text:
[אַן אָפּרוף אויפֿן עדיטאָריאַל, „דער חסיד וואָס דערוועגט זיך צו קריטיקירן די חינוך-סיסטעם‟
איך האב נישט געלייענט דעם בוך „ותינוק ללמוד ספר‟ פון קטלא קניא. אבער ווי לאנג צענדליגער טויזענטער חסידישע קינדער זענען אויסגעשורה'ט יעדן איינציגן טאג פונעם שול-יאר, צו גיין אין שול; ווי לאנג טויזענטער מאמעס און טאטעס שיקן, מיטן פרייען ווילן, זייערע קינדער אין די חסידישע שולן; ווי לאנג די קהילה מעמבערס צאלן מיליאנען דאלערן פון זייער אפגעשפארטע האראוואניע פאר שכר לימוד, דארף איך נישט איבערצייגן קיינעם ווי גוט איז אונזער שולסיסטעם. די פאקטן רעדן פאר זיך אליין.
מיר האבן רשות אויפציען אונזערע קינדער פונקט ווי מיר ווילן און פארשטייען אויב שטימט עס מיט די געזעצען פון אונזער לאנד.
די חסידישע שולסיסטעם גיט ארויס שווערע צענדליגער טויזענטער קינדער א יאר. זייער א קליינע פראצענט דערפון געהערן צו די גרופע פון „אפגעפאָרענע‟ חסידים וואס טרעפן זיך אינעם וועכנטלעכן „טשאָלנט קלוב‟, א קינד קען ציילן אויף די פינגער וויפיל… נאך ווייניגער געהערן צו דער גרופע צו וואס „קטלא קניא‟ געהערט.
פון דער צווייטער זייט וואקסט יערליך א גאנצער דור חסידים, וואס אלע פון זיי רעדן א געשליפענעם ענגליש, פירן ביזנעס אויף אלע שפראכן אריינגערעכנט ענגליש, גרויסע חשבון-פירער, וואס קענען גיט מולטיפּליקאַציע, עקאָנאָמיק. זיי ווערן ב"ה מיליאנערן. אנדערע וואקסן אויס בני תורה, לערנען תורה אין די טיעפעסע סוגיות הש"ס. פון ווי נעמט זיך אזא ליגן אז חסידישע יידן קענען נישט איבערגעבן קיין קורצן גמרא-שיעור? האט איר דאס נאכגעקוקט? קענט איר דאס באשטעטיגן?
זייט ווען איז אן עוולה צו זיין „אויפגעקלערט‟ און אריינקוקן און אן „אַרטסקראָל‟ כּדי צו העלפֿן?? און זייט וויסן אז אין רוב סאטמארער שטיבער און אין „אלע‟ סאטמארער בתי מדרשים, איז עס בכלל נישט דא צו געפינען!
מוזיק??? אפשר גיט איר א בליק אין אייער אפטיילונג: „עונג שבת‟ פון דזשארדין קוציק, וועט איר אייך איבערצייגן וויפיל חסידים קענען עס יא.
וויסענשאפט? ערקלערט ביטע וואס עס מיינט. ווער עס האט נאר אויפגעמאכט א גמרא ווייסט אליין וויפיל וויסענשאפט, מאטעמאטיק, רעכענען, מעסטן, חשבון, קויפן און פארקויפן, ארכיטעקט, מסחר, היסטאריע, אלע חכמות פון דער וועלט טרעפט מען דארט.
צום ביישפיל, רוב חסידים וואס בויען הייזער, זענען די בעלי מלאכות חסידים אליין! פון אנהייב ביזן סוף. דיזיינערס, שאפן פערמיטס (דערלויבעניש), עלקטערישאנס, פלאמערס, פֿאַרבער, הארדווער, די קיך, כלים אין שטוב. אלעס מאכט מען און ווערט פארקויפט ביי חסידישע סוחרים!
מיר ווייסן נישט ווי אַזוי עס פֿונקציאָנירט די אַמעריקאַנער דעמאָקראַטיע? נאך א גלאטן ליגן! יעדעס קליין קינד וואס הערט אויס די אפשאצונגען אויף די „קול מבשר‟ ליניעס, אדער לייענט די גרויסע צייטונגען, ווייסן פינקטליך אלע חלקים פון אמעריקאנער דעמאקראטיע, און האט אויך זיין מיינונג. אז איר ווייסט נישט, מוז איך אייך פארציילן אז „קול מבשר‟ האט זייער א סך צוהערער! און חסידישע צייטונגען האבן זייער א סך ליינערס!
פארוואס פארגינט מען פאר אלע ענגלישע אויסגאבען זאלן האבן פינקטליך אפטיילונגען, אפהאנדלונגען, רעקלאמעס פון „קאַרס, אַפּאַראַטן, וואַקאַציעס און רעסטאָראַנען, ווער עס מאַכט מער געלט בײַ וועמען, שטאָטישע לשון-הרעס.‟ נאר חסידים טאר נישט רעדן דערפון! דרך אגב: איך ווייס נישט ווי „קטלא קניא‟ דרייט זיך, מיט וועמען ער קומט צונויף, אבער איך דריי זיך אין סאטמארער בתי מדרשים, ווי עס געפינט זיך די גרעסטע צאל יונגע חסידים. איבעראל רעדט מען פון תורה, יראת שמים, גוטע מדות, פון גמילות חסדים, און טאקע פון ביזנעס אויך. קיינמאל הער איך נישט רעדן פון די אויבענדערמאנטע.
נאך א פראגע. אין דעם ארטיקל זאגט איר: אז עס געפעלט אייך דאס בוך, „ווייל איר האט פֿאָרט געוואָלט הערן אַ באַריכט פֿון אַן אינעווייניקסטן‟. איז דאס דער איינציגעסטער „אינעווייניקסטער באריכט‟ וואס איר קענט לייענען? יעדער מוסד גיט יעדע צייט ארויס „אינעוויינקיסטע באריכטן‟, פובליקאציעס וואס באריכטן זייערע שולסיסטעם. אויך קען מען עס זען וואך איין וואך אויס, אין די דריי גרויסע וואכן-צייטונגען: „די צייטונג‟, „דער איד‟, „דער בלאט". אלע שרייבן קלאר וואס עס גייט פאר און אונזער שולסיסטעם. איר דארף עס נישט לייענען פון א באהאלטענעם מחבר וואס ניצט אַ פּסעוודאָנים און איז נישט פארלאזלעך.
מען וועט נישט טרעפן ביי די טירן פון אונזער שולסיסטעם קיין פאליציי מיט געווער, קיין שיסערייען, קיין גע'אסר'טע נארקאטיקס, קיין סעקסועלע פראבלעמען. עס קומט אויך נישט ארויס פון אונזער שולסיסטעם קיין פארברעכער און גנבים. טא ווי איז דעם שרעקלעכן מצבֿ פֿון די לימודי-חול ווי עקאָנאָמיק, קונסט, מוזיק, וויסנשאַפֿט וואס איר רעדט דערפון?
מיין וואונדער איז, וויאזוי גלייבט מען יעדן וואס קומט קריטיקירן אונזער סיסטעם, מען נעמט עס אן פאר „גוט געלט‟ ווען עס איז בלויזע ליגנעט, "שקר ווי דער עבודה זרה".
ביי יידן איז דא א כלל: חכמה בגוים תאמין (מדרש איכה) „עס איז דא קלוגשאפט צווישן די גוים‟. וועל איך זאגן וואס די קלוגע גוים האבן עדות געזאגט אויף דער יידישער שולסיסטעם. דער מדרש פארציילט: די גרעסטע קלוגע צווישן די גוים זענען געווען „בלעם הרשע‟ און „אבנימוס הגרדי‟. ווען מען האט זיי געפרעגט וואס קענען מיר טוען אונטערברענגען כלל ישראל? האבן זיי געענטפערט: גייט אריין אין זייערע בתי מדרשים [אין דער יידישער שולסיסטעם]. אויב טרעפט איר ווי די קליינע קינדער לערנען תורה, וועט איר זיי נישט קענען רירן.
די זון ווערט שטענדיג אפגעמאלן אלס דער סימבאל פון שיינקייט און האפענונג. „דו ביסט שיין ווי די זון‟, „דער האט א ליכטיגע צורה, ווי די זון‟, אונזער משה רבינו’ס פנים ווערט דאך צוגעגליכן צו דער זון. וועגן האפענונג זאָגט מען: „די זון וועט נאכאמאל אויפשיינען פאר דיר‟.
ווירקליך, וואו עס איז די זון איז דא שיינקייט. א זוניגער טאג איז שענער ווי א פארוואלקענטער טאג. א זוניגער לאנד איז שענער ווי א פארוואלקענטער לאנד. ווי שיין איז א זון איבער א ים ברעג מיט די צום הימל אויסגעצויגענע פאלמענביימער. ווי שיין איז א הויז מיט א דאכפענסטער, אדער א ריזיגער גלעזענער וואנט אינעם קיך פון א באלבאטיש הויז וואָס פירט צום גארטן פון וואו די זון שטראלן שיינען פריידיג אויפן קאווע-שאל אדער דעליקאטעסן פונעם גביר’ס פרישטיג.
װי גײט דאָס יידישע ווערטל: „גיי לערן מיט א גוי ברטנורה‟. ברטנורה איז א פירוש אויף משניות פון רבי עובדיה פון איטאליע (פונעם פראווינץ בערטינאָראָ) אין יאר 1440–1450, וואס יעדער ייד פלעגט לערנען, אבער פאר א גוי איז עס געווען זייער ווייט צו פארשטיין. א צווייטער ווערטל איז: ווי קומט א „יוון‟ אין די סוכה? א גוי וועט נישט פארשטיין װי א ייד פארברענגט געשמאק אכט טאג אין זיין סוכה'לע.
דאס קען געזאגט ווערן ווען א נישט-באקאנטער באטראכט א חסיד אין די טעג פון הושענא רבה - שמחת תורה. ער איז אנגעווארמט, ארומגענומען מיט א פלאם פייער, אזש עס גייט ארויס פון אים א פארע…. אבער אנדערע װעלן נישט פארשטיין פארוואס.
לאמיר עס אביסל צעלייגן אויף קליין געלט…
הושענא רבה פארנאכט איילט זיך דער טאטע מיט זיינע קינדער אין שיל, מען קויפט די הושענות-בינטליך פאר יעדן פון דער משפחה, קליין און גרויס, יעדעס בינטל א צען דאלער. נאך מעריב לייענט מען אין א ספר תורה גאנץ סדר דברים ביז „וזאת הברכה‟. מען גייט אהיים מאכן די סעודה, און דערנאָך צוריק אין שיל אויסזאגן גאנץ תהלים. עס איז שוין לאנג נאך חצות לילה, ווען מען לייגט זיך שלאפן.
צופרי גײט מען אין שיל צו די תפלות, מען שרייט „הושע נא‟, מען בעט בײ גאט ער זאל שיקן רעגן און גוטע השפעות אויף א גאנץ יאר. אויב דאווענט מען ביי א רבין, קענען די תפילות דויערן ביז 1-2 נאכמיטאג. ווען מען קומט אהיים עסט מען די סעודה, וואס די אשת חיל האט שוין געגרייט, מען גיט א „קינדל‟ – א ספעציעלן טארט געמאכט מיט ניס און האניק, ווייל מען עסט נישט קיין ניס פון ראש השנה ביז הושענא רבה. דערנאָך כאפט מען אפשר א דרימל, מען מוז זיך שוין גרייטן צו שמיני עצרת.
נאכן ליכט-צינדן גייט דער טאטע צוריק אין שיל אריין, די קינדער אויסגעפוצט און באצירט ביי זיין זייט. אלע האבן ספר -תורה'ליך און שיינע פענדלעך. נאך מעריב הייבט זיך אן די שמחה פון טאנצען די זיבן הקפות. ביי גרויסע רביס טאנצט מען פיר - פינף שעה אין א ריי, א סך מאל ציט זיך עס אריין ביז 1 ביינאכט. אז מען קומט אהיים עסט מען די סעודת יום טוב. מען איז אויסגעשוויצט, טרינקט מען דאן א סך קאלטע געטראנקען. ווי זאגט מען דאן: גיט סאדע צום טיש, עס זאל שניידן אין מויל פון קעלט.
קוים איז מען איינגעשלאפען דארף מען לויפן אין בית המדרש צופרי, מען בענטשט גשם, מען בעט גאט זאל שיקן רעגן פאר די תבואה און פרוכט. נאך דער סעודה, קוים מען כאפט א דרימל, שטייט מען אויף און מע געזעגענט זיך מיט דער סוכה מיט שיינע לידער. לויפט מען שוין ווייטער אין שול אריין צו שמחת תורה ביינאכט, די הקפות איז א סך לענגער, פרייליכער און לעבעדיגער ווי די ערשטע נאכט.
ביי די הקפות קומען די פרויען אויך אין ווייבער שול, מיידעלעך אויך, אפילו די גאנץ קליינע, שטיפן זיך צו זען ווי זייערע טאטעס-זיידעס, טאנצען מיט דער תורה. די יידן זענען פארשוויצט, פארסאפעט, פארמאטערט, עס גיסט זיך שווייס ווי א ברונעם וואסער. אויב ווערט מען נתרגש, מע פֿילט זיך גערירט, גיסן זיך הייסע טרערן, ווי שטארק פרייט זיך א ייד די נאכט! ער זעט גארנישט, נאר דעם פארמעט פֿון די ספר-תורה’ס און הייליגע אותיות – נאך אלץ די זעלבע תורה פיר טויזנט יאר אין גלות, נאך דעם וואס די גרעסטע „מבינים‟ און „חכמים‟ האבן פארויסגעזאגט: יידישקייט וועט אינטערגיין, אויפגעטוישט ווערן, איז זייער נבואה נישט געלונגען! מיר האלטן נאך אלץ אן די זעלבע תורה פון אמאל, יעדעס מצוה, יעדער אות איז גאנץ, נישט אפגעקראצט אפילו א האר.
ביי די הקפות וועלן זיידעס – וואס האבן מיטגעלעבט די נאצי לאגערן און געמיינט אז עס איז שוין עק וועלט…. און אויך די גבאים פון די בתי מדרשים – פארטיילן פאר די קינדער זיסע נאשערייען. מען וועט מאכן א ראד האלטנדיק די הענטעלעך פון די קינדערלעך און זינגען: עס איז בעסער צו לערנען די הייליגע תורה מער ווי דאָס גאַנצע גאלד און זילבער! [טוב לי תורת פיך מאלפי זהב וכסף, תהלים קיט].
אין א סך בתי מדרשים, ספעציעל ביי די יעקישע קהילות, וועט מען שמחת תורה מאכן אן אויסנאם, פרויען מעגן אריינקומען אין די שילן, שטיין ביי די זייט און זיך מיטפרייען. אבער רוב חסידים זענען מקפיד אז די מחיצה זאל זיין הונדערט פראצענט פארמאכט.
דער שפיץ פון דער שמחה איז אבער שמחת תורה צופרי. דאן איז די העכסטע צייט פון יאר. מען טאנצט מיט די טליתים איבער די אויגן, אן אויפהער. מען זינגט שעה'ן לאַנג מיט לעבעדיגע פרייליכע לידער לכבוד דער תורה, רוב מענער זענען ממש פארשיכורט פון שמחה.
ביי חסידים, ספעציעל אין חב"ד, וועט מען טאקע דאן זיך צולאזן, טרינקן וויסקי, וואדקע, ביז מען ווערט עכט בגילופין'דיג…. אנדערע וועלן נישט לאזן טרינקען ביי די הקפות. חסידים פלעגן זאגן: מען דארף ווערן שיכור פון די הקפות, נישט פון בראנפן. נו, וועט מען טרינקן ערשט ווען מען קומט אהיים, ביי דער נאכמיטאג סעודה.
נאכן טאנצן איז יעדער עולה אויף דער תורה. קינד און קייט באקומט אן עליה. דער װאָס באַקומט אן עליה ביים פארטיגן די תורה רופט מען דעם חתן תורה, און דער עולה װאָס הייבט אן די תורה ווערט גערופען חתן בראשית. ביידע יידן סערווירן דערנאך פאר די מתפללים א קידוש מיט קוכן, הערינג, מזונות, וויין און משקה.
ביי דער יום טוב סעודה איז דער מנהג צו עסן „די גוטע קרויט‟ אדער ווי מען רופט עס – האלעבצעס. איי איז דאס געשמאק!
די פרויען װאָס גרײטן צו די אלע סעודות הײבן דאָס אפט אָן נאָך זומערצײט. די האָלעבצעס גרײט מען צו אין די נײן טעג פאר תשעה-באב. פאר װאס? מען עסט דאן נישט קיין פלײש; װאשן װעש טאר מען נישט, רוימען אין שטוב אויך נישט, האָט מען צײט צו גרייטן אויף יום-טוב און דאן שטעלט מען אלץ אין פריזער. קומט דער יום-טוב, דאַרף מען עס בלויז אנווארעמען און גרייטן צום טיש.
די דריי טעג הושענא רבה - שמיני עצרת - שמחת תורה ברענגט דער משפחה רוחניות'דיגע שפייז פאר די נשמה, אויף א גאנץ יאר.
געווען א ייד, כעמקע (נחמיה) האט מען אים גערופן. א סך צרות האט ער געהאט, נישט קיין מזל, נישט קיין פרנסה, א פארשטארבענע ווייב רח”ל, נישט קיין קינדער נעבעך.
א שעמעװדיגער איז כעמקע געווען, נישט געוואלט זיין קיינעמס רחמנות, האט ער קיינעם נישט דערציילט זיין מצב און האָט תמיד געהאַט א שמייכל צווישן לײַטן. דער מצב איז אבער נישט בעסער געווארן.
פון צייט צו צייט פלעגט ער דאווענען אין ר’ קלמן שותק’ס שטיבל. ווער איז דער ר’ קלמן שותק? וואס איז דאס זיין שטיבל?
דאס איז געווען א שטיבל פון עובדים, מענטשן וואס פארשטייען ר’ קלמן’ס דרך, זענען שטיל, טוען וואס מען דארף טון, רעדן וואס מען דארף רעדן, דאווענען מיט די כוונות וואס מען דארף צו דאווענען. ר’ קלמן, דער „רבי פונעם שטיבל‟, איז געווען נאך שטילער און פארמאכטער װי אַלע אַנדערע מתפּללים. דערפאר האט מען אים גערופן שותק (שווייגעדיגער).
ר’ קלמן איז נישט געווען באקאנט אויף דער גאס, אבער די וואס האבן געהערט פון אים האבן געוואוסט אַז מען רעדט דא פון אן איש פלאות, א בעל סוד, און מער פון אלעם – א חכם מחוכם. זיין שטיבל האט זיך געפונען אין א פארשטיפט געסל. בלויז מתפללים וואס ניצן מער דעם קאפ ווי דאס מויל האבן דארטן געדאוונט, זיי זענען דווקא נישט געווען פון געגנט, געקומען צוגיין זענען זיי אפילו א שעה צייט.
אפילו פרייטיג צו נאכטס האט זיך געשפירט ווי א רעווא דרעווין, א שטארקער ערנסטקייט און געשפאנטקייט האט געהערשט, דער שטיבל איז געווען ווי אויף אן אנדער װעלט.
