text:
װיקיפּעדיע:קלארשטעלונג
פאלגנד זענען עטליכע קלארשטעלונגען וואס איז וויכטיג צו נעמען אין אכט בעת איר באניצט זיך מיט דער וויקיפעדיע, די רשות דא צו ליינען איז אויף די פאלגנדע תנאים און אייער הסכמה צו זיי.
מיר זענען דאנקבאר אויב איר וועט אייניגן פון אייער צייט דאס דורכליינען דעם גאנצן בלאט. און מיר האפן איר וועט הנאה האבן פון דער איבערלעבונג וואס וויקיפעדיע שטעלט אייך צו.
אינהאַלט
- 1 נישטא קיין קאנטראקט; באגרעניצטער ליצענס
- 2 דינא דמלכותא דינא
- 3 וויקיפעדיע גאראנטירט נישט די ווארהייט פון אינפארמאציע אין איר
- 4 וויקיפעדיע טראגט נישט קיין שום אחריות
- 5 וויקיפעדיע איז נישט קיין מקור פאר פראפעסינעלע עצות
נישטא קיין קאנטראקט; באגרעניצטער ליצענס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביטע מאכט זיכער אז איר פארשטייט אז די אינפארמאציע וואס ווערט דא צוגעשטעלט איז אהערגעשטעלט אויף א פרייען און אומזינסטן אופן, און עס איז נישט אפגעראכטן געווארן קיין שום אפמאכן אדער קאנטראקטן צווישן אייך און און די בעלי בתים פון דער פונדאציע אדער אנדערע באניצער אין דעם סייט, די בעלי בתים פון די סערווערס וואס אין זיי איז איינגעשפייכלערט די ענציקלאפעדיע, די פריוואטע פינאנציעלע ביישטייערער צו וויקיפעדיע, יעדער מנהל פון פון אלע פראיעקטן, טעכניקער אדער יעדער סיי וואסארא אנדערע מענטש וואס איז פארבינדן אויף סיי וואסארא אופן צו דעם פראיעקט אדער אנדערע וואס זענען עקספאוזט צו אייער טענה אויף א דירעקטן וועג. עס ווערט אייך געגעבן א באגרעניצטן רשות פון דא צו קאפירן טעקסט, און אויך בילדער.
די אינפארמאציע ווערט אהערגעשטעלט אומזינסט, און עס איז נישטא קיין שום אפמאך אדער פארשטענדעניש נישט, צווישן אייך און וויקיפעדיע אין צוזאמנהאנג צו אייער באניצונג אדער יעדע סיי וואסערע דיינער אן ענדערונג אין די אינפארמאציע, קיינער אין וויקיפעדיע איז נישט פאראנטווארטליך אויף קיין שום ענדערונג רעדאקטירונג, צולייגונג אדער אויסמעקעריי פון אלע אינפארמאציע, וואס איר זענט אויסגעשטעלט צו שרייבן אין וויקיפעדיע אדער אין סיי וואסארא אנדערע פראיעקט פארבינדן צו איר.
דינא דמלכותא דינא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שרייבער אין וויקיפעדיע פארפליכטן זיך צו האנדלען אין איינקלאנג צום געזעץ מיטן גענצליכן תמימות, מיט א פערזענליכער און פובליק פאראטווארטליכקייט נישט צו ברעכן דאס געזעץ און נישט צו וואנדאליזירן די אינהאלט וואס ערשיינען אויפן סייט. עס איז נישט ערלויבט אריינצוברענגן טעקסט אדער פיילס פון סייטס וואס זענען באשיצט מיט קאפי רייט געזעצן, לשון הרע, פארשמוצנגן קעגן מענשטן, אדער א עבירה פון יעדן סיי וואסארא אנדערע געזעץ, אריינגערעכנט אויפצודעקן סודות פון לאנד, פריוואטע דאקומענטן, פריוואטקייט אינפארמאציע וואס פארשטערן די פריוואטקייט געזעצן פון דאס לאנד, פאנטענטן און ביזנעס סודות, און ביישפילן פון אנדערע.
וואנדאליזירן ארטיקלען במזיד איז אן עבירה פון אינטערנעץ געזעץ.
וויקיפעדיע נעמט נישט קיין אחריות אויף קאפירעכט פארלעצונגען, לשון הרע, ארויסלאזן בשמוצינגן אויף אנדערע מענטשן, אדער סיי וואסארא בארעכונג פון סיי וואסארא געזעץ, אריינגערעכנט די ארויסגעבן סודות פון סיי וואסארא לאנד, פריוואטע דאקומענטן, ביישפילן, פאטענטן און ביזנעס סודות, און די פאראנטווארטליכקייט אויף די אקטן ליגן בלויז אויף די שרייבערס אליינס.
יוריסדיקציע און לעגאליטעט פון דעם אינהלאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויקיפעדיע דאטנבאזע איז איינגעשפייכלערט אויף א סערווער אין דעם שטאט פלארידע אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, און דאס איז אויפגעהאלטן און רעפערענץ צו די שוץ צוגעשטעלט דורך די לאקאלע און פעדאראלע געזעץ.
וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט צו אנטהאלטן מעגליכע אינהאלט קעגן אייער געזעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געזעצן פון אייער לאנד אדער יוריסדיקציע קען מעגליך נישט באשיצן אדער ערלויבן די זעלביגע סארט פארם פון רייד אדער פארשפרייטונג.
וויקיפעדיע טוט חלילה נישט צורעדן צו ברעכן סיי וואסארא געזעצן; און קען נישט זיין פאראנטווארטליך פאר די עבירות פון די געזעצן, זאלט איר חלילה לינקן צו דעם דאומעין אדער נוצן, איבערקאפירן, אדער פובליצירן די אינפארמאציע דא אנאהאלטן.
עס איז זייער מעגליך אז פובליקירן די אינפארמאציע דא קען זיין אן עבירה לויט די געזעצן פון אייער לאנד אדער רעליגיע וואס האט די יוריסדיקציע דארטן פון ווי איר ליינט די אינפארמאציע.
האנדל-מארקעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א האנדל-מארקע, באדינסט-מארקע, קאלעקציע-מארקע, אנצייכענען-רעכט און אזוינע רעכטן וואס ווערן דערמאנט, געניצט אדער ציטירט אין די ארטיקלען אין וויקיפעדיע זענען די אייגנטום פון זייערע אייגנטימערס. כאטש זיי זענען געניצט דא טאר מען נישט ניצן זיי פאר קיין שום אנדערן צוועק נאר וואס די מחברים האבן דערלויבט דורכן GFDL דערלויבניש סכעמע. אחוץ ווען עס שטייט אזוי בפירוש די וויקיפעדיע און וויקימעדיע ערטער זענען נישט אינדארסירט און נישט פארבינדן מיט אבי ווער עס האלט די רעכטן, און וויקיפעדיע שענקט נישט קיי רעכטן צו ניצן וואסערע געשיצטע מאטעריאלן. ווען איר ניצט אזעלכע אייגנטום נעמט איר אויף זיך פולע אחריות.
וויקיפעדיע גאראנטירט נישט די ווארהייט פון אינפארמאציע אין איר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויקיפעדיע איז אן אונליין אפענער-אינהאלט קאלעבראטיווער ענציקאלפעדיע, ד.ה. א וואלענטירליכער איינזאמעלונג פון איטליכע מענטשן אדער גרופעס, וואס איינער קען נישט דעם צווייטען, וואס זענען פאראייניגט בלויז מיטן איין אייציגן ציל, צוזאמנארבייטען צו אנטוויקלן א בשותפות'דיגער מקור פאר מענטשליכער דעת. דער סטרוקטאר פונעם פראיעקט ערלויבט יעדן מיט א אינטערנעט פארבינדונג צו טוישן איר אינהאלט. ביטע זייט געצה'ט אז גארנישט וואס איר טרעפט דא איז זיכער איבערגעקוקט געווארן דורך מענטשן מיט די פארלאנגטע עקספערטיז, פאסענד צו אייך אהערשטלען מיט די פארגענצליכסטע, ריכטיגע אדער פארלעסליכע אינפארמאציע.
דאס איז נישט צו זאגן אז איר וועט נישט טרעפן ווערדפולע און אויסגעהאלטענע אינפארמאציע אין וויקיפעדיע; רוב מאל וועסטו יא. פון דעסט וועגן דאך, וויקיפעדיע קען נישט גאראנטירן די ווארהייט פון די אינפארמאציע דא געטראפן. די אינהאלט פון יעדע ארטיקל קען לעצטענס זיך האבן געטוישט, וואנדאלאזירט אדער גענדערט דורך איינעם וואס זיין מיינונג טוט נישט זיין אין איינקלאנג מיט די סטאטוס פון דעת אין די רעלאוואנטער פעלד.
נישטא קיין פארמאלער חברים איבערקוק איינער אויפן אנדערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר ארבעטן אויף וועגן צו סעלעקטירן ארויסהייבן און אונטערשטרייכן פארלעסליכע ווערסיעס פון ארטיקלן.
אונזער אקטיווער קהילה פון רעדאקטארן באנוצן זיך מיט ספעציעלע געצייג דערפאר, ווי די לעצטע ענדערונגן זייט, און ספעציעל:נייעבלעטער פיעדס צו מאניטערן נייע און טוישענדע אינהאלט. פון דעסטוועגן דאך, איז וויקיפדיע נישט איוניפארמעלי חברים איבערגעקוקט; בשעת ליינער קענען טאקע פארעכטן פעילערן, אדער טאקע זיך אריינלאזן און נאכקוקען און איבערגיין זייערע חברים'ס ארבייט, האבן זיי אבער נישט קיין שום לעגאלע פליכט דאס צו טאן, דעריבער זענען אלע אינפארמאציע וואס איר ליינט דא אן א אחריותדיגער ווארענטי אויף איר פאסיגקייט פאר סיי וואסארא ציל פון אייער דאס נוצן. אפילו די ארטיקלן וואס זענען יא איבערגעקוקט געווארן, און אפילו די אויסדערוויילטע ארטיקלען, קען דאס שפעטער געטוישט ווערן אויף צום שלעכט, נאכדעם וואס זיי זענען איבערגעקוקט געווארן.
קיין איינע פון די ביישטייערער, ספאנסערס, אדימיניסטראטורן, אדער סיי ווער אנדערשט פארבינדן מיט וויקיפעדיע אין סיי וואסארא וועג וואס נאר אימער קען נישט זיין פאראנטווארטליך פאר די ערשיינונג אויסזעהן פון סיי וואסארא פאלטשע אדער פארלוימדונג אינפארמאציע אדער פאר אייער באנוץ פון די אינפארמאציע אנטהאלט אדער געלינקט פון דיזע וועב בלעטער.
וויקיפעדיע טראגט נישט קיין שום אחריות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיין שום פארגיטיגונג פון קאנסקווענסיאלע שאדן קען נישט אנגעקלאגט ווערן אין קיין שום פארעם קעגן וויקיפעדיע, וויבאלד דא איז א וואלענטירליכער פראיעקט פון פריוואטע מענשטן, וואס ווערט אנטוויקלט אויף א פרייען פארעם כדי צו באשאפאן א אפענע זאמעלונג דירעקטירט פון אינפארמאטיווע מקורות, קאלטוראלע און באלערנדע.
איר באנוצט זיך מיט וויקיפעדיע בלויז אויף אייער אייגענע אחריות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביטע כאפט אן אלע מעגליכקייטן וואס פארלאנגען זיך איינצוזען אז אלע אינפארמאציע וואס איר זענט קונה פון וויקיפעדיע איז ריכטיג און פעסטגעשטעלט.
אויב ס'איז דא פארשלאגן וועגן אקטיוויטעטן וואס זענען געפערלעך, אומלעגאל אדער נישט מאראליש, געדענקט אז יעדער איינער קען שרייבן אינפארמאציע אין וויקיפעדיע, און קען זיין אז זיי שטימען נישט בכדי לספק עבורך את המידע, שנודע לך לגביו צורך באמצעי זהירות הולמים, או בצעדים שבהם אתה יכול לנקוט כדי למנוע פציעה, נזק גופני או כל נזק אחר לעצמך, ברכוש או מוניטין.
אנא הייה מודע לכך שכל מידע שאתה עשוי למצוא בוויקיפדיה עלול להיות לא מדוייק, מטעה, מסוכן או בלתי חוקי.
פארלאזט זיך נישט אויף קיין שום אינפארמאציע וואס איר טרעפט אין וויקיפעדיע; די בעסטע זאך איז אליין באשטעטיקן.
אם אתה זקוק לייעוץ ספציפי (למשל, רפואי, משפטי, ניהול סיכונים) אנא היוועץ במומחה, שהוא בעל רישיון או בעל ידע בתחום המבוקש.
וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט צו אנטהאלטן אינהאלט וואס זענען נישט צו דיין גייסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מטרתה של ויקיפדיה היא לשמש אוסף של מידע אנושי, וככזה מצויים בה מאמרים רבים הכתובים בהתנדבות על ידי כותבים רבים. חלק מהמאמרים יכולים להיחשב כפוגעניים, או בוטים על ידי חלק מהקוראים. על הכותבים להימנע מלכתוב בצורה פוגענית וכן להעלות תמונות אשר יכולות להיחשב כפוגעניות, אולם, אין ויקיפדיה אחראית לכל נזק אשר יכול להיגרם עקב עיון בערכים או בתמונות המופיעים בוויקיפדיה.
ויקיפידיה נערכת על ידי הציבור הרחב של משתמשי האינטרנט ולכן תיתכנה השחתות הן של מלל והן של תמונות. אין ויקיפדיה אחראית להשחתות אלה, ועושה כל מאמץ על מנת לתקנן.
כעיקרון ויקיפדיה מאפשרת העלאת תמונות או כתיבת תוכן אשר אינו מפר את הכללים שלה, ואת חוקי המדינה, כך יאפשר העלאת כל תוכן מקורי בעל ערך אנציקלופדי, אשר ניתן לתומכו, ואשר אינו מהווה הפרה של זכויות יוצרים ומבצעים. הפרות של כלל זה הינן השחתה וויקיפדיה עושה כל מאמץ למנוע אותן.
יש לזכור כי ויקיפדיה הינה גוף התנדבותי, וככזה, ייתכן וייקח זמן מה בטרם תתוקן ההשחתה. אין ויקיפדיה אחראית לכל נזק שיגרם בפרק זמן זה.
ויקיפדיה הינה אנציקלופדיה צעירה אשר עדיין בהתהוותה, ולכן יתכנו בערכים שגיאות, נקיטות עמדה, סתירות, או אי התאמות עם הכללים לעיל. מהיותה של ויקיפדיה התנדבותית, אין היא אחראית לכל נזק שיגרם בשל הסתמכות על הערכים, ובמידה ומתגלה הפרה של הכללים, תעשה כל מאמץ לתקן את הערך.
וויקיפעדיע איז נישט קיין מקור פאר פראפעסינעלע עצות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב זענט איר אין געברויך פון פראפעסיאנעלע הילף אדער עצות, צום ביישפיל, רפואה, דאקטעריי, לעגאליטעט, הלכה, מנהג, פינאנציעל, אדער סכנה באהאנדלען, א.א.וו. דאן ביטע זוכט אויף א פראפעסיאנאלער עקספערט וואס איז געליינסענסט און געלערנט אין דעם פעלד.
נישט קיין הלכות אנווייזונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט קיין געזונטהייט אנווייזונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויקיפעדיע איז כולל אסאך סוביעקטן וועגן רפואה. טראץ דעם קענען מיר נישט צוזאגן בשום אופן אז די אינפארמאציע איז פארלעסלעך. אפילו ווען אלץ איז געשריבן ריכטיק איז נישטא קיין גאראנטי אז עס איז צוגעפאסט צו אייערע סימפטאמען.
המידע הרפואי אותו נותנת ויקיפדיה הנו, במקרה הטוב, בעל אופן כללי ואינו יכול להוות תחליף לעצת מומחה רפואי, כלומר, רופא מורשה, אחות, רוקח או כל אדם אחר מסוג זה. ויקיפדיה אינה רופא.
אף אחד מהתורמים, מפעילי מערכת, מפתחים או נותני החסות של ויקיפדיה או אף אחד אחר הקשור בדרך כלשהי לוויקיפדיה אינו יכול לקחת אחריות על התוצאות או השלכות של כל ניסיון להשתמש או לאמץ משהו מן האינפורמציה או הדיס-אינפורמציה המוצגים באתר זה.
אין לראות בשום דבר ב-he.wikipedia.org או במיזם אחר של קרן ויקימדיה בע"מ נסיון להציע או להגיש חוות דעת רפואית או חוות דעת לשימוש בתרופות.
מובן שאתם מוזמנים לתרום לערכים ברפואה או בריאות ואתם יכולים לעשות שימוש בכל חומר שתמצאו כאן תחת הרשיון לשימוש חופשי של GNU.
נישט קיין מקור פאר געזעצעליכע אנווייזונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ויקיפדיה מכילה מאמרים בנושאים משפטיים רבים, אולם מאחר ומדובר באנציקלופדיה חופשית, יתכנו אי דיוקים. אין להסתמך על ערכים אלה כאל מידע משפטי מדוייק. ייתכנו שינויים בדין החל ממדינה למדינה, וכן יתכנו שינויים בחקיקה ובפסיקה של כל מדינה ומדינה. ערכים יכולים להיות מבוססים על המצב המשפטי ששרר בעת הכנתם, אולם עובדה מסוימת, תקדים חדש, או הלך רוח שונה בבתי המשפט, עשויים לשנות את המצב, ואף להפוך אותו לחלוטין.
המידע המצוי בוויקיפדיה הינו מידע כללי, ואין בו כדי להחליף מידע הניתן על ידי בעל מקצוע. על המעונין בייעוץ משפטי פרטני לפנות לעורך דין העוסק בתחום, ואין ויקיפדיה אחראית לכל נזק או תוצאה שתגרם בעקבות הסתמכות על המידע המופיע בה.
אין הכותבים בוויקיפדיה נותנים ייעוץ משפטי כהגדרתו בחוק, ואינם מתיימרים ליתן ייעוץ כזה.
ויקיפדיה נערכת על ידי הציבור הרחב של משתמשי האינטרנט ולכן תיתכנה השחתות הן של מלל והן של תמונות. אין ויקיפדיה אחראית להשחתות אלה, ועושה כל מאמץ על מנת לתקנן.
כעיקרון ויקיפדיה מאפשרת העלאת תמונות או כתיבת תוכן אשר אינו מפר את הכללים שלה, ואת חוקי המדינה, כך מאופשרת העלאת כל תוכן מקורי בעל ערך אנציקלופדי, אשר ניתן לתומכו, ואשר אינו מהווה הפרה של זכויות יוצרים ומבצעים. הפרות של כלל זה הינן השחתה, וויקיפדיה עושה כל מאמץ למנוע אותן.
יש לזכור כי ויקיפדיה הינה גוף התנדבותי, וככזה, ייתכן וייקח זמן מה בטרם תתוקן ההשחתה. אין ויקיפדיה אחראית לכל נזק שיגרם בפרק זמן זה.
ויקיפדיה הינה אנציקלופדיה צעירה אשר עדיין בהתהוותה, ולכן יתכנו בערכים שגיאות, נקיטות עמדה, סתירות, או אי התאמות עם הכללים לעיל. מהיותה של ויקיפדיה התנדבותית, אין היא אחראית לכל נזק שיגרם בשל הסתמכות על הערכים, ובמידה ומתגלה הפרה של הכללים, תעשה כל מאמץ לתקן את הערך.


