text:
גרוזיע
גרוזיע (גרוזיניש: საქართველო, סאַקאַרטוועלא) איז אַ לאַנד אין מערבֿ-אַזיע, אין דעם קאווקאז אויפן מזרח ברעג פונעם שווארצן ים. זײַן הױפּטשטאָט איז טביליסי. ס'װױנן דאָ 4.6 מיליאָן מענטשן. גרוזיע האָט גרענעצן מיט אַזערבײַדזשאַן, רוסלאַנד, און ארמעניע. אָט װױנען בערך 10,000 יידן, סײַ אשכנזים, סײַ גרוזיאַנער, װאָס האָבן אין גרוזיע באזעצט מיט 2,000 יאָר צוריק.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרוזיע שפאנט אן צוויי קאנטינענטן, וויבאלד דער מערב טייל פון לאנד געפינט זיך אין אייראפע און דער מזרח טייל אין אזיע. איר שטח איז בערך 70,000 קוואדראט ק"מ. איר צפון גרענעץ איז לאנג 723 ק"מ מיט רוסלאנד. אין דרום מזרח האט זי א גרענעץ לאנג 322 ק"מ מיט אזערביידזשאן, און א גרענעץ 164 ק"מ מיט ארמעניע. דער דרום גרענעץ איז לאנג 252 ק"מ מיט טערקיי. דער מערב גרענעץ איז דער שווארצער ים.
די גרויסע קאווקאז בערג אין צפון זענען באהאפטן דורך דער ליכי קייט צו די קליינע קאווקאז בערג אין דרום. די ליכי קייט צעטיילט גרוזיע אויף מזרח גרוזיע און מערב גרוזיע, וואס זענען באהאפטן דורך א באן טונעל.
דער העכסטער בארג אין גרוזיע איז בארג שכארע ביי 5,201 מעטער איבערן ים פלאך.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונגפון גרוזיע איז אומגעפער 4.5 מיליאן. פון זיי וואוינען בערך 1.3 מיליאן אין טביליסי. מענטשן פון גרוזיע הייסן גרוזינער. רוב פון זיי רעדן גרוזיניש אלס מוטערשפראך, אבער טייל מענטשן רעדן אויך ארמעניש, רוסיש אדער אנדערע שפראכן.
די מערהייט פון גרוזינער זענען קריסטן, אבער ס'איז דא אויך יידן און מוסלמענער.
די וואלוטע פון גרוזיע איז די לאַרי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרוזינער זענען אן אוראלט פאלק. זייער הויפטשטאט טביליסי איז געגרינדעט בערך אין יאר 400 (ד'ר"ם), נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע. ביז דעמאלט איז מערב גרוזיע געווען א טייל פון דער רוימישער אימפעריע.


c: text/html

text:
יגאל ידין
יגאל ידין (געבוירן יגאל סוקעניק, ירושלים, 20סטן מערץ 1917 - 28סטן יוני 1984) איז געווען א ישראל גענעראל, פאליטיקער, ארכעאלאג, און דער צווייטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין רחביה געגנט, ירושלים, זיין פאטער איז געווען אן ארכעאלאג, און זיין מוטער האט געגרינדעט די ערשטע קינדערגארטן אויף העברעיש. זיין ברודער יוסי איז געווען א באוואוסטע אקטיאר. אויך האט ער געהאט א ברודער מתתיהו, וואס איז געווען א פליער, און ער איז אומגעקומען אינעם מלחמת השחרור.
ער האט פון יונגווייז אן געדינט אינעם הגנה, און אויך שטודירט אינעם העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, העברעיש, אראביש, ארכעאלאגיע.
אינעם מיליטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פופצן יאר איז ער אריינגענומען געווארן אינעם הגנה, און געדינט אין פארשידענע געביטן, ווי אלס אינסטרוקטור פאר וואפן, טרענירונגען אד"ג, ער איז געווארן סעקרעטאר פון יעקב דורי.
אין 1943, איז ער געווארן הויפט פון דער אפעראציע אפטיילונג, פון גענעראל שטאב אין די הגנה. אבער אין 1946 האט ער רעזיגנירט נאך א קריגעריי מיט יצחק שדה, און ער האט זיך פארנומען מיט זיין לערנען.
אין 1947, ווען די פאראייניגטע פעלקער, האט געשטימט פארן אויפשטעלן א יידישע מדינה, האט בן גוריון, אים גערופן זיך שטעלן אינעם מיליטער, ער האט געדינט אין וויכטיגע פאזיציעס, און ער איז געווען צייטווייליקער שעף פון גענעראל שטאב, נאכדעם וואס יעקב דורי איז געווען קראנק. און ער האט אנגעפירט די געשפרעכן מיט עגיפטן, אויפן וואפן שטילשטאנד אפמאך אין ראדוס.
די 9טן נאוועמבער 1949, איז ער געווארן צווייטע שעף פון גענעראל שטאב, אלט זייענדיק בלויז 32 יאר, ער איז געווען די יונגסטע צוזאמען מיט מרדכי מקלף, וואס האט אים איבערגענומען, צו דינען אין דעם פאסטן. ער האט רעזיגנירט אין 1952, נאך מיינונגס פארשידענהייטן מיט בן גוריון.
ארכעאלאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן ארויסטרעטן פונעם מיליטער, איז ער צוריק צו זיין אלטע ארבעט פון ארכעאלאגיע, ער איז געווען פון די חשובסטע, און אנגעזענסטע ארכעאלאגן אין ישראל. ער האט אנגעפירט מיט די מצדה גראבונגען, און נאך אסאך אלטע ערטער, ווי תל מגידו, תל חצור. ער האט זיך אויך פארנומען מיט די מגילות ים המלח, און אנדערע געטראפענע ארטיקלען.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך שטענדיק צוריק געהאלטן פון אריינטרעטן אין פאליטיק, ער האט געדינט אלס עצה געבער פאר לוי אשכול ביים זעקסטאגיקע מלחמה, און אין דער אגראנט קאמיסיע נאכן יום כיפור מלחמה. ביז 1977, ווען אסאך סקאנדאלן זענען ארויפגעשווימען אויפן אויבערפלאך, און אסאך ישראלדיקע האבן זיך פארעקלט פונעם אלטן מפא"י פירערשאפט, ערשט דעמאלט האט ער אויפגעשטעלט זיין דעמאקראטישע באוועגונג פאר ענדערונג, אדער ד"ש. אסאך האבן אין אים געזען א גלייכער מאן און אן ערליכער. וויבאלד ער האט קיינמאל בעפאר, נישט אריינגעשטעקט זיין האנט אינעם שמוציגן טאפ. ער האט אין יענע וואלן באקומען 15 מאנדאטן צום כנסת, און ער האט אריינגעטרעטן אינעם רעגירונג מיט מנחם בעגין.
ער האט אנגעפירט מיט די שלום געשפרעכן מיט עגיפטן. ער איז אויך געווען וויצע פרעמיער מיניסטער. אבער די האפענונגען אויפן פארטיי זענען אויסגערונען. און ער האט נישט געטון, ווי די גרויסע האפענונגען, וואס מען האט ערווארטעט פון אים. אין 1981 האט ער רעזיגנירט פון פאליטיק, און זיין פארטיי איז צעפאלן.
אין 1984 איז ער געשטארבן, און ער ליגט באגראבן, אויף הר הרצל אין ירושלים, אין דער אפטיילונג פון פאלק אנפירער.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
יצחק שמיר
יצחק שמיר (15טן אקטאבער 1915 - 30סטן יוני 2012) איז געווען פרעמיער מיניסטער פון ישראל, א קעמפער אין די לח"י, און א הויכראנגיקער מוסד אגענט.
אינהאַלט
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמיר איז געבוירן אין פוילן, דעם 15טן אקטאבער 1915, מיטן נאמען יצחק יאזרניצקי. ער האט געלערנט אין פאלקסשולע, און דערנאך האט ער שטודירט געזעץ אין ווארשעעווער אוניווערסיטעט, ער האט אבער נישט פארענדיקט זיינע שטודירן.
זיינע יארן אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1934 איז שמיר געקומען קיין פאלעסטינע, ער איז פון פריער, געווען א מיטגליד אין דער בית"ר ציוניסטישע ארגאניזאציע, און ווען ער איז געקומען קיין ארץ ישראל, איז ער געגאנגען שטודירן, אין דעם העברעישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, עטליכע יאר דערויף האט ער זיך אנגעשלאסן אין די אצ"ל, און ער האט אויפגעהערט צו לערנען, זיין פאמיליע איז פארבליבן אין פוילן, און זיי זענען אומגעקומען דורך די נאציס.
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1940, איז שמיר ארויס פונעם אצ"ל, און צוזאמען מיט אנדערע, געגרינדעט די לח"י, דאס איז געשען, נאכדעם וואס די אצ"ל האט דערקלערט, א פייער אפשטעל קעגן דעם בריטישן מאנדאט. ער איז עטליכע מאל געכאפט געווארן דורך די פאליציי, אבער ער האט באוויזן צו אנטלויפן עטליכע מאל, נאכדעם וואס אברהם שטערן איז ערמארדעט געווארן, האט די לח"י געארבעט ווי א ראט, יצחק שמיר, נתן ילין מור און ישראל אלדד.
ער איז געווען פאראנטווארטליך אויפן מארד פון לארד מוין, און אויף די אטענטאט פרווו, אויף העראלד מעקמייקעל, דער בריטישער פירער אין פאלעסטינע, אויפן מארד פון פאלקע בערנאדאט, א שוועדישער דיפלאמאט אין די יו ען, זיינע אקטיוויטעטן האבן געברענגט צו דעם, אז ביז היינט איז ער א "'פערסאנא נאן גראטא"' אין ענגלאנד.
לעבן אין מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די יארן נאך דער גרינדונג פון ישראל, האט ער געארבעט אין פארשידענע פאבריקן, ביז איסר הראל, דער הויפט פון דעם מוסד, האט אים מאביליזירט צו דעם מוסד, פאר צען יאר האט געארבעט אין די שפיאנאזש אגענטור, און אין 1965, איז צוריק געגאנגען ארבעטן אלס ביזנעסמאן.
זיין פאליטיש לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1969, איז ער געווארן א מיטגליד, אין דער חרות פארטיי, די פאטער פון די היינטיגע ליכוד, אין 1973 איז ער געווארן א כנסת מיטגליד, און ער איז געווארן פארזיצער פון די פארטיי, א פאסטן וואס ער האט אנגעהאלטן פאר לאנגע יארן, אין 1979 איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, ביז ווען מנחם בעגין האט רעזיגנירט, זייענדיג איינער וואס גלייבט אין א גאנצע ארץ ישראל, האט ער זיך קעגנגעשטעלט די שלום אפמאך מיט עגיפטן, זייענדיג אויסערן מיניסטער ביי די ערשטע לבנון מלחמה, האט ער געוויסט וואס עס איז געשען אין די סאברא און שאטילא, פליטים לאגערן אין לבנון, אבער וויבאלד ער האט נישט געהאט, מיט די מלחמה צו טון, איז ער ריינגעוואשן געווארן פון די שמגר קאמיסיע.
אלס פרעמיער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מנחם בעגין האט רעזיגנירט, אינמיטן דער מלחמה, און שמיר האט איבערגענומען א לאנד, וואס איר לאגע איז געווען טיף אין דער ערד, אינמיטן א קריג, אן אינפלאצע וואס איז געווען די העכסטע וואס ישראל האט נאר אמאל געוויסט, די וואלן האבן זיך דערנענטערט, און סקאנדאלן זענען ארויף אויפן שטח, ביי די וואלן פון 1984, איז שמעון פערעס געלאפן פון די מערך פארטיי, ער האט כמעט געווינען קעגן שמיר, ער האט אבער נישט געקענט אויפשטעלן א קאאליציע, האט דער פרעזידענט, חיים הערצאג, געמאכט א ראטאציע, ווי א פאראייניגטע רעגירונג, שמעון פערעס צוויי יאר פרעמיער, און שמיר צוויי יאר, און זיי וועלן זיין אויסערן מיניסטארן, אין די צייט וואס זיי זענען נישט אויפן בענקל.
די ערשטע אינטיפאדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטיפאדע האט אויסגעבראכן אין זיין צייט, ווען ער איז געווען פרעמיער, ער האט אונטער גענומען א שטייפע פויסט קעגן די פאלעסטינער, ביי די וואלן 1988, איז די ליכוד אריינגעקומען שטארק, אבער דאך האט ער געמאכט א פאראיינגטע רעגירונג, פערעס אלץ פינאנץ מיניסטער.
פערעס האט פרובירט אראפצו ווארפן שמיר, דורך א זאך וואס איז באוויסט אלס דער שמוציגע פרווו, עס האט זיך אים נישט איינגעגעבן, און שמיר איז פארבליבן אויפן בענקל.
דער איינגאס קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סאדאם כוסיין האט אטאקירט קואווייט, איז די פאראייניגטע שטאטן, ארויס אין א קריג קעגן איראק, מיט נאך אסאך אנדערע לענדער, איראק האט געשאסן אויף ישראל 39 סקאד מיסילן, די מיסילן האבן אנגעזייט א חורבן, און אסאך שאדן, שמיר האט זיך איינגעהאלטן, און געלאזט די אמעריקאנער קאאליציע פירן די קריג.
נאך דער מלחמה האט דער אמעריקאנער פרעזידענט דזשארזש ה. וו. בוש, אנגעפאנגען לייגן גרויס דרוק אויף שמיר, צו קומען צו די שלום קאנפערענץ, אין מאדריד, ער האט זיך שטארק קעגנגעשטעלט די קאנפערענץ.
אין 1992, האבן עטליכע פארטייען פון דער קאאליציע, ארויסגעטרעטן פון דער רעגירונג, מיט דער טענה פון קארופציע, די וואלן זענען געפעדערט געווארן, און יצחק רבין פון דער עבודה פארטיי האט געווינען, שמיר האט רעזיגנירט, פון דער פארזיצערשאפט פון די ליכוד.
ער איז צוריק צום ציווילן לעבן. זיינע לעצטע יארן איז ער געווען אין א מושב זקנים. ער איז נפטר געווארן שבת י' תמוז תשע"ב (30סטן יוני 2012).


text:
אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך
קאארדינאטן: 31°46′20.34″N 35°11′54.71″E / 31.7723167, 35.1985306
די אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך (אויך גערופן קורץ: "אַקאַדעמיע פאר דער שפראך" און אין קאָנטעקסט - "אַקאַדעמיע") (אין העברעאיש: האקדמיה ללשון העברית) איז "דער העכסטער אָרגאַן פון וויסנשאַפֿט פון דער העברעיִשער שפּראַך" און איז לויטן געזעץ די העכסט אינסטיטוציע פון די העברעיִש שפּראַך, 1953.
אַקאַדעמיע האלט דורך פון די העברעיִש שפּראַך קאמיטעט. זי טוט ארבעטן צו דער אַנטוויקלונג פון שפּראַך, פּונקט ווי מיר די צילן שטעלן אַרויס אין סעקשאַנז: 1. צו קאַנווין אַ קוועסטשאַנינג פון דער העברעיִש וואָקאַבולאַרי פֿאַר אַלע צייטן און שיכטן; 2. צו פאָרשן די ביניען פון די העברעיִש שפּראַך, געשיכטע און פּערמיוטיישאַנז; 3. סטרויערן די וועג די אַנטוויקלונג פון די העברעיִש שפּראַך דורך זייַן נאַטור, לויט צו די באדערפענישן און מעגלעכקייטן אין אַלע געביטן פון טעאָריע און פירונג, וואָקאַבולאַר, גראַמאַטיק, שרייבן, אויסלייג און טראַנסקריפּציע.
אפהיטן און קולטיווירן א שפראך איז אַ מאָדערן דערשיינונג, פארבונדן מיט דער העכערונג פון נאַציאָנאַליזם און די פאַרלייגן פון אַ פאָלק שטאַט. די אינספּיראַציע פֿאַר די פאַרלייגן פון די אַקאַדעמיע געקומען פון מקבילטה פֿראַנקרייַך, דער פראנצויזיש אַקאַדעמיע, וועלכע איז אויך געגרינדעט פֿאַר די פראנצויזיש און פאַסטערינג קאַנסערוויישאַן.
אָבער, רעכט צו יינציק געשיכטע פון דער ייִדיש מענטשן, און די פּראָוליפעריישאַן פון פרעמד שפּראַכן צווישן די ייִדיש גלות אַרום די וועלט, און אויף די אנדערע און זייַענדיק פון די העברעיִש שפּראַך אַ הויפּט פאַקטאָר אין די געדאנקען פון ייִדיש נאַשאַנאַליזאַם, ציוניזם און די ריבערט פון ישראל זינט דער צייַט פון דער ערשטער עליה, זענען טאַסקס אַז געשטאנען פאר "צו די העברעיִש שפּראַך" און דערנאך די אַקאַדעמיע העברעיִש, גרויס און פיל ווידער ממקבילאָטיה אומות פון דער וועלט.
אין 1993 איז דער פרעזידענט פון דער אַקאַדעמיע פּראַפעסער משה בר-אשר זייַן מיטגלידער זענען 35 מיטגלידער אין דערצו צו זיי עס זענען אויך מיטגלידער פון קאַנסאַלטאַנץ און עהרע מיטגלידער.
יעדער בירגער קען פאָרלייגן אַ קשיא אָדער קלאריפיקאציע וועגן דער העברעיִשער שפּראַך אַקאַדעמיע און באַקומען אַ פאָרמאַלן ענטפער פון דער אַקאַדעמישער וועלט.


text:
באַרג
א בארג איז א מאסע פון שטיינער און ערד וואס איז הויך עטלעכע הונדערטע מעטער העכער פון דער ארומיגער געגנט. רוב בערג אין דער וועלט האבן נישט ענצעלע שפיצן, נאר זיי שאַפֿן א באַרגרוקן. א בארג איז שיפער פון א בערגל.
א גרויסער טייל פון די בערג געפינען זיך אין בארגקייטן, וואס קען ווערן באשאפן דורך באוועגונג פון טעקטאנישע פלאטעס. די גרעסטע בארגקייטן אין דער וועלט געפינען זיך אין צוויי גרויסע פאסיקן: דער "וועלט פאסיק", וואס גייט ארום דעם פאציפישן אקעאן, און א מזרח-מערב פאסיק איבער אזיע און אייראפע. דער העכסטער בארגקייט אין דער וועלט איז די הימאלאיא, מיט דעם העכסטן שפיץ, עווערעסט, הויך 8,848 מעטער איבערן ים אויבערפלאך.


