text:
װיקיפּעדיע:וואלן
צו מיינט איר וויקיפעדיע:פארלעמענט
וואלן אין דער וויקיפעדיע איז א זאך וואס מ'קען זיך נשיט פארמיידן. ווייל אירע באנוצער זענען פארט א קהילה.
דער הויפט כלל וואס מען דארף דא וויסן איז אמת וויקיפעדיע איז פריי פאר יעדן גלייך און מיר ארבייטען לויט א קאנסענסוס. אבער פארט איז דאס נישט קיין דעמאקראטיע פראיעקט. הגם סורוועיס און וואלן צייגן דאך א צייכן וואס איז קאנסענסוס, איז אבער וואלן דיסקארזשעט, ווייל עס ברענגט צו מחלוקת און איבעריגע מלחמות וואס די טייערע צייט קען גיין אויפבויען די אינפארמאציע.
די וואלן זענען בלויז די לעצטע מיטל ווען דער מיינונגס פארשידעהייט איז געקומען צו אזא ענדע וואס פארשטערט די צוזאמן ארבייט אין וויקיפעדיע, דאן האט מען נישט קיין ברירה נאר איינמאל פאר אלעמאל צושליכטן דעם פראבלעם אז טייל באנוצער שרייען אז אינפארמאציע איז נישט ריכטיק און טייל יא דארף מען דאך דאס שליכטן מיט א קאנסענסוס. אויף דעם זענען געאייגענט די רעדן בלעטער קודם זיך אויסצוטענה'נען און בלויז ווען מען קומט נישט צו קיין שליכטונג איז געאייגענט די וויקיפעדיע:פארלעמענט בלאט צו מאכן א שנעלער וואוט זעהן וועלכע טענה איז מער אנגענומען.
אז איינער וויל עפעס טוישן דארף ער נישט רעדן בכלל בלויז אז איינער ענדערט אים צוריק דארף מען רעדן. ווען מ'האט גערעדט און יענער ענטפערט נישט איז א סימן אז ער האט מודה געווען. און מען קען צוריקטוישן אן קיין וואלן. וואלן זענען בלויז נאכדעם וואס אלע צדדים האבן זיך געהעריג אויסגעטענה'ט און זיך באצויגן צו פרובירן כאטשיג אביסל צו ענטפערן אלע טענות וצדדים לכאן ולכאן.
צו הערן די מיינונג פון מערערע באנוצער לייגט ארויף די מוסטער {{ארטיקל וואלן}} אינעם ארטיקל.
פראצעס[רעדאקטירן מקור]
אפצוגעבן אייער שטימע נאכן ליינען די פארשריפטען גייט אריין אין וויקיפעדיע:פארלעמענט אדער אין די דאזיגע רעדן בלעטער
עס איז פאראן פארשידענע כללים ווי אזוי צו וויילן:
- דער וויקיפעד מוז זיין פארשריבן א חודש.
- יעדער מענטש קען קלייבן נאר איין מאל, אויך אזעלכע וואס האבן דא עטליכה באנוצערס נעמען מעגן נאר איינמאל קלייבן. ביטע! היט דעם דעמאקראטישן געדאנק, און קלייבט נאר איין מאל!
- יעדער קען פארלאנגן צו עפענן וואלן נאר עס איז געאייגענט קודם זיך דורכרעדן מיט א סיסאפ איבער דעם.
- אין דער יידישער וויקיפעדיע (אזוי ווי ביי אנדערע וויקיפעדיעס) קען מען נישט שטימען אויב מען האט ווייניקער ווי 100 עדיטס צו די ארטיקלן און אויב מען איז ווייניגער אלט ווי איין חודש.
- די עדיטס מוזן זיין אין די מעין נעיםספעיס אטריקלן נישט אין קיין רעדן בלעטער אדער אין קאטעגאריעס.
- וואלן מוזן זיין אקטיוו לכל הפחות 3 טעג ביז מאקסימום א וואך, ווענדענדיג זיך אין די באשלוס פון די סיסאפן לויטן נחיצות פון קומן צו א באשלוס.
זיך האלטן צו די וואלן אויסקום[רעדאקטירן מקור]
יעדער איינער איז געבינדן צו די וואלן אויסקום צו ער האט דאס בויקאטירט צו נישט. אויב רעכענט ער זיך נישט מיט וואלן פון די קהילה הייסט דאס אז ער איז נישט טייל פון די וויקיפעדיע:עטיקעט אידיאל און דארף אויסבלאקירט ווערן.
די וואס וועלן עובר זיין אויף די וואלן אויסקום 2 מאל א וואך קענען ווערן בלאקירט אפילו נאר מיט איין ווארענונג.
די וואס וועלן עובר זיין אויף די וואלן אויסקום דריי מאל אין די זעלבע וואך קענען ווערן ארויסבלאקירט אפילו אן א ווארענונג.
די שטראף פון ווערן בלאקירט איז לכל הפחות אויף א וואך, עס קען אויך זיין אויף מער אויב די סיסאפען שפירן דאס פאר וויכטיג.


c: text/html

text:
טראנספארט אין ישראל
ישראל האט אן אנטוויקלטן טראנספארט סיסטעם, וואס שליסט איין שאסייען, אויטאבוס ליניעס, באנען און פלי טראנספארט.
אינהאַלט
שאסייען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ישראל שאסייען
אויטאבוסן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט ישראל באנען
לייכטע באנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע פלענער זענען דא צו בויען לייכטע באנען אין ישראל:
- ירושלים לייכטע באנען
- תל אביב לייכטע באן
- כרמיאל עכו לייכטע באן ליניע
פלי טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ישראל זענען דא 48 פליפארטן. דער גרעסטער פליפארט איז בן גוריון פליפעלד, מיט דריי טערמינאלן און אינטערנאציאנאלע פליען.
פארטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטלענדישער ים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רויטער ים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביים אילת איינגאס:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אונטערקארפאטישע וואיעוואדעשאפט
די אונטערקארפאטישע וואיעוואדעשאפט (פויליש: Podkarpackie פאדקאַרפאַצקיע) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין דרום-מזרח פוילן. זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער ריישער, פשעמישלער, קראסנער און (טייל פון) טארנער און טארנאבזשעגער וואיעוואדעשאפטטן.
דער נאמען פון דעם פראווינץ שטאמט פון דער נאנטקייט צו די קארפאטן בערג. איר הויפטשטאט איז ריישע.
די פראווינץ האט גרענעצן מיט קליינפוילן צו מערב, שווענטאקזשיקיע וואיעוואדעשאפט צו צפון-מערב, לובלינער וואיעוואדעשאפט צו צפון, אוקראינע צו מזרח און סלאוואקיי צו דרום. זי באדעקט א שטח פון 17,844 קוואדראט ק"מ, און האט א באפעלקערונג פון 2,096,971 (אין 2006). די פראווינץ איז זייער בערגיק, און האט אסאך וועלדער וואס באדעקן 35.9% פונעם גאנצן שטח.


