text:
דיריגענט
דער דיריגענט אדער קאפעל-מייסטער איז דער וואס דיריגירט דעם ארקעסטער (קאפעליע).
דער דיריגענט שטייט געווענליך אינדערמיט, און דיריגירט מיט א טאקסשטעקל, ארויף אדער אראפ, שנעל אדער שטייט.
טראצדעם וואס די מוזיקאנטן זענען אלע פאכלייט, פעלט זיך אויס א דיריגענט, וועלכער גיט דעם טאן און טעמפא. דער דיריגענט צייגט ווען די פידלען זאלן אריינקומען, ווען די הארפען אדער טשעלאס זענען אראפגיין גאר נידריג.
מען קען דיריגירן מיט די הענט אן א שטעקל אבער מען איז געוואוינט צו ניצן א שטעקל. דער טעם איז ווייל אמאל פלעג נישט זיין קיין דיריגענט, נאר דער ערשטער פידלער פלעג דיריגירן די קאפעליע. רוב פון דער צייט האט ער געשפילט זיין פידל און די אנדערע מוזיקאנטן האבן אים געפאלגט. בשעת ווען ער האט נישט געשפילט האט ער געוויזן מיט זיין סמיק. שפעטער ווען מען האט אנגעהויבן צו האבן א דיריגענט וואס שפילט נישט, איז געווארן דער שטייגער אז ער ווייזט מיט א טאקסשטעקל במקום דעם סמיק.
צווישן די אממערסטן בארימטע דיריגענטן זענען:
- מאלקאם סארזשענט קאפעל-מייסטער פון אלע גרויסע ענגלישע ארקעסטרס.
- לענארד בערנשטיין דער מייסטער פון ניו יארק פילהארמאניק מייסטער.
- הערבערט וואן קאראיאן פון דער בערלינער פילהארמאניק.
- זובין מעטא פון די איזראעלי פילהארמאניק, און דערנאך אין די ניו יארק פילהארמאניק.


c: text/html

text:
טשעסטער נימיץ
טשעסטער וויליאם נימיץ (24סטן פעברואר 1885 - 20סטן פעברואר 1966) איז געווען דער הויפט גענעראל פון דער אמעריקאנער ארמיי, און קאמאנדיר פון די אליאירטע קרעפטן אויפן פאציפישן אקעאן דורכאויס דעם צווייטן וועלט קריג.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין פרעדריקסבורג, טעקסאס, און ער האט געלערנט אין אקעדעמיע פון דעם ים פלאט, און אין 1905 האט ער פארענדיקט זיין שטודירן מיט אויסצייכענונג, ער איז גאר שנעל ארויף אין ראנג, און ער האט קאמאנדירט אויף א פלאט פון סובמארינען אין אטלאנטישער אקעאן.
צווייטער וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין שטארקייט האט זיך שטארק אנגעזען נאכן איינטריט פון די פאראייניקטע שטאטן, אין דער צווייטער וועלט קריג, נאכן אנגרייף פון יאפאן, אויף פערל הארבער. צען טעג נאך דער אטאקע, 17טן דעצעמבער 1941, איז ער געווארן קאמאנדיר פון פאציפישן פראנט, אין ראנג פון אדמיראל, מיטן שווערן קלאפ וואס די ים פלאט האט געהאט אין די אטאקע, האט ער אפגעשטעלט די מארש פון די יאפאנער, און געפירט זיין ארמיי צו עטליכע קריטישע זיגן אין די פאסיפיק, פון זיי די געלונגענע אטאקע אויף די קאראל אינדזלען, אין אויסטראליע. סאלאמאן אינדזלען שלאכטן, און די קאמף פון מידוויי אינדזלען, וועלכע האט באצייכענט א ווענדפונקט אין די קריג, און יאפאן האט פארלוירן אלע זייערע פליגער טרעגער, מיט נאך אנדערע שיפן, וואס האבן געהערט צו דעם יאפאנישן קייסערליכן פלאט.
אין שפעטערע פאזעס אין די קריג, ווען אמעריקע איז אריבער פון דעפענסיוו, צו אפענסיוו. האט ער אנגעפירט מערערע שלאכטן, מיט גרויס דערפאלג, אויף פיליפינען און אויף גוואם, די קאמף פון איווא דזשימא, און אקינאווע קאמף.
ווען יאפאן האט זיך אונטערגעגעבן צו די אליאירטע, האט ערשט דאגלעס מעקארטור אונטערגעשריבן, און דערנאך נימיץ.
נאכן קריג איז ער אריבער אין ציווילן לעבן, ווי ער האט געארבעט פארן ים פלאט, און ווי אויך זיך פארנומען, מיט פארבעסערן די באציונגען, צווישן די פאראייניגטע שטאטן מיט יאפאן.
אויף זיין אנדענק, זענען דא א סעריע פון פליגער טרעגער, אין די אמעריקאנע ים פלאט. שאסייען וואס טראגן זיין נאמען. ווי אויך די צענטראלע ביבליאטעק פון די ים פלאט. אויך אן אייזבארג אין אנטארקטיקע, איז גערופן אין זיין אנדענק.
,

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grand Theft Auto (סעריע גאמעס)
Grand Theft Auto (פארקירצט GTA) איז אַ ווידעא שפּיל סעריע באשאפן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך דורך דייוו דזשאָנס, דעמאָלט שפּעטער דורך ברידער דן האָוסער און סאַם האָוסער, און שפּיל דיזיינער זאַטשאַרי קלאַרק. עס איז בפֿרט דעוועלאָפּעד דורך ראָקקסטאַר נאָרט' (אַמאָל דמאַ דיזיין) און ארויס דורך ראָקקסטאַר גאַמעס. דער נאָמען פון דער סעריע איז דערייווד פון גרויס גנייווע אַוטאָ, אַ טערמין ריפערינג צו מאָטאָר פאָרמיטל גנייווע.
די סעריע איז באַשטימט אין פיקשאַנאַל לאָוקאַלז שווער מאַדאַלד אויף אמעריקאנער שטעט, בשעת אַ יקספּאַנשאַן פֿאַר דער אָריגינעל איז באזירט אין לאָנדאָן. גאַמעפּלייַ פאָוקיסיז אויף אַ עפענען וועלט ווו די שפּילער קענען קלייַבן מישאַנז צו פּראָגרעס אַ קוילעלדיק געשיכטע, ווי ווויל ווי ענגיידזשינג אין זייַט אַקטיוויטעטן, אַלע קאַנסיסטינג פון קאַמף, פּאַסירונג, דרייווינג, טיילמאָליק ראָלע-פּלייינג, סטעלט, און רייסינג עלעמענטן. די ונטערטעניק פון די גאַמעס איז יוזשאַלי אַ קאַמידיק סאַטירע פון אמעריקאנער קולטור, אָבער דער סעריע האט פארדינט סיכסעך פֿאַר זייַן דערוואַקסן נאַטור און היציק טעמעס. די סעריע פאָוקיסיז אַרום פילע פאַרשידענע פּראָוטאַגאַנאַסס וואס פּרווון צו העכערונג דורך די רייען פון די פאַרברעכער אַנדערווערלד, הגם זייער מאטיוון פֿאַר טאן אַזוי בייַטן אין יעדער שפּיל. די אַנטאַגאַנאַסץ זענען קאַמאַנלי אותיות וואס האָבן ביטרייד די פּראָוטאַגאַנאַסט אָדער זיין אָרגאַניזירונג, אָדער אותיות וואס האָבן די מערסט פּראַל ימפּידינג די פּראָוטאַגאַנאַסט ס פּראָגרעס.
ווידעא שפּיל אנטוויקלער דמאַ דיזיין אנגעהויבן די סעריע אין 1997, און עס דערווייַל האט צען טריבונע-אַליין שפילערייען און פיר יקספּאַנשאַן פּאַקס. די דריט קראַנאַלאַדזשיקאַל טיטל, Grand Theft Auto III, איז וויידלי אַקליימד, ווי עס געבראכט די סעריע צו אַ 3ד באַשטעטיקן און מער יממערסיווע איבערלעבונג, און איז באטראכט אַ לאַנדמאַרק טיטל וואס האט דערנאָך ינפלואַנסט פילע אנדערע עפענען וועלט קאַמף גאַמעס און געפירט צו דער עטיקעט "Grand Theft Auto clone" אויף ענלעך גאַמעס. סובסעקווענט טיטלען וואָלט נאָכגיין און בויען אויף דעם באַגריף געגרינדעט אין Grand Theft Auto III. פילם וועטעראַנס אַזאַ ווי מיכאל מאַדסען, Ray ליאָטטאַ, בורט ריינאָלדס, דעניס כאַפּער, דאַני טרעדזשאָ, גאַרי ביוזי, שמואל ל זשעקסאן, קריס פּען, יעקב וואָאָדס, דזשאָו פּאַנטאָליאַנאָ, פראַנק ווינסענט, ראבערט לאָגגיאַ, קילע מאַקלאַקלאַן, און פעטרוס פאָנדאַ האָבן אַלע ווויסט הויפּט אותיות אין פילע ינסטאָלמאַנץ, און די סעריע איז קריטיקאַלי אַקליימד און קאמערשעל מצליח.
סעריע גאמעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פיר איראנע דיפלאמאטן
פיר איראנע דיפלאמאטן באדייט א פאסירונג, וואס איז געשען 1982, אין ברען פון לבנון ברודער קריג, ווען ישראל האט געהאלטן אינמיטן דער ערשטער לבנון מלחמה.
אינמיטן דעם קריג, האבן לבנון קרעפטן קעמפער אפגעשטעלט אן אויטא, ביי א בלאקאדע אויף דער ביירוט-דמשק שאסיי, אין דער אויטא זענען געווען פיר דיפלאמאטן פון איראן, וואס זענען געווען אויפן וועג צו לבנון. זיי זענען אריבערגעפירט געווארן צו ביירוט, צו דער הויפטקווארטיר פון די פאלאנגען, וואו מען האט זיי אומגעברענגט.
איראן און כעזבאלא, האבן אויסגעפונען, אז אין 1990 האט ישראל באקומען די פיר דיפלאמאטן, לעבעדיקערהייט. זינט דאן פארלאנגען זיי די באפרייונג פון די דיפלאמאטן, אין אויסטויש פאר ראן אראד. זעלבסטפארשטענדליך אז ישראל לייקנט שטיין און ביין.
סאמיר דזשאדזשא האט אין אן אינטערוויו אין יאר 2006 דערקלערט, אז לבנון קרעפטן האבן אומגעברענגט די פיר דיפלאמאטן, און דערביי געגעבן צו פארשטיין, אז די איראנע באשולדיקונג קעגן ישראל, איז אן אויסגעטראכטע.


text:
משגיח
משגיח איז א משפיע רוחני, אזא אויפגאבע זשאב וואס מאכט דעם מענטש אן אפיטרופס אויף די רוחניות פון אנדערע.
מען נוצט דאס אויף איינער וואס געט אבאכט אויף די אידישקייט, געווענליך אלס א טערמין פון כשרות, ווען אן ארגענעזאציע פון כשרות נעמט אויף עמיצען נאכצוגיין און נאכקוקען געשעפטן, וואס נעמן זייער הכשר.
אויך ווערט דאס באנוצט אין ישיבות וואו עס געפונען זיך איינגעשטעלטע משגיחים וואס געבן אכטונג אויף די בחורים זאלען זיך האלטען אין דיראמען וואו עס דארף צו זיין.
ביי די ליטווישע קרייזן איז א משגיח פון א גרויסע ישיבה פונקט ווי א אדמו"ר ביי חסידים פאר אנדערע חסידותער.


text:
עראָטיש פּאָעזיע דורך קאַלאַ
איך בין קאַלאַ פֿרייד און ווי מיין נאָמען סאַגדזשעס, שעפעריש בליסס איז וואָס טורנס מיך אויף די מערסט. איך דיסקאַווערד די קונסט פון פּאָעזיע אין די עלטער פון פינף און האָבן שוין מאַדלי אין ליבע מיט די פאָרעם זינט.
איבער די יאָרן, פּאָעזיע האט געהאָלפֿן מיר צו גאָר אויסדריקן מיין ליבע פֿאַר נאַטורע, ניו דרכים פון זייַענדיק אין דער וועלט, ליבע, שיינקייַט, און די וועלט פון ליבהאבערס אַז אַרומרינגלען מיר. אין מיין בוך הויז פון עקסטאַסי, איך ויספאָרשן מיין ליבע פֿאַר כושיק און געשלעכט - באַפרייַונג.
דאס בוך איז אַ כושיק סעודה צייַטיק מיט ימאַדזשרי פון אדעסא ערד, פאטער סקי, די מענטשנרעכט פאָרם און אַלץ אין צווישן. איך האָפן איר הנאה לייענען דעם ווי פיל ווי איך ינדזשויד אַלאַוינג די ווערטער צו לויפן פון די וועלט צו מיין מויל. דאזיקע זענען לידער מענט צו זייַן גערעדט, איינגעהערט צו, איבערגעלעבט ווי מוזיק פון מיין ליפן צו דיין ליפן. מייַן האַרץ צו דיין האַרץ. מייַן נשמה צו דיין נשמה.
קויפן הויז פון עקסטאַסי פֿאַר $10 (מיט פֿרייַ שיפּינג!) ניצן פּייַפּאַל ונטן. יו. עס.. פאראדקעס בלויז (פֿאַר איצט).
קאַלאַ לייענען איינער פון איר לידער:


text:
יפו
יפו איז אן אלטע פארט שטאָט דרום פון היינטיגן תל אביב. זי איז פון די עלטסטע פארט שטעט אין דער וועלט. היינט איז זי א טייל פון דער תל אביב מוניציפאליטעט.
ביז דעם צווייטן וועלט קריג איז יפו געווען אן אראבישע שטאט, וואס די אצ"ל האט איינגענומען, די צפון טייל דערפון אין אפריל 1948, און די הגנה די איבריגע טיילן פון דער שטאט, און די אראבער האבן מערסטנטייל פארלאזט די שטאט, דורכן ים קיין עזה.
דורכאויס דער מלחמה און פריער, האבן די איינוווינערס אין יפו אסאך פראבלעמען געמאכט פאר די יידן אין יפו און תל אביב. ביי די פאגראמען זענען יידן אומגעקומען, אראבישע צילשיסער פלעגן שיסן אויף יידישע פארבייגייער, אין דער דערנעבנדיקער תל אביב.
אין יאר 1951 האט די ישראל רעגירונג, באשטעטיקט די פאראייניגונג, פון תל אביב-יפו, פאר איין שטאט. די שטאט תל אביב איז פריער געווען א פראווינצער שטאט פון יפו, און יעצט איז יפו, א געגענט אין תל אביב.
אין די לעצטע פאר יאר, גיט די תל-אביבער שטאטראט אויס אסאך געלט, אויף אויפצוהאלטן היסטארישע ערטער אין יפו, נאכדעם וואס יארן לאנג האט מען עס פארנאכלעסיקט, און געבויט דארט אויף אלטע פלעצער, געביידעס, וואס נעמען אוועק פונעם היסטארישן ווערט פונעם געגנט.
יפו געפונט זיך אין צענטער פון ישראל, און א היסטארישער פארט, וואס האט געברענגט דערצו, אז די אלע שטעט אין דער געגנט פון גוש דן, זאלן דארט אויפגעשטעלט ווערן, ווי תל אביב, רמת גן, פתח תקוה, בני ברק, חולון, בת ים, און נאך אסאך.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יפו אַנטיקוויטיעס מוזיי אין די אלטע בלייבט זענען אנטפלעקט אין יפו: די בלייבט פון אַ גליטשיק בערגל יפו אַרום די היקסאָס צייַט, 18 יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. דאס פעלד וואָס איז איצט אין די "גאַרדאַן גייט ראַמסעס" ייִשובֿ בלייבט זענען אנטפלעקט אין די שפּעט 17 יאָרהונדערט בק און דער ערשטער העלפט פון די 16 יאָרהונדערט בק. לייט בראנדז עפאכע (צווייט העלפט פון די 16 יאָרהונדערט בק און 15 יאָרהונדערט בק בלייבט פון ציגל בנינים אויף שטיין יסודות.
יפו איז געווען ערשט דערמאנט אין פסוק אין פיז פון 1470 בק מצרי, וואס באָוס פון זייַן קאַנגקוועסט דורך ינערפיראַנס טהוטמאָסע ווו, וואס געניצט אַ טראָדזשאַן פערד פאָקוס-באַהאַלט דעם אַרמד מלחמה אין קערב, און געבן געשאַנק קערב צו דער גענעראל פון דער שטאָט. א דיטיילד באַשרייַבונג פון דעם מלחמה איז געבראכט פּאַפּירוס כייראָוגליפיק שרייבן בריטיש מוזיי אין לאָנדאָן. די אַמאַרנאַ אותיות צו געדענקען יפו, פאַראַאָניק נאָמען ק-ף און. מצרים רולד דורך יפו און דורך ים ביז דער 12טה יאָרהונדערט בק. מצרי בייַזייַן אין ישראל און רעהאָבאָאַם פארבליבן בעשאַס די 10 יאָרהונדערט בק און דורך דעם בלייבט לייגן צו דער מצרי בייַזייַן האַשאַביאַה לאַסטיד ביז די 8 יאָרהונדערט בסע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלט יפו איז געבויט אויף אַ פעלדז הויך, אַ האַלב-אינדזל אַז ארלנגיין דער ים פארפאסט פון ליימסטאָון בערגל. בערגל איז טייל פון דער מערב באַרגרוקן, איינער פון די דרייַ ינטערסעקטינג רידזשאַז צוזאמען די בארטן פלוין פון ישראל. אַנדראָמעדאַ שטיין און שטיינער אַרום עס זענען אויך טייל פון דעם באַרגרוקן, נאָד פון דער ים. באַרגרוקן אויף דעם ברעג יקספּאָוזד צו אָקעאַן כוואליעס און איז דערפֿאַר אדורכגעגאנגען אַ פּראָצעס פון אַברייזשאַן און אַברייזשאַן טאַבלעס בעדראַק יקספּאָוזד אין די פאָרעם פון גרויס אָקעאַן כוואליעס באָרדז שפּילן זיי. צפון ים מאַפּט די לוחות קענען ווערן געזען פון ברעג נאָך זיי זענען טריינד פֿאַר ביידינג.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יפו 3D דרייַ-דימענשאַנאַל בילדער פון יפו אויף די "דריט אויסמעסטונג" (אויף העברעיש)
- אויף יפו פּלאַץ מט"ח (אויף העברעיש)


text:
דברים חוצבים בלהבת אש שהשמעו האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א
(בתוך דברות קודש אצל דינער השנתי לטובת מוסדות קרית יואל)
...אז מ'שטעלט זיך אויף רעדן פאר א ציבור, כ'וויל אייך זאגן כ'בין געווען שבת און שטאט (וומסב"ג). ס'הערשט און שטאט זייער א גרויסע צובראכנע גייסט, ווער ס'האלט מיט די נייעס פון שטאט אוים ונורא! ווי א יודישע טאכטער איז צוגעקומען צו א מדריגה, שרעקליך! מ'פרעגט די וואכענדיגע סדרה בלשון בתמיה הכזונה יעשה את אחותינו???(בראשית ל"ד,ל"א) שרעקליך! שרעקליך! ווי מ'האלט, כשיורדין, יורדין עד לעפר, ס'טוט זייער וויי ס'זייער ווייטאגליך! זייער ווייטאגליך! כ'מיין אז ס'נאכנישט געווען אזא מיאוסע פרשה און די יהדות החרדות, ויגע ויצאו ירכו, יא! נעבעך! ס'געלונגן פאר'ן ס"ם ויצאו ירכו, ס'איז אויך א קינד פון יעקב אבינו, ס'זייער א גרויסע בושה און ס'זייער א גרויסע ווייטאג, ס'זייער ווייטאגליך אוי! ס'נעבעך ליידער נישט קיין בת יחידה! א גאנצע גרופע, נעבעך! ס'שרעקליך! ס'שרעקליך! איך זאג אייך איך בין געווען שבת און שטאט, ס'איז זייער צובראכן, זיי קומען פון חסיד'שע עלטערן, מיט שטריימל בעקיטשע, חסיד'שע עלטערן, און מ'האלט ביי אזא מצב.
מען דארף אכטונג געבן אויף חינוך הבנים און אויף חינוך הבנות מיט זיבן אויגן, דער אייבערשטער זאל אפהיטן יעדן יוד און יעדע יודישע שטוב... והמשיך האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א בעניני חינוך הבנות והבנים.
Written By @VeltsShtiper.


