text:
יאפאן
יאַפּאַן (יאפאניש: 日本 ניהאן/ניפאן) איז אַן אינזל-לאנד אין מזרח אַזיע. עס איז פלאצירט אין צפון-מערב זייט פון דעם פאציפישן אקעאן, מזרח פון דרום קארעע, צפון קארעע, כינע און רוסלאנד. זײַן הױפּטשטאָט איז טאָקיאָ.
יאפאן איז אן ארכיפעלאג פון 6,852 אינזלען. די הויפט אינזלען האקיידא, האנשו, שיקאקא און קיושו באדעקן 97% פונעם לאנד שטח פון יאפאן. דער גרעסטער אינזל איז האנשו. עס איז א שטארק אנטוויקלט לאנד מיט דער דריטער גרעסטער פראדוקט ווערדע אין דער וועלט. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז העכער פון 126 מיליאן מענטשן.
אין דעם מיטל אלטער זענען געווען אין יאפאן סאמוריי און שאגון, ענלעך צו ריטער און לארדן אין אייראפע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עלטסטע געשריבענע היסטאריע פון יאפאן געפינט זיך אין כינעזישע דאקומענטן. פון די 5טן און 6טן יארהונדערטער האבן די יאפאנעזער אנגעהויבן שרייבן זייער אייגענע היסטאריע, ווען מענטשן פון כינע און קארעע האבן זיי אויסגעלערנט די כינעזישע שריפט סיסטעם. פון די שכנותדיקע לענדער האבן די יאפאנעזער געלערנט וועגן בודהיזם. אין יאפאן איז דאס געווארן זען בודהיזם.
די העיאנער תקופה אין יאפאן איז געווען פון 794 ביז 1185, ווען ס'איז ארויסגעקומען א דייטלעכע יאפאנישע קולטור, מיט קונסט, פאעזיע און [[פראזע]. אין דער תקופה האט מוראסאקי שיקיבו געשריבן דעם ערשטן ראמאן, די מעשה פון גענזשי. אויך אין דער תקופה האט מען געשריבן דעם לידטעקסט פון יאפאנס נאציאנאלן הימען.
אינעם 16סטן יארהונדערט האבן די אייראפעישע אנגעהויבן קומען האנדלען אין יאפאן. די ערשטע זענען געווען די פארטוגעזער, דערנאך שפאנישע, ענגלישע און האלענדער. אין 1854האט דער אמעריקאנער קאמאדאר פערי געצוואונגען די יאפאנעזער אויפעפענען זייער לאנד, און די אמעריקאנער האבן אנגעהויבן קומען צו ניצן די פארטן אין יאפאן פאר זייערע וואלפיש שיפן. אין 1868 איז פארגעקומען די מיידזשי רעסטאראציע וואס האט צוריק אויפגעשטעלט די יאפאנישע אימפעריע, וואס האט געדויערט ביז 1945. די אימפעריע האט אינוואדירט טייוואן און קארעע, און האט געפירט עטלעכע מלחמות מיט כינע.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה זענען אנטלאפן קיין יאפאן בערך 6,000 יידן פונעם געגנט אונטער סאוועטן הערשאפט, וואס קיין לאנד האט נישט געוואלט אויפנעמען זיי. די נאציס האבן געשיקט אן אפיציר פון דער געסטאפא קיין יאפאן צו באאיינפלוסן די יאפאנישע רעגירונג אריבערצושיקן די יידן קיין דייטשלאנד, אבער יאפאן האט אפגעזאגט די פאדערונג. די יידן אין יאפאן האבן נישט געליטן אזוי שטארק ווי די יידן אין אייראפע.
דעם 15טן אויגוסט 1945 האבן די יאפאנעזער קאפיטולירט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. אמעריקע האט אקופירט יאפאן ביז 1952. אין האט יאפאן אויפגענומען א נייעם פאציפישן געזעץ. דעם 19טן דעצעמבער 1956 איז יאפאן געווארן דער 80סטער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט אינגאנצן 6,852 אינזלען לענגאויס דעם פאציפישן בארטן פון אזיע. דאס לאנד, צוזאמען מיט זיינע אינזלען, ליגט צווישן די גארטל-ליניעס 24° און 46°N, און די מערידיאן-ליניעס 122° און 146°E. די הויפט אינזלען, פון צפון צו דרום, זענען האקיידא, האנשו, שיקאקו און קיושו. בערך 73 פראצענט פון יאפאן איז באדעקט מיט וועלדער, בערגיג און אומניצבאר פאר לאנדווירטשאפט און אינדוסטריעלן ניץ אדער וואוינניץ.[1][2] דערפאר, די וואוינבארע זאנעס, פלאצירט מערסטנס אין די בארטן שטחים, האבן גאר הויכע באפעלקערונג ענגשאפטן. יאפאן איז איינע פון די מערסטע געדעכטסטע באפעלקערט לענדער אין דער וועלט.[3] דער גרעסערער טאקיא שטח, וואס נעמט איין די הויפטשטאט טאקיא און עטלעכע ארומיגע פרעפעקטורן, איז דער גרעסטער מעטראפאליטאנער שטח אין דער וועלט, מיט מער ווי 30 מיליאן איינוואוינער.
די אינזלען פון יאפאן ליגן אין א וואולקאנישער זאנע אויפן פאציפישן רינג פון פייער. יאפאן האט 108 טעטיקע וואולקאנען. שעדלעכע ערדציטערנישן, וואס אפטמאל זענען גורם צונאמיס, פאסירן עטלעכע מאל יעדן יארהונדערט.[4] דער 1923 טאקיא ערדציטערניש האט געהרגעט 140,000 מענטשן.[5] די לעצטיגע גרויסע ערדציטערנישן זענען די 2004 טשועסטו ערדציטערניש און דער 2011 סענדיי ערדציטערניש, א 9.0-שטארקייט ערדציטערניש וואס האט אנגעשלאגן יאפאן דעם 11טן מערץ 2011, און האט געלאזט אין גאנג א צונאמי.[6] דעם 24סטן מיי 2012 האט אנגעשלאגן א 6.1-שטארקייט ערדציטערניש לעבן דעם בארטן פון צפון-מזרח יאפאן, אבער קיין צונאמי איז נישט געווארן.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט פון יאפאן איז בעיקר טעמפעראט, אבער ס'איז א גרויסע ענדערונג פון צפון ביז דרום. אין ווינטער שנייט גאנץ א שיין ביסל. די זייט פון די אינזלען וואס קערט צום פאציפישן אקעאן איז ווארעם, און דארט וואקסן קאראל-ריפן, די מערסטע צפונדיקע ריפן אין דער וועלט. סוף יוני און אנהייב יולי איז דער מאנסון סעזאן.
סביבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען יאפאן האט אנטוויקלט זיין עקאנאמיע נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען נישט שטארק אויפגעפאסט אויף דער סביבה. היינט אבער טוט יאפאן אנטוויקלען נייע טעכנאלאגיעס וואס זענען פריינדלעך צו דער סביבה. אין 1997 איז יאפאן געווען גאסטגעבער צו דער קאנפערענץ וואס האט געשאפן דעם קיאטא פראטאקאל.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט די דריטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט (נאך די פאראייניקטע שטאטן און כינע), מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט נאנט צו 5 טריליאן דאלאר. אין יאנואר 2011 איז געווען די רעגירונג חובות מער ווי 200 פראצענט פונעם יערליכן ברוטא אינלענדישן פראדוקט, די גרעסטע פון אלע לענדער אין דער וועלט. דריי פערטל פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט קומט פונעם דינסט סעקטאר.
אינדוסטריע, וואס פראדוצירט א פערטל פונעם יאפאנישן אלגעמיינעם נאציאנאלן פראדוקט, איז שטארק אפהענגיק אויפן אימפארט פון שטאף און ברענשטאף. יאפאן איז גוט באקאנט אינעם אינטערנאציאנאלן מארק פאר זיינע עלעקטראניק און אויטא אינדוסטריעס, וואס ליגן אונטער די גרויסע פירמעס ווי טאיאטא. האנדא, סובארו, ניסאן, מאזדא, סוני, מאצושיטא, טאשיבא און היטאטשי. יאפאן האט אויך א גרויסן מארק-סעגמענט אין הויך-טעכנאלאגיע ("הייטעק")֞—האלבדורכפירערס, אינדוסטריעלע כעמיקאלן, ראבאטיק און לופט-אינדוסטריעס.
יאפאן האט איינע פון די גרעסטע פישעריי פלאטן אין דער וועלט—15% פון דער וועלטס פיש קומען פון זיינע שיפן.
אזוי ווי יאפאן האט א הויכע באפעלקערונג ענגשאפט, ספעציעל אין די גרויסע שטעט, האלט מען ביי בויען וואלקן קראצערס וואן טויזנטער מענטשן קענען וואוינען.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאן האט 23,506 ק"מ פון באן ליניעס, דער 11טער לענגסטער אין דער וועלט. די מזרח-מערב שינקאנסען ליניע איז דער לעבנסאדער פונעם לאנד. דער ערשטער מהלך, פון טאקיא קיין אסאקא, האט מען געעפנט אין 1964. ניין שטעט האבן א מעטרא נעצווערק. די רעגירונג גיט נישט קיין סובווענץ צו די באנען.
יאפאן האט 1.2 מיליאן קילאמעטער פון גאסן און שאסייען; אויף די צווישנשטעט שאסייען דארף מען באצאלן א צאל. אין יאפאן פארט מען אויף דער לינקער זייט.
יאפאן האט 176 פליפארטן. דער גרעסטער אינלענדישער פליפארט, האנעדא פליפארט, איז דער מערסט באשעפטיקסטער פליפארט אין אזיע. דער גרעסטער אינטערנאציאנאלער פליפארט איז נאריטא אינטערנאציאנאלער פליפארט, וואס באדינט די געגנט פון טאקיא.
ס'זענען 22 הויפט ים-פארטן.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאנס באפעלקערונג ווערט געשאצט צו בערך 127.3 מיליאן, מיט 80% פון די איינוואוינער וואס וואוינען אויף האנשו. די יאפאנעזישע געזעלשאפט איז לינגוויסטיש און קולטורעל האמאגען; 98.5% פון זיי זענען עטנישע יאפאנעזער.
איינער וואס איז געבוירן אין יאפאן ווערט נישט אויטאמאטיש א יאפאנעזער בירגער, נאר ווען זיין פאמיליע טוט אים איינשרייבן.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טראדיציאנעלער נאציאנאלער ספארט פון יאפאן איז סומא; אויך זענען דזשודא, קאראטע און קענדא ברייט פארשפרייט. היינט שפילט מען אויך די מערבדיקע ספארטן ווי בייסבאל, פוטבאל, גאלף און נארטלעריי.
יאפאן איז געווען דער גאסטגעבער פאר דער טאקיא זומער אלימפיאדע אין 1964, און אויך פאר די ווינטער אלימפיאדעס אין סאפארא, 1972 און נאגאנא, 1998.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1872 האט מען איינגעפירט אין יאפאן אבליגאטארישע בילדונג. דאס איז געווען איינער פון די רעזולטאטן פון דער מיידזשי רעסטאראציע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ World Factbook: Japan. CIA. דערגרייכט דעם 15טן יאנואר 2011.
- ↑ Japan. US Department of State. דערגרייכט דעם 16טן יאנואר 2011.
- ↑ World Population Prospects. UN Department of Economic and Social Affairs. דערגרייכט דעם 27סטן מערץ 2007.
- ↑ Tectonics and Volcanoes of Japan. Oregon State University. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 4טן פעברואר 2007. דערגרייכט דעם 27סטן מערץ 2007.
- ↑ James, C.D. (2002). The 1923 Tokyo Earthquake and Fire. University of California Berkeley. דערגרייכט דעם 16טן יאנואר 2011.
- ↑ Fackler, Martin; Drew, Kevin (11 March 2011). "Devastation as Tsunami Crashes Into Japan". דערגרייכט דעם 11 March 2011.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וועבזייטל פונעם יאפאן נאציאנאלע טוריזם ארגאניזאציע אויף פארשידענע שפראכן


c: text/html

text:
מנחם פרוש
מנחם פרוש (כ"ח אדר ב' ה'תרע"ו - ח' אדר ה'תש"ע), איז געווען א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה. ער איז א זון פֿון רב משה פרוש און דער פאטער פון כנסת דעפוטאט מאיר פרוש.
פרוש איז געבוירן אין ירושלים און האט געלערנט אין ישיבת עץ חיים. זײַן פאטער, משה פרוש, איז געווען פון די חשובע עסקנים אין דער עדה החרדית און איינער פון די מייסדים פון אגודת ישראל אין ארץ ישראל.
פאר דעם פילוג פון דער אגודה און דער עדה איז ער געווען גאר נאנט מיט הרב יוסף שיינבערגער מזכיר העדה, און צוזאמען דורך געפירט אלע מערכות למען קדושת ירושלים.[פֿעלט אַ מקור]
אין די 1970ער יארן האט ער אויפגעשטעלט דעם צענטראל האטעל (היינט פרימא פאלאס) אין ירושלים בשותפות מיט דזשא דער קצב. ווען דער ציבור איז געוואויר געווארן אז דזשא דער קצב איז א שותף פונעם מאפיא פירער מאיר לענסקי האט זיך געמאכט א סיכסוך צווישן פרוש און אים וועגן דעם האטעל. ענדלעך האט פרוש באוויזן אויסצופירן דעם סיכסוך פאר זיין אינטרעס.
ער איז נפטר געווארן זונטאג אוונט, ח' אדר תש"ע, געציילטע וואכן פאר זיין 94סטן געבורטסטאג, און מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות.[1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
בריסל
- דער ארטיקל דיסקוטירט די שטאט פון בריסל. אויב איר זוכט די ראיאן שטאט, זעט בריסל ראיאן.
קאארדינאטן: 50°50′48″N 4°21′9″E / 50.84667, 4.3525
[[טעקע:|קליין|150px|הערב פון בריסל שטאָט]]
בריסל (האלענדיש: Brussel; פראנצויזיש: Bruxelles; דייטשיש: Brüssel) איז די הױפּטשטאָט פֿון בעלגיע, און פון פלאנדערן. די שטאט האט א שטח פון 32.61 קוואדראט ק"מ. די באפעלקערונג פון דער שטאט איז געווען 144,784 אום 1טן יאנואר 2006.
זייטן סוף פונעם צווייטן וועלט קריג, בריסל איז געווארן א וויכטיגער צענטער פאר אינטערנאציאנעלער פאליטיק. די הויפט אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד געפינען זיך אין בריסל, ווי אויך די הויפטקווארטיר פון דער נארד אטלאנטיק אפמאך ארגאניזאציע (NATO). בריסל איז געווארן א פֿילשפראכיקע היים פון אסאך אינטערנאציאנעלע ארגאניזאציעס, פאליטיקער, דיפלאמאטן און ציוויל-דינער.[1]
בריסל איז דער גאסטגעבער פון די הויפט פאליטישע אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד.[2] דער אייראפעישער פארבאנד האט נישט קיין אפיציעלן הויפטשטאט, אבער דער אפמאך פון אמסטערדאם שענקט בריסל מיטן זיץ פון דער אייראפעאישע קאמיסיע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריסל שטאָט האט דריי הויפט באן סטאנציעס: בריסל מידי (די גרעסטע באן סטאנציע אין בעלגיע), צענטראל און צפון. צווישן מידי און צפון סטאנציעס פארן מער ווי 1,000 באנען יעדן טאג. בריסל מידי האט גיכע פארבינדונגען קיין לאנדאן דורכן קאנאל טונעל מיט אייראסטאר (1 שעה 51 מינוט); קיין אמסטערדאם מיטן Fyra; קיין אמסטערדאם, פאריז (1 שעה 25 מינוט) און קעלן מיטן Thalys; און קיין קעלן מיטן דייטשן צווישנשטעט עקספרעס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ BBC NEWS | Europe | Country profiles | Country profile: Belgium
- ↑ Demey, Thierry (2007). Brussels, capital of Europe, S. Strange (trans.), Brussels: Badeaux. ISBN 2-9600414-2-9.


text:
גלעטשער
א גלעטשער א גרויסער קריכעדיגער טייך פון אייז, פארמירט פון קאמפאקטע שיכטן פון שניי, וואס פליסט דורך שווערקראפט (גראוויטאציע). אייז אין די גלעטשערס שאפט די גרעסטע זאפאס פון פרישוואסער אויף דער ערד, און די צווייטער גרעסטער זאפאס פון וואסער נאך די אקעאנען. גלעטשערס באדעקן ריזיקע שטחים אין די פאלאר ראיאנען; אחוץ דעם געפינט זיך גלעטשערס אויף די גאר הויכע בערג.
מען געפינט אסאך גלעטשערס אין אנטארקטיקע, טשילע, קאנאדע, אלאסקע, גרינלאנד און איסלאנד. בערג גלעטשערס זענען גאנץ פארשפרייט, למשל אין די אנדן, הימאלייע, ראקי בערג, קאווקאז און די אלפן, אין דעם יאדערלאנד פון אויסטראליע זענען נישט פאראן קיין גלעטשערס.


text:
יוסף יצחק שניאורסאהן
ר' יוסף יצחק שניאורסאהן זי"ע (אדער מהריי"צ; י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י) איז געווען דער זעקסטער חב"ד-ליובאוויטשער רבי.
ער האט גענומען אלס עלטערן איידים, ר' שמריהו גורארי' און אלס אינגערן איידעם דעם לעצטן ליובאוויטשער רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן (הרמ"מ) זי"ע.
ער איז נסתלק געווארן י' שבט תש"י.
ער איז געווען א גרויסער בעל מסירות נפש, אין זיין מלחמה קעגן די קאמוניסטן. ער האט אויכעט געהאט מלחמה מיט די ציוניסטן.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף יצחק שניאורסאהן איז געבוירן י"ב תמוז תר"ם אין ליובאוויטש, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) צו זיינע עלטערן רבי שלום בער און זיין פרוי די רעבעצין שטערנא שרה נ"ע.
ביי דער עלטער פון פופצן האט זיין פאטער אים באשטימט זיין פערזענלעכן סעקרעטאר.
אום י"ג אלול תרנ"ז (1897) האט ער חתונה געהאט מיט זיין קרובטע רביצין נחמה דינה, א טאכטער פון רבי אברהם שניאורסאהן פון קעשענעוו, א זון פון רבי ישראל נח פון נעזשין, א זון פונעם צמח צדק.


