text:
ישראל צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק
דאס ישראל צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק (העברעיִש: לשכה המרכזית לסטטיסטיקה) איז געגרינדעט געווארן אייניגע מאנאטן, נאך דער זעלבסטשטענדיגקייט פון ישראל. זיין פליכט רעכנט אריין באפעלקערונג ציילונגען, די וווקס אדער קראכן פון דער עקאנאמיע. דעם לעבנסמיטל אינדעקס, איז פון די וויכטיגסטע זאכן מיט וואס זיי פארנעמען זיך, זיי פאבליצירן דאס אינמיטן חודש.
דאס ביורא איז א רעגירונגס אגענטור, וואס ארבעט אונטער דעם פרעמיער מיניסטערס ביורא דירעקט, איר הויפטקווארטיר איז אין ירושלים, אויך האבן זיי א פיליאלע אין תל אביב. אין 2008 איז פארגעקומען א נאציאנאלע ציילונג, ווי עס איז אויסער דעם צאל פונעם באפעלקערונג, אויך געפרעגט אויף פארדינסטן, וויפיל פאמיליעס, אדער מענטשן וווינען צוזאמען, פרנסות אא"וו.


c: text/html

text:
צערעס
צערעס ( לאטייניש: Cerēs), אפיציעלער נאמען 1_Ceres, איז דער קלענסטער קארליק פלאנעט אין דער זון סיסטעם. ער געפינט זיך אינעם אסטערויד פאס. דער אסטראנאם דזשוסעפע פיאצי האט אים אנטפלעקט דעם 1טן יאנואר, 1801,[1]. בערך 200 יאר שפעטער, אין 2006 האט דער אינטערנאציאנאלער אסטראנאמישער פארבאנד באשלאסן אז צערעס זאל מער נישט הייסן אן אסטערויד נאר א קארליק פלאנעט.
צערעס איז דער גרעסטער קערפער אינעם אסטערויד פאס, מיט א דיאמעטער פון 950 ק"מ. אנדעריש ווי די אסטערוידן איז צערעס גאנץ קיילעכדיק. צו זען צערעס דארף מען קוקן דורך א טעלעסקאפ.[2]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פיאצי, דזשוסעפע (1801). Risultati delle osservazioni della nuova Stella scoperta il dì 1 gennajo all'Osservatorio Reale di Palermo (אויף איטאליעניש).
- ↑ Ceres at Solarviews.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
eBay
איבײ eBay ווערט פארעכענט אלס דער מערסטער באנוצטער נוציגער וועב סייט אויף דער אינטערנעט עס איז א ליציטאציע פארקויף וועבזייטל. און א אלוועלטליכן צענטער פאר נאציאנאלע און אינטערנאציאנאלע געשעפטן. די פארקויפער זענען פריוואטע מענטשן וועלכע פארקויפן זייערע אייטעמעס אין מיליאנען דורך דעם פלאטפארמע פאר יעדן איינעם וואס שנודערט דאס גרעסטע פרייז.
איבּעי איז געגרינדעט געווארן אין סעפטעמבער 1995 מיטן ציל צו שאפן א פאראייניגטע אלוועלטיכע געשעפט וואס יעדער וועט קענען האנדלן מיט אלעס. אום דעצעמבער 2005 זענען שוין געווען איינגעשריבן אין איבעי דעם איסטראנאמישע ציפער פון העכער הונדערט מיליאן מענטשן איבער די וועלט!. יעדן טאג ווערט דארט פארקויפט מיליאנען פארשידענע אייטעמס. מען קען דארט געפונען אלע ערליי זאכן און סערוויסעס וואס שטייען גרייט צום פארקויפן. פון זאמלונג ארטיקלען ביז קארן, ספרים, צירונגען, קאמפיוטער, און וואס נישט. אחוץ גאן'ס און פייער קרעקערס און חיות.
דער פראדוקט וועט ארויפגעשטעלט צו פארקויפן אלס א ליציטאציע אדער מיט א פאראויס באשטימטע פרייז. איינע פון די מעכטיגע סערוויסעס פון איביע איז פעיפעל Paypal וועלכע ערלויבט פאר יעדעם צו קויפן און פארקויפן אן אפילו צו וויסן דאס מינדעסטע אינפארמאציע פונעם אנדערען צד.
עס ציילט היינט צוטאגס 168 מיליאן באנוצער.
אינהאַלט
דינסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעיפעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבעי קאמיוענטי וויקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארדינסטן און טראנסאקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנטראווערסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינטערסאנטע און מערקווירדיגע ליציטאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידישע ליציטאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פסולע מזוזות פארקויפט אויף איביי, מוכר ברעכט זיך נאכדעם וואס הייד פארק שרייבער דעקן אויף די מעשה, און שרייבט ארויס אז עס איז פסולע מזוזות
- ליפא שמעלצער [1]
- פארקויפן די חמץ אויף איבעי [2]
- חתן ליציטירט ברכה פון זיין שבע ברכות אויף איבעי [3]
בידס פאר די ערשטע פיצא פיי מוצאי יו"ט


text:
1973
1973 איז דאס 73סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1973 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1973 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן מאנטיק.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - אירלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און דענמארק טרעטן אריין אינעם אייראפעישן פארבאנד
- 10טן יולי - די באהאמא אינזלען ווערן אומאפהענגיק פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 24סטן מיי - פראפעסאר אפרים קציר איינגעשוואוירן פרעזידענט פון ישראל
- 23סטן סעפטעמבער - ביי די וואלן פאר פרעזידענט אין ארגענטינע ווערט חואן דאמינגא פעראן געוויילט צוריק
- 24סטן סעפטעמבער - גינע-ביסאו פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל
אלס ענטפער צו דער יום כיפור מלחמה, האבן די אראבישע לענדער וואס געהערן אן צו אפעק דערקלערט אן עמבארגא, און אויפגעהערט צו עקספארטירן נאפט אין אייראפע. עס איז געווען פון די שווערסטע אויל קריזיסן אין דער היסטאריע, זינט די וועלט איז אריבער צו אויל צו פראדוצירן ענערגיע.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן יאנואר - לינדאן זשאנסאן, דער זעקס און דרייסיגסטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1908)
- 8טן אפריל - פאבלא פיקאסא, שפאנישער מאלער און סקולפטאר (געב' 1881)
- 6טן יולי - אטא קלעמפערער, דיריגענט (געב' 1885)
- 1טן דעצעמבער - דוד בן גוריון, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל


text:
קוילן זייערס
דאס קוילן-זייערס (כעמישע פארמל: CO2) איז א כעמישע פרעפאראט פון א קוילנשטאף אטאם מיט צוויי אקסיגען אטאמען. נארמאל איז דאס א גאז אין סטאנדארט טעמפראטור און דרוק.
קוילן-זייערס ווערט נישט פליסיג, אבער עס ווערט סאליד ווען די טעמפעראטור איז אונטער -78 °C. ווען עס איז הארט (סאליד) ווערט עס גערופן טרוקן אייז.
פלאנצן נעמען אריין קוילן-זייערס צו מאכן עסן, אין א פראצעס וואס הייסט פאטאסינטעז.
פראדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינדוסטריעלער קוילן-זייערס ווערט פראדוצירט אין איינעם פון זעקס פראצעסן:[1]
- פארכאפן נאטירלעכן קוילן-זייערס קוואלן
- ווי א ביי-פראדוקט פון וואסערשטאף פראדוקציע, וואו מען פארוואנדלט מעטהאן אויף CO2;
- פארברענען פאסיל-ברענשטאף אדער האלץ
- ווי א ביי-פראדוקט פון יערן צוקער ביים ברייען ביר, וויסקי און אנדערע אלקאהאלישע געטראנקען
- פון דעקאמפאזיציע פון קאלכשטיין ווען מען מאכט קאלך.
ניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוילן-זייערס ווערט געניצט אין דער אויטאמאביל אינדוסטריע פאר שווייסן, כאטש די אינערטע גאזן ארגאן און העליום זענען בעסער פאר דעם צוועק, אבער זיי זענען טייערער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1920
1920 איז דאס 20סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1920 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן פעברואר - עסטלאנד פראקלאמירט איר זעלבסשטענדיקייט פון דער רוסלענדישער אימפעריע
- 8טן פעברואר - טיראנא געווארן די הויפטשטאט פון אלבאניע
- 19טן אפריל - געעפנט די סאנרעמא קאנפערענץ, אויסטיילן די אטאמאנישע אימפעריע ווען זי האט פארלוירן ביי דעם ערשטן וועלט קריג
- 24סטן אפריל - סאנרעמא קאנפערענץ באשליסט צו געבן די הערשאפט איבער ארץ ישראל צום בריטישן מאנדאט
- 4טן יוני - געחתמעט אין פראנקרייך דער טריאנאן אפמאך צו צעטיילן די לענדער פון עסטרייך אונגארן
- 13טן יוני
- פוילישע סאוועטישע מלחמה: פוילן ציט צוריק פון קיעוו.
- די אמעריקאנער פאסט אגענטור פארבאט שיקן קינדער דורך דער פאסט.
- 10טן אויגוסט - אונטערגעשריבן דער סעוורע אפמאך וואס צעטיילט די אטאמאנישע אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה
- 25סטן אויגוסט - די פוילישע זיגן די רויטע ארמיי אין דעם קאמף אויף ווארשע אין דער פויליש-רוסישער מלחמה
- 31סטן אויגוסט - דער ערשטער ראדיא פראגראם אין דער וועלט ווערט טראנסמיטירט אין דעטרויט, מישיגן, פאראייניגטע שטאטן
- 1טן סעפטעמבער - גרעסערע לבנון ווערט געשאפן נאך די שפורן פונעם סייקס-פיקא פארשטענדעניש
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן פעברואר - פארוק דער ערשטער, מלך פון עגיפטן (געש' 1965)
- 10טן יולי - אווען טשעמברליין, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1959 (געש' 2006)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מערץ - שלום דובער שניאורסאהן, דער פינפטער אדמו"ר פון חב"ד (געב' 1860)
- 24סטן יאנואר - אמעדעא מאדיליאני, מאלער (געב' 1884)


text:
1845
1845 איז דאס 45סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1845 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - פלארידע ווערט דער 27סטער אמעריקאנער שטאַט.
- 28סטן אויגוסט - די ערשטע אויסגאבע פון דעם זשורנאל סייענטיפיק אמעריקאן ווערט פארעפנטליכט.
- 13טן אקטאבער - די איינוואוינער פון דער רעפובליק פון טעקסעס באשליסן צו באשטעטיגן דעם געזעץ וואס מאכט זיי א טייל פון די פאראייניקטע שטאטן.
- 29סטן דעצעמבער - טעקסאס ווערט אנגענומען ווי דער 28סטן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - געארג קאנטאר, דייטשער מאטעמאטיקער
- 27סטן מערץ - ווילהעלם רענטגען, דייטשער פיזיקער (געש' 1923)
- 19טן אויגוסט - באראן ראטשילד (נפטר 1934)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יוני - ענדרו זשעקסאן, 7טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1767)


text:
קלאסישע מעכאניק
קלאסישע מעכאניק איז דער אפטייל פון מעכאניק (אין פיזיק) וואס באהאנדלט קערפערס וואס זענען נישט צו קליין און גייען נישט צו גיך. די שטודיע איז א גאר אלטע, און איז פון די גרעסטע סוביעקטן אין וויסנשאפט, אינזשעניריע און טעכנאלאגיע.
קלאסישע מעכאניק ווערט געניצט צו שילדערן די באוועגונג פון זאכן אויף דער ערד, ווי אויך פלאנעטן, שטערן און גאלאקסיעס.
דער יסוד פון קלאסישער מעכאניק איז די דריי געזעצן פון ניוטאן:
1 יעדער קערפער וועט אנגיין מיט זיין איצטיגן באוועגונגס צושטאנד (ד.ה. גיכקייט און ריכטונג) ווי לאנג עס ארבעטן נישט אויף אים קיין קראפטן. אין אנדערע ווערטער , אויב דער קערפער איז אין א צושטאנד פון רו וועט ער ווייטער רוען ווי לאנג עס וועלן אויף אים נישט ארבעטן קיין קראפטן. אויב איז ער אין או צושטאנד פון זיך באוועגן מיט א געוויסער שנעלקייט , וועט ער אנגיין מיט דער באוועגונג און זיך באוועגן מיט דער זעלבער שנעלקייט און אין דער זעלבער ריכטונג ווי לאנג עס וועט נישט ארבעטן אויף אים א קראפט דאס צו ענדערן.
2 דער קראפט וואס ארבעט אויף א קערפער איז פראפארציאנעל צו זיין פארגיכערונג און זיין מאסע. אין אנדערע ווערטער, א קראפט ברענגט צו אן ענדערונג אין דער שנעלקייט (ווי צום ביישפיל פון 1 קילאמעטער א שעה צו צוויי קילאמעטער א שעה) אדער דער ריכטונג (אדער ביידע), וואס איז פראפארציאנעל צו דער גרייס פון דער קראפט, ד.ה. דער שינוי איז גרעסער וואס גרעסער דער קראפט. מיט א געגעבענער קראפט וועט די ענדערונג זיין קלענער וואס גרעסער די מאסע.
3 אויב א קערפער שאפט א קראפט אויף אן אנדער קערפער וועט יענער קערפער צוריק שאפן א קראפט אויף אים וואס האט די זעלבע שטארקייט און איז אין דער פארקערטער ריכטונג.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עלבע
עלבע (איטאליעניש: Isola d'Elba) איז דער דריטער גרעסטער אינזל אין איטאליע, נאך סארדיניע און סיציליע. דער אינזל האט א שטח פון 224 קוואדראט ק"מ און א בארטן-ליניע פון 147 ק"מ. עלבע האט א באפעלקערונג פון אומגעפער 30,000 מענטשן. לעצטנס איז דער אינזל געווארן באקאנט פאר זיין וויין.
דער פראנצויזישער אינזל קארסיקע ליגט 50 ק"מ צו מערב.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שוין אין 500 פאר דער ציווילער רעכענונג האט מען געגראבן אייזן אין עלבע. אין 1802 איז עלבע געווארן א טייל פון פראנקרייך. נאכן אפמאך פון פאנטענבלוי האט מען דעפארטירט דעם קייסער נאפאלעאן, אבער נאך 300 טעג איז ער אנטלאפן צוריק קיין פראנקרייך דעם 26סטן פעברואר 1815. ביים קאנגרעס פון ווין (1815) האט מען געגעבן עלבע צו דער גרויסהערצאגשאפט פון טאסקאנא.
דעם 17טן יוני 1944 האבן פראנצויזישע קראפטן באפרייט עלבע פון דער דייטשע אקופאציע ביי דער צווייטער וועלט מלחמה.
פליפארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עלבע האט א פליפארט פון וואס מען פליט קיין מינכן, פרידריכסהאוון און ציריך.


text:
דזשיימס דזשויס
דזשיימס אגאַסטין אַלאאישוס דזשויס (ענגליש: James Augustine Aloysius Joyce; 2טן פעברואר 1882 - 13טן יאנואר 1941) איז געווען אן אירישער ראמניסט און דיכטער.
דזשויס איז געבוירן געווארן אין א מיטלקלאס קאטוילישער פאמיליע אין דובלין, און האט שטודירט ענגליש, פראנצויזיש און איטאליעניש אין אוניווערסיטעט קאלעדזש דובלין. נאכהער האט ער שטודירט מעדיצין אין פאריז. אלס דערוואקסענער מענטש האט ער געוואוינט אין אייראפע. פון 1905 ביז 1920 האט ער געוואוינט אין טריעסט (אין דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע, שפעטער אין איטאליע), אחוץ די יארן פון דער ערשטער וועלט מלחמה, ווען ער האט געוואוינט אין ציריך, שווייץ. פון 1920 ביז 1940 האט ער געוואוינט אין פאריז. ווען די נאציס זענען אריין אין פאריז, האט ער זיך געצויגן ווידעראמאל קיין ציריך, וואו ער איז געשטארבן אין 1941 נאך אן אפעראציע.
אלע זיינע ווערק האט דזשויס געשריבן אויף ענגליש, און זיי פאסירן אלע אין זיין געבורטשטאט, דובלין.


