text:
ישראל אוימאן
פראפעסאר ישראל אוימאן (Robert J. Aumann), (געבוירן י"ב סיון ה'תר"ץ) איז א ישראלדיקער מאטעמאטיקער, געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר עקאנאמיק פון 2005, און עמעריטוס פראפעסאר אין דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. זיין עיקר פעלד פון פארשונג איז שפיל טעאריע. ער איז אויך אן אמעריקאנער בירגער און א מיטגליד פון דער נאציאנאלער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן אין די פאראייניקטע שטאטן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוימאן איז געבוירן אין פראנקפורט, דייטשלאנד. זיין משפחה האט געוואנדערט אין די פאראייניגטע שטאטן אין 1938, א פאר חדשים פאר קריסטאלנאכט.
ער האט געלערנט אין דער הרב יעקב יוסף ישיבה שולע אין מאנהאטאן. דערנאך האט ער שטודירט מאטעמאטיק אין ניו יארק סיטי קאלעדזש וואו ער האט באקומען זיין ערשטע דיפלאם, און שפעטער האט ער באקומען זיין דאקטאראט פון מאסאטשוסעטס אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע (MIT) מיט א טעזיס אין קנופ טעאריע. אין יאר 1955 איז ער אריבער צו פרינצטאן אוניווערסיטעט וואו ער האט אנגעהויבן זיין פארשונג אין שפיל טעאריע, וואס איז דעמאלסט געווען א גאר ניי פעלד פון פארשונג אין מאטעמאטיק.
אין 1955 האט ער חתונה געהאט מיט אסתר שלעזינגער, א טאכטער פון דר. אברהם שלעזינגער, דער דירעקטאר פון שערי צדק שפיטאל. זיי האבן געהאט פינף קינדער. זייער בכור, שלמה,[1] איז געפאלן א קרבן אין דער לבנון שלום אקציע.
אין 1956 האט ער עמיגרירט קיין ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אסתר אוימאן איז נפטר געווארן אין תשנ"ח. אין תשס"ה האט ישראל אוימאן חתונה געהאט מיט איר עלטערער שוועסטער, בתיה (כהן).
וויסנשאפטלעכע ביישטייערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוימאנס גרעסטע ביישטערונג איז אין דעם געביט פון איבערגעחזרטע שפילן.
אין 1989 איז אוימאן דערוויילט געווארן א מיטגליד אין דער ישראלישער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן. אין 1994 איז ער באלוינט געווארן מיטן ישראל פריז פאר עקאנאמיק. אין 1995 האט מען אים דערוויילט א פרעמדן מיטגליד פון דער בריטישער אקאדעמיע.


c: text/html

text:
קאמעט
א קאמעט (אויף לשון הקודש "שביט") איז א קליינער קערפער אין דער זון סיסטעם וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אייז און שטיין, און ווען עס דערנענטערט זיך צו דער זון הייבט זיך עס אן צו צולאזען, און עס שלעפט זיך נאך א לאנגע וויידל אווען פון דער זון.
אויספארשונגען פון קאסמאסשיפן האבן געוויזן אז קאמעטן אנטהאלטן בעיקר אייז.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יידישע טראדיציע און הלכה, ווען מען זעט א קאמעט מאכט מען א ברכה "עושה מעשה בראשית".
שמואל האט געזאגט אז עס איז מיר באקאנט די וועגן אין הימל אזוי ווי די וועגן אין מיין היימשטאט נהרדעא, אויסער דער שטערן קאמעט (גמ' מס' ברכות) .
היילי קאמעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פלאזמע
פלאַזמע איז איינער פון די פיר צושטאנדן פון מאטעריע; די אנדערע דריי זענען סאלידן, פליסיקייטן און גאזן. אזוי ווי די אנדערע דריי זענען מער באקאנט, ווערט פלאזמע גערופן דעם פערטן צושטאנד פון מאטעריע. מען שאפט א פלאזמע פון א גאז דורך אריינגעבן אסאך ענערגיע, ביז די מאלעקולן און אטאמען ווערן יאניזירט אויף יאנען, מיט א פאזיטיווער לאדונג, און עלעקטראנען, מיט א נעגאטיווער לאדונג. ווען א פלאזמע קילט זיך אפ, צוהעפטן זיך צוריק אויף א גאז. די אנגעלאדענע טיילכעלן אין א פלאזמע רעאגירן שטארק צו עלעקטראמאגנעטישע פעלדער.


text:
דזשיקאוו
דזשיקאוו (פויליש: Tarnobrzeg) איז א שטאט אויפן מזרח ברעג פונעם ווייסל דרום פונעם מויל פונעם סאן טייך, אין ריישער פראווינץ פון פוילן. זי געפינט זיך 50.35 גראד צפון און 21.40 גראד מזרח, אין וועסט גאליציע. די שטאט האט שוין געהייסן דזשיקאוו אינעם צענזוס פון 1765.
אין יאר תט"ו האט מען אויסגעהרגעט די יידן אין דזשיקאוו, און אין יאר תקי"ז איז געווען אן עלילת דם ווען מ'האט זיי באשולדיקט מיט הרגענען א קריסטליך יינגל, און זיי האבן געמערדט עטלעכע יידן. אבער שפעטער ווען דאס יינגל איז צוריקגעקומען צו דער שטאט לעבעדיגערהייט, האט די גראַפֿיניע טארנאווסקא באצאלט פארגיטיקונג צו דער יידישער קהילה פון דער שטאט.[1]
אין תע"ח האט די גראפיניע טארנאווסקא געבארגט צו דער יידישער קהילה 1,000 פֿלארין צו בויען א שול. אין תקל"ט האבן וואלף און גימפל לעווקאוויטש באצאלט פארקויף-שטייער אלס קצבים צוזאמען מיט שמואל זעלמאנאוויטש.
בערך תר"ך האט די דזשיקאווער קהילה אויפגענומען אלס רב רבי אליעזר הורוויץ, א זון פונעם ראפשיצער רב. ער האט אויפגעשטעלט אין דזשיקאוו א רבי'שן הויף און דאס שטעטל איז געווארן א חשוב חסידיש שטעטל.
זונטאג צום גדליה ת"ש האט די דייטשע ארמיי אינוואדירט די שטאט. דעמאלסט האבן געוואוינט אין דזשיקאוו 3800 יידן. א פאר וואכן שפעטער האבן די דייטשן געגנבעט פון די יידן זייער גאנצע פארמעגן און האבן זיי פארטריבן פון דער שטאט. אום חודש אב תש"ב האבן אויסגעזידלט די קהילה.
קאארדינאטן: 50°35′N 21°41′E / 50.583, 21.683


text:
יצחק טוביה ווייס
ר' יצחק טוביה ווייס איז גאב"ד ירושלים. ער איז געוועזן יארן לאנג אין בית דין פון קהילת אנטווערפן. סוף האט מען אים גענומען קיין ירושלים נאכדעם וואס די ארונים מיט תולדות אברהם יצחק האבן געקעמפט קעגן ר' ישראל חיים מנשה פרידמאן, און צוזאמען מיט דושינסקי דעפוטאטן וואס זענען משפחה מיט ר' טוביה איז ער געווען דער אלטערנאטיווער קאנדידאט וואס האט געוואונען די אפשטימונג אין עדה החרדית הנהלה צו קרוינען פאר ירושלים רב.
ער איז געבוירן געווארן אין סלאוואקיע פאר דער צווייטער וועלט מלחמה צו זיין מוטער ריקל.
ער איז געקומען קיין לאנדאן פאר דער מלחמה און געווארן א תלמיד פון דער באקאנטער שניידער'ס ישיבה אין לאנדאן, ענגלאנד.
ער האט מרביץ תורה געווען אלס מגיד שיעור אין ישיבת עץ חיים ווילרייק אסאך יארן און געווארן רב אין גערער שטיבל אין אנטווערפן פאר ער איז געווארן אויפגענומען אלס דיין פון דער דארטיגער מחזיקי הדת קהילה אונטערן רבנות פון הרב חיים קרייסווירטה ז”ל. ער איז נישט געווארן אנטווערפן רב נאר ארויף קיין ירושלים.


text:
בירגער קריג
בירגער קריג איז א מלחמה צווישן בירגער פונעם זעלבן לאנד, וואס קאנען נישט און ווילן נישט לעבן אונטער דער רעגירונג אדער מאנארכיע וואס הערשט אויף דער באפעלקערונג.
געוויינטליך שאפט זיך עס פון אומצופרידנהייט, אדער דאס אונטערדרוקן די פשוטע פאלק ארבעטער,
אין דער היסטאריע איז באקאנט דער בירגער קריג וואס האט אויסגעבראכן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פראנצויזישע ברודער קריג פון 1799, איז זייער באוואוסט אין דער יידישער וועלט, ווייל דאס האט אריינגעבלאזן א האפענונג אין די אייראפעאישע יידן.
די קאמוניסטישע בירגער קריגן, וואס איז פארגעקומען אין רוסלאנד, און אין נאך אסאך לענדער ארום די וועלט.
די לבנון בירגער קריג, וואס האט זיך אנגעהויבן אין יאר 1975, און איז אנגעגאנגען ביז 1990, איז באוואוסט געווארן מיט די פילע לענדער, און פעלקער וואס האבן זיך אריינגעמישט אין דעם קריג.


text:
קאטאראקט
א קאַטאַראַקט איז א פארוואלקענען פון דער לינדז פונעם אויג. דאס טרעפט זיך מערסטנס ביי עלטערע מענטשן. ווען איינער באקומעט א קאטאראקט אין איין אויג, רוב מאל באקומט ער שפעטער א קאטאראקט אינעם צווייטן אויג. מיט א קאטאראקט זעט מען נישט גוט, און אפטמאל ווערט מען קורצזעיק דערפון. אויך זעט מען נישט גוט דעם קאליר בלוי, און ממילא זען אויס אלע זאכן א ביסל געל.
קאטאראקטן זענען די מערסטע פארשפרייטסטע סיבה פאר בלינדקייט אין דער וועלט.
טאמער מען אפערירט נישט אויפן קאטאראקט, קען מען ווערן אינגאנצן בלינד. מען קען ארויסנעמען דעם קאטאראקט; היינט לייגט מען אריין א פלאסטיקע לינדז וואס איז פאבריצירן ספעציעל פארן פאציענט, דורך וואס ער קען נאכהער אפטמאל זען אן ברילן.


text:
ארץ ישראל יישוב בעת'ן ערשטן וועלט קריג
בשעת דעם ערשטן וועלט קריג האט געהערשט אויף ארץ ישראל די אטאמאנישע אימפעריע (די טערקן) וואס האבן געמאכט שווערע גזירות אויף דעם אידישן יישוב אין ארץ ישראל. דער לאגע איז געקומען צום ענד אין יאר ה'תרע"ח ; 1918 ווען די בריטן האבן איינגענומען די טערקישע אימפעריע.
די שוועריקייטן וואס האט באהערשט אויף די אידן אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בשעת דעם ערשטן וועלט קריג האבן די אידן אין ארץ ישראל געליטן פון שטארקער ארימקייט, ווייל דער עיקר פרנסה פון די אידן פאר דער ערשטער וועלט קריג איז געווען פון עקספארטן פרוכט קיין חוץ לארץ, און ביי די פרומע פון אנשי יישוב הישן פון באקומען כספי חלוקה פון נדיבים אין חוץ לארץ, אבער זינט דער ערשטער וועלט קריג וואס מען האט פארשפארט אלע גרענעצן האבן די אידן געבליבן אָן קיין פרנסה.
- אויסער דעם האבן די טערקן ארויפגעלייגט אויף די אידן שווערע מלחמה-שטייער און גענומען פון די אידן בהמות, ווערקצייג, עסנווארג און נאך...
- צודערצו איז געווען אן א שרעקליכער געפאר וואס האט זיך פארפלייצט א היישעריק-מכה וואס האט פארדארבן אלע איבעריגע פלאנצונגען.
- אויך האט זיך צעשפרייט עטליכע שווערע מגיפות וואס האט דערארגעט פיל מענטשן. אזוי זיינען די אידן געבליבן אָן גארנישט. פיל זיינען געשטארבן פון הונגער און פון מגיפות.
דער באציאונג צווישן די טערקישע רעגירונג מיט די אידן איז געוועזן זייער שלעכט, ווייל רוב פון די אימיגראציע גרופעס זיינען געווען פון די איינשטימונג רעגירונגס (ווי רוסלאנד און נאך...) און דערפאר האבן די טערקן פארדאכט די אידן אלס שפיאנער וואס וועלן העלפן די בריטן צו מלחמה האלטן קעגן זיי, און דערפאר האבן די טערקן געפאדערט פון א טייל אידן צו מאביליזירן צו די טערקישע ארמיי, און פון א טייל אידן פארלאזן די לאנד דורך עגיפטן, אויך האבן זיי פארבאטן פון די אידן צו טראגן געווער, האלטן פאסט מארקעס, שרייבן בריוון אויף די אידישע אדער העברעישע שפראך, לערנען אין די שולעס נאר אויף טערקיש, הויפהייבן די ישראלישע פאן.
ביי דער ענדע פון דעם ערשטן וועלט קריג איז אראפ די צאל פון די אידישע איינוווינער אין ארץ ישראל פון 84 טויזנט צו 56 טויזנט.


text:
ספירת העומר
ספירת העומר, גערופן אין קורצן די ספירה, איז די מצוה פון ציילן די טעג פון דעם עומר. דאס הייבט זיך אן פון דעם צווייטע טאג פסח, ביז שבועות.
- ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען געברענגט א קרבן מנחת העומר (עומר איז טייטש א בינטל וואס איז א צענטל פון אן איפה) דעם צווייטן טאג פסח, פון ווען מען האט געברענגט דעם קרבן, האט מען געציילט 49 טעג, דער פופציגסטער טאג איז געווען שבועות און מען האט געברענגט די שתי הלחם. שִׁבְעָה שָׁבֻעֹת, תִּסְפָּר-לָךְ: מֵהָחֵל חֶרְמֵשׁ, בַּקָּמָה, תָּחֵל לִסְפֹּר, שִׁבְעָה שָׁבֻעוֹת. וְעָשִׂיתָ חַג שָׁבֻעוֹת, לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ דברים ט"ז
דער טעם איז צווייפאכיג
- איינפאך צו דאנקען און לויבן אויף דעם עומר, ווייל דאס ווייזט אז מען האט שוין וואס צו שניידן, און
- צו גרייטן מיט פרייד און ציילן די טעג וואס איז שוין אריבער ביז שבועות וואס איז דער יו"ט פון מתן תורה, אזוי ווי דער ספר החינוך זאגט, אז יציאת מצרים איז געווען די הכנה פאר קבלת התורה.
רוב פוסקים האלטן אז ציילן ספירה היינט איז מדרבנן, אבער דער רמב"ם האלט אז אפילו היינט איז די מצווה מן התורה.
די מצווה פון ציילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מצווה איז צו ציילן ביינאכט, אנהייבנדיק פון דער צווייטער נאכט פסח. איידער מען ציילט זאגט מען די ברכה:
- ברוך אתה ד' אלקינו מלך העולם אשר קדשנו במצוותיו וצונו על ספירת העומר.
דערנאך ציילט מען די טעג; נאך דער ערשטער וואך ציילט אויך די וואכן.
מען דארף שטיין ווען מען ציילט ספירה.
מנהגים דורך אויס די ספירה טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים פון רבי עקיבא זענען געשטארבן דורכאויס די 49 טעג, דערפאר זענען דא געוויסע מנהגים פון טרויער אין די טעג.
- מען פירט זיך צו נישט מאכן חתונות און הערן קיין מוזיק.
- מען פירט זיך צו נישט אפשערן די האר.
- טייל פירן זיך נישט טאן זאכן וואס פאדערן מאכן א ברכה שהחיינו ווי למשל אנטאן נייע קליידער.
ביי ספרדים זענען די מנהגים נוהג ביז ל"ג בעומר. אסאך אשכנזים זענען נוהג די מנהגים נאר אין חודש אייר (אחוץ ל"ג בעומר). רוב חסידים פירן זיך די מנהגים דורכאויס דעם עומר.


text:
20/20 זעהקראפט
דער אויסדרוק 20/20 זעהקראפט איז פארמירט געווארן דורך א גרופע דאקטוירים וועלכע האבן נאכ'ן אונטערזוכן צענדליגער טויזנטער פאציענטן זיך פארגליכן אויף א געוויסע גרייס בוכשטאבן וועלכע א נארמאלער מענטש דארף קענען זען קלאר שטייענדיג 20 פיס אוועק פון דעם.
מעסטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איינער האט א 20/40 זעהקראפט באדייט דאס אז ער זעט אן אביעקט 20 פיס ווייט אזוי קלאר ווי א נארמאלער מענטש וואלט געזען פון 40 פיס ווייט. אויב איינער האט א 20/100 זעהקראפט איז א צייכן אז ער האט גאר שוואכע אויגן און קען זען אן אביעקט וועלכע שטייט 20 פיס ווייט אזויווי א נארמאלער מענשט וואלט געזען ווען ער שטייט 100 פיס ווייט. א 20/200 זעהקראפט איז לעגאל בלינד אין די פאראיייגטע שטאטן.
א 20/20 זעהקראפט איז דורכשניטלעך. עס איז מעגליך צו האבן א בעסערע זעהקראפט פון דעם אויך. איינער וואס האט א 20/10 זעהקראפט קען זען אן אביעקט 20 פיס ווייט אזויווי א נארמאלער מענטש וואלט געזען פון 10 פיס ווייט.
אסאך מענטשן האבן אנדערע זעהקראפט אויף ביידע אויגן און האבן אנדערע נומערן ברילן אויף ביידע זייטן.


