text:
אייזקרעם
אייזקרעם (ענגליש:ice-cream אייס-קרים) איז א געפרוירענע צושפייז געמאכט געוויינלעך פון מילכיגע פראדוקטן, און איז געמישט מיט פלעיוואר און צוקער כדי דאס צו מאכן זיס און געבן קאליר.
בערך א מיליאן גאלאנען אייזקרעם ווערט אויפגעגעסן אין אמעריקע יעדען זומער און פארנעמט 8 פראצענט פון די מילכיגע עסן מארקעט.
אינהאַלט
וואס איז אייזקרעם און וואס נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט רופט כמעט אלע פארפרוירענע מילך פראדוקטן אלס אייזקרעם אבער אין פאקט איז פאראן רעגולאציעס וואס איז יא אדער נישט אייזקרעם. דאס באלאנגט צו די דעפארטמענט אוו ארגיקולטור וועלכע באשליסט וואס קען לעגאל גיין אונטער דעם נאמען אייזקרעם. די דריי הויפט סימנים זענען אז עס ברויך האבן אין זיך ווייניגסטענס 10 פראצענט מילך, ווייניגסטענס 6 פראצענט נישט-מילכיגע אינהאלטן, און א גאלאן מוז וועגן כאטש 4.5 פונט עס זאל זיין קוואליפיצירט אלס אייזקרעם.
נישט מילכיגע אייזקרעם איז לעגאל נישט קיין אייזקרעם און איר וועט נישט טרעפן פארפרוירענע פראדוקטן מיט'ן נאמען אייזקרעם אויב עס פארמאגט נישט קיין מילך אין זיך. די אייזקרעם פירמעס לייגן אריין צווישן 10 און 16 פראצענט מילך אין זייערע אייזקרעם פראדוקטן. ווייניגער ווי 10 פראצענט קען נישט ווערן אנגערופן קיין אייזקרעם און מער ווי 16 פראצענט איז שוין צופיל. ווי מער מילך אלס א רייכערע טעם אבער מער ווי 16 פראצענט וואלט געווען צו פעט פאר מענטשן צו עסן אזוי אפט און עס וואלט אויך געווען צו טייער צו פראדוצירן. קיין שום פירמע וועט נישט לייגן מער ווי 16 פראצענט ווייל אזעלכע אייזקרעם וועט שנעל אנפילן א מענטש און דאס מיינט אז מען וועט קויפן ווייניגער אייזקרעם.
אלע אנדערע פארפרוירענע מילכיגע און מילכיג נאכגעמאכטע פראדוקטן ווי סארבעטס, לאו-פעט אייזקרעם, אדער פראזען יאגורט איז איז טעכניש בכלל נישט קיין אייזקרעם.
ווען מען קוקט די אינהאלטן (אינגרידיענס) פון אייזקרעם איז עס גאנץ פשוט, אבער סייענטיפיש גערעדט איז אייזקרעם א קאמפליצירטע פראדוקט וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי סארט כעמיקאלן וועלכע גייען נישט געווענליך אינאיינעם. דאס איז פעטנס קעגן דער געמיש פון וואסער-צוקער-אייז סטרוקטור וואס ווען צוזאמען געמישט פארמירט עס קליינע באבעלס און איז ווי פאום מאטריאל. נארמאל וואלטן די באשטאנדטיילן נישט געקענט זיך האלטן אינאיינעם ווייל בטבע קענען די כעמיקאלן נישט גיין אינאיינעם. די אייזקרעם פראדוצירער לייגן אריין פארשידענע כעמיקאלן וועלכע האלט דאס אינאיינעם און צעשפרייט די פעטנס איבעראל. אמאל האט מען אויך גענוצט די געליכלע טייל פון אייער אלס איינע פון די כעמיקאלן אבער וויבאלד עס פארמאגט אסאך קאלעסטראל האט מען דאס אויפגעשטוישט מיט כעמיקאלן וועלכע פארנעמען זייער א קליינע פראצענט פון די סך הכל באשטאנדטיילן.
אייזקרעם איז נישט די געזונטסטע עסן, ספעציעל די וואס ליידן אויף צוקער. אויך איז עס נישט גוט פאר די וואס גייען אויף דייעט ווייל עס פארמאגט אסאך פעטנס. אן אלטערנאטיוו צו אייזקרעם איז פראזען יאגורט וועלכע פארמאגט כמעט נישט קיין צוקער און איז נישט אזוי פעט. מיר וואלטן אלע געזאגט אז דאס איז פשוט'ע יאגורט וואס מען לייגט אריין אין פריזער, אבער למעשה איז עס די זעלבע פון ארגינעלע אייזקרעם נאר אנשטאט פעטע מילך לייגט מען אריין די מילך קולטור פון וועלכע מען מאכט יאגורט און עס ווערט דארט באשאפן א יאגורט וועלכע איז לייכטער צום עסן.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען נישט פאראן צוויי וועגן וויאזוי אייזקרעם קען געמאכט ווערן עס איז נאר די פארשידנארטיקייט וואספארא פלעווארס מען לייגט אריין. אן אייזקרעם פירמע, די אייזקרעם געשעפט וועלכע מאכט דאס מיט א קליינע מאשין, און דער אינדיווידועלער וואס מאכט דאס אינדערהיים איז די זעלבע זאך.
דער הויפט טייל פון אייזקרעם איז די געמיש פון די מילך פעטנס, צוקער, און וואסער. די סארט געמיש קען מען קויפן אין געשעפטן צו מאכן אליינס אייזקרעם. די געשעפטן וועלכע פארמאגן אייזקרעם מאשינען נוצן אזא געמיש און די אייזקרעם פירמעס מאכן דאס אליינס און דארפן אויסארבעטן די פעטנס נאך בעסער ווי מען ארבעט אויס מילך ווייל אנדערש קענען די באקטעריעס זיין שעדליך צו א מענטש.
מען קען אליינס אויך מאכן דעם אייזקרעם געמיש אבער עס פארלאנגט זיך מען זאל דאס אויפקאכן צווי מאל צו פטור ווערן פון די באקטעריע.
איינמאל דער געמיש איז פארטיג איז עס אייזקרעם אזוי ווי עס שטייט און גייט. אבער צו מאכן דעם טעם בעסער נוצט מען פלעוואורס וועלכע קען זיין סיי וואס ווי ווענילע, טשאקאלאדע, פרוכט, א.א.וו. מען וועט טיילמאל אויך אריינלייגן שטיקער פרוכט, ניס, טשאקאלאדע, אדער מארשמאלאוס.
אבער אייזקרעם קען נישט פאסירן אן קאלטקייט און עס איז נישט פאראן אזא מין זאך ווי מאכן ערשט די געמיש און דערנאך לייגן אין פריזער. אויב יא איז עס נישט קיין אייזקרעם. עכטע אייזקרעם ווערט געפרוירן אין די זעלבע צייט וואס די געמיש ווערט געמאכט. די אייזקרעם מאשינען פארמאגן א כעמיקאל וועלכע מאכט קאלט דעם טאפ אין וועלכע מען גיסט אריין דעם געמיש און די מישן און פרירן פאסירט אויפאיינמאל.
אייזקרעם מעג אבער נישט זיין צו שטארק געפרוירן ווייל אויב יא פארלירט עס די גאנצע חשיבות פון אייזקרעם וועלכע איז א קאלטע אבער נישט געפרוירענע מאכל. כדי דאס זאל צושטאנד קומען דארף מען היטן דעם געמיש די גאנצע צייט אז שטיקער אייז זאלן נישט פארבלייבן אינעם געמיש. אן אייזקרעם מאשין נוצט אייזענעס וועלכע צוברעקלן אלע שטיקער אייז כדי עס זאל בלייבן אן אייזקרעם און נישט אייסעס.
איינמאל דער געמיש איז פארטיג דארף די אייזקרעם באלד געלייגט ווערן אין א פריזער פון 0 דעגרי פארנהייט אדער אביסל ווייניגער (בערך מיינעס 20 דעגרי צעלסיוס). די אייזקרעם מעג נישט בלייבן אפילו א קורצע צייט אן א פריזער ווייל אויב יא וועט דאס וואסער זיך אויפלאזן און ווען עס וועט צוריק אריינגיין אין פריזער וועט עס פארמירן שטיקער אייז ווי מיר באקומען נאכ'ן עפענען א שאכטל עטליכע מאל. די אייזקרעם פירמעס נוצן קאמפיוטערייזד מאשינען צו האלטן קאנטראל אויף אלע אייזקרעם און וויאזוי דער געמיש ווערט געמאכט. אביסל צו קאלט אדער אביסל צו ווארים קען שעדיגן די גאנצע פראדוקציע.
די פירמעס פאקן די אייזקרעם אין קאלטע אטמאספערעס און שפעטער ווען מען לאדענט עס ארויף אויף טראקס און אזוי אויך אראפ מוז אלעס גיין זייער געשיקט אז עס זאל נאך נישט זיין קיין שאנס עס זאל זיך אויפלאזן. געווענליך איז פאראן א צייט אפשניט וועלכע מעג נישט אריבער גיין אן זיין אין א פריזער און אויב יא קען מען עס מער נישט פארקויפן.
די אייזקרעם אינדוסטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייזקרעם אינדוסטריע איז ווערט 10 ביליאן דאלאר פער יאר און די ענליכע פראדוקטן זענען ווערט נאכאמאל אזויפיל. אמעריקע פארלענדט דאס מערסטע אייזקרעם א יאר און קאליפארניע איז נומער איינס מיט איר גרויסע באפעלקערונג און ווארימע קלימאט. נאכדעם קומען די סטעיטס פון אינדיאנא, פענסעלוועניע, טעקסאס, און ניו יארק. אין דורכשניט קומט אויס אז יעדער אמעריקאנער עסט ארום 21.5 קווארטס פער יאר.
ווען איר ווילט קויפן אייזקרעם זאלט איר ערשט זיכער מאכן אז ער איז מילכיג און דערנאך קען מען זען די שטארקייט דערפון לויט וויפיל דער איבערגאנג פראצענט נומער איז. דאס איז די פראצענט מער ווי 100 וואס איז געווארן פון די ארגינעלע באשטאנדטיילן וואס מען האט גענוצט צו מאכן די אייזקרעם. פארגעסט נישט אז אייזקרעם איז אין טייל לופט (גענוי ווי ברויט) און ווי געדעכטער אלס בעסער אין טעם. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן אווערראן און זייער אסאך מאל וועט ארויסשטיין אויפ'ן שאכטל וויפיל פראצענט אווערראן דאס איז. ווי קלענער די אווערראן אלס געדיכטער.
א גרינגע וועג צו וויסן די קוואליטעט פון די אייזקרעם איז שפירן וויפיל עס וועגט. שווערע אייזקרעם מיינט אז עס איז געדיכטער ווייל די פעטנס וועגט אסאך. רוב טייערע אייזקרעם וועגט אסאך.
די סוד פון מאכן גוטע אייזקרעם קען מען שווער אויסגעפונען אליינס און דאס גייט אראפ פון דור צו דור דורך די גוטע אייזקרעם מאכער. זינט די אינדוסטריע איז אזוי גרויס איז היינט פאראן אוניווערסיטעטן וועלכע גיבן לעקציעס צו מאכן גוטע אייזקרעם. דער פענסעלוועניע שטאטס אוניווערסיטעט גיט אזעלכע לעקציעס אין אמעריקע און די מילכפראדוקטן וויסנשאפט און טעכנאלאגיע שולע פון אנטעריא גיט די לעקציעס פאר קאנאדער.
אייזקרעם איז געווארן זער פאפולער איבער דער וועלט אין צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט ווען פרידזשידערן זענען געווארן ביליג. מ'האט געמאכט נאך און נאך באזונדערע טעמים פון אייזקרעם, און די פירמעס האבן זיך קאנקורירט אין דעם. האוואר דזשאנסאנס האבן געמאלדן 28 טעמים אין זייערע רעסטאראנען, און באסקין-ראבינס האבן זיך בארימט מיט 341 טעמים ("איינער פאר יעדן טאג פונעם מאנאט").
כשר אייזקרעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן א רייע כשר'ע אייזקרעם פירמעס אין ניו יארק און אין מדינת ישראל.
אסאך אייזקרעם אין די מארקעט זענען כשר מיט הכשרים פון או.יו. אדער ענליך. אבער גאר אסאך דערפון זענען געמאכט פון חלב עכו"ם און די וועלכע נוצן נישט חלב עכו"ם קענען נישט געניסן דערפון.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די היסטאריע פון אייזקרעם גייט צוריק הונדערטער יארן און אפשר גאר טויזענטער און שטאמט ווארשיינליך פון אזיע. עס מוז באמערקט ווערן אז די מעגליכקייט צו מאכן אייזקרעם איז געווען זייער באגרעניצט זינט עס איז נישט געווען קיין רעפרידזשעירעיטאר וואו עס צו האלטן. מען פלעגט נוצן שטיקער אייז וועלכע מען האט גענומען אין דער ווינטער פון די לעיקס און דאס באהאלטן אין די ערד ארומגענומען מיט שטרוי צו האלטן קאלט.
די אייזקרעם פון אמאל איז פשטות נישט געווען קיין אייזקרעם לויט די היינטיגע סטאנדארטן נאר ענדערש א מילכיגע קאלטע מאכל וועלכע נאר די רייכע האבן זיך געקענט ערלויבן. די מאדערנע אייזקרעם איז אויסגעטראפן אין אמעריקע אין 846' דורך א פרוי מיט'ן נאמען נענסי דזשאנסאן. איר אויסטרעף איז געווען א וועג וויאזוי צו פראדוצירן אייזקרעם און דאס מישן און פרירן אין די זעלבע צייט. דאס האט זי געמאכט מיט שטיקער אייז און זאלץ וועלכע איז געהאלטן געווארן אין א שאכטל און אין דעם שאכטל האט זי אריינגעלייגט א צווייטע שאכטל אין וועלכע זי האט געמאכט דעם געמיש. די זאלץ האט אויפגעלאזט די אייז אבער האט ערמעגליכט צו האלטן די טעמפרעאטור פון די פליסיגע וואסער נידעריגער ווי לויטערע וואסער וואס האט געגעבן די אייזקרעם בעסערע קאנטאקט מיט די קאלטקייט.
מיט דזשאנסאנ'ס אויסטרעף איז אייזקרעם פארשפרייט געווארן און אויך די ארימע האבן צום ערשטן מאל געקענט האנה האבן דערפון. מען האט געקויפט שטיקער אייז אין געשעפט און גענוצט זאלץ צו מאכן אייזקרעם.
אין 1851 איז געגאנגען א מענטש מיטן נאמען דזשעיקאב פאסעל פון באלטימאר, מערילענד, און געעפענט די וועלט'ס ערשטע קאמערציאלע אייזקרעם געשעפט אין וועלכע ער האט פארקויפט נאר אייזקרעם. ער איז נישט פארבליבן מיט איין געשעפט און זיך שנעל אויסגעברייטערט איבער'ן לאנד מיט הונדערטער געשעפטן. היסטאריע פארציילט אז פאסעל איז געווען א פארמער וועלכער האט נישט געקענט פארקויפן זיין מילך און האט באשלאסן צו מאכן א נוצן דערפון און פראדוצירן אייזקרעם און דאס פארקויפן אנשטאט מילך. מיט דעם האט ער געלעזט דעם פראבלעם פון פארדארבן ווערן און האט געפינען א וועג צו ראטעווען זיין פרנסה.
ווען פרידזשידערן זענען געווארן פארשפרייט אין די 920' יארן איז אייזקרעם געווארן א שטארקע פראדוקט און מערערע פירמעס האבן דאס פראדוצירט און פארשפרייט. אמעריקאנער האבן שטארק געגליכן אייזקרעם, אויף אזוי ווייט אז דורכאויס די ערשטע וועלט קריג ווען די רעגירונג האט באגרעניצט צוקער האבן די אייזקרעם פירמעס איבערגעצייגט קאנגרעס אז אייזקרעם איז היינט א מאכל וואס איז א טייל פון אמעריקאנער קולטור און מען קען דאס נישט אפשטעלן. עס איז זיי געלונגן און די רעגירונג האט זיי פארקויפט צוקער און אייזקרעם האט איבערלעבט די מלחמה.
די אייזקרעם קאון האבן די פראנצויזן אויסגעטראפן אין די ערשטע יארן פון 900'. אין אמעריקע האט אן איטאליענער אימיגראנט אויסגעטראפן די זעלבע געדאנק און האט געמאכט א פאטענט מיט די רעגירונג אבער ווען ער איז געווען פארטיג איז ער געוואויר געווארן אז די פראנצויזן עסן שוין אייזקרעם מיט קאונס און עס איז אים נישט געלונגן צו מאכן געלט.
היינט איז אייזקרעם פארשפרייט אין אלע ווינקלען פון דער וועלט אבער איז פארבליבן אן אמעריקאנער טראדיציע.