text:
נגוייען מין טריעט
נגוייען מין טריעט (וויעטנאמעזיש: Nguyễn Minh Triết; געב' דעם 9טן אקטאבער 1942), איז א וויעטנאמעזער פּאָליטיקער; און דער 8טער פרעזידענט פון וויעטנאם, ער האט געדינט אין דעם אמט אין די יארן 2006-2011.
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טריעט איז געבוירן אין דיסטריקט לעבן צו הא טשי מין שטאט. נאָכן לערנען מאַטעמאַטיק אין הא טשי מין שטאט, האט טריעט זיך איינגעשריבן אין דער קאמוניסטישער פארטיי פון וויעטנאם אין 1965 אין דרום וויעטנאם, בשעת די צווייטע אינדא-כינעזישער קריג (וויעטנאם קריג). ער איז צווישן די שפּיץ פירער פון וויעטנאַם וואס זענען געבוירן סאַדערנערז און איינער פון די ביסל וואָס האט נישט ריגרופּט צו די צפון ווייַטערדיק די אָפּטייל פון דער מדינה אין 1954 (ער איז געווען בלויז 12 אין די צייַט).
קאַריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 27סטן יוני 2006 איז ער געווארן געוויילט דורך דער נאַציאָנאַלער פארזאמלונג פון וויעטנאַם און האט געווינען 94% פון די שטימען.


text:
מאראמאראש
מאַראַמאָראָש (רומעניש: Maramureş; אונגאריש: Máramaros; לאטייניש: Marmatia; אוקראיניש: MapMapoщиHa / מאַרמאַראשטשינאַ, MapaMopщиHa / מאַראַמארשטשינאַ, MapaMypeш / מאַראַמאָרעש) איז א געאגראפישער, היסטארישער און קולטורעלער ראיאן אין צפון זיבנבערגן, לענגאויס דעם אויבער טיסא טייך וואס נעמט איין די מאראמאראשער פארטיפונג און די ארומיגע בערג, א טייל פון די צפון-מזרח קארפאטן.
דער דרום טייל פונעם ראיאן איז אין היינטיגער צפון רומעניע, און דער צפון טייל געהערט צום זאקארפאטיער אבלאסט אין מערב אוקראינע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאראמאראש איז א טאל אינגאנצן ארומגענומען מיט בערג, מיט א שמאלער עפענונג ביי חוסט, מיט א פאר טוץ טייכן און ריטשקעס וואס פליסן אין טיסא טייך אריין. ער האט אסאך וועלדער. מאראמאראש באדעקט א שטח פון בערך 10000 קוואדראט ק"מ.


text:
תקיעת שופר
תקיעת שופר איז א מצות עשה פון דער תורה, צו בלאזן שופר ראש השנה. דער שופר איז אן אויסגגעלעכערטער הארן פון א ווידער. מען בלאזט דריי מיני קולות: תקיעה, שברים אן תרועה.
אינהאַלט
מקור פון דער מצוה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה ווערט ראש השנה גערופן "יום תרועה" און "זכרון תרועה". חז"ל לערנען ארויס אז מען דארף בלאזן שופר ראש השנה (און אויך יום כיפור פון יובל) דריי מאל תקיעה, תרועה, תקיעה. די תקיעה איז א גאנצע קול, און די תרועה איז א צעבראכענע קול.
אין גמרא ראש השנה ווערט געברענגט אז די חכמים זענען געווען מסופק וויאזוי דארף אויסהערן די תרועה.


text:
אנאנאס
צו מיינט איר אפשר א רעקלאמע?
אַנאַנאַס (Ananas comosus) איז דער נאמען פון אן עסבארן טראפישן פלאנץ און אויך זיין פרוכט[1] ער שטאַמט פון דרום בראזיל, און פאראגוויי.[2] דאס איז א פיליאריקער פלאנץ וואס וואַקסט הויך 1.0 ביז 1.5 מעטער מיט 30 אדער מער שפיציגע בלעטער לאנג 30 ביז 100 צ"מ, ארום א דיקן שטאַם.
אויף דעם אַנאַנאַס מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה. (כאטש די אנאנאס פלאנצונג האלט אן עטליכע יאר, אבער יעדן ווינטער שטארבט ער ביזן ערד, און יעדן זומער גיט ער ארויס א פרישן שטאם פון די ווארצלען).
אינהאַלט
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווענליך געפינט זיך נישט קיין ווערעם (תולעים) אדער אינסעקטן (שרצים) אין דעם אַנאַנאַס, אויב אבער מען זעט אנצייגינגן אז ס'איז ווערמיג דארף מען עס גרונטליך קאנטארלירן און אפרייניגן פאר דעם ניצן. אין ווינטער תשע"ד איז נתעורר געווארן א פראבלעם אין אמעריקע מיט קליינע אינסעקטן אויף די שאל פון אנאנאס.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אַנאַנאַס איז פון די פרוכט וואס מערסטנס טייל ברענגט מען זיין פון חוץ לארץ, דאך איז פאראן פון דער ראסע קאיען (Cayenne) וועלכע וואקסן אין ארץ ישראל, דערפאר דארף מען נאך פארשן פון וואנען זיי קומען, צי מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם אַנאַנאַס די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון ראש השנה פון דעם זיבעטן יאר, וויבאלד דער אַנאַנאַס האט א דין ווי גרינצייגן (ירקות).
קאנזערווען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאבריקן ווערט פראדוצירט קאנזערווען קאמפאט פון אַנאַנאַס, די פראדוקציע באשטייט אין אלגעמיין פון אויס סארטירן, רייניגן, שיילן און שניידן אויף קלענערע שטיקלעך דעם אַנאַנאַס, צו דעם פרוכט ווערט געווענלעך נאר צוגעגעבן וואסער און צוקער און ווערט פארפאקט אין בלעכענע פושקעס. פון דעסט אונטוועגן איז ראטזאם (ווי ס'איז מעגליך) זיי צו עסן נאר מיט א פארלעסלעכן הכשר, צו וויסן אז ס'איז קאנטראלירט געווארן די אלע האלטבארע ארטיקלען מיט וואס דאס ווערט פארארבייט, ספעציעל אין ארץ ישראל וואו ס'איז פארהאן דער פראבלעם פון מצוות התלויות בארץ.
געטריקנטע פרוכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזויווי אלע אנדערע געטריקנטע פרוכט דארפן זיי קאנטראלירט ווערן פון אינסעקטן, און אויך מיט וואס זיי זענען איינגעשמירט געווארן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
אונטער גליל
דער אונטער גליל איז א ראיאן אין צפון פון ארץ ישראל. זײַנע גרענעצן זענען דער יזרעאל טאל אין דרום, דער ים כנרת און ירדן טאל אין מזרח, דער אויבער גליל אין צפון און דער זבולון טאל און דאס עכו פֿלאכלאנד אין מערב. דער אונטער גליל איז דער דרומדיקער טייל פונעם גליל. ער הייסט "תחתון" ווײַל ער האט נישט אזויפֿיל בערג ווי דער אויבער גליל, און איז טאקע דער נידעריגסטער בארגדיקער ראיאן אין ארץ-ישראל. די שפיצן פון דעם אונטער גליל הייבן זיך ביז 500 מעטער איבערן ים-שפיגל, די העכסטע שפיצן זענען הר כמון (598 מ') אין צפון טייל פונעם אונטער גליל און הר תבור (588 מ') אינעם דרום טייל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אונטער גליל איז אינגאנצן נידעריגע בערג פֿון מזרח צו מערב, מיט עטלעכע ברייטע טאלן אינצווישן, למשל בקעת בית נטופה און בקעת בית הכרם. אין מערב פונעם אונטער גליל געפֿינען זיך נידעריגע בערג (200-300 מ') באדעקט מיט דעמב וועלדער, אין צענטראלן אונטער גליל ווערט דער שטח מער בארגדיק און אין מזרח איז א פֿלאכער באזאלט אין א הייך פֿון 300 מ' איבערן ים-שפיגל.
דער לאנדשאפֿט פונעם אונטער גליל איז ווינציגער דראמאטיש ווי דער אויבער גליל, אבער גרינער, פֿרידלעכער און שטילער.
א שיינער טייל פון די לאנדווירטשאפט פראדוקטן פֿונם לאנד ישראל קומען פֿון דעם אונטער גליל.
די ערד אינעם אונטער גליל איז קרייד, טערע רויזע און באזאלט.
דער אונטער גליל איז אין דעם צפון ישראל דיסטריקט.
דרויסנדיקע פֿארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גליל אינפֿארמאציע (אויף העברעיש)
- אונטער גליל מדריך פֿון ביזנעסן אינעם אונטער גליל.
- מאפע פֿונעם אונטער גליל
- דער אונטער גליל–אלץ וואס איר דארפֿט וויסן


text:
פרידן
פרידן אדער שלום איז די באדייט ווען א מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג מאכט צווישן זיך א פרידענס אפמאך וואס דורך דעם וועלן זיי קענען:
- פירן האנדלס געשעפטן גרינגער.
- אויפהערן פירן מחלוקת און דורכדעם זיך שפארן די געשלעגעריי וואס קומט מיט דעם.
- זיך אונטערנעמען אז מען וועט זיך אננעמען פאר די אנדערע ווען ער וועט האבן א מחלוקת מיט איינעם אנדערש.
שלום נעמט אין זיך אריין מער ווי איין מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא מסכת ברכות אין פרק הרואה, די גמרא זאגט דארט אז עס איז דא דריי סימנים אין א חלום וואס ווייזט אויף שלום, א טייך, א טשייניק, און א פייגל.[פֿעלט אַ מקור]


text:
וויזועלע קונסטן
די וויזועלע קונסטן זענען קונסט פֿארמען וואס זענען בעיקר וויזועל, ווי ארכיטעקטור, דעזיין, ווידעא, מאלעריי, סקולפטור, פאטאגראפיע, פילם-פראדוקציע, צייכענען און קעראמיק. די וויזועלע קונסטן שאפן אביעקטן.
צייכענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – צייכענען
צייכענען איז א מעטאד פון מאכן א בילד, מיט אן אויסקלייב פון געצייג און טעכניקן. מען צייכנט אויף א מיטל מיט דרוקן א געצייג, למשל בלייערס, א פענע מיט טינט, בערשטלעך, וואקסענע קאלירן און קריידלעך. היינט ניצט מען אויך דיגיטאלישע געצייג וואס מאכן נאך. א קינסטלער וואס זיין פאך איז צייכענען הייסט א צייכענער.
אין אוראלט עגיפטן פלעג מען צייכענען מיט טינט אויף פאפירוס. ווען פאפיר איז געווארן גרינגער צו באקומען אינעם 15טן יארהונדערט, האבן די גרויסע מייסטער געניצט צייכענען פון א קונסט פארעם: באטיטשעלי, ראפאעל, מיקעלאנדזשעלא און לעאנארדא דא ווינטשי.


text:
טענעריפע אוידיטאריע
טענעריפֿע אוידיטאריע (שפאניש: Auditorio de Tenerife) איז אַן אָפּערע הויז אין דער שטאָט סאנטא קרוז דע טענעריפע, קאנארישע אינזלען, שפאניע. עס איז געבויט געווארן צווישן 1997 און 2003 און איז געפלאנעוועט געווארן דורך דעם שפּאַנישן אַרכיטעקט סאַנטיאַגאָ קאַלאַטראַוואַ (וואס האט אויך געפלאנעוועט עטלעכע יאָרן שפּעטער די סטרונעס בריק אין ירושלים). דער בנין ווערט גערעכנט א סימבאל פון סיי די שטאָט סאנטא קרוז דע טענעריפע, סיי דעם אינזל טענעריפע און די קאַנאַרישע אינזלען. עס איז אויך געהאלטן איינער פון די וויכטיקסטע בנינים פון הייַנטצייַטיקן ארכיטעקטור אין שפאניע און די וועלט.
קאארדינאטן: 28°27′21.84″N 16°15′4.6″W / 28.4560667, -16.251278


text:
הירשע דוד קאץ
הירשע-דוד כ"ץ (געב' 1956) איז א דיכטער, דענקער, שריפטשטעלער און פארשער, וועמענס ארטיקלען איבער דער אידישער שפראך דערשיינען וועכנטליך אין דער אלגעמיינער זשורנאל. ביז נישט לאנג צוריק פלעגט ער זיך דרוקן אויסשליסליך אין דעם יידישן פארווערטס.
ער לעבט און שאפט אין דער אידישער ווילנע, און פארט כסדר ארום איבער מזרח אייראפע פון אמאל צו פאראייביגן איר זכרון דורך אינטערוויואירן שארית-הפליטה איבערלעבער פון דעם חורבן אייראפע. זיינע ארטיקלען זענען פול מיט אידישע געפילן פאר אהבת ישראל, און אחריות צו לערנען מיט די נייע דורות וואס מיר האבן אמאל פארמאגט[פֿעלט אַ מקור].
ער איז אויפגעוואקסן אין בארא פארק, און על אף וואס ער איז א אידישיסטישער פראפעסער איז ער אנדערשט ווי די אנדערע אידישיסטן פון די ייוו"א קולטור, ווייל ער האט ארויסגעגעבן א בוך וואו ער שרייבט אז די ייוו"א ארטאגראפיע איז נישט די איינציקסטע אויסגעהאלטענע ארטאגראפיע. [1].


text:
26סטן מערץ
דעם 26סטן מערץ איז דער 85סטער טאג פון יאר (86סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 2801 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1812 - שטארקער ערדציטערניש איז גורם אסאך היזק אין קאראקאס, הויפטשטאט פון ווענעזועלע
- 1872 - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.6 אין דער ריכטער סקאלע אין קאליפארניע הרגעט 27 מענטשן
- 1917 - ערשטע וועלט מלחמה: ערשטער קאמף אויף עזה צווישן בריטאניע און דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1971 - דער מזרח ראיאן פון פאקיסטאן פראקלאמירט זיין אפשיידונג פונעם לאנד און שטעלט אויף א נייע מדינה - באנגלאדעש
- 2000 - וולאדימיר פוטין געוויילט פרעזידענט פון רוסלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1913 - פאל ערדאש, מאטעמאטיקער (געש' 1996)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1827 - לודוויג וואן בעטהאווען, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1770)
- 1839 - רבי שלמה זלמן ליפשיץ, מחבר פון "חמדת שלמה", ערשטער הויפט-רב פון ווארשע (געב' 1765)
- 1945 - דייוויד לויד זשארזש, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1863)
- 2001 - שלהבת פאס, ישראלדיקע קינד דערמארדעט פון א שאס
- 2005 - דזשיימס קאלאהאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1912)
פייערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לויט דער יידישער הלכה, זאגט מען ברכת החמה איין מאל צו 28 יאר אום 26סטן מערץ לויטן יוליאנישן קאלענדאר (אין די 20סטן און 21סטן יארהונדערטער קומט דאס אויס דעם
8טן אפריל אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר)
- באנגלאדעש - אומאפהענגיקייט טאג


text:
אנימאציע
אַנימאַציע (פון לאטייניש animatio אנימאטיאָ "נשמה") איז א טעכניק פון מאכן א פילם פון א סך שטייאיקע בילדער. מען שטעלט די בילדער צוזאמען איינס נאך אנאנד, וואס מען שפילט גאנץ גיך צו שאפן אן אילוזיע פון באוועגונג. מערסטע אנימאציעס וועקן געשפילט מיט א גיך פון 24 ביז 60 בילדער יעדע סעקונדע. יעדע בילד ווערט איין ראם פונעם פילם.
מען ניצט אנימאציאס אין קינא, אויף טעלעוויזיע און אויף וועבזייטלעך.
א מענטש וואס מאכט אנימאציעס הייסט אן אַנימאַטאר.
ס'איז פאראן דריי עיקרדיגע וועגן צו באשאפן אן אילוזיע פון א ריר:
- מאלן יעדע ראם
- סטאפ-מוישן: מען מאכט א מאדעל סצענע און ענדערט זי צו שאפן א ניי בילד (ראם)
- עטלעכע קאמפיוטער פראגראמעס וואס זייער אויפגאבע איז העלפן צו באשעפן אנימאציע
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דוד לאנדא
דוד לאנדא א פרומער איד,האט געדינט אלס רעדאקטאר פון דער ליבעראלן ארץ ישראל טאג צייטונג, האָרץ.
געבוירן אין 1947 ביי חרדישע עלטערן, איז ער א לינקער אנטי ציוני איד, פון לאנדאן, וואס האט באקומען א חרדישן חינוך אין באלטימאר ישיבה און איז אויך געגאנגען שטודירן אין קאלעזש.
ער האט געשריבן א פאפולער בוך איבער פרומן לעבנסשטייגער "Piety and power: The World of Jewish Fundamentalism" און דאס האט אים געמאכט אלס קאמענטעטער אויף טעלעוויזיע, ער איז געווען א רעפארטער פארן עקאנימיסט, מעריב און זשערוסאלעם פאסט.
דרויסנדע לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בוך [1]


text:
סאלאדין
סאַלאַדין (אראביש: صلاح الدين يوسف بن ايوب; קורדיש: سهلاحهدین ئهیوبی) (1138 - 1193) איז געווען דער גרינדער פון דער אַיובישער דינאסטיע אין עגיפטן און סיריע. ער האט געפירט גרויסע מלחמות און האט צוריקגענומען פאלעסטינע אונטער איסלאמישער הערשאפט פון די קרייצפארער.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאלאדין איז געבוירן אין טיקריט (היינט אין איראק) אויפן חידקל טייך אין א קורדישער משפחה. צען יאר האט ער שטודירט אין דמשק ביי נור אדין. אין 1169 האט מען אים באשטימט ממלא מקום פון זיין פעטער אלס וויזיר. אין דעם אמט האט ער געפירט דעם קאמף קעגן די פאטימידן וואס האבן געהערשט אין עגיפטן און קעגן אמאלריק דער ערשטער, דער קרייצפארער קעניג פון ירושלים.


