text:
הגדה של פסח
די הגדה של פסח שטאמט פון אן אוראלטן מדרש וואס ווערט שוין דערמאנט אין דער משנה. (מסכת פסחים, פרק י)
הגדה של פסח איז דער טראדיציאנאלע נוסח באנד, וואס מען זאגט ביים 'סדר נאכט' די ערשטע נעכט יו"ט פסח. די אומצאליגע הגדות, וואס זענען היינט אומשאצבארע אנטיק און סחורה, איז די עלצטע געדרוקטע ספר אינעם יודישער היסטאריע.
מען זאגט די הגדה פסח ביים סדר, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די מה נשתנה און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער מגיד. מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
הא לחמא עניא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער צייט ווען די יודן זענען געווען אין גלות בבל, האט מען זיך געפירט אז ערב פסח נאכמיטאג האט מען אויסגערופן אין די גאסן אז דער וואס האט נישט קיין געלט קען קומען אין די הייזער פון די "עשירים" צו עסען די סעודת יו"ט. כדי זיי נישט צו פארשעמען אז זיי גייען סתם עסען ביי א צווייטע מענטש האט מען אויסגערופען אז מען זאל גיין מקיים זיין די מצוה פון עסען מצה ביי א צווייטען, און אזוי וועט נישט אויסזעהן ווי זיי גייען סתם עסען, נאר זיי גייען מקיים זיין עפעס א מצוה. ווען מען איז צוריק קיין ירושלים האט מען ווייטער אנגעהאלטן מיט דעם שיינעם מנהג נאר מען האט צוגעלייגט אז מען קען אויך מקיים זיין די מצוה פון זיך ממנה זיין צו א "קרבן פסח". דערפאר זאגן מיר דעם "הא לחמא עניא" כדי צו געדענקען דעם שיינעם מנהג:
הֵא לַחְמָא עַנְיָא דאס איז די ארימע ברויט דִּי אֲכָלוּ אַבְהָתָנָא וואס אונזערע עלטערען האבן געגעסן בְּאַרְעָא דְמִצְרָיִם אין דעם לאנד מצרים. און פון דעמאלס אהן זענען מיר מחוייב צו עסען מצה, און דערפאר כָּל דִּכְפִין יעדער וואס איז הונגעריג יֵיתֵי וְיֵכוֹל זאל קומען און עסען מצה און ווי אויך די סעודת יום טוב. ווען זיי זענען צוריק קיין ארץ ישראל האבן זיי צוגעלייגט אז כָּל דִּצְרִיךְ יֵיתֵי וְיִפְסַח דער וואס וויל זיך ממנה זיין קען זיך ממנה זיין מיט אונזער קרבן פסח, און קומען עסן, ווען זיי זענען נאך געווען אין גלות בבל האבן זיי געזאגט הָשַּׁתָּא הָכָא, יעצט זענען מיר דא אין גלות בבל, אבער לְשָׁנָה הַבָּאָה האפן מיר אז אין די קומענדיגע יאהר וועלען מיר זיין בְּאַרְעָא דְיִשְׂרָאֵל. אין דעם לאנד ארץ ישראל, ווען זיי זענען אנגעקומען אין ארץ ישראל האבן זיי געזאגט, הָשַּׁתָּא עַבְדֵי, יעצט זענען מיר נאך קנעכט פאר די מלכי פרס ויון, אבער מיר האפן אז לְשָׁנָה הַבָּאָה אין די קומענדיגע יאהר וועלען מיר זיין בְּנֵי חוֹרִין אינגאנצען פריי:
סיפור יציאת מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א מצות עשה אין דער נאכט פון פסח צו דערציילען די ניסים פון יציאת מצרים, און כדי צו מעורר זיין דעם מענטש צו די דערציילונגען אז מען זאל נישט דארפען ווארטען ביז דעם סוף פין די הגדה צו הערען די מעשה, האט דער בעל ההגדה מסדר געווען אין אנהייב ענינים וואס טוען כולל זיין דער גאנצער סיפור בקיצור, ווי מיר זעהן די "דראסטישע פארקערטקייטען" אז דא זענען מיר געווען קנעכט און צום סוף זענען מיר געווארען גרינטלעך פריי. דער וועג וואס דער בעל ההגדה האט דאס ארויס געברענגט איז דורך א קשיא און א תירוץ. אין די ערשטער צוויי קשיות ווייזען מיר אז אין די נאכט טוען מיר זאכען וואס ווייזען אויף קנעכטשאפט און די אנדערע צוויי קשיות ווייזען מיר אז מיר טוען זאכען וואס ווייזען אויף פרייהייט, איז דאך דאס א סתירה, זענען מיר פריי אדער זענען מיר קנעכט? און בכלל ווען מען איז מסביר אן ענין בדרך שאלה ותשובה ווערט דאס קלאהר ארינגעקריצט אין הארץ:
מה נשתנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מַה נִּשְׁתַּנָּה הַלַּיְלָה הַזֶּה מִכָּל הַלֵּילוֹת: פארוואס איז אנדערש די נאכט פון פסח פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר, וואס מיר טוען דאך פארשידענע ענדערונגען וואס זענען זיך סותר, צוויי זאכען טוען מיר וואס ווייזען עבדות און אנדערע צוויי זאכען טוען מיר וואס ווייזען אויף פרייהיייט, דער ערשטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין חָמֵץ וּמַצָּה. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר אדער חמץ אדער מצה הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלּוֹ מַצָּה: אבער די נאכט פון פסח עסען מיר נאר מצה, און מצה ווייזט דאך אויף ארימקייט, דער צווייטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין שְׁאָר יְרָקוֹת אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר אלע ערליי גרינצייגען הַלַּיְלָה הַזֶּה מָרוֹר אבער די נאכט פון פסח עסען מיר מרור, וואס דאס ווייזט דאך אויף עבדות. טרעפען מיר דערווייל צוויי זאכען וואס מיר טוען וואס ווייזען אויף עבדות, דער דריטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אֵין אָנוּ מַטְבִּילִין אֲפִילוּ פַּעַם אֶחָת. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר טונקען מיר נישט איין אפילו איין מאהל הַלַּיְלָה הַזֶּה שְׁתֵּי פְעָמִים: אבער די נאכט פון פסח טונקען מיר איין צוויי מאהל, איין מאהל כרפס אין זאלץ וואסער, אוין איין מאהל מרור (גרינס פון חריין) אין חרוסת, קומט דאך אויס אז מיר טוען דא א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט, דער פערטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין בֵּין יוֹשְׁבִין וּבֵין מְסֻבִּין. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסען מיר סיי זיצענדיג און סיי אנגעלענט הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלָּנוּ מְסֻבִּין אבער די נאכט פון פסח עסען מיר אלע אנגעלענטהייט קומט דאך אויס אז מיר טוען שוין ווייטער א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט? איז וואס טוט זיך דא, זענען מיר קנעכט אדער זענען מיר פריי?
הקדמה: די אלע קשיות וואס מיר האבן געפרעגט אז מיר טרעפען די נאכט סתירות, וועלען ווערען באלד פארענפערט מיט די ערשטע פאהר ווערטער פון עבדים היינו, קודם זענען מיר געווען קנעכט אין מצרים און דערפאר טוען מיר זאכען וואס ווייזען עבדות, אבער נאכדעם האט דער אייבעשטער אונז ארויס גענועמן פון מצרים מיט גרויסע ניסים און נישט בדרך הטבע וועגען דעם טוען מיר זאכען וואס ווייזען אויף חירות:
עבדים היינו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עֲבָדִים הָיִינוּ קנעכט זענען מיר געווען לְפַרְעֹה צו פרעה וואס איז געווען א מלך קשה בְּמִצְרָיִם אין מצרים וואס איז געווען א מדינה קשה. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון עבדות. און נאכדעם איז געווען: וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱלֹהֵינוּ מִשָּׁם דער אייבערשטער האט און ארויס גענומען פון דארט, בְּיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון חירות.
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבען צו רעדן פון דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים אויך אויף אונז, ווייל א מענטש וואלט דאך געקענט פרעגן "וואס איז אונז א חילוק צו אונזערע עלטערן זענען געווארען אויסגעלייזט, מיר זענען דאך אבער נאך אלץ אין גלות?" אויף דעם ענטפערט דער בעל הגדה:
וְאִלּוּ לֹא הוֹצִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אֶת אֲבוֹתֵינוּ מִמִּצְרַיִם, און אויב דער אייבערשטער וואלט נישט ארויס גענומען אונזערע עלטערען פון מצרים הֲרֵי אָנוּ וּבָנֵינוּ וּבְנֵי בָנֵינוּ, מְשֻׁעְבָּדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם. וואלטען מיר און אונזערע קינדער און אונזערע קינד'ס קינדער געווען אין אסאך א ערגערער שעבוד ווי קנעכטשאפט, צו פרעה אין מצרים. דערפאר: וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים, כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים, כֻּלָּנוּ זְקֵנִים, כֻּלָּנוּ יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, אפילו מיר זענען אלע חכמים נבונים, זקנים, און מיר קענען די גאנצע תורה, דאך: מִצְוָה עָלֵינוּ לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרָיִם. איז דא א מצוה אויף אונז צו דערציילען "סיפור יציאת מצרים", ווייל דער עצם סיפור אליין איז אויך א מצוה, כדי אז אלע שפעטעדיגע דורות זאלען אייביג וויסען די ניסים וואס דער אייבערשטער האט געטוהן צו אונזערע עלטערען און צו אונז. נישט נאר איז דא א מצוה צו דערציילען די ניסים, נאר: וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח: דער וואס פארמערט צו דערציילען די ניסם איז ער געלויבט.
הגדה של פסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעצט גייט דער בעל ההגדה ברענגען א ראי' אז אפילו מען איז א חכם ונבון איז נאך אלץ דא א חיוב פון מרבה זיין בסיפור יציאת מצרים:
מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי אֱלִיעֶזֶר, וְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, וְרַבִּי עֲקִיבָא, וְרַבִּי טַרְפוֹן, עס איז געווען א מעשה מיט רַבִּי אֱלִיעֶזֶר, און ְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, און רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, און רַבִּי עֲקִיבָא, און רַבִּי טַרְפוֹן, וואס זיי האבן דאך געהאט די אלע מעלות חֲכָמִים, נְבוֹנִים, זְקֵנִים, יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, שֶׁהָיוּ מְסֻבִּין בִּבְנֵי בְרַק, וְהָיוּ מְסַפְּרִים בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, כָּל אוֹתוֹ הַלַּיְלָה, וואס זיי זענען געזעצן אין בני ברק, און זיי האבן זייער פארמערט צו דערציילען סיפור יציאת מצרים, און זיי האבן זיך אזוי שטארק אריינגעטוהן אין דעם סיפור אז זיי האבן אפילו נישט באמערקט אז עס איז שוין טאג געווארן עַד שֶׁבָּאוּ תַלְמִידֵיהֶם וְאָמְרוּ לָהֶם: "רַבּוֹתֵינוּ, הִגִּיעַ זְמַן קְרִיאַת שְׁמַע, שֶׁל שַׁחֲרִית" ביז די תלמידים זענען געקומען און געזאגט אז עס איז שוין געווארען טאג, און עס איז שוין געקומען דעם זמן קריאת שמע של שחרית, און עס איז שוין נישט דא קיין מצוה פון "והגדת לבנך":
הקדמה: וויבאלד מען האט שוין דערמאנט דער תנא "ר' אלעזר בן עזריה" האט דער בעל ההגדה שוין אראפגעברענגט זיין שיטה וואס ער האלט וועגען דעם חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג ביי די פרשה פון ציצית.
אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה. האט רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה געזאגט הֲרֵי אֲנִי כְּבֶן שִׁבְעִים שָׁנָה, איך בין שוין אזוי ווי זעבעציג יאהר אלט, וְלֹא זָכִיתִי, איך האב נישט זוכה געווען צו קענען מנצח זיין מיינע חברים, שֶׁתֵּאָמֵר יְצִיאַת מִצְרַיִם בַּלֵּילוֹת, אז דער חוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג אין די פרשה פון ציצית איז אויך ביינאכט. עַד שֶּׁדְּרָשָׁהּ בֶּן זוֹמָא. ביז בֶּן זוֹמָא האט דאס גע'דרש'נט פון דעם פסוק. שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: לְמַעַן תִּזְכֹּר, אֶת יוֹם צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם, כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ. אויב עס וואלט נאר געשטאנען: יְמֵי חַיֶּיךָ וואלט איך געזאגט אז דער חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים איז נאר הַיָּמִים די טעג, אבער וויבאלד עס שטייט דאך: כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ דער איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען הַלֵּילוֹת. אז אויך אין די נעכט איז אויך דא א חיוב צו ליינען די פרשה פון ציצית און דערמאנען יציאת מצרים (מזכירים יציאת מצרים בלילות). וַחֲכָמִים אוֹמְרִים: אבער די חכמים קריגען זיך און זיי האלטען, אויב עס וואלט נאר געשטאנען יְמֵי חַיֶּיךָ וואלטן מיר געהאלטן אז עס מיינט הָעוֹלָם הַזֶּה, אז נאר יעצט פאר די צייטען פון משיח איז דא א חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית, און נישט נאכדעם וואס משיח וועט קומען, אבער וויבאלד עס שטייט דאך כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ א איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען לְהָבִיא לִימוֹת הַמָּשִׁיחַ אז אויך ווען משיח וועט קומען בב"א וועט אויך זיין א חיוב צו דערמאנען יציאת מצרים:
הסבר: אין די גמרא איז דא א מחלוקת, ווען די גאולת מצרים איז געווען. ר' אלעזר בן עזריה וועט האלען אזוי ווי ר' יוחנן אז די גאולת מצרים איז אויך געווען ביינאכט, נאר דער עיקר גאולה איז געווען בייטאג, און ער האלט וועגען דעם אז אויך ביינאכט איז דער חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית. אבער די חכמים האלטען ווי ר' יהושה בן לוי אז בינאכט איז נישט געווען די גאולה און וועגען דעם איז נישט דא קיין חיוב פון דערמאנען ביינאכט יציאת מצרים.
הקדמה: יעצט גייט דער בעל ההגדה אויפווייזען אז דער חיוב פו סיפור יציאת מצרים פסח ביינאכט איז מן התורה, פון דער פסוק והגדת לבנך ביום ההוא לאמר, וואס פון דארט זעהן מיר אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים איז נישט נאר אויב דער קינד פרעגט, נאר סתם דערציילען איז אויך א חיוב. וויבאלד מען ברענגט אראפ דעם פסוק ברענגט מען שוין אלע פסוקים פון די תורה פון דעם ענין פון סיפור יציאת מצרים. וויבאלד מען גייט דאך יעצט אנהייבן צו דרש'ענען דרשות פון די הייליגע תורה, ווילען מיר צום ערשט געבן א שבח והודאה צום אייבערשטען וואס איז דער "נותן התורה", און מיט דעם כוונה זאגן מיר:
בָּרוּךְ הַמָּקוֹם. געלויבט איז דער אייבערשטער. בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. [דער אייבערשטער ווערט אנגערופן "מקום" ווייל דער אייבערשטער איז "מקומו של עולם", ווייל ווי עס איז נאר דא "מקום" איז דער אייבערשטער דארט.] בָּרוּךְ שֶׁנָּתַן תּוֹרָה לְעַמּוֹ יִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס האט געגעבן די הייליגע תורה צו זיין פאלק ישראל בָּרוּךְ הוּא: געלויבט איז ער. [דער מנהג איז געווען אז דער ראש המסובין האט געזאגט "ברוך המקום" און די מסובין האבן ג'ענטפערט "ברוך הוא", אזוי ווי דער סדר פון א "מקהלה" (קווייער) און אזוי אויך שפעטער ביי "ברוך שומר הבטחתו לישראל]
