text:
Transcriptions
Rabbi Moshe Steinberg
מיין נאמען איז משה שטיינברג. איך בין געפארען לערנין אין ברנוביץ דריי בחורים צוזאמין פון קוברין. איינער הייסט אהרן קמינצקי ,צוויטער האט געהייסען ישיעה וולוביץ. אהרן קמינצקי איז מיינער שכן. און ישיעה וולוביץ איז געווען א נעפיו פון ר' דוד קורנגלאס.[1]
דוד קורנגלאס איז געווען א תלמיד אמול פון קוברין. ער האט נאך געלערענט אין דער מיר פון די חשובה בחורים. און קומען אין אמריקה איז ער געווארען משגיח רוחני אין נר ישראל אין בלטימור. ער איז געווען אויכט א מגיד שיעור. דאס פלעקט זיין אונקל זיין.[2]
מיר האט געלערנט אין קוברין און געפארין אין ברנוביץ צו ר' אלחנו ווסרמן. דאס איס געווען אין ניינצען פיר און דרייציג. מיר ווערען געווען דארט אין ברנוביץ, פון ברונוביץ האבען מיר געפארען אין קלצק. ברנוביץ איז געווען א ישיבה פור יונגערע בחורים וואס ר' אלחנו ווסרמן זכרונו לברכה האט זיי געזאגען א בלאט גמרא פון פיניב און זעגסטער שיעור. געווען אפאר יאר, צווי יאר, און געפארין אין אן אנדערע, א גרעסערע ישיבה. אנדערע האבען געפארין אין קלצק, אנדערע האבען געפארין אין קמניץ און דער מיר. מוסט האבען געפארין אין קמניץ.[3]
מיר ווארען דריי, האבען געפארין אין קלעצק. און קלעצק איז געווען די ראש ישיבה, ר' אהרן קוטלר זכרונו לברכה. קמניץ איז געווען ר' ברוך בער זכרונו לברכה. פארוואס האבען מיר געפארין אין קלעצק? וייל די משגיח רוחני אין קלצק איז געווען ר' יוסף לייב מנביץ ער איז פריערט געווען משגיח אין קוברין און ר' פסח פרוסקין איז געווען די ראש ישיבה. נאך ווען די ישיבה איז געווארין שוואך איז ער אבעקגעגאנגין אין קלצק.[4]
מיר האבען גוט געקענט פון קוברין, און מיין טאטע האט געוואלט פארען אין קלצק, האבען מיר געפארין אין קלצק. ווען מיר האבען אונגעקומען אין קלצק דאס איז געווען ניינצען זעקס און דרייציג די זומער. מיר האבען אנגעקומען אין קלצק און די ראש ישיבה, ר' אהרן זכרונו לברכה איז געווען אין אמריקה. ער איז געפארין אין אמריקה שאפען געלט, און ווען מיר זענען אנגעקומען איז ער געווען אין אמריקה. האט ער צונעמען די משגיח, ער זאל אונס צורעדען אין לערנען מיט די בעסער בחורים אין קלצק, שעיה סטייץ. מיר האט גערעט מיר שעיה סטייץ אין לערנען, און ער האט אונס צוגענומען און האבען געווען אין קלצק. [5]
שפעטר, נאך א פאר חדשים, איז ר' אהרן געקומען פון אמריקה. אס איז געווען א קבלת פנים פאר עם און נאך ווען ר' אהרן האט געקומען פון אמריקה, נאך די גרויסע קבלת פנים, האבען מיר געווען לערנען. אין קלצק האבען מיר געווען לערנען ביז דער קריג ביז 1939 ווען די מלחמה איז שוין געבראכען. [6]
ווען די מלחמה איז אויסגעבראכען זענען מיר די ישיבה אוועקגעפארין אין ווילנא. וייל דאנערט רוסלנד איז געווען פארנומען אין ווילנא און רוסלנד האט געזאקט אז געבט אוועק ווילנא קריקסט מען ליטא. וועל באלאנגען צו אן אנדער לאנד. אלע ישיבות האבען געגאנגען צו ליטא, ישיבות, רבנים. מיר האבען אנגעקומען אין ליטא אין ווילנא מיט אלע ישיבות. יעדער ישיבה האט געהאט א בית מדרש און געפירט א ישיבה פאר זיך. איינער איז געווען קלצק, קמניץ, דער מיר, אלע ישיבות.[7]
קלצק איז געווען א קליין שטעטל, נישט וייט פון נישביש וואס איז צען קילומטר פון רושנגרניץ. דארטען איז געווען אין די שטעטלאך אסאך אידין און די ביזניס פון אידין - יענער האט געהאט סטורס. אזא סטור אזא סטור, און אלעמען קומען קויפען דארטען. פון דעם האבען אידין געמאכט פרנסה. פרייטיג בייען פרמאכען די סטורס, ערב שבת, איז געווען א קומיטי פון שטאט זייען אז מיר זאלען נישט פארמאכען צו שפייט. יענער קומיטי איז געווען חשובה מענטשען פון די רבנים, די ראשי ישיבות, נאך אסאך חשובה מענטשען. יעדער איינער האט איינגעפירט זיין טייל אבו צו זיין. מיר האט איינגעטיילט יענער מענטשען פאר געוויסער געגען.[8]
און עס איז געקומען ערב שבת יעדער איינער פון די חשובה קומיטי האט געשטאנען - מיר זאל פארמאכען די סטור, נישט מחלל שבת זיין, פאר די שקיעה, פאר ליכט בענטשען. ביי די מענטשען וואס האבען געווען גאר שווערע מענטשין, איז געגאנגען די רבנים, די ראשי ישיבה - זיי געווען אין די געוויסער געגין. [9]
די ראש ישיבה איז געווען אין די שווערסטער געגין, ביי די ברבערס. די ברבערס זייען געווען די שווערע מענטשין פאר חילול שבת אין יענעם געגין. מיר דארפט האבען א מענטש זאל זיי האבען דרך ארץ פון עם. די ראש ישיבה איז געגייט דארטען. און די ראש ישיבה האט געקומען זיי זאגען אז זיי זאלען פארמאכען די סטור. [10]
געמאכט זיך א מול א מעשה געווען, א איד פון אמריקה, עפעס א בחור, א יונגער בחור פון אמריקה איז געקומען. ער האט געהאט א מאמא אין קלצק. געקומען זען די מאמא. און פרייטעג האט ער געקומען נעמען א היירקאט, א שייב, בייען ברבער. עס איז געווען פונקט ערב שבת, און די ראש ישיבה איז געשטאנען בייען סטור, און ער האט עם געזאקט עס איז שוין שפעט ער זאל אראפגיין פון טשער. מען טאר שוין נישט שערען. איז די ברבער געוואלט סטופען די שערען. האט דער אמריקנער געזאקט עם, "מיינד יור און ביזניס! עס איז נישט פאר מיר שבת, וואס קענסט דו מיר זאגען וואס צו טאן!" דאס האט ער געזאקט אויף דעם ראש ישיבה![11]
האט דעם ראש ישיבה עם אונגעשרייען "דו מחוצף, דו שייגצרינער!!" ער האט עם אונגעזידלט! ער איז ארויס פון טשער. און עס איז געווארין א רעדל, און מיר האט געגאנגען אופזוגען דער מאמא זיינער, אז דער זון פייט מין דעם ראש ישיבה! די מאמט איז געקומען צולויפט אין סטור, צו דעם ברבער, און זי האט גענומען די זון ארויסגעשלעפט פון טשייר געזאגט "גיי אראפ!! מיט די ראש ישיבה פייפטס דיר?! " דאס איז געווען פרייטיג ביי נאכט און ער איז נישט מחלל שבת געווען.[12]
שפייטער בייען נאכט, שפייט, האט עם ענגעקראבין שווערע יסורים, עפעס די ציין, דער בויך, און ער האט געהאט א זאלכער יסורים קשים. האט ער זיין מאמע געזאקט צום זון "דו וייסט פארוואס דו האסט די יסורים? דו האסט געפייט מיטין ראש ישיבה! דאס איס אייער עונש!!" און די יסורים איז געווארין גרעסער און גרעסער. זי האט נישט געציילט, עס איר איר זון, האט זי געטראכט גייען צום ראז ישיבה בעטען מחילה. זאל מוחל זיין דעם זון. זי האט מורא געהאט ער וועט שטארבען. איז געווען 12 אדער 1:00 פרייטעג ביי נאכט. זי איז אוועק און געקלאפט אין טיר.[13]
די רעביצען הערט איימיצער קלאפט און טיר, זי האט צוגעגייען צום טיר "וער קלאפט דאס?" האט זי געזאקט "די פרוי וואס איער זון האט געפייט מיט די ראז ישיבה היינט און זי ויל בעטען פון די ראש ישיבה, וייל ער האט גרויסער יסורים", און זי האט מורא אז חלילה ער וועט נישט דורכלעבען די נאכט. "דער ראש ישיבה זאל ער מוחל זיין!" האט די רעביצין געזאקט צום די ראש ישיבה. און דאס האט דער ראש ישיבה געזאקט "זאג איר אז ער זאל צוזאגען ער וועט קיי מאל נישט מחלל שבת זיין און איך וועל מוחל זיין!!" האט זי געזאקט "איך וועל רעדען מיט מיין זון ער זאל קיין מאל נישט מחלל זיין." האט ער געזאקט "אול רייט, אויב ער וועט נישט מחלל שבת זיין וועט איך עם מוחל זיין." געקומען אין שטוב איז ער געווארין בעסער! דאס איז א מעשה וואס איז געווען אין קלצק, די גאנצער שטעטל האט גערייד פון דער מעשה! די מאמע אליין האט דערציילט די מעשה פאר אלעמען. דאס איז איין מעשה. [14]
שפייטער ווען די מלחמה איז אויסגעבראכען, איז דיין די רוסיס פארנומען מיט א טייל פור פולנד, איז קלצק מיט אלער ישיבות אריינגעפאלען צו די רוסים. דער אנדערע טיילונג נאך ורשא איז אריינגעפאלען צום דייטש. מיר האבען געווען אין רוסיה, ביי די רוסים אריינגעפאלען. איז געווען קלצק, קמניץ, ראדען, די מיר, אלע ראשי ישיבות איז געווען אין דייער געגען. איז שפעטער די רוסים האבען געזאקט אז ווי די שטאט ווילנא איז געבט ער אוועק צו ליטווישע גוברנמענט. ליטא האט געהאט א טיינע אז ווילנא בעלאנקט צו איר, זיי האבען צוגענומען שלא כדין פון איר. האט זיי געזאקט עס איז גערעכט זיי געבט די שטאט ווילנא צו זיי. און אז ליטא איז געווען א אינדפנדנט קונטרי, האבען מיר אלע ישיבות פארען אין ליטא, ממילא אין אן אנדער לאנד. ארויס פון די מלחמה און פון דארט אוועקפארין אין א פרייע קונטרי.[15]
האבען אלער ישיבות געפרען אין ווילנא. דארט איז געווען ר' חיים עוזר גרודזינסקי, און ר' אהרן איז אנגעקומען מיט קלצק. און יעדער ישיבה האט געהאט א באזונדערע בית מדרש, דאר איז געווען קלצק, דאר איז געווען קמניץ, דאר אי געווען די מיר, דאר איז געווען נוברדוק, ר' אהרן יאפען איז געווען. ראדין ווייס איך נישט. אסאך ישיבות זייען געווען דארטען.[16]
על כל פנים, שפעטער, האט דער רוס צוגענומען גאנץ ליטא. נישט נאר האבען זיי גענומען ליטא, האבען זיי גענומען די גאנצע גוברנמנט פון ליטא. עס האט אלעס באלאנגט צו רוסלנד. און וייטר אריינגעפארען קלצק פון רוסלנד. און וואס די רוס האט געמאכט, עס האט א נס זיך געטראפין. אז ווער וואס האט א ויזה אדער א פספורט וו צו פארען, געט ער רשות ארויס צו פארען. [17]
איך האב נישט קיין ויזה געהאט, אבער א פספורט האב איך געהאט. א פולישע פספורט. ווען די ישיבה איז געווען אין ווילנא, נאך דעם האט מיר געפארען אין באזונדערע שטעטלאך. יעדער ישיבה האט געהאט א באזונדערע שטעטל. און קלצקע ישיבה האט געהאט די שטעטל יניבה. יניבה איז געווען לעבען קובנה. קלעצק האט געהאט א שטעטל, קמניץ האט געהאט א שטעטל, און אנדערע שטעטלאך.[18]
ווען מיר האבען געפארען פון ווילנא אין יניבה, דאס איז געווען דורך קובנה. האבען מיר געסטאפט אין קובנה. קובנה איז געווען א פולישער קונסול האט דארט געזעצען אונטער דער פרוטקטורט פון אנגלנד. און ביי עם, ביי דער קונסולט איז געווען א אונפערע פארן פולישער קונסול. האב איך אריין, געווייסט מיינער פייפרס איך בין געווען א פולישער בירגער אבער איך האב געקראבין א פולישער פספורט. און מער האב איך נישט געהאט א פולישער פספורט.[19]
אבער שפייטער איך האב אריין געפאקלט. שפעטער, א צייט ארום, מיר האבען געקענט ארויספארען. קיין ויזה האב איך נישט געהאט אבער דער פספורט האב איך יא געהאט. דער איז גערויסגעפארען וייל אס איז געווען עיצות אז מעו קען קריגען ויזות פון אנדערע ערטער. נישט פאלשע ויזות, אבער מען האט געקענט באקומען ויזות דורעך אן אנדערע וועג.[20]
מיר האב דאמולץ שוין געהאט א ויזה אבו צו פארען אין געפען אדער אמריקה. גיי איך אריין צו ראש ישיבה און איך זאג עם אזוי ווי, איך האב א פולישער פספורט, און וואס זאל איך טאן? און ווי אזוי קען איך באקומען א ויזה פאר זיך. אן עצה. "איר האט א פספורט?" זאגט ער. נעם איך ארויס די פספורט אויפען טיש, וואס איך האב געלייקט אוועק. געקוקט אויפען פספורט, זאגט ער "יא דאס איז א גוטער פספורט." שטייט ער און שטייט ער און טראכט און טראכט, ער קוקט אויף מיר אפשר אפער מענוט. זאגט ער דער לשון "א וועלט טוט, און איר שלאפט?!" איך האב געווסט איך וועל אויך טאן. איך קען עס נישט זאגען אבער עס איז געווען א וועג וואס מיר האבען געקענט באקומען א ויזה, זאג איך עם "גערעכט, קאסט עס צווי הונדרט רובל." און איך האב נישט געהאט געלט. האט ער ארויסגענמען און געגעבען מיר די געלט.[21]
איך האב גלייך אוועקגעפארען אין ווילנא פון קובנה מיט דעם צווי הונדרט רובל. די דולר איז געווען זייער הייכט. אס איז געווען א בלק מרקט אבער די רובל איז געווען טייער. און מיר האט געקענט קויפען א ברייט פאר א רובל. עס איז געווען אזוי ווי צווי הונדרד דולר. און ער האט מיר געגעבען גלייך $ 200 דולר וייל ער האט געוייסט אז מיר קען זיך ראטעבין מיט דעם. און איך האב געפארען אין ווילנא. [22]
ווען איך האב גערעט מיט ר' אהרן, איז ר' אהרן געווען אין קובנה. און געשטאנען נאך א בחור. ער האט געהייסען ינקל מלמד. און יענער האט געהערט ווי איך רעד מי די ראש ישיבה דאס און ער האט אויך געהאט א פספורט. און ער האט געהאט געלט אליין. ער האט מיר געקענט פון ישיבה. ווען איך האב ארויס פון ר' אהרן זאגט ער מיר "איך מוז דו עפעס פרייגען. געפארסט דוך, טו פאר מיר אויכט. נעם מיין 200 הונדרט רובל און מיינער פספורט און די הוצאות זייען 50 50." זאג איך "גוט, איך בין צופרידען", וייל עס קוסט פארען פון קובנה צו ווילנא מיטען טריין, קאסט געלט. זאך איר "יע, אייל דו איט." וואס איך טאן פאר מיר וועל איך טאן פאר דיר.[23]
איידער איך האב אוועקגעפארען, גיי איך אריין צו די ראש ישיבה "איך פאר אוועק, דער ראש ישיבה האט מיר געבען א ברכה." "די אייבשטער זאל העלפען, איר זאל מצליח זיין, ער זאלט ניצול ווערען". א גוטער ברכה.[24]
איך האב אוועק געפארען אין ווילנא און איך האב עס אלעס אליידיקט. איך האב געבראכט פאר מיר און פאר עם. און איך האב געדארפט האבען, ווען מיר דארפט אפלייען פארען ארויספארען, איך האב געדארפט האבען אויף רוסיש געשרייבען מיין ביוגרפיה מיט דאס. די רעבעצין חנה פערל האט געווסט זייער גוט רוסיש, האט זי אנגעשרייבט אלע פייפרס וואס מיר דארפט אזא ביקע.[25]
מיט גענומען אלער פייפרס מיט מיר אוועקווארען אין קעוועלע דאס איז אזוי ביי די רוסים האט ער אוועקגעשטעלט א רוטשע א ליינע. איך האב באשטעלט אין די ליין. און איך האב געזאקט יענעם אזוי ווי איך האב שוין געבראכט מיט מיר ער זאל אויך קומען אהין. ער האט געקומען אין קעוועלע דער ינקל מלמד זאקט ער "משה, דו שטייט פאר מיר, דו גייט אריין ערשט." אול רייט, איך האב מיך געשראקען זיי. גיי איך אריין דארט איז געווען די נינטשקה זי איז געווען די בוס, זי האט די פייפרס גענומען. זי האט געקענט ארויסווארפען, אריינווארפען, געבען א ויזה צו נישט. "כחומר ביד היוצר" בין איך געווען. בקיצור, זאגט זי "קוק אויף מיר" אלעס גוט. נעמט זי מיין פייפר לייגט אויפען טיש און זאקט מיר 12:00 איז דאס מיטאג צייט זאג די מענטשען זאלען קומען אין א שעה ארום. אול רייט, גיי איך ארויס זאג איך די מענטשען זאלען קומען אין א שעה ארום. איך האבט געזאקט ינקל אין א שעה ארום. און ער האט געהאט זיין רוטשע נאמבער, ער איז געווען דער ערשטער וואס האט ארייגעגאנגען זי האט געקוקט אויף זיין פספורט האט זי פונקט געקוקט אויף מיינער. קוקט אהער קוקט אהין פארוואס האט דאס געטאן, וואס איז דאס. זי האט אוועקגעלייגט די פספורט אף א זייט. די זעלבער קשות האט זי מיר געקענט פרעגען די זעלבער זאך. מן השמים. ער האט נישט געגאנגען בעטען א ברכה פון שי ראש ישיבה. [26]
בקיצור וואס וועל איך אייך זאגען, ער האט די ויזה נישט געקראבען און איך האב געקראבען די צענטער די לעצטע ויזה. דאס איז געווען פון די לעצטער ויזות, פון די לעצטער! איך האב געראטעווין מיט מיר ישיבה און ער האט געבלייבט אין ליטא דארטען האבען די דויטשען עם געטראפען און ער איז דארטען געהארגעט.[27]
על כל פנים, וואס זאל איך אייך זאגען, איך האב געזיין, איך האב געהאט ר' אהרן'ס ברכה. ער האט מיר געגעבען די געלט פאר ויזה, ער איז געווען די שליח פון דער השגחה. אויב ער האט נישט געגעבען מיר די געלט, איך האב קיין מאל נישט געקענט. אבער אזוי האב איך זיך ניצל.[28]
איך פיל הכרת הטוב פאר ר' אהרן, ווען נישט ר' אהרן וועט איך שוין נישט געלעבט היינט. ער איז געווען די שליח פון דער השגחה.[29]
ווען מיר איז געווען אין שנגחיי אפגעקליבען א גרוק פון קלצקר, עפעס א צען פופצען וואס זיי האבען געהאט פון אנדערע וועג אנגעקומען. אין קלצק איז געווען א פאר הונדרט בחורים. מיר זענען געווען א צען פופצין פון א פאר הונדרד בחורים. על כל פנים מיר האבען געווען אין קונטקט מיט ר' אהרן.[30]
נאך א מעשה. אז מיר האבען געקומען אין רוסלנד דער לעצטער שטאט פאר ציינא פאר געפען איז געווען וייאליבוסטוק. דאס איז ביי דעם גרעניץ ליין, ביי די יעלו וואסער. און מיר האבען געשטעקט דארטען און מיר האבען וייטער נישט געקענט פארען. יפן האט נישט אריינגעלאסען קיין מענטשען. זיי האבען געזאקט די מענטשען וואס זיי לאסט אריין פאר א טרנזיט, דורך צופארען געפען אויף צען טעג זיי זען שוין דאר א לאנגער צייט און זיי האבען נישט געהאט אוו צו פארען ווייטערץ ער וויל די מענטשין נישט האבען. דאס איז געווען 1940.[31]
אבער דער וואס האט אלע פיסיס אף די פאזל, ער וועט געבען אויב מיר האט א ויזה אבו צו פארען, בלייבען אין זיין לאנד פאר ארויספארען אין אן אנדערען לאנד- אדער אמריקה, אדער קנדה. איז געווען א קונסול אין וייאליבוסטוק א יאפאנישער קונסול און מיר האבען אריינגיין צו עם ער וועט באנייען די ויזה. און א נישט קען מין נישט עס איז פסול. און עס איז געווען דארטען זיצין א 50 מענטשען. געווען אסאך ישיבה ישיבהלייט, בני תורה. פרייע, פארשידינער מענטשען וואס האבען געווען אין וייאליבוסטוק און האבען נישט געהאט אבו צו גייען. און צום סוף איז געבליבען עטליך און דרייצין ישיבהלייט וואס מיר האבען געווען דארטען, און האט מען געזאקט אז האבען זיי נישט צו פארען, וועלען זיי שיקין אין סיביר.[32]
וואס האט מיר געטאן? ר' אהרן איז דען געווען אין קובה אין געפען. האבען מיר געשיקט טלגרמים ער זאל ראטעווין די קלצקר, אלע די מענטשען וואס איז געווען דארטען און קענען נישט פארען וייטער. און מיר זאל ראטעבאן, וואס מיר קענען טאן. האט ער געטראכט עיצות, די טלגרמים האבין געקומען אין ארץ ישראל, ר' שניאור קוטלר איז דען געווען אין ארץ ישראל און ר' איסר זלמן האט דאן געלעבט, און האבען מיר געגעבט אין אגודת הרבנים אלע האבען געגעבען טלגרמים צו "טריי דע בעסט". וייטער האט מיר געטרייט וואס צו טון, אבער עס האט נישט געהאלפען.[33]
ביי ר' אהרן איז געווען א עיצה. אזוי וי אין שנגחי איז געווען א רב אשכנזית א רוב פון לובאוויטשער קהילה. שנגחי איז געווען אן אינטרנשינל סיטי. יעדער פארט האט געהאט א קונסשקשין. אויף דיער פארט וואס אנגלנד איז געווען האט די אינגליש אמבסדור גענומען קייר אויף דעם. ער איז געווען די בוס פון די געגען. א צוויטער געגען איז געווען אונטר אן אנדערע אמבסדור . האט ר' אהרן געזאקט געשריגען אין טלגרם פארן רב אשכנזי זיי קענען מאכען אן אנדרמיט ביי די אינגלישער אמבסדור אין זיינער סקשין. ער איז געווען די בוס. און ער האט געשריבען צום רב אשכנזי "מעגסט מחלל שבת זין דאס איז סכנת נפשות ממש". [34]
און עס געווען א נס פון שמים. אין שנגחי איז געווען אסאך ספרדישער אידין. און עס איז געווען א ספרדישער איד, א גרויסער גביר, מיסטר אברהם האט ער געהייסט. און דער איד איז געווען א פרומע איד און ער האט אפילו געהאט בהמות געמילקט אויף חלב ישראל. און ער געקענט די רב אשכנזי. דער איד האט געהאט ביזניס מיט אסאך קונסולטים מיט צו טאן, א גרויסער גביר. דער רב אשכנזי איז געקומען צו עם און געציילט די מעשה. אסאך בני תורה ישיבהלייט געפיערען זיך אין וייאליבוסטוק. דער איינע וועג וואס מיר קענען ראטעבין זייער לעבען איינלאדין זיי אין שנגחי פאר דעם צייט פאר די מלחמה. ער זאל געבען רשות אין זיין קונסשין אריינקומען. זאגט די אברהם "איך קען עס טאן. איך קען. איך האב ביזניז מיט עם אויכט. איך וועט עם בייטען אין מיין שטוב רשות געבען. איך בין זייער גוט מיט עם."[35]