text:
עלקוש
עלקוש אדער עלקיש (פויליש: Olkusz אלקוש; רוסיש: Oлkyш) איז א שטאט אין דרום פוילן, 34 ק"מ דרום-מערב פון קראקע און 30 ק"מ מזרח פון בענדין. עס באדעקט א שטח פון 25.6 קוואדראט ק"מ. אין 2006 האט עלקוש געהאט 37,552 איינוואוינער. עלקוש איז די הויפטשטאט פונעם עלקושער דיסטריקט.
די גרעסטע אינדוסטריע אין אזשאראוו איז א צעמענט פאבריק.
גריצע געפינט זיך ביים באבא טייך, אויף דער ווארשע-קראקע שאסיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1900 האבן געוואוינט אין עלקוש 1,835 יידן.[1]
אין 1926 זענען א דריטל פון די מיטגלידער אינעם שטאטראט געווען יידן. פאר דער חורבן אייראפע האבן געוואוינט אין עלקוש אומגעפער 2,500 יידן, א פערטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט.
אין 1942 האט מען פארטריבן די יידן פון עלקוש צו זייער טויט אין אוישוויץ.


text:
העלסינקי
העלסינקי (פֿיניש: Helsinki; שוועדיש: Helsingfors) איז די הויפטשטאט פון פינלאנד, און אויך די גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 568,146 (31סטן אקטאבער 2007). העלסינקי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם איינגאס פון פינלאנד. קעגן איבער איז די שטאט טאלין.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שוועדישע מלך גוסטאוו וואסא האט געגרינדעט העלסינגפארס (אזוי הייסט די שטאט אויף שוועדיש) אין 1550. ווען רוסלאנד האט איינגענומען פינלאנד פון שוועדן זיי האבן אנטוויקלט די שטאט העלסינקי און געמאכט זי די הויפטשטאט פון דעם פראווינץ פון פינלאנד.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון העלסינקי כמעט אלע רעדן פיניש, אבער 6.1% רעדן שוועדיש. 9.6% רעדן אלס מוטערשפראך נישט פיניש און נישט שוועדיש. 6.4% זענען אויסלענדישע בירגער.
פערזענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בייַ טראַנספּאָש מיר שטאָלצירן זיך אין אונדזער הויך קאָודינג סטאַנדאַרדס, דעם מיטל אַז מיר האָבן ניט באַגז אין אונדזער סאָפטווער. יאָ, איר האָבן געהערט דעם רעכט, נול באַגז געפונען. אָבער – עס איז אַ קליין פּראָבלעם, אנדערע מענטשן זענען נישט ווי אונדז און זיי פאקטיש טאָן האָבן באַגז אין זייער קאָודז. אַזוי אויב איר אינסטאַלירן טראַנספּאָש און עפּעס איז ניט ארבעטן ריכטיק, עס איז מיסטאָמע אַ זשוק אין וואָרדפּרעסס, אָדער אַ זשוק אין די טעמע איר זענט איר ניצן, אָדער אַ קאָנפליקט מיט אנדערן פּלוגין, אָדער דזשקווערי געמאכט עטלעכע באַלאַגאַן, אָדער איר זענט נאָך ניצן Internet Explorer 2 אָדער דעם איז עפּעס שייַכות צו דיין מוטער, אָדער איר מוטער, אָדער איר באָבע, אָדער דער ערשטער צעל אַז איז אלץ באשאפן. עס איז קיינמאָל אונדז! קיינמאָל טאָמיד!
אויב עפּעס איז ניט ארבעטן און איר באַריכט עס צו אונדז, מיר מיד געפֿינען עמעצער אַנדערש צו באַשולדיקן, און א מאל, ווען אין גוט געמיט, מיר פאקטיש קאָד עפּעס צו ויסמייַדן די אנדערע מענטשן באַגז.
דעם מעלדונג איז איינער פון די ריליסיז, דער בלויז נייַ שטריך איז די פיייקייַט צו שטעלן באַמערקן שפּראַכן אין דער פאַרוואַלטונג צובינד (אויב עמעצער אַרייַנגעשיקט אין שפּאַניש בשעת פאקטיש בראַוזינג דיין פּלאַץ אין ענגליש אָדער וויצע פסוק) .
די מנוחה פון דעם מעלדונג איז:
- געבן לעבן מענטשלעך איבערזעצונגען באַקאַפּ דורך פעליקייַט
- רשימות פון שפּראַכן געניצט אין דזשאַוואַסקריפּט זענען פאַרפעסטיקט און מער ליינעוודיק
- ימפּראָוועד לאָודינג פֿאַר באַקענד דזשאַוואַסקריפּץ
- שטיצן די , סימבאָל אין פּאַרסינג (זייַן ניט אַ קאָמע, טאַקע!)
- רעינטראָדוסע קאָרס שטיצן אין אונדזער יידזשאַקס (קרייַז אָריגין אַדזשאַקס)
- פרובירט צו מאַכן זיכער לאַזילאָאַדער לאָודז אין די ריכטיק קאָנטעקסט
- פאַרריכטן חשבון פון פּעקל איבערזעצונג נומער צו ויסמייַדן איבערזעצונגען צו גרויס פֿאַר Google
- פאַרריכטן ווען צוויי דזשקוועריוי ווערסיעס זענען אַרייַנגערעכנט, דער הויפּט פֿאַר וואָרדפּרעסס 3.2.קס
- פאַרפעסטיקט ווידזשיט צו באַזייַטיקן [שפּראַך] וואָס איז וואָגן ווי שוין דורך פיליפוס טראַורינג
- פאַרריכטן צעבראכן זייטלעך פֿאַר ניצערס ניצן די ווידזשיט פֿונקציע גלייַך


text:
עמוד ענן אפעראציע
די עמוד ענן אפּעראציע איז א צה"ל מיליטערישע אפּעראציע, וואס האט אנגעהויבן דעם 14טן נאוועמבער 2012 אין ענטפער צו די עסקאַלירונג אינעם עזה שטרייף.
די אָפּעראציע האט אנגעהויבן נאך א זיכערהייט פארערגערונג אין דעם עזה שטרייף געגנט די פֿריִערדיקע וואך, אַריינגערעכנט פירינג ראקעטן אין די עזה געגנט, פירינג אַ קארנעט אנטי-טאנק מיסאל אויף א מיליטעריש פּאטראל דזשיפּ, בלאַסטינג א טונעל צווישן דעם עזה פאס, בשעת וואָס דער אַלט גאַזאַן יינגל איז געהרגעט וועגן 13, און די צה"ל באמבס "פֿאר אין די עזה פאס, וואָס געפירט די דעטס פון זיבן פּאלעסטינער. דער באשלוס אויף די אפּעראציע געפאלן צו ניינטער באגעגעניש פון די פארום דעם 13טן נאוועמבער. קיין באשלוס איז געמאכט ציבור אין סדר צו טיינען בעסאדיקייט און צו האלטן דעם עלעמענט פון איבערראשן כעדליינז באוויליקט ארטיקלען וואס גערעדט וועגן דעם סוף פון אַ קיילעכיק פון קאמבאט, און בלויז גענעראל סטייטמאנץ וועגן דער צוקונפט ענטפער דורך פארטיידיקונגס מיניסטער אהוד ברק און מיניסטער בעני נעמען. אויף דעם מאָרגן פון די עפן אָפּעראַציע געגאנגען באַראַק און פרעמיער מיניסטער בנימין נתניהו אויף אַ רייַזע פון רמת הגולן, און עס געגעבן דעם אָנזאָג אַז די אַרויסגעבן פון סיריאַן רעכענען איז שטייענדיק בייַ די שפּיץ פון די אַגענדאַ, און נישט פירינג פון דעם עזה פאס אַרויסגעבן.
אינהאַלט
גאנג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ערשטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווייטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פערטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פינפטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעקסטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיבעטער טאג פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער פרי פונעם זיבעטן טאג זענען געווען שווערע ראקעטן שאסן אויף א הינטערגרונט פונעם משא ומתן וועגן א פייער-אפשטעל. צה"ל האט ווייטער אטאקירט טעראר צילן אינעם עזה פאס, כולל ראקעטן אפשיקערס און טונעלן, און האט אויך אנגעגריפן 11 שיקונג גרופעס.[1]. נאכמיטאג (אומגעפער 17:00) זענען 13 טעראריסטן געהרגעט געווארן פון צה"ל אטאקעס. ביזן זיבעטן טאג פון דער אפעראציע זענען געפאלן אין דער טעריטאריע פון ישראל עטלעכע 670 ראקעטן, און צה"ל האט אטאקירט עטלעכע 1,500 צילן אינעם עזה פאס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ IDF: Latest strikes in Gaza hit 11 terrorist cells. Jerusalem Post. דערגרייכט דעם November 20, 2012.


text:
רעליגיע
רעליגיע איז אן ארגאניזירטער גלויבונג פון א גרופע מענטשן וואס גלויבן אין גייסטלעכע באגריפן, ווי אין גאט, תחיית המתים, עולם הבא, מלאכים און עולמות עליונים, און דאס אז די גייסטליכער באגריף קען רעדן צו מענטשן א.א.וו.
אין דעמאקראטישע מדינות האט יעדער בירגער אַ רעכט צו זיך באלאנגען צו א סײַ װאָסערע רעליגיע אדער זיין פֿרײַ פון רעליגיע. דאס ווערט גערעכנט איינעם פון די גרונטיקע מענטשן רעכט. אבער אין טייל לענדער מוז מען האלטן די אפיציעלע רעליגיע און נישט קיין אנדערע.
אנדערע האלטן אז אין דער היינטיקער וועלט זענען פאראן בערך צען טויזנט פארשידענע רעליגיעס (וואס רוב פון זיי האבן זיך אנטוויקלט אין די לעצטע צוויי הונדערט יאר) און זיי האבן אומגעפער פינף מיליארד אנהענגער. די גרעסטע רעליגיעס זענען קריסטנטום מיט 2.1 מיליארד אנהענגער, איסלאם מיט 1.5 מיליארד אנהענגער[1], און הינדואיזם מיט א ביסל מער ווי א מיליארד אנהענגער. כאטש יעדע רעליגיע האלט פון אנדערע פרינציפן פון אמונה און אויפפירן, און זענען ריוואלן איינס מיט אנאנד, וואס זיי האבן געמיינזאם איז מער ווי וואס צעשיידט זיי.
א ליסטע פון רעליגיעס:
טעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס געט א ציל אין לעבן.
- עס האלט זיכער דעם מענטש אין זיינע ספיקות.
- ווייל אזוי איז מען געבוירן בלייבט מען דערמיט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אנדערט האלב מיליארד מוסולמענער. און אין דעם וועבזייטל מיליארד 570 מיליאן


text:
טוריזם
טוריזום איז מאַכן רײַזעס אָדער נסיעות פאר פארוויילונג און לוקסוס צילן.
עס איז כולל די גאנצע אינדוסטריע און אויך די רעגירונגס אויפגאבע וואס פארנעמט זיך צוצישטעלן די סערוויסעס פאר אלע רײַזעס און וואקאציעס אדער אויספלוגן עקאנאמיע, ווי פארקס, האטעלן, לופטליניעס און אזוי ווייטער.
טוריסטן הייסן די מענשטן וואס ווייל אין אנדער לאנד אדער סביבה פון זייער געוועניליכע היים, פאר ביזנעס אדער הנאהדיגע צילן פאר א לענגערע צייט אפשניט.
טוריזם ווערט מער און מער פאפולער איבער זיבן הונדערט מיליאן מענשטן ווערן געשאצט וואס באנוצען זיך מיט דעם דורך די וועלט.
פארשידענע לענדער זענען מער אנגעוויזן אויף די טוריזם אינדאסטריע צו עקזעסטירן, ווי למשל ארץ ישראל מאכט א גרויס טייל פון איר בודזשעט פון רעליגיעזע באזוכער וואס ווילן בייוואונען און טורן די הייליגע לאנד פאר רוב רעליגיעס.


text:
אדם סמיט
אדם סמיט (ענגליש: Adam Smith; 5טן יוני 1723 – 17טן יולי 1790) איז געווען א שאטישער פילאסאף און עקאנאמיסט. מ'האלט אים פאר דער גרינדער פון מאדערנער עקאנאמיק און קאפיטאליזם. זיין בוך "די רייכקייט פון פעלקער" פון 1776 אנטהאלט זיינע חשובסטע געדאנקען אין דעם געביט פון עקאנאמיק. ער איז געווען פון די פירנדיקע מענטשן פון אויפגעקלערטקייט אין שאטלאנד.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אדם סמיט איז געווען דער זון פון א שטייער באאמטער אין קערקאדי (Kirkcaldy), פייף, סקאטלאנד. גענוי ווען ער איז געבוירן ווייסט מען נישט, אבער בערך אין 1723. ביי די פיר יאר אלט האבן א באנדע ציגיינער אים געכאפט; זיין פעטער האט אים געראטעוועט אין צוריקגעברענט צו זיין מוטער. אין דעם פארט פון קערקאדי האט סמיט געזען דעם הלוך ילך פון האנדל.


text:
קענזעס
קענזעס איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט נארד צענטראל. זיין הויפטשטאט איז טאפעקע.
אזוי ווי אנדער שטאטן אין דעם שטח פון אמעריקע, איז קענזעס א גרויסער פראדוצירער פון ווייץ און אנדערע תבואות, און פראדוצירט א פינפטל פון גאר די ווייץ וואס וואקסט אין די פאראייניקטע שטאטן.[1] אחוץ ווייץ פראדוצירט קענזעס גרויסע קוואנטיטען פון סארגע, זומער קארטאפל און זונרויזן,[2] אנדערע אינדוסטריעס אין קענזעס זענען אוויאציע און קאמוניקאציעס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ FAQ. Kansas Department of Agriculture. דערגרייכט דעם 3טן יאנואר, 2011.
- ↑ Kansas Agricultural Statistics. Kansas Department of Agriculture. דערגרייכט דעם 16טן יאנואר, 2011.


text:
1918
1918 איז דאס 18טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1918 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - זומער זייגער איינגעפירט אין די פאראייניקטע שטאטן צום ערשטן מאל
- 26סטן מיי - גרוזיע פראקלאמירט די דעמאקראטישע רעפובליק פון גרוזיע, וואס האט זיך געהאלטן ביז 1921
- 28סטן מיי - ארמעניע און אזערביידזשאן פראקלאמירן זייער זעלבשטענדיקייט
- 28סטן אקטאבער - טשעכאסלאוואקיי באקומט זעלבשטענדיקייט פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע
- 6טן נאוועמבער - די צווייטע פוילישע רעפובליק פראקלאמירט אין פוילן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מיי - ריטשארד פיינמאן, אמעריקאנער פיזיקער (געש' 1988)
- 18טן יולי - נעלסאן מאנדעלע, פרעזידענט פון דרום אפריקע (געש' 2013)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מערץ - קלאד דעביוסי, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געב' 1862)
- 30סטן יולי - הרב חיים סאלאווייטשיק, בריסקער רב און פיאנער פון דעם "בריסקער" מהלך אין לערנען (געב' 1853)


text:
אפרים מירוויס
הרב אפרים מירוויס (ענגליש: Ephraim Mirvis; געב' 1956) איז א בריטישער רב, וואס מ'האט געוויילט צו דינען ווי דער נעקסטער הויפט רב פון בריטאניע, אנהייבנדיק אין תשע"ד.
לעבנסגעשיכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מירוויס איז געבוירן געווארן אין קאפשטאט, דרום אפריקע אין 1956. אין 1973 האט ער אימיגרירט אין ישראל, וואו ער האט געלערנט אין דער כרם ביבנה ישיבה (1973-1976) און אין הר עציון ישיבה (1976-1978). פון 1978 ביז 1980 האט ער געלערנט אין מכון אריאל, וואו ער האט באקומען היתר הוראה. ער האט אויך שטודירט פאר א דיפלאם אין בילדונג און תנ"כיש העברעיש פונעם אוניווערסיטעט פון דרום אפריקע. אויך האט ער קבלה ווי א שוחט און מוהל.
ער וואוינט מיט זיין משפחה אין פינטשלי, לאנדאנער בארא פון בארנעט.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1982 האט מען אים באשטימט רב אין איינער פון די קהילות אין דובלין, אירלאנד, און אין 1985 איז ער געווארן הויפט רב פון אירלאנד. צווישן די יארן 1985–1992 איז ער אויך געווען פרעזידענט פון דעם קאנסיליום פון קריסטן און יידן (Council of Christians and Jews) אין אירלאנד.
זייט 1992 איז ער דער ערשטער רב פון דער פינטשלי שול.
אין דעצעמבער 2012 האט די ק"ק כנסת ישראל אויסגערופן זיין באשטימונג צום אמט פון הויפט רב פון בריטאניע, אנהייבנדיק פון תשע"ד.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קובי נחשוני, הוד רבנותו: רב ראשי חדש לממלכה המאוחדת, ביי ynet, 18טן דעצעמבער 2012 (אויף העברעיש)


text:
קאריץ
קאריץ אדער קארעץ (אוקראיניש: Kopeцb; פויליש: Korzec) איז א שטאט אין אוקראינע און דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם קאריצער ראיאן (Kopeцkий paйoH), ראוונער אבלאסט. די שטאט ליגט אויפן ברעג פונעם קארטשיק טייך, 66 קילאמעטער מזרח פון ראוונע. אין 2001 האט די שטאט געהאט 8,446 איינוואוינער.
די שטאט איז געגרינדעט אין 1150. קארעץ האט געהערט צו דער אדעלער משפחה קארעצקי זייט דער צעטיילונג פון וואהלין.
אין דער צווייטער העלפט פונעם 18טן יארהונדערט האט געוואוינט אין קאריץ של הרב פנחס שפירא, א תלמיד פונעם מעזריטשער מגיד.
די ערשטע דרוקעריי געגרינדעט אין קארעץ איז געווען א דרוקעריי פאר יידישע ספרים. זי איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1776 דורך הרב צבי הירש און זיין איידעם שמואל סג"ל. די דרוקעריי האט געארבעט ביז 1781 און האט געדרוקט 20 ספרים.
די שטאט האט געהאט א גרויסע יידישע געמיינדע. פאר דער חורבן אייראפע האבן געוואוינט אין קאריץ מער ווי 6,000 יידן. אין מיי 1942 האט מען אויפגעשטעלט א געטא אין דער שטאט. א טאג שפעטער האט מען געמערדעט צוויי טויזנט יידן אין קארעץ. אין סעפטעמבער 1942 האבן די נאציס ליקווידירט די געטא.