text:
גלח
א גלח (פריסטער אדער פאפ) איז א קריסטלעכער כהן וואס האט א גייסטלעכע שטעלע צו אנפירן רעליגיעזע פייערונגען, ווי צום ביישפיל, אויסטיילן די הייליקע ברויט, אויסצוהערן די גלויביקערס וידויים אא"וו. א גלח ווערט באפולמאכטיקט דורכן פויפסט.
ביי די קאטוילן קענען, אין אלגעמיין, נאר פרייליידיקע מענער העכער די 30 ווערן גלחים, ביי די ארטאדאקסישע קריסטן קענען אויך חתונה געהאטע ווערן גלחים, אבער זיי טארן נישט ווידער חתונה האבן נאך וואס זיי זיינען געוורן גלחים.
די גלחים גייען אנגעטאן מיט טראדיציאנאלע קליידער, שווארצע לאנגע ראקלאך און די ארטאדאקסישע גלחים אויך מיט א גרויסן קרייץ (ציילעם) אויף דער ברוסט.


text:
בליענדיקע פלאנצן
די בליענדיקע פֿלאַנצן (וויסנשאפטלעכער נאמען: Magnoliophyta) זענען די גרעסטע סעריע און פון די חשובסטע פון די זוימענפלאנצן. די בליענדיקע פלאנצן האבן בלומען אין וואס דער זוימען איז איינגעהילט (דערפאר ווערן זיי אויך גערופן "איינגעהילטע זוימען" (Angiospermae).
לאנדווירטשאפט איז שטארק אפהענגיק אויף בליענדיקע פלאנצן, וואס פארזארגן כמעט אלע עסן פון פלאנצן, ווי אויך א הובשן טייל פון פיטער פאר פיך. פון אלע פאמיליעס פון פלאנצן, זענען די וויכטיקסטע די גראז פאמיליע (Poaceae, אדער תבואה), וואס פארזארגט דעם רוב פון אלע געפיטער (רייז, טערקישע ווייץ — קוקורוזע, ווייץ, גערשטן, קארן, האבער, הירזש, צוקער ראר, סארגע).


text:
עיר הכרמל
עיר הכרמל איז געווען א צוזאמענשטעל פון צוויי שטעטלעך פון דרוזן, אויף די כרמל בערג, אין חיפה געגנט. איין שטעטל איז דאליאט על כרמל, און דאס אנדערע שטעטל עוספאיע. די צוויי שטעטלעך זענען פאראייניקט געווארן דורכן אינערן מיניסטעריום, אין יאר 2003. די שטאט פארמאגט 25,400 איינוווינער ריכטיק צו סוף יאר 2009, לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק.
אין 2008, האט די אינערן מיניסטעריום, מבטל געווען די פאראייניקונג, און די צוויי שטעטלעך זענען צוריק אפגעזונדערט, דאליאט איז 8,000 דונאם גרויס, עוספאיע איז 5,000 דונאם.