c: text/html

text:
גרעגאריאנישער קאלענדאר
דער גרעגאריאנישער קאלענדער איז דער לוח וואס איז נוהג אין רוב לענדער פון דער וועלט; ער גייט לויט די גוישע מאנאטן און נישט לויט די יידישע.
ער איז די מערסטע באניצטע לוח סיסטעם היינט צוטאגס אויף דער וועלט.
ער איז א מאדיפאקאציע צום פריערדיגען יוליאנישן קאלענדאר, כדלהלן:
- יעדע יאר וואס איז טיילעוודיק מיט 4 איז אן עיבור יאר, אחוץ יארן וואס זענען טיילעוודיק מיט 100; די יארהונדערטער וואס זענען טיילעוודיק מיט 400 זענען אבער יא עיבור יארן. למשל, דאס יאר 1900 איז נישט קיין עיבור יאר; דאס יאר 2000 איז יא אן עיבור יאר;.
ער הייסט נאכן פויבסט גרעגארי וואס האט דאס פאפולער געמאכט.
די יארן דערין זענען אויסגעשטעלט זייט די געבורט פון יאשקע.
מען טוישט די צייכענונג AD צו CE וואס מיינט Common Era. און BC מיט BCE.
אויף אידיש רופט מען דאס "למספרם".
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
עלקוש
עלקוש אדער עלקיש (פויליש: Olkusz אלקוש; רוסיש: Oлkyш) איז א שטאט אין דרום פוילן, 34 ק"מ דרום-מערב פון קראקע און 30 ק"מ מזרח פון בענדין. עס באדעקט א שטח פון 25.6 קוואדראט ק"מ. אין 2006 האט עלקוש געהאט 37,552 איינוואוינער. עלקוש איז די הויפטשטאט פונעם עלקושער דיסטריקט.
די גרעסטע אינדוסטריע אין אזשאראוו איז א צעמענט פאבריק.
גריצע געפינט זיך ביים באבא טייך, אויף דער ווארשע-קראקע שאסיי.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1900 האבן געוואוינט אין עלקוש 1,835 יידן.[1]
אין 1926 זענען א דריטל פון די מיטגלידער אינעם שטאטראט געווען יידן. פאר דער חורבן אייראפע האבן געוואוינט אין עלקוש אומגעפער 2,500 יידן, א פערטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט.
דער לעצטער רב פון עלקוש איז געווען הרב יהושע העשיל הורוויץ.
אין 1942 האט מען פארטריבן די יידן פון עלקוש צו זייער טויט אין אוישוויץ.


text:
היראהיטא
היראהיטא (29סטן אפריל 1901 - 7טן יאנואר 1989) איז געווען דער 124סטער קייסער פון יאפאן. ער איז געווען דער לענגסטער קייסער פן יאפאן, פון 1926, ביז ער איז געשטארבן.
זיינע קינדער יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טאטע איז געווען דער קרוינפרינץ, און שפעטער קייסער יאשיהוטא, ווען זיין זיידע איז געשטארבן איז היראהיטא געווארן קרוינפרינץ. ער איז געווען דער ערשטער פונעם קייסערס פאמיליע צו באזוכן אייראפע, אלס א טוריסט. אין א האלבע יאר אורלויב וואס ער האט גענומען פונעם ארבעט.
ער האט געהייראט זיין קוזינע פרינצין נאגאקא, און ער האט געהאט מיט איר זיבן קינדער.
זיין פאטער איז געשטארבן 25סטן דעצעמבער 1926, און ער האט אים איבערגענומען, די קרוינונגס צערעמאניע איז פארגעקומען אויפן 10טן נאוועמבער 1928.
די ערשטע יארן אלס קייסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ערשטע יארן, פון 1926 בי 1945, איז דער מיליטער, געווען זייער שטארק פארמישט, אינעם פאליטיק פונעם לאנד. וואס האט צוגעברענט צו זיין צושטימונג צום צווייטע כיניש יאפאנישע קריג, און שפעטער צו די צווייטע וועלט מלחמה.
ביי דער צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך מענטשן זען אין אים דער היטלער פונעם ווייטן מזרח, אנדערע טענהן אז ער האט נישט צופיל געהאט מיט די פאליטיק, אדער מיליטער.
אזוי צו אזוי. אויפן 7טן דעצעמבער 1941, האט ער צוגעשטימט צום יאפאנער אטאקע אויף פערל הארבער. וואס האט אריינגעשלעפט די פאראייניקטע שטאטן אינעם קריג. מענטשן טענהן אז מען האט אים אריינגערעדט, אז דער מיליטער מאכט גרויס פארשריט, בעת פון דער אנהייב האבן זיי טאקע געמאכט, אבער שפעטער האבן זיי געהאט ביטערע דורכפעלער, מאנכע זאגן אז ער האט געארבעט צוזאמען מיטן מיליטער, און ער האט געוויסט גענוי וואס דער סיטואציע איז.
אנהייב האט ער מסכים געווען אונטערצוגעבן זיך, מיט איין באדינג ער זאל בלייבן קייסער, נאכן אטאם באמבאדירונג אויף היראשימע, און נאגאסאקי, האט ער מסכים געווען צו קאפיטאלירן, אן קיין תנאים, אזוי ווי די אליאירטע האבן געוואלט.
דאגלעס מעקארטור, דער אמעריקאנער גענעראל , וואס איז געשעלט געווארן אין יאפאן, האט אים נישט געשטעלט פאר א געריכט, אפילו ווען אסאך האבן אים באשולדיקט אלס קריג פארברעכער, ער האט אים געלאזט ווייטער זיצן אויפן בענקל, אבער ער האט געמוזט מודה זיין צום יאפאנישן פאלק אז ער אז נישט קיין גאט.
נאכן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווארן ווי פארהוילן, מען האט אים נישט געזען אסאך, אלעס מיטן ציל אז ער זאל בלייבן א גאט אין די יאפאנעזע אויגן, אזוי וועט די אמעריקאנער קענען טון וואס זיי ווילן, מיט זיין ווילן אן קיין ווידערשטאנד.
נאכן קריג האט מער נישט טייל גענומען אינעם פאליטיק, אבער ער האט אנגעפירט מיט אפציעלע צערעמאניעס, זיין כח איז געווען סימבאליש. נאכן מלחמה, האט ער זיך פארנומען אסאך, מיט פארבעסערן די דיפלאמאטשע באציונגען, פון לענדער אין די וועלט מיט יאפאן.
ער איז געשטארבן 1989. און זיין זון אקיהיטא, האט אים איבערגענומען.


text:
ישראל שיפבויערייען
קאארדינאטן: 32°48′55.39″N 35°2′1.11″E / 32.8153861, 35.0336417
ישראל שיפבויערייען איז די גרעסטע שיפבויעריי אין ישראל און איינע פון די גרעסטע שיפבויערייען אין פריוואטע הענט אין דעם מיטל מזרח. דערצו איז זי דער איינציקער פּריוואַטער פּאָרט אין ישראל. דער פֿירמע'ס אפאראטן און ביוראען זענען פלאצירט אין דעם קישון פּאָרט געגנט פון חיפה, אויף א שטח פון 335 דונאם, מיט א ווערף וואס איז לאנג 900 מעטער מיט אַ וואַסער טיפקייַט פון 12 מעטער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וועבזייטל פון ישראל שיפבויערייען (אויף ענגליש)
- וועבזייטל פון ישראל שיפבויערייען פארט
- קוק אויף חיפה פארט מאתר חברת נמלי ישראל


text:
משה שטערנבוך
הר"ר משה שטערנבוך (געב' כ"ד שבט ה'תרפ"ו) איז דער ראב"ד פֿון דער עדה החרדית זייט תשס"ג. ער וואוינט אין הר נוף און איז א בריסקער תלמיד, געבוירן אין לאנדאן.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין לאנדאן כ"ד שבט תרפ"ו (8טן פעברואר 1926) צו זיין פאטער ר' אשר שטערנבוך, וואס איז נפטר געווארן ווען משה איז געווען אלט אכט יאר, און זיין מוטער דבורה, א טאכטער פון הרב שלמה זלמן פינעס, מחבר ספר "פנס שלמה" און אן אייניקל פונעם ווילנער גאון. ער האט געלערנט אין דער ישיבה פון הרב משה שניידער אין לאנדאן, און שפעטער אין ישיבת חברון אין ירושלים. אלס ישיבה בחור אין ירושלים איז ער געווארן נאנט צום טשעבינער רב און דעם בריסקער רב, רבי וועלוול. יעדן פרייטיק פלעג ער לערנען א "חברותא" מיטן גערער רבי'ן, דעם בית ישראל, און עטלעכע מאל האט רב שטערנבוך געגעסן ביי אים א שבת סעודה.[1]
ביי די 28 יאר האט ער געהייראט יפה, טאכטער פונעם נדיב און פאבריקאנט יעקב שעכטער פון בני ברק. די ערשטע יארן נאך זיין חתונה האט ער געוואוינט אין ירושלים און געדינט ווי ראש ישיבה פון ישיבת המתמידים. נאכהער האט ער געוואוינט צוואנציק יאר נאנט צו דער פאנאוועזשער ישיבה אין בני ברק. אין דער תקופה איז ער געווען ראש כולל אין ראש העין. דערנאך האט ער אימיגרירט אין דרום אפריקע וואו ער איז געווען רב פון דער חרדישער קהילה פיל יארן אין יאהאנעסבורג, ביז ער איז גערופן געווארן צו דינען ברבנות אין דעם בית דין צדק פון דער עדה החרדית אין ירושלים. אזוי ווי אלע מיטגלידער פונעם בי"ד פון דער עדה, גייט ער שבת און יו"ט מיטן ירושלימ'ער לבוש (שטריימל און גאלדענע קאפאטע).
היינט וואוינט ער אינעם הר נוף געגנט אין ירושלים, וואו ער האט אויפגעשטעלט א כולל, בית מדרש און שול אויפן נאמען פון זיין זיידן דער גר"א.
ער איז א גרויסער תלמיד חכם מיט פיל ספרים אויף הלכה און השקפה.
זיינע הכשרים האט מען דארטן יא געגעסן ווייל דאס איז געווען פאפולער.
אין תשמ"ט (1989), נאך דער פטירה פונעם רב פון דער עדה החרדית, הרב יצחק יעקב ווייס, האט מען באשטימט הרב שטערנבוך ווי וויצע-פרעזידענט און א מיטגליד אין בית דין פון דער עדה החרדית. זייט תשס"ג (2003) איז ער דער ראש בית דין.
אין תשנ"ב האט ער אנגעהויבן ארויסגעבן זיינע תשובות "תשובות והנהגות" (פינף חלקים).
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה האט צוויי ברידער און פיר שוועסטער. זיינע ברידער זענען הרב אליהו, ראב"ד אין אנטווערפן, בעלגיע און הרב דוב, וואס איז געווען אינעם שטאב פון דעם גייטסהעד מיידלעך סעמינאר. זיינע שוועסטער זענען דאס ווייב פון רבי משולם דוד הלוי סאלאווייטשיק, וואס פירט א בריסקער ישיבה, מרת רחל, דאס ווייב פון רבי חנוך הכהן ערנטרוי, געוועזענער ראש בית דין אין לאנדאן, דאס ווייב פון רבי יעקב אריאלי, פאטער פון רבי אשר אריאלי, דאס ווייב פון ר' מאיר מרגליות פון לאנדאן (א זון פונעם פרעמישלאנער רבי'ן), און דאס ווייב פון הערשל רייך פון מאנטשעסטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יתד נאמן, מוסף שבת קודש, סוכות תשע"ב


text:
מאראמאראש
מאַראַמאָראָש (רומעניש: Maramureş; אונגאריש: Máramaros; לאטייניש: Marmatia; אוקראיניש: MapMapoщиHa / מאַרמאַראשטשינאַ, MapaMopщиHa / מאַראַמארשטשינאַ, MapaMypeш / מאַראַמאָרעש) איז א געאגראפישער, היסטארישער און קולטורעלער ראיאן אין צפון זיבנבערגן, לענגאויס דעם אויבער טיסא טייך וואס נעמט איין די מאראמאראשער פארטיפונג און די ארומיגע בערג, א טייל פון די צפון-מזרח קארפאטן.
דער דרום טייל פונעם ראיאן איז אין היינטיגער צפון רומעניע, און דער צפון טייל געהערט צום זאקארפאטיער אבלאסט אין מערב אוקראינע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאראמאראש איז א טאל אינגאנצן ארומגענומען מיט בערג, מיט א שמאלער עפענונג ביי חוסט, מיט א פאר טוץ טייכן און ריטשקעס וואס פליסן אין טיסא טייך אריין. ער האט אסאך וועלדער. מאראמאראש באדעקט א שטח פון בערך 10000 קוואדראט ק"מ.


text:
אוישוויץ
אוישוויץ איז דער דייטשישער נאמען פון א פויליש דערפל מיטן נאמען אשוויענצים (Oświęcim) אין די שטאט האבן די דייטשן געבויעט עטליכע קאנצענטראציע לאגערן און די גרעסטע פארניכטונג לאגער ביי דעם חורבן אין יאר ה'ת"ש (1940). ביי יידן הייסט די שטאט אשפעצין.
דער נאמען אוישוויץ ווארפט א שוידער און א ציטער. מען האט אין אוישוויץ אומגעברענגט איבער א מיליאן אידן אנשים נשים וטף, און ווי אויך ארום 22,000 ציגיינער. דער דאקטאר מענגעלע פלעגט שטיין ביים טויער פון אושוויץ אין טייטלען רעכטץ אדער לינקס. רובא דרובא אלטע אידן, פרויען, און קליינע קינדער, זענן געשיקט געווארן אויף לינקס, ווי זיי זענן ליידער לעבעדיג פארגאזט אין פארברענט געווארן הי"ד. די איבריגע זיינן געשיקט געווארן אין ארבייט'ס לאגערן, ווי מען האט ביטער שווער געארבעט פאר די פארשאלטענע נאצים ימ"ש. היינט צי טאג איז דארט געווארן א מוזעאום ווי עס איז נאך געבליבן עטוואס א זכר ווי טויזענטער טוריסטן באזוכן יערליך, אבער די גאז קאמערן מיט רוב באראקן שטייען שוין נישט.


text:
2007
2007 איז דאס זיבעטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2007 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - בולגאריע און רומעניע שליסן זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד.
- 6טן מיי - ניקאלא סארקאזי דערוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך.
- 13טן יוני - שמעון פרס געוויילט דער ניינטער פרעזידענט פון מדינת ישראל.
- 2טן יולי - ווענוס און סאטורן אין קאניונקציע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אפריל - דוד האלבערשטאם (שרייבער)
- 27סטן אפריל - מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש, רוסישער טשעליסט און דיריגענט (געב' 1927)
- 6טן סעפטעמבער - לוטשאנא פאוואראטי, איטאליענישער טענאר (געב' 1935)
- 27סטן סעפטעמבער - הרב אברהם אלקנה כהנא שפירא, הויפט רב פון ישראל (תשמ"ג - תשנ"ג) און ראש ישיבה פון מרכז הרב (געב' 1914)


text:
אחד העם
אחד העם (18טן אויגוסט 1856 - 2טן יאנואר 1927) איז דער פסעוודאנים פון אשר צבי (הירש) גינצברעג וואס איז געווען פון די הויפט דענקער פון ציוניזם, און דער גרינדער פון דעם גייסטישן ציוניזם.
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט סקווירא, אין קיעווער פראווינץ, 18טן אויגוסט 1856. ער האט באקומען א טראדיציענעלע חינוך, אין חדר און אין ישיבה, אבער אין איינוועגס האט ער זיך ארייגעטון אין פילאסאפיע. אלטזייענדיק 20 יאר, האט ער אנעהויבן לייענען דייטשישע, און פראנצויזישע ליטעראטור. ער האט פרובירט צו ווערן אנגענומען אין עטליכע אוניווערסיטעטן, וואס געפונען זיך אין אייראפע אבער אן דערפאלג.
אין יאר 1884, האט ער זיך באזעצט אין אדעס, ווי ער האט אנגעהויבן שרייבן ארטיקלען, וואס נעמען ארום דעם פראבלעמאטיק, פון יידישן לעבן אין מזרח אייראפע. זיין ערשטע ארטיקל "לא זו הדרך" האט אים גרויס געמאכט ביי דער חובבי ציון ארגאניזאציע.
ער איז געווען פארנומען, אין א גרויסע טייל פון זיינע ארטיקלען, וואס ער האט געשריבן, איבער דער אסימילאציע פון די יידן אין מערב אייראפע, און שפעטער אין די פאראייניקטע שטאטן.
ער איז אוועק אין תל אביב, דעם 2טן יאנואר 1927.


text:
נוייען מין טריעט
נוייען מין טריעט (וויעטנאמעזיש: Nguyễn Minh Triết; געב' דעם 9טן אקטאבער 1942), איז א וויעטנאמעזער פּאָליטיקער; און דער 8טער פרעזידענט פון וויעטנאם, ער האט געדינט אין דעם אמט אין די יארן 2006-2011.
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טריעט איז געבוירן אין דיסטריקט לעבן צו הא טשי מין שטאט. נאָכן לערנען מאַטעמאַטיק אין הא טשי מין שטאט, האט טריעט זיך איינגעשריבן אין דער קאמוניסטישער פארטיי פון וויעטנאם אין 1965 אין דרום וויעטנאם, בשעת די צווייטע אינדא-כינעזישער קריג (וויעטנאם קריג). ער איז צווישן די שפּיץ פירער פון וויעטנאַם וואס זענען געבוירן סאַדערנערז און איינער פון די ביסל וואָס האט נישט ריגרופּט צו די צפון ווייַטערדיק די אָפּטייל פון דער מדינה אין 1954 (ער איז געווען בלויז 12 אין די צייַט).
קאַריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 27סטן יוני 2006 איז ער געווארן געוויילט דורך דער נאַציאָנאַלער פארזאמלונג פון וויעטנאַם און האט געווינען 94% פון די שטימען.


