text:
אהרן טייטלבוים
ר' אהרן טייטלבוים (געבוירן ה'תש"ח) איז איינע פון די היינטיקע סאטמארער רבי'ס . ער וואוינט אין דעם סאטמארער שטעטל, קרית יואל, ניו יארק. ער איז דער עלצטער זון פון ר' משה טייטלבוים, דער לעצטער סאטמארער רבי, דער ברך משה, וואס איז א ברודער-קינד פון דעם ערשטן סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים, וואס האט געגרינדעט דאס שטעטל קרית יואל און די שטאט מאנרא, ניו יארק.
ער איז אן איידעם ביי ר' משה יושע האגער, דער וויזיניצער רבי אין בני ברק.
אינהאַלט
- 1 זיין סאציאלע באנעמונג
- 2 זיינע קאנטראווערסיאלע קאמפן
- 3 זיין תורה
- 4 זיינע ספרים
- 5 זיין משפחה
- 6 זיינע גבאים
- 7 זיינע חסידים
- 8 וועבלינקען
זיין סאציאלע באנעמונג
זיין סאציאלע באנעמונג איז זייער שארף און שטייף.
זיינע חסידים ארגומעטירן אז זיין שטייפער כאראקטער איז א תורה'דיגע מעלה, ווייל ער האט דורכאויס די יארן זיך געדארפֿט ספראווען מיט עלעמענטן וואס האבן געזוכט צו אונטערברעכן סאטמאר און זיין טאטן, ר' משה. דעריבער האט ער אלס קנאות און ע"פ הלכה זיך אנגענומען פאר דעם כבוד פון זיין טאטן און זיין עלטער-פעטער ר' יואל. ווידער זיינע קעגנער האלטן אז עס שטאמט פון איגנאריזם, אומדיפלאמטישקייט און שלעכטע מידות.
[פֿעלט אַ מקור]טראץ וואס כמעט אלע זיינע רעדעס זענען מער איבער תורה און חידושים און נישט דוקא אקטועלע ענינים בדברים העומדים על הפרק, ווערט אבער ר' אהרן אידענטיפיצירט דורך זיינע קריטיקירער פון די פילע דרשות וואס ער האט במשך זיין לעבן שוין געהאלטען איבער קאנטראווערסיאלע ענינים און די וועג ווי אזוי ער האט זיך אויסגעדרוקט, טייל בענין פאליטיק, וואס ער האט זיך אויסגעדרוקט מער ווי א סאלדאט ווי איידער א גענעראל, מיט לאזונגען וואס האט זיך געקענט אנזעהן ווי העצערייען פון מחלוקת וואס פאסט נישט, לויט זיינע קעגנער, פאר א איד, נאכדערצו א רב ומנהיג בישראל. דאס ווערט דורך זיינע קעגנער גענוצט ווי א פייל קעגן אים, אז ער איז נישט ראוי צו זיין א פירער, וויבאלד ער קען נישט אכטונג געבן וואס ער רעדט ארויס פון מויל.
זיינע אנהעגערס פארטיידיגן אבער אלע דרשות אז עס האבן זיך אויסגעפעלט לצורך השעה און לצורך הענין, און אלעס איז נאר געווען לכבוד דעם טאטן ובשליחותו אים צו פארטיידיקן און נישט ח"ו זיך אליין.
צום ביישפיל ווערט ער קריטיקירט אויף רעדן בעניני צניעות און תאווה, וואס לויט זיינע קעגנער איז עס נישט קיין איידעלע אויסדרוקן, און צו שטארק גראפיק און פיגוריטיוו. די ארונים טענה'ן אבער אז זיינע קעגנער וועלן זיך אלס אנטשעפען אויף וואס אימער ר' אהרן טוט אדער רעדט און זיי וועלן קיינמאל נישט זיין צופרידן ווייל די אלע קריטיק איז געטריבן פון בלינדע פאליטישע מאטיוון.
זיין פרומקייט
הגם ער איז א שטארק-פרומער אין פערזענליכן לעבן, ווי למשל ער גייט נישט קיין ברילן אין שבת ווי דער מנחת אלעזר, ווערט ער אבער דורך זיינע קריטיקירער אפגעמאלן ווי עמיצן וואס איז מער פאליטיש נאכגעבעדיג אין פֿרומקייטן.
די דאזיגע טעזע האט זיך פיל אינטערגעשטיצט אויף דעם וואס ר' אהרן'ס שווער, דער וויזניצער רבי פון בני ברק, נעמט אן א מער גרינגערע שטעלונג בנוגע מדינת ישראל און ציוניזם (כאטשיג ער טוט עס נישט אנערקענען), ער נעמט געלט פון דער רעגירונג, נעמט אנטייל אין די בחירות, ער שיקט זיינע חסידים צו שטימען און זיך אנשליסן אין דער פֿירערשאפט ביינאזאם מיט אנדערע פרומע חסידות'ן צו זיין א חלק פון אגודת ישראל.
בנוסף, איז ר' אהרן'ס ווייב, סאשע טייטלבוים, מחונך געווארן אין א בית יעקב שולע אין בני ברק, וואס פירט זיך טאקע לויט חסידישע מנהגים, אבער לערנט אויך אין עברית (אין ארץ ישראל, זייערע אסאך בית יעקב קלאס'ן לערנט מען בלויז אין עברית). די אלע אויבנדערמאנטע זאכן ברענגט צו א שטארקע חשד אין ר' אהרן פאזיציע איבער ציוניזם אין די אויגן פון א טייל סאטמארער וואס האלטן זיך פרומער. נאך דער פטירה פון ר' משה טייטלבוים, א באריכטער פון דער זאלונישער צייטונג, דער איד, האט קאמענטירט צו דער זשערוזעלעם פאסט אז "ר' אהרן איז נישט ראוי צו זיין דער קומענדיגער סאטמארער רבי ווייל ער האט געבראכן די סאטמארער תקנה קעגן רעדן עברית אינדערהיים... נאכן הסתלקות פון אונזער רבין וועלן מיר ווייטער פלאטערן די אנטי-ציוניזם פאן. דאס איז איינע פון אונזערע עיקר צילן".
זיינע חסידים, פון דער אנדערער זייט, צייגן אן אז זייט ה'תש"ם, ווען זיין טאטע איז אויפגענומען געווארן צו ממלא מקום זיין ר' יואל טייטלבוים, איז ר' אהרן געווארן דער מערסטער פראמינענטסטער קול קעגן ציוניזם, סײַ ביי אינערליכע אסיפות און סײַ ביי דעמאנסטראציעס קעגן דער מדינה אין ניו יארק און וואשינגטאן. זיין באקאנטע אנטי-ציוניזם דרשה אנטהאלט א דרשה וואס ער האט געהאלטן אין בני ברק זומער ה'תשנ"ד, אין וועלכער ער האט ספעציפיש אויסגעברענגט די סאטמארער שיטה קעגן רעדן עברית. זיין טאטע האט אויך זיך געהאלטן ביי דעם אז די קשר מיט ר' אהרן'ס משפחה מיט אגודת ישראל וועט נישט אפשוואכן זיין אנטי-ציוניזם פאזיציע.- ממילא איז ער לויט זיי יא פרום.
אבער אפילו די מלחמה מיט ציונות ווייזן זיינע קריטיקירער אן ווי ביליג און פראסט ער האט דאס געמאכט ווייל ווען ר' יואל טייטלבוים האט געפירט די מלחמה האט יעדער פארשטאנען אז דא רעדט א קדוש און מלאך און מען האט אים ליעב געהאט אפילו מען איז געווען אין די מזרחי קרייזן ווער רעדט נאך פון די אגודה קרייזן, אבער ער האט געטוישט די גאנצע שיטה און דאס געמאכט פאר א בעיסבאל טיעם ווען ער האט פערזענליך מבזה געווען דעם ערלויער רבי, מאכנדיג דערמיט פון דעם שיטה הקדושה א שפאס און פרייע קאמף.
זיינע קאנטראווערסיאלע קאמפן
ער איז פאררעכנט דורך זיינע קעגענער אלס א קעמפער און שלעגער וואס פאסט נישט פאר א רב. אבער זיינע חסידים זעהן דוקא אין דעם קוואליטעטן פאר א מנהיג.
זיין רבנות אין קרית יואל
אין ווינטער תשמ"ה איז ר' אהרן אויפֿגענומען געווארן אלס רב אין קרית יואל אויפֿן דירעקטן באפֿעל פון זיין טאטן, ר' משה. טייל אנאליסטן האלטן אז דער אורזאך פון זיין טאטן אריין צו שטעלן ר' אהרן אין קרית יואל איז געווען צו פֿארשטערקערן זיין מאכט אין דעם שטעטל וואס איז געווען אנגעוואוירן צוליב די וואקסענעדע התנגדות קעגן אים, בעיקר די עלעמענטן וואס זענען געווען אין מאכט אין די צייטן פֿון ר' יואל טייטלבוים, און האבן דאס פֿארלוירן נאכן הסתלקות פֿון ר' יואל. אט די קעגענערס האט מען אנגערופֿן רביצין מענטשן, צוליב דעם וואס זיי האבן זיך ארומגרופירט ארום דער רביצין פון ר' יואל, מרת אלטא פֿייגא טייטלבוים, (טייל האבן אפי' געהאלטן אז די רביצין זעלבסט איז געווען קעגן ר' משה טייטלבוים, דאס איז אבער נישט קלאר).
די זאליס ארגומענטירן אז באותו זמן וואס ער איז אויפֿגענומען געווארן אלס רב, זענען א גרויסע מערהייט איינוואוינערס פֿון דעם שטעטל געווען קעגן זײַן התמנות. אבער דאס איז א זאך וואס קען נישט קלאר אויפֿגעוויזן ווערן צוליב וואס עס איז דעמאלטס נישט געווען קיין דירעקטע וואלן.
די שטיצער פֿון ר' אהרן - וואס זענען אין אלגעמיין אויך געווען די שטארקע לאיאלע חסידים פון ר' משה - ארגומענטירן אז די אורזאך פֿון ר' משה צו שטעלן זיין זוהן אלס רב אין קרית יואל, איז צוליב די כשרונות פון ר' אהרן האלטנדיג אז ער איז א טאלאנטפֿולער שטייפֿער מנהיג, זייער א פֿרומער, און א גרויסער מתמיד און תלמיד חכם. די אלע מעלות קוואליפֿיצירן אים צו זיין רב אין קרית יואל. דורכאויס די יארן פֿלעגט אלס ר' משה ארויסווייזן זייער א גרויסע שעצונג צו זיין זוהן ר' אהרן.
אסאך בלוט האט זיך פארגאסן אויף דעם קאמף און אידיש געלט הייזער און נכסים פארברענט.
פון דעם טאג וואס ר' אהרן איז געווארן רב אין קרית יואל, האט זיך צוביסלעך אנגעהויבן צו בויען אן אפעזיציע אין קרית יואל, קעגן איהם און קעגן זיין טאטע. עס זענען געווען קליינע אינצידענטן ווי די קעגענערס האבן פרובירט צו דערנידערן ר' אהרן, ווי למשל, אין איין פאל האבן מען אין א געוויסן פארטאגס אינטערגעצינדן זיין צימער ווי ער לערנט, ר' אהרן האט דעמאלטס געזאגט אז דאס האט זייער צובראכן זיין מוט, ווייל עס איז פארניכטעט געווארן פילע חידושי תורה וואס ער האט געשריבן פון זיין יוגנט.
אדר תשמ"ט האט דער סאטמארער רבי, ר' משה טייטלבוים, געהאלטן א דרשה ברבים ווי ער האט זייער שארף פארדאמט די קעגענערס פון קרית יואל, דער הויכפונקט פון די דרשה איז געווען אז ער באפעלט פאר אלע זיינע חסידים אז ווען אימער מען זעהט איינע פון קעגנערס אין איינע פון די אנשטאלטן פון די קהלה אין קרית יואל, זאל מען שרייען אויף איהם שייגץ ארויס, מיינענדיג אז מען זאל זיי ארויסווארפן מיט כח. די דרשה ווערט אנגערופן עד היום די שייגץ ארויס דרשה. בערך אין יענע תקופה האבן די קעגנער עמטליך געגרינדעט זייער אייגענע אפעזיציע מוסדות אין קהלה אין קרית יואל, מיטן נאמען בני יואל. איינע פון די פראמינינטע פיגורן פון די אפעזיציע איז יוסף וואלדמאן. זינט דעמאלטס פלעגן רעגלמעסיג פארקומען געוואלדאטן און פיזישע אנגריפן צווישן די קעגענערס און חסידים פון די רבי און ר' אהרן.
די דיסיאידענטן און אפאזיציע'נערן האבן זיך געזעהן אלס קליין אומבאהלפן קרייז פון אידן וואס ווערן גערודפט דורך ר' אהרן מיט זיינע חסידים. זעה יוסף וואלדמאן וואס ער איז געווען דער הויפט עסקן קעגן די ארונים טעראר.
- (זעה הויפט ארטיקל בני יואל.)
שטרייטן מיט קאשויער רב
ווען בשעתו האט קאשוי רב געשטורעמט פארוואס די פאליטישען'ס פון די קרית יואל ווילידזש טוען אינדארסירן ליבעראלע גוים קעגן די מער קאנסערוועטיווע קעגנער. האט ער גערעדט אין א דרשה זייער חוצפה'דיג אז קאשוי רב האט פארדארבן די איגענט פון שטעטל מיטן ארויפברענגן די אישוס אין די פאסט קעסטלעך פון יראים ושלמים אז מען זאל נישט חלילה נכשל ווערן פון שטימען פאר פאליטישענס וואס פארשפרייטן זימה מיט זייער פרא-געי אגענדע און רציחה מיט זייער פרא-אבארשען אגענדע, אויף אונזער ציוויליזאציע און לאנד.
די קרית יואל סקול דיסטריקט/שערי חמלה פרשה
בערך אין יאר תשנ"ג איז אנשטאנען אן אנטוויקלונג אין קרית יואל, וואס פארנעמט א פראמינענטער ארט אין די היסטאריע פון ר' אהרן'ס רבנות אין קרית יואל. נעמליך די פרשה פון די "קרית יואל סקול דיסטריקט", אדער "שערי חמלה". די קרית יואל סקול דיסטריקט איז א רעגירונג געשטיצטע שולע אין קרית יואל פאר גייסטישע אדער פיזישע אינוואלידע קינדער וואס סערווירט לויטער פרומע אידן. די אמעריקאנער קאנסטיטוציע פארלאנגט אז די רעגירונג האט נישט קיין רעכט צו שטיצן קיין שום רעליגיע, עס רופט זיך די סעפעראטאציע פון קירכע און שטאַט, דעריבער האט דער געזעץ פארלאנגט אז אין אט די שולע טאר מען נישט לערנען קיין שום רעליגיעזע לימודים און עס טאר נישט אנהאלטן קיין שום רעליגיעזע שילדן אדער סימבאלן. דאס האט אויסגערופן א גרויסע קעגנערשאפט מצד מערערע רבנים פון די סאטמארער אדער קנאותדיגע טיפ, אז אזא שולע איז קעגן די תורה און די הלכה אין מ'טאר עס נישט ווייטער אנהאלטן, ווייל עס איז קעגן די אמונה פון ג-ט.
די פראמינענטע רבנים קעגנערס פון די סקול דיסטריקט וואס זענען געווארן באלעסטיקט און באשמוצט דורך אהרן מיט גרויס חוצפה און עזות זענען געווען הויפטזעכליך ר' רפאל בלום ז"ל קאשוי רב, ר' מרדכי האגער וויזניצער רבי פון מאנסי ניו יארק, און ר' יחזקאל ראטה דער קארלעסבורגער רב .
ר' אברהם לייטנער וואס האט נישט געליטן דירעקט פון אים נאר פון זיין פאטער, פלעגט זיין זייער סימפאטיש צו אים, ווייל ער האט אים געהאלטן פאר א גרויסע תלמי חכם, אבער ביי די פרשה האט ער געזאגט אז מען ברויך אים באקעמפן זיין רבנות בלויז צוליב דעם וואס ער איז גרויסהאלטעריש און פארדארבן אין מידות צוליב דעם וואס ער גרייפט אן עלטערע רבנים פערזעהנליך מיט פארשעמונגען און העצעריין פון שלאגן און לאזונגען וואס פאסט פאר א גוי, ווען ער האלט אנדערשט ווי יענעם רב. אבער די ארונים טענה'נען אז די קאמף פון ר' אברהם האט נישט געמיינט אהרן נאר זיין טאטע, וואס ער האט שוין געפירט מיט אים איידער די סקול דיסטריקט פרשה און פאר ר' אברהם איז דאס געווען א גוטער מיטל צו קעמפן קעגן די טאטע.
ווען די קרית יואל סקול דיסטריקט שטרייט האט זיך געקאכט, האט ר' אהרן געהאלטן פארשידענע רעדעס צו ערקלערן די הלכה'דיגע אויסגעהאלטנקייט פון דעם סקול דיסטריקט. אין די דאזיגע רעדעס האט ר' אהרן פערזענליך אטאקירט די אלע רבנים מיט זייער שארפע אויסדריקן. איינע פון די היסטארישע רעדעס איז געווען ווען ער האט זיך אויסגעדריקט אויף ר' רפאל בלום מיט די ווערטער "עפרא לפומיה" (וואס מיינט: דאס מויל זאל יענעם אנגעפילט ווערן מיט זאמד). דאס איז אן עקסטרעמע שארפע אויסדרוק וואס מען זאגט געווענליך נאר אויף גרויסע זינדיגערס. אויך האט ער אנגערופן זיין פעטער ר' מאטעלע וויזניצער די פעטער די פראפעשענעל בעל מוחאה. די שארפע אטאקעס האבן אים פארפיינטעט אין די אויגן פון די חסידים פון די אטאקירטע רבנים, און אויך פילע סאטמארער חסידים האבן דעמאלטס געהאלטן אז דאס איז א באווייז אז ר' אהרן אין נישט ראוי צו זיין א פירער, ווייל ער רעדט אזוי חוצפה'דיג אויף עלטערע, רעספעקטירטע רבנים.
פון דער אנדערער זייט האבן די חסידים פון ר' אהרן און ר' משה געהאלטן אז ר' אהרן נעמט זיך אן פארן כבוד פון זיין טאטע, אין וועמענס כבוד די רבנים גרינגשעצן, וויבאלד זיי קימערן זיך נישט צו אנפרעגן זיין טאטע אדער ר' אהרן איבער די אויסגעהאלטנקייט פון די סקול דיסטריקט, וואס ר' משה געהאלטן אז עס איז א מצוה און א פליכט צו אנהאלטן און שטיצן, אויף אזוי ווייט אז ער ר' משה האט געזאגט ביי א געוויסע רעדע אז די סקול דיסטריקט וועט זיין א זכות פאר איהם אויף יענע וועלט ווייל ער העלפט אינוואלידע אידישע קינדער.