text:
אבו מוסאב אל-זארקאווי
אבו מוסאב אל-זארקאווי (20סטן אקטאבער 1966 - 7טן יוני 2006) איז געווען א ירדנ'ער טעראריסט וועלכער האט אפערירט א מיליטאנטישע טרענירונגס קעמפ אין אפגאניסטאן אינאיינעם מיט אסאמע בין לאדען און איז באקאנט געווארן נאכדעם וואס אמעריקע האט אים באשולדיגט אין מערערע אטאקעס קעגן אמעריקאנער אינטערסן און טרופן.
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ריכטיגער נאמען איז געווען אכמעד פאדיל אל-נאזאל אל-קאהאלעלי וועלכער ער האט שפעטער געטוישט צו אבו מוסאב אל-זארקאווי וואס באדייט דער נאמען פון זיין טאט'ן און דער פלאץ פון וואו ער קומט וועלכע איז געווען זארקא. זארקאווי איז געווען א ירדן געבוירענער אין דעם שטאט זארקא וועלכע געפינט זיך בערך 15 מייל פון דער הויפטשטאט אמאן.
זארקאווי איז אויפגעוואקסן מיט ארימקייט און האט געמוזט אויפגעבן סקול ווייל ער האט נישט געהאט קיין געלט. ביי די 17 יאר איז ער צום ערשטן מאל ארעסטירט געווארן פאר דראגס און אנדערע פארברעכן און איז געזעסן קורץ אין א ירדן טורמע אין די 1980ער יארן. באלד נאך זיין ארעסט האט ער זיך אנגעשלאסן צו ווערן א מיליטאנט אין אפגאניסטאן מיט די אויפשטענדלער וועלכע האבן געקעמפט די סאוויעטן. למעשה איז זארקאווי ערשט געווען קאמפס גרייט ביי דער צייט די רוסן זענען שוין געווען אינדרויסן פון אפגאניסטאן. זארקאווי האט זיך דארט געטראפן מיט אסאמא בין-לאדען וועלכער איז געווען דער מייסטער פון די אויפשטאנד און האט אנגעקניפט גוטע באציאונגן מיט אים.
זעענדיג זיך אן קיין ארבעט איז זארקאווי געווארן א רעפארטער פאר א איסלאמישע צייטונג אין אפגאניסטאן און איז ארומגעפארן איבער אייראפע צוזאמענשטעלן רעפארטאזש. מען גלייבט אז אין יענער צייט האט ער געעפענט זיין טעראריסטישע ארגאניזאציע אל-טאוויד וועלכע האט געצילט אריינצושטעלן אן איסלאמישע רעזשים אין ירדן.
אבער ער איז דורכגעפאלן און ביי א באזוך אין ירדן אין 1992 האבן די ארטיגע אויטאריטעטן אים ארעסטירט פאר'ן פלאנירן אן אטאקע אונטערצואווארפן דאס קעניגרייך און אים אריינגעשליידערט אין טורמע וואו ער איז אפגעזעסן די קומענדיגע 7 יאר. אין טורמע איז זארקאווי געווארן ווי א פירער צו אלע ארעסטאנטן כאטש ער האט נישט געהאט קיין שום ספעציעלע קוואליפיקאציעס אדער פירערשאפט כשרונות. ער איז אויפגעוואקסן אן קיין נארמאלע ערציאונג און עס האט זיך שטארק דערקענט אויף אים.
אין 999' איז ער ארויס פון טורמע און זיך באלד צוריק געקערט צו טעראריזם און איז געווען א טייל פון א גרופע וועלכע האט פרובירט אויפרייסן די רעדיסאן האטעל אין אמאן וואו אסאך אמעריקאנער און איזראעלישע האבן כסדר גענעכטיגט. די אקציע איז דורכגעפאלן און מען האט ארעסטירט רוב פון די פלאנירער און זארקאווי איז אנטלאפן קיין פאקיסטאן וואו ער האט זיך באזעצט אין א שטעטל נאנט צו די גרעניץ מיט אפגאניסטאן. דארט האט ער אויפגעשטעלט א טעראריסטישע טרענירונג'ס קעמפ וועלכע האט זיך געפינען אריבער די גרעניץ אין אפגאניסטאן וועלכע האט זיך ספעציאליזירט מיט אויפרייס מאטריאל און סם.
אויסשפיר אגענטורן פון אייראפע און פון ירדן האבן אנגעוויזן אז זארקאווי האט דארט געגרינדעט א טעראריסטישע ארגאניזאציע מיט'ן נאמען דזשונד אל-שאם און האט באקומען בערך $200,000 דירעקט פון אסאמא בין לאדען. זארקאווי האט נישט באהאלטן די מאטיוון פון זיין ארגאניזאציע און האט שנעל געהאט 150 מיטגלידער וועלכע האבן זיך טרענירט אין זיין קעמפ. אבער צווישן זיינע מיטגלידער זענען געווען באהאלטענע אגענטן פון ירדן וועלכע האבן ארויסגעגעבן אינפארמאציע. ווען אמעריקע איז אריין קיין אפגאניסטאן האבן זיי גענוצט די אינפארמאציע און צושטערט זיין גרופע. דאס איינציגסטע מאל וואס מען האט שפעטער געהערט פון די גרופעס איז געווען ווען דער נאמען איז גענוצט געווארן צו נעמען פאראנטווארטליכקייט פאר אן אטאקע אין דאכא, קאטאר.
אין 01' איז זארקאווי נאכאמאל ארעסטירט געווארן אין ירדן אבער האט זיך ארויסגעדרייט און ווידער אנטלאפן. א קורצע צייט דערויף האט א ירדן געריכט אים באשולדיגט אין די פלאנירונג פון די אטאקע אויף די רעדיסאן האטעל און אים געגעבן א טויט שטראף אורטייל. זארקאווי איז שוין דעמאלט נישט געווען צום געפינען אבער דער פאקט אז א טויט שטראף אורטייל האט געהאנגן אויף זיין קאפ האט אסאך צוגעהאלפן פאר אמעריקע ווען מען האט געזאמעלט אינפארמאציע איבער אים. די ירדן אויטאריטעטן זענען געווען די הויפט קוואל פאר אינפארמאציע איבער זיין לעבן און נאר א דאנק זיי האט מען אים עווענטועל געכאפט.
וואו ער איז אנטלאפן נאך זיין לעצטע ארעסט איז נישט קלאר, אבער עווענטועל איז ער אנגעקומען קיין איראק וואו ער האט ווייטער געווירבעלט מיט טעראריזם. זיין נאמען איז צום ערטשן מאל אויפגעקומען אין אמעריקע ווען קאלין פאועל האט געגעבן זיין היסטארישע רעדע צו די פאראייניגטע פעלקער אין פעברואר 03' אין וועלכע ער האט באשולדיגט איראק צו האבן א פארבינדונג מיט אל-קאידא. פאועל האט גענוצט דעם נאמען זארקאווי אלס א ביישפיל פון א אל-קאידא פליגל ארגאניזאציע וועלכע האלט זיך אויף אין איראק און באקומט שטיצע פון די איראקער רעגירונג. אינעם רעדע האט פאועל געטייטעלט זארקאווי אלס א פאלעסטינער אבער דאס איז געווען א פשוט'ער טעות און די אינפארמאציע פון די בוש אדמיניסטראציע האט יא געוואוסט אז ער איז פון ירדן.
פאועל'ס רעדע איז שפעטער אפגעפרעגט געווארן און האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין געבויט אויף פאלשע אינפארמאציע וועלכע די בוש אדמיניסטראציע האט געקליבן אונטער די רוקן פון די סי-איי-עי. ביז'ן היינטיגן טאג איז נאך אלץ נישט פאראן קיין באווייז אז איראק האט טאקע געהאט א פארבינדונג מיט אל-קאידא. די סי-איי-עי האט שפעטער געזאגט אז זארקאווי איז שוין דעמאלט נישט געווען א טייל פון אל-קאידא. פארקעט גאר, ער איז געווען א קאנקורענט צו אסאמע בין-לאדען און די צוויי ארגאניזאציעס האבן קיינמאל נישט געטוישט אינפארמאציע. עס איז אויך קיינמאל נישט ארויפגעקומען באווייזן אז זארקאווי האט באקומען שטיצע פון סאדאם כוסעין'ס רעגירונג. קעניג אבדולא פון ירדן האט אבער אמאל געזאגט אין אן אינטערוויו אז ירדן אפיציעלן האבן געהאט אינפארמאציע וואו אין איראק זארקאווי וואוינט און האבן אים פרובירט פארכאפן אבער זיי האבן נישט געקענט איבערצייגן די איראקער רעגירונג מען זאל אים איבערגעבן.
וויאזוי אימער, האט זארקאווי אפיציעל געשוואוירן געטריישאפט און לאיאל צו בין לאדען אין 04' און געטוישט די נאמען פון זיין ארגאניזאציע צו אל-קאידא אין איראק.
אומבאשטעטיגטע באריכטן וועלכע זענען ארויפגעשווימען אין די וואך פון זיין טויט זאגן אז די פענטאגאן האט ווייניגסטענס דריי מאל געפלאנט אן אפעראציע צו באזייטיגן זארקאווי און זיין גרופע נאך בעפאר די איראקער אינוואזיע. אבער יעדעס מאל איז עס אפגעווארפן געווארן דורך די נאציאנאלע סעקיוריטי קאונסיל וועלכע האבן געהאלטן אז דאס וועט שאדן מאכן די אמביציעס פון אמעריקאנער אפיציעלן וועלכע האבן זיך דעמאלט ארומגעדרייט אין אייראפע פרובירנדיג איבערצייגן פראנקרייך און דייטשלאנד זיי זאלן מיטשטיין אין די קריג.
זארקאווי האט געהייראט צוויי מאל און זיין צווייטע פרוי, איזראא, איז געווען אינגאצן 13 יאר און האט געבוירן זיין ערשטע קינד ביי די 15. זיין פרוי און זיין קינד זענען ביידע אומגעקומען אין די באמבע אטאקע וועלכע האט אומגעברענגט זארקאווי. זיין פרוי איז אלט געווען 16 יאר און דאס קינד ארום 18 מאנאטן. עס איז אויך אומגעקומען דארט א קינד פון 5 יאר וועלכע איז נאך נישט אינדענטיפיצירט געווארן.
אטאקעס אין זיין פאראנטווארטליכקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע אטאקע וועלכע איז דירעקט געווען פארבינדן מיט זארקאווי איז געווען די מארד פון דעם אמעריקאנער דיפלאמאט לורענס פאלעי וועלכע איז ערמארדעט געווארן אין זיין היים אין אמאן אום אקטאבער 03'. דריי פארדעכטיגטע האבן מודה געווען צו ירדן'נער אויטאריטעטן אז זיי זענען געשיקט געווארן דורך זארקאווי און זענען גוט באצאלט געווארן דערפאר. אמעריקאנער אפיציעלן האבן אויך באשולדיגט אל-קאידא און נאך אן עקסטרעמיסטישע גרופע פון אפגאניסטאן. עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז די מערדער זענען געצאלט געווארן בערך $27,858 אמעריקאנער דאלאר פון די ארגאניזאציע וועלכע האט זיי געשיקט. קורץ דערויף איז זארקאווי צום צווייטן מאל פאראורטיילט געווארן צום טויט אין ירדן.
די צווייטע אטאקע פון זארקאווי איז געווען די מארד פון ניקאלעס בערג וועלכער איז געמארדעט געווארן פארענט פון א ווידעא וועלכע איז געוויזן געווארן צו די וועלט. בערג איז געווען אן אמעריקאנער וועלכער האט געארבעט אין איראק און זיינע מערדער האבן אים גענוצט אלס א נקמה פאר די אבו גאריב טורמע סקאנדאל.
סי-איי-עי אנאליזירער האבן באשטעטיגט אז דער מערדער אויפ'ן ווידעא איז געווען זארקאווי. זיי האבן דאס באשטעטיגט נאר אויף זיין שטימע ווייל ער האט אנגעהאט א מאסק אויפ'ן קאפ צו פארדעקן זיין געזיכט. אנדערע עקספערטן פון די מידיא האבן דאס אוועקגעמאכט וויבאלד דער שטימע אויפ'ן טעיפ איז נישט געווען מיט קיין ירדן אקצענט וועלכע זארקאווי האט געהאט. די סי-איי-עי האט קיינמאל נישט געברענגט פרישע באווייזן און עס איז געבליבן א מעגליכקייט.
זארקאווי איז באשולדיגט געווארן אויף א באמבאדירונג פון א באגדאד האטעל. ער איז באשולדיגט געווארן פאר'ן פלאנירן אן אטאקע אין איסטאנבול, טערקיי, אויף נאט"א וועלכע האט קיינמאל נישט פאסירט. די קאנאל האטעל באמבאדירונג אין אוגוסט 03' וועלכע האט אומגעברענגט 22 אריינגערעכנט דער יו-ען ספעציעלע שליח סערדזשיא די מעלא. א בריוו וועלכע איז געשיקט געווארן צו אל קאידא איבער די אויפטוען אין איראק קעגן אמעריקע און איז פארכאפט געווארן דורך איראקער אפיציעלן איז געטייטעלט געווארן אויף זארקאווי. די מארד פון דער בריטישער קען ביגלעי אין 04' איז באשטעטיגט געווארן צו האבן געווען די ארבעט פון זארקאווי מיט זיינע אייגענע הענט. אן אטאקע אויף אמעריקאנער סאלדאטן אין סאמארא וועלכע האט אומגעברענגט 5 מארינען איז געווען זיין ארבעט. ער איז אנוועזנד געווען ביי די צווייטע שלאכט אין פאלודזשע און האט דארט אליינס געקעמפט אבער איז פארשוואונדן געווארן ווען אמעריקאנער סאלדאטן האבן איבערגענומען די שטאט.
אין מערץ 05' האט ער באקומען א פרישן אורטייל אין ירדן געריכט פאר'ן פלאנירן א לופט פאר'סמ'ונג אין אמאן. דער אורטייל איז געווען 15 מאנאטן טורמע איבער די צוויי טויט שטראפן. ער ווערט באשולדיגט פאר אלע האטעל אטאקעס אין אמאן אין 05' וועלכע האט אינאיינעם אומגעברענגט 70 מענטשן. און אויסער דעם איז ער באשולדיגט געווארן אויף אן א שיעור קליינע אטאקעס אויף אמעריקאנער סאלדאטן.
אין די לעצטע צוויי מאנאטן פון זיין לעבן איז זארקאווי צוויי מאל געוויזן געווארן פאר די וועלט אין ווידעא'ס וועלכע האט קלאר געצייגט זיין געזיכט. די ערשטע ווידעא איז געוויזן געווארן אין אפריל דורך די בי-בי-סי אין וועלכע מען זעט זארקאווי זיצן געבנדיג א רעדע צו א גרופע נאכפאלגער מיט פארדעקטע געזיכטן. זארקאווי באשולדיגט דארט אמעריקע און בוש פערזענליך און פרעגט פארוואס אמעריקע האט נישט אנגענומען די פייער שטילשטאנד וועלכע אסאמא בין לאדען האט פארגעשלאגן.
די צווייטע איז געוויזן געווארן דורך די ארמיי אין מאי וועלכע צייגט וויאזוי זארקאווי קען זיך נישט קיין עצה געבן מיט זיין אויטאמאטישע ביקס ווען עס איז פארהאנקעט געווארן. די מיליטער האט אפגעלאכט פון זארקאווי אז ער איז נישט גענוג טויגליך צו זיין א פירער זינט ער קען זיך נישט קיין עצה געבן מיט א פשוט'ע ביקס. אין ביידע ווידעאס האט זארקאווי שטארק געענדעלט אין פריערדיגע בילדער וועלכע איז געקומען פון ירדן און די סי-איי-עי האט דאס באשטעטיגט.
עטליכע טויט באריכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זארקאווי איז מערערע מאל באריכטעט געווארן אלס טויט דורך פארשידענע קוועלער וועלכע האט זיך שטענדיג ארויסגעשטעלט צו זיין פאלש אדער א טעות. צוריק אין 02' האבן די נארדערן אלייענס געהאט באריכטעט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין א מיסיל אטאקע אין אפגאניסטאן. אסאך נייעס באריכטן האבן דאס באריכטעט און דאס איז שפעטער געטוישט געווארן אלס א טעות, צוגעבנדיג אז ער האט איבערגעלעבט די אטאקע אבער איז שווער פארוואונדעט געווארן און איז געפארן קיין באגדאד א מאנאט דערויף וואו דאקטוירים האבן אים באזייטיגט איין פיס. אום אקטאבער דעם זיבעטן 02', איין טאג בעפאר קאנגרעס האט אויטאריזירט דעם פרעזידענט צו גיין אין קריג קעגן איראק, האט פרעזידענט בוש געגעבן א רעדע אין סיסיניטי, אהייא, אין וועלכע ער האט באשטעטיגט דעם באריכט אז זארקאווי איז פארוואונדעט געווארן און איז מער נישט פעאיג צו קעמפן. עס איז דעמאלט געווארן אנגענומען צווישן אמעריקאנער אז זארקאווי האט א פאלשע פיס.
ערשט אין 04' האט ניוזוויק באריכטעט פון קראנטע מקורות אז די מעשה מיט זיין פיס איז נישט ריכטיג און ער פארמאגט יא זיינע ביידע פיס און איז ווארשיינליך קיינמאל נישט געווען ביי די אטאקע אין אפגאניסטאן. ניוזוויק דזשורנאליסטן זענען דעמאלט געווען די ערשטע וואס האבן געשטעלט פראגעס אויב די גאנצע זארקאווי איז נישט מער ווי א פראפאגאנדע וועלכע אמעריקע נוצט צו פארגיטיגן איר רעכט מיטן אריינגיין אין קריג מיט איראק.
אין מאי 05' איז באריכטעט געווארן אויף אן איסלאמישע וועבסייט אז א דעפיוטי וועט איבערנעמען זארקאווי ווילאנג ער וועט זיך ערהוילן פון זיינע וואונדן. שפעטער יענע וואך האט די איראקער רעגירונג באשטעטיגט אז זארקאווי איז שווער פארוואונדעט געווארן אין אן אטאקע פון אמעריקאנער כוחות וועלכע האבן אפילו נישט געוואוסט אז זארקאווי איז איז זייערע הענט. עטליכע איסלאמישע וועבסייטס האבן גערופן צו בעטן פאר זיין געזונט און עס איז געווען א באריכט אז ער האט פארלאזט איראק מיט צוויי דאקטוירים. נאך א וואך איז דער באריכט צוריק געצויגן געווארן דורך די זעלבע וועבסייט וועלכע האט געזאגט אז דאס איז געווען א טעות און זארקאווי לעבט און איז געזונט.
אין סעפטעמבער 2005 איז געווען א באריכט אין די פראנצויזישע צייטונג לא מאנדע אין וועלכע א פראמינענטער מוסולמענער פירער האט געזאגט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין די ערשטע מאנאטן פון די איראקער קריג דורך א באמבע. יענער האט אפילו געזאגט אז זיין פאמיליע אין ירדן האט אפגעהאלטן א פיונרעל צערעמאניע קורץ דערנאך.
אין נאוועמבער איז ווידער געווען א באריכט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין אן אטאקע אין מאסול. די מיליטער האט געהאט באשטעטיגט אז 5 מענטשן זענען אומגעקומען פון די אטאקע און דריי אנדערע האבן זיך דארט אויפגעריסן זעלבסמארד. די מיליטער האט קיינמאל נישט אינדענטיפיצירט אלע קערפער און דער באריכט איז געבליבן א פראגע.
אין דעצעמבער איז געווען א באריכט אויף סי-ען-ען מיט שטארקע מקורות אז זארקאווי איז איינמאל פארכאפט געווארן דורך איראקער כוחות און איז שפעטער ארויסגעלאזט געווארן וויבאלד זיינער פארכאפער האבן נישט געוואוסט ווער ער איז. רעגירונג אפיציעלן האבן געזאגט אז דער באריכט איז א מעגליכקייט אבער האבן נישט געוואלט זאגן אויב זיי האבן דאס אמאל באשטעטיגט.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זארקאווי איז אנגעבליך אומגעקומען יוני 7 2006 ווען צוויי לעיזער געפירטע באמבעס פון צוויי עף-16 קאמפס פליגער האבן פארניכטעט א הויז 50 קילאמעטער פון באגדאד אין וועלכע ער האט זיך געטראפן מיט אנדערע אל-קאידא מיטגלידער. די אטאקע איז פארגעקומען פארנאכטס אין וועלכע זיין יונגע פרוי אין קינד, אינאיינעם מיט נאך עטליכע ערוואקסענע זענען אומגעקומען.
שפעקולאציע איבער זיין עקסיזטענץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מערערע דזשורנאליסטן, פראמינענטע אינדיווידועלן, און אפילו רעגירונג אפיציעלן שפעקולירן אויב זארקאווי איז טאקע געווען דער זארקאווי ווי די מיליטער האט אים אויפגעשפילט. אסאך ווילן זאגן אז ער איז גענוצט געווארן אלס א צימבאל צו בארעכטיגן די קריג אין איראק און מען האט כסדר געלייגט באשולדיגונגן אויף זיין נאמען צו פארשטערקערן זיין טעראריסטישע פראפיל. עס זענען אויך פאראן אזעלכע וואס זאגן אז דער נאמען זארקאווי איז נישט מער ווי א פאבריצירטע פיגור וועלכער האט קיינמאל נישט געלעבט און איז קיינמאל נישט געשטארבן און עס זענען פאראן אזעלכע וואס זאגן אז עס איז יא פאראן אזא מענטש אבער זיין טויט איז נישט מער ווי א פאלשע פראפאגאנדע וועלכע איז גענוצט געווארן צו הייבן די מאראל פון די קריג. אויך זענען פאראן אזעלכע וואס זאגן אז זארקאווי האט גאר געארבעט פאר אמעריקע און מדינת ישראל און האבן א גאנצע בוך מיט סיבות פארוואס דאס שטימט דאס בעסטע.
א באריכט אין די דעילי טעלעגראף האט אמאל נאכגעזאגט פון א מיליטערישער אפיציעל (אן קיין נאמען) אז די פראפיל איבער זארקאווי איז ארגינעל געווען א טייל פון פאלשע שפיאנאזש וועלכע אמעריקע האט אנגעזאמעלט גייענדיג צום קריג און אפילו נאכדעם וואס מען האט געהאט שפעקולאציעס דערין האט מען באשלאסן דאס צו האלטן אלס א טייל פון די פראפאגאנדע.
אין פעברואר 2006 האט דער פאפולערע שיאט קלעריק מוקטאדא אל-סאדר אויפגעברענגט זיינע שפעקולאציעס איבער די אמעריקאנער פראפאגאנדע איבער זארקאווי. סאדר האט געזאגט אז דאס איז די זעלבע ליגנט ווי אסאך אנדערע ליגענטס וועלכע אמעריקע נוצט צו געווינען די שטיצע פון איראקער איינוואוינער און זייערע בירגער ביי זיך אינדערהיים.
אין וואשינגטאן פאוסט איז אויך געווען א לאנגע באריכט דערוועגן אין אפריל 2006 וועלכע האט גענוצט פארשידענע קוועלער אינערהאלב די מיליטער (מיט נעמען) אז זארקאווי'ס טעראר איז אן אויפגעבלאזענע זאך און אמעריקע האט מיט דעם געוואלט מאכן א ריס צווישן די אויפשטענדלער און זינט עס האט געברענגט די פארקערטע רעזולטאטן וועט אמעריקע פרובירן פטור צו ווערן פון אים ווי שנעלער.
באריכטן פון די ניו יארק טיימס און אנדערע שפעקולירן אז אל-קאידא האט גאר פארראטן זארקאווי צוליב זיין אנטי-שיא שטעלונג און זיינע אטאקעס אויף ציווילע איראקער.


text:
װיקיפּעדיע:באט
א באט (פארקירצונג פון ראבאט) איז א פראגראם וואס ענדערט אינהאלט פון וויקיפעדיע אין אן אויטאמאטישן אופן.
רוב באטס אין וויקיפעדיע לייגן אינטערשפראך לינקס צו וויקיפעדיעס פון אלע וויקיפעדיע שפראכן.
אין דער ענגלישער וויקיפעדיע האבן זיי שוין פראגראמירט א באט וואס פירן דורך אויסלייג קאנטראלירן אבער דאס איז זייער קאמפליצירט צו פראגראמירן.
זיי דארפן האבן רשות פון א ביראקראט זיך צו אומגיין ווייל וויבאלד דאס איז אויטאמטיש קען דאס מאכן א חורבן וואס א נארמאלער באניצער קען נישט.
סדר פון שפראכן און אינטערשפראך לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דא אין דער אידישער וויקיפעדיע בעטן מיר די באטס זאלן זיי לייגן די שפראכן ענגליש העברעיש און דייטש פון אנפאנג. (אזוי טוט מען אין דער העברעישער וויקיפעדיע אויך ווי זיי בעטן לייגן ענגליש פון אנפאנג.)
הסכמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א באט מוז ווערן באשטעטיקט איידער ער הייבט אן צו אפערירן.
בקשות פאר הסכמה פאר א באט דארף מען מאכן אויפן בלאט װיקיפּעדיע:באטס/בקשות פאר הסכמה. די בקשה דארף זאגן דייטלעך וואס דער באט גייט טון. א באשלוס צו מען זאל באשטעטיקן א בקשה דארף נעמען אין חשבון די פאליסיס און אויך די דיסקוסיע וועגן דער בקשה.


text:
װיקיפּעדיע:באניצער בלאט
דער באַניצער בלאט איז איז די זייט וואו דער באַניצער שרייבט וועגן זיך, ווי א פערזענליכער בלאג.
ביי יעדן באַניצער וועט איר דאס טרעפן דורך קוועטשן אויף זיין נאמען.
ביטע נישט אנפירקלען אייערע הערות אויף א פרעמדנס באַניצער בלאט נאר שרייבט אלעס אויף דער רעדן זייט, פון זיין באַניצער:רעדן:בלאט
וואס מען טאר נישט שרייבן אויפן באַניצער בלאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לשון הרע. אויב איז דא געפעכט צו דאס איז באמת לשון הרע מוז מען לאזן פאר אן אנדער באַניצער כאטשיג לייגן א לינק פאר די ענטפער פון יענעם. מען מעג אטאקירן יענעם אויב איז דאס מיט א לינק געהעריג ווי יענער האט באגאנגען זיין עוולה, סתם אטאקירן גייט אריין אין כלל פון לשון הרע.
- רעדן - דאס קומט אויפן באַניצער:רעדן בלאט
- סתם ליגענט איז נישט קיין פארבאט אבער עס איז אפיציעל נישט אנגענומען צו שרייבן ליגענט דארטן, ווייל עס שאפט א צומישעניש ביים ליינער וואס וועט עווענטואל מאכן חרוב אדער וויקיפעדיע פראיעקט, אדער זייערע פערזענליכקייטן.
- ווי למשל אויב מען רופט זיך נאך א באקאנטער מענטש איז אנגענומען אז מען זאגט קלאר אז מען איז נישט דער זעלביגער. ווי למשל באַניצער:אהרן טייטלבוים שרייבט איבער זיך אדער באַניצער:שלמה שמש שרייבט איבער זיך, אז זיי זענען נישט די באקאנטע. ווייל עס קען זיך מאכן פראבלעמען אז די פערזענליכקייטן וועלן געשעדיגט ווערן אין ראעליטעט פון זייער עכטער לעבן אויב זאל ארויסגיין א קול אז זיי שרייבן חלילה אויף אינטערנעט טראץ איסור פון זייערע רבנים.
- אדער אויב מען וואוינט אין וויליאמסבורג איז נישט מענטשליכקייט צו שרייבן אז מען וואוינט אין לייקוואד, ווייל דאס איז בכוונה צו אריינארן אנדערע באניצער אין א פאלטשן אימעזש.
- אדער אויב מען איז א מאן זאל מען נישט שרייבן אז מען איז א פרוי, אלס דער אויבן דערמאנטער סיבה.


text:
ארבוז
די קאווענע אדער דער ארבוז אדער רויטער מעלאן אדער וואסערמעלאן (Citrullus lanatus) איז א גרויסער שווערער פרוכט אויבערפלעכטלעך ענלעך צו א מעלאן.
ער איז גרין מיט שטרייכן פון הויל גרין פון דרויסן איינגעהילט אין איר גאר שטארקע העלמט שאלאכץ.
פון אינעווייניג איז ער געוויינליך רויט אדער ראזע. זיין טעם איז זיס.
עס קומען רוב מיט שווארצע גרויסע גליטשיקע קערנדלעך.
עס איז אויך דא מיט ווייסע קערנדלעך וואס מען נוצט צו מאכן אבטיח געזאלצענע מאנדלן. אדער אויל.
היינט וואקסט מען דאס אן קערנדלעך אויכט.
זיין סעזאן איז געוויינליך זומער. און עס איז די פרייליכסטע און באליבסטע פרוכט.
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם וואסערמעלאן איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער ס'איז פארהאן אנווייזונגען צו קלערן אז יא, מוז מען עס קאנטראלירן פאר מען עסט אים.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער וואסערמעלאן איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם וואסערמעלאן די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון ראש השנה פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון דעם אכטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
וויץ
א וויץ איז אין קורצען עפעס וואס ברענגט מענטשן צו שמייכלען אדער לאכען. וויצן קענען זיין אין פורעם פון רייד, געזאגט אדער געשריבן, און זיי קענען אויך זיין אין פורעם פון זעהניש, אין בילדער אדער פֿאָרשפילען.
די גרעסטע דענקער און פארשער פרובירען צו דערגיין פארוואס מ'לאכט אויף א וויץ. ס'מן-הסתם נישט דא בלויז איין סיבה, און ס'קען זיך אויך ווענדן אויף די סארט וויץ.
אינטעלעקטואלע וויצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינטעלעקטואלע וויצן ברענגען מיט זיך סורפרייז און חידוש. דאס ברענגט הנאה פארן מוח דורך לערנען עפעס ניי. און דעם כלל גייען אריין ווערטער-שפילען און מעשה-וויצן.
די סארט וויצן פארלאנגען סורפרייז און פארדעם פארלירט עס דעם טעם ווען מ'הערט עס איבער.
סלעפסטיק וויצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סלעפסטיק וויצן ברענגט געלעכטער דורך זעהן יענעם'ס צרות. לאכן ווי איינער גליטשט זיך אויס, זיך כויכען ווי איינער כאפט א קרעם-לעקעך אין פנים. די הנאה קען קומען פון דאס וואס מ'שפירט זיך גליקליכער פון יענעם, אדער דורך זיך אויסלערנען צו לאכען פון די אייגענע צרות אויך.
די סארט וויצן פארלאנגט נישט אייביג סורפרייז און מ'קען עס איבערקוקען און איבערקוקען און זיך קוילערען פאר געלעכטער אפילו ביים הונדערטסטען מאל.


text:
1943
1943 איז דאס 43סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1943 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן פעברואר
- די דייטשער שטעלן א קנס פון צען מיליאן פֿראנק אויף די יידן פון דזשערבע
- צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט ראסטאוו
- 4טן מערץ - אנהייב ארויסטרייבן 11,343 יידן פון טראקיע און מאקעדאניע קיין טרעבלינקע
- 8טן מיי - חורבן אייראפע: ווארשעווער געטא אויפשטאנד איינגעפאלן
- 2טן אויגוסט - אויפשטאנד אין טרעבלינקע טויט לאגער
- 1טן סעפטעמבער - נאציס הייבן אן ליקווידירן די ווילנער געטא
- 8טן סעפטעמבער - דווייט אייזנהאוער, גענעראל פון דער אמעריקאנער ארמיי, איז מבשר וועגן וואפן שטילשטאנד מיט איטאליע
- 23סטן סעפטעמבער - די ווילנער געטא ווערט ליקווידירט ווען די יידן ווערן געשיקט צו זייער טויט אין פאנאר און פארניכטונגס לאגערן אין אייראפע.
- 13טן אקטאבער - צווייטער וועלט קריג: די נייע רעגירונג פון איטאליע דערקלערט מלחמה קעגן דייטשלאנד
- 14טן אקטאבער - אויפשטאנד אין סאביבאר טויט לאגער
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן סעפטעמבער - לעך וואלענסא, ארבעטער פירער און פרעזידענט פון פוילן
- 15טן אקטאבער - סטענלי פישער, אנפירער פון ישראל באנק
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן פעברואר - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1862)
- 8טן מיי - מרדכי אניעלעוויטש, פוילישער ייד, פירער פונעם ווארשעווער געטא אויפשטאנד (געב' 1919)
- 2טן נאוועמבער - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)


text:
טראנזיסטאר
א טראנזיסטאר איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל וואס קאנטראלירט דעם פליעס פון עלעקטריציטעט צווישן די טויזעטער און גאר מיליאנען אדער ביליאנען קליינטשיגע באשטאנדטיילן אינעם עלעקטראנישן אפאראט אדער טשיפ.
א טראנזיסטאר האט דריי שטעכערליך (דראטן) וועלכע קומען ארויס דערפון, צוויי ווערן גענוצט פאר דעם פליעס פון עלעקטריציטעט, דער דריטער דראט איז דער קראן וואס קאנטראלירט וויפיעל עלעקטריציטעט זאל אדורך פליעסן. ווי מער עלעקטריציטעט מ'לייגט צו צום דריטען דראט אלץ ווייניגער עלעקטריציטעט לאזט עס דורך.
א טראנזיסטאר איז נוצבאר פאר עלעקטראנישע אינסטראמענטען וואס נוצען טשיפס און דארפן מאכן יא אדער ניין באשליסענס, דאס ווערט קאנטראלירט דורך דעם דריטען דראט.
היינטיגע קאמפיוטער טשיפס זענען זייער קאמפליצירט און פארמאגן איבער א ביליאן טראנזיסטארס!


text:
מינאריטעט רעגירונג
א מינאריטעט רעגירונג פאסירט אין דער פארלאמענטארער רעגירונג סיסטעם ווען מער ווי צוויי פארטייען צעטיילן זיך מיט די זיצן און די פארטיי מיט די מערסטע זיצן ציילט נאך אלץ ווייניגער ווי די אנדערע פארטייען.
רוב מאדערנע רעגירונגען פון דער וועלט האבן א פארלאמענטארער סיסטעם און א מינאריטעט רעגירונג פאסירט פון צייט צו צייט. אין רוב פעלער וועלן די אפאזיציע פארטייען פרובירן אראפברענגן די מינאריטעט רעגירונג ווי שנעלער. מינאריטעט רעגירונגן האלטן געווענליך אן בערך א יאר צייט.
אין מדינת ישראל איז פאראן צענדליגער פארטייען און דארט האט קיין איין רעגירונג נאך נישט געווינען א מאיאריטעט.


text:
געזיכט
געזיכט אדער פנים איז דער מיטן און פארענט פונעם קאפ פונעם מענטש, פון אויבן ביים שטערן ביז אונטן די גאמבע, און אלץ אינדערמיט, די הויט, באקן, ליפן, פון אויבן און די צוויי אויגן מיט אויגן ברעמען און נאז אינדערמיט מיט די מויל פון אונטן, א.א.וו.
דאס איז די הויפט צוקארפט פון א מענטש.
אויך איז דאס די הויפט מיטל פאר אידענטיפיקאציע צוליב דאס אייגענארטיגקייט וואס קיין איין פנים איז קיינמאל נישט גלייך צו א צווייטע גענוי. אפילו פון צווילינג.
אויך איז דאס דער עיקר קאמיוניקאציע מיטל צווישן די מענטשהייט אין לעבן, ווי איבערצוגעבן געדאנקען, ארויסווייזן געפילן ווי כעס שמחה איבעראשונג און גרויל. אדער סתם צו לאזן וויסן געמוט פאר אנדערע.
איבער 40 פארשידענארטיגע מוסקלען זענען ביי די ארבייט אין פנים. צו העלפן רעדן, עסן, טרינקען, און בלינקן. פיל פון די מוסקלן זענען נישט צוגעבינדען צו די ביין, נאר צו די הויט און צו אנדערע מוסקלן.
עס האט א קאליר א לייכטע, ביי מענער באוואקסן מיט האר פון א בארד מיט שנאלץ, און נאקעט און גלאט ביי פרויען און קינדער.


text:
הידרא-עלעקטרישע קראפט
הידראקראַפֿט איז א מיטל פון פראדוצירן עלעקטריע דורך דעם נאטורליכן קראפט פון וואסער שטראם. הידראקראפט פראדוקציע פארנעמט 24 פראצענט פון דער וועלט'ס עלעקטריע באשפייזונג געבנדיג עלעקטריע פאר איבער א ביליאן היימען. אין סך הכל געבן דער וועלט'ס הידרא-פלענטס ארויס בערך 675,000 מעגא-וואטס פון עלעקטריע וועלכע איז אזויפיל ענערגיע ווי 3.6 ביליאן פעסלעך אויל. אין אמעריקע איז פאראן איבער 2,000 הידרא-פלענטס אבער עס פארנעמט קוים 7 פראצענט פון דאס לאנד'ס ענערגיע סופליי.
הידרא-קראפט ווערט געשאפן פון פליסנדיגע אדער פאלנדיגע וואסער וועלכע טרייבט טורבינען פון וועלכע מען פראדוצירט עלעקטריק ענערגיע. הידרא-קראפט איז גאר אן אלטע קאנצעפט פון פראדוצירן ענערגיע שוין פאר טויזענטער יארן. אמאל פלעגט מען נוצן א טורבין וועלכע איז געווען באהאפטן צו א מילעכיל צו מאלן ווייץ און דער טורבין איז אפערירט געווארן פון א פליסנדיגע טייך אדער וואסער פאל. ווען עלעקטריציטעט איז אויסגעטראפן געווארן האט מען באלד אנגעהויבן נוצן הידרא-קראפט דאס צו פראדוצירן אבער עס איז נאר געווען אויף קליינע פארנעמען, געווענליך פאר אן איינצעלענע געביידע אדער דורך מענטשן וואס האבן זיך דאס אליינס געמאכט. ערשט אין די 50'גער יארן האט מען אנגעהויבן בויען איבער די וועלט גרויסע הידרא-פלענטס וועלכע זאלן געבן עלעקטריציטעט פאר גאנצע געגענטער און אפילו שטעט.
ס'איז פאראן דריי הידרא-עלעקטרישע קראפטסטאנציעס גרעסער פון 10 GW: די דריי-שלוכטן-דאמבע אין כינע, איטייפו דאמבע איבערן בראזיל/פאראגוואי גרענעץ, און גורי דאמבע אין ווענעזוועלע.
אינהאַלט
דער קראפט פון וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען קוקט אויף וואסער איז שווער זיך פארצושטעלן וואספארא קראפט וואסער פארמאגט אין זיך אבער עס איז גרינג דאס צו פארשטיין איינמאל מען קוקט אריין דערין. איר געדענקט אוודאי די צונאמי אין אזיע און די חרבנות וואס דאס האט אנגעמאכט און ווי איר ווייסט איז אלעס געווען נאר וואסער. ווייטער די פארפלייצונג אין ניו ארלינס איז אויך נאר געווען וואסער וועלכע האט איבערגעבראכן די ספעציעלע לעוויס און האט אריינגעשפרייזט אין שטאט.
אויב איר ווילט אליינס שפירן דער קראפט פון וואסער עפנט אויף א וואסער-קראן אויפן גרעסטן מאס און לייגט אונטער די הענט און שפירט די קראפט וואס דאס וואסער גיט ארויס. פון דעם קראן קומט נישט ארויס מער ווי צוויי גאלאנען וואסער פער מינוט אבער וויבאלד דאס קומט ארויס פון אזא קליינער עפענונג איז דאס זייער שנעל און פארמאגט א שטארקע קראפט. יעצט שטעלט אייך פאר וויפיל קראפט דאס וואסער וועלכע פאלט אראפ פון די ניאגארא וואסערפאלן פארמאגט. עס פאלן דארט מיליאנען גאלאנען פער מינוט און זינט עס פאלט אזויפיל שטאקן ווערט דאס נאר קראפטיגער און איז גענוג שטארק צו צוברעכן געביידעס אויב מען וואלט דאס אונטערגעלייגט. נישט נאר פאלנדיגע וואסער האט א שטארקע קראפט נאר אפילו א פליסינדיגע טייך אין וועלכע דאס וואסער פליסט כסדר אן אפשטעל. אויב איינער זאל פרובירן אפשטעלן דאס וואסער פלוס פאר איין מינוט מיט א ברעט אין זיין האנט וועט דאס וואסער אים אוועקשטופן מיט א שטארקן כוח נאכ'ן זיך אנזאמלן אונטער דעם ברעט. הידרא-פלענטס נוצן איינע פון די צוויי כוחות. אדער ווערט דאס געבויט ביי א וואסער-פאל אדער נעבן א פליסנדיגע טייך ביי וועלכע מען בויט א דאמבע וועלכע פארהאלט דאס וואסער און שיקט איר צו די טורבינען אין די הידרא-פלענטס און פון די שטארקע קראפט דרייט דאס די גרויסע טורבינען און עלעקטריציטעט ווערט געשאפן.
א דאמבע האלט אפ דאס וואסער פון א פליסנדיגן טייך און דורכדעם ווערט געשאפן א רעזערוואר. אונטערן דאמבע איז פאראן אן עפענונג מיט לאנגע רערן וועלכע פירן אריין דאס וואסער ביז דעם טורבין. דאס וואסער זאמעלט אן זייער א שטארקע קראפט אויפ'ן וועג אריין די רערן וויבאלד עס איז פאראן זייער א שטארקע כוח פון גראוויטי זינט דאס וואסער איז אויפגעלעזט פון איר אפגעהאלטענע פלוס. דער טורבין איז געווענליך א פרענציס טורבין סארט וועלכע פארמאגט גרויסע בלעכן וועלכע שטייען ארויס און ווען דאס וואסער פליסט אריין דרייט דאס די טורבין. אזא טורבין וועגט געווענליך 172 טאן און דאס וואסער איז אויסגעארבעט מיט גענוג א שטארקע קראפט עס זאל קענען דרייען דעם טורבין 90 מאל אין איין מינוט. העכער'ן טורבין איז פאראן א גענעראטאר מיט מאגנאטן אינעווייניג וועלכע רייבן זיך אויף קופערנע קוילס און פון די רירנדיגע עלעקטראנס ווערט געשאפן ענערגיע.
א טראנספארמער וועלכע זיצט אין א פאוערהויז ארבעט איבער די ענערגיע צו עלעקטריציטעט פון א הויכע וואלטעדזש און דאס ווערט ארויסגעפירט דורך די פאוער ליניעס אריין אין שטאט אדער וואו אימער. די הידרא-פלענט האט נישט קיין פלאץ צו האלטן וואסער און דאס פליסט באלד צוריק ארויס דורך ספעציעלע רערן צוריק ארויס צום צווייטן העלפט טייך וואו דאס וואסער ברויך גיין לכתחילה. אויף צוויי זאכן איז דער ענערגיע בעיקר געוואנדן און דאס זענען וויפיל וואסער עס קומט אריין אויפאיינמאל און ווי ווייט דאס וואסער פליסט פון די רעזערוואר ביז די טורבין. מער וואסער איז מער קראפט און ווי לענגער עס פליסט אלץ מער קראפטיג ווערט דאס ווייל דער כוח פון גראוויטי ווערט שטערקער. דער טורבין ווערט צוגעשטעלט לויט וויפיל ענערגיע מען וועט פון דארט קענען באקומען און דאס איז געוואנדן לויט די סארט רעזערוואר און וויפיל וואסער עס איז פאראן. גרויסע הידרא-פלענטס זענען געבויט ביי ריזיגע דאמבעס וואו עס זענען פאראן מערערע טורבינען, יעדע אין באזונדערע אפטיילונגן אפגערוקט איינע פון די אנדערע. ביי הידרא-פלענטס וואו עס איז נישט פאראן גענוג וואסער אינעם רעזערוואר און מען וויל ארויסבאקומען ווי מער עלעקטריציטעט איז פאראן א ספעציעלע סיסטעם וועלכע שיקט צוריק דאס וואסער צום רעזערוואר אנשטאט דאס אראפשיקן אין טייך ווי עס באדארף צו גיין. אין דער פאל אין פאראן א געבויטע צווייטע רעזערוואר וואו דאס וואסער גייט אריין נאכן דורכגיין די טורבין און ספעציעלע פאמפס שיקן צוריק ארויף דאס וואסער צו די אויבערשטע רעזערוואר עס זאל זיין גענוג וואסער.
די פאמפ זעלבסט נוצן אויך אסאך ענערגיע און עס וואלט זיך נישט געלוינט די גאנצע זאך. אבער יעדע שטאט האט צייטן ווען מען נוצט מער עלעקטריציטעט און צייטן ווען מען