text:
______________________________________________________________
ליטעראטור
_____________________________________________________________
The Moment ("der Yiddisher Moment") offers the finest in Yiddish Literature, Poetry and Criticism
,דער מאמענט' שטעלט-צו די פיינסטע ליטערארישע און פאעטישע ווערק.
_____________________________________________________________
אלטמאדישע פען-מייסטער
ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט און רות מערפי
אונזער חשובע סטודענטין און קארעספאנדענטין פון טעקסאס רות מערפי איז א פעאיקע פארשערין, וואס פאסמאקעוועט זיך מיט דער אלמאדישער שרייב-קונסט. מיר רעדן פון די אלטמאדישע ראמאניסטן און דראמאטורגן, וואס האבן פארן ערשטן וועלט-קריג געשריבן גלענצנדיקע ווערק און געוואוסט ווי אזוי צו פארשמאלצן און פארזיסן מיט גרויס מייסטערשאפט א זאץ, ווי אזוי צו פארשענערן און פארלענגערן א פראזע מיט פילערליי מליצות און פארשידענערליי נואנסן, פארפוצנדיק א ווערב מיט חנעוודיקע אדווערבן און אויספוצנדיק א זאכווארט מיט געשמאקע אדיעקטיוון. א פען-מייסטער ווייסט ווי אזוי צו ברענגען דערצו, אז א זאץ זאל פליסן אזוי ווי א טייך אין א זומער-טאג.
רות מערפי איז זיך מחיה מיט אלטפרענקישע זאצן. פרוי מערפי ווינשט זיך צו זיין אזא אלטמאדישע שרייבערין, וואס פארפאסט אזעלכע וואונדערשיינע פראזעס!
אט האט מען א וואונדערשיינעם ביישפיל פון א מייסטערהאפט-לאנגן זאץ פון טשארלס דיקענס, די ערשטע פראזעס פון ראמאן ,אליווער טוויסט', איבערגעזצט פון אונזער חשובן פרעזידענט ד"ר אוצר נאמאסט:
,די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.'
אט האט מען א גלענצנדיקן משל פון אן עכט-יידישלעכן, לאנגן זאץ פון ,דער דוכוס' פון אלטער קאציזנע:
,דאס, וואס די ראליסטן שפלין-אויס זייערע אייגענע דראמעס אזוי ווי יעדערער פאר זיך, דאס, וואס יעדער ווייטערדיקער אקט דרינגט נישט ארויס געלאסן און לאגיש פון דעם פריערדיקן און אין דער שטימונג שטייט ער אין סתירה צום פריערדיקן - דאס אלץ, צום גוטן אדער צום שלעכטן, בעט איך צו פארשרייבן אויפן חשבון פון מיין טעארעטישן צוזאנג צו דער זאך.'
נאך לענגער און אזוי גלענצנדיק ווי קאציזנעס זאץ איז די וואונדערבאר-געשריבענע פראזע פון ,דער ארעמער יונג' פון מ. י. ווייסענבערג:
,דאס הערצל האט אים אזוי געשראקן, און ער געדענקט שוין נישט, צי האט אים אימיצער געזאגט, אז דער ,בורג-מישטש' פון שטעטל האט אלע אהער צונויפגעזאמלט און מען וועט זיי ערגעץ אוועקפירן שעכטן... ער האט געזען אזוי פיל פארקרימטע פנימער און אויגן, וואס האבן זיך געקוועטשט צום וויינען -- און דערנאך ווי א גאנץ קיפקעלע מענשן האבן זיך געפאקט פון זייערע טירן ארויס, עפעס טראגנדיק צווישן זיך, מיט אזעלכע אנגעשטרענגטע פנימער, און פארשפארנדיק זיך מיט די הענט אן די פיטענעס פאר גרויס ענגשאפט, אז ער האט געמיינט -- די דאזיקע פנימער מיט די קעפ, וואס רייסן און בארען זיך צווישן זיך, ווילנדיק זיך ארויסשטופן איינער איבערן אנדערן, וועלן אזש פלאצן פאר אנגעבלאזנקייט. (יוני 2013)
____________________________________________________________________________________________
רות מערפי איז זיך מחיה מיט אלטפרענקישע זאצן. פרוי מערפי ווינשט זיך צו זיין אזא אלטמאדישע שרייבערין, וואס פארפאסט אזעלכע וואונדערשיינע פראזעס!
אט האט מען א וואונדערשיינעם ביישפיל פון א מייסטערהאפט-לאנגן זאץ פון טשארלס דיקענס, די ערשטע פראזעס פון ראמאן ,אליווער טוויסט', איבערגעזצט פון אונזער חשובן פרעזידענט ד"ר אוצר נאמאסט:
,די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.'
אט האט מען א גלענצנדיקן משל פון אן עכט-יידישלעכן, לאנגן זאץ פון ,דער דוכוס' פון אלטער קאציזנע:
,דאס, וואס די ראליסטן שפלין-אויס זייערע אייגענע דראמעס אזוי ווי יעדערער פאר זיך, דאס, וואס יעדער ווייטערדיקער אקט דרינגט נישט ארויס געלאסן און לאגיש פון דעם פריערדיקן און אין דער שטימונג שטייט ער אין סתירה צום פריערדיקן - דאס אלץ, צום גוטן אדער צום שלעכטן, בעט איך צו פארשרייבן אויפן חשבון פון מיין טעארעטישן צוזאנג צו דער זאך.'
נאך לענגער און אזוי גלענצנדיק ווי קאציזנעס זאץ איז די וואונדערבאר-געשריבענע פראזע פון ,דער ארעמער יונג' פון מ. י. ווייסענבערג:
,דאס הערצל האט אים אזוי געשראקן, און ער געדענקט שוין נישט, צי האט אים אימיצער געזאגט, אז דער ,בורג-מישטש' פון שטעטל האט אלע אהער צונויפגעזאמלט און מען וועט זיי ערגעץ אוועקפירן שעכטן... ער האט געזען אזוי פיל פארקרימטע פנימער און אויגן, וואס האבן זיך געקוועטשט צום וויינען -- און דערנאך ווי א גאנץ קיפקעלע מענשן האבן זיך געפאקט פון זייערע טירן ארויס, עפעס טראגנדיק צווישן זיך, מיט אזעלכע אנגעשטרענגטע פנימער, און פארשפארנדיק זיך מיט די הענט אן די פיטענעס פאר גרויס ענגשאפט, אז ער האט געמיינט -- די דאזיקע פנימער מיט די קעפ, וואס רייסן און בארען זיך צווישן זיך, ווילנדיק זיך ארויסשטופן איינער איבערן אנדערן, וועלן אזש פלאצן פאר אנגעבלאזנקייט. (יוני 2013)
____________________________________________________________________________________________
עקספאסיי
א רוסישער מי-שברך
דער טויט פון א חשובער צייטונג. - ווי איין מענש האט אפגעפגרט א גאנצע צייטונג
באריס סאנדלער
א סך ,מבינים' און געוואלדיקע למדנים כאפן קיינמאל ניט דעם עיקר; אלזא שטרייכן מיר אונטער אט-דא פאר די שוואכזיניקע, אז דער דאזיקער עקספאסיי קאנצענטרירט זיך אויפן הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס' און שטעלט גארניט פאר מיט זיך קיין אטאקע קעגן דער צייטונג אלס צייטשריפט אדער אלס אינסטיטוציע. אונזער היינטיקער עקספאסיי איז אן אנקלאגע קעגן דעם הויפט-רעדאקטאר אליין און ווי אזוי ער האט פארוואנדלט א חשובע צייטונג אין א סאוועטישער שמאטע. יא, חברים, ,דער פארווערטס' איז א קרבן פון א רוסישן מי-שברך!
חברה, ס'איז ניט קיין לשון-הרע אדער פארלוימדונג צו באצייכענען א גזלן ווי א גזלן. אויב ס'זיינען פאראן פארבאטענע טעמעס, קיין פארשריט קאן מען קיינמאל ניט מאכן. תכלית איז תכלית! ס'איז מער ניט דא קיין יידישע קולטור אדער פרעסע און די, וואס דערקלערן און האלטן זיך פאר גרויסע יאטעביעדאמען אין אזא קולטור און פרעסע זיינען נאר די קעניגן איבערן מיסט-בארג, די קייסער איבערן בית-עולם. אזעלכע פאנטאזיארן דרייען אייך א נארישן ספאדעק און האקן אייך א טשייניק מיט זייער זעלבסטלויב און גרויסהאלטעריי.
אזא חוצפה, גאוה און אומפעאיקייט איז פונקט, וואס האט ענדלעך אפגעפגרט ,דער פארווערטס'. פארן פארוואנדלען ,דער פארווערטס' אין א צואה-בארג קומט א וועלט מיט קרעדיט חבר סאנדלער צוזאמען מיט די אנדערע רוסישע לאבוסעס, וואס ער האט אנגאזשירט אין דער רעדאקציע ניט לאנג נאכן טויט פון זיין פארגייער, דער חשובער זשורנאליסט מרדכי שטריגלער.
ס'איז טשיקאווע, אז ,דער פארווערטס' דערשיינט איצט יעדע צוויי וואכן. דערצו דערשיינט סאנדלערס אויסגאבע אויך אין אינטערנעט מיט א נייעם פארמאט. אלע פארשטייען, אז דאס אלץ איז פארגעקומען, ווייל דער טיראזש פון ,דער פארווערטס' איז גאר א נישטיקער. פראשט, פשוט און בקיצור האט די צייטונג ניט קיין לייענער. דאס האט מען צו פארדאנקען באריס סאנדלער. דער געוואלדיקער ,ארטיסט' פון בעלץ האט פאראומרייניקט די צייטונג מיט א טערקישן יידיש, וואס איז אפילו ניט גוט גענוג, אז ס'זאל זיין א ריינער ביראבידזשאניש.
פארגעסנדיק אין דעם מאדנעם, אומגעלומפערטן לשון אין סאנדלערס ,צייטונג', איז דער אינהאלט נאך ערגער. דער ,חשובער' רעדאקטאר מיט זיין ,אנשטענדיקן' ,שטעל-פארטרעטער' און פאפוגיי איציק גאטעסמאן דרוקן שוין א יארצענדליק אומאינטערעסאנטע ארטיקלען אויף טעמעס, וואס קימערן די לייענער ווי דער פאראיאריקער שניי און ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה.
סאנדלער האט זיכער ארויפגעפירט ,דער פארווערטס' אויף א נייעם דרך, אויפן וועג צום אפגרונט! ברוך שפטרני! (מערץ 2013)
____________________________________________________________________________________________
חברה, ס'איז ניט קיין לשון-הרע אדער פארלוימדונג צו באצייכענען א גזלן ווי א גזלן. אויב ס'זיינען פאראן פארבאטענע טעמעס, קיין פארשריט קאן מען קיינמאל ניט מאכן. תכלית איז תכלית! ס'איז מער ניט דא קיין יידישע קולטור אדער פרעסע און די, וואס דערקלערן און האלטן זיך פאר גרויסע יאטעביעדאמען אין אזא קולטור און פרעסע זיינען נאר די קעניגן איבערן מיסט-בארג, די קייסער איבערן בית-עולם. אזעלכע פאנטאזיארן דרייען אייך א נארישן ספאדעק און האקן אייך א טשייניק מיט זייער זעלבסטלויב און גרויסהאלטעריי.
אזא חוצפה, גאוה און אומפעאיקייט איז פונקט, וואס האט ענדלעך אפגעפגרט ,דער פארווערטס'. פארן פארוואנדלען ,דער פארווערטס' אין א צואה-בארג קומט א וועלט מיט קרעדיט חבר סאנדלער צוזאמען מיט די אנדערע רוסישע לאבוסעס, וואס ער האט אנגאזשירט אין דער רעדאקציע ניט לאנג נאכן טויט פון זיין פארגייער, דער חשובער זשורנאליסט מרדכי שטריגלער.
ס'איז טשיקאווע, אז ,דער פארווערטס' דערשיינט איצט יעדע צוויי וואכן. דערצו דערשיינט סאנדלערס אויסגאבע אויך אין אינטערנעט מיט א נייעם פארמאט. אלע פארשטייען, אז דאס אלץ איז פארגעקומען, ווייל דער טיראזש פון ,דער פארווערטס' איז גאר א נישטיקער. פראשט, פשוט און בקיצור האט די צייטונג ניט קיין לייענער. דאס האט מען צו פארדאנקען באריס סאנדלער. דער געוואלדיקער ,ארטיסט' פון בעלץ האט פאראומרייניקט די צייטונג מיט א טערקישן יידיש, וואס איז אפילו ניט גוט גענוג, אז ס'זאל זיין א ריינער ביראבידזשאניש.
פארגעסנדיק אין דעם מאדנעם, אומגעלומפערטן לשון אין סאנדלערס ,צייטונג', איז דער אינהאלט נאך ערגער. דער ,חשובער' רעדאקטאר מיט זיין ,אנשטענדיקן' ,שטעל-פארטרעטער' און פאפוגיי איציק גאטעסמאן דרוקן שוין א יארצענדליק אומאינטערעסאנטע ארטיקלען אויף טעמעס, וואס קימערן די לייענער ווי דער פאראיאריקער שניי און ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה.
סאנדלער האט זיכער ארויפגעפירט ,דער פארווערטס' אויף א נייעם דרך, אויפן וועג צום אפגרונט! ברוך שפטרני! (מערץ 2013)
____________________________________________________________________________________________
רעצענזיע
,האסטעזש'* פון אלי וויזל
דינה דימענט (קארעספאנדענטין, וואשינגטאן)
כ'בין א הייסע חסידקע פון אלי וויזל; טאקע מיט ממתקים בין איך א וויזעלער חסידקע. כ'האב שוין דורכגעלייענט דרייציק ביכער זיינע אין די דריי זשאנער, אין וועלכע ער שרייבט. דאס רוב פון זיינע פארערער האלטן, אז ער שרייבט נאר אין צוויי זשאנער. פראפעסאר וויזל האט אבער אנדערע דריי שטימעס און יעדעס קול האט אן אנדער טעם און חן.
ווען ער שרייבט מיט זיין זשורנאליסטישער שטימע, שטעלט אונז ר' אלי צו ,די ריינע פאקטן און בלויז נאר די פאקטן'. ווען ער נוצט-אויס זיין אקאדעמיש קול, שרייבט ער אזוי ווי א לערער, בכדי אונז צו באקענען מיט בארימטע, און ווי אמאל מיט טרויעריק-בארימטע, העלדן און פארשוינען פון אונזער פארגאנגענהייט: די אבות-אבותינו; רביים מיט זייערע לוסטיקע חסידימלעך וכדומה. ווען ער דערציילט א מעשה, באנוצט ער זיך מיט זיין מוזיקאלישער שטימע, ווערט די פראזע מגולגל אין פאעזיע און דער לייענער פארלירט זיך אין דער וואונדערשיינקייט, אין די אלע פארבנרייכע מליצות און ווייכע נואנסן, מיט וועלכע ר' אלי באשיט זיין לשון.
באטאנען דארף איך ניט, אז ווען די פרעסע האט באקאנט געמאכט, אז פראפעסאר וויזל גיט-ארויס נאך א שטיקל פיקציע, האב איך זיך מחיה געווען. ס'איז שוין א שיינע פאר יארן זינט כ'לייען א ליטעראריש ווערק זיינס. ווען ס'איז אנטשטאנען די געלעגנהייט צו באשטעלן זיין בוך, בין איך געווען די ערשטע קונדין ביי דער טיר פונעם ביכער-געוועלב.
דאס בוך איז דערשינען דעם 21סטן אויגוסט ה"י און ס'איז מיר אנגעקומען שווער צו ווארטן מיט געדולד. אזווי ווי די דאטע איז דאס בוך אנגעקומען סוף-כל-סוף. ס'האט מיר א טיאכקע געטאן אין הארצן. משה מטורף האב איך געהאלטן אין מיינע ארעמס.
כ'האב געוואוסט, אז דער זיידע פון ר' אלי איז דא, בכדי צו דערציילן חסידישע מעשהלעך, געבן רבנישע עצות און שענקען חכמה. ביי מיר קומען-אויף מאמענטן, ווען כ'גלויב, אז כ'רעד פנים-אל-פנים מיט וויזלס זיידן. כ'שטעל זיך פאר, אז וויזלס זיידע זאל מיך בעטן זיין אן עדות און מקונן פון חורבן און ענדערן צום גוטן די וועלט.
א דאנק חבר וויזל, וואס איז באמת א ווערטער-מייסטער, דערמאן איך זיך אין דער כוח פון ווערטער און ווי איין ווארט קאן בייטן, צום גוטן אדער גוטן שלעכטן, די וועלט. ווען כ'לייען א דערציילונג, ארטיקל אדער בוך פון אלי וויזל, דערפיל איך, אז כ'בין פארפליכטעט צו געדענקען, וואס כ'קאן קיינמאל ניט וויסן, ווייל דארט בין איך ניט געווען, מחמת כ'בין ניט געווען אויפן זעלבן ארט וואס דער אויטאר. דורך לייענען וויזלס ווערק פיל איך, אז כ'האב די פליכט אפצוגעבן כבוד מיט אפשיי אי לעבעדיקע אי פארשטארבענע העלדן פון דער יידישער געשיכטע.
געהאלטן האב איך, אז כ'וועל געטרייסט ווערן מיט אן אוניקאלער, בליטשטענדיקער מעשה מיט באקאנטע מאטיפן. א פונקט האב איך דערווארט. כ'האב געווארט מיט גרויס געדולד, אז די מעשה זאל פינקלען אזוי ווי א בריליאנט. קיין פונק איז אבער גארניט געווען אין דער מעשה.
אין דער דערציילונג זיינען פאראן די אלטע, באקאנטע ליטערארישע פארמולעס, וואס מאכן אינטערעסאנט די אלע ווערק פון פראפעסאר וויזל. כ'האב געפונען די געוויינלעכע מליצות אבער קיין גלענצנדיקייט האב איך ניט געזען. די מעשה גלאנצט ניט מיט קיין לעבעדיקייט; זי נעמט מיר ניט ארום. די דערציילונג ברענגט מיך ניט צום וויינען, טראכטן און זאגן: ,דאס איז אונזער געשיכטע'. די מעשה אנטהאלט א וועלט מיט געדאנקען, אידייען און איבערלעבענישן אבער זי גלאנצט ניט מיט דער וואונדערשיינקייט, וואס איז טיפיש פאר א דערציילונג פון אלי וויזל.
די שורה, וואס כ'דערמאן זיך צום קלערסטן אין דעם בוך איז, ווען דער פאטער כעסקל (וויזלס זיידע) דערציילט זיין יונגן זון, אז דער רבונו-של-עולם האט באשאפן די וועלט מיט 22 אותיות. אפשר האט דער אויבערשטער באשאפן דעם עולם נאר מיט 22 אותיות, מחמת 26 אותיות זיינען געווען צו טרויעריק. (26 אקטאבער 2012)
*,האסטעזש' איז א (לעבעדיקער) משכן.
____________________________________________________________________________________________
ווען ער שרייבט מיט זיין זשורנאליסטישער שטימע, שטעלט אונז ר' אלי צו ,די ריינע פאקטן און בלויז נאר די פאקטן'. ווען ער נוצט-אויס זיין אקאדעמיש קול, שרייבט ער אזוי ווי א לערער, בכדי אונז צו באקענען מיט בארימטע, און ווי אמאל מיט טרויעריק-בארימטע, העלדן און פארשוינען פון אונזער פארגאנגענהייט: די אבות-אבותינו; רביים מיט זייערע לוסטיקע חסידימלעך וכדומה. ווען ער דערציילט א מעשה, באנוצט ער זיך מיט זיין מוזיקאלישער שטימע, ווערט די פראזע מגולגל אין פאעזיע און דער לייענער פארלירט זיך אין דער וואונדערשיינקייט, אין די אלע פארבנרייכע מליצות און ווייכע נואנסן, מיט וועלכע ר' אלי באשיט זיין לשון.
באטאנען דארף איך ניט, אז ווען די פרעסע האט באקאנט געמאכט, אז פראפעסאר וויזל גיט-ארויס נאך א שטיקל פיקציע, האב איך זיך מחיה געווען. ס'איז שוין א שיינע פאר יארן זינט כ'לייען א ליטעראריש ווערק זיינס. ווען ס'איז אנטשטאנען די געלעגנהייט צו באשטעלן זיין בוך, בין איך געווען די ערשטע קונדין ביי דער טיר פונעם ביכער-געוועלב.
דאס בוך איז דערשינען דעם 21סטן אויגוסט ה"י און ס'איז מיר אנגעקומען שווער צו ווארטן מיט געדולד. אזווי ווי די דאטע איז דאס בוך אנגעקומען סוף-כל-סוף. ס'האט מיר א טיאכקע געטאן אין הארצן. משה מטורף האב איך געהאלטן אין מיינע ארעמס.
כ'האב געוואוסט, אז דער זיידע פון ר' אלי איז דא, בכדי צו דערציילן חסידישע מעשהלעך, געבן רבנישע עצות און שענקען חכמה. ביי מיר קומען-אויף מאמענטן, ווען כ'גלויב, אז כ'רעד פנים-אל-פנים מיט וויזלס זיידן. כ'שטעל זיך פאר, אז וויזלס זיידע זאל מיך בעטן זיין אן עדות און מקונן פון חורבן און ענדערן צום גוטן די וועלט.
א דאנק חבר וויזל, וואס איז באמת א ווערטער-מייסטער, דערמאן איך זיך אין דער כוח פון ווערטער און ווי איין ווארט קאן בייטן, צום גוטן אדער גוטן שלעכטן, די וועלט. ווען כ'לייען א דערציילונג, ארטיקל אדער בוך פון אלי וויזל, דערפיל איך, אז כ'בין פארפליכטעט צו געדענקען, וואס כ'קאן קיינמאל ניט וויסן, ווייל דארט בין איך ניט געווען, מחמת כ'בין ניט געווען אויפן זעלבן ארט וואס דער אויטאר. דורך לייענען וויזלס ווערק פיל איך, אז כ'האב די פליכט אפצוגעבן כבוד מיט אפשיי אי לעבעדיקע אי פארשטארבענע העלדן פון דער יידישער געשיכטע.
געהאלטן האב איך, אז כ'וועל געטרייסט ווערן מיט אן אוניקאלער, בליטשטענדיקער מעשה מיט באקאנטע מאטיפן. א פונקט האב איך דערווארט. כ'האב געווארט מיט גרויס געדולד, אז די מעשה זאל פינקלען אזוי ווי א בריליאנט. קיין פונק איז אבער גארניט געווען אין דער מעשה.
אין דער דערציילונג זיינען פאראן די אלטע, באקאנטע ליטערארישע פארמולעס, וואס מאכן אינטערעסאנט די אלע ווערק פון פראפעסאר וויזל. כ'האב געפונען די געוויינלעכע מליצות אבער קיין גלענצנדיקייט האב איך ניט געזען. די מעשה גלאנצט ניט מיט קיין לעבעדיקייט; זי נעמט מיר ניט ארום. די דערציילונג ברענגט מיך ניט צום וויינען, טראכטן און זאגן: ,דאס איז אונזער געשיכטע'. די מעשה אנטהאלט א וועלט מיט געדאנקען, אידייען און איבערלעבענישן אבער זי גלאנצט ניט מיט דער וואונדערשיינקייט, וואס איז טיפיש פאר א דערציילונג פון אלי וויזל.
די שורה, וואס כ'דערמאן זיך צום קלערסטן אין דעם בוך איז, ווען דער פאטער כעסקל (וויזלס זיידע) דערציילט זיין יונגן זון, אז דער רבונו-של-עולם האט באשאפן די וועלט מיט 22 אותיות. אפשר האט דער אויבערשטער באשאפן דעם עולם נאר מיט 22 אותיות, מחמת 26 אותיות זיינען געווען צו טרויעריק. (26 אקטאבער 2012)
*,האסטעזש' איז א (לעבעדיקער) משכן.
____________________________________________________________________________________________
אש און פרץ
א פאר באמערקונגען
משה לעווין (רעדאקציע-סעקרעטאר)
י. ל. פרץ און שלום אש זיינען געווען איינפארשטאנען איינער מיטן צווייטן, אז עם-ישראל זאל אראפשפרינגען פון ווייסן חמור און פארגעסן, אז ער איז דאס אויסדערוויילטע פאלק, אז ער זאל זיל פאראייניקן מיט די אלע אנדערע פעלקער, כדי צו לייזן די פראבלעמען, וואס טאטשען דעם עולם.
פרץ האט הנאה געהאט פון א גליקלעכער ענדע. דער סוף פון שלום אש איז געווען גאר א טרויעריקער. אש איז אריינגעלייגט געווארן אין חרם פאר שרייבן מיט סימפאטיע וועגן נייעם טעסטאמענט אין דריי ראמאנען זיינער. ,דער פארווערטס' האט אים אטאקירט מיט לונג און לעבער און האט פון דעמאלט אן זיך אפגעזאגט צו דרוקן זיינע ווערק.
פאר אזא סימפאטישער באהאנדלונג פון קריסטנטום האט ער באצאלט גאר א טייערן פרייז און זיין גורל איז געווארן א ביטערער. אש איז געשטארבן ווי א דלפן מיט א צעבראכן הארץ אין ניו-יארק.
____________________________________________________________________________________________
פרץ האט הנאה געהאט פון א גליקלעכער ענדע. דער סוף פון שלום אש איז געווען גאר א טרויעריקער. אש איז אריינגעלייגט געווארן אין חרם פאר שרייבן מיט סימפאטיע וועגן נייעם טעסטאמענט אין דריי ראמאנען זיינער. ,דער פארווערטס' האט אים אטאקירט מיט לונג און לעבער און האט פון דעמאלט אן זיך אפגעזאגט צו דרוקן זיינע ווערק.
פאר אזא סימפאטישער באהאנדלונג פון קריסטנטום האט ער באצאלט גאר א טייערן פרייז און זיין גורל איז געווארן א ביטערער. אש איז געשטארבן ווי א דלפן מיט א צעבראכן הארץ אין ניו-יארק.
____________________________________________________________________________________________
פראפעסאר קערלער און זיין ,ירושלימער אלמאנאך'
פסח גליקשטיין (הילפס-רעדאקטאר)
פראפעסאר דוב-בער קערלער
עטלעכע קאלעגן ביי אונז אין רעדאקציע האבן געקענט דעם רוסיש-יידישן דיכטער יוסף קערלער. מיר ווילן לויבן פראפעסאר דוב-בער קערלער, דער זון פון דעם פאעט, פאר זיינע פארדינסטן און אויפטוען מכוח דער יידישער ליטעראטור און קולטור. דער אנשטענדיקער פראפעסאר פון ,אינדיאנער אוניווערסיטעט' אין בלומינגטאן איז דער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער ירושלימער אלמאנאך', וואס דערשיינט נאך עד-היום-הזה. דאס איז טאקע א גלענצנדיקע דערגרייכונג, ווען מ'נעמט אין אכט, אז אויף דער וועלט עקזיסטירט נאר א קליין הייפעלע יידישע שרייבער און פאעטן. קערלערס חברה באווייזט פון-דעסט-וועגן ארויסצוגעבן א ליטערארישן זשורנאל.
מיר ווילן לויבן אין הימל אריין דעם זייער געערטן פראפעסאר מיט א חשובן יחוס, דערפאר ווייל ער שרייבט זייער גוט אויף יידיש און שטרעבט, ווייזט-אויס, צו שרייבן אזוי ווי מ'פלעג שרייבן אין דער אלטער היים. אמן.
ישר כוח, ר' דוב בער!
____________________________________________________________________________________________
מיר ווילן לויבן אין הימל אריין דעם זייער געערטן פראפעסאר מיט א חשובן יחוס, דערפאר ווייל ער שרייבט זייער גוט אויף יידיש און שטרעבט, ווייזט-אויס, צו שרייבן אזוי ווי מ'פלעג שרייבן אין דער אלטער היים. אמן.
ישר כוח, ר' דוב בער!
____________________________________________________________________________________________
טלאמאצקע 13
יעקב זשיטניצקי (קארעספאנדענט, בוענאס-איירעס)
פאר דער שואה איז דער באקאנטסטער יידישער אדרעס אין פוילן געווען ,כלאדנא 8', די רעדאקציע פון פרעסטיזשפולן טאג-בלאט ,היינט'. נאך א באקאנטער ווארשעווער אדרעס איז געווען ,טלאמאצקע 13', דער פאריין פון יידישע ליטעראטן און זשורנאליסטן אין ווארשע. דער אדרעס איז געווען א פארבאנד, שתדלנות-ארגאניזאציע און א פארזאמלונגס-ארט פאר שרייבער.
אין 1916, ווייניקער ווי איין יאר נאכן טויט פונעם יידישן קלאסיקער יצחק לייבוש פרץ, זיינען זיך צוזאמענגעקומען 60 יידישע שרייבער און זשורנאליסטן, כדי צו שאפן א שרייבער-פאראיין מיט יעקב דינעזאן אלס פארזיצער. דער ערשטער אדרעס פון דעם פאראיין איז געווען טלאמאצקע 13, א לאקאל, וואס איז געווען ענג פארבונדן מיט דער הסכלה.
דער פאראיין איז געווען א פארזאמלונגס-פלאץ ניט בלויז פאר זיינע מיטגלידער, נאר אויך פאר אקטיארן, ארטיסטן, לערער, באזוכער פון אויסלאנד און קולטור-פארשער. די ארגאניזאציע האט צוגעשטעלט אירע מיטגלידער ווי אויך דעם פובליקום א ריי ליטערארישע אוונטן און אנדערע טעטיקייטן.
קורץ נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה האבן זיך יונגע, מאדערנע דיכטער, שריפטשטעלער און ארטיסטן באזעצט אין דער פוילישער הויפטשטאט, אריינגערעכנט מלך ראוויטש, צבי גרינבערג, פרץ מארקיש און י.י. זינגער, און גענוצט די אינסטיטוציע אלס ארענע צום פארשטעלן זייער נייעם, פראגרעסיוון שרייב-סטיל און אלס פארום צום פראטעסטירן קעגן די ליטערארישע פני, וואס האבן זיי גרינגעשעצט. דא זיינען געפירט געווארן פלאם-פייערדיקע רעדעס און הייסע דעבאטעס ווי אזוי צו מאדערניזירן די יידישע ליטעראטור. אין די 20ער און 30ער יארן איז טלאמאצקע 13 געווען א לאקאל, וואס האט געברענט מיט שעפערישקייט און איטעלעקטועליזם.
פרי אין די דרייציקער יארן האט דער פאראיין געליטן יסורים צוליבן דעמאלטיקן פונאנדערפאל פון יידישן ביכער-מארק. דער פאראיין איז געגרינדעט געווארן ווי אן אומפארטייאישע ארגאניזאציע אבער זי איז מיט דער צייט געווארן א צוציאונגס-פונקט פאר לינקע און ראדיקאלע שרייבער ווי, לשמל, בונדיסטן און קאמוניסטן. אט-דער פאקטאר האט געשפילט א ראלע אין פארמינערן דעם פרעסטיזש פונעם פאראיין.
דער הויפט-ציל פון דעם פאראיין איז געווען צו פארבעסערן דעם עקאנאמישן סטאטוס פון זיינע מיטגלידער דורך רעגולירן האנאראר און פארלאגס-רעכט און פאדערן גוטע שכירות און ארבעטס-באדינגונען. צוזאמען מיט אנדערע יידישע ארגאניזאציעס אין פוילן און אין אויסלאנד האט דער פאראיין געזאמלט געלט פאר יונגע, טאלאנטפולע שרייבער און ארבעטסלאזע מיטגלידער.
אין 1926 האבן די יידישע זשורנאליסטן געשאפן אן אייגענע סעקציע אין פוילישן זשורנאליסטן-סינדיקאט. א יאר שפעטער איז די קערפערשאפט אנערקענט געווארן ווי א גרופע אין ,פען', די אינטערנאציאנאלע שרייבער-אסאציאציע', מיט שלום אש אלס פרעזידענט. דער פאראיין האט געשטרעבט צו פארשטארקן די יידישע ליטעראטור אין פוילן, געקעמפט קעגן שונד און געהאלפן פארגרעסערן די ארטיקע יידישע שולן-נעץ. בעתן דייטשן אנפאל אויף פוילן אין סעפטעמבער 1939 איז דאס נייע ביורא פון דער ארגאניזאציע אויף גראניטשנא 11 געווארן באמבארדירט און צעשטערט.
____________________________________________________________________________________________
אין 1916, ווייניקער ווי איין יאר נאכן טויט פונעם יידישן קלאסיקער יצחק לייבוש פרץ, זיינען זיך צוזאמענגעקומען 60 יידישע שרייבער און זשורנאליסטן, כדי צו שאפן א שרייבער-פאראיין מיט יעקב דינעזאן אלס פארזיצער. דער ערשטער אדרעס פון דעם פאראיין איז געווען טלאמאצקע 13, א לאקאל, וואס איז געווען ענג פארבונדן מיט דער הסכלה.
דער פאראיין איז געווען א פארזאמלונגס-פלאץ ניט בלויז פאר זיינע מיטגלידער, נאר אויך פאר אקטיארן, ארטיסטן, לערער, באזוכער פון אויסלאנד און קולטור-פארשער. די ארגאניזאציע האט צוגעשטעלט אירע מיטגלידער ווי אויך דעם פובליקום א ריי ליטערארישע אוונטן און אנדערע טעטיקייטן.
קורץ נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה האבן זיך יונגע, מאדערנע דיכטער, שריפטשטעלער און ארטיסטן באזעצט אין דער פוילישער הויפטשטאט, אריינגערעכנט מלך ראוויטש, צבי גרינבערג, פרץ מארקיש און י.י. זינגער, און גענוצט די אינסטיטוציע אלס ארענע צום פארשטעלן זייער נייעם, פראגרעסיוון שרייב-סטיל און אלס פארום צום פראטעסטירן קעגן די ליטערארישע פני, וואס האבן זיי גרינגעשעצט. דא זיינען געפירט געווארן פלאם-פייערדיקע רעדעס און הייסע דעבאטעס ווי אזוי צו מאדערניזירן די יידישע ליטעראטור. אין די 20ער און 30ער יארן איז טלאמאצקע 13 געווען א לאקאל, וואס האט געברענט מיט שעפערישקייט און איטעלעקטועליזם.
פרי אין די דרייציקער יארן האט דער פאראיין געליטן יסורים צוליבן דעמאלטיקן פונאנדערפאל פון יידישן ביכער-מארק. דער פאראיין איז געגרינדעט געווארן ווי אן אומפארטייאישע ארגאניזאציע אבער זי איז מיט דער צייט געווארן א צוציאונגס-פונקט פאר לינקע און ראדיקאלע שרייבער ווי, לשמל, בונדיסטן און קאמוניסטן. אט-דער פאקטאר האט געשפילט א ראלע אין פארמינערן דעם פרעסטיזש פונעם פאראיין.
דער הויפט-ציל פון דעם פאראיין איז געווען צו פארבעסערן דעם עקאנאמישן סטאטוס פון זיינע מיטגלידער דורך רעגולירן האנאראר און פארלאגס-רעכט און פאדערן גוטע שכירות און ארבעטס-באדינגונען. צוזאמען מיט אנדערע יידישע ארגאניזאציעס אין פוילן און אין אויסלאנד האט דער פאראיין געזאמלט געלט פאר יונגע, טאלאנטפולע שרייבער און ארבעטסלאזע מיטגלידער.
אין 1926 האבן די יידישע זשורנאליסטן געשאפן אן אייגענע סעקציע אין פוילישן זשורנאליסטן-סינדיקאט. א יאר שפעטער איז די קערפערשאפט אנערקענט געווארן ווי א גרופע אין ,פען', די אינטערנאציאנאלע שרייבער-אסאציאציע', מיט שלום אש אלס פרעזידענט. דער פאראיין האט געשטרעבט צו פארשטארקן די יידישע ליטעראטור אין פוילן, געקעמפט קעגן שונד און געהאלפן פארגרעסערן די ארטיקע יידישע שולן-נעץ. בעתן דייטשן אנפאל אויף פוילן אין סעפטעמבער 1939 איז דאס נייע ביורא פון דער ארגאניזאציע אויף גראניטשנא 11 געווארן באמבארדירט און צעשטערט.
____________________________________________________________________________________________
משיחים און דבוקים
פון ,אשען-פארקוועי' אין ברולין ביז ,מזל-טוב 6' טיף טייער אין הויכן רוים
דינה דימענט (קארעספאנדענטין, וואשינגטאן)
כ'בין פארכאפט און פארקאכט אין מיסטעריעס! ס'הייטערן מיך שטענדיק אויף צוזאמענרעכענען שפורן, פרעגן פאסיקע פראגעס און אויסרעכענען ענדלעך, ווער ס'איז באגאנגען דאס פארברעכן!
וואס טוט מען אבער מיט אזא מייסטעריע, וואס אירע איינציקע שפורן ליגן אינעם נאמען פון דער סאמע מיסטעריע? דא האנדלט זיך אין מיסטעריעס, אויב איר האט שוין פארגעסן! דא זיינען פאראן צוויי מיסטעריעס. אפשר ס'עקזיסטירט אן אנצוהערעניש, וואס וועט פארבינדן איינע מיט דער צווייטער! די מעגלעכקייט איז גאנץ אינטערעסאנט און גאר טשיקאווע! וואס אויף דער אלוועלט אדער אין דער ערד קאן פארבינדן א דיבוק מיטן משיח?! צי און ווי קאן דאס זיין? תיקו.
כ'האב מורא, אז מיין ,רבי' וועט אפשר ארייפאלן אין א קאסמישן פאניק אדער אן אלוועלטלעך קדחות, ברעכנדיק זיך דעם מוח מיט דער דאזיקער פראגע (אדער איז דאס א שאלה?)! כ'בין פעסט איבערצייגט, אז קיינער וועט ניט אומקומען פון פסקענען אזא שאלה. שרייבן שרייב איך וועגן צוויי מעשיות: ,דער דיבוק פון מזל-טוב 6' און ,דער משיח פון אשען-פארקוועי', אינטערעסאנטע צוויי לאקאלן!
אויף ,אשען-פארקוועי' האב איך פארבראכט גאר א סך צייט, אפשר צו פיל צייט. דאס איז טאקע א בולוואר! ס'איז א בולוואר, וואס טומלט מיט אויטא-פארקער און פירט זיך קיין ,קאני-איילאנד'. ס'איז אנגעפאקט מיט מענשן, געוועלבער און אויטאס. ס'טייטש, א קליינע וועלט פאר זיך אין ברוקלין!
אויב אויף דער וועלט איז דא א פלאץ, וואס נויטיקט זיך אין משיח איז ברוקלין אפשר אזא ארט! מילא ותיקו!
איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט בושעווען געוואלדיקע קריזיסן, סכסוכים און קאמפן. אזוי איז די וועלט! אפשר איז די וועלט תמיד געווען אזוי? פילייכט זיינען דא נייע סארטן צרות, אנגסטן און לעבנס-פראגן? פאראן זיינען אפשר פראבלעמען, וואס מיר האבן קיינמאל ביז אהער ניט באהאנדלט.