text:
שלום דובער שניאורסאהן
רבי שלום דובער שניאורסאהן (כ' חשוון ה'תרכ"א - ב' ניסן ה'תר"ף), רבי אין ליובאוויטש. באקאנט אלס דער רש"ב.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום דובער איז געבוירן אין ליובאוויטש כ' חשוון ה'תרכ"א, צו זיין פאטער הרב שמואל שניאורסאהן דער מהר"ש, א זון פון הרב מנחם מענדל שניאורסאהן, דער צמח צדק, א זון פון הרב שלום שכנא אלטשאלער, א זון פון ר' נח אלטשאלער, א חסיד פון רבי מענדל האראדאקער, און צו זיין מוטער מרת רבקה א טאכטער פון הרב אהרן אלעקסאנדראוו, פון שקלאוו, אן איידעם פון רבי דובער פון ליובאוויטש, דער מיטעלער רבי.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין חתונה האט רבי שלום דובער זיך פארנומען מיט א שטארקער פלייסיגקייט און דעם לערנען אין דעם פארשטאנד פון חסידות, ער איז געווארן באקאנט מיט זיין חסידישקייט און אפגעהוטנקייט, מיט זיין באשעפטיגונג אין דאווענען, און איז געווארן באקאנט אלס "עובד"
אין יאר ה'תרמ"ג נאך די פטירה פון זיין פאטער, האבן די חסידים אויפגענומען רבי שלום דובער אלס ממלא מקום פון פאטער, רבי אין ליובאוויטש, כאטש ער איז געווען דער צוויטער זון. אויס רעספעקט פאר זיין עלטערן ברודער, האט רבי שלום דובער נישט געוואלט איבערנעמען די רביסטעווע, הערשט אין יאר ה'תרנ"ד ווען זיין ברודער האט זיך געצויגן קיין וויטעבסק האט ער זיך געזעצט אויף זיין פאטער'ס ארט.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שלום דובער איז נפטר געווארן ב' ניסן ה'תר"ף, מען האט אים געלייגט אין ראסטאוו, אין דעם אלטן בית החיים, שפעטער ווען די רעגירונג האט באשלאסן דארט צו בויען אן אויטאבאן האט מען אים אריבער געפירט אין דעם נייעם בית החיים.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרל"ה האט רבי שלום דובער געהייראט מרת שטערנא שרה, א טאכטער פון זיין פעטער הרב יוסף יצחק שניאורסאהן פון אוורוטש, א זון פון דעם צמח צדק, און אן איידעם פון הרב יעקב ישראל טווערסקי פון טשערקאס. זייערע זון:
- הרב יוסף יצחק שניאורסאהן (י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י), רבי פון ליובאוויטש. דער ריי"ץ.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ספר המאמרים - אומגעפער ניין און צוואנציג בענדער.
- אגרות קודש.
- תורת שלום.
- קונטרס ומעיין.
- קונטרס התפלה.
- קונטרס העבודה.
- קונטרס עץ החיים.
- קונטרס הכולל.
- קונטרס חנוך לנער.


text:
צפון קארעע
די דעמאקראטישע מענטשנ'ס רעפובליק פון קארעע אדער מער פאפולער מיטן נאמען צפון קארעע, איז א מזרח אזיע לאנד פלאצירט אויפן צפון האלב פון דעם קארעעישן האלבאינזל.
איר צפון גרעניץ איז איינגעטיילט מערסטענס מיט כינע, כאטשיג א גוטע 11 מייל איז איינגעטיילט מיט רוסלאנד לענגאויס דעם טומאן טייך, און די ווייטער צפון-מזרח ווינקל פון דאס לאנד.
צו איר דרום זייט, טוט זיך דאס גרענעצן מיט דרום קארעע, מיט וואס עס איז אמאל געווען פאראייניקט אין א קארעעישער אימפעריע ביז דער טיילונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
גרינדונג פון צפון קארעע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען יאפאן האט קאפיטאלירט, איז דער קארעער האלב אינדזל צעטיילט געווארן, צפון צו סאוועט רוסלאנד, און דרום צו די אנדערע אליאירטע קרעפטן. דורכאויס 1948, און אין 1949, האבן די ארמייען פון די לענדער ארויסגעטרעטן פון קארעע, די גרענעץ צווישן די סאוועטיש קאנטראלירטע צפון, און די דעמאקראטישע דרום, איז געווען לענג אויס די גארטל ליניע (געאגראפיע) 38°. די רוסן האבן אויפגעשטעלט א לאנד פון קאמוניסטישן מאדעל, אנגעפירט דורך אן ארבעטער ראט, דער פארזיצער איז געווען קים איל סאנג. ער האט שנעל נאציאנאליזירט אלע פריוואטע געשעפטן און אייגנטומס, און צעטיילט די לאנדווירטשאפט גלייך צו אלע ערד ארבעטער.
קארעע קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1950, האט אויסגעבראכן די קארעע קריג, קים איל סאנג האט געוואלט הערשן, אויף א פאראייניקטע קארעע, מיט א גוט אויסמושטירטע ארמיי, און אסאך וואפן פון רוסלאנד, און פון כינע. סטאלין האט נישט געוואלט שטיצן א קריג אין ווייטן אזיע פון אנהייב, שפעטער האט ער איינגעגעבן, נאכן אנטוויקלען פון יאדערישע וואפן, און רוסלאנד איז געווארן א נוקלעארער גרויסמאכט.
דרום קארעע, פון די אנדערע זייט, האט געהאט א שוואך אויפגעשטעלטע ארמיי, און אומערפארן, און האט נישט געהאט דעמאלט די שטיצע פון אנדערע לענדער. אויפן 25סטן יוני 1950, האט דער צפון אנגעהויבן זייער אינוואזיע, און שנעל פאראויס מארשירט, מיט קנאפע ווידערשטאנד, און האבן איינגענומען סעאל.
אום אקטאבער האט די פאראייניקטע פעלקער, וואס האט אריינגעשיקט אן ארמיי אפצושלאגן די קאמוניסטישע אנגריף, האט אין די קאנטער-אטאקע, איינגענומען פיאנגיאנג, די קאמוניסטישע הויפטשטאט, די רעגירונג איז אנטלאפן קיין כינע.
אין נאוועמבער, האבן א האלב מיליאן כינישע זעלנער, זיך אנגעשלאסן צו די צפון קארעעישע ארמיי, און האבן צוריק איינגענומען די קאמוניסטישע הויפטשטאט אין דעצעמבער 1951, און סעאל אין יאנואר 1952.
מערץ 1952, האבן די טרופן פון די פאראייניקטע פעלקער, ווידעראמאל אטאקירט און צוריק איינגענומען סעאל, און מארשירט פאראויס קיין צפון. אין 1953, איז אונטערגעשריבן געווארן א פייער שטילשטאנד אפמאך, צווישן די צפון מיט כינע, מיט די דרום און די פאראייניקטע פעלקער קרעפטן. די גרענעץ איז צוריק געשטעלט געווארן, ווי עס איז געווען איידער די קריג האט אויסגעבראכן.


text:
טאנץ
טאַנצן איז אַ אױסדריק מיט באװעגן דעם קערפּער װען מען הערט מוזיק אָדער טעמפּאָ. געװײנטלעך טאַנצט מען צו אױסדריקן פרײלעכקײַטן אָדער ליבשאַפט (ראָמאַנטיקע).
די קונסט צו באשאפן טענץ הייסט כארעגראפיע.
עס זײַנען דאָ פֿאַרשידענע סאָרט טענץ:
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער חסידישער וועלט איז א גרויסע מצוה צו טאנצן. דער 'יודישער טאנץ', איז עפעס וואס רופט זיך 'קאזאטשקע' צו ווי מ'רופט עס היינט 'קאדאטשקע', און אין ירושלים הייסט דאס 'א דעבקע'.
ס'זענען פארהאנען באקאנטע אויסגעצייכנטע טענצער ביים חרדישען ציבור, ווי צום ביישפיל: שמחה ברייער פון תולדות אהרן ירושלים.
געוויסע חרדישע אקטיארן, צייכענען זיך אויכעט אויס, מיטן אריינשפילן טענץ, אין זייערע בינע שפילן, ווי צום ביישפיל: יוסף ארי' פרענקל, מנשה לוסטיג, אהרי גליק, אייזיק ווייס.
די פאך פון טאנצן, האט טאקע מיט גוטע שטארקע פיס, אבער די קונצט, איז פונעם מח, וואס באפעלט די אינטערעסאנטע תנועות.
עס איז א מנהג צו טאנצן ביי א חתונה און ביי שמחת בית השואבה א.א.וו.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
'דאס לעבן איז א טאנץ' די היסטאריש באקאנטע אקטארין מאלי פיקאן אין א קונצליכן טראדיציאנאלן יודישן טאנץ


text:
פיזיק
פיזיק איז די וויסנשאַפט וואס פארנעמט זיך מיט די נאטור באנעמונגען - מאטעריאל און קראפט. געוויינטלעך, ווערט זי באשריבן מיט מאטעמאטישע פארמולעס.
היסטאריע פון פיזיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט, איז טערמאדינאמיק אנטוויקלט געווארן דורך בויל, יאנג און אנדערע. אין 1733, האט דניאל בערנולי אוועקגעלייגט די יסודות פון סטאטיסטישער מעכאניק. אין 1798 האט טאמפסאן אילוסטרירט ווי ארבעט קען ווערן געענדערט צו היץ און אין 1847 האט דזשול פארמולירט דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע.
אפטיילונגען אין פיזיק וויסנשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קלאסישע מעכאניק
- עלעקטרי און מאגנעטיזם
- אקוסטיק
- אפטיק
- טערמאדינאמיק
- רעלאטיוויטעט
- קוואנטום פיזיק
- מאדערנע פיזיק
זעט ווייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזיקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלבערט איינשטיין
- ניעלס באהר
- גאלילעא גאלילעי
- מאקס פלאנק
- בענדזשאמין פרענקלין
- ווערנער הייזנבערג
- סטיווען האקינג
- דזשיימס קלארק מאקסוועל
- אייזיק ניוטאן
- מארי קירי


text:
מוסטער coord איז דער צענטראלפונקט פאר ווייזן קאארדינאטן אין וויקיפעדיע, און צו פארמעגליכן א גרינגע פארבינדונג מיט אן אויסקלייב פון מאפעס דורך די geoHack געצייג פון וויקימעדיע.
מען קען אריינגעבן די קאארדינאטן אויף דעצימאל אדער אויף גראד/מינוטן/סעקונדן מיט נארוואס א גענויקייט. דער מוסטער לאזט ווייזן די קאארדינאטן אין א סטאנדארטן אופן אדער אין דעם ארטיקל אליין (ניצט דעם פאראמעטער display=inline) אדער ביים קעפל -צו לינקס (ניצט דעם פאראמעטער display=title אדער אן דעם פאראמעטער display).
פארשידענע מעגלעכקייטן-
ס'איז כדאי צולייגן נאך א פאראמעטער וואס באשטימט דעם זום, אזוי: סארט:type| מיט די פאלגנדע מעגלעכקייטן:


text:
אַ גוטן טאָג ניו-יאָרק, מעשהלע פון צויבער מענטש און שטאָל:
מיין שטעטעלע אין חלום איז אַ טורעם-שפּיץ פון ניו-יאָרק,
אַ שטיבעלע צווישן שטערן איז אַ קוימען פון ניו-יאָרק.
אין אַלע וואונדער איבער וואונדער איז מיכאַלישעק דאָ.
ריזן פון חדר אויף בראָדוויי קומען ליכט-מילן מאָלן.
גיבורים פון חומש – נפילים קלעטערן אין ניו-יאָרק.
פונעם רויש פון אַ מאָטאָר הילכט אַרויס יהושעס קול.
אַ פּשוטע ראָד איז ווי די זון פון גבעון אין ניו-יאָרק.
איז ווי אַן ערשטער טראָט דורך די דורות פון ירושלים,
אַ טורעם ווי עוג מלך הבשן אין ירושלים.
אַ בענקשאַפט לאַנג ווי גלות, אין ניו-יאָרקער האַפן,
די אויגן מיט פאַרשפּילטע נעכטנס פאַרגאַפט.
איך וועל זען מלאכים פון שטאָל אויך אין ירושלים.
אַ אומרו פון אַלע מיינע ניו-יאָרקער יאָרן.
איך וועל זיין אַ גליד פון ניו-יאָרק אויך אין ירושלים.
וויל פאַרטראָגן אין נגב די שטאָט איבער אַלע שטעט.
נאָך אַ בליק, נאָך אַ טרער אויף דער שטאָט איבער אַלע שטעט.
וויפל שטערן, אַזוי פיל אייביק-וואַכע ניו-יאָרקער שויבן.
הינטער מיר האַלדזן זיך, קושן זיך שטאָטישע רויכן.
יאָרן פאַלן אין אַ ראָד – אַ וואַלד פון טעג און נעכט.
אַ לעצטער, לעצטער בליק אויף דער שטאָט איבער אַלע שטעט.
איך וועל שוין אייביק זען שטערן, ווי ניו-יאָרקער, נאַכטיקע שויבן.
כי טוב, אָ צפת, כי טוב
איך האָב די ליכטער פון בראָדוויי, די פּראַכט פון פינפטער עוועניו,
אויף משיחס אָרעם אייזעלע פון צפת אויסגעביטן,
און אויב שענער פון אַלע געטער איז פינפטע עוועניו,
וואָלט דערפאַר משיח אויף דעם "עמפּייער סטעיט" ניט געריטן.
מעשהלעך פון ניו-יאָרק דערציילן שטאָלן
נאַכטיקע פייערן פון מאַזאָליעס אויסגעגלעט.
דאָס האַרץ פון בויער שלאָגט שטענדיק אין ליכטיקן שטיין פון שטאָל,
נאָך אויך אין צפת, זיינען הענט: פּאָעטן פון זעג, הובל, דלאָט.
אויב מעשיות פון טויזנט און איין זון איז די נאַכט אין ניו-יאָרק,
איז גאָר די שיין פון חומש אין זונפאַרגאַנג פון גליל,
זיינען מיר נאָענט די ווייטע, נאַכטיקע שויבן פון ניו-יאָרק,
ווי אייגן ס'זיינען מיר אברהמס שטערן אין גליל.
אויב ביי עלעקטרישע לעגענדעס איז, ניו-יאָרק דער אֵין-סוף,
זאָגט גאָט ביים ליכט פון אַלע ספירות: כי טוב, אָ צפת, כי טוב.


text:
גרינוויטש וויליזש
גרינוויטש וויליזש - (דער קרי איז גרעניטש וויליזש). ווערט אויך גערופן די וויליזש. דאס איז א רעזידעשאל באוואונטער געגענט וואס אנהאלט אין זיך ניו יארק אוניווערסיטעט (NYU) און דאס האט איר פארוואנדעלט אלס אן אטראקציע פאר אינגע אדוואנטוריסטן פון די סטודענטן און פראפעסערן וואס האבן איר געמאכט אלס בוהמיען פונקט פון די גאנצע וועלט בעיקר אין די 60ער יארן. היינט האט זיך דער נאכט הולטייען און ארטיסטן לעבן אריבער פארשפרייט ארויס פון אירע גרעניצען מער אויף איסט וויליזש, און וועסט וויליזש, מעיט פעקינג דיסטריקט, טשעלסי און סאהא, לאוער איסט סייד ביז אריבער קיין וויליאמסבורג. אירע גרעניצען: טשעלסי ביי 14 - צפון. האוסטען - דרום. איסט וויליזש בייד דריטע עוועניו. - צפון.


text:
מוכאמאד כוסיין טאנטאווי
מוכאַמאַד כוסיין טאַנטאַווי (אראביש: محمد حسين طنطاوى; געב' דעם 31סטן אקטאבער 1935) איז א פעלדמארשאל אין דער עגיפטישער ארמיי, פארטיידיקונגס מיניסטער פון עגיפטן און פארזיצער פון דעם העכסטן ראט פון דער עגיפטישער ארמיי, וואס הערשט אין עגיפטן זייט כאסני מובאראק האט זיך אפגעזאגט אלס פרעזידענט.
טאנטאווי איז געווארן אן אפיציר אין דער עגיפטישער ארמיי דעם 1טן אפריל 1956 און האט געדינט אין דער אינפאנטריע. ער האט געקעמפט מיט די עגיפטישע באוואפנטע קראפטן אין דער סיני מלחמה, זעקסטאגיקער מלחמה און דער יום כיפור מלחמה. אין 1975 איז ער באשטימט געווארן מיליטערישער אטאשע פון עגיפטן אין פאקיסטאן, דערנאך איז ער געווארן מיליטערישער אטאשע אין אפגהאניסטאן.
טאנטאווי איז ער נאמינירט געווארן פארטיידיקונגס מיניסטער און קאמאנדיר פון די עגיפטישע קראפטן אין 1991, נאכדעם וואס גענעראל יוסף סאברי אבו טאלב איז אפגעזאגט געווארן. ער איז געווארן דער ערשטער אפיציר אין אין עגיפטן מיטן ראנג פון פעלדמארשאל) זייט 1989.
ביי דער עגיפטישער רעוואלוציע אין 2011, ווען מובאראק האט אפגעזאגט די רעגירונג האט ער געגעבן טאנטאווי דעם טיטל וויצע פרעמיער מיניסטער אין דער נייער רעגירונג. אום 11טן פעברואר 2011 איז טאנטאווי געווארן דער פאקטישער הערשער אין זיין אמט אלס פארזיצער פונעם העכסטן ראט פון די עגיפטישע באוואפנטע קראפטן וואס האט איבערגענומען פירן דאס לאנד.


text:
איטאליענער
איטאליענער (איטאליעניש: italiani) זענען אן עטנישע גרופע פון איטאליע, וואס האבן אן איטאליענישע קולטור און ייחוס, און רעדן איטאליעניש ווי מוטערשפראך. געזעצלעך אבער, זענען נאר בירגער פון דער איטאליענישער רעפובליק איטאליענער.
ריכטיק פאר 2010, וואוינען 56 מיליאן איטאליענער אין איטאליע, מיט נאך 500,000 אין דער שווייץ און אנדערע שכנותדיקע לענדער. נאך 50 מיליאן איטאליענער וואוינען אין בראזיל, ארגענטינע און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
בארימטע איטאליענער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלעסאנדרא וואלטא, פיזיקער
- מיקעלאנדזשעלא, מאלער
- גאלילעא גאלילעי, פיזיקער
- דזשארדאנא ברונא, פילאסאף
- לעאנארדא דא ווינטשי, גרויסער געלערנטער
- גוליעלמא מארקאני, דערפינדער פון ראדיא


text:
RSS
RSS איז ר"ת פון Really Simple Syndication (עכטע איינפאכע סינדיקאציע) אויף ענגליש.
עס איז א פארמאט וואס שיקט נערונגען (Web Feeds) פון יעדער וועב זייט צו א קאמפיוטער בלעטערער (Browser) אן דעם וואס דער באנוצער זאל דארפן גיין צום אדרעס פונעם וועב סייט.
דאס ווערט קאלעקטעט דורך אן אגרעגעיטאר וואס באזוכט דעם סערווער פון די וועבזייטן צו זיי האבן פרישע אפדעיטס אין זייערע נערונגען און אויב יא אפדעיט דאס די אגרעגעיטאר אין אייער קאמפיוטער עקראן.
די מעלות דערפון זענען ווי פאלגנד:
- דער באנוצער דארף נישט גיין באזוכן יענעם סייט, וואס אפט מאל פארנעמט דאס צייט. נאר טאמער יענער האט אן אפדעיט וועט דאס קומן צום באנוצער.
- עס האט נישט אזויפיל שווערע דעזיין און גראפיקס און קאמפליצירטע באסעלעך ווי די סייט, נאר עס קומט אין די אגרעגעיטאר זייער טרוקן בלויז די טעקסט על פי רוב אן קיין עדס.
- יענער וועב סייט האט ווייניגער אינפארמאציע איבער אייער פריוואטע אידענטיטעט, ער ווייזט נישט אייער איי.פי אדערסע און ער שטאפט אייך ניטש מיט קיין קוקיס. א.א.וו.