text:
ווירוס
צו מיינט איר קאמפיוטער ווירוס?
א ווירוס איז א מיקראסקאפישער באשטאנדטייל (אדער ענגליש פארטיקל = קליינע טיילכל) וואס איז באשטאנד צו אינפעקטירן די קעמערלעך (ענגליש צעלן) פון א ביאלאגישן ארגאניזם.
דאס ווארט שטאמט פון לאטייניש virus, טייטש "סם".
אין תוך גענומען באשטייען ווירוסן פון גענעטישן מאטעריאל ארומגעכאפט דורך א פראטעין-פאנצער ("קאפסיד", דאס הייסט א פראטעינען-קאפסל).
דער דאזיקער קאפסל שיידט זיי אונטער פון אנדערע פארטיקלען וואס זיינען אנדערש ווי ווירוסן. די פארשונג פון ווירוסן הייסט וויראלאגיע און די פארשערס, ד.ה. די וויסנשאפטלער וואס פארשן זיי, הייסן וויראלאגן.
ווירוסן זיינען ענלעך צו אנדערע פאראזיטן וואס מוזן לעבן אינעווייניק אין א קעמערל, ווייל זיי קענען זיך ניט מערן מחוץ א "גאסטגעבער"-קעמערל. זיי קענען אינפעקטירן א סך מינים ארגאניזמען, סיי בעלי חיים און געוויקסן, סיי באקטעריעס.
שוין לאנג בושעוועט א מחלוקת, צי ווירוסן זיינען לעבעדיקע ארגאניזמען. ס'רוב ווירוס-פארשערס האלטן זיי פאר ניט-לעבעדיקע, וויייל זיי קומען ניט נאך אלע ברייט-אנגענומענע תנאים פאר לעבן. צווישן אנדערע פארמאגן ווירוסן גארניט קיין אייגענע קעמערל-הייטל, און אליין קענען זייי אויך ניט מעטאבאליזירן. צוריקגערעדט, זיינען פאראן אנדערע ארגאניזמען, וואס מע האלט בדרך-כלל יא פאר לעבעדיקע, וואס זיי קומען ניט נאך יענע תנאים.
אויב מע וואלט זיי יא געהאלטן פאר לעבעדיקע, וואלטן זיי געווען אן אויסנאם צום כלל (דער "קעמערלעך-טעאריע) אז אלע לעבעדיקע זאכן באשטייען פון קעמערלעך. ווירוסן באשטייען ניט פון קעמערלעך, נאר אינפעקטירן זיי.
ווירוס קראנקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קראנקייטן פאקן, ווינטפאקן און גריפע קומען פון ווירוס אינפעקציעס.


text:
ענציקלאפעדיע
ענציקלאָפּעדיע איז אַ פילפאכיגער איינזאַמלונג פֿון אינפארמאציע אויף אלע הינזיכטען פון װיסנשאַפֿט מיט גאנצע ארטיקלן אױף אַלע טעמעס וואס איז נאר פארהאנען.
דער טערמין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטאמט פון א גריכיש ווארט, "ענציקלא: אינפארמאציע - פּעדיע: ארומנעמענדיג" כאטשיג די מושג פון איינזאמעלונגן פון אינפארמאציע איז שוין אלט טויזענטע יארן איז אבער דער טערמין "ענציקלאפעדיע" ערשט אריין אין קראפט און 1541.
איר ערפינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם דאָזיגן ווערסיע פֿון אײַנזאַמלען לױטן אַלפֿאַבעטישן סדר פֿון די הױפּט-װערטער די ארטיקלען וועלכע ווידמען אלע-ערלײ צענטראַלע באַגריפֿן, דערשײַנונגען און װי אױך מענטשן, ערטער, געשעענישן אאז"וו, האָבן אין דעם 18טן יאָרהונדערט אױסגעטראַכט די פֿראַנצויזישע פֿילאָזאָפֿן, שרײַבער און װיסנשאַפֿטלער װעלכע מען רופֿט טאַקע "די ענציקלאָפּעדיסטן" מיט דידראָ אין הויפּט. דער דאָזיגער סיסטעם פֿון צונױפֿזאַמלען די סאַמע בעסטע וויסנשאפטן, קענטעניסן און באגרייפונגען פֿון יעדן גענעראציע איז געװאָרן גאָר שטאַרק פֿאַרשפּרײט איבער דער ציװיליזירטער װעלט, זינט דער סאַמע ערשטער פֿראַנצויזישער ענציקלאָפּעדיע האָט דער "ענציקלאָפּעדישער" זשאַנער זעלבסט דורכגעמאַכט פֿאַרשידענע גילגולים אין די װײַטערדיקע פּעריאדן װי אױך בײַ פֿאַרשידענע פֿעלקער און קולטור-קרייזן.
ייִדישע ענציקלאָפּעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע (כאטש נישט דער ערשטער) אידישע גאַנצע ענציקלאָפּעדיע, איז די נעץ-ענציקלאָפּעדיע, די יידישע וויקיפעדיע, װעלכע איז אַ פֿרײַע ענציקלאּפּעדיע, און װערט רעדאַקטירט זינט סוף 2004.
וועבלינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יידישע רעליגיע ענציקלאפעדיע (העברעיש). דעת
- זשאואיש ענציקלאפעדיע (ענגליש)
- אנציקלופדיה תלמודית


text:
יצחק אהרן קארף
הרב יצחק אהרן קארף כ"ק אדמו"ר ממעזשביזש. איז א רב, אדמו"ר, חבר הביד"ץ און אפיצעלער סיטי טשאפלען אין באסטאן.
ער איז אן אייניקל פון דעם בעש"ט וואס פארשפרייט אידישקייט דורך זיין חסידות פראווען. ער שטאמט פון אסאך תלמידי בעש"ט ווי ליובאוויטש טשערנאבל מעזשביזש און זווהיל גזע און איז אן איידעם ביים שומרי אמונים רבי פון ירושלים ובני ברק.
זיין ערשטער זיווג איז געווען שארי רעדסטאן, א טאכטער פון סאמער רעדסטאן, וואס איז פון די גרעסטע ביליאנערן אין דער וועלט בעל הבית פון ווייאקאם און סי בי עס.
זיין איינפלוס אין דער אידישער קאמיוניטי אין באסטאן, טראץ דעם וואס ער איז א חסידישער רבי און זיי זענען געשוואורענע מתנגדים זייענדיג דער הויפט סענטער פון מאדערן ארטאדאקס אידענטום תלמידים פון ר' יוסף דוב סאלאווייטשיק, שטאמט פון דעם וואס ער איז א געלערענטער און שטארק רעספעקטירטער דענקער, האבענדיג א פי.עיטש.די. און 2 געזעץ דיפלאמען, פון אזעלכע רעספעקטירטע קאלעדזשס ווי הארווארד און קאלומביע אוניווערסיטעט און נאך.
ער איז אויך אן אדוואקאט, ביזנעסמאן, דיפלאמאט, עסקן און מחבר ספרים אויף חסידות.
ער איז א גרויסער תלמוד חכם תלמיד פון ר' חיים בערלין און זוועהיל ירושלים ישיבות.
ער האט צוויי שולן אין צוויי באזונדערע געגנטן וואו זיינע חסידים דאווענען אויפן חסידישן נוסח.
אויך געבט ער ארויס צוויי איינפלוסרייכע אידישע צייטונגען וואכענטליך אין באסאטן, איינס איז א תורה בלאט מיט מודעות בחנם פארטיילט אין די שולן, און איינס איז א צייטונג פאר די געשעפטן.


text:
דזיאוואני דא פאלעסטרינא
דזיאוואַני פיערלוגי דא פאַלעסטרינאַ (איטאליעניש: Giovanni Pierluigi de Palestrina; 1525, פאלעסטרינא - 2טן פעברואר 1594, רוים) איז געווען אן איטאליענישער קאמפאזיטאר פון דער רענעסאנס תקופה. ער האט געשריבן מוזיק פאר כארן.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלעסטרינא איז געבוירן געווארן אין דעם קליינעם שטעטעלע פאלעסטרינא לעבן רוים, איטאליע. ביי די ניינצן האט ער געשפילט דעם ארגל. ער האט געוואוינט פערציג יאר אין רוים.
ער האט אויך געשריבן מעט ווי הונדערט מאדריגאלן, און האט ארויסגעגעבן צוויי ביכער פון זיינע מאדריגאלן.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי פון זיינע זין זענען געשטארבן אין 1575. זיין ערשטע ווייב איז געשטארבן אין 1580.
ער איז געשטארבן אין 1594.


text:
אגודת ישראל
אגודת ישראל היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אגודת ישראל איז געגרינדעט געווארען אין קאטאוויץ י"א סיון ה'תרע"ב (1912) מיטן ציל צו קעמפן פאר תורה'דיגע אידישקייט, בעיקר אין פוילן און דייטשלאנד. פריער איז געווען אין פוילן די ארגאניזאציע אגודת שלומי אמוני ישראל. די אגודת ישראל פארטיי אין פוילן פלעג שטעלן קאנדידאטן סיי פאר'ן סיים (פוילישער פארלאמענט) און סיי פאר די שטאטישע וואלן. פארשטייט זיך אז אגודת ישראל האט געהאט א ליסטע ביי די קהילה-וואלן אין די פארשידענע קהילות. צווישן די אגודת ישראל דעלעגאטן אין סיים זענען געווען אלכסנדער זושיא פרידמאן (מחבר פון דער תורה קוואל), הר"ר מאיר שפירא (לובלינער רב), הר"ר יוסף נחמיה קארניצער (קראקעווער רב) און הר"ר אהרן לעווין (ריישער רב).
צווישן די קריג יארן זענען די פירער פון אגודת ישראל אין לעטלאנד געווען מרדכי דובין און אלחנן ליף.
היינט צו טאגס פירט אגודת ישראל אן מיט עסקנות פאר פרומע ארטאדאקסישע אידן.
אגודת ישראל פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זייער קאמף קעגן דעם געדאנק פון ציוניזם, נאך ווען מדינת ישראל איז אויפגעשטעלט געווארן, האט אגודת ישראל געגרינדעט א פאליטישע פארטיי אין איר אויף צו באקעמפן די ציוניסטן אין דער פאליטישער ספערע, אונטערטעניג צו דעם פירערשאפט פון דעם מועצת גדולי התורה וועלכע איז צוזאמן געשטעלט געווארן פון אלע קרייזן חסידישע רבי'ס, ראשי הישיבות און גדולי הרבנים אין ארץ ישראל, פון אירע פירער זענען געווען אדמו"ר בעל אמרי אמת פון גער, אדמו"ר רבי אהרן רוקח פון בעלזא, און דער טשעבינער רב.
אגודת ישראל אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנגע יארן האט ר' משה שערער געפירט די אמעריקאנער אגודה. היינט איז ר' חיים דוד צוויבל דער עקסעקיוטיוו-וויצע פרעזידענט.
- וואס וויל "אגודת ישראל?", תרע"ב.
אידישע וואולטעטיגע ארגאניזאציעס וואס זענען טעטיג מיט חסד צווישן די היינטיגע אידנטום איבער דער גארער וועלט.
אבני חסד • אגודת ישראל • בוני עולם • ביקור חולים ד'סאטמאר • ביקור חולים דראקלענד קאונטי • דור ישרים • דזשױנט • המספיק • וועד הרבנים • חברה הצלה • חוש • חברים • חסד (ארגאניזאציע) • חברה שומרים • יד שרה • כל ישראל חברים • משמחי לב • עי-טיים • עזר לחתנים • עזר לתלמיד • עזר למזון • פאאטסטעפס • פחת תקווה • קופת העיר • קרן עזר • קרן חתנים • רב טוב • רפואה וישועה • שערי חמלה • תומכי שבת •


text:
אידיאם
אידיאָם איז אן אויסדרוק (טערמין, פראזע) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע אייגענארטיקער באדייט, וואס סתם אזוי איז די ווערטער פאר זיך נישט די ריכטיגע באַדייט. וו.צ.ב. "דריי נישט קיין קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש די קאפף, וועט אבער א סתם אידיש ווארט קענער נישט וויסן דעם באדייט פון דעם, ער וועט ווערן צומישט און פרעגן וואסארא קאפ מען רעדט דא. נאר איינער וואס קען שוין אידישע אידיאמען קען דאס פארשטיין די ריכטיגע מיינונג. סתם אן אידיש קענער מיינט נאך נישט אז ער קען די אידיאמען געוויינליך איז דאס בלויז ווען מ'באנוצט זיך טעגליך מיטן שפראך.
אין לינגוויסטיקס, זענען אידיאמען באטראכט פיל מאל אלס פיגורן פון שפראך וואס איז זיך סותר מיט די פרינציפען פונעם קאמאפאזיציעלאגיע פון שפראך.
אידיאמען קענען פארמישן תלמידים פון שפראך, און סטודענטן מוזן זיך אויך לערנען די אידיאמען פונקט ווי די אנדערע וואקאבולאר פון א שפראך, פאקטיש זענען פיל נאטורליכע ווערטער פון שפראכן געבוירן פון אידיאמישע ארגינעלע ווערטער, און זענען מיט די צייט געווארן איינגעגעסן אינעם שפראך אלס א יסוד ווארט וואס איר פיגור'טיוון מיינונג דערקענט זיך נישט מער.


text:
קישקונהאלאש
קישקונהאַלאַש אדער האַלאַש (אונגאריש: Kiskunhalas) איז א שטאט אין פעסטער קרייז, אונגארן, 130 ק"מ דרום פון פעסט (בודאפעשט) און נישט ווייט קישקעריש.
אין יאר תר"ס האבן געוואוינט דארטן 1,018 יידן.[1]
דארטן איז געווען א רב ער איז נישט געווען אזא גוטער רעדנער און בכלל איז ער געווען מער א סארט דאקטאר ווי א רב, אבער עס איז דארטן געוועזן אפאר חסיד'ישע משפחות האט מען אויפגענומען פאר דיין הרב יחזקאל שרגא בראך[2] א זון פון דעם נירמאדער רב הרב שמואל בראך.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "קישקונהאלאש", ביי "JewishGen" (אויף ענגליש)
- ↑ דרכי משה החדש עמוד לד


text:
ישראל סאלאנטער
רבי ישראל ליפקין, באקאנט אלס רבי ישראל סאַלאַנטער (ו' חשוון ה'תק"ע, 3טן נאוועמבער 1810, זשאגער, ליטע - כ"ה שבט ה'תרמ"ג, 2טן פעברואר 1883, קעניגסבערג, דייטשלאנד) איז געווען דער גרינדער פון דער מוסר באוועגונג און א באקאנטער ראש ישיבה און תלמיד חכם. מען האט אים גערופן "סאלאנטער" ווייל רוב פון זיין ערציאונג איז געווען אין סאלאנט, ליטע, וואו ער האט געלערנט ביי זיין רבי'ן, רבי יוסף זונדל פון סאלאנט.
ביאגרעפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז געבוירן ו' חשוון ה'תק"ע, 1810, אינעם שטעטל זשאגער, צפון ליטע, צו לאה און זאב וואלף ליפקין. זיין טאטע איז געווען רב פון דעם שטעטל, אזוי אויך רב אין גאלדינגען און טעלז, און האט פארפאסט דאס ספר "הגהות בן אריה" אויף תלמוד און טור. נאך פון א יונגען עלטער איז ישראל געווארן באקאנט מיט זיין שארף קעפל און שנעלע תפיסה. ווען ער איז געווארן 12 יאר, איז ער געגאנגען לערנען קיין סאלאנט ביי רבי צבי ברוידא. אין יאר 1823, ביי די 14 יאר האט ער חתונה געהאט מיט אסתר פייגא אייזנשטיין (געשטארבען אין אוגוסט 1871 אין ווילנא), די טאכטער פון רבי יעקב הלוי אייזנשטיין פון סאלאנט.
נאך זיין חתונה האט ער ממשיך געווען צו לערנען אין דער ישיבה אין סאלאנט, דארט האט ער זיך אנגעטראפן מיט רבי יוסף זונדל פון סאלאנט, א תלמיד פון ר' חיים וואלאזשינער. ר' יוסף זונדל האטגעלאזט אויף אים א טיפען רושם. ר' יוסף זונדל האט שטארק מדגיש געווען די חשיבות פון לימוד מוסר, און די לערנונג פון ר' יוסף זונדל האט ר' ישראל שפעטער אויסגעארבייט און פאפולעזירט אין א פולן מעטאד און סיסטעם.
ווילנא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1842 איז ר' ישראל אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה אין ישיבת תומכי תורה אין ווילנא. א קורצע צייט דערנאך איז געווארן א שטיקל סאמעטוכע ארום זיין התמנות, און ר' ישראל, ווילנדיג אוועקשטיין פון מחלוקת, האט פרייוויליג פארלאזט זיין פאזיציע אלס ראש ישיבה. פון ווילנא איז ר' ישראל אריבער אויף זרחיה, א פארשטאט פון ווילנא, ווי ער האט אויפגעשטעלט אליינס א ישיבה. אין זרחיה האט ר' ישראל געוויילט פאר 3 יאר.
אין יאר 1848 האט די צאריסטישע רעגירונג אויפגעשטעלט א בית המדרש לרבנים אין ווילנא און האט געוואלט אויפנעמען ר' ישראל אלס ראש ישיבה. ר' ישראל האט אבער מורא געהאט אז די ישיבה וועט דינען ארויסצוגעבן "רבנים מטעם" פון די רעגירונג, האט ער דעריבער אפגעזאגט די פאזיציע. נישט ווילנדיג זיך פארהאנקערן מיט די רעגירונג האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין קאוונא, ליטע ווי ער האט אויפגעשטעלט נאך א ישיבה.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' ישראל האט געהאט פיר זון און צוויי טעכטער זיין זון, יום טוב ליפמן (1875-1846), האט גענומען אקאדעמישע טרענירונג אין קעניגסבורג און אין בערלין, נאך וואס ער האט פארלאזט זיין טאטעס הויז ביי די 15 יאר.ער האט פארענדיגט זיין דאקטאראט אין די אוניווערסיטעט אין וויען, און איז געווען בארימט מיט זיינע ערפינדונגען אין מעכאניק. ער איז געשטארבן נאך אין לעבן פון זיין פאטער. זיין זון, רבי יצחק ליפקין, האט געדינט אלס רב אין יאנוב, קרוז און פארשניץ און איז אין זיינע לעצטע יארן ארויף אויף ארץ ישראל און זיך באזעצט אין ירושלים. געשטארבן אין תרס"ג. אין דעם קונטרס "חוט המשולש" וואס איז געדרוקט געווארן אין ירושלים אין תרס"ד ווערט געברענגט פון זיינע חידושי תורה, און אזוי אויך פון זיין טאטנס און זיידענס חידושים. אין יאר תשמ"ח (1988) איז גערוקט געווארן א ספר "לוחות אבנים" מיט זיינע דרשות און מאמרים. נאך א זון, רבי אריה לייב ליפקין-הורוויץ (כ"א אדר תרנ"ו, 1896), איז געווען א רב אין אפאר שטעטלעך און שפעטער אין בערזין. פארפאסער פון ספר "חיי אריה". זיין טאכטער, מלכה הינדא, האט חתונה געהאט צו רבי אליהו אליעזר גרודזינסקי, די שווער פון רבי חיים עוזר גרודזינסקי.
תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל מסלנט העמיד תלמידים רבים, ומתורת המוסר שלו יצאו שיטות מוסר שונות, ובהן שיטות המוסר של התלמוד תורה בקלם, ישיבת נובהרדוק (אשר הדגישה את שפלות האדם) וישיבת סלבודקה (אשר טענה שיש להדגיש את כוחו של רוח האדם, ולרוממה). שלושת תלמידיו העיקריים הם: הרב יצחק בלאזר - רבה של פטרבורג ומחבר הספר "אור ישראל" אודות רבו ושיטתו המוסרית רבי נפתלי אמסטרדם רבי שמחה זיסל זיו, "הסבא מקלם".