פילייכט איז די נייע מגפה א גלויבנס-קריזיס? אויף די 36 למד-ואוניקעס האבן מיר זיך פארלאזן אין אלע דורות, אפילו ווען ס'האט זיך געדאכט, אז אומעטום טוט זיך חושך און איבער דער וועלט הערשט נאר דער תוהו-בוהו. וואו זיינען אט-די צדיקים אהינגעקומען? זיינען זיי טאקע באמת נעלם געווארן?
צי איז מעגלעך, אז א פשוטער מענש זאל געפינען און אנקומען צו אזעלכע צדיקים? איז דער משיח דער איינציקער, וואס איז זוכה צו וויסן, ווער און וואו זיי זיינען?
אפשר טוט זיך עס טאקע אזוי ווי ס'רעדט זיך אין דעם פרט! פילייכט איז ניט אזוי שווער צו געפינען אזא צדיק?! אויב די שדים ווייסן, פארוואס קאן א מענש אויך ניט וויסן? איר ווייסט און פארשטייט, אז א דיבוק מאכט שטענדיק אן צרות. צי דארפן מיר זיך אנפרעגן וועגן אזא ענין ביי א מקובל, וואס פארטרייבט דיבוקים?
,מזל טוב 6' איז א פלאנעט, העט ווייט פון אונזער טייערן ערד-קוגל! ,מזל טוב 6' ליגט אין א שטערן-גרופע אין עק מילכוועג אין א פלאנעטן-סיסטעם, וואו מ'נויטיקט זיך אפשר אין א משיח, ווייל די ספערע איז אזוי פארווארפן, וויסט און לער.
נאך אינטערעסאנטער און נאך מער טשיקאווע איז די טאטשענדיקע קלאץ-קשיא: צי זיינען דא חסידים אויף אנדערע פלאנעטן?
____________________________________________________________________________________________
וואס טוט מען אבער מיט אזא מייסטעריע, וואס אירע איינציקע שפורן ליגן אינעם נאמען פון דער סאמע מיסטעריע? דא האנדלט זיך אין מיסטעריעס, אויב איר האט שוין פארגעסן! דא זיינען פאראן צוויי מיסטעריעס. אפשר ס'עקזיסטירט אן אנצוהערעניש, וואס וועט פארבינדן איינע מיט דער צווייטער! די מעגלעכקייט איז גאנץ אינטערעסאנט און גאר טשיקאווע! וואס אויף דער אלוועלט אדער אין דער ערד קאן פארבינדן א דיבוק מיטן משיח?! צי און ווי קאן דאס זיין? תיקו.
כ'האב מורא, אז מיין ,רבי' וועט אפשר ארייפאלן אין א קאסמישן פאניק אדער אן אלוועלטלעך קדחות, ברעכנדיק זיך דעם מוח מיט דער דאזיקער פראגע (אדער איז דאס א שאלה?)! כ'בין פעסט איבערצייגט, אז קיינער וועט ניט אומקומען פון פסקענען אזא שאלה. שרייבן שרייב איך וועגן צוויי מעשיות: ,דער דיבוק פון מזל-טוב 6' און ,דער משיח פון אשען-פארקוועי', אינטערעסאנטע צוויי לאקאלן!
אויף ,אשען-פארקוועי' האב איך פארבראכט גאר א סך צייט, אפשר צו פיל צייט. דאס איז טאקע א בולוואר! ס'איז א בולוואר, וואס טומלט מיט אויטא-פארקער און פירט זיך קיין ,קאני-איילאנד'. ס'איז אנגעפאקט מיט מענשן, געוועלבער און אויטאס. ס'טייטש, א קליינע וועלט פאר זיך אין ברוקלין!
אויב אויף דער וועלט איז דא א פלאץ, וואס נויטיקט זיך אין משיח איז ברוקלין אפשר אזא ארט! מילא ותיקו!
איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט בושעווען געוואלדיקע קריזיסן, סכסוכים און קאמפן. אזוי איז די וועלט! אפשר איז די וועלט תמיד געווען אזוי? פילייכט זיינען דא נייע סארטן צרות, אנגסטן און לעבנס-פראגן? פאראן זיינען אפשר פראבלעמען, וואס מיר האבן קיינמאל ביז אהער ניט באהאנדלט.
פילייכט איז די נייע מגפה א גלויבנס-קריזיס? אויף די 36 למד-ואוניקעס האבן מיר זיך פארלאזן אין אלע דורות, אפילו ווען ס'האט זיך געדאכט, אז אומעטום טוט זיך חושך און איבער דער וועלט הערשט נאר דער תוהו-בוהו. וואו זיינען אט-די צדיקים אהינגעקומען? זיינען זיי טאקע באמת נעלם געווארן?
צי איז מעגלעך, אז א פשוטער מענש זאל געפינען און אנקומען צו אזעלכע צדיקים? איז דער משיח דער איינציקער, וואס איז זוכה צו וויסן, ווער און וואו זיי זיינען?
אפשר טוט זיך עס טאקע אזוי ווי ס'רעדט זיך אין דעם פרט! פילייכט איז ניט אזוי שווער צו געפינען אזא צדיק?! אויב די שדים ווייסן, פארוואס קאן א מענש אויך ניט וויסן? איר ווייסט און פארשטייט, אז א דיבוק מאכט שטענדיק אן צרות. צי דארפן מיר זיך אנפרעגן וועגן אזא ענין ביי א מקובל, וואס פארטרייבט דיבוקים?
,מזל טוב 6' איז א פלאנעט, העט ווייט פון אונזער טייערן ערד-קוגל! ,מזל טוב 6' ליגט אין א שטערן-גרופע אין עק מילכוועג אין א פלאנעטן-סיסטעם, וואו מ'נויטיקט זיך אפשר אין א משיח, ווייל די ספערע איז אזוי פארווארפן, וויסט און לער.
נאך אינטערעסאנטער און נאך מער טשיקאווע איז די טאטשענדיקע קלאץ-קשיא: צי זיינען דא חסידים אויף אנדערע פלאנעטן?
____________________________________________________________________________________________
הרב אהרון שורין נפטר געווארן צו 99 יאר
ליבהארציקער רב, תלמיד-חכם, לערער און באגאבטער זשורנאליסט
הרב אהרון שורין
הרב אהרון בן-ציון שורין, א לאנג-יאריקער רעדאקציע-מיטארבעטער אין ,דער פארווערטס' און פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש', איז נפטר געווארן פאריקע וואך אין עלטער פון 99 יאר. פאר דער סאציאליסטישער צייטונג האט שורין געשריבן העכער 60 יאר, הויפטזעכלעך וועגן רעליגיע.
שורין איז געבוירן געווארן אין 1913 אין ריטאווע, ליטע ביי פרומע עלטערן. ער האט געשטאמט פון א מתנגדיש-רבנישער משפחה. ר' אהרון האט געלערנט אין די טעלזער און פאנאוועזשער ישיבות. אין 1936 האט ר' אהרון עולה געווען קיין ארץ-ישראל, וואו ער האט געלערנט אין דער לאמזשער ישיבה אין פתח-תקווה. אין 1940 האט זיך דער ישיבה-בחור באזעצט אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט אין די אוניווערסיטעטן ,ישיבה' און ,קאלומביע'. אין 1945 איז ער געווארן דער מנהיג-רוחני פון ,בית-הכנסת תורת משה' אין ברוקלין.
פון 1966 ביז 2001 איז ער געווען א שטענדיקער פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש' פאר פרויען, א פיליאל פון ,ישיבה אוניווערסיטעט'.
אין משך פון זיין קאריערע אלס זשורנאליסט האט הרב שורין פארפאסט טויזנטער ארטיקלען פאר ,דער פארווערטס'. ער איז געווען א שטילער און פריינטלעכער מענש, וואס האט גערעדט איידל מיט גאט אין הארצן. א סך לייענער פון ,דער מאמענט' געדענקען זיינע ארטיקלען. ער האט געשריבן גלענצנדיק און באהאנדלט כלערליי טעמעס מכוח תורה, תנ"ך, הלכה וכדומה. הרב שורין איז געווען א מתנגידישער תלמיד-חכם, וואס ביי אים אין הארצן האבן ווי דער נר-תמיד געברענט אהבות-השם וישראל.
הרב שורין ז"ל האט געוואוינט אין פלאטבוש, ברוקלין. ער האט איבערגעלאזט א פרוי מיט דריי זין.
__________________________________________________________________________________
שורין איז געבוירן געווארן אין 1913 אין ריטאווע, ליטע ביי פרומע עלטערן. ער האט געשטאמט פון א מתנגדיש-רבנישער משפחה. ר' אהרון האט געלערנט אין די טעלזער און פאנאוועזשער ישיבות. אין 1936 האט ר' אהרון עולה געווען קיין ארץ-ישראל, וואו ער האט געלערנט אין דער לאמזשער ישיבה אין פתח-תקווה. אין 1940 האט זיך דער ישיבה-בחור באזעצט אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט אין די אוניווערסיטעטן ,ישיבה' און ,קאלומביע'. אין 1945 איז ער געווארן דער מנהיג-רוחני פון ,בית-הכנסת תורת משה' אין ברוקלין.
פון 1966 ביז 2001 איז ער געווען א שטענדיקער פראפעסאר אין ,שטערן קאלעדזש' פאר פרויען, א פיליאל פון ,ישיבה אוניווערסיטעט'.
אין משך פון זיין קאריערע אלס זשורנאליסט האט הרב שורין פארפאסט טויזנטער ארטיקלען פאר ,דער פארווערטס'. ער איז געווען א שטילער און פריינטלעכער מענש, וואס האט גערעדט איידל מיט גאט אין הארצן. א סך לייענער פון ,דער מאמענט' געדענקען זיינע ארטיקלען. ער האט געשריבן גלענצנדיק און באהאנדלט כלערליי טעמעס מכוח תורה, תנ"ך, הלכה וכדומה. הרב שורין איז געווען א מתנגידישער תלמיד-חכם, וואס ביי אים אין הארצן האבן ווי דער נר-תמיד געברענט אהבות-השם וישראל.
הרב שורין ז"ל האט געוואוינט אין פלאטבוש, ברוקלין. ער האט איבערגעלאזט א פרוי מיט דריי זין.
__________________________________________________________________________________
דער טונקעלער מיטן גרויסן קונדס און אברהמטשע
לאווע גאווארטשיק (רעדאקציע-מיטארבעטער)
אברהם שולמען, דער לאנגיאריקער מיטארבעטער אין ,פארווערטס', איז געווען א גלענצנדיקער סאטיריסט און הומאריסט. ער האט אפט פארפאסט הומארעסקעס אונטערן פען-נאמען ,אברהמטשע'.
שולמאן האט פארעפנטלעכט צאלרייכע סאטירעס, וויצן און פאסקווילן און האט פארמאגט א פינצטערן און סארקאסטישן הומאר צוזאמעם מיט א געוואלדיקער שארפזין. חבר שולמאן איז געווען א פארשוין פון א גאנץ יאר, וואס האט אמוזירט יארן לאנג אומצאליקע לייענער מיט זיינע חכמות.
יוסף טונקל איז געווען ,דער טונקעלער'. ער האט רעדאגירט די הומאר-אפטיילונג ,דער קרומער שפיגל' אין ,דער מאמענט' און געשאפן אין ניו-יארק דעם הומאר-זשורנאל ,דער גרויסער קונדס'. טונקל האט ענדלעך געשריבן פאר ,דער פארווערטס' און איז געשטארבן אין 1948 אין אמעריקע.
די זכרונות בנוגע אזוינע לאנג-פארשטארבענע פערזענלעכקייטן וואלגערן זיך נאר ביי עטלעכע זקנים אין טיפן זקרן, פארשטויבט און באדעקט מיט פאוויטיניעס. די דערינערונגען ווערן מיט דער צייט וואס אמאל שוואכער און נאך מער פארוויאנעוועט; זיי וועלקן אזוי ווי אלטע בלומען. ניט קיין סך יידן געדענקען די נעמען יוסף טונקל, דוד ברעסלער און אורקע נאכאלניק (איציק פארבעראוויטש).
א דאנק ,דער מאמענט' קלינגט די וועלט ווידער און ווייטער מיט אזעלכע נעמען.
____________________________________________________________________________________________
שולמאן האט פארעפנטלעכט צאלרייכע סאטירעס, וויצן און פאסקווילן און האט פארמאגט א פינצטערן און סארקאסטישן הומאר צוזאמעם מיט א געוואלדיקער שארפזין. חבר שולמאן איז געווען א פארשוין פון א גאנץ יאר, וואס האט אמוזירט יארן לאנג אומצאליקע לייענער מיט זיינע חכמות.
יוסף טונקל איז געווען ,דער טונקעלער'. ער האט רעדאגירט די הומאר-אפטיילונג ,דער קרומער שפיגל' אין ,דער מאמענט' און געשאפן אין ניו-יארק דעם הומאר-זשורנאל ,דער גרויסער קונדס'. טונקל האט ענדלעך געשריבן פאר ,דער פארווערטס' און איז געשטארבן אין 1948 אין אמעריקע.
די זכרונות בנוגע אזוינע לאנג-פארשטארבענע פערזענלעכקייטן וואלגערן זיך נאר ביי עטלעכע זקנים אין טיפן זקרן, פארשטויבט און באדעקט מיט פאוויטיניעס. די דערינערונגען ווערן מיט דער צייט וואס אמאל שוואכער און נאך מער פארוויאנעוועט; זיי וועלקן אזוי ווי אלטע בלומען. ניט קיין סך יידן געדענקען די נעמען יוסף טונקל, דוד ברעסלער און אורקע נאכאלניק (איציק פארבעראוויטש).
א דאנק ,דער מאמענט' קלינגט די וועלט ווידער און ווייטער מיט אזעלכע נעמען.
____________________________________________________________________________________________
מרדכי יושקאווסקי: דער אינספעקטאר פאר יידישע לימודים
ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט (פרעזידענט און גרינדער)
מרדכי יושקאווסקי
מרדכי יושקאווסקי באגריסן און באערן מיר היינטיקע וואך. דער רוסישער עולה ארבעט אינעם בילדונגס-מיניסטעריום. ער איז א פאטריאט פאר יידיש, וואס האט געארבעט אלס קארעקטאר אין דער רעדאקציע ,סאוועטיש היימלאנד' אין מאסקווע.
אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין האט זיך באקענט אין 1990 מיט ר' מרדכי אויף א קאנפערענץ פאר יידישע לערער אין אדעס.
חבר יושקאווסקי האט אונז געשריבן היינטיקע וואך אין ,פעיסבוק', און ווען מיר האבן געלייענט, אז ער איז ,דער אינספעקטאר פאר יידישע לימודים' אין בילדונגס-מיניסטעריום, האט דאס ארויסגערופן ביי אונז גרויס אינטערעס און פארערונג.
ר' מרדכי איז געבוירן געווארן אין 1961 אין א שטעטל נעבן וויניצע אין דער אוקראינע. ער האט געלעבט עטלעכע יארן אין בערדיטשעוו, וואו ער האט געהערט יידיש ביי די אלטע יידן און געקענט דארט א צאל גויים, וואס האבן אויך גערעדט א פליסיקן יידיש. ר' מרדכי האט א ווייב מיט א טאכטער און וואוינט אין חולון.
היינטיקע וואך האט אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט אויסגעפירט אן אינטערוויו מיט חבר יושקאווסקי, א הויך-אינטעליגענטער און סימפאטישער מענש. דער אינספעקטאר איז אויך א לעקטאר אין דער יידישער ליטעראטור, וואס ספעציאליזירט זיך מיט דער סאוועטיש-יידישער ליטעראטור און פארשונגען וועגן יידישן פאלקלאר. אין היינטיקן ,ירושלימער אלמאנאך' קאן מען לייענען זיין דערציילונג וועגן די גלגולים פון זיין משפחה בעתן חורבן. יעדן זומער מאכט דער חשובער לערער א רייזע קיין אוקראינע, וואו ער גיט לעקציעס אויף דער יידישער ליטעראטור.
אין בילדונגס-מיניסטעריום שולט דער אינספעקטאר אויס די לערער אין יידיש און האט יערלעך הונדערטער שילער. היינטיקס יאר נעמען 600 שילער דעם עקזאמען, כדי צו ווערן לערער אין יידיש. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון מדינת-ישראל עקזיסטירט א מלוכה-פראגראם צום אויסשולן לערער אין דער יידישער שפראך און ליטעראטור א דאנק דער שווערער ארבעט פון חבר יושקאווסקי.
,דער מאמענט' באזינגט דעם טאלאנט און די פארדינסטן פון דעם געטרייען לערער, וואס ארבעט אומדערמידלעך אין נאמען פון יידישן לשון, כדי עס צו פרעזערווירן און פאראייביקן. (15 יוני 2012)
____________________________________________________________________________________________
אונזער קארעספאנדענט צבי הירש סארקין האט זיך באקענט אין 1990 מיט ר' מרדכי אויף א קאנפערענץ פאר יידישע לערער אין אדעס.
חבר יושקאווסקי האט אונז געשריבן היינטיקע וואך אין ,פעיסבוק', און ווען מיר האבן געלייענט, אז ער איז ,דער אינספעקטאר פאר יידישע לימודים' אין בילדונגס-מיניסטעריום, האט דאס ארויסגערופן ביי אונז גרויס אינטערעס און פארערונג.
ר' מרדכי איז געבוירן געווארן אין 1961 אין א שטעטל נעבן וויניצע אין דער אוקראינע. ער האט געלעבט עטלעכע יארן אין בערדיטשעוו, וואו ער האט געהערט יידיש ביי די אלטע יידן און געקענט דארט א צאל גויים, וואס האבן אויך גערעדט א פליסיקן יידיש. ר' מרדכי האט א ווייב מיט א טאכטער און וואוינט אין חולון.
היינטיקע וואך האט אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט אויסגעפירט אן אינטערוויו מיט חבר יושקאווסקי, א הויך-אינטעליגענטער און סימפאטישער מענש. דער אינספעקטאר איז אויך א לעקטאר אין דער יידישער ליטעראטור, וואס ספעציאליזירט זיך מיט דער סאוועטיש-יידישער ליטעראטור און פארשונגען וועגן יידישן פאלקלאר. אין היינטיקן ,ירושלימער אלמאנאך' קאן מען לייענען זיין דערציילונג וועגן די גלגולים פון זיין משפחה בעתן חורבן. יעדן זומער מאכט דער חשובער לערער א רייזע קיין אוקראינע, וואו ער גיט לעקציעס אויף דער יידישער ליטעראטור.
אין בילדונגס-מיניסטעריום שולט דער אינספעקטאר אויס די לערער אין יידיש און האט יערלעך הונדערטער שילער. היינטיקס יאר נעמען 600 שילער דעם עקזאמען, כדי צו ווערן לערער אין יידיש. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון מדינת-ישראל עקזיסטירט א מלוכה-פראגראם צום אויסשולן לערער אין דער יידישער שפראך און ליטעראטור א דאנק דער שווערער ארבעט פון חבר יושקאווסקי.
,דער מאמענט' באזינגט דעם טאלאנט און די פארדינסטן פון דעם געטרייען לערער, וואס ארבעט אומדערמידלעך אין נאמען פון יידישן לשון, כדי עס צו פרעזערווירן און פאראייביקן. (15 יוני 2012)
____________________________________________________________________________________________
,דאן קיכאט' אויף יידיש
ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט
דער פריץ פון לא מאנטשע
אונטן זיינען דא א צאל איבערזעצונגען פון ערשטן זאץ פון שפאנישן ראמאן ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס. זעט זשע נאר ווי אנדערש יעדע איבערזעצונג איז פון דער אנדערער!
אין א דערפל אין לא מאנטשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט*. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
,אין איינעם א ישוב אין דער געגנט לא מאנטשע, וואס איך וויל מיך נישט דערמאנען ווי מען האט אים גערופן, האט געלעבט נישט לאנג דעראין אן אדעליקער, פון די וואס האבן זייער אייגנס א שפיז אינעם זאטל-הארן, א פארצייטיקן שילד, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.'
בוענאס-איירעס, 1950 (פ. קאץ)
,ערגעץ אין א קליין דערפל פון דער פראווינץ לא מאנטשע, איינער פון די אומפרוכטבארע גענענדן, וועלכע עס געפינען זיך נאר אין דער שיינער שפאניע, האט געלעבט צוריק מיט עטלעכע יאר א פריץ, דאס גאנצע פארמעגן פון וועלכן איז באשטאנען פון אן אלטער שפיז און א פארשזאווערטן פאנצער, א דאר, מאגער פעדרל און א שלימזלדיקן, פארחושכטן יאג-הונט.' ווארשע, 1911 (ש. ז. זעצער)
,אין דער פראווינץ לא מאנטשע, ערגעץ אין א דארף, וואס איך וויל ניט געדענקען זיין נאמען, האט ניט זייער לאנג צוריק געלעבט איינער פון די דאזיקע פריצים, וועלכע האבן ביי זיך געוויינלעך א שפיז אין א סטאיקע, אן אלטן פאנצער, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.' ניו-יארק 1910 (א. הארקאווי)
*א כארט איז א ווינט-הונט. אינעם שפאנישן אריגינאל שטייט געשריבן ,א כארט' און ניט קיין יאגד-הונט.
* * *
פשוטע יידן לייענען ,דאן קיכאט' אויף יידיש
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
____________________________________________________________________________________________
אין א דערפל אין לא מאנטשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט*. ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
,אין איינעם א ישוב אין דער געגנט לא מאנטשע, וואס איך וויל מיך נישט דערמאנען ווי מען האט אים גערופן, האט געלעבט נישט לאנג דעראין אן אדעליקער, פון די וואס האבן זייער אייגנס א שפיז אינעם זאטל-הארן, א פארצייטיקן שילד, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.'
בוענאס-איירעס, 1950 (פ. קאץ)
,ערגעץ אין א קליין דערפל פון דער פראווינץ לא מאנטשע, איינער פון די אומפרוכטבארע גענענדן, וועלכע עס געפינען זיך נאר אין דער שיינער שפאניע, האט געלעבט צוריק מיט עטלעכע יאר א פריץ, דאס גאנצע פארמעגן פון וועלכן איז באשטאנען פון אן אלטער שפיז און א פארשזאווערטן פאנצער, א דאר, מאגער פעדרל און א שלימזלדיקן, פארחושכטן יאג-הונט.' ווארשע, 1911 (ש. ז. זעצער)
,אין דער פראווינץ לא מאנטשע, ערגעץ אין א דארף, וואס איך וויל ניט געדענקען זיין נאמען, האט ניט זייער לאנג צוריק געלעבט איינער פון די דאזיקע פריצים, וועלכע האבן ביי זיך געוויינלעך א שפיז אין א סטאיקע, אן אלטן פאנצער, א מאגערן פערד און א יאגד-הונט.' ניו-יארק 1910 (א. הארקאווי)
*א כארט איז א ווינט-הונט. אינעם שפאנישן אריגינאל שטייט געשריבן ,א כארט' און ניט קיין יאגד-הונט.
* * *
פשוטע יידן לייענען ,דאן קיכאט' אויף יידיש
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
____________________________________________________________________________________________
אליווער טוויסט רעדט יידיש!
(ס'איז אים גוט; ער איז א יתום)
אט האט מען צוויי איבערזעצונגען פון די ערשטע שורות פונעם ראמאן וועגן דעם באקאנטסטן יתום אין דער וועלט-ליטעראטור, אליווער!
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער. קיעוו, 1925
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.
ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
* * *
באקאנטע ערשטע שורות פון באוואוסטע ראמאנען
די פאלגנדיקע פראזעס זיינען די ערשטע שורות פון בארימטע ראמאנען און דערציילונגען פון דער וועלט-ליטאראטור. אפשר ווייסט איר די נעמען פון אט-די ליטערארישע ווערק?
1. ,רופט מיך ישמעאל.'
2. ,אלע גליקלעכע פאמיליעס זיינען ענלעך. יעדע אומגליקלעכע פאמיליע איז אומגליקלעך אויף אן אייגענעם אופן.'
3. ,אז גרעגאר סאמסע האט זיך אויפגעוועקט איין אינדערפרי פון אומרואיקע חלומות, האט ער זיך געפונען אין בעט פאר א פארוואנדלטן אין אן אומגעהויערן אינסעקט.'
4. ,אין משך פון א טייל פון דער ערשטער העלפט פון דעם איצטיקן יארהונדערט, און בפרט בשעתן שפעטערדיקן טייל דערפון, האט אין דער שטאט ניו-יארק געבליט און פראקטיצירט א דאקטאר, וואס האט הנאה געהאט פון אן אנגעזעענעם דרך-ארץ, וואס, אין די פאראייניקטע שטאטן האט מען ארויסגעוויזן פאר די אנשטענדיקע מיטגלידער פון דער מעדיצינישער פראפעסיע.'
5. ,דאס זיינען געווען די בעסטע צייטן, דאס זיינען געווען די ערגסטע צייטן.'
6. ,דאס קינד האט געוויינט הויך. אז ער זאל געווען וויסן, אז ער איז א יתום, איבערגעלאזט אין צארטן רחמנות פונעם קירכע-דינער און דער הויז-פרוי, וואלט ער געוויינט נאך העכער.'
7. ,אין מיינע יינגערע און מער אנגרייפבארע יארן, האט מיר מיין טאטע געגעבן אן עצה, וואס איך האב דאס שוין גאר אפט איבערגעטראכט זינט דעמאלט. "ווען ס'ווילט זיך דיר קריטירן א מענש", האט ער מיר געזאגט, "געדענק זשע נאר, אז ניט אלע מענשן אויף דער וועלט האבן די זעלביקע מעלות וואס דו האסט..."'
8. ,דערפאר ווייל דער פאמיליען-נאמען פון מיין פאטער איז געווען פיריפ, און מיין קריסטלעכער נאמען פיליפ, האט מיין עופהלעדיק צינגעלע ניט געקאנט אויסריידן קיין שום לענגערס אדער פארשטענדלעכערס ווי פיפ.'
9. ,נו, פרינץ, גענאע און לוקע זיינען איצט די משפחה-גיטער פון די באנאפארטס.'
10. ,ער איז געווען א זקן, וואס האט געכאפט פיש אליין אין א לאטקעלע אין איינגוס-שטראם און האט שוין פארבראכט 84 טעג אן צו כאפן איין פיש.'
11. ,ראבערט קאהן איז אמאל געווען דער מיטל-וואגיקער באקס-מייסטער אין פרינצטאן.'
12. ,קיינער וואלט ניט געגלויבט בשעת די לעצטע יארן פון ניינצענטן יארהונדערט, אז די דאזיקע וועלט איז אנגעקוקט געווארן מיט גרויס אויפמערקזאמקייט און אינטערעס פון אינטעלעקטן נאך גרעסער ווי די פון א מענש. בשעת מ'האט זיך פארנומען מיט פארשידענערליי זארגן, זיינען זיי געווארן באאפאכט און אנאליזירט, אפשר מיט אזא פארזיכט ווי א מענש מיט א פארגרעסערוגס-גלאז אנאליזירט די קורץ-לעביקע בריאות, וואס מערן זיך און ווימלען אין א טראפן וואסער .'
13. ס'איז געווען א העלער, קאלטער טאג אין אפריל און די אלע זייגער האבן געשלאגן דרייצן.
14. ס'איז א באקאנטער אלוועלטלעכער פאקט, אז א פארמעגלעכער בחור מיט א גרויס פארמעגן דארף האבן א ווייב.
15. לאליטע, דאס ליכט פון מיין לעבן און די שרפה אין מייע לענדן!
____________________________________________________________________________________________
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער. קיעוו, 1925
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ, וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.
ניו-יארק, 2012 (א.מ. נאמאסט)
* * *
באקאנטע ערשטע שורות פון באוואוסטע ראמאנען
די פאלגנדיקע פראזעס זיינען די ערשטע שורות פון בארימטע ראמאנען און דערציילונגען פון דער וועלט-ליטאראטור. אפשר ווייסט איר די נעמען פון אט-די ליטערארישע ווערק?
1. ,רופט מיך ישמעאל.'
2. ,אלע גליקלעכע פאמיליעס זיינען ענלעך. יעדע אומגליקלעכע פאמיליע איז אומגליקלעך אויף אן אייגענעם אופן.'
3. ,אז גרעגאר סאמסע האט זיך אויפגעוועקט איין אינדערפרי פון אומרואיקע חלומות, האט ער זיך געפונען אין בעט פאר א פארוואנדלטן אין אן אומגעהויערן אינסעקט.'
4. ,אין משך פון א טייל פון דער ערשטער העלפט פון דעם איצטיקן יארהונדערט, און בפרט בשעתן שפעטערדיקן טייל דערפון, האט אין דער שטאט ניו-יארק געבליט און פראקטיצירט א דאקטאר, וואס האט הנאה געהאט פון אן אנגעזעענעם דרך-ארץ, וואס, אין די פאראייניקטע שטאטן האט מען ארויסגעוויזן פאר די אנשטענדיקע מיטגלידער פון דער מעדיצינישער פראפעסיע.'
5. ,דאס זיינען געווען די בעסטע צייטן, דאס זיינען געווען די ערגסטע צייטן.'
6. ,דאס קינד האט געוויינט הויך. אז ער זאל געווען וויסן, אז ער איז א יתום, איבערגעלאזט אין צארטן רחמנות פונעם קירכע-דינער און דער הויז-פרוי, וואלט ער געוויינט נאך העכער.'
7. ,אין מיינע יינגערע און מער אנגרייפבארע יארן, האט מיר מיין טאטע געגעבן אן עצה, וואס איך האב דאס שוין גאר אפט איבערגעטראכט זינט דעמאלט. "ווען ס'ווילט זיך דיר קריטירן א מענש", האט ער מיר געזאגט, "געדענק זשע נאר, אז ניט אלע מענשן אויף דער וועלט האבן די זעלביקע מעלות וואס דו האסט..."'
8. ,דערפאר ווייל דער פאמיליען-נאמען פון מיין פאטער איז געווען פיריפ, און מיין קריסטלעכער נאמען פיליפ, האט מיין עופהלעדיק צינגעלע ניט געקאנט אויסריידן קיין שום לענגערס אדער פארשטענדלעכערס ווי פיפ.'
9. ,נו, פרינץ, גענאע און לוקע זיינען איצט די משפחה-גיטער פון די באנאפארטס.'
10. ,ער איז געווען א זקן, וואס האט געכאפט פיש אליין אין א לאטקעלע אין איינגוס-שטראם און האט שוין פארבראכט 84 טעג אן צו כאפן איין פיש.'
11. ,ראבערט קאהן איז אמאל געווען דער מיטל-וואגיקער באקס-מייסטער אין פרינצטאן.'
12. ,קיינער וואלט ניט געגלויבט בשעת די לעצטע יארן פון ניינצענטן יארהונדערט, אז די דאזיקע וועלט איז אנגעקוקט געווארן מיט גרויס אויפמערקזאמקייט און אינטערעס פון אינטעלעקטן נאך גרעסער ווי די פון א מענש. בשעת מ'האט זיך פארנומען מיט פארשידענערליי זארגן, זיינען זיי געווארן באאפאכט און אנאליזירט, אפשר מיט אזא פארזיכט ווי א מענש מיט א פארגרעסערוגס-גלאז אנאליזירט די קורץ-לעביקע בריאות, וואס מערן זיך און ווימלען אין א טראפן וואסער .'
13. ס'איז געווען א העלער, קאלטער טאג אין אפריל און די אלע זייגער האבן געשלאגן דרייצן.
14. ס'איז א באקאנטער אלוועלטלעכער פאקט, אז א פארמעגלעכער בחור מיט א גרויס פארמעגן דארף האבן א ווייב.
15. לאליטע, דאס ליכט פון מיין לעבן און די שרפה אין מייע לענדן!
____________________________________________________________________________________________
מיר באגריסן און באערן
חיים קאמעלמאכער
רבותי! מיר באגריסן און באערן היינטיקע וואך חשובע, געטרייע צוויי מיטארבעטער, יעקב שמואל בריליאנט און חיים קאמעלמאכער.
אונזער נייער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט איז אן אמתער דימענט. דער יונגער חסיד איז א בעל-מחשבות, וואס שרייבט גלענצנדיק. ר' יעקב איז א בקי אין יידיש און לשון-קודש. ער שטעלט אונז צו אן אריינבליק אין דער חסידישער וועלט פון א חסידישן שטאנדפונקט!
חבר בריליאנט איז א דימענטענער זשורנאליסט מיט א געוואלדיקער שארפזין. מיר שטרייכן-אונטער, אז אונזער נייסטער קארעספאנדענט איז געבוירן געווארן אין אמעריקע. מיר זיינען ביי דער מיינונג, אז זיינע עלטערן שטאמען אויך פון די פאראייניקטע שטאטן. דאס איז באמת א נס, אז אזא יונגער ייד שרייבט אזוי פעאיק און דייטלעך.
אמעריקע האט קיינמאל ניט געבוירן קיין איין יידישן שרייבער אדער זשורנאליסט. אלע צייטונגס-לייט און שריפטשטעלער האבן געשטאמט פון מזרח-אייראפע. מיר פארגינען און באלוינען ר' יעקב מיטן כבוד און דערקלערונג, אז ער איז דער איינציקער יידישער זשורנאליסט, וואס אמעריקע האט פראדוצירט. ער שרייבט אזוי גוט, און אפשר נאך בעסער, ווי אונזערע אלטע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן, וואס שטאמען פון דער אלטער היים!
אונזער חשובער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער שרייבט ווי א מזיק. ר' חיים, דער בחור פון מאניעוויטש, קאן פארפאסן אן ארטיקל נאך שנעלער ווי אונזערע זעצער קאנען אים אפקלאפן. אלזא איז ער באקאנט ווי ,חיים מזיק' ביי אונזערע רעדאקטארן. ס'איז א מחיה צו דערהאלטן וועכנטלעך פון ר' חיים עטלעכע אינטערעסאנטע מעשהלעך.
חיים קאמעלמאכער, דער ,יאנקי' הערי קעמל, פארפאסט וואונדערלעכע מעשהלעך וועגן אייגענעם לעבן הן אין פוילן הן אין אמעריקע. אונזער לאנדסמאן פון מאניעוויטש איז ניט בלויז א חשובער מיטארבעטער, נאר ער איז אויך א טייערער פריינט.
צו 87 יאר האט נאך מער כוח פון א ,טינעיזשער'; מיר ווייסן ניט וואו ער נעמט דעם כוח. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. די לבנה איז נאך אלץ דער בעסטער שדכן!
____________________________________________________________________________________________
אונזער נייער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט איז אן אמתער דימענט. דער יונגער חסיד איז א בעל-מחשבות, וואס שרייבט גלענצנדיק. ר' יעקב איז א בקי אין יידיש און לשון-קודש. ער שטעלט אונז צו אן אריינבליק אין דער חסידישער וועלט פון א חסידישן שטאנדפונקט!
חבר בריליאנט איז א דימענטענער זשורנאליסט מיט א געוואלדיקער שארפזין. מיר שטרייכן-אונטער, אז אונזער נייסטער קארעספאנדענט איז געבוירן געווארן אין אמעריקע. מיר זיינען ביי דער מיינונג, אז זיינע עלטערן שטאמען אויך פון די פאראייניקטע שטאטן. דאס איז באמת א נס, אז אזא יונגער ייד שרייבט אזוי פעאיק און דייטלעך.
אמעריקע האט קיינמאל ניט געבוירן קיין איין יידישן שרייבער אדער זשורנאליסט. אלע צייטונגס-לייט און שריפטשטעלער האבן געשטאמט פון מזרח-אייראפע. מיר פארגינען און באלוינען ר' יעקב מיטן כבוד און דערקלערונג, אז ער איז דער איינציקער יידישער זשורנאליסט, וואס אמעריקע האט פראדוצירט. ער שרייבט אזוי גוט, און אפשר נאך בעסער, ווי אונזערע אלטע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן, וואס שטאמען פון דער אלטער היים!
אונזער חשובער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער שרייבט ווי א מזיק. ר' חיים, דער בחור פון מאניעוויטש, קאן פארפאסן אן ארטיקל נאך שנעלער ווי אונזערע זעצער קאנען אים אפקלאפן. אלזא איז ער באקאנט ווי ,חיים מזיק' ביי אונזערע רעדאקטארן. ס'איז א מחיה צו דערהאלטן וועכנטלעך פון ר' חיים עטלעכע אינטערעסאנטע מעשהלעך.
חיים קאמעלמאכער, דער ,יאנקי' הערי קעמל, פארפאסט וואונדערלעכע מעשהלעך וועגן אייגענעם לעבן הן אין פוילן הן אין אמעריקע. אונזער לאנדסמאן פון מאניעוויטש איז ניט בלויז א חשובער מיטארבעטער, נאר ער איז אויך א טייערער פריינט.
צו 87 יאר האט נאך מער כוח פון א ,טינעיזשער'; מיר ווייסן ניט וואו ער נעמט דעם כוח. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. די לבנה איז נאך אלץ דער בעסטער שדכן!
____________________________________________________________________________________________
לארד נעלסאן און דער הערצאג פון וועלינגטאן
לארד נעלסאן און דער הערצאג פון וועלינגטאן, די אימפאזאנטסטע צוויי מיליטערלייט פון זייער דור, האבן זיך אנגעטראפן נאר איין מאל, אין בריטישן קריגס-מיניסטעריום. זיי זיינען געזעסן איינער נעבן דעם אנדערן אין סאלאן, ווארטנדיק, אז דער מיניסטער זאל זיי אויפנעמען.
דער גענעראל האט דערקענט דעם אדמיראל, אבער נעלסאן האט ניט געהאט קיין שום אנונג, אז ער זיצט נעבן וועלינגטאנ'ען. זיין גראציע, דער הערצאג, דערציילט אין זיינע מעמוארן, אז ער האט פארפירט מיט לארד נעלסאן א געשפרעך. נעלסאן האט גערעדט ווי דער גרעסטער נודניק און אידיאט, מיט וועלכן ער האט זיך ווען באקענט.
דער סעקרעטאר פונעם מיניסטער איז אריינגעקומען אין סאלאן און האט העפלעך איבערגעריסן דעם שמועס אין מיטן ד'רינען. ,אייער גראציע', האט דער סעקרעטאר געזאגט, ,זיין עקצעלענץ ווערט אויפגעהאלטן און וועט אייך צולאזן אויגנבליקלעך'.
לארד נעלסאן האט איינגעזען, אז ער זיצט נעבן א הויכראנגיקן אריסטאקראט. ער האט אבער ניט געוואוסט, מיט וועמען ער האט גערעדט. דער אדמיראל האט גלייך אנגעוואנדן און אויסגענוצט זיין גאנצן חן. וועלינגטאן ענדיקט דעם אנעקדאט מיט דעם קאמענטאר: ,אויף יענעם מאמענט האט זיך די דיסקוסיע פארוואנדלט אינעם אינטערעסאנטסטן, אממיינסטנס-פארכאפנדיק געשפרעך, וואס כ'האב אמאל געפירט!'