text:
וואונדער פון דער וועלט
די זיבן וואונדערס פון דער וועלט איז א ליסטע וועלכע ווערט גענוצט שוין טויזנטער יארן צו באצייכענען גאר וואונדערליכע מענטשליך געמאכטע סטרוקטורן אדער נאטורליכע ראיאנען. עס זענען פאראן פארשידענע ווערסיעס און יעדע פון זיי באשטייט פון זיבן וואונדער. דאס איז ווייל דער טערמין גייט צוריק זייער פרי אין היסטאריע און יעדעס מאל מען האט צוגעשטעלט אדער געטוישט א ליסטע איז דאס שטענדיג פארבליבן אלס די זיבן וואונדער פון די וועלט.
קיין איינע פון די ליסטעס האבן נישט קיין עמטליכקייט וואס מיינט אז זיי רעפרעזענטירן נישט די וועלט'ס וואונדער לויט יעדן אייניג. אבער די ליסטעס זענען שטארק אנגענומען און מען פאררופט אסאך איבער דעם.
אינהאַלט
- 1 ארגינעלע ליסטע
- 2 די מאדערנע ליסטע
- 3 אמעריקאנער סאסייעיטי אוו ציווילע אינזשענירן ליסטע
- 4 נאטורליכע וואונדער ליסטע
- 5 אנדערע ליסטעס
- 6 קריטיק איבער די ליסטעס
ארגינעלע ליסטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע ליסטע פון די וועלט'ס זיבן וואונדער איז באקאנט געווארן מיט איבער 2,000 יאר צוריק אין די צייטן פון די לעצטע יארן פון די צווייטע בית המקדש. אין יענע צייטן האט די גאנצע וועלט (פון וואס מען האט געוואוסט) געוואוינט אין אייראפע, אזיע, און אפריקע און דער מיטל מזרח איז געווען די צענטער פון די וועלט פאר טויזענטער יארן. אלעס האט זיך געדרייט ארום דעם מיטל מזרח און ווער עס האט געהערשט אין דער מיטל מזרח האט געהאט די איינפלוס איבער די גאנצע וועלט.
די זיבן וואונדער פון די וועלט איז באשטאנען פון זיבן האנט געמאכטע סטרוקטורן פון יענע צייטן אדער פריערדיגע צייטן וועלכע זענען געבויט געווארן ארום דעם מיטללענדישן ים. די ליסטע איז באקאנט געמאכט געווארן דורך איינע פון די גריכישע חכמים אין די שטאט צידון וועלכע איז היינט א טייל פון לבנון. די ליסטע איז ווי פאלגענד:
גרויסער פיראמיד פון גיזא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרעסטער פיראמיד געפינט זיך אין מצרים און שטייט נאך ביז'ן היינטיגן טאג. די פיראמידן זענען געווען א געוויסע סארט געבוי וועלכע די קעניגן אין מצרים, אריינגערעכנט די פרעה'ס, האבן זיך געבויט אין זייער לעבן פאר א פלאץ וואו זיי וועלן באגראבן ווערן מיט זייערע אוצרות. די פיראמידן האבן געהאט קליינע עפענונגן און נאכדעם וואס מען האט דארט באגראבן א קעניג האט מען פארשטאפט די לעכער וועלכע איז געבליבן פארמאכט אויף לעולם. דער גרויסער פיראמיד איז דער גרעסטער פיראמיד וואס איז געבויט געווארן ווייניגסענס 4,500 יאר צוריק לויט אפיציעלע שטודיעס. דער גרויסער פיראמיד איז הויך 481 פיס און פארמאגט א געשאצטע 2.3 מיליאן שטיינער וועלכע וועגן אינאיינעם 10 מאל וואס ביידע טווין טאוער געביידעס האבן געוואויגן.
הענגענדיגע גארטן פון בבל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א האנט געבויטע גארטן מיט הויכע ביימער אין די טיפענישן פון בבל וואו עס זענען געווען ווייניג געוואוקסן. היסטאריע זאגט אז דאס איז געמאכט געווארן דורך נבוכדנאצר וועלכער האט דאס געלאזט בויען פאר זיין פרוי וועלכע איז געקומען פון א בערגיקע באוואקסענע ראיאן און ער האט איר געוואלט צופרידנשטעלן אין בבל וואו ער האט געהערשט. גארנישט האט נישט געהאנגן דארט נאר איז אזוי גערופן געווארן וויבאלד עס איז געווען די ערטשע אזא סארט געמאכט גארטן אויף א פאלשע בארג און קעניגליכע סטרוקטורן.
סטאטו פון זעוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א קונצליך געשניצטע סטאטו וועלכע האט רעפרעזענטירט די קעניגרייך אין גריכן. די גאנצע זאך איז באשטאנען פון צענדליגער סטאטוען מיט א 40 פיסיגע סטאטו אינדערמיט פון דער דעמאלטדיגער גריכישער קעניג.
מאסאוליעם פון מעסאלאוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א קעניגליכע געביידע וועלכע איז געבויט געווארן אין קאריא פאר איינע פון די גריכישע קעניגן. ארגינעל האט די פאלאץ געברויכט זיין פאר'ן קעניג אבער דער קעניג איז געשטארבן בעפאר עס איז געווען פארטיג און ער איז אין די ענדע דארט באהאלטן געווארן אינאיינעם מיט זיינע אוצרות.
קאלאסעס פון ראדס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א סטאטו וועלכע די גריכישע האבן געבויט אלס א געטשקע. עס איז גשטאנען אינמיטן שטאט און איז לויט היסטאריקער געווען אזוי גרויס און הויך ווי די סטעטשו אוו ליבערטי.
ליכטהויז פון אלעקסאנדריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א ליכטהויז ביים בארטן פון די שטאט אלעקסאנדריע אין מצרים און איז געבויט געווארן לויט זייערע חשבונות עטליכע הונדערט יאר נאך יציאת מצרים. די ליכטהויז איז געווען 440 פיס הויך זייענדיג די העכסטע סטרוקטור אין די וועלט אין יענע צייטן. אין 94' האבן וויסנשאפטלער געטראפן גרויסע טיילן פון די ליכטהויז אונטערן וואסער און האבן פארראכטן אלע שטודיעס דערוועגן.
טעמפל אוו ארטעמיסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען א קירכע אין טערקיי וועלכע איז געבויט געווארן דורך די גריכישע און האט גענומען 120 יאר צו בויען. עס איז פארניכטעט געווארן שפעטער אין א מלחמה.
פון די 7 אויסגערעכנטע סטרוקטורן איז נאר איינס געבליבן ביז'ן היינטיגן טאג און דאס איז די גרעיט פיראמיד. אלע אנדערע זענען פארניכטעט געווארן במשך די יארן דורך ערדציטערנישן אדער דורך פייערן.
די מאדערנע ליסטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאדערנע זיבן וואונדער ליסטע איז באקאנט געווארן בערך 100 יאר צוריק ווי די מאדערנע ליסטע פון דער וועלט'ס זיבן וואונדערליכסטע פלעצער אדער סטרוקטורן צו זען. די ליסטע מישט אויס האנט געמאכטע זאכן און נאטורליכע ראיאנען. אט איז די ליסטע:
דער גרויסער פיראמיד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרויסע מויער פון כינע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די וואונדערליכע מויער וועלכע איז געבויט געווארן אין כינע בערך 2,000 יאר צוריק אלס א מיליטערישע וואך מויער צו באשיצן דאס לאנד אין דעמאלטדיגע מלחמות. די מויער לויפט אויף א שטח פון נאנט צו 4,000 מייל אריבער שטעט און דערפער און ארויף אויף גאר הויכע בערג. די וואנט שטייט נאך היינט און איז איינע פון די סימבאלן פון כינע.
טאזש מאהאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טאזש מאהאל א מאנומענט אין אינדיע וועלכע איז געבויט געווארן איבער 400 יאר צוריק. היסטאריקער זענען צעטיילט צו וואס דער סטרוקטור איז געבויט געווארן. טייל זאגן אז דאס איז געווען א פאלאץ פאר א קעניג און אנדערע זאגן אז דאס איז געווען א געבעט הויז. היינטיגע צייטן איז דאס א סימבאל פון אינדיע וועלכע ווערט גענוצט פאר סימבאלישע רעליגיעזע צוזאמענקומען.
סירענגעטי מיגראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ראיאן פון בערך 18,000 קוואדראט מייל אין אפריקע צווישן די לענדער טאנזאניע און קעניע. דער ראיאן איז זייער שיין באוואקסן אן פארמאגט אן א שיעור חיות און בהמות וועלכע וואוינען דארט. דער פלאץ איז בעיקר באקאנט צוליב די גרויסע מיגראציע פון ארום 1.5 מיליאן הערביוואר (חיות וועלכע עסן געוואוקסן אנשטאט אנדערע חיות ווי הערשן, עלעפאנטן א.ד.ג.) וועלכע מיגרירן קיין דרום יעדע אקטאבער און צוריק יעדע אפריל. אויף ביידע וועגן שפרייזן זיי אריבער די מארא טייך און דאס איז זייער אינטרעסאנט צו זען.
גאלאפאגאס אינזלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א רייע אינזלן אין דרום אמעריקע וועלכע איז א טייל פון דאס לאנד עקוועדאר. די אינזלן זענען אלע געשאפן געווארן דורך וואולקאנען איבער א משך פון טויזענטער יארן און די לעצטע פון זיי איז געשאפן געווארן אין 98'.
גרענד קעניאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וואונדערליכע שטיינערדיגע ראיאן אין צפון אריזאנע מיט די קאלאראדא טייך וועלכע לויפט אין איר. דער ראיאן איז איבער 200 מייל לאנג און האט ברייטקייטן אנגעהויבן פון א פערטל מייל ביז 18 מייל. די בערג און טאלן איז הערליך שיין און ווערט באזוכט דורך צענדליגער מיליאנען מענטשן. די קעניאן פארמאגט א נאציאנאלע פארק.
מאקו פיקו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אלטער שטאט געבויט אויף א הויכע בארג אין פערו וועלכע גרעניצט זיך מיט די וואלקענעס. די שטאט איז געבויט געווארן איבער 600 יאר צוריק דורך די אינקא אימפעריע וועלכע האבן געוואוינט אין אמעריקע בעפאר אייראפע האט אנדעקט דאס לאנד. היינט איז די שטאט א חורבן אבער איז וואונדערליך צו זען.
אמעריקאנער סאסייעיטי אוו ציווילע אינזשענירן ליסטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ליסטע איז די זיבן מענטשלעך געמאכטע וואונדער פון דער היינטיגער וועלט:
קאנאל טונעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנאל טונעל איז א וועלט באקאנטער אונטערוואסער באן טונעל אונטער דעם ענגלישן קאנאל וועלכע פירט א שנעל צוג באן צווישן קענט, ענגלאנד און קאלעע, פראנקרייך. דער טונעל איז די צווייטע לענגסטע רעילראוד טונעל אין די וועלט נאך די סייקאן טונעל אין יאפאן. דער טונעל איז 31 מייל לאנג וועלכע איז פארטיג געווארן אין 94'.
סי-ען טורעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען די העכסטע געביידע אין דער וועלט וואס געפינט זיך אין טאראנטא, קאנאדע. די געביידע איז באמת נישט געווען די העכסטע געביידע נאר עס אנטהאלט א לאנגע אנטענא וואס אינאיינעם דעגרייכט עס אלס די העכסטע סטרוקטור אין די וועלט זייענדיג 1,815 פיס הויך. עס איז בערך צוויי מאל די הייך פון די אייפעל טורעם אין פאריז. די געביידע איז זייער שמאל אין הויך און קען דורכמאכן שווערע ווינטן און ערדציטערנישן. מען זאגט אז די געביידע ווערט געטראפן פון 76 בליצן יעדעס יאר.
די בורזש געביידע אין דוביי האט דאס יאר איבערגעשטיגן די סי-ען טורעם און איז היינט די העכסטע געביידע אין די וועלט.
עמפייער סטעיט געביידע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געפינט זיך אין די הארץ פון מאנהעטן און איז געווען די ערשטע רעקארד וואלקן קראצער אין אמעריקע און איז נאך דערווייל פאררעכנט צווישן די 20 העסטע געביידעס (דאס וועט נישט אנהאלטן לאנג וויבאלד עטליכע געביידעס וועלכע ווערן יעצט געבויט וועלן איר אפווישן פון די הויפט 20 ליסטע).
די געביידע איז 1,250 פיס הויך און איז צוריק געווארן די העכסטע געביידע אין ניו יארק זינט די טווין טאוערס זענען פארניכטעט געווארן. אויסער איר הויכקייט פארמאגט די געביידע א ספעציעלע חשיבות אין די עקאנאמישע וועלט צוליב די סארט ביזנעסער וואס האבן אירע אפיסעס אין איר.
גאלדן געיט בריק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריק איז געווען די לענגסטע סוספענשן בריק ווען עס איז פארטיג געווארן אין 937' און איז פארבליבן דער סימבאל פון די שטאט סאן פראנציסקא. די בריק איז 1.7 מייל לאנג און פארמאגט 4,200 פיס צווישן די צוויי טורעמעס. די בריק זיצט 220 פיס העכער'ן וואסער און די טורעמעס גייען ארויף 746 פיס העכער'ן וואסער אויבערפלאך.
איטעיפו דאמבע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די גרעסטע היידרא-עלעקטריק סטאנציע פון די וועלט וועלכע ווערט געטריבן דורך א ריזיגע דאמבע וועלכע געפינט זיך צווישן בראזיל און פאראגועי. די דאמבע איז פארשטייט זיך געבויט געווארן דורך מענטשן אויף א וואסער שטרעקע פון איבער 5 מייל. די 18 היידרא-עלעקטריק סטאנציעס גיבן אינאיינעם ארויס 90 טערא-וואטס פן עלעקטריק קראפט.
נעדערלענדס פלייצ-פארטיידיקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרופע געבויטע לעוויס און דאמבעס וועלכע באשיצן האלאנד פון פארפלייצונגען זינט א דריטל פון דאס לאנד זיצט אונטער'ן ים אויבערפלאך. דאס לאנד האט נאכאנאנד געליטן פון פארפלייצונגען און נאך א פארפלייצונג אין 953' האט מען אנגעהויבן בויען די באשיצונג נעטווארק.
פאנאמא קאנאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאנאמא קאנאל איז דער איינציגסטער וואסער דורכגאנג צווישן די פאציפישע און אטלאנטישע אקעאנען. די פראנצויזן האבן ערשט אנגעהויבן בויען דעם קאנאל אבער האבן זיך אנגעשטויסן מיט פראבלעמען, און אמעריקע האט דאס איבערגענומען אין דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט. דער 48 מייל לאנג קאנאל איז פארטיג געווארן אין 1914 און איז באצייכענט געווארן אלס דעם גרעסטן מענשטליכן פראיעקט אין דער מאדערנער וועלט וועלכע איז דורכגעגאנגן אן א שיעור פראבלעמען און האט געקאסט דאס לעבן פון 27,500 ארבעטער.
נאטורליכע וואונדער ליסטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ליסטע איז געמאכט געווארן דורך די סי-ען-ען מידיא פירמע:
די גרענד קעניאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גרויסער באריער ריף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרויסער באריער ריף איז דער וועלט'ס גרעסטע קאראל ריף (סארט אונטער-וואסער געוואוקסן וועלכע זאמלען זיך אן ביים בארטן) געפינט זיך אין קווינסלאנד, אויסטראליע. דער באריער איז איבער 1,200 מייל לאנג און קען געזען ווערן פון דעם קאזמאס. די באריער באשטייט פון 900 אינזלען און איבער 3,000 קאראל ריפן וועלכע געפינען זיך אלע נישט ווייט פון דער יבשה.
ריא דע זשאנערא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די פארט פון די שטאט ריא דע זשאנערא, די צווייטע גרעסטע שטאט אין בראזיל. דארט געפינען זיך די שענסטע וואסער בארטנ'ס וועלכע ווערט באזוכט דורך צענדליגער מיליאנען מענטשן פער יאר.
בארג עווערעסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די העכסטע בארג אין די וועלט וועלכע גייט ארויף 29,017 פיס העכער'ן ים אויבערפלאך. די בארג געפינט זיך אין נעפאל אין איז א טייל פון די הימעלייען בערג וועלכע ברייטערט זיך אויס ביז אריין אין כינע און אין אינדיע.
די ארארע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די קאלירטע ליכטיקייט וועלכע ווערט טיילמאל געזען ביינאכט ביים צפון שפיץ פון די וועלט. די ליכטיקייט ווערט געשאפן פון עלעקטראנס שטויבלעך וועלכע טרעפן זיך מיט אטאמען אין די אויסער'ן אטמאספערע. דער געשעעניש קען נאר פאסירן אין די פאלאר ראיאן ביים צפון שפיץ פון די וועלט ווייל דארט געפינט זיך די מאגנאטישע פעלדער וועלכע גיבן ארויס אסאך עלעקטראנס צו די אטמספערע.
פאריקוטין בארג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א בארג אין מעקסיקא וועלכע טראגט מיט זיך די רעקארד פון די גרעסטע וואולקאן אויפרייסן פון וואס מען ווייסט. די בארג איז כסדר אקטיוו און איר לעצטע גרויסע אויפרייס איז פארגעקומען אין 952'.
וויקטאריע וואסער פאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די וועלט'ס שענסטע וואסער-פאלן וועלכע איז טאקע פיל קלענער ווי ניאגארא פאלס אבער איז פיל שענער ווייל עס פאלט אין א שענערע פארעם און עס איז ארומגענומען מיט א שענערע פאנאראמע. דער וואסער-פאל איז ברייט א מייל און פאלט 420 פיס אריין אין א טאל. דער וואסער-פאל געפינט זיך צווישן די צוויי אפריקאנער לענדער זאמביע און זימבאבווי.
אנדערע ליסטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די אפיציעלע ליסטעס זענען פאראן א רייע אנדערע ליסטעס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די לעצטע 5 יאר. רוב פון די ליסטעס זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך מידיא אנשטאלטן אבער עס איז שווער צו ערוועלן א ליסטע אלס די אפיציעלע ליסטע וויבאלד יעדע ליסטע רעפרעזענטירט אן אנדערע סארט וואונדער.
קריטיק איבער די ליסטעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד אויף קיין איינע פון די ליסטעס האט מען נישט געפרעגט יעדן באזונדער איז פארשטייט זיך פאראן קריטיק אויף יעדע ליסטע און די קריטיק גייט צוריק ביז די ערשטע ליסטע. די ליסטע מאכער האבן שטענדיג געהאט נגיעות און זיכער געמאכט אז געוויסע זאכן גייען יא אדער נישט אריין אין די ליסטעס.
פון א אידיש'ן פונקט ברויך די ערשטע ליסטע קריטיקירט ווערן וויבאלד עס רעכנט נישט אריין די בית המקדש וועלכע איז לויט חז"ל געווען די שענסטע סטרוקטור אין די וועלט און האט געברענגט באזוכער פון איבעראל.