זינט דעמאלטס האט זיך פארמירט אין קרית יואל בפרט, און אין סאטמאר בכלל, צוויי שטארקע קעגן זייטיגע פראקציעס, איינס, די חסידים פון ר' אהרן און די אנדערע די "שונאים". ביי ביידע צדדים זענען דא מענטשן וואס האלטן פון ר' אהרן פערזענליך גענצליך פארקערטע עקסטרעמע מיינונגען. צווישן די חסידים זענען דא א סך וואס האלטן אז ער איז א גרויסער צדיק, א הייליגער איד - גרעסער ווי זיין טאטן און ענליך צו זיין עלטער פעטער, ר' יואל טייטלבוים. ווידער פון זיינע מתנגדים זענען דא וואס האלטן אז ער איז א גרויסער זינדיגער אזוי ווי שבתי צבי און איז א געפאר פאר אידישקייט ווייל ער פירט אראפ אידן פון דעם פרומען וועג.
אין יענע צייטן האט די וועלט אויך אויפגערודערט מיטן שרעקליכען בזיון פון ר' יחזקאל ראטה וואס האט באזוכט מאנרוי און איז געווארן אנגעגרייפט דורך די בחורים פון ר' אהרן'ס ישיבה מיט שטיינער און אייער און איז קוים קוים ארויסגעראטעוועט געווארן מיטן לעבן מיט א פארמאכטן ווען. זינט דעמאלטס האט ר' אהרן אים נאכקיינמאל איבערגעבעטן אבער דער פוסק הדור האסט נאך מער די בני יואל פרומע טיפן, שטעלט ער זיך צו צו ר' אהרן וויפל שייך מיט זיין איצטיגער מלחמה קעגן זיין ברודער.
אין אמת'ן מוז אנגעמערקט ווערן אז ר' אהרן האט איבערגעבעטן קאשוי רב, אבער קאשוי רב האט אים מוחל זיין אויף די פערזעהנליכע באליידינגונגען ווייל ער האט געענטפערט אז ער האט זיך ווייניג צוקראצט פון זיינע טשעפערייען דער עיקר איז די כפירה וואס ווי לאנג ער פארמאכט נישט די סקול דיסטריקט קען ער אים נישט מוחל זיין. זיין פעטער ר' מאטעלע האט ער קיינמאל נישט איבערגעבעטן פארן אים אנרופן דער פראפשענעל בעל מוחאה אבער יענער איז דאך געגאנגען צו זיינע שמחות אלסן כבוד פון זיין ברודער ר' אהרןס שווער, ביז די קארט קעיסעס וואס די ארונים האבן נישט געוואלט ארויסגיין פון קארט האט ער אויך צוריק אפגעשניטן מיט אהרן, אבער צו די שמחות (אמווייניגסטנס צו די קינדערס חתונות) באטייליגט ער זיך נאך אויף א רעגלמעסיגן סטאטוס.
די וויינבערגער פרשה
דאס האט זיך ארגינעל אנגעהויבן פון עפעס א פריוואטער אנגעלעגנהייט אין א משפחה וואס איז דאן דורך שווערע צייטן און דער סיטואציע האט זיך דערקייקלט אז מען האט באשולדיגט דעם פאטער מיט רשעות, און אים אזוי ארום געוואלט אנלייגן א קרימינאלע רעקארד, אז ער זאל מוזן זיך גטן און נישט קענען זעהן זיינע אייגענע קינדער. נישט קיין אנדערע ווי ר' אהרן'ס רעביצין מרת סאשע טייטלבוים אלייןס מיט די הילף פון די שטאטישע מוסדות דורך א סקול פרניסיפל מרת זילבערשטיין, האבן ל"ע פרובירט אנציוועבן און שפינען א גאנצער פארדרייעטער נידעריגער בלבול אויף דעם חרדישען חסידישען אינגערמאן, מיטן תירוץ אז זיי האלטן אז דער מאן מוז זיך גטן פון זיין ווייב לויט זייער מיינונג, וועלענדיג העלפן אן אידיש פרוי מיטן חשבון אז אויב וועט דערפון ארויסקומען א חילול ה' זענען שולדיג בלויז די וואס וועלן דאס פארציילן נישט זיי וואס וועלן דאס טאן.
די חרדישע וועלט האט זיך ערשט אויפגערודערט און דערוויסט דערפון ווען די 2 פרויען האבן גאר פערזעהנליך עדות געזאגט אין קארט אז די טאטע, וואס איז גראדע געווען א גרויסער חסיד פון ר' אהרן און נישט פארפעילט קיין איין טיש, זאל חלילה האבן סעקסואל באלעסטיגט און גערעיפט זיינע אייגענע טעכטער, פארשטייט זיך אז דער איד האט עס געלייקענט און מיט די הילף פונעם וועלט בארימטן טוען ר' שמואל פריעד און נאך עסקנים, וואס די ארונים טענה'ען אז זייערע מאטיווען זענען געווען צו באגראבן ר' אהרן, האבן זיך דאן אריינגעלייגט צו העלפן די משפחה און זיך געשלאגן מיט ר' אהרן'ען און זיינע מוסדות, א דאנק דעם איז ער שפעטער גענצליך ריינגעוואשן געווארן אין געריכט און מען האט אויפגעוויזן, אז סאשע ר' אהרן'ס רעביצען נישט נאר וואס זי האט אנגעמאכט דעם גאנצן בלבול אויף דעם איד, נאר זי האט פערזענליך פרובירט רח"ל העצן די קליינע אומוויסענדע חרדישע תמימותדיגע מיידלעך, וואס האבן ניטאמאל געוויסט וואס עס רעדט זיך, אז זיי זאלן בלויז נאכזאגן פאר פאליציי און פאר א זשורי לעיני כל העולם, ווערטער וואס זיי פארשטיין נישט, (וואס איינע פון די זענען גאר א דאון סינדראם קינד וואס האט נישט קיין אייגן דעת) קעגן זייער אייגן טאטען, און אזוי ארום אויך נעמען א טייל אינעם אומדערהערטן מנובלישען אקט פון מאכן אזא היסטארישען בלבול, א דאנק דעם אויפדעקונג האט דער גויאישער זשאזש ארויסגעווארפן דעם קעיס און גאר גערעדט קעגן די אידישע אמונה אז א חשובער רב בישראל זאלן אויסן צו טאן אזא זאך דערמיט מאכענדיג א היסטארישער חילול ה'.
אין יענער צייט האבן רבנים זיך אריינגעמישט און שטארק געברויזט קעגן ר' אהרן, טענה'דיג צו אים אז אפי' לו יצויר ער איז נישט געווען דירעקט דער וואס האט עס ארגינעל געברענגט דערצו וואלט ער עס ווען געקענט אפשטעלן אין איין רגע, אבער זיינע חסידים האבן גענטפערט אז די משפחה האט געבטען ר' אהרן זיך אריינמישן, און אלס באווייז האבן זיי געוויזן אז זיין גבאי ר' חיים שלמה פישער איז דאך זיין נאנטסטער מענטש און איידעם פונעם באטרעפנדען קרבן.
אבער היינט צוטאגס איז די גאנצע משפחה קעגן ר' אהרן אחוץ די גבאי פישער, ווייל אפילו אז זיין רעביצען מיט זיינע מנהלים פון זיינע מוסדות האבן דאס אנגעדרייט, אויף א רצון פון א פאמיליע מעמבער, און ר' אהרן האט אפשר פערזענליך גארנישט געוויסט דערפון אין אנפאנג פרשה, און שפעטער האט ער שוין נישט געטארט אריינרעדן ווייל עס איז געווען א פעדעראלער קעיס, און ממילא האט ער נישט געוואלט וויסן גארנישט דערוועגן. ממילא קען מען אים אפשר לויט אים נישט אנלייגן אלע פראבלעמן פון זיין ווייב און מוסדות און נאך איינגעשטעלטע מיט זיינע נאנטע שטוב מענשטן, האט ער דאך זיי געקענט הייסן אויפהערן.
די גאנצע משפחה וואס זענען אויך געווען די גרעסטע חסידים פון ר' אהרן ביז די פרשה, די חרדישע וועלט אין אירע אלע רבנים זענען זייער פארווייטאגט ווייל זיי זאגן אז זיי האבן אים געבעטן און געוויינט משך פון איבער 4 יאר חי וקיים ער זאל זיך אפלאזן פונעם קעיס און מען וועט דאס שיינערהייט און באהאלטערהייט אפווישן. אבער דאס איז שוין אריין אין א כבוד פאר די פארטיי אז מען מוז אויפווייזן אז זיין רעביצען סאשע איז יא געווען גערעכט פון אנפאנג און מען טאר איר נישט פארשעמען כאטשיג די עקשנות פון סאשע טראגט דאך די דירעקטע קאנסקעווענסן חלילה אז זיי זאלן נישט קענען קיין שידוכים טאן לדורות אויב נעמט מען דאס ח"ו אן פאר אמת רח"ל.
די ענדע איז ברוך ה' דער אנגעקלאגטער ריינגעוואשן געווארן און די ריכטער מיט א זשורי האבן געמאכט ללעג ולקלס פון די סתירות און רשעות וואס די אנקלעגער האט דא געוואלט טאן און די חזקת כשרות פון אידן זענען צוריקגעשטעלט געווארן על מכונם צום פרידן פון יעדן.
פילע קעגנער פון ר' אהרן האלטן אבער אז די פלעק פון דעם היסטארישען סקאנדאל איז געבליבן פארשמוצט אויף ר' אהרן'ס קאנטע לדראון עולם, סיי צוליב וואס אנדערע אידן וועלן דאס נאכטאן צו ארויפלייגן א בלבול אויף א מאן אויב וויל מען א גט און סיי צוליב די צער פון אזוי מיאוס פארשמוצען א משפחה בישראל לעיני כל העולם.
די אדמורו"ת מלחמה קעגן זיין ברודער
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – סאטמאר מחלוקת
ניסן תשנ"ט האט אויסגעפלאצט א באמבע מחלוקה אין סאטמאר וואס ווערט פארעכנט אלס די געמיינסטע און גרעסטע חסידישע מחלוקה און מאדערן היסטאריע. דאס האט פאסירט ווען דער ברך משה'ס געזונט צושטאנד האט אנגעהויבן צו נאכלאזן, סיי פיזיש און סיי גייסטיש, אויטאמאטיש האט ר' אהרן אומאפיציעל אנגעהויבן צוביסלעך איבערנעמען די לייצעס פון סאטמאר, אלע שונאים פון ר' אהרן האבן שוין שלום געמאכט מיטן מצב אז ר' אהרן גייט זיין דער אויסשליסלכער פירער פון סאטמאר.
אבער ויהי היום איין שיינעם חול המועד האט מען זיך דערוויסט אז דער ברך משה וויל אנדערשט, ווארשיינליך איז אריבערגעשפרינגען א שווארצע קאץ צווישן ר' אהרן און דער רבי'ס הויפט גבאי משה פריעדמאן, און אלעס האט זיך דראמאטיש געטוישט, דער גבאי האט אפגעמאכט אז ער גייט נישט דערלאזן אז ר' אהרן זאל מאנאפעלירן סאטמאר, ער וועט דאס שטערן אויף אלע קאסטן, ער האט אנגעדרייט/איבערצייגט (געוואנדן וועלכער צד) דעם רבי'ן אז מ'דארף אויפנעמען דען אינגערן זוהן ר' זלמן לייב פאר רב אין וויליאמסבורג, און וכך הוה, ר' זלמן לייב האט איבערגענומען וויליאמסבורג, אלע בתי מדרשים, מוסדות, קעמפס, מקוה, מצה בעקעריי, אלעס איז ארויסגעפאלן פון ר' אהרן'ס קאנטראל.
די בני יואל מיט אלע שונאים למיניהם האבן דאס באטראכט ווי א נס מן השמים, און זענען געשפרינגן אויף די גאסן פאר שמחה, ממש ווי משיח איז דא. ווידער ר' אהרן מיט אלע וואס האבן אלס געבלוטיגט פארן שלימות און שטאלץ פון סאטמאר וואס זענען בעיקר אויך געווען דעם ברך משה'ס חסידים, זענען אויפגעשוידערט געווארן, ממש אבל וחפוי ראש.
זיין ערשטע טריט איז געווען מלחמה ער האט צוזאמגענומען א גרופע פון זיינע ארונים און ערקלערט פלניא גזלנא אז זיין ברודער זלמן האט אים באגאנוועט.
דערנאך האט ער אנגעהויבן צו העצן זיינע תמימות'דיגע חסידים אז זיין טאטע איז קראנק און וועפט, און כסדר זיך געמאכט וויינען אז מען זאל זאגן תהלים נאך אים. ווידער רבי זלמן לייב האט נישט געלאזט זאגן תהלים אפי' דעם לעצטן טאג ווען דער ברך משה האט שוין גע'גוסס'ט ווייל עס האט געלייגט זיין רבנות אין א פראגע צייכן.
אלע פרואווען מצד די אהרונים צו צוריקנעמען קאנטראל פון וויליאמסבורג איז געווען אומפרוכטבאר, קודם ביי דין תורה האבן די זאליס נאר געוואלט גיין צו זייערע דיינים וואס זענען זאלוניש געשטימט, נאכדעם אין קאורט האט מען זיי באוואשן ווי א סוטה אז זיי זענען שקצים פארן גיין און ערכאות, און זיי האבן אלעמאל פארלוירן.
עס האט אויסגעקוקט ווי ר' אהרן איז קאפוט, למעשה האבן צוויי הויפט זאכן איהם אפגעראטעוועט פון קאמפלעט אונטערגאנג, איינס, אז זיינע חסידים האבן זיך אריענטירט און פארזיכערט צו אנהאלטן און פארשטערקערן די מאכט און די אנדערע גרויסע צענטערן פון סאטמאר בעיקר און קרית יואל און בארא פארק, צווייטנס איז די גרויסע צאל פערזענליכע חסידים וואס האבן זיך אנגעשלאסן מיט איהם, אפילו ר' זלמן לייב פירט אלעס און אין וויליאמסבורג זענען זיינע חסידים בלויז בני יואל טיפ מענטשן וואס שטיצן איהם בלויז צו שטעכן ר' אהרן.
זייט די אהרונים האבן געהאט זייער לעצטער טויט קלאפ אין קארט תמוז תשס"ו האבן זיי אנגעהויבן מיט א שנעלען אומפעט צו עפענען אייגענע מוסדות און בתי מדרשים אין וויליאמסבורג, זיי האבן געעפנט אויפאיינמאל חדר און סקול'ס פאר אלע יארגאנגען, איינגעשאפט בנינים רעכטס אויף לינקס, געבויט א גרויסן שוהל אין צוויי וואכן.
די גיורת פרשה
א אינגערמאן איז ל"ע אפגעפארן און ארויס לתרבות רעות, פערצופאל געווען איינער פון זיינע תלמידים, אויפגעצויגן געווארן פון א צובראכענער משפחה וואס איז נאכאלס דבוק אין אים, און די מיטגלידער פון דער משפחה זענען גבאים און ראשי הקהילה ווא שטופן זיין וואגאן און קעמפן פאר זיין רעביסטעווע, (ווי די פעטערס ר' מאיר הירש און ר' שלמה זלמן שטיין.)
עס הייבט זיך אן מיט א פארדארבן חינוך וואס זיינס א תלמיד האט איבערגעלאזט אייגן ווייב און 5 קינדער און זיך פארליבט אין א גוי'טע. יארן האט די משפחה פרובירט צוריקצוברענגען דעם אינגערמאן צו אידישקייט. ביז איינמאל האט זיי דער ר' אהרן געהייסן מגייר זיין די ווייב פונעם אינגערמאן מיטן דירעקטן בדיעבד'יגן כוונה אז וויבאלד דער אינגערמאן וועט שוין נישט צוריקגיין צו זיין ערשטער ווייב, און זיין צווייטער ווייב וויל האלטן אידישקייט, וועט דער אינגערמאן אפשר אויך האלטן אידישקייט דורך די נאנטשאפט וואס ער האט געהאט מיט זיין מאמען און שיקסע וואס ער פלעגט קומען מיט איר כסדר אויף שבתים און ימים טובים אויף קרית יואל, צוזעהן די הנהגה פון אידן מיט חסידים ווי אזוי צו פירן זיך אידישלעך אויפן סאטמארער שטייגער, און דערמיט ארויסגעוויזן און געזאגט אפן אז ער וויל תשובה טאן. ר' אהרן האט זיך אבער אויסגענומען אז דאס זאל זיין שטיל און קיינער זאל זיך נישט דערוויסן כדי נישט נאכטאן.
ווען ר' אהרן איז געוואויר געווארן אז דער רב וואס האט מגייר געווען די ווייבל איז גאר איינער פון זיינע ארכי-קעגנער הרב ר' יצחק מאנדל און אויך אז מען האט געטובלט די פרוי אין דער מקוה פון בני יואל און צוגאב האט די משפחה פון די ערשטע ווייב געוואלט זייער שטארק אז דער אינגערמאן זאל נישט קענען חתונה האבן און זיי זענען פראמיניטע עסקנים פון קרית יואל, האט ער באשלאסן צו שלאגן פאליטישע קאפיטאל און מאכן א שטונק דערקעגן און אויסגעדרייט זיין דאטשיג מיט א בלעכענעם פנים ערקלערט אז די מאמע, א צובראכענע אלמנה און רעספעקטירטער חשובע פרוי, וואס האט דאס געהערט די עצה פון אים זאגט גאר ליגענט.
ער האט ליידער אליין מפרסם געווען די מעשה וואס קיינער האט נישט געוואוסט דערמיט זאגנדיג אז די פראבלעם מיטן גיור איז אז אנדערע וועלן דאס נאכטאן, און אזוי ארום באשמוצט די משפחה אויף די גאנצע וועלט, עס האבן זיך צו אים דאן צוגעשטעלט 2 ליטווישע רבנים, ר' שמחה בונם קאהן פון לעיקוואד און נאך איינער פון בארא פארק. וואס האבן געזאגט אז אין זייערע קרייזן איז דאס יא שכיח אז אידן פארליבן זיך אין גויט'עס, דעריבער מוז מען דאס באקעמפן כאטשיג אין סאטמאר קרייז איז דאס דערווייל נישט שכיח ממילא וואלט דאס איינצעלער אויסנאם אויב עס איז ווען שטיל נישט געווען א פראבלעם.
ר' יחזקאל ראטה וואס איז א פוסק פאר מאדערענע קרייזן אויך האט זיך דאן יא צוגעשטעלט צום דער מערכה פון ר' אהרן על אף די קאנסעקווענסן וואס דאס האט ל"ע געהאט אויף דעם פרומען קרייז.
על אף וואס קיינער פארמישט אין דעם סקאנדאל האט נישט געהאט מיט וויליאמסבורג איינגעלייגט, נישט ער, נישט ר' יצחק מאנדל און נישט די עלטערן און נישט די פארפאלק, דאך צוליב זיין ווייזן אז ער איז נאכאלס גרויס האט ער געמאכט מיט גרויס פאמפע אן אסיפה אין וויליאמסבורג, אין סיגוטער שול, אז אלע רבנים פון טריי-סטעיט ניו יארק זאלן זיך קענען באטייליגן דערין, כדי צו דאס ווי מער צו פארשפרייטן האט מען געהאט בילדער און לאנגע באריכטן דערוועגן אין זיין צייטונג דער בלאט, כאטשיג רוב רבנים זענען נישט געווען פון וויליאמסבורג.