text:
תיקון חצות
תיקון חצות ווערט אהנגערופען די מזמורים וואס מען זאגט ווען מען שטייט אויף האלבער נאכט, און מען שרייט צו השי"ת אויף גלות השכינה, און אויף צרות ישראל.
עס ווערט דערמאנט אין זוהר הקדוש אז דעמאלטס איז א גרויסע עת רצון, השי"ת גייט דעמאלטס אריין אין גן עדן, און טרעפט זיך מיט די נשמות פון די אמאליגע צדיקים און לערנט מיט זיי תורה.
עס איז צוטיילט אין צוויי טיילן תיקון רחל און תיקון לאה.
דער אר"י האט מתקן געווען צען קאפיטלעך תהלים וואס דאס איז דער ארגינאלער תיקון וואס מען זאגט און דאס הייסט תיקון לאה, דאס זאגט מען אפילו אין די טעג וואס מען זאגט נישט קיין תחנון.
תיקון רחל איז עטליכע מזמורי תהלים, און פארשידענע קינות פון גרויסע חכמים ביי אידן, ווי דער אלשי"ך, ר' חיים צובה, וואס האבן צוגעלייגט פארשידענע תפלות און גלוסטענישן פאר השי"ת.
ביי די ערשטע חסידים איז דאס געווען א זאך וואס איז זייער איינגעפירט, אמאל האט מען געוואוסט א עהרליכער איד שטייט אויף צו תיקון חצות, אזוי שטייט אויך מיט א לאנגע אריכות אין די מוסר ספרים ראשית חכמה, של"ה, און נאך.
אין ספר כף החיים פון ר' חיים פלאג'י איז דא א גאנצע שער וואס ברענגט הונדערטער מאמרים פון זוהר און פון מוסר ספרים וואס רעדט דערפון, אויך איז נתחבר געווארן א ספר קומי רוני פון אסאך ספרים און א פי' עפ"י קבלה דורך ר' אשר זעליג מרגליות.
ווען איז חצות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חצות היינטיגע צייטן
כאטש חסידים האבן זיך אמאל אזוי געפירט, איז דאס נישט זייער איינגעפריט ביי היינטיגע חסידים, דאס איז מן הסתם צוליב דעם וואס רוב זענען פארנומען זיך לייגן פרי און אויפשטיין פרי, אן אויסנאם איז ביי ברעסלעבר חסידים וואס מען טרעפט אסאך ביי זיי אפילו היינטיגע צייטן וואס רעכטן אפ חצות.
אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ס"ז וח"ב סי' ק"א) שטייט אז דער ענין פון חצות איז נישט בעיקר ווייל דאס בית המקדש איז געווארן חרוב פאר צוויי טויזענט יאהר, ווייל מה שעבר אין, עס איז שוין נישט דא, דער עיקר ווייטאג איז אז ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האבן אלע אידן געהאט שכל און דעת וויאזוי צו דינען השי"ת, ער האט געלאכטען פאר זיי דער זיו השכינה, ווי דער גמרא זאגט כל מי שיש בו דעת כאילו בית המקדש נבנה בימיו, דעריבער דארף יעדער זאגן חצות, און וויינען אז זיין אייגענע שכל זאל זיין פול מיט נארמאלער קלוגשאפט, ער זאל שפירן דעת און שכל, און דינען השי"ת טאג און נאכט.
אויך שטייט דארט (ליקו"מ ח"א סי קמ"ט) אז אויפשטיין חצות איז אזוי מען מאכט א פדיון נפש.


text:
בן יהודה גאס
בן יהודה גאס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך בריטישן מאנדאט, אין ירושלים. אלס א גראנדיעזע פלאן, דאס ערשטע פון אזא סארט פלאן אין ירושלים, נאכדעם וואס די אטאמאנישע אימפעריע, האט קיינמאאל נישט פרובירט שטעלן ירושלים אויף די פיס. די פלאן האט געלויטעט, אויפצובויען א נייע האנדלס צענטער אין ירושלים. די בריטישע האבן עס געפלאנט, אלס א דרייעק, צווישן דריי הויפט גאסן.
אין 1922 האט די ארבעט זיך אנגעפאנגען, ווען די רעגירונג האט אויסגעפלאסערט א גאס פון יפו גאס, נאנט צו נחלת שבעה געגנט. און אין 1924 האבן די בריטישע, אויפגעשטעלט א שאסיי פון צפון דרום ריכטונג, און דערמיט פארענדיקט די דרייעק, די שאסיי הייסט נאך קעניג דזשארדזש דער פיפטער. די שאסיי צווישן יפו און קעניג דזשארדזש, האט לכתחילה געדארפט הייסן נאך א בריטישער, אבער צו יענער צייט איז אליעזר בן יהודה געשטארבן, האט די מאנדאט געגעבן די נאמען פון די גאס אין זיין עהרע.
די גאס היינט פון קעניג דזשארדזש, ביז יפו גאס, איז פארמאכט פארן פארקער, און מאשינען זענען נישט ערלויבט צו פארן אויפן גאס זינט די 1980 יארן. עס איז איינע פון די וויכטיקע האנדלס צענטערן אין ירושלים, מיט פילע געשעפטן רעסטאראנטן, בענק אא"וו.
אין קעגנזאץ מיט אנדערע אלטע גאסן אין ישראל, ווי דיזנגאף אין תל אביב, אדער החלוץ אין חיפה, איז בן יהודה א לעבעדיק גאס וואס שפרודלט, און מערערע באזוכער קומען, ווי טוריסטן, אדער באזוכער פון אנדערע שטעט.


text:
אריאן
אריאן סי.אי.ווי. איז נאס"א'ס געפלאנטע קאסמאס פראגראם וועלכע וועט ערזעצן דעם קאסמאס שאטל ווען ער גייט ארויס פון באניץ אין 2010.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספעיס שאטעל איז געווען איינע פון די גרעסטע טריאומפן פון נאס"א ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין סערוויס זייענדיג די ערשטע פראגראם אין וועלכע א רייזע אין דעם קאסמאס איז געטאן געווארן דורך א שאטל וועלכע האט געקענט גיין און קומען ווי א פליגער נאכאמאל און נאכאמאל מיט ווייניג פראבלעמען.
די ערשטע יארן זענען געווען א שטארקער דערפאלג ווען נאס"א האט דורכגעפירט מיסיעס יעדע עטליכע מאנאטן מיט איין אומגלוק אין 1986. די צווייטע עקסידענט איז ערשט פארגעקומען אין 03' אבער מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א רייע פראבלעמען און נאס"א איז געקומען צו די החלטה אז דער פראגראם איז שוין צו אלט און דארף ערזעצט ווערן מיט א נייע מער פארגעשריטענע פראגראם.
די נייע ספעיס קרעפט ווערט דערווייל גערופן די אריאן קרו עקספלארעישן וויעקהל און וועט באמת זיין צוויי באזונדערע ספעיס שיפן:
די קרו עקספלארעישן וויעקהל (סי-אי-ווי) וועט טראנספארטירן צווישן 4 און 6 אסטראנאטן.
די קארגא לאנטש וויעקהל ( סי-על-ווי) וועט ארויפטראגן שווערע משאות און אויך עטליכע אסטראנאטן אויב עס וועט אויספעלן.
די נייע ספעיס שיף וועט נישט זיין קיין שאטעל נאר ענדערש א ראקעט ווי די ספעיס שיפן וועלכע נאס"א האט גענוצט אין די 60'גער יארן. אבער מיט דעם וועט נאס"א נישט צוריק פאלן אין טעכנאלאגיע ווייל נאס"א וויל בויען א פראגראם וועלכע זאל זיין ביליג און זאל אנהאלטן מיט א זיכערהייט פאר לאנגע יארן כדי מען זאל קענען זיך מער אפגעבן מיט ספעיס אופדעקונגן ווי איידער זיין פארנומען מיט די טראנספארטאציע טייל. נאס"א וועט נוצן די טעכנאלאגיעס פון דעם אפאלא און ספעיס שאטעל פראגראם וועלכע וועלן אינאיינעם זיין זייער פארזיכערט און גרינג צו באנוצן פאר דעם לאנגן טערמין.
די סי-אי-ווי יסודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט סיסטעמען אינעם אריאן וועלן זיין פיל מער פארגעשריטן ווי די געוועזענע ספעיס שיפן, אריינרגערעכנט די ענערגיע קראפט, נעוויגאציע, לעבנ'ס שטיצע, קאמיוניקאציע, און קאמפיוטערס.
די סי-אי-ווי וועט באשטיין פון דריי הויפט טיילן: א קאפסול אין וועלכע די אסטראנאטן וועלן זיצן, א סערוויס אפטיילונג אין וועלכע די קאנטראל סיסטעמען וועלן זיין, און א בוסטער וועלכע וועט ארויפשיסן די אריאן אין ספעיס.
נאס"א וועט ארגינעל בויען צוויי סארט דעזיינס פון די הויפט אפטיילונגן, איינס צו שיקן אויף מיסיעס אין ספעיס, און די צווייטע צו שיקן אויף מיסיעס צו די לבנה. ביידע מאדעלן וועלן אויסקוקן ענליך צו די אפאלא ספעיס שיף און וועט צוריק פאלן צו די ערד'ס אטמאספערע פיל שנעלער ווי די ספעיס שאטעל און אזוי פארמינערן די סכנה פון דורכרייסן די אטמאספערע וואו די ספעיס שיפן גייען דורך א שווערע היץ.
די אריאן סי-אי-ווי וועט זיין גרעסער און מער פארגעשריטן ווי די אפאלא ספעיס קרעפט. עס וועט זיין דריי מאל אזוי גרויס צו קענען נעמען מער אסטראנאטן און מער וואג ווי דער ספעיס שאטעל. די אפאלא ספעיס קרעפט איז געווען אינגאנצן 3.9 פיס אין דיאמעטער ווען די אריאן וועט זיך מעסטן 16.5 פיס אין דיאמעטער.
אנדערש ווי די אפאלא ספעיס קרעפט וועלכע'ס קאמאנד אפטיילונג האט מען נאר געקענט נוצן פאר איין מיסיע, וועט די אריאן קאמאנד אפטיילונג קענען איבערגענוצט ווערן 10 מאל נאכאנאנד. דאס איז צוליב די נייע טעכנאלאגיעס וואס נאס"א וועט נוצן צו באשיצן דעם ספעיס קרעפט פון די שטארקע היץ וועלכע עס רייסט אדורך קומענדיג צוריק פון ספעיס אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע.
אין די אפאלא פראגראם איז די מאטריאל אפגענוצט געווארן יעדעס מאל די ספעיס קרעפט איז צוריק אראפגעקומען און מער האט מען דאס נישט געקענט נוצן. אינעם שאטעל פראגראם האט נאס"א גענוצט סערעמיק טיילס און טעהרמאל אינסולעישן פאום וועלכע האט איינגעזאפט היץ און איז נישט געשעדיגט געווארן. די אינסולעישן פאום איז מיט די יארן אלט געווארן און האט אנגעהויבן מאכן פראלעמען און איז געווען די אייציגסטע אורזאך וואס האט געברענגט דעם קאלאמביע עקסידענט אין 03'. נאס"א האט דאס פרובירט פאררעכטן אבער איז שפעטער דורכגעפאלן ווען ספעיס שאטעל דיסקאווערי האט ווידער געהאט פאום פראבלעמען טראץ די נייע פארזיכערונגן אויף וועלכע נאס"א האט געארבעט צוויי יאר.
די אריאן וועט נוצן מאטריאל וואס וועט אפווארפן היץ אנשטאט איינזאפן און די מאטריאל וועט קענען גרינג געטוישט ווערן אויב עס ווערט אויסגענוצט.
די אריאן ספעיס קרעפט וועט לאנדן מיט עיר בעגס און פאראשוטן אינאיינעם און וועט קענען מאכן א לאנדונג אין ים און אויך אויף די יבשה. די אפאלא ספעיס קרעפט האט נאר געקענט לאנדן אין ים.
דער קאפסול וועט געבויט ווערן זייער הויך כדי עס זאל זיצן פיל העכער פון די ראקעט בוסטער און דער גאנצער לאנטש פלאטפארמע עס זאל נישט זיין אויסגעשטעלט צו פאלנדיגע שטיקער פאום אדער אייז וואס ברעכן זיך אפ פון די קראפט פון דעם לאנטש.
אינעם סי-אי-ווי וועט אויך זיין אריינגעבויט א קליינע ראקעט וועלכע וועט זיצן אונטער די קאמאנד אפטיילונג און וועט אין געציילטע רגעים קענען אפטיילן די קאמאנד אפטיילונג פון די בוסטערס אין פאל עפעס טויג נישט. דאס איז די בעסטע זיכערהייט פראדעצור וואס נאס"א האט אמאל צוגעשטעלט פאר אירע אסטראנאטן.
סערוויס אפטיילונג און בוסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סערוויס אפטיילונג (דער טייל וואו די אסטראנאטן זיצן און די קאמאנד אפטיילונג) וועט מאנעווירן אין ספעיס מיט אן איינצעלע ענדזשין וואס וועט נוצן א נייע סארט ברענשטאף וואס נאס"א האט קיינמאל פריער נישט גענוצט. די ברענשטאף וועט זיין א געמיש פון מעטאן און אקסיגן און וועט קענען געבן לענגערע און גרעסערע פונקן פאר די זעלבע מאס ברענשטאף. נאס"א זוכט מיט דעם צו שפארן ענערגיע כדי די ספעיס קרעפט זאל קענען מאכן לענגערע מיסיעס.
און צוגאב צו די ענדזשין וועט די אריאן ספעיס קרעפט פארמאגן צוויי לאנגע סאלאר פאנעלן וועלכע וועלן ארויסשטעקן פון די ספעיס קרעפט ווי פליגלן און אויפנעמען סאלאר ענערגיע פון די זון און דאס טראנספארמירן צו עלעקטריציטעט.
א ספעציעלע סיסטעם וועט אריינגעבויט ווערן צו העלפן שיקן אנגעזאמעלטע היץ צו די ראידיאטארס וועלכע שפייען דאס אויס אין ספעיס. דער סיסטעם וועט נוצן כעמיקאלן צו זאמלן היץ און וויבאלד עס וועט זיין פליסיג וועט א פלאמבינג סיסטעם דאס פירן אויטאמאטיש צו די ראדיאטארס.
אין ספעיס טוישט זיך די טעמפראטורן פון קאלט צו הייס מיט איבער 400 דעגרי עטליכע מאל אין טאג וויבאלד די ספעיס קרעפט ציקולירט ארום די וועלט און גייט אונטער'ן זון און אוועק פון די זון אין יעדע צירקולאציע. דאס קען שטארק שעדיגן די מעטאלן פון די ספעיס קרעפט. די אפאלא האט זיך דערפאר געדרייט אויף איר אייגענע אקס און דערמיט אויסגעשפרייט די היץ אייניג איבער די גאנצע ספעיס קרעפט. דער ספעיס שאטעל האט נישט אזוי געטאן וויבאלד די סערעמיק טיילס האבן אים באשיצט. די אריאן ספעיס קרעפט וועט נוצן טעכנאלאגיעס פון ביידע, וואס מיינט אז אויסער די שיץ מאטריאלן און ראדיאטאר סיסטעם וועט זיך עס אויך דרייען ווי די אפאלא.
וויבאלד די סי-אי-ווי וועט נאר טראגן די אסטראנאטן און נישט די משאות וועט עס נישט דארפן אזויפיל שיס קראפט ווי די סעטרון וועלכע האט ארויפגעשאסן די אפאלא. די בוסטער וועט זיין צוויי דריטל די הייך ווי די אפאלא און א דריטל אין דיאמעטער. די בוסטער וועט נאר גענוצט ווערן איינמאל אין קאנטראסט צו די ספעיס שאטעל בוסטערס וועלכע זענען ביידע אפגענומען געווארן פון וואסער און איבערגעארבעט געווארן צו נוצן נאכאמאל.
די סי-על-ווי ספעיס קרעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א מיסיע אין ספעיס פארלאנגט געווענליך צו טראגן אסטראנאטן און משאות פון סופלייס. אין די אפאלא און שאטעל פראגראמען האט מען דאס ארויפגעשיקט אין איין ספעיס קרעפט וועלכע האט געהאט א שטאב אפטיילונג און א קארגא אפטיילונג. אין די אריאן פראגראם וועט נאס"א אפטיילן די צוויי צוליב עטליכע סיבות.
נאס"א איז געקומען צום באשלוס אז אויב די אסטראנאטן וועלן האבן אן אייגענע ספעיס קרעפט וועלן זיי קענען עררייכן פיל מער אין ספיעס וויבאלד זיי וועלן נישט זיין אנגעוואנדן אויך אויף די קארגא. אין פעלער ווען מען וועט נישט דארפן קיין סופלייס וועט דאס זייער גוט צוניץ קומען. אויך וועט דאס זייער גוט צינוץ קומען ווען מען וועט וועלן שיקן קארגא און עס וועט נישט אויספעלן קיין אסטראנאטן דערפאר. א ביישפיל איז ווען מען שיקט סופלייס צו די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע. די סי-על-ווי וועט ארויפגעשאסן ווערן אן קיין אסטראנאטן און עס וועט קאנטראלירט ווערן פון אונטן און ווען עס וועט זיך טרעפן מיט די ספעיס סטאנציע וועלן די ארטיגע אסטראנאטן (אסטראנאטן געפינען זיך דארט צו יעדע צייט) דאס אפנעמען און עס וועט צוריק אראפקומען און נישט דארפן איינשטעלן דאס לעבן פון מענטשן.
די סי-על-ווי וועט זיין אזוי גרויס און הויך ווי די סעטרון ראקעט און וועט אויך האבן צוויי בוסטערס ביי די זייטן אזוי גרויס ווי די שאטעל בוסטערס צו געבן נאכמער קראפט ביים ארויסשיסן די שווערע משאות וועלכע וועט זיין 10 מאל וואס א שאטעל קען טראגן. די סי-על-ווי וועט האבן 5 ענדזשינס קעגן די איינע וואס די סי-עי-ווי וועט פארמאגן. ווען עס וועט אויספעלן וועט נאס"א נוצן די סי-על-ווי אריינצושטעלן דארט ספעציעלע לבנה און מאדים לאנדער און ארויסשיקן די אסטראנאטן אין די סי-אי-ווי און די צוויי ספעיס קרעפטס וועלן זיך באהעפטן אין ספעיס און פון דארט אינאיינעם פליען צו די לבנה.
נאס"א וויל אנהייבן נסיעות צו די לבנה מיט'ן האפענונג אז מען וועט דארט קענען טרעפן א וועג צו פראדוצירן ענערגיע פאר די ספעיס קרעפט און אויפשטעלן דארט א פלאטפארמע פון וואו מען וועט שפעטער שיקן ראקעטן צו דעם מאדים און נאך ווייטער.
ווי עס הייסט יעצט וועט דער שאטעל פראגראם ארויסגענומען ווערן פון באנוץ אין 010', די אריאן פראגראם וועט זיין גרייט אויף 014' און מען וועט קענען לאנדן אויף די לבנה אין 020' און פון דארט וועט מען גיין ווייטער.
קאנטראקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אים סעפטעמבער 2006 האט נאס"א אנאנסירט אז די עראספעיס פירמע לאקהיד מארטין האט געווינען דעם קאנטראקט צו בויען די מולטי ביליאן דאלארדיגע אריאן פריאעקט. לאקהיד מארטין איז די וועלט'ס גרעסטע מיליטערישע עיר קרעפט פראדוצירער און האט קיינמאל פריער נישט געבויט א ספעיס קרעפט פאר נאס"א.
יעדער האט זיך געוואונדערט איבער דעם באשלוס זינט אלע פריערדיגע קאנטראקטן זענען געגעבן געווארן צו באואינג און נארטראפ גרומען וועלכע האבן געבויט די אפאלא ספעיס שיף וועלכע האט געלאנדעט אויף די לבנה און אויך די ספעיס שאטעלס. נאכמער, אין 96' האט נאס"א שוין גערעדט פון א נייע ספעיס שאטעל און לאקהיד מארטין האט געווינען איבער באואינג און מעקדאנעל דאגלעס און האט אויפגעבויט די עקס-33 וועלכע איז געווען א דורכפאל און נאס"א האט דאס איבערגעלאזט נאכדעם וואס לאקהיד מארטין האט געהאט אינוועסטירט איבער 900 מיליאן דאלאר.
נאס"א האט נישט געגעבן קיין דעטאלן פארוואס זי האט אויסגעקליבן לאקהיד מארטין אבער עקספערטן שפעקולירן אז דאס איז ווייל לאקהיד מארטין'ס קאנצעפט איז מער אפען צו נאס"א ווי דער קאנצעפט וואס איז געגעבן געווארן דורך באואינג און נארטראפ גרומען צוזאמען. אין אנדערע ווערטער, לאקהיד מארטין האט נאר דעזיינגט א קאנצעפט אין גענעראל און איבערגעלאזט אלע דעטאלן אז נאס"א זאל דאס אויספילן. דאס האט געגעבן נאס"א א בעסערע קאנטראל איבער דעם פראיעקט ווי די אנדערע וואלטן געגעבן און נאס"א וויל דאס האבן.
אנדערע זאגן אז נאס"א וויל לעצטענס גיין מער אויף א ביזנעס סטיל און האט געוואלט געבן א קאנטראקט פאר א צווייטע פירמע אויך כדי פון היינט און ווייטער זאלן עטליכע פירמעס קאנקורירן פאר יעדע נייע פראיעקט און אזוי וועט ארויסקומען בעסערע און ביליגערע פראדוקטן.
נאס"א וועט צאלן לאקהיד מארטין די אסטראנאמישע סומע פון 3.9 ביליאן וואס וועט גענוצט ווערן צו שטודירן און בויען צוויי אריאן ספעיס קרעפט וועלכע זאלן זיין גרייט פאר א פראבע אין 014'. אויב עס וועט זיין סוקסעספול וועט נאס"א צאלן נאכאמאל דער פרייז צו בויען נאך פון דעם זעלבן סארט.