ער איז געבעטען ביי עם אין זיין שטוב,אויף א סאפער, האט ער עם דערציילט די מעשה. "טו מיר א טובה. געב זיי שרייבפערמיטס." זאגט ער "וואס זאל איך אונשרייבען דאר?" האט מיר געפרעגט דארטען, און געשיקט א טלגרמה אזוי ווי ער קען דאס מאכען אויף שרייבען אלא ניימען פון יעדער איינעם און עס האט געדארפט דורכגיין אן אוגנזיישין אינטריסט , אן אורגנזיישי פון דער גאנצע וועלט, אז דער אינטריסט זאלען זען אז די אמבסדור געבט זיי שרייבפערמיטס. דער אינטעריסט אין שנגחי זאלען באשרייבען א בריף אין וייאליבוסטוק צו געבען דער ויזות פאר די אלע מענטשען. דאר האט מיר געבעט עטליכער און דרייציג מענטשען צוזאמען און א פולישער גאלאך איז ער געווען. ער האט געווען א ברייטא מענטש, א נורמלא מענטש, ער האט ער געקענט - ער האט געווען די גאלאך פארען שטעטל. א קטולי. אבער אלע האט ער איינגעשריבען אין דעם ליסט.[36]
בקיצור, על כל פנים, און דער אייבישטער האט געהאלפען און מיר האבען געקומין שרייבפערמיטס. און עס איז געווען א שאלה ווי אזוי פראט מיר. די אלע דארפען פארען דורך געפען אדער פארען סטרייט אין שנגחי. אבער קיין טריין גייט נישט אין שנגחי. דארף האבען א שיף. אבער אין שנגחי איז געווען אזא גרויסע שטאט געבריינגען א שיף גלייך. געדארפט קאסטען א שיף א צווי טויזנט דולר. שיקען א שיף פאר 30 מענטשען ברענגען. היינט איז דאס גארנישט, דען איז דאס געווען אסאך געלט! האט ר' אהרן געגעבען א טלגרמה אין אגודת הרבנים אז זיי זאל שיקין $ 2000 צו דעם רב אשכנזי פאר א שיף און זייל זאן ארויסשיקען. ר' סילבר האט דען געווען דאר. האט ר' אהרן געשיקט א טלגרמה דארפט מיר ארויסשיקין די געלט. זיי האבען נישט געהאט דעם גאלט, האבען זיי געשאפען די געלט און אוועקגעשיקט. האבען זיי גערענטיט א שיף האבען מיר באקומען א טלגרמה "א שיף איז רעדי" ועלעך דייט זאל קומען. אלץ ממש ניסים איז געווען! ניסים![37]
מיר האבען געווען אין וייאליבוסטוק צווי חדשים. ווי אס הויסט אז מיר האבען געלעבט אויס? דארטען אין רוסלנד הייסער וואסער קריגט מען פרי אוף צרג. הייסער וואסער. אבער מיר האבען געדארפט ברויט. האבען מיר געשטייט אין א ליין און יעדער האט געקראגען פאר א רובל א לוף אוף ברויט. האבען מיר געהאט א לויף פון ברויט און הייסער וואסער. [38]
על כל פנים מיר האבען דורכגעלעבט דאס. און מיר האבען אנגעקומען אין שנגחי. מיר אין געפען נישט געווען. מיר האבען אנגעקומען אין שנגחי און דער רוסישע קהילה וואס איז דארט געווען האט אונז געמאכט א קונסקשין אין איין שול ביי זיי. און עס געווען אסאך חשובה אידין, גרויסע גבירים. רייכע מענטשען, ביזניס פיפיל. פון די ערשטער וועלט מלחמה האבען זיי געווען דארט. ווען די קומוניסטין האבען איבערגענומען רוסלנד האבען זיי געגאנגען אויף ציינה. וייל מיר האט געוואלט זיי הארגענען דארטען, זיי האבען געווען רייכע מענטשען.[39]
ר' שניאור און זיין זון האט מיר דערציילט ווען ר' אהרן זכרונו לברכה איז געווען אין געפען און ער האט געדארפט שוין אוועקפארען אין אמריקה. ער איז געווען אין קובה און דער שיף אין אן אנדערע שטאט געדארפט זיין. און ער האט דאן געדארפט פארען מיט א טריין פון קובה צו דעם שיף פארען אין אמריקה. דעם טאג אסאך בחורים זייען נישט געווען געזונט און מען האב געקומט זוכען אז ר' אהרן זאל עפעס העלפען. ר' אהרן האט זייער מטפל געווען מיט די בחורים. ער האט רחמנות געהאט און ער האט געהאט דוקטורים אליידיקען פאר עם. האט ר' אהרן מטפל געווען – א טלפון אהין א טלפון אהער – ביז ער האט גענומען קער אויף עם. און ער האט געגאנגען צום טריין.[40]
דער טריין איז שוין אוועקגעגיין און ער דארף פארען מיט א שיף. דארפט ער פארען אויף דער צוויטען טריין. דער צוויטע טריין איז פינקטליך מיטען שיף, צו חאפען צו נישט. נאך אפאר שעה איז זינער שיף. ער האט געקומען צום צוויטער טריין פון דער שטאט און ער האט צוגעפארען צום שיף, און דער שיף האט נאכט געשטאנען אלעס צונומען. דאר איז געווען א שווידיגע וואס מיר האט געקענט ארויפגיין, א פלנק. עס איס אלעס צונומען אבער מיר האט עם געזאקט ער קען ארויפגייען אויפען פלנק. ער האט זיך געשראקין זיך, ער האט אנגעהאלבט גיין צוריק. עס איז געווען א שווערע דרך איבער די וואסער א ביסל. מענטשען האבען דאס געהערט האבען זיי געזאקט דער ראז ישיבה דארפט אוועקגיין? קומט![41]
די טאטא האט געהאט א הנהגה געהאט א סטשעל. דארטען זיין אלער די כתבים געווען, זיין דברי תורה. אפילו ווען ער איז געווען אין אמריקה און ער האט געווען אין לייקווד און ער פלעקט פארען אין נוי יורק אלע וואך איז ער אלע מאל דאס גענומען מיט זיך. איך בין א מאל געפארען מיט, און איך ארויפגעהייבט די סטשעל – דו וויסט וי שווער אס איז? און וואס קען מען טאן? ער האט געהאט מורא אוועקנעמען פון עם! איז ער געגאנגען צום שיף אלע זאכען געזיין פארפאקט און די סטשעל האט ער געהאלטען אין הנט. מיר האט געזייט אז ער שטייט ביי דער שווידיגע. זיינער משרתים וואס זיינט נאנט צו ר' אהרן דערנומען די סטשעל פון עם געזאקט "איך וועט איך העלפען". האט ר' אהרן עם נאכגעלאפען אזוי וי א יונגער ינגעל! און ער האט עם געראטעוויט! איז ער געקומען אויפען שיף און ער איז געפארען.[42]
וואס איז געפונען? אז דער טריין וואס איז געפארען פריער איז געווען אין אן אקסידנט! מענטשען האבען געהארגעטין! עס איז געווען א נס מן השמים. דעם טריין וואס האט געפארען פריערט איז געווען אין אן אקסידנט ער האט פרשפעטען דעם טריין וייל ער האט זיך מטפל זיין מיט א בחור. האט ר' אהרן געזאקט דאס איז אין זכות דעם בחור. ר' שניאור האט מיר דערציילט די מעשה.[43]
ווען ר' אהרן האט געקומען שאפען געלט אין אמריקה פאר די מלחמה האט ער נעווער געזאקט אז ער איז די ראש ישיבה. ער שאפט פאר קלצק – ער גייט פאר קלעצקער ישיבה. מער האט ער נישט געזאקט. האבען אלער געמיינט ער איז דער משולח. האט ער געווען א מאל שאפען געלט און דער פרזידנט פון קהילה פון שול דארטען, וואס האבען געשאפען די געלט פון עם איז געווען א איד און ער האט זיך געפילט מיט ר' אהרן. זאקט עם "ר' איד, איך וייס נישט פארוואס דו שלעבסט זיך ארום מיט א משולח פון אייער ישיבה? לערען זיך אויס שחיטה. מיר דארפען האבען א שוחט, מיר קענען מאכען דיר פאר א שוחט. און מיר באצאלען גוט." ר' אהרן קוקט עם אן אבער ער האט עם נישט געזאקט ווער ער איז. ער האט קיין מאל נישט געזאקט ווער ער איז. ער האט געזאקט ער פארט פאר קלצקר ישיבה. מען האבט געמיינט ער איז א משולח פאר קלצקר ישיבה, ער מוטשערט זיך – וואס געבען זיי? בלייב אין אמריקה, ווער א שוחט, מאכען פרנסה. קיין גביר קען ער נישט זיין אבער פרנסה וועט ער האבען. און ער וועט נישט מוטשערן זיך. [44]
א מאל איז געווען אין אמריקה רבנים פון יורופ, גרויסע רבנים. ער האט מיר דערציילט די נאמען אבער איך געדענקט נישט וואס עס איז. און ער האט געקומען צו זיין שטעטל פאר שבת שאפען געלט פאר די ישיבה. ר' אהרן האט געווסט פון די רב אבער די רב האט נישט געווסט פון עם. ער האט עם נישט געקענט. ער איז געקומען אין אריין צום רב און ער האט עם געזאקט ער ויל שאפען פאר קלצקר ישיבה אויב ער קען דאר זיין פאר שבת. האט עם ער געזאקט "יא, קענסט זיין פאר שבת." ער האט געזאקט פאר די רבצין "איך האב א משולח פאר שבת."[45]
פרייטיג אין שטוב האט דער רב אנגעהויבען רעדען צום משולח אין לערנען. פרעגט ער "וו האט איר געלערענט?" און וייטער גערעט מיט עם און וייטער גערעט מיט עם האט עם געזאקט א ירושלמי האט ר' אהרן געזאקט וו די ירושלמי. גייט אריין צוס רבצין זאקט "זאלסט וויסין זיין מיר האבען א גאסט א איד א גדול! א גרויסע נשמה! זאלסט עם מכבד זיין!" האט ר' אהרן שפייטער געזאקט דעם ירושלמי האט ער געזען פונקט צווי טאג צוריק! דער רב האט עם געהעלפען שאפען געלט. השגחה מן שמים! די מעשה האט דערציילט ר' שניאור. [46]
איך האב געקומען צו עם אין לייקווד. איך בין געווען א בחור ביי עם אין 1946 געקומען פאר ראש השנה. איך האב געקומען פון שנגחי מיט עטליכער בחורים. ווער איז געווען? מייסלף, מלינוביץ, מלחובסקי, ליכט, נדבורנה, ר' נחום זלדס[47].
ר' אהרן'ס שיעורים האבען מיר געדארפט גוט הערען אויב נישט האבען מיר נישט פארשטאנען. PAY ATTENTION. משים לב זיין. אן אנדערע סורט שיעורים איז דאס געזיין. נאכען שיעור האבען מיר געדארפט נאך א מאל איבער זאגען די שיעור עס צו פארשטייען. די גוטערע בחורי, די גאר גוטערע, האבען געזאקט די שיעור נאך א מאל, דאס איז געווען אין קלצק, און מיר האבען זיי איבערפרייגען א מאל שטיקלאך. ר אהרן'ס שיעור איז זייער א שווערע שיעור. נישט ווי אנדערע שיעורים.[48]
ר' אהרן איז געווען מיין שדכן פאר מיין חתונה. עס איז געווען ברוידעס פון די איסט סייד ער האט געהאט צווי זון געפארען אין די מיר לערנען. ער איז געווען א חשובה איד. און ער האט געהאט א ניס און ער האט געקומען צום ראש ישיבה אז ער דארפט א שידוך פאר זיין ניס. על כל פנים ער איז געווען מיין שדכן. איך געדיינקט עס אזוי וי יעצט. [49]
[1] My name is Moshe Steinberg. We went to learn in Baranovitch, three bochurim together from Kobrin. One of them was Aharon Kaminetzky, the second was Yeshaya Wolowitz. Aaron Kaminetzky was my neighbor. And Yeshaya Wolowitz had a nephew, R Dovid Kornglass.
[2] Dovid Kornglass was originally a talmid of Kobrin. Subsequently, he learned in the Mir, and was on eof its respected students. When he came to America he became the Mashgiach Ruchani of Yeshivas Ner Yisrael in Baltimore. He was also a magid shiur. This was his uncle.
[3] We learned in Kobrin and we then went to Baranovitch, to R Elchanan Wasserman. This was in 1934. We learned in Baranovitch and then we continued on to learn in Kletzk. Baranovitch was a Yeshiva for younger students. R’ Elchanan Wasserman zt”l said the Gemara Blatt shiur for the fifth and sixth shiurim. We remained there {in Baranovitch} for a couple of years, and then left to a different, larger Yeshiva. Some left to Kletzk, some to Kaminetz or Mir. Most went to Kaminetz.
[4] We were three together, and we went to Kletzk. The Rosh Yeshiva in Kletzk was R’ Aharon Kotler zt”l. Kaminetz had R’ Boruch Ber zt”l. Why did we go to Kletzk? Because the Mashgiach Ruchani in Kletzk was R’ Yosef Leib Manewitz. He was previously the Mashgiach in Kobrin, where R’ Pesach Fruskin was Rosh Yeshiva. When the Yeshiva dwindled, he switched over to Kletzk.
[5] We knew him very well from Kobrin. My father wanted me to go to Kletzk. So we went off to Kletzk. We arrived in Kletzk, summer of 1936. When we arrived, the Rosh Yeshiva, R’ Aharon zt”l, was in America. He had gone to collect funds and was not present upon our arrival. He appointed the Mashgiach and one of the respected bachurim, Shaya Steitz, to speak to us in learning. We spoke with Shaya Steitz in learning, and he accepted us to the Yeshiva in Kletzk.
[6] Later, after a few months, R’ Aharon returned from America and a Kabbalas Panim was made for him. Following R’ Aharon’s return and his big Kabbalas Panim, we stayed on to learn. We learned in Kletzk until the war broke out in 1939.
[7] When the war broke out the Yeshiva relocated to Vilna. At that time, Russia was busy with Vilna, because the Russians claimed that if they gave away Vilna they are thereby giving up on Lithuania. It would then belong to another country. All the Yeshivos and Rabbanim relocated to Vilna. We arrived in Lithuania in Vilna with all the other Yeshivos. Every Yeshiva had a Beis Medrash, and established it’s own Yeshiva. Amongst these were Kletzk, Kaminetz, the Mir, all the Yeshivos.
[8] Kletzk was small shtetl, not far from Nezhbezh, which is 10 kilometers from Rozhengrenizh. Many Jews lived in those villages and they made a living as shopowners. Each one had a store, this kind of store, that kind of store, and everyone came to shop there. This is what they made a parnossa from. On Erev Shabbos, Friday before closing, there was a city committee which saw to it that they did not close shop too late. This committee was comprised of respected individuals, Rabbanim, and Rashei Yeshiva. Many respected people. Each one was in charge of overseeing a certain section at that time. They were appointed specific streets.
[9] On Erev Shabbos, each one of the respected committee members stood and oversaw – everyone must close their stores before shkiya, before candle lighting and not be mechalel Shabbos. For the tougher people, the more respected Rabbonim and Rashei Yeshiva were appointed – they oversaw these tougher streets.
[10] The Rosh Yeshiva was appointed the toughest street, the barbers. The barbers were very difficult people in respect to chilul Shabbos. It was necessary to have committee members whom they would have derech eretz for. The Rosh Yeshiva was appointed that street, and he used to go and tell them to close their shops for Shabbos
[11] A story once took place – an American Jew, a young American bachur, came to town. He had a mother in Kletz, and he came to visit her. On Friday, he went to take a haircut, a shave, at the barber. It was Erev Shabbos, and the Rosh Yeshiva was standing by the barbershop. He told him it’s already late, and he should please get off the chair. It is no longer permitted to take a haircut or shave. The barber wanted to stop the haircut, but the American turned to the Rosh Yeshiva and said “Mind your own business! It is not Shabbos for me, how can you tell me what to do!” All this he said to the Rosh Yeshiva!
[12] The Rosh Yeshiva began to rebuke him “You insolent person, you shaygitz!” He really told him off! So the guy got off the chair. This made waves, and they went to inform his mother, that her son is fighting with the Rosh Yeshiva! The mother came running to the shop, to the barber, and grabbed her son, pulled him off the chair and yelled “Get off! Are you fighting with the Rosh Yeshiva?!” This was Friday before nightfall, and he was not mechalel Shabbos.
[13] Later on at night, he had terrible pains, either his tooth or his stomach, whatever it was, he had very strong pains. So his mother told him “Do you know why you have these pains? Because you fought with the Rosh Yeshiva! This is your punishment!!” But the pains got stronger and stronger, and she could not take it, it was after all her son. So she decided to go to the Rosh Yeshiva and ask forgiveness. He should please forgive her son. She was scared he would pass away. It was 12:00 or maybe 1:00, Friday night. She left, and went to knock on the Rosh Yeshiva’s door.
[14] The Rebbitzen heard someone knocking on the door, and went to see who it was. “Who is it?” she asked. “It is the woman whose son fought with the Rosh Yeshiva today. I want to beseech the Rosh Yeshiva, because my son has tremendous pains”. She was worried that G-d forbid he would not outlive the night. “The Rosh Yeshiva should please forgive him!” The Rebbitzen went to give over the message to the Rosh Yeshiva. And this is what the Rosh Yeshiva answered: “Tell her, that he should give his word that he will never be mechalel Shabbos and I will forgive him!!” She thereupon replied “I will speak with my son, that he should never be mechalel Shabbos.” “All right,” the Rosh Yeshiva responded “If he will not be mechalel Shabbos, I will forgive him.” She arrived back home and her son recuperated! This was a famous Kletzker story, the whole town was speaking about this story! The mother herself told this story over to everyone. This is one story.
[15] Later, when the war broke out, the Russians took over a part of Poland. So Kletzk, along with all the other Yeshivos landed in the jurisdiction of the Russians. The other side, past Warsaw, was under the Germans. We were considered living in Russia, our town was on their side. So were Kletzk, Kaminetz, Radin, the Mir, all the Rashei Yeshiva, were in that area. Later the Russians decided to give over the city of Vilna to the Lithuanian government. Lithuania claimed that belongs to her, and the Russians took it away against the law. So the Russians said “You are right” and they gave back the city of Vilna to them. And because Lithuania was an independent country, all the Yeshivos moved to Lithuania, and we were considered living in another country, out of the war, and we were able to leave from there to a free country.
[16] All Yeshivos relocated to Vilna. R’ Chaim Ozer Grodzinsky was there, as well as R’ Aharon who came with the Kletzerk Yeshiva. Each Yeshiva had its own Beis Medrash. These included Kletzk, Kaminetz, the Mir, Novardok. R’ Aharon Yaffen was there too. I’m unsure about Radin. Many Yeshivos were there.
[17] In any event, later, the Russians took over the entire Lithuania. They not only took over Lithuania, they also took over the entire Lithuanian government. Everything now belonged to Russia. Now Kletzk was once again under Russian jurisdiction. But this Russian overthrow, was actually a miracle for us. Anyone who possessed a passport or traveling visa , was permitted to leave.
[18] I did not possess a visa, but I had a passport. A Polish passport. After the Yeshivos left from Vilna, they relocated in various villages. Each Yeshiva had a different village. Kletzk was stationed in Yanave. Yanave was in close proximity to Kovna. Kletz had its shtetl, Kamenitz had a shtetl, and others had various shtetlach.
[19] When we traveled from Vilna to Yaneve, we traveled throught Kovna. We made a stopover in Kovna. Kovna was home to a Polish consul, which was under the jurisdiction of England. This consulate had an arrangement with the Polish consul. I went there and showed my passort. I was a Polish citizen, but now I received a Polish pass. I no longer had a Polish passport.
[20] But later, I pocketed this passport. Some time later, we were able to leave. And although I did not have a visa, but I did have a passport. We heard rumor that it is possible to receive visas to embark to other countries. Not false visas, but obtaining these visas via some alternative method.
[21] At that time it was already possible to obtain a traveling visa – either to Japan or to America. I went into the Rosh Yeshiva and I explained him as if I already have a polish passport, and what should I do? And how can I obtain a visa? I needed advice. “Do you have a passport?” he asked. I took out my passport, placed it on the table. This was the one I had pocketed. He looked on the passport, and said “Yes, this is a good passport.” He stood here, and stood there, and thought and thought, he looked at me for a good few minutes. Then he said the following “The world is doing, and your are sleeping?!”. I knew that I also had to do. I cannot say how, but there was a way by which it was possible to obtain a visa. “Correct”, I said, “But a visa costs 200 rubel.” I did not have any money. Whereupon the Rosh Yeshiva took out the money and gave it to me.
[22] I immediately traveled to Vilna, from Kovna, with the 200 rubel. The dollar was very high then. There was a black market, but the rubel was very precious. You were able to buy a loaf of bread for a rubel. This was the equivalent of like $ 200. The Rosh Yeshiva had given me $ 200 on the spot, because he knew this was the way to be saved. And so I traveled to Vilna.
[23] While I had been speaking with R’ Aharon, R’ Aharon was still in Kovna. Together with me was another bachur. His name was Yankel Melamed. He heard me speaking to the Rosh Yeshiva. He also had a passport, and he had the necessary money. He knew me from Yeshiva. When I left R’ Aharon’s room, he asked me “I need to ask you something. You are traveling, do me a favor while you’re at it. Take my 200 rubel and my passport and I will split the traveling expenses 50 – 50.” “Fine,” I answered “This is perfect”. Because the travel from Kovna to Vilna was costly, so I said “Yes, I’ll do it. Whatever I do for myself, I’ll do for you too.”
[24] Before I left, I went into the Rosh Yeshiva. “I’m leaving, can the Rosh Yeshiva please give me a bracha.” “Hashem should help you, you should be successful, and you should be rescued.” This was a good bracha.
[25] I left for Vilna, and I arranged everything. I brought back for myself and my friend. Now, in order to apply for emigration, I required a biographical sketch of myself written in Russian. The Rebbitzen, Chana Perel, knew Russian very well, and she wrote up all the necessary papers for me, a whole ??.
[26] I took all my papers with me to Kevele. The Russians, as usual, made us stand on queue, on line. I took a place in line. I also told my friend to follow me and join up the line too. When this Yankel Melamed came to Kevele, he told me “Moshe, you stand in front of me. You go in first.” I admit, he got me scared. But I went in. There was a Ninatshke, she was the boss, and she took the papers. She had the authority to give or not give permission to leave, to give a visa or not. “As material in the hands of the craftsman” – this is how I felt in her hands. To make a long story short, she told me “Look at me”, and everything was fine. She took my papers, put them on the table, and said, it is 12:00 midday, tell the people to come in an hour. All right, I went out and told the people to come in one hour. Yankel had already had his number on line, he was the first to go in. She looked at his passport, but did not realize that she was accidentally looking at mine! She looked from one face to another and started to ask questions, why did you do this and what is this etc. She put the passport on the side. She could have asked me the same questions. But everything is decreed in heaven. But he had not gone to ask a bracha of the Rosh Yeshiva.
[27] To make a long story short, what can I tell you, he did not get his visa, and I got mine, it was the tenth to last visa. My visa was one of the last visas which were given out! I was rescued together with the Mirrer Yeshiva, and he remained in Lithuania where the Germans later caught up with him, and he was subsequently killed there.
[28] In any case, what can I say, I saw, that I had R’ Aharon’s bracha. He gave me the money for the visa, he was the shaliach for the hashgacha. If he would not have given me the money, I would never have been able to do it. But this was the way I was saved.
[29] I feel hakaras hatov for R’ Aharon, if not for R’ Aharon I would not have been living today. He was the shaliach of the hashgacha.
[30] When were in Shanghai, we were only a select few Kletzkers, maybe 10 or 15 who came via various routes. But Kletzk had had a few hundred bachurim! And we were only 10 or 15 out of a few hundred Bachurim! But in any case, we were in contact with R’ Aharon.
[31] Another story. When we left Russia, the last city before China, before Japan, was Vialibostock. This was by the Grenwich line, by the yellow waters. We were stuck there, and were unable to travel further. Japan did not permit entry to anyone. They said the people whom they permitted entry to were supposed to be in transit, for about 10 days, but they remained a long time because they did not have where to travel to. They don’t want any more people to enter. This was in 1940.
[32] But anyone who has all the pieces of the puzzle, those who have a visa where to continue onto, they will be granted permission to pass through their country enroute to another country, either America or Canada. There was a Japanes consul in Vialibostock, and we went to him to renew our visas. If not, they will expire and be invalidated. We were about 50 people. Yeshivaleit, bnei Torah, non-relgious, various people who were stuck in Vialibostock and did not have where to go. In the end we were left with thirty something Yeshivaleit, and they told us that if we do not have where to go, they will send us to Siberia.
[33] What could we do? R’ Aharon was at that time in Kobe, Japan. We sent a telegram, begging him to rescue the Kletzkers. All those who were together with us at the time, and could not continue onwards. Please rescue us. Whatever you can do for us. He thought of various ideas, and sent telegrams to Eretz Yisrael, where R’ Shneur was at that time, and R’ Isser Zalman was living. He send telegrams to Agudas HaRabbonim, everyone got telegrams to “Try their best.” We tried to help ourselves, but we were unable to do much.
[34] And then R’ Aharon had an idea. In Shanghai there was an Ashkenazic Rov, Rabbi of the Lubavitcher Kehilla. Shanghai was an international city. Each part had its own concession. One part belonged to England, and the English ambassador took charge of his section. He was the boss of the entire section. Another section was under the jurisdiction of another ambassador. R’ Aharon begged, he beseeched in a telegram to the Ashkenazic Rov, to make a meeting with the English ambassador of his section. He was the boss. R’ Aharon even wrote “You are permitted to be mechalel Shabobs – this is a matter of life and death!”
[35] This was a miracle from Heaven. In Shanghai there were a lot of Sephardic Jews. There was this Sephadic Jew, a very rich man, his name was Mr. Abrahams. He was a religious Jew, and he even had his own cows to produce Chalav Yisrael milk. He knew the Ashkenazic Rov. This Jew had business dealings with many consuls, he was a very wealthy man. This Ashkenazic Rov came to him and told him over the whole story. Many bnei Torah and Yeshivaleit are stuck in Vialibostock. The only way to rescue their lives is to invite them them to Shanhai for the time being, for the duration of the war. They need to be granted permission by the ambassador, to come and live in his district. “I can do this,” Mr. Abramam said “ I have business dealings with him. I will invite him over to my house, and request permission, I have very good connections with him.”
[36] He invited him to his house, for a supper, and he recounted the story. “Please do me a favor. Give them permits.” “What do I have to write?” he asked. So they quickly sent off a telegram that he is willing to give the permits, and they require the list of names. This list had to go through an organization called “Interist” which was an international organization, and this “Interist” would see to it that the ambassador gave them permits. The “Interist” in Shanghai should write a letter in Vialibostock, requesting visas for all the people on this list. There were about 30 something names. He was a polish priest, but he was a kind soul and a normal person. He knew him from when he had been village priest. A Catholic. But he wrote all the names on the list.
[37] To make a long story short, in any event, Hashem helped, and we received the permits. Now we had a question of how to travel. Either to travel through Japan or straight to Shanghai. But no train goes to Shanghai. So we required a ship. But Shanghai was too large a city to get a ship right away. Each ship costed about $ 2000. We needed a ship for about 30 people. Today this amount is nothing. But then, it was a lot of money! R’ Aharon sent a telegram to Agudas HaRabbonim that they should send $ 2000 to the Ashkenazic Rov for a ship, which he will arrange to send. R’ Silver was involved then. R’ Aharon sent a telegram requesting the money to be sent. They did not have the money, but they collected the funds, and sent it. A ship was rented and we received a telegram saying “A ship is ready” and the appointed date. Everything was mamesh nissim!! Nissim!!
[38] We were in Vialibostock for two months. How did we live there? In Russia you can get hot water, free of charge. Just hot water. But we needed bread . We stood on line, and everyone got a loaf of bread for a rubel. So we had a loaf of bread and hot water.
[39] In any case, we lived though this. And we came to Shanghai. We did not go through Japan. We came to Shanghai and the Russian Kehilla which was there made us a concession in their Shul. There were a lot of respected Jews there. Very wealthy. Rich people, business people, who came after the first world war. When the Communists took over Russia, they went to China. They wanted to kill them because they were rich people.
[40] R’ Shneur and his son told me over that when R’ Aharon zt”l was in Japan he needed to leave to America. He was in Kobe and his ship was in another city. He needed to travel by train from Kobe, to board the ship, which would sail to America. That day many bachurim did not feel well, and they went to look for R’ Aharon to help them. R’ Aharon took very great care of the bachurim. He had rachmonus of them and he took care to bring doctors for them. So R’ Aharon took care – made a telephone call here and one there – until he took care of the bachurim. But he missed his train.
[41] The train left already, and R’ Aharon had to catch his ship. He had to travel with the next train. This next train was due to arrive exactly on time to make the ship. His ship was due to leave in a few hours so he took the next train to the city where his ship waited. The ship was still waiting, all packed up. There was a plank by which everyone was able to walk up on. Everything was all ready, but they told him to come up on the plank. He got scared, and he wanted to hold back. It was a difficult climb, over water. People heard this and they said, the Rosh Yeshiva is going back? Come!!
[42] The tatte (R’ Aharon) had a custom – he had a satchel. This contained all his writings and chiddushei Torah. Even when he was in America and he was in Lakewood, he used to go back to New York during the week but he always took this satchel with him. I once traveled with him, do you know how heavy that satchel was? But what can he do now? He was worried they would take it away from him, everything was packed away on the ship, but the satchel was in his hands. They saw he was standing on the boardwalk. His aide who were close with R’ Aharon, took the satchel and said “I’ll help you.” R’ Aharon ran after him like a young boy! And he was rescued! He boarded the ship and sailed away.
[43] What had actually happened? That train which had left earlier was in an accident! People were killed! This was a neis m’shomayim! That train which left earlier, was in an accident, and he missed that train because he took care of that bachur. R’ Aharon used to say that this is all in the zchus of that bachur. R’ Shneur told me over this story.
[44] When R’ Aharon came to collect money in America before the war, he never said that he was the Rosh Yeshiva. He just said he’s collecting for Kletzk – he’s coming for Kletzker Yeshiva. He did not say more. Everyone thought that he was just a meshulach. Once he was collecting money and the president of the Shul, where he was collecting, was a fine Jew and he became friendly with R’ Aharon. So he told him “R’ Yid, I don’t know why you are shlepping youself around as a meshulach for your Yeshiva? Go learn Shechita. We need a shochet, and we can appoint you as our shochet. We will pay you well.” R’ Aharon looked at him, but he did not reveal his true identity. He never told anyone who he was. He just always said he’s here for Kletzker Yeshiva. They thought he was the meshulach for Kletzker Yeshiva, so why was he working so hard – what does he make already? Stay in America, become a shochet, and make a parnossa. He will not become a wealthy man, but he will have parnossa. And he will also not have to work so hard.
[45] Once, in America, they used to have respected European Rabbonim. He once told me over the name, but I don’t recall it. He once came to a city before Shabbos to collect money for the Yeshiva. R’ Aharon knew who this Rov was but the Rov did not know him. He came in to the Rov and and he told him he’s here collecting money for Kletzker Yeshiva, can he stay by the Rov for Shabbos. “Yes,” said the Rov, “Please stay with us for Shabbos”. And he went into the Rebbitzen to tell her “I have a meshulach for Shabbos.”
[46] Friday, in his house, the Rov began speaking with the meshulach in learning. He asked him “Where did you learn?” And they spoke, and spoke and then he told him over a Yerushalmi and R’ Aharon said he knows where that Yerushalmi is. So the Rov went into his wife and “You should know whe have a very great Jew as our guest! A great neshama! You should respect him!” R’ Aharon later said that he happened upon this Yerushalmi only two days earlier! That Rov helped him collect money, Hashgacha Min Shomayim (Divine Providence)! This story was told over by R’ Shneur.
[47] I came to Lakewood, I was a bachur there, and I arrived before Rosh Hashana 1946. I came from Shanghai with other Bachurim. Who else was there? Meisleff, Malinevitch, Malachovski, Licht, Nadvorna, R’ Nachum Zeldes.
[48] It was necessary to really hear R’ Aharon’s shiurim, otherwise you could not understand them. Pay attention. Pay heed. They were a different style of shiurim. After the shiur, we used to have to hear the shiur again in order to understand it. The good bachurim, the very good ones, used to say over the shiur a second time, this was done in Kletzk, and we used to ask them questions. R’ Aharon’s shiurim were very difficult. Not like other shiurim.
[49] R’ Aharon was my shadchan for my wedding. There was someone by the name of Broides who lived on the East side and he had two sons who went to learn in the Mir. He was a respectable Jew. So he had a niece and he came to the Rosh Yeshiva to say that he needs a shidduch for his niece. In any case, he was my shadchan. I remember it as if it was today.