text:
די ביטלס
די ביטלס זענען געווען אן ענגלישער ראק בענד פון ליווערפול וואס אירע מיטגלידער זענען געווען דזשאן לענאן, פאול מעקארטני, דזשארדזש העריסאן, און רינגא סטאר. זיי זענען צווישן די מערסטע קאמערציאנאלע הצלחה'דיגסטע און באקאנטסטע בענדס אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.
די ביטלס זענען די בעסט סעלינג מוזיקאלישער אקט פון אלע צייטן אין אמעריקע זינט איר גרינדונג, לויטן רעקארדינג אינדאסטריע אסאסיאציע פון אמעריקע, וואס סערטעפירט זיי אלס דאס העכסטע אויספארקויף'טער בענד פון אלע צייטן, באזירט אויף אמעריקאנע סעילס פון סינגלס און אלבום'ס.
אין בריטאניע האבן די ביטלס ארויסגעגעבן מער פון 40 סארטן סינגלס, אלבאמען וואס האבן דערגרייכט נומער 1 אויפן מארק טאפ רעליסעס.
די קאמערציאלער הצלחה האט זיך איבערגעחאזערט דורכאויס און איבער די גארער וועלט און פיל לענדער און פעלקער: זייער רעקארד קאמפאני אי.עם.איי., האבן אפגעשאצט אז אין 1985 האבן זיי שוין אויספארקויפט איבער א ביליאן דיסק און טעיפ קאפיס פון זייערע ניגונים איבער די וועלט.
אום 2004, האט ראלינג סטאן מאגאזין זיי געלייגט אין ראנג אלס #1 אויפן שפיץ פון זייער ליסטע פון די 100 גרעסטע ארטיסטן פון אלע צייטן. לויט דעם זעלבן מאגאזין, האט זייער אייגענארטיגער שאפענדער מוזיק און קולטור'ליכער אימפאקט געהאלפן דעפענירן די 1960'ער יארן, און איר איינפלוס אויף פאפ קאלטור קען זיך נאכאלטס שפירן היינט צוטאגס.


text:
12טן אקטאבער
דעם 12טן אקטאבער איז דער 285סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (286סטער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 80 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1582 - צוליב דעם אריבערטריט צום גרעגאריאנישן קאלענדאר, געפינט זיך נישט דער טאג אין איטאליע, פוילן, פארטוגאל און שפאניע.
- 1492 - קריסטאפער קאלאמבוס אנטפלעקט אמעריקע.
- 1654 - 100 מענטשן געהרגעט אינעם דעלפט אויפרייס אין די נידערלאנדן.
- 1940 - באפעל ארויסגעגעבן אויפצושטעלן די ווארשאווער געטא אין פוילן.
- 1968 - געעפנט די 1968 אלימפיאדע אין מעקסיקא שטאט.
- 1999 - פערוועז מושאראף כאפט די הערשאפט אין פאקיסטאן נאך א מיליטערישער איבערקערניש.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1537 - עדווארד דער זעקסטער, מלך פון ענגלאנד (געש' 1553)
- 1537 - דזשיין גריי, מלכה פון ענגלאנד פאר ניין טעג (געש' 1554)
- 1865 - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געש' 1940)
- 1866 - ראמזיי מאקדאנאלד, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1937)
- 1935 - לוטשאנא פאוואראטי, איטאליענישער טענאר זינגער (געש' 2007)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1971 - דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט הארי טרומאן (געב' 1893)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אומאפהענגיקייט טאג פון עקוואטאריאל גיני


text:
ערבות
צו מיינט איר ערבות פאר ארבעה מינים אדער פאר הושענה רבה?
ערבות איז א פארפליכטונג אזא גאראנטי, אז ווען איינער בארגט געלט פון א צווייטן נעמט ער מיט אן עָרב וואס יענער אף על פי וואס ער אליין'ס באקומט נישט דאס געלט נעמט ער זיך אונטער צו באצאלן אויב דער חבר קען נישט באצאלן.
ערבות איז א זאך וואס א מענטש איז זיך זעלבסט מתחייב זיי רופן דאס וואראנטי אז ווען מ'קויפט עפעס קען מען דאס צוריקגעבן און דער פארקויפער מוז געבן א נייע זאך צוליב זיין התחייבות.
אנשטאט וואס ביי די בענק איז דא נכסים פארמעגן וואס ווערט אן ערב פארן חוב איז דא אזא זאך אז אנדערע מענטשען קענען זיך מתחייב זיין צו באצאלן. די גמ"חים היינט אין ניו יארק פארבארגן בלויז מיט 3 אנדערע ערבים וואס שרייבן אונטער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא אזא רוחניותדיג ערבות אויף יעדן איד צו זעהן אז יענער זאל זיך פירן הייליג. ווי די משנה זאגט כל ישראל ערבים זה בזה


text:
עסיג
עסיק (ענגליש: vinegar) איז א פליסיקייט וועלכע איז געמאכט פון נאטורליכע געוואוקסן וואס פארמאגן אלקהאל אבער איינמאל עס איז פארטיג איז עס מער נישט קיין אלקהאל און האט מער נישט די עפעקט.
וויניגער איז א פראנצויזיש ווארט גענומען פון צוויי פראנצויזישע ווערטער "ווין" וואס מיינט וויין און "איגרע" וואס מיינט זויער. צוריק מיט הונדערטער יארן האט מען געמאכט וויניגער פון וויין אבער מען האט דאס אויך געמאכט פון פארשידענע געוואוקסן וועלכע פארמאגן אלקהאל.
עס איז אמאל געווען א לאנגע פראצעדור פון עטליכע מאנאטן צו מאכן עסיק און נאך עטליכע פראצעסן פון לאזן די כעמיקאלן זיך טוישן האט מען באקומען עסיק. היינט נוצט מען בעיקר רייז, טרויבן פון איטאליע, און א געוויסע סארט האלץ וואס ווערט גערופן ביטש. די פראצעדור פון מאכן עסיק היינטיגע צייטן געדויערט נאר עטליכע שטונדן וויבאלד מען נוצט מאשינען וועלכע בלאזן אקסיגן און מאכט די כעמיקאלן זיך טוישן אין מינוטן.
עסיק נוצט מען היינט צו מאכן א טעם אין עסן אדער צו האלטן עסן פריש (ווי מארינירן). א צווייטע באנוץ איז אלס א רייניגונגס כעמיקאל צו וועלכע עס טוט א גוטע דזשאב צוליב איר שארפקייט.


text:
טל געזעץ
חוק טל איז א צייטווייליגער געזעץ אין ארץ ישראל וואס וועט אנהאלטן ביז 2012 וואס דינט ווי א ספעציעלע פטור פאר מיליטערישע דינסט אין צה"ל פאר געוויסע סעקטארן ווי חרדים. דורכדעם וואס זיי האבן חתונה און זיי לערנען אין ישיבה ביז 21 יאר אלט.
דאס איז געווארן באטראכט אלס א נייע מהלך פארן חרדישן אידענטום וואס וועט געגעבן ווערן פאר חרדים א געלעגנהייט צו גיין ארבייטן פאר פרנסה אן דינען אין צה"ל מיט א מינימאלער דינסט פון אפאר חדשים ציווילע סערוויס, אבער אסאך פרומע האבן אין דעם געזעהן א חורבן פאר דת צוליב דעם וואס נחל החרדי איז דורכדעם צושטאנד געקומען פאר בחורים וואס זיצן נישט אין ישיבה אגאנצן טאג ביז די 22 יאר, און בכלל האט דער געזעץ פארגעשלאגן אז מען זאל מוטיגן די מיליטער דינסט ביי חרדים אויך איז דורכדעם געווארן א שטארקער פארקלענערונג אין די געלט פאר געבענטשטע משפחות מיט פיל קינדער.


text:
געלע זשורנאליזם
געלע זשורנאליזם איז א טערמין אויף אזא סארט פארדרייטען זשורנאליזם וואס לייגט פאר א ציל נישט בארייכערן די אינפארמאציע און צו פארציילן די פאקטן פאר די ליינער. נאר עס דרייט אן א קאשע מיט די אינפארמאציע איר צו אויפבלאזן און פארדרייען צו מאכן לעבעדיג. עס ציעט דעם ליינער שטערקער ווי סתם זשורנאליזם, ווייל עס מאכט דאס לעבעדיג הייס, און פיל מיט געפילן אבער עס דינט קעגן דעם ציל פון זשורנאליזם צו זיין נייטראל.
ביישפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טאבלויד'ס ווי דער ניו יארק פאוסט און דער דעילי ניוז ווערן פארעכענט אין דעם כלל, ווייל זיי זיכן נאר צו האבן שניידעדיגע קעפלעך. קעגן דעם ניו יארק טיימס וואס איז טאקע לאנגווייליג אבער עס שרייבט בלויז אינפארמאציע נישט לאזונגען.
די זעלבע אין ארץ ישראל הארץ וואס איז אינפארמאטיוו קעגן ידיעות און מעריב וואס זענן צוויי טאבלוידן (אין קוואליטעט אבער נישט אין מאס) וואס העצן און שימפן פון יעדעס ווארט פון סתם ארטיקלען.


text:
שלום אש
שלום אַש (ה'תרנ"ב, 1טן נאוועמבער, 1880, קוטנע, פוילן - ה'תשי"ז (1957), בת ים) איז געווען א יידישער שרייבער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, אין חדר און אין ישיבה, און אין יארן ארום האט ער ערהאלטן אויך אַן אלגעמיינע ערציהונג. אין יאר ה'תשט"ו, נאך דער צווייטער וועלט קריג, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין בת ים.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער זיך באזעצט אין ווארשע און האט אנגהייבן שרייבן אויף העברעיש, אבער נאכער האט ער גשריבן נאר אויף יידיש.
נאך זיין שטארבן האט בת ים-מוניציפאליטעט אפגעהיטן זיין הויז.


text:
קוואדראט ווארצל
אין מאטעמאטיק, אַ קװאַדראט װאָרצל (אויך קװאַדראט שורש) איז א רעאלע צאל (א נומער) וואס ווען מען טאפלט אים מיט זיך אליין גיבט ער ארויס דעם ערשטן צאל (דעם קוואדראטישן ווארצל).
צום ביישפיל:
- 2 און 2- זיינען די קוואדראטישע ווארצלען פון 4, ווייל 2 מאל 2 און 2- מאל 2- זיינען גלייך 4.
- 3 און 3- זיינען די קוואדראטישע ווארצלען פון 9, ווייל 3 מאל 3 און 3- מאל 3- זיינען גלייך 9.
יעדער נומער וואס איז העכער פון נול קען האבן צוויי קוואדראטישע צאלן, א פאזיטיוו און א נעגאטיוו נומער, (אזוי ווי מיר האבן פריער געזען אז סיי 2 און סיי 2- זיינען די קוואדראטישע צאלן פון 4). ווייל מינוס מאל מינוס איז שטענדיק פלוס. א נול האט אימער נאר איין קוואדראטישער ווארצל, און דאס איז א נול אליין. יעדער רעאלע צאל וואס איז קלענער פון נול קען נישט זיין א קוואדראטישע צאל, ווייל קיין נומער וואס מען וועט טאפלען מיט זיך אליין וועט נישט צוברענגען צו א מינוס, און דערפאר איז א פאלשע צאל.
די פאזיטיווע קוואדראט ווארצל שרייבט מען מיט דעם סימבאל . צום ביישפיל איז גלייך 2.
קאנסטרוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוקלידוס ווייזט אין זיין עלעמענטן וויאזוי מען קען קאנסטרואירן דעם געאמעטרישן דורכשניט מיט א צירקל און א ווירע. דער געאמעטרישער דורכשניט פון a און b איז ; אז מען נעמט b = 1 באקומט מען דעם קוואדראט ווארצל .


text:
פרעמיער מיניסטער פון ישראל
דער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (העברעיִש: ראש הממשלה, טייטש: רעגירונג הויפט; אראביש: رئيس الحكومة) איז דער הויפט פון דער ישראלדיקער רעגירונג, און דער שטערקסטער פאליטישער פיגור אין ישראל. דער פרעמיער מיניסטער איז דער הויפט פונעם עקסעקיוטיוו אין לאנד. דער פרעמיער מיניסטאר האט אן אפיציעל הויז "בית ראש הממשלה" אין רחביה, ירושלים. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז בנימין נתניהו פון דער ליכוד פארטיי; שוין דאס צווייטע מאל וואס ער דינט אין דעם אמט.
דער פרעמיער מיניסטער ווערט אויסגעקליבן דורכן פרעזידענט פון ישראל, נאכדעם וואס ער האט זיך מייעץ געווען מיט די פארשידענע פארטייען אינעם פארלאמענט. דער פרעמיער מיניסטער מוז פארשטעלן זיין רעגירונג אין פארלאמענט פאר זייער הסכמה.


text:
קינד
א קינד (בלשון רבים: קינדער) איז א יונגער מענטש. מען רופט אזוי עמיצן וואס איז נאכנישט דערוואקסן און יונג אין יארן. אבער אפילו עמיצער וואס איז קליין-געבליבן מיטן שכל קען מען רופן: "געבליבן א קינד".
קינד איז אויך דאס וואס ערפילט און דערגענצט דאס באדייט פון עלטערן. אן א קינד קען מען נישט ווערן קיין עלטערן; אויך דערוואקסענע מענטשן בלייבן אייביג קינדער פון זייערע עלטערן. לדוגמא "שלמה, 46 יאר אלט, איז א קינד פון דוד, 76 יאר אלט".
א קינד, איידער ער הייבט אן צו גיין אין שולע, שפילט אין דער היים אדער מיט אנדערע קינדער מיט שפילכלעך. אויך יונגע קינדער ווען זיי קומען אהיים פון דער שולע שפילן זיי מיט שפילכלעך.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געבוירן זיי, פון פרו ורבו. אידן נאכן חורבן אייראפע האבן מער קינדער ווי נאטור ערלויבט צו נעמען נקמה אין היטלער וואס האט געוואלט פארטיליגען אידן.
- זיי מחנך זיין, פון והגדת לבנך