text:
כסלו
כסלו איז דער ניינטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער דריטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך נאכדעם וואס ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), קען כסלו זיין אמאל א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און אמאל א פארקערצטער חודש (חסר), א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש כסלו איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון חשוון, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון כסלו, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון כסלו. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: חשוון.
דער ערשטער טאג פון חודש כסלו קען אויספאלן זעקס טעג פון דער וואך: (א ב ג ד ה ו) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, פרייטיק.[4]
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש כסלו גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) וירא יושב הארץ הכנעני[5] (בראשית נ. יא.).
דער מזל פון כסלו ווערט אנגערופן קשת.[6]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ח ה"ו ה"ז
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים חשוון כסלו פ"א ס"ג
- ↑ ספר יצירה פ"ה


text:
אטאמקערן
אטאמקערן אדער אַטאָמישער יאָדער איז דער מיטלסטער געדיכטער טייל פון דעם אטאם. עס באשטייט פון נייטראנען און פראטאנען. עס איז פיל קלענער ווי דער אטאם, נישט מער ווי 1/10000, אבער עס אנטהאלט 99.9% פון דעם אטאמ'ס מאסע, און עס האט נישט קיין עלעקטראנען.
טייל אטאמקערנס זענען נישט סטאביל, און זיי צעפאלן ראדיאאקטיוו אין קלענערע טיילן און לאזן אויס שטראלונג. דער פראצעס קען זיין נאטירלעך אדער דער פראדוקט פון א יאדער-שפאלטונג. די שטראלונג וואס קומט קען זיין איינע פון די פאלגנדע:
- אלפא שטראלונג וואס איז א פאזיטיווע שטראלונג פון א העליום קערן צאמגעשטעלט פון צוויי פראטאנען און צוויי נייטראנען.
- בעטא שטראלונג וואס איז אן עלעקטראן אדער א פאזיטראן.
- גאמא שטראלונג וואס איז עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג.


text:
פערזאן
פערזאן מיינט יעדן אינידווידואלן מענטש ווען מען באציעט זיך צו זיין אידענטיטעט און זיינע מעשים. אדער אפילו דער מענטש באציעט זיך איבער זיך זעלבסט איז דאס פערזענליך און דאס דארף נישט יענעם, ווייל דאס איז פריוואטקייט און יעדער פערזאהן איז בארעכטיגט צו פריוואטקייט.
איינער וואס איז א גרויסער תלמיד חכם אדער גאון אדער עושר רופט מען אן א פערזענלעכקייט ווייל זיין פערזאנע רופט ארויס אסאך חשיבות ביים פובליק
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דאס נישט דא קיין ספעציעל רעכטן. אבער עס איז זייער א שטארקער יסוד ביי די בעלי מוסר ווייל די תורה זאגט אונז אז יעדער מענטש איז באשאפן מיט די געשטאלט פון הקב"ה און אויב מען שטודירט נישט וויאזוי צו אומגיין מיט אנדערע פערזאנען, איז דאס א זיכערקייט אז מען קען נישט קענען וויאזוי אומציגיין מיטן באשפער ווייל א אנדער פערזאהן איז א פאקט אז ער לעבט מיט אונז, און איז נישט בלויז א קאנצעפט.


text:
טשארלס דארווין
טשאַרלס דאַרװין (ענגליש: Charles Darwin; 12טן פעברואר 1809 - 19טן אפריל 1882), איז געװען אַ בריטישער וויסנשאפטלער. ער איז דער דערפֿינדער פֿון דער עװאָלוציע טעאָריע דורך נאטירלעכע סעלעקציע, װאָס ער האָט ערשט באַשריבן אין זײַן בוך "װעגן דער אנטשטייוּנג פֿון זגאַלן" (ענגליש: On the Origin of Species) אין 1859.
זײַן טעאָריע האָט אַרױסגערופֿן אַ גרױסע כװאַליע פֿון דיסקוסיעס, װאָס װערן ממשך געװען ביז הײַנטיקן טאָג, און איז געװען זײער אַ װיכטיקער שריט אין דער געשיכטע פֿון אַלע ביאָלאָגישע לימודים.
ביאָגראַפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יונגער טשאַרלס האָט געשטרעבט זיך צו באַהעפֿטן אין רעליגיע און װערן אַ גלח. אַ סך יאָרן האָט ער געטראַכטעט װעגן דעם גאָט און צום סוף האָט ער אָנטוישט אין זײַן גלױבן און געװאָרן אַן אפיקורס. הגם ער האָט געלײקנט אז ער איז אן אטעאיסט האָט ער קלאָר מודה געווען אז ער איז אן אגנאָסטיק. זײַנע װיסנשאפשׂטלעכע באַאָבאַכטונגען װעגן "אומפֿולקומקײטן" פֿון דער נאַטור בשעת און דער טױט פֿון זײַן טאָכטער האָבן געשפּילט די װיכטיקסטע ראָלעס פֿאַר אַנטװיקלונג פֿון זײַנע גלױבן.
ער איז געפאָרן צו א געוויסן געגנט אין בראזיל לעבן דעם אמאזאָנאס, וואס הייסט גאלאפאגאָס, ווײַל דאָרטן איז פאראן דער מערסטער און גרעסטער אויסוואל פון אלע מינים באשעפענישן. דאָרטן האָט ער באאָבאכטעט און ווײַטער דערלערנט אז גאָט איז נישט אזא גוטער, ווי ער האָט פריער געהאלטן. און עס איז דאָ א סאך רציחה און בלוט–פארגיסונג אין דעם באשעפעניש.
זײַנע װיסנשאַפֿטלעכע פֿאָרשונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געװען אַ באַרימטער ספּעציאַליסט אין סיסטעמאַטיק פֿון די זיציקע קרעבסן Cirripedia (ים-אײכלען).


text:
סלאנים (הויף)
דער סלאנימער הויף איז א חסידות וואס שטאמט פון דער שטאט סלאנים, אין מערב בעלארוס. די שושלת פון סלאנימער רבי'ס ציט זיך שוין לענגער ווי 150 יאר. סלאנים לייגט א דגש אויף אמונה און ענווה.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ה'תרי"ח (1858), נאך דער פטירה פון רבי משה פון קאברין (כ"ט אייר ה'תרי"ח), האט א גרויסער טייל פון זיינע חסידים מקבל געווען אויף זיך די הנהגה פון זיין תלמיד רבי אברהם וויינבערג (דער ערשטער) (1804-1883) וואס האט געוואוינט אין סלאנים, אזוי האט אנגעהויבן דער סלאנימער הויף. דער ערשטער סלאנימער רבי איז באוואוסט נאכן נאמען פון זיין ספר יסוד העבודה וואס באהאנדלט די יסודות פון חסידות. ער איז נפטר געווארן י"א חשוון ה'תרמ"ד (1883).
נאך זיין פטירה האט זיין אייניקל (א זון פון זיין בן יחיד, רבי יחיאל מיכל אהרן) רבי שמואל וויינבערג, דער דברי שמואל, באקאנט אלס "דער פאטער", איבערגענומען די רביסטעווע. ער האט אוועקגעשטעלט די יסודות אויף וואס מ'האט שפעטער אויפגעשטעלט אגודת ישראל. ער האט געדינט אלס רבי 32 יאר ביז זיין פטירה י"ט שבט ה'תרע"ו (1916) אין ווארשע.
נאך רבי שמואל'ס פטירה זענען זיינע צווי זין געווארן רביס. זיין בכור רבי ישכר לייב וויינבערג האט איבערגענומען די רביסטעווע אין סלאנים; ער איז נפטר געווארן כ"ח ניסן אין יאר ה'תרפ"ח (1928), (זיין נאכפאלגער איז געווען זיין זון רבי אברהם יהושע העשיל וויינבערג וואס איז ארויף אין ארץ ישראל אין יאר ה'תרצ"ה (1935) וואו ער האט זיך באזעצט אין תל אביב). דער יונגערער זון , רבי אברהם וויינבערג (דער צווייטער), מחבר פון בית אברהם, האט געצויגן קיין ביאליסטאק וואו ער געפירט אלס סלאנימער רבי; שפעטער האט ער געפירט אין באראנאוויטש. ער האט אויפגעשטעלט דארטן א גרויסן צענטער פון חסידות און די תורת חסד ישיבה. רבי אברהם וויינבערג איז נפטר געווארן אין סלאנים א' אייר ה'תרצ"ג (1933).
ווען דער צוויטער רבי אברהם וויינבערג איז נפטר גיווארן, האט ער איבער גילאזט איין זון, רבי שלמה דוד יהושע, וואס איז נאך גיווען א בחור. מיט דעם האבן די חסידים אים אן גינומען אויף א רבי, און ער האט געפירט די הויף ביז ווען ער איז גיהרגעט גיווארן ביי די לאגער אום ו' מרחשון ה'תש"ד.
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, ווען רוב סלאנימער חסידים וואס האבן גיוואוינט אין חו"ל זענען גיהרגעט גיווארן, האבן די חסידים פון ארץ ישראל אן גינומען פאר א רבי'ן מרדכי חיים קאסטילניץ, וואס איז באוואוסט אלס "ר' מאטל" אדער "ר' מאטל דיין"). רבי מרדכי חיים האט נישט גיוואלט זיין א רבי, אבער פאקטיש האט ער געפירט די הויף און אים גיבויט איבער נייע אין ארץ ישראל.
רבי מאטל איז נפטר גיווארן י"ד טבת ה'תשי"ד, און רבי אברהם וויינברג (דער דריטער), מחבר פון "ברכת אברהם", האט אנגיהויבן פירן די הויף. 27 יאר האט ער געפיהרט, און אין די יארן העט ער גיבויט די הויף. ער איז גיווען א חבר פון דער מועצת גדולי התורה, און גיווען בקשר מיט אלע גדולי הדור פון זיין צייט.
אין דער צייט וואס דער ברכת אברהם האט געפירט, איז גיווארן א מחלוקת צוווישן די חסידים, ביז א טייל פון זיי האבן האן גינומען פאר א רבי'ן זיין איידעם רבי שלום נח בערעזאווסקי, דער "נתיבות שלום". א חודש שפעטער איז דער שווער נפטר גיווארן, אין י"ב סיון תשמ"א, און דער הויף האט זיך צוטיילט לויט די גוטסהייסונג פונעם ברכת אברהם. א טייל זיינען גיבליבן באגלייבט פאר דעם "נתיבות שלום", און זיי זענען באוואוסט אלס די ווייסע סלאנימער, און א טייל האבן אנגענומען פאר א רבי'ן רבי אברהם וויינברג (דער פערטער), און זיי זענען באוואוסט אלס די שווארצע סלאנימער.


text:
1925
1925 איז דאס 25סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1925 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן יאנואר - אלבאניע רופט זיך אויס א רעפובליק
- 13טן מערץ - דער אמעריקאנער שטאַט טענעסי פארבאט לערנען עוואלוציע טעאריע אין שולעס
- 8טן אפריל - יידן בענטשן ברכת החמה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן יאנואר - הרב שלמה קארליבאך (נפטר אין 1995)
- 31סטן יאנואר - יגאל תלמי, ישראלדיקער פיזיקער
- 6טן אפריל - העלגא דען, יידיש-האלאנדיש מיידל, וואס איר לעצטע טעג אונטער דער נאצישער הערשאפט האט זי באשריבן אין איר זשורנאל (דערמארדעט 1943)
- 14טן מיי - יובל נאמן, ישראלישער פיזיקער און פאליטיקער (נפטר 2006)
- 2טן יולי - פאטריס לומומבא, פרעמיער מיניסטער פון דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא (געש' 1961)
- 24סטן נאוועמבער - וויליאם באקלי, אמעריקאנער שרייבער
- 27סטן דעצעמבער - משה ארענס, פארטיידיקונגס מיניסטער אין ישראל
- יהושע לעדערבערג, יידישער-אמריקאנער ביאלאג, נאבעל פריז געווינער פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געש' 2008)
- דוד אלעזר, דער ניינטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געש' 1976)
- פאל פאט, הערשער פון קאמבאדיע וואס האט געהרגעט מיליאנען פון זיין פאלק (געש' 1998)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מערץ - סון יאט סען, ערשטער פרעזידענט פון דער כינעזישער רעפובליק (געב' 1886)
- 22סטן יוני - פעליקס קליין, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1849)


text:
פאל-שירעם בריגאדיע
די ישראלדיקע פאל-שירעם בריגאדע, געגרינדעט אין 1955, איז צאמגעשמאלצן געווארן, פונעם 101טן איינהייט פון אריק שרון, און אנדערע רעגימענטן.
זיי האבן טיילגענומען אין אלע מלחמות, וואס זענען אריבער אויף ישראל, אבער בלויז איינמאל אלס פאראשוטיסטן, אין דער סיני מלחמה, ווען זיי האבן איינגענומען דעם מיטלע פאס אינעם סיני האלבאינדזל, היינט ווערן זיי פארעכנט אלס געהעריגע פוסגייער סאלדאטן.
צו ווערן א זעלנער אינעם בריגאדע, מוז מען דורכגיין א פיזישע טעסט, פאר צוויי טעג פון אינטענסיווע לויפן, און אנדערע אקטיוויטעטן.
די בריגאדע גייט אין רויט ברוינע שיך, א רויטן בערעט, און מיט א פאסיק אויפן העמד, און אנדערש ווי אלע זעלנער, דאס העמד אינדרויסן, און זייער סימן, א שלאנג מיט פליגל.


text:
בראנדז עפאכע
די בראנז עפאכע צייכנט אפ די עפאכע אין וועלכע כלים געמאכט פון קופער און בראנדז זענען גענוצט געווארן. כראנאלאגיש, שטייט די עפאכע צווישן דער שטיין עפאכע און דער אייזן עפאכע. בשעת די שטיין עפאכע האבן מענטשן נאך נישט געוואוסט וויאזוי ארויסצונעמען מעטאל און אנדערע מינעראלן פון די שטיין און וועלכע עס געפונט זיך. די בראנדז עפאכע צייכנט אפ די תקופה אין וועלכע מענשטן האבן אויסגעטראפן די טעכניק וויאזוי ארויסצונעמען די מעטאלן און שמעלצן ארץ. די אייזן עפאכע צייכנט אפ די תקופה ווען מען האט שוין געהאט די טעכניק אינגאנצן אויסגעארבייט צו שמעלצן אייזן ארץ און מען האט געמאכט כלים און געווער סיי פון שטיין און סיי פון די מעטאלן. דער סדר פון די דריי עפאכעס איז דער אנהייב פון דער היסטאריע פון טעכנאלאגיע.
עס איז נישט קלאר ווען פונקטליך די בראנדז עפאכע הייבט זיך אן אדער ענדיגט זיך, צוליב דעם וואס מענטשן האבן דאן נישט געקענט שרייבן און דעריבער נישט איבערגעלאזט קיין געשריבענע רעקארדס. אלעס וואס מיר ווייסן היינט וועגן די עפאכע איז נאר פון ארכעאלאגיע. אזוי אויך, אין יעדער געגנט האט זיך די עפאכע אנגעהויבן און געענדיגט אין אנדערע תקופות, און ווען אין געוויסע פלעצער און די וועלט איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז אין אנדערע פלעצער נאך געווען צוריקגעשטאנען.


text:
1903
1903 איז דאס דריטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1903 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן מערץ - די רייט ברידער בעטן א פאטנט פאר זייער ערפינדונג, דער עראפלאן
- 6טן אפריל - אנגעהויבן די קעשענעווער שחיטה
- 3טן נאוועמבער - פאנאמא ווערט אומאפהענגיק פון קאלאמביע
- 17טן דעצעמבער - די רייט ברידער פליען צום ערשטן מאל אין אן עראפלאן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן יולי - אלעק דאגלעס-היום, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1995)
- 7טן נאוועמבער - קאנראד לארענץ, עסטרייכער פארשער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע (געש' 1989)


text:
איוואן פאוולאוו
איװאַן פּאַװלאָװ (14טן סעפטעמבער, 1849 - 27סטן פעברואר, 1936 ; (ה'תר"י - ה'תרצ"ו)) איז געווען א רוסישער וויסנשאפטלער און פיזיאלאג.
אינעם יאר 1904 האט ער זוכה געווען צו אַן אלוועלטלעכער אנערקענונג ווען ער האט באקומען דעם נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און רפואה אויף זיין ארבעט אין די פארדייונג סיסטעם פארשונגען, וואס במשך די פארשונגען האט ער אנטפלעגט און געגרינדעט דעם באגריף קלאסישער איינגעתנאי, ווען דאן האט דער אויפפירונג שטרעמונג (וואס דאס "קלאסישער איינגעתנאי" איז א חלק פון דעם) איז געווען דער עיקרדיקער פסיכאלאגישער גאנג אין די 1920ער.


