text:
ווען עס קומט צו חנוכה איז אין דער אמת'ן נישט דא קיין גרויסער אונטערשייד צווישן חסידים ביז נישט חסידים. עס איז דאך א "וועלטליכע יום טוב". אפילו מענטשן וואס זענען גאנץ ווייט פון יידישקייט וועלן זיך אינדענטעפיצירן דערמיט. מען מעג ארבעטן, זיך אויפפירן פונקט ווי אינדערוואכן, מען דארף בלויז צינדען די ליכטלעך, גיין צו א חנוכה פארטי, שפילן דריידל, עסן לאטקעס אדער גוטע מילכיגע געבעקס, זיין גוט אויפגעלייגט, עס איז חנוכה! טא, וואס איז דער אונטערשייד פון "חנוכה ביי חסידים" ווי ערגעץ אנדערש?
1. קודם, וועט יעדער אין שטוב צינדן א חנוכה מנורה, נישט בלויז דער טאטע. ווען עס קומט מקיים זיין א מיצוה וועלן חסידים צינדן מהדרין מן המהדרין, „נאך בעסער ווי גוט‟. יעדעס קינד, אפילו די קינדערלעך פון דריי יאר, וועט צינדן אן עקסטערע מנורה.
2. דער חסיד זעט אין דעם וואכן טאג, עפעס מער ווי א געהעריגע יום טוב, ווייל יעדער יום טוב טאר ער דאך נישט מאכן קיין שום ארבעט, אפילו זיין טעלעפאן טאר ער נישט אנרירן, חוץ חנוכה [און פורים], דאס ווייזט אים אז ער קען איבערדרייען אמאל א וואכענדיגער טאג פאר אן עכטן יום טוב. א טייל חסידים גייען אנגעטון מיט שבת'דיגע קליידער ווען מען צינדט די ליכט, אפילו דעם שטריימעל און בעקיטשע.
3. מען צינדט די ליכט, דער טאטע וועט העלפן דערנאך אלע קליינע אויך אנצינדען, מען פארברענגט, צום ווייניגסטען, א האלבע שעה ביי די ליכט. אלע אין שטוב, פון גרויס ביז קליין, מאמע, ברודער שוועסטער וועלן שטיין און קוקען אויף די ליכט א האלבע שעה, דאס רופט מען "ליכט פון אור הגנוז", [וואס שטאמט פון די ליכטיקייט וואס גאט האט באהאלטען ווען די וועלט איז באשאפען געווארן]. קוקן אויף די ליכט ברענגט "יראת שמים", מורא פאר גאט. עס שיינט אריין די ליכט פון די תורה אויפן נפש פון א ייד.
וואס טוט מען אין דער האלבער שעה? מען זינגט באקאנטע חנוכה לידער ווי "מעוז צור ישועתי" און יעדע חסידות האט זיך זיינע לידער, זיינע פזמונים. דער טאטע קען אינמיטן אונטערזונגען מיט די קינדער פון גרויס בענקעניש דאס באקאנטע יידישע ליד:
ברענט ליכטעלעך ברענט, ברענט ווי ווייט איר קענט
ווייל אייער פייער איז הייליג און טייער —
באלייכט די גאנצע וועלט.
4. א סך וועלן דאן צוזאמעננעמען די קינדער, מען וועט זיך אנכאפען ביי די הענט און מאכן א טענצעל, מען וועט זינגען און שפרינגען, ווייל ווי אלע ימים טובים, וועט דער חסיד ארויסברענגען אז די מיצוה איז נישט בלויז די אויסערליכע געשטעל פון די מצוה, א שיינע מנורה און שיינע ליכט, קויפן שיינע געשאנקען פאר די קינדער. דער חסיד וועט אויך זוכען אינעם יום טוב מער שפייז פאר זיין נשמה.
וואס האט פאסירט דא? מען האט געטראפען אביסל אויל וואס איז געווען ריין, מען האט געצינדען די מנורה, און מען מאכט דערפון א גאנצן יום טוב אויף אייביג? ווי קען זיין אז א קליינע שאכטל בוימל, וואס איז ארויס געקומען דערפון א נס, זאלן יידען האבן דערפון טויזענטער יארן שפעטער אזא חיות און לעבן?
גאט האט געוואלט אונז ווייזן עפעס מיט דעם נס. די גריכן האבן געוואלט אויסלעשען דעם פארשטאנד פון דעם ייד, דער ייד מיטן גוי זאלן טראכטן די זעלבע; דאס יידישע פאלק קען ווייטער בלייבן א פאלק, אבער אן זייער תורה, אן גלויבן אין גאט, נאר "א פאלק צווישען אלע פעלקער". פריער האבן די גריכן געלאזט לעבן דעם ייד, פארקערט גאר, א סך יידן זענען געווארן גרויס און אנגענומען ביי זיי. דער עיקר — די גריכן האבן געוואלט איז דער ייד זאל פארגעסן אז ער איז א טייל פונעם "אתה בחרתנו".
יידן האבן דאס שטארק באקעמפט. ווען גאט האט געוויזן דעם נס מיט א קריגל אויל, וואס האט געברענט פאר גאנצע אכט טעג, איז דער אויל געווען ווי חכמה, די קלוגשפאט פונעם ייד, דווקא דאן ווען עס דוכט זיך אים אז די גאנצע יידישע חכמה גייט אונטער, ווייזט השם אז מיט איין איינציגן קליינעם ביסל חכמה פון א ייד, וועט געשען א נס און עס וועט זיך צעשפרייטן די חכמה אויף די גאנצע וועלט אויף טויזענטער יארן.
אט דאס איז א סימן פארן ייד, אז ווען די צייט וועט קומען, וועט די יידישע קלוגשאפט ווערן אנגענומען און עס וועט מקיים ווערן דעם פסוק: כי מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים, די גאנצע וועלט וועט ווערן אנגעפולט מיט קלוגשאפט און געטליכקייט פון גאט.
5. די מצוה איז מען זאל עס צינדען ווען עס איז שוין נאכט, די ליכט זאל זיין אויף א נידריגע פלאץ נאנט צו דער ערד. דאס לערנט אונדז אז די ליכט וואס שאפט זיך פון די מנורה, איז אזוי שטארק אז עס פארטרייבט די פינצטערניש, עס שיינט א ליכט אין די סאמע נידרריגסטע ערטער.
6. אויב עס וועט אמאל ארויסשפריצן אויף די ווענט צי אויף דער ערד, בוימל אדער פייער, און לאזט איבער א שווארצן פלעק, וועלן די חסידים זאגן: איי דאס איז א מחיה, עס וועט בלייבן א צייכן פון די הייליגע ליכט אויף א גאנץ יאר!
7. נאכן חנוכה צינדן וועלן זיך די קינדער ארומזעצען ארום טיש. יעדן טאג מאכט די מאמע ספעציעלע חנוכה מאכלים, געקעכטס וואס מען באלעקט זיך די פינגער דערמיט. ספעציעל וועט די מאמע מאכן מילכיגס פון קעז, דאס איז א מינהג שוין זייער אלט, אז חנוכה עסט מען קעז, וויבאלד דער נס איז צושטאנד געקומען דורך קעז, וואס יהודת האט געגעבן צו עסן פארן פיינט.
8. עס קען זיך מאכן אז דער עלטסטער בחור, אדער אפילו די טאטע וועט זאגן א תירוץ אויף "בית יוסף'ס קשיא", וואס פארנעמעט א גרויס פלאץ ביי חסידים.
די קשיא וואס אלע פרעגן איז: פארוואס איז דא אכט טעג חנוכה בעת דער נס האט זיך געצויגן נישט מער ווי זיבן טאג? ווייל אין דעם ערשטען טאג האט דאך די אויל געברענט נאטירלעך, עס איז דאך געווען פאר איין טאג אויל?
אלע ספרים, רביס, צדיקים, דרשנים, לומדים, און סתם יידן, וועלן דאס איבערזאגן און פרעגן, ביי יעדן טיש און חסידישער פארטי וועט מען שמועסן פון דער קשיא, ֿמען וועט פרובירן צו ענטפערן א תירוץ דערויף.
9. דאן וועט מען שפילן דריידל. דאס איז נישט קיין שפיל בלויז פאר קליינע, נאר אפילו פאר דערוואקסענע, טאטעס און מאמעס. גרויסע רביים און צדיקים שפילן דריידעל, פאר דעם צוועק האבן די חסידים געקויפט דעם רבין אפילו א גאלדענעם דריידל. ביי חסידים זאגט מען: דריידל ברענגט אראפ גוטע השפעות און א סך גוטס, "ווען מען דרייט פון הינטן דרייט זיך עפעס אויבן".
10. בשעת די סעודות הערט נישט אויף די טיר צו קלאפן, די גלאק קלונגט יעדער דריי מינוט, יידן קומען נאך צדקה. נישט נאר גרויסע, נאר אפילו גאנץ קליינע קינדער, מיידעלעך און יינגעלעך, שטעלן צוזאם גאר א סך "חנוכה געלט" פאר צדקה צוועקן. זיי קומען יעדעס יאר, און יעדע נאכט חנוכה. יעדע יידישע שטוב וועט אויסטיילן א סך געלט, אפילו מען זאל געבן פאר יעדן איינעם בלויז פופציק סענט וועט עס אנקומען צו צענדליגער דאלערן א נאכט, א סך געבן פאר יעדן איין דאלער אדער אפילו פינעף דאלער.
11. זייער א סך מאל איילט זיך שוין דאן די טאטע און די גרויסע בחורים צום רבינ'ס טיש, מען זאגט דרשות, מען זינגט לידער, מען שפירט א חיות אין דעם יום טוב.
12. און די פרויען? נישט געזארגט, זיי האבן פארטיס און צוזאמענקומען יעדען איינציגער נאכט, אמאל וועלן זיי האבן צוויי חנוכה פארטיס, איינס בייטאג און איינס ביינאכט.
13. א סך פרויען און מיידעלעך פירן נישט קיין שום ארבעט ווילאנג די חנוכה ליכט ברענען, וויבאלד דער נס איז צושטאנד געקומען דורך א פרוי, יהודית די טאכטער פון יוחנן כהן גדול.
14. יעדע משפחה האט א חנוכה מסיבה, וואו די משפחה קומט זיך צוזאמען, אזוי ווי די חסידים זענען געבענטשט מיט קינדער, וועט אויסקומען אז יעדע פאמיליע קומט זיך צוזאמען יעדער איינציגע נאכט, דאס הייסט אזוי: איינמאל וועט די זיידע-באבע מאכן א פארטי פאר די גאנצע פאמיליע פון אנהייבן ביזן סוף, און רוב מאל האט דאך א משפחה 2 זיידעס, דאס הייסט 2 נעכט חנוכה איז מען פארנומען מיט די פארטי פון באבע זיידע. די דריטע מאל איז עס די חנוכה פארטי פון די קינדער וואס האבן שוין חתונה געהאט וואס זענען ארויס פון שטוב, צוזאמען מיט די קינדער וואס זענען נאך געבליבן אין שטוב. די פערטע מאל איז עס די חנוכה פארטי פון די קינדער אין שטוב אליין.
יעדער פארטי האט זיך איר פראגראם, וואס קינדער לייגן אריין דערין זייער הארץ און נשמה.
אינמיטן קומט אן "שבת חנוכה" וואס איז אליין א געהויבענער שבת.
15. חסידים זאגן אז די איבערגעבליבענע אויל און די אפגעברענטע קנייטן וואס מען האט פארנוצט צו צינדן חנוכה ליכט, איז א סגולה, א סך וועלן דערמיט אנשמירן א רויז אויף די פיס, און זאגן אז דורך די זכות פון דער מצוה וועט דער רויז אינגאנצען אוועק גיין.
16. דער לעצטער טאג חנוכה הייסט "זאת חנוכה", גרעסער ווי אלע אנדערע חנוכה טעג. א סך רביים פירן דאן א ספעציעלן טיש, זיי וועלן מאכן א פייער און פארברענען די איבערגעבליבענע אויל, און מען וועט מאכן א טאנץ און זינגען ארום דעם פייער. אנדערע וועלן ווארטן מיט די איבערגעבליבע זאכן פון חנוכה, ביז ערב פסח, און עס פארברענען אין "שריפת חמץ".
איך בין געווען ביי א פריינד מיינעם, זינגט ער דאס ליד פון דעם באקאנטן חסידישן קאמפאזיטאר "יום טוב עהרליך" ביי זיין ליד "חנוכה", ער חזר'ט איבער זיינע לעצטע ווערטער:
דאס איז די פייער פון חסידות — וואס ווארימט די הערצער אן
און עס איידעלט אויס די מידות — לאזט קיין שלעכטס ניט טאן
זאל השם געבן א פרייליכן לעבעדיגן חנוכה פאר גאנץ כלל ישראל.
פאריגע וואך איז מיר אויסגעקומען צו פארברענגען מיט מיין זיידע, זאל זיין געזונט און שטארק. זיכער איז עס נישט די ערשטע מאל ווען איך בין געווען ביי אים מיט מיין משפחה, אבער דאס מאל האב איך איינגעזען עפעס מער.
מיין זיידע איז אלט איבער די 90 יאר, נו אז מען לעבט דערלעבט מען. ער שטאמט פון א שטעטעל אין אונגארן, געלערנט אין ישיבה ביי רבי יהושע בוקסבוים, דער גאלאנטער רב, ער רעדט פון זיין רבי ווי איינער רעדט פון א מלאך פון הימל, אלעס ביי אים איז "דער רבי", ווי גלייך ער האט אים נעכטען געזען און צו אים נעכטן גערעדט.
ווען ער הייבט אן צו זאגן: „מיין רבי”, רינען ביי אים צוויי טרערן אויף די באקען. ער איז אזא טיפ ייד וואס איז אפילו צווישן חסידים, היינט צוטאג, א חידוש, אבער יעדער וואס איז אויפגעוואקסן צווישן חסידים ווייסט פון אזעלכע סארט יידן.
ווען מען שמועסט מיט אים איבער די בליק פון די וועלט, שאפט זיך א בילד ווי ער געהערט צו די פשרה'לאזע מענטשן. ווען איינער היט נישט די געזעצען פון די תורה, אדער ער גלויבט נישט אין גאט, עקסיסטירט נישט ביי אים אזא זאך ווי א פּשרה, א דילאג, אדער כאטש ווייזען עפעס „מעסיקייט” אדער „טאלעראנץ”. ניין.
ביי אים זענען די שרעקליכסטע זינד, זאכן וואס ביי חסידים איז עס היינט ווי שוין מותר, ווי צום ביישפיל, כאפן א פאטאגראפיע פון אים, רעדן העבראיש, גיין אנגעטוען מיט א האנט זייגער. אויב איך וועל אים זאגן אז עס געפעלט מיר וואס די אידישע מדינה טוט און אז זי האט הצלחה מיט איר וועג, וועט ער עס רעכענען א גרעסערע עבירה ווי עסן חמץ אין פסח. רעדן עברית איז א גרעסערע עבירה ווי עסן טריפה. נאר אידיש דארף מען רעדן, ענגליש איז אסור. ווען אן אייניקעל טוט זיך אן א שייטל אנשטאט א טיכל אויפן קאפ, וועט זי זיך שעמען פאר אים די קומענדיגע האלב יאר, ביז ער געוויינט זיך דערצו.
נאכדעם וואס די מאמע האט אפגעקאכט די נאכט מאל, צוגעגרייט א טישטעך אויפן טיש, אפגעשמועסט אויפן טעלעפאן מיט דער משפחה און גוטע פריינדינעס, יעצט איז פונקט האלבער פיר נאכמיטאג. איר פיצעלע פון 2 יאר איז אנגעטון ווארים, נעמט זי אים אויף די הענט און לויפט ארויס צום באס, אפווארטן איהר פיר יעריג יונגעל.
אויפן גאס טרעפט זי זיך מיט א טוץ אנדערע מאמעס וואס ווארטן אויף זייערע קינדער. אויך נאכדעם וואס מען האט אפגענומען די קינדער, פארפירט מען א גוטען שמועס. דאס זענען די 15 רואיגע מינוטן וואס א חסידישע מאמע האט, מען רעדט פון אלעס אין דער וועלט, מען טוישט אינפארמאציע איינע מיט די צווייטע, וואס מען קאכט פאר נאכט מאל, א נייע סארט וועג וויאזוי צו מאכן א געוויסע עסן [א רעסעפי], וועלכע געשעפטען האבן די שענסטע נייע קליידער, וועלכע געשעפטן זענען די ביליגסטע, וועלכע קאמפאני שיך איז יעצט די סטייל ביי חסידים, וואו זענען די גרויסע מציאות, ווען גייט זיין די חתונה אין דער משפחה, ווער מאכט די קומענדיגע בר מצוה, ביי וועם איז די נאכט געבוירן א קינד, א מיידל אדער א יונגעל [דאס מיינט א קידוש אין שוהל אדער א ברית], מען פארציילט וויצען פון די קליינע קינדער און אייניקלעך, יעדע מאמע מיט איהר מעשה'לע.
ס'איז דא א באקאנט ווערטל, „דאס גראז איז תּמיד גרינער בײ יענעם”. דער באגריף איז מיר לעצטנס געקומען אין זינען, וויסנדיק אַז פרויען באקלאגן זיך אָפט אויף די מענער און די מענער — אויף די פרויען. האָב איך באשלאסן אנצושרײבן אן עסיי, ווי וואלטן ביידע מינים רעאַגירט אויף דער קשיא: בײ וועמען איז בעסער — בײ מענער אדער בײ פרויען?
אָט אַזוי וואָלט א פרוי מסתמא געענטפערט:
„זיכער איז בעסער צו זײן אַ זכר. ער האט גארנישט קיין אחריות אין שטוב, צופרי לויפט ער אין בית המדרש, ביינאכט ווען עס איז די מערסטע פארנומען אין שטוב, לויפט ער ארויס פון שטוב צו דאווענען מנחה-מעריב…
און דו ווייסט וויאזוי עס זעט אויס די שול?
א הויכער הערליכער בנין, געמאכט מיט שיינע מארמאר שטיינער, שטיבלעך אין אלע ווינקלעך, מיט אלע באקוועמליכקייטן, זומער מיט געשמאקע לופט-קילונג. קאווע און קוכען איז דא צו באקומען א גאנצן טאג, חברים און שמועסער פעלן נישט, אלע נייעסן פון דער גאנצע וועלט הערט מען זיך איין אין א רגע.
אויב דארף מען א טובה פון א חבר, אויב זוכט איינער אינפארמאציע איז די ערשטע אדרעס דאס צו טרעפען אין שול. און אויב דער מענטש פערזענדליך האט אמאל א שווערן טאג, וועט ער גלייך לויפן אין שול, צו לערנען אבער הערן א גוט ווארט, „זיך אויסלופטערן”.
די לעצטע וואכן איז די חסידישע וועלט בארייכערט געווארן מיט נאך אן אלבום, „מימיני מיכאל”, געזונגען דורכן וועלט בארימטן חסידישן זינגער, „מיכאל שניצלער”.
מיכאל האט שוין ארויסגעגעבן פילע אלבומען וואס ווערן געהערט און געזינגען ביי אלע חסידישע און יידישע שמחות. ער האָט א סך פארברענטע „חסידים”, גרויסע פארערער, בפרט ביי דער יונגווארג וואס האבן ליב זיין שניט פון זינגען. ער האט אויף זיי א גרויסע השפעה צום גוטען, ער שטארקט זיי. מען קען אים אנרופען „דער חסידישער שטערן” אין דער וועלט פון נגינה.
מיכאל איז געבוירן אין די תש"כ יארן צו זיין טאטן, אן אמאליגער טיפ פרומער איד, א פייערדיגער סאטמאר חסיד, ר' זושא שניצלער ע"ה, וועלכער איז געווען א מלמד אין דער סאטמארער תלמוד תורה אין וויליאמסבורג און נאכדעם אין מאנרא, ניו יארק. ער איז געווען זייער צוגעבונדען צו דעם סאטמאר'ער רבין, רבי יואל טייטלבוים.
מיכאל איז פאר'יתומט געווארן יונגערהייט פון זיין טאטען. ווי א בחור האט ער שוין געשפילט אין די חסידישע שפילן ווי, צום ביישפיל, די ראלע פֿון „טאטע” אויפ'ן באקאנטן חסידישן שפיל „דער העלדישער סאלדאט”.
ער איז א מענטש מיט גרויס כאריזמע, זיין שיינער געשטעל און לעבעדיגער געזיכט גיט א סך צו צו זיינע לידער. ער געהערט צו די באקאנטע משפחה שניצלער וואס זענען געבענטשט מיט א סך מעלות. פון די משפחה איז אויך וואול באקאנט דער ניקלשבורגער רבי פון מאנסי, רבי יוסף יחיאל מיכל לעבאוויטש שליט"א, און אויך דער לעבעדיגער בדחן — דער ווישניצער חסיד, הרב החסיד רבי יעקב מיללער, יארמור רב, זאל ער זיין געזונט און שטארק.
אנגעהויבן האט מיכאל זיין קאריערע ווען ער האט געוואוינט אין סאטמאר'ע שטעטעל מאנרא, שוין די היינטיגע „פאלם טרי”. עס איז געווען יום טוב סוכות ביי שמחת בית השואבה אין יאר תש"נ פאר 37 יאר צוריק, ווען איינער האט אים דערלאנגט א מיקראפאן און פארבעטן אים צו זינגען. ער האט זיך געשעמט אבער פון יענעם מאל האט מען אים אנגעהויבן אנצושטעלן צו זינגען אויף שמחות.
אויף זיינע סי-דיס זינגט ער אמאל טרויעריגע לידער, פון א טראגעדיע וואס איז אריבער אויף א מענטש, אדער פון די שווערע מלחמה יארן, וואס קריכט אריין ביזן אינעווייניגסטען ווינקעל פון א אידיש נפש, און עס קומט ארויס פון דארט הייסע טרערן. אבער ער זינגט אויך גאר לעבעדיגע און עכט חסידישע לידער וואס דערהייבן דעם מענטש, ציט אים ארויס פון די אטמספערע פון די נאר'ישע מגושם'דיגע וועלט צו א וועלט פון געטליכקייט.
זיין קול איז זיס, ציענדיג, און מיטן גאנצען קנאק, פול מיט ליבע פאר אלעס אין דער וועלט, ספעציעל פאר גאט און זיין תורה, פארן אידישן פאלק.
ער האט אן אייגענארטיגן מיטל פון גראמען. מען דערקענט זיי אפילו ווען מע ווייסט נישט גענוי ווער עס זינגט. ער איז באקאנט דערמיט ווייל ער באנוצט זיך זייער מיטן „לע” ביים סוף פון וואָרט. צום ביישפיל:
נאר מיט פחד שטייט דארט יעדער אידע'לע
ביי דער זיסער שבת סעודה'לע
דער בעל שם טוב זינגט זיך א לידעל'ע
מען טאנצט דארט א רקידה'לע
זייער א סך פון די היינטיגע באקאנטע זינגער ביי חסידים האבן געארבעט צוזאמען מיט אים אין זייערע ערשטע יארן, ווי דער באקאנטער זינגער ליפא שמעלצער און הרב ר' פינחס וועבער שליט"א.
זיין די-ווי-די „דער טאטע הערט” קען מען אפילו הערן אין עראפלאן ווי א טייל פון דער פארוויילונג וואס מע גיט צו באפרידיגן די רייזנדיקע מיט היימישע לידער.
ער טוט אויך א סך צדקה וחסד. ווען עס געפינט זיך א איד אין שפיטאל, ספעציעל א קינד וואס איז שטערבלעך קראנק, וועט ער פארן אהין צו זינגען פאר אים לידער און דערפרייען זיין הארץ.
אין איינע פון די לעצטע סי-דיס פארציילט ער אליין ווי וואונדערליך האבן זיינע לידער געהאלפען אידישע משפחות מיט געזונט, פרנסה, נחת און אלעס גיטס. אין יעדער מצב וואס א איד געפינט זיך טרעפט ער טרייסט אין „זיין נקודה'לע”. עס הייסט „יא די קענסט”, ער אליין זאגט אז דאס ליד אינספירירט אים צום מערסטן.
אויסער די אלע סי-דיס וואס ער גיט ארויס, זינגט ער אויך ביי א סך חסידישע הויפן, און ביי פריוואטע שמחות.
אין אן אינטערוויו אין די אידישע אויסגאבע די וואך ווערט פארציילט אז ער האט שוין פארפאסט איבער הונדערט לידער, געזונגען אויף פיר טויזענט חתונות, 14 נייע אלבומען שוין ארויסגעגעבן, און זינגט שוין גאנצע דרייסיג יאר.
כלל ישראל ווינטשט אים פול הצלחה אין זיין ארבעט. זאל ער ווייטער דערפרייען אידן, כה לחי!
אַן אָפּרוף אויף שׂרה-רחל שעכטערס עדיטאָריאַל, „וואָס וויל דער „פֿאָרווערטס?‟
ביי די חסידים פעלט ברוך השם נישט קיין אידישע ליטעראטור. נישט אומזיסט זעט מען נישט די „מאסן אויסוואנדערונג” פון חסידים וואס ליבן אזוי אידיש, צום פארווערטס.
די חסידיש-אידישע ביכער זענען ניי, מיט הערליכע ציכטיגע בלעטער, שטארק געבונדען, גרויסע אותיות פול מיט לעבן, געדרוקט מיט די נייעסטע טעכניק, מיר האבן פולע פאליציעס מיט ליטעראטור, און איבער אלעס איז עס אויך א ביזנעס. אידישע שרייבער און אידישע קאמפאניס ביי די חסידים מאכן ב"ה א סך געלט, די ביכער פארקויפן זיך אין די טויזענטער, מען לייענט עס מיט דורשט. איידער מען איז פארטיג מיט איינס קומען ארויס נאך פינף. אונזערע שרייבער זענען פרומע ערליכע גלויביגע אינגעלייט וואס פירן זיך יידיש לויט די תורה הונדערט פראצענט. אלע אונזערע אידישע ביכער זענען פול מיט פאזיטיווקייט, מיט לעבן און חיות, וואס גיט שטארקייט פארן לייענער, אמונה און כוח ער זאל קענען ווייטער אנגייען מיט זיין לעבן מיט מוט און שמחת הנפש.
עס פעלט אונז אויך ב"ה נישט קיין צייטונגען — סיי נאציאנאלע ווי „דער איד”, „דער בלאט”, „די צייטונג” — סיי לאקאלע אין ברוקלין, מאנסי, סקווירא. אין מאנרא, א שטייגער, קומען ארויס דריי לאקאלע אידישע צייטונגען: דער „בולעטין”, דער „דזשורנאל” און דער „וואכנשריפט”.
נו, אויב אזוי, פארוואס זאל די חסידים טאקע אויספעלן דער פארווערטס? א דורכשניטליכער חסיד האט נישט קיין ספעציעלע אינטערעס אין א יודישן זינגער — א מאן צו א פרוי — וואס זיין אדער איר יארצייט פאלט אויס היינט, אדער אז עס האט זיך אויפגעמאכט א אידיש קלאס פון זעקס שילערינס אין פוילן. וואס דארפן מיר וויסן די נייעס, ווען ביי חסידים מאכט זיך אויף יעדן טאג א קלאס פון 25 קינדער וואס וועלן רעדן אידיש זייער גאנץ לעבן?
און פארקערט — פארוואס זאל דער פארווערטס בכלל קוקן אויף חסידים? זאלן חסידים גיין זייער וועג, און זאל דער פארווערטס מיט אירע סעקולערע ליינער און שרייבער גייען איר וועג, און זאלן ביידע האבן הצלחה.
עס זענען דא גוטע סיבות פארוואס א חסיד זאל זיך דערווייטערן פונעם פארווערטס. ערשטענס זענען דארט דא א סך ארטיקלען וואס רעדן קעגן די תורה און אמונה, קעגן די מיצוות, קעגן דאס אידיש לעבן וואס א חסיד פירט. מער פון דעם, א סך שרייבער ווייזען ארויס א געוויסע פיינטשאפט צו חסידים און זייער טאגטעגליכן וועג, א סך שרייבער שטעלן זיך פֿאר אז אלע חסידים זענען נישט גוט. זיי נעמען „אלע” חסידים אריין אונטער איין נאמען, דאס ווארט „חסידים” איז א שלאגווארט פאר אל דאס שלעכטס.
מען וואלט זיי געדארפט לערנען אז מען מוז ליב האבן יעדען באשעפעניש, ואהבת לרעך כמוך. אויב טרעפט מען עפעס א חסרון ביי איין מענטש פון א גרופע איז דאס נישט קיין כלל אויף די גאנצע גרופע. איבעראל זענען דא גוטע און נישט-גוטע. דאס איז דאך די גרונדפרינציפ פון „אפנקייט” און טעלעראנץ. איז ווי נעמט מען אריין א געמיינדע אידן פון הונדערט טויזענט פאמיליעס צוזאמען אויפאיינמאל?
עס זעט אויס ווי די שרייבער האלטן אז דער כלל פון טאלעראנץ גילט נישט פֿאַר די חסידים. זיי דארף מען נישט ארייננעמען צווישן די לייענער פונעם פארווערטס. יא, דער ציל איז „אַרײַנצוציִען אוהבֿי-ייִדיש פֿון אַלע מינים”, אידיש איז נאך נישט אונטערגעגאנגען ווייל א זינגערין אין א ווייט לאנד זינגט עפעס א אידישע ליד פאר אירע סטודענטן, אבער פרעגן פרעגט זיך א קלאץ קשיא: חסידים זענען נישט פון די אוהבי יידיש?
מיט דעם אלעם, זענען אבער א סך חסידים קליגער פון דעם. חסידים האבן שוין איבערגעלעבט די צייטן ווען מען האט זיי באשריגן אלס „שונאי ישראל”, וואס מע האט געשריגן אויף זיי: „איר פארשוועכט דעם נאמען פון גאט!‟, „איר ארבעט נישט און איר מאכט נישט קיין געלט!‟ [איי, חסידים האבן ב"ה גרויסע ביזנעסער און א סך זענען שווערע ארבעטער, דאס דארף דער חסיד שפעטער קומען זיך פארענטפערן].
חסידים וואס לייענען יא דעם פארווערטס טוען עס ווייל זיי האבן ליב אידיש און האבן אויך ליב פרייהייט פון ווארט. עס געפעלט זיי דער געשמאקער סטיל פונעם פארווערטס, אפילו ווען עס איז סעקולער. די חסידים ווילן אויפנעמען יעדן יידישיסט פאזיטיוו און פרואוון זיך חברן מיט אים.
פארוואס איז דאס אזוי? ווייל זיי קוקען ארויס זיך צו לערנען חכמה און פארשטאנד פון א געלערנטען, ווי די משנה לערנט: איזהו חכם הלומד מכל אדם. א קלוגער מאן לערנט זיך פון יעדן איינעם. יא, מיר גלויבן אין גאט און אין די תורה מיט א שטארקע אמונה, מיר פלאגן זיך מיט איבערמענטשליכע כוחות אנצוהאלטן אונזער מסורה, זיך פירן וויאזוי מיר האבן געזען ביי אונזערע טאטעס-מאמעס זיידעס-באבעס, אבער מיר ווייזען טאלעראנץ און האבן ליב איינעם וואס רעדט אידיש, אפילו ער האלט אינגאנצען אנדערש ווי מיר האלטן.
א חסיד לייענט דעם פארווערטס ווייל ער האט זייער ליב צו זען ווי די אידישע שפראך שפרודעלט און לעבט, אפילו ביי נישט-גלויביגע אידן. עס איז ביי אים דער גרעסטער פארגעניגען צו זען ווי א סעקולערער מענטש רעדט אידיש, אידיש איז ביי אים ווי דאס נצחיות פון זיין גלויבן, עס גיט אים אנצוהערן אז יעדער איד האט עפעס א שטיקל שייכות, אפילו א גאנץ קליינע, צום אידישן פאלק.
נו, וויאזוי קען א חסיד טאקע ווערן א פייערדיגער חסיד פונעם פארווערטס? ער דארף פרייהייט פון ווארט „אין פולן זין פון ווארט”, נישט איינזייטיג. דער חסיד דארף זען אין דער צייטונג נישט נאר זאכן פון די אלגעמיינע סעקולערע אידן. פרייהייט מיינט אויך שרייבן וועגן תורה, וועגן אמונה, וועגן מיצוות און מעשים טובים, וועגן יידישקייט.
פרייהייט מיינט אז מען זאל זיין באקוועם צו שרייבן און צו לייענען אנטי מדינת ישראל מיינוגנען. א חסיד זאל זיך קענען אויסדריקן זיין מיינונג קעגן מדינת ישראל. אויב דער פארווערטס ערלויבט זיך צו הערן און שרייבן קריטיג קעגן חסידים, אפילו אויב אזויפיל חסידים ווערן בייז אויף זיי, דאן פארוואס זאלן זיי זיך נישט ערלויבן שרייבן קריטיג קעגן מדינת ישראל אפילו אויב אזופיל ישראלים ווערן בייז אויף זיי?
און פארוואס קען טאקע נישט אזא הויכגעשעצטער צייטונג ווי דער „פארווערטס” וואס שטאלצירט מיט איר פרייען וועג, נישט לאזן דרוקן ארטיקלען קעגן ציונות?
אויב דער ציל פון פארווערטס איז „צונויפֿצוברענגען ייִדן פֿון פֿאַרשידענע מיינונגען און הינטערגרונטן אַנשטאָט זיי נאָך מער צו דערווײַטערן איינער פֿונעם אַנדערן‟, דאן פרעגט זיך, פארוואס זאל מען נישט צונופברעגנען יידישסיטן מיט חסידים?
ווען דער חסיד וועט זען אז זייט ביי זייט פון סעקולערע ארטיקלען, געפינען זיך דארט ארטיקלען וועגן דעם לעבן פון חסידים, אויב די שרייבערס וועלן זיך באציען צו די פרינציפן פון די חסידים מיט רעספעקט, דאן וועט דער פארווערטס קענען צוציען צענדליגער טויזנעטער קלוגע אידיש-רעדענדיגע פריי-דענקענדיקע לייענער.
איך האב א חלום, אז דער פארווערטס זאל ווידמען ארטיקלעך פון אלעס וואס א חסיד דארף וויסן! דאן וועט דער חסיד נישט שפירן דעם פארווערטס פאר א פיינט, און וועט זיך קענען א סך לערנען פון דעם פארווערטס וואס איז טאקע פול מיט קלוגשאפט און אידישע פקחות.
מי יתן והיה!
איך וועל ענדיגן מיט די קלוגע ווערטער פון צוויי באגאבטע שרייבער פונעם פארווערטס: לייזער בורקא, אין זיין ארטיקל „אַנטלאָפֿענע און געבליבענע‟, און יואל מאטוועיעוו אין זיין ארטיקל סאַטמאַר: דער הײַנטיקער מין ייִדישלאַנד‟:
„…עס דאַכט זיך מיר, אַז די אויפֿגאַבע פֿון די ייִדישיסטן איז ניט צו שטיין אין אַ זײַט און זוכן חסרונות, נאָר אַרויסהעלפֿן די דאָזיקע צוויי גרופּעס, אין וועלכע עס ווענדט זיך מסתּמא די צוקונפֿט פֿון דער ייִדישער קולטור.‟
„איידער מע הייבט אָן באַגיסן סאַטמאַר מיט שוועבל און פּעך, זאָל מען זיך דערמאָנען, אַז מיר האָבן דאָ צו טאָן מיט אַ נײַעם מין ייִדישלאַנד, אַ גרויסן אינדזל פֿון אַ לעבעדיקער אַשכּנזישער עטנישער קולטור, וואָס אַנטוויקלט זיך איצט — נישט געקוקט אויף די פֿאַרשיידענע חסרונות — מיט אַ פֿאָנאָמענאַלער שנעלקייט.‟
צו זיין א „מאמע” פון א קינד איז נישט קיין גרינגע זאך, צו זיין א „חסידישע מאמע” איז א סך שווערער, און צו זיין א חסידישע אידישע מאמע פון צען — צוועלף קינדער, און זיי לערנען וויאזוי א חסידישע מאמע וויל אירע קינדער זאלן זיין, ווען דער יונגסטער איז אן עופה'לע פון איין יאר און די עלטסטע איז אכצען אבער צוואנציג, איז די שווערסטע זאך וואס מען קען זיך פארשטעלן.
אויב זאל מען זיך אינטערסירן ווען איז די שווערסטע שעה'ן פון זיין א אידישע חסידישע מאמע וואס האט א שטוב מיט קינדער, וועט מען גראד באקומען דעם ענטפער דאס איז אין די צייט ווען זי גיט נאכטמאל פאר די קינדער, צווישן 5 און 7 אומגעפער.
און דווקא דעמאלטס צווישען איין שיפט קינדער און דאס צווייטע, איז די מאמע אויך פארנומען צו העלפן מיט היים ארבייט איר טאכטער, זאל זיין געזונט און שטארק.
עס איז נישט קיין נייעס היינט צו טאג צו זען טויזענטער חסידים אויף די גאסן אין ברוקלין מיט דעם פולן חסידישן טראכט, מיט א פולער בארד, צומאל אפילו לאנג און גרויס. 2 לאנגע פיאות הענגען ביי די זייטן.
מיט א 70 – 80 יאהר צוריק איז דאס געווען א חידוש אין ניו יורק, יא עס זענען אייביג געווען חסידישע אידן אין ניו יורק, אבער נאר א קליינער צאל. זיי זענען זיך צעוואקסען און זיך געמערט, היינט צו טאג זענען זיי נישט קיין מיעוט; צענדליגער און אפשר הונדערטער חסידישע קהילות קליינע און גרויסע אין די לענג און ברייט פון ברוקלין. כמעט אלע פון זיי קענען און רעדן מאמע לשון, יידיש, אין זייער טאג טעגליכן לעבן.
די ערשטע טעג פון יום טוב סוכות ביי חסידים אין ברוקלין איז אריבער ווי יעדעס יאר, דערהויבן, געפראוועט ביי רבי'ס, מיט דער משפחה, ביי דער קהילה.
א דורכנשיטליכע חסידישע פרוי וואס האט א משפחה פון 10 קינדער אדער מער, בלי עין הרע, די עלטסטע איז 25—30 און די יינגסטע איז 5—8, זיי וועלן זיך גרייטן צום יום טוב עטליכע וואכן פאר דעם.
אויב איז זי א בעל הבית/טע וואס האט ליב צו זיין מיט „א מינוט פריער‟ איידער א מינוט שפעטער, דאס ווערט גערופען ביי חסידים „אן אשת חיל”, וועט זי גרייטן דאס עסן שוין אינמיטן זומער. צום ביישפיל א סך וועלן מאכן די "שמחת תורה קרויט" אינמיטן זומער, און עס לייגן אין פריזער, עס זאל זיין גרייט אויף די ריכטיגע מינוט.
א טאג נאך יום כיפור וועט די מאמע אויסרעכענען וויפיל גרויסע און קליינע חלות וועט זי דארפען אויף יום טוב, ווער פון אירע גרויסע קינדער וועלן קומען עסן ביי איר — און פארגעסט נישט אז יעדע משפחה דארף כאטש 2 חלות פאר לחם משנה, חוץ פאר די קליינע קינדער, און וויפיל פארציעס פיש פעלט אויס פאר דעם יום טוב. אויב וועט ביי יעדער סעודה פון יום טוב זיין 6 דערוואקסענע: צום ביישפיל — טאטע מאמע, די 2 יונגע פארלעך מאן און ווייב, 3 גרויסע בחורים און 1 גרויס מיידל; דאס הייסט 10 פארציעס פיש א סעודה, איצט מאכט אליין א חשבון: 6 סעודות פאר די ערשטע טעג, דאס הייסט אז די מאמע שטעלט צו פאר די ערשטע 3 טעג יום טוב [ווייל דאס מאל פראוועט מען 2 טעג יום טוב און דערנאך שבת] גאנצע 60 פארציעס סעודות פיש. חוץ זופ, פלייש אאז"וו. און אויף אלע צוגעהערן ארום דעם עסן, ווי גוטע קוכנס און געטראנקען.
רבי יעקב מאיר שעכטער, אן 88-יאריקער אנערקענטער צדיק איבער דער וועלט, וואס וואוינט אין די געסעלעך פון מאה שערים, איז צום ערשטן מאל געפארן קיין אומאן אויף ראש-השנה.
רבי יעקב מאיר איז באקאנט ווי דער נשיא פון מוסדות „קרן אור‟, א צדקה ארגאניזאציע וואס גיט געלט פאר פרומע מאה שערים אידן, העלפט זיי חתונה מאכן און העלפט די תורה אידן צו לערנען תורה, העלפט זיי ארויס מיט זייער לעבן. טויזענטער בראסלעווער חסידים און אויך סתם עמך אידן, קלאפן אויף זיין טיהר במשך פון יאר, און ער גיט זיי א ברכה, אן עצה, מען קען זיך מיט אים דורכשמועסן, ער איז זייער א פראקטישער מענטש, און איז מחזק צובראכענע אידן. במשך פון זיין לעבן איז ער אן אדרעס פאר יעדן איד וואס זוכט א גוט ווארט.
ער איז פון די גרויסע קנאים אין ישראל און געהערט צו די "עדה החרדית", וואס זענען זייער אויסגעשפראכן אין זייער וועג אין אידישקייט, און אויך קעגן די אידישע מדינה אין ישראל.
ער איז באקאנט ווי א גרויסער בעל מקובל, איינער וואס איז וואויל באקאנט אין די רייד פון זוהר און קבלה, די רייד פון האר"י הקדוש. ער איז פון די ראשי ישיבות פון ישיבה "שער השמים" און פלעגט זאגן א שיעור יעדן טאג פאר א חבורה בעל מקובלים. ער האט שוין מחבר געווען גאר א סך ספרים לויט די לערע פון דעם צדיק רבי נחמן פון בראסלעוו. אויך זענען דא פון אים הונדערטער קאסעטעס און דרשות וואס ער האט במשך פון אלע זיינע יארן געזאגט.
אין פערזענליכן לעבן איז ער א גרויסער בעל יסורים, און האט מיטגעמאכט א סך שוועריקייטן, אבער דאס איז אפשר די סיבה פארוואס ער קען שטארקן און מחזק זיין אזויפיל מענטשן וואס קומען צו אים, וויבאלד ער פארשטייט יענעס מצב זייער גוט.
ר' יעקב מאיר איז איינער פון די פירער פון בראסלעוו'ער חסידות, ער אליין דאווענט יעדען ראש השנה אין דער גרויסער שיל אין מאה שערים, פאר טויזענטער ירושלימער אידן וואס ווילן הערן זיינע תקיעות און זיין שרייען "מן המצר" פאר די תקיעות וואס איז א "שם דבר" אין דער גאנצער וועלט.
היייאר אבער איז ער אויף ראש השנה געפארן קיין אוקראינע אין דעם שטעטל אומאן, צו וויילן ביים ציון פון דעם געטליכן מאן רבי נחמן דער צדיק פון די בראסלעווער חסידות, צוזאמען מיט צענדליגער טויזענטער אידן. אייגענטליך וועט זיך דוכטן אז דאס איז אפשר נישט קיין נייעס, ווייל וועלכער בראסלעווער חסיד פארט דען נישט קיין אומאן אויף ראש השנה? איז אבער די מעשה, אז כאטש יעדער איינער וואס רופט זיך "בראסלעוו" וועט זיין אין אומאן, אבער דווקא רבי יעקב מאיר איז נאך קיינמאל נישט געווען אויף ראש השנה אין אומאן.
ווי נאר מען איז געוואויר געווארן דערפון, איז די חסידישע גאס געגאנגען כאדעראם, יעדער האט געפרעגט, וואס האט פאסירט? מה היום מימיים? פארוואס האט ער אפגעמאכט דאס יאר יא צו פארן? אויף די חסידישע גאס איז דא פארשידענע "תירוצים". מאנכע זאגן, ער האט א באהאלטענעם טעם וואס ער וויל נישט פארציילן, אנדערע זאגן אז דער פירער פון בראסלעווער חסידים אין לעצטער דור, הרב לוי יצחק בענדער, האט אים געבעטן ער זאל נישט פארן, נאר זאל פארבלייבן מיט די חסידים אין שיל אין מאה שערים. עס זענען דא אפילו די וואס זאגן אז די עכטע סיבה איז ווייל ער האט מורא צו פארן מיט אן עראפלאן. ער פלעגט יא הייסן אנדערע פארן, ער האט מחזק געווען און געזאגט דרשות פאר חסידים צו פארן, אבער ער אליין איז נישט געפארן.
דעריבער ווען עס האט זיך פארשפרייט די נייעס אז היייאר וועט ער קומען קיין אומאן איז געווען "ששון ושמחה" אויף די חסידישע גאס. אויב ס'איז דא א סך אידן וואס פארן קיין אומאן, זענען היייאר געפארן נאך מער צוליב די בשורה, און נישט סתם אידן, נאר נגידים עשירים האבן אויסגעגעבן א סך געלט צו זיין מיט רבי יעקב מאיר אין אומאן.
רבי יעקב מאיר איז ארויסגעפארן מיט א פריוואטן פליגער פון ישראל קיין אוקראינע נאך פאר שבת סליחות, און האט דארט געוויילט אויף שבת. דער שבת איז געווען ווי מען זאגט ביי חסידים "מעין עולם הבא".
רבי יעקב מאיר'ס פלאץ צו דאווענען איז געווען צווישען זיינע געטרייע חסידים, דאס פלאץ וואס מען רופט "קריה נאמנה", דאס איז אן עקסטער אפטיילונג פונעם אלגעמיינעם קיבוץ, אבער דאס יאר האט עס געטראגן א ספעציעלע חשיבות, ווייל ווען מען האט געהערט אז רבי יעקב מאיר איז געקומען קיין אומאן, האבן זיך איינגעשריבן פרישע הונדערטער פרומע אידן וואס זאלן דאווענען אין די בנינים פון "קריה נאמנה". אויב יעדעס יאר דאווענען דארט עטליכע הונדערט, איז עס דאס יאר געווען קרוב צו 2,000 אידן.
מען האט ווייניג געקענט זען רבי יעקב מאיר אין דער עפענטליכקייט; ער איז שוין היינט שוואך, און קומט ווייניג ארויס צום ברייטן ציבור, אבער דאך האבן אידן געשפירט פאר א זכיה צו דאווענען אין דעם זעלבען בנין פון "קריה נאמנה", וואו מען האט יא דארט געקענט זען פון מאל צו מאל דעם פנים פון דעם הייליגן צדיק.
איינמאל במשך פון דעם לאנגען ראש השנה וואך, האט מען יא געהאט די געלעגענהייט צו הערן די שטימע פון דעם צדיק. געווען איז עס ערב ראש השנה, ווען עס זאגן צוזאמען אלע אידן פון אלע שיכטן און קרייזען דעם תיקון הכללי ביים ציון. דאס ווערט מיטגעהאלטען לעבעדיג אין דער גאנצער וועלט, די התעוררות דארט איז זייער גרויס, יעדער האט די זכיה צוזאמען, כאיש אחד בלב אחד, בעטן פון גאט א גוט געבענטשט יאר צוזאמען מיט תשובה. דאן האט רבי יעקב מאיר געענדיגט די גרויסע תיקון הכללי צערעמאניע ווען ער האט געזאגט אויפן מיקראפאן מיט גרויס התעוררות די פסוקי היחוד „שמע ישראל ה' אלהינו ה' אחד‟.
דער הויכפונקט איז געווען מוצאי שבת נאך ראש השנה, ווען עס זענען זיך צוזאמען געקומען אלע חסידים רביים און משפיעים פון חסידות בראסלעוו, פון גרויס ביז קליין, ביי די בנינים פון "קריה נאמנה" בראש פון רבי יעקב מאיר שליט"א, וואו מען האט פארלייגט דעם אבן הפנה, דעם גרונטשטיין פון א שיינעם גרויסן בית המדרש פאר דער גרופע פון רבי יעקב מאיר שליט"א.
נאך ראש השנה במשך די טעג פון צום גדליה און מאנטיג האבן אלע גרויסע עשירים, ווי אויך סתם עמך אידן, רבנים און צדיקים געשטראמט צום הויז וואו דער צדיק איז איינגעשטאנען. זיי האָבן געוואלט די זכיה ער זאל פאר זיי מתפלל זיין פאר א גוט געבענטשט יאר.
אין אנדערע נייעס: היייאר איז געשען א היסטארישע טיילונג וואס וועט האבן ווייטגרייכעדיגע קאנסקעווענצען, און מען קען זאגן אז אזאנס האט נאך נישט פאסירט אין די היסטאריע פון בראסלעווער חסידות.
דער נייעס איז אז דער צענטראלער בראצלעווער קיבוץ, וואס ווערט אנגערופען "דער קלויז", איז געווארן צעטיילט אויף צוויי און עס זעט נישט אויס ווי דאס וועט אמאל צוזאמען קומען.
ווער עס ווייסט א ביסל פון בראסלעוו, ווייסט אויך אז ביי די בראסלעווער איז דאס דאווענען צוזאמען ראש השנה ממש א חוב. אלע דארפן דאווענען צוזאמען, מאכט נישט אויס צי מען איז גוט אדער שלעכט, צי מען איז א צדיק, א רשע, א בינוני, די בראסלעווער זאגן אז יעדער איינער האט א תיקון ביים רבין, און יעדער דארף זיין צוזאמען.
דאס איז היייאר געקומען צו א שלוס. מען האט זיך צעטיילט, און דער קיבוץ וועט פון היינט זיין אין אומאן אבער אויף מערערע פלעצער.
אייגענטליך זענען שוין לאנג דא א סך מנינים און קיבוצים אין דער גאנצער שטאט אומאן אבער די גרויסע צענטראלע קלויז איז געווען ביז היינט בלויז איינע.
די פרשה דרייט זיך ארום הרב אליעזר בערלאנד, דער פירער פון די מוסדות שובו בנים. די לעצטע יארן איז ער אנגעקלאגט געווארן אין מדינת ישראל און מען האט אים איינגעשפארט אין תפיסה. ער איז נישט געווען אין אומאן שוין עטליכע יאר, אבער דאס יאר האבן זיינע חסידים זיך איינגעבעטן ביי די רעגירונג, אז מען זאל אים לאזן פארן קיין אומאן. און אזוי איז טאקע געווען. ער האט באקומען רשות צו פארן.
ווי די נייעס איז באקאנט געווארן האט זיך א גרויסער פרומער ציבור אידן אפגעטיילט און אויפגעשטעלט אן אייגענעם "קיבוץ" ווייל זיי האבן נישט געוואלט דאווענען צוזאמען מיט איינעם וואס איז אנגעקלאגט געווארן אין א געריכט אין ישראל, און אויך טענה'ן זיי אז זיינע חסידים מאכן גרויסע גערודער און דרייען איבער דעם קיבוץ.
בקיצור, דער פרומער מאה שערים ציבור האט זיך אפגעטיילט און געדאווענט עקסטער. דער נייער קיבוץ איז באשטאנען אויך פון קרוב צוויי טויזענט אידן.
דער עיקר — ווי אידען דאווענען זאל השם מקבל זיין זייערע תפילות.
אין די סאטמארער געמיינדע וואו איך בין אויפגעוואקסן איז נישט געווען עפעס ערגער פון ציוניזם. “עס איז שוין בעסער זיך צו שמד’ן” האט מען אונדז געלערנט, “איידער ווי צו גלייבן אינם ציוניסטישן אפגאט.” נאכמער, אנטי-ציוניזם איז געווען א טייל פון אונזער אידענטיטעט און האט פארנומען א חשוב’ן ארט אין אונזער טאג-טעגליכן לעבן.
אנטי-ציוניסטן זענען פאראן א סך און אפילו צווישן יידן איז דאס נישט אומגעהערט. די בונדיסטן האבן פיינט געהאט דאס ציוניזם אלס א נאציאנאליסטישע אידעאלאגיע און אנדערע פארשרייען איר פארן אנברענגען די פאלעסטינער קאטאסטראפע. אבער ביי אונז אין סאטמאר האט מען איר פארדאמט פאר גאר אן אנדערע סיבה.
איך האב שוין א פאר מאל געהערט ווי היימישע אידן דריקן אויס זארג איבער דער “פוטסטעפס” ארגאניזאציע וואס העלפט ארויס בחורים און יונגעלייט וועלכע ווילן איבערלאזן די פרומע וועלט. איך אליין האב אויך אמאל געציטערט אז “פוסטסטעפס” איז בכח צו מאכן א חורבן אין דער פרומער וועלט, און איך האב געהאפט אז ס’וועט זיך גרינדן א פאראלעלע ארגאניזאציע קעגן פוטסטעפעס, וועלכע זאל העלפן היימישע בחורים און יונגעלייט צו טרעפן א וועג צו דער גרויסער וועלט, אן דעם וואס זיי זאלן פארלאזן אידישקייט, אויפ’ן שטייגער פון “תורה און דרך ארץ”. (איך האב אמאל אפילו פרובירט צו טון עפעס למעשה אין דער ריכטונג.)
איך בין נישט אלט, כ’בין נאך א קינד, אומערפארן און אומזיכער, אבער פארט עלטער ווי פריער, מיט אפאר יאר עלטער, און שוין זע איך ווי מיין וועלט טוישט זיך. דאס וואסער אינעם טייך האט מער נישט דעם זעלבן עפעקט, און די וואלקן אין הימל זינגען מער נישט קיין ליד. די וועלט האט אמאל געהאט א שיינעם גלאנץ, די ביימער האבן געאטעמט מיט אידעאליזם, און די בערג האבן געשושקעט גרויסע חלומות. מיר האט זיך געדאכט ווי די וועלט איז פארטונקען אין אן אוניווערסאלן טרוים וואס איז מער אמת ווי סיי וועלכע טעארעטישע רעאליטעט.
נאר צוביסלעך צעקריכט מיר יענע אידעאליסטישע וועלט פון די פינגער און זי ווערט מיר פארשוואונדן. די סיבה צו דער ענדערונג איז נישט קיין ביאלאגישער, ס’איז נישט די אינערליכע הארמאנען וועלכע ברענגען אין מיר דעם טויש, נאר די ערפארונגען פונעם לעבן וועלכע ברענגען אלץ נייע אנערקענונגען. איך האב ליב געהאט די וועלט, וויבאלד איך האב געגלייבט אז זי איז פאר מיר אומבאגרעניצט. איך האב געהאט גרויסע חלומות, ווייל איך האב נאכנישט געהאט דערלעבט צו זען ווי זיי פארגייען אין רויך.
אויפן פלאץ פונעם אידעאליזם קומט איצט א ייאוש, נאר אפילו דער ייאוש איז נישט דער זעלבער ווי אמאל ווייל כ’האב מער נישט קיין ליד וואס זאל אויסדרוקן דעם ייאוש, און מיר בלייבט נאר איבער צו בענקען נאך עפעס וואס איך קען נישט דערגיין וואס דאס איז געווען. איך בין מוחל די דערגרייכונג פונעם חלום, די רעאליזירונג פונעם אידעאליזם, איך וויל נישט מער ווי דאס חלומ’ען גופא, דער אידעאליזם אליין, נאר אפילו דאס קען איך נישט דערשפירן. איך פיל מער נישט דעם פייער וואס האט אמאל ארומגענומען מיינע נעכט, און איך פיל מער נישט ווי א בת-קול הייסט מיר עפעס טון.
זייט איך געדענק האב איך אייביג ליב געהאט צו ליינען. אלע ארום מיר האבן געוואוסט אז דעם קליינעם יצחק (מיין העברעיש'ן נאמען) טרעפט מען שטענדיג מיט א בוך אין האנט. דארט וואו די ביכער זענען, דארט האב איך זיך געפונען. אויפוואקסנדיג אין א חסידיש היים וואו מיין ערשטע און איינציגע שפראך איז געווען אידיש (מיט אן אלף!), איז מיין ליינען פארשטייט זיך אויך געווען בלויז אין אידיש.
גאר באדייטנדיק איז די פאקט אז מיין מאמע פלעגט מיר רופן אויף ענגליש א „בו"ק ווער"ם” (book worm). הגם די שפראך איז געווען אידיש, דאך איז געווען א געברויך פאר א נישט אידיש אויסשפראך צו באשרייבן מיין ליבשאפט פאר ליינען אין אידיש! צי „בוך ווארעם” וואלט געווען אן אויטענטישע אויסוועג צי נישט ווייס איך נישט, אבער די פאקט פארבלייבט אז אונז האבן זיך געשפירט גענוג באקוועם זיך צו באנוצן מיט ענגלישע ווערטער אינם פלוס פון אידיש’ן געשפרעך.
דאס איז נישט די איינציגע פאל וואס אן ענגלישע ווארט איז געווען א טייל פון אונזער אידיש'ן געשפרעך, און ענגליש איז אויך נישט געווען די איינציגע פרעמדע שפראך וואס האט זיך באקוועם געמאכט אין אונזער אידיש. אונזער אידיש האט א סך אויסגעניצט העברעאיש און אראמעאיש. ארום הויז האט די „בית הכסא” געדינט פאר אונזערע געברויכן, די „היטינג” (heating) האט געהייצט, די „עיר קאנדישענינג” (air conditioning) האט געקילט און די „קאוטש” (couch) איז ווי אונז האבן זיך באקוועם געמאכט שבת נאכמיטאג נאכן טשולענט צו ליינען די וועכנטליכע אויסגאבע „באלייכטונגען”.
תשעה באב. ס’פאלט צו די נאכט אויף דער אמעריקאנער ערד. איך טו מיר אן די תשעה-באב שיך און לאז זיך ארויס פון שטוב. איך האב געטראכט פון די קינות וואס איך וועל דארפן זאגן אין א חסידישן שולכל, פון די אידן וואס וועלן אפקרעכצן ביים זאגן איכה, און ס’איז מיר דורך א סקרוך אין די ביינער. איך האב עפעס נישט געפילט ווי איך בין א טייל פון דעם… איך האב זיך קוים געקענט דערווארטן אז דער תשעה באב זאל שוין דורכגיין. דא האט מיך גענומען ציפן א שולד-געפיל הייתכן אז איך פיל אזוי. וואס קומט פאר מיט מיין נשמה אז אנשטאט טרויערן אין שול מיט אלע אידן ווילט זיך מיר נאר הייבן פיס און אנטלויפן?
פארטראכט אין מיין ווייטאג, האב איך באקומען אויפ’ן סמארטפאן, זאל נישט אויסגערעדט זיין, א ווידעא-קליפ פון תשעה באב ביינאכט ביים כותל אין ארץ ישראל. איך האב געזען ווי אידן זיצן אויף דער ערד, פארשידענע מינים אידן, אלע שאקלען זיך לאנגזאם אהין און צוריק און זינגען לידער וועגן דער גאולה אויפ’ן נוסח פון שיר השירים. זיצנדיג אין א רינג האבן זיי געזונגען א פסוק פון שיר השירים (“מה תגידו לו שחולת אהבה אני”), א פסוק איבער ירושלים (“אם אשכחך ירושלים”), און א תפילה וועגן כלל ישראל (“אחינו כל בית ישראל”), און צום סוף, ווען אלע האבן זיך געשטעלט אויף די פיס, האבן זיי געזונגען דאס ליד “אני מאמין בביאת המשיח”.
איך האב בשום אופן נישט געקענט צוזאמשטעלן די סצענע פונעם כותל מיט דער סצענע וואס ווארט מיך אפ אין בית מדרש ביי אונז. דאס זענען צוויי אנדערע תשעה באב’ס. פון איין זייט שטייט א געמאכטער תשעה באב אין א ניו יארקער שול, וואו דער רב לאזט ארויס קרעכצן אויף יוצא צו זיין, און דער עולם, וואס איז זיך מחיה א גאנץ יאר מיט די אמעריקאנער פיצא-געשעפטן, לייגט צו א קרעכץ פאר גאט’ס וועגן. זאלסט זיי הרג’ענען וועלן זיי קיין ארץ ישראל נישט פארן… דאס ווארט “ציון” איז העכסטנס א נאמען פון א קאר-סערוויס פירמע.
אין אט דעם ניו יארקער תשעה באב איז עס נישט קיין טאג פון בענקשאפט, און אויך נישט קיין טאג פון טרויער, נאר א טאג פון פאלשן טרויער. פון אפזאגן די קינות ווערט נאכנישט קיין טרויער. קיין זכר ווערט נישט דערמאנט פון די צרות וועלכע האבן באטראפן דאס אידישע פאלק נאך די גזירות פון די קרייץ-ציגלער, כאטש מיר האבן זיך גענוג אנגעטרונקען מיט צרות צרורות במשך די הונדערטער יארן. ס’קען זיין אז די רבנים במשך די דורות האבן געוואלט אז מיר זאלן דאס משלים זיין מיט לידער אויף מאמע-לשון, אבער דאס פאסירט נישט אין אונזערע בתי מדרשים אפילו בטעות.
ווען אייניקלעך פון חורבן-געליטענע זאגן קינות אויף צרות פון די קרייץ-ציגלער וועלכע האבן פאסירט באלד טויזנט יאר צוריק, און דערמאנען נישט מיט קיין ווארט דעם חורבן אייראפע, איז נישט מעגליך אז ס’זאל זיך נישט פילן ווי א געקינצלטער און פאלשער ריטואל וואס האט פארלוירן יעדן אמת’ן פנימיות. אין אזא אטמאספער ווילט זיך נאר אויסטון די תשעה באב שיך, פארקלאפן דעם קינות’ל, און אויסשרייען אז איך האב אין דעם אלעמען נישט קיין חלק. איך האב ליב מיין פאלק מיט אן אמת, אבער איך קען נישט אנטיילנעמען אין אזא פאלשן צערעמאניאליזם.
דאך, ווי נאר איך האב דערזען דעם ווידעא-קליפ פון ארץ ישראל האט זיך מיר אומדערווארט געעפנט דאס הארץ. מיטאמאל האב איך זיך געכאפט אז תשעה באב פארמאגט נאך א דימענסיע וועגן וועלכער איך האב אינגאנצן פארגעסן, אדער גאר קיינמאל נישט געוואוסט. דאס איז נישט בלויז א טרויער טאג אויף צרות פונעם פאלק, נאר אויך א טאג פון רעליעגיעזער בענקשאפט. ס’איז נישט בלויז א טאג פון קרעכצן, נאר אויך א טאג פון זינגען, א טאג פון ארויסקוקן מיט ערווארטונג. הלואי וואלטן מיר געקענט אריבערפירן דעם גייסט צו אונזערע ברוקלינער בתי מדרשים, אבער אויב מיר קענען נישט ערווארטן קיין נאציאנאלן טרויער צווישן אונז, קען מען צום באדויערן נאך ווייניגער ערווארטן א רעליגיעזן אויסדרוק…
דארט ביים כותל ווערן ביידע מאמענטן פאראייניגט, דאס אידיש-פאלקסטימליכע און דאס געטליכע. די פארלוסט פונעם בית המקדש, די גלות השכינה, די בענקשאפט צו גאולה, זענען אלע אויסדרוקן פון דער מענטשליכער בענקשאפט נאך גאט. וויאזוי האב איך וועגן דעם נישט געטראכט? איך בין געשטאנען און איבערגעקוקט דעם ווידעא-קליפ איין מאל און נאכאמאל, און דאס הארץ האט מיר געפלאצט פון קנאה אויף די וואס זענען דארט אין ארץ ישראל. ס’האט מיך געוואונדערט פון וואנעט זיי האבן דערטאפט דעם סוד אינעם תשעה באב, אז מ’קען אים פארוואנדלען אין א ריין-רעליגיעזן טאג. א מין וואכעדיגער יום כיפור.
די קראקאדיל-טרערן זענען דארט נישט וויכטיג. אויך פעלט דארט נישט אויס די געצוואונגענע קרעכצערייען פון די קינות-פארזאגערס, וועלכע שאפן ביי אונז א קאלטבלוטיגן דיסטאנץ צווישן די ווערטער פון “איכה ישבה בדד” און די אידן וועלכע לעבן אינעם ניו יארקער מאטעריאליסטישן מציאות. דארט אין ארץ ישראל האבן טויזנטער אידן, פון אלע שיכטן פונעם פאלק, געשפאנט אויף די גאסן תשעה באב ביינאכט, גייענדיג צו דער אלט-שטאט ירושלים, צום פלאץ וואו אלעס האט זיך אנגעהויבן, דארט וואו ס’איז אראפגעבונדן געווארן דער אידישער קשר צו גאט אויפ’ן מקום המקדש, און דאס פלאץ וואו די אידישע בענקשאפט האט שטענדיג געטראפן איר ציל, וואו ס’ווערן געוואנדן די הייסטע בקשות אויף גאולה און משיח.
זייענדיג פונדערווייטנס, האב איך זיי מקנא געווען. די נאטירליכקייט מיט וועלכער דאס רעליגיעזער אויסגוס קומט צום אויסדרוק, די ספאנטאנישקייט מיט וועלכער די ברייטע מאסן צעזינגען זיך און וויגן זיך דערביי אהין און צוריק פארנט פונעם כותל, האט מיך פאר’כישופ’ט. ס’האט זיך מיר געשאפן א ווידערגעפיל צו דער ערד אויף וועלכער איך שטיי, צו דער לופט וועלכע איך צי אריין, און די גאסן אויף וועלכע איך שפאן. איך ווייס אז די טראפיק-ליכט אויף דער גאס האט גארנישט געזינדיגט, אבער אין יענער מאמענט האט זיך מיר געוואלט דוקא אן ארץ-ישראל’דיגער טראפיק-ליכט, ארץ-ישראל’דיגע הייזער, און ארץ-ישראל’דיגע אידן.
מיין פראבלעם וויאזוי צו פראווען דעם טאג האט עס נישט אוועקגענומען, אבער איך האב געפילט ווי ס’ווערט מיר גרינגער. איך האב זיך מער נישט געקלאפט על-חטא אויף דעם וואס איך פיל נישט קיין טעם אין דעם חסידישן תשעה באב אין וויליאמסבורג והגלילות, און איך האב זיך מער נישט געשלאגן מיט זיך אליין. אנשטאט דעם האב איך געבענקט, פשוט ווי א קינד, צו זיין אין ארץ ישראל און אנרירן די שטיינער פונעם כותל.
וויפיל קעגנגעזעצטע שמועות האבן מיר שוין געהערט איבער דער אזויגערופענער גזירת גיוס? איינער שרייט אז ס’איז דא א גזירת שמד, די רעגירונג פארלייגט זיך צו שמד’ן אלע חרדישע אידן, בשעת אנדערע שרייען אז ס’איז אבי געזאגט. אין א לעצטיגן כינוס אין מאנסי האט דער סאטמארער רבי פון קרית יואל, ר’ אהרן טייטלבוים, אפגעווארפן די טענה אז ס’איז דא א גזירה אויפ’ן סמך פון א גאנץ פשוט’ן ארגומענט: “מ’צווינגט דאך נישט קיינעם צו גיין אין מיליטער…” איך בין נישט קיין חסיד פון דעם רבי’ן, אבער איך זוך פארט צו דערגיין וואס דא טוט זיך.
איך קען נישט דעם מצב ערשטהאנטיג, קען איך נישט איבערווייזן דעם אמת אויף קיין שום צד, אבער דאך קען איך זאגן א מיינונג איבער דעם ענין. איך וועל ווייזן פאר’ן ליינער וויאזוי ער קען אויך מאכן א שנעלן באשלוס איבער דער מערכה, אן דעם וואס ער זאל קענען די פרטים. איך וויל נאר מאכן איין קליינע הקדמה: אויב האלט דער ליינער אז די פרייע ציוניסטישע רעגירונג מוז שטענדיג זיין אומגערעכט, און אז ס’איז איינער פון די דרייצן עיקרים צו גלייבן אז די מדינה וויל אפפירן אידן פון וועג, דעמאלט וועט אים מיין ארטיקל גארנישט צוגעבן. איך וויל רעדן איבערהויפט פון א ראציאנאלן שטאנדפונקט.
ובכן, ווי איך פארשטיי האלט נישט קיין איין צד אז דא איז פאראן א פאקטישע גזירה פון צוואנג, נאר אז די אטמאספער איז אזא וואס זוכט אויף להכעיס אויסצורייסן אידישקייט. אונטער דעם ליגט א הנחה, פארשטייט זיך, אז דינען אין מיליטער באדייט אז מ’קען נישט היטן אידישקייט. איך וועל זיך נישט דינגען אויף דער הנחה, כאטש איך בין נישט איבערצייגט אז ס’איז אזוי, זייענדיג באקאנט מיט גענוג פרומע סאלדאטן פון ארץ ישראל, נאר איך פארשטיי דעם פערספעקטיוו וואס האט מורא פון יעדער בארירונג מיט דער גרויסער וועלט וואו ס’זענען דא נסיונות. ממילא וועלן מיר אנהייבן מיט א כמו-הסכמה אויף דער הנחה.
ווען ס’האנדלט זיך פון אזעלכע “גזירות” וואס צווינגען נישט קיינעם, נאר ס’ציט צו מיט פארשידענע פיתויים, איז נישט מעגליך איבערצואווייזן צי יענער טוט דאס בכוונה אויף אפצו’שמד’ן אדער נישט. לאמיר זאגן אז ביי אונז איז קלאר אז די כוונה איז א להכעיס’דיגע, אבער סוף כל סוף האט יענער גענומען א שטילן קלוגן וועג, און דאס מאכט אונז טאקע אומבאקוועם. ווען יענער קומט מיט אן אפענער מלחמה קען מען צוריקשטויסן, אבער וואס טוט מען ווען יענער קומט (לויט אונזער מיינונג) מיט א שטילער מלחמה? קענען מיר אפענטפערן מיט פייער אויפ’ן סמך פון אונזערע אפשאצונגען איבער יענעמ’ס כוונות?
די גאנצע וועלט איז פול מיט נסיונות. מיר קענען באשליסן אז יעדע גוי’שער שאפינג-סענטער אויף דער גאס האט בכוונה אונז מכשיל צו זיין, און מיר קענען ארויסגיין אין א מלחמה קעגן דעם. מיר קענען באשליסן אז מאנהעטן איז געצילט אפצופירן אונזער יוגנט פון וועג, אפגערעדט שוין וועגן אזעלכע ארגאניזאציעס ווי “פוטסטעפס”, און אלס ענטפער קענען מיר ארויסגיין מיט מאסיווע מחאות קעגן דער פרייער גאס, קעגן מאנהעטן, אדער קעגן אמעריקע בכלל. יעדע רעקלאמע אויפ’ן שאסיי וואס לאדנט איין מענטשן צו שטודירן אין קאלעדזש קענען מיר אנקוקן ווי אן ענין פון “מסית ומדיח”, יעדער פּאָסטער מיט דער צורה פון א פרוי קען זיין א גזירת שמד, וכו’ וכו’.
די טעאריעס וואס גרופעס פון מענטשן האבן קעגן די כוונות פון אנדערע גרופעס זענען אן א סוף, און דער מקור פון יעדן רשעות שטאמט פון אזעלכע טעאריעס. איך וועל נעמען אן עקסטרעמען ביישפיל פון אנטיסעמיטן, כאטש איך מיין נישט צו פארגלייכן חלילה, איך וויל נאר אז מיינע ווערטער זאלן שטארק דערהערט ווערן. ליינט אמאל איבער די טענות וואס אנטיסעמיטן האבן קעגן אידן, וועט איר שטענדיג געפינען אזעלכע רעיונות וואס בויען זיך אויף כלערליי טעאריעס ווי גלייך אידן האבן א כוונה איבערצונעמען די וועלט. די טענות קען מען נישט איבערווייזן אדער אפפרעגן, מ’קען נאר זאגן איין זאך: יעדע אגרעסיווע שריט וואס איז געבויט אויף סאציאלע טעאריעס איז רשעות!
אויב אנטיסעמיטן זענען איבערצייגט אז אידן נעמען איבער די וועלט מיט באהאלטענע קלוגע שריט, דערווארט איך פון זיי אויסצוזוכן א פלאן וויאזוי דאס אפצוהאלטן מיט אנדערע קלוגע שריט, און נישט עפענען אן אגרעסיווע מלחמה ווען דער אנדערער צד האט דאס נישט געטון. מיך אינטערעסירט נישט צי אידן שטייען אונטער קאפיטאליזם, קאמוניזם, אדער וועלכע טעאריע ס’זאל נישט זיין. אויב האלט עמיצער אז קאפיטאליזם איז א סכנה וואס אידן האבן דערפינדן, זאל ער קעמפן קעגן קאפיטאליזם, און אויב האלט ער אז קאמוניזם איז א סכנה זאל ער קעמפן קעגן קאמוניזם. אבער צו עפענען א מלחמה קעגן דעם “אלוועלטליכן אידנטום”, צוליב דעם וואס זיי זענען “דער מקור פון אלע פראבלעמען” איז א קלאסישער ביישפיל פונעם רשעות וואס פלאגט די מענטשהייט. דערפאר, ווען איך זע צוויי צדדים אין א מלחמה, אין וועלכער בלויז איין זייט באניצט זיך מיט אגרעסיווע מיטלען, טענה’נדיג אז דער אנדערער צד איז א שטילער שונא וועמען מ’מוז באקעמפן, וועל איך שטענדיג זיין אויף דער זייט פון דעם “שטילן” שונא.
שערי ה”טעאריעס” לא ננעלו. ווען די רעגירונג וויל אז די חרדישע אידן זאלן זיך אינטעגרירן אין דער אלגעמיינער געזעלשאפט הייסט דאס נישט שמד, נאר דאס הייסט אז מע דערווארט פון אונז צו ווערן א פראדוקטיווער טייל פון דער באפעלקערונג, אן דעם וואס מיר זאלן טוישן אונזער נאמנות צו דער תורה. אויב זיי זענען זיך טועה, לאמיר זיך דורכשמועסן מענטשליך, און אויב מיר קלערן אז ס’איז א שטילער מהלך וויאזוי אונז אפצופירן פון וועג, דאן לאמיר טראכטן וויאזוי איבערצוצייגן אונזערע קינדער צו בלייבן אין די ישיבות. לאמיר ווערן שעפעריש און טראכטן וויאזוי מיר קענען באקעמפן די אזויגערופענע גזירה פון “פיתויים” אז זי זאל אונז נישט שאטן.
אויב וואלט מען נאר איבערגעמאכט די ישיבה סיסטעם אז מ’זאל זיך נישט ארומווארפן בחורים ווי מ’שפילט זיך מיט א באל, אויב וואלט מען זיך נאר באצויגן מיט מער רעספעקט צו צענדליגער טויזנטער אידישע קינדער אין אונזער אייגענעם היימישן סיסטעם, וואלטן שוין די סכנות פון גיוס געווען דראסטיש קלענער… צי ציטערן מיר טאקע פונעם גיוס, אדער מיר ציטערן צו קוקן פנים אל פנים אויף דעם אופן וויאזוי מיר האבן אוועקגעשטעלט אונזער חינוך? איז אונזער פראבלעם טאקע די מדינה, דאס מיליטער, א.א.וו. אדער אונזערע אייגענע ישיבות? די בחורים וואס זענען מצליח אין ישיבה זענען נישט אין סכנה פון גיוס. די סכנה שטייט נאר פאר יענע בחורים וועלכע מיר באטראכטן סיי ווי אלס שמאטעס.
דאס איז א הערליכער ביישפיל וואו מיר שטייען ווען ס’קומט צו שעפערישקייט! אנשטאט איבערצובויען די סטרוקטור פון אינעווייניג, אנשטאט צו פארריכטן אונזערע פראבלעמען, זוכן מיר שטענדיג די סכנות אינדרויסן. די מדינה וועט זיין שולדיג אין אלע פראבלעמען ווייל זי איז א לייכטע שעיר לעזאזל. איך געדענק נאך ווען די מוזיק פון ליפא שמעלצער איז געווען די גרעסטע סכנה פאר אידישקייט, אין אנדערע צייטן איז עס דער אינטערנעט, די גאס, און וואס נישט. דער עיקר איז אז מיר אליין פארמאגן די שענסטע און סאמע פערפעקטע געזעלשאפט, און אויב מיר שטויסן זיך אן אין שוועריקייטן זענען אנדערע שטענדיג שולדיג. וואס וואלטן מיר געזאגט צו א קינד אין חדר וואס פירט זיך אויף מיט אזא התנהגות?…
דער ספרדישער משגיח פון ארץ ישראל, הרב רבי, האט דערציילט ביים כינוס אין בארקלעי צענטער אז בחורים פון זיין ישיבה זענען “איבערגערעדט” געווארן צו גיין אין מיליטער. דערווייל האט זיך ארויסגעשטעלט אז ווייניגסטנס איינער פון די בחורים איז געווארן ארויסגעווארפן דורך אים, כאטש ווען יענער האט זיך געבעטן ביי אים אז אזא טריט וועט ברענגען דערצו אז זיינע עלטערן וועלן אים אריינשטעלן אין מיליטער. די אנטדעקונג האט אויפגעוועקט א שטיקל מהומה, אבער איך זע נישט פארוואס. איז דען נישט די גאנצע מערכה געצילט אנצואווארפן דעם שולד פון דעם וואס מיר טוען מיט בחורים דורכ’ן באשולדיגן די מדינה?
דא האט מען געעפנט א מערכה אפצושליסן גאסן, אטאקירן סאלדאטן, און נאך אזעלכע ווילדע מעשים. מ’האט זיך דערלעבט ברוך השם אז יענע בחורים וועמען די ישיבה האט ארויסגעווארפן ווי הינט, קענען דערנאך ווערן אטאקירט אויף די גאסן. זיי דארפן מורא האבן זיך צו דרייען נישט בלויז אין ישיבה, נאר אויך אויף דער אייגענער היימישער גאס, ווייל זיי קענען ווערן פיזיש אטאקירט דורך אייגענע היימישע מענטשן. און אויב די פאליציי וועט זיך אריינמישן, און זיך וואגן צו באשיצן די סאלדאטן, וועט מען ארויסשטעלן א גרויסן ווידעא אינמיטן מאנהעטן צו צייגן פאר אלע גויים ווי די מדינה רודפ’ט פרומע אידן!…
נישט בלויז וואס מיר האבן געטראפן א פאסיגן שעיר לעזאזל, שעמען מיר זיך נישט פון ניצן אן אפענעם שקר, וואס נאר אויב מ’האט נישט קיין צוטריט צום אינטערנעט קען מען עס גלייבן. ווער האט דען נישט געזען חדשים לאנג ווי חרדישע סאלדאטן ווערן אטאקירט אין ירושלים, איידער די פאליציי האט זיך אנגעהויבן אריינמישן? לעצטנס האט דאס מיליטער געגעבן דערלויבעניש פאר חרדישע סאלדאטן צו גיין אן די מונדירן אויף דער גאס, כדי מ’זאל זיי נישט אטאקירן ווען זיי קומען אין שיל, אדער ווען זיי גייען אהיים צו זיך אין שטוב.
ווי געזאגט פריער, איז דאס אלץ געזאגט מיט דער הנחה אז ס’איז טאקע דא א פראבלעם, און אז דאס מיליטער איז א סכנה פאר אידישקייט, אאז”וו. אויף יעדער פון די הנחות קען מען זיך קריגן. אבער אפילו לו יהא אז זיי זענען אלע אמת, איז די מערכה א ביישפיל פון א צביעות’דיגן, אומריכטיגן התנהגות. פארפאלן, די פרייע מדינה פירט זיך דא אויף מענטשליך, בשעת מיר פירן זיך אויף, זייט מיר מוחל דאס לשון, מיט רשעות.
איך גיי אויף דער גאס און קוק זיך איין אין די צענדליגער מענטשן וואס גייען מיך פארביי, און ס'נעמט מיך ארום אן אומעטיגער געדאנק. יעדער מענטש איז א וועלט וואס איז אויסגעבויט געווארן אין זיין באשטימטער סביבה, און איך קען זיי גארנישט פארשטיין. יעדער מענטש טראכט דאס זעלבע ווי אנדערע מענטשן אין „זיין גרופע”, און דער וואס געהערט נישט צו יענער גרופע וועט אים נישט קענען פארשטיין. באטראכטנדיג דאס, זע איך נישט וויאזוי די מענטשהייט זאל זיך קענען אמאל אינעם עתיד פארשטיין איינער דעם אנדערן.
די צרה איז וואס מענטשן טראכטן צו פיל וועגן דעם וואס אנדערע „קלערן”. יעדער איז גרייט צו ממית'ן דעם יעניגן וואס טראכט אנדערש ווי ער. אט נעמט למשל די ליבעראלע אמעריקאנער וועלכע האבן טאלעראנץ צו יעדן איינעם אין דער וועלט, אפגעזען פון יענעמ’ס קאליר, פאלק, ראסע, מין, אא"וו, אבער פאר דעם וואס „קלערט” אנדערש איז נישטא קיין טאלעראנץ. די פראבלעם איז אזוי אין דער גאנצער וועלט ביי אלע מענטשן, ביי איינעם מער און ביי איינעם ווייניגער.
די מיינונגען פון דער גרופע ווערט אויסגעבויט פון דעם וואס די גאנצע גרופע איז אויסגעשטעלט צו די זעלבע השפעות (מאסן פראפאגאנדע, נייעס-סטאנציעס, צייטונגען, שולעס, אד"ג), און אזוי ווערט ארגאניזירט א גרופע פון מאסן מענטשן קעגן אנדערע גרופעס פון מאסן, און ס'צעוואקסט זיך א שׂינאה צווישן פארשידענע גרופעס. אויב טראכט עמיצער אנדערש ווי זיין אייגענע גרופע איז ער שוין אפגעריסן פון אלע וועלטן, וויבאלד דער וואס טראכט זעלבסטשטענדיג קען נישט אויסדריקן זיינע מיינונגען פאר קיינעם.
ובכן, קוקנדיג אויף די מאסן מענטשן וואס גייען פארביי, האב איך פרובירט צו דערגיין צו וועלכער קאטעגאריע זיי געהערן. ווער פון די מענטשן איז א זעלבסטשטענדיגער דענקער און ער איז איינזאם אין זיין וועלט, און ווער איז נישט מער ווי א שרייפל אין דער מאסן-מעדיא, א פראדוקט פון א מאסן פראפאגאנדע? ס'איז גענוג צו כאפן א בליק אויף דער סאציאלער מעדיא, ווי למשל פייסבוק, צו זען ווי ווייט מענטשן טראכטן אייניג. ס’כאפט אזש א שרעק צו זען ווי אלע ניצן די זעלבע אויסדרוקן, די זעלבע לשונות, און די זעלבע בא'טעמ'ט-מאכעריי, אבער למען השם קריגט מען זיך, ווי גלייך מ’וואלט בכלל געהאט א „זעלבסטשענדיגע מיינונג”.
צוריקגעשמועסט איז מיין אייגענער געדאנקענגאנג אויך א רעזולטאט פון א באשטימטן צאל פאקטארן וואס האבן אוועקגעשטעלט די פערזאן וואס איך בין, קיין איין אנדער מענטש איז נישט אריבער דאס זעלבע וואס איך, און ממילא איז נישטא קיין מעגליכקייט אז מיר זאלן זען די וועלט אינעם זעלבן בליק. אויב זאל איך באזירן מיינע באציאונגען מיט דער מענטשהייט אויף דעם סמך פון געמיינזאמקייט אין אידעאלאגיע, צו שעצן נאר דעם מענטש וואס טראכט אזוי ווי איך, וועל איך זייער שנעל פארוואנדלט ווערן אין א שׂונא פאר דער גאנצער מענטשהייט.
וואלט בעסער געווען ווען יעדער מענטש וואלט געטראכט זעלבסטשטענדיג? לאו דוקא, ווייל דעמאלט וואלט מען נישט געקענט ארגאניזירן בכלל קיין סאציאלע סטרוקטורן. די טבע פונעם מענטש צו „טראכטן פונקט ווי אלע” איז א ברכה פאר דער מענטשהייט, ווייל נאר אזוי קען מען אויפשטעלן מדינות און ארבעטן אינאיינעם, אבער אפשר איז עס פארט א קללה פאר’ן אינדיווידועל, וויבאלד ס'נעמט אים צו די פרייע בחירה. יעדער יחיד וואס וויל צורירן צו זיין פערזענליכן עץ הדעת כדי צו דערגרייכן א פרייע בחירה, צו קענען אויסקלויבן צווישן גוטס און שלעכטס, פארלירט באלד זיין פלאץ אינעם גן-עדן פון זיין סביבה.
די אידעאלאגיעס פון א גרופע גיבן דעם מענטש זיכערקייט, זיי מאכן זיין לעבנסקוק פשוט און פארשטענדליך, אבער ווען ער רייסט זיך אפ פון זיי, פארלירט דאס לעבן דעם פריערדיגן גן-עדנ’דיגן פשטות, און ער דארף ארויסגיין באארבעטן א נייעם פעלד, בשעת ס’גיסט זיך אים שווייס פונעם פנים. דאס לעבן פון אזא מענטש איז קאמפליצירט, קיינמאל נישט פשוט. דאך מיך קימערט נישט מאמענטאל דער אינדיווידועל, נאר די מענטשהייט ווי א כלל. איז דא א רפואה פאר דער מענטשהייט אין אזא מצב, ווען די מיינונגען ווערן אויסגעשטעלט אזוי אנדערש איינער פונעם אנדערן, לויט דער סביבה אינעם לעבן?
כל זמן מענטשן וועלן לייגן דעם טראפ אויף דעם וואס אנדערע „קלערן” וועט קיין רפואה נישט זיין, ווייל די גמרא זאגט דאך שוין: „כשם שאין פרצופיהם שוין, כך אין דיעותיהם שוות” (אזוי ווי די פנימ’ער פון מענטשן זענען אנדערש איינער פונעם אנדערן, אזוי זענען אויך די מיינונגען פון מענטשן אנדערש). מיר וועלן קענען ליב האבן אנדערע נאר ווען מיר וועלן זיין גרייט אויפצוגעבן אויף דער האפנונג אז אנדערע וועלן איין טאג גלייבן אזוי ווי אונז. אינעם „מוח” זענען מיר אלע אנדערש, אבער אינעם „הארץ” זענען מיר אייניג. יעדער מענטש דארף ליבשאפט, און אט דאס קענען מיר אלע אייניג פילן.
דערפאר איז א ווייטאג וואס יעדע אידעאלאגיע, כמעט יעדע איינע, עקשנ'ט זיך אויף דעם אז אנדערע זאלן עס אננעמען. יעדער אידעאלאג רעדט זיך איין אז ער האט געפונען דעם אבסאלוטן אמת, און דער וואס קלערט אנדערש טוט דאס מיט א בייזוויליגער כוונה. די אמת'ע אידעאלאגיע איז אבער נאר יענע וואס קען צולייגן איין קליינעם סעיף [פאראגראף] צום סוף פון דער מאניפעסטא, און דארט זאל זיין אריינגעשריבן: „די וואס האלטן אנדערש וועלן מיר ליב האבן פונקט אזוי, כל זמן זיי גלייבן אין דעם אלגעמיינעם מענטשליכן קאנצענזוס אז מיר מוזן זיין גוט איינער צום אנדערן…”
לאזט מיך אייך דערציילן א סוד; איך בעט איר זאלט דאס קיינעם נישט דערציילן. נישט איינמאל האב איך געזען ווי מענטשן דרייען זיך מיט קליינטשיגע הינטעלעך, קליינע באשעפענישן וועלכע קוקן ארויס מיט אומשולדיגע אויגן אויף די מענטשן ארום, און מיר דאכט זיך אויס ווי ס’וואלט געשטעקט אין די אויגן א געוויסע פילאזאפיע. אויף ווי ווייט איך קען ארויסבאקומען דערפון, פרעגט עס מיך: “פארוואס האבן חסידישע אידן נישט ליב קיין בעלי חיים?”
איך ווייס נישט וואס צו ענטפערן פאר די הינטעלעך. אמאל האט מיין מאמע געזען א בילד ווי מיין טאכטער גלעט א קליינטשיג הינטעלע אויף דער גאס (איך בין ווייזט אויס גענוג קאליע געווארן צו לאזן מיין קינד טון אזא זאך) און דאס פנים איז איר פארקרומט געווארן. זי האט געוואלט וויסן צי מיין טאכטער האט געוואשן די הענט נאכדעם מיט זייף, און צי זי פארשטייט אז ס’איז א מיאוס’ע זאך אנצורירן בעלי חיים, א.א.וו. איך האב מורא געהאט אז דאס קומענדיגע מאל וואס מיין טאכטער וועט זען אן אומשולדיג הינטל, נישט קיין נפקא מינה ווי קליין, וועט זי אנטלויפן העט ווייט.
א רעגן-בויגן,
אוי עס טוט נישט טויגן,
א שלעכטער סימן פון אויבן,
מען ווערט אינגאנצן באנומען,
עפעס טוט נישט שטימען,
מען דארף תשובה טון,
אוי געוואלד!
איך געדענק נאך ווי היינט, אלס קינד פלעג איך שטיין ביים פענסטער און ארויסבליקן,
אדער ווען איך האב זיך געטון שפילן אינדרויסן אלץ געטון ארומקוקן,
און פון מאל צו מאל פלעג איך זען א רעגן-בויגן נאך א רעגן אזוי קאלירט און אזוי שיין,
אבער מען האט אונז געלערנט אז מען טאר נישט קוקן אדער רעדן דערפון
חס ושלום, ניין!
איך טאר נישט פארציילן פאר קיינעם וואס איך האב געזען,
ווייל קען זיין אז דער שלעכטער סימן איז נאר פאר מיר געווען,
אוי געוואלד!
מען האט איינגעבאקן אין אונז פון קליינווייז אן,
אז מען זעט א רעגן-בויגן איז דאס ווייל מען האט א סך עבירות געטאן,
פאר אונז איז א רעגן-בויגן געווען א זאך וואס מען האט נישט געוואלט זען,
און אויב האט מען יא געזען האט מען שנעל אוועק געקוקט
און זיך געמאכט ווי מען ווייסט נישט וואס עס איז דא געווען,
וועגן מיינע עבירות וואלט א מבול געדארפט געשען,
אוי געוואלד!
פאר א קליין קינד זיך ארומצוטראגן מיט די געדאנקען,
די שלעכטע געפילן,
מען רעדט דא פון די דריי יאר אלט,
א קאפ דרייט מען,
פארדרייט מען,
צעדרייט מען,
ווייל די מאמע האט געזאגט אז די באבע האט געזאגט אז איר באבע האט געזאגט
אז אזוי איז עס,
בלינדערהייט גייט מען אין וועגן וואס זענען פארקרומט געווארן
פון אמאליגן דור צום היינטיגן,
אוי געוואלד!
איך האלט — אז א רעגן בויגן איז הערליך און עס איז א וואונדער פון אייבערשטן,
דער באשעפער האט מן הסתם געוואלט ווייזן מיט א רעגן-בויגן אזוי הערליך,
און ווי מיט ווערטער זאגן:
מיינע טייערע אידישע קינדער,
איך האב פארגעבן ענקערע זינד,
דערפאר שיק איך ענק א רעגן-בויגן צו נהנה זיין
אלס א מתנה,
אלס אנערקענונג פאר אונזערע גוטע מעשים טובים,
וויאזוי קען דען מעגליך זיין אז א וואונדער אזוי שיין,
זאל אפילו אין וויסטן חלום קענען א שלעכטער סימן זיין?
איך שריי אויס הויך:
איי מה רבו מעשיך השם!
ברוך אתה ה' זוכר הברית ונאמן בבריתו וקיים במאמרו
מיט פופציג יאר צוריק איז די אלט-שטאט ירושלים געווארן באפרייט און פון דעמאלט האט זיך געעפנט א ניי בלעטל אין דער געשיכטע פון מדינת ישראל. בשעת ארץ ישראל איז געווארן ארומגענומען מיט אן עקסטאזע, נאכדעם וואס ירושלים איז צוריק אריין אין אידישע הענט צום ערשטן מאל נאך צוויי טויזנט יאר, און א רעליגיעזע התלהבות האט ארומגעכאפט די ארץ-ישראל’דיגע באפעלקערונג, האט מען אין סאטמאר געזען אין דעם א פרישער נסיון פון ציונות קעגן וועלכן מ’דארף זיך ספראווען. אין ארץ ישראל האט מען געטאנצט אין די גאסן, אבער דער סאטאמארער רב האט דאס נישט ליב געהאט.
א סאטמארער איד האט מיר דערציילט אז ער איז געווען א קליין קינד אין דער צייט פון דער זעקס-טאג מלחמה. זיינע ברידער וועלכע זענען געווען עלטער פון אים האבן אים אויפגעוועקט פון שלאף מיט דער אומגלויבליכער בשורה: “דער כותל איז אין אידישע הענט!” די שמחה איז געווען אזוי גרויס אז אפילו אין סאטמאר האבן נישט אלע געכאפט אז דאס איז א נסיון פאר דער סאטמארער השקפה. א געוויסער רב האט געזאגט פאר’ן סאטמארער רב: “ס’איז אזעלכע נסיונות ווי אין די צייטן פון שבתי צבי”, אבער דער סאטמארער רב זאל האבן רעאגירט: “וואספארא נארישקייטן! אין דער צייט פון שבתי צבי זענען די נסיונות געווען פיל גרעסער ווייל מ’האט געזען זאכן חוץ לדרך הטבע, אבער ביי די ציוניסטישע נצחונות איז דאך אלץ א דרך הטבע…”
איך בין חלילה נישט מזלזל אינעם כבוד פונעם סאטמארער רב, נאר מיר דאכט זיך אז דער זאץ שפיגלט אפ אמבעסטן דעם ריס צווישן דער סאטמארער און דער ציוניסטישער השקפה. שבתי צבי, דער פאלשער משיח, איז געווען א פסיכאטרישע פיגור, וועלכער האט געקרענקט נאך גרויסקייט. ער האט נישט געקענט אויספירן עפעס ממשות’דיג פאר’ן פאלק אויסער זיך אליין דערקלערן ווי א מקובל וואס פליט אין די הימלען און זיך באטראכטן ווי משיח אויף דעם סמך. לויט די קריטעריעס וואס דער רמב”ם שטעלט אראפ פאר משיח וואלט שבתי צבי נישט געווען קיין נסיון פאר כלל ישראל, וויבאלד ער האט נישט גענומען אין דער האנט קיין ביקס צו העלפן אידן. דער רמב”ם זאגט דאך אז משיח דארף צו אלעם ערשטן זיין א פעאיגער מלחמה-פירער.
די לאגיק פונעם רמב”ם איז פשוט: כדי צו זיין א שוסטער דארף מען קענען פארריכטן שיך. נישט אנדערש איז די גאולה פון אידן. כאטש משיח מוז זיין א הייליגער מענטש, מוז ער אויך קענען פארריכטן דאס פאלק. מיטן פליען אין הימל וועלן די שיך נישט פארראכטן ווערן… אינעם רמב”ם ליגט שוין א געוויסע פארשטאנד איבער דער אידישער גאולה וואס וואלט נישט געקענט לאזן קיין ספק וועגן שבתי צבי. כל זמן ער צייגט נישט איבער אז ער איז פעאיג צו קעמפן אין מלחמה פאר’ן פאלק איז נישטא פון וואס צו רעדן. מיר מוזן אבער געדענקען אז ביי די אידן וואס האבן איבערגעלעבט די פאגראמען פון ת”ח ות”ט האבן די קריטעריעס פונעם רמב”ם נישט געקענט קומען אויפ’ן זינען. אידן אין אייראפע זענען דעמאלט געשטאנען ביי גאר א מאכטלאזן פונקט, און מ’האט נישט געקענט חלומ’ען וועגן פארריכטן דאס פאלק מיט א ביקס אין דער האנט.
א פיגור ווי שבתי צבי איז געווען זייער גרעסטער נסיון. מיר קענען זיך פארשטעלן אז ביי שבתי צבי זענען די “חוץ לדרך הטבע’דיגע” נסים אריבערגעגאנגען פון מויל צו אויער, קיינער האט זיי מיט די אויגן נישט געזען, ווייל מיר ווייסן דאך אז ער האט נישט אויסגעפירט קיין זאך לטובת כלל ישראל. וואלט שבתי צבי כאטש איינגענומען א דערפל אין ארץ ישראל, וואלט ער כאטש מצליח געווען צו ארגאניזירן א מיליטער ווי בר כוכבא האט געטון, אדער גענוצט דיפלאמאטישע מיטלען צו העלפן אידן, וואלט שייך געווען צו דעבאטירן. למעשה אבער זענען זיינע מופתים באשטאנען פון לופט זאכן, וועלכע לאזן זיך בכלל נישט דעבאטירן פונעם רמב”מ’ס קוקווינקל, אבער די שמועות האבן געדינט ווי א טרייסט פאר’ן פאלק.
ציוניזם האט געברענגט אידן צו א גאנץ פארקערטן ווענדפונקט. מיטאמאל זענען אויפגעשטאנען אידן און באוויזן אז זיי קענען פארריכטן די שיך פונעם פאלק. ציוניזם רופט אויס אין די ווערטער פון הרב שלמה אלקבץ: “שטיי אויף מיין פאלק פון דער ערד, טרייסל אפ די שטויב, און טו אן דיינע פרעכטיגע קליידער!….”
ציוניזם האט נישט געהאט בדעה צו ברענגען די אחרית הימים, די גאולה שלימה, ווי שבתי צבי האט געקלערט צו ברענגען דורך מיסטישע אופנים, נאר ס’האט פשוט געוואלט ברענגען אן ענדע צו די אידישע ליידן און זיי פאראייניגן מיט ארץ ישראל און ירושלים. צי מ’זאל דאס באטראכטן ווי אן אתחלתא דגאולה אדער נישט איז א באזונדערע פראגע, אבער די אונטערשטע שורה איז דאס אז ציוניזם האט נישט גערעדט גרויס, נאר געטון גרויסע זאכן…
פאר אזעלכע אידן וואס זעען שבתי צבי ווי א נסיון אין אמונה, איז ציוניזם נישט קיין נסיון, אבער פאר’ן ציוניסט קען שבתי צבי נישט זיין קיין נסיון. דאס זענען צוויי אנדערע פערספעקטיוון. דער סאטמארער רב ז”ל האט געזען אין שבתי צבי דער גרעסטער נסיון אין דער אידישער היסטאריע, דוקא “וויבאלד ער האט גארנישט געטון”, און מ’האט דערפאר געקענט גלייבן אז ער באנוצט זיך מיט א ספיריטועלן אקטיוויזם כדי צו דערגרייכן די גאולה. דער פאליטישער אקטיוויזם פונעם ציוניזם האט גארנישט געקענט קומען אויפ’ן געדאנק דעמאלט, און שבתי צבי וואלט נישט געטויגט צו דעם. ס’קען זיין אז ער האט געהאט גוטע רצונות, ס’איז שווער צו משפט’ן א מענטש מיט אפאר הונדערט יאר שפעטער, אבער די קוואליפיקאציעס צו ברענגען אן ענדע צו די אידישע ליידן האט ער נישט געהאט.
יעצט אויב משיח דארף קענען פארריכטן שיך, וויאזוי זאל מען זיך באציען צו שיך וואס זענען פאקטיש פארראכטן געווארן? היות משיח איז נישט געקומען האלט מען נאכנישט ביי דער גאולה שלימה, די אחרית הימים איז נאכנישט אנגעקומען, אבער וויאזוי זאלן אידן פארט פילן ביים שליסן א צוויי-טויזנט יאריגן ציקל, ביים אריינטרעטן ווידעראמאל אין די טויערן פון ירושלים אלס די הערשער פון דער שטאט? וויאזוי זאלן פילן די קינדער וואס קערן זיך אום צו דער מאמען נאך אזא לאנגען אפשייד? דערמאנענדיג זיך אין דער שבועה וואס אידן האבן געטראגן טויזנטער יארן צו געדענקען ירושלים, וויאזוי זאל מען נישט פילן די האנט פון גאט אין די אויפגעריכטע גאסן פון ירושלים? וואלט נישט געווען א בושה צו דערמאנען דעם נאמען פון שבתי צבי קעגן אט דער קאלאסאלער אומגלויבליכער דערגרייכונג?
ס’איז מיר געווען א חידוש ווען איך האב געהערט וויאזוי דער סאטמארער רב האט אפגעווארפן דעם פארגלייך פון ציונות צו שבתאות, אבער דוקא אין א פארקערטן אופן ווי מיר וואלטן זיך פארגעשטעלט. דערזעענדיג ווי אידן האבן באקומען א מאכט וואס זיי האבן טויזנטער יארן נישט געהאט, אין א צייט ווען אידישע פאראשוטיסטן האבן אריינמארשירט אין דער אור-אלטער שטאט און מיט טרערן אין די אויגן באנעצט די הייליגע שטיינער פונעם כותל, האט דער סאטמארער רב נישט פארשטאנען וויאזוי מ’קען זען אין דעם א נס, אבער דוקא ביי שבתי צבי יא?! ווען מ’זעט ירושלים אין אידישע הענט דארף עס ניטאמאל זיין א נסיון, אבער א מיסטישער משיח וואס האט גארנישט אויפגעטון איז דער גרעסטער נסיון אין דער היסטאריע?!
ס’איז טאקע א חידוש, אבער נאר ביז מיר באמערקן אז דוקא דער חידוש קלארט אויס דאס בילד. אויב מיר פילן ווי ציוניזם נעמט איין אונזער נשמה, מיט א נסיון צי אָן א נסיון, איז א סברא אז מיר האבן לכתחילה אן אנדער פערספעקטיוו איבער דעם היסטארישן געשעעניש. וואס איז פאר איינעם א נסיון, מוז נישט זיין א נסיון פאר א צווייטן. נאר אויב מיר האבן שוין אן אנדער פערספעקטיוו, ווייל מיר זעען ערגעצוואו די מעגליכקייט פון א הימלישער האנט אין דער פאליטישער היסטאריע פון אונזער צייט, קען שוין דער ציוניזם אויך זיין א לעגיטימע זאך. ס’מוז נישט זיין קיין נסיון פונעם שטן, נאר מיר קענען קוקן אין פנים דעם נס צו וועלכן מיר זענען עדות, אז דוקא מיר, פון אלע צענדליגער דורות, האבן זוכה געווען צו זען די פארקערפערונג פון שיבת ציון.
איך בין חלילה נישט מזלזל אין דער גרויסקייט פונעם סאטמארער רב, אבער צווישן די פיר ווענט מוז איך מודה זיין אז שבתי צבי קומט מיר פאר ווי אן אומפארשטענדליכער נסיון. און טאקע, אפשר דערפאר קען איך קוים צו זיך קומען פון דעם אומגלויבליכן געשעעניש צו וועלכן מיר זענען אן עדות: די פאראייניגונג פונעם אידישן פאלק מיט דער שטאט ירושלים, מיט די בערג פון יהודה און שומרון, די שטיינער און זאמדן אויף וועלכע אונזערע אבות האבן געטראטן.


c: text/html

text:
אלעקסאנדער, פוילן
אַלעקסאַנדער (פויליש: Aleksandrów Łódzki) איז א שטעטל אין לאדזשער וואיעוואדעשאפט.
אין 2008 האט דאס שטעטל געהאט 20,684 איינוואוינער.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין 1816 איז דאס דארף פון אלעקנסאדער געגרינדעט געווארן. אין 1822 האט עס באקומען "שטאט רעכטן".
אין סוף פונעם 19טן יארהונדערט און אנהייב פונעם 20סטן יארהונדער האט מען אויפגעשטעלט אין אלעקסאנדער אסאך שטריקעריי פירמעס, און אלעקסאנדער איז געווארן די וויג פון דער פוילישער סקארפעטן אינדוסטריע. די בירגער פלעגן רופן דאס שטעטל "סקארפעטן שטאט", און ביז היינט איז שטריקעריי די הויפט אינדוסטריע דארט.
אין 1910 האט מען געעפנט א טראמוויי פון אלעקסאנדער קיין לאדזש, וואס האט געפועלט ביז 1991.
יידישע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין תרכ"ו האט רבי חנוך העניך הכהן לעווין, דער צווייטער רבי פון דעם גערער חסידות. זיך באזעצט אין אלעקסאנדער און געפירט זיין הויף דארט. פון דעמאלסט איז אלעקסאנדער געווארט א צענטער פון חסידות. אין די תר"ן יארן האט רבי יחיאל דאנציגער אויפגעשטעלט אין שטעטל דעם הויף פון אלעקסאנדער.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
עס איז קיין ספק נישט אז וויליאמסבורג איז היינט צוטאג די קרוינשטאט פון יידיש. וויאזוי מעסט מען אזא זאך?
לאמיר כאפן א בליק וועלעכע מקומות זענען די מערסט אידיש רעדענדיגע.
אין דער חרדישער וועלט זענען פאראן דריי שטארקע יידיש רעדנדיקע צענטערס: ירושלים, אנטווערפן, און וויליאמסבורג. יידיש ווערט טאקע גערעדט אין נאך מקומות, אבער ס’איז דארט אדער אן א כאראקטער, אדער אונטער דער השפעה פון אט די דריי צענטערס.
למשל דער אידיש פון די לאנדענער חסידים איז אדער ארץ ישראל’דיג, אדער וויליאמסבורג’דיג, אדער אנטווערפעניש, דאס ביסל לאנדאנישקייט אינעם אידיש איז צו ווייניג עס צו באקרוינען אלס א זעלבסשטענדיגער כאראקטער. ביי די לאנדאנער פרויען למשל וועט די אידיש יא פארמאגן אן אייגנארטיגער “קווינישער” כאראקטער, אבער מער אלס א צווייטע שפראך צו ענגליש און נישט אלס עיקר שפראך.
בני ברק פארמאגט אויך א סך אידיש, און אביסל ווייניגער “ענג” ווי דער ירושלים’ער יידיש. דער יידיש דא איז אבער אויך אן כאראקטער, און, איז בכלל נישט די שפראך פון פרויען אדער אין שטוב פון אמתע בני ברק’ער, נאר גיכער ביי ירושלימי משפחות וואס וואוינען אין בני ברק.
אין בית שמש איז יידיש טאקע א שטארקע קולטורעלע שפראך, אבער עס איז גאנץ קלאר פון וואנען דער יידיש שטאמט, פון מאה אין ירושלים! בית שמש איז געגרינדעט געווארן מיט א קארגע דרייסיג יאר צוריק דורך א גרופע ירושלמיס פון תולדות אהרן חסידות.
דאס זעלבע איז מיטן יידיש פונעם סאטמארער שטעטל מאנראו, מאנסי און ניו סקווירא, זיי אלע האבן זיך אנגעהויבן צו אנטוויקלען אין וויליאמסבורג. דער וויזשניצער מאנסיער רבי, דער סקווירער רבי ר’ יעקב יוסף, זיי האבן אנגעהויבן זייער חסידות אין וויליאמסבורג. א מבין וועט טאקע דערקענען א חילוק צווישן א וויליאמסבורגער אידיש און א “באנדראוער” יידיש (אזוי מאכן די וויליאמסבורגער חוזק פון די מאנראוער), און אודאי דערקענט זיך א סקווירער אידיש, דאס איז אבער צו דקות’דיג, אזעלעכע חילוקים טרעפט זיך אפט צווישן איין חסידות און דער אנדערער, אדער לויט די געגנטן וואו מען וואוינט. דער מאנסיער יידיש וועט זיך טאקע נישט הערן אזוי ענערגיש און געשליפן ווי דער וויליאמסבורגער מקור. נו, דאס האט שוין צוטון מיט דעם חילוק פון ברוקלין און אפסטעיט, און עפעס אן השפעה מעג בית מדרש עליון האבן… אבער פארט קען דער אידיש באצייכנט ווערן אלס וויליאמסבורגער.
בארא פארק דארף שוין יא האבן אן אייגענעם יידיש, היבש אנדערש ווי דער וויליאמסבורגער, עס דערקענען זיך אנדערע עלעמענטן און באגריפן, עס לעבט עפעס מער בשלום מיט די מציאות ארום, מיט ענגליש און עברית, באקוועם אריינגעפלאכטן מיט פליסיג ענגלישע ווערטער. די באבובער חסידים ברענגען אריין שטארק גאליציאנער עלעמענטן מיט א היבשן כאראקטער, איז אבער די מעשה דא פונקט ווי אין סטעמפארד היל, לאנדאן און בני ברק — עס איז נישט די שפראך פון פרויען און אין שטוב. בלויז שטרענג סאטמארער און וויליאמסבורג געשטימטע שטיבער וועלן זיך האלטן גענצליך צום יידיש.
אז מאה שערים איז דער מקור און צענטער פונעם ארץ ישראל’דיגער יידיש, דארף מען וויסן אז זי פארמאגט דעם חסידישן יידיש וואס ווערט גערעדט ביי די ר’ אהרלעך, ביי די דושינסקי חסידים, און די ליטווישער יידיש וואס איז דער באקאנטער ירושלימער יידיש און איז דער איינציגער צענטער פאר ליטווישער יידיש און גלייכצייטוג דער איינציגסטער פלאץ וואו ליטוואקעס רעדן יידיש אין שטוב און זעען אויס ווי חסידים מיט זייער לבוש. ירושלימער יידיש, אפילו די חסידישע, צייכענט זיך אויס מיט א סארט צעקוועטשקייט איינגעפלאכטן מיט שווערע לשון הקודש’דיגע אויסדרוקן, די געגנטן אינדרויסן פון מאה שערים זענען שוין כמעט ווי בני ברק, אדער רעדט מען דעם מאה שערים יידיש, אדער א לייכטערע אקצענט אבער על פי רוב נישט ביי די פרויען און אין שטוב.
מאה שערים איז אויך א צענטער פאר אידישע לייען מאטריאלן: דער וואכן-זשורנאל „דאס אידישע ליכט‟ און „אידישע שטראל‟ האבן אנגעהאלטן ביז לעצטנס. מען קען אבער זאגן אז רוב מאה שערימניקעס לייענען נישט קיין אידיש, צום לייענען ניצט מען לשון הקודש אדער עברית. דאס זעלבע מיט די אפשטאמיגע פון מאה שערים אזוי ווי אין בית שמש. אביסל יידישע פובלוקאציעס, אבער בעיקר לייענט מען עברית.
אנטווערפן איז א שטאט ווי מען אטעמט מיט יידיש, די לעצט פארבליבענע פלאץ ווי מאדערנע יונגעלייט קענען יידיש פונקט ווי חסידישע. עס וועט זיך דערקענען א חילוק צווישן די קרייזן, וואס מער מאדערן אלץ מער “אנטווערפעניש” איז דער יידיש. אנטווערפענישע אידיש פארמאגט שטארקע פלעמישע און פראנצויזישע עלעמענטן באזירט אויף א גאליציאנער יידיש. דער מאדערענער ייד וועט אבער געוויינדליך נישט לייענען קיין יידיש, בעיקר זענען די חסידישע אידן די וואס לייענען יידיש. וואס פאר א יידיש לייענען זיי? די זעלבע וואס יידיש רעדנדיקע יידן אין ענגלאנד און אמעריקע. דא קומען מיר צו צום חרידישן יידיש-קולטורעלן צענטער אין דער וועלט, וויליאמסבורג.
וויליאמסבורג, דורך דארטן און דורך אירע אפצווייגן, קומען כמעט אלע יידישע פובלוקאציעס ארויס, זיי זענען די רוב רובם פולע יידיש רעדנדיקע. דורך זיי ווערן געמאכט רוב פאפולערע אידישע פלעיס [שפילן], יידישע צייטונגען, דארטן ווערט אנגעפירט „קול מבשר‟ [דער טעלעפאנישער נייעס-צענטער].
וויאזוי איז דאס אז וויליאמסבורג איז געווארן דער צענטער פון יידיש איבער אלע אנדערע יידיש רעדנדיקע פלעצער, איבערשטייגנדיג אזעלעכע כאראקטעריסטישע אידישע צענטערן ווי מאה שערים און אנטווערפן?
דער ענטפער איז סאטמאר. נישטא נאך א מאכטפולער גרופע אין דער וועלט וואס שטייט אזוי אויפן יידיש אזוי ווי סאטמאר. אין סאטמאר איז יידיש די שפראך פון לעבן, צייטונגען, הודעות, אדווערטייזמענטס, אויספילן פארמס, אלעס אלעס איז אין יידיש, דרשות פאר פרויען אין יידיש, יידיש ביי זיי אטעמט פרישע לופט. דאס איז בעיקר אין סאטמאר חוץ לארץ ווייל דער צענטער פון סאטמאר איז וויליאמסבורג.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
עס איז נאר א שפיללללל
אחראי: אחראי
-
- אנשי שלומינו
- תגובות: 3
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג פאברואר 13, 2017 4:57 pm
עס איז נאר א שפיללללל
די נעקסטע פרימארגען כאפט זיך פייוויש אויף פינעם געלעיגער א באגאסענער מיט שווייס אןי געוואלד דאס איז דאך שרעקלעך אזא שוידערלעכע חולם, ווער ווייסט וואס עס ווארט אפ פאר די יודען אין שטאדט ג. פייוויש טראכט צי זיך, איך מוז עפעס טאן זיי צו העלפען ער טיט זיך אן זיין אויבערראק אין נייגט זיינע טריט צום רבס הויז דאן איז געוועין איינגעפירט אז די קהולה קויפט א הויז פארען רב הארט נעיבן טייך ביים עק פין וואלד אבער פייוויש ווייסט נישט פין קיין מעשיות ער גייט צום רב אפילי ער וועט דארפען אדורעch וואקען די וואלד אין אזא פריער שטונדע פייוויש וואקט אריין אין וואלד אין שעפשעט א תפולה צו גאט = טאטע די ווייסט אז איך מיין נאר גיט איך בעיט דיר מאך אז די רשעים זאלען נישט קענען פארגיסען אומשולדיג בליט איך בעיט דיר טי מיך נישט אפזאגען אין טי מיך צים רבס הויז שנעל טראגען איך זאל עים קענען זאגען פינעם טימעל וואס עס טיט זיך אין שטאדט ג. כא כא כא האבן זיך די רויבער צילאכט הויך אויפן קויל ווי אין א כאר............ belive it or not
הההההמשך יבא ב"ה
- אויסגערעכנט
- שר ששת אלפים
- תגובות: 6770
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג אוגוסט 10, 2015 9:50 pm
- וואוילע שעפעלע
- שר חמשת אלפים
- תגובות: 5436
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג דעצמבער 24, 2015 2:17 pm
- לאקאציע: אין שטאל
- מאכט סענס?
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 447
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך ינואר 11, 2017 3:28 pm
- לאקאציע: בין תנור לכיריים
-
- אנשי שלומינו
- תגובות: 3
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג פאברואר 13, 2017 4:57 pm
- אויסגערעכנט
- שר ששת אלפים
- תגובות: 6770
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג אוגוסט 10, 2015 9:50 pm
-
- אנשי שלומינו
- תגובות: 3
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג פאברואר 13, 2017 4:57 pm
בחורים
ווי מען זאגט סע פארט א באן.
מענטשען מיינען אז בחורים זענען גארנישט סתם עפעס א מין פוילע פאלק א באנדע
שקצים.. דאס באדערט מיך זער שטארק אפילע העסטע זאגען ווער ביזטי צי רעדען ביזט
דאך א נוגע ב'דבר?! אבער דאך סע ברענט אין מיך ווי פייער מילא נעם איך טאקע די
פעידער א ביסעלע צי קלאר מאכען די ענין הזאך.
קודם ווילעך עקלערן וואס דאס הייסט קוועלעפיקאציס ביי בחורים, האסטע נאמער איינס
יעדע דריטע בחור איז א פראפעשענעל שעף, א קעכער, יא יא וואגען זאלסטי עים זאגען
אז זיין דזשעלעפינא דיפ איז נישט גיט געווין ווער רעדט נאך ווען די לעוועל געשמאקייט
הייבט זיך מיט א שטאפעל די ליל שישי טשולענט יעצט גייטעס אזוי ער גיסט אריין צוויי
גאנצע פעקלעך גערשטען (בארלי) אז די טשולענט ווערט אזוי דיק אז מען קען כאפען א
שבת נאכמיטאג שפאנציר דערויף, צי דעים אלעפ גיסט ער אריין א האלבע פלעשל coke
וייל זיין פעטער האט א רעסטעראנט אין ניא העמשיר אין יענער גיסט coke שוין מיז עס
אוודאי גיט זיין בקיצר מישט אין דרייט אבער חברה סע קימט א טשולענט wait u שוען די
crew זעצט זיך צינאזאם מען נעמט זיך עסן
..האלא ווארף מיר אנער די פיקעלס.
..די פערד ווער עסט פיקעלס מיט טשולענט
..ווא הייסט ווער דער וואס פארשטייט צי food
..ווייל די פארשטייסט צי עסען הא....
בקיצור עס טיט זיך טישען אויף בענק יא פיקעלס מיט טשולענט אדער נישט פארשטייסט
יא צי עסן אדער נישט ממש ביז קלעפ שיר ניט געריפען הצלה פין די "נארהאפטיגע"
טשולענט איז נישט געבליבען קיין לעק דער עולם איז צירינען ווי, וועלטס מיסטעריע..
לאמיר טאקע זען ווי דער עולם איז
..מושי ווי איז די עולם
מ. וואס הייסט דע עולם ווער איז דער עולם (ממש שווער צי פארשטיין
וואס הייסט דער עולם)
..נא יעדער ווי איז יעדער אקעי, שימי, ווי איז שימי
מ. אה שימי, שימי איז אין דזים....
שימי איז א בחור זער חענוועדיג באליבט בייעדעם אבער ריבונע שעלולאם, וואס זיכט
ער אין דזים ער איז דאך הויט אין ביין מען דארף ניצעו א פאגרעסערינג גלאז עים צי זעין,
אבער ביזט מששוגע כהאב פאלוירען א האלבע פונט זייט פסח (wow (סארא סיקס
פעק איך גיי האבן רעצימער דענמאלסט.
דע אנדערע עק דאמעטארי זיצט דודי אויף זיין בעט אין ליינט די שטערן ער איז אזוי פאטיפט
דערין אז סע קען זיין אזעלכע קולות אין צימער אין גארנישט ער ליינט... שוין נאך צווי
שעה גענדיגט ליינען פין דעקל צי דעקעל אפילע די עדס קען ער אויסען ווענדיג (די חלום
פין יעדע חתן) קימט ער ארויס פין ראאם מיט רויטע פארקלעיבטע אויגען גלייל לויפט
ער צי צים ערשטע קיפקע אין פראבירט אויפציכאפען די נושא, די איזרעילי מיליטער
האבען באמבעדירט אין עזה...זיי זענען פיי ע נייעס גלייך שרייט דודי אריין וואס עפעס
ביזט מעשיגע די נעווי סיעלס פטקט זיי איין פארשטייסט ער איז יעצט געוואר געווארן
נאכען ליינען די שטערן, פין אזא זאך ווי נעווי סיעלס אין ער איז שוין וועלטס פארשטייער
אין קענסט עים נישט אפפרעיגען ווייל למעשה האבען זיי געהארגעט בין לאדין.......... שוין איך האב שוין נישט קיין כח צי שרייבען אבער דאס נאך יא מאכען א ליסטע פין טאלאנען
וואס ליגען ביי בחורים אין דער הענט,
קעכערס.
גראמערס. (פרעיג דיין חבר ווי מען האט עים קליא געלייגט זיין קבלת פנים).
שפילערס. (אלע אינסטרעמענטען).
זינגערס. (פרעיג מיך אפ).
געלערנטע פייטערס.(פארשטייען אז Li Jet קען בעסער פייטען ווי Statham Jason.(
.(וואס הייסט כהאב אליינס געבויט די ארון קודש) .Construction
טעקנאלעדזשי. (געהעקט א c2.(
ועוד ועוד כהאב שוין נישט מער נערווען ביי.. •
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 6 געסט


text:
דער פרעזידענט האט געזאגט אז די פעדעראלע רעגירונג וועט צושטעלן 200-ביליאן דאלאר פון דעם געלט, וואס איז אבער בסך הכל צוואנציג פראצענט פון די געשאצטע טריליאן דאלאר וואס דאס וועט אפקאסטן. דאס איבעריגע געלט דערווארט טראמפ אז די סטעיטס זאלן צושטעלן.
טראמפ וועט פראקלאמירן אינפאסטרוקטור פראיעקט
דער פרעזידענט האט געזאגט אז די פעדעראלע רעגירונג וועט צושטעלן 200-ביליאן דאלאר פון דעם געלט, וואס איז אבער בסך הכל צוואנציג פראצענט פון די געשאצטע טריליאן דאלאר וואס דאס וועט אפקאסטן. דאס איבעריגע געלט דערווארט טראמפ אז די סטעיטס זאלן צושטעלן.


text:
אלעס ארום די 2018 גאווערמענט שאטדאון
-
- שר האלפיים
- תגובות: 2783
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג ינואר 07, 2008 8:22 am
- לאקאציע: וויליאמסבורג בריק
- טשאדעלע באדעלע
- שר האלף
- תגובות: 1269
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג יולי 09, 2017 5:29 pm
- לאקאציע: לי עוועניו קארנער מאנסי בולוד
משהזוךמיר האט געשריבן:א גוטן האט געשריבן:איך מיין אז מדארף מאכן אז ווילאנג סאיז דא א שאטדאון באקומען די קאנגרעס און סענאט נישט זייערע טשעקלעך... אוי וועלן זיי לויפן צו מאכן א דיעל...
זיי באקומען נישט.
און טאקע דערפאר צאלט מען אלעמאל די ארבעטער למפרע נאכ'ן שאטדאון....
מען וואלט געדארפט מאכן א קאנסטיטושינעל אמענדמענט אז זיי קענען נישט באקומען באצאלט אפי' נאכדעם, וכולי האי ואולי...
דאס זאל נאר נישט בייפאלן פאר טראמפ.
פעיק נוז האט געשריבן:כאפצעם האט געשריבן:%100 אז ס'איז אויף די וואנט, און דאס שרייען די דעמאקראטן! די וואנט איז הכל מודים אז ס'איז א פארטייאישע אישו וואס איין פארטיי וויל בשו"א נישט, דאקא ווידער איז נישט, %70 לאנד וויל עס, און טראמפ אליין האט שוין געשלאסן א דיעל מיט טשאק ענד נענסי צו שטיצן א ריינע דאקא ביל.
נו, לייג אריין דאקא -די דעמאקראטן זענען נאך אפילו גרייט דיר צו געבן עטליכע ביליאן פאר באורדער סעקיורעטי- און אלעס איז כשר וישר. די גאווערמענט ווערט געפאנדעט!
וואס אין די וועלט בלאקירסטו די גאנצע גאווערמענט וועגן דיין נארישע וואנט?!
עטליכע ביליאן? אפשר גיבסטו א נומבער.
דאקא אן באורדער א וואנט איז קלאר א פארטיישע אישו, ווען די דעמס זאגן ווען איך גיב דיר די וואנט אבער איך דארף דאקא וואלסטו גערעכט געווען, דאס איז אבער נישט די קעיס דא!
נעכטן האט מולוועיני געזאגט אז שומער האט נאר געוואלט געבן 2.5 ביליאן, היינט זאגט ער אז שומער האט נאר געוואלט ערלויבן צו צאלן 20 ביליאן, אבער ער האט נישט מסכים געווען עס צוצוטיילן בפועל. און דאס איז לכאורה אלעס בשם טראמפ, חוץ אויב מולוועיני טענהט אז ער איז יא דארט געווען.
- פעיק נוז
- שר חמש מאות
- תגובות: 954
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג יוני 13, 2017 8:49 pm
- לאקאציע: אין אוויון און דערנאך אין צייטונג און דערנאך אין מיסט קאסטן
קיין נפקמ האט געשריבן:פעיק נוז האט געשריבן:כאפצעם האט געשריבן:%100 אז ס'איז אויף די וואנט, און דאס שרייען די דעמאקראטן! די וואנט איז הכל מודים אז ס'איז א פארטייאישע אישו וואס איין פארטיי וויל בשו"א נישט, דאקא ווידער איז נישט, %70 לאנד וויל עס, און טראמפ אליין האט שוין געשלאסן א דיעל מיט טשאק ענד נענסי צו שטיצן א ריינע דאקא ביל.
נו, לייג אריין דאקא -די דעמאקראטן זענען נאך אפילו גרייט דיר צו געבן עטליכע ביליאן פאר באורדער סעקיורעטי- און אלעס איז כשר וישר. די גאווערמענט ווערט געפאנדעט!
וואס אין די וועלט בלאקירסטו די גאנצע גאווערמענט וועגן דיין נארישע וואנט?!
עטליכע ביליאן? אפשר גיבסטו א נומבער.
דאקא אן באורדער א וואנט איז קלאר א פארטיישע אישו, ווען די דעמס זאגן ווען איך גיב דיר די וואנט אבער איך דארף דאקא וואלסטו גערעכט געווען, דאס איז אבער נישט די קעיס דא!
איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט דא זאגן, כאפצעם שרייט אז די דעמאקראטן האבן געהעריג מסכים געווען צו געבן אפאר ביליאן דאלער פאר א וואנט אויב מען לייגט אריין דאקא, און טראמפ איז א פשוט'ער משוגענער פארן נישט איינגיין אויפן דיעל, פרעג איך אים, פון וויפיל ביליאן דאלער איז באשטאנען דעי דיל אז דו שרייסט אז טראמפ איז משוגע פארן נישט מסכים זיין?
- פעיק נוז
- שר חמש מאות
- תגובות: 954
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג יוני 13, 2017 8:49 pm
- לאקאציע: אין אוויון און דערנאך אין צייטונג און דערנאך אין מיסט קאסטן
צל עובר האט געשריבן:שומער טענהט היינט אז ער האט קלאר געזאגט פאר טראמפ אז ער איז גרייט צו געבן וויפיל טראמפ וויל, און נאר ער מיט טראמפ זענען געווען אין די רום.
נעכטן האט מולוועיני געזאגט אז שומער האט נאר געוואלט געבן 2.5 ביליאן, היינט זאגט ער אז שומער האט נאר געוואלט ערלויבן צו צאלן 20 ביליאן, אבער ער האט נישט מסכים געווען עס צוצוטיילן בפועל. און דאס איז לכאורה אלעס בשם טראמפ, חוץ אויב מולוועיני טענהט אז ער איז יא דארט געווען.
און פארוואס האט טראמפ נישט מסכים געווען?
ער ברענגט ארויס אז ער איז גרייט געווען צו געבן די וואנט, וואס וועט גארנישט העלפן און קיינער דארף עס נישט, חוץ טראמפ ווייל דאס איז געווען זיין קאמפיין אישו, פאר דאקא, וואס טראמפ אליינס זאגט אז ער שטיצט עס, און דאך האט טראמפ נישט מסכים געווען.
פעיק נוז האט געשריבן:צל עובר האט געשריבן:שומער טענהט היינט אז ער האט קלאר געזאגט פאר טראמפ אז ער איז גרייט צו געבן וויפיל טראמפ וויל, און נאר ער מיט טראמפ זענען געווען אין די רום.
נעכטן האט מולוועיני געזאגט אז שומער האט נאר געוואלט געבן 2.5 ביליאן, היינט זאגט ער אז שומער האט נאר געוואלט ערלויבן צו צאלן 20 ביליאן, אבער ער האט נישט מסכים געווען עס צוצוטיילן בפועל. און דאס איז לכאורה אלעס בשם טראמפ, חוץ אויב מולוועיני טענהט אז ער איז יא דארט געווען.
און פארוואס האט טראמפ נישט מסכים געווען?
פרעג אים.
אפשר קען זיין ווייל די טראמפ רעפאבליקען ליין אז קודם מאך א CR פאר א חודש, און דעמאלטס וועל מיר פארהאנדלען אויף דאקא.
-
- שר מאה
- תגובות: 193
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג מאי 29, 2017 11:00 am
צל עובר האט געשריבן:שומער זאגט אז דו גאנצע פראבלעם איז, אז דער טראמפ איז פשוט נישט קיין מענטש מיט וועם מקען האנדלען, ער זאגט אז טראמפ האט אים געזאגט ער זאל אויספיגערן וואס עס האלטן די רעפאבליקענס אין קאנגרעס, און מעקאנעל האט אים געזאגט ער זאל אויספיגערן וואס טראמפ האלט, ער זאגט אז ער איז גרייט געווען צו געבן אפילו די וואנט, וואס דעמאקרעטס און אפילו אסאך רעפאבליקענס האלטן אז עס גייט גארנישט אויפטון, און שומער לייגט נאך צו אז דראונס, פערסאנעל, און ראודס, קענען אסאך מער אויפטון, און ער שטיצט בעצם צו פארבעסערן בארדער סעקיוריטי, און טראמפ האט נישט מסכים געווען.
ער ברענגט ארויס אז ער איז גרייט געווען צו געבן די וואנט, וואס וועט גארנישט העלפן און קיינער דארף עס נישט, חוץ טראמפ ווייל דאס איז געווען זיין קאמפיין אישו, פאר דאקא, וואס טראמפ אליינס זאגט אז ער שטיצט עס, און דאך האט טראמפ נישט מסכים געווען.
און טראמפ זאגט אנדערש וועם גלייבט מען ?
- שמואל אלצווייסער
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 455
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג ינואר 01, 2018 4:19 pm
- לאקאציע: ביים נייעס טישל
צל עובר האט געשריבן:שומער זאגט אז דו גאנצע פראבלעם איז, אז דער טראמפ איז פשוט נישט קיין מענטש מיט וועם מקען האנדלען, ער זאגט אז טראמפ האט אים געזאגט ער זאל אויספיגערן וואס עס האלטן די רעפאבליקענס אין קאנגרעס, און מעקאנעל האט אים געזאגט ער זאל אויספיגערן וואס טראמפ האלט, ער זאגט אז ער איז גרייט געווען צו געבן אפילו די וואנט, וואס דעמאקרעטס און אפילו אסאך רעפאבליקענס האלטן אז עס גייט גארנישט אויפטון, און שומער לייגט נאך צו אז דראונס, פערסאנעל, און ראודס, קענען אסאך מער אויפטון, און ער שטיצט בעצם צו פארבעסערן בארדער סעקיוריטי, און טראמפ האט נישט מסכים געווען.
ער ברענגט ארויס אז ער איז גרייט געווען צו געבן די וואנט, וואס וועט גארנישט העלפן און קיינער דארף עס נישט, חוץ טראמפ ווייל דאס איז געווען זיין קאמפיין אישו, פאר דאקא, וואס טראמפ אליינס זאגט אז ער שטיצט עס, און דאך האט טראמפ נישט מסכים געווען.
שומער האט אליינס געזאגט אז ער איז גרייט צו געבן די וואנט, און דו גלייבסט אים נאך.
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
צל עובר האט געשריבן:מעקאנעל קען נישט גיין נוקלער ווייל פון די 50, און מיט אים וואלט געווען 51 קעגן 48 , זענען דא פינעף דעמאקרעטס, סוי ער האט מקסימום 46 סענעטארן צו גיין נוקלער, אדער אפילו ווייניגער, ווייל איך ווייס אויב אלע רעפאבליקאנער וואס האבן געשטימט פאר די ביל זענען גרייט צו גיין נוקלער.
או יאמר איפכא. די רעפובליקאנער וואס האבן געוואוט דערקעגן האבן עס גאנץ מעגליך געטון וויבאלד עס קען עניוועי נישט פעסן.
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
צל עובר האט געשריבן:שומער טענהט היינט אז ער האט קלאר געזאגט פאר טראמפ אז ער איז גרייט צו געבן וויפיל טראמפ וויל, און נאר ער מיט טראמפ זענען געווען אין די רום.
נעכטן האט מולוועיני געזאגט אז שומער האט נאר געוואלט געבן 2.5 ביליאן, היינט זאגט ער אז שומער האט נאר געוואלט ערלויבן צו צאלן 20 ביליאן, אבער ער האט נישט מסכים געווען עס צוצוטיילן בפועל. און דאס איז לכאורה אלעס בשם טראמפ, חוץ אויב מולוועיני טענהט אז ער איז יא דארט געווען.
איך בין נעכטן געווען מיט מלאך גבריאל אליינס אין א צימער, און ער האט מיר אליינס געזאגט אז עס איז נישט אמת.
הרוצה לשקר ירחיק עדותו. או דו בויעסט פיתום ורעמסס אויף די עדות פון א שקרן וואס דו זאגסט אליינס אז עס מאכט נישט קיין סענס.
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
צל עובר האט געשריבן:מולוועיני זאגט נאך פון טראמפ יעדן טאג א צווייטע מעשה, דארף איך אים יא גלייבן?
צווישן טראמפ און שומער, גלייב איך שומער.
שומער. אה! דער איש אמת, דער ןואס וועט זיך נישט בייגן פון אמת קיין האר אפי' פאר פאליטישע געינס, ער זאגט אליינס אז ער איז געוועו אליינס אין א צימער מיט טראמפ אול טראמם האט בלא בלא בלא. און אזויווי ער איז אזא איש אמת וואס דער נאמען פאליטישאן קלעבט צו אים ווי ארבעס צום וואנט, גלייבסטו זיין פאני, סוספישעס מעשה בלינדערהייט.
משהזוךמיר האט געשריבן:צל עובר האט געשריבן:מעקאנעל קען נישט גיין נוקלער ווייל פון די 50, און מיט אים וואלט געווען 51 קעגן 48 , זענען דא פינעף דעמאקרעטס, סוי ער האט מקסימום 46 סענעטארן צו גיין נוקלער, אדער אפילו ווייניגער, ווייל איך ווייס אויב אלע רעפאבליקאנער וואס האבן געשטימט פאר די ביל זענען גרייט צו גיין נוקלער.
או יאמר איפכא. די רעפובליקאנער וואס האבן געוואוט דערקעגן האבן עס גאנץ מעגליך געטון וויבאלד עס קען עניוועי נישט פעסן.
אז איין רעפאבליקאנער סענעטאר שטימט קעגן דעם גייט עס נישט דורך, ווייל עס איז יעצט נאר דא 50 רעפאבליקאנער סענעטארן קעגן 49 דעמאקראטישע סענעטארן, דזשאן מקעין איז אין אריזאנע, און מייק פענס איז אין זייער מדינה.
מייק לי און רענד פאול קען זיין אז די ביזט גערעכט, אבער דזשעף פלעיק און לינדזי גרעהעם גייען נישט גיין נוקלער, און עס קען זיין אז נאך אנדערע אויך.
- שמואל אלצווייסער
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 455
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג ינואר 01, 2018 4:19 pm
- לאקאציע: ביים נייעס טישל
צל עובר האט געשריבן:מולוועיני זאגט נאך פון טראמפ יעדן טאג א צווייטע מעשה, דארף איך אים יא גלייבן?
צווישן טראמפ און שומער, גלייב איך שומער.
וויאזוי האט שומער באוויזן צו געווינען דיין טראסט? מיט זיינע אפענע ליגענטס און קראנקע צוגאנג צו די טעקס רעפארם ביל, אדער גאר מיט זיינע יושר'דיגע אימיגראציע פאליסיס?
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
צל עובר האט געשריבן:משהזוךמיר האט געשריבן:צל עובר האט געשריבן:מעקאנעל קען נישט גיין נוקלער ווייל פון די 50, און מיט אים וואלט געווען 51 קעגן 48 , זענען דא פינעף דעמאקרעטס, סוי ער האט מקסימום 46 סענעטארן צו גיין נוקלער, אדער אפילו ווייניגער, ווייל איך ווייס אויב אלע רעפאבליקאנער וואס האבן געשטימט פאר די ביל זענען גרייט צו גיין נוקלער.
או יאמר איפכא. די רעפובליקאנער וואס האבן געוואוט דערקעגן האבן עס גאנץ מעגליך געטון וויבאלד עס קען עניוועי נישט פעסן.
אז איין רעפאבליקאנער סענעטאר שטימט קעגן דעם גייט עס נישט דורך, ווייל עס איז יעצט נאר דא 50 רעפאבליקאנער סענעטארן קעגן 49 דעמאקראטישע סענעטארן, דזשאן מקעין איז אין אריזאנע, און מייק פענס איז אין זייער מדינה.
מייק לי און רענד פאול קען זיין אז די ביזט גערעכט, אבער דזשעף פלעיק און לינדזי גרעהעם גייען נישט גיין נוקלער, און עס קען זיין אז נאך אנדערע אויך.
פופציג קעגן ניין און פערציג איז א מאיאריטעט, און פענס איז בלויז א פלייט אוועק פון וואשינגטאן.
גרעהעם גלייב איך וואלט זיך יא צוגעשטעלט.
עקסטער, לייג צו קאפ, אויב שומער זאגט ברבים אין סענאט אז ער איז גרייט צו געבן די וואנט, איז דאס יעצט זיין פאזישן.
סוי אויב איז ער היינט מסכים צו געבן די וואנט מאכט סענס אז נעכטן האט ער אויך מסכים געווען.
משהזוךמיר האט געשריבן:צל עובר האט געשריבן:משהזוךמיר האט געשריבן:צל עובר האט געשריבן:מעקאנעל קען נישט גיין נוקלער ווייל פון די 50, און מיט אים וואלט געווען 51 קעגן 48 , זענען דא פינעף דעמאקרעטס, סוי ער האט מקסימום 46 סענעטארן צו גיין נוקלער, אדער אפילו ווייניגער, ווייל איך ווייס אויב אלע רעפאבליקאנער וואס האבן געשטימט פאר די ביל זענען גרייט צו גיין נוקלער.
או יאמר איפכא. די רעפובליקאנער וואס האבן געוואוט דערקעגן האבן עס גאנץ מעגליך געטון וויבאלד עס קען עניוועי נישט פעסן.
אז איין רעפאבליקאנער סענעטאר שטימט קעגן דעם גייט עס נישט דורך, ווייל עס איז יעצט נאר דא 50 רעפאבליקאנער סענעטארן קעגן 49 דעמאקראטישע סענעטארן, דזשאן מקעין איז אין אריזאנע, און מייק פענס איז אין זייער מדינה.
מייק לי און רענד פאול קען זיין אז די ביזט גערעכט, אבער דזשעף פלעיק און לינדזי גרעהעם גייען נישט גיין נוקלער, און עס קען זיין אז נאך אנדערע אויך.
פופציג קעגן ניין און פערציג איז א מאיאריטעט, און פענס איז בלויז א פלייט אוועק פון וואשינגטאן.
גרעהעם גלייב איך וואלט זיך יא צוגעשטעלט.
ביי 50-49 איז פענס גארנישט ווערט, מקעין איז אין אריזאנע, ממילא איז פלעיק שוין אויך גענוג עס זאל דורכפאלן,
עקסטער טראכט אריין, מעקאנעל איז נישט גרייט צו גיין נוקלער, חלוםסטו אז לינדזי גרעהעם אליינס וועט זיין גרייט אויב מעקאנעל איז.
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
משהזוךמיר האט געשריבן:איך וואלט געהאלטן פונקט ווי דיר. נאר איך האב אויך געהאלטן אזוי ביי די סופרים קאורט און דערוויל האט טראמפ עס באוויזן, אשר על כן מאך איך נישט אוועק די מעגליכקייט אז ער קען עס באווייזן.
די סופרים קארט איז נאר געווען, ווייל הערי ריעד איז געגאנגען נוקלער אויף אלע נאמינעישענס חוץ די סופרים קארט, איז מעקאנעל גרייט געווען צו גיין נוקלער אויף די סופרים קארט אויך. און דאס איז געווען נאכן פייטן כמעט א יאר פאר די סופרים קארט מיט אבאמע.
אויך, דעמאלטס איז די סענאט געווען 52 - 48 , היינט איז עס אן מקעין, 50 - 49 .
- משהזוךמיר
- שר ארבעת האלפים
- תגובות: 4956
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך סעפטעמבער 14, 2016 3:24 pm
- לאקאציע: איך קען נישט אויסזאגן ווייל משה וועט מיך קענען טרעפן
- שמרי' קערנקרויט
- שר מאה
- תגובות: 193
- זיך איינגעשריבען אום: מיטוואך אוקטובער 18, 2017 11:11 pm
- לאקאציע: ביים טיר פון בית המדרש
מיין ארימע מיינונג
טיפיקל טראמפ צו זיכן צו ווייזן מיטן פינגער אויף די דעמאקראטן: "קוק ווי שלעכט זיי זענען, זיי האבן געמאכט דעם שרעקליכן שאט-דאון!"
דאס, איז עם ענדערש, ווי דורכשטיפן א דיעל איבער דעם וואנט.
-
- שר מאה
- תגובות: 193
- זיך איינגעשריבען אום: מאנטאג מאי 29, 2017 11:00 am
צוריק צו “אידישע און וועלטליכע נייעס”
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 16 געסט


text:
דזשיימס פרעסקאט דזשול
דזשיימס פרעסקאט דזשול (ענגליש: James Prescott Joule; 24סטן דעצעמבער 1818–11טן אקטאבער 1889) איז געווען אן ענגלישער פיזיקער, געבוירן אין סאלפארד, לעבן מאנטשעסטער. ער איז געווען א גרויסער ביישטייערער צו דער וועלט פון עלעקטריע און טערמאדינאמיק. דזשול האט שטודירט די פארהעלטעניש צווישן היץ און מעכאנישע ענערגיע, פון וואס מ'האט ארויסגענומען דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע. אין זיין ערע ווערט גערופן דער איינס פון ענערגיע א דזשול.
ער איז אויך באקאנט פאר זיין אנטדעקן דזשולס געזעץ, וואס באשרייבט עלעקטרישע הייצונג, אז דער סכום פון היץ פראדוצירט יעדע סעקונדע אין אן עלעקטרישן דורכפירער דורך אן עלעקטרישן שטראם איז פראפארציאנעל צום קעגנשטעל פון אן עלעקטרישן דורכפירער און צום קוואדראט פונעם שטראם.
יונגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דזשיימס פרעסקאט דזשול איז געבוירן געווארן דעם 24סטן דעצעמבער 1818 צו זיין פאטער, בענדזשאמין דזשול, א גבירישער ברייער, אין דעם הויז לעבן דעם דזשול ברייעריי אויף ניי ביילי גאס, סאלפארד.


text:
(געפעק פון יענער זייט ים - 8)
איך שטיי אויף דער שוועל פון דער טיר ארויס פון קינדערשער נאאיוויטעט און אריין אין רייפער דערוואקסנקייט. איך שטעל א טראט פאראויס, און צי זיך צוריק מיט א ציטער: ווער ווייסט וואס דערווארט מיך "דארט"? איך האב מורא פון דעם נעפל וואס לאזט מיר נישט אריינקוקן אין דער דאזיגער נייער לעבנס-תקופה. איך כאפ א בליק אויף צוריק, אבער אויך דארט איז עס שוין נישט איבעריג קלאר. הפנים, איך באלאנג מער נישט אהין. עפעס דאכט זיך מיר זע איך יא; אבער וואספארא נאר כ'בין - דאס זענען די לעצטע אפגלאנצן פון זכרונות, וואס ווערן אלס בלאסער.
טוט מיר וויי אויף דער פארגאנגענהייט - אן עפאכע פול מיט אומשולדיגקייט, בלינדן צוטרוי אין אלעם, נארישער איבערצייגונג אז אלץ איז גוט און פאזיטיוו, פייערדיגער פארהערליכונג פון יעדער אידייע וואס קלינגט אידעאליסטיש. אוי טוט עס וויי. עס ציפט ביים הארץ. עס הייבט ערשט אן רעכט פייניגן; דעם עיקר וועל איך שפירן ווען כ'וועל שוין זיין אויף דער אנדערער זייט און א שטיק וועג אריין אין ווירקליכן לעבן.
בין איך יעצט, הייסט עס, פונקט אינדערמיט פונעם בין-השמשות צווישן תקופה און תקופה.
געשוואומען בין איך אויף פוכיגע כמארעס, צעווייכט פון ווייניג יארן, און געשפילט זיך אין ריינער זארגלאזיגקייט. אחוץ צופרידנשטעלנדער דערשעפטקייט פון בלויזן שטיפן האט גארנישט געדיכט אויסגעפילט די דין-איידעלע לופט פון מיינע ד' אמות. האט זיך אבער פון אונטערשטן צפון-ווינקל אנגעטראגן א שטיק גרוי און מיר אנגעפילט דעם קאפ מיט א מאדנעם אינהאלט - א צונויפגעשלאגענעם געשפענסט פון רעאליטעט, הארט און פאקט.
צום ערשטן מאל וואס כ'עפן די אויגן און לאַך נישט אזוי גלאט אין דער וועלט אריין.
טוט עס מיר וויי. עס נאגט. עס בענקט זיך נאך דעם נישט באגרייפן, יא גלייבן, נישט טראכטן, יא וויסן, נישט שעמען, יא-נישט, נישט-יא...פארפאלן. אויסגעשפילט זיך. צייט אנצוטאן די לויף-שיך און נאכיאגן מיין יארגאנג - וואס איז שוין ווייט אוועק אויפ'ן וועג - - -


text:
ספרי הבעל שם טוב > כתר שם טוב > הוספות > פט
מגלת אסתר.
אין דער תורה וואָס דער בעש"ט האָט געזאָגט יענעם פּורים – תק"ה – האָט ער גערעדט וועגן דעם וואָס אין דער מגילה ווערן די אידן אָנגערופן מיטן נאָמען יהודים און זעקס מאָל אין דער מגילה שטייט יהודים מיט צוויי יודי"ן. אין די תורה ווערן אידן אָנגערופן בני ישראל און אין די מגילה – יהודים. עס איז ידוע אַז דער נאָמען "יהודים" איז צוליב דעם ענין מס"נ וואָס איז פאַראַן ביי אידן, און דאָס וואָס זיי ווערן אָנגערופן "בני ישראל", אַ בן פון יש ששים רבוא אותיות לתורה212, דאָס גיט זיי אַ כח אויף מס"נ. די צוויי יודי"ן וואָס איז פאַראַן אין נאָמען יהודיים, דאָס באַווייזט אויף די עשר כחות פון נפש האלקית און עשר כחות פון נפש הטבעית213.
----- הערות -----
212) ראה מגלה עמוקות אופן קפו.
213) ספר השיחות תש"ה ע' 71. ושם לפנ"ז:
אָט דער סיפּור האָט דערציילט הר' ישכר בער קאַבילניקער, וועלכער איז געווען באותו מעמד ביים בעש"ט, צו החסיד ר' משה ווילענקער און הר"מ האָט דאָס איבערדערציילט צו דודי זקני הרב"ש. ווי עס איז ידוע, אַז הוד כ"ק אאזמו"ר הרה"ק צ"צ פלעגט רופן רב"ש'ן: מיין בעל השמועה, ביי רב"ש'ן פלעגט מען פרעגן מכח ענינים צו הנהגה און סיפּורים. [ההמשך בפנים. ולאח"ז ממשיך:]
נאָר אין דעם ענין פון מסירת נפש אויף תורה און עבודה האָט זיך יעדערער זיין עבודה אויף מס"נ, ווי עס איז מבואר אין דעם ענין פון עבודה זרה, עבודה שהיא זרה לכם, ווי זי איז זרה צו יעדן לפי אופנו.
שנת תק"ה איז געווען אַן איבער-יאָר, האָט דער בעש"ט דאַן געזאָגט: איצטער איז די וועלט אין עיבור.
נאָך פּורים האָט דער בעש"ט גערופן הר' ישכר בער קאָבילניקער, וועלכער איז געווען דעם בעש"ט'ס אַ איד, און נאָך איינעם אַ מלמד און האָט זיי געזאָגט, אַז זיי זאָלן גיין אין די הוטע פון הר' ברוך אין ליאָזנא און זאָלן בענטשן זיין ווייב רבקה'ן, וועלכע איז דאַן געווען מעוברת מיט הוד כ"ק רבינו הזקן אין פערטן חודש.


text:
רעדן:כעמיע
מאטריאל[רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די ווערטערביכער זאגן טאקע "מאטעריע", אבער לכאורה קיינער ניצט נישט דאס ווארט. --פוילישער 22:13, 5 מארץ 2008 (UTC)
- זאל נאר דאס דינען פארן ניק פוילישער אלס פאליסי נישט צו פארדייען אנדערע ווערטער וואלט גוט געווען זעה די צענדליגע שמועסן ווי דער ניק פוילישער אליין'ס באוועגט אן זיך דורכרעדן און עקשענט זיך אפילו נאכער וואס רוני און איך און אנדערע באנוצער מערקן אים אויף אז גוגל צייגט אז זיין קעפל איז נישט באנוצט ווי ער לאכט זיך אויס. למשל בערלינער וואנט האט ער באוועגענט צו בערלינער מויער אדער קראנקהייט צו קראנקייט וכהנה רבות. פוילישער ביטע הער דיך אליין אויס און דרייצוריק יענע דיקטאטורשאפטן. א דאנק פון פאראויס.--Chaim Shel 14:16, 26 אויגוסט 2009 (UTC)


text:
נייַ
גאַמעס פישדאָם
פֿאַר יענע וואס ווי צו נעמען קעיר פון ווירטואַל פּעץ, איר קענען לייגן צו דיין דערפאַרונג פון גראָוינג טאַמאַגאָטטשי אויך יקוויפּינג דיין אייגן ווירטואַל אַקוואַריום.דאס איז געמאכט מעגלעך דאַנק צו די שפּיל פישדאָם.די שפּילער געץ די סטאַרטינג הויפּטשטאָט, וואָס געקויפט דער ערשטער פיש.זי סווימז אַריבער די יקספּאַנסיז פון ליידיק טאַנק און ניצן ספּעציעל בילדל דערציילט זייַן בעל אַז עס לאַקס אַלדזשי אַדאָרנינג די דנאָ, אַלע מינים פון דעוויסעס, זענען זארגן וועגן טרייסט.אַז איר געקענט קויפן אין אַ קראָם.און די געלט פֿאַר פּערטשאַסיז ביסט וואַן בעשאַס די דורכפאָר פון גאַמעס: אויף די פעלד איז אַ פּלאַץ פון פאַרשידענע בילדער און דאַרפֿן צו זייַן סוואָפּט אַזוי וואָס פאַרבינדן דרייַ פון די זעלבע.נאָך וואָס זיי פאַרשווינדן און אין זייער אָרט נייַ בילדער פאַלן.די ציל פון די קייַלעכיק אין די שפּיל פישדאָם - איז צו באַזייַטיקן די בילד פון די ספּעשאַלי אַלאַקייטיד גאָלד זייטלעך.ווען אַלע אַזאַ זייטלעך פאַרשווינדן, איר קענען קלייַבן דיין ווינינגז און גיין שאַפּינג.זאָל ניט פאַרגעסן צו קויפן פריינט, וואס זענען נישט אַזוי עלנט ליבלינג וועט לאָזנ שווימען.אין פישדאָם סעריע באפרייט עטלעכע שפּילערייַ.יעדער מוסיף עפּעס נייַ - פיש, אַקוואַריום אַקסעססאָריעס, דיזיינז.עס איז, פֿאַר בייַשפּיל, די אָפּציע פון ריסעטאַלמאַנט אין די אַקוואַריום טימד סינז.אַזוי די רגע טייל קענען זייַן שטעלן פישדאָמאַ צירונג, הייזער און עקוויפּמענט אין דער סטיל פון אלטע מצרים אָדער פאַרם.פילע גאַמעס ווי פישדאָם 2 שפּילן אָנליין פֿאַר פּאָטער און איר קענען.רעטעניש מיט די זאַמלונג אין אַ סעריע פון דרייַ יידעניקאַל בילדער, געפֿינט ווי דזשאָבס אין פישדאָמע איז ימפּלאַמענטאַד אין בליץ שפּילערייַ.און עס זענען נישט נאָר פישערייַ טעמע: עס קענען זייַן קאָלירט סמילייס קאָפּ זאַמבי, פרעמד פיגיערז, בילדער פון פרוכט, שילדז פון קניגהץ און מער.אין יעדער שפּיל אָפפערס אַ יינציק סיסטעם פון באָנוסעס.מאל אויב אַ שפּילער איז ביכולת צו קלייַבן 3-6 בילדער זאָגן אַ שורה, עס געץ אַ פּלאַץ מער ווי אויב צוויי מאָל אַוועקגענומען דרייַ בילדער.פון מיני-גאַמעס פאַראַנען אַ פּלאַץ פון אידיש וואָס זענען ענלעך צו פישדאָם סוגיות.דעם קאַמף מיט פיש, ווו די שפּילער קאָנטראָלס אַ קליין פּרעגלען, טראַוואַלז צוזאמען די סיבעד, קלייַבן ווערטפול באָנוסעס, דאַדזשינג ראָצכיש פּרעדאַטערז.בילדער פון די פישערייַ-טימד גאַמעס זענען אָפֿט געפֿינט אין אַ קאַלערינג, וואַסער לעבן איז אָפֿט אַ טעמע אין גאַמעס, פּאַזאַלז.פישדאָם שפּיל איז טשיקאַווע לאַרגעלי ווייַל פון די עלעמענט פון דער סטראַטעגיע און אַנטוויקלונג אַפּערטונאַטיז.פּלייַערס קויפן נייַ דעקעריישאַנז, קריייץ עטלעכע יינציק משפּחה פון פיש.יעדער אַקציע אין די שפּיל טראַנספאָרמז קוק די אַקוואַריום און לאָזן פֿאַר נייע ענדערונגען און ימפּרווומאַנץ.אַרום דער זעלביקער פּרינציפּ איז ימפּלאַמענטאַד און אין פילע בלעטערער-באזירט סטראַטעגיע שפּיל, אין וואָס איר קענען אַנטוויקלען אַ פאַרם, זאָאָלאָגישער גאָרטן, סטייבאַלז, רעסטראַנץ.