text:
אלחנן וואסערמאן
רבי אלחנן בונים װאַסערמאַן (ה'תרל"ה 1874 - י"א תמוז ה'תש"א 1941) פון די גרעסטע פרומע רבנים און ראשי ישיבות אין אייראפע צווישן די צוויי וועלט מלחמות, און פון די אגודת ישראל אנפירערס. דער פארפאסער פון די ספרים "קובץ שיעורים" און "קובץ הערות" אויף דעם תלמוד. זיין ספר "קובץ שיעורים" איז גערעכענט צו איינער פון די קלאסישע לערן-ספרים אין דער ישיבישער וועלט.
אינהאַלט
זיין לעבן געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן געווארן אין שטאט בירזש אין ליטע. ארום ה'תר"ן (1890) יאר, האָט זיך זיין פאמיליע איבערגעצויגן קיין בויסק אין היינטיקן לעטלאנד. פון דארטן איז רבי אלחנן וואסערמאן געגאנגען לערנען זיך אין דער טעלזשער ישיבה, ביי רבי שמעון שקאפ, און ביי רבי אליעזר גארדאן.
אין ישיבה ער איז אנטפעלקט געווארן אלס אן עילוי, און נאך א פאר לערניארן, ער האט זיך געווענדט צו זיך לערנען ביי רבי חיים בריסקער.
אין יאר ה'תרנ"ט (1899) ער האט חתונה געהאט מיט א טאכטער פון הרב מאיר אטלאס, וואס ער איז געווען אין יענער צייט דער רב פון דער שטאט סאלאנט.
אין די יארן ה'תרס"ג - ה'תרס"ד (1903) ער האט געגרינדט די אמסיסטלאווער ישיבה אין רוסלאנד צוזאמען מיט רבי יואל באראנטשיק פון ריגע. אין יאר תרס"ז (1907) ער איז צוגעקומען קיין ראדין, און ער האט זיך געלערנט אין "כולל קדשים" ביי דעם חפץ חיים, און ער איז געווארן זיין אויסגעצייכנטער תלמיד מובהק. אין כולל קודשים האט ער געלערנט חברותא דריי יאר מיט ר' שלמה יוסף כהנעמאן.
אין יאר תר"ע (1910) ער האט אונטערגענומען דעם אמט פון ראש ישיבה אין שטאט בריסק, אבער נאכן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין 1914, ווען די באוואוינער פון בריסק האבן זיך אנגעהויבן פארלאזן די שטאט, האט ער צוריקגעקערט קיין ראדין. אנהייב תרע"ו איז ער צוזאמען מיט זיין ישיבה אנטלאפן קיין סמילאוויטש.
אין יאר (1921) איז געווארן מעגלעך צו פארלאזן רוסלאנד, און ער האט זיך צוריקגעצויגן אין פוילן. דארט האט ער אויפגענומען פירן די ישיבה "אהל תורה" אין באראנאוויטש. זיין ישיבה איז געווען א ישיבה פאר יונגע בחורים.
ער איז געווען נאענט צו רבי יוסף ראזין און זיין שוואגער רבי חיים עוזר גראדזענסקי.
געמארדט געווארן אין חורבן אייראפע אין יאר ה'תש"א, (1941) א איינציקע טעג נאך דער נאצישער דורכדרינגונג קיין קאוונע. זונטיק פארנאכט ווען רבי אלחנן וואסערמאן האט געהאלטן אינמיטן לערנען מיט רבי יוסף חיים זאקס און אנדערע ראשי ישיבות זענען אריינגעקומען פיר שאוליסטן און זיי ארויסגעשלעפט און געהרגעט.[1]
אויף זיין נאמען איז אויפגעשטעלט געווארן אור אלחנן ישיבה דורך זיין זון הרב שמחה וואסערמאן, און הרב משה חדש.
זיין געזעלשאפטלעכער אויפטו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב וואסערמאן איז געווען פון די ציוניזם קעגנערס. און ער האט אויכעט געשריבן צו די מזרחי-באוועגונג רבנים אן אפענער בריוו, וועלכער אין אים דערקלערט ער זיין אפגרענצונג (באווארעניש) פון זייער באוועגונג. (דער בריוו הייסט "הנאום והמכתב" פארעפענטלעכט אין "קובץ מאמרים" דער ערשטער טייל). זיין סיסטעם-דערקלערונג האט ער געשריבן אין זיין ספר "קובץ מאמרים". ער האט קארעספאנדירט אין געזעלשאפטלעכע-טעמעס מיט דעם חזון איש און רבי יוסף ראזין. זייענדיק אין ראדין האט זיך אים געטראפן צו לערנען א קורצע צייט מיט הרב קוק. כאטשיק ער האט זיך קעגנגעשטעלט צו זיין סיסטעם, האט ער אים געשיקט א בריוו נאכצופרעגן וואס מאכט ער, ווען ער איז קראנק געווארן.
ער איז געווען פון די "אגודת ישראל" רבנים, און ער האט אנגעוויזן דעם וועג צו אגודת ישראל אלס א פארטיי וואס איר צוועק איז צו פארשטארקן דאס יידנטום. אין דעם דריטן אגודת ישראל קאנגרעס אין שטאט מארינבאד, טשעכיי, יאר תרצ"ז, ער איז געשטאנען אין דעם שפיץ פון געציילטע מיינונגען וואס האבן געהאט א קעגנערשאפט צום טיילונג פלאן. זיין צוגאנג איז אפגעשטופט געווארן צוליב די פילע לאדענישן, וואס איז קלאר געווארן אז רוב רבנים שטיצן אונטער אין אן אויפשטעלונג פון א יידישן שטאט, אויך אויף א קליינעם טייל פון ארץ ישראל.
אויף דער ארויפגאנג פון דעם נאציאנאל-סאציאליזם שרייבט ער אזוי: "די הויפט עבודה זרהס וועמען יידן דינען און זיינען מקריב קרבנות, אין דער היינטיקער צייט זיינען צוויי: סאציאליזם און נאציאנאליזם.... האט פאסירט א וואונדער: אין הימל האט מען די ביידע עבודה-זרהס צוזאמענגענומען אין איינעם, און פון דער הרכבה – נאציאנאל-סאציאליזם – געשאפן א שרעקליכן מטה זעם צו שלאגן יידן מערדערלעך בכל קצווי ארץ. די זעלבע טומאות צו וועלכע מיר האבן געדינט, זיי שלאגן אונז. "תיסרך רעתך".
פאר איז ער מיט זיינע תלמידים גענומען געווארן צום טויט דורך די נאצישע, ער האט אויסגערופן:
"עלינו לזכור שבאמת נהיה מקדשי השם ולא תעלה על דעתנו חלילה מחשבה פסולה, שהיא בבחינת פיגול הפוסל את הקורבן. אנו מקיימים עתה את המצווה הגדולה ביותר - קידוש השם. האש שתבער בעצמותינו היא האש אשר תקים מחדש את העם היהודי". הוא הביע תקווה שקורבן היהודים באירופה יסייע להציל את אחיהם בארצות הברית.
זיין זון הרב אליעזר שמחה וואסערמאן, המשיך את פועלו הציבורי של אביו אחר מותו בשואה. די שמועסן און די ארטיקלען וואס זיין זון האט געשריבן זײַנען אַרײַנגעלייגט געװאָרן אינעם קובץ מאמרים ואגרות חלק ב'.
זיינע וועלטקוקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע ארטיקלען וואס זיי זיינען פארעפענטלעכט געווארן אין צייטשריפטן, און זיי זיינען איינגעזאמלט געווארן נאך זיין טויט. אין "קובץ מאמרים", רבי אלחנן וואסערמאן האט אויסגעדריקט נעגאטיוו אנטקעגן די וועלטלעכקייט און דער ציוניזם. נאך חורבן אייראפע, אגודת ישראל מֶעסִיק געווארן. און אזעלכע וועלט קוקן ווי ער האט אויסגעדריקט מען קען געפינען בעיקר אין די עדה החרדית קרייזן.
- ישראל אף על פי שחטא - ישראל הוא", נישט געזאגט געווארן ביי כופרים:
- "איז דאך אנגענומען געווארן ביי אונז אז "פושעי ישראל מלאים מצוות כרימון", "וישראל אעפ"י שחטא ישראל הוא"... די מאמרים און דאס גלייכן געזאגט געווארן אויף די וואס גלויבן אין עיקרי הדת, אבער זיי זיינען רשעים ובעלי עבירות להנאת עצמן... אבער ווען די אמונה אין עיקרי הדת איז קאליע געווארן, ער איז ארויס פון דעם כלל, און עס איז א מצוה אים פיינד צו האבן און פארלענדן".
- אויף הערצל:
- "ער האט געקעמפט אלע זיינע טעג אנטקעגן דער תורה".
- על הציונות הדתית:
- "עס איז קלאר דאס וויבאלד דער מאדערנער נאציאנאליזם ביי יידן איז עבודה זרה, קומט ממילא אויס אז די נאציאנאל-רעליגיעזע שיטה איז עבודה זרה בשיתוף....
ווי פּראבּירט מען א מענטש, ווי זאל מען וויסן וואס ער איז אין זיין פנימיות? לפי מהללו, מען זאל זען וועמען ער איז מהלל. אויב ער שטענדיק מהלל טובים, איז זיין שורש טוב, אויב מען זעט אז ער איז מהלל רשעים, איז א סימן דאס ער איז אליין דאס זעלבע (שערי תשובה לרבינו יונה). בשעת מען זעט וועמען די נאניאנאלע-רעליגיעזע זיינען מהלל און מכבד, ווייס מען וואס זיי אליין זיינען".
- דער פלאץ פון ארץ ישראל אין יידנטום:
"קומט אויס אז אויב יידן בלייבן אן תורה, גייט זיי אונטער אין פארלויף פון איינציקע צענדליקער יאר. דערקעגן אן ארץ ישראל, קען דאס יידישע פאלק עקזיסטירן 2000 יאר.... ארץ ישראל איז נויטיק פאר יידן, אבער אן תורה האבן מיר קיין יידן נישט".
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קובץ שיעורים, א פירוש אויף דעם ש"ס, תשכ"ד-תשכ"ז (שני כרכים)
- קובץ מאמרים ואגרות, ארטיקלען אין א וועלט-קוק און א געדאנקענגאנג, און לעגענדע פירושים, תש"ס (שני כרכים)
- קובץ הערות, א פירוש אויף מסכת יבמות, געדרוקט צוזאמען שוֹ"ת רשב"א אויף יבמות.
- דברי סופרים, דיונים על מסורת התורה (הודפס בכרך ב' מקובץ שיעורים)
- עיקבתא דמשיחא, (עקזיסטירן דריי ווערסיעס: צוויי ווערסיעס אין קובץ מאמרים חלק א', און אן אנדער ווערסיע אין א באזונדערן קונטרס)
צו נאך לייענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אור אלחנן - תולדות חייו ופועלו של רבי אלחנן וואסערמאן (שני חלקים)
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- גרסה מקוונת של הספר עקבתא דמשיחא, אין דעת וועבסייט.
- רבי אלחנן וואסערמאן והשמרנות החרדית, עצור כאן חושבים
- תולדות אנשי שם, חלק א', ניו יורק, תש"י, עמודים 40-41


text:
מה פתאום האט געשריבן:
שואלכענין האט געשריבן:שלום עליכם, איך בין ניי דא, עס זעט אויס אן אינטערעסאנטע אינפארמאטיווע סייט, איך הייב אן מיט א פראבע
עס איז א דבר ידוע אז דער מגן אברהם איז געווען אן אייניקל פונעם מהרש"א
אבער וויאזוי דער קשר גענוי איז, האב איך נאכנישט געטראפן
ווער קען ארויסהעלפן אין דעם נושא?
איך מיין אז איר מאכט א טעות:
עס איז א "דבר ידוע" אז אסאך אייניקלעך פונעם מגן אברהם (ובמיוחד משפחת "איידליס") זענען "אויך" אייניקלעך פונעם מהרש"א. טא, דער מגן אברהם איז געווען א "מחותן" מיט די משפחה פונעם מהרש"א, און אפילו איבער דעם איז דא ספיקות גענוי וויאזוי דער סדר היחוס גייט.
איך דארף האבן ערגעצוואו פארשריבן עפעס דערוועגן, כ'על אי"ה נאכקוקן, און זען צי איך קען קלארער מאכן דעם ענין.
ווי געשריבן פריער:
דער מגן אברהם איז נישט געווען קיין אייניקל פונעם מהרש"א. אבער אסאך אייניקלעך פונעם מג"א, די אייניקלעך פון די ברודער ר' וואלף וועקער און ר' מיכל סאמאטערער, [ווי דערמאנט אינעם אנדערן אשכול וואס שואלכענין האט געעפנט, (וואס אגב, מיין איך אז איר זאלט צוזאמשטעלן די צוויי אשכולות)] זענען זיך אויך מתייחס נאכ'ן מהרש"א, אבער דאס איז אויך נישט קלאר גענוי וויאזוי.
איך האב אנגעפאנגען איבערקוקן את אשר אתי בכתובים פון יארן צוריק, און עס דערמאנט מיר בלויז די צעמישעניש אין וואס איך האב זיך דעמאלט אנגעשטאלפערט. עס דרייען זיך ארום עטליכע נוסחאות ביי די אייניקלעך, וואס די נוסחאות זענען געבויעט אויף מגילת יוחסין פון משפ' פריעדמאן נכדי הגה"צ ר' אברהם שלום ירוחם פרידמאן מזשעמנא ב"ר יעקב חסיד מאוהעל ב"ר' וואלף וועקער הנ"ל. ענליכע ווערסיע איז דא אין מגילת יוחסין וואס איז געדרוקט אין ס' וידבר משה פון הגה"צ ר' משה ארי' לעוו מטעמעשוואר. אויך איז דא א מגילת יוחסין פון אייניקלעך פון ר' פנחס סאמאטערער חתן ר' מיכל סאמאטערער הנ"ל, וואו עס ווערט צעלייגט די ספיקות און פרובירט מאכן א שטיקל סדר דערינען, און לכאורה פעלן די נעמען פון איינס אדער צוויי דורות ביז'ן מגן אברהם. (דער מג"א איז נפטר געווארן בשנת תמ"ג, ור' וואלף נפטר בשנת ת"ר, אחיו ר' מיכל נפטר בשנת תק"ץ, וואס דאס איז א מרחק פון 147-157 יאר, און לויט דעם סדר היחוס פעלן עט ליעסט צוויי דורות)
דאס איז קלאר אז די משפחה זענען אייניקלעך פונעם מגן אברהם, און מפי השמועה האבעך געהערט בשם זקנים וואס זאגן אז די מציבה פון ר' מיכל איז נאך געשטאנען בעפאר די מלחמה און דארט איז געווען אויפגעקריצט אז ער איז געווען אן אייניקל פון מגן אברהם, אינטערסאנט אבער אז יענער האט נישט געדענקט אז עס זאל אויך שטיין נכד המהרש"א, (קען זיין ווייל פונעם מגן אברהם איז ער געווען א נאנטערער אייניקל), אבער ביי די אייניקלעך פון זיין ברודער ר' וואלף איז קלאר אנגענומען אז דערפאר האט ער זיך אויסגעקליבן דעם נאמען איידליש, אויפן נאמען פונעם זיידן דער מהרש"א. (דער ברודער ר' מיכל האט זיך גערופן אויפן לעצטן נאמען: קארלענדער)
[אינטערסאנט אבער אנצומערקן אז ר' וואלף'ס באבע (טאטנס מאמע) האט געהייסן "אדל" און אויכעט לויט ווי ס'איז אנגענומען איז די משפחה זיך מתייחס נאכ'ן מג"א דורך זיין טאכטער "אדל", דערפאר איז געווען וואס האבן שפעקולירט אז איר נאמען "אדל" איז דער מקור צום נאמען איידליש, אבער די אייניקלעך זאגן קלאר אז ביי זיי אין די משפחה איז אנגענומען אז זיין נאמען איז געווען איידליש [מיט א ש' ביים סוף] ממש ווי מ'האט גערופן דעם מהרש"א, און טאקע אויפן מהרש"א'ס נאמען. (אויסערדעם איז די באבע'ס נאמען אדל, נישט איידל)]
און יעצט צוריק צום ענין, אט איז דערוווייל וואס איך קען ענטפערן אויף דיין אריגנעלע שאלה\ות:
- עס איז לכאורה נישטא קיין מקור צו דעם וואס דו זאגסט אז דער מג"א איז געווען אן אייניקל פונעם מהרש"א.
- דער "סדר היחוס" פון ר' וואלף און ר' מיכל הנ"ל ביז'ן מגן אברהם איז נישט הונדערט פראצענט קלאר, עס איז אבער אנגענומען אויף זיכער אז זיי זענען אייניקלעך פונעם מגן אברהם.
- ביי די איינקלעך פון ר' וואלף איז אויך קלאר אנגענומען דורי דורות אז ר' וואלף איז אן אייניקל פונעם מהרש"א, דער 'סדר היחוס' איז אבער אויך נישט קלאר.
אדרבה, איך בין זיך מצרף צו דיין בקשה אז ווער ס'קען העלפן קלארער מאכן אין דעם ענין, זאל שרייבן.
===========
אזויפיל יא, דער מגן אברהם איז טאקע נישט קיין אייניקל פונעם מהרש"א, אבער מעגליך אז פונעם מהרש"ל יא...
די מוטער פונעם מג"א (מרת רבקה) איז געווען פון משפ' לוריא, און לויט איין גירסא (ס' משפחת לוריא)
איז זי געווען אן אייניקל פון ר' אברהם בן המהרש"ל, אבער רוב האבן אנגענומען די גירסא פון ס' מעלות היוחסין
אז זי איז געווען אן אייניקל פון ר'' אברהם אחי המהרש"ל.


text:
שלמה בירנבוים
שלמה בירנבוים אויך סאלאמאן אשר, (כ"ג כסלו ה'תרנ"ב, ווין - ה'תשמ"ט) איז געווען א לינגוויסט פון יידיש און העברעיש און א קונסט היסטאריקער. ער איז געווען דער עלצטער זון פון ציוניסט געווארן אגודיסט נתן בירנבוים און רויזא קארנגוט. אין דער ערשטער וועלטקריג האט בירנבוים געדינט אין דעם עסטרייכער מיליטער; דערנאך האט ער שטודירט און באקומען א דאקטאראט פון דער ווירצבורגער אוניווערסיטעט. פון תרפ"ב ביז תרצ"ג איז ער געווען דער ערשטער פראפעסאר פון יידיש אין דער האמבורגער אוניווערסיטעט. ער איז געווען א בעל-יועץ פון דעם בית יעקב, געגרינדעט איו פוילן פון שרה שענירער, וויאזוי זיי זאלן אויספירן א פראגראם פון לערנען יידיש אין זייערע שולעס.
ווען די נאציס האבן איבערגענומען די דייטשע רעגירונג איז בירנבוים אנטלאפן קיין ענגלאנד מיט זיין ווייב, אירענע גרינוואלד און זיינע קינדער. פון תרצ"ו ביז תשי"ז געווען א לעקטאר פון העברעישער פאלעאגאפיע און עפיגראפיע אין דער שולע פון אריענטאלישע און אפריקאנער שטודיעס (SOAS) אין דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן. במשך דער צווייטער וועלטקריג האט בירנבוים געארבעט אלס פארטייטשער פאר דער בריטישער רעגירונג. אין תש"ל האט ער זיך געצויגן קיין טאראנטא, קאנאדע.
זיין אייניקל, יונתן גוטנטאג, איז דער רב פון ווייטפילד, נישט ווייט פון מאנטשעסטער, ענגלאנד.


