text:
אונדזער פּראָדוקץ דיסקריפּשאַן
אונדזער שורה פון פּראָדוקטן באשטייט פון אַ גראָוינג נומער פון באַניצער-פרייַנדלעך און עפעקטיוו מכשירים אַז העלפן אונדזער קאַסטאַמערז האַנדלען מיט פאַרשידענע אַספּעקץ פון מיקראָסאָפט אַוטלוק אין פארשידענע סיטואַטיאָנס: בעשאַס גאַנץ און פּאַרטיייש מייגריישאַנז, באַקאַפּס און פּאָסטן-קראַך ריקאַוועריז. אונדזער פּראָדוקטן זענען בדעה פֿאַר אַ זייער ברייט וילעם, אַזוי זייער באַניצער צובינד האט געווארן סימפּלאַפייד צו זיין קלאָר און זיך-יקספּלאַנאַטאָרי פֿאַר מענטשן מיט די מערסט יקערדיק פארשטאנד פון קאַמפּיוטינג און מינימאַל דערפאַרונג. דעם, אָבער, does not mean that their functionality has been affected in any respect –; אַלע פון אונדזער פּראָדוקטן זענען באזירט אויף אַוואַנסירטע פּראַפּרייאַטערי ענדזשאַנז אַז פאַרבינדן אויפֿפֿירונג און אַקיעראַסי מיט ברייט שטיצן פון פאָלקס פאָרמאַץ.
אַלע פון אונדזער פּראָדוקטן זענען 100% קאַמפּאַטאַבאַל מיט ווינדאָוז 98/מע/נט 4.0/2000/קספּ/2003/וויסטאַ/ווינ7 און מיקראָסאָפט אַוטלוק 98-2010 (32-ביסל). צו פּרובירן עפעס פון אונדזער פּראָדוקטן אין קאַמף, פּונקט אָפּלאָדירן זייַן פּאָטער פּראָצעס ווערסיע פון די פּראָדוקט בלאַט.
קלייַבן איינער פון די מכשירים ונטער צו לייענען דיטיילד פּראָדוקט באַשרייַבונג.
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד
דעם אַרייַנפיר געצייַג דראַמאַטיקאַלי פאַסילאַטייץ די אַרבעט פון ימפּאָרטינג email אַרטיקלען אין אַ פאַרשיידנקייַט פון פאָרמאַץ אין מיקראָסאָפט אַוטלוק. דער פּראָגראַם שטיצט *. עמל, *.עמלקס, און *. מסג טעקעס און ינייבאַלז איר צו אַריבערפירן פריער באשאפן טעקע סטראַקטשערז פון אייער שווער פאָר צו אייער אַוטלוק פּסט / אָסט טעקע ( גער עמל צו פּסט, מסג צו פּסט, אַרייַנפיר עמל צו דערוואַרטונג, אַרייַנפיר מסג טעקעס אין דערוואַרטונג). דער פּראָגראַם אקטן ווי אַ עמל2פּסט און מסג2פּסט קאַנווערטער פיטשערינג אַ געבויט-אין ערשטיק אָרנטלעכקייַט טשעק מאָדולע און האלט די אָריגינעל טעקע און טעקע ביניען בעשאָלעם, וואָס זאלן קומען ספּעציעל האַנטיק פֿאַר רעגולער ימפּאָרטינג פון באַקאַפּס. The package also contains a bonus –; אַ פֿרייַ מבאָקס צו עמל קאַנווערטער. מיט הילף פון דעם פּאָטער נוצן איר קענען עקסטראַקט ימיילז פון *. מבאָקס טעקעס פֿאַר צוקונפט ימפּאָרטינג צו אַוטלוק.
פֿאַר מער אינפֿאָרמאַציע וועגן אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד, עס קייפּאַבילאַטיז און די וועגן עס קען העלפן איר, ביטע באַזוכן דעם בלאַט.
דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד
דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד איז בדעה פֿאַר יקסטראַקטינג דאַטן פון אייער אַוטלוק פּסט / אָסט טעקעס און שפּאָרן זיי אין אַ נומער פון פאָרמאַץ. די סאָפטווער עקספּאָרץ email אַרטיקלען, הערות, קאָנטאַקטן, calendar tasks and journal entries –; אַלע פון די כייפעץ טיפן סטאָרד אין אַוטלוק טעקעס. דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד קענען זיין געניצט פֿאַר עקספּאָרטינג ימיילז אין עדיטאַבלע פאָרמאַץ אַז קענען זיין מאַדאַפייד, אַרטשיוועד אָדער ארויס אָנליין. די געצייַג איז ידעאַל פֿאַר טראַנספערינג אַוטלוק אַרטיקלען אין אנדער ברירה email אַפּלאַקיישאַנז און באַקינג אַרויף דיין פּערזענלעך קאָרעספּאָנדענץ אַרקייוו.
דער פּראָגראַם אַרבעט מיט יגזיסטינג אַוטלוק פּראָופיילז און סטאַנדאַלאָנע פּסט / אָסט טעקעס און ריקריייץ זייער טעקע ביניען אויף דער שווער פאָר. איר קענען אָדער ספּעציפיצירן די יקסטראַקשאַן פּאַראַמעטערס מאַניואַלי אָדער נעמען מייַלע פון דעם פֿאָרמאַט אַוטאָדעטעקטיאָן מאָדע אַז וועט אויטאָמאַטיש קלייַבן די מערסט פּאַסיק פֿאָרמאַט פֿאַר די זאכן זייַענדיק יקסטראַקטיד. דערוואַרטונג עקספּאָרט וויזערד איז אַ גאנץ געצייַג פֿאַר געשווינד עקספּאָרטינג דאַטן פון אייער אַוטלוק צו אנדערע אַפּלאַקיישאַנז!
פֿאַר מער אינפֿאָרמאַציע וועגן אַוטלוק עקספּאָרט וויזערד, עס קייפּאַבילאַטיז און די וועגן עס קען העלפן איר, ביטע באַזוכן דעם בלאַט.
דערוואַרטונג רעקאָווערי וויזערד
דערוואַרטונג רעקאָווערי וויזערד איז אַ שטאַרק און ינטעליגענט דאַטן אָפּזוך געצייַג פֿאַר דאַמאַדזשד אַוטלוק פּסט / אָסט טעקעס. די פּראָגראַם איז טויגעוודיק פון ריסטאָרינג email אַרטיקלען, קאָנטאַקטן, הערות, journal and calendar entries –; אַלץ איר קענען געפינען אין אַ טיפּיש אַוטלוק דאַטן טעקע. באַזירט אויף אַ פּראַפּרייאַטערי אָפּזוך מאָטאָר, דער פּראָגראַם ניצט מאַלטי-פאָרן סקאַנינג און אָפּזוך צו דערגרייכן ויסגעצייכנט עפעקטיווקייַט מיט קיין טעקעס.
דאַנק צו אַ ריין און אַנאַמביגיאַוואַס צובינד, using the program is extremely easy –; אַלע איר דאַרפֿן צו טאָן איז צו נאָכפאָלגן פּראָסט אויף-פאַרשטעלן ינסטראַקשאַנז און גיט דיין וועג דורך די אָפּזוך מאַזעק. ניט ספּעציעל וויסן אָדער פריערדיק אָפּזוך דערפאַרונג איז פארלאנגט צו הצלחה צוריקקריגן אייער פּערזענלעך אָדער געשעפט אינפֿאָרמאַציע פון אַ פּסט / אָסט טעקע דאַמאַדזשד נאָך אַ ייַזנוואַרג קראַך אָדער אַ מאַכט דורכפאַל.
דער פּראָגראַם אַרבעט מיט סטאַנדאַלאָנע פּסט / אָסט טעקעס ליגן אויף אייער שווער פאָר אָדער קיין דרייווז פארבונדן צו דיין פּיסי און טוט ניט מאָדיפיצירן דער מקור טעקע אין קיין וועג, so you can be sure things won’;t get worse after your recovery attempts.
פֿאַר מער אינפֿאָרמאַציע וועגן אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד, עס קייפּאַבילאַטיז און די וועגן עס קען העלפן איר, ביטע באַזוכן דעם בלאַט.
די רעגיסטרירט ווערסיע זאל האָבן אַ נייַער ווערסיע נומער און אַרייַננעמען נאָך פֿעיִקייטן און פאַנגקשאַנאַליטי ווי ביטנייַ אין דער פּראָצעס ווערסיע. ליסענסעד ניצערס זענען ענטייטאַלד צו די גאָר-פאַנגקשאַנאַל קאָפּיע פון די סאָפטווער און פֿרייַ לעבן אַפּגריידז.
טאָן: די אַנרעדזשיסטערד פּראָצעס ווערסיע כולל רעגיסטראַציע קויפן רימיינדערז. אַ אַנרעדזשיסטערד באַניצער וועט קענען צו בייַטן בלויז אַ באגרענעצט נומער פון טעקעס. די קאַנווערטער איז ניט דיזיינד צו אַרייַנפיר אַרטיקלען צו מס דערוואַרטונג עקספּרעסס. עס איז ימפּאָרטינג אַרטיקלען אין מס אַוטלוק, אַזוי די מס אַוטלוק ייַנמאָנטירונג איז פארלאנגט.
דיין באַמערקונגען, פֿירלייגן אָדער געדאנקען וועט זיין זייער ווערטפול ווי מיר פאָרזעצן צו מאַכן ימפּרווומאַנץ צו אונדזער סאָפטווער. מיר טאַקע אָפּשאַצן אייערע באַמערקונגען. אויב איר האָבן קיין פראגעס וועגן אונדזער פּראָדוקטן, קוויריז וועגן דיין סדר, אָדער אויב איר דאַרפֿן הילף, ביטע טאָן ניט קווענקלענ זיך צו קאָנטאַקט אונדזער שטיצן קאָלעקטיוו. פונקט שיקן אונדז email, and we’;ll get back to you as soon as possible.


c: text/html

text:
מאטעל פייסי דעם חזנ'ס
מאָטל פייסי דעם חזנ'ס איז א בוך געשריבן געווארן דורך דעם וועלט בארימטן שרייבער שלום עליכם, באלד איידער ער איז געשטארבן אין 1916.
עס באשרייבט דאס לעבן אין אלטן יידישן שטעטל, לויט מאָטלס קוקווינקל. ער איז א יתום. שפעטער ווערט באשריבן זיין משפחהס עמיגרירונג און ווי זיי קומען צום סוף אן אין די פאראייניגטע שטאטן.
אינמיטן שרייבן דאס בוך איז שלום עליכם געשטארבן, און די געשיכטע ווערט איבערגעהאקט אינדערמיט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאטל דעם חזנ'ס, פרלאג פראגרעס, וורשה, תרע"א.
- מאטל דעם חזנ'ס (טייל א' און טייל ב'), וילנא, תרפ"ו.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קידוש
דעם רעליגיעזען איינלייטונג פונעם שבת אדער יום טוב, וואס אן דעם קען מען נישט עסן אדער טרונקען.
טראצדעם וואס מ'זאגט א חלק פונעם קידוש, ביים דאווענען, האט מען מתקן געווען עס צו זאגן אין שטוב איידער מ'וואשט זיך צו די סעודה.
קידוש מאכט מען לכתחילה אויף וויין, אדער טרויבן-זאפט. אויב האט מען נישט קיין וויין צו דער האנט, קען מען מאכן דעם קידוש אויף די חלה.
נאך א סארט קידוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איינציגסטע סארט קידוש וואס איז נישט אויף וויין איז:
דאס מקדש זיין די לבנה יעדן מאנאט. קידוש לבנה.
און דאס מקדש זיין די זון, איינמאל ביי יעדן מחזור (וואס געפאלט איין מאל אין 28 יאר) קידוש החמה


text:
נילי
נילי (ר"ת נצח ישראל לא ישקר) איז געוועזן א ציוניסטישע אומלעגאלע אקטיוויטע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל בשעת דער ערשטער וועלט קריג. די ארגאניזאציע האבן געוואלט אומווארפן די טערקישע רעגירונג וואס האט דאן געהערשט אויף ארץ ישראל. די סיבה דערוועגן איז ווייל די ציוניסטן האבן געוווסט אז כל-זמן די טערקן הערשן אויף ארץ ישראל וועט די ציוניסטישע געדאנק זיך נישט קענען אויספירן.
זייערע אקטן איז געווען צו אריבערפירן באהאלטענע אינפארמאציע פון די טערקישע ארמיי צו די בריטן.
דער גרינדער פון די ארגאניאציע איז געווען אהרן אהרונסון.


text:
רעקטארי ראד באן סטאנציע
רעקטארי ראד באן סטאנציע איז א סטאנציע אין דער לאנדאנער בארא פון העקני, צפון לאנדאן, ענגלאנד.
די סטאנציע געפינט זיך אין טראוולקארט זאנע 2, אויפן ווייט הארט לען אפצווייג פון די לי וועלי ליניעס. די סטאנציע, און אלע באנען וואס דינען זי, ווערט אפערירט דורך אבעליא גרויס-אנגליא.
באנען פארן קיין ליווערפול גאס אין צענטראלן לאנדאן, און קיין טשעשנט און ענפילד טאן צו צפון.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באן צייטן און סטאנציע אינפארמאציע פאר רעקטארי ראד באן סטאנציע פון נאציאנאלע באן.
קאארדינאטן: 51°33′32″N 0°04′05″W / 51.559, -0.068


text:
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
בן בוזי האט געשריבן:אין יארע תקס"ד אין אזא וואך ווי יעצט איז האמבורג געווען צוטרייסלט, וואס איז געשעהן?
כ"ד חשוון איז דער אלטער רב ר' רפאל האמבורגער אלט געווארן 81 יאהר און צומארגנס
כ"ה חשוון איז דער רב ל"ע אוועק געפאלן אויפן קראנקען בעט און ס'האט נישט געדויערט צו לאנג און בלויז אויף צומארגנס
כ"ז חשוון איז שוין דער רב נסתלק געווארן, אבער מ'האט נאך צוגעווארט אויפן מארגנדיגער טאג
כ"ח חשוון ווען מ'האט געברענגט דעם גרויסער רב לקבורה
דאס אלסדינג איז אינטערעסאנט אז מ'האט עס פארשריבן אויפן מציבה, איך ברענג עס טאקע אהער דעם בילד
סטרעטענער אייניקל האט געשריבן:שמעתי שהגה"ק רבי רפאל האמבורגער זי"ע היה מתלמידי המגיד הק' ממעזריטש, או מהנוסעים אליו.
דארפסמאן האט געשריבן:ווי איז זיין מנה"כ און האמבורג ? וואס איז זיין היסטאריע ?
יגעתי ומצאתי האט געשריבן:ר' רפאל'ס איידעם ר' צבי הירש יאנוב זצ"ל אבד"ק פירדא
SPUSMN האט געשריבן:בקהלם אל תחד כבודי איז לאמיר טרעפען רבי רפאל הכהן מהאמבורג זצ"ל ערליכע אייניקלעך
מיללער האט געשריבן:ר' רפאל האט אויך געהאט א זוהן ר' צבי הירש כ"ץ אב"ד קראטשין (הספדו על אביו נדפס בזכר צדיק הנ"ל)
הסרפד האט געשריבן:דער האמבורגער רב האט געהאט איין איידעם אליעזר (קאצנעלנבויגן) ריסער, און לויט וואס איך געדענק איז ער געוועהן דער איידעם דער משכיל וואס זיינע קינדער זענען אראפ פון'ם יידישן וועג.
SPUSMN האט געשריבן:מיר דאכט זיך אז אליעזר ריעסער איז געווען פון די מייסדים און תקע"ט און האמבורג פון דער ערשטער ריפורם שוהל און די היסטוריא, אויף וואס איז ארויס געקומען יענעם יאר דער ספר "אלה דברי הברית" מיט א מחאה פון דער חת"ס, רע"א, רבי מרדכי בנעט, רבי משה מינץ, און נאך. ו
בקהלם אל תחד כבודי איז לאמיר טרעפען רבי רפאל הכהן מהאמבורג זצ"ל ערליכע אייניקלעך
דא
רעדט מען וועגען דער ספר
צוריק צו על הצדיקים ועל החסידים
באנוצערס וואס זענען איצט אין די פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער. און 2 געסט


text:
טאזש מאהאל
דער טאַזש מאַהאַל איז א מאווזאליי געבויט אינעם 17טן יארהונדערט דורכן מוגהאל הערשער שאה דזשאהאן אלס אנדענק פאר זיין ווייב, מומטאז מאהאל.
די געביידע געפינט זיך אין דער שטאט אגרא, אוטאר פראדעש, אינדיע. א סאך מענטשן האלטן זי פאר איינער פון די שענסטע געביידעס אין דער וועלט, און זי איז פון אינדיעס גרעסטע טוריסטן אטראקציעס.
די געביידע איז באפוצט מיט שיינער קאליגראפיע געשריבן דורכן פערסישן ארכיטעקט און קאליגראף, אמאנאט כאן שיראזי. די לעגענדע דערציילט אז ווען ער האט געענדיקט בויען דעם טאזש מאהאל האט דער קייסער אפגעהאקט זיינע הענט, כדי ער זאל נישט קענען בויען נאך אזא שיינע געביידע.