____________________________________________________________________________________________
א מעשה מיט מעשהלעך
יעקב קארנפעלד (הויפט-רעדאקטאר)
_ דאס גאנצע לעבן איז א לייט-ארטיקל! דאס לעבן איז איין סופלאזע מעשה, צוזאמענגעשטעלט פון אן אלוועלט מיט מעשהלעך! דער, וואס האט אויסגעטראכט די פראזע ,צען טויזנט מעשיות אין דער נאקטער שטאט' האט געוואלדיק אונטערגעשאצט דעם מצב.
היינט בשעת מיר שרייבן-אן די שורות, גרייטן מיר זיך צו אונזער חנוכה-באל, צו א הולטייסקען טאנץ-אוונט מיט שאמפאניער, וואו ס'וועט זיך טאן אויף טישן און אויף בענק, און מיט יידיש נאך! אויב מ'האלט דאס ניט פאר קיין גרויסער גדולה, דארף מען ליגן אויף דער סאפע ביים פסיכאלאג אין קאמער.
אויף אונזער פייערלעכן ,כלי-זמרים-באל' וועלן מיר פראווען ניט בלויז חנוכה, נאר מיר וועלן אויך פייערן דעם ערשטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט'. אונזער טייערער זשורנאל איז געשאפן געווארן אין א תקופה ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע צייטשריפטן, אין אן עפאכע ווען די יידישע פרעסע ליגט ביי דער גסיסה און ס'זיינען מער ניט דא קיין יידישע זשורנאליסטן, שריפטשטעלער און ראמאניסטן. מילא!
אלץ הייבט זיך אן מיט א טרוים. דער עולם קאן ניט עקזיסטירטן אן קיין בעלי-חלומות! ד"ר נאמאסט האט פארווירקלעכט זיין טרוים על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כוונה און א זשמעניע זאלץ. פון סאמע אנבייה, אן שום הילף און אן קיין רעקלאמעס האט זיך ,דער מאמענט' דערשלאגן צו גלענצדניקע רעזולטאטן און איז גלייכצייטיק געווארן אן עפידעמיע אין אינטערנעט, צוציענדיק טויזנטער לייענער.
אין משך פון איין יאר איז אונזער טעגלעכער טיראזש דערשטיגן ביז 100,000 לייענער. ,דער מאמענט' האט צוגעצויגן צענדליקער פאטראנען און ספאנסארן. אונזער ,גויאישער' טיראזש באטרעפט העכער 3,000 לייענער, וואס איז גרעסער ווי דער גאנצער טיראזש פון די לעצטע צוויי יידישע צייטונגען! די לייענערשאפט ווערט נשתומם, אז דא דרוקט מען אלע רעקלאמעס אויף יידיש! אונזערע ,אנטיקענע' לעזער פון די חורב-געווארענע קהילות אין מזרח-אייראפע באמערקן אפט, אז דאס לעצטע מאל, וואס זיי האבן געזען צייטונגס-רעקלאמעס אויף יידיש איז געווען פארן חורבן.
,דער מאמענט' איז בייגעקומען אלע שטערונגען מיט גרינגקייט און אויפגעטאן פיתם און רעמסס מכוח און לכבוד יידיש. אונזער גאלדענע הצלחה האבן מיר צו פארדאנקען ד"ר אוצער א. מ. נאמאסט, אונזער גרינדער און בעל-טובה. זיין נאמען ,אוצר' באדייט אליין דערפאלג און גאלד. ביי אים אין קאפ עקזיסטירן ניט קיין נעגאטיווע געדאנקען. דער חשובער דאקטאר רעדט נאר פון מעגלעכקייטן, לייזונגען און געלעגנהייטן.
אין 2012 האפן מיר צו דערגרייכן נאך בעסערס און נאך גרעסערס ווי אינעם ערשטן יאר פון אונזער עקזיסטענץ. מיר וועלן פראווען חנוכה מיט גרויס התלהבות און פעסט איבערצייגונג, אז אינעם נייעם יאר וועלן געשען נאך אנדערע נסים פאר ,דער מאמענט'.
איצט איז 10 אזייגער שבת פרי און דער טעלעפאן קלינגט שוין אן אויפהער. דאס אינטערנעטישע פאסט-קעסטל ווערט באמבארדירט מיט גראטולירונגען, באגריסונגען און גליקס-וואונשן לכבוד דעם באל.
די אלע באל-געסט פארברענגען, פארשטייט-זיך, דעם גאנצן פרי און נאכמיטאג, זיך פארשענערנדיק און אויספוצנדיק אין עסיק און האניק, כדי אויסצוזען ווי עלעגאנטע פריצים, חשובע מיוחסים און איידעלע יורשים.
שטעלט זיך פאר די אויפהייטערונג און פריילעכקייט, ווען ד"ר נאמאסט וועט ענדיקן די באגריסונגס-רעדע און דער ארקעסטער וועט איינצייטיק נעמען שפילן צערטלעך א ווינער וואלץ. אונזער טייערער אוצר וועט ארויפטרעטן מיט זיין מיטטענצערין אויפן טאנץ-פלאץ און דערעפענען דעם באל בשעת די געסט וועלן פארפלייצן דעם פארקעט און מיטוואלצן אונטער דער וואונדערשיינער מוזיק:
,צוויי הערצער אין דריי-פערטל טאקט,
דאס האט די הימלען צוזאמענגעבראכט.
איין פערטל ליבע, און איין פערטל וויין,
איין פערטל ליבע, פארליבט מוז מען זיין!'
ווין איז א שטאט און גאט איז א פאטער: לאמיר זיך טרעפן אויף דעם באל לכבוד ,דער מאמענט'!
____________________________________________________________________________________________
היינט בשעת מיר שרייבן-אן די שורות, גרייטן מיר זיך צו אונזער חנוכה-באל, צו א הולטייסקען טאנץ-אוונט מיט שאמפאניער, וואו ס'וועט זיך טאן אויף טישן און אויף בענק, און מיט יידיש נאך! אויב מ'האלט דאס ניט פאר קיין גרויסער גדולה, דארף מען ליגן אויף דער סאפע ביים פסיכאלאג אין קאמער.
אויף אונזער פייערלעכן ,כלי-זמרים-באל' וועלן מיר פראווען ניט בלויז חנוכה, נאר מיר וועלן אויך פייערן דעם ערשטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט'. אונזער טייערער זשורנאל איז געשאפן געווארן אין א תקופה ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע צייטשריפטן, אין אן עפאכע ווען די יידישע פרעסע ליגט ביי דער גסיסה און ס'זיינען מער ניט דא קיין יידישע זשורנאליסטן, שריפטשטעלער און ראמאניסטן. מילא!
אלץ הייבט זיך אן מיט א טרוים. דער עולם קאן ניט עקזיסטירטן אן קיין בעלי-חלומות! ד"ר נאמאסט האט פארווירקלעכט זיין טרוים על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כוונה און א זשמעניע זאלץ. פון סאמע אנבייה, אן שום הילף און אן קיין רעקלאמעס האט זיך ,דער מאמענט' דערשלאגן צו גלענצדניקע רעזולטאטן און איז גלייכצייטיק געווארן אן עפידעמיע אין אינטערנעט, צוציענדיק טויזנטער לייענער.
אין משך פון איין יאר איז אונזער טעגלעכער טיראזש דערשטיגן ביז 100,000 לייענער. ,דער מאמענט' האט צוגעצויגן צענדליקער פאטראנען און ספאנסארן. אונזער ,גויאישער' טיראזש באטרעפט העכער 3,000 לייענער, וואס איז גרעסער ווי דער גאנצער טיראזש פון די לעצטע צוויי יידישע צייטונגען! די לייענערשאפט ווערט נשתומם, אז דא דרוקט מען אלע רעקלאמעס אויף יידיש! אונזערע ,אנטיקענע' לעזער פון די חורב-געווארענע קהילות אין מזרח-אייראפע באמערקן אפט, אז דאס לעצטע מאל, וואס זיי האבן געזען צייטונגס-רעקלאמעס אויף יידיש איז געווען פארן חורבן.
,דער מאמענט' איז בייגעקומען אלע שטערונגען מיט גרינגקייט און אויפגעטאן פיתם און רעמסס מכוח און לכבוד יידיש. אונזער גאלדענע הצלחה האבן מיר צו פארדאנקען ד"ר אוצער א. מ. נאמאסט, אונזער גרינדער און בעל-טובה. זיין נאמען ,אוצר' באדייט אליין דערפאלג און גאלד. ביי אים אין קאפ עקזיסטירן ניט קיין נעגאטיווע געדאנקען. דער חשובער דאקטאר רעדט נאר פון מעגלעכקייטן, לייזונגען און געלעגנהייטן.
אין 2012 האפן מיר צו דערגרייכן נאך בעסערס און נאך גרעסערס ווי אינעם ערשטן יאר פון אונזער עקזיסטענץ. מיר וועלן פראווען חנוכה מיט גרויס התלהבות און פעסט איבערצייגונג, אז אינעם נייעם יאר וועלן געשען נאך אנדערע נסים פאר ,דער מאמענט'.
איצט איז 10 אזייגער שבת פרי און דער טעלעפאן קלינגט שוין אן אויפהער. דאס אינטערנעטישע פאסט-קעסטל ווערט באמבארדירט מיט גראטולירונגען, באגריסונגען און גליקס-וואונשן לכבוד דעם באל.
די אלע באל-געסט פארברענגען, פארשטייט-זיך, דעם גאנצן פרי און נאכמיטאג, זיך פארשענערנדיק און אויספוצנדיק אין עסיק און האניק, כדי אויסצוזען ווי עלעגאנטע פריצים, חשובע מיוחסים און איידעלע יורשים.
שטעלט זיך פאר די אויפהייטערונג און פריילעכקייט, ווען ד"ר נאמאסט וועט ענדיקן די באגריסונגס-רעדע און דער ארקעסטער וועט איינצייטיק נעמען שפילן צערטלעך א ווינער וואלץ. אונזער טייערער אוצר וועט ארויפטרעטן מיט זיין מיטטענצערין אויפן טאנץ-פלאץ און דערעפענען דעם באל בשעת די געסט וועלן פארפלייצן דעם פארקעט און מיטוואלצן אונטער דער וואונדערשיינער מוזיק:
,צוויי הערצער אין דריי-פערטל טאקט,
דאס האט די הימלען צוזאמענגעבראכט.
איין פערטל ליבע, און איין פערטל וויין,
איין פערטל ליבע, פארליבט מוז מען זיין!'
ווין איז א שטאט און גאט איז א פאטער: לאמיר זיך טרעפן אויף דעם באל לכבוד ,דער מאמענט'!
____________________________________________________________________________________________
ווי אזוי די וואלד-ישיבה איז בטל געווארן
י. ל. פרץ
ס'איז געווען פארצייטנס...
פון-דעסט-וועגן איז פונקט אזוי ווי היינט פרימארגן אויפגעשטאנען די זון. מ'האט געקלאפן אין שול און ותיקין זענען געלאפן דאוונען. פונקט פארנאכט האט זיך די זעלבע זון געלייגט און אנגעהויבן אונטערגיין און מ'האט ווייטער געדאוונט. יעדן פרימארגן איז די ערד אויפגע-
שטאנען, ווי תחית-המתים און די פייגעלעך האבן געזונגן א שבח צום בורא-עולם, וואס האט צוריק אפ-
געגעבן די נשמות. און פארנאכט האט זיך די ערד וואס אמאל מער איינגעהילט אין א נעפל און איינגעשלאפן. און די פייגעלעך האבן אפגעזונגן זייער קריאת-שמע און זיך באהאלטן אין די נעסטן. און דעמאלט ערשט איז לעבעדיק געווארן אין די בתי-מדרשים. אינעווייניק האבן געציטערט קליינע פלעמלעך, ווי נשמה-ליכטלעך, און פון דארט איז ארויסגעשוואומען א טרויעריק-ווייכער ניגון, ווי א הספד אויף דער געשטארבענער וועלט! אין מיטן - האט מען געקלאפט צו חצות.
ווייטער נישט. איין טאג איז גלייך געווען צום צווייטן, איין נאכט צו דער צווייטער. נאר טייל מאל פלעגט זיך דער הימל פארציען מיט וואלקן, פלעגט זיך צעהיצן, צעבייזערן – פלעגט מען זאגן שכחו וגבורתו, אויסלייגן ספרים ביי די פענסטער און פארשטעקן זיך אונטערן איבערבעט.
ווי היינט פלעגט טרעפן, אז אין מיטן דער שטילער נאכט, גייענדיק צו חצות, האט א ייד, נישט ווילנדיק, אויפגעהויבן די אויגן צום הימל און געזען ווי א שטערן גליטשט זיך אויס, פאלט-אראפ, גאט ווייסט וואוהין, אין ים צי אין שואל-תחתיה אריין, פלעגט ער אפזיפצן: א שטערן גליטשט זיך אויס, מכל-שכן א בשר-ודם!
און מ'האט ווייטער געלעבט. איין טאג איז גלייך געווען צום צווייטן, איין נאכט צו דער צווייטער, שטיל און רואיק – אויסער, אז ס'זענען דורכגעגאנגען זעלנער און מ'האט אויף עטלעכע טעג צעשטעלט זיי אין די הייזער, פלעגט זיך הערן געשרייען פון טיר און פענסטער - אדער, אז אין בית-מדרש האט זיך אפגעשטעלט א גלות-ליידנדער פרוש און האט דערציילט מעשיות פון ל"ו צדיקים אדער פון לצים, וואס האבן אים גענארט אויפן וועג.
ס'פלעגט זיך אויך טרעפן, אז עמיץ איז נפתר געווארן, פלעגט זיין א לויה, פלעגן אין דער שטילער גאס קלינגען זילבערנע צדקה-פושקעס, דער שמש פלעגט רופן: צדקה תציל ממות, קרובים האבן געוויינט, ווייבער – מער און שטארקער.
פונקט אזוי ווי היינט!
נאר אזוינע ישיבות, ווי דעמאלט זענען געווען, איז שוין היינט נישטא!
_____
די בארימטע ישיבה איז געווען א פרושים-ישיבה אין ווילדן וואלד.
די ישיבה איז געווען אין סאמע מיטן וואלד, נאך ארומגעצוימט על-פי קבלה מיט א שם. קיינמאל האט אהין קיין חיה-רעה נישט פארבלאנדזשעט, קיין יעגער-קויל נישט געטראפן און עטלעכע וויארסט ארום האט אפילו קיין פויגל ניט געזונגען, מ'זאל זיי נישט שטערן אין לערנען. געלערנט האט מען ווינטער אין היילן, זומער אונטערן פרייען הימל. יעדער פרוש האט זיך געהאט זיין קלעצל פון א בוים. אז ס'פלעגט אמאל קומען א נייער תלמיד, האט זיך תוך כדי דבור אונטערגעשניטן א בוים, איבערגעלאזט פארן נייעם תליד דאס "קלעצל" און איז זיך אוועק-געגאנגען און האט שטיל זיך אוועגעלייגט אין א זייט.
געגעסן האבן זיי שוואמען, וואלד-אויבס, רויזן-בלעטלעך, פארשידענע ווארצלען. ערב-שבת ויום-טוב פלעגט זיך באלד אין דער פרי הערן א געבלעקעריי, וואס פלעגט קומען אלץ נעענטער און נעענטער: דאס האט דער וואלד געשיקט דער ישיבה קרבנות, עטלעכע ווידער לכבוד שבת. און דער ראש-ישיבה פלעגט אליין שחטן און תלמידים כשר מאכן.
טאג און נאכט האט מען געלערנט, נאר אין א יומא-דפגרא האט מען דערציילט פון משיחס צייטן, פון די עשרת-השבטים, פון די נסים אויפן ים-הקדוש! און וויפיל תלמידים אזוי פיל בריל-
יאנטן האבן אונטער די שטערן געלייכט: אויפן ראש-ישיבה האט נישט אנדערש ווי די שכינה גערוט!
און טעם גן-עדן האט מען געפילט, ווען מ'איז געקומען צו רבה בר בר חנאס מעשהלעך.
"איינע האט אים אויסגעשטעלט א פליגעלע... די צווייטע א פיסעלע..."
מיט אפענע מיילער האט מען געהערט.
______
איינמאל איז אבער די הייליקע שטילקייט פון דער ישיבה צערודערט געווארן.
ווי פון די עולמות-העליונים איז עמיץ אראפ מיט א קאזשיאלעק און געפאלן דעם ראש-ישיבה צו די פיס!
ס'פלעגט טרעפן, אבוואל זעלטן, אז פון פרושים, וואס ליידן גלות, פלעגט אמאל איינער זוכה זיין צו דערזען די ישיבה און אריינגעלאזט צו ווערן פון שם-הקודש.
אבער נאך וואס קאזשיאלעקעס? – בייזערט זיך א ביסל דער ראש-ישיבה.
דער געפאלענער הייבט זיך אויף, עפנט דאס מויל. דער ראש-ישיבה מיינט, ער וויל בעטן מחילה און מאכט-אוועק מיט דער האנט: "נו, נו, בטול-תורה. זעץ דיך און לערן!"
ס'איז אבער א טעות געווען. קיין בוים האט ניט ,מפנה מקום' געווען, און דער אויפגעהויבענער האט געזאגט: "כ'בין נישט קיין פרוש, רבי. א דארף-שניידער בין איך!"
די פרושים קוקן זיך איבער איינער מיטן צווייטן.
"ווי דען קומסט דא אהער איבער דעם צוים?" פרעגט דער ראש-ישיבה.
דאס שניידערל זאגט, אז ער האט קיין צוים פאר די אויגן נישט געזען. "ס'האט זיך אים אויסגעלאזט די ארבעט אין איין דארף, איז ער געגאנגען איבערן וואלד אין א צווייטן דארף אריין. איז עס אבער ביי נאכט געווען, האט ער זיך, גייענדיק, פארדרימלט, פארבלאנדזשעט און פארטאג איז ער געקומען אין א פרעמד דארף אריין. דער ערשטער פרעמדער הונט איז אים באפאלן, איז ער צוריקגעלאפן אין וואלד, דער הונט נאך. ער לויפט, דער הונט לויפט-נאך. פלוצעם האט ער אים אנגעכאפט ביים פוס, האט ער זיך געגעבן א ריס אויס, געמאכט א קאזשיאלעק און - בין איך געקומען אהער", האט דאס שניידערל מיט א געלעכטערל געענדיקט. "האט איר עפעס צו נעמען אין מויל אריין?"
"קינד מיינס", זאגט דער ראש-ישיבה ערנסט, "ס'איז נאך צייט צו ריידן פון חומר, נאר זיי וויסן, קינד מיינס, אז די ישיבה איז ארומגעצוימט פון א שם-הקודש, אז קיין שום מענש און קיין שום חיה-ועוף קאן די צוים נישט אריבער. קוק-ארויף צום הימל! זעסט דא א צייכן פון א פייגעלע? עד ,רום רקיע' האב'מיר זיך פארצוימט. און אויב דו ביסט אריבער, איז עס א סימן, אז ס'איז נישט פשוט. ס'איז קיין פרעמדער דארף נישט געווען, קיין פרעמדער הונט נישט געוועזן. ס'איז מעשה-נסים! דאס האט דיך זכות-אבות אהער געטריבן. פאלג מיך, נעם א ספר און זעץ דיך און לערן!"
א נאענטער בוים האט געהערט דעם ראש-ישיבהס רייד און האט זיך אנגעהויבן צו שאקלען, א סימן, אז ער וויל אפטרעטן דעם ארט דעם נייעם תלמיד, נאר דאס שניידערל ענטפערט:
"לא, מיט א ספאדעק, רביניו! כ'האלט גארנישט פון אייער זיצן און לערנען. א גרויסע קונץ", מאכט ער ווייטער, "צו זיצן אין וואלד! אן דאגת-פרנסה, אן ווייב און קינדער און לערנען! גייט בעסער אין שטאט אריין, און טוט עפעס! איר ווילט אראפברענגן משיחן, וואס? אומזיסט אייער ארבעט, אייערע צוואנציג, דרייסיק נייען דעם מאנטל פארן מלך-משיח, יא? און דארטן זיצן הונדערטער און טויזנטער, וואס טרענען-אויף, וואס איר נייט!"
און דאס שניידערל מאלט זיי אויס, וואס אין שטאט טוט זיך, ווי דער יצר-הרע האט אריינ-גענארט דעם גאנצן עולם אין א זאק אריין און מ'בייסט און מ'ווערגט זיך איינס דאס אנדערע איבער פינצטערער פרנסה. זיין שווארץ, שפיציק בערדל ציטערט, די אויגן ברענען ווי קוילן. די הענט ציטערן און ווארפן זיך. פייער שיט זיך אים פון מויל. "סדום-ועמורה", זאגט ער. "ניין און ניינציק מענשן הונגערן און פארקויפן די נשמה פאר א שטיקל טרוקן ברויט. דער הונדערטסטער זיצט ווי א פליג אויף א פלאסטער האניג און ווערט אנגעשוואלן און פארזינדיקט זיך די יארן.
מענער פארקויפן די נשמה, ווייבער דאס לייב. מ'קייקלט זיך בארג-אפ אין גיהנום אריין. וואס וועט העלפן אייער תורה?"
דער ראש-ישיבה מיט די פרושים לאזן-אראפ די קעפ.
"וואס העלפט דאס אראפלאזן די קעפ?", לאכט דאס שניידערל. "אויב איר ווילט דוקא משיח זאל קומען, הערט א שניידערשע עצה אדער שווייגט און זינדיקט מיט, וועט ווערן ,כלו-חייב', אדער גייט און זאגט מוסר. געוואלד, רוצחים און זאגט ,מחזיר למוטב', וועט זיין ,כלו זכאי'. אניט, וואנצן! און דערווייל, אדיע! דער הונט איז שוין אודאי צוריק אין דארף אריין". ס'געדויערט א וויילע, איידער די פרשים זענען צו זיך געקומען און האבן מיט א געשריי: "עזות-מחוצף-פנים, זיך א ווארף געטאן, ,קורע-כדג' צו זיין דאס שניידערל".
דאס שניידערל האט אבער שוין צייט געהאט צו מאכן א קאזשיאלעק צוריק, און איז נעלם געווארן צווישן די ביימער.
"אזא רשע, אזא רשע!" קריצן די פרושים מיט די ציין. דער ראש-ישיבה גיט א צייכן, זיי זאלן שווייגן.
"שווייגט, קינדער", זאגט ער טרויעריק. "ער איז גערעכט, דאס שניידערל, (אויב ס'איז נאר א פראסט שניידערל געווען, נישט אליהו הנביא!) ער האט געזאגט, וואס מ'דארף טאן, וואס כ'דארף טאן!"
די פרושים שווייגן, טראכטנדיק: "אפשר טאקע אליהו... אזוי געשווינד נעלם געווארן."
און דער ראש-ישיבה הייסט זיך דערלאנגן דעם שטעקן. "כ'גיי אין שטאט, קינדער! כ'וועל טאן ווי דאס שניידערל האט געהייסן! כ'וועל מיך פרואוון ראנגלען מיטן ס"ם. און איר בלייבט דא און לערנט און בעט פאר מיר רחמים!"
אלע זאגן-צו, און מ'דערלאנגט אים דעם שטעקן ווי ער האט באפוילן.
ער איז געגאנגען גלייך פאר זיך און די הייליקע באהאלטענע צוים האט אים דורכגעלאזט!
_______
שוין דריי מאל האבן די פרושים מחדש געווען די לבנה, און דער ראש-ישיבה האט זיך נישט געוויזן. ערשט נאכן פערטן קודש-החודש ביים "שלום עליכם - עליכם שלום!" האט ער זיך באוויזן. די תלמידים זענען אים אנטקעגנגעלאפן מיט פרייד, נאר ער האט זיי אפגעשטעלט מיט דער האנט, און איז, א ווארט נישט ריידנדיק, אריינגעגאנגען אין זיין הייל אריין.
זיבן טעג האט ער געהאט חתבודדות. זיבן טעג און זיבן נעכט זענען די תלמידים געשטאנען נישט טויט, נישט לעבעדיק און געווארט. און ערשט אויפן אכטן טאג איז ער ארויסגעקומען פון דער הייל און האט זיי דערציילט, וואס ס'איז מיט אים אין די דריי חדשים געשען.
און דעם וועג פון ישיבה אין שטאט אריין האט ער דערציילט שטיל, געלאסן און אפילו מיט א שטיקל נחת. גייענדיק האט ער געלערנט אויסנווייניק הלכות-סוכה!
ביי טאג און ביי נאכט האט ארום אים געברילט פון חיות-רעות. צווישן די ביימער איז געווען א רעשנדיקע פליעריי, לאכעריי, געיעגעריי. ער האט זיך אבער נישט אומגעקוקט און ווייטער געלערנט. א פאר מאל איז אים עפעס געפלויגן איבערן קאפ, וואס אמאל נידעריקער און נידעריקער, געקלאפט מיט די פליגל, עפעס געקראקעט. ער האט אפילו קיין אויג ניט אויפגע-הויבן. מערסטן טיילס איז ער מיט פארמאכטע אויגן געגאנגען אין גאנצן. איין מאל, דורך א פרעמדער מחשבה, וואס האט זיך אים מיט געוואלד אריינגעריסן אין מיטן גמרא אריין, זיך אנגעשלאגן מיטן שטערן אין א בוים. ער האט זיי א צייכן געוויזן. פארטאג נאר האט ער געהאט גובר צו זיין גרויסע מניעות: די פייעלעך מיט זייער שירה! ס'ווערט אזא געשריי, א געליארם! נאר מ'איז אים בייגעשטאנען. (ער ווארפט א דאנקבארן בליק צו די תלמידים). און די פויגל-שירה האט אים נישט שטארק מבלבל געווען. א פאר מאל האט זיך עפעס א טייכל פאר די פיס פארוואלגערט, האט ער זיך אפגעטובלט און אריבערגעגאנגען. טייל מאל האט ער קיין ערד נישט געפילט אונטער די פיס, נאר געגאנגען איז ער, מ'האט'ן ארויסגעהאלפן (ווייטער א דאנק די תלמידים מיט א ליבלעכן בליק).
איין מאל איז ער אבער ניט ארויס מיט גרויס נצחון, אין זיבן טעג נאכן ארויסגיין פון ארט. ער איז געקומען צו אן ארט, וואו דער וואלד איז מקטיר זיין קטורת צום רבונו-של-עולם. ס'זענען ארויסגעפלויגן ריחות. ס'האבן זיך ממש געהוידעט בשמים. זיי האבן זיך אים איינגעזאפט דורך אלע אברים און ער איז אפגעשוואכט געווארן. דאס לערנען האט זיך איבערגעריסן ("צי האט איר גראד דעמאלט נישט מבטל תורה געווען, קינדער"). איין בורא-עולם ווייסט, צו וואס ער וואלט געקומען, ווען נישט, וואס עמיצער האט זיך באוויזן אין פריצישע קליידער אויף א פערד און האט אים דערלאנג מיט עפעס א ווייכס איבער די אקסל. דאס האט אים אויפגעוועקט.
און אזוי ווייטער, ביזן שטאט אריין.
אז ער איז אבער געקומען צו דער שטאט, האט זיך דער קול איבערגעבראכן, טייל מאל הייזעריק געווארן. די אויגן האבן טרוקן געברענט און איבער די פרושימס פנימער איז געלאפן זיין הייסער אטעם: "טאקע סדום-ועמורה!" קרעכצט דער ראש-ישיבה.
פון טיר צו טיר איז ער געגאנגען. קיין רעכטער ביסן! "רבנים, רבונו-של-עולם, רבנים ארבעטן מיט דער תורה ווי מיט א האק. זיי ארבעטן מיט איר טאג און נאכט ביז זי ווערט שטומפיק, און זיי שארפן זי נישט. פרעסן אויף חתונות, בריתן און אלערליי סעודות און פסקענען פון ,חיי-אדם'. דער פראסטער עולם איז פארברענט. קינדער גייען-ארום אן תורה, אן עברי. די בעלי-בתים, רחמנא-לצלן, פרעסער און זויפער און וואכערניקעס. מ'טרעט די תורה מיט די פיס. ווייבער אין די אייגענע האר. יונגען גייען-ארום און פייפן. די מיידן לערנען זיך קלעזמער זיין און שפילן אויף אלע כלים.
און ער זאמלט די זינד און פארשרייבט זיך אין זכרון. סוף-כל-סוף וועט ער גיין אין בית-מדרש און וועט זיי זאגן. הייסע סמאלע וועט ער גיסן אויף די קעפ.
צולעצט אבער האט ער גאר אויף א מיאוסער זאך געטראפן.
ער איז ארויסגעגאנגען חתבודדות אין גאס און זיך אויסגעלייגט אין קאפ די חטאים, און פון אויבן באשמירט יעדן חטא מיט זיין עונש אין גיהנום. פלוצעם גיט אים א בליץ פאר די אויגן. צוועלף ליכטיקע פענסטער מיט אמאל. א סעודת-מצוה צי וואס? ער גייט-אריין: א וואלק רויך. ער זעט גארנישט. ארויס שלאגט א ליכט פון שבעת-הימים און אינעווייניק אן ענן-כבד. ס'בייסן זיך די אויגן. צו וואס אבער געוואוינט זיך ניט א מענש? ער האט אנגעהויבן צו זען...
און דער ראש-ישיבה פארברעכט די הענט, צעוויינט זיך ווי א קליין קינד און דערציילט, וואס ער האט געזען. געפרעסן און געטרונקען האבן זיי, ביי קליינע און גרויסע טישלעך געזעסן, און זכרים און נקבות צוזאמען, און געגעסן אומגעוואשן, אויפגעשטאנען אומגעבענטשט. אויפן ארט פון תורה, נבול-פה גערעדט, און אויף אלערליי לשונות, וואס ער האט גארניט פארשטאנען, נאר אין די זינדיקע אויגן געלעזן. חלשותדיקע חצופות מיטן גאנצן פאסקודסטווע אין דרויסן האבן ארומגעטראגן שוימענדיקע קופל ביר, גלעזער וויין. דער רויך איז געווען פון פאפיראסן מיט ציגארן. אפילו ווייבער האבן גערויכערט, און פון דעמפענדיקע מאכלים, אינדיקעס, גענז, קאפ-
הענער און אנדערע, אודאי עופות-טמאים. דאס האבן אויך מיידן ארומגעטראגן. און איינער גיט זיי א קניפ, דער צווייטער א כאפ אויף דער שויס, דער דריטער א טשמאקטש אין באק. רבונו-של-
עולם, רבונו-של-עולם, ווילסט טאקע כולו-חייב?
און די פרושים האבן אראפגעלאזט די אויגן און געזיפצט און דער ראש-ישיבה דערציילט ווייטער: "דערנאך האט עפעס א קונצן-מאכער קונצן געמאכט, אין לופטן געפלויגן, דורך רייפן, פייער געשלונגען און גלאט חוזק געמאכט, אריבערגעשפרונגען א שטרוי וכדומה. און דער עולם לאכט, קוקט און פאטשט מיט די הענט און זינגט עפעס אזוינע פאסקודנע שירים.
"תפילות רחמנא לצלן. און דאס הארץ וויינט אין מיר. רבונו-של-עולם, די שיינע קולות, וואס דארפן דיך לויבן, וואס טוען זיי? און אין דער זייט איז געשטאנען א מין קאסטן, א גרויסער שיינער קאסטן, אודאי פון פימסן-האלץ. און פון פארענט זענען געשטאנען צוויי מנורות, רעכט א מנורה און לינקס א מנורה מיט אנגעצונדענע ליכט. און פלוצעם איז איינע, א חצופה, צוגעגאנגען אנגעטאן אין תכריכים. די ווייסקייט האט געבלענדט. און זי איז צוגעגאנגען, געעפנט א שטיק קאסטן און אנגעהויבן קלאפן אין קאסטן אריין מיט לאנגע פינגער.
"און פון קאסטן ארויס האבן אנגעהויבן ארויסצימבלען שדים-ורוחות. און ס'האט געצימבלט און געקלונגען. טייל מאל ממש געדונערט. טייל מאל האט עפעס ארויסגעוויינט ווי א נשמה בעט זיך תקון. זע איך שוין, וואס דא טוט זיך, ווי דער כשוף גייט! לויף איך אין דער מיט אריין, כאפ א בענקל, שפרינג-ארויף מוסר זאגן, צעשמעטערן..."
די שטימע פון ראש-ישיבה האט זיך ווייטער אפגעבראכן און, מיט נאך א גרעסערן געוויין, האט ער צוגעגעבן: "ווייס איך ניט, צי כ'האב א שלעכטן שפרונג געטאן – ווארעם ווען כ'שפרינג? צי איז דאס א בענקל לאם געווען. אראפגעפאלן בין איך.
"און דאס גאנצע גיהנום איז ארויסגעשפרונגען און ס'ווערט ווייטער א געפאטשעריי. די רשעים האבן געמיינט, ס'איז ווייטער א קונצן-מאכער, וואס פאלט פאר חוזק וועגן. איינע פון די חצופות אבער האט געזען, אז ס'איז ניט קיין כשוף מאכן".
און דער ראש-ישיבה צעגיסט זיך שוין מיט געוויין: "און זי איז צוגעגאנגען און האט מיך אויפגעהויבן, און האט מיך מיט די פאסקודנע פינגער געלייגט איבערן פנים און האט מיך מיט א פאסקודנע-זינגענדיק פויגל-קול געפרעגט, צי האב איך מיך, חס-ושלום, ניט עפעס געטאן, און אז כ'האב א שיינע בארד, און אלטע לייט האט זי ליב.
"און זי האט מיך, רחמנא לצלן, מטמא געווען. דער מוסר איז מיר פון קאפ ארויס. כ'בין אנטלאפן אין וואלד. ש"י טבילות געמאכט. כ'האב מיך געבארעט אפילו מיטן שם, ער זאל מיך אריינלאזן".
און ער וואפט אן אומגליקלעכן בליק אויף די תלמידים: "אפשר האט איר פאר מיר ניט ערנסט מתפלל געווען?"
נאר די תלמידים האלטן אלע אראפגעלאזן די קעפ און שווייגן. די פנימער זענען גערויטלט, אפנים בושא.
"בין איך צוריקגעקומען", ענדיקט דער ראש-ישיבה, "היינט, קינדערלעך איז שפעט. וועלן מיר גיין שלאפן אין די היילן. מארגן, נאר מארגן פארטאג וועל איך אייך וועקן. אהינגיין וועל איך שוין ניט, ניין. צו דעם דארף מען פארטייטיקע צדיקים. נאר דא וועלן מיר מאכן תקונים, סגופין, תפילות. מויערן וועלן מיר ברעכן.
__________
צומארגנס אבער איז אויסער דעם ראש-ישיבה שוין קיינער ניט געווען. אומזיסט האט ער גערופן און געוועקט. דער עולם איז ביי נאכט אין שטאט אריין.
און אזוי איז די ישיבה בטל געווארן.
ס'קאן, חש-ושלום, בלייבן ביי אונז כולו-חייב.
____________________________________________________________________________________________
פון-דעסט-וועגן איז פונקט אזוי ווי היינט פרימארגן אויפגעשטאנען די זון. מ'האט געקלאפן אין שול און ותיקין זענען געלאפן דאוונען. פונקט פארנאכט האט זיך די זעלבע זון געלייגט און אנגעהויבן אונטערגיין און מ'האט ווייטער געדאוונט. יעדן פרימארגן איז די ערד אויפגע-
שטאנען, ווי תחית-המתים און די פייגעלעך האבן געזונגן א שבח צום בורא-עולם, וואס האט צוריק אפ-
געגעבן די נשמות. און פארנאכט האט זיך די ערד וואס אמאל מער איינגעהילט אין א נעפל און איינגעשלאפן. און די פייגעלעך האבן אפגעזונגן זייער קריאת-שמע און זיך באהאלטן אין די נעסטן. און דעמאלט ערשט איז לעבעדיק געווארן אין די בתי-מדרשים. אינעווייניק האבן געציטערט קליינע פלעמלעך, ווי נשמה-ליכטלעך, און פון דארט איז ארויסגעשוואומען א טרויעריק-ווייכער ניגון, ווי א הספד אויף דער געשטארבענער וועלט! אין מיטן - האט מען געקלאפט צו חצות.
ווייטער נישט. איין טאג איז גלייך געווען צום צווייטן, איין נאכט צו דער צווייטער. נאר טייל מאל פלעגט זיך דער הימל פארציען מיט וואלקן, פלעגט זיך צעהיצן, צעבייזערן – פלעגט מען זאגן שכחו וגבורתו, אויסלייגן ספרים ביי די פענסטער און פארשטעקן זיך אונטערן איבערבעט.
ווי היינט פלעגט טרעפן, אז אין מיטן דער שטילער נאכט, גייענדיק צו חצות, האט א ייד, נישט ווילנדיק, אויפגעהויבן די אויגן צום הימל און געזען ווי א שטערן גליטשט זיך אויס, פאלט-אראפ, גאט ווייסט וואוהין, אין ים צי אין שואל-תחתיה אריין, פלעגט ער אפזיפצן: א שטערן גליטשט זיך אויס, מכל-שכן א בשר-ודם!
און מ'האט ווייטער געלעבט. איין טאג איז גלייך געווען צום צווייטן, איין נאכט צו דער צווייטער, שטיל און רואיק – אויסער, אז ס'זענען דורכגעגאנגען זעלנער און מ'האט אויף עטלעכע טעג צעשטעלט זיי אין די הייזער, פלעגט זיך הערן געשרייען פון טיר און פענסטער - אדער, אז אין בית-מדרש האט זיך אפגעשטעלט א גלות-ליידנדער פרוש און האט דערציילט מעשיות פון ל"ו צדיקים אדער פון לצים, וואס האבן אים גענארט אויפן וועג.
ס'פלעגט זיך אויך טרעפן, אז עמיץ איז נפתר געווארן, פלעגט זיין א לויה, פלעגן אין דער שטילער גאס קלינגען זילבערנע צדקה-פושקעס, דער שמש פלעגט רופן: צדקה תציל ממות, קרובים האבן געוויינט, ווייבער – מער און שטארקער.
פונקט אזוי ווי היינט!
נאר אזוינע ישיבות, ווי דעמאלט זענען געווען, איז שוין היינט נישטא!
_____
די בארימטע ישיבה איז געווען א פרושים-ישיבה אין ווילדן וואלד.
די ישיבה איז געווען אין סאמע מיטן וואלד, נאך ארומגעצוימט על-פי קבלה מיט א שם. קיינמאל האט אהין קיין חיה-רעה נישט פארבלאנדזשעט, קיין יעגער-קויל נישט געטראפן און עטלעכע וויארסט ארום האט אפילו קיין פויגל ניט געזונגען, מ'זאל זיי נישט שטערן אין לערנען. געלערנט האט מען ווינטער אין היילן, זומער אונטערן פרייען הימל. יעדער פרוש האט זיך געהאט זיין קלעצל פון א בוים. אז ס'פלעגט אמאל קומען א נייער תלמיד, האט זיך תוך כדי דבור אונטערגעשניטן א בוים, איבערגעלאזט פארן נייעם תליד דאס "קלעצל" און איז זיך אוועק-געגאנגען און האט שטיל זיך אוועגעלייגט אין א זייט.
