text:
זשורי
א זשורי איז אן איינגעשוואוירענער קערפער פון ציווילע מענטשן וואס ווערן גערופן צו צו הערן די פאקטן און באווייזן און געבן א (פסק) אין א פראצעס אדער אן אנדער ענין. דער ריכטער מוז געבן אן אורטייל לויטן פסק פונעם זשורי.
דער ווערדיקט ווערט געפסקנט אדער מיט א רוב אדער מיט אלע מסכים, לויט די געזעצן פונעם לאנד. אין רוב לענדער האט א זשורי 12 מענטשן (אבער אין סקאטלאנד 15). בדרך כלל אלע מענטשן אין א געוויסער שטאט (אחוץ די וואס זענען צו יונג אדער צו אלט) קענען ווערן גערופן צי דינען אלס זשוריסט; ווער עס איז גערופן האט די פליכט צו קומען צום געריכט. פאר יעדן פראצעס קלויבט מען די זשורייסטן פון די וואס זענען יענעם טאג גערופן צו דינען.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע זשוריס זענען געווארן אויפגעשטעלט אין ענגלאנד אין יאר 1166.
וואס איז א זשורי?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א זשורי איז א קערפערשאפט פון דורכשניטלעכע מענטשן וועלכע ווערן אויסגעקליבן דורך דער יוסטיץ סיסטעם פונעם לאנד אדער שטאַט צו דינען אלס די זשורי פאר א געריכטליכע משפט. די זשורי באשטייט געווענליך פון 12 מענטשן און נאך צוויי אויף רעזערוו וועלכע זיצן אויף א ספעציעלע פלאטפארמע און דארפן מיטהאלטן א משפט פון איינעם וועמען זיי קענען נישט און זענען בכלל אומבאקאנט מיט די לעגאלע בארעכטיגונגן און שטראפן וואס גרעניצט זיך מיט דעם משפט.
זיי הערן אויס אלע טענות ומענות פון ביידע צדדים און אלע עדות וועלכע זענען פאראן קעגן און צו פארטיידיגן דעם אנגעקלאגטן. דער ריכטער דינט ווי זייער לערער און לערנט זיי אויס וויאזוי צו נוצן דאס געזעץ לויט די אינפארמאציע וואס זיי באקומען דורכאויס דעם משפט. ווען אלע צדדים זענען פארטיג מיט זייערע באווייזונגן וועלן די זשורי זיך צוזאמענקומען אין א ספעציעלע צימער וואו זיי שמועסן איבער די פרטים און באשליסן אויב דער אנגעקלאגטער איז שולדיג אדער נישט. דאס זעלבע איז ביי א ציווילער געריכט וואו זיי וועלן באשליסן ווערט עס איז גערעכט און ווער עס דארף באצאלן.
יעדע זשורי מיטגלידער דארף זיין ביי יעדע הירינג און אויסהערן די טענות וואס קומען פון די צדדים. פארשטייט זיך אז א זשוריסט מוז זיין אומפארטייאיש וואס מיינט אז קיינער מעג נישט זיין קיין קרוב אדער פריינט צו דעם אנגעקלאגטן אדער צו דעם אנקלעגער און קיינער מעג אויך נישט אפמאכן זיין מיינונג ווילאנג אלעס איז נישט פארטיג.
די אדוואקאטן וועלכע רעפרעזענטירן די צדדים אין געריכט און אויך דער ריכטער קענען יעדע צייט באשליסן אז איין זשוריסט טויג נישט פאר סיי וועלכע נארמאלע סיבה און זיי וועלן יענעם ארויסווארפן. א זשורי מוז זיין 100 פראצענט אומפארטייאיש אויף אזוי ווייט אז יעדע זשורי מוז באשטיין פון מענער און פרויען און עס מעג נישט באשטיין פון נאר שווארצע ביי די משפט פון א ווייסן און דאס זעלבע פארקערט.
היינט צו טאג איז יעדער בארעכטיגט צו זיין א זשוריסט און מען דארף נישט האבן קיין ספעציעלע כשרונות דערצו אזוי לאנג מען איז גרייט אויסצוהערן און צולייגן קאפ צו דעם משפט. אמאל האבן נאר ווייסע מענער געקענט זיין אין א זשורי אבער אין די לעצטע 80 יאר האבן אויך פרויען און שווארצע באקומען די רעכט פונקט ווי אלע זייערע רעכטן וועלכע זיי האבן דעגרייכט דורכאויס די יארן.
פארוואס א זשורי?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן גאראנטירט יעדן סיטיזן א רעכט צו זיין אין א זשורי אין קרימינאלע און ציווילע געריכטן. די רעגירונג זאגט אירע סיטיזנ'ס אז דאס איז אן ערע פאר יעדן איינעם אז די קאנסטיטוציע גיט אים די רעכט און כבוד צו רעפרעזענטירן און באשליסן אין א משפט אין וועלכע א צווייטער סיטיזן ווערט אנגעקלאגט.
אויף די פראגע פארוואס מען איז געצווינגן דערצו? זאל דאס זיין נאר פאר וואלונטירן? איז דער ענטפער אז אויב דאס וואלט געקענט ארבעטן דורך א וואלונטיר סיסטעם וואלט די רעגירונג נישט פארלאנגט יעדן צו קומען נאר וויבאלד מען מוז האבן יעדן איז עס א פארלאנג וועלכע איז געווארן געזעץ און קיינער קען זיך נישט ארויסדרייען דערפון נאר אויב ער האט שטארקע סיבות דערצו.
יעדער מענטש דארף זיך אויס'משלן אויב עס וואלט אים געווארט א משפט וואלט ער דאך זיכער געוואלט אז נארמאלע מענטשן וואס זענען פונקט ווי אים זאל אים פארשטיין און פארטיידיגן. אויב ער וויל דאס האבן דעמאלט דארף ער דאס אויך געבן פאר א צווייטן ווען עס קומט זיין רייע וועלכע קומט געווענליך נישט אויס מער ווי איינמאל אין לעבן. אין אנדערע ווערטער איז א זשורי אן אנטיילנעמונג וועלכע דער דורכשניטליכער סיטיזן קען האבן אין די ארבעט פון די רעגירונג.
אמעריקע איז אבער נישט די וואס האבן אויסגעטראפן די זשורי סיסטעם עס איז נאך אן אלטער קאנצעפט וועלכע גייט צוריק הונדערטער יארן צוריק אין אייראפע ווען אסאך קעניגן האבן אויפגענומען ציווילע מענטשן צו מאכן באשלוסן אין געריכטליכע ענינים כדי צו הערן דעם דעת בעל הבית וועלכער פארשטייט דאס בעסטע, אין א געוויסן וועג.
אין א טיפער'ן טראכט איז א זשורי זייער א גערעכטע זאך ווייל דער גערעכטיקייט סיסטעם איז נאר א סיסטעם וועלכע דארף גיין לויט די פארשריפטן וועלכע עס איז אויסגעשטעלט צו גיין און עס קען פארזען אסאך זאכן. די זשורי זענען א גרופע פון נארמאלע דורכשניטליכע מענטשן וועלכע באטראכטן אלע אינפארמאציע און עדות'שאפטן און נוצן זייער פשוט'ן דעת אויב יענער איז שולדיג אדער נישט. כאטש דער ריכטער קען אורטיילן אנדערש ווי די זשורי האט באשלאסן איז אבער כמעט נישט פאראן אזא זאך ווייל דער ריכטער לערנט די זשורי וויאזוי צו נוצן די אינפארמאציע וואס זיי זעען און וויאזוי צו נוצן די טראכטונגן לויט דאס געזעץ.
דאס איז פארשטענדליך מיט'ן שכל הישר. אבער קיינער קען נישט זאגן א עס איז א 100 פראצענטיגע ריכטיגע זאך ווייל נאך אלעם זענען די זשוריסטן מענטשן מיט געפילן וועלכע קענען פארקוקן אויף פאקטן און עדות'שאפטן געבויט אויף זייערע געפילן צו דעם אנגעקלאגטן אדער אנקלעגער.
אבער יעדע זאך גייט ביידע וועגן. עס איז מעגליך אז די געפילן פון א זשורי וועט אנקלאגן איינעם וואס איז אומשולדיג, געבויט אויף די געפילן וואס זיי האבן צו דעם אנקלעגער אדער ווייל דער אנגעקלאגטער איז א מענטש וואס באנעמט נישט א צווייטנס געפילן. און פארקערט קענען זיי באפרייען איינער וואס איז יא שולדיג נאר צוליב די געפילן צו יענעם.
די אונטערשטע שורה איז אז יעדע וועג וואלט נישט געווען 100 פראצענט גערעכט. די יוסטיץ סיסטעם וואלט געקענט באפרייען שולדיגע און באשולדיגן פרייע און אויך די זשורי איז אזוי. אבער אמעריקע'ס קאנסטיטוציע איז געבויט אויף דעם אז יעדער איז אומשולדיג אזוי לאנג ווי מען ווייזט נישט איבער אז ער איז יא שולדיג (אינאסענט אנטיל פראווען גילטי). מיט יעדע סארט סיסטעם וועט אויסקומען טעותים און וויבאלד מיט א זשורי סיסטעם וועלן ענדערש שולדיגע גיין פריי ווי פרייע באשולדיגט ווערן, איז דער סיסטעם יא גערעכט לויט די קאנסטיטוציע און דאס איז דאס בעסטע וואס מען קען האבן. אוודאי קען אמאל א זשורי זיין פארטייאיש קעגן איינעם, אבער אין אלגעמיין זענען זיי נארמאלע מענטשן וועלכע רעכנען זיך מיט יענעמ'ס געפילן און וועלן זוכן אלע וועגן וויאזוי יענעם צו באפרייען אזוי לאנג ווי עס איז נישט פאראן קיין באווייזן אויף פארקערט.
דאס אויסוועלן א זשורי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א זשורי וועט אויסגעקליבן לויט א גורל פון ליסטעס וועלכע דאס געריכט פארמאגט וועלכע זענען אנגענומען צו דינען אין די זשורי. בעפאר א משפט ווערט גערופן א פאנעל וועלכע איז א גרעסערע גרופע מענטשן פון די ליסטעס וועלכע שטעלן זיך צום ריכטער און דער ריכטער מיט זיינע עקספערט געהילפן באשליסן ווער פון זיי עס איז מער קוואליפיצירט צו זיין אין די זשורי און די וועלן זיי אויס און די אנדערע קענען צוריק אהיימגיין.
רוב מענטשן קענען זיין אין א זשורי אזוי לאנג ווי זיי זענען אמעריקאנער סיטיזנ'ס אן קיין קרימינאלע רעקארד און א דורכשניטליכער נארמאלער מענטש. דער ריכטער באטראכט גוט יעדן פון זיי און אויך די אדוואקאטן פון ביידע צדדים גיבן זייער באשטעטיגונג אויף יעדע איינע פון זיי. יעדע קלייניקייט וועלכע געפעלט נישט דעם ריכטער אדער איינע פון די צוויי צדדים וועט מען יענעם באלד ארויסווארפן ווייל א זשורי דארף זיין 100 פראצענט אומפארטיאיש און געפעלן פאר יעדן און יעדער ריכטער וויל אנהייבן דעם משפט מיט די צופרידנהייט פון ביידע צדדים.
די פעדעראלע רעגירונג און אויך יעדע סטעיט באזונדער פארמאגן ליסטעס וועמען מען קען רופן פאר די זשורי. די ליסטעס ווערן אויסגעארבעט דורך די אפישעלס וועלכע זענען באקאנט אלס די קאמישאנערס אוו דזשורארס.
יעדער קען זיין גערישט אז מען וועט אים אמאל רופן פאר א זשורי דינסט און עס איז זייער שווער זיך ארויסצודרייען דערפון. אויב מען האט מזל רעדט זיך עס פון א משפט וועלכע געדוערט נאר איין טאג. אבער טיילמאל קען מען פונקט אויספאלן אין א זשורי פון א משפט וועלכע שלעפט זיך וואכן און חדשים און מען מוז בלית ברירה בלייבן דערין ביז די ענדע נישט קיין חילוק צי מען איז א פארנומענער מענטש אדער נישט. די רעגירונג צאלט פאר די שאדן וואס מען האט פון נישט ארבעטן און זי פארזיכערט צוריק די זעלבע דזשאב פאר יעדן ארבעטער און קיין איין בעל הבית קען נישט זאגן אז ער וויל נישט צוריקנעמען דעם ארבעטער ווייל ער האט פארפעלט עטליכע וואכן.
יעדע זשורי באשטייט פון לאקאלע רעזידענטן און עס איז נישט פאראן אזא זאך אז א מענטש פון איין סטעיט זאל דינען אין א זשורי פון אן אנדערע סטעיט. רוב מאל וועט דאס געריכט זיכער מאכן אז די זשוריסטן וואוינען נישט צו ווייט כדי עס זאל זיי נישט אנקומען שווער צו קומען אין געריכט צו יעדע הירינג.
טייל סטעיטס געבן די ברירה פאר מענטשן צו קומען אין געריכט צו א באשטימטע טאג אין יאר און אויב עס איז פונקט נישט פאראן קיין פארלאנג פאר א זשורי יענעם טאג האט מען מיט דעם יוצא געווען און מען איז פארזיכערט פון ווערן נאכאמאל ערוועלט ביז איין יאר. אויב מען ווערט יא באשטימט צו א משפט באקומט מען אויך די זעלבע גאראנטי אפילו אויב די משפט האט זיך נאר געצויגן עטליכע שטונדן.
די פונקציעס פון א זשורי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער ריכטער און ביידע צדדים זענען צופרידן פון די זשורי אויסוואל שווערט מען זיי אלע איין אז זיי זענען נישט קיין פאמיליע מיטגלידער אדער גוטע פריינט און וועלן נישט נעמען קיין פארטייאישע שטעלע אדער נעמען שוחד פון איינע פון די צדדים. ווען די איינשווערונג איז פארטיג הייבט מען אן דעם משפט. אין גענעראל איז דער פראצעדור פון געריכט איינגעטיילט צו דאס געריכט און די זשורי אז דאס געריכט באטראכט אלע אינפארמאציע לויט'ן געזעץ און די זשורי באטראכט אלעס לוט די פאקטן. דאס טייטש אז דער ריכטער באשליסט אויב אן עדות איז ווערט צו זיין אן עדות און די זשורי באשליסט אויב די אינפארמאציע פון די עדות שטימט מיט'ן פאקט פון זייער אינפארמאציע און איז ווערט צו נוצן צו איינע פון די צוויי צדדים. ווי פריער דערמאנט איז דאס נאר אזוי איינגעשטעלט אין גענעראל אבער דער ריכטער האט שטענדיג די אויבערהאנט אויף די זשורי און ער קען איבערדרייען זייערע ווערטער אויב ער פארמאגט גענוג סיבות דערצו. דער ריכטער קען אויך באשליסן צו נוצן די פאקט פון די עדות אן פרעגן די זשורי אויב זיי זענען אויך מסכים דערצו.
ווען אלע אינפארמאציע און עדות'שאפטן זענען פארטיג וועלן די אדוואקאטן פאר ביידע צדדים זיך פארשטעלן פאר די זשורי מיט א סך הכל פון די אינפארמאציע און דאס אויסטייטשן לטובת זייער קליענט. ווען ביידע זענען פארטיג וועט דער ריכטער ערקלערן די זשורי וויאזוי צו נוצן דאס געזעץ אין דעם משפט כדי זיי זאלן קענען גרינגער און ריכטיגער מאכן זייער באשלוס. דערנאך וועט דער ריכטער רעטייערן פון געריכט צו געבן צייט פאר די זשורי פאר דעליבערעישאנס.
אין די דעליבערעישאנס קומען זיך אלע זשוריסטן צוזאם אין א ספעציעלע צימער אין געריכט און גייען איבער אלע זייערע אינפארמאציע וואס זיי האבן און נעמען זיך א פירער איבער זיי, געווענליך וועמען יעדער באשטעטיגט אז ער איז דער קלוגסטער אדער עלטסטער זשוריסט אין די זשורי. ווען די זשורי דעגרייכט אן אורטייל וועט דאס געריכט צוריקגערופן ווערן און די דער אנפירער פון די זשורי וועט אויפליינען דעם אורטייל וועלכע וועט אין א ציווילע משפט געבן די גערעכטיקייט פאר דעם תובע אדער נתבע און אין א קרימינאלע משפט וועלן זיינע ווערטער זיין שולדיג אדער נישט שולדיג. ווען ער איז פארטיג מיט זיין סטעיטמענט ווערט דער ריכטער פרעגן פון יעדן זשוריסט באזונדער אויב ער איז מסכים מיט דעם אורטייל און דערנאך וועט דער ריכטער באשליסן וויאזוי ענדגילטיג צו אורטיילן די הארבקייט פון דעם שטראף אין א קרימינאלע משפט און די ווערט אדער קנסים אין א ציווילע משפט.
די זשורי באקומט א באשטימטע צייט ווילאנג זיי קענען זיך דורכשמועסן צו דעגרייכן אן אורטייל. אויב זיין קענען זיך נישט אויסגלייכן וועט דאס זיין א געהאנגענע זשורי און דער ריכטער וועט אין רוב פעלער פארלאנגן מען זאל גענצליך איבערמאכן דעם משפט מיט א נייע זשורי.
איינמאל דער אורטייל פון די זשורי ווערט פארגעליינט וועט דער ריכטער דארפן אורטיילן לויט זייער באשלוס אזוי לאנג ווי ער האלט אז זייער אורטייל שטימט מיט'ן געזעץ. אויב נישט האט ער די כוח דאס איברצודרייען און אורטיילן אנדערש ווי זיי זאגן. איינמאל זיין פסק איז ארויסגעגעבן קען מען שוין נישט צוריקדרייען אפילו אויב עס קומט אן נייע אינפארמאציע און די איינציגסטע שאנס איז אן אפיעל געריכט וועלכע וועט באטראכטן אלע אינפארמאציע און אויך דער פסק פון דעם ערשטן ריכטער און נאר אויב ער וועט איינזען דערין א טעות וועט ער אקצעפטירן די קעיס און איבערמאכן דעם גאנצ'ן משפט מיט די זעלבע און אויך פרישע אינפארמאציע.
די זעקסטע אמענדמענט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די זעקסטע אמענדמענט פון די אמעריקאנער קאנסטיטוציע ליינט זיך ווי פאלגענד:
"אין אלע קרימינאלע אנקלאגעס, זאל דער אנגעקלאגטער באקומען די רעכט צו א שנעלע און פובליק משפט דורך אן אימפעריעל זשורי פון די סטעיט אדער דיסטריקט וואו די פארברעכן איז דורכגעפירט געווארן. די דיסטריקט אין וועלכע דאס געזעץ איז געבראכן געווארן זאל ווערן אינפארמירט איבער די נאטור פון דעם פארברעכן און די דעטאלן פון די אנקלאגע. דער אנגעקלאגטער זאל ווערן קאנפראנטירט דורך די עדות קעגן אים און אויך עדות וועלכע זענען פאר זיין טובה זאלן אויפטרעטן. אויך זאל דער אנגעקלאגטער באקומען הילף זיך צו פארטיידיגן".
דער אמענדמענט איז קורץ און שארף און זאגט קלאר אז יעדער קרימינאלער האט די רעכט צו פארלאנגן א זשורי משפט און יעדע עדות מוז אויפגעברענגט ווערן. די קאנסטיטוציע זאגט אויך אז דער אנגעקלאגטער זאל שטענדיג פארטיידיגט ווערן און אויב ער האט נישט ווער עס זאל אים פארטיידיגן זאל דאס געריכט אים דאס צושטעלן פאר זיינע רעכטן. נאך א כלל וואס מיר זעען אין די קאנסטיטוציע איז דאס יעדע געריכטליכע משפט דארף לעגאל פארקומען אויף דעם ארט וואו די פארברעכן איז דורכגעפירט געווארן.
ארגינעל האט די קאנסטיטוציע נאר געגעבן א זשורי אין די קרימינאלע געריכט אבער שפעטערדיגע ענדערונגן האבן דאס איינגעשטעלט אויך אין די ציווילע געריכט און ביז היינט איז די געריכט פאר יונגע (דזשואווינאל) און פאמיליע געריכט געבליבן אן די זשורי סיסטעם.
קען מען זיך ארויסדרייען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ארום 10 מיליאן איינוואוינער ארום דאס לאנד באקומען א זשורי הזמנה דורכאויס א יאר און ווייניגער פון 200,000 וועלן אין די ענדע דינען אלס א זשורי. 4 פון יעדע 5 מענטשן וואס קומען אן אין געריכט מיט א זשורי הזמנה ווערן אוועקגעשיקט נאך איין טאג. די איינגעלאדענטע פרובירן זיך ארויסדרייען מיט אלע סארט תירוצים און טייל פון זיי ווערן אומקוואליפיצירט דורך דאס געריכט. רוב מענטשן ווילן נישט דינען אלס א זשורי און די וואס זענען יא מסכים ווילן פונקט נישט ווען מען רופט זיי ווייל דעמאלט זענען זיי פארנומען. כאטש רוב זשוריסטן דינען צווישן 3 און 5 טעג זענען אבער רוב באזארגט איבער פארלירן געלט און דאס איז דער נומער איינס סיבה פארוואס מענטשן דרייען זיך ארויס דערפון.
יעדער וואס באקומט אן הזמנה דורך די פאסט וועט באקומען א נומער וואו מען קען רופן פאר מער אינפארמאציע. די יוסטיץ סיסטעם לאזט אפשטופן א זשורי דינסט איינמאל נאכדעם וואס דער איינגעלאדנטער שטעלט זיך פאר א ריכטער צו ערקלערן די תירוצים פארוואס מען קען נישט יעצט דינען אין די זשורי. דער צווייטער מאל מען ווערט אויסגעקליבן איז שוין נישט פאראן קיין שום תירוץ און מען מוז אויפטרעטן בלית ברירה.
רוב מענטשן וועלכע באקומען א זשורי הזמנה ענטפערן א תירוץ אויפ'ן פאפיר און שיקן דאס צוריק דורך די פאסט. אין אזא פאל איז עס נאר גענוג אפצושטופן אויף א נייע געלעגנהייט ווען מען וועט זיך מער נישט קענען ארויסדרייען. ביים צווייטן מאל אויב מען וויל זיך נאך אלץ ארויסדרייען דארף מען זיך שטעלן פאר א ריכטער וועלכער קען באשטראפן די וואס ווילן נישט גיין און וועט געבן א לעקציע איבער דאס וויכטיקייט פון די זשורי סיסטעם. אזויווי יעדע אנדערע וואלונטיר זענען פאראן גענוג מענטשן וועלכע זענען וויליג צו דינען אין א זשורי אבער דאס געזעץ זאגט אז דאס מוז אויסדערוועלט ווערן על פי גורל כדי עס זאלן שטענדיג זיין זשוריסטן פון אנדערע סארטן צו געבן א יושר'דיגן משפט פאר יעדן איינעם.
יעדע שטאַט האט זיך זיינע אייגענע געזעצן וועלכע באשיצן ארבעטער פון ווערן אויפגעזאגט אדער באשטראפט דורך זייערע ארבעט'ס געבער און עס זענען פאראן באזונדערע באשיצונג פאר לערערינ'ס און סטודענטן וועלכע ווערן אפטמאל אויסדערוועלט אלס א זשורי.
אין רוב שטעט באקומען די זשוריסטן א קארגע 15 ביז 20 דאלאר פער טאג אלס קאמפענסאציע אין צוגאב צו שאדן וואס עס קאסט צו קומען אין געריכט מיט אן אויטא אדער אנדערע טראנספארטאציע מיטל. עס זענען פאראן סטעיטס וועלכע צאלן מער אבער אין רוב פעלער באקומט מען נאר די מינימום.
וויבאלד אלע געריכטן ווערן אדמיניסטרירט אויף די ענגלישע שפראך קען מען נאר זיין א זשורי אויב מען קען רעדן און פארשטיין ענגליש. אויב איינער וואס קען נישט קיין ענגליש באקומט אן הזמנה דארף ער זיך שטעלן פאר א ריכטער און ערקלערן אז ער קען נישט קיין ענגליש און נאר דער ריכטער קען אים דעקוואליפיצירן.
עלטערן וועלכע האבן קליינע קינדער קענען זיך גרינג ארויסדרייען פון די זשורי און א ריכטער וועט דאס אפשטופן אויף א פרישער געלענגנהייט אדער דעקוואליפיצירן וואס מיינט אז מען איז מעגליך פטור פון זשורי פאר א גאנץ לעבן.
איינער וועלכער איז שוין איינמאל אויסגעוועלט געווארן פאר א זשורי וועט געווענליך נישט גערופן ווערן נאכאמאל ביז נאך א יאר. אויב איינער ווערט יא גערופן נאכאמאל אינעם זעלב'ן יאר האט ער די רעכט דאס אפצואווארפן אדער אויב עס איז שוין איבער א יאר פון זיין ערשטע זשורי דינסט וועט יא מוזן נאכאמאל ערשיינען.
דאס געזעץ פארלאנגט פון יעדן צו דינען אלס א זשורי אפילו אויב מען געפינט זיך אין ספעציעלע אומשטענדן. מען קען טיילמאל זען זשוריסטן אין ווילטשעירס, מיט ספעציעלע הערונג מאשינען, און אנדערע זאכן. דאס געריכט מוז לעגאל צושטעלן די נויטיגע אקאמאדאציעס פאר זשוריסטן אין ספעציעלע אומשטענדן און אויב זיי קענען דאס נישט צושטעלן ווערט מען אויטאמאטיש דעקוואליפיצירט.
איין טאג אדער איין משפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדער וואס וויל איינגיין אין דעם סיסטעם דארף אנרופן דאס געריכט וועלכע וועט אים באשטימען א טאג אין יאר וועלכע איז זיין טאג צו קומען אין געריכט דינעם אלס א זשורי. אויב עס מאכט זיך פונקט יענעם טאג נישט קיין משפט וועלכע דארף א זשורי איז מען פטור דערפון פאר איין יאר. דער סיסטעם האט די בענעפיטן אז דאס געריכט איז פארזיכערט אז יעדן אינדערפרי וועלן א געוויסע צאל מענטשן אנקומען אין געריכט און זיי וועלן שטענדיג האבן גענוג זשוריסטן אויב עס פעלט זיך אויס. די ארבייטער און זייערע ארבעטס געבער פארדינען נאך מער דערפון ווען זיי ווייסן וועלכע טאג דער ארבייטער וועט פעלן און מען קען זיך אויסרעכנען מיט די ארבעט און אויסשטעלן נייע סקעדזשועלס אויב דער ארבייטער וועט אויפגענומען ווערן.
נאכ'ן משפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באלד ווען א משפט איז פארטיג מיט'ן ריכטער אויפליינען אן אורטייל, ווערן אלע זשוריסטן אויסגעטיילט א צערטיפיקאט פאר זייער סערוויס און זיי ווערן באלד באפרייט און קענען אהיימגיין. אין פעלער פון א פובליק משפט וועלכע מערערע מענטשן האלטן מיט וועט די מידיא געווענליך בעטן די זשוריסטן זיי זאלן ענטפערן אויף זייערע פראגעס. אין די פרייע אמעריקע האבן די זשוריסטן די רעכט צו ענטפערן אויף אלע סארט אינפארמאציע וואס זיי ווייסן און אויב זיי ווילן נישט קענען זיי אוועקשפאצירן פון די רעפארטער.
עס איז א נארמאלער זאך אז די זשוריסטן געבן זיך די טעלעפאן נומערן איינע פאר די אנדערע פאר שפעטערדיגע קאמיוניקאציע וועגן די משפט וועלכע זיי האבן מיטגעהאלטן. וויבאלד דורכאויס די משפט קענען זיי נישט רעדן צו קיינעם איז זיי זייער אינטערעסאנט דאס איבערצושמועסן שפעטער נאכדעם וואס זיי רעדן צו אנדערע מענטשן דערוועגן. אין געוויסע פעלער וועלן די זשוריסטן אנרופן פרעמדע מענטשן וועלכע האבן געהאט ענליכע פעלער און וועלן זיך אדורכשמועסן וויאזוי יענער האט באהאנדלט די אינפארמאציע. פארשטייט זיך אז יעדער זשוריסט האט די רעכט אפצוהאקן און פארגעסן פון יעדן איינעם און אויב די מידיא אדער אנדערע מענטשן פייניגן אים דערנאך וועט אים דער ריכטער ארויסהעפלן מיט לעגאלע שריט.
א זשורי קען מיטהאלטן אלע סארט משפטים און טיילמאל קענען טייל זשוריסטן איבערגענומען ווערן מיט עמאציאנאלע געפילן איבער די מאס אדער אנדערע פסכילאגישע אטאקעס. אין אזא פאל וועט די רעגירונג צושטעלן סאציאלע סערוויס צו העלפן די עפעקטירטע.
ווען עס האנדלט זיך פון ערנסטע קרימינאלע משפטים וואו עס ווערן פאראורטיילט גרויסע פארברעכער וועלכע זענען פארבינדן צו קרימינאלע גרופעס (ווי מאפיא אדער ענליך) דעמאלט וועלן אלע אינפארמאציע פון די זשורי געהאלטן ווערן אין געהיים און קיינער וועט קיינמאל נישט וויסן ווער זיי זענען געווען. אין נארמאלע משפטים ווערט יא די זשורי געזען ווייל דאס געזעץ פארלאנגט אז עס זאל זיין א אפענע משפט אין וועלכע די אנקלעגער און אנגעקלאגטע זאלן קענען זען ווער זענען זייערע פאראורטיילער. אין יעדע פאל אויב א זשוריסט שפירט אז ער/זי איז אין פחד צוליב סיי וועלכע סיבה קען מען דאס איבערגעבן פאר'ן ריכטער און דער ריכטער וועט באשליסן וואס מען זאל טאן.


c: text/html

text:
פעני
א פעני איז א מטבע אדער אן איינס פון וואלוטע אין פארשידענע לענדער וואו מ'רעדט ענגליש.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם אכטן יארהונדערט האט קארל דער גרויסער פראקלאמירט אז מ'זאל שלאגן 240 פֿעניג (פעניס) פון א פונט זילבער. יענער פונט האט געוואויגן בערך 326 גראם, קומט אויס אז איין פעניג האט אנטהאלט 1.36 גראם. (היינט איז ווערט אזוי פיל זילבער 40p שטערלינג.)
שפעטער פלעג מען שלאגן פעניס פון ריינעם קופער ביז אינמיטן די 1980ער יארן. זײַט דעמאלסט איז קופער אויך צו טייער און מען מישט אריין אנדערע מעטאלען ווצבש"פ צינק און נאך.
די פעני איז די קלענסטע מטבע אין ווערט:
- 1/100 פונעם בריטישן פונט שטערלינג , דעם געוועזענעם אירישן פונט, דעם גיבראלטאר פונט, און דעם פאלקלאנד אינזלען, פונט.
- 1/240 פונעם בריטישן פונט שטערלינג און דעם אירישן פונט ביזן 15טן פעברואר, 1971, פונעם סקאטישן פונט ביז 1707.
- א נאמען וואס מען רופט דעם איין-צענט מטבע איו די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע, ווערט 1/100 פונעם דאלאר.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
משה פיינשטיין
רבי משה פיינשטיין זצ"ל (ז' אדר ה'תרנ"ה - י"ג אדר ב' ה'תשמ"ו), פון די גרויסע פוסקים אין צייט, באקאנט אלס רבי משה, דער אגרות משה.
געבוירן אין רוסלאַנד אינעם משה רבינו'ס געבוירנטאָג, און דערפאר האט מען אים א נאמען געגעבן משה - נאך משה רבינו. ער איז געווען אן אייניקל פונעם ווילנער גאון, דעם של"ה, הרב יום-טוב ליפמאן העלער און הרב יחיאל היילפרין.
אין דער יוגנט איז ער געווען רב אין שטאט ליובאן, און שפעטער האט ער זיך באזעצט אין נוא יארק, און געווארן ראש ישיבה פון תפארת ירושלים. ער איז באוואוסט מיט פארשידענע פסקים וואס האבן אויפגשאקעלט די וועלט, אזוי ווי זיין פסק וועגן נידריגע מחיצות אין בית המדרש, און וועגן [[מילך], און הזרעה מלאכתותית.
ר' משה האט געזאגט אז ער האט איבער גחזרט 400 מאל דעם שולחן ערוך, מ'דערציילט אויף אים פארשידענע מופתים, און ער ווערט פאררעכנט אלץ פוסק הדור, ער האט פארפאסט די ספרים שו"ת אגרות משה, און ספר דברות משה.
ער האט איבערגעלאזט נאך זיך צוויי קינדער
- ר' ראובן פיינשטיין פון סטעטן איילענד.
- ר' דוד פיינשטיין פון דער איסט סייד.
- זיין איידעם ראביי דר. משה דוד טענדלער, און זיינע קינדער זענען:
- ר' מרדכי טענדלער פון מאנסי
- ר' אהרן טענדלער פון לאס אנזשעלעס
רבי משה איז נפטר געווארן אין ניו יארק י"ג אדר שני תשמ"ו. מען האט אים געפירט אין ארץ ישראל און ער ליגט אין הר המנוחות נאנט צו זיין רבי'ן רבי איסר זלמן מעלצער און רבי אהרן קאטלער, לעבן דעם בעלזער רבי.


text:
1980
1980 איז דאס 80סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1980 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן פעברואר - די וואלוטע אין ישראל ווערט געטוישט פון דער לירה אויפן שקל
- 30סטן יולי - וואנואטו ווערט זעלבשטענדיק
- 31סטן אויגוסט - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מערץ - ראנאלדיניו, ברזיליאנער פוטבאל שפילער
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן אפריל - שמעון דזשיגאן, יידיש-שפראך קאמיקער און אקטיאר (געב' 1905)
- 4טן מיי - יאסיפ בראז טיטא, פירער פון יוגאסלאוויע (געב' 1892)


text:
טשארטקאוו
טשארטקאוו (אוקראיניש: ЧopTkiB, טשארטקיוו, פויליש: Czortków) איז א שטאט אין טארנאפאלער פראווינץ אין מערב אוקראינע. ער איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם טשארטקאווער ראיאן, מיט באפעלקערונג 29,057 (2001). טשארטקאוו געפינט זיך אויפן סערעט טייך, אינעם צפון טייל פון גאליציאנער פאדאליע און איז פלאצירט אינעם היסטארישן ראיאן פון גאליציע.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טשארטקאוו ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1522, ווען דער פוילישער מלך סיגיזמונט דער אלטער האט געגעבן דעם באזיץ צום שטעטל צו יעזשי טשארטקאווסקי און געגעבן אים רשות צו געבן דאס שטעטל זיין נאמען, טשארטקאוו. דאס שטעטל האט אויך באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביי די פויליש-טערקישע מלחמות האט די אטאמאנישע אימפעריע איבערגענומען דאס שטעטל (1673-1683). עס איז געווען א טייל פונעם טערקישן פראווינץ פאדאליע, מיט הויפטשטאט קאמעניץ, וואס האט עקזיסטירט צווישן די יארן 1672-1699.
נאך דער ערשטער טיילונג פון פוילן, איז טשארטקאוו געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט (1772-1918), און איז געווען דער צענטער פונעם טשארטקאווער באצירק. אין 1919 האבן די פוילישע איינגענומען דאס שטעטל, וואס איז געווען אין דער טארנאפאלער וואויוואדעשאפט פון דער צווייטער פוילישער רעפובליק ביז סעפטעמבער 1939.
אין 1931 האט דאס שטעטל געהאט 19,000 איינוואוינער, 22.8 פראצענט פון זיי אוקראינישע (פראוואסלאוונע), 46.4 פראצענט פאלאקן (קאטאליקן), און 30 פראצענט יידן.
יידישע היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין טשארטקאוו האבן געוואוינט אסאך חסידים. דער ערשטער אדמו"ר פון טשארטקאוו איז געווען רבי דוד משה פרידמאן,א זון פונעם רוזשינער. רבי דוד משה'ס זון איז געווען רבי ישראל פרידמאן (נפטר געווארן אין תרצ"ד). נאך רבי ישראל האבן זיינע צוויי זין, רבי נחום מרדכי און רבי דוב בער געפירט צוזאמען. רבי דוב בער'ס זון, רבי שלמה, האט געפירט די רביסטעווע ביז זיין פטירה אין תשי"ט.
אום 26סטן אויגוסט 1942, 2:30 פארטאגס, האבן די דייטשע שוצפאליציי אנגעהויבן ארויסטרייבן די יידן פון זייערע הייזער. זיי האבן זיי געטיילט אין גרופעס פון זאלבע 120, און זיי אריינגעשטופט אין פראכט וואגאנען, און אזוי האבן זיי דעפארטירט 2000 יידן אין בעלזשיץ פארניכטונגס לאגער.
באקאנטע מענטשן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב צבי הירש הורוויץ - אב"ד טשארטקאוו, און פאטער פון :
- הרב שמעלקע הורוויץ (1726-1778) - רב און מקובל; אב"ד פון ניקאלשבורג
- הרב פנחס הורוויץ (1731-1805) - רב און מפרש אויף ש"ס; אב"ד פראנקפורט
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ענציקלאפעדיע פון אוקראינע - טשארטקאוו
- בילדער און מאפע פון טשארטקאוו
- טשארטקאוו שלאס 1610
- היסטאריע און בילדער פון טשארטקאוו


text:
צוקער
צוקער איז דער נאמען פון א גרופע קארבאהידראטן וואס האבן א זיסן טעם. מען ניצט צוקער צו מאכן זיס דאס עסן. ס'זאל זיין געשמאק פארן צונג.
געוויינלעך מיינט דאס ווארט "צוקער" סוקראז, אבער אויך גלוקאז, פרוקטאז און לאקטאז.
א מענטש וואס עסט צופיל עסנווארגן וואס אנטהאלטן צוקער קען אמאל קומען צו ליידן פון צוקערקרענק, ווען דער קערפער פארלירט דעם כח צו פארוואנדלען דעם צוקער אין זאכן וואס דער קערפער קען ניצן,
פראדוקציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צוקער ווערט פראדוצירט אין צוויי וועגן, פון צוקערראר און פון צוקער בוריקעס.
ראר צוקער איז א פלאנץ וואס וואקסט אין ווארעמע לענדער ביז א הייך פון זיבן מעטער. די רערן אנטהאלטן א זיסן זאפט פון וואס מען נעמט ארויס דעם צוקער.


text:
וואלאניע
וואַלאניע (פראנצויזיש: Wallonie, פלעמיש: Wallonië, דייטשיש: Wallonien, וואלאניש: Walonreye), איז דער ראיאן פון די וואס רעדן פראנצויזיש אין דרום בעלגיע, און איז איינע פון דריי פעדעראלישע איינהייטן וואס שטעלט צאם בעלגיע. די הויפטשטאט איז נאַאמען, און די אפיציעלע שפראכן זענען פראנצויזיש און דייטשיש.
דער וואלאניע ראיאן געפינט זיך אין דעם דרום חלק פון לאנד בעלגיע. דער שטח באזיצט 55.18% פונם בעלגישען ערד-פלאך (16,844 פירקאנטיגע ק"מ). דער חלק איז צוטיילט אין פינף פראווינצן:
- וואלאנישע בראבאנט
- נאַאמען (נאמור)
- לייק (ליעזש)
- הענעגויען (הינאו)
- לוקסעמבורג


text:
ייִדן לעבן אין גלות, ווי באַוווּסט. דאָס איינציקע וואָס מיר ווייסן אָפֿט ניט, איז אַקוראַט וואָס "גלות" איז און צי אַנדערע פֿעלקער געפֿינען זיך אויך אין גלותן (צי מיר זענען אין דעם פּרט אויך אַן אַתּה בחרתּנו-פֿאָלק).
דאָס ערשטע מאָל וואָס מיר געפֿינען דאָס וואָרט "גלות" אין די אַלטע ייִדישע מקורים איז בײַ דעם נבֿיא ישעיה (קאַפּיטל מ"ה). דאָרטן מיינט דאָס וואָרט אַן ערך "אָרט פֿון פֿאַרטריבנקייט". פֿון אָט דעם שורש נעמט זיך אויך דאָס וואָרט "גולה", דאָס אָרט (אָדער ערטער) וווּהין ייִדן וועלן פֿאַרטריבן ווערן. אויף אַראַמעיִש איז אָט דאָס וואָרט "גלותה" און דער ראָש פֿון די ייִדן אין בבֿל האָט טאַקע דעריבער באַקומען דעם טיטל "ריש-גלותא". אין איר באַרימט ליד לשבֿח דער פֿרײַהייט-סטאַטוע ווערט אַמעריקע אָנגערופֿן, מצד דער דיכטערין עמאַ לאַזערוס, "מוטער פֿון אַלע פֿאַרטריבענע". אין די אַמאָליקע יאָרן וואָלט אַמעריקע זיכער קלאַסיפֿיצירט געוואָרן ווי אַ "גלות-אדום" (אַ קריסטלעכער גלות), להיפּוך צו אַ "גלות-ישמעאל" (אַ מחמדאַנישער גלות). פֿאַרשיידענע "גוטע ייִדן האָבן נאָך אויף זיך אַליין גוזר געווען "אָפּצוריכטן גלות", דאָס הייסט, אַ יחידישן גלות, דורך כּסדר אַרומוואַנדערן און דאָרט וווּ זיי האָבן געטאָגט האָבן זיי ניט גענעכטיקט. הכּלל, דאָס אַלץ וואָס איז פֿריִער געזאָגט געוואָרן איז בלויז "הינטערגרונט", כּדי קלאָרער צו ענטפֿערן אויף די שאלות מיט וועלכע מיר האָבן אָנגעהויבן.
צי איז אַמעריקע אויך אַ גלות?
כּדי צו ענטפֿערן אויף אָט דער קשיא, דאַרפֿן מיר אויפֿקלערן עטלעכע זאַכן. ייִדן זענען דאָך אַ וואַנדערפֿאָלק. צי איז יעדעס לאַנד וווּהין ייִדן קומען אָן פֿאַר זיי אַ גלות, צי דאָס ווענדט זיך שוין אין וואָס פֿאַר אַ ברוך-הבא זיי באַקומען? ספּעציעל איז אָט די פֿראַגע אַקטועל אינעם הײַנטיקן מצבֿ ווען ס’גייט אָן צווישן אַלע פֿעלקער אַ קאָלאָסאַלע אינטערנאַציאָנאַלע און קעגנזײַטיקע אימיגראַציע. דאָ וועלן אפֿשר צו נוץ קומען עטלעכע היסטאָרישע און סאָציאָלאָגישע "דעפֿינירנדיקע סימנים" פֿון "וואָס הייסט אַ גלות", דהײַנו:
1. אין אַ גלות געפֿינט מען אַן עדה פֿון אַ באַשטימטן עטנאָ-רעליגיעזן מין וואָס איז צוליב אַן איבערקערעניש אָדער אומגליק פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון זייער אַלטער היים. נישט יעדע אימיגראַנטן-גרופּע איז דעריבער באמת אין גלות.
2. דאָ שפּילט אויך אַ ראָלע דער קאָלעקטיווער זכּרון וואָס באַציט זיך אי אויפֿן אומגליק, אי אויף דער קולטור וואָס איז פֿון דער פֿריִערדיקער היים מיטגעבראַכט געוואָרן. אָן שטאַרקע קאָלעקטיווע זכרונות קען קיין גלות-איבערלעבונג ניט אויפֿקומען און ניט אויסהאַלטן.
3. נאָך וויכטיקער אַפֿילו איז דער ווילן איבערצוגעבן אָט די קולטור-ירושה און דערווײַל צו בלײַבן לעבן ווי אַ מינאָריטעט צווישן אַנדערע. אַ גלות איז אַן אומר-ועושׂה-דערשײַנונג. מען דאַרף זיך אָרגאַניזירן אין גלות כּדי צו בלײַבן בײַם קאָלעקטיוון לעבן און עס ממשיך צו זײַן.
4. אָט די אַלע פֿריִערדיקע סימנים דאַרפֿן אָנהאַלטן כאָטש ביזן פֿערטן דור, ווען קיינער פֿון די געליטענע אַליין קען שוין אַליין ניט האָבן געווען אין דער אַלטער היים. אַ גלות איז אַ לאַנג-דויערנדיקע דערשײַנונג.
5. און די סאַמע לעצטע קריטעריע: כאָטש אַ קרן פֿון די פֿאַרשריבענע דאַרף זיך פֿילן, אַז מען איז אין גלות און דאַרף פֿירן אַ באַוועגונג זיך אומצוקערן צוריק, צום לאַנד וואָס קיינער פֿון זיי האָט שוין פּערזענלעך דאָרטן ניט געלעבט.
כאָטש די אָבֿות פֿונעם ווײַט גרעסטן חלק פֿון דער אַמעריקאַנער באַפֿעלקערונג זענען געקומען פֿון "ערגעץ אַנדערש", האָבן זיי זיך אויף אַזוי ווײַט שוין אײַנגעשמאָלצן אין דער אַרומיקער באַפֿעלקערונג, אַז זיי האָבן שוין ניט דעם ווילן זיך אומצוקערן "ערגעץ אַנדערש", צו אַן אַלטער היים. זיי פֿאַרמאָגן שוין ניט די זכרונות וועגן דעם, ניט די פֿאַרבינדונגען צווישן זיך וואָס אַ צוריקקער וואָלט געפֿאָדערט.
גלותן קומען אייביק אויף איבער דער וועלט און גייען אייביק אונטער. אונדזערע נבֿיאים האָבן אונדז געוואָרנט ניט צו מיינען, אַז מיר זענען די איינציקע וואָס זענען אַרויסגענומען געוואָרן פֿון צווישן אַנדערע פֿעלקער און אומגעקערט געוואָרן צוריק אין דער אַלטער היים. אין דער הפֿטורה פֿון אַחרי-מות-קדושים זאָגט דער נבֿיא עמוס (עמוס ט’,7) "הלוא את ישׂראל העליתי מארץ מצרים ופּלישתּים מכּפֿתּור ואַרם מקיר" (צי האָב איך דען ניט אַרויפֿגעבראַכט ישׂראל פֿון לאַנד מצרים און די פּלישתּים פֿון כּפֿתּור און אַרם פֿון קיר?). ווי מען זאָל זיי ניט דערקלערן, זענען פֿערלקער-וואַנדערונגען פֿאַר אונדזערע אָבֿות-אַבֿותינו געווען אַ באַקאַנטע דערשײַנונג און אַן אָפֿטע זאָרג פֿאַרן לפֿי-ערך קליינעם פֿאָלק ישׂראל.
אַנדערע פֿעלקער וואָס זענען אין גלות
אויך אין די הײַנטיקע צײַטן פֿילן זיך טיילן פֿון אַנדערע פֿעלקער אַז זיי זענען אין גלות. צווישן די וואָס האַלטן, אַז זיי זענען אין גלות געפֿינען מיר ניט נאָר אַ חלק פֿון די גריכן וואָס זענען געבליבן אין די אַמאָליקע גריכישע ייִשובֿים (למשל די אין ציפּערן צי אין אַלעקסאַנדריע), די אַרמענער וואָס געפֿינען זיך איצט צעשפּרייט שוין כּמעט אומעטום איבער דער וועלט צוליב די אַמאָליקע טערקישע הריגות אין די אַמאָליקע אַרמענישע געגנטן פֿון טערקײַ, נאָר אויך אַ טייל כינעזער (וועמענס אָבֿות זענען געקומען קיין אַמעריקע כּדי צו העלפֿן בויען די באַן-ליניעס אויף צו פֿאַרבינדן די צוויי ברעגעס פֿון דער ריזיקער אַמעריקע). און וואָס איז וועגן די ציגײַנער, און די אַפֿריקאַנער, און די אירלענדער, און די לבֿנונער און פּאַלעסטינער און הינדוסן און מחמדאַנער איבער דער וועלט וואָס איז לגמרי געווען אומבאַקאַנט צו זייערע אָבֿות? אַ סך פֿון זיי זענען (אָדער זענען געווען) האַנדלפֿעלקער (ווי די ייִדן), און דאָס דערקלערט טיילווײַז זייער פֿאַרשפּרייטקייט (תּפֿוצות), נאָר נישט אין אַלע פֿאַלן קען גילטן אַזאַ נישט-אַרויפֿגעצוווּנגענע דערקלערונג און נישט אַלע וואָס געפֿינען זיך "אין דער פֿרעמד", ווײַט פֿון זייערע לכתּחילהדיקע וווינערטער, נעמען אַפֿילו אָן אַז זיי זײַנען דערמיט אין דער פֿרעמד, שוין אָפּגערעדט וועגן וועלן זיך אומקערן "צוריק אַהיים".
די יוצא-דופֿנדיקייט פֿונעם ייִדישן גלות
דער אויפֿקום פֿון די פּאַלעסטינעזישע גלותן איז גורם געווען דעם אויפֿקום פֿון אַ נײַער ספּעציאַליטעט אין די סאָציאַלע וויסנשאַפֿטן: די "גלותאָלאָגיע" (Exilology). לויט די מבֿינים וואָס פֿאַרנעמען זיך דערמיט איז דער ייִדישער גלות יוצא-דופֿנדיק צוליב דרײַ שטריכן:
1. זײַן פֿיל-טויזנט-יאָריקן געדויער;
2. די "אָרגאַניזאַציע" לטובֿת צוריקקער און אירע דערגרייכונגען;
3. דער אויך נישקשהדיקער אָרגאַניזירטער אַנטי-צוריקקער און זײַנע דערגרייכונגען.
לאָמיר אָנהייבן פֿונעם ערשטן. די אַמעריקאַנער געשיכטע אַליין באַווײַזט ממש צענדליקער פֿאַלן פֿון גלותן וואָס זענען אַ סך קירצער ווי דער ייִדישער. די ערשטע און די מאַסיווסטע אימיגראַציע קיין אַמעריקע (פֿון פּוריטאַנער, קווייקערס, קאַטוילן און אַנדערע לכתּחילהדיקע גערודפֿטע קריסטן) האָט כּמעט ניט אַרויסגערופֿן קיין שום בלײַביקן גלות-באַוווּסטזײַן צווישן די פֿאַרטריבענע. אין די ערשטע יאָרן נאָך זייער אָנקומען אין זייערע נײַע היימען איז בײַ זיי דאָ אָפֿט געווען פֿאַרשפּרייט אַ גלותיסטישע רעטאָריק געבויט אויף תּנ"כישע מאָטיוון. די תּנ"כישע טאָפּאָנימיק איז זייער פּאָפּולער בײַ אָט די אַלע גרופּעס, ווי אויך דער בטחון אַז פֿון זייער גלות וועלן זיי זיך עווענטועל צוריקקערן "אַהיים". אויסגעלאָזט האָט זיך, אַז די טאָפּאָנימיק איז עד-היום געבליבן די תּנ"כישע, ("סײַלעם" הייסט טאַקע ווײַטער "סײַלעם"), כאָטש צוריק איז מען זעלטן געפֿאָרן. דער גלות-געפֿיל האָט זיך בײַ כּמעט אַלעמען אויסגעוועפּט אין משך פֿון דרײַ-פֿיר דורות און וועגן טויזנט-יאָריקע גלות-געפֿילן, ווי בײַ ייִדן, איז ניטאָ אַזוינס כּמעט בײַ קיינעם און אין ערגעץ ניט. איך זאָג "כּמעט", ווײַל ס’געפֿינען זיך אויף דער וועלט קליינע גרופּעס וואָס האַלטן, אַז זיי ציִען זייער יניקה פֿון די אַלע אַשורים און חלדיער (כאַלדייער) און זייערע גלותן, בתּנאַי זייערע נעמען זענען ניט פֿון שפּעטער קיין צוגעטראַכטע, וואָלטן אויך געווען צוויי טויזנט יאָר אַלט אָדער עלטער. וועגן זיי דאַרפֿן די היסטאָריקער נאָך אויספֿאַרטיקן אַ פֿאַרלאָזלעכן דין-וחשבון, צי שטאַמען זיי פֿון פֿאַרן אָנהייב פֿון דער קריסטלעכער צײַט (אַזוי ווי דער ייִדישער גלות) צי פֿון נאָך דעם. די נעמען זייערע זענען טאַקע פֿאַר-קריסטלעכע, נאָר ס’איז ניט שווער צוצופּאַסן נעמען וואָס שטאַמען פֿון אַ פֿריִערדיקער צײַט צו די געשעענישן פֿון אַ שפּעטערדיקער.
אָרגאַניזירטקייט בײַ ייִדן?
ייִדן האָבן אַ שם, צווישן זיך אַליין און אויך בײַ אַנדערע אין די אויגן, פֿון זײַן קלוג און פֿעיִק, נאָר ניט דווקא פֿון זײַן אָרגאַניזירט און פּלאַנמעסיק. פֿון דעסטוועגן, דער מין פֿון פֿילצאָליקן און אָרגאַניזירטן צוריקקער, פֿונעם גלות אַהיים, מצד דער ציוניסטישער באַוועגונג האָט זיך ניט באַוויזן בײַ קיין שום אַנדערער אומה-ולשון. דער געדאַנק און די דערגרייכונג פֿון אויפֿשטעלן אַן אָרגאַניזאַציע לטובֿת שיבֿת-ציון שטאַמט פֿון טעאָדאָר הערצלען און אויך, טיילווײַז, פֿון נתן בירנבוימען (דער באַשאַפֿער פֿונעם וואָרט "ציוניזם" ממש, וועלכער האָט אויפֿן געביט פֿון פֿאַררופֿן קאָנפֿערענצן און שאַפֿן אָרגאַניזאַציעס געהאַט אַ סך דערפֿאַרונג, נאָר ווייניק הצלחה).
אויב מיר ווילן באמת אָפּשאַצן די ווירקעוודיקייט פֿונעם ציוניזם וואָס שייך דערגרייכן ממש צו שיבֿת-ציון (און זיך ניט צו באַפֿרידיקן נאָר מיט געלטקלײַבערײַ און פּראָפּאַגאַנדע אַז "אַנדערע" זאָלן פֿאָרן) קענען מיר פֿאַרגלײַכן דעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון זינט דעם ערשטן ציוניסטישן וועלט-קאָנגרעס מיט דער הצלחה פֿונעם שיבֿת-ציון-פּראָצעס פֿון עזרא און נחמיהס צײַטן. אין ביידע פֿאַלן האָבן גאָר קליינע צאָלן פֿון די ייִדן וואָס האָבן געלעבט אין גלות זיך אומגעקערט אַהיים פֿון בבֿל. אין ביידע פֿאַלן איז אין משך פֿון דער צײַט, וואָס מען האָט געלעבט אין גלות, נאָך עטלעכע דורות דאָס לעבן אין דער פֿרעמד, אַפּנים, געוואָרן אַ סך באַקוועמער ווי דאָס לעבן אויף וועלכן מען האָט זיך געקענט ריכטן בײַם פּרוּוון אויפֿשטעלן די חרובֿע אַלטע היימען. נאָר די באַוועגונג לטובֿת שיבֿת-ציון אין דער נײַסטער צײַט איז פֿאָרט געבליבן פֿאַר ייִדן אַ יש און אַ קוואַל פֿון חיזוק, אי מאַטעריעל, אי גײַסטיק; אי פֿאַר די צוריקגעקומענע, אי פֿאַר די אויסגעוואַנדערטע. דאָס איז אַ חד-במינהדיקע דערשײַנונג אין דער גלותאָלאָגיע בכלל, און דאַרף אפֿשר באַטראַכט ווערן ווי פּונקט אַזאַ נס ווי דער צוריקקער צו דער מדינה גופֿא.
אויך די אויפֿטוען פֿון די פֿאַרשיידענע צוריקקערן-פֿון-גלות זענען וויכטיק צו פֿאַרגלײַכן. די ווייניק דוגמאָות פֿון צוריקקערן בײַ די אומות-העולם (בײַ אַ טייל אַפֿריקאַנער, טייל אַמעריקאַנער אינדיאַנער, טייל אויסטראַלישע אינדיגענער און טייל הינדוסן פֿון אַפֿריקע) זענען געווען און געבליבן קליינע און ניט קיין בפֿירוש הצלחהדיקע פּרוּוון. ניט נאָר קיין מדינות האָבן זיי ניט געשאַפֿן, נאָר צו מאָל אַפֿילו ניט קיין אייגענע ייִשובֿים. דאָס "אייביק-שטאַרבנדיקע" פֿאָלק האָט בײַם צוריקקער אַהיים אָן אַ שיעור מער אויפֿגעטאָן ווי די צוריקקערער בײַ אַנדערע עדות.
די אויפֿטוען פֿונעם גלותיזם
ווער ס’פֿאַרשרײַבט די אויפֿטוערישקייט פֿונעם שיבֿת-ציון צו "רוח-ה’" דאַרף אפֿשר אויך בשעת-מעשׂה דערקענען, אַז די געוואַלדיקע אויפֿטוען אינעם ייִדישן גלות מוז מען אויך אַזוי באַטראַכטן. בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות באַשאַפֿן נײַע אייגענע פּאָליטישע פּאַרטייען און כּל-מיני קולטור-שטרעמונגען און אַ צאָל לשונות און וועלט-ליטעראַטורן? בײַ וועמען נאָך האָט דער גלות עדות געזאָגט אויף הונדערטער חינוך-מוסדות (און אַפֿילו אייניקע אוניווערסיטעטן)? בײַ וועמען נאָך זענען אין זייערע גלותן אויסגעוואַקסן ממש הונדערטער (אויב ניט טויזנטער) געלערנטע, וויסנשאַפֿטלער, דאָקטוירים, אַדוואָקאַטן, ריכטער, דערפֿינדער, הויכראַנגיקע פּאָליטיקער, שרײַבער און אַרטיסטן וואָס בײַ אייניקע שלאָגט נאָך אַ שטאַרקער ייִדישער אָדער (כּן-ירבו!). די ייִדישע גלות-שאַפֿערישקייט און אויפֿטוערישקייט מכּל-המינים (אַרײַנגערעכנט די קאָמערציעלע און די פֿינאַנציסטישע) האָט דאָך געמאַכט אַ רושם אויף דער גאַנצער וועלט און אויף דער מאָדערנקייט גופֿא. אין די אַנדערע גלותן האָט די מאָדערנקייט געפֿירט בלויז צו אַסימילאַציע. בײַ ייִדן איז זי מער נואַנסירט און האָט געבראַכט אויך צו פֿאַרשיידענע נײַע מינים און וואַריאַנטן פֿון ייִדישקייט און ייִד-זײַן (די וועלטלעכע ייִדישקייטן און די ייִדישע וועלטלעכקייט בתוכם) מיט וועלכע מען דאַרף זיך ווײַט-ווײַט ניט שעמען און וואָס האָבן איבערגעלאָזט זייער שטאַרקן חותם אויך אויף דער נײַער, פֿון גלות אויסגעוואַקסענער, מדינה גופֿא. בלויז בײַ ייִדן, דאַכט זיך, איז די באַציִונג צווישן דעם גלות און דעם היימלאַנד אַ קעגנזײַטיקע, אַ ביידע-ריכטונגדיקע. "מי כּעמך בין הגוים בית-ישׂראל?"


text:
יעקב יצחק רודערמאן
הרב יעקב יצחק הלוי רודערמאן (Yaakov Yitzchok Ruderman; 1900 - י"ד תמוז ה'תשמ"ז 1987) איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון ישיבת נר ישראל אין באלטימאר, מערילענד, פאראייניגטע שטאטן, און א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל אין אמעריקע.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הרב רודערמאן איז געבוירן געווארן אין דאלינאוו, ווייסרוסלאנד, דעמאלסט אינעם תחום המושב אין דער רוסלענדישער אימפעריע (היינט אין בעלארוס). ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה, וואו זיין פאטער, רבי יהודה לייב רודערמאן איז געווען שטאטס רב. ער האט געלערנט ביים אלטער פון סלאבאדקע און ביים ראש ישיבה, הרב משה מרדכי עפשטיין.
אין תר"ץ האט הרב רודערמאן משתתף געווען אינעם אויפשטעלן פון דער ישיבה אין ניו הייוון, קאנעטיקוט, צוזאמען מיט זיין שווערו, הרב שעפטל קרעמער (אן איידעם פון רבי שרגא פייוול פראנק). אין תרצ"ג איז ער אריבער קיין באלטימאר, וואו ער האט אנגעהויבן אויפשטעלן ישיבת נר ישראל צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב נפתלי ניובערגער, אן אגודת ישראל עסקן אין די פאראייניגטע שטאטן. א סך פון זיינע תלמידים האלטן רבנות שטעלעס אין אמעריקע און אנדערע לענדער.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- עבודת לוי
- שיחות לוי - אויף פרשת השבוע.
- משאת לוי - אויפן מנחת חינוך. די לעצטע צוויי האבן זיינע תלמידים צוזאמענגעשטעלט נאך זיין פטירה.


text:
פאראכטונג
פאראכטונג, אומאינטערעסע אדער גרינגשעצונג איז די פארקערטע פון אכטונג אינטערעסע אדער שעצונג און מיינט אז מען גיבט נישט כבוד.
אויב טוט מען דאס אזוי אפט און שטארק אז אנדערע באמערקען דאס, אזוי ווייט אז דער קעגן וועם מען האט די פאראכטונג ווערט דערנידערט, דאן איז דאס פונקט אזא נידריגע שטאפּעל ווי פארשעמען איינעם.
פארשטייט זיך אז דער דערנידערער ווערט אויך אפגעסטעמפלט אלס א פערזאן וואס געבט נישט כבוד פאר אנדערע און ווערט פארמיאוסט ביי די מאסן אויב טוט ער דאס צופיל, ווייל דאס ווערט פארעכענט ווי א פארדארבענע מידה.


text:
9/20/2012
!!!Burshtin Meat Store - Treif
היכי תמצא
אז מע כשר'ט כלים ערב יו"כ אזוי ווי ערב פסח?
אז מע האט געקויפט פלייש ביי "קהלה פלייש געשעפט"!
אין אונזערע צייטען איז אויך דא גלגולים?
משה פינקל איז נארוואס מגולגל געווארען אין דוד אייכענשטיין.
דוד אייכענשטיין בורשטינער רעבע, האט כפרה געשלאגען מיט בארא פארקער אידן!
ווי מע געבט מיר איבער האט מען פארקויפט אין דעם בורשטינער יאַטקע, בשר נבילות וטריפות נוסח פינקעל, און מענטשען האבען שוין היינט צוריקגעטראגען פלייש.
ווער עס האט דארט געקויפט אדער געגעסען ביי איינעם וואס האט דארט געקויפט, ברויך כשר'ן די כלים; און וועגען דעם מויל מיט די קישקעס ברויך מען אנפרעגען ביי א ערליכען מורה הוראה.
דער פיקטיווער בורשטינער בי"ד האט אראפגענימען די השגחה, און די סקווערער האבען עס איבערגענימען, אבער נאר אויף א חלק פון די פליישען. זאלן די קאסטומער אָבּאַכט געבען וואס מען נעמט דארט אין דער האנט אריין Caveat emptor.
Posted by Rabbi Nuchem Rosenberg at 9/20/2012
!!!Burshtin Meat Store - Treif
2012-09-20T23:47:00-04:00
Rabbi Nuchem Rosenberg
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)


text:
אשריכם שתזכו..!
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים..!
לעצטע וואך האבן מיר אדורך געשמועסט די וויכטיגקייט פון לעבן מיטן מחשבה פון ‘ואם לא עכשיו אמתי’ אויב נישט יעצט ווען יא?! וואס דאס מיינט אז ווען א מענטש ווערט נתעורר זאל ער חלילה נישט אָפשטיפען נאר ער זאל גלייך טוען למעשה, מקבל זיין אפילו א קלייניגקייט, אדער אפילו נאר פאר א קורצע צייט, אלעס כדי די מאמענט זאל נישט פארביי גיין און ווערן אָפגעקילט, נאר געדענקן אז די קבלה די שפרינג וואס מען געט איז חשוב ביי השי”ת ווי דער כהן גדול אליין… די וואך געפינען מיר אין די פרשה נאכאמאל די זעלבע נקודה, השי”ת איז מצווה משה רבינו אז ער זאל גיין אויסוועלן די לוים פון צווישן די אידישע קינדער און ער זאל זיי רייניגן און הייליגן כדי זיי זאָלן זיין גרייט צו טוען די עבודה אינעם בית המקדש אַנשטאט די בכורים ווי די פסוק זאגט:
קַח אֶת הַלְוִיִּם מִתּוֹךְ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְטִהַרְתָּ אֹתָם. די טעם פארוואס די לוים האבן זוכה געווען דערצו און נישט די בכורים איז ווייל ווען עס איז פארגעקומען די גרויסע חטא העגל, זענען די לוים געווען די וואס זענען אויפגעשפרינגען מיט א פעסקייט און גלייך מקדש שם שמים געווען, זיי האבן נישט געמאכט קיין חשבונות, נאר גלייך געטוען וואס א איד דארף צו טוען ברענגן כבוד שמים…
אז מיר האבן זיך בסייעתא דשמייא אָפגעשטעלט אויף דעם פסוק פון קח את הלוים, דארפן מיר אריין קוקן מיט א טיפערן בליק און זעהן וואס נאָך די תורה לערענט אונז אין די פסוק. לכאורה דארף מען פארשטיין וואס פאַר א לשון איז דאס קח את הלוים, וואס מיינט דאס נעמען די לוים, ווי אזוי נעמט מען מענטשן? ענטפערט אויף דעם רש”י אז עס מיינט נישט נעמען מיט די הענט נאר עס מיינט קחם בדברים אשריכם שתזכו להיות שמשים למקום – אז די לשון פון קחו מיינט נעם זיי מיט ווערטער “ווי גליקליך זענט איר שבט לוי אז איר זענט זוכה צו זיין באדינער פאר השי”ת”.
לכאורה טוט אבער רש”י נישט פארענטפערן די קשיא ווייל אויב מיינט מען מיט קח רעדן וואלט נאך אלץ געדארפט שטיין ‘דבר’ אל הלוים פארוואס שטייט די לשון פון ‘קח’?
די וואך אין פרקי אבות געפינען מיר די משנה רַבִּי אוֹמֵר, אֵיזוֹהִי דֶרֶךְ יְשָׁרָה שֶׁיָּבוֹר לוֹ הָאָדָם, כֹּל שֶׁהִיא תִפְאֶרֶת לְעוֹשֶׂיהָ וְתִפְאֶרֶת לוֹ מִן הָאָדָם – רבי זאגט וועלכע איז די ריכטיגע וועג וואס א מענטש זאל זיך אויסוועלן צו גיין? ענטפערט רבי אז מען זאל גיין אין אזא וועג וואס ברענגט גוטס פארן מענטש וואס גייט אויף די וועג, און וואס ברענגט אים כבוד פון אנדערע מענטשן. לאמיר פארשטיין וואס פרעגט רבי, ‘איזוהי דרך’ מיט וועלכע וועג זאל א מענטש גיין …וואס הייסט אז מען עפענט א חומש זעט מען די תורה’דיגע וועג ווי די פסוק זאגט אונז ובחרת בחיים?! און בכלל דארף מען פארשטיין וואס ענטפערט רבי?
געציל איז געווען זייער אומצופרידן פון וואוינען אין שטאט ס’האט אים געצויגן צו וואוינען אין שטעטל ארומגענומען מיט די נאַטור, מיט די רואיגקייט וואס איז נישט פארהאַן אין די שטאט, ער האט באשלאסן אָפצוקויפן א פאַרם צו פארקויפן פראדוקטן פאר נאָנט און ווייט, און אזוי מאכן פרנסה, נאך געציילטע חדשים פון זיך אריבערציען און מסדר זיין וואוינט שוין געציל אויף זיין נייער פאַרם מיט קיען, ציגעלעך, טשיקנס וכו’ וכו’, און אלע קלאַפער געצייג, ער האט שוין אפילו זיין אייגענער פערד ארום צורייטן אין די פעלדער.
געציל שטייט אויף גאר פרי דאווענט ותיקין דערנאך גייט ער ארויס אין שטאַל מעלקן די קיען, געבן צו עסן פאר די בהמות ווי ס’שטייט ונתת עשב בשדך לבהמתך, ווען אלעס איז מסודר און ער האט אפגעגעסן פרישטאג גייט געציל נאכאמאל אין שטאַל דאסמאל ארויסצונעמען דאס פערד פאר א שפאציר אין די פעלדער צו זען ווי מ’האלט, געציל זעצט זיך ארויף אויפן פערד און געט א ציה די לייצעס אבער אופס… ס’גייט נישט… דער פערד האַלט זיך נישט ביים רירן, געציל פרובירט א צווייטן מאל און א דריטן מאל, אבער ס’גייט פשוט נישט, ער נעמט ארויס דאס ביכל ווי ס’שטייט פארשריבן אלע פערדישע הלכות אויסצוגעפונען וואס מ’טוט דא, נאכן זיך ארוממוטשענען א שטיק צייט אין געבן אפאָר גוטע פעטש פארן פערד געבט זי זיך ענדליך א ריר.
אזוי לויפן די טעג געציל גייט אדורך געפערליכע עגמת נפש מיטן פערד, ס’בריקעט אין הירדזעשט און ס’האלט זיך פשוט נישט ביים צושטעלען, געציל פון זיין זייט האַקט און שלאָגט דאס פערד, מער ווייניגער קומט געציל אָן מיטן פערד ווי ער וויל, אבער אָן שרייען אין געבן פעטש ארבעט עס נישט, דאס פערד מצידו ווייזט ארויס איר אומצופרידענקיייט ווי אימער זי קען נאר, בקיצור די צוויי פארשטייען זיך נישט ווי ס’באדארף צו זיין.
איין טאג איז א ערפאַרענער פאַרמער געקומען אויף א באזוך אין געציל’ס פאַרם, נאָכן צוקוקן ווי געציל גייט זיך אים מיטן פערד, זאגט ער ..הער זיך איין ר’ געציל, איין טאג גייט דא איינער ווערן אויסגעברענט, אדער די אדער דיין פערד, געציל וויינט זיך אויס פון הארץ און זאגט די ווייסט וואס איך האב שוין מיטגעמאכט מיט דעם פערד?! …אבער האב איך דען א ברירה א חוץ פעטש און שרייען פארשטייט דאס פערד גארנישט, זאגט אים דער פארמער הער מיך צו מיין קינד, האסט שוין פרובירט מיט שיינעם? יא אוודאי דארף מען ניצן דעם בייטש אבער נאר ווען עס איז באגלייט מיט אלע אָנגענומענע כללים ארום דעם… ווען די רעדטס צום פערד רעד איידעל, הער אויף שרייען, אנשטאט פעטש זאלסטו כסדר גלעטן דאס פערד, וואַרף אריין אביסל איבריגע בלעטער פאר א נאַש, וכו’ וכו’ ווייז פארן פערד אז די האסט איר ליב וועסטו זען ווי שיין זי וועט זיך צושטעלען צו דיר, כך הוה און זייט דעמאלטס לעבט געציל מיטן פערד ווי צוויי בעסטע פריינד, די שלום בית איז עפעס געוואלדיג.
שלמה המלך זאגט אין משלי דְּרָכֶיהָ דַרְכֵי נֹעַם וְכָל נְתִיבוֹתֶיהָ שָׁלוֹם (משלי ג’ י”ז) די וועג פון די תורה איז מיט ליבשאפט אין אלע אירע וועגן זענען מיט פרידן, דאס הייסט אז ווען א טאטע וויל רעדן צו זיין קינד, א רבי צו זיין תלמיד, א איד צו זיין חבר, אינדערהיים מיטן בני בית, אדער גאר צו זיך אליין, דארף מען רעדן געלאַסן און אויסדרוקן ליבשאפט און זארג, נישט שרייען, אראָפקלאַפן, אדער אוועקמאכן, ווייל דאס ארבעט נישט.
ווען עס קומט צו א מענטש קען עס דיר אויסקוקן ווי ער שטייט, זיצט אדער געפינט זיך נעבן דיר, אבער באמת געפינט ער זיך בכלל נישט דא, דער מענטש געפינט זיך ווי זיין נשמה איז, ווי זיין דעת און שכל זענען, דערפאר כדי צו קענען נעמען א מענטש פון איין פלאץ צום צווייטן דארף מען רעדן אין אפעלירן צו זיין נשמה צום דעת פונעם מענטש, די תוה”ק קומט אונז אויסלערנען די ריכטיגע וועג איבער צו נעמען א מענטש און אים נעמען פון איין מצב צום צווייטן, און זאגט אונז דעם סוד ווי אזוי מען מאכט עס “דורך רעדן צום נשמה און שכל”, די תורה לערנט אונז ווי אזוי מיר זאלן רעדן צו א מענטש, עס פארלאנגט זיך שיינע רייד, הארציגע דיבורים של טעם.
מיט דעם איז גאר געשמאק די הייליגע רייד פון רש”י קחם בדברים, ווען משה רבינו האט געדארפט נעמען די לוים פון זייער פריערדיגע שטאנד ווי זיי האבן נאכנישט געטוען די עבודה אין משכן, האט עס געדארפט צוגיין דורך קח את הלוים, ווי אזוי מען נעמט א מענטש פון איין מצב צום צווייטן, נאר דורך שיינע פאַזיטיווע רייד ווי: “אשריכם שתזכו להיות שמשים למקום – ווי גליקלעך ביסטו צו זיין א חלק פון די באדינער צו השי”ת”, דערפאר האט ער געדארפט רעדן צו זייער הארץ און מחשבה אז זיי זאלן גענצליך זיין אין זייער נייע פאַזיציע מיטן גאנצן הארץ. און ווען מ’רעד צו א צווייטן מיט געפיל אין ליבשאפט, ווען מ’קאַמפלימענטירט און מ’זאגט “אשריך שזכית וואויל איז דיר” דאס איז רייד וואס גייט אריין טיעף אין הארץ און ס’נעמט איבער דעם מענטש מיט א ריכטיגע לקיחה נישט ווייניגער ווי ווען מען נעמט א זאך פון איין פלאץ צום צווייטן.
און טאקע דאס לערענט אונז רבי, אֵיזוֹהִי דֶרֶךְ יְשָׁרָה שֶׁיָּבוֹר לוֹ הָאָדָם, וועלכע וועג זאל זיך א מענטש בוחר זיין? דאס מיינט אז, אוודאי איז די וועג פון די תוה”ק ראה נתתי לפניך היום את החיים די איינציגסטע און ריכטיגע וועג פון לעבן, אבער דער מענטש פרעגט ווי אזוי זאל איך עס אויספירן? ווי אזוי זאל איך עס איבער געבן? זאגט אונז רבי געב עס איבער אויף א אופן וואס איז תִפְאֶרֶת לְעוֹשֶׂיהָ וְתִפְאֶרֶת לוֹ מִן הָאָדָם, ס’זאל זיין שיין און באטעמט, געשמאק און זיס, זאג אים וואס השי”ת האט געזאגט פאר משה רבינו קח – אשריכם שתזכו להיות שמשים למקום וואויל און גליקלעך זענט איר צו זיין א חלק פון השי”ת קינדערלעך וכדומה, און נאר אזוי קען מען באמת נעמען א מענטש אדער קינד פון איין פלאץ צום צווייטן, שרייען און סטראשונגען קען האלטן א מענטש אויף די פיס… אבער צו נעמען א מענטש פון איין מצב צום צווייטן אז עס זאל זיין א “קחו” פעלט זיך אויס א אַן אשריכם שתזכו!
מיר אלע ווילן האבן גוטע פאַרבינדונג מיט אונזערע קינדער, זאגט אונז די תוה”ק די עצה איז רעד צו זיי אפן מיט הארץ, געפיל און ליבשאפט, זאג זיי אפט ווי גליקליך זיי זענען צו זיין א חלק פונעם אידישן פאלק, וואספאַרא זכיה זיי האבן צו קענען ווערן מחונך מיט תורה, יראת שמים און מידות טובות, וואספאַרא גליקליכע לעבן עס ווארט זיי אָפ אויב זיי וועלן שפאַצירן און זיך פירן ווי השי”ת ווייזט אונז אָן אין זיין הייליגער תורה. ווילסט משפיע זיין אויף א חבר פארברענג מיט אים, פארצייל אים ווי שטארק די קוקסט אים ארויף, זאג אים ווי גליקליך ער איז צו האבן די אלע מעלות וואס ער האט, און ווי שטארק עס וועט צוגעבן צו זיינע מעלות אז ער וועט זיך שטארקן אין תפילה אדער לימוד התורה, די זעלבע איז אינדערהיים, שלום בית איז ווען מען רעד פאַזיטיוו …ועל כולם ווילסט דיך אליינס מחזק זיין, הער זיך אויף אראָפצורייסן זיך אונטערשאצן, רעד צו דיין הארץ, פארצייל זיך ווי השי”ת האט דיר ליב, נישט קיין חילוק וויאזוי די האסט אויסגעקוקט נעכטן אדער א מינוט צוריק, ווי שטארק השי”ת קוקט ארויס אויף דיין כי אם ליראה ולאהבה אותו, אביסל אמונה אביסל יראת ה’ אביסל אהבת ה’, לאמיר זיך אלע אויסלערנען רעדן פאזיטיוו איינער צום צווייטן וועט אונזער לעבן ליכטיג ווערן …עס וועט ווערן א לעבן פיל מיט געשמאק און זיסקייט און אונז ברענגן נענטער לאבינו שבשמים.
לסיכום געדענק:
- כדי עס זאל זיין א “קחו” דארף מען נעמען די מענטש מיט הארציגע רייד.
- שמועס אויס זיינע מעלות און באַגיס אים מיט פאַזעטיווע געשמאקע רייד.
- זאג צו זיי און זאג צו זיך “אשריכם שתזכו להיות שמשים למקום”.


text:
כּמו-איבערזעצונג* פון דער גט פון 'שפּיצל שטרימפּקינד'
(רעדאַקטירט פון דער מחבר)
געדענקסט פלעגסט ליב האָבן צו זען ווי איך טו אויס מיינע רינגלעך? האָסט געזאָגט אַז מיין גאַנצע עקשנות קומט אַרויס ווען איך צו זיי אַראָפּ. האָסט עס מיר געזאָגט קוצעניו-מוצעניו, מיט אַ ליבעדיקע שטעכל ווען צווישן קידוש און נטילת ידים האָסט דו צוטיילט מיינע פאַרשווייצטע הענט און מיר אַראָפּגעגליטשט דאָס גאָלדענע קידושין רינגל פונעם פינגער.
געדענקסט עס נאָך אַצינד וווען מיר שטיין אין בית-דין שטיבל און מען הייסט מיר אויסטון מיינע רינגלעך און איך לייג זיי אַראָפּ אויפן רבס טיש, מיין פּנים ווייס ווי מיין כּלה קלייד? זעסט ווי מיינע הענט ציטערן, ווי מיין פאַרעקשנטע פעסטקייט גוססט מיטן טויט פון אונזער קשר של קימא? דו זעסט ווי מיינע פינגער, נאַקעט פון דיין גאָלד, לעכצן זיך מיט דיר ווידער צו פאַרקניפּן?
דיין גלאַטן פּנים מיט וואָס איך האָב חתונה געהאַט איז פאַרשטעלט מיט אַ באָרד און פון מיר אַוועקגעדרייט צו דיין טאַטע און דיינע ברידער. מיט זיי שמועסט דו מיט אַן ערנסטן פּנים. שטייסט מיט דיין גאַרטל איבער דיין לאַנגן רעקל כּאילו גייסט אויף אַ שמחה, זען אַ באַאַמטע אָדער שליסן אַ געשעפט. אָדער אין בית דין מיר צו גטן. נאָך האָסט מיר געהאַלטן אין דיינע אָרעם און מיר האָבן צוזאַמן באַשאַפן אַן עופעלע, אָבער איצט גייסט דו מיר מאַכן פאַר אַ פרעמדע, אויס דיינס. ווי נעכטן איז עס ווען האָסט אָנגעטון דעם קאַפּעליטש צו צינדן חנוכּה לעכט און געזינגן מעוז צור מיט אונזער בייבי אויף דיין שויס און די ליכטלעך האָבן געבלישטשלט אין דיינע אויגן. אָבער איצט וועסט דו מיר נישט אָנקוקן. איך בין שוין פרעמד. ווייט ווייט פון דיין טרייסטיקן אָנריר, אין אַ פאַרפּלאָנטערכץ דורך טויזנט פיצלעך פון מיין צובראָכן האַרץ, אַ לאַנגן מרחק אין מיין פאַרעקשנטן גהינום, אַ קריעת ים סוף וואָס פירט אונז ביידע טיף אין אָפּגרינד אַריין.
דער רב בעט מיר בודק זיין מיינע הענט זיכער מאַכן אַז איך האָב אַלעס אַוועקגעשטעלט. איך מאַך פאַר דיינעטוועגן די לעצטע בדיקה, נישט צו ציילן אויפן צוקונפט צו זיין מיט דיר נאָר אויף אַ פאַרגאַנגנהייט וואָס וועט מיר שטענדיק באַגלייטן. עס איז אַ מנהג איך זאָל ביי מיר גאָרנישט האָבן פּונקט ווי ווען מיר האָבן חתונה געהאַט. אָנקומען נאַקעט און אַוועקגיין מיט גאָרנישט בלויז מיטן זיגל פון אַ גרושה, אַ פאַרשיקטע פונעם מאַן.
דער רב שטעלט אויף מיר זיינע אויגן אָבער דיר איז דאָס אויך צו פיל. דער מיטלייד אין זיינע אויגן קען נאָך צושמעלצן מיין צושמעטערע האַרץ און מיין אומעט וועל איך זיי נישט לאָזן זען. אין דעם אבל שטיב אינעם שיל אויף דעם מרה שחורהדיקן טאָג וועל איך ווייזן בלויז מיין פעסטקייט. איך שטיי דאָ אַ פרוי אַליין. אַ פרוי צווישן חסידישע מענער. איך ווייס נישט ווער זיי זענען אָבער זיי וויסן אַלע פון מיר צו זאָגן. אַ שוואַכקייט פאַרנעפּלט אַלעס אַרום מיר אַז אפילו דיר זע איך קוים.
דער סופר ענדיקט שרייבן דעם גט. איך הער נישט זיין פעדער אויפן בויגן איבער דאָס קלאַפּעניש פון מיין האַרץ. מיין געמיט איז שוואַרץ ווי זיין טינט. איך קוק צו דיר, דו זעסט מיך, און דו קוקסט גיך אַוועק. איך בין שוין צו דיר פרעמד נאָך איידער האָסט מיר פאַרשיקט. איך ווייס אַז דו הערסט מיין ווילדן האַרץ קלאַפּעניש. דו ווייסט גוט אַז איך לעב. אַז מיין האַרץ פּויקט נאָך איר פאַרעקשנטן ניגון, די קול אשה וואָס דו האָסט דערצו פאַרשטאָפּט די אוירן. אמת, איך בין שוין נישט אַזוי אומשולדיק און תמימותדיק ווי אַמאָל און דו קענסט מיר שוין נישט פאָרעמען ווי אַ חוה פון אַ ריפּ פון אדם. איך בין אָבער נאָך אַלץ די זעלבע בּאַשיידענע סאַטמאַרע מיידל מיט וועם דו האָסט דיך ערשט פאַרליבט. איך האָב דיר אויך נאָך ליב כאָטש איך ליין ביכער און כאָטש איך האָב געפונען מיין שכל מקיים צו זיין שעשני כרצוני, צו פאַרלאַנגן אַ לעבן פון רעכטן און פרייהייט. דער זעלבער האַרץ וואָס דו קענסט זייט מיינע צאַרטיקע אַכצן יאָר פלאַטערט נאָך אין מיר. אָבער איצט זעצט עס, עס שרייט, עס קנאַקט, עס דונערט מיט איר האַפטיקע גערודעריי.
עס רופט צו דיר, דעם איינציקסטן מאַן וואָס איך האָב געקענט:
"יואליש„
דו הערסט אָבער נישט דער קול פון דיין אייגענע פרוי. איך בין שוין צו דיר אַ פרעמדע, כּאילו אַ צווייטנס אשת איש.
דו גייסט צו צום סופר אים עפּעס אַריינרוימען אין אויר. איך ווייס נישט וואָס דו זאגסטט ווייל איך האָב נישט אַריינצורעדן. מיר הייסט מען. אין בית דין שטיב איז קאַלט און איך בין אַליין. מיין טאַטע און מאַמע זענען נישט געקומען זען זייערע שאַנדע. וואַרעמקייט קען בלויז קומען פון מיין מאַנטל וואָס איך זע קוים מיט מיינע פאַרטרערטע אויגן. צוזאַמען האָבן מיר עס געקויפט. דאָס מאַנטל האָט זיך אויפגעמאַכט צו פאַרנעמען מיין געשווילעכץ ווען מיר האָבן ערוואַרט לאהלע.
איך בין שוין נישט אַליין, יואליש. איך האָב פריינד וואָס שטיין אין דיין פּלאַץ מיר צו העלפן און שטיצן. אָבער זיי קענען מיר נישט פאַרשטיין. זיי קענען נישט אָפּשאַצן אַז איך קען מיך אַזוי שפּירן בשעת ווען דו פעלטשסט אין מיר און דו גטסט דיך פון מיר. זיי ווייסן נישט ווי ווייט איך בין אָנגעקומען מיט דיין אונטערהאַלטונג אָבער ווען איך האָב אָנגעהויבן אַליין צו גיין האָסט דו שוין נישט געוואָלט מיטקומען. זיי קענען נישט משיג זיין אַז איך האָב דיר נאָך אַלץ ליב כאָטש איך קען נישט זיין פאַר דיר די פרוי און מאַמע וואָס דיין ליבע פאַרלאַנגט. זיי וועלן נישט פאַרשטיין אַז ווען איבערצייגונגן צוצווייגן זיך וואַרפן זיי איין אפילו אַ בנין עדי עד. די ווענט פון אונזער בית נאמן זענען געוואָרן צו שמאָל פאַר אונזערע צוטיילטע שטראָזן. עס איז אָנגעקומען דער צייט זיך צו געזעגענען פון דער שעה טובה ומוצלחת.
דער רב הייסט מיר אַריבערגיין צו דאָרט וווּ דו שטייסט. ביי די חופה ביסט דו מיר אַקעגנגעקומען אָבער נישט אַצינד. איך גיי שטאַט צו צו דיר, יואליש, מיין האַרץ איז צושמעטערט. איך שפיר דיין באַקאַנטן ריח. אין מיין קאָפּ שווימען זכרונת פון דיין געזיכט אין דיין טלית קטן איבער דיין נאַכט העמדל און אונזערע אינטימישע טשעפּשערייען. מיינע גלידער פלאַקערן אויף פאַר דיר איין לעצטן מאָל און ווערן פאַרברענט צו אַש און פּאָרך אַז איך בין געקומען אַזוי נאָנט - אָבער נאָר אויף זיך צו געזעגענען אויף אייביק. לעולם ועד. יואליש, דו קענסט אָן מיר לעבן אויף אייביק? אויף שטענדיק? און אָן אונזער לאהלע?
איך שטיי נאָנט צו דיר, אַזוי נאָנט, דיינע אָרעם קענען מיר אַרומנעמען ממש ווי אַמאָל. שטילערהייט, נעמען זיך מיינע טרערען פליסן. אַ געוויין ברעכט פון מיר אויס אין דעם פרעמדן צימער, מיט מיין פרעמדן מאַן שטייענדיג פאַר מיר. איך הער דיינע צוריקגעהאַלטענע טרערן. דו טרייסט מיך מיט דיין נאָנטקייט. איך בענק מיך שוין צו דיר.
מען געט דיר דעם גט. מען הייסט מיר האַלטן מיינע הענט ווי אַ טעצל, ווי אַן אָרעמאַן וואָס בעטלט ביים טיר, און כאַפּן דעם גט ווייל דו טאָרסט עס מיר נישט דערלאַנגן. דאָס רינגל האָסט דו מיר אָנגעטון אָבער דער גט וואַרפסט דו מיר. מיט דיין באַקאַנטן קולכל זאָגסט דו די פּאָר ווערטער וואָס מיינע אוירן קענען נישט פאַרטראָגן: "הרי את מותרת לכל אדם", און דער גט לאָסטו פאַלן אין מיינע אויסגעשטרעקטע הענט צוזאַמען מיט מיינע טרערן. איך כאַפּ אָן דעם גט מיט מיינע שאַרפע נעגל. מיין פּיין, מיין פרייהייט, מיין אָרעם ברויט, מיין גאַנץ פאַרמעגן. איך שוץ עס אונטער מיין אָרעם, פון דאָרט וועט עס קיינער ביי מיר נישט צונעמען, און איך גיי אַפּאָר טריט צום טיר ווייל אַזוי האָט דער רב געהייסן. אויך ער פאַרשטייט אַז אַ בית דין שטיבל איז נישט אַ פּלאַץ פאַר אַ פאַרשעמטע פרוי.
יוצא געווען. מזל טוב, זאָגן זיי. איך בין געווארן א גרושה, א פאַרפלעקטע פרוי. איך בין אָבער אויך געווארן איינצל, פריש און פריי. איך בין טאַקע דאָ אַליין ווייל איך האָב מיר דאָס אויסגעוועלט אָבער איצט בלייב איך אַליין. איצט דאַרף איך אהיים גיין אליין. יואליש, מאַך מיך נישט מותר פאַרן וועלט. קום לאָמיר אַהיים גיין, דאָס עלנדקייט דערשטיקט מיך.
איך גלייך מיר אויס מיין רוקן און פאַררעכט מיר דעם אָנשטעל. איך גיי צוריק צו די רבנים און דערלאַנג זיי דעם גט וואָס זאָגט עדות אַז מיר זענען פרעמדע.
דו בעטסט מיר מחילה און מיט טרערן שאָקל איך צו. איך בין דיר מוחל אויף אַלעס. אויך אויף מיין פלייש מיט פערפל וואָס האָסט אַזוי ליב געהאַט. ווילסט איך זאָל עס דיר ווידער אָפּקאָכן און דערנאָך וועלן מיר גיין צוזאַמען אַ שפּאַציר אויף 'קיעוו'? דו וועסט אָבער נישט קומען, נישט אויף נאַכטמאָל און אויך נישט צו לייגן לאהלע שלאָפן. מער וועסט דו נישט זיין.
איך קוק דיר אָן איין לעצטן מאָל. דו און דיין טאַטע מיט דיינע ברודערס פאַרלאָזן דעם בית דין אָן אויף מיר צוריק צוקוקן. מער וועל איך דיר נישט זען. דו וועסט מיר נאָך אין א קורצע צייט אָפּשחטן מיט אַ זיווג שני פון אַ שיינע שטיב. אַ בני בית מיט אַ געגאָלטן קאָפּ וואָס וועט דיר יעדער יאָר געבן אַ פריש פּעקל נחת.
איך וועל נאָך דיר קלאָגן ווייל ביי מיר לעבסט דו ווייטער. אין אונזער קינד און אין דער חסידישער קינד אין מיר. איך וועל עס אָבער איבערלעבן. דו ווייסט איך בין אַן עקשן. עס וועט טאַקע געדויערן אָבער דו וועסט נאָך ביי מיר אויך ווערן פרעמד.
*אמר המתרגם: הרי אני כבן שבעים שנה ולא זכיתי שתאמר יציאת מצרים בהעזרת נשים כּמו שדרשה מרת שפּיצל. ווען איך האָב געלייענט דאָס אָריגינעלן שטיקל האָב איך באַלד געהערט דערין אַ יידיש קול וואָס שטויסט זיך אַרויסצוקומען, און ווען איך האָב עס איבערגעזצט האָב איך געשפּירט ווי איך בין מקיים פּדיון שבוים.


text:
ים כנרת
כּנרת איז די גרעסטע וואסער-איינזאמלונג (אזערע) אין מדינת ישראל פון זיס וואסער, און באניצט אלס די גרעסטע קוואל-וואסער פאר ישראל וואס ווערט טראנספארטירט דורכן לאנדישן קאנאל צו צענטראל- און דרום-זייט ישראל. 30% פון ישראל טרינקען און באנוצן זיך מיטן וואסער פון כנרת.
דער נאמען כנרת שטייט שוין אין די תורה ויָרַד הַגּבֻל וּמָחָה עַל-כּתֶף יָם-כּנּרֶת קֵדְמָה (במדבר ל"ד י"א)
דאס וואסער צום כנרת פליסט פון דעם ירדן טייך, און ס'איז אויך דא אונטערערדיגע קוואלן. דער כנרת באניצט אויך פאר פישעריי און פארוויילונג צו שווימען, שיפלען אד"ג.
די אזערע האט א שטח פון 166 קוואדראט ק"מ.
פון דער מערב זײַט פונעם כנרת געפֿינט זיך אונטער גליל.
אין דעם כנרת איז דא צוויי פלאכן, דער אונטערשטער פלאך און דער אויבערשטער פלאך. ווען די וואסער קומט אָן צום אונטערשטן פלאך, שעפט מען נישט ארויס מער קיין וואסער כדי זאל דאס וואסער נישט ווערן געזאלצן. און ווען דאס וואסער גייט אריבער דעם אויבערשטן פלאך, עפנט מען דעם דגניה-דאמבע, כדי זאל דער כנרת נישט איבערלויפן.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער זעקס טאג קריג (מלחמת ששת הימים) האבן די סיריער געהאט דערלויבעניש צו שעפן וואסער פונעם כנרת כאטש וואס די גרענעץ פון סיריע איז געווען 10 מעטער ווייט אינדערויסן צפון-מזרח זייט פונעם כנרת. אבער נאך וואס ישראל האט איינגענומען דעם גולן האבן סיריע מער ניט געמעגט שעפן וואסער. און דאס איז איינע פון די סיבות וואס האט פארמיידט צו מאכן א שלום-אפמאך צווישן ישראל מיט סיריע.


text:
יוסף זונדל פון סאלאנט
רבי יוסף זונדל פון סאלאנט (ה'תקמ"ו - ה'תרכ"ו), איז געווען דער רבי מובהק פון רבי ישראל סאלאנטער. אין זיינע לעצטע יארן איז ער געווען א מורה הוראה אין דער אשכנישער קהילה אין ירושלים.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף זונדל איז געבוירן געווארן אין 1786 (תקמ"ו]). זיין פאטער איז געווען רבי בנימין ביינוש, און ער איז געווען אן אייניקל פון רבי פייוויש אשכנזי, דער אב בית דין אין ווילנע און נאכהער נשיא פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים. ער האט געלערטנ אין דער וואלאזשינער ישיבה ביי רבי חיים וואלאזשינער. רוב פון זיינע טעג האט ער געוואוינט אינעם שטעטל סאלאנט.
ער פלעג גאנץ אפט פארן צו זיין רבי'ן רבי חיים וואלאזשינער. נאך זיין פטירה האט ער זיך געצויגן אין פוזנא צו לערנען פונעם שטאטס-רב רבי עקיבא אייגער.
אין תקצ"ז, ביי דער עלטער פון 51 איז ער ארויף אין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים, וואו ער איז געווארן א מורה הוראה. אין יענער תקופה איז די אשכנזישע קהילה אין ירושלים געווען צו קליינען צו האבן ארב.
רבי זונדל איז אומגעקומען אין דער כאלערעמגיפה, די נאכט פוןג' מרחשון, תרכ"ו (1865) ביי דער עלטער פון 80, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים.
נאך זיין פטירה איז זיין איידעם, רבי שמואל סאלאנט, געווען דער הוראה, ביז מ'האט אים באשטימט (אומאפיציעל) רב פון דער אשכנזישער קהילה אין ירושלים.


text:
פי סי פי
פי סי פי איז דער אקראנים פאר גענעראלע דאקטעריי, דאס הייסט א דאקטאר וואס איז פונעם ערשטן שטאפל וואס ער קען זיך מער ווייניגער אויס מיט יעדן חלק פונעם גוף אויף אזויפיל צו קענען וויסן ווי צו שיקן אויב עס מאכט זיך א קאמפליקאציע, אויך קען ער היילן געוונליכע קליינע זאכן, און בפרט איז דאס זייער וויכטיג ווען א מענטש האט מערערע קאמפליקאציעס און איינער דארף צוזאמען נעמען אלע אויף איין פלאץ און זעהן וויאזוי מען באהאנדלט דאס אז עס זאל ארבעטן אויף ווי ווייט מעגליך אויף אן ארגאניזירטן סיסטעם
די אמעריקאנער באפעלקערונג איז זייער פארגלייבט און זיי געווענליכן פי סי פי וואס אסאך רופן דאס אן דער פאמיליע דאקטאר, און זיי געבן זיך נישט קיין ריר אן איהם, אזוי אויך די אלע ספעציאליסטן האלטן זייער שטארק אז מען זאל אויספאלגן אלע רעקאמענדאציעס וואס דער פריימערי דאקטער זאגט אן אדער ער פארשרייבט, און איז די אנגענומענע שיטה אז מען פארמיידט זייער אסאך קרענק גענוג פרי, און וויאזוי די סטאטיסטיק'ס ווייזן איז זינט דער סיסטעם איז איינגעפירט געווארן, לעבן מענטשן צעביסלעך לענגער און לענגער, וויין מען כאפט אלעס פריער און מען פרובירט דאס צו פארמיידן און/אדער אויסהיילן אויף א שטרענג ארגאניזירטן פארנעם


text:
17טן יאנואר
דעם 17סטן יאנואר איז דער 17טער טאג פון יאר, אין דער דריטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 348 טעג (349 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1793 - פראנצויזישע רעוואלוציע - דער מלך לואי דער זעכצעטער באשולדיגט מיט "פארשווערונג קעגן דער זיכערהייט און פרייהייט פונעם כלל" און מען האט אים געפירט צו עקזעקוטירן א פאר טעג שפעטער
- 1852 - בריטאניע אנערקענט די הערשאפט פון די בויערן אין טראנסוואל
- 1917 - פאראייניגטע שטאטן קויפט אפ די בתולה אינזלען פון דענמארק
- 1945 - צווייטע וועלט מלחמה: ראטן פארבאנד נעמט איין ווארשע
- 1945 - צווייטע וועלט מלחמה: אנפאנג אפראמען אוישוויץ פארניכטונגס לאגער
- 1946 - זיכערקייט ראט פון די פאראייניגטע פעלקער טרעפט זיך אן צום ערשטן מאל
- 1991 - די איינגאס מלחמה ברעכט אויס.
- 1991 - האראלד דער פינפטער באשטימט אלס מלך פון נארוועגן, נאכן טויט פון זיין פאטער אלאוו דער פינפטער
- 1995 - 5,477 געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין קאבע, יאפאן
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1504 - פיוס דער פינפטער, פויבסט, (געשטארבן 1572)
- 1706 - בענדזשאמין פרענקלין, שרייבער, ערפינדער, פארלעגער און אמעריקאנער אמבאסאדאר אין פראנקרייך (געשטארבן 1790)
- 1863 - דייוויד לויד דזשארזש, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געשטארבן 1945)
- 1899 - אל קאפאנע, גענגסטער (געשטארבן 1947)
- 1918 - סיר קיטה יאזעף, יידישער בריטישער פאליטיקאנט (געשטארבן 1994)
- 1948 - דוד אדסאן, פרעמיער מיניסטער פון איסלאנד
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1961 - פאטריס לומומבא, פרעמיער מיניסטער פון קאנגא (דערמארדעט) (געב. 1925)


text:
לעיבער דעי
לעיבער דעי (Labor Day) איז אן אמעריקאנער פעדעראלע לעגאלע חגא. עס איז דעם ערשטן מאנטאג אינעם מאנאט סעפטעמבער. טראדיציאנאל ווערט עס אפגעצייכנט מיט ווינציג הוליערייען און סעלעבראציעס, נאר ענדערש מיט רואיגע פייערונגען דורך באזוכן פריינט און פאמילע. אויך ווערן אפגעראכטן פארשידענע טראדיצינאלע פאראדען, אין ניו יארק און מאסאטשוסעטס.
די חגא איז געגרינדעט געווארן צו פייערן א טאג פאר ארבייטער אין אמעריקא, ארויס צו ווייזן דאנקבארקייט און שטיצע פאר די פילע מיליאנען וואס ארבעטן שווער און האבען א גרויס טייל אין אויפבויען די אמעריקאנע עקענאמיע.
אין דער גארער וועלט פירט מען זיך צו פייערן "ארבייטער'ס טאג" אין דעם ערשטן טאג פון מאי, אויך אין אמעריקא האבן אסאך פארלאנגט מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער פאקטיש האט מען אין אמעריקא אנגעהויבן צו פייערן די חגא דעם ערשטן מאנטאג פון סעפטעמבער נאך אין יאר 1880.
די אינטערנאציאנעלע ארבעטער אסאסיאציע מיט נאך אנדערע האבן גראדע יא נוטה געווען מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער נאך שווערע ראיאטן וואס האט אויסגעבראכען אין שיקאגא אנהייב מאי פון יאר 1886 (באקאנט אלס די העימארקעט ראיאטן), האט פרעזידענט גראווער קליוולאנד געזארגט אז מען וועט אפטייטשן א חגא אין יענעם טעג אלץ א פייערונג פאר די ראיאטן. היות די טראדיציע האט זיך שוין אזוי אנגעהויבן, און אויס זארג אז אויב וועט מען דאס טוישן וועט אויסקוקן כאילו אמעריקאנער ארבעטער גרופעס זענען פאראייניגט מיט די אינטערנאציאנאליסטן, איז דאס שוין געבליבן אז אין אמעריקא איז אנדערש און דער ערשטער מאנטאג אין סעפטעמבער איז די חגא טאג ביז היינט.
די ערשטע פאראדע אין דעם טאג איז געווארן ארגאנאזירט דורך די רייטער פון ארבייט גרופע, טייל היסטאריקער זאגן אז יענע פאראדע איז צושטאנד געקומען צוזאמען מיט די ראסיסטישע קו קלוקס קלאן גרופע, א פאקט וואס האט אין אנהייב געדינט די שטיצער פון א מאי פאראדע וועלכע האבען זיך געזוכט אפצושאקלען פון די אריגענעלע ארגאנאזירער. דער ליבעראלער היסטאריקער האווארד זין האט געשריבן דערוועגן אין זיין באקאנטע בוך מענטשן'ס היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
דער טאג איז אין אלגעמיין דער לעצטער טאג וואס קינדער סטודענטן האבן זייער זומער הפסקה פון שולע, דעם פאלגנדן טאג הייבט מען אן דאס נייע שולע יאר.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלע ערקלערונג וועגן לעיבאר דעי [1]


text:
טבת
טבת איז דער צענטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער פערטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]). חודש טבת ווערט דערמאנט אין פסוק אלס צענטער חודש, "בחדש העשירי הוא חדש טבת" (אסתר ב. טז.).
אינהאַלט
- 1 קביעות - קאלענדאר
- 2 דער אינהאלט פון חודש
- 3 זעט אויך
- 4 געשעענישן
- 5 רעפערענצן
קביעות - קאלענדאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז טבת שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש טבת איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון כסלו, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון טבת, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון טבת. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: כסלו.
דער ערשטער טאג פון חודש טבת קען אויספאלן פינף טעג פון דער וואך: (א ב ג ד ו) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, פרייטיק.[4]
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט זונטאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער בש"ה פשוטה אדער בש"ז מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דינסטאג (ד"ה אדער גכ"ה פשוטה אדער גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת זונטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מאנטאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה הח"א מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה כסידרן (ד"ה הכ"ז פשוטה) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מיטוואך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער הש"א פשוטה אדער הש"ג מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער זח"א פשוטה אדער זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת מיטוואך.
קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט פרייטאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער בח"ג פשוטה אדער בח"ה מעוברת) , ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער זש"ג פשוטה אדער זש"ה מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת פרייטאג.
דער אינהאלט פון חודש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש טבת גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) גדלו לה אתי ונרוממה שמו יחדו[5] (תהלים לד. ז.).
דער מזל פון טבת ווערט אנגערופן גדי.[6]
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- עשרה בטבת האט זיך אנגעהויבן די באלאגערונג אויף ירושלים ביים ערשטען בית המקדש
- אסתר המלכה איז געווארן קעניגן


text:
Friday, January 23, 2009
שידוך קריזיס
קאטשקעס בלע"ז
ארטיקל באקומען אין אי-מייל פון א ליינער, כנראה אז מ'רעדט פון געוויסע קרייזען, אבער דאך איז זייער אינטערעסאנט און גאר, גאר צום פונקט
וואו זענען די שדכנים??? / ט.ב. שאץ מאץ
זייער א באקאנטע פראגע וואס אסאך פרעגן, וואו זענען די שדכנים???...,
פארוואס קומען נישט צו קיין נייע שדכנים, און די אלטע שדכנים זענען סתם אזוי עפעס אויף וויקעישאן, אין אמת'ן אריין איז שוין זייער אסאך געשריבן געווארן איבער די טעמע, כמעט יעדע אויסגאבע וואס איך האב נאר אמאל געליינט האט שוין אמאל מייחד געוועהן א וויכטיגן ווינקל וועגן שידוכים און שדכנות, ווי עס זענען געפלויגן בריוו'ן הין און צוריק ווי די שדכנים רעדן זיך אפ אויף די עלטערן, און ווי די עלטערן רייסן גאר אראפ די שדכנים, מיט טענות אהין און אהער, אבער לפי ידיעתי איז דער ענין פון שדכנים ביז דערווייל נאך נישט געשריבן געווארן דורך שאץ מאץ מיט זיין פוינט אוו וויָאו....
נו?, שטעלט זיך די פראגע אויף וועלכע זייט גייט זיך אונזער שאץ מאץ שטעלן, אויף די שדכנים'ס זייט אדער די עלטערן'ס זייט, גייט ער בכלל נעמען א שטעלונג?, אדער סתם אדורך טון די סוגיא און לאזן אנדערע מחליט זיין צו ער נעמט א שטעלונג, אויב איר האט ספיקות ביטע האלטן דעם אטעם ביזן סוף ארטיקל אפשר וועט איר אנטשיידן דעם ענפער, אבער דאס איז זיכער אז די טעמע איז א הייסע און א וויכטיגע,כאטש וואס לויט מיין אינפארמאציע געפינען זיך נישט דא אין קרעטשמע אידן וואס טוען שידוכים מיט די קינדער, (חוץ ר' שמחה'לע...) איז דאך אבער יעדער קרעטשמע איד א עתיד להיות לעשות שידוכים מיט זיינע קינדער, ממילא וועט ער מוזן אמאל צוקומען צו דעם אישו, און אפי' צו די יונגערע יונגעלייט איז אויך שטארק נוגע די טעמע, ווייל סוף כל סוף זענען זיי די דעה זאגער'ס און די אינפארמעישאן געבער'ס בשעת שידוכים, (צומאל גיבן זיי שלעכטע אינפארמעישאן מכח קנאה אויף די יונגערע געשוויסטער אז זיי זאלן נישט טרעפן בעסער ווי זיי....) ממילא רעדט די טעמע פון שידוכים צו יעדן עלטער צוגלייך. ווען מ'רעדט פון שידוכים ביים היימישן ציבור, מוז מען מקדים זיין אז ביי אונז חסידים איז דער מהלך גאר אנדערשט ווי אין די אנדערע חלק וועלט ווי אין די ישיבה'ישע ציבור ודומה להם, ביים ישיבה'ישן ציבור זענען די בחורים וואס זוכן די מיידלעך, ממילא דארפן זיך די מיידלעך זיך צושטעלן זיי זאלן געפעלן פארן צד הבחור, משא"כ ביי אונז זוכן די מיידלעך די בחורים ממילא דארף זיך דער צד הבחור צושטעלן צום צד המיידל, ווי כאפט דער חילוק?, דער חילוק ווערט זייער גרויס, ווייל דארטן ווי דער פארלאנג איז, דארט איז די מאנגל, ביי חסידים איז א מאנגל אין גוטע בחורים, ביי ישיבה'ישע איז א מאנגל און גוטע מיידלעך, ס'איז געווארן אזא מצב אז פונקט אזוי ווי ווען א חסיד האט א שטוב מיט בחורים איז ער פאר'צרה'ט און פאר'דאגה'ט (און מיט רעכט...), איז א ישיבה'שע משפחה מיט א שטוב מיט מיידלעך א צרה....
דער פראבלעם ווערט אבער ביי אונז נאך גרעסער, ווייל אז די בחורים זענען די וואס ווערן אויסגעקליבן און ס'ווערט דורך דעם א מאנגל פון גוטע בחורים, איז דער פראבלעם נאך מער, ווייל צו זיין א גוטע בחור איז אסאך שווערע'ר ווי צו זיין א גוטע מיידל, וואס דארף דען א מיידל טון צו זיין גוט?, מ'טוט זיך אן גוט, מ'שמייכלט צו יעדן מ'פראבירט זיך צו האלטן דעם גוטן נאמען, קיין גרויסע יצה"ר'ס איז נישטא ביי קיין מיידלעך, איז טאקע דא א גרויסע אויסוואל פון גוטע מיידלעך, (עכ"פ לויטן אפשאצונג), משא"כ צו זיין א גוטע בחור איז זייער שווער, ער דארף אויפשטיין פארטאג'ס, דאווענען צייטליך, קענען גוט ביים פארהער, לערנען פלייסיג יעדן טאג, און האבן גוטע מדות, בכלל איז אסאך לייכטער צו דערקענען א בחור'ס תוכן און א בחור'ס מדות אסאך מער ווי א מיידל, ווייל א בחור זעהט מען אין ביהמ"ד יעדן טאג וויאזוי ער דאווענט, און בשעת'ן דאווענען קען מען דערקענען צו ער איז א ירא שמים, מ'זעהט א בחור אין דארמעטארי צו ער פארטראגט זיך מיט זיינע חברים, מ'זעהט אים צו ער שטופט זיך ווילד אויף די פארענטשעס ביים רבי'נס טיש, דעם בחור'ס אינהאלט איז אסאך מער אויף שאָו ווי די מיידל'ס, א מיידל קומט אריין אין איר ארבעט'ס פלאץ שפילט דעם שפיל כאילו זי איז א גוטסקייט, הערשט נאך די חתונה ווערט מען געוואר ווי שטארק זי קען אויפעסן דעם געזונט פונעם מאן...., ווי קען מען בכלל וויסן צו זי איז א ערליכע צו נישט, זי קומט נישט אין ביהמ"ד יעדן טאג, זי איז נישט אין דארמעטארי....
ממילא פאר וואס ווען ווי, איז דא א פראבלעם פון צופאסן שידוכים, ווייל די מיידל די מודברת איז דאך גוט אין די אויגן פון אסאך מענטשן, אבער דער בחור איז דאך נישט אזא גוטער בחור ווייל מ'זעהט דאך אים כסדר, און דערפאר איז נישטא קיין אויסוואל, ממילא פארט עס נישט, איי ס'איז באמת יא א פּאָר, ווייל די מיידל איז דאך באמת נישט בעסער פונעם בחור זי איז דאך נאר בעסער למראות העין, דאס ווייסט מען אבער נישט קלאר, און דאס קען מען דאס נישט ארויס זאגן אפן. הייבען מיר שוין אן מיט א לינקע פיס..., דער שדכן איז שוין יעצט מיט די ליסטע אין דער האנט נאך פארן אנטראגן שידוכים פאר מענטשן הונקעדיג, ער דארף די ווייניג גוטע בחורים צושטעלן פאר אסאך גוטע מיידלעך, נו ווער וויל דען זיין אין א ארבעט וואס איז הונקעדיג, פעלן דאך מענטשן וואס דארפן טון אזא ארבעט, הייבט זיך אן א פראגע צווישן מענטשן, "וואו זענען די שדכנים"???...
רוב עלטערן קענען באמת נישט זייערע קינדער, אפי' עלטערן וואס זענען געטריי און גיבן זיך אפ און זענען מחנך די קינדער מיט יגיעה און לייגן אריין אסאך צייט אין זייערע קינדער, און זענען ביי די מיינונג אז זיי קענען זייערע קינדער, דאך קענען זיי נישט וויסן וואס פאר א נאמען זייערע קינדער טראגן אין די גאס און וויאזוי מענטשן שאצן אפ זייערע קינדער, יעצט ווען עלטערן באשליסן אז ס'איז צייט צו טון א שידוך און מ'הייבט אן צו רעדן צום שדכן (די פאר געציילטע שדכנים וואס זענען יא אין דינסט, ווייל אונזער קעפל איז דאך ווי זענען די שדכנים?...), ווייסן די עלטערן באמת נישט וואס מ'וויל און וואס מ'זיכט, מ'מיינט אז דאס קינד איז אין סטעידש נומ. 8 און דעריבער שאצט מען אים אפ אז מ'דארף אזא און אזא שידוך, דער שדכן הערט אויס און לייגט זיך אריין דערון, פרעגט אינפארמאציע ביי מגי"ש ביי באקאנטע, באקומט א קלארן בילד פון דעם מדובר אז ער איז נישט סטעידש נומ. 8 נאר ער איז סטעידש נומ. 6,יעצט זאל דער שדכן צוריק גיין זאגן פארן טאטן אנטשולדיגט דיין זון / טאכטער איז נישט אזוי ווי די זאגסט נאר זיי מוחל ציפ אראפ אביסל פון זיין קרוין, ווערן דאך די עלטערן באליידיגט, זיי הייבן אן צו טענה'ן דער שדכן איז א חי' א אום מענטש, ער זאגט מיר אז מיין יואל'י איז א עוורידש בחור און נישט קיין ספעשל בחור, נאר ווייל ער וויל אויספירן עפעס א שידוך און פאר זיין איגאָו מאכט ער אוועק מיין יואלי, דא ווערט שוין דער שדכן הונקעדיג אויף ביידע פיס....ווידער האט דער שדכן אנדערע עצה, ער זאגט נישט צוריק פארן טאטן אז זיין יואלי איז עוורידש, ער טראגט נאר אן א מיידל בת פלוני, ווייל לויט די אפשאצונג פונעם שדכן'ס אינפארמעישאן איז בת פלוני זייער פאסיג, די עלטערן ווי זיי הערן אז מ'טראגט אן אזא נאמען ווערן זיי באליידיגט אויפן שדכן אזעלכע גארביטש טראגט מען "מיך" אן, און מ'ווערט ברוגז אויפן שדכן, יעצט זאל זיך דער שדכן צוקריגן מיט זיינע גוטע פריינד?, גייט ער וואס שנעלער ארויס פון שדכנות ליין, און די פראגע פונעם קעפל ווערט גרעסער "ווי זענען די שדכנים"???.....
די זמן וואס א איד הייבט אן צו טון שידוכים מיט זיינע קינדער איז זייער סענסעטיוו, דער מענטש האט געהאלטן ביז די 39 יאר, אז מענטשן קוקן אים אן אלץ מכובד מדריגה נומ. 55, אבער ווי נאר ער זעהט ביי שידוכים ווער ס'וויל אים יא און ווער ס'וויל אים נישט, זעהט ער קלאר וויאזוי מענטשן קוקן אים אן, און ווערט געוואר אז ער איז גארנישט במדריגה מכובד נומ. 55 נאר קוים נומ. 40, ווערט ער אטאמאטיש צובראכן און סענסעטיוו, דעריבער וועט א מענטש טון אלעס אויף די וועלט אז די ערשטע פאר קינדער זאל ער טון גוטע שידוכים און אזוי באקומען א בילד פאר א איש מכובד, וואס דאס מיינט מכובד אויף ווייטער אגאנץ לעבן, און ווען א מענטש איז סענסעטיוו טוט ער פעולות וואס איז ארויס פון א גראדן ליין..., דערפאר זעהט מען מענטשן אין ביהמ"ד טוען פארשידענע זאכן וואס איז נישט צום פארשטיין, אבער ווען מ'זאל צולייגן אביסל דעת אז יענער איז אין די שידוכים סטעידש וועט מען אלעס פארשטיין.
דאס מוז מען וויסן אז ווען א איד דארף א שידוך טון, איז ער נישט אנדערשט פון א עני העומד בפתח, מיט א אויסגעשטרעקטע האנט וואס בעט זיך ברחמים גיב מיר א נתינה איך בין א גרויסע נצרך, אקארט די זעלבע איז א איד וואס דארף טון א שידוך, ער שטייט מיט אויסגעשטערקטע הענט און רופט אויס טייערע אידן רחמנים בני רחמנים טוט'ס מיר א טובה האט'ס רחמנות אויף מיר און נעם מיין קינד פאר א שידוך, נישט קיין חילוק צו ער האט געלט, צו זיינע קינדער זענען געלונגען, צו זיינע קינדער זענען שיין און געראטן און פיקט אַפּ, ער מוז נאך אלץ אנקומען צו יענע'ס טובה, אז יענער זאל אים געבן דעם "יא" איך וויל נעמען דיין קינד פאר א איידעם / שנור, און אויב מוז מען אנקומען צו יענע'מס טובה ביסטו א נצרך....און אז די ביסט א נצרך, איז יושר דו זאלסט זיך אויפירן ווי א נצרך.... (ס'טוט וויי?.... וואשע זאל מען טון צער גידול בנים....)ביסט א נצרך אז דער שדכן זאל דיר אנטראגן א שידוך, ביסט א נצרך אז די אנדערע צד זאל געבן זייער הסכמה,ביסט א נצרך אז מענטשן זאלן געבן גוטע אינפארמעשאן, און אויב ביסטו א נצרך אז דער שדכן זאל דיר אנטראגן א שידוך דארפסטו האבן דרך ארץ פארן שדכן, פונקט ווי דער עני האט דרך ארץ פארן עושר וואס שרייבט טשעק'ס פאר צדקה...., ס'איז קיין שום קונץ צו שרייען אויף א שדכן, נישט אזוי ארבעט ער בעסער פאר דיר.
ווען א שדכן רופט אן א מחותן (עתיד להיות מחותן) אנטראגן א שידוך, הייבט דער טאטע אן גלייך מיט זיינע קשיות, ווער ביסטו?, וויפיל שידוכים האסטו שוין אויסגעפירט אין דיין לעבן, ווער איז דיין טאטע, ווי אלט ביסטו, וועמענ'ס איידעס ביסטו, האסט נאך א פרנסה אין דער זייט, הייסט דאס דו הייבטס יעצט אן....., איך קען עפעס אזוי לאזן מיינע קינדער'ס שידוכים זאלן געפירט ווערן מיט אזא קליינע שנוק...., טייערע טאטע!!! א יוד טוט דיר א טובה און טראגט דיר אן א שידוך, צו וואס ווארספטו זיך ארום מיט אים, ביסטו דאך א נצרך, הער אויס וואס ער זאגט, גיב אים א געלעגנהייט צו טון זיין ארבעט אפשר טויג ער יא, אפשר איז ער א גוטע שלוח, יעדע לאנג יעריגע שדכן האט דאך אמאל אנגעפאנגען, (מ'גלייבט דאך אין דעם וואס די ספרים זאגן אז מיט יעדע שידוך וואס מ'טראגט אן מאכט מען די עכטע שידוך נענטער קומען)יעצט אז דער נייער שדכן באקומט אזא קבלת פנים, לייגט ער אראפ דעם טעלעפאן און הייבט אים נישט אויף אזוי שנעל, ווערט דער קעפל - קושיא צוריק בתוקפו "וואו זענען די שדכנים"???..... ווען א איד האט געטון א שידוך מיט 30 יאר צוריק, וויפיל האט מען באצאלט פארן שדכן?, איר ווייסט וויפיל?, פרעגט'ס ענק נאך וויפיל די פרייז איז געוועהן....., וויפיל באצאלט מען היינט 30 יאר שפעטער, איר ווייסט וויפיל?, די זעלבע פרייז א דאללאר נישט מער....., שכר השדכנות איז נישט ארויף געגאנגען צוזאמען מיט די רענט, גראסערי, געז, לעקטער, טעלעפאן, אויסער דעם וואס ס'איז קלאר אז פאר 30 יאר צוריק איז גרינגער געוועהן צו טון שידוכים (ווי מיר וועלן נאך ברייטער שמועסן וועגן דעם) ווי היינט, און באצאלן צאלט מען די זעלבע פאר די שווערע ארבעט ווי פאר די גרינגע, נו, צוריק צום קעפל (אלע אינאיינעם הויעך אויפן קול) "וואו זענען די שדכנים"???....
צוריק צו פריער, אז ווען א איד הייבט אן צו רעדן וועגן שידוכים פון זיין קינד ווייסט ער נאכנישט וואס ער זיכט, אויב איז ער א מענשט וואס לאזט ער זיך רעדן, וועט אים דער שדכן זאגן קלאר וואס איז טאקע פאסיג פאר אים און פאר זיין קינד, (מ'רעדט דא פון ערנסטע שדכנים וואס מיינען לתועלת הענין צוזאמען צו פארן א חתן מיט א כלה וואס זענען פאסיג איינער צום צווייטן, נישט פון דעי שדכנים וואס זיכן צוזאמען צו שטעלן 2 באמבע נעמען אויפן לוח המודעות צעטל...) דער שדכן האט א עבודה רבה אויפצוקלערן דעם טאטן /מאמען, אז דער שידוך איז טאקע פאסיג פאר זייער קינד, איר ווייסט וויפיל מוח וואשונג קאסט???, איר ווייסט וויפיל מ'וואלט באצאלט אין די וועלט פאר אזא איינעם וואס קען איבער מאכן יענע'מס מוח?, נישט 1000$, נאר אפאר הונדערט טאלער א שעה...., ענדליך דער שדכן האט שוין קאנווינסט די עלטערן צו גיין א שטאפל ווייטער, מאכט זיך א צווייטע שדכן קומט אן און איז בכח אריין צו טאנצן אינדערמיט און נעמט איבער דעם שידוך צום צווייטן פאזע, און פירט אים ביזן סוף, מ'באצאלט אים פול פרייז ווייל ער האט אויסגעפירט דעם שידוך, אבער דאך ווילן די מחותנים זיין מענטשן מ'דערמאנט זיך פונעם ערשטן שדכן מ'ווארפט אים אריין 2 הונדערט טאלער און מ'איז צופרידן, יעצט לאמיר טראכטן איין מינוט, וויאזוי דארף זיך דער ערשטע שדכן פילן?, פילט ער נישט ווי צוויי סענט?, איך בין געוועהן דער וואס האט האט יענע'ס מוח אויסגעוואשן זאל מסכים זיין צו דעם שידוך און דאס באצאלט מען מיר פאר חדשים ארבעט, נאך אזא מעשה באקומט ער אפעטיט צו ארבעטן ווייטער? צו נישט, יעצט ווער וויל מיטשרייען מיט מיר...., "ווי זענען די שדכנים"???....
אז מ'רעדט שוין וועגן דעם פראבלעם פון אויסכאפן שידוכים, דארף דערמאנט ווערן לגנאי די שדכנים וואס האבן אזא מנהג אז זיי קומען אן מיט א ליסטע, איינער וואס קען אביסל די שידוכים ליין ווייסט שוין בדרך כלל וועלכע משפחות גייט צו וועלכע, ממילא קומט דער שדכן נומבער איינס צום אבי הנערה, און ברענגט אים א ליסטע פון 10 בחורים, ער זאל זיך גיין נאכפרעגן אויף אלע 10 און לייגט זיך שלאפן, אבער ווען שדכן נומבער צוויי לייגט זיך אריין אין א שידוך וואס איז געוועהן איינע פון די 10 אויסגערכנטע ביי שדכן נומ. 1, און פירט דאס צו א שטאפל ווייטער, שפרינגט אריין שדכן נומ. 1 מיט א טענה איך האב דאס אנגעטראגן צום ערשט דערפאר מוז איך דאס ענדיגן און מאכן דאס געלט, אפגערעדט אז ס'איז נישט ריכטיג ס'איז א ענין פון עני המהפך בחררה, איז דאך משמע פון אזא מעשה אז מ'רעדט פון אפאר שדכנים, אויב אזוי איז שווער א מורא'דיגע קושיא, דו הייבסט אן צו זאגן אז ס'איז נישטא קיין שדכנים, דא ברענגסטו מיר א גאנצע מעשה איין שדכן כאפט צו פונעם צווייטן, ס'טוט זיך א געכאפעכטס, ס'איז דא שדכנים פון וועמען צו כאפן וואס גייט דא פאר, אלא מאי (א דריי מיטן פינגער) דאס גופא איז דער פראבלעם, ווייל דער שדכן נומ. 2 וואס פון אים כאפט מען ארויס דעם שידוך ער ריקט זיך אין דער זייט, און צוביסלעך געט ער אויף, ווייל אז מ'כאפט שטייט ער אין דער זייט, ווערן דאך די שדכנים ווייניגער, ממילא איז שוין פארענפערט די הארבע קושיא וואס דער קעפל האט געפרעגט....., (נו? ווער ווייסט?....) "ווי זענען די שדכנים"???..., (דאס זאגט מען שוין בנוחתא אבער עכט איז עס א קושיא....)
די שידוכים סטעדש איז זייער אינטרעסאנט און ס'איז גאר קורץ, עס הייבט זיך אן ביי די 18 מיט אפאר חדשים און עס ענדיגט זיך ביי ניינצן און דריי פערטל, דאס מיינט אז ווען א טאטע צעגערט אביסל ער טראכט און באטראכט נאך און צווייפלט אביסל וועגן א שידוך, גייט ער אראפ פון טיש, ס'ווערט א פלעק, ווייל מענשטן הייבן שוין אן צו פרעגן וואס גייט פאר מיט דעם בחור צו וואס איז ער געווארן עלטער? אלא מאי ס'איז נישט גוט..., (ממש אזוי גייען די השערה'ס אויף מענטשן...) און ווי נאר דער בחור ווערט כמעט 20, גייט ער אינגאנצן אראפ פון טיש די שדכנים הערן אויף צו רופן, דא ווערן שוין די עלטערן נערוועז און מ'טוט געאיילטע שריט, איין שריט איז צו רופן דעם שדכן און זאגן בזה"ל אז דו טרעפסט מיר א שידוך קריגסטו 5 אלפים, נו פאר פינעף אלפים לוינט זיך צו ארבעטן, דער שדכן ארבעט אויף קעס און אויף כלים ביז ער טרעפט א שידוך, און עכ"ז קען ער נישט טרעפן דאס בעסטע ווייל דער בחור איז שוין אביסל אלט (ווי אלט? וואס הייסט?, כמעט 20....) קומט אויס אז די שדכנים ווערן צוריסן, פון איין זייט וויל דער שדכן טון די געהעריגע שידוכים משדך זיין די 18 אהאלב יעריגע, פון די אנדערע זייט האט ער די נערוועזע עלטערן פון די פבראלעמאטישע קינדער (העכער 20) וואס זאגן אים צו 5 אלפים, און הלכה בידוע בישראל אז געלט רעדט, ווערט ער צוריסן אין צווייען, ער האט פרעשור פון די פראבלעמאטשע, און זיין אייגענע רצון איז צו טון געהעריגע שידוכים, נו ווער וויל דען א צוריסענע פרנסה, דעריבער פרעגן די צורייסער'ס צוריסענערהייט "ווי זענען די שדכנים"???...
ווידער איז דא א שריט וואס עלטערן טוען געאיילט, אז מ'כאפט פון וואס ס'איז דא יעצט אויפן טיש, מ'ווערט נערוועז אז דער בחור וועט בלייבן פארזעסן, געט מען א מאך א סך הכל ווער איז יעצט דא אויפן טיש, איני מיני אַה בַּא בָּא און מ'מאכט דעם ערשטן שידוך אין איילעניש אן גוט אדורך טראכט מיט שכל צו איז דאס א שידוך וואס קען אנהאלטן ביז די 120 יאר, וואס די קאנסעקווענסן זענען זייער נישט גוט, יעצט זאל אני הקטן שאץ מאץ גיין פאריכטן די וועלט, ניין, אבער דאס זענען די טריקענע פאקטן וואס דער מצב איז. ס'איז זייער אינטרעסאנט די ירידת הדורות (מ'רעדט נישטא קיין שובבים תורות פון ירידת הדורות אין פרצות און רוחניות מ'רעדט פשוט פון די ירידה אין עניני שידוכים) לאמיר נעמען אזא יוד ווי ר' שמחה (יעדער קען אים דא?, ר' שמחה פון בתוככי קרעטשמע) "למשל" לאמיר אנעמען אז אונזער ר' שמחה איז שוין 63 יאר זיינע קינדער טוען שוין שידוכים מיט זיינע קינדער (ר' שמחה!!! ס'איז נאר א משל....) יעצט לאמיר זעהן וויאזוי איז ער אליין א חתן געווארן, וויאזוי איז צוגעגאנגען די שידוכים פון זיינע קינדער, און וויאזוי טוען זיינע קינדער שידוכים. אין די כ' יארן האבן די מלחמה אידן געטון שידוכים, ר' יעקב פון מישקאלץ מיט ר' בערל פון בערעגסאז האבן געטון א שידוך, דער ר' יעקב האט נישט געוויסט די היסטאריע פון ר' בערל ווארום ער קומען פון מישאלץ און ער קומט פון בערעגסאז, און ביידע צדדים האבן נישט געהאט קיין צוריקהאלט פון טון דעם שידוך, און דער חתונה איז פארגעקומען אין גרענד פערעדייס (אנע זיידעס נעבאך) די מחותנים זענען געוועהן מלא שמחה נאך אזא מלחמה צו זעהן א נייע דור וכו' וכו', (דא לאז איך שוין די בדחנים רעדן פון די הרגישים....) בערך אזוי האט ר' שמחה זעלבסט חתונה געהאט.
דער דור ריקט זיך, ר' שמחה איז ב"ה זוכה צו א שיינע משפחה, זיינע אייגענע קינדער וואקסן אונטער, מ'שטייט שוין אין שידוכים, מ'לאזט זיך ארויס אויפן מארק, אבער דא ווערט שוין די מעשה אביסל שווערער, מ'טראגט אים אן שידוכים פון מענטשן בערך פון זיין עלטער, די וואס זענען די ערשטע דורות געבוירן נאך די מלחמה, אט דעם נייעם ציבור קען שוין ר' שמחה פון יונגווייז, ער ווייסט פונקטליך דער האט געלערנט אין בית התלמוד און דער האט געלערנט אין צעהלים, דער האט געהאט שווערע צייטן אלץ יונגערמאן, דער האט געהאט א האלד אפ אין געשעפט, ביקצור מ'קען זיך פון יונגערהייט, אנדערשט ווי זיין אייגענע שווער און טאטע וואס האבן זיך בלויז באקענט דאהי נאך די מלחמה, נישט וויסנדיג זייער בעקראונד, און אז מ'קען זיך גוט ווערט שוין אביסל שווערע'ר דעם רצון זיך משדך צו זיין מיט יענעם ווייל מ'ווייסט דאך אלע חסרונות...., אבער דאך מאכט מען די ריכטיגע החלטות און מ'טוט שידוכים מיט די קינדער, אבער לעומת זה זענען די זיידעס אינגאנצן נישט קיין מדובר, עלטערע אידן פון מישקאלץ און פון בערגסאז זענען בכלל נישט קיין רעדע אדער עיכובים ביים שידוך, און אזוי לויפן די יארן מ'ווערט פארוואנדלט פון א טאטע צו א זיידע, און א גוטע שעה.
דער נייע דור דאס איז שוין דער דריטער דור, די קינדער פון ר' שמחה הייבן אן יעצט אין אונזער תקופה צו טון שידוכים, ר' שמחה אליין ער איז זיך שוין נישט צופיל מטפל מיט די ענינים ווייל דאס זענען שוין די אייניקלעך, אבער גאר אסאך מאל פרעגן די קינדער זיין חוות דעת איבער משפחות און שידוכים, דא קומט אבער צו נאך אסאך מער ידיעות, ווייל ווען ר' שמחה אליין האט געטון שידוכים מיט זיינע קינדער, האט ער נאר געהאט א פראבלעם מיט די מחותנים וועמען ער האט געקענט אינגערהייט, אבער מיט די זיידעס האט ער נישט געהאט קיין פראבלעם ווי געשמיסט זענען די אידן פון מישקאלץ און פון בערעגסאז נישט קיין עיכוב, אבער זיינע קינדער האבן שוין יא א פראבלעם מיט די זיידעס, אויסער דעם וואס זיי האבן דעם פראבלעם אז מ'קען די מחותנים פון זייער עידש, קען ער דאך די נייע זיידעס די 65 יעריגע וואס זענען די יעצטיגע זיידעס, מ'קען דאך יענד'נס היסטאריע, און אז מ'קען זיך צו גוט ברענגט דאס צו וויסן יעדנס חסרונות, וואס איז א שטארקע עיכוב צו טון שידוכים, ס'איז היינט א נארמאלע זאך א טאטע זאל זאגן אז דער חתן געפעלט מיר דער טאטע אויך אבער דער זיידעס ער איז דאך א שטיקל פויער ער מאכט מיר קידוש פארן ליינען יעדע וואך שבת..., צו אפי' דער זיידע איז א ערליכע וויל נישט דער ווייב ווייל זי קען דעם באב'ן פון קליידער געשעפט....
אויב דאס איז נישט גענוג איז געשעהן אין אונזערע צייטן עטליכע טיילונגען אינערהאלב די חסידות'ער, לאמיר זיין אויפריכטיג אין סיי וועלכע חסידות וואס האט זיך אפגעטיילט וויל נישט איין האלב זיך משדך זיין מיטן צווייטן האלב, לאמיר געבן א משל (רבותי נעמט'ס עס נישט פערסענאל ס'איז נאר א משל...) דער נאנאש'ער חסידות באשטייט פון 4 טויזנט מעמבער'ס, ס'איז נעבאך געשעהן א טיילונג צווישן צוויי קינדער, איינער נעמט 60 פראצענט און איינער נעמט 40 פראצענט, דער זון וואס האט 60 פראצענט האט גענומען דעם נאמען נאנאש (ער האט דאך רוב) דער אנדערע זון וואס האט נאר 40 פראצענט, ער האט צוגעגעבן א נאמען און הייסט הודו-נאנאש, סך הכל האט דער נאנשער זון איבער 2 טויזנט מעמבער'ס, און דער הודו-נאנאשער זון האט אביסל ווייניגער ווי 2 טויזנט מעמבער'ס. פארשטייט יעדער אז נאך אזא טיילונג ווערט א שטיקל קריזיס אין די שידוכים פעלד, ווייל אמאל זענען געוועהן 4 טויזנט משפחות וואס דאס האט געמיינט א גוטע פאר הונדערט משפחות פון יעדן קאטעגאריע, אפאר הונדערט פון די גאר פרומע, אפאר הונדערט פון די מעסיגע, אפאר הונדערט פון די בעת בתי'שע או מער בעסערע, אבער נאכן טיילונג און פון אפאר הונדערט פון יעדן קאטעגאריע געווארן צוטיילט אויף העלפט, ווערט דאך די אויסוואל קלענער, קומט נאך צו א פראבלעם אז אויב דער ציבור ווערט קלענער קען מען זיך נאך בעסער ווי פריער פארן טיילונג מ'איז דאך מער נאנט איינער צום צווייטן, וויל נאכן ריס אינעם חסידות איז די גאנצע קהילה מער פאראייניגט, און אז מ'איז צו נאנט וויל מען זיך נישט משדך זיין ווייל מ'קען זיך צו גוט, און מ'קען אלע חסרונות.
וועלן דאך זיין קלוגע מענטשן וואס זאגן איך וויל בלייבן נוטראל, איך וועל נישט נעמען קיין צד, אזוי וועל איך קענען גרינג שידוכים טון, איך וועל קענען נעמען פון דעי צד און פון דעי צד, איז אבער די מעשה פונקט פארקערט, ווייל דער נוטראלע מענטש קען נאר נעמען א מעסיגע מענטש, א נוטראלע מענטש קען נישט נעמען אן עקסטרעמע נאנאש'ער חסיד, און קען נישט נעמען קיין עקסטרעמע הודו-נאנאש'ער חסיד, ווייל אז ער איז נוטראל וויל ער נישט זיינע קינדער זאלן ווערן עקסטרעם, און האבן צוויי איידעמער איינער עקסטרעם אהער און איינער עקסטרעם אהין, מ'וועט זיך דאך רייסן שבת איבער זיין טיש..., זאל ער נעמען נאר א מעסיגע איז דאך זיכער נאר דא א קליינע אויסוואל, רוב עולם האט דאך א מיינונג. השתא דאתינא להכא, אז ס'ווערט א פראבלעם וועגן די טיילונג אין די הויפן, שטעלט זיך א פראגע ווי שטייט איין דער שדכן אליין?, ער איז מער פארן נאנאש'ער אדער פארן הודו-נאנאש'ער?..., אויב דאווענט ער ביים נאנאש'ער וועט דאך דער הודו נאנאשער נישט וועלן ער זאל אים אנטראגן שידוכים ווייל ער מיינט דאך נישט ריכטיג זיין אינטרעס, ער איז דאך פון די אנדערע, פון די שקצים, ציט ער איין דעם פאסיק פארן שדכן, ווערט דאך דער שדכן אויסגעמאגערט, הייבט זיך אן צו מומרלען א טענה "וואו זענען די שדכנים"???....
אמאל זענען פארהאן שדכנים וואס ווייסן באמת נישט וואס זיי טוען, מ'האקט צוזאם טויט מיט רויט, און ס'ווערט א שידוך, אין פאקט אז די עלטערע שדכנים ווערן ממש קראנק ווען זיי זעהן צו די נייע שידוכים, ס'נעמט זיי טעג זיך צו בארואיגן אז יענקל פון מאנסי האט זיך משדך געוועהן מיט קליין פון קלעמענטי, ס'איז דאך ממש א הימל געשריי, עד כדי כך אז זיי שפירן אז זיי קענען נישט עקזעסטירן אינעם שדכנות פעלד, אויב קען געשעהן אזעלכע שידוכים פארגייט זיי דעם אפעטיט, וואס געשעהט די נייע שדכנים זענען דאך אום ערפארן, און די אלטע שדכנים זיצן מיט א פארגאנגענעם אפעטיט, דא פרעגן שוין די שדכנים אליין אונזער קעפל, "וואו זענען די שדכנים"???....
די עלטערע שדכנים באשולדיגן די נייע אומערפארענע שדכנים, אז זיי זענען שולדיג אין די מצב פון סעפערעישאן'ס ל"ע צווישן אונזער ציבור, ווייל זיי האבן מתחילה אן נישט געטארט צוזאמען שטעלן אזא שידוך, (אין אמת'ן קען מען נישט אינגאנצן באשולדיגן די שדכנים, שולדיג זענען אביסל די עלטערן ווייל ווען דער שדכן טראגט אים אן וואס איז באמת פאסיג ווערט ער באליידיגט ווי געשמיסט אויבן, לייגט ער נאר פאר די שידוכים וואס יענער וויל הערן, ממילא געשעהט וואס געשעהט) אפגערעדט אז אויב חלילה ס'געשעהט אזא אומגליק אז א פאר פאלק צושייד זיך ל"ע, איז די ערשטע אדרעס איינעם צו באשולדיגן איז דער שדכן, מיט די טענה דו האסט אונז פאר'נער'ט, האסט אונז פארקויפט ליגנט, יעצט שטעלט זיך ארויס דעם בילד, וואס פאר א סחורה ער / זי איז, זייער אסאך מאל נעמט דאס דער שדכן פערזענדליך, און נאך א פסק פון א אנגעווייטאגטע מחותן אז ער איז שולדיג אויף יענעמס גט וויל ער אפי' נישט אויפהייבן א טעלעפאן צו גיין ווייטער מיט זיין סדר היום, פרעגט מען שוין מיט א פשטות און צובראכנקייט "וואו זענען די שדכנים"???....
איר ווייסט וואו זיי זענען? אונטער די באנק צוקוועטשט, אנשטאט די עלטערן זאלן זיך אליין באשולדיגן איבער זייער חינוך וויאזוי זיי האבן נישט אויסגעריסן די שלעכטע מדות פון זייער קינד, צו זיך אליין באשלודיגן פארוואס זיי האבן זיך אריין געשטעקט דעם נאז, אדער געהעצט די קינדער איינער קעגן צווייטן, באשולדיגט מען גאר דעם שדכן. אבער אליבא דאמת איז צומאל דער שדכן טאקע שולדיג, צומאל האט ער פאהוילן פאקטן וואס קען ווען ראטעווען די גאנצע זאך, צומאל האט ער אפי' נישט צוגעלייגט קאפ אז דאס איז קיין פּאָר נישט, אין הכי נמי די משפחות מעטשן זייער שיין אויפן פאפיר, אבער דער חתן אליין האלט דאך נישט דערביי ביי וואס די כלה איז דערביי, אזויפיל שטעלט ער נישט צוזאמען איינס מיט איינס און ס'געשעהט נעבאך וואס ס'געשעהט. דאס איז אלעס סתם פאקטן, נישט קיין פערזענדליכע מיינונגען וואס מ'דארף צו טון, און וויאזוי עס צו פארבעסערן, אפשר ביי די תגובות וועל איך לאזן הערן מיין פערזענדליכע מיינונג, אבער עכ"ז קען מען נאך מער מאריך זיין נאר דער פייל האלט שוין ביי איבער 22 טויזנט קערעקטער'ס וועל מיר בלייבן דא....
און יעצט לאמיר הערן פון ענק,
????"וואו זענען די שדכנים"?????? 2
6 comments:
-
-
i'm going to require a shorter solution to the crisis
- Sunday, January 25, 2009 4:22:00 PM
-
-
?מגילה ליינען שוין ר''ח שבט
- Sunday, January 25, 2009 4:42:00 PM
- browser said...
-
yoshe kalb
du hozt gut gezogt
chaim
- Sunday, January 25, 2009 7:00:00 PM
-
-
Friendly Anonymous, git gezugt. And either English or Hebrew while you're at it.
- Sunday, January 25, 2009 8:07:00 PM
-
-
My daughter's already 3!!! If I start reading this now, I night finish by the time she's 18.
- Wednesday, January 28, 2009 7:04:00 AM
-
-
זעה די גוטע קאממענטס דארט אויפן ארגיאנעלן פלאץ
http://www.yiddishworld.com/forum/index.php?f=3&t=6515&st=0&sk=t&sd=a&rb_v=viewtopic
- Sunday, July 12, 2009 5:18:00 PM