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבן מיט די דרשות פון דער הייליגער תורה.
פון די לשון הפסוקים זען מיר אז כְּנֶגֶד אַרְבָּעָה בָנִים דִּבְּרָה תוֹרָה. די תורה רעדט צו פיר סארט קינדער (פיר סארט יודן) ווייל עס איז דא פיר פסוקים און יעדער פסוק דריקט זיך אויס אויף אן אנדערע סארט מצב פון דעם קינד און די פיר סארט קינדער זענען: אֶחָד חָכָם, וְאֶחָד רָשָׁע, וְאֶחָד תָּם, וְאֶחָד שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל:
חָכָם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער חכם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (דברים י-כ) כי ישאלך בנך מחר לאמר, מָה הָעֵדֹת וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ אֶתְכֶם: וויבאלד די תורה זאגט "אלוקינו" זעהן מיר אז מען רעדט פון אזא קינד וואס איז זיך כולל מיט כלל ישראל, און פון די שאלה זעהן מיר אז ער איז א חכם בתורה, ווייל ער ווייסט א חילוק צווישען עדות און חקים און משפטים. אין אמת'ן ענטפערט דאך דער טאטע צום קינד, דאס וואס די תורה הייסט ענטפערען, אזוי ווי עס שטייט דארט ווייטער: ואמרת לבנך עבדים היינו וגו' ויתן ה' אותות ומופתים וגו' ואותנו הוציא משם וגו', אבער דער בעל הגדה ברענגט נישט אראפ דעם פסוק ווייל דאס שטייט דאך קלאר אין פסוק, דער בעל הגדה לייגט נאר צו אז חוץ וואס די תורה הייסט ענטפערען, וְאַף אַתָּה אֱמָר לוֹ כְּהִלְכוֹת הַפֶּסַח: זאלסט איהם נאך צולייגען אלע הלכות פון פסח, פון אנהייב ביז'ן סוף, און אפילו די הלכות וואס איז נאר נוגע פאר נאכ'ן סעודה, וואס דאס איז אז: אֵין מַפְטִירִין מען טאהר נישט ענדיגען די סעודה אַחַר הַפֶּסַח נאך דעם וואס מען האט שוין געגעסן דעם קרבן פסח, און עסן די זאכן וואס ווערען אנגערופן אֲפִיקוֹמָן וואס דאס איז דער קינוח סעודה, ווייל נאך דעם קרבן פסח טאהר מען שוין גארנישט עסען, כדי אז עס זאל בלייבן דעם טעם פון די קרבן פסח אין מויל.
רָשָׁע מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער רשע פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יב-כו) והיה כי יאמרו אליכם בניכם מָה הָעֲבֹדָה הַזֹּאת לָכֶם: און וויבאלד מיר זעהן אז ער באנוצט זיך מיט די ווארט לָכֶם איז א סימן אז ער איז א רשע, ווייל ער טוט זיך אפזונדערן פון כלל ישראל דארכ'ן זאגען "לכם" מיינט ער דאך ולֹא לוֹ נישט זיך מיינט ער וּלְפִי שֶׁהוֹצִיא אֶת עַצְמוֹ מִן הַכְּלָל, און וויבאלד ער טוט זיך אפזינדערען פון דעם כלל כָּפַר בָּעִקָּר. איז ער א כופר בעיקר, ווייל ער לייקנט דאך אין יציאת מצרים וואס דאס איז דאך פון די עיקרי אמונה, דערפאר חוץ וואס מען דארף איהם ענטפערען דאס וואס די תורה הייסט איהם ענטפערן ווי עס שטייט ווייטער אין פסוק "ואמרתם זבח פסח וגו' אשר פסח וגו' בנגפו את מצרים ובתינו הציל וג' וְאַף אַתָּה הַקְהֵה אֶת שִׁנָּיו, זאל מען אויך האליג מאכן זיין ציין, (אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין א שטיקל אייזן און עס איז זייער נישט באקוועם) וֶאֱמָר לוֹ און מען זאל איהם זאגען: בַּעֲבוּר זֶה, עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם, "דערפאר האט דער אייבערשטער דאס געטן צו אונז" לִי וְלֹא לוֹ. נאר צו אונז און נישט צו איהם, ווייל אִלּוּ הָיָה שָׁם, לֹא הָיָה נִגְאָל אויב ער וואלט דארט געווען וואלט ער נישט געווארען אויסגעלייזט: [דער טעם פארוואס מען זאל אים האליג מאכען זיינע ציין איז ווייל אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין אייזן איז דער מענטש אליין שילדיג וואס ער האט נישט אכטונג געגעבן, דער זעלבער איז דער רשע אליין שילדיג וואס ער האט אזוי גערעדט].
תָּם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער תם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יג-יד) והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מַה זֹאת: וואס איז דאס? זעהן מיר פון זיין שאלה אז ער ווייסט נישט קלאהר ווי אזוי צו פרעגן, און ער פרעגט נאר א כלליות'דיגע שאלה, זאלסטו איהם ענטפערען וואס עס שטייט ווייטער אין פסוק וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: זאלסטו זאגן צו איהם בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים: מי א שטארקע האנט האט דער אייבערשטער אונז ארויסגענומען פון מצרים, פון די הויז פון קנעכטשאפט.
הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען דריי פון די פיר פסוקים, דער חכם, רשע, און תם'ס פסוקים. דארף מען דאך שוין נישט פרעגען "מה הוא אומר?" וועלכע פסוק איז פון דעם שאינו יודע לשאול, ווייל עס איז דאך נאר געבליבן איין פסוק, דערפאר הייבט יעצט אהן דער בעל הגדה מיט א אנדערע נוסח און ער זאגט:
וְשֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל, און דער קינד וואס ווייסט נעבעך נישט וואס מען דארף פרעגען, אַתְּ פְּתַח לוֹ. זאלסטו טוהן פארשידענע פעולות וואס זאל גורם זיין אז ער זאל פרעגן שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק וְהִגַּדְתָּ לְבִנְךָ, בַּיּוֹם הַהוּא "והגדת" מיינט דערציילען אפילו ער פרעגט נישט, און דורך דעם דערציילונג וועט ער שוין פרעגן און נאכדעם וועט זיין לֵאמֹר וועסטו איהם קענען ענטפערען אז בַּעֲבוּר זֶה עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם:
הקדמה: אזוי ווי מען האט שוין מברר געווען דעם חוב פון סיפור יציאת מצרים מן התורה, גייט יעצט דער בעל ההגדה מברר זיין דעם זמן פון סיפור יציאת מצרים מן התורה:
יָכוֹל מֵרֹאשׁ חֹדֶשׁ, וויבאלד עס שטייט אין פסוק (שמות יג-ה) ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה שבעת ימים וגו' והגדת לבנך וגו' זעהן מיר דאך אז דער "והגדת" האט א שייכות צו "בחודש הזה" וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן ראש חודש ניסן. תַּלְמוּד לוֹמַר וועגען דעם שטייט אין פסוק בַּיּוֹם הַהוּא. אז נאר אין דעם טאג פון פסח איז דא דעם חיוב, אִי אבער אויב עס וואלט נאר געשטאנען בַּיּוֹם הַהוּא, יָכוֹל וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן מִבְּעוֹד יוֹם. ערב פסח בייטאג, וואס עס איז שוין דא דעם "שחיטת הפסח" תַּלְמוּד לוֹמַר. דערפאר שטייט אין פסוק בַּעֲבוּר זֶה. בַּעֲבוּר זֶה לֹא אָמַרְתִּי, אֶלָּא בעבור זה קען נאר מיינען בְּשָׁעָה נאר אין א צייט וואס שֶׁיֵּשׁ מַצָּה וּמָרוֹר מֻנָחִים לְפָנֶיךָ, וואס עס ליגט שוין אויפן טיש מצה ומרור, וואס דאס איז ערשט ביינאכט ביים סדר. דער טעם פארוואס "בעבור זה" קען נאר מיינען ווען עס איז דא מצה און מרור איז ווייל "זה" מיינט אייביג אז מען קען אנווייזען מיט דער פינגער, און אנווייזען מיט די פינגער אויף די מצה ומרור איז ערשט ביינאכט פון פסח, און נישט ערב פסח. הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען אויך דעם זמן הסיפור מן התורה, יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן מיט די עצם סיפור פון יציאת מצרים. דער בעל ההגדה האט געטראכט אז עס איז זייער וויכטיג אנצוהייבן דער דערציילונג פון נאך איידער עס איז געווען נצנצה דער אמונה בה' דורך אברהם אבינו ע"ה און אזוי ממשיך זיין דעם סיפור פון יציאת מצרים און קבלת התורה ווי די יודן האבן זוכה געווען צו זיין די "עם סגולה" ווייל ווען מען וועט זעהן די דראסטישע פארקערטקייטען פון צו האבן געווען עובדי עבודה זרה, און ווערן דערנאך דעם "עם הנבחר" וועט מעורר זיין א געוואלדיגע התפעלות אינעם הארץ פון דעם מענטש. וויבאלד צו פארציילען דעם סיפור פון די פסוקים אין די תורה וואלט דאס דאך געווען זייער לאנג האט דער בעל ההגדה אויסגעטראפען פסוקים אין ספר יהושע, אויך אין די פרשת הביכורים וואס טוען דערמאנען די אלע פאסירונגען בקיצור, און אלץ א הקדמה פון די גאנצע פאסירונג, האט דער בעל הגדה קודם געזאגט די תמצית פון די גאנצע פאסירונג מיט געציילטע ווערטער און זיי זענען ווי פאלגענד:
מִתְּחִלָּה אין אנהייב פון די המשך הדורות פון ווי כלל ישראל שטאמען: עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ. זענען אונזערע עלטערען געדינט עבודה זרה וְעַכְשָׁיו קֵרְבָנוּ הַמָּקוֹם לַעֲבוֹדָתוֹ. און יעצט נאך יציאת מצרים און קבלת התורה האט אונז דער אייבערשטער דערנענטערט צו זיין דינסט. פון דא זעהן מיר קודם די צוויי עקן פון דעם סיפור בקיצור. יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן באריכות און ער הייבט אהן מיט די פסוק אין ספר יהושע (כד-ב) שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֶל כָּל הָעָם. און יהושע האט געזאגט צום גאנצען יודישען פאלק כֹּה אָמַר יְיָ אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, אזוי האט דער אייבערשטער דער גאט פון די יודן געזאגט: בְּעֵבֶר הַנָּהָר יָשְׁבוּ אֲבוֹתֵיכֶם מֵעוֹלָם, און דער אנדערע זייט פון נהר פרת האבן אייערע עלטערען פון אייביג אהן געוואוינט תֶּרַח אֲבִי אַבְרָהָם וַאֲבִי נָחוֹר. תרח דער טאטע פון אברהם און נחור, וַיַּעַבְדוּ אֱלֹהִים אֲחֵרִים: זיי האבן דארט געדינט פרעמדע אפגעטער וָאֶקַּח אֶת אֲבִיכֶם אֶת אַבְרָהָם מֵעֵבֶר הַנָּהָר, איך האב גענומען אייער טאטע אברהם פון די אנדערע זייט נהר פרת, אזוי ווי עס שטייט "לך לך מארצך וגו'", וָאוֹלֵךְ אוֹתוֹ בְּכָל אֶרֶץ כְּנָעַן. און איך האב איהם געפירט און דעם לאנד כנען, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "קום התהלך בארץ וגו'", וָאַרְבֶּה אֶת זַרְעוֹ, און איך האב געמערט זיינע קינדער ישמעאל און בני קטורה וָאֶתֶּן לוֹ אֶת יִצְחָק: און איך האב איהם געגעבן יצחק וואס ווערט נישט אריינגערעכנט מיט די אנדערע קינדער די בני ישמעאל און די בני קטורה, ווייל ער איז דער עיקר קינד. וָאֶתֵּן לְיִצְחָק אֶת יַעֲקֹב וְאֶת עֵשָׂו. און איך האב געגעבן צו יצחק, יעקב און עשו, און יעקב איז דער וואס האט ממשיך געווען די קייטעל פון די הייליגע אבות, צו מקבל זיין די הבטחות וואס איך האב צוגעזאגט צו אברהם און יצחק. פארוואס האט יעקב זוכה געווען צו דאס? דאס איז געווען ווייל: וָאֶתֵּן לְעֵשָׂו אֶת הַר שֵׂעִיר, איך האב דאך געגעבען צו עשו דער הר שעיר און נישט ארץ ישראל כדי אז לָרֶשֶׁת אוֹתוֹ ער זאל קענען גלייך ירש'נען א לאנד, ווי מיר געדענקען אין רש"י ווי רש"י זאגט אז מען האט געגעבן דעם ברירה פאר עשו צו באקומען ארץ ישראל, בתנאי אז ער וועט האבן גלות (ארץ ישראל נקנין ביסורים) האט עשו געזאגט: "איך דארף נישט ארץ ישראל און איך דארף נישט זיינע יסורים", און דערפאר איז געווען אז: וְיַעֲקֹב וּבָנָיו יָרְדוּ מִצְרָיִם: יעקב אין זיינע קינדער וואס גייען יא באקומען ארץ ישראל, האבן גענידערט קיין מצרים, כדי אז עס זאל קענען מקיום ווערען דעם פסוק פון כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם וגו'.
הקדמה: כאטש אין די פריערדיגע פסוקים שטייען דאך שוין דעם גאנצען פאסירונג וואס איז געווען ביז מען האט גענידערט קיין מצרים, דאך פעלט דער עיקר און דאס איז די "ברית בין הבתרים" און דער הבטחה אז "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנכי", דערפאר ברינגט דאס דער בעל ההגדה דא. וויבאלד ער גייט יעצט רעדן וועגען דעם הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט און נאכדעם מקיים געווען הייבט דער בעל ההגדה אהן קודם מיט א שבח צום אייבערשטען און דערפאר זאגען מיר:
בָּרוּךְ שׁוֹמֵר הַבְטָחָתוֹ לְיִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס ער האלט זיין צוזאג פאר די יודן בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. וואס האט דער אייבערשטער צוגעזאגט: שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא חִשַּׁב אֶת הַקֵּץ, דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אז ער וועט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון לידת יצחק, און נישט פון ווען מען וועט אריינגיין אין מצרים, וואס דאס איז דאך א מורא'דיגע טובה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט. לַעֲשׂוֹת צו טוהן, און מקיים זיין כְּמָה שֶּׁאָמַר לְאַבְרָהָם אָבִינוּ בִּבְרִית בֵּין הַבְּתָרִים, אזוי ווי עס איז משמע אין די לשון הפסוקים ווען דער אייבערשטער האט צוגעזאגט ביי די ברית בין הבתרים שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר לְאַבְרָם דער אייבערשטער האט געזאגט צו אברם יָדֹעַ תֵּדַע, וויסען זאלסטו וויסען אז איך גיי נישט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון ווען מען גייט אריין גיין אין מצרים, נאר איך גיי דאס רעכענען פון ווען עס וועט זיין דער ערשטער תקופה פון גלות פון: כִּי גֵר יִהְיֶה זַרְעֲךָ, וואס דאס איז דאך "לידת יצחק", ווייל "זרעך" איז דאך ממש זיין אייגען קינד "יצחק", וואס ער וועט זיין בְּאֶרֶץ לֹא לָהֶם, אין א לאנד וואס איז נאכנישט זיינע, און דאס איז ארץ ישראל, ווייל מיר ווייסען דאך אז יצחק דער "עולה תמימה" איז דאך קיינמאהל נישט ארויס פון ארץ ישראל, מוז דאך זיין אז די תורה מיינט די צייטען וואס ער וועט זיין אין ארץ ישראל, און עס הייסט נאך "ארץ לא להם" ווייל ארץ ישראל איז דאך ערשט געווארען אונזער נאך (40 יאהר נאך) יציאת מצרים. נאכדעם וועט זיין א צווייטע תקופה וואס זיינע קינדער און איינעקלעך וועלען זיין אין מצרים און עס וועט דארט זיין: וַעֲבָדוּם מען וועט נאר זיין משעבוד צו פרעה, און נאכדעם וועט זיין א דריטע תקופה וואס עס וועט זיין: וְעִנּוּ אֹתָם מען וועט זיי פייניגען, און די אלע דריי תקופות צוזאמען וועט זיין: אַרְבַּע מֵאוֹת שָׁנָה: פיר הונדערט יאהר, קומט אויס אז דער אייבערשטער האט אינזינען געהאט צו טוהן די טובה אז ער האט גערעכענט די פיר הונדערט יאר פון לידת יצחק, אז מען זאל ליידען ווייניגער יאהר יסורים, און ווי אויך האט אונז דער אייבערשטער צוגעזאגט אז וְגַם אֶת הַגּוֹי אֲשֶׁר יַעֲבֹדוּ דָּן אָנֹכִי. אויך דער פאלק וואס וועט אייך מאכען ארבעטען וועל איך משפט'ן מיט שטראפונגען וְאַחֲרֵי כֵן יֵצְאוּ, בִּרְכֻשׁ גָּדוֹל, און נאכדעם וועלען זיי ארויסגיין מיט א גרויסע פארמעגען, דערפאר לויבן מיר דעם אייבערשטן פאר דעם וואס ער איז געווען א "שומר הבטחתו לישראל"