געגעסן האבן זיי שוואמען, וואלד-אויבס, רויזן-בלעטלעך, פארשידענע ווארצלען. ערב-שבת ויום-טוב פלעגט זיך באלד אין דער פרי הערן א געבלעקעריי, וואס פלעגט קומען אלץ נעענטער און נעענטער: דאס האט דער וואלד געשיקט דער ישיבה קרבנות, עטלעכע ווידער לכבוד שבת. און דער ראש-ישיבה פלעגט אליין שחטן און תלמידים כשר מאכן.
טאג און נאכט האט מען געלערנט, נאר אין א יומא-דפגרא האט מען דערציילט פון משיחס צייטן, פון די עשרת-השבטים, פון די נסים אויפן ים-הקדוש! און וויפיל תלמידים אזוי פיל בריל-
יאנטן האבן אונטער די שטערן געלייכט: אויפן ראש-ישיבה האט נישט אנדערש ווי די שכינה גערוט!
און טעם גן-עדן האט מען געפילט, ווען מ'איז געקומען צו רבה בר בר חנאס מעשהלעך.
"איינע האט אים אויסגעשטעלט א פליגעלע... די צווייטע א פיסעלע..."
מיט אפענע מיילער האט מען געהערט.
______
איינמאל איז אבער די הייליקע שטילקייט פון דער ישיבה צערודערט געווארן.
ווי פון די עולמות-העליונים איז עמיץ אראפ מיט א קאזשיאלעק און געפאלן דעם ראש-ישיבה צו די פיס!
ס'פלעגט טרעפן, אבוואל זעלטן, אז פון פרושים, וואס ליידן גלות, פלעגט אמאל איינער זוכה זיין צו דערזען די ישיבה און אריינגעלאזט צו ווערן פון שם-הקודש.
אבער נאך וואס קאזשיאלעקעס? – בייזערט זיך א ביסל דער ראש-ישיבה.
דער געפאלענער הייבט זיך אויף, עפנט דאס מויל. דער ראש-ישיבה מיינט, ער וויל בעטן מחילה און מאכט-אוועק מיט דער האנט: "נו, נו, בטול-תורה. זעץ דיך און לערן!"
ס'איז אבער א טעות געווען. קיין בוים האט ניט ,מפנה מקום' געווען, און דער אויפגעהויבענער האט געזאגט: "כ'בין נישט קיין פרוש, רבי. א דארף-שניידער בין איך!"
די פרושים קוקן זיך איבער איינער מיטן צווייטן.
"ווי דען קומסט דא אהער איבער דעם צוים?" פרעגט דער ראש-ישיבה.
דאס שניידערל זאגט, אז ער האט קיין צוים פאר די אויגן נישט געזען. "ס'האט זיך אים אויסגעלאזט די ארבעט אין איין דארף, איז ער געגאנגען איבערן וואלד אין א צווייטן דארף אריין. איז עס אבער ביי נאכט געווען, האט ער זיך, גייענדיק, פארדרימלט, פארבלאנדזשעט און פארטאג איז ער געקומען אין א פרעמד דארף אריין. דער ערשטער פרעמדער הונט איז אים באפאלן, איז ער צוריקגעלאפן אין וואלד, דער הונט נאך. ער לויפט, דער הונט לויפט-נאך. פלוצעם האט ער אים אנגעכאפט ביים פוס, האט ער זיך געגעבן א ריס אויס, געמאכט א קאזשיאלעק און - בין איך געקומען אהער", האט דאס שניידערל מיט א געלעכטערל געענדיקט. "האט איר עפעס צו נעמען אין מויל אריין?"
"קינד מיינס", זאגט דער ראש-ישיבה ערנסט, "ס'איז נאך צייט צו ריידן פון חומר, נאר זיי וויסן, קינד מיינס, אז די ישיבה איז ארומגעצוימט פון א שם-הקודש, אז קיין שום מענש און קיין שום חיה-ועוף קאן די צוים נישט אריבער. קוק-ארויף צום הימל! זעסט דא א צייכן פון א פייגעלע? עד ,רום רקיע' האב'מיר זיך פארצוימט. און אויב דו ביסט אריבער, איז עס א סימן, אז ס'איז נישט פשוט. ס'איז קיין פרעמדער דארף נישט געווען, קיין פרעמדער הונט נישט געוועזן. ס'איז מעשה-נסים! דאס האט דיך זכות-אבות אהער געטריבן. פאלג מיך, נעם א ספר און זעץ דיך און לערן!"
א נאענטער בוים האט געהערט דעם ראש-ישיבהס רייד און האט זיך אנגעהויבן צו שאקלען, א סימן, אז ער וויל אפטרעטן דעם ארט דעם נייעם תלמיד, נאר דאס שניידערל ענטפערט:
"לא, מיט א ספאדעק, רביניו! כ'האלט גארנישט פון אייער זיצן און לערנען. א גרויסע קונץ", מאכט ער ווייטער, "צו זיצן אין וואלד! אן דאגת-פרנסה, אן ווייב און קינדער און לערנען! גייט בעסער אין שטאט אריין, און טוט עפעס! איר ווילט אראפברענגן משיחן, וואס? אומזיסט אייער ארבעט, אייערע צוואנציג, דרייסיק נייען דעם מאנטל פארן מלך-משיח, יא? און דארטן זיצן הונדערטער און טויזנטער, וואס טרענען-אויף, וואס איר נייט!"
און דאס שניידערל מאלט זיי אויס, וואס אין שטאט טוט זיך, ווי דער יצר-הרע האט אריינ-גענארט דעם גאנצן עולם אין א זאק אריין און מ'בייסט און מ'ווערגט זיך איינס דאס אנדערע איבער פינצטערער פרנסה. זיין שווארץ, שפיציק בערדל ציטערט, די אויגן ברענען ווי קוילן. די הענט ציטערן און ווארפן זיך. פייער שיט זיך אים פון מויל. "סדום-ועמורה", זאגט ער. "ניין און ניינציק מענשן הונגערן און פארקויפן די נשמה פאר א שטיקל טרוקן ברויט. דער הונדערטסטער זיצט ווי א פליג אויף א פלאסטער האניג און ווערט אנגעשוואלן און פארזינדיקט זיך די יארן.
מענער פארקויפן די נשמה, ווייבער דאס לייב. מ'קייקלט זיך בארג-אפ אין גיהנום אריין. וואס וועט העלפן אייער תורה?"
דער ראש-ישיבה מיט די פרושים לאזן-אראפ די קעפ.
"וואס העלפט דאס אראפלאזן די קעפ?", לאכט דאס שניידערל. "אויב איר ווילט דוקא משיח זאל קומען, הערט א שניידערשע עצה אדער שווייגט און זינדיקט מיט, וועט ווערן ,כלו-חייב', אדער גייט און זאגט מוסר. געוואלד, רוצחים און זאגט ,מחזיר למוטב', וועט זיין ,כלו זכאי'. אניט, וואנצן! און דערווייל, אדיע! דער הונט איז שוין אודאי צוריק אין דארף אריין". ס'געדויערט א וויילע, איידער די פרשים זענען צו זיך געקומען און האבן מיט א געשריי: "עזות-מחוצף-פנים, זיך א ווארף געטאן, ,קורע-כדג' צו זיין דאס שניידערל".
דאס שניידערל האט אבער שוין צייט געהאט צו מאכן א קאזשיאלעק צוריק, און איז נעלם געווארן צווישן די ביימער.
"אזא רשע, אזא רשע!" קריצן די פרושים מיט די ציין. דער ראש-ישיבה גיט א צייכן, זיי זאלן שווייגן.
"שווייגט, קינדער", זאגט ער טרויעריק. "ער איז גערעכט, דאס שניידערל, (אויב ס'איז נאר א פראסט שניידערל געווען, נישט אליהו הנביא!) ער האט געזאגט, וואס מ'דארף טאן, וואס כ'דארף טאן!"
די פרושים שווייגן, טראכטנדיק: "אפשר טאקע אליהו... אזוי געשווינד נעלם געווארן."
און דער ראש-ישיבה הייסט זיך דערלאנגן דעם שטעקן. "כ'גיי אין שטאט, קינדער! כ'וועל טאן ווי דאס שניידערל האט געהייסן! כ'וועל מיך פרואוון ראנגלען מיטן ס"ם. און איר בלייבט דא און לערנט און בעט פאר מיר רחמים!"
אלע זאגן-צו, און מ'דערלאנגט אים דעם שטעקן ווי ער האט באפוילן.
ער איז געגאנגען גלייך פאר זיך און די הייליקע באהאלטענע צוים האט אים דורכגעלאזט!
_______
שוין דריי מאל האבן די פרושים מחדש געווען די לבנה, און דער ראש-ישיבה האט זיך נישט געוויזן. ערשט נאכן פערטן קודש-החודש ביים "שלום עליכם - עליכם שלום!" האט ער זיך באוויזן. די תלמידים זענען אים אנטקעגנגעלאפן מיט פרייד, נאר ער האט זיי אפגעשטעלט מיט דער האנט, און איז, א ווארט נישט ריידנדיק, אריינגעגאנגען אין זיין הייל אריין.
זיבן טעג האט ער געהאט חתבודדות. זיבן טעג און זיבן נעכט זענען די תלמידים געשטאנען נישט טויט, נישט לעבעדיק און געווארט. און ערשט אויפן אכטן טאג איז ער ארויסגעקומען פון דער הייל און האט זיי דערציילט, וואס ס'איז מיט אים אין די דריי חדשים געשען.
און דעם וועג פון ישיבה אין שטאט אריין האט ער דערציילט שטיל, געלאסן און אפילו מיט א שטיקל נחת. גייענדיק האט ער געלערנט אויסנווייניק הלכות-סוכה!
ביי טאג און ביי נאכט האט ארום אים געברילט פון חיות-רעות. צווישן די ביימער איז געווען א רעשנדיקע פליעריי, לאכעריי, געיעגעריי. ער האט זיך אבער נישט אומגעקוקט און ווייטער געלערנט. א פאר מאל איז אים עפעס געפלויגן איבערן קאפ, וואס אמאל נידעריקער און נידעריקער, געקלאפט מיט די פליגל, עפעס געקראקעט. ער האט אפילו קיין אויג ניט אויפגע-הויבן. מערסטן טיילס איז ער מיט פארמאכטע אויגן געגאנגען אין גאנצן. איין מאל, דורך א פרעמדער מחשבה, וואס האט זיך אים מיט געוואלד אריינגעריסן אין מיטן גמרא אריין, זיך אנגעשלאגן מיטן שטערן אין א בוים. ער האט זיי א צייכן געוויזן. פארטאג נאר האט ער געהאט גובר צו זיין גרויסע מניעות: די פייעלעך מיט זייער שירה! ס'ווערט אזא געשריי, א געליארם! נאר מ'איז אים בייגעשטאנען. (ער ווארפט א דאנקבארן בליק צו די תלמידים). און די פויגל-שירה האט אים נישט שטארק מבלבל געווען. א פאר מאל האט זיך עפעס א טייכל פאר די פיס פארוואלגערט, האט ער זיך אפגעטובלט און אריבערגעגאנגען. טייל מאל האט ער קיין ערד נישט געפילט אונטער די פיס, נאר געגאנגען איז ער, מ'האט'ן ארויסגעהאלפן (ווייטער א דאנק די תלמידים מיט א ליבלעכן בליק).
איין מאל איז ער אבער ניט ארויס מיט גרויס נצחון, אין זיבן טעג נאכן ארויסגיין פון ארט. ער איז געקומען צו אן ארט, וואו דער וואלד איז מקטיר זיין קטורת צום רבונו-של-עולם. ס'זענען ארויסגעפלויגן ריחות. ס'האבן זיך ממש געהוידעט בשמים. זיי האבן זיך אים איינגעזאפט דורך אלע אברים און ער איז אפגעשוואכט געווארן. דאס לערנען האט זיך איבערגעריסן ("צי האט איר גראד דעמאלט נישט מבטל תורה געווען, קינדער"). איין בורא-עולם ווייסט, צו וואס ער וואלט געקומען, ווען נישט, וואס עמיצער האט זיך באוויזן אין פריצישע קליידער אויף א פערד און האט אים דערלאנג מיט עפעס א ווייכס איבער די אקסל. דאס האט אים אויפגעוועקט.
און אזוי ווייטער, ביזן שטאט אריין.
אז ער איז אבער געקומען צו דער שטאט, האט זיך דער קול איבערגעבראכן, טייל מאל הייזעריק געווארן. די אויגן האבן טרוקן געברענט און איבער די פרושימס פנימער איז געלאפן זיין הייסער אטעם: "טאקע סדום-ועמורה!" קרעכצט דער ראש-ישיבה.
פון טיר צו טיר איז ער געגאנגען. קיין רעכטער ביסן! "רבנים, רבונו-של-עולם, רבנים ארבעטן מיט דער תורה ווי מיט א האק. זיי ארבעטן מיט איר טאג און נאכט ביז זי ווערט שטומפיק, און זיי שארפן זי נישט. פרעסן אויף חתונות, בריתן און אלערליי סעודות און פסקענען פון ,חיי-אדם'. דער פראסטער עולם איז פארברענט. קינדער גייען-ארום אן תורה, אן עברי. די בעלי-בתים, רחמנא-לצלן, פרעסער און זויפער און וואכערניקעס. מ'טרעט די תורה מיט די פיס. ווייבער אין די אייגענע האר. יונגען גייען-ארום און פייפן. די מיידן לערנען זיך קלעזמער זיין און שפילן אויף אלע כלים.
און ער זאמלט די זינד און פארשרייבט זיך אין זכרון. סוף-כל-סוף וועט ער גיין אין בית-מדרש און וועט זיי זאגן. הייסע סמאלע וועט ער גיסן אויף די קעפ.
צולעצט אבער האט ער גאר אויף א מיאוסער זאך געטראפן.
ער איז ארויסגעגאנגען חתבודדות אין גאס און זיך אויסגעלייגט אין קאפ די חטאים, און פון אויבן באשמירט יעדן חטא מיט זיין עונש אין גיהנום. פלוצעם גיט אים א בליץ פאר די אויגן. צוועלף ליכטיקע פענסטער מיט אמאל. א סעודת-מצוה צי וואס? ער גייט-אריין: א וואלק רויך. ער זעט גארנישט. ארויס שלאגט א ליכט פון שבעת-הימים און אינעווייניק אן ענן-כבד. ס'בייסן זיך די אויגן. צו וואס אבער געוואוינט זיך ניט א מענש? ער האט אנגעהויבן צו זען...
און דער ראש-ישיבה פארברעכט די הענט, צעוויינט זיך ווי א קליין קינד און דערציילט, וואס ער האט געזען. געפרעסן און געטרונקען האבן זיי, ביי קליינע און גרויסע טישלעך געזעסן, און זכרים און נקבות צוזאמען, און געגעסן אומגעוואשן, אויפגעשטאנען אומגעבענטשט. אויפן ארט פון תורה, נבול-פה גערעדט, און אויף אלערליי לשונות, וואס ער האט גארניט פארשטאנען, נאר אין די זינדיקע אויגן געלעזן. חלשותדיקע חצופות מיטן גאנצן פאסקודסטווע אין דרויסן האבן ארומגעטראגן שוימענדיקע קופל ביר, גלעזער וויין. דער רויך איז געווען פון פאפיראסן מיט ציגארן. אפילו ווייבער האבן גערויכערט, און פון דעמפענדיקע מאכלים, אינדיקעס, גענז, קאפ-
הענער און אנדערע, אודאי עופות-טמאים. דאס האבן אויך מיידן ארומגעטראגן. און איינער גיט זיי א קניפ, דער צווייטער א כאפ אויף דער שויס, דער דריטער א טשמאקטש אין באק. רבונו-של-
עולם, רבונו-של-עולם, ווילסט טאקע כולו-חייב?
און די פרושים האבן אראפגעלאזט די אויגן און געזיפצט און דער ראש-ישיבה דערציילט ווייטער: "דערנאך האט עפעס א קונצן-מאכער קונצן געמאכט, אין לופטן געפלויגן, דורך רייפן, פייער געשלונגען און גלאט חוזק געמאכט, אריבערגעשפרונגען א שטרוי וכדומה. און דער עולם לאכט, קוקט און פאטשט מיט די הענט און זינגט עפעס אזוינע פאסקודנע שירים.
"תפילות רחמנא לצלן. און דאס הארץ וויינט אין מיר. רבונו-של-עולם, די שיינע קולות, וואס דארפן דיך לויבן, וואס טוען זיי? און אין דער זייט איז געשטאנען א מין קאסטן, א גרויסער שיינער קאסטן, אודאי פון פימסן-האלץ. און פון פארענט זענען געשטאנען צוויי מנורות, רעכט א מנורה און לינקס א מנורה מיט אנגעצונדענע ליכט. און פלוצעם איז איינע, א חצופה, צוגעגאנגען אנגעטאן אין תכריכים. די ווייסקייט האט געבלענדט. און זי איז צוגעגאנגען, געעפנט א שטיק קאסטן און אנגעהויבן קלאפן אין קאסטן אריין מיט לאנגע פינגער.
"און פון קאסטן ארויס האבן אנגעהויבן ארויסצימבלען שדים-ורוחות. און ס'האט געצימבלט און געקלונגען. טייל מאל ממש געדונערט. טייל מאל האט עפעס ארויסגעוויינט ווי א נשמה בעט זיך תקון. זע איך שוין, וואס דא טוט זיך, ווי דער כשוף גייט! לויף איך אין דער מיט אריין, כאפ א בענקל, שפרינג-ארויף מוסר זאגן, צעשמעטערן..."
די שטימע פון ראש-ישיבה האט זיך ווייטער אפגעבראכן און, מיט נאך א גרעסערן געוויין, האט ער צוגעגעבן: "ווייס איך ניט, צי כ'האב א שלעכטן שפרונג געטאן – ווארעם ווען כ'שפרינג? צי איז דאס א בענקל לאם געווען. אראפגעפאלן בין איך.
"און דאס גאנצע גיהנום איז ארויסגעשפרונגען און ס'ווערט ווייטער א געפאטשעריי. די רשעים האבן געמיינט, ס'איז ווייטער א קונצן-מאכער, וואס פאלט פאר חוזק וועגן. איינע פון די חצופות אבער האט געזען, אז ס'איז ניט קיין כשוף מאכן".
און דער ראש-ישיבה צעגיסט זיך שוין מיט געוויין: "און זי איז צוגעגאנגען און האט מיך אויפגעהויבן, און האט מיך מיט די פאסקודנע פינגער געלייגט איבערן פנים און האט מיך מיט א פאסקודנע-זינגענדיק פויגל-קול געפרעגט, צי האב איך מיך, חס-ושלום, ניט עפעס געטאן, און אז כ'האב א שיינע בארד, און אלטע לייט האט זי ליב.
"און זי האט מיך, רחמנא לצלן, מטמא געווען. דער מוסר איז מיר פון קאפ ארויס. כ'בין אנטלאפן אין וואלד. ש"י טבילות געמאכט. כ'האב מיך געבארעט אפילו מיטן שם, ער זאל מיך אריינלאזן".
און ער וואפט אן אומגליקלעכן בליק אויף די תלמידים: "אפשר האט איר פאר מיר ניט ערנסט מתפלל געווען?"
נאר די תלמידים האלטן אלע אראפגעלאזן די קעפ און שווייגן. די פנימער זענען גערויטלט, אפנים בושא.
"בין איך צוריקגעקומען", ענדיקט דער ראש-ישיבה, "היינט, קינדערלעך איז שפעט. וועלן מיר גיין שלאפן אין די היילן. מארגן, נאר מארגן פארטאג וועל איך אייך וועקן. אהינגיין וועל איך שוין ניט, ניין. צו דעם דארף מען פארטייטיקע צדיקים. נאר דא וועלן מיר מאכן תקונים, סגופין, תפילות. מויערן וועלן מיר ברעכן.
__________
צומארגנס אבער איז אויסער דעם ראש-ישיבה שוין קיינער ניט געווען. אומזיסט האט ער גערופן און געוועקט. דער עולם איז ביי נאכט אין שטאט אריין.
און אזוי איז די ישיבה בטל געווארן.
ס'קאן, חש-ושלום, בלייבן ביי אונז כולו-חייב.
____________________________________________________________________________________________
פילאסאפיע מיט טרוימען
ד"ר אהרון קארפאטי (קארעספאנדענט, בודאפעשט)*
__________________________________
פון גרויס-ווארדיין, וואו כ'בין אויסגעוואקסן אין דרום-אונגארן ביז בודאפעשט, וואו כ'לעב יעצט איז א ווייטער מהלך, נישט בלויז בנוגע דער פיזישער שטרעקע נאר אויך מכוח דער פילאסאפישער ווייטקייט. פון דער פארחורבנדיקער, יידישער וועלט ביז דער נאך-מלחמהדיקן, קאמוניסטישן קאשמאר בין איך געגאנגען, און נאר אין משך פון א פאר יארן. וואס פאר א מרחק!
די ענדערונגען, וואס אונז יידן פון דער שארית-הפליטה האבן צוגעזען אין איין לעבן זענען אומגלויבלעך: לענדער און רעגירונגען האבן זיך געענדערט; פילאסאפיעס האבן זיך איבערגעביטן, און אונזער טייערע וועלט, די אלטע היים, איז אומגעקומען בשעת א מארד-קאמפאניע, און בלויז אין פארלויף פון איין יאר אין אונגארן!
היינט שרייב איך נישט וועגן קיין טרויער אדער שוידער, נאר פון ווידערגעבורט און לעבן. יעצט שרייב איך מיטן קול-ששון-וקול-שמחה וועגן דעם ערשטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט', וואס איז א פייערעלכע געשעעניש. כ'פארפאס דעם לייט-ארטיקל בשעת כ'גרייט מיך צו פליען נאך ניו-יארק פראווען חנוכה און אנטיילנעמען אינעם ערשטן ,כלי-זמרים-באל' לכבוד ,דער מאמענט'. אויף דעם חנוכהדיק-פריילעכן באל וועלן אונז פראווען אויך דעם ערשטן געבורטסטאג פון אונזער טייערן זשורנאל.
מיט גרויס דערשטוינונג דערקלער איך, אז ס'איז אומדערהערט, אז אין יאר 2011 זאל מען שאפן א יידישע צייטשריפט, וואס איר טעגלעכער טיראזש זאל באטרעפן 70,000 לעזער. נאר ד"ר אוצר נאמאסט, אונזער גרינדער, האט געקענט האבן און פארווירקלעכן אזא טרוים! מקוים איז זיין טרוים געווארן, און מיט גרויס דערפאלג נאך. ס'האט זיך אים איינגעגעבן צו טאן, וואס קיינער וואלט זיך קיינמאל נישט פארגעשטעלט.
כ'פריי מיך זייער, וואס כ'בין איינגעלאדן געווארן הנאה צו האבן פון אזא מחיחדיקן חלום. אונזער חשובער בעל-טובה האט צוזאמענגעבראכט פשוטע יידן פון אלע טיילן וועלט און געשאפן אן אינטערנעטישע רעדאקציע, אזא מין לופט-רעדאקציע, וואס האט טאקע נישט קיין פיזישע פארמע, נישט קיין ווענט און נישט קיין באלטן. די צייטונג, וואס ד"ר נאמאסט האט געגרינדעט האט אויך נישט קיין גרענעצן. ,דער מאמענט' האט געגנבהט אלע גרענעצן און געשאפן א נייע יידישע פרעסע און א ניי יידישלאנד.
אין הימל אריין לויב איך ,דער מאמענט' צוזאמען מיט זיין רעדאקציע-קאלעגיום פאר זיינע פארדינסטן און דערגרייכונגען אין דעם אפגעלאפענעם יאר.
א נאר מאכט פון לעבן א טראגעדיע און א חכם מאכט דאס לעבן פאר א קאמעדיע. אלעס, וואס אונזער זייער געערטער גרינדער בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. ער איז אן אלכעמיסט מיט דער פארכשופטער בארירונג. מיין באמערקונג שטעלט-פאר מיט זיך נישט בלויז א לויב-געזאנג, נאר זי איז אויך אזא מין מוסר-השכל, אז מעגלעך זענען אלע זאכן, אז מ'קען אלעס דערגרייכן מיט דער ריכטיקער פילאסאפיע.
אויף טרוימען שטייט די וועלט. דער עולם קען נישט עזיסטירן אן קיין בעלי-חלומות און אן שום פאנטאזיארן. ,דער מאמענט' איז פאר זיך א באווייז, אז אלעס איז מעגלעך.
*ד"ר קארפאטי שרייבט אויף אן אונגארישן יידיש, וואס די רעדאקציע בעסערט ניט אויס אויף קיין ריינעם יידיש, כדי די לייענער זאלן זען ווי די יידן אין אויבערלאנד און זיבן-בערגן האבן אמאל גערעדט און זיך פאסמאקעווען מיט דעם דיאלעקט.
____________________________________________________________________________________________
די ענדערונגען, וואס אונז יידן פון דער שארית-הפליטה האבן צוגעזען אין איין לעבן זענען אומגלויבלעך: לענדער און רעגירונגען האבן זיך געענדערט; פילאסאפיעס האבן זיך איבערגעביטן, און אונזער טייערע וועלט, די אלטע היים, איז אומגעקומען בשעת א מארד-קאמפאניע, און בלויז אין פארלויף פון איין יאר אין אונגארן!
היינט שרייב איך נישט וועגן קיין טרויער אדער שוידער, נאר פון ווידערגעבורט און לעבן. יעצט שרייב איך מיטן קול-ששון-וקול-שמחה וועגן דעם ערשטן געבורטסטאג פון ,דער מאמענט', וואס איז א פייערעלכע געשעעניש. כ'פארפאס דעם לייט-ארטיקל בשעת כ'גרייט מיך צו פליען נאך ניו-יארק פראווען חנוכה און אנטיילנעמען אינעם ערשטן ,כלי-זמרים-באל' לכבוד ,דער מאמענט'. אויף דעם חנוכהדיק-פריילעכן באל וועלן אונז פראווען אויך דעם ערשטן געבורטסטאג פון אונזער טייערן זשורנאל.
מיט גרויס דערשטוינונג דערקלער איך, אז ס'איז אומדערהערט, אז אין יאר 2011 זאל מען שאפן א יידישע צייטשריפט, וואס איר טעגלעכער טיראזש זאל באטרעפן 70,000 לעזער. נאר ד"ר אוצר נאמאסט, אונזער גרינדער, האט געקענט האבן און פארווירקלעכן אזא טרוים! מקוים איז זיין טרוים געווארן, און מיט גרויס דערפאלג נאך. ס'האט זיך אים איינגעגעבן צו טאן, וואס קיינער וואלט זיך קיינמאל נישט פארגעשטעלט.
כ'פריי מיך זייער, וואס כ'בין איינגעלאדן געווארן הנאה צו האבן פון אזא מחיחדיקן חלום. אונזער חשובער בעל-טובה האט צוזאמענגעבראכט פשוטע יידן פון אלע טיילן וועלט און געשאפן אן אינטערנעטישע רעדאקציע, אזא מין לופט-רעדאקציע, וואס האט טאקע נישט קיין פיזישע פארמע, נישט קיין ווענט און נישט קיין באלטן. די צייטונג, וואס ד"ר נאמאסט האט געגרינדעט האט אויך נישט קיין גרענעצן. ,דער מאמענט' האט געגנבהט אלע גרענעצן און געשאפן א נייע יידישע פרעסע און א ניי יידישלאנד.
אין הימל אריין לויב איך ,דער מאמענט' צוזאמען מיט זיין רעדאקציע-קאלעגיום פאר זיינע פארדינסטן און דערגרייכונגען אין דעם אפגעלאפענעם יאר.
א נאר מאכט פון לעבן א טראגעדיע און א חכם מאכט דאס לעבן פאר א קאמעדיע. אלעס, וואס אונזער זייער געערטער גרינדער בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. ער איז אן אלכעמיסט מיט דער פארכשופטער בארירונג. מיין באמערקונג שטעלט-פאר מיט זיך נישט בלויז א לויב-געזאנג, נאר זי איז אויך אזא מין מוסר-השכל, אז מעגלעך זענען אלע זאכן, אז מ'קען אלעס דערגרייכן מיט דער ריכטיקער פילאסאפיע.
אויף טרוימען שטייט די וועלט. דער עולם קען נישט עזיסטירן אן קיין בעלי-חלומות און אן שום פאנטאזיארן. ,דער מאמענט' איז פאר זיך א באווייז, אז אלעס איז מעגלעך.
*ד"ר קארפאטי שרייבט אויף אן אונגארישן יידיש, וואס די רעדאקציע בעסערט ניט אויס אויף קיין ריינעם יידיש, כדי די לייענער זאלן זען ווי די יידן אין אויבערלאנד און זיבן-בערגן האבן אמאל גערעדט און זיך פאסמאקעווען מיט דעם דיאלעקט.
____________________________________________________________________________________________
א גרוס פון אזבורי-פארק
ד"ר אוצר נאמאסט (פרעזידענט)
יעדער אמעריקאנער איז באקאנט מיטן אויבערשטן פאסט-קארטל און מיט דער פראזע: "א גרוס פון אזבורי-פארק"! אזבורי איז ניט לאנג צוריק געווען דער אונטערהאלטונגס-, האנדלס- און געזעלשאפטלעכער צענטער פון צאנטראל-ניו-דזשערזי. טראץ דעם, וואס דאס וואקאציע-שטעטל ביים ים איז געווען קלענער פון קאני-איילאנד און אטלאנטיק-שטאט, איז עס פון-דעסט-וועגן געווען בארימט ביי אלע אמעריקאנער. דאס שטעטל האט געהאט אין יעדן קוואדראט מייל מער האטעלן, מאטעלן און גאסט-דאטשעס ווי יעדע אנדערע שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן.
דאס שטעטל איז פאפולער געווארן אין דער וויקטאריאנישער עפאכע אלס זומער-וואקאציע-
ארט א דאנק זיין שיינער פלאזשע און פראמענאדע. ס'איז אויך געווען דאס גרעסטע און צום מערסטנס-אנטוויקלטע שטעטל לענגאויסן ים-ברעג מיט א האנדלס-צענטער מיט אלערליי גע-
וועלבער און געשעפטן און אפילו א שיינער, שטארקער קהילה. דער אוניווארסאלער מאגאזין "שטיינבאך" האט זיך געפונען אין צענטער שטעטל און, אזוי ווי די מערסטע אוניווערמאגן, איז זיין גרינדער און אייגנטימער געווען א ייד. אזבורי האט אויך פארמאגט פארן ערשטן וועלט-קריג א פרעסטיזשפולע מיטלשול אין א צייט, ווען דאס רוב קינדער האט פארענדיקט נאר דעם 6טן קלאס. נאר די קינדער פון פארמעגלעכע עלטערן האבן דעמאלט געלערנט אין א מיטלשול. דאס שטעטל האט אויך געהאט א צייטונג "די אזבורי-פארק פרעס", וואס איז געווען דער פרעסע-
ארגאן פאר צענטראל-ניו-דזשערזי און דערשיינט ביזן היינטיקן טאג.
זיין אוניקאלער כאראקטער און "שטאטישקייט" האט צוגעצויגן צו זיך די פאלקס-מאסן און מיט די יארצענדליקער איז דאס שטעטל געווארן וואס אמאל גרעסער און פאפולערער. דאס שטעטל איז אמאל געווען אזוי פאפולער, וואס ס'האט געהאט צוויי באן-סטאנציעס! די באן האט זיך אפגעשטעלט צוויי מאל אין אזבורי-פארק אין קעגנזאץ מיט די אנדערע שטעטלעך פאזע דעם ים-ברעג, וואס האבן פארמאגט נאר איין סטאנציע.
אין 1967 זיינען א סך געגנטן אין אזבורי אונטערגעצונדן געווארן בעת א צאל ראסן-אומ-
רוען. דאס שטעטל איז קיינמאל ניט געקומען צו זיך נאך די סומאטאכעס. אזבורי איז ענדלעך געווארן א גייסטער-שטעטל. ס'איז דערנאך געווארן א דלות-קווארטאל מיט הקדשים און ארעמקייטס-האטעלן פאר היימלאזע אפרא-אמעריקאנער, וואס האבן באקומען מלוכה-סובווענצן.
אין די לעצטע יארן האט אזבורי הנאה פון א ווידערגעבורט. דער רענאסאנס ציט איצט צו א וועלט מיט באזוכער, שווימער און וועלן-רייטער, וואס האבן ליב ליגן אויף דער זון אויפן זאמד און שווימען אין אקעאן. דער צענטער שטאט איז שוין צוריק אויפגעבוירט געווארן. טראץ דעם, וואס דער אלטער אוניווערמאג עקזיסטירט מער ניט, איז ער פארוואנדלט געווארן אין עלעגאנטע אפארטאמענטן אזוי ווי א סך אנדערע געביידעס אין דעם שטעטל, וואס זיינען אמאל געווען געשעפטן. דער קאנרגרעס-צענטער מיטן טעאטער איז שוין א צוריק-אויפגעבויטער און רעמאנ-טירטער און פינקלט כימט ווי ער האט אמאל געבלישטעט אין דער גלאנץ-תקופה פון דעם שטעטל ביים ים. די פראמענאדע גלאנצט ווידער אמאל מיט נייע רעסטאראנען און געוועלבער, וואס זיינען אפן א גאנץ יאר און פליסן-איבער זומערצייט מיט געסט.
אין סתירה מיט זיין גלאנץ-עפאכע, ווען אזבורי איז געווען א "זומער-שטעטל", איז עס איצט א פארשטאט פון דער מעטראפאליע ניו-יארק! עטלעכע שטעטלעך ווייטער אויף צפון איז דא די סטאנציע פונעם עקספרעס-פראם, וואס שווימט מיט בליץ-שנעלקייט צווישן דער שטאט ניו-יארק און די "אטלאנטישע הויכלענדער". דער שנעל-פראם האט א שענקל פאר די הויכגעשטעלטע באנקירן און געשעפטסלייט, וואס וואוינען אין די רייכע שטעטלעך מיט וועלכע אזבורי-פארק איז ארומגערינגלט. הארט נעבן אזבורי ליגט דאס יידישע זומער-שטעטל "דיל" מיט גרויסע דאטשעס, וואס געהערן צו רייכע יידישע סוחרים מיט א סירישער אפשטאמונג. א צאל שטעטלעך ווייטער אויף דרום געפינט זיך דאס שטעטל "ספרינג-לעיק" (פרילינגס-אזערע) באקאנט ווי די "אירלענדישע ריוויערע" מיט גרויסע פרצדיקע הייזער פאר רייכע אמעריקאנער מיט אן אירלענדישער אפשטאמונג.
דער צענטער שטעטל און פראמענאדע זיינען רעמאנטירט און פארמאגן נייע געלוועלבער, רעסטאראנען און געשעפטן. א סך פון די אלטע, גרויסע הייזער זיינען אויך רעסטאוורירט געווארן. אזבורי איז איצט אן ארטיסטן-קאלאניע און האט אויך א היפשע האמאסעקסואלע באפעלקערונג, וואס איז הויפטזעכלעך און איבערהויפט פאראנטווארטלעך פארן רענאסאנס פון דעם שטעטל. רייכע האמאסעקסואלן און לעזביאנקעס פון פילאדעלפיע און ניו-יארק האבן זיך אריינגעקליבן קיין אזבורי און איינגעקויפט פונאנדערגעפאלענע הייזער אין די 90ער יארן, ווען דארט האט געבושעוועט א געוואלדיקע פאברעכערישקייט און ארעמקייט. איצט איז אזבורי-פארק אויך באקאנט ווי א "היפסטער-האפן", א פלאץ פאר יונגע, כיטרע הולטייען, וואס זיינען פארליבט אין "ראק-ענד-ראל" און פארפוצן זיך לויט דער לעצטער ביי יוגנט מאדע.
יעדן זומער ווערט די צאל באזוכער, האטעל-געסט און זומער-געניסער וואס אמאל גרעסער. יעדעס יאר דערעפענען זיך נייע געוועלבער און געשעפטן איבערן שטעטל. הגם דאס שטעטל וועט קיינמאל ניט צוריקבאקומען זיין אריגינעלן גלאנץ און רעפוטאציע ווי א רואיק וואקאציע-ארט פאר פשוטע פאמיליעס און מענשן, וועט עס געניסן פון א נייעם כאראקטער און ווידערגעבורט ווי א גלאט-און-גלענצנדיק אונטערהאלטונגס-ארט פאר יונגע אריוויסטן און פארוועניוען, יונגע דזשאז-פארערער און ,היפסטערס' און עלעגאנטע, אלטע מענער און פרויען, וואס געדענקן דאס אמאליקע אזבורי און זיין רייכע געשיכטע.
דאס שטעטל איז פאפולער געווארן אין דער וויקטאריאנישער עפאכע אלס זומער-וואקאציע-
ארט א דאנק זיין שיינער פלאזשע און פראמענאדע. ס'איז אויך געווען דאס גרעסטע און צום מערסטנס-אנטוויקלטע שטעטל לענגאויסן ים-ברעג מיט א האנדלס-צענטער מיט אלערליי גע-
וועלבער און געשעפטן און אפילו א שיינער, שטארקער קהילה. דער אוניווארסאלער מאגאזין "שטיינבאך" האט זיך געפונען אין צענטער שטעטל און, אזוי ווי די מערסטע אוניווערמאגן, איז זיין גרינדער און אייגנטימער געווען א ייד. אזבורי האט אויך פארמאגט פארן ערשטן וועלט-קריג א פרעסטיזשפולע מיטלשול אין א צייט, ווען דאס רוב קינדער האט פארענדיקט נאר דעם 6טן קלאס. נאר די קינדער פון פארמעגלעכע עלטערן האבן דעמאלט געלערנט אין א מיטלשול. דאס שטעטל האט אויך געהאט א צייטונג "די אזבורי-פארק פרעס", וואס איז געווען דער פרעסע-
ארגאן פאר צענטראל-ניו-דזשערזי און דערשיינט ביזן היינטיקן טאג.
זיין אוניקאלער כאראקטער און "שטאטישקייט" האט צוגעצויגן צו זיך די פאלקס-מאסן און מיט די יארצענדליקער איז דאס שטעטל געווארן וואס אמאל גרעסער און פאפולערער. דאס שטעטל איז אמאל געווען אזוי פאפולער, וואס ס'האט געהאט צוויי באן-סטאנציעס! די באן האט זיך אפגעשטעלט צוויי מאל אין אזבורי-פארק אין קעגנזאץ מיט די אנדערע שטעטלעך פאזע דעם ים-ברעג, וואס האבן פארמאגט נאר איין סטאנציע.
אין 1967 זיינען א סך געגנטן אין אזבורי אונטערגעצונדן געווארן בעת א צאל ראסן-אומ-
רוען. דאס שטעטל איז קיינמאל ניט געקומען צו זיך נאך די סומאטאכעס. אזבורי איז ענדלעך געווארן א גייסטער-שטעטל. ס'איז דערנאך געווארן א דלות-קווארטאל מיט הקדשים און ארעמקייטס-האטעלן פאר היימלאזע אפרא-אמעריקאנער, וואס האבן באקומען מלוכה-סובווענצן.