אז כעמקע איז איבער א שעה מהלך געקומען צוגיין אין דעם שטיבל האט ער זיך אוודאי אריינגעפאסט דארטן. גײט ער טאקע אהין אויך אום שמחת תורה. פאסירט איינמאל, ביים זינגען דעם מפי אל, כאפט אן נחמיה’ן עפעס א פלאם פייער, א כמו אטאקע, ער צעשרייט זיך אויף אן אומגעווײנדליכן שטייגער, האקט אויף דער בימה, אַז די אדערן אין פנים ווייזן זיך ארויס.
נאך דער גאנצער שמחה תורה צערעמאניע ווינקט אים ר’ קלמן אריין אין זיין פריוואטן שטיבל:
„שמחת תורה איז א בחינה פון יום כיפור - מורמלט ר’ קלמן אונטער די וואנצעס - יום כיפור רייסט מען איין מיט תחנונים, שמחת תורה מיט שמחה. אז יום כיפור ענדיגט מען מיט א בלאז שופר איז נישט מער ווי רעכט אז מען זאל טון די זעלבע אום שמחת תורה, איז נעם’זשע, ר’ נחמיה, א שופר און בלאז א תקיעה שברים תרועה תקיעה.‟
נו, אז ר’ קלמן הייסט, גייט כעמקע צום עמוד, נעמט ארויס דעם לאנגן שופר פון ר’ קלמן, און בלאזט אינעם ליידיגן שטיבל.
„איי כעמקע, אזעלעכע תקיעות, אזעלעכע תקיעות. מענטשן מיינען אז א שופר איז א ימים נוראימדיגע זאך, נישט אמת, א שופר איז דאס אמת’ער קול פונעם מענטשנס הארץ, פון דער נשמה.
„כעמקע, איך ווייס אז דו קענסט נישט רעדן פון וואס עס גייט פאר. א איד דארף אבער שרייען, דער שופר וועט שרייען פאר דיר! פון היינט אן, ווען עס טוט דיר עפעס וויי נעם דעם שופר און בלאז! דער שופר איז גאטס קול, מפי אל יבורך ישראל.
כעמקע דער שעמעוודיגער, אבער א מאמין אין ר’ קלמן, האט געפאלגט, גאנץ שנעל האט ער באקומען א צונאמען כעמקע דער בלאזער. אינמיטן די נאכט ווען עס האט אים געקוועטשט דאס הארץ האט ער גענומען דעם שופר. אינמיטן גאס, גייענדיג צום בית המידרש, אז דאס הארץ האט אים וויי געטון האט ער געגעבן א לאנגן בלאז.
„כעמקע איז אראפ מדעתו,‟ האט מען געשמועסט אין גאס. כעמקע האט קיינעם נישט דערציילט וואס ווי ווען. עס האט נישט געהאלפן קיין געבעטן פון ידידים; ווען דאס הארץ איז געווארן קאלומוטנע, האט ער געבלאזן.
כעמקע איז נישט א מעת לעת’דיגער יושב בית המדרש, ער פלעגט ארומפארן פאר געשעפטן. איז ער אנגעקומען קיין מיניאפולעס, מינעסאָטע. זיצט ער ביי א זיצונג, דאס הארץ גיט אים א קוועטש, גייט ער ארויס אינעם קארידאר און בלאזט.
שטייען צענדליגער ערלים אינעם קארידאר פאר’חודיש’ט און פארטומלט זיך צוקוקענדיג ווי דער בהלה’וועטער געשטאלט מיט פארמאכטע אויגן פייפט דעם הארן. ווי פארשטייט אן ערל אן אידישן תקיעה?!… זיי זענען טאקע געבליבן פֿאַרװוּנדערט.
דאס איז נאך גאנץ מילד געוועזן. מאכט זיך אבער אמאל כעמקע האט זיך געדארפט שטעלן פארן געריכט צוליב אן איבעריאגעניש (ספידינג). אזויווי דער שופט באשולדיגט אים, נעמט ער ארויס דעם שופר ווי ער שטייט און גייט, און פייפט אריין א תקיעה שברים תרועה.
עפעס א קוריאזע חוצפה… “וואס באדייט אזא געפירעכטץ אינעם געריכט?” פאדערט דער דערשטוינטער ריכטער בייז.
“געערטער שופט! א רבי’ן האב איך א הייליגן און א קלוגן, האט ער מיר באפוילן צו פייפן ווען דאס הארץ איז מיר באטריבט, און טאקע תיכף ומיד, איך טאר זיך נישט פארזוימען צו לאזן דאס הארץ זאמלען ווייטיג. טאמער יא, דאן וועט דער שופר אטאמאטיש בלאזן פאר מיר ווי אן אלארעם, אבער אך און וויי צו ווארטן ביז דעמאלס.
“הא הא הא, האסטו דאס אויספראבירט אז דו גלויבסט דערין?”
“איך וויל נישט איינשטעלן, הער ריכטער…
דער שופט האט זיך צעלאכט מיט די אנוועזנדע, און כעמקע האט שוין געדארפט באצאלן . נו, א גוי וועט צו א יללה פון א אידישן שופר נישט פארשטיין.
אבער דער אמת איז אז אפילו זיינע היימישע אידישע ברידער האבן די תקיעה אטאקעס נישט געקענט משיג זיין. ווי קען מען דען פארלאנגען פון א געוויינטליכן איד צו פארשטיין א שופר בלאזעריי אין א נאסן שבט טאג אזוי אינמיטן דערינען? נאר ר’ קלמן’ס א תלמיד פארשטייט אז א איד דארף טון וואס ער האט צו טון און מען פרעגט נישט קיין קשיות.
האט די גאס כעמקען טאקע אנגעקוקט ווי נישט ביים זינען, אבער אים איז מיט יעדער בלאז דאס הארץ גוט געווארן
אין רעאקציע צום בריוו פון א. לייענער. ווי ער פרעגט: צי ברויך מען זאגן ליגענס פאר די וועלט אז „אלעס איז גיט‟.
אין מיין ארטיקל האב איך נישט געשריבן, צי דער חסידישער חינוך טויג; צי די קינדער'ס עתיד ווערט באראבעוועט; צי עלטערן האָבן דאָס רעכט צו שיקן די קינדער אין װעלכן מוסד זײ װילן. איך האב זיכער נישט געזאגט אז „אלעס איז גוט‟ ביי חסידים. אייביג איז דא װאָס צו פארעכטן. ווי זאגט מען: משיח איז נאך אלץ נישט געקומען…. איך האב זיך בלויז באצויגן צו טרוקענע פאקטן, און וויאזוי איך האלט מען דארף זיך אומגיין מיט קינדער וואס גייען אראפ פונעם דרך.
אבער אויב שוין יא, וועל יא עפעס שרייבן דערוועגן.
קודם א שמועס וואס איך האב לעצטנס געהאט מיט א סעקולערן מאן. א נישט-יידישער מענטש האט ער זיך פאראינטערסירט אינעם חסידיש לעבן. שטעלט ער מיר א פראגע: פון וואס שעפט א חסידישע משפחה חיות? עס פעלט אייך אזויפיל פון וואס א דורכשניטליכער „סעקולערער‟ מענטש האט. איר לעבט פארן יידישן גלויבן, יידישע תורה, שווערע געזעצן. דאס איז אייך זייער שווער!
מיין ענטפער צו אים איז געווען אזוי:
א הנאה און תענוג האט מען, אויב מען קומט אן צו זיין ציל. דאס הייסט, אויב איינער האט א געוויסע ציל און שטרעבן, און ער דערגרייכט עס, איז די שמחה גרויס. ספעציעל אויב מען האט זיך זייער געפלאגט, ביז מען קומט אן דערצו, איז די שמחה און הנאה נאך גרעסער.
די גרעסטע שמחה און תענוג פון א חסיד איז: זיין א גוטער ייד. אפשר זעט עס אויס פאר א סעקולערן מענטש איבערגעטריבן. א סך וועלן טענה'ן, אַז געװיסע חסידים ווילן פארלאזן די חסידישע וועלט, נאר ווערן אריינגעצווינגען דערצו. ספעציעל יונגע פרויען און יונגעלייט ווערן אריינגעצויגן נאך איידער זיי קומען צום „ריכטיגן שכל‟, האבן חתונה יונגערהייט, און קענען זיך בכלל נישט פארשטעלן צו לעבן „אין דרויסן‟.
ווער עס קען די חסידישע וועלט, ווייסט, דאס איז ווייט פון אמת! די גרעסטע מערהייט פון חסידים ווילן זייער לעבן אַזוי װי עס איז און ווילן עס נישט אויפגעבן פאר קיין שום געלט.
ווען מען איז יונג, וועט א בחור און מיידל נישט וועלן עפעס אנדערש, נאר קענען וואס מען לערנט אין סקול - חדר.
ווען ער ווערט אלט אכצן - ניינצן יאר, וויל יעדער בחור און מיידל טרעפן א שידוך.
נאך דער חתונה איז די גרעסטע שמחה און הנאה פון דעם פרישן פּאָרל: צו האבן א קינד.
דערנאך איז די גרעסטע שמחה און הנאה, צו טרעפן א פרנסה, יעדער זיין פאך וואס אים געפעלט.
א טאטע-מאמעס גרעסטע הנאה איז, צו געבן א פרומען חינוך פאר זייער יונגעל און מיידל, זיי זאלן האבן א "הכשר" אויף זייערע סמארטפאנ'ס, אלע קינדער זאלן גיין אנגעטון פרום און צניעות'דיג. די חסידישע רביים און מנהיגי קהלות פירן צענדליגער טויזענטער חסידישע משפחות, פירן איין תקנות, שטעלן אויף „פריוואטע‟ מוסדות התורה. לויט זייער אפשאצונג וואס פרום און עהרליך מיינט, טראגט יעדער רב הונדערט פראצענט אחריות אויף זיין מוסד אז דער חינוך זאל זײַן גוט! יעדער ראש המשפחה האט זיך זיין אויסוואל צו וועלכע שול ער וויל שיקן זיינע קינדער, צו וועלכע קהילה ער געהערט.
ווען מען קומט אן צו די דאזיגע צילן, איז דאס א חסידס גרעסטע הנאה. ער שפירט זיך גליקלעך און צופרידן.
ביז דא איז געווען מיין שמועס. יעצט צום פינטל.
א. לייענער שרייבט: „קיין איין חסידישער רב זאגט נישט אז אונזער מוסדות האבן יא א געהעריגן חינוך.‟ דער ענטפער אויף דעם: כמעט אלע חסידישע מוסדות החינוך אין ברוקלין שטייען אונטער א רבי א רב – א הויפט פון חסידות, אדער א תורה'דיגע קערפערשאפט. יעדער רב אדער רבי, נעמט הונדערט פראצענט אחריות אויף זיין מוסד אז עס זאָל געבן די תּלמידים א געהעריגן חינוך. נו, פארוואס פעלט אויס צו שרייבן אזא ליגן?
מיר נעמען אן קריטיג מיט אפענע ארעמס. יעדער מאנטאג און דאנערשטאג הערן מיר מוסר דרשות פון רבנים. מיר לערנען אלע סארט מוסר - ספרים, רייד פון די נביאים וואס קרטיקירן אונז ביטערליך.
צי אונזער חינוך סיסטעם דארף „תיקונים‟?, זיכער איז דא א פלאץ צו מאכן בעסער, מער עפעקטיוו, און זיך לערנען פון די טעותים. די מנהלים, מחנכים און געטרייע עסקנים זיצן טאג טעגליך אויף מיטינגען כדי צו פארבעסערן און פארשענערן דעם חינוך פֿון אונזערע קינדער. קריטיג מוז מען הערן פון יעדען און אויב עפעס טויג נישט זענען די חסידים די ערשטע צו הערן און צו פאררעכטן. אבער צו מאכן תיקונים ווילן די טויזענטער טאטעס פון די קינדער אננעמען בלויז פון א „תורה'דיגע אויטאריטעט‟, נישט פון עטליכע יחידים וואס ווילן איבערדרייען א גאנצע מוסד פון טויזענטער טאטעס און קינדער! ארויפצווינגען אויף זיי זאכן וואס זיי ווילן בכלל נישט.
יעדער רב און תורה'דיגער אויטאריטעט [אריינגערעכט הרב יששכר כ"ץ, און הרב יואל אשר לאבין] האט א רעכט אויפבויען מיט בלוט און שווייס אן ערליכן מוסד לויט זיין ציל, יעדער טאטע האט א רעכט אהין צו שיקן זיינע קינדערלעך. זאלן זיי לייגן גרינגערע תקנות, און פרובירן צוציען צו זיך תלמידים און תלמידות. ווען זיי וועלן אנקומען צום "ציל" וועט עס אויך פאר זיי זיין די גרעסטע שמחה און הנאה.
איך שרײַב דעם בריװ װי אַ רעאקציע צום פֿאָרװערטס-אַרטיקל, „קינדער וואָס באַשליסן צו זײַן אַנדערש ווי די עלטערן‟.
דער בעל הגדה באשרייבט פיר מינים קינדער וואס זענען אנדערשט פון זייערע עלטערן. איך וויל זיך בעיקר באציען צו דעם לעצטן קינד, נעמליך דער וואס טענה’ט קעגן אונזער חסידשן חינוך פאר די דערויסנדיגער וועלט. דאס הייסט ער דערציילט ‘סודות פון גאנץ בראד’ אדער ‘וואשט אונזערע שמוציגע וועש פאר די ברייטער גאס’. הקיצור מען פויקט אויס אונזערע פנימיותדיגע פראבלעמען פאר פרייע אידן אדער גוים חלילה וחס, בעיקר באדערט אים דאס אז אונזערע מוסדות החינוך, אלגעמיין נאר פאר די אינגלעך, האט נישט קיין געהעריגער קאריקולעם צו מחנך זיין זיי פאר’ן לעבן.
דאס איז נישט אינגאנצען אמת, און אפילו אויב יא טאר מען דאס נישט טאן לויט אים. - אויף דעם ארויף וועל איך איינטיילן מיין ענטפער אויך אין פיר טיילן:
1) יעדעס קינד איז אנדערש פון זיינע עלטערן, די שאלה איז נאר צו בעסער אדער ארגער. איך װי א זיידע, טאטע, קינד און אייניקל, דאס הייסט איך לעב צווישן זעקס לעבעדיגע דורות, קען עדות זאגן אז די קינדער ברוך ה’ טוישן זיך על פי רוב נאר צום גוטן, פארקערט ווי דער שרייבער זעט צום שלעכטן. איך וועל פרובירן געבן איין דוגמא.
מיין באבע איז בכלל נישט געגאנגען צו קיין אידישען בית חינוך, נאר א האלבן טאג אין גויאשען פובליק סקול, און דער אנדער האלבן טאג געהאלפן אין שטוב. מיין אייניקל דאס מיידעלע קען בעסער הלכות שבת, הלכות צניעות און נאך טעגליכע קריטיש וויכטיגע הלכות, און די חומש, - פון מיין זון וואס קען שולחן ערוך און די ישיבה’ישע מסכתות סוגיות ווי א בריסקער רב….
2) איך װײס פֿון צוויי רבנים, פירות פון חסידישן חינוך, וואס זיי שרייען אז אונזער חינוך צום לעבן דארף א פארבעסערונג. איינער, הרב יששכר כ”ץ שליט”א, א קרית יואל סאטמאר תלמיד, האט סמיכה פונעם סאטמערען פוסק הדור אין אמעריקע, דער קארלסבורגער רב שליט”א ר’ יחזקאל ראטה פון בארא פארק מלפנים סאטמאר בארא פארק הויפט דיין און אויך א גרויסער חסידישער מקובל וואס איז אנגענומען איבער די גארער וועלט און פארהייליגט ביי יעדן פרומען איד; ווי אויך דער גרויסער משפיע און שריפטשטעלער הרב יואל אשר לאבין שליט”א, אויך א סאטמער תלמיד פון וויליאמסבורג, וואס שטאמט פון די גרעסטע רבישע משפחה, שטארק אנגענומען און פארהייליגט ביים אונגערישן סאטמערן געזעלשאפט; ‘זידיטשוב’. הרב לאבין שליט”א האט היינט אן אייגן קהילה אין לעיקוואוד און שרייבט גאר השקפה ארטיקלען איבער תורה און אידישקייט, אין אזאלכע סאטמערע פאפולערע מאגאזינען ווי ‘שטערן’ און ‘מאמענט’ און נאך.
אמת, מ’קען טרעפן חסרונות אויף יעדן רב, אז ער פארטרעט נישט גענצליך אייער גענויער פארעם פון אידישקייט, לויט אייער רבי און חסידות. אבער קיין איין חסדישער רב זאגט דאך נישט פארקערט פון זיי אז אונזערע מוסדות האבן יא א געהעריגען חינוך.
3) צי ברויך מען זאגן ליגענט פאר די וועלט איבער דעם פראבלעם, „אז אלעס איז גוט‟? - כדי נישט צו מאכן א חילול ה’? אפשר יא. אפשר נישט. דערווייל שרייען בלויז די צייטונג שרייבער, און אפאר עסקנים ווי ר’ אהרן בנציון ווידער און ר’ חיים דוד דעסער אזוי. זיי זענען דאס היפך דעת תורה. זיי זענען באצאלטע שכירי חרב וואס שרייען פאליטישע געדרייטע סטעיטמענטס וואס קוקט אויס ווי זיי פארלייקענען דאס מציאות. אז איינער וועט זיי פערזענליך פרעגן איבער דעם צו ס’איז א פראבלעם וועלן זיי אלע מודה זײַן אז אונזער חינוך דארף א תיקון. איך האב זיי געפרעגט. זיי געבן מיר אוודאי נישט קיין רשות נאכצוזאגן אלעס וואס זיי האבן מיר געזאגט. - הרב ר’ משה דוד נידערמאן שליט”א, דער הויפט עסקן און אנגענומענער שתדלן פונעם סאטמערן ציבור שוין זינט פופציג יאר, אדער הרב ר’ חיים דוד צוויבל שליט”א דער אנפירער פון אמעריקאנער אגדות ישראל. - זיי שרייען נישט פאר די וועלט, אז מיר ברויכן נישט קיין תיקון, זיי זאגן בלויז אז זיי פארעכטן דעם מצב, און אלעס וועט זיין גוט לעתיד… איך בין דן לכף זכות הרב ווידער און הרב דעסער אז זיי האבן זיכער א דעת תורה אז מען מוז זאגן ליגענט פאר די מידיע כדי צו מאכן א קידוש ה’.
4) לענין, זאגט מען נאך פון רבינו הקדוש מסאטמאר, אונזער ערשטער רבי ר’ יואל טייטלבוים זכותו יגן עלינו, לגבי זיינע פראטעסטן פאר די וועלט קעגן ציונות, „אז עס טוט וויי, שרייט מען!‟ - אויף אים האבן אלע רעליגיעזע ציונים ווי אויך די אגודה חסידות’ער אויך געשריגן אז ער מאכט א חילול ה’… - דאס אז מיינע קינדער ווערן באראבאוועט זייער לעבן, זייער עתיד, זייערע דורות, ווייל חז”ל זאגן ‘כל שאינו מלמדו אומנות מלמדו ליסטות’ דאס הייסט ‘ווער עס לערנט נישט זיין זון קיין פרנסה דער לערנט אים רויבעריי’ - דאס טוט מיר זייער וויי! איבערהויפט ווען די מוסדות פארלאנגען ביטער שווערע תקנות ווי זייערע פילטערס אויף מיינע טעלעפאנען, און נאך פרומע קאפריזן. יעדן טאג נייע גזירות ווי למשל די פרויען מאדעס אויב טוישט זיך עס וויאזוי מיין ווייב טוט זיך אן די סטייל, - שיקן מיר די מוסדות אהיים נייע סטראשעניקעס ווי מיינע קינדער ווערן זייער שטעקענעס אז מען ווארפט זיי ארויס. דאס קומט שוין נאך דעם ווי זיי מאכן הונדערטער מיליאנען רעגירונג’ס פראגראמען פון פאליטיקער וואס דארפן אונזערע בלאק-שטימעס פון טויזענטער שטימען אויף איינמאל. - בנוסף וואס איך צאל ביטער טייערע שכר לימוד.
