, וואס האבן געשעדיגט אסאך פארמעגן, אבער מענטשן זענען כמעט נישט געשעדיגט געווארן.
די גרויסע ערדציטערניש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זונטאג נאכמיטאג, מנחה צייט ,האט די ערד אנגעהויבן צו ציטערן, כמעט אלע הייזער אין צפת זענען צוזאמען געפאלן, אויך אין טבריה זענען צוזאמען געפאלן הייזער. די שעצונג פון די געהרגעטע איז: אין צפת איבער 2000 און אין טבריה ארום 600.
דער יישוב נאך דער ערדציטערניש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל שקלאווער, דער מנהיג פון די פרושים, איז יענע צייט געווען אין ירושלים אויפצושטעלן דארט א יישוב פון אשכנזים. די ערדציטרעניש האט געברענגט נאך א סיבה אפצולאזן דעם יישוב אין גליל, און טאקע אלע פרושים האבן אפגעלאזט צפת און זענען אריבער קיין ירושלים.
קעגן דעם האט דער אוורוטשער רב, רבי אברהם דוב אויערבאך, דער מנהיג פון די חסידים, אנגעשטרענגט זיינע אלע כוחות ווייטער איינצוהאלטן דעם יישוב, און געשיקט בריוו קיין חוץ לארץ צו שאפן געלט אויפצושטעלן דעם יישוב פון נייַ.
אין יאר ה'תקצ"ט ווען משה מאנטיפיארי איז געקומען אויף א באזוך אין ארץ ישראל, האט ער געזען דעם גרויסן חורבן אין צפת, איז ער צוהילף געקומען אוועקצושטעלן דעם יישוב.


text:
פ' לך לך האט געשריבן:אצינד, די מתנחלישן אויפשפרונג אין די שטחים וואס וועט עווענטועל זיין פאלאסטינע, דאס איז א קלארע באווייז אז מדינת ישראל האלט נישט ביים אהערשטעלן א פלאסטינע לאנד. זי זאגט נאר אזוי אפיציעל, אבער האלטן האלט זי נישט דערביי. מיטן לעגאליזירן די שטחים, ווייזט זי פאר אמעריקע דעם גראבן פינגער און שפייעט איר אין פנים אריין. אויף דעם איז אמעריקע נישט גרייט.
אין אנדערע ווערטער, עס איז נישט די סעטלמענט אישו וואס באדערט אמעריקע, עס איז דאס ווייזן אז זי האלט נישט ביי גארנישט, און איז נישט אינטערסירט אויף קיין שלום.
עס איז דאך דא צוויי צדדים, און פונקט אזויווי די איזרעלישע מתנחלישע אויפפירונג (וואס ברענגט נישט קיין פאטאליטעיטן) שטערט פאר שלום, אזוי אויך די טעראריסטישע פלאסטינע אויפפירונג (וואס ליידער ברענגט יא פאטאליטעיטן) שטערט פאר שלום, האט קערי גערעדט פון דעם מיט די זעלבע קאווערעדזש ווי פון די סעטטלמענטס?
פ' לך לך האט געשריבן:ובאמת איך פריוואט האלט אז עס וועט קיינמאל קיין שלום נישט זיין, אבער כל זמן מען רעדט און מען פארהאנדלט איבער שלום, העלפט דאס צו מינימזירן די טעראריסטישע אטאקעס קעגן אידן. אך און וויי וועט זיין ווען זאלן די אלע געשפרעכן קומען צו אן ענדע, און מדינת ישראל ווען אפען זאגן אז זי האלט נישט ביים נאכגעבן גארנישט, דאן וועלן די אראבער זיך נעמען צו זייער שווערד מיטן פולן קראפט ה"י.