אין די לעצטע יארן האט אזבורי הנאה פון א ווידערגעבורט. דער רענאסאנס ציט איצט צו א וועלט מיט באזוכער, שווימער און וועלן-רייטער, וואס האבן ליב ליגן אויף דער זון אויפן זאמד און שווימען אין אקעאן. דער צענטער שטאט איז שוין צוריק אויפגעבוירט געווארן. טראץ דעם, וואס דער אלטער אוניווערמאג עקזיסטירט מער ניט, איז ער פארוואנדלט געווארן אין עלעגאנטע אפארטאמענטן אזוי ווי א סך אנדערע געביידעס אין דעם שטעטל, וואס זיינען אמאל געווען געשעפטן. דער קאנרגרעס-צענטער מיטן טעאטער איז שוין א צוריק-אויפגעבויטער און רעמאנ-טירטער און פינקלט כימט ווי ער האט אמאל געבלישטעט אין דער גלאנץ-תקופה פון דעם שטעטל ביים ים. די פראמענאדע גלאנצט ווידער אמאל מיט נייע רעסטאראנען און געוועלבער, וואס זיינען אפן א גאנץ יאר און פליסן-איבער זומערצייט מיט געסט.
אין סתירה מיט זיין גלאנץ-עפאכע, ווען אזבורי איז געווען א "זומער-שטעטל", איז עס איצט א פארשטאט פון דער מעטראפאליע ניו-יארק! עטלעכע שטעטלעך ווייטער אויף צפון איז דא די סטאנציע פונעם עקספרעס-פראם, וואס שווימט מיט בליץ-שנעלקייט צווישן דער שטאט ניו-יארק און די "אטלאנטישע הויכלענדער". דער שנעל-פראם האט א שענקל פאר די הויכגעשטעלטע באנקירן און געשעפטסלייט, וואס וואוינען אין די רייכע שטעטלעך מיט וועלכע אזבורי-פארק איז ארומגערינגלט. הארט נעבן אזבורי ליגט דאס יידישע זומער-שטעטל "דיל" מיט גרויסע דאטשעס, וואס געהערן צו רייכע יידישע סוחרים מיט א סירישער אפשטאמונג. א צאל שטעטלעך ווייטער אויף דרום געפינט זיך דאס שטעטל "ספרינג-לעיק" (פרילינגס-אזערע) באקאנט ווי די "אירלענדישע ריוויערע" מיט גרויסע פרצדיקע הייזער פאר רייכע אמעריקאנער מיט אן אירלענדישער אפשטאמונג.
דער צענטער שטעטל און פראמענאדע זיינען רעמאנטירט און פארמאגן נייע געלוועלבער, רעסטאראנען און געשעפטן. א סך פון די אלטע, גרויסע הייזער זיינען אויך רעסטאוורירט געווארן. אזבורי איז איצט אן ארטיסטן-קאלאניע און האט אויך א היפשע האמאסעקסואלע באפעלקערונג, וואס איז הויפטזעכלעך און איבערהויפט פאראנטווארטלעך פארן רענאסאנס פון דעם שטעטל. רייכע האמאסעקסואלן און לעזביאנקעס פון פילאדעלפיע און ניו-יארק האבן זיך אריינגעקליבן קיין אזבורי און איינגעקויפט פונאנדערגעפאלענע הייזער אין די 90ער יארן, ווען דארט האט געבושעוועט א געוואלדיקע פאברעכערישקייט און ארעמקייט. איצט איז אזבורי-פארק אויך באקאנט ווי א "היפסטער-האפן", א פלאץ פאר יונגע, כיטרע הולטייען, וואס זיינען פארליבט אין "ראק-ענד-ראל" און פארפוצן זיך לויט דער לעצטער ביי יוגנט מאדע.
יעדן זומער ווערט די צאל באזוכער, האטעל-געסט און זומער-געניסער וואס אמאל גרעסער. יעדעס יאר דערעפענען זיך נייע געוועלבער און געשעפטן איבערן שטעטל. הגם דאס שטעטל וועט קיינמאל ניט צוריקבאקומען זיין אריגינעלן גלאנץ און רעפוטאציע ווי א רואיק וואקאציע-ארט פאר פשוטע פאמיליעס און מענשן, וועט עס געניסן פון א נייעם כאראקטער און ווידערגעבורט ווי א גלאט-און-גלענצנדיק אונטערהאלטונגס-ארט פאר יונגע אריוויסטן און פארוועניוען, יונגע דזשאז-פארערער און ,היפסטערס' און עלעגאנטע, אלטע מענער און פרויען, וואס געדענקן דאס אמאליקע אזבורי און זיין רייכע געשיכטע.
_____________________________
לאמיר זיך טרעפן אין אזבורי-פארק!
דער אויסבליק פון גאלף-פעלד
ביי דער פראמענאדע אויף די האטעלן קעגנאיבער דער פלאזשע.
דער בארימטער "קאזינא" אויף דער דרום-זייט פראמענאדע ביי דער גרענעץ מיט "אשען גראוו", א מעטאדיסטיש וואקאציע-דארף. דאס פאסט-קארטל ווייזט ווי דער קאזינא האט אויסגעקוקט פאר דער ערשטער וועלט-מלחמה.
דער קאזינא האט זיך געצויגן אויף עסטאקאדן איבערן ים. אין די שפעטערדיקע יארן פון זיין עקזיסטענץ איז ער געווארן קלענער און דער טייל, וואס איז געשטאנען איבער די כוואליעס איז אראפגעריסן געווארן.
די ארקאדע אין קאנגרעס-צענטער אין די 30ער יארן,
ווען ער איז געווען א גאנץ-נייער בנין.
דער קנאגרעס-צענטער מיטן טעאטער "פאראמאונט",
אזוי ווי ער האט אויסגעזען אין די 30ער יארן, ווען ער איז דערעפנט געווארן.
דער "מאנטערעי" איז געווען דער גרעסטער האטעל אין אזבורי. ער איז אויך געווען איינער פון די עלעגאנטסטע אין שטעטל און איז געשטאנען נעבן דער פלאזשע. ער און דער "בערקלי-קארטארעט" האבן קאנקורירט צו זיין דער עלעגאנסטער האטעל אין ראיאן.
דער "מאנטערעי" איז פארמאכט געווארן אויף אייביק אין 1961.
דער "בערקלי-קארארעט" איז געווען דער עלעגאנטסטער האטעל אין אזבורי-פארק. דער האטעל איז דערעפנט געווארן אין 1935 און איז דער איינציקער פון די אלטע האטעלן, וואס שטייט נאך און איז רעמאנטירט געווארן אנומלטן.
די רייכסטע און איידלסטע אמעריקאנער מיוחסים זיינען איינגעשטאנען אין בערקלי-קארטערעט, וואס האט זיך געפונען הארט נעבן דעם "מאנטערעי" און קעגנאיבער דער פלאזשע.
דער "מעטראפאליטען", איינער פון די עלטסטע האטעלן אין אזבורי, איז געווען זייער א פאפולערער האטעל. ער איז דערעפנט געווארן פאר דער ערשטער וועלט-מלמה און מיט דער צייט איז געווארן גרעסער און רעמאנטירט. דאס בילד ווייזט ווי אזיו דער האטעל האט אויסגעזען אין די 40ער יארן.
דער אויסבליק פון א בריק אויפן פרייטצייט-פארק מיטן ריזן-ראד. די געביידע אויף לינקס איז דאס אלטע טעאטער. ביים ברעג אזערע זעט מען די מאראזשענע-סאלאנען און קאנדיטערייען. ס'עקזיסטירט נאך די בריק, וואו אט-די פאטא איז גענומען געווארן.
א גרעסערער און בעסערער אויסבליק פון דער אזערע אויפן ריזן-ראד, טעאטער און אויטא-סקוטער-באן.
דער "פאלאץ" אזוי ווי ער האט אויסגעזען
אין אזבוריס גלאנץ-תקופה אין די 50ער יארן.
די אלע געביידעס אויף אט-דער פאטאגראפיע שטייען מער ניט.
אין "דער פאלאץ" האט זיך געפונען אן אויטא-סקוטער-באן.
די פראמענאדע אין די 50ער יארן
א פאסט-קארטל פון די 60ער יארן
וועלן-רייטערס אין די 60ער יארן נעבן דער פלאזשע. דאס זיינען געווען די לעצטע גוטע יארן איידער אזבורי איז געווארן אונטערגעצונדן און צעשטערט אין 1967 בעת די לאקאלע ראסן-אומרוען. דאס שטעטל איז קיינמאל ניט צוריק אויפגעבויט געווארן און קיינמאל ניט צוריקבאקומען זיין רום און גלאנץ טראץ דעם, וואס ס'האט איצט הנאה פון א ווידערגעבורט.
דער "פאלאץ" אין די 80ער יארן
איז געווען א רעשטל פונעם גרויסן פרייצייט-פארק.
די געביידע איז אראפגעריסן געווארן ניט לאנג צוריק.
אויף דעם דאזיקן ארט שטייען איצט לוקוס-קאנדאמיניומס.
דער "מעטראפאליטען" אזוי ווי ער האט אויסגעקוקט אין די 90ער יארן, ווען אזבורי איז שוין געווען א גייסטער-שטעטל.
דער גייסטער-האטעל איז אראפגעריסן געווארן מיט א פאר יארן צוריק.
ברוס ספרינגסטין, דער ראק-ענד-ראל-שטערן, איז באקאנט געווארן אין אזבורי-פארק אינעם נאכט-לאקאל "סטאון פאני" (דער שטיינערנער לאשיק), ווען אזבורי איז שוין געווען א "מדבר". ער האט שטענדיק געהאלטן טייער אין הארצן זיינע יארן אלס יונגער זינגער אין דעם שטעטל. זיין ערשטן אלבום האט ער אנגערופן נאך אזבוריס וואקאציע-לאזונג "א גרוס פון אזבורי-פארק".
די ערשט-קלאסיקע אפארטאמענטן "דער סאנטאנדער",
אזוי ווי ער זעט איצט אויס.
ער איז נאך אלץ אן עלעגאנטע רעזידענץ.
דער בנין איז דערעפנט געווארן אין 1929
גלייך איידער דער פינאנציעלער קראך איז פארגעקומען.
דער לעצטער שטייענדיקער טייל פונעם אמאליקן קאזינא.
דער קארוסעל איז פארוואנדלט געווארן אין א טעאטער און מארק.
דא זעט מען ווי אזוי דער קאזינא קוקט-אויס איצט.
דער נאכט-לאקאל "מיק'לונס" הארט ביי דער פלאזשע.
דער רעסטאראן איז אמאל געווען "האוארד דזשאנסאנ'ס",
דער בארימטער אייזקרעם-רעסטאראן.
דער פיליאל פון דער נאציאנאלער קייט רעסטאראנען
איז געווען דער לעצטער "האוארד דזשאנסאנ'ס" אין ניו-דזשערזי.
די פראמענאדע ווי זי זעט איצט אויס.
דער קאנגרעס-צענטער ווי ער זעט איצט אויס. דאס איז דער אויסבליק פון דער לאנד-צונג אויפן פאפולערסטן טייל פלאזשע. די פלאזשע איז כסדר דערקלערט געווארן אין די לעצטע פאר יארן פאר דער שענסטער אין גאנצן קרייז "מאנמוטה" און ציט-צו צו זיך א סך שווימער און טוריסטן בשעת דאס שטעטל געניסט פון א ווידערגעבורט.
א גרוס פון אזבורי-פארק!
,די שענסטע וואקאציע,
הלואי זאלסט דו דא זיין מיט אונז!'
_____________________________________________________________
ייִדיש לעבן - אַ
מוסטער פֿאַר אַלע פֿעלקער
רעדע פון יצחק באשעוויס זינגער ביים באקומען די פרעמיע נאבאל
אין דער שוועדישער אקאדעמיע אין שטאכאלם
דעם 8טן דעצעמבער 1978
____________________________________________________________
י.ב.זינגער
דער דערצײלער פֿון אונדזער צײַט, װי פֿון אַלע צײַטן, מוז זײַן און פֿאַרבלײַבן אַ פֿאַר-װײַלער אין בעסטן זין פֿון װאָרט, נישט קיין פֿאַרשפּרײטער פֿון פּאָליטישע אָדער סאָציאַלע אידעאַלן. ס'איז נישטאָ קײן גן-עדן פֿאַר פֿאַרלאַנגװײַליקטע לײענער און קײן שום פֿאַרענטפֿערונג פֿאַר ליטעראַטור װאָס אינטערעסירט נישט דעם לײענער, דערהײבט נישט זײַן געמיט, גיט אים נישט די פֿרײד און די פֿאַרגעסונג װאָס אמתע קונסט גיט אונדז.
ס'איז פֿונדעסטװעגן אױך אמת, אַז דער ערנסטער שרײַבער פֿון אונדזער צײַט מוז זײַן טיף אינטערעסירט אין די פּראָבלעמען פֿון זײַן דור. ער מוז אײַנזען, צום בײַשפּיל, אַז דער כּוח פֿון רעליגיע, ספּעציעל דער גלױבן אין געטלעכער אַנטפּלעקונג, איז שװאַכער הײַנט װי אין װעלכער ס'איז עפּאָכע פֿון דער געשיכטע. גרױסע צאָלן פֿון קינדער װערן דערצױגן אָן אמונה אין גאָט, לױן און שטראָף, דער אומשטערבלעכקײט פֿון דער נשמה און אַפֿילו אין די פּרינציפּן פֿון עטיק. דער שרײַבער קאָן נישט פֿאַרזען דעם פֿאַקט, אַז די פֿאַמיליע פֿאַרלירט אַלץ מער און מער איר גײַסטיקן פֿונדאַמענט. אַלע שװאַרצע נבֿואות פֿון אָסװאַלד שפּענגלער װערן מקײם זינט דעם צװײטן װעלט-קריג. קײן שום טעכנאָלאָגישע דערגרײכונגען קאנען נישט מילדערן די טיפֿע אַנטױשונג פֿון דעם הײַנטיקן מענטש, זײַן געפֿיל פֿון אײנזאַמקײט, מינדערװערטיקײט, זײַן פּחד פֿאַר מלחמה, רעװאָלוציע, טעראָר. נישט בלױז האָט אונדזער דור פֿאַרלױרן דעם גלױבן אין השגחה, נאָר אױך אין זיך אַלײן, זײַנע אינסטיטוציעס און אַפֿילו אױך נעענטסטע.
אַ צאָל פֿון יענע װאָס האָבן אָנגעװױרן דעם צוטרױ צו דער סאָציאַלער און פּאָליטישער פֿירערשאַפֿט פֿון אונדזער געזעלשאַפֿט זוכן אַן אָנלען אין דעם שרײַבן, אין דעם מײַסטער פֿון װערטער, אפֿשר װעט ער, דער מענטש פֿון טאַלאַנט און סענסיטיװיטעט, ראַטעװען די ציװיליזאַציע אפֿשר איז פֿאָרט פֿאַראַן אין דעם קינסטלער אַ פֿונק פֿון נבֿואה.
װי אַ זון פֿון אַ פֿאָלק, װאָס האָט געטראָגן די ערגסטע קלעפּ װאָס די מענטשלעכע אַכזריות און משוגעת קאנען דערלאַנגען, מוז איך טראַכטן פון די סכּנות װאָס לױערן אױף אונדזער װעלט. איך האָב מיט װיפֿל מאָל מיאש געװען אין יעדער הילף. אָבער יעדעס מאָל האָט זיך אױפֿגעװעקט אין מיר די האָפֿענונג, אַז אפֿשר איז נאָך נישט צו שפּעט פֿאַר אונדז אַלעמען זיך אָפּצוגעבן אַ חשבון-הנפֿש און צו קומען צו אַ שלוס.
איך בין דערצױגן געװאָרן אין דער אמונה אין פֿרײַען װילן. איך צװײפֿל אין אַנטפּלעקונגען, אָבער איך קאָן קײנמאָל נישט אָננעמען, אַז דער אוניװערס איז אַ פֿיזישער אָדער כעמישער צופֿאַל, אַ רעזולטאַט פֿון בלינדער עװאָלוציע. איך זע אױף מײַן אײגענעם שטײגער די ליגנס, די שאַבלאָנען און די אָפּגעטער פֿון מענטשלעכן געדאַנק, אָבער איך קלאַמער מיך נאָך אַלץ אין אַ צאָל אמתן, װאָס דאָס מענטשלעכע מין קאָן זײ אָננעמען און אױף זײ בױען. ס'איז פֿאַראַן, זאָג איך מיר, אַ װעג װי אַזױ דער מענטש זאָל קאנען געניסן אַלע מעגלעכע פֿאַרגעניגנס, אַלע כּוחות און יעדעס װיסן װאָס די נאַטור שענקט אונדז און דערבײַ דינען גאָט --- אַ גאָט, װאָס רעדט מיט מעשׂים, נישט מיט װערטער און װאָס זײַן װערטערבוך איז דער קאָסמאָס.
איך שעם מיך נישט מודה צו זײַן, אַז איך געהער צו יענע, װאָס פֿאַנטאַזירן, אַז די ליטעראַטור קאָן אונדז ברענגען נײַע האָריזאָנטן און נײַע פּערספּעקטיװן - פֿילאָזאָפֿישע, רעליגיעזע, עסטעטישע און אַפֿילו סאָציאַלע. אין דער געשיכטע פֿון דער אַלטער ייִדישער ליטעראַטור און קונסט נישטאָ קײן גרינטלעכער אונטערשײד צװישן פּאָעזיע און נבֿואה. אונדזער פֿאַרצײַטיקע פּאָעזיע איז געװען פֿאַרװאַנדלט אין דינים און אין אַ לעבנס-שטײגער.
אײניקע פֿון מײַנע קאָלעגן אין דער קאַפֿעטעריע נעבן דעם ,,פֿאָרװערטס'' האָבן מיך אָנגערופֿן אַ פּעסימיסט און אַ דעקאַדענט, אָבער פֿאַקטיש איז אַלעמאָל פֿאַראַן אַ הינטערגרונט פֿון אמונה הינטער רעזיגנאַציע. איך האָב געפֿונען טרײסט אין אַזױנע פּעסימיסטן און דעקאַדענטן װי באָדלײר, װערלען, עדגאַר אַלאַן פּאָ און סטרינדבערג. מײַן אינטערעס אין פּסיכישער פֿאָרשונג האָט געװירקט, אַז איך האָב געפֿונען נחמה אין אַזױנע מיסטיקער װי סװעדענבאָרג און ר' נחמן בראַצלעװער, װי דער גרױסער פּאָעט פֿון מײַן צײַט, מײַן פֿרײַנד אַהרון צײַטלין, װאָס איז גע-
שטאָרבן מיט אַ פּאָר יאָר צוריק און איבערגעלאָזט נאָך זיך אַ ירושה פֿון הױכן קװאַליטעט, ס'רובֿ אין ייִדיש.
דער פּעסימיזם פֿון דעם שעפֿערישן מענטש איז נישט קײן דעקאַדענץ, נאָר אַ מעכטיקער פֿאַרלאַנג פֿאַר גאולה, פֿון מין מענטש. אַזױ װי דער פּאָעט פֿאַרװײַלט, אַזױ זוכט ער אײניקע אמת'ן, דעם עסענץ פֿון דאָ-זײַן. ער פּרוּװט אױף זײַן אײגענעם שטײגער צו באַשײדן דאָס רעטעניש פֿון צײַט און פֿאַרענדערונג, געפֿינען אַן ענטפֿער אױף לײדן, אַנטפּלעקן ליבע אין סאַמע תּהום פֿון אַכזריות און אומגערעכטיקײט. װי אױסטערליש די װערטער זאָלן אײַך נישט קלינגען, איך שפּיל מיך אָפֿט מיט דעם געדאַנק, אַז װען אַלע סאָציאַלע טעאָריעס װעלן זיך פֿונאַנדערפֿאַלן און מלחמות און רעװאָלוציעס װעלן איבערלאָזן די מענטשהײט אין פֿולשטענדיקער פֿאַרצװײפֿלונג, װעט דער פּאָעט --- יענער װאָס פּלאַטאָ האָט אים פֿאַרטריבן פֿון זײַן רעפּובליק --- אױפֿשטײן און ראַטעװען אונדז אַלעמען.
דער גרױסער כּבֿוד, װאס די שװעדישע אַקאַדעמיע האָט מיר אָנגעטאָן איז אױך אַן אָנערקענונג פֿון ייִדיש - אַ שפּראַך פֿון גלות, אָן אַ לאַנד, אָן גרענעצן, נישט אונטערגעשטיצט פֿון קײן שום רעגירונג; אַ שפּראַך, װאָס פֿאַרמאָגט כּמעט נישט קײן װערטער פֿאַר װאָפֿן, אַמוניציע, מיליטערישע איבונגען און טאַקטיק; אַ לשון װאָס איז געװאָרן פֿאַראַכט סײַ פֿון גױם סײַ פֿון רובֿ עמאַנציפּירטע ייִדן. דער אמת איז, אַז װאָס די גרױסע רעליגיעס האָבן געפּרעדיקט, האָבן די ייִדן אין געטאָ פּראַקטיצירט. זײ האָבן נישט געהאַט קײן גרעסערע פֿרײד װי לערנען װעגן מענטשן און מענטשלעכע באַציונגען װאָס האָבן אָנגערופֿן תּורה, תּלמוד, מוסר, קבלה. די געטאָ איז געװען נישט בלױז אַן אָרט פֿון אַנטרינונג פֿאַר אַ פֿאַרפֿאָלגטער מינאָריטעט, נאָר אױך אַ גרױסער עקספּערימענט אין שלום, זעלבסט-דיסציפּלין און הומאַניזם. רעשטלעך דערפֿון עקזיסטירן ביז הײַנט צו טאָג, נישט געקוקט אױף דער גאַנצער ברוטאַליטעט, װאָס רינגלט זײ אַרום.
איך בין דערצױגן געװאָרן צװישן אַזױנע ייִדן. מײַן פֿאָטערס הױז אױף קראָכמאַלנע גאַס אין װאַרשע איז געװען סײַ אַ בית-דין-שטוב, װאוּ מ'האָט דערצײלט מעשׂיות, סיי אן ארט װאוּ מ'האָט געפּראַװעט חתונות און חסידישע סעודהלעך. װען כ'בין געװען אַ קינד, האָב איך געהערט פֿון מײַן ברודער. מײַסטער י. י. זינגער --- װאָס האָט שפּעטער אָנגעשריבן ,,די ברידער אַשקענאַזי'' --- אַלע אַרגומענטן װאָס די ראַציאָנאַליסטן, פֿון שפּינאָזאַ ביז מאַקס נאָרדױ, האָבן אַרױסגעטראָגן קעגן רעליגיע. פֿון מײַן פֿאָטער און מוטער האָב איך געהערט אַלע ענטפֿערס, װאָס דער גלױבן אין גאָט קאָן געבן יענע, װאָס צװײפֿלען און זוכן דעם אמת. אין אונדזער הײם און אין אַ סך אַנדערע הײמען זענען די אײביקע פֿראַגן געװען מער אַקטועל װי די לעצטע נײַעס פֿון דער ייִדישער צײַטונג. נישט געקוקט אױף אַלע מײַנע אַנטױשונגען און מײַן גאַנצן סקעפּטיציזם גלױב איך, אַז די פֿעלקער קאנען אַ סך לערנען פֿון די דאָזיקע ייִדן; זײער געדאַנקען-גאַנג, זײער אױפֿן פֿון דערציִען קינדער, זײער געפֿינען גליק דאָרט, װוּ אַנדערע זעען בלױז אומגליק און דערנידערונג.
פֿאַר מיר איז ייִדיש ענג-פֿאַרבונדן מיט יענע, װאָס האָבן גערעדט דאָס דאָזיקע לשון. מ'קאָן געפֿינען אין גײסט פֿון ייִדיש װאָרע פֿרײד, לוסט צום לעבן, די בענקשאַפֿט נאָך משיח, געדולד צו װאַרטן און אַ טיפֿע אָפּשאַצונג פֿון מענטשלעכער אינדיװידואַליטעט. ס'איז פֿאַראַן אַ שטילער הומאָר אין ייִדיש, אַ דאַנקבאַרקײט פֿאַר יעדן טאָג, װאָס מען בלײַבט לעבן, פֿאַר יעדן ברעקל הצלחה, פֿאַר יעדער באַגעגעניש מיט ליבשאַפֿט. ייִדיש איז נישט גאװהדיק, נישט זיכער מיט נצחון. ייִדיש פֿאָדערט נישט און קעמפֿט נישט, נאָר קומט-איבער, לעבט-אַדורך, שמוגלט זיך אַדורך צװישן די כּוחות פֿון צעשטערונג, װיסנדיק דערבײַ, אַז גאָטס פּלאַן פֿאַר דער באַשאַפֿונג איז ערשט אין סאַמע אָנהײב.
ס'זענען פֿאַראַן אַזױנע, װאָס רופֿן-אָן ייִדיש אַ טױטע שפּראַך. אָבער מ'האָט אױך געהאַלטן קנאַפּע צװײ טױזנט יאָר צײַט העברעיִש פֿאַר אַ טױטער שפּראַך. מיט אַמאָל איז העברעיִש אױפֿגעשטאַנען תּחית-המתים אױף אַ װוּנדערלעכן אױפֿן, ממש דורך נסים. אַראַמעיִש איז זיכער געװאָרן באַטראַכט װי טױט. אָבער אין דעם דאָזיקן טױטן לשון איז געװאָרן געשריבן דער זוהר, אַ מיסטיש װערק פֿון הימלישער פּראַכט. ס'איז אַ פֿאַקט, אַז די קלאַסיקער פֿון ייִדיש זענען אױך די קלאַסיקער פֿון מאָדערנעם העברעיִש. ייִדיש האָט נאָך װײַט נישט געזאָגט דאָס לעצטע װאָרט. עס אַנטהאַלט אוצרות, װאָס זענען נאָך נישט אַנטדעקט פֿאַר דער גרױסער װעלט. ס'איז אַ לשון פֿון מאַרטירער און קדושים, פֿון טרױמער און מקובלים --- רײַך אין הומאָר און אין זכרונות, װאָס דער מין מענטש טאָר נישט פֿאַרגעסן. אין אַ פֿיגוראַטיװן זין איז ייִדיש דאָס קלוגע און אונטערטעניקע לשון פֿון אונדז אַלעמען, דער אידיאָם פֿון דער דערשראָקענער און האָפֿנדיקער מענטשהײט.
____________________________________________________________________________________________
ס'איז פֿונדעסטװעגן אױך אמת, אַז דער ערנסטער שרײַבער פֿון אונדזער צײַט מוז זײַן טיף אינטערעסירט אין די פּראָבלעמען פֿון זײַן דור. ער מוז אײַנזען, צום בײַשפּיל, אַז דער כּוח פֿון רעליגיע, ספּעציעל דער גלױבן אין געטלעכער אַנטפּלעקונג, איז שװאַכער הײַנט װי אין װעלכער ס'איז עפּאָכע פֿון דער געשיכטע. גרױסע צאָלן פֿון קינדער װערן דערצױגן אָן אמונה אין גאָט, לױן און שטראָף, דער אומשטערבלעכקײט פֿון דער נשמה און אַפֿילו אין די פּרינציפּן פֿון עטיק. דער שרײַבער קאָן נישט פֿאַרזען דעם פֿאַקט, אַז די פֿאַמיליע פֿאַרלירט אַלץ מער און מער איר גײַסטיקן פֿונדאַמענט. אַלע שװאַרצע נבֿואות פֿון אָסװאַלד שפּענגלער װערן מקײם זינט דעם צװײטן װעלט-קריג. קײן שום טעכנאָלאָגישע דערגרײכונגען קאנען נישט מילדערן די טיפֿע אַנטױשונג פֿון דעם הײַנטיקן מענטש, זײַן געפֿיל פֿון אײנזאַמקײט, מינדערװערטיקײט, זײַן פּחד פֿאַר מלחמה, רעװאָלוציע, טעראָר. נישט בלױז האָט אונדזער דור פֿאַרלױרן דעם גלױבן אין השגחה, נאָר אױך אין זיך אַלײן, זײַנע אינסטיטוציעס און אַפֿילו אױך נעענטסטע.
אַ צאָל פֿון יענע װאָס האָבן אָנגעװױרן דעם צוטרױ צו דער סאָציאַלער און פּאָליטישער פֿירערשאַפֿט פֿון אונדזער געזעלשאַפֿט זוכן אַן אָנלען אין דעם שרײַבן, אין דעם מײַסטער פֿון װערטער, אפֿשר װעט ער, דער מענטש פֿון טאַלאַנט און סענסיטיװיטעט, ראַטעװען די ציװיליזאַציע אפֿשר איז פֿאָרט פֿאַראַן אין דעם קינסטלער אַ פֿונק פֿון נבֿואה.
װי אַ זון פֿון אַ פֿאָלק, װאָס האָט געטראָגן די ערגסטע קלעפּ װאָס די מענטשלעכע אַכזריות און משוגעת קאנען דערלאַנגען, מוז איך טראַכטן פון די סכּנות װאָס לױערן אױף אונדזער װעלט. איך האָב מיט װיפֿל מאָל מיאש געװען אין יעדער הילף. אָבער יעדעס מאָל האָט זיך אױפֿגעװעקט אין מיר די האָפֿענונג, אַז אפֿשר איז נאָך נישט צו שפּעט פֿאַר אונדז אַלעמען זיך אָפּצוגעבן אַ חשבון-הנפֿש און צו קומען צו אַ שלוס.
איך בין דערצױגן געװאָרן אין דער אמונה אין פֿרײַען װילן. איך צװײפֿל אין אַנטפּלעקונגען, אָבער איך קאָן קײנמאָל נישט אָננעמען, אַז דער אוניװערס איז אַ פֿיזישער אָדער כעמישער צופֿאַל, אַ רעזולטאַט פֿון בלינדער עװאָלוציע. איך זע אױף מײַן אײגענעם שטײגער די ליגנס, די שאַבלאָנען און די אָפּגעטער פֿון מענטשלעכן געדאַנק, אָבער איך קלאַמער מיך נאָך אַלץ אין אַ צאָל אמתן, װאָס דאָס מענטשלעכע מין קאָן זײ אָננעמען און אױף זײ בױען. ס'איז פֿאַראַן, זאָג איך מיר, אַ װעג װי אַזױ דער מענטש זאָל קאנען געניסן אַלע מעגלעכע פֿאַרגעניגנס, אַלע כּוחות און יעדעס װיסן װאָס די נאַטור שענקט אונדז און דערבײַ דינען גאָט --- אַ גאָט, װאָס רעדט מיט מעשׂים, נישט מיט װערטער און װאָס זײַן װערטערבוך איז דער קאָסמאָס.
איך שעם מיך נישט מודה צו זײַן, אַז איך געהער צו יענע, װאָס פֿאַנטאַזירן, אַז די ליטעראַטור קאָן אונדז ברענגען נײַע האָריזאָנטן און נײַע פּערספּעקטיװן - פֿילאָזאָפֿישע, רעליגיעזע, עסטעטישע און אַפֿילו סאָציאַלע. אין דער געשיכטע פֿון דער אַלטער ייִדישער ליטעראַטור און קונסט נישטאָ קײן גרינטלעכער אונטערשײד צװישן פּאָעזיע און נבֿואה. אונדזער פֿאַרצײַטיקע פּאָעזיע איז געװען פֿאַרװאַנדלט אין דינים און אין אַ לעבנס-שטײגער.
אײניקע פֿון מײַנע קאָלעגן אין דער קאַפֿעטעריע נעבן דעם ,,פֿאָרװערטס'' האָבן מיך אָנגערופֿן אַ פּעסימיסט און אַ דעקאַדענט, אָבער פֿאַקטיש איז אַלעמאָל פֿאַראַן אַ הינטערגרונט פֿון אמונה הינטער רעזיגנאַציע. איך האָב געפֿונען טרײסט אין אַזױנע פּעסימיסטן און דעקאַדענטן װי באָדלײר, װערלען, עדגאַר אַלאַן פּאָ און סטרינדבערג. מײַן אינטערעס אין פּסיכישער פֿאָרשונג האָט געװירקט, אַז איך האָב געפֿונען נחמה אין אַזױנע מיסטיקער װי סװעדענבאָרג און ר' נחמן בראַצלעװער, װי דער גרױסער פּאָעט פֿון מײַן צײַט, מײַן פֿרײַנד אַהרון צײַטלין, װאָס איז גע-
שטאָרבן מיט אַ פּאָר יאָר צוריק און איבערגעלאָזט נאָך זיך אַ ירושה פֿון הױכן קװאַליטעט, ס'רובֿ אין ייִדיש.
דער פּעסימיזם פֿון דעם שעפֿערישן מענטש איז נישט קײן דעקאַדענץ, נאָר אַ מעכטיקער פֿאַרלאַנג פֿאַר גאולה, פֿון מין מענטש. אַזױ װי דער פּאָעט פֿאַרװײַלט, אַזױ זוכט ער אײניקע אמת'ן, דעם עסענץ פֿון דאָ-זײַן. ער פּרוּװט אױף זײַן אײגענעם שטײגער צו באַשײדן דאָס רעטעניש פֿון צײַט און פֿאַרענדערונג, געפֿינען אַן ענטפֿער אױף לײדן, אַנטפּלעקן ליבע אין סאַמע תּהום פֿון אַכזריות און אומגערעכטיקײט. װי אױסטערליש די װערטער זאָלן אײַך נישט קלינגען, איך שפּיל מיך אָפֿט מיט דעם געדאַנק, אַז װען אַלע סאָציאַלע טעאָריעס װעלן זיך פֿונאַנדערפֿאַלן און מלחמות און רעװאָלוציעס װעלן איבערלאָזן די מענטשהײט אין פֿולשטענדיקער פֿאַרצװײפֿלונג, װעט דער פּאָעט --- יענער װאָס פּלאַטאָ האָט אים פֿאַרטריבן פֿון זײַן רעפּובליק --- אױפֿשטײן און ראַטעװען אונדז אַלעמען.
דער גרױסער כּבֿוד, װאס די שװעדישע אַקאַדעמיע האָט מיר אָנגעטאָן איז אױך אַן אָנערקענונג פֿון ייִדיש - אַ שפּראַך פֿון גלות, אָן אַ לאַנד, אָן גרענעצן, נישט אונטערגעשטיצט פֿון קײן שום רעגירונג; אַ שפּראַך, װאָס פֿאַרמאָגט כּמעט נישט קײן װערטער פֿאַר װאָפֿן, אַמוניציע, מיליטערישע איבונגען און טאַקטיק; אַ לשון װאָס איז געװאָרן פֿאַראַכט סײַ פֿון גױם סײַ פֿון רובֿ עמאַנציפּירטע ייִדן. דער אמת איז, אַז װאָס די גרױסע רעליגיעס האָבן געפּרעדיקט, האָבן די ייִדן אין געטאָ פּראַקטיצירט. זײ האָבן נישט געהאַט קײן גרעסערע פֿרײד װי לערנען װעגן מענטשן און מענטשלעכע באַציונגען װאָס האָבן אָנגערופֿן תּורה, תּלמוד, מוסר, קבלה. די געטאָ איז געװען נישט בלױז אַן אָרט פֿון אַנטרינונג פֿאַר אַ פֿאַרפֿאָלגטער מינאָריטעט, נאָר אױך אַ גרױסער עקספּערימענט אין שלום, זעלבסט-דיסציפּלין און הומאַניזם. רעשטלעך דערפֿון עקזיסטירן ביז הײַנט צו טאָג, נישט געקוקט אױף דער גאַנצער ברוטאַליטעט, װאָס רינגלט זײ אַרום.
איך בין דערצױגן געװאָרן צװישן אַזױנע ייִדן. מײַן פֿאָטערס הױז אױף קראָכמאַלנע גאַס אין װאַרשע איז געװען סײַ אַ בית-דין-שטוב, װאוּ מ'האָט דערצײלט מעשׂיות, סיי אן ארט װאוּ מ'האָט געפּראַװעט חתונות און חסידישע סעודהלעך. װען כ'בין געװען אַ קינד, האָב איך געהערט פֿון מײַן ברודער. מײַסטער י. י. זינגער --- װאָס האָט שפּעטער אָנגעשריבן ,,די ברידער אַשקענאַזי'' --- אַלע אַרגומענטן װאָס די ראַציאָנאַליסטן, פֿון שפּינאָזאַ ביז מאַקס נאָרדױ, האָבן אַרױסגעטראָגן קעגן רעליגיע. פֿון מײַן פֿאָטער און מוטער האָב איך געהערט אַלע ענטפֿערס, װאָס דער גלױבן אין גאָט קאָן געבן יענע, װאָס צװײפֿלען און זוכן דעם אמת. אין אונדזער הײם און אין אַ סך אַנדערע הײמען זענען די אײביקע פֿראַגן געװען מער אַקטועל װי די לעצטע נײַעס פֿון דער ייִדישער צײַטונג. נישט געקוקט אױף אַלע מײַנע אַנטױשונגען און מײַן גאַנצן סקעפּטיציזם גלױב איך, אַז די פֿעלקער קאנען אַ סך לערנען פֿון די דאָזיקע ייִדן; זײער געדאַנקען-גאַנג, זײער אױפֿן פֿון דערציִען קינדער, זײער געפֿינען גליק דאָרט, װוּ אַנדערע זעען בלױז אומגליק און דערנידערונג.
פֿאַר מיר איז ייִדיש ענג-פֿאַרבונדן מיט יענע, װאָס האָבן גערעדט דאָס דאָזיקע לשון. מ'קאָן געפֿינען אין גײסט פֿון ייִדיש װאָרע פֿרײד, לוסט צום לעבן, די בענקשאַפֿט נאָך משיח, געדולד צו װאַרטן און אַ טיפֿע אָפּשאַצונג פֿון מענטשלעכער אינדיװידואַליטעט. ס'איז פֿאַראַן אַ שטילער הומאָר אין ייִדיש, אַ דאַנקבאַרקײט פֿאַר יעדן טאָג, װאָס מען בלײַבט לעבן, פֿאַר יעדן ברעקל הצלחה, פֿאַר יעדער באַגעגעניש מיט ליבשאַפֿט. ייִדיש איז נישט גאװהדיק, נישט זיכער מיט נצחון. ייִדיש פֿאָדערט נישט און קעמפֿט נישט, נאָר קומט-איבער, לעבט-אַדורך, שמוגלט זיך אַדורך צװישן די כּוחות פֿון צעשטערונג, װיסנדיק דערבײַ, אַז גאָטס פּלאַן פֿאַר דער באַשאַפֿונג איז ערשט אין סאַמע אָנהײב.