איך וויל ענדיגען דעם אפרוף מיט אן ארגומענט וואס דער שרייבער האט נישט בארירט אבער אסאך ליטווישע און אנדערע פרומע אידן האבן טענות צו מיר, הלמאי אויב געפעלט מיר נישט וואס די פירער פון מיינע קינדער’ס מוסדות טוען מיט מיינע קינדער פארוואס שיק איך אהין מיינע קינדער? וועל איך ענטפערן: איך בין א חסיד, נאר איך בין בעל הבית אויף מיין קינד’ס מנהל און מלמד. ווייל איך צאל טייער שכר לימוד. איך האלט אז דאס איז דער בעסטער חינוך פאר מיין קינד פון אנדערע אלטערנאטיוון. איך האב א רעכט צו ארבייטן פאר מיין קינד’ס מוסד פארבעסערונג. - און נאר איך אלס פאטער האב אזא רעכט! קיין איין צייטונגס שרייבער קען דאס נישט אוועק נעמען פון מיר!
וואס זאלן עלטערן טוען ווען זייערס א קינד פאסט נישט אריין אין דעם חסידישער "סיסטעם"? ער וויל זיך נישט צוהאלטן צו וואס זיין קהילה פארלאנגט. וויאזוי זאלן זיך עלטערן באציען צו א מיידל וואס וויל יא א נישט-כשר'ער סמארטפאון?
דאס איז א ברענענדיגע פראגע אין די היינטיגע חסידישע גאס. עס זענען דא יונגע בחורים און מיידלעך וואס וויבאלד זיי פאסן זיך נישט אריין אין די חסידישע קהילה, ווערן זיי דערווייטערט אינגאנצען פון זייער שטוב, און צומאל אינגאנצען פון יידישקייט. זיי גייען צום סוף אויף א וועג וואס זיי אליין ווילן נישט, נאר האבן שוין נישט קיין ברירה.
צום אלעם ערשטן איז דער כלל וואס אלע חסידישע מדריכים און אויסגעהאלטענע חינוך עקספערטען לערנען: די משפחה — ברידער, שוועסטער, טאטע און מאמע — דארפן ארויסווייזען פארשטענדעניש און גרויס ליבע צו די קינדער, אַפֿילו אויב זיי פירן זיך אויף קעגן די תורה. א קינד בלייבט א קינד, מען מוז העלפן און שטיין זייט ביי זייט מיט אן אייגן קינד, אייביג און אלעמאל.
איך וואלט איינגעטיילט די קינדער אין פיר קאטעגאריעס:
1] מענטשן וואס ווילן זיין מער פריי, נישט אזוי אין א „באקס‟, ארויסגיין קוקען א מואווי, זען די נייעס, האבן א סמארטפאון, זיין מער אויסגעמישט און נענטער צו די סעקולערע וועלט.
2] מענטשן וואס ווילן נישט היטען די געזעצען פון די תורה, האבן צופיל פראגעס אויף גאט און אויף דער תורה. זיי גלייבן נישט, זענען נישט גרייט צו היטען שבת, צו עסן כשר, נאר זיך פירן אינגאנצען ווי א סעקולער מענטש.
דער אופן ווי מע באציט זיך צו די צוויי מינים מענטשן דארף זיין אנדערש.
ביי די מענטשן פון דער ערשטער קאטאגעריע, די וואס ווילן זיין אנדערש ווי זייערע עלטערן אבער דאך היטען די געזעצען פון די תורה, דארפן די עלטערן זיך צוגעוויינען דערצו, אננעמעם דאס לעבן פון זייער קינד אזוי ווי עס איז, פונקט ווי די אנדערע קינדער פון זייער שטוב, אפילו ער איז נישט ווי די עלטערן ווילן. יעדער מענטש איז אן „עולם מלא‟, א וועלט פאר זיך, עס איז נישט מעגליך אריינצווינגען א קינד הונדערט פראצענט וויאזוי די עלטערן ווילן, ספעציעל אין די היינטיגע וועלט ווען אלעס איז אפען און קינדער האבן די מעגלעכקייט אויסצואוויילן ווי צו פירן זייער לעבן.
צו דער צווייטער קאטאגריע דארף דער צוגאנג זיין: יא, זיי זענען זיכער א טייל פון די פאמיליע. אבער די קינדער מוזען אויך פארשטיין אז אויב ווילן זיי זיין א טייל פון זייער פאמיליע, טארן זיי נישט גרינגשעצן די תורה ווען אנדערע הערן, זיי טארן נישט לאכן פון דעם חינוך וואס די עלטערן גיבן פאר די אנדערע קינדער. עס איז דא א חילוק פון נישט גיין אין דעם וועג וואס דער טאטע וויל, ביז צו זיין אן אפענער מחוצף צו די עלטערן.
אויב זיי ווילן נישט היטען שבת, טארן זיי עס נישט מאכן אין קעגנווארט פון די עלטערן. אויב זיי ווילן עסן נישט כשר, אדער ארויס גיין מיט א מיידל, טארן זיי עס נישט מאכן אויף א וועג וואס וועט וויי טון די עלטערן. חסידישע משפחות פלאגן זיך אנהאלטען א חינוך פון תורה און מצוות, זיי גיבן אוועק זייער א סך דערפאר, איז עס נישט מער ווי יושר, מען זאל עס רעספעקטירן. זאלן זיי עס מאכן אויף א וועג וואס די משפחה וועט עס נישט זען פאר די אויגן.
3] די דריטע קאטאגאריע איז א סיטואציע ווען עס איז דא א פראבלעם אינדערהיים. אמאל איז די אטאמספער נישט „געזונט‟ אין שטוב, עס פעלט שלום בית. אמאל איז די משפחה אויסטערליש ארעם. אמאל האבן די עלטערן שלעכטע מידות. אמאל איז דאס קינד באלעסטיקט געװארן דורך די עלטערען אדער דורך א צווייטן אין שטוב. דאס קינד האט דורכגעלעבט א טראומע. אמאל איז די גאנצע שטוב אראפ פון די רעלסן צוליב א נישט-געזונט קינד, אמאל איז איינע פון די עלטערן נישט געזונט. דאן דארף מען האבן פרעסיאנאלע הילף. דאס איז א „מסכת‟ פאר זיך.
4] די פערטע קאטאגאריע ווען דאס קינד איז אנגעווייטיגט אויף זיין פאמיליע, צי אויף איינעם פון די חסידישע קרייזן, גיסט ער אויס זיין כעס אויף יעדן איינעם וואס איז א חסיד. ער לויפט ארום צו די מעדיא און מאכט א „טשאלענט‟ פון אלע פריער דערמאנטע גרופעס; מאכט עס קלינגען װי יעדער איז שולדיג. ער נוצט אויס דעם אומגליק פון זיין פריוואטן לעבן, צו נעמען נקמה אויף יעדן חסיד. ער שרייט אז דער חינוך פון צענדליגער טויזענטער חסידישע קינדער טויג ניט, ווען סך הכל איז עפעס נישט געווען בסדר מיט אים פריוואט.
א בחור אדער מיידל וואס געהערט צו דער פערטער קאטאגאריע, זאגט דאך אפען אז ער זאגט זיך אפ פון דער חסידישער קהילה, ער וועט אלעס טון אין דער וועלט וואס עס זענען אין זיינע מיטלען אויפצואווייזען אז די חסידים זענען נישט נארמאל, דערפאר דארף ער אויך פארשטײן אז די חסידים זענען אים גארנישט שולדיג! ער קען נישט דערווארטען צו געניסן פון דעם לעבן פון א חסיד, פונעם לעבן פון א חסידישער קהילה מיט אלע טובות וואס עס קומט דערפון, ווען ער גיסט אויף זיי פעך און שוועבל.
זאל השם געבן אלעמען געזונט, פרנסה און א סך נחת.
מיר זענען צוגעוואוינט צו באטראכטן די עשרת השבטים, די צען פארלוירענע שבטים, װי א פארכאפנדיקע באבע-מעשה, פארהוילענע ברידער אונטערן רעגנבויגן, די שפיץ פאדעם צו דער גאולה שלימה אויף יענער עק וועלט.
עס איז געשמאק צו ליינען מיסטעריזע מעשיות איבער זיי, עס רייצט דער נייגער צו הערן עפעס א גרוס פון זיי, אפילו א צעבראכענער, אז מען האט געטראפן שפירן פון “אונזערע ברודער” (אוי ווי נאסטאלגיש און הארציג) ערגעץ וואו.
האב איך צו זיך אמאל געקלערט, וואס טוט מען אויב פלוצלינג קריכן זיי ארויס פון אונטער די מיסטעריעזע הרי חושך, זיי ברעכן דורך דעם סמבטיון און קומען קיין ארץ ישראל?
לויטן חשבון, טאמער ציילט יהודה און בנימין 14 מיליאן, דארפן צען שבטים ציילן כאטש 5 מאל אזויפיל…
פאר די וואס זענען נישט אזוי באקאנט מיט די עשרת השבטים מעשה, אט איז זי אין קורצן:
אין די צייטן פון תנ”ך איז ארץ ישראל געווען צעטיילט אין צוויי קעניגרייכן, דרום און צפון. דער דרום’דיגע האט געהייסן מלכות יהודה. שבט בנימין האט זיך אנגעשלאסן אין זיי. דער צפון’דיגער האט געהייסן מלכות אפרים, אדער מלכות ישראל, די קעניגרייך פון די צען אנדערע שבטים.
ויהי היום, דער קעניג פון אשור האט איינגענומען דאס לאנד פון די צען שבטים און רוב פון אירע איינוואוינער זענען פארטריבן געווארן איבער ווייטע בערג. ריזיגע הויפענעס פון די שבטים זענען פארשווינדן געווארן ווי אין וואסער. די איבערגעבליבענע האבן זיך אויסגעמישט מיט די מענטשן פון יהודה.
במשך אלע יארן האבן טיילן פון אונזערע אידן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, אמאל דעם דרום און אמאל דעם צפון. אונזערע אידן זענען די וואס האבן אויפגעשטעלט די נייע ציונישע מדינה.
הכלל, ריקן זיך פלוצלינג אן צענדליגע מיליאנען מענטשן פון ווייס איך וואו, און זאגן: “אט זענען מיר די פארלוירענע ברידער, פון דן, זבולון, אשר, יששכר, נפתלי און אפרים. ארץ ישראל איז אייערס?! אבער אויכעט אונזערס!”
אוי ואבוי… פון א זיסער באבע-מעשה וואלט זיך אנטוויקלט א פאליטיק, אפשר אפילו א מלחמה. וואלטן מיר זיי נישט צוריק פארשיקט צום סמבטיון און ווייטער הייס מתפלל געווען “ובאו האובדים מארץ אשור והנדחים בארץ מצרים”? (א טאג וועט קומען, וועלן אפיר קומען די פארלוירענע פון דעם לאנד אשור און די פארשטיפטע אינעם לאנד מצרים).
דאס איז שוין נישט קיין העטעך פעטעך, שווארצע שבטים, פאלאשן פון עטיאפיע, איבו’ס פון ניגעריע, זיי קומען קיין ארץ ישראל און טענה’ן אז זיי זענען פון שבט דן און גד. אויב אזוי, טענהן זיי, איז ארץ ישראל פונקט אזוי זייערס. די רבנות האלט אז זיי האבן נישט גענוג באווייזן אז זיי זענען ריינע בני ישראל. צום מזל פון דער מדינה, האבן די יעניגע א קנאפן כוח צו מאכן פראוואקאציעס. די פאליטישע מאכט פון דער אידישער מדינה ליגט אין די הענט פון אונזערע סארט אידן, אז אונזערע פאליטיקער זענען מחליט אז יא איז יא, אז ניין איז ניין.
האב איך אריינגעקלערט, לאמיר שוין זאגן אז עס באווייזט זיך אז די יעניגע זענען פונקט אזוי היסטאריש כשר’ע בני ישראל ווי אונזערע אידן, צי האבן זיי א תביעה אויפן לאנד פונקט ווי אונז?
לאמיר אריינטראכטן אויף וואס איז די תביעה געבויט. דערויף וואס גאט האט צוגעזאגט דאס לאנד פאר אלע קינדער פון יעקב?! דאס איז א שטיקל טענה, טאמער איז מען רעליגיעז. די מדינה טענה’ט אבער אז אונזער רעכט צום לאנד איז מכח היסטאריע, און דאס פארמאגן מיר גאנץ שטארק, מיר האבן א קלארע געשיכטע אינעם לאנד שוין טויזנטער יארן לאנג.
קענען די צוריקגעקומענע זיך פארגלייכן צו אונזער היסטאריע?
איז אזוי, די שבטים ראובן און גד האבן אפילו לויטן תנ”ך קיינמאל נישט פארמאגט קיין טעריטאריע אין ארץ ישראל, זיי האבן אין ארץ ישראל נישט געוואלט אריינגיין. אזוי פיל יא, זיי האבן געהאלפן מיטן אייננעמען ארץ ישראל, קומט זיי קרעדיט דערפאר, אבער קיין איינוואוינער פון ארץ ישראל זענען זיי קיינמאל נישט געווען.
אויך האלב פון שבט מנשה, די בני מכיר, זענען אין ארץ ישראל נישט אריין. זיי קענען אבער פאדערן דעם גולן! לויט דער תורה איז דאס דער לאנד פון האלב מנשה
אבער וואס פארא טענה קענען מענטשן וואס שטאמען פון ראובן און גד האבן? די איבו פון ניגעריע, אז זיי שטאמען פון שבט גד, זאלן זיי גיין צו די יארדענער, דאס איז דאס לאנד וואו שבט גד האט זיך באזעצט.
יעצט לאמיר גיין צו די איבעריגע שבטים. זיי האבן שוין יא פארמאגט טעריטאריע אין ארץ ישראל. קען זיך אבער זייער היסטאריע פארגלייכן צו דער פון די נישט-פארשוואונדענע — אונז אידן?
זיי, די צוריקגעקומענע, האבן אין ארץ ישראל געוואוינט נאנט צו 700 יאר. דאס איז א גאר לאנגע צייט, אבער מיר אידן האבן אין ארץ ישראל שטענדיג פארמאגט איינוואוינער, א מאל מיט אן אייגענער ממשלה, א מאל אונטער אן אנדערער ממשלה. דורך אונז איז געבויט געווארן א צווייטער בית המקדש, א ממשלה פון חשמונאים, ישיבות און סנהדרין פון ארץ ישראל. צי עס איז געווען צום גוטן אדער צום שלעכטן איז נישט וויכטיק. מיר זענען די וואס האבן די אלע יארן געהאלטן א קשר מיט ארץ ישראל, א פארבינדונג מיט דעם אידישן אידענטיטעט.
דערפאר האבן אונזעריגע אידן א שטארקערער חזקה אויפן לאנד ווי די איבעריגע איזראעליטן.
די תנכישע נעמען האבן ביי מיר תמיד געהאט א חשיבות. שטענדיג נאך א געבורט פון א ברידערל אדער שוועסטערל האב איך געהאפט אז מען וועט דאס קינד געבן א ביבלישן נאמען. א נאמען וואס ווערט דערמאנט אין חומש, פארמאגט דעם ביבלישן שטעמפל. דאס זעלבע איז מיט א לאנד, א חיה אדער פלאנצונג. איז עס פון תנך האט עס מער געוויכט.
דער תנך איז קאנאניזירט, געדריקט מיט גרויסע אותיות, געפינטלט, יעדעס ווארט פארמאגט א חשיבות, מיט פירושים. אבער אויך לשון הקודש, וואס רוב פונעם תנך איז געשריבן אין דעם, מאכט דא אויס. לשון הקודש איז א שיינע שפראך, לשון הקודש ווערטער זענען קורץ סאליד און קלאר. נעמט למשל די נעמען, יצחק, משה, יעקב, אברהם, אדער (אין די ווייבער שיל) דבורה, פנינה, שרה, מיכל, ווי שיין און קלאר זענען זיי.
אז מען נעמט אראמישע אדער גריכישע נעמען, אזוי ווי אנטיגנוס, דוסתאי, בוסתנאי, ריש לקיש, הורקנוס, זיי זענען איבערשפיציג אדער געדריידלט. אז מען ריקט זיך שפעטער צו די אידישע אדער סלאוויזירטע (פוילישע, רוסישע) נעמען, קלינגען זיי ווי פון א גרופע לצים פון א שענק הויז, גימפל, חאצקל, פינטשיק, הערצקע, אדער ביי די ווייבער, שפרינצע, דבאשע, טשארנע, הענטשע, אזעלעכע וואס ווייסן נישט עפעס אנדערש נאר אפקאכן א קאשע. קיין ספרדישע נעמען פון לאדינא אדער אראביש קען איך נישט, אבער איך שטעל זיך פאר אז זיי זענען נישט אזוי גלאטיג ווי די לשון הקודש נעמען.
איך וועל זיך נישט נארן. אויך לשון הקודש פארמאגט גאנץ טשיקאווע נעמען: יחצאל, סוסי, ופסי, צורישדי, חבקוק, און אפילו צלפחד. אבער א תנכישער נאמען, זאל עס זיין אזוי טשיקאווע אדער פארפלאכטן ווי שישק, נבוכדנצר, רבשקה, אחשדרפנה, איז עס פארט ביבליש.
גראדע ווייסט מען “ביי אונז” היימישע צו ניצן בלויז די שיינע נעמען פון דער תורה. הגם נישט אלע ביבלישע נעמען, אפילו די שיינע, זענען אנגענומען ביי חסידים אדער אשכנזים בכלל, האט איר שוין געהערט אן היימישער יונגערמאן מיט דעם נאמען אהוד, יפתח, מיכה, חגי, מלאכי? זיי זענען נעמען פון שופטים און נביאים, אבער פאר סיי וועלעכער סיבה זענען זיי נישט אריין אין דער ליסטע היימישע נעמען. ספרדים, ספעציעל מזרחים, ניצן א ברייטערער אויסוואל פון ביבלישע נעמען.
הכלל, שענערע נעמען, מיאוסערע נעמען, אלעס וואס ווערט דערמאנט אין תנ”ך איז ביי מיר געווען ספעציעל, א חיה, פלאנצונג, אן אבן טובה, א שטאט א לאנד, איז עס ביבליש איז דאס חשוב. איך האב גוט פארשטאנען פארוואס א סך אמאליגע חכמים און שרייבער האבן אלעס שייך געוואלט העבריזירן, פארפאקן אין א לשון קודש נאמען. גאנצענע ביכער זענען פאראן בלויז צו רעדן איבער די מקומות און אביעקטן פונעם תנך.
מצרים (עגיפטן), כוש (סודאן), לבנון, ירדן, הודו (אינדיע), פרס, יון (גריכנלאנד), און נאך עקסעסטירנדע לענדער מיט העברעאישע נעמען איז אונז מער אינטערעסאנט ווי טונעסיע, נייגעריע, יוגעסלאוויע ארגאנטינע, פארטוגאל, איי, קיין שום ביבלישן טעם נישט. נאך גוט וואס מען האט העבריזירט צרפת (פראנקרייך), אשכנז (דייטשלאנד), ספרד (שפאניע) און אפילו תוגרמה (טערקיי).