וְהִיא און דער הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט דעמאלס, דאס איז געווען שֶׁעָמְדָה לַאֲבוֹתֵינוּ, וואס איז בייגעשטאנען פאר אונזערע עלטערען וְלָנוּ און אויך צו אונז אין אלע דורות, ווייל מיר ווייסען דאך אז תורה איז "נצחיות" און דערפאר העלפט יענער הבטחה אויך היינט. א ראי' האבן מיר ווייל: שֶׁלֹא אֶחָד בִּלְבָד, עָמַד עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נישט נאר דער איינער פרעה איז געשטאנען אויף אונז צו פארטיליגען אֶלָּא שֶׁבְּכָל דּוֹר וָדוֹר, עוֹמְדִים עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נאר אין יעדער דור (אפילו היינט) שטייען אונזערע פיינט גרייט אונז צו פארטיליגען וְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מַצִּילֵנוּ מִיָּדָם און דער אייבערשטער טוט אונז ראטעווען פון זייערע הענט.
הקדמה: מיר האבן שוין דערמאנט אז דער בעל ההגדה האט אויסגעוועלט עטליכע פסוקים פון פרשת ביכורים (דברים כו) און פון די פסוקים דרשנ'ט מען יעדער ווארט עטליכע דרשות ביז פון די אלע ווערטער וועלען קלאר ווערען די גאנצע סיפור פון יציאת מצרים און מיט דעם כוונה הייבען מיר אהן צו דרש'ענען:
צֵא וּלְמַד, כאטש מיר גייען יעצט רעדן פון די פסוקים פון "ארמי אובד אבי" דאך גיי ארויס פון יענער פרשה און לערען ארויס פון די פרשה פון פרעה, מַה בִּקֵּשׁ לָבָן הָאֲרַמִּי לַעֲשׂוֹת לְיַעֲקֹב אָבִינוּ. וואס פאר א רשעת דער לבן הארמי האט געוואלט טוהן צו יעקב אבינו. שֶׁפַּרְעֹה לֹא גָזַר אֶלָּא עַל הַזְּכָרִים, וויבאלד מיר ווייסען דאך אז פרעה האט נאר גוזר געווען צו הרג'ענען די זכרים, וועלען מיר פון דעם ארוסלערנען אז וְלָבָן בִּקֵּשׁ לַעֲקֹר אֶת הַכֹּל, לבן האט געוואלט אינגאנצען עוקר זיין דעם יודישען פאלק, ווייל מיר טרעפען דאך אז לבן איז נאכגעלאפן יעקב אבינו און ער האט געוואלט אויס'הרג'ענען דעם גאנצן משפחה, נאר דער אייבערשטער האט איהם אנגעווארענט "במראות הלילה" און דערפאר האט ער גארנישט געקענט טוהן, ווי אזוי ווייסען מיר אז ער האט דעמאלס געוואלט אינגאנצן אויס'הרג'ענען די משפחה, שֶׁנֶּאֱמַר ווייל עס שטייט דאך דארט אין פסוק אֲרַמִּי אֹבֵד אָבִי, לבן הארמי האט געוואלט מאכן פארלירען מיין פאטער, און וויבאלד ביי לבן שטייט "אובד" און ביי פרעה שטייט דאס נישט איז א ראי' אז דער רשעת פון לבן איז אסאך גרעסער ווי פרעה, פון דעם ווייסען מיר אז לבן האט אונז גרינטליך געוואלט עוקר מן השורש זיין. דא האט זיך געענדיגט דעם דרש. יעצט גייט דער בעל ההגדה ענדיגען דעם פסוק כדי צו קענען ווייטער דרש'ענן:
שטייט ווייטער אין פסוק: "וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, וַיָּגָר שָׁם בִּמְתֵי מְעָט. וַיְהִי שָׁם לְגוֹי גָּדוֹל, עָצוּם וָרָב" יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם פסוק:
וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, דאס אז מען האט גענידערט קיין מצרים דאס איז געווען אָנוּס עַל פִּי הַדִּבּוּר געצווינגען דורך די רייד פונ'ם אייבערשטען, (דאס איז נישט קיין דרש, נאר דער בעל ההגדה האט געזאגט ווי אזוי עס איז צוגעגאנגען)
וַיָּגָר שָׁם וויבאלד עס שטייט נאנט "וירד מצרימה" צו "ויגר שם" מְלַמֵּד פון דעם לערנען מיר ארויס אז שֶׁלֹּא יָרַד יַעֲקֹב אָבִינוּ לְהִשְׁתַּקֵעַ בְּמִצְרַיִם, אֶלָּא לָגוּר שָׁם, יעקב אבינו האט נישט גענידערט קיין מצרים אויף דעם חשבון דארט צו וואוינען נאר ער האט גענידערט קיין מצרים אויפן שטייגר פון א "גר" וואס שפירט נישט אז דאס איז זיין פלאץ, נאר ער גייט באלד פון דארט אוועקגיין, מען וואלט אבער געקענט מיינן און מאכען א טעות אז דער ווארט "לגור", מיינט "וואינען" און נישט "זיין א פרעמדע" דערפאר ברענגט דער בעל ההגדה א ראי' פון אן אנדערען פסוק שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (בראשית מז-ד) וַיֹּאמְרוּ אֶל פַּרְעֹה, און די שבטים האבן געזאגט צו פרעה לָגוּר בָּאָרֶץ בָּאנוּ, מיר זענען געקומען קיין מצרים אויף א צייטווייליגער שטייגער, כִּי אֵין מִרְעֶה לַצֹּאן אֲשֶׁר לַעֲבָדֶיךָ, נאר דערווייל ווייל עס איז נישט דא קיין פאשע אין דעם לאנד כנען פאר אונזערע שאף כִּי כָבֵד הָרָעָב בְּאֶרֶץ כְּנָעַן, ווייל די הינגער איז זייער שווער, און מיר האבן נישט געקענט דארט בלייבען, זענען מיר דא אהער געקומען אויף א צייטווייליגקייט, ביז דער הונגער וועט אריבער גיין. וְעַתָּה, יֵשְׁבוּ נָא עֲבָדֶיךָ בְּאֶרֶץ גֹּשֶן און יעצט פאר דעם קארצען תקופה ווילען מיר זיך באזעהן אין דעם לאנד גושן. פון דא זעהן מיר אז ווען עס שטייט "וירד מצרימה" און די תורה לייגט צו "ויגר שם" דאס קומט נאר צולייגען אז דער "וירד" איז געווען מיטען חשבון "לגור" אויף א קארצער צייט.
בִּמְתֵי מְעָט. מיט ווייניג מענטשען האט מען גענידערט קיין מצרים, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק באריכות: בְּשִׁבְעִים נֶפֶשׁ, יָרְדוּ אֲבֹתֶיךָ מִצְרָיְמָה. מיט זיבעציג נפשות האבן אונזערע עלטערען גענידערט קיין מצרים, וְעַתָּה, שָׂמְךָ יְיָ אֱלֹהֶיךָ, כְּכוֹכְבֵי הַשָּׁמַיִם לָרֹב. און יעצט נאך יציאת מצרים האט דער אייבערשטער אונז געמאכט אזוי ווי די שטערן פון די הימל וואס איז פיל.
וַיְהִי שָׁם לְגוֹי. וויבאלד עס שטייט נאך א מאל אין פסוק "שם", עס שטייט דאך שוין פריער "ויגר שם", וואלט דאך געקענט שטיין ויהי לגוי" מְלַמֵּד לערנט מען פון דעם ארויס פון דעם ווארט "שם" שֶׁהָיוּ יִשְׂרָאֵל מְצֻיָּנִים שָׁם: מען האט געקענט דערקענען ווער עס איז א יוד, דאס מיינט אז מיר האבן זיך נישט אויסגעמישט מיט די גוים, כאטש מיר זענען דארט געווען אזא לאנגע תקופה, און דאס לערנט מען ארויס פון דעם ווארט "שם" דאס הייסט אז יעדער האט געקענט אנווייזען "שם" דארט גייט א יוד.
גָּדוֹל עָצוּם, גדול מיינט אסאך מענטשען, און עצום מיינט שטארק, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות: (שמות א-ז) וּבְנֵי יִשְׂרָאֵל, פָּרוּ וַיִּשְׁרְצוּ, וַיִּרְבּוּ און די יודן האבן זיך זייער געמערט, וויבאלד דער פסוק שטייט דריי לשונות "פרו וישרצו וירבו" מיינט דאס זייער אסאך געמערט, און חוץ דעם איז אויך געווען: וַיַּעַצְמוּ, זיי האבן זיך געשטארקט מיט כח. בִּמְאֹד מְאֹד, זייער אסאך וַתִּמָּלֵא הָאָרֶץ אֹתָם: און דער ערד איז געווארען פיל מיט זיי.
וָרָב. דאס מיינט אז די יודן האבן געהאט זייער אסאך קינדער אויף איין מאהל כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות (יחזקאל טז-ז) רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ, צענדליגע טויזענטער אזוי ווי דער וואקסונג פון פעלד האב איך געמאכט די יודן וַתִּרְבִּי, וַתִּגְדְּלִי, וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים און זיי האבן זיך געמערט מיט גרויסקייט און הויכקייט.
ביז אהער ענדיגט זיך די ראי' פון ספר יחזקאל, אבער כדי נישט צו ענדיגען אינמיטען א פסוק ענדיגט מען דעם פסוק וואס דארט שטייט ווייטער שָׁדַיִם נָכֹנוּ, עס איז שוין געקומען די צייט אז מען זאל זיי באצירען מיט צירונגען, דאס מיינט אז זיי זענען שוין געווען גרייט מיט אלע באדערפענישען וּשְׂעָרֵךְ צִמֵּחַ, און די האר איז שוין געווען באוואקסען, די אלע לשונות זענען בדרך משל אז די יודען זענען שוין געווען גרייט ארויסצוגיין פון מצרים, ווייל עס איז שוין געקומען דער צייט פון די גאולה ארויסצוגיין פון די גלות מצרים, אז מיר זאלן שוין קענען ווערען דעם "עם סגולה" אבער וְאַתְּ עֵרֹם וְעֶרְיָה: און איר זענט אבער געווען ליידיג פון מצוות, און איר האט נישט געהאט קיין זכותים צו קענען ארויסגיין פון מצרים. דא ענדיגט זיך דער פסוק פון יחזקאל, אבער וויבאלד ער האט שוין געזאגט אז די יודן זענען געווען ליידיג פון מצוות, גייט דער בעל ההגדה צוריק א פסוק פריער אין יחזקאל (יחזקאל טז-ו) ווי חז"ל דרש'ענען פון יענעם פסוק, אז דער אייבערשטער האט זיי געגעבען צוויי מצוות "דם פסח און דם מילה", כדי אז זיי זאלען האבן א זכות צו קענען ווערען אויסגעלייזט, ווי עס שטייט דארט אין פסוק וָאֶעֱבֹר עָלַיִךְ ווען איך בין אריבער געגאנגען אין מצרים צו שלאגען די בכורים פון די מצריים וָאֶרְאֵךְ מִתְבּוֹסֶסֶת בְּדָמָיִךְ האב איך געזעהן ווי איר זענט פארשמירט מיט צוויי בלוטען, "דם פסח און דם מילה" וָאֹמַר לָךְ האב איך געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגן דם פסח וועט איר ווערן אויסגעלייזט וָאֹמַר לָךְ און איך האב געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגען דם מילה וועט איר ווערן אויסגעלייזט:
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים וַיְעַנּוּנוּ. וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה קָשָׁה:
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים. וויבאלד מיר זעהן אז באלד נאך דער פסוק פון "ויהי שם לגוי גדול" שטייט באלד "וירעו אותנו המצרים" די מצרים האבן אונז שלעכטס געטוהן, איז א ראי' אז דער טעם פארוואס זיי האבן שלעכטס געטוהן דאס איז געווען ווייל מען איז געווען א "גוי גדול" א גרויס פאלק, און דאס האבן זיי נישט אויסגעהאלטען, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק (שמות א-י) ויאמר וגו' הנה עם בני ישראל רב ועצום ממנו הָבָה קומט נִתְחַכְּמָה לוֹ. לאמיר זיך קליגען און טרעפען אן עצה צו איהם (צו דעם יודישען פאלק) פֶּן יִרְבֶּה, טאמער וועט ער זיך מערען אויף אונזער צאל וְהָיָה כִּי תִקְרֶאנָה מִלְחָמָה, און עס וועט זיין אז עס וועט זיך טרעפן א מלחמה וְנוֹסַף גַּם הוּא עַל שׂנְאֵינוּ, וועט ער (כלל ישראל) זיך מצרף זיין צו אונזערע פיינט וְנִלְחַם בָּנוּ און ער (כלל ישראל) וועט מלחמה האלטען מיט אונז, וְעָלָה מִן הָאָרֶץ, און ער וועט אוועק לויפען פון דער לאנד מצרים (אדער לויט דער אנדערע פשט פון רש"י, אז זיי וועלען אונז נאך ארויס טרייבען פון דא) פון יענע פסוק זעהן מיר אז דער גאנצער טעם פארוואס עס איז געווען "וירעו" דאס איז געווען ווייל עס איז געווען "ויהי שם לגוי גדול":
וַיְעַנּוּנוּ. און ער האט אונז געפייניגט. פארוואס דארף שטיין "ויענונו" עס שטייט דאך שוין באלד דערנאך "ויתנו עלינו עבודה קשה", מוז זיין אז "ויענונו און ויתנו עלינו עבודה קשה" זענען צוויי אנדערע זאכען, "ענוי" מיינט אז זיי האבן אונז געמאכט ארבעטען לשם "ענוי" נאר צו פייניגען און נישט פאר קיין שום אנדערע תועלת כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטיט אין אן אנדערע פסוק מער באריכות (שמות א-יא) וַיָּשִׂימוּ עָלָיו שָׂרֵי מִסִּים, די מצריים האבן ארויפגעלייגט אויף זיי הארען פון שטייערען, און דאס איז געווען נאר לְמַעַן עַנֹּתוֹ בְּסִבְלֹתָם: כדי זיי צו פייניגען מיט זייערע שווערע ארבייט, און נישט פאר קיין שום אנדערע תכלית (דאס הייסט אז זיי האבן בכלל נישט געדארפט האבן די ארבייט) וואס איז געווען די שטייערען? אז וַיִּבֶן עָרֵי מִסְכְּנוֹת לְפַרְעֹה, זיי האבן געבויעט שטעט פון אוצרות פאר פרעה אֶת פִּתֹם וְאֶת רַעַמְסֵס: עס שטייט ווייטער אין פסוק: וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה. און חוץ וואס זיי האבן געפייניגט מיט ארבייט וואס האט בכלל נישט אויסגעפעלט, האבן זיי אויך געטוהן מיט אונז ארבייט וואס איז יא געווען פאר זיי וויכטיג אבער עס איז געווען קָשָׁה זייער שווערער ארבייט, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק מער מפורש: וַיַעֲבִדוּ מִצְרַיִם אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בְּפָרֶךְ די מצריים האבן געמאכט די יודן ארבייטען מיט ארבייט וואס איז "פרך" און פרך מיינט ארבייט וואס צוברעכט דעם גוף, דאס הייסט זייער שווערע ארבייט.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט צו דרש'ענען דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל הגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ, וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ, וְאֶת עֲמָלֵנוּ, וְאֶת לַחֲצֵנוּ:
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט פארוואס זיי שרייען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערן פסוק באריכות (שמות ב-כג) וַיְהִי בַיָּמִים הָרַבִּים הָהֵם, און עס איז געווען אין די לאנגע גלות וַיָּמָת מֶלֶךְ מִצְרַיִם, דער קעניג פון מצרים איז געשטארבען, און דעמאלס האבן די יודן געטראפען א געלעגנהייט צו וויינען צום אייבערשטען וועגען זייער שווערן מצב, ווייל סתם האבן זיי מורא געהאט פון די מצריים צו ווייזען אז זיי קלאגען אויף זייערע ביטערע מצב, אבער יעצט אז אלע וויינען וועט מען מיינען אז זיי וויינען פאר דעם זעלבען סיבה וַיֵּאָנְחוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל און די יודן האבן געזיפצט אין הארץ מִן הָעֲבֹדָה וועגן די שווערע ארבעט, ווייל וואס זיי טראכטן אין הארץ ווייסען נישט די מצרים וַיִּזְעָקוּ און זיי האבן געשריגען, אבער זיי האבן נישט געזאגט פאר קיינעם פארוואס זיי שרייען, און די גוים האבן געמיינט אז זיי וויינען וועגן דעם מיתת פרעה, אבער וַתַּעַל שַׁוְעָתָם אֶל הָאֱלֹהִים זייער געבעט איז ארויף צום אייבערשטען, און נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט אז דער געווייין איז מִן הַעֲבֹדָה פון די שווערע ארבעט און נישט וועגן מיתת פרעה. וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ די תפלה איז געווארען אנגענומען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט מער מפורש אין אן אנדערע פסוק (שמות ב-כד) וַיִּשְׁמַע אֱלֹהִים אֶת נַאֲקָתָם, דער אייבערשטער האט געהערט זייער געשריי, און ער האט אנגענומען זייער תפלה וַיִּזְכֹּר אֱלֹהִים אֶת בְּרִיתוֹ, ווייל דער אייבערשטער האט געדענקט זיין בונד וואס ער האט געשוואוירען אֶת אַבְרָהָם, אֶת יִצְחָק, וְאֶת יַעֲקֹב: מיט אברהם יצחק און יעקב.
וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ: דער אייבערשטער האט געזעהן דעם "ענוי" דעם פיין. ענוי מיינט זוֹ פְּרִישׁוּת דֶּרֶךְ אֶרֶץ. זיך אפשיידען פון די שטייגער פון די וועלט, דאס הייסט אז זיי האבן זיך גע'פייניגט דורך זיך צוריק האלטען פון הנאות כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערע פסוק מער מפורש וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל. דער אייבערשטער האט געזעהן וואס די יודן טוען וַיֵּדַע אֱלֹהִים און נאר דער אייבערשטער האט דערפון געוואוסט, מוז זיין אז דאס גייט ארויף אויף זאכען וואס נאר דער אייבערשטער ווייסט, קומט אויס אז דאס איז זאכען וואס דער מענטש האלט זיך צוריק פון זיינע תענוגים, וואס קיינער ווייסט נישט דערפון נאר דעם אייבערשטען:
וְאֶת עֲמָלֵנוּ. "עמלות" מיינט זאכען וואס א מענטש פלאגט זיך פאר גארנישט, מוז דאך זיין אז דאס גייט ארויף אֵלּוּ הַבָּנִים אויך די גזירה וואס פרעה האט געהייסן דעטרינקען די קינדער, קומט אויס אז זיי האבן זיך געמוטשעט פאר זייערע קינדער פאר גארנישט ווייל צום סוף האט מען זיי דעטראנקען [אלעס וואס א מענטש מוטשעט זיך איז דאך פאר זיינע קינדער, אז זיי זאלען זיין ערליך] כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק מער מפורש, ווי פרעה האט געהייסען אז כָּל-הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ, יעדער געבוירענע זוהן זאל מען דעטרונקען וְכָל-הַבַּת תְּחַיּוּן: און יעדער טאכטער קען מען לאזן לעבען. (עס זענען דא וואס זאגען אז דאס וואס ער האט געלאזט לעבן די טעכטער איז אויך געווען מיט א שלעכטע כוונה, ווייל ער האט דאך שוין געזעהן אז לבן וואס האט געוואלט הרג'נען אויך די טעכטער האט נישט מצליח געווען, האט ער געטראכט אז אויב ער וועט לאזן די טעכטער לעבען, אפשר וועט דער אייבערשטער איהם יא צולאזן) [איך שטייט אז זיין חשבון איז געווען אז אויב אלע מענער וועלען שטארבן, וועלען אלע מיידליך חתונה האבן מיט מצריות, און אזוי וועלען זיי אינגנאצען פארגעסען אז זיי זענען אמאהל געווען יודן].
וְאֶת לַחֲצֵנוּ זֶה הַדְּחַק. "לחץ" מיינט אונטער דריקן דאס מיינט, אז מען האט זיי ענג געמאכט כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק מער מפורש (שמות ג-ט) ווי דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו וְגַם רָאִיתִי אֶת הַלַּחַץ, און אויך האב איך געזעהען די אונטרדריקונג אֲשֶׁר מִצְרַיִם לֹחֲצִים אֹתָם וואס די מצריים טוען זיי אונטערדריקן.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטן פסוק:
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם, בְּיָד חֲזָקָה, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה, וּבְמֹרָא גָדוֹל וּבְאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים:
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט דא דעם שם הוי' וואס לכאורה וואלט דאך דאס נישט געדארפט שטיין, און עס וואלט געקענט שטיין "ויוצאנו ממצרים" ווייל מיר ווייסען דאך דאס פון די פריערדיגע פסוקים אז דער אייבערשטער איז דער וואס האט אונז געראטעוועט, מוז זיין אז דאס קומט אונז צו לערנען לֹא עַל יְדֵי מַלְאָךְ, אז דער גאולה איז נישט געווען דארך א מלאך וְלֹא עַל יְדֵי שָׂרָף. און נישט דארך א שרף (דאס איז אויך א מין מלאך) וְלֹא עַל יְדֵי שָׁלִיחַ און נישט דארך א שליח (דאס איז דער מלאך מט"ט וואס הייסט שליח) אֶלָּא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בִּכְבוֹדוֹ וּבְעַצְמוֹ נאר דער הייליגער באשעפער בכבודו ובעצמו שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין א פסוק (שמות יב-יב) וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, איך וועל אריבערגיין אין דעם לאנד מצרים אין דעם נאכט פון הקרבת קרבן פסח וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם, און איך וועל שלאגן יעדן בכור אין דעם לאנד מצרים מֵאָדָם וְעַד בְּהֵמָה, סיי די מענטשען און סיי די בהמות וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים און אין די אפגעטער פון מצרים וועל איך טוהן שטראפונגען אֲנִי יְיָ: איך בין ה', איז וויבאלד עס שטייט דריי לשונות פון מיעוטים, וועלען מיר ממעט זיין דריי מיעוטים, וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, וויבאלד עס שטייט "ועברתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל אריבערגיין וְלֹא מַלְאָךְ און נישט קיין מלאך. וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט "והכיתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל שלאגן וְלֹא שָׂרָף און נישט קיין שרף. וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים, וויבאלד עס שטייט "אעשה" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל טוהן וְלֹא הַשָּׁלִיחַ און נישט קיין שליח אֲנִי יְיָ, איך ה' אליין וועל זיי אויסלייזען. אֲנִי הוּא נאר איך וועל זיין דער אוסלייזער וְלֹא אַחֵר און נישט קיין צווייטען. יעצט פארשטייען מיר שוין פארוואס עס שטייט "ויוציאני ה' ממצרים", און נישט "ויוציאני ממצרים".
עס שטייט ווייטער אין פסוק: בְּיָד חֲזָקָה. און שפעטער שטייט אויך "ובזרוע נטיה" מוז זיין אז מען וועט דרש'ענען אז "ביד חזקה" גייט ארויף אויף איינער פון די מכות, און מיר וועלען זאגען אז דאס גייט ארויף אויף דעם מכה פון "דבר". ווייל דער מדרש זאגט (שמות רבא פ' י') אז צוזאמען מיט יעדער מכה איז מיטגעקומען דעם מכה פון דבר. קומט אויס אז דער מכה איז א ספעציעלע מכה, וועגן דעם וועלען מיר זאגען אז דער ווארט "ביד חזקה" זוֹ הַדֶּבֶר איז מרמז אויף די מכה פון דבר. וואס פאר א שייכות האט "ביד חזקה" צו די מכה פון דבר? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווייל עס שטייט דאך אין א פסוק (שמות ט-ג) הִנֵּה יַד יְיָ הוֹיָה, בְּמִקְנְךָ אֲשֶׁר בַּשָּׂדֶה, אט דער האנט פון דעם אייבערשטען איז געווען אין די פיה פון דער פעלד בַּסּוּסִים בַּחֲמֹרִים בַּגְּמַלִּים, בַּבָּקָר וּבַצֹּאן, דֶּבֶר כָּבֵד מְאֹד: גאר א שווערען דבר, זעהן מיר אז דבר, ווערט אנגערופן יד ה', וועל איך אויך זאגען אז יד חזקה מיינט "דבר".
שטייט ווייטער אין פסוק: וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה. דאס ווארט "נטויה" וועל איך זאגען אז עס מיינט זוֹ הַחֶרֶב. א מכה וואס איז געווען מיט א שווערד, וואס דאס איז מכת בכורות. ווי טרעפען מיר אז "זרוע נטויה" האט א שיכות צו א שווערד? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, (דברי הימים א-כא) וְחַרְבּוֹ שְׁלוּפָה בְּיָדוֹ, און זיין האנט איז אויסגעשטרעקט אין זיין האנט נְטוּיָה עַל יְרוּשָׁלָיִם: גענייגט אויף ירושלים.
וּבְמוֹרָא גָּדוֹל זֶה גִּלּוּי שְׁכִינָה, דער מדרגה פון "ובמורא גדול" גייט ארויף אויף דעם גילוי שכינה, דאס מיינט אז עס איז באקאנט געווארען צו די יודן דארך די אותות ומופתים דער געוואלדיגע כבוד פונעם אייבערשטען דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט משדד געווען אלע מערכת השמים וועגען כלל ישראל, דאס אלעס איז געווען כדי זיי ארויסצונעמען פון די טיפקייט פון די טומאה און פון אלע עבודה זרה'ס פון מצרים, און צו קענען משריש זיין אין זייער הארץ אמונה בה' כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים, צו דען האט אן אפגאט געטוהן אזעלעכע ניסים לָבוֹא לָקַחַת לוֹ גוֹי מִקֶּרֶב גּוֹי, צו נעמען א פאלק (די יודן) וואס איז געווען געזונקען אין טומאת ע"ז פון א פאלק (די מצריים) וואס איז געווען פיל מיט עבודה זרה'ס, און אריינלייגן אין זיי אמונה בה' בְּמַסֹּת בְּאֹתֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְמִלְחָמָה, דארך ניסים און און וואונדער, און דארך מלחמה מיט די גוים וּבְיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט פון מכות וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם ווי די ניסים איז געווען באקאנט פאר יעדעם וּבְמוֹרָאִים גְּדֹלִים און מיט גרויסע מראות, ווי יעדער האט געזעהן ווי דער אייבערשטער האט משדד געווען די טבע כְּכֹל אֲשֶׁר עָשָׂה לָכֶם יְיָ אֱלֹהֵיכֶם בְּמִצְרַיִם, אזוי ווי אלעס וואס דער אייבערשטער האט געטון פאר אייך אין מצרים לְעֵינֶיךָ אז עס זאל זיין אפען צו אייערע אייגענע אויגען, אלעס כדי אז מען זאל קענען ארויס גיין פון טומאת מצרים און גלייבן אז ה' אחד. וויבאלד דער פסוק זאגט אז דאס איז געווען אז איר זאלט אליין זעהן מיט די אייגענע אויגן, וועל איך זאגען אז ווען עס שטייט אין פסוק "ובמוראים גדולים" מיינט דאס "גלוי שכינה".
וּבְאֹתוֹת. צייכענעס זֶה הַמַּטֶּה, דאס מיינט דער שטעקען פון משה רבינו כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק (שמות ד-יז) וְאֶת הַמַּטֶּה הַזֶּה תִּקַּח בְּיָדֶךָ. אֲשֶׁר תַּעֲשֶׂה בּוֹ אֶת הָאֹתֹת: דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו ווען דו וועסט שטיין פאר פרעה זאלסטו טוען מיט דעם שטעקען די אלע צייכענעס.
וּבְמוֹפְתִים זֶה הַדָּם. "מופתים" איז א רמז אויף מכת "דם", וויבאלד עס שטייט בלשון רבים "מופתים" און נישט "מופת" בלשון יחיד, מוז זיין אז עס גייט ארויף אויף א מכה וואס איז געווען צוויי מאהל (מיעוט רבים שנים) וואס דאס איז דם, ווייל די מכה פון דם האט דער אייבערשטער געהייסען טוהן צוויי מאהל, איין מאהל פאר די יודען אז זיי זאלען גלויבן אז ער קומט בשליחות פון דער אייבערשטער, און איין מאהל פאר פרעה. ווי טרעפן מיר אז "מופת" מיינט "דם"? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק: (יואל ג-ג) וְנָתַתִּי מוֹפְתִים, בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ, איך וועל געבען "מופתים" אין הימל און אין דער ערד, וואס וועט זיין דער "מופת" דָּם. וָאֵשׁ. וְתִימְרוֹת עָשָׁן. זעהן מיר אז "דם" הייסט מופת.
סך הכל: לויט דער פשט איז דער פסוק מרמז אזוי: ביד חזקה מיינט דבר, ובזרוע נטויה מיינט מכת בכורות, מופתים איז דם. פארוואס פונקט די דריי מכות פון די צעהן? דם, ווייל עס איז דער ערשטער מכה פון די מכות. מכת בכורות, ווייל עס איז דער שטערקסטער און די לעצטע פון די מכות, און דבר, ווייל עס איז מיטגעקומען מיט אלע צעהן מכות:
דָּבָר אַחֵר. חוץ די אלע דרשות וואס מיר האבן פריער געלערענט איז דא נאך א פשט, ווייל צו קענען דרש'ענען די פריערדיגע דרשות וואלט געווען גענוג ווען עס שטייט "ביד" און נישט "חזקה", "בזרוע" און נישט דער ווארט "נטויה" און אזוי אויך אלע אנדערע דרשות, און וויבאלד עס שטייט ביי אלע דרשות טאפעלטע לשונות קען מען דרש'ענען פאר יעדן ווארט צוויי זאכען, וועל איך זאגען אז יעדער ווארט איז א מכה, און איך וועל זאגען בְּיָד חֲזָקָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף צוויי מכות, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, וּבְמוֹרָא גָּדוֹל וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְאֹתוֹת וויבאלד עס שטיט א לשון רבים ("אותות" און נישט "אות") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְמֹפְתִים וויבאלד עס שטייט א לשון רבים ("מופתים" און נישט "מופת") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, אֵלּוּ עֶשֶׂר מַכּוֹת צוזאמען איז שוין מרומז די צעהן מכות שֶׁהֵבִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עַל הַמִּצְרִים בְּמִצְרַיִם, וואס דער אייבערשטער האט געברענגט אויף די מצריים אין מצרים וְאֵלוּ הֵן וואס זיי זענען: דָּם. צְפַרְדֵּעַ. כִּנִּים. עָרוֹב. דֶּבֶר. שְׁחִין. בָּרָד. אַרְבֶּה. חֹשֶׁךְ. מַכַּת בְּכוֹרוֹת:
רַבִּי יְהוּדָה הָיָה נוֹתֵן בָּהֶם סִמָּנִים: רבי יהודה האט געגעבן סימנים צו די מכות און זיי זענען דְּצַ"ךְ עֲדַ"שׁ בְּאַחַ"ב: ער האט דווקה צוטיילט די מכות אויף דער אופן, ווייל די צעהן מכות זענען געווען איינגעטיילט אין דריי, די ערשטער צוויי מכות האט מען געווארענט פרעה פאר דעם, און די דריטע נישט, די פערטע און די פיפטע האט מען יא געווארענט און די זעקסטע נישט, די זיבעטע און די אכטע האט מען יא געווארענט און די ניינטע נישט, דערפאר האט רבי יהודה זיי אזוי איינגעטיילט. די צענטע מכה האט ער צוזאמען געשטעלט מיט דער לעצטער גרופע, כדי אז ער זאל נישט זיין אליין, ווייל ווען ער איז אליין קען מען אים נישט ליינען.
סיומא דמלתא: מיט דעם האבן מיר געענדיגט די דרשות חז"ל פון די פסוקים, יעצט ברענגט דער בעל הגדה פון חז"ל, אז אין יעדער מכה איז מרומז נאך און נאך מכות, און מיט דעם ענדיגט זיך די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. דערנאך הייבען מיר אהן צו לויבן און דאנקען דעם אייבערשטען פאר די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן. אלץ א הקדמה ברענגט דער בעל ההגדה דעם "כמה מעלות טובות למקום עלינו", צו ווייזען אז אפילו אויף איין טובה אליין וואלטען מיר געדארפט דאנקען און לויבען דעם אייבערשטען, איז אוודאי און אוודאי אויף די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן דארף מען אוודאי און אוודאי דאנקען און לויבן, און וועגען דעם זאגען מיר באלד דערנאך הלל. עס איז וויכטיג צו באמערקען אז דער טעם פארוואס דער בעל ההגדה ברענגט אראפ רבן גמליאל איידער מען זאגט דעם הלל, איז ווייל דאס וואס מיר דאנקען דעם אייבערשטען אויף דעם נס פון יציאת מצרים, כאטש מיר זענען דאך נאך היינט אין גלות, איז ווייל "חייב אדם לראות את עצמו כאלו הוא יצא ממצרים", און דאס האט מען דאך פריער ארויסגעלערנט פון "בעבור זה עשה ה' לי" וועגען דעם וויל דער בעל ההגדה מקדים זיין די דרשה פון רבן גמליאל, ווי ער דרש'ענט דעם פסוק "בעבור זה" אז דאס גייט ארויף אויף די מצוות הלילה פון "פסח מצה און מרור".