text:
זשאסטין ביבער
זשאַסטין דראָ ביבער (געבוירן דעם 1טן מערץ 1994) איז א קאנאדישער פאפ זינגער.
ווען ער איז אלט געווען 13 יאר האט ער אנגעפאנגען צו פארשפרייטן ווידעא קליפס ווי ער זינגט אויף דעם יוטוב וועבזייטל, פון דארטן האט ער זיך געשאפן א נאמען און אין 2009 האט ער ארויסגעגעבן זיין ערשטען אלבאם "My World". און 2010 איז ארויסגעקומען דער אלבאם "My World 2.0", דער סינגל "Baby" איז די מערסטע זעהנדיגע ווידעא קליפ אויף יוטיוב. אין יאר 2011 האט ער ארויסגעגעבן דעם אלבאם "Never Say Never – The Remixes".
ביבער האט געוואונען פיר עהרעס ביי די צערענאמיע פון אמעריקאנער מוזיק אלס דער בעסטער זינגער פון MTV. ער האט אסאך נאכפאלגער בעיקר ביי די יוגנט וואס קוקן אויף אים שטארק ארויף אלס א מאדעל.
ער האט זיך געלאזט טאטואירן אויף זיין קערפער מיט די אידישע בוכשטאבן פון "ישוע"
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
װיקיפּעדיע:מיטא
מעטא-וויקי איז די אפיציעלע וויקי סייט וואס ווערט דורכגערעדט און אויסגעארבייט אלע אנגעלעגנהייט פון סיסטעם באנוצינגען פון וואלענטורן פון אלע וויקי קהילות, בנוגע גלאבאלע פאליסיס, און טעכנישע פלענער צו ווייטער אנטוויקלען דעם וויקי אידיאל צו ברענגען פרייע אינפארמאציע צו דער וועלט.
די היינטיגע ראלעס פון מעטא זענען כולל:
- דיסקוסיע וועגן אלע וויקימעדיע פראיעקטן (איינער פון זיי איז וויקיפעדיע)
- א פארום וואו מ'קען אדורכשמועסן אינטערשפראך פראגעס
- הילף צו באניצן די מעדיעוויקי ווייכווארג (סאפטווער)
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק


text:
מוסר באוועגונג
די מוסר באוועגונג איז א באוועגונג וואס איז געגרינדעט געווארן אין מיטן פון די 19טע יאר הונדערט דורך הרב ישראל סאלאנטער אין מזרח אייראפע. די ציל פון דעם באוועגונג איז געווען צו אויפטון אויף א גרויסן פארנעם אין דעם ענין פון זיך אויסארבייטען די מידות. הרב סאלאנטער האט פארשפרייט די לערע פון מוסר צווישן די המון-עם. זיינע תלמידים האבן בעיקר פארשפרייט מוסר אין די ליטווישע ישיבות, און האבן אפילו אויפגעשטעלט אייגענע מוסר ישיבות. די "בעלי המוסר" דינען היינט צו טאגס אלס משגיחים אין די ליטווישע ישיבות, ווי צום ביישפיל הרב דן סגל אדער הרב מתתיהו סאלאמאן.
אינהאַלט
יסודות און עיקרים פון דער באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוסר באַוועגונג איז אנטשטאנען צוליב דעם וואָס זי האט געזען אז דער אריגאנאלער יידישקייט ווערט פארקלענערט און מען נויגט אפ דערפון. דער מוסר באַוועגונג זעט אין יידישקייט א לערע וועלכע ארבייט אויס דעם מענטש אין אלע אספעקטן פון לעבן: אין די יידישע גלויבן און אין דעם דערקענונג פון גאָט, וועלט-קוק און טראַכט, כאראקטערן און מידות, און דאס געשטעל פון געזעץ און יושר. פאקטיש אָבער, איז די המון-עם'ס פאַרהעלטעניש צו יידישקייַט געווען ווי אַ ריטואלע רעליגיע, וואס שטייט אויף א באשטימטער צאל מצוות און עבירות. לויט די לערע פון דעם באוועגונג זענען שטיקער תורה וועלכע אנבאלאנגט דעם מענטשענ'ס זיך אויסאיידעלען און דאס באנעמונג פון א מענטש צו זיין פריינט פארגעסן געווארן.
די מוסר באוועגונג איז נאך א באוועגונג אין כלל ישראל, וועלכער קומט נאך אסאך באוועגונגען וועלכע האבן געוואלט אריינברענגען א פנימיות אין יידישקייט, ווי די קבלה באוועגונג, וועלכער איז געגרינדעט געווארן דורך רבי יצחק סגי נהור, דער רמב"ן, און שפעטער דער אר"י און דער רמ"ק, אדער די חסידות באוועגונג וועלכער איז געגרינדעט געווארן דורך דער בעל שם טוב, דער מעזריטשער מגיד און ר' שניאור זלמן פון לאדי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הונטערגרונד פון דעם באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פון דעם באוועגונג ר' ישראל סאלאנטער, האט אנגעהאנגען זיין מהלך אין מוסר אין זיין רבי'ן ר' יוסף זונדל פון סאלאנט וועלכער איז געווען א תלמיד פון ר' חיים פון וואלאזשין. עס זענען דא וואס טענה'ן אבער אז דעם באוועגונג האט סאלאנטער געגרינדעט אלץ א אפענטפער צו השכלה און חסידות.
דער ערשטער דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' ישראל סאלאנטער, האט אין קאוונע צוזאם גענומען ארום זיך תלמידים און האט מיט זיי געלערנט מוסר. ער האט געלערנט מיט זיי פון מוסר ספרים, אבער ער האט אויך גע'טענה'ט אז כדי צו קענען מקיים זיין ווי עס באדארף צו זיין די מצוות וועלכע מענטשן זענען מזלזל דערין, ווי מצוות שבין אדם לחבירו, מוז א מענטש זיך פארטיפן אין זיינע "טינקעלע כוחות" (א טערמין וועלכער איז ווי עס זעט אויס גענומען געווארן פון אימאנועל קאנט). די וועג וויאזוי דאס צו טון איז לויט סאלאנטער, לערנען מוסר מיט אן איבערראשונג, א "התפעלות". נאך א פראקטיק וועלכער ר' ישראל האט איינגעפירט איז געווען די "מוסר הייזער" וועלכע זענען געווען אוועקגעשטעלט אויף די מטרה פון לערנען מוסר מיט א התפעלות.
דער צווייטער דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם צווייטען דור זענן אויפגעשטעלט געווארן אפאר שטרוימען אין דעם מוסר באוועגונג דורך ר' ישראל'ס תלמידים:
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון קעלם", ר' שמחה זיסל זיו, האט זיך אויסגעצייכנט מיט א שטרענגען חינוך, א פארלאנג פאר ארדער, ריינקייט און שטרענגער זעלבסט-דיסציפלין.
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון סלאבאדקע", ר' נתן צבי פינקל, וועלכע האט געלייגט א דגוש אויף אפעלירן צום שכל און צום באוואוסטזיין. אין ראם פון דעם האט דער אלטער ארויסגעברענגט דעם וויכטיקייט פון "דאס גרוויסקייט פון א מענטש" (גדלות האדם) - - אז דער מענטש איז אפילו גרעסער ווי מלאכים, און ער דארף זיך דעריבער פירן ווי עס פאסט. אין סלאבאדקע האט מען דעריבער געמאכט זיכער זיך צו קליידן מיט א אייראפעאישער מאדערנער קליידונג.
- דער שטרוים פון "דער אלטער פון נאווארדאק", ר' יוסף יוזל האראוויץ, וואס האט געהאלטן פונקט פארקערט ווי די קעלמער און סלאבאדקער שטרוים, און האט געהאלטן אז א מענטש דארף וויסן דאס אייגענע נידריקייט (שפלות האדם). אין זיין ספר "מדרגת האדם" צייגט דער אלטער ווי נידריג דער מענטש איז און וויאזוי ער איז פיל מיט "נגיעות", דאס הייסט פריוואטע אינטערעסן וועלכער האלטן אים צוריק פון צוקומען צו דער אמת. דערפאר האט די שטרוים דלייגט א גדוש אויף צוברעכן די מידות און דערנידערן דעם מענטש, אריינגערעכנט דורך עקסטרעמע און מאדנע אקטן.
קעגנשאפט צו די באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס אריינברענגן אנדערע לערעס אין ישיבה אחוץ גמרא, האט זיך אנגעשטויסן אין א שארפע קעגנערשאפט. די מחלוקת ארום די מוסר באוועגונג האט זיך געצויגן יארן לאנג, און האט צוטיילט די ליטווישע רבנישע וועלט אין צוויי.
ר' דב כץ, פון די תלמידים פון דער אלטער פון סלאבאדקע, (ר' נתן צבי פינקל) האט ארויסגעגבן א ספר ווי ער ערקלערט די מוסר קאנטראווערסיע. די קאנטראווערסיע האט געהאט צוויי שטאפלען. דער ערשטער שטאפל, וואס איז פארגעקומען אין די ענדע פון די 18טע יארהונדערט, איז געעוען פון א פאליטישען שטייגער - א שארפער געשלעג איבער דאס אריינברענגען די מוסר לערע אין די ישיבות. די צווייטע שטאפל איז געקומען שפעטער און איז געווען אויף א אינטעלעקטואלע שטייגער - דאס קעגנערשאפט צו מוסר דורך אזעלכע חשוב'ע רבנים ווי דער חזון איש און בריסקער רב.
היינט איז שוין נישט דא קיין געפעכט. אין כמעט אלע ליטווישע ישיבות איז דא א מוסר סדר (חוץ אין די בריסקע ישיבות).אבער די ריכטיגע אנהענגערס פון די מוסר באוועגונג וואלטן זיך נישט באגנוגט מיט דעם, און וואלטן פארלאנגט אן ערנסטערע באשעפטונגונג מיט מוסר.
גרונט טערמינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טאפענדע אמונה/אמונה חושית - האבן אזא שטארקע אמונה אזש מען שפירט דאס ממש מיט די חושים.
- מדרגה - א הויעכע שטאפל אין רוחניות.
- בעל מדרגה - א מענטש וועלכער געםינט זיך אויף א הויעכע שטאפל אין רוחניות.
- תיקון המידות - אויסארבייטן די כאראקטער.
- הרגש - א געפיל אויפכאפנדיג א געדאנק וועלכער ליגט באהאלטן אין א פסוק אדער א מאמר חז"ל.
- התפעלות - ווערן איבערראשט פון דאס לערנען מוסר.
- שטייגען/עלייה - גיין פאראויס אין רוחניות.
- ירידה - גיין אויף צוריק אין רוחניות.
- כוחות בהירים - באוואוסטזיין
- כוחות כהים - פון אונטערן באוואוסטזיין.
- מבהיל - דערציטערט די מחשבה און די געפיל אזש עס קען ברענגן צו א טויש אין כאראקטער.
- מחייב - עפעס וואס פארלאנגט פון דעם מענטש צו גיין פאראויס אין רוחניות.
- מידה - א קוואליטעט פון דעם כאראקטער..
- נגיעה - אן אינטערעסע אדער א תאווה וואס איז גורם נישט צו זיין אביעקטיוו.
- ציור - זיך אויס'משל'ן א מצב אדער א געשעעניש.
- קבלה - זיך אינטערנעמען עפעס אויסצופירן אדער זיך צוריקצוהאלטן.
- קניין - א איינגעהאנגעלטע קוואליטעט.
- תביעה - דאס פאדערן צו גיין פאראויס אין רוחניות.
- מוסר סדר - א באשטימטע צייט וועלכער איז געווידמעט צו לערנען מוסר.
- שמועס/שיחה - א רעדע ווי מען רעדט ארום אויף א מוסר געדאנק.
- משגיח - דער וואס איז געשטעלט אויף מוסר אין א ישיבה.
- אלול - דער לעצטער חודש פון יאר, וועלכער ווערט געווידמעט זיך אנצוגרייטן צו די ימים נוראים.
צענטראלע פיגורען אין די מוסר באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גרינדער
- ר' יוסף זונדל סאלאנטער, ר' ישראל סאלאנטער'ס רבי
- ר' ישראל סאלאנטער, דער גרינדער
- צווייטע דור
- ר' שמחה זיסל זיו, "דער אלטער פון קעלם"
- ר' אברהם שענקער
- ר' יצחק בלאזער
- ר' נפתלי אמסטערדאם
- ר' אליעזר גארדאן פון טעלז
- ר' נתן צבי פינקל, "דער אלטער פון סלאבאדקע"
- ר' יוסף יוזל האראוויץ, "דער אלטער פון נאווארדהאק"
- דריטער דור
- ר' אברהם אליהו קאפלאן
- ר' ירוחם לייבאוויץ פון מיר
- ר' נפתלי טראפ
- ר' יוסף יהודה לייב בלאך
- ר' אליהו לאפיאן


text:
אולטראשאל
אולטראַשאַל איז א טיפ קלאנג מיט א הויכער פרעקווענץ, העכער ווי 20,000 הערץ (20 קילאהערץ), וואס מענטשן קענען נישט הערן.
סאנאגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעדיצינישער אַלטראַסאַונד אדער סאָנאָגראַם איז א טעכניק וואס מען נוצט פאר טעסט, אריינצוקוקען אינעם קערפער פון א פאציענט אדער טראגעדיגע פרוי, ווי דורך די קלאנגען פונעם מאשין, וואס קלאפט צוריק און ברענגט רעזולטאט, זעט מען וויאזוי די אינעווייניגע פראצעדור אנטוויקעלט זיך, און צו עס איז פארהאנען א אויסער'ארדענטליך געשעעניש.
די שטייגער וויאזוי מען האנדעלט דאס, איז מיטן שמירן א ספעציעלע דזשעלי אויפן קערפער, און דאס העלפט בעסער אז די ווידער'שטימע פונעם מאשין צום גליד - וואס מ'וויל בודק זיין, זאל געבן גוטע און קלארע רעזולטאטן, טראץ וואס די פליסיגקייט ווי וואסער צו בלוט אדער ליידיגע חלקים קענען אמאל שטערן, איז די דזשעלי הילפבאר צו א קלארע און קראנטערע טעסט רעזולטאט.
עס ווערט באנוצט בעיקר ביי פראבלעמען מיט די נירן, און ביי א מעוברת, צו זען דאס קינד אנטוויקלונג.