text:
מאנטענעגרא
מאנטענעגרא ("שווארצער בארג") איז א לאנד אין דרום-מזרח אייראפע. עס האט א בארטן אויפן אדריאטישן ים אין דרום-מערב, און גרענעצט קראאטיע צו מערב, באסניע און הערצעגאווינע צו צפון-מערב, סערביע צו צפון-מזרח, און אלבאניע צו דרום-מזרח. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז פאדגאריצע.
אין אוראלטע צייטן איז דער שטח פון מאנטענעגרא געוואן א טייל פון דער רוימישער אימפעריע, און שפעטער פון דער ביזאנטישער אימפעריע. אין דעם 13טן יארהונדערט איז דאס לאנד געווען א טייל פון דער גרויסער סערבישער פרינציפאליטעט. פון 1918 איז עס געווען א טייל פון יוגאסלאוויע. אין 2006 איז מאנטענעגרא געווארן אומאפהענגיק.
מאנטענעגרא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, וועלט האנדל ארגאניזאציע, און א קאנדידאט צו ווערן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד.
די אפיציעלע וואלוטע איז דער איירא, וואס מאנטענעגרא האט אדאפטירט איינזייטיג, אזוי ווי עס איז נישט אין דער אייראזאנע.
אינהאַלט
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנטענעגרא האט אויפגענומען זיין נייע קאנסטיטוציע דעם 22סטן אקטאבער 2007. מאנטענעגרא איז א פארלאמענטארישע דעמאקראטיע. דער פרעזידענט ווערט געוויילט איינמאל צו פינף יאר. דער פארלאמענט ווערט געוויילט אויף א פראפארציאנעלן אופן איינמאל צו פיר יאר, מיט איין דעפוטאט פאר יעדע 6,000 שטימען.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאנטענעגרא האלט אויף א וועג צו א מארק עקאנאמיע. די הויפט אינדוסטריעס זענען אלומיניום און שטאל פראדוקציע, און מען אנטוויקלט טוריזם.
אינפראסטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייראפעאישע רוטעס E65 און E80 גייען אדורך מאנטענעגרא, אבער זענען נישט אויפן סטאנדארט פון אויטאסטראדעס. די צוויי פליפארטן זענען אין פאדגאריצע און טיוואט. אין באר איז א ים פארט.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בילדונג אין עלעמענטאר שולע איז אבליגאטאריש און פריי פאר קינדער פון 6 ביז 14.


text:
צום אלעם ערשט וויל איך קלאר שטעלן אז איך בין נישט קיין אפיציעלער פארטרעטער פון סקווער און איך בין נישט באשטעלט געווארן דורך קיינעם.
איך האב נאר אין די לעצטערע צייטן באקומען לינקס צו פארשידענע געשרייבעכצער, אין וועלכע איך זעה א געפערליכע האס און שנאה צו סקווירא, און איך, זייענדיג א נאכפאלגער פון סקווער, בין זייער געטראפן פון דער פאקט אז עס ווערט נישט אפגעענטפערט געהעריג, און מאנכע מיינען אז עס איז א בחינה פון שתיקה כהודאה. איך ווייס אז איך לאז מיך אריין אין דעליקאטע עניינים, אבער מיינע געוויסן הייסן מיר דאס צו טוהן, און איך פיהל אז עס איז אן עת לעשות.
אויך וויל איך קלאר באטאנען אז איך ווייס זייער קלאר אז איך גיי נישט טוישן די מיינד פון די מחרחרי ריב וועלכע פרייען זיך אויף יעדע שטיקל שמוץ און דברי בזיון אויף סקווער (מן הסתם אויך אויף יעדע אידישע קהילה קדושה) כמוצא שלל רב, און צו זיי ציהל איך אינגאנצן נישט. איך ווייס נאר אז עס זענען אויך פארהאן יונגעלייט מכל קצוי תבל וועלכע קוקן אויף סקווירא מיט פארוואונדערטע אויגן פרעגענדיג ‘וואס גייט דארט פאר אין סקווירא?’, און עס איז ביז היינט נאר געווען צו באקומען די באריכטן אין די נעגאטיווע פארמאט, צוליב דעם וואס די גאר גרויסע מערהייט פון בלאג פאסטערס זענען פון די מהרסים וועלכע קענען נישט פארנעמען די וואוקס און בליה פון סקווער, און ס’רוב פון סקווירא איינוואוינער און נאכפאלגער האבן נישט קיין עקסעס צו די זאכן בכלל, און דעריבער קען זיך אמאל דוכטן אז סקווער האט פארלוירן איר געלדענעם גלאנץ, דעריבער וויל איך אין די פאלגענדע שורות מסביר זיין וואס עס גייט באמת פאר, ווי ווייט איך בין באקאנט מיט די פאקטן.
וזה החלי… סקווער (אדער סקווירא, ווי עס ווערט אפיציעל אויסגעלייגט) איז אן הייליג שטעטל וועלכע איז געבויט געוואר בערך שנת תשי”ז מיט בלוט און שווייס דורך כ”ק מרן הקוה”ט מסקווירא ז”ל, מיט’ן איינציגן ציהל אז עס זאל זיין א פלאץ אין אמעריקא ווי מ’זאל קענען ערציהען די קומענדיגע דורות בקדושה וטהרה, און ס’זאל נישט אנקומען אזוי שווער ווי עס איז דאן געווען אין די שטאט אין וועלכע מ’איז אויסגעשטעלט צו די גוי’שע און מאדערנער גאס.
ער האט אוועק געשטעלט פארשידענע גדרים וסייגים וועלכע ער האט געפילט פאר וויכטיג, צו דער ערציהונג פונם יונגן דור. איינס פון די גרויסע יסודות איז געווען אז אין סקווירא זאל נאר זיין איין ביהמ”ד און איין מנין שבת קודש און יו”ט צו קבל”ש און שחרית-מוסף, דער ציהל איז בפשטות געווען (ס’קען זיין אנדערע סיבות, אבער אזוי פארשטיי איך) אז אזוי וועט זיך איעדער תושב פילן ווי אן אקטיווער חלק אינ’ם זעלבן קהילה, און אזוי וועט זיין אן הנהגה צו וועלכע דער עולם וועט זיין אויסגעשטעלן ווייניגסטנס איינמאל א וואך דורכ’ן דאווענען צוזאמען. אבער אפגעזען צו דאס איז די סיבה, איז דאס, אן קיין ספק, געווען דעתו ורצון קדשו פונם מייסד פונם שטעטל, און ער האט נישט ארויפגעלייגט קיין עקספיירעישען דעיט דערויף, ווי אנדערע ווילן זאגן, אז ער וואלט שוין היינט אנדערש געזאגט.
זענען געקומען מהרסים וועלכע האבן זיך געפיהלט אומבאקוועם אין שטעטל, און אנשטאט מחליט זיין אז דער שטעטל איז נישט געמאכט פאר זיי, צוליב דעם וואס זיי פארנעמען נישט דער פאקט אז עס איז נאר דא איין הנהגה אין שטעטל, האבן זיי געוואלט טוישן איינס פון די גאר שטארקע יסודות אויף וועלכע די שטעטל איז געבויט געווארן, און ווערט ווייטער געפיהרט.
העכסט פארשטענדליך, אז דאס האט נישט געמעגט פארשוויגן ווערן, און די חברי הקהילה און דיינים פון שטעטל האבן פרובירט מיט איעדע מעגליכע טאקטיג, מיט גוט’ן און מיט בייזן, דאס אפצושטעלן, אומסוקסעספול. דערנאך איז ליידער געשען וואס עס איז געשען, וואס עס זענען כולי עלמא מודי אז האט נישט געדארפט געשען, אבער איז ווי נישט ווי אביסל פארשטענדליך.
לאמיר נעמען א משל פון א ביהמ”ד אין וויליאמסבורג. דער רב און מייסד פון ביהמ”ד האט איינגעפירט אז אין דער ביהמ”ד זאל נאר זיין איין מנין פאר שחרית שבת צופרי. נאך עטליכע יאר איז צוגעקומען נייע מתפללים, וועלכע האבן פון’ם אייגענעם מיינונג מחליט געווען אז דער ביהמ”ד דארף שוין נאך א מנין, און איין שיינעם שבת האבן זיי צוזאם געקראצט א מנין און זיך געשטעלט דאווענען. וואלט זיי דען דער רב נישט ארויסגעטראסקעט פון’ם ביהמ”ד? און אויב וואלטן זיי זיך נישט געלאזט מיט גוט’ן וואלטן די אנדערע ערנסטע מתפללים זיי לגמרי באזייטיגט. נישט קיין ספק.
ס’קען זיין אז דער מציאות פון נאר האבן איין מנין שב”ק צו קבל”ש און שחרית-מוסף קוקט אויס אין די אויגן פון די גאס ווי אן אומגעווענליכע און נישט גוטע זאך, אבער דאס איז געווען איינס פון די יסודות אויף וועלכע דער סקווערער רבי ז”ל האט מיסד געווען דער שטעטל. און אויב קומען יחידים און ווילן דאס אונטערברענגען, אוודאי ברענגט דאס אויף א געוואלדיגע היציגקייט אין די יונגווארג און מ’טוט וואס מ’טוט.
חוץ פון דעם, איז דער מנין וועלכע די מהרסים האב’ן מייסד געווען נישט געווען די איינציגסטע עוולה וועלכע זיי זענען באגאנגען אנטקעגן דער סקווערע רבי שליט”א און אנטקעגן רוב פון די תושבים וועלכע זענען צופרידן פונ’ם סקווערן לייף סטייל. זיי האבן געמאכט ליצנות פון די כח ההנהגה פון סקווער ווען נאר געווען מעגליך, און געזוכט וויאזוי נאר מעגליך אונטער צו ברענגן די כח ההנהגה פון סקווער.
עס פרעגט זיך אליין, ווי זענען די רעכטן פון’ם רוב פון די איינוואוינער וועלכע ווילן יא האבן די סארט הנהגה, און די מהרסים ווילן עס אונטער ברענגן? אויף צו האבן די זעלבע סארט הנהגה ווי אנדערע חסידישע מקומות קענען זיי אהין גיין. מיט וועלכע רעכט מעגן זיי צונעמען די לייף סטייל וועלכע די סקווערע איינוואוינער האבן? אויב איז עס נישט באקווען פאר זיי, זאלן זיי טרעפן וואס עס איז יא באקוועם, און נישט נעמען דעם עקזיסטירנדן לייף סטייל און ארום דרייען לויט זייער באקוועמליכקייט.
איך וויל קלאר שטעלן דעם טאון. איך האלט אויסדריקליך אז דער וועג פון טעראר איז נישט דער אידישער וועג. אבער עס איז ברור כחמה אז עס איז א געוואלדיגע עוולה אנטקעגן א קהילה קדושה, צו נעמען דער הנהגה פונם פלאץ, און צוליב יחידים וועלכע זענען נישט צופרידן פונם מהלך, פרובירן צו טוישן. און עס ברענג אויף הייס בלוט ביי די וועלכע קענען זיך נישט קאנטראלירן.
אפילו אויב די מהרסים וועלן זאגן אז רוב איינוואוינער פונם שטעטל ווילן נישט די יעצטיגע הנהגה, וועלכע איז פאר איעדן בר דעת קלאר שקר, זענען זיי נאכאלץ נישט בארעכטיגט דערצו. זיי מעגן אפשר פרובירן איבער צו רעדן מענטשן זאלן מופן צו פלעצער אין וועלכע זיי וועלן זיין מער צופרידן, אבער טוישן דער מהלך ההנהגה פון א פלאץ? אויסדריקליך אן עוולה שאין כדוגמתו, אנטקעגן דער מייסד פונם שטעטל, אנטקעגן דער סקווערע רבי שליט”א, אנטקעגן דיר רבני ודייני הקהילה, און אנטקעגן אלע איינוואוינער.
איך וויל דא אויך קלאר שטעלן אז אין סקווערער שטעטל וואוינען היין צו טאג בערך 1200 משפחות בלי עין הרע, און צו זאגן אז אין סקווער באגייט מען זיך טעראריסטיש און ענדליכע לאזונגען איז א געוואלדיגע עוולה. אויב פון 2500 ערוואקסענע מענטשן (מענער פרויען און בחורים) זענען פארהאן 10 מענטשן וועלכע קענען זיך נישט קאנטראלירן, ווערט שוין דער גאנצער שטעטל אפגעפרעגט? ווי איז פארגעסן געווארן די הונדערטער גאלדערנע יונגעלייט וועלכע לערנען 18 שעה’דיגע טעג? ווי זענען פארשטעקט די חשובע דיינים מיט וועלכע די רבנישע גאס קען זיך נישט גענוג אפוואונדערן? פארוואס הערט מען נישט אויף די גאס פון די סקווערע אפגעהיטענע בעלי בתים? יא, סקווער האט א גרויסע מאיאריטעט פון גאר חשוב’ע יונגעלייט און עלטערע יונגעלייט, און צוליב די עטליכע יחידים וועלכע טוהען נארישע עוולות אויך די אייגענע הענט, איז דאס דער אימעדזש וואס הייסט ‘סקווער’.
דער תירוץ איז פשוט. אין גארבעדזש קען איז נישט דא קיין אויבן אן, און צו מיסט קלעבן פליגן. דער אלגעמיינע גאס ציהט צו לשון הרע ורכילות אנטקעגן יחידים און נאכמער אנטקעגן קהילות ווי פליגן צו מיסט. און אז מ’קען נעמען א קהילה קדושה ווי סקווירא און אויפבויען א קעיס אנטקעגן זיי, קוקט מען אוועק פון אלע פאזיטיווע פאקטן מיט וועלכע די קהילה איז ב”ה געבענטשט, און מ’קלעבט זיך אן אין די שמוץ וואס עטליכע אום קאמפאטענטע יחידים באגייען.
איך מיין אז עס איז צייט אז לכל הפחות יודן בעלי דעת זאלן איינזען אז די סחורה וואס ליגט ‘אן דיספלעי’ אויף די אינטערנעט, איז דירעקט ארויס געלייגט דורך אנשי בליעל וועלכע פארנעמען נישט קיין שום דבר שבקדושה און לייגן עס אן אויף יחידים און קהילות קדושות צו בארעכטיגן זייערע געוויסן.
שכוח פאר’ן מיר אויסהערן.
איך גיי צענזורירין די קאמענטס און נאר אריינלאזן זאכליכע קאמענטס. עס מעג זיין נעגאטיוו, אבער מוז זיין רעספעקטפול און אן ליצנות.


text:
אקוואריום
אן אקוואריום (מערצאל אקוואריומס) איז א פלאץ ווי מענטשן האלטן פיש און אנדערע בעלי חיים וואס לעבן אין וואסער אן אקוואריום קען זיין א קליינער טאנק, אדער א געביידע מיט עטלעכע גרויסע טאנקען.
האלטן אן אקוואריום איז א פאפולערער האבי ארום דער וועלט. מען פרובירט צו שאפן א סביבה פאר די פיש וואס איז ענלעך צו די נאטירלעכע וואוינערטער. מען דארף אכט געבן אויף וואסער קוואליטעט, ליכט, און עסן.
ס'זענען דא גרויסע אקוואריומס פארן ציבור וואס זענען , טוריסטן אטראקציעס. זיי ווייזן די פיש און אנדערע בעלי חיים אין גרויסע טאנקען. אפטמאל האלטן זיי זגאלן וואס זענען נאענט צו אויסשטארבן.