text:
13טן אויגוסט
דעם 13טן אויגוסט איז דער 225סטער טאג פון יאר (226סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 140 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - יידן פארטריבן פון שפאניע
- 1940 - דער קאמף פון בריטאניע הייבט אן מיט א מאסיווער אטאקע פון דער לופטוואפע
- 1960 - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבסשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 1961 - מזרח דייטשלאנד שליסט דעם גרענעץ צווישן מזרח און מערב בערלין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1819 - דזשארדזש סטויקס, ענגלישער פיזיקער און מאטעמאטיקער (געש' 1903)
- 1926 - פידעל קאסטרא, פירער פון קובא
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1910 - פלארענס נייטינגייל, פיאנערין פון דעם פאך פון דער מאדערנער שוועסטעריי (געב' 1820)


text:
משה סופר
רבי משה סופר זצ"ל (ז' תשרי ה'תקכ"ג - כ"ה תשרי ה'ת"ר) (1762 - 1839), רב אין פרעשבורג, באקאנט אלס דער חת"ם סופר. דער נאמען חת"ם סופר קומט פון די ראשי תיבות פון חדושי תורת משה סופר, און איז דער נאמען פון די ספרים וואס רבי משה סופר האט פארפאסט, און דער נאמען מיט וועלכען ער איז באקאנט היינט צוטאג אויף דער וועלט.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי משה איז געבוירן אין פראנקפורט אם מיין, ערב שבת נאענט צו קבלת שבת, ז' תשרי ה'תקכ"ג, צו זיין פאטער הרב שמואל סופר א זון פון הרב משה סופר, אן אייניקל פון רבי שמעון פראנקפורטער, דער ילקוט שמעוני. און צו זיין מוטער מרת רייזל א טאכטער פון הרב אלחנן חזן.
ערב שבת ווען זיין מוטער האט געהאלטן ביים געבוירן האט זי זיך געזארגט אז איבער איר וועט מען דארפן מחלל שבת זיין, האט זי געשיקט א שליח צום רב, רבי אברהם אביש פראנקפורטער וועלכער איז געווען א באקאנטער גאון און מקובל, און געבעטן ער זאל אויסווארטן מיט קבלת שבת וויפעל ס'איז מעגליך. דער רב האט איר צוליב געטון, און געזאגט "ס'איז ווערט צו ווארטן, די וועלט ווארט שוין אויף אים, דאס קינד וואס ווערט געבוירן וועט באלייכטן די וועלט מיט זיין תורה און ער וועט העלפן יידישע קינדער מיט זיין תפלה.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען זיין רבי, רבי נתן אדלער, איז גערופן צום רבנות פון באסקוויץ, מעהרן, אין תקמ"ב האט רבי משה סופר אים נאכגעפאלגט. רבי נתן האט אים גע'עצה'ט זיך אריבערציען קיין פראסטיץ, מעהרן.
אין פראסטיץ האט רבי משה געהייראט אין תקמ"ה מרת שרה, טאכטער פונעם פראסטיצער רב, הרב משה יערוויץ (נפ' תקמ"ה). רבי משה איז געווארן א מיטגליד אין דער חברה קדישא[1], און שפעטער איז ער געווארן ראש ישיבה אין פראסטיץ.
אין תקנ"ד האט מען אים באשטימט מיטן רבנות פון דרעזניץ. אין תקנ"ז איז ער געווארן רב פון מאטערסדארף, עסטרייך, איינע פון די "שבע קהילות" פון בורגנלאנד. ער האט דארט אויפגעשטעלט א ישיבה, און אסאך תלמידים זענען געקומען לערנען ביי אים. זיין הויפט תלמיד אין מאטערסדארף איז געווען מאיר אַ"ש מהר"ם אש (תק"ם - תרי"ב), וואס איז שפעטער געווארן רבי אין אונגוואר.
מלחמת קודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ענדע פונעם 18טן יארהונדערט האט זיך אין בערלין אנגעהויבן א באוועגונג צו מאדערניזירן און רעפארמירן דאס יידנטום, אויס פארשידענע מאטיוון:
יידישע אינטעליגענטן - וועלכע זייינען אויפגעצויגן געווארן אין אן אויפגעקלערטן און פרייען גייסט, וואס האבן זיך נישט גערעכנט מיט טראדיציעס און האבן געזוכט אלץ צו באנייען לויטן איינזען פונם אייגענעם פארשטאנד, און האבן די שטרעבונג אנגעווענדט אויך אויפן יידנטום, עס צו באנייען לויט זייערע פארשטענדלעכע באגריפן.
געבילדעטע און אויפגעקלערטע - וועלכע האבן זיך געפילט אין זיייער דערגרייכונג פון בילדונג און אויפקלערונג ווי דער בעסערער נישט-ייד, האבן מער נישט געקענט דולדן די דערנידערנדיקע באציאונג צו זיי פון אויס די רעגירונגען, סיי אין אנבאלאנג פון זייערע רעכט, סיי אין אנבאלאנג פון זייער געזעלשאפטלעכן אנזען. זיי האבן געשטרעבט צו גלייכהייט מיט די אנדערע אין אלע אונזוכטען, און די דאזיקע גלייכהייט האבן זיי געגלויבט צו דערגרייכן דורכדעם, וואס זיי אליין וועלן אויסזען גלייך ווי אנדערע אין שפראך, אין קליידונג און אין שול, און אינאיינעם מיט דער שול דארף מען אויך רעפארמירן דעם סידור, אין איבערהויפט, דארף מען זיך אליין אויך רעפארמירן. נישט בלויז פון סידור דארף מען ארויסווארפן יעדן דערמאנונג אויף א האפענונג אויסגעלייזט צו ווערן, יעדן וואונק אז מיר שטאמען פון ערגעץ אנדערש, און אז מיר ווילן לעבן אנדערש ווי די ארומיקע – נאר אויך פון הארצן דארפן מיר דאס ארויסווארפן. וואו מיר לעבן – צו דער דאזיקער באפעלקערונג געהערן מיר און מיט איר דארפן מיר פארשמאלצן ווערן.
הולטייעניקעס און לייכטזיניקע - איינפאכע שטרעבערס פאר מאדערניזירן דאס יידנטום, וועלכע האבן נישט אזוי טיף געטראכט, זיי האבן נישט געקלערט וועגן רעפארם אדער אמאנציפאציע, נאר זיינען געווען איינפאכע הולטייעניקעס און לייכטזיניקע וועלכע האבן געשריגן ס'איז שוין גענוג מיט דעם בארג פון געזעצן וואס מען האט זיי אנגעהאנגן, ס'איז שווער, און מען מיז שניידן. מיר ווילן די רבנים און מנהיגים זאלן גרינגער מאכן דאס לעבן.
איין געמיינדע נאך דער אנדערער איז אפגעווישט געווארן, ס'איז געווען וואס זיינען איבערנאכט אפגעווישט געווארן און אזעלכע וואס דער קאמף האט גענומען אביסל לענגער. ס'איז געווען אפהענגיק דערפון ווי שטארק אדער שוואך ס'איז געווען דער קראפט פון יענע וועלכע האבן זיך אנטקעגנגעשטעלט דער רעפארם באוועגונג.
די רעפארם-באוועגונג איז דורך געלאפן גאנץ וועסט אייראפע און טיילווייז אויך אסט אייראפע, פון דייטשלאנד קיין עסטרייך, איטאליע, בעמען, מערן, אפילו קיין גאליציע און אונגארן. אויף איין ארט האט די רעפארם זיך באנוגנט מיט אויבערפלעכלעכע מעסיקע ענדערונגען, ערגעץ אנדערש מיט א גרינדלעכער ענדערונג, אלץ איז אפגעהאנגען דערפון וואו שטארק דער קעגנער איז געווען.
און אז די רעפארם-באוועגונג האט זיך באוויזן אין אונגארן, האט זי זיך אנגעשלאגן אין אן אייזערנער וואנט. דאס איז געווען א קאמף וואס האט זיין גלייכן נישט אין דער געשיכטע פון יענער צייט, און ער האט דערגרייכט אומבאשרייבענדע רעזולטאטן.
פון דער רעפארם זייט האט געפירט דער קאמף מרדכי ווייס, אליעזר ליבערמאן, אהרן כארין, און נאך. פון דער ארטאדאקסישער זייט האט געפירט דעם קאמף דער בארימטער גאון און אויטאריטעט רבי משה סופר, ער האט געפירט א קאמף אין זיין לאנד אונגארן. ער האט אויך געפירט א קאמף אין אנדערע לענדער און אין א גרויסן זין דארט אויך געהאט ערפאלג.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש זיינע יסורים האט רבי משה נאך פאר געלערנט זיינע שיעורים פאר די תלמידים רעגעלמעסיג. דעם לעצטן זומער ה'תקצ"ט האט ער געלערנט מסכת ביצה ביז דער סוגיא פון "מתוך", נאכדעם וואס רבי משה איז נפטר געווארן כ"ה תשרי ה'ת"ר, האט מען געזאגט "אל יפטור אדם אלא מתוך דבר הלכה".
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חתם סופר (דינאסטיע)
רבי משה האט געהייראט בזיווג ראשון מרת שרה א טאכטער פון הרב משה יערוויץ רב אין פראסניץ. זי איז נפטר געווארן אין יאר ה'תקע"ב זי האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער.
בזיווג שני האט רבי משה געהייראט מרת שרל א טאכטער פון הרב עקיבא גינז אייגער. רב אין פוזנא. זייערע קינדער:
- הרב אברהם שמואל בנימין סופר (ראש חודש אדר ה'תקע"ה - י"ט טבת ה'תרל"ב), ממלא מקום פון פאטער, רב אין פרעשבורג.
- הרב שמעון סופר (י"ג טבת ה'תקפ"א - י"ז אדר ה'תרמ"ג), רב אין מאטערסדארף און קראקע.
- הרב יוסף יוזפא סופר.
- מרת הינדל ( - א' אדר ה'תרל"ט), די ווייב פון הרב דוד צבי עהרענפעלד ( - כ"ז חשוון ה'תרכ"ב), פון פרעשבורג.
- מרת גיטל, בזיווג ראשון די ווייב פון הרב יוסף אליהו קארניצער, פון סאבאטיטש. בזיווג שני די ווייב פון הרב בנימין שלמה זלמן שפיצער (ה'תקפ"ו - כ"ו כסלו ה'תרנ"ד), רב אין וויען (שופשוהל)
- מרת שמחה (כ"ה כסלו ה'תקפ"ב - י"ג אלול ה'תרע"א), די ווייב פון הרב משה טוביה לעהמאן פון אמסטערדאם - פרעשבורג.
- מרת רעכלא (כ"א מנחם אב ה'תקפ"ט - ), די ווייב פון הרב צבי יהודה פרידמאן.
- רייזל, זי איז נפטר געווארן אלס קינד.
- יצחק לייב, ער איז נפטר געווארן אלס קינד.
- אסתר, געווען א כלה מיט הרב יונה צבי בערענפעלד אב"ד דעברעצין און איז אוועק פאר דער חתונה[2]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אור זרוע לצדיק (הוצאת מכון חתם סופר, ירושלים תשמ"ה)
- חת"ם סופר - חידושי הש"ס
- חת"ם סופר - סוגיות
- חת"ם סופר - דרשות (צוויי בענדער)
- חת"ם סופר - מסכת אבות (הוצאת מכון דעת סופר, ירושלים תשנ"ח)
- חת"ם סופר - על התורה (צוויי בענדער)
- חת"ם סופר - שו"ת על ד' חלקי שו"ע (זיבן בענדער)
- ספר זיכרון - א טאג-בוך פון די צייט ווען פרעשבורג איז געווען באלאגערט דורך פראנקרייך
- צוואת משה - זיין צוואה
- שירת משה - פיוטים על דרך הקבלה
- תורת משה - על התורה