דער בלאט און זיינע ארונים בראש פון אים מיט עטליכע דרשות איז דעמאלטס געווען בעיקר פארנומען צו פארשפרייטן קעגן ווייבל צו באשמוצען און פייניגן א גיורת אז זי האט זיך נישט מגייר געווען כדת משה וישראל, זי האט אבער אפגעענטפערט מיט עטליכע בריווען צו רבנים וואס בשעתו נתפרסם געווארן אויפן אינטערנעט צו זאגן אז די פאלטשע קלאנגען פון די ארונים זענען ריינע בייזוויליגע פארטייאישע רדיפות קעגן איר, און זי האלט יא איין אלע מצוות און מנהגים פון חרדישע אידן און זי האט זיך נישט מגייר געווען צוליב די ליבע פון איין מענטש איר מאן, נאר די מאן האט אין איר אריינגעלייגט א ליבע צו גאט זיין תורה און זיין פאלק, דעריבער וויל זי זיין א טייל פון דעם פאלק אידן. אבער וויבאלד דער איד האט נישט געוואלט געבן נאך פירסום פארן סיפור האבן זיי נישט אפגעדרוקט אירע ווערטער,
אריזאנע ווייץ קאמף
ער האט געפירט א מלחמה קעגן די סאטמארער אנגענומענער מנהג און געזאגט אז מען האט אריינגעווארן א פלאק אין די מצות
ער האט געדינט אלס ראש הכולל ראש ישיבה דיין און רב פאר ער איז געווארן א רבי.
זיין תורה
ער האט זיך יארן לאנג מקדש געווען על התורה ועל העבודה פון קינדווייז אן וואס ער האט געהאט חברותות גרויסע תלמידי חכחים וואס האבן מיט אים געלערענט פריוואט שטענדיג אים צו הייבן ער זאל קענען ווערן א מנהיג.
ווען ער איז נאך געווען א פרישער אינגערמאן האט אים שוין זיין טאטע מיטגענומען צו וויכטיגע אסיפות רבנים, אים צו איינטרענירן צו זיין א מנהיג און א רבי.
ביי די 31 יאר אלט האט אים זיין טאטע געשטעלט אלס ראש ישיבה פון דער גרויסער סאטמארער ישיבה גדולה און קרית יואל, אויפן פלאץ וואס ר' נתן יוסף מייזעלס און ר' מרדכי שטיין האבן פיגוריט פארן יארן לאנג. ביזן היינטיגן, כמעט 30 יאר, וואס איז ער פירט די ישיבה.
ער איז פארעכנט אלס א וואונדערליכער בעל מחדש און מגיד. ער האלט רעגלמעסיג דרשות און שיעורים וואס ענהאלט פילפולים, רמזים, דברי חסידות אין ענליכס. ר' אהרן טייטלבוים האט שוין אפגעשריבן מערערע ספרי חידושי תורה אויף תורה און ש"ס. איבער 15 בענדער פון זיינע חידושים זענען שוין געדריקט געווארן. זיינע חסידים קוקן עס אלס א פאזיטיווער כשרון, פארגלײַכענדיג איהם צו זיין עלטער-פעטער ר' יואל טייטלבוים,
זיינע ספרים
- פלפולים נחמדים - ארויסגעגעבן לכבוד די הכתרה מוצש"ק וירא תשמ"ה
- זבח פסח ב' חלקים - ב' כסלו תשמ"ז
- שובה ישראל ב' חלקים - ז' כסלו תש"נ
- שערי אהרן - אדר ב' תשנ"ה
- חידושי תורה מהר"א ט"ב תשס"ב - כ"א כסליו תשס"ד
- שערי שמחה - י' סיון תשס"ז
זיין משפחה
ברידער
- ר' זלמן לייב טייטלבוים צוקריגט מיט אים.
- ר' ליפא טייטלבוים, צוקריגט מיט אים.
- ר' שלום אליעזר טייטלבוים, זיין חסיד.
שוועסטער
- אשת ר' בעריש מייזליש רב אין סאטמאר בארא פארק. זי לעבט שוין נישט זייט תשנ"ג, ער מיט זיינע אלע קינדער חסידים.
- אשת ר' דוד מייזליש רב אין סאטמאר מאנטריאל. אמאל געווען זיין חסיד, היינט אומקלאר. זיינע אלע קינדער חסידים.
- אשת ר' חיים יהושע האלבערשטאם; ער קומט צו אלע זיינע שמחות און רעדט מיט אים, אנדערש ווי ר' זלמן לייב און ליפא, אבער ער שטייט מער צו ר' זלמן לייב.
קינדער
- ר' מנחם מענדל טייטלבוים סאטמארער (ארונים) רב אין וויליאמסבורג.
- ווייב פון ר' העניך אשכנזי, א מו"ץ און רב און די עצי תמרים געגנט אין קרית יואל.
- ווייב פון ר' ברוך טייטלבוים א מוהל אין א בעל מכשיר פאר זיין טאטע דער וואלאווער רב.
- ווייב פון ר' שמעון זאב מייזליש, א מגיד שיעור און א מו"ץ און שכונת ברך משה אין קרית יואל.
- ר' חיים צבי טייטלבוים, רב אין סיגעטער שול אין וויליאמסבורג.
- ווייב פון ר' דוד דוב דושינסקי, זוהן פון הרב דושינסקי פון ירושלים און רב אין ביהמ"ד אהל פיגא אין ק"י.
- ר' יואל טייטלבוים, איידעם ביי רב אייכענשטיין פון מאנסי רב אין ביהמ"ד בית ברוך אין ק"י.
- ווייב פון ר' יוסף רוקח - פאפא און קאזלאווער אייניקל, וואוינט אין קרית יואל.
זיינע גבאים
זיינע חסידים
זיי ווערן אנגערופן מיט א שפעט נאמען ארונים בעיקר דורך די זאליס, ווייל טראץ די אלע קעגנערשאפט וואס האט זיך אנגעזאמעלט דורך די יארן און די ציטיילונג אין סאטמאר איז נאך אלס ר' אהרן היינט פארעכענט ביי זיי אלס איינע פון די גרעסטע חסידישע רביים און אמעריקע, און מעגליך אויף די וועלט, זיי ציילן זיך און די צענדליגע טויזענטער איבער די גארער וועלט.
די טיפישע חסידים פון ר' אהרן זענען אין אלגעמיין די לאיאלע חסידים פון זיין טאטע, וואס האבן זיך אלס געהאלטן געטריי צו זיין טאטע און איהם דורכאויס די אלע מחלוקת קעגן בני יואל און זייערע שטיצער. זיי האלטן אז טראץ זיינע אלע חסרונות און היסטארישע קריטיק וואס קיין איין מנהיג האט נאך נישט געהאט אזאלעכע עבירות אויף זיין רעקארד, איז ער פון דעסטוועגן דער פאסיגסטער ממלא מקום פון ר' יואל טייטלבוים און פאר א גרויסע צדיק ווי זיי אייסערן זיך און זיינע תורות אין אויפירונג און קוויטלען זיך.
ר' זלמן לייב'ס חסידים וואס ווערן אויך צוריק אנגערופן מיטן שפעט נאמען זאליס דורך די ארונים ארגומענטירן אז זיי זענען א גרעסערע חסידות, ווייל זיי האבן מער מענטשן וואס שטרעבן פאר ר' זלמן לייב'ס הצלחה, אינערהאלב סאטמאר וואס לויט זיי אינעם סאטמארן זין קען מען דאס אויסטייטש אלס חסידים, טראץ דער טיפישער זאלי איז נישט קיין חסיד פון ר' זלמן לייב זעלבסט, ער איז בלויז א סימפאטיקער, ווייל ער נעמט א שטעלונג אין די מחלוקה, אבער ער האלט נישט ר' זלמן לייב פאר א צדיק, קוויטעלט זיך נישט ביי איהם, גייט נישט צו זיינע רוחניות'דיגע פארברענגען, אויף אזוי ווייט אז א גרויס חלק פון די זאליס טיען גרינגשעצן מיט שפאס אויף ר' זלמן לייב, אבער צוליב די פיינטשאפט קעגן ר' אהרן שטיצן זיי איהם, און פרובירן איהם צו הייבן.


c: text/html

text:
האלאנד
האָלאַנד (האלענדיש: Nederland) איז אַ קליין לאַנד אין אײראָפּע, מיט א באפעלקערונג פון מער ווי 16 מיליאן. עס גרעניצט זיך מיט דעם צפון ים צום צפון און מערב, בעלגיע צו דרום און דייטשלאנד צו מזרח. האלאנד איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. די הויפט שפראך אין האלאנד איז האלענדיש, אבער אין צפון פון לאנד רעדט מען אויך פריזיש. אן איינוואוינער פון האלאנד איז א "האלענדער".
די גרעסטע שטעט אין האלאנד זענען אמסטערדאם, דען האג און ראטערדאם. אַמסטערדאַם איז די הױפּטשטאָט , אבער די רעגירונג און פארלאמענט זיצן אין דען האג. דער פארט פון ראטערדאם איז דער גרעסטער פארט אין אייראפע–אזוי גרויס ווי די נעקסט דריי גרעסטע צוזאמען.
די הויפט טייכן אין האלאנד זענען דער ריין, דער וואַל און דער מאָז.
האלאנד איז זייער א פלאך לאנד; נאר 50% פונעם לאנד איז מער ווי איין מעטער איבער דם ים-פלאך. אומגעפער 17% פונעם שטח פון לאנד איז פריער געווען וואסער (ים און אזערעס) און מענטשן האבן געמאכט דארט א יבשה.
האלאנד האט גאר א גרויסע באפעלקערונג ענגקייט פון 406 מענטשן א ק"מ2. האלאנד איז דער וועלטס צווייטער גרעסטער עקספארטירער פון עסן און לאנדווירטשאפט פראדוקטן, נאך די פאראייניגטע שטאטן, א דאנק וואס זיין ערד איז גוט פרוכפערדיק און דאס לאנד האט א צארטן קלימאט.
האלאנד איז איינע פון די ערשטע לענדער אין דער וועלט צו האבן א געוויילטן פארלאמענט; זייט 1848 איז זיין רעגירונג א פארלאמענטארע דעמאקראטיע און א קאנסטיטוצאנעלע מאנארכיע. האלאנד ווערט גערעכנט א גאנץ ליבעראל לאנד.
האלאנד איז א גרינדער מיטגליד אין די אייראפעישער פארבאנד, אייראזאנע, G-10, נאטא, ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג און וועלט האנדל ארגאניזאציע. פינף אינטערנאציאנאליע געריכטן זענען פלאצירט אין האלאנד, ווי אויך די אייראפעישע קרימינעל אינטעליגענץ אגענטור אייראפאל. האלאנד געהערט צו דער שענגען זאנע.
האלאנד האט א מארק-באזירט געמישטע עקאנאמיע, און ראנגירט 17ט צווישן 177 לענדער לויטן אינדעקס פון עקאנאמישער פרייהייט.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד איז געווארן אויפגעשטעלט אין יאר 1581 ווי די האלענדישע רעפובליק, וואס דאן איז עס געווארן זעלבסטשענדיג פון שפאניע.
עס איז דאן געווארן א מאכט און געבליהט אזש ביז די זיבעצטן יאר הונדערט איז זי שוין געווארן א אימפעריע פאר זיך.
די תקופה ווערט באצייכנט די גאלדענע תקופה פון האלאנד.
נאך דעם וואס נאפאליאן האט עס איינגענומען האט עס צוריקבאקומען זיין זעלבסשטענדיגקייט אין 1815 צוזאמען מיט נאך טעריטאריע וואו עס זענען היינט די לענדער פון בעלגיע און לוקסעמבורג.
בעלגיע האט באקומען זעלבשטענדיגקייט פון האלאנד אין 1830, און לוקסעמבורג אין 1867.
אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז זי געווען נייטראל אבער ביי די צווייטע איז זי איינגענומען געווארן דורך די נאציס אין חודש אייר ת"ש און איז באפרייט געווארן אין יאר תש"ה.
עס זענען געווען אסאך חסידי אומות העולם אין האלאנד אבער דאך איז די יודישע געמיינדע אין האלאנד כמעט אינגאנצן פארטיליגט געווארן דורכאויס די צווייטע וועלט קריג.
האלאנד איז געווען איינע פון די לענדער וואס האבן אויפגעשטלעט דעם אייראפעישן פארבאנד אין 1992.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1581 ביז נאפאלעאן האט איינגענומען דאס לאנד אין 1806 איז האלאנד געווען א רעפובליק. אין 1815 איז האלאנד געווארן א קאנסטיטוציאנאלע מאנארכיע און אין 1848 א פארלאמענטארע דעמאקראטיע, ביזן היינטיקן טאג.
דער ראש מלוכה איז דער מאנארך, היינט דער קעניג ווילעם אלעקסאנדער. פריער איז געווען די מלכה בעאטריקס, וואס האט געדינט 33 יאר ביזן עלטער פון 75, ווען זי האט אבדיקירט דעם 30סטן אפריל 2013.
די רעגירונג ווערט געפירט דורכן קאבינעט, וואס האט 13 ביז 16 מיניסטארן. דער פארזיצער פונעם קאבינעט איז דער פרעמיער מיניסטער, וואס אפיציעל איז ער גלייך מיט אלע אנדערע מיניסטארן. זייט אקטאבער 2010 איז מארק רוטע דער פרעמיער מיניסטער. דער פארלאמענט, דער "שטאטן-גענעראל", האט די מאכט צו שאפן געזעצן, און אנטהאלט צווי קאמערן, דער ערשטער קאמער מיט 75 מיטגלידער און דער צווייטער קאמער מיט 150 מיטגלידער.
פראווינצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד ווערט צעטיילט אין 12 פראווינצן:
- כראנינגען (Groningen)
- פריזלאנד (Friesland)
- דרענטע (Drenthe)
- אוועראייסל (Overijssel)
- פלעוואלאנד (Flevoland)
- כעלדערלאנד (Gelderland)
- אוטרעכט (Utrecht)
- צפון האלאנד (Noord-Holland)
- דרום האלאנד (Zuid-Holland)
- זילנאד (Zeeland)
- צפון בראבאנט (Noord-Brabant)
- לימבורג (Limburg)
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד האט אן אנטוויקלטע עקאנאמיע און שפילט א ראלע אין דער עקאנאמיע פון אייראפע שוין עטלעכע יארהונדערטער. זייט דעם 16טן יארהונדערט זענען שיפעריי, פישעריי, לאנדווירטשאפט, האנדל און באנקירן פירנדע סעקטארן פון דער האלענדישער עקאנאמיע. האלאנד האט א הויכן ניווא פון עקאנאמישער פרייהייט.
די הויפט מיטהאנדל לענדער פון האלאנד זענען (אין 2013) דייטשלאנד, בעלגיע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, די פאראייניגטע שטאטן, פראנקרייך, איטאליע, כינע און רוסלאנד. האלאנד איז איינע פון דער וועלטס צען פירנדיגע עקפארטירער לענדער. דער גרעסטער אינדוסטריעלער סעקטאר איז עסנווארג. אנדערע חשובע אינדוסטריעס זענען כעמיקאלן, מעטאלורגיע, מאשינעריי, עלעקטרישע גיטער און טוריזם. אינטערנאציאנאלע פירמעס וואס ארבעטן אין האלאנד שליסן איין אונילעווער, היינעקען, שעל, פיליפס און טאמטאם.
האלאנד האט די 17טע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט און ראנגירט 10ט אין ברוטא נאציאנאלער פראדוקט פאר א מענטש. אין אפריל 2013 איז ארבעטסלאזקייט געשטאנען ביי 8.2% פון דער ארבעטסקראפט.
די פינאנץ- און האנדל-הויפטשטאט פון האלאנד איז אמסטערדאם. די אמסטערדאם בערזע, א טייל פון אייראנעקסט, איז דער וועלט'ס עלטסטע בערזע און איינע פון די גרעסטע בערזעס אין אייראפע. זי געפינט זיך לעבן דאם סקווער אין צענטער פון דער שטאט. האלאנד איז געווען א גרינדער מיטגליד פון דער איירא, און האט געטוישט זיין געוועזענע וואלוטע, דעם גולדן, דעם 1טן יאנואר 1999 פארן צוועק פון האלטן חשבונות, צוזאמען מיט נאך 15 גרינדער מיטגלידער פון דער איירא. די קורס ביים טוישן איז געווען 2.20371 גולדן פאר איין איירא. די איירא מטבעות און פאפיר-געלט האט מען ערשט געניצט דעם 1טן יאנואר 2002. אין די קאראאיבישע נידערלאנדן ניצט מען דעם אמעריקאנער דאלאר אנשטאט דער איירא.
די פלאצירונג פון האלאנד שאפט א שיינעם צוטריט צו די מארקן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און דייטשלאנד. דער פארט פון ראטערדאם איז דער גרעסטער פארט אין גאנץ אייראפע.
לעבן סלאכטערן געפינט זיך דאס גראנינגען גאז פעלד, איינע פון די גרעסטע נאטירלעכער גאז פעלדער אין דער וועלט. זייט די מיטעלע 1970ער יארן האט דאס פעלד שוין פראדוצירט גאז ווערט €159 ביליאן.
לאנדווירטשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער האלענדישער לאנדווירטשאפט סעקטאר איז גאנץ מעכאניזירט, מיט א שטארקן פֿאקוס אויף אינטערנאציאנאלע עקספארטן. ער באשעפטיקט אומגעפער 4% פון דער האלענדישער ארבעטסקראפט, אבער פראדוצירט גרויסע איבערבלייבן פאר דער עסן-פראדוצירן אינדוסטריע און שאפט 21 פראצענט פון אלע האלענדישע עקספארטן.
האלאנד עקספארטירט צוויי דריטל פון דער וועלט'ס בלימען.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארקער אויף האלאנד'ס גאסן האט זיך פארמערט כסדר זייט די 1950ער יארן און שטייט היינט העכער פון 200 ביליאן ק"מ א יאר, דריי פערטל מיט אן אויטא. פון אלע נסיעות אין האלאנד, פארן העלפט מיט אן אויטא, 25% מיט א ראווער, 20% צו פיס און 5% מיט פובליקן טראנספארט. דער נעצווערק פון גאסן איז לאנג 139,295 ק"מ, כולל 2,758 ק"מ פון אויטאסטראדעס, איינע פון די מערסט געדעכט שאסיי נעצווערק אין דער וועלט, מער ווי דייטשלאנד און פראנקרייך, אבער נישט אזוי געדעכט ווי בעלגיע. די באן נעצווערק איז לאנג 3,013 ק"מ. עס ווערט גערעכנט אז אין האלאנד זענען 18 מיליאן ראווערס (מער ווי ס'איז דא מענטשן אין לאנד). די גאסן האבן 35,000 ק"מ פון ראווער-וועגן.
ראטערדאם האט דעם גרעסטן פארט אין אייראפע; די מעז און ריין טייכן שאפן זייער גוט צוטריט קיין באזעל, שווייץ און קיין פראנקרייך. די הויפט סחורות וואס גייען אדורך דעם פארט זענען פעטראכעמיקאלן.