text:
הידראגען עקאנאמיע
די הידראגען עקאנאמיע איז א פארגעשלאגענע סיסטעם אין וועלכע רוב ברענשטאף וועלכע טרייבט די עקאנאמיע וועט איבערגיין צו הידראגען.
אינהאַלט
דער קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט וויל זען נאטורליכע גאזאלין אלס היסטאריע זינט וויסנשאפטלער ווארענען אז איר אפפאל מאכט אן חרבנות צו דער אטמאספער און האט מיט דער צייט אנטוויקלט ריזיגע "אזאן" לעכער אין דער אטמאספער און האט געברענגט א גלאבאלע ווארימונג אין די וועלט. דערצו זענען אנגעקומען די הויכע גאזאלין פרייזן און דער פאליטיק אונטער דעם וועלכע האט געמאכט די וועלט פרעגן די פראגע: מוזן מיר טאקע צוקומען צו גאזאלין?
דער ענטפער איז ניין! מיט דער היינטיגער טעכנאלאגיע און וויסנשאפטלעכע ערפינדונגען איז א מעגליכע מציאות צו די אזויגערופענע צוקונפטע הידראגען עקאנאמיע. די איינציגסטע פראגע וואס בלייבט אונדז איבער איז צי וועט די געזעלשאט טאקע באווייזן צו מאכן דעם טויש אדער וועט זי בלייבן אראפגעבינדן צו נאפט צוליב עקאנאמישע און פאליטישע סיבות?
פראבלעמען מיט בענזין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ערשט לאמיר זען וואס איז שלעכט מיט בענזין, וועלכע ווערט אנגערופן פאסיל-ברענשטאף, און דערנאך וועלן מיר זען וואס די היינטיגע וועלט האט פארצושטעלן צו לעזן די פראבלעמען.
די פאראייניגטע שטאטן און רוב לענדער פון די וועלט זענען איינגעשפארט אין די פאסיל-ברענשטאף עקאנאמיע. אונזערע אויטאמאבילן, באנען, און פליגער ווערן געטריבן נאר דורך נאפט פראדוקטן ווי גאזאלין און דיזעל. אין צוגאב ווערן א גרויסער טייל קראפט פלענטס געטריבן פון אויל, נאטורליכע גאזאלין, און קוילן וועלכע זענען אלע נאפט פראדוקטן.
אויב די פלוס פון פאסיל-ברענשטאף אין די פאראייניגטע שטאטן וואלט אמאל אפגעהאקט געווארן וואלט די גאנצע עקאנאמיע געקומען צו אן אפהאלט. עס וואלט נישט געווען קיין וועגן צו טראנספערירן די פראדוקטן וועלכע ווערן פאבריצירט, קיינער וואלט נישט געקענט פארן צו די ארבעט, פליגער וואלטן געבליבן אין די הענגער, און אלע בוי ארבעט וואלט געפרוירן.
די אלע יארן וואס עס האט גענומען די געזעלשאפט צו זיין געוואנדן אויף פאסיל-ברענשטאף, אויף דעם פונקט ווי עס שטייט היינט, איז שטענדיג געווען 4 גרויסע פראבלעמען וועלכע זענען מיטגעקומען דערמיט:
לופט פארפעסטיקונג – ווען גאזאלין ווערט פארברענט בלייבט דערפון איבער בלויז קארבאן דיאקסייד און אביסל וואסער וועלכע וואלט אינגאנצן נישט געווען קיין פראבלעם. אבער די קאמפאנענטן וועלכע העלפן דעם אויטא מאטאר לויפן פראדוצירן אויך קארבאן מאנאקסייד וועלכע איז א גיפטיגע סם גאזאלין, ניטראדזשין אקסיידס וועלכע ברענגט די לופט פארפעסטיקונג, און אומפארברענטע היידראקארבאנס וועלכע זענען די הויפט סיבה צו אזאנען. ענווייראמענטל פארפעסטיקונג – די פראסעס פון אריינברענגן און האלטן די אויל האט א שטארקע אימפאקט אויף די ענווייראמענט ווען עפעס גייט נישט גוט. וויפיל מאל פאסירט ווען אז א טאנקיר שיף דרייעט זיך איבער און גיסט אויס מיליאנען גאלאנען אויל אדער א פייפליין רייסט אויף. די אלע געשעענישן האבן מיט די יארן אנגעמאכט אן ענווייראמענטאלן חורבן. באקאנט איז די עקסאן וואלדעז אויסגיסונג אין וועלכע דער טאנקיר האט אויסגעגאסן 11 פון אירע 55 מיליאן גאלאן אויל ביי די פרינץ וויליאם סאונד אינזלן נעבן אלאסקא. די מיליאנען גאלאנען אויל האבן פארשוואנקען די אינזלן און יארן שפעטער האט מען זיך נאך געפלאגט דאס אוועקצורייניגן.
גלאבאלע אנווארימונג – ווען אן אויטא פארברענט א גאלאן גאזאלין גיט ער ארויס ארום 5 פונט קארבאן צו די אטמאספערע. אויב די קארבאן וואלט באשטאנען פון בלויז קארבאן וואלט זיך עס שטארק אנגעזען אזויווי מען זאל ארויסווארפן א 5 פונטיגער זעקל פון ווייסע מעל נאך יעדע גאלאן גאזאלין וואס ווערט פארנוצט. עס איז איבעריג צו זאגן אז די לופט אין אונזערע שטעט וואלטן געווען פיל מיט מעל און מען וואלט נישט געקענט זען דעם חבר פון עטליכע פיס אוועק. דער אויטא גיט ארויס קארבאן דיאקסייד וועלכע קען נישט געזען ווערן מיט די מענטשליכע אויגן אבער די היץ און אפפאל דערפון הייבט צוביסלעך די טעמפרעאטור אין די פארנומענע שטעט.
כאטש וויסנשאפטלער שפעקולירן נאך אסאך אין די ווארהייט פון גלאבאלער אנווארימונג איז עס אבער דאך א פאקט אז אין צענדליגער שטעט וואו עס פלעגט אמאל זיין פראסטיגע ווינטערס איז היינט פיל ווארימער.
אנגעוואנדנהייט – די פאראייניגטע שטאטן, און רוב אנדערע לענדער, קענען נישט אליינס פראדוצירן זייער געברויך פאר אויל און זענען געצווינגן צו אימפארטן פון די אויל רייכע לענדער. דאס האט מיט די יארן פארשאפט אן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט און אלע לענדער זענען געווען געצווינגן צו ליידן פון די עקאנאמישע באשלוסן פון די מיטל מזרח לענדער. ווען זיי האבן געוואלט מאכן אפאר עקסטערע דאלאר האבן זיי געשניטן די פראדוקציע און די פרייזן האבן זיך אויטאמאטיש געהויבן פילפאכיג. און די אנגעוואנדענע לענדער זענען געשטאנען מיט פארמאכטע הענט.
א הידראגען עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א הידראגען עקאנאמיע פארזיכערט צו עלימינירן אלע אויבנדערמאנטע פראבלעמען פון וועלכע די פאסיל ברענשטאף עקאנאמיע ליידט היינט. די מעלות פון א הידראגען עקאנאמיע איז ווי פאלגענד:
עלימינירן לופט פארפעסטיקונג – ווען הידראגען ווערט גענוצט אין א פיול סעל צו פראדוצירן קראפט, איז עס א 100 פראצענט ריינע טעכנאלאגיע וועלכע גיט נאר וואסער אפפאל. פארשטייט זיך אז מיט א הידראגען עקאנאמיע וועט מען נישט זיין אויסגעשטעלט צו קיין אויל אויסגיסונגן.
עלימינירן שעדליכע אפפאל גאזן - הידראגען קומט פון עלעקטראנישע קראפט פון וואסער וועלכע שאפט אפ דעם גאנצן פראבלעם פון די אזויגערופענע גרינהויז גאזן.
עלימינירן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט - דאס עלימינירן אויל, אפילו נאר אין טייל, מיינט אז מען וועט מער נישט זיין געוואנדן אויפ'ן מיטל מזרח און אירע אויל רעזערווארן.
פארשפרייטע פראדוקציע – הידראגען קען ווערן פראדוצירט סיי וואו עס געפינט זיך עלעקטריציטעט און וואסער. מענטשן וועלן עס אפילו קענען פראדוצירן אין זייערע אייגענע היימען מיט גרינגע אנווייזונגן.
די פראבלעמען פון א פאסיל ברענשטאף עקאנאמיע איז אזוי שטארק און די פארהאנט פון א היידראדזעין עקאנאמיע איז אזוי ווערטפול אז דער שטופ אויף פאראויס איז זייער שטארק.
וואס איז הידראגען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פראגע צו הידראגען טעכנאלאגיע איז נישט וואס עס איז, די פראגע איז פון וואו קומט דאס? דערנאך קומט די פראגע פון טראנספערירונג, דיסטריביושן, און דאס האלטן. איינמאל די פראגעס וועלן פארענטפערט ווערן וועט אלעס זיין פארשטענדליך.
לאמיר גיין צו יעדע פראגע באזונדער:
פון וואו קומט הידראגען? איינע פון די מערסט איטרעסאנטע פראבלעמען מיט הידראגען איז הידראגען זעלבסט. פון וואו וועט דאס קומען? אויל ווייסט יעדעס קינד אז מען פאמפט דאס ארויס פון די ערד מען שיקט דאס אפ צו רעפיינעריס צו בעארבעטן און דערנאך פארברענט מען עס אלס אן ענערגיע קוואל. מען טראכט אבער נישט אריין די וואונדער וואס אויל איז. פאסיל ברענשטאף ליגט שוין באהאלטן אין די ערד פאר טויזענטער יארן און קיינער האט נישט געוואוסט דערפון בעפאר. ביליאנען געוואוקסן האבן איבערגעלאזט אפפאל אויף אלע ערטער פון די וועלט וועלכע איז געווארן נאפט איינמאל עס איז אפגעשטארבן. מיט יעדן גאלאן גאזאלין וואס מיר פארברענען נעמט מען ארויס נאך א גאלאן פון איר לאנגיעריגע באהעלטעניש.
הידראגען קומט נישט פון ערגעץ נאר מוז געמאכט ווערן. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי זיי צו פראדוצירן: די ערשטע איז וואסער. ווען וואסער ווערט עלימינירט קומט ארויס דערפון א געוויסע עלעקטריזם און אקסיגן וועלכע זענען צוזאמען ריינע הידראגען. דער פראדעצור איז א גרינגער און מענטשן וועלן עס קענען טאן ביי זיך אינדערהיים איינמאל זיי וועלן זיך דאס אויסלערנען. דער צווייטער וועג איז צו רעפארמירן פאסיל ברענשטאף וועלכע פארמאגט אין זיך אסאך הידראגען איינמאל זי איז אויסגעברענט. ספעציעלע ברענשטאף רעפארמירער מאשינען צוטיילן די אפפאל און נעמען ארויס די הידראגען.
פארשטייט זיך אז דער צווייטער וועג לעזט נישט דעם פראבלעם פון אויסשפייען שעדליכע לופט צו די אטמאספערע. אבער עס איז א גוטער מיטל אויף צייטווייליג ווילאנג די וועלט וועט אריבער גיין צו דעם טויש. רוב אויטאס פון וועלכע מען הערט היינט אז זיי פארן מיט פיול סעל זענען רעפארמירטע גאזאלין צו וועלכע די אויטא פירמעס קענען גרינג צוקומען. אזוי לאנג ווי עס וועט נישט זיין א הידראגען סטאנציע ביי יעדע ווינקל וועלן רוב אויטא פירמעס נישט נוצן דעם ערשטן מיטל.
ווען דער צייט וועט זיין רייף צו נוצן דאס ערשעט מיטל וועט זיך פאדערן א 100 פראצענטיגע הידראגען עקאנאמיע. אלע עלעקטריק וואס וועלן גענוצט ווערן אפצוטיילן די הידראגען פון דאס וואסער וועט נישט מעגן זיין געטריבן פון פאסיל ברענשטאף עלעקטריציטעט. די וועלט וועט מוזן איבערגיין איינע פון אירע גרעסטע ענדערונגן כדי צו קענען געניסן פון אלע מעלות אין א הידראגען עקאנאמיע.
(עס מוז באמערקט ווערן אז נאנט צו 70 פראצענט עלעקטיריציטעט ווערט היינט פראדוצירט דורך פאסיל ברענשטאף וואס מיינט אז צו אנטוויקלן א 100 פראצענטיגן הידראגען עקאנאמיע וועט מען מוזן אנטוויקלן דריי מאל אזויפיל עלעקטעריציטעט).
עס זענען היינט פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי צו פראדוצירן עלעקטעריציטעט אן פאסיל ברענשטאף: נוקלעארע קראפט, היידרא-עלעקטריק דאמבעס, סאלאר צעלן, ווינט טורבין, דזשיאטערמאל קראפט, וואלן, און פלייצכוואליעס קראפט.
אין די פאראייניגטע שטאטן קומט ארום 20 פראצענט עלעקטעריציטעט פון נוקלעארע קראפט און 7 פראצענט קומט פון היידרא-עלעקטריק. סאלאר, ווינט טורבין, און אנדערע קוועלער פראדוצירן נאר 5 פראצענט פון די עלעקטעריציטעט אין לאנד. אינעם צוקונפט וועט איינע פון די קלענערע קראפט קוועלער מוזן פראדוצירן פילפאכיג כדי צו קענען פראדוצירן עלעקטריציטעט פון וועלכע די הידראגען ווערט פראדוצירט.
צו טוישן אלע אויטאס אויף הידראגען וואלט נישט געדויערט לאנג אבער צו טוישן די הויפט עלקטריציטעט קוועלער וועט נישט גיין אזוי גרינג, די צוויי הויפט קוועלער נוקלעאר און סאלאר האבן ביידע פראבלעמען. נוקלעאר האט פאליטישע און אנדערע ענווייראמענטאלע פראבלעמען און סאלאר איז נאך דערווייל צו טייער).
הידראגען באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויפ'ן יעצטיגן מאמענט איז דער גרעסטער פראבלעם מיט הידראגען וואו און וויאזוי מען וועט דאס האלטן און אוועקלייגן. פארטיגע הידראגען איז א גרויסע פארנעם וועלכע קען נישט אזוי גרינג צונויפגעדריקט ווערן ווי גאזאלין און איז בכלל שווערער צו באהאנדלן. די פירמע קרייסלער איז דערווייל אויפגעקומען מיט די בעסטע טעכנאלאגיע וועלכע צודריקט די גאז צו א הארטע כעמיקאל וועלכע ווערט אנגערופן בארעקס. ווען בארעקס וועט צעלאזט קומט ארויס דערפון ריינע הידראגען און אויב דאס ווערט נישט גענוצט ווערט עס צוריק בארעקס און אזוי ריסייקעלט עס ארום און ארום.
עס וועט נאך געדויערן זייער לאנג ביז אלע פירמעס וועלן נעמען איין וועג און פראדוצירן סטאנדארטע הידראגען. דערווייל שטודירט יעדע פירמע איר אייגענע מיטלן און דאס האלט צוריק די אויסשפרייטונג פון הידראגען סטאנציעס.
וויאזוי אימער, איז פאראן א מעגליכקייט אז הידראגען וועט קיינמאל נישט שפילן קיין ראלע אין די וועלט'ס טרייב קראפט. כמעט אלע פירמעס וועלכע שטודירן הידראגען שטודירן אויך עלעקטרישע באטעריס פאר אויטאס אנשטאט גאזאלין. כאטש די אויסזיכטן פאר באטערי'ס איז קלענער ווי הידראגען (באטעריס קענען נישט באווייזן ארויסצוגעבן אזויפיל קראפט און אויב יא איז עס נאר פאר א קורצע צייט) קען מען אבער קיינמאל נישט וויסן און אלעס קען זיך געבן א דריי...
ווי געזאגט וועט נאך געדויערן זייער א לאנגע צייט ביז די וועלט וועט גרייכן א ריינע הידראגען עקאנאמיע. אויף דערווייל האלטן די פירמעס זייער ווייט מיט פיול סעל געטריבענע אויטאס וועלכע נוצן דעם ערטשן מיטל פון רעפארמירן פאסיל גאזאלין צו הידראגען. דאס איז שוין א גרויסער טריט ווייל עס גיט ארויס מער קראפט מיט ווייניגער ברענשטאף און איז ריינער פאר די אטמאספערע.


text:
קאנטינענט
א קאנטינענט (אדער וועלטטייל) איז א גרויסע יבשה אויף דער ערד.
דער ערד איז אײַנגעטײלט אױף די פּאָלגנדע קאָנטינענטן:
- אייראזיע באשטייט פון צװײ קאנטינענטן: אײראָפּע און אזיע.
- צפון אמעריקע, וואס נעמט אַרײַן אין זיך אױך די װאָס די װעלט רופֿט אַמעריקע, נעמלעך די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע
- דרום אמעריקע
- אַפֿריקע
- אױסטראַליע
- אַנטאַרקטיקע
צוזאמען זעקס קאנטינענטן.
גרינלאנד, דער גרעסטער אינזל אין דער װעלט, געהערט צום קאנטינענט צפון אמעריקע, אבער פאליטיש איז עס א טײל פון אײראפע.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט "קאנטינענט" קומט פֿון לאטײניש terra) continens) װערטליק "אַנטהאַלטנדע (ערד)".
אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעצם אין דער תורה שטײט אײן יבשה און אײן ים:
פאר בערך זיבעציק יאר צוריק איז געװען א דייטשער געאלאג מיטן נאמען וועגנער און ער האט באמערקט אז אלע טרוקענישן איז ווי א פאזל דאס מיינט אז די שטיקל וואס שטעקט ארויס אינמיטן אפריקע קומט פונקט אריין צווישן די צוויי אמעריקאנע קאנטינענטן און די שטיקל וואס שטעקט ארויס פון אינמיטן אמעריקא קומט אריין אינמיטן אפריקע ווי א פאזל און ער האט טאקע געטראפן אז עס זענען דא זאכן געוויקסן און שטיינער ביי ביידע פלעצער וואס שטימט איינער מיטן צוויטען דאס מיינט אז עס איז אמאל געווען איינס און עס האט זיך צוטיילט.


text:
לאנג איילענד סיטי
לאנג איילענד סיטי אסאך מאל אויך אויסגעלייגט על.איי.סי. ווי אויף פאסט, איז דער מערסטער מערבדיגער געגנט פון דער בארא קווינס אין ניו יארק סיטי. עס גרענעצט זיך צפון זייט און מערב זייט מיטן איסט טייך; אויף מזרח מיט האזען סטריט, 49 סטריט, און די ניו קאלווערי בית החיים, און אויף דרום זייט איז די ניוטאן קריק וואס צעטיילט עס אפ פון ברוקלין ווא איז דער דערנעבנדיגער גרינפאונט געגענט וואס איז נעבן וויליאמסבורג.
עס איז דער גרעסטער שטח געגענט אין קווינס און דינט אלס איר אינדוסטריעלער הויפט צענטער.
עס איז אויך באקאנט מיט אירע לענדמארקס, ווי דער לעגענדארער סיטי קארפ בלידינג און די קווינסבארא בריק מיטן מידטאון טאנעל וואס לויפן פון און צו קיין מאנהאטען, עס איז אויך רייך מיט די מאנהעטן סקייליין וואס זעהט זיך אן פון אירע גאסן ווייל עס געפינט זיך ביים ברעג ים פון איסט טייך.
עס גרענעצט זיך מיט אסטאריע.