text:
פעדעראלע רעזערוו
די פעדעראלע רעזערוו (ענגליש: Federal Reserve), אדער די פעד ווי מען רופט דאס בקיצור, איז די צענטראלע באנקירן סיסטעם פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פעדעראלע רעזערוו איז נומער איינס ווען עס קומט צו אמעריקע'ס עקאנאמיע. די פעד איז די באנק פון אלע בענק און די באנק פון די רעגירונג. די פעד רעגולירט אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, קאנטראלירט דאס לאנד'ס געלט, און באאיינפלוסט די עקאנאמיע דורך טוישן די אינטערעסט ראטעס און א רייע אנדערע טאקטיקן וועלכע קען סטימולירן אדער אפשוואכן די עקאנאמיע און אזוי ארום האלטן אינפלאציע נידעריג, עמפלאוימענט ראטעס הויך, און א שטארקע פראדוקציע פון אמעריקאנער פירמעס.
אינהאַלט
- 1 פארוואס ברויך מען די פעדעראלע רעזערוו?
- 2 אינפלאציע און רעסעסיע
- 3 פאראנטווארטליכקייטן
- 4 די פעד געצייג
- 5 דער אויסשטעל פון די פעד
- 6 עקאנאמישע אנווייזונגן
- 6.1 קאנסומער פרייז אינדעקס
- 6.2 גראוס דאמעסטיק פראדוקט
- 6.3 האויזינג סטארטס
- 6.4 נאנפארם פעיראל עמפלאוימענט
- 6.5 עס. ענד פי. סטאק אינדעקס
- 6.6 אינדוסטריאלע פראדוקציע און קעפעסיטי יוטיליזאציע
- 6.7 ריטעיל סעילס
- 6.8 ביזנעס סעילס און אינווענטארי
- 6.9 לייכטע אויטא סעילס
- 6.10 יילד אויף די 10 יעריגע טרעזשורי באנד
- 6.11 עם-2
- 6.12 דער סך הכל
- 7 פינאנצירונג
פארוואס ברויך מען די פעדעראלע רעזערוו?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארשטיין פארוואס דאס לאנד דארף האבן די פעד דארף מען ערשט באטראכטן וואס איז געווען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן אין 913'. ביז אהין האט זיך ארומגעדרייט אין אמעריקע 30,000 סארט וואלוטע וועלכע איז געמאכט געווארן דורך סיי וועמען אנגעהויבן פון די רעגירונג און געענדיגט ביי דראג געשעפטן. די ערשטע פראבלעם איז געווען אז פארשידענע וואלוטע זענען געווען מער ווערט ווי אנדערע און טייל זענען געווען די ווערט פון גאלד און זילבער וועלכע איז אוועקגעלייגט געווארן דערפאר און טייל נישט. עס זענען געווען צייטן ווען די בענק האבן נישט געהאט גענוג קעש און מענטשן האבן נישט געקענט ארויסנעמען געלט.
די פראבלעמען האבן געפירט צו זייער ווילדע עקאנאמישע מצבים ווייל אויב א גרויסע באנק האט זיך געטראפן מיט א מאנגל אין קעש האט נישט אויסגעפעלט מער ווי דעם אז עטליכע מענטשן זאלן מאכן א טומעל און יעדער איז שנעל געלאפן ארויסנעמען זייער געלט און די באנק איז געגאנגן באנקראט מיטשלעפנדיג אנדערע בענק און די גאנצע עקאנאמיע. מענטשן האבן נישט געהאט קיין געטרוי אין די בענק און דערפאר איז די פעד געגרינדעט געווארן.
די פעד האט באקומען די פאראנטווארטליכקייט צו סטאביליזירן די געלטליכע סיסטעם אין די פאראייניגטע שטאטן אז געלט זאל זיין גענוג פליסיג און עס זאל קיינמאל נישט מאנגלן קיין קעש אין די בענק. כדי דאס זאל קענען צושטאנד קומען האט זיך אויסגעפעלט צו מאכן אן "עלעסטיק וואלוטע" וואס האט געמיינט אז די פעד זאל האלטן קאנטראל אינפלאציע אז פרייזן זאלן נישט ארויפשפרינגן פלוצלינג און זיכער מאכן צו יעדע צייט אז די געלט פארזארגונג איז נישט צופיל אדער צו ווייניג צו פארמיידן אינפלאציע און א רעסעסיע.
אינפלאציע און רעסעסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינפלאציע איז איינע פון די וויכטיגסטע שליסלן צו אן עקאנאמיע. אויב אינפלאציע איז הויך מיינט דאס אז די וואלוטע איז ווערט ווייניגער און פרייזן פאר פראדוקטן און סערוויסעס גייען ארויף און מענטשן גיבן אויס ווייניגער געלט און האלטן זיך צוריק פון מאכן אינוועסטמענטס און בויען הייזער. פארשטייט זיך אז ביזנעסער ווערן אינאיינעם עפעקטירט ווייל אויך זיי דארפן צאלן מער פאר פארזארגונגערס ווען אין דער זעלבער צייט פאלן סעילס.
צו פארשטיין וואס מיינט א געלט פארזארגונג דארף מען דאס באטראכטן ווי יעדע אנדערע פראדוקט אויף די מארקעט וועלכע איז געוואנדן אויף פארזארגונג און פארלאנג. ווען די פארזארגונג איז גרויס און דער פארלאנג איז קליין איז אויטאמאטיש די פרייזן ביליג און ווען פארזארגונג איז קליין און דער פארלאנג איז גרויס זענען פרייזן טייער. דאס זעלבע איז מיט געלט. ווען עס איז פאראן צופיל געלט אין צירקולאציע פארלירט דאס די חשיבות און פרייזן גייען ארויף. דאס ברענגט אז געלט זאל נאכמער פארלירן איר ווערט און אינפלאציע ווערט נאר ערגער. מענטשן וועלן אין אזעלכע צייטן נישט וועלן מאכן קיין אינוועסטמענטס פונקט אזוי ווי מענטשן וואלטן נישט געוואלט מאכן קיין אינוועסטמענטס אין גאלד אויב עס וואלט געווען א גרויסע פארזארגונג.
א רעסעסיע פאסירט געווענליך ווען אינפלאציע ווערט צו הויך און מענטשן אינוועסטירן נישט וואס מיינט אז די בענק האבן נישט קיין ביזנעס געהעריג און געשעפטן קענען נישט פארקויפן ווי נארמאל. דאס ברענגט א קאטאסטראפע און ביזנעסער הייבן אן אויפזאגן ארבייטער און אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער.
די ערשטע זאך וואס די פעד וועט טאן ווען אינפלאציע ווערט הויך אדער ווען א רעסעסיע פאסירט איז העכערן די קורצע טערמינען אינטערעסט ראטעס. דאס קוראזשירט מענטשן צו אינוועסטירן געלט און פארקלענערט אויטאמאטיש די געלט פארזארגונג וואס מאכט אז דאס געלט זאל באקומען א גרעסערע חשיבות און אינפלאציע הייבט אן פאלן.
דאס העכער'ן אינטערעסט ראטעס דארף געטאן ווערן צוביסלעך און מיט קאפ ווייל אויב עס גייט צו ווילד וועט עס עפעקטירן אינפלאציע אויפ'ן לאנגן טערמין און וועט שאטן די האוזינג מארקעט.
פאראנטווארטליכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעד רעגולירט די פינאנציעלע אינסטיטוציעס, דינט אלס די רעגירונג'ס באנק, דינט אלס די בענק'ס באנק, און איז פאראנטווארטליכט איבער דאס לאנד'ס געלט. די פעד פארמאגט צוויי אפטיילונגן וועלכע זענען די באורד אוו גאווערנערס וועלכע קאנטראלירן די געלטליכע פארזארגונג און 12 ראיאנען רעזערוו בענק צעשפרייט איבער'ן לאנד וועלכע דינען אלס סערוויס אפטיילונגן אויסצופירן די פאליסיס און האלטן אן אויג איבער אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס. יעדע אפטיילונג רעפרעזענטירט אויך די פריוואטע סעקטאר אין איר ראיאן.
אט זענען די הויפט אונטערנעמונגן פון די פעד:
געלטליכע פאליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט ווענדט זיך די גאנצע עקאנאמיע איבער די פארזארגונג פון געלט. ווען אינפלאציע איז נידעריג וועלן מענטשן בארגן מער געלט און בויען מער הייזער און קויפ'ן מער פראדוקטן. דאס איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע ביז ווילאנג עס איז נישט פאראן צופיל געלט. דאס פאסירט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען שוין נידעריג פאר א לאנגע צייט און צופיל געלט דרייט זיך צווישן מענטשן וואס מאכט דאס געלט ווייניגער ווערט. א צווייטע זאך וואס קען פאסירן איז אז מענטשן קויפן שוין צופיל און די פירמעס פארזארגונג ווערט קלענער קעגן דער פארלאנג און פרייזן הייבן אן ארויפגיין. דאס איז זייער פשוט צו פארשטיין ווייל מיט ווייניג פראדוקטן און צופיל געלט אויף די גאס מיינט א גרויסע פארלאנג פאר ווייניג פארזארגונג.
די פעד באטראכט פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגן וועלכע צייגן די עקאנאמישע מצב און באשליסן לויט דעם וויאזוי צו דרייען די געלטליכע פאליסי. ווען געלט ווערט צו טייער אדער צו ביליג וועט די פעד טוישן די אינטערעסט ראטעס און אומדירעקט שטופן דאס לאנד'ס עקאנאמיע צו אן אנדערע דירעקציע וואס קען אמאל גיין ביז א רעסעסיע אבער מיט א פלאן פאר דעם לאנגן טערמין.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די ווערט פון דאס געלט וואס מיר האבן אין טאש און אין אונזערע באנק אקאונטס איז געוואנדן לויט וויאזוי די פעד באשליסט עס זאל זיין. אויב די פעד וויל א טויש אין די וואלוטע וועט זי זיך נישט רעכנען מיט קיינעם אויפ'ן קורצן טערמין און די עפעקט פון איר פאליסי וועט שנעל קומען, געווענליך אין א יאר, צוויי.
פינאנציעלע אינסטיטוציע רעגולאטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעד אפטיילונגן איבער'ן לאנד באטראכטן די אקטיוויטעטן פון אלע בענק און שטעלן די רעגולאציעס וועלכע זיי דארפן אויספאלגן אויב זיי וויל טאן ביזנעס מיט'ן פובליק. יעדעס מאל א באנק קומט אויף מיט נייע געדאנקן וועט די פעד האלטן אן אויג וואספארא אימפאקט דאס וועט האבן אויף די באנק מארקעט. ווען צוויי בענק וועלן זיך פאראייניגן וועט די פעד דאס דארפן באשטעטיגן און וועט דערנאך מעסטן וואספארא אימפאקט דאס האט געמאכט פאר די לאקאלע געמיינדע.
די פעד דינט אויך אלס א באנק פאר אלע בענק. די אגענטור זיצט אין צענטער פון די באנק סערוויסעס און טראנזאקציעס און א דריטל טשעקס גייען דארט אדורך וועלכע ציילט צו 20 ביליאן טשעקס פער יאר. בענק מאכן ביזנעס אויך מיט קלירינג האויזעס אבער א דאנק וואס א גרויסע טייל טשעקס גייען דורך די פעד טוט דאס פארזיכערן די מארקעט מיט יושר'דיגע סערוויס און אפצאלן.
די רעגירונג'ס באנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע באנק קאסטומער איז די רעגירונג וועלכע האט איר טשעקינג אקאונט ביי די פעד. אלע רעגירונג טראנזאקציעס גייט דורך די פעד וועלכע באטרעפט אין די ווערט פון טריליאנען דאלארן. אלע סעווינגס באנדס, טרעזשורי בילס, און נאטעס וואס ווערט פארקויפט דורך די רעגירונג באלאנגט צו די רעגירונג פעד אקאונטס.
די פעד איז אויך די איינציגסטע דיסטריביוטער פון די יו-עס מינט דעפארטמענט וועלכע פארשפרייט און קאלעקט אלע אמעריקאנער וואלוטע וועלכע צירקולירט אין לאנד און ארום די וועלט. אלע געלט וואס גייט אדורך די פעד ווערט באטראכט דורך די פעד אויב דאס איז אין א גוטן צושטאנד עס זאל קענען צוריק גיין אין צירקולאציע. אויב נישט וועט די פעד דאס פארניכטן און נייע געלט וועט פראדוצירט ווערן אנשטאט דעם דורך די טרעזשורי דעפארטמענט. די פעד האט א גרויסע רעזערוו אקאונט אין וועלכע זי האט גרייט קעש פאר אלע בענק אין צייטן ווען זיי נויטיגן זיך פאר מער קעש ווי ענדע וואך און בעפאר חגאות.
די פעד געצייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראלירן די געלטליכע פאליסי און האלטן אינפלאציע אין די ראמען איז נישט קיין גרינגע ארבעט צו וועלכע עס פארלאנגט זיך פאסיגע געצייג צו קענען באאיינפלוסן די עקאנאמיע פון א לאנד און ספעציעל אזא גרויסע לאנד ווי אמעריקע. ווי געזאגט וועט די פעד נוצן צוויי טאקטיקן וועלכע זענען טוישן די אינטערעסט ראטעס און קאנטראלירן די געלטליכע פאליסי. די צוויי זאכן ווערן געטאן דורך רעזערוו פארלאנג, דיסקאונט ראטעס, און אפענע מארקעט אפעראציעס. לאמיר זיי באטראכטן אביסל נענטער:
רעזערוו פארלאנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארמיידן א קעש קריזיס, ווי עס איז אפטמאל פארגעקומען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן, האט די פעד איינגעשטעלט א פאליסי אין וועלכע זי פארלאנגט פון אלע בענק צו האלטן א געוויסע פראצענט קעש אין רעזערוו אין פאל מענטשן ווילן ארויסנעמען זייער געלט. דער חשבון איז געוואנדן לויט וויפיל געלט די באנק פארמאגט אין אלע טשעקינג אקאונטס אינאיינעם און די באנק מוז האבן גרייט צווישן 3 און 10 פראצענט מער פון דעם צו יעדע צייט, געוואנדן לויט די רעגולאציעס פון די פעד.
מיט דעם קען די פעד האבן א גרינגע קאנטראל אויף די געלט פארזארגונג ווייל אויב די פעד וויל פארמינערן די געלט פארזארגונג וועט זי העכערן די רעזערוו פראצענט וואס די בענק מוזן האלטן און דאס וועט אפהאלטן די בענק פון בארגן געלט ווייל זיי מוזן דאך האלטן די באשטימטע פראצענט וואס מיינט בארגן ווייניגער געלט. דאס זעלבע איז פארקערט. אויב די פעד וויל געבן א גרעסערע געלט פארזארגונג וועט זי פארמינערן די רעזערוו פראצענט און די בענק וועלן זיך באלד נעמען בארגן וואס מיינט מער געלט אין צירקולאציע.
דער מיטל האט א באלדיגע עפעקט אויף די גאנצע עקאנאמיע און טאקע דערפאר וועט די פעד דאס נאר נוצן אין אן עמוירדזשענסי סיטואציע. נארמאל וועט די פעד דאס באלאנסירן מיט קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס. ווען די פעד פארקויפט סעקיוריטיס וועלן די רעזערוו פון די בענק קלענער ווערן און די אינטערעסט ראטעס וועלן ארויפגיין און ווען די פעד וועט קויפן סעקיוריטיס וועלן די בענק האבן א גרעסערע רעזערוו און די אינטערעסט ראטעס וועלן אראפגיין.
ווען א באנק דערזעט זיך מיט א קלענערע פראצענט רעזערוו געלטער ווי זי ברויך האבן וועט זי באלד מוזן בארגן געלט פון א צווייטע באנק אדער פון די פעדעראלע רעזערוו. אויב זי וועט דאס נעמען פון א צוייטע באנק אדער אנדערע פינאנציעלע אינסטיטוציע וועט דאס געטאן ווערן אונטער פארמאכטע טירן וועלכע ווערט גערופן די פעדעראלע פאנד מארקעט. די אינטערעסט ראטעס פון די סארט ביזנעס איז געוואנדן לויט פארזארגונג און פארלאנג. אויב די באנק וועט בארגן דאס געלט פון די פעדעראלע רעזערוו וועט זי צאלן אן אינטערעסט ראטע וועלכע ווערט גערופן די דיסקאונט ראטע.
דיסקאונט ראטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ראטע האט א שטארקע עפעקט אויף די עקאנאמיע כאטש דאס ווערט ווייניג גענוצט ווייל לויט די אינטערעסט ראטעס וואס די פעד פארלאנגט קען מען פארשטיין וואס איר געלט פאליסי איז צו יעדע צייט. ווען די אינטערעסט ראטעס זענען הויך איז א סיגנאל אז די פעד זוכט צו מאכן שטייפער די געלט פאליסי און פארקערט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען ביליג.
אלעס דרייט זיך ארום אינטערעסט ראטעס. ווען אינטערעסט ראטעס זענען ביליג בארגן מער מענטשן געלט און די געלט גייט אריין אין די עקאנאמיע וועלכע וואקסט פון פרישע אויסגאבן. ווען צופיל געלט ליגט אין צירקולאציע ווערט געשאפן דער אינפלאציע פראבלעם און די פעד מוז באלד לייגן די ברעיקס וועלכע זי וועט טאן דורך פארקויפן סעקיוריטיס וועלכע וועט רעדוצירן די רעזערוו און בענק וועלן בארגן ווייניגער וואס מיינט אז די גאנצע עקאנאמיע וועט אפגעשוואכט ווערן און מיט איר וועט אינפלאציע קומען אונטער קאנטראל.
אפענע מארקעט אפעראציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלע טראנזאקציעס ווערט געטאן אין די אפענע מארקעט אז יעדער זאל קענען מיטהאלטן און זען וואס די פעד טוט און פארשטיין וואס איר ציל איז. אויב די פעד וויל רעדוצירן געלט פארזארגונג וועט זי פארקויפן סעקיוריטיס און אויב וויל זי פארמערן געלט פארזארגונג וועט זי קויפן סעקיוריטיס.
דאס ארבעט ווי פאלגענד: די פעד קויפט סעקיוריטיס פון בענק אדער פון סעקיוריטי האנדלער און באצאלט דערפאר דורך געבן א קרעדיט צו די באנק'ס רעזערוו אקאונט. די בענק וועלן באלד נוצן דאס געלט צו געבן הלוואות ווייל יעצט האבן זיי מער געלט וויפיל זיי מוזן האלטן אין רעזערוו. דאס ברענגט מער געלט אין צירקולאציע און נידערט די פרייזן פון די פעדעראלע פאנד ראטעס און די עקאנאמיע הייבט אן וואקסן.
אין א פארקערטע ביישפיל וועט די פעד פארקויפן די סעקיוריטיס צו די בענק און די בענק וועלן באצאלן דערפאר וואס מינט אז זיי וועלן מער נישט קענען ארויסבארגן אזויפיל געלט ווייל יעצט האבן זיי ווייניגער געלט און צו יעדע צייט מוז די רעזערוו פראצענט בלייבן די זעלבע.
די אלע אקטיוויטעטן ווערן באשלאסן אין די אפענע מארקעט קאמיטע וועלכע ווערט אפגעהאלטן 8 מאל פער יאר. אין יעדע פון די מיטינגן וועלן די פעד באורד מיטגלידער זיך טרעפן און באשליסן די פאליסי אויב זי זאל קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס און די פובליק באקומט די רעזולטאטן ביז מינוטן. ביי יעדע אזא מיטינג איז אנוועזנד די 7 מיטגלידער פון די באורד אוו גאווערנערס און דער פרעזידענט פון די פעדעראלע רעזערוו אין ניו יארק און 4 אנדערע ראיאן מיטגלידער וועלכע טוישט זיך יעדעס מאל צווישן די 11 אפטיילונגן.
דער אויסשטעל פון די פעד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די פעדעראלע רעזערוו איז געגרינדעט געווארן אין 913' אונטער די פעדעראלע רעזערוו אקט האט די רעגירונג געגעבן די אגענטור א ספעציעלע מאכט וועלכע קיין איין אנדערע רעגירונג אפטיילונג פארמאגט נישט, וועלכע איז זעלבשטענדיקייט פון די רעגירונג. קאנגרעס האט די ענדגילטיגע בעלות אויף די פעד ווייל די פעדעראלע רעזערוו אקט קען געטוישט ווערן דורך זיי. אבער אויף דערווייל אפערירט די פעד גענצליך אליינס און דארף נישט אנפרעגן ביי די רעגירונג בעפאר זי נעמט שריט.
די פעד איז א דעצענטראליזירטע אגענטור וועלכע רעפרעזענטירט ביידע זייטן, די רעגירונג און דאס פאלק. די באורד מיטגלידער רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון די רעגירונג און די פרעזידענטן פון די ראיאן אפטיילונגן רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון דאס פאלק. כדי די אגענטור זאל קענען אפערירן גענצליך זעלבשטענדיג פון די רעגירונג איז דאס אזוי אויסגעשטעלט געווארן אז די פעד פינאנצירט אירע אייגענע אפעראציעס.
די פעד באשטייט פון א זיבן מיטגלידער באורד אוו גאווערנערס וועלכע ווערן אלע געשטעלט דורך דעם פרעזידענט פאר 14 יעריגע טערמינען. די לאנגע טערמינען זענען ספעציעל אזוי אויסגערעכנט אז עס זאל נישט קענען אויסקומען קיין פאל אז איין פרעזידענט זאל קענען שטעלן מער ווי עטליכע מיטגלידער און אזוי ארום וועט די באורד בלייבן פאליטיש באלאנסירט צו יעדע צייט. דער טשעירמאן ווערט אויך געשטעלט דורך דעם פרעזידענט אבער ער באקומט שוין יא נאר א 4 יעריגע טערמין און ווערט ווידער ערוועלט דורך א שטימע אינערהאלב די אגענטור. פארשטייט זיך אז אלע קאנדידאטן דארפן באשטעטיגט ווערן דורכ'ן סענאט נאך שווערע פארהערן צו פארזיכערן זייערע קוואליפיקאציעס.
די 12 רעזערוו אפטיילונגן איבער'ן לאנד פארמאגן יעדע איינע 9 דירעקטארס וועלכע זענען צעטיילט צו דריי גרופעס, יעדע מיט אנדערע פאראנטווארטליכקייטן. די דריי גרופעס ווערן גערופן קלאס עי, קלאס בי, און קלאס סי און זענען צעטיילט דריי, דריי, און דריי. קלאס עי. רעפרעזענטירט די קאמערציאלע בענק וועלכע זענען מיטגלידער פון די פעד סיסטעם און די אנדערע צוויי קלאסן רעפרעזענטירן די עקאנאמישע אינטערעסן פון די לאקאלע דיסטריקס וועלכע האט נישט צעטאן מיט באנקירונג, ווי ארגיקולטור, מענופעקטשערינג, לעיבאר, קאנסומערס, און נאן-פראפיט ארגאניזאציעס. די מיטגלידער בענק ערוועלן די קלאס עי. און קלאס בי. דירעקטארס און די באורד אוו גאווערנערס ערוועלן די קלאס סי דירעקטארס. אזוי ווערן סיי די רעגירונג און סיי די פריוואטע סעקטאר אייניג רעפרעזענטירט.
די מיטגלידער בענק זענען אלע רעגירונג געטשארטערטע בענק (רעגיסטרירט מיט די רעגירונג) וועלכע ווערן אויטאמאטיש מיטגלידער אויב זיי גרייכן אלע סטאנדארטן וועלכע די פעד פארלאנגט. יעדע פון די בענק דארף קויפן סטאק פון די פעד וועלכע מאכט זיי א טייל פון די פעד און גוט זיי רעכטן צו שטימען ביים אויסוויילן די לאקאלע דירעקטארס.
די גאנצע אויסשטעל פון די פעד איז אזוי געמאכט אז קיין איין גרופע זאל נישט האבן צופיל קאנטראל. יעדע געצייג אדער אפעראציע ווערט קאנטראלירט דורך א צווייטע קלאס כדי צו פארזיכערן אז פאליטיק זאל נישט האבן קיין פלאץ דארט.
עקאנאמישע אנווייזונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען אנטוויקלן דאס לאנד'ס געלטליכע פאליסי דארף די פעד באטראכן פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגן וועלכע ווערן באטראכט ביי די אפענע מארקעט אפעראציע מיטינגן. דאס צייגט די פעד אין וועלכע וועג די עקאנאמיע גייט און לויט דעם דארף די פעד באשליסן וואספארא שריט צו נעמען. אויסער די הויפט אנווייזונגן וועלכע מיר וועלן באלד אויסרעכנען, קוקט די פעד אויף די אזויגערופענע "בייזש בוך" וועלכע איז א באריכט וועלכע באטראכט די קאמענטן פון ביזנעסער און אנדערע קאנטראקטן אינדרויסן פון די פעדעראלע רעזערוו. דער באריכט קען אויך האבן א שטארקע באאיינפלוס וויאזוי די פעד וועט באהאנדלן די געלטליכע פאליסי.
אויסער די מיטינגן וועט דער פעד טשיערמאן באטראכטן די עקאנאמיע יעדע האלבע שטונדע און ביי שווערע צייטן יעדע 15 מינוט. ער באטראכט פארשידענע דאטא וועלכע מעסטן די עקאנאמיע אין עטליכע קאטעגאריעס און קוקט אריין אין ביזנעס אקטיוויטעטן וועלכע ווערן געמאכט דורך די גרויסע ביזנעסער כדי צו באקומען דעם בילד וואס גייט פאר אין די ביזנעס וועלט. וור קויפט, ווער פארקויפט, וואס מען קויפט און פארקויפט, און וואספארא פרייזן מען צאלט דערפאר.
די הויפט עקאנאמישע אנווייזונגן מיט וועלכע די פעד מעסט די עקאנאמיע זענען:
קאנסומער פרייז אינדעקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די וויכטיגסטע עקאנאמישע אנווייזונג וועלכע ווערט צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט סטאטיסטיק אפטיילונג. אין דעם ווערט געמאסטן די פרייזן פון א רייע פראדוקטן און סערוויסעס אין אלע הויפט קאטעגאריעס אין די צייט אפשניט פון א מאנאט. מיט דעם קען די פעד גרינג מעסטן אינפלאציע ווייל דאס גיט אן אויבערפלעכליכע בילד פון די גאנצע מארקעט.
גראוס דאמעסטיק פראדוקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די סך הכל פון אלע פראדוקטן וועלכע איז פראדוצירט געווארן אינערהאלב די פאראייניגטע שטאטן. עס רעכנט אריין אלע קאטעגאריעס און אלע קוועלער און דורכדעם זעט מען מיט וויפיל די עקאנאמיע איז באמת געוואקסן אנדעם וואס אינפלאציע זאל דאס עפעקטירן. דער באריכט קומט ארויס ביי די ענדע פון די 4 קווארטאלן פון יאר.
האויזינג סטארטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מאנטאליכע מעסטונג וויפיל הייזער מען האט אנגעהויבן בויען דורכאויס דעם מאנאט. האויזינג איז נישט אלעס אבער וויבאלד דאס איז זייער סענסיטיוו צו אינטערעסט ראטעס איז דאס זייער א וויכטיגע מעסטונג וועלכע די פעד דארף וויסן. עס צייגט קלאר וויאזוי די פינאנציעלע ענדערונגן עפעקטירן די קאנסומער און עס צייגט זייער שנעל ווייל א טויש אין די אינטערעסט ראטעס האט א שטארקע און שנעלע עפעקט אויף האויזינג.
נאנפארם פעיראל עמפלאוימענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מעסט די סך הכל נומער פון פעיראל (געהאלט) וואס ווערט אויסגעטיילט אין אלע אינדוסטריס אויסער די פארמינג אינדוסטרי. דאס ווערט אויך צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט און איז זייער א גוטע עקאנאמישער אנווייזער וועלכע צייגט די דורכשניטליכע סכום פון שטונדן וואס מען ארבעט און וויפיל מען פארדינט פער שטונדע. דאס צייגט קלאר אויב עס איז פאראן א טויש אין פארזארגונג און פארלאנג.
די פארמינג אינדוסטרי איז אויסגעשלאסן פון דעם באריכט ווייל דאס איז די איינציגסטע סארט ביזנעס וועלכע ווערט כמעט נישט עפעקטירט פון די עקאנאמישער מצב אין לאנד. וויאזוי אימער וועט פארמינג בלייבן דאס זעלבע ווייל מענטשן דארפן האבן וואס צו עסן און די פראדוקציע טוישט זיך אפילו נישט אין א רעסעסיע.
עס. ענד פי. סטאק אינדעקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטאקס ווערן געהאנדלט אין גרופעס פון וועלכע יעדע פון זיי ליגט אין א אינדעקס וועלכע גיט די דורכשניטליכע בילד וואס אלע סטאקס טוען אינאיינעם. עס זענען פאראן פארשידענע אזעלכע אינדעקסן אין יעדע אינדוסטרי. דאס בעסטע פון זיי איז די עס. ענד פי. (סטענדערט ענד פאר) וועלכע רעפרעזענטירט די פרייז און ווערט פון 500 גרויסע פירמעס אין אלע אינדוסטריס.
אויב די אינדעקס איז הויך איז טייטש אז די קאנסומער און ביזנעסער אינאיינעם זענען ביי דער מיינונג אז די עקאנאמיע וועט וואקסן און זענען גרייט צו אינוועסטירן וואס מיינט אז אינוועסטמענטס און אויסגאבן וועלן ווייטער שטייגן וועלכע איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע. פארקערט איז א סימן אז מען האט פארלוירן די קאנפעדענץ אין די עקאנאמיע.
אינדוסטריאלע פראדוקציע און קעפעסיטי יוטיליזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מעסט די אינדוסטריאלע פראדוקציע ביי פראדוקט און ביי אינדוסטרי אינאיינעם. דאס ווערט באריכטעט יעדע מאנאט און גיט די ערשטע בליק אויף די גראוס דאמעסטיק פראדוקט וועלכעס באריכט קומט נאר ארויס איינמאל אין דריי מאנאטן. די קעפעסיטי יוטיליזאציע צייגט ווי גוט די נאציאנאלע אוצרות ווערן אויסגענוצט וועלכע איז אויך אן אנווייזונג פאר דעם צוקונפט.
ריטעיל סעילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס צייגט די סך הכל פון אלע סחורה וואס איז פארקויפט געווארן דורך ריטעיל געשעפטן איבער'ן גאנצן לאנד. די נומערן ווערן געמאסטן אין געלטליכע סומעס און ווערט באלאנסירט לויט די סעזאן אבער נישט לויט אינפלאציע. דער באריכט ווערט געמאכט דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ יעדע מאנאט און די פעד נוצט דאס צו זען וויפיל געלט די קאנסומער האט אויסגעגעבן דורכאויס דעם געוועזענעם מאנאט.
ביזנעס סעילס און אינווענטארי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מעסטונג פון די סך הכל סעילס און אינווענטארי פון די מענופעקטשערינג, האלסעיל, און ריטעיל סעקטארן. דער באריכט איז א מאנאטליכע פון די דעפארטמענט אוו קאמערץ און איז א גוטע אנווייזונג אויב די פירמעס רוקן ארויס זייער סחורה אדער נישט. אויב עס איז פאראן צופיל אינווענטארי איז א סימן אז מען מאכט נישט גענוג סעילס און מיינט אז די פראדוקציע וועט פארלאנגזאמט ווערן דעם קומענדיגן מאנאט.
לייכטע אויטא סעילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויטא סעילס קענען האבן א גרויסע עפעקט אויף די דזשי.די.פי. ווייל עס איז די טייערסטע פראדוקט וואס ווערט פארקויפט אין אזעלכע קוואנטום. דער באריכט ווערט געמאכט דורך וואורד'ס אויטאמאטיוו רעפארטס און די אמעריקן אויטאמאביל מענופעקטשורערס אסאסיאציע, און ווערט איבערגעקוקט און באלאנסירט לויט'ן סעזאן דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ און ביורא אוו עקאנאמיק אפעירס.
יילד אויף די 10 יעריגע טרעזשורי באנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן טרעזשוריס פון אלע סייזעס אנגעהויבן פון 30 טאג ביז 30 יאר אבער די 10 יעריגע נאטע ווערט דאס מערסטע באטראכט פשוט ווייל עס איז דאס מערסטע פאפולער אין נארמאלע אומשטענדן. דער סיבה פארוואס די פעד קוקט אויף אירע אינטערעסט ראטעס איז וויבאלד נארמאל וועלן מארטגעדזשעס נאכפאלגן די טרעזשוריס און די 10 יעריגע איז דער בעסטער ביישפיל.
עם-2[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געלטליכע פארזארגונג ווערט צעטיילט צו דריי קאטעגאריעס וועלכע ווערן גערופן עם- 1, עם-2, און עם-3. די ערשטע איז די אקטעלע קעש פארזארגונג, אויסגאבן, טשעקינג אקאונטס, און וואלוטע. די צווייטע רעכנט אריין אלעס פון די ערשטע און לייגט צו אויך קליינע סעווינגס אקאונטס, דעפאזיטס ביי בענק, און מאני מארקעט מיוטשעל פאנדס. די דריטע לייגט צו אלע גרויסע און לאנגע טערמין אינוועסטמענטס וועלכע ווערט געהאלטן דורך די גרויסע קאאפעראציעס.
די פעד באטראכט די עם-2 סטאטיסטיקס וויבאלד דאס גיט איר אן אויבערפלעכליכן בילד איבער די פליסיקייט פון געלט אין לאנד. געלטליכע פארזארגונג און די פראדוקציע איז געווענליך צוויי אנדערע זאכן אבער וויבאלד עס קען אמאל זיין פארבינדן איינע מיט די אנדערע וועט די פעד האלטן אן אויג דערויף און דאס מעסטן איינע קעגן די אנדערע.
דער סך הכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלע עקאנאמישע אנווייזונגן זענען צעטיילט צו דריי הויפט אנווייזונגן פאר דעם סך הכל בילד. די דריי קאטעגאריעס זענען לידינג, קאנסידענט, און לעגינג. לידינג מיינט פירנדיג. דאס זענען די אנווייזונגן וועלכע צייגן וויאזוי די עקאנאמיע וועט גיין אינען צוקונפט געבויט אויף די פאקטן און עפעקטן און היסטאריע. קאנסידענט אנווייזונגן צייגן די איצטיגע סטאטוס און לעגינג אנווייזונגן צייגן ווילאנג די איצטיגע מצב וועט אנהאלטן. די אנווייזונגן ווערן ערשט עפעקטירט מאנאטן און אמאל יארן נאכדעם וואס עס פאסירט א טויש.
די פעד באטראכט די עקאנאמיע גענוי ווי פינאנציעלע עקספערטן באטראכטן א ביזנעס. יעדע ביזנעס גייט אין א רעדל און וועט במשך א לאנגע צייט דעגרייכן אלע שטאפלן. אין די עקאנאמיע איז אויך פאראן אן אויסברייטערונג, אן ערהוילונג, א העכסטע שטאפל אדער נידעריגסטע שטאפל אין א געוויסע צייט אפשניט, א נאכלאזונג, אדער רעסעסיע. ווען די עקאנאמיע גייט אריבער פון איין שטאפל צום צווייטן וועלן די אנווייזונגן דאס צייגן די ערשטע.
פינאנצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט אפערירט די פעד גענצליך אלס א זעלבשטענדיגע אגענטור און כדי דאס צו קענען עררייכן פינאנצירט זי זיך אליינס און ברויך נישט אנקומען צו קיין הילף פון די רעגירונג.
די הויפט פארדינסטן פון די פעד איז אינטערעסט וועלכע זי פארדינט פון בארגן געלטער פאר די בענק און אויסלענדישע וואלוטע עקסטשעינדזש. א צווייטע קוואל פון פארדינסטן קומט אריין פון אלגעמיינע באנק אפעראציעס וועלכע איז פאנד טראנספערס און קלירן טשעקס. די אלע זאכן קומען מיט א פרייז און זינט די פעד איז די באנק פאר אלע בענק פארדינט זי גוט דערפון.
למעשה פארדינט די פעד פיל מער געלט וויפיל זי ברויך האבן צו אפערירן און צאלן אירע איינגעשטעלטע. דאס איבעריגע געלט גייט צו די טרעזשורי דעפארטמענט און ווערט גענוצט פאר אנדערע צוועקן. זינט די פעד איז געגרינדעט געווארן האט זי אין דורכשניטליך אפגעגעבן 95 פראצענט פון אירע פארדינסטן פאר די טרעזשורי דעפארטמענט יעדעס יאר.