text:
קאנטערטעראריזם
קאנטערטעראריזם איז די טרענירונג פון סטראטעגיעס, טאקטיקן, און טעכניקן וויאזוי צו באקעמפן טעראריזם. זינט טעראריזם איז שטארק צעשפרייט איבער די וועלט, איז דאס א פריאריטעט פאר אלע רעגירונגן.
אינהאַלט
- 1 די אויספירונג פון קאנטערטעראריזם
- 2 זיכערהייט מאסנאמען קעגן טעראריזם
- 3 אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע קעגן טעראריזם
- 4 מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריזם
- 5 אמעריקע'ס קאנטערטעראריזם אגענטורן
- 6 די סכנה פון טעראריזם
- 7 דאס באשיצן ציווילע פרייהייטן אין די קאמף קעגן טעראריזם
- 8 די פאליטישע און עקאנאמישע ווארצלן פון טעראריזם
- 9 טעראריזם אינעם צוקונפט
די אויספירונג פון קאנטערטעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאנטערטעראריזם ווערט אויסגעפירט אין פארשידענע וועגן. עס פארלאנגט צוזאמענצוקלויבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע אקטיוויטעטן, צו נוצן די געקליבענע אינפארמאציע און אקטועל פארמיידן טעראריזם און באשטראפן די שולדיגע, ארבעטן אינאיינעם מיט אנדערע לענדער צו דערשטיקן די גלאבאלע טעראריזם נעטוואורק, און דערשמעקן און צעשטערן די פינאנציעלע שטיצע וועלכע ווערן גענוצט צו אפערירן טעראריזם. אין צוגאב, דארפן די קאנטערטעראריזם אגענטורן ארויפלייגן סאנקציעס אויף לענדער וועלכע שטיצן טעראריזם אדער לאזן טעראריסטן אפערירן אין זייער טעריטאריע און צומאל פארלאנגט עס אויך צו נוצן מיליטערישע כוחות. נאך א טייל פון קאנטערטעראריזם איז צו באיינפלוסן די פובליק און די וועלט אז טעראריזם איז שלעכט און מיט דעם זיי אויסשליסן פון אלע אנדערע מיליטערישע קאנפליקטן און פאליטיש געשטימטע שטורעמעס.
רעגירונגן גייען נאך און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן, זייערע צילן, און זייערע מעגליכקייטן אויסצופירן זייערע געפלאנטע אקטן און מיט דעם טוט מען באווארנען די פובליק און צעשטערן די בייזוויליגע פלענער. אין די שפיאנאזש וועלט ווערט דאס אנגערופן אינטעליגענץ קלייבונג און די אגענטורן וואס קלייבן די אינפארמאציע ווערן אנגערופן אינטעליגענץ אגענטורן. אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן מערערע אינטעליגענץ אגענטורן, ווי מיר וועלן באלד זען, וועלכע ווערן אינאיינעם אנגערופן די אינטעליגענץ קאמיוניטי.
די ארבעט פון קאנטערטעראריזם איז זייער א שווערע ווייל די טעראריסטן ארבעטן געווענליך זייער באהאלטן און מאכן זייערע קאמיוניקאציעס אין דערווייטערטע געגענטער. די אגענטורן מוזן זיך פארלאזן אויף קוועלער וועלכע זיי ווייסן אליינס נישט אויב עס איז גענוג קראנט. אויף די אנדערע זייט דארפן די אגענטורן האלטן זייערע אינפארמאציע שטארק אין געהיים כדי די טעראריסטן זאלן נישט וויסן אז מען פאלגט זיי נאך. אין קאנווענציאנאלע שפיאנאזש ווייסט מען אז עס איז פאראן א רעגירונג, מען ווייסט איבער זייערע אפטיילונגן און אגענטורן, מען ווייסט זייערע פאליסיס און מיליטערישע מעגליכקייטן, און מען ברויך נישט האלטן די אלע אינפארמאציע אין געהיים. אין קאנטראסט איז טעראריזם'ס גאנצע עקזיסטענץ א מיסטעריע און איינמאל מען ווייסט שוין יא מעג קיינער נישט וויסן דערפון.
אינפארמאציע איבער טעראריסטן ווערט געקליבן דורך צוויי וועגן: טעכנישע און לעבעדיגע. טעכנישע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך פארגעשריטענע סעטעלייטס און אנדערע עלעקטראנישע דעווייסעס וועלכע ווערן אונטערגעלייגט. לעבעדיגע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע שפילן מיט די טעראריסטן. די לעבעדיגע שפיאנען ארבעטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי אמאל אבער די טעכנישע שפיאנאזש טוישט זיך יעדע שטיק צייט ווייל אויך די טעראריסטן ווערן מער און מער פארגעשריטן און מען דארף כסדר טוישן די טעכנאלאגיעס און טאקטיקן. מאכטפולע טעראריסטישע גרופעס ווי אל-קאידא נוצן פארגעשריטענע קאודס אין זייער קאמיוניקאציע און שיקן מעסעדזשעס אין ספעציעלע פארמאטן צו וועלכע זיי האבן אייגענע קאמפיוטער פראגראמען דאס אפצוליינען.
סעטעלייטס ווערן אויך גענוצט צו דערשפירן טעראריסטן דורך פאטאגראפירן זייערע טרענירונגס באזעס און וואפן מאגאזינען. די סעטעלייטס פאר זיך טוען א גוטע ארבעט אבער פון דעם אליינס קען מען נישט גענוג ארויסבאקומען און אויך די סעטעלייטס האבן פראבלעמען ווייל זיי ארבעטן נישט געהעריג ביינאכט אדער אין שווערע וועטער אומשטענדן.
דורכאויס די היסטאריע האבן רעגירונגן שטענדיג רעקרוטירט לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע האבן אריינגעדרינגן צווישן די טעראריסטן, ספעציעל אין אזעלכע פעלער וואו טעכנישע שפיאנאזש איז געווען אוממעגליך. אבער אויך צו לעבעדיגע שפיאנען זענען פאראן לימיטס.
אלע דעמאקראטישע רעגירונגן באטראכטן אויסלענדישע שפיאנאזש אלס א פארברעכן אפילו אויב די צוויי לענדער באטראכטן זיך אלס פריינט צווישן זיך. דערפאר מוזן די אגענטורן זיין זייער פארזיכטיג מיט זייערע אגענטן זיי זאלן נישט אנטדעקט ווערן וואס קען פירן צו פאליטישע קאנפאנטראציעס. אגענטן דארפן זיך לערנען פרעמדע שפראכן און קולטור בעפאר זיי קענען געשיקט ווערן פאר א מיסיע כדי זיי זאלן זיך קענען אויסמישן צווישן די טעראריסטן און עס איז זייער שווער צו טרעפן גענוג וויליגע אגענטן צו טאן אזעלכע ארבעט וועלכע קען זיי פירן אין טורמע אויף זייער גאנצן לעבן אדער קענען זיי אומגעברענגט ווערן.
רעגירונגן מוזן אויך זיכער מאכן אז זיי שיקן ארויס אייגענע שפיאנען וועלכע זענען געטריי צו די לאנד און וועלן נישט פארראטן און ווערן געדאפעלטע אגענטן. נאך א סיבה איז ווייל מען קען זיך נישט פארלאזן אויף פרעמדע שפיאנען און זייערע אינפארמאציע ווייל עס האט זיך שוין מערערע מאל ארויסגעשטעלט אז די אינפארמאציע איז געווען פאלש און האט גאר געשטערט די ארבעט. די טעראריסטן ווייסן אז עס קענען זיך אריינדרייען שפיאנען און וועלן טיילמאל שיקן פאלשע מעסעדזשעס מיט וועלכע זיי וועלן צעמישן די שפיאנען און אגענטורן. אויסערדעם איז די אויסוואל פון די אגענטן זייער א שווערע ארבעט ווייל מען דארף געווענליך צוקומען צו קרימינאלע מענטשן וועלכע זענען וויליג צו ארבעטן פאר די רעגירונג אנשטאט גיין אין טורמע. די רעגירונג דארף זיין זייער פארזיכטיג וועמען זיי נעמען ווייל אמאל קענען זיי ליידן שווערע קאנסקעווענצן דערפון שפעטער.
אויסער די אינפארמאציע וואס ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און טעכנאלאגישע דיווייסעס דארפן אלע רעגירונגן צוקומען צום צווייטענ'ס אינפארמאציע און נוצן אויך געפובלישטע אינפארמאציע וועלכע ווערט געברענגט אין באגלייבטע צייטונגן און ביכער. די ארטיקלן און אינפארמאציע ווערט אנאליזירט און ווערט אויך גענוצט אלס א טייל פון די אינפארמאציע .
נאך אלעם איז אבער טעראריזם א גרויסער פראבלעם און וויפיל אגענטורן און אגענטן וועלן ארבעטן דערויף וועט נישט זיין גענוג ווייל מען קען זיך נישט אויסרעכנען מיט טעראריסטן וועלכע טוישן זייערע מיינונגן פון איין טאג אויף די אנדערע און קומען אויף מיט נייע בייפאלן און צילן וועלכע מען פון פריער נישט אויסרעכנען. מענטשן האבן קריטיקירט פארוואס די אמעריקאנער רעגירונג האט פארפעלט צו אנטדעקן די בייזוויליגע סעפטעמבער 11 פלענער, טייל האבן עס אנגעלייגט אויף די שוואכע קאמיוניקאציע צווישן די אגענטורן, אנדערע האבן געזאגט אז מען האט זיך צופיל פארלאזט אויף טעכנאלאגישע שפיאנאזש, און אנדערע האבן אנגעוויזן אז מען האט פשוט פארזען די געפאר וועלכע איז געקומען נענטער און נענטער. אלעס קען זיין, אבער דאס אז די היידזשעקער האבן איבערגענומען א פליגער מיט דזשילעטן האט קיינער זיך נישט געקענט פארשטעלן. אזוי איז געווען אין אפריקע מיט די אמבאסאדעס באמבארדירונג. קיינער האט דאס נישט געקענט אויסרעכנען פון פאראויס ווייל דער גאנצער ראיאן איז פון יארן פריער באטראכט געווארן אלס א "לאו ריסק" זאנע וויבאלד עס זענען קיינמאל פריער נישט געווען קיין אטאקעס אויף אמעריקאנער אינטערעסן אין מזרח אפריקע.
זיכערהייט מאסנאמען קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זינט טעראריזם איז געווארן א פראבלעם פאר אמעריקע האט די קאנטערטעראריזם קאמיוניטי אויפגענומען א רייע נייע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע קענען באשיצן געביידעס אדער אנדערע צילן קעגן באמבעס. די רעגירונג האט שוין אויסגעגעבן ביליאנען דאלארן פאר נייע זיכערהייטן ווי באמבע-באשוצטע געביידעס, ארמאר, וואפן דערשפירער, און נאך צענדליגער ערליי מאסנאמען וועלכע קאסטן אלע פאנטאסטישע סכומים. די ספעציעלע זיכערהייטן זענען איינגעשטעלט געווארן אין געביידעס איבער'ן לאנד און אויך אין אויסלאנד. וויבאלד די קאסטן זענען זייער הויך און די שאנסן פאר א טארער אטאקע זענען קליין האט די רעגירונג געברויכט שטודירן און באשלוסן וועלכע געביידעס זענען וויכטיגער און וועלכע נישט.
אינעם פארגאנגנהייט האבן טעראריסטן צום מערסטן אטאקירט אפיציעלע צילן ווי פאליטישע פירער, דימפלאמאטן, וויכטיגע רעגירונג'ס געביידעס, און אמבאסאדאס צוליב זייער סימבאלישע וויכטיקייט. נאך א פאפולערע טעראריזם פלעגט זיין פליגער היידזשעקינגס וועלכע די טעראריסטן האבן שטארק געלויבט צוליב איר דראמאטישקייט און שרעק וואס עס האט אנגעווארפן אויף די באטרעפענדע לענדער און אפישעלס. היידזשעקינגס האט זיך אבער סוקסעספול געעענדיגט נאכדעם וואס מען האט קיינמאל נישט נאכגעגעבן פאר טעראריסטן און רוב היידזשעקינגס האבן זיך געענדיגט מיט א דורכפאל פאר די היידזשעקערס. די רעגירונגן האבן אויך אונטערגענומען שטרענגערע מאסנאמען צו פארהאלטן דאס ארויפשמאגלן וואפן אויף א פליגער און עס האט גוט געהאלפן. אפילו די סעפטעמבער 11 היידזשעקער האבן לויט עקספערטן נישט ארויפגעשמאגלט קיין וואפן נאר האבן זיך באנוצט מיט פאלשע וואפן און קליינע מעסערלעך וועלכע מען האט נאך דעמאלט געמעגט ארויפברענגן אויף א פליגער.
די אלע נייע מאסנאמען זענען טאקע זייער עפעקטיוו און עס איז שווער צו גלייבן אז טעראריסטן וועלן זיי קענען אדורכברעכן. אבער די עקספערטן האלטן אז טאקע דערפאר וועלן די טעראריסטן ענדערש זוכן ווייכערע צילן און מען קען זיך מיט זיי נישט אויסרעכנען.
עקספערטן אין די קאנטערטעראריזם אגענטורן פארמאגן איינגעשטעלטע וועמענ'ס ארבעט עס איז צו שטודירן און אויסטראכטן טאקטיקן וועלכע טעראריסטן קענען מעגליך נוצן פאר טעראר צילן. א גוטער ביישפיל איז געווען דער שיך באמבארדירער וועלכער האט אדורכגעשווערצט זיין סי-4 באמבע וועלכע איז געווען אריינגענייט אין זיין שיך. נאך זיין פרשה האט מען אנגעהויבן פארלאנגן אויסצוטאן די שיך אין עירפארטס בעפאר מען גייט אדורך די מעטאל דעטעקטאר. א פרישע שיך באמבע וועט טאקע, ווארשיינליך, מער נישט פארקומען אבער טעראריסטן קענען אויסטרעפן א נייע וועג וויאזוי ארויפצושמאגלן אויפרייס אויף א פליגער. די עקספערטן זיצן און טראכטן פון אלע סארט וועגן וואס מען קען זיך נאר פארשטעלן און פרובירן זיי אויס אין רעאליטעט און דערנאך מאכן זיי די נויטיגע ענדערונגן וועלכע קען דאס פארמיידן.
ארויפצוגיין היינט אויף א פליגער איז א שטיקל אפקומעניש אבער יעדער פארשטייט די וויכטיקייט פון די פילפאכיגע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע זענען געמאכט צו באשיצן יעדן פערזענליך. עס איז וואונדערליך צו זען וויאזוי די פארנומענסטע מענטשן פון די וועלט שטייען אין לאנגע רייען אין אזעלכע עירפארטס ווי דזשעי-עף-קעי און על-עי-עקס און זאגן נישט ארויס קיין ווארט אפילו נאכדעם וואס מען הייסט זיי אויסטאן די שיך און אויבערראק און מען פארלאנגט די פאפירן עטליכע מאל.
אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טעראריזם איז א גלאבאלע פראבלעם היינט צו טאג וועלכע פלאגט צענדליגער לענדער. גרויסע טעראריסטישע ארגאניזאציעס ווי אל קאידא האט שוין עפעקטירט מערערע לענדער און ווערט מער און מער פארשפרייט און זיי צו באקעמפן פארלאנגט זיך אן אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע צווישן די הונדערטער אגענטורן און קיין איין לאנד קען זיך נישט קיין עצה געבן אן די הילף און אינפארמאציע פון אנדערע לענדער. אפילו אזא מעכטיג לאנד ווי די פאראייניגטע שטאטן איז שטארק אנגעוואנדן אויף אזעלכע לענדער ווי פראנקרייך, בריטען, דייטשלאנד, טערקיי, און א רייע אראבישע לענדער.
די לענדער און אזעלכע ארגאניזאציעס ווי די יו-ען, נאט"א, די אייראפעאישע פאראיין, די גרופע פון אכט, און די אראבישע ליג ארבעטן אינאיינעם צו לייגן עקאנאמישע סאנקציעס, פרירן טעראריסטישע פינאנץ, באוואכן לופטפעלדער און גרעניצן, און צום וויכטיגסטן געבן זיך איבער איינע די אנדערע יעדעס ביסל אינפארמאציע וואס זיי ערהאלטן.
רוב לענדער נוצן זייערע געזעץ דורכפירונג אלס זייער וואפן קעגן טעראריזם. די פאראייניגטע שטאטן האט אין די ניינציגער יארן פארשפרייט אירע אנטי-טעראריזם געזעצן און איינגעשטעלט דעם "עקסטרעטעריטאריעל" געזעץ וועלכע לויטעט אז טעראריזם קעגן אמעריקאנער אינטערעסן אפילו אויסער די גרעניצן פון אמעריקע מוז לעגאל אנגעקלאגט ווערן אין יו-עס פעדעראלע געריכטן. אין די לעצטע יארן האבן צענדליגער לענדער וועלכע האבן באוויזן צו לייגן א האנט אויף טעראריסטן ערוועלט צו אנקלאגן די טעראריסטן אין אמעריקע, וויסנדיג אז מיט דעם וועלן זיי באקומען די האבסטע שטראף וואס מעגליך און דאס וועט עווענטועל אויך העלפן באקומען די קאנטראל איבער די טעראריסטן. א ביישפיל פון אזא פאל איז געווען דער טאראריסט ראמזעי יאסעף וועלכע האט דורכגעפירט די ערשטע באמבארדירונג אויף די וואורלד טרעיד צענטער געביידעס אין 93' און איז טראספערירט געווארן קיין אמעריקע וואו ער און זיינע קאלאבאראטירער זענען אנגעקלאגט געווארן אין א פעדעראלע געריכט אין ניו יארק.
ווי באקאנט האלטן זיך די טעראריסטישע גרופעס אויף פון געלטער וועלכע זיי זאמלן פון זייערע שטיצער איבער די וועלט און טראנספערירן דאס עלעקטראניש דורך בענק צו באצאלן געהאלטן פאר זייערע ארבייטער, טראנפארטאציע, און וואפן. געוויסע טעראריסטישע גרופעס ווי כאמאס און די טאמיל טייגערס פון סרי לאנקע נוצן אויך די געלט פאר וואוילטעטיגע צוועקן כדי צו געווינען די פאליטישע שטיצע.
די פאראייניגטע שטאטן און נאך לענדער האבן פארבאטן דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס און עס איז א פולשטענדיגער פארברעכן אפילו אויב מען קען אויפווייזן אז די געלט, אדער טייל דערפון, איז געגאנגן פאר וואוילטעטיגע צוועקן. אין 99' האט אמעריקע און נאך לענדער געמאכט דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס א אינטערנאציאנאלע פארברעכן וועלכע איז גאר הארב און יעדע לאנד קען אויף דעם אנקלאגן. די אקט האט אסאך געהאלפן און די אלע פירמעס און גרופעס וועלכע האבן אפען געשטיצט די טעראריסטישע ארגאניזאציעס האבן דאס אפגעשטעלט און ווער נישט איז אנגעקלאגט געווארן. די טעראריסטן געבן אבער זיך נאך אלץ אן עצה און אנשטאט טראנספערירן געלטער דורך בענק טוישן זיי איין די געלטער פאר גאלד און דיימאנטן און שווערצן דאס אריבער גרעניצן. די קאנטערטעראריזם ארגאניזאציעס שאצן אז טראץ אלע שוועריקייטן וואס מען שטעלט זיי אין וועג פליסן נאך אלץ אריין גרויסע געלטער דורך פארשידענע וועגן.
אין 79' האט די אמעריקאנער קאנגרעס אפיציעל באצייכנט עטליכע לענדער אלס שטיצער פון טעראריזם און האט פארבאטן אירע בירגער צו האנדלען מיט די לענדער, אינוועסטירן אין זייערע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, און דאס פארקויפן וואפן אדער אנדערע געצייג וועלכע קען גענוצט ווערן פאר וואפן. אזעלכע לענדער ווי ליביע, סיריע, איראק, איראן, סודאן, דרום קארעא, און קובא זענען באלד אריין אונטער דעם פארבאט צוליב זייער אפענע שטיצע צו טעראריזם. די סאנקציעס האבן אביסל געהאלפן מיט די יארן אבער היינט זענען זיי מער גארנישט ווערט ווייל די טעראריסטן זענען מער נישט אנגעוואנדן אויף רעגירונגן און באשיצן זיך און פינאנצירן זיך אליינס.
די סאנקציעס זענען קריטיקירט געווארן דורך טייל מענטשן באלד פון אנהויב מיט די טענה אז עס טוט די פארקערטע ארבעט. אויך האבן אקטיוויסטן אנגעוויזן אז די לענדער וועלכע זענען אונטער די סאנקציעס זענען נישט יושר'דיג ערוועלט געווארן (ווי קובא וועלכע איז נאר צוליב פאליטישע סיבות) ווען אנדערע לענדער (ווי פאקיסטאן און סאודיע אראביע) וואס האדעוון אפיציעל טעראריסטן זענען קיינמאל נישט געשטעלט געווארן אונטער סאנקציעס וועגן מען דארף זייער פאליטישע שטיצע. עקאנאמיסטן ווייזן אויך אן אז די אלע סאנקציעס האבן מער געשאדט די אמעריקאנער ביזנעסער ווי די באטראפענדע לענדער.
היסטאריע האט געוויזן אז נאר סאנקציעס וועלכע זענען ארויפגעשטעלט געווארן דורך די פאראייניגטע פעלקער מיט דער פאראייניגונג פון אלע מיטגלידער לענדער האבן געארבעט. א ביישפיל איז ליביע וועלכע איז באשטראפט געווארן מיט יו-ען סאנקציעס נאך די פאן-עם פליגער באמבארדירונג אין 88' וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א קלארע צוזאמנארבייט פון די טעראריסטן און די ליביער רעגירונג.
מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די ווייטע פארגאנגנהייט האט אמעריקע און אנדערע לענדער קיינמאל נישט גענוצט מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריסטן אדער לענדער וואס שטיצן זיי. די איינציגסטע מאל וואס אמעריקע האט יא גענוצט מיליטער איז געווען ביי די איראנער משכונות קריזיס אין 81' וועלכע איז טאקע דורכגעפאלן. עטליכע יאר דערויף האבן אמעריקאנער קאמפס פליגער באמבארדירט עטליכע צילן אין ליביע נאכדעם וואס א רעגירונג געשטיצטע ליביער טעראריסט האט אומגעברענגט עטליכע אמעריקאנער אין דייטשלאנד. זינט אל קאידא האט אטאקירט אמעריקאנער אמבאסאדעס אין אפריקע האבן אמעריקאנער פליגער מערערע מאל באמבארדירט פארדעכטיגטע אל קאידא טרענירונג קעמפס אין סודאן אין שפעטער אין אפגאניסטאן. אלע האבן זיך שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל ווען מען האט זיך דערוואוסט אז מען האט עטליכע מאל פארפאסט דעם מייסטער טעראריסט אסאמא בין לאדען מיט קוים עטליכע שטונדן.
נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך אלעס געטוישט און די בוש אדמיניסטראציע האט פארארדענט צו נוצן מיליטער כסדר און אזוי צוקלאפן די טעראריסטן. די פאליסי האט געפירט אמעריקע צו די אינוואזיע אויף אפגאניסטאן וועלכע האט אויפגעלעזט די טאליבאנער רעגירונג וועלכע זענען געווען אפענע שטיצער צו אסאמא בין לאדען און זיין אל קאידא נעטוואורק. א יאר דערויף האט די בוש אדמיניסטראציע אינוואדירט איראק מיט'ן באשולדיגונג אז אירע גרויסע זאפאסן פון מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן זענען א סכנה צו די פאראייניגטע שטאטן און האבן אויך אנגעוויזן אז סאדאם כוסעין האט שטילערהייט געשטיצט אל קאידא דורכפירן די גרויזאמיגע טעראר אטאקעס.
די אינוואזיע האט זיך אבער אויף דערווייל ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל נאכדעם וואס עס זענען נישט געפינען געווארן קיין שום וואפן און עס איז אויך קלאר געווארן אז כוסעין האט נישט געהאט קיין שום פארבינדונג מיט אל קאידא. קאנסערוואטיווע אפישעלס האבן אויך געווארענט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט מעגליך אטאקירן נאך לענדער וועלכע זענען פארדעכטיגט מיט'ן שטיצן טעראריסטן ווי סיריע און איראן.
די פאליסי פון נוצן מיליטערישע כוחות אין די קאמף קעגן טעראריזם איז דערווייל זייער פאפולער צווישן די אמעריקאנער מאסן אבער די אלגעמיינע וועלט לייגט א גרויסע פראגע דערויף ווייל די פאקט האט געוויזן אז טראץ די אלע מיליטערישע אפעראציעס האט מען נאך נישט באוויזן צו כאפן אסאמא בין לאדען און בכלל האט מען נישט באוויזן צו עלימינירן די אל קאידא נעטוואורק וועלכע איז אקטיוו און לעבעדיג און האבן שוין אויסגעפירט הונדערטער אטאקעס אין פארשידענע לענדער זינט אמעריקע האט אינוואדירט אפגאניסטאן. עקספערטן ווייזן אן אז די מיליטער האט נישט קיין ערפארונג וויאזוי נאכצוגיין און אפירזוכן די באהאלטענע טעראריסטן און זיי באקומען מינימאלע שפיאנאזש אינפארמאציע.
אויך דארף מען דערמאנען אז די פאנאטישע טעראריסטן האבן בכלל נישט מורא פון טויט און מיליטערישע אפעראציעס זענען בכלל נישט קיין סטראשע צו זיי. הונדערטער טעראריסטן האבן אין די לעצטע עטליכע יאר זיך אליינס אומגעברענגט אין די פילע זעלבסטמארד אטאקעס, א זאך צו וועלכע מיליטערישע כוחות זענען הילפלאז. אויסערדעם ברענגן מיליטערישע אפעראציעס אסאך פאטאליטעטן אויך ביי ציווילע מענטשן און עס איז נישט לאגיש צו זאגן אז ציווילע מענטשן דארפן שטארבן ווען די טעראריסטן זענען נאר א קליינע טייל פון די באפעלקערונג.
די פאראייניגטע שטאטן און אנדערע לענדער וועלכע זענען שוין אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן ארבעטן זייער שווער צו געווינען די פובליק שטיצע קעגן טעראריזם און נאכמער צו עלימינירן די פובליק שטיצע צו די טעראריסטן. נישט אין יעדע פאל האט עס אבער געארבעט ווייל טייל פאליטישע אינטערעסן האבן שטארקע שטיצע איבער די וועלט און נאר די טעראריסטן זענען די וואס קעמפן דערפאר און עס איז שווער צו עלימינירן די שטיצע.
עס איז פאראן א וועלט'ס ווערטל: "יענעמ'ס טעראריסט איז א צווייטענס פרייהייט קעמפער". א ביישפיל איז די מצב אין מיטל מזרח. עס זענען פאראן מיליאנען מענטשן איבער די וועלט וואס זענען שטארק קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אויפ'ן מערב ברעג און אין עזה און וויפיל מען זאל זיי אויפקלערן אז די טעראריסטן זענען בלוט דורשטיגע מערדער וועלן זיי דאס נישט דערהערן צוליב זייער שטעלע קעגן די אקופאציע. דאס זעלבע איז מיט די קריזיסן אין קאשמיר און אין טשעטשניע.
אמעריקע'ס קאנטערטעראריזם אגענטורן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט 4 הויפט רעגירונג אגענטורן וועלכע גיבן זיך אפ מיט קאנטערטעראריזם. זיי זענען: די נאציאנאלע זיכערהייט אגענטור (ען-עס-עי), די צענטראלע אינטעלידזשענס אגענטור (סי-איי-עי), די פעדעראלע ביורא אוו אינוועסטיגאציע (עף-בי-איי), און די דעפארמענט אוו היימלאנד זיכערהייט (די-עיטש-עס). אויסער די הויפט אגענטורן זענען פאראן נאך א צאל קלענערע אגענטורן וועלכע גיבן זיך אויך אפ מיט קאנטערטעראריזם ארבעט און זענען נישט אזוי באקאנט. לאמיר זען יעדע איינע באזונדער:
ען-עס-עי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט צו קלויבן עלעקטראנישע דאטא און קאמיוניקאציע באקאנט אלס סיגנאלישע אינטעלידזשענס (אדער סיגאינט ווי מען רופט דאס צווישן די אגענטורן). די ען-עס-עי נוצט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע קאמיוניקאציע טעכנאלאגיעס מיט וועלכע זיי הערן אונטער ביליאנען טעלעפאן געשפרעכן און כאפן אויף פארדעכטיגטע עלעקטראנישע דאטא. די אגענטור פארמאגט ספעציעלע קאמפיוטערס וועלכע קענען עפענען און אפליינען צונויפגעדרוקטע מעסעדזשעס און וועלן אליינס וויסן וועלכע זענען פארדעכטיגט און וועלכע נישט. די מעטאדן וועלכע די אגענטור נוצט איז א געהיימניס און בכלל איז די גאנצע אגענטור א געהיימניס און ווייניג ווייסן איבער איר מער ווי דאס ביסל אינפארמאציע. די הויפטקווארטירן פון די ען-עס-עי איז אין פארט מעיד, מערילענד און איז א טייל פון די דעפארטמענט אוו דעפענס.
סי-איי-עי – די וועלט'ס באקאנטע סי-איי-עי איז געגרינדעט געווארן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די אמעריקאנער אפישעלס האבן איינגעזען אז עס פאדערט זיך א שפאגל נייע אגענטור צו זאמלן שפיאנאזש און אנאליזירן אויסערן אינטעלידזשענס צו באשיצן די נאציאנאלע זיכערהייט און שטיצן דעם פרעזידענט'ס און זיין אויסער'ן פאליסי פירערשאפט. די סי-איי-עי איז היינט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע שפיאנאזש אגענטור מיט טויזענטער אגענטורן וועלכע זענען צעשפרייט איבער יעדע ראיאן איבער די גאנצע וועלט און א ים מיט אינפארמאטיוון וועלכע ארבעטן פאר זיי.
די סי-איי-עי שפילט א גרויסע ראלע אין קלייבן און אנאליזירן אינטעלידזשענס איבער טעראריזם און זיי באשליסן ווען צו געבן א ווארענונג פאר'ן פאלק אז מען איז אין א געפאר אטאקירט צו ווערן. די אקטיוויסטן וועלכע ארבעטן אויף טעראריזם זענען א באזונדערע אפטיילונג פון די אגענטור און אין יעדע אנדערע אגענטור זענען פאראן עטליכע אגענטן וועלכע זענען געשטעלט זיכער צו מאכן אז די סי-איי-עי באקומט אלע נויטיגע אינפארמאציע וועלכע די אגענטור האט פארשאפט און אזוי ארום ברענגט עס קאארדינאציע צווישן די אגענטורן.
איבער די יארן איז די סי-איי-עי עטליכע מאל געקומען אונטער אטאקע אז זיי האבן פארפאסט צו שאפן וויכטיגע אינפארמאציע אדער ווען זיי האבן געליטן דורכפעלער. די סי-איי-עי איז אבער באקאנט אלס א אגענטור וועמענ'ס סוקסעסן זענען פארהוילן און דורכפעלער באקאנט. די גרעסטע קריטיק איז געקומען נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אויף אמעריקע ווען א גרויסע טייל פון פאלק האט געהאלטן אז די אגענטור האט נישט גענוג געטאן צוריקצוהאלטן אזא אטאקע און האט פארפאסט צענדליגער סיגנאלן אז עס קומט אן אטאקע. די אגענטור איז ווייטער קריטיקירט געווארן נאך די איראקער אינוואזיע ווען מען האט נישט געפינען קיין מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן אזויווי זי האט אנגעוויזן און געווארענט. די אגענטור אפישעלס האבן זיך אבער פארענטפערט אז די רעגירונג'ס אפישעלס האבן זיי געדרוקט צום וואנט און אין איילעניש געהייסן פארשאפן אלס אינפארמאציע וואס עס זענען פאראן איבער סאדאם כוסעין. וויאזוי אימער האט די אגענטור זיך געלערנט א לעקציע וויאזוי צו באהאנדלן די סכנה פון טעראריזם מער דורכגרונטליך.
עף-בי-איי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט אויסצופארשן די וואס ברעכן די פעדעראלע קרימינאלע געזעצן. זינט סעפטעמבער 11 האט די רעגירונג אויסגעברייטערט די קאנטערטעראריזם אפטיילונג אין אלע אגענטורן און אויך די עף-בי-איי האט באקומען פרישע געלטער מיט וועלכע זיי פארשן טעראריסטישע אקטיוויטעטן וועלכע ברעכן די פעדעראלע געזעצן. ווען אמעריקע ווערט אטאקירט אין אויסערן לענדער ווערט די עף-בי-איי אראפגעשיקט אויסצופארשן די אטאקעס און ברענגן די פאראנטווארטליכטע צו גערעכטיקייט און ווערן דארט קאנטראלירט דורך דעם לאקאלן אמעריקאנער אמבאסאדער. די עף-בי-איי האט נאנטע פארבינדונגן מיט אסאך אויסער'ן אינטעלידזשענס אגענטורן וועלכע טיילן זיך מיט אינפארמאציע אונטער טערמינען פון עטליכע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט.
ארגינעל פלעגט די עף-בי-איי זיך נאר אפגעבן מיט פארברעכן אינלאנד אבער זינט אמעריקע איז אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן איז די אגענטור אויך פארפליכטעט געווארן צו טרעפן און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע פלענער און כאפן די שולדיגע און זיי ברענגן צו גערעכטיקייט. נאך סעפטעמבער 11 האט די עף-בי-איי און אנדערע אגענטורן אנגעהויבן ארבעטן שווערער צו איבערקומען די ביוראקראטישע שטאלצקייט און קאנקורענט צווישן די אגענטורן און זיך טיילן מיט די אינפארמאציע וועלכע איז קריטיש וויכטיג פאר'ן סוקסעס.
די-עיטש-עס – נאכדעם וואס די אמעריקאנער רעגירונג און אירע פירער האבן איינגעזען אז די קאארדינאציע צווישן די אגענטורן איז געווען א דורכפאל און איז אפשר גאר געווען די שולד אינעם פארזען די אטאקעס, האט די רעגירונג אלס א רעזולטאט געגרינדעט די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט און איר פארפליכטעט מיט די שווערע מיסיע צו פארהאלטן טעראריזם אויפ'ן אמעריקאנער באדען, פארזיכערן דאס לאנד קעגן טעראריזם, און פארמינערן די חרבנות אין פאל פון אן אטאקע.
מיט די גרינדונג פון די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט האט מען צוזאמענגעברענגט צענדליגער טיילן פון פארשידענע אגענטורן וועלכע האבן געטאן די ארבעט פון פריער. די ארבעט פלעגט באהאנדעלט ווערן דורך די אפטיילונגן פון יוסטיץ, טראנספארטאציע , טרעזשורי, און דעפענס. כמעט אלע גרויסע זיכערהייט אגענטורן ארום דאס לאנד ווי די קאוסט גארד, סיקרעט סערוויס, טי-עס-עי, און טיילן פון די קאסטומס אגענטורן זענען היינט א טייל פון די היימלאנד זיכערהייט אגענטור.
אויסער די הויפט אגענטורן זענען פאראן צענליגער קלענערע אגענטורן וועלן לייגן אויך צו א האנט מיט די שווערע ארבעט פון קאנטערטעראריזם. דער נאציאנאלע סעקיוריטי עדווייזער איז פאראנטווארטליכט צו געבן הילף און אפצושאפן פארשידנארטיקייטן צווישן די אגענטורן. דער שטאַט-דעפארטמענט ארבעט אסאך אויף קאנטערטעראריזם דורך רעדן צו פריינטליכע לענדער און געבן קאנטערטעראריזם רעקאמענדאציעס אויסער די גרעניצן פון אמעריקע. די דעפענס דעפארטמענט האט אויך אן אפטיילונג פון ספעציעלע מיליטערישע כוחות. די אפיס אוו דימפלאמאטיק סעקיוריטי באוואכט אמעריקאנער אמבאסאדאס פון טעראריזם. די יוסטיץ דעפארטמענט גיט זיך אפ מיט'ן אויסשטעלן די לעגאלע פאליסיס איבער קאנטערטעראריזם און אפילו די ענערגיע דעפארטמענט איז אויך פארנומען מיט קאנטערטעראריזם דורך געבן ערפארענקייט וויאזוי זיך אומצוגיין מיט די מעגליכע באנוץ פון נוקלעארע וואפן און מאטריעל דורך טעראריסטן.
די סכנה פון טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די סכנה פון באמבעס און זעלבסט אויפרייסן און אפילו אזא געשעעניש ווי די סעפטעמבער 11 היידזשעקינגס זענען די קאנטערטעראריזם אגענטורן נאך מער באזארגט איבער די סכנה פון מאסן פארניכטיגונג וואפן ווי נוקלעאר, כעמיקאלע, און ביאלאגישע וואפן וועלכע האבן די מעגליכקייט פון אומברענגן טויזענטער מענטשן אויפאיינמאל און טעראריסטן זענען נישט ווייט פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן זינט אזויפיל לענדער פארמאגן שוין היינט די סארט וואפן און פארקויפן דאס פאר געלט פאר אנדערע לענדער.
אין די לעצטע יארן האבן טעראריסן אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וועלכע האבן געברענגט א גרויסע צאל קרבנות אבער אלע אטאקעס זענען געווען קאנווענציאנאלע אטאקעס אין וועלכע זיי האבן גענוצט אויפרייס שטאף וועלכע איז גרינג צו באקומען. די קאנטערטעראריזם אגענטורן שפעקולירן שוין יארן אויב די טעראריסטן האבן שוין אין זייער באנוץ נוקלעאר, כעמיקאלע, אדער ביאלאגישע וואפן אבער דערווייל קוקט נאך נישט אויס אזוי ווייל די סארט וואפן זענען זייער שווער צו פראדוצירן און נאר א טייל לענדער פארמאגן דאס און די איינציגסטע וועג וויאזוי די טעראריסטן קענען דאס באקומען איז דורך אפקויפן אדער דורך גנב'נען די וואפן צו וועלכע ביידע האבן זיי שוואכע מעגליכקייטן ווייל רוב לענדער זענען נישט גרייט צו פארקויפן וואפן פאר גרופעס און צו גנב'נען איז פארשטייט זיך נאך שווערער ווייל די סארט וואפן ליגן אוועקגעלייגט אונטער די בעסטע זיכערהייט.
אבער מיט וואס א יאר שפעטער ווערט די זארג אלס גרעסער און גרעסער ווייל מער און מער לענדער אנטוויקלן שעדליכע וואפן און עס טוט זיך א גרויסע האנדל איבער די וועלט און די טעראריסטן וועלן מעגליך לייגן א האנט דערויף עווענטועל. איינע פון די גרעסטע זארגן איז אויף די אזויגערופענע שמוציגע באמבע וועלכע איז יא א קאנווענציאנאלע באמבע וועלכע אנטהאלט אין זיך ראדיאאקטיווע מאטריאל וועלכע קען אויסגעשפרייט ווערן צו א גרויסע שטח אין פאל פון אן אויפרייס. די סארט מאטריאל געפינט זיך אין די באזיץ פון טויזענטער פירמעס איבער די וועלט און אפילו אין לענדער וועלכע ווערן באטראכט ווי שונאים פון אמעריקע.
רעגירונג'ס אפישעלס וועלכע אנטוויקלן קאנטערטעראריזם פאליסי זענען צעטיילט איבער די מיינונג וויאזוי צו פארמיידן די טעראריסטן פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן. טייל אפישעלס זענען ביי דער מיינונג אז מען דארף פארשטארקן די אלטע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט וועלכע פארלאנגן אלע לענדער וואס האבן די סארט פראגראמען זיי זאלן לימיטירן די פראדוקציע און מען זאל קוראזשירן לענדער מיט שיינעם זיי זאלן אפשטעלן די פראגראמען כדי צו האלטן די וועלט מער זיכער. אנדערע אפישעלס האבן אבער אנדערע מיינונגן און פארלאנגן מען זאל נוצן מיליטערישע אקציעס קעגן פיינטליכע לענדער וועלכע פארמאגן אזעלכע וואפן אדער האבן פראגראמען און זענען אויפ'ן וועג זיי צו אנטוויקלן.
די פראגע און מיינונג'ס פארשידענהייטן זענען דערווייל געבליבן הענגן צוליב די שוואכע שאנסן וואס ביידע פאליסיס וועלן ברענגן מיט זיך. די פאליסי פון לימיטירן די וואפן פראדוקציע האט שוואכע שאנסן ווייל אמעריקע אליינס האט פארלעצט אויף אירע אייגענע טריטיס וועלכע זי האט געמאכט מיט די וועלט אין די 60'ער און 70'ער יארן און די לענדער טענה'ן אז אויב אמעריקע מעג פראדוצירן וואפן מעגן זיי אויך. די צווייטע פאליסי האט נאך ווייניגער שאנסן ווייל מיליטערישע אקציעס קענען ברענגן די פארקערטע רעאקציע און עס וועט זיך צוריק אנטוויקלן די רייץ צו וואפן ווי עס איז געווען אין די קאלטע קריג תקופה.
דאס ערשטע מאל וואס מען האט געהערט פון א כמעיקאלע אטאקע איז נאך געווען ביי די ערשטע וועלט קריג און איז שפעטער גענוצט געווארן אין גרויסן ביי די איראן-איראק מלחמה. און אויך האט מען געהערט פון א כעמיקאלע אטאקע אין א טאקיא סאבוועי סטאנציע וועלכע איז אונטערגעשטעלט געווארן דורך א גרופע רעליגיעזע טעראריסטן אין 95'. ביי די גאלף קריג האט מען שטארק מורא געהאט פון כעמיקאלע אטאקעס וועלכע איז אין די ענדע נישט גענוצט געווארן אבער האט איינמאל יא עפעקטירט אמעריקאנער סאלדאטן נאכדעם וואס זיי האבן באמבארדירט א פארדעכטיגטע בונקער וועלכע האט אנטהאלטן כעמיקאלע אגענטן וועלכע איז אויסגעשפיגן געווארן דורכ'ן אויפרייס.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן האלטן אן אויפמערקזאם אויג אויף די אנטוויקלונג פון ביאלאגישע וואפן וועלכע איז אויך גרינג צו פראדוצירן און קען אנזייען שרעקליכע חרבנות מיט אן איינצעלע אטאקע. ביאלאגישע וואפן ליגן אין די באזיץ פון אסאך מיליטערן, אריינגערעכנט די פאראייניגטע שטאטן, אבער ביז יעצט האט נאך קיין איין לאנד זיך נישט דערוואגט צו נוצן די סארט וואפן זינט אלע רעגירונגן האבן אונטערגעשריבן די 72' ביאלאגישע וואפן קאנווענשאן אין וועלכע די באנוץ פון די וואפן איז געווארן אויסגעשלאסן.
צוליב די גרויסע זארג און שטארקע מעגליכקייט פון א ביאלאגישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן האבן די פעדעראלע און לאקאלע עמוירדזשענסי אגענטורן אונטערגענומען א רייע באווארענונגן און מאכן טרענירונגן וויאזוי צו רעאגירן אין פאל פון אזא אטאקע.
ביאלאגישע וואפן קען אנטהאלטן אזעלכע באשטאנדטיילן ווי אנטראקס אדער רייסין וועלכע האט דערשראקן אמעריקע ביי די אנטראקס שרעק און האט אלאמירט די אגענטורן איבער די שעדליכקייט פון די וואפן און ווי גרינג עס איז צו פראדוצירן אדער קויפן.
דאס באשיצן ציווילע פרייהייטן אין די קאמף קעגן טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די סכנה פון טעראריזם, ספעציעל די קאטאסטראפישע טעראריזם ווי די סעפטעמבער 11 אטאקעס, רעפרעזענטירן א פאדערונג אנצוהאלטן די ציווילע רעכט און פרייהייטן. זייענדיג א לאנד מיט אן אפענע דעמאקראטישע סאסייאיטי, איז די פאראייניגטע שטאטן דאס מערסטע אויסגעשטעלט צו ליידן פון טעראריזם. לענדער וועלכע ווערן געפירט דורך דיקטאטורן האבן ווייניגער שאנסן צו אטאקירט ווערן ווייל די מענטשן אין לאנד האבן כמעט נישט קיין רעכט און מען פאלגט זיי נאך אויף יעדן טריט און שריט און עס איז שווער פאר טעראריסטן אריינצודרינגן דארט. אמעריקע'ס פרייהייט האט צוגעהאלפן צו די סעפטעמבער 11 אטאקעס ווען די טעראריסטן האבן געהאט א גרינגע ארבעט זיך אריינצושמוגלן קיין אמעריקע, מאכן מיטינגן און קאמיוניקאציע אן ברענגן פערדעכטיגונג, קויפן וואפן, אויפשטייגן אויף א פליגער מיט וואפן, און אריינגיין אין די פילאטן קאבינע אלס צוליב די רעכט פון די אמעריקאנער בירגער.
אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אין אויסערגעווענליכע סכנה פון דרויסנדיגע לענדער האט די רעגירונג איינגעשטעלט עמוירדזשענסי עקזעקיוטיווע מאסנאמען אדער האט זי דורכגעפירט קאנטראווערסיאלע לעגיסלאציע וועלכע האט געטרעטן אויף די טראדיציאנאלע באשיצונגן און פרייהייטן מיט וועלכע די קאנסטיטוציע שפיגעלט. א ביישפיל איז געווען ביי די צווייטע וועלט קריג ווען די רעגירונג האט פארהאלטן אלע יאפאנעזע-אמעריקאנער איינוואוינער כאטש עס איז נישט געווען קיין באווייזן אויף קיינע פון זיי אז זיי זענען פארמישט אין שפיאנאזש אדער סיי וועלכע אנדערע פארברעכן. קאנגרעס האט שפעטער באפרייט אלע יאפאנעזער באטראכטנדיג די אקט אלס אומגערעכט און האט א דאנק דעם דורכגעפירט די נאן-דעטענשן אקט אין 71' וועלכע פארבאט לעגאל אזא אקט אפילו אין אן עמוירדזשענסי.
רוב פון די הארבע פאליסיס וואס זענען געמאכט געווארן דורך די קאנטערטעראריזם אגענטורן זענען געווען צייטווייליגע. אבער היינט ווען די קאמף קעגן טעראריזם גייט אן שוין פאר א לענגערע צייט און וועט ווייטער אנגיין פאר אן אומבאשטימטע צייט, ברענגט עס זארגן אז די פרייהייטן פון די איינוואוינער פון לאנד ווערן געשטערט און די פאליסיס וועלן אנהאלטן א לענגערע צייט און אפשר גאר שטענדיג. א ביישפיל איז די פאטריאט אקט וועלכע קאנגרעס האט דורכגעפירט באלד נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אין וועלכע די עף-בי-איי האט באקומען די רעכט נאכצוזוכן פשוט'ע איינוואוינער, סטודענטן, לייברעריס, און פינאנציעלע רעקארדן אן ערהאלטן ערלויבעניש פון א געריכט ווי עס איז טראדיציאנאל איינגעפירט אין אמעריקע. אויך האבן די לאו ענפארסמענט אגענטורן באקומען די ערלויבעניש נאכצוקוקן רעליגיעזע און פאליטישע אקטיוויטעטן אפילו זיי זענען נישט פארדעכטיגט.
די סארט זאכן זענען געווען אומדערהערט בעפאר אמעריקע איז אטאקירט געווארן. נאך סעפטעמבער 11 האט די יוסטיץ דעפארטמענט ארעסטירט איבער 1,000 אימיגראנטן, די גרעסטע טייל פון זיי מוסולמענער, און זיי פארהאלטן פאר א לענגערע צייט כאטש עס זענען נישט געווען קיין באווייזן אויף זיי אז זיי זענען געווען פארבינדן צו די אטאקעס. נאכמער, די יוסטיץ דעפארטמענט האט אפילו נישט ארויסגעגעבן זייערע נעמען אדער איינגעמאלדן פאר זייערע פאמיליעס אז זיי זענען ארעסטירט געווארן, א זאך וואס הערט זיך גוט אויף די אמאליגע סאוויעט רוסלאנד. ווען די קריג אין אפגאניסטאן האט זיך אנגעהויבן האט אמעריקע פארכאפט 600 מוסולמענער און זיי געברענגט צו די מיליטערישע באזע אין גואנטאנאמע בעי, קובא, וואו זיי זענען אויפגעהאלטן געווארן פאר א לענגערע צייט אן באקומען די רעכט וועלכע א נארמאלע מלחמה ארעסטירטער (פריזענער אוו וואר) באקומט. צווישן די ארעסטירטע זענען אפילו געווען צוויי אמעריקאנער בירגער וועלכע זענען פארדעכטיגט געווארן מיטצושפילן מיט אל קאידא און אויך זיי האבן נישט באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט לעגאלע אדוואקאטן.
עס זענען געהערט געווארן קריטיק פון אלע זייטן אז אמעריקע פארלעצט די רעכט פון איר אייגענע קאנסטיטוציע און אויך די אינטערנאציאנאלע געזעצן. די בוש אדמיניסטראציע האט אבער געצייגט אז וויבאלד די געפאר פון טעראריזם איז אזוי גרויס און געפארפול איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. וויאזוי אימער, האט די פעדעראלע געריכט דאס אומבארעכטיגט אין דעצעמבער 03' זאגנדיג אז דער פרעזידענט האט, לויט'ן נאן דעטענשן אקט, נישט געהאט די רעכט, אלס קאמאנדיר אין טשיף צו לאזן ארעסטירן אן אמעריקאנער אויפ'ן אמעריקאנער באדן אן אים לאזן זיך לעגאל פארטיידיגן. אויך האט א פעדעראלע געריכט אין קאליפארניע געאורטיילט אז די ארעסטאנטן אין גואנטאנאמע בעי ווערן דארט געהאלטן אומלעגאל, אויסער אויב מען קלאגט זיי אן און זיי באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט אן אדוואקאט. די בוש אדמיניסטראציע האט אפיעלט ביידע אורטיילן וועלכע האלטן יעצט אינדערמיטן.
די פאליטישע און עקאנאמישע ווארצלן פון טעראריזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי טעראריסטן. טייל פון זיי ארבעטן אויף א מיסיע אין א פאליטישע אינטערעסע, אנדערע קעמפן קעגן אקופאציעס, עס זענען פאראן אזעלכע וואס קעמפן פאר רעליגיעזע צוועקן, און עס זענען פאראן אזעלכע וואס ווילן נאר צעשטערן פרייהייט אין די וועלט אלס נקמה צו זייערע אינטערעסן ווי עס איז דער פאל מיט אל קאידא. אלע רעליגיעס פארבאטן טעראריזם אבער עס זענען פאראן פאנאטישע פירער וועלכע פרעדיגן זייערע מענטשן אז די רעליגיע פארלאנגט יא טעראריזם און קוראזשירן זייערע מענטשן צו מארטירן פאר זייער רעליגיע. טעראריזם ווערט אין טייל פעלער אנגערופן די וואפן פון די אפגעשוואכטע ווייל טעראריסטן פרובירן איבערצוקומען זייער האפענונגלאזיקייט און שוואכקייט דורך געוואלדטאטן און אפילו זעלבסמארד.
די טראדיציאנאלע מעטאדן פון קאנטערטעראריזם, ווי דאס קלייבן אינפארמאציע, לאו ענפארסמענט, דיפלאמאטיע, פיזיקאלע זיכערהייט, און ווען עס פעלט אויס אויך מיליטערישע אקציעס, זענען וויכטיג צו שטערן און קנס'נען די טעראריסטן. אבער די אלע מעטאדן קעמפט מיט אומגעלעזטע קאנפליקטן און פראבלעמען און וויפיל מען זאל אומברענגן און ארעסטירן וועלן שטענדיג אויפקומען נייע טעראריסטן וועלכע וועלן ווייטער קעמפן.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן פון די פרייע וועלט ווייסן אז די איינציגסטע וועג וויאזוי אויסצוראטן טעראריזם איז דורך ברענגן פאליטישע פרייהייט און ערציאונג אין די לענדער וואו די טעראריסטן ווערן אויפגעצויגן.
רוב טעראריסטן וועלכע מען האט אינדענטיפיצירט זענען געווען אומפארהייראטע מענטשן וועלכע האבן געלעבט א דערביטערטע לעבן אדער זענען זיי געווען יונגן וועלכע האבן נאך נישט פארשטאנען די באגריף פון לעבן. אויב די אלע טעראריסטן וואלטן אויפגעוואקסן אין אזא סאסייאיטי ווי מיר לעבן וואלט נישט געווען קיין ערנסטע טעראריזם אויף די וועלט. דאס איז אבער זייער א שווערע ארבעט אויסצופירן ווייל עס נעמט אסאך צייט און וועט קאסטן אסטראנאמישע געלטער.
נאך א מיטל וויאזוי צו פארמיידן טעראריזם אין צוריקגעבליבענע לענדער איז זיי צו העלפן לעזן קאנפליקטן וואס פריער. ווען עס האט אויסגעבראכן די קאנפליקטן אין אפריקע האט די וועלט געווארנט אז מען זאל זיי ארויסהעלפן ווייל אויב נישט וועלן ארויסוואקסן טעראריסטן ווי עס האט טאקע פאסירט נאכדעם וואס די יו-ען איז געשטאנען הילפלאז צוליב פינאנציעלע פראבלעמען און די קאנפליקטן האט אומגעברענגט הונדערטער טויזענטער, אויב נישט מיליאנען אומשולדיגע מענטשן. ענליך האט זיך אפגעשפילט אין צפון אירלאנד וואו די טעראריסטישע גרופעס זענען ארויסגעוואקסן נאך א לענגערע צייט וואס איר קאנפליקט האט אנגעהאלטן אן קיין שיין פון האפענונג פאר א לעזונג. און עס איז איבריג צו דערמאנען דער קאנפליקט אין מיטל מזרח וואו די טעראריזם איז געווארן שטערקער מיט וואס א יאר לענגער די קאנפליקט איז געשטאנען אומבאהאלפן.
טעראריזם אינעם צוקונפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט אויפגעוועקט אמעריקע צו די רעאליטעט פון טעראריזם און איר ערנסטע סכנה וואס דאס קען ברענגן צו איר זיכערהייט. די רעגירונג מיט אלע אירע אגענטורן פרובירן צו רעדוצירן די סכנה דורך קעמפן טעראריזם און דורך טרענירן די ?עמוירדזשענסי אגענטורן? ווי אזוי צו רעאגירן אין פאל פון א טעראריסטישע אטאקע. אין אנדערע ווערטער האט זיך די גאנצע רעגירונג געגעבן א שאקל און האבן זיך גענומען מיט'ן גאנצן אייפער צו באקעמפן טעראריזם. די גרעניצן זענען געווארן שטרענגער, די גרייטע מיליטערישע כוחות זענען פילפאכיג געדאפעלט געווארן, די עמוירדזשענסי אגענטורן ווערן גוט טרענירט, און איבער אלעם האט די רעגירונג געגרינדעט א נייע אפטיילונג, די היימלאנד זיכערהייטס ?דעפארטמענט?, וועלכע קאנטראלירט די אלע זאכן און איז פאראנטווארטליכט צו פארמיידן א טעראריסטישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן און צו פארזיכערן די ווייניגסטע פאטאליטעטן אין פאל עס פאסירט יא.
אין די פארגאנגענע עטליכע יאר, זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס, איז טאקע מער נישט פארגעקומען קיין אטאקעס אין אמעריקע אבער איבער די וועלט האט אל קאידא יא אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וואס ווייזט אז די גרופע לעבט געהעריג און עס איז נאך פאראן אסאך ארבעט צו טאן. אויסער דעם איז מען גארנישט פארזיכערט אז עס וועט נישט קומען נאך אן אטאקע. אמעריקע איז א לאנד וועלכע איז אויסגעשטעלט פאר אטאקעס צוליב איר פרייהייט, לאנגע גרעניצן, און פילע צילן.
נאך א זאך וואס דארף באמערקט ווערן, איז אז די פאראייניגטע שטאטן האט אין די לעצטע צייטן פארלוירן די אינטערנאציאנאלע שטיצע אין איר קאמף קעגן טעראריזם ווען די לענדער האבן גע'טענה'ט אז זי נוצט צופיל מיליטערישע כוחות אין א קאמף וועלכע קען געלעזט ווערן אויף אנדערע וועגן. ספעציעל האט אמעריקע פארלוירן שטיצע נאכדעם וואס זי האט אויסגעקרויזט די יו-ען און געגאנגען אין מלחמה מיט איראק אויפ'ן פארדאכט אז אויך זי האט א שייכות צו די אטאקעס און פארמאגט מאסן פארניטיגונגס וואפן. די אויסערן לענדער זענען אויך זייער נישט צופרידן וויאזוי אמעריקע האנדל'ט אינעם מיטל מזרח קאנפליקט וואס גיט זיי אויך קאלטע פיס זיך צו באטייליגן אין אירע מיסיעס.
די פראבלעמען צייגן אז כאטש אמעריקע מוז ווייטער אנגיין אין איר קאמף קעגן טעראריזם וועט זי אבער זיין געצווינגן צוריק אויפצובויען איר פריינטשאפט מיט אנדערע לענדער כדי צו קענען מאכן די קאמף מער עפעקטיוו.
טעראריזם איז נישט ווי א קאנווענציאנאלע מלחמה וועלכע אמעריקע איז ביכולת אליינס צו פירן. קאנטערטעראריזם פארלאנגט די קאאפעראציע פון אלע לענדער און אויף די וועג אמעריקע גייט יעצט האט זי ווייניגער שאנסן צו סוקסעס.
און צום לעצט האלטן רוב קאנטערטעראריזם אפישעלס אז די אגענטורן זאלן מער נישט אפשרעקן די אמעריקאנער בירגער איבער די סכנה פון טעראריזם ווייל דאס אליין איז איינע פון די צילן פון די טעראריסטן און טעראריזם איז א גרויליגע פאקט פון לעבן אין א וועלט פון פראבלעמען. נאר יעדער זאל ווייטער אנגיין מיט זיין לעבנ'ס שטייגער און צוביסלעך וועלן די טראדיציאנאלע פרייהייטן צוריקקומען אויב מען וועט מאכן פארשריט.


text:
מסכת מעשרות
מסכת מעשרות איז די זיבטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. די מסכתא רעכנטן אויס ווען ס'הייבט זיך אן ביי פארשידענע מינים דער חיוב צו מעשר'ן די פירות. אויך פון ווען אן הייסט שוין א קביעות און מען טאר מער נישט עסן די יפירות פראוויזאריש אן צו דארפן מעשר'ן.
די מסכתא רעדט בעיקר וועגן מעשר ראשון, ד"ה די צען פראצענט פון דער תבואה וואס מען שיידט אפ (נאכן אפשיידן די תרומה) און וואס מען גיט צו א לוי.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- כלל אמרו
- היה עובר
- המעביר
- הכובש
- העוקר
ס'איז דא אויף דער מסכתא גמרא ירושלמי, אבער נישט בבלי.
נעמען פון די קאפיטלעך אין דער תוספתא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תוספתא פון דער מסכתא זענען דא דריי פרקים:
- גרנן למעשרות
- החמרין
- המהבב


text:
משה טייטלבוים
רבי משה טייטלבוים (ה'תרע"ה - כ"ו ניסן ה'תשס"ו) (1914 - 2006) איז געווען דער אב"ד פון סיגעט און שפעטער געווארן סאטמארער רבי.
ער איז געווען א פלומעניק און ממלא מקום פון זיין פעטער דעם אלטן סאטמארער רבי'ן, רבי יואל טייטלבוים וואס איז געשטארבן קינדערלאז.
אינהאַלט
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
משה טייטלבוים איז געבוירן צו זיין פאטער הרב חיים צבי טייטלבוים דער עצי חיים אין דער שטאט ראצפערט, וואס זיינע עלטערן זענען אהין אנטלאפן ביים אויסברעך פון דער ערשטער וועלט מלחמה און איז אויפגעצויגן געווארן אין סיגוט. אלס קינד פון 11 יאר איז ער געווארן א יתום פון טאטן און מאמען.
געווען רב פאר'ן חורבן אייראפע אין דער שטאט זענטא, יוגאָסלאַוויע.
זיין ערשטע ווייב חנה מיט דריי קינדער חנוך העניך, חיים צבי און אסתר, זענען אומגעקומען ביי דער קריג הי"ד.
נאך דעם חורבן איז ער קודם געווארן רב אין סיגעט אויף זיין טאטנס און זיין ברודער'ס שטוהל. ער האט נאכאמאל חתונה געהאט מיט אן אוישוויץ איבערלעבער, פעסיל לאה טייטלבוים, אום כ"א אדר תש"ו, אין סיגעט.
ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק צום גדליה ה'תש"ז. עס האט איהם שוין אפגעווארט א קהילה פון פילע סיגעטער תלמידים און חסידים, קהל עצי חיים סיגעט. די קהילה האט שוין פון פאראויס געהאט געקויפט א הויז צו וואוינען און פאר א בית המדרש אויף 152 יוז סטריט. דאס איז דער סיגעטער שוהל ביזן היינטיגן טאג, און אויך דער דירה פונעם היינטיגן סאטמארער רבי, ר' אהרן טייטלבוים.
אין יאר תשכ"ה האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין בארא פארק, ער האט זיך קודם אריינגעצויגן אויף 15'טע עוועניו און די 49'סטע גאס וואו עס איז היינט דער אלכסנדר שול, שפעטער אום יאר תשל"ב האט ער באנייעט זיין נייעם ביהמ"ד אין די 49'סטע גאס.
ער איז געווען א דיין לעניני ממונות יארן לאנג, וואו ער האט קודם געהאט זיין אייגענע בי"ד. נאכער האט ער געדינט אלץ חבר אין די בית דין פון התאחדות הרבנים און אויך א בעל מכשיר פאר מיעל מארט פלייש.
כ"ו אב תש"מ, ווען ער איז אלט געווען 66 יאר, צום ערשטן יארצייט פון פריערדיגן סאטמארער רבין, רבי יואל, איז ער געווארן עמטליך אויפגענומען אלס סאטמארער רבי אין טויזנטער אידן האבן זיך מסתופף געווען ביי אים.
ער איז געשטארבן 6:50 אוונט כ"ו ניסן ה'תשס"ו, (דינסטיג אפריל 25)
ער האט דערלעבט זעקס קינדער און 86 אייניקלעך און אור אייניקלך. און איין אור אור אייניקל וואס איז געבוירן אין זיין סאמען לעצטן טאג, און טויזנטער חסידים.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין ערשטע ווייב איז געווען מרת חנה, א טאכטער פון זיין פעטער רבי חנוך העניך מאיער, אן איידעם ביים קדושת יו"ט. זייערע קינדער:
- חנוך העניך
- חיים צבי
- אסתר
מרת חנה מיט אירע קינדער זענען אומגעקומען אין אוישוויץ, דעם צווייטן טאג שבועות ה'תש"ד.
בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט מרת פעסיל לאה, א טאכטער רבי אהרן טייטלבוים פון וואלאווע, אן אייניקל פונעם ישמח משה. זייערע קינדער:
- מרת חיה ע"ה (נפ' שבט תשנ"ג פון ראק, אשת ר' דוב בעריש מייזליש (רב פון די סאטמארער חסידים אין בארא פארק)
- רבי אהרן טייטלבוים (סאטמארער רבי אין מאנרא)
- רבי ליפא טייטלבוים (רב פון ביהמ"ד ברך משה זענטא)
- רבי זלמן לייב טייטלבוים (סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג)
- רבי שלום אליעזר טייטלבוים (רב פון סאטמארער שטיבל 15טע עוועניו, בארא פארק)
- מרת ברכה סימא , אשת ר' דוד מייזליש (רב פון די סאטמאר על חסידים אין מאנטרעאל, קאנאדע)
- דאס ווייב פון ר' חיים יהושע האלבערשאם (סאטמארער רב אין מאנסי)
כ"ג תמוז תש"ע איז די רביצין פעסיל לאה נפטר געווארן ביי דער עלטער פון 87 יאר. זי איז באערדיגט אינעם סאטמארער אוהל אין קרית יואל, מאנרא.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווארן רבי פון סאטמאר איז ארויסגעקומען זיינע חידושים אין א קונטרס פארמאט מהר"ם ט"ב דורך זיינע חסידים און תלמידים וואס האבן פארשריבען זיינע תורות יעדע וואך.
ברך משה איז דער נאמען פונעם ספר חידושים וועלכער איז ערשינען פונעם סאטמארער רבי'ן ר' משה טייטלבוים זצ"ל, און עס ווערט ארויסגעגעבן דורך זיין זוהן הרב ליפא טייטלבוים שליט"א זענטער רב, וועלכער ער האט אים באַאויפטראגט מיט דער הייליגער ארבעט.
ערשיינונג פון די ספרים: דער ערשטער חלק בראשית האט אנגעהויבן צו ערשיינען בחודש אב שנת תשנ"ה לפ"ק זייענדיג אין דער צייט ווען מרן המחבר זי"ע האט אויפגעהערט צו זאגן ש"ס תורה ברבים. חלק ב' שמות איז ערשינען בשנת תשנ"ז, חלק ג' ויקרא בשנת תשנ"ט, חלק ד' במדבר בשנת תשס"א, חלק ה' דברים בשנת תשס"ב, מועדים חלק א' ימים נוראים ערשינען בשנת תשס"ח, מועדים חלק ב' ערשינען בשנת תש"ע.
די תורה שרייבער: הר"ר שמואל הכהן פריעדמאן- משב"ק, הר"ר נפתלי הירצקא צוויבל - חברותא פונעם רבי'ן, הר"ר יעקב ווייס ראש ישיבת פאפא, מו"ה מרדכי דוד ווידער-משב"ק, הר"ר מנחם הירש
און בקרוב קומט ארויס די איבריגע חלקים אויף די מועדים און אויף סוגיות הש"ס.
עפ"י רוב זיינע חידושים פון פארן קריג איז פארלוירן געגאנגען ביי דער צווייטע וועלט קריג.
עס איז ארויסגעקומען א ספר מיטן נאמען מילי דמיטב.
און א הגדה ברך משה.
זיין לעבנס-געשיכטע ווערט אויספירליך באשריבן אויף די יודישע שפראך אין די ספרי "ומשה היה רועה".
מחלוקת און שווערע מערכות פון זיין הנהגה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זיין לעבן איז געווען אנגעפילט מיט צרות און רדיפות מצד די סאטמארער חסידים וואס האבן נישט געקענט איינשטימען אז מען נעמט אויף א צווייטן רבי אויפן פלאץ פון זיין פעטער. ווי טייל טוען באמערקן איז עס אנטשטאנד געקומען אין ליכט וואס אסאך זייטיגע רבנים האבן אים נישט פארגינען דעם מלוכה שטול, און דער פריערדיגער רבי האט געלעבט האבן זיי זיך נישט געוואגט צו בונטעווען. און אזוי אויך איז פארהאן מענטשן וואס טענה'ן נאך ביז היינט אז קיינער קען נישט איבערנעמען דעם טראן פונעם ערשטן (און לויט זיי איינציגן) רבי'ן דער בעל ויואל משה. און וויבאלד זיי האבן פראבירט צו שטערן די הנהגה, האט דער רבי נישט געהאט קיין אנדער ברירה נאר זיי מרחק צו זיין פון דער קהילה. און פון זיי האט זיך פארמירט צוביסלעך מער און מער מוסדות און ארגאניזאציעס אזוי אז זיי דארפן שוין היינט אין כמעט גארנישט אנקומען צו די אפיציעלע ליניע פון מלכות סאטמאר נאר זיי גייען זיך זייער אייגענער וועג.
ס'איז געווען פארשידענע מערכות וואס זיי האבן געפירט מיט אים במשך די יארן: די חלב פרשה, קרית יואל סקול דיסטריקט און נאך.
ווען ער איז געווארן אלט, האט דער עלטסטער זון ר' אהרן זיך צעקריגט מיט משה פרידמאן (גבאי) און אליעזר קעסטנבוים. און זיי האבן טאקע אלס נקמה גרויס געמאכט דעם דריטן זוהן וואס איז געווען ביז דאן געווען אומבאקאנט און שטיל אן קיין שום פירסום, זיי האבן אים געברענגט פון ירושלים צו זיין רב אין וומ"ס און דערנאך געמאכט אלס רבי. אזוי ארום צוריק ברענגענדיג א גרויסן טייל פון די שונאים פון דעם טאטן זאלן זיך פאראייניגן קעגן די חסידים פון טאטן וואס זענען יא פארבליבן ביים עלטסטן זון.
און טראץ דעם הערשט גרויסע מיינונגס פארשידענהייטן צווישן די בני יואל, אויב מען זאל שטיצן ר' זלמן לייב אדער נישט.
-
סאטמאר רבי ז"ל געבט לחיים, ווערט געזען אויך זיין זון דער סאטמארער רבי ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א
-
דער רבי מיט זיין עלטסטן זון דער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים שליט"א
-
אין די אינגערע יארן מיט זיין פעטער דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים ז"ל


text:
הילערי קלינטאן
הילערי דיאן ראדהעם קלינטאן (ענגליש: Hillary Diane Rodham Clinton, געבוירן דעם 26סטן אקטאבער 1947) איז געװען אויסערן מיניסטער פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז די פרוי פון געוועזענעם פרעזידענט ביל קלינטאן. און סענאטאר אין קאנגרעס פון ניו יארק.
זי איז געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע צו לויפן פאר פרעזידענט אין 2008 און עס געווינען אין 2016 וואו זי האט פארלוירן צום רעפאבליקאנער קאנדידאט דאנעלד טראמפ.
זי איז א שטארקע ליבעראלע, און די רעפובליקאנער האבן זי אפגעהאלטן פון נאציאנאליזירן די געזונט קעיר סיסטעם אזוי ווי אין סאציאלע לינקע לענדער ווי פראנקרייך און קאנאדע.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זי איז געבוירן אום 1947 אין שיקאגא.
2012 וואלן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זי האט פארלוירן די נאמינאציע צו איהר קעגענער באראק אבאמא. זי איז אויפגענומען געווארן אלס זיין אויסערן מיניסטער.
2016 וואלן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זי האט באזיגט איר דעמאקראטישן קעגנער בערני סענדערס און די דעמאקראטישע פריימעריס. אבער ארויסגערונענע אימעילס דורך וויקי ליעקס פון איר קאמפיין פירער האט אויפגעדעקט אז עס איז געווען ערנסטע קארופציע אינעם די. ענ. סי. (DNC) די דעמאקריטשע הויפטקוואטיר. אויך האבן איינע פון די אימעלס אויפגעדעקט אז די מידיע האט איר געגעבן די פראגעס פאר די דעבאטע.
זי האט געווינען די פאפולערע שטימען מיט א מערהייט פון 2 מיליאן שטימען אבער האט גאר מיאוס פארלוירן צום רעבופליקאנער קאנדידאט דאנאלד טראמפ מיט די צאל עלעקטארעלס וואס האט געפירט צום זיג פון טראמפ


text:
סימאן דע באוואר
סימאן-לוסי-ערנעסטין-מארי בערטראנד דע באוואר (פראַנצויזיש: Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir), מערסטנס באקאנט ווי סימאן דע באוואר (פראַנצויזיש: Simone de Beauvoir [simɔn də bovwaʁ]; 9טן יאנואר 1908 – 14טן אפריל 1986), איז געווען א פראנצויזישע שרייבערקע, אינטעלעקטואל, פילאסאף, פאליטישע אקטיוויסט און פעמיניסט, זי האט געשריבן ראמאנען, עסייען, ביאגראפיעס און אן אויטאביאגראפיע.
יונגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סימאן דע באוואר איז געבוירן געווארן אין פאריז, די עלטערע טאכטער פון זשארזש בערטראנד דע באוואר, און פראצואז (געב') בראסער, טאכטער פון א גבירישן באנקיר און א פרומע קאטויל. איר שוועסטער העלען איז געבוירן געווארן צוויי יאר נאכהער. די פאמיליע האט פארלוירן אירע פארמעגן נאך דער ערשטער וועלט מלחמה. באוואר איז געווען שטארק רעליגעז אלס קינד, און האט אפילו געוואלט ווערן א מאנאשקע, אבער ביי דער עלטער פון 14 איז זי געווארן אן אטעיסט.
אין 1925 האט זי אויסגעהאטלט די באקאלארעאט עקזאמען אין מאטעמאטיק און פילאסאפיע, און זי האט אנגעהויבן שטודירן מאטעמאטיק אינעם אינסטיטוט קאטאליק און ליטעראטור אינעם אינסטיטוט סאנט מארי. דערנאך האט זי שטודירט פילאסאפיע אינעם סארבאן און האט געשריבן איר טעזיס וועגן לייבניץ.


text:
מאוו אן.ארג
מאוו-אן (MOVE ON אדער MOVEON.ORG), איז אן עקסטרעמע לינקע ליבעראלע ארגאניזאציע אין אמעריקע וואס אירע הויפט אקטיוויטעטן איז אויף די פאליטישע ארענע, ווי זיי קאמפיינען שטארק קעגן אלע קאנסערוואטיווע פאליטיקאנטן און פארטייען.
מאוו-אן איז געגרינדעט געווארן אין די צייטן ווען ביל קלינטאן איז געווען פרעזידענט אין אמעריקע, בעת ער איז געפלאגט געווארן מיט סקאנדאלן. זענען זיי דעמאלטס אויפגעקומן מיטן סלאגאן MOVE ON גיי ווייטער אן, מיינענעדיג צו זאגן אז די אלע פראוון מצד די רעפובליקאנער קעגן קלינטאן איז א צייט און געלט פארשווענדיש, און מ'זאל ווייטער אנגיין מיטן רעגירונג אגענדע.


text:
ים סוף
ים סוף אדער דער רויטער ים איז אן אפצווייג פון דעם אינדישער אקעאן. צפון זייט פון דער ים סוף איז צעשפרייט צוויי איינגאסן: דער אילת איינגאס און דער איינגאס פון סועץ.
אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער איינגאס פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען נעבן דעם מיטלענדישן ים.
אויף די ברעגן פונעם ים סוף ליגן די לענדער דזשיבוטי, עריטרעא, סודאן, עגיפטן, ישראל, יארדאניע, סאודי אראביע און תימן.
צווישן די שטעט אויפן בארטן פונעם ים סוף זענען אילת, אקאבא, שארם א-שייך, דזשעדע, פארט סודאן, אסעב, סועץ און מאסאווע.


text:
World Wide Web
די World Wide Web (גערופן קורץ די Web אדער מיט ראשי תיבות WWW; אויף יידיש: וועלט-וועב) איז א צוזאמענשטעל פון פארבונדענע היפערטעקסט דאקומענטן וואס מ'רופט "וועב בלעטער", וואס אנטהאלטן אנדערע רעסורסן ווי בילדער און ווידעאס. דער צוטריט צו דער וועב איז דורך דער אינטערנעץ.
אין א וועב בלאט זענען געוויסע ווערטער אדער פראזעס זענען פארבונדן מיט אנדערע בלעטער דורך היפערטעקסט. מען ליינט וועב בלעטער מיט א בלעטערער, וואס ווייזט דעם בלאט און די געלינקטע ווערטער אויפן עקראן.
די טאטאליטעט פון וועב בלעטער אויף איין סוביעקט אונטער איין פארוואלטערשאפט און אין איין אינטערנעץ געביט ווערט גערופן א וועבזייטל.
היסטאריע פונעם וועב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ערפינדער פון דעם World Wide Web איז געווען טים בערנערס-לי. ער האט פארגעשלאגן א פראיעקט פאר א וועב פון דאקומענטן וואס מען באקוקט מיט בלעטערערס דורך א קליענט-דינער ארכיטעקטור.
מערסטע גענוצטע נוצליכע װעבזײַטלעך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
(אכטונג: די רשימה איז לאוו דווקא אין סדר ווייל דאס טוישט זיך אבער עס איז בערך דורכשניטליך אזוי)
- גוגל, יאהו - פאר ארבעט, זוכן.
- פייסבוק, מיי-ספּעיס, טוויטער - פאר חברה.
- וויקיפעדיע - פאר לערנען.
- קרעיגליסט - פאר לעבן'ס געברויכן.
- eBay - פאר קויפן.
- עמעזאן - פאר ביכער.
- CNN, בי.בי.סי., עי בי סי פאר נייעס.
- יוטוב - פאר זען ווידעא קליפן.
- בלאגער - פאר בלאגס
- דראדזש רעפארט - פאר איין-מאן פערזענליכע נייעס לינקס.
- האו סטאף ווארקס - פאר לערנען.
- וועב עמ.די. - פאר מעדעצין און געזונט.
גענומען פון אלעסקע (א וועב סייט וואס מעסט וועלכע וועב סייטס האבן דאס מערסטע טראפיק)


text:
ניס
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט אין פראנקרייך. אויב איר זוכט די פרוכט, זעט נוס.
ניס (פראַנצויזיש: Nice) אָדער ניצאַ (דייטשיש, איטאליעניש: Nizza) איז די פינפטע מערסטע באפעלקערטע שטאָט אין פֿראַנקרייַך, נאָך פּאַריז, מאַרסיי, ליאָן און טולוז, מיט אַ באַפעלקערונג פון 348,721. אין באדעקט אַ לאַנד שטח פון 71.92 ק"מ². דער שטאָטישער געגנט פון ניס פארשפרייט זיך ווייַטער פון די אַדמיניסטראַטיווע שטאָט גרענעצן מיט אַ באַפעלקערונג פון איבער 955,000 אויף אַ שטח פון 721 ק"מ². ניס ליגט אויף דעם דרום-מזרח עק פון פֿראַנקרייַך אויפן מיטלענדישן ים. ניס איז די צווייטע גרעסטע פראנצויזיש שטאָט אויפן מיטלענדישן בארטן.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ניס ליגט אויף דעם מיטלענדישן ים, ברעג און איז ארומגענומען מיט בערגלעך פון די אַלפּן. צוויי טייכן לויפן אדורך דער שטאט, דער פאַיאָן אין מזרח און דער מאַניאַן אין מערב; אין זומער טוען זיי זיך אויסטרוקענען.
געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גרונט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ניס איז געגרינעט מיטן נאמען Nιkaίa (ניקאַיאַ) אַרום 350- דורך די גריכן פון מאַסיליאַ (מאַרסיי). די שטאָט איז אינגיכן געווארן פון די מערסטע באשעפטיגטסטע פארטן אויף דעם ליגורישן בארטן, אָבער עס האט אַ וויכטיק קאָנקורענט אין דער רוימישער שטאָט סעמענעלום, וואָס געצויגן צו עקסיסטירן ווי אַ באַזונדער שטאָט ביז דער צייַט פון דער לאָמבאַרדישע אינוואזיעס. די חורבות פון סעמענעלום ליגן אין סימיעז, וואָס איז איצט אַ דיסטריקט אין ניס.
פריע אַנטוויקלונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 7טן יאָרהונדערט, האט זיך ניס מיטגעטיילט אין דער גענאָעזער ליגע געשאפן דורך די שטעט פון ליגוריאַ.
ייִדישער קהל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין ניס וואוינען עטלעכע 20,000 אידן. עס זענען פאראן דרייַ ייִדישע שולעס אין דער שטאָט, פון חב"ד, פון דער אַלייאַנס באוועגונג, און די ציוניסטישע שולע "אור תורה".
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ניס האט 13 שוועסטער שטעט:


text:
פעדעריקא פעליני
פֿעדעריקא פֿעליני (20טן יאנואר 1920 - 31סטן אקטאבער 1993) איז געווען אן איטאליענישער רעזשיסאר און סצענאר שרייבער.
יונגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פעליני איז געבוירן געווארן דעם 20טטן יאנואר 1920 אין רימיני, דעמאלסט א קליין שטעטל אויפן אדריאטישן ים. זיין פאטער, אורבאנא פעליני, איז געווען א בעקער. זיין מוטער, אידא בארביאני, איז געווען פון א משפחה פון קאטוילישע סוחרים. פעליני איז געווען דער עלצטער פון דריי געשוויסטער; די אנדערע צוויי זענען געווען ריקארדא און מאריא מאדאלענא.
סעפטעמבער 1939 האט ער זיך איינגעשריבן אין דער געזעץ שולע פונעם אוניווערסיטעט פון רוים, א טובה טון זיינע עלטערן, אבער ער האט נישט שטודירט דארט. פרנסה האט ער געהאט פון צייכענען פארטרעטן.
אין אקטאבער 1943 האט ער געהייראט דזשוליעטא מאסינא. אין מערץ 1945 האט זי געבוירן א זון, וואס איז געשטארבן נאך דריי וואכן.
שפעטער האט פעליני אנגעהויבן שרייבן פילמען.


text:
שווארצע
שווארצע זענען טונקל-הויטיגע מענטשן וואס דער קאליר פון זייער הויט איז שווארץ. רוב מענטשן אין די וועלט זענען שווארצע, און לויט סייענטיסטן זענען אלע ווייסע אמאל געווען שווארץ, ווייל די גאנצע ספישיס קומט פון אפריקע, נאר די קלימאט אין אייראפע האט זיי קאליע געמאכט.
זיי זענען אלע פונעם אפריקאנער קאנטינענט.
די סיבה פארוואס די אפריקאנער אפשטאמיגע זענען טונקל-הויטיג איז צוליב די זון. וויבאלד זיי געפונען זיך ביים מיטלפונקט פונעם עקוואדאר, ווי די זון איז פול שטארקער, זענען זיי שווארץ געווארן. נישט היינט נאר טויזענטער יאר צוריק.
ביז פאר 140 יאר צוריק זענען זיי געווען קנעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, זיי האבן ערשט באקומען פולע רעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין זעכציגער יארן.
עס זענען נאך אלס דא אסאך געזעצן זיי צו באשיצן אז זיי זאלן האבן אייניגע רעכט.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זענען זיי קנעכט און שווארץ?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא וואס זאגן (אן א מקור) איז דאס צוליב דעם וואס זיי זענען אייניקלעך פון חם בן נח, נאכדעם וואס חם האט געשענדעט זיין טאטע נח ווען נח האט זיך אנגעטרונקען, האט אים נח געשאלטן אז זיינע אייניקלעך זיינע זאלן זיין קנעכט. אבער ר' יעקב לייזער דער רבי פון פשעווארסק האט נאכגעזאגט פין זיינע רבי'ס, אז די זאך איז א טעות, און נאר כנען בן חם איז געשאלטן געווארן נישט די אנדערע דריי קינדער כוש, מצרים, און פוט; אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה
די אמאליגע שווארצע פלעגט מען רופן כושים, ווי עס קלאגט דער נביא ירמיהו (ירמיה י"ג) היהפוך כושי עורו, ונמר חברבורותיו.
לויטן מדרש רבה אין פרשת נח זענען זיי שווארץ צוליב דעם וואס זייער זיידע חם בן נח איז געשלעכטלעך געווען פארבינדן מיט א הונט אין דער תיבה, אלס שטראף זענען זיינע אייניקלעך פארשווארצט געווארן. (בראשית רבה פרשה לה ז אמר רבי חייא בר אבא חם וכלב שימשו בתיבה לפיכך יצא חם מפוחם)
נישט נאר די גוים פון אפריקע זענען געווארן שווארץ, די פאלאשן אין וועמנס אדערן עס פליסן אידיש בלוט, זענען אויך פונעם זעלבן טונקלען קאליר. אידן פון תימנ'ער אפשטאם זענען אויך טונקעל-הויטיג, כאטש וואס זיי קומען נישט פון קאנגא אדער טשאד.
שווארצע און קנעכטשאפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמאל פלעגט מען ניצן קנעכט פון אלע פעלקער, נישט קיין חילוק ווייס אדער שווארץ. שפעטער האבן די ווייסע מענשטן אויפגעהערט צי ניצן קנעכט פין ווייסער באפעלקערונג, און מ'האט געניצט נאר קנעכט פון די שווארצע.


text:
דזשיקאוו
דזשיקאוו (פויליש: Tarnobrzeg) איז א שטאט אויפן מזרח ברעג פונעם ווייסל דרום פונעם מויל פונעם סאן טייך, אין ריישער פראווינץ פון פוילן. זי געפינט זיך 50.35 גראד צפון און 21.40 גראד מזרח, אין וועסט גאליציע. די שטאט האט שוין געהייסן דזשיקאוו אינעם צענזוס פון 1765.
אין יאר תט"ו האט מען אויסגעהרגעט די יידן אין דזשיקאוו, און אין יאר תקי"ז איז געווען אן עלילת דם ווען מ'האט זיי באשולדיקט מיט הרגענען א קריסטליך יינגל, און זיי האבן געמערדט עטלעכע יידן. אבער שפעטער ווען דאס יינגל איז צוריקגעקומען צו דער שטאט לעבעדיגערהייט, האט די גראַפֿיניע טארנאווסקא באצאלט פארגיטיקונג צו דער יידישער קהילה פון דער שטאט.[1]
אין תע"ח האט די גראפיניע טארנאווסקא געבארגט צו דער יידישער קהילה 1,000 פֿלארין צו בויען א שול. אין תקל"ט האבן וואלף און גימפל לעווקאוויטש באצאלט פארקויף-שטייער אלס קצבים צוזאמען מיט שמואל זעלמאנאוויטש.
בערך תר"ך האט די דזשיקאווער קהילה אויפגענומען אלס רב רבי אליעזר הורוויץ, א זון פונעם ראפשיצער רב. ער האט אויפגעשטעלט אין דזשיקאוו א רבי'שן הויף און דאס שטעטל איז געווארן א חשוב חסידיש שטעטל.
זונטאג צום גדליה ת"ש האט די דייטשע ארמיי אינוואדירט די שטאט. דעמאלסט האבן געוואוינט אין דזשיקאוו 3800 יידן. א פאר וואכן שפעטער האבן די דייטשן געגנבעט פון די יידן זייער גאנצע פארמעגן און האבן זיי פארטריבן פון דער שטאט. אום חודש אב תש"ב האבן אויסגעזידלט די קהילה.
קאארדינאטן: 50°35′N 21°41′E / 50.583, 21.683


text:
העלסינקי
העלסינקי (פֿיניש: Helsinki; שוועדיש: Helsingfors) איז די הויפטשטאט פון פינלאנד, און אויך די גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 568,146 (31סטן אקטאבער 2007). העלסינקי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם איינגאס פון פינלאנד. קעגן איבער איז די שטאט טאלין.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער שוועדישע מלך גוסטאוו וואסא האט געגרינדעט העלסינגפארס (אזוי הייסט די שטאט אויף שוועדיש) אין 1550. ווען רוסלאנד האט איינגענומען פינלאנד פון שוועדן זיי האבן אנטוויקלט די שטאט העלסינקי און געמאכט זי די הויפטשטאט פון דעם פראווינץ פון פינלאנד.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון העלסינקי כמעט אלע רעדן פיניש, אבער 6.1% רעדן שוועדיש. 9.6% רעדן אלס מוטערשפראך נישט פיניש און נישט שוועדיש. 6.4% זענען אויסלענדישע בירגער.


text:
רייזע צו שעטלאנד דורך פּראָם פון אַבערדעען
שעטלאנד איז איצט בעסער געדינט דורך Ferries ווי אלץ איידער, מיט דיפּאַרטשערז זיבן נעכט אַ וואָך אין ביידע אינסטרוקציעס אויף די אַבערדעען-Lerwick מאַרשרוט אַלע יאָר ארום, מיט דרייַ קאַללס אַ וואָך אין קירקוואַלל, Orkney, ען מאַרשרוט. פֿאַר גאַנץ דעטאַילס און בוקינגז באַזוכן די נאָרטהלינק Ferries וועבזייַטל.
אַדוואַנטאַגעס פון טראַוועללינג דורך פּראָם:
- ווייַל די קסנומקס-קסנומקס שעה אַריבער איז יבערנאַכטיק, איר געווינען צוויי טעג אויף דיין שעטלאנד יום טוּב - טעג ווען איר 'ד אַנדערש זייַן טראַוואַלינג צו ערפּאָרץ, כאַנגגינג אַרום צו קאָנטראָלירן אין - און טיפּיקלי ספּענדינג מער צייַט אויף די ערד ווי אין די לופט.
- עס ס יוזשאַוואַלי ווייניקער טייַער דורך פּראָם - ספּעציעל פֿאַר משפּחה גרופּעס.
- עס ס אַ מער רילאַקסט וועג צו אַרומפאָרן, מיט גוט עסנוואַרג און פאַרווייַלונג פאַראַנען אויף ברעט, ווונדערלעך קוקן און די געלעגנהייַט צו טרעפן נייַ Friends.
- איר קענען נעמען די מאַשין מיט איר (און דיין הונט!)
- עס ס אַ גוט געלעגנהייַט פון געזען Dolphins אָדער פּאָרפּאָיסעס פון די שיף, ווי ווויל ווי טויזנטער פון סעאַבירדס.
די צוויי 'אַרומפאָרן Ferries' אויף דער מאַרשרוט - די הדזשאַלטלאַנד און די הראָססיי - זענען זייער באַקוועם באָוץ מיט אַ גאָר פּאַנגקטשואַל דינסט: איר וועט זיין אין Lerwick בייַ קסנומקסאַם אויף די פּינטעלע (כאָטש איר טאָן ניט האָבן צו לאָזן די שיף ביז איר 'בשלום ינדזשויד אַ ליזערלי פרישטיק).
דאס צו טאָן אין שעטלאנד יסלעס
שעטלאנד איז אַ גרויס אָרט פֿאַר אַ אַקטיוו משפּחה יום טוּב. עס ס עפּעס פֿאַר אַלעמען - פון באַרג בייקינג צו פאָרעל פישערייַ, סקובאַ דייווינג צו קייַלעכיק-דעם-זייגער גאָלף. מיט קסנומקס שעה פון מידסאַמער טאָגליכט, שעטלאנד קענען האַלטן איר אַקטיוו אַלע טאָג לאַנג.
נאַטור
שעטלאנד איז באַרימט ווי אַ וועלט-קלאַס אָרט פֿאַר פויגל וואַטשינג, ווי ווויל ווי פּלאָמבע און ווידרע ספּאַטינג. די עטלעכע וויילדלייף ריזערווז ליגן אין שעטלאנד זענען צאַוואָע צו די אינזלען 'פּריסטינע סוויווע. שעטלאנד איז אַפֿילו היים צו יינציק מינים וואָס האָבן אַדאַפּט צו די אינזלען, אַזאַ ווי די ווונדערלעך מיניאַטורע שעטלאנד פּאָניעס. זייַן מער ווי קסנומקס זייטלעך פון דזשיאַלאַדזשיקאַל אינטערעס האָבן ערנד שעטלאנד מיטגלידערשאַפט פון די גלאבאלע געאָפּאַרקס נעטוואָרק און מיט איבער קסנומקסקם פון קאָוסטליין און קסנומקס זאַמדיק ביטשיז, ספּעקטאַקיאַלער דעקאָראַציע איז אַרום יעדער ווינקל.
היסטאָריש
שעטלאַנדערס האָבן שטענדיק טראַוועלעד ווייַט און ברייט. הייַנט שעטלאנד ציט פילע וויזאַטערז זוכט צו שפּור זייער ייחוס צוריק דורך די אינזלען. מונעסס קאַסטלע דער קוואַליטעט און וויכטיקייט פון שעטלאנד ס אַרקיאַלאַדזשיקאַל זייטלעך איז אנערקענט דורך די קסנומקס פּראָסט גייד צו סקאטלאנד: מאָוסאַ בראָטש איז געווען געהייסן ווי סקאָטלאַנד ס שפּיץ גאַסט אַטראַקשאַן און דזשאַרלשאָף דריט!
קולטור
שעטלאנד האט אַ רייַך קולטור ירושה, ימבאַדיד אין די ספּעקטאַקיאַלער אַרויף-העללי-אַאַ וויקינג פייַער פֿעסטיוואַל. שעטלאנד ריטיינז פילע סקאַנדינאַוויאַן פֿעיִקייטן, געשטארקט דורך וואָרטיים לינקס מיט די קעגנשטעל אין נארוועגיע. דער בריליאַנט פון שעטלאנד ס קולטור איז די יילאַנדערז וועלט-באַרימט פיייקייַט פֿאַר מוזיק, דער הויפּט מיט די פידלען.
Crafts & שאַפּינג
שאַפּינג אין קאַמערשאַל סטריט שעטלאנד ביזנעסער פּראָדוצירן פילע פייַן סכוירע, אַזאַ ווי כאַנמייד פידדלעס, דזשעוועלערי, לעאַטהערוואָרק און בעקאַבאָלעדיק נאַטירלעך זייף. וואָס ניט זען וואָס ס אויף פאָרשלאָגן דורך גענומען אַ רילאַקסינג שפּאַצירן כאָטש קאַמערשאַל סטריט, די שיין אַלט שטאָט שאַפּינג גאַס אין דער צענטער פון Lerwick.
פעסטיוואַלס
עס זענען סך יערלעך פעסטיוואַלס און געשעענישן אין שעטלאנד יעדער יאָר, מיט עפּעס צו באַפרידיקן כּמעט יעדער טעם. אַמאָנגסט די ערשטער פון די יערלעך געשעענישן איז די Lerwick אַרויף העללי אַאַ, דער גרעסטער פון די אינזלען 'פייַער פעסטיוואַלס, וואָס נעמט אָרט אויף די לעצטע דינסטיק פון יאנואר, דעמאָלט דער וועלט-באַרימט שעטלאנד Folk פֿעסטיוואַל, קרבן אַן יקלעקטיק אינטערנאַציאָנאַלע פּראָגראַם, ראַנז פֿאַר פיר טעג אַרום די אָנהייב פון מאי. אַ חודש אָדער אַזוי שפּעטער - אַרום מידסאַמער - מיר האָבן די בערגען-שעטלאנד ראַסעס.


text:
קרית יואל
קרית יואל (ענגליש: Kiryas Joel) איז א שטעטל געגרינדעט דורכן סאטמארער רבין רבי יואל טייטלבוים אין מאָנרא, אָפּסטעיט ניו יאָרק.
עס וואוינען דארט היינט צוטאגס נאנט צו פיר טויזנט פאמיליעס. לויטן אמעריקאנער צענזוס פון 2006 וואוינען דארט איבער 20 טויזנט נפשות (20,071).
דער שטאט'ס רב איז דער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים, וועלכער איז אויפגענומען געווארן אין 1985. א קליינע ני חלק פון שטאט האט אים נישט ליב און קערן זיך אן צו זיין ברודער ר' זלמן לייב טייטלבוים אדער זענען זיי פון בני יואל ער האט אבער א מאיאריטעט, און זיינע קאנדידאטן האבן נאך קיינמאל נישט פארלוירן די וואלן, די לעצטע וואלן האט ר' אברהם ווידער דער ארונישער בירגערמייסטער געהאט עפעס מער פון 3700 שטימען און יעקב יואל באנדא וואס איז געלאפן קעגן אים האט געהאט עפעס מער פון 2200 שטימען.
עס געפינען זיך היינט אין קרית יואל 53 בתי מדרשים, רוב האלט זיך פאר סאטמאר, עס איז אבער אויך דא דערצווישן שולן פון אנדערע חסידות'ער, ווי למשל טאהש ספינקא, תולדות אהרן און ברסלב.
דער אלגעמיינער סקול דיסטריקט פון קרית יואל ליגט אונטער דער הערשאפט פון רבי אהרן טייטלבוים. אבער עס איז אויך דא מוסדות וואס האבן קיין שייכות מיטן אלגעמיינער חינוך סיסטעם, נאר האבן זיך אויפגעשטעלט אייגענע חינוך סיסטעמען ווי די קהילה פון בני יואל און די קהילה און בתי מדרשים וואס זענען אונטער ר' זלמן לייב טייטלבוים. אלע האלטן זיך פאר סאטמאר.
עס ווערט געשאצט, לויט די רעזולטאטן פון די לעצטיגע פאליטישע וואלן, אז בערך 70%פון די איינוואוינער קערן זיך אן פארן שטאטס רב, רבי אהרן, זיי ווערן אנגערופן אין די וועלט אהרונים, בערך30% קערן זיך אן צו ר' זלמן לייב טייטלבוים (זיי ווערן אנגערופן זאליס), פונדעם בערך 10% זענען בני יואל, די זענען די וואס ווילן נישט קיין שום רבי, אדער צום ביישפיל, טאהש, ברסלוו, תולדות אהרן וכדומה.
לויט טייל ארונישע אנאליסטן איז דאס דער מוסטער פון די שטיצער פון ר' זלמן לייב און ר' אהרן, פון סאטמארער חסידים אין דער גאנצע וועלט, דאס מיינט, 70%אהרונים, 30% א געמישעכט'ס פון בעיקר אנטי רבי אהרן, אבער די זאלונים זאגען ווען מ'וואלט געמאכט לעגאלע וואלען און די גאנצע וועלט, ווי ווילט איר געהערן צו ר' אהרן אדער ר' זלמן וואלט געווען 50 פראצענט ר' זלמן לייב און 50ר' אהרן נישט קיין נפקה מינה וויפיל חסיד מ'איז באמת פון די רבי'ס וואלט מען אזוי געוועלט ווייל סאטאמר איז בעיקר א קהלה מיט קהלישע סערוויס און נישט א פאנאטישע חסידות, די ראי' איז צו די מיינוג זעהט מען ביי ישיבה גדולה ר' זלמן האט 1000 בחורים און ר' אהרן 1050 בחורים.
דאס שטעטל האט א זעלבסטעשטענדיגע לעגאלער שטאטראט, עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1977, די פאליטישע פיגורן באשטייען פון א בירגערמייסטער און 4 ווילעדזש טראסטי'ס, זיי ווערן אריינגעוועלט פאר 4 יאריגע טערמינען, דער יעצטיגער ערוועלטער בירגערמייסטער הייסט אברהם ווידער, די פיר קוראטארן זענען מיטעלמאן, פריינד, מארקאוויטש און לאנדא, אלע שטיצער פונעם רב פון שטעטל, רבי אהרן טייטלבוים.
בית המדרש הגדול[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קרית יואל האט א גרויס בית מדרש, דאס "בית המדרש הגדול", וואס דאס גאנצע השתלשלות פון זיין אויפבוי ווערט באשריבן אין דעם ביכל "דברי הימים" דורך דעם באקאנטן שרייבער שמואל שלמה טעללער. דאס ביכל "דברי הימים" איז ערשינען י"ג תמוז תשס"ג לכבוד דער באנייאונג פון היכל צבי ראזענבערג.
אדער און דעם שיינעם ספר רצון צדיק פון דער ערשטער מייער הרב לייבוש לעפקאוויטש ע"ה וואס איז זייער מקורת'דיג
אין די לעצטע צעהן יאר (זייט תשס"ה) האט די צעטראלע שטאטישע קהלה (ר' אהרן) געבויט נאך 12 גרויסע בתי מדרשים און מקוואות אין רעזולטאט פון די שטארקע פארברייטערונג פון די שטאט, די בתי מדרשים ווערט בעיקר באנוצט פאר מנינים אינדערוואכן, ווי אויך איז אין יעדע בית המדרש אויפן פארלאנג פונעם רב געבויט געווארן גרויסע אויגפארכאפנדע היכלי התורה וועלכע ווערן באנוצט אין די פארטאגס שעה'ן און אויפדערנאכט פאר שיעורי תורה בחברותא. בייגעלייגט איז א קונטרס "הקהילה בתפארתה" געשריבן דורך ר' מרדכי אהרן זאבעל, וואס ברענגט ארויס די פילע אויפטוען פון קהילת ייטב לב פון קרית יואל אין אלע ענינים פון אידישקייט.
קרית יואל זשורנאל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – קרית יואל זשורנאל
דער קרית יואל זשורנאל איז א בלעטל וואס קומט אן יעדן פרייטאג צו אלע איינוואוינער אויף דער פאסט, פריי אן אפצאל.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ל"ג בעומר הדלקה ציט טויזנטער יערליך. ווידעא קליפ
- ווידעא קליפ פון א ניחום אבלים באזוך פון גאווערנער פאטאקי און אלע פאליטישע פירער ביים סאטמארער רבין זיצנדיג שבעה נאך זיין פאטער דער בעל ברך משה. [1]
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעשט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
זעליג פליסקין
ר' זעליג פליסקין איז א שרייבער רעדנער און מגיד שיעור אין אש התורה אין אלט שטאט ירושלים. זיין תורה איז בעיקר געבויט אויפן דרך המוסר אז א מענטש ברויך זיך משלים זיין די מידות און טרעפן שמחה אין זיך פארבעסערן און אויך אנדערע און קאנסעקווענס. זיין אויפטוה איז באזירט אויף 4 נקודות וואס דאס זענען די הויפט פאקטארן פון אלע זיינע ביכער און דרשות;
- מאכן א ציל.
- פאזיציאנירן די מוח און קאנטראלירן וויאזוי און וואס מ'טראכט און פילט.
- זיך מאכן א זעלבסט בילד וויאזוי און וואס מען קוקט זיך אן און מ'פארעמט זיך אויס.
- זיך איינגעוואונען א פערזענליכקייט כאראקטער וואס איז געווינטשען.
אבער איבער אלעמען האלט רב פליסקין אז מען מוז אנהאלטן אייביג א פאזיטיווער סעיט אפ מיינד כדי צו ערגרייכן אלעס וואס מען טוט, צו דערגרייכן אונזער פולער פאנטעציאל און זיין פראדוקטיוו און ארויסברענגן דאס בעסטע פון אלעס און אלעמען אין נאטור ארום אונז.
ער האט געשריבן שוין איבער 20 ספרים אויף דעם גאנג אויף אלע טעמעס פון לעבן, אלעס אויף ענגליש.
- היט דיין צונג.
- האב ליעב דיין שכן.
- א געיטוועי צו שמחה.
- סערענעטי.
- קוראזש.
- יישר כוח
- התעוררות
- חסד.
- הארמאניע מיט אנדערע.
- געדולד.
- בויען די אייגן זעלבסט אימעידזש און די זעלבסט אימעידזש פון אנדערע.
- מיין פאטער מיין קעניג.
- כעס, דער אינעוויניגסטער לערער.
- חתונה.
און נאך...
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן אין באלטימאר. געלערנט אין חפץ חיים. אין אין בריסק. זיין פאטער איז געווען א תלמיד פון חפץ חיים אין ראדין און הרב פליסקין האט שוין אסאך געשריבן זכרונות פון זיין פאטער וואס ער האט אים פארציילט.


text:
פאביע
אינהאַלט
באגריף[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
"פאביע" איז א גריכיש ווארט, און מיינט א פאלשער "פחד", אדער "שרעק", ווען א מענטש שרעקט זיך פון עפעס וואס איז נישט מער ווי א דמיון, הייסט אז ער האט א "פאביע".
פארשידענע ערליי פאביעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צום ביישפיל, עס זענען פאראן מענטשן וואס האבן מורא זיך צו געפינען אין א פארמאכטן ארט, זיי קענען נישט איינזיצן אין א צימער ווען די טיר איז פארמאכט, זיי קענען נישט פארן מיט'ן טרעין אדער מיט א באס. די וועלכע זענען אונטערגעווארפן אזא "פאביע" אויף א שטארקן אופן קענען אפילו נישט פארן מיט א פריוואטן אויטאמאביל, ווייל עס איז א הארמאטיש פארמאכט ארט, אויף וועלכע דער מענטש דאס הייסט די "פאביע" ׁ האט נישט קיין שליטה ווען צו עפענען. די דאזיגע מורא הייסט קלאסטרא-פאביע.
עס זענען פאראן מענטשן וואס האבן אן אנדערע "פאביע", זיי האבן מורא דורכצופארן אויף א בריק. דער מענטש וואס האט די "פאביע" האט מורא אז די בריק וועט זיך איינברעכן און איינפאלן פונקט אין יענע מינוט וואס ער וועט דארט דורכפארן. ער קען שטיין און קוקן אויפ'ן בריק שעה'ן, און זעען ווי ריזיגע טראקס מיט באסעס פארן דארט אדורך, און עס געשעט גארנישט, אבער ער איז "איבערצייגט" אז ווען ער וועט דורכשפרייזן די בריק, וועט עס איינפאלן.
אנדערע מענטשן האבן מורא זיך צו געפינען אין א גרויסן זאל וואס איז געפאקט מיט מענטשן. אזא מענטש קומט נישט זייער גערן צו אן אסיפה אין א גרויסן זאל. ער דערווייטערט זיך פון אזעלכע ערטער. אבער ווען ער האט נישט קיין ברירה און מוז גיין אויף אזא אסיפה, זעצט ער זיך דער ערשטער נעבן די טיר. ער איז גרייט צו אנטלויפן יעדע מינוט.
דער שרעק, דאס הייסט די "פאביע", איז א שקר, עס נארט דעם מענטש, עס דאכט זיך אים אז עס וועט מיט אים פאסירן ווער ווייסט וואס.
דער וואס ליידט פון א "פאביע" וואס לאזט אים זיך נישט געפינען אין א פארמאכטן צימער, קען אויך נישט פארן מיט אן אעראפלאן.
- נאך א באוווסטע פאביע וואס 13% וועלט ליידט פון איר איז די סאציעלע פאביע, דאס איז א פאביע פון זיין אין א סיי וואסארא סאציעלע צושטאנד.
ווער ליידט אויף פאביעס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אן אויספרעג ווייזט אז ארום 15 פראצענט פון דער באפעלקערונג, דאס הייסט, אריבער 25 מיליאן אמעריקאנער ליידן דערפון. ביי פרויען איז עס מער שכיח ווי ביי מענער, אבער אויך מענער זענען אונטערווארפן אונטער דער פראבלעם.
נישט אלע וואס ליידן פון די דאזיגע "פאביע" זענען אייניג, ביי מאנכע איז עס גאר שטארק, און ביי אנדערע איז עס אויף א לייכטערן אופן. די וואס ליידן דערפון אויף א לייכטן אופן קענען יא פארן אויף אן ערעפלאן א.א.וו.
פון וואס קומט די קרענק?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פסיכלאגן און אנדערע מומחים אויף דעם געביט, פארשן אויס די סיבה פון וואו עס נעמט זיך צו א מענטש די דאזיגע "פאביע". אנדערע האלטן אז דאס איז א "משפחה קרענק" וואס גייט איבער פון טאטן צום קינד. אנדערע האלטן אז עס איז לגמרי נישט קיין גענעטישע זאך. איינס איז אבער קלאר, ווען עס איז פאראן אין די משפחה א מענטש מיט א שטארקע "פאביע", איז דריי פאכיג מער עלול אז עס זאל ערשיינען צו די משפחה לייט אנדערע "פאביעס".
וויאזוי צו באקעמפן א פאביע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער בעסטער מיטל ווי אזוי צו באקעמפן א פאביע, איז דורך באקעמפן די פאביע! דהיינו? ווען איינער ליידט פון א פאביע און ער גיט נאך פאר די פאביע, ער גייט נישט צווישן מענטשן, אדער ער טוט נישט סיי וועלכע אנדערע זאך, פאר וועלכע וואס ער האט מורא. בויעט ער דערמיט אויף די פאביע, ער פאשטערקערט עס, און מאכט עס פאר א חלק פון זיין לעבן.
כדי פטור צו ווערן פון א פאביע, מוזן מען עס באקעמפן. צום ביישפיל: אויב ער האט מורא צו זיין אין א פארמאכטן זאל, אדער צווישן טויזנטער מענטשן, זאל ער בכוונה תחילה גיין אין אזעלכע ערטער וואו עס זענען דא א סאך מענטשן, און זיך שטעלן ביים אנהייב פון די מאסע מענטשן. ווען דאס וועט אדורכגיין בשלום, זאל זיך דער מענטש טראכטן און זאגן צו זיך אליין, "זעהסט? דו ביזט געווען צווישן טויזנטער מענטשן, און עס איז דיר גארנישט געשען, ביזט אהיימגעקומען בשלום" . ביי די צווייטע געלעגנהייט זאל ער שוין גיין אביסל אריינציר, און נאכדעם זאל ער זי ווידער גוט "אויס'מוסר'ן" אז "זעהסט עס איז גארנישט געשען". ביי א דריטע געלעגנהייט זאל ער שוין אריינגיין גאנץ טיף, און אפילו די פאביע וועט אנהייבן צו ווירקן, ער וועט וועלן אנטלויפן פון דארט "כל זמן שהנשמה בקרבו" זאל ער ערקלערן קריג מיט די פאביע, זיך נישט רירן דווקא שטיין אויף איין ארט און זאגן צו זיך אליין. "דו זעסט וואס פארא נאר דו ביסט? די צוויי מאל וואס דו ביזט דא געווען, איז גארנישט געשען, פארוואס מיינסטו אז דווקא איצט, ווייל דו ביזט געגאנגען אביסל אריינציר צי וועט עאעס געשען? ניין! איך גיי נישט אוועק פון דא "יעבור עלי מה" איך ריר זיך נישט פון ארט".
דאס זעלבע איז מיט די וואס האבן מורא צו פליען מיט אן עראפלאן. קודם זאל ער ארויפגיין אויף די טרעפ וואס פירן צום עראפלאן, ער זאל גיין ביזן טיר, גיבן א קוק אריין, און צוריק אראפגיין. און ער זאל טראכטן ביי זיך "איך בין געווען ביים טיר פון לייבן גרוב און דער לייב האט מיט נישט פארציקט", א צווייטן מאל זאל ער שוין אריינגיין אפאר שריט, זיך אומקוקן און בלייבן דארט אפאר מינוט, אפילו ער פילט אז "עס איז נישט דא קיין לופט"..., א דריטן מאל זאל ער ארומשפאצירן איבער'ן גאנצן עראפלאן, זיך אראפזעצן אויפ'ן בענקל און זיך איבערצייגן אז די בענקלעך אין עראפלאן איז נישט קיין סכנה.
דער כלל גילט ביי יעדע פאביע, קודם דארף מען "גיבן א שמעק" און זיך איבערצייגן אז סאיז גארנישט, דערנאך דארף מען זיך אביסל דורכרעדן מיט די פאביע. און "אים זאגן" זעסט ס'איז גארנישט, דו שרעקסט מיך סתם אפ, דערנאך דארף מען אנהייבן מיט אים א פעסטע מלחמה. פון דארט און ווייטער וועט זיך אלעס ענדערן און די מלחמה מיט די פאביע וועט ווערן גרינגער.
און אז דער מענטש וועט דאס איינמאל ברעכן, ער וועט איינמאל "ווייזן" פאר'ן פאביע ווער עס איז דער בעל הבית און ווער עס האט דאס לעצטע ווארט, וועט זיך די פאביע אפטאן פון אים. טאקע נישט מיט איינמאל, עס וועט קומען און גיין, אבער כל זמן וואס ער וועט עס באקעמפן, וועט "ער" זיין דער בעל הבית אויף די פאביע, דערגעגן ווען מען איז מוותר פאר די פאביע, און מען פאלגט אויס די נארישע פאביע, איז די פאביע בעל הבית אויפ'ן מענטש.
באנוצונג מיטן ווארט פאביע אויף נישט דאקטוירישע באגריפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין געוויסע פעלער, זענען שרעק אדער האס נישט קיין פאביע אינעם דאקטוירישע לעקסיקאן, נאר א סימפאטום פאר אנדערע פסיכלאגישע פראבלעמען.
- קאסאנאפאביע איז האסן פרעמדע מענטשן
- יודאפאביע פיינט האבן יודן, אדער אנטיסעמיטיש, לויטן באקאנטע שרייבער יודא לייב פינסעקער.
- אסלאמאפבאיע ציטערן פון איסלאם, און זייער קולטור.
קרישקעלעך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- די גאנצע וועלט נישט מער ווי א פאביע. אלעס דאכט זיך, עס איז בלויז איינרעדענישן, און מיליאנען מענטשן לעבן און ווילן אז אנדערע זאלן אויך לעבן אויף הוילע פאנטאזיעס.
- איינמאל שטייענדיג ביי א גרויסן מעמד פון קידוש שם שמים ברבים, אויף דער גאס, צוזאמען מיט נאך טויזנטער אידן, וואו דער עולם איז געשטאנען צוזאמענגעפרעסט, האט זיך איין פאליסמאן אנגערופן צום צווייטן: "ווען דו ביסט א חסיד, קענסטו זיך נישט ערלויבן צו זיין קלויסטראפאביע".


text:
טראפיק
דאס געדרענג אויפן שאסיי פון מערערע אויטאמאבילן, וועלכע האלטן אפ דאס פארקער.
א טראפיק פארקער קען פאסירט פון אן עקסידענט וואס האט זיך געמאכט אויפן שאסיי, אדער צוליב קאנסטרוקציע אויפן שאסיי, וואס רעדוצירט די גיכקייט וואס די אויטאמאבילן קענען פארן, און דורך דעם ווערט א טראפיק.
טראפיק ליכט זענען געשאפן געווארן צו רעגולירן דעם טראפיק. ווער עס יעצט דורכפארן אין אן קרייצפונקט.
עס זענען פאראן געוויסע טראפיק רעגולאציעס, וואס אויב עמיצער פארלעצט זיי, באקומט ער א הזמנה וואס איז געווענליך א געלט שטראף, אדער גאר פונקטן אויף זיינ ליצענץ.


text:
טורנהאם גרין אונטערגרונט סטאנציע
קאארדינאטן: 51°29′43″N 0°15′18″W / 51.4953, -0.2550
טורנהאם גרין (ענגליש: Turnham Green) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף די דיסטריקט און פיקאדילי ליניעס, אבער די פיקאדילי ליניע באנען שטעלן זיך אפ נאר אין פרימארגן און שפעט ביינאכט.
די סטאנציע געפינט זיך אין טשיסיק, מערב לאנדאן, ביים מזרח עק פון טשיסיק קאמאן, און איז אין טראוולקארט זאנעס 2 און 3.
די סטאנציע האט פיר פעראנען.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן יאנואר 1879 דורך דער לאנדאן און דרום-מערב באן, אויף א נייער צווייג ליניע קיין ריטשמאנד.


text:
װיקיפּעדיע:קאנטאקט אונדז
- פאר כללית'דיגע טעכנישע פראגעס, וואס רוב מאל נוגע צו יעדן איינעם פון וויקיפידיע שרייבט דאס אין וויקיפּעדיע:טעכנישע פֿראַגעס.
- פֿאר טענות, פֿראגעס, באמערקונגען, איידיעס, אויף פּאַליסיס וואס איז אנגענומען ביים עולם אידישע וויקיפעדיע באנוצער, ברענגט דאס ארויף פֿאר א דיון, פּאול אדער שמועס, אין דעם געמיינדע בלאט.
- עס איז אייביג בעסער זיך צו פֿארבינדען מיט טענות און פֿראגעס אויף די "רעדן" פֿון דעם ספּעציפֿישן טעמע וואס באדערט אייך. ווייל רוב מאל זענען אייערע הערות נוציג פֿארן כלל וואס וועט באזוכען דעם ספּעציפֿישן ארטיקל אינעם עתיד.
- אויב באדערט אייך איין ספּעציפֿישן שרייבער, קענט איר דירעקטן אייערע טענות צו א באנוצער וואס טוט דאס וואס אייך באדערט, אין זיין רעדן בלאט. אזוי ארום וועלן אנדערע אויך קענען הנאה האבן פון דעם שמועס ווי איר מוסר'ט יענעם אויס, ווייל א גבר אלים טשעפעט נישט נאר אייך נאר מסתם האט ער נאך שונאים. אויב יענער מעקט זיין רעדן בלאט (וואס אונזער הויפט מנהל רוני לאזט דערווייל צו,) שרייבט דאס אין געמיינדע בלאט.
- אויב ווילט איר שיקן אי-מעיל צו א באנוצער פריוואט מוזט איר זיין איינגעשריבן אלס באנוצער דאן קענט איר שיקן פריוואטע אימעיל צו אים אויב האט יענער זיך איינגעשריבן זיין אימעיל אדרעסע.
- אויב זענט איר א זשורנאליסט פון די מידיע, אדער סתם א נייגעריגער פארבייגייער, וואס ווילן וויסן מער איבער דעם באגריף פון וויקיפידיע, וויאזוי ארבייט דאס? וואס איז איר ציל און מיסיע? און ווער זענען מיר? פרעגט דאס אין דעם וויקיפידיע רעדן בלאט, און איינער וועט אייך שוין ענטפערן דארטן קלאר אויף אייערע אנפראגעס.
סיסאפ[רעדאקטירן מקור]
סיסאפ'ס קענען אויסשפארן א וואנדאל לויט די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און פארשפארן בלעטער לויט די וויקיפעדיע:פארשפארן פאליסי.
- א ליסטע פון אלע אידישע וויקיפעדיע'ס [1] סיסאפן.
ביוראקראט[רעדאקטירן מקור]
ביוראקראטן - זיי קענען מאכן נייע סיסאפ'ס אבער נישט מבטל זיין.
סטוארטס[רעדאקטירן מקור]
סטוארטס זענען די איינציגסטע וואס קענען אראפנעמען סיסאפ רעכטן, אדער זיי גענצליך אויסשפארן.
פרעזידענט[רעדאקטירן מקור]
אויב קיינער וויל אייך נישט אויסהערן פוילט אייך נישט צו טראגן אייער באגער צום שאפער און פירער פון אלע וויקיפעדיעס; זשימי וועילס.


text:
עדיפוס
עדיפוס איז א טראגעדישער פיגור אין דער גריכישער מיטאלאגיע.
די מיטאלאגיע דערציילט אז עדיפוס איז געווען א קינד צו זיין טאטן לאיאס, דער קעניג פון טעביי, און צו זיין מאמען יאקאסטא. ווען עדיפוס איז געבוירן געווארן האט דער מגיד עתידות אראקעל פון דעלפי געזאגט נבואה אז עדיפוס וועט אין זיין עלטער מארדן זיין טאטע און ליגן מיט זיין מאמען. עדיפוסס עלטערן האבן באשלאסן גערן צו איבערגעבן זייער קינד צו א פאסטאך, זאל אראפווארפן דאס קינד פון א הויכע בארג. אבער דער פאסטאך מיט זיין דערבארעמדיקייט האט דאס נישט געטון, און האט איבערגעגעבן דעם קינד צו אן אנדער פאסטאך פון קארינאטוס. דער פאסטאך פון קארינאטוס האט איבערגעגעבן דעם קינד צו די אומפרוכפערדיקע קעניגן פון קארינאטוס.
ווען עדיפוס איז דערוואקסן געווארן האט ער באזוכט דעם זעלבער צוקונפט-אנזאגער "אראקעל פון דעלפי" און איז דערוווסט געווארן פון די שרעקלעכע נבואה אז ער וועט אין צוקונפט הרגענען זיין טאטן און ליגן מיט זיין מאמען, דערפאר האט ער אנטלאפן געשווינד צו דער שטאט טעביי (אומוויסנדיק אז זיינע אמתע עלטערן וווינען דארט). אויפן וועג צו טעביי האט ער זיך באגעגנט מיט א דראשקע וואס צוליב-וואס האט זיך אנטוויקלט א קריג צווישן אים מיט די דראשקע איינזיצערס, וואס ביים ענדע האט ער געהרגעט זיין אומווויסנדיגער טאטע "לאיאס" וואס איז דארטן געווען.
ווען עדיפוס איז אנגעקומען ביים מויער פון טעביי האט ער באזיגט א שרעקלעכער ספינקס מאנסטער וואס האט זיך אימער פערזוימט ביים טויער פון טעביי און פארמיידט אלע איינוווינערס פון איר א דורך צו גיין. צוליב דעם האט די שטאט טעביי באשטימט עדיפוס ווי זייער קעניג צו זיין אומוויסנדיקע מאמע יאקאסטא.
עדיפוס מיט זיין מאמע האבן געבוירן 4 קינדער: צוויי זין פאלינעקעס און עטעאקלעס, און צוויי טעכטער אנטיגאנא און איסמענא.
אין א צייט ארום האט זיך צעשפרייט א שרעקלעכע עפידעמיע אין טעביי וואס דורך דעם איז געווויר געוארן פאר עדיפוס זיינע זינד אז ער האט געהרגעט זיין טאטן און געלעגן מיט זיין מאמען, גלייך דערנאך האט ער זיך אויסגעהאקט זיינע אויגן, און גוזר געווען אויף זיך גלות.
נאך דעם האבן זיינע קינדער "פאלינעקעס" מיט "עטעאקלעס" זיך צוקריגט, פאלינאקעס איז אנטלאפן קיין ארגאס און חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון דעם קעניג פון ארגאס. נאכער איז ער ארויס מלחמה קעגן דער שטאט טעביי וואס ביי דעם קריג האבן די צוויי ברידער זיך געהרגעט איינער דעם צווייטן, און די שטאט טעביי האט געווונען דעם קריג.
קרעאן דער ברודער פון "יאקאסטא" איז ארויף ווי אן הערשער פון טעביי, און האט באפוילן צוצוגרייטן א פרעכטיקע לוויה צו "עטעאקלעס", און דער קערפער פון "פאלינעקעס" דער פאררעטער ווארפן אין פעלד זאלן די הינט און די רויב-פויגלען אים אויפרייסן.
פון דער געשיכטע האט דער יידישער פסיכאלאגער זיגמונד פרויד ערפינדן דעם באגריף עדיפוס קאמפלעקס אויף דערוואקסענע וואס בלייבן אויפגעהאנגען צו זייער מאמען.


text:
שערי חסד
שערי חסד געגנט איז אן אלטע געגנט אין ירושלים, וואו אסאך גדולים האבן געוואוינט דארט, געגרינדעט און תרס"ח ס'געפינט זיך אין שכינות מיט שכונת רחביה.
די הויפט שול, וואס מ'האט געעפנט ביי דער גרינדונג פונעם געגנט, איז די גר"א שול, וואו עס געפינט זיך די "שטיבלעך" פאר מנינים. אין תר"ץ האבן די חסידים אויפגעשטעלט די קהל חסידים שול.
פון די גדולים וואס האבן דארטען געלעבט זענען:
- הרב שלמה זלמן אויערבאך
- הרב שלום שוואדראן
די ישיבה מעלות התורה פון רבי שמואל אויערבאך איז דארט, אויך די "מדרש שמואל" ישיבה פון הרב בנימין מאסקאוויטש.


text:
דרום פאלוס
דער דרום פאָלוס, אויך באקאנט אלס דער געאגראפֿישער דרום פאָלוס, איז דער דרומסטער פונקט אויף דער אייבערפֿלאך פון דער ערד. ער ליגט אויף דער קאנטינענט אנטארקטיקע, קעגן איבער דעם צפון פאלוס. ער איז דאס ארט פון דער פאראייניגטע שטאטן אמונדסען-סקאט דרום פאלוס סטאנציע, וואס איז אויפֿגעשטעלט געווארן אין יאר 1956 און זײַט דעמאלסט איז געשטאבט פערמאנענט. דער געאגראפישער דרום פאלוס איז נישט דער זעלבער ווי דער דרום מאגנעטישער פאלוס.
אזוי ווי דער באגריף פֿון טאג און נאכט ווענט זיך אויף דעם וואס דער ערד דרייט ארום איר אקס, איז דאס נישט שייך ביים פאלוס, וואס דרייט זיך נישט. א האלב יאר, פון סעפטעמבער ביז מארץ (דער דרומדיגער זומער) איז טאג און א האלב יאר, פון מארץ ביז סעפטעמבער, איז נאכט. קיין צייט זאנע איז נישטא ווײַל אלע זאנעס קומען צוזאם ביים פאלוס. פראקטיש האלט מען די זעלבע צײַט ווי ניי זילאנד אזוי ווי מ'פֿירט אלץ צום פאלוס מיט א טראנספארט פון דארטן.
דער געאגראפישער דרום פאלוס איז מארקירט מיט א קליינעם שילד אין דעם אייז, וואס מען דארף רוקן יעדן 1טן יאנואר ווייל דאס אייז האט זיך אינצווישן גערוקט. דער שילד ווייזט די טעג ווען ראאלד אמונדסען און ראבערט סקאט זענען אנגעקומען צום פאלוס, און אויך די הייך, 2,835 מעטער.


text:
אין געציילטע טעג אַרום וועט דערעפֿנט ווערן אין דער שטאָט חולון דער ערשטער אויסשטאַלטונג-מוזיי פֿון ישׂראל. די דאָזיקע ידיעה איז איבערגעבן געוואָרן אויף דער ספּעציעלער פּרעסע-קאָנפֿערענץ וואָס די שטאָט-פֿאַרוואַלטונג פֿון חולון האָט דורכגעפֿירט, כּדי פֿאָרצושטעלן פֿאַר דער עפֿנטלעכקייט דעם אויסשטאַלטונג-מוזיי אין זײַן גאַנצער פּראַכט. אויב איר וועט פֿרעגן, צי איז דאָס אַזאַ וויכטיקע ידיעה אַז מ’דאַרף צוליב דעם אָפּשטעלן די דרוק-מאַשינען? איז דער ענטפֿער: יאָ! ס’איז טאַקע כּדאַי דאָס צו טאָן. צי האָט מען דען אַנדערש געהאַנדלט, ווען מ’האָט מיטגעטיילט, למשל, אַז אין ניו-יאָרק גייט מען דערעפֿענען דעם גוגענהײַם-מוזיי?
דער גוטער סוף פֿון דער געשיכטע, וואָס מיר זעען אין דער פֿאָרעם פֿון אַ מאָדערניסטישער קאָנסטרוקציע, האָט זיך אָנגעהויבן אין 2004, ווען דער בירגערמײַסטער פֿון חולון מוטי (מאָטי) שׂשׂון, מיט דער מוניציפּאַליטעט-לייטערין חנה הערצמאַן, האָבן זיך געווענדט צום וועלט-באַרימטן ישׂראלדיקן אויסשטאַלטונג-קינסטלער און אַרכיטעקט רון (ראָן) אָרד (אָראַד) מיטן פֿאָרשלאָג צו בויען אין זייער שטאָט אַן אייגנאַרטיקע געבײַדע וווּ עס זאָל זיך אַנטפּלעקן פֿאַר די מוזיי-באַזוכער די אויסשטאַלטונג-וועלט, וואָס וועט זיי דערמעגלעכן זיך צו באַקענען מיט אַ רעלאַטיוו נײַעם צווײַג אין דער מאָדעלירונג-קונסט. אין אויגוסט 2006 האָט מען אָנגעהויבן בויען דעם מוזיי וואָס איצט האַלט מען שוין בײַם עפֿענען זײַנע טויערן.
און דאָס אַלץ אין חולון — אַ קאַצנשפּרונג פֿון תּל-אָבֿיבֿ — האָט נאָך ביז נישט לאַנג געליטן פֿון אַ בולטן מינדערווערטיקייט-קאָמפּלעקס, בעיקר, איבער סאָציאָלאָגישע סיבות. ווי עס ווײַזט זיך אָבער אַרויס, איז מיט די חולונער אײַנוווינער געשען עפּעס אַן אויסטערלישע זאַך, זיי האָבן ווירקלעך דורכגעמאַכט אַ מעטאַמאָרפֿאָזע, וואָס איז משפּיע געווען זיי צו באַפֿרײַען פֿון יענער פּסיכאָלאָגישער לאַסט. פֿון דאַנען איז לײַכט אָפּצושאַצן, אַז די באַפֿרײַונג פֿון דעם דאָזיקן נישט סימפּאַטישן געפֿיל איז אָן שום ספֿק אַ דירעקטע קאָנסעקווענץ פֿון די קולטורעלע און קינסטלערישע דערגרייכונגען פֿון דער שטאָט וואָס זײַנען פֿאָרגעקומען אין די לעצטע צען יאָר, שוין אונטער דער פֿאַרוואַלטונג פֿון דעם איצטיקן בירגער-מײַסטער. די חולונער מוניציפּאַליטעט האָט זיך דאַן אונטערגענומען צו פֿאַרוואַנדלען זייער שטאָט אין אַ קולטור-צענטער פֿון דעם גאַנצן ראַיאָן, שטעלנדיק דעם טראָפּ אויפֿן וווילטאָג פֿון די קינדער. ס’איז דאַן מאָדערניזירט געוואָרן דער "מעדיאַטעק", אַ צונויפֿבינדונג צווישן דער שטאָטישער צענטראַלער ביבליאָטעק, דעם יוגנט-טעאַטער און דער סינעמאַטעק, שפּעטער איז אויך צוגעקומען דער קאָמיקס- און קאַריקאַטורן-מוזיי. פֿון דעם אַלעמען קאָנען מיר באַגרײַפֿן, אַז חולון איז רײַף געוואָרן אויפֿצושטעלן דעם אויסשטאַלטונג-מוזיי.
וואָס איז דער וויכטיקסטער עקספּאָנאַט אין דער קאָלעקציע פֿון דעם נײַעם אויסשטאַלטונג-מוזיי אין חולון? אויף דער פֿראַגע ענטפֿערט קלאָר און דײַטלעך די קונסט-לייטערין גלית גאָון: "די געבײַדע אַליין. די מעטאַליש-פֿאַרזשאַווערטע ברוינע, אָראַנזש-רויטע ספּיראַלן זײַנען נישט בלויז דאָס וואָס פֿאַרכאַפּט דאָס אויג איבער אַלע אַנדערע זאַכן אין דער שטאָט, נאָר דאָס איז זיכער איינער פֿון די דערשטוינענדיקסטע אַרכיטעקטור-אָביעקטן אויפֿגעבויטע במשך די לעצטע יאָרן אין ישׂראל". נאָך איידער דער אָפֿיציעלער דערעפֿענונג האָט דער מוזיי דערגרייכט צו אַן אינטערנאַציאָנאַלער אָנערקענונג ווי איינער פֿון די אָריגינעלסטע אַרכיטעקטור-דערגרייכונגען פֿון אָנהייב 21סטן יאָרהונדערט. די געבײַדע איז פֿאָרגעשטעלט געוואָרן אין דער רעטראָספּעקטיווער אויסשטעלונג פֿון רון אָרדס אַרבעטן אין "פּאָמפּידו"-צענטער אין פּאַריז, אין דער איינצל-אויסשטעלונג פֿאַר מאָדערנער קונסט אין ניו-יאָרק, און אין גיכן וועט זי פֿאָרגעשטעלט ווערן אין "באַרביקאָן"-צענטער אין לאָנדאָן.
און וואָס זאָגט דער קינסטלער רון אָרד אַליין? ס’געפֿעלט מיר אין אים דאָס, וואָס ער נעמט זיך נישט צו ערנסט אָן און קוקט אויפֿן אַרום מיט אַן עטוואָס איראָנישן שמייכל; זײַן בליק ווערט ערנסטער, ווען ער באַציט זיך צו זײַן פּראָיעקט: "ס’איז אַ באַקאַנטער פֿאַקט, אָנגענומען, ליידער, אין דער אַרכיטעקטור-וועלט, אַז נישט יעדער פּראָיעקט, ווי אידעאַל און אַמביציעז ער זאָל נישט זײַן, איז זוכה פֿאַרווירקלעכט צו ווערן. די מערהייט דערגרייכט נישט צו דעם און די יעניקע וואָס דערגרייכן יאָ — לעבן איבער די גרויזאַמע מלחמה, וואָס דערלאָזט זיי נישט צו פֿאַרבלײַבן געטרײַ יענעם אויסגעטרוימטן אידעאַלן קאָנצעפּט.
שוין פֿינף יאָר ווי מיר זײַנען באַשעפֿטיקט מיטן אויסשטאַלטונג-מוזיי אין חולון. און ווען מיר זעען אים הײַנט און מיר קוקן אַרײַן אין יעדן ווינקעלע, קאָנען מיר בפֿירוש זאָגן: יאָ, דאָס האָבן מיר געמיינט, ווען מיר האָבן פּראָיעקטירט דעם בנין, אויב נישט נאָך מער פֿון דעם".


text:
מעטאל
אין כעמיע איז מעטאל (פון גריכיש מעטאלאן) איז א עלעמענט וואס פארלירט עלעקטאראנען צו פארעמען פאזיטיווע יאנען און האט מאטאלישע בונדע צווישן מעטאל אטאמען.
מעטאלן טוען אויספארעמען יאנישע בונדן מיט נישט-מעטאלן.
זיי זענען צומאל אראפגעמאלן ווי א קריסטאל סטרוקטור וואס הייסט לאטיס פון פאזיטיווע יאנען ארומגענומען מיט א וואלקן די-לאקאליזירטע עלעקטאראנען.
די מעטאלן זענען איינע פון דריי גרופעס פון עלעמענטן וואס זענען אייגענארטיק מיט זייער יאניזאציע און בונדענע אייגנשאפטן, צוזאמען מיט די מעטאלוידן און נישט-מעטאלן.


text:
רבי אלעזר בן ערך
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא, וואס ווערט דעמאנט אכט מאל אין משניות.
רבי אלעזר בן ערך איז געווען א תנא אינעם צווייטן דור פון די תנאים, און איז געווען איינער פון די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי. (מסכת אבות פ"ב)
זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי האט אים זייער משבח געווען און געזאגט אויף אים:
ד.ה. ער וועגט איבער די אנדערע תלמידים. אויך האט זיך זיין רבי זיך אויסגעדריקט אויף אים: ער איז א נחל שוטף א מעין המתגבר, דאס הייסט א וואסער וואס שוועמט, א קוואל וואס שטארקט זיך (אבדר"נ פי"ד).
זיינע השגות אין סודות התורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי אלעזר בן ערך האט גע'דרש'נט אין די סודות התורה וואס הייסט מעשה מרכבה, פאר זיין רבין רבי יוחנן בן זכאי, פלוצלונג איז אראפ א פייער פון הימל וואס האט זיי ארום גענומען, די מלאכי השרת זעענן געשפרינגען ארום זיי און זיך געפרייעט ווי מען פרייט פאר א חתן, א מלאך האט געשריגן פונעם פייער: דיינע רייד זענען מעשה מרכבה. די ביימער האבן געזאגט שירה דעם פסוק: אז ירנו כל עצי היער. ווען זיין רבי ר' יוחנן בן זכאי האט דאס געזעהט האט ער אים געקושט אויפן שטערן און געזאגט: וואויל איז דיר אברהם אבינו אז די האסט אזא אייניקל ווי רבי אלעזר בן ערך. (חגיגה י"ד, ב)
אין גמרא (שבת קמז ע"ב) ווערט פארציילט אזוי: רבי אלעזר בן ערך איז געקומען אין די שטאט פורגיתא, די וויין אין די שטאט איז געווען גאר גוט, און עס האט זיך געפונען אין אים גוטע טייכן און פיינע עסן, האט ער זיך געלאזט וואויל גיין, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן צו לערענן, ווען ער איז צוריק צו זיינע חברים, האט ער אנגעהויבן צו לערנען תורה, אבער אנשטאט ער זאל זאגן החדש הזה לכם, האט ער געזאגט מיט א רי"ש החרש הזה לכם, האבן זיינע חברים געבעטן רחמים ביי השי"ת און ער האט זיך צוריק דערמאנט די תורה. דאס זאגט ר' נהוראי הוי גולה למקום תורה ואל תאמר שהיא תבוא אחריך, די זאלסט גיין אין גלות לערנען תורה, פארלאזט דיך נישט אז די תורה וועט קומען צו דיר.
ווען זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי איז נסתלק געווארן איז ער אהיים געגאנגען צו זיין שטאט "אמאום", ער האט געווארט אז זיינע חברים זאלן קומען לערנען צו אים, אבער זיי זענען נישט געקומען, האט ער געוואלט גיין צו זיי, אבער זיין ווייב האט אים נישט געלאזט, זי האט אים געפרעגט ווער דארף אנקומען צו וועם, זיי דארפן דיך אדער דו דארפסט זיי ?, זאגט ער זיי דארפן מיך, האט זי אים געזאגט אויב עס ליגט עסן ערגעץ, און די ראטען דארפן דאס עסן ווער גייט צו וועם ? איז ער געבליבן אין זיין שטאט, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן דאס לערנען, אויף דעם גייט דער פסוק: כי העושק יהולל חכם. (קהלת רבה ז,ז)
ער איז נסתלק געווארן פאר זיינע חברים ר' יהושע און רבי עקיבא (תוספתא נדרים פ"ו). א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ספר מבי"ט (ח"ב צ"ט) אז אין דמשק איז געווען א בית המדרש וואס איז מקובל אז דאס האט געבויעט דער תנא ר' אלעזר בן ערך, אבער א מומר האט עס חרוב געמאכט.
עס איז דא וואס זאגן אז ער איז געווען רבי אליעזר הקליר.
זײַנע מאמרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 'איזו היא דרך ישרה שידבר בה האדם... ר' אלעזר אומר - לב טוב'
- 'איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם... ר' אלעזר אומר לב רע.'
- 'הווי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך'. (מסכת אבות פרק ב')
אין משניות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת אבות פרק ב' משנה ח', חמשה תלמידים היו לו לרבי יוחנן בן זכאי, ואלו הן, וכו' ורבי אלעזר בן ערך, וכו' הוא היה מונה שבחן, וכו', ורבי אלעזר בן ערך, מעין המתגבר, הוא היה אומר, וכו' אבא שאול אומר בשמו, אם יהיו כל חכמי ישראל בכף מאזניים, ואליעזר בן הורקנוס אף עמהם, ואלעזר בן ערך בכף שנייה, מכריע הוא את כולם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך ישרה שידבק בה האדם, וכו' רבי אלעזר אומר, לב טוב, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם, אמר להם צאו וראו, איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם, וכו', רבי אלעזר אומר, לב רע, אמר להם, רואה אני את דברי אלעזר בן ערך, שבכלל דבריו דבריכם
- מסכת אבות פרק ב' משנה ט', רבי אלעזר אומר, הוי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורוס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך


text:
מאכן אַ לעדער זעקל איז ניט ווי שווער ווי עס מייַ ויסקומען. לעדער באַגס אָדער פּערסיז זענען דוראַבאַל און טאָן ניט טראָגן אויס ווי שנעל ווי אנדערע שטאָף טאָן. דאס לעדער זעקל פּלאַן איז אַ קליין לעדער בייַטל אַז איז ביידע מאָדערן און גרינג צו מאַכן.
ינסטראַקשאַנז
1. דורכשניט די שטאָף אין דרייַ גלייַך סעקשאַנז. די סעקשאַנז מאַכן אַרויף די פראָנט, צוריק און בלאַט פון די בייַטל. טרים 2 אינטשעס אַוועק פון איין פון די סעקשאַנז צו נוצן ווי די לעדער בייַטל'ס רימען.
2. טאַפּער די עדזשאַז פון די אָפּטיילונג וואָס איז געווען שנייַדן פֿאַר די רימען. קאַט 2 אינטשעס פון איין זייַט בייַ אַ 45-גראַד ווינקל. טרים די טייפּערד ענדס אין אַ ראַונדיד פאָרעם. דאס איז די בלאַט. טרים עס צו מאַכן די בלאַט פון די בייַטל קירצער אָדער לאָזן עס בייַ פול לענג, ווי געוואלט.
3. שטעלן די פראָנט און צוריק ברעקלעך אויף שפּיץ פון יעדער אנדערער, רעכט זייטן צוזאַמען. נייען אַ 1/4 אינטש צוים אַרום די ברעקלעך פון די בייַטל צו פאַרבינדן זיי צוזאַמען. איר איצט האָבן אַ קוואַדראַט טאַש פאָרעם.
4. נייען די בלאַט אַנטו די צוריק פון די בייַטל 2 אינטשעס פון די שפּיץ. מאַכן זיכער די ברעג איר נייען איז נישט די טייפּערד ברעג. נייען אַ 1/4 אינטש צוים אַרום דעם ברעג פון דער בלאַט.
5. געפֿינען די מיטן פון די ברייט פון די בייַטל און בלאַט ווו איר ווילן די קנאַקן צו זיין. צוטשעפּען די קנאַקן צו אַז אָרט אויף דער בלאַט און די קאָראַספּאַנדינג אָרט אויף דער פראָנט פון די בייַטל.
6. פאַרלייגן די עדזשאַז פון די צוויי רימען ברעקלעך אין 1/2 אינטש. נייען זיי צוזאַמען מיט די לעדער facing אויס אויף ביידע ברעקלעך. צוטשעפּען די רימען צו דעם זעקל דורך נייען זיי אויף די צוריק פון די טאַש בייַ גלייַך דיסטאַנסאַז. טרים די ברעקלעך איידער זיי זענען סעוון צו מאַכן די רימען קירצער.
Post time: Apr-23-2016


text:
חיים-נחמן ביאַליק און יידיש? היתכן?! יתכן גם יתכן!
דער נאַציאָנאַלער העברעאישער דיכטער האָט ליב געהאַט מאַמע-לשון און גלייכצייטיק ווילנדיק, צי זיך-אליין צווינגענדיק, געהאַסט דעם "זשאַרגאָן".
ער האָט געשאַפן וואונדערלעכע "פאָלקסטימלעכע" לידער צום זינגען אויף העברעאיש; לידער, וואָס ציען זייער פּאָעטישע יניקה דירעקט פונעם יידישן פאָלקסליד און אפילו געשאַפן קרוב צו צוואַנציק יידישע לידער.
ניט קיין מי-יודע וואָס פאַר אַ גרויס געזעמל לידער אויף יידיש איז דאָס. אָבער צו יענער צייט, סוף 19טן אָנהייב 20טן יאָרהונדערט, זיינען ביאַליקס יידישע לידער געווען, און ביזן היינטיקן טאָג געבליבן, צווישן די שענסטע און רייפסטע מוסטערן פון מאָדערנער יידישער פּאָעזיע.
און כאָטש ביאַליק ווערט פריער פאַר אַלץ באַטראַכט ווי "דער גרויסער נאַצינאָלער העברעאישער משורר", איז ער אויך שטאַרק באַליבט צווישן די ליבהאָבער פון יידישער פּאָעזיע אַלס ראַפינירטער "יידישער נאַציאָנאלער פּאָעט".
דאָס דאָזיקע וועב-זייטל איז מכוון צו באַקענען דעם ברייטערן עולם מיט חיים-נחמן ביאַליקס יידישע לידער.
--


text:
מוסטער:לאנדאנער בארא
מוסטער פאר לאנדאנער באראס
די פאראמעטערס[רעדאקטירן מקור]
באניץ[רעדאקטירן מקור]
- נאמען = נאמען פונעם בארא
- מאפע = מאפע פלאצירן דעם בארא אין גרויסלאנדאן
- מאטא = מאטא פונעם בארא
- קורצנאמען = נאמען צו באשרייבן פרטים
- סטאטוס= סטאטוס פונעם באצירק
- שטח = שטח אין קוואדראט ק"מ
- שטח ראנג = שטח ראנג צווישן באצירקן אין ענגלאנד
- באפעלקערונג = צאל איינוואוינער
- באפעלקערונג ראנג = באפעלקערונג ראנג צווישן באצירקן אין ענגלאנד
- יאר = באפעלקערונג גילטיג פאר יאר
- ענגשאפט = באפעלקערונג ענגשאפט
- עטנישע גרופעס=פרטים וועגן עטנישע גרופעס
- בירגערמייסטער=נאמען פון בירגערמייסטער
- הויפטקווארטיר= הויפטקווארטיר פון דער בארא אדמיניסטראציע
- אינטערנעט= אפיציעל וועבארט


text:
שלומציון המלכה
שלומציון (שלומית אלכסנדרה), איז געווען קעניגן, פון ארץ יהודה, פון די חשמונאים דינאסטיע, פון יאר 76 ביז יאר 67 איידער דער ציווילער ציילונג.
זי איז געבוירן אין יאר 139-, און האט געהייראט יהודה אריסטובולוס דער ערשטער, וואס איז געשטארבן אן האבן קינדער, און דעריבער האט זי נאכאמאל חתונה געהאט מיט אלכסנדר ינאי, ארוסטובולוס' ברודער, אלס יבום. זי איז געווען די שוועסטער פון שמעון בן שטח. איידער ינאי איז געשטארבן, האט ער באשטימט שלומציון אלס זיין יורש, און זי איז געווארן קעניגן נאך אים.
שלומציון האט געענדערט די מלוכישע אנגאלעגנהייטן, און האט געגעבן די פרושים די רעכט צו פירן דאס קעניגרייך, אינאיינעם מיט איר, נאכדעם וואס איר מאן האט גענויגט צו די צדוקים.
דורכאויס איר רעגירן, איז די חשמונאים קעניגרייך געקומען צו איר הויכפונקט, נאכדעם וואס ינאי האט אין זיינע מלחמות איינגענומען פולע טעריטאריעס, און זי האט אלעס געהיטן ביים זעלבן גרויסקייט. זי האט איינמאל פרובירט שיקן א מיליטער, מלחמה האלטן מיט דמשק, אבער מיט ווייניק סוקסעס.
די גרעסטע געפאר פאר יהודה צו יענע צייט, איז געווען ארמעניע, וואס זייער קעניג האט געווארפן זיין פחד אויף אלע לענדער אין די ראיאן. שלומציון האט איינגעשטימט אים צו געבן צינזן, אנשטאט ער זאל ארויסגיין אין א קריג קעגן יהודה.
יוסף בן מתתיהו שרייבט, אז אין אירע צייטן האט די יידישע מיליטער דערגרייכט איר גרעסטע שטארקייט, און אלע שכנים האבן געציטעט פון די יידן.
נאך איר טויט, האט אויסגעבראכן א בירגער קריג, אין ארץ ישראל, צווישן אירע צוויי זין, יוחנן הורקנוס דער צווייטער, און יהודה אריסטובולוס דער צווייטער. הורקנוס, האט געירשנט די כהונה גדולה פון זיין טאטע, און געזאלט זיין קעניג.