text:
ראדני קינג
ראדני קינג (2טן אפריל 1965 - 17טן יוני 2012) איז א שווארצער מאן פון לאס אנזשעלעס, קאליפארניע, וואס איז אין יאר 1992 מיס צעשלאגן און צימזיק'ט געווארן דורך א גרופע כעס'יגע פאליציאנטן, נאך א הויכער גיך אויטא געיעג וואס האט געגרייכט צו 115 מפ"ש,
די פאליציאנטן וואס האבן אנגעגריפן קינג'ן זענען אלע געשטעלט געווארן פאר א געריכטליכער פראצעס,
אלע פאליציאנטן זענען גענצליך פרייגעשפראכן געווארן דורך א לאס אנזשעלעס זשורי,
די באפרייאונג האט ארויפגעברענגט דאס בייזבלוט פון די שווארצער המון, און עס האט אויסגעבראכן די טרויעריגע בארימטע לאס אנזשעלעס ראיאטן ווען א צעיושעטער המון שחורים האבן זיך ארויסגעלאזט אויף די גאסן פלינדעווען און ראבעווען פאר פיר טעג אין א צי.
בעת די ראיאטן איז ראדני געווען חרוב ונחרב, ער האט לעולם נישט געזוכט זאל ארויסקומען געוואלדאטן, און ער האט זיך אויס געדריקט די היסטארישע באקאנטע פראזע:
פארוואס זאלן מיר זיך נישט קענען אויסקומען?


text:
פרייטיק
פרייטיק איז דער לעצטער טאג פון דער ארבעט וואך, נאך דאנערשטיק און פאר שבת.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי-לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון פרייטיק מיט נ=נוגה, ווענוס;[1] דער נאמען פרייטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען, פֿרעיאַ, פון דער רוימישער געטשקע ווענוס.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי יידן רופט מען דעם טאג "ערב שבת". עס איז זייער אנגעצויגן און הערשט א געהויבענע שטימונג ביי יידן וואס גרייטן זיך צום שבת און מען גרייט צו אדער מען קויפט איין מאכלי שבת קודש. מען איז טועם אלע קוגלען און טשאלנט אלס טועמי'.


text:
נירמאדע
נירמאדע (ביזן ערשטן וועלט קריג: מאדע) איז א שטעטל אין סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע אין אונגארן, 20 ק"מ דרום-מזרח פון קליינווארדיין.
דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב יעקב יוסף הלוי יונגרייז הי"ד, וואס ער האט דאס באקומען במתנה צוליב דעם וואס דער פריערדיגער רב האט איבערגעלאזט א קליינע יתומה און די קהלה האט צוגעזאגט פאר נדן אז ווער עס וועט איר נעמען וועט באקומען די רבנות שטעלע און דעם שטאט אלס שכר.
בעפאר דעם איז געווען דארטן רב הרב דוד טעלער וואס עס זענען פארהאן פון איהם אסאך קינדער און אייניקלעך.
אין יאר תר"ץ האבן געוואוינט אין נירמאדע 348 יידן.[1]


text:
וואולקאן
דער וואולקאן (מצ. וואולקאנען) איז א בארג וואס שיסט אויס מיט הייסע ברענעדיגע לאווא.
דאס פאסירט געווענליך נאך א ערד ציטערניש, וואס רוקט די פלאטעס פון די וועלט און דורך דעים גייט אריין לופט אין טיפעניש פון די ערד, און עס ברענגט צו א עקספלאזאציע און עס שיסט אויס.
די וועלט איז איינגעטיילט אין 7 קאנטינענטן...
אינווייניג אין דער ערד געפונט זיך הייסע גליעדיגע צולאזטע שטיינער וואס הייסן...
אויב זאל מען גראבן א טיפע לאך אין דער ערד וועט מען זיך אנהאקן אין א גרויסער דיקער שיכט פון שטיין וואס נעמט ארום די גאנצע וועלט, וואס מען קען נישט אדורך האקן, אונטער דעם געפונט זיך ווייכע שטיינער, און ווי טיפער דערפון ווערט עס ווייכער און ווארימער, ביז אין מיטל פונקט פון דער וועלט געפונט זיך הייסע צולאזטע לאווא...
וואולקאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שרה הורוויץ
שרה הורוויץ איז א רוחניות'דיגע קהילה פירער ("רבה") אין די היברו אינסיטוציע פון ריווערדעיל, ניו יארק, אין איז דעקאן פון ישיבת מהר"ת, ריווערדעיל, ניו יארק.
הורוויץ איז געבוירן געווארן אין יאהאניסבורג, דרום אפריקע. זי האט גראדואירט פון בערנארד קאלעדזש. זי האט חתונה געהאט מיט דזשאש אבראהאם, און האט מיט אים דריי קינדער, יונה, זכריה און דוד.
זי האט באקומען סמיכה אין יוני 2009 פון רבי אבי ווייס און ער האט איר באטיטלט "מהר"ת". אין פעברואר 2010 האט ראביי ווייס דערקלערט אז ער טוישט הורוויץ'ס טיטל צו "רבה", אזוי עז מען זאל אנערקענען אז זי פארמאגט פולע רב'נישע מעגליכקייטן. דאס האט אויסגערופן גרויס אויפברויז ביי די מער רעכט גענויגטע ארטאדאקסישע קהילות און איז געווארן קריטיקירט דורך אגודת ישראל ד'אמעריקע און דורך די RCA. צוליב די קריטיק האט ווייס אנאנסירט אז ער וועט מער נישט געבן נאכאמאל די טיטל "רבה" פאר א פרוי.


text:
1942
1942 איז דאס 42סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1942 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יאנואר - צווייטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע נעמט איין מאנילא.
- 14טן יאנואר - די נאציס הייבן אן קאנצענטרירן די האלענדישע יידן אין אמסטערדאם
- 8טן פעברואר - דער ערשטער אפשיק פון יידן פון סאלאניקי קיין אוישוויץ
- 15טן פעברואר - צווייטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע נעמט איין סינגאפור פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 19טן פעברואר - צווייטע וועלט מלחמה: דער יאפאנישער מיליטער אטאקירט דארווין אין אויסטראליע
- 1טן מערץ - אנהייב פון אויפשטעלן דעם סאביבאר טויטלאגער
- 10טן מיי - חורבן אייראפע: רוב יידן פון וואלאזשין דערמארדעט דורך די נאציס.
- 4טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: אנגעהויבן דער קאמף פון מידוויי.
- 9טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: די אמעריקאנער ארמיי אין די פיליפינען קאפיטולירט צו יאפאן
- 10טן יוני - די נאציס מערדן אויס די איינוואוינער פונעם טשעכישן דארף לידיצע און פארניכטן עס, אלס נקמה פארן אטענטאט פון ריינהארד היידריך
- 14טן יוני - אנא פראנק הייבט אן שרייבן איר טאגבוך
- 21סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: טאברוק פאלט אריין אין די הענט פון דייטשלאנד
- 22סטן יוני - אין טירת צבי, ישראל, ווערט פארשריבן די העכסטע טעמפעראטור געמאסטן נאר ווען אין דער יבשה פון אזיע (53.9 גראד צעלזיוס)
- 22סטן יולי - אנהייב פון דעפארטאציע פון די יידן אין דער ווארשעווער געטא צו טרעבלינקע פארניכטונגס לאגער
- 23סטן יולי - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשן נעמען איין די שטאט ראסטאוו אין דרום סאוועטן פארבאנד
- 28סטן יולי - באשלאסן אין דער ווארשעווער געטא אויפצושטעלן די יידישע קאמף ארגאניזאציע אונטער מרדכי אניעלעוויטש
- 23סטן אויגוסט - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון סטאלינגראד קאמף
- 21סטן סעפטעמבער - יום כיפור: די נאציס שיקן מער ווי 1000 יידן אין פאדהייץ צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.
- 23סטן אקטאבער - אויסגעבראכן דער על-אלאמיין קאמף אין עגיפטן
- 8טן נאוועמבער - חורבן אייראפע: טביחה פון די יידן אין סטאשאוו
- 20סטן נאוועמבער - דזשאו ביידען, אמעריקאנער סענאטאר און וויצע-פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - אהוד ברק, שעף פון גענעראל שטאב, פארטיידיקונגס מיניסטער און פרעמיער מיניסטער פון ישראל
- 5טן מערץ - פעליפע גאנזאלעס, פרעמיער מיניסטער פון שפאניע
- 18טן יוני - טהאבא מבעקי, 11טער פרעזידענט פון דרום אפריקע
- 15טן נאוועמבער - דניאל בארנבוים, פיאניסט און דיריגענט
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן יאנואר - פעליקס הויסדארף, יידישער-דייטשער מאטעמאטיקער, א גרינדער פון טאפאלאגיע (געב' 1868)
- 8טן מערץ - האסע ראול קאפאבלאנקא, וועלט שאכשפיל גרויסמייסטער (געב' 1888)
- 10טן מערץ - וויליאם הענרי ברעג, ענגלישער פיזיקער (געב' 1862)
- 5טן אויגוסט - יאנוש קורטשאק, פירער פון דעם יתומים אנשטאלט אין ווארשע, דערמארדעט אין טרעבלינקע מיט זיינע שילערן (געב' 1878)
- 11טן סעפטעמבער - הלל צייטלין, יידישער שרייבער, דיכטער און זשורנאליסט אין ווארשע (געב' 1871)


text:
אפאסטיל
אן אפאסטיל (פראנצויזיש: Apostille באשטעטיגונג) איז די לעגאליזאציע פון וואסארא דאקומענט דורך א רעגירונג בכדי דער דאקומענט זאל ווערן אנערקענט אין פרעמדע לענדער. דאס איז גילטיג אין אלע לענדער וואס האבן מסכים געווען צו דער דען האג קאנווענץ 1961. פאר 1961 איז געווען נייטיג צו ברענגען די דאקומענטן צו דער קאנסולאט פונעם לאנד וואו מ'וויל ניצן דעם דאקומענט. (אין די לענדער וואס האבן נישט אונטערגעשריבן דעם קאנווענץ דארף מען אויך היינט האבן א באשטעטיגונג פון דער קאנסולאט.
דער אפאסטיל ווערט געניצט למשל צו באשטעטיגן די חתימה אויף א מעטריקע ווי אויך אויף א דאקומענט פון א נאטאר.