text:
בית המקדש
בית המקדש (וואס איז טייטש הייליג הויז) איז געוועזן דער ארט וואס דער אייבערשטער האט באפוילן פאר זיינע יידישע קינדער זיי זאלן מאכן פאר אים, ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם - זיי זאלן מאכן פאר מיר א מקדש, און איך וועל רוען אין זיי [1], און איז געוועזן דער ארט ווו די אידן האבן געטון די עבודה (גאט'ס דינסט) פון מקריב זיין קרבנות און זינגען פאר גאט.
אינהאַלט
- 1 צעשפרייטע מזבחות
- 2 די מצוה
- 3 משכן
- 4 בית ראשון
- 5 בית שני
- 6 בנין הורדוס
- 7 בית שלישי
- 8 די געבוי
- 9 די בויערס
- 10 טעגליכע ניסים
- 11 רעפערענצן
- 12 וועבלינקען
צעשפרייטע מזבחות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז ווען שלמה המלך האט געבויט דער בית המקדש, האבן די אידן מקריב געווען קרבנות אויף מזבחות וואס זיינען געווען צעשפרייט אין דעם גאנצן לאנד. אויך נאך וואס שלמה המלך האט געבויעט דעם בית המקדש האבן רוב מלכים איינגעפירט צו דינען גאט צודערצו אויך אין צעשפרייטע מזבחות אויסער דער בית המקדש.
לויט ספר מלכים און ספר דברים דארף מען דינען גאט נאר אין דעם בית המקדש און ס'איז פארבאטן צו דינען אין צעשפרייטע מזבחות.
די מלכים וואס האבן איינגעפירט צו דינען גאט נאר אין בית המקדש:
זעט אויך: תנ"ך
די מצוה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה האט געהייסן פאר די אידן אין מדבר אז זיי זאלן בויען א הייליג הויז פאר גאט כדי ער זאל קענען רוען דארטן, ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם (ספר שמות).
משכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי לאנג די אידן זענען געווען אין מדבר האבן זיי גענוצט אזא פראוויזאריש פלאץ וואס מען האט גערופן די משכן.
בית ראשון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער ערשטער בית, דאס האט געבויעט שלמה המלך אין ירושלים אויף בארג-מוריה, נאך וואס גאט האט צוגעזאגט דוד המלך אז זיין קינד וועט בויען דער בית המקדש (און נישט דוד, וויבאלד דוד האט געפירט א סך מלחמות און געגאסן פיל בלוט (זעט דברי הימים א' פרק כ"ב)). שלמה המלך האט געבויט דער בית המקדש אין יאר 2928 (ב'תתקכ"ח). דער בית ראשון איז געשטאנען 410 יאר.
ביים בויען דעם בית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך וואס שלמה המלך האט געבויעט דער ערשטער בית, אין דער זיבעטער מאנאט חג הסוכות, (לויט די ציילונג אין די תורה,) האבן די כהנים געבריינגט פון עיר דוד די הייליגע כלים, דער ארון הקודש, אוהל המשכן אא"וו צום בית המקדש. און דאן איז געשען א נס, אז דער בית איז אנגעפילט געווארן מיט א וואלקן פון גאט והענן מלא את בית ה' מלכים א' פרק ח' . אזוי ווי ס'איז געשען ווען משה רבינו האט געבויעט דער משכן וכבוד ה' מלא את המשכן שמות מ' .
חורבן הבית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בית המקדש איז חרוב געווארן דורך נבוכדנצר דער קעניג פון בבל אין יאר 3338 (ג'של"ג) (זעט דאס רעדן-בלאט איבער דער דאטום). די רעליגיע סיבה פון חורבן הבית (לויט ספר מלכים) איז ווייל אזעלכע קיסרים פון מלכי יהודה האבן געזינדיקט פאר גאט און געדינט עבודה זרה (ווי מנשה).
- זעט מער חורבן בית ראשון
בית שני[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער צווייטער בית, דאס האט געבויעט עזרא הסופר אויף דעם זעלבן פלאץ ווי דער בית ראשון, אין יאר 3408 (ג'ת"ח) (ג'רמ"ד) צו וועלט באשאפונג, דאס איז געשטאנען 420 יאר און איז חרוב געווארן דורך טיטוס הרשע א רוימישע גענעראל אין יאר 3828 (ג'תתכ"ח).
זעט אויך חורבן בית שני
בנין הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זיידע פון הורדוס (זיין טאטעס טאטע איז געווען א פאלנער אדומי, וועלעכער האט זיך מגייר געווען. הורדוס האט חתונה געהאט צו א פרוי מרים וואס איז געווען פון די לעצטע רעשטלעך פון מלכות חשמונאים. ווען דער רוצח און טיראן הורדוס האט האט זיך פארעלטער און באקומען חרטה געפילן אויף זיינע רציחות, האט ער געוואלט עפעס טאן צו פארצייען אויף זיינע זינד האט ער איבערגעבויט דאס בית המקדש. און עס אנגערופן אויף זיין נאמען. די גמרא זאגט אז ווער עס האט נישט געזען בנין הורדוס האט נאכנישט געזען א שיין געביידע אין זייל לעבן.
- זעט מער: הורדוס
בית שלישי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער דריטער בית, דאס איז נאכנישט געשטאנען, און עס שטייט אין גמרא () אז עס וועט אויפגעבויט ווערן פון פייער ווען משיח וועט קומען.
- זעט אויך יחזקאל.
די געבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס בית המקדש איז געווען א ריזיגער הערליכער געביידע וואס מען זעהט אזאנס נישט ביזן היינטיגן טאג. ווער עס איז נאר אהין געקומען, ווער עס האט עס געזעהן, נישט קיין אונטערשייד א איד צו א גוי, איז ארויס פון התפעלות, טראץ וואס עס האבן געארבייט גאר אסאך ארבייטערס צו בויען אזא הערליכן הויז, האט עס גענומען גאנצע זיבן יאהר אויפצובויען.
די בויערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז גענוג אינטערשרייכן וויפל מענטשן האבן געארבעט אויפצובויען דאס הייליק הויז:
עס זענען געווען 300 הויפט ארכיטעקטערס, וואס זענען געווען די בעלי בתים אויף אנדערע 3.300 אינזשענירן, וואס האבן געזאגט פאר די איבעריקע בויערס וואס צו טועהן, סך הכל זענען די בויערס געווען 163.600 מענטשן.[2] ווען מען אנגעהויבן צו בויען האט מען צוזאמענגענומען אלע קלוגע געלערענטע קעפ וואס פארשטיין צו בויען, מען האט געברענגט נישט דווקא אידן, אפילו גוים האבן געהאלפן, אין פסוק שטייט אז שלמה המלך האט געמאכט א שותפות מיט די צידונים וואס זענען געווען באקאנט איבעראל אין קונסט פון ארכיטעקטן, און אויסהאקן שטיינער און העלצער, זיי האבן זיך מגייר געווען און האבן געהלאפן שלעפן די שטיינער און העלצער פון יער הלבנון ביז צום פלאץ פון המקדש. די אלע שטיינער און העלצער וואס מען האט דערמיט געבויט האט מען נישט צוגעפאסט אויפן הר הבית פארן באנוץ פונעם בית המקדש, דאס האבן די געלערנטע בויערס צוגעגרייט אויפן פלאץ פון ווי מען האט עס אויסגעשניטן, מיטן גרעסן מאס פונקטליכקייט, און דערנאך האט מען עס געברענגט צום מקום המקדש, אזוי אז ביים פלאץ פון בויען האט מען נישט גענוצט קיין שום אייזען און א זעג צופאסן די שטיינער, ווייל מען האט שוין אלעס צוגעפאסט פון פריער, [3] דאס ווייזט פאר פאר א קלוגע געלערנטע לייט עס האבן געארבייט ביים בויען.
פלאץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביידע בתי המקדש האט מען געבויט אויפן זעלבן פלאץ, דאס איז אין ירושלים אויף א בארג וואס הייסט די הר הבית. אין לשון תנ"ך הייסט דאס אויך בארג מוריה. דאס בארג איז די זעלבע בארג ווי אברהם אבינו האט געוואלט מקריב זיין יצחק אבינו פאר גאט (עקידת יצחק).
די געביידע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער בארג איז גרויס 500 איילן אויף 500 איילן. עס איז געווען ארום גענומען מיט א מויער פון וואס היינט שטייט נאך נאר די מערב זייט, און מען רופט דאס די כותל המערבי.
- די מערסטע ליידיג פלאץ אויפן בארג איז געווען פון דרום זייט, דערנאך פון מזרח, דערנאך פון צפון זייט, און די ווייניגסטע פלאץ אזי געווען פון מערב זייט. דאס איז געווען פארדעם ווייל די בית המקדש איז געווען געבויט גערוקט צו מערב צפון.
- אריינצו פון די מויער איז געווען אזא קליין געפלאכטענע צוים הויך 10 טפחים, אריינצו פון דעם איז געווען א ליידיג פלאץ פון 10 איילן וואס מען האט גערופן חיל, דערנאך איז געווען 12 טרעףּ. די טרעףּ זענען געווען הויך א האלבע אייל, און איז געווען גרויס א האלבע אייל.
- די חיל האט געדינט ווי אזא מויער פאר וואס מען האט גערופן די עזרה, און פאר די עזרת נשים.
- קוקנדיג אויפן געביידע פון מזרח אויף מערב איז געווען קודם די עזרת נשים.
דער עזרת נשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די עזרת נשים איז געווען א גרויסע צימער און עס הייסט עזרת נשים ווייל ביי שמחת בית השואבה איז דאס געווען פאר די נשים. עס איז געווען 135 איילן אויף 135 איילן מיט פיר צימערן איינס אין יעדע ווינקל, יעדע צימער איז געווען 40 איילן אויף 40 איילן גרויס.
- די צימער אויף די דרום-מזרח ווינקל איז געווען די לשכת הנזירים, ווייל דארטן פלעגט א נזיר קאכן זייער שלמים און ווארפן די אפגעשוירענע האר אונטערן פייער.
- די צימער אויף די מזרח-צפון ווינקל איז געווען די לשכת העצים, ווייל דארטן פלעגן די כהנים וואס זענען געווען בעלי מומים קלויבן און רייניגן די האלץ וואס מען האט גענוצט אויפן מזבח פאר די פייער.
- די צימער אויף די צפון-מערב ווינקל איז געווען די לשכת מצורעים, ווייל דארטן פלעגן די מצורעים וואס זענען זיך געקומען רייניגן אויפהאלטן.
- די צימער אויף די מערב-דרום ווינקל איז געווען די לשכת בית שמנים.
- עס האט געהאט 15 האלב רינדיגע טרעףּ, פון ווי מען איז געגאנגן צו די עזרה.
- עס זענען געווען קליינע צימערן אונטער די עזרת ישראל אויף די זייט פון די טרעףּ וואס דארטן האבן די לווים געלייגט זייער מוזיקאלישע געצייג.
דער עזרה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די עזרה איז געווען די פלאץ ווי מען האט געטאן די עבודה, און ווי די היכל איז געווען.
- עס האט געהאט צוויי הערליכע קופערנע טויערן, וואס מען האט גערופן שער הנקנור. די טויערן זענען געווען צווישן די עזרת נשים און די עזרה.
- עס האט געהאט נאך טויערן, אבער די עיקר זענען געווען די טויערן.
- עס איז געווען 135 איילן פון דרום צו צפון, אויף 187 פון מזרח צו מערב.
- די עזרה איז געווען ווי מען האט געטאן די עיקר ארבייט (עבודה) פאר גאט. עס איז געווען איינגעטיילט אין פיר (אויסער די היכל און אונטער די היכל):
- עזרת ישראל - ווי די ישראלים זענען געגאנגען.
- עזרת כהנים - ווי די כהניםזענען געגאנגען.
- מקום המזבח - דאס פלאץ פון די מזבח.
- בין מזבח להיכל - דאס פלאץ צווישן די מזבח און די היכל.
עזרת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 11 איילן אויף 135 איילן. דא האבן געמעגט גיין סיי א ישראל, סיי א לוי, און סיי א כהן. דורך אויס די עבודה זענען געווענליך געווען דא ישראלים און לויים.
עזרת כהנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 11 איילן אויף 135 איילן (די זעלבע מאס ווי עזרת ישראל).
מקום המזבח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען די פלאץ ווי די מזבח איז געשטאנען און איז געווען 32 איילן אויף 135 איילן, די רינגן (פאר שחטן די קרבנות), די זוילן (פאר שינדן די הויט) זענען געווען אלע אויף די פלאץ פון דרום צו צפון.
בין מזבח להיכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 22 איילן אויף 135 איילן און איז געווען די פלאץ צווישן די מזבח און די היכל. דא האט נאר א כהן געמעגט גיין, און אויך נאר ווען ער האט געדארפט גיין דא צוליב טאן די עבודה. דא האט זיך אויך געפונען די כיור.
עזרת כהנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלעס וואס איז אינעווייניג נאכן עזרת ישראל ווערט אנגערופן עזרת כהנים, צוליב דעם וואס נאר א כהן האט דארט געמעגט גיין.
דער היכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז געווען גרויס 100 איילן אויף 100 איילן און 100 איילן הויך, אבער נאר פון פארענט, פון אונטען איז דאס געווען גרויס 70 איילן, עס איז געווען געבויט ווי א T די אויבירשטע זייט (נוצענדיג דעם T אלס א ווייזער) איז געווען די מזרח זייט, אין איז געווען 100 איילן, די לאנגע זייט איז אויך געווע 100 איילען אבער די פיסל (נוצענדיג די T ווייטער) איז געווען 70 איילן פון דרום צו צפון אויף 84 איילן פון מזרח צו מערב.
- די ווענט פון די היכל זענען געווען זייער דיק, און האט געהאט צימערן אין זיך, אלעס צוזאמען איז געווען 38 צימערן אין די ווענט פון די היכל.
- עס זענען געווען 15 צימערן צווישן די דרום ווענט. 5 צימערן אויף 5 צימערן, און 5 צימערן אויף די 5, צוזאמען 3 שטאק.
- עס זענען געווען 15 צימערן צווישן די צפון ווענט. 5 צימערן אויף 5 צימערן, און 5 צימערן אויף די 5, צוזאמען 3 שטאק.
- עס זענען געווען 8 צימערן צווישן די מערב ווענט. 3 צימערן אויף 3 צימערן, און 2 אויף די 3 צימערן, צוזאמען 3 שטאק.
- יעדע צימער האט געהאט 3 טירן, איין טיר צו די צימער אויף רעכטס, איין טיר צו די צימער אויף לינקס, אוין איין טיר צו די צימער אויף ארויף.
- די צימער אין די ווינקל פון צפון-מזרח האט געהאט 5 טירן, איינס צו די צימער אויף רעכטס, איינס צו אינדרויסן (פון ווי מען האט געפענט די טויערן צו די היכל, זע ווייטער), איינס צו די צימער אויף ארויף, און איינס צו די קארידאר צווישען די ווענט, און די פינעפטע צו די היכל.
- עס איז געווען אין די ווענט א קארידאר וואס איז געגאנגען צווישן די ווענט, וואס דורך די קארידאר איז מען אנגקומען העכער די צימערן צו די דאך פון די היכל, דאס איז געווען געבויעט שיף אזוי ווי א גליטשער. די קארידאר איז געגאנגען פון צפון-מזרח צו צפון-מערב צו מערב-דרום צו דרום-מזרח, די שטאק וואס איז געווען געבויעט העכער די היכל און די צימערן האט געהאט איר עפענונג אויף די ווינקל פון דרום-מזרח ביי די קארידאר.
- אויף די שטאק וואס איז געווען העכער די גאנצע היכל, אפילו העכער די קדשי-קדשים ווי מען האט נישט געמעגט גיין איז געווען אזעלכע שטיקער העלצער וואס האבן אפגעטיילט צווישן די היכל און די קדשי-קדשים.
- עס זענען געווען לעכער פון די שטאק צו די דאך פון די קדשי-קדשים גלייך נעבן די ווענט, וואס דורך די לעכער האט מען אראפגעלאזט פאך לייט אין קאסטענעס צו פאררעכטען די ווענט פון קדשי-קדשים, און צוליב דעם אז זיי זאלן נישט זען די קדשי-קדשים האט מען זיי אראפגעלאזט אין קאסטענעס. די קאסטענעס זענען געווען אפען נאר אויף די זייט צו די וואנט.
- די ברייטע זייט פון די היכל (פון מזרח) האט געהאט אן עפענונג צו א אולם, פון די אולם איז געווען טירן וואס איז געווען גרויס 10 איילן ברייט אויף 20 איילן אין די הויך.
- פיר טויערן זענען געווען דארטן צו פארמאכן די עפענונג. די טויערן זענען געווען געמאכט פון גאלד. צוויי טויערן זענען געווען פאר די עפענונג, און צוויי אנדערע פאר די היכל, וויבאלד די וואנט איז געווען אזוי דיק אזי געווען 6 איילן צווישן די צוויי דרויסענדיגע טויערן און די צוויי אינעווייניגסטע טויערן.
- יעדע טויער איז געווען ברייט 5 איילן,
- די ערשטע צוויי טויערן האבן זיך געפענט און באדעקט די ווענט צווישן די צוויי סעטס פון טויערן.
- די צווייטע צוויי טויערן האבן זיך געפענט אויף אינעווייניג פון היכל און באדעקט 5 איילן פון די וואנט אויף יעדע זייט פון די טיר.
- לויט איין דיעה אין די משנה זענען די פיר טויערן געווען צוזאמען לייג טויערן אזוי אז יעדע טויער איז געווען געמאכט פון צוויי טירן, און ווען מען האט זיי געפענט האבן זיי זיך צוזאמען געלייגט און באדעקט נאר צוויי מיט א האלב איילן, אבער די אינעווייניגסטע טויערן האבן זיך אויך געפענט אויף צו באדעקן די וואנט צווישן די טויערן און נישט אין די היכל.
- עס זענען געווען צוויי קליינע טירן אויף די זייטן פון די גרויסע טויער. איינס אויף דרום און די אנדערע אויף צפון. די פון דרום איז קיינער נישט אריין דורך איר, און די פון צפון איז געווען אפען צו א קליינע צימער צווישען די ווענט, וואס פון דארטן איז מען אריינגעגאנגן אין היכל צו עפענען די טויערן. לויט איין דיעה אין די משנה איז מען אריין פון די קליינע צימער צווישן די 4 טויערן און געפענט די אינעווייניגסטע טויערן פון אינדערויסן און די דרויסענדיגע טויערן פון אינעווייניג.
- דארנאך איז געווען די היכל, דארט איז געווען די מזבח הפנימי די אינערווייניגסטער מזבח, די מנורה, און די שלחן.
- דערנאך איז געווען א פירהאנג, אונטער דער פירהאנג איז געווען די קדש הקדשים, דארט איז געווען דער ארון הקדש אין וואס עס איז געלעגן די לוחות, די כריבים, און די באהאלטענע מן. אין די קדש הקדשים האט נאר געמעגט אריינגיין די כהן גדול און נאר אום יום כיפור.
- די היכל איז געווען הויך 100 איילן, די גרונד איז געווען 6 איילן, דערנאך איז געווען 40 איילן פאר די הייך פון די היכל, דערנאך איז געווען 1 אייל פאר די דיקייט פון די דאך, דערנאך איז געווען 4 איילן וואס איז געווען באצירט, דערנאך איז געווען 40 איילן פאר פאר די הייך פון די שטאך, דערנאך 1 אייל פאר די דאך, און 4 איילן פאר שיינקייט, 3 איילן פאר א צוים און 1 אייל איז געווען מיט אזעלכע אייזענעס וואס האבן באשיצט פון די פויגל אז זיי זאלן זיך נישט אפרוען דארט.
- די היכל איז געווען פון מזרח צו מערב 100 איילן, די וואנט פון די אולם איז געווען 5 איילן, די אולם איז געווען 11 איילן, די וואנט פון די היכל איז געווען 6 איילן, און די היכל איז געווען 40 איילן, צווישען די היכל און די קדשי-קדשים איז געווען 1 אייל, די קדשי-קדשים איז געווען 20 איילן, די וואנט פון די קדשי-קדשים איז געווען 6 איילן, די צימער איז געווען 6 איילן, די וואנט פון די צימער איז געווען 5 איילן.
- די היכל איז געווען פון צפון צו דרום 70 איילן, די וואנט פון די קארידאר איז געווען 5 איילן, די קארידאר 3 איילן, די וואנט פון די צימער 5 איילן, די צימער 6 איילן, די וואנט פון די צימער-היכל 6 איילן, די היכל 20 איילן, די וואנט פון די היכל 6 איילן, די צימער 6 איילן, די וואנט פון די צימער 5 איילן, די קארידאר איז געווען 3 איילן, און די וואנט 5 איילן.
- די אולם איז געווען ברייטער פון די היכל 15 איילן אויף דרום זייט, און 15 איילן אויף צפון זייט.
די כלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כלים אינעם בית המקדש פון גאלד און זיבלער זענען געווען גאר אסאך וואס די כהנים האט דאס באנוצעט:ֿ
א שטיקל ליסט:
גאלדענע בעקן 20.000 טויזנט. זילבערנע בעקן 40.000 טויזנט. גאלדענע מנורות 10.000 טויזנט. גאלדענע כלים צו גיסן דערמיט וויין 80.000 טויזנט. גאלדענע לעפלעך 10.000. גאלדענע בעקן וואס מען האט דערין אריין געלייגט מעל פון די מנחות 80.000 טויזנט. די זעלבע סארט בעקן אין זילבער 160.000 טויזנט. און נאך צענדליגע טויזנטער כלים וואס מען האט דערין געמאסטן אלע מנחות און נסכים, כלים פאר די קטורת, כלים צו טראגן פייער צו און פון דעם מזבח, 200.000 טויזנט חצוצרות זילבערענע און פארשידענע כלי זמר פון אייזן, ווי אויך פערציג טויזנט טישלעך צו האלטן די אלע כלים. אט דאס אלע זענען געלעגן אין אוצרות בית ה' פון בית המקדש. [4]
טעגליכע ניסים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען טעגליכע ניסים אין די בית המקדש, צווישן זיי:
- קיין פרוי האט נישט נישט מפיל געווען ווען זי האט געגלוסט נאך די גוטע פליישן וואס מען האט געקאכט אין בית המקדש, דאס הייסט זי האט נישט געשמעקט אפילו די גוטע ריחות.
- פון אלע קרבנות וואס מען האט מקריב געווען צומאל טויזנטער א טאג, האט זיך נישט פארשטונקען קיין שטיקל פלייש.
- אין די שטוב ווי מען האט געהאלטן די פלייש אין בית המקדש האט מען קיינמאל דארט נישט געזעהן א פליג.
- עס האט קיינמאל נישט פאסירט א טומאה פארן כהן גדול אין יום הכיפורים.
- דער אויסעווענדיגער מזבח איז געווען אונטערן הימל נישט אונטער א דאך, און דאך האט דער רעגן קיינמאל נישט אויסגעלאשן דאס פייער וואס האט געברענט אויף איהר.
- דער רויך פונעם מזבח איז אייביג ארויף גראד ביז צום הימל, דער וואונט האט איהר קיינמאל נישט אויסגעלאשן.
- דער צווייטען פסח האט מען מקריב געווען א קרבן שעורים, שבועות האט מען מקריב געווען שתי הלחם, און א גאנץ יאהר האט מען געבאקן דעם לחם הפנים, און עס האט קיינמאל נישט פאסירט א פסול ביי די אלע זאכן.
- אין די דריי ימים טובים פסח-שבועות-סוכות איז גאנץ כלל ישראל געקומען עולה רגל זיין, און אזוי אין שבת ויום טוב ווען עס איז געווען א פולער געפאקטע עזרה, איז אייביג געווען פלאץ זיך צו בוקען פאר השי"ת עס איז קיינמאל נישט געווען געשטופט.
- א שלאנג און עקרב האט קיינמאל נישט געביסן א איד וואס איז געקומען עולה רגל זיין.
- די וואס זענען געקומען עולה רגל זיין האט קיינמאל איינער געזאגט עס איז מיר ענג איך האב נישט קיין פלאץ.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
האמבורג
האמבורג (דייטשיש: Hamburg, נידערדייטש: Hamborg), מיט א באפעלקערונג פון 1,763,950, איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד און אויך דער צווייטער גרעסטער פארט אין אייראפע (ניינטער גרעסטער פארט אין דער וועלט). זי איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין אייראפע וואס איז נישט קיין הויפטשטאט פון א לאנד.
האמבורג איז א וויכטיגער טראנספארט קנופ אין צפון דייטשלאנד.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע געביידע אויפן ארט איז געווען א שלאס וואס דער קייסער קארל דער גרויסער האט געבויט אין יאר 808. דער שלאס איז געשטאנען אויף שטיינערדיגער ערד אין א זומפ צווישן דעם אלסטער טייך אונעם עלבע טייך אלס פארטיידיקונג קעגן די סלאוון. דער שלאס האט געהייסן האַמאַבורג, (בורג איז טייטש שלאס.[1] גענוי וואו דער שלאס איז געווען ווייסט מען נישט.[2]
אין 834, איז האמבורג דעזיגנירט א צענטער פון דער קאטוילישער קירכע. אין 1529, איז די שטאט אריבער צו לוטעראניזם, און האמבורג האט אריינגענומען פראטעסטאנטע פליטים פון דעם נידערלאנד און פראנקרייך. אינעם 17טן יארהונדערט האבן ספרדישע יידן, פליטים פון פארטוגאל, זיך באזעצט אין האמבורג.
עטלעכע מאל איז האמבורג געווארן פארניכטעט און אקופירט.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט אין האמבורג איז אינגאנצן €88.9 ביליאן.[3] די שטאט האט דעם גרעסטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דייטשלאנד - €50,000 א קאפ - און פארהעלטנמעסיג א הויכע באארבעטנקייט, מיט 88 פראצענט פון דער ארבעטס-עלטער באפעלקערונג. אין 2007, איז די דורכשניט הכנסה פון איינגעשטעלטע געווען €30,937.[3]
די וויכטיגסטע עקאנאמישע איינצהייט אין האמבורג איז דער פארט פון האמבורג, וואס ראנגט 2טער נאר צוראטערדאם אין אייראפע און9טער איבער דער וועלט אין 2007.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בארימטע מענטשן פון האמבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנגעלא מערקל, קאנצלערין פון דייטשלאנד
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ (2007) Das Abenteuer das Hamburg heißt, 4th, Hamburg: Ellert&Richter, 8. ISBN 9783831901371. מוסטער:De icon
- ↑ "Hammaburg – der große Irrtum", Hamburger Abendblatt (2007-12-12). דערגרייכט דעם 2008-09-30. מוסטער:De icon
- ↑ 3.0 3.1 Volkswirtschaftliche Basisdaten 2007, HWF Hamburgische Gesellschaft für Wirtschaftsförderung, http://www.hamburg.de/daten-fakten/257342/volkswirtschaftliche-basisdaten.html, דערגרייכט 2008-08-06 מוסטער:De icon