text:
גארטל ליניע (געאגראפיע)
די גארטל ליניע (ענגליש: latitude) איז די ברייט גראַד איבער דער גלאבוס, פון מזרח קיין מערב, גערעכנט פון עקוואטאר, וועלכע צעטיילט די וועלט צו צוויי גלייכע טיילן, די צפון ערדקוגל און די דרום ערדקוגל. די גארטל ליניע איז אן אויסגעטראכטע ליניע, וועלכע צעטיילט די געגנטער אין וועטער, און שפעטער האט עס אנגענומען א וויכטיקע טייל אין היסטאריע, ביים צעטיילן די גרעניץ צווישן דרום קארעע און צפון קארעע.
די ליניע וואס לויפט פון דרום פאלוס צו צפון פאלוס, הייסט א מערידיאן, וואס ביידע צוזאמען ווערן באשטימט די גענויע פונקט, וואס ווערט גערופן געאגראפישע קאארדינאטן.
די עקוואטאר וועלכע איז די צענטער, איז פארעכנט אלס 0°, און איז די לענגסטע גארטל ליניע, דערנאך ווערן אלע ליניעס, פון צפון און פון דרום, קורצער אין קורצער, ביז זיי דערגרייכן צו 90°, ווי עס איז די צוויי פאלוסן, דרום און צפון.
אנדערש ווי די מערידיאן ליניע, וועלכע אינמיטן וועלט ביי די עקוואטאר, זענען זיי ווייט איינער פון צווייטן, אבער ווי מער צפון אדער דרום, טרעפן זיי זיך מיט אנדערע מערידיאן ליניעס. בלייבט די גארטל ליניע גראד אויפן זעלבן ברייט, און עס שטעלט זיך נישט צוזאמען מיט אנדערע גארטל ליניעס.
ווי אויבנדערמאנט איז עס א טעארעטישע ליניע, די ווייטקייט פון 20°, ביזן נומער 21°, איז 111 קילאמעטער ווייט. און די זעלבע ווייט איז פון 85° צו 86°, די ווייטקייט בלייבט אייביק די זעלבע.
די לענגסטע גארטל ליניע איז די עקוואטאר, וועלכע איז א ליניע פון אומגעפער 40,000 קילאמעטער. די ליניע פון 60°, איז לאנג ארום 20,000 קילאמעטער. און די נומער 90°, האט נישט קיין ווייטקייט, עס איז דער פונקט פון צפון אדער דרום פאלוס.
די אויפקום פון קאארדינאטן איז בעיקר געווען, צו לינדערן די פראבלעם, פון קרייזן דעם אקעאן, אן קיין נארמאלע נאוויגאציע מיטל, די ליניעס האט נישט צופיל געהאלפן פארבעסערן די רייזעס, וויבאלד עס איז שווער געווען צו מעסטן די אקוראטקייט, פון די מאפעס.


text:
מאלוסקן
דער שטאַם פון די מאלוסקן (Mollusca) איז איינער פון די מערסט-פארשפרייטע שטאמען פון בעלי חיים אן א רוקן ביין אויפן ערד פלאנעט. די וויסנשאפטלער ציילן אומגעפער 100,000 זגאלן, לעבעדיקע און פאסילן, וואס ווערן צעטיילט אויף זיבן אפטיילונגען.
די מאלוסקן זענען שטארק פארשפרייט און מען געפינט זיי איבער דער גארער וועלט; מערסטנס לעבן זיי אין ים און א טייל אין פרישוואסער זאמלונגען און אויף דער יבשה. דער קערפער פון די מאלוסקן איז ווייך און עס פעלט זיי אן אינערלעכן סקעלעט. דער ווייכער קערפער ווערט געשיצט דורך א מושל, וואס איז געבויט פון כיטין און קאלציום קארבאנאט. די מושל איז אפגעזונדערט דורך א צודעק אונטער וואס געפינט זיך דער "צודעק לאך". מאלוסקן האבן נאך א ספעציעלן געבוי וואס געפינט זיך אין דער פארדייאונג סיסטעמם פון מערסטן פון זיי, א ראצנדיקער צונג (דאס "ראדולא"), וואס איז געמאכט פון כיטין און זעט אויס ווי קליינע ציינדלעך. ווי אויך, האבן מאלוסקן א פוס וואס זיי ניצן צו באוועגן. מאלוסקן האבן אן אפענע בלוט-סיסטעם דורך וואס בלוט ווערט אריינגעגאסן אין דעם קערפער-לאך, וואו עס געפינט זיך די גלידער.
עסן מאלוסקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פארשידענע לענדער עסט מען מאכלים געמאכט מיט מאלוסקן.
לויט דער יידישער הלכה זענען מאלוסקן נישט כשר צו עסן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שארם אל שייך
קאארדינאטן: 27°51′N 34°16′E / 27.85, 34.267
שארם-על-שייך איז א שטאט אין סיני האלבאינדזל, עגיפטן. עס געפונט זיך אין דרום, ביי דעם אילת איינגאס פון ים סוף. געפונט זיך נאנט צו טיראן דורכגאס, וואס איז געווען דער גורם פארן אויסבראך פון דער זעקסטאגיקער מלחמה, צווישן ישראל און עגיפטן, נאכדעם וואס גאמאל אבדול נאסער, האט פארארדנט דאס פארמאכן דעם דורכגאס פאר ישראלדיקע שיפן.
דער פרעזידענט פון עגיפטן האלט א פאלאץ אין שטאט, וואו אויסלענדישע פירער קומען אפט מאל אלס גאסט, צו קאנפערירן מיטן פרעזידענט, ווי אויך קומען פאר דארט אינטערנאציאנאלע קאנפערענצן. אין שארם אל שייך וווינען 35,000 איינוווינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנהייב איז שארם אל שייך געווען א קליין דארף פון פישערס, שפעטער געווארן א וויכטיקער פלאץ פארן עגיפטישן ים פלאט. ביי דער סיני מלחמה האט ישראל איינגענומען די שטאט, אבער צה"ל האט צוריקגעטרעטן, און ארויס פון סיני. ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה, האט ישראל צוריק איינגענומען די שטאט, און שפעטער אויפגעשטעלט דארט פארשידענע באזעס, פון ים פלאט, און פון די לופט קרעפטן, און א לופטפעלד פאר מיליטערישע און ציווילע געברויכן. ביי די ענטעבע אפעראציע, זענען די מיליטערישע פליגערס אפגעפלויגן פון דארט. ביי דער יום כיפור מלחמה איז די שטאט געווען פון די ערשטע אטאקירט צו ווערן דורך עגיפטן.
ישראל האט אפגעגעבן די געגנט ביים שלום אפמאך אין 1982. עגיפטן האט באקומען שארם אל שייך גאנצערהייט, און האט צוגעבויט, צו דער גרויסקייט ווי עס איז היינט.
טוריזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ישראל איז געווען איז שוין אויפגעשטעלט געווארן אן אינפראסטרוקטור פאר טוריסטן, און אסאך מענטשן קומען דארט, בעיקר פון אייראפע, די שטאט האט געשעפטן, האטעלן און פארוויילונגס ערטער.


text:
אויער
מען הערט דערמיט אלעס,
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאיז אויסגעבויט רונדעכיג מיט די ברייטע ענדע פון אויבן ארויסגעבויגן און אריינגעדרייט מיט אזויווי האַלבע רערען, ספעציעל אריין צו כאַפּן די שטראם פון די קול כוואליעס אינעם אויער.
ס'האט א הענגעדיגע שפּיץ צו קענען אָנכאַפּן און ציען לויט די באקוועמליכקייטן ווען סקראצט אדער ווען מען דארף צולייגן א אויער ווען איינער רעדט שטיל.
אויך איז דאס צוויי פאזיציעס אין די זייטן פונעם קאפ כדי צו הערן אייניג די קולות.
עס איז אַ לאָך צום גוף, ממילא פעלט זיך אויס אַ טעכניק אָפּצוהאלטן שעדליכע שמוץ פון אַריין כאַפּן זיך. דעריבער איז דאָ ספּעציעלע אויער וואַקסוואָס קלעבט אָן אַלע שמוץ.


text:
משה יעלון
משה "באגי" יַעֲלוֹן (געב' דעם 24סטן יוני 1950), איז דער פארטיידיגונגס מיניסטער אין דער רעגירונג פון ישראל און א כנסת דעפוטאט פון דער ליכוד פארטיי. פריער איז ער געווען וויצע-פרעמיער מיניסטער און דער 17טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעלון איז געבוירן געווארן אין קריית חיים מיטן נאמען משה סמאליאנסקי צו זיין פאטער דוד, אן אסט-גאליציאנער ייד, און זיין מוטער בתיה (זילבער), א חורבן אייראפע איבערלעבער פון מערב-גאליציע.
ער איז אויפגעוואקסן און האט געלערנט אין קריית חיים.


text:
שמועס פראגראם (ראדיא)
שמועס פראגראם איז א קאמוניקאציע אויפנאמע פראגראם (Talk Radio) אין א ראדיא שמועס פראגראם אדער אין א טעלעוויזיע אויפנאמע פראגראם פון א געוויסער פיגור פערזאן, וואס רופט זיך א "גאסט", וואס רעדט פון כלערליי ענינים און מענטשן רופן אריין און לאזן זיך הערן זייער מיינונג.
אין רוב אויפנאמע פראגראמען אין אמעריקע רעדט מען פון די אמעריקאנער רעגירונג פאליטיק, ווי דער גאסט איז אדער עקסטרעם רעכט אדער עקסטרעם לינקס, און די רופערס האבן פארקערטע מיינונגען ווי דער גאסט און רופער רייסן זיך ארום, וואס דאס האלט אונטער די צוהערער.
רוב אויפנאמע פראגראמען געסט אין אמעריקע זענען מער רעכט געשטימט, ווי למשל, ראש לימבאו און מייקל סעוועדש.
פאר ווען א רופער רופט אריין דער גאסט צו רעדן מיטן האוסט, ווערט ער קודם אויסגעפרעגט פריוואט פון איינע פון שטאב מענטשן, וואס רופט זיך א "סקירנער", צו זיכער מאכן אז ער איז אן אינטערסאנטער רופער וואס וועט אונטערהאלטן די ציהערער.
אנדערע אויפנעם פראגראמען באפאסן זיך מיט ספארטס ווי למשל אין ניו יארק, 660 AM, און 1050 AM.
עס זענען דאס וואס רעדן סתם נייטראלע ענינים, פון כלערליי זאכן, ווי למשל האוערד סטערן.
אסאך אויפנעם פראגראמען האבן צוויי געסט שותפים ווי זיי רעדן אין איינאיינעם, ווי למשל אויף 660 איז דא מייק ענד די מעד דאג, דערנאך איז דא וואס האבן איין הויפט רעדנער און מיט זיך פארשידענע מיטהעלפערס, וואס רופן זיך סייד קיקס, ווי למשל דאן איימוס און האוערד סטערן די האבן סייד קיקס.


text:
שפראך
שפראַך אדער לשון איז א קאמוניקאציע מיטל אריבערצופירן מעלדונגען צווישן מענטשן דורך רעדן אדער שרייבן און דורך באוועגונג צייכונגען.
נישט נאר דער מענטש האט א שפראך, נאר אויך בעלי חיים נוצן זיך מיט זייער שפראך אין פארשיידענע וועגן ווי דורך זייער שטימע, ראשונגען, באוועגונג צייכונגען, רירונגען, וויזועלע בליקן, שמעקן אד"ג.
א שפראך ווערט אנטוויקלט פון דער נאטירלעכע עוואלוציע.
אין דער היינטיגער טעכנאלאגיע ניצט מען דאס ווארט שפראך אויך ביי קאמפיוטער שפראכן.
אחוץ די סימבאלן פון א שפראך, האט זי אויך א גראמאטיק. מיט דעם ווערט די שפראך פאררייכערט און קען אויסדרוקן קלארע פארהעלטענישן.
מוטער שפראך און מאמע לשון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מוטערשפראך
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאמע לשון
די שפראך מיט וואס מ'האט זיך געהאָדעוועט און געוואַקסן מיט דעם שפּראַך און דאס גע'ירשענט פון אלס קליין פיצל קינד זינט די מאמע האט אים געזייגט און געוויגעלט הייסט די מוטער שפראך. ווען מען רעדט וועגן יידיש ווי א מוטערשפראך רופט מען עס מאמע לשון.


text:
כל נדרי
כל נדרי איז די חשובסטע תפילה ביי די אידן וואס מען זאגט איר פאר תפילת מעריב פון ערב יום כיפור. די תפילה ווערט שוין דערמאנט אין תלמוד און דאס איז געשריבן אויף אראמיש.
נוסח התפילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
על דעת המקום, ועל דעת הקהל, בישיבה של מעלה ובישיבה של מטה אנו מתירין להתפלל עם העבריינים.
כל נדרי ואסרי ושבועי וחרמי וקונמי וקונסי וכנויי, דנדרנא ודאשתבענא ודאחרימנא ודאסרנא על נפשתנא מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה. בכלהון איחרטנא בהון. כלהון יהון שרן. שביקין, שביתין, בטלין ומבוטלין, לא שרירן ולא קימין. נדרנא לא נדרי, ואסרנא לא אסרי, ושבועתנא לא שבועות
אידיש טייטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(ביטע איבערזעצן)
איבער די תפילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תפילה האט מען מתקן געווען צו אויסלייזן אלע נדרים (צוזאגס) וואס דער מענטש האט פארשפרעכט אין די לעצטע יאר און וואס ער וועט פארשפרעכן אין די קומעדיגע יאר ("מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה"). אין די צייטן פון די ראשונים איז געוועזן א מחלוקת צו מען זאל זאגן די תפילה אדער נישט. צום ביישפיל ר' עמרם גאון האט געשריבן אויף דער מנהג "מנהג שטות הוא" (דאס איז א נארישע געוווינהייט) (כאטש וואס ביי זיין סידור איז די תפילה פארשריבן) ווארשיינליך פון וועגן וואס על-פי הלכה קען נישט אזוי א תפילה אויסלייזן נדרים. אבער מיט די צייט איז דער מנהג זייער איינגעווארצלט געווארן ביי די אידן, און זי האט באזעצט געווארן אויך אין שולחן ערוך.
פארצייטנס זיינען די יודן באשולדיג געווארן דורך די גוים אז זייערע צוזאגס האט נישט קיין צושטאנד אלץ דעם וואס זיי לייזן דאך אויס די נדרים ערב יו"כ, וואס דערפאר האבן די אידן געדארפט שווערן מיט א באזונדערע שבועה כדי צו פֿארפֿעסטן זייערע צוזאגס. די רעפארמער אין די 19טע י"ה האבן וועגן דעם באשלאסן צו נישט זאגן "כל נדרי", און האבן אנשטאט דער געזאגט דאס קאפיטל "שיר המעלות ממעמקים" מיטן ניגון פון "כל נדרי". אבער היינט אויך די רעפארמער זאגן "כל נדרי" אזוי ווי די ארטאדאקסן.
די תפילה האט מען באזונדער מתקן געווען פאר "אלערליי" אידן איינגערעכנט בעלי עבירות ("על דעת המקום ועל דעת הקהל אנו מתירין להתפלל עם העבריינים"). דערפאר איז טאקע איינגעפירט אז אלע אידן אפילו די סעקולערע זאלן קומען אין שול יעדעס יאר צו הערן "כל נדרי".
כאטש וואס די תפילה זאגט מען ביינאכט, איז איינגעפירט צו זיך איינוויקלען מיט טליתים.
די תפילה איז מען מקפיד צו זאגן פאר די שקיעה, ווייל לויט די הלכה טאר מען נישט אויסלייזן נדרים אום שבת און אום יום טוב.