ס'זענען פֿאַראַן אַזױנע, װאָס רופֿן-אָן ייִדיש אַ טױטע שפּראַך. אָבער מ'האָט אױך געהאַלטן קנאַפּע צװײ טױזנט יאָר צײַט העברעיִש פֿאַר אַ טױטער שפּראַך. מיט אַמאָל איז העברעיִש אױפֿגעשטאַנען תּחית-המתים אױף אַ װוּנדערלעכן אױפֿן, ממש דורך נסים. אַראַמעיִש איז זיכער געװאָרן באַטראַכט װי טױט. אָבער אין דעם דאָזיקן טױטן לשון איז געװאָרן געשריבן דער זוהר, אַ מיסטיש װערק פֿון הימלישער פּראַכט. ס'איז אַ פֿאַקט, אַז די קלאַסיקער פֿון ייִדיש זענען אױך די קלאַסיקער פֿון מאָדערנעם העברעיִש. ייִדיש האָט נאָך װײַט נישט געזאָגט דאָס לעצטע װאָרט. עס אַנטהאַלט אוצרות, װאָס זענען נאָך נישט אַנטדעקט פֿאַר דער גרױסער װעלט. ס'איז אַ לשון פֿון מאַרטירער און קדושים, פֿון טרױמער און מקובלים --- רײַך אין הומאָר און אין זכרונות, װאָס דער מין מענטש טאָר נישט פֿאַרגעסן. אין אַ פֿיגוראַטיװן זין איז ייִדיש דאָס קלוגע און אונטערטעניקע לשון פֿון אונדז אַלעמען, דער אידיאָם פֿון דער דערשראָקענער און האָפֿנדיקער מענטשהײט.
____________________________________________________________________________________________
די עפיטאפיע פון שלום עליכם
דא ליגט א ייד א פשוטער
געשריבן יידיש-טייטש פאר ווייבער
און פארן פראסטן פאלק האט ער
געווען א הומאריסט, א שרייבער.
דאס גאנצע לעבן אויסגעלאכט
געשלאגן מיט דער וועלט כפרות
די גאנצע וועלט האט גוט געמאכט
און ער – אוי וויי געווען אויף צרות.
און דוקא דעמאלט ווען דער עולם האט געלאכט,
געקלאטשט און פלעג זיך פרייען
האט ער געקרענקט – דאס ווייסט נאר גאט בסוד,
אז קיינער זאל ניט זען.
_____________________________________________________________
יידישע רעדאקטארן
_____________________________________________________________
אב קאהאן
אב קאהאן (1860-1951, געב. אין ליטע) איז געווען דער גרינדער און לאנג-יאריקער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס' אין דער שטאט ניו-יארק. קאהאן איז געווען א פעאיקער רעדאקטאר און שטארקע פערזענלעכקייט, וואס האט געהערשט איבער דער רעדאקציע מיט אן אייזערנעם פויסט.
קאהאן איז געווען א סאציאליסט, א ראמאניסט און א פאליטיקער. ער איז אויך געווען פאראנטווארטלעך פארן מאדנעם "יינגליש" (א געמיש פון יידיש און ענגליש), וואס זיין צייטונג האט אויסגענוצט, פארשפרייט און דערמוטיקט.
קאהאן האט פארפאסט אין 1917 דעם פאפולערן אויף ענגליש ראמאן "דער שטייג פון דוד לעווינסקי". ער האט אויך אנגעשריבן אין פינף בענדער זיין אויטא-ביאגראפיע "בלעטער פון מיין לעבן". דער אמעריקאנער קינא-פילם "העסטער סטריט"(1975) איז די איבערזעצונג פון זיין ענגלישן ראמאן "יעקל: א מעשה פון דער ניו-יארקער געטא" (1896).
ער האט געדינט אלס הויפט-רעדאקטאר ביז צו זיין טויט אין 1951.
הלל ראגאוו
הלל ראגאוו (1888-1971, געב. אין בערעזינע, ווייסרוסלאנד) איז געווען פון 1951-1964 דער הויפט-רעדאקטאר פונעם "פארווערטס. ראגאוו איז געווען דער לאנג-יאריקער נייעס-רעדטאקטאר אונטער אב קאהאן. ער איז געווען אן איידעלער, געבילדעטער מענש.
טראץ דעם, וואס ראגאוו איז געקומען צו זעקס יאר קיין אמעריקע און איז אויסגעוואקסן אויף דער נידער-מזרח-זייט (דער יידישער אימיגראנטן-קווארטאל) אין מאנהאטן, האט ער קיינמאל ניט פארלוירן די פעאיקייט צו ריידן א היימישן יידיש. ראגאוו איז געווען אן אמתער אמעריקאנער, א ,יאנקי', וואס האט פארשטאנען ביידע וועלטן, די אלטע היים און "דאס גאלדענע לאנד". א גרויסער פלוס איז ער געווען פארן "פארווערטס".
טראץ דעם, וואס ראגאוו איז געקומען צו זעקס יאר קיין אמעריקע און איז אויסגעוואקסן אויף דער נידער-מזרח-זייט (דער יידישער אימיגראנטן-קווארטאל) אין מאנהאטן, האט ער קיינמאל ניט פארלוירן די פעאיקייט צו ריידן א היימישן יידיש. ראגאוו איז געווען אן אמתער אמעריקאנער, א ,יאנקי', וואס האט פארשטאנען ביידע וועלטן, די אלטע היים און "דאס גאלדענע לאנד". א גרויסער פלוס איז ער געווען פארן "פארווערטס".
שמעון וועבער
שמעון וועבער
שמעון וועבער (1911-1988, געב. אין שטאשאוו, פוילן) איז געווען פון 1964-1988 דער הויפט-רעדטאקטאר פון ,דער פארווערטס'. נאך איידער ער האט פארטראטן הלל ראגאוו אלס הויפט-רעדאקטאר האט ער געהאט געארבעט יארן לאנג אלס נייעס-רעדאקטאר.
וועבער איז אפשר געווען דער פעאיקסטער רעדאקטאר, וואס די צייטונג האט ווען געהאט. ער האט אמאל געהאט קאמוניסטישע אנשויאונגען און איז שפעטער געווארן א פארברענטער אנטיקאמוניסט צולויב סטאלינס אנטיסעמיטישע ליקווידאציעס אין די 30ער יארן אין ראטן-פארבאנד. ער האט צוערשט געשריבן פאר ,די מארגן-פרייהייט'.
וועבער איז געווען א באגאבטער צייטונגסמאן, אן אויסגעצייכנטער זשורנאליסט און שטארקער רעדאקטאר. ער איז געווען נאענט-באפריינדט מיטן שרייבער י. ב. זינגער און האט אים אויסגעבעסערט און רעדאגירט די ווערק. ס'קורסירן קלאנגען, אז וועבער איז געווען ,דער זשעני הינטער די קוליסן' מכוח זינגערס טאלאנט און הצלחה. פאראן אזעלכע, וואס דערציילן, אז וועבער האט ניט בלויז אויסגעבעסערט נאר אויך איבערגעשריבן אויף אן עלעגאנטן אופן די ווערק פון זינגער'ן, ווייל באשעוועסיסעס לשון איז געווען פראסט.
פריינט וועבער האט אפט באמערקט, אז גראדע איז געווען א בעסערער שרייבער ווי זינגער. ר' שמעון האט באגלייט זינגער'ן קיין שטאכאלם, אז זינגער איז דארט אהינגעפארן באקומען דעם פריז נאבעל.
ער האט זיך אפט געקלאגט אין די 08ער יארן, אז ס'ווערט וואס אמאל שווערער צו געפינען שרייבער און ארויסגעבן א צייטונג. ער האט געליטן פון הארץ-ווייטיק, אז זיין ,פארווערטס' איז געווארן א וועכנטלעכע צייטונג.
וועבער איז געווען א קליינער, אימפאזאנטער מענש מיט א פלאם-פייערדיקן טעמפעראמענט. זיין גאנץ וועזן האט שטענדיק געברענט מיט כוח, פייער און ליידנשאפט.
*די דאזיקע פאטא איז צוגעשטעלט געווארן ,דער מאמענט' פון ליליאן סילווער, די טאכטער פון שמעון וועבער.
וועבער איז אפשר געווען דער פעאיקסטער רעדאקטאר, וואס די צייטונג האט ווען געהאט. ער האט אמאל געהאט קאמוניסטישע אנשויאונגען און איז שפעטער געווארן א פארברענטער אנטיקאמוניסט צולויב סטאלינס אנטיסעמיטישע ליקווידאציעס אין די 30ער יארן אין ראטן-פארבאנד. ער האט צוערשט געשריבן פאר ,די מארגן-פרייהייט'.
וועבער איז געווען א באגאבטער צייטונגסמאן, אן אויסגעצייכנטער זשורנאליסט און שטארקער רעדאקטאר. ער איז געווען נאענט-באפריינדט מיטן שרייבער י. ב. זינגער און האט אים אויסגעבעסערט און רעדאגירט די ווערק. ס'קורסירן קלאנגען, אז וועבער איז געווען ,דער זשעני הינטער די קוליסן' מכוח זינגערס טאלאנט און הצלחה. פאראן אזעלכע, וואס דערציילן, אז וועבער האט ניט בלויז אויסגעבעסערט נאר אויך איבערגעשריבן אויף אן עלעגאנטן אופן די ווערק פון זינגער'ן, ווייל באשעוועסיסעס לשון איז געווען פראסט.
פריינט וועבער האט אפט באמערקט, אז גראדע איז געווען א בעסערער שרייבער ווי זינגער. ר' שמעון האט באגלייט זינגער'ן קיין שטאכאלם, אז זינגער איז דארט אהינגעפארן באקומען דעם פריז נאבעל.
ער האט זיך אפט געקלאגט אין די 08ער יארן, אז ס'ווערט וואס אמאל שווערער צו געפינען שרייבער און ארויסגעבן א צייטונג. ער האט געליטן פון הארץ-ווייטיק, אז זיין ,פארווערטס' איז געווארן א וועכנטלעכע צייטונג.
וועבער איז געווען א קליינער, אימפאזאנטער מענש מיט א פלאם-פייערדיקן טעמפעראמענט. זיין גאנץ וועזן האט שטענדיק געברענט מיט כוח, פייער און ליידנשאפט.
*די דאזיקע פאטא איז צוגעשטעלט געווארן ,דער מאמענט' פון ליליאן סילווער, די טאכטער פון שמעון וועבער.
מרדכי שטריגלער
מרדכי שטריגלער
מרדכי שטריגלער (1922-1998, געב. אין זאמאשטש, פוילן) איז געווען פון 1988-1998 דער הויפט-רעדטאקטאר פונעם "פארווערטס, ביז ער איז געשטארבן פון א מוח-פארוואונדונג, ווען ער איז אראפגעפאלן אין דער היים.
טראץ דעם, וואס ער איז געווען נאר צען יאר דער הויפט-רעדאקטאר, האט אר פון-דעסט-וועגן געהאט גאר א גרויסן איינפלוס אויף דער צייטונג און געשפילט א וויכטיקע ראלע אין איר עוואלוציע.
דער בעל-עברית איז געווען א פעאיקער רעדאקטאר, וואס האט געקענט יעדעס פינטעלע, נקודה און פרט מכוח עברית, אם-ישראל און תורה. ער איז געווען א ריזן-זשורנאליסט, וואס האט אנגעשריבן מער ווי א העלפט פון די ארטיקלען אין דער צייטונג מחמת דעם געוואלדיקן דוחק אין שרייבער און זשורנאליסטן. פאר, דער פארווערטס' האט ר' מרדכי פארפאסט יעדע וואך ארטיקלען און באריכטן אונטער א וועלט מיט פסעוודאנימען ווי: "א. שרייבער", "א. לייענער", "ש. לייכטער", "אזוי שרייבן ,זיי'!", אריינגערעכנט אן ארטיקל אונטערן אייגענעם נאמען "מ. שטריגלער" און דעם לייט-ארטיקל בתוכם.
ר' מרדכי איז אנערקענט געווארן אלס עלוי אין דער קלעצקער ישיבה, וואו ער האט געלערנט. ער איז געווען א תלמיד-חכם מיט א סמיכה. רבנים פלעגן אפט קלינגען צו אים אין דער רעדאק-
ציע, כדי זיך צו באראטן מיט אים וועגן לומדישע און רבנישע ענינים און כדי ער זאל פסקענען פאר זיי א שאלה.
אונזער ספעציעלער ראטגעבער ד"ר רחמיאל פישביין, געווען א שטענדיקער מיטארבעטער אין "פארווערטס" אונטערן פען-נאמען "ד"ר בן-פסח", דערציילט אפטמאל וועגן שטריגלער'ן און זייער נאענטער פריינטשאפט, ווען זיי האבן געארבעט צוזאמען אין דער רעדאקציע. ר' מרדכי איז געווען ד"ר פישביין א מדריך. ער האלט טייער אין הארצן דעם זכרון פון ר' מרדכי און די אוצרות, וואס דער רעדאקטאר האט אים געשאנקען.
מרכי שטריגלער, א גדול-בתורה, זכרונו לברכה!
די אויבערשטע פאטאגראפיע איז געשאנקן געווארן ,דער מאמענט' פון לאה שטריגלער, די טאכטער פון מרדכי שטריגלער.
טראץ דעם, וואס ער איז געווען נאר צען יאר דער הויפט-רעדאקטאר, האט אר פון-דעסט-וועגן געהאט גאר א גרויסן איינפלוס אויף דער צייטונג און געשפילט א וויכטיקע ראלע אין איר עוואלוציע.
דער בעל-עברית איז געווען א פעאיקער רעדאקטאר, וואס האט געקענט יעדעס פינטעלע, נקודה און פרט מכוח עברית, אם-ישראל און תורה. ער איז געווען א ריזן-זשורנאליסט, וואס האט אנגעשריבן מער ווי א העלפט פון די ארטיקלען אין דער צייטונג מחמת דעם געוואלדיקן דוחק אין שרייבער און זשורנאליסטן. פאר, דער פארווערטס' האט ר' מרדכי פארפאסט יעדע וואך ארטיקלען און באריכטן אונטער א וועלט מיט פסעוודאנימען ווי: "א. שרייבער", "א. לייענער", "ש. לייכטער", "אזוי שרייבן ,זיי'!", אריינגערעכנט אן ארטיקל אונטערן אייגענעם נאמען "מ. שטריגלער" און דעם לייט-ארטיקל בתוכם.
ר' מרדכי איז אנערקענט געווארן אלס עלוי אין דער קלעצקער ישיבה, וואו ער האט געלערנט. ער איז געווען א תלמיד-חכם מיט א סמיכה. רבנים פלעגן אפט קלינגען צו אים אין דער רעדאק-
ציע, כדי זיך צו באראטן מיט אים וועגן לומדישע און רבנישע ענינים און כדי ער זאל פסקענען פאר זיי א שאלה.
אונזער ספעציעלער ראטגעבער ד"ר רחמיאל פישביין, געווען א שטענדיקער מיטארבעטער אין "פארווערטס" אונטערן פען-נאמען "ד"ר בן-פסח", דערציילט אפטמאל וועגן שטריגלער'ן און זייער נאענטער פריינטשאפט, ווען זיי האבן געארבעט צוזאמען אין דער רעדאקציע. ר' מרדכי איז געווען ד"ר פישביין א מדריך. ער האלט טייער אין הארצן דעם זכרון פון ר' מרדכי און די אוצרות, וואס דער רעדאקטאר האט אים געשאנקען.
מרכי שטריגלער, א גדול-בתורה, זכרונו לברכה!
די אויבערשטע פאטאגראפיע איז געשאנקן געווארן ,דער מאמענט' פון לאה שטריגלער, די טאכטער פון מרדכי שטריגלער.
גרשון יעקבסאן
גרשון יעקבסאן (1934-2005, געב. אין מאסקווע) איז געווען דער גרינדער און הויפט-רעדאקטאר פון "דער אלגעמיינער זשורנאל". ער איז אויסגעוואקסן אין דער אונטערערדישער ליובאוויטשער קהילה אין ראטן-פארבאנד.
ר' גרשון איז געווען א טאלאנטפולער זשורנאליסט און דער נייעס-רעדאקטאר אין "דער טאג-מארגן-זשורנאל". ווען די צייטונג האט אויפגעהערט דערשיינען, האט ער אליין געשאפן אין 1972 אן אייגענע צייטונג "דער אלגעמיינער זשורנאל". זיין צייטונג האט זיך קאנצענטרירט אויף רעליגיעזע ענינים און זיין לייענערשאפט איז בכלל געווען א פרומע.
יעקבסאן איז געווען א פעאיקער זשורנאליסט, שרייבער און אן אויסגעצייכנטער רעדאקטאר. ער האט געשאפן מיט גרויס דערפאלג א יידישע צייטונג אין אן עפאכע, ווען די יידישע פרעסע האט געהאלטן אין אונטערגיין.
ער איז געווען אן עקצענטרישער, אינטעלי-גענטער חסיד, וואס האט געהאט א חוש פאר די נייעס. חבר יעקבסאן איז געווען אן אינטער-עסאנטער מענש, וואס האט דערציילט קאמישע מעשיות און אנעקדאטן וועגן זיין יוגנט אין רוסלאנד און וועגן קליין-שטעטלדיקע טיפן און פארשוינען הן אין די אייראפעאישע קהילות הן אין די אמעריקאנער. ער איז אויך געווען א בקי אין לשון-קודש און עברית.
ר' גרשון איז געווען א טאלאנטפולער זשורנאליסט און דער נייעס-רעדאקטאר אין "דער טאג-מארגן-זשורנאל". ווען די צייטונג האט אויפגעהערט דערשיינען, האט ער אליין געשאפן אין 1972 אן אייגענע צייטונג "דער אלגעמיינער זשורנאל". זיין צייטונג האט זיך קאנצענטרירט אויף רעליגיעזע ענינים און זיין לייענערשאפט איז בכלל געווען א פרומע.
יעקבסאן איז געווען א פעאיקער זשורנאליסט, שרייבער און אן אויסגעצייכנטער רעדאקטאר. ער האט געשאפן מיט גרויס דערפאלג א יידישע צייטונג אין אן עפאכע, ווען די יידישע פרעסע האט געהאלטן אין אונטערגיין.
ער איז געווען אן עקצענטרישער, אינטעלי-גענטער חסיד, וואס האט געהאט א חוש פאר די נייעס. חבר יעקבסאן איז געווען אן אינטער-עסאנטער מענש, וואס האט דערציילט קאמישע מעשיות און אנעקדאטן וועגן זיין יוגנט אין רוסלאנד און וועגן קליין-שטעטלדיקע טיפן און פארשוינען הן אין די אייראפעאישע קהילות הן אין די אמעריקאנער. ער איז אויך געווען א בקי אין לשון-קודש און עברית.
ד"ר רחמיאל פישביין
ד"ר רחמיל פישביין (1954 - , געב. אין ניו-יארק*) איז געווען דער אומאפיציעלער הילפס-רעדאקטאר אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל' (1999-2002) און א נייעס-שרייבער אין ,דער פארווערטס' (1996-1998) אונטערן פסעוודאנים "ד"ר בן-פסח. רחמיאל פישביין איז אויך א פען-נאמען.
די יידישע זשורנאליסטיק איז שולדיק ד"ר פישביין א סך קרעדיט. ער איז געווען דער ערשטער מיטארבעטער, וואס "דער פארווערטס" האט אריינגענומען אין 30 יאר! ער און דער הויפט-רעדאקטאר מרדכי שטריגלער האבן פארפעסט מער ווי א העלט פון דער צייטונג, שטריגלער לגבי די ארטיקלען און בן-פסח אין שייכות מיט די נייעס-באריכטן.
ד"ר פישביין איז געווען נאענט באפריינדט סיי מיט מרדכי שטריגלער סיי מיט גרשון יעקבסאן, באקאנטע צוויי רעדאקטארן אין משך פון דער דעמערונג פון דער יידישער פרעסע.
ווען ער איז אפגעטראטן פון אמט אין ,פארווערטס', איז ער א יאר שפעטער אנגאזשירט געווארן אין "דער אלגעמיינער זשורנאל" און געווארן פאני-בראט מיטן הויפט-רעדאקטאר.
אין די יארן, וואס ער האט געארבעט ביי יעקבסאנען אין דער רעדאקציע האט ער געשפילט א סך ראלעס! פישביין איז געווען איינצייטיק א הילפס-רעדאקטאר, שרייבער, נייעס-איבערזעצער און קארעקטאר צוליבן דוחק אין רעדאקציע-מיטארבעטער און זשורנאליסטן.
ס'איז כדאי צו באערן דעם חשובן מענש, וואס האט קיינמאל קיין כבוד ניט געזוכט אדער געוואלט. "דער מאמענט" באטאנט, אז מיטן אויסנאם פון די אויבן-דערמאנטע צוויי רעדאקטארן האט קיינער ביי די לעצטע 20 יאר ניט געטאן אזוי פיל אין נאמען פון דער יידישער שפראך און קולטור ווי ד"ר פישביין. די רעדאקטארן גיבן-אפ כבוד דעם זייער געערטן דאקטאר און באגאבטן שרייבער, וואס האט געהארעוועט מיט עניוות "הינטער די קוליסן" און איז קיינמאל ניט געווארן אנערקענט אדער באערט פאר זיינע פארדינסטן און טאלאנט.
איצט איז ער פארטיפט און פארטאן אין מעדיצינישע פארשונגען און טעטיקייטן. ער האט א קליין פראקסיס אין דער שטאט-ניו-יארק. דער פארשער איז א וועלט-מומחה אין האמעאפאטיע און געראנטאלאגיע.
______________________________________________________________________________________________
די יידישע זשורנאליסטיק איז שולדיק ד"ר פישביין א סך קרעדיט. ער איז געווען דער ערשטער מיטארבעטער, וואס "דער פארווערטס" האט אריינגענומען אין 30 יאר! ער און דער הויפט-רעדאקטאר מרדכי שטריגלער האבן פארפעסט מער ווי א העלט פון דער צייטונג, שטריגלער לגבי די ארטיקלען און בן-פסח אין שייכות מיט די נייעס-באריכטן.
ד"ר פישביין איז געווען נאענט באפריינדט סיי מיט מרדכי שטריגלער סיי מיט גרשון יעקבסאן, באקאנטע צוויי רעדאקטארן אין משך פון דער דעמערונג פון דער יידישער פרעסע.
ווען ער איז אפגעטראטן פון אמט אין ,פארווערטס', איז ער א יאר שפעטער אנגאזשירט געווארן אין "דער אלגעמיינער זשורנאל" און געווארן פאני-בראט מיטן הויפט-רעדאקטאר.
אין די יארן, וואס ער האט געארבעט ביי יעקבסאנען אין דער רעדאקציע האט ער געשפילט א סך ראלעס! פישביין איז געווען איינצייטיק א הילפס-רעדאקטאר, שרייבער, נייעס-איבערזעצער און קארעקטאר צוליבן דוחק אין רעדאקציע-מיטארבעטער און זשורנאליסטן.
ס'איז כדאי צו באערן דעם חשובן מענש, וואס האט קיינמאל קיין כבוד ניט געזוכט אדער געוואלט. "דער מאמענט" באטאנט, אז מיטן אויסנאם פון די אויבן-דערמאנטע צוויי רעדאקטארן האט קיינער ביי די לעצטע 20 יאר ניט געטאן אזוי פיל אין נאמען פון דער יידישער שפראך און קולטור ווי ד"ר פישביין. די רעדאקטארן גיבן-אפ כבוד דעם זייער געערטן דאקטאר און באגאבטן שרייבער, וואס האט געהארעוועט מיט עניוות "הינטער די קוליסן" און איז קיינמאל ניט געווארן אנערקענט אדער באערט פאר זיינע פארדינסטן און טאלאנט.
איצט איז ער פארטיפט און פארטאן אין מעדיצינישע פארשונגען און טעטיקייטן. ער האט א קליין פראקסיס אין דער שטאט-ניו-יארק. דער פארשער איז א וועלט-מומחה אין האמעאפאטיע און געראנטאלאגיע.
______________________________________________________________________________________________
_מיר געדענקען
_________________
_ מיר געדענקען מיט גרויס דרך-ארץ און כבוד עטלעכע אימפאזאנטע פערזענלעכקייטן, וואס האבן בארייכערט די יידישע קולטור מיט זייער אינטעלעקט און טאלאנט. זאל די וועלט קלינגען ווידער און ווייטער מיט זייערע נעמען.
ראזע קורץ - אקטריסע
ראזע קורץ ז"ל איז געווען א לאנגיאריקע אקטריסע אין מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער. ביי צוויי שוישפילער איז זי געבוירן געווארן פאר דער רוסישער רעוואלוציע אין ווארשע.
ראזע קורץ איז געווען אן אויסערגעוויינלעכע אקטריסע און רעציטאטארין. זי האט געשפילט אין 1935 אין ,קעניג ליר' אין די מאסן-סצענעס, ווען דאס טעאטער האט געשפילט די שעיקספירישע פיעסע לכבוד און מכוח דעם וועלט-טעאטער-פעסטיוואל, וואס איז פארגעקומען אין יענעם יאר אין מאסקווע. די פעאיקע אקטריסע האט אויך גישפילט ביי בנימין שווארצער אין אנסאמבל צוזאמען מיט נחמה זיראטינע. זי איז געווען פאפולער אין דער טרופע און האט באקומען א סך הויפט-ראלעס.ס'איז שווער צו באשטימען, ווער ס'האט דעקלאמירט נאך עלעגאנטער און גלענצנדיקער, קורץ אדער זיראטינע.
ראזע איז געקומען אין די 70ער יארן קיין אמעריקע, וואו זי האט זיך באזעצט אין יוסטאן, טעקסאס צוזאמען מיט איר זון. אזוי ווי נינע זיראטינע האט ראזע געשפילט איין סעזאן אין ,די פאלקסבינע' אין ניו-יארק. זי האט רעציטירט א פאעמע און געהאלטן א רעדע אויף עטלעכע הזכרות נאך די סאוועטיש-יידישע שרייבער, וואס זיינען צעשאסן געווארן צווישן 1948-1952 בשעת סלאטינס אנטי-יידישע ליקווידאציעס.
ד"ר גרשון מאמלעק - עסייאיסט/למדן
ד"ר גרשון מאמלעק ז"ל איז געווען א לאנגיאריקער קארעספאנדענט פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ר' גרשון איז געווען א מומחה אין הלכה, א בקי אין לשון-קודש און אן עקספערט אין דער יידישער פאלקס-געשיכטע. מאמלעק איז געווען א לאדזשער ייד, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. דער חשובער פילאסאף איז געווען א נאענטער פריינט פון הויפט-רעדאקטאר גרשון יעקבסאן און האט פארעפנטלעכט אין זיין צייטונג ארטיקלען און פאלעמיקעס וועגן תנ"ך, הלכה און מדינת-ישראל.
די סאטמארער זעצער אין דער רעדאקציע פלעגן ווייזן די דרוקער אין דער סאטמארער רעדאקציע ,דער איד' מאמלעקס שריפטן, וואס האבן זיי שטארק באאיינדרוקט און דערשטוינט, וואס מ'קאן שרייבן אזוי עלעגאנט אויף יידיש!
ד"ר פישביין האט גוט געקענט ד"ר מאמלעק און האט אפט געשמועסט מיט אים, אז ער האט געמאכט א באזוך אין דער רעדאקציע. חבר פישביין האט אים געגעבן דעם מיאוסן צונאמען ד"ר עמלק, וואס האט ארויסגערופן געלעכטער ביי די חסידים אין דער רעדאקציע. הינטער די אויגן פון ד"ר מאמלעק האט זיך דער הויפט-רעדאקטאר געפאסמאקעוועט מיט דעם צונאמען ,ד"ר עמלק'!
שלמה בן-ישראל- ראדיא-קאמענטאטר
שלמה בן-ישראל ע"ה איז געווען א באקאנטער יידישער ראדיא-זשורנאליסט, וואס האט געהאט א וועכנטלעכע נייעס-פראגראם ,איבערזיכט איבער דער וואך' אין ,דאבליו. עי. ווי. די', די יידישע ראדיא-סטאנציע.
יעדן זונטיק אינדערפרי פלעג חבר בן-ישראל איבערגעבן די נייעס אין א 30-מינוטיקער פראגאם. בן-ישראל איז געווען א גלענצנדיקער ראדיאר-קאמענטאטאר און זיין לאנגיאריקער נייעס-איבערזיכט איז געווען גאר א פאפולערע פראגראם אין דער סטאנציע, ,וואס רעדט אייער לשון'.
חבר בן-ישראל איז געווען א הייסער ציוניסט, וואס האט געקענט זייער גוט ניט בלויז די יידישע, נאר אויך די אראבישע פאליטיק און ווי אזוי זי וועט באאיינפלוסן די ישראל-פאליטיק. בן-ישראל איז געווען א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט, וואס האט אויך געשריבן פאר דער אמעריקאנער טאג-צייטונג ,באסטאן גלאב' (באסטאנער גלאבוס). ער האט גערעדט א פרעכטיקן, עלעגאנטן יידיש. זיין ווערטער-אויסקלייב און אויסשפראך זיינען געווען אויסערגעוויינלעך.
______________________________________________________________________________________________
ראזע קורץ - אקטריסע
ראזע קורץ ז"ל איז געווען א לאנגיאריקע אקטריסע אין מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער. ביי צוויי שוישפילער איז זי געבוירן געווארן פאר דער רוסישער רעוואלוציע אין ווארשע.
ראזע קורץ איז געווען אן אויסערגעוויינלעכע אקטריסע און רעציטאטארין. זי האט געשפילט אין 1935 אין ,קעניג ליר' אין די מאסן-סצענעס, ווען דאס טעאטער האט געשפילט די שעיקספירישע פיעסע לכבוד און מכוח דעם וועלט-טעאטער-פעסטיוואל, וואס איז פארגעקומען אין יענעם יאר אין מאסקווע. די פעאיקע אקטריסע האט אויך גישפילט ביי בנימין שווארצער אין אנסאמבל צוזאמען מיט נחמה זיראטינע. זי איז געווען פאפולער אין דער טרופע און האט באקומען א סך הויפט-ראלעס.ס'איז שווער צו באשטימען, ווער ס'האט דעקלאמירט נאך עלעגאנטער און גלענצנדיקער, קורץ אדער זיראטינע.
ראזע איז געקומען אין די 70ער יארן קיין אמעריקע, וואו זי האט זיך באזעצט אין יוסטאן, טעקסאס צוזאמען מיט איר זון. אזוי ווי נינע זיראטינע האט ראזע געשפילט איין סעזאן אין ,די פאלקסבינע' אין ניו-יארק. זי האט רעציטירט א פאעמע און געהאלטן א רעדע אויף עטלעכע הזכרות נאך די סאוועטיש-יידישע שרייבער, וואס זיינען צעשאסן געווארן צווישן 1948-1952 בשעת סלאטינס אנטי-יידישע ליקווידאציעס.
ד"ר גרשון מאמלעק - עסייאיסט/למדן
ד"ר גרשון מאמלעק ז"ל איז געווען א לאנגיאריקער קארעספאנדענט פון ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ר' גרשון איז געווען א מומחה אין הלכה, א בקי אין לשון-קודש און אן עקספערט אין דער יידישער פאלקס-געשיכטע. מאמלעק איז געווען א לאדזשער ייד, וואס האט איבערגעלעבט די שואה. דער חשובער פילאסאף איז געווען א נאענטער פריינט פון הויפט-רעדאקטאר גרשון יעקבסאן און האט פארעפנטלעכט אין זיין צייטונג ארטיקלען און פאלעמיקעס וועגן תנ"ך, הלכה און מדינת-ישראל.
די סאטמארער זעצער אין דער רעדאקציע פלעגן ווייזן די דרוקער אין דער סאטמארער רעדאקציע ,דער איד' מאמלעקס שריפטן, וואס האבן זיי שטארק באאיינדרוקט און דערשטוינט, וואס מ'קאן שרייבן אזוי עלעגאנט אויף יידיש!
ד"ר פישביין האט גוט געקענט ד"ר מאמלעק און האט אפט געשמועסט מיט אים, אז ער האט געמאכט א באזוך אין דער רעדאקציע. חבר פישביין האט אים געגעבן דעם מיאוסן צונאמען ד"ר עמלק, וואס האט ארויסגערופן געלעכטער ביי די חסידים אין דער רעדאקציע. הינטער די אויגן פון ד"ר מאמלעק האט זיך דער הויפט-רעדאקטאר געפאסמאקעוועט מיט דעם צונאמען ,ד"ר עמלק'!
שלמה בן-ישראל- ראדיא-קאמענטאטר
שלמה בן-ישראל ע"ה איז געווען א באקאנטער יידישער ראדיא-זשורנאליסט, וואס האט געהאט א וועכנטלעכע נייעס-פראגראם ,איבערזיכט איבער דער וואך' אין ,דאבליו. עי. ווי. די', די יידישע ראדיא-סטאנציע.
יעדן זונטיק אינדערפרי פלעג חבר בן-ישראל איבערגעבן די נייעס אין א 30-מינוטיקער פראגאם. בן-ישראל איז געווען א גלענצנדיקער ראדיאר-קאמענטאטאר און זיין לאנגיאריקער נייעס-איבערזיכט איז געווען גאר א פאפולערע פראגראם אין דער סטאנציע, ,וואס רעדט אייער לשון'.
חבר בן-ישראל איז געווען א הייסער ציוניסט, וואס האט געקענט זייער גוט ניט בלויז די יידישע, נאר אויך די אראבישע פאליטיק און ווי אזוי זי וועט באאיינפלוסן די ישראל-פאליטיק. בן-ישראל איז געווען א פראפעסיאנעלער זשורנאליסט, וואס האט אויך געשריבן פאר דער אמעריקאנער טאג-צייטונג ,באסטאן גלאב' (באסטאנער גלאבוס). ער האט גערעדט א פרעכטיקן, עלעגאנטן יידיש. זיין ווערטער-אויסקלייב און אויסשפראך זיינען געווען אויסערגעוויינלעך.
______________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________
דער מאמענט באזוכט גאלוועסטאן
ד"ר נאמאסט פארכאפט שטאט מיט אינטערסאנטער רעדע
פייערלעכע אויפנאמע פאר "דער מאמענט" אין טעקסאס
דער 'האטעל גאלוועז' ביי דער פלאזשע אין גאלוועסטאן
די רעדע וועגן "די יידן אין ווילדן וועסט" פון ד"ר א. מ. נאמאסט אין גאלוועסטאן, טעקסאס איז געווען א ווילדע סענסאציע. דער זאל אין "האטעל גאלוועז" ביי דער פלאזשע איז איבער-געפלאסן מיט אלערליי יידן פון אלע עקן שטאט: פשוטע בעל-מלאכהס, סוחרים און רינדער-פאסטעכער פון שטעטלעך און קליינע שטעט מיט א נישטיקער יידישער באפעלקערונג, פראמינענטע קולטור-טוער און עלעגאנטע מיוחסים פון די גרויסע שטעט און א צאל אימפאזאנטע פערזענלעכקייטן פון אויסלאנד! קיינער איז ניט בייגע-שטאנען קעגן דעם נסוין צו זיין אנוועזנדיק ביי דער רעדע און דער פאלגנדיקער אויפנאמע.
די רעדאקטארן פון "דער מאמענט" זיינען געקומען צו פליען און האבן זיך געטראפן אינעם האטעל מיט ד"ר נאמאסט, וואס איז אנגעקומען דארטן מיט א וואך פריער. יעקב קארנפעלד, דער הויפט-רעדאקטאר, לאווע גאווארטשיק, דער הילפס-רעדאקטאר, און משה לעווין, דער סעקרעטאר, זיינען געקומען קיין גאלוועסטאן ניט נאר הערן די רעדע, נאר אויך מיך קענען לערנען, מאקארענע דע גאלוועז, זייער קארעספאנדענטין אין מעקסיקע. די הויפט-מיטארבעטער פון "דער מאמענט" האבן ניט געברויכט צו מאכן קיין רייזע נאך גאלוועסטאן! זיי האבן דאס אבער געטאן עקסטרע, כדי זיך צו זען מיט מיר, דאס קליינע טעכטערל פון א יידישן סוחר, וואס איז געווארן א גראפיניע. געפרייט האב איך מיך זייער צו מאכן זייער באקאנטשאפט. ס'איז געווען פאר מיר דאס גרעסטע פארגעניגן און נחת.
דאס קבלת-פנים לכבוד מיר און ד"ר נאמאסט איז געווען א פריילעכע און א פייערלעכע מיט די העכסט-געשטעלטע פאליטיקער, געשעפטסלייט, קולטור-טוער און אדללייט. מיין פאטער, אן ארעמער סוחר פון פוילן, וואס האט געגרינדעט אין מעקסיקע א צאל אוניווערסאלע מאגאזינען און איז אזוי ארום געווארן "דער גרינער מיליאנטעשיק", וואלט געווען גאר שטארק שטאלץ, אז ער זאל געווען דערלעבן דאס צו זען. זייין טעכטערל, א יידישע זשורנאליסטקע! ער וואלט אוועקגעגעבן זיין עולם-הבא, אז ער וואלט געקאנט זיין אויף דער אויפנאמע און געזען ווי אזוי מ'האט מקבל פנים און מכבד געווען זיין טאכטער.
בשעת דער זייער געערטער, הויך- און וואויל-געבוירענער ד"ר נאמאסט האט פארגעלייענט זיין רעפעראט, אויף עקראנען זיינען דערשינען איינצייטיק ענגלישע איבערזעצונגען, אום יעדער איינער זאל פארשטיין דעם תמצית. דער עולם איז געזעסן ווי פארגאפט און פארכאפט פון זיינע דערציילונגען מיט אלע פיטשעווקעס וועגן די יידישע פיאנערן אין ווילדן וועסט. חבר נאמאסט האט זיך באשאטן די שפראך מיט כלערליי מליצות און לשון-קודש. ער האט גערעדט אזוי עלעגאנט און אויסגענוצט זיין גאנצע שארפזין, וואס אפילו די יידיש-ריידנדיקע אין עולם האבן זיך געמוזט צוהערן מיט גרויס פארזיכט. זיי האבן אים געשאנקען די גרעסטע אויפמערזאמקייט, אום צו פארשטיין די אלע נואנסן און כאפן דעם עיקר.
אין אנהייב האט דער דאקטאר צוגעשטעלט אן איבערזיכט איבער דער יידן-געשיכטע אין אמעריקאנער דרום, וואו דער אנטיסעמיטיזם איז שטענדיק געווען גאר א קליינער. די יידן אין די זידלעכע שטאטן האבן געהאט פריינטלעכע און נאענטע באציאונגען מיט זייערע שכנים. די קהילות זיינען געווען קליינע און ווארעמע. בשעתן סעצעסיע-קריג איז דער פינאנץ-מיניסטער פון די דרומדיקע שטאטן געווען יהודה בנימין, א ייד. ס'איז ניט געווען קיין זעלטנהייט, וואס יידן האבן געהאט אן איינפלוס אין די זידלעכע און וועסטלעכע שטאטן.
אין משך פונעם אמעריקאנער ברידער-קריג האבן יידן געדינט הן אין דער דרום-ארמיי הן אין דער צפון-ארמיי. יידן פון ביידע צדדים האבן זיך אריינגעפלאכטן נאך דער שטאטן-מלחמה אין דער געשיכטע פון ווילדן וועסט, זוכנדיק עשירות און הצלחה אין די נייע שטאטן און טעריטאריעס, וואס זיינען דעמאלט נאר-וואס געעפנט געווארן פאר אמעריקאנער באזעצער און פיאנערן. דער "יידן- מארש" אויף מערב האט זיך אנגעהויבן אין 1848 מיטן גאלד-רויש. די סוחרים און אווענטוריסטן אין די וועסטלעכע שטאטן האבן הארט פאר און גלייך נאך דער מלחמה צווישן די שטאטן געבויט בתי- מדרשים מיט בית-עלמינס. אין די נייע שטאטן זיינען די קהילות געווען אזוי ווי די אין דרום, קליינע און גוטברידערלעכע. קיין גרויסע קאצענטראציעס יידן זיינען ניט געווען, נאר גאר א קליינע צאל פיאנערן און סוחרים, וואס האבן נאכגעפאלט דעם שבת-שטערן און זיך באזעצט אין נייעם "ציון" "מעבר-לסמבטיון" (אויף דער אנדערער זייט טייך מיסיסיפי) און זיך פארזאמלט שבת און יום-טובים אין די שולן אין די אמעריקאנער סטעפעס, פלאכלענדער און מדבריות.