text:
אחד מי יודע
אחד מי יודע איז א פיוט וואס מען זאגט אין סוף ליל הסדר. עס איז געשריבן אין לשון קודש געמישט מיט אראמיש. זיין געשטעל איז 13 פראגעס אויף א פארעם פון: "אחד מי יודע", "שנים מי יודע" אא"וו, און די ענטפערס זיינען: "אחד אלוהינו", "שני לוחות הברית" אא"וו.
דער פיוט איז געשריבן אין דער מיטלאלטער און דער מחבר זיינער איז נישט באוווסט. אין א סידור פון יאר ה'קס"ו (1406) שטייט אז דער פיוט האט מען געטראפן אין דער שול פון ר' אלעזר בר יהודה פון ראגמיזע, דער בעל הרוקח.
אין געוויסע געמיינדעס האט מען זיך געפירט זינגען "אחד מי יודע" אויך שבת-שבע ברכות.


text:
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אונגארן
אין אונגארן זענען געווען מערערע גרויסע שטעט און עס זענען געווען קלענערע שטעטלעך און דערפער וואס די רעגירונג האט דאס אנערקענט אלס גלילות (פֿארשטעט) צו די גרויסע שטעט. בעיקר איז דאס נוגע געווען לגבי רבנישע אנלעגנהייטן, ווי צ.ב.ש. עס איז באקאנט אז אין דער אלטער היים פלעגן די רבנים פארטיילן די חתונה ערלויבניש און געבורט און טויט מעטריקעס.
האט יעדע קליינע שטאט/דארף געדארפט לויט די חוקי המדינה אנגעהערן צו א גרעסערער שטאט.
די קאטעגאריע אנטהאלט די קליינע שטעטלעך און דערפער.
אַרטיקלען אין קאַטעגאָריע "שטעטלעך אין אונגארן"
די קאטעגאריע האט די פֿאלגנדע 39 בלעטער, פֿון 39 אינגאנצן.


text:
ראדעם
ראָדעם (פויליש: Radom; רוסיש: PaдoM) איז א שטאט אין פוילן, 100 ק"מ דרום פון ווארשע, אויפן מלעטשנע טייך. עס באדעקט א שטח פון 111.71 קוואדראט ק"מ. אין 2009 האט ראדעם געהאט 223,397 איינוואוינער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1897 האט די יידישע באפעלקערונג פון ראדעם געציילט 11,277 נפשות, 39% פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט, און אין 1931— 25,159 נפשות.[1]
ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה האבן געוואוינט אין ראדעם 30,000 יידן, א גרויסער טייל פון זיי חסידים.
צווישן די שטאטס רבנים פון ראדעם זענען געווען הרב שמואל מאהליווער און הרב אברהם צבי פערלמוטער.
נאר 300 ראדעמער יידן זענען געבליבן נאכן חורבן.


text:
לאנדאן היטרוי ערפארט
לאנדאן היטרוי ערפארט (LHR), פלאצירט אין דער לאנדאנער בארא פון הילינגדן, איז דאס גרעסטע לופטפעלד אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך. אין מאס פון פאסאזשירן פֿארקער איז עס דאס פינפטע גרעסטע אין דער וועלט, און עס באהאנדלט מער אינטערנאציאנאלע פאסאזשירן ווי סיי וועלכן פליפעלד אין דער וועלט. דאס לופטפעלד געהערט צו BAA, וואס פארוואלטעט נאך דריי פליפעלדער אינעם פאראייניגטן קעניגרייך.
דאס לופטפעלד איז 22 ק"מ פון צענטראל לאנדאן.
ס'זענעם דא פינף טערמינאלן. די צוויי נייעסטע זענען טערמינאל 5, וואס די מלכה עליזאבעט די צווייטע האט געעפנט אפיציעל דעם 14טן מערץ 2008, און טערמינאל 2, וואס האט געעפנט דעם 4טן יוני 2014.
היטרוי איז איינע פון זעקס פליפעלדער וואס באדינען לאנדאן.
סטארטפאסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט ווערן געניצט צוויי פאראלעלע סטארטפאסן, וואס ליגן מזרח-מערב: דער צפונדיקער (09L/27R) און דער דרומדיקער (09R/27L). איינער ווערט געניצט פאר אויפפליען און דער צווייטער פאר לאַנדן.


text:
רוסלענדישער-יידישער קאנגרעס
דער רוסלענדישער-יידישער קאנגרעס (רוסיש: Poccийckий eBpeйckий koHrpecc, PEK) איז די גרעסטע יידישע ארגאניזאציע אין דער רוסלענדישער פעדעראציע. די ארגאניזאציע האט מען אויפגעשטעלט אין 1996, און זי שליסט איין אלע חשובע רוסישע יידן: ביזנעסלייט, פאליטיקער און קינסטלער.
פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארוואלטונג קערפער זענען דער פרעזידיום (די פרעזידענטור פונעם קאנגרעס), מועצת המנהלים והמועצה הציבורית. בהנהלת הארגון מעורבים וולאדימיר רעסין (וויצע-בירגערמייסטער פון מאסקווע), מיכאיל פרידמאן, אלעקסאנדער בראד, יעווגעני אלבאץ, יולי גוסמאן, אנדרע קוזיראוו (געוועזענער אויסערן מיניסטער), הרב בערל לאזאר (הויפט-רב פון רוסלאנד), הרב פנחס גאלדשמידט, הענרי רעזניק, וולאדימיר סאלאוויאוו, גענאדי חזנאוו, מיכאיל בערגער, מאטווי גענאפאלסקי, מיכאיל זשוואנעצקי און נאך.


text:
אייראזאנע
די אייראזאנע איז די גרופע פון לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד וואס האבן אדאפטירט די איירא (€) ווי זייער וואלוטע. דער אייראפעישער צענטראלבאנק איז פאראנטווארטלעך צו פארוואלטן מיטן אנבאט פון געלט אין דער אייראזאנע. פאליטישע באשלוסן וועגן דעם איירא זענען די געביט פון דער "איירא גרופע", וואס באשטייט פון פארטרעטער פון די לענדער אין דער אייראזאנע.
מיטגלידער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייראזאנע האט 18 מיטגלידער:
גרינדונג מיטגלידער דעם 1טן יאנואר 1999
1 איטאליע
2 אירלאנד
3 בעלגיע
4 דייטשלאנד
5 האלאנד
6 לוקסעמבורג
7 עסטרייך
8 פארטוגאל
9 פינלאנד
10 פראנקרייך
11 שפאניע
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2001
12 גריכנלאנד
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2007
13 סלאוועניע
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2008
14 מאלטא
15 קיפראס
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2009
16 סלאוואקיי
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2011
17 עסטלאנד
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2014
18 לעטלאנד
אחוץ דעם זענען פאראן אנדערע לענדער אינדרויסן פונעם אייראפעישן פארבאנד וואס ניצן דעם איירא, אבער זיי געהערן נישט צו דער אייראזאנע.


text:
צענטראל-אמעריקע
צענטראל-אמעריקע (שפאניש: América Central, ענגליש: Central America) איז א ראיאן אינעם קאנטינענט צפון אמעריקע וואס ציט פון גוואטעמאלע און בעליז אין צפון-מערב, צו פאנאמא אין דרום-מזרח. דער שטח געפינט זיך דרום-מזרח פון מעקסיקא און צפון-מערב פון קאלאמביע, צווישן דעם פאציפישן אקעאן און דעם קאריביאישן ים.
די לענדער פון צענטראל-אמעריקע, פון גרעסטן צום קלענסטן, זענען:
- ניקאראגוא (130,373 ק"מ2)
- האָנדוראַס (112,090 ק"מ2)
- גוואטעמאלע (108,890 ק"מ2)
- פאנאמא (78,200 ק"מ2)
- קאסטא ריקא (51,100 ק"מ2)
- בעליז (22,966 ק"מ2)
- על סאַלוואַדאָר (21,040 ק"מ2)
דאס לאנד מיט דער גרעסטער באפעלקערונג איז גוואטעמאלע, מיט מער ווי 14 מיליאן איינוואוינער.
אין אלע לענדער פון צענטראל-אמעריקע רעדט מען שפאניש; אחוץ בעליז וואו מען רעדט ענגליש. טייל מענטשן רעדן מאיא שפראכן.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט אין צענטראל-אמעריקע איז הייס און פייכט, אזוי ווי עס פאסט פאר טראפישע לענדער. צוקערראר, קאווע און באנאנען וואקסן אין דעם ראיאן.
דער ראיאן האט אסאך וואולקאנען.