אז איך האב ערגעץ געליינט איבער ביבלישע באזוכן אין פרעמדע לענדער, יואב בן צרויה האט באזוכט טוניס, די גרגשים האבן אויסגעוואנדערט נאך מאראקא, די עבדי שלמה האבן גאר באזוכט אמעריקא, האט דאס כאטש פארשענערט די פלעצער. ווי א ביין אין האלז זענען מיר די פארגריכישטע נעמען אין ארץ ישראל און ארום, פון ארם געמאכט סוריה, פון כנרת געמאכט טבריא, און ווער דארף א קסריא אדער אנטיפטרוס אין ארץ ישראל.
א נשר (גייער-וואלטור), יען (שטרויס), עיט (אדלער) עורב (ראב), איז ביבליש, א טורקי, א קאנאדור, וואס א טעם האט עס? אן אריה (לייב), דוב (בער) צבי (אינד), נמר (לעמפערט), פיל (עלעפאנט) קוף (מאלפע), א מחייה, ביבליש. א טשיטא, דזעגוואר, דזיראף, הייאינע, ס’איז נישט.
אז איך ווייס נישט וואס דער חז’לישע קלי אילן קאליר, נישקאשע, אבער תכלת, ארגמן, פון תנ”ך, וואס זענען זיי??? אז איך ווייס נישט וואס דער תלמודישער טיגריס באשעפעניש איז, נו שוין, אבער וואס איז דאס דער ביבלישער תחש? וואו געפונען זיך די תלמודיסטישע קפוטקיא אדער לודקיא, אפילו פומפדותא, איז נישט אזוי וויכטיג, אבער וואו געפונען זיך די הונדעטער אומבאוויסטע לענדער וואס ווערן אין תנ”ך דערמאנט?
אופיר און תרשיש, די צוויי פלעצער האבן שטענדיג געצויגן מיין נייגער. דארטן האט דאך שלמה המלך געשיקט נאך גאלד און עקזאטישע חיות. וואו געפינען זיי זיך? אז אופיר ווערט דערמאנט אין א געפינטלטער פסוק איז עס פונקט אזוי חשוב ווי מצרים אדער בבל. עס קומט איר אז מען זאל וויסן וואו זי געפינט זיך, עס איז פון די שיינענדיגע ווערטער אין תנ”ך.
חנוכה איז ביי מיר געווען אביסל א פארנעפלטער יום טוב. דער נס האט טאקע פאסירט אינעם ביבלישן ארץ ישראל, אבער א יום טוב אן א תנכישן מקור?!… אז איך האב אנטדעקט אמאל אין א פארשטויבטער שאפע דעם מגילת אנטיכוס איז מיר דער גריכישער יום טוב מער אריין אין קאפ. מע האט גענומען די חנוכה מעשה און עס קאנאניזירט מיט געפינטלטע פסוקים: “און עס איז געווען אין די צייטן פון אנטיוכוס”. פארט, די שווערע גריכישע נעמען פון די שרי יוון פארהרגענען אביסל דעם טעם.
ווען איך קען וואלט איך געשריבן די גאנצע אידישע היסטאריע נאך די תנך צייטן אין פסוק לשון, “ויהי בימי פרדיננד מלך ספרד” אדער “ויהי איש אחד בארץ הריין ושמו יוסלמן”. די שווערע שפאנישע אדער דייטשע נעמען וואלט איך פארקירצט מיט אן העברעאישן טעם.
ווי שיין איז דער תנ”ך.
ביי חסידים איז איינגעפירט אז די עלטערן מאכן חתונה די קינדער. זיי באצאלן נישט בלויז די הוצאות פון דער חתונה גופא, נאר אויך פארן שטאפיר און פאר א דירה פון שענסטן און בעסטן. דער חתן דומה למלך, ער דארף אויסזען ווי א מלך, און די כלה — ווי די מלכה, אין פולסטן זין פון ווארט. א בחור אדער א מיידל ווען זיי טרעפן זייער באשערטע, מוזן זיי זיך נישט זארגן ווייטער, די עלטערן מאכן זיי חתונה אויף א גאלדענעם טאץ. נאכן שרייבן תנאים גייט דער חתן צוריק אין ישיבה, זיך גרייטן צום ספעציעלן טאג, די כלה וועט זיך גרייטן פון איר זייט, אבער ביידע וועלן זיך נישט דארפן זארגן פאר הוצאת החתונה.
פון ווען עס געשענט דעם שידוך ביז נאך די שבע ברכות, קאסט עס פאר יעדן צד אן ערך פופציג - זעכציג טויזענט דאלער. דאס הייסט פאר ביידע צדדים צוזאמען קאסט עס גאנצע הונדערט טויזענט דאלער! דאס איז דער סכום, פאר אן „ארימאן‟ וואס האט נישט. פאר א בעל-הבתישער שידוך — א סך מער.
אין דורכשניט קען א חסיד זיין געבענטשט מיט אכט אדער צען קינדער, מיינט דאס אז ווען ער וועט פארטיגן חתונה מאכן זיין געזעמעל, וועט ער אויסגעבן פאר שמחות קרוב צו א מיליאן דאלער.
פרעגט זיך: פארוואס טאקע פירט מען זיך אזוי ביי חסידים?
דער ערשטער ענטפער איז: ווייל אזוי האט מיך מיין טאטע און מאמע אויפגעצויגן, אזוי איז געווען אין דער אלטער היים. ביי חסידים אז מען האט אזוי געזען ביי די עלטערן, דארף מען נישט מער, דאס איז א סימן, עס איז די בעסטע זאך.
דער מנהג ווערט דערמאנט אין ספר „דרישה ופרישה‟ פון דעם גאון רבי יהושע פאלק [געבוירן בערך 400 הונדערט יאר צוריק, אין קראקע]. און ענדליך אין מלבי"ם, פון דעם גאון רבי מאיר לייביש [געבוירן פאר איבער 200 יאר צוריק אין אוקראינע]. דער טעם ווערט אנגעגעבן, אז אויב די עלטערן מאכן חתונה די קינדער, שפירן די קינדער א גרעסערע נאנטקייט און צוגעבינדענקייט צו זייערע עלטערן, ווען זיי זעען די ארבעט, מי און געלט און אז זיי זענען געטריי די קינדער. דאן בלייבט אויף די קינדער א רושם אויף אייביג, דאס בינדט צוזאמען די משפחה.
דאס איז מן הסתם איינע פון די גרויסע הצלחות פארוואס חסידישע פאמיליעס האבן מצליח געווען בויען זייערע פאמיליעס דאהי אין אמעריקא, אויפן זייער אייגענעם אויסגעטראטענעם וועג.
איז די פראגע: נו, פון וואנען נעמט מען געלט פאר די שמחות?
עס איז וואונדערליך וויאזוי עס שטעלט זיך צוזאם דאס געלט. מען זאגט א ווערטל: די חתונה נאכט איז בלויז דער אויסלאז פון די חתונה, מען מאכט חתונה דאס קינד גאנצע זעקס חדשים פאר דעם! מען לויפט ארום אין געשעפטן, קויפן און צוגרייטן אלעס פון פריער.
גלייך ווען איינער טוט א שידוך וועלן די זיידעס און באבעס פון ביידע זייטן אנהייבן זיך זארגן: „וויאזוי וועט אונזער קינד חתונה מאכן זיין קינד?‟ וועלן זיי אים שיקן א טויזענטער אדער צוויי. דאן וועלן זיך דערבארעמען אויף חתן-כלה די געשוויסטער, יעדער וועט געבן וויפיל ער קען. פאר א היימישן חסיד וועט געבן אפילו אן ארימאן, וואס מאכט די זעלבע נאכט חתונה, ער דארף דעם זעלבען סכום געלט פאר זיך, ווייל: אז ער גיט, וועט אים יענער צוריק געבן, און פון די צענער'ס - צוואנציגער, הונדערטערס, שטעלט זיך צוזאמעם פינעף און אפילו צען טויזענט דאלער!
דאן קומען די גוטע פריינד און שכנים, די קהילה. מען מאכט טאג טעגליך א „טיי אווענט‟ און א צדקה פארטי, פאר היימישע יידן וואס מאכן חתונה. עס זענען דא צדקה קאסעס וואס היימישע פארמעגליכע יידן געבן אוועק שווערע טויזענטער פאר הכנסות כלה. און צום לעצט זענען דא די גמח"ן, וואס לייען יעדען וואס מאכט חתונה פינעף, צען טויזענט דאלער, און אפילו נאך מער, מיט גוטע ערבים און אן אויסגעהאלטענעם פלאן פון ווי צוריק צו באצאלן, אויף קליינע חודש'ליכע באצאלונגען.
ביי יעדע חתונה קען אייך איינע פון די מחותנים פארציילן א „נס פון הימל‟, וויאזוי ער האט באוויזען צוזאמשטעלן דאס אויסטערלישן סכום פון פופציג טויזענט דאלער! אבער בעזרת השם באווייזט מען עס, מיט הילף פון גוטע פריינד און די קהילה.
ועל כולם זענען דא איבראל די חתונה מאלן, מען קען באקומען יעדער זאך וואס פעלט אויס פאר די חתונה פאר ביליגע פרייזן, אנהייבנדיק פון די מעבל, שטוב-מכשירים, שטאפיר פאר חתן-כלה. אויך האט זיך יעדע קהילה זיינע ספעציעל חתונה תקנות, וואס מען מאכט מען זאל נישט אויסברענגען סתם אזוי געלט. די תקנות ווערן אלץ בעסער און מער צוגעפאסט צו דער נייער צייט, עס איז באפולמעכטיגט פון דעם רב- אדער רבי-ארגענעזאציע פון דער קהילה, יעדער האלט זיך צו דערצו.
דער סוד פון דעם איז: יעדער לייגט צו א פלייצע חתונה מאכן, מיט א גוט הארץ. די עלטערן, געשוויסטער, נאנטע און ווייטע קרובים, שכנים, גוטע פריינד, און אלע וואס געהערן צו דער קהילה!
עס דרייט זיך ארום א ווערטעל, השם האט אריינגעווארפען עטליכע מיליאן דאלער צוישען יידן, און יעדע נאכט איז עס ביי א צווייטן.
מען קען זיך שוין אליין פארשטעלן ווי גרויס איז די שמחה אין דער חתונה נאכט, יעדער עקסטער שפירט זיך א נאנטער מחותן! דאס איז איינע פון די סודות פון א שמחה ביי א חסידישער חתונה! ווי גייט דאס יידיש ווערטל: אויף א שטוב אויפבויען און אויף א קינד אויסגעבן, איז דא ביי גאט א ספעציעלן אוצר.
מיר קלאגן כסדר אויפן בית המקדש, אויפן גלות, וועגן דעם שפלות פונעם איד. מיט דעם זענען אונזערע פיוטים און קינות פול. דער בית המקדש איז געווען פרעכטיג, דער כהן גדול מיט די כהנים האבן מכפר געווען, דאס האבן מיר פארלוירן, און וואספארא צרות זענען דעמאלס געשען.
ווער עס איז נישט קיין סאטמארער אדער סיי וואס פאר אן אויסגעשפראכענער אנטי ציוני וועט מודה זיין אז ירושלים, דער אידישער הויפט שטאט איז שוין נישט “מושפלת עד שאול תחתיה”, אויך דער איד איז היינט נישט מער מושפל ווי אין די צייטן פון די בתי מקדשות, נאר וואס דען, דער בית המקדש, ווי קען א אידיש הארץ זיין גאנץ ווען גאט’ס הויז דער פרעכטיגער בית המקדש איז נישטא, נישטא קיין כהן גדול מיט כהנים.
ביי א פרומען ייד איז אלעס געוואנדען לויט דער הלכה, דערפאר האט א פרומער ייד קיינמאל נישט געוואלט דינען אין א סעקולערן מיליטער. די יידישע היסטאריע אין אייראפע איז איין לאנגע קייט וויאזוי רעגירונגען האבן פארלאנגט פון יידן דינען אין מיליטער. ווען דער מיטל אלטער האט זיך געענדיקט און פראנ"ז יאסע"ף דער צווייטער, דער נאכפאלגער פון דער עסטרייך-אונגארישע קעניגין "מאריא טערעזא", האט געשטעלט א תנאי, אז אויב יידן ווילן געניסן פון גלייך בארכטיגקייט דארפן זיי דינען אין מיליטער, האבן אלע רבנים אויסגעוויילט ליבערשט נישט צו געניסן פון פרייהייט, איידער צו שיקען די בחורים אין מיליטער. אויך שפעטער איבעראל ווי תורה–טריי יידן האבן געוואוינט, איז דאס גיין אין מיליטער געווען א "שרעקליכע גזירה" פאר פרומע יידן, איז מען געווען "טמיר ונעלם", זיך אויסבאהאלטן פון מיליטער. ווער שמועסט אין רוסלאנד, אונטערן צוואנג פונעם "צאר", ווען מען האט געכאפט די "קאנטאניסטן", איז עס געווען פאר פרומע יידן די ערגסטע זאך, מען האט מיט בלוט און מסירות נפש זיך קעגען געשטעלט.
א מיליטער וואס איז אוועקגעשטעלט זיך נישט רעכענען מיט די דינים פון דער תורה, נאר לויט די מיינונגען פון סעקולערע גענעראלן, איז אייביג "טרייף פסול" ביי די פרומע, אפילו אויב רעגירונגען האבן אפשר געהאט, לויט זייער מיינונג, ריינע כוונות. מען האט געוואלט מען זאל זיך אויסמישן צווישן אנדערע, אזוי וועלן זיי נישט ליידן פון אנטיסעמיטיזם און האס, דאך האבן יידן עס נישט אנגענומען. אבער ווען עס קומט צו דינען אין א סעקולערן מיליטער וואס די "יידישע מדינה" אין ארץ ישראל האט, איז עס א סך שווערער פאר יידן.
לויטן ישראלדיקן געזעץ "גיוס חובה", מוז יעדער יונגעטליכער פון אכצן יאר און העכער, דינען אין מיליטער. א סך פרומע זענען בכלל קעגן דעם עקסיסטענץ פון א "יידישע מדינה", זיי קענען זיך נישט שלאגן און איינשטעלן דאס לעבן פאר "די יידישע מדינה", ווען לויט זייער מיינונג איז די גאנצע מדינה קעגן דער תורה.
נאך מער איז דער פאקט אז די רעגירונג שרייבט, קליפ און קלאר, אז זייער ציל מיט דעם געזעץ "גיוס חובה" איז, אריינשלעפן וואס מער פרומע יידן אין מיליטער, כדי "זיי זאלן אריינגעשמאלצען ווערן אין דעם לעבן פון דער מדינה. דער כאראקטער פון די פרומע דארף ווערן אנדערש". דאס אליין איז א זאך וואס דער ייד גיט אכט דערויף, ער וויל טאקע נישט ווערן "איינס" מיט די "סעקולערע" יידישע מדינה.
דער געזעץ צו צווינגען מענטשן צו זיין א סאלדאט און הרג'ענען מענטשן, נעמט אוועק פונעם מענטש זיינע רעכט. אזא געזעץ געפינט מען נישט אין קיין סך דעמאקראטישע מדינות אבער אין דער אידישער מדינה — יא! דאס איז ווי מע וואלט ארויפגעצווונגען זאכן קעגן א מענטשנס רעליגיע, ווייל לויט די פרומע אידן איז דאס דינען אין א סעקולערער ארמיי דאך קעגן דער תורה. עס איז אויך קעגן די אינטערנאציאנאלע תקנות. אין דער יו–ען איז דא א געזעץ אז מען קען נישט צווינגען א מענטש צו ווערן א סאלדאט, קעגן זיין געוויסן און גלויבן.
יאיר לפיד, דער הויפט פון דער "יש עתיד" פארטיי, זאגט: מיר זענען איין פאלק, און מיר מוזען אריינעמען אויך די פרומע צו "אונזער" פאלק, דאס איז דורך דינען אין מיליטער.
ווען די אפזיציע פארטיי האט געברענגט פארן בג"צ [דאס ציוניסטישע הויפט געריכט] די טענה, אז די רעגירונג ברענגט נישט אריין גענוג בני ישיבה אין דער ארמיי, האט די נתניהוס רעגירונג געענטפערט: מיר ברענגען יא, נאר מיר טוען עס מיט חכמה, נישט מיט געוואלד. די רעגירונג צייגט אויף מיט קלארע סטאטיסטיק, אז די פרומע סאלדאטען ווערן יעדעס יאר אלץ מער אין מיליטער. אין די לעצטע פינף יאר מען אריין געברענגט צען טויזענט בני תורה אין צה"ל.
די רעגירונג האט ארויפגעשטעלט קוואטעס וויפיל פרומע בחורים און מיידלעך דארפן קומען אין מיליטער יעדעס יאר. די פרומע אליין מוזען אנפילן די קוואטעס. זיי שרייבן: מיר האבן הצלחה! עס גייט לויטן פלאן!, די קוואטעס פון יאר תשע"ז איז געווען פינף טויזענט זיבן הונדערט, וואס פון דעם דארפן גיין דריי טויזנט צוויי הונדערט אין מיליטער אליין, די איבעריגע דינען אין "שירות לאומי", נישט-מיליטערישער נאציאנאלער דינסט. לויט דעם פלאן דארף ביז צען יאר ארום זיין איבער פופציג טויזענט פרומע יידן אינעם מיליטער.
די רעגירונג בעט זיך ביים בג"ץ: מיר האבן געמאכט א חוק וואס דאס וועט ברענגען צום סוף וואס דער בג"ץ וויל! די חרדים וועלן אלע, אדער ס’רוב פון זיי, גיין אין מיליטער, זיי האבן געשטעלט יעדים–צילן, און די צילן ארבעטן, עס ארבעט טאקע נישט הונדערט פראצענט, אבער אכציג פראצענט יא. שרייבן זיי: אפילו פופציג פראצענט איז א גרויסע דערגרייכונג. אט דאס איז געשריבן "שווארץ אויף ווייס" פון די רעגירונג. פארוואס זאל איך עס נישט גלייבן?.
ווען א רעגירונג שטעלט א געזעץ אז "יעדער" דארף דינען אין מיליטער, וועלן פרומע יידן קיינמאל נישט מסכים זיין דערצו. מיר זענען בייגעקומען די רשעות'דיגע רעגירונג פון עסטרייך - אונגארן, די רשעות'דיגע רעגירונג פונעם "רוסישן צאר", מיר האבן נישט עובר געווען די תורה, ווען מען האט אונז מיט צוואנג געשלעפט אין מיליטער, מיר וועלן בעזרת השם בייקומען די סעקולער יידישע מדינה אויך, אזוי לאנג ווי זייער געזעץ איז קעגן די יידישע תורה.
ביי חסידים ווייסט מען אז מען דארף א ישועה גייט מען צום רבי’ן נאך א ברכה, מען באשטעלט ביים גבאי א געשריבענער קוויטל מיט די נעמען פון די וואס דארפן א ישועה, און מען גייט אריין בקודש פנימה צום רבינס אויפנאם-צימער, דער רבי לייענט דעם קוויטל, ער ווייסט שוין וואס ער דארף ווינטשן, דער חסיד שטעלט אויפן טיש א פדיון, אויסלייז-געלט, און דער רבי גיט די ברכות.