די שטארקע און שטאלצע בני-תורה, וואס האבן פאראיידלט די נייע טעריטאריעס, זיינען אויך אויסגעקומען מיט די שפאנישע איינוואוינער אין אט-די געוועזענע מעקסיקאנער טעריטאריעס, וואס אמעריקע האט פארכאפט אין משך פונעם אמעריקאנער-מעקסיקאנער קריג. א סך פון די שפאנישע קריסטן האבן געהאט געשטאמט פון מאראנען און האבן זיך באטראכט פאר "קאנווער-
סאס" (אפגעשמדטע) און זיך אפגעגעבן א חשבון פון זייער יידישן אפשטאם. א סך פון אט-די קריסטן האבן געבענשט ליכט פרייטיק ביי דער שקיעה און זיך אויך געהאלטן ביי געוויסע מנהגים לגבי ראש-השנה און יום-כיפור. זיי זיינען געווען פריינטלעך צו יידן און האבן באערט זייער יידישן אפשטאם.
אונזער פעאיקער פארשער און שרייבער האט אויפגעקלערט, אז דער ווילדער וועסט איז ניט געווען זייער ווילד, אז אין דעם ראיאן האט פאקטיש געהערשט ארדענונג. כימט יעדער מאן האט געטראגן א רעוואלווער אדער ביקס. אינעם וועסט האט מען אויך ניט געהאט קיין צייט פארן אנטיסעמיטיזם. די פיאנערן זיינען געווען פארנומען און פארטאן אין בויען שטעט און שטעטלעך, שאפן געמיינדעס און אינסטיטוציעס און ציוויליזירן זייערע ניי-געבוירענע שטאטן און טעריטאריעס. ער האט אנגעדייט אויף לואיס לאמור, דער בארימטער אמעריקאנער אויטאר, וואס האט פארפאסט צענדלקער ראמאנען וועגן ווילדן וועסט מיט זיינע רינדער-פאסטעכער, זעלבסטבאשיצער און רעוואלווער-העלדן. לאמור פלעג אונטערשטרייכן אין זיינע רעדעס, אז די ווילדקייט אין די מערבדיקע טעריטאריעס איז אין גאנצן איבערגעטריבן געווארן אין ביכער און פילמען און אז אזא אומגעזעצלעכקייט איז באמת געווען א פיקטיווע.
אזוי ווי די מערסטע אוניווערסאלע מאגאזינען אין די צפון-מזרחדיקע שטאטן זיינען געגרינדעט געווארן פון יידן, אזוי איז דאס אויך געווען אין וועסט. די גרעסטע אוניווערמאגן זיינען אויפגעבויט געווארן דורך יידן, ווי למשל "סאקאוויטש" (יוסטאן), ניימאן-מארקוס (דאלאס), יאסקע'ס (סאן-אנטאניע).
אין טיילער, טעקסאס זיינען יידן און גויים געווען מיטגלידער אין די זעלבע געזעלשאפטן און קלובן, וואס איז געווען אומדערהערט אין אנדערע שטעט און שטאטן. אפילו אין ניו-יארק האבן יידן נאר נאך דער צווייטער וועלט-מלחמה געמעגט ווערן מיטגלידער אין א סך געזעלשאפטן און עלעגאנטע קלובן. יידן זיינען אויך געווען פראמינענט און טעטיק אין דער נאפט-אינדוסטריע אין טאקסאס, באזונדערש אין טיילער, וואס איז געווען דער סאמע צענטער פונעם נאפט-רויש אינעם שטאט מיטן "איינציקן שטערן". טיילער איז געווען אזוי רייך מיט נאפט אין די 30ער יארן, וואס ס'האט געהאט א ווידערשטאנדס-קראפט קעגן דעם גרויסן ווירטשאפטס-קריזיס, וואס האט געבושעוועט אין אמעריקע. דער פינאנציעלער קראך האט גארניט בארירט טיילער! און יידן האבן געשפילט א גרויסע ראלע ניט בלויז אין דער ארטיקער נאפט-אינדוסטריע, נאר אויך אין א סך אנדערע געשעפטן און אינדוסטריעס.
אלץ איז גרויס (אדער גרעסער) אין טעקסאס, די יידן בתוכם: דאס איז דער נוסח און מנהג טעקסאס! גאלוועסטאן, דער האנדלס-צענטער פון טעקסאס ביזן גרויסן הוריגאן אין יאר 1900, האט פארמאגט א טאלאנטפולן ראבינער, וואס איז געווען באקאנט איבער דער לענג און ברייט פון דעם שטאט. ד"ר נאמאסט האט פארענדיקט זיין רעדע מיט עטלעכע אנעקדאטן און דערציילונגען וועגן גאלוועסטאן און דעם חשובן הענרי כהן, וואס האט געדרשנט פון 1888-1952 אין דער פארט-שטאט מיטן עלטסטן בית-הכנסת אין שטאט. ער האט געלויבט הרב כהן, וואס האט אויסגעזען מער ווי אן ענגלישער גלח ווי א רב. ער איז געקומען פון לאנדאן, וואו ער איז געבוירן געווארן. דער ראבינער איז באלוינט געווארן מיטן צונאמען "דער הויפט-ראבינער פון טעקסאס" טראץ דעם, וואס אין אמעריקע עקזיסטירט ניט קיין אמט אדער טיטל. דער מנהיג-רוחני איז געווען ניט בלויז א גדול-בישראל נאר אויך א גדול-בטעקסאס, וואו דער גאנצער שטאט האט געלקונגען מיט זיין נאמען. ער האט געשמט איבער טעקסאס מיט זיין רבנות, בארימט סיי ביי יידן סיי ביי גויים.
דער רעדנער האט געבראכט ווידער און אבער דעם עולם צום פלאצפן פאר געלעכטער מיט זיינע חנעוודיקע אנעקדאטן און יידישע ווערטערשפילן. דער דאקטאר האט פארפלאכטן די רעדע מיט א צאל לעקציעס וועגן לשון-קודש, אנדייטאונגען אויפן תנ"ך און דער יידישער געשיכטע און אויפקלערונגען לגבי דעם שורש פון פארשידענע דיבורים.
ד"ר נאמאסט האט דערקלערט, אז ס'איז ניט אמת, וואס אין טעקסאס האבן די שמשים באקאנט געמאכט ביי דער שקיעה דעם אנהייב פון שבת דורכן קנאלן צוויי מאל מיטן רעוואלווער פארן בית-מדרש!
אין לעבן וועל איך קיין שום מאל ניט פארגעסן ווי מ'האט אונז מכביד געווען מיט דעם פייערלעכן קבלת-פנים אינעם ערשט-קלאסיקן האטעל. ד"ר נאמאסס און איך זיינען לאנגיאריקע חברים, וואס האבן זיך באקענט מיט העכער 30 יאר צוריק ביי מיר אין דער היים אין דער מעקסיקאנער הויפטשטאט, ווען מיין מאן, דער גראף, האט נאך געלעבט. ער האט געקענט מיין טאטן און קען די גאנצע פאמיליע פון מיין פארשטארבענעם מאן.
דאס איז געווען מיין ערשטער באזוך אין גאלוועסטאן טראץ דעם, וואס די שטאט הייסט גאלוועסטאן נאך דער אריסטאקראטישער פאמיליע גאלוועז. ביטערזיס זיינען געווען מיינע געזעגענונגס-קושן מיט די רעדאקטארן און מיינע נייע פריינט. מיר האבן זיך צעקושט און צוגעזאגט, אז מיר וועלן זיך טרעפן נאר אויף שמחות און חתונות , וואו ס'וועט זיך טאן אויף טישן און אויף בענק.
די רעדאקטארן פון "דער מאמענט" זיינען געקומען צו פליען און האבן זיך געטראפן אינעם האטעל מיט ד"ר נאמאסט, וואס איז אנגעקומען דארטן מיט א וואך פריער. יעקב קארנפעלד, דער הויפט-רעדאקטאר, לאווע גאווארטשיק, דער הילפס-רעדאקטאר, און משה לעווין, דער סעקרעטאר, זיינען געקומען קיין גאלוועסטאן ניט נאר הערן די רעדע, נאר אויך מיך קענען לערנען, מאקארענע דע גאלוועז, זייער קארעספאנדענטין אין מעקסיקע. די הויפט-מיטארבעטער פון "דער מאמענט" האבן ניט געברויכט צו מאכן קיין רייזע נאך גאלוועסטאן! זיי האבן דאס אבער געטאן עקסטרע, כדי זיך צו זען מיט מיר, דאס קליינע טעכטערל פון א יידישן סוחר, וואס איז געווארן א גראפיניע. געפרייט האב איך מיך זייער צו מאכן זייער באקאנטשאפט. ס'איז געווען פאר מיר דאס גרעסטע פארגעניגן און נחת.
דאס קבלת-פנים לכבוד מיר און ד"ר נאמאסט איז געווען א פריילעכע און א פייערלעכע מיט די העכסט-געשטעלטע פאליטיקער, געשעפטסלייט, קולטור-טוער און אדללייט. מיין פאטער, אן ארעמער סוחר פון פוילן, וואס האט געגרינדעט אין מעקסיקע א צאל אוניווערסאלע מאגאזינען און איז אזוי ארום געווארן "דער גרינער מיליאנטעשיק", וואלט געווען גאר שטארק שטאלץ, אז ער זאל געווען דערלעבן דאס צו זען. זייין טעכטערל, א יידישע זשורנאליסטקע! ער וואלט אוועקגעגעבן זיין עולם-הבא, אז ער וואלט געקאנט זיין אויף דער אויפנאמע און געזען ווי אזוי מ'האט מקבל פנים און מכבד געווען זיין טאכטער.
בשעת דער זייער געערטער, הויך- און וואויל-געבוירענער ד"ר נאמאסט האט פארגעלייענט זיין רעפעראט, אויף עקראנען זיינען דערשינען איינצייטיק ענגלישע איבערזעצונגען, אום יעדער איינער זאל פארשטיין דעם תמצית. דער עולם איז געזעסן ווי פארגאפט און פארכאפט פון זיינע דערציילונגען מיט אלע פיטשעווקעס וועגן די יידישע פיאנערן אין ווילדן וועסט. חבר נאמאסט האט זיך באשאטן די שפראך מיט כלערליי מליצות און לשון-קודש. ער האט גערעדט אזוי עלעגאנט און אויסגענוצט זיין גאנצע שארפזין, וואס אפילו די יידיש-ריידנדיקע אין עולם האבן זיך געמוזט צוהערן מיט גרויס פארזיכט. זיי האבן אים געשאנקען די גרעסטע אויפמערזאמקייט, אום צו פארשטיין די אלע נואנסן און כאפן דעם עיקר.
אין אנהייב האט דער דאקטאר צוגעשטעלט אן איבערזיכט איבער דער יידן-געשיכטע אין אמעריקאנער דרום, וואו דער אנטיסעמיטיזם איז שטענדיק געווען גאר א קליינער. די יידן אין די זידלעכע שטאטן האבן געהאט פריינטלעכע און נאענטע באציאונגען מיט זייערע שכנים. די קהילות זיינען געווען קליינע און ווארעמע. בשעתן סעצעסיע-קריג איז דער פינאנץ-מיניסטער פון די דרומדיקע שטאטן געווען יהודה בנימין, א ייד. ס'איז ניט געווען קיין זעלטנהייט, וואס יידן האבן געהאט אן איינפלוס אין די זידלעכע און וועסטלעכע שטאטן.
אין משך פונעם אמעריקאנער ברידער-קריג האבן יידן געדינט הן אין דער דרום-ארמיי הן אין דער צפון-ארמיי. יידן פון ביידע צדדים האבן זיך אריינגעפלאכטן נאך דער שטאטן-מלחמה אין דער געשיכטע פון ווילדן וועסט, זוכנדיק עשירות און הצלחה אין די נייע שטאטן און טעריטאריעס, וואס זיינען דעמאלט נאר-וואס געעפנט געווארן פאר אמעריקאנער באזעצער און פיאנערן. דער "יידן- מארש" אויף מערב האט זיך אנגעהויבן אין 1848 מיטן גאלד-רויש. די סוחרים און אווענטוריסטן אין די וועסטלעכע שטאטן האבן הארט פאר און גלייך נאך דער מלחמה צווישן די שטאטן געבויט בתי- מדרשים מיט בית-עלמינס. אין די נייע שטאטן זיינען די קהילות געווען אזוי ווי די אין דרום, קליינע און גוטברידערלעכע. קיין גרויסע קאצענטראציעס יידן זיינען ניט געווען, נאר גאר א קליינע צאל פיאנערן און סוחרים, וואס האבן נאכגעפאלט דעם שבת-שטערן און זיך באזעצט אין נייעם "ציון" "מעבר-לסמבטיון" (אויף דער אנדערער זייט טייך מיסיסיפי) און זיך פארזאמלט שבת און יום-טובים אין די שולן אין די אמעריקאנער סטעפעס, פלאכלענדער און מדבריות.
די שטארקע און שטאלצע בני-תורה, וואס האבן פאראיידלט די נייע טעריטאריעס, זיינען אויך אויסגעקומען מיט די שפאנישע איינוואוינער אין אט-די געוועזענע מעקסיקאנער טעריטאריעס, וואס אמעריקע האט פארכאפט אין משך פונעם אמעריקאנער-מעקסיקאנער קריג. א סך פון די שפאנישע קריסטן האבן געהאט געשטאמט פון מאראנען און האבן זיך באטראכט פאר "קאנווער-
סאס" (אפגעשמדטע) און זיך אפגעגעבן א חשבון פון זייער יידישן אפשטאם. א סך פון אט-די קריסטן האבן געבענשט ליכט פרייטיק ביי דער שקיעה און זיך אויך געהאלטן ביי געוויסע מנהגים לגבי ראש-השנה און יום-כיפור. זיי זיינען געווען פריינטלעך צו יידן און האבן באערט זייער יידישן אפשטאם.
אונזער פעאיקער פארשער און שרייבער האט אויפגעקלערט, אז דער ווילדער וועסט איז ניט געווען זייער ווילד, אז אין דעם ראיאן האט פאקטיש געהערשט ארדענונג. כימט יעדער מאן האט געטראגן א רעוואלווער אדער ביקס. אינעם וועסט האט מען אויך ניט געהאט קיין צייט פארן אנטיסעמיטיזם. די פיאנערן זיינען געווען פארנומען און פארטאן אין בויען שטעט און שטעטלעך, שאפן געמיינדעס און אינסטיטוציעס און ציוויליזירן זייערע ניי-געבוירענע שטאטן און טעריטאריעס. ער האט אנגעדייט אויף לואיס לאמור, דער בארימטער אמעריקאנער אויטאר, וואס האט פארפאסט צענדלקער ראמאנען וועגן ווילדן וועסט מיט זיינע רינדער-פאסטעכער, זעלבסטבאשיצער און רעוואלווער-העלדן. לאמור פלעג אונטערשטרייכן אין זיינע רעדעס, אז די ווילדקייט אין די מערבדיקע טעריטאריעס איז אין גאנצן איבערגעטריבן געווארן אין ביכער און פילמען און אז אזא אומגעזעצלעכקייט איז באמת געווען א פיקטיווע.
אזוי ווי די מערסטע אוניווערסאלע מאגאזינען אין די צפון-מזרחדיקע שטאטן זיינען געגרינדעט געווארן פון יידן, אזוי איז דאס אויך געווען אין וועסט. די גרעסטע אוניווערמאגן זיינען אויפגעבויט געווארן דורך יידן, ווי למשל "סאקאוויטש" (יוסטאן), ניימאן-מארקוס (דאלאס), יאסקע'ס (סאן-אנטאניע).
אין טיילער, טעקסאס זיינען יידן און גויים געווען מיטגלידער אין די זעלבע געזעלשאפטן און קלובן, וואס איז געווען אומדערהערט אין אנדערע שטעט און שטאטן. אפילו אין ניו-יארק האבן יידן נאר נאך דער צווייטער וועלט-מלחמה געמעגט ווערן מיטגלידער אין א סך געזעלשאפטן און עלעגאנטע קלובן. יידן זיינען אויך געווען פראמינענט און טעטיק אין דער נאפט-אינדוסטריע אין טאקסאס, באזונדערש אין טיילער, וואס איז געווען דער סאמע צענטער פונעם נאפט-רויש אינעם שטאט מיטן "איינציקן שטערן". טיילער איז געווען אזוי רייך מיט נאפט אין די 30ער יארן, וואס ס'האט געהאט א ווידערשטאנדס-קראפט קעגן דעם גרויסן ווירטשאפטס-קריזיס, וואס האט געבושעוועט אין אמעריקע. דער פינאנציעלער קראך האט גארניט בארירט טיילער! און יידן האבן געשפילט א גרויסע ראלע ניט בלויז אין דער ארטיקער נאפט-אינדוסטריע, נאר אויך אין א סך אנדערע געשעפטן און אינדוסטריעס.
אלץ איז גרויס (אדער גרעסער) אין טעקסאס, די יידן בתוכם: דאס איז דער נוסח און מנהג טעקסאס! גאלוועסטאן, דער האנדלס-צענטער פון טעקסאס ביזן גרויסן הוריגאן אין יאר 1900, האט פארמאגט א טאלאנטפולן ראבינער, וואס איז געווען באקאנט איבער דער לענג און ברייט פון דעם שטאט. ד"ר נאמאסט האט פארענדיקט זיין רעדע מיט עטלעכע אנעקדאטן און דערציילונגען וועגן גאלוועסטאן און דעם חשובן הענרי כהן, וואס האט געדרשנט פון 1888-1952 אין דער פארט-שטאט מיטן עלטסטן בית-הכנסת אין שטאט. ער האט געלויבט הרב כהן, וואס האט אויסגעזען מער ווי אן ענגלישער גלח ווי א רב. ער איז געקומען פון לאנדאן, וואו ער איז געבוירן געווארן. דער ראבינער איז באלוינט געווארן מיטן צונאמען "דער הויפט-ראבינער פון טעקסאס" טראץ דעם, וואס אין אמעריקע עקזיסטירט ניט קיין אמט אדער טיטל. דער מנהיג-רוחני איז געווען ניט בלויז א גדול-בישראל נאר אויך א גדול-בטעקסאס, וואו דער גאנצער שטאט האט געלקונגען מיט זיין נאמען. ער האט געשמט איבער טעקסאס מיט זיין רבנות, בארימט סיי ביי יידן סיי ביי גויים.
דער רעדנער האט געבראכט ווידער און אבער דעם עולם צום פלאצפן פאר געלעכטער מיט זיינע חנעוודיקע אנעקדאטן און יידישע ווערטערשפילן. דער דאקטאר האט פארפלאכטן די רעדע מיט א צאל לעקציעס וועגן לשון-קודש, אנדייטאונגען אויפן תנ"ך און דער יידישער געשיכטע און אויפקלערונגען לגבי דעם שורש פון פארשידענע דיבורים.
ד"ר נאמאסט האט דערקלערט, אז ס'איז ניט אמת, וואס אין טעקסאס האבן די שמשים באקאנט געמאכט ביי דער שקיעה דעם אנהייב פון שבת דורכן קנאלן צוויי מאל מיטן רעוואלווער פארן בית-מדרש!
אין לעבן וועל איך קיין שום מאל ניט פארגעסן ווי מ'האט אונז מכביד געווען מיט דעם פייערלעכן קבלת-פנים אינעם ערשט-קלאסיקן האטעל. ד"ר נאמאסס און איך זיינען לאנגיאריקע חברים, וואס האבן זיך באקענט מיט העכער 30 יאר צוריק ביי מיר אין דער היים אין דער מעקסיקאנער הויפטשטאט, ווען מיין מאן, דער גראף, האט נאך געלעבט. ער האט געקענט מיין טאטן און קען די גאנצע פאמיליע פון מיין פארשטארבענעם מאן.
דאס איז געווען מיין ערשטער באזוך אין גאלוועסטאן טראץ דעם, וואס די שטאט הייסט גאלוועסטאן נאך דער אריסטאקראטישער פאמיליע גאלוועז. ביטערזיס זיינען געווען מיינע געזעגענונגס-קושן מיט די רעדאקטארן און מיינע נייע פריינט. מיר האבן זיך צעקושט און צוגעזאגט, אז מיר וועלן זיך טרעפן נאר אויף שמחות און חתונות , וואו ס'וועט זיך טאן אויף טישן און אויף בענק.
________________________________
די גרעפין מאקארענע (מינע) דע גאלוועז און מאדריד
ביי דער פריוואטער נאכמיטאג-אויפנאמע לכבוד איר און ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט,
וואס איז פארגעקומען אין טיי-סאלאן און בייגעוואוינט פון 100 אימפאזאנטע פערזענלעכקייטן
מאקארענע דע גאלוועז
באמערקונג פון רעדאקציע:
*די שטאט הייסט גאלוועסטאן נאכן גראף בערנארדא דע גאלוועז און מארדריד, וואס וואס האט געהאלפן די אמעריקאנער קאלאניעס אין זייער זעלבסטשטענדיקייטס-קאמף מיט בריטאניע.
*גרעפין מאקארענע דע גאלוועז (געבוירן ווי מינע מענדלבוים) איז די טאכטער פון א יידישן סוחר פון פוילן און א מעקסיקאנישער נייטארין. זי האט חתונה געהאט מיטן גראף דע גאלוועז און איז געווארן אן אריסטאקראטין. די פאמיליע גאלוועז פארמאגט א גרויסן יחוס אין שפאניע און איז בארימט איבער מעקסיקע. מינעס צונאמען ביי די יידן אין מעקסיקע איז "די יידישע גראפיניע" און ביי די שפאניער און מעקסיקאנער "די רויטע גרעפין", צוליב אירע רויטע האר און ניט מחמת איר פאליטיק. די גראפיניע איז א ברייטהארציקער בעל-טובה און בעל-צדקה. זי האט קיינמאל ניט פארגעסן איר יידישן אפשטאם. עלעגאנט כפל-כפלים און אן שום מאס איז זי אויך ניט קיין איינגעבילדעטע. די גראפיניע שפאצירט מיט א שטעקן אזוי ווי אן איידעלע דאמע, אבער זי רעדט פשוט און לאנגזאם מיט ליבהארציקייט.
_____________________________________________________________
תורה איז די בעסטע סחורה
א חסידישע מעשה מיט בילדער
(אן אמתע מעשה)
בנימין לייזעראוויטש (קארעספאנדענט, מאדריד)
_____________________________________________________________
דער ישיבה-בחור איז אנטלאפן פון שטעטל
בעת דער רוסישער רעוואלוציע
און געקעמפט אין דער רויטער ארמיי.
ער איז שפעטער געווארן א קאמיסאר אין מאסקווע,
א גרויסע שישקע ביי די באלשעוויקעס.
ער איז געווארן א בעזבאזשניק און א שונא-ישראל.
ער האט חוטה בעגל געווען,
געפאלן כורעים פארן שטן
און זיך געפרייט מיט חילול-השם.
דעם קאמיסאר האט געפייניקט דאס געוויסן
נאכן סאוועטישן נצחון איבער דייטשלאנד.
ער האט זיך געפרעגט,
צי זיין טאטע, א חסידישער מגיד, מיט זיין מאמען
האט אפשר איבערגעלעבט דעם חורבן.
ער איז צוריקגעפארן אין
דעם פארווארפענעם בארג-שטעטעלע אין העק,
וואס האט זיך ניט געפונען
אויף קיין לאנדס-קארטע.
אז ער איז אנגעקומען אין זיין געבורטס-פלאץ,
איז ער נשתומם געווארן.
דאס שטעטעלע איז ניצול געווארן!
וואונדער איבער וואונדער
האבן די איינוואוינער געלעבט אומבארירט
און אומגעשטערט פון די מלחמה-ווינטן.
די פרומע יידן האבן געלעבט אויסער דער צייט.
ער האט זיך אנגעשלאגן אויף א שיין משפחהלע
וואס האט גארניט געהאט.
ער האט געפרעגט דעם ייד מיט בארד און פאיות
ווי אזוי קאן דאס זיין,
וואס ער איז אזוי לוסטיק און פריילעך,
וואס דער ארעמער ייד איז גאר שטארק צופרידן.
"מיר האבן גאט און מיר האבן זיך אליין.
וואס נאך דארפן מיר האבן?"
אט-באלד איז ער צוגעגאנגען צו דער הייזקע,
וואו ער איז אויסגעוואקסן.
די שטיגן זיינען געווען פארבוריאנעוועט
און דער גאניק איז געווען צעבויגן.
ביי דער אפענער טיר האט ער געקלאפט צארט.
זיין אלטער טאטע איז צוגעקומען צו דער שוועל
און האט אים ארומגענומען מיט ליבשאפט.
,דיין מאמע און איך האבן תמיד געוואוסט,
אז דו וועסט צוריקקומען מיר האבן געווארט די אלע יארן אויף דיר'.
וואו ער איז אויסגעוואקסן.
די שטיגן זיינען געווען פארבוריאנעוועט
און דער גאניק איז געווען צעבויגן.
ביי דער אפענער טיר האט ער געקלאפט צארט.
זיין אלטער טאטע איז צוגעקומען צו דער שוועל
און האט אים ארומגענומען מיט ליבשאפט.
,דיין מאמע און איך האבן תמיד געוואוסט,
אז דו וועסט צוריקקומען מיר האבן געווארט די אלע יארן אויף דיר'.
דער קאמיסאר האט זיך צעוויינט
און זיך באוואשן מיט טרערן פאר בושה
אז זיין פאטער האט אים ארומגענומען.
דער אלטער מגיד האט געזאגט:
,נו, קום-אריין און לאמיר לערנען!'
______________________________________________________________
מיר דערמאנען מיט כבוד
___________________________
פון יעקב קארנפעלד (הויפט-רעדאקטאר)
כבוד גיבן מיר אפ לעבעדיקע אימפאזאנטע פארזענלעכקייטן, וואס פארדינען אנערקענונג. די רעדאקציע וועט אקטועליזירן כסדר די רובריק און פארלענגערן ווי צום שנעלסטן די אונטערשטע ביאגראפיעס און צולייגן נייע ווי באלד מיר וועלן באקומען מער פרטים.
ד"ר רחמיאל פישביין (דאקטאר, זשורנאליסט)
דער דאקטאר אין מעדיצין איז אפשר דער יינגסטער יידישער זשורנאליסט אויפן ערד-קוגל. ער איז געווען א שטענדיקער מיטארבעטער אין יידישע צוויי רעדאקציעס אין ניו-יארק. דארט האט ער געארבעט זעקס יאר און אנגעשריבן א גרויסע צאל ארטיקלען אין ביידע צייטונגען צוליב א מאנגל אין שרייבער.
דער זייער געערעטער דאקטאר איז געווען נאענט באפריינדט מיטן געווזענעם רעדאקטאר פון "פארווערטס" מרדכי שטריגלער און מיטן געווזענעם רעדאקטאר פון "דער אלגעמיינער זשורנאל" גרשון יעקבסאן. ביידע זיינען געווען פאר אים מדריכים.
פישביין איז א פסעוודאנים, וואס ער האט באקומען ווען ער האט געשריבן פאר "דער אלגעמיינער זשורנאל".ביי גרשון יעקבסאן אין רעדקאציע איז ער געווען אזא מין שמשון-הגיבור, וואס איז געווען אין איין פעקל אן איבערזעצער, שרייבער, קארעקטאר און אומאפיציעלער הילפס-רעדאקטאר. דריי יאר האט ער געארבעט פאר חבר יעקבסאן אין זיין רעליגיעזער צייטונג. ער האט פאראורזאכט א סענסאציע און די גרעסטע בריוו-קאמפאניע, וואס דער "אלגעמיינער" האט ווען געהאט, אז ער האט אטאקירט די סאוועטיש-יידישע שרייבער.
ער איז א באגאבטער שרייבער און שטענדיקער מיטארבעטער אין "דער מאמענט".
דער קרעדיט, וואס ער האט זיך כשר פארדינט האט ער קיינמאל ניט באקומען. דעריבער באערן מיר אים מיט דער דאזיקער ביאגראפיע.
ער פראקיצירט מעדיצין אין דער שטאט ניו-יארק און איז א קענער אין אלטערנאטיווע הייל-מעטאדן.
ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט, דאקטאר, פראפעסאר, וויסנשאפטלער, געשעפטסמאן, שרייבער
ד"ר נאמאסט איז אליין א גרויסער אוצר! ער איז אונזער ספעציעלער ראטגעבער. די געבורט פון "דער מאמענט" האבן מיר אים צו פארדאנקן. ער איז פרעסטיזשפולער מומחה אין ווירוסן-פארשונגען און געראנטאלאגיע. דער הויך- און וואויל-געבוירענער דאקטאר איז אויך א פרא-פעסאר און א שרייבער ווי אויך דער אייגנטימער און פרעזידענט פון צוויי מעדיצינישע קארפאר-אציעס, איינע א פארמאצעווטישע פירמע און די צווייטע א פארשונגס-לאבאראטאריע.
זיינע מעלות און טאלאנטן זיינען צו פיל צו דערמאנען. מיר לויבן אים אין הימל אריין פאר צוזאמענברענגן די אלע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן פון אלע עקן וועלט. ער ארבעט אומדערמידלעך און שענקט זיין צייט און כוח.
ער איז "דער בעל-דיקדוק" און אונזער ראטגעבער וועגן שפראך, ליטארטור און קולטור. א מענש מיט אלע מעלות איז ער. דער הויך-געשעצטער נאמאסט האט די פארכישופטע בארירונג און אלץ וואס ער בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. א שיינעם דאנק ד"ר נאמאסט!
ד"ר שלום (סטיווען) העס*, פראפעסאר אין שפאניש, שפראכן-פארשער
שלום העס איז געבוירן געווארן און אויסגעוואקסן אין די בראנקס לעבן עלעגאנטן בולוואר "גראנד קאנקורס". דער בחור האט געהערט יידיש ביי די זיידע-באבע אין שטוב. זיין מוטער איז געווען א טיפישע בעל-הביתטע און פאטער דער אייגנטימער פון א גאר פאפולערן ביליארד-לאקאל.
דער יונגער העס האט געלערנט אין דער מלוכה-מיטלשול "טאפט", וואס איז דעמאלט געווען אן איבערגעפלאסענע מיט יידישע שילער. "טאפט" איז געווען א "יידישע" מיטלשול. די מערהייט לערער זיינען אויך געווען יידן. שלום ("סטיווען") האט זיך אויסגעצייכנט מיט פרעמד-שפראכן, בפרט מיט שפאניש. ער איז באלוינט געווארן א פאר מאל מיט פרעסטיזשפולע אויסצייכענונגען פאר זיינע הויכע צייכנס און דערגרייכונגען אלס שילער אין שפאניש.
ס'איז כדאי איבערצוגעבן, ווען "סטיווען" האט געלערנט אין "טאפט", איז ער געווען איינע פון די בעסטע מיטלשולן אין גאנצן ניו-יארקער שולן-סיסטעם, צווישן די וואס האבן איבער דער שטאט באקומען די העכסטע באלנס און אויסצייכענונגען פאר אקאדעמישע דערגרייכונען און פארדינסטן. דאס איז ווען די מלוכה-שולן-נעץ אין ניו-יארק איז געווען די בעסטע אויף דער וועלט, ווען איין מיטשול האט קאנקורירט מיט דער צווייטער, כדי צו באקומען א העכערן צייכן אויף דער אקאדעמישער ליסטע.
אין 1957 האט ער פארענדיקט "וויליאם האוארד טאפט" און זיך מאטריקולירט אין "סיטי קאלעדזש" אין מארנינגסייד, מאנהאטן. דער שטאטישער מלוכה-אוניווערסיטעט איז דעמאלט געווען פארפלייצט מיט יידישע סטודענטן פון די מיטלשולן פון אלע טיילן שטאט. די מאטריקולאציע איז דעמאלט געווען דארט א בחינמדיקע און די אריינלאז-סטאנדארדן שטרענגע. ס'איז אויך כדאי צו דערמאנען, אז דער שולן-סיסטעם פון דער שטאט ניו-יארק האט געשאנקן דער וועלט א ריזיקע צאל נאבעל-פריז-טרעגער.
שפעטער האט ער געלערנט אין אוניווערסיטעט "הארווארד" אין מאסאטשוסעטס, וואו ער איז באלוינט געווארן מיט א דאקטאר-דיפלאם אין שפאניש. באהערשט האט דער פעאיקער סטודענט שפאניש אין אוניווערסיטעט און זיך צוגעאייגנט דעם מאדרידער אקצענט, פארמאגנדיק די פליסיקייט און אויסדרוקס-פרייטהייט פון א שפאניש-ריידנדיקן, וואס ווערט געבוירן און דערצויגן אין א מדינה, וואו שפאניש איז די לאנדס-שפראך.
ער איז איצט א חשובער פראפעסאר אין שפאניש אין אונטיווערסיטעט "סי . דאבליו. פאסט" אין לאנג-איילאנד, ניו-יארק. ער לערנט שוין דארט 30 יאר און שטייט אויפן העכסטן שטאפל פון דער אקאדעמישער לייטער. ד"ר העס איז אן עקספערט אין שפאנישן שרייבער מענענדעס פידאל און א קענער אין לאטיין. ער פארמאגט דעם טיטל ,מייסטער-פראפעסאר'. א טשיקאווע מעשה! אז ער איז אינטערוויואירט געווארן פון פרעמד-שפראכן-פאקולטעט, כדי צו פארזיכערן א שטעלע, האט ער "אפגענארט" די פראפעסארן, אלע היימישע שפאניש-ריידנדיקע מיט דיפלאמען. די פאקולטעט-פארזיצערין האט אים געפרעגט, צי ער איז א שפאנישער טראץ דעם, וואס זי האט ניט געטארט שטעלן אזא פראגע ביים אינטערוויו. ס'איז געווען אן "אומגעזעצלעכע פראגע". די פארזעצערין האט זיך געשטעלט אין א פארלעגנהייט, אז זי האט אים געפרעגט: "איר זייט א שפאנישער, ניין?" ניט געקוקט אויף דעם, וואס אויף זיין רעזומע איז געשטאנען געשריבן אונטערן קעפל "בילדונג" ,מיטלשול - וויליאם הואארד טאפט', בראנקס, נ"י און אוניווערסיטעט - ,סיטי קאלעדזש', ניו-יארק. זיי האבן גארניט געקוקט אויף זיין רעזומע. איין פראפעסארין, א יידישע טאכטער פון פילאדעלפיע, האט שוין געהאט איבערגעלייענט זיין לעבנס-באשרייבונג און האט שיעור ניט געפלאצט פאר געלעכטער. זי האט פארשוויגן דעם ענין ביים אינטערויוו, לאכנדיק אינעווייניק פון אירע קאלעגן. די פארפעסארן אין שפאניש האבן אים געהאלטן פאר א שפאניער, פאר א שפאניש-ריידנדיקן פון שפאניע מחמת זיין פארשטענדיקונגס-פעיקייט און אקצענט! בראווא, ר' שלום.
ד"ר העס לעבט איצט אין מאנהאטן.
*ד"ר העס איז א פריינט פון "דער מאמענט" און אן אקאדעמישער קאלעגע פון עטלעכע פון אונזערע מיטארבעטער. ער לערנט זיך ווייטער יידיש ביי געוויסע מיטארבעטער. ער טיילט זיך מיט א צאל מיטארבעטער מיט א ליבשאפט צו לאטיין, וואס ער האט אויך באהערשט.
רחמיאל צוקערמאן, פראפעסאר און שפראכן-פארשער
רחמיאל צוקערמאן איז אויסגעוואקסן אין ברוקלין. דארט האט ער זיך אויסגעלערנט יידיש ביי דער באבען אין שטוב, וואו ער האט ווען-ניט-ווען געוואינט. דער בחור האט איינגעזאפט אין זיך איר ווייסרוסישן יידיש.
ער איז געווען א פראפעסאר אין פראנצויזיש, רוסיש און יידיש אין "ברוקלין קאלעדזש" אין ניו-יארק. אין משך פון זיין קאריערע אלס יידישיסט האט ער געארבעט אלס איבערזעצער און דאלמעטשער אין די געריכטן פון דער שטאט ניו-יארק. דארט האט ער געארבעט צאזאמען מיט מיכאל באראן, דער באקאנטער רעציטאטאר און ראדיא-אנזאגער. באראן האט אפט קאמענטירט, אז צוקערמאן רעדט יידיש אזוי ווי מ'האט אמאל גערעדט אין די שטעטלעך.
אלס נייעס-שרייבער האט דער פעאיקער ייד געארבעט פינף יאר אין די 70ער יארן אין דער רעדאקציע "פארווערטס". צוזאמען מיט ישראל פיגא, מאיר ראק און אברהם שולמאן האט ער געשריבן נייעס-באריכטן אונטער דער אויפזיכט פונעם לאנג-יאריקן נייעס-רעדאקטאר אברהם ווילק. נאך דעם ווי ער איז געווען אפגעטראטן פון אמט, האט ער ווייטער געדרוקט ארטיקלען אין דער צייטונג אויף פילערליי טעמעס. מרדכי שטריגלער, דער געוועזענער הויפט-רעדאקטאר פון "פארווערטס", האט באמערקט אונזער מיטארבעטער ד"ר פישביין, אז צוקערמאן מאכט ניט צו פיל גרייזן ווען ער שרייבט, אין קעגנזאץ מיט א סך אנדערע פראפעסארן אין דער שפראך.
דער שפראכן-פארשער איז אויך א מומחה אין מערב-יידיש, באזונדערש אין דעם דיאלעקט פון עלזאס, פראנקרייך. ער האט אנטיילגענומען א שיינע פאר יארן אינעם פראיעקט צונויפצושטעלן "דער גרויסער ווערטערבוך פון דער יידישער שפראך", וואס איז קיינמאל ניט פארענדיקט געווארן.
חבר צוקערמאן איז געווען נאענט באפריינדט מיטן שרייבער חיים גראדע. דער פראפעסאר איז אויך געווען א פריינט פון סאם אלפערט ע"ה, וואס האט געשאפן די אינטערנעט-זייט "כשר יידיש". אלפערט האט באצייכנט צוקערמאנען ווי א "גאון" און האט זיך באראטן אפטמאל מיט דעם פראפעסאר בנוגע פראגעס פון גראמאטיק.
פראפעסאר צוקערמאן, וואינט איצט אין שטראסבורג, פראנקרייך, וואו ער איז נאך שעפעריש און טעטיק אין צוזאמענהאנג מיט שפראכן-פארשונגען און שרייבן.