c: text/html

text:
קאנסיסטואר
די אפיציעלע יידישע קהילה אין פראנקרייך און אויך אין בעלגיע הייסט דער קאנסיסטואר.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 17טן מערץ 1808 האט קייסער נאפאלעאן געגרינדעט דעם צענטראלן יידישן קאנסיסטואר פון פראנקרייך. אין יעדער שטאט ווי עס האבן געוואוינט איבער 2000 יידן האט זיך געמוזט שאפֿן א פארטרעטונג פון יידן (א סארט קהילה) וועלכע מען האט געגעבען דעם נאמען פון קאנסיסטואר. די אלע קליינע שטעטישע קאנסיסטוארן האבן זיך געמוזט זארגן פאר אלע יידישע רעליגיעזע באדערפענישן (בעיקר פאר די שולן און פאר'ן יידישן אונטערריכט) און זענען געשטאנען אין פארבינדונג מיט די שטעטישע פארוואלטונגען.[1]
אין יענע יארן זענען געווען בעלגיע, האלאנד און וועסטפאלן אונטער דעם פראנצויזישן קייסער, איז א קאנסיסטואר אויפגעשטעלט אין די אלע לענדער. אבער די קאנסיסטוארן אין האלאנד און וועסטפאלן זענען נישט געבליבן נאכדעם ווען זיי האבן זיך באפֿרייט פון דער פראנצויזישער הערשאפט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפֿערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שבת בשבתו 688, ח' תמוז תשס"ח (מחזיקי הדת, אנטווערפען)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ימים נוראים
ימים נוראים - איו אידיש: "פארכטיגע טעג", דאס זענען טעג וואס הויבן זיך אן ראש השנה און ענדיגן זיך יום כיפור, לויט טייל איז דאס פון דעם ערשטן טאג סליחות ביז נאך הושענא רבה, אנדערע גייען נאך ווייטער און זאגאר פון ראש חודש אלול ביז נאך שמחת תורה רופן זיי שוין "ימים נוראים".
אינהאַלט
ימי הדין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון וואס פארכט מען? די אידישע גלויבונג לויטעט אז אין די טעג פון ראש השנה ביז יום כיפור ווערט דורך גאט אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן דורכאויס דעם צוקונפטיגן יאר.
דער משפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראש השנה ווערט לויט די גלויבונג אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן.
דער פסק דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יום כיפור ווערט דאס אפגעזיגלט.
דער גזר דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הושענא רבה ווערט איבער געגעבן די גזר דין צו די מלאכים וואס דארפן דאס אויס פירן.
אויספיר פון דעם גזר דין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמחת תורה ווערן די מלאכים ארויס געשיקט אויף די מיסיע אויסצופירן די ענדגילטיגע באשלוסן.
דעריבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעריבער פארכטן רעליגיעזע אידן אין די טעג צוליב די אנגעצויגנקייט נישט וויסנדיג וואס וועט זיי בעשערט ווערן דורך גאט אויף דעם צוקונפטיגן יאר.
דער לעהזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אזוי גיט מען זיך אן עצה מיט די פארכט? אין די רעליגיעזע קרייזן איז אנגענומן זיך בעשעפטיגן אין די טעג מיט מצוות און מעשים טובים (פאזיטיווע אקטן), און זיך צוריק האלטן מיט מער דרייסט פון טון עבירות (בייזוויליגע אקטן) חלילה. אויך בעשעפטיגט מען זיך זעהר מיט די פאלגענדע דריי זאכן: 1. תשובה 2. תפילה און 3. צדקה.
רעזולטאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די אידישע גלויבונג, דער וואס זיינע גוטע אקטן טוען איבערוועגן זיינע בייזוויליגע, איז פערזיכערט אין איין גליקליך יאר. דאגעגן ווער נישט - נישט.
די וואס זייערע גוטע אקטן זענען איבערוויעגענד שוין באלד אין "ראש השנה", די ווערן זאפארט פערשריבן אויף א גליקליך יאר. אנדערע גיבט גאט צייט ביז "יום כיפור", און לויט די זוהר ביז "הושענא רבה" אדער "שמחת תורה" צו פערבעסערן זייער "רעקארד" און זוכה זיין צו א גוט יאר.
צדיקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די חסידישע טעאלאגיע לויטעט, אז געפונענדיג זיך אונטער די שאטן פון א צדיק אמת, איז אויך א סגולה צו ווערן פארשריבן אויף איין גליקליך יאר.
דעריבער פירן זיך חסידים צו פארן צו זייערע רבי'ס אין לויף פון די "ימים נוראים" איין אדער מערערע מאל.


text:
האטעל
האטעל איז א פלאץ פאר אש"ל פאר מענטשן וואס צאלן געלט זיך אויפצוהאלטן געוויינליך פאר א קורץ-טערמינענדיגער באזיס ווען מען איז אוועק פון די אייגענע היים צו אויף טוריזם, אדער א ביזנעס רײזע אדער א וואקאציע.
די מינימאלע סערוויסעס וואס דער האטעל שטעלט צו איז א בעט צו שלאפן און א טוש מיט א בית הכסא זיך אפציוואשן און טוען די געברויכן.
אבער רוב געבן שוין היינט מאלצייטן צו עסן, און א קליינער פרידזשידער צו האלטן פריש די עסן וואס מ'האט זיך מיט געברענגט, און זייף מיט שאמפו זיך אפציוואשן, אויך א טעלעוויזיע צו האלטן פארוויילט דעם קליענט.
די גרעסערע האטעלן שטעלן צו פארשידענע לוקסוסדיגע סערוויסעס פאר אירע אויפהאלטער ווי א רעסטוראנט, דעי קער, שווימבאד, ספאס און געשעפטן , מער גרעסערע האטלן האבן ביזנעס קאנפארענץ צימערן און אפילו זאלן צו דארטן אפהאלטן צוזאַמענטרעפונגען.
קלאסיפיקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז איינגעטיילט ביז 5 שטערענעס צו מעסטן די רייכקייט פון די סערוויסעס פון א האטעל וואס דער בעסטער סטאנדארט און דעריבער דאס טייערסטער איז א פינעף שטערנדיקע האטעל.


text:
זעלבסטמארד
זעלבסטמאָרד איז ווען איינער איז זייער ביטער אויף אזוי ווייט אז ער פארלירט דעם נארמאלן געוויסען און די כעמיקאלן אין זיין מוח פארלירן דעם ריכטיגן באלאנץ אזש אז יענער הרגעט זיך.
היינט צוטאגס קען מען דאס פשוט היילן דורך מעדיצינען און פּילען.
דאס אידישע געזעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה באנעמט זיך אבער זייער שטרענג מיט אזא איינעם, ווארשיינליך דאס אפצוהאלטן אין געזעלשאפט. לויט די הלכה דארף מען אים באגראבן קברות חמור, ביים ברעג בית החיים. עס שטייט אויך המאבד עצמו לדעת אין לו חלק לעולם הבא, ער פארלירט זיין עולם הבא[1]. אבער הלכה למעשה וועט דאס נישט אויסגעפירט היינטיגע צייטן ווייל מ'האלט אז ער איז נישט געווען מיטן נארמאלן דעת און אפילו ווען יא האט ער זיכער תשובה געטון איידער ער איז געשטארבן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת דרך ארץ רבה


text:
1744
1744 איז דאס 44סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1744 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאריא טערעזא פארטרייבט די יידן פון בודאפעשט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - מאיר אמשיל ראטשילד, דער פאטער פון דער ראטשילד משפחה (נפטר 1812)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אפריל - אנדערס צעלזיוס, שוועדישער אסטראנאם און פיזיקער , האט פארגעשטעלט די צעלזיוס טעמפעראטור סיסטעם (געב' 1701)