text:
אונגארישע רעוואלוציע
די אונגארישע רעוואלוציע, איז פארגעקומען אין יאר 1956, קעגן די קאמוניסטישע הערשאפט, און קעגן די איינפלוס פון די סאוועטן פארבאנד, אויף אונגארן. די רעוואלוציע איז פארגעקומען אין די מאנאטן פון אקטאבער, און נאוועמבער 1956. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן, אויף א גאר ברוטאליש פארנעם, דורך די רויטע ארמיי, און 2,500 אונגארישע בירגער זענען אומגעקומען, און נאך 700 סאוועטישע זעלנער זענען געווען צווישן די טויטע, און נאך טויזענטע זענען פארווונדעט געווארן. אומגעפער א פערטל מיליאן בירגער זענען אנטלאפן, און אלס פליטים, זיך באזעצט אין אנדערע לענדער.
אינהאַלט
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די רויטע ארמיי האט איינגענומען אונגארן, ביי די ענדע פון צווייטער וועלט קריג, איז אונגארן אנגענומען געווארן אלס א לאנד, וואס האט צוגעהאלפן די נאציס, אנגעהויבן מיט מיקלאש הארטי, און פארגעזעצט מיט די פייל קרייץ.
אין 1948, האבן די קאמוניסטן איבערגענומען די פירערשאפט אין לאנד, און איינגעפירט א שווערע אינערן פאליטיק, כדי צו טוישן דאס לאנד צו א קאלעקטיווע, וואס האט אויפגעברויזט די באפעלקערונג, צו באהערשן די קאמוניסטן אויפן באפעלקערונג, איז אויפגעשטעלט געווארן די "געהיימע אונגארישע פאליציי", וואס האט אנגעזייט טעראר צווישן די בירגער.
אורזאכן צום אויפשטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סטאלין איז געשטארבן, האט געהערשט אין די קאמוניסטישע האריזאנט, די דע-סטאליניזאציע, ווי כרושטשאוו האט אנערקענט און פארדאמט די טעראריזם פון סטאלין, אין אונגארן האט דאס אויך געמיינט מאטיאש ראקושי, דער קאמוניסטישער דיקטאטאר. אימרע נאדזש איז געווארן פרעזידענט, פון 1953 ביז 1955, און ער האט דורכגעפירט עטליכע רעפארמען אין די פאליטיק.
אין פוילן, זענען אין יאר 1956, פארגעקומען עטליכע סטרייקן אין פויזן, פאר בעסערע אומשטענדן פאר ארבעטער. אין אקטאבער איז דער אלטער פוילישער רעגירער ערזעצט געווארן מיט וולאדיסלאוו גאמולקא, דאס האט געוויזן פאר די אונגארישע, אז עס איז דא א מעגליכקייט פאר א בעסערע צוקונפט.
לאסלא רייק, איז געווען א קאמוניסטישע פאליטיקער, וואס איז אומגעברענגט געווארן דורך די "אויסרייניגונגען" פון ראקושי, אין יאר 1949. ער איז אבער ריינגעוואשן געווארן, און א גרויסע לוויה איז דורכגעפירט געווארן דעם 6טן אקטאבער 1956. איבער 100,000 מענטשן האבן זיך באטייליקט, און פון די לוויה איז געווארן א מאסן דעמאנסטראציע, אנגעפירט בעיקר דורך סטודענטן.
די סטודענטן האבן פראטעסטירט, קעגן די אומשטענדן אין די אוניווערסיטעטן, און האבן אויפגעשטעלט סטודענטן גרופעס איבערן לאנד. די ארבעטער האבן נאכגעפאלגט, און זיי האבן אויפגעשטעלט ארבעטער פאראיינען.
אויסברוך פון רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 23סטן אקטאבער, איז פארגעקומען א פראטעסט אין די גאסן פון בודאפעשט, מיט א ריזיגע באטייליקונג, אונגארישע זעלנער האבן אראפגעריסן זייער רויטע שטערן פון די מונדירן, און עס געווארפן צו די מאסן, און האבן מארשירט אינאיינעם מיט די פראטעסטירער. די פארלאנגען פון די פראטעסטירער, זענען געווען מעסיקע. די געהיימע אונגארישע פאליציי, האט אבער גענומען שיסן אויף די באטייליקער, און האבן אומגעברענגט אכציק פראטעסטירער. דאס האט געברענגט צו ווילדע ראיאטן, ווי פאליציי אויטאס זענען פארברענט געווארן, געווער איז פארטיילט געווארן, דורך די ארבעטער אין די וואפן פאבריקן.
די קאמוניסטן זענען געווען ביי די מיינונג, אז אט אט גייט זיך עס פארענדיקן, און רויקייט וועט צריק קומען. עס איז קלאר געווען אז רוסלאנד וועט אריינשיקן סאלדאטן, און צוריק איינשטעלן די קאמוניסטישע הערשאפט. אין די לעצטע פרווו, איז אימרע נאדזש, אויפגענומען געווארן אלס פרעמיער מיניסטער, און האט אריינגעשטעלט עטליכע פון זיינע מענטשן אין די רעגירונג, און פרובירט איינשטילן די געמיטער.
די פראטעסטירער האבן נישט איינערקענט אין נאדזש, וועלכע איז טאקע געווען א רעפארמיסט, אבער איז נאך אלץ געווען א קאמוניסט. וואפן פאבריקן זענען אטאקירט געווארן, און אמוניציע איז געגעבן געווארן פאר די אויפשטענדלער, וועלכע האבן אפגעווארט די רוסישע ארמייען.
צווישן דעם 23סטן אקטאבער, ביזן 3טן נאוועמבער, זענען פארגעקומען שלאכטן איבער לאנד. די רוסן האבן ארויסגעצויגן זייערע טרופן פון די הויפטשטאט, און דערנאך בארינגעלט די שטאט, גרייט צו אטאקירן. אלע פאליטישע ארעסטאנטן זענען באפרייט געווארן, און אלטע אומלעגאלע פארטייען זענען צוריק ארויפגעשווימען אויף די אויבערפלאך.
אום 27סטן אקטאבער האט נאדזש, אויפגענומען א נייע רעגירונג, און א געוויסער קאדאר, אלס אויסערן מיניסטער, א קאמוניסט וואס איז ריינגעוואשן געווארן, נאך באשולדיקונגען פון די פאליציי. ער האט פארגעשטעלט א פלאן, ווי די רעוואלוציאנערן וועלן איינערקענט ווערן אלס א פארטיי, און די רוסן וועלן זיך ארויסציען פון אונגארן. נאדזש האט אנערקענט אין אלע נייע פארטייען וואס זענען אויפגעשטעלט געווארן, ער האט אויפגעלעזט די פארפיינטעטע געהיימע פאליציי. און דערקלערט די 15טן מערץ אלס נאציאנאלע חגא, לכבוד די רעוואלוציע. ער האט דערקלערט די ארויסטריט פון אונגארן, פון ווארשע פאקט. און דערנאך האט ער אויפגעשטעלט א קאאליציע, מיט אנדערע פארטייען, וואס זענען לעגאליזירט געווארן.
כרושטשאוו, וועלכע האט געזען דעם אונטערגאנג פון א קאמוניסטישע נאכשלעפער פון רוסלאנד, איז געווען אנטשלאסן צו אונטערנעמען שריט. אונגארן האט אויסגערופן צו די פאראייניקטע פעלקער, אז זי איז א דעמאקראטיש לאנד, און זיי זאלן קומען צו הילף צו אונגארן.
די פאראייניקטע שטאטן, האט נישט איינגעזען אין אונגארן א ניי אליאירט לאנד, זיי האבן פארשטאנען אז דאס איז, אן אינערליכער שטרייט אינערהאלב די קאמוניסטישע געמיינדע. צו דעם אלעם איז די מערב וועלט געווען פארטון אין אנדערע זאכן, אמעריקע מיט די פרעזידענטליכע וואלן, פראנקרייך און בריטאניע, מיט די סועץ קאנאל קריזיס.
אויפן 4טן נאוועמבער האבן די סאוועטן אטאקירט, מיט אן ארמיי, פון רומעניע, און פון טשעכאסלאוואקיי. די רעגירונג פון נאדזש איז צעפאלן, און ער און זיינע מענטשן, זענען אריינגעלאפן אין די יוגאסלאווישע אמבאסאדאר, און פארלאנגט אנערקענונג אלס פליטים, נאך עטליכע טעג זענען זיי ארויס, נאכדעם וואס מען האט אים פארשפראכן, אז מען וועט אים נישט טון קיין שלעכטס, ווי ער איז נאר ארויס, איז ער גענומען געווארן קיין רומעניע, דערנאך איז ער געברענגט געווארן צוריק אויף אונגארן, ווי ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט, דורך א געריכט.
נאכווייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויזענטע זענען אומגעקומען אין די שלאכטן, און קאדאר וועלכע איז אנטלאפן קיין מאסקווע פון אנהייב, איז צוריק און דערקלערט דאס אויפשטעלן א נייע רעגירונג. די רעוואלוציע איז אונטערגעברענגט געווארן אין דעצעמבער 1956, אבער אין 1957, זענען פארגעקומען מערערע סטרייקן, די סי-איי-עי האט באריכטעט, אז איבער 1,200, זענען הינגעריכטעט געווארן שוין נאכן ענדע פון די קאמפן.
די אונגארישע האבן פארדינט, די געהיימע פאליציי האט אויפגעהערט צו פונקציאנירן.
וועלטס רעאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס די וועלט האט געזען אינעם רעוואלוציע, איז צעטיילט אין עטליכע מיינונגען, א טייל האבן געזען א פרווו צו ווערן א סאציאל דעמאקראטיע, אנדערע א קאמוניסטיש לאנד ווי יוגאסלאוויע, א טייל האבן געזען דאס לאנד געפירט דורך ארבעטער ראטן אלס אןאנארכיסטישע, די סאוועטן האבן געטענהט, אז עס איז א פרווו צוריק צושטעלן די פאשיסטן, ווי מיקלאש הארטי, און די פייל קרייץ.
די פאראייניקטע פעלקער, וועלכע האט זיך אריינגעמישט אין די סועץ מלחמה, האט געוויזן אז דריטע וועלט לענדער, און די קאמוניסטישע מדינות, קענען טון וואס זייער הארץ גלוסט, ביים גארנישט טון, אפצושטעלן די געוואלדטאטן.
היינט ווערן די רעוואלוציאנערן שטארק רעספעקטירט אין אונגארן. די קע גע בע וועלכע איז אריין נאכדעם וואס די געהיימע פאליציי איז געווארן פארשלאסן, האט זיך געפונען אין זעלבן געביידע פון די געשטאפא, און ביי די אונגארישע, ווערן ביידע פארעכנט אלס די זעלבע טעראר אנזייער, היינט איז דארט דא א מוזיי, מיטן נאמען די טעראר הויז.


text:
חפץ חיים
דער חפץ חיים, רבי ישראל מאיר הכהן פון ראדין (י"א שבט תקצ"ט, זשעטל - כ"ד אלול תרצ"ג, ראדין) האט געפירט א ישיבה אין ראדין, פוילן. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל, און ער האט פארפאסט די ספרים חפץ חיים, משנה ברורה און נאך.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל מאיר איז געבוירן געווארן אין זשעטל, ליטע (היינט בעלארוס), י"א שבט, ה'תקצ"ט. ביי די צען יאר איז ער פאר'יתומ'ט געווארן פון זיין פאטער. זיין מוטער האט חתונה געהאט א זיווג שני מיטן נאמען פאפקא. ווען ישראל מאיר איז געווען אלט 17 יאר האט ער חתונה געהאט מיט זיין שטיף-שוועסטער.
ער איז געווען א תלמיד פֿון ר' נחום'קע פֿון הורודנא.
נאך דער חתונה האט ער געוואוינט אין ראדין, א שטעטל נישט ווייט פון ווילנע. שפעטער איז ער געווארן א ראש ישיבה אין וואשילשאק, ווילנער גובערניע; דארט פלעג ער עסן ביים ראש ישיבה, רבי יצחק הכהן קאפלאן. זיין געהאלט איז געווען 50 רובל א זמן.
א שטיק צײַט האט ער פֿארדינט זיין פרנסה פֿון א קלייט וואס ער האט געהאלטן, אבער שפעטער האט ער זי פֿארמאכט, זאגנדיג אז ער נעמט אוועק פרנסה פֿון די אנדערע סוחרים.
תורה און כלל-ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פֿון די גדולי הדור און איז געווען איינער פֿון די מייסדים פֿון אגודת ישראל.
צווישן די ספרים וואס ער האט געשריבן זענען דער "חפץ חיים" (וועגן די דינים פֿון לשון הרע, רכילות און מוציא שם רע) און "שמירת הלשון" (וואס רעדט ארום די וויכטיגקייט פֿון געבן אכט אויף וואס מען רעדט ארויס. ווי אויך "ליקוטי הלכות" אויף די מסכתות אין סדרים זרעים און קדשים וואס האבן נישט קיין רי"ף.
ער האט אויך ארויסגעגעבן דעם באקאנטן "משנה ברורה" דער הלכה ספר וואס איז געווארן צאמגעקליבן דורך א שטאב כולל אינגעלייט אונטער זיין אנפירערשאפט, און געווידמעט זיין לעבן מען זאל נישט רעדן קיין לשון הרע שלעכטע רייד אויף אן אנדערן.
געווען א גרויסער עניו, און אליינס פארקויפט זיינע ספרים.
ער איז נפטר געווען אין ראדין אום כ"ד אלול ה'תרצ"ג.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זיין ערשטן זיווג:
- הרב אריה לייב הכהן פופקא
- גיטל - ווייב פון הרב אהרן הכהן, מחבר הספר "עבודת הקרבנות".
- שרה – ווייב פון הרב צבי הירש לעווינסאן, רעכטער האנט פונעם חפץ חיים אין דער ראדינער ישיבה
- אברהם – נפטר אין תרנ"ב, אין זיינע 20ער יארן.
פון זיין צווייטן זיווג:
- הרב אהרן הכהן קאגאן – אין די 1940ער יארן איז ער געווען רב פון א שול אין מאנטרעאל, קאנאדע. אין 1945 איז ער אריבער קיין ניו יארק. נפטר אין תשי"ז. קיינמאל נישט חתונה געהאט.
- פייגא חיה – ווייב פון הרב מנחם מענדל זאקס.
- הרב הלל זאקס, ראש ישיבה פון חברון און כנסת הגדולה
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משנה ברורה
- חפץ חיים
- שמירת הלשון
- זכור למרים
- מחנה ישראל
- ליקוטי הלכות (אויף מסכתות וואס האבן נישט קיין רי"ף)


text:
17טן יוני
דעם 17טן יוני איז דער 168סטער טאג פון יאר (169סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 197 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1579 - סיר פראנסיס דרייק דערקלערט ענגלישע הערשאפט איבער קאליפארניע.
- 1940 - דער סאוועטן פארבאנד נעמט איין לעטלאנד.
- 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך.
- 1944 - איסלאנד ווערט אומאפהענגיק פון דענמארק און ווערט א רעפובליק.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1239 - עדווארד דער ערשטער מלך פון ענגלאנד (געש' 1307)
- 1682 - קארל דער צוועלפטער, מלך פון שוועדן (געש' 1718)
- 1882 - איגאר סטראווינסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געש' 1971)
- 1945 - קען ליווינגסטאן, בירגערמייסטער פון לאנדאן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1940 - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איסלאנד - אומאפהענגיקייט טאג


text:
קראפט
קראפט איז דער אורזאך פון א אביעקט מיט מאסע זיך צו רוקן פון איין פלאץ צום צווייטן.
מאטעמאטיש ווערט א קראפט באשריבן דורך א וועקטאר.
אין דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן מעסט מען קראפן אין ניוטאנען (N).
א קראפט וואס ווירקט אויף א קערפער קען ענדערן דעם מצב פונעם קערפער, אדער דערקעגנען אן אנדער קראפט וואס ווירקט אויפן קערפער.
דער צווייג פון פיזיק וואס באשעפטיקט זיך אין דער באוועגונג פון קערפער דורך קראפט איז דינאמיק, און די טעאריע איז באזירט אויף ניוטאנס דריי געזעצן פון באוועגונג, וואס שילדערן די באציאונג צווישן קראפט און באוועגונג:
- ניוטאנס ערשטער געזעץ, דער "געזעץ פון אינערציע", שטעלט פעסט אז אן א קראפט (אדער ווען אלע קראפטן זענען צוזאמען נול), בלייבט א קערפער אין רו אדער מיט דער זעלבער גיכקייט אין דער זעלבער ריכטונג.
- ניוטאנס צווייטער געזעץ שטעלט אוועק אז דער קראפט איז פראפארציאנעל צו דער ענדערונג-ראטע פונעם אימפעט מיט צייט. מאטעמאטיש:.
- טאמער די מאסע ענדערט זיך נישט, קען מען איבערגעבן דעם געזעץ אין דעם פארמאט: די אקצעלעראציע פון א קערפער איז פראפארציאנעל צו דער קראפט וואס ווירקט אויך אים. מאטעמאטיש: .
- ניוטאנס דריטער געזעץ שטעלט פעסט אז קעגן יעדער קראפט ווירקט א קראפט מיט דער זעלבער גרייס אין דער פארקערטער ריכטונג.
סארטן קראפטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פיזיק איז פאראן פיר יסודותדיקע קראפטן:
- גראוויטאציע - יעדער אביעקט וואס האט א מאסע ציט צו זיך אנדערע אביעקטן מיט א מאסע.
- עלעקטראמאגנעטישע קראפט - די קראפט ווירקט אויף טיילעכלעך מיט אן עלעקטרישער לאדונג וואס באוועגן זיך.
- שטארקע נוקלעארע קראפט - וואס האלט צוזאמען די טיילעכלעך אין דעם אטאמישן קערן.
- שוואכע נוקלעארע קראפט - וואס פועלט ביי בעטא צעפאל, א סארט ראדיא-אקטיוויטעט.