סכיפאל פליפארט, א ביסל דרום-מערב פון אמסטערדאם, איז דער הויפט אינטערנאציאנאלער פליפארט אין האלאנד און דער פינפט-אשעפטיקסטער אין אייראפע לויט צאל פון פאסאזשירן.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד האט א געשאצטע באפעלקערונג פון 16,785,403 ביים 30סטן אפריל 2013. עס איז דאס צענטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין אייראפע און דאס 63סטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט. פון 1900 ביז 1950 האט די באפעלקערונג זיך געטאפלט פון 5.1 מיליאן מענטשן ביז 10 מיליאן. די געבורט ראטע איז 1.78 קינדער א פרוי, העכער פון א סך אייראפעאישע לענדער, אבער נישט גענוג צו האלטן די באפעלקערונג פון גיין אראפ. לעבנס-ערווארטונג איז גאנץ הויך, 83.21 פאר מיידלעך און 78.93 פאר יינגלעך. די באפעלקערונג צעטיילט זיך, לויט אן אפשאץ פון 2005: 80.9% האלענדיש, 2.4% אינדאנעזער, 2.4% דייטשע, 2.2% טערקן, 2.0% סורינאמער, 1.9% מאראקאנער, 0.8% אנטילער און ארובער, און 7.4% אנדערע.
האלענדער זענען די העכסטע מענטשן אין דער וועלט, מיט א דורכשניטלעכער הויך פון 1.81 פאר געוואקסענע מענער און 1.67 פאר געוואקסענע פרויען (אין 2009).
די גרעסטע שטעט אין האלאנד זענען אמסטערדאם (באפעלקערונג 821,702), ראטערדאם (624,799), דען האג (514,782), אוטרעכט (334,160) און איינדהאוון (223,272).
שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפיציעלע שפראך פון האלאנד איז האלענדיש. אין דעם צפונדיקן פראווינץ פריזלאנד איז מערב פריזיש א צווייטע אפיציעלע שפראך. אין די קאראאיבישע אינזלען סאבא און סטאטיאוס, וואס זענען א טייל פון האלאנד, ווערט ענגליש ברייט גערעדט. אין 1956 האט מען אנערקענט אפיציעל די שפראכן יידיש און ראמאני.
יודן און יודישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – האלענדישע יידנטום
דער ערשטער דאקומענט וואס דערמאנט די יידישע קהילה פון האלאנד קומט פונעם 12טן יארהונדערט. אינעם מיטל אלטער האבן געוואוינט ווייניג יידן אין האלאנד. פונעם מיטל אלטער ביזן 17טן יארהונדערט הערט מען נישט וועגן די יידן אין האלאנד.
ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט-מלחמה זענען געווען 10% פון אמסטערדאמס איינוואוינער יידן.
היינט ווערט גערעכנט אז אומגעפער 40,000 יידן וואוינען אין האלאנד, צווישן זיי 10,000 ישראלדיקער וואס האבן זיך באזעצט אין לאנד. רוב פון די יידן האבן נישט קיין שייכות מיט די אפיציעלע יידישע געמיינדעס.
דער הויפט רב פון האלאנד איז הרב בנימין דזשעיקאבס.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
העברעישע וויקיפעדיע
העברעישע וויקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער העברעישער שפראך.
זי ווערט געפירט דורך אַ אײנציקן ביראקראט דארטן ה' דוד שי. ער האט באוויזן היסטאריע ווי א טאלטירטער וויקיפעדיע באנוצער וואס מען האט אים געגעבן מעמדות אויסהאלטן זיין ווערטשאפט ביי דעם וויקיפעדיע דארטן.
די העברעישע װיקיפעדיע, ריכטיג צו יוני 2014 האלט מיט העכער װי 158,500 ארטיקלען.
זייער פאפולער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ישראלים פראצענטואלע מער אינטערנעט צוטריט ווי סיי וואסארא לאנד און קולטור.
גוגל וויילט טאקע אויס זיי ענדטערשטער צו לינקן אויבן אויף די ליסטע פון די רעזולטאטען.
אויך האט יאהו וואס האט שותפות מיט "הארץ" אין דעם ישראלדיקע וואלה פארטאל אנגעהויבן צו קאפירן אלע ארטיקלען פון דער העברעישער וויקיפעדיע אלס דער אפיציעלער עלעקטראנישער ענציקאלפידיע.
אַן אינטערסאַנטער אַרטיקל וואָס איז ערשינען אין דער ישראלדיקער וואָכן צייטונג "מקור ראשון" וואַרפט אַסאַך ליכט איבער דעם פּראָיעקט.[1] דאָרטן איז דער הייסער טעמע וואס מ'קען זיך נישט פאַראייניגן און ווערט נאָכאַנאַנד געטוישט; "משיח" וואס די לובאַוויטשער שלאָגן זיך צו ער לעבט נאָך; און "יאַסיר אַראַפאַט", וואס די רעכטע מיט די לינקע שלאָגן זיך אַרום.


text:
אינטערסטעיט 87
אינטערסטעיט 87 (פארקורצט I-87) איז אן אינטערסטעיט שאסיי, וואס איז לאנג 333.49 מייל (536.70 קילאמעטער), עס געפונט זיך אין ניו יארק, עr הייבט זיך אן אין די בראנקס נעבן טרייבארא בריק אויף צפון זייט, און עס ענדיגט זיך ביי די גרעניץ פון קאנאדע אין טשאמפלעין ניו יארק. ווי עס באהעפט זיך מיט קוויבעק אויטארוטע 15. דאס איז א טייל פונעם אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם
דורך דעם הייוועי קען מען פארן פון ניו יארק סיטי קיין קרית יואל, און ווייטער קיין אלבאני, און אזוי ארויף ביז מאנטריאל, קרית טאהש און ווייטער.


text:
זרע
די זרע איז א ווייסע פליסיקייט וואס קומט ארויס פון דעם איבר פון א זכר. זי אנטהאלט די ספערמע, די צעלן וואס קענען רעפראדוצירן. די רעפראדוקטיווער מעכאניזם, צום שאפן נאך א ביאלאגישער דור, מיט די סאמע גענעטישע שטריכן פונעם פראדוצירער (מזריע). א מענטש נעמט ארויס אין יעדן מעשה ארום 500 מליאן זרע קאמערן.
זומען (אידיש) דער קלענסטער צעל איז אין דער זרע פון א מאן.
זרע איז דא ביי פרוכט און גרינצייג צולייגך ווי ביי מענטשן און אנדערע באשעפענישן. די זומען איז דער סאמע פונדמענט פונעם רעפראדוקציע סיסטעם, אן די זומען קען קיין רעפראדוקציע נישט צושטאנד קומען.
איז זרע לעבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויטן זוהר הקדוש איז דאס א לעבעדיגע זאך, אין מען איז א רוצח אויב מען איז מוציא זרע לבטלה[פֿעלט אַ מקור] אויך לויט די קריסטן[פֿעלט אַ מקור].


text:
יעקב קאמינעצקי
הרב יעקב קאמינעצקי (כ' אדר א' ה'תרנ"א, 1891 - כ"ט אדר א' ה'תשמ"ו, 1986) איז געווען פון די גדולי התורה אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, אינעם צווייטן העלפט פון דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. הרב קאמינעצקי איז געווען דער ראש ישיבה פון ישיבת תורה ודעת אין ניו יארק און א מיטגליד אין די אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמינעצקי איז געבוירן געווארן אינעם שטעטל קאלאשקאווע אין ליטא, היינט אין בעלאַרוס, אום שבת, כ' אדר א' ה'תרנ"א (28סטן פעברואר 1891), צו זיין טאטען ר' בנימין. און זיין יוגנט האט ער געלערנט אין לאקאלען תלמוד תורה און האט זיך ארויסגעוויזן מיט זיינע טאלאנטן. ביי די עלף איז ער געשיקט געווארן לערנען ביי די מינסקער למדנים און ער האט דארט געהארעוועט אויף זיין לערנען פאר אפאר יאר.
ביי די פופצן איז ער אריבער צו לערנען אין ישיבת כנסת ישראל אין סלאבאדקע, א פארשטאט פון קאוונע. דארט איז ער נאנט געווארן מיט הרב נתן צבי פינקל - "דער אלטער פון סלאבאדקע". אין סלאבאדקע האט ער אויך געהערט שיעורים פון הרב ברוך בער לעבאוויץ, וועלכע זענען געגבן געווארן אין ישיבת כנסת בית יצחק וועלכער האט זיך אויך געפינען דאן אין סלאבאדקע. אזוי אויך האט ער געהערט שיעורים פון הרב איסר זלמן מעלצער, הרב זלמן סענדער כהנא שפירא אין קריניק, און הרב דוד טעביל דייאנאווסקי אין מאלטש.
ביים אנהייב פון דער ערשטער וועלט קריג איז קאמינעצקי אנטלאפן קיין מינסק, פון דארט צו קריניק, צו ביאליסטאק, און צו טיקטין. דערנאך איז ער אריבער קיין לאמזשע, ווי ער איז אנגענומען געווארן אלץ תלמיד אין די ישיבה פון הרב יחיאל מיכל גארדאן.
ווען דער קריג האט זיך געענדיגט, איז קאמינעצקי אריבער אויף קרעמענטשוג, ווי ער האט אין כ"ב סיון ה'תרע"ט חתונה געהאט מיט איטא עטיל, די טאכטער פונעם משגיח אין סלאבאדקע - הרב דב הירש העללער. (הרב העללער'ס עלטסטער איידעם איז געווען הרב אברהם גראדזינסקי). אין קרעמענטשוג האט ער געהאט זיין דריי עלטסטע קינדער.
נאך זיין חתונה איז ער צוריק לערנען אין סלאבאדקע, און שפעטער איז ער געגאנגען קיין קעלם. ווען דער כולל אין סלאבאדקע האט זיך געעפענט דורך הרב אייזיק שארר, איז ר' יעקב אריבער צו דעם כולל ווי ער האט געלערנט פאר פינף יאר.
אין יאר ה'תרפ"ו (1926) איז ר' יעקב אויפגענומען געווארן אלץ רב אין דעם ליטווישען שטעטל ציטוויאן. ער האט געדינט אלס רב פאר עלף יאר. דארט האט ער געהאט נאך דריי קינדער.
אין די ענדע פון יאר ה'תרצ"ז (1937) האט זיך ר' יעקב אירבערגעצויגן צו די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקא. אנפאנג האט ער געדינט אלץ רב אין סיאטעל, וואשינגטאן, פאר אפאר חדשים. דערנאך איז ער אויפגענומען געווארן אלץ רב אין טאראנטא, קאנאדע, ווי ער האט געדינט פאר זיבן יאר, פון ה'תרצ"ח (1938) ביז ה'תש"ה (1945).
אין ה'תש"ה, אויפן געבעט פון הרב שרגא פייוול מענדלאוויטש, האט ער פארלאזט זיין רבנות פאסטאן אין טאראנטא, אין האט אנגעהויבן דינען אלץ מגיד שיעור איו ישיבת "מתיבתא תורה ודעת" אין ניו יארק, אין פלאץ פון דעם פארשטארבענעם מגיד שיעור - הרב שלמה היימאן. אין יאר ה'תש"ח (1948) איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה. אין דעם פאסטן האט ער געדינט ביז ה'תשכ"ז (1967).
נאכדעם וואס ער האט אויפגעגעבן זיין פאסטן אלץ ראש ישיבה איז ער אריבער קיין מאנסי, ניו יארק. אין דער תקופה האט ער זיך אריינגעווארפן אין דאס ארויסגעבן זיינע ספרים אין זיינע לעצטע יארן פלעגט ער ווינטער-צייט וויילן אין מיאמי, פלארידא.
און יאר ה'תשמ"ד (1984) האט הרב קאמינעצקי געליטן א סטראוק, און איז דעמאלט אריבער וואוינען ביי זיין טאכטער אין באלטימאר. ער איז געשטארבען אין כ"ט אדר א' ה'תשמ"ו (מארץ 10 1986) אין איז באגראבען געווארן אין ברוקלין, ניו יארק.
טאלאנטען און דרך הלימוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפילו העכער די ניינציג פלעגט ער אויך עוסק זיין אין לערנען תורה מיט א קאך. ער האט געהאלטן אז ווען מען לערנט דארף מען קודם זיך פארטיפן אין די רייד פון די תלמוד און די ראשונים און הערשט נאכדעם אין די רייד פון די אחרונים. אזוי אויך האט ער געהאלטן אז מען דארף זיך קודם איינהאנדלען א ברייטע באקאנטשאפט אין תורה פאר מען קען עוסק זיין אין מאכן פשטלעך. ער האט שטארק ארויסגעשטארצט מיט זיין פענאמאנאלע זכרון. ער האט אמאל נאכציטירט א לאנגער שטיקל פון דעם ספר פרי מגדים.
ער האט געהאט א באקאנטשאפט אין אלע אפטיילונגען פון די תורה, אריינגערעכנט טעמעס אין אזעלכע וועלכ נישט צופיל פארנעמען זיך מיט, ווי צום ביישפיל דעם רמב"ם'ס שיטה אין אויסרעכענען די געבורט פון די לבנה. א חוץ לערנען די מסכתות פון תלמוד בבלי וואס מען לערנט אין ישיבות האט ער זיך אויף פארנומען מיט פסק'נען איסור והיתר, פארלערנען שיעורים אין מסכת חולין, אינעם ראם פון א פראגראם אויף באקומען הוראה. ער האט אויך געהאט ברייטע וויסנשאפט אין לשון הקודש גראמאטיק, און אין אידישער היסטאריע.
קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב שמואל קאמינעצקי - זיין עלטסטער זון. היינט ראש ישיבה אין פילאדעלפיע, און א מעמבער אין די אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
- הרב נתן קאמינעצקי - פארפאסער פון אפאר ספרים, צווישען זיי דעם ספר "דאס שאפן פון א גדול" (ענגליש) וועלכער איז געשטאנען אין צענטער פון א שטורמדיגער קאנטראווערסיע.
- הרב בנימין קאמינעצקי
- הרב אברהם קאמינעצקי (נפ' אלול תשע"ג)
- מלכא שורין, ווייב פון הרב ישראל שורין
- רבקה דיסקין
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"עיונים במקרא" - אויף פרשיות התורה - ביאורים און פירושים וועלכע זענען צוזאמגענומען געווארן פון זיינע כתבים, ניו יארק, תשמ"ד (1984).
"אמת ליעקב" - קלערונגען אין מקרא - ביאורים און פירושים וועלכע זענען צוזאמגענומען געווארן פון זיינע כתבים, ניו יארק, תשמ"ו (1986).
"אמת ליעקב" - אויף תלמוד בבלי.


text:
דזשאסטין ביבער
דזשאַסטין דרו ביבער (ענגליש: Justin Drew Bieber, געבוירן דעם 1טן מערץ 1994) איז א קאנאדישער פאפ זינגער.
ווען ער איז אלט געווען 13 יאר האט ער אנגעפאנגען צו פארשפרייטן ווידעא קליפס ווי ער זינגט אויף דעם יוטוב וועבזייטל, פון דארטן האט ער זיך געשאפן א נאמען און אין 2009 האט ער ארויסגעגעבן זיין ערשטען אלבאם "My World". און 2010 איז ארויסגעקומען דער אלבאם "My World 2.0", דער סינגל "Baby" איז די מערסטע זעהנדיגע ווידעא קליפ אויף יוטיוב. אין יאר 2011 האט ער ארויסגעגעבן דעם אלבאם "Never Say Never – The Remixes".
ביבער האט געוואונען פיר עהרעס ביי די צערענאמיע פון אמעריקאנער מוזיק אלס דער בעסטער זינגער פון MTV. ער האט אסאך נאכפאלגער בעיקר ביי די יוגנט וואס קוקן אויף אים שטארק ארויף אלס א מאדעל.
ער האט זיך געלאזט טאטואירן אויף זיין קערפער מיט די אידישע בוכשטאבן פון "ישוע"


text:
פעדעראלע רעזערוו
די פעדעראלע רעזערוו (ענגליש: Federal Reserve), אדער די פעד ווי מען רופט דאס בקיצור, איז די צענטראלע באנקירן סיסטעם פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פעדעראלע רעזערוו איז נומער איינס ווען עס קומט צו אמעריקע'ס עקאנאמיע. די פעד איז די באנק פון אלע בענק און די באנק פון די רעגירונג. די פעד רעגולירט אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, קאנטראלירט דאס לאנד'ס געלט, און באאיינפלוסט די עקאנאמיע דורך טוישן די אינטערעסט ראטעס און א רייע אנדערע טאקטיקן וועלכע קען סטימולירן אדער אפשוואכן די עקאנאמיע און אזוי ארום האלטן אינפלאציע נידעריג, עמפלאוימענט ראטעס הויך, און א שטארקע פראדוקציע פון אמעריקאנער פירמעס.
אינהאַלט
- 1 פארוואס ברויך מען די פעדעראלע רעזערוו?
- 2 אינפלאציע און רעסעסיע
- 3 פאראנטווארטליכקייטן
- 4 די פעד געצייג
- 5 דער אויסשטעל פון די פעד
- 6 עקאנאמישע אנווייזונגן
- 6.1 קאנסומער פרייז אינדעקס
- 6.2 גראוס דאמעסטיק פראדוקט
- 6.3 האויזינג סטארטס
- 6.4 נאנפארם פעיראל עמפלאוימענט
- 6.5 עס. ענד פי. סטאק אינדעקס
- 6.6 אינדוסטריאלע פראדוקציע און קעפעסיטי יוטיליזאציע
- 6.7 ריטעיל סעילס
- 6.8 ביזנעס סעילס און אינווענטארי
- 6.9 לייכטע אויטא סעילס
- 6.10 יילד אויף די 10 יעריגע טרעזשורי באנד
- 6.11 עם-2
- 6.12 דער סך הכל
- 7 פינאנצירונג
פארוואס ברויך מען די פעדעראלע רעזערוו?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארשטיין פארוואס דאס לאנד דארף האבן די פעד דארף מען ערשט באטראכטן וואס איז געווען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן אין 913'. ביז אהין האט זיך ארומגעדרייט אין אמעריקע 30,000 סארט וואלוטע וועלכע איז געמאכט געווארן דורך סיי וועמען אנגעהויבן פון די רעגירונג און געענדיגט ביי דראג געשעפטן. די ערשטע פראבלעם איז געווען אז פארשידענע וואלוטע זענען געווען מער ווערט ווי אנדערע און טייל זענען געווען די ווערט פון גאלד און זילבער וועלכע איז אוועקגעלייגט געווארן דערפאר און טייל נישט. עס זענען געווען צייטן ווען די בענק האבן נישט געהאט גענוג קעש און מענטשן האבן נישט געקענט ארויסנעמען געלט.