text:
דער פּרעמיער-מיניסטער פֿון ישׂראל איז הײַנטיקע וואָך אַרויסגעפֿאָרן קיין ביידזשין אויף זײַן מלוכישן וויזיט — צום ערשטן מאָל אָן זײַן שטענדיקער באַגלייטערין, די פֿאַרוואַלטערין פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע שולה זקן, די היטערין פֿון אַלע זײַנע מלוכישע, און אויך נישט מלוכישע, סודות.
אין דער צײַט, ווען איר "באָס" האָט גענאָסן פֿון דער מלכותדיקער גאַסטפֿרײַנדלעכקייט פֿון דער ווײַטמזרחדיקער איבערמיליאַרדיקער גרויסמאַכט, זיך געטראָפֿן און מלכותדיק געשמועסט מיט אירע מעכטיקע הערשער און איז אַרומגעפֿירט געוואָרן איבער די פּראַכטפֿולע פּאַלאַצן פֿון דער "פֿאַרבאָטענער שטאָט" פֿון די קיסרים און אויף דער אַלטער כינעזישער מויער — אין דער זעלבער צײַט איז זײַן פֿאַרטרוילעכע סעקרעטאַרין געזעסן צווישן די טוכלע ווענט פֿון פּאָליציייִשן אַרעסט אין בת-ים נעבן תּל-אָבֿיבֿ און איז געפֿאָרשט געוואָרן ווי אַ פֿאַרדעכטיקטע אין איינעם פֿון די גרעסטע קאָרופּציע-סקאַנדאַלן אין דער געשיכטע פֿון דער מדינה.
ווען דער יוסטיץ-מיניסטער חיים רמון האָט בעת אַ פֿײַערלעכן קבלת-פּנים אין איינעם פֿון די רעגירונגס-אַמטן זיך אַראָפּגעבויגן צו דער יונגער זעלנערקע און איר אָפּגעשטעמפּלט אַ מיניסטעריאַלן קוש, האָט ער זיך נישט געקענט פֿאָרשטעלן אין וואָס פֿאַר אַ צרה ער האָט זיך פֿאַרפּלאָנטערט און וואָס פֿאַר אַ ביטערע פֿרוכטן עס וועט געבוירן דער זיסער טעם פֿון דעם יונג-מיידלשן קוש. ער האָט זיך אויך נישט פֿאָרגעשטעלט, אַז די קאָנסעקווענצן פֿון זײַן אומשולדיקן קוש וועלן זײַן פֿאַרבונדן מיט אָט דעם גרויסן קאָרופּציע-סקאַנדאַל אין די הויכע פֿענצטער פֿון דער מדינה-פֿירונג. די קאָנסעקווענצן זענען געווען סײַ פֿון פּאָליטישן און סײַ פֿון קרימינעלן כאַראַקטער. פֿון פּאָליטישן, ווײַל דאָס "פֿאַרהענגען" דעם מיניסטער אין זײַנע פֿונקציעס צוליב דעם מיידלס אָנקלאַגע פֿאַר דער פּאָליציי, באַשולדיקנדיק אים אין "סעקסועלער באַלעסטיקונג", האָט גורם געווען "בייז בלוט" צווישן דעם פּרעמיער אָלמערט און דעם מיניסטער מאיר שיטרית, וועלכער איז נאָמינירט געוואָרן ווי דער צײַטווײַליקער פֿאַרטרעטער פֿון דעם יוסטיץ-מיניסטער — אָבער ווען דער מאַנדאַט איז "אויסגעגאַנגען" נאָך דעם געזעצלעכן טערמין און די פּרשה האָט זיך פֿאַרצויגן — האָט דער פּרעמיער נישט פֿאַרלענגערט דעם מאַנדאַט פֿון מאיר שיטרית, נאָר אים אַריבערגעפֿירט צו דער אויסערן-מיניסטאָרין ציפּי לבֿני.
די זעלנערין, וועלכע איז געקומען אין קאָנטאַקט מיט פֿאַרשיידענע מדינה-לײַט אין די ראַמען פֿון אירע מיליטערישע פֿונקציעס, האָט געבעטן רמונען ער זאָל זיך פֿאָטאָגראַפֿירן מיט איר פֿאַר איר פֿאָטאָ-אַלבאָם מיט "סעלעבריטיס", אָנגעזעענע פּערזענלעכקייטן. אָבער — זעט אויס אונטערן דרוק אָדער השפּעה פֿון פֿאַרשיידענע עצה-געבערס, האָט זי באַשלאָסן אָנצוקלאָגן דעם מיניסטער פֿאַר דער פּאָליציי מיט דער טענה, אַז ער האָט "מיסגעברויכט מיט זײַנע פֿולמאַכטן" און האָט נאָכן פֿאָטאָגראַפֿירן זיך געגעבן איר "אַ פֿראַנצויזישן קוש". דער מיניסטער טענהט אָבער, אַז דאָס איז אפֿשר געווען אַ שטיפֿערישע באַנאַרישונג, אַ מין פֿלירט — אָבער אָן אַ סעקסועלער כּוונה, און אַז דער גאַנצער "שאַנד-אַקט" האָט געדויערט סך-הכּל געציילטע סעקונדן — און וואָס קאָן מען שוין באַווײַזן אויפֿצוטאָן אין אַזאַ קורצער צײַט? דערצו נאָך, טענהט רמון, האָט דאָס מיידל נאָכן קוש זיך פֿרײַנדלעך געזעגנט מיטן מיניסטער און אים אַפֿילו געגעבן איר טעלעפֿאָן-נומער...
עס איז אָבער אַ ספֿק, צי דער גרויסער קאָרופּציע-סקאַנדאַל אין דער אָנפֿירונג פֿון דער שטײַער-אינסטאַנץ וואָלט אויפגעדעקט געוואָרן פֿאַרן ציבּור גראָד אין דעם טאָג ווען דער פּרעמיער-מיניסטער פֿון ישׂראל איז אַרויסגעפֿאָרן אויף זײַן וויכטיקן וויזיט אין ביידזשין, כּדי צו באַהאַנדלען מיט די מנהיגים פֿון כינע די עקאָנאָמישע און פּאָליטישע באַציִונגען צווישן די צוויי לענדער, ווי אויך די געפֿערלעכע אַטאָמישע באַוואָפֿענונג פֿון איראַן — ווען נישט די אַנטפּלעקונגען אין שײַכות מיט דעם פֿאַטאַלן קוש פֿון דעם מיניסטער חיים רמון. עס האַנדלט זיך וועגן די אונטערגעהערטע טעלעפֿאָן-געשפּרעכן פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע, וועלכע די פּאָליציי און די פּראָקוראַטור האָבן אויסבאַהאַלטן פֿון די אַדוואָקאַטן, די פֿאַרטיידיקער פֿון חיים רמון. דערוויסנדיק זיך וועגן אָט די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן, האָבן זיי באַשולדיקט די פּאָליציי אין צוריידן דאָס מיידל זי זאָל זיך פֿאַרקלאָגן קעגן אים, כּדי צו פֿאַרקאָכן אַ קרימינעלן באַשולדיקונגס-אַקט קעגן דעם מיניסטער.
וואָס פֿאַר אַ שייכות האָבן אָבער די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן צווישן דער פֿאַרוואַלטערין פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע שולה זקן און דער אָנפֿירערין פֿון דער פּאָליציייִשער אויספֿאָרשונג וועגן דעם קוש פֿון דעם מיניסטער רמון?
עס האָט זיך אַרויסגעוויזן, אַז די ריכטער האָבן דערלויבט דער פּאָליציי אונטערצוהערן און צו רעקאָרדירן די טעלעפֿאָן-געשפּרעכן פֿון דער פּרעמיער-קאַנצעלאַריע — ווײַל די זעלבע רעקאָרדירונג-דיסקעטן האָבן אַנטהאַלטן די געשפּרעכן פֿון שולה זקן, די פֿאַרוואַלטערין פֿון דער קאַנצעלאַריע, מיט די אַלע פּערזאָנען, אײַנשליסלעך איר ברודער און אַנדערע פֿאַרדעכטיקטע אין דער אַפֿערע פֿון משפּיע זײַן, אין זכות פֿון איר הויכן מלוכישן אַמט, אויף די נאָמינאַציעס און אויף די שטייער-הנחות אויף הונדערטער-מיליאָנען פֿאַר כּלערליי נאָענטע מענטשן, פֿאַרבונדן נאָך פֿון פֿריִער מיט דער פּאַרטיי-צענטראַלע פֿון "ליכּוד". די פּרשה ציט זיך שוין אַ לענגערע צײַט און די געהיימע אויספֿאָרשונג, אײַנשליסלעך די אונטערהערונגען — שוין מער ווי אַ יאָר.
דאָס איז נישט די ערשטע קאָרופּציע-אַפֿערע אין לאַנד. סקאַנדאַלן, אַפֿערעס און "פּרשיות" וועגן מיסברויכן באַגלייטן די געשיכטע פֿון דער מדינה פֿון אירע ערשטע טעג. עפֿנטלעכע סקאַנדאַלן פֿון עקאָנאָמישן, פּאָליטישן, קרימינעלן צי פּאַרטיייִשן כאַראַקטער האָבן קיינמאָל נישט געפֿעלט, זינט יענע טעג ווען עס האָט געהערשט דער פּראָטעקציאָניזם פֿון דעם "וויטאַמין פּ" און דעם "רויטן ביכעלע". אָבער אין יענע צײַטן האָט מען זיך דערמיט געשעמט. עס איז אַפֿילו געווען אַ פאַל ווען אַ מיניסטער, וואָס זײַנס אַ הויכער באַאַמטער איז געוואָרן פֿאַרדעכטיקט אין קאָרופּציע, איז באַגאַנגען זעלבסטמאָרד. הײַנט איז אויך די בושה פֿאַרשוווּנדן פֿון דעם מלוכישן און געזעלשאַפֿטלעכן לעבן.
די באַריכטן פֿון די מדינה-קאָנטראָלערן אַלאַרמירן יעדעס יאָר וועגן דער דאָזיקער דערשײַנונג, אָבער זייערע אַלאַרמען האָבן דעם זעלבן עפֿעקט וואָס די וועטער-פּראָגנאָזן: עטלעכע טעג רעדט מען וועגן זיי, אָבער עס ווערט גאָרנישט געטאָן עפּעס צו ענדערן. פֿאַרקערט: אין פֿאַל פֿון דער קאָרופּציע פֿאַרשפּרייט זי זיך און פֿאַרשטאַרקט זיך מיט יעדן יאָר אַלץ מער און מער.
די קאָרופּציע-אַפֿערע, וואָס באַשעפֿטיקט די טעג דעם ישׂראלדיקן ציבּור — די פּאָליציי, די פּראָקוראַטור, די פּרעסע און די עפֿנטלעכע מיינונג, אַיז אָבער די גרעסטע און די געפֿערלעכסטע אין דער געשיכטע פֿון דער מדינה מחמת איר ברייטן פֿאַרנעם, וואָס צעשפּרייט זיך ביז צו אַן עפּידעמיע.
פֿאַרוואָס זאָג איך: "די געפֿערלעכסטע"?
דער מדינה-קאָנטראָלער האָט מיט אַ קורצער צײַט צוריק געוואָרנט, אַז די מלוכישע קאָרופּציע איז געפֿערלעכער פֿונעם טעראָר. דער איצטיקער קאָרופּציע-סקאַנדאַל, וואָס איז אויפגעדעקט געוואָרן הײַנטיקע וואָך מיטן אַרעסט פֿון דעם פּרעמיער אָלמערטס רעגירונגס-פֿאַרוואַלטערין און פֿון 14 פֿון די העכסטע באַאַמטע פֿון דער שטייער-אינסטאַנץ, באַווײַזט ווי ווײַט עס איז אַרײַנגעדרונגען אין די טיפֿענישן פֿון דער מלוכישער סיסטעם און האָט דערגרייכט ביז דעם העכסטן שטאַפּל פון דעם מאַכט-אַפּאַראַט, אָנהייבנדיק פֿון געוויינלעכע און העכערע פּאָליציי-אָפֿיצירן — ביז צו דער קאַנצעלאַריע פֿון דעם פּרעמיער-מיניסטער און דעם סאַמאָראָדנעם שפּיץ פֿון דער מלוכישער היעראַרכיע, דעם מדינה-פּרעזידענט.
עס מאַכט דעם אײַנדרוק ווי עס וואָלט נישט געווען כּמעט קיין מלוכישע קערפּערשאַפֿט, קיין מלוכישע אינסטאַנץ, וואָס אירע העכערע באַאַמטע זאָלן נישט זײַן אונטער דער אויספֿאָרשונג ווי פֿאַרדעכטיקטע — וואָס זענען שוין געזעסן, אָדער זיי זיצן, אָדער וועלן זיצן, אויף דער אויספֿאָרש-באַנק פֿון דער פּאָליציי אָדער אויף דער באַשולדיקונגס-באַנק פֿונעם געריכט.
ווי געזאָגט, האָט נאָך קיינמאָל די געזעלשאַפֿטלעכע קאָרופּציע נישט אָנגענומען אַזאַ פֿאַרנעם ווי אין די לעצטע יאָרן און דאָס אין רעזולטאַט פֿון דער שליטה, וועלכע עס האָט געהאַט איבערגענומען דער "מרכז", די צענטראַלע פֿון דעם "ליכּוד", אין וועלכער כּלערליי קאָרומפּירטע עלעמענטן — דערונטער אַפֿילו קרימינעלע אינטערעסן-קרײַזן — האָבן דיקטירט דער אָנפֿירונג פֿון דער הערשנדיקער פּאַרטיי אירע פּאָליטישע גענג און ווער עס זאָל ווערן אויסגעוויילט אין דער כּנסת, כּדי צו דינען זייערע אינטערעסן. די פֿריִערדיקע, די 16טע כּנסת האָט זיך טאַקע "אויסגעצייכנט" מיט די פֿילצאָליקע אַפֿערעס פֿון קאָרופּציע און פּראָטעקציעס, אין וועלכע עס האָבן געהאַט אַן אַקטיוון חלק די צוויי זין פֿון דעם דאָמינאַנטישן און כאַריזמאַטישן פּרעמיער-מיניסטער אריאל שרון, נעמענדיק אויף זיך די עבֿירות פֿון זייער פֿאַרשטומט געוואָרענעם פֿאָטער.
די איצטיקע אַנטפּלעקטע אַפֿערעס זענען אַ רעזולטאַט און אַ המשך פֿון יענער טרויעריקער תּקופֿה. צו זיי זענען אויך צוגעקומען די נייע אויספֿאָרשונגען פֿון אַלטע סקאַנדאַלן, און צווישן זיי — די מיסברויכן אין דער אָנפֿירונג פֿון דער "הסתּדרות הלאומית" — די "נאַציאָנאַלע" פּראָפֿעסיאָנעלע אָרגאַניזאַציע מיט דער קראַנקן-קאַסע פֿון "ליכּוד" אין דער צײַט, ווען עס האָט אָנגעפֿירט מיט איר דער איצטיקער פֿינאַנץ-מיניסטער (איצט אין "קדימה") ה’ הירשזאָן.
און — דאָס איז נאָר אַן אָנהייב, זאָגן די באַטייליקטע אין דער קאָמפּליצירטער אויספֿאָרשונג. דער ווייטיקלעכער המשך וועט ערשט קומען...
די שטייער-אינסטאַנץ איז גיך געקומען צו זיך, מיטן נאָמינירן אַ נײַעם פֿאַרוואַלטער, און אַזוי אַרום איז פֿאַרמיטן געוואָרן אַ צוזאַמענברוך פֿון דעם גאַנצן שטײַער-מעכאַניזם, וואָס פֿון זײַנע אײַנקונפֿטן לעבט די מדינה.
תל-אבֿיבֿ,דעם 9טן יאַנואַר 2007


text:
פאפריקע
דער פאפריקע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Capsicum annuum) איז אן איין יעריגע געקוועקטער פרוכט אין פארשידענע פארמן פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae). דער פרוכט ווערט געקוועקט אין פארשידענע קאלירן.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם פאפריקע מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם פאפריקע איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאפריקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל פון אלע סארטן, און דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פאפריקע די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
אטאם נומער
דער אטאם-נומער, איז א טערמין גענוצט אין כעמיע און פיזיק, צו באצייכענען די פארשידענע כעמישע עלעמענטן.
יעדע פון די כעמישע עלעמענטן, ווי אקסיגען אדער קארבאן האט באקומען אן אטאמישן ציפער געוואנדן לויט וויפיל פראטאנען עס זענען פאראן אינעם קערן פונעם אטאם.
די אטאמישע ציפערן גייען אין דער רייע, די ערשטע איז וואסערשטאף, דערנאך קומט העליום, די דריטע איז ליטיום, די פערטע איז בעריליום, די פינפטע כעמיקאל איז באר, די זעקסטע איז קוילנשטאף, דערנאך קומט שטיקשטאף, און אקסיגען.
אטאמען מיט דעם זעלבן אטאם נומער אבער מיט אנדערע צאלן נייטראנען, און ממילא מיט אנדערע אטאם-מאסן, ווערן גערופן איזאטאפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ראדערפארד-באהר מאדעל און וואן דעם ברוק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1911, האט ערנעסט ראדערפארד געגעבן א מאדעל פונעם אטאם אין וואס א צענטראלער יאדער האלט די מערהייט פונעם אטאמס מאסע און א פאזיטיווע לאדונג וואס, אין איינסן פונעם עלעקטראנס לאדונג, דארף זיין אומגעפער העלפט פונעם אטאמס אטאמישע וואג, געמאסטן אין צאלן פון וואסערשטאף אטאמען. די דאזיקע צענטראלע לאדונג וואט ממילא געווען העלפט פון דער אטאמישער וואג. ראדערפארד האט געשאצט אז גאלד האט א צענטראלע לאדונג פון בערך 100 (אבער איז עלעמענט Z = 79 אין דער פעריאדישער טאבעלע), אבער א מאנאט נאכדעם ווען ראדערפארדס ארטיקל איז געשינען, איז אנטאניוס וואן דען ברוק געווען דער ערשטער וואס האט פארמאל פארגעשלאגן אז די צענטראלע לאדונג פון אן אטאם און זיין צאל עלעקטראנען זענען "גענוי, גלייך מיט זיין פלאץ אין דער פעריאדישער טאבעלע (וואס מ'רופט אויך עלעמענט-נומער, אטאם-נומער, און איז סימבאליזירט Z). ענדליך האט מען אויפגעוויזן צו זיין וואר.