text:
פוילן
פוילן (פויליש: Polska), אפיציעל די רעפובליק פון פוילן (פויליש: Rzeczpospolita Polska; קאשוביש: Pòlskô Repùblika; שלעזיש: Polsko Republika), איז אַ לאַנד אין אײראָפּע וואס גרענעצט דייטשלאנד צו מערב; טשעכיי און סלאוואקיי צו דרום; אוקראינע, בעלארוס און ליטע צו מזרח; און דעם באלטישן ים און קאלינינגראדער אבלאסט, רוסלאנד, צו צפון. דער שטח פון פוילן איז 312,679 קוואדראט ק"מ,[1] אזוי איז עס דאס 69סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט און דאס 9טע גרעסטע אין אייראפע. מיט א באפעלקערונג איבער 38 מיליאן מענטשן,[1] איז פוילן דאס 34סטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט[2] און דאס זעקסטע מערסט באפעלקערטע מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. פוילן איז אן איינהייטלאנד מיט 16 וואיעוואדעשאפטן. זײַן הױפּטשטאָט איז װאַרשע.
פוילן איז א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאטא, די פאראייניגטע פעלקער, די וועלט האנדל ארגאניזאציע, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD), אייראפעישער עקאנאמישער ראיאן, אינטערנאציאנאלע ענערגיע אגענטור, אייראפע ראט, ארגאניזאציע פאר זיכערקייט און קאאפעראציע אין אייראפע, אינטערנאציאלע אטאמישע ענערגיע אגענטור און G6.
די אפטייטש פון פוילן איז א גלייכער פלאץ. (אין דער חסידישער וועלט איז באקאנט דער טייטש: פועל ישועות, אלץ גוטס). היינט אויף פויליש: פאָלסקא (טייטש: לאנד פון פעלקער).
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היסטאריע פון פוילן
די גרענעצן פון פוילן האבן זיך שטענדיג געריקט אהין און אהער, אויך זענען געווען צייטן ווען פוילן איז בכלל נישט ערשינען אויף דער מאפע אלס א זעלבשטענדיק לאנד.
צווישן די צוויי וועלט מלחמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער קאמונסיטשער אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפֿיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פוילן ציט זיך אויף א שטח פון 312,677 קמ"ר, עס גרענעצט זיך מיט זיבן לענדער און איין ים. די הויפטשטאט איז ווארשא, פוילן פֿארמאגט 42 מיליאן איינוואוינער.
אנדערע גרויסע שטעט זענען: קראקע, וואס איז אמאל געווען די הויפטשטאט אין לויף פון 500 יאר, לאדזש, פאזען, ווראצלאוו (ברעסלוי), גדאנסק (דאנציג), שטשעטשין, קאטאוויץ.
די זיבן לענדער וואס זי גרענעצט זיך זענען די פאלגנדע: דייטשלאנד אין מערב, טשעכיי און סלאוואקיי אין דרום, אוקראינע און בעלארוס אין מזרח און ליטא און רוסלאנד אין צפון מזרח; ביי צפון זייט גרעניצט זיך מיטן באלטישן ים.
מער פון זעכציג פראצענט פון די פוילישע בירגער וווינען אין שטעטלעך און דערפער, די איבעריגע וואוינען אין די גרויסע שטעט ווי קראקא, ווארשא, א.ד.ג.
פוילן האט זיך אין די לעצטע יארן גאר אסאך גערוקט אויף פאראויס מיט דעמאקראטיע און מאדערנקייט, עס איז אינגאצען נישט צוצוגלייכן צו וואס פוילן איז געווען ביז די תש"נ יארן, אלע באקוועמליכקייטן וואס מען געפינט אין אמעריקא איז דארט אויך דא צו געפינען, אבער פונדעסטוועגן ווערט נאך די טראדיציאנעלע אלטמאדישקייט אפגעהיטן אין די קליינע דערפלעך, צווישן זיי רוב פון די קברי צדיקים וואס מען רייזט ארום.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אדמיניסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייטן 1טן יאנואר 1999 איז פוילן איינגעטיילט אין 16 פראווינצן.
טוריסטישע אנווייזונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען מעג אריינברענגען אין פוילן בלויז ביז 5000 איירא.
די פוילישע מטבע איז דער זלאָטע, וואס דאס ווערט צעטיילט אויף 100 גראָשין. 5 ערליי שטרות איז דא דארט, וואו פאלגנד: 10, 20, 50, 100, 200 זלאטעס. און 9 ערליי מטבעות: 1, 2, 5, 10, 20, 50 גראשין.
דער צוגלייך צו אויסלענדישע מטבעות איז ווי פאלגנד: אמעריקאנער 1 דאלער: 4.03 זלאטע. ישראל'דיגער 1 ש"ח: 0.96 זלאטע. 1 איירא: 3.70 זלאטע.
מען קען איבעראל געפונען געוועלבן וואס זענען געאייגנט אויפצוטוישן מטבעות, אין פויליש ווערט דאס גערופען "קאַנטאָר".
פּאָסט וואס מען שיקט ארויס פון פוילן וועט אנקומען אינדרויסן פון אייראפע נאך צוויי וואכן. דער פרייז פאר א מארקע איז 2 זלאטע.
די מעגנאטישע קאָלינג קארד'ס וואס מען דארף אריינלייגן אינעם פובליק טעלעפאן סיי ווען און סיי ווי אימער מען וויל רופען, איז דא דריי ערליי: 1וואס מען קען רופן 25 מאהל (פרייז: 11.30 זלאטע), וואס מען קען רופען 50 מאהל (פרייז: 20.40 זלאטע), און 100 מאהל (פרייז: 37.20 זלאטע). נעמט אינאכט אז נאך יעדע דריי מינוט וואס מען רעדט גייט דאס שוין אריין צום קומעדיגע מאהל. אזוי א א קאלינג קארד וואס האט צ.ב.ש. 25 מאהל קען מען רעדן בלויז 75 מינוט.
ווען איר וועט רופען א נומער וואס האט בלויז 6 נומערן וועט איר הערן אויפן טעלעפאן אויף פארשידענע שפראכן (אויך ענגליש; ווארט מיט געדולד) אינסטרוקציעס וואספארא נומערן צו ניצען.
אויב די נומער וואס איר רופט הויבט זיך אן מיט די נומער:
1 אדער 2- לייגט צו 4 אנפאנג פונעם טעלפעאן נומער.
3, 4 אדער 5 - לייגט צו 6.
6, 7, 81, 83, 84, 85 - לייגט צו 2.
86, 87, 88, 89 - לייגט צו 3.
ווען איר רופט פון פוילן צו פוילן, דארפט איר דריקן צום ערשט 0, דערנאך דעם עריע קאד 1033, 1044, 1055 אדער 1066, ווענד זיך פון וועלכע טעלפאן קאמפאני איר רופט, דאן דעם נומער.
פון פולין צו ארץ ישראל דארפט איר דריקען 00-972 און דאן דעם נומער (נישט קיין 0 פאר די נומער).
פאר הילף דריקט 913 צו וויסען טעלעפאן נומערן פון יענעם פלאץ; 912 פאר גאנץ פולין; 908 פאר דער גאנצער וועלט, פונדעסטוועגן זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש.
א פעקס קען מען שיקן פון יעדן פאסט אפיס, מיטן באצאלן די זעלבע פרייז וואו סתם א טעלעפאן-רוף.
פאר עמורדזשענסי -ארבעט די פאלעגנדע נומערן פאר אומזינסט 24 שעה א טאג: 998 פייער-לעשער, 999 אמבאלאנס; 997 פאליציי (אדער 112 פון א סעליולער טעלעפאן). און וואו אויבענדערמאנט זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש...
די פוילישע חגאות זענען וואו פאלגענד: יונואר 1; מאי 1; מאי 3; אוגוסט 15; נובמבר 1; נובמבר 11; דצמבר 25-26.
poyln iz a land in eyrope. zayn hoyptshtot iz varshe.
כדאי צו זען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
Varsovie04-32.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 (PDF). Central Statistical Office (Poland) (28 July 2008). ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 2011-07-14. דערגרייכט דעם 2008-08-12.
- ↑ NationMaster.com 2003–2007, Poland, Facts and figures


text:
ארבעט
צי מיינט איר א אנגעשטעלטער וואס ארבייט פאר אן אנדערן?
ארבעט איז דער וועג וויאזוי מענטשן זענען פארנומען אנצוהאלטן און מאכן א לעבן צו דורך פארדינען געלט אדער סתם זיך אונטערהאלטן צו אנהאלטן דאס לעבן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה זאגט אז צוליב די זינד פון עץ הדעת איז "בזיעת אפך תאכל לחם", קען מען נאר דורך שוויצען; עסן ברויט.
ביי די נאציס אין אוישוויץ פארניכטיגונג'ס לאגער איז געווען גרויסע אויפשריפט ביים אריינגאנג טויער ארבייט מאכט פריי.
אמאליגע צייטן פלעגט מען ארבעטן מער פיזיש שווערער אבער היינט איז מען איבערוואג פון זיצן אין ביוראס און נישט מאכן איבונגען ביים ארבעטן.
עבודה - גייסטליכע ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבייט שווער מיטן מוח.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אסקאר שינדלער
אסקאר שינדלער (דעם 28טן אפריל, 1908 – דעם 9טן אקטאבער, 1974) איז געווען א טשעכישער פאלקסדויטש, אן אינוועסטירער אין אינדוסטריע.
ער איז אנגעקומען קיין פוילן, נאכן דייטשן אריינמארש. און אין דער קראקעווער אומגעגנט, האט ער אויפגעשטעלט זיין פאבריק, ער האט באשעפטיגט איבער 900 יידישע ארבעטער, וואס ער האט געראטעוועט פון קראקעווער געטא, און פון פלאשעווע ארבעטס לאגער.
אין יאר 1944, האט ער אריבערגעפירט זיין פאבריק, צום סודעטן-געביט אין טשעכיי, ער האט אריבער געברענגט 800 יידן, פון די גראסראזן לאגער, און נאך 300 יידישע פרויען פון אוישוויץ.
אין זיין פאבריק, האבן אלע ארבעטער באקומען מענטשליכע באציונגען, אן קיין סאדיסטישע פייניגונגען, אלע זיינע ארבעטער אן אויסנאם האבן איבערגעלעבט. יד ושם האט אים באצייכנט מיטן טיטל חסיד אומות העולם, ער איז געשטארבן 1974, ער איז באגראבן אין ירושלים, אויף הר ציון לעבן דער דורמציון קירכע.
פילם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1993 האט ססטיווען ספילבערג געמאכט א פילם, שינדלערס ליסטע, וועגן שינדלער און ווי ער האט געראטעוועט יידן אין זיין פאבריק.