די פראבלעמען האבן געפירט צו זייער ווילדע עקאנאמישע מצבים ווייל אויב א גרויסע באנק האט זיך געטראפן מיט א מאנגל אין קעש האט נישט אויסגעפעלט מער ווי דעם אז עטליכע מענטשן זאלן מאכן א טומעל און יעדער איז שנעל געלאפן ארויסנעמען זייער געלט און די באנק איז געגאנגן באנקראט מיטשלעפנדיג אנדערע בענק און די גאנצע עקאנאמיע. מענטשן האבן נישט געהאט קיין געטרוי אין די בענק און דערפאר איז די פעד געגרינדעט געווארן.
די פעד האט באקומען די פאראנטווארטליכקייט צו סטאביליזירן די געלטליכע סיסטעם אין די פאראייניגטע שטאטן אז געלט זאל זיין גענוג פליסיג און עס זאל קיינמאל נישט מאנגלן קיין קעש אין די בענק. כדי דאס זאל קענען צושטאנד קומען האט זיך אויסגעפעלט צו מאכן אן "עלעסטיק וואלוטע" וואס האט געמיינט אז די פעד זאל האלטן קאנטראל אינפלאציע אז פרייזן זאלן נישט ארויפשפרינגן פלוצלינג און זיכער מאכן צו יעדע צייט אז די געלט פארזארגונג איז נישט צופיל אדער צו ווייניג צו פארמיידן אינפלאציע און א רעסעסיע.
אינפלאציע און רעסעסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינפלאציע איז איינע פון די וויכטיגסטע שליסלן צו אן עקאנאמיע. אויב אינפלאציע איז הויך מיינט דאס אז די וואלוטע איז ווערט ווייניגער און פרייזן פאר פראדוקטן און סערוויסעס גייען ארויף און מענטשן גיבן אויס ווייניגער געלט און האלטן זיך צוריק פון מאכן אינוועסטמענטס און בויען הייזער. פארשטייט זיך אז ביזנעסער ווערן אינאיינעם עפעקטירט ווייל אויך זיי דארפן צאלן מער פאר פארזארגונגערס ווען אין דער זעלבער צייט פאלן סעילס.
צו פארשטיין וואס מיינט א געלט פארזארגונג דארף מען דאס באטראכטן ווי יעדע אנדערע פראדוקט אויף די מארקעט וועלכע איז געוואנדן אויף פארזארגונג און פארלאנג. ווען די פארזארגונג איז גרויס און דער פארלאנג איז קליין איז אויטאמאטיש די פרייזן ביליג און ווען פארזארגונג איז קליין און דער פארלאנג איז גרויס זענען פרייזן טייער. דאס זעלבע איז מיט געלט. ווען עס איז פאראן צופיל געלט אין צירקולאציע פארלירט דאס די חשיבות און פרייזן גייען ארויף. דאס ברענגט אז געלט זאל נאכמער פארלירן איר ווערט און אינפלאציע ווערט נאר ערגער. מענטשן וועלן אין אזעלכע צייטן נישט וועלן מאכן קיין אינוועסטמענטס פונקט אזוי ווי מענטשן וואלטן נישט געוואלט מאכן קיין אינוועסטמענטס אין גאלד אויב עס וואלט געווען א גרויסע פארזארגונג.
א רעסעסיע פאסירט געווענליך ווען אינפלאציע ווערט צו הויך און מענטשן אינוועסטירן נישט וואס מיינט אז די בענק האבן נישט קיין ביזנעס געהעריג און געשעפטן קענען נישט פארקויפן ווי נארמאל. דאס ברענגט א קאטאסטראפע און ביזנעסער הייבן אן אויפזאגן ארבייטער און אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער.
די ערשטע זאך וואס די פעד וועט טאן ווען אינפלאציע ווערט הויך אדער ווען א רעסעסיע פאסירט איז העכערן די קורצע טערמינען אינטערעסט ראטעס. דאס קוראזשירט מענטשן צו אינוועסטירן געלט און פארקלענערט אויטאמאטיש די געלט פארזארגונג וואס מאכט אז דאס געלט זאל באקומען א גרעסערע חשיבות און אינפלאציע הייבט אן פאלן.
דאס העכער'ן אינטערעסט ראטעס דארף געטאן ווערן צוביסלעך און מיט קאפ ווייל אויב עס גייט צו ווילד וועט עס עפעקטירן אינפלאציע אויפ'ן לאנגן טערמין און וועט שאטן די האוזינג מארקעט.
פאראנטווארטליכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעד רעגולירט די פינאנציעלע אינסטיטוציעס, דינט אלס די רעגירונג'ס באנק, דינט אלס די בענק'ס באנק, און איז פאראנטווארטליכט איבער דאס לאנד'ס געלט. די פעד פארמאגט צוויי אפטיילונגן וועלכע זענען די באורד אוו גאווערנערס וועלכע קאנטראלירן די געלטליכע פארזארגונג און 12 ראיאנען רעזערוו בענק צעשפרייט איבער'ן לאנד וועלכע דינען אלס סערוויס אפטיילונגן אויסצופירן די פאליסיס און האלטן אן אויג איבער אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס. יעדע אפטיילונג רעפרעזענטירט אויך די פריוואטע סעקטאר אין איר ראיאן.
אט זענען די הויפט אונטערנעמונגן פון די פעד:
געלטליכע פאליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט ווענדט זיך די גאנצע עקאנאמיע איבער די פארזארגונג פון געלט. ווען אינפלאציע איז נידעריג וועלן מענטשן בארגן מער געלט און בויען מער הייזער און קויפ'ן מער פראדוקטן. דאס איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע ביז ווילאנג עס איז נישט פאראן צופיל געלט. דאס פאסירט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען שוין נידעריג פאר א לאנגע צייט און צופיל געלט דרייט זיך צווישן מענטשן וואס מאכט דאס געלט ווייניגער ווערט. א צווייטע זאך וואס קען פאסירן איז אז מענטשן קויפן שוין צופיל און די פירמעס פארזארגונג ווערט קלענער קעגן דער פארלאנג און פרייזן הייבן אן ארויפגיין. דאס איז זייער פשוט צו פארשטיין ווייל מיט ווייניג פראדוקטן און צופיל געלט אויף די גאס מיינט א גרויסע פארלאנג פאר ווייניג פארזארגונג.
די פעד באטראכט פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגן וועלכע צייגן די עקאנאמישע מצב און באשליסן לויט דעם וויאזוי צו דרייען די געלטליכע פאליסי. ווען געלט ווערט צו טייער אדער צו ביליג וועט די פעד טוישן די אינטערעסט ראטעס און אומדירעקט שטופן דאס לאנד'ס עקאנאמיע צו אן אנדערע דירעקציע וואס קען אמאל גיין ביז א רעסעסיע אבער מיט א פלאן פאר דעם לאנגן טערמין.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די ווערט פון דאס געלט וואס מיר האבן אין טאש און אין אונזערע באנק אקאונטס איז געוואנדן לויט וויאזוי די פעד באשליסט עס זאל זיין. אויב די פעד וויל א טויש אין די וואלוטע וועט זי זיך נישט רעכנען מיט קיינעם אויפ'ן קורצן טערמין און די עפעקט פון איר פאליסי וועט שנעל קומען, געווענליך אין א יאר, צוויי.
פינאנציעלע אינסטיטוציע רעגולאטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעד אפטיילונגן איבער'ן לאנד באטראכטן די אקטיוויטעטן פון אלע בענק און שטעלן די רעגולאציעס וועלכע זיי דארפן אויספאלגן אויב זיי וויל טאן ביזנעס מיט'ן פובליק. יעדעס מאל א באנק קומט אויף מיט נייע געדאנקן וועט די פעד האלטן אן אויג וואספארא אימפאקט דאס וועט האבן אויף די באנק מארקעט. ווען צוויי בענק וועלן זיך פאראייניגן וועט די פעד דאס דארפן באשטעטיגן און וועט דערנאך מעסטן וואספארא אימפאקט דאס האט געמאכט פאר די לאקאלע געמיינדע.
די פעד דינט אויך אלס א באנק פאר אלע בענק. די אגענטור זיצט אין צענטער פון די באנק סערוויסעס און טראנזאקציעס און א דריטל טשעקס גייען דארט אדורך וועלכע ציילט צו 20 ביליאן טשעקס פער יאר. בענק מאכן ביזנעס אויך מיט קלירינג האויזעס אבער א דאנק וואס א גרויסע טייל טשעקס גייען דורך די פעד טוט דאס פארזיכערן די מארקעט מיט יושר'דיגע סערוויס און אפצאלן.
די רעגירונג'ס באנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע באנק קאסטומער איז די רעגירונג וועלכע האט איר טשעקינג אקאונט ביי די פעד. אלע רעגירונג טראנזאקציעס גייט דורך די פעד וועלכע באטרעפט אין די ווערט פון טריליאנען דאלארן. אלע סעווינגס באנדס, טרעזשורי בילס, און נאטעס וואס ווערט פארקויפט דורך די רעגירונג באלאנגט צו די רעגירונג פעד אקאונטס.
די פעד איז אויך די איינציגסטע דיסטריביוטער פון די יו-עס מינט דעפארטמענט וועלכע פארשפרייט און קאלעקט אלע אמעריקאנער וואלוטע וועלכע צירקולירט אין לאנד און ארום די וועלט. אלע געלט וואס גייט אדורך די פעד ווערט באטראכט דורך די פעד אויב דאס איז אין א גוטן צושטאנד עס זאל קענען צוריק גיין אין צירקולאציע. אויב נישט וועט די פעד דאס פארניכטן און נייע געלט וועט פראדוצירט ווערן אנשטאט דעם דורך די טרעזשורי דעפארטמענט. די פעד האט א גרויסע רעזערוו אקאונט אין וועלכע זי האט גרייט קעש פאר אלע בענק אין צייטן ווען זיי נויטיגן זיך פאר מער קעש ווי ענדע וואך און בעפאר חגאות.
די פעד געצייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראלירן די געלטליכע פאליסי און האלטן אינפלאציע אין די ראמען איז נישט קיין גרינגע ארבעט צו וועלכע עס פארלאנגט זיך פאסיגע געצייג צו קענען באאיינפלוסן די עקאנאמיע פון א לאנד און ספעציעל אזא גרויסע לאנד ווי אמעריקע. ווי געזאגט וועט די פעד נוצן צוויי טאקטיקן וועלכע זענען טוישן די אינטערעסט ראטעס און קאנטראלירן די געלטליכע פאליסי. די צוויי זאכן ווערן געטאן דורך רעזערוו פארלאנג, דיסקאונט ראטעס, און אפענע מארקעט אפעראציעס. לאמיר זיי באטראכטן אביסל נענטער:
רעזערוו פארלאנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו פארמיידן א קעש קריזיס, ווי עס איז אפטמאל פארגעקומען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן, האט די פעד איינגעשטעלט א פאליסי אין וועלכע זי פארלאנגט פון אלע בענק צו האלטן א געוויסע פראצענט קעש אין רעזערוו אין פאל מענטשן ווילן ארויסנעמען זייער געלט. דער חשבון איז געוואנדן לויט וויפיל געלט די באנק פארמאגט אין אלע טשעקינג אקאונטס אינאיינעם און די באנק מוז האבן גרייט צווישן 3 און 10 פראצענט מער פון דעם צו יעדע צייט, געוואנדן לויט די רעגולאציעס פון די פעד.
מיט דעם קען די פעד האבן א גרינגע קאנטראל אויף די געלט פארזארגונג ווייל אויב די פעד וויל פארמינערן די געלט פארזארגונג וועט זי העכערן די רעזערוו פראצענט וואס די בענק מוזן האלטן און דאס וועט אפהאלטן די בענק פון בארגן געלט ווייל זיי מוזן דאך האלטן די באשטימטע פראצענט וואס מיינט בארגן ווייניגער געלט. דאס זעלבע איז פארקערט. אויב די פעד וויל געבן א גרעסערע געלט פארזארגונג וועט זי פארמינערן די רעזערוו פראצענט און די בענק וועלן זיך באלד נעמען בארגן וואס מיינט מער געלט אין צירקולאציע.
דער מיטל האט א באלדיגע עפעקט אויף די גאנצע עקאנאמיע און טאקע דערפאר וועט די פעד דאס נאר נוצן אין אן עמוירדזשענסי סיטואציע. נארמאל וועט די פעד דאס באלאנסירן מיט קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס. ווען די פעד פארקויפט סעקיוריטיס וועלן די רעזערוו פון די בענק קלענער ווערן און די אינטערעסט ראטעס וועלן ארויפגיין און ווען די פעד וועט קויפן סעקיוריטיס וועלן די בענק האבן א גרעסערע רעזערוו און די אינטערעסט ראטעס וועלן אראפגיין.
ווען א באנק דערזעט זיך מיט א קלענערע פראצענט רעזערוו געלטער ווי זי ברויך האבן וועט זי באלד מוזן בארגן געלט פון א צווייטע באנק אדער פון די פעדעראלע רעזערוו. אויב זי וועט דאס נעמען פון א צוייטע באנק אדער אנדערע פינאנציעלע אינסטיטוציע וועט דאס געטאן ווערן אונטער פארמאכטע טירן וועלכע ווערט גערופן די פעדעראלע פאנד מארקעט. די אינטערעסט ראטעס פון די סארט ביזנעס איז געוואנדן לויט פארזארגונג און פארלאנג. אויב די באנק וועט בארגן דאס געלט פון די פעדעראלע רעזערוו וועט זי צאלן אן אינטערעסט ראטע וועלכע ווערט גערופן די דיסקאונט ראטע.
דיסקאונט ראטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ראטע האט א שטארקע עפעקט אויף די עקאנאמיע כאטש דאס ווערט ווייניג גענוצט ווייל לויט די אינטערעסט ראטעס וואס די פעד פארלאנגט קען מען פארשטיין וואס איר געלט פאליסי איז צו יעדע צייט. ווען די אינטערעסט ראטעס זענען הויך איז א סיגנאל אז די פעד זוכט צו מאכן שטייפער די געלט פאליסי און פארקערט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען ביליג.
אלעס דרייט זיך ארום אינטערעסט ראטעס. ווען אינטערעסט ראטעס זענען ביליג בארגן מער מענטשן געלט און די געלט גייט אריין אין די עקאנאמיע וועלכע וואקסט פון פרישע אויסגאבן. ווען צופיל געלט ליגט אין צירקולאציע ווערט געשאפן דער אינפלאציע פראבלעם און די פעד מוז באלד לייגן די ברעיקס וועלכע זי וועט טאן דורך פארקויפן סעקיוריטיס וועלכע וועט רעדוצירן די רעזערוו און בענק וועלן בארגן ווייניגער וואס מיינט אז די גאנצע עקאנאמיע וועט אפגעשוואכט ווערן און מיט איר וועט אינפלאציע קומען אונטער קאנטראל.
אפענע מארקעט אפעראציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלע טראנזאקציעס ווערט געטאן אין די אפענע מארקעט אז יעדער זאל קענען מיטהאלטן און זען וואס די פעד טוט און פארשטיין וואס איר ציל איז. אויב די פעד וויל רעדוצירן געלט פארזארגונג וועט זי פארקויפן סעקיוריטיס און אויב וויל זי פארמערן געלט פארזארגונג וועט זי קויפן סעקיוריטיס.
דאס ארבעט ווי פאלגענד: די פעד קויפט סעקיוריטיס פון בענק אדער פון סעקיוריטי האנדלער און באצאלט דערפאר דורך געבן א קרעדיט צו די באנק'ס רעזערוו אקאונט. די בענק וועלן באלד נוצן דאס געלט צו געבן הלוואות ווייל יעצט האבן זיי מער געלט וויפיל זיי מוזן האלטן אין רעזערוו. דאס ברענגט מער געלט אין צירקולאציע און נידערט די פרייזן פון די פעדעראלע פאנד ראטעס און די עקאנאמיע הייבט אן וואקסן.
אין א פארקערטע ביישפיל וועט די פעד פארקויפן די סעקיוריטיס צו די בענק און די בענק וועלן באצאלן דערפאר וואס מינט אז זיי וועלן מער נישט קענען ארויסבארגן אזויפיל געלט ווייל יעצט האבן זיי ווייניגער געלט און צו יעדע צייט מוז די רעזערוו פראצענט בלייבן די זעלבע.
די אלע אקטיוויטעטן ווערן באשלאסן אין די אפענע מארקעט קאמיטע וועלכע ווערט אפגעהאלטן 8 מאל פער יאר. אין יעדע פון די מיטינגן וועלן די פעד באורד מיטגלידער זיך טרעפן און באשליסן די פאליסי אויב זי זאל קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס און די פובליק באקומט די רעזולטאטן ביז מינוטן. ביי יעדע אזא מיטינג איז אנוועזנד די 7 מיטגלידער פון די באורד אוו גאווערנערס און דער פרעזידענט פון די פעדעראלע רעזערוו אין ניו יארק און 4 אנדערע ראיאן מיטגלידער וועלכע טוישט זיך יעדעס מאל צווישן די 11 אפטיילונגן.
דער אויסשטעל פון די פעד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די פעדעראלע רעזערוו איז געגרינדעט געווארן אין 913' אונטער די פעדעראלע רעזערוו אקט האט די רעגירונג געגעבן די אגענטור א ספעציעלע מאכט וועלכע קיין איין אנדערע רעגירונג אפטיילונג פארמאגט נישט, וועלכע איז זעלבשטענדיקייט פון די רעגירונג. קאנגרעס האט די ענדגילטיגע בעלות אויף די פעד ווייל די פעדעראלע רעזערוו אקט קען געטוישט ווערן דורך זיי. אבער אויף דערווייל אפערירט די פעד גענצליך אליינס און דארף נישט אנפרעגן ביי די רעגירונג בעפאר זי נעמט שריט.
די פעד איז א דעצענטראליזירטע אגענטור וועלכע רעפרעזענטירט ביידע זייטן, די רעגירונג און דאס פאלק. די באורד מיטגלידער רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון די רעגירונג און די פרעזידענטן פון די ראיאן אפטיילונגן רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון דאס פאלק. כדי די אגענטור זאל קענען אפערירן גענצליך זעלבשטענדיג פון די רעגירונג איז דאס אזוי אויסגעשטעלט געווארן אז די פעד פינאנצירט אירע אייגענע אפעראציעס.
די פעד באשטייט פון א זיבן מיטגלידער באורד אוו גאווערנערס וועלכע ווערן אלע געשטעלט דורך דעם פרעזידענט פאר 14 יעריגע טערמינען. די לאנגע טערמינען זענען ספעציעל אזוי אויסגערעכנט אז עס זאל נישט קענען אויסקומען קיין פאל אז איין פרעזידענט זאל קענען שטעלן מער ווי עטליכע מיטגלידער און אזוי ארום וועט די באורד בלייבן פאליטיש באלאנסירט צו יעדע צייט. דער טשעירמאן ווערט אויך געשטעלט דורך דעם פרעזידענט אבער ער באקומט שוין יא נאר א 4 יעריגע טערמין און ווערט ווידער ערוועלט דורך א שטימע אינערהאלב די אגענטור. פארשטייט זיך אז אלע קאנדידאטן דארפן באשטעטיגט ווערן דורכ'ן סענאט נאך שווערע פארהערן צו פארזיכערן זייערע קוואליפיקאציעס.