text:
אין אונדזער פּרשה דערשײַנט דעם אויבערשטנס צוזאָג, אַז דאָס לאַנד ארץ-ישׂראל וועט געהערן צו די קינדער פֿון אַבֿרהם אָבֿינו. דער אויבערשטער זאָגט צו אַבֿרהם אָבֿינו: "לזרעך אתּן את הארץ הזאת" — צו דײַנע קינדער וועל איך געבן דאָס דאָזיקע לאַנד.
מיר געפֿינען אין דעם ענין אַ מערקווירדיקע זאַך: אין דעם דערמאָנטן פּסוק שטייט: "אתּן את הארץ" — איך וועל געבן דאָס לאַנד — אין דער צוקונפֿט; אָבער נאָך דעם ווי אַבֿרהם איז דורכגעגאַנגען דאָס לאַנד אין דער לענג און אין דער ברייט ("לאָרכּה ולרחבה", ווי דער אויבערשטער האָט געזאָגט), האָט דער אויבערשטער איבערגעחזרט דעם צוזאָג; אָבער דאָס מאָל, מיט אַן אַנדער לשון: "לזרעך נתתּי את הארץ הזאת" — צו דײַנע קינדער האָב איך געגעבן דאָס לאַנד — אין דער פֿאַרגאַנגענהייט.
דאָס מיינט קלאָר צו לאָזן הערן, אַז פֿון דעם מאָמענט וואָס דער אויבערשטער האָט דאָס געזאָגט, האָט ארץ-ישׂראל (וואָס איז דעמאָלט געווען אַ גוייִשע 'נחלה') שוין פֿאַקטיש געהערט צום ייִדישן פֿאָלק. אויך אין די צײַטן פֿון לאַנגן ייִדישן גלות פֿון זייער צעשפּרייטקייט אין פֿאַרשיידענע לענדער, איז אָט די ג-טלעכע הבֿטחה (אַז דער אויבערשטער האָט ארץ-ישׂראל אַוועקגעגעבן דעם ייִדישן פֿאָלק) אין איר פֿולער און גאַנצער קראַפֿט. איז אמת טאַקע, אַז "מפּני חטאינו גלינו מארצנו ונתרחקנו מעל אדמתנו" — אַז צוליב אונדזערע זינד זײַנען מיר פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון אונדזער לאַנד — איז אָבער ארץ-ישׂראל נאָך אַלץ אונדזער לאַנד; ווי מיר זאָגן אין די אויבנדיקע זעלבע ווערטער אין דאַוונען: 'ארצנו', 'אדמתנו' (אונדזער לאַנד, אונדזער באָדן).
לכאורה זײַנען די צוויי צונויפֿגעפּאָרטע ווערטער "ארץ-ישׂראל" סתּירהדיק, קאָנטראַדיקטיש: "ארץ" שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ עכט-גשמיותדיקן מאַטעריאַליסטישן וועזן — ערד; דאַקעגן "ישׂראל" איז דער העכסטער נאָמען פֿון ייִדישן פֿאָלק, וואָס דריקט אויס העכערקייט, דערהייבנקייט (דער דאָזיקער נאָמען איז געגעבן געוואָרן צו יעקבֿ אָבֿינו — און איז דערנאָך אַריבער צו אַלע זײַנע קינדער — ווײַל "שׂרית עם אלקים", 'שׂרית' איז פֿון לשון 'שׂר' — האַר), וואָס איז עקסטרעם ווײַט פֿון 'ארץ', ערדישקייט. אויך די אַנדערע צוויי ווערטער מיט וועלכע ארץ-ישׂראל ווערט אָנגערופֿן — "ארץ-הקודש", זײַנען קעגנזעצלעך, ווי יעדער פֿאַרשטייט. און דאָס זאָגט אונדז גאָר אַ סך:
אין דעם איז דאָ אַ גרונטיקער אָנווײַז, וואָס אַ ייִד דאַרף אויפֿטאָן אין דער וועלט: צו דערהייבן דעם ארץ כּנען, דעם ארץ פֿון גראָבקייט און אומווירד, ביז צום ווערן ארץ-ישׂראל — אַ לאַנד פֿון ייִדישער גײַסטיקער הויכקייט; פֿאַרוואַנדלען די ערדישקייט פֿון ארץ אין קדושה, צו ווערן 'ארץ הקודש'.
און אָט דער תּפֿקיד איז פֿאַראַן אויך בײַ אַ ייִדן אין זײַן אייגענעם אינערלעכן לעבן: יעדער ייִד ווערט אויפֿגעפֿאָדערט צו באַהערשן זײַן שׁכל און זײַנע געפֿילן, ווי אויך זײַנע נאַטירלעכע באַשעפֿטיקונגען פֿאַר זײַן עקזיסטענץ, און זיי אַלע הייליקן דורך אײַנשפּאַנען זיי אין עבֿודת השם. ער דאַרף אויפֿטאָן, אַז אויך זײַן גשמיותדיק, ערדיש לעבן זאָל געהייליקט ווערן, ווערנדיק אַ מיטל צו דינען דעם אויבערשטן.
אויבערפֿלעכלעך גענומען, ווערט די שאלה: ווי קען מען דאָס באַווײַזן? ס'איז דאָך אין זיי פֿאָרט פֿאַראַן אַן אינערלעכער קעגנזאַץ. נאָר די זאַך איז, אַז אויך דער ייִד אַליין אַנטהאַלט אין זיך אָט די קעגנזעצלעכקייט. דער אויבערשטער באַצייכנט די ייִדן ווי אַן "ארץ חפֿץ" ("כּי תּהיו אַתם ארץ חפֿץ" — מלאכי ג, יב); און דאָ זעען מיר ווידער צוויי עקסטרעמען: 'ארץ' שטעלט מיט זיך פֿאָר, ווי געזאָגט, דעם נידעריקסטן וועזן אין דער וועלט, וואָס אַלע טרעטן אויף דעם; דערקעגן 'חפֿץ' מיינט אַ פֿאַרגעניגנדיקער ווילן און באַגער, וואָס דער ווײַטער אונטערשייד צווישן זיי איז גוט פֿאַרשטאַנדיק. דער פֿיזישער קערפּער פֿון אַ ייִדן איז אין דער בחינה פֿון 'ארץ', און די נשמה שטעלט מיט זיך פֿאָר די הויכע מדרגה פֿון "חפֿץ" — די ייִדן זײַנען דעם אויבערשטנס ווילן און באַגער. און ווײַל אַ ייִדיש וועזן שליסט אין זיך אײַן אי די העכסטע מדרגה פֿון קדושה און אי די נידעריקע ערדישקייט, דערפֿאַר האָט ער דעם כּוח אויפֿצוהייבן גראָבע גשמיותדיקע זאַכן און זיי באַהויכן און באַזעלן מיטן ליכט פֿון קדושה. און אַזוי ווי אין זײַן אייגן וועלטל איז ער מסוגל אויסצופֿירן, אַז דער קערפּער זאָל זײַן אונטערגעוואָרפֿן דער נשמה, אַזוי איז ער בכּוח צו פּועל זײַן אויף דער גשמיות פֿון דער וועלט, אַז זי זאָל ווערן באַהערשט פֿון קדושה.
דער בעל-שם-טובֿ האָט צוגעגעבן אַ באַזונדערן טיפֿן דערהער אינעם אויסדרוק "ארץ חפֿץ", מיט וועלכן די ייִדן ווערן באַצייכנט: אַזוי ווי מיר קענען גאָרנישט אָפּשאַצן וויפֿל פֿאַרשיידנאַרטיקע טײַערע עלעמענטן און נאַטור-אוצרות עס געפֿינען זיך אין די ערד-טיפֿענישן — אַזוי קען מען גאָרנישט משער זײַן וויפֿל און וואָסערע ליכטיקע גײַסטיקע אוצרות עס געפֿינען זיך אין אַ ייִדיש האַרץ. אויסערלעך, זעט עס אויס ווי 'ארץ', ווי אַ פּשוט שטיק ערד, אָבער דווקא דערפֿאַר האָט דער אויבערשטער אין איר אײַנבאַהאַלטן די וווּנדערלעכסטע אוצרות.
* * *
אין אונדזער פּרשה ווערט דערציילט, אַז ווען אַבֿרהם אָבֿינו האָט אויסגעדריקט פֿאַר דעם אויבערשטן זײַן פֿאַרדרוס וואָס ער האָט נישט קיין קינדער, האָט אים דער אויבערשטער אַרויסגעצויגן אין דרויסן און געזאָגט: "הבט נא השמימה וספור הכּוכבים וגו' כּה יהי' זרעך" — גיב אַ קוק אויפֿן הימל און צייל די שטערן... אַזוי וועלן זײַן דײַנע קינדער.
זאָגט מען אין נאָמען פֿון בעל-שם-טובֿ דעם פּשט אַזוי: אַזוי ווי שטערן זעען אויס אין אונדזערע אויגן נישט מער ווי פּיצינקע פּינטעלעך, אין דער צײַט ווען זיי זײַנען פֿאַקטיש דאָרט אין הימל זייער גרויס, גאַנצע וועלטן (און אַ סך פֿון זיי זײַנען פֿילפֿאַכיק גרעסער ווי אונדזער ערדקוגל) — אַזוי וועלן געזען ווערן דײַנע קינדער, די ייִדן: דאָ, אין עולם-הזה, אין דער נידעריקער וועלט, וועלן זיי אויסזען קליין, נידעריק און דערשלאָגן, אָבער דאָרט, אין דער הימלדיקער וועלט, וועלן זיי באמת זײַן דערהייבן, מעכטיק און גרויס, און זיי וועלן מיט זיך פֿאָרשטעלן דעם יסוד פֿון גאַנצן באַשאַף.
* * *
אַנדערע מפֿרשים שטעלן זיך אויף די פּסוקים און פֿרעגן: וואָס מיינט דאָס וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט צו אַבֿרהם אָבֿינו ער זאָל פּרוּוון ציילן די שטערן? — עס שטייט דאָך אין פּסוק פֿריִער, אַז דעמאָלט האָט די זון געהאַלטן ערשט בײַם פֿאַרגיין ("ויהי השמש לבֿוא") און דעמאָלט זעען זיך אינגאַנצן נישט קיין שטערן!
לערנען זיי דעם פּשט, אַז מיט קוקן אויף די שטערן האָט דער אויבערשטער נישט געמיינט, אַז די כּמות-צאָל פֿון די ייִדן וועט זײַן אַזוי ריזיק ווי די אומצייליקע שטערן — וואָרעם אין דער אמתן זײַנען דאָך די ייִדן פֿון די קליין-צאָליקסטע צווישן די אומות — "כּי אתּם המעט מכּל העמים", זאָגט די תּורה — נאָר דאָ ווערט געמיינט פּונקט פֿאַרקערט: דער אויבערשטער האָט צוגעזאָגט אַבֿרהמען, אַז נישט געקוקט אויף דעם וואָס די ייִדן וועלן אין כּמות-צאָל זײַן זייער ווייניק לגבי אַ סך פֿון די אומות העולם, וועלן זיי אָבער אין איכות זײַן אַזוי חשובֿ און דערהייבן, אַז זיי וועלן זײַן די משפּיעים און וועגווײַזער פֿון דער גאַנצער מענטשהייט. אַלע לענדער וועלן לערנען בײַ די ייִדן די מאָראַלע ווערטן און די פּרינציפּן פֿון גערעכטיקייט. ווען נישט דאָס ליכט, וואָס די ייִדן וועלן פֿאַרשפּרייטן אין דער וועלט, וועט די וועלט זינקען אין פֿינצטערניש.
דערפֿאַר האָט דער אויבערשטער געזאָגט צו אַבֿרהמען: גיב אַ קוק אויפֿן הימל, אין דער צײַט וואָס די זון שײַנט נאָך, און פּרוּוו זיי ציילן — קענסטו דאָס איצט טאָן? ניין! ווײַל דו קענסט זיי אַפֿילו נישט זען. וואָרעם הגם, אַז די שטערן געפֿינען זיך אין הימל אויך בײַטאָג, אָבער מ'קאָן זיי נישט ציילן און אַפֿילו נישט זען — ווײַל די ליכטיקייט פֿון דער זון איז אַזוי שטאַרק, אַז זי פֿאַרבלאַסט אינגאַנצן אַלע שטערן, הגם זיי זײַנען אַזוי צאָלרײַך — און דאָס אין דער צײַט ווען די זון איז אַן איינציק וועזן.
דערפֿון וועסטו פֿאַרשטיין, אַז נישט די כּמות (קוואַנטיטעט), נאָר די איכות (קוואַליטעט) איז דער עיקר. איין זון מיט איר ליכט איז אַ סך שטאַרקער פֿון מיליאָנען שטערן. און אָט אַזוי — זאָגט דער אויבערשטער — וועלן זײַן דײַנע קינדער: זיי וועלן זײַן אַ קליינע מינדערהייט אין פֿאַרגלײַך מיט די אומות העולם; און פֿונדעסטוועגן וועט די ייִדישע זון-ליכט פֿאַרטונקלען און פֿאַרפֿינצטערן זייערע ברעקלעך ליכט...


text:
1845
1845 איז דאס 45סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1845 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - פלארידע ווערט דער 27סטער אמעריקאנער שטאַט.
- 28סטן אויגוסט - די ערשטע אויסגאבע פון דעם זשורנאל סייענטיפיק אמעריקאן ווערט פארעפנטליכט.
- 13טן אקטאבער - די איינוואוינער פון דער רעפובליק פון טעקסעס באשליסן צו באשטעטיגן דעם געזעץ וואס מאכט זיי א טייל פון די פאראייניקטע שטאטן.
- 29סטן דעצעמבער - טעקסאס ווערט אנגענומען ווי דער 28סטן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - געארג קאנטאר, דייטשער מאטעמאטיקער
- 27סטן מערץ - ווילהעלם רענטגען, דייטשער פיזיקער (געש' 1923)
- 19טן אויגוסט - באראן ראטשילד (נפטר 1934)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יוני - ענדרו זשעקסאן, 7טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1767)


text:
טורקמעניסטאן
טורקמעניסטאַן איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַשגאַבאַט. 4.95 מיליאָן פּערזאָנען װױנען אין טורקמעניסטאַן. דאס לאנד גרענעצט אפגאניסטאן צו דרום-מזרח, איראן צו דרום-מערב, אוזבעקיסטאן צו צפון-מזרח, קאזאכסטאן צו צפון-מערב, און דעם קאספישן ים צו מערב.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די 11טע און 12טע יארהונדערטער האט דער טורקמענישער סעלדזשוקער שבט אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געשפרייט ביז באגדאד. אין א שפעטערער תקופה האבן זיך פאראייניקט די סעלדזשוקע און טורקמענישע פעלקער מיט אנדערע טערקישע פעלקער און זיי האבן געשאפן די אטאמאנישע אימפעריע.
אינעם 13טן יארהונדערט האט דזשינגיס כאן געפירט די מאנגאלן איינצונעמען לענדער ביז אייראפע, און אסאך טורקמענער זענען געהרגעט געווארן דורך די אכזריתדיקע מאנגאלן. נאכן טויט פון דזשינגיס כאן האבן די מאנגאלן פארלוירן זייער שליטה איבער טורקמעניסטאן. שפעטער האט טימור באהערשט איבער דער טעריטאריע און האט אויפגעשטעלט די טימורישע אימפעריע.


text:
מדרש הגדול
דער מדרש הגדול איז א גרויסער מדרש, ערהאט געדינט אין תימן און ביי אמאליגע ספרד'ישע אידן אלס זייער הויפט מדרש.
ער איז מסודר אויף די פרשיות פון דער תורה, ער איז געשריבן מיט א פליסיגן גרינגען לשון הקודש, ענדליך ווי די תימנער אידן שרייבן, ער האט כמעט נישט קיין ארמית רוב פון דארט איז אויף לשון הקודש, עס געפינט זיך דארט אסאך זאכן געשריבן אנדערש ווי אנדערע מדרשים, עס ווערט פאררעכנט ווי גאר א אלטער מדרש.
יאהרן לאנג איז עס געווען אין א כתב יד, תימנער און ספרד'ישע אידן האבן דערין געלערנט פון כתב יד, ביז מוסד רב קוק האט עס איבערגעדרוקט מיט זייערע גוטע נוצבארע הגהות, שיינע אותיות. עס אנטהאלט פינף בענדער. יעדער חומש א באנד.


text:
אמ"ן
אַמַ"ן (העברעיש "אגף מודיעין") איז די אויסשפיר אפטיילונג, פונעם מיליטער אין ישראל. דינענדיג ווי אלע אנדערע אויסשפיר אגנטורן אין ישראל. און צוזאמען ארבעט, מיט די מוסד (אגענטור), שב"כ, און די פאליצייאישע אויסשפיר אפטיילונג.
געגרינדעט געווארן אינעם יעצטיגן פארמאט, אין 1953, אלס א טייל פונעם גענעראל שטאב פון צה"ל, מיטן אויפגאבע פון צוזאמנעמען אלע נויטיקע ארטיקלען, ווי בילדער, פונעם פיינט, היינט רעכנט עס אריין סאטעליטן, און גאר פארגעשריטענעוועגן פון צוזאמנעמען אינפארמאציע. וואס האט דעמאלט אריינגערעכנט עגיפטן, יארדאניע, און סיריע בעיקר, אבער שוין פון דער אנהייב האבן זיי געהאט עטליכע דורכפעלער, ווי נישט מעלדן איבערן עגיפטישן פראיעקט אויף ווייטשטרעקיגע מיסילס.
ביי דער יום כיפור מלחמה, איז דער גענעראל פון דער אפטיילונג געווען אלי זעירא, וואס האט נישט איבערגעגעבן א ווארענונג, אז עגיפטן און סיריע גרייטן זיך צו אטאקירן ישראל, וואס האט געברענגט צו א טיילווייזע דורכפאל אינעם קריג.
נאך דער יום כיפור מלחמה, האט דער מיליטער באשלאסן, אפצוטיילן צווישן דער אויסשפיר אפטיילונג, און דער מיליטער פון שפיאנאזש, פאר צוויי אנדערע אפטיילונגען.
דער היינטיגער גענעראל פון אמ"ן איז הערצי הלוי.