text:
פרוכט
פֿרוכט, אין באָטאַנישן זין, איז אַ טײל פֿון דער פֿלאַנץ, װאָס האָט די אַחריות פֿאַר דער פֿאַרשפּרײטונג פֿון די קערנדלעך. אין לאַנדװירטשאַפֿטלעכער און קולינאַשער שפּראַך פֿרוכט, אָדער אױבסט, איז אַ זיסער פֿלאַנצלעכער עסנװאַרג װאָס מעג זײַן אַ אמתע פֿרוכט, אָדער אַן אַנדער טײל פֿון די פֿלאַנץ. עפּל, צום בײַשפּיל, זײַנען אמתע פֿרוכטן, אָבער טרוסקאָװקעס זײַנען נישט קײן אמתע פֿרוכטן. די פֿרוכט העלפֿט צו פֿאַרשפּרײטן דיִ קערנדלעך אין פֿאַרשײדענע אופֿנים: װען אַ פֿרוכט איז פֿליישיג, שײן און זיס, קומען חיות און פֿרעסן די פֿרוכט, און דורך זײער צואה קומען אַרױס די קערנדלעך. אַנדערע פֿרוכטן באַהאַפֿטן זיך צו פֿעל פֿון חיות און אַנדערע האָבן פֿליגעלעך (װי די פֿרוכטן פֿונעם מײפּל-בױם) און װערן געטראָגן פֿונעם װינט.
רוב פֿרוכט וואס מען עסט האבן א סאך וואסער, נאטירלעכן צוקער און אייזן.
פרוכט וועלכע וואקסן אויף א בוים אדער אויף דער ערד, גייען אריין אינעם סארט פון פרוכט. עס קומט מיט קערנדלעך אינדערמיט.
עס האט פארשידענע שיינע קאלירן צו ציען די אויג איר צו עסן.
פרוכט איז א נארהאפטיגער מאכל,
פרוכט איז א גוטער נאש.
און פון דעם מאכט מען גוטן קאמפאט.
אויפבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרוכט באשטייט פון איין אדער מער זוימען ארומגענומען מיט א וואנט, דעם פעריקארפ. דער פעריקארפ האט דריי שיכטן: עקסאקארפ – אויסנווייניקער שיכט מעסאקארפ – מיטלער שיכט ענדאקארפ – אינעווייניקער שיכט
למשל, ביי פערשקעס און פלוימען איז דער הארטער קערן (וואס אנטהאלט דעם זוימען) דער ענדאקארפ, דער מעסאקארפ איז דער טייל וואס מען עסט, און דער עקסאקארפ איז דער שאלעכץ.


text:
כנבוזי דער צווייטער
כנבוזי דער צווייטער, אויך באקאנט מיטן יוונישער (גריכישער) נאמען קמביסס (געשטארבען 521 פארן נוצרישען ציילונג). ער איז געווען א זון פון כורש דער גרויסער און האט געקעניגט נאך זיין טאטען אלס פערסישער קעניג.
נאך אין לעבן פון זיין טאטען האט ער באקומען דעם נאמען "קעניג פון בבל" אבער די טיטעל איז געווען א סימבאלישער. נאך זיין טאטענס טויט אין 528 פאר די נוצרישע ציילונג איז ער געווארען דער פאקטישער הערשער אין פרס, אין זיין צייט האט זיך די פרסישע הערשאפט פארשפרייט און פארברייטער דורכן איינעמען פרישע לענדער, נאך דעם וואס ער האט איינגענומען מצרים אין 525 פאר די נוצרישע ציילונג,
לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס האט ער זיך געפירט מיט א גרויס אכזריות אין מצרים און האט געלאזט טויטען דעם מצרישען פרעה פסמטאך דער דריטער דער זון פון יעחמס דער צווייטער, צוזאמען מיט נאך מצרישע אדעל לייט ער פלעגט פייניגען די פאליטישע ארעסטאנטען פון מצרים, און טויטען פרויען מיט קינדער, ער האט אויך בעראבעוועט די מצרישע הייליגע איינשטאלטען.
ער האט אויך פארבירט איינצונעמען לוב, (א אראבישע מדינה) אבער זיין מיליטער פון 50,000 סאלדאטען זענען געשטארבען אין א שטארקע מדברישע זאמט שטורעם, דערנאך האט ער זיך דערנעטער צו כוש (היינט סודאן) און צו נוביה, אבער זיין מיליטער האט ווייטער געליטען פון הינגער און מחלות און ער האט זיך ווייטער געמוזט צוריק צוען. לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס, האט ער געכאפט א נערווען בראך אין מצרים אלס שטארף פארן טויטען אפיס (א קו וואס איז געווארען אפגעהיט דורך די מצרישע גלויביגע אלס הייליג קו וועלעכער האט געזאלט דינען אלס א קרבן צו זייערע אפגעטער).
אין די צייט וואס ער האט זיך געפינען אין מצרים האט זיך געמאכט א אויפשטאנד אין פרס דורך אן אמגוש (א גלויביגער גלח) מיטן נאמען גומתא, וועלעכער האט זיך אהערגעשטעלט אלס ברודער פון כנבוזי, ברזיא, און האט געוואלט איבער נעמען די מלוכה אין נאמען פון כנבוזי, ער האט אבער נישט געוואוסט אז כנבוזי האט געהרגעט זיין ברודער אמגוש נאך פאר ער איז ארויס צו מצרים. כנבוזי האט זיך אומגעקערט צו פרס צו הרגענען דעם גלח אבער איז געשטארבען אינטערוועגענס דורך זיין אייגענעם שווערד, טייל פארשער זאגן אז דאס איז געווען זעלבט מארד און טייל זאגען אז דאס איז געווען א טעות.


text:
יום השואה
יום השואה איז א יידישע אנדענק טאג וואס ווערט געפייערט אין מדינת ישראל יעדעס יאר אום כ"ז ניסן.
אין דער טאג פאראייניגן זיי זיך מיט די 6 מיליאן אומגעקומענע יידן וואס זיינען געמארדעט געווארן ביי דעם חורבן דורך די נאצים מיט זייער פירער היטלער אין אייראפע.
מנהגים אין דער טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יום השואה ביי די פרומע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פרומע פייערט מען נישט אויף כ"ז ניסן, אין ישראל ווערט עס געפייערט, דורך א מינוט פון שטילקייט ווי ביי די גויים, די פרומע האבן בעיקר גערעדט פון תשעה באב, און עטליכע רבנים האבן געשריבן א קינה, וואס אין עטליכע פלעצער איז איינגעפירט צו זאגן, מיט די קינות


text:
מיליטער
מיליטער (פון לאטיין: militaris) אדער ארמיי איז א ארגאניזאציע וואס פארבאנדט אלע קעמפערס אין א מדינה, א מיליטער איז אונטערגעבויגן צו דער רעגירונג און צו אירע געזעצן. דער צוועק פון דער מיליטער איז צו שיצן דאס לאנד.
די וואס דינען אין א מיליטער הייסן סאלדאטן, די סאלדאטן זיינען צעטיילט אין באזונדערע קארפוסן ווי פוס מיליטער, לופט מיליטער, מארין מיליטער, רעזערוויסטן מיליטער, פאנצער מיליטער, ארטילעריע אא"וו. אחוץ די סאלדאטן פון ניצן וואפן, זענען דא די וואס באדינען די וואפן, און די וואס פירן טאנקען און אנדערע מאשינען.
די ארמיי זענען בעיקר אויף דער יבשה, און ניצן אמאל העליקאפטערס. די ים מיליטער קעמפן מיט שיפן. די לופט מיליטער קעמפט מיט עראפלאנען.


text:
אלימלך פון ליזשענסק
רבי אלימלך פון ליזשענסק זצ"ל (ה'תע"ז - כ"א אדר ה'תקמ"ז), פארפאסער פון ספר נועם אלימלך, באקאנט מיטן נאמען דער הייליגער רבי ר' מיילך.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך איז געבוירן אין יאר ה'תע"ז, צו זיין פאטער הרב אליעזר ליפמאן. און צו זיין מוטער מרת מירל.
[1]רבי אליעזר ליפמאן איז געווען א רייכער מענטש ער האט פארמאגט אן ארענדע נעבן טיטשין, גאליציע, (אכט קילאמעטער פון דער שטאט ריישא), דער רבי ר' זושא האט געזאגט אויף זיין פאטער ער איז געווען א "מרא דחושבנא".
[2]אויף זיין מוטער האט דער רבי ר' זושא געזאגט, אז זי האט מיטאמאל נישט געקענט דאווענען פון א סידור, נאר ברכה זאגן האט זי געקענט. דערצו האט ער געזאגט אז אויף דעם ארט וואו זי האט געזאגט ברכה יעדן אינדערפרי, האט גערוט די שכינה הקדושה.
זיי האבן געהאט זיבן קינדער פון דעם איז באקאנט:
- דער רבי ר' זושא
- דער רבי ר' אלימלך
- הרב נתן ער איז געווען רב אין סטיטשין
- הרב אברהם פון קעניגסבערג
- די שוויגער פון הרב פסח לאנגזאם דער פאטער פונעם בני יששכר
אויף די עלטערע יארן האבן זיי זיך געצויגן קיין טיטשין און ליגן דארט אויפן בית החיים. אויף דער מצבה איז ארויפגעקריצט:
פ"נ איש תם וישר האלוף התורני מו"ה ר' אליעזר ליפמאן ב"ר משה זצ"ל נפטר י"א אדר
זיין געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך האט געלערנט אין טיקטין צוזאמען מיט דעם רבין רבי שמעלקא פון ניקאלשבורג, נאכהער איז ער אריבער צו אים קיין שינאווא, ווען רבי שמעלקא איז געוורן רב אין ניקאלשבורג איז דער הייליגער רבי ר' מיילך מיט געפארן אים ארויס העלפען מיט זיינע קעגנערס.
נאכדעם וואס זיין ברודער דער רבי ר' זושא איז צוגעצויגן געווארן צו חסידות, האט ער ביייאיינפלוסט זיין ברודער דער הייליגער רבי ר' מיילך, און זענען צוזאמען געפארן צום מעזריטשער מגיד, און געווארן פון זיינע גרויסע תלמידים. דארט איז ער באקאנט געווארן מיט די הייליגע חבריא, ספעציעל מיט דעם בערדוטשעווער רב.
אין יאר ה'תקל"ג נאך די פטירה פון מעזריטשער מגיד איז דער הייליגער רבי ר' מיילך געווארן דער אנפירער פון די חסידים אין גאליציע, מערסטנסטייל פון זיין רבין'ס תלמידים זענען געקומן צו אים.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' אלימלך זי"ע, האט געהאט פיר גרויסע תלמידים, וואס אויף זיי האבן צדיקים געזאגט דעם פסוק, ומשם יפרד והי' לארבעה ראשים, וואס פאר זיי האט ער צוטיילט פון זיינע גרויסע כוחות, די לעכטיגע אויגן פאר'ן חוזה מלובלין, די קדושת המוח פאר רבי מענדעלע פון רימאנאוו, די קדושת הלב פאר'ן קאזשניצער מגיד, און די הייליגע מויל פאר'ן אפטער רב. דער אפטער רב איז געווען יונגער פון די דריי, לאחר פטירתם, איז ער געווארען מנהיג הדור. מען זאגט א מימרא, אין אבות אלא שלשה, קאזשניץ, רימאנאוו, לובלין—ווייל אפטא איז א אנדערע בחינה. ווען דער חוזה איז נפטר געווארן, האבן זיך די תלמידים צוזאמען גענומען אין דער שטאט קאמארנא, דער עטרת צבי און ראפשיצער רב ...., שפעטער האט דער אפטער רב איבער געפרעגט פון ראפשיצער רב וויאזוי איז געווען די אסיפה, האט דער ראפשיצער רב געזאגט, אז דער עטרת צבי האט געדאווענט מנחה פארן עמוד, און זייט רבי ר' אלימלך האט מען נישט געהערט אזא מנחה.
זיין גרויסקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל חסד לאברהם א זיידע פון חיד"א, איז געקומען אין חלום צום רבין אלימלך און געפרעגט: בערך בזה"ל: איך האב געמאכט 10 ספרים, וואס מ'פלאגט זיך צדיקים בעוה"ז, און צדיקים בגן עדן זיי צופארשטיין, און דא פלוצלונג ווערט ער געוואר, אז ווען רבי ר' אלימלך זאגט יהא שמיה רבה, קערט זיך איבער די גן עדן מיט אלע עולמות עליונים, און עס קומט אראפ השפעות אויף די וועלט, און אויף אלע קומענדיגע דורות, לויט די רצון פון רבי ר' אלימלך, האט ער געפרעגט: במה כוחך גדול, פון וואס נעמט זיך דיין גרויסן כח.
ער האט געשריבן זיינע תורות אינעם ספר נועם אלימלך.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך איז נפטר געווארן כ"א אדר ה'תקמ"ז און ער ליגט אין ליזשענסק, צו זיין ציון קומען יידן פון אלע עקן פון די וועלט נאך היינט צוטאג אוסצופועלן ישועות.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הייליגער רבי ר' מיילך האט געהייראט אין שינאווא מרת שפרינצא א טאכטער פון הרב אהרן רוקח א ברודער פון הרב אלעזר רוקח רב אין אמסטערדאם. פון זייערע קינדער:
- הרב אלעזר ווייסבלום, ממלא מקום פון פאטער אין ליזשענסק.
- הרב אליעזר ליפא (ליפמאן) ווייסבלום פון חמעלניק.
- הרב יעקב פון מאגליניצא.
- מרת מירל (מיריש), די ווייב פון הרב אליהו פון שדה לבן.
בזיווג שני האט דער הייליגער רבי ר' מיילך געהייראט מרת גיטל א טאכטער פון הרב יעקב מרגליות.
זיינע ספרים און פארפאסונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נועם אלימלך
- לקוטי שושנה
- צעטיל קטן
- תפלה קודם התפלה


text:
רוטירער
רוטירער (ענגליש: router) איז א נעצווערק מעכאניזם וואס פירט פעקלעך דאטן פון איין פלאץ צום צווייטן, און דערפאר דער נאמען רוטירער וואס מיינט ארומפירער. אײנע פֿון די גרױסע פֿירמעס װעלכע פּראָדוצירט רוטירערס, איז די פֿירמע סיסקאָ.
איר ארבעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א רוטירער זיצט צווישן צוויי אדער מער נעצווערק און פירט די פעקלעך פון איין נעצווערק צום צווייטן.
א רוטירער איז אנדערש ווי א האב אדער סוויטש, צוליב דעם וואס עס ארבעט אויף דעם דריטן שטאק פון די OSI מאדעל און נישט אויף דעם ערשטן אדער צווייטן.
סארטן רוטירערס [באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זײַנען דא עטלעכע סארטן רוטירערס, די מערסטע באקאנטע איז די קליינע ביזנעס און היים ביורא רוטירער. וואס זײַנען באמת געװײנטלעכע טױערװעגן (gateway) וואס האבן נוצלעכע פונקציעס, ווי נעט, און דראטנלאזע (ווײַפֿײַ) פארבינדונגען. אבער עס האט גאר ווייניק עכטע רוטינג מעכאניזמען ווי BGP, אדער איבעריקייט. א רוטירער וואס פירט פון קאמפיוטערס צו די אינטערנעט ווערט אנגערופן א ?עזש ראוטער? און א רוטירער וואס פירט אין א נעצווערק צווישען רוטירערס ווי למשל ביי אן ISP איז אנגערופען א עיקר רוטירער.