c: text/html

text:
טערקיש
טערקיש (Türkçe טערקטשע) איז א שפראך וואס מער ווי 77 מיליאן מענטשן רעדן אלס מוטער שפראך. מען רעדט טערקיש אין די לענדער טערקיי (אפיציעל), ציפערן (אפיציעל), איראק, בולגאריע, מאקעדאניע, גריכנלאנד און אלבאניע אחוץ פון טערקישע אויסלענדער געמיינדעס אין מערב אייראפע, ספעציעל אין דייטשלאנד.
מען פלעג שרייבן טערקיש מיטן אטאמאנישן שריפט, אבער זייט 1928 שרייבט מען מיט א וואריאנט פונעם לאטיינישן אלפאבעט; דאס איז געווען איינער פון די רעפארמען פון אטאטורק. טערקיש האט נישט קיין גראמאטישן מין. אויף טערקיש רעדט מען מיט דרך-ארץ צו א צווייטן אויף מערצאל (אזוי ווי אויף יידיש).
טערקיש אין איינע פון די טערקישע שפראכן וואס מען רעדט אין א ברייטן שטח פון אזיע.
דער נארמאלער סדר פון א זאץ איז סוביעקט, אביעקט, ווערב (אזוי ווי לאטיין).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1877
1877 איז דאס 77סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1877 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - דער מיקראפאן דערפינדן
- 12טן מערץ - דאס פאראייניגטע קעניגרייך אנעקסירט טראנסוואל
- 9טן יולי -דער קראקעט און טעניס קלוב פון ענגלאנד עפנט זיין ערשטן טורניר אין ווימבלדאן, דעמאלסט א פארשטאט פון לאנדאן.
- 12טן אויגוסט - דער אסטראנאם אסף האל אנטפלעקט דימוס, איינע פון די צוויי לבנות פון מאדים.
- 18טן אויגוסט - דער אסטראנאם אסף האל אנטפלעקט פאבאס, א לבנה פון מאדים.
- 6טן דעצעמבער - די ערשטע אויסגאבע פון די וואשינגטאן פאסט ערשיינט.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן סעפטעמבער - פראנסיס וויליאם אסטאן, בריטישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1922 (געש' 1945)


text:
What Is Best App To Track My Husband On Smartphones ?
עקסאַקצפּי-בעסטער אַפּ צו שפּור מיין מאַן איז טאַקע דיין גוט גליק אַז אייער געכאפט דיין בויפרענד פֿאַר קיין טשיטינג טעטיקייט געטאן מיט איר. טשיטינג האט ווערן אַ גאַנג די טעג פֿאַר יאָונגסטערס צו באַקומען ינדאַלדזשד אין קייפל באציונגען און אויב דיין בויפרענד אויך האט דער זעלביקער, דעמאָלט דער בעסטער זאַך איז צו לאָזן אים. איך 'ד נאָך ווי צו פרעגן צי איר אויסדערוויילט אַ באַצאָלט אָדער פריווייר פֿאַר ספּייינג אויף אים. אויב עס איז געווען דער פאַל פון פֿרייַ ווייכווארג געניצט, דעמאָלט איר זאָל באַקומען פול אינפֿאָרמאַציע וועגן זיין אַקטיוויטעטן מיט שוראַטי ווי פריביז זאל געבן איר פאַלש אָדער דערענדיקט אינפֿאָרמאַציע. אָבער, אויב איר האָבן אויסדערוויילט באַצאָלט ווייכווארג ווי עקסאַקצפּי-בעסטער אַפּ צו שפּור מיין מאַן, דעמאָלט איר זאָל מיד לאָזן דיין בף וועגן עס און גיינ ווייַטער מיט דיין לעצט שריט.
עקסאַקצפּי-בעסטער אַפּ צו שפּור מיין מאַן איז קיינמאָל פאַלש צו שפּיאָן אויף קיין שייכות, וואָס האט קיין דילעממאַטיק געפיל. אויב אַ מענטש קענען טאָן אומרעכט אַמאָל, ער קענען מיסטאָמע מאַכן אויס דער זעלביקער גרייַז ווידער. צוטרוי איז אַ ינטאַגראַל טייל פון קיין שייכות און אויב איר האָבן פאַרלאָרן עס, עס איז אוממעגלעך צו מאַכן דער זעלביקער באַציונג ווידער. עס איז דיסכאַרטאַנינג אויב איר האָבן געכאפט דיין בויפרענד און איר האָבן שוין אמת און אָפנהאַרציק פֿאַר אים. וועלכער כאַפּאַנז איז פֿאַר דער בעסטער און אויב איר טראַכטן וועגן דעם פאַקט, דעמאָלט באַקומען אַוועק די באַציונג און טראַכטן פּראַקטאַקלי וועגן די פאלגן וועגן די דיסטרוסטעד באַציונג. באַקומען אַוועק און מאַך פאָרויס מיט אַ נייַ לעבן.
צו אָנהייבן ספּייינג איר נאָר דאַרפֿן צו נעמען די גרינג טריט:
1. גיין צו עקסאַקצפּי ס וועב-פּלאַץ און קויפן די סאָפטווער.
2. אראפקאפיע עס אין די טעלעפאָנירן איר ווילן צו מאָניטאָר.
3. קוק די טעלעפאָנירן ס דאַטן פון קיין מיטל וואס האט אינטערנעט קשר.
מיט עקסאַקצפּי-בעסטער אַפּ צו שפּור מיין מאַן איר וועט קענען צו:
• מאָניטאָר רופט
• שפּירט טעקסט אַרטיקלען
• לייענען ימיילז
• שפּירט גפּס אָרט
• מאָניטאָר אינטערנעץ נוצן
• אַקסעס לוח און אַדרעס ספר
• לייענען רעגע אַרטיקלען
• רעקאָרד סורראָונדינגס
• קאָנטראָל אַפּפּס און מגילה
• זעה די מולטימעדיאַ פילעס
• צו האָבן ווייַט קאָנטראָל פון די טעלעפאָנירן
איר קענען אָפּלאָדירן :”What Is Best App To Track My Husband On Smartphones ?“


text:
מיידאנעק
מיידאנעק, איז א טויט לאגער, וואס געפונט זיך פיר קילאמעטער פון לובלין, פוילן. דער נאמען "מיידאנעק" שטאמט פונעם נאמען פון "מיידאן טאטארסקי" באצירק אין לובלין; אזוי האבן די איינוואוינער גערופן דעם קאצעט. אין דייטשיש איז עס גערופן געווארן לובלינער קאנצענטראציע לאגער. אנדערש ווי אין אנדערע טויט לאגערן, ווי אוישוויץ, טרעבלינקע, איז די לאגער געווען אין אן אפן פלאץ, אן א צוים און אן שטעכלדראטן. די נאציס האבן ביים פארלאזן די לאגער, נישט פארברענט אדער פארווישט די שפורן פון די לאגער, און אלעס איז פארבליבן, ווען די רוסן האבן באפרייט מיידאנעק.
די לאגער איז אויפגעשטעלט געווארן, אויפן באפעל פון היינריך הימלער, וועלכע האט באזיכט לובלין יולי 1941. פון אנהייב איז מיידאנעק געווען א לאגער פאר געפאנגענע, אנגעפירט דורך די עס.עס., אין 1943 איז די לאגער געווארן א פארניכטיגונגס לאגער.
די צאל אומגעקומענע אין לאגער, איז געשאצט אויף 200,000, פון זיי ארום זעכציק טויזנט יידן. און די אנדערע רוסישע און פוילישע געפאנגענע. די אומברענגען איז געווען אין גאז קאערן, און אין אויווענעס.
ווי אויך זענען אין לאגער געווען געפאנגענע וואס האבן געארבעט אלס צוואנגס ארבעטער, אין פאבריקן וואס האבן פראדוצירט וואפן און אמוניציע, פאר די דייטשע מיליטער.
אום ענדע יאר 1943, איז פארגעקומען א מאסן שחיטה אין מיידאנעק, וואס די נאציס האבן גערופן די שניידן חגא, לאסט אויטאס זענען געברענגט געווארן, און מיט מוזיק וואס פארטייבט די אויערן, האבן זיי גענומען יידן צו גריבער, וואס זענען שוין פון פריער אויסגעגראבן געווארן, האבן זיי אומגעברענגט אלע יידן, וואס זענען געברענגט געווארן צו די גריבער. אין יענע טאג זענען 18,400 לאגער געפאנענע אומגעקומען.
אין יולי 1944, איז די לאגער אויסגעליידיקט געווארן, טויזענט געפאנגענע זענען גענומען געווארן צו א טויט מארש, און די וואס זענען פארבליבן, זענען באפרייט געווארן דורכן רויטן ארמיי. די נאציס האבן נישט באוויזן צו פארניכטן די לאגער, ביי זייער ריקצוג.
אין אוגוסט 2010, האט א פייער אויסגעבראכן אין די אלטע לאגער, און האט געברענגט א שווערע שאדן צו די לאגער, די פוילישע אינסטאנצן האבן איבערגעגעבן, אז א גרויסע טייל פון די שיך קאלעקציע, און א טייל פון די האלצערנע באראקן, זענען פארברענט געווארן.