text:
רוימישע אימפעריע
די רוימישע אימפעריע איז געווען א גרויסע אימפעריע מיט א הויפטשטאט אין רוים, און געהערשט דורך א קייסער. דער ערשטער קייסער פון רוים איז געווען יוליוס קייסער, פונעם יאר 27 פאר דער נוצרישער ספירה פריער איז רוים געווען א רעפובליק געהערשט פון א ראט וואס האט געהייסן דער "סענאט".
א סאך היינטיגער לענדער געפינען זיך אין ערטער וואס זענען אמאל געווען אין דער רוימישער אימפעריע, איינשליסנדיג ענגלאנד (אבער נישט סקאטלאנד), שפאניע, פארטוגאל, פראנקרייך, איטאליע, גריכנלאנד, טערקיי, דייטשלאנד, עגיפטן, און דער צפון בארטן פון אפריקע. די שפראך פון דער רוימישער אימפעריע איז געווען לאטיין. דער מערב טייל פון דער רוימישער אימפעריע האט געהאלטן כמעט 1000 יאר, און דער מזרח טייל, כולל גריכנלאנד און טערקיי האט געדויערט נאך טויזנט יאר. דער מזרח טייל האט געהייסן די ביזאנטישע אימפעריע מיט איר הויפטשטאט קושטא.
די גרעסטע רוימישע שרייבער זענען געווען קיקערא און ווערגיל.


text:
סקולפטור
סקולפטור איז א דריי-דימענסיאלער אביעקט, וואס פאר די ציל פון איר באשאפונג איז זי געמאכט געווארן דורך א מענטש, און ארויסגעהויבן און אנערקענט אלס קונסט פאר די מאסן צו באטראכטן און באוואונדערן.
מען קען סקולפטארן כל מיני חפצים. א סקולפטור פון א מענטש אדער א חיה, אין גרויס פון א לעבעדיגער מענטש אדער גרעסער, רופט זיך סטאטוע.
דער מענטש וואס בויעט דאס הייסט א סקולפטאר.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה און אין רוב רעליגיעס איז דאס פארבאטן צוליב דעם וואס דאס איז געוונעליך געמאכט געווארן צו דינען אין זיך פיקטשערן פאר די מאסן פון אונזער גאט און די אידישע רעליגיע האט דאך אן אנדער גאט פון זייערע דעריבער איז דאך דאס עבודה זרה. [1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לא תעשה לך כל פסל וכל תמונה


text:
געזונט
געזונט איז דער "גוטער פיזישער, גייסטישער און סאציאלער צושטאנד פון א לעבן באשעפעניש און נישט נאר דאס פֿעלן פון קראנקייט" לויט דער וועלט געזונט ארגאניזאציע.
אין 1975 איז געווארן פארעפנטלעכט אין קאנאדע דער באריכט "א נײַער פערספעקטיוו וועגן דער געזונט פון קאנאדער", באקאנט אויך ווי דער "לאַלאנד באריכט". דער באריכט שלאגט פאר פיר וואריאבלען צו באצייכענען געזונט: "מענטשלעכע ביאלאגיע", "סביבה", "לעבנסטיל" און "געזונט ארגאניזאציע". געזונט ווערט אפגעהיטן דורך וויסנשאפט און דעם דיסצפלין פון מעדיציען, אבער אויך קען יעדער איינער ווירקן צו פארבעסערן זיין אייגענעם געזונט צושטאנד. פיזישע איבונגען, פארמיידן איבערפעטונג און היטן א געהעריגן קערפער-געוויכט, באלאנסירטע דערנערונג, פארמינערן געשפאנקייט, אויפהערן רייכערן און ניצן נארקאטיק, זענען אלע מעגלעכקייטן וואס א מענטש האט אליין צו פארבעסערן זיין געזונט.
פיזישע געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געזונט מיינט גוט קערפעריש געזונט, וואס נעמט זיך פון רעגולערע איבונגען , געהעריגע דיעטע און דערנערונג, און גענוג רו. ווען איינער איז פיזיש געזונט, קען ער גיין און לויפן אן צו כאפן דעם אטעם, און קען אויספירן די אקטיוויטעטן פון טאג-טעגליכן לעבן אן הילף.
גייסטישע געזונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גייסטישע געזונט איז א געפיל- און פסיכאלאגישער וואוילזיין מיט וואס א מענטש איז קאמפעטענט אויסצוניצן זיינע פעאיקייטן.


text:
טעפעריי
טעפעריי איז דער טעכניק פון צוגרייטן קעראמיק, ספעציעל זאכן פון ליים וואס ווערט פארמירט, געטרוקנט, דעקארירט און געברענט אין אן אויוון וואס איז גאר הייס, וואס מאכט דעם קעראמישן ענד-פראדוקט הארט און טיילווייז וואסערפעסט. די כלים וואס מען מאכט זענען טעפ, קריגלעך, וואזאנעס און שיסלען.
טראדיציאנעל שאפט דער טעפער א טאפ אויף א טעפער-ראד וואס דרייט כסדר.
דער טעפער הייבט אן מיט א שטיק ליים און הייבט אן צו פארמירן די צורה פון דער כלי וואס ער וויל מאכן. ער מוז ארבעטן דעם מאטריאל אז עס זאל נישט בלייבן אינדרינען קיין לופט. נאכדעם הייצט מען דעם טאפ אין א ברענאויוון, וואס נעמט ארויס גאר דאס וואסער אין דעם ליים. דאס ענדערט דעם מאטריאל אויף א שטייגער אז ער ווערט הארט און שטארק.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כלי וואס ווערט געמאכט פון ליים ווערט גערופן א "טאפ"; דער וואס מאכט דעם טאפ איז א "טעפער"; און די פאך איז "טעפעריי".
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דייטשלאנד באשטייט פון 16 לענדער (דייטשיש: Land מ"צ Länder אדער Bundesland/Bundesländer) וואס זענען טיילווייז סואווערענע שטאטן פון דער פעדעראלער רעפובליק פון דייטשלאנד.
אינעם היינטיקן מצבֿ האט מען די לענדער געשאפן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה אין 1949, ווען מ'האט אויפגעשטעלט די פעדעראלע רעפובליק. אין 1952 האט מען צונויפגעשטעלט דריי קליינע לענדער (באדן, ווירטמבורג-באדן און ווירטמבורג-האהענצאלערן) צו שאפן באדן-ווירטמבורג. אין 1957 איז די זאר פראטעקטאראט, וואס איז געווען אונטער פראנצויזישער אדמיניסטראציע, צוגעשטאנען צו דער פעדעראלער רעפובליק ווי זארלאנד. אין 1990 זענען די פאראייניקטע שטאט בערלין און די טעריטאריע פון דער דייטשלאנד דעמאקראטישער רעפובליק צוגעשטאנען די פעדעראלע רעפובליק ווי זעקס נייע לענדער.


text:
באַניצער:Danny
אינהאַלט
זיין אמונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין זיידע איז געווען א תלמיד פון חפץ חיים דעריבער איז ער זייער נזהר אין לשון הרע, און לאזט נישט צו קיין שום אומ-באזירטע נעגעטיווע ענינים וואס האבן נישט קיין מקור ווי אין ענגלישן וויקיפעדיע.
אידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעני איז נישט קיין איינפאכער אידישער וויקיפעדיע מיטגליד, ווייל אידיש איז בלויז זיין צווייטער שפראך, אבער ער קען אידיש גענוג גרונטליך צו זיין דא א סיסאפ און א ביוראקראט.
אידענטיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז א פרייער טראדיציאנאלער איד.
ער האט געלערענט אין ישיבות אין די איגענט און איז אויפגעוואקסן צווישן פרומע אידן.
אין זיינע פילע ליטעראטורישע און אידישע קאלטוראלע פירענדע ראלעס, האט ער געדינט יארן לאנג אלס לערער, רעדאקטאר און שרייבער.
ער האט שוין בארבייט פילע ביכער, פילמען און זשורנאלן אויף אידישקייט און איבער סתם וועלטליכע קאלטור, היסטאריע, רעליגיע און סאציאלאגיע.
וואונונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געוואונט צוואנציג יאר אין ארץ ישראל,
ארבייט אין וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און איז געווען פון די סאמע ערשטע באנוצער אין ענגלישן וויקיפעדיע, און איז געווען ביז מארטש 21 2007 דער אנפירער פון וויקימעדיע פאונדאוציע. ווען ער האט רעזעגנירט פון אמט, ער איז צוריק געווארן ערוויילט אלס סיסאפ אין ענגלישן וויקיפעדיע און אין אידישן וויקיפעדיע סוף פסח תשס"ז עיפריל 10 2007
ארבייט אין אידישען וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער וויקיפעדיע האט זיך זיינע פירער וואס ווערן גערופען סיסאפ, אבער טייל מאל איז דאס צו פארוויקלעט דעם פראבלעם אז די סיסאפס פאראייניגן זיך נישט צווישן זיך, אז מען מוז זיך ווענדן צו די סטוארטס וואס זענען העכער אין ראנג, דעני איז געווען דער איינציגסטער סטוארט פון די צוועלעף איבער גאנץ וויקיפעדיע וואס קען אידיש.
אחוץ פון דעם וואס ער האט אין משך פון 4 יאר געשאפן די געלט און אנגעפירט דעם ווערטשאפט פון אלע וויקיפעדיעס, האט ער א מער פירענדע ראלע אינעם אידישען וויקיפעדיע זייענדיג א ווארימער איד וואס פארשטייט אביסל צו די חרדים האבנדיג געווען פרום אמאל און קענעדיג אידיש און לשון קודש, דעריבער דינט ער דא סיי אלס ביראקראט צו מאכן סיסאפס, און סיי אלס סטוארט ארפצונעמן די סיסאפשאפט.
ער האט שוין געמאכט די מערסטע פלייסיגסטע סיסאפן אויס סיסאפ, - אדער צוליב דעם וואס זיי האבן גערעדט ווילד צו אנדערע אין פאל פון באנוצער:יודל, אדער צוליב דעם וואס זיי האבן אביוזד זייער העכערע כוח ווי אין פאל פון באנוצער:רוני.
אנדערע סטוארטס האבן זיך שוין קעגן געשטעלט טייל פון זיינע אקציעס און דאס צוריק געשטעלט, און פאל פון באנוצער:יודל וואס איז געווארן דא צוריק סיסאפ, דאס קומט צו ווייזן אז ער איז אויך נישט אינגאנצען בעל הבית דא, ענדגילטיג איז בלויז דער פרעזידענט פון די פאונדאוציע זשימי וועילס וואס איז בראש פון אלע וויקיפעדיע קהילות, ווייל ער טראגט די לעגאלע שליחות פון די מעמבערס פון די קהילה אין זיין כוח. אבער דעני איז זיין נאנטסטער מענשט אויף די וועלט וואס קען אידיש.
זיין ציל איז צו ברענגן אינפארמאציע צו אומוויסענדע טיילן פון די מענטשהייט.
7 לעצטע טוישונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
Below are the last 50 changes in the last seven days
אונטער זײַנען די לעצטע 50 ענדערונגען אין דעם לעצטע 7 טאָג.
Show the last fifty changes from the last 7 days װײַזן די לעצטע 50 ענדערונגען פֿון די לעצטע 7 טאָג.
באַהאַלטן = Hide
Hide minor edits = באַהאַלטן מינערדיקע רעדאַקטירען
Hide bots = באַהאַלטן ראָבאָטען
SHOW NEW CHANGES STARTING FROM = װײַזן נײַע ענדערונגען אַרויס XXX
יאַנואר
פֿעברואר
מאַרץ
אַפּריל
מײַ
יוני
יולי
אויגוסט
סעפּטעמבער
אָקטאָבער
נאָװעמבער
דעצעמבער
three letter abreviations[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
Danny please follow the colours from
Special:Allmessages
Thanks


text:
28סטן אויגוסט
דעם 28סטן אויגוסט איז דער 239סטער טאג פון יאר (240סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 126 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1521 - די אטאמאנישע טערקן נעמען איין בעלגראד
- 1833 - שקלאפעריי ווערט געאסרט אין דער גארער בריטישער אימפעריע
- 1845 - די ערשטע אויסגאבע פון דעם זשורנאל סייענטיפיק אמעריקאן ווערט פארעפנטליכט.
- 1916 - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף רומעניע, איטאליע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד
- 1944 - צווייטע וועלט מלחמה: מארסיי און טולאן באפרייט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1749 - יאהאן וואלפגאנג פאן געטע, דייטשער שרייבער, דיכטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער (געש' 1832)
- 1986 - גלעד שליט, געכאפטער ישראלדיקער זעלנער געהאלטן דורך חאמאס
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 430 - אויגוסטינוס, טעאלאג (געב' 354)
- 1965 - יואל ראקאח, ישראלדיקער פיזיקער (געב' 1909)


text:
גראמען
גראמען איז ווען מען איז מסדר א ניגון מיט ווערטער וואס א שורה ענדיגט זיך מיט אן ענדליכן ווארט אין אויסשטעל, עס זאל שטימען מיט א געוויסער פונקטליכער ענליכקייט צו דער פריערדיגער שורה, מיט ה' מוצאת הפה, ווען מען זאגט ארויס דאס ווארט.
עס ווערט גענוצט ווען מען וויל ארויסברענגן א זאך בדרך שיר, עס איז ווי מען זינגט א ניגון און אפעלירט צום הארץ פונעם מענטש ער זאל מסכים זיין צו א געוויסער בקשה, אדער זאלן נתעורר ווערן זיינע הרגשים.
ביי געוויסע קרייזן ספעציעל אין חוץ לארץ ניצט מען גראמען ביי א חתונה וואס א בדחן זינגט א ליד מעורר זיין די מסובים מיט שמחה און תשובה.


text:
רוסישע רעוואלוציע
די רוסישע רעוואלוציע פון 1917 איז א קאלעקטיווער נאמען פאר דער סעריע פון רעוואלוציעס אין רוסלאנד אין 1917, וואס האבן איבערגעקערט די רוסישע אימפעריע און ענדלעך אויפגעשטעלט דעם סאוועטן פארבאנד. די ערשטע רעוואלוציע איז געווען פעברואר 1917 (לויטן יוליאנישן קאלענדאר) אין פעטראגראד (היינט פעטערבורג), ווען מען האט אראפגעווארפן דעם צאר. אנשטאט דעם צאר איז געווען א פראוויזארישע רעגירונג אונטער אלעקסאנדער קערענסקי. אקטאבער 1917 האבן די באלשעוויקן אונטער וולאדימיר לענין אראפגעווארפן די פראוויזארישע רעגירונג. אין מערץ 1918 האבן די באלשעוויקן אונטערגעשריבן די בריסקער אפמאך צו קאנטשן די מלחמה מיט דייטשלאנד. נאכר האט אויסגעבראכן א בירגער קריג צווישן די רויטע (די באלשעוויקן) און די ווייסע (זייערע קעגנער).


text:
נאסאד
קאארדינאטן: 47°17′N 24°24′E / 47.283, 24.4
נאַסאד (רומעניש: Năsăud; דייטשיש: Nassod, Nußdorf; אונגאריש: Naszód) (אדער ווי טייל רופן דאס "נאסויד") איז א שטעטל אין ביסטריץ-נאסאד דיסטריקט, זיבנבערגן, היינט רומעניע, 17 ק"מ צפון-מערב פון ביסטריץ.
אין 1877 האבן געוואוינט אין נאסאד 293 יידן.[1]
עס איז באקאנט צוליב דעם וואס עס איז געוועזן דארטן רב הרב אברהם יהושע פריינד זון פון רבי משה ארי' א זון פון ר' יהושע קראלער.
עס האבן געווואוינט דארטן א קנאפע צוואנציג אידישע משפחות בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען.


text:
שפילכל
א שפילכל איז א זאך וואס מען שפילט דערמיט, אדער פאר פארוויילונג אדער צו אנטוויקלען געוויסע טאלאנטן. אין אלגעמיין זענען שפילכלעך פאר קינדער, אבער אויך דערוואקסענע מענטשן שפילן מיט שפילכלעך.
אסאך שפילכלעך זענען פארקלענערטע מוסטערן פון זאכן אין דער וועלט ווי למשל ליאלקעס, קליינע אויטאס און באנען, געמאכטע בעלי חיים, זעלנער, מוזיק אינסטרומענטן, און נאך.
ביז 1970 האט מען געמאכט שפילכלעך פון האלץ און מעטאל. היינט ווערן כמעט אלע געמאכט פון פלאסטיק.
אין 2005 האט מען פארקויפט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע שפילכלעך מיט א ווערט פון $22.9 ביליאן.
רעטענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – רעטעניש
א רעטעניש איז א פראבלעם וואס פאדערט קינצלעכקייט.
שוין אין אוראלטע צייטן האט מען געהאט מעכאנישע רעטענישן. אפשר דאס מערסטע פארשפרייטע מעכאנישע רעטעניש היינט אין רוביקס קוב.