text:
בין
א בין איז א סארט פליענדיגע אינסעקט, פארבינדן מיט וועספן און מוראשקעס, וואס פארשפרייט בלומען שטויב (פאלען) פון איין בלום צום צווייטן און טוט אזוי פערטיליזירן די בלומען פון פילע סארטן פרוכט ביימער און געוואוקסן. בינען געפינען זיך אין אלע קאנטינעטן אחוץ אנטארקטיקע.
בינען האבן אזא מין לאנגן צונג ווי א שטרוי צו זויגן דעם נעקטאר פון די בלומען.
עס איז פאראן איבער 20,000 זגאלן בינען.
אריינגערעכנט:
האניג בין, טעפפער בין, און בלאט שניידער בין,
ווען מען שטערט אדער ווען מען באדראהט זייער בינען שטאק שטעכן זיי די שטערער אבער רוב סארטן שטארבן נאכן דערלאנגן דעם שטאך.
אסאך פון זיי פראדוצירן האניג פון די נעקטאר פון בלומען.


text:
15טן סעפטעמבער
15טן סעפטעמבער איז דער 258סטער טאג פון יאר (259סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 107 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1935 - די נירנבערג געזעצן נעמען אוועק בירגערשאפט פון יידן.
- 1821 - קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר פראקלאמירן זייער זעלבשטעדיקייט פון שפאניע.
- 1981 - וואנואטו ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1254 - מארקא פאלא, איטאליענישער אויספארשער (נפטר ב-1324)
- 1876 - ברונא וואלטער, עסטרייכער-יידישער דיריגענט (נפטר ב-1962)
- 1890 - אגאטא קריסטי, בריטישע שרייבערקע און דראמאטורג] (נפטר ב-1976)
- 1929 - מאריי געל-מאן, אמעריקאנער פיזיקער
- 1984 - פרינץ הארי, פרינץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1859 - איזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געב' 1806)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעלבשטענדיקייט טאג אין קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר


text:
דברים חוצבים בלהבת אש שהשמעו האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א
(בתוך דברות קודש אצל דינער השנתי לטובת מוסדות קרית יואל)
...אז מ'שטעלט זיך אויף רעדן פאר א ציבור, כ'וויל אייך זאגן כ'בין געווען שבת און שטאט (וומסב"ג). ס'הערשט און שטאט זייער א גרויסע צובראכנע גייסט, ווער ס'האלט מיט די נייעס פון שטאט אוים ונורא! ווי א יודישע טאכטער איז צוגעקומען צו א מדריגה, שרעקליך! מ'פרעגט די וואכענדיגע סדרה בלשון בתמיה הכזונה יעשה את אחותינו???(בראשית ל"ד,ל"א) שרעקליך! שרעקליך! ווי מ'האלט, כשיורדין, יורדין עד לעפר, ס'טוט זייער וויי ס'זייער ווייטאגליך! זייער ווייטאגליך! כ'מיין אז ס'נאכנישט געווען אזא מיאוסע פרשה און די יהדות החרדות, ויגע ויצאו ירכו, יא! נעבעך! ס'געלונגן פאר'ן ס"ם ויצאו ירכו, ס'איז אויך א קינד פון יעקב אבינו, ס'זייער א גרויסע בושה און ס'זייער א גרויסע ווייטאג, ס'זייער ווייטאגליך אוי! ס'נעבעך ליידער נישט קיין בת יחידה! א גאנצע גרופע, נעבעך! ס'שרעקליך! ס'שרעקליך! איך זאג אייך איך בין געווען שבת און שטאט, ס'איז זייער צובראכן, זיי קומען פון חסיד'שע עלטערן, מיט שטריימל בעקיטשע, חסיד'שע עלטערן, און מ'האלט ביי אזא מצב.
מען דארף אכטונג געבן אויף חינוך הבנים און אויף חינוך הבנות מיט זיבן אויגן, דער אייבערשטער זאל אפהיטן יעדן יוד און יעדע יודישע שטוב... והמשיך האדמו"ר מ'סאטמאר שליט"א בעניני חינוך הבנות והבנים.
Written By @VeltsShtiper.


text:
װיקיפּעדיע:מקורות
וויקיפעדיע מקורות איז דער פאליסי אז אלעס וואס ווערט געשריבן אין וויקיפעדיע מוז האבן א מקור. אז נישט קען דאס יעדער מעקן, און מיט רעכט ווייל וויקיפעדיע איז נישט קיין צייטונג.
דאס דארף דינען ווי אין א ספר מראה מקומות אדער א ביבליאגראפיע.
ווען איינער ליינט עפעס וואס קוקט אויס וויכטיג א מקור שטעלט דאס אריין נאכן סטעימענט. {{מקור}}
דעריבער איז וויכטיג אויב איר זענט פויל צו לייגן מקורות, דאן לייגט א אינטערשפראך לינק כדי דאס זאל דינען פאר א מקור דערווייל פאר אונזער אידישער וויקיפעדיע און טראלס זאלן דאס נישט קענען מעקן סתם ווייל זיי ווילן לייקענען.
פאר מקורות וואס זענען פון הייד פארק אדער נאך אזאלכע אומפראפיסיאנאלע מקורות, דארף מען דאס לייגן פון אונטען, ביי די דערויסענדע לינקס אפטיילונגען. נישט צו פארשמיצן וויקיפעדיע, און מאכן א רעפערענץ, (איר וועט טרעפן דעם רעפערענס טול איינס פאר די לעצטער באטאן פון די טעבס פון די לינקע זייט.) צו די מראה מקום פון תוכן ארטיקל צו די נומער אין די דערויסענדע לינקס אפטיילונג.
- זעט: וויקיפעדיע:פעסטשטעלן
אויב אן ארטיקל פעלט עפעס מקורות און קוקט אויס לויט אייך נישט צו זיין ריכטיג פארעכט דאס אדער שטעלט אריין דעם מוסטער {{פעלט מקורות}} אז אנדערע זאלן דאס פארעכטן ביטע נישט מאכן קיין איבעריגע מחלוקת מיט וואלן תיכף פאר מען האט נאך געהאט א געלעגענהייט דא דורכטאן.
הייד פארק בלאגס און טאבלוידס[רעדאקטירן מקור]
זיי זענען נישט אויסגעהאלטענע מקורות, ווייל זיי זענען דאך באהאלטן, און אפילו זיי זענען אפען זענען זיי נישט רעספעקטירט זייער ווארט אלס ווערד פון דעת.
פוס נאטיצן[רעדאקטירן מקור]
די פֿוס נאטיצן קנעפלעך פון אויבן רעדאקטירן געצייג זענען צום סוף פון דעם פאס ווי אלע געצייג זיצן אין רעדאקטירונג פאזע ווידאו. איינס פארן לעצטן קנעפל איז די רינגעלעך אין וואס דו זאלסט אריינשרייבן די מראה מקום ווי מ'קען נאכקוקן, און דערנאך זאלט איר נישט פארגעסן צו דרוקן דאס לעצטע קנעפל וואס איז כדי פשוט צו מאכן א קעפל און עקסטער אפטיילונג פאר אלע רעפערנעצן זאלן זיך אנזען אין פוס פון ארטיקל.


text:
אמשינאוו (הויף)
דאס אמשינאווער חסידות שטאמט פון ווארקא. דער ערשטער אמשינאווער רבי איז געווען הרב יעקב דוד קאליש, א זון פון דעם אלטן ווארקער רבי און רב פון אמשינאוו אין קאנגרעס פוילן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אלטער ווארקער רבי, רבי יצחק פון ווארקא, איז געווען א תלמיד פון רבי דוד לעלאווער (תק"ו-תקע"ד), א תלמיד פונעם חוזה פון לובלין, וואס איז געווען א תלמיד פונעם רבי'ן אלימלך פון ליזשענסק, וואס איז געווען א תלמיד פונעם מגיד, הרב דוב בער פון מעזריטש, דער הויפט תלמיד פונעם בעל שם טוב, דער מייסד פון חסידות. נאך דער פטירה פון ר' דוד לעלאווער איז רבי יצחק געווארן א חסיד פונעם רבי'ן ר' בונם פון פרשיסחא.
דער ערשטער אמשינאווער רבי איז געווען רבי יעקב דוד קאליש (יד דוד), א זון פון רבי יצחק פון ווארקא. ער איז נפטר געווארן ה'תרל"ח אין מעראן, איטאליע און זיין זון רבי מנחם האט גע'ירש'נט די רביסטעווע.
נאך רבי מנחם'ס פטירה אין תרע"ח איז זיין זון רבי יוסף געווארן רבי אין אמשינאוו, און דער צווייטער זון, רבי שמעון שלום, איז געווארן רבי אין אטוואצק. ווען די ישיבה בחורים פון מיר, קלעצק, ראדין און נאווהארדאק זענען אנטלאפן פון פוילן קיין יאפאן און שאנכיי אין דער צווייטער וועלט מלחמה איז רבי שמעון שלום געווען איינער פון די פירערס וואס האבן געפועלט אדורכצופירן דאס ענין. אונטער די יאפאנער האבן געוואוינט אין שאנכיי 26,000 יידן.
רבי ירחמיאל יהודה מאיר קאליש (1901-1976) פון אמשינאוו, רבי שמעון שלום'ס א זון, איז געבוירן געווארן אין פשיסכע, פוילן. ער האט געלערנט תורה ביי זיין זיידן , רבי מנחם פון אמשינאוו.