text:
קאנסענסוס
זעט אויך וויקיפעדיע:קאנסענסוס.
קאנסענסוס האט צוויי הויפט באנוצטע מיינונגען.
איינע איז א כלליתדיגער אפמאך צווישן מיטגלידער פון א געוויסער גרופע וואס קומען צו א געמיינזאמער הסכמה איבער אן ענין, דורך די פראצעס וואס איטליכער טוט אויסאיבן זיין אייגענער אויסשלוסלעכער בעלות איבער די אנדערע בנוגע די באשלוסען און אויף איר נאפאלגענדע אקציע.
דאס ווארט קאנסענסוס קומט פונעם לאטייניש ווארט קאם מיינענדיג מיט אדער צוזאמן מיט, און דאס אנדערע האלב ווארט איז פון די שורש סענטייער מיינענדיג צו טראכטן אדער שפירן. קומט אויס אז דאס ווארט קאנסענסוס מיינט אין עטימאלאגיע צו טראכטן און שפירן צוזאמן.
די צווייטע מיינונג איז ווי א טעאריע און פראקטיק פון צאמנעמען און קומען טאקע צו איין ביינאזאמער הסכמה צווישן די גרופע אידיווידיאלן (פאר מער אינפארמאציע וויאזוי עס ארבייט די צווייטער מיינונג דערפון זעט קאנסענוס באשלוס-מאכן).
צו דערגרייכן קאנסענסוס פארלאנגט זיך אן ערענסטער אפהאנדלונג פון יעדן איינציגן מיינונג פון איטליכער מיטגליד פון דער גרופע.
איינמאל א באשלוס איז געמאכט געווארן איז וויכטיג צו זיך פארלאזן אויף ווייטערדיגע באשלוסן בנוגע איר נאכפאלגענדע אקציע.
אין די געאייגנטער פאל זענען די דאזיגע וואס ווילן עפעס טאן א נייער זאך אדער אנדערשט, הערן אויס די דאזיגע וואס זענען אין די אפאזיציע, ווייל זיי רעכענען אויף די פאקט אז די ארויסקומענדער דעבאטע וועט בארייכערן זייערע פארזענישן און אזוי ארום פארבעסערן די קאנסענסוס. אין טעאריע, אקציע אן א רעזעלאציע פון די באטראכטע אפאזיציע מיינונגן וועט זיין זייער זעלטן, און ווערן געטאן מיט די אויפמערקזאמקייט נישט צו באדראען די קשר מיטן די מיעוט.


text:
מר בר רב אשי
מר בר רב אשי, איז געווען אן אמורא, דער זון פון רב אשי, און ער האט ממשיך געווען זיין פאטער'ס ארבעט מסדר זיין די גמרא פון תלמוד בבלי. אויף איהם איז דא דער כלל "הלכה כמר ברב אשי" אז די הלכה בלייבט ווי איהם חוץ בייי דריי זאכן מיכף שבועה אודיא וי"ג חוורי (חולין עו:). דער רי"ף אין מסכת סנהדרין (פרק זה בורר) ברענגט בשם רב האי גאון אז איבעראל וואו עס איז א מימרא פון מר רב אשי און עס שטייט נישט מפורש ארויס די הלכה איז נישט לויט אים, דעמאלטס איז דער כלל אז דער הלכה בלייבט לויט אים.
ער איז געווארן ראש ישיבה פון סורא (אין מתא מחסיא) אינעם יאר ד'רט"ו ביז זיין פטירה יום כיפור ד'רכ"ח
אין עירובין (קב:) איז משמע אז מר בר רב אשי איז געווען א תלמיד פון רבא, מוז דאס זיין אן אנדער מר בר רב אשי, ווייל רב אשי איז געבוירן דעם טאג פון רבא'ס פטירה. אבער תוספות אין עירובין זאגט אז די גירסא איז נישט רבא נאר אבא, אויב אזוי איז ער דער זעלבער מר בר רב אשי.
לויטן סדר הדורות אין דער מערכה פון "מר בר רב אשי" האלט ער אז עס זענען געווען צוויי מר ברב אשי'ס.


text:
ענזים
אן ענזים (ענגליש: enzyme פון גריכיש: ΈvZuuo) איז אַ ספּעציעל סארט פראטעין מאלעקול וואָס ארבעטן ווי קאטאליזאטארן. זיי קאָנטראָלירן כעמישע רעאַקציעס אינעם קערפער, אבער די ענזימען אליין ווערן נישט אויסגעניצט. יעדער צעל פון א בעל חי האט טויזנטער ענזימען.
כמעט יעדע ביאכעמישע רעאקציע אין א לעבעדיגן באשעפעניש דארף אן ענזים; מיט ענזימען ארבעטן רעאקציעס גיכער ווי אן זיי.
דעם ערשטן ענזים האט אויסגעפונען דער פראנצויזישער כעמיקער אנסעלם פאיען אין 1833.
דאס געביט פון ביאכעמיע וואס שטודירט ענזימען הייסט ענזימאלאגיע.
סטרוקטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ענזימען זענען קאמפלעקסע מאלעקולן צוזאמענגעשטעלט פון עטלעכע אמינא-זויערן. די אמינא-זויערן פארבינדן צוזאמען אין א לאנגן קייט.
עס זענען פאראן טויזנטער פארשידענע ענזימען.
א ביישפיל פון אן ענזים איז אַמילאַז, וואס געפינט זיך אין שפייעכץ; ער צעברעכט קראכמל מאלעקולן אויף די קלענערע מאלעקולן גלוקאז און מאלטאז.


text:
קאפירעכט
קאפירעכט מיינט אז דער מחבר פון שרייבענגון אדער באשאפער פון יעדע סיי וואסערע שאפונגען ווי מוזיק, קונסט און אזוי ווייטער האבן רעכט דאס צו באגרעניצן איר קאפירונג וואס איז באשיצט פון א געזעץ אז מען טאר דאס נישט קאפירן.
אין ספרים שרייבט מען "כל הזכויות שמורות" אלס מנהג המדינה. אַרבעט וואס מען וויל רעזערווירן די רעכט מיטן סימבאל © (דער בוכשטאב C אין אַ קײַלעך, ראשי תיבות פונעם וואָרט copyright) - און קומענדיק צו די פראַזע "אַלע רעכט רעזערווירט". אָבער אין ישראל און אין רובֿ לענדער, איז עס ניט נייטיק, און די אַרבעט וועט זיין געשיצט אפילו אָן דעם, אויב זי טוט באַגרענעצן פֿאַר אנדערע מאַטעריאַל.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רוב פוסקים האלטן אז דאס איז נישט קיין שום פראבלעם צו קאפירן יענעמס ארבעט ווייל עס איז נישט שייך קיין קנין אויף אינטעלעקטועלן אייגנטום. אחוץ ווען דאס איז געמאכט פאר השגת גבול האט דער קאפירער אן אנדער עבירה.
אויף אידישע ספרים אין דער אלטער היים איז געווען איינגעפירט אז מען האט גענומען פון רבנים אן איסור אז קיינער זאל נישט טארן איבערדרוקן דעם ספר ביז א געוויסן טערמין פון יארן, געווענליך 10 יאר.


text:
קאוואטשהאז
קאַוואַטשהאַז (Mezőkovácsháza) איז א קליין שטעטל און אונגארן דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב אהרן דוד רובינשטיין הי"ד
עס איז אין דעם בעקעש געביט, איינע פון די נאנטע שטעטלעך זענען פעהעד-יארמוט (Füzesgyarmat).
עס האבן בשעת דעם קריג געוואוינט דארטן 80 משפחות וואס זיי ווערן אויסגערעכנט אין דעם ספר נטיעות אדר וואס איז איבערגעדרוקט געווארן דורכן זון פונעם רב אין יאר תשס"ט.
פון די חשובע משפחות פון שטאט איז געווען הרה"ח ר' פנחס גלויבער.
ביי טייל עלטערע אידן פון אונגארן ווערט דאס אנגערופן "קאוואכאסע".


text:
פינחס
- דער ארטיקל דיסקוטירט א פערזענלעכקייט אין תנ"ך. אויב איר זוכט די פרשה אין ספר במדבר, זעט פרשת פינחס.
פינחס - איז געווען דער זון פֿון אלעזר און אן אייניקל פֿון אהרן הכהן.
פינחס ווערט דערמאנט אין דער תורה אלס קנאי וואס האט געהרגעט זמרי בן סלוא, דער נשיא פון שבט שמעון, און כזבי בת צור, די טאכטער פון א מדינישן פירשט, בשעת דעם חטא פון פעור אין שיטים, אינעם פערציגסטן יאר נאך יציאת מצרים. נאכער איז פינחס אויסגעוועלט געווארן אלס א חשובער כהן ("ונתתי לו ולזרעו אחריו ברית כהונת עולם"). נאך זײַן פאטער'ס פטירה איז ער געווארן זן ממלא מקום אלס כהן גדול. פינחס איז געווען קאמאנדאנט איבער 12,000 סאלדאטן אין דער מלחמה קעגן מדין. לויטן מדרש[1] איז פינחס געווען איינער פון די צוויי מרגלים וואס יהושע בן נון האט געשיקט אויסשפיאנירן יריחו איידער מ'האט איינגענומען די שטאט. זײַן ארבטייל איז געווען אין הר אפרים אין "גבעת פינחס" אויף זײַן נאמען (יהושע, כ"ד, ל"ג).
לויט חז"ל האט ער געדינט אלס כהן גדול אין די יארן פון דעם שופט יפתח הגלעדי. צוליב חילוקי דעות צווישן זיי האט מען נישט מתיר נדר געווען דעם נדר וואס יפתח האט געמאכט מקריב זײַן זײַן טאכטער, חז"ל האבן קריטיזירט סײַ פינחס און סײַ יפתח וועגן דעם.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מדרש תנחומא, פרשת שלח סימן א'. ורש"י כתב על זה ביהושע פרק ב' פס' ד' כך: "מדרש אגדת תנחומא יש פינחס וכלב היו ופינחס עמד לפניהם ולא ראוהו לפי שהיה כמלאך".