text:
2006
2006 איז דאס זעקסטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2006 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ד' טבת - אריאל שאראן האט באקומען א בלוט שטורץ און אריין אין שפיטאל
- 21סטן מיי - אין א רעפערענדום אין מאנטענעגרא, 55.4% פון די וואס האבן געשטימען שטיצן זעלבסשטענדיקייט פון סערביע
- י"ז תמוז - צה"ל גייט ארויס מלחמה קעגן די כיזבאללא אין לבנון.
- 8טן סעפטעמבער - אנטפלעקט היפעריאן, דער העכסטער בוים אין דער וועלט.
- 6טן דעצעמבער - איראן פארשפארט אינטערנעט צוטריט צו וויקיפעדיע.
- מען כאפט משה פינקל פארקויפן טריפה פלייש אלס כשר.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן אפריל - הרב משה טייטלבוים, סאטמארער רבי (געב' 1914)
- 26סטן אפריל - יובל נאמן, פיזיקער און ישראלדיקער פאליטיקער (געב' 1925)
- 26סטן אפריל - הרב משה האלבערשטאם, דיין אין בד"ץ פון דער עדה החרדית (געב' 1932)
- 16טן נאוועמבער - מילטאן פרידמאן, אמעריקאנער עקאנאמיסט, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק (געב' 1912)
- ט"ז אייר - קרעטשניף רבי ר' צבי הירש רויזנבוים


text:
איך דערמאָן זיך וואָס מײַן טאַטע האָט מיר אַמאָל דערציילט וועגן אָרעמקייט אין דער באַלוטער געגנט אין לאָדזש. דאָס זײַנען געווען די דרײַסיקער יאָרן, אַ רעזולטאַט פֿון דער מפּלה אויף “וואָל-סטריט," אין אַמעריקע, ווען די בענק האָבן באַנקראָטירט און די בערזע אין ניו-יאָרק האָט אויסגעצויגן די קאָפּעטעס. די וועלט איז דעמאָלט אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ פּאַניק. מענטשן וואָס האָבן אָנגעוווירן מאַיאָנטקעס האָבן זיך גענומען שלײַדערן פֿון די פֿענצטער, נישט געקענט נאָך יאָרן פֿון שוווילטאָג אָנהייבן פֿון אויף ס’נײַ. אָבער אין לאָדזשער באַלוט איז דאָס לעבן געפֿלאָסן ווי אַ נודנע וואַסערל לעבן רינשטאָק. די אָרעמקייט האָט זיך פֿאַרמאָסטן מיטן רוח. האָבן זיך אויפֿגעהויבן גאַנצע שטעטלעך און געגאַנגען שנאָרען אין די שכנישע שטעטלעך. טאָפּלטע אָרעמע-לײַט. מײַן באָבע רחל, עליה-השלום, פֿלעגט אַלע מאָל געפֿינען עפּעס אַ זכות אויף אַ בעטלער. ווי אָרעם דאָס הויזגעזינד איז נישט געווען, איז אַלע מאָל איבערגעבליבן אַ סקאָרינקע ברויט פֿאַרן דאָנערשטיק-ייִד. ער איז געווען אַן אײַנגייער אויף דער מרדכי גבאיס גאַס נומ’ 20. יאָרן נאָך אַנאַנד פֿלעגט דער בעטלער אָפּשטאַטן זײַן וויזיט ווי נאָר גאָט האָט דערלאַנגט דעם דאָנערשטיק. ער האָט שוין געקענט זײַנע קונים, און ווי אָרעם עס האָט געקענט האָבן געווען, האָט ער זיך באַוויזן אינעם רחבֿות פֿון זײַן דלות, און מײַן באָבע האָט אים שוין אָפּגעוואַרט. זי האָט מסתּמא געזען אין אים אַ לוניק, אָדער אליהו הנבֿיאן. אַ פֿאַרשטעלטער, אַ פֿאַרבאָרגענער אָרעמאַן, קומט אויספּרובירן זײַנע ייִדן. אַזוי שטעל איך זיך פֿאָר וואָס די באָבע מײַנע האָט געהאַט אין זינען בעת זי האָט צוגעגרייט די נדבֿה.
האָט מיר מײַן מאַמע, זאָל זי האָבן דעם ליכטיקן גן-עדן, דערציילט, אַז אין איינעם פֿון די שווערע יאָרן, ווען ס’איז נישט געווען גענוג עסן פֿאַר די דרײַ קינדער, האָט די באָבע דווקא געוויינט אויפֿן גורל פֿונעם דאָנערשטיק-ייִד. זי האָט פֿאַרגאָסן טרערן וואָס זי האָט פֿאַר אים אַפֿילו קיין רייפֿטעלע פֿון אַ סקאָרינקע, און אין יענעם מאָמענט האָט זי דערהערט אַ קלאַפּ אין טיר. די באָבע האָט געעפֿנט און דערזען דעם דאָנערשטיק-ייִד. האָט זי זיך נאָך מער צעוויינט. יענער האָט גוט פֿאַרשטאַנען איר בראָך, האָט ער זי באַרויִקט.
“פֿרוי נויהאַוז, וויינט נישט. אַ שאָד אײַערע טרערן. איך בין נישט געקומען בײַ אײַך בעטן אַ נדבֿה. איך בין געקומען אײַך צוריקגעבן דאָס וואָס ס’קומט זיך אײַך."
און ער האָט גענומען אַרויסציִען פֿון זײַן טאָרבע שטיקער חלה און לעקעך, רייפֿטלעך ברויט און קיכעלעך. די באָבע האָט זיך נאָך מער צעוויינט. דערלעבט אַזאַ צײַט ווען דער בעטלער האַלט זיי אויף בײַ דער נשמה. דעמאָלט איז זי זיכער געווען אַז ער מוז זײַן אַ לוניק.
איך האָב דערציילט די מעשׂה מײַנע סטודענטן פֿאַר דעם ווי מיר האָבן געלייענט יצחק באַשעוויס-זינגערס “די אומהיימלעכע שאלה." יענע מעשׂה איז געווען נישט נאָר אומהיימלעך, נאָר ממש שוידערלעך. ס’איז געגאַנגען אין דעם וואָס בײַ אַן אָרעמאַן אין זיבן פּאָלעס איז פּלוצעם געשטאָרבן דאָס ווײַב. איז ער געקומען צום רבין מיט אַ שאלה, וואָס טוט מען. ער וווינט אין אַ ביטער-קאַלטן קעלער, וווּ עס לויפֿן אַרום מײַז. און ער פֿאַרמאָגט בלויז איין בעט, ווייסט ער נישט וואָס צו טאָן מיטן מת. אַזוי ווי זי איז אַוועק פֿרײַטיק און די לוויה וועט ערשט זײַן זונטיק, האָט ער זי דערווײַל נישט וווּ צו לייגן. קען ער שלאָפֿן מיט אַ טויט ווײַב?
נאָכן ענדיקן לייענען, האָב איך זיך געוווּנדערט, ווי וועלן די הײַנטיקע סטודענטן פֿאַרשטיין אַזאַ אָרעמקייט? זיי לעבן דאָך, נאָך אַלעמען, אין גרויס שוווילטאָג און לוקסוס. פֿרעג איך, צי זיי קענען פֿאַרשטיין דעם גרויסן דלות, אין אַ צײַט ווען מען איז אָנגעפּיקעוועט מיט גוטס. ווײַזט זיך אַרויס, די חבֿרה האָט פֿאַרשטאַנען וואָס איך האָב געמיינט, און גענומען מיר אויסדערציילן מעשׂיות פֿון אייגענע, וואָס נישט געקוקט אויף דעם וואָס זיי באָדן זיך אין רחבֿות, איז די אַמאָליקע אָרעמקייט בײַ זיי אײַנגעבאַקן אין די ביינער. אָט, למשל, דערציילט מיר מאָטל פֿון מיטעלן קלאַס:
“מיר וווינען אין אַ רײַכער געגנט אין קליוולאַנד. לעבן אונדז וווינט דער זיידע. ער איז אַ ייִד אַ פֿאַרמעגלעכער, אויסגעגעבן די קינדער אין פֿריידן, קוקט ער אַרײַן אין צײַטונג און דערזעט, אַז אין אַ דערבײַיִק שטעטל האָבן אַ פּאָר בענק באַשלאָסן צו אַנאָנסירן, אַז אויב מ’וועט זיי ברענגען צוואַנציק דאָלאַר אין ‘פּעניס’ (קאָפּיקעס — גראָשנס), וועלן זיי באַקומען 25 דאָלאַר אין ‘קעש’ (מזומן). האָט זיך מײַן זיידע גענומען פּאָרען און גראָבלען אַרום די פּעניס. קודם האָט ער באַקומען פֿון זײַן באַנק אַזעלכע זעקעלעך, און ווען ער האָט אָנגעזאַמלט אַ פּאָר אַזעלכע זעקעלעך, האָט ער גענומען זײַן לוקסוס-אויטאָ, און אַוועק אין דערבײַיִק שטעטעלע אויסטוישן די פּעניס בכדי צו פֿאַרדינען צען דאָלאָר."
מיר האָבן אַלע געלאַכט און געשטוינט. “דאָס הייסט," האָט ער פֿאַרענדיקט, “אַז די אָרעמקייט איז פֿאַרבליבן מיטן זיידן, נישט געקוקט אויף דעם וואָס ער איז רײַך."
אַ צווייטע סטודענטקע האָט דערציילט:
“איך האָב אַ באָבעשי, זי זאָל לעבן און געזונט זײַן. האָט זי געלט — זי האָט. מיר ווייסן אַז זי האָט. זי עסט גאַנצע איבערגעשטאַנענע עסנס פֿון ‘פֿרידזשידער,’ איר שאַפֿע ברעכט זיך מיט אַלטע זאַכן פֿון אַכציק יאָר צוריק. איין מאָל אין יאָר קויפֿט זי זיך אַ שמאַטע, וואָס טאָר נישט קאָסטן מער ווי פֿינף דאָלאַר. דאָס געלט געטרויט זי נישט די בענק. האַלט זי עס אונטערן מאַטראַץ. איר שטוב איז פֿול מיט אירע בעבעכעס וואָס עפּעס שענערס וואַרפֿט מען אַרויס. אָבער מ’קען מיט איר נישט רעדן דערפֿון, ווײַל זי בייזערט זיך. איין שבת קומט די באָבע אין שיל צום דאַווענען אין אַ ‘מינק-קאָוט’ (אַ טײַערן פֿוטערנעם מאַנטל). מיר אַלע האָבן אויסגעשטאַרצט די אויגן:
‘באָבעשי, פֿון וואַנען האָט זיך צו דיר גענומען אַזאַ טײַערער ‘מינק-קאָוט?’ האָבן מיר זי באַלאַגערט. האָט זי געענטפֿערט:
‘אַלע ווײַבער טראָגן אין שיל ‘מינקויטס.’ האָב איך באַשלאָסן זיי אויסצושטאַרצן די אויגן."
האָבן מיר ווײַטער דערזען, אַז אָרעמקייט לייגט זיך אין די ביינער ווי מאָך אויף קלעצער. בכלל האָבן די סטודענטן ליב צו דערציילן, דווקא אויף ייִדיש, זייערע איבערלעבונגען ווען עס האַנדלט זיך וועגן דער משפּחה און קרובֿים. ס’רובֿ פֿון זיי האָבן דאָך באָבע-זיידעס. אַ סך פֿון זיי זײַנען געראַטעוועטע פֿונעם חורבן. דערציילט מען וואָס דער זיידע האָט געזאָגט, ווי אַזוי ער האָט עס געזאָגט און אויף וועלכן דיאַלעקט. די אייניקע, וועמענס עלטערן און דורות באָבע-זיידעס זײַנען הי-געבוירענע, דערציילן נישט נאָר אויף וויפֿל די ייִדישע שפּראַך איז בײַ זיי אַמעריקאַניזירט און צעקאַליעטשעט געוואָרן, נאָר די איינציקע ווערטער וואָס האָבן זיך פֿאַרוואָגלט בײַ זיי אין זכּרון זײַנען אָדער וווּלגאַר, אָדער פֿאַרגרײַזט. ביידע סאָרטן עלטערן און זייערע עלטערן האָבן גרויס הנאה, וואָס די קינדער און אייניקלעך קומען אַהיים און קאָרעגירן זיי דאָס לשון. אַ חוץ דעם ווערן זיי שטאַרק באַאײַנפֿלוסט פֿון דעם, וואָס עס טוט זיך אין קלאַס. אַזוי ווי איך הייב אָן יעדע לעקציע מיט אַ ליד, איך טו זיי מסביר זײַן די געשיכטע פֿונעם ליד און די לעקציע הייבט זיך אָן מיט אַ ניגון. דערציילט מיר מײַן פֿרומע תּלמידה טויבע פֿון מיטנדיקן קלאַס אַזאַ מעשׂה:
“איך האָב דעם פֿאַרגאַנגענעם סעמעסטער חתונה געהאַט, און טרעפֿט וואָס איך האָב באַשטעלט די קלעזמער זאָלן שפּילן בײַם פֿירן מיך צו דער חופּה?"
אַלע טראַכטן און איך בתוכם, און מיר קענען בשום-אופֿן זיך נישט דערטראַכטן, וואַרטן מיר אַלע מיט אומגעדולד צו הערן דעם סוד פֿאַר גאַנץ בראָד. שיסט זי אויס מיט אַ גדולה:
“מען האָט מיך געפֿירט אונטער דער חופּה באַגלייט אונטער איציק מאַנגערס ליד ‘אויפֿן וועג שטייט א בוים,’ און אַלע מײַנע פֿרײַנד האָבן מיך באַלאַגערט נאָך דער חופּה און געוואָלט וויסן פֿון וואַנען איך האָב גענומען אַזאַ פּרעכטיק שיין ליד וואָס זאָל מיך באַגלייטן אונטער דער חופּה? און איך האָב געענטפֿערט, פֿון ייִדישן קלאַס אין קאָלומביע."
מיט אַ געוויסער צײַט צוריק, האָב איך געהאַט אַ סטודענט, בנימין שטראַוס האָט ער געהייסן. ער איז געווען אַ הויכער און אַ ברייטפּלייציקער יונגער-מאַן, און ווען ער פֿלעגט אַרײַנפֿאַלן אין אַן עקסטאַז, פֿלעגט ער מיך כאַפּן אין זײַנע געזונטע אָרעמס און אויפֿהייבן אין דער לופֿטן פֿאַר פֿרייד. אָט דער יונגער-מאַן איז אַרויסגעקומען פֿון אַ מאָדערנער אָרטאָדאָקסישער משפּחה. וואָס אַן אמת פֿאַרנעמט זיך זײַן פֿאָטער מיט אַ זשורנאַל וואָס הייסט, דאַכט זיך מיר, “דזשודאיִקאַ." מיט איין וואָרט, דער בחורעץ האָט זיך גענומען אָפּשאַרן פֿון דער פֿרומער וועלט און זיך אָנגעהויבן חבֿרן מיט דער וועלטלעכקייט. בײַם לייענען גראַדעס “וויכּוח," האָט ער נישט געוווּסט גענוי מיט וועמען אײַנצושטימען — מיטן פֿרומען הערש ראַסײַנען צי מיטן וועלטלעכן חיים ווילנערן. ער האָט זיך געוואַקלט און געקווענקלט אין זײַנע איבערצײַגונגען: פֿרום — פֿרײַ... פֿרום — פֿרײַ... דעם זעלבן סעמעסטער איז ער אַוועקגעפֿאָרן קיין ישׂראל אויף פּסח, אין ירושלים וווינט זײַנס אַ שוועסטער מיט אַ חבֿרה קינדערלעך. נאָך פּסח, ווען בנימין איז צוריקגעקומען, האָט ער זיך אויפֿגעשטעלט אין זײַן גאַנצער הייך און בריהשאַפֿט און דערקלערט:
“לערערין! איך בין אַוועקגעפֿאָרן קיין ירושלים, בין איך געווען חיים ווילנער, און איך בין צוריקגעקומען הערש ראַסײַנער!"
האָב איך אים געפֿרעגט וואָס האָט אויף אים אַזוי משפּיע געווען דער איבערבראָך. האָט ער מיר געענטפֿערט, אַז ווען ער איז געזעסן בײַם פּסחדיקן טיש מיט זײַן שוועסטער, שוואָגער און זייערע קינדערלעך, און מ’האָט געלייענט פֿון דער הגדה, און געזונגען דעם חד-גדיא און אחד מי יודע, איז אים באַפֿאַלן אַזאַ משפּחהדיקייט, אַזאַ וואַרעמקייט, אַזאַ ייִדישער מאָמענט וואָס האָט אויף אים אַזוי געווירקט, אַז ער האָט פֿאַרשטאַנען אַז הערש ראַסײַנערס וועלט איז אויף אַזוי פֿיל רײַכער און אמונהדיקער, אַז ער האָט מיט אַ מאָל דערפֿילט די אָנגעהעריקייט צום ייִדישן פֿאָלק און ס’האָט אים באַגאָסן אַן אַהבֿת-ישׂראל. די וועלטלעכקייט, האָט ער דערקלערט, איז טרוקן און מען מוז זי כּסדר באַשאַפֿן פֿאַר זיך אויף דאָס נײַ און מונטערן, ווײַל עס פֿעלט איר די טראַדיציע פֿון אָנגעהעריקייט צום פֿאָלק. איך האָב אים גוט פֿאַרשטאַנען און זײַנע רייד זײַנען מיר געבליבן שטעקן אין זכּרון. “איך בין אַוועקגעפֿאָרן — חיים און צוריקגעקומען — הערש." צווישן אָרעם און רײַך איז בנימין אַרויס רײַך.
איך האָב שוין אַ סך מאָל געשריבן, אַז מײַנע קלאַסן באַשטייען ס’רובֿ פֿון יונגע מאָדערנע אָרטאָדאָקסן מיט וועלכע מען דאַרף קנעלן גאָר אַן אַנדער תּורה. דער וואָס שטייט פֿאַרן קלאַס מוז זײַן אויסגעקאָכט אין ייִדישקייט און ס’העלפֿט צו גריבלען זיך אַ ביסעלע אין די קליינע אותיתלעך. איינע פֿון מײַנע סטודענטקעס, רחל הייסט זי, האָט זיך די טעג צוריקגעקערט פֿון ירושלים מיט אַ גרויסער פֿרייד.
“וואָס איז די גדולה?" — האָב איך זי געפֿרעגט.
דערציילט זי דעם קלאַס, אַז זי איז געגאַנגען איבער די ירושלימער גאַסן ביז זי איז צוגעקומען צו מאה-שערים. דאָרט האָט זי דערזען גרויסע פּלאַקאַטן אויף די ווענט מיט דער אויפֿשריפֿט “מאַמע-לשון." אין מיטן דרינען האָט זי דערזען דעם אויספֿאַרקויף פֿון טאַשמעס מיט לידער וואָס מיר זינגען אין קלאַס, וואָס גייען אונטערן קעפּל “מאַמע-לשון." די טאַשמעס און ביכעלעך גייען טאַקע אַרויס אין ירושלים, און איך האָב זיי געקויפֿט אין וויליאַמסבורג און אויסגענוצט אין קלאַס. מיט איין וואָרט, ס’איז נישט פֿאַראַן קיין “ייִדישלאַנד," וווּ איך קען שיקן מײַנע סטודענטן צו פֿאַרפֿעסטיקן זיך אין דער ייִדישער שפּראַך, ווי די אָפּטיילונגען פֿון אַנדערע אייראָפּעיִשע שפּראַכן טוען עס. יענע סטודענטן פֿאָרן קיין דײַטשלאַנד און דענעמאַרק, קיין שוועדן און פֿינלאַנד. וווּ וועל איך שיקן מײַנע סטודענטן? קיין בויבעריק? מוזן מיר באַשאַפֿן אַ ייִדישלאַנד אין קלאַס. דאָס איז אונדזער ייִדיש-מדינה. דאָ מוז מען טראָגן ייִדישע נעמען, זינגען ייִדישע לידער, רעדן וועגן יום-טובֿים, באַגריסן זיך און ווינטשן זיך און באַקענען זיך מיט אַ ייִדישער וועלט וואָס דער חורבן האָט אַזוי ברוטאַל אָפּגעווישט. דאָ מוז מען שאַנעווען אַ יעדעס ייִדיש ווערטעלע, מעשׂהלע, חכמהלע, אײַנזאַפּן אין זיך די משפּחהדיקייט, די אינטימקייט וואָס ייִדיש ברענגט אַרײַן אין קלאַס. דער עיקר שעפּט מען נחת פֿון יעדער מינע, פֿון יעדן אָפּרוף, פֿון יעדן ספּאָסוב (מעגלעכקייט) וואָס מען קען זיך פֿאַרגינען אין קלאַס. איך האָב נאָך נישט געענדיקט. איר וועט נאָך הערן פֿון די סטודענטן, ווײַל זיי ברענגען אַרײַן אין קלאַס זייערע אָפּרופֿן און אײַנדרוקן פֿון דעם וואָס זיי האָבן געלערנט, אַרײַנגערעכנט זייערע פֿאָרש-אַרבעטן ווי אַ פּועל-יוצא פֿון זייער ענטוזיאַזם.