text:
פליפעלד
א פליפעלד אדער לופטפעלד איז א שטח וועלכע איז דעזיינט פאר דאס הייבן און לאנדן פון קאמערציאלע און פריוואטע פליגער. לופטפעלדער געפינען זיך אין אלע גרויסע שטעט און דינט אלס א וויכטיגע טייל פון מאדערנע טראנספארטאציע אינפראסטרוקטור.
אין א פליפעלד דארף זיין א קאנטראל-טורעם מיט ראדאר, איינער אדער מער סטארטפאסן, א פלאץ פאר אויפהאלטן לופטמאשינען, און פארקירן פלאץ פאר לופטמאשינען. אין אן אינטערנאציאנאלן פליפעלד איז פאראן צאל-דינסטן און קאנטראלירונג פון פאסן.
אינהאַלט
טאנען מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע צאל קאסטומערס, די גרעסטע טייל פון זיי פאסאזשירן. מיר וועלן נוצן די סטאטיסטיקס פון הארטספיעלד אינטערנאציאנאלע עירפארט אין אטלאנטא וועלכע איז די פארנומענסטע לופטפעלד אין די וועלט מיט די מערסטע צאל קאנעקשן פלייטס. הארטספיעלד באהאנדל'ט 2,400 פליגערס פער טאג וואס קומט אויס צו א פלייט יעדע 40 סעקונדעס 24 שטונדן פער טאג. אויף א דורכשניטליכע פלייט געפינען זיך ארום 50 פאסאזשירן וואס קומט אויס צו איבער 100,000 פאסאזשירן אין איין איינציגן טאג און נאנט צו 150 מיליאן פער יאר. דאס איז א ריזיגע צאל מענטשן און רוב פון די מענטשן וועלן זיך קויפ'ן א טרינק, נוצן די ארויסגאנג צימערן, אדער קויפן עפעס צו ליינען. צו קענען געבן די אויבנדערמאנטע סערוויסעס דארפן די לופטפעלדער זיין נאנט צו גרויסע הייעוועיס און פובליק טראנספארטאציע, האבן א ריזיגע צאל פארקינג פלעצער, גענוג טיקעטינג און פעקלעך איינטשעקונג ערטער, צושטעלן רעסטוראנטן און אנדערע עסן און טרינקן סערוויס, און געבן גענוג פלאץ פאר די קאסטומס אגענטן. אויסער די סערוויסעס פאר די פאסאזשירן דארף יעדע לופטפעלד צושטעלן סערוויסעס פאר די עירליינס און זייערע ארבייטער. יעדע עירליין דארף באקומען פלאץ וואו צו האלטן זייערע פליגער, צימערן פאר די פלייט איינגעשטעלטע, און טערמינאלן וואו אירע פאסאזשירן זאלן ווארטן און אפשטייגן. די קארגא פירמעס דארפן נאך מער פלאץ ווי דעם צו קענען לאדענען און אפלאדענען זייערע משאות. די פילאטן דארפן אזעלכע סערוויסעס ווי סטארטפאסס, פליווארג, ברענשטאף, לופט טראפיק אינפארמאציע, און איינשטעלונגן צו פאררעכטן זייערע פליגער. יעדע לופטפעלד מוז געבן די אלע סערוויסעס און אויב נישט איז עס אויס לופטפעלד. די סערוויסעס גייען אריין אין 2 קאטעגאריעס, סערוויסעס אויף די ערד און סערוויסעס אין דער לופט.
ערד טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לופטפעלד איז אבער נישט נאר וואס איר נאמען באדייט. עס פארמאגט אויך א ערד טראנספארטאציע סיסטעם. א לופטפעלד קען נישט עקזעסטירן אין א פארשטופטע ארט ווייל עס איז אנגעוואנדן אויף א מאסיווע טראנפארטאציע פארנעם וועלכע זאל ברענגן און טראגן די מיליאנען מענטשן און אויך טראגן מענטשן פון איין ארט צום צווייטן אינערהאלב די לופטפעלד. אין הארטספיעלד לופטפעלד איז פאראן 4 אינטערסטעיט הייעוועיס וועלכע גרייכן די לופטפעלד און עס פארמאגט א באזונדערע באן סיסטעם וועלכע פירט אריין די פאסאזשירן צו די שטאטישע טראנזיט סיסטעם. עס זענען פאראן דארט איבער 30,000 פארקינג פלעצער, ספעציעלע ערטער וואו עס איז געמאכט ארפצולייגן און אויפנעמען פאסזשירן נאנט צו די טערמינאלן, 11 אויטא רענטעל פירמעס, 18 שאטעל ליניעס צו גרויסע האטעלן, פריוואטע טראספארטאציע און טעקסי ווארט ערטער, און 12 באס ליניעס וועלכע סערווירן די לופטפעלד. אויסער די אלע זאכן איז פאראן אן אינערליכע שאטעל ליניע אין פארעם פון א באן וועלכע פירט טויזענטער פאסאזשירן אויף איר 3.5 מייל שינעס מיט 13 סטאנציעס.
טערמינאלן און קאנקורסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פארנומענע לופטפעלד, ווי אטלאנטא'ס הארטספיעלד אינטערנאציאנאל וועלכע באהאנדל'ט 2,400 פלייטס יעדן טאג, מיינט אז ארום 300,000 מענטשן פארן אדער קומען אן אין די לופטפעלד און א גרויסע טייל פון זיי דארפן האבן סערוויסעס. די לופטפעלד שטעלט צו אלע סערוויסעס אין זייערע טערמינאלן און קאנקורסן וועלכע איז די הארץ פון א לופטפעלד. די געביידעס אין וועלכע די טערמינאלן געפינען זיך איז איינגעטיילט אויף צוויי טיילן עס זענען פאראן די קאנקורסן וועלכע זענען די לאנגע וועג זאלן אין וועלכע עס געפינען זיך די הונדערטער געשעפטן און רעסטוראנטן און פון דארט גייט מען אריין צו די טערמינאלן. אין הארטספיעלד איז פאראן 5.7 מיליאן סקווער פוס פון טערמינאלן און קאנקורסן (דאס איז בערך 130 אקער לאנד) וועלכע סערווירן די הונדערטער טויזענטער פאסאזשירן. עס זענען פאראן 75 עסן געשעפטן, 82 ריטעיל געשעפטן, און 21 סערוויס פלעצער צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד. אמאל פלעגן די קאנקורסן זיין אפען פאר די פובליק און אלע מענטשן וועלכע זענען מיטגעקומען באגלייטן זייערע נאנטע האבן אויך געקענט נוצן די סערוויסעס. אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אויף א הויכע אלערט, ווי ביי די גאלף קריג, האט מען נישט אריינגעלאזט קיין נישט-פאסאזשירן אריבער די זיכערהייט פונקטן. זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך דאס אפיציעל געענדיגט און אלע נישט-פאסאזשירן קענען ניטאמאל אריבערגיין די טיקעט קאונטערס. די איינציגסטע סערוויס וועלכע ווערט נישט צוגעגרייט אין די לופטפעלדער איז די עסן וועלכע מען סערווירט אויף פלייטס. די עסן ווערט צוגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע מאכן אלעס גרייט אין זייערע אייגענע פאבריקן און ברענגן דאס גרייט ארויף אויפ'ן פליגער. אויסער די טערמינאלן פאר די פאסאזשירן זענען פאראן באזונדערע טערמינאלן פאר גרויסע קארגא פירמעס ווי פעדעקס און די-עיטש-על וואו זיי לאדענען די פליגער.
די טויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טויערן (דאס ארט וואו די פליגער שטעלן זיך אפ אויפצונעמען און אראפלייגן די פאסאזשירן) פון דעם לופטפעלד ווערן ארויסגעדינגען דורך דעם לופטפעלד פאר די ערליינס וועלכע צאלן געלט דאס צו נוצן. גרויסע ערליינס דינגען געוויינלעך ארויס גאנצע טערמינאלן מיט אלע טויערן וואס קאסט מיליאנען דאלארן. אלע רוטינע באהאנדלונג וועלכע די פליגער דארפן נוצן, ווי אפוואשן, אראפנעמען די אייז, און איבערפילן מיט ברענשטאף, ווערן געטאן ביי די טויערן אזוי לאנג ווי דער פליגער לייגט אראפ און נעמט אויף די פרישע פאסאזשירן. ווען א פליגער דארף פארראכטן ווערן וועט מען עס געווענלעך אריינפירן אין ספעציעלע האנגארן וואו עס איז צוגעשטעלט אלע געצייג און מעכאניקער. אבער אין געוויסע פעלער ווען עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען וועט מען עס יא פאררעכטן אזוילאנג ווי דער פליגער איז ביים טויער. אין אזא פאל קומען די מעכאניקערס צו פארן מיט א ספעציעלן מאשין וואו זיי האבן די געצייג צוגעגרייט. א באזונדערע אפטיילונג אין א לופטפעלד איז די פעקלעך באהאנדלונג וועלכע איז א מייסטערהאפטיגע ארבעט וועלכע ווערט געטאן דורך די לופטפעלד איינגעשטעלטע. וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל פליגער און אזויפיל טויערן וועט שטענדיגע אויסקומען אז געוויסע טויערן וועלן זיך געפינען זייער ווייט פון דער הויפט אריינגאנג און די פאסאזשירן דארפן גיין אמאל בלאקס צו קענען אנקומען אינדרויסן.
סטארטפאסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליפעלד געפינען זיך איינע אדער מער סטארטפאסן. א סטארטפאס איז געווענליך לאנג צוויי מייל, ברייט ווי א 16 ליניע שאסיי, און איז געגאסן בערך 3 פיס הויך. עס איז פארשטענדליך אז א סטארטפאס מוז זיין זייער שטארק געמאכט. שטעלט אייך פאר מיט וואספארא קראפט א 747 דזשאמבאו פליגער קומט אראפ. דער פליגער זעלבסט וועגט בערך 850,000 פונט און קומט צופארן מיט א שנעלקייט פון נאנט צו 200 מ.פ.ש. און מיט'ן גאנצן קראפט שמייסט עס ארויף אויפ'ן סטארטפאס. א סטארטפאס מעג נישט כאפן קיין שפאלטן ווייל עס קען זיין קאטאסטראפיק פאר א לאנדונג און דאס מוז מען שטענדיג נאכקוקן און באלד פאררעכטן אויב עס מאכט זיך א פראבלעם. די סטארטפאסס דארפן אויך זיין צוגעשטעלט לויט די פליגער וועלכע קומען אראפ אויף איר. צום ביישפיל ווען מען האט אנגעהויבן נוצן די 747 דזשאמבאו פליגער האבן רוב לופטפעלדער געמוזט איבערמאכן זייערע סטארטפאסס ברייטער ווייל די רעדער אויף דעם פליגער זענען מער צעשפרייט און האבן א שטערקערע קראפט ווי אנדערע פליגער. רוב סטארטפאסס באשטייען פון נאנט צו א מיליאן קוביק פוס פון צעמענט וועלכע איז אויסגעגאסן אויף א שטח פון 12,000 פוס. א סטארטפאס איז געווענליך געבויט העכער ווי דער אויבערפלאך ווייל עס ליגט אויסגעשפרייט ערד פון 6 פוס הויך אויף וועלכע די צעמענט ווערט אויסגעגאסן. אין די צעמענט אליין איז פאראן צוויי ערליי. די ערשטע סארט איז בערך 8 אינטשעס דיק געגאסן און דערויף איז געגאסן א צווייטע סארט צעמענט 17 אינטשעס דיק. אין רוב לופטפעלדער זענען פאראן עטליכע סטארטפאסס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט אויף אלע זייטן (מזרח, מערב, דרום, און צפון) און אין אסאך פעלער האקן זיי אריבער איינע די אנדערע. די לופט טראפיק קאנטראלירער טיילן איין וועלכע סטארטפאס זאל גענוצט ווערן פאר לאנדונגן און וועלכע זיך אויפצוהייבן געוואנדן לויט די וועטער פון יענע טאג און וויאזוי די ווינטן לויפן. כדי צו פארמינערן פראבלעמען דארפן די פלייטס לאנדן און זיך אויפהייבן די זעלבע וועג ווי די ווינט לויפט. די פליגער נוצן קליינע סטארטפאסס וועלכע פירן זיי פון די געיטס צו די הויפט סטארטפאסס. די סארט סטארטפאסס ווערן אנגערופן טעקסי סטארטפאסס. עס זענען פאראן א באזונדערע שטאב פון קאנטראלירער וועלכע זיצן אין די טורעמעס און קאנטראלירן די פליגער אויף די פילע טעקסי סטארטפאסס ביז זיי קומען אן צו די הויפט סטארטפאס וואו די לופט טראפיק קאנטראלירער נעמען איבער און דאס זעלבע פארקערט. ביי די געיטס ווערן די פילאטן געפירט דורך די לופטפעלד ארבייטער וועלכע צייגן מיט די שיינענדיגע שטעקעלעך וואו צו גיין און ווען צו סטאפן. גרויסע פליגער ווערן אויך צוגעהאלפן דורך ספעציעלע טרעקלעך וועלכע באגלייטן זיי פון און צו די סטארטפאסס.
ברענשטאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פליגער מוז געווענליך איבערגעפילט ווערן מיט ברענשטאף צווישן איין פלייט און די אנדערע. א פליגער נוצט אסאך ברענשטאף, ספעציעל די דזשאמבא פליגער וועלכע פארברענען א גאלאן (4 ליטער) יעדע סעקונדע. מיט אזא גרויסן אפעטיט פאדערט זיך אריינצולייגן צענדליגער טויזענטער גאלאן ברענשטאף וואס מיינט אז די לופטפעלדער פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף יעדן טאג פאר די עירליינס. די לופטפעלדער פארמאגן ריזיגע שטחים וואו די ברענשטאף ווערן געהאלטן און אין טייל לופטפעלדער קומט די ברענשטאף אריין דורך א פייפליין וועלכע שטראמען אריין צווישן 50 און 90 טויזענט גאלאן פער שטונדע. צום ביישפיל אין דענווער אינטערנאציאנאל לופטפעלד איז פאראן דריי אינזלן וועלכע אנטהאלטן יעדע איינע 6 גרויסע טאנקן מיט 3 מיליאן גאלאן אין יעדע טאנק. די פאמפ וועלכע גיט ארויס די ברענשטאף צו די פליגער פאמפט ארויס ארום 300 גאלאן פער מינוט. אין טייל לופטפעלדער נוצט מען טאנקיר טראקס צו ברענגען די ברענשטאף פון די טענק צו די טויערן אבער אין מער פארגעשריטענע לופטפעלדער זענען פאראן אונטערערדישע רערן וועלכע צירקולירן די ברענשטאף ארום צו אלע טויערן.
זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט אייגענע זיכערהייט שטאבן און עמוירדזשענסי מעדיקל סערוויסעס אין פאל עפעס פאסירט. עס זענען פאראן פייער סטאנציעס וועלכע זענען גרייט יעדע מינוט. די פעדעראלע אוואציע דעפארטמענט (עף-עי-עי) פארלאנגט אז אין אלע לופטפעלדער זאלן די עמוירדזשענסי ארבייטער זיין גרייט צו דעגרייכן יעדע פונקט אינעם לופטפעלד צווישן 3 און 5 מינוט. רוב פון די עמוירדזשענסי ארבייטער זענען שטאטישע ארבייטער וועלכע זענען סטאנציאנירט אין די לופטפעלדער. לופטפעלדער פארמאגן אויך זייער אייגענע פאליציי שטאב. אין טייל לופטפעלדער זענען די פאליציי צוגעשטעלט דורך די שטאט און אין טייל זענען זיי פריוואט צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד פארוואלטונג. די פאליציי באוואכן די סטראטעגישע פונקטן אינעם לופטפעלד און שטערן די נישט-פאסאזשירן אריינצוגיין ווייטער וואו די זיכערהייט פונקטן. (מער וועגן זיכערהייט אין די לופטפעלדער וועלן מיר אויך בארירן אין די קומענדיגע ארטיקלן). יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע רייניגונג'ס גרופע וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן האלטן די טערמינאלן און קאנקורסן ריין און דארפן מאכן זיכער אז די סטארטפאסס זענען שטענדיג ריין. די שטאב פארמאגט טראקטארס און ספעציעלע כעמיקאלן וויאוי צו באהאנדלן שניי און גליטש און זענען פאראנטווארטליכט אויף די סטארטפאס זיכערהייט. ווען עס קומט א שניי שטורעם קוקן די לופטפעלדער אויס ווי א מיליטערישע זאנע. עס לאזן זיך ארויס הונדערטער טראקטארס און זאלץ טראקס וועלכע רייניגן זייער שנעל די סטארטפאסס און מאכן א גערודער וואס הערט זיך ווייט אוועק. קיין איין גאס אין א שטאט באקומט נישט אזעלכע שנעלע סערוויס ווען עס שנייט. ווען נישט די שנעלע ארבעט וואס זיי טוען וואלטן די לופטפעלדער זיך אפגעשפארט יעדעס מאל ווען עס שנייט.
די פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכ'ן לייענען וועגן די אלע אפטיילונגן און פאראנטווארטליכקייטן פון א לופטפעלד פארשטייט מען אז דאס איז ווי א ריזיגע ביזנעס. עס איז אן אינוועסמענט פון ביליאנען דאלארן אהערצושטעלן און קאסט אפ הונדערטער מיליאנען דאלארן פער יאר דאס צו אפערירן. אין א לופטפעלד זענען פאראן טויזענטער ארבייטער צעטיילט אין צענדליגער אפטיילונגן. רוב ארבייטער אינעם לופטפעלד ארבעטן פאר פריוואטע פירמעס ווי עירליינס, מעכאניקער, קאנטראקטאר, רייניגונג, און געשעפטן. די פאליציי און עמוירדזשענסי ארבייטער באלאנגן צו די שטאט און אויך די לופט טראפיק קאנטראלירער באלאנגן פאר די פעדעראלע רעגירונג. די איבעריגע 10 פראצענט ארבעטן אין די אדמיניסטראציע, פינאנץ, און פובליק רילעישאנס וועלכע אפערירט ווי א שטאטישע רעגירונג. כמעט אלע לופטפעלדער זענען פובליק ביזענעסער וועלכע זענען פינאנצירט דורך מוניציפאלע באנדס. אלע איינשטעלונגן באלאנגן צו די לופטפעלד און זיי מאכן געלט פון פארדינגען די טויערן און רעכטן צו די לופטליניעס און פון די סערוויסעס וועלכע זיי שטעלן צו פאר די מיליאנען פאסאזשירן. זיי פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף פער טאג און פארדינגען טויזענטער פארקינג פלעצער פאר גוט געלט. היינט בעטן שוין רוב לופטפעלדער אויך א ספעציעלע שטייער וועלכע איז אריינגערעכנט אינעם טיקעט פרייז.
גרויסע לופטפעלדער מאכן אסאך געלט אבער עס זענען פאראן אסאך פון זיי וואס ווערן געהאלפן דורך שטאטישע פאנדן אלס א סערוויס וועלכע די שטאט מוז פארמאגן. אין די לעצטע יארן ווען אלע עירליינס האבן געליטן פון די אפגעשוואכטע טרעוול האבן די לופטפעלדער אויך שטארק געליטן און אסאך זענען געווען געצווינגן אפצושפארן טייל פון זייערע סערוויסעס אויף צייטווייליג.


text:
ביירוט
ביירוט (אראביש: بيروت ,גריכיש: Bnputtός, פראַנצויזיש: Beyrouth, העברעיִש: ביירות) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון לבנון. די צאל פון אירע איינוווינער איז 1.6 מיליאן, איר פלאך איז 67 קעסטלדיג קילאמעטער. אין דרום זייט פון ביירוט וווינען איסלאמער שיאיטן. די שטאט איז אלט דריי און א האלב טויזנט יאר.
ביירוט געפינט זיך אויף א האלבאינזל ביים בארטן פונעם מיטלענדישן ים, און איז דער הויפט פארט פונעם לאנד.
תמוז ה'תשס"ו האט מדינת ישראל באמבאדירט צענדליקע צילן ריכטונגען אין דרום זייט פון לבנון און אין ביירוט.


text:
13טן אויגוסט
דעם 13טן אויגוסט איז דער 225סטער טאג פון יאר (226סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 140 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - יידן פארטריבן פון שפאניע
- 1940 - דער קאמף פון בריטאניע הייבט אן מיט א מאסיווער אטאקע פון דער לופטוואפע
- 1960 - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבסשטענדיקייט פון פראנקרייך
- 1961 - מזרח דייטשלאנד שליסט דעם גרענעץ צווישן מזרח און מערב בערלין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1819 - דזשארדזש סטויקס, ענגלישער פיזיקער און מאטעמאטיקער (געש' 1903)
- 1926 - פידעל קאסטרא, פירער פון קובא
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1910 - פלארענס נייטינגייל, פיאנערין פון דעם פאך פון דער מאדערנער שוועסטעריי (געב' 1820)


text:
עקספלאראציע
עקספלאראציע אדער אויספארשונג איז דער אקט פון זוכן און רייזען פארן ציל פון אנטדעקן נייע לענדער אדער קוילן, וואסער, היילן גאז אדער נאפט און סתם נייע אינפארמאציע וואס די מענטשהייט ווייסט נישט דערפון ביז אהער. איינער וואס איז עוסק אין אן אויספארשונג הייסט אן "אויספֿארשער".
דער טערמין קען אויך גענוצט ווערן אויף אויסטרעפן ביז איצטיגע טעריטאריעס אדער זאגן און באגריפן וואס פאר איין טייל מענשטהייט איז דאס נישט געווען באקאנט, ווי למשל דער אויסטרעף פון אמעריקע דורך קאלומבוס הייסט אויך אן עקפלאראציע.
אין וויסנשאפטלעכער פארשונג איז עקספלאראציע איינע פון די דריי סיבות פון פארשונג, (די אנדערע צוויי זייענדיג שילדערונג און הסברה). עספקלאראציע איז דער פריוו צו אנטוויקלען א רויע אויבן אויף-דיגער פארשטאנד פון א פענאמען.
באקאנטע אויספארשער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מארקא פאלא, 13טער יארהונדערט, ווענעדיג
- בנימין פון טודעלא
- זשאק קארטיער (1491 - 1557), סאן-מאלא, פראנקרייך
- קריסטאפער קאלאמבוס
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{שטומף}}


text:
סיטואציע קאמעדיע
סיטואציע קאמעדיע, איז א סארט קאמעדיע, אויסגעדוקט אין א געוויסע סארט קאמישע אופן, וואס פלעגט באנוצט ווערן אמאל אין ראדיא, היינט ווערט עס אסאך באנוצט אין טעלעוויזיע סעריעס. עס ווערט אויך גערופן אין קורצן "סיטקאם", גענומען פון די ראשי תיבות.
געווענליך זענען די מענטשן וואס שפילן, אדער זענען אקטיארן, אויף די טעלעוויזיע סעריע, די זעלבע מענטשן וואס ערשיינען נאכאנאנד, אין אלע קאפיטלעך פון די סעריע. געווענליך זענען נישטא קיין פארבינדונג, צווישן איין קאפיטל און צווייטן, און צו מאל קען עס אויסקומען גאר פארקערט און אבסורד. א קאפיטל איז געווענליך צווישן 20 מינוט, ביז 45 מינוט לאנג. די דיאלאג צווישן די פאר מענטשן, זענען געווענליך הומאריסטיש, בייסיג. אפט מאל וועלן די מענטשן, צורעכענען נאך אנדערע פון די גאס, צו מאכן די וויצן מער קאמיש.
די סארט קאמעדיע, ווערט בעיקר געפילמט אין צוויי אדער דריי פלעצער, זיך צו שפארן געלט, טיילמאל אויך אין אן אויטא.
די כאראקטערן, זענען געווענליך די זעלבע, אין אלע טעלעוויזיע סעריעס. די טיפש וואס פארשטייט אלעס, גענוי ווי מען זאגט אים, ווי דזשואי פון פריינט. מייקל פון די זיבעציקער יארן.
א פיגור וואס איז זייער מאדנע און לעכערדיק, וואס ברענגט ארויס די געלעכטער ביי א מענטשן, ווי קאסמא קרעמער ביי סיינפעלד, אדער פיבי פון פריינט.
דער שלימזל וואס זעצט אייביג אן, ווי דזשארדזש פון סיינפעלד.
דער וויצלער, איינער וואס דערציילט וויצן א גאנצע צייט, אדער לאכט ער אפ פון אנדערע, אין א ציניש אופן, ווי דזשערי סיינפעלד, אדער טשענדלער פון פריינט.
דער אויבער חכם, וואס פרובירט איבערצייגן יעדן זיין קלוגשאפט, און גרעסערט זיך איבער די אנדערע כאראקטערן, און צומאל אויך אויף די ביישויער, ביי עטליכע סעריעס ווערט ער באצייכענט, ווי א קהלס נאר וואס אלע לאכן אויף אים און זיין קלוגשאפט, ווי ראס פון פריינט.
איינע פון די הויפט זאכן וואס געשען אין סיטקאם, איז די אנהייב פון קאפיטל געשעט עפעס, אלעס נאכדעם באציט זיך אויף דעם, און דערנאך קומט מען צוריק צום אנהייב.