text:
האמעאפאטיע
האמעאפאטיע (פון גריכיש האמויאס- ὅuoιoς- "ענליך" + פאַטהאס πάθoς "לײַדן" ) איז א אנדער וועג צו היילן קראנקייטן. דער אויסטרעפער און גרינדער פון דעם וועג, סאמועל האנעמאן, א דאקטער אין דייטשלאנד, האט דאס ערפינדן אין יאר 1796. א דאקטער וואס היילט מיט האמעאפאטיע ווערט אנגערופן א האמעאפאַט.
אינהאַלט
- 1 היסטאריע
- 2 דער וועג
- 3 פארשידענע שיטות אין האמעאפאטיע
- 4 אהערשטעלן א רעמעדי
- 5 איר פארשפרייטונג און אנגענומען ווערן
- 6 רעפערענצן
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דר. סאמועל האנעמאן האט אנגעהויבן האמעאפאטיע אין יאר 1796 אין יענער צייט איז די אלגעמיינע שיטה פון היילונג (קאנווענציאנעלע מעדיצין —וואס סאמועל האנעמאן האט זי אנגערופן "אַללאפאטיע") געווען גאר צוריקגעשטאנען , און זי איז באשטאנען מערסטנס פון בלוט זויגן , ריינוגען און געבן שטארקע כעמיקאלן וואס גאר אפט האט עס מער געשאדט ווי אויפגעטוהן
אין 1779 האט האנעמאן גראדואירט פון מעדיצינישער שולע און אנגעהויבן צו פראקטיצירן מעדיצין און ער איז געווען שטארק אנטוישט אין דער אלגעמיינער היילונגס שיטה. דאן האט ער אנגעהויבן אליין זוכן און פארשן מעדיצין ביז ער האט אויפגעהערט צו פראקטיצירן מעדיצין און האט אנגעהויבן צו דינען אלס אפטייקער און צו איבערטייטשן מעדיצינישע בוכער און ער האט אנגעהויבן איבערטייטשן אויף דייטש די מאטעריע מעדיקא פון וויליאם קאַללען און ער איז אנטקעגן געקומען מיט די טשינארינדענבוים וואס העלפט פאר די וואס ליידן פון מאלאריע. און ווי קאללען גיט דארט צו פארשטיין ווי אזוי דאס היילט מאלאריע האט האנעמאן נישט אנגענומען קאללענ'ס טעאריע און ער האט איינגענומען פיר גוטע שלוקן פון דעם טשינארינדענבוים צוויי מאל א טאג פאר א פאר טעג און ווי האנעמאן באריכטעט האט אנגעהויבן ביי איהם ערשיינען סימפטאמען ענליך צו די פון מאלאריע. פון דעם איז ער געקומען צו א באשלוס אז די מעדיצין וואס היילט די קראנקייט וועט פאראורזאכן זיין ביי א געזונטן מענטש די זעלבע סימפטאמען וואס די קראנקייט ברענגט ארויס ביי א קראנקען.
דער וועג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט פרינציפ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער גרונד פון האמעאפאטיע און איר ערשטער און וויכסטיגסטער פרינציפ איז אז מען באהאנדלט א קראנקייט מיט א זאך וואס וועט גורם זיין אין א געזונטן מענטש די זעלבע סימפטאמען וואס זענען ערשינען אין דעם קראנקען, אין קורצן רופן זיי דאס דעם פרינציפ פון אייניגקייט.
די רעמעדי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטישע מעדיצין וואס אין דעם האמעאפאטישן לעקסיקאן רופט מען די "רעמעדי" (דער באדייט פון דעם ווארט אין ענגליש איז א הייל מיטל, די רפואה), ווערט אהערגעשטעלט דורך אריינטון א זאך וואס איז גורם ביי א געזונטען מענטש סימפטאמען אין א באשטימטער מאס פליסיגקייט (וואסער אדער אלקאהאל) און מיט שאקלען מיט קראפט די צוזאמענשטעל וועט - לויט דער דאזיגער שיטה - די גאנצע צוזאמשטעל באקומען דעם היילונג קראפט, שטערקער ווי די אריגינעלע אן דער שעדליכקייט פון דער אריגינעלער, כאטש אז אין א לאבאראטארישער אונטערזוכונג וועט מען נישט געפינען אין דער פליסיגקייט קיין שום טייל פון דעם אריגינעל, און נאכמער לויט דער האמעאפאטישער שיטה ווי מער מען וועט דאס אויפשאקלען מיט וואסער לויט די פרינציפן וועט די רעמעדי אלץ שטארקער ווערן. דאס אהערשטעלן די מעדיצין ווערט אנגערופן אין דער האמעאפאטישער שפראך פאטענטאציע וואס דאס טייטשט אין ענגליש קרעפטן, דאס שטארקער מאכן די קראפט, און לויט דער האמעאפאטישער שיטה יעדע מאל וואס מען לייגט אריין א טראפ פון דער אהערגעשטעלטער רעמעדי (נישט דער אריגינעלע באשטאנדטייל) און מישט עס נאכאמאל מיט וואסער ווערט עס אלס קרעפטיגער.
מען דארף דא באטאנען אז דאס אליין איז שוין א סיבה אז די רעמעדי זאל נישט האבן קיין אומגעוואונטשענע זייטיגע ווירקונג ווייל איר קראפט איז נישט מער ווי אויפוועקן דעם קערפער.
מיט קורצע ווערטער: די קלאסישע האמעאפאטיע איז אין אונטערשייד פון דער אללאפאטישער שיטה פון צוויי זייטן , איינס , דער האמעאפאט וועט באטראכטן דעם קראנקען און זיין קראנקייט לויט די סימפטאמען און נישט לויט דער קראנקייט זעלבסט צוויי , די מעדיצין, אז א האמעאפאט וועט באנוצן רעמעדיס וואס איז אהערגעשטעלט אויף דעם וועג ווי אויבן דערמאנט (און נישט ניצן קיין אריגינעלע כעמיקאלן אדער געוויקסן א.ד.ג.), .
די טעאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערטשע זאך איז דא א שטארקע אונטערשייד ווי אזוי מען באטראכט א קרענק א אללאפאט קוקט אויף קרענק מיט א פאקטישע קוק ד.ה. דער קערפער טוט נישט וועס ער דארף טוען אויב אזוי וואס דארף דער דאקטער יעצט טוען קודם דארף פרובירן צו זעהן אפשר קען ער אוועק נעמען דעם שטערער און פון זיך אליין וועט דער קערפער צוריק גיין צו זיין געווענליכע אויפירונג אויב מען נישט אזוי מאכן דאן גיבט מען א כעמיקאל אדער דעס גלייכן וואס ער זאל אויפטון וואס דער קערפער טוט נישט נישט אזוי לויט האמעאפאטיע נאר א קראנקייט ווערט באטראכט אז עפעס אינם אינערליכע טייל פונם קערפער האט פארלוירן איהר אינערליכע קראפט און ער פירט מער נישט אן די פירערשאפט פון א געוויסע טייל פונעם קערפער.
די טעאריע איז אז כדי צו היילן דעם קערפער זאל מען נישט מיט געוואלט פארענדערן די אומגעוואונטשענע סיפטאמען נאר טו אופן קערפער איינפלוסן ער זאל זיך פירן ווי עס ברויך ווייל נאר דאן איז ער אויסגעהיילט און א האמעאפאטישע רעמעדי וועט נישט מער ווי אויפוועקן און דערפרישן די נאטירלעכע היילונג קראפט וואס דער קערפער האט געזאלט פארמאגן נאטורלעך און דערנאך וועט די היילונג פאסירן דורך דעם קערפער זעלבסט, און אט די קראפט געפינט זיך טאקע אין דער רעמעדי, (אין אונטערשייד צו דער אללאפאטישער שיטה וואס דרויסנדיגע עלעמענטן ווערן אריינגעלייגט אינעם קערפער און ווירקן אין אים).
פארשידענע טעאריעס זענען שוין געזאגט געווארן ווי אזוי דער האמעאפאטיע רעמעדי ארבעט פארוואס א זאך וואס טוט גורם זיין סימפטאמען וועט היילן די סימפטאמען און פארוואס ווען מען נעמט איין קליינע טייל פון א זאך וועט דאס היילן.
איין טעאריע וואס איז דערמאנט געווארן איז אז אזוי ווי די סימפטאמען וואס ערשיינען ביים קערפער ווען ער איז קראנק זענען געווענליך צייכנס פון דעם וואס דער קערפער פרובירט זיך צו שלאגן מיט דער קראנקייט אויב אזוי איז פארשטענדליך אז דאס וועט זיין די סיבה פארוואס ווען מען נעמט די גראז צום ביישפיל הייבט מען אן צו זען סימפטאמען פון א פארקילאכץ ווייל ער וועקט אויף דעם קערפער זיך צו שלאגן מיט א פארקילאכץ.
מוז דא אבער ערווענט ווערן אז קיין איינע פון די טעאריעס האבן נישט קיין ערנסטע גרונדן און זענען קיינמאל נישט אויפגעוויזן געווארן אויף קיין שום וועג, און נאך א פונקט אז סאמועל האנאמאן האט נישט אנגעהויבן פון א טעאריע נאר פון א פאקטישער זאך אז א געוויסע זאך וואס האט געהיילט מעלעריע האט ביי א געזונטע מענטש גורם געווען די זעלבע סיפטאמען ווי מעלעריע ברענגט וואס האט אים צוגעברענגט צו טראכטן אז אייניג היילט אייניג.
וויכטיגע פונקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צוליב ווייל האמעאפאטיע רעמעדי קומט היילן דעם קערפער נאטורליך קען זי אויך נישט אויפטון מער ווי דער קערפער קען טוען נאטורליך צוליב דעם איז דא אסאך פעלער וואס אפילו די האמעאפאטען וועלן מודה זיין אז זיי קענען אויף די פאל נישט היילן ווייל דער קערפער איז שוין געשעדיגט אויף אזוי ווייט אז מען קען עס שוין נישט צוריקשטעלן.
נאך א וויכטיגע זאך איז אז ווען איהר נוצט האמעאפאטישע מעדעצין דארפט איהר צולייגן קאפ און ארויסהעלפן אין אייער היילונג אן דעם וועט די הצלחה זיין מילד
פארשידענע שיטות אין האמעאפאטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין האמעאפאטיע אליין איז דא פארשידענע שיטות , בעיקר ווערט עס איינגעטיילט אין צוויי די קלאסישע און די מאדערנע.
די אריגינעלע קלאסישע האמעאפאטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די קלאסישע האמעאפאטיע איז די שיטה פון האמעאפאטיע וואס סאמועל האנעמאן האט אירע גרונדן אוועקגעשטעלט אין זיין בוך ארגאנאן פון רפואה וואס ער האט ארויסגעגעבן אין יאר 1810, וואס די קלאסישע האמעאפאטן פירן זיך לויט אים ביזן היינטיגן טאג ,
איין סימפטאם איין רעמעדי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס האנעמאן האט אוועקגעשטעלט זיין ערשטן פרינציפ האט ער אוועקגעשטעלט נאך צוויי פרינציפן איינס איין סיפמטאם צוויי איין רעמעדי לויט דער שיטה דארף דער האמעאפאט אויסהערן דעם פאציענט אלעס ארום זיין לעבנס געשיכטע פון געבורט כדי צו פארשטיין דעם מענטש מיט אלע פראבלעמען פיזיש, געפיליש און גייסטיש און צוזאמען נעמען אלע סימפטאמען און געבן בלויז איין רעמעדי וואס איז דאס מערסטע צוגעפאסט פאר דעם געוויסן פאציענט, דאס הייסט ער דארף אים געבן די מעדיצין וואס וועט גורם זיין ביי א געזונטן מענטש די אלע סימפטאמען. דער האמעאפאט וועט געווענליך נעמען צו הילף א בוך מאטעריא מעדיקא וואס דארט ווערט אויסגערעכנט פארשידענע רעמעדיס פאר וועלכע צוזאמנעם פון סימפטאמען זי איז א היילונגסמיטל.
עס איז זעלבסט פארשטענדליך אז טאקע צוליב דעם דארף זיך א האמעאפאט זיך גוט אויסלערנען דעם פאך און אויך ארבעטן מיט א באזונדערן צוגאנג פאר יעדן פאציענט באזונדער און נאך א גאר וויכטיגע פונקט אז ווען א פאציענט קומט אריין צו א האמעאפאט דארף ער זיין אינגאנצן אפען און איהם פארציילן אלעס פון זיין לעבנס געשיכטע ארום און ארום ווייל אויב ער פארפעלט אפילו איין איינצעלהייט וואס ער האלט פאר נישט וויכטיג צו פארציילן אדער ער וויל עס גאר באהאלטן צוליב בושה אדער צוליב אנדערע סיבות קען עס צוברעגען אז די באהאנדלונג זאל אינגאנצן נישט ווירקן.
א ערשטע באזוך פון א פאציענט ביי אן האמעאפאט נעמט בערך צוויי שטונדע ביז ער קומט צו א גרונטליכער אפשאצונג אויף דעם פאציענט, און אויך נאכדעם נישט אלעמאל וועט ער פארשריבן א רעמעדי אויפן ארט טיילמיל וועט ער דאס וועלן איבערטראכן און אייך הייסן צוריקקומען א שפעטערדיגע צייט צו אפנעמען אייער רעצעפט , און ערשט הייבט זיך עס נאר אן, ווייל נאך נעמען די רעמעדי פאר א באשטימטע תקופה דארפט איהר נאכאמאל באזוכן דעם האמעאפאט צו איבערקוקן די אויפטוען פון דעם רעמעדי א.א.וו. .
אויך איז נישט פארהאן קיין מעגליכקייט פאר א ערשיינונג ווי אן אויערן האמעאפאט אדער אן אויגן האמעאפאט ווייל יעדער האמעאפאט דארף באטראכטן דעם גאנצן מענטש פון אלע זייטן און צוליב דעם איז אויך דא אסאך א גרעסערע מעגליכקייט פאר א טעות.
עס איז אינטערסאנט צו אנצייכענען אז א קלאסישער האמעאפאט מיט א אלאפאט קוקן אזוי אנדערש אויף היילונג און קראנקייט אז זיי קענען זיך כמעט נישט צונויפרעדן.
מאדערנע האמעאפאטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מאדערנע האמעאפאטיע קען מען אויך אוועקשטעלן אז מען נוצט די האמעאפאטישע שיטה אינאיינעם מיט דער אלאפאטישער שיטה. די שיטה ווערט אויך אנגערופן "האמאטאקסיקאלאגיע".[1][2] די שיטה איז אוועקגעשטעלט געווארן דורך א דייטשן דאקטער מיטן נאמען היינס היינריך רעקוועג, אינעם 20סטן יארהונדערט.
די שיטה האט נאר אנגענומען די ערשטע העמעאפאטישע טעאריע די געזעץ פון אייניגקייט אבער ווי אזוי צו באנוצן די שיטה האבן זיי אוועקגעשטעלט זייער אייגענע שיטה אנדערש ווי האנעמאן האט אוועקגעשטעלט , אויב אזוי איז זעלבסטפארשטענדליך אז דער צוגאנג פונם דאקטער און די באהאנדלונג פון אזא דאקטער וועט נישט אויסזעהן קיין סאך אנדערש ווי די צוגאנג פון א אלאפאט, און נאכמער איהר וועט טרעפן אסאך דאקטוירים וואס פראקטיצירן ביידע שיטות.
אויך ווי א פארזעצונג צו די שיטה איז דא היינט צי טאג צובאקומען האמעאפאטישע צוזאמשטעלינגען וואס זענען צונויפגעשטעלט צו היילן א קראנקייט צום ביישפיל א צוזאמשטעלונג פאר א לונגען אנצינדונג.
אהערשטעלן א רעמעדי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
האמעאפאטישע רעמעדיס קענען ווערן אהערגעשטעלט פון יעדע זאך וואס האט זיך אויפגעוויזן אז עס איז גורם אין א געזונטן מענטש געוויסע סימפטאמען.
דער מקור פון האמעאפאטישע רעמעדיס זענען מערסטענס פון פלאנצונגען מינעראלען און לעבעדיגע באשעפענישן אבער קיין שום זאך אין דער וועלט ווערט נישט אויסגעשלאסן אז מען זאל נישט מאכן פון איהר האמעאפאטישע רעמעדיס פאקטיש איז דער מקור פון 70% פון האמעאפאטישע רעמעדיס פון פלאנצונגען ( הערבס ) היינטיגע צייטן וערן רעמעדיס אויך געמאכט פון שעדליכע מאטריאלען ווי צום ביישפיל פון באצילן וויירעסעס און די רעמעדי ווערט באנוצט סיי לויט איהר סימפטאמען בילד און דורך מאדערנע האמעאפאטען פשוט צו היילן פון די שעדליכע מאטריאל א רעמעדי געמאכט פון באצילן זיך צו היילן פון א באצילן אטאקע די ערשטע זאך דארף ווערן קלאר פעסגעשטעלט גענוי וועלכע סימפטאמען די פלאנצונג צום ביישפיל איז גורם.
איר פארשפרייטונג און אנגענומען ווערן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטישע טעאריע איז דערווייל נישט איבערגעוויזן געווארן פאקטיש און טאקע צוליב דעם זענען די וויסנשאפטלער וואס מאכן אוועק די גרונדן וואס האמעאפאטיע האט אוועקגעשטעלט סיי אז דאס וואס טוט פאראורזאכן די סימפטאמען וועלן נישט היילן זיי נישט היילן און בעיקר מאכן זיי אוועק אז נאכן אויסמישן מיט וואסער טוט זי בכלל עפעס העלפן בשעת אז אין לעבערטארישע אינטערזוכונגען טרעפט מען גארנישט.
און לויט די אוועק מאכער די פאלן וואס עס העלפט יא איז עס נישט מער ווי א פלאצעבא.
די נאציאנאלע פארזיכערונג פירמעס אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע דעקן נישט קיין האמעאפאטישע באהאנדלונגען און טאקע צוליב דעם איז אנגענומען אין די וועלט אז האמעאפאטישע באהאנדלונג איז פיהל טייערער ווי די אללאפאטישער כאטש דער אללאפאטישער דאקטער נעמט געווענליך מער פאר זיין באהאנדלונג אבער דער פאציענט שפירט דאס נישט ווייל נישט ער צאלט נאר דער פארזיכערונגס פירמע , ביי די פריוואטע פארזיכערונג פירמעס איז יא פארהאן אז זיי זאלן דעקן האמעאפאטישע באהאנדלונגען.
די פעדעראלע FDA פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע האט אנערקענט אין האמעאפאטיע אלס א היילמיטל און האלט אן אויפזיכט אויף האמעאפאטישע רעמעדיס זינט יאהר 1938 , זיי ווערן ביי איר באטראכט אלס א מעדיצין אבער נאר אין א קאטעגאריע פון מעדיצין וואס קען פארקויפט ווערן אן א רעצעפט פון א דאקטער (OTC מעדיקאמענטן).
אבער מען דארף דא באטאנען אז עס איז נישט פארהאן קיינער וואס האלט אז א האמעאפאטיש רעמעדי קען שאטן זיכער נישט ווען זי איז שוין אפאר מאל געמישט מיט אנדערע פליסיגקייטן אז עס געפינט נישט קיין איין מאלעקול פון דעם אריגינעלן באשטאנדטייל.
און אויך לייגן זיי צו אז ווען דער האמעאפאט טוט דאס נישט אנצייכענען פארן פאציענט קען עס זיין גאר שעדליך.
דער האמעאפאטישער בליק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די האמעאפאטען פון זייער זייט האבן אן ענטפער אויף אלע טענות :
פאר אלעם זאגן זיי אז ווער עס פארשטייט ווי אזוי האמעאפאטיע ארבעט וועט גלייך פארשטיין אז האמעאפאטיע קען נישט און דארף נישט איבערגעוויזן ווערן פאקטיש אויף דעם וועג וואס די אללאפאטישע שיטה ווערט איבערגעוויזן , דער סבה פאר דעם איז ווייל ווי אויבן דערמאנט אז דער טעכנישע גאנג ווי אזוי האמעאפאטיע ווירקט אויפן קערפער איז אז ער וועקט אויף דעם קערפערס נאטורליכע היילונגס מיטל לויט דעם ווען א האמעאפאטישע רעמעדי ווערט אריין געטוען אינם קערפער וועט מען נישט זעהן קיין שום דירעקטע ווירקונג נאר מען וועט זעהן ווי פלוצונג ווערט ער געזונט אבער דער פארבינדונג מיטן רעמעדי ווערט נישט געזעהן דאס איז גורם אז כאטש אלע פארשונגען ווייזן אז אסאך מענטשען וואס האבן גענומען די רעמעדיס זענען געזונט געווארן מער ווי די מענטשען וואס האבן נישט גענומען גארנישט אדער נאר גענומען א פלעסיבא אבער וויבאלד עס ווירקט נאר אויף דעם אויבענדערמענטע וועג אויסערליך קוקט עס אויס בלויז ווי א פלעסיבא ווייל אלעמאל ווען עס ווירקט יא קען מען זיך שטעלן א פראגע ווער זאגט הונדערט פראצענט אז די רעמעדי האט דאס גורם געווען אויסער דעם וואס דער וויסענשאפטלער לויט זייער נייגונגען וועלן נישט אננעמען נאר א זאך וואס ווערט פאקטיש אויפגעוויזען.
נאך א וויכטיגע פונקט איז דא ביי האמעאפאטיע איז אז עס איז פיל שווערער פאר א האמעאפאט צו פעסטשטעלן ווי אזוי צו באהאנדלען דעם פאציענט ווי אויבן דערמאנט ווי ביי א אלאפאט ממילא מאכט זיך זייער אפט אז עס זענען פארהאן האמעאפאטען וואס טויגן נישט אומווייניגסטענס געזאגט.


text:
עלען קאלמבס
עלן קאלמעס איז א אידישער ראדיא דיקטאר אויפן ליבעראלן שטייגער.
ער איז געווען דער איינציגסטער ערקלערטער ליבעראל אויפן קאנסערוועטיווען טעלעוויזיע פאקס ניוז ווי ער פירט אן אן אייגן ראדיא פראגראם און איז דער קאנטערפארט צום קאנסערוועטיווען טאלק שוי האויסט שאן הענעטי אויף א ספעציעלע שוי וואס זיי ביידע טענה'ען זיך יעדע נאכט איבער די אישוס צווישן 9 און 10 דאס איז דאס מערסטע געוואטשטע שוי אין אמעריקע פאר איר צייט אפשניט פון די שעה וואס עס לויפט יעדע שטאט אנדערשט.
אויך איז ער דער שטימע פון שפעט באנאכט ביי דעם ליבעראלן ראדיא נעטווארק עיר אמעריקע ראדיא איצט נאכן דאס אפקויפן פון די ביזנעס אינסוועסטמענט פון די גרין ברודער מארק און זיין רייכן אומבאוועגלעכע גיטער ברודער פינאנצירער.
ער איז זייער פארהאסט ביי די ליבעראלע ווייל ער געבט לויט זיי דער גושפונקא פאר פאקס ניוז צו הייסן אז זיי האבן אויך ליבעראלן אויף זייער פעיראל בשעת ווען לויט זיי איז ער גאר די שוואכערער דעבאטירער. אויך זאגן אז זשאן הענעטי איז דער שענערער מענטש און מען לייגט אים ספעציעל קעגן עלען וואס איז באקאנט אלס זייער נישט קיין שיינער כדי חוזק מאכן פון ליבעראלן.
אבער לויט ווי אומפארטייאישע זייטיגע אנאליטיקירער שאצן אפ איז דאס גאר אנדערשט, אז ער איז מטבעו פון זיין פאך אויס אלס א קאמעידיען און אנדערשט פון זשאן האט ער א הומעריסטישער רואיגער צוגאנג צו צולייגן זשאן, און אין קאנטראסט פון זשאן'ס קאנפראטעשנל שרייעדיגע און טענהדיגע שטייגער נעמט ער בעסער אויס ביי די צוהערער.
ער האט אויך געהאט אמאל א שוי אויף WABC ראדיא אבער זיי האבן אים געפייערט.
ער איז אויך געווען א נאכט שוי האויסט אויף WEVD דער אלטער פארווערטס ראדיא סטאנציע וואס איז שוין היינט אונטערגעגאנגען און פארקויפט געווארן צו א ספארט סטאנציע.


text:
נפתלי צבי יהודה בערלין
רבי הירש לייב (נַפְתָּלִי צְבִי יְהוּדָה) בערלין (כ"ט מרחשון ה'תקע"ז - כ"ח אב ה'תרנ"ג ; 1816-1893), באקאנט מיט די ר"ת דער נצי"ב פון וואלאזשין, איז געווען ראש ישיבה אין דער עלטסטער און בארימסטער וואלאזשינער ישיבה.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי נפתלי צבי האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יצחק וואלאזשינער, זון פון רבי חיים וואלאזשינער. זייער זון הרב חיים בערלין איז געווארן רב פון מאסקווע, און זייער טאכטער האט געהייראט רבי רפאל שפירא.
ביים זיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט זיין ניכטע, א טאכטער פון זיין שוואגער הרב יחיאל מיכל הלוי עפשטיין, מחבר פונעם "ערוך השולחן"". זייער זון איז געווען רבי מאיר בר-אילן.