text:
אליעזר בן יהודה
אליעזר בן יהודה (ה'תרי"ח - כ"ו כסלו ה'תרפ"ג) איז געווען דער גרינדער און שאפער פון דער מאדערנער העברעישער שפראך. געשטארבען שבת מיט די פענע אין דער האנט.
אינהאַלט
זיינע יוגנט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז נישט זיין נאמען מיט וואס ער איז געווען באקאנט אין די יונגט, זיין נאמען איז געווען אליעזר יצחק פערלמאן, ער איז געבוירן אין יאר תרי"ח אין שטאט בלאזשקי נעבן ווילנא אין רוסלאנד, זיין טאטע האט געהייסן יהודה לייב זיין מאמע פייגא, ביידע זענען געווען חסידישע אידן און געהיטן די תורה.
ווען ער איז אלט געווען פינעף יאר איז זיין טאטע אוועק פון דער וועלט, ביי די דרייצען יאר האט אים זיין מאמע געשיקט לערענן אין א ישיבה. קיין פלאצק. דארט איז געווען א ראש ישיבה יוסי בלוקר, ער איז געווען א גרויסע למדן און לערנער, אבער די ראשי ישיבות האבן נישט געוואוסט אז חוץ דעם איז ער אויך א משכיל, ער האט אפגעלאכט פון אלע פרומע זאכן, און פרויבירט אריין כאפן ווי מער בחורים זיי זאלן אפלאכן פון די תורה און פון אפהיטן די מצות. צוביסלעך האט ער זיך צוגעבונדען צום דעם בחור אליעזר וואס איז געווען א יתום, און מיט דער צייט איז אליעזר געווארן א תלמיד פון זיין ראש ישיבה יוסי בלוקער און האט באהאלטענערהייט אויך געלאכט פון די תורה און פון מצות.
אליעזר האט נישט גערוהט און האט אויפגעקלערט פאר אנדערע בחורים ווי נישט ריכטיג די וועגן פון די תורה איז, אין יענע צייט האבן די משיכילים נאך נישט געוואוסט פון ציונות, זיי האבן געהלטן פונקט פארקערט ווי די שיטה פון די ציונים, זיי האבן געהלאטן אז היינטיגע צייטן דארף מען זיך מאדערניזירן נישט היטן קיין תורה, און ווי ווייטער האבן א שייכות מיט יעדע מין זאך וואס האט צוטעוהן מיט יודישקייט, דער הויפט סלאגען פון די משכילים דאן איז געווען "היה יהודי באהליך והיה גוי בצאתך" דאס הייסט אז אפענערהייט זאל מען נישט דערקענען ביי דיר אז די ביסט א איד און דאס האט דער בחור אליעזר זיך צוגעאכפט, דאס האט נישט געקענט צו לאנג האלטן דער ראש הישיבה פון זיין ישיבה האט אים אפיר גענומען און נאך א שמועס איז ער געוואור געווארן ווי ווייט אליעזר איז פון הוטען די תורה ער זיכט ווי ווייט צו זיין א גוי, און דערפאר האט ער אים פארשיקט פון די ישיבה, ווען מען איז געוואור געווארן אז דאס קומט פון זיין רבי יוסי בלוקר האט אים אויך פארשיקט פון די ישיבה.
אליעזר איז דאן אלט געווען פופצין יאר, און האט דאן געמאכט ביי זיך ער גייט אין גימאנזיע אין דער שטאט דינאבורג, אליעזר האט זיך געוואלט דאן זייער דעווייטערן פון אלעס וואס האט צוטועהן מיט א איד, ער זעלבסט שרייבט אין דעם ספר (החלום ושברו עמוד 62) "אני חש את עצמי לרוסי גמור", איך האלט זיך נישט פאר איד נאר פאר א פאלנער רוס, ער האט זיך אנגעטוהן ווי א גוי און געפארן קיין דייטשלאנד, ער פארציילט דארט אין ביך אז זיין מאמע האט געוויינט צו אים ער זאל עס נישט טון, אבער ער האט זיך נישט צוגעהערט צו אים געבעט.
החייאת השפה העברית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט דער צייט האבן די קלוגע משכילים איינגעזעהן אז די שיטה איז נישט ריכטיג, ווייל דער גוי וועט קיינמאהל נישט וועלן אננעמען א איד, אפילו ער איז א פרייער איד וואס האט גארנישט צו טון מיט דת, געווען איז דאס ווען עס האט זיך אנגעהויבן די פאגראמען אין רוסלאנד און אין אוקריינע, און די רוסישע גוים האבן נישט געמאכט קיין אונטערשייד צווישן די אידן, זיי האבן גע'הרג'ט און גע'שחט'ן יעדן וואס האט נאר געהאט א שייכות אמאל מיט א איד, אפגעזעהן צו ער היט מצוות אדער נישט, דאן האבן די משכילים איינגעזעהן אז מען דארף טוישן די שיטה, און מען מיז טון פארקערט מען זאל זיך נישט מישן און ווערן א גוי נאר מען זאל שטאלץ זיין דערמיט וואס מען איז א איד, און דערפון איז ארויסגעקומען די שיטה וואס הייסט ציונות, מען זאל האבן אן אייגן לאנד, אן אייגענע מיליטער, און אן אייגענע שפראך.
אליעזר יצחק פערלמאן האט זיך אויך צוגעכאפט צו דער נייער תנועה און מען האט אנגעהויבן צו פרעדיגן די שיטה פון "תחיה לאומית". אליער יצחק איז אריין אין דעם זייער טיף, און כאטש אין יענער צייט האבן אלע משכילים נישט געוואלט אפילו רעדן לשון הקודש, ווייל זיי האבן דאך זיך געזוכט ווי מער אויסמישן מיטן אנדערע פעלקער, דער דייטשער משכיל האט גערעדט דייטש, דער אוקריינער האט גערעדט אוקרייניש און דער אונגארישער נעאלאג האט גערעדט אונגאריש, דאך האט אליעזר יצחק זיך גענומען דעם ציל פון "החייאת השפה העברית".
זיין ציל איז געווען אויפצולעבן די לשון הקודש שפראך, און עס מאכן פאר א שפראך וואס יעדער איד זאל עס רעדן, קינד און קייט זאלן זיך אפלאזן פון זייער מאמע שפראך, און אנהייבן רעדן בלויז לשון הקודש. זיינע חברים וואס זענען געווען ווייט פון אידישקייט האבן אנפאנג געלאכט פון אים, אבער צוביסלאך האבן זיי איינגעזעהן אז דאס איז גוט פאר זיי, ספעציעל די וואס האבן אנגענומען די שיטה פון ציונים האבן זיך זייער געפרייעט מיט אים. ער זעלבסט שרייבט אז עס האט אים געפעלט חיזוק און שטארקייט זיך צו נעמען צו אזא זאך, אבער ער האט געפונען א רוסישן גוי מיטן נאמען "טשאשניקוב" וואס האט אים זייער געשטארקט אין די שיטה, און האט אים געגעבן געלד פאר דעם, אגב: ווען בן יהודה איז ארויף קיין ארץ ישראל איז דער גוי מיט געקומען מיט אים, בן יהודה שרייבט אויף דעם גוי "הוא שהאיץ בי לכתוב את מאמרי הראשון שאלה נכבדה, וזהו הרבי השלישי (החלום ושברו עמוד 69)
אליעזר יצחק האט דאן געשריבן א מאמר צו פאשרפרייטן זיין שיטה אין די אידישע צייטונגען, ער האט עס געשיקט צום המגיד, חבצלת, אבער זיי האבן עס נישט געוואלט אנעמען, זיי האבן געהאלטן אז דאס איז צו שארף מען וועט עס נישט וועלן אננעמען אין די אידישע גאס, אבער אין יאר תרל"ט האט דער אידישער צייטונג השחר אנגענומען פון אים א ארטיקעל מיטן נאמען "שאלה נכבדה". ער האט אונטערגעשריבן זיין נאמען אויף דעם ארטיקל א. בן יהודה, און דאס איז געווארן זיין משפחה נאמען שפעטער.
דער ארטיקעל האט אויסגעמאכט א שטארקן רושם אין די אידישע — משכילישע גאס, אינעם ארטיקעל ברענגט ער ארויס די יסודות פון ציוניזם, עס איז געבויט אויף דריי יסודות. 1) עס מאנט פון כלל ישראל אז זיי זאלן נעמען זייער מצב אין דער אייגענער הענט, און זאלן אויפבויען א אייגענע לאנד. 2) מען זאל אנהייבן זיך באזעסן אין ארץ ישראל. 3) מען זאל אויפלעבן די אידישע שפראך אלץ העברייאיש, מען זאל נאר רעדן די שפראך.
דר. קלויזער א תלמיד פון בן יהודה שרייבט: דער מאמר איז געווען דער אנפאנג פון די נייע תנועה ציונות ביי אידן, דערנאך איז פון דעם ארויסגעקומען די חבורות "חיבת ציון" און ציונות. (מפעל חייו עמוד 10).
בן יהודה האט ארום גערייזט איבעראל צו טרעפן ווער עס וויל אים העלפן אויפלעבן דעם שפראך, ער האט געפארן קיין מאראקא און דארט געטראפן אברהם משה לונץ, דער האט אים פארציילט אז אין ארץ ישראל עקזיסטירט א גאנצע עדה אידן פון אלע סארט ווי אשכנזים, ספרדים, פרסיים און אלע פארשטיין זיך מיטן זעלבן שפראך, ווייל אלע רעדן איינער צום צווייטן אויף לשון הקודש, בן יהודה האט דאן אפגעמאכט אז דאס בעסטע פלאץ צו פארקויפן דאס שפראך איז אין ארץ ישראל. דעריבער איז זיין פלאץ דארט און ער האט אפגעמאכט אז ער גייט ווי שנעלער ארויף גיין גיין ארץ ישראל (החלום ושוברו ע' 79).
זיין ארויף גיין קיין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תרמ"ב איז בן יהודה ארויף קיין ארץ ישראל, אויפן שיף האט ער געזאגט פאר זיין ווייב זיין אפמאך אז פון היינט און ווייטער וועט ער שוין נישט רעדן אין קיין אנדערע שפראך נאר העברעאיש, אפילו אויב עס וועלן זיין אזעלכע וואס פארשטיין נישט זיין שפראך, זיין ווייב האט אויך נאך נישט געקענט דאן העברעאיש, האט זי אים געבעטן ער זאל עס נאך נישט טועהן, ער זאל ענדערש צוביסלאך זיך נעמען דערצו, און ווען זי וועט שוין גוט קענען דער שפראך דאן זאל ער זיין אזוי עקסטרעם, עס איז אבער געווען אומזיסט איהרע געבעטן, ער האט אזוי אפגעמאכט און זיך דערצו געהאלטן. ער האט זיך דאן געטוישט זיין נאמען פון פערלמאן צו בן יהודה.
אנקומענדיג קיין ארץ ישראל, מיטן ציל אויסלערנען אלע אידן דארט זיי זאלן אנהייבן רעדן העברייאיש, רוב אידן דאן זענען געווען פרומע וואס היטען די תורה, ער האט זייער געוואלט זיי איבערמאכן צו זיין די וואס נעמען אהן די ציונישע גאגנ און לערנען עברית, דעריבער האט זיך געלאזט וואקסן די בארד און פאות, פלוצלונג איז ער צוריק געווארן א אויסערליך א פרומער מאן, ער האט אנגעהויבן שרייבן אין די פרומע צייטונג חבצלת וואס האט דאן ארויסגעגעבן ישראל דוב פרומקין.
עס איז געווען אינטערעסאנט צו זעהן ווי דער גרויסער פיינט פון אלעם וואס האט צוטועהן מיט דת און יידישער רעליגיע, איינער וואס איז לוחם מיט אלע חרדים און שרייבט אויף זיי די מיאוס'טע ווערטער איז פלוצלונג געווארן א ירושלימער איד, מיטן גאנצען לבוש, מיט בארד און פאות, און ער גייט ארום אין די גאסן פון מאה שערים מיט א לאנגער ציצית, בן יהודה האט געגעבן זיין בארעכטונגען פאר אזא סארט פאפעריי און פאר אזא סארט ליגענט: ווי ער שרייבט אין זיינע מומארן: "כשהתחלתי עתה בחיים קבועים בירושלים, עמדה לפני מדי השאהל באיזה דרך אבחר בנוגע לעניני הדת, וחאליט לנוהג בכלל בדרכי היהדות המקובהל, זה היה קשה עלי ביותר מפני צד הצביעות שבדבר, ואעפ"כ מצאתי לי היתר, משום שנדמלה לי אז כי על ידי הוויתורים האלה מצד המשכילים יעלה בידינו להשיג את האחדות והמשטר הנצרכים במלחמת התחייה הלאומית... התאמצתי בכל מה שיכולתי להידמות גם בחיצוניותי לכל הציבור היהודי בארץ ישראל, גדלתי זקני, פשטתי את מלבושי אירופה ולבשתי ארוכים כמנהגי היהודים, וחבשתי לראשי תרבוש במקום כובה איירופי, והתהלכתי בחוצות ירושלים בפרט בשבתותו וימים טובים עטוף בטלית מצויצת כהלכה, כך נהגתי ימים ושנים (החלום ושברו ע 107)
אויף זיין וועג צום שוהל פלעגט ער טיילן זיסע שפייז פאר די קינדער אין ירושלים אזוי האט ער געוואלט פאנגען זייערע הערצער, ווען זיי האבן זיך געקלעבט צו אים האט ער גערעדט צו זיי אויף העברייאיש, זיי זאלן זיך לערנן.
ער האט אין ירושלים געטראפען זיינע חברים וואס זענען צוגעשטאנען צו זיין רעיון פון אויפלעבן די העברעאישע שפראך דאס זענען געווען די גרינדער פון העברעאיש ניסים בכר, מיכל פינס, הירשנזון, דר. הרצבערג, און כאטש ער האט אויסגזעהן אויסערלעך א פרומער איד, האט ער געהאט באהלאטנע אסיפות מיט זיי, עס פארציילט זיין חבר דוד יודילוביץ פון א שמועס וואס איז פארגעקומען ביי איינע פון די אסיפות שרייבט ער אזוי: אינדרויסן פון ירושלים אין א בוידעם פון מיכל פינס זענען זיך צוזאמענגעקומען די משכילים פון ירושלים טראכטען וויאזוי מען קען אויפלעבן די העברעאישע שפראך, אין שפיץ פון דער אסיפה איז געזעסן א יונגער מאן פון 21 יאר (בן יהודה).
רופט זיך אהן א אלטער מאן, אויפלעבן די שפראך ! זייער פיין, אויבער וויאזוי מאכן מען דאס ?
- איז בן יהודה מסביר: גאנץ פשוט אלע בתי ספר וואס שטייען שוין ביז היינט אין ארץ ישראל, ווי אויך די בתי ספר וואס מען וועט אויפשטעלן פון היינט און ווייטער, מוזן לערנען די העברעאישע שפראך און לעבן דערמיט, מען וועט לייגן א חוב אויף יעדען תלמיד - תלמידה אז זיי מוזען רעדן זיי צוושין זיך, סיי אין שטוב, סיי אינדערהיים, אין יעדן פלאץ נאר עברית, די זעלבע די אלטע לייט וואס וועלן האבן א שייכות צו אונז יידער מוז זיך לערנען צו רעדן העברעאיש, אין שטוב, ביי צוזאמענקומען און אין בית המדרש, און אפילו אין די גאסן.
וואס אין די גאסן ! וואונדערט זיך איינע פון די אנוועזענדע, וועט ווען מסכים זיין דערצו, זיך צו מאכן צו נאך ביי די אלע וואס גייען אין די גאסן, די קעסט דאס פוילען ווען א אשכנזי באגעגענט א ספרדי, ווייל זיי האבן דאך נישט קיין געמאנזאמע שפראך, וועלן זיי רעדן העבראייאיש, אבער ווען עס טרעפן זיך אין די גאס צוויי אשכנזים אדער צוויי ספרדים זאלן זיי זיך ברעכן די ציין און אנהייבן רעדן העברייאיש, אין די צייט וואס זיי קענען דאך רעדן גוט אידיש ? דאס וועט דאך זיין א שפאט און א געלעכטער !
אזוי איז עס, און דאס דארף זיין אונזער ארבייט, דאס איז די סיבה פארוואס מיר זיצען דא - האט דער יונגערמאן געשריגן מיט א פייערדיגן פנים (דאס איז געווען בן יהודה) (קובץ לזכרו שנת תרפ"ה עמוד 31).
די פרומע ירושלי'מער אידן כאטש זיין האבן גארנישט געהאט דערקעגן בן יהודה ווייל ער איז אויסערליך געגאנגען אנגעטוהן ווי א חרדי, דאך האבן זיי געשפירט אז עפעס איז נישט מיט אים ווי זיי ווילן, און האבן אנגעזאגט זייערע קינדער זאלן האבן צופיל צוטעהן מיט דעם מאדענם איד פון אייראפא וואס רעדט נאר לשון קודש, בן יהודה פארציילט אז איינמאל איז ער געגאנגען שבת צופרי צו איד, און האט געהערט ווי דער איד מאכט קידוש, נאך קידוש ווייזט אים אהן דער איד אויף א צוגארעט ער זאל עס נעמען און פארייכערן... בן יהודה איז ערשטוינט געווען אז דער ירושלימער איד האט געכאפט ווער ער איז, אבער ער האט זיך ארויסגעדרייט זאגענדיג, איך רייכער נישט אפילו אינדערוואכן (חיי ומפעלו).
בן יהודה האט געשריבן מאמרים מען זאל רעדן לשון קודש אינעם חרד'ידשן צייטונג חבצלת, אבער אזוי ווי ער האט נישט געקענט דארט ארויס זאגן אלעס וואס ער האלט, ווייל דער ארויסגעבער איז געווען א חרדי האט ער אין יאר תרמ"ה — דריי יאר נאך דעם וואס ער איז ארויף קיין ארץ ישראל - אנגהויבן ארויס געבן זיין אייגענעם צייטונג מיט נאמן הצבי.
קעגן דער חלוקה פון די פרומע אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ישוב אין ארץ ישראל איז אין יענע צייט געווען - שנת תרמ"ה - רוב פרומע אידן, א קליינער חלק צווישן זיי איז געווען נישט פרומע אדער אינגאנצען פריי, דאס רוב ציבור זענען דאן ארויף ווייל זיי האבן דארט געוואלט אויסלעבן זייערע יארן מיט לערנען תורה, איי פון ווי וועט מען עסן ? קיין גרויסע פארדינסן האט מען דאן נישט געקענט מאכן אין ארץ ישראל, דעריבער איז געווען איינגעפירט אז די מענטשן פון חוץ לארץ האבן געשיקט געלטער פאר זייערע אידישע ברודער. דאס געלד איז געקומען צו א וועד אין ארץ ישראל וואס זיי האבן זיי פארטיילט. ווען עס האט זיך פארמערט נישט פרומע אידן אין ארץ ישראל, האבן זיי אויך געוואלט האבן א חלק וויאזוי צו פארטיילן די געלטער, אבער די פרומע האבן זיי נישט געוואלט. און דעריבער האבן טאקע די פרומע רבנים ווי רבי שמואל סאלאנט פון די אשכנזים און דער ראשון לציון פון די ספרדים רבי רפאל מאיר פאנאזיל, געהאט גאר א גרויסע השפעה אויף די יהדות אין ארץ ישראל, וויבאלד די געלד איז געקומען צו זיי.
בן יהודה צוזאמען מיט די נייע חברה אין יענע צייט חובבי ציון, האבן גוט פארשטאנען דעם באדייט פון די געלד'טער און האבן איינגעזעהן אז ווילאנג די פרומע רבנים טיילן די געלטער האבן זיי נישט קיין אויסזיכט פאר גארנישט, קיינער אין ארץ ישראל וועט זיי נישט הערן, עס איז א שאד יעדער ביסעל ארבייט, דעריבער האבן זיי אנגעהויבן פארשפרייטן מאמרים און קלאנגען אז די פרומע רבנים טיילן נישט די געלטער גלייך, זיי זענען נישט ביושר, בן יהודה האט אין זיינע מאמרים פון זיין צייטונג "הצבי" געשריבן לאנגע מאמרים דערפון. צו אים האט זיך צוגעשטעלט אלע פרייע שרייבער, און אלע וואס האבן געהערט צו די נייע אויפגעקומענע חבורות אין ארץ ישראל, זיי שרייבן אז רוב געלד וואס מען שיקט קיין ארץ ישראל קומט נישט אהן צו די איינוואונערס, נאר זיי ווערן פארטיילט צו נישט ריכטיגע מענטשן, ביי די נישט פרומע וועלט האט געהייסן איינער וואס לערענט נישט א "בטלן", און זיי די נייער קליינער אויפגעקומענער ציבור וואס וויל אויפארבעטען דאס לאנד האבן געהייסן די ריכטיגע מענשטן וואס דאס געלד דארף קומען, זיי שרייבן אז דאס געלד ווערט פארטיילט פאר בטלנים, מענטשן וואס טועהן דערמיט גארנישט, און דאס איז די סיבה פארוואס עס איז דא אין ארץ ישראל אזויפיל ארימקייט. דערמיט האבן זיי אנגערייצט אסאך מאסן מענטשן אויף די עהרליכע רבנים.
בן יהודה האט זיך נישט באגענונג דערמיט וואס ער געשריבן לאנגע מאמרים דערוועגן אין זיין צייטונג "הצבי", ער מיט זיינע חברים האבן אויך געשיקט לאנגע מאמרים אין די צייטונגען אין חוץ לארץ, פון וואו דאס געלד קומט, ער האט אנגערופן די צדקות פון רבי מאיר בן הנס, פון כולל וואלין, רייסין, גאליציע, אונגארן, זימבערגן, מיט די נעמען שנארערס און אויף לשון הקודש מיט דעם נאמען אנשי חלוקה, ער האט אזוי געשריבן אויך אין דעם "המגיד", "הצפירה", "המליץ".
דער ציל פון בן יהודה איז געווען אז אזוי ארום זאלן די מאסן מענטשן וויסן אז דאס געלד גייט בלויז פאר די פרומע, און עס ווערט אויסגעטיילט נישט גיט, נישט מיט יושר, אויב אבער מען וועט אויפהערן שיקן געלד פאר די פרומע קרייזען, פון היינט און ווייטער ווען מען שיקן די געלד פאר די "נישט" פרומע קרייזן ווי חובבי ציון און פאר "חברת תמיכה" פון די משכילישע קרייזן דאן וועלן זיי דאס יא אויסטיילן גוט. און ממילא ווער עס האט די מאה דער האט די דעה, אזוי וועלן די פרייע משכילים קענען צווינגען די מאסן מענטשן צו לערנען העברייאיש און זיך אנקערן צו חברת חובבי ציון.
די ערליכע רבנים האבן דאס נישט פארשוויגן, ספעציעל אז בן יהודה האט זייער מיאוס געשריבן אויף די רבנים ראשיים ווי ר' שמואל סאלאנט, און אין טאג פון י"ג תמוז אין יאר תרמ"ז זענען זיך צוזאמענגעקומען די פרומע חכמים און רבנים פון ארץ ישראל, סיי פון די אשכנזים סיי פון די ספרים און מען האט אפגעשריבן א חרם קעגן בן יהודה, זיי האבן אויך גא'אסר'ת זיין צייטונג דער "הצבי", און שרייבן דערויף ווען עס לייענט דאס איז גלייך ווי ער לייענט אין ספרים חיצונים, און ער איז בלטותא דרבנן דלית ליה אסוותא. דער חרם איז געדרוקט אין חצבצלת שנת תרמ"ז גליון 33. בן יהודה האט גלייך פארשטאנען אז ער וועט ווייטער אזוי נישט האבן קיין הצלחה ווייל עס איז דא אין ארץ ישראל זייער א קליינער ציבור מענטשן וואס וועלן נישט צוהערן דעם בתי דין, און ער וועט פארלירן זיין השפעה, דעריבער האט ער זיך איבערגעבעטן מיט די רבנים, און מען האט אראפ גענומען דאס חרם. אבער עס האט נישט לאנג אנגעהאלטן, בן יהודה האט זיך נישט געקענט איינהאלטן, ער האט געזעהן אז די פרומע רבנים שטערן אים אין זיין ציל, צו פערמערן די שיטה פון ציוניזעם און אויסלערנען דאס גאנצע פאלק רעדן די נייע שפארך, ער האט גלייך דערנאך ווייטער געשריבן שפיזיגע מאמרים און שטעכעדיגע רייד אויף אלע פרומע ערליכע רבנים, ווען די רבנים האבן געזען אז ער שרייבט ווייטער אזוי, האבן מען אים ווייטער געלייגט אין חרם. און מען האט אים דערווייטערט פון אידן.
זיין פרוי שרייבט איבער דעם חרם די ווערטער: דער חרם אויף בן יהודה האט מען מודיע געווען אין אלע גאסן, אז דער צייטונג "הצבי" איז אין חרם, און מען טאר עס נישט ברעגנען אין קיין שום אידישע שטוב, קיין שום יהודי טאר נישט דערין לייענען, מען מוז זיך דערווייטערן דערפון פיהר איילן, אט דעם חרם האט מען געקלעבט אין די גאסן ערב שבת. זיך פארציילט אויך אז צום דעם חרם האט מען געקלעבט א צעטל מיטן נאמען "אתה חושב כי רמית אותנו" ווי די חרדים שרייבן פאר בן יהודה, די מיינטס אז מיט דיין לאנגע קאפאטע מיט וואס די ערשיינסט האסטו אונז אפגענארט ! מיט דיין לאנגע בארד און לאנגע טלית ! ניין די ביסט א אפיקורס און א צבוע, מיר וועלן פון היינט און ווייטער וויסן ווי זיך צו היטן פון דיר און נישט ווערן געכאפט אין דיין נעץ (חייו ומפעלו עמוד 35).
זיינע מערכות אין ארץ ישראל קעגן די חרדים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס בן יהודה האט פארשטאנען אז ער וועט ביי די פרומע שוין גארנישט אויפטועהן, זיי האבן אים שוין געלייגט אין חרם און קיינער פון זיי איז נישט אינטערסירט אין אים, נו פארוואס דעמאלטס דארף ער ווייטער זיין פרום ? פארוואס דארף ער אויסזעהן ווי א דתי, דעריבער איז ער אריבער אויף די צווייטער זייט עקסטרעם, ער האט זיך אראפגענומען זיין בארד, זיך אויסגעטוהן זיינע פרומע קליידער, אויסגעטוהן זיין קאפעל פון קאפ אין געווארן א אנטי דת מאן, פון דאן און ווייטער האט ער זיך גענומען שרייבן אויף די פרומע מיט שטארקייט, ער האט זיי אנגעגרופען ביי יעדע געלעגענהייט, אינעם צייטונג "הדואר" איז געדרוקט אין יענער צייט לאנגע ארטיקעלן און מאמרים וואו ער פארפירט און שרייעט און לארימט קעגן עהרליכע אידן. ער איז ארויס געקומען מיט זיינע ריכטיגע שיטות און זיינע שטרעבונגען. זיין תלמיד דר. יוסי קלוזנר שרייבט: עס איז גריגנג צו פארשטיין ווי די אידן פון ירושלים, ספעציעל די אשכנזים, האבן אנגענומען אים, זעעהנדיג אז ער האט געבראכן אלע סארט געזעצען פון דת אפענערהייט, און ער גרייפט אהן דעם דת (מפעל חייו עמוד 19).
אויך זיין פרוי שרייבט אזוי: בן יהודה האט אצינד שוין איינגעזעהן אז עס איז געווען א טעות פון זיין זייט נאכגעבן פאר די פרומע און זיי ווייזען אז ער איז פרום, דערמיט וועלן זיי נאכנישט וועלן הערן וואס ער רעדט און זאגט, ער האט פארשטאנען אז כדי אריין ברעגנען זיינע שיטות מוז ער שרייבן אסאך אין צייטונגען מיט א "תעלומה בלתי פוסקת", דעריבער האט בן יהודה אראפגעווארפען פון זיך דעם לבוש פון ירושלים, אפגעשניטן זיינע פאות, אויפגעהרט צו גיין אין בית המדרש, אויסגעטוהן זיין טלית, פלוצלונג איז בן יהודה געווארן ארגינאל, אזוי ווי ער איז נאר וואס געקומען פון פאריז (חייו ומפעלו ע' 36). ער האט דירעקט נישט געהיט שבת און יום טוב, דירעקט געגעסן עסן וואס איז נישט כשר (שם ע' 31).
אין יענע צייט כאטש די נישט פרומע האבן געהאט שטארקע חילוקי דעות מיט די פרומע, און זענען געווען אפגעטיילט, דאך האבן זיי זיך נישט געזיכט צו שלאגן און אנגרייפן די פרומע וויסענדיג אז דער פרומע ישוב איז דער רוב, אבער אנדערש איז געווען בן יהודה וואס האט זיך נישט אפגעהאלטן פון גארנישט, ער איז ארויס מיט א גרויסע מלחמה קעגן דעם ישוב הישן און קעגן אלעס וואס האט מיט דת (מעלות ע' 91).
עס איז זעלבסט פארשעטנדליך אז די פרומע זענען אים נישט שולדיג געבליבן און האבן אים געענפטערט מיט אלעס מעגליך, זיין ווייב פארציילט "די פרומע האבן געזעהן אין מיין מאן בן יהודה דער שורש פון אלדינג שלעכטס, דער ישוב הישן האט אים גערודפט, דער אמת איז אז ביים ישוב הישן איז אלעס וואס איז ניי געווען שלעכטס, די מושבות זענען געווען אין חרם ווייל זיי האבן נישט געהיטן שמיטה, די בתי ספר מיט זייער מורים און די תלמידים מיט די עלטערע זייערע אלעס איז געווען אין חרם (חייו ומפעלו ע' 44). קלוזנער שרייבט: די קנאים האבן אים געלייגט אין חרם אסאך מאל מען האט געצינדן שווארצע ליכט מיט שופרות ביים כותל המערבי.
אויסגערופען א מרידה קעגן טערקיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין שטרעבונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין שטרעבונג איז געווען אזוי ווי די מיינונג פון די ערשטע ציונים, אז מען זאל זיין א יוד אהן קיין תורה געזעצץ, אלעס וואס מען דארף האבן צו זיין א איד איז צוויי זאכן, א לאנד און א שפראך, דת תורה אליין איז גארנישט, (מפעל חייו ע' 19). כדי צו ווייזען פאר יעדען אז מען קען זיין א איד אהן היטן שבת, האט ער געשריבן א הודעה אין צייטונג "הדואר" "ליל השבת" האדון והגברת בן יהדוה מתכבדים להודיע לכל וכו' קבלת אורחים מדי שבוע בשבוע בלילות השבת וכו', כל מי שרוצה לדבר בנוגע להלשון העברית או לשאלו אחרות יקובל בעת הבקור הכללי וכו'"
ער האט זיך און זיין פרוי און זיינע קינדער פארצייכנט אז זיי זענען בני בלי דת, דאס הייסט זיי באלאנגען נישט צו קיין גלויבן און אידישע געזעצען, נאר צו דאס אידישע פאלק, זיין הויפט מיינונג איז אז די אידישע לאומיות באשטייט פון דריי זאכן, שפאראך, מענטליכקייט, און אויפבויען דאס ערד פאר א מדינה (מפעל חייו).
בן יהודה איז געוען פון די פירענדע ציונים אין ארץ ישראל, ער האט זיך אוועק געגעבן צו שרייבן זיינע ביכער "מילון העברי" גאר אסאך.
כדי דוכרפירן זיין שטראבונג האט ער מייסד געווען זיין ערשטע חברה אין ארץ ישראל מיטן נאמען תחיית ישראל, איינע פון איהר יסודות איז געווען "תחיית הלשון העברית בדיבור" (מפעל חייו עמוד 51) אבער ער האט מיט די חבורה נאך נישט געהאט קיין הצלחה, שפעטער אין יאר תרמ"ט האט ער געמאכט די חבורה "וועד הלשון העברית" (וואס מיט די צייט האט זיך געטוישט דעם נאמען צו "האקדמיה ללשון העברית").
ער האט פראדוצירט דאס ערשטע העברעישע ווערטערבוך וואס האט צוזאמלט אלע העברעישע ווערטער פון אלע צייטן (זינט די צייטן פון תנ"ך), אויך האט ער ערקלערט פיל נייע העברעישע ווערטער.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געהייראט מיט זיין פרוי דבורה יונס פון שטאט ווין, זי איז געווען די טאכטער פון שלמה נפתלי הירץ יונאס, אויך א באקאנטער קלוגער געלערנטער משכיל פון זיינער צייט.
אויך זיין פרוי האט אים אסאך געהאלפן, זי איז ארום געפארן אין פארשידענע מושבות און געגענטער אין ארץ ישראל אויסלערנען אידן די נייע שיטה פון ציוניזים, אז מען קען זיין א עכטער איד, אהן היטען די תורה בלויז מיט האבן א לאנד און רעדן די העבראישע שפראך, דאס איז געווען ביי יעדען א נייע זאך, און זי האט דאס זיי אויפגעקלערט מיט איהר דרשות.
דער צייטונג חבצלות פארציילט א פאסירונג מיט זיין פרוי, ווען זי איז ארום געגאנגען אין איינע פון די שטעטליך ארום ארץ ישראל, זי האט גערעדט בלויז עברית, די יודען פון דעם שטעטל האבן דאס אנגעקוקט פאר א גרויסע מעלה א פרוי זאל רעדן בלויז לשון קודש, און נאך דערצו זי קומט פון ירושלים, זיי האבן פארן כבוד פון ירושלים געמאכט א סעודה און איהר געלאדענט דארט אויפטרעטן א דרשה, אבער זי האט זיי אנטוישט, זי האט פארציילט ביי די סעודה וואס פארא השפעה איהר מאן האט אויף די יונגען אין ירושלים, ווי ווייט ער רייסט אפ דת פון יודען, זי האט פארציילט איהר מאן האט אזוי שטארק פיינט יעדער זאך וואס האט מיט דת, אז ער מיט א גאנצע חברה נעמען זיך צוזאם יעדן יום הכיפור אין זייער חצר, און מאכן דארט א ריזין סעודה מען עסט און טרינקט, און מען טאנצט צוזאמען, די פארזאמעלטע זענען דערשטוינט געווארן פון אזא סארט זאך ווייל דעמאלטס איז עס נאך נישט געווען אין ערגעץ.
בן יהודה איז געווען אזוי צוגעבונדען דעם שפארך, אז ווען זיין זיהן בן ציון בן יהודה איז געבוירן האט ער אפגעמאכט ער וועט בכלל נישט רעדן מיט אים נאר העברייאש, ער האט אפגעמאכט אז ער וויל נישט זיינע קינדער זאלן האבן א שייכות מיט די גאס ארום, ווייל אנדערע קינדער רעדן דאך אידיש, אדער ספרדית, און זיינע קינדער וועלן נאך פארגעסן דאס לשון קודש שפראך, דעריבער האט ער זיי נישט געלאזט האבן מיט קיינעם קיין שייכות ער האט זיי איינגעשפטרט ביי זיך אין שטוב, ביז דריי יאר האט דאס קינד בכלל נאך נישט געקענט רעדן געהעריג (חיי ומפעלו ע' 25).
זיין חבר מיכל פינס האט אים אמאל געבעטן ער זאל עס נישט טוהן, ווייל זיין זוהן קען אויפוואקסן נישט נארמאל, ער קען נישט געהעריג רעדן, ער האט נישט קיין חברים ווייל קיינער קען נאך נישט די שפראך, אבער בן יהודה איז געווען פאר'עקש'נט, ער האט גע'טענה'ט מען זוהן דארף זיין א סעמפעל א ראיה פאר אנדערע, ער האט דאן געזאגט: "כדאי הוא הלשון העברית לאבד על ידה את כשרונות בנו" (מפעל חייו עמוד 14) עס איז כדאי דעם העבראישער שפראך אז די כשרונות פון מיין קינד זאל פארלוירן ווערן.
עס דארף באטאנט ווערן וואס די פרומע אידן האבן דאן געזאגט, אז נאך דעם וואס די חכמים און רבנים אין ירושלים האבן אים מחרים געווען האט ער אין פאקט געליטן גאר אסאך, פיר חדשים נאכן חרם איז זיין ערשטע פרוי געשטארבן פון דער ביטערער מחלה פון אסכרה, אויך זענען דאן געשטארבן זיינע דריי קינדער זיין זון אבי חיל, און זיינע צוויי טעכטער עטרת און שלומית. ווי זיין תלמיד פארציילט האט די מאמע פון בן יהודה געזאגט אז זי זעט אין דעם דעם "אצבע אלהים" א צייכן פון גאט וויבאלד ער קריגט זיך מיט די פרומע (חייו ומפעלו ע' 43).
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בן יהודה איז געשטארבן אין יאר תרפ"ג כ"ו כסלו.
זיין השפעה אויף שפעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שלום דובער שניאורסאהן
רבי שלום דובער שניאורסאהן (כ' חשוון ה'תרכ"א - ב' ניסן ה'תר"ף), רבי אין ליובאוויטש. באקאנט אלס דער רש"ב.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום דובער איז געבוירן אין ליובאוויטש כ' חשוון ה'תרכ"א, צו זיין פאטער הרב שמואל שניאורסאהן דער מהר"ש, א זון פון הרב מנחם מענדל שניאורסאהן, דער צמח צדק, א זון פון הרב שלום שכנא אלטשאלער, א זון פון ר' נח אלטשאלער, א חסיד פון רבי מענדל האראדאקער, און צו זיין מוטער מרת רבקה א טאכטער פון הרב אהרן אלעקסאנדראוו, פון שקלאוו, אן איידעם פון רבי דובער פון ליובאוויטש, דער מיטעלער רבי.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין חתונה האט רבי שלום דובער זיך פארנומען מיט א שטארקער פלייסיגקייט און דעם לערנען אין דעם פארשטאנד פון חסידות, ער איז געווארן באקאנט מיט זיין חסידישקייט און אפגעהוטנקייט, מיט זיין באשעפטיגונג אין דאווענען, און איז געווארן באקאנט אלס "עובד"
אין יאר ה'תרמ"ג נאך די פטירה פון זיין פאטער, האבן די חסידים אויפגענומען רבי שלום דובער אלס ממלא מקום פון פאטער, רבי אין ליובאוויטש, כאטש ער איז געווען דער צוויטער זון. אויס רעספעקט פאר זיין עלטערן ברודער, האט רבי שלום דובער נישט געוואלט איבערנעמען די רביסטעווע, הערשט אין יאר ה'תרנ"ד ווען זיין ברודער האט זיך געצויגן קיין וויטעבסק האט ער זיך געזעצט אויף זיין פאטער'ס ארט.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום דובער איז נפטר געווארן ב' ניסן ה'תר"ף, מען האט אים געלייגט אין ראסטאוו, אין דעם אלטן בית החיים, שפעטער ווען די רעגירונג האט באשלאסן דארט צו בויען אן אויטאבאן האט מען אים אריבער געפירט אין דעם נייעם בית החיים.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרל"ה האט רבי שלום דובער געהייראט מרת שטערנא שרה, א טאכטער פון זיין פעטער הרב יוסף יצחק שניאורסאהן פון אוורוטש, א זון פון דעם צמח צדק, און אן איידעם פון הרב יעקב ישראל טווערסקי פון טשערקאס. זייערע זון:
- הרב יוסף יצחק שניאורסאהן (י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י), רבי פון ליובאוויטש. דער ריי"ץ.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספר המאמרים - אומגעפער ניין און צוואנציג בענדער.
- אגרות קודש.
- תורת שלום.
- קונטרס ומעיין.
- קונטרס התפלה.
- קונטרס העבודה.
- קונטרס עץ החיים.
- קונטרס הכולל.
- קונטרס חנוך לנער.