text:
סודעטן
סודעטן (אדער סודעטנלאנד) איז געווען דער נאמען פון א געביט אין טשעכאסלאוואקיי, צווישן די צויי וועלט מלחמות, וואו אסאך פאלקסדויטשן האבן געוואוינט.
די נאציס האבן געזען אין די געגנט, א טייל פונעם דריטן רייך, און היטלער האט פארלאנגט פון עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי, אפצוגעבן די געביט צו דער דייטשער רעגירונג.
בענעש האט נישט געוואלט, אבער האט מורא געהאט פון דייטשלאנד, דאס הילפסלאזקייט פון די גרויסמאכטן, איז געקומען צו א נייעם הויכפונקט, ווען די אליאירטע פון די טשעכישע האבן פארלאנגט, אז כדי צוריק צוהאלטן א מלחמה, זאל טשעכיי אפגעבן דאס געביט. טשעכאסלאוואקיי האט טאקע נאכגעגעבן, און דער פרעמיער מיניסטער פון ענגלאנד, נעוויל טשעמבערליין האט געהאלטן, אז ער האט פארמיטן אן אומגליק, און א נייעם קריג אויפן אייראפעישן קאנטינענט.


text:
10טן נאוועמבער
10 נאוועמבער איז דער 314טער טאג פון יאר (315טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 51 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד אינוואדירט ווישי פראנקרייך נאך דער הסכמה פון פראנצויזישן אדמיראל פראנסווא דארלאן צו א וואפֿן-שטילשטאנד מיט די אליאירטע אין צפון אפריקע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1483 - מארטין לוטער, גרינדער פון פראטעסטאנטע קריסטנטום (געש' 1546)
- 1683 - געארג דער צווייטער פון גרויסבריטאניע (געש' 1760)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1938 - מוסטאפא קעמאל אטאטורק, פאליטיקער און פירער פון טערקיי, האט אויפגעשטעלט די רעפובליק פון טערקיי און געווען איר ערשטער פרעזידענט (געב' 1881)
- 1982 - לעאניד ברעזשנעוו, הערשער פון סאוועטן פארבאנד (געב' 1906)


text:
ישראל
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם שטאַט אין מיטל מזרח. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט ישראל (באדייטן).
מדינת ישראל איז אַ דעמאקראטיש לאנד אין מיטל מזרח. געגרינדעט ה'תש"ח (1948). רוב פון זיינע איינוואוינערס זענען יידן אבער עס זיצן אין אים אויך א גרויסער צאל פאלעסטינע אראבער, בעדואינער דרוזן און נאך אנדערע פעלקער.
דער שטאַט מדינת ישראל, געגרינדעט ה'תש"ח (1948), עקזיסטירט הײַנט מערסטנס אינערהאַלב די היסטארישע גרעניצן פֿון לאַנד ארץ ישראל, דאס אידישע לאנד אין מערב אזיע. אנדערש ווי אלע לענדער, באטראכט זיך מדינת ישראל אלס דאָס הײַמאָרט צו די אַלע וועלכע געהערן זיך אָן צו דער אידישער רעליגיע, איז אָבּער מדינת ישראל דעמאקראטיש וואס איז טיילווייז קעגנזאץ צו דער אידישער רעליגיע, טראָצדעם וואָס זי טראָגט אויסערליך דעם נאָמען ישראל.
מאנכע גרופּעס אינערהאלב דער רעגירונג פּרובירן זי פֿאראידישן און אנדערע זי צו פאר'גוי'שן, אָבער דער פֿינף-און-זעכציג יעריגער נאָכאַנאַנדער רעליגיעזער שטרייט איז וואַרשײַנליך אַן ענדלאָזער און פֿאַרלוירענער.
די פאלעסטינע אראבער פֿאָדערן שטרענג די געביטן פון יהודה און שומרון (באוואוסט אלס די מערב בערג) מיטן ציל עווענטועל צו גרינדן א פּאַלעסטינער שטאַט.
געוויסע פרומע יידן דענקען אז די מדינה וועט אויפגעלעזט ווערן אינגיכן, און אלע פרומע ײדן האָפן אויף דעם טאָג אין וועלכן משׁיח וועט אַנטפּלעקט ווערן און אויסלײַזן די יידן פֿון גלות און זײַ אַרויפברענגען אין ארץ ישׂראל.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל געפינט זיך ביים מזרח עק פונעם מיטלענדישן ים, און האט גרענעצן מיט לבנון אין צפון, סיריע אין צפון-מזרח, ירדן אין מזרח און עגיפטן און דעם עזה פאס אין דרום-מערב. מדינת ישראל האט א לאנגע וואסער ברעג מיטן מיטלענדישן ים אין מערב, און א קליינע וואסער ברעג צו דרום אין אילת מיטן אילת איינגאס, און ליגט צווישן גארטל ליניעס 29° – 34°N , און מערידיאנען 34° – 36°E.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל ווערט פאררעכנט אלס די מערסט פארטגעשריטנע לאנד אין דרום-מזרח אזיע, אין דעם געביט פון עקאנאמישער און אינדוסטריעלער אנטוויקלונג, און פון די מערסט פארטגעשריטנע אויפן וועלט. אום 10טן מיי 2010 האט די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג פארבעטן ישראל צו ווערן א מיטגליד, אינאיינעם מיט עסטלאנד און סלאוועניע.
די פאלעסטינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאַט מדינת ישראל, געגרינדעט 1948.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר 2006 שטייט די צאל פֿון די באפֿעלקערונג ביי 7,026,632 איינוווינער. 76% זענען יידן, און פֿון זיי 12% זענען פֿרומע. 20% זענען אראבער מיט דרוזן, און די איבעריקע 4% זענען פון אנדערע פעלקער.
אריינרעכענענדיג די מערב בערג און די עזה פאס שטייט די באפעלקערונג פון 51% אידן און 48% פאלעסטינער (אין 2011)
צוליב די קליינע וואוקס ראטע פון די אלגעמיינע אידישע באפעלקערונג, און די העכערע וואוקס ראטע פון די פאלעסטינער און די פענאמענאלע וואוקס ראטע פון די חרדישע באפעלקערונג, זענען מער ווי האלב פון די קינדער אין די שולעס אין מדינת ישראל (נישט אריינרעכענענדיג די מערב ברעג) אדער חרדי'ש אדער אראביש.
די צען גרעסטע שטעט אין ישראל זענען (ריכטיק פאר 2011):[1]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פאנאמא
פאנאמא (ענגליש: Panama), אפיציעל די רעפובליק פון פאנאמא (שפאניש: República de Panamá), איז דאס דרומסטע לאנד פון צענטראלער אמעריקע און ממילא פון צפון אמעריקע. פלאצירט אויפן איסטמאס צווישן צפון און דרום אמעריקע, פאנאמא האט גרענעצן מיט קאסטא ריקא צו צפון-מערב, קאלאמביע צו דרום-מזרח, דעם קאראאיבישן ים צו צפון און און דעם פאציפישן אקעאן צו דרום. די הויפטשטאט איז פאַנאַמאַ-שטאָט.
די שפאנישע האבן אויסגעפארשט און באזעצט דאס לאנד אינעם 16טן יארהונדערט. אין 1821 האט פאנאמא זיך געשיידט פון שפאניע און זיך פארבינדן אין א פארבאנד מיט קאלאמביע, עקוואדאר און ווענעזועלע, וואס האט געהייסן די רעפובליק פון גראן קאלאמביע. ווען גראן קאלאמביע האט זיך צעטיילט אין 1830, איז פאנאמא געבליבן א טייל פון קאלאמביע. אין 1903 האט פאנאמא ארויסגעטרעטן פון קאלאמביע.
צווישן 1904 און 1914 האבן די אמעריקאנער ארמיי אינזשענירן געבויט דעם פאנאמא קאנאל. אין 1977 האט מען אונטערגעשריבן אן אפמאך צווישן פאנאמא און די פאראייניגטע שטאטן אריבגערצוגעבן דעם קאנאל צו פאנאמא ביזן סוף פונעם יארהונדערט.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ CIA – The World Factbook. Cia.gov. דערגרייכט דעם 2010-12-23.


text:
צארן
צארן אדער אויפרעגעניש (כעס איז א לשון קודש) אויך רופט מען דאס אויך אז איינער איז בייז.
מיינט אז מען באטראפן מיט נעגעטיווער געפיל צוליב אן אויסערליכער געשעניש.
מען קען ווערן אגרעסיוו און נידערגעשאלגן.
כעס ברענגט די הארץ זאל קלאפן שנעלער וואו נארמאל.
עס קען מאכן א רויטן קאליר אויפן פנים.
ווען מען שפירט א כעס, איז שווער זיך צו פארטוהן אין א צווייטע זאך.
געווענליך שפירט מען כעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווען א צווייטער מאכט נערוועז.
- ווען מען דערלעבט א דורכפאל.
- ווען מען כאפט פעטש.
- ווען מען קריגט זיך.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה אין אין מענטשהייט דארף מען זיך שטארקען קעגן כעס. עס ברענגט נישט קיין שום ניצן.


text:
1805
1805 איז דאס פֿינפֿטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1805 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אקטאבער - דער פלאט פון נאפאלעאן צוזאמען מיטן שפאנישן פלאט ווערן באזיגט דורכן בריטישן פלאט אין דעם קאמף פון טראפאלגאר.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן פעברואר - יאהאן פעטער גוסטאוו דירישלע, דייטשער מאטעמאטיקער (געש' 1859)
- 4טן אויגוסט - וויליאם ראאן האמילטאן, בריטישער מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געש' 1865)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן אקטאבער - האריישא נעלסאן, בריטישער אדמיראל, געהרגעט אין מלחמה (געב' 1758)


text:
ברעג ים
א ברעג ים איז די גרעניץ פון דער ערד לעבן א וואסער, ד.ה. די דאזיקע שטיקל עק לאנד ביים ברעג פון א קערפער פון וואסער ווי א ים, אדער אן אקעאן, אדער אן אזערע.
ברעג ימען זענען באאייפלוסט פון די צוזאמשטעל און סביבהדיקער לאנדשאפט צוזאמען מיט וואסער געמאכטע חורבה'ס ווי דורך די כוואליעס און געוויקסן.
די געאלאגישע קאמפאזיציע פון שטיינער און זאמד דיקטירט די סארט ברעג וואס ווערט באשאפן.
כאטשיג א פלאזשע איז געווענליך אייביג א ברעג ים, טוט אבער די טערמין בלויז אנצייגן אויף אזא סארט ברעג ים וואס איז זאמטיג און און פייכט אדער מיט שטיינדלעך א אן א גרויסער טיפקייט גראד ביים עק.


text:
װיקיפּעדיע:נייטראל
וויקיפעדיע איז אן ענציקלאפעדיע און דערפאר מוזן די ארטיקלען ווערן געשריבן נייטראליש אָן אייגענע מיינונגען מיט א ציל צו איבערצייגן אדער אויפווייזן.
- איבערצייגן - נישט שרייבן איבערצייגונגענע אידיאמען, ווי צב"ש "עס לוינט", "ביטע" אד"ג.
- אויפווייזן - א טעמע וואס האט אין זיך עטליכע צדדים, טאר מען איר נישט שרייבן איינזייטיק, מען מוז ארויפבריינגען ביידע צדדים.
- נישט רעדן פון זיך אליינס אדער רעדן פריוואט צו א צווייטן. ווי צב"ש נישט שרייבן אין ארטיקל "פורים": "אין דער טאג בין איך זייער פרייליך" אד"ג.
- נישט נוצן אויסרופס-ווערטער ווי "אוי וויי איז מיר", "וואו!", "קיינעהארע" "א מחיה" אד"ג
נייטראלער צוגאנג צו יעדן ענין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דברי חכמים בנחת נשמעין, כדי די הארמאניע און שלום זאל הערשן, און כדי אייערע ווערטער זאל ווערן נתקבל און אריינדרינגען אינעם ליינער, און צוציען אנדערע צוצילייגן, פארעכטן, אויסבעסערן, און סזאל זיין ניכרין דברי אמת, איז קריטיש וויכטיג זיך צו האלטן צום נושא נייטראל, נישט שרייבן אן אפענעם שטעלונג וואס איר האלט, נאר אייביג פרובירן ארויסברענגן ביידע זייטן פונעם מטבע, און זיך נישט אריינלאזן מיט קיין "פערזענליכע" מיינונגען. נייטראל מיינט אויך אז אטאקירן אן אנדערן באנוצער פערזענליך איז שוין נישט נייטראל, אוואדאי איז קיינער קיין מלאך, און מיר פאפּן זיך נישט אז ווען נישט וואס איר האט ווען א שטארקע פעסטע מיינונג וואלט איר זיך נישט מטריח געווען צו שרייבן, אבער דער באגריף פון וויקיפידיע דינט דווקא אייער אינטערעסע, אז כדי אייערע שיטות און פערספעקטיוו זאל ווערן דאס בעסטע נתקבל על הלב, מוזט איר דאס פארשטעלן ווי אין א וויקיפידיע, נייטראל און קלאר די פאקטן, ווייל אז נישט וועט עס קיינמאל נישט האבן קיין ווערט פון אמת.
אנדערשט ווי ביכער און קונסט און אלע אנדערע געשרייבאכצער - וואס פעלט זיך מער אויס א פערזענליכע גיפט און מיינונג דאס ארויסצוברענגן אויפ אן אייגענארטיגע אויפן. - איז זיך דא גרינגער צו האלטן נייטראל ווייל דער אינטערגאלער יסוד פון אלעס דא איז בלויז צו בויען אן ענציקלאפעדיע פון אינפארמאציע צו כראנאלאקירן די געשעענישן אין פאקט; ווען; ווער; ווי; וואס; און פארוואס. טרוקן און קלאר.
מוסטער פון נייטראלקייט מחלוקת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב האלט איר אז אן ארטיקל איז נישט גענוג נייטראל פרעכט דאס. אדער אויב זענט איר פויל דאן ביטע לייגט דעם מוסטער:נייטראל פארן עולם דאס צו פארעכטן. {{נייטראל}} וועט דאס ווערן געלעיבלט און אריינגעלייגט אין די קאטעגאריע פון אלע אומנייטראלע ארטיקלן צו פארעכטן.


text:
1776
1776 איז דאס 76סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1776 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מיי - די בריטישע קאלאניע ראד איילאנד ווערט די ערשטע אמעריקאנער קאלאניע וואס פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט
- די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע באקומען זייער פרייהייט פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אויגוסט - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געש' 1856)


text:
שמעיה
שמעיה, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען פון פערטן דור זוגות,[1] פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2] אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – זוגות
שמעיה איז געווען דער נשיא פון די סנהדרין, און אבטליון איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעיה איז געווען א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזעהן גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטוהן פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיין, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנהגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן איהם די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפען צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מיזען נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עליהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאהלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אהן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א איד, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', שמעיה אומר, לסמוך, אבטליון אומר, שלא לסמוך, וכו'
- מסכת עדיות פרק א' משנה ג', והעידו משום שמעיה ואבטליון, שלשת לוגין מים שאובין פוסלין את המקוה
- מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', מעשה בכרכמית, שפחה משחררת שהיתה ביורשלים, והשקוה שמעיה ואבטליון וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה י', שמעיה ואבטליון קבלו מהם, שמעיה אומר, אהב את המלאכה, ושנא את הרבנות, ואל תתודע לרשות