text:
1806
1806 איז דאס זעקסטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1806 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אויגוסט - די הייליגע רוימישע אימפעריע פאלט איין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - אייזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געש' 1859)
- 27סטן יוני - אגאסטוס דע מארגן, בריטישער מאטעמאטיקער און לאגיקער (געש' 1871)


text:
אַריבערפירן צו אַוטלוק
Moving from one place to another can be a troublesome endeavor in the real world –; און אַזוי קענען אַ גאַנץ מייגריישאַן פון איינער email קליענט צו אנדערן אין די קאָמפּיוטער אַלוועלט. דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד aims to solve this rather serious problem.
אין פאַקטיש לעבן, רילאָוקייטינג פון איינער וווינונג צו אנדערן יידילי נעמט אַ קאָלעקטיוו פון מאָווינג פּראָפעססיאָנאַלס, גוט קאָואָרדאַניישאַן און טיימינג. The same recipe works for email migrations –; אָנזאָג קאַנווערזשאַן זאָל זיין געטאן מיט אַ פאַרלאָזלעך געצייַג טויגעוודיק פון טראַנספערינג each and every of the user’;s ימיילז צו די דעסטיניישאַן סיסטעם געלאזן אַלץ בעשאָלעם און טוען עס ווי געשווינד ווי מעגלעך.
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד איז אַ מולטיפונקטיאָנאַל קאַנווערזשאַן און אַרייַנפיר געצייַג פֿאַר אַלעמען קוקן פֿאַר אַ וועג צו אַריבערפירן צו אַוטלוק פון אנדערן email קליענט, אַזאַ ווי פֿענצטער מעיל, מאָזיללאַ טהונדערבירד, נעטסקייפ מעיל, די באַט אָדער מעק מעיל. די סאָפטווער טרימענדאַסלי פאַסילאַטייץ די אַרייַנפיר און אַריבערפירן פון עמל, טנעף (אַז) און מסג אָנזאָג טעקעס צו אַוטלוק דורך אָטאַמייטינג רובֿ פון די נייטיק אַפּעריישאַנז. דאַנק צו דער פּראָסט מאַזעק-באזירט צובינד, דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד קענען זיין געוויינט ממש דורך ווער עס יז, אפילו דורך ניצערס מיט יקערדיק קאָמפּיוטער סקילז.
עקספּעריענסעד ניצערס קענען נוץ פון נאָך דערוואַרטונג אַריבערפירן אָפּציעס און פילטערס. לעמאָשל, זיי קענען זיין געניצט פֿאַר נעראָוינג אַראָפּ דער רשימה פון אַרטיקלען צו זיין טראַנספערד אָדער פּרעפּראָסעססינג אַרטיקלען באשאפן אין ניט-ווינדאָוז אַפּערייטינג סיסטעמס פֿאַר עקסטרע קאַמפּאַטאַבילאַטי. די אַלגערידאַם אין די האַרץ פון אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד גאָר כּללים אויס די מעגלעכקייט פון דאַמידזשינג דאַטן בעשאַס קאַנווערזשאַן און איז גאָר געשווינד, so even large email archives won’;t take too long.
אַריבערברענגען קיין טעקע צו אַוטלוק
די לעצט ווערסיע פון די פּראָגראַם פֿעיִקייטן אַ נומער פון ימפּרווומאַנץ אַימעד בייַ מקריב ניצערס מער קאַנווערזשאַן סינעריאָוז און אָפּציעס. One of the greatest improvements over the previous versions is the introduction of the batch processing mode that enables the creation of multiple Outlook PST files from a set of folders containing messages and אַטאַטשמאַנץ. באַזונדער פון דעם, דער פּראָגראַם קענען איצט אַריבערפירן ווקאַרד (*.ווקף) טעקעס צו אַוטלוק, supports the טנעף פֿאָרמאַט and allows users to import any files to Outlook PST files, אַזוי טורנינג זיי אין אַ מין פון סטאָרידזש קאַנטיינער. דעם זאל זיין אַ גוט לייזונג פֿאַר ניצערס גרייט צו האָבן זייער רובֿ אָפט געניצט דאקומענטן ין זייער אַוטלוק פּסט טעקע פֿאַר קוויקער צוטריט אָדער פֿאַר פּאָרטאַביליטי צוועקן. לעסאָף, דעם לעצטן ווערסיע פון די פּראָגראַם פֿעיִקייטן אַ מאַלטילינגוואַל באַניצער צובינד איצט סופּפּאָרטינג ענגליש, דייַטש, פראנצויזיש, רוסיש, איטאַליעניש, Spanish, פּאָרטוגעזיש, האָלענדיש, שוועדיש, דאַניש און יאַפּאַניש.
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד גאָר שטיצט אַלע ווערסיעס פון אַוטלוק, כולל 32- און 64-ביסל אויסגאבעס.


text:
בית שאן
בית שאן (גריכיש: Ekuθoπόλewς - סקיטהאָפּאָליס, אַראַביש بيسان - ביסאַן) איז א שטאט אין דעם צפון פראווינץ פון ישראל, אויף שאסיי 90 בערך 40 ק"מ דרום פון דעם ים כנרת. דער שטח איז גרויס 7,100 דונאם. די שטאט האט היסטאריע איטער זיך אבער איבערגעבויט האט מען עס אין 1949 .ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1999. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין בית שאן 16,200 איינוואינער. די יערלעכע וואקסונג שאץ האלט ביי 1.2 פראצענט. רוב זענען יידן.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בית שאן איז איינע פון די עלטסטע שטעט אין ישראל. עס ליגט אויף דער ים מאַרשרוטע צווישן עגיפטן און מעסאפאטאמיע.
די שטאָט ווערט דערמאנט אין די אכטונגס-שריפטן מיטן נאמען "אַשאַן". בית שאן ווערט דערמאנט אין דער רשימה פון די נצחונות פון טהוטמאָסע ווו אויף זיין אקציע צו ארץ ישראל אין ישראל אין 1468 פאר דער ציווילער רעכענונג. פון דעמאלסט ביזן 12טן יאָרהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג איז די שטאָט געווען אונטער מצרישער הערשאפט, און מען האט געפונען דארט דאס הויז פונעם מצרישן גובערנאטאר. אין דער שטאָט האט מען געטראפן אַ סטאַטוע פון ראַמעסעס דער דריטער.
טוריזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1990 האט אנגעהויבן אַ פּראיעקט פון אויסגראבונגען אויסגעפירט דורך דעם מיניסטעריום פון טוריזם, דעם פּאַרקן און נאטור אויטאריטעט, דעם נאציאנאלן פונד, דעם בית שאן מוניציפאליטעט און דעם ישראל אלטצייטן אויטאריטעט. בערך 1,500 דונאם זענען געווארן אויסגעגראבן, און מען האט אנטפלעקט דאס איבערבלייבס פון דער חרובער אלטשטאָט.
אן אנדער טוריסט עלעמענט איז אַ זעט פון נאַטירלעכע קוואלן אַרום דער שטאָט אַזוי ווי גארטן פון דריי (סחנה), חרוד קוואל, און פיל מער. רובֿ פון די קוואלן זענען אפן צו דעם ציבור, פול פון שאָטן און לאָזן וואַסער צו באַקומען קלאָר און זיך אָפּקילן די הייס קלימאַט פון דער געגנט.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
זון
די זון איז א שטערן וואס ווארפט אימער ארויס ענערגיע וואס באשאפט שטראלן.
די זון איז פון די תלמודישע שבעה כוכבי לכת אדער ווי מען רופט זיי אין מאמע לשון, גייענדיגע שטערן.
לויט ווי די וועלט האט געהאלטן ביזן 16סטן י"ה, און לויט ווי עס זעט אויס פאר דער וואס געפינט זיך אויף דער ערד, דרייט זיך די זון ארום דער ערד, אבער דער פארשער קאפערניקוס האט איבערגעוויזן מיט זיין אסטראנאמישער וויסנשאפט, אז עס איז פארקערט, די וועלט דרייט זיך ארום די זון.
יארן לאנג האבן גענומען די קריגערייען צווישן אידישע געלערנטע אין די גוי'אישע. וואס פון דעם איז געבליבן ווייסן מיר אויך אז "הודו חכמי ישראל לחכמי אומות העולם".
מאנכמאל טוט די לבנה פארשטעלן די זון, די דערשיינונג הייסט ליקוי חמה.


text:
צענטראל-אפריקע
- דער ארטיקל דיסקוטירט א געאגראפישן געגנט אין צענטער פון קאנטינענט פון אפריקע. אויב איר זוכט לאנד אין אפריקע, זעט צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק.
צענטראל-אפריקע איז א לאנדטייל אין צענטער פון קאנטינענט פון אפריקע וואס איז כולל די פאלגנדע זעקס לענדער:
די פאראייניגטע פעלקער באשטימט א לאנדטייל פון אפריקע מיטן נאמען "מיטל אפריקע", וואס איז דער שטח דרום פון דעם סאהארא מדבר, מזרח פון מערב אפריקע, און מערב פונעם סיריש-אפריקאנישן שפאלט. טאפאגראפיש איז דער שטח דער דרענאזש בעקן פונעם קאנגא טייך, וואס איז דער צווייטער גרעסטע דרענאזש בעקן אין דער וועלט נאכן אמאזאנאס בעקן. לויטן פאראייניגטע פעלקער איז מיטל אפריקע כולל די פאלגנדע ניין לענדער:
- אנגאלא
- גאבאן
- דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא
- טשאד
- סאא טאמע און פרינסיפע
- עקוואטארישע גינע
- צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק
- קאמערון
- רעפובליק פון קאנגא
די אלע עלף לענדער פון צענטראלער אפריקע און מיטל אפריקע שטעלן צונויף די "עקאנאמישע געמיינדע פון צענטראל-אפריקאנישע לענדער" (ECCAS).[1]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Economic Community of Central African States. Africa-Union.org (2007).


text:
אברהם יהושע העשיל (אפטא)
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם אפטער רב, דער אוהב ישראל. אויב איר זוכט אנדערע מיט דעם נאמען, זעט אברהם יהושע העשל (באדייטן).
רבי אברהם יהושע העשיל (ה'תקט"ו - ה' ניסן ה'תקפ"ה), רב אין אפטא, באקאנט אלס דער אוהב ישראל און דער אפטער רב.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל איז געבוירן אין זשמיגראד אין יאר ה'תקט"ו,[1] צו זיין פאטער הרב שמואל פון זשמיגראד, זון פון ר' אריה לייב, רב אין ניישטאט. ער האט געשטאמט פון רבי העשיל פון קראקא, פונעם ט"ז, פון מהר"ם לובלין, פון מהר"ם פאדוואה און נאך גרויסע פערזענליכקייטן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און זיין יוגנט ווען רבי אברהם יהושע איז געווען רב אין קאלבאסאוו, איז ער געווען ביים מעזריטשער מגיד, נאכהער האט אים דער בערדיטשעווער רבי און רבי משה לייב סאסאווער, צוגעצויגן קיין ליזשענסק. ער געווען א תלמיד פון זלאטשאווער מגיד און פון רבי אלימלך פון ליזשענסק.
רבי אברהם יהושע איז געווארן רב אין קאלבאסאוו אומגעפער אין יאר ה'תקמ"ח ער האט זיך דארט שטארק אפגעליטן ביז אין ענדע אומגעפער אין יאר ה'תק"ס האט ער געמוזט פארלאזן די שטאט און ער איז געווארן רב אין אפטא. אין יאר ה'תקס"ח האט מען אים אויפגענומען רב אין יאס, דארט האט ער עס אויך נישט געהאט לייכט, און אין יאר ה'תקע"ג האט ער געמוזט אנטלויפן און ער אריבער קיין מעזשביזש. אוועק פארנדיג פון אפטא האט ער זיי צוגעזאגט ער וועט זיך שטענדיג רופן אפטער רב.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין דעם ספר "אוהב ישראל" (תרכ"ג) און אין "תורת אמת".
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל איז נפטר געווארן ה' ניסן ה'תקפ"ה, און ליגט אין מעזשביזש אין אוהל פון בעש"ט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יהושע העשיל האט געהייראט מרת חיה שרהא טאכטער פון הרב יעקב פון טורטשין.[2] [3]זייערע קינדער:
- מרת יוכבד, די ווייב בזיווג ראשון פון הרב קלמן טירער א זון פון דעם באר מים חיים, בזיווג שני די ווייב פון הרב דן יונגערלייב ( - כ"ה ניסן ה'תקצ"ח), א זון פון הרב יצחק פון ראדוויל.
- מרת דינה, די ווייב פון הרב ישראל פון ליטשינעץ.
- מרת רחל, די ווייב פון הרב מרדכי אורנשטיין.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- תורת אמת
- אוהב ישראל
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
פרעהיסטאריע
פרעהיסטאריע (ד"ה פאר היסטאריע) באדייט די צייט איידער מען האט אנגעהויבן שרייבן היסטאריע. פרעהיסטאריע ווערט צעטיילט אין דריי עפאכעס: די שטיין עפאכע, די בראנדז עפאכע און די אייזן עפאכע. אזוי ווי מ'האט נישט געשריבן די פרעהיסטאריע, ווייסט מען נישט קיין סאך וועגן די פרעהיסטארישע צייטן. מען פארלאזט זיך אויף די געצייג פון יענע צייטן, ביינער וואס זענען איבערגעבליבן און בילדער אין היילן.
דעמאלסט האבן מענטשן געוואוינט אין היילן אדער געצעלטן געמאכט פון דעם פעל פון א בעל חי. זיי האבן געמאכט פייער מיט שטיינער, און מיט פייער האבן זיי געקאכט דאס עסן און זיך אנגעווארעמט אין די קאלטע טעג.
די וויסנשאפטן וואס פארשן פרעהיסטאריע זענען ארכעאלאגיע (וואס שטודירט אלטע זאכן פון פרעהיסטאריע), אנטראפאלאגיע (וואס פארשט די אויפפירונג פון מענטשן אין פרעהיסטאריע), פאלעאנטאלאגיע, ביאלאגיע, אסטראנאמיע און געאלאגיע.
ווען פרעהיסטאריע האט געענדיקט און היסטאריע האט אנגעהויבן ווענדט זיך אין דעם ארט. אין מעסאפאטאמיע, כינע און אוראלט עגיפטן האט פרעהיסטאריע געענדיקט און היסטאריע אנגעהויבן מיט טויזנטער יאר צוריק. אין ניי גיני האט פרעהיסטאריע געענדיקט ערשט אין 1900.