די 12 רעזערוו אפטיילונגן איבער'ן לאנד פארמאגן יעדע איינע 9 דירעקטארס וועלכע זענען צעטיילט צו דריי גרופעס, יעדע מיט אנדערע פאראנטווארטליכקייטן. די דריי גרופעס ווערן גערופן קלאס עי, קלאס בי, און קלאס סי און זענען צעטיילט דריי, דריי, און דריי. קלאס עי. רעפרעזענטירט די קאמערציאלע בענק וועלכע זענען מיטגלידער פון די פעד סיסטעם און די אנדערע צוויי קלאסן רעפרעזענטירן די עקאנאמישע אינטערעסן פון די לאקאלע דיסטריקס וועלכע האט נישט צעטאן מיט באנקירונג, ווי ארגיקולטור, מענופעקטשערינג, לעיבאר, קאנסומערס, און נאן-פראפיט ארגאניזאציעס. די מיטגלידער בענק ערוועלן די קלאס עי. און קלאס בי. דירעקטארס און די באורד אוו גאווערנערס ערוועלן די קלאס סי דירעקטארס. אזוי ווערן סיי די רעגירונג און סיי די פריוואטע סעקטאר אייניג רעפרעזענטירט.
די מיטגלידער בענק זענען אלע רעגירונג געטשארטערטע בענק (רעגיסטרירט מיט די רעגירונג) וועלכע ווערן אויטאמאטיש מיטגלידער אויב זיי גרייכן אלע סטאנדארטן וועלכע די פעד פארלאנגט. יעדע פון די בענק דארף קויפן סטאק פון די פעד וועלכע מאכט זיי א טייל פון די פעד און גוט זיי רעכטן צו שטימען ביים אויסוויילן די לאקאלע דירעקטארס.
די גאנצע אויסשטעל פון די פעד איז אזוי געמאכט אז קיין איין גרופע זאל נישט האבן צופיל קאנטראל. יעדע געצייג אדער אפעראציע ווערט קאנטראלירט דורך א צווייטע קלאס כדי צו פארזיכערן אז פאליטיק זאל נישט האבן קיין פלאץ דארט.
עקאנאמישע אנווייזונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו קענען אנטוויקלן דאס לאנד'ס געלטליכע פאליסי דארף די פעד באטראכן פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגן וועלכע ווערן באטראכט ביי די אפענע מארקעט אפעראציע מיטינגן. דאס צייגט די פעד אין וועלכע וועג די עקאנאמיע גייט און לויט דעם דארף די פעד באשליסן וואספארא שריט צו נעמען. אויסער די הויפט אנווייזונגן וועלכע מיר וועלן באלד אויסרעכנען, קוקט די פעד אויף די אזויגערופענע "בייזש בוך" וועלכע איז א באריכט וועלכע באטראכט די קאמענטן פון ביזנעסער און אנדערע קאנטראקטן אינדרויסן פון די פעדעראלע רעזערוו. דער באריכט קען אויך האבן א שטארקע באאיינפלוס וויאזוי די פעד וועט באהאנדלן די געלטליכע פאליסי.
אויסער די מיטינגן וועט דער פעד טשיערמאן באטראכטן די עקאנאמיע יעדע האלבע שטונדע און ביי שווערע צייטן יעדע 15 מינוט. ער באטראכט פארשידענע דאטא וועלכע מעסטן די עקאנאמיע אין עטליכע קאטעגאריעס און קוקט אריין אין ביזנעס אקטיוויטעטן וועלכע ווערן געמאכט דורך די גרויסע ביזנעסער כדי צו באקומען דעם בילד וואס גייט פאר אין די ביזנעס וועלט. וור קויפט, ווער פארקויפט, וואס מען קויפט און פארקויפט, און וואספארא פרייזן מען צאלט דערפאר.
די הויפט עקאנאמישע אנווייזונגן מיט וועלכע די פעד מעסט די עקאנאמיע זענען:
קאנסומער פרייז אינדעקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די וויכטיגסטע עקאנאמישע אנווייזונג וועלכע ווערט צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט סטאטיסטיק אפטיילונג. אין דעם ווערט געמאסטן די פרייזן פון א רייע פראדוקטן און סערוויסעס אין אלע הויפט קאטעגאריעס אין די צייט אפשניט פון א מאנאט. מיט דעם קען די פעד גרינג מעסטן אינפלאציע ווייל דאס גיט אן אויבערפלעכליכע בילד פון די גאנצע מארקעט.
גראוס דאמעסטיק פראדוקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז די סך הכל פון אלע פראדוקטן וועלכע איז פראדוצירט געווארן אינערהאלב די פאראייניגטע שטאטן. עס רעכנט אריין אלע קאטעגאריעס און אלע קוועלער און דורכדעם זעט מען מיט וויפיל די עקאנאמיע איז באמת געוואקסן אנדעם וואס אינפלאציע זאל דאס עפעקטירן. דער באריכט קומט ארויס ביי די ענדע פון די 4 קווארטאלן פון יאר.
האויזינג סטארטס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מאנטאליכע מעסטונג וויפיל הייזער מען האט אנגעהויבן בויען דורכאויס דעם מאנאט. האויזינג איז נישט אלעס אבער וויבאלד דאס איז זייער סענסיטיוו צו אינטערעסט ראטעס איז דאס זייער א וויכטיגע מעסטונג וועלכע די פעד דארף וויסן. עס צייגט קלאר וויאזוי די פינאנציעלע ענדערונגן עפעקטירן די קאנסומער און עס צייגט זייער שנעל ווייל א טויש אין די אינטערעסט ראטעס האט א שטארקע און שנעלע עפעקט אויף האויזינג.
נאנפארם פעיראל עמפלאוימענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מעסט די סך הכל נומער פון פעיראל (געהאלט) וואס ווערט אויסגעטיילט אין אלע אינדוסטריס אויסער די פארמינג אינדוסטרי. דאס ווערט אויך צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט און איז זייער א גוטע עקאנאמישער אנווייזער וועלכע צייגט די דורכשניטליכע סכום פון שטונדן וואס מען ארבעט און וויפיל מען פארדינט פער שטונדע. דאס צייגט קלאר אויב עס איז פאראן א טויש אין פארזארגונג און פארלאנג.
די פארמינג אינדוסטרי איז אויסגעשלאסן פון דעם באריכט ווייל דאס איז די איינציגסטע סארט ביזנעס וועלכע ווערט כמעט נישט עפעקטירט פון די עקאנאמישער מצב אין לאנד. וויאזוי אימער וועט פארמינג בלייבן דאס זעלבע ווייל מענטשן דארפן האבן וואס צו עסן און די פראדוקציע טוישט זיך אפילו נישט אין א רעסעסיע.
עס. ענד פי. סטאק אינדעקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטאקס ווערן געהאנדלט אין גרופעס פון וועלכע יעדע פון זיי ליגט אין א אינדעקס וועלכע גיט די דורכשניטליכע בילד וואס אלע סטאקס טוען אינאיינעם. עס זענען פאראן פארשידענע אזעלכע אינדעקסן אין יעדע אינדוסטרי. דאס בעסטע פון זיי איז די עס. ענד פי. (סטענדערט ענד פאר) וועלכע רעפרעזענטירט די פרייז און ווערט פון 500 גרויסע פירמעס אין אלע אינדוסטריס.
אויב די אינדעקס איז הויך איז טייטש אז די קאנסומער און ביזנעסער אינאיינעם זענען ביי דער מיינונג אז די עקאנאמיע וועט וואקסן און זענען גרייט צו אינוועסטירן וואס מיינט אז אינוועסטמענטס און אויסגאבן וועלן ווייטער שטייגן וועלכע איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע. פארקערט איז א סימן אז מען האט פארלוירן די קאנפעדענץ אין די עקאנאמיע.
אינדוסטריאלע פראדוקציע און קעפעסיטי יוטיליזאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מעסט די אינדוסטריאלע פראדוקציע ביי פראדוקט און ביי אינדוסטרי אינאיינעם. דאס ווערט באריכטעט יעדע מאנאט און גיט די ערשטע בליק אויף די גראוס דאמעסטיק פראדוקט וועלכעס באריכט קומט נאר ארויס איינמאל אין דריי מאנאטן. די קעפעסיטי יוטיליזאציע צייגט ווי גוט די נאציאנאלע אוצרות ווערן אויסגענוצט וועלכע איז אויך אן אנווייזונג פאר דעם צוקונפט.
ריטעיל סעילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס צייגט די סך הכל פון אלע סחורה וואס איז פארקויפט געווארן דורך ריטעיל געשעפטן איבער'ן גאנצן לאנד. די נומערן ווערן געמאסטן אין געלטליכע סומעס און ווערט באלאנסירט לויט די סעזאן אבער נישט לויט אינפלאציע. דער באריכט ווערט געמאכט דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ יעדע מאנאט און די פעד נוצט דאס צו זען וויפיל געלט די קאנסומער האט אויסגעגעבן דורכאויס דעם געוועזענעם מאנאט.
ביזנעס סעילס און אינווענטארי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א מעסטונג פון די סך הכל סעילס און אינווענטארי פון די מענופעקטשערינג, האלסעיל, און ריטעיל סעקטארן. דער באריכט איז א מאנאטליכע פון די דעפארטמענט אוו קאמערץ און איז א גוטע אנווייזונג אויב די פירמעס רוקן ארויס זייער סחורה אדער נישט. אויב עס איז פאראן צופיל אינווענטארי איז א סימן אז מען מאכט נישט גענוג סעילס און מיינט אז די פראדוקציע וועט פארלאנגזאמט ווערן דעם קומענדיגן מאנאט.
לייכטע אויטא סעילס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויטא סעילס קענען האבן א גרויסע עפעקט אויף די דזשי.די.פי. ווייל עס איז די טייערסטע פראדוקט וואס ווערט פארקויפט אין אזעלכע קוואנטום. דער באריכט ווערט געמאכט דורך וואורד'ס אויטאמאטיוו רעפארטס און די אמעריקן אויטאמאביל מענופעקטשורערס אסאסיאציע, און ווערט איבערגעקוקט און באלאנסירט לויט'ן סעזאן דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ און ביורא אוו עקאנאמיק אפעירס.
יילד אויף די 10 יעריגע טרעזשורי באנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן טרעזשוריס פון אלע סייזעס אנגעהויבן פון 30 טאג ביז 30 יאר אבער די 10 יעריגע נאטע ווערט דאס מערסטע באטראכט פשוט ווייל עס איז דאס מערסטע פאפולער אין נארמאלע אומשטענדן. דער סיבה פארוואס די פעד קוקט אויף אירע אינטערעסט ראטעס איז וויבאלד נארמאל וועלן מארטגעדזשעס נאכפאלגן די טרעזשוריס און די 10 יעריגע איז דער בעסטער ביישפיל.
עם-2[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געלטליכע פארזארגונג ווערט צעטיילט צו דריי קאטעגאריעס וועלכע ווערן גערופן עם- 1, עם-2, און עם-3. די ערשטע איז די אקטעלע קעש פארזארגונג, אויסגאבן, טשעקינג אקאונטס, און וואלוטע. די צווייטע רעכנט אריין אלעס פון די ערשטע און לייגט צו אויך קליינע סעווינגס אקאונטס, דעפאזיטס ביי בענק, און מאני מארקעט מיוטשעל פאנדס. די דריטע לייגט צו אלע גרויסע און לאנגע טערמין אינוועסטמענטס וועלכע ווערט געהאלטן דורך די גרויסע קאאפעראציעס.
די פעד באטראכט די עם-2 סטאטיסטיקס וויבאלד דאס גיט איר אן אויבערפלעכליכן בילד איבער די פליסיקייט פון געלט אין לאנד. געלטליכע פארזארגונג און די פראדוקציע איז געווענליך צוויי אנדערע זאכן אבער וויבאלד עס קען אמאל זיין פארבינדן איינע מיט די אנדערע וועט די פעד האלטן אן אויג דערויף און דאס מעסטן איינע קעגן די אנדערע.
דער סך הכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלע עקאנאמישע אנווייזונגן זענען צעטיילט צו דריי הויפט אנווייזונגן פאר דעם סך הכל בילד. די דריי קאטעגאריעס זענען לידינג, קאנסידענט, און לעגינג. לידינג מיינט פירנדיג. דאס זענען די אנווייזונגן וועלכע צייגן וויאזוי די עקאנאמיע וועט גיין אינען צוקונפט געבויט אויף די פאקטן און עפעקטן און היסטאריע. קאנסידענט אנווייזונגן צייגן די איצטיגע סטאטוס און לעגינג אנווייזונגן צייגן ווילאנג די איצטיגע מצב וועט אנהאלטן. די אנווייזונגן ווערן ערשט עפעקטירט מאנאטן און אמאל יארן נאכדעם וואס עס פאסירט א טויש.
די פעד באטראכט די עקאנאמיע גענוי ווי פינאנציעלע עקספערטן באטראכטן א ביזנעס. יעדע ביזנעס גייט אין א רעדל און וועט במשך א לאנגע צייט דעגרייכן אלע שטאפלן. אין די עקאנאמיע איז אויך פאראן אן אויסברייטערונג, אן ערהוילונג, א העכסטע שטאפל אדער נידעריגסטע שטאפל אין א געוויסע צייט אפשניט, א נאכלאזונג, אדער רעסעסיע. ווען די עקאנאמיע גייט אריבער פון איין שטאפל צום צווייטן וועלן די אנווייזונגן דאס צייגן די ערשטע.
פינאנצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט אפערירט די פעד גענצליך אלס א זעלבשטענדיגע אגענטור און כדי דאס צו קענען עררייכן פינאנצירט זי זיך אליינס און ברויך נישט אנקומען צו קיין הילף פון די רעגירונג.
די הויפט פארדינסטן פון די פעד איז אינטערעסט וועלכע זי פארדינט פון בארגן געלטער פאר די בענק און אויסלענדישע וואלוטע עקסטשעינדזש. א צווייטע קוואל פון פארדינסטן קומט אריין פון אלגעמיינע באנק אפעראציעס וועלכע איז פאנד טראנספערס און קלירן טשעקס. די אלע זאכן קומען מיט א פרייז און זינט די פעד איז די באנק פאר אלע בענק פארדינט זי גוט דערפון.
למעשה פארדינט די פעד פיל מער געלט וויפיל זי ברויך האבן צו אפערירן און צאלן אירע איינגעשטעלטע. דאס איבעריגע געלט גייט צו די טרעזשורי דעפארטמענט און ווערט גענוצט פאר אנדערע צוועקן. זינט די פעד איז געגרינדעט געווארן האט זי אין דורכשניטליך אפגעגעבן 95 פראצענט פון אירע פארדינסטן פאר די טרעזשורי דעפארטמענט יעדעס יאר.


text:
געבראקטס
געבראקטס איז טייטש מצה געווייקט אין וואסער, אדער סיי וועלכע געקעכטס וואס קומט אריין דערין מצה-מעל, ווי קניידלעך.
אַ סך חסידישע אידן האבן פסח מחמיר געווען מיט חומרות וועלכע טראצדעם וואס האבן קיין גרונד אין הלכה איז מען זיך אבער מחמיר דערין, ווייל אפשר האט זיך געמאכט אז איין ווייצל איז נישט געווארן צעמאלן אינגאנצן און יעצט אז מ'וועט עס בראקן אין וואסער, איז דאך מעגליך אז דאס ווייצל זאל יערן און עס וועט נאך ווערן חמץ.
אויף דעם חשש פירן זיך טאקע אַ סך חסידישע אידן נישט צו עסן קיין געבראקטס.
פון דער צווייטער זייט, אויך ערליכע אידן פון אלע דורות האבן זיך נוהג געווען צו עסן געבראקס אום פסח. דער פרעשבורגער רב, רבי משה סופר (חתם סופר) האט אפילו געזאגט אז ער ווייסט נישט וויאזוי מ'קען האבן אן "עונג יום טוב" אן קניידלעך. און אז דאס אסר'ן צו בראקן, נעמט אוועק דעם טעם יום טוב.
אין חוץ לארץ, וואו מ'האלט פסח אכט טעג, פירן זיך רוב צו עסן געבראקטס אחרון של פסח.


text:
אוויטש פאמיליע
די אוויטש פאמיליע איז געווען א פאמיליע פון צירקוס אקטיארן וואס האבן איבערלעבט דעם אוישוויץ קאצעט. כמעט אלע פון זיי זענען געווען קארליקעס.
די אוויטשס זענען געווען קינדער פון שמשון אייזיק אוויטש פון מארמאראש. עס איז א אינטרעסאנט שטיקל היסטאריע איבער דעם צווייטן וועלט קריג בכלל, און איבער אוישוויץ בפרט. זיי זענען דעפארטירט אהין אום 15טן מיי 1944. מענגעלע האט זיך אינטערעסירט אין זיי ווייל זיי זענען געווען א משפחה טייל קארליקעס און טייל נארמאלע, און דאס האט גאר גורם געווען אז זיי זאלן כמעט אלע איבערלעבן דעם קריג.


text:
בודאפעשט
בודאַפעשט איז די הויפטשטאט פון אונגארן, אין אלע הינזיכטן, עקאנאמיש, אינדוסטריעל, טראנספארט, און סאציאל. בודאפעשט איז געגרינדעט געווארן אין 1873 מיט דער פאראייניקונג פון די דריי שטעט בודא, אלטאויבן און פעשט. בודאפעשט האט א באפעלקערונג, פון א 1,700,000 איינוווינער, וואס מאכט אויס ארום צוואנציק פראצענט פון די אונגארישע פאפולאציע, די באפעלקערונג איז היבש קלענער געווארן, און אין די 1980ער יארן האט די באפעלקערונג דערגרייכט, צו איבער צוויי מיליאן איינוווינער.
די דוניי טייך לויפט אינמיטן שטאט, און צוטיילט צווישן מזרחדיקן פעשט, וואס איז דער צענטער פון שטאט, און איז א פלאכע שטח. און די מערבדיקע בודא, וואס איז בערגיק און ווייניקער באוווינט, און עטליכע טייערע געגנטער.
די שטאט באשטייט פון דריי און צוואנציק איינגעטיילטע קווארטלען.
די דוניי טייך וואס צוטיילט די שטאט, איז די לענגסטע טייך אין צענטראל אייראפע, דעריבער איז די טייך געווען א וויכטיקע טראנספארטאציע מיטל, אין אייראפע. בודאפעשט איז דערפאר געווארן א טרעפונגס פונקט פון טראנספארט, נישט נאר אין אונגארן. די שטאט געפונט זיך אין צפון פון לאנד, נאנט צו די גרעניץ מיט סלאוואקיי.
פעשט האט עטליכע שאסיי רינגן, וואס נעמט ארום די שטאט. בודאפעשט האט עטליכע באוויסטע בריקן וואס פארן אריבער די טייך, קיין בודא. די דריטע געגנט פון שטאט, איז אלטאויבן, און געפונט זיך צפון פון פעשט.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז אויפגעשטעלט געווארן דורכן רוימישע אימפעריע, אבער ארכעאלאגישע גראבונגען, צייגן אויף א באוווינטע ארט, פון יארן איידער די רוימער זענען אנגעקומען. ווען די מאזשיארן, האבן איינגענומען אונגארן, זענען סיי בודא, און סיי פעשט, שוין געווען אויפגעשטעלט. אין די מיטל אלטער, האט בודא דער דעמאלטדיקע הויפטשטאט דערגרייכט איר הויכפונקט, אונטער דער מאזשיארישע קעניג, מאטיאש האניאדי. דערנאך איז די שטאט געפאלן צו די אטאמאנישע אימפעריע, וועלכע האט פארוויסטעט די צוויי שטעט, פעשט איז געפאלן אין יאר 1526, און בודא מיט פופצן יאר שפעטער.
ווען עסטרייך האט איינגענומען אונגארן פון די טערקן, אין יאר 1686, זענען ביידע שטעט געווען פארלאזט. אין די אנהייב 18טער י"ה, זענען די שטעט ווייטער געווען פארלאזט, צוליב די אויפטאנדן וואס די מאזשיארן האבן אנגעפירט קעגן עסטרייך. מאריא טערעזא, קעניגן פון עסטרייך, האט אסאך ארויס געהאלפן אין דאס ווידעראויפבוי פון שטאט, און אין יאר 1800 האט די שטאט געהאט 54,000 איינוווינער. אין יאר 1838, איז פעשט פארפלייצט געווארן, און אסאך געביידעס זענען פארניכטעט געווארן.
עסטרייך אונגארישע אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1848, האט אין בודאפעשט געווירבעלט מיט רעוואלוציענערן, און פון די אונגארישע נאציאנאלע באוועגונג, אין זייער אויפשטאנד קעגן דער האבסבורג דינאסטיע, זענען זיי געווען די ערשטע צו פאראייניקן פעשט מיט בודא צו איין שטאט. די אויפשטאנד האט זיך געענדיקט מיט א ביטערע דורכפאל, און מיט דעם איז די שטאט אראפ פון איר גלאנץ.
אין יאר 1867, זענען די עסטרייכער געקומען מיט די אויסגלייך, אויפצושטעלן די עסטרייך אונגארישע אימפעריע, אין די יארן איידער די אויסגלייך, האט די שטאט זיך גענומען בליען מיט א שנעלע אימפעט, וואס האט פארגעזעצט אויך נאכדעם. צווישן די יארן 1840-1900, האט די באפעלקערונג אין בודאפעשט געוואקסן מיט זיבן מאל, און דערגרייכט 730,000 איינוווינער. די שטאט האט געמאכט גרויס פארשריט, און גראנדיעזע פראיעקטן, און מאסיווע אונטערנעמונגען, זענען דורכגעפירט געווארן אין שטאט. ווי אויפבויען ברייטע שטראזן, די אפערע געביידע. די גרעסטע און וויכטיקסטע פראיעקט, איז געווען דאס אויבויען אן אונטערערדישע באן אין יאר 1896, און דער פייערליכער עפענונג, אין שפיץ פון קייסער פראנץ יאזעף.
צוואנציקסטע יארהונדערט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וועלט מלחמה, האט נישט געברענגט צופיל ענדערונגען אויפן שטאט זעלבסט, אונגארן האט פארלוירן אסאך טעריטאריעס צו די נייע לענדער, וואס זענען אויפגעקומען אין איר שכנות. אבער אין 1930 האבן א מיליאן איינוווינער געוווינט אין שטאט, און נאך 400,000 אין די פארשטאט געגנטער. אין די נייע זעלבסטשטענידקע הויפטשטאט, האבן זיך געפונען דאס רוב אנטוויקעלסטע אינדוסטריעלע פאבריקן פון גאנץ אונגארן, און אין קליינפעשט און אין די פארשטאטן, איז געווען דער עיקר בליען פון די יארהונדערט.
מיטן נאצי אריינקום, האט בודאפעשט געכאפט א טויט קלאפ, און ריזיקע געגנטער זענען פלאך געווארן מיט די ערד, דורכאויס דער צווייטער וועלט קריג. טויזענטע איינוווינער זענען אומגעקומען אין די באמבאדירונגען פון די רוסן, און ארום הונדערט טויזענט יידישע איינוווינער, פון די 280,000 יידן פון שטאט, זענען אומגעקומען, אסאך אין אוישוויץ, און אנדערע אין די דוניי טייך, דורך די פאשיסטישע פייל קרייץ, די נאציס האבן אויפגעשטעלט א געטא, ווי אסאך יידן זענען געצווינגען געווען, זיך אריינצושטופן דארט.
קאמוניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 1948 זענען די קאמוניסטן געקומען צו די מאכט, און זיי האבן פאראייניקט די פארשטאטן מיט בודאפעשט, די באפעלקערונג איז געשטיגן, און דערגרייכט 1.6 מיליאן.
אין יאר 1956 האט אויסגעבראכן די אונגארישע רעוואלוציע, וואס איז אונטערגעברענגט געווארן מיט אן אייזערנעם פויסט דורך די סאוועטן פארבאנד. נאכן אונטערגיין פון קאמוניזם, איז בודאפעשטס באפעלקערונג געפאלן, נאך שווערע עקאנאמישע רעסעסיעס, און די באפעלקערונג איז קלענער געווארן.
יידישע באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין צוועלפטן יארהונדערט, האבן יידן שוין געוווינט אין שטאט. אין יאר 1744, האט מאריא טערעזא ארויסגעטריבן די יידן, און נאך דריי יאר האבן זיי זיך אומגעקערט.
אין די יארן דערנאך, איז בודאפעשט געווארן א גרויסע יידישע שטאט, מיט א גאר ארגאנאזירטע קהילה, און דערגרייכט איר הויכפונקט מיטן נאצישן אריינמארש, און געהאט נאנט צו 300,000 יידן, מאכנדיק בודאפעשט פאר א גרויסע יידישע שטאט איבער די וועלט. אין די ניינצטע יארהונדערט איז אויפגעבויט געווארן די גרויסע שול, וואס איז די צווייטע גרעסטע אין די וועלט, און געהערט צו די נעאלאגישע קהילה, און ווערט גערופן די דוהאני שול, וואס איז אפן ביז היינט
די סטאטוס קווא, האט אויך געהאט א שול מיטן נאמען רומבאך שול, וואס היינט איז עס פארמאכט, און די קהילה עקזיסטירט שוין נישט.
די ארטאדאקסן האבן אויך א גרויסע בית המדרש, וואס ווערט גערופן די קאזינצי שול, וואס געפונט זיך אין יידישע קווארטאל, און האט אלע צוגעהערן פון א יידישע קהילה, ווי א שחיטה, א מקווה, א רעסטאראן מיטן נאמען חנהס רעסטאראן, וואס האט א גוטע הכשר. חב"ד פירט אויך אן יידישע אקטיוויטעטן, און זונטאג שולע, און אין די קאמפוס פון די אוניווערסיטעט.
עס װױנען דאָרט בערך הונדערט טױזנט אידן; ס'רובֿ זײַנען גאָר פריי.


text:
משיח
דער ארטיקל רעדט וועגן משיח אין אידישקייט, פאר אנדערע רעליגיעס זעט משיח (אלגעמיין)
משיח אדער מלך המשיח איז דער מענטש וואס איז לויט דער אידישער רעליגיע ערווארטעט צו ברענגען די גאולה שלימה און אויסלייזן די אידן פון גלות. גלייבן אז דער צוקונפטיגער משיח וועט ענדליך קומען איז איינס פון די פונדאמענטאלע טיילן אין אידישקייט.
אינהאַלט
דער אידישער משיח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ארגינעלע באגריף פון משיח איז צוערשט געווען אנטוויקלט אין דער אידישער רעליגיע, און איז שפעטער אדאפטירט געווארן, אין אנדערע פארעמען, דורך אנדערע רעליגיעס. דער באדייט פון משיח איז אבער אין דער אידישער רעליגיע שארף אין קאנטראסט ווי די אין אנדערע רעליגיעס. לויט דער אידישער טראדיציע, איז משיח (אדער "מלך המשיח") א מענטש א ריכטיגער בשר ודם, אן אפשטאמיגער פון בית דוד, א פיזישער אייניקל פון דוד המלך און זיין זון שלמה. ער וועט קומען אויספירן זיינע פליכטן בלויז איינמאל אינעם צוקונפט. זיינע אויפטוהנגען וואס מען ערווארט פון אים רעכנט אריין, די פאראייניגונג פון אלע צוועלף שבטים, צוזאמנעמען אלע אידן קיין ארץ ישראל, אויפבויען דעם דריטן בית המקדש אין ירושלים, קעניגן איבערן אידישן פאלק און אנהויבן דעם גלאררייכן עפאכע פון ימות המשיח.
אמונה אין ביאת המשיח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלייבן אז דער צוקונפטיגער משיח וועט ענדליך קומען איז א פונדאמענטאלע טייל אין אידישקייט, און איז איינס פון די דרייצן עיקרים אין אמונה וואס דער רמב"ם רעכנט אויס.
דער טערמין משיח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גלאטער טייטש פון דער לשון קודש'יגער ווארט משיח איז "געזאלבט", דאס מיינט א מענטש וואס מען האט געזאלבט מיט א ספעציעלן אויל וואס דערמיט ווערט ער אריינגעברענגט און באשטימט צו דינען דעם ספעציעלן און רעספעקטפולן, געווענליך אויך הייליגן, צוועק וואס מען האט אים דערפאר אויסגעוועלט. דער באגריף טרעפט מען פיל מאל אין תנ"ך, סיי האט מען דאס געטוהן מיט מענטשן ווי אידישע קעניגן און כהנים, און אזוי אויך מיט פארשידענע אנדערע זאכן ווי דער בית המקדש און אירע כלים און נאך. אבער מער פון אלעם, נוצט ביי אידן דער טערמין משיח אין באציהונג צו דעם צוקונפטיגן אידישן קעניג פון דער שושלת פון בית דוד, וועלכער וועט זיין ווי געזאלבט מיט אן הייליג זאלב-אויל צו אויסלייזן דאס אידיש פאלק און קעניגן אין ירושלים ביי ימות המשיח.
משיח בן דוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער אידישער אמונה, ווערט דער משיח אויסדריקליך נישט פאררעכנט אלס א גאט אדער סיי וואספארא געטליכן באגריף. ער איז פאררעכנט פשוט צו זיין כלל ישראל'ס פירער און וועגווייזער און גאט וועט אים שיקן אויסצולייזן די אידן פון גלות. דערפאר רופט מען אים "משיח - בן דוד", א פאקטישער מענטש, א פולקאממער אייניקל פון דוד. דער אידישער משיח איז ערווארטעט צו אהערשטעלן מיט זיך גאר גרויסע און ספעציעלע אייגנשאפטן, פיזיש און גייסטיש, אזש ער ווערט באטיטלט אלס איינער וואס "וועט נישט משפט'ן לויט וואס זיינע אויגן זעען און וואס זיינע אויערן הערן" און "מיט א בלאז פון זיין מויל וועט ער אוועקלייגן א רשע". אויך וועט ער, לויט טייל דעות, קענען באווייזן מופתים מיט אן איבערנאטירליכן קראפט[1]. ער וועט פארמאגן אן אונגעהויערע איינפלוס, סיי אויפן אידישן פאלק, און סיי אלוועלטליך אויף א פאליטישן פארנעם.
זיין אידענטיטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ם שטעלט אהער די אידענטיטעט פון משיח ווי פאלגענד: ער וועט זיין גאר קלוג - נאכמער פון שלמה המלך, א נביא ענליך צו משה רבינו, א תלמיד חכם וואס וועט זיך פארנעמען מיט תורה לערנען ווי זיין זיידע דוד, ער וועט פירן מלחמות לשם שמים, דאס גאנצע פאלק וועט זיין פאראייניגט און אונטערטעניגט צו אים און ער וועט זיי אלע צווינגען צו תשובה און זיי לערנען דעם דרך השם, און אזוי אויך וועלן אלע אנדערע פעלקער רעספעקטירן זיינס א ווארט[2][3]. טאמער וועט ער מצליח זיין צו באזיגן אלע פעלקער און צוזאמענעמען אלע אידן קיין ארץ ישראל און בויען דעם דריטן בית המקדש, וועט מען וויסן אויף זיכער אז ער איז דער משיח אויף וואס די נביאים האבן נבואה געזאגט[4].
זיין נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען וועט ער קומען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס דער ענין פון ביאת המשיח פארנעמט א שטארקע פלאץ אין די פונדאמענטן פון אידישקייט, דאך איז נישט אזוי גלאטיג ערלויבט צו פרובירן צו דערגיין די צייט ווען ער וועט קומען, טייל זאגן אז דאס איז וויבאלד עס קען צוברענגען צו א שוואכקייט אין אמונה אויב משיח וועט נישט קומען אין דער צייט וואס ער האט זיך באהויפטעט. דער מלבי"ם שרייבט אבער אז דאס וואס חז"ל זאגן אז מען זאל נישט אריינקלערן צו דערגיין די צייט פון ביאת המשיח איז וויבאלד חז"ל האבן געוואוסט אז משיח וועט נישט קומען אין דער נאנטער צוקונפט און עס נאך דא לאנגע יארן אין גלות ביז דאן, האבן זיי נישט געוואלט אז יענער זאל זיך צוליב דעם מייאש זיין פון די גאולה. דעריבער היינט, וואס דער צייט איז שוין גאר נאנט, איז יא ערלויבט צו שפעקולירן דערין, וויבאלד עס ברענגט גאר א חיזוק און בלאזט אריין אן האפענונג צום נאנטן גאולה. אויך שרייבט ער[5] אז כאטש וואס אין אנהויב פונעם גלות האט קיינער נישט געקענט דערגיין די צייט, איז אבער היינט אין די שפעטערע דורות פיל גרינגער אויסצורעכענען דעם ריכטיגן זמן, וויבאלד ער וועט זיכער קומען פאר די ענדע פונעם 'אלף השישי' איז שוין דא פיל ווייניגער יארן אין וועלכע מען קען זיך טועה זיין, און די פאר פארבליבענע יארן זענען פיל נענטער צום זיכערקייט ווי צום ספק.
אבער דער מהר"ל שרייבט, אז עס איז אוממעגליך פאר א מענטש צו דערגיין די צייט ווען משיח וועט קומען ביז ער וועט טאקע קומען. ער זאגט אז די אלע צייטן וואס חז"ל רעכענען אויס מיינט נישט אז דעמאלטס וועט ער קומען, נאר עס מיינט אז פאר דעם וועט ער זיכער נישט קומען, און בלויז פון דעמאלטס און ווייטער קען מען אים ערווארטן. אויך געבט ער צו פארשטיין אז דאס וואס עס שטייט אז די לעצטע צוויי טויזנט יאר, די 'אלף החמישי' און 'אלף השישי' וועלן זיין "ימות המשיח", דאס מיינט אז נאר אין די צוויי טויזנט יאר קען ער קומען און נישט פריער, און ימות המשיח מיינט - טעג וואס איז ראוי אז משיח זאל דעמאלטס קומען. אויב איז מען זוכה קען דאס זיין באלד אין אנהויב, און אויב נישט קען דאס זיין ממש ביים סוף אויך[6].
עס ווערט געברענגט, אז דאס וואס מען טרעפט אין פיל ספרים, ראשונים, און אחרונים, אז זיי האבן יא אויסגערעכענט דעם זמן וואס זיי האלטן אז עס וועט זיין ביאת המשיח, דאס איז נאר געווען אלס א תפלה און געבעט צום אייבערשטן אז ער זאל טון וואס ס'קומט אויס פון דער תורה אז עס איז שוין געקומען דער צייט פון משיח'ן, ווי צו זאגן "אבא, כך כתוב בתורה". מיט דעם איז אויך פארשטענדליך דער פאקט אז רוב פון די אלע צייטן וואס ווערט געברענגט אין די ספרים איז שוין פאריבער אן דעם וואס משיח זאל זיך באווייזן, און דאך פרעגט עס נישט אפ די אמונה אין ביאת המשיח, וויבאלד די אלע צייטן זענען געשריבן אלס געבעט און האפענונג.
ווענדט זיך אין תשובה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינ'אמת'ן אבער, איז נישטא קיין באשטימטע צייט וואס משיח קען נאר דעמאלט קומען, נאר עס ווענדט זיך אין די מעשים פון דער מענטשהייט. עס שטייט אין חז"ל[7], אז משיח וועט קומען אדער ווען די וועלט איז אממערסטנס נויטיג דערצו, דאס הייסט ווען דער מענטשהייט איז אזוי פארזינדיגט, "דור שכולו חייב", אז משיח מוז קומען ראטעווען די מצב, אדער ווען דער וועלט האט זיך דאס פארדינט, מיט גוטס און ערליכקייט, "דור שכולו זכאי". אויך שטייט אין חז"ל, אז רבי יהושע בן לוי האט אמאל געפרעגט פון אליהו הנביא ווען וועט משיח קומען, האט ער אים געזאגט ער זאל גיין פרעגן משיח וועלכער זיצט ביי די טויערן פון רוים. איז ער אהינגעגאנגען און געפרעגט פון משיח ווען ער קומט, האט ער געענטפערט "היינט". דעם קומענדיגן טאג האט ער מיט אנטוישונג דערציילט פאר אליהו הנביא אז משיח האט אים אפגעפאטערט מיט א לינגט, "ער האט געזאגט אז 'היינט' און ער איז נישט געקומען". האט אליהו אים געזאגט, "איך וועל דיר ערקלערן וואס משיח האט דיר געזאגט: אין פסוק שטייט, 'היינט' אויב איר וועט צוהערן צו זיין שטימע - "היום, אם בקולו תשמעו" (תהלים צה, ז) - דאס הייסט אז אויב די אידן וועלן תשובה טון וועט ער באלד קומען, שוין היינט!"
דער בעש"ט האט אמאל געפרעגט דעם משיח וואס איז געווען אין זיין דור, "מתי קאתי מר, ווען קומט איר?" האט ער געענטפערט, "לכשיפוצו מעינותיך חוצה ויכולו לעשות יחודים כמותך", דאס הייסט ווען יעדער וועט תשובה טון צו זיין אויפן מדרגה פונעם בעש"ט[8].
כאטש אז משיח'ס קומען ווענדט זיך אין תשובה, איז אבער יא דא א צייט וואס משיח וועט זיכער נישט קומען שפעטער ווי דעמאלט. און טאמער די אידן וועלן נישט תשובה טון ביז דאן, וועט דער אייבערשטער ברענגען אויף זיי גרויסע צרות, "הקב"ה מעמיד עליהם מלך שגזירותיו קשות כהמן", ביז זיי וועלן זיין געצוואונגען תשובה צו טון.
לויטן תנא רבי אליעזר[9] וועלן די אידן נישט זיין געצווינגען צו תשובה, נאר משיח וועט קומען נאכדעם וואס זיי וועלן תשובה טון פון זייער אייגענעם ווילן, און אזוי זאגט אויך רב אין דער גמרא, "כלו כל הקיצין ואין הדבר תלוי אלא בתשובה". רבי יהושע זאגט אבער אז אפגעזען די מצב פונעם דור וועט ער קומען ווען עס וועט זיין די צייט און טאמער די אידן וועלן דעמאלטס זיין זינדיג וועט גאט זיי צווינגען צו תשובה. נאכן ברענגען פארשידענע פסוקים אלס באווייז אויף די ריכטיגקייט פון זייער שטעלונג, איז רבי אליעזר שטיל געבליבן און אויך מסכים געווען אז משיח וועט זיכער קומען אין די ריכטיגע צייט וויאזוי עס זאל נאר זיין. עס זענען דא וואס זאגן[10] אז ביידע האבן אין אנהויב אויך מסכים געווען אז משיח וועט נישט פארשפעטיגן צו קומען ווען ער דארף קומען, און אזוי אויך איז יעדער מודה אז ווען משיח וועט קומען וועלן אלע תשובה טון, די שאלה איז נאר געווען אויב די סוף וועט זיין אז די תשובה וועט זיין א פרייוויליגע תשובה, "ומל ה' אלקיך את לבבך ואת לבב זרעך לאהבה את ה'" (דברים ל, ו), אדער וועט דאס זיין די געצווינגענע תשובה פון "בצר לך ומצאוך כל הדברים האלה באחרית הימים ושבת עד ה' אלקיך ושמעת בקולו" (דברים ד, ל).
בעתה און אחישנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מער ספעציפישע טערמינען ווערט דער צייט פון ביאת המשיח צוטיילט אויף צוויי מעגליכקייטן, געבויט אויפן פסוק "אני ה' בעתה אחישנה" (ישיעהו ס, כב). פון איין זייט שטייט אז ער וועט קומען "בעתה" אין דער באשטימטע צייט, און פון דער אנדערע זייט שטייט "אחישנה" שנעל און נאך פאר דער צייט. זאגן חז"ל[11] אז אויב איז מען זוכה קומט ער באלד נאך פאר דער צייט - אחישנה, אויב איז מען נישט זוכה דאן קומט ער אין דער באשטימטע צייט – בעתה.
פארשידענע זאכן וואס וועט פארקומען ביי די גאולה ווענדט אין וועלכן אויפן די גאולה וועט קומען. אויב וועט עס זיין אחישנה מיט זכותים, וועט נישט זיין קיין צרות און קיין חבלי משיח, און די אלע שוועריקייטן וואס שטייט אז עס וועט זיין פאר משיח'ס קומען, "בעיקבתא דמשיחא", וועט מען אויסלאזן און איבערהיפן, און עס וועט געשען גאר שנעל און גרינג. אויך דער צושטאנד פון משיח אליינס ווענדט זיך אין דעם, צו ער וועט זיך באווייזן אין א דעהויבענע צושטאנד רייטנדיג אויף די וואלקענעס, אדער ווי אן ארימאן רייטנדיג אויף אן אייזל.
משיח אין יעדן דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספרים שרייבן אז אין יעדן דור געפונט זיך א מענטש וואס איז באשטימט צו זיין דער משיח וועלכער וועט זיך באלד באווייזן אויב מען וועט תשובה טון אז דער דור וועט זיין אין א מצב פון "אחישנה". חז"ל דערציילן אז אין "תשעה באב", ממש אין די זעלבע צייט וואס דער בית המקדש האט געפלאקערט, איז משיח געבוירן געווארן, צו זיין גרייט צו קומען שוין באלד ביים אנהויב פונעם גלות.
די גמרא זאגט אז אויב וויל מען אנצייכענען אויף איינעם פון די פריערדיגע דורות וועלכער וואלט געווען דער משיח אויב עס וואלט דעמאלטס געווען די צייט, קען מען אנווייזן אויף דניאל, און דער משיח וועכער לעבט אין אונזער דור (אין צייט פון חז"ל), איז רבי יהודה הנשיא - "רבינו הקדוש", וועלכער האט פארמאגט די אייגנשאפטן פון משיח און איז געווען ראוי צו זיין דער משיח.
פיל מאל טרעפט מען אין ספרים אז גרויסע לייט האבן זיך באגעגנט מיטן משיח פון יענעם דור. ווי רבי יהושע בן לוי וועלכער האט געטראפן משיח ביי די טויערן פון שטאט (אדער רוים) נאכן געשיקט ווערן אהין דורך אליהו הנביא, דער בעש"ט וועלכער האט געפרעגט פון משיח "מתי קאתי מר", און נאך.
בר כוכבא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – בר כוכבא
בר-כוכבא (אדער בן-כוזיבא) וועלכער האט אנגעפירט מיט אן אומאפהענגיגע מלוכה אין ביתר פאר צוויי און א האלב יאר, מיט אומגעפער צוויי און פופציג יאר נאכן חורבן בית המקדש, האט געהאט אנערקענונג פון טייל תנאים אז ער איז ראוי צו זיין דער "מלך המשיח". רבי עקיבא האט געזאגט אויף אים "דין מלכא משיחא" און האט געליינט אויף אים דער פסוק "דרך כוכב מיעקב".
דער רמב"ם שרייבט אויף אים אז ער האט געהאט אלע אייגנשאפטן וואס דער צוקונפטיגער מלך המשיח דארף האבן און איז געווען ראוי צו זיין דער משיח אויב וואלט מען זוכה געווען, נאר ביים ענדע האט זיך עס טראגיש אויסגעלאזט צוליב די זינד פונעם דור.
אין חב"ד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל ליובאוויטשער חסידים גלויבן אז רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, דער לעצטער לובאוויטשער רבי, איז געווען ראוי צו זיין משיח און וואלט געווען משיח טאמער די אידן וואלטן אויסגעלייזט געווארן אין זיין צייט. מאנכע גלויבן נאכמער אז ער איז נאך היינט דער משיח וועלכער וועט געשיקט ווערן ווען די צייט וועט קומען. עדי כדי כך זענען דא אזעלכע וואס גלויבן אז ער לעבט נאך און זיין טויט איז בלויז געווען א פארבלענדעניש.
חבלי משיח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די צייט פון "בעתה" וואס משיח וועט זיכער נישט קומען שפעטער ווי דעמאלט, שטייט אין חז"ל, אז טאמער די אידן וועלן נישט תשובה טון ביז דאן, וועט דער אייבערשטער ברענגען אויף זיי גאר גרויסע צרות - "הקב"ה מעמיד עליהם מלך שגזירותיו קשות כהמן", ביז זיי וועלן זיין געצוואונגען תשובה צו טון.
געוויסע אמוראים האבן געזאגט "ייתי ולא אחמיניה", זאל ער קומען אבער איך זאל אים נישט זען, צוליב די אונגעהויערע צרות פון 'חבלי משיח' בעפאר זיין קומען. אן אנדערע אמורא האט אבער יא געזאגט, זאל זיין וואס זאל זיין דער עיקר איך זאל אים זען.
ביי די מלחמות פון נאפאליאן אנטקעגן רוסלאנד האט זיך אפגעשפילט אן אפשפיגלונג פון די אויבנדערמאנטע מיינונגס-פארשידענהייט. בעת וואס עטליכע צדיקים ווי דער רבי פון לובלין; דער קאזשניצער מגיד; רבי מענדל פון רימאנאוו; און נאך, האבן דאן געוואלט ברענגען משיח און האבן געדאוונט אז דער מלחמה זאל זיך אויסלאזן אלס מלחמת גוג ומגוג, מיט א נצחון פאר נאפאליאן, האבן אבער אנדערע, אריינגערעכנט דער בעל התניא מיטן ראפשיצער רב, מתפלל געווען דאס פארקערטע, אז די רוסן זאלן זיגן און משיח זאל נישט קומען אין יענעם מצב. זיי האבן געזאגט אז טאמער וויל מען אז ער זאל יעצט קומען וועט ער נישט האבן צו וועמען צו קומען ווייל עס וועט זיין אזעלכע גרויסע צרות, אז "עס וועט זיך גיסן אידיש בלוט ביז די קניען". עס איז באקאנט פארשידענע פעולות וואס דער ראפשיצער רב האט געטון צו שטערן די צדיקים פון זייער דאוונען.
משיח בן יוסף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תורת הקבלה איז ברייט פארשפרייט דער געדאנק אז פאר דעם וואס משיח בן דוד וועט ברענגען די ענדגילטיגע גאולה, וועט צוערשט קומען "משיח בן יוסף", אן אייניקל פון אפרים בן יוסף, און ער וועט זיין פארמישט אין שווערע שלאכטן מיט די ארומיגע פעלקער. דאן, אויב די אידן וועלן זיין זינדיג און נישט פארמאגן גענוג זכותים, וועט ער געהארגעט ווערן, לויט ווי טייל זאגן דורך ארמילוס, אדער ווי אנדערע זאגן דורך גוג ומגוג. דערנאך וועט זיך באווייזן "משיח בן דוד", ער וועט באזיגן אלע פעלקער און ראטעווען די מצב, און ער וועט מתפלל זיין אויף משיח בן יוסף און אים צוריקברענגען צום לעבן.
אין תורת החסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תורת החסידות ווערט דער געדאנק פון משיח בן יוסף גענוצט צו רעדן וועגן א טיפערן ענין וואס וועט פארקומען אין די יארן פאר משיח, "בעיקבתא דמשיחא". דאס הייסט אז דער מידה פון יוסף הצדיק ("משיח בן יוסף"), דער מידת היסוד - די אפגעהיטנקייט און הייליגקייט פון א איד, וועט דעמאלטס מיטמאכן ביטערע און שווערע מלחמות מיט די סטרא אחרא, און אויב די אידן וועלן זיך נישט שטארקן איבער די שווערע נסיונות פון עיקבתא דמשיחא, קען די דאזיגע מידת היסוד און צדקות ווי אפשטארבן פון דער וועלט. דאן וועט אויפשיינען די מידה פון דוד ("משיח בן דוד"), דער מידת המלכות - די אנערקענונג פון דער מענטשהייט אין די אייגענע נישטיקייט און אומבאהאלפנקייט, און אז אפגעזען פון דער מצב פונעם דור איז דער מלכות שמים שולט אויפן וועלט - "אין עוד מלבדו". און טאקע אט די געפאלנקייט און צובראכנקייט פון כלל ישראל - "נפלה ולא תוסיף קום - בתולת ישראל" (עמוס ה, ב), אז זיי האבן נישט קיין שום זכותים און זענען פולשטענדיג אנגעהאנגן בלויז אויף רחמי שמים, דאס וועט ברענגען די גאנצע און אייביגע גאולה פון "למעני למעני אעשה" (ישעיהו מח, יא), אזויווי עס שטייט: "נפלה, ולא תוסיף" - זי וועט מער קיינמאל נישט פאלן, "קום בתולת ישראל!"[12]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ השגת הראב"ד אויפן רמב"ם הלכות מלכים ומלחמות פרק יא הלכה ג, געבויט אויפן חז"ל אין מסכת סנהדרין דף צג ע"ב אז ער וועט זיין א "מורח ודאין"
- ↑ רמב"ם הלכות תשובה פרק ט הלכה ב
- ↑ רמב"ם הלכות מלכים ומלחמות פרק יא הלכה ד
- ↑ רמב"ם הלכות מלכים ומלחמות פרק יא הלכה ד
- ↑ מלבי"ם דניאל יב, ד
- ↑ מהר"ל אין ספר נצח ישראל פרק מד און אויך פרק כז
- ↑ תלמוד בבלי סנהדרין דף צח ע"א
- ↑ ספר דגל מחנה אפרים
- ↑ תלמוד בבלי סנהדרין דף צז ע"ב
- ↑ מהרש"א, אין חידושי אגדות מסכת סנהדרין דף צז ע"ב
- ↑ תלמוד בבלי סנהדרין דף צח ע"א
- ↑ ווי חז"ל זענען מסביר דעם פסוק אין תלמוד בבלי ברכות, דף ד ע"ב


text:
1924
1924 איז דאס 24סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1924 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן יאנואר - פעטראגראד (פעטערבורג) באקומט דעם נייעם נאמען לענינגראד
- 1טן פעברואר - פאראייניגטע קעניגרייך אנערקענט דעם סאוועטן פארבאנד
- 25סטן מערץ - גריכנלאנד ווערט א רעפובליק
- 24סטן אפריל - די "הפועל חיפה" פוטבאל גרופע געגרינדעט
- 4טן מיי - די אלימפיאדע עפנט אין פאריז
- נווה יעקב געגרינדעט אלס יידיש דארף צפון פון ירושלים
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן יוני - דזשארזש וואלקער בוש, 41סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1טן אקטאבער - זשימי קארטער, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 20סטן נאוועמבער - בענוא מאנדלבראט, מאטעמאטיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן יאנואר - וולאדימיר לענין
- 3טן פעברואר - וואודרא ווילסאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 30סטן יוני - ישראל דע האן, געהרגעט דורך די ציוניסטן (געב' 1881)
- 29סטן נאוועמבער - דזיאקאמא פוטשיני, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געב' 1858)


text:
ווי צו בייַטן טעקעס פון עמל פֿאָרמאַט צו מסג?
די נייע פֿונקציע וואָס אַלאַוז צו בייַטן קייפל Email טעקעס צו פאַרשידענע פֿאָרמאַטירונגען איז צוגעגעבן צו דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד. אזוי איר קענען נוצן די פאַסטאַסט און באַקוועם לייזונג. לייענען ווי צו בייַטן קייפל עמל טעקעס צו מסג פֿאָרמאַט מיט הילף פון אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד.
די אַלט אופֿן איז דיסקרייבד ונטן.
דער עמל (רפק822 געהאָרכיק פֿאָרמאַט) טעקע קענען זיין לייכט קאָנווערטעד צו מסג (געניצט דורך מיקראָסאָפט אָפפיסע אַוטלוק) ניצן דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד און מס אַוטלוק. דער עמל איז די פעליקייַט E-פּאָסט געשפּרייט פֿאַר מאָזיללאַ טהונדערבירד און פֿענצטער מעיל און מייקראָסאָפֿט דערוואַרטונג עקספּרעסס. אַ עמל טעקע קענען אַנטהאַלטן די בליצפּאָסט ווי געזונט ווי אַטאַטשמאַנץ. דער עמל טעקע פאָרמאַטטינג איז ענלעך צו HTML / קסמל. The Outlook Import Wizard will help you in case if you wish to import individual eml messages from Thunderbird to MS Outlook. דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד איז אַ געצייַג וואָס איז געווען בדעה צו אַריבערפירן עמל טעקעס אין פּסט אַוטלוק סטאָרידזש פּראַזערווינג די ביניען פון דערעקטעריז. דער עמל ימפּאָרטינג סאָפטווער געצייַג באדינט ווי עמל צו דערוואַרטונג קאַנווערטער, לייכט טראַנספערס עמל טעקעס אין מיקראָסאָפט אַוטלוק.
צו בייַטן די עמל טעקע צו מסג איר קענען טאָן די ווייַטערדיק:
אויב איר ווינטשן צו בייַטן די סומע פון עמל טעקעס פּראַזערווינג די ביניען פון פאָלדערס, איר זאָל אָרגאַניזירן עמל טעקעס לויט צו פאָלדערס ביניען.
אַרייַנפיר עמל טעקעס אין מס אַוטלוק (עמל צו אַוטלוק)
1. אָפּלאָדירן די לעצט ווערסיע פון אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד, ינסטאַלירן און רעגיסטרירן עס
2. לויפן די אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד סאָפטווער
3. סעלעקטירן דעם אַוטלוק סטאָרידזש וואָס וועט קראָם די ביניען פון פאָלדערס און ימיילז
4. קלייַבן די שורש טעקע פון פאָלדערס ביניען מיט עמל טעקעס.
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד וועט זוכן עמל טעקעס אין די אויסגעקליבן וועגווייַזער ביניען און אַרויסווייַזן די רשימה פון עמל טעקעס און די פול דרך. אין דעם בינע איר איז קענען צו פילטער עטלעכע טעקעס.
5. לויפן די עמל ימפּאָרטינג און וואַרטן פֿאַר די סוף פון אָפּעראַציע.
איצט, דערוואַרטונג סטאָרז ימפּאָרטיד עמל טעקעס אין געבוירן מסג פֿאָרמאַט אַזוי איר קענען אַרויספירן ימיילז צו מסג טעקעס
אַרויספירן ימיילז פון אַוטלוק צו צעטיילן מסג טעקעס
6. לויפן די ווינדאָוז Explorer און שאַפֿן די טעקע צו ראַטעווען מסג טעקעס
7. קאַטער די מס אַוטלוק און עפענען די טעקע וואָס איז אויסגעקליבן ווי ציל
8. אויסקלייַבן די סומע פון אַרטיקלען וואָס איר ווילן צו ראַטעווען ווי מסג טעקעס
9. שלעפּן די סעלעקציע צו דער טעקע אין ווינדאָוז Explorer
איר קענען נוצן די שלעפּן-און-קאַפּ פֿונקציע צו אַרויספירן אנדערע email זאכן פון אַוטלוק צו מסג טעקעס. More information about drag-and-drop function you can find in “;ווי צו אַרייַנפיר עמל טעקעס אין אַוטלוק עקספּרעסס”; אַרטיקל. פֿאַר אַוטלוק עקספּרעסס ניצערס מיר רעקאָמענדירן צו טוישן די email קליענט צו מס אַוטלוק.
צו געפינען אויס מער, ביטע אָפּשיקן צו אונדזער אָפֿט געשטעלטע פֿראגן.
אַרטיקל באשרייבט ווי צו נוצן די אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד צו בייַטן עמל טעקעס צו געבוירן מסג פֿאָרמאַט פון מס אַוטלוק


text:
רעספיראטאר (מעדיצין)
א רעספיראַטאר (ווערט אויך גערופן מעכאנישער ווענטילאטאר) איז א מעדיצינישע מאשין וועלכער בלאזט אריין אקסיגען אין א מענטש וואס קען נישט אליין אטעמען. כדי א מענטש זאל קענען לעבן מוז דאס בלוט וואס שטראמט אין זיינע אדערן זיין אקסיגען-רייכע בלוט. אויב דער מענטש קען נישט אטעמען, ווערט דאס בלוט נישט בארייכערט מיט אקסיגען און קען דעריבער שטארבן. דער רעספיראטאר דינט במקום די לונגען צו צושטעלן אקסיגען פאר דעם בלוט.
צוליב איר לעבנס וויכטיגע באנוץ, קומען די היינטיגע רעספיראטארן אויסגעשטאטע מיט באטאריעס און אנדערע מעכעניזם, אז אין פאל פון א קורץ שלוס זאל דער מאשין ווייטער געבן אקסיגען. מאדערנע רעספיראטארן זענען אויך אויסגעשטאטעט מיט דיגיטאלע סקרינס וועלכע מעסטן די לופט-מאס, פרעשור, לופט-פלוס, און נאך פיל איינצעלהייטן. אויב דער פאציענט פארלירט גענצליך דעם כוח פון אריינעמען אקסיגען, וועט דער מאשין פייפן א ווארענונגס סיגנאל.