און וואס האט קערי יעצט געטועהן? פארהאנדלט וועגן שלום? טראכט אריין אביסל, מיט זיין רעדע ער האט געברענגט די שלום געשפרעכן צו א ענדע. אפילו אויב ער האלט אז דאס איז די סאלושען, וואס רייסט ער אראפ מדנ"י אזוי שטארק און געבט לעגיטימאציע פאר טעראר? האט ער נישט געוואוסט אז נתניהו וועט עניוועי זיך ארויס שטעלן אקעגן זיין פארשלאג און זיין רעדע וועט נאר דערווייטערן די שלום געשפרעכן? אויב ער האט אמת'דיג ליב מדנ"י דארף ער ארבעטן ווי א דיפלאמאט, און היות אז די שלום געשפרעכן האלט אפ טעראר, און דו זעהסט אז נתניהו עקשנ'ט זיך, דעמאלץ פלעי די געים און פאר ארום אין די ראמאללא-תל אביב-ניו יורק ראוט פאר נאך צען יאר אבי מען זאל מיינען אז עס איז דא שלום געשפרעכן, לאז דעם סטעטוס-קווא! מיט זיין רעדע האט נאר מער אנגערייצט די אראבער אז מיט טעראר גייען זיי אנקומען צו זייער מטרה ר"ל.
פ' לך לך האט געשריבן:מיטן בויען אין די שטחים ווייזט נתניהו גאנץ קלאר און גאנץ אפען וואס זיין מיינונג איז און דאס קאסט אונז טייערע נפשות מישראל.
וואס האט מען פונקטליך געבויעט אין די לעצטע 6 יאר?
פ' לך לך האט געשריבן:און צווישן אונז גערעדט, עס איז מבהיל על הרעיון וויאזוי א איד מיט א הארץ זאל בכלל זיין עטוואס סימפאטיש צו די מתנחלים וואס זייער מעשים טוהן כסדר אויפהעצן, אויפרייצן און אויפקאכן די אראבער'ס און דאס קאסט שפעטער קרבנות. מען וואלט זיך געדארפט צוכאפן צום יו.ען. רעזעלוטשאן, יא גערעכט צו נישט.
3) דאס איז קלאר אז די סעטעלמענטס רייצן אהן די אראבער אויף א אויסערגעווענליכע פארנעם, און זיי נעמען דערפאר נקמה. די שחיטה אין איתמר, די חברון בחורים, אלעס איז אדאנק די מתנחלים. אצינד צווישן אונז גערעדט, אלס אידן שומרי תורה ומצוות וואס האבן אן אחריות פון איינער דעם צווייטן, ענטפער קלאר און דייטליך, מעג איך/וויל איך בכלל אז די סעטלמענטס זאלן ווייטער אנגיין? עס וואלט אונז געדארפט זיין די גרעסטע ישועה אז אמעריקע וויל צווינגען דאס אפצושטעלן.
און עס איז פונקט אזוי מבהיל על הרעיון צו זעהן וויאזוי א איד מיט א הארץ זאל זיין סימפאטיש און פארשטיין זייער גוט קערי'ס רעדע, בשעת ווען זיין רעדע האט אנגערייצט די אראבער צו ממשיך זיין מיט זייער טעראר פונקט די זעלבע ווי די מתנחלים רייצן אן.
און אפשר זאגסטו מיר ווער עס האט אנגערייצט די פלאסטינער טעראריסטן פאר 1967? זיי האבן פיינט די אידען און ווילן זיי הרגענען ר"ל על לא דבר, נאר יעדע תקופה טרעפן זיי א אנדערע תירוץ. אויב דו פראבירסט צו אפהאלטן די "תירוץ" (וואס יעצט איז עס די מתנחלים לשיטתך) דאן דארפסטו די זעלבע (און אפשר נאכמער) טוהן אלע מעגליכקייטן צו אפהאלטן די טעראר. לאזן דעם טעראר אנגיין כאילו לא היה און עס לעגיטימיזירן און זיך צוטשעפען צו די "תירוץ" איז אזוי ווי בויען א שפעטאל אין כעלעם לעבן די בריק וואס די געיט זיינע האט זיך צובראכן.