דער מנהג פון אויסלייז-געלט, א פדיון, איז מסתמה שוין אן אלטער אנגענומענער אופן וויאזוי צו שטיצן א פאטריארך, א חשובער גייסטיגער. א גייסטיגער פירער וועט דאך געוויס נישט נעמען באצאלט פאר זיין שליחות פון גאט, איז פאראן אזא “צווישן מיר און דיר” סיסטעם, מען רוקט אים אריין א מטבע דא און דארטן, ביי א ברכה אדער ווידוי ארבעט עס זיך צום בעסטן אויס, דעמאלס דארף דאך דער יחיד צוקומען צום פאטריארך, פדיון’ט מען זיך, און די מסורה זאגט אז אזוי איז די ברכה מער חל. מען קען דעם פדיון אנרופן א “הייליגער טיפ”.
אין תנ”ך זעט מען שוין אז א ברכה פון א גייסטיגער האט געארבעט מיט באצאלן, און טאקע ווי א ביזנעס, פשוט באצאלן פאר די ברכה. יצחק אבינו האט געוואלט געבן עשו’ן א ברכה, האט ער צוערשט געבעטן א גוט שטיקל געפאנג. לויט טייל מפרשים איז דאס ווי דער חסידישער פדיון — אן דעם איז די ברכה נישט חל. אזוי זעט מען אויך אין אנדערע פלעצער אין תנך, אז ווען מען קומט צום “רואה”, צום זעער, דער נביא וואס האט אפענע אויגן, דארף מען קודם ברענגען א תשורה, א מתנה.
דער פדיון מנהג גרעניצט זיך מיט דער “מעמדות” מנהג. קלענערע רביס וועלן בשעת א דוחק, אין א שווערער צייט, גיין צו די מקורבים, די נאענטע צום הויף און בעטן “מעמדות” געלט. דאס איז נישט ווי א שנארער, דאס איז ווי א שטייער מעשה מלכות, א שטייער וואס מע גיט פאר דער מלוכה. מעמדות לכתחילה מיינט א שטעלע פאר עבודה און תפילה. אין די צייטן פון די מקדשות פלעגן זיך כסדר איבערבייטן שיפטן פון געקליבענע כהנים, לוויים און אפילו פשוטע ישראלים, זיך אפצוגעבן דעם גאנצן טאג מיטן טון די עבודה און דאווענען פאר כלל ישראל. רבישע אייניקלעך, אז זיי ארבעטן נישט, האבן זיי לכאורה אן ענליכע שטעלע צו די אוראלטע מעמדות, דאווענען פאר כלל ישראל. נו, דארף דאך כלל ישראל שטיצן די מעמדות.
א רבי אדער רביש אייניקל איז ווי דער כהן פון אמאל, ער איז פונעם חשובן קלאס ביי די חסידישע געמיינדעס, ער גייט אנגעטון מיט ספעציעלע לאנגע און גלאנציגע קליידער, און אים קומט שטיצע בדרך כבוד. אז דער גביר גיט א שיינע נתינה, א ברייטהארציקע מתנה, וועט ער באקומען א שיינע רבישע ברכה, א ברכה וואס קומט פון אונטער א ריפסענער [גלאנציקער] בעקיטשע — דאכט זיך אז עס קומט פון דער שכינה הקדושה און איז, פארשטייט זיך, א סך מער עפעקטיוו ווי א וואכעדיגע ברכה.
דער שאצער רבי, ר' שלום ז”ל שרייבט טאקע קלאר אין זיין ספר באריכות, אז היינטיגע צייטן איז דער בנש”ק, דער רביש אייניקל, אזויווי דער כהן פון אמאל, און דער אייבערשטער פירט אזוי אז ער זאל נישט האבן קיין פרנסה אזוי אז ער וועט זיין געצווינגען זיך צו האלטן אינעם רבישן מסגרת, צו האלטן דעם כבוד פון די עלטערן. דער שאצער רבי איז מעיד אז ער האט אליין געזען א סך רבישע אייניקלעך פראבירן זיך ארויסצודרייען פון זייער רבישקייט, זיי האבן אנגעהויבן ארבעטן ווי בעלי בתים. אלע זענען זיי אבער דורכגעפאלן. דאס איז א סימן פון הימל אז א בנש”ק טאר נישט ארבעטן מעשה באלעבאס.
עס איז דא א מעשה פונעם צאנזער רב, ר’ חיים ז”ל: עס איז געקומען צו אים א רביש אייניקל זיך אנטראגן צו זיין איינער פון זיינע שמשים. דער צאנזער האט אים אבער נישט געדארפט אלס משמש. האט יענער בנש”ק באַשלאסן צו “פארשעמען” זיין יחוס, ער האט אנגעהויבן ארבעטן מיט ערד פארן צאנזערס פענסטער. אזויווי דער צאנזער האט דאס דערזען האט ער זיך צעשריגן: „אוי געוואלד, א ר”ר מילך’ס אן אייניקל זאָל ארבעטן אזוי ווי א גאסן קערער? קום אריין צו מיר, וועסט זיין א משמש בקודש‟.
עס איז מערקוועדיג אז היינט, אן קיין בית המקדש, אן קיין כהנים אין פונקציע, אן קיין אפעציעלע נביאי השם, איז אלעס טראנספארמירט געווארן צום הויף, צום רבי’ן, און צו די בנש”קים. דער הויף איז ווי דער בית המקדש, די חסידים צאלן „שקל הקודש‟ כדי דאס אויפצוהאלטן, דער רבי איז אין תוך גלייך ווי דער נביא השם, מען צאלט אים פדיונות, און דער בנש”ק איז ווי דער כהן פון די מעמדות.
קויפט א ברכה און די ברכה איז אייערס!!!
ווי עס איז באקאנט ביי אונז חסידים געפינען זיך דא א מאל אייגנארטיגע פראבלעמען, אבער אויך ווייסן מיר וויאזוי עס צו לייזן אויף אן אייגנארטיגן אופֿן. ווי זאגט מען: „א ייד גיט זיך שטענדיג אן עצה‟. לאמיר פארציילן א מעשה'לע, וואס זעט אויס ווי א געוויינטליכע זאך, אבער עס פארציילט עפעס פון אונזער חסידיש לעבן.
מען זאגט וועגן איינעם פון די פריערדיגע צדיקים, אז בראנפן האט דער באשעפער באשאפן צוליב זיינע אידעלעך, זיי זאלן מאכן פרנסה דערפון. ווי באקאנט איז פאר אידן אין די קריסטליכע לענדער נישט געווען דערלויבט צו פארמאגן ערד, זענען אידן געווארן סוחרים, און ווען די חכמה פון בראנפן ברענעריי איז ארויסגעקומען איז דאס געווארן א אידישע באשעפטיגונג. דאס איז דאך דער באקאנטער משקה פון דער קרעטשמע ביי די שיידוועגן, דער ארענדאר ביים פריץ.
פרנסה האבן אידן געמאכט פון גויאישע „טרינקערס‟; שיכּורים וואס האבן ליב דעם ביטערן טראפן. אבער בראָנפן איז אודאי אויכעט א הייס חסידישער משקה. אן קיין בראָנפן זאגט מען דאך נישט קיין לחיים. מיט א גלעזל י”ש (ראשי תבות פון „יין שרף‟, ברענעדיגער וויין), דערציילט מען חסידישע סיפורים פון אמאליגע רבי’ס. א לחיים איבער לעקעך מיט בראָנפן נאכן דאווענען איז א פארצייטישער היימליכער איבערלעבעניש, א נאסטאלגישער זכר פון דער אמאל. פארשטייט זיך אין חב"ד זעצט מען זיך נישט צו קיין התועדות אן קיין משקה.
מען קען נישט פארגלייכן די שנאפס וואס אן ערל טרינקט (ווי גייט דאס לידל: „שיכור איז ער, טרינקען מוז ער, ווייל ער איז א גוי‟) צו א לחיים וואס א הייפל אידן מאכן איבער א בראָנפן גלעזל מיט א „גוט ווארט‟ אדער סיפור.
אין הלכה איז פאראן א טערמין וואס הייסט „חמר מדינה‟ די חשובע משקה פון לאנד. א חשובע משקה אין דעם לאקאלן לאנד קען זיין כשר פאר מאכן קידוש און הבדלה. וויין איז שוין טויזנטער יארן דער אינטערנאציאנאלער חמר מדינה, דאס איז די גאלד פון די געטראנקען, דאס פארנעמט טאקע דער חשובסטער ארט אין דער אידישער קולטור, אבער אויסער אידישליך שמעקט עס אויכעט זייער חסידיש, ביים רבי’נס טיש, שבת צו א יארצייט סעודה, רופט דער גבאי אויס די נעמען פון די וואס „שטעלן וויין‟. דאס איז שוין גלייכצייטיג אן הזכרה (דערמאנונג פאר א ישועה). בראָנפן איז שפעטער געווארן א שיתוף צו וויין מיט זיין אינטערנאציאנאלע חשיבות.
ראזשינקע וויין, דאס איז א געשמאקער היימישער פוילישער וויין, געמאכט פון ראזשינקעס, קיין פרישע טרויבן זענען אין די מדינות נישט געווען בנמצא, האט מען געמאכט וויין פון איינגעווייקטע ראזשינקעס, דאס איז די חמר מדינה ביי א סך פוילישע און רוסישע רבי’ס. די וואס געדענקען א קידוש וויין פון ראזשינקעס קענען קיין שבתדיגן טעם נישט שפירן אן אט דעם וויין. גלייך ווי א וויליאמסבורגער איד קען נישט לעבן אן קיין קדם טרויבן-זאפט (גרייפדזשוס).
ביר איז דער היינטיגער אינטערנאציאנאלער גאסן געטראנק, אבער אויך ביי אידן איז עס אנגענומען געווארן ווי א חמר מדינה. ביי א שלום זכר טרינקט מען א גלעזל ביר. מאנכע זאגן אז דער משקה ביר, געמאכט פון גערשטן, ווערט שוין דערמאנט אין דער תורה, דאס איז דער “שכר”. קיין חסידישע זכרונות דערמאנט זיך אבער נישט איבער א ביר. עס וויקלט זיך נישט דערמיט קיין חסידישע נאסטאלגיע.
מעד, די גאליציאנער חנוכה משקה געמאכט פון האניג, שמעקט שוין יא נאסטאלגיש. נאכן קוקן אויפן רבין ווי זיינע אויגן שעפן זיך אן מיטן אור הגנוז, די פארבארגענע הייליגע ליכט וואס גאט האט באהאלטן ביי ששת ימי בראשית (חנוכה איז א געלעגנהייט דאס צו זען דורך די ליכטלאך, אזוי שטייט אין די חסידישע ספרים), שטעלט מען מעד פארן רבי’ן.
אז מען גייט אוועק פון שארפע משקאות, זענען דאך דא קאווע מיט טיי, די הייסע געטראנקען פון דער באבעס טשייניק. קאווע (נישט קאפי אדער קאפעע חלילה) איז דאך איין שטיק חסידישקייט. א חסידישע קאווע איז גאר עפעס אנדערש ווי אפילו א ליטווישע ישיבישע קאווע. מיט וואס גרייט זיך א חסידישער יונגערמאן צום דאווענען אינדערפרי? מיט א חסידישן ספר, א טעפל קאווע, הכנות, און א מקווה. וואס הערט זיך דען מער היימיש און חסידיש ווי א „קאווע שטיבל‟? דארטן ווערט מען פארהיימישט מיט דער גאנצער היימישקייט. א קאווע פלעק אויפן גרויסן חסידישן טלית קטן איז א משלנו היימישער סימבאל. פיל מיט בליציגע רעיונות זענען פאראן אויף א טעפל קאווע, קאווע מיינט דאך האפענונג, קווה אל ה’ חזק ויאמץ, א האפענונג צו גאט זיך צו שטארקן. ס'איז טאקע דא א חסידישע האפענונג: „לאכן פון דער וועלט, פארן רבין א קוויטל געשטעלט‟. דער סדר וויאזוי צוצוגרייטן די קאווע דארף שטימען מיט חסידישער קבלה. צוערשט גיסט מען אריין די שווארצע ביטערע קאווע וואס רעפרעזענטירט דין, שארפן משפט, דערנאך פארדעקט מען דעם „דין‟ מיט ווייסע מילעך וואס ווייזט רחמים.
טיי איז דער געטראנק פונעם בלאט גמרא. אבער אין ארץ ישראל איז א גלעזל טיי דער געטראנק אויף וואס זקני ירושלים שמועסן חסידישע מאמרים צוזאמען מיט פאפיטעס [סעמעטשקעס]. דאס איז חסידישע נאסטאלגיע נאך די געסעלעך פון א שבתדיגע ירושלים.
און לאמיר נישט פארגעסן די לייכטע קאלטע געטראנקען, אויך דא געוואנדן אין די אינטערנאציאנאלער חמר מדינות. קאלא, דער סאדע, איז געווען א באליבטע משקה ביי א סך רביס פונעם פריערדיגן דור. איינער פון די פריערדיגע לעלובער רבי’ס (זיי זענען באקאנט מיטן זיין זייער אריגינעל און נאטירליך) פלעגט ביים טיש כסדר בעטן צו דערלאנגען „די שווארצע סאדע‟. גלייך ווי אין דער וועלט איז אויך ביי חסידים דא א חילוקי דעות צו „קאקא קאלא‟ מיטן הכשר פונעם חב"דסקן הרב לאנדאו, אדער „פעפסי‟ מיטן קנאישן עדה החרדית הכשר. די חסידים פונעם עדה החרדית רב ר’ משה אריה פריינד געדענקען ווי זייער רבי האט ביים טיש אפט פארטרונקען דאָס עסן מיט פעפסי.
מאראנצן זאפט [אראנזש דזשוס] איז דאך דער פרוכטיגער אינטערנאציאנאלער געטראנק, ספעציעל אין אמעריקע, דאס איז געווארן א טייל פונעם יידישן טיש, ביי א סעודת מצווה, א מסיבת לחיים, און ביים אפפאסטן אין שיל. מיט דער צייט וועט עס שוין אויך קריגן א חסידישן טעם.
דער זומער איז שוין ברוך השם דא מיט איר פולע פארע, די זון שיקט טעגליך ארויס אירע הייסע שטראלן, און ווען דאס געשענט, מארשירט ארויס אן ארמיי פון צענדליגער טויזענטער יידישע קינדער, אויף די ניו יארקער גאסן.
אין אן אנאליז פונעם OPJAC — אן ארגאניזאציע וואס באקעמפט די גענעראליזאציעס און סטערעאטיפן וועגן פרומע יידן — ווערט אנגעוויזן אז אין ברוקלין אליין, ווי עס געפינען זיך די גרויסע חסידישע צענטערס וויליאמסבורג, בארא פארק, פלעטבוש, קראונהייטס, זענען צווישן די "ארטאדאקסן" דא איבער 81,000 קינדער - יינגעלעך און מיידלעך - און יונגע לייט. אויב רעכנט מען אריין די גאנצע שטאט ניו יורק איז דא איבער 150,000 קינדער.
אין ניו דזשערסי אין יידישן לייקוואוד, איז דא איבער 31,000 קינדער. אין ראקלענד קאונטי — איבער 27,000. אין סאטמאר'ע שטעטל „קרית יואל‟ מאנרא — איבער 13,000. אזוי ווי רוב ארטאדאקסן, ספעציעל קינדער, זענען חסידים, מיינט עס אז אין סך הכל רעדט מען, פון קרוב צו 200,000 חסידישע קינדער, בלי עין הרע.
איך פארשטיי עפעס נישט. איז א רבי א צירק טענצער?
איך קוק מיך צו צו די חסידישע בילדער אין די מאגאזינען און ווידיאוס: „דער טאנץ פון גערער רבין‟, „דער טאנץ פון בעלזער רבין‟ און נאך פארשידענע רבי’ס מיט „זייער טאנץ‟.
מען קען פון די קעפלעך מיינען אז מען רעדט דא פון טרענירטע טענצערס.
איך געדענק ווי דער בדחן פלעגט אויסגראמען דעם רבין ביים מצווה טאנץ מיט א משל פון אן ארענדאר מיט א פריץ.
דער ארענדאר האט נישט געהאט מיט וואס צו באצאלן דאס חודשליכע געהאלט, האט אים דער פריץ געוואלט לייגן אין טורמע, זאגט אים דער ארענדאר: “הער פריץ, קיין געלט האב איך טאקע נישט אבער איך בין א שיינער טענצער. אפשר קען איך אפצאלן מיין חוב מיט געטענץ”. און יא, דער פריץ האט אנגענימען דעם פארשלאג און דער טאנץ האט אים באפרייט פון צרות.
וויינט דער בדחן מיט זיין שטימע:
“דער רבי וועט פארן רבש”ע טאנצן דאס מאל
און דערמיט אפצאלן די חובות פון כלל ישראל
און פארשרייען די שלעכטע גזירות משעיבוד לגאולה ומעבדות לחירות”
א הארציגיר משל; דער נמשל איז אבער נישט גלייך. קודם כל, האט דען דער רבונו של עולם מסכים געווען צו דעם געשעפט? אז דער פריץ האט ליב געטענץ ווער זאגט אז דער רבונו של עולם האט עס אזוי ליב, עד כדי כך אז ער זאל פארגעבן די חובות?
אבער לאמיר שוין זאגן אז דער רבונו של עולם האט ליב געטענץ אזויווי דער פריץ. נו, לויטן משל דארף מען דאך קענען טאנצן. קענען דען אלע רבי’ס טאנצן?
לאמיר אבער אראפ קריכן פונעם משל. תכלית, וואס איז דער ענין אז דער גראמער מאכט א גאנצער התעוררות הכנה, און ענדליך קומט דאס דערווארטע, רבינו שליטא במלוא הודו גייט נעמען די גארטל, די מוזיק גיט זיך א “צינד” אן, דער רבי הייבט זיינע פיס, און דער עולם ווערט עלעקטריזירט.
עס איז א פארהייליגטע ליאלקע (פאפעט) וואס טאנצט. עס באגייסטערט דעם עולם אז דער פארהייליגטער סטאטוע איז מסכים צו גיין כאפן א טאנץ.
אז דער באבעווער רב ר' שלומלע זצ"ל איז געווען א לוסטיגער טענצער, נו, האט ער א רעכט צו טאנצן. דער וויזניצער ר' משהלע אויכעט, אז מען איז א רבי און מען איז אויכעט א גוטער טענצער זאל מען שוין אויסניצן דעם טאלאנט צו דערפרייען די חסידים. אבער אנדערע רבי’ס וואס ווייסן קוים וויאזוי צו הייבן א פוס? פארוואס דארפן זיי ווערן טענצערס? אוי האט ר' חיים קאניעווסקי מזל אז ער איז נישט קיין חסיד, ער זאל פון א תורה שרייבער ווערן א טענצער אדער זינגער!
בכלל איז עס א מנהג ביי חסידים, אז דער רבי טוט דאס וואס ער קען נישט. עס הייבט זיך אן מיטן ירשענען עפעס וואס ווער זאגט ער טויג דערצו, דער רבי איז דער בעל תפילה, און חסידים בעטן זיך רבינו השמיעינו את קולך, דעם רבינס קול איז באליבט. נו אז די חסידים שרייען געוואלד אז דאס קול פון זייער רבין איז זיי באליבט, ווער קען עס האבן טענות? א מזל נאר אז דער רבי דארף נישט דזשאגלען מיט פאקלען, מאכן קאזשעליקעס, אדער אנפירן אן ארקעסטער. די חסידים וואלטן דאס אויכעט ליב געהאט פון זייער רבין.