text:
יהודה מאיר שפירא
רבי יהודה מאיר שפירא (מהר"ם שפירא; ז' אדר ה'תרמ"ז - ז' חשוון ה'תרצ"ד, איז געווען דער מייסד און ראש ישיבה פון ישיבת חכמי לובלין און ער האט געגרינדעט דעם דף היומי.
לעבענסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יהורה מאיר שפירא איז געבוירן אין שאץ, רומעניע אין יאר תרמ"ז, אן אייניקל פון דעם רבי'ן ר' פינחס שפירא פון קארעץ. שוין יונגערהייט איז ער געווען א טאלאנטירטער רעדנער. ביי פופצן יאר האט ער באקומען היתר הוראה.
נאך זיין חתונה מיט מלכה טויבא, די טאכטער פון הרב יעקב דוד ברייטמאן, איז ער אריבער קיין טארנאפאל אין גאליציע, וואו ער האט געזעסן און געלערנט אויף קעסט ביי זיין שווער. אין יענער תקופה האט ער געגרינדעט דעם פארבאנד "תפארת הדת", וואס זיין צוועק איז געווען אכט געבן אויף רעליגיעזע אינטערעסן אין טארנאפאל.
אין ה'תר"ע איז ער געווארן רב אין גלינע (Hlyniany), דארט האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה. אין ה'תר"ף האט די קהילה אין סאנוק אים דערוועלט אלס רב, וואו ער האט אריבערגעפירט זיין ישיבה. אין ה'תרפ"ג איז ער געווארן פון די ערשטע חרדישע מיטגלידער אין דעם פוילישן סיים אלס פארטרעטער פון אגודת ישראל. אין ה'תרפ"ד איז ער געווארן רב פון פיעטרקאוו. אינעם זעלבן יאר האט ער געגרינדעט ישיבת חכמי לובלין (יח"ל). אין ה'תרצ"ד בשעת ער האט זיך צוגעגרייט אויף א נסיעה קיין ארץ ישראל, און אט אויפנעמען דאס רבנות פון לאדזש, איז ער נפטר געווארן ז' מרחשון.
ער האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער. ער פלעג זאגן אז יח"ל און דף היומי זענען זיינע צוויי קינדער.
אין יאר ה'תשי"ח האט מען אריבערגעפירט זיינע ביינער פון פוילן אין הר המנוחות.
די געגנט „זכרון מאיר" אין בני ברק הייסט אויף זיין נאמען.
אגודת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' מאיר יהודה איז געווען אנוועזנד ביים גרינדונג קאנפערענץ פון אגודת ישראל אין ה'תרע"ב, און איז שטענדיג געווען א שטארקער שטיצער פון דער אגודה. אין ה'תרפ"ג, דאס זעלבע יאר ווען ער איז אריין אין סיים, האט ער פארגעשטעלט זיין געדאנק פון דף היומי ביי דער כנסיה גדולה, פונוועגן דער חפץ חיים האט אים הויך געשעצט. דעם דף היומי האט די וועלט אנגעהויבן לערנען ראש השנה ה'תרפ"ד.
זיין דרך אין לערנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט שטארק מחשיב געווען לערנען סדר קדשים, און מ'האט דאס געלערנט אין דעם פראגראם פון ישיבת חכמי לובלין. רוב פון זיינע חידושי תורה זענען אויף קדשים ענינים. ער פלעג שרייבן מיטן חפץ חיים וועגן ענינים אין זיין ספר "ליקוטי הלכות". לערנען בקיאות איז ביי אים געווען א יסודותדיגע זאך, וואס האט אויך א שייכות מיטן דף היומי.
אין סיים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע ערשטע וואכן וואס ער איז געווען דער הויפט פון דער חרדישער יידישער דעלעגאציע אין דעם סיים, איז צוגעקומען צו הרב שפירא דער אנטיסעמיטישן פוילישן סיים דעפוטאט פראפעסאר לוטאסלאווסקי פון דער ענדעק פארטיי, וואס האט מער ווי איין מאל פארגעשטעלט שלענגעלישע געזעצן וואס האבן צוגענומען פון די מינאריטעטן זייערע ציווילע און עקאנאמישע רעכטן.
שטייענדיג פאר א גרופע דעפוטאטן האט ער אנגעהויבן מיט א כיטרן שמייכל: "ראבינער איך האב א וואונדערבארן נייעם וועג וויאזוי יידן קענען ערנערן פרנסה-- זיי קענען שינדן טויטע הינט."
אויפן ארט האט הרב שפירא צוריקגעשאסן. "אוממעגלעך, זייערע פארשטייערס וואלטן דאס קיינמעל נישט דערלויבט."
דער פראפעסאר איז געווען געפלעפט. "וועמענ'ס פארשטייערס? די יידנ'ס?"
"ניין," האט ר' מאיר געשמייכלט, "די הינט'ס פארשטייערס."
צעטומעלט, האט דער גוי געפרוווט נאכאמאל. "נו, מיין טייערער ראבינער," זאגט ער סארקאסטיש. "צי ווייסט איר אז אויפן טויער צו דער שטאט שלעזיע איז געשריבן: צו יידן און הינט איז פארבאטן אריינצוגיין?'"
"א שאד", זאגט דער רב, . "קומט אויס אז מיר וועלן נישט קענען באזוכן יענע שטאט צוזאמען."
נאך דער מעשה האט הרב שפירא מער נישט געליטן פון אנטיסעמיטיש העצן.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אמרי דעת - חידושי הלכה און אגדה (פארשוואונדן אין דער צווייטער וועלט קריג.
- מרגניתא דרבי מאיר - פירוש אויף ש"ס.
- אור המאיר - שו"ת
- הערות על הש"ס ורמב"ם


text:
דיק טשעיני
דיק טשעיני (זיין נאמען איז ריטשארד ברוס טשעיני) איז דער 46ער וויצע פרעזידענט אונטער דזשארדזש דאבליו בוש.
ער איז געווען פון דעם ווייסע-הויז שטאב אונטער פרעזידענט ראנעלד רעיגען. אויך ער האט געארבייט אינעם פענטאגאן אלץ מלחמה מיניסטאר. טשעיני איז פאר א צייט אויך געווען א קאנגרעסמאן אין וואיאומינג. נאכדעם איז ער אריין אין פריוואטן ביזנעס און אנגעפירט מיט דער גרויסער העליבארטן פירמע, ביז'ן יאר תש"ס, ווען בוש האט אים גענומען צו לויפן אויף זיין טיקעט אלץ וויצע פרעזידענט.
ער איז עלטערער מענטש און האט צוטען מיט זיין הארץ, ער ווערט באטראכט ווי שטארק קאנסערוועטיוו, דעריבער האסן איהם אלע ליבעראלע, אבער ביי די קאנסערוואטיווע איז ער א העלד.
ער פירט זיין אפיס זיין שטיל, שטרענג, צו דער זאך, און אלעס איז פארהוילן פון די פרעסע, זיי זאלן איהם נישט קענען באפאלן מיט קשיות און שאלות. עס הייסט אז ער האט א שטערקערע ראלע אלס וויצע פרעזידענט ווי אלע ביז יעצטיגע וויצע פרעזידענטען.
עס איז אנגענומען אז די שטרענגע געזעצען שטעלונגען קעגן די טערעריסטען, ווי דאס אויפשטעלן די ספעציעלע תפיסות אין גאוונטאמא בעי וואס דארט זאל נישט גילטען די געזעצען פון אמריקא, און אז מען זאל קענען פארשן די באשולדיגטע מיט שטרעגע מיטלן וואס סתם אמעריקאנער תפיסות באניצען זיך נישט דערמיט, דאס אלעס איז די קאפ פון טשעני.
טשעיני פלאנט נישט צו לויפן פאר פרעזידענט ווען עס ענדיגט זיך זיין טערמין אין יאר תשס"ט.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט א טאכטער וואס כאטש ער לעבט זייער גוט מיט איהם און ביי די וואלן איז זי געווען פון די אנפירער פון זיין קאמפיין, זי איז א לעזביעאן, זי האט א פרוי וואס איז איהר פארטנער.


text:
גוש דן
קאארדינאטן: 32°2′N 34°46′E / 32.033, 34.767
גוש דן איז א געגנט אין צענטער פון ישראל. דאס איז די געגנט מיט דער גרעסטער באפעלקערונג אין ישראל.
עס איז די מעטראפאליטען שטח, פון שטאט תל אביב. די מעטראפאלין איז נישט געהעריג דעפינירט, און דערפאר האט עס נישט קיין לעגאלע סטאטוס. די הויפטשטאט איז תל אביב, און די רינג ארום, רמת גן בני ברק, הרצליה, און בת ים, חולון. די צווייטע רינג ראשון לציון, פתח תקוה רמלה און לוד. און אפילו א דריטע רינג וואס רעכנט אריין נתניה, רחובות, אשדוד.
אלעס צוזאמען באשטייט די באפעלקערונג פון די מעטראפאלין אומגעפער 3 מיליאן איינוווינער. און איז די מערסט באוווינטע געגנט אין ישראל. די שטח שפרייט זיך אויס פאר ניינציג קילאמעטער דרום-צפון, און צוואנציג קילאמעטער מזרח-מערב. לענגאויס די בארטן פון מיטלענדישער ים.


text:
אלטערנאטיווע ענערגיע
אלטערנאטיווע ענערגיע, עס זענען פארהאן צוויי סיבות פארוואס די וועלט האט זיך אזוי אריינגעריסן אין דעם אלטערנאטיווע ענערגיע געיעג
- די פרייזן פון אויל ווערן העכער און העכער און עס זעהט זיך נישט קיין וועג אויף ארויס, ווייל די גרינגע איז שוין אויסגעליידיגט און די שווערע קאסט צעביסלעך מער און מער ארויסצוברענגען פון אונטער דער ערד, חוץ פון דעם וואס עס איז דא דער אפעק קארטעל וואס מאניפולירט די פרייזן
- אזוי אויך אז די ענווייראמענטאליסטן וואס זוכן אפצוהיטן די וועלט, און לויט זיי איז אויל איינס פון די גרעסטע געפארן פאר די וועלט
אינהאַלט
ערליי סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאנן א היבשע מאס מיט אופנים ווי אזוי דאס צו שטאנד צו ברענגען אבער דערווייל איז נאך קיין איינס נישט גענוג שטארק צו מאכן דער אזוי ארויסגעקוקטער טויש
זון פאנעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופט (היידראדזשען) ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווינט ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטענאל ענערגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלעקס פיול אויטאמאביל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס די אויטאמאביל אינדוסטריע האט אויפגעטוען דא א אינטרעסאנטע זאך, אז כדי מענטשן זאלן וועלן קויפן די עטאנאל אויטאמאביל איז וואס וועט געשעהן ווען דער פרייז פון גאזאלין פאלט וועט אויסקומען אז זיי פארלירן געלט, דערפאר האבן די פירמע'ס ערצייגט א אויטא וואס קען פארטראגן ביידע אזוי אז וועלכעס עס איז ביליגער אויפן מאמענט קען מען אריינגיסן און געגאנגען


text:
כעזבאלא
כעזבאָלאַ איז א שיאיטישע מוסלמענער ארגאניזאציע אין לבנון מיט פאליטישע און מיליטערישע צווייגן, וואס שטרעבט אויף צו באקעמפן מדינת ישראל. עס ווערט אנגעפירט דורך סאיעד כאסאן נאסראללא, און ווערט געשטיצט הויפטזעכליך דורך איראן און סוריע.
כעזבאָלאַ ווערט אנגעטיטלט דורך רוב לענדער אין דער מערב וועלט אלס א טעראריסטישע ארגאניזאציע. חיזבאלא און אירע שטיצער, אריינגערעכנט פילע פאליטישע פירער און סתם המון עם אין לבנון, האלטן אז זי איז א לעגיטימע מיליציע אויף צו היטן אויף לבנון קעגן ישראל'ישע אנגרייפן און אויף צו שטעלן ווידערשטאנד קעגן ישראל'ישע אקופאציע.
כעזבאָלאַ איז געגרינדעט געווארן אין די אנהויב 80'ער יארן אלס א קעגנשטאנד צו ישראל נאכן מלחמה מיט אראפאט'ס פ.ל.א. ארגאניזאציע און דער לבנון ברודער קריג, אין 1982-תשמ"ב. די ישראל'ישע אקופאציע פונעם זיכערהייט זאנע האט אנגעהאלטן פון 1982-תשמ"ב ביז דער ריקצוג אין מערץ 2000-תש"ס דורך דער ישראל'ישער פרעמיער מיניסטער אהוד ברק.
כעזבאָלאַ פארמאגט אן ארמיי פון עטליכע טויזנט קעמפפער, און פילע פארגעשריטענע וואפנס. זיי פארמאגן, לויט די אפשאצונג פון ישראל'ישע שפיאנאזש, איבער צען טויזנט קאטיושע ראקעטן, דאס מערסטע פון זיי אנטהאלטן פון איראן. אויך פארמאגן זיי פון איראן די ווייט שטרעקיגע מיסלס פאג'ר און זלזל.
במשך פון די יארן האט חיזבאלא געשיקט טויזנטער קאטיושע ראקעטן אויף די איינוואוינער אין צפון פון מדינת ישראל.
ישראל-כעזבאָלאַ קריזיס 2006[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יולי 2006-תשס"ו האט אויסגעבראכן די צווייטע לבנונישע מלחמה נאכדעם וואס כעזבאָלאַ האט פארכאפט צוויי ישראלישע סאלדאטן. די ישראלישע רעגירונג האט אלס ענטפער אונטערגענומען אן אקציע אויף אויסצוראטן חיזבאלא און פארניכטן זייערע כחות. דער אקציע האט זיך ארויסגעוויזן פיל שווערער ווי דער ישראלישע מיליטער האט זיך גערעכנט, און האט זיך אויסגעלאזט מיט א פייער-אפשטעל רעזאלוציע פון דער יו ען, אונטער וועלכע דער לעבאנעזער ארמיי וועט איבערנעמען דאס קאנטראל פון דרום לבנון אנשטאט כעזבאָלאַ, אבער די חיזבאלא כחות זענען נישט פארניכטעט געווארן.
אין די שטרייטונגען האט כעזבאָלאַ צום ערשטן מאל גענוצט די ווייט שטרעקיגע ראקעטן, און געשאסן מער פון 70 ק"מ אריין אין ישראלישן שטח, ביז חיפה, טבריה און חדרה.
קעגן אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כעזבאָלאַ ווערט באשולדיגט אין צוויי גאר מערקבארע טעראריסטישע אקטן אנטקעגן אמעריקע.
דער ערשטער האט פאסירט אפריל 18 1983-תשמ"ג. א ווען אנגעפילט מיט 2000 פונט אויפרייס שטאף איז אריינגעפארן אין דעם אמעריקאנער אמבאסאדע אין ביירוט, דורכרייסנדיג די שטעך-דראט צוים, און אריינגעקראכנדיג אין דעם בנין, אויפרייסנדיג דערביי א מעכטיגע אויפפלאצונג. 63 פערזאן זענען אומגעקומען, 17 פון זיי אמעריקאנע.
דער צווייטער און פיל מערקבארער אינצידענט איז געווען דער זעלבער יאר אקטאבער 23. א טראָק אנגעפילט מיט 12,000 פונט אויפרייס שטאף איז אריינגעפארן אין א קאמפאונד פון אמעריקאנער מארינעס, וועלכע זענען געווען אין לאנד אלץ א טייל פון א מולטי-נאציאנאלע שלום-האלטן מיסיאן, און זענען געווען הויפטקווארטירט אין דעם ביירוט אינטערנאציאנאלע לופט-פעלד.
דער טראק האט דורכגעריסן דעם שטעך-דראט צוים, דער פירער האט געשמייכלט צו די צוויי אמעריקאנער וועכטער, און אריינגעפארן מיט גאר הויכע שנעלקייט אין דעם באראק ווי די מארינעס זענען געווען פלאצירט. דער אויפרייס האט אראפגעברענגט דעם גאנצן בנין, און אומגעברענגט 241 אמעריקאנער, 220 פון די מארינעס.
אין דעם טאג זענען אומגעברענגט געווארן די גרעסטע צאל אמאריקאנער מארינעס אין איין טאג זינט די שלאכטן אין איווא דזימא. דער אטאקע איז פארבליבן דער טויטליכסטער אנגרייף אויף אמעריקאנער אויף א פרעמד לאנד זינט דער צווייטער וועלט מלחמה.


text:
קהלת
קהלת איז איינע פון די ספרי כתובים. לויט די טראדיציע און לויט ווי עס שטייט אין קהלת איז דאס געשריבן געווארן דורך שלמה המלך, אבער לויט די תנכישע פארשער איז דאס געשריבן געווארן 400-500 יאר שפעטער, ווייל די שפראך אין קהלת איז געמישט מיט פערסיש אויך די געדאנקען אין ספר באלאנגט צו שפעטערע יארן פון שלמה המלך.
דער ספר פארנעמט זיך מיט וואס דארף זיין דער ציל פונעם מענטש'ן אויף דער וועלט, און צי דער מענטש האט בחירה צו טאן וואס עס גלוסט זיך אים צי נישט. כאטש וואס דער ספר איז קעגנזעץ די טראדיציאנאלע אמונה אין ידיעה ובחירה, האבן די חכמי ישראל אריינגערעכנט דעם ספר אין די הייליקע סעקטע. לויט די פארשער האבן די חכמי ישראל צוגעלייגט די לעצטע פּאָר פסוקים פון קהלת "סוף דבר הכל נשמע את האלהים ירא ואת מצוותיו שמור כי זה כל האדם".