text:
יואב בן צרויה
יואב בן צרויה איז געווען דער מיליטער-באהערשער/ קריגס פירער פון דוד המלך, ער האט אנגעפירט די מלחמות אנטקעגן ארם, עמון און אדום. אויכט איז ער געווען די הויפט פון די סנהדרין. ער איז געווען די געשוועסטער קינד פון דוד.
אינהאַלט
דער מארד פון אבנר בן נר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבנר בן נר איז געווען דער גענעראל פון שאול המלך, יואב האט אים געהארגט, אלס נקמה פאר די טויט פון זיין ברודער עשהאל. דוד המלך האט עס שטארק געבאדערט פארוואס ער האט אים געהארגט, און ער האט אים שטארק באוויינט, ווייל עס איז געווען א גרויסער גבור, צדיק, און א זייער א גוטער גענעראל, און עשהאל האט געהאט א דין פון א רודף האט ער אים געמעגט הארגענן, ער האט אבער נישט געהארגט יואב ווייל ער אים האט געדארפט אלס גענעראל.
דער מארד פון אבשלום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען אבשלום האט רעוואָלטירט דוד'ן, האט יואב בן צרויה געהארגעט אבשלום, און זיין גענעראל עמשא בן יתר כאטש דוד המלך האט אים אנגעזאגט זיי נישט צו הארגענען, דוד המלך האט אים דאס קיינמאל נישט מוחל געווען, און דאס איז געווען איינער פון די סיבות פארוואס ער געהייסן שפעטער פאר זיין זון שלמה המלך אים צו הרגענען.
די מעשה מיט אוריה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוריה החתי איז געווען פון יואב'ס גוטע קאמאנדאנטן. נאך דער מעשה מיט אוריה'ס פרוי בת שבע, האט דוד המלך געשיקט א באפעל צו יואב'ן ער זאל שטעלן אוריה אין דער מלחמה קעגן עמון דארט וואו ער וועט ווערן געהרגעט. יואב האט אנדערש געטון און האט געשטעלט אוריה צוזאמען מיט אנדערע פעסטע זעלנער, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "אֶל-הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יָדַע, כִּי אַנְשֵׁי-חַיִל שָׁם".
דער אויפשטאנד פון אדוניהו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דוד המלך איז געווען אלט און אדוניהו האט געוואלט ירשענען די מלוכה, איז יואב בן צרויה מיט געגיינגען מיט אדוניהו כדי צו אים ממליך זיין.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר דוד המלך איז געשטארבן האט געלאזט צוואה פאר זיין זון שלמה המלך ער זאל הארגענען יואב בן צרויה, וועגען די טויט פון אבנר בן נר, עמשא בן יתר און זיין זון אבשלום, דוד המלך האט אים נישט געוואלט הארגענען ווייל ער האט געדארפט פאר זיינע מלחמות.
ווען שלמה איז געווארן קעניג, האט ער געלאזט הארגענען יואב בן צרויה דורך בניהו בן יהוידע, און ווען בניהו איז געקומען הרג'ענען יואב'ן האט ער זיך אנגעכאפט אין די קרנות המזבח.


text:
די ביטלס
די ביטלס זענען געווען אן ענגלישער ראק בענד פון ליווערפול וואס אירע מיטגלידער זענען געווען דזשאן לענאן, פאול מעקארטני, דזשארדזש העריסאן, און רינגא סטאר. זיי זענען צווישן די מערסטע קאמערציאנאלע הצלחה'דיגסטע און באקאנטסטע בענדס אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.
די ביטלס זענען די בעסט סעלינג מוזיקאלישער אקט פון אלע צייטן אין אמעריקע זינט איר גרינדונג, לויטן רעקארדינג אינדאסטריע אסאסיאציע פון אמעריקע, וואס סערטעפירט זיי אלס דאס העכסטע אויספארקויף'טער בענד פון אלע צייטן, באזירט אויף אמעריקאנע סעילס פון סינגלס און אלבום'ס.
אין בריטאניע האבן די ביטלס ארויסגעגעבן מער פון 40 סארטן סינגלס, אלבאמען וואס האבן דערגרייכט נומער 1 אויפן מארק טאפ רעליסעס.
די קאמערציאלער הצלחה האט זיך איבערגעחאזערט דורכאויס און איבער די גארער וועלט און פיל לענדער און פעלקער: זייער רעקארד קאמפאני אי.עם.איי., האבן אפגעשאצט אז אין 1985 האבן זיי שוין אויספארקויפט איבער א ביליאן דיסק און טעיפ קאפיס פון זייערע ניגונים איבער די וועלט.
אום 2004, האט ראלינג סטאן מאגאזין זיי געלייגט אין ראנג אלס #1 אויפן שפיץ פון זייער ליסטע פון די 100 גרעסטע ארטיסטן פון אלע צייטן. לויט דעם זעלבן מאגאזין, האט זייער אייגענארטיגער שאפענדער מוזיק און קולטור'ליכער אימפאקט געהאלפן דעפענירן די 1960'ער יארן, און איר איינפלוס אויף פאפ קאלטור קען זיך נאכאלטס שפירן היינט צוטאגס.


text:
קטניות
קטניות (וויסנשאפט נאמען: Leguminosae, Fabaceae) איז דער נאמען פון א משפחה פון פלאנצן.
עסן קטניות פסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אשכנזים איז פאראן א חומרא פון די צייטן פון די ראשונים נישט צו עסן קטניות פסח. מען זאגט אז ס'איז דא צוויי טעמים: איינס ווייל אין די מאגאזינען וואו מ'פלעגט צו האלטן די באנדלעך האט מען אויך געהאלטן די 5 ערליי קערנדלעך וואס קענען צוקומען צו חמץ, ממילא האט מען חושש געווען אז ס'וועט אריינפאלן די חמץ אין די באנדלעך. די צווייטע טעם איז ווייל אסאך פון די באנדלעך צום ביישפיל רייז וועם מ'צימאלט זיי און מ'מאכט א מעהל דערפון קוקט אויס זייער ענדליך צו חמץ, און דער ע"ה וועט נישט וויסן דער אינטערשייד און עסן געהעריגע חמץ.


text:
הערש
דער הערש איז א חיה, עס אננהאלט אין זיך עטליכע מינים, די נאטור פארשער רעכענען אויס ארום צוואנציג סארט הערשן. איר טבע איז זי לעבט צוזאמען אין סטאדעס מיט אנדערע הערשן, דעריבער ווען איינער זעט א הערש, זאל ער וויסן אז בדרך כלל קומט נאך נאך איינס.
דער הערש האט גרויסע אויסגעשפיצטע הערנער, וואס דערמיט באשיצט זי זיך פון די ווילדע חיות וואס שפרינגען אויף איהר. דער פארב פונעם הערש איז גרוי און געל אדער גרוי און ברוין, און אזוי באשיצט זי זיך אין מדבר, ווען מען דערקענט איהר נישט פון דערווייטענס, מען מיינט אז דאס איז זאמד.
דער הערש האט א שטארקן חוש השמיעה, זי קען זייער גוט הערן, ביי יעדע פארדעכטיגע זאך שטעלט זי זיך גלייך אפ און שפיצט אהן איהרע אויערן צו הערן מען קען דאס זען ווי איהרע אויערן שטעלן זיך אויף. אויב זעט זי א געפאר לויפט זי גאר שנעל, וואס דער הערש איז באקאנט מיט שנעלע שפרינגען.
עס הייסט א איידלע חיה, עס איז איינע פון די שענסטע חיות מיט חן, אירע צוויי הערנער און אירע גרויסע אויגן דרוקן אויס באשייידנהייט און ליבליכקייט,
די הערשן עסן דערנער, זיי קענען זיך אויפהאלטן א לאנגע צייט אהן וואסער וויבאלד זיי ציען ארויס וואסער פון גראז און פון אנדערע סארט געוויקסען.
הניח מעותיו על קרן הצבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הערש האט א טבע אז עס פאלט אראפ אירע הערנער און זי לייגט עס אין איינע פון די גריבער, און עס וואקסט איר שפעטער צוריק פרישע, דעריבער איינער וואס ריזיקירט מיט געלט רופט מען אים אן "ער האט עס ארויפגעלייגט אויף הערנער פון א הירש", ווייל זי וועט עס ערגעץ אנידער לייגען און ער וועט עס מער נישט געפונען.
הערשן אין די אידישע מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הערשן פארנעמען אן ארט אלס סימבאל פון געשיקטקייט, צוליב זייער נאטור פון לויפן שנעל, אזוי ווי דער תנא יהודא בן תימא זאגט אין די משנה: רץ כצבי... לעשות רצון אביך שבשמים. אזוי אויך געפינען מיר אין שולחן ערוך הלכות שבת אז אויב א הערש געפינט זיך אין אן ארומגעצוימט פלאץ, איז מען עובר אויף דעם איסור צידה ווען מען פאנגט דאס שבת, וויל צוליב זיין געשיקטקייט קען ער נאך אנטלויפן.