c: text/html

text:
יד ושם
קאארדינאטן: 31°46′27″N 35°10′32″E / 31.77417, 35.17556
יד ושם איז א מוזיי אין ירושלים וואס איז אויפֿגעשטעלט געווארן אלס אנדענק פון דעם חורבן אייראפע. עס איז דארט דא א ליסטע פון עטליכע מיליאן אומגעקומענע וואס די נאענטע פון די מענטשן קענען זעהן מער פרטים.
אויך איז דארט דא פיל בילדער פון קינדער און ערוואקסענע וואס האבן ליידער נישט איבערגעלעבט דעם חורבן.
די טענה אז די ציונים האבן פארווישט שפורן איז נישט ריכטיק, איבער א דריטל פון די אומגעברענגטע יידן זענען געווען ציונים, מיטן פאטענציאל צו קומען אויף ישראל, אויב עפעס האבן די ציונים פארלוירן אסאך קונדן פון די קריג, פארקערט גאר שיפן וואס זענען אנגעקאמען דורך אויס די קריג קיין ארץ ישראל, זענען שטילערהייט ארויף געברענגט געווארן צום בארטן, כדי די בריטישע זאלן נישט באמערקן.
עס איז לעכערליך צו באשולדיקן יידן, וואס זיי האבן פונקט ווי אלע אנדערע, פארלוירן פאמיליע פריינט, די נאציס האבן נישט געמאכט קיין שום אונטערשייד, וועלכע ייד זיי האבן אומגעברענגט.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גרשון העניך ליינער
רבי גרשון העניך ליינער ( ה'תקצ"ט - ד' טבת ה'תרנ"א) איז געווען דער ערשטער ראדזינער רבי, א זון פון דעם איזשביצער רב ר' יעקב ליינער דער בעל מחבר פון די ספרים "בית יעקב", וואס איז געווען א זון פון ר מרדכי יוסף ליינער פון איזביצא, ער איז געווען דער ערשטער רבי, פון איזשביצא.
ר' גרשון העניך איז געווען א גאון און א רבי, עס איז געווען ווייניג אזעלכע גאונים און קענערס ווי ער, ער האט געקענט כל התורה כולה ממש, ווי מען זעט אין זיינע ספרים.
ער איז געקרוינט אלס רבי נאך זיין פאטערס פטירה, ט"ו אב תרל"ח.
זיינע ספרים זענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סדרי טהרות (כעין גמרא לסדר טהרות)
- שפוני טמוני חול
- פתיל תכלת
- עין התכלת
- דלתות שער העיר
- תפארת החנוכי
- סוד ישרים אויף מועדים
- אורחות חיים א ביאור אופן ספר אורחות חיים להרא"ש, והגהות אויף די עשר מילין דחסידותא פון רב, און אויף צוואות רבי אליעזר הגדול.
ביי די איין און צוואנציג יאר האט ער געדרוקט דעם ספר פון זיין גרויסן זיידן מי השלוח.
זיינע גרויסע זיידעס
זיין התנהגות ווען זיין טאטע האט געפירט
זיינע אויפטואונגען
זיין שטורימישע לעבן
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי מרדכי יוסף אלעזר ליינער, זיין מ"מ אין ראדזין


text:
צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק
די צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק (סאנגא: Ködörösêse tî Bêafrîka; פראנצויזיש: République centrafricaine) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראלער אַפֿריקע, וואס גרענעצט זיך מיט קאמערון צו מערב, טשאד צו צפון, סודאן צו צפון-מזרח, דער דרום סודאן צו מזרח, און די רעפובליק פון קאנגא און דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא צו דרום. איר הױפּטשטאָט איז באנגי. דאס לאנד באדעקט א שטח פון אומגעפער 620,000 קוואדראט ק"מ און די באפעלקערונג פונעם לאנד איז בערך 4.4 מיליאן (אין 2008).
פון תר"ע (1910) ביז תש"ך (1960) איז די טעריטאריע פונעם לאנד געווען א טייל פון דער פראצויזישער קאלאניע צענטראלע עקוואטארישע אפריקע מיטן נאמען "אובאַנגי שאַרי". צוויי דריטל פונעם לאנד ליגט אינעם בעקן פונעם אובאנגי טייך, וואס פליסט דרום אין קאנגא אריין.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק ווערט גערעכנט איינע פון די ווינציקסט אנטוויקלטע לענדער אין דער וועלט.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
47% פון דער באפעלקערונג איז אונטער דער עלטער פון 15.


text:
סאפי שאל
סאפיאַ מאַגדאַלינאַ שאל (דייטשיש: Sophie Scholl; 9טן מיי 1921 - 22סטן פעברואר 1943) איז געווען איינע פון די מיטגלידער אין דער "ווייסע רויז" גרופע, וואס האט קאמפאנירט א חשובער קאפיטל אין דער געשיכטע פון דער דייטשע אפאזיציע צו נאציזם. פאר איר טייל אין די טעטיקייטן פון דער גרופע האט מען זי פאראורטיילט צו טויט, און זי איז הינגעריכטעט געווארן, צוזאמען מיט איר ברודער האנס שאל און נאך מיטגלידער אין דער גרופע, דורך גילאטינירונג.
שאל ווערט גערעכנט היינט אין דייטשלאנד, צוזאמען מיט אנדערער מיטגלידער פון דער גרופע, ווי א מוסטער פון קוראזש קעגן דעם נאצי רעזשים.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שאל איז געוון די טאכטער פונעם בירגערמייסטער פון פארכטנבערג אויפן קאכער טייך, דאס פערטע פון זיינע פינף קינדער. אין 1930 איז די משפחה אריבערגעצויגן קיין לודוויגסבורג און צוויי יאר נאכהער קיין אולם.
זי האט געליינט אסאך ביכער אויף פילאסאפיע און טעאלאגיע.
אין פרילינג 1940 האט זי געקאנטשעט אירע שטודיעס אין מיטלשולע און זי האט אנגעהויבן ארבעטן ווי א קינדערגארטנער.
אין מיי 1942 איז זי געווארן א סטודענט פון ביאלאגיע און פילאסאפיע אין מינכן אוניווערסיטעט.
די ווייסע רויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב 1942 האט שאל באטייליגט, צוזאמען מיט איר ברודער האנס, און עטלעכע פריינד, צווישן זיי דער לעקטאר קורט הובער, אין פארשפרייטן בלעטלעך קריטידירנטיק צום רעזשים, וואס האבן גערופן פאר פאפולערער קעגנערשאפט צו דער דיקטאטארישער נאצי הערשאפט.


text:
פידל
דאס פידל ווערט פאררעכנט אלס דער קעניג פון די מוזיק אינסטרומענטן, צוליב די הארציגע מעלאדיעס וואס דאס גיט ארויס, וואס איז א יחיד במינו פון אלע קלעזמער אין די ארקעסטערס.
דאס פידל איז פון די סטרונע אינסטרומענטן פאמיליע, און ווערט געשפילט דורך א שטעקעלע וועלכעס פארט ארויף און אראפ אויף די פידל בענדלעך, און ווייברירט דאס אז ס'זאל ארויסגעבן אירע שיינע קלאנגען, מיט וואס דאס פידל צייכנט זיך אויס.
אין די פידל פאמיליע איז פאראן עטליכע ערליי.
בשעת'ן שפילן מיטן פידל, דרוקט מען צו דעם גרויסן שאפע פונעם פידל צווישן דאס האלז אין די אקסעל. מיט איין האנט האלט מען דאס שטעקעלע און מ'שפילט דערמיט אויף די פידל בענדלעך. דער וואס שפילט אויף א פידל, ווערט אנגערופן פידלער.
די פרייזן פאר א פידל איז איינגעטיילט לויט די ווערד פון די האלץ און לויטן נאמען פון פארבאצירער. דער אונטערשייד איז אז די ביליגע פילדעך זענען קלעצער, די צווייטער קאטעגאריע פון $800 און ארויף זענען געמאכט פון אזעלעכע סארט האלץ וואס פארשענערט די קול ווי א יאר עלטער עס ווער.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תלמוד שטייט אז דוד המלך האט געהאט א הארף העכער זיין בעט וואס פלעגט אים וועקן יעדע נאכט ביי חצות, דורך א ווינטל וואס פלעגט בלאזן דערויף.
אין תלמוד שטייט אז שפילן אויף א פידל איז א קלוגשאפט און נישט א מלאכה. געוויסע חסידישע אדמור"ים וו.צ.ב. ר' מרדכ'לע נאדווערנער פלעגן שפילן אויפן פידל.


text:
זוכמאשין
א זוכמאַשין איז א דינסט אין דעם פעלד פון קאמפיוטעריי צו זוכן טעקעס און אינפֿארמאציע. בפרט ניצט מען א זוכמאשין צו טרעפֿן אינפארמאציע אויף דער אינטערנעץ, מען ניצט א זוכמאשין אויך צו זוכן א דאטן באהאלטער אויף איין ארט ווי למשל אלע דאטן אויף א געוויסן קאמפיוטער אדער א קאלעקציע פון שאלות ותשובות אדער אנדערע ספרי קודש אויף א סידי אדער אן אנדער סארט איינשפייכלערונג.
די זוכמאשינען אויפן וועלטגעוועב ניצן ראבאטן צו שאפֿן אינדעקסן דורך וועמען מען קען גאנץ גיך אויסטרעפן די רעזולטאטן פון א זוך.
היינט איז גוגל דער מערסט באקאנטער אינטערנעץ זוכמאשין, אויך איז דא יאהו. פון די אלטע זוכמאשינען איז פאראן Lycos וואס איז ערשט דערשינען אום 1994 אין קארנעגי מעלאן אוניווערסיטעט.


text:
וויעטנאמעזיש
וויעטנאַמעזיש (tiếng Việt) איז די אפיציעלע שפראך פון וויעטנאם. זי איז די מוטער שפראך פון די וויעטנאמעזער, וואָס זענען 87% פון דער גאַנצער באַפעלקערונג פון וויעטנאם.
וויעטנאמעזיש געהערט צו דער אויסטרא-אזיאטישע גרופע פון שפראכן.
אוצר מילים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אין אנדערע אזיע מדינות, וויבאלד אז כינעזיש איז גענוצט געווען פאר אפיציעלע ענינים פאר טויזנטן יארן, פול ווערטער פונעם וויעטנאמעזישער אוצר מילים, סיי וועגן פאליטיק און וויסנשאפט סיי וועגן טעגטעגליכע זאכן, באשטימט פון כינעזיש. בערך צווישן 30% און 60% פון די וויעטנאמעזישע ווערטער קומען פון כינע.
אין דער צייט פון פראנקרייכע אקופאציע, וויעטנאמעזיש האט געבארגן א סאך ווערטער פון פראנצויזיש, צום ביישפיל דעם ווארט cà phê (פון פראנצעזיש "café" קאפע). היינט, א סאך נייע ווערטער זענען געבארגן פון ענגליש, ווי דעם ווארט tivi (פון ענגליש "TV" טעלעוויזיע).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פויק
א פויק איז א שלאג מוזיק-אינסטרומענט וואס מען קלאפט מיט די הענט אדער מיט א פויקשטעקל. א זאמלונג פון פויקן און טאצן, מיט אפשר אנדערע שלאג-אינסטרומענטן. א פויק איז געמאכט פון א פֿעל פון א ציג אדער אן אנדער בהמה געצויגן איבער א מעטאלן רינג אדער א קיילעכדיקער כלי. מען שלאגט דעם פעל צו שאפן א קלאנג.
מיט א פויק טוט מען האלטן דעם טאקט פון א געזאנג. מען שפילט פויקן ביי מארש-מוזיק, און יעדער מיליטערישער ארקעסטער האט פויקער צו האלטן דעם מארש פון די זעלנער גלייך.
מען ניצט פויקן א סך אין פאפולערער מוזיק, למשל דזשעז, ראק און בלוז.
אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמות טו כ
- "האט מרים די נביאה די שוועסטער פון אהרן גענומען דעם פויק אין איר האנט, און אלע פרויען זענען ארויסגעגאנגען נאך איר מיט פויקן און טאנצן."


text:
שטערן
- דער ארטיקל דיסקוטירט שטערן אין הימל. אויב איר זוכט דעם שטערן אויפֿן פנים, זעט שטערן (קאפ).
א שטערן איז א מאסיווער, לײַכטנדיגער באל פֿון פלאזמע. דער נענטסטער שטערן צו ערד איז די זון, וואס איז דער מקור פון רוב ענערגיע אויף דער ערד. אנדערע שטערן קען מען זען נאר בײַנאכט, ווען ס'איז נישט דא קײַן ליכט פון דער זון. א שטערן שײַנט צוליב טערמאָיאָדערישן צונויפשמעלץ אין זײַן תוך וואס לאזט אפ ענערגיע וואס גייט אדורך דעם שטערן און דאן שטראלט אין אויסנווייניגן וועלט-רוים. כמעט אלע עלעמענטן שווערער פון הידראגען און העליום ווערן באשאפֿן פֿון צונויפשמעלץ פראצעסן אין שטערן.


text:
2טן סעפטעמבער
דעם 2טן סעפטעמבער איז דער 245סטער טאג פון יאר (246סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 120 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1666 - די גרויסע שריפה פון לאנדאן: די פייער ברענט דריי טעג און 10,000 הייזער ווערן פארברענט
- 1752 - דאס פאראייניגטע קעניגרייך נעמט אן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר
- 1945
- אפיציעלע ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג
- וויעטנאם פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
- 1990 - טראנסניסטריע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט, אבער ווערט נישט אנערקענט פון אנדערע לענדער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1948 - יעקב ליצמאן, כנסת דעפוטאט, פארזיצער פון דער יהדות התורה פארטיי אינעם כנסת
- 1952 - דזשימי קאנארס, אמעריקאנער טעניס שפילער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1865 - וויליאם ראאן האמילטאן, בריטישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געב' 1805)
- 1937 - פיער דע קובערטען, גרינדער פון דער מאדערנער אלימפיאדע (געב' 1863)
- 1997 - וויקטאר פרענקל, יידישער עסטרייכער פסיכיאטער, איבערגעבליבן פון חורבן אייראפע (געב' 1905)
- 2001 - כריסטיאן בארנארד, דרום אפריקאנער הארץ כירורג (געב' 1922)


text:
אדעס
אַדעס איז די פערטע גרעסטע שטאט אין אוקראינע. האבנדיק א באפעלקערונג פון 1,080,000 מענטשן. די שטאט איז נעבן שווארצער ים, און די שטאט צוזאמען מיט די פארשטאטן האבן דריי פארטן צום ים. אין קאמוניסטישע צייטן, איז עס געווען די גרעסטע פארט, וויבאלד די פרירט נישט אין ווינטער.
טערקיי אבער האט די עפענונג צום שווארצן ים, זי קאנטראלירט די דארדאנעלן, אזוי ארום האט נאט"א קאנטראלירט אלעס וואס גייט אריין, און ארויס פונעם סאוועטן פארבאנד.
אדעס איז פארעכנט אלס א ליבעראלע און פרייע שטאט, מיט א פראנצויזישער און איטאליענישער סטיל ארכיטעקטור.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 14נטן יארהונדערט האבן זיך דארט געדרייט טאטערן, און דערנאך האט טערקיי געהערשט דארט. אבער אין 1794, איז זי אפיציעל געגרינדעט געווארן דורך רוסלאנד, די שטאט האט געהאט הצלחה, און אירע איינוווינער זענען באשטאנען פון מערערע פעלקער, ווי גריכן, יידן, רוסן און אוקראינער, רומענישער, און נאך אנדערע פעלקער.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע קהילה איז זייער גרויס געווען אין אדעס, אז אין 1897 איז די יידישע באפעלקערונג אפגעשאצט געווארן, צו אריבער 160,000 איינוווינער, מאכנדיק אדעס פאר דער גרעסטער יידישער שטאט אין דער רוסלענדישער אימפעריע. פאגראמען זענען פארגעקומען אין יאר 1821, 1859, 1871, 1882, און אין 1905, אסאך פון די יידן האבן דערפאר עמיגרירט קיין ארץ ישראל, און צו די פאראייניגטע שטאטן.
אין דעם 19טן יארהונדערט, איז די השכלה באוועגונג זייער שטארק געווען אין אדעס, א ציוניסטישע פיליאלע איז געווען אין דער שטאט. ביים חורבן אייראפע, זענען בערך 100,000 יידן אומגעקומען אין אדעס דורכן נאצי מארד מאשין. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, האט זיך די שטאט צוריק געשטעלט אויף די פיס, און א יידישע קהילה איז צוריק אויפגעשטעלט געווארן.
רוב יידן האבן פארלאזט די שטאט צווישן די 1970ער יארן, און 1990ער יארן קודם דורך אינערליכע עמיגרירונג, און דערנאך קיין ישראל. היינט וווינען דארט עטליכע טויזנט יידן וואס האבן בתי מדרשים, שולעס און אנדערע אינסטיטוציעס. חב"ד איז אויך אקטיוו דארט.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואסער טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיפן מיטן פאסאזשירן פארן ארויס פון אדעס קיין סטאמבול, חיפה און ווארנע, ווי אויך ארויף דעם דניעפער אין די שטעט כערסאן, דניפראפעטראווסק און קיעוו.