text:
שעלדאן איידלסאהן
שעלדאן איידלסאן (געב' 4טן אויגוסט 1933) ווערט באטראכט אלס דער רייכסטער איד היינט אין דער וועלט. און דער דריטער רייכסטער מאן אין אמעריקע (נאך ביל געיטס און ווארען באפעט)
זיין רייכטום האט זיך אנגעהויבן פון ארגאניזרין קרוז שיף רייזעס און קאנווענשאןס.
היינט איז ער בעל הבית אויף עטליכע פון די שענסטע לוקסוסדיגע האטלן און קאסינאס אין לאס וועגאס.
אין 2013 איז ער דורך די פארבס מאגאזין געשאצט געווארן צו זיין ווערט איבער זעקס-און-צוואנציג מיליארד דאלער.
קירוב פילאנטראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז א רעכטער קאנסערוואטיווער טראדיציאנאלער איד, ער האט געגעבן הונדערטער טויזנטער דאלער פאר די רעפובליקאנער פארטיי און פאר דזשארדזש דאבעליו בוש און אויך פאר ביבי נתניהו. אויך איז ער א גרויסער שטיצער פון חב"ד הייזער איבר דער וועלט.
ער האט צוויי זין און א טאכטער פון זיין ערשטער הייראט און צוויי זיהן פון די יעצטיגע.


text:
אייראפעישער פארבאנד
דער אייראפעישער פאראיין אדער דער אייראפעישער פארבאנד (איי-פֿ) איז א פארבאנד פון 28 לענדער מיט א פאראייניגטן מארק און בשותפותדיקע אינסטיטוציעס. רוב פון די מיטגלידער מדינות טיילן זיך מיט דער זעלבער מטבע, דער איירא.
אין 1957 האבן זעקס לענדער אויפגעשטעלט די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע. מיט דעם האט זיך אנגעהויבן וואס איז היינט געווארן דער אייראפעישער פארבאנד.
אינהאַלט
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, איז באשלאסן געווארן דער געדאַנק אַז אַן אייראפעישע צאמשטעלונג איז דער איינציגער וועג צו האַנדלען מיט די פארביי-גייענדע נאציאנאליזם פון וואס דער קאָנטינענט האט זיך געפלאגט. זשאַן מאָנע, ראבערט שומאַן און קאָנראַד אַדענאַוער האבן דאס איבערגעגעבן אין אַ רעדע אין יאר 1950, דער באַוואוסטער שומאַן פּלאַן. א יאָר שפּעטער איז די אייראפעישע קוילן און שטאָל געמיינדע געגרינדעט געווארן מיט דעם אפמאך פון פּאַריז דורך בעלגיע, פֿראַנקרייך, איטאליע, לוקסעמבורג, האלאנד און מערב דייטשלאַנד.
די קוילן און שטאל געמיינדע איז געווארן אַזוי געראָטן אַז אין יאר 1957 איז באַשלאָסן געווארן צו ציען ווייַטערע צאמבינדונגען. דער אפמאך פון רוים, געחתמעט דורך די זעלבע זעקס לענדער האט געגרינדעט די אייראפעישע עקאָנאָמישע געמיינדע און די אייראַטאָם. נאך דעם בריסל אפמאך אין יאר 1965, האבן די דרייַ אָרגאַניזאַציעס זיך צאמגעשטעלט אין 1967, ווען זיי האבן אנגעהויבן צו אַרבעטן אונטער דעם נאָמען אייראפעישע געמיינדע. דאס האט געפירט צום פאָרלייגן פון א קאמיסיע, ראט און פּאַרלאַמענט.
אין יאר 1973, האבן דענמאַרק, אירלאַנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך זיך אייַנגעשלאָסן צו דער אייראפעישער געמיינדע. גריכנלאנד האט זיך אייַנגעשלאָסן אין יאר 1981, שפאניע און פּאָרטוגאַל אין יאר 1986. דער אפמאך פון מאַסטריכט האט באצייכענט די שאַפונג פון דעם אייראפעישן פֿאַרבאנד. דאס האט געלייגט דעם יסוד פֿאַר ווייַטער פארמען פון צוזאמענארבעט אין די געביט פון אויסערלענדישע ענינים און זיכערהייַט פּאָליטיק, לעגאַל און אינערלעכער ענינים, און אויך די פאָרמירונג פון דעם עקאנאמישע און געלט פאראיין און די פלענער פון שענגען צו שאפן אַ פרייען פארקער פאר מענטשן. אין יאר 1995 האבן עסטרייך, פינלאַנד און שוועדן זיך אייַנגעשלאָסן צום אייראפעישן פארבאנד.
דער איירא איז געווארן איינגעפירט אין יאר 2002. צען נייע לענדער האָבן זיך אייַנגעשלאָסן צום פארבאנד אין יאר 2004: ציפערן, עסטלאנד, אונגארן, לעטלאנד, ליטע, מאַלטאַ, פוילן, סלאָוועניע, סלאָוואַקײַ און טשעכיי. אין 2007, זענען צוקומען בולגאַריע און רומעניע, און אין 2013, קראאטיע. אַזוי האט דער אייראפעישער פארבאנד היינט 28 מיטגליד שטאַטן.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען פונעם פארבאנד אין די פארשידענע אפיציעלע שפראכן:
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיטגליד שטאטן פונעם אייראפעישן פארבאנד באדעקן א שטח פון 4,423,147 קוואדראט ק"מ (1,707,787 קוואדראט מייל). דער העכסטער שפיץ איז מאן בלאנק אין די אלפן, 4,810.45 מעטער (15,782 פיס) איבערן ים פלאך. דער נידריקסטער פונקט אינעם איי-פֿ איז זידפלאספאלדער אין האלאנד, 7 מ (23 פיס) אונטערן ים פלאך. די לאנדשאפט, קלימאט און עקאנאמיע פונעם איי-פֿ זענען באאיינפלוסט פון זיין בארטן-ליניע וואס איז לאנג 65,993 ק"מ (41,006 מייל).
די באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד וואוינט בעיקר—75%—אין שטאטישע שטחים. שטעט זענען פארשפרייט איבערן פארבאנד, אבער גאר א סך זענען קאנצענטרירט אין און ארום בענעלוקס.
מיטגליד לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מיטגלידשטאט פונעם אייראפעישן פארבאנד
זייט דעם 1טן יולי 2013 אנטהאלט דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד 28 מיטגליד שטאַטן, אַ טעריטאָריע פון 4,423,147 ק"מ² און בערך 510,000,000 איינוואוינער. אויב מען וואלט אים פאררעכנט ווי אַ לאנד, איז דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד דער זיבעטער גרעסטער אָרט אין דער וועלט אין טעריטאָריע, און דער דריטער נאָך כינע און אינדיע אין באַפעלקערונג.
*גרינלאנד האט אריינגעטרעטן אלס טייל פון דענמארק, אבער שפעטער האט באקומען א מאס אויטאנאמיע, און האט באשלאסן צו פארלאזן די געמיינדע.
**מזרח דייטשלאנד און מערב דייטשלאנד זענען געווארן פאראייניקט אין 1990, און זייט דעמאלסט איז דאס פאראייניקטע לאנד א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד.
***צפון ציפערן איז אפיציעל א טייל פון ציפערן (און דעם איי-פ) אבער די רעגירונג הערשט נישט דארט.
כדי צו ווערן א מיטגליד, דארף א לאנד זיך צופאסן צו די קאפנהאגן קריטעריע, וואס זענען געווארן דעפינירט ביי דער 1993 אסיפה פונעם אייראפעישן ראט אין קאפנהאגן. די קריטעריע פאדערן א סטאבילע דעמאקראטיע וואס רעספעקטירט מענטשן-רעכטן און די הערשפאט פון געזעץ, א מארק עקאנאמיע, און אננעמען אלע התחייבותן פון מיטגלידערשאפט, כולל איי-פֿ געזעץ. קיין לאנד האט קיינמאל נישט פארלאזט דעם פארבאנד, כאטש גרינלאנד (אן אויטאנאמישער פראווינץ פון דענמארק) האט צוריקגעצויגן אין 1985. דער ליזבאן אפמאך אנטהאלט א פאראגראף לויט וואס א מיטגליד קען פארלאזן דעם פארבאנד.
די זעקס לענדער איסלאנד, אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, מאנטענעגרא, מאקעדאניע, סערביע און טערקיי זענען "קאנדידאט לענדער", ד"ה זיי קומען אין באטראכט פאר מיטגלידערשאפט.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אייראפעישער פארבאננד האט זיבן אנשטאלטן: דער אייראפעישער פארלאמענט, דער ראט פונעם אייראפעישן פארבאנד, די אייראפעאישע קאמיסיע, דער אייראפעישער ראט, דער אייראפעישער צענטראלער באנק, דער געריכט פונעם אייראפעישן פארבאנד און דער אייראפעישער רעכענונגס הויף.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איין צוועק פונעם איירא איז צו שאפן אן איינציקן מארק דורך, למשל, מאכן גרינגער פאר בירגער צו פארן, פארמיידן קורס פראבלעמען, שאפן א פאראיינגטן פינאנציעלן מארק און נידעריגע פראצענט צינזן. נאך א צוועק איז צו שאפן א וואלוטע וואס ווערט געניצט אינטערנאציאנאל און געשיצט קעגן שאקן דורכן גרויסן קוואנטיטעט פון האנדל אינערהאלב דער אייראזאנע.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2007, האבן די מיטגלידער שטאטן מסכים געווען אז דער אייראפעישער פאראיין זאל ניצן 20% דערנייבארע ענערגיע אין צוקונפט.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גארע באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד אין 2013 איז געשאצט צו 505,665,739.
אינעם איי-פֿ געפינען זיך 16 שטעט מיט א באפעלקערונג העכער פון א מיליאן; די גרעסטע פון זיין איז לאנדאן.
אין 2010, האבן געוואוינט 47.3 מיליאן מענטשן אינעם אייראפעישן פארבאנד וואס זענען געבוירן אין אן אנדער לאנד נישט וואו זיי האבן געוואוינט. דאס איז 9.4% פון דער גאנצער איי"פֿ באפעלקערונג. פון זיי these, 31.4 מיליאן (6.3%) זענען געבוירן געווארן אינדרויסן פונעם איי"פֿ און 16.0 מיליאן (3.2%) זענען געבוירן געווארן אין אן אנדער איי"פֿ מיטגליד שטאַט. די גרעסטע צאל מענטשן געבוירן אינדרויסן פונעם איי"פֿ זענען געווען אין דייטשלאנד (6.4 מיליאן), פראנקרייך (5.1 מיליאן), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (4.7 מיליאן), שפאניע (4.1 מיליאן), איטאליע (3.2 מיליאן), און האלאנד (1.4 מיליאן).
שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אייראפעישער פארבאנד האט 24 אפיציעלע שפראכן: אונגאריש, איטאליעניש, איריש, בולגאריש, גריכיש, דייטשיש, דעניש, האלענדיש, טשעכיש, ליטוויש, לעטיש, מאלטעזיש, סלאוואקיש, סלאוועניש, ענגליש, עסטיש, פארטוגעזיש, פויליש, פֿיניש, פֿראַנצויזיש, קראאטיש, רומעניש, שוועדיש און שפאניש. געזעצן און אלע וויכטיקע דאקומענטן ווערן איבערגעזעצט אין אלע 24 שפראכן. די אלע שפראכן שרייבט מען מיט גלחישער שריפט, אחוץ בולגאריש, געשריבן אין קירילישער שריפט, און גריכיש, געשריבן מיטן גריכישן אלפאבעט.
רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ברילן
ברילן איז געמאכט פאר שוואכע זעה קראפט צו קענען זעהן. די ברילן זענען ערשינען געווארן אומגעפער אין יאר ה'תק"מ ; 1779.
ברילן איז א סארט גלאז פאר די אויגן צו זען קלארער ווען עס ווערט אפגעשוואכט, מען רופט עס אויך אויגן-גלעזער.
די טעכניק ארבעט, אז מען פארעמט אויס א גלאז רונדעכיג פון אלע זייטן, אזוי אז עס נעמט צונויף און איז מצמצם די ראיה צום מיטל פונקט פונקט פונעם אויג... [ביטע באארבייטען]
עס ווערט שוין דערמאנט אין תוספות יום טוב אויף משניות.
עס ליגט אין פאָרנט פון די אויגן און מאַכט זען, מען קען דאס אויסטאן ווען מען וויל.
אַמאָל איז דאָס געלעגן בלויז אויף די נאָז היינט איז דאָ צוויי הענטליך דאָס זאָל אויך ליגן אויף די אויערן.
עס שיצט אויך ווי א פאנצער פון שטויב ווען עס איז דא א ווינט, סזאל נישט אריינפליען אין די אויגן.
- זעט אויך: קאנטאקטלינזן, זון ברילן.


text:
אופקים
אופקים איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט פון ישראל, 24 ק"מ מערב פון באר-שבע. דער שטח איז גרויס 10,273 דונאם. ס'האט באקומען דעם נאמען שטאָט אין 1995. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר יוני 2010, איז דא אין אופקים 24,100 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.6 פראצענט. רוב זענען אידן.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרי יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אופקים איז געגרינדעט אום 19 אפריל 1955, און די ערשטע איינוואוינער זענען געווען אימיגראַנטן פון מאַראָקאָ און טוניסיע.
זינט דעמאָלט, זענען צוגעקומען 170 משפחות אימיגראנטן פון איראן און אנדערע אימיגראנטן פון אינדיע און רומעניע. אין 1958 האט דער יישוב באקומען דעם סטאַטוס פון א לאקאלער ראַט. אין 1959 די שטאָט האט אַ באַפעלקערונג פון 5,000 מענטשן, מיט 60% צפון אפריקאנער (מערסטנס מאראקאנער), 15% פון מצרים, פון 15% און 10% אַוואַרד פון ינדיאַ, אייראָפּע און די בירגערס פון לאַנג שטייענדיק.
60ער צו 80ער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע אינדוסטריעלע פאַרזעצן בויען אין אופקים דימענט פּאַלישינג פאַבריק איז געווען געבויט אין די שפּעט 50ער יארן און אנגעשטעלט וועגן 60 טוערס.
פון די 90ער יארן און ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טעקסטיל אינדוסטריע קריזיס האט געפירט צו פארמאכן די הויפּט אינדוסטריעלע פאבריקן אין דער שטאָט, און אויף די גרויס כוואליעס געשלאגן די שטאָט אין די 90ער.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 31°18′50.4″N 34°37′33.24″E / 31.314, 34.6259


text:
2009
2009 איז דאס נײַנטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2009 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1 יאנואר - סלאוואקיי ווערט א מיטגליד פון דער אייראזאנע
- 8 אפריל - ברכת החמה (וואס מען זאגט איין מאל אין 28 יארן)
- 22סטן יולי - א גאנצע ליקוי חמה וואס דויערט 6:39 מינוט אין אינדיע, כינע און דעם פאציפישן אקעאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מיי - אפרים קציר, דער פערטער פרעזידענט פון ישראל (געב' 1916)
- 25סטן יוני - מייקל זשעקסאן
- 18טן אויגוסט - קים דע-דזשונג, פרעזידענט פון דרום קארעע און געווינער פון נאבעל פריז פאר שלום (געב' 1925)
- 19טן אקטאבער - שלמה לארענץ, כנסת דעפוטאט פון אגודת ישראל פארטיי און פארזיצער פון דעם פינאנץ קאמיטעט (געב' 1918)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כעמיע - עדה יאנאת


text:
פרעדעריק שאפען
פֿרעדעריק שאפען (פראנצויזיש: Frédéric François Chopin; פויליש: Fryderyk Franciszek Chopin;[1] 1טן מערץ 1810 – 17טן אקטאבער 1849) איז געווען א פוילישער קאמפאזיטאר, ווירטואזער פיאניסט און מוזיק לערער.
נאך דעם אויפשטאנד אין נאוועמבער 1830 האט שאפען פארלאזט פוילן און איז אריבער וואוינען אין פאריז. דארט האט ער געשאפט פריינדשאפט מיט העקטאר בערליאז און פראנץ ליסט. ֿ
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דער משפחה נאמען ווערט ארויסגערעדט [ˈʂɔpɛn̪] אויף פויליש, און אמאל אויסגעלייגט (Szopen)


text:
היתר מאה רבנים
היתר מאה רבנים איז א היתר וואס א בית דין גיבט ארויס פאר א פארהיירעטן מאן אז ער זאל קענען חתונה האבן אפילו אויב זיין ווייב וויל נישט אדער קען נישט נעמען קיין גט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה איז נישט פארהאן קיין איסור פאר א מאנספערזאן צו פארהייראטן מער ווי איין פרוי. צווישן די חרמות וואס רבינו גרשום מאור הגולה האט געמאכט איז דא צוויי וואס פארשווערט פאר א מאן צו חתונה האבן אנע זיך פארגלייכן ערשט מיט זיין ווייב.
- אז מען טאר נישט חתונה האבן מיט צוויי פרויען (שלא לישא אשה על אשתו).
- אז מען טאר נישט געבן א גט פאר א פרוי אנטקעגן איר ווילן (שלא לגרש בעל כרחה).
צוליב די צוויי אויבערדערמאנטע חרמות קומט אויס אז א מאן איז קען ווערן מעוגן צו די ווייב פונקט ווי די ווייב ווערט צו די מאן דורך קידושין, די איינציגסטע אונטערשייד איז אז די קינדער פון אזא מאן איז נישט קיין ממזר.
רבינו גרשום האט אבער געמאכט א תקנה פאר א מאן, אז אויב עס איז דא א היתר פון הונדערט רבנים אז דער מאן מעג חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי דאן מעג ער חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי אפילו די ערשטע פרוי וויל נישט נעמען קיין גט.
די וועג ווי אזוי מען מאכט א היתר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א היתר פאנגט זיך אהן דורכדעם וואס מען שטעלט א בית דין (געווענליך רופט איינער דעם צווייטען צו דין תורה). די בית דין איז דן צו זי מוז נעמען א גט, אויב וויל זי נישט נעמען קיין גט דאן קען בית דין פסקנענן א היתר מאה רבנים צו די מאן.
די הונדערט רבנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס עס איז דא א פסק נעמט מען הונדערט רבנים און זיי שרייבן אונטער די פסק. די הונדערט רבנים דארפן זיין פון דריי אנדערע מדינות. מען איז געווענליך נישט מקפיד אז זיי זאלן זיין אזעלכע וואס האבן גענומען סמיכה, סתם כולל יונגעלייט איז אויך גוט, כאטש מערערע רבנים וואס פארנעמן זיך מיט דעם וועלן דוקא יא זוכען כאטש איינער וואס איז עוסק אין תורה, ווי ראשי ישיבה, מגידי שיעורים, מלמדים אד"ג.
דער היתר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס מען האט די הונדערט רבנים וואס האבן אונטערגעשריבן אויף די היתר שרייבט דער מאן א גט פאר זיין פרוי. ער מאכט א שליח אויף דעם גט פאר די פרוי און מען לאזט איר וויסן אז סיי ווען זי וויל קען זי קומען נעמען די גט פון די שליח.


text:
קיירא
קייראָ (אַראַביש: القاهرة) איז די גרעסטע און הויפטשטאט, פון עגיפטן, מיט א געשאצטע באפעלקערונג, פון אַריבער 17 מיליאָן איינוווינער, צוזאמען מיט די מעטראפאליטען שטח, אזוי ארום איז קייראָ, די גרעססטע שטאָט אין אפריקע, און אין מיטל מזרח, און איינע פון די גרעסטע שטעט איבער די וועלט.
קיירא איז א היסטארישע שטאט, מיט אסאך אלטע געביידעס, דעריבער האט די פאראייניגטע פעלקער איר דעקלערט, אלס היסטארישע קולטור ארט אין די וועלט.
די שטאט זיצט אויף די זייטן פון נילוס טייך, וואס לויפט אריבער די שטאט. די שטאט האט אלטע מעטשעטן און פעסטונגען פון איין זייט, און א מאדערנע שטאט מיט אלע צוגעהערן, ווי אן אונטערערדישע באן סיסטעם, נייע געביידעס מיט געשעפטן און איינוווינער, עטליכע קאמערץ צענטערן, שאסייען.
ווען גאמאל אבדול נאסער, איז געווארן פרעזידענט פון עגיפטן, האט קיירא זיך גענומען בליען, מיט א געוואלדיקן אימפעט, די געדרענג איז געווען שרעקליך, און היינט איז קיירא די צווייט מערסט געדרענגטע שטאט פון די וועלט, מיט די יארן האט די רעגירונג פרובירט אויסשפרייטן די באפעלקערונג, צו די געגנט אויסערן שטאט.
אין שטאט געפונען ערטער, וואס זענען אנערקענט אינטערנאציאנאל, די עגיפטישע מוזיי, די פארלאמענט, די קיירא פעסטונג, אלטשטאט, בן עזרא שול וואס לויט טראדיציע האט די רמב"ם געדאווענט דארט, ווי אויך פיראמידן.
אינהאַלט
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קייראָ ליגט אין צפון עגיפטן, דער נילוס טייך האקט אדורך דער שטאט. די שטאָט איז צעטיילט אין צוויי: די אַלטשטאָט און די נייַשטאָט. די ניישטאט איז געבויט אויפן אייראפעישן נוסח מיט גרויסע הייזער, האָטעלן, ביורא בנינים, אאז"וו, בשעת די אלטשטאט איז געבויט געדיכט.
זינט נאַסער ס העכערונג צו מאַכט אין קייראָ אנגעהויבן צו וואַקסן גיך, וואָס האט סאַווירלי אַפעקטאַד די ינפראַסטראַקטשער אין די שטאָט אַז געשטאנען דעם שפּאַנונג.
קייראָ עטלעכע וויכטיק זייטלעך, עטלעכע פון זיי בייַ אינטערנאַציאָנאַלע הייך: דער עגיפטישע מוזיי, דעם פּאַרליאַמענט, קייראָ קייראָ סיטאַדעל (די סיטאַדל), קאַן מאַרקעט צו-כאַלילי, אלט קייראָ און בן עזרא סינאַגאָג, און די גיזאַ פּיראַמידס וועלכע זענען אַרויס די שטאָט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאָט איז געגרינדעט געווארן אין יאָר 969, דורך די אראבער, וואס האבן איינגענומען עגיפטן צו יענע צייט, די שטאט האט געדינט אלס וווינארט, פארן כאליף, אבער נישט אלס הויפטשטאט, ערשט אין יאר 1168 בערך איז קיירא געווארן הויפטשטאט פון עגיפטן. מיט די יארן ווען קיירא איז גרעסער געווארן, זענען אנדערע עלטערע שטעט אריינגערעכנט געווארן, אין די גרענעצן פון שטאט.
אין 972 איז דער על אזהאר מעטשעט אויפגעבויט געווארן, סאלאדין, האט געהערשט איבער עגיפטן צו יענער צייט. אין נאכפאלגנדע פינף הונדערט יאר, האט די שטאט עטליכע מאל געטוישט הענט.
אין 1340 האבן געוואוינט אין קיירא קרוב צו א האלבער מיליאן מענטשן, און קיירא איז געווען די גרעסטע שטאט מערב פון כינע. צווישן 1348 און 1517 האט קיירא געליטן פונעם שווארצן טויט מער ווי 50 מאל, און די באפעלקערונג איז אראפ ביז 200,000 מענטשן. נאכדעם ווען וואשקו דא גאמא האט געטראפן די ים רוטע אין אינדיע דורכן קאפ פון גוטער האפנונג אין 1498, איז קיירא ווייטער אראפ אין חשיבות, אזוי ווי די סוחרים האבן מער נישט געדארפט אדורכפארן די שטאט אונטערוועגס אין אינדיע.
דעם 22סטן יאנואר 1517, איז די שטאט איינגענומען געווארן דורך די אטאמאנישע אימפעריע, און איז געבליבן ביי זיי ביז 1882, מיט א קורצע איבעררייס 1798-1801, ווען נאפאלעאן באנאפארטע האט אינוואדירט דעם מיטל מזרח.
אין 1882 זענען די ארמייען פון גרויסבריטאניע אריין אין שטאט, און ארויסגעטריבן די טערקן, און ביז 1922, האט ענגלאנד געהערשט איבער עגיפטן, נאכדעם איז עגיפטן געווארן זעלבסטשטענדיק, מיט קיירא אלס הויפטשטאט, אבער בריטישע זעלנער זענען פארבליבן ביז 1956 אין עגיפטן.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קראים האבן געוווינט אין קיירא, נאך איידער די אראבער זענען געקומען. יידן זענען אנגעקומען, נאכדעם, אין צוועלפטן יארהונדערט, האט די קהילה געבליט, די רמב"ם האט דארט געוווינט, שפעטער ווען די מאמלוקן, זענען אריין איז די שטאט כמעט פארניכטעט געווארן, שפעטער זענען יידן פון שפאניע, אנגעקומען, אין ניינצטן יארהונדערט, זענען אנגעקומען יידן פון אייראפע, און אן אשכנזיש קהילה איז געגרינדעט געווארן.
ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, מיט עגיפטן פארלירן דעם קריג, זענען יידן אנטלאפן איבער די יארן, און נאכן סיני מלחמה, זענען שוין כמעט נישט געווען יידן אין קיירא, נאכן זעקסטאגיקע מלחמה, האבן די לעצט פארבליבענע יידן פארלאזט דעם שטאט, היינט וווינען נאך יידן אין קיירא.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיירא האט 30 שוועסטער שטעט:
באקאנטע מענטשן געבוירן אין קיירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאגיב מאכפוז (1911-2006), ראמאניסט און געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור אין 1988
- סיר מאגדי יאקוב (1935), הארץ כירורג
- דאראטי האדזשקין, בריטישע כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1964
- יאסיר אראפאט (1929–2004), גרינדער פון דער פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע


text:
אסקאר
אקאדאמיע פּריז ווי עס איז פאפולעריזירט װי די אסקאַרס איז דער גרעסטער אווענט אין דער פילם אינדוסטריע וואו עס ווערט פארטיילט פרייזן און אנערקענונג פאר די בעסטע פילמען פון יענעם יאר.
די צערעמאניע קומט היינט צו טאג פאר אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע.
ביליאנען מענטשן האלטן דאס מיט אויף די טעלעוויזיע דורכאויס די וועלט.
די פרייזן זענען א ספעקטאקל וואס ווערן געהאלטן אין געהיים ביזן מאמענט פון די אויסגאנג פון די וואלן. עס ווערן חדשים לאנג דעבאטירט און אויסגעשמועסט וועלכער פילם פארדינט צו געווינען.
די אויסגאנג ווערט באשלאסן דורך וואלן.
צווישן די געווינער זענען איינגעטיילט: בעסטער רעזשיסאר; בעסטער אקטיאר; בעסטער פילם; און נאך קלענערע אפטיילונגען.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלער וועבזייטל http://www.oscars.org/


text:
27סטן אפריל
דעם 27סטן אפריל איז דער 117טער טאג פון יאר (118טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 258 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1124 - דייוויד דער ערשטער באקרוינט מלך פון סקאטלאנד
- 1828 - געעפנט געווארן דער לאנדאנער זאא, דער עלצטער וויסנשאפטלעכער זאא אין דער וועלט.
- 1908 - די פערטע אלימפיאדע געעפנט אין לאנדאן.
- 1960 - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 1961 - סיערע לעאנע ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע
- 1981 - זיראקס פארק לאבאריאטארעס ווייזן דעם קאמפיוטער מויז
- 2005 - דער ערבוס A380 עראפלאן פליט צום ערשטן מאל אויף פראבע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1521 - פערדינאנד מאגעלן, פארטוגעזישער אויספארשער (געב' 1470)
- 1972 - קוואמע נעקרומא, ערשטער פרעזידענט פון גהאנע (געב' 1909)
- 2007 - מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש, רוסישער טשעליסט און דיריגענט (געב' 1927)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דרום אפריקע - פרייהייט טאג


text:
פונקציע
אין מאטעמאטיק איז א פונקציע די צופאסונג צווישן צוויי סכומען. איין סכום איז דער עיקרדיקער סכום (אנערקענט ווי ) און דער צווייטער סכום איז א צווייטרייאיקער סכום (אנערקערט ווי ).
די פונקציע אסאציאירט מיט יעדן עלעמענט אינעם עיקרדיקן סכום גענוי איין צופאסטן עלעמענט אינעם צווייטרייאיקן סכום.
ס'איז פאראן אויך אן איינס-אויף-איינס פונקציעס ד"ה, צוויי עלעמענטן פונעם עיקרדיקן סכום טארן נישט האבן איין צופאסטער אינעם צווייטרייאיקן סכום, א. צב"ש, די צופאסטונג צווישן דער מענטש מיט זיין עלטער הייסט א פונקציע, ווייל יעדער מענטש איז א באזונדערער עלעמענט וואס קען זיין צוגעפאסט נאר צו איין עלעמענט אין דער "עלטער" סכום, כאטש וואס דער "עלטער" קען זיין צוגעפאסט צו פארשיידענע מענטשן.
אין מאטעמאטיק, איז אנגענומען צו באצייכענען א פונקציע מיט איינע פון די דריי לאטיינישע אותיות: f, g, h מיט ארום-קלאמערן דעם עלעמענט פונעם עיקרדיקן סכום מיט א גלייכונג סימבאל אין דערמיט, אדער שרייבט מען דאס אָן קלאמערן נאר מיט א ריכטונגצייכן אין דערמיט. צב"ש, אויב מען וויל שרייבן א פונקציע וואס פאסט צו יעדער צאל צו איר קוואדראט, שרייבט מען דאס אזוי: אדער אזוי: וואס מיינט אז יעדער נומער וואס מען פארבייט מיטן פאסטצו צו דער קוואדראטישע צאל פון דעם דאזיקן נומער. אין די צווייטרייאיקע צאל קען זיין סיי וואסערע פארמולעס, ווי צב"ש: : - פאסטצו יעדער נומער מיט דעם זעלבן נומער געטאפלט מיט פינף. דא באדייט x נארוואס אן עלעמענט פונעם סכום X.
אויב וויל מען באגרעניצן די פונקציע צו צווישן די נומערן 3 צו 7, שרייבט מען דאס אזוי: .
גראפישע פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יחזקאל אבראמסקי
הרב יחזקאל אבראמסקי (ה'תרמ"ו - כ"ד אלול ה'תשל"ו; 1886 – 19טן סעפטעמבער 1976), איז געווען א רב און א למדן. באוווּסט זענען זיינע ספרים „חזון יחזקאל" אויף דער תוספתא.
יחזקאל אבראמסקי איז געבוירן נישט ווייט פון מאסט אין ליטע אין יאר ה'תרמ"ו. ער איז געווען דאס דריטע קינד פון מרדכי זלמן אברמסקי, א געהילצהענדלער, און זיין ווייב פריידל גאלדין פון הוראדנא. ער האט געלערנט אין די ישיבות פון טעלז, מיר און סלאבאדקע, און אויך אין בריסק ביי הר"ר חיים סאלאווייטשיק. צו זיבעצן יאר איז ער געווארן רב אין סמאליאן, שפעטער אין סמאלעוויטש און סלוצק. דאס רבנות אין סלוצק האט ער גע'ירשנט אין תרפ"ד פון דעם באוווּסטן רב הר"ר איסר זלמן מעלצער וואס איז אנטלאפן פון דער שטאט צוליב די רדיפות פון די קאמוניסטן וואס האבן געהערשט אין דער שטאט.
אין ה'תרס"ט האט ער חתונה געהאט מיט הענדיל רייזל, א טאכטער פון דעם רב פון (יעהומען) הר"ר ישראל יהונתן ירושלימסקי, דער איידעם פונעם רידב"ז.
בערך אין תר"ץ איז ער געקומען קיין לאנדאן וואו ער איז געווארן רב פון דער מחזיקי הדת קהילה. נאך א פאר יאר האט מען גערופן אים צו ווערן ראש בית דין אין דעם לאנדאנער בית דין.
אין תשי"א איז ער ארויף אין ארץ ישראל, וואו מען האט אים אריינגענומען אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.
זיין ווייב הענדיל רייזל איז נפטר געווארן תשכ"ו.


text:
אנטוויקלונג שטאט
אנטוויקלונג שטאט, (אין העברעיש עיירת פיתוח) איז א באצייכענונג אין ישראל, פאר שטעט איבערן לאנד, וועלכע געפונען זיך ווייט, און עטוואס אפגעזינדערט פון די גרויסע שטעט, וואס זענען גוט אויפגעבויט, און שטייען גוט אין אלע הינזיכטן, פון אן אויפגעבויטע שטאט. רוב פון די איינוווינער אין די אנטוויקלונג שטעט, זענען ארעמער, און פארדינען ווייניקער פון די געווענליכע ארבייטער אין לאנד, די רעגירונגען פון אנהייב די עקזיסטענץ פון ישראל, האבן פרובירט צו איבערצייגן גרויסע פירמעס און געזעלשאפטן, צו אינוועסטירן אדער אויפבויען פאבריקן אין די שטעט, צו לינדערן די שווערע ארבעטסלאזיקייט, וואס הערשט אין אזעלכע שטעט. פאבריקן וואס האבן פיליעס אין אזעלכע שטעט, צאלן ווייניקער שטייער, און באקומען הילף אין פארשידענע פארמען, פון די רעגירונג.
די אנטוויקלונג שטעט האבן אין מערסטנטייל נישט געהאט גרויס דערפאלג, און זייער צושטאנד איז ביז היינט זייער שוואך פינאנציעל, און די ארבעטסלאזיקייט ראטע איז פון די העכסטע אין לאנד. אן אויסנאם איז ערד, וואס איז יא געווען סוקסעספול, אין איז שטארק פינאנציעל.
א טייל פון די אנטוויקלונג שטעט, זענען שפעטער אויסגעוואקסן אין געהעריקע שטעט, ווי קרית שמונה, כרמיאל. אנדערע זענען געבליבן די זעלבע ווי ביים גרינדונג פון שטאט ווי ירוחם.
א טייל פון די אנטוויקלונג שטעט, האבן באקומען פון לאנד, א מוניציפאלע הערשאפט, וואס זענען גרעסער פון תל אביב, וויבאלד די לאנד האט געמיינט אז אזעלכע שטעט וועלן זיך ארויפארבעטן, און ווערן גרויסע שטעט. א טייל פון די שטעט זענען געבויט געווארן, נאכן האבן דארט איבערגאנגס לאגערן (מעברות), ווי שדרות, אור יהודה, און אנדערע.
דורכאויס די 1990גע יארן, ווען קיין ישראל האט געשטראמט אן עליה, פון די ראטן פארבאנד לענדער, זענען אסאך פון די איבערגאנגס שטעט גרויס געווארן, און אסאך פארגרעסערט זייער באפעלקערונג.
ליסטע פון די אנטוויקלונג שטעט.
אין צענטער פון ישראל. בית שמש, לוד, יבנה, אור יהודה.
אין גליל. בית שאן, חצור הגלילית, קרית שמונה, כרמיאל, נצרת עילית, יקנעם עילית, שלומי, מגדל העמק.
אין די נגב. קרית גת, ערד, קרית מלאכי, דימונה, מצפה רמון, אילת, שדרות, נתיבות אופקים, ירוחם.


text:
האס
האַס (שינאה אדער פײַנטשאַפֿט) איז א געפיל פון גאר שטארקע עקל און גרויל וואס א מענטש טראגט זיך ארום אויף אן אנדערן מענטש, זאך, פאנאראמע, באגריף.
דאס איז דאס פארקערטסטער עמאציע פון ליבע.
דאס קען זיין באזירט אויף פחד אדער קנאות.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אידן איז א מחלוקת הפוסקים צו דאס איז א געבענטשער געפיל אדער מידה וואס מען דארף ארבייטען דאס צו באקומען, אדער א געפיל צו א מידה וואס מען דארף אנטלויפן און ארבייטען ארויסרייסן.
ביי די ליטווישע און קנאותדיגע קרייזן האט מען דאס געהאמערט אז מען דארף דאס איינווארצעלן ווייל אני ה' שונא זימה און נאך אזאלעכע פסוקים און פראזן וואס די תורה איז פיל מיט זיי אז דאס איז גאר א מידה פון הקב"ה, און מיר האבן א פליכט און מצווה זיך צו באהעפטן מיט די מידות פון הקב"ה, און דאס איז אונזער גאנצער תפקיד און ציל אויף די וועלט.
אבער ביי חסידים און בעלי תשובה און מזרחי קרייזן האט מען גאזאגט אז די שנאה מוז בלויז זיין אויף דעם קאנצעפט און נישט חלילה אויף א מענטש כאטשיג גאט האט אויך פיינט די מענטשן אבער מיר מוזן זיך ארויסווארצעלען דאס אלס מידה, ווייל בלויז מלאכים אדע צדיקים אדער גאט אליינס קען דאס האבן אין זיך אן צו פארדארבן דעם זעיל אבער א פשוטער מענטש אויב האט ער דאס אלס מידה לויט זיי פארדארבט דאס זיין גאנצער מהות.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
איבערזעצונג
איבערזעצונג איז די פאך פון נעמען אריבער פון איין שפראך צו אן אנדערע; דאס קען זיין ביכער, ארטיקלען, דיכטונגען, לידער א.א.וו. איינער וואס טוט איבערזעצן הייסט אן "איבערזעצער". אויף ענגליש טיישט דאס א דאלמעשטער.
דאס עצם חוש פון איבערזעצן, איז געוואנדן אין צוויי זאכן, איינס - קענען ביידע שפראכן, סיי וואס פון וואנעט מ'זעצט איבער, און די שפראך וואס דערויף זעצט מען איבער. צוויי - פארשטיין מיינונגען פון ווערטער, וויבאלד יעדע שפראך האט אנדערע אויסדרוקן, און דאס אויסשפראך פון א ווארט קען ביי יעדער שפראך זיין אינגאנצן אנדערש.
דער איבערזעצער, מוז זיין פארשטענדליך, נישט איינפאך איבערקלאפן ווערטער אויף דער אנדערער שפראך, נאר דאס אפגעבן אויפן פארשטענדליכן אויסטייטש, אז דער לייענער זאל דאס פארשטיין אן קיין פלאג.
דער צווייטער כלל פון איבערזעצן, איז שטערקער פונעם ערשטן, ווייל אפילו איינער וואס קען נישט אזוי גוט - למשל - לייענען ענגליש, אבער וויבאלד ער פארשטייט די שפראך פון וואס ער זעצט איבער, קען ער שוין ארויסהאבן די מיינונג וואס ער זעצט איבער, אבער דער וואס קען נאר שפראכן, הייסט נאכנישט גענוג טאלענטירט, צו זיין אן איבערזעצער.
עס איז דא שפראכן וואס איין אויסדרוק איז אין דריי ווערטער, און אין דער אנדערער שפראך איז עס אין איין ווארט, דעריבער, מוז דער איבערזעצער דאס קענען אפגעבן דאס קלארסטע און פונקטליכסטע וואס מעגליך, סיי אין ווארהייט פון ווארט, און סיי אין פארשטאנדיגקייט פון טייטש.
אפטייטש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייטש איז דער באדייט פון ערקלערונג פון א ווארט און/אדער עטליכע ווערטער צוזאמען, וואס קען ווערן אנגערופן, אדער זאץ, אדער קען דאס אויסגעלייגט ווערן און א פראזע (וואס דאס הייסט א צוזאמען שטעל פון ווערטער וועלכע האבן א טיפערן באדייט ווי בלויז די ווערטער נאר עס האט עפעס א מחשבה אונטער זיך אויכעט).
אפטייטש קען צוטיילט/באניצט ווערן אויף צוויי באזונדערע באגריפן:
- איבערטייטשן (אויף די ענגלישע שפראך הייסט דאס דאלמעטשן) ד.ה. איבערטייטשן פון איין שפראך אויף א צווייטער.
- אבער דער וויכטיגערער אינהאלט דערפון איז אבער אן ערקלערונג איבער דעם ווארט/זאץ/פראזע וואס מען האט נאר וואס געהערט.


text:
1791
1791 איז דאס 91סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1791 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - ווערמאנט ווערט דער 14טער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אפריל - זשיימס ביוקענען, דער 15טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1868)
- 27סטן אפריל - סאמועל מארס, אמריקאנער ערפינדער, אנטוויקלער פון די טעלעגראף און מארס קאד (געש' 1872)
- 22סטן סעפטעמבער - מייקל פאראדיי, בריטישער פיזיקער און כעמיקער (געש' 1867)
- 26סטן דעצעמבער - טשארלס באבידזש, בריטישער מאטעמאטיקער און ערפינדער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מערץ - זשאן וועסלי, פון די גרינדער פון מעטאדיזם (געב' 1703)
- 5טן דעצעמבער - וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1756)


text:
משכנות שאננים
משכנות שאננים איז פון די ערשטע געגנטן אין ירושלים געבויט צו ווערן אויסער דער אלטשטאט. דער שטח איז געקויפט געווארן אין יאר 1855, דורך משה מאנטיפיארי, און איז גרויס 180,000 קוואדראט מעטער. דער שטח געפונט זיך נאנט צו הר ציון, און די פרייז וואס מאנטיפיארי האט געצאלט צום פאשא אין ירושלים איז געווען 1,000 פונט. דאס האט געפאדערט א ספעציעלע געזעץ, וואס האט אים ערלויבט צו קויפן, ווייל לויטן טערקישן געזעץ זענען אויסלענדישע בירגער נישט געווען ערלויבט צו קויפן שטח.
אנהייב האט מאנטיפיארי געוואלט אויפשטעלן א יידיש שפיטאל, צום סוף נאכן אויפשטעלן א יידיש שפיטאל אין דער אלטשטאט, האט ער אפגעלייגט זיין פלאן, און ער האט באשלאסן אויף צו שטעלן א געגנט מיט הייזער, וואס וועט זיין ברייט, צו די דעמאלטדיקע באגריפן, קעגן דער ענגשאפט וואס האט דאן געהערשט אין אלטשטאט.
די געגנט באשטייט למעשה פון איין לאנגן הויז, מיט זעכצן דירות, וואס שפעטער זענען צוגעלייגט געווארן אין א זייטיקן הויז נאך פיר דירות. זיי זענען געווען באשטימט פאר תלמידי חכמים און ארימעלייט, וואס דארפן זיך טוישן יעדע דריי יאר. וואס איז קיינמאל נישט געשען, וויבאלד רוב מענטשן האבן מורא געהאט, זיך צו דרייען אינדרויסן פון די מויערן ביינאכט, וויבאלד רויבערס פלעגן זיך ארומדרייען אינדרויסן, און באראבעווען די מענטשן.
מאנטיפיארי האט אויך אויפגעשטעלט א ווינטמיל, וואס וועט צושטעלן א שטיקל פרנסה פאר יידן, וואס איז געבויט געווארן, נאך איידער די געגנט איז אויפגעשטעלט געווארן, וואס אנהייב האט עס געארבעט, אבער שפעטער ווען מילן האבן גענומען מאלן אויף קוילן, און די מיל האט זיך צובראכן, איז די מיל ארויס פון באנוץ.
היינט איז די געגנט אונטערן אויפזיכט פון ירושלים פאנד, וואס פירט דארט אן קולטורעלע אונטערנעמונגען, און שטיצן מוזיקאלישע פראיעקטן, פון יונגע ארטיסטן, ווי אויך א שלום צענטער פאר געשפרעכן און פלארעליזם.


text:
אברהם אזולאי
ר' אברהם אזולאי (נפ' כ"א מרחשון ת"ד), דער זיידע פונעם חיד"א איז געווען א גרויסער בעל מקובל און גאון און מחבר פון עטלעכע ספרים.
ער איז געבוירן צו זיין טאטן ר' מרדכי אזולאי. די משפחה שטאמט פון זייער א גרויסן יחוס, שטאמען פון די רבנים פון קאשטיליא, און ביי דעם גירוש ספרד זענען זיי פארטריבן געווארן קיין שטאט פאס אין ברבריא.
נאך עטליכע יאר איז חרוב געווארן די שטאט פאס, און נישט האבענדיג קיין ברירה האט ער גענומען צוריק דעם וואנדער שטעקן און זיך געלאזט פארן קיין ארץ ישראל.
אינמיטן וועג איז געקומען א שטורעם ווינט וואס האט כמעט צובראכן די שיף, ביז מען איז געקומען צו א בארטן אין אפריקא קאפוטיקיא, זיי האבן אלעס איבערגעלאזט אין שיף און שנעל געלאפן אויף די טריקעניש ווייל די ווינט האט זייער געבודזשעוועט, פלוצלונג איז געקומען די ווינט און האט דערטרונקען דעם שיף, זיי זענען ניצול געווארן פון דעם דורך א נס, ר' אברהם אזולאי פארציילט דאס אין זיין ספר בעלי ברית אברהם, ער איז זיך זייער מצער ווייל זיינע חידושים אויף די תורה איז דארט דערטרונקען געווארן.
דער חיד"א שרייבט אז צוליב דעם נס איז די חתימה פון זייער גאנצע משפחה משפחת אזולאי אזוי ווי א שיף, עס איז אין פארעם פון א שיף.
אנהקומענדיג קיין ארץ ישראל איז ער געקומען קיין חברון, און האט זיך באקענט מיט דעם גאון ר' אליעזר בן ארחא, און האט דארט געטראפן כתבים פון ר' חיים וויטאל און פון ר' משה קורדיווארי.
אין יאר ה'שע"ט איז געווען א מגפה אין חברון, איז ער מיט זיין משפחה שנעל אנטלויפן קיין ירושלים.
זיינע ספרים חסד לאברהם, בעלי ברית אברהם, קרית ארבע א פי' אויפן זוהר, אהבה בתענונגים א פי' אויף משניות.
דער חיד"א באטיטלט איהם מז"ה מ'ורי ז'קני ה'רב, אין זיין ספר שו"ת חיים שאל (סי' ס"ח בח"א) פרעגט איהם איינע אהן פארוואס שרייבט ער אויף איהם זקני הרב אינדעצייט וואס ער איז גאר זיין עלטער זיידע נישט זיין זיידע, ענטפער דער חיד"א אז דאס טרעפט זיך אין די וועלט פון ספרים אז מען רופט א עלטער זיידע אלס זיידע ווי מען זעהט אז דער זון פון רשב"ץ רופט אן זיין עלטער זיידע דער רמב"ן מיטן נאמען "זיידע".
זיינע איידעמער זענען אויך געווען גרויסע גאונים. ר' בנימין זאבי דער טאטע פונעם גאון ר' ישראל זאבי. ר' דוד יצחקי דער טאטע פונעם גאון ר' אברהם יצחקי דער מחבר פונעם ספר זרע אברהם.
זיין זון איז ר' יצחק אזולאי, ר' יצחק האט געהאט א זוהן ר' ישעיהו אזולאי. וואס איז געווען דער זיידע פון דער חיד"א.
אזולאי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אזולאי פאמיליע איז א משפחה פון כהנים. דער נאמען איז ר"ת אשה זונה וחללה לא יקחו, א פסוק אין פרשת אמור.


text:
1812
1812 איז דאס 12טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1812 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
ה'תקע"ב-ה'תקע"ג אויפן אידישן קאלענדאר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן אפריל - לואיזיאנא ווערט דער 18טער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 22סטן יוני - אינוואזיע פון נאפאלעאנ'ס ארמיי אין דער רוסלענדישער אימפעריע
- 22סטן יולי - האלבאינזל מלחמה: בריטישע קראפטן אונטער ארטור וועלסלי, ערשטער הערצאג פון וועלינגטאן באזיגן די פראנצויזישע ארמיי לעבן סאלאמאנקע, שפאניע.
- 19טן אקטאבער - נאפאלעאן הייבט אן צוריקצוציען פון מאסקווע.
- צווייטער קריג צווישן אמעריקע און דעם פאראייניגטן קעניגרייך, באקאנט אלס קריג פון 1812.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מיי - ספענסער פערסיוול, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, דערמארדעט (געב' 1762)


text:
הארמאן
האָרמאָן (פון די גריכיש ווארט: צו שטויסן און מאָוציע) איז דער כעמישער שליח וואס טראגט קריטישע מעלדונגען פון א צעל אדער א דריז צו די אנדערע צעלן אין מולטי-סעליולער באשעפענישן. א קליין ביסל הארמאן איז גענוג צו שאפן אן ענדערונג אין דעם ארגאניזם. אין בהמות ווען די הארמאנען אפטמאל געפירט דורכן בלוט. א הארמאן קען גיין אדער צו א נאנטן צעל אדער צו א ווייטן צעל.
א גרופע פון צעלן אין איין ארט וואס זייער עיקר צוועק איז צו שאפן הארמאנען ווערט גערופן א דריז. ענדאקרינע דריזן שיקן הארמאנען אינעם בלוט.
הארמאנען רעגולירן מעטאבאליזם, צי דער ארגאניזם זאל וואקסן צי נישט, ווי מען שפירט (מונטער אדער אומערט), צי מען איז הונגעריק.
וויפיל צוקער בלייבט אינעם קערפער ווערט קאנטראלירט דורכן הארמאן אינסולין.
טיפן הארמאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הארמאנען ווערן קלאסיציפירט אין פיר טיפן, לויט די כעמיקאלן פון וואס זיי שטאמען.
- סטערויד הארמאנען—שטאמען פון כאלעסטעראל
- ליפיד הארמאנען—שטאמען פון ליפידן
- אמינא-זויערס
- פראטעין


text:
פערד
א פערד איז א מין בהמה. אַ פערד װאָס איז מין נקבה הײסט אַ "קליאַטשע"; אַ פערד װאָס איז מין זכר הײסט אַן "אָגער".
עס זענען דא עטליכע סארט פערד, קודם זענען דא 1) די פלינקע פערד, וואס ווערט גענוצעט דורך רייטערס און לויפערס. 2) די מעכטיגע פערד, וואס זענען די שטארקע פערד, צווישן זיי איז דער בעלגישער פערד וואס איז א מעכטיגער גרויסע פערד. 3) דער וואלד פערד. 4) דער אראבישער פערד וואס איז באוואסט מיט איר קלאסיסשקייט, און שיינקייט. 5) דער פאני פערד וואס איז דער דורכשניטליכער ארבעט פערד. און ווערט אויך גענוצט היינט צו טאג אלס א פארוויילונגס חיה. ַ6) דער ליפיצע פערד וואס די בעלי עגלה פלעגן איר נוצען צו טראגן מענטשן פון איין פלאץ צום צווייטען.
דער פערד איז באקאנט אלס א בהמה וואס איז געטריי צו זיין האר, ער וועט פאלגן אלעס, דאס איז איר טבע זי איז א שטילער און א פאלגענדיגער, און אויב איז זי שלעכט גיט מען איהם א שמייס מיט א קאנטשיג, און ער ווערט וואויל.
דאס אויסזען פון א פערד איז זי האט א לאנגע האריגע שאל ארום איר גענאג, קליינע אויער, און א לאנגן וויידל.
א פערד איז איינער פון די בעלי חיים וואס איז שוין געשטוביקט געווארן פון אוראלטע צייטן.
דער פערד אלס לויפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טבע פון א פערד איז אז זי קען שנעל לויפן, זי ווערט פארעכנט פאר די שנעלסטע לויפער צווישין די בהמות, און דער בעסטע לויפער צווישן די חיות, עס זענען אפשר דא באשעפענישן וואס קענען שנעלער לויפן פונעם פערד, אבער זיי קענען זיך בשום אופן נישט פארמעסטן מיטר דעם לאנגען צייט און דעם גוטן סארט לויפן פונעם פערד, איר קערפער איז ספעציעל געאיינגעט דערצו וויבאלד זי האט א שטארקער קערפער איר הויט זענען אויסגעצויגן, און די פיס זענען דין.
די מעלה פארוואס זי קען לויפן איז אויך צוליב דעם וואס זי קען שטיין א גאנצן לעבן אויף אירע פיס און נישט ווערן מיד, זי שלאפט אפילו שטייעדיגערהייט, ווען דער פערד זיצט א לענגערע צייט איז דאס א סימן אויף קרענק.


text:
מאסול
מאסול (אראביש: الموصل al-Mawṣil; צפון מעסאפאטאמישע אראביש: el-Mōṣul; מוסטער:שפראך-syr Nînwe; מוסטער:שפראך-ku; טערקיש: Musul), איז א שטאט אין צפון איראק און די הויפטשטאט פון דער נינוה גובערניע, בערך 400 ק"מ צפון-מערב פון באגדאד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אויפן מערב ברעג פונעם חידקל, קעגנאיבער דער אוראלטער אשורישער שטאט נינוה אויפן מזרח ברעג, אבער היינט איז דער שטאטישער שטח געוואקסן און נעמט איין היבשע שטחים אויף ביידע ברעגן, מיט פינף בריקן וואס פארבינדן די צוויי זייטן. די מערהייט פון דער באפעלקערונג זענען אראבער, מיט אשורישער און קורדישע מינאריטעטן. מאסול איז די דריטע גרעסטע שטאט אין איראק נאך באגדאד און באסרא.[1]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאסול האט צווילינג:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ גרעסטע שטעט אין איראק. mongabay.com (26 Jan 2009). דערגרייכט דעם 24סטן אויגוסט 2012. (אויף ענגליש)


text:
אינדיום
אינדיום (Indium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל In און אטאם נומער 49. אינדיום איז א מעטאל.
ניצט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער פארשפרייטער ניץ פון אינדיום איז איז געווען אין די מאטארן פון עראפלאנען בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. דערנאך, איז געוואקסן די פאדערונג פאר אינדיום אין :
- אַפּפליקאַציעס אין די האלב-דורכפירער אינדוסטריע.
- דעקן LCD.
- ניצן פון געשמעלץ מיט א נידעריקן שמעלצפונקט. א געשמעלץ פון 24% אינדיום מיט 76% גאַליום איז פליסיק ביי צימער טעמפּעראַטור.
- שפיגלען באדעקט מיט אינדיום האָבן אַ מעלה איבער זילבער, ווייַל עס איז מער קעגנשטעליק פון ווערן צעפרעסן.
- פילטערן ליכט אין נאטריום לאמפן.
באווארענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריין מאַטאַלישיא איז נישט גיפטיק. אינדיום פארבינדונגען, אבער, זענען יא גיפטיק, למשל: InCl3 און InP פארבינדונג ווער גערעכנט גיפטיק און פאראורזאכט ראַק.


text:
שאפונג
צו מיינט איר איינקויפן?
שאפונג מיינט מאכן א נייע זאך.
גאט ווערט אנגערופן דער באשעפער ווייל ער האט לויט די תורה באשאפן די וועלט יש מאין.
שרייבער ווערן אנגערופן שאפער און דענקער ווייל זיי נעמען זייער וויסנשאפט און שאפן דערמיט ביים עולם מיינונגען.
ארטיסטן ווערן אויך אנגערופן שאפער ווייל זיי באשאפן כל מיני אינטערעסאנטע זאכן וואס מאכט דעם זעהר וואונדערן און הנאה האבן פון פארגאפטקייט.
אויך ווען מען טיילט איינעם איין וואס צו טאן הייסט מען א שאפער ווארשיינליך פארן זיך אויפירן ווי דער שאפער פון דער וועלט.


text:
1815
1815 איז דאס 15טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1815 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן פעברואר - נאפאלעאן באנאפארטע אנטלויפט פון עלבע.
- 1טן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פראנקרייך פון זיין גלות אין עלבע.
- 20סטן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פאריז נאך זיין גלות אויפן אינזל עלבע.
- 10טן אפריל - דער טאמבורע וואולקאן אין אינדאנעזיע ברעכט אויס
- 9טן יוני - דער קאנגרעס פון ווין ענדיגט און ס'ווערט אויפגענומען די החלטות וועגן אייראפע נאך דער תקופה פון נאפאלעאן: פראנקרייך גייט צוריק צו זיינע פריערדיקע דימענסיעס, האלאנד ווערט פאראייניגט, שווייץ בלייבט נייטראל.
- 18טן יוני - נאפאלעאן ווערט באזיגט אין דעם קאמף פון וואטערלו דורך די פרייסישע און בריטישע ארמייען.
- 17טן אקטאבער - נאפאלעאן הייבט אן זיין צווייטע גלות אויפן אינזל סאנט העלענע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יאנואר - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געש' 1891)
- 1טן אפריל - אטא פאן ביסמארק, דייטשער פאליטיקער (געש' 1898)
- 2טן נאוועמבער - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)


text:
קינדער-פאראליז
קינדער-פאַראַליז איז אן אַקוטע ווירוס-אינפעקטיווע קראנקייט וואס פארשפרייט זיך פון איין מענטש צו אן אנדערן. די קראנקייט איז אן אנצינדונג פונעם מארעך אינעם חוט השדרה.
אין 90% פון פעלער זענען נישט פאראן קיין סימפטאמען, אבער עס קען זיך מאך פארשידענע סימפטאמען טאמער די אינפעקציע גייט אריין צום בלוט. אין 1% פון פעלער גייט די אינפעקציע אריין אין דער צענטראלער נערווען-סיסטעם, און טוט חרוב מאכם מאטאר נייראנען, וואס מאכט קאליע די מוסקלען און קען ברענגען צו פאראליז. גאנץ אפט איז די תוצאה אז די פיס פארלירן זייער קראפט.
דער ערשטער וואס האט אנערקענט די קראנקייט פון קינדער-פאראליז איז געווען יאקאב היינע אין 1840. דעם ווירוס האט מען ערשט אידענטיפיצירט אין 1908. אינעם 20סטן יארהונדערט איז קינדער-פאראליז געווען די קראנקייט וואס מ'האט געהאט מערסטן מורא דערפון, מיט הונדערטער טויזנט מענטשן וואס האבן געליטן דערפון יעדע יאר. אין די 1950 יארן האט מען אנגעהויבן צו שאפן וואקצינען קעגן דער קראנקייט, און היינט איז די פארשפרייטונג אראפ ביז ווייניגער ווי א טויזנט פעלער יעדע יאר.
פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, דער 32סטן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט געליטן פון קינדער-פאראליז.


text:
אושפיזין (פילם)
אושפיזין איז א פילם וואס מאלט אראפ דעם לעבנסשטייגער פון א ברסלבער חרדישער בעל תשובה איד אין ארץ ישראל, און וואס ער האט מיטגעמאכט במשך פון איין יום טוב סוכות.
דער נאמען פונ'ם פילם, אושפיזין, איז געגעבן נאך די אומגעבעטענע און אומגעוואונטשענע געסט וואס קומען אן אויף יום טוב ביים הויפט כאראקטער אין די סוכה. די געסט, נידעריגע עלעמענטן אנטלאפענע פון א ישראל'ישע טורמע, דרייען אים איבער דעם יום טוב און מאכן א טומל אינ'ם חרד'יש, חסיד'ישן געגנד.
מערקווירדיגקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פילם איז א היסטארישער דערפאר וואס עס האט גענוצט עכט חרד'ישע אידן צו שפילן אין פיל סצענעס. דער פילם פרואווט צו ערצייגן אויף א הומאניסטישער אופן דאס לעבן פון א רעליגיזע איד און זיינע ראנגלענישן מיט גאט, זיינע דאגות פון פרנסה, און זיין אינספירירנדע אמונה פשוטה.
דער דירעקטאר פון דער פילם, גידי דאר, איז א ישראל'ישע פרייער איד. איר הויפט פראדוצירער און שפילער איז שולי ראנד, א פרומער בעל תשובה וואס איז אמאל געווען א פרייער גרויסער אקטיאר. די צווי זענען געווען אלטע פריינט און קאלעגן און האבן צוזאמען אויסגעארבעט דעם אידעע פון דעם פילם. דער דירעקטאר האט ארויסגעוויזן גאר שטארקע סענסיטיווקייט צום לעבנסשטייגער פון חרד'ישע אידן, און האט זיכער געמאכט אז דער פילם זאל נישט האבן קיין שמץ פון די אויסגעלאסנקייט וואס געפינט זיך אין אנדערע פילמען. צ.ב.ש. די צוויי הויבט שפילער, שולי ראנד מיט זיין ווייב -- וואס זענען מאן און ווייב אויך אין עכטן לעבן -- זעט מען קיינמאל זיך אפילו נישט צורירן.
צייגונג אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פילם איז געוויזן געווארן אין אמעריקע צום ערשט ביים טרייבעקא פילם פעסטיוואל אין ניו יארק. דער דירעקטאר, גידי דאר, האט מסדר געווען אז עס זאלן זיין ספעציעלע ערטער אין דעם אודיטאריום וואס וועט נישט זיין געמישט מענער און פרויען אין פאל אז חרד'ישע אדער חסיד'ישע אידן וועלן זיך וועלן באטייליגן. ביים ענדע פון דעם ערשטן צייגונג אין ניו יארק איז געווען א "פראגן און ענטפערס" סעסיע ביי וועלכן גידי דאר, דער דירעקטאר, און שולי ראנד מיט זיין ווייב, די הויפט שפילער, האבן זיך באטייליגט.


text:
אדא
אַדאַ (סערביש: Aдa, Ada; אונגאריש: Ada) איז א שטעטל אין וואויוואדינע פראווינץ, סערביע נאענט צום טיסא טייך, 11 ק"מ צפון פון פעטראוואסעלע, און 16 ק"מ דרום פון זענטא. דאס שטעטל האט א באפעלקערונג פון 10,546, 77% פון זיי אונגארישע.
אין תרפ"א האבן געוואוינט דארטן 371 יידן.[1] מיט יארן פארן קריג איז דארטן געווען רב הרב יעקב (היילברוין) בעמח"ס שו"ת מגילת סדרים, זון פון אמאליגן זענטער רב הרב יצחק היילברוין (היילפרין), ער איז אומגעקומען ווען עס איז געווען דארטן אומרוען אין שנת תר"ט (לערך א הונדערט זעכציג יאר צוריק) און עס איז איבערגעבליבן פון אים שיינע דורות צווישן זיי די באקאנטע משפחת היילברוין.


text:
נתיבי איילון
נתיבי איילון איז שאסיי 20 אין ישראל. ער איז א צענטער שאסיי וואס פארט פון פאר ראשון לציון, אריבער צווישן בת ים און חולון, וואו ער פארט אריבער תל אביב, און פארט ביז הרצליה. עס איז דא א פלאן צו פארלענגערן דעם שאסיי, ביז קיין חדרה.
מען האט אויפגעבויט דעם שאסיי אין די זיבעציגער יארן, ווי א נאציאנאלע פראיעקט, דער שאסיי פארבינדט זיך מיט שאסיי נומער 4, ירושלים תל אביב שאסיי, אריאל תל אביב שאסיי, און צום חיפה תל אביב שאסיי,
די באן רעלסן, פארן אריבער ביים שאסיי צווישן די צוויי ריכטונגען. פינף באן סטאנציעס געפונען זיך יעצט אויפן שאסיי, הרצליה באן סטאנציע, תל אביב אוניווערסיטעט באן סטאנציע, תל אביב צענטראלע באן סטאנציע, תל אביב השלום באן סטאנציע און תל אביב ההגנה באן סטאנציע. מען האלט אינמיטן אויפשטעלן גערעלסן וואס וועלן פארן קיין חולון בת ים, ראשון לציון, אויך לעבן שאסיי.


text:
בלינק
בּלינק איז דער וואונק מיטן אויג וואס דער אויגן לאד מאכט זיך צו און עפענט זיך צוריק, פון זיך אליינס אטאמאטיקלי אן קיין שום אנשטרענגונג.
דער דורכשניליכער צייט פון יעדן בלינק איז 0.3 פון א סעקונדע.
אלגעמיין טוט מען בלינקן 10 מאל יעדע מינוט, קומט אויס אז דורכן יאר טוט דער אלגעמיינער מענטש בלינקן בערך 6,205,000 מאל.
איר הויפט אויפגאבע איז צו ארום שמירן און ווישען און רייניגען מיט די טרערן אפציוואשן און פייכט מאכן דאס גאנצער אויג.
געוויסע מענטשן וואס האבן א קאמפלעקס ווי לעביאן פרויען בלינקן מער ווי אנדערע.


text:
קאנפוציאניזם
קאנפֿוציאַניזם איז א כינעזישע עטישע און פילאסאפישע סיסטעם אנטוויקלט פון די תורות פונעם כינעזישן פילאסאף קאנפוציוס (孔夫子 קאנג פֿוזי, 551–479 פאר דער ציווילער רעכענונג). קאנפויציאניזם האט אנגעהויבן ווי אן עטיק-לערער, אבער שפעטער האט מען אנטוויקלט מעטאפיזישע און קאסמאלאגישע עלעמענטן ביי דער האן דינאסטיע.[1] נאך דער קין דינאסטיע, איז קאנפוציאניזם געווארן די אפיציעלע אידעאלאגיע פון כינע ביז די קאמוניסטן זענען געקומען צו דער הערשאפט.
קאנפֿוציאַניזם האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער געשיכטע פון כינעזישער ציוויליזאציע.
קאנפוציאניזם איז געבויט אויף דרך ארץ פאר עלטערן, עלטערע מענטשן און די פריערדיקע דורות.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Craig 1998, p. 550.


text:
ליאן
ליאן (פראנצויזיש: Lyon) איז א שטאט אין מזרח-צענטראל פראנקרייך אינעאם רהאן-אלפן ראיאן, פלאצירט צווישן פאריז און מארסיי. ליאן געפינט זיך 470 ק"מ פון פאריז, 320 ק"מ פון מארסיי, 160 ק"מ פון גענף, 280 ק"מ פון טורין, און 600 ק"מ פון בארצעלאנע.
די שטאט האט א באפעלקערונג פון 472,305.
היסטאָריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדעט געװארן אין יאר 43 פאר דער ציווילער רעכענונג דורך דעם ראמאנישן פּראקאנסול לוסיוס מונאַטיוס פּלאַנקוס.
די ײדישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאָר 472 שרײבט דער דיכטער און ביסקופּ סידאניוס אַפּאלינאַריס, אַז ס'איז דא אין ליאן אַ ײדישע קהילה. עס איז דאס ערשטע מאל װאס ײדן זײנען דערמאנט אין די שטאט.
הײנט װױנען אין ליאן בערך 40000 ײדן. די מערהײט פֿון זײ זײנען ספֿרדישע ײדן, װאס זײנען אנגעקומען אין פֿראנקרײך בעת די 1960ער יארן.
די גרױסע אַשכּנזישע שול איז געבױט געװאָרן אינ 1863 און 1864.


text:
קאוואטשהאז
קאַוואַטשהאַז (Mezőkovácsháza) איז א קליין שטעטל און אונגארן דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב אהרן דוד רובינשטיין הי"ד
עס איז אין דעם בעקעש געביט, איינע פון די נאנטע שטעטלעך זענען פעהעד-יארמוט (Füzesgyarmat).
עס האבן בשעת דעם קריג געוואוינט דארטן 80 משפחות וואס זיי ווערן אויסגערעכנט אין דעם ספר נטיעות אדר וואס איז איבערגעדרוקט געווארן דורכן זון פונעם רב אין יאר תשס"ט.
פון די חשובע משפחות פון שטאט איז געווען הרה"ח ר' פנחס גלויבער.
ביי טייל עלטערע אידן פון אונגארן ווערט דאס אנגערופן "קאוואכאסע".


text:
ס'האָט דאָס וואָרט מיין באָבע מאָינע
:הער, דער שטורעם דערציילט
,פאַראַנען מצוות וואָס זינדיקן אַפילו אין גן-עדן
;דורך זיי די שיינקייט, ווי אַף קוליעס גייט
,פאַראַן עבירות וואָס זינדיקן ניט אַפילו אין גיהנום
.דורך זיי, דער גיהנום — איז די וויינענדיקסטע פלייט
,ווי ס'גלוסט דעם הונגער צו דער זעט
.גלוסט די זעט צו דעם הונגער
,צום דורשט פון מדבר ציט דעם ים
.ווי ס'ציט דעם מדבר צום אָנגעטרונקענעם ים
.דער רעגן וועט דעם שטויב קיינמאָל ניט פאַריאָגן
.דער שאָטן וועט פון ליכט זיך קיינמאָל ניט שיידן
,אין מערב מוז זיין נאַכט און נאַכט און נאַכט
.איידער אין מזרח הייבט אָן טאָגן
:הער, דער שטורעם דערציילט
,דעם דונער איז באַשערט
,דערפאַר איז דאָ אַזויפל שטומקייט אין דעם דונער
.וויי צום שטאַמלער וואָס וויל ווי דער דונער שרייען
;אין ווייט הילכט ווי שטאָל, דאָס ווינטיקע קלאָגן
,דורך די אימפּעטדיקע שויבן
;איז יעדע פּלאַציקייט — אַ פליענדיקע רייף
— ,פעלדער הייבן סטאַדעס בעק אין שווינדלדיקן לויף
,אַף אַ יאָגנדיקן באַן, זיינע אַלע בעק באַנען
.נאָר וויי צום באָק וואָס וויל ווי דער באַן זיך יאָגן
:הער, דער שטורעם דערציילט
די רציחה פון ניט פאַרקיטעוועטע שויבן
,און די בייזע לאָדנס אין געשלעג מיטן ווינט
.קענען אַ ווינטערדיקע שטוב צום פרילינג ניט הייבן
,וועל איך די שענסטע באָבע-מעשה דיר דערציילן
,פון אַ שנייאיקן פעטער
.מיט אַ קאָפּ — צען בערג, מיט פיס — טויזנט היילן
,דערווייל, אַ מעשהלע אַ פּראָסטע וועסטו הערן
— ווי עס טרומייטעוועט אַ שטרוי
;איך וועל דעם פייער אין ווינט פאַרצאַמען
,ווי עס ציגעט אַ ציגעלע — איך בין עלטער פון מיין מאַמען
.ווי עס כאָרכלט אַ בלאָטקעלע — איך בין דער ים
* * *
דער שעכטער פון וועלטישער בוינע
,אין נאָבעלן צילינדער, אין נעטן פראַק
.איז ער דער שעכטער פון וועלטישער בוינע
מיינע תכריכים, שוין אַזויפל דורות רייסט ער
,און מיט די ריסן פון דעם הייליקן געוואַנט
.די זון פון מיין פאָלק אַלץ בלינדער פאַרהענגט ער
— אַ ליכטיקייט פון דעם בליאַסק פון גילאָטינעס ברענגט ער
!אָי, המנס ליכטיקייט
,און ס'לויכט די האַק
— ,ניט נאָר איבער די מאַרטירער-אייניקלעך מיינע
,ס'לויכט אויך די האַק
.איבער די שוין לעצטע גלידער פון דיין טויטער באָבע מאָינע


text:
זשיטאמיר
קאארדינאטן: 50°16′N 28°40′E / 50.267, 28.667
זשיטאמיר (אוקראיניש: ЖиToMиp, רוסיש: ЖиToMиp, פויליש: Żytomierz) איז א היסטארישע שטאט אין וואהלין, אין צפון פון מערב אוקראינע, 130 ק"מ מערב פון קיעוו. ער איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם זשיטאמירער אבלאסט. זשיטאמיר פארנעמט א שטח פון 65 קוואדראט ק"מ.
דער בירגערמייסטער איז ווירא שעלדוטשענקא.
אידישע היסטאריע פון זשיטאמיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשיטאמיר איז א שטאט ווי עס האט געווירבלט מיט א אידישער געמיינדע. אין 1900 האבן געוואוינט דאר 31,000 אידן.[1]
עס איז אממיינסטנס באקאנט צוליב זיין דרוקעריי וואס פארנעמט א גרויס חשיבות ביי פולע קרייזן.
רבי אברהם דוב פון אוורוטש איז געווען ראש בית דין אין זשיטאמיר.


text:
װיקיפּעדיע:נאכפאלג ליסטע
נאכפאלגן ארטיקלען איז א געצייג אויפצופאסן אויף געוויסע אויסגעקליבענע אינטערעסע ארטיקלן, דורך אייער פערזענעליכער נאכפאלג ליסטע. מען שטעלט אריין א בלאט אדער א רעדן בלאט אין דער נאכפאלג ליסטע ווען מען דריקט דעם נאכפאלגן טאב.
אייערע אויפפאסענע בלעטער וועט זיך ווייזן ביי די לעצטע ענדערונגען-בלאט מיט דיקע אותיות.
עס איז כדאי צו אויפפאסן רעדן בלעטער וואס איר האט אין זיי א טייל גענומען, ווייל דא אין וויקיפעדיע איז נישט קיין פארום, און די רעדן בלעטער ווערן שנעל פארשווונדן וואס דערפאר איז די טשאנס גרויס צו זיי פארגעסן. אבער אויב איר וועט זיי היטן אין די אכטונגע-ליסטע, און פון מאל צו מאל וועט איר דארט אריין גיין איבערקוקן צו מען האט אייך געהענטפערט עטוואס.
עס איז דא א אפציע אין איינשטעלן-בלאט צו אויטאמאטיש אויפפאסן אלע אייערע ארבייטונגען. זעט מער ' עס איז אויך ראטזאם צו באוואכן בלעטער וואס איז איצט היציג און דאס נישט פארעכטן ביז דאס וועט ווערן אויס היציג, נאך א שטיק צייט וואס איר וועט דאס אפירזוכן פון אייער אכטונג ליסטע.
אויך איז דאס גוט צו באנוצען אויף טעמעס וואס פאראינטעריסרן אייך דאס צו מאניטורן.


text:
בארשט
בארשט "צוויקל זאפט" איז א פליסיג אייראפעאיש עסן געמאכט פון בוריקעס וואס איז פאפולער ביי יודן.
מען גרייט צו בארשט אויף צוויי וועגן—געקאכטער בארשט אדער געשטעלטער בארשט. אין פוילן האט מען געקאכט בארשט פליישיק, מיט נאקן בהמה פלייש און קנאבל. אין ליטע האט מען געקאכט א פארעווער בארשט וואס מען עסט מיט סמעטענע.
צו מאכן א געשטעלטן בארשט ווייקט מען די בוריקעס אין וואסער און מען לאזט עס שטיין א לענגערע צייט ביז ער יערט.
ביי יידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט ביי יודן "בארשט מיט קארטאפל" אום מוצ"ש כדי מקיים צו זיין "חמין במוצאי שבת מלוגמא", און אויך מיטלנאכט יום טוב.
ס'איז א מנהג אום פסח צו עסן געשטעלטן בארשט וואס ווערט אוועקגעשטעלט עטלעכע וואכן בעפאר פסח און דערנאך אונטערגעשלאגן מיט אייער כדי צו לאזן וויסן אז מען עסט זויערס, אנדערש ווי די קראים וואס דרשנ'ען אז מען טאר פסח נישט עסן קיין זויערס.
אין הלכה טרעפט מען שוין אז אויב מען מישט איילבירטן אויל מיט "אניגרון" (בארשט) מאכט מען א ברכה בורא פרי העץ, ווייל אזוי שאט עס נישט.
עס איז פארהאן א יודישער אויסדרוק "ביליג ווי בארשט". זעט אויס אז צוויקל איז אינדערהיים געווען א ביליגע זאך.


text:
עירוב
עירוב געווענליך מיינט דאס עירובי חצרות, בכדי צו קענען טראגן שבת אין אן ארט וואס ארומגענומען מיט מחיצות אבער וואו מען וואוינט דארט אין פארשידענע הײַזער. עירוב קען אויך מיינען "עירובי תחומין" אדער "עירוב תבשילין".
אינהאַלט
עירוב חצירות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מאכן א עירוב חצירות איז א תקנה פון שלמה המלך, די תקנה איז אז ווען צוויי אדער מער מענטשן וואוינען אין איין חצר ווערט דאס פאררעכנט ווי א רשות הרבים און מען טאר דארט נישט טראגן שבת, און אויב מאכט מען א עירוב און יעדער איז זיך משתתף אין די איין ברויט וואס ווערט געלייגט אין איין הויז ווערט יא די חצר פאררעכנט ווי א רשות היחיד צו מעגן מטלטל זיין שבת דארט. אויך ווען א שטח האט א דין פון א כרמלית און מען נעמט אים ארום מיט מחיצות קען עס ווערן א טייל פון אן עירוב.
צורת הפתח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תקנה פון עירובי חצירות איז נאר פאר אזעלכע חצירות וואס זענען ארומגענומען מיט געהעריגע מחיצות, אבער א חצר וואס האט נישט קיין גאנצע מחיצה קען מען אין דעם נישט טראגן נאר אויב מען מאכט א צורת הפתח, וואס דאס זענען אזעלכע שטאנגען וואס שטריק לויפט אויף דעם פון אויבן, און דאס ווערט פאררעכנט ווי א טיר פאר דעם חצר, אזוי ארום קען מען נאכדעם מאכן עירובי חצירות.
מען האט דאס געמאכט אין פיל גרויסע שטעט אין אייראפע.
אין טייל שטעט האט מען דאס נישט געלאזט מאכן צוליב דעם אז עס וועט נשתכח ווערן הלכות הוצאה והכנסה. אזוי דער תוספות יום טוב זאגט אז אין ירושלים בזמן בית המקדש איז וועגן דעם נישט געווען קיין עירוב. אבער אנדערע לייקענען און זאגן אז דאס וואס מען האט נישט געמאכט א עירוב אין פארשידענע שטעט איז צוליב זייטיגע מחלוקת און נישט עס זאל נישט פארגעסן ווערן די הלכה פון נישט טראגן.
און אלס הוצאה והכנסה ס'זאל נישט פארגעסן ווערן, האט מען געטון איינע פון די צוויי זאכן אדער אז איינער פון שטאט זאל נישט טראגן נאר איינער, איו און מערסטנ'ס פעלער האט מען פשוט געלאזט ביים עק שטאט א קליין שטיקל פלאץ וואו ס'נישט דא קיין עירוב און מ'האט מפרסם געווען אין שטאט אז יענע גאס האט נישט קיין עירוב,אזוי ווי ס'שטייט אין שולחן ערוך.
רשות הרבים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב א פלאץ הייסט א רשות הרבים מן התורה דאן העלפט נישט קיין צורת הפתח, און נישט קיין עירוב חצירות, און אז מען טראגט אין א רשות הרבים בשוגג איז מען חייב חטאת.
א רשות הרבים איז א פלאץ מיוחד פאר אסאך מענטשן ווי א מארק פלאץ אדער א שאסיי, און עס מיז זיין 16 אמות ברייט, און עס איז א מחלוקת ראשונים אויב עס מוזן זיך באניצן מיט דעם רשות הרבים ששים רבוא מענטשן אז דאס זאל זיין א רשות הרבים מן התורה.
עירובין אין פארשידענע שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים און בני ברק און רוב שטעט אין ארץ ישראל איז דא אן עירוב צו טראגן שבת.
ברוקלין און מאנהעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צי מען מעג דאס היינט מאכן און טראגן דערמיט אין שבת.
אלע ליטווישע גדולים אין ניו יארק האבן געהאלטן אז מאנהעטן און ברוקלין האבן א דין רשות הרבים מן התורה, און מען קען דא נישט מאכן קיין עירוב, טייל פון זיי, וואס רעכנט אריין ר' אהרן קאטלער, האבן געהאלטן אז עס פעלט נישט אויס קיין ששים רבוא, און ממילא איז פשוט אז די פלעצער האבן א דין רשות הרבים, אנדערע, און דאס רעכנט אריין ר' משה פיינשטיין, האבן געהאלטן אז ששים רבוא ברויכן זיך נישט ציזאם קימען אין איין גאס, עס איז געניג אז אין די שטאט איז דא ששים רבוא, און לויט זיי איז אויך מאנהעטן און ברוקלין א רשות הרבים מן התורה און מען קען נישט מאכן קיין עירוב.
אנדערע גדולי ישראל וואס דאס רעכנט אריין דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים האבן געהאלטן אז מען זאל נישט מאכן קיין עירוב צוליב מכשולות וואס קען ארויסקומען פון נישט קענען הלכות הוצאה בשבת.
פון דער אנדערער זייט איז געווען ר' יהונתן שטייף און ר' מיכאל בער ווייסמאנדל וואס האבן געהאלטן אז מען דארף יא מאכן א עירוב אין ברוקלין און מאנהעטן, ר' מיכאל בער האט געוואלט מצרף זיין די בריקן פון דער סאבוויי פאר פי תקרה און צורת הפתח.
בארא פארק און וויליאמסבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר תש"ס האט זיך אנגעהויבן א נייער עירוב אין בארא פארק מיט דער השגחה פון ר' חיים לייב כ"ץ, די קהילות וואס שטיצן דאס איז בעלז און קלויזנבורג, און די קעגנער זענען סאטמאר און באבוב.
אין יאר תשס"ג האבן געוויסע געמאכט אן עירוב אין וויליאמסבורג מיט דער הסכמה פון הרב שלום קרויז, אודווארער רב, און הרב אפרים פישל הערשקאוויטש. די קהילות וואס שטיצן דאס איז בעלז און קלויזנבורג, אלע אנדערע קהילות אין שטאט אין שפיץ פון סאטמאר זענען דערקעגן.
אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנטווערפן איז דא אן עירוב נאך פון פארן קריג.
רבנים פון פריערדיגן דור אין אמעריקע וואס שטיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יונתן שטייף
רבנים פון פריערדיגן דור אין אמעריקע דערקעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב אהרן קאטלער


text:
יד ושם
קאארדינאטן: 31°46′27″N 35°10′32″E / 31.77417, 35.17556
יד ושם איז א מוזיי אין ירושלים וואס איז אויפֿגעשטעלט געווארן אלס אנדענק פון דעם חורבן אייראפע. עס איז דארט דא א ליסטע פון עטליכע מיליאן אומגעקומענע וואס די נאענטע פון די מענטשן קענען זעהן מער פרטים.
אויך איז דארט דא פיל בילדער פון קינדער און ערוואקסענע וואס האבן ליידער נישט איבערגעלעבט דעם חורבן.
די טענה אז די ציונים האבן פארווישט שפורן איז נישט ריכטיק, איבער א דריטל פון די אומגעברענגטע יידן זענען געווען ציונים, מיטן פאטענציאל צו קומען אויף ישראל, אויב עפעס האבן די ציונים פארלוירן אסאך קונדן פון די קריג, פארקערט גאר שיפן וואס זענען אנגעקאמען דורך אויס די קריג קיין ארץ ישראל, זענען שטילערהייט ארויף געברענגט געווארן צום בארטן, כדי די בריטישע זאלן נישט באמערקן.
עס איז לעכערליך צו באשולדיקן יידן, וואס זיי האבן פונקט ווי אלע אנדערע, פארלוירן פאמיליע פריינט, די נאציס האבן נישט געמאכט קיין שום אונטערשייד, וועלכע ייד זיי האבן אומגעברענגט.


text:
אראם כאטשאטוריאן
אַראַם כאַטשאַטוריאַן (מוסטער:שפראך-hy; רוסיש: ApáM Илbи́ч XaчaTypя́H; 6טן יוני 1903 - 1טן מיי 1978) איז געווען אן ארמענישער קלאסישער קאמפאזיטאר, בארימט פאר זיין אדאדזשיא פון ספארטאקוס און סייבער טאנץ.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אראם כאַטשאַטוריאַן איז געבוירן געווארן אין 1903 אין טיפליס, רוסלענדישע אימפעריע (היינט טביליסי, גרוזיע) אין אן ארעמער ארמענישער משפחה.
אין 1921, האט אראם אנגעהויבן לערנין ביאלאגיע אין מאסקווע.
זיינע הויפט קאמאפאזיציעס זענען "ספארטאקוס" און "גאיאנע".