text:
2טן נאוועמבער
דער 2טער נאוועמבער איז דער 306טער טאג פון יאר (307טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 59 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1721 - פיטער דער ערשטער ווערט דער ערשטער קייסער פון דער רוסלענדישער אימפעריע.
- 1889 - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 1914 - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
- 1917 - באלפורס דעקלאראציע פאר א יידישער מדינה אין ארץ ישראל
- 1945 - ליבעריע שליסט זיך איין אין די פאראייניגטע פעלקער
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1795 - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1849)
- 1815 - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1820 - פסח לאנגזאם, אייניקל פון רבי שמשון אסטראפאלער און פאטער פון דעם בני יששכר פון דינאוו (געב' 1748)
- 1934 - באראן ראטשילד, שטיצער פון יידישן יישוב אין ארץ ישראל (געב' 1845)
- 1943 - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)
- 2001 - הרב אלעזר מנחם מן שך, ראש ישיבה אין פאנאוועזש און פון די פירער פון די ליטווישע חרדים (געב' 1894)


text:
אנטיפטרוס
אנטיפטרוס, איז געווען א וויכטיקער שטאטסמאן, און פאליטיקער, אין די צייטן פון יוחנן הורקנוס דער צווייטער, אין די צייטן פון צווייטע בית המקדש, און דער פאטער פון צוקונפטיקע קעניג הורדוס. געבוירן אין יאר 104, געשטארבן אין יאר 43 איידער ציווילע רעכענונג.
ער איז געבוירן צו אנטיפס, א פאמיליע פון אדום, א פאלק וואס האט זיך געפונען אין דרום פון ארץ ישראל, נאכן איינעמען די געגנט דורך די אלכסנדר ינאי, האבן אלע איינוווינער זיך מגייר געווען, אנטיפס צווישן זיי, און ינאי האט אים געשטעלט אלס גובערנאטאר פון אדום. אנטיפטרוס האט געהייראט אן אראבקע מיטן נאמען קיפראס פון די נבטים שבט, און הורדוס איז געבוירן פון די פרוי, אין אשקלון.
אין די צייטן פון ינאי המלך, און שפעטער זיין פרוי שלומציון המלכה, איז די קעניגרייך געווען רואיג, איינמאל די צוויי זענען געשטארבן, האט אויסגעבראכן אין ארץ יהודה, א בירגער קריג, צווישן די צוויי קינדער, יוחנן הורקנוס דער צווייטער, און יהודה אריסטובולוס דער צווייטער. הורקנוס איז געווען א שוואכער מאנספארשוין, און ער האט געשלאסן א שלום מיט זיין ברודער, אנטיפטרוס האט געהעצט הורקנוס די גאנצע צייט, אז די מלוכה קומט זיך אים און נישט צו זיין ברודער.
די רוימישע אימפעריע, האט זיך אריינגעמישט אין די קריג, און אנהייב האבן זיי געפסקנט לטובת אריסטובולוס, נאכדעם וואס ער האט זיי אונטערגעשמירט, אבער פאמפאיוס א רוימישע גענעראל, האט זיך אנגענומען פאר הורקנוס, און נאך א קורצע קריג קעגן אריסטובולוס, האט פאמפאיוס ארויף געשטעלט הורקנוס אויפן בענקל.
גאנצע שטיקער פון ארץ יהודה זענען אוועקגעריסן געווארן פון די מלוכה, ווי בית שאן, און יפו. הורקנוס איז געווארן עטנארך (געוועלטיגער אויס קעניג), אנטיפטרוס איז געווארן פאקטישע הערשער איבער די יידן. ער האט געוועליטיקט מיט אן אייזערנעם פויסט, זייענדיק פארפיינטעט ביי די פאלק.
אלכסנדר דער צווייטער, זון פון אריסטובולוס, האט אנגעפאנגען אן אויפשטאנד, נאכן אנטלויפן פון רוימישע געפענגעניש. אין די ענדע פון די קריג, נאכן שיקן די רוימישע מיליטער אונטערצוברענגען די אויפשטאנד, איז הורקנוס צוריק געווארן כהן גדול, רוים האט אבער צעטיילט די געגנטער אין ארץ ישראל צו באצירקן, אונטער באזונדערע הערשאפט, געפירט דורך רוים און מער נישט דורך הורקנוס.
אין רוים איז פארגעקומען דערווייל א קריג, צווישן גענעראל פאמפאיוס, און יוליוס קייסער, אנטיפטרוס האט געשיקט א מיליטער צו העלפן די גענעראל, אבער יענער האט פארלוירן, אנטיפטרוס האט זיך נישט פארלוירן, און זיך אנגעשלאסן צו די קייסערס וואגן.
יוליוס קייסער האט געשטיצט אנהייב אריסטובולוס, און זיין זון אלכסנדר, אבער געטוישט זיין מיינונג, און געשטעלט אנטיפטרוס פאר אפוטרופוס (וואס איז דער באדייט דערפון איז נישט באוויסט) איבער די יידן, אנטיפטרוס הא געשטעלט זיין זון פצאל אלס קאמאנדיר פון ירושלים און זיין זון הורדוס אלס קאמאנדיר פון די גליל.
אין די יאר 43 איידער די ציווילע רעכענונג, נאכן פארלירן זיין חן ביי הורקנוס, האט מליכוס א ראטגעבער פון הורקונוס אים פארסמט, און אנטיפטרוס איז געשטארבן. וואס ער האט אנגעפאנגען האט ער שפעטער אויסגעפירט, טאקע נאך זיין טויט הורדוס איז געווארן קעניג איבער די יידן. אלס נקמה האט הורדוס פארסמט די ראטגעבער, און יענער איז געשטארבן.


text:
לייב טראצקי
לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי (רוסיש: ЛeB ДaBидoBич БpoHшTeйH) (געבוירן לייבל ברוינשטיין) איז געווען איינער פון די דריי גרינדער פון די קאמוניסטישע שיטה 1) לענין. 2) סטאלין. 3) טראצקי.
ווען לענין איז געשטארבן אין יאר 1924, האט ער געהאט גרויסע טשאנסן, צו איבערנעמען די פירערשאפט אין רוסלאנד, אבער סטאלין האט אים באזייטיקט. סטאלין האט אבער מורא געהאט פון אים, און האט אים געוואלט הרגענען, טראצקי איז אנטלאפן קיין מעקסיקא וואו ער האט געוואוינט אין קאיאקאן, מעקסיקא שטאט אינעם בלויען הויז פונעם מאלער דיעגא ריווערא און זיין ווייב די מאלערין פרידא קאהלא.
ער איז געווען א איד, און די אנטיסעמיטיזם באשולדיגן צוליב אים אז די אידן האבן א חלק אין קאמוניזם, און אז די אידן זענען שולדיג אין אלע צרות וואס קאמוניזים ברענגט.
זיין סוף איז געווען אזוי ווי אלע מענטשן וואס האבן געמיינט גוטס און האבן זיך געדרייט ארום סטאלין. סטאלין האט געשיקט זיינע ען קא ווע דע געהיימע אגענטן און מען האט אים דערשאסן אין מעקסיקא.
יהודה דוד אייזנשטיין דערציילט אין איינע פון זיינע חיבורים, אז ער האט אים באגעגנט אין אמעריקע אין באהעלטעניש.


text:
באראק אבאמא
באַראַק כוסײן אָבאַמאַ (ענגליש: Barack Hussein Obama, געבוירן דעם 4טן אויגוסט 1961) איז דער 44סטער פרעזידענט פֿון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
קאנדידירן פֿאַר פּרעזידענט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר איז ער געווען דער דעמאקראטישער סענאטאר פון אילינויס, און א פאפולערער פיגור אין אמעריקאנער פאליטיק, דינענדיג אלס דער אינגסטער שווארצער סענאטאר אין היסטאריע, און זייענדיג דער איינציגסטער שווארצער סענאט מיטגליד, בלויז איינס פון פינף לענגאויס היסטאריע.
ער איז געווען דער דעמאקראטישער פארטיי קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז געלאפן אין די דעמאקראטשיע פריימעריס קעגן הילערי ראדהעם קלינטאן, און אויף א וואונדערליכן אופן האט ער זי באזיגט, פון אנפאנג האט קיינער נישט געגלייבט אז ער וועט איהר קענען ביי קומען, אבער צו סוף האט עס באוויזן.
ער האט געווונען קעגן דזשאן מעקעין און איז דער 44סטער פרעזידענט.
זיין זיג ווערט צוגעשריבן צו עטליכע פאקטארן, קודם איז די עקאנאמיע אין אמעריקע זייער שווער, ער האט קאמפיינט אז ער וועט מאכן בעסער די עקנאמיע, אין אמעריקע איז דא א ווערטל "דאס אמעריקאנער פאלק שטימט לויטן פאקעט בוק, אויב איז די בערזל פול מיט געלד, וועט מען שטימען פאר אלטן פרעזידענט אויב נישט ווען מען נישט שטימען פאר אים, אזוי איז טאקע איצט געווען, דאס פאלק האט זיך געוואלט דערווייטערן מיט אלעס וואס האט צו טון מיט בוש, און מען האט געזען דעם ראפובליקאנעם קאנדידאט דזשאן מעקעין ווי א נאכפאלגער פון בוש, און מען האט אים באשטאפט. צווייטענס האט ער זייער גוט קאמפיינט ביי די יונגע, ער האט רעגיסטרירט מליאנען נייע יונגע מענטשן וואס האבן נאכקיינמאלה נישט געשטימט, זיי האבן אים געהאלפן מיט זיין זיג.
אום יאנואר 2009 איז ער געווארן פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זיין וויצע פרעזידענט איז דער סענאטאר פון דעלאווער, דזשאו ביידען.
ער ווערט באטראכט ווי זייער ליבעראל, אלס איינער וואס וועט פירן פונקט א פארקערטן פאליטיק ווי זיין פארגייער דזשארדזש וואקער בוש, ער וועט זוכען פרידן און זיך נישט איינרייסן מיט דער וועלט, עס בלייבט איבער צו זען צו עס וועט טאקע זיין אזוי.


text:
יאר
א יאר איז א תקופה-צייט וואס די ערד פלאנעט רינגלט ארום דער זון וואס איז אומגעפער 365 טעג. אזוי ווי ס'איז נישט א גענויע צאל מוז מען משלים זיין דאס יאר מיט נאך א טאג, כמעט יעדע פערדע יאר.
דער יידישע קאלענדאר איז באזירט אויף חדשים פון דער לבנה. א פשוט יאר האט 353 אדער 354 אדער 355 טעג, וואס איז נישט גענוג לויטן זון-יאר. דעריבער איז יעדע צוויטע אדער דריטע יאר אן עיבור יאר, דאס הייסט מען איז מוסיף א גאנצן חודש (אדר שני).
אין איראן און אפגאניסטאן ניצט מען דעם פערסישן קאלענדאר, וואס הייבט אן א ניי יאר דעם טאג ווען די פרילינג גלייכנאכט געפאלט אין טעהראן.
אסטראנאמן ניצן דאס "יוליאנישע יאר", דאס איז א תקופה פון 365.25 טעג, וואס יעדער טאג אנהאלט 86,400 סעקונדן. א ליכט יאר ווערט געמאסטן מיט יוליאנישע יארן.
אזוי ווי די אַקס פון דער ערד איז אנגעבייגט, מאכן זיך סעזאנען במשך דעם יאר: פרילינג, זומער (מיט לענגערע טעג און ווארעמען וועטער), הארבסט און ווינטער (מיט קערצערע טעג און קילערן וועטער).
- זעט מער: קאלענדאר


text:
פאמיליע (ביאלאגיע)
פֿאַמיליע (לאטיין: familia) איז איינע פון די גרונטלעכע גרופעס פון דער טאקסאנאמיע אין ביאלאגישער קלאסיפיקאציע. טיילמאל ניצט מען אויך די צווייטראנגיקע גרופעס: אייבער-פאמיליע און אונטער-פאמיליע.
אין ביאלאגישער טאקסאנאמיע איז פאמיליע די דריטע נידעריגסטע קלאסיפיקאציע. א פאמיליע שליסט איין עטלעכעט מינים, און יעדער מין ווערט צעטיילט אויף זגאלן. עטלעכע פאמיליעס געהערן צו איין סדר.
דער וויסנשאפטלעכער נאמען פון א פאמיליע ווערט געשאפן דורך זאאלאגן און באטאניקער. אין זאאלאגיע שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -idae; אין באטאניק שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -aceae.
למשל, אין זאאלאגיע, די פאמיליע נאמען Canidae (הינט) איז געשאפן פון דעם אנהייב -Can פונעם מין Canis (הונט) און דעם סופיקס idae- .
אין באטאניק, די פאמיליע נאמען Liliaceae (ליליעס) איז געשאפן פון דעם אנהייב -Lili פונעם מין Lilium (ליליענבלום) און דעם סופיקס aceae-.


text:
סטאטוע
א סטאַטוע איז אַ סקולפּטור וועלכער רעפּרעזענטירט איין אָדער מער מענטשן אָדער חיות (רעכנט אויך אריין אַבסטראַקט קאנצעפטן וועלכע רעפּרעזענטירן מענטשן אָדער חיות), נאָרמאל זענען זיי פולען לענג, און לכל הפחות נאָענט צו לעבן-פאָרמאַט, אָדער אפילו גרעסער.
די דעפיניציע פון אַ סטאַטוע איז נישט שטענדיג קלאָר. סקולפּטורן פון אַ מענטש אויף אַ פערד, גערופן עקוועסטריאַן סטאַטועס, איז זיכער אַריינגערעכנט, און אין פילע פאלן איז אַ סקולפּטור פון צוויי מענטשן אויך פאררעכנט אלץ סטאטוע. א קליין סטאַטוע, געוועטליך גענוג קליין צו קענען ווערן אויפגעהויבן, איז גערופן אַ סטאַטועט אָדער פיגורין.
פילע סטאַטועס זענען געבויט אויף קאָמיסיע צו קאַמעמארירן אַ היסטארישע פּאַסירונג, אָדער דער לעבן פון אַ איינפלוסרייכער מענטש. אנדערע סטאַטועס זענען געבויעט מיטן כוונה צו זיין פובליק קונסט, און זיי ליגן געוונטליך אינדרויסן אָדער אין פובליק געביידעס ווי ביבליאטעקס אדער מוזעאומען.
געוויסע סטאַטועס האבן געווינען רום אין זייער אייגן רעכט, געוואנדן לויט דעם מענטש אָדער באַגריף וואס זיי שטעלן פאָר, א ביישפיל די סטאַטוע פון ליבערטי.
עס איז פאראן א לעגענדע אז אין סטאטועס פון רייטנדע מענטשן טוט די פאזיציע פונעם פערדס פירשט אנווייזן וויאזוי דער רייטער האט געטראפן זיין סוף. איין קאָפּעטע אויפגעהויבן פון דער פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז געשטארבן פון וואונדן באקומען אין שלאַכט, אָדער איז ער סתם אוזי פארוואונדעט געווארן אין שלאַכט. צוויי קאפעטעס אויפגעהויבן פון דער פּאָדלאָגע וועט אָנווייזן אז דער רייטער איז גע'הרג'עט אין שלאַכט. אַ בליק אויף עקוועסטריאַן סטאַטועס אין רוב הויפּט אייראפעישע שטעט ווייזט אז דאס איז נישט אמת. אויב עס איז אמת, ווייזט עס אויס אז דער מנהג איז געשטארבן אין דעם 19טן יאָרהונדערט.
אין יידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה טאר א ייד נישט מאכן קיין סטאטוע.