text:
פראנץ יאזעף
פראנץ יאזעף דער ערשטער (18טן אויגוסט 1830 - 21סטן נאוועמבער 1916) איז געווען קייסער פון עסטרייך, און קעניג איבער אונגארן, גרינדער פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע. אנהייב איז זיין פאליטיק געווען דיקטאטוריש, מיט די יארן איז ער געווארן א ליבעראל, נאך עטליכע אויפשטאנדן קעגן אים.
ער איז פון די לענגסטע הערשערס אין אייראפע, פון 1848, ווען ער איז געווארן קעניג איבער בעהמען ביז ער איז געשטארבן אין 1916. ער האט איבערגעלעבט אן אטענטאט פארזוך, ווען אן אונגארישער נאציאנאליסט, האט אים פרובירט שטעכן מיט א מעסער.
ער איז געשטארבן 21סטן נאוועמבער 1916, אין ברען פון ערשטע וועלט מלחמה.
די יידישע פאליטיק זיינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט פארעכנט אלס זעלטענער יידן פריינד, שענקענדיג זיי גלייכבארעכטיגונג, און יידישע פארשטייער אין פארלאמענט אין וויען. ער האט אויפגעשטעלט א פאנד פאר יידישע מוסדות.
ער איז באקאנט פאר צוויי וויכטיגע הויכפונקטן פון נאנטשאפט צו אידן/אידישקייט דורכאויס זיין קאדענץ, צום ערשטן האט ער גלייך ווען ער האט איבערגענומען דעם טראן פון זיין פעטער דעם קייסער פֿערדינאנד, האט ער איינגעפירט די עמאנציפאציע וואס איז טייטש גלייכבארעכטיגונג, (ביז דאן זענען אידן געווען צווייט קלאסיגע בירגער).
ווי אויך איז ער באקאנט מיטן דורכפירן/אנערקענען דעם היסטארישן טיילונג אין אונגארן, ווי ער האט געגעבן א רעכט פאר יעדן איד אז ער זאל קענען אנגעהערן צו וועלכע פראקציע ער וויל, אזוי ארום איז אויסגעמיטן געווארן דאס פולקאמע אסימליאציע וואס די פרייע עלעמענטן האבן געוואלט ארויף צווינגען אויף דעם גאנצן אידנטום, און אזוי איז טאקע באקאנט געווען ביזן צווייטן וועלט קריג, איז אונגארן און זיבנבערגן געווען דער גרעסטער פעסטונג פון חרדישע אידן איבער דער גארער וועלט אין דער צייט וואס די אנדערע חלקים אייראפע וואס די גאווערמענט האט נישט געלאזט זיך צוטיילן זענען געפאלן שטיקער שטיקער, אזש מען האט שוין באלד נישט רע ווער עס איז יא אפשטאמיג פון אידן און ווער נישט.[פֿעלט אַ מקור]
אין 1870, צו דער דערעפענונג פון סועץ קאנאל, איז ער געקומען צו דעם מיטל מזרח. ער האט באזוכט ירושלים, וואו ער איז אויפגענומען געווארן מיט גרויס כבוד. ער האט געגעבן געלט צום דער תפארת ישראל שול, וואס האט געהאלטן אינמיטן געבויט ווערן.


text:
מתתיהו מיללער
מתתיהו מיללער (געבוירן ה' תמוז ה'תשל"ט), באקאנט אלס מתתיהו, איז א בעל תשובה א געוועזענער לובאוויטשער וואס זינגט דזשאמייקישן רעגיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערענדיג געבוירן צו פרייע ליבעראלע אידישע עלטערן אין וועסטשעסטער, פענסילוועניע. דערנאך האט זיך זיין פאמיליע אריבערגעצויגן קיין ווייט פלעינס, ניו יארק.
אין די שפעטערע 1990ער יארן איז ער געווארן נתקרב צו אידישקייט דורך חב"ד, נאכדעם וואס זיין נשמה האט געפלאקערט מיט ספיריטואלע אינספיראציע דורך זיין מוזיק. אין 2001 איז ער געווארן א פולשטענדיגער בעל תשובה, און האט אנגעהויבן שפילן מיט דער אידישער קאפעליע פא-דלית.
דערנאך האט ער חתונה געהאט און געבוירן איין קינד, זיך אפגעבנדיג מיט זיין מוזיק און לערנענדיג תורה אין איינע פון די ליובאוויטשער ישיבות אין זיין וואוין ארט קרוינהייטס. שפּעטער האָט ער זיך געצױגן צו ברסלב.[1].
דעצעמבער 2011 האָט ער זיך אפּגעשוירן זײַן באָרד,[2] שפעטער האט ער זיך עס געלאזט צוריק וואקסן.
זיין סטיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מתתיהו האט אן אייגענארטיגן סטיל אין רעפ, וואס איז א געמיש פון רעגיי, רעפ, מיט גיטאר סאלא וועלכע מען געפינט מער ביי ראק מוזיק קאפעליעס.
זיין זינגען ווערט באשריבן דורך די וועלט בארימטע קריטיקס אין ניו יארק טיימס און שיקאגא טריבונע שרייבער קעווין פאנג, אלס א נשמה-אויפשאקלער, וואס דרינגט אריין ביז די חדרי הלב.
מתתיהו ווערט פאפולער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מתתיהו איז היינט א פאפולערער רעגיי זינגער און איז באקאנט אין גאנץ אמעריקע. זיינע אלבאמען זענען א צעכאפעניש.
ער טרעט אויף אין פרייע וועלטליכע קלאבס און קאנצערטן אויף טעלעוויזיע ארום די גארער וועלט, אלעס מיט זיין פולער חסידישער טראגע. אלע זיינע ניגונים זענען פיל מיט ווערטער וואס רופן צו דער נשמה צו עבודת ה'. שמחה און חסידישע באגריפן, ער באנעמט זיך זייער איידל און פיל מיט הכנעה. זיין פירונג רופט ארויס טיפע רעספעקט פון אלעמען איבער די וועלט, מיט זיין שטרענג זיך האלטן צו דער אידישער תורה געזעצן און פארבאטן אפילו אין די שווערסעט אומשטענדן, טרעט נישט אויף אים שבת, רירט נישט צו א פרוי'ס האנט, עסט נאר כשר. א.א.וו.
זיינע אלבאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערוויייל האט שוין מתתיהו ערצייגט 4 מוזיק אלבאמען.
- שעיק אוו די דאסט. נאוועמבער 1, 2004.
- לייוו עט סטאבס. אפריל 19, 2005.
- יוט. (יוגנט) מערץ 7, 2006
- יוט דאב. מערץ 7, 2006. (פראוויזיע)
- light - יוני 2009. אין איר די סינגל One Day.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דה בוב אנד דה באבא, (הארץ, אקטאבער 9, 2007)
- ↑ הארץ
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין וועב סייט מתתיהו
- http://www.crownheights.info/index.php?itemid=41549


text:
דונער
א דונער איז א שטארקע גערודער וואס ווערט גערוישט נאך א בליץ, די גערויש ווערט פון דעם וואס די בליץ ווארעמט דאס פלאץ ארום זיך מיט 30,000 C° (דהיינו 54,000 F°), די צושפרייטונג פון די היץ און דאס צוזאמען צי ווען עס ווערט קאלט ברענגט צו דעם גערודער.
וויפל דער בליץ איז נענטער, אזוי קומט דער דונער פריער און מע הערט אים שטארקער. די שנעלקייט פון א שטים אין דער לופטן איז 330 מעטער א סעקונדע. אזוי קען מען אפשאצן ווי ווייט דער בליץ איז, יעדע 3 סעקונדעס נאכן בליץ וואס מען הערט נישט דעם דונער ווייזט ווייטקייט פון א קילאמעטער.


text:
משה קצב
משה קצב איז געווען דער אכטער פרעזידענט פון מדינת ישראל. דער ערשטער פּרעזידענט װאָס איז נישט פֿון מפא"י. ער איז געבוירן אין איראַן און איז אָנגעקומען אין ישראל צו פֿינף יאָר, אין 1950. ער איז געווען יארן לאנג א חבר הכנסת מטעם ליכוד. צו 24 יאָר געװאָרן פֿאָרזיצער פֿונעם אָרטס-ראַט — דער ייִנגסטער אין דער מוניציפּאַלער געשיכטע פֿון ישׂראל; צו 32 יאָר געװאָרן אויסגעװײלט אין דער כּנסת אויפֿן 9טן אָרט אין דער רשימה פֿון "ליכּוד", און צו 39 יאָר געװאָרן דער ייִנגסטער מיניסטער אין ישראל.
סעקסועלעס סקאנדאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך באפרייט פון זיי אויפנאמע נאך ווען 10 פרויען האבן אנגעקלאגט אז ער האט זיי פארגוואלדיקט.


text:
חורבן אייראפע
חורבן אייראפע (ענגליש: האלאקאסט - Holocaust פון א גריכיש ווארט גענצליך פארברענט, העברעיִש: שואה) צוליב דער פארטיליגונג וואס דער מערדער היטלער האט געוואלט פארוויסטן די וועלט פון יעדן ייד. און האט אומגעברענגט ארום זעקס מיליאן אידן, אין דעם צווייטן וועלט קריג.
הגם נאך מיליאנען מענטשן זענען געווארן פארטיליקיט, איז אבער די איד געווען מיט א סיסטעם, פון פונקליכע ליסטעס און מאפעס, מיט נומערן און העכסט געהיימע פלענער מער פון די מיליטערישע סודות, קודם דורך שיסן, און ווען די דייטשע סאלדאטען זענען געווארן דעמאליזירט פון אזויפיל שיסערייען האט מען אויפגעשטעלט גאז קאמערן צו עלעמינירן דעם פראבלעם דורך פארשנעלערן און פארשטילערן דעם מאסן אניהאליציע.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די הויפט פאקטארן וואס האבן געשפילט א ראלע, אלס דירעקטע נאכפאלג פון דעם חורבן אייראפע, און דאס האט געברענגט צו אן ערנסטע ענדערונג פון די סטאטיסטיקן פון דאס יידישע פאלק איז געווען:
- די פראגע איבער רעליגיע. איר הויפט פאלעמיק: ווי איז דער אידישער גאט?
- די מאמענטעלע סימפאטי פון די מאסן. אויסגעדריקט דורך די פאראייניגטע פעלקער: געבן פאר דעם יידישן פאלק זייער אייגן לאנד.
דאס יידישע פאלק האט זיך געטיילט איבער די פראגעס אין פארשידענע מיינונגס גרופן.
- אין גאנצן אפגעריסן: אסאך אידן, (ספעציעל אזעלכע וואס פאר דעם חורבן איירופע איז זייער יידישקייט שוין געווען שטארק אפגעשוואכט), האבן זיך צוליב דעם חורבן איירופע זיך גענצליך דערווייטערט פון יעדע אנערקענונג מיט דאס יידישע פאלק, און פראבירט ווי ווייט מעגליך זיך צו אסימילירען מיט די מאסען באפעלקערונ. די פראגע איבער רעליגיע האט זיי שוין נישט מער געהארט. דאס אייגן לאנד, ס'האט מיט זיי פערזענליך גארנישט.
- א יידיש פאלק ווי אלע פעלקער, קיין גאט און קיין רעליגיע: אנדערע וואס זייער געוויסן האט זיי נישט געלאזט זיך אינגאנצן אפרייסן פון דאס יידישע פאלק, האבן זיך איינגעשלאסן אין פארשידענע ארגעניזאציעס, רעפארם, קאנסערוואטירן, א.ז.ו. א ספעציעלע ראלע האט אפגעשפילט ביי די גרופע אידן, די ציוניסטישע ארגאניזאציע, וועלכע האט געשפייזט דעם געוויסן מיט א שטאלץ צו זיין א טייל פון דאס יידישע פאלק. זיי האבן געזען אין דעם געדאנק פון אן אייגן לאנד א דאפעלטע לעזונג, קיין ריליגיע, און דאך אן אייגן פאלק אהן אסימילאציע.
- אן אויסגעוועלטער יידיש פאלק, די תורה זייער וועגווייזער: די וואס זענען געבליבן פרומע יידן האבן די פראגע איבער רעליגיע נישט געשטעלט, אינגעגנטייל, זיי האבן געזען (און זעהן ווייטער) אין דעם חורבן אייראפע דאס וואס די תורה ווארנט יידישע קינדער ווי אזוי ס'וועט אויסזעהן ווען זיי וועלען נאכלאזן פון זייער יידישקייט. איבער די פראגע וועגען אן אייגן לאנד, קיינער האט זיי נישט געפרעגט, דערפאר איז זייער מיינונג דעראיבער סייווי נישט געווען רעלעוואנט, דער פאקט אז ס'איז יא געווארן א לאנד האבן זיי שטארק אויסגעניצט צו קענען צוריק אויף בויען יידישקייט אויף דעם גאר אלטען שטייגער, ווי מ'דארף זיך נישט רעכענען מיט די מאסן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יד ושם מוזיי וועבזייטל
- עדות פארציילן שילדערונגן דאטעבאזע
- סטיווען ספילבערג פילם פראיעקט. [1]
- ווארשעווער געטא. [2]
- מלחמהאיבערלעבער. [3]
- Dean, Martin: Robbing the Jews - The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935 - 1945, Cambridge University Press, 2008. (אויף ענגליש)


text:
פראנץ שובערט
פראנץ שובערט ( דעם 31סטן יאנואר, 1797 - דעם 19טן נאוועמבער 1828) איז אן עסטרייכישער קאמפאזיטאר פון קלאסישע מוזיק, פון דער ראמאנטישער פעריאדע.
שובערט האט פארפאסט אריבער 600 לידער, די אממערסטן באקאנטע זענען זיינע זיבן פולקאמע סימפאניעס און די אכטע וועלכע איז געבליבן אומפארטערטיגט, און טראגט טאקע דעם זעלטענעם נאמען, "די אומגעפארטיגטע סימפאניע", וועלכע איז א שם דבר אין די קלאסישע מוזיק, מיט אירע רייכע הארציגע מעלאדיעס און סטרונעס.
פון אלץ גאר יונג קינד האט שובערט אנגעהויבן שפילן אויף די וויאלע. יעדן זונטאג פלעגט ער שפילן אינאיינעם מיט זיינע ברידער מיט זייער פאטער. ער איז אויך צוגעצויגן געווארן צו אנטאניע סעליערי, וועלכער איז געווען פון די ריזן קאמפאזירער אין זיינער צייט.
ס'זענען פאראן אזעלכע וועלכע זעען אין שובערט ווערק, אז ער האט נאכגעפאלגט די שטריכן פון מייסטער בעטהאווען, וועלכער איז געווען עטוואס פאר אים. אין 1822 האט זיך שובערט געטראפן מיט בעטהאווען און קארל מאריע פאן וועבער, און ס'איז פאראן א נאטע אין וועלכן בעטהאווען שרייבט איבער דעם געניאל און וואונדערקינד וואס באזיצט שובערט.
אין 1888, האט מען אריבערגעפירט די קברים פון שובערט און בעטהאווען צום צענטראלפרידהויף, וואו זיי ליגן אצינד לעבן די קברים פון יאהאן שטראוס דער זון און יאהאנעס בראהמס.


text:
אויב איר האָבן ניט גענומען אַ שטעכן אין קינדנעסס אַוטריטש, די זומער איז די שליימעסדיק צייַט פֿאַר טאן אַ "לאַב” – וואָס איז, צו טאָן עטלעכע עקספּעראַמענטינג צו לערנען אַ ביסל לעקציעס וועגן ווי צו בויען אַ האַרץ קשר מיט די יענע אין דיין קהל.
קיין צייַט האט עס ס אַדוואַנידזשיז פֿאַר קאַנעקטינג מיט מענטשן, אָבער די זומער אַרבעט געזונט פֿאַר ביידע סערווערס און די זיי דינען. די וועטער איז בעסער, אַזוי מענטשן זענען אַרויס מער, און אין אַלגעמיין עס איז אַ ביסל פון אַ “וואַקאַציע פּסיכאָלאָגיע.” דעם קען זיין די ידעאַל צייַט פֿאַר דיין מענטשן צו נעמען אַ שטעכן אין ריטשינג אויס.
דאָ זענען אַ פּאָר פון פּוינטערז צו האַלטן אין גייַסט.
א. אָפּרוען.
ווי מיר ווייַזן גאָט ס גוטהאַרציקייַט מיר זענען פּלאַנטינג זאמען מער ווי כאַרוואַסטינג קראַפּס, בייַ מינדסטער צו אָנהייבן מיט. טאָן ניט באַצאָלן ופמערקזאַמקייַט צו די קאַנווענשאַנאַל סטאַץ איר זאל זיין געפרואווט צו ציילן, ווי “ווי פילע געקומען צו קירך דעם חודש ווייַל מיר געדינט זיי.” צוטרוי מיר, זיי וועט קומען, אַזוי טאָן ניט זאָרג.
רעכט איצט דער ציל איז צו לערנען ווי צו הנאה ריטשינג אויס מיט די גוטהאַרציקייַט פון גאָט “…וואָס פירט צו אַ ראַדיקאַל לעבן ענדערונג.” ווי מיר דערגרייכן אויס אין שפּאַס, דואַבאַל וועגן מיר וועלן כאַפּן די “ווירוס” פון גאָט ס ליבע פֿאַר אנדערע – און אָנהייבן צו זען זיי מיט נייַ אויגן.
ב. האָבן שפּאַס!
מיר האָבן שוין ווייערד דורך גאָט צו געניסן לעבן. מיר זאלן דאַרפֿן צו “פיר,” אָבער ווי מיר שטעקן מיט אים, איידער לאַנג, מיר וועט זיין בעת שפּאַס ווי פּראָס!
אויב מיר זענען ניט געהאט אַ גוט צייַט, מיר קענען ניט פאַרשטעלונג דעם אמת. די מיר פאַרבינדן וועט קלייַבן אַרויף אויף אַז, זיי וועט זיין געווענדט אַוועק און וועט ניט וועלן צו האָבן עפּעס צו טאָן מיט די גאָט מיר זענען ינווייטינג זיי צו נאָכפאָלגן.
דאָ זענען אַ פּאָר פון זומער “ניט קיין-פאַרלירן” פראיעקטן צו פּרובירן אויף פֿאַר גרייס.
געבן אוועק באָטטלעס פון וואַסער
עס זענען גורל פון ערטער און וועגן צו דינען דאָרשטיק מענטשן אין וואַרעם וועטער.
דאָללאַר מאַשין וואַשן
וואַשן אַ מאַשין, דעמאָלט געבן דריווערס געלט פֿאַר די פּריווילעגיע פון געדינט זיי. מיינונג בלאָוינג!
דעם איז גרויס פֿאַר ינוואַלווינג נומערן פון מענטשן (אַ מינימום פון 10 אָדער אַרויף צו ווי פילע ווי איר ווילן אויב איר זענען קענען צו טאָן עטלעכע קאַרס בייַ אַמאָל).
צו באַקומען די דיטיילד עקספּלאַינאַטיאָן פון די און פילע מער פראיעקטן, ופהייבן “101 וועגן צו דינען דיין קהל.” עס ס בנימצא אויף אַמאַזאָן ווי אַ רעגע אָנצינדן עבאָאָק קויפן, אָדער אין אַ פּאַפּיר ווערסיע ווי געזונט.