אינגאנצן נאריש זענען זיי אבער נישט די חסידים. ווען דער רבי זאל זיין דער פילאט פינעם פליגער מיט וואס זיי פירן צו זיך אהיים אויף שבועות וואלט דער רבי נישט געהאט קיין מנין.
איר ווייסט וואס, אין א שטילער הייפל האט עס א חן, א קליין הילצענער בעל שם טוב שטיבל מיט א פאראייניגטער גרופע חסידים, ארום זייער רבין, דער טאטע. אז דער רבי איז דער גוטמוטיגער גורו, טאנצט ער פאר זיינע חסידים, ער זינגט פאר זיי, ער איז זיי מעורר, אבער אלס א פאזיציע? דאס שיינט שוין דיקטאטאריש. נאר פארגעטערונג קען מאכן חסידים הנאה האבן פון א טענצער וואס איז נישט קיין טענצער, א זינגער וואס איז נישט קיין זינגער, א רעדנער וואס איז נישט קיין רעדנער, א צורה וואס איז נישט קיין בעל הדרת פנים. א מעורר וואס איז נישט קיין פרעדיגער, א מנהיג וואס פארמאגט נישט קיין פירערשאפט קוואליפיקאציעס.
אז איר האט הנאה פון פארגעטערונג, מיט א גוטן אפעטיט.
אין אונזערע מקורות געפינען מיר אז מען דארף אויפנעמען די וואס טויגן צו עפעס. א בעל תפילה דארף האבן א שיין קול, א רעדנער דארף קענען באיינדרוקן דעם עולם, די חכמי ישראל וואס ווערן געשילדערט אין גמרא אלס צענטראלע טענצער ווערן אפגעמאלן ווי פאכמאנישע טענצער. אבער גיי טענה זיך מיט א חסיד שוטה. ער וועט באלד זאגן אז אט דער אומ’שכל איז דאס וואס האלט אידישקייט.
נו אפשר איז ער גערעכט.
ווען איך בין געווען גאר יונג, האב איך געלייענט יידישע ביכער פון אלע סארטן, אפילו פון אזעלכע וואס מען טאר נישט לייענען ביי חסידים, ראמענען פון ליבע, וואס איז אזוי פאפולער ביי סעקולערע יידישע שרייבער.
איך האב זיך געוואונדערט, ווי איז די ליבע צווישן טאטע און מאמע? ביי די גאנצע חסידישע וועלט וועט מען כמעט נישט זען ווי א מאן און ווייב ווייזן ארויס שטארקע פיזישע נאנטקייט. צום ביישפיל איך האב קיינמאל נישט געזען ווי מיין טאטע זאל קושן מיין מאמע.
טאקע צוליב דעם האלטן דרויסנדיקע אז ביי די חסידים עקזיסטירט נישט קיין ליבע צווישן מאן און ווייב. א גאנץ לעבן דערקענט מען נישט אויסערליך אז מאן און ווייב האבן עפעס א סעקסועלע באנעמונג איינע צום צווייטן, קליינע קינדער קענען זיין מיט עלטערן יארן לאנג און נישט אויפכאפען אז דער טאטע און די מאמע זענען פארליבט. נו, וועלן זיין מענטשן וואס וועלן זאגן אז ס’איז טאַקע אַזוי.
ליבע איז נישט אזא זאך וואס מען קען זען. עס איז באהאלטן אין הארץ. עס איז אויך נישט א זאך וואס מען קען פארשטיין. פארוואס זענען די צוויי פארליבט? אין איינעמס אויגן קען זיך דוכטן אז דער מאן אדער פרוי איז גארנישט אזוי שיין, ווען ביים צווייטן איז עס די שענסטע, זיסטע, און טייערסטע.
און פארקערט, א מאל וועט א פארפאלק בלויז "שפילן" דעם שפיל אז זיי האבן זיך ליב, ווען אין דער אמתן לעבט מען צוזאמען וועגן גאנץ אנדערע סיבות, ווייל מען האט קינדער, אדער צוליב א ביזנעס חשבון.
ליבע ווערט צעטיילט אין צוויי חלקים: איינס ווען מען איז פארליבט צוליב דעם אויסערליכן קערפער פון א מענטש, מען גלייכט דאס גשמיות, דאס אויסזען פונעם מענטש, דאס געשטאלט, די הויך, די אויגן. די צווייטע סארט איז מען האט ליב דעם נפש פון יענעם, זיין שכל, און אז מען זעט ווי ביידע האבן דעם זעלבן ציל און שכל, ווערט מען פארליבט.
דער חילוק איז זייער גרויס. ווען מען האָט ליב יענעמ'ס קערפער און געשטאלט, איז דא א שטארקע מעגליכקייט די ליבע זאל זיך מיט דער צייט אויסלעשן, ווען מען געוואוינט זיך צו דערצו, אדער מען זעט א שענערע געשטאלט. דעמאלט קען זיין אז די ליבע אפערע זאל זיך אויפהערן.
אנדערש אבער ווען מען איז פארליבט ווייל מען האט איין איינציגע ציל, מען איז פארליבט אין יענעם'ס שכל און חכמה, איז עס א ליבשאפט וואס איז נישט געווענדט אין א גשמיות'דיגע זאך, און אויף דעם זאגט די משנה אין מסכת אבות (פ"ה מט"ז) עס איז "אינה תלויה בדבר", אזא סארט ליבשאפט וועט קיינמאל נישט אויפהערן.
ביי חסידים נאכדעם וואס מאן און ווייב באקענען זיך, גיסט זיך צונויף זייער גייסט, זייער אמונה אין גאט, זייער ווילן צו היטן די תורה צוזאמען, אט דאס ווערט די באזע, דער יסוד פון זייער הויז. עס גייט אריבער עטליכע יאר, זיי האבן קינדער צוזאמען, ביידע לייגן אריין איבערמענטשליכע כוחות אויפצוציען די קינדער ווי זייערע עלטערן האבן זיי געלערנט, און ווי זיי אליין ווילן.
מיט דער צייט ווערן זיי צוזאמען געבונדען ווי א מאגנעט, און זייער נשמה ווערט איינע. מען בויט צוזאמען אן אימפעריע, פון זיסע לעכטיגע שיינע קינדערלעך, ביידע ארבעטן שווער אנצוקומען צו דעם ציל.
ביי חסידים איז אלעס געטאן לויט דער תורה, די שיינקייט און ליבע וואס א פרוי האט צו א מאן, זעט זיך טאקע נישט ארויס, עלטערין לייגן אריין אין זייער קינדער די מידה פֿון "צניעות" וואס מיינט „באהאלטען‟. ווי דער פסוק זאגט: כל כבודה בת מלך פנימה (תהלים מה, יד), דער גרעסטער כבוד פון א קעניגליכע יידישע טאכטער איז ווען זי איז באהאלטן, איר ליבע גיט זי דירעקט צו איר מאן, נישט צו קיין צווייטן, שלמה המלך דער חכם פון אלע שרייבט: שקר החן והבל היופי אשה יראת ה' היא תתהלל, אויסערליכער חן קען זיין פול מיט ליגנס; שיינקייט ווערט מיט דער צייט איבערגעדרייט אויף נארישקייט; און א פרוי וואס פארכט גאט דארף מען לויבן.
דער באליבטער מחבר פֿון לידער, יום טוב עהרליך, זינגט:
אין דער מאמעס שירצעלע, ליגט דארט גאלד אינמיטן,
בינדט זי צו מיט שטריקלעך, אז עס זאל זיך היטן!
אין מיין מאמעס הערצעלע, ליגט דארט א פארמעגן,
היט זי אפ איר הערצעלע, און טוט עס צודעקען!
טאקע דערפאר זעט זיך נישט אן קיין סעקסועלע ליבע, און קינדער ווערן נישט געוואויר פון דער ליבע צווישן טאטע-מאמע. אבער ביים ריכטיגן פלאץ און ביי דער ריכטיגער צייט, קומט ארויס די גאנצע יידישע ליבע איינער צום צווייטן מיטן פולע קראפט, אויף א פרעכטיקן אופן.
און טאקע דערפאר גילט ביי א חסיד דאס יידישע ווערטעל: "האב מיך ווייניגער ליב, נאר האב מיך לאנג ליב.‟
שבועות איז דער יום טוב וואס איך האב מיר באקענט מיט די דראמאטישקייט פון א “ווייטן לאנד”, א פלאץ וואו קיין מענטש האט נישט אריבערגעטראטן, אן אומבאוואוסט פאלק, דער אנדערער עק וועלט, פון איבערן ים.
די לעגענדע פון ר’ מאיר דער מחבר פונעם שבועות’דיגן אקדמות, וואס איז אריבער דעם שטיינערדיגן סמבטיון צו די עשרת השבטים, דאס איז וואס האט אונז קינדער אין חדר באקאנט געמאכט מיט די מיסטעריעזשאפט פון אונזערע “פארלוירענע ברידער” בפרט, און פון פארהוילענע פלעצער אין די וועלט בכלל.
אזא מעשה פון דער בעל אקדמות צעשפילט דאך די חושים פון דער פאנטאזיע אינגאנצן: צוויי אידעלעך פון דייטשלאנד לאזן זיך ארויס צום אלטן מדברדיקן ארץ ישראל געוואויר צו ווערן ביי די דארטיגע אידעלעך, אור אלטע איינוואוינער אין די סמטאות, באלאדן מיט סודות פון אידנטום. און דאָרט וועלן זײ אנטדעקן פארבארגענע מאפעס וואס מען האָט איבערגעגעבן במסורה פון דור צו דור, װאָס װײַזן וואו די פארהוילענע ברידער, די עשרת השבטים, געפינען זיך.
די צוויי אידעלעך פון דייטשלאנד האבן נישט געפלאנט צו מאכן אזא ווייטע סכנותדיגע רייזע ווען נישט וואס עס חלום’ט זיך דעם רב אין ווארמייזע אז „דער ישועה פאר די אידן פון שטאט וועט קומען דורך די רויטע אידעלעך‟. רויטע אידעלעך מיינט מען די עשרת השבטים. עס איז א מסורה אין די קהילות אשכנז אז די פארלוירענע ברידער, די עשרת השבטים זענען אדומים, רויט.
לאזן זיך אונזערע צוויי חשובי העיר ווארמייזע ארויס קיין ארץ ישראל געוואויר ווערן די שפורן פון די דאזיגע אידעלעך.
אין די אלטע סמטאות פון ירושלים ווערן אונזער גלות אידן געוואויר פון א זקן מופלג, ער פארמאגט במסורה די מאפע וויאזוי צו דערגרייכן דעם געהיימען סמבטיון. די רויטע אידעלעך קען מען נישט סתם אזוי דערגרייכן מיט לאנגע רייזעס. ערגעץ וואו, באהאלטן אונטער הויכע שווארצע פעלזן, געפינט זיך א פארכטיגער פלאותדיגער טייך, א טייך וואס ווארפט שטיינער ביזן הימל א גאנצע וואך. אָבער אום שבת, אויף א וואונדערליכן אופן, שטעלט זיך עס אפ. עס ווערט שא שטיל מיט א שטוינענדיקער פרידליכקייט.
לאזן זיך אונזערע צוויי אידעלעך, די שלוחים פון ווארמייזע, ארויס אויפן שרעקליך ווייטן אומבאוואוסטן וועג, שפרייזן דורך נייע פעלקער און שבטים, אומקענטיגע לאנדשאפטן. ביטער שווער איז די רייזע, שיפע שטיינערנע בערג, זאמדיגע מדבריות, א ברענענדיגע זון, פארפרוירענע שטיקער אייז ביי די שפּיץ בערג… וואכן און חדשים וואנדערן זיי צו די טיפסטע מרחקים, ווייטער און ווייטער, אזש צו די געווירצן לענדער ווי אינדיע. עס דאכט זיך אז אט אט דערגרייכן זיי דעם עק פון די וועלט.
איבער איום’דיגע שווארצע פעלזן פירט זיי די פארעלטערטע מאפע פונעם ירושלים’ער זקן, א פלאץ וואו קיין מענטש האט נישט איבערגעטראטן. בלויז ווילדע פייגל זעען זיך אויפן האריזאנט. עס דאכט זיך אז פארשטיפטער קען שוין נישט זיין, א פארכטיגער פארווארפנקייט.
און אט הערט זיך פונדערווייטן א גערויש. וואס מער זיי שפאנען צום עק וועלט אלץ מער הערט זיך דער גערויש, העכער און ווילדער, און אט אנטדעקט זיך פאר זיי א ריזיגער טאל, פינדערווייטן זעט זיך א טייך, ווי א רוישיגער טאפ. בייזע שטיינער און זאמד פליען צו די הויכן ווי א געדיכטער רויך, א מין בייזער וואונדער, יא, דאס איז דער סמבטיון. זיי האבן עס אנטדעקט, א הייליגער פארכט נעמט זיי ארום, אט דא איבער דעם רוישיגן טייך געפונען זיך די סודותדיק פארוויקלטע עשרת השבטים, אונזערע וואונדער ברידער, די בענקשאפט פון אונזער הארץ איבער די אנדערע זייט וועלט.
שבת צום זון אונטערגאנג ווערט דער טייך שטיל, א שלווה לאזט זיך אראפ, אזוינס וואס נאר פאלקס מעשיות קענען אפמאלן, דער גן עדן התחתון איבער דעם רעגנבויגן. מיט אן אליין-געמאכטן שיפל שפרייזן זיי אויף די לויטערע וואסערן פונעם סמבטיון טייך.
די עשרת השבטים איבערן טייך לעבן א וואונדער לעבן, א לעבן פון ימות המשיח, אלעס איז לויטער און גן עדן’דיג, די שענסטע פירות וואקסן דארטן, בלויז שיינע בעלי חיים געפינען זיך דארטן, אלע זענען זיי קענער פון אלע חכמות און סודות, אלע קענען באשאפן ניסים, קיין שלעכטס פאסירט דארטן נישט. ברוכים הבאים צום לאנד פון די רויטע אידעלעך, א קליינטשיק עשרת השבטי ווערט געשיקט צום גלותדיגן דייטשלאנד, ער וועט בייקומען די כוחות פון כישוף פונעם דייטשן גלח.
ווער זענען די עשרת השבטים? אז מען הייבט אן קוקן אין די דערציילונגען פון תנ”ך, זעט מען אז זיי זענען אמאל נישט געווען אזעלעכע צדיקים, זיי זענען דווקא פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל אויף א טראגישן אופן. די עשרת השבטים זענען געווען די איינוואוינער פון דעם באגרינטן צפון ארץ ישראל, זיי ווערן אפגעמאלן ווי זינדיגע מענטשן, שוואוילטאגער, באגייענדיג די הארבסטע זינד. אלס עונש זענען זיי פארטריבן געווארן איבער ווייטע בערג אין מזרח. דאס איז דער טראגישער סוף פון אונזערע ברידער.
איבער טויזנט יאר וואס מען האט קיין מוק נישט געהערט פון אונזערע פארלוירענע ברידער. צוביסליך זענען די זינדיגע צפון ברודער פון מלכות ישראל, פארוויקלט געווארן אין א הייליגער מיטאלאגיע, זיי זענען נתהפך געווארן אין צדיקים גמורים, באשיצט מיט א באהאלטענעם סמבטיון, איבערנאטירליכע כוחות באהערשט זיי, ווי סופערמאנען פון אן אנדערער פלאנעט.
פיל סיפורים פלעגן ארומצירקולירן איבער רייזנדיקע שיפלער וועלעכע האבן זיך פלוצלינג באגעגנט מיט א רויטער אידעלע. אט פארט א דייטשל אויף א שיף צו א ווייטער מדינה, א ווינט פארפירט די שיף אויף אן אומבאוואוסטן ארט, פונדערווייטן זעט זיך אן אינזל, דער גויאישער קאפיטאן פארט צו נענטער, א גרופע מענטשן מיט גרויסע טלית קטנס ווארפן צו ברויט. „דאס זענען די רויטע אידעלעך!‟ רופט אויס דער קאפיטאן, דער מומחה אין העק ווייטע וואסערן. „צוקומען צו זיי איז אבער אוממעגליך.‟
א רייזנדיקער אין א פערסישן מדבר באגעגנט א ריז, מיט א הויכן שטערן, מיט א טורבאן, א לאנגער שווארצער בארד, מיט א סודות’פולע מינע, ווי מען שטעלט זיך פאר אז עס זעט אויס אליהו הנביא, דער אידעלע מורמלט עפעס און פארענדיגט אז ער מוז צוריק צו זיין לאנד, טייטלענדיג צום מזרח, דער לאנד קען ער אבער נישט אנטדעקן, מיט א הייליגער טרער, ווי אן איש אלוהים פארשפרעכט ער אז מען וועט זיך זען מיט די גאולה שלימה.
„ווען קומט די גאולה?‟ פראבירט דער גלות איד צו כאפן נאך א הימלישער גרוס פון דעם וואונדערמאן. „עס איז נישט דערלויבט צו זאגן!‟ הערט זיך דאס קול פון אונטער זיינע סודותדיגע וואנצעס, און פארשווינדט.
עשרת השבטים פון אונטער הרי חושך, פונעם סמבטיון, איז געווארן סינאנאם מיט בענקשאפט צו די גאולה שלימה, צו א ברודערליכער ווידער-פאראייניגונג, צו ניסימדיגע דערשיינונגען. אפרים, וואס איז דער חשובסטער שבט פון די עשרת השבטים, איז צוריק געווארן דער הבן יקיר לי אפרים, דער באליבטער אפרים, פארטרעטער פון ישראל. און אין אונזער חוש הדמיון איז ער דער וואס פארמאגט די שליסל צו די כלערליי ישועות.
פארוואס זיי ווערן אנגערופן רויטע אידעלעך ווייס איך נישט, אבער זיי זענען פאר אונזערע אשכנזישע אור-עלטערן באטראכט געווארן ווי די „גרינע מענטשן‟, די חוץ-פלאנעטיקע פון די פליענדיקע טעלערס פון אומדערגרייכלעכע פלאנעטן. אויך די גרינע חברה ווערן מיטאלאגיזירט ביי טייל המונים. אויך זיי באווייזן זיך פלוצלינג צו אן אלמוני, זענען סופערמאנען, אנטדעקן סודות און ווערן פארשווינדן.
נישט קיין חילוק וויפיל מאל מען וועט אנטדעקן די עשרת השבטים, וויפיל מאל מען וועט אויפדעקן דעם סוד פונעם סמבטיון, די צוויי וועלן שטענדיג בלייבן א באליבטע מעשה פאר יונג און אלט.
דער יום טוב שבועות איז אפשר נישט אזוי פאפולער ביי סעקולערע יידן ווי ביי די פרומע ווייל עס איז נישט דא דערין קיין ספעציעלע זאך ארויסצוווייזן. אנדערש ווי ראש השנה ווען מען בלאזט שופר, יום כיפור דאווענט מען אין שול, סוכות עסט מען אין סוכה, מען שאקלט די "ארבע מינים", חנוכה, פורים, פסח, אלעס האט זיך זיינע טראדיציעס, אבער שבועות האט לכאורה נישט קיין ספעציעלע פייערונג.
אבער ביי חסידים איז עס אפשר דער פאפולערסטער יום-טובֿ.