text:
די ווייַטער יאָרצענדלינג וועט פאָרן אונטער דעם צייכן פון "די ופלעב פון די רוסישע פּלאַץ וויסנשאַפֿט," זאגט דער אמעריקאנער SCIENTIFIC זשורנאַל וויסנשאַפֿט. מאָסקווע איז פּריפּערינג אַ נומער פון פּראַדזשעקס - אין די פּלאַנז, און עקספּלאָריישאַן פון דער לבנה, און די קאָנקוועסט פון מאַרס, און ברייקטרוז אין אַסטראָפיסיקס. אַפֿילו קאַטינג ייל בודזשעט קעגן די באַקדראַפּ פון סאַנגשאַנז און נידעריק פּרייסיז קענען נישט צאַמען די באַגייַסטערונג פון רוסישע פּלאַץ סייאַנטיס.
ווען לאָנטשט אין נאוועמבער קסנומקס, די רוסישע ינטערפּלאַנאַטערי סטאַנציע "מאַרס-קסנומקס» געפֿאַלן באַזונדער, דעם אָנווער אָווערשאַדאָוועד די גאנצע רוסיש פּלאַץ וויסנשאַפֿט. "כל און פּעלץ אַרויסגעוואָרפן" - קאַנווייז די שטימונג פון די צייַט דירעקטאָר פון די פּלאַץ פֿאָרש אינסטיטוט ראַס לעאָ גרין. הייַנט, רוסלאַנד האָפּעס צו "דיספּעל די ומעט" רעכט צו פליען צו די אומבאַקאַנט פּלאַנאַץ. אָבער, בודזשעט קאַץ פּולז די ופלעב פון די רוסישע פּלאַץ וויסנשאַפֿט צוריק צו ערד, וויסנשאַפֿט הערות. דער מאַטעריאַל ריזאַלטינג ינאָטוו.
די באוויליקט בודזשעט פֿאַר די צען-יאָר רעגירונג קאַווערינג אַלע פון די קאָס פֿאַר די וישאַלט פון די ינטערנאַטיאָנאַל אָרט סטאַנציע צו די מיטיאָראַלאַדזשיקאַל און נאַוויגאַציע סאַטאַלייץ און מאַנד סטיישאַנז פֿאַר פּלאַץ עקספּלעריישאַן, איז געווען פיל ווייניקער ווי דערוואַרט. אין נידעריק ייל פּרייסיז ראָסקאָסמאָס איז געווען געצווונגען צו שנייַדן קאָס מיט קסנומקס טריליאַן רובל. צו קסנומקס טריליאַן.
אָרט בודזשעט קאַץ דזשעפּערדייז רוסלאַנד ס לונער עקספּלעריישאַן פּראָגראַם. רוסלאַנד האט נישט געווען אויף די לבנה זינט די פּלאַץ ראַסע מיט די פאַרייניקטע שטאַטן, די צייַטונג דערמאנט. די סאוועטן פארבאנד צעבראכן פאָרויס, פליסנדיק די סטאַנציע "לונאַ-קסנומקס» און «לעוואָנע-קסנומקס», וואָס איז געווארן דער ערשטער אין דער געשיכטע פון קאַמפּיוטינג, האט לאַנדיד אויף די ייבערפלאַך פון ערד 'ס סאַטעליט. "די טעג ווען מיר זענען קאַמפּיטינג מיט די פאַרייניקטע שטאַטן, זענען באמת ויסגעצייכנט פֿאַר אונדזער וויסנשאַפֿט", - האט לעאָ גרין. אבער נצחון אין דער "לונער ראַסע" איז לינקס פֿאַר די פאַרייניקטע שטאַטן. זינט טייַער פּראָגראַם צווישן מאָסקווע און וואַשינגטאָן סטאָלד. די לעצטע סאָוויעט לונער סטאַנציע אנגעהויבן פליסנדיק אין קסנומקס, דער "לעוואָנע-קסנומקס».
דער אינטערעס אין די לעוואָנע ערידזשאַנייטאַד אין רוסלאַנד ווידער אין קסנומקס, ווען יקוויפּט מיט רוסישע-געמאכט נעוטראָן דיטעקטער נאַסאַ לונער אָרבאַטאַל זאָנד אריין די לבנה 'ס אָרביט. דערנאך, אויף די ייבערפלאַך פון ערד 'ס סאַטעליט רוסיש קיילע דיסקאַווערד די פאַרפרוירן וואַסער. דאס ופדעקונג "רעקינדלעד דרעאַמס" פון די רוסישע פירערשאַפט פון די קאָנקוועסט פון די לבנה. איצט, אין דער צייַט פֿון קסנומקס-קסנומקס יאָר ביז אָרט ריסערטש אינסטיטוט פּלאַנז צו קאַטער צו די לעוואָנע קסנומקס סטיישאַנז, געראַזשיז, דער ערשטער פון וואָס וועט זיין "לונאַ-קסנומקס».
טראָץ די ופלעב פון אינטערעס אין לונער פאָרשונג, די אַסטראַנאָץ וועט האָבן עטלעכע מאָל צו וואַרטן - די סטאַנציע מאַנד פלי ווייַל פון די סאַנגשאַנז האט שוין פּאָוסטפּאָונד, דער זשורנאַל שרייבט. לויט צו לעוו גרין, אַזאַ אַ פּרויעקט קענען זיין ימפּלאַמענטאַד בלויז נאָך קסנומקס יאָרן.
אבער די ופלעב פון די רוסישע פּלאַץ, עס זענען צוויי אנדערע "פּילערז" - די קאָנקוועסט פון מאַרס און די אַנטוויקלונג פון אַסטראָפיסיקס, וויסנשאַפֿט הערות.
אין קסנומקס, דער "פאָבאָס-גרונט" רוסיש אָטאַמאַטיק ינטערפּלאַנאַטערי סטאַנציע ניט אַנדערש צו לאָזן ערד אָרביט - ווי אַ רעזולטאַט, ווי "מאַרס-קסנומקס", זי געענדיקט איר פלי אין די וואסערן פון די Pacific Ocean. ניט געראָטן פּרווון צו דערגרייכן די רויט פּלאַנעט האט ניט דיסקערידזש רוסיש סייאַנטיס. איצט זיי זענען צוזאַמען מיט די European אָרט אַגענסי אויף אַ פּראָגראַם צו לערנען מאַרס 'עקסאָמאַרס ".
רוסיש אַסטראָפיסיסיסץ זענען אויך גרייט צו ופלעבן דער זשורנאַל שרייבט. אין זייער פּלאַנז פֿאַר די קאַטער אין סעפּטעמבער קסנומקס-טה "ספּעקטר-רג" - אָרבאַטאַל אַסטראָפיסיקאַל אָבסערוואַטאָרי, יקוויפּט מיט X-Ray טעלאַסקאָופּס צו לערנען שוואַרץ האָלעס און נעוטראָן שטערן. מער ונפולפיללעד רוסישע פּרויעקט שוין קונה גרויס וויכטיקייט פֿאַר די גאנצע וועלט נאָך די דורכפאַל פון די יאַפּאַניש אָרבאַטינג רענטגענ-שטראַל טעלעסקאָפּ, עמפאַסיזעס דער וויכטיקייט פון וויסנשאַפֿט פּרויעקט.
דעמאָלט נאָכגיין "איינער פון די מערסט אַמביציעס פּראַדזשעקס פון די ווייַטער יאָרצענדלינג", ווי עס דיסקרייבד די לידינג פאָרשער פון דער לעבעדעוו גשמיות אינסטיטוט ניקאָלאַי קאָלאַטשעווסקי - "גאַמאַ-קסנומקס». אַסטראָפיסיקאַל אָבסערוואַטאָרי, וועמענס קאַטער איז סקעדזשולד פֿאַר די יאָר קסנומקס, וועט זיין פאַרקנאַסט אין דעם לערנען פון די נאַטור פון "טונקל ענין" און דער אָנהייב פון הויך-ענערגיע קאָסמיש שטראַלן.
אָבער, אין דערצו צו די טעכניש שוועריקייטן און Funding פּראָבלעמס, "גאַמאַ-קסנומקס" אויך סופפערס פון אינטערנאַציאָנאַלער סאַנגשאַנז אַז שלאָגן די רוסישע נאָך די "אַננעקסאַטיאָן" פון קרימעאַ. צו מאַכן די נייטיק קאַמפּאָונאַנץ פון די אָבסערוואַטאָרי, וואָס זענען אויך געניצט פֿאַר מיליטעריש צוועקן, אַזאַ ווי מאַטעריאַלס אַז באַשיצן די פּלאַץ שיף פון ראַדיאַציע. ווייַל פון די סאַנגשאַנז, די מאַטעריאַלס זענען איצט שווער צו קריגן, ריגרעץ קאָלאַטשעווסקי.
זאל דער רוסיש עקאָנאָמיש ריאַלאַטיז און פּושט די ימפּלאַמענטיישאַן פון עטלעכע פּלאַץ פּראַדזשעקס אין דער הינטערגרונט, אָבער נאָך דער ערשטער מאָל נאָך אַ סאָוויעט-טקופע רוסיש סייאַנטיס קוקן צו דער צוקונפֿט מיט בטחון און אָפּטימיזם, זאגט לעאָ גרין. "אַפֿילו טראָץ דער פאַקט אַז די סיינטיס ווילן צו באַקומען פיל מער ווי די לאַנד קענען פאַרגינענ זיך, - ער האט געזאגט - מיר האָבן אין דער ווייַטער צען יאר וועט זיין גאַנץ אַ פּלאַץ פון אַרבעט."


text:
דיאלעקטיק
דיאַלעקטיק (פון גריכיש: διaλektιkή - דער קונסט פון געשפרעך, דיסקוסיע אדער וויכוח) איז א באגריף אין מערבדיקער פילאסאפיע וואס דינט צו שילדערן פארשידענע מעטאדן צוצוקומען צום אמת אדער צו שילדערן די אנטוויקלונג אין דער וועלט פון גייסט אדער מאטעריע אדער ביידע צוזאמען. דער פארשפרייטסטער זינען פונעם ווארט דיאלעקטיק איז די אנטוויקלונג פון א לייזונג צו א קאנפליקט.
לויט העגל אנטוויקלט די היסטאריע פון דער וועלט דורך 'דיאלעקטיק'. ער האט אוועקגעשטעלט דריי פרינציפן:
- אלץ שטאמט פון קעגנארטיקע צדדים.
- ביסלעכווייז קומט צו א פונקט וואו איין קראפט הערשט איבער דער קעגנארטיקער קראפט.
- די וועלט ענדערט זיך נישט אין קרייזן נאר אין ספיראלן.


text:
1811
1811 איז דאס 11טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1811 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - שפאניע באשענקט פאראגוויי מיט זעלבשטענדיקייט
- 5טן יולי - ווענעזועלע ווערט דאס ערשטע לאנד אין דרום אמעריקע וואס פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון שפאניע.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - ראבערט בונזן, דייטשער כעמיקער (געש' 1899)
- 18טן יולי - וויליאם מייקפיס טאקעריי, עגנלישער שרייבער (געש' 1863)
- 22סטן אקטאבער - פראנץ ליסט, קאמפאזיטאר (געש' 1886)
- 25סטן אקטאבער - עוואריסט גאלוא, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געהרגעט אין א דועל 1832)


text:
עפיגלאטיס
דאס עפיגלאטיס איז דאס דעקל פון האלדז. עס איז געמאכט פון א דין ווייכביין הייטל, פארדעקט מיט שליים און מוסקל, וואס איז פארבונדן מיטן אונטערשטן שורש פון צונג. דאס ארבעט שווער ווען מען רעדט אינמיטן עסן, אדער מען אטעמט אינדערמיט, אז עס זאל נישט אריינגיין דאס עסן אין דער לופטרער, נאר אין דעם וושט, דורך זיך פארמאכן. נארמאל איז דאס נישט פארמאכט און עס איז אפן אויף אויבן אויף ארויף, דעריבער האט יעדע מענטש א גארגל, אחוץ ווען דאס פארמאכט זיך ווערט די האלדז גראד אן דעם בארג. דאס איז איינס פון דריי הויפט באשטאנדטיילן וואס פארעמען אויס דאס שטימע קעסטל.


text:
זשאסעף ליבערמאן
זשאסעף איזאַדאר ליבערמאן, יוסף אדער זשא, (געב' דעם 24סטן פעברואר 1942) איז דער פרומער אידישער ארטאדאקסישער סענאטאר פון קאנעטיקעט.
זיין צווייטע ווייב הדסה ליבערמאן האט אים געמאכט א בעל תשובה. זי שטאמט פון רומעניע פון דער שטאט סאטמאר.
ער איז געלאפן פאר וויצע פרעזידענט אונטער על גאר אויף דעם דעמאקראטישן טיקעט. און פארלוירן.
ער איז א דעמאקראט, אבער ווען עס קומט צו זיכערהייט פראגעס, ווערט ער באטראכט ווי א קאנסערוואטיווער, ער איז פון דעם ערשטן מינוט אן געשטאנען ביי דער רעכטער זייט פון בוש מיט זיין מלחמה קעגן טעראר, און קעגן איראק, ער האט איר שטענדיג באגריסט, אפילו ווען עס האט אים טייער געקאסט, ער האט שיער נישט פארלוירן זיין בענקל אלס סענעטאר, דאך האט ער זיך נישט געבויגן זיין מיינונג.


text:
ווידעא
ווידעאָ איז א טעכנאלאגיע וואס באמעגליכט צייגן בעוועגליכע בילדער.
דאס ווידעא צייגט צענדליקע בילדער יעדע סעקונדע, ווען יעדע בילד װײַזט דעם המשך פון דעם פריערדיגן בילד, און אזוי זעט דאס אויס ביים מענטשנס אויגן ווי דאס בילד פארט העכטליך אזוי ווי ביים לעבן.
צום ביישפיל א טעלעוויזיע ווייזט 50 בילדער (ראמען) אין א סעקונדע.
וויבאלד אזוי פיל בילדער נעמט אָן-א-שיעור פלאץ וואס ברויכט זייער ברייטע שטריקן, איז דא היינט טעכנאלאגיעס וואס קענען פרעסן די בילדער, און אזוי קען מען ווייזן מער בילדער יעדע סעקונדע און ווייזן קלארער און שענער דאס ווידעא.
מיט די טעכנאלאגיע מאכט מען פילמען, ווידעא קליפס אד"ג.
די דאטן פון א ווידעא קען זיין אויף פארשידענע אנהאלטערס, ווי אנאלאגישע טייפ, הארטדיסק, CD און DVD.


text:
23סטן יולי
דעם 23סטן יולי איז דער 204טער טאג פון יאר (205טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 161 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1829 - אין די פאראייניגטע שטאטן שרייבט איין וויליאם בערט א פאטענט פאר דעם טיפאגראף, פון וואס שטאמט די שרייבמאשין
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשן נעמען איין די שטאט ראסטאוו אין דרום סאוועטן פארבאנד
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1892 - היילע סעלאסי, קייסער פון עטיאפיע (געש' 1975)
- 1976 - יהודית פאלגאר, יידישע-אונגארישע שאך גרויסמייסטער
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1885 - יוליסעס סימפסאן גרענט, גענעראל, דער 18טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1822)
- 1916 - סיר וויליאם רעמזי, כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע, 1904 (געב' 1852)
- 1999 - דער מלך חאסאן דער צווייטער פון מאראקא (געב' 1929)
- 2011 - עמי וויינהאוס, יידישע-בריטישע זינגערין (געב' 1983)
פייערטעג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- עגיפטן - רעוואלוציע טאג (1952)
- ליביע - רעוואלוציע טאג
- פאפוע נייע גינע - אנדענק טאג
- ראסטאפארי - פייערונג פון היילע סעלאסיס געבורטסטאג
- אנהייב פון רעגן פון פערסעאידן


text:
טיטאניום
טיטאניום איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Ti און אטאם נומער 22. ער איז אן איבערגאנג מעטאל וואס ווערט גענוצט פאר פארשידענע פראדוקטן . טיטאניום איז טייערער פון אייזן און סטיל וויבאלד עס איז שווערער צו פראדוצירן. כאטש מען נעמט דאס ארויס פון די ערד אלס א פארטיגע מאטריאל, פארלאנגט זיך א לאנגע פראדעצור דאס אפצוטיילן פון די מינעראלן און דערפאר איז דאס טייער.
טיטאניום איז בעסער פון אנדערע אייזן וויבאלד עס איז פיל לייכטער אין וואג און נאך אלץ אזוי שטארק. די קאליר פון טיטאניום איז טונקל זילבער (זייער נאנט צו גרוי).
טיטאניום איז צום געפינען אין אונטערערדישע מינעראל קוועלער וואו מען טרעפט אייזן. די הויפט פראדוצירער פון טיטאניום זענען אויסטראליע, קאנאדע, כינע, אינדיע, נארוועגיע, דרום אפריקע, און אוקריינע. אין די פאראייניגטע שטאטן איז פאראן ווייניג טיטאניום. די שטאטן וואס פראדוצירן טיטאניום זענען: פלארידע, ניו יארק, ניו דזשערסי, און ווירזשיניע.
80 פראצענט פון טיטאניום ווערט פראדוצירט פאר די עראספעיס אינדוסטריע וועלכע ברויכן שטארקע מאטריאל וואס וועגט ווייניג. דאס ווערט אויך גענוצט אין פארשידענע מאשינען און היינטיגע צייטן אויך פאר פאלשע טיילן אינעם מענטש (ווי הארץ, היפס) וויבאלד אירע באשטאנדטיילן זענען דאס מערסטע ענליך צום מענטש ווי אלע אנדערע שטארקע מאטריאל וואס איז די נענסטע צו ביינער.
אנדערע באנוצונגן פון טיטאניום איז פאר שיך, קאמפיוטער עקוויפמענט, צירונג, האנט זייגער, ברילן, און נאך.
די מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אין יאר ה'תקנ"א (1791) אין ענגלאנד אבער עס האט גענומען איבער 100 יאר (ה'תר"ע) ביז מען האט עס באוויזן צו ברענגען צו פראדוקציע און באנוץ.