text:
שלום אש
שלום אַש (ה'תרנ"ב, 1טן נאוועמבער, 1880, קוטנע, פוילן - ה'תשי"ז (1957), בת ים) איז געווען א יידישער שרייבער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, אין חדר און אין ישיבה, און אין יארן ארום האט ער ערהאלטן אויך אַן אלגעמיינע ערציהונג. אין יאר ה'תשט"ו, נאך דער צווייטער וועלט קריג, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין בת ים.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער זיך באזעצט אין ווארשע און האט אנגהייבן שרייבן אויף העברעיש, אבער נאכער האט ער גשריבן נאר אויף יידיש.
נאך זיין שטארבן האט בת ים-מוניציפאליטעט אפגעהיטן זיין הויז.


text:
שמואל שמעלקא הורוויץ (ניקאלשבורג)
רבי שמואל שמעלקא הלוי הורוויץ (ה'תפ"ו - א' אייר ה'תקל"ח), רב אין ניקאלשבורג. ער איז באקאנט אלס "דער רבי ר' שמעלקא".
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז געבוירן אין יאר ה'תפ"ו, צו זיין פאטער הרב צבי הירש הלוי הורוויץ, פון טשארטקאוו א זון פון הרב מאיר הלוי הורוויץ, פון טיקטין, א זון פון הרב יהושע הארוך (דער לאנגער), א זון פון הרב פנחס הלוי הורוויץ, א שוואגער פון רמ"א.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז געווען א תלמיד פון ווילנער גאון צוזאמען מיט זיין ברודער רבי פנחס הורוויץ דער פארפאסער פון ספר הפלאה, ווען מען האט פארלאנגט פון זיי זיי זאלן אינטערשרייבן דעם חרם אויף די חסידים, האט רבי אברהם קאליסקער ביי זיי געפויעלט, זיי זאלן אריין פארן קיין מעזריטש זיך אליין איבערצייגן דעם ווירקליכקייט פון די חסידים. די ברידער זענען איינגעשטאנן שבת ביים מגיד פון מעזריטש, נאך שבת האט רבי שמעלקא געזאגט פאר זיין ברודער, ער פארט נישט מער צוריק, און איז געווארן פון די גרויסע תלמידים פון מגיד.
רבי שמעלקא איז געווען רב אין ריטשעוואל און אין שינאווא, אין יאר ה'תקל"ג איז ער געווארן רב אין ניקאלשבורג, ער האט דארט אוועק געשטעלט א ישיבה, און דארט אויף געשטלט אסאך תלמידים באקאנטע גאונים און צדיקים.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז נפטר געווארן אין עלטער פון צוויי און פופציג יאר א' אייר ה'תקל"ח.
תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע תלמידים זענען געווען גרויסע רבנים ביי כלל ישראל, ווי ר' משה לייב סאסאווער.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא האט איבערגעלאזט איין זון און א טאכטער:
- הרב צבי יהושע הלוי הורוויץ, באקאנט אלס רבי הערשעלע חריף, רב אין טרעביטש, פראסטיץ און טארנא, דער פארפאסער פון ספר סמיכת משה. ער האט געהייראט מרת מרים א טאכטער פון זיין פעטער הרב פנחס הלוי הורוויץ
- די ווייב פון הרב יעקב, רב אין קאטילבורג
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דברי שמואל
- נזיר השם


text:
מויל
דער מויל געפינט זיך אינמיטן פנים.
מקען דערמיט רעדן, אויכט קען מען דערמיט שמייכלן און קייען און עסן און שפירן דער טעם פון עסן.
אויכט קען דערמיט קושן די חבר, פאמיליע אד"ג, אויכט קען מען שלינגען וואסער און אנדערע ליקוואדס.
אויכט קען מען דערמיט פייפען, מאכן ברוגז, און זיין שטרענג.
שרייען לאכן און וויינען.
די פייכטע טעקסטשאר אן קיין ביינער געבן צו געשמאקייט צו דעם מויל.
אויך אטעמט מען דורך די מויל
החיים והמות ביד הלשון, די מויל רעדט שטותים און קען אויך רעדן קלוגשאפט, דעריבער איז דאס בעסטע איר צו האלטן פארמאכט און הערמעטיש פארשאלסן כדי עס זאל נישט ארויסקומן פון איר קיין סכנה אדער אריינגיין אין איר זשערמס וואס קען הרגענען די מענטש.
די מויל איז די עפענוג פון גליק צום לעבן.


text:
בר כוכבא
בר כוכבא איז געווען דער נאמען וואס רבי עקיבא האט געגעבו צו שמעון בר כוזיבא וואס האט אנגעפירט די ווידערשטאנד מיט די רוימים אין דער צייט פון נאכן חורבן בית שני.
זיין קעניגרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צענטער פון די אידן נאכן חורבן בית שני איז געווען אין ביתר, די אידן אין ביתר האבן איהם אויפגענומען פאר א מלך.
עס איז נאך געבליבן פון איהם מטבעות, ווי רש"י זאגט (אין מסכת ב"ק) מעות כוזביות איז געלד וואס איז געפסלט געווארן דורך די רעגירונג ווייל עס איז פון בן כוזיבא.
זיין גרויסע שטארקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווען איז דאס אין יאהר ג'תת"ף, צוויי און פופציג יאהר נאכן חורבן בית שני. איז אויפגעשטאנען דער גבור חיל, גאר א שטארקער מאן, ער האט מלחמה געהאט מיט די רוימער און גע'הרג'ט פון זיין אין די מאסן. ווי ער איז געקומען זענען די רוימער אנטלאפען.
רבי עקיבא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי עקיבא האט דאס געזעהן איז ער זייער נתפעל געווארן און האט געזאגט אויף איהם דעם פסוק: דרך כוכב מיעקב, פון יעקב קומט א שטערן דעריבער האט ער איהם א נאמען געגעבן בר כוכבא. ער האט געזאגט אויף איהם "היינו מלכא משיח" דאס איז דער מלך משיח אויף וואס אידן ווארטן, אין רמב"ם (סוף ספר משפטים) שטייט אז רבי עקיבא איז געווען דער נושא כלים פון בן כוזיבא דאס הייסט ער האט איהם באדינט.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא זאגט אז די חכמים האבן געוואלט וויסן צו ער איז טאקע משיח, האבן זיי געברעגנט א משפט פאר איהם און געזעהן צו ער איז מורח ודאין, דאס הייסט צו ער קען מיט זיין הרגשה מרגיש זיין ווער עס איז גערעכנט, ווייל דאס איז איינער פון די סימנים פונעם אמת'ן משיח ער איז מורח ודאין ווי עס שטייט אין פסוק ישעיה לא למראה עיניו ישפוט וכו'. ווען זיי האבן געזעהן ער קען דאס נישט האבן זיי איהם גע'הרג'ט.
די מפורשים זאגן נישט די חכמים האבן איהם גע'הרג'ט עס איז דאך שוין נישט געווען אין יענע צייט קיין בית דין וואס זאל דן זיין איינעם למיתה, נאר זיי האבן איהם דן געווען אז עס קומט איהם מיתה, און דערנאך האבן איהם די רוימער גע'הרג'ט.
די גמרא פארציילט אז אין די צייט וואס אדריינוס קיסר פון רוים, האט ארוםגערונגעלט ביתר, האט רבי אליעזר המודעי געפאסט יעדן טאג און מתפלל געווען יעדן טאג אז עס זאל נישט געלונגען פאר אדדריינוס קיסר איינצונעמען די שטאט, אין די צייט האט בר כוכבא געטוהן זיינע אויסגעווענליכע שטארקייטן ווי עס שטייט אויבן, האט אדריינוס געזאגט פאר זיינע מליטער לאמיר אהיים גיין, מיר וועלן קיינמאהל קענען ביי קומען די שטארקייט פון בן כוזיבא, איז דארט געווען א כותי און האט זיך אונטערגענומען ביי קומען בן כוזיבא, ער האט געזאגט


text:
טאקיא
טאקיא איז די הויפטשטאט פון יאפאן. צען פראצענט פון אלע יאפאנעזער וואוינען אין טאקיא. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 12,790,000 אין (2007).
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאקיא איז יאפאנ'ס גרעסטע קנופ פאר באן, שאסייען און לופט טראנספארטאציע. פובליקע טראנספארטאציע איז בעיקר א ברייטע נעצווערק פון ריינער און עפֿעקטיווע[1] באנען און אונטערגרונטן; אויך זענען דא אויטאבוסן און טראמווייען.
טאקיא אינטערנאציאנאלער פליפארט האט מערסטנס אינלענדישע פליען. אויסנווייניג פון טאקיא איז דא , נאריטא אינטערנאציאנאלער פליפארט, איז דער הויפט טויער פאר אינטערנאציאנאלע פֿארערס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ A Country Study: Japan Chapter 2, Neighborhoods. The Library of Congress. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 2012-05-26. דערגרייכט דעם 2007-10-24.


text:
קאבאלט
קאָבאַלט (Cobalt) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט סימבאָל Co און אַטאם נומער 27. קאבאלט איז אן איבערגאנג מעטאל.
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאָבאַלט האט פארשידענע באניצן, צווישן זיי:
- קאָבאַלט פּאַפּיר איז אַן אינדיקאטאר דעם בייַזייַן פון וואַסער.
- צוליב דעם וואס קאבאלט געשמעלצן קענען פארטראגן הויכע טעמפּעראַטורן, ווערן זיי געניצט אין גאז טורבינעס און עראפלאן מאטארן.
- פּראָדוקציע פון מאַגנעטישע פארשפייכלערונג מעדיע.
- קאָבאַלט האט א ראָלע ווי אַ קאַטאַליסט אין דער נאפט אינדוסטריע.
- שטאַרקע פיגמענטן אין בלוי, לילאַ, געל און גרין פארבן.
- קאָבאַלט איז געניצט אין באטעריעס.
- קאָבאַלט-60 ווערט געניצט אין ראדיאציע טעראפיע.
ביאלאגישע ראלע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאָבאַלט איז נייטיק אין קליינע קוואנטיטעטן אין פילע לעבעדיקע אָרגאַניזאַמען, אַרייַנגערעכנט מענטשן. קאָבאַלט איז אַ קאָמפּאָנענט פון וויטאַמין B12.


text:
4טן מיי
דעם 4טן מיי איז דער 124סטער טאג פון יאר (125סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 241 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1776 - די בריטישע קאלאניע ראד איילאנד ווערט די ערשטע אמעריקאנער קאלאניע וואס פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט
- 1814 - נאפאלעאן באנאפארטע קומט אן אין עלבע אינזל
- 1924 - די אלימפיאדע עפנט אין פאריז
- 1979 - מארגארעט טאטשער באשטימט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1928 - כאסני מובאראק, פרעזידענט פון עגיפטן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1980 - יאסיפ בראז טיטא, פירער פון יוגאסלאוויע (געב' 1892)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- האלאנד - אנדענק טאג פאר די געפאלענע ביי דער צווייטער וועלט מלחמה


text:
כארדאטן
כארדאַטן, אדער סטרונעוועטע בעלי חיים, איז א גרופע בעלי חיים מיט א הוילער רוקן סטרונע, די גרופע איז כולל אלע בעלי חיים פון דעם רוקנביין מין.
אריינגערעכנט צווישן די כארדאטן זענען מענטשן, זויגערס, רעפטיליעס, פויגלען און אמפיביעס.
ביי טייל כארדאטן גייט דער צענטראלער נערוו אדורך דער רוקן סטרונע. כארדאטן האבן א וויידל וואס קומט אראפ פונעם פעלוויס, אבער ביי א סך מינים זעט מען דאס נאר אינעם עמבריאן.
עס זענען פאראן 75,000 זגאלן פון כארדאטן, העלפט פון זיי זענען ביינערדיקע פיש. דער גרעסטער בעל חי אויף דער וועלט, דער בלויער וואלפיש, איז א כארדאט.


text:
אגענטור
אן אגענטור איז א קערפערשאפט אדער אן ארגאניזאציע געשאפן דורך רעגירונג'ס אינסטאנצן וואס פארפיגט איבער א געוויסע זאך.
אינהאַלט
איבער די וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד איז א טיילווייזע ליסטע פון אמעריקאנער אגענטורן
פימא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע איז אוועק געשטעלט צו פארפיגן אין צייטן פון קריזיסן, ווי צ.ב.ש. א האריקעין.
נאסא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע פארפיגט איבער לופט פארקער, און ספעיס פראגראמען
מעדיקעל עקזעמינער אפיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע פארפיגט איבער געוויסע הומענטארישע געזונטהייט פראצעדורן
סי איי עי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע געט זיך אפ מיט שפיאנאזש אינדרויסן פון די פאראייניגטע שטאטן
עף בי איי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע געט זיך אפ מיט אינלאד שפיאנזש, און קאנטער טעראריזם, ווי אויך פארברעכן, און וואנדאליזם
היימלאנד זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היימלאנד זיכערהייט
ען טי עס בי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארפיגט איבער די זיכערהייטס מאסנאמען פון דעם לופט פארקער
עף עי עי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע האט דעם קאנטראל איבער לופט קאנטראל, און איבער לופט פעלדער
קאסטומ'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועלכע האבן קאנטראל איבער אלע גרעניצן אין אמעריקא


text:
קאמאנוועלט
דער קאמאנוועלט פון פעלקער — פריער דער "בריטישער קאמאנוועלט" — איז א לויזע קאנפעדעראציע פון פֿעלקער וואס זענען אמאל געווען מיטגלידער אין דער בריטישער אימפעריע (מיט איין אויסנאם, מאזאמביק, וואס איס געווען א פארטוגעזישער קאלאניע). די מיטגלידערשאפט פונעם קאמאנוועלט איז כולל סיי רעפובליקן און סיי מאנארכיעס. דער הויפט פונעם קאמאנוועלט איז די קעניגין עליזאבעט די צווייטע. זי הערשט אויך גלייך ווי מאנארכקע אין עטלעכע שטאַטן, וואס הייסן "קאמאנוועלט מלוכות", בעיקר דאס פאראייניגטע קעניגרייך, אויסטראליע, קאנאדע, דזשאמייקע און ניי זילאנד.


text:
געארג ווילהעלם פרידריך העגל
געארג ווילהעלם פֿרידריך העגל (דייטשיש: Georg Wilhelm Friedrich Hegel; 27סטן אויגוסט, 1770 – 14טן נאוועמבער, 1831) איז געווען א דייטשער פילאסאף געבוירן אין שטוטגארט, ווירטעמבורג (היינט אין דרום-מערב דייטשלאנד). ער האט אנגעהויבן א ניי דרך אין פילאסאפיע, העגליאניזם. ער האט משפיע געווען אויף אסאך שרייבער און פילאסאפן, כולל סיי די וואס האבן געהאלטן מיט אים (בראדלי, סארטרע, מארקס), און סיי זיינע קעגנער (קירקעגארד, שאפענהויער, ניצשע). ער האט געשריבן וועגן היסטאריע, פאליטיק, רעליגיע, קונסט, לאגיק און מעטאפיזיק.


text:
מאקעווע
מאַקעווע (אונגאריש: Makó, רומעניש: Macǎu, דייטשיש: Makowa, סלאוואקיש: Makov) איז א שטעטל אין טשאנגראדער קאנט אין דרום-מזרח אונגארן. זי ליגט אויפן מאראס טייך, נישט ווייט פון דעם רומענישן גרענעץ.. דאס שטעטל האט א שטח פון 229.3 קוואדראט ק"מ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער ערשטער וועלט מלחמה איז מאקעווע געווען די הויפשטאט פון טשאנאד קאנט, וואס איז היינט טייל אין אונגארן און טייל אין רומעניע.
מאקעווע איז געווען א גרויסער צענטער פון יידישקייט אין אונגארן. אין 1880 האבן געוואוינט דארט 1,447 יידן, און אין 1920 זענען געווען 2,388 יידן. הרב שלמה זלמן אולמאן, דער מחבר פון "יריעות שלמה", איז געווען רב פון מאקעווע אין די יארן תקפ"ב ביז תרכ"ג.
בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען האבן דארטן געוואוינט אומגעפער 270 ארטאדאקסישע פאמיליע'ס, וואס איבער 60 פראצענט דערפון האבן איבערגעלעבט דעם קריג.
קאארדינאטן: 46°13′01″N 20°28′59″E / 46.21694, 20.48306


text:
ווערט
צי מיינט איר אן ארטיקל אדער א טעמע?
ווערט איז אן אויסדרוק וואס דרוקט אויס די באגריף פון דאס שוויות און מהות פון א א זאך אדער א באגריף לויט די שאצונג פון די אויגן פון מענשטן, אדער דורך אנדערע באגרייפן'גען
יעדעס ווערד וויבאלד עס איז פארבינדען אין דעם מענטש'ס אויגן און זיין באגרייפן עס, איז דאס שטענדיג סוביעקטיוו און נישט זיכער. א זאך וואס קען האבן פיל ווערד ביי איינעם, קען זיין גארנישט ווערד ביים צווייטען, אדער אפילו פארן זעלבן מענטש קען זיך טוישן דער מצב. לויט דעם קאנצעפט, איז אפילו א געוויסער זאך איז טייער ביז גאר ביי אסאך מענטשן איז דאס נאך נישט קיין פאקט אז דער זאך איז טאקע ווערד באמת. למשל, א געוויסער מאן קען אויסקוקן שיין און ציענד אין די אויגן פון אסאך פרויען, אבער אסאך ווינציגער מענער וועלן שפירן א ווערד כלפי פארן דעם מאן זעלבסט.
אפילו אין פעלד פון פינאנץ איז דאס אויך אזוי, א גלעזל וואסער האט נישט קיין ווערט ביי רוב מענטשן אבער פאר א מענטש אין מדבר האט דאס א ווערט פון פיל געלט ווייל ער איז שרעקליך דורשטיג.
לויט דעם איז די ווערט אלס מעלות אדער מידות פון א מענטש אויך נישט קיין אבסאלוט'ער ווערד; צ.ב.ש. גוט, אדער שלעכט, מותר אדער אסור זענען בלויז אין די אויגן פון געוויסע מענטשן א.א.וו.