text:
ליטאני טייך
די ליטאני איז א טייך אין לבנון, וואס לויפט אין לבנון טאל, און אין דרום טייל פון לאנד. זי איז לאנג 170 קילאמעטער, און דינט אלס איינע פון די וויכטיקסטע זיסע וואסער קוועלער אין לבנון. ווען דער טייך קומט אן צו דרום לבנון, דרייט זי זיך צו מערב, וואו זי פליסט אריין אין מיטלענדישן ים, צפון פון צור. דער טייך קומט אן פיר קילאמעטער ווייט פון ישראל, אויף די נאנסטע טייל, צפון פון קרית שמונה און מטולה, אויף דער לעבאנעזער זייט, אין א שטאט וואס הייסט מארזש איון, דארט דרייט זיך די ליטאני; דער דריי ווערט גערופן די קני.
די לבנונע האבן אויפגעשטעלט א רעזערוואר, און א וואסער דאמבע, אין דער ענדע 1950ער יארן, אנהייב 1960ער יארן פארן באנוץ פון דעם וואסער. דאס איז אין דעם טאל, ווען עס קומט אן צום "קני", לעבן באפאר פעסטונג. אין דרום לבנון ווי עס לויפט צום ים, איז עס ווייט געווענליך 29 קילאמעטער, פון די גרענעץ מיט ישראל. אין אראביש ווערט די דרום טייל גערופן על קאסמיע.
אין היסטארישע צייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פארהאן פארשידענע מיינונגען, אויב יידן אין די צייטן פון יהושע בן נון, זענען אנגעקומען צו דעם טייך, די יידן פון צור האבן זיך געהאלטן אלס טייל פון ארץ ישראל, און האבן געהאלטן בלויז איין טאג יום טוב.
דער בריטישער מאנדאט האט ביי דער ערשטער וועלט מלחמה פארשפראכן אין באלפורס דעקלאראציע צו געבן פאר די יידן א נאציאנאל היימלאנד. די סייקס-פיקא פארשטענדעניש, האט אבער געגעבן ברייטע טעריטאריעס פאר פראנקרייך, אין גליל, און דער טייך איז אריבער צום פראנצויזישן מאנדאט.
איבער די יארן צווישן דער ערשטער וועלט מלחמה און דער צווייטער וועלט מלחמה, זענען געווען מערערע פלענער, איבער אריינרעכענען דעם טייך אינערהאלב ארץ ישראל גרענעצן. די ציוניסטישע באוועגונג, מיט חיים ווייצמאן בראש, האבן פארגעשלאגן זייער פלאן פאר בריטאניע, אז די יידישע מדינה וועט אריינרעכענען די טייך אין אירע גרענעצן.
לויד דזשארדזש, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע, האט באשלאסן צו גיין לויטן תנ"ך, וואס רעכנט די ישראל גרענעצן פון דן ביז באר שבע, און די טייך איז געווארן אויסגעשלאסן פון ישראל.
נאכן זעלבסטשטענדיקייט פון ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דוד בן גוריון, און משה דיין, האבן געהאט פלענער איינצונעמען דעם טייך, וואס האבן זיך קיינמאל נישט אויסגעארבעט.
ווען ישראל האט געבויט די וואסער ליניע פון כנרת, צו דעם נגב. איז געווארן אנגעשטרענגט די סיטואציע צווישן ישראל, מיט סיריע און לבנון. דווייט דעיוויד אייזנהאוער, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט געשליכטעט דעם געפעכט, מיט א שליח, וואס זאל בארואיגן די געמיטער. ישראל האט פארגעלייגט א פלאן, וואס וועט פארבינדן דעם ליטאני, צו די אזערעס וואס פארבינדן צום ירדן טייך. דער פלאן איז אויסגערינען, און גארנישט איז פון דעם געווארן.
ביי דער ליטאני אקציע, איז ישראל אנגעקומען צום טייך, פארטרייבענדיק די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע צו דער אנדערער זייט טייך, און דערנאך איבערגעגעבן קאנטראל אין דער געגנט צו די קריסטליכע מיליציעס.
אין דער ערשטער לבנון מלחמה, האט ישראל איינגענומען דעם טייך, אריינרעכנדיק די רעזערוואר, און ביז 1985, האט צה"ל געהאט גאנצע קאנטראל אויפן טייך, אבער דערנאך האט צה"ל צוריקגעצויגן, צו דער זיכערהייט זאנע, און נאר די געגנט פון דעם "קני" אין מארזש איון, זענען געווען אונטער צה"ל אויפזיכט. צד"ל איז געווען פאראנטווארטלעך פאר דער זיכערהייט אין די געגנט.
די אראבישע וועלט האט עטליכע מאל געמאלדן, אז ישראל פארדרייט דאס וואסער, ווייל זיי ווילן עס זאל אנקומען צום ירדן טייך, עס האט זיך שטענדיק ארויסגעשטעלט אלס פאלש, און אומריכטיק.


text:
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
משה קאפויער האט געשריבן:קרעמער האט געשריבן:עזרת נשים שע"י מחנה רב טוב
הייסט אז דאס שטאמט אויך פונעם האלבן ראד אונטער די ביימער
איך האב נעכטן אביסל נאכגעזוכט דעם ענין, האב איך געפינען אז ר' ישראל דוד הארפענעס ברענגט עס אין זיין קונטרס לימי בין המצרים [יצא לאור בשנת תשס"א], ער שרייבט טאקע דארט אז ס'האט נישט קיין שום מקור אין די פוסקים, אבער ער פירט דארט אויס, אז היות ס'איז אזוי מקובל פון די באבעס, זאל מען חושש זיין דערויף.
אויפריכטיג האט געשריבן:וואו איז דער מקור אז פרויען טארן נישט טרינקען מוצש"ק די הבדלה וויין?
מיינט עס סתם וויין אויך, אדער בלויז אויף די וואס מען האט געמאכט הבדלה?
סאדע_באטל האט געשריבן:עס האט איינער די וואך אנגעפרעגט דערויף אין איינע פון די צייטונגען.
וואס איז די מקור אז זיין א קוואטער ביי א ברית איז א סגולה פאר קינדער ?
באנוצערס וואס זענען איצט אין די פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער. און איין גאסט


text:
ראדיאאקטיוויטעט
ראַדיאאַקטיוויטעט איז דער פראצעס ווי אן אטאמקערן פון אן אומסטאבילן אטאם פארלירט ענערגיע ביים ארויסלאזן טיילכלעך.
די ערשטע שטראלונג פראצעסן וואס מען האט אויסגעפונען זענען געווען אלפא שטראלונג, בעטא שטראלונג, און גאמא שטראלונג.
די מערסטע אטאמען זענען סטאביל און נישט ראדיאאקטיוו.
למשל, נארמאל האבן קוילנשטאף אטאמען אין זייער קערן זעקס פראטאנען און זעקס נייטראנען; דאס ווערט גערופן קוילנשטאף-12, ווייל צוזאמען האט דער אטאם אן אטאם-מאסע פון 12 פראטאנען און נייטראנען. ווען דער אטאם האט נאך צוויי נייטראנען האט ער אן אטאם-מאסע פון 14; דאס רופט מען קוילנשטאף-14. אין אזא פאל איז ער ראדיאאקטיוו.
ראדיאקטיווע אטאמען קענען זיין שעדלעך צו מענטשלעכן געזונט.
דער ערשטער וואס האט אנטפלעקט ראדיאאקטיוויטעט איז געווען דער פיזיקער אנרי בעקערעל אין 1896.


text:
1884
1884 איז דאס 84סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1884 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מערץ - דאס קאקא קאלא געטראנק ווערט פארקויפט צום ערשטן מאל אין פלעשער.
- 5טן יולי - דייטשלאנד נעמט איין קאמערון.
- 6טן דעצעמבער - דער וואשינגטאן מאנומענט ווערט פארענדיגט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן אפריל - איסאראקו יאמאמאטא, קאמאנדיר פונעם יאפאנעזישן פלאט אין אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה (געהרגעט 1943)
- 8טן מיי - הערי עס טרומאן, דער 33סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1972)
- 28סטן מיי - עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געש' 1948)
- 12טן יולי - אמעדעא מאדיליאני, מאלער (געש' 1920)
- 26סטן סעפטעמבער - אנטאניו בארלוצי, איטאליענישער ארכיטעקט (געש' 1960)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן מיי - בעדריך סמעטענע, טשעכישער קאמפאזיטאר (געב' 1824)


text:
אברהם ראוויץ
הרב אברהם ראוויץ (טבת ה'תרצ"ד , תל אביב- א' שבט ה'תשס"ט, ירושלים) איז א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה אין דער דגל התורה פארטיי. ער איז געווען אן אונטער-מיניסטער און אן אונטער-ספיקער פונעם כנסת.
הרב ראוויץ איז געבוירן תרצ"ד אין תל אביב, פאלעסטינא (היינט ישראל) און ער האט געלערנט אין דער חברון ישיבה, וואו ער האט באקומען סמיכה. אין די יארן פאר דער מדינה האט ער זיך צוגעשטעלט צו דער לח"י ארגאניזאציע, און שפעטער האט ער געדינט אין צה"ל. אין די יארן תש"י- תש"ל איז ער געווען טעטיג אין דער ארגאניזאציע "יד לאחים - פעילים".[1]
ער האט געדינט אלס כנסת דעפוטאט פונעם 12טן כנסת ביזן 17טן כנסת, וואו ער איז געווען דער פירער פון דער דגל התורה פארטיי. ער איז געווען אן אונטערמיניסטער פאר בויען און באהויזונג, אונטערמיניסטער פון בילדונג, אונטערמיניסטער פאר פֿארזארג, און פארזיצער פון דער פינאנץ קאמיטעט אין דעם כנסת.[2]
די נאכט פון ר"ח שבט איז ער נפטר געווארן אין דעם הדסה שפיטאל, עין כרם, ירושלים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ הפרדס, אייר תשכ"ד, עמוד 42
- ↑ הרב אברהם רביץ


text:
יושע פישמאן
יושע אהרן "שיקל" פֿישמאן (18טן יולי 1926 – 1טן מערץ 2015, י' אדר תשע"ה) איז געווען וועלט-בארימט אלס א ברייט-פארצווייגטער ווייט-גרייכנדער אידישיסט, אין אמת'ן אריין נישט נאר לטובת אידיש נאר אויך א כללית'דיגער עסקן פאר אלע מיניאריטעט שפראכן.
ער איז געבוירן אין האט געוואוינט אין פילאדעלפיע דארטן זיך געהאדעוועט אין פובליק שולע אבער זיין אידישיסטישער טאטע האט אין אים אנגעצינדן א רייץ אן אהבה צו דער אידישער מאמע לשון - יעדן טאג ביים נאכטמאל האט ער געהאקט אין טיש און געפאדערט פון די קינדער: וואס האט איר היינט אויפגעטאן פאר אונזער יידישער שפראך?!
אלס בחור האט ער געלערנט תורה עם דרך ארץ אין ישיבה אוניווערסיטעט.
אין 1948 איז ער געווען א תלמיד פון דעם גרויסן אידישן לינגוויסטיגער מאקס וויינרייך.
ער האט באקומען א דאקטאר טיטל אין דער שטודיע פון מיניאריטעט חינוך.
אין 1951 האט ער געהייראט געלא שווייד.
ער איז געווען אן סגן פראפעסער אויף פסיכיאלאגיע אין פען אוניווערסיטעט און האט שפעטער פארנומען אסאך פראפאסארישע שטעלעס אין פארשידענע אוניווערסיטעטן ארום אמעריקע אינעם לינגוויסטיק געביט.
ער האט שוין אפגעשריבן הונדערטער ווערק און ארטיקלען לגבי וויאזוי צו ראטעווען - און בכלל ארום דעם מצב פון קליינע שפראכן.


text:
פאפיראס
ציגארעט אדער פאַפיראָס איז א פראדוקט וואס ווערט גערייכערט און אויפגענוצט דורך רייכערן און פאבריצירט פון אויסגעארבעטע און געשניטענע טאבאקא בלעטער, וואס זענען קאמביאנירט מיט אנדערע אדיקטיווע סובסטאנצן, דאן איז דאס צאמגעדרייט און אנגעשטאפט אריין אין א פאפירן בינטל צילינדער (געווענליך ווינציגער ווי 120 מילימעטער אין לענג און 10 ממ אין דיאמעטער).
דער פאַפיראָס ווערט אונטערגעצינדן פון איין עק און אזוי ארום ווערט דאס ערמעגליכט צו ברענען פאר דער ציל פון אריינציען און אריינאטעמען זיין רויעך פון דער אנדערער זייט פאַפיראָס וואס ליגט געווענליך אין מויל (דורך א פילטער), טייל לייגן דאס אויך אין מויל דורך א פאַפיראס האלטער (ווי למשל פסח וועגן חשש חמץ פונעם ספאנדזש וואס דינט אלס פילטערס).
רוב מאל ווען דער אלגעמיינער עולם רעדט פון ציגארעטל רייכערן איז דאס טאקע מייסטענס פשוט'ע טאבאק. אבער פיל מאל בעיקר די איגענטליכע ווען זיי רייכערן קען דאס אנטהאלטן אנדערע געוויקסן ווי קאנאביס.
און די פירמעס האבן ערצייגט א לייכטערע ווערסיע וואס זיי פלעגן רופן "לייטס" און "אלטרע לייטס", דאס מיינט אז עס איז מכלומר'שט לייכטער און געזונטער ווי די "דאַרק" און מידיום". דער אמת איז אבער אז ס'איז בכלל נישט געזונטער ווייל זיי מאכן עס לייכטער דורך כעמיקאלן, דעריבער איז עס נאר שעדליכער. אבער לעצטענס איז ארויסגעקומען א געזעץ אז מען מעג שוין נישט שרייבן מער "לייטס", נאר אנשטאט דעם שרייבן זיי "גאלד" און "זילבער".
פאפיראסן זענען אויפגעוויזן לויט אלע דאקטוירים אלס זייער אדיקטיוו, ווי אויך דער גורם צו פארשידענע סארטן קענסער, הארץ פראבלעמן, אטעמען קראנקייטן, צירקולאציע קראנקייטן, און געבורט אפעקטירונגען.
א פאפיראס איז אנדערשט ווי א ציגאר מיט דעם וואס עס איז פשוט קלענער,און ווי אויך מיט דעם וואס עס האט געווענליך פראצעסירטע בלעטער. ווידעראום ציגארן זענען טיפיש צאמגעשטעלט פון גאנצעטע טאבאקא בלעטער.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטליכע פוסקים היינט האלטן אז ס'איז אסור צו רייכערן.
ליד: פאפיראסן


text:
פאלמעסונג
פאלמעסונג איז דאס אויפשניידן דעם נפטר נאכן שטארבן זיך צו דערוויסן וואס האט גורם געווען זיין שטארבן, אדער צו ארויסנעמען גלידער פאר לעבעדיגע.
הלכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויטן רוב רבנים איז דאס פארבאטן, ווייל מיר גלייבן אין השארת הנפש, דאס הייסט אז דער מענטש איז נישט אויס נאכן שטארבן, נאר זיין נפש לעבט ווייטער אין גן עדן, און זיין גוף רוהט זיך אויס פאר תחיית המתים, און אויב מ'וועט לאזן צורירן און טשעפענן דעם גוף, וועט מען טראכטן אז עס איז געענדיגט און איז נישט דא א לעבן נאכן לעבן. דאס איז אויך די סיבה לויטן כוזרי פון טמאי מת, כדי מען זאל ווי ווייניגער זיך צורירן צו א טויטן און דורכדעם זיך אפשוואכן די אמונה אין לעבן נאך א לעבן.


text:
סוליימאן דער ערשטער
סוליימאן דער ערשטער (טערקיש: Sultan Süleyman; 6טן נאוועמבער 1494 - 7טן סעפטעמבער 1566) איז געווען דער צענטער סולטאן פון דער אטאמאנישער אימפעריע פון 1520 ביז 1566, לענגער ווי סיי וועלכער אנדערער סולטאן. ער האט געבויט די מויערן ארום דער אלטשטאט ירושלים.
ער איז געווען א פראמינענטער אין אייראפע פונעם 16טן יארהונדערט ביים שפיץ פון דער אטאמאנישער אימפעריעס קראפט. אונטער זיין הערשאפט האט דער אטאמאנישער פלאט געהערשט די ימען פונעם מיטלענדישן ים ביזן ים סוף און דעם פערסישן איינגאס.
ער האט איינגעפירט נייע געזעצן וואס זענען געבליבן דער יסוד פונעם אטאמאנישן געזעץ אויף הונדערטער יארן. ער האט גערעדט פינף שפראכן:טערקיש, אראביש, טשאגאטיי, פערסיש און סערביש.


text:
גראדעק
אין געאמעטריע איז א גראָדעק אדער רעקטאַנגל א פירעק מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען (גלייכווינקלען).
יעדער גראדעק איז א פאראלעלאגראם, מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען. די שכנותדיקע זייטן פון א גראדעק זענען געוויינלעך נישט גלייך מיט אנאנד. א גראדעק מיט אלע פיר זייטן גלייך רופט מען א קוואדראט.
אין א גראדעק זענע די צוויי אַלכסונס (דיאגאנאלן) גלייך און זיי האלבירן זיך איינס אנאנד.
די לענגערע פון די זייטן פון א גראדעק ווערט גערופן זיין "לענג", און די קירצערע זיין "ברייט".
אז די זייטן פון א גראדעק זענען לאנג און , דעמאלסט:
- דער פערימעטער פונעם גראדעק איז גלייך צו:
- דער שטח פונעם גראדעק איז גלייך צו: .
- די לענג פונעם אלכסון פונעם גראדעק רעכנט מען מיטן פיטאגאראס פרינציפ: .


text:
לאנג דיסטענס
לאנג דיסטענס אין טעלעקאמיוניקאציע איז א טערמין צו באצייכנען טעלעפאן קאלס וואס ווערט געמאכט צו ווייטע פלעצער ווי אנדערע שטעט און לענדער. די סארט טעלעפאן סערוויס איז טייערער ווי לאקאלע סערוויס און מען קען נוצן אן אנדערע קעריער נאר פאר דעם צוועק.
אינהאַלט
פארזיכערט אייך מיט די בעסטע און ביליגסטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו טרעפן די בעסטע און ביליגסטע לאנג דיסטענס קעריער איז נישט גרינג און קען אמאל געדויערן יארן לאנג. רוב מענטשן טוישן פון איין קעריער צו די צווייטע און אזוי גייט עס אן יארן ביז מען באשטימט זיך צו א געוויסע פירמע און מער טוישט מען נישט ווייל מען האט מער נישט קיין געדולד.
אויב א חבר זאגט אייך אז ער האט געטראפן די בעסטע לאנג דיסטענס קעריער וואס מעגליך, מיינט עס נאך נישט אז דאס איז אויך דאס בעסטע פאר אייך ווייל יעדער נוצט לאנג דיסטענס אנדערש און יעדע פירמע האט זיך זיינע מעלות. עס קען זיין איינער וואס צאלט דאפעלט פון א צווייטן פער מינוט אבער וועט נאך אלץ צאלן ביליגער אין סך הכל ווייל זיינע טעלעפאן קאלס זענען געווענליך קורצע און זיין פירמע רעכנט פער סעקונדע. ווייטער זיין חבר מאכט לאנגע טעלעפאן קאלס און זיין פירמע גיט ביליגערע פרייזן אבער רעכנט פער מינוט וואס דאס לוינט זיך נישט פאר אים. אויך ווענדט זיך דאס אסאך וואו מען מאכט די טעלעפאן קאלס. א ביליגע ראטע אין לאנד איז די בעסטע פאר איינעם אבער א צווייטער רופט געווענליך אויף א צווייטע לאנד און ער דארף האבן א פירמע וואס גיט אים די ביליגסטע פרייזן צו יענעם מקום אפילו אין לאנד איז עס פיל טייערער.
אין אמעריקע איז פאראן א פירמע מיט'ן נאמען סמארטפרייס וועלכע איז ספעציעל געמאכט צו טרעפן די בעסטע ראטעס פאר לאנג דיסטענס. די פירמע האלט חשבונות אויף טויזענטער לאנג דיסטענס פירמעס און וועט אייך שטענדיג אויסוועלן די בעסטע סערוויס לויט אייער לאנג דיסטענס באנוץ.
סמארטפרייס פארדינט דורך באקומען א קליינע קאמישן פון די פירמעס ווען איינער טוישט צו זיי. אבער נישט אלע פירמעס געבן א קאמישן פאר סמארטפרייס און פונדעסטוועגן זענען זיי אין די סיסטעם פון סמארטפרייס. די פירמע גיט ענליכע סערוויסעס אויך פאר סעליולער און אנדערע קאמיוניקאציע.
וויבאלד לאנג דיסטענס פירמעס און פרייזן טוישן זיך יעדן טאג קען מען זיך איינשרייבן ביי סמארטפרייס זיי זאלן ווייטער נאכפאלגן די בעסטע פרייז פאר אייך און אויב עפעס טוישט זיך און קומט אויס בעסער פאר אייך וועט די פירמע דאס איינמעלדן.
אנלימיטעד לאנג דיסטענס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט עס איז שוין פאראן באשטימטע פרייזן פאר אנלימיטעד לאנג דיסטענס דארף מען זיך מאכן א חשבון אויב עס לוינט זיך ווייל טייל מענטשן כאפן זיך צו דערצו צו שנעל ווען אין פאקט צאלן זיי פיל ווייניגער מיט זייערע עקזיסטירנדיגע פירמעס. די בעסטע וועג איז מען זאל צוזאמענרעכנען וויפיל עס קאסט אפ לאנג דיסטענס פער יאר און דאן עס צעטיילן אין 12. אויב דער סכום איז מער ווי די אדווערטייזטע אנלימיטעד ראטע זאל מען טוישן און א גרויסע עול וועט אראפגיין פון קאפ.
מענטשן וואונדערן זיך פארוואס די פירמעס גיבן אוועק אנלימיטעד לאנג דיסטענס פאר באשטימטע פרייזן ווען זיי קענען ווען מאכן אסאך מער געלט. אבער אין פאקט לוינט זיך דאס שטארק פאר די פירמעס ווייל זייער אסאך מענטשן נעמען די סערוויס און נוצן עס קיינמאל נישט אויס וואס מיינט א די פירמעס פארדינען גרויס געלט אויף די מענטשן. אחוץ דעם ווילן זיי אויך אראפנעמען דעם עול פון קאפ און ענדיגן די טוישן לאנג דיסטענס יעדן טאג. אזוי פארזיכערן זיי זיך מיט קאסטומערס פאר לענגערע טערמינען.
שווינדלערייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – לאנג דיסטענס שווינדלערייען
זינט עס זענען פאראן גאר אסאך לאנג דיסטענס ריסעלערס אויף די מארקעט איז פארשטייט זיך פאראן אסאך שווינדל צו וועלכע מען קען גרינג פאלן א קרבן.