רוב חסידים ווילן זיין שבועות ביים רבין ווייל עס איז גרינגער ווי אנדערע ימים טובים. ערשטנס, קען מען לייכטער גיין צו גאסט צו א קינד, צו די עלטערן, צו גוטע פריינד; עס איז דאך בלויז צוויי טעג אנשטאט א גאנצע וואך. צווייטנס עסט מען "נארמאלע" סעודות, נישט אין א סוכה, און נישט קיין מצות. דריטנס איז די צייט דערפון ספעציעל שיין, עס איז נישט קאלט און נישט הייס, די ביימער שפראצן, די גראזן וואקסן נארוואס ארויס. דער מדרש זאגט דאך אז צוליב דעם האט מען געגעבן די תורה אין אזא צייט, ווען עס איז די באקוועמסטע פארן מענטש.
מיט צען-צוואנציג יאר צוריק, ווען עס איז געווען "איין" סאטמארער רבי, "איין" באבאווער רבי, "איין" ספינקער, "איין" וויזשיניצער אאז"וו איז געווען אביסל שווער, ווייל ווי נעמט מען אריין אזויפיל געסט צו איין רבין אין שטוב? איך געדענק ווען מיר פלעגן פארן קיין מאנרא צום אלטן סאטמארער רבין האט מען זיך נישט געקענט רירן אויף די גאסן. אבער אין די לעצטע יארן האבן די חסידישע הויפן זיך ממש איבערגעקערט. לויט ווי איך פארשטיי וועט עס האבן ווייטגרייכעדיגע קאנסקעווענצן.
וואס הייסט איבערגעקערט? סאטמאר איז צעטיילט געווארן אין לכל הפחות דריי אדער פיר גרויסע גרופעס. אזוי אויך תולדות אהרן - שומרי אמונים. באבאוו אויף דריי. ספינקא אויף זעקס אדער אכט. וויזשניצער חסידות אין ארץ ישראל אויך אויף עטליכע, אין אין אמעריקע האט זיך פאריגן חודש [נאך דער פטירה פונעם וויזשיניצער רבין פון מאנסי] צעטיילט אויף זעקס אדער זיבן. נו, דערלויבט מען זיך מער צו גיין צו גאסט, ווייל היינט זענען שוין דא ווייניגער געסט ביי איין איינציגן רבין.
אויב מיינט איר די פרויען און מיידלעך זענען פריי פון ארבייט פאר יום טוב, איז עס א טעות.
גייט אריין אין דער וואך פאר יום טוב אין א חסידיש הויז, יעדער טאג איז מען פארנומען מיט עפעס אנדערש. איין טאג וועט די מאמע באקן חלה און בולקעלעך, איין טאג פיש און גוטע פלייש לכבוד יום טוב. איין טאג פארשפייז, נאכשפייז, דערנאך קומט דער "עיקר", די פרויען זענען פארנומען מיט צוגרייטן די "מיליכיגע סעודה". מען גרייט עס צו ווי פאר די שענסטע "פארטי", מיליכיגע קרעפלעך, קעז, "מזונות", און מילכיגע קוכן. עס איז דא אזויפיל סארטן אז מען קען עס פשוט נישט אויסרעכענען. דערנאך מילכיגע געטראנקען אלע סארטן ווי קאלטע קאווע מיט מילך, אײזקרעם-געטראנקען. דער טיש איז געדעקט ווי פארן רייכסטן באנקעט.
שבועות איז אויך א יום טוב פון "בלומען" און "גרינס", ווען איר שפאצירט אריבער א וואך פאר יום טוב אין חסידישע געגענטער אויף די גאס, אין ברוקלין, מאנסי, מאנרא, וועט זיך פאר אייך אנטפלעקן הערליכע שיינע געצעלטען, אויסגעשטעלט מיט אלע סארטן בלומען, אונטערן אויפזיכט פון די פרויען.
חסידישע פרויען, אנגעטון הערליך און באליבט, מיטן שענסטען טראכט, און פארקויפן פאר מענער, פרויען, בחורים, מייידלעך, און קליינע קינדער, גראזען און אלע סארט שמעקעדיגע בלומען, רויזן פון אלע סארט קאלירן, עס איז וואויל באקאנט אז ווען עס קומט צו די היינטיגע מאדעס זענען די חסידישע פרויען נישט צוריק געבליבן, זיי פארשטייען שוין איינמאל וויאזוי די בלומען זאלן זיך האלטן "לעבעדיג" פאר א לאנגע צייט, זיי העלפן צו באצירן די חסידישע הייזער לכבוד שבועות. פאראן הייזער וואס זעען פשוט אויס ווי א וואלד אין יום טוב! באצירט מיט די שענסטע ביימער און רויזן.
אלע חסידים בלייבן וואך די ערשטע נאכט פון יום טוב און זאגן אויס דעם גאנצען "תיקון ליל שבועות", א ספעציעלע ספר וואס אנטהאלט אין זיך א גאנצע ריי פסוקים פון תורה, משניות, זוהר, די תרי"ג מצות, און נאך. עס איז א גאנצע מעשה וואס מען דערציילט פון בית יוסף.
די בתי מדרשים זענען פול מיט טויזענטער יידן, חסידים זיצען ביים טיש פונעם רבין, אנדערע לערנען, מען עסט, מען טרינקט, א סך וועלן מאכן א טאנץ פון "נעשה ונשמע" אדער "עליונים ששו", א גאנצע נאכט, ביז צום עלות השחר פארטאגס, וואס דאן גייט יעדער אין מקוה, זיך הייליגן און מטהר זיין. די מקוואות זענען פארטאגס פיל מיט חסידים. רוב חסידים וועלן דאווענען שחרית שפעט. אבער אויב יעדען יום טוב דאווענען חסידים שפעטער, פירן זיך א סך חסידים, צו דאווענען מיטן נץ גאנץ פארטאגס. נץ איז די מינוט וואס די זון שיינט אויף פארטאגס, בערך 72 מינוט נאכן עלות השחר, דאס איז דער חשובסטער זמן וואס א ייד זאל דאווענען דאן שמונה עשרה.
די "שמחת יום טוב" איז אויסערגעוויינטליך, מען נעמט פריש אויף זיך צו פירן זיך לויט דער תורה שבכתב און לויט דער גמרא און שולחן ערוך, עס איז דער יום טוב פון "קבלת התורה". איר וועט טרעפען אז א סך חסידים וואס שרייבן א "ספר תורה" פערזענדליך, דאס איז די לעצטע מצוה פון תרי"ג מצות, ועתה כתבו לכם את השירה הזאת [ס'איז א מצוה אז יעדער מענטש זאל שרייבן א ספר תורה פאר זיך], וועט ער מאכן א הכנסת ספר תורה [די צערעמאניע ווען מע שענקט א נייע ספר תורה צו דער שיל] אין דעם יום טוב שבועות. אפשר וועגן דעם איז עס ביי סעקולערע יידן נישט קיין גרויסע יום טוב, ווייל די תרי"ג מצות איז נישט וואס עס באצווינגט זיי יעדען איינציגן טאג, אבער ביי פרומע יידן וואס נעמען זיך פריש מיט שמחה דעם "עול התורה", איז שבועות דער גרעסטער יום טוב.


c: text/html

text:
דזשעראד קושנער טראמפ-רוסלאנד סקאנדאל מייקל פלין פאליטיק פון דער יוד קארופציע ראבערט מוללער מייקל פלין, קושנער און ראבערט מוללער
וואשינגטאן – נעכטן האט מען געהערט עטליכע אפדעיטס איבער דער אנגייענדיגער אויספארשונג וואס דער פראקוראר ראבערט מוללער פירט אן אויפ'ן טראמפ קאמפיין, איבער מעגליכע קאאפעראציע מיט די רוסן. איין באריכט נעכטן האט געצייגט אז מוללער האט גערופן טראמפ'ס איידעם דזשעראד קושנער פאר אן אינטערוויו מיט דריי וואכן צוריק, און אים בעיקר געוואלט אויספרעגן פארשידענע דעטאלן ארום מייקל פלין, טראמפ'ס געוועזענער נאציאנאלע זיכערהייט ראטגעבער. א צווייטער באריכט האט געצייגט אז מוללער האט דערווייל אפגעשיבט א געסקעדזשועלטע פראצעס פארנט פון די ספעציעלע גרענד דזשורי, וואס ער האט צוזאמגעזעצט איבער זיין רוסלאנד אויספארשונג, וואס די ביידע באריכטן סיגנאליזירן אז מוללער האלט גאר נאענט צו מעלדן עפעס איבער פלין, אדער קלאגעס קעגן אים, אדער אז פלין האט געשלאסן א דיעל און קאאפערירט מיט דער אויספארשונג.
ווי איז דאס געשעהן?
קומענדיגע
« פאריגע נייעס
« פאריגע נייעס
פאריגע
קומענדיגע נייעס »
קומענדיגע נייעס »
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
רבי מרדכי האגער זצ"ל מוויזניץ - תרפ"ב - כ"ט אדר תשע"ח
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
- רבניש
- שר האלפיים
- תגובות: 2805
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג ינואר 31, 2012 4:24 pm
- לאקאציע: בחלקת הרבנים...אויף אפרוה!
רבי מרדכי האגער זצ"ל מוויזניץ - תרפ"ב - כ"ט אדר תשע"ח
רבי מרדכי האגער זצ"ל
מוויזניץ
איז געבוירן אלס דער צווייטער זון צו זיין טאטען הרה"ק רבי חיים מאיר זצ"ל - מוויזניץ, און צו זיין מאמען הרבנית הצ' מרגליא בת הרה"ק רבי וועלוול מראחמיסטריווקא זצ"ל.
ביום י"ח תמוז שנת תרפ"ב לפ"ק.
אין שטאט גרויסווארדיין ווי זיין טאטע דער "אמרי חיים" האט געדינט אלס רב.
אין די יונגע יארן איז ער געווען דבוק איז זיין גרויסן זיידן דער הייליגער "אהבת ישראל" מוויזניץ זצ"ל ווי ער האט יונק געווען מאור קדושתו, און מתאבק געווען בעפר רגליו הטהורים, זיך גוט מעיין געווען בדרכיו הק' און איז פארבליבן דבוק בלב ונפש אינעם זיידן אלע זיינע לעבענס טעג.
אין די בחורישע יארן האט ער געלערנט אין מערערע ישיבת בתוך זה האט ער געלערנט א קורצע צייט בישיבתו של הגה"ק האדמו"ר מהר"י ט"ב מסאטמאר זצ"ל - אבער זיך פארעכענט אלס א תלמיד בשיטתו לגבי הרבה ענינים.
כשהגיע לפרקו האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית הצ' פיגא מלכה בת הרה"ק רבי יעקב יוסף מסקווירא זצ"ל זי איז נפטר געווארן גאר יונג אן איבערלאזן קינדער, ער האט חתונה געהאט צום צווייטן מאל מיט אחותה הרבנית הצ' סימא מירל מיט וועם ער האט אויפגעשטעלט זיין שטוב לשם ולתפארת בנין וחתנין הרבנים והאדמורים.
רב ומנהיג העדה - ומ"מ אביו באדמורות בארה"ב:
נאכן קריג איז ער צוזאמען מיט זיין שווער דער סקווירא רבי זצ"ל אנגעקומען קיין אמעריקא ווי ער האט אין אנהייב משמש געווען אלס רב דק' וויזניץ אין שטאט בארא פארק דערנאך איז ער אריבער וואוינען קיין וויליאמסבורג און משמש געווען אין די וויזניצע וויליאמסבורגער קהילה, בשנת תשל"ב מיט די פטירה פון זיין טאטען דער אמרי חיים זצ"ל איז ער געקרוינט געווארן אלס אדמו"ר מוויזניץ בארצות הברית.
אביסל שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין מאנסי ווי ער האט משכלל געווען די הערליכע וויזניצער אימפעריע וואס איז א שם דבר מיט איר ערליכקייט ארגענעלקייט און מיט די חשובע חסידים בני תורה און גאר ערליכע תמימותדיגע אידן, דער בארימטער וויזניצער הויף האט געהאט דעם משמעות פון א ריכטיגען פארצייטישן הויף - א באגריף פון א ריכטיגער חצר הקודש פון הייסע חסידים מיט א געטרייען רבין.
ויחן את פני העיר: מאנסי נ.י. יצ"ו.
דער "חסידישער" עיר ואם בישראל מאנסי האט זוכה געווען אז נאך איר באדן לעכצן שווערע צענדליגער טויזענטער היימישע אידן זיך צו באזעצן... און שווערע צענדליגע טויזענטער וואס האבן שוין די זכיה צו שפאצירן אויף אירע געסלעך... דאס אלעס איז צו פארדאנקן דעם וויזניצער רבין'ס החלטה אין יענע ווייטע פארגאנגענהייט זיך ארויסצוצוען שם במדבר שממה, ער איז געווען דער גרינדשטיין פאר די היינט גרעסטע (פון די שענסטע) מקום יישובים פון היימישע ערליכע אידן... מיט די צענדליגע הייליגע מוסדות התורה והחינוך, ישיבת, כוללים, קהילות קדושת, חצירות הק' וואס געפינט זיך אין מאנסי ניו יארק און אירע אומגעגענטער.
זמרו לשמו כי נעים: רבי מאטעל'ע.
דער וויזשניצער רבי איז גערופן געווארן בלשון חיבה בכל תפיצות ישראל "רבי מאטעל'ע" - דער חיבה'דיגער קלינגעדיגער נאמען איז אלס געווען באוויסט און אנגענומען אלס א רבי אן עכטער ערליכער איד! אלס איינער וואס איז א "שולחן ערוך רבי" און איז פון אייביג אן געווען פארעכענט פון די גאר ערליכע צדיקים פונעם דור. נאך פון זיינע פריה יוגענט יארן בימי בחרותו איז ער געווען בארימט אלס אן עובד ה' בתמימות, און א מתמיד עצום, א ריכטיגער דוגמא פון א העכערער סוג בנן של קדושים. ער איז פון אייביג אן געווען איינער וואס האט נישט געקוקט אויף גארנישט אפי אויף זיין אייגענע כבוד ווען עס איז געקומען צו זאכן וואס ער האט געהאלטן אז עס האט מיט כבוד שמים, איז ער שטענדיג ארויס בכל התוקף מיט זיין דעת תורה.
לנחותם הדרך: מנהיג ישראל.
ער איז געווען א זעלטן שטארקער מנהיג בקרב חסידיו, ממש פעלזן פעסט וואס מזעהט נישט אזאנס. ער האט געהאט אלע חסידים אין די האנט מיט א געוואלדיגע שליטה רבנית. זיין הייליג הויף האט געטראגן דעם אויסקוק און באגריף אזוי ווי א רבי מיט חסידים פון פארצייטענס און די אלטער היים... איבעראל האט מען באוואונדערט דעם אויסטערלישען הצלחה וואס רבי מאטעל'ע האט פון אייביג אן געהאט סיי מיטן אויפבויען א חצר מהתחלה און בפרט מיטן האבן די כח פון האלטן אזא גוטן קאנטראל פון אן הנהגה כללית ופרטית מיט א עינא פקיחא אויף אלע זיינע חסידים מקטן ועד גדול ממש.
יעדער חסיד איז געווען אונטערן רבינ'ס גאר שארפן חוש און געניטער אויג פון אויפפּאסן און דערשמעקן אלעס און אלצדינג, דער רבי האט געהאט א געוואלדיגער חוש צו קענען האלטן חשבון אויף יעדענס חסיד התנהגות און געוויסט גענוי איבערן חסיד'ס אויפירונג, זיין שטוב, ארבייט, מצב הרוחני, ומצב הגשמי.
תורת חכם מקור חיים: התמדה בתורה.
וויזניצער רבי איז געווען בארימט אלס א מתמיד עצום בלימוד התורה, א רבי וואס איז געזיצן און געלערנט און יעדע פרייע מינוט ביגיעת התורה ממש, פון זיין יוגענט יארן ביז ליום פטירתו לא פסיק פימיה מגירסת התורה..
אפי' און שפעטערע יארן ווען זיין ריאה איז שוין געווען אפגעשוואכט איז ער נאך געזיצן און געלערנט זיינע שיעורים תמידן כסדרן. די זעלבע האט ער געמאנט און געפאדערט פון זיינע חסידים, און די רבי האט טאקע געהאלטן חשבון אויף די סדרי הלימוד ושעות הלימוד פון יעדען באזונדער.
ומרדכי זקן בא בימים: ריש גלותא.
שפעטער מיט די יארן ווען דער וויזניצער רבי איז געווארן עלטער, און זוכה געווען צו א געבענטשטע זקנה וואס ווייניג זענען זוכה דערצו, אנצוגיין מיטן פולן דעת און מיטן גאנצן שארפן חוש השכל ביזן לעצטן רגע, ממש לא נָס לֵחֹה נאר צוזענדיג ווי דער מח האט אים געארבייט פיבּערהאפטיג עפעס מיט אן אויסטערלישן סייעתא דשמיא, איז געווען ווערד א נסיעה צום רבין פונעם ווייטסטען אינזל!
אויב איז ביז דאן געווען א פלייץ פון חסידים ואנשי מעשה פון איבעראל, איז לעצטענס אין די שפעטערע יארן האט מען אנגעהויבן צו שטראמען אן אויפהער ממש מכל שכבת העדות נהנה צו זיין עצה ותושיה פון אן ערליכער יוד - א פארצייטישער רבי. און פון אלע שיכטן און עקן איז מען געלאפן מיט די קינדער צו צייגן וויזוי עס זעהט אויס אן אמתער רבי א גרויסער מנהיג ישראל וואס איז געשעצט און רעספעקטירט בכל תפוצות ישראל.
מלך שופט באמת:
אין חצר הקודש וויזניץ מאנסי איז אלעס צוגעגאנגען מיט א זעלטנעם ארגענעלקייט אן דאס מינדעסטע דאכט פון היינטיגע איינגעגעסנע פאלשקייטן און חיצוניות.
פארפירערישע פּראפּעגאנדע מאן דכר שמיה... ביים וויזניצער רבין איז דאס געווען באלד ארגער ווי חמץ אום פסח - חמץ בפסח איז נאר בבל יראה ובבל ימצא, אבער די דאכטן פון נערישע טפילות'דיגע פרסום כבוד המדומה ופּראפּגאנדע איז געווען ביים רבין בבל יפקד ובבל יזכר כלל וכלל...
דער גאנצער מהות החצר איז געווען געשטעלט מיטן רבין'ס מידה פון תתן אמת... חניפה, שני פנים'דיג, אדער סיי וואס ענדעלט צו שקר האט אין וויזניץ נישט תופס מקום געווען.
דער וויזניצער רבי איז דער סימבאל לדורי דורות אז מיטן אמת, מיט ריינקייט, און מיט לויטערקייט קען מען גרייכן די ווייטסטע.! (הגם נישט אזוי גרינג...)
אשכבתיה דרבי:
די רבי איז אנגעגאנגען מיט זיין עבודת הק' כמעט עד יומו האחרונה, דאס הייליג ליכטל האט די לעצטערע פּאר חדשים געצאפּעלט.... ביז די רבי האט אויסגעהויעכט נשמתו הק' לגנזי מרומים ביום כ"ט אדר שנת תשע"ח.