text:
מלך פון פוילן
פוילן איז געווען א מאנארכיע אין די יארן פונעם 10טן יארהונדערט ביזן 18טן יארהונדערט. פון 960 ביז 1138 האבן די מאנארכן געהאט דעם טיטל הערצאג און פון 1138 ביז 1290 האבן זיי געהאט דעם טיטל גרויסהערצאג. נאכהער האבן זיי געהאט דעם טיטל מלך. אין די יארן פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט האט דער מאנארך געהאט ביידע טיטלען, מלך פון פוילן און גרויסהערצאג פון ליטע.
די צענטראלע דינאסטיע וואס האט געהערשט אין פוילן איז געווען די יאגעלאנער דינאסטיע, צוויישן די יארן פון 1386 ביז 1572. ווען דער לעצטער מלך פון דער דינאסטיע, זיגמונט דער צווייטער אגוסט אן יורשים, איז די מלוכ געווארן אויס ירושהדיקע מלוכה און איז געווארן א וואל-מאנארכיע, וואו דער סיים, א זאמלונג פון אדעלן, האט געוויילט דעם מלך.
די פוילישע מאנארכיע האט אויפגעהערט ביי דער דריטער טיילונג פון פוילן אין 1795.


text:
נקיבה
נקבֿה איז דאָס מין אָדער אונטער-חלק פֿון אַן אָרגאַניזם װאָס פּראָדוצירט אײער. די אײ איז געװײנלעך די גרעסערע פֿון דער רעפּראָדוקציע סיסטעם פֿון אַן אָרגאַניזם, און די אונטער-חלק אין די רעפּראָדוקציע פֿון דעם זכר װאָס איז געװײנלעך זרע איז די קלענערע. די נקבֿה קען נישט פֿאַרמערן סעקסועל אָנעם זכר. עס זענען דאָ אָרגאַניזמען װאָס קענען רעפּראָדוצירן אן א זכר.
דאס װאָרט נקבֿה קען אױך באַניצט װערן צו צײַגן אַ אונטערשײד צװישן צװײ די זעלבע זאַכן װאָס די אונטערשײד איז אױב זײ זענען אַ מקבל אָדער נישט. װי למשל אַ רער װאָס מען קען נאָר אַרײַנשטעקן אַן אַנדער רער אין דעם װאָס איז די זעלבע מאָס, אָבער מען קען איר נישט אַרײַנשטעקן אין אײנס װאָס איז די זעלבע מאָס.


text:
שמעיה
שמעיה, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען פון פערטן דור זוגות,[1] פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2] אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – זוגות
שמעיה איז געווען דער נשיא פון די סנהדרין, און אבטליון איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזעהן גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטוהן פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיין, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנהגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן איהם די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפען צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מיזען נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עליהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאהלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אהן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א איד, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', שמעיה אומר, לסמוך, אבטליון אומר, שלא לסמוך, וכו'
- מסכת עדיות פרק א' משנה ג', והעידו משום שמעיה ואבטליון, שלשת לוגין מים שאובין פוסלין את המקוה
- מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', מעשה בכרכמית, שפחה משחררת שהיתה ביורשלים, והשקוה שמעיה ואבטליון וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י', שמעיה ואבטליון קבלו מהם, שמעיה אומר, אהב את המלאכה, ושנא את הרבנות, ואל תתודע לרשות


text:
ניו יארק (שטאט)
די שטאָט ניו-יאָרק (ענגליש: New York City) איז די די סאַמע באוואוינסטע שטאָט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דער צענטער פונעם ניו יארק מעטראפאליטען שטח. זי געפינט זיך אין שטאַט ניו-יארק און האט א באפעלקרונג פון 8.1 מיליאן. איר גרויסקייט און שטח איז 321 קוואדראט מייל זייענדיג דעריבער די מערסטע געדיכט באוואוינטע שטאט אין צפון אמעריקע.
ניו יארק איז א וויכטיקער צענטער פון אינטערנאציאנאלער דעמאקראטיע, און ווערט אמאל גערופן די קולטורלערע און פינאנציעלע הויפטשטאט פון דער וועלט.
די שטאָט ליגט אויף איינעם פון דער וועלטס גרעסטע נאטירלעכע האוונס, און אנטהאלט די פינף באראס: מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס, סטעטן איילענד און קווינס, וואס זענען פאראייניגט געווארן אין איין שטאט אין יאר 1898.
נישט אריינגערעכענט דער ריזן שטח פון גאנץ אפסטעיט און לאנג איילענד, וואס דאס הייסט די סאבארב'ס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הוראגאן סענדי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 29סטן און 30סטן אקטאבער 2012, האט הוראגאן סענדי חרב געמאכט א ברייטן שטח פון אונטער מאנהאטן, מיט שטארקע פארפלייצונגען און הויכע ווינטן, אז א סך איינוואוינער זענען געבליבן און קראפט און בענזין און די טראנספארט סיסטעם האט אויפגעהערט צו ארבעטן. צוליב דעם שטורעם און זיין אימפאקט האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע דיסקוסיע וועגן בויען ים ווענט און אנדערע באריערן ביים בארטן צו פארמיידן נאך אזא פארפלייצונג אין דער צוקונפט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2012 האט דער ניו יארק צענזוס ביורא געשאצט איר באפעלקערונג ביי 8,336,697. לויט די באראס איז דאס:
- ברוקלין: 2,556,598
- קווינס: 2,293,007
- מאנהעטן: 1,634,795
- דער בראנקס: 1,391,903
- סטאטן איילנד: 487,407
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע יאר לויפן א סך מענטשן אין דעם ניו יארק מאראטאן, איינער פון די פאפולערסטער מאראטאנען אין דער וועלט., וואס אין 2006 האבן 37,866 מענטשן געענדיגט.
360° פאנאראמע פון ניו יארק סיטי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידיש-שפראך בלעטער אויפן ניו יארק סיטי וועבזייטל:


text:
בערלין זאאלאגישער גארטן באן סטאנציע
די זאָאָלאָגישער גאָרטן באֵן סטאַנציע (דייטשיש: Bahnhof Zoo) איז איינע פון די צענטראלע באן סטאנציעס אין בערלין. פון דער באן סטאנציע קען מען פארן מיט דעם מעטרא און מיט דער באן צו א סך צילן אין דייטשלאנד און אין דער פראווינץ בראנדענבורג. די סטאנציע ליגט לעבן דעם זאאלאגישן גארטן פון וועסט בערלין און לעבן דער הויפט גאס "קורפירסטנדאם". אין די יארן פון דער בערלינער טיילונג, די סטאנציע איז געווען די צענטראלע סטאנציע פון וועסט בערלין. איצט האט די סטאנציע "לערטער באנהויף" גענומען איר פלאץ.


text:
קאזאכסטאן
קאַזאַכסטאַן (ҚaзaқcTaH אָדער KaзaxcTaH) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנות. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליאן מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזאכישער קעניגרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסישע אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראלע אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראלער אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווען אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (ПepeceлeHчeckoe yпpaBлeHиe) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון די קאמוניסטע ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוועטן בונד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווארען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליאנען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארן אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוועטישע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.


text:
לודוויג זאץ
לודוויג זאַץ (18טן פעברואר 1891 - 31סטן אויגוסט 1944[1]) איז געווען אן אקטיאר אין יידיש טעאטער און פילם, מערסטער באוואוסט פאר זיינע קאמישע ראלעס. אין 1925 האט דער ניו יארק טיימס אים באשילדערט דעם גרעסטן יידיש קאמיקער אין זיין צייט.[2]
זאץ איז געבוירן אין לעמבערג, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט לוויוו, אוקראינע] און איז נפטר געווארן אין ניו יארק סיטי.[1]
ער איז אויך געווען א פאפולערער זינגער אויף דער אידישער שפראך אין די אמעריקאנער טעאטערס.
ער האט איבערגעלאזט עטליכע רעקארדן נאך זיך, וואו מען קען הערן זיינע ניגונים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 לודוויג זאַץ ביי דער אינטערנעץ פילם דאטנבאזע
- ↑ Melamed, S.M., "The Yiddish Stage", New York Times, Sep 27, 1925 (X2)
ֿ


text:
זשואיש פרעס
זשואיש פרעס - איז א רעכטע שטארק צינוסטישער צייטונג וואס ווערט ארויסגעגעבן וועכנטליך אין ניו יארק פאר מאדערן ארטאדאקס אידן, וואס וואוינען אין פלעטבוש, טינעק, וועסט סייד, ריווערדעיל. און אזוי ווייטער. עס האלט זיך פאר די גרעסטע אידישער צייטונג אין אמעריקע.
דאס איז געגרינדעט דורך ר' שלום קלאס אין א שותף און איז אריבער צו זיין טאכטער וואס איז אן עגונה.
זיי האבן גאר באלערענדע קאלומנעס פון אלע שישקעס און עסקנים פון ארטאדאקסישן אידנטום. פון צווישן זיי, מארווין שיק, רעביצען אסתר יונגרייז, ר' יחזקאל גאלדוואסער, סטיווען פלאוט, ר' יצחק לעווין דער אינגער זשורנאליסט אהרן קליין און פילע נאך. זייער איצטיגער רעדאקטאר איז זשעיסאן מאוז וואס האט אויך פילע בלערענדע קאלומנעס.
חסידים קויפן דאס בעיקר צוליב די מערסטע פאפולערע קלאסיפירטע רעקלאַמעס וואס דאס פארמאגט יעדע וואך פאר אַרבעט, שטעלעס און אנדערע פרנסה געלעגנהייטן.
זיי האבן די מערסטע רעקלאַמעס פון אלע אידישע צייטונגען, ד.ה. אין ביזנעס זענען זיי די מערסטע מצליח פון אלע אידישע צייטונגען. אבער עס איז זייער ארים און נידעריג אין זשורנאליסטישע סטאנדארט. ווייל עס איז בעיקר פראפעגאנדע און איינזייטיגע השקפה. כמעט נישטא קיין נייעס.
אבער זיי האבן יא אינטערסאנטע באלערנדע ארטיקלען לגבי היסטאריע און וויסנשאפט.
זיי האבן א באזונדערע אפטיילונג פאר קינדער גערופן "פאמיליע מאגאזין", און אויך אן אפטיילונג פאר ערוואקסענע גערופן "פעמילי אישוס" וואס ספעציעל געלייגט אינמיטן כדי אז מען זאל עס קענען ארויסנעמען און די קינדער זאלן דאס נישט זעהן.
עס באלאנגט פאר די קלאס משפחה, זיי האבן איין אייניקל וואס לערנט זיך איצט אין קאלאמביע זשורנאליזם און מ'לייגט גרויס האפענונג אז ער וועט ארויפארבייטן די צייטונג וואס זיין מאמע און זיידע האבן נישט מצליח געווען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זייער וועב זייטל: זשואיש פרעס


text:
פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟
פרעגן: פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟
ענטפערן: אונדזער הערצער גיין אויס צו יענע וואס האָבן געדאנקען פון סאָף זייער אייגן לעבן דורך זעלבסטמאָרד. אויב וואָס איז איר רעכט איצט, עס קען רעדן פון פילע ימאָושאַנז، אַזאַ ווי געפילן פון כאָופּלאַסנאַס און פאַרצווייפלונג. איר זאלט פילן ווי איר זענט אין די דיפּאַסט גרוב، און איר צווייפל עס איז קיין האָפֿן פון זאכן געטינג בעסער. קיין איינער מיינט צו זאָרגן אָדער פֿאַרשטיין ווו איר זענט קומענדיק פון. לעבן נאָר איז נישט ווערט לעבעדיק ... אָדער איז עס؟
אויב איר וועט נעמען אַ ביסל מאָומאַנץ צו באַטראַכטן לעטינג גאָט באמת זייַן גאָט אין דיין לעבן רעכט איצט، ער וועט באַווייַזן ווי גרויס ער טאַקע איז، "פֿאַר גאָרנישט איז אוממעגלעך מיט גאָט" (לוק 01:37). אפשר סקאַרס פון פאַרגאַנגענהייַט כערץ האָבן ריזאַלטיד אין אַ אָוווערוועלמינג זינען פון רידזשעקשאַן אָדער אַבאַנדאַנמאַנט. וואָס קען פירן צו זיך-שאָד، כּעס، פארביטערונג, ווענדזשפאַל געדאנקען، אָדער אַנכעלטי פירז וואָס האָבן געפֿירט פּראָבלעמס אין עטלעכע פון דיין רובֿ וויכטיק באציונגען.
פארוואס זאָל איר נישט טוען זעלבסטמאָרד؟ פרייַנד، קיין ענין ווי שלעכט דאס זענען אין דיין לעבן، עס איז אַ גאָט פון ליבע וואס איז ווארטן פֿאַר איר צו לאָזן אים פירן איר דורך דיין טונעל פון פאַרצווייפלונג און אויס אין זיין ווונדערלעך ליכט. ער איז דיין זיכער האָפֿן. זיין נאָמען איז יאָשקע.
דאס יאָשקע،די סינלעסס זון פון גאָט، יידענטאַפייז מיט איר אין אייער צייַט פון רידזשעקשאַן און זילזל. דער נביא ישעיה געשריבן פון אים אין ישעיה 53:2-6، דיסקרייבינג אים ווי אַ מענטש וואס איז געווען "פאראכט און פארווארפן" דורך אַלעמען. זיין לעבן איז געווען פול פון צער און צאָרעס. אבער די סאַראָוז ער נודניק זענען נישט זיין אייגן; זיי זענען ונדזערער. ער איז געווען פּירסט، ווונדאַד، און קראַשט, אַלע ווייַל פון אונדזער זינד. ווייַל פון זיין צאָרעס, אונדזער לעבן קענען ווערן אויסגעקויפט און געמאכט גאַנץ.
פרייַנד، יאָשקע משיח ענדיורד אַלע דעם אַזוי אַז איר זאל האָבן אַלע אייערע זינד פארגעבן. וועלכער וואָג פון שולד איר פירן،וויסן אַז ער וועט מוחל איר אויב איר כאַמבלי באַקומען אים ווי דיין גואל. "... רוף אויף מיר אין דעם טאָג פון קאָנפליקט; איך וועט באַפרייַען איר ¼" (סאַם 50:15). גאָרנישט איר האָבן אלץ געטאן איז אויך שלעכט פֿאַר יאָשקע צו מוחל. עטלעכע פון זיין טשויסאַסט קנעכט באגאנגען גראָב זינד ווי מאָרד (משה), מאָרד און ניעף (מלך דוד)، און גשמיות און עמאָציאָנעל זידלען (דער שליח פאולוס). נאָך זיי געפונען מחילה און אַ נייַ שעפעדיק לעבן אין די האר. "דעריבער, אויב ווער עס יז איז אין משיח, ער איז אַ נייע שאַפונג; דער אַלט האט ניטאָ، דער נייַ האט קומען!" (2 קאָרינטהיאַנס 5:17).
פארוואס זאָל איר נישט טוען זעלבסטמאָרד؟ פרייַנד, גאָט שטייט גרייט צו פאַרריכטן וואָס איז "צעבראכן," ניימלי، די לעבן איר האָבן איצט، די לעבן איר ווילן צו סוף דורך זעלבסטמאָרד. אין ישעיה 61:1-3، דער נביא געשריבן، "דער האר האט געזאלבט מיר צו פּריידיקן גוט נייַעס צו די נעבעך. ער האט געשיקט מיר צו בינדן אַרויף די בראָקענהעאַרטעד, צו פּראָקלאַמירן פֿרייַהייט פֿאַר די קאַפּטיווז און מעלדונג פון פינצטערניש פֿאַר די געפאנגענע, צו פּראָקלאַמירן די יאָר פון די האר ס טויווע ... צו טרייסט אַלע וואס טרויערן، און צושטעלן פֿאַר יענע וואס טרויערן ... צו באַלוינען אויף זיי אַ קרוין פון שיינקייט אַנשטאָט פון אש، די בוימל פון גלאַדנעסס אַנשטאָט פון טרויער, און אַ מאַלבעש פון לויב אַנשטאָט פון אַ גייסט פון פאַרצווייפלונג. "
קומען צו יאָשקע, און לאָזן אים ומקערן דיין פרייד און נוציקייט ווי איר צוטרוי אים צו אָנהייבן אַ נייַ ווערק אין דיין לעבן. ער הבטחות צו ומקערן די פרייד איר האָט פאַרלאָרן און געבן איר אַ נייַ גייסט צו ונטערהאַלטן איר. דיין צעבראכן האַרץ איז טייַער צו אים געזאגט: "די קרבנות פון גאָט ביסט אַ צעבראכן גייסט; אַ צעבראכן און קאַנטרייט האַרץ،אָ גאָט، איר וועט נישט פאראכטן" (סאַם 51:12, 15-17).
וועט איר אָננעמען די האר ווי דיין גואל און שעפערד؟ ער וועט פירן אייער געדאנקען און טריט-איין טאָג אין אַ צייַט-דורך זיין וואָרט, די ביבל. "איך וועט אָנווייַזן איר און לערנען איר אין די וועג איר זאָל גיין; איך וועל עצה איר און היטן איבער איר" (סאַם 32:8). "ער וועט זייַן דער זיכער יסוד פֿאַר דיין מאל, אַ רייַך קראָם פון ישועה און חכמה און וויסן; די מורא פון די האר איז דער שליסל צו דעם אוצר" (ישעיה 33:6). אין משיחן، איר וועט נאָך האָבן ראנגלענישן, אָבער איר וועט איצט האָבן האָפֿן. ער איז "אַ פרייַנד וואס סטיקס נעענטער ווי אַ ברודער" (משלי 18:24). מייַ די חן פון די האר יאָשקע זייַן מיט איר אין אייער שעה פון באַשלוס.
אויב איר פאַרלאַנג צו צוטרוי יאָשקע משיח ווי דיין גואל، רעדן די ווערטער אין דיין האַרץ צו גאָט: "גאָט، איך דאַרפֿן איר אין מיין לעבן. ביטע מוחל מיר פֿאַר אַלע וואָס איך האב געטאן. איך שטעלן מיין אמונה אין יאָשקע משיח און גלויבן אַז ער איז מיין גואל. ביטע רייניקן מיר، היילן מיר، און ומקערן מיין פרייד אין לעבן. דאנק איר פֿאַר דיין ליבע פֿאַר מיר און פֿאַר יאָשקע 'טויט אויף מיין ביכאַף. "
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟


text:
קרית מאטערסדארף
קרית מאטערסדארף איז א חרדישער געגנט אין ירושלים, ישראל, געגרינדעט דורך הרב שמואל עהרנפעלד, דער לעצטער רב פון מאטערסדארף, איינע פון די "זיבן קהילות" אין בורגנלאנד, עסטרייך. ער געפינט זיך ביים צפונדיגן עק פונעם בארג פלאטא וואו צענטראלער ירושלים ליגט. ער גרענעצט די געגנטן אונסדארף און רוממה. די הויפט גאס איז פנים מאירות גאס.
די תורה אור ישיבה פון הרבחיים פנחס שיינבערג איז פלאצירט אין מאטערסדארף, . ווי אויך אנדערע חרדישע אנשאלטן סיי פאר יונגלעך און בחורים סיי פאר מיידלעך. רוב פון די איינוואוינער זענען ליטווישע (נישט חסידיש).[1] אסאך פון זיי זענען געקומען פון די פאראייניגטע שטאטן און דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אגד אויטאבוסן 2, 3, 10, 16 און 49א פארן אדורך דער פנים מאירות גאס.
באקאנטע איינוואוינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שלמה לארענץ
- הרב שמחה וואסערמאן
- הרב חיים פנחס שיינבערג
- הרב משה סאקס
- אורי זוהר
- הרב זעליג פליסקין
- רבי מנחם מענדל טויב, דער קאלעווער רבי
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 31°47′44.94″N 35°12′6.73″E / 31.7958167, 35.2018694


text:
פאראייניגטע אראבישע עמיראטן
די פאראייניגטע אראבישע עמיראַטן איז א לאנד אין מדבר, אין דרום מזרח אראבישער האלבאינדזל, געפונט זיך אין דרום מערב אסיע. רייך געווארן פון נאפט. דאס לאנד איז א פעדעראלע, און האט זיבן עמיראטן (קעניגרייכן-פראווינצן). אבו דאבי, דוביי, אדזשמאן, פאדזשיירע, ראס על חיימע, שארדזשא, אום על קיווין.
אינהאַלט
לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד גרענעצט מיט אמאן פון מזרח, און מיט סאודי אראביע פון דרום און מערב, פון צפון איז דער פערסישער איינגאס. פון מזרח איז דא בערג, די העכסטע איז ביי 2,500 מעטער הויך, וואס גלייכט זיך אויס ביזן סאודישן גרענעץ.
דאס לאנד האט נישט קיין זיס וואסער, אויפן אויבערפלאך, רוב וואסער איז קוועלער, אדער קריסטאליזירטע וואסער פון ים. אין די געגנט רעגנט בלויז 80 מילימעטער רעגן וואסער א יאר.
די באפעלקערונג, איז 4,588,697 איינוווינער (2006). די אונטערשידט צווישן מענער און פרויען איז אומנאטירלעך, און שטייט ביי 2.7 מענער קעגן א פרוי.
די באפעלקערונג איז 19 פראצענט עמיראטישע, 23 פראצענט אראבער, פון איראן. 58 פראצענט זענען פון אינדיע, פאקיסטאן, באנגלאדעש, און אנדערע אזיאטישע לענדער. 76 פראצענט איינוווינער זענען מוסלמענער, פון זיי 85 פראצענט סוני, איבריגע שיאטן, 9 פראצענט פון די באפעלקערונג זענען קריסטן.
דאס לאנד באשטייט פון אימיגראציע, בלויז 15 פראצענט זענען עמיראטישע, 85 פראצענט זענען פון אויסלאנד, און 20 פראצענט האבן בירגערשאפט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע מענטשן וואס זענען געקומען, זענען געווען שיפלער, וואס האבן אנגענומען די איסלאמישע רעליגיע, אין דעם 7טן יארהונדערט.
אנהייב זעכצנטעטע יארהונדערט, האט זיך אנגעהויבן דאס אימפעריאליסטישע געיעג, איינצונעמען לענדער, און אנטדעקן די וועלט, פארטוגאל איז די ערשטע אנגעקומען, און נאכגעפאלגט ביי גרויסבריטאניע, און האלאנד. מיט די צייט האט גרויסבריטאניע, געווינען אין זייער געיעג. די שבטים וואס האבן באזעצט די שטח, האבן זיך מייסטנס פארנומען מיט ים רויבעריי, ביז בריטאניע האט אונטערגענומען שריט, קעגן די רויבערייען אין די ניינצטען יאר הונדערט, וואס האט געברענגט די רויבערייען צו אן ענדע. אין 1820 האבן די הערשער אונטערגעשריבן דעם אפמאך, ווי זיי שטימען איין אויפצוהערן מיט די רויבערייען, זייט דעמאלט איז די געגנט גערופן געווארן, די פייער אפשטעל געגנט. אין 1853 זענען די געגנטער געווארן אריינגערעכנט, אין א פראטעקטאראט אונטער בריטאניע, און העלפן די הערשער מיט געלט.
אין 1952, האט ענגלאנד געפאדערט די זיבן עמירן, זאלן ארבעטן אינאיינעם האנט ביי האנט, אויף א פעדעראלע שטייגער, ווי א ראט מיט א בריטישע מיטגליד.
זעלבשטענדיגקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1968 האט ענגלאנד ארויסגעצויגן אירע ארמייען, מזרח פון סועץ קאנאל, און אין 1971 איז די שטח געווארן זעלבשטענדיק, די זיבן פעדעראציע קעניגרייכן, האבן אנגעהויבן א ריי געשפרעכן, מיט קאטאר, און מיט באכריין צו שאפן א פאראייניגונג מיט זיי, עס האט זיך נישט אויסגעארבעט, און די צוויי זענען געווארן זעלבסטשטענדיקע לענדער, און זעקס פון די זיבן עמיראטן, האבן געגרינדעט די פאראייניקטע אראבישע עמיראטן, און א יאר שפעטער האט ראס על חיימע זיך אויך אנגעשלאסן.
קריגערייען האבן זיך אנגעפאנגען באלד דערויף, די שייכן צווישן זיך, אמאן, און מיט סאודי אראביע וועגן די גרענעץ. איראן האט איינגענומען אינזלען אין פערסישער איינגאס, א געשיכטע נישט געשליכטעט ביז היינט, און די עמיראטן האבן דערפאר, אן עקסטערע האס קעגן איראן.
זיי האבן נישט געוויסט פון רויגקייט אנגעהויבן מיטן איסלאמישן רעוואלוציע אין איראן 1979. איראן-איראק מלחמה, 1988-1980. די איראקע אינוואזיע אין קאווייט, 1990. סאדאם כוסעין, האט באשולדיקט די עמיראטן, מיט די זעלבע טענה ווי קאווייט, אז זיי פארקויפן מער נאפט ווי אפע"ק ערלויבט, און דערביי גענבנען זיי פון איראק. זיי האבן זיך אנגעשלאסן אין די אינטערנאציאנאלע קאאליציע, פון די פאראייניגטע פעלקער, און ביי די ערשטע גאלף קריג, ארויסגעשטויסן איראק פון קאווייט.
נאכן קריג, האבן די עמיראטן אנגעקניפט פארבינדונגען מיט מערב וועלט לענדער. זינט איר גרינדונג, זענען די עמיראטן א מיטגליד אין אראבישע ליגע. און שטענדיק אנגענומען פיינטליכע שטימונג קעגן ישראל, נאכן אסלא אפמאך, האבן זיי געפירט געשפרעכן מיט ישראל, וואס האט זיך שפעטער אפגעהאקט, ווען די שלום האט זיך פארהאנקערט.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז די 1960ער יארן, איז דאס לאנד געווען א פארלאזטע, און ארעם. ביז מען האט געפונען נאפט, דאס האט רייך געמאכט דאס לאנד, און דראסטישע ענדערונגען זענען פארעקומען אין לאנד. ווי געזאגט איז לאנדס עקאנאמיע באזירט אויף נאפט און אויך נאטירלעכע גאז, אבער זיי פאבריצירן אלומיניום, בוי מאטריאל, טעקסטיל. וויבאלד די קלימאט איז א מדברדיקע, איז קיין לאנדווירטשאפט נישט פאראן.
אין 1974 האבן זיי זיך אנגעשלאסן צו אפע"ק, וואס האנדלט איבער די נאפט, וויפיל ארויסצוציען, און וויפיל געלט צו פארלאנגען פאר א פאס.
די טוריזם איז אויך שטארק זינט די 1980ער יארן, און אסאך אייראפעישע קומען אויף קורארט, קיין דוביי אין ווינטער, וואו עס איז ווארעם. אויך דאס עפענען די לופט פאר אלעמען, האט אריינגעברענגט לופטליניעס וואס פליען צום ווייטן מזרח, וואס שטעלן זיך אפ דארט.
אין דוביי געפונען זיך אסאך וואלקן קראצער צווישן זיי בורדזש כאליפא, די העכסטע געביידע אין דער וועלט. אויך דער העכסטער האטעל אין דער וועלט, בורדזש על אראב, איז דארט. מען בויט אויך דעם דוביי וועלט צענטראלער אינטערנאציאנאלער פליפארט, און די דריי פאלם אינזלען, וואס זענען די גרעסטע קינסטלעכע אינזלען אין דער וועלט.


text:
קוועקזילבער
קוועקזילבער איז דער כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Hg (גריכיש: ύδpάpYupoς Hydrargyros ,פליסיג זילבער) און אטאם נומער 80. עס איז אן איבערגאנג מעטאל.
קוועקזילבער איז דער איינציגער מעטאל וואס איז פליסיג ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק. קוועקזילבער האט א פרירפונקט -38.83 °C און א קאכפונקט 356.73 °C.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוועקזילבער איז שוין געווען באוואוסט אין אוראלטע צייטן צו אינידיער און כינעזער, און מען האט אים געטראפן אין עגיפטישע קברים פון בערך 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג. אינעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט מען געניצט קוועקזילבער צו מאכן געשמעלצן מיט אנדערע מעטאלן. אין אוראלט גריכנלאנד האט מען געניצט קוועקזילבער אין געשמירעכצן און די רוימער האבן אים געניצט אין קאסמעטיק און צו מאכן גרינגער שמערצן פון וואקסענדיקע ציין ביי קינדער. די אלכעמיקער האבן געמיינט אז מען קען פארהארטעוון קוועקזילבער צו ווערן גאלד.
דאס חשיבות פון קוועקזילבער איז געפאלן אין דעם ערשטן יארהונדערט ווען דער גריכישער דאקטער גאלען איז דערגאנגען אז ער איז גיפטיק.
ליידער, אינעם צענטן יארהונדערט האט דער מוסולמענישער דאקטער אל ראזי, דער פארפאסער פונעם ערשטן בוך אין היסטאריע אויף קינדער מעדיצין, האט אנגעהויבן ניצן קוועקזילבער גורם זיין שילשול. ער האט פרובירט מיט א מאלפע וואס האט געגעסן קוועקזילבער און האט נישט געוויזן קיין סימן פון ווערן פארסמט.


text:
ניין
צי מיינט איר דעם נומער 9?
ניין איז א נעגעטיוו ווארט אויסדרוקנדיג קעגנערשאפט און אפאזאציע אפציווארפן די ווארט פאר דעם. עס איז דער קעגן-ווארט פון יא.
אין אידיש איז דאס ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגאטיוון וועג, ווילסטו נאכאלטס נישט זאגט מען ניין. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט ניין אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט פארט און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט ניין.
נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א נעגאטיוו אלס ענטפער אויף א שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו. אויך אין יידיש.


text:
הילף:קורץ ווארט
קורץ ווארט איז א שרייב-קעסטל ביים "ענדערן" בלאט וואס איז באשטימט צו שרייבן א קורץ ווארט וואס וועט זיך צייגן אין די "לעצטע ענדערונגען" בלאט, כדי זאלן די באנוצערס וויסן אין קורצן מיט וואס האט איר פאראכטן די ארטיקל. דאס העלפט אויך צו נאכפאלגן די "געשיכטע" און פארשטיין ווען האט מען געטון וואס.
כדי צו פארגרינגערן די באניצערס באשטימען מיר קורצע קאדן וואס וועט באצייכענען וואס האט מען געטון אין די ארטיקל.
- פ - פאראכטן (אויב מען פאריכט ספעל, גראמאטיק אדער מען מאכט נאר סדר)
- נ - נייע טעקסט (אויב מען לייגט צו נייע טעקסט און אינפארמאציע)
- וו - וואנדאליזם (אויב מען דרייט צוריק וואנדאליזם)
- ט - טעכניש (אויב איר מאכט א טעכנישע ארבייט)
- א - אינטערוויקי (פ"א - אויב איר לייגט דער מוסטער פעלט אינטערוויקי)
- ל - לינקס (אויב איר לייגט צו וויקילינקס אדער דרויסנדיקע לינקס)
- מ - מוסטער (אויב איר לייגט צו א מוסטער)
- עס איז זעלבסטפארשטענדליך אימער בעסער צו ארויסשרייבן קלאר וואס מען האט געטון.
- ווען מען שרייבט א נייעם ארטיקל, אדער ווען מען באוועגט אן ארטיקל מיטן טול-באר, דארף מען נישט שרייבן א קורץ-ווארט, ווייל דאס ווערט אויטאמאטיש געשריבן.
אויפמעקזאם! אויב נעמט איר אראפ טעקסט צוליב וועלכע סיבה (אויסער ביי אפענע וואנדאליזם וואס איר קענט שרייבן נאר וו כדי צו נישט געבן אויפמערקזאמקייט פאר דער וואנדאל) מוסט איר שרייבן אן ערקלערונג פארוואס האט איר דאס געטון. אויב אייער ערקלערונג איז לאנג, דארפט איר דאס ערקלערן אין די ארטיקלס רעדן-בלאט
אויב אייער פאריכטונג איז קליין, צייכנט אָן א "ווי" נעבן "איך האב נאר געענדערט אַ קלייניקייט".
כללו של דבר: איבערהויפט טאר מען קיינמאל נישט צוריקדרייען צו א פריערדיגע ווערסיע אן אן אויפקלערונג אין דעם קעסטל, ווייל דער פריערדיגער באנוצער וועט ווערן באליידיגט אז איר האלט אפילו נישט פאר וויכטיג דאס אויפצוקלערן זיין טעות. אבער אויב דרייט מען צוריק ארבעט פון אַן אויסגערופענער טראל (ביי די קהילה) דארף מען נישט אויסקלערן פארוואס און פארווען.


text:
1930
1930 איז דאס 30סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1930 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן פעברואר - אנטפלעקט דער קארליק פלאנעט פלוטאן.
- 20סטן אקטאבער- דאס פאראייניגטע קעניגרייך פארעפנטלעכט דאס צווייטע ווייסבוך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - היילע סילאסי אויסגערופן קייסער פון עטיאפיע
- 8טן יוני - ישראל אוימאן, ישראלדיקער מאטעמאטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק
- 5טן אויגוסט - ניל ארמסטראנג, אמעריקאנער אסטראנויט, ערשטער מענטש צו גיין אויף דער לבנה (געש' 2012)
- 30סטן אויגוסט - ווארען באפעט, אמעריקאנער מיליאנער
- 7טן סעפטעמבער - באדעוויין דער ערשטער, מלך פון בעלגיע (געש' 1993)
- 13טן דעצעמבער - נתן זך, ישראלדיקער דיכטער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יולי - ארטור קאנאן דויל, סקאטישער דאקטאר און שרייבער וואס האט געשאפן "שערלאק האלמס" (געב' 1859)