text:
וואלווערהאמפטאן
וואלווערהאמפטאן (ענגליש: Wolverhampton) איז א שטאט אין דעם מערב מידלאנדס ראיאן, ענגלאנד. זי ליגט אויף דעם מזרח-מערב וואסערשייד פון ענגלאנד. די באפעלקערונג פון דער שטאט איז בערך 239,100 (געשאצט 2004).
די שטאט איז געגרינדעט אין 985. זי איז לאנג געווען א מארק שטאט וואו מ'האט געהאנדלט וואל. ביי דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז די שטאט געווארן א צענטער פון מינירן (קוילן, קאלכשטיין און אייזן ארץ) און אויטא פראדוקציע. היינט איז אינזשעניריע א חשובע אינדוסטריע אין דער שטאט.
קאארדינאטן: 52°35′N 2°08′W / 52.583, -2.133


text:
New York Hurricane Sandy (DR-4085)
Incident period: 10/27/2012 to 11/09/2012
Major Disaster Declaration declared on 10/30/2012
A Year After Hurricane Sandy
Recovery Coordination
Stay in Touch with FEMA
Updates and Articles, Blogs, and News Releases
July 9, 2013
News Release
ניו יארק- די פעדעראלע עמערזשענסי מענעדשמענט אגענטור, אויפ'ן פארלאנג פון די סטעיט פון ניו יארק, האט באשטעטיגט א 17-טאגעדיגע פארלענגערונג פאר די אריבערגייענדע שעלטערינג הילף (TSA) פראגראם, וועלכע ערלויבט פאר בארעכטיגטע איבערלעבער פון האריקעין סענדי וועלכע קענען נישט צוריקגיין צו זייערע היימען צו בלייבן אין אנטיילנעמענדע האטעלן. די טשעק-אוט דאטום איז פארלענגערט געווארן ביז אוגוסט 6, 2013. פימא רופט אפליקאנטן וועלכע זענען בארעכטיגט פאר די פארלענגערונג זיי צו מעלדן איבער די נייע טשעק-אוט דאטום.
April 30, 2013
News Release
די צענטערן פאַר צוּריקקערן זיך פוּן אוּמגליק ווערן פאַרוואַנדלעט אריין צוּ צענטערן פאַר נטית-יד בּנוֹגע צוּ הלוואָוֹת, אין די פּאָוויאַטן פוּן נאַססאָ אוּן סאָפפאָלק.
ניוּ יארק -- פיהר צענטערן פאַר צוּריקקערן זיך פוּן אוּמגליק, אין די פּאָוויאַטן פוּן נאַססאָ אוּן סאָפפאָלק, ווערן פאַרוואַנדלעט אריין צוּ צענטערן פאַר נטית-יד בּנוֹגע צוּ הלוואָוֹת אָנהייבּנדיק 9 אַ זייגער אין דער פרי מיטוואָך מאַי 1.
April 29, 2013
News Release
ניו יארק - האריקעין סענדי איבערלעבער אין ניו יארק האבן צייט ביז אפריל 30 צו גיין צו פיר חורבן ערהוילונג צענטערן אין ניו יארק סיטי.ספעציעליסטן פון די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור און די קליינע ביזנעס אדמיניסטראציע פון די פאראייניגטע שטאטן זענען גרייט צו פארזארגן:
April 26, 2013
News Release
ניו יארק - אין די 6 מאנאטן זינט האריקעין סענדי האט אנגעפאלן אום אקטאבער 29 2012, איז געמאכט געווארן ערנסטע פארשריט אין די ניו יארקער ערהוילונג. כמעט אלע אפפאל איז שוין אוועקגענומען געווארן. מערערע איבערלעבער האבן זיך שוין צוריקגעקערט צו זייערע היימען און האבן פאראכטן אדער ערזעצט געשעדיגטע אדער פארניכטעטע פערזענליכע פראפערטי. ביזנעסער עפענען זיך צוריק אויף.
April 26, 2013
News Release
ניו יארק – די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור האט באשטעטיגט, אויפן פארלאנג פון ניו יארק סטעיט, א 14 טאג'יגע פארלענגערונג צו די צייטווייליגע שעלטער הילף פראגראם (TSA), וואס ערלויבט בארעכטיגטע איבערלעבער פון האריקעין סענדי וועלכע קענען זיך נישט צוריקקערן צו זייערע היימען צו בלייבן אין זייערע האטעלן אדער מאטעלן.
November 16, 2012
News Release
י יארק סיטי – די פעדעראלע עמערדזשענסי מענעדזשמענט אגענטור האט היינט געמאלדן אז פיר נייע חורבן ערהוילונג צענטערן וועלן זיך עפענען צו העלפן האריקעין סענדי געליטענע. זייט וויסן אז די אומשטענדן ביי יעדע באזונדערע פלאץ קענען זיין אנדערש און אפעקטירן די עפענונג צייט. די נייע לאקאציעס זענען ווי פאלגנד: Coffey Park85 Richards StreetBrooklyn, NY 11691Hours: 8 a.m. to 8 p.m., Mon-Sun New Cassel Community Center Garden141 Garden StreetWestbury, NY 11590Hours: 8 a.m. to 8 p.m., Mon-Sun


text:
קויציע
קויציע אדער ערבות(English: Bail) איז ווען מען גיט א געלט משכון וואס אן אנגעקלאגטער קען פארלייגן אין געריכט אין אויסטויש פאר זיין צייטווייליגע באפרייאונג ביז זיין פראצעס.
קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א געריכטליכע סיסטעם גייט נישט פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן און דאס געריכט וועט געווענליך ערלויבן דעם אנגעקלאגטן צו גיין פריי צווישן די סעסיעס צו די בענעפיט פון ביידע זייטן זינט די רעגירונג קען אויך באשטיין זיך צו שפארן דאס געלט פון האלטן יענעם אין ארעסט די גאנצע צייט.
קויציע פרייזן ווערן באשטימט דורך דעם געריכט און איז געוואנדן לויט דער הארבקייט פון דעם פארברעכן. פאר א קלייניקייט קען דאס קויציע געלט זיין אין די צענדליגער טויזנטער דאלארן און קען אמאל גיין ביז אין די מיליאנען פאר ערנסטע פארברעכער. טייל אנגעקלאגטע באקומען אינגאנצן נישט קיין קויציע און דאס זענען געווענליך פארברעכער אויף וועלכע מען האט מורא אז זיי וועלן באגיין פרישע פארברעכן אדער מערדער וועלכע זענען א געפאר צו די חברה. א ריכטער באשלוסט אויב מען זאל יא אדער נישט ערלויבט ווערן בעיל און אזוי אויך וואספארא פרייז דאס זאל קאסטן.
פאר א פשוטער פארברעכער וואס האט בא'גנב'ט געשעפטן וועט זיין קויציע פרייז נישט זיין קיין סאך געלט ערשטנס ווייל זיינע פארברעכנט זענען נישט ערנסט און די יוסטיץ סיסיטעם פארלייגט זיך נישט אזוי שטארק נאך אים, און צווייטענס ווייל אויב יענער האט בא'גנב'ט געשעפטן האט ער פשטות נישט קיין געלט און אפילו $10,000 וועט זיין גענוג א גרויסע סומע זיכער צו מאכן אז ער וועט צוריק קומען אין געריכט. אבער ווען עס האנדלט זיך מיט א גרויסע פארברעכער וועט בעיל באשטימט ווערן פאר הונדערטער טויזענטער דאלארן און אמאל מיליאנען ווייל דאס געריכט וויל זיכער מאכן אז זיי פארלירן נישט אזא איינעם. אין אנדערע פעלער ווען מען צאלט אסאך בעיל איז ווען עס האנדל'ט זיך פון רייכע מענטשן וועלכע האבן געשווינדעלט ערנסטע געלטער און פון זיי ברויך מען האבן א גרעסערע משכון פשוט ווייל פאר $10,000 וואלט זיך יענעם געלוינט צו אטלויפן און פאר 10 מיליאן דאלאר נישט.
אבער דאס געריכט קען נישט טאן וואס זיי ווילן און אויך בעיל האט א שיעור. די אכטע אמעדמענט פון די יו-עס קאנסטיטוציע פארבאט פון דאס געריכט ארויפצולייגן גאר הויכע בעיל סומעס אין פאל יענער פארפאסט סתם אזוי א געריכט סעסיע און האט בכלל נישט געהאט אין פלאן צו אנטלויפן.
פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנגעקלאגטער האט די ברירה אויסצולייגן געלט מזומן און באלד אויסגעלייזט ווערן. אויב פארפעלט ער צו קומען ביים נעקסטן געריכט סעסיע וועט ער פארלירן דאס געלט און אויב וועט ער קומען אין צייט צו אלע סעסיעס וועט ער צוריק באקומען דאס געלט פון דאס געריכט. א צווייטע מעגליכקייט פאר'ן אנגעקלאגטן איז צו פאר'משכונ'ן זיין פראפערטי אדער אנדערע ווערטפולע זאכן אנשטאט קעש געלט.
אויב יענער האט נישט אזויפיל געלט, ווי עס איז דער פאל מיט רוב אנגעקלאגטע, וועט מען דארפן שאפן דאס געלט פון א אינשורענס פירמע וועלכע וועט אויסלייגן דאס געלט פאר דעם אנגעקלאגטן און יענער וועט צאלן א געוויסע אפצאל פאר די סערוויס. אינשורענס פירמעס מאכן אבער נישט קיין ביזנעס מיט'ן געריכט דירעקט ווייל זיי האבן פשוט נישט קיין צייט דערצו און דערפאר זענען פאראן בעיל-באנדס אגענטן וועלכע ארבעטן פאר די אינשורענס פירמעס און געבן זיך אפ מיט אלע איינצעלהייטן. געווענליך וועט דער אנגעקלאגטער דארפן באצאלן צווישן 5 און 10 פראצענט פון די באנד און די באנד אגענט און די אינשורענס פירמע וועלן זיך צעטיילן מיט דעם געלט.
אויב דער אנגעקלאגטער וועט יא אנטלויפן און נישט ערשיינען אין געריכט וועט דער בעיל-באנד אגענט (און באמת די אינשורענס פירמע) דארפן באצאלן דאס געלט פאר'ן געריכט און וועט דערלייגן גרויס געלט. סטאטיסטיקס ווייזן אז 20 פראצענט פארברעכער אנטלויפן אדער פרובירן צו אנטלויפן וואס מיינט אז די אינשורענס פירמעס וועלן גאנץ אפט דארפן באצאלן דאס געלט און דערפאר פארמאגן די אינשורענס פירמעס באונטי האנטערס וועלכע פאלגן נאך דעם אנגעקלאגטן און מאכן זיכער אז ער אנטלויפט נישט.
זעט אויך: באונטי האנטערס


text:
טראנסניסטריע
טראַנסניסטריע, טראַנס-נעסטער אָדער בײַ-דנעסטריע איז א געגנט אין מאלדאווע וואס האט אויסגערופן אומאפהענגיקייט אין 1990.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאָך דער ערשטער וועלט מלחמה איז טראנסניסטריע געווען א טייל פון דער אןקריינישער סאוועטער רעפובליק. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט דייטשלאנד געשאנקן דעם געגנט פאר רומעניע, אלס דאנקבארקייט פאר רומעניעס אנשליסן זיך, אינעם קאמף קעגן רוסלאנד.
פאר דער מלחמה האבן געוווינט אינעם געגנט, אריבער א פערטל מיליאן יידן, און צענדליקע טויזנטער זענען אומגעקומען, דורך די איינזעצגרופע, און די ווערמאכט. ביז פרילינג 1943 זענען מער פון העלפט אומגעקומען, דורך נאציס און אוקראינישע קאלאבארירער.
דער רומענישער דיקטאטור, יאן אנטאנעסקא, האט פארטריבן 150,000 יידן פון מאָלדאָווע, בעסעראַביע, און בוקאווינע, קיין טראנסניסטריע, וואו די יידן זענען קאנצעטרירט געווארן אין געטאס און ארבעטס לאגערן, 90,000 יידן זענען געשטארבן פון הונגער, קעלט, און קרענק, דערנאך איז הילף פון יידישע ארגאניזאציעס אין רומעניע, אנגעקומען צו די יידן, און האבן אסאך געהאלפן צו די לעבנס געבליבענע.


text:
1960
1960 איז דאס 60סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1960 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 29סטן פעברואר - 15,000 מענטשן שטארבן אין אן ערדציטערניש אין אגאדיר, מאראקא
- 1טן אפריל - די פאראייניגטע שטאטן שיקט ארויף דעם ערשטן מעטעאראלאגישן סאטעליט
- 21סטן אפריל - געווידמעט בראזיליא, הויפטשטאט פון בראזיל
- 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 11טן מיי - מוסד אגענטן כאפן אדאלף אייכמאן אין ארגענטינע
- 16טן מיי - ערפינדונג פון דעם לאזער
- 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 9.5 הרגעט 1,655 מענטשן אין טשילע
- 20סטן יוני - די מאלי פעדעראציע ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
- 30סטן יוני - די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא ווערט זעלבשטענדיג פון בעלגיע
- 1טן יולי - סאמאליע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע און איטאליע
- 1טן אויגוסט - דאהאמי (היינט בענין) ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
- 5טן אויגוסט - אויבער וואלטע (היינט בורקינע פאסא) ווערט אינגאנצן אומאפהענגיק פון פראנקרייך
- 7טן אויגוסט - דער בארטן פון העלפאנדביין פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט
- 13טן אויגוסט - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 15טן אויגוסט - די רעפובליק פון קאנגא (בראזאוויל) פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
- 16טן אויגוסט - קיפראס באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 17טן אויגוסט - גאבאן באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
- 25סטן אויגוסט - די 17טע אלימפיאדע געעפנט אין רוים
- 8טן נאוועמבער - זשאן קענעדי געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - פרינץ ענדרו, הערצאג פון יארק
- 31סטן אויגוסט - חאסאן נאסראללע, גענעראל סעקרעטאר און פירער פון חיזבאלא
- 22סטן סעפטעמבער - יצחק הערצאג, ישראלדיקער פאליטיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן פעברואר - לענארד וואולי, בריטישער ארכעאלאג (געב' 1880)
- 30סטן מיי - באריס פאסטערנאק, יידישער-רוסישער דיכטער, וואס האט געוואונען דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געב' 1890)


text:
טריפות
א טריפה (מערצאל: טריפות) איז א כשרע בהמה, חיה און עוף, וואס קען נישט לעבן מער פון א יאר, מען קען עס וויסן אדער ווען די בהמה געבוירט, אדער נאכן שחטן דורכן כשרע וועג, און אונטערזוכן די לונגען, און זען אויב איז עס געלעכערט, איז עס טריפה. און לויט דער הלכה, איז פארבאטן עס צו עסן.
אין דער תורה שטייט געשריבן, "ובשר בשדה טריפה לא תאכלו לכלב תשליכון אותו", טריפות זאל מען געבן צום הונט צו עסן. דאס איז וויבאלד ווען די יידן זענען ארויס פון מצרים האבן די הונט נישט געבילט.
אויף יידיש, ווערט טריפה אויך באנוצט, צו באצייכענען א בהמה אדער חיה, פון א נישט כשרן מין.


text:
אריאל
אַריאל איז אַ שטאָט, אין שומרון געגנט אין די פארנומענע געביטן, וואס געהערט צו ישראל. די שטאָט געפונט זיך מזרח פון ראש העין, דרום פון שכם, און צפון פון ראמאללא. אַריאל איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1978, און אנערקענט געווארן אלס שטאט אין יאר 1998, דער בירגערמייסטער איז רון נחמן, פון די גרינדערס פון די שטאָט.
אריאל איז געגרינדעט געווארן דורך פאמיליעס, וואס זענען געווען באשעפטיקט דורכן מיליטער, אין מיליטערישע אינדוסטריעלע פאבריקן. אין 1987, האט די געגנט געעפנט אירע טויערן פאר אלעמען, און מערערע אימיגראנטן זענען אריבער וווינען אין אַריאל. וויבאלד די שטאט געפונט זיך גאר נאנט צו גוש דן, און צום צענטער דיסטריקט, אבער געפונט זיך נישט אין אן אורבאנישע געגנט, איז אריאל געווארן אויפגעכאפט. נאך די ישראל ריקצוג פון עזה שטרייף אין יאר 2005, זענען אסאך איינוווינער פון גוש קטיף אריבער וווינען אין אַריאל.
די שטאטראט האט באשטעטיקט אין יאר 2009, אז די שטאט וועט גערופן ווערן, אין נאמען פון אריק שרון.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, שטייט די באפעלקערונג, ריכטיק צו 2010, ביי 17,700.
שאסיי 5 פארבינדעט די שטאָט מיט תל אביב, און די רייזע איז א קורצע. אריאל דינט אויך אלס צענטראלע שטאט פאר אלע ארומיקע שטעטלעך פון דער אומגעגנט, מיט געשעפטן רעסטאראנטן און שענק. אין אראיל געפונט זיך די גרעסטע פובליק אוניווערסיטעט אין ישראל, וואס רופט אויס א שטורעם צווישן לינקע אין ישראל און אין דער וועלט, וויבאלד עס געפונט זיך אין א באזעצונג.
אריאל איז די פערטע גרעסטע התנחלות, פון די פיר יידישע שטעט, אין יהודה ושומרון. נאך מודיעין עילית, ביתר עילית, מעלה אדומים.
די צוקונפט פון אריאל איז אונטער שטרייטן פון ישראל, און די פאלעסטינער. אין יאר 2001, זענען די צוויי געקומען צום אפמאך, אז אין די שלום אפמאך וועט די אריאל געגנט אריבער גיין צו ישראל, צוזאמען מיט גוש עציון, און מעלה אדומים געגנט. אהוד אלמערט, האט פארגעשלאגן אין יאר 2008, א פארשלאג פאר אבו מאזען, ווי אריאל וועט אריבער צו ישראל, און אין אויסטויש, וועט ישראל געבן אנדערע טעריטאריעס פאר די פאלעסטינער.
דער ערשטער בירגערמייסטער איז געווען ראן נחמן.


text:
וואנע
א וואנע איז א גרויסער שיסל געמאכט זיך אפצובאדן דעם קערפער מען זאל זיין ריין פון שמוץ אדער אויפגעפרישט לכבוד שבת. געווענליך ליגט עס אין בית הכסא אדער אין א ספעציעלן באדע צימער.
אין א וואנע זעצט מען זיך אריין מיטן גאנצן קערפער און מען ווערט בעסער אפגעוואשן ווי מיט א טוש, אבער דער פרייז איז אויך אסאך טייערער ווייל אנצופילן א וואנע דארף מען פארנוצן אסאך מער הייס וואסער און דאס אויפצוקאכן קאסט אסאך מער.
די וואנעס ווערן היינט געמאכט פון פיבערגלאז, אבער די אלטע וואנעס פלעגן זיין געמאכט פון א שטיק אייזן און זענען געווען גאר שווער אין וואג.