בניו: הרה"צ פנחס שלום זצ"ל - חתן הרה"ק מספינקא זצ"ל
הרה"צ ישראל שליט"א - חתן אב"ד אוהעל
הרה"צ מנחם מענדל שליט"א - חתן דודו הרה"צ האדמו"ר מראחמיסטריווקא שליט"א
הרה"צ יצחק יוחנן שליט"א - חתן האדמו"ר מקיוויאשד זצ"ל
הרה"צ אליעזר זאב שליט"א - חתן אדמו"ר מסקווירא מב"פ זצ"ל
הרה"צ דוד שליט"א - חתן האדמו"ר מקאלוב ארה"ב שליט"א
הרה"צ אהרן שליט"א - חתן רבי נפתלי טויב בן אדמו"ר מקאלוב שליט"א
הרה"צ ברוך שמשון שליט"א - חתן האדמו"ר הרה"צ רבי ישראל מוויזניץ שליט"א
חתניו:
הרה"צ אברהם דוב טווערסקי שליט"א - בן רבי יוחנן מראחמיסטריווקא
הרה"צ ישראל אליעזר פיש שליט"א - מביקסאד
הרה"צ יהוסף ראטענבערג שליט"א - מקאסאן
הרה"צ אהרן מענדל טווערסקי שליט"א - בן אדמו"ר מסקווירא שליט"א
הרה"צ יחיאל מיכל מוסקאוויטש שליט"א - משאץ
הרה"צ נחמן יוסף טווערסקי שליט"א
- צוגעלייגטע
-
- IMG_5915.JPG (642.28 KiB) געזעהן 9165 מאל
- שטאלצער יוד
- שר האלף
- תגובות: 1856
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג מאי 19, 2016 2:00 pm
- רבניש
- שר האלפיים
- תגובות: 2805
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג ינואר 31, 2012 4:24 pm
- לאקאציע: בחלקת הרבנים...אויף אפרוה!
- פאטאקי08
- שר עשרת אלפים
- תגובות: 11005
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג אוגוסט 09, 2007 1:30 pm
- לאקאציע: בקרוב אין וואשינגטאן
רבניש האט געשריבן:די באקאנטע בילד ביי פרעזידענט קארטער מיט הרבנים האדמורים זצ"ל.
ווער זענען די רבנים דא ביים דעם בילד?
- רבניש
- שר האלפיים
- תגובות: 2805
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג ינואר 31, 2012 4:24 pm
- לאקאציע: בחלקת הרבנים...אויף אפרוה!
פאטאקי08 האט געשריבן:רבניש האט געשריבן:די באקאנטע בילד ביי פרעזידענט קארטער מיט הרבנים האדמורים זצ"ל.
ווער זענען די רבנים דא ביים דעם בילד?
זייער פשוט פון רעכטס אדמו"ר מהר"ש מבאבוב ואדמו"ר מוויזניץ זצ"ל, דער יונגערמאן איז אדמו"ר מהר"י מוויזניץ מאנסי שליט"א, דערנאך אדמו"ר מהרנ"ץ מבאבוב, ראביי גלאק, קעגן איבער אדמו"ר הברך משה זצ"ל
-
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 383
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג נובעמבער 20, 2016 7:18 pm
- שטאלצער יוד
- שר האלף
- תגובות: 1856
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג מאי 19, 2016 2:00 pm
- שטאלצער יוד
- שר האלף
- תגובות: 1856
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג מאי 19, 2016 2:00 pm
ס'האט מיר דערציילט איינער וואס איז נישט קיין וויזניצער אז זיין בחור האט זיך פארהערט ששה סדרי משנה און ער איז אריין צום רבי'ן מיט זיין בחור. ער האט זיך פארגעשטעלט פאר די רבי אז ער איז געווען פארהערן אין איינע פון די וויזניצע ישיבות און די בחורים האבן פיין געקענט. די רבי האט צוגעשאקלט מיטן קאפ אבער נישט ספעציעל רעאגירט. נאכדעם האט ער געזאגט אז זיין זין האט זיך פארהערט ששה סדרי משנה, איז די רבי ממש אויפגעשפרינגן און די פנים האט געשטראלט פאר שמחה.
דאס אז א פרעמדע בחור לערנט פלייסיג האט געהאט ביי אים סאך א גרעסערע חשיבות ווי הערן שבחים אויף זיינע מוסדות
דריידל האט געשריבן:די אייגענארטיגקייט פון וויזניץ מאנסי איז צו באווינדערן. די גאנצע פאמפע דראמפע וואס אנדערע חסידות האבן איז דארט נישטא בנמצא. נישט קיין אייגענע נגונים, נישט קיין דף הקהילה, איידימער וואס קומען אריין אין די משפחה, פארלאנגט מען נישט צו טוישן די לבוש ועוד ועוד.
ווען די רבי זצ"ל האט א שידוך געטון בתו תחי' מיט חתנו אדמו"ר מביקסאד איז געווען א תנאי צו טוישן די לבוש פון א פלאכע היט צו א הויכע הוט, און ווען ביקסאד האט נישט געוואלט מקבל זיין די תנאי האט די רבי געבעטן אז אויף די ערשטע 10 יאר זאל ער בייטן צו א הויכע היט און נאכדעם קען ער צוריק טוישן... די כוונה פארשטייט זיך איז געווען אז ער וועט גיין אזא לאנגע צייט מיט א הויכע היט וועט ער שוין נישט צוריק טוישען...
למעשה איז חתנו שליט"א געגאנגען 10 יאר מיט א הויכע רעכטע היט און נאכדעם צוריק געטוישט אויף א פלאכע היט
פאספארט בילד שנת תש"ח
- צוגעלייגטע
-
- תמונת פאספארט של האדמור מוויזניץ מאנסי.jpg (29.46 KiB) געזעהן 8110 מאל
- וועלוועל קליינער
- שר מאה
- תגובות: 143
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג יוני 06, 2016 6:27 pm
איך פלעג אסאך אריינטראגן 'שעות צעטליך' צום רבין זצ"ל, דער רבי זצ"ל האט ארויסגעוויזן א שמחה גדולה אסאך מער ווי צו זיין אייגענעם חסיד!. איך האב דאס באמערקט עטליכע מאל. איינמאל ביי א חתונה פון מחותנו אדמו"ר מקאליב שליט"א לרפו"ש, האב איך באמערקט ווי דער רבי זצ"ל שטרעקט אויס זיין האנט צו מיר געבן שלום...
אויך א באשרייבונג אין 'המבשר' אויף מהר"א מבעלזא זי"ע מפי דעם רבי'ן זי"ע וואס ער האט מיטגעהאלטן דארט, מפורסם געווארן ביים לעצטם יארצייט פון מהר"א מבעלזא.
https://www.dropbox.com/sh/m823dqm0fb7t ... xlNMa?dl=0
כינוס
- צוגעלייגטע
-
- 01 Kinus For Bucherim (17).jpg (35.97 KiB) געזעהן 7707 מאל
-
- 01 Kinus For Bucherim (13).jpg (39.41 KiB) געזעהן 7707 מאל
-
- 01 Kinus For Bucherim (10).jpg (32.1 KiB) געזעהן 7707 מאל
צוריק צו “על הצדיקים ועל החסידים”
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 15 געסט


text:
אבער דא און דארט האט קאנגרעס יא באוויזן צייכענס פון א שדרה, מאכענדיג א שטיקל אונטערשייד צווישן די סקאַנדאַל-פולע פירער, און די אנדערע פאליטישאנס. געווענליך זענען די אויסרופן אויך געווען היבש איינגעהאלטן.
טא וויפיהל האט זיך קאנגרעס אויפגעשטעלט קעגן דעם פרעזידענט? איר קענט באשלוסן. דא האט איר א ליסטע פון יעדע פאל וואו די סענאט, וואו מערסטענס פאליטישע האַנדלונגען קומען פאר, האט זיך אנגערופן, מיט א ראַנגונג פון 1 ביז 5, ווי שטארק די אויפרידערונג עס איז געווען, פינף מיינט דאס מערסטע.
אפשטעלן די פאמיליע צעטיילונג ביי די גרעניץרעפובליקאנער פירער זענען געווען אויפגעברויזט אז דאס איז פארגעקומען. כאטש וואס זיי האבן גוט געוואוסט אז טראמפ איז געווען דער וואס האט דאס פארלאנגט, האבן זיי צוזאמגעשטעלט א געזעץ דאס אפצושטעלן.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומען זיי א זערא, נול! כאטש וואס אזא געזעץ וואלט אויסגעמאכט א וועלט, האבן די פחדנים אפגעטרעטן ווי נאר טראמפ האט אפגעשטעלט די צעטיילונג. וואלטן זיי אנגעגאנגען און אדורכגעפירט די געזעץ, וואלט דאס ארויסגעשיקט א מעסעדזש, סיי אינערליך צו די פרעזידענט און די גאנצע "סוואמפ" און סיי די גאנצע וועלט, אז אמעריקע טאלערירט נישט אזעלכע פאליסיס.
באשיצן די ספעציעלער פראקוראר ראבערט מוללערכמעט יעדער רעפובליקאנער סענאטאר זאגט אז זיי האלטן נישט אז טראמפ זאל אפזאגן ראבערט מוללער אדער אנדערע הויכע באאמטע וואס האבן א איבערזיכט ראלע אין די זעלבסטשטענדיגע אויספאָרשונג איבער אוסלאנד'ס אריינמישונג אין די 2016 וואלן. טראמפ האט שוין צוויי מאל גענומען אין באטראכט פטור צו ווערן פון מוללער, אבער א אומפארטייאישע ביל צו פארטיידיגן די ספעציעלע קאונסיל באשטייט אז דאס פעלט נישט אויס.
די טראמפ-פוטין סאמיטנאכאמאל האט כמעט יעדער רעפובליקאנער סענאטאר געהאט עפעס צו זאגן קעגן זיין אויפפירונג, אבער די סענאט האט גארנישט געטוהן דערוועגן. זיי האבן אים זייער קריטיקירט אין עפנטליכקייט, אבער האבן אפגעטרעטן נאכדעם וואס טראמפ האט געגעבן זיין לעכערדיגע תירוץ אז ער איז נישט גוט פארשטאנען געווארן.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, וואלט דאס געקענט זיין א הייסע פינעווער, אבער איז פארווישט געווארן צו א מינימאלע סינגל.
טראמפ'ס אטאקע אויף די פרעסעער האט גערופן די מידיא די "פיינט פון די מענטשן", און די סענאט האט דאנערשטאג קלאר געמאכט אז זי איז מחולק מיט'ן פרעזידענט, דורכפירענדיג די "די פרעסע איז נישט די פיינט פון די מענטשן" רעזאלוציע.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, כאטש וואס פון א קוראזש-שטאנדפונקט קומט טאקע א פיר אדער פינף, קומט פאקטיש נאר א איינס אדער צוויי, ווייל למעשה איז עס נאר א סימבאלישע רעזאלוציע וואס איז נישט-בינדענד, און העלפט נישט פארבעסערן די ריכטונג פון די לאנד.
טראמפ'ס טאריפסקיין איין טראמפ פאליסי איז נישט אזוי קעגן די רעפובליקאנער ווירדן, ווי די פרעזידענט'ס טרעיד פאליסי. די רעפובליקאנער פארטיי איז אלץ שטארק פאר פרייע האנדל, און טראמפ האט איינגעפירט שטארקע פאליסיס וואס טוט באגרעניצן האנדל, אין פארעם פון טאריפס אויף די אימפארטס פון אנדערע לענדער. רעפובליקאנער פאליטישאנס האבן געמוטשעט די סענאט א גאנציע זומער, אז זיי זאלן עפעס טוהן אפצושטעלן די אנטי-טרעיד פאליסי.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומט עס א צוויי. די סענאט האט טאקע געשטימט צוויי מאל צו איינצוימען טראמפ'ס צוימונגען, אבער ווידער זענען ביידע געווען פשוט סימבאליש. אין יולי האט זי דורכגעפירט א רעזאלוציע, וואס זאגט אז זי איז נישט מסכים מיט טראמפ'ס טאריף צוגאנג איבער אריינברענגטע שטאָל און אלומינום. זי האט אויך געשטימט, מיט א ברייטע מערהייט, פאר א פארטיידיגונגס ביל וואס האט צוריקגעשטעלט שטראפן אויף די כינעזער קאמפאני זי.טי.אי. וואס טראמפ האט אראפגענומען צו ראטעווען כינעזער דזשאבס. אבער די שטראפן זענען אויסגעשניט געווארן אין די לעצטע מינוט, פאר די ביל איז געברענגט געווארן פאר'ן פרעזידענט צו אונטערשרייבן.
סענאט שפיאנאזש קאמיטע אויספארשונג פון רוסישע אריינמישונגהויז רעפובליקאנער זאגן אז זיי זענען פארטיג מיט די אויספארשונג, אבער א אומפארטייאישע סענאט פאנעל וואס איז געשטעלט געווארן צו פארשן די זעלבע אריינמישונג - ווי אויך צי די טראמפ קאמפיין האט געהאט א שייכות דערמיט, און איז נאכנישט פארטיג, נאך א יאהר און א האלב וואס טראמפ איז שוין אויף זיין פאזיציע.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומט עס דערווייל א דריי. עס איז מערקווירדיג אז די סענאט קאמיטע'ס רעפובליקאנער פירער האבן זיך אנטזאגט צו ארויסקומען זאגן וואס טראמפ האט געוואלט הערן, נעמליך אז עס איז נישט געווען קיין שום קאלוזשען. ווי אויך קומט זיי קרעדיט פאר'ן זיך נישט אויפפירן ווי זייערע קאלעגן אין די הויז, וואו מען האט זיך זייער מיאוס ארומגעשלאגן, אין פארנט פון די גאנצע וועלט, מיט קינדערישע פאליטיק. אבער מען וועט דארפן זעהן וויאזוי זייערע רעזולטאטן מעסטן זיך אנקעגן די רעזולטאטן פון מוללער.
טראמפ'ס מעקסיקאנער וואנטטראמפ וויל באקומען 25 מיליאן דאלער פון קאנגרעס, צו בויען א וואנט צווישן אונזער לאנד און מעקסיקא. דערווייל האט ער דאס נישט באקומען.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומען זיי א פיר. כאטש וואס דער פרעזידענט רעדט דערפון כסדר, און חלש'ט דאס צו באקומען, האבן זיי דאס אים נישט נאכגעגעבן. דאס קען ארויפגיין צו א פינף, ווען זיי גיבן דאס אים נישט ביז די ענדע, אדער אראפפאלן צו א איינס אדער צוויי, אויב זיי ברעכן זיך.
טראמפ'ס נאמינאציעסא מערקווירדיגע צאל פון טראמפ'ס אויסגעקליבענע קאנדידאטן פאר ריכטערס און אגענטור פירערס, זענען ארויפגעגאנגען אין רויך אין די סענאט, ווי ראן דזשאנסאן צו פירן די וועטעראנס אפעירס דעפארטמענט און רייען באונדס פאר די ניינטע סירקוט פונעם פעדעראלן אפעלאט געריכט, וועמען די סענאט האט געצווינגען אויפצוגעבן.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומען זיי כאטש א פיר. עס איז זייער דזשאב צו דורכזיפן די נאמינאציעס, און האבן באוויזן דא און דארט צו ארויסווייזן זעלבסטשטענדיגקייט.
טראמפ'ס נישט אויפלייגן סאנקציעס אויף רוסלאנדאיינע פון קאנגרעס' גרעסטע קעמפן מיט די עקזעקוטיווע ברענטש, איז פארגעקומען עטליכע מאנאטן נאכדעם וואס ער האט גענומען זיין פאזיציע. טראץ זיינע פראטעסטן, האבן זיי אים געצווינגען אונטערצושרייבן א געזעץ וואס לייגט ארויף סאנקציעס אויף צפון קארעא, איראן און רוסלאנד.
אין די ראַנג פון 1 ביז פינף, באקומען זיי א באלאבאטישע פינף.


text:
הויז
צי מיינט איר הויזן?
א הויז איז א געביידע וואו מענטשן וואוינען. עס ווערט געבויט דורך מענטשן און ווערט גערופן הויז אזוי ווי עס פארמאגט פיר ווענט מיט א דאך.
א הויז באשוצט קעגן רעגן, שניי, קעלט, ווינטען, גנבים און חיות.
מענטשן וועלן רוב צייט פון טאג נישט זיין אין זייער הויז, נאר ביי דער ארבעט און אין אנדערע פלעצער אבער וועלן זיך געוויינליך געפינען אין זייער הויז ביי נאכט.
עס איז קאמיש אז מענטשן וועלן אוועק געבן רוב צייט פון זייער לעבן פאר דעם הויז אפילו זיי געפונען זיך אינדרויסן מער וואו דערין.[פֿעלט אַ מקור]
א הויז פארמאגט צום ווייניגסטנס איין טיר און עטליכע פענסטער
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס הויז האט ערמעגליכט מענטשן זיך ארויסצוציען פון היילן און פון געצעלטן וועלעכע זענען געווענליך נישט געווען באשיצט פון קעלטן און בעלי חיים, זייענדיג געבויט פון ליילעכער ליים האלץ און הויט פון חיות.
היינט ווערן די מערהייט פון הייזער געבויט פון שטיינער און בעטאן. עס זענען נאך אלס פארהאן אזעלעכע וואס בויען א הויז פון האלץ און בלעך.
בויען און אויסשטעלן א פלאן פון בויען איז היינט א גרויסע מארק, אזוי אויך אדוואקאטן פאר "בויען פערמיטן" וכדו'.
אין פארשידענע מיוזיעמס דורכאויס דער וועלט זענען פארהאן בילדער און אויסשטעלן פון פארשידענע סארט געבויאכצער דורכאויס די יארן.


text:
משה שיק
הרב משה שיק (כ"א אדר א' ה'תקס"ו – א' שבט ה'תרל"ט) איז געווען פון די גרעסטע רבנים און ראש ישיבות אין אונגארן אין די אנהייב ת"ר יארן. ער איז געווען רב פון יערגין 24 יאר און רב פון חוסט 18 יאר. ער איז באקאנט ווי דער מהר"ם שיק.
אינהאַלט
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
הרב שיק איז געבוירן אין ברעזאווע, אונגארן (היינט סלאוואקיי) כ"א אדר תקס"ו צו זיין פאטער ר' יוסף שיק, אן אייניקל פונעם תוספות יו"ט. ווען ער איז געווען אלט זעקס יאר איז ער פאר'יתומט געווארן פון זיין פאטער. ביי די צען יאר איז ער שוין געווען בקי אין תנ"ך און ששה סדרי משנה. אין תקע"ז איז געגאנגען לערנען ביי זיין פעטער רבי יצחק פרענקל, ביי וועמען ער האט געלערנט דריי יאר. אין תקפ"א, ביי דער עלטער פון 14 יאר, האט ער אנגעהויבן לערנען ביים חתם סופר אין פרעשבורג. דארט איז ער געבליבן זעקס יאר ביז זיין חתונה.
אין תקצ"ח איז ער באשטימט געווארן רב פון יערגין, וואו ער האט געהאלטן די שטעלע 24 יאר. אין תרכ"א איז ער אריבער צו ווערן שטאטס רב אין חוסט, און ער האט מיטגענומען זיין ישיבה פון הונדערטער בחורים.
ער האט שטארק געקעמפט קעגן די נעאלאגן און פאר א באזונדערער יידישער קהילה פאר חרדים.
ער איז נפטר געווארן אין חוסט ר"ח שבט תרל"ט.
ער האט איבערגעלאזט מער ווי טויזנט שו"ת אויף פיר חלקים פון שולחן ערוך, ווי אויך חידושים אויף ש"ס.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
רבי משה שיק האט געהאט אן איידעם רבי יעקב פראגער, מחבר פון שו"ת שאילת יעקב.
זיינע תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- שבת בשבתו, נומער 891, כ"ה טבת תשע"ב