text:
שאן הענעטי
שאן העניטי איז א נאציאנאל-סינדיקירטער שמועס פראגראם גאסטגעבער פון ניו יארק וואס ווערט געהערט און הונדערטער ראדיא סאנציעס איבער די פאראייניגטע שטאטן.
ער איז דער צווייטער גרעסטער פאפולערער שמועס פראגראם גאסטגעבער נאך ראש לימבאו.
ער איז אן אירישער אפשטאמיגער און א קאטאליק און האט אויך א נאציאנאלער טעלעוויזיע פראגראם ביינאכט אויף פאקס ניוז טשאנעל מיט זיין ליבעראלער קאנטערפארט דער אידישער פרייער עלען קאלמעס.
ער איז קאנסערוועטיוו און געשטימט אלס רעפובליקאנער אין פאליטיק און איז שטארק פרא ציוניסטיש געשטימט. ער וואונט אין לאנג איילענד, אין פארגלייך צו די אנדערע ראדיא פרעדיגער איז שאן נישט א זייער קלוגער מענטשהייט, און זיינע ארגומענטן איז אדער גאר שוואך אדער נאכקאפירט פון אנדערע פרעדיגער , פון דער צווייטער זייט איז זיין הויפט מעלה איז אז ער איז זייער א ווארעמער פערזענליכער מענטש אן די נצחוןדיגע בעל גאווהדיגע דעמעגאגיע פון ראש לימבאו און על פרענקן נאר מער טענהדיגע און וויינעדיגער סטיל פון רעדן און ער איז א מייסטער שמועס שפינער.
ער איז געווען א פשוטער סטאליער אין אלאבאמא וואס האט פאראכטן הויז זאכן פאר קליין געלט און אזוי איז ער געוואקסן אלס מענטשנס מענטש וואס פארשטייט די געברויכן פון די פשוטע פאמיליעס, און אנדערשט ווי ראש לימבאו ווערט ער באטראכט אלס פאמיליע מאן.
איינמאל א יאר מאכט ער א פרידאם קאנצערט ווי צענדליגע טויזנטער צוהערער חסידים פון דורכאויס גאנץ אמעריקע קומען זיך צוזאם צו פרייען מיט אים דער קעניג בראש.
בנימין נתניהו איז זיין אפטער גאסט.
לעצטענס איז ער געווארן דער ספאוסקמאן פאר זשענעראל מאטארס קאר פאבריקאנט.


text:
1827
1827 איז דאס 27סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1827 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מערץ
- אלעסאנדרא וואלטא, איטאליענישער פיזיקער (געב' 1745)
- פיער סימאן לאפלאס, פראנצויזישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געב' 1749)
- 26סטן מערץ - לודוויג וואן בעטהאווען, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1770)
- 8טן אויגוסט - דזשארדזש קאנינג, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1770)


text:
גראד (ווינקל)
- דער ארטיקל דיסקוטירט מעסטן ווינקלען אין געאמעטריע. אויב איר זוכט אנדערע באדייטן, זעט גראד.
מען ניצט גראַד אדער שטאַפּל (ענגליש: degree) צו מעסטן ווינקלען אין געאמעטריע. די טייטש פון שטאפל איז א מדריגה העכער אזוי ווי שטיגן. מען ניצט דעם סימבאל °, למשל זעכציג גראד שרייבט מען 60°.
ווינקל גראד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען וויל מעסטן א ווינקל (ענגליש: angle) ניצט מען אויך שטאפלען. ווי מער שטאפלען מיינט אז דער ווינקל איז ברייטער. א קרייז צעטיילט מען אין 360°, אזוי אז א גלייכע ליניע איז 180 שטאפלען ווייל עס איז האלב פון א קרייז, און א פינקטליכער (גראדער) ווינקל (ענגליש: right angle) איז 90 שטאפלען ווייל עס איז א פערטל פון א קרייז.
געווענליך איז 360 גענוג פאר אלע מעסטונגען, אויב אבער דארף מען האבן קלענער קען מען צעטיילן יעדע שטאפל אויף 60 מינוטן און יעדער מינוט אויף 60 סעקונדעס.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סיבה פארוואס א קרייז איז צעטיילט אויף 360 שרייבט דער רמב"ם אין הלכות קידוש החדש ווייל עס קען צעטיילט ווערן אין יעדן נומער פון 1 ביז 10 חוץ פון 7. אז ס'זאל קענען צעטיילט ווערן אויך אין 7 וואלט מען געדארפט ניצן 2520 וואס איז נישט צו פראקטיש. נאך א סבה איז ווייל ס'איז דא בערך 360 טעג אין יאר. אין ספר הקנה ווערט געברענגט אז א יאר איז טאקע 360 טעג, אפשר אזוי איז געווען ביז צום מבול.[פֿעלט אַ מקור]


text:
סאמיר דזשאדזשא
סאמיר דזשאדזשא (געבוירן 25סטן אקטאבער 1952)איז געווען שעף פון גענעראל שטאב פון די לבנון קרעפטן ביי דעם לבנון בירגער קריג. ער איז פאראורטיילט געווארן צו עטליכע לעבנסלענגליכע טערמינען אין טורמע צוליב פארברעכנס, וואס ער איז באשולדיקט געווארן אין באגיין, דורכאויס דעם בירגער קריג, דער איינציקער אין לבנון, וואס איז סיי ווען, געברענגט געווארן צום געריכט, פאר קריגס פארברעכנס.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאמיר איז געבוירן אין עין רומאנע, א שטעטל פון קריסטן, א פארשטאט פון ביירוט, זיין פאמיליע זענען מאראנען. ער האט געלערנט מעדיצין אין אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט, וואו ער איז געווארן א רעכטער אקטיוויסט, און ער האט זיך אנגעשלאסן צו דער פאלאנגען פארטיי. ער איז געווארן אן אונטערטאן פון באשיר זשומייעל, אין 1978 האט ער אנגעפירט די אטאקע קעגן די טיגערס און אומגעברענגט דעם זון פון פרעזידענט סולימאן פראנזשיע.
אין די אכציגע יארן, איז סאמיר געווארן הויפט פון לבנון קרעפטן אין צפון, ווי אויך האט ער טיילגענומען אין די שווערע שלאכטן קעגן סיריע, אין דער שטאט זאכלא. און אין 1983, ביי די שלאכטן אויף דער שאף געגנט פון לבנון בארג, קעגן די דרוזן, און קעמפער פון וואליד זשומבלאט, האט ער קאמאנדירט, אבער די קריסטן האבן פארלוירן אין דעם קריג.
נאך איבערקערענישן וואס איז פארגעקומען אינערהאלב די לבנון קרעפטן, איז סאמיר געווארן שעף פון די קרעפטן, אין 1986. און אין 1989, האט ער איינגעשטימט אונטערצושרייבן דעם טייף אפמאך, וואס האט פארענדיקט דעם קריג, און א פייער שטילשטאנד, איז אנגענומען געווארן דורך די צוויי קעמפערישע פארטייען, אנהייב איז ער געשטאנען צוזאמען מיט מישעל אאון, קעגן אפמאך. אבער גאנץ שנעל האט זיך סאמיר אפגעשאקלט פון אים, און ווען אאון האט פרובירט אונטערצוברענגען די קרעפטן, האבן זיי זיך גענומען שלאגן מיט כח.
נאכן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען סיריע האט איינגענומען באאבדע, האט מען אים פארגעשלאגן צו ווערן א מיטגליד אין דער נייער רעגירונג, אבער זייענדיק אין דער אפאזיציע, האט ער נישט געוואלט זיין אין א פרא סירישער רעגירונג. אין 1994, האט א באמבע אויפגעריסן אין א קירכע, און ער איז באשולדיקט געווארן, אין פרובירן אויפשאקלען דאס לאנד, און אין אומברענגען א פריערדיקן פרעזידענט, און א צווייטן פרעזידענטס פאמיליע. דעמאלט איז ער פאראורטיילט געווארן צו לעבנסלענגליכער טורמע; ווען ער איז געזעצן אין טורמע, האבן די קריסטן אנגעהאלטן זייער שטיצע אין אים, און פארלאנגט זיין באפרייונג.
נאך דעם טענענבוים איבערקערעניש, אין יאר 2005, האט דער פארלאמענט אים פארגנאדיקט, און ער איז ארויס פון טורמע. אין אן אינטערוויו האט סאמיר געזאגט, אז די פיר איראנע דיפלאמאטן זענען אומגעקומען דורך די פאלאנגען, אין ביירוט. און זענען נישט אין ישראלס הענט.


text:
עלנבויגן
עלנבויגן איז א אזא סארט מענטשלעך שארניר געלענק וואס לאזט און באמעגליכט די האנט זיך בייגן און דרייען. עס איז פארמירט פון דריי ביינער: די הומערוס פון די אויבערשער ארעם, און די פאר וואס הייסט רעדיאוס און אולנע פון די אונטערשעטער ארעם.
די ביינדערדיגע פראמינענץ פון די שפיץ פון די עלענבויגן איז די קאמפלעצירטער אלקרענאן פון די אולנע.
באוועגונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
2 סארטן באוועגונגן זענען שייך ביים עלענבויגן:
- ווי א שארניר פון א טיר, בייגט עס זיך איין אין צוויי אדער גראד זיך אויס ביים עלנבויגן אז די האנט זאל זיין א לאנגע האנט, דאס שפילט זיך אפ אין דעם געלענק צווישן די הומערוס און די אולנע.
- די קאמפליצירטער אקציע פון דרייען די אונטערשטער טייל געשענט אויך דארטן, אבער צווישן די ראדיאוס און די אולנע. (דאס שפילט זיך אויך אפ אין דעם האנטגעלענק.)
אין די אנטאמישער פאזיציע, ליגן די ראדיאוס מיט די אולנע פאראראל איינער צום אנדערן. לענגאויס פראנציע, די אולנע פארבלייבט אויף איין פלאץ און רורט זיך נישט, און די ראדיאוס דרייט זיך ארום עס סיי אין דעם האנטגעלענק און סיי אין די עלענבויגן זשוינטס. אין די פראון פאזיציע, די ראדיאוס און די אולנע קוקען אויס ווי זענען איבער איינער דעם אנדערן ווי א קראס.
מערסטענס טייל פון די קראפט דורכאויס די עלענבויגן זשוינט ווערט געפירט דורך די הומערוס און די אולנע. זייער ווינציג קראפט איז דורכגעפירט דורך די הומערוס און די ראדיאוס. (אין קאנטראס פון דעם האנטגעלענק, וואס רוב קראפט איז טראנספערירט צווישן די ראדיאוס און די קארפוס, און די אולנע נעמט כמעט גארינשט קיין טייל אין דעם האנטגעלענק.)


text:
צאל (שטייעראמט)
דער צאל איז אן אגענטור אין רוב לענדער וועלכע קאנטראלירט דעם לאנד'ס האנדל ביי די גרענעצן, בארטן, און לופטפעלדער.
פליכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לאנד'ס צאל אגענטור האט עטליכע פליכטן פון וועלכע איר הויפט פאראנטווארטליכקייט איז צו קאנטראלירן וואס עס קומט אריין און גייט ארויס פון לאנד. אבער אין א טיפערן באדייט איז די אגענטור פאראנטווארטליכט אויף די האנדל (טרעיד) פון לאנד וועלכע איז א טייל פון ציוויליזאציע פאר יעדע לאנד אין די וועלט. איינער פארמאגט פרוכט און א צווייטער מאכט וואל. ווען די צוויי וועלן טרעידן וועלן ביידע האבן עסן און מיט וואס זיך אנצואווארימען.
אין די היינטיגע מאדערנע וועלט איז טרעיד בעיקר געלט אבער נאך אלץ איז עס אן אויסטויש פון פראדוקטן וועלכע איינער גיט פאר'ן צווייטן. איין לאנד פראדוצירט מער עיר קאנדישענס וויפיל זי קען נוצן און פון די אנדערע זייט איז נישט פאראן גענוג אויטאס צו קויפן לויט דער פארלאנג וועלכע עס איז דא. ווען מען האנדלט איינער מיט'ן צווייטן באלאנסירט מען די טרעיד און יעדער באקומט דאס וואס פעלט אים און ווער עס האט איבעריג פארקויפט דאס און פארדינט געלט.
יעדע לאנד וויל אז אירע איינוואוינער זאלן קויפן די פראדוקטן וועלכע ווערן פראדוצירט אין לאנד (דאמעסטיק פראדוקטס). אבער צומאל קויפן די איינוואוינער מער פרעמדע זאכן ווייל עס איז ביליגער און דאס שאפט א טרעיד דעפיציט וועלכע מיינט, אין אנדערע ווערטער, אז די לאנד אימפארטירט מער וויפיל זי פארקויפט. אין אזא פאל לייגט די רעגירונג ארויף טעריפס וועלכע זענען ווי א שטייער אויף די פראדוקטן כדי צו באלאנסירן די האנדל.
אן קאסטומס וואלטן לענדער נישט געקענט האבן קיין שום קאנטראל וואס גייט און קומט פון איין לאנד צום צווייטן און אויסער זיכערהייט וואלטן אנדערע זאכן געשטערט די וואוילזיין און עקאנאמיע פון דאס לאנד.


text:
טעילאר סוויפט
טײלאָר אַליסאָן סװיפֿט (אין ענגליש: Taylor Swift; געבוירן דעם 13טן דעצעמבער 1989 אין פענסילוועניע) איז א אמעריקאנער קאנטערי און פאפ זינגערין.
אין 2006 האט זי פובליקירט זירע ערשטע סינגל "Tim McGraw" וואס אינעם ערשטן וואך האט עס דעגרייכט דעם זעקסטן ארט אין די בילבארד. אקטאבער 2006 האט זי פובליקירט זירע ערשטן אלבאם "Taylor Swift". נאוועמבער 2008 האט זי פובליקירט דעם אלבאם "Fearless" וואס האט באקומען אן אויסצייכענונג אלץ די אלבאם פונעם יאר. לויטן פארבס מאגאזין אין 2009 פארדינט זי 18 מיליאן א יאר. אקטאבער 2010 האט זי פובליקירט זירע דריטן אלבאם "Speak Now" און ס'האט זיך פארקויפט איבער א מיליאן קאפיס אינעם ערשטן וואך.
וועבלינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אראם כאטשאטוריאן
אַראַם כאַטשאַטוריאַן (מוסטער:שפראך-hy; רוסיש: ApáM Илbи́ч XaчaTypя́H; 6טן יוני 1903 - 1טן מיי 1978) איז געווען אן ארמענישער קלאסישער קאמפאזיטאר, בארימט פאר זיין אדאדזשיא פון ספארטאקוס און סייבער טאנץ.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אראם כאַטשאַטוריאַן איז געבוירן געווארן אין 1903 אין טיפליס, רוסלענדישע אימפעריע (היינט טביליסי, גרוזיע) אין אן ארעמער ארמענישער משפחה.
אין 1921, האט אראם אנגעהויבן לערנין ביאלאגיע אין מאסקווע.
זיינע הויפט קאמאפאזיציעס זענען "ספארטאקוס" און "גאיאנע".


text:
מיידזשי רעסטאראציע
די מיידזשי רעסטאַראציע (יאפאניש: 明治維新) איז געווען א סעריע פון געשעענישן און פראצעסן אין דער היסטאריע פון יאפאן, וואס האבן פאסירט אין און נאך 1868, וואס זייער ציל איז געווען צוריקצוקערן די הערשאפט איבערן לאנד צום יאפאנישן קייסער. די רעסטאראציע האט גורם געווען ברייטע ענדערונגען אין דעם פאליטיק פון יאפאן און אין דער סאציאלער סטרוקטור פונעם לאנד, וואס האט אנגעוויזן דעם סוף פון דער עדא תקופה און דעם אנהייב פון דער מיידזשי תקופה.
היסטארישער הינטערגרונט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייט דעם אנהייב פונעם 17טן יארהונדערט האט יאפאן אנגענומען א פאליטיק פון איזאלאציע פון דער וועלט, וואס האט באקומען דעם נאמען "סאַקאקו" (לאנד אין קייטן). פרעמדע בירגער זענען נישט געווען דערלויבט אריינקומען אין יאפאן, אחוץ האלענדישע סוחרים, וואס זענען באגרענעצט גאווארן צום קינסטלעכן אינזל דעזשימא לעבן נאגאסאקי. דאך, אינעם 19טן יארהונדערט האבן אנגעהויבן די מערבדיקע גרויסמאכטן צו אינטרעסירן זיך מער און מער אין יאפאן, און שיפן פון די רוסלענדישע, אמעריקאנישע און בריטישע אימפעריעס האבן אנגעהויבן באזוכן די יאפאנישע פארטן.
ווירקונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מיידזשי רעסטאראציע האט פארגיכערט די אינדוסטריאליזאציע פון יאפאן, ביז אין 1905 איז יאפאן געווארן א מיליטערישע מאכט.