text:
רעליגיע
רעליגיע איז אן ארגאניזירטער גלויבונג פון א גרופע מענטשן וואס גלויבן אין גייסטלעכע באגריפן, ווי אין גאט, תחיית המתים, עולם הבא, מלאכים און עולמות עליונים, און דאס אז די גייסטליכער באגריף קען רעדן צו מענטשן א.א.וו.
אין דעמאקראטישע מדינות האט יעדער בירגער אַ רעכט צו זיך באלאנגען צו א סײַ װאָסערע רעליגיע אדער זיין פֿרײַ פון רעליגיע. דאס ווערט גערעכנט איינעם פון די גרונטיקע מענטשן רעכט. אבער אין טייל לענדער מוז מען האלטן די אפיציעלע רעליגיע און נישט קיין אנדערע.
אנדערע האלטן אז אין דער היינטיקער וועלט זענען פאראן בערך צען טויזנט פארשידענע רעליגיעס (וואס רוב פון זיי האבן זיך אנטוויקלט אין די לעצטע צוויי הונדערט יאר) און זיי האבן אומגעפער פינף מיליארד אנהענגער. די גרעסטע רעליגיעס זענען קריסטנטום מיט 2.1 מיליארד אנהענגער, איסלאם מיט 1.5 מיליארד אנהענגער[1], און הינדואיזם מיט א ביסל מער ווי א מיליארד אנהענגער. כאטש יעדע רעליגיע האלט פון אנדערע פרינציפן פון אמונה און אויפפירן, און זענען ריוואלן איינס מיט אנאנד, וואס זיי האבן געמיינזאם איז מער ווי וואס צעשיידט זיי.
א ליסטע פון רעליגיעס:
טעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס געט א ציל אין לעבן.
- עס האלט זיכער דעם מענטש אין זיינע ספיקות.
- ווייל אזוי איז מען געבוירן בלייבט מען דערמיט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אנדערט האלב מיליארד מוסולמענער. און אין דעם וועבזייטל מיליארד 570 מיליאן


text:
ראפיק על כארירי
ראפיק באהא על דין על כארירי (1טן נאוועמבער 1944 – 14טן פעברואר 2005) איז געווען א פרעמיער מיניסטער אין לבנון, און א טייקון. לויט פארבס מאגאזין, איז זיין פארמעגן געווען געשאצט אויף איבער 11 מיליארד דאלער.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כארירי איז געבוירן דעם 1טן נאוועמבער 1944 אין צידון. זיינע עלטערן זענען געווען ארעמע סוני מוסלמענער דארפסלייט. ער האט געלערנט אין דעם אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט. ער איז געווארן א בוכהאלטער פאר א פירמע וואס האט זיך באשעפטיקט אין בויען. ביי דעם לבנון ברודער קריג, איז ער רייך געווארן, ווען ער איז גערופן געווארן צו ארבעטן פאר סאודי אראביע, ער האט געבויט גראנדיעזע פראיעקטן, מעטשעטן, פאלאצן. ווען די בירגער קריג האט זיך גענדיקט, האט ער איבערגעבויט לבנון. ער האט באקומען סאודישע בירגערשאפט.
אין לבנון האט ער געהאט עטליכע ראדיא סטאנציעס, א טעלעוויזיע קאנאל, א פאפולערע צייטונג. אויך אין פראנקרייך האט ער געהאט ראדיא סטאנציעס.
כארירי איז געווען פרעמיער, פון 1992 ביז 1998, און פון 2000 ביז 2004. נאך מיינונגס פארשידענהייטן מיט סיריע, האט ער רעזיגנירט דעם 20סטן אקטאבער 2004.
ער האט דורכגעפירט ריזיגע פראיעקטן, נאכן קריג האט ער איבערגעבויט די צענטער פון ביירוט, ער האט געבויט א וואסער רער אין דרום לבנון, ביי די גרעניץ פון ישראל, פון א טייך וואס פליסט אריין אין ירדן טייך, ביי די צווייטע לבנונישע מלחמה, האט ישראל באמבאדירט די איינריכטונג.
אין 2004, האט די פאראייניגטע פעלקער, אים געשאנקען דעם פרעמיע, פארן ווידער אויפבוי פון לבנון.
זיין מארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
14טן פעברואר 2005, איז ער אומגעקומען אין אן אויטא באמבע, וואס האט אויפגעריסן נאנט צו זיין מאטראקאדע, אכט מענטשן זענען אומגעקומען, ער און זיינע לייבוועכטער, אויך א פינאנץ מיניסטער, איז געווען צווישן די געהרגטע.
פאראנטווארטליכקייט פארן אטענטאט, איז געקומען פון א געוויסע "הילף און זשיהאד אין סיריע". די לעבאנעזער בירגער, און די וועלט האט אנגענומען, אז סיריע, שטייט אונטער זיין מארד. שטורמישע פראטעסטן זענען פארגעקומען אין לבנון קעגן סיריע, און אין 28 פעברואר האט די רעגירונג רעזיגנירט. די ערשטע מאל אין אראבישע וועלט, וואס א רעגירונג גייט אראפ פון בענקל אן ווילדע ראיאטן, אדער אויפשטאנד.
זיין זון סאאד על כארירי, האט איבערגענומען זיין פאטערס פאזיציע אין פאליטיק, און היינט איז ער פרעמיער מיניסטער.
פאראייניגטע פעלקער אויספארשונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואליד זשומבלאט, דער פירער פון די דרוזן, אין לבנון. טענהט אז באשר על אסאד, האט געסטראשעט כארירי, אז אויב גייט ער ארויסצווינגען סיריע פון לבנון, וועט ער חרוב מאכן לבנון. זשומבלאט זאגט אז ווען ער האט עס געהערט, האט ער פארשטאנען אז באשר וויל אומברענגען כארירי.
די אויספארשונג איז אנגעפירט געווארן דורך דעטליוו מאלעס, אין זיין ערשטע רעפארט שרייבט ער, אז סירישע הויכבאאמטע, זענען מעגליך שולדיג, ער באשולדיקט אבער נישט קיינעם, ער פארלאנגט א פארלענגערונג, צו אויספארשן גרונטליכער די פרשה.
אין 30סטן דעצעמבער 2005, האט א וויצע פרעזידענט פון סיריע, אין אן אינטערוויו, דירעקט באשולדיקט אסאד, אינעם מארד פון כארירי. פארלאמענט מיטגלידער פון סיריע, האבן אים רופן אין געריכט, פארן פארראטן זיין מוטערלאנד.
די זיכערהייט ראט, האט אין אן אפשטימונג באשלאסן, צו קענען לייגן סאנקציעס, אויף א לאנד וואס שטערט די אויספארשונג, נאביע בארי, פון די שיא אמאל פארטיי, און נאסאראלא, האבן פארדאמט דעם באשלוס.
אויף דעם 23סטן מיי 2009, האט די צייטונג דער שפיגל, פון דייטשלאנד. באריכטעט אז כעזבאלא, איז שולדיג אינעם מארד אן קיין שום ספק, לויט א געהיימן באריכט פון די פאראייניגטע פעלקער. כעזבאלא לייקענט שטיין און ביין.


text:
ישראל אוימאן
פראפעסאר ישראל אוימאן (Robert J. Aumann), (געבוירן י"ב סיון ה'תר"ץ) איז א ישראלדיקער מאטעמאטיקער, געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר עקאנאמיק פון 2005, און עמעריטוס פראפעסאר אין דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. זיין עיקר פעלד פון פארשונג איז שפיל טעאריע. ער איז אויך אן אמעריקאנער בירגער און א מיטגליד פון דער נאציאנאלער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן אין די פאראייניקטע שטאטן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוימאן איז געבוירן אין פראנקפורט, דייטשלאנד. זיין משפחה האט געוואנדערט אין די פאראייניגטע שטאטן אין 1938, א פאר חדשים פאר קריסטאלנאכט.
ער האט געלערנט אין דער הרב יעקב יוסף ישיבה שולע אין מאנהאטאן. דערנאך האט ער שטודירט מאטעמאטיק אין ניו יארק סיטי קאלעדזש וואו ער האט באקומען זיין ערשטע דיפלאם, און שפעטער האט ער באקומען זיין דאקטאראט פון מאסאטשוסעטס אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע (MIT) מיט א טעזיס אין קנופ טעאריע. אין יאר 1955 איז ער אריבער צו פרינצטאן אוניווערסיטעט וואו ער האט אנגעהויבן זיין פארשונג אין שפיל טעאריע, וואס איז דעמאלסט געווען א גאר ניי פעלד פון פארשונג אין מאטעמאטיק.
אין 1955 האט ער חתונה געהאט מיט אסתר שלעזינגער, א טאכטער פון דר. אברהם שלעזינגער, דער דירעקטאר פון שערי צדק שפיטאל. זיי האבן געהאט פינף קינדער. זייער בכור, שלמה,[1] איז געפאלן א קרבן אין דער לבנון שלום אקציע.
אין 1956 האט ער עמיגרירט קיין ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אסתר אוימאן איז נפטר געווארן אין תשנ"ח. אין תשס"ה האט ישראל אוימאן חתונה געהאט מיט איר עלטערער שוועסטער, בתיה (כהן).
וויסנשאפטלעכע ביישטייערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוימאנס גרעסטע ביישטערונג איז אין דעם געביט פון איבערגעחזרטע שפילן.
אין 1989 איז אוימאן דערוויילט געווארן א מיטגליד אין דער ישראלישער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן. אין 1994 איז ער באלוינט געווארן מיטן ישראל פריז פאר עקאנאמיק. אין 1995 האט מען אים דערוויילט א פרעמדן מיטגליד פון דער בריטישער אקאדעמיע.


text:
ארקאדי גיידאמאק
ארקאידי גיידמאק געבוירן אין אוקריינע איז א אידישער ביליאנער אין ישראל. ער ווערט געזוכט צו ארעסט דורך פראנקרייך און אנגאולא, פאר שטייער זיך ארויסדרייען, און מאני לאנדריאונג. ער האט 2 פאספארטן פון פראנקרייך און פון ישראל
ער איז געווארן רייך פון וואפן האנדל און נאך זאכן, וואס צוליב די פרייוועטיציע דורך קארופציע דילס נאכן צוזאמפאל פון קאמוניסטישען סאוויעטישען פארבאנד האט מען געקענט מאכן פיל געלט דורך שמירן.
אין ארץ ישראל גייט אן א געריכט צו מען זאל אים ארויסגעבן צוריק פאר פראנקרייך אים ברענגן צו גערעכטיגקייט, אבער דערווייל נוצט ער אויס זיין איינפלוס דאס צוריקצוהאלטן דורך ווארפן געלט רעכטס און לינקס אונטערקויפן די מאכטן אים צו יא צו האלטן אין ארץ ישראל.
ער האט אפגעקויפט די בית"ר ירושלים ספארטס טיעם.
ער וויל לויפן פאר ירושלים מעיאר.
ער שטיצט חברה הצלה און ר' דודי זילבערשלאג מיט ביבי נתניהו, און ר' ראובן אלבז. און צום לעצט ביי די ישראל לבנון קאנפליקט האט ער אויסגעצאלט פאר די אלע אידישע משפחות וואס האבן געליטען און געמוזט מופן.


text:
די הײַנטיקע פּרשה הייסט "משפּטים", ווײַל אין איר ווערן דערקלערט אַ גאַנצע ריי מיצוות, וועלכע האָבן צו טאָן מיט פֿאַרשיידענע סיכסוכים צווישן מענטשן. דער אייבערשטער האָט געזאָגט משה רבינו: "און דאָס זענען די געזעצן, וואָס דו זאָלסט אײַנשטעלן פֿאַר זיי" — "ואלה המשפּטים אַשר תּשים לפֿניהם". דער ערשטער פּסוק פֿון דער סדרה קלינגט ווי אַ המשך פֿון דער פֿריִערדיקער וואָך, ווען מיר האָבן געלייענט די צען געבאָט. רש"י דערקלערט, אַז די תּורה וויל אונדז דאָ זאָגן, אַז די מיצוות פֿונעם ריכטיקן מישפּט צווישן די מענטשן קומען פֿאַרן באַרג סיני, אַזוי ווי די צען געבאָט.
די ערשטע מיצווה, וואָס ווערט באַהאַנדלט אין דער פּרשה, הייבט זיך אָן מיט די ווערטער "אויב דו וועסט קויפֿן אַ ייִדישן שקלאַף". עס גייט אַ רייד, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען מענטשלעך אַ שקלאַף. הגם אין דער אוראַלטער וועלט זענען די ייִדישע הלכות-עבֿדים געווען אומגעוויינטלעך ווייך, און האָבן מינימאַליזירט דעם אומיושר פֿון שקלאַפֿערײַ, גייט דאָ אַ רייד וועגן אַ הערשער און אַ שקלאַף און וועגן אַ מאַן, וואָס פֿאַרקויפֿט זײַן אייגענע טאָכטער ווי אַ באַדינערין, און אַנדערע ענינים, וואָס קיין ציוויליזירטער מענטש וואָלט הײַנט נישט געטאָן. אין דער צײַט, ווען די תּורה איז געגעבן געוואָרן, זענען די דאָזיקע הלכות געווען פּראָגרעסיוו, אָבער הײַנט קלינגען זיי ווי אַ דערמאָנונג וועגן אוראַלטע צײַטן, און זיכער נישט ווי אַקטועלע כּללים פֿון מענטשלעכע באַציִונגען.
ווײַטער זאָגט די פּרשה אָן, ווי אַזוי מע דאַרף באַשטראָפֿן מערדער און גזלנים. די דאָזיקע ענינים בלײַבן אַקטועל נאָך הײַנט, און האָבן טאַקע אַ דירעקטן שײַכות צו צוויי פֿון די צען געבאָט: "לא תרצח" און "לא תגנובֿ". פֿונדעסטוועגן, האָבן רבי טרפֿון און רבי עקיבֿא, נאָך אין די תּלמודישע צײַטן, געזאָגט, אַז ווען ער וואָלט געווען מיט זײַנע תּלמידים אינעם סנהדרין, וואָלט ער נישט געלאָזט צו פֿאַרמישפּטן קיינעם צום טויט. נישט געקוקט אויף די האַרבע שטראָפֿן, וואָס ווערן אָפֿט דערמאָנט אין דער תּורה, זענען די דאָזיקע תּנאָים געשטימט קעגן טויט-שטראָף.
ס'איז אינטערעסאַנט, אַז רבי עקיבֿא האָט זיך אַקטיוו באַטייליקט אין בר-כּוכבאס אויפֿשטאַנד קעגן די רוימער; ס'זעט אויס, אַז ער איז נישט געווען קיין פּרינציפּיעלער פּאַציפֿיסט און האָט געשטיצט די באַפֿרײַערישע מלחמה, אָבער נישט געווען צופֿרידן מיט דער אידעע פֿון טויט-מישפּט. סײַ-ווי-סײַ, זעען מיר פֿון דעם אויך, אַז די מיצווה צו הרגענען די מערדער איז רעלאַטיוו און ווענדט זיך אין דער קאָנקרעטער סיטואַציע, אין פֿאַרגלײַך מיט די שטענדיקע ווערטן פֿון די צען געבאָט.
ווײַטער דערקלערט די תּורה, ווי אַזוי צו לייזן פֿאַרשיידענע סאָציאַלע קאָנפֿליקטן דורך יושרדיקע דיינים. אַזעלכע ענינים בלײַבט נאָך אַלץ זיכער אַקטועל. פֿונדעסטוועגן, שטרעבן די מענטשן אין אַ געזונטער געזעלשאַפֿט אויסצומײַדן אַלע סיכסוכים; אויב עס ברעכט אויס עפּעס אַ קאָנפֿליקט, פּרוּווט מען אים, צוערשט, לייזן צווישן זיך; בלויז ווען ס'איז נישטאָ קיין אַנדער ברירה, גייט מען אין בית-דין. די דיינים, פֿון זייער זײַט, פּרוּוון אויך, צוערשט, אויסגלײַכן די סיכסוכים דורך אַ קאָמפּראָמיס, און נישט דורך אַ שטרענגן מישפּט.
מע קאָן זאָגן, אַז די תּורה פֿאַרגלײַכט אַזעלכע ענינים צו די עשׂרת-הדברות, כּדי מיר זאָלן זיי נישט איגנאָרירן און פֿאַרשטיין, אַז זיי בלײַבן תּמיד אַקטועל אין אַ גײַסטיקן אַלעגאָרישן זין אָדער אין געוויסע עקסטרעמע פֿאַלן. עס מאַכט זיך אַן אײַנדרוק, אַז די הײַנטיקע פּרשה הייבט זיך אָן פֿון סאָציאַלע מיצוות, וועלכע זענען הײַנט בכלל נישט אַקטועל, און דערנאָך גייט זי אַריבער צו די ענינים, וואָס אַ מענטש וויל דווקא אויסמײַדן אין אַ נאָרמאַלער סיטואַציע.
לויט אַזאַ לאָגיק, וואָלט מען געקאָנט זיך משער זײַן, אַז ווײַטער אין דער סדרה ווערן דערקלערט מיצוות, וואָס זענען טאַקע שטענדיק אַקטועל אינעם טאָגטעגלעכן לעבן. ווײַטער זאָגט אונדז טאַקע די תּורה אָן, אַז מע טאָר נישט באַדריקן אַ גר. אינעם ברייטערן זין, אַחוץ דעם בוכשטעבלעכן הלכהדיקן זין פֿונעם וואָרט, מיינט עס, אַז מע מוז זיך באַציִען צו ווײַטע און פֿרעמדע מענטשן פּונקט אַזוי, ווי צו די נאָענטע. דאָס איז זיכער אַ וויכטיקער און אַקטועלער עטישער כּלל.
עס באַקומט זיך אַן אינטערעסאַנט בילד. בײַם סאַמע אָנהייב פֿון דער פּרשה, דערקלערט אונדז די תּורה, ווי אַזוי צו בלײַבן אַ מענטש אין אַ געזעלשאַפֿט, וווּ שקלאַפֿערײַ איז אָפֿיציעל אָנגענומען. דערנאָך גייט אַ רייד וועגן אַ ציבור, וווּ ס'איז, אפֿשר, נישטאָ קיין שקלאַפֿערײַ, אָבער ס'איז דאָ רויבערײַ און רציחה. נאָכדעם ווערט באַטראַכט דאָס לעבן אין אַ וועלט, וווּ קיין עכטע רציחה איז נישטאָ, אָבער עס טרעפֿן זיך שאַרפֿע סיכסוכים צווישן מענטשן. און צום סוף, וואָרנט אונדז די תּורה, אַז אַפֿילו ווען ס'איז נישטאָ קיין סיכסוכים, מוז מען זיך באַציִען גלײַך צו אַלע מענטשן, נאָענטע און ווײַטע. בקיצור, ס'זעט אויס, אַז די פּרשה גייט אַריבער פֿון מער האַרבע צו מער מענטשלעכע באַציִונגען.
וואָס פֿאַר אַ סאָציאַלע מיצווה בלײַבט אַקטועל אין אַ ציבור, וווּ די מענטשן לײַדן נישט פֿון סיכסוכים און באַציִען זיך גלײַך איינער צום צווייטן? לויט דער דערמאָנטער "פּראָגרעסיווער" לאָגיק, קאָן מען זיך משער זײַן, אַז אַזאַ מיצווה קומט נאָך שפּעטער אין דער פּרשה. ווײַטער הייסט די תּורה צו דינען דעם אייבערשטן אין אַלגעמיין, "ועבֿדתּם את ה' אלקיכם". דער רמב"ם און אַ טייל אַנדערע מפֿרשים האַלטן, אַז די תּורה הייסט אונדז דאָ צו דאַוונען, ווײַל די תּפֿילה ווערט אָנגערופֿן "עבֿודת-השם".
צי קאָן מען טאַקע זאָגן, אַז דאָס דאַוונען איז די וויכטיקסטע סאָציאַלע מיצווה? ס'איז זיכער איינער פֿון די סאַמע גרונטיקע יסודות פֿון ייִדישקייט, וואָס שטייט אויף דער זעלבער מדרגה ווי די עשׂרת-הדברות. הגם, לויט געוויסע דעות, איז תּפֿילה אַ מיצווה-דרבנן, דערקלערן די חסידישע צדיקים, ווי אויך דער גרויסער ליטווישער פּוסק, רבי יחיאל-מיכל עפּשטיין, דער מחבר פֿון "ערוך-השולחן", אַז דאָס דאַוונען איז אַזאַ וויכטיקער אַלגעמיינער יסוד פֿון ייִדישקייט, וואָס ער פּאַסט זיך אַפֿילו נישט אַרײַן אינעם חשבון פֿון די תּרי"ג מיצוות. פֿונדעסטוועגן, וואָס האָט דאָס דאַוונען צו טאָן מיט די געזעלשאַפֿטלעכע באַציִונגען?
רבי פּינחס-אליהו האָראָוויץ דער מחבר פֿון "ספֿר-הברית", רבי יהודה-לייב אַשלג און אַנדערע גרויסע מקובלים דערקלערן, אַז די מיצוות פֿון אַהבֿת-רעים, ליבשאַפֿט צו אַן אַנדער מענטש, איז דער וויכטיקסטער דרך צו אַנטפּלעקן ג-טלעכקייט אין דער וועלט. ווען אַ געזעלשאַפֿט איז באַגרינדעט אויף אַלטרויִזם, וווּ מענטשן טראַכטן וואָס צו געבן די אַנדערע, און נישט וואָס צו נעמען, ווערט די וועלט אָנגעפֿילט מיט רוח-הקודש. אין אַ ברידערלעכער סבֿיבֿה קאָן מען טאַקע דערגרייכן דאָס דבֿקות מיטן באַשעפֿער. און פֿאַרקערט: ווען מע שטרעבט צום אמתן דבֿקות, פֿאַרשטייט מען, אַז די גײַסטיקע עליה איז מעגלעך נאָר אין אַן עכט-ברידערלעכער געזעלשאַפֿט. אין אַ מער טיפֿערן זין, איז אַהבֿת-רעים און עבֿודת-השם ממש איין זאַך, ווײַל יעדער גוטער מענטש איז בעצם אַ שטיק ג-טלעכקייט.


text:
קאמפיוטער ווירוס
א קאמפיוטער ווירוס איז א קאמפיוטער פראגראם געשריבן צו טוישן דעם וועג וויאזוי דער דעזעגנירטער קאמפיוטער וועט ארבעטן, אן רשות אדער וויסן פון זיין באנוצער, דורך זיך באהאלטן און אריינשווערצן אין אן אנדערפראגראם טעקעס וואס איז אויבן אויף יא לעגיטים פארן באנוצער.
צוויי הויפט פאקטארן דעפינירן א ווירוס: 1) זיך טאפלען, און 2) אקטיוויזירן, פונקט וויאזוי א ביאלאגישער ווירוס אין א מענטש.
דעריבער איז זייער וויכטיג אויפצופאסן נישט עפענען צוהעפטן פון קיין איפאסט אפילו איר איר געטרויט דעם שיקער ווייל ער האט דאס געקענט באקומען פון אן אנדערן אומוויסנדיג.


text:
מלכות יהודה
מלכות יהודה איז געווען די מלוכה פון די שבטים: יהודה, שמעון און האלב בנימין. עס האט געהייסן לויט שבט יהודה וויבאלד דאס איז געווען די גרעסערע שבט צווישן זיי.
מלכות יהודה איז געווען אין דרום זייט פון ארץ ישראל פון גבע ביז באר שבע, ווען איר הויפטשטאט איז געווען ירושלים. מלכות יהודה איז געשטאנען 389 יאר אויף א פלאך פון 8,900 קילא מעטער.
מלכות יהודה איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר ב'תתל"ב. 80 יאר ביז דאן זיינען אלע שבטים געווען אייניק אונטער איין מלוכה, אונטער בית דוד, אבער נאך וואס שלמה המלך איז געשטארבן, און זיין זון רחבעם איז געווארן קעניג וואס האט ארויפגעלייגט הויכע שטייער אויף די עשרת השבטים און נישט אויף זיין אייגן שבט יהודה, האבן די עשרת השבטים און בראשם ירבעם בן נבט באשטימט צו זיך אפטיילן פון דער שטאמבוים פון בית דוד און מאכן אן אייגענע מלוכה "מלכות ישראל".
אין ספר מלכים שטייט, אז א געוויסע קיסרים פון מלכות יהודה זיינען געווען וווֹיל און האבן געדינט גאט ווי עס דארף צו זיין, זיי האבן געדינט גאט אין בית המקדש אין ירושלים. אבער א זעלכע קיסרים זיינען געווען שלעכט, האבן געדינט עבודה זרה און צעשפרייט די מזבחות.
מלכות יהודה האט גולה געווען אום ג'קע"ד, נאכער האבן זיי זיך צוריק געקערט אין ארץ ישראל אונטער אשורס קאנטראל, און האבן געבויעט ווידער דער צווייטער בית המקדש.
מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תש"ח (1,871 יאר נאכ'ן חורבן בית שני) האבן זיך א גרויסער טייל יידן וואס שטאמען פון שבט יהודה זיך אומגעקערט פון גלות קיין ארץ ישראל און אויפגעשטעלט אן אייגענע מדינה. דערווייל האבן זיי נאך נישט געבויעט דער דריטער בית המקדש.
די פרומע האלטן אז די גאולה דארף קומען פון א נביא און נישט דורך אן אייגן כח בפרט ווען די גרינדער זיינען סעקועלע.
היינט זיינען דא פארשידענע דעות צו מען דארף בויען דער דריטער בית המקדש און שטעלן סנהדרין אדער נישט.


text:
ערווין שרעדינגער
ערווין רודאלף יאזעף אלעקסאנדער שרעדינגער (דייטשיש: Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger; 12טן אויגוסט 1887 – 4טן יאנואר 1961) איז געווען אן עסטרייכער פיזיקער וואס האט אנטוויקלט א צאל יסודותדיקע רעזולטאטן אינעם פעלד פון קוואנטן-טעאריע, וואס זענען געווארן דער יסוד פון כוואליע-מעכאניק: ער האט פארמולירט די כוואליע-גלייכונג (שרעדינגער גלייכונג) און האט אנטפלעקט אז זיין אנטוויקלונג פונעם פארמאליזם איז אינגאנצן צוגעפאסט צו מאטריקס-מעכאניק.
אויך האט ער געשריבן אין פארשידענע פעלדער פון פיזיק: סטאטיסטישע מעכאניק, טערמאדינאמיק, קאליר טעאריע, עלעקטראדינאמיק, אלגעמיינע רעלאטיוויטעט, און קאסמאלאגיע.
אין 1933 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק צוזאמען מיט פאל דיראק.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שרעדינגער איז געבוירן געווארן אין ערדבערג, ווין, דעם 12טן אויגוסט 1887. ער האט שטודירט מאטעמאטיק און פיזיק אין ווין. אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווען א זעלנער. נאכדעם איז ער געווען א פראפעסאר אין יענא, ברעסלוי און שטוטגארט.
ער האט געהייראט זיין ווייב אן-מארי אין 1920.
אין 1921, איז ער אריבער צום ציריכער אוניווערסיטעט. אין 1927, איז ער געווארן דער נאכפאלגער פון מאקס פלאנק ביים פרידריך ווילהעלם אוניווערסיטעט אין בערלין. אבער אין 1934 האט שרעדינגער באשלאסן איבערלאזן דייטשלאנד, ווייל ער האט נישט געקענט פארטראגן דעם אנטיסעמיטיזם פון די נאציס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עגיפטן
עגיפטן (אמאליקע מצרים) איז אַן אראביש לאַנד אין צפון-מזרח אַפֿריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז קײרא. מצרים איז באוווּסט אַלס אירע גאָר אַלטע מאָנומענטן ווי למשל די פיראמידן. די מערהייט פון איר באפעלקערונג זיינען סוני מוסלמענער.
דאָס לאַנד מצרים איז געווארן אומאָפּהענגיק זײַט ה'תרפ"ב (1922).
מצרים איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דער אראבישער ליגע.
מצרים איז געווארן א רעפובליק נאך דער 1952-רעוואלוציע אין יאר ה'תשי"ב. דער אנפירער צום רעוואלוציע איז געווען גאמאל אבדעל נאצער.
די גרעסטע שטעט אין עגיפטן זענען קיירא, אלעקסאנדריע, אסוואן און פארט סאאיד.
מצרים איז געווען די ערשטע אראבישע מדינה וואס האט אנערקענט אין מדינת ישראלס באשטאנד אין יאר ה'תשל"ט (1979), נאך וואָס דער פרעזידענט פֿון מצרים אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם אפמאך און געמאַכט פרידן מיט ישראל.
עגיפטישע באוואפענטע קרעפטען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עגיפטישער באוואפענטע קרעפטן
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Population Clock (July 2008)
- ↑ Egypt. International Monetary Fund. דערגרייכט דעם 2010-04-21.


text:
קידוש לבנה
קידוש לבנה איז א תפילה וואס יידן זאגן יעדן חודש ווען די לבנה איז געווארן גענוג גרויס כדי מ'קען האבן הנאה פֿון איר ליכט. דער מנהג איז לכתחילה צו זאגן קידוש לבנה שבתע-נאכט.
ס'זענען דא פֿארשידענע מנהגים ווען מ'קען אנהייבן „מחדש זײַן די לבנה", ד.ה. זאגן די תפילה „קידוש לבנה". אשכנזים און מאראקאנער יידן האלטן אז מען מעג שוין זאגן דרײַ טעג נאכ'ן מולד, לויטן חזון איש ווארטן מען פֿינף טעג. ספרדים און חסידים פירן זיך לויטן אריז"ל און ווארטן זיבן טעג. די לעצטע צײַט וואס מ'קען זאגן קידוש לבנה איז ממש אינמיטן דעם חודש, ד.ה. 14 טעג 18 שעה 22 מינוטן נאכ'ן מולד, ווען די לבנה הייבט אן צו ווערן קלענער. אויך נאך א ליקוי לבנה איז מען נישט מחדש די לבנה, ווייל דאס פאסירט ווען די לבנה איז פול.
אחוץ די ברכה (מסכת סנהדרין) איז אויך דער מנהג צו זאגן פארשידענע קאפיטלעך תהלים און אנדערע פסוקים וואס ווערן געברענגט אין מסכת סופרים.


text:
האָפּטימיסט – מאכט איר שמייכל
דאס קיוט און זייער אָפּטימיסטיש גויס און גערלז זענען גערופן האָפּטימיסץ. זיי זענען דיזיינד דורך די דאַניש מעבל דיזיינער האַנס גוסטאַוו עהרענרעיטש. די האָפּטימיסט סימבאַלייזאַז די פרייד פון לעבן און זייער פּשוט מיסיע איז נאָר צו מאַכן איר שמייכל. און זיי אַוואַדע מצליח מיט נאָר אַז! & נבספּ; & נבספּ; די פריילעך, זיס האָפּטימיסץ געווען ערידזשנאַלי דיזיינד דורך דאַניש […]
די זאָטל טשער
אין די גיפס & ינלענדיש א פער אין ליללעסטרøם לעצטע וואָך איך געפאלן אין ליבע מיט די שיין סאַדדלע טשער דיזיינד דורך אַנגעלל, וויללער & אַאַרסעטה. קאָמבינינג אַ נעסט-ווי קאָסינעס צו אַ האַרט סטרוקטור, עס ס איז אַ באַשיידן און פרייַנדלעך שטול. געהייסן פֿאַר די קושאַנז, וואָס הענגען איבער די געווער ווי סאַדאַלז, און וואָס שטריך נוצלעך פּאַקאַץ פֿאַר […]
סאָפט נאַטור היים
היים רייַזע | נייטראַל פארבן און ווייך נאַטור קעראַקטערייז דעם וווינונג אין קאָפּענהאַגען. א גרויס מישן פון ערד טאָנעס, אַ גורל פון שיין האָלץ און שטיין יסודות קאַמביינד מיט ווינטידזש און רגע-האַנט געפינט קריייץ אַ טאַקע טשיקאַווע סקאַנדינאַוויאַן היים.
טשער קיין 14 – די שטול פון טשערז
טשער קיין 14 האט אַ גאנץ פּלאַן פֿאַר קאפייען, רעסטאַוראַנץ און רעזידענטשאַל דיינינג ווו קלאַסיש אייראפעישע סטיל איז געוואלט. עס איז ניט פיל צו זאָגן וועגן די קלאַסיש בענטוואָאָד טשערז, אנדערע ווי זיי זענען עלעגאַנט און אַנדינייאַבלי צונעמען אין כּמעט קיין אָרט! & נבספּ; & נבספּ; זינט 1859, ווען שטול קיין 14 איז געווען ערשטער באַקענענ, מער ווי […]
פרוכט קרייט יוניט
די באַינעס & פריקקער פרוכט קרייט יוניט ניצט הייַנטצייַטיק פּאַפּס פון קאָלירן און קיל גראַפיקס צו מאַכן אַ פאַנגקשאַנאַל שטיק מער פּאַסן פֿאַר די היים. די נידעריק, שלאַנק פרוכט קרייט אַפּאַראַט טוט ניט נעמען אַרויף אַ גרויס געשעפט פון פּלאַץ און אָפפערס אַ פּלאַץ פון ווערטפול סטאָרידזש אָרט אין דער טיף פרוכט קרייט גאַטקעס. & נבספּ; & נבספּ; די גאַטקעס זענען אויך […]
היים רייַזע | מעלבערן וווינונג אין פּליוואָאָד
This Melbourne apartment in Plywood by Clare Cousins Architects is an understated city pad designed for a young family. Located in a heritage-listed building in Melbourne’s CBD, the apartment is blessed with high ceilings and abundant natural light from windows along three of the four walls. Plywood joinery was used to define spaces rather than […]
טאָוטשוואָאָד טשער דורך לאַרס בעלער פדזשעטלאַנד
טאָוטשוואָאָד טשער דורך לאַרס בעלער פדזשעטלאַנד קומט פון די נאָרוועגיש דיזיינער ס האַרץ גלויבן אַז יומאַנז נוץ פון טעגלעך ינטעראַקשאַן מיט נאַטירלעך מאַטעריאַלס. טאָוטשוואָאָד איז אַ ווערסאַטאַל און וועלקאַמינג ווודאַן שטול מיט אַלע יבעריק פרטים אַוועקגענומען און עס מוסיף אַ רירן פון נאַטור אין וואָכעדיק לעבן. Norwegian designer Lars Beller Fjetland feels strongly that people benefit […]
ליאַם טרעאַנאָר אין לאָנדאָן דיזיין פעסטיוואַל
Liam Treanor has been hard at work designing and producing a brand new furniture collection, שטעלן צו דעבוט אין די לאָנדאָן דיזיין פעסטיוואַל. ווייַטערדיק אויף פון די מצליח קאַטער פון די ינטערבאַו זאמלונג פריער דעם יאָר, טרעאַנאָר האט ינפיוזד דער נייַ סאַנטיאַגאָ זאַמלונג מיט דער זעלביקער עלעגאַנט, ביוטאַפלי אַנדערסטייטיד עסטעטיש. Liam Treanor’s Santiago collection […]
יקאָניק וועגנער טשערז שטריך נייַ האָלץ קאָמבינאַציע
יקאָניק וועגנער טשערז שטריך נייַ האָלץ קאָמבינאַציע! וועגנער ס טיף פארשטאנד פון די פּראָפּערטיעס פון האָלץ זענען אויסגעדריקט אין ניו דעמב, און-וועלשענער נוס ווערסיעס פון דרייַ יקאָניק וועגנער טשערז. דאָ, די קאַמעמראַטיוו אַדישאַן פון די סעלאַברייטיד ווישבאָון שטול. איך נאָר ליבע די עלעגאַנט קאַנטראַס אין דעם נייַ צוויי-טאָונד ווישבאָון שטול, וואָס קיינמאָל פריער האט שוין געשאפן אין געמישט […]
דאָראָבאַנטי מעבל דיזיינד דורך ליאַנכאַרט פייפער
דאָראָבאַנטי מעבל דיזיינד דורך ליאַנכאַרט פייפער איז אַ נייַ שעפעריש צוטריטלעך הייַנטצייַטיק מעבל סאָרט לאָנטשט אין ים קעלן. דער נייַ פירנעם איז די מאָדערן פּנים פון רומעניש מעבל פאַבריקאַנט טעהנאָפאָרעסטעקספּאָרט, געגרינדעט אין 1965, וואס ביז איצט, ספּעשאַלייזד אין בעקאַבאָלעדיק מעבל מאַנופאַקטורינג. דאָראָבאַנטי מעבל דיזיינד דורך ליאַנכאַרט פייפער. דעם ינאָגיעראַל זאַמלונג פון הייַנטצייַטיק מעבל באשאפן אין מיטאַרבעט די […]


text:
לודוויג זאץ
לודוויג זאַץ (18טן פעברואר 1891 - 31סטן אויגוסט 1944[1]) איז געווען אן אקטיאר אין יידיש טעאטער און פילם, מערסטער באוואוסט פאר זיינע קאמישע ראלעס. אין 1925 האט דער ניו יארק טיימס אים באשילדערט דעם גרעסטן יידיש קאמיקער אין זיין צייט.[2]
זאץ איז געבוירן אין לעמבערג, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט לוויוו, אוקראינע] און איז נפטר געווארן אין ניו יארק סיטי.[1]
ער איז אויך געווען א פאפולערער זינגער אויף דער אידישער שפראך אין די אמעריקאנער טעאטערס.
ער האט איבערגעלאזט עטליכע רעקארדן נאך זיך, וואו מען קען הערן זיינע ניגונים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 לודוויג זאַץ ביי דער אינטערנעץ פילם דאטנבאזע
- ↑ Melamed, S.M., "The Yiddish Stage", New York Times, Sep 27, 1925 (X2)
ֿ


text:
7טן יולי
דעם 7טן יולי איז דער 188סטער טאג פון יאר (189סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 177 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1937 - אויסגעבראכו די צווייטע כינע-יאפאן מלחמה
- 1941 - צווייטע וועלט קריג: אמעריקאנער קראפטן שטייגן אראפ אין איסלאנד צו פארמיידן א דייטשע אינוואזיע
- 2005 - אל קיידא פירט אויס אטאקעס אין לאנדאן, הויפטשטאט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך אין דעם אונטערגרונט און א צוויישטאקיקן אויטאבוס. אין דער אטאקע ווערן געהרגעט 52 מענטשן און 700 ווערו פארוואונדעט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1860 - גוסטאוו מאהלער, קאמפאזיטאר (געש' 1911)
- 1887 - מארק שאגאל, מאלער (נפטר 1985)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1930 - ארטור קאנאן דויל, סקאטישער דאקטאר און שרייבער וואס האט געשאפן "שערלאק האלמס" (געב' 1859)
- 1972 - טאלאל, מלך פון יארדאניע (געב' 1909)


text:
ברסלב
ברסלב (באקאנט אויף יידיש ווי בראַסלעװ) איז א חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אומגעפער אין יאָר ה'תקמ"ח (1780) דורך דעם צדיק רבי נחמן, אויפן נאמען פון שטעטל בראסלעוו אין אוקראינע וואס איז אין איר אויפגעשטעלט געווארן. ר' נחמן האט געזאגט רמזים פארוואס ער וויל זיינע חסידים זאלן זיך רופן מיטן נאמען "ברסלב".
חסידות ברסלב איז אימער געווען זעלדן ביי א טייל פון אנדערע חסידות'ן, אלס אירע נייע געדאנקען. וועגן דעם האבן זיך א טייל פון אנדערע חסידות'ן מיט איר געקריגט.
זייער איינציגער רבי איז געווען ר' נחמן; זייט אים האבן זיי נישט געהאט קיין רבי. דעריבער (ווייל זיי האבן נאר א טויטן רבי) רופן זיי אנדער חסידים "די טויטע חסידים".
- זעט מער: ר' נחמן מברסלב.
אירע היינטיגע פירער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' יעקב מאיר שעכטער פון מאה שערים, ירושלים
- ר' אליעזר בערלאנד פון ירושלים
- ר' אליעזר שלמה שיק פון יבניאל
- ר' משה קרעמער
- ר' אלעזר קעניג פון צפת


text:
חברה קדישא
חברה קדישא חסד של אמת איז סיי וועלעכע ארגאניזאציע וואס קימערט זיך מיט באגראבן טויטע קערפערס לויט די אידישע טראדיציעס און פאר שריפטן.
עס זענען דא פארשידענע אנדערע מנהגים ווי אזוי פונקטלעך מ'זאל זיך פֿירן מיט א טויטן קערפער איידער מען באגראבט עס.
נאך דער טהרה טוט מען אן דעם מת די תכריכים.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין גמרא געפונט מען אז די מענטשן וואס טוהן דאס הייסן מתעסקים (מועד קטן כד:), אבער מיטן נאמען גומלי חסדים (כתובות ח:). פון דא שטאמט לכאורה די נאמען פאר די באקאנטע חבורה מתעסקים, אבער דעם גאנצען ראיון פון האבן א חברה שטייט ארויס דארט אין די גמרא (מועד קטן כז:) רב המנונא איז געקומען צו א שטאט האט ער געהערט מען בלאזט שופר מען איז מודיע פאר יעדן עס איז דא א טויטער מענטש און דערנאך גייען אלע מענטשן צו דער ארבייט, האט ער געפרעגט היתכן פארוואס גייען זיין צו דער ארבייט מען טאר יעצט נישט ארבייטן עס איז דאך דא א טויטער מענטש יעדער איז מחויב צו טועהן וואס ער קען איהם צו געבן כבוד און בערדיגן, האט מען איהם געזאגט "חבורתא איכא במתא" עס איז דא דא א חבורה וואס גיט זיך ספעציעל אפ מיט די זאכן, האט ער געזאגט אי הכי שריא לכו, אויב אזוי מעגט איהר. די חבורה ווערט דערמאנט אין די ראשונים ווי אין תשב"ץ סי י,ג און אין שו"ת הרא"ש כלל י"ג סי י"ג.
איין טעם פארוואס עס הייסט חברה קדישא איז וויבאלד זיי געבן זיך אפ מיט טויטע, און א טויטער מענטש איז מטמא, און וויבאלד מען האט נישט געוואלט זיי רופן חברה למתים המטמא רופט מען זיי מיטן פארקערטן נאמען חברה קדישא (מטעמים דף 91), נאך א טעם קדוש איז אויך טייטש אנגרייטן, וויבאלד זיי גרייטן אהן אלץ פאר דעם טויטן מען זאל איהם קענען באערדיגן.
די ארבעט פון דער חברה קדישא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עיקר פראצעדור איז די טהרה, דאס איז וואס מען רייניגט דעם קערפער פֿיזיש. טייל חברה קדישא'ס האבן דעם מנהג צו טובל'ן דעם גוף אין א מקוה בײַ דער טהרה. אנדערע גיסן וואסער מיט א שיעור „תשעה קבין".
אין תשובות חת"ם סופר (או"ח סי' קצ"ג) ווערט דערמאנט דער ציל און די ארבעט פון די חברה אין פראנקפורט: אזוי ווי עס איז באקאנט ווען איינער שטארבט בעט מען פון איהם אסאך געלד, צוליב די קבורה, מען בעט אייביג צו "הב ה"ב, עס איז דא א ווערטעל ביי מענטשן "אי אפשר לפתיחת קבר בלי דמים" [1], דעריבער איז איינגעפירט מען זאל שטעלן א חבורה וואס יעדער זאל איינצאהל געלד, און דערפאר וועט ער האבן א זכות צו באקומאן א שטיקל ערד ווי מען זאל איהם באערדיגן, מיט דעם געלד וואס מען באקומט העלפט מען ארויס יעדן פון די חבורה אויב ער ווערט קראנק שיקט מען איהם א דאקטער, פאר רפואות, דינגען מענטשן זאלן שטיין דארט בשעת יציאת נשמה, זאגן מיט זיי ווידוי, געבן צו עסן ביי די סעודת הבראה, צו טרייסטן, זיך אומקוקן אויף די יתומים.
עס איז א אנגענועמען זאך ווער עס העלפט נישט צו פאר די חבורה אבער פיזיש מיט זיין גוף אדער מיט זיין געלד האט נישט קיין מיינונג אין די חבורה, ער ווערט באטראכט ווי א פרעמדן מענטש פון א אנדערע שטאט.
אזוי געפונען מיר אסאך סארט מנהגים אין די שו"ת זעה מהר"ם שי"ק יו"ר סי' קע"א, בית נפתלי סי' כ"א.
עס שטייט אין שו"ת רשד"ם יור"ד סי' ק' עס מען מוז געבן כבוד פאר די בעלי חברה קדישא "גדול כבודן של בעל חברה קדישא, ווער ער פארשעמעט זיי עונו ישא זיי האבן א דין ווי תלמידי חכמים. עס איז א מנהג צו מאכן א ספעציעלע מי שברך פאר די מענטשן וואס גיבען זיך ספעציעל אפ מיט בערדיגען (מג"א סי' רפ"ד).
יום הכניסה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מנהג אין אלע חברה קדישא'ס אז מען באשטימט איין טאג אין יאר אלס יום הכניסה. אין דעם טאג איז מען נוהג:
- מען זאגט געוויסע סליחות שחרית
- מען פאסט אדער א האלבן טאג אדער א גאנצן טאג
- מען גייט ארויס אויפן פעלד און מען זאגט א תפילה (טייל האבן דעם מנהג מקיף זיין די קברים בשעת ווען מען זאגט די תפילה) און מען איז בודק צי מען דארף עפעס מתקן זיין די קברים.
- דער ראש החברה אדער אן אנדערער זאגט דברי מוסר צו די מתעסקים.
- מען איז מספיד די נפטרים פונעם פארגאנגענעם יאר
ביינאכט מאכט מען א סעודה סיי פאר די מענער מתעסקים סיי פאר די ווייבער מתעסקים.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב יחיאל מיכל טוקטשינסקי, גשר החיים
- ↑ (דער פשוטער פשט אין גמרא איז עס מאכט זיך נישט אויף דאס פאלץ פון ווי דאס קינד קומט ארויס אהן דעם וואס עס זאל ארויס קומען אויך בלוט, דעריבער איז די פרוי דאן טמא, אבער דער ווערטעל איז עס קען נישט זיין אזא זאך אז מען זאל עפענען א גרוב פאר א טויטן מענטשן אהן קיין געלד)


text:
איבערישער האלבאינזל
דער איבערישער האַלבאינזל (פארטוגעזיש, און שפאניש: Península Ibérica, קאטאלאניש: Península Ibèrica, פראנצויזיש: Péninsule Ibérique), אויך באוואוסט מיטן נאמען איבעריע, איז א האלבאינזל פלאצירט אינעם ווייטן דרום-מערב פון אייראפע וואס שליסט איין די היינטיקע סואווערענע שטאַטן שפאניע, פארטוגאל, אנדארע, און טייל פון פראנקרייך, ווי אויך די בריטישע טעריטאריע פון גיבראלטאר. ער גרענעצט צו דרום-מזרח און מזרח דעם מיטלענדישן ים, און צום צפון, מערב און דרום-מערב דעם אטלאנטישן אקעאן. דער צפון-מזרח עק פונעם האלבאינזל איז די פירענעען בארגקייט, וואס טיילט דעם האלבאינזל פונעם איבעריקן טייל פון אייראפע. צום דרום טוט ער זיך דערנענטערן צום צפון בארטן פון אפריקע.
ער איז דער צווייטער גרעסטער האלבאינזל אין אייראפע, מיט א שטח פון אומגעפער 582,000 קוואדראט ק"מ.


text:
דזשארזש וואשינגטאן
דזשארזש וואשינגטאן (22טן פעברואר, 1732 - 14טן דעצעמבער, 1799) איז געווען דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, פון אפריל 30, 1789 ביזן 3טן מערץ, 1797. ער איז געווען דער הויפט קאמענדאנט פון דער רעוואלוציאנערישער ארמיי.
די הויפט שטאט וואשינגטאן די סי הייסט נאך אים און אויך דער שטאַט וואשינגטאן. ער איז דער איינציגסטער פרעזידענט וואס האט א שטאט וואס הייסט נאך אים.
וואשינגטאנס געזיכט איז היינט א נאציאנאלער סימבאל פון אמעריקע. זיין בילד באווייזט זיך אויף דעם 1 דאלער פאפירגעלט און אויך אויפן קוואדער מטבע.
וואשינגטאן האט געהנאט אן אריסטאקראטישן לעבנסטיל. ער פלעג יאגן פוקסן און שפילן קארטן , טריק-טראק און ביליארד.


text:
בענזין אלטערנאטיוון
בענזין אלטערנאטיוון זענען עטליכע אלטערנאטיווע קוועלער פון ענערגיע וועלכע קען טרייבן אן אויטא אנשטאט בענזין וועלכע איז שמוציג און טייער.
הייבריד אויטאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הויפט ארטיקל: הייבריד אויטא
די ערשטע און הויפט אלטערנאטיוו איז הייבריד אויטאס. ווען מען האט ערשט אנגעהויבן טראכטן פון אויפטוישן בענזין צו אן אנדערע ענעריגע איז א באטערי געווען די ערשטע זאך אויף יעדנ'ס געדאנק. אבער באטעריס קענען דערווייל נישט אויפטוישן בענזין ווייל עס איז נאך נישט פאראן די טעכנאלאגיע עס זאל זיין גענוג קראפטיג און עס האט דעם פראבלעם פון רעטשארדזשן. און ווער וויל רעטשארדזשן אן אויטא?
א הייבריד אויטא טיילט די ענערגיע צווישן באטערי און בענזין. דער אויטא פארמאגט צוויי באזונדערע מאטארן ווייל דאס איז צוויי אנדערע טעכנאלאגיעס וועלכע וואלטן נישט געקענט ארבעטן אינאיינעם. ווען מען צינדט אן דעם אויטא וועט דער בענזין מאטאר טאן די ארבעט און וועט דערווייל רעטשארדזשן די באטערי. איינמאל דער אויטא פארט שוין א שטיק צייט וועט די באטערי מאטאר איבערנעמען ווי ווייט מעגליך און וועט שפארן בענזין.
ווען די באטערי גייט אויס גייט עס צוריק צו בענזין און אזוי גייט עס אהין און צוריק צווישן צוויי גאר אנדערע ענערגיע טעכנאלאגיעס.
כדי צו פארשטיין וויאזוי א הייבריד אויטא קען באווייזן ארויסצוגעבן די זעלבע קראפט און דאך נאר נוצן האלב אזויפיל בענזין פעלט זיך אויס א קורצע הקדמה:
ווי מיר ווייסן ווערט די קראפט פון אן אויטא געמאסטן לויט וויפיל פערד-קראפט עס גיט ארויס. למעשה ווערט אבער די גרויסע מאס פערד קראפט קוים גענוצט ווייל ווען א דורכשניטליכער אויטא פארט אויפ'ן הייעוועי נוצט עס נישט מער פון 20 פערד-קראפט. די גרויסע מאס פערד קראפט ווערט נאר גענוצט ווען דער אויטא שטרענגט זיך איבער זייער שטארק ווי אנהייבן פארן צו א שנעלע ספיד אדער ארויפשלעפן א שיפע בארג. ווי מער פערד-קראפט אלס בעסער ציט עס ארויף.
קומט אויס אז דער גרויסער קראפטיגער מאטאר איז נישט וויכטיג 90 פראצענט פון דער צייט און נוצט איבעריגע ענערגיע צוליב איר גרויסקייט און שטארקייט ווייל אין פאקט וואלט דער אויטא געקענט נוצן א פיל קלענערע מאטאר רוב פון די צייט.
די הייבריד אויטאס לעזן דעם פראבלעם. עס פארמאגט נאר א קליינע מאטאר ווייל רוב צייט פעלט זיך נישט אויס מער פון דעם און ווען עס דארף האבן מער ענערגיע באקומט עס פרישע קראפט פון דעם עלעקטריק מאטאר.
אבער דער קליינער מאטאר איז נישט די איינציגסטע חכמה וועלכע מאכט דעם הייבריד שפארן בענזין. ווי מיר האבן פריער דערמאנט באקומט די באטערי צוריק ענערגיע פון דעם עלעקטריק מאטאר. דאס פאסירט ווען דער אויטא פאר שנעל און מיטאיינמאל ברעיקט דער דרייווער אראפ. דער מאטאר האט דעמאלט איז זיך אסאך ענערגיע און שיקט דאס צוריק צו די באטערי וואס מיינט אז די באטערי שפארט זיך ענערגיע יעדעס מאל דער אויטא ברעיקט.
ווען אן ארגינעלער אויטא שטייט ביי א רויטע ליכט פאר א מינוט נוצט עס נאך אלץ אסאך ענערגיע ווייל דער גרויסער קראפטיגער מאטאר ארבעט ווייטער צו זיין גרייט ווען עס וועט ווייטער דארפן פארן. דער הייבריד אויטא שפארט זיך אין אזא פאל זייער אסאך בענזין ווייל עס לעשט אויס אויטאמאטיש די בענזין מאטאר און נאר דער עלעקטריק מאטאר בלייבט ארבעטן, נישט נוצנדיג אפילו א ברעקל בענזין. ווען דער אויטא דארף אנהייבן פארן ווייטער האט עס גענוג ענערגיע פאר די ערשטע סעקונדן ביז ווילאנג דער בענזין מאטאר צינדט זיך צוריק אן.
רעדער פון א הייבריד שפארט אויך בענזין ווייל דער געשטעל פון א הייבריד אויטא לאזט נוצן אן אנדערע סארט רעדל וועלכע איז הארטער און מער אויפגעבלאזן וואס מאכט איר האבן א בעסערע כאפ אויפ'ן ראוד וואס מיינט ווייניגער קראפט פון די מאטארן.
הייבריד אויטאס זענען דערווייל טייערער ווי ארגינעלע אויטאס אבער מיט אזעלכע הויכע אויל פרייזן איז עס שוין ווערט און דערצו קומען צו די מעלות אז מען דארף זיך ווייניגער אפשטעלן צו נעמען בענזין און עס איז פריינטליכער צו די ענווייראמענט, וועלכע איז א וויכטיגע דעגרייכונג פאר די רעגירונג.
רוב גרויסע אויטא פירמעס פארמאגן שוין הייבריד מאדעלן און אלע אנדערע זענען שוין נאנט דערצו וואס מיינט אז ביז עטליכע יאר וועט יעדע פאפולערע מאדעל קומען אין א הייבריד ווערסיע און די פרייזן וועלן פאלן צוליב די קאנקורענט אין דער הייבריד וועט ווערן א גרעסערע מציאה.
עטאנאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטאנאל איז די צווייטע גרעסטע אלטערנאטיוו צו בענזין היינט צו טאג און מען ארבעט עס זאל ווערן מער פארשפרייט. אטאנאל איז געמאכט פון אלקהאל וועלכע ווערט ארויסגענומען פון אלע סארט קראכמל תבואה (סטארטש) ווי קארן, גערשטן, און ווייץ. עטאנאל קען אויך געמאכט ווערן פון גראז און פארשידענע געוואוקסן און מען זאגט אז עווענטועל וועט מען דאס קענען מאכן פון מיסט.
די איינציגסטע פלאץ אין די וועלט וואו מען באנוצט זיך מיט עטאנאל אין גרויסן איז אין בראזיל. דאס לאנד האט געמאנגעלט אין אויל און האט גרויסע אוצרות פון קארן פעלדער פון וועלכע מען האט אנגעהויבן פראדוצירן עטאנאל אויל. היינט צו טאג פארן 20 פראצענט אויטאס אין בראזיל מיט עטאנאל און צוויי דריטל אויטא מאדעלן וועלכע ווערן דארט פארוקויפט קענען ארייננעמען ביידע: עטאנאל און בענזין.
רוב אויטאס קענען באמת פארן אויף עטאנאל אבער עס קען מאכן פראבלעמען און דערפאר וועט מען דארפן ווארטן ווילאנג די אויטא פירמעס וועלן באשטעטיגן וועלכע מאדעלן זענען גרייט פאר עטאנאל. עס זענען פאראן אסאך מענטשן אין אמעריקע און איבער די וועלט וואס נוצן שוין היינט עטאנאל אבער זיי מישן דאס מיט בענזין עס זאל זיין מער עפעקטיוו. טייל פון זיי לייגן אינגאנצן 10 פראצענט עטאנאל און אנדערע מישן דאס האלב און האלב.
אין צפון אמעריקע ווערט עטאנאל געמישט מיט אלע ריטעיל בענזין און דעגרייכט ביז 10 פראצענט.
אין בראזיל איז דער פרייז פאר עטאנאל די האלב פון בענזין ווייל זיי האבן גרויסע אוצרות פון קארן פון וועלכע זיי מאכן דאס. אין אמעריקע איז עטאנאל נישט קיין סאך ביליגער פון בענזין אבער דער דיפערענץ ווערט מער און מער ווען בענזין גייט ארויף.
עטאנאל קען זיין גענוג קראפטיג פונקט ווי בענזין אבער עס האט דעם פראבלעם פון פרירן. אין בראזיל איז פאראן א ווארימע קלימאט און דאס איז נישט קיין פראבלעם אבער אין אמעריקע, קאנאדע, און אייראפע זענען פאראן קאלטע ראיאנען וואו מען קען נישט נוצן קיין עטאנאל דורכאויס דעם ווינטער.
עטאנאל איז ריינער פון בענזין וועלכע איז א שטארקע מעלה פאר די ענווייראמענט ווען מען קוקט אויף דעם צוקונפט. די פראדוקציע פון עטאנאל איז אבער נישט אזוי גרינג און עס נוצט אייניג אדער מער ענערגיע ווי די פראדוקציע פון בענזין. אבער נאך אלץ איז פאראן א גרויסע צוקונפט פאר עטאנאל זינט אסאך פירמעס האבן זיך גענומען דערצו און רוב אויטאמאביל פירמעס האבן געזאגט אז זיי וועלן צושטעלן זייערע אויטאס פאר עטאנאל.
נאך א הויפט מעלה פון עטאנאל איז אז די תבואה פון וועלכע די עטאנאל ווערט ארויסגעזויגן גייט נישט אינגאנצן לאיבוד נאר ווערט ווייטער פארקויפט פאר לייוו-סטאק (תבואה פאר בהמות צום עסן).
ביאדיזעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א מער פשוט'ע נאמען איז דאס גרינצייג אויל. אין רעאליטעט איז דאס א סארט דיזעל אויל וועלכע ווערט געמאכט פון גרינצייג ווי קאנאלע אדער סאויביען אדער פעטנס פון בהמות. דאס ווערט געמישט מיט אלקהאל געמאכט פון עטאנאל אדער מעטאנאל און קען גענוצט ווערן אין אלע סארט דיזעל אויטאס אדער טראקס.
אן אויטא זאל פארן אויף וועיטשטעיבל אויל קלינגט זייער מאדנע אבער אין פאקט איז עס שוין גארנישט אזוי מאדנע. שטודירער זאגן אז דער ערפינדער פון דעם דיזעל מאטאר, רודאלף דיזעל, האט גענוצט אויל פון ניסלעך צו טרייבן זיין דיזעל אויטא צוריק אין 890'. ער האט שפעטער געטוישט צו דיזעל אויל וויבאלד אין יענע צייטן איז עס געווען פיל ביליגער ווי ניס אויל.
רוב דיזעל אויטאס קנען שוין היינט אריינעמען ביז 20 פראצענט ביאדיזעל געמישט מיט 80 פראצענט רעגולערע דיזעל אויל. אויב וועט מען דאס וועלן פארמערן וועט מען דארפן מאדיפיצירן די מאטארן און דאס איז א שטארקע מעגליכקייט אויב עטאנאל וועט ווערן א פראדוקט ביי ארגינעלע אויטאס. ביאדיזעל איז ריינער ווי דיזעל אויל אבער מאכט אביסל מער רויך ווי דיזעל.
א שטארקע מעלה מיט ביאדיזעל וועט זיין אז מען וועט קענען נוצן גענוצטע אויל וועלכע רעסטוראנטן האבן גענוצט צו קאכן און דאס אריינלייגן אין אויטאס. די פרייזן זענען ביליגער פון בענזין און וועט זיין גאר ביליג אויב וועט מען קענען נוצן גענוצטע קאכן אויל. די פראגע איז נאר אויב מען וועט קענען נאכקומען דעם פארלאנג. עס זענען פאראן וואס שאצן אז עס וועט נעמען אלע תבואה פעלדער פון גאנץ אמעריקע צו טרייבן אלע דיזעל אויטאס פאר איין יאר. אבער אנדערש ווי בענזין קען תבואה צוריק וואקסן און די סופליי ענדיגט זיך נישט קיינמאל כאטש עס וועט זיין לימיטירט.
היידראדזשען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היידראדזשען איז דער חלום פון די אלטערנאטיוו ענערגיע וועלט. היידראדזשען איז א טעכנאלאגיע וואס איז שוין פאראן און ווערט גענוצט אין נאס"א'ס ספעיס פראגראם אבער וועט נעמען ווייניגסטענס 15 יאר ביז מען וועט דאס קענען פולקאם ברענגן צו אויטאמאבילן. היידראדזשען איז קראפטיגער ווי בענזין, עס איז זייער ריין, און האט אן ענדלאזע סופליי זינט עס איז געמאכט פון לופט אין די אטמאספערע אדער וואסער.
נאס"א מאכט איר היידראדזשען פון צוויי סארט גאזן וועלכע ווערן גענומען פון די אטמאספערע. דער אפפאל פון היידראדזשען איז וואסער און אזוי האבן די אסטראנאטן אין דעם ספעיס שאטעל וואסער זיך צו וואשן. אין אויטאס ווייסט מען נאך נישט גענוי וואספארא סארט היידראדזשען עס וועט גענוצט ווערן און אסאך פירמעס שטודירן דערין.
אויב היידראדזשען וועט ארויסקומען צופרידנשטעליג פאר אויטאס איז פאראן מעגליכקייטן אז די גאנצע עקאנאמיע וועט אריבערטוישן צו היידראדזשען וואס מיינט אז עלעקטריציטעט וועט אויך ווערן געמאכט פון היידראדזשין. אויב דאס וועט צושטאנד קומען וועט דאס זיין די וועלט'ס גרעסטע עקאנאמישע טויש אין איבער 200 יאר (זייט די אינדוסטריאלע רעוואלוציע) און אויל וועט מער ווייניגער ווערן היסטאריע.
אויב אויטאס וועלן אנהייבן ארבעטן מיט היידראדזשען וועט דאס קומען אין א פליסיקייט פראדוקט כדי מען זאל דאס קענען גרינג אריינלייגן אין אויטאס און באהאנדלן. דאס מיינט אז אויטאס וועלן ווייטער דארפן גיין אויפנעמען ענעריגע, נאר אנשטאט צו א בענזין סטאנציע וועט דאס זיין א היידראדזשען סטאנציע. עס איז נישט קלאר דערווייל וויפיל היידראדזשען וועט קאסטן. אויף דערווייל איז דאס זייער א טייערע טעכנאלאגיע וועלכע נאר נאס"א קען זיך ערלויבן אבער מיט דער צייט וועט עס ווערן ביליגער איינמאל עס וועט פארשפרייט ווערן. אנדערש ווי בענזין וועט היידראדזשען קיינמאל נישט טייערער ווערן ווייל עס האט נישט קיין פראבלעם פון סופליי און אויב עס וועט זיך פארלאנגן מער וועט אויפקומען נאך פירמעס און דאס וועט גאר ביליגער ווערן.
די איינציגסטע פלאץ אין אמעריקע וואו מען קען שוין קויפן היידראדזשען איז אין קאליפארניע. עס זענען דארט פאראן עטליכע היידראדזשען סערוויס סטאנציעס וועלכע סערווירן אויטאס מיט אייגענע געמאכט היידראדזשען טעכנאלאגיעס. רוב פון די אויטאס פארמאגן אויך א בענזין ענדזשין ווייל מען קען זיך דערווייל נישט פארלאזן אויף היידראדזשען זעלבסט.
די פירער אין די טעכנאלאגיע איז די אויטא פירמע בי.עם.דאבעליו. אבער האנדא וועט זיין די ערשטע צו ערשיינען מיט א היידראדזשען מאדעל ערווארטעט ערגעץ אין 2008.
באטערי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באטערי איז אן אלטער טעכנאלאגיע וועלכע האט זיך נישט קיין סאך פארבעסערט די אלע יארן און ווייניג געבן האפענונג דערפאר אלס אן אלטערנאטיוו צו בענזין. עס זענען פאראן אסאך עלעקטריק אויטאס וועלכע ווערן געטריבן דורך באטעריס אבער קיין איינע פון זיי קענען נישט פארן צו שנעל און קענען נישט גיין ווייטע שטרעקעס ווייל די באטערי ברענט אויס און מען דארף עס רעטשארדזשן.
אויב מען וועט יא אמאל קענען מאכן א באטערי זייער קראפטיג וועט עס זיין די שכל'דיגסטע ענערגיע צו טרייבן אן אויטא ווייל א באטערי נעמט נישט אויף קיין פליסיקייט אדער לופט נאר פראדוצירט ענערגיע נאכאמאל און נאכאמאל. דער חסרון וועט אבער שטענדיג זיין דער פאקט אז מען וועט דאס דארפן רעטשארדזשן.
באטערי וועט אבער שפילן א גרויסע ראלע אין הייבריד אויטאס און אויב באטעריס וועלן בעסער ווערן מיינט דאס אז הייבריד אויטאס וועלן בעסער ווערן און דאס איז פון די נאנסטע אלטערנאטיוון פון וועלכע מען וועט קענען געניסן אין די קומענדיגע יארן.
עס זענען פאראן א רייע באטערי אויטאס און די פירמע דזשי.עם. פלאנט אויך עטליכע מאדעלן. אבער קיינע פון זיי פארן נישט גענוג שנעל און וועט זיך שווער פארקויפן אין א מארקעט מיט ביליגע גוטע אויטאס.


text:
נתיבות
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין ישראל. אויב איר זוכט דעם מחבר פון "נתיבות המשפט", זעט יעקב לארבערבוים.
נתיבות איז א שטאט אין די דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, געגרינדעט אין 1956, באקומען די נאמען שטאט אין 2000, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין נתיבות 24,300 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 2.6 פראצענט. רוב זענען אידן. בבא סאלי וואס האט באקאנט געמאכט די שטאט האט דארט געוואוינט און דארט איז זיין ציון.
- דער בירגערמייסטער (מעיאר) פון שטאט איז יחיאל זוהר.


text:
האלב-דורכפירער
א האַלב-דורכפֿירער (ענגליש: semiconductor) איז א מאטריאל וואס זיינע עלעקטרישע דורכפירערדיקע אייגנשאפטן געפינען זיך צווישן די פון דורכפירערס און די פון איזלאטארן. די דורכפירערדיקע אייגנשאפטן פון א האלב-דורכפירער ענדערן זיך לויט געוויסע פאקטארן ווי למשל טעמפעראטור און אפדעקונג צו ליכט. האלב-דורכפירער מאטריאלן האבן א סך ניצן אין דעם געביט פון עלעקטראניק.
דער ערשטער אויספרואוו מיט א האלב-דורכפירער מאטריאל האט אויסגעפירט מייקל פאראדיי אין 1833. פאראדיי האט אויפגעדעקט אז דער עלעקטרישער קעגנשטעל פון זילבער-סולפיד גייט אראפ ווען מען הייצט אים.
האלב-דורכפירערס זענען דער יסוד פון מאדערנעם עלעקטראניק, איינשליסנדיק טראנסיסטארן, סאלארצעלן און ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאדן.


text:
אקבאר
דזשאַלאַל אוד-דין אַקבאַר (אראביש: جلال الدین محمد أکبر - דזשאַלאַל אוד-דין מוכאַמאַד אַקבאַר; 14טן אקטאבער 1542 – 27סטן אקטאבער 1605), באקאנט מיטן נאמען אקבאר דער גרויסער, איז געווען דער דריטער מוגהאל קייסער אין אינדיע. ער האט געהערשט איבער דער מוגהאל אימפעריע פון 1556 ביז זיין טויט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אקבאר איז געהוירן געווארן אין 1542 אין דער שטאט אומארקאט, סינד ראיאן (היינט פאקיסטאן), צו זיין פאטער דער קייסער הומאיון, דער זון פון באבור, גרינדער פון דער מוגהאל אימפעריע. ער האט געוואוינט די ערשטע צוועלף יאר פון זיין לעבן אין אמאלקוטא. ב-1555 איז ער אריבער קיין דעלהי מיט זיין פאטער. די שטאט איז געווארן נאכהער א צענטער פון קונסט און ליטעראטור.
אין 1556 איז הומאיון געשטארן, און אקבאר איז געווארן דער הערשער ביים עלטער פון 14. נאך פיר יאר אונטער דעם רעגענט שיח באירם, האט ער געהערשט אליין. ער האט געוועלטיקט איבער אסאף אויפשטאנדן אין זיין מלוכה, צווישן זיי איין אויפשטאנד אונטער זיין ברודער, אין 1579. אקבאר האט פארברייטערט די גרענעצן פון דער אימפעריע וואס ער האט גע'ירשנט. אקבאר האט פאראייניגט ראדזשיפוטאן, גודזשאראט, בענגאל און קאשמיר.
אקבאר האט געבויט זיין הויפטשטאט ארומעגענומען מיט א מויער, פאטהאפור סיקרי לעבן אגרא, אנהייבנדיק אין 1571. ער האט געבויט דארטן פאלאצן פאר זיינע ווייבער. אבער אין 1585 האט ער אריבערגפירט די הויפטשטאט צו לאהאר, און אין 1599 צו אגרא.


text:
אנשי כנסת הגדולה
אנשי כנסת הגדולה איז דער נאמען מיט וואס ס'ווערט אנגעריפן דער בית דין פון עזרא הסופר. [1]
זייער צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צייט פון אנשי כנסת הגדולה האט זיך אנגעהויבן אין יאר ג'ת"ח [2] מיט דעם אנפאנג פון אויף בויען פון צווייטן בית המקדש, זיי זענען געשטאנן אין שפיטץ פון דאס יידישע פאלק און זיי האבן אנגעפירט מיט דעם בויען פון צווייטן בית המקדש, און מיט דער עליה פון די יידן פון בבל קיין ירושלים. די אנשי כנסת הגדולה האבן אנגעפירט מיט אלע באדערפענישן און פירערשאפט פון דאס יידישע פאלק ביז דעם יאר ג'תמ"ח, [3] ווען חגי, זכריה, מלאכי זענען נפטר געווארן און ס'האט זיך געענדיגט די נבואה. אויך עזרא הסופר איז דעמאלס נפטר געווארן, און שמעון הצדיק איז געווארן דער פירער און כהן גדול.
די אנשי כנסת הגדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארהאן פארשידענע מיינונגן ווער ס'איז געווען פון די אנשי כנסת הגדולה:
- דער רמב"ם אין זיין הקדמה שרייבט: דער בית דין פון עזרא הסופר, זיי ווערען אנגעריפן אנשי כנסת הגדולה, פון זיי איז געווען, חגי, זכריה, מלאכי, דניאל, חנניה, מישאל, עזריה, נחמיה בן חכליה, מרדכי בלשן, זרובבל, און נאך פיל חכמים, צוזאמען, הונדערט און צוואנציג חכמים.
- דער אברבנאל אין זיין הקדמה [4] שרייבט: דער גרופע וואס ווערען אנגעריפן אנשי כנסת הגדולה זענען חגי, זכריה הנביא, מלאכי, זרובבל, מרדכי בלשן, עזרא, יהושע בן יהוצדק, שריה, רעליה, מספר בני, רחום בענה, נחמיה בן חכליה. די צוועלף זענען געווען די נשיאים פון דער גרופע, וואס זיי זענען ארויף געקומען פון בבל קיין ירושלים, צו זיי האט זיך באהאפטן נאך אנדערע אנפירער, צוזאמען זענען זיי געווען הונדערט און צוואנציג חכמים. עזרא הסופר איז געווען דער אנפירער איבער אלע, און שמעון הצדיק איז געווען דער לעצטער פון די אנשי כנסת הגדולה. אויך רבי דוסא בן הרכינס וועלכער איז געווען אין דער זעלבע צייט איז געווען פון אנשי כנסת הגדולה.
- דער אברבנאל שפארט זיך מיט דעם רמב"ם, ער האלט אז דניאל, חנניה, מישאל, עזריה, זענען נישט געווען א טייל פון די אנשי כנסת הגדולה.
תקנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר געפינען אין די חז"ל פארשידענע תקנות און אויפטוהן וואס די אנשי כנסת הגדולה מתקן געווען:
- די אנשי כנסת הגדולה האבן מתקן דעם תפילה פון שמונה עשרה אויף דעם סדר. [6]
- די אנשי כנסת הגדולה האבן געשריבן די ספרים: יחזקאל תרי עשר דניאל און מגילת אסתר. [7]
- די אנשי כנסת הגדולה האבן געהארגט דעם יצר הרע פון עבודה זרה, אויך דעם יצר הרע פון עריות האבן זיי בלינד געמאכט אויף איין אויג. [8]
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת אבות פרק א משנה א', ונביאים מסרוה לאנשי כנסת הגדולה, הם אמרו שלשה דברים, הוו מתונים בדין, והעמידו תלמידים הרבה, ועשו סייג לתורה


text:
עדיפוס
עדיפוס איז א טראגעדישער פיגור אין דער גריכישער מיטאלאגיע.
די מיטאלאגיע דערציילט אז עדיפוס איז געווען א קינד צו זיין טאטן לאיאס, דער קעניג פון טעביי, און צו זיין מאמען יאקאסטא. ווען עדיפוס איז געבוירן געווארן האט דער מגיד עתידות אראקעל פון דעלפי געזאגט נבואה אז עדיפוס וועט אין זיין עלטער מארדן זיין טאטע און ליגן מיט זיין מאמען. עדיפוסס עלטערן האבן באשלאסן גערן צו איבערגעבן זייער קינד צו א פאסטאך, זאל אראפווארפן דאס קינד פון א הויכע בארג. אבער דער פאסטאך מיט זיין דערבארעמדיקייט האט דאס נישט געטון, און האט איבערגעגעבן דעם קינד צו אן אנדער פאסטאך פון קארינאטוס. דער פאסטאך פון קארינאטוס האט איבערגעגעבן דעם קינד צו די אומפרוכפערדיקע קעניגן פון קארינאטוס.
ווען עדיפוס איז דערוואקסן געווארן האט ער באזוכט דעם זעלבער צוקונפט-אנזאגער "אראקעל פון דעלפי" און איז דערוווסט געווארן פון די שרעקלעכע נבואה אז ער וועט אין צוקונפט הרגענען זיין טאטן און ליגן מיט זיין מאמען, דערפאר האט ער אנטלאפן געשווינד צו דער שטאט טעביי (אומוויסנדיק אז זיינע אמתע עלטערן וווינען דארט). אויפן וועג צו טעביי האט ער זיך באגעגנט מיט א דראשקע וואס צוליב-וואס האט זיך אנטוויקלט א קריג צווישן אים מיט די דראשקע איינזיצערס, וואס ביים ענדע האט ער געהרגעט זיין אומווויסנדיגער טאטע "לאיאס" וואס איז דארטן געווען.
ווען עדיפוס איז אנגעקומען ביים מויער פון טעביי האט ער באזיגט א שרעקלעכער ספינקס מאנסטער וואס האט זיך אימער פערזוימט ביים טויער פון טעביי און פארמיידט אלע איינוווינערס פון איר א דורך צו גיין. צוליב דעם האט די שטאט טעביי באשטימט עדיפוס ווי זייער קעניג צו זיין אומוויסנדיקע מאמע יאקאסטא.
עדיפוס מיט זיין מאמע האבן געבוירן 4 קינדער: צוויי זין פאלינעקעס און עטעאקלעס, און צוויי טעכטער אנטיגאנא און איסמענא.
אין א צייט ארום האט זיך צעשפרייט א שרעקלעכע עפידעמיע אין טעביי וואס דורך דעם איז געווויר געוארן פאר עדיפוס זיינע זינד אז ער האט געהרגעט זיין טאטן און געלעגן מיט זיין מאמען, גלייך דערנאך האט ער זיך אויסגעהאקט זיינע אויגן, און גוזר געווען אויף זיך גלות.
נאך דעם האבן זיינע קינדער "פאלינעקעס" מיט "עטעאקלעס" זיך צוקריגט, פאלינאקעס איז אנטלאפן קיין ארגאס און חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון דעם קעניג פון ארגאס. נאכער איז ער ארויס מלחמה קעגן דער שטאט טעביי וואס ביי דעם קריג האבן די צוויי ברידער זיך געהרגעט איינער דעם צווייטן, און די שטאט טעביי האט געווונען דעם קריג.
קרעאן דער ברודער פון "יאקאסטא" איז ארויף ווי אן הערשער פון טעביי, און האט באפוילן צוצוגרייטן א פרעכטיקע לוויה צו "עטעאקלעס", און דער קערפער פון "פאלינעקעס" דער פאררעטער ווארפן אין פעלד זאלן די הינט און די רויב-פויגלען אים אויפרייסן.
פון דער געשיכטע האט דער יידישער פסיכאלאגער זיגמונד פרויד ערפינדן דעם באגריף עדיפוס קאמפלעקס אויף דערוואקסענע וואס בלייבן אויפגעהאנגען צו זייער מאמען.


text:
פולא
פולאַ ([pǔːla]; לאטייניש: Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea; איטאליעניש: Pola; דייטשיש: Polei, סלאוועניש: Pulj) איז די גרעסטע שטאט אין איסטריע קאנט, קראאטיע, פלאצירט ביים דרום שפיץ פונעם איסטריע האלבאינזל, מיט א באפעלקערונג פון 62,080 (2006). אזוי ווי דער גאנצער ראיאן, איז פולא באוואוסט פאר א צארטן קלימאט, א גלאטן ים און אומפארשטערטע נאטור. די שטאט האט א לאנגע טראדיציע פון מאכן וויין, פישעריי, בויען שיפן און טוריזם.
פולא איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער נאך פון אוראלט רוימישע צייטן.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פולא פליפארט געפינט זיך צפון-מזרח פון דער שטאט; ער באדינט סיי אינלענדישע סיי אינטערנאציאנאלע פארצילן.
די באן פארט צפון פון פולא אין סלאוועניע, אבער די באן פארט נישט אין אנדערע שטעט אין קראאטיע.


text:
ריגע
ריגע איז די הויפטשטאט פון לעטלאנד.
פאר דער צווייטער וועלט מלחמה איז דערשינען אין ריגע די יידישע צייטונג היינט צוויי מאל יעדן טאג. איר רעדאקטאר איז געווען אלחנן ליף.
איידערן קריג האבן געוווינט אין ריגע 43,000 יידן, אין די צוויי וואכן, פון ווען די נאציס זענען אריין אין לעטלאנד, האבן לעטישע קאלאבארירער אומגעברענגט טויזנטער יידן, אין פאגראמען, רויבערייען און פארגוואלדיקן, איז געווארן א נארמאלע ערשיינונג,
דער הויפט מערדער איז באקאנט מיטן נאמען דער בוטשער פון ריגע, וואס מען האט איהם נאך די מלחמה פארכאפט און גע'הרג'ט, די מענטשן וואס זיי האבן דאס געטוען האבן דאס געטוען אויפן אייגענען איניציאטיוו
נאר הונדערט יידן פון ריגע בערך זענען געראטעוועט געווארן, און האבן איבערגעלעבט די מלחמה.


text:
בראנדז עפאכע
די בראנז עפאכע צייכנט אפ די עפאכע אין וועלכע כלים געמאכט פון קופער און בראנדז זענען גענוצט געווארן. כראנאלאגיש, שטייט די עפאכע צווישן דער שטיין עפאכע און דער אייזן עפאכע. בשעת די שטיין עפאכע האבן מענטשן נאך נישט געוואוסט וויאזוי ארויסצונעמען מעטאל און אנדערע מינעראלן פון די שטיין און וועלכע עס געפונט זיך. די בראנדז עפאכע צייכנט אפ די תקופה אין וועלכע מענשטן האבן אויסגעטראפן די טעכניק וויאזוי ארויסצונעמען די מעטאלן און שמעלצן ארץ. די אייזן עפאכע צייכנט אפ די תקופה ווען מען האט שוין געהאט די טעכניק אינגאנצן אויסגעארבייט צו שמעלצן אייזן ארץ און מען האט געמאכט כלים און געווער סיי פון שטיין און סיי פון די מעטאלן. דער סדר פון די דריי עפאכעס איז דער אנהייב פון דער היסטאריע פון טעכנאלאגיע.
עס איז נישט קלאר ווען פונקטליך די בראנדז עפאכע הייבט זיך אן אדער ענדיגט זיך, צוליב דעם וואס מענטשן האבן דאן נישט געקענט שרייבן און דעריבער נישט איבערגעלאזט קיין געשריבענע רעקארדס. אלעס וואס מיר ווייסן היינט וועגן די עפאכע איז נאר פון ארכעאלאגיע. אזוי אויך, אין יעדער געגנט האט זיך די עפאכע אנגעהויבן און געענדיגט אין אנדערע תקופות, און ווען אין געוויסע פלעצער און די וועלט איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז אין אנדערע פלעצער נאך געווען צוריקגעשטאנען.


text:
אוניווערסיטעט פון לאנדאן
דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן איז אן אוניווערסיטעט אין לאנדאן, פאראייניקטע קעניגרייך, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון 18 קאלעדזשן און 10 פארשונג אנשטאלטן.[1] ער איז דער צווייטער גרעסטער אוניווערסיטעט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך לויט דער צאל פון סטודענטן, מיט בערך 135,000 סטודענטן אויף די קאמפוסן און מער ווי 50,000 סטודענטן פון דערווייטנס. דער אוניווערסיטעט איז געווארן געגרינדערט מיט א קעניגלעכן טשארטער אין 1836, וואס האט צאמגעברענגט אין א פעדעראציע דעם לאנדאנער אוניווערסיטעט (היינט אוניווערסיטעט קאלעדזש לאנדאן) און קינגס קאלעדזש (היינט קינגס קאלעדזש לאנדאן).


text:
אסרו חג
אסרו חג ווערט אנגערופן דער טאג וואס איז נאך די שלש רגלים: פסח, שבועות, סוכות.
ביי אידן איז דאס א שטיקל יום טוב, אין תלמוד ירושלמי שטייט אז אידן זענען זיך צוזאמען געקומען דעם פיר און צוואנציגסטן טאג אין חודש תשרי צו מאכן א פאסט טאג און עוסק זיין אין תשובה אויף די זינד. (נחמיה ט, א) פרעגט דער ירושלמי (עבודה זרה פ"א סוף ה"ב) פארוואס נישט אין דעם דריי און צוואנציגסטן טאג, ענטפערט דער ירושלמי משום חגא דמועדא, מען האט נישט געווואלט פאסטן אין דריי און צוואנציגסטן טאג פון תשרי צוליב אסרו חג.
תחנון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין שולחן ערוך שטייט [1] אז אין דעם טאג עסט מען מער צוליב די שמחה פון דעם טאג. מען זאגט נישט דערין קיין תחנון. אל ארך אפים פארן ליינען די תורה, און למנצח פאר ובא לציון טייל זאגן נישט[2] און א טייל זאגן יא.
פֿאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טעם פארוואס עס איז א יום טוב איז, וויבאלד ווען איינער איז מקריב קרבנות שלמים, און דעם קרבן שלמים קען מען עסן צוויי טעג, איז אויסגעקומען אז די וואס האבן געברענגט דעם לעצטען טאג פון יום טוב א שלמים האבן געהאט פלייש צו עסן א טאג נאך יום טוב, דעריבער האלט מען עס פאר א יום טוב (מהרי"ל). אינטערעסאנט וואס ר' שניאור זלמן מליאדי שרייבט אין שולחן ערוך הרב, אז אסרו חג פון שבועות איז געווען א יום טוב ווען דער בית המקדש איז געשטאנען דעריבער איז עס אויך היינט אסור מיט הספד ותענית, אבער אסרו חג פסח און שבועות אז עס נישט אסור פון שורש פונעם דין נאר צוליב א מנהג וואס מען פירט זיך אזוי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אורח חיים סי' תכ"ט אין רמ"א
- ↑ סידור בית יעקב פון ר' יעקב עמדין


text:
סעאל
סעאָל איז די הויפטשטאט פון דרום קארעע, און איז די פינפטע גרעסטע שטאט איבער דער וועלט. סעאל האט אויך די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג אין זיין מעטראפאליטען שטח, נאך טאקיא. ביז 1945, איז סעאל געווען הויפטשטאט פארן גאנצן קארעער האלבאינדזל, דערנאך ווען קארעע איז צעטיילט געווארן, איז סעאל אריבער צום דרום. עס געפינט זיך גאר נאנט צו דער דעמיליטאריזירטער זאנע, צווישן די צוויי צעטיילטע לענדער. די שטאט געפונט זיך אויף די ברעגעס פון האַן טייך, און איז די פאליטישע, פינאנציעלע, און קולטורעלע הויפטשטאט פון לאנד.
די שטאט איז גרויס 605 קוואדראט קילאמעטער, און ריכטיק פאר 2009, א באפעלקערונג פון 9,660,532 איינוווינער אין די שטאט, אין דער מערטראפאליע וווינען 22,456,200 איינוווינער, ריכטיק פאר 2009.
טראנספארטאציע איז ווי פאלגנד, ניין אונטערגרונט באן ליניעס, וואס דעקן איבער 100 קילאמעטער. 200 אויטאבוס רוטעס אין שטאט. אין דרום קארעע איז פארהאן די שנעלסטע באן אין דער וועלט נאך יאפאן, וואס פארבינדעט סעאל מיט די אנדערע שטעט.
די שטאט האט צוויי פליפעלדער, איינס די אלטע גימפא פליפעלד, וואס באדינט מערסטנס אינלאנדישע לופט פארקער. די צווייטע "אינטשאון אינטערנאציאנאלע לופטפעלד", איז געבויט געווארן אין יאר 2001.


text:
הערש
דער הערש איז א חיה, עס אננהאלט אין זיך עטליכע מינים, די נאטור פארשער רעכענען אויס ארום צוואנציג סארט הערשן. איר טבע איז זי לעבט צוזאמען אין סטאדעס מיט אנדערע הערשן, דעריבער ווען איינער זעט א הערש, זאל ער וויסן אז בדרך כלל קומט נאך נאך איינס.
דער הערש האט גרויסע אויסגעשפיצטע הערנער, וואס דערמיט באשיצט זי זיך פון די ווילדע חיות וואס שפרינגען אויף איהר. דער פארב פונעם הערש איז גרוי און געל אדער גרוי און ברוין, און אזוי באשיצט זי זיך אין מדבר, ווען מען דערקענט איהר נישט פון דערווייטענס, מען מיינט אז דאס איז זאמד.
דער הערש האט א שטארקן חוש השמיעה, זי קען זייער גוט הערן, ביי יעדע פארדעכטיגע זאך שטעלט זי זיך גלייך אפ און שפיצט אהן איהרע אויערן צו הערן מען קען דאס זען ווי איהרע אויערן שטעלן זיך אויף. אויב זעט זי א געפאר לויפט זי גאר שנעל, וואס דער הערש איז באקאנט מיט שנעלע שפרינגען.
עס הייסט א איידלע חיה, עס איז איינע פון די שענסטע חיות מיט חן, אירע צוויי הערנער און אירע גרויסע אויגן דרוקן אויס באשייידנהייט און ליבליכקייט,
די הערשן עסן דערנער, זיי קענען זיך אויפהאלטן א לאנגע צייט אהן וואסער וויבאלד זיי ציען ארויס וואסער פון גראז און פון אנדערע סארט געוויקסען.
הניח מעותיו על קרן הצבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הערש האט א טבע אז עס פאלט אראפ אירע הערנער און זי לייגט עס אין איינע פון די גריבער, און עס וואקסט איר שפעטער צוריק פרישע, דעריבער איינער וואס ריזיקירט מיט געלט רופט מען אים אן "ער האט עס ארויפגעלייגט אויף הערנער פון א הירש", ווייל זי וועט עס ערגעץ אנידער לייגען און ער וועט עס מער נישט געפונען.
הערשן אין די אידישע מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הערשן פארנעמען אן ארט אלס סימבאל פון געשיקטקייט, צוליב זייער נאטור פון לויפן שנעל, אזוי ווי דער תנא יהודא בן תימא זאגט אין די משנה: רץ כצבי... לעשות רצון אביך שבשמים. אזוי אויך געפינען מיר אין שולחן ערוך הלכות שבת אז אויב א הערש געפינט זיך אין אן ארומגעצוימט פלאץ, איז מען עובר אויף דעם איסור צידה ווען מען פאנגט דאס שבת, וויל צוליב זיין געשיקטקייט קען ער נאך אנטלויפן.


text:
עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג
עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג איז א שטראלונג פון כוואליעס וואס זייער גיך אין א וואקיום איז די גיך פון ליכט. זיי אנטהאלטן אן עלעקטריש פעלד און א מאגנעטיש פעלד און טראגן א געוויסן מאס פון ענערגיע.
עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג איז כולל זעבארע ליכט, אין די קאלירן פונעם רעגנבויגן, ווי אויך כוואליעס מיט מערער ענערגיע, למשל אולטראוויאלעטע ליכט, רענטגען שטראלן און גאמא שטראלן, און כוואליעס מיט נידעריגערער ענערגיע, למשל אינפרארויט, מיקראכוואליעס און ראדיא כוואליעס.
דער קלענסטער איינץ פון עלעקטראמאגנעטישער שטראלונג איז דער פאטאן.
הויכע ענערגיע עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג ווערט אפטמאל געשאפן ווען עלעקטראנען ווערן פארגיכערט אין א קראפט פעלד.
דער ערשטער וואס האט אנטפלעקט עלעקטראמאגנעטישע כוואליעס איז געווען דער יידיש-דייטשער פיזיקער היינרייך הערץ (1857-1894).


text:
אומאן
אומאן איז א שטאָט אין אוקראינע.
עס וואוינען דערין לערך הונדערט פופציג טויזנט איינוואוינער. עס געפינט זיך אויפ מערב זיין פון אוקריינא, צווישן קיעוו און אדעסע. עס איז ווייט פון קיעוו צוויי הונדערט קילאמעטער, עס דויערט צו פארן מיט א קאר פונעם עראפארט אין קיעוו ביז אומאן, לערך צוויי און א האלב שעה.
אינהאַלט
דער גרויסער מאסן מארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט אומאן האט פאסירט א גרויסן מאסן מארד דורך פויערן און רוצחים וואס האבן אויסגעהרג'ט טויזענטער אידן מענער פרויען און קינדער צוליב דעם וואס זיי האבן נישט געוואלט ווערן קריסטען. געווען איז דאס אין יאהר ה'תקכ"ח, עס איז געקומען א גרויסער רוצח און פיינד פון אידן ער האט געהייסן גונטא, ער האט געוואלט זיין א קעניג פון אוקריינא און נישט זיין אונטערגעווארפן אונטער די רוסן, ער האט צוזאמענגענומען אסאך פויערן און זיי געהעצט קעגן די רעגירונג, אבער ווי יעדע פראבלעמאטישע צייט האט דאס זייער שלעכט געווירקט אויף די אידן, די פויערן זענען געווען גרויסע פיינד פון אידן און אין יעדע שטעטעל האבן זיי גע'הרג'ט די אידן מיט מיתות משונות, און דערנאך זיי בארויבט די געלד.
ווען די אידן פון די גענענט האבן געהערט אז גונטא מיט זיינע פויערן הרג'ענען אידן, זענען זיי אלע אנטלויפן פון זייערע הייזער און איבערגעלאזט זייער פארמעגן, און אזוי ווי אין אומאן האט דאן געוועלטיגט א גראף וואס האט ליב געהאט אידן האט זיי געטראכט אז ער וועט זיי מציל זיין, אבער דער גראף האט אויך מורא געהאט, ער האט נישט געוואלט מלחמה האלטן מיטן גאנטא האט ער זיך איינגעשפארט אין זיין הויז וואס איז געווען ארום גענומען מיט א שטארקע מויער, און קיינעם נישט צוגעלאזט צו זיך. די אידן האבן נישט געוואוסט וואס צו טועהן זיי האבן זיך פארזאמלט אלע אידן פון די גאנצע ארומיגע געגענט אין גרויסע בית המדרש פון שטאט, זיך צו באהלטען פון גונטא. עס האבן זיך געציילט די נפשות וואס זענען דארט געווען איבער דרייסיג טויזענט.
צווישן די אידן וואס זענען דאן געווען אין אומאן איז געווען א ערליכער מאן ר' דוד חזן, א באהאלטענער צדיק, ער מיט נאך אסאך מענטשן האבן זיך באהאלטן אין א הייל. ווען דער רשע גונטא איז אנגעקומען צום בית המדרש, האט ער געשטעלט א חופה אין דער חופה איז געווען א צלם א שתי וערב, ער האט אויסגערופן הויך צו די אידן, ווער עס וועט דורך גיין אונטער די חופה און זיך ביקען צום שתי וערב וועט בלייבן לעבן ! אבער פון די אלע אידן האט זיך נישט געופנען אפילו איין נפש וואס איז אריבער די חופה אלע זענען געבליבן שטיין שטייף אין בית המדרש און נישט געוואלט אויפטוישן זייער גלובען מיט קריסטוענטעם. די גוים זענען זייער בייז געווארן און האבן אנגעהויבן צו הרג'ענען די אידן, עס האט זיך געפונען צווישן די אידן אסאך גבורים שטארקע לייט וואס האבן צוריק געשלאגן און גע'הרג'ט אסאך פון די פויערן, אבער ווי לאנג האבן זיי דען געקענט אויסהאלטן, די פויערן האבן זיך געשטארקט און האבן גע'רצח'ט און גע'הרג'ט די אידן מיט ביטערע מיתות משונות, זיי האבן נישט געשוינט קיינעם, מענער פרויען און אפילו פיעצעלע קינדער זענען אויס'גע'שחט'ן געווארן ווי שעפסן און בהמות. די הריגות האבן גענומען דריי טעג און דריי נעכט, עס האט זיך געהערט יאמערליכע קולות און געשרייען אינעם גאנצען שטעטל אבער ליידער איז קיינער נישט זיי געקומען צו הילף. דער צדיק ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ווּאס זענען געווען באהלאטן אין הייל, האבן דאס געהערט, אבער האבן גארנישט געקענט דערצו טועהן.
אינמיטן די מארדן האט דער הויפט מערדער גונטא געשריגן פארן פריץ פונעם דארף, וויסן זאלסטו איך האב דיין טאכטאר סופיא ביי מיר אין דער האנט, און האט אים געוויזן זיין טאכטער, אויב מאכסטו נישט אויף דיין מויער וועל איך זי הרג'ענען, סופיא איז געווען די איינציגע טאכטער פונעם פריץ און נישט האבנדיג קיין אנדער אויסוועג האט ער געעפענט די טיר, די פויערן זענען אריין אין זיין פלאץ, און האבן צוגערויבט זיין פארמעגן און זיין געלד, זיי האבן די טאכטער סופיא דאך גע'הרג'ט, און דערנאך זענען זיי אנטלאפן פון אומאן.
דער פריץ האט שפעטער איינגעפלאנצט א ספעציעלער שיינער הערליכער גארטן וואס איז כמעט נישט אזיינאס, און האט דעם גארטן א נאמען געגעבן סופיא נאך זיין באליבטער טאכטער, דאס איז די באקאנטע סופיא.
ווען עס איז געווארן שטיל איז ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ארויס פון זיין באהאלטעניש, און עס איז אנטפלעגט געווארן פאר זייערע אויגן דער ביטערן אמת, טייכן בלוט האט זיך געגאסן ארום, און איברים פון מענטשן זענען געלעגן צושפרייט קעפ, הענט און פיס א. ד. ג. דער צדיק ר' דוד מיט זיינע מענטשן האבן זיך געאיילט און האבן צוזאעמענגענומען אלע אברים און שטיקער פלייש פון איבעראל, זיי האבן געגראבן צוויי טיעפע גרובער קבר אחים, און דארט בערדיגט אלע אברים און שטיקער, פון דעם אלעם האט זיך געמאכט די צוויי בערג וואס מען זעהט היינט אין אומן נעבן דעם קבר פון ר' נחמן. עס איז א באקאנטער פאקט אז נאך היינט צו טאג ווען מען גייט אהין ספעציעל אין די ווינטער ווען עס רעגנט און שנייעט ווערט אנטפלעקט דארט אייביג עצמות און גלגולת פון מענטשן, די ברעסלבער חסידים געבן אכט דערויף און בערדיגן עס נאכאמהל.
דער סוף פון גונטא איז געווען אז די רויסישע רעגירונג איז געוואור געווארן פון זיינע שטיקעס, די רויסישע מיליטער האט אים געשיקט אז זיי זענען זייער באצויבערט פון זיינע קענטעניסן און וואס טוט, זיי וויל אים אויפנעמען אלס א קעניג, זיי האבן געשיקט א דעלעגאציע צו אים, ווען די דעלגאציע איז אנגעקומען האבן זיי גלייך גע'הרגט'ט גונטא מיט זיינע מנעטן.
די מאסן מארד ווערט דערמאנט אין פארשידענע היסטאריע ביכער, אויך אין ספרים ווי אין ספר שער המלך איז דא א גאנצער דרוש און א הספד אויף זיי, דער שער המלך פארציילט אין אנדערע פלעצר אין זיין ספר די שרעקליכע מיתות משונות וואס זיי האבן דורכגעמאכט, א ביישפיל ברענגט ער, די גוים האבן גענומען א קינד, און געזאגט פאר זיין פאטער די ביסט א שוחט דיין קינד איז א שעפסעל, זיי האבן געצוואנגען דער טאטע צו שחט'ן זיין קינד און געזאגט אים, שחט מיר דאס שעפסל... רח"ל... אויך אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט אז דער בעל שם טוב האט גערעדט פון זיי און געזאגט פאר וואס עס איז געשעהן. עס איז דא א קינות מיטן נאמען מגלת אומן, וואס דער צדיק ר' דוד האט אפגעשריבן די גאנצע מעשה, עס הייבט זיך אהן מיט די ווערטער "ויקונן דוד", מען פלעגט זיך פירן און אומאן עס צו פאהרליינען אין די טעג וואס דער אומגליק האט פאסירט זעקס און זיבען טעג אין חודש פון תמוז.
די משכילים פון אומאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט אומאן איז דעמאלטס געווען א מאדערנע שטאט, אסאך צדיקים האבן זיך געוואלט דארט בעזעסן אבער זיי האבן נישט געקענט, געוואנט האט אין די שטאט די הויפט גרויסע משכילים וואס האבן געוואלט איבער פיהרן די פרומע אידן צו זיין גוים, חייקל הורוויץ מיט זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ, און דער אייניקעל פון דעם גאון דער נודע ביהודה משה לאנדא. זיי זענען אלע געווען תלמידים פון דעם משכיל נפתלי הירץ וויזעל. זיי האבן ביי זיך געהאט דעם ספר פון זייער רבין יין הלבנון אין כתב יד.
נפתלי הירץ וויזעל האט גשריבן דאס ספר יין הלבנן וואס איז געווען א פי' אויף מסכת אבות אבער ער האט דערין אריין געפלאכטן אסאך אפיקורשיסע געדאנגען. זיינע נאכפאלגער האבן געוואלט דרוקן דעם ספר און עס צושפרייטן צווישן אידן, און אזוי אריינברענגען די השכלה צווישן עהרליכע אידן. אין פאקט זענען זיי געווען נאנט צום קעניג פון אוקריינא זיי האבן פארמאגט ספעציעלע שריפטן פון "ניקאליי" אז זיי זענען אויסגערופענע בירגער. ווען ר' נחמן האט זיך אמאל אפגשעטעלט צו וויילן א שבת אין אומאן און די אפיקורסים האבן געהערט אז עס געפינט זיך אצינד א חסידישע רבי האט דער שווער חייקל געזאגט פאר זיינע איידעמער איך וועל גיין אים באזוכן און זעהן אויב עס איז ווערט מיט זאלן זיך פארהערן מיט אים ! חייקל איז אריבער צו די אכסניא פון ר' נחמן, ווען ער איז אריין געקומען פרעגט אים ר' נחמן וואס וויל א יוד, ענטפערט ער איך האב געהערט אז עס איז געקומען א גרויסער מענטש בין איך אים געקומען מקבל פנים זיין, זאגט אים ר' נחמן א גרויסער מענטש! אט קעגן אים מיר שטייט איין א גערויסער מענטש, ווייל דאן איז פונקט דארט איינגעשטאנען א רוסישער גענעראל, נו פרעגט ר' נחמן פאר וואס גייסטו נישט צו אים ? חייקל איז שטיל געווארן, ווען ער איז צוריק אהיים צו זיין משפחה האט ער זיי געזאגט ער האט טאקע מיך אביסל פארשעמעט אבער איז זעה עס איז דא מיט וועמען צו רעדן.
שפעט נאמכמיט זענען די דריי משכילים אריבער צו רבי נחמן, רבי נחמן האט דאן געפראוועט שלוש סעודות מיט זיינע חסידים.
דער קבר פון רבי נחמן מברסלב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם שטעטל ליגט ר' נחמן מברסלבס קבר.
ר' נחמן מברסלב האט עטליכע מאל געזאגט ביי זיין לעבן נאך דעם וואס ער ווערט נפטר וויל ער ליגן אין אומאן. דאס ערשטע מאל וואס מען ווייסט איז געווען אין יאהר ה'תקס"ב כ"ח אב ווען ר' נחמן איז געפארן פון זלאטיפאלי וואוינען אין ברסלב, איז ער אויפן וועג דורך געפארן אומאן, ווען ר' נחמן איז דארט געפארן האט ער אפגעשטעלט די וואגן און באטראכט די בית החיים און זיך אנגערופען: "ווי שיין און גיט איז צו ליגען אויף דעם בית החיים" ער איז דאן אראפ פון וואגן און אריין אינעם בית החיים און זיך געשטעלט קוקען דערין, ער האט זיך פארטראכט און געזאגט, דא איז גוט צו ליגען, ער איז דאן אריין אין שטאט און איז געבליבן דארט אויף שבת, ער איז אויף שבת איינגעשטאנען ביי איינע פון זיינע חסידים מיטן נאמען ר' אברהם חיים פון אומאן.
דאס בית החיים איז געווען דער אלטער בית החיים, עס איז שוין אלט געווען, און מען האט שוין דארט נישט געלייגט קיין מתים, נאר אין די נייע, אבער ר' נחמן האט דאך געוואלט ליגן אינעם אלטען בית החיים צוליב די מאסן מארד. ר' נחמן האט געהאלטן אז דאס פלאץ איז זייער הייליג וויבאלד עס איז דארט פארקגעקומן אזא גרויסער קידוש השם אז קיין איין נפש האט נישט געוואלט ווערן א קריסט אלע זענען געבליבן שטייף א איד א גלייבער אין גאט ברוך הוא.
דער קיבוץ פון ברעסלבער חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס יאר ראש השנה קומט דארט אהין כמעט אלע בראסלעווער חסידים פון דער גאנצער וועלט צו פראווען יום טוב מיט זייער געשטארבענעם רבי'ן, ווייל ר' נחמן האט געזאגט פאר זיינע חסידים "גאר מיין זאך איז ראש השנה", און ר' נתן מברסלב (דער תלמיד פון ר' נחמן) האט געהאלטן אז ר' נחמן האט געוואלט מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה אויך נאך זיין פטירה.
בשעת ר' נחמן האט געלעבט האט ר' נחמן אן א שיעור מאל געזאגט אז ער וויל מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, ער האט זיך אויסגעדריקט אויך ראש השנה מוז יעדער זיין. מען דארף מאכן אט כרוז און זאגט ווער עס וויל מיך הערן זאל קומען צו מיר אויף ראש השנה, אפילו אזעלכע נשמות וואס איז קען נישט העלפן א גאנץ יאהר קען איך העלפן ראש השנה.. ווער עס קומעט צו מיר אויף ראש השנה מעג זיך באמת פרייערן, און מיט א אמת מקיים זיין דעם פסוק וואס גייט ארויף אויף ראש השנה אכלו משמנים שתו ממתקים כי חדות ה' היא מעוזכם. זעלבסט פארשענדליך אז די חסידים האבן זיך צוגעכאפט דערצו, און עס פלעגן קומען אלע חסידים צו ר' נחמן. אין זיין לעצטן יאר פון זיין לעבן ראש השנה שנת ה'תקע"א. זענען זיך צוזאמען געקומען צו אים איבער טויזענט אידן.
ווען ר' נחמן איז נפטר געווארן האבן כמעט אלע חסידים {פֿעלט אַ מקור} און גרויסע תלמידים פון ר' נחמן פארשטאנען אז מען זאל אנהאלטן דעם מנהג מט קומען ערב ראש השנה מתפלל זיין אויף זיין ציון, און דאווענען צוזאמען אין ראש השנה. די תלמידים ווי ר' נתן מברסלב, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק פון דאשיוו, ר' שמעון, ר' נפתלי, ר' יצחק מחארשיוואטע, דער טיהוויצער'ס מגיד קינדער און אייניקלעך, אלע האבן אזוי אהנגענומען. און אזוי האט זיך אויסגעפארעמט דעם מנהג ביי ברסלבער חסידים אז יעדעס יאהר גייט מען צום ציון פון ר' נחמן אין אומאן.
אין די שפעטערע יארן, ווען דער קאמוניזים האט זיך אויסגעשפארייט און עס איז נישט מעגליך געווען צו קומען, האבן די פולישע ברסלבער חסידים געמאכט א קיבוץ אויף ראש השנה אין לובלין, און נאכן צווייטן וועלט קריג. ווען מען האט בכלל נישט געקענט פארן קיין אומאן האט זיך אויסגעשטעלטע אז צווישן די ברסלעווער חסידים, איז דא אזעלכע וואס האלטן אז היינט צו טאג מוז די זאמלונג (קיבוץ) מוז נישט זיין דווקא ביי ר' נחמן'ס קבר.
- די נ נח (תלמידים פון ר' ישראל בער אדעסער) טענה'ן אז ר' נחמן קומט אויף ראש השנה צום קבר פון ר' ישראל בער וואס איז באגראבן אין הר המנוחות אין ירושלים. און זיי שטעלן דארט אויף א ריזיגע געצעלט צו דאווענען.
אין אומאן איז פלאצירט דער סאפיע גארטן.
דער קלויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלויז איז דער גרעסטער מנין אין אומאן ווי עטליכע טויזנט אידן דאווענען דארט אהן קיין ספעציפישער רב וואס פירט עס, עס איז במשך פון די יארן כסדר פארגרעסערט געווארן און באשטייט יעצט פון א ריזיגן בית המדרש מיט א גאלעריע ווי מען קען אראפקוקן און מיטהאלטן די תפלות פון אויבן
עס דאווענען דארט פארן עמוד אידן מיט חזקה שוין פאר לאנגע יארן און די פאקטישע ווירטשאפט ווערט געפירט דורך ברסלבע חסידים פון ירושלים
ביים קלויז געפונט זיך דער פראוויזארישער שפיטאל וואס ווערט יערליך אויפגעשטעלט פארן געברויך פון הינדערטער מענטשן און אויך ברענגט מען דארט אפ אלע פארלוירענע רענצלעך וואס מענטשן פארלירן און קיעוו אדער אדעסא לופטפעלדער
דער היינטיגער קיבוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסטער:פעלט אינפארמאציע
למעשה געפונט זיך אין אומאן ראש השנה אסאך מנינים וואס דאווענען נישט ביים קלויז.
- א) דער בית המדרש לספרדים אונטערן קלויז
- ב) דער תימן'ער מנין ביים ציון
- ג) דער ספרדישער מנין אינדרויסן פון ציון
- ד) רב מארגענשטערן
- ה) ר' אברהם יצחק מערמעלשטיין
- ו) דער סאטמארער מנין
- און נאך צענדליגע קליינע מנינינים


text:
15טן סעפטעמבער
15טן סעפטעמבער איז דער 258סטער טאג פון יאר (259סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 107 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1935 - די נירנבערג געזעצן נעמען אוועק בירגערשאפט פון יידן.
- 1821 - קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר פראקלאמירן זייער זעלבשטעדיקייט פון שפאניע.
- 1981 - וואנואטו ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1254 - מארקא פאלא, איטאליענישער אויספארשער (נפטר ב-1324)
- 1876 - ברונא וואלטער, עסטרייכער-יידישער דיריגענט (נפטר ב-1962)
- 1890 - אגאטא קריסטי, בריטישע שרייבערקע און דראמאטורג] (נפטר ב-1976)
- 1929 - מאריי געל-מאן, אמעריקאנער פיזיקער
- 1984 - פרינץ הארי, פרינץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1859 - איזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געב' 1806)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעלבשטענדיקייט טאג אין קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר