text:
רויטער קרייץ
דער רויטער קרייץ (Red Cross) איז אן אינטערנאציאנאלע נייטראלע ארגאניזאציע וועלכע איז געווידמעט צו העלפֿן פארוווּנדעטע אין א קריג און ארויסהעלפן די ציווילע מיט עסן און מעדיצין ווען עס פעלט זיך אויס. די הויפט ביוראס זיינען פלאצירט אין גענף- אין דער שווייץ.
די רויטע קרייץ איז היינט א פארנומענע ארגאניזאציע מיט טויזנטער וואלונטירן ארום די וועלט וועלכע העלפן ארויס די ארימע לענדער מיט עסן אין מעדיצין ווען עס פאסירן קאטאסטראפעס ווי פארפלייצונגן, ערדציטערנישן, עפידימיקס, און אנדערע פראבלעמען.
די רויטע קרייץ איז הויפטקווארטירט אין דזשעניווע, שווייץ, און פארמאגט אפטיילונגן אין 160 לענדער ארום די וועלט, אריינגערעכנט די אמעריקאנער רויטע קרייץ וועלכע איז באוואוסט אלס די מערסט אקטיווע אפטיילונג.
אינטערעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רויטע קרייץ באזוכט א יאר ארום א האלב מיליאן ארעסטאנטן אין 1,900 טורמעס אין 80 לענדער ארום די וועלט זיכער צו מאכן אז זיי ווערן געהאלטן מיט יושר. די ארגאניזאציע טראגט און ברענגט ארום 1.3 מיליאן מעסעדזשעס פער יאר צווישן די ארעסטאנטן און זייערע פאמיליעס אדער אנדערע נאנטע. די ארגאניזאציע אראנזשירט ארום 55,000 באזוכונגן צו ארעסטאנטן דורך פאמיליע.
א דאנק די רויטע קרייץ טרעפן זיך ארום 2,500 מענטשן מיט זייערע פאמיליע מיטגלידער וועלכע זיי האבן שוין נישט געזען פאר יארן אדער קיינמאל. פון צענדליגער טויזנטער פארלוירענע וועלכע ווערן איינגעגעבן דורך זייערע פאמיליעס, טרעפט די רויטע קרייץ ארום 1,600 פון זיי פער יאר. ארום 6,000 מענטשן באקומען רייזע דאקומענטן מיט די הילף פון די רויטע קרייץ צו קענען אנקומען אהיים צו זייערע פאמיליעס.
די ארגאניזאציע שטעלט צו הילף פאר 67 שפיטעלער אין 18 ארימע לענדער ארום די וועלט. די ארגאניזאציע האט אפילו אייגענע דאקטוירים וועלכע בא'הנדל'ן ארום 30,000 פאציענטן פער יאר.
יעדעס יאר ברענגן זיי הילף צו טויזנטער פארוואונדעטע אין אלע קאנפליקטן ארום די וועלט. אין דעם פארגאנענעם יאר אליינס האט די ארגאניזאציע געגעבן הילף פאר נאנט צו 100,000 פארוואנדעטע אין 55 באזונדערע פראיעקטן אין 21 לענדער ארום די וועלט.
א דאנק די הילף פון די רויטע קרייץ געניסן איבער 100 מיליאן מענטשן ארום די וועלט פון פרישע וואסער און סאניטאציע סיסטעמען.
די ארגאניזאציע טיילט אויס א יאר א געשאצטע 132,000 טאנען עסן פעקלעך, 745,000 טאנען פון מעדיצין, 895,000 צודעקן (דאכענעס), 132,750 עסצייג סעטס, און שטעלן אויף 6,360 טענטס אין צענדליגער לענדער.
אלעס אינאיינעם פארמאגט די ארגאניזאציע נאנט צו 12,000 ארבייטער פון וועלכע ארום 10,000 געפנען זיך אויף מיסיעס ארום די וועלט. אין די הויפטקווארטירן ארבעטן 826 מענטשן.
די גאנצע אפעראציע קאסט אפ נאנט צו א ביליאן שווייצער פראנק (בערך 785 מיליאן יו-עס דאלאר).
אין ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארגאניזאציע מגן דוד אדום אין ישראל איז מיטגליד אין דער רויטער-קרייץ, און באדינט אלס א לאקאלע ישראלישע קראנקהויז.


c: text/html

text:
מנורה
די מנורה איז א יידישע סימבאָל. עס איז דער נאמען פֿון דעם גאלדענעם לייכטער מיט 7 רערן וואס מען האט געצינדן יעדן טאג אויל-ליכט אין בית המקדש.
די מנורה אין חומש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער חומש אין ספר שמות ברענגט אז מען האט געמאכט די מנורה פארן משכן פון א ככר געוויכט פון ריינעם גאלד. די מנורה האט געהאט א מיטלן ראר מיט דריי צווייגן אין יעדער זייט. יעדער ראר איז געווען געשאפן מיט א קנעפל, א בלימל און פיר בעכערס.
חנוכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן צינדן חנוכה א חנוכה מנורה א זכר צום נס חנוכה וואס האט פאסירט אין די צייטן פֿון די חשמונאים.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
געאמעטריע
געאמעטריע (שטאמט פון גריכיש "וועלטמאסן") איז אן אפטיילונג פון מאטעמאטיק וואס פארנעמט זיך מיט פארמען (ווי קוואדראטן, דרייעקן און קרייזן), און פונדאמענטאלע סטרוקטורן ווי פונקטן, ליניעס - גלייכע און קרומע, און פלאכער פלאץ.
אין געאמעטריע טוט מען באווייזן פראפאזיציעס ניצנדיק טעארעמען, ווי למשל די קאנגרוענץ געזעצן.
געאמעטריע איז פון די עלצטע צווייגן פון מאטעמאטיק. זי האט אנגעהויבן אנטוויקלען אין מזרח אזיע און אוראלט עגיפטן.
טערמינען אין געאמעטריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גראָד - (אן איין-דימענסיענעלע) ליניע וואס ציט זיך אומענדלעך פון ביידע עקן.
- איבערשניידנדיקע גראדן - צוויי גראדן וואס טרעפן זיך.
- פערפענדיקולארע גראדן - איבערשניידנדיקע גראדן מיט א ווינקל צווישן זיי פון 90 גראַד.
- פאראלעלע גראדן - גראדן וואס טרעפן זיך קיינמאל נישט.
- שטראַל - א ליניע וואס גייט ארויס פון א פונקט און ציט זיך אומענדלעך פון איין זייט.
- אינטערוואַל - א ליניע וואס איז אפגעגרענעצט מיט צוויי עקן.
- ווינקל - די גרייס פונעם שפאלט צווישן צוויי שטראלן מיט א געמיינזאמען ווינקלפונקט.
- שפיצער ווינקל - ווינקל קלענער פון 90 גראַד.
- גלייכווינקל - ווינקל גלייך צו 90 גראד.
- שטומפער ווינקל - ווינקל צווישן 90 און 180 גראד.
- אויסגעצויגענער ווינקל - ווינקל גלייך צו 180 גראד.
- דערהויבענער ווינקל - ווינקל גרעסער פון 180 גראד.
- דערגאנציקע ווינקלען - א פאר ווינקלען וואס זייער סכום איז 90 גראד.
- פילעק - א פארמאכטע פארעם צאמגעשטעלט פון שטריכן.
- קאנוועקסער פילעק - א פילעק וואס אלע זיינע ווינקלען זענען קלענער פון 180 גראד.
- קאנקאווער פילעק - א פילעק וואס האט כאטש איין ווינקעל גרעסער פון 180.
- גלייכווינקלדיקער פילעק - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך.
- רעגולערער פילעק - פילעק מיט אלע ווינקלען גלייך און אלע עקן גלייך.
- דיאגאנאל - שטריך צווישן צוויי ווינקלפונקטן.
- דרייעק - פילעק מיט דריי עקן.
- שפיצווינקלדיקער דרייעק - דרייעק מיט אלע דריי ווינקלען שפיץ.
- גלייכווינקלדיקער דרייעק - דרייעק מיט א גלייכווינקל.
- שטומפווינקלדיקער דרייעק - דרייעק מיט א שטומפן ווינקל.
- גלייכשענקלדיקער דרייעק - דרייעק מיט צוויי זייטן גלייך.
- גלייכזייטיקער דרייעק - דרייעק מיט אלע זייטן גלייך (און אלע ווינקלען 60 גראד).
- פירעק - פילעק מיט פיר זייטן.
- טראפעז - פירעק מיט איין פאר פאראלעלע זייטן.
- גלייכשענקלדיקער טראפעז - טראפעז מיט גלייכע דיאגאנאלן.
- גלייכווינקלדיקער טראפעז - טראפעז מיט צוויי גלייכווינקלען.
- לאזענגע - פירעק מיט צוויי פאר גלייכע נאענטע זייטן.
- פאראלעלאגראם - פירעק מיט צוויי פאר פאראלעלע און גלייכע זייטן.
- ראמב - פירעק מיט אלע זייטן גלייך.
- גראדעק - פאראלעלאגראם מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען.
- קוואדראט - רעגולערער פירעק.
- טראפעז - פירעק מיט איין פאר פאראלעלע זייטן.
- פינפעק - פילעק מיט פינף זייטן.
- זעקסעק - פילעק מיט זעקס זייטן.
- זיבנעק - פילעק מיט זיבן זייטן.
- אכטעק - פילעק מיט אכט זייטן.


text:
כאליפאט
א כאַליפֿאַט, (פון אראביש خلافة אדער khilaafah), איז אן איסלאמישע מעטאד פון רעגירונג וואס רעפרעזענטירט די פאליטישע איינהייט און פירונג פון דער איסלאמישער וועלט. די פאליטישע אויטאריטעט פון א כאליף אלס ראש מלוכה פון א כאליפאט שטאמט פון דעם וואס ער ווערט געהאלטן א נאכפאלגער פונעם איסלאמישן נביא מוכאמאד.
לויט די סוניס דארף ער זיין א מיטגליד פונעם קוראיש שבט געוויילט דורך מוסולמענער;[1] און לויט די שיאס דארף ער זיין אן אימאם וואס איז אן אייניקל פון אהל אל-בייט. פון דער צייט פון מוכאמאד ביז 1924, כסדרדיקע כאליפאטן זענען געהאלטן געווארן דורך פארשידענע דינאסטיעס, כולל די אומאיאדס (וואס מען האט פארטריבן פון דמשק קיין קארדאבע), די אבאסידן (וואס האבן געהערשט פון באגדאד און האבן פארטריבן די אומיאדן פון דמשק), די פאטימידן (וואס האבן געהערשט פון קיירא), און ענדלעך די אטאמאנען.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Encyclopedia of Islam and the Muslim World, (2004) v.1, p.116-123


text:
עסטעטיק
עסטעטיק אדער עסטאטיקע - אין איר מער ארגינעלער פארעם פון א גריכיש ווארט איז אן אפטייל פון פילעזאפיע, א מין שאצונג אין א ווערד סיסטעם, וואס שטודירט די טעם פונעם מענטש פון זיינע עמאציאנאלע טיילן, וויאזוי ער כאפט אויף א זאך ווי למשל א בלום צו ער האלט אז עס איז שיין צו נישט. וויבאלד עס איז דאך א מציאות אז על טעם וריח אין להתווכח, גייט דאס בלויז אריין אין פילעזאפיע טערמין'ען דאס אפצושצן. עס איז בעיקר עוסק אין ארט וואס דארטן איז דא גאנעטע בנינים וויאזוי דער מוח רעאגירט בשעת'ן קוקן דערויף.
דאס טוט אפהאנדלען א מענטש'ס פאראורטל, דיסקרימינאציע און משפט'ן וויאזוי די אלע פאקטארן וועלן אויפכאפן ביי אים שיינקייט, עקל, פאן, זיסקייט, נארישקייט, פארוויילונג, הארמאניע, לאנגווייליגקייט, אדער טראגעדיע. א.א.וו. וו.צ.ב.ש. א שיכור האט ליעב עפעס וואס א ניכטערער האט נישט ליעב, אדער א פרומער האט ליעב עפעס וואס א פרייער האט נישט ליעב. די אלע שטודיעס זענען עסטעטיק.


text:
הילף:מוסטער
א מוסטער (Template) אין א וויקי איז א בלאט וואס איז געמאכט אריבערשליסן אין אנדערע ארטיקלען דורך לייגן נאר דאס מוסטער קעפל אלס אן אפקירצונג. א מוסטער ווערט געמאכט אזוי ווי א געווענליכער ארטיקל נאר מיטן צוגאב "מוסטער:" פארן נאמען. געוויינטלעך נוצט מען א מוסטער כדי צו שפּאָרן איבערשרייבן די זעלבע אינהאלט אין פילע ארטיקלען.
ביישפיל: אויף גרינג אריינצולייגן די ווערטער "דעם ארטיקל דארף מען פאררעכטן", מאכט מען א מוסטער "מוסטער:פאררעכטן" און מען לייגט דערין די דערמאנטע זאץ. דערנאך שטעלט מען אריין דעם טעקסט "{{פארעכטן}}" אין וועלכן ארטיקל מען ברויך און די דערמאנטע זאץ וועט אין עם ערשיינען אויטאמאטיש.
כדי צו מאכן א מוסטער, שרייבסטו ביים זוכן קעסטל: מוסטער:XXX. נאכער שטעלסטו אויס דער מוסטער. אויב דו ווייסט נישט ווי אזוי צו אויסשטעלן, קענסטו זיך נוצן מיט אנדערע מוסטערן. וו.צ.ב. גיי אריין אין מוסטער איבערשרייבן, און קאפיר די טאבעלע, און טויש נאר די ווערטער. אויך איז כדאי צו טוישן קאלירן, וואס דאס מאכט מען מיטן בייטן די נומערן #FFFFF.
- זעט אלע מוסטערן קאטעגאריע:וויקיפעדיע מוסטערן
- פארזיכטיג: כדי צו שרייבן עפעס אין א מוסטער, וואס זאל זיך נישט ווייזן אין יעדן ארטיקל וואו מ'וועט שטעלן דעם מוסטער, ווי למשל ביי אן אינטערוויקי לינק, וואס זאל זיך נישט איבערחזרן אין יעדן ארטיקל וואס וועט לינקען צו דעם מוסטער אנשטאט די ארטיקל,
שרייבט אריין א "נישט איינשליסן" צייכן ווי דאס:
שטעלט דא אריין אלע זאכן וואס זאלן זיך נישט מיטראגן מיטן מוסטער.
- הילף אויף אלע מוסטערן
- אלע מוסטערן


text:
מיליטער
מיליטער (פון לאטיין: militaris) אדער ארמיי איז א ארגאניזאציע וואס פארבאנדט אלע קעמפערס אין א מדינה, א מיליטער איז אונטערגעבויגן צו דער רעגירונג און צו אירע געזעצן. דער צוועק פון דער מיליטער איז צו שיצן דאס לאנד.
די וואס דינען אין א מיליטער הייסן סאלדאטן, די סאלדאטן זיינען צעטיילט אין באזונדערע קארפוסן ווי פוס מיליטער, לופט מיליטער, מארין מיליטער, רעזערוויסטן מיליטער, פאנצער מיליטער, ארטילעריע אא"וו. אחוץ די סאלדאטן פון ניצן וואפן, זענען דא די וואס באדינען די וואפן, און די וואס פירן טאנקען און אנדערע מאשינען.
די ארמיי זענען בעיקר אויף דער יבשה, און ניצן אמאל העליקאפטערס. די ים מיליטער קעמפן מיט שיפן. די לופט מיליטער קעמפט מיט עראפלאנען.


text:
תורה
תורה (תּוֹרָה) א לשון קודש ווארט וואס מיינט "לערנען", "אנווייזונגען" אדער "געזעצין". עס איז דער צענטראלער און די מערסטע וויכטיגסטע דאקומענט פון אידישקייט פארהייליגט דורכאויס אלע דורות. עס איז געשריבן אין לשון הקודש. אויך באדייט די ווארט "תורה" אלע געזעצין ווי אזוי א רעליגיעזער איד דארף זיך אויפפירן, אריינגערעכנט, משנה, תלמוד, מדרש און הלכה.
תורה איז א טייל פון תנ"ך.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די חז"ל איז די תורה געשריבן געווארן דורך משה רבינו דיקטאטירט פון גאט'ס מויל.
עס איז דא א מיינונגפארשידנהייט אין חז"ל, צו די תורה איז געשריבן געווארן באזונדערווייז, בעת עס האט זיך אנטוויקלט די אלע פאסירונגען, אדער אלעס אויפאיינמאל די טאג וואס משה רבינו איז געשטארבן.
תרי"ג מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרונד פון די תורה איז די געזעצין און באפעלן ווי אזוי א איד דארף זיך אויפירן, עס האט 365 עבירות, און 248 מצוות
טראפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אנגענומענע ניגונים וואס מען ניצט ביים לייענען תורה און נביאים הייסן "טראפ". די פארשידענע קהילות (אשכנזים, ספרדים, תימנים) האבן זייער אייגענעם טראפ.
תורה שבעל פה קעגן צדוקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספר תורה כאראקטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרשות השבוע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(זעט באזונדער ארטיקל חומש) (ווער האט דאס איינגעטיילט)


text:
אלפאבעט
אַן אַלפאבעט איז אַ סטאנדארטירטער סעריע פון אותיות—גרונטיקע געשריבענע סימבאלן—וואס יעדער איינער רעפרעזענטירט א פאנעם פון א שפראך וואס מען רעדט, אדער מ'האט אמאל גערעדט. ס'איז אויך דא אנדערע שריפֿט סיסטעמען וואס האבן א געשריבענעם סימבאל פאר אַ טראף, אַ ווארט אדער אַ טייל פון אַ זאץ. מען קלאסיפֿירט אלפֿאבעטן לויט ווי זיי ווײַזן אן וואקאלן:
- אַזוי ווי קאנסאנאנטן, למשל גריכיש (עכטער אלפאבעט)
- מיט אן אפקירצונג פון קאנסאנאנטן, למשל הינדי (אבוגידע)
- איבערהויפט נישט, למשל לשון קודש און פֿעניצקיש (אבזשאד)
דאס ווארט "אלפאבעט" שטאמט פון אוראלט גריכיש AλφάBntoς אַלפֿאַבעטאס, פון אלפא און בעטא, די ערשטע צוויי אותיות אינעם גריכישן אלפאבעט.[1] היינטצוטאג זענען דא צענדליגע אלפאבעטן. רוב פון זיי האבן אותיות געמאכט פון שטראכן אבער טייל ניצן נישט קיין שטראכן (למשל ברייל, מיט געהויבענע פינטעלעך).
אנדערע אלפאבעטן זענען דער לאטיינישער אלפאבעט, ברייט גענוצט היינט, דער קירילישער אלפאבעטן, גענוצט פאר רוסיש און אוקראיניש, דער אראבישער אלפאבעט און האנגול, גענוצט פאר קארעיש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Encyclopædia Britannica Onlineמוסטער:Ndash Merriam-Webster's Online Dictionary


text:
אנטי שאפליפטינג
אנטי שאפליפטינג איז א רייע מעטאדן וועלכע ווערט גענוצט דורך ריטעיל געשעפטן צו פארמיידן שאפליפיטינג. רוב געשעפטן האבן אקטיווע אנטי שאפליפיטינג פראגראמען וועלכע פארטרייבן גנבים און ערלויבט זיי צו האלטן די פרייזן נידעריג.
ווידעא קאמעראס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע טעכנאלאגיע וואס איז גענוצט געווארן צו באקעמפן שאפליפטינג איז געווען ווידעא קאמעראס וועלכע רעקארדירן די אקטיוויטעטן פון די רייען און דער געשעפט אייגנטומער קען דאס שפעטער איבערקוקן אויב ער פארדעכטיגט איינעם אין שאפליפטינג. די ווידעא קאמעראס ווערן גענוצט אין קאמבינאציע מיט שפיגלעך וועלכע איז געווען די ערשטע געדאנק צו פארגרינגערן די ארבעט. כמעט אלע געשעפטן נוצן ווידעא קאמעראס אלס איינע פון די הויפט סיסטעמען קעגן שאפליפטינג און גרויסע געשעפטן שטעלן מענטשן צו באטראכטן די ווידעא סקרינס לעבעדיג די גאנצע צייט.
ווידעא קאמעראס איז נאך היינט די בעסטע מיטל קעגן שאפליפטינג וויייל דער געשעפט אייגנטומער אדער די וואס באטראכטן די ווידעאס קענען זיך לערנען וואספארא טאקטיקן די גנבים נוצן צו באגיין די גניבות און אזוי אויך אין וועלכע פלעצער אין געשעפט זיי פאסירן און פון דעם ווייסט מען וואו מען דארף שטעלן מער זיכערהייט און מען לערנט זיך צו באקעמפן די נייע טאקיטקן.
די גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפטן פארמאגן א ספעציעלע צענטער וואו מענטשן זיצן א גאנצן טאג און אנאליזירן ווידעא סקרינס וועלכע קומען פון אלע זייערע געשעפטן דורך אינטערנעט ליניעס. אזוי שפארן זיי זיך געלט וויבאלד זיי דארפן נישט האבן באזונדערע מענטשן אין יעדע געשעפט. די ארבייטער זענען טרענירט צו דערשפורן גניבות און האבן אסאך ערפארונג צו אנטדעקן א פארדעכטיגטן. ווען זיי זעען עפעס פארדעכטיגט וועלן זיי באלד קלינגן צו דעם געשעפט און אנזאגן דעם מענעדזשער גענוי וועמען מען ברויך נאכזוכן.
ארגינעל האט מען געלייגט די ווידעא קאמעראס זייער אפען אז מענטשן זאלן דאס זען און וויסן אז מען קוקט זיי נאך און אזוי אפשרעקן די גנבים. טייל קליינע געשעפטן האבן ווידעא קאמעראס וועלכע ארבעטן אפילו נישט אבער איז פונקט גענוג צו דערשרעקן גנבים ווייל קיינער גייט נישט אריילייגן עפעס אין טאש פארענט פון א ווידעא קאמערא זינט ער ווייסט נישט צי עס ארבעט אדער נישט.
גנבים זענען אבער קלוג און געלערנט און ווייסן וויאזוי אויסצומיידן ווידעא קאמעראס. דערפאר זענען פאראן געשעפטן וועלכע האבן אויך באהאלטענע ווידעא קאמעראס וועלכע קומען אין אלע סארט פארעמען און קענען נישט געזען ווערן. היינטיגע צייטן זענען פאראן פיצעלע קאמעראס וועלכע קען געשטעלט ווערן וואו אימער און שיקן די דאטא ווייערלעס צום הויפט סיסטעם.
באהאפטענע פראדוקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באהאלטן טייערע פראדוקטן אין ספעציעלע שאפעס איז שטענדיג געווען א מיטל קעגן גניבות אבער קאסטומערס האבן דאס נישט געגליכן ווייל יעדעס מאל מען ברויך עפעס פון דארט דארף מען קופן אן איינגעשטעלטער. נאך היינט זענען פאראן געשעפטן וואס שפארן איין טייערע פראדוקטן אין די שאפעס אבער דאס איז נישט די מאדערנע וועג פון טאן ביזנעס. אין אמעריקע ברויך מען ווייזן דעם קאסטומער פרייהייט און צוטריט צו אלעם. מענטשן ווילן אלעס באטראכטן און אנכאפן אדער אויספרובירן און אריינשפארן אין א שאנק איז זייער א שלעכטע געדאנק.
א סיסטעם צו לעזן דעם פראבלעם איז ערשינען אין די 80'גער יארן וועלכע איז אן אלארם סיסטעם צו וועלכע אלע פראדוקטן אויף פארשטעלונג זענען באהאפטן מיט א ווייער און אויב די ווייער ווערט איבערגעריסן וועט דער אלארם אנהייבן קלינגן. טייל געשעפטן וועלכע פארקויפן טייערע פראדוקטן באהאלטן גענצליך זייער סטאק און שטעלן נאר ארויס סעמפלס פון אלע פראדוקטן און ווען איינער וויל באשטעלן עפעס דארף מען דאס צאלן פאראויס און דערנאך ברענגט מען ארויס דעם פראדוקט. די גרויסע געשעפטן וועלכע נוצן אזא סיסטעם פארמאגן ספעציעלע עלעוועיטארס וועלכע טראגן די סחורה צו אלע שטאקן און נוצן קאמפיוטערס צו האלטן חשבון און קאמיוניקירן צווישן די סעילס לייט און די וועירהויז ארבייטער.
טעג און אלארם סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעג און אלארם סיסטעם איז ארגינעל ערשינען אין די 70'גער יארן און איז באשטאנען פון א ספעציעלע טעג וועלכע מען האט ארויפגעשעלט אויף פראדוקטן און האט געקלינגן אויב מען האט דאס אריבערגעפירט די ספעציעלע אייזערנעס וועלכע זענען אינסטאלירט נעבן אלע טירן. די טעגס זענען איבערגענוצט געווארן און יעדעס מאל איינער האט עפעס געקויפט האט מען געמוזט אראפנעמען די טעג (וועלכע האט נאר געקענט געטאן ווערן מיט א ספעציעלע געצייג) און די געשעפטן האבן זיי איבערגענוצט נאכאמאל און נאכאמאל.
דער פראבלעם מיט די טעג סיסטעם איז געווען אז דאס איז נאר גוט געווען פאר קליידער און שיך געשעפטן וועלכע האבן דאס געקענט ארויפשטעכן אויף דעם פראדוקט. א גראסערי געשעפט האט גארנישט געהאט דערפון און אויך נישט די עלעקטראניק געשעפטן וועלכע באקומען דאס מערסטע גניבות.
אין די מיטעלע 90'גער יארן איז ארויסגעקומען די סטיקער טעגס וועלכע קענען ארויפגעקלעפט ווערן אויף סיי וועלכע פראדוקט און האט די מעלה אז מען ברויך דאס נישט אראפנעמען ווייל דאס קען דע-אקטיוויזירט ווערן דורך צושטעלן צו א ספעציעלע באורד וועלכע ליגט ביי די קעשיר. די סטיקער טעגס פאדערט זיך צו באהאלטן וויבאלד עס קען גרינג אראפגענומען ווערן מיט די הענט אין קאנטראסט צו די ארגינעלע טעגס וועלכע מען קען נישט אראפנעמען אליינס נאר מיט א ספציעלע געצייג.
געשעפטן זענען געווען פארנומען אויסטרעפן באהאלטענע פלעצער וואו מען קען ארויפקלעבן די סטיקערס גנבים זאלן דאס נישט באמערקן. אבער מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א קאץ און מויז שפיל ווען שאפליפטערס האבן זיך גענומען צו די ארבעט פון אראפנעמען די סטיקערס און באזייטיגן די פראדוקטן פון געשעפט טיילמאל לאזנדיג די סטיקער טעגס אויף די פאליצעס.
די גרויסע געשעפטן האבן זיך אן עצה געגעבן מיט דעם פראבלעם אין די לעצטע יארן ווען זיי האבן אנגעהויבן שיקן די סטיקערס צו די מענופעקטשערינג אדער פעקעדזשינג פירמע וועלכע האבן דאס ארויפגעקלעפט אויף באהאלטענע פלעצער אינעווייניג אינעם פעקעדזשינג. דאס צעמישט א שאפליפטער און וועט געווענליך איבערלאזן דעם פראדוקט אויס מורא אז עס פארמאגט א טעג. געוויסע געשעפטן לייגן אפילו צוויי טעגס אויסצושפילן גנבים וועלכע וועלן ארויסשפאצירן פון געשעפט נאכדעם וואס זיי וועלן אראפנעמען די אפענע טעג נישט וויסנדיג אז עס איז פאראן א צווייטע טעג באהאלטן.
אבער אויך מיט דעם געבן זיך גנבים אן עצה ווען זיי באזייטיגן דעם פראדוקט זעלבסט און לאזן איבער די פעקעדזשינג אויפ'ן פלאץ. דאס האט געצווינגן די געשעפטן צו לייגן טעגס אויך אויף די פראדוקטן אבער נישט אויף אלעס קען מען לייגן און אויך מיט דעם קענען זיך גנבים אן עצה געבן.
אן אנדערע סארט טעג איז פאראן וועלכע פארמאגט טינט אין זיך און וועט אויפפלאצן אויב מען פרובירט עס אראפנעמען פון דעם פראדוקט אדער פעקעדזשינג. די טינט איז זייער שטארק און קומט נישט אראפ פון די הענט און קען אפילו שעדיגן די הענט. די סארט טעגס איז אויך א מיטל צו באשטראפן די גנבים אויב עס געלונגט זיי יא צו באזייטיגן א פראדוקט מיט די טעג. אויב זיי וועלן פרובירן אראפנעמען די טעג וועט עס שעדיגן דעם פראדוקט וואס זיי האבן געקויפט און נעקסטע מאל וועלן זיי צוויי מאל טראכטן אויב עס איז ווערט דעם שפיל.
די טעגס קומען אין פארשידענע פארמאטן און נייע סארטן קומען ארויס יעדע שטיק צייט צו צעמישן גנבים אדער צו מאכן גרינגער און ביליגער די ארבעט פון קלעבן די טעג סטיקערס. דער געדאנק איז צו קענען גוט באהאלטן די טעג און אזוי ארום אויסשפילן די גנבים און זיי באשטראפן פאר'ן גנבנ'ן. א פירמע וועלכע ספעציאליזירט זיך אין טעגס האט געזאגט אז זי האלט אינמיטן אנטוויקלן א פעדער וועלכע וועט אנטהאלטן א געוויסע באשטאנטייל אין די טינט וועלכע וועט קענען אקטיוויזירט ווערן און ארבעטן מיט א טעג סיסטעם. אויב דאס וועט אמאל ארויסקומען וועט עס זיכער רעדוצירן שאפליפטינג און העלפן ארעסטירן גנבים ווייל מיט א פעדער וועלן די געשעפטן קענען מאכן איין צייכן סיי וואו און עס וועט אויטאמאטיש אקטיוויזירט ווערן.
אבער מיינט נישט אז דאס וועט זיין די ענדע. גנבים ווערן קלוגער און וואקסן מיט מיט די טעכנאלאגיעס. זיי וועלן זיך אן עצה געבן אויך מיט אביסל טינט און וועלן עווענטועל אויפקומען מיט א דעווייס וועלכע וועט דע-אקטיוויזירן יעדע סארט טעג און זיי וועלן קענען ארויסשפאצירן רואיגערהייט. די זיכערהייט פירמעס וועלן אויפקומען מיט נייע טעכנאלאגיעס און אזוי וועט דער קאץ און מויז שפיל ווייטער אנגיין.


text:
וואלד פייער
וואלד פייער איז א פייער וועלכע ברענט אין פעלדער און וועלדער און קען שווער קאנטראלירט ווערן צוליב די אומגעהויערע ברענשטאף וואס איז דארט פאראן. א וואלד פייער קען פאסירן פון היץ אדער פון מענטשן וועלכע טוען דאס בטעות און אמאל במזיד.
אין א דורכשניטלעכן יאר ווערן פארברענט צענדליגער מיליאנען אקער לאנד ארום דער וועלט און אין די פאראייניגטע שטאטן אליינס ווערן פארברענט ארום 5 מיליאן אקער לאנד יעדן זומער. איינמאל א וואלד פייער ברעכט אויס קען עס לויפן מיט א שנעלקייט פון 14 און א האלב מייל פער שטונדע און וועט זיך פירן אן אייגן לעבן – זוכנדיג אירע אייגענע וועגן וויאזוי צו בלייבן ביים לעבן און וויאזוי צו באקעמפן איר גרעסטן שונא, וואסער וועלכע ווערט געגאסן דורך די פייער לעשער.
אין געציילטע סעקונדן קען א קליינע פונק אדער די היץ פון די זון אנצינדן א קליינע פייער וועלכע וועט ביז א קורצע צייט זיך אויסשפרייטן צו צענדליגער מיילן, אויפעסנדיג די אויסגעטרוקענטע בלעטער, האלץ, גרינצייג, און אלעס אנדערש וואס שטייט איר אין וועג. וואלד פייערן רינגלען אסאך מאל ארום באוואוינטע געגענטער און ווערן א געפאר פאר די שטעטלעך איינוואוינער וועלכע מוזן אנטלויפן איבערלאזנדיג די גאנצע פארמעגן אונטער זיך.
אינהאַלט
א וואלד פייער הייבט זיך אן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א הייסן זומער טאג ווען די גראז און ביימער אין די וועלדער זענען אויסגעטרוקנט ביז'ן לאצטן טראפן דארף נישט קומען מער ווי א קליינע פונק פון די רעדער פון א פארבייפארנדיגע באן וועמענס אייזן רייבט אין די שינעס און דער פונק וועט אין גיכן פארשפרייט ווערן צווישן די בושעס און דערנאך ארויף צו די גרויסע ביימער און א וואלד פייער וועט אויסברעכן ביז א קורצע צייט.
א וואלד פייער קען זיך אויך אנהייבן נאטורליך דורך די שטארקע היץ פון די זון אדער דורך א בליץ וועלכע גרייכט די ערד. אבער אויספארשער זאגן אז רוב וואלד פייערן קומען פון מענטשליכע טעותים וועלכע וואלט אין א גרויסן טייל געקענט פארמיטן ווערן אויב מענטשן וואלטן געווען אביסל מער פארזיכטיג.
די אויספארשער ווייזן אן אז רוב וואלד פייערן האבן זיך אנגעהויבן פון קעמפ פייערס, אויסגענוצטע אומאויסגעלאשענע ציגעראטן, שפילעריי מיט שוועבל און פייערוואורקס, און א גרויסע צאל פייערן קומען גאר פון מזידים וועלכע צינדן דאס אן פאר אינטערעסאנטקייט צו זען וויפיל מייל דאס וועט פארברענען און ווילאנג דאס וועט געדויערן צו פארלעשן.
ווי באקאנט איז פייער א כעמיקאלע רעאקציע צווישן ברענשטאף און אקסיגן וועלכע הייבט אן רעאקטן ווען עס גרייכט א געוויסע טעמפרעאטור. נישט יעדע זאך קען ברענען ווייל נישט יעדע מאטריאל פארמאגט די כעמיקאלן וועלכע ברענגט פייער. פון די מאטריאלן וועלכע קענען יא ברענען וועט יעדע פון זיי אנהייבן ברענען ווען עס דעגרייכט א געוויסע מאס היץ. דאס ווערט אנגערופן א פלעש פאוינט. האלץ פארמאגט איינע פון די בעסטע ברענשטאף כעמיקאלן פאר פייער וועלכע איז היידראקארבאן מיט וועלכע האלץ איז רייך. אויב עס רעגנט גענוג דעמאלט זענען אלע ביימער גענוג פייכט נישט צו דערלאזן א פייער אפילו אין גאר שרעקליכע היצן. אבער אויב עס מאנגעלט אין רעגן פאר עטליכע טעג וועט האלץ אנהייבן ברענען באלד ווען איר היץ דעגרייכט איר פלעש פאוינט וועלכע איז אינגאנצן 572 דעגרי (300 דעגרי צעלסיוס).
אין אנדערע ווערטער לעבט א פייער פון 3 זאכן: ברענשטאף, אקסיגן, און היץ. אין די פייער דעפארטמענט ווערט דאס אנגערופן די פייער טרייענגל צוליב אירע דריי קוועלער. ווען פייער לעשער באקעמפן א פייער וועלן זיי פרובירן אוועקצונעמען איינע פון די דריי קוועלער און אזוי פארלעשן דעם פייער.
איינמאל א וואלד פייער ברעכט אויס זענען פאראן עטליכע פאקטארן וועלכע באשטימען דעם פייער'ס אויסגאנג. די פאקטארן רעכענען אריין ברענשטאף, די וועטער, און טאפאגראפיע. געוואנדן לויט די פאקטארן קען אמאל א פייער זיך אליינס פארלעשן אדער וועט עס זיך צעשפרייטן צו א ווילדע פארציקער אויף טויזענטער מיילן.
ברענשטאף פאר די פלאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלד פייערן צעשפרייטן זיך לויט די סארט און קוואנטום פון ברענשטאף וואס נעמט איר ארום. ברענשטאף קען מיינען אלעס אנגעהויבן פון ביימער, הויכע געוואוקסן (בראוש), און טרוקענע גראז וועלכע לויפן אין אפענע פעלדער און קען גרייכן הייזער. די צאל פון ברענענדיגע מאטריאל וועלכע נעמט ארום דעם פייער ווערט גערופן די ברענשטאף משא. די פייער דעפארטמענט רעכנט די ברענשטאף משא לויט די צאל ברענשטאף עס איז פאראן פער יעדע מאס ערד, דאס טייטש אזויפיל און אזויפיל טאנען ברענשטאף פער יעדע אקער לאנד.
אויב עס איז פאראן א קליינע צאל ברענשטאף פאר'ן פייער וועט דער פייער זיך צעשפרייטן לאנגזאמער און די פלאמען וועלן נישט זיין אזוי שטארק. אויב אבער איז פאראן אסאך ביימער און אנדערע געוואוקסן דעמאלט וועט דער פייער לויפן זייער שנעל און די פלאמען וועלן גיין זייער הויך און וועט געזען ווערן פון צענדליגער מיילן ווייט אוועק. אויסער דעם וואס מער ברענשטאף מאכט דעם פייער גיין שנעלער וועט די שטארקע היץ אויך שנעלער אויסטרוקענען די ברענשטאף און דער פייער וועט לויפן נאך שנעלער. וואו טרוקענער די וועלדער זענען אלס שווערער איז צו באקעמפן די פלאמען.
אין ווייטקייט וועט א וואלד פייער לויפן די שנעלסטע אויף טרוקענע גראז און בראושעס. כאטש ביימער האבן מער ברענשטאף ווי גראז געדויערט אבער לענגער דעם פייער צו גיין ווייטער ווייל עס האט א גרויסע ארבעט איינצוהילן דעם בוים אין פלאמען. אויף גראז האט ער א קליינע ארבעט און ער וועט לויפן זייער שנעל, באלד שנעלער וואו א מענטש קען אנטלויפן פון איר.
נאך א סיבה פארוואס א וואלד פייער לויפט זייער שנעל איז ווייל די טבע פון א פייער איז אז אויב עס איז פאראן עטליכע ערליי כעמיקאלן וועט עס געדויערן לענגער צו ברענען וואו איין כעמיקאל. אין וועלדער איז נאר פאראן גראז, בלעטער, און ביימער וועלכע פארמאגן אלע גרויסע קוואנטום פון היידראקארבאן און איז די איינציגסטע ברענשטאף פאר'ן פייער וואס מאכט דעם פייער לויפ'ן נאך שנעלער. נאך א ספעציעלע שטארקייט צו וואלד פייערן איז די רויך וואס קומט ארויס פון היידראקארבאן וועלכע איז זייער טרוקן און טוט אויסטרוקענען דעם ארומיגן געגענט גרייטמאכנדיג איר פאר דעם פייער וואס קומט.
ווינט און רעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער וועטער שפילט אויך א גרויסע ראלע אין וואלד פייערן. מערערע מאל ביי וואלד-פייערן אין קאליפארניע האט דער פייער ערשט נאכגעלאזט ווען א שניי איז באפאלן דעם ראיאן און עטליכע שטעטלעך זענען געראטעוועט געווארן פון דעם געפאר. א ווינט קען גוט צוהעלפן א פייער און וועט אים אויך העלפן קעמפן קעגן די פייער לעשער ווען א רעגן אדער שניי איז זיין שונא.
עס זענען פאראן 3 הויפט וועטער עפעקטן וועלכע קענען טוישן דעם גאנג פון א וואלד פייער. זיי זענען: די טעמפרעאטור, די ווינט, און פייכקייט. ווי דערמאנט פריער איז איינע פון די וויכטיגסטע זאכן פאר א פייער די היץ וועלכע ברענגט די כעמיקאלע רעאקציע. יעצט אויב איז די וועטער הייס איז עס די בעסטע שטאף פאר'ן פייער. אבער אויב עס ווערט קאלט דעמאלט וועט די שנעלקייט פון דעם פייער אויטאמאטיש נאכלאזן ווייל דער פייער וועט דארפן שווערער ארבעטן אויסצוטרוקענען די ברענשטאף. ביי רוב וואלד פייערן איז טאקע די ערגסטע צייט נאכמיטאג ווען די היץ פון טאג גייט ארויף צו אירע העכסטע שטאפלן און די פייערן ווערן שנעלער און ווילדער. א ווינט קען האבן די גרעסטע עפעקט אויף א פייער ווייל עס ברענגט אים עקסטערע אקסיגן און קען אים פשוט טראגן שנעלער פון איין פלאץ צום צווייטן. א ווינט איז אבער פון די עפעקטן וועלכע מען קען זיך נישט אויסרעכנען פריער און קען טיילמאל קומען אין א סורפרייז.
די חרבנות וועלכע א פייער לאזט איבער ווענדט זיך אויך אסאך אין די ווינט. ווייל א פייער וואס ווערט געטריבן זייער שנעל דורך די ווינט וועט נאר אפברענען אויבערפלעכליך און אלעס וועט צוריקוואקסן נארמאל נאך א קורצע צייט. אבער אויב עס איז בכלל נישט פאראן קיין ווינט וועט דער פייער פארציקן אלעס און אויסברענען די ערד און מען וועט נישט קענען זען קיין נייע פירות פאר עטליכע יאר.
סייענטיסטן אין די נאציאנאלע צענטער פאר אטמאספערע פארשונג זאגן אז אויסער די אויבנדערמאנטע עפעקטן וואס א ווינט קען האבן צו א פייער קען דער פייער זעלבסט מאכן ווינטן זיך אליינס צוהעלפן. זיי ווייזן אן אויף א ספעציעלע קאמפיוטער מאדעל וועלכע זיי נוצן צו מעסטן די שטארקייט פון ווינטן וועלכע ווייזט קלאר אז די היץ און רויך וואס די וואלד פייערן געבן ארויס טוט באשאפן באזונדערע שטארקע ווינטן וועלכע לויפן אים די פארעם פון א טארנעידא און העלפן אסאך צו די שנעלקייט פון זיין פארשפרייטונג.
לויט די שטודיעס פון די זעלבע סייענטיסטישע ארגאניזאציע קען א וואלד פייער מיט די הילף פון א שטארקע ווינט אמאל לויפן אין די שנעלקייט פון 100 מייל פער שטונדע דורך שפריצן אזלעכע גרויסע פלאמען פון 60 פיס ברייט און 100 פיס לאנג. דאס פאסירט אבער געווענליך נאר ביי א קרוין פייער וועלכע לויפט נאר אויף די שפיץ פון ביימער און האט א טבע צו דעגרייכן הויכע בערג.
פייכקייט איז די איינציגסטע וועטער באדינונג וועלכע שטער א פייער. אין א פייכטע וועטער וועט דער פייער האבן א שווערע ארבעט אויסצוטרוקענען די פייכקייט פון דער לופט און זיין ברענשטאף. אויסערדעם וועט א פייכטע וועטער גאר קעמפן קעגן א פייער ווייל עס קילט אפ די היץ פונעם פייער מיט די פייכקייט אין איר אסטמאספערע.
רעגן איז אפגערעדט און יעדער פארשטייט אז דאס איז די בעסטע וועטער קעגן א וואלד פייער. רעגן וואסער זאפט איין אין די ביימער ערד און לאזט נישט קיין פרישע פייערן אויסברעכן.
פייערן אויף בערג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דריטע עפעקט אויף א וואלד פייער וועלכע מיר האבן פריער דערמאנט איז טאפאגראפיע. דער אויסשטעל פון די ערד און בערג קען אויך טוישן די גאנג פון א פייער אויף ביידע וועגן.
פייער האט א טבע אז עס לויפט שנעלער ארויף וואו אראפ און איז מיט דעם אנדערש ווי וואסער וועלכע פאלט מיט די וועלט'ס ערד צוציאונג'ס קראפט. א פייער לויפט גאר שנעל ארויף אויף בערג ווייל די היץ און רויך גרייטן צו דעם באדן דורך אויסטרוקענען יעדעס ביסל פייכקייט וואס עס איז פאראן. אבער איינמאל דער פייער איז אויפ'ן בארג האט ער א שווערע ארבעט צוריק אראפצוקומען פון די אנדערע זייט ווייל דארט האט ער נישט די היץ וועלכע העלפט אים אויסטרוקענען די פייכקייטן און ער וועט אליינס מוזן קעמפן זיך צו דערזען צוריק אראפ. יעדעס יאר ברעכן אויס טויזענטער וואלד פייערן און זייער אסאך פון זיי פארלעשן זיך פון זיך אליינס צוליב איינע פון די עפעקטן וועלכע מיר האבן אויסגערעכנט און פון דעם איז בערג די מערסטע פון זיי. פייערן גייען זייער אסאך מאל ארויף אויף די בערג און ברענען דארט אויס.
אין אויסטראליע איז אין א געוויסן זומער געווען א גרויסע וואלד פייער וועלכע האט אט געהאלטן ביים ארויפגיין א גרויסע בארג וועלכע איז געווען פיל מיט הייזער און א ווינט וועלכע האט געבלאזן אראפ פון בארג האט צוריקגעהאלטן דעם פייער פאר עטליכע טעג ביז עס האט נאכגעלאזט און דער פייער איז ארויף מיט איין אימפעט און פארציקט אלעס וואס עס האט דעגרייכט.
פייערן אויף בערג קענען אנמאכן מער חרבנות וועלכע קענען עפעקטירן אויף דעם ארום נאכדעם וואס א ווינט אדער שטארקע רעגן וועט אפשווענקן די פארברענטע ערד פן די בערג און וועט פארפלייצן דעם גאנצן ארום. אזא געשעעניש האט זיך אפגעשפילט אין גלענוואוד ספרינגס, קאלאראדא, און 994' ווען א וואלד פייער וועלכע האט פארברענט 2,000 אקער לאנד האט דעגרייכט א בערגיקע געגענט און ערשט 2 מאנאטן נאך די שריפה האט א שטארקע ווינט אפגעשוואנקן אלע אש פון די בערג און איז געפאלן אויף די אינטערסטעיט 70 וועלכע לויפט נעבן דעם און 30 אויטאס זענען באדעקט געווארן מיט מאראסט און 2 פון זיי האבן פארלוירן קאנטראל און זענען אריינגעפאלן אינעם קאלאראדא טייך.
א פייער איז אבער נישט נאר א פארציקער. וואלדפייערן קענען אמאל גאר זיין א טובה פאר די וועלדער ערשטנס ווייל אמאל וועט א קליינע פייער פארמיידן א גרעסערע פייער וועלכע וועט נאכפאלגן שפעטער אדער א יאר דערויף און וויבאלד די בראושעס זענען שוין אפגעברענט וועט עס נישט קענען פארשפרייט ווערן. וואלד פייערן קענען אויך אמאל העלפן באזייטיגן קראנקהייטן וועלכע כאפן זיך אן אויף גראז און וועט אין געוויסע פעלער גאר בעסער מאכן געוואקוסן דורך די אפפאל פון די ביימער וועלכע קוראזשירן נייע געוואוקסן.
באקעמפן דעם פייער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טויזענטער פייער לעשער וועלכע קעמפן קעגן וואלד פייערן יעד'ן זומער האבן א שווערע ארבעט ווייל זיי ארבעטן אין גאר שווערע היצן מיט אלע זייערע שמונה בגדים אויף זיך. רוב פייער דעפארטמענטס אין די באטרעפענדע סטעיטס פארמאגן א ספעציעלע עליטע אפטיילונג וועלכע גיבן זיך אפ מיט וואלד פייערן. די ספעציעלע פייער לעשער ווערן צעטיילט אין 2 גרופעס: א "האטשאט" גרופע און א "סמאוקדזשאמפערס" גרופע.
די האטשאט גרופע באנעמט זיך מיט אויפשטעלן אן ארט וואו זיי באזייטיגן יעדע סארט ברענשטאף כדי צוריקצוהאלטן דעם פייער פון אריבערגיין אויף ווייטער. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן א פייער ברעיק און אין אסאך סטעיט'ס פארמאגן שוין רוב וועלדער אזעלכע פייער ברעיקס אין פאל עס ברעכט אויס א פייער זאל עס נישט גיין צו ווייט.
סמאוקדזשאמפערס זענען א ספעציעלע גרופע וועלכע טאנצן ארויס פון פליגער אין פייער רינגן וועלכע זענען נאכגעלאזט אינמיטן און מאכן א פייער ברעיק און באזייטיגן אלע קליינע פייערן עס זאל נישט ווערן גרויסע פייערן. די גרופע ווערט אנגעפירט און טרענירט דורך די פארעסט סערוויס דעפארטמענט.
אויסער די הויפט טעכניקן איז פאראן אנדערע וועגן וויאזוי מען פארמיידט וואלד פייערן פון פארשפרייטונג. אמאל נוצט מען גאר א פייער קעגן א פייער און מען ברענט אפ א געוויסע געגענט אונטער א קאנטראל אזוי אז ווען דער פייער וועט דארט דעגרייכן וועט עס מער נישט האבן קיין ברענשטאף צו גיין ווייטער. די ספעציעלע פייער לעשער נוצן אויך פליגער וועלכע טראקסן אראפ טויזענטער גאלאנען וואסער אדער שטוב צו דערשטיקן דעם פייער.
אויסער וואסער און שטויב איז פאראן א ספעציעלע רויטע שטויב וועלכע איז א כעמיקאל וועלכע קען נישט ארבעטן צוזאמען מיט פייער און וועט קעמפן צו פארלעשן דעם פייער.


text:
שול
אויב איר זוכט אַ וועלטלעכע אָרט ווו מען לערנט זעט שולע
א שול איז א הויז וואו יידן דאווענען צו זייער גאָט.
שחרית מנחה און מעריב, דריי מאל א טאג קומט זיך אהין צונויף מיט א געזעמל פון צען יודן, ס'זאל זיין א מנין.
ספעציעלע הלכות זענען דא דערביי: מען טאר דארט גארנישט רעדן אויסער דאס דאווענען. אפילו לערנעו טאר מען נישט.
דערפאר מאכט מען היינט אז עס זאל שוין מער נישט זיין קיין שוהלן, נאר בתי מדרשים וואו דארט מעג מען יא רעדן - נישט אין צייט פון דאווענען פארשטייט זיך.
אין רוב ארטאדאקסישע שוהלען, איז פארהאנען א ווייבער שוהל, אדער ווי מ'רופט עס, עזרת נשים, וואס איז געאייגענט פאר די פרויען וואס קומען דאווענען, און זענען אונטער א מחיצה לויטן הלכה נישט צו דאווענען אין פארנט פון א פרוי.


text:
אנטיסעמיטיזם אין רוסלאנד
כאטש אין כמעט אלע לענדער אין גלות אייראפע האבן די יודן געליטן פון שנאה דורך די גוים, מיט דעם אלעם איז רוסלאנד זיכער געווען "אויסגעצייכנט" אין איר שנאת ישראל. די רוסן האבן קיינמאל נישט ליב געהאט די יודן וועלכע האבן ביי איר געוואוינט. זיי האבן געהאלטן אז זיי ברענגען צרות. אין די יארן ה' ת"ח ות"ט זענען פארגעקומען די ביטערע גזירות ווען א גרויסער חלק פון די יודן פון אוקראינע זענען אומגעקומען על קידוש השם. אפילו ווען די גוים האבן געזען אז די יודן זענען ווערד צו האבן וועגן זיי ברענגען אריין אסאך געלט פאר דער מדינה, האבן זיי אסאך מאל מוותר געווען אויפ'ן תועלת אבי "פטור" צו ווערן פון דעם גרויסן "פיינט" די יודן. אין פוילן איז דער מצב געווען אביסל אנדערש. בערך זעקס הונדערט יאר צוריק האט דער קעניג באליסלאוו, וואס איז געווען מחסידי אומות העולם, איינגעלאדנט די יודן צו קומען וואוינען אין פוילן און דערביי זיך אפרוען פון די רדיפות פון וועלכע זיי האבן כסדר געליטן. עס איז געווארן א גרויסער יודישער יישוב אין פוילן, וואס האט געהאנדלט און געוואוינט רוהיגערהייט, במשך בערך 400 יאר, ביז דעם מלכות פון פוילן איז אונטערגעגאנגע, אין יאר ה'תקנ"ב. דעמאלס איז פוילן געווארן צוטיילט צווישן עסטרייך, רוסלאנד, און פרייסן (א מלכות וואס איז נעלם געווארן נאך דער ערשטע וועלט-מלחמה).
אין יענער תקופה האבן זיך מער ווי א מיליאן יודן זיך געפונען אונטער דער רוסישער מלוכה, וועלכע האט זיי בכלל נישט געוואלט האבן. די רוסן האבן אנגעהויבן זוכן "עצות" וויאזוי מ'ווערט פטור פון די יודן [רח"ל]. איינער פון די זאכן איז געווען דעם "באוואוינונג געגענט". יודן האבן נאר געמעגט וואוינען אין איין געוויסע געגענט וועלכע האט זיך געצויגן [בערך] פון דער שווארצן ים ביז דער באלטישער ים. באלד דערנאך איז געקומען א גזירה אז יודן מעגן נישט וואוינען אין דערפער נאר אין די גרויסע שטעט, פארשידענע זאכן וואס יודן טארן נישט טון פאר פרנסה, וכו' וכו'. די יודן האבן זיך געטראפן באגרעניצט און צוגעשפארט פון אלע זייטן.
אין יאר תקפ"ז, האט דער צאר ניקאליי [ימ"ש] באפוילן דעם טרויעריג-באוויסטע גזירה פון די "קאנטאניסטן". די גזירה איז געווען אויף יודישע קינדער אז זיי מוזן ווערן סאלדאטן אין די מיליטער פונ'ם צאר במשך 25 יאר! דאס איז געווען פון די ביטערסטע גזירות וואס כלל ישראל האט מיטגעלעבט מאז היתה לעם. טויזנטער טויזנטער יודישע נשמות זענען געווארן פארלוירן אויף אייביג צו יודישקייט ל"ע. אפשר מער ווי יעדן גזירה, האט דאס צובראכן דעם אחדות און צוזאמענקייט פון די יודישע קהילות. ברוב רשעותם, האבן די רוסן ארויפגעלייגט דעם אחריות אנצופילן דעם באשטימטן צאל, אויף די ראשי הקהילות אליינס. זיי האבן רח"ל זיך געדארפט מתייסר זיין מיט דיני נפשות בפועל ממש. טאטעס האבן געטון וואס נאר מעגליך צו ראטעווען זייער קינדער פון אזא מצב און עס איז נישט שייך פארצושטעלן די גרויסקייט פון דער ביטערער צרה. די סיפורים אין דעם ענין זענען גוט באוויסט.
אויך דעם עלילת הדם-בלוט בלבול, איז געווארן פריש אויפגעלעבט אין די צייט פון דעם צורר היהודים ניקאליי. אין יאר תקנ"ט זענען איינגעזעצט געווארן 4 יודן אין וויטעבסק וועגן אן עלילת דם. כאטש זיי זענען באפרייט געווארן מחוסר ראיות, האט דער שלטון נאך אלס איבערגעגעבן אן אפיציעלע חוות דעת צום צאר אז עס זענען פארהאן צווישן די יודן אין זיין מלוכה וועלכע הרג'נען גוים פאר מצות וכו'. אונטער דעם שלטון פון ניקאליי האט דער עלילת דם באקומען א ריכטיגע באשטעטיגונג פון דער ממשלה אז דאס איז אמת. די גוים האבן דאס גוט אויסגענוצט.. און דאס האט אויך געהאלפן ניקאליי ווייטער גיין מיט די גזירה פון אוועק כאפן יודישע קינדער, כדי זיי "אויסצולערנען נישט צו טון אזעלכע עבירות".
אין יאר תרט"ו איז ניקאליי געשטארבן און זיין זון אלכסנדר האט איבערגענומען. כאטש ער איז געווען עפעס גרינגער ווי זיין טאטע, האט ער מיט אלעם געוועלטיגט מיט א שטארקע האנט. אין יאר ה'תרמ"א איז ער גע'הרג'ט געווארן דורך מורדים במלוכה, די רוסישע פויערן, וועלכע האבן שוין נישט אויסגעהאלטן פון דעם עניות און ליידן וואס איז געווען מנת חלקם במשך הונדערטער יארן און וועלכע האבן שוין געוואלט מבטל זיין דער מלכות פון די צארן און אויפשטעלן אן אייגענע רעגירונג. די מדינה איז אריין אין אן איבערקערעניש און עס איז געווען א גרויסע סכנה פאר'ן עתיד פון דער מלוכה פון די צארן. דער יורש, אלכסנדר דער דריטער [דער ערשטע איז געווען דער טאטע פון ניקאליי], האט באלד פארשטאנען אז מ'דארף "געבן צו פארשטיין" די אלע רוסישע גוי'שע פויערן, אז נישט די צארן זענען שולדיג אין דעם ארימקייט און די צרות וועלכע טרעפן די רוסישע פאלק. מ'האט געמוזט דרינגענד טרעפן א "שעיר לעזאזל", איינעם וועמען צו באשולדיגן אויף אלעם, בכדי מחזק זיין די מלוכה. נו! ווער איז אויף אלעם שולדיג? אוודאי די יודן.. זיי זענען אחראי אויף די ליידן פון די רוסישע פאלק, זיי נעמען צו אלע געלט.. וכו' וכו'. די צארן [וועלכע האבן געלעבט מיט'ן גרעסטן עשירות וואס איז נאר מעגליך, בשעת דאס פאלק איז אויסגעגאנגען פאר הונגער] איז בכלל נישט שולדיג. אלכסנדר דער דריטער האט אוועק גענומען אלע גרינגקייטן וואס זיין טאטע האט איינגעפירט. ער האט אויסגענוצט אלע מיטלען מעגליך, ארויסרייסן די אלע "פרעמדע" השפעות וועלכע שאדן די מלכות פון רוסלאנד. די שנאת ישראל איז אנגעקומען צו נייע השגות אונטער זיין מלוכה. ווען ער איז געשטארבן אין יאר ה'תרנ"ד, האט קיינער זיך נישט געקענט פארשטעלן אז זיין ממשיך, ניקאליי דער צווייטער, וועט זיין נאך אסאך ערגער ווי ער. די צייט איז געווען א צייט פון מהפכה און מרידה. מ'האט שוין גע'חלום'ט פון א נייער תקופה.. אין זיין גרויסן יאוש, האט דער צאר זיך געקערט צו דער אלטער עצה.. אן עלילת דם קעגן די יודן.. דאס וועט אוועק קערן דאס ביטערקייט פון די פויערן פון עם און עס קערן צו די יודן.. פארשטייט זיך די גוים האבן דאס אנגענומען, און עס האט זיך אנגעהויבן גאר א ביטערע צייט פון פאגראמען [הריגות] און רציחות קעגן יודן. באוויסט צווישן זיי איז דער "קישינוב פאגראם אין יאר תרס"ג, אין וועלכע אסאך יודן האבן פארלוירן זייער לעבן ל"ע.
אין יאר ה'תרס"ה, האט ענדליך אויסגעבראכן דעם מערכה אויף אן ערנסטן אופן. די פויערן האבן אפן ווידערגעשפעניגט קעגן דעם צאר און פארלאנגט אן אייגענע ממשלה. כאטש דער צאר האט דאס פרובירט מבטל זיין ביד חזקה (דעם ערשטן טאג זענען גע'הרג'ט געווארן מער ווי 1000 פויערן דורך די סאלדאטן פונ'ם צאר], האט דער צאר געמוזט עפעס נאכגעבן און האט אוועקגעשטעלט דער "דומא", א שטיקל רעגירונג געוועלט דורכ'ן פאלק. דער צאר האט גוט פארשטאנען אז ער שטייט אויף גאר א געפערליכן מצב און ער האט מחליט געווען צו גיין ביז'ן סוף אין זיין מלחמה קעגן עם ישראל. בסוד סודות, האט מען צווישן די ווענט פון די צארישע פאלאץ צוגעגרייט פארשידענע פלענער וויאזוי צו "ערקלערן" צו דעם רוסישן פאלק ווער זייער "אמת'דיגע" שונא איז, און וואס מ'דארף מיט עם טון [רח"ל]. איין מיניסטער איז געווען געשטעלט מסדר זיין די "פלוצלינגדיגע" פאגראמען.. אן אנדערע צו זען אז מ'זאל נישט איינזעצן קיין איינער פון די גוים וועלכע זענען משתתף אין זיי, א.א.וו. כדי צוצוהעלפן צום ענין, האט די ממשלה אויפגעשטעלט אן ארגאניזאציע מיט'ן נאמען "די שווארצע הונדערטער", וועלכע איז געווען צוזאמגעשטעלט פון קבוצות פון הונדערט ווילדע מענטשן אין יעדן איינס, וואס זייער "ארבעט" איז געווען מסדר זיין און אויספירן די פאגראמען קעגן די יודן. אין דעם זעלבן יאר, האט מען אטאקירט 660 יודישע קהילות דורכאויס רוסלאנד. אין שטאט אודעססא [ביים שווארצן ים] אליינס זענען גע'הרג'ט געווארן 300 יודן. טויזנטער יודן זענען פארוואונדערט געווארן און נאכמער האבן כמעט נישט געהאט פון וואס צו לעבן. דער צאר האט דאן אויסגעטיילט "מעדאלן" צו די ראשים פון די "שווארצע הונדערטער" און דער גאנצע וועלט האט צוגעקוקט אומגלויבנדיג דעם שלעכצקייט פון דער צאר. א יאר דערנאך, תרס"ו, האט דער צאר געלאזט דעם מיליטער משתתף זיין אין פאגראמען אין ביאליסטוק און אין שעדליצע. דער "דומא" אין וועלכע עס זענען געווען אויסגעוועלט אפאר יודן אויך, האט געמאכט פראבלעמען פאר'ן צאר. דער דומא האט פארלאנגט חוקר צו זיין ווער עס איז שולדיג און זיי ברענגען צום משפט. דערפאר האט דער צאר געזען דערצו, אז במשך די נעקסטע צוויי יאר, ביז תרס"ז, האט מען "אויסגערייניגט" דער דומא פון איר יודן. עטליכע זענען אריינגעווארפן געווארן אין תפיסה און עטליכע זענען גע'הרג'ט געווארן דורך די שווארצע הונדערטער. דער דריטע דומא, וועלכע איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר תרס"ז, איז געווען אינגאנצן פיל מיט שונאי ישראל. דער צאר האט כסדר מדגיש געווען אז אלע פאגראמען זענען "פלוצלינג" פארגעקומען אלס דעם גרויסן "כעס" פון דעם "רוסישן פאלק" קעגן די יודן. עס האט אבער נישט אסאך געהאלפן, ווייל מער און מער רוסן האבן זיך צוגעשטעלט צום מרידה. דער צאר האט נאר געקענט האפן אז צוריק שטעלן דעם "בלוט-בלבול" אויף אן אופן וואס איז נאכנישט געהערט געווארן, דאס וועט עם ראטעווען.


text:
ים סוף
ים סוף אדער דער רויטער ים איז אן אפצווייג פון דעם אינדישער אקעאן. צפון זייט פון דער ים סוף איז צעשפרייט צוויי איינגאסן: דער אילת איינגאס און דער איינגאס פון סועץ.
אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער איינגאס פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען נעבן דעם מיטלענדישן ים.
אויף די ברעגן פונעם ים סוף ליגן די לענדער דזשיבוטי, עריטרעא, סודאן, עגיפטן, ישראל, יארדאניע, סאודי אראביע און תימן.
צווישן די שטעט אויפן בארטן פונעם ים סוף זענען אילת, אקאבא, שארם א-שייך, דזשעדע, פארט סודאן, אסעב, סועץ און מאסאווע.


text:
היתר מאה רבנים
היתר מאה רבנים איז א היתר וואס א בית דין גיבט ארויס פאר א פארהיירעטן מאן אז ער זאל קענען חתונה האבן אפילו אויב זיין ווייב וויל נישט אדער קען נישט נעמען קיין גט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה איז נישט פארהאן קיין איסור פאר א מאנספערזאן צו פארהייראטן מער ווי איין פרוי. צווישן די חרמות וואס רבינו גרשום מאור הגולה האט געמאכט איז דא צוויי וואס פארשווערט פאר א מאן צו חתונה האבן אנע זיך פארגלייכן ערשט מיט זיין ווייב.
- אז מען טאר נישט חתונה האבן מיט צוויי פרויען (שלא לישא אשה על אשתו).
- אז מען טאר נישט געבן א גט פאר א פרוי אנטקעגן איר ווילן (שלא לגרש בעל כרחה).
צוליב די צוויי אויבערדערמאנטע חרמות קומט אויס אז א מאן איז קען ווערן מעוגן צו די ווייב פונקט ווי די ווייב ווערט צו די מאן דורך קידושין, די איינציגסטע אונטערשייד איז אז די קינדער פון אזא מאן איז נישט קיין ממזר.
רבינו גרשום האט אבער געמאכט א תקנה פאר א מאן, אז אויב עס איז דא א היתר פון הונדערט רבנים אז דער מאן מעג חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי דאן מעג ער חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי אפילו די ערשטע פרוי וויל נישט נעמען קיין גט.
די וועג ווי אזוי מען מאכט א היתר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א היתר פאנגט זיך אהן דורכדעם וואס מען שטעלט א בית דין (געווענליך רופט איינער דעם צווייטען צו דין תורה). די בית דין איז דן צו זי מוז נעמען א גט, אויב וויל זי נישט נעמען קיין גט דאן קען בית דין פסקנענן א היתר מאה רבנים צו די מאן.
די הונדערט רבנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס עס איז דא א פסק נעמט מען הונדערט רבנים און זיי שרייבן אונטער די פסק. די הונדערט רבנים דארפן זיין פון דריי אנדערע מדינות. מען איז געווענליך נישט מקפיד אז זיי זאלן זיין אזעלכע וואס האבן גענומען סמיכה, סתם כולל יונגעלייט איז אויך גוט, כאטש מערערע רבנים וואס פארנעמן זיך מיט דעם וועלן דוקא יא זוכען כאטש איינער וואס איז עוסק אין תורה, ווי ראשי ישיבה, מגידי שיעורים, מלמדים אד"ג.
דער היתר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס מען האט די הונדערט רבנים וואס האבן אונטערגעשריבן אויף די היתר שרייבט דער מאן א גט פאר זיין פרוי. ער מאכט א שליח אויף דעם גט פאר די פרוי און מען לאזט איר וויסן אז סיי ווען זי וויל קען זי קומען נעמען די גט פון די שליח.


text:
ישראל יאקאבאוויטש
הרב ישראל יאקאבאוויטש, באראן יאקאבאוויטש (ל' שבט ה'תרפ"א - כ"א מרחשון ה'תש"ס) איז געווען דער הויפט רב פון גרויסבריטאניע און דער קאמאנוועלט פֿון תשכ"ז ביז תשנ"א.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל יאקאבאוויטש איז געבוירן אין קעניגסבערג, אסט-פרייסן (היינט קאלינינגראד, רוסלאנד) צו זיין פאטער, הרב יואל יאקאבאוויטש און זיין מוטער () וורעשנער. אין די 1920ער יארן איז די משפחה געצויגן קיין בערלין וואו זיין פאטער איז אויפגענומען אלס דיין. די משפחה איז אנטלאפֿן פון דייטשלאנד אין 1938 צו ראטעווען זיך פון די נאצישע רדיפות און איז אנגעקומען קיין ענגלאנד, און הרב יואל איז געווארן א דיין אין לאנדאן. ישראל האט דארט געלערנט אין ישיבת עץ חיים און ענדליך באקומען היתר הוראה פון די ראשי ישיבות, הרב אליהו לאפיאן און הרב נחמן שלמה גרינשפאן[1]. ער האט אויך שטודירט אין יידנס קאלעדזש.
ער האט חתונה געהאט מיט אמעלי (מײַליע) מונק, די טאכטער פון הרב אליהו מונק פון פאריז, וואס האט אים געשטיצט אין זיין ארבעט פאר דער קהילה זיין גאנצן לעבן.[2] זיי האבן זעקס קינדער.
זיין ערשטע שטעלע איז געווען רב פון דער בראנדעזבורי שול. אין תש"ט, ווען ער איז געווען אלט 27, איז ער גערופֿן צו ווערן דער הויפט רב פון דער יידישער קהילה פון אירלאנד. דאס איז געווען דער ערשטער טראט אויפן וועג צו א געהויבענער קאריערע אין רבנות. אום תשי"ח איז ער אריבער צו ווערן רב פון דער פינפטע עוועניו שול אין ניו יארק, וואו ער האט געדינט ביז תשכ"ו, ווען ער האט באקומען א "רוף" צו ווערן הויפט רב פון די פאראייניגטע יידישע געמיינדעס פונעם קאמאנוועלט, און ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז ער האט זיך פענסיאנירט אין תשנ"א.
הרב יאקאבאוויטש איז נפטר געווארן אין לאנדאן מוצש"ק כ"א מרחשון תש"ס אין דער עלטער פון 78, און מען האט אים געפירט צו קבורה אין הר הזיתים. די רביצין איז נפטר געווארן אייר תש"ע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Shashar, Michael, Lord Jakobovits in Conversation, First Edition, Vallentine Mitchell, 2000, ISBN 0-85303-377-3
- ↑ Obituary


text:
לאנדווירטשאפט
לאנדווירדשאפט אדער אגריקולטור איז די אפגעבונג פון אקערן און פלאנצן די ערד, כדי מ'זאל האבן עסן און קליידער.
42% פון דער וועלטס ארבעטסקראפט ארבעטן אין לאנדווירטשאפט. היינטיגע צייטן איז שייך צו לאנדווירטשאפט אויך וואקסן בלומען, מטריאלן פאר פאבריקאציע (ווי צוקער, עטאנאל און קראכמל), פיברעס (ווי באוול, וואל און זייד), בוימל, טאבאק און נאך.
לאנדווירטשאפט פירעכצן ווי באוואסערונג, גערעטעניש ראטאציע, באמיסטונג, פעסטיצידן און די שטוביקונג פון בעלי חיים זענען אנטוויקלט געווארן שוין לאנג צוריק, אבער זיי האבן שטארק פראגרעסירט אין דעם לעצטן יארהונדערט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מערב וועלט
וועסטליכע קולטור איז דער נאמען פון דער קולטור וואס האט זיך אנטוויקלט איבערהויפט אין אייראפע, און אין די לעצטע הונדערטע יארן אויך אין צפון אמעריקע און אין אויסטראליע.
די קולטור איז באווירקט געווארן, מיט וואס עס באלאנגט צו וויסנשאפט און קונסט, איבערהויפט פון די אלטע גריכלאנד אין פארשידענע אנגעלעגנהייטן, ווי אין פאליטיק, וויסנשאפט, ליטעראטור, קונסט, און נאך...
און וואס עס באלאנגט צו מאראל און עטיקייט איז דער קולטור באווירקט געווארן פון יידישקייט, א טייל פון זיי דורך די קריסטן.
פאלגנד איז א טייל פון וואס די קולטור איז באאיינפלוס געעוארן פון די יידן:
- מאנאטעיזם - דאס גלויבן אין איין איינציקער גאט.
- זען דאס הייליקייט פון לעבן אלס א מאראלע ווערטיקייט.
- דער הויפטזאך פון פרייהייט.
- דער הויפטזאך פון גלייכרעכטיקייט.
- מאכן איין טאג פון דער וואך א רוהע-טאג.
- עשרת הדברות אלס א חשובע לערע.
- דער תנ"ך אלס א הייליקער ספר.
- די הייליקייט פון ארץ ישראל
אין דעם 20סטן י"ה, ביים קאלטן קריג איז פֿאָרגעקומען אַ קאנפראנטאציע צווישן דער מערב וועלט צום סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצער.


text:
מזרח אייראפע
מזרח אייראפע איז א טערמין צו באטיטלען דעם געא-פאליטישן ראיאן וואס באשטייט פון דעם מערסטן מזרח טייל פונעם אייראפעישען קאנטינענט. דורכאויס היסטאריע און אויף א קלענערן פארנעם היינט צוטאגס, זענען טיילן פון מזרח אייראפע קענטליך אנדערשט כלפי מערב אייראפע און אנדערע ראיאנען צוליב קולטורעלע, רעליגיעזע, עקענאמישע, און היסטארישע סיבות.
היינט צוטאגס מיטן צונויפאל פונעם סאוועטן פארבאנד ווערט דער טערמין ווייניגער באנוצט וויבאלד טייל לענדער ווי למשל אונגארן וואס באלאנגט לכתחילה אינעם מזרח אייראפעישן קאטאגאריע, איז דאך גאר שטארק מאדערענעזירט על כל פנים פונקט ווי די לענדער אין מערב אייראפע.


text:
העמד
אַ בלוזקע איז א גענייטער עלעגאנטער בגד וואס איז געמאכט פון וואל אדער וואטע. זי האט א קאלנער מיט אן ארבל און ווערט אנגעטאן מיט קנעפלעך.
דאס קען זיין קאלירט אדער ווייס, עס קען איר טראגן מענער אדער פרויען.
מען טוט זי אן נאר אין מכובדיקע פלעצער אדער אויף יום טובים. מכובדיקע מענטשן גייען שטענדיג מיט א בלוזקע. אויך פרומע גייען שטענדיג א ווייסע בלוזקע, וויבאלד עס איז א אלט-מאדישע קליידונג, און די פרומע זיינען קאָנסערוואַטיוו און אפגעשיידט פון דער מאדע.
אנדערש איז א טישערט העמד, וואס עס מוז נישט זיין עלעגאנט. עס קען זיין אן א קאלנער, אן קנעפלאך, און צו מאלן אנגעקאטשקעט מיט אלערליי שמאנצעס.


text:
װיקיפּעדיע:אויפהאלטונג
אחוץ פון רעדאקטירן בלעטער, ס'איז דא אויפהאלטונג אויפגאבעס וואס מען דארף אויספירן. די אויפגאבעס קען אפטמאל ווערן געמאכט דורך יעדער רעדאקטאר און לאוו דווקא א סיסאפ.
וויקיפעדיע אויפהאלטונג איז א זאך וואס מיר דארפן מינימיזירן ווייל מיר זענען נישט קיין קהילה אדער סיי וואסערע אנדערע וועב סייט. נאר בלויז א ארטיקלן דאטעבאזע אבער וויבאלד סאיז נישט מעגליך אן קיין אויפהאלטונג זיך אפגעבן צו היטן פון פראבלעמן וואס לויפן קעגן די פאליסיס פון די אנציקלאפעדיע איז דאס דער אפטיילונג ווי צו האלטן חשבון אויף אלעס וואס דארף ווערן
ביטע זייט געווארענט נישט צו לייגן נאך אויפהאלטונג אויפגאבעס דא ווייל דער עיקר תפקיד פון אונזער ארבייט אין אידישער וויקיפעדיע איז צו שרייבן ארטיקלן פון דעת נישט זיך אפגעבן מיט זייער אויפהאלטונג.


text:
נאוויגאציע
נאַוויגאַציע איז אַ טערמין וואָס באשרייבט די אַקטיוויטעטן צו געפינען אַ גיכער און באַקוועמער וועג צווישן צוויי טאפאגראפישע פונקטן, ניצן פאסיקע הילפסמיטלען. נאַוויגאַציע אָן דער הילף פון אינסטרומענטן איז ספּעציעל שווער אין אן איינפארביקע סביבה, ווי א ים אָדער א מדבר , וואס האט נישט קיין סימנים וואס העלפן צו נאַוויגירן צו געפינען דעם וועג. אין מיליטערישע מיסיעס אָפֿט פארלאנגט נאַוויגאַציע אין גאַנץ פינצטערניש אין אַ פייַנדלעכער סביבה.
אין אוראלטע צייטן זענען די עיקר נאוויגאציע הילפסמיטלען געווען די זון, די לבנה און די שטערן. ביז דער דערפינדונג פונעם קאמפאס, איז געווען ביינאכט דער עיקר הילפסמיטל אויפן ים דער צפון שטערן, וואס מען קען זען אין דער צפון האלבקיילעך פון דער וועלט. יעדער מאטראס האט דאס געדארפט וויסן, און ביזן היינטיקן טאג לערנט מען וויאזוי צו ניצן דעם צפון שטערן ווען מען שטודירט ים נאוויגאציע.


text:
עטיאפישער קאלענדאר
דער עטיאפישער קאלענדאר איז א זון-יאר קאלענדאר פון 365 אדער 366 טעג, וואס איז דער הויפט קאלענדאר פון עטיאפיע, און איז אויך דער רעליגיעזער קאלענדאר פון דער ארטאדאקסישער קירכע פון עריטרעא. דער קאלענדאר איז באזירט אויפן אוראלטן קאפטישן קאלענדאר. דער קאלענדאר האט צוועלף מאנאטן פון דרייסיג טעג, און פינף (זעקס אין אן עיבור-יאר) טעג ביים סוף פון יאר. גענוי ווי דער יוליאנישער קאלענדאר, איז יעדע פערטע יאר אן עיבור-יאר, אן קיין יוצא מן הכלל.
דאס יאר הייבט אן אין סעפטעמבער לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר. די יארן פונעם עטיאפישן קאלענדאר זענען בערך זיבן ווינציקער פונעם גרעגאריאנישן קאלענדאר; למשל, אין סעפטעמבער 2007 האט אנגעהויבן יאר 2000 אינעם עטיאפישן קאלענדאר.


text:
אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ
דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ איז דאס געריכט פון די פאראייניגטע פעלקער. עס געפינט זיך אין דען האג, האלאנד. דאס געריכט עקזיסטירט פאר צוויי צוועקן:
- אויסצוגלייכן פלוגתות צווישן לענדער.
- זאגן א מיינונג אין פראגעס פון די פאראייניגטע פעלקער.
דאס געריכט איז געגרינדעט געווארן אין 1945. עס האט 15 ריכטער וואס ווערן געוויילט דורך דעם זיכערקייט ראט און דער אלגעמיינער פארזאמלונג פון די פאראייניגטע פעלקער.
פון 2012 ביז 2015 איז דער פרעזידענט פונעם געריכט פעטער טאמקע (פון סלאוואקיי).


text:
יוסף
יוֹסֵף -איז געווען דער עלטערער זון פון יעקב און רחל. מען רופט אים יוסף הצדיק. אין פסוק שטייט אז זיין מאמע רחל האט אים געגעבן דעם נאמען ווייל זי איז געווען קינדערלאז יארן לאנג און יעצט האט זי געבעטן נאך א זון: "וַתִּקְרָא אֶת שְׁמוֹ יוֹסֵף, לֵאמֹר יֹסֵף ה' לִי בֵּן אַחֵר" (בראשית פרק ל' כ"ד). יוסף איז געווען יעקב'ס בן זקונים. ער איז נפטר געווארן א' תמוז ב'ש"ט.
אינהאַלט
יוסף און זיינע ברידער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף ווערט פארקויפט אין מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף ווערט א הערשער אין מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף און זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף האט חתונה מיט אסנת אין מצרים. זיי האבן געהאט צוויי קינדער, מנשה און אפרים.


text:
וואטערלו באן סטאנציע
וואטערלו באן סטאנציע איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך לעבן דער וואטערלו בריק אין לאנדאן. די סטאנציע איז געעפנט געווארן 11 יולי 1848. די סטאנציע האט אמאל געהאט 21 פעראנען, אבער מען האט צוגענומען צוויי פעראנען פאר דער אינטערנאציאנאלער סטאנציע (וואס מען האט פארמאכט אין דעצעמבער 2007).
די סטאנציע איז דער לאנדאן טערמינוס פון דער דרום-מערב הויפט באן ליניע. דערווייל ווערן די באנען אפערירט פון דער פירמע דרום-מערב באנען.
וואטערלו איז א חשובער טראנספארט צענטער; אחוץ דער הויפט סטאנציע איז פאראן אויך וואטערלו מזרח באן סטאנציע, אן אונטערגרונד סטאנציע און אן אויטאבוס סטאנציע.


text:
דזשעראלד פארד
דזשעראלד פארד (14טן יולי, 1913 – 26טן דעצעמבער, 2006) - א רעפובליקאנער פאליטיקער - איז געווען דער 38סטער פרעזידענט פון אמעריקע (1974 - 1977). דער איינציגסטער צו ווערן איינגעשוואוירען צום אמט אהן ווערן ערוועהלט.
אינהאַלט
פארשריפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשעראלד פארד איז געווען אן עקסידענטל פרעזידענט נאכדעם וואס פרעזידענט ריטשארד ניקסאן האט רעזיגנירט פון אפיס. פארד האט געבראכן רעקארד אלס דער פרעזידענט וועלכער איז נישט ערוועלט געווארן נישט פאר פרעזידענט און אויך נישט פאר וויצע פרעזידענט. פארד האט באקומען די וויצע פרעזידענטשאפט דירעקט פון פרעזידענט ניקסאן נאכדעם וואס ספיראו עגניו האט רעזיגנירט צוליב שטייער שווינדלערייען. פארד איז געווען א קאנגרעסמאן און איז אויסגעקליבן געווארן דורך קאנגרעס צו באקומען דאס בענקל.
פארד האט אויך נישט לאנג אנגעהאלטן אין אפיס. צוויי יאר אין זיין פרעזידענטשאפט האט אים געווארט א קאמפיין אין וועלכע ער איז געפאלן א קרבן צו די רעפובליקאנער פארטיי און האט שמאל פארלוירן צו דעם דעמאקראטישן קאנדידאט דזשימי קארטער. אבער טראץ זיין פערצופאליזם און פריע ארויסגאנג, איז ער באצייכענט געווארן אלס א פרעזידענט מיט אסאך ערייכונג אין אזא קורצע צייט.
צום מערסטן ווערט ער געלויבט פאר'ן העלפן היילן אמעריקאנער פאליטיק פון טיפסטן קאנפליקט אין די תקופה וועלכע האט זיך געצויגן עטליכע יאר ארום די דורכגעפאלענע מלחמה אין וויעטנאם און דערנאך די וואטערגעיט סקאנדאל. ווען פארד האט אדרעסירט דאס פאלק אין זיין ערשטע פרעזידענטליכע רעדע האט ער זעלבס זיכער אויסגערופן אז די נאציאנאלע קאשמאר איז פאראיבער און דערמיט אפיציעל גערופן דאס פאלק צו גיין פארביי די פאליטישע ריס און זיך פאראייניגן פאר א באנייטן צוקונפט.
פארד ווערט אויך געלויבט פאר זיין קאנטראווערסיאלע פארדאן אויף ריטשארד ניקסאן מיט וועלכע ער האט געברענגט די ענדע פון וואטערגעיט. די פארדאן איז באצייכענט געווארן אלס דער אקט וועלכע האט אים געקאסט די צווייטע טערמין.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשעראלד פארד איז געבוירן דעם 14טן יולי, 1913 אין אמאהא נעבראסקא, מיטן נאמען "לעסלי לינטש קינג זשוניער" נאך זיין ביאלאגישן טאטן, וואס האט זיך גע'גט 16 טעג נאך זיין געבורטסטאג, פאר סטראשן צו הארגענען זיין מאמע, אים און איר העלפער.
אין יאר 1916 האט זיין מאמע נאכאמאל חתונה געהאט מיט זשעראלד רודאלף פארד, אין גרענד רעפידס מישיגען, זיין שטוף-טאטע האט דעמאלטס געטוישט זיין נאמען צו "זשעראלד רודאלף פארד זשוניער", די נאמען וואס ער איז פארבליבן מיט, אויף די די אפציעלע דאקומענטן האט ער נאך געהאט זיין אלטע נאמען ביז 19 יאר אלט, און יאר 1935.
אפילו נאכן אויסגעפונען ווער זיין ביאלאגישער טאטע איז, ביי די 14 יאר, און זיין ארגינעלער נאמען, איז ער פארט געבליבן מיט זיין נאמען "דשעראלד פארד" און ער איז ווייטער געבליבן וואוינען אין מישיגען.
ער איז אלע יארן געווען דאנקבאר צו דער יוגנט סקאוטינג גרופע וואס רופט זיך {Boy Scouts of America}
ער פלעגט יארן שפילן פוטבאל ביז ער האט עס אויפגעגעבן אריינצוגיין אין "יעיל אוניווערסיטעט". דורך זיין פרעזידענטאציע פלעגט ער דערמאנען פון ווי ער נעמט די שטארקייט זיך צו שלאגן פאר פאליסי אפילו אין די שווערסטע צייטן, ער איז געווען דער וועם אלע האבן ארויפגעקוקט דורך אויס די פוטבאל קאריער ער האט געווינען ביי זיין טים צו זיין די בעסטע שפילער און אפילו אין די שווערסטע שפיל אין 1934 האט ער אלעמאל געוויסט ווי זיך אן עצה צו געבן.
דורך וואשן געשיר פלעגט ער אויסצאלן זיין קאלעדזש, און אין 1935 האט ער אפגעזאגט זיינע אפערן פון די פוטבאל ליגעס צו גיין לערנען געזעץ אין יעיל. ער האט גראדואירט פון יעיל און 1941 {אינמיטן יעיל צומאל געווען א מאדעל} זיין פלאנען צו עפענען אן אדוואקאטן פירמע איז טאקע געשעהן אבער נישט פאר לאנג א קליין צעטעלע האט אלעס געטוישט, קריג האט אויסגעבראכען ווען יאפאן אטאקירט אמעריקא אין פארד באקומט אן איינלאדענונג צום מיליטער ער איז געווארן איינגעשריבען אין די נעווי. ביי די 29 האט פארד זיך אנגעשלאסן אין די נעיווי אין ברען פון דעם צווייטן וועלט קריג און נאך זיין טרענירונג האט ער געדינט אויף די יו-עס-עס מאנטערי אינעם פאציפיק. די מאנטערי איז געקומען אונטער אטאקע ביי די ענדע פון דער מלחמה אין וועלכע די שיף האט זיך כמעט איבערגעקערט און האט געקאסט די לעבנס פון 800 מאטראזן. פארד האט זיך באטראכט אלס מזל'דיג ווען ער האט פונקט יענעם אינדערפרי בעפאר די אטאקע פארלאזט די קאנטראל צימער און ארויס שעפן פרישע לופט, א באשלוס וועלכע האט אים געראטעוועט פון טויט נאכדעם וואס די קאנטראל צימער איז געטראפן געווארן.
אין קאנגרעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1948 איז פארד ערוועלט געווארן פאר קאנגרעסמאן פון גרענד רעפידס מישיגען. ער האט אנגעהאלטן דעם אמט פאר 24 יאר, ווי ער האט זיך ערווארבן אלס דער הויז מיינאריטי פירער פון קאנגרעס. זיין העכסטע אמביציע איז געווען צו זיין דער הויז מיארעטי פירער, האפענונגדיג אז די הויז וועט איבערגענומען ווערן ביי די רעפובליקאנער. עטליכע יאר נאך די מלחמה (48') האט פארד געעפענט זיין ערשטע קאמפיין פאר קאנגרעסמאן און דורכאויס זיין קאמפיין האט ער געהייראט זיין פרוי מיט וועלכע ער האט געלעבט ביז'ן לעצטן טאג און געהאט 4 קינדער מיט איר. פארד האט געווינען דעם קאמפיין און האט אנגעהאלטן דעם זיץ פאר 24 יאר מיט 13 קאמפיינס אינדערצווישן.
דורכאויס זיינע יארן אין קאנגרעס האט ער זיך פארנומען מיט העלפן די מיליטער און איז געווארן באקאנט אלס דער פאליטישן וועלכער האלט איין זיינע צוזאגן. ער איז געוואקסן העכער אין ראנג דורך זיך אנשליסן אין פארשידענע קאמיטעס און אין 63' איז ער ערוועלט געווארן אלס דער מינאריטעט פירער פון קאנגרעס און איז באשטימט געווארן דורך דעם דעמאלטדיגן פרעזידענט, לינדאן דזשאנסאן, אלס א מיטגלידער אין די ווארען קאמיסיע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די אויספארשונג איבער פרעזידענט קענעדי'ס אנטענטאט.
פארד איז געווען מינאריטעט פירער אכט יאר און האט אינדערצייט זיך באפריינטעט מיט אסאך קאנגרעסלייט אויף ביידע זייטן פון הויז צוליב זיין אפענקייט און פערזענליכקייט. אבער פרעזידענט דזשאנסאן האט אים נישט געגליכן צוליב זיינע נאכאנאנדיגע אטאקעס קעגן זיינע פאליסיס און באהאנדלונג פון די קריג אין וויעטנאם. דזשאנסאן האט געלאזט פאלן שפאט ווערטער אויף פארד איבער זיינע פעאיגקייטן אבער האט נישט דערלעבט צו זען די אונטערשאצונג ווען פארד איז געווארן וויצע פרעזידענט און שפעטער פרעזידענט.
פארד איז אויך געווען א הויפט אנפירער אין אן אומסוקסעספולן פראבע צו אימפיטשן א ריכטער אין סופרים קארט צוליב אומלעגאלע פריוואטע ביזנעס.
וויצע פרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום אקטאבער דעם 10'טן 973' האט ניקסאנ'ס וויצע פרעזידענט, ספירא עגניו, רעזיגנירט פון אמט נאכדעם וואס ער איז באשולדיגט געווארן אין נעמען כאבאר אין זיינע יארן אלס גאווערנער פון מערילענד. עגנו האט רעזיגנירט ווען די סקאנדאל איז געווארן גרעסער און האט געמאכט א פלי בארגעין אין וועלכע ער האט באצאלט בלויז די שטייערן און אינטערעסט (10,000$) פון די סומעס געלטער וועלכע ער האט נישט איינגעגעבן אלס לעגאלע פארדינסטן און איז געשטעלט געווארן אויף פראבעישן פאר צוויי יאר. קריטיק האבן דעמאלט געזאגט אז עגנו איז גרינג אפגעקומען וויבאלד ער האט אין פאקט אנגעהאלטן מיט זיינע קרימינאלע אקטיוויטעטן אויך אלס וויצע פרעזידענט. יארן שפעטער האט עגנו זעלבס וויליג אריינגעשיקט א טשעק פון 266,482$ צו די מערילענד שטאַטס אוצר און דערמיט געענדיגט די פרשה.
ניקסאן האט זיך דאן געוואנדן צו קאנגרעס מען זאל אים אוסקלויבן א נייעם וויצע פרעזידענט און ביז ווייניגער ווי א מעת לעת איז דזשעראלד פארד באשטימט געווארן אלס דער קאנדידאט צו וועלכע ניקסאן האט צוגעשטימט. פארד האט באקומען זיין באשטעטיגונג פון סענאט א מאנאט דערויף אין וועלכע נאר 3 האבן געשטימט דערקעגן. אויך אין קאנגרעס האט ער באקומען א ברייטע באשטעטיגונג וועלכע האט געציילט 387 קעגן 35.
עס איז געווען די ערשטע מאל אין אמעריקע'ס היסטאריע וואס די 25'סטע אמענדמענט איז אריין אין קראפט פאר א וויצע פרעזידענט (עגנו איז אבער נישט געווען דער ערשטער וויצע פרעזידענט צו רעזיגנירן. דזשאן קאלהאן, אמעריקע'ס 8טער וויצע פרעזידענט האט אויך רעזיגנירט אבער איז געגאנגען פון זיין אייגענע ווילן און געלאפן אין די סענאט אנשטאט).
פארד איז געווען א וויצע פרעזידענט פון וועלכע ווייניג האבן געהערט וויבאלד די מידיא איז געווען זייער פארנומען מיט די וואטערגעיט סקאנדאל און זיין נאמען איז פשוט נישט ארויפגעשווימען. פארד זעלבסט איז געווען שטיל די גאנצע צייט איבער די סקאנדאל און האט שפעטער געזאגט אז איז געווען אנשטוישט אין ניקסאן פאר'ן באגיין אזעלכע מעשים.
אום דעם ערשטן אויגוסט 1974 האט פארד באקומען א טעלעפאן רוף פון טשיף אוו סטעף אלעקסאנדער העיג וועלכער האט אים געמאלדן אז פרישע באווייזן זענען ארויפגעשווימען אין דעם סקאנדאל און דער פרעזידענט וועט זיך נישט קענען ארויסדרייען דערפון. פארד האט דעמאלט געוואוינט אין זיין היים שטאט אין ווירדזשיניע ווילאנג דער וויצע פרעזידענט רעזידענט איז איבערגעמאכט געווארן אין וואשינגטאן. ווי פארד האט שפעטער פארציילט האט העג אים אריבערגערופן צו זיך אהיים און איבערגעגעבן די דעטאלן פון די נייע באווייזן, צולייגנדיג אז עס איז כמעט זיכער אז דאס וועט פירן צו אן אימפיטשמענט אדער רעזיגנאציע און ער דארף זיין גרייט אז זאכן וועלן זיך טוישן דראמאטיש און ער וועט ווערן פרעזידענט. פארד האט זיך דאן אנגערופן צו זיין פרוי "איך מיין אז מיר וועלן קיינמאל מער נישט וואוינען אין די וויצע פרעזידענט הויז!".
דער פרעזידענטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אט אזוי איז טאקע געווען און ווען די פרישע טעיפס זענען געגאנגן פובליק איז קלאר געווארן אז ניקסאן איז אויך פערזענליך געווען פארמישט אין דעם סקאנדאל. ניקסאן האט געוואוסט אז קאנגרעס וועט זוכן אים צו אימפיטשן און ער וועט האבן ווייניג שאנסן דאס דורכצומאכן אין סענאט. געווען איז עס אוגוסט דעם 9'טן ווען ניקסאן האט זיך אויפגעשטעלט און געמאלדן דאס פאלק אז ער וועט רעזיגנירן פון אמט.
ניקסאנ'ס רעזיגנאציע איז געווען א באלדיגע (24 שטונדן פון זיין רעדע) און וויצע פרעזידענט פארד איז קורץ דערנאך איינגעשוואוירן געווארן אלס דער 38'סטער פרעזידענט אין א צימער אינעם ווייסן הויז. פארד האט באלד געגעבן א רעדע צום פאלק אין דערין געזאגט אז וויבאלד ער איז נישט ערוועלט געווארן דורכ'ן פאלק זאל מען אים באשטעטיגן מיט געבעטן. עטליכע טעג דערויף האט פארד אויסגעקליבן נעלסאן ראקעפעלער, א געוועזענער ניו יארק גאווערנער וועלכער איז עטליכע מאל געלאפן פאר פרעזידענט, אלס וויצע פרעזידענט.
פארד האט אויפגעשאקעלט אמעריקע א מאנאט אין זיין פרעזידענטשאפט ווען ער האט געגעבן ניקסאן א פארדאן און אים ריין געמאכט פון אלע קרימינאלע קלאגעס. פארד האט ערקלערט צום פאלק אז איינער מוז מאכן אן ענדע צו די פרשה ווייל אנדערש וועט זיך עס קיינמאל נישט ענדיגן און וויבאלד ער איז דער איינציגסטער וואס קען עס יעצט דורכפירן איז ער געצווינגן דאס צו טאן פאר די אינטערעסן פון דאס לאנד. אין די זעלבער רעדע האט פארד אויך פארגעשלאגן אן עמנעסטי פראגראם פאר די וואס האבן פארלאזט אמעריקע כדי צו קענען זיך ארויסדרייען פון גיין אין מלחמה אין וויעטנאם. דער פראגראם האט באפרייט די אלע פון קרימינאלע קלאגעס און איז פולקאם אריין אין קראפט ווען דזשימי קארטער האט איבערגענומען די אוועל אפיס.
די פארדאן איז געווען זייער קאנטראווערסיאל און דער ווייסע הויז פרעסע סעקראטאר האט רעזיגנירט אין פראטעסט. קריטיק האבן אנגעוויזן אז דאס איז געווען א שטילע אפמאך צווישן ניקסאן און פארד אין וועלכע ניקסאן האט דאס געבעטן פון פארד אלס א באלוינונג פאר'ן אים דערלאנגן די פרעזידענטשאפט. אין א בוך איבער די פרשה פון דעם באקאנטן דזשורנאליסט באב וואודווארד, שרייבט ער אז העיג האט געגעבן פארד דריי ברירות. 1) ניקסאן וועט זיך אליינס געבן א פארדאן און רעזיגנירן, 2) ניקסאן וועט פארדאנען אלע וואטערגעיט פארמישטע און רעזיגנירן, אדער 3) ניקסאן וועט בלויז רעזיגנירן מיט א פארזיכערונג פון פארד אז ער וועט אים פארדאנען שפעטער.
אבער וואו וואודווארד שרייבט האט פארד זיך נישט געוואלט פארפליכטן צו קיין איינע פון די דריי פארשלאגן כאטש עס זענען שוין געלעגן אויפ'ן טיש די לעגאלע פאפירן דאס צו ברענגן אין עפעקט. לויט וואודווארד איז די ניקסאן פארדאן געווען פון פארד'ס אייגענע ווילן. וויאזוי אימער, גלייבן היסטאריקער אז דער באשלוס איז געווען איינע פון די הויפט סיבות אין פארד'ס דוכגעפאלענע פרעזידענט קאמפיין.
פארד וועט אלס געדענקט ווערן אלס דער פרעזידענט וואס האט געהיילט די וואונדן פון לאנד וואס האט זיך געפלאגט פון די ניקסאן עפאכע, נאכן איינגעשוואירן ווערן האט ער אדרעסירט די לאנד, ווי ער האט געזאגט דעם באוואוסטן ארויסזאג:
"אונזער לאנדס לאנגער בייזער-חלום איז פאריבער" - {Our nation's long nightmare is over}.
אין 1977 דאס יאר איידער זיין טערמין איז פאריבער, איז ער געלאפן פאר א פולער טערמין פאר פרעזידענט, ער האט גענומען באב דאול, א סענאטאר פון קענסעס, אלס זיין וויצע-פרעזידענט קאנדידאט. ער האט פארלוירן די וואלן צו דשימי קארטער. ביי יענע וואלן האט פארד געהאט א ביטערע פריימערי פארמעסט קעגן ראנעלד רעיגן צו געווינען די רעפובליקאנע נאמיניעשן, רעיגן האט געהאט אנגעצויגן 45% דעלעגאטן ביי די קאנווענשן.
זיין מערסטע קאטראווערסיעלע שריט איז געווען, ווען ער האט באגנעדיקט ניקסאן. א מאכט וואס נאר א פרעזידענט האט, אז ער קען מוחל זיין סיי וועלעכער פארברעכער. טייל האבן איהם דעמאלטס קריטיקירט און חושד געווען אז ער האט געהאט א געהיימע פּאַקט מיט ניקסאן. פארד האט עס אלס שטארק אפגעלייקנט אז ער האט נישט געהאט קיין שום געהיימע דיסקוסיע מיט ניקסאן וועגן זיין פארדן. שפעטער האט פארד מודה געווען אז דער שריט האט איהם אנגעוואוירן די פרעזידענט וואלן וואס ער האט פארלוירן, ווייל די פאלק האט געהאט א שלעכט אויג אויף איהם.
אדמיניסטראציע און קאבינעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיט זיין איינשווערונג האט פארד באקומען ניקסאנ'ס קאבינעט אבער דורכאויס זיין קורצע צייט אין ווייסן הויז זענען רוב אויפגעטוישט געווארן מיט די אויסנאם פון סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער און סעקרעטאר אוו טרעזשורי וויליאם סיימאן. פארד האט אריינגעשטעלט א שווארצן אלס סעקרעטאר אוו טראנספארטאציע וועלכער איז געווארן דער צווייטער שווארצער אין א פרעזידענט קאבינעט און דער ערשטער אין א רעפובליקאנער אדמיניסטראציע. פארד איז אויך געווען דער וואס האט אריינגעשטעלט דעם געוועזענעם פרעזידענט בוש אלס דירעקטאר פון די סי-איי-עי.
פארד האט באשטימט דאנאלד ראמספעלד אלס זיין טשיף אוו סטעף און א יאר דערויף אלס סעקרעטאר אוו דעפענס ווערנדיג דער יונגסטער אין די פאזיציע (43 יאר אלט). אויך אין יענעם הערבסט האט פארד אויפגעשאקלט זיין גאנצע קאבינעט אלס א צוגרייטונג פאר א בעסערע אויסזען אין די קומענדיגע וואל קאמפיין.
דריי מאנאטן נאכדעם וואס פארד איז איינגעשוואוירן געווארן איז פארגעקומען די מידטורם וואלן אין וועלכע די דעמאקראטן האבן פארמערט זייער מיאריטעט אין ביידע הייזער און האבן געהאט גענוג מיטגלידער צו קענען שטערן אפילו א פרעזידענטליכע וועטא. דעם מאכט האבן זיי טאקע שפעטער אויסגענוצט מערערע מאל און זענען אריין אין רעקארד אלס די קאנגרעס וועלכע האט דאס מערסטע געשטערט וועטאס זינט די קאנגרעס אין די צייטן פון פרענקלין פיערס אין די 850' יארן.
אינערן און אויסערן פאליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארד האט זיך געדארפט ספראוון מיט שווערע עקאנאמישע צייטן אין אמעריקע ווען אינפלאציע איז געוואקסן צו 7 פראצענט און האט אריינגעפירט די עקאנאמיע אין א מילדע רעסעסיע. פארד האט אדאפטירט א רייע פראגראמען צו ראטעווען דעם מצב, אריינגערכנט א גרויסע רעדוקציע אין פארדינסט שטייערן.
אין יענע צייטן האט זיך ניו יארק סיטי געפינען באנקראט און דער דעמאלטדיגער בירגערמייסטער אברעהעם ביעם האט פארפעלט זיין שתדלנות צו באקומען פעדעראלע הילף. אין רעאקציע האט די [ניו יארק] דעילי ניוס באשולדיגט פארד מיט שרייענדיגע העדליינס אז ער האט פארראטן ניו יארק.
אונטער פארד האט זיך די מלחמה אין וויעטנאם אפיציעל געענדיגט ווען די מיליטער האט דורכגעפירט אן עמוירדזשענסי עוואקואציע אין די שטאט סעיגאן וועלכע איז געגאנגן אונטער צפון וויעטנאם הערשאפט. די סצענע פון די עוואקואציע איז געווען כאאס ווען מארינען האבן ארויסגענומען פון דארט טויזענטער מענטשן, צווישן זיי אמעריקאנער דיפלאמאטן, און וויעטנאמער און אינטערנאציאנאלע פליטים זוכער.
פארד ווערט געגעבן טייל פון די קרעדיט פאר די סאוויעט יוניאן צוזאמענפאל מיט זיין אויסגערעכנטע באציאונגן צו רוסלאנד און כינע. פארד האט געברענגט די העלינסקי אפמאך מיט אייראפע אין וועלכע מענטשליכע רעכטן פארלעצונגן האבן אנגעהויבן ראקארדירט ווערן. דער אפמאך איז שפעטער גענוצט געווארן אין מזרח דייטשלאנד אויפצואווייזן די טונקלקייטן פון די קאמוניסטישע הערשאפט און האט געהאלפן אראפברענגן די בערלינער וואנט.
אונטער פארד און מיט זיין באשטעטיגונג האט אינדאנעזיע אינוואדירט מזרח טימאר אין א קאמף וועלכע האט געקאסט די לעבנס פון בערך 100,000 ביז 200,000 מענטשן אדער א דריטל פון דעם לאנד'ס באפעלקערונג. מזרח טימאר איז געווען א קאלאניע פון פארטוגאל און אמעריקע האט געגלייבט אז זי וועט פאלן צו קאמוניזם צוליב איר ווארימע שטיצע וואס זי האט באקומען פון כינע. פארד און זיין סטעיט סעקרעטאר, קיסינגער, האבן באשטעטיגט וואפן פארקויף צו אינדאנעזיע וועלכע האט אינוואדירט דאס לענדל און דערמיט געעפענט א לאנג יעריגע קאמף מיט די ארטיגע גורילע קעמפער. אינדאנעזיע האט אנגעהאלטן קאנטראל פון דעם לענדל ביז 1999 ווען עס איז געווארן זעלבשטענדיג.
פארד האט אויך געברויכט אויסשטיין א דורכגעפאלענע רעטונג'ס מיסיע אין קאמבאדיע אין וועלכע 41 סאלדאטן און מארינען זענען אומגעקומען ווען די רעטונגס מיסיע אט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין אן אומזיסטיגע. קאמבאדיע איז דעמאלט איבערגענומען געווארן דורך אן עקסטרעמע קאמוניסטישע פארטיי באקאנט אלס די קאמער ראזש. די קאמבאדיענס האבן געפאנגן אן אמעריקאנער פראכט שיף מיט אירע מאטראזן אויף אינטערנאציאנאלע וואסערן און פארד האט באשטעטיגט א רעטונג'ס אקציע זיי צו ראטעווען. די אקציע איז געווען א דוכגעפאלענע ווען די מארינען האבן געלאנדעט אויף די נישט ריכטיגע אינזל און האבן געהאט אויסצושטיין שווערע פייער ביז זיי האבן געפינען די שיף. אויב דאס איז נישט גענוג געווען האבן זיי געטראפן די שיף ליידיג און עס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט אז זייערע פארכאפער האבן זיי געלאזט גיין פריי נאך בעפאר די רעטונג'ס מיסיע האט זיך אנגעהויבן.
אטענטאט פארזוכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארד האט דורכגעלעבט צוויי אטענטאט פארזוכן וועלכע האבן פאסירט 17 טעג אפגערוקט איינע פון די אנדערע. די ערשטע אטאקע איז פארגעקומען אין סאקראמענטא, קאליפארניע אום סעפטעמבער דעם פינפטן 75' דורך א יונגע פרוי וועלכע האט געפלאנט צו פארהאלטן פארד איבער א לאקאלע אישו מיט וועלכע זי איז געווען קריטיקל.
די פרוי האט אבער נישט באוויזן צו שיסן איר ביקס ווען א סיקרעט סערוויס אגענט האט דאס געשטערט. שפעטער האט זיך ארויסגעשטעלט אז די קוילן זענען אפילו נישט געווען אין פלאץ און זי וואלט סייווי נישט געקענט שיסן.
17 טעג דערויף ביי א באזוך אין סאן פראנציסקא האט א צווייטע פרוי פרובירט שיסן דעם פרעזידענט אינדרויסן פון א האטעל. די פרוי איז געווען גייסטיש צערודערט און האט באוויזן אויסצושיסן איין קויל אין ריכטונג פונעם פרעזידענט אבער אן אנוועזענדער האט פארקירוועט איר האנט און די קויל האט נישט געטראפן דעם פרעזידענט נאר אריינגעפלויגן אין די האטעל פארצימער וואו איינער איז לייכט פארוואונדעט געווארן.
טראץ די צוויי אטענטאט פארזוכן האט פארד זיך נישט צוריק געהאלטן פון מאכן ערשיינונגן אין פובליק, זאגנדיג אז א פרעזידענט דארף קענען פארנעמען דעם געפאר און ברויך טרעפן די פובליק אפילו אונטער שווערע אומשטענדן.
76' פרעזידענטליכע וואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעפאר'ן זיך פארמעסטן מיט א דעמאקראטישן קאנדידאט, האט פארד ערשט געברויכט אויסשטיין א רעפובליקאנער פארמעסט קעגן קאליפארניע גאווערנער ראנאלד רעיגן. רעיגן האט אטאקירט פארד איבער זיין רעקארד אין וויעטנאם און נאך עטליכע אישוס. פארד האט אויפגעגעבן דעם מעסיגן ראקעפעלער און גענומען אנשטאט סענאטאר באב דאול אויף זיין וויצע פרעזידענט טיקעט.
פארד האט געוואונען זיין פארטיי'ס נאמינאציע ביי די קאנווענשאן און איז אריין אין זיין צווייטע רונדע פארמעסט מיט דעם דעמאקראטישן קאנדידאט דזשימי קארטער, גאווערנער פון דזשארדזשיע. די קאמפיין איז נישט געגאנגן גרינג צוליב די וואטערגעיט פלעק וועלכע האט נאך אלץ נישט איבערגעלאזט די רעפובליקאנער פארטיי. אבער פארד איז נישט געווען ווייט הינטערשטעליג און א גאלאפ אנקעטע קורץ בעפאר די וואלן האט נאכאנאנד געוויזן אז ער האלט אן איין פראצענט אויבערהאנט.
אין די ענדע האט קארטער באזיגט פארד אין א שמאלע געווינס און פארד האט מיט דעם געענדיגט די פרעזידענטשאפט וועלכע איז אים צוגעטיילט געווארן.
לעצטע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קארטער האט געעפענט זיין איינשווערונג'ס אדרעס מיט א דאנק פאר פארד פאר זיין קוראזש אין אקטיוויטעטן מיט וועלכע ער האט געהיילט דאס פאלק. די צוויי האבן שפעטער אנגעקניפט א נאנטע באציאונג און האבן צוזאמען געארבעט אויף פארשידענע פראגראמען. ווען רעיגן איז ווידער געלאפן פאר פרעזידענט אין 80' האט ער ערנסט באטראכט פלענער צו נעמען פארד אויף זיין וויצע פרעזידענט טיקעט. די פארהאנדלונגן צווישן די צוויי קעמפן זענען אבער דורכגעפאלן און דער ערשטער פרעזידענט בוש האט דאס באקומען.
פארד האט אויפגעשטעלט זיין פרעזידענטליכע לייברעריע און מוזעאם, אין זיין היים שטאט גרענד רעפידס מישיגען.
פארד האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע קרענק ווען ער איז געווען איבער די 90 און איז געשטארבן 26סטן דעצעמבער 2006 אין עלטער פון 93 יאר. מיט דעם איז ער געווארן דער עלטסטער פרעזידענט און דריט עלטסטער וויצע פרעזידענט. ער איז אויך געווארן דער צווייטער לענגסטער "נאך פרעזידענט" פרעזידענט און איז געווען דער לעצטער לעבעדיגער מיטגלידער פון די ווארען קאמיסיע.
אום יאנואר דעם צווייטן 2007 האט פארד באקומען א פרעזידענטליכע באגרעבעניש צערעמאניע אין עהרע פאר זיין סערוויס. עס האבן אויפגעטרעטן דער ערשטער פרעזידענט בוש, זיין סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער, א פראמינענטער דזשורנאליסט, און פרעזידענט בוש. פארד האט געהאט אן אפמאך מיט קארטער אז ווער עס וועט שטארבן ערשט וועט דער צווייטער רעדן אין זיין כבוד. קארטער האט פאקטיש נישט גערעדט דארט האט אויפגעטרעטן ביי א צווייטע צעראמאניע אין מישיגן א טאג דערויף.
אין ערע צו זיין טויט זענען די אמעריקאנער פינאנציעלע מארקעטס געווען געשלאסן דעם צווייטן טאג אין יאנואר (נאכן זיין געשלאסן אויך דעם ערשטן צוליב דער פייערונג פון דעם נייעם יאר.)


text:
1930
1930 איז דאס 30סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1930 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן פעברואר - אנטפלעקט דער קארליק פלאנעט פלוטאן.
- 20סטן אקטאבער- דאס פאראייניגטע קעניגרייך פארעפנטלעכט דאס צווייטע ווייסבוך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אפריל - היילע סילאסי אויסגערופן קייסער פון עטיאפיע
- 8טן יוני - ישראל אוימאן, ישראלדיקער מאטעמאטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק
- 5טן אויגוסט - ניל ארמסטראנג, אמעריקאנער אסטראנויט, ערשטער מענטש צו גיין אויף דער לבנה (געש' 2012)
- 30סטן אויגוסט - ווארען באפעט, אמעריקאנער מיליאנער
- 7טן סעפטעמבער - באדעוויין דער ערשטער, מלך פון בעלגיע (געש' 1993)
- 13טן דעצעמבער - נתן זך, ישראלדיקער דיכטער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יולי - ארטור קאנאן דויל, סקאטישער דאקטאר און שרייבער וואס האט געשאפן "שערלאק האלמס" (געב' 1859)


text:
גיכקייט
אין פיזיק, איז גיכקייט א מאס וואס באשרייבט די באוועגונג פון א קערפער - דער דיסטאנץ אריבער וואסע ער גייט אין אן איינץ פון צייט. מען טוט באצייכענען דעם ווערט מיטן בוכשטאב v. די דימענסיעס פון גיכקייט זענען ווייטקייט/צייט.
אין יידיש ניצט מען דאס ווארט "גיכקייט" מיט צוויי באדייטונגען:
- א באדייטונג פון גרייס - אין דעם פאל איז גיכקייט א סקאלארע קוואנטיטעט. אין ענגליש הייסט דאס speed.
- א באדייטונג פון גרייס מיט א ריכטונג - אין דעם פאל איז גיכקייט א וועקטאר קוואנטיטעט. אין ענגליש הייסט דאס velocity.
מען דארף אונטערשיידן צווישן צוויי פעלער פון גיכקייט - דורכשניטלעכע גיכקייט און מאמענטאלע גיכקייט.
דורכשניטלעכע גיכקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דורכשניטלעכע גיכקייט באשרייבט די גיכקייט פון א טיילכעל דורכאויס א געוויסן וועג. ווען א טיילכעל גייט אדורך א וועג אין דער צייט , איז זיין דורכשניטלעכע גיכקייט דורך דער צייט . מער בדיוק, אויב אין דער צייט איז דער קערפער ביי , און אין איז ער געווען ביי , דעמאלסט איז זיין דורכשניטלעכע גיכקייט
די זעלבע דעפיניציע ארבעט פאר דער דורכשנילעכער וועקטאר גיכקייט, וואס איז דער וועקטאר וואס הייבט אן דארט ווי די באוועגונג האט אנגעהויבן און האט זיין צווייטן עק ביים ענדפונקט פון דער באוועגונג, צעטיילם מיטן צייטגעדויער פון דער באוועגונג.
די סקאלארע גיכקייט איז דער טאטאלער דיסטאנץ וואס דאס טיילעכל האט זיך באוועגט צעטיילט מיטן צייטגעדויער פון דער באוועגונג.
איינסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געוויינלעך מעסט מען גיכקייט אין איינסן פון ק"מ אין א שעה (ק"מ/ש); אין אמעריקע און ענגלאנד אין מייל/שעה.
- אין דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן מעסט מען גיכקייט אין מעטער אין א סעקונדע (מ/ס).
כדי צו פארוואנדלען פון ק"מ/ש צו מ/ס דארף מען צעטיילן מיט 3.6 (ווייל א שעה האט 3600 סעקונדעס און א ק"מ האט 1000 מעטער).
- ווען מען רעכענט חשבונות אין רעלאטיוויטעט טוט מען מעסטן גיכקייט אין פארהעלטעניש צו דער גיך פון ליכט, ד"ה: . דאס איז א ריינע גרייס וואס ווענדט זיך נישט אין קיין שום מאס; מיט די איינסן איז די גיך פון ליכט =1.
- די גיכקייט פון גיכע לופטמאשינען מעסט מען מיט א מאך נומער, וואס איז די פארהעלטעניש צווישן דער גיכקייט פון דער לופטמאשין און דער גיך פון קלאנג אין דעם מיטל.


text:
עזה פאס
עזה פאס אדער עזה-שטרײַף איז א ברעג ים לאנגער שמאלער באדן לעגאויס דעם מיטלענדישן ים, גרעניצענדיג זיך מיט עגיפטן אויף איר דרום-מערב און ארץ ישראל צו איר צפון-מזרח.
עס איז בערך 25 מייל לאנג און 4 ביז 7 און א האלב מייל דאס ברייט. וואס צוזאמן איז דאס דער טאטאלער שטח פון 360 קוואדראט ק"מ (139 קוואדראט מייל).
אינעם עזה פאס וואוינען אומגעפער 1.8 מיליאן פאלעסטינער.
די טאריטאריע נעמט איר נאמען פון דער שטאט עזה וואס איז איר הויפטשטאט.
עס האט א 1.4 מיליאן איינוואוינער, וואס אלע זענען זיי פאלעסטינער.
די פאס פאר זיך און די פאפולאציע דערין זענען געפירט דורך די פאליסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט, כאטשיג איצט נאכן קריזיס דארטן ווי די כאמאס מיליטאנטען האבן אומגעווארפן די קאנטראל פון פאטאך אום יוני 2007.
ישראל טוט נאכאלץ קאנטראלירן די לופט העכער עזה פאס און אויך די ים פארקער פון שיפן וואס קומען און גייען.
עס איז איצט נישט אנערקענט דורך קיינעם אז עס געהערט פאר עפעס א זעלבסטשטענדיג לאנד.
דעם 27סטן דעצעמבער 2008, נאך א פארלענגערטער תקופה ווען מ'האט געשאסן ראקעטן פונעם עזה פאס אין איר טעריטאריע, האט מדינת ישראל אנגעהאיבן די געגאסענע בליי אפעראציע קעגן דער חאמאס הערשאפט מיטן ציל פון ברענגען א יסודותדיקע ענדערונג אין דעם זיכערהייט מצב אין ישראל. דורכאויס דער קריגפירונג האבן גערעגנט ראקעטן אויף יישובים אין ישראל פונעם עזה פאס.
דעם 14טן נאוועמבער 2012, האט צה"ל אנגעפאנגען די עמוד ענן אפעראציע אינעם עזה פאס, נאך א פארצויגענער תקופה פון שיסן אין די יישובים אין דרום ישראל אין די פריערדיקע וואכן.


text:
רויט
רויט (#FF0000)
רויט איז איינער פון די פיר הויפט קאלירען, וואס פון זיי ווערט צוזאמעגעשטעלט אלע ערליי קאלירען, ווי צום ביישפיל: פון רויט און בלא ווערט קאליר פורפיל.
בלוט, ווען עס קומט אין בארירונג מיט אקסיגען, איז עס אין א רויטע קאליר (אבער אין קאסמאס זעהן עס די אסטראנאטען מיט א בלאען קאליר)
רויט איז א שרייעדיגע קאליר, און א קאליר וואס איז מרמז אויף זינד 'אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו': [די באשעפער זאגט צו אידישע קינדער] אויב אייערע זינד וועט זיין רויט אזוי ווי רויטוואל, וועל איך עס ווייס מאכן אזוי ווי שניי.
א פרוי טאר נישט גיין מיט א רויטע שרייעדיגע קלייד צוליב צניעות.


text:
וויליאם שייקספיר
וויליאם שייקספיר (ענגליש: William Shakespeare; 23סטן אפריל 1564 - געשטארבן ט"ז אייר ה'שע"ו, 3טן מיי 1616 (יול. קאל.: 23סטן אפריל)) איז געווען איינער פון די גרעסטע דראמאטורגן און דיכטער אין דער מעריבדיקער קולטור. ער האט געשריבן זיינע פיעסעס, פאעמעס און סאנעטן צווישן אנהייב 1590ער יארן און 1612.
זיינע טראגעדיעס, קאמעדיעס און היסטארישע כראניקעס זייוען איבערגעזעצט געווארן כמעט אין אלע שפראכן, ביז היינט ווערן זיי געשטעלט אין טעאטערס איבער דער גארער וועלט. אויך האבן שייקספירס ווערק באווירקט אויף דער טאג-טעגלעכער גערייד אין דער מריבדיקער קולטור, ד"ה מען ציטירט האפטלעך אויסדרוקן פון זיי.
צווישן ה'שנ"ד ; 1594 - ה'שנ"ז ; 1597 האט שייקספיר אנגעשריבן א קאמעדיע מיטן נאמען "דער סוחר פון ווענעדיג", וואס איינער פון אירע פערסאנאזשן איז א ייד א מלווה בריבית. אזעלכע טענהען, אז די דאזיקע פארשטעלונג איז אנטיסעמיטיש, וואס באהאנדלט דעם יידן אלס מלווה בריבית. אבער פון דער אנדערער זייט, זאגט מען, אז שייקספיר האט זיך קיין מאל נישט באגעגנט מיט קיין יידן, און פארקערט, זיין קאמעדיע קומט אפשלאגן קריסטאפער מארלאס שרעקלעכע אנטיסעמיטישע פיעסע - "דער ייד פון מאלטא".
שייקספירס בארימטסטע פיעסעס זיינען "האמלעט","קעניג ליר","אטעלא","מאקבעט", "ראמעא און יוליע" און אנדערע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שייקספיר איז געבוירן געווארן אין סטראטפארד אויפן אוואן אין 1564. ער איז געטויפט געווארן דעם 26טן אפריל און אזוי ווי דער שטייגער איז געווען דעמאלסט צו טויפן קינדער נאך זייער געבורט, איז אנגענומען צו זאגן אז ער איז געבוירן געווארן דעם 23סטן אפריל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אברהם טייטלבוים. וויליאם שעקספיר.
- דוד הערמאלין. שעקספיער'ס אויסגעוועהלטע ווערק.
- דער קויפמאן פון ווענעדיק, איינע אנדערע פאסונג.
- קעניג ליר


text:
ליפיד
א ליפיד (ענגליש: lipid; פון גריכיש λίπoς ליפאס "פעטס") איז א נאטירלעכער מאלעקול (אין ביאלאגיע) וואס איז צעלאזבאר אין בוימל. ליפידן זענען א גרופע ארגאנישע פארבינדונגען וואס שליסט איין פעטס, איילן, וואקסן, סטעראלן און נאך. ליפידן זענען א סטרוקטורעלער קאמפאנענט פון לעבעדיקע באשעפענישן.
ליפידן ווערן געניצט אין די קאסמעטיק און עסנווארג אינדוסטריעס, ווי אויך אין נאנאטעכנאלאגיע.
ביאלאגישע פונקציאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליפידן דינען אין דעם קערפער ווי:
- ברענשטאף
- א שפייכלער פון ענערגיע
- א בוישטיין פון מעמבראנען
- הארמאנען
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
בריטיש ערוועיס
בריטיש ערוועיס איז די הויפט לופטליניע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז הויפטקווארטירט אין הארמאנדסווערט, אין דער לאנדאנער בארא פון הילינגדאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס איז געבוירן געווארן אין יאר 1919 און איז געווען די ערשטע לופטליניע וואס האט געהאט א טעגליכע פליפלאן פון אינטערנאציאנאלע פליען, אנגעהויבן צווישן לאנדאן און פאריז. די פירמע האט ערשט געהייסן "עי.טי.ענד.טי." און האט געהאט עטליכע איינצעלע מאטאר פליגער.
עטליכע יאר שפעטער האבן זיך געעפענט נאך עטליכע קליינע עירליינס אין בריטען. אבער זיי האבן נישט צו לאנג מאריך ימים געווען, ווייל אין יענע צייטן זענען זייער ווייניג מענטשן געפארן מיט פליגערס און עס האט געקאסט א הון רב. אין יענע יארן האט געדויערט פאר א פילאט צוויי טעג צו פליען פון לאנדאן קיין פאריז ווייל מען איז געווען געצווינגען צו לאנדן 33 מאל דורכאויס די וועג.
איינע פון די ערטשע קונדן פאר בריטיש ערוועיס איז געווען די בי.בי.סי. פרעסע. עס זענען געפארן מער פליגער מיט צייטונגן ווי מיט מענטשן. ביז געציילטע יארן האט די פירמע געקויפט גרעסערע פליגער און געמאכט א רייזע פון לאנדאן קיין פאריז אין עטליכע שטונדן. אחוץ דעם זענען פרייזן געפאלן וואס האט סטאביליזירט די פירמע און מענטשן האבן אנגעהויבן נוצן פליגער אין די מאסן.
ביז אין יאר 1930 האט בריטיש ערוועיס געהאט פיר גרויסע קאנקורענטן (הענדלי פיידזש, דיימלער ערוועיס, בריטיש ער מערין, און אימפעריעל ערוועיס) וועלכע האבן זיך געשטארקט יעדן טאג אראפברענגנדיג די פרייזן גאר ביליג. א דאנק די שטארקע קאנקורענט האבן די פירמעס אנגעהויבן מאכן רייזעס איבער די גאנצע וועלט.
די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן געהאט די בעלות איבער בריטיש ערוועיס און האט איר געהיטן ווי א מאמע גיט אכט אויף איר בעיבי. אין 987' איז די פירמע פריוואטיזירט געווארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט איר ארויפגעלייגט אויפ'ן סטאק מארקעט פאר 125 פעניס א שעיר. איבער א מיליאן מענטשן האבן אין צוויי טעג געקויפט בריטיש עירוועיס'ס סטאק, ארויפברענגנדיג איר דריי פאכיג.
גרויס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס איז נאך היינט דער וועלט'ס גרעסטע לופטליניע אין אינטערנאציאנאלע פליען. די פירמע טראגט ארום 40 מיליאן מענטשן א יאר אויף 309 פליגער. אין איין טאג פארן ארויס איבער א טויזנט פליען צו איבער 500 פליצילן אין 105 לענדער איבער דער וועלט, דעקנדיג ארום 800,000 קילאמעטער.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן אבער איז אויך די שטערקסטע אין גאטוויק ערפארט. די פירמע גיט ארבעט פאר איבער 60,000 מענטשן פון וועלכע 82 פראצענט ארבעטן אין בריטאניע.
היטרוי פליפעלד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריטיש ערוועיס האט זיין אייגענעם טערמינאל אין היטרוי ערפארט, לאנדאן וואס הייסט טערמינאל 5 אדער T5. די מלכה עליזאבעט האט געעפנט דעם טערמינאל דעם 14טן מערץ 2008. בויען דעם טערמינאל האט געקאסט £4.3 ביליאן ($6.2 ביליאן). דער טערמינאל געפינט זיך צווישן היטרוי'ס צוויי סטארטפאסן - 27L/09R און 27R/09L. דער שטח איז גרויס 260 העקטארן, און עס האט זיין אייגענע באן סטאנציע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מויל
דער מויל געפינט זיך אינמיטן פנים.
מקען דערמיט רעדן, אויכט קען מען דערמיט שמייכלן און קייען און עסן און שפירן דער טעם פון עסן.
אויכט קען דערמיט קושן די חבר, פאמיליע אד"ג, אויכט קען מען שלינגען וואסער און אנדערע ליקוואדס.
אויכט קען מען דערמיט פייפען, מאכן ברוגז, און זיין שטרענג.
שרייען לאכן און וויינען.
די פייכטע טעקסטשאר אן קיין ביינער געבן צו געשמאקייט צו דעם מויל.
אויך אטעמט מען דורך די מויל
החיים והמות ביד הלשון, די מויל רעדט שטותים און קען אויך רעדן קלוגשאפט, דעריבער איז דאס בעסטע איר צו האלטן פארמאכט און הערמעטיש פארשאלסן כדי עס זאל נישט ארויסקומן פון איר קיין סכנה אדער אריינגיין אין איר זשערמס וואס קען הרגענען די מענטש.
די מויל איז די עפענוג פון גליק צום לעבן.


text:
קאמעדיע
קאמעדיע איז א געשעעניש אדער א שפיל וואס איז אויסגעשטעלט צו ערוועקן הומאר ביי די וואס האלטן דאס מיט. וואס ווערט אויסגעשפילט דורך טאלאנטירטע קאמיקער, וואס האבן דעם חוש מאכן לאכן ווער ס'קוקט צו זייערע לאכעדיגע ווארע.
קאמעדיע ווערט אויסגעשפילט אסאך אין די פראגראם פון פארוויילונג אין טעאטער, צו אין בינע שפילן, אין מאוויס, אין קורצע ווידעא קליפס א.ד.ג.
דאס רוב פונעם היינטיגן וועלטס מענטשן האבן ליב לאכן, אן קיין באזונדערע סיבה, און פאר קיין שום סיבה, ספעציעל אינעם שוואך נערווירטן גענעראציע פונעם היינטיגן דור, איז דאס לאכן א מונטערע צוועק, וואס אלע כאפן זיך ארויף דערויף.


text:
בית יעקב
בית יעקב איז דער נאמען פון דעם חינוך נעצווערק פאר מיידעלעך געגרינדעט אין פוילן אין ה'תרע"ז פון שרה שענירער, א קראקעווער נייטארין. זייט דעמאלסט זענען בית יעקב נעצווערק געגרינדעט געווארן אין ישראל און צפון אמעריקע, ווי אויך באזונדערע בית יעקב מיידעלשולעס איבער דער גארער וועלט וואו ס'געפינט זיך פרומע יידן.
דער נאמען איז גענומען פון דעם פסוק
- כֹּה תֹאמַר לְבֵית יַעֲקֹב שמות יט ג
אויף וואס חז"ל זאגן: דאס מיינט די יידישע ווייבער.
בכדי צו באזארגן לערערינס אין די שולעס האט מען אויפגעשטעלט א סעמינאר. אגודת ישראל האט אריבערגעברענגט פון דייטשלאנד ד"ר שמואל דויטשלענדער צו פירן די סעמינאר, מיט א יונגע לערערין, יהודית ראזנבוים.[1]


text:
אדמיראל
אדמיראל, איז א הויכראנגיקע אפיציר אין ים פלאט, און אין עטליכע ארמייען די קאמאנדיר פון ים פלאט, די ראנג גלייך צו אדמיראל, אין געהעריקע אינפאנטרי קרעפטן, איז גענעראל.
ווי עס שיינט, שטאמט די ווארט פון אראביש, וואס ביי דער קרייצצוג, האט דער ווארט זיך אריבערגעכאפט צו די קריסטן, אויף אראביש איז דאס ווארט אמיר על באכאר (פרינץ פון ים), וואס נאכן אריבערגיין א לאטיינישע טויש, איז עס מיט די צייט געווארן אדמיראל.
אדמיראל האט באצייכענט דער קאמאנדיר, ווען די פלאט האט זיך פארברייטערט, האבן די מיליטערן וואס באנוצן זיך מיטן ראנג, צוגעלייגט נאך אונטערראנגן, ווי אדמיראל גענעראל, אדער גרויס אדמיראל.
אין די ים פלאט, פון דער אמעריקאנער ארמיי, איז געווען נאר איין אדמיראל, קאמאנדיר פון גאנצן ים פלאט. נאך זיין טויט, האט קיינער מער נישט באקומען אזא ראנג, אין אמעריקע.


text:
אנטיפטרוס
אנטיפטרוס, איז געווען א וויכטיקער שטאטסמאן, און פאליטיקער, אין די צייטן פון יוחנן הורקנוס דער צווייטער, אין די צייטן פון צווייטע בית המקדש, און דער פאטער פון צוקונפטיקע קעניג הורדוס. געבוירן אין יאר 104, געשטארבן אין יאר 43 איידער ציווילע רעכענונג.
ער איז געבוירן צו אנטיפס, א פאמיליע פון אדום, א פאלק וואס האט זיך געפונען אין דרום פון ארץ ישראל, נאכן איינעמען די געגנט דורך די אלכסנדר ינאי, האבן אלע איינוווינער זיך מגייר געווען, אנטיפס צווישן זיי, און ינאי האט אים געשטעלט אלס גובערנאטאר פון אדום. אנטיפטרוס האט געהייראט אן אראבקע מיטן נאמען קיפראס פון די נבטים שבט, און הורדוס איז געבוירן פון די פרוי, אין אשקלון.
אין די צייטן פון ינאי המלך, און שפעטער זיין פרוי שלומציון המלכה, איז די קעניגרייך געווען רואיג, איינמאל די צוויי זענען געשטארבן, האט אויסגעבראכן אין ארץ יהודה, א בירגער קריג, צווישן די צוויי קינדער, יוחנן הורקנוס דער צווייטער, און יהודה אריסטובולוס דער צווייטער. הורקנוס איז געווען א שוואכער מאנספארשוין, און ער האט געשלאסן א שלום מיט זיין ברודער, אנטיפטרוס האט געהעצט הורקנוס די גאנצע צייט, אז די מלוכה קומט זיך אים און נישט צו זיין ברודער.
די רוימישע אימפעריע, האט זיך אריינגעמישט אין די קריג, און אנהייב האבן זיי געפסקנט לטובת אריסטובולוס, נאכדעם וואס ער האט זיי אונטערגעשמירט, אבער פאמפאיוס א רוימישע גענעראל, האט זיך אנגענומען פאר הורקנוס, און נאך א קורצע קריג קעגן אריסטובולוס, האט פאמפאיוס ארויף געשטעלט הורקנוס אויפן בענקל.
גאנצע שטיקער פון ארץ יהודה זענען אוועקגעריסן געווארן פון די מלוכה, ווי בית שאן, און יפו. הורקנוס איז געווארן עטנארך (געוועלטיגער אויס קעניג), אנטיפטרוס איז געווארן פאקטישע הערשער איבער די יידן. ער האט געוועליטיקט מיט אן אייזערנעם פויסט, זייענדיק פארפיינטעט ביי די פאלק.
אלכסנדר דער צווייטער, זון פון אריסטובולוס, האט אנגעפאנגען אן אויפשטאנד, נאכן אנטלויפן פון רוימישע געפענגעניש. אין די ענדע פון די קריג, נאכן שיקן די רוימישע מיליטער אונטערצוברענגען די אויפשטאנד, איז הורקנוס צוריק געווארן כהן גדול, רוים האט אבער צעטיילט די געגנטער אין ארץ ישראל צו באצירקן, אונטער באזונדערע הערשאפט, געפירט דורך רוים און מער נישט דורך הורקנוס.
אין רוים איז פארגעקומען דערווייל א קריג, צווישן גענעראל פאמפאיוס, און יוליוס קייסער, אנטיפטרוס האט געשיקט א מיליטער צו העלפן די גענעראל, אבער יענער האט פארלוירן, אנטיפטרוס האט זיך נישט פארלוירן, און זיך אנגעשלאסן צו די קייסערס וואגן.
יוליוס קייסער האט געשטיצט אנהייב אריסטובולוס, און זיין זון אלכסנדר, אבער געטוישט זיין מיינונג, און געשטעלט אנטיפטרוס פאר אפוטרופוס (וואס איז דער באדייט דערפון איז נישט באוויסט) איבער די יידן, אנטיפטרוס הא געשטעלט זיין זון פצאל אלס קאמאנדיר פון ירושלים און זיין זון הורדוס אלס קאמאנדיר פון די גליל.
אין די יאר 43 איידער די ציווילע רעכענונג, נאכן פארלירן זיין חן ביי הורקנוס, האט מליכוס א ראטגעבער פון הורקונוס אים פארסמט, און אנטיפטרוס איז געשטארבן. וואס ער האט אנגעפאנגען האט ער שפעטער אויסגעפירט, טאקע נאך זיין טויט הורדוס איז געווארן קעניג איבער די יידן. אלס נקמה האט הורדוס פארסמט די ראטגעבער, און יענער איז געשטארבן.