פישל קוטנער (לערער, פארשער, שרייבער)
לכבוד אונזער דערפאלג באגריסן און באערן מיר פישל קונטנער פון סאן-פראנציסקע, וואס האט אן אייגענע אינטערנעט-זייט וועגן יידיש ווו.דערבעי.ארג. אין אויבער-קעפל שטייט דער אינטער-נעט-אדרעס מיט לאטיינישע בוכשטאבן.
ר' פישל האט געארבעט אומדערמידלעך אזוי פיל יארן צוצושטעלן דעם עולם אינפארמאציע מיט אלע פיטשעווקעס וועגן אלצדינג אין שייכות מיט יידיש אויף זיין אינטערנעט-זייט. זיין בלאט איז דאס אויספירלעכסטע אין אינטערנעט! "די אלע נייעס (וועגן יידיש), וואס פאסן זיך", דרוקט ער.
אנשטאט צו שפילן אין דער פרי אין גאלף ארדנט ער איין זיין בלאט און ריכט-איין יידישע קולטור-קאנפערענצן. ער רופט זיך "די יידישע העדא האפער". ר' פישלס צונעמעניש, די יידיש העדא האפער, דערמאנט אין דער מעשה מיט שלום עליכם און מארק טוועין, ווען זיי האבן געהאלטן בשותפות רעדעס אין ניו-יארק. "כ'בין דער יידישער מארק טוועין", האט ער דערקלערט פארן עולם. און דער אמעריקאנער שריפטשטעלער האט צוגעגעבן מיט שטאלץ: "און כ'בין דער ענגלישער שלום עליכם".
מיר לויבן ר' פישל אין הימל אריין פאר זיינע פארדינסטן. זיין האראוואניע לגבי דער יידישער קולטור איז הויכגעשעצט און דערשטוינענדיק.
מיט פישל קוטנער איז גוט קוגל צו עסן. אים צו לאנגע יארן!
www.derbay.org 1
הירש צבי סארקין (ראדיא-אינזשינער, צייטונגס-קארעספאנדענט)
מיר בארגריסן אונזער לאנג-יאריקן חבר הירש צבי סארקיו אלס קארעספאנדענט. דער פעאיקער שרייבער איז געקומען אין 1992 צוזאמען מיט זיין פאמיליע קיין אמעריקע פון ריגע, לעטלאנד. ער איז א שטאטישער ייד, וואס האט פארן קריג געלערנט אין דער איידישער גימנאזיע אין ריגע און נאך דער שואה געארבעט אלס ראדיא-אינזשינער אין ראטן-פארבאנד. ער איז געווען א צייט-ווייליקער קארעספאנדענט פאר "דער אלגעמיינער זשורנאל", וואו ער האט געשריבן וועגן פאליטיק און געשיכטע. ער איז א לאנג-יאריקער חבר פון אונזער חשובן מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין.
____________________________________________________________________________________________
כבוד גיבן מיר אפ לעבעדיקע אימפאזאנטע פארזענלעכקייטן, וואס פארדינען אנערקענונג. די רעדאקציע וועט אקטועליזירן כסדר די רובריק און פארלענגערן ווי צום שנעלסטן די אונטערשטע ביאגראפיעס און צולייגן נייע ווי באלד מיר וועלן באקומען מער פרטים.
ד"ר רחמיאל פישביין (דאקטאר, זשורנאליסט)
דער דאקטאר אין מעדיצין איז אפשר דער יינגסטער יידישער זשורנאליסט אויפן ערד-קוגל. ער איז געווען א שטענדיקער מיטארבעטער אין יידישע צוויי רעדאקציעס אין ניו-יארק. דארט האט ער געארבעט זעקס יאר און אנגעשריבן א גרויסע צאל ארטיקלען אין ביידע צייטונגען צוליב א מאנגל אין שרייבער.
דער זייער געערעטער דאקטאר איז געווען נאענט באפריינדט מיטן געווזענעם רעדאקטאר פון "פארווערטס" מרדכי שטריגלער און מיטן געווזענעם רעדאקטאר פון "דער אלגעמיינער זשורנאל" גרשון יעקבסאן. ביידע זיינען געווען פאר אים מדריכים.
פישביין איז א פסעוודאנים, וואס ער האט באקומען ווען ער האט געשריבן פאר "דער אלגעמיינער זשורנאל".ביי גרשון יעקבסאן אין רעדקאציע איז ער געווען אזא מין שמשון-הגיבור, וואס איז געווען אין איין פעקל אן איבערזעצער, שרייבער, קארעקטאר און אומאפיציעלער הילפס-רעדאקטאר. דריי יאר האט ער געארבעט פאר חבר יעקבסאן אין זיין רעליגיעזער צייטונג. ער האט פאראורזאכט א סענסאציע און די גרעסטע בריוו-קאמפאניע, וואס דער "אלגעמיינער" האט ווען געהאט, אז ער האט אטאקירט די סאוועטיש-יידישע שרייבער.
ער איז א באגאבטער שרייבער און שטענדיקער מיטארבעטער אין "דער מאמענט".
דער קרעדיט, וואס ער האט זיך כשר פארדינט האט ער קיינמאל ניט באקומען. דעריבער באערן מיר אים מיט דער דאזיקער ביאגראפיע.
ער פראקיצירט מעדיצין אין דער שטאט ניו-יארק און איז א קענער אין אלטערנאטיווע הייל-מעטאדן.
ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט, דאקטאר, פראפעסאר, וויסנשאפטלער, געשעפטסמאן, שרייבער
ד"ר נאמאסט איז אליין א גרויסער אוצר! ער איז אונזער ספעציעלער ראטגעבער. די געבורט פון "דער מאמענט" האבן מיר אים צו פארדאנקן. ער איז פרעסטיזשפולער מומחה אין ווירוסן-פארשונגען און געראנטאלאגיע. דער הויך- און וואויל-געבוירענער דאקטאר איז אויך א פרא-פעסאר און א שרייבער ווי אויך דער אייגנטימער און פרעזידענט פון צוויי מעדיצינישע קארפאר-אציעס, איינע א פארמאצעווטישע פירמע און די צווייטע א פארשונגס-לאבאראטאריע.
זיינע מעלות און טאלאנטן זיינען צו פיל צו דערמאנען. מיר לויבן אים אין הימל אריין פאר צוזאמענברענגן די אלע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן פון אלע עקן וועלט. ער ארבעט אומדערמידלעך און שענקט זיין צייט און כוח.
ער איז "דער בעל-דיקדוק" און אונזער ראטגעבער וועגן שפראך, ליטארטור און קולטור. א מענש מיט אלע מעלות איז ער. דער הויך-געשעצטער נאמאסט האט די פארכישופטע בארירונג און אלץ וואס ער בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד. א שיינעם דאנק ד"ר נאמאסט!
ד"ר שלום (סטיווען) העס*, פראפעסאר אין שפאניש, שפראכן-פארשער
שלום העס איז געבוירן געווארן און אויסגעוואקסן אין די בראנקס לעבן עלעגאנטן בולוואר "גראנד קאנקורס". דער בחור האט געהערט יידיש ביי די זיידע-באבע אין שטוב. זיין מוטער איז געווען א טיפישע בעל-הביתטע און פאטער דער אייגנטימער פון א גאר פאפולערן ביליארד-לאקאל.
דער יונגער העס האט געלערנט אין דער מלוכה-מיטלשול "טאפט", וואס איז דעמאלט געווען אן איבערגעפלאסענע מיט יידישע שילער. "טאפט" איז געווען א "יידישע" מיטלשול. די מערהייט לערער זיינען אויך געווען יידן. שלום ("סטיווען") האט זיך אויסגעצייכנט מיט פרעמד-שפראכן, בפרט מיט שפאניש. ער איז באלוינט געווארן א פאר מאל מיט פרעסטיזשפולע אויסצייכענונגען פאר זיינע הויכע צייכנס און דערגרייכונגען אלס שילער אין שפאניש.
ס'איז כדאי איבערצוגעבן, ווען "סטיווען" האט געלערנט אין "טאפט", איז ער געווען איינע פון די בעסטע מיטלשולן אין גאנצן ניו-יארקער שולן-סיסטעם, צווישן די וואס האבן איבער דער שטאט באקומען די העכסטע באלנס און אויסצייכענונגען פאר אקאדעמישע דערגרייכונען און פארדינסטן. דאס איז ווען די מלוכה-שולן-נעץ אין ניו-יארק איז געווען די בעסטע אויף דער וועלט, ווען איין מיטשול האט קאנקורירט מיט דער צווייטער, כדי צו באקומען א העכערן צייכן אויף דער אקאדעמישער ליסטע.
אין 1957 האט ער פארענדיקט "וויליאם האוארד טאפט" און זיך מאטריקולירט אין "סיטי קאלעדזש" אין מארנינגסייד, מאנהאטן. דער שטאטישער מלוכה-אוניווערסיטעט איז דעמאלט געווען פארפלייצט מיט יידישע סטודענטן פון די מיטלשולן פון אלע טיילן שטאט. די מאטריקולאציע איז דעמאלט געווען דארט א בחינמדיקע און די אריינלאז-סטאנדארדן שטרענגע. ס'איז אויך כדאי צו דערמאנען, אז דער שולן-סיסטעם פון דער שטאט ניו-יארק האט געשאנקן דער וועלט א ריזיקע צאל נאבעל-פריז-טרעגער.
שפעטער האט ער געלערנט אין אוניווערסיטעט "הארווארד" אין מאסאטשוסעטס, וואו ער איז באלוינט געווארן מיט א דאקטאר-דיפלאם אין שפאניש. באהערשט האט דער פעאיקער סטודענט שפאניש אין אוניווערסיטעט און זיך צוגעאייגנט דעם מאדרידער אקצענט, פארמאגנדיק די פליסיקייט און אויסדרוקס-פרייטהייט פון א שפאניש-ריידנדיקן, וואס ווערט געבוירן און דערצויגן אין א מדינה, וואו שפאניש איז די לאנדס-שפראך.
ער איז איצט א חשובער פראפעסאר אין שפאניש אין אונטיווערסיטעט "סי . דאבליו. פאסט" אין לאנג-איילאנד, ניו-יארק. ער לערנט שוין דארט 30 יאר און שטייט אויפן העכסטן שטאפל פון דער אקאדעמישער לייטער. ד"ר העס איז אן עקספערט אין שפאנישן שרייבער מענענדעס פידאל און א קענער אין לאטיין. ער פארמאגט דעם טיטל ,מייסטער-פראפעסאר'. א טשיקאווע מעשה! אז ער איז אינטערוויואירט געווארן פון פרעמד-שפראכן-פאקולטעט, כדי צו פארזיכערן א שטעלע, האט ער "אפגענארט" די פראפעסארן, אלע היימישע שפאניש-ריידנדיקע מיט דיפלאמען. די פאקולטעט-פארזיצערין האט אים געפרעגט, צי ער איז א שפאנישער טראץ דעם, וואס זי האט ניט געטארט שטעלן אזא פראגע ביים אינטערוויו. ס'איז געווען אן "אומגעזעצלעכע פראגע". די פארזעצערין האט זיך געשטעלט אין א פארלעגנהייט, אז זי האט אים געפרעגט: "איר זייט א שפאנישער, ניין?" ניט געקוקט אויף דעם, וואס אויף זיין רעזומע איז געשטאנען געשריבן אונטערן קעפל "בילדונג" ,מיטלשול - וויליאם הואארד טאפט', בראנקס, נ"י און אוניווערסיטעט - ,סיטי קאלעדזש', ניו-יארק. זיי האבן גארניט געקוקט אויף זיין רעזומע. איין פראפעסארין, א יידישע טאכטער פון פילאדעלפיע, האט שוין געהאט איבערגעלייענט זיין לעבנס-באשרייבונג און האט שיעור ניט געפלאצט פאר געלעכטער. זי האט פארשוויגן דעם ענין ביים אינטערויוו, לאכנדיק אינעווייניק פון אירע קאלעגן. די פארפעסארן אין שפאניש האבן אים געהאלטן פאר א שפאניער, פאר א שפאניש-ריידנדיקן פון שפאניע מחמת זיין פארשטענדיקונגס-פעיקייט און אקצענט! בראווא, ר' שלום.
ד"ר העס לעבט איצט אין מאנהאטן.
*ד"ר העס איז א פריינט פון "דער מאמענט" און אן אקאדעמישער קאלעגע פון עטלעכע פון אונזערע מיטארבעטער. ער לערנט זיך ווייטער יידיש ביי געוויסע מיטארבעטער. ער טיילט זיך מיט א צאל מיטארבעטער מיט א ליבשאפט צו לאטיין, וואס ער האט אויך באהערשט.
רחמיאל צוקערמאן, פראפעסאר און שפראכן-פארשער
רחמיאל צוקערמאן איז אויסגעוואקסן אין ברוקלין. דארט האט ער זיך אויסגעלערנט יידיש ביי דער באבען אין שטוב, וואו ער האט ווען-ניט-ווען געוואינט. דער בחור האט איינגעזאפט אין זיך איר ווייסרוסישן יידיש.
ער איז געווען א פראפעסאר אין פראנצויזיש, רוסיש און יידיש אין "ברוקלין קאלעדזש" אין ניו-יארק. אין משך פון זיין קאריערע אלס יידישיסט האט ער געארבעט אלס איבערזעצער און דאלמעטשער אין די געריכטן פון דער שטאט ניו-יארק. דארט האט ער געארבעט צאזאמען מיט מיכאל באראן, דער באקאנטער רעציטאטאר און ראדיא-אנזאגער. באראן האט אפט קאמענטירט, אז צוקערמאן רעדט יידיש אזוי ווי מ'האט אמאל גערעדט אין די שטעטלעך.
אלס נייעס-שרייבער האט דער פעאיקער ייד געארבעט פינף יאר אין די 70ער יארן אין דער רעדאקציע "פארווערטס". צוזאמען מיט ישראל פיגא, מאיר ראק און אברהם שולמאן האט ער געשריבן נייעס-באריכטן אונטער דער אויפזיכט פונעם לאנג-יאריקן נייעס-רעדאקטאר אברהם ווילק. נאך דעם ווי ער איז געווען אפגעטראטן פון אמט, האט ער ווייטער געדרוקט ארטיקלען אין דער צייטונג אויף פילערליי טעמעס. מרדכי שטריגלער, דער געוועזענער הויפט-רעדאקטאר פון "פארווערטס", האט באמערקט אונזער מיטארבעטער ד"ר פישביין, אז צוקערמאן מאכט ניט צו פיל גרייזן ווען ער שרייבט, אין קעגנזאץ מיט א סך אנדערע פראפעסארן אין דער שפראך.
דער שפראכן-פארשער איז אויך א מומחה אין מערב-יידיש, באזונדערש אין דעם דיאלעקט פון עלזאס, פראנקרייך. ער האט אנטיילגענומען א שיינע פאר יארן אינעם פראיעקט צונויפצושטעלן "דער גרויסער ווערטערבוך פון דער יידישער שפראך", וואס איז קיינמאל ניט פארענדיקט געווארן.
חבר צוקערמאן איז געווען נאענט באפריינדט מיטן שרייבער חיים גראדע. דער פראפעסאר איז אויך געווען א פריינט פון סאם אלפערט ע"ה, וואס האט געשאפן די אינטערנעט-זייט "כשר יידיש". אלפערט האט באצייכנט צוקערמאנען ווי א "גאון" און האט זיך באראטן אפטמאל מיט דעם פראפעסאר בנוגע פראגעס פון גראמאטיק.
פראפעסאר צוקערמאן, וואינט איצט אין שטראסבורג, פראנקרייך, וואו ער איז נאך שעפעריש און טעטיק אין צוזאמענהאנג מיט שפראכן-פארשונגען און שרייבן.
פישל קוטנער (לערער, פארשער, שרייבער)
לכבוד אונזער דערפאלג באגריסן און באערן מיר פישל קונטנער פון סאן-פראנציסקע, וואס האט אן אייגענע אינטערנעט-זייט וועגן יידיש ווו.דערבעי.ארג. אין אויבער-קעפל שטייט דער אינטער-נעט-אדרעס מיט לאטיינישע בוכשטאבן.
ר' פישל האט געארבעט אומדערמידלעך אזוי פיל יארן צוצושטעלן דעם עולם אינפארמאציע מיט אלע פיטשעווקעס וועגן אלצדינג אין שייכות מיט יידיש אויף זיין אינטערנעט-זייט. זיין בלאט איז דאס אויספירלעכסטע אין אינטערנעט! "די אלע נייעס (וועגן יידיש), וואס פאסן זיך", דרוקט ער.
אנשטאט צו שפילן אין דער פרי אין גאלף ארדנט ער איין זיין בלאט און ריכט-איין יידישע קולטור-קאנפערענצן. ער רופט זיך "די יידישע העדא האפער". ר' פישלס צונעמעניש, די יידיש העדא האפער, דערמאנט אין דער מעשה מיט שלום עליכם און מארק טוועין, ווען זיי האבן געהאלטן בשותפות רעדעס אין ניו-יארק. "כ'בין דער יידישער מארק טוועין", האט ער דערקלערט פארן עולם. און דער אמעריקאנער שריפטשטעלער האט צוגעגעבן מיט שטאלץ: "און כ'בין דער ענגלישער שלום עליכם".
מיר לויבן ר' פישל אין הימל אריין פאר זיינע פארדינסטן. זיין האראוואניע לגבי דער יידישער קולטור איז הויכגעשעצט און דערשטוינענדיק.
מיט פישל קוטנער איז גוט קוגל צו עסן. אים צו לאנגע יארן!
www.derbay.org 1
הירש צבי סארקין (ראדיא-אינזשינער, צייטונגס-קארעספאנדענט)
מיר בארגריסן אונזער לאנג-יאריקן חבר הירש צבי סארקיו אלס קארעספאנדענט. דער פעאיקער שרייבער איז געקומען אין 1992 צוזאמען מיט זיין פאמיליע קיין אמעריקע פון ריגע, לעטלאנד. ער איז א שטאטישער ייד, וואס האט פארן קריג געלערנט אין דער איידישער גימנאזיע אין ריגע און נאך דער שואה געארבעט אלס ראדיא-אינזשינער אין ראטן-פארבאנד. ער איז געווען א צייט-ווייליקער קארעספאנדענט פאר "דער אלגעמיינער זשורנאל", וואו ער האט געשריבן וועגן פאליטיק און געשיכטע. ער איז א לאנג-יאריקער חבר פון אונזער חשובן מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין.
____________________________________________________________________________________________
די געשיכטע וועגן א קליין שטעטעלע: וואלק
איין שטעטל אין אנדערע צוויי לענדער מיט אנדערע צוויי נעמען
דאס לעטישע וואלק
צבי הירש סארקין (קארעספאנדענט)
ס'איז פאראן אין לעטלאנד, א שטעטל וואס הייסט אויף יידיש וואלק (באפעלקערונג 6,164). דאס ערשטע מאל, וואס ס'ווערט דערמאנט איז אין 1826 אין די דייטשע כראניקעס. שפעטער, אין 1419, איז זי אבער געווארן באקאנט, ווען דארט האט באקומען דאס זיץ-ארט דער ליוואנישער לאנדטאג. אלס שטאט איז זי באשטעטיקט געווארן אין 1584 דורכן פוילישן קייסער סטעפאן באטארי.
דעם 18טן נאוועמבער 1918 איז זי צעטיילט געווארן צווישן די ניי-געבוירענע לענדער עסטלאנד און לעטלאנד. די גרענעץ גייט-דורך א טייכעלע, וואס צעטיילט דאס שטעטל. כדי מ'זאל זיי קאנען אונטערשיידן, האבן זיי באקומען אנדערע נעמען, דאס לעטישע שטעטל וואלקא און דאס עסטנישע וואלגא.
פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה האבן אין לעטישן וואלקא געוואוינט בערך 300 יידן, אבער דאס איינציקע בית-מדרש איז געשטאנען אויף דער עסטנישער זייט. כאטש דא זיינען ניט געווען קיינע מניעות צום איבערגאנג, האבן אבער די צאל-אמט-באאמטע געפאדערט א באצאל. פאר די ארעמע יידן איז דאס געווען א שווערע לאסט. זיי האבן דעריבער געשאפן אן אייגן שטיבל אין הויז ביי איינעם פון די מתפללים.
די איראנע אין דעם איז, אז אויף דער עסטנישער זייט האבן געלעבט א סך ווייניקער יידן ווי אויף דער לעטישער. זיי איז געווארן שווערער אויסצוהאלטן די שול און ס'זיינען אפטמאל געווען שוועריקייטן צו האבן א מנין. די נאכאנאנדיקע אפעלאציעס האבן סוף-כל-סוף געהאלפן און די וואלקער יידן האבן געקראגן א דערלויבעניש ניט צו צאלן ביים גרענעץ-איבערגאנג.
במשך דער שואה זיינען קימאט אלע יידן אומגעקומען, חוץ א הייפעלע, וועמען ס'איז געלונגען צו אנטלויפן קיין רוסלאנד. די שול איז דעמאלט צעשטערט געווארן. היינט-צו-טאג זיינען אין ביידע שטעטלעך קיין יידן ניט דא.
ס'איז פאראן אין לעטלאנד, א שטעטל וואס הייסט אויף יידיש וואלק (באפעלקערונג 6,164). דאס ערשטע מאל, וואס ס'ווערט דערמאנט איז אין 1826 אין די דייטשע כראניקעס. שפעטער, אין 1419, איז זי אבער געווארן באקאנט, ווען דארט האט באקומען דאס זיץ-ארט דער ליוואנישער לאנדטאג. אלס שטאט איז זי באשטעטיקט געווארן אין 1584 דורכן פוילישן קייסער סטעפאן באטארי.
דעם 18טן נאוועמבער 1918 איז זי צעטיילט געווארן צווישן די ניי-געבוירענע לענדער עסטלאנד און לעטלאנד. די גרענעץ גייט-דורך א טייכעלע, וואס צעטיילט דאס שטעטל. כדי מ'זאל זיי קאנען אונטערשיידן, האבן זיי באקומען אנדערע נעמען, דאס לעטישע שטעטל וואלקא און דאס עסטנישע וואלגא.
פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה האבן אין לעטישן וואלקא געוואוינט בערך 300 יידן, אבער דאס איינציקע בית-מדרש איז געשטאנען אויף דער עסטנישער זייט. כאטש דא זיינען ניט געווען קיינע מניעות צום איבערגאנג, האבן אבער די צאל-אמט-באאמטע געפאדערט א באצאל. פאר די ארעמע יידן איז דאס געווען א שווערע לאסט. זיי האבן דעריבער געשאפן אן אייגן שטיבל אין הויז ביי איינעם פון די מתפללים.
די איראנע אין דעם איז, אז אויף דער עסטנישער זייט האבן געלעבט א סך ווייניקער יידן ווי אויף דער לעטישער. זיי איז געווארן שווערער אויסצוהאלטן די שול און ס'זיינען אפטמאל געווען שוועריקייטן צו האבן א מנין. די נאכאנאנדיקע אפעלאציעס האבן סוף-כל-סוף געהאלפן און די וואלקער יידן האבן געקראגן א דערלויבעניש ניט צו צאלן ביים גרענעץ-איבערגאנג.
במשך דער שואה זיינען קימאט אלע יידן אומגעקומען, חוץ א הייפעלע, וועמען ס'איז געלונגען צו אנטלויפן קיין רוסלאנד. די שול איז דעמאלט צעשטערט געווארן. היינט-צו-טאג זיינען אין ביידע שטעטלעך קיין יידן ניט דא.
____________________________________________________________________________________________
וואס ס'טוט זיך אין דער רעדאקציע
באמערקונגען פונעם הויפטרעדאקטאר
יעקב קארנפעלד
____________________________________________________________________________________________
וואס ס'טוט זיך אין דער רעדאקציע
באמערקונגען פונעם הויפטרעדאקטאר
יעקב קארנפעלד
____________________________________________________________________________________________
חשובע לאנדסלייט:
לאמיר ריידן תכלית! די הצלחה פון "דער מאמענט" איז אומדערהערט! די צאל לייענער, באזוכער און פארערער, וואס קוקן-אן "דער מאמענט" איז דערשטוינענדיק. מיר דאנקן אויך די טייערע חסידישע חברות, וואס האבן אונז ארויסגעוויזן פארערונג און הויכשעצונג און געשיקט אין דער רעדאקציע זייערע הארציקע קאמפלימענטן און לויב-בריוו. די חסידים זיינען בלויז מלמד זכות וועגן אונזער זשורנאל און באהאנדלען אונז לכף-זכות. חסידימלאנד באערט אונז מיט זיין חברותא.
"דער מאמענט" איז אין בוי-פראצעס און מיר ארבעטן גלייכצייטיק איבער אזוי פיל זאכן, וואס ס'פארדרייט זיך אונז דער קאפ. מיר באקלאגן זיך באין-אופן ניט. מיר פאסמאקעווען זיך מיט אונזער דערפאלג און טאנצן מיט איין מאל אויף צוויי חתונות, סיי לגבי ארבעט סיי לגבי שמחה.
בכדי זיך צו דערשלאגן צו גאלדענע רעזולטאטן, באראטן מיר זיך כסדר איינער מיטן אנדערן און ברעכן זיך דעם קאפ. מיר פארזוכן צו שאפן א נייע יידישע פרעסע, א נייע ליטעראטור, א נייע קולטור. דאס איז אונזער מיסיע.
אין א צייט ווען די יידישע שפראך גייט-אונטער און דער לעצטער דור היימישע יידיש-ריידנדיקע ווערט נעלם, דארף מען נאר נשתומם ווערן, וואס א הייפעלע אומבאקאנטע שרייבערס האט געשאפן א נייעם זשורנאל, נאר מיט א תפילה על-רגל-אחד און א זשמעניע זאלץ! יעדער ייד, וואס קען א שייטל עברי פארשטייט דעם תמצית. מיר רופן-אויס "עמוד", ר' לעזער בן-ישראל! דאס הייסט, אז מיר רופן די לייענער צו פארשפרייטן און שטיצן די צייטונג. מיר זוכן זיך גארניט אין דער פלייצע צו קלאפן, נאר צו פאראייניקן "דער מאמענט".
אונזערע מיטאבעטער און קארעספאנדענטן (אלע זיינען אויף דער טיפער עלטער), שטאלצירן מיט זייער ארבעט און דערגרייכונגען. איצט שטייען מיר אויף דער שוועל פון א נייער תקופה. מיר דאנקן זייער משה לעווין, אונזער סעקרעטאר, וואס איז אן אמתער האראפאשניק. ער ארבעט ווי א מזיק און גיט א גאנצן טאג עצות ווי אזוי צו פארשענערן די צייטונג.
דעם גורל האט אונז באגליקט לאווע גאווארטשיק, אז ער איז אנגאזשירט געווארן אין רעד-קאלעגיום. ער איז אמאל געווען א נייעס-שרייבער אין ווארשע אין ערשטן "מאמענט" און א בעל-מחשבות מיטן חכמת-שלמה. אן אמתער פען-מייסטער איז ער.
די רעדאקציע וויל אויך אונטערשטרייכן די דערגרייכונגען פון ד"ר רחמיאל פישביין, א פיינער זשורנאליסט, וואס האט אפגעראטעוועט צוויי רעדאקציעס אין ניו-יארק. ער האט אליין אנגעשריבן און אויסגעבעסערט גאנצע צוויי צייטונגען.
מיר זיינען פארפליכטעט צו דערמאנען מיט ד"ר אוצר נאמאסט. ער טראגט די אחריות פארן שאפן "דער מאמענט". ער האט איינגעריסן די וועלט און פארזיכערט, אז ס'זאל אנטשטיין א נייער "מאמענט". ער איז א גוטהארציקער מענש, וואס זוכט נאר צו העלפן אנדערע, א בעל-כוח און בעל-זכרון. ער רעדט אויך דעם עלעגאנסטן יידיש. אין לעבן האבן מיר נאך ניט געהערט אזא גלענצנדיקע אויסשפראץ און עלאקוציע.
הירש סארקין איז א נייער קארעספאנדענט. מיר האבן אים אפט געבעטן שרייבן פאר "דער מאמענט". ער איז א קענער אין וויסנשאפט און טעכנאלאגיע. חבר סארקין זעצט-איבער פאר אונז אלץ אין שייכות מיט וויסנשאפט און מאטעמאטיק. דאס וואס נאמאסט און פישביין טוען לגבי גראמאטיק און שפראך, טוט סארקין אין שייכות מיט וויסנשאפט און מאטעמאטיק.
חשובע לאנדסלייט, טונאיאדעווקע און אנאטעווקע זיינען לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט. גאנץ כתריאלעווקע* רעדט אבער פון "דער מאמענט". מיר רעדן אבער היינט-צו-טאג ניט קיין שטעטלדיקן יידיש, נאר א מעטראפאלישן יידיש! דאס אמאליקע יידישלאנד איז מער ניט דא. די שיטערע גרענעצן פון די "אפיציעלע מלוכות" האבן זיך אפט געביטן אין מזרח-אייראפע. יידישלאנד איז אבער שטענדיק געווען יידישלאנד, פון די באלטישע לענדער ביז ביידע זייטן רומעניע, פון קאווקאז ביז פראג און שלעזיע און פאמערן. יעדער ייד פון יעדער טעריטאריע איז פארט געווען א לאנדסמאן. א יידיש-ריידנדיקער אין בוקארעשט און א יידיש-ריידנדיקער אין רעוול זיינען געווען לאנדסלייט. יעדער ייד, וואס רעדט יידיש איז א לאנדסמאן... אזוי איז דאס תמיד געווען, און אזוי איז דאס איצט. און "דער מאמענט" איז מכבד די אלע נייע לאנדסלייט אין נייעם יידישלאנד איבער דער וועלט. ברוכים הבאים, נייע לאנדסלייט.
דער גורל שטייט מצד אונז. דאס גליקס-ראד דרייט זיך לטובת אונז. מיר דאנקן אייך ווידער אמאל, אנשטעדנקיע לייענער פאר אייער פריינטשאפט און שטיצע!
____________________________________________________________________________________________
לאמיר ריידן תכלית! די הצלחה פון "דער מאמענט" איז אומדערהערט! די צאל לייענער, באזוכער און פארערער, וואס קוקן-אן "דער מאמענט" איז דערשטוינענדיק. מיר דאנקן אויך די טייערע חסידישע חברות, וואס האבן אונז ארויסגעוויזן פארערונג און הויכשעצונג און געשיקט אין דער רעדאקציע זייערע הארציקע קאמפלימענטן און לויב-בריוו. די חסידים זיינען בלויז מלמד זכות וועגן אונזער זשורנאל און באהאנדלען אונז לכף-זכות. חסידימלאנד באערט אונז מיט זיין חברותא.
"דער מאמענט" איז אין בוי-פראצעס און מיר ארבעטן גלייכצייטיק איבער אזוי פיל זאכן, וואס ס'פארדרייט זיך אונז דער קאפ. מיר באקלאגן זיך באין-אופן ניט. מיר פאסמאקעווען זיך מיט אונזער דערפאלג און טאנצן מיט איין מאל אויף צוויי חתונות, סיי לגבי ארבעט סיי לגבי שמחה.
בכדי זיך צו דערשלאגן צו גאלדענע רעזולטאטן, באראטן מיר זיך כסדר איינער מיטן אנדערן און ברעכן זיך דעם קאפ. מיר פארזוכן צו שאפן א נייע יידישע פרעסע, א נייע ליטעראטור, א נייע קולטור. דאס איז אונזער מיסיע.
אין א צייט ווען די יידישע שפראך גייט-אונטער און דער לעצטער דור היימישע יידיש-ריידנדיקע ווערט נעלם, דארף מען נאר נשתומם ווערן, וואס א הייפעלע אומבאקאנטע שרייבערס האט געשאפן א נייעם זשורנאל, נאר מיט א תפילה על-רגל-אחד און א זשמעניע זאלץ! יעדער ייד, וואס קען א שייטל עברי פארשטייט דעם תמצית. מיר רופן-אויס "עמוד", ר' לעזער בן-ישראל! דאס הייסט, אז מיר רופן די לייענער צו פארשפרייטן און שטיצן די צייטונג. מיר זוכן זיך גארניט אין דער פלייצע צו קלאפן, נאר צו פאראייניקן "דער מאמענט".
אונזערע מיטאבעטער און קארעספאנדענטן (אלע זיינען אויף דער טיפער עלטער), שטאלצירן מיט זייער ארבעט און דערגרייכונגען. איצט שטייען מיר אויף דער שוועל פון א נייער תקופה. מיר דאנקן זייער משה לעווין, אונזער סעקרעטאר, וואס איז אן אמתער האראפאשניק. ער ארבעט ווי א מזיק און גיט א גאנצן טאג עצות ווי אזוי צו פארשענערן די צייטונג.
דעם גורל האט אונז באגליקט לאווע גאווארטשיק, אז ער איז אנגאזשירט געווארן אין רעד-קאלעגיום. ער איז אמאל געווען א נייעס-שרייבער אין ווארשע אין ערשטן "מאמענט" און א בעל-מחשבות מיטן חכמת-שלמה. אן אמתער פען-מייסטער איז ער.
די רעדאקציע וויל אויך אונטערשטרייכן די דערגרייכונגען פון ד"ר רחמיאל פישביין, א פיינער זשורנאליסט, וואס האט אפגעראטעוועט צוויי רעדאקציעס אין ניו-יארק. ער האט אליין אנגעשריבן און אויסגעבעסערט גאנצע צוויי צייטונגען.
מיר זיינען פארפליכטעט צו דערמאנען מיט ד"ר אוצר נאמאסט. ער טראגט די אחריות פארן שאפן "דער מאמענט". ער האט איינגעריסן די וועלט און פארזיכערט, אז ס'זאל אנטשטיין א נייער "מאמענט". ער איז א גוטהארציקער מענש, וואס זוכט נאר צו העלפן אנדערע, א בעל-כוח און בעל-זכרון. ער רעדט אויך דעם עלעגאנסטן יידיש. אין לעבן האבן מיר נאך ניט געהערט אזא גלענצנדיקע אויסשפראץ און עלאקוציע.
הירש סארקין איז א נייער קארעספאנדענט. מיר האבן אים אפט געבעטן שרייבן פאר "דער מאמענט". ער איז א קענער אין וויסנשאפט און טעכנאלאגיע. חבר סארקין זעצט-איבער פאר אונז אלץ אין שייכות מיט וויסנשאפט און מאטעמאטיק. דאס וואס נאמאסט און פישביין טוען לגבי גראמאטיק און שפראך, טוט סארקין אין שייכות מיט וויסנשאפט און מאטעמאטיק.
חשובע לאנדסלייט, טונאיאדעווקע און אנאטעווקע זיינען לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט. גאנץ כתריאלעווקע* רעדט אבער פון "דער מאמענט". מיר רעדן אבער היינט-צו-טאג ניט קיין שטעטלדיקן יידיש, נאר א מעטראפאלישן יידיש! דאס אמאליקע יידישלאנד איז מער ניט דא. די שיטערע גרענעצן פון די "אפיציעלע מלוכות" האבן זיך אפט געביטן אין מזרח-אייראפע. יידישלאנד איז אבער שטענדיק געווען יידישלאנד, פון די באלטישע לענדער ביז ביידע זייטן רומעניע, פון קאווקאז ביז פראג און שלעזיע און פאמערן. יעדער ייד פון יעדער טעריטאריע איז פארט געווען א לאנדסמאן. א יידיש-ריידנדיקער אין בוקארעשט און א יידיש-ריידנדיקער אין רעוול זיינען געווען לאנדסלייט. יעדער ייד, וואס רעדט יידיש איז א לאנדסמאן... אזוי איז דאס תמיד געווען, און אזוי איז דאס איצט. און "דער מאמענט" איז מכבד די אלע נייע לאנדסלייט אין נייעם יידישלאנד איבער דער וועלט. ברוכים הבאים, נייע לאנדסלייט.
דער גורל שטייט מצד אונז. דאס גליקס-ראד דרייט זיך לטובת אונז. מיר דאנקן אייך ווידער אמאל, אנשטעדנקיע לייענער פאר אייער פריינטשאפט און שטיצע!
____________________________________________________________________________________________
פון אלטן ביזן נייעם ,מאמענט'!
____________________________________________________________________________________________
פסח גליקשטיין, הילפס-רעדאקטאר
א גוטע וואך! די נייע וואך וועט אונז ברענגן נייע פריידן, געלעגנהייטן און לייענער.
אין משך פון דער היינטיקער וואך האבן מיר בדעה איינצופירן נייע דרוק- און שרייב-מעטאדן, כדי אייך צו ברענגען נאך שנעלער נאך מער ארטיקלען. מיר בעטן אייך לייענען נאך א מאל געוויסע סעקציעס ווי הומאר, לעקציעס, ארטיקלען אא"וו. ביים און אין איצטיקן "מאמענט" עקזיסטירט דארט ניט קיין ארדענונג און יעדן טאג גיבן מיר כסדר צו נייע באמערקונגען און בריוו.
געדענקט, אז מיר זיינען אין בוי-צושטאנד און אין א פארשענער-ונגס-פראצעס. מיר האלטן אין פארבעסערן אלע טיילן פון אונזער צייטשריפט, בכדי אייך צוצושטעלן ערשט-קלאסיקע נייעס-באריכטן און ארטיקלען. די פארסאפעטע רעדאקציע-מיטארבעטער האראווען ווי מזיקים ביז מיטל-נאכט און דאווענען איינצייטיק תיקון חצות!
געוואלדיק-ריזיק איז דער אינטערעס און פארערונג פאר אונזער זשורנאל וואס איז ארויסגעוויזן געווארן פאר אכט טאגן איבער דער לענג און ברייט פון דער וועלט. מיר דאנקן אייך פאר די ליבהארציקע וואונשן און באמערקונגען!
מיר ווערן נאך אלץ פארפלייצט מיט פיל בריוו, וואס אונזערע בריוו-קעסטלעך פליסן-איבער און ווערן פארשטאפט! פון שטעטל און מעטראפאליע דערהאלטן מיר א מבול מיט בריוו.
אלץ איז דא לוסטיק און פריילעך! מיר באגריסן מיט עקסטאז אונזערע אלטע און נייע פריינט. דאס איז אודאי א כפל-כפליימדיקע מחיה!
מיר דערמאנען באזונדערש די יונגע אידיש-ריידנדיקע, וואס לייענען אונזער צייטונג. "דער מאמענט" האט געשאפן א נייעם מאמענט און באצויבערט דעם יונגן דור! מיר שטייען דא אויף דער שוועל פון א נייער עפאכע און געניסן פון דעם זיסן מאמענט, בארוישט און פארשנאשקעט מיט אונזער הצלחה!
ליבע פריינט, יעדער ייד וואס רעדט יידיש איז א לאנדסמאן! איצט מאכן מיר א טאסט און טרינקען לכבוד אייך! אמן ואמן!
____________________________________________________________________________________________
Der Moment is a unique literary journal and the only Yiddish periodical on the net
It offers its readership literary works and poetry solely in Yiddish.
We print all Yiddish all the time!
We are the only journal writing in an authentic, pre-war Yiddish as it was spoken in Europe before the Holocaust.
It offers its readership literary works and poetry solely in Yiddish.
We print all Yiddish all the time!
We are the only journal writing in an authentic, pre-war Yiddish as it was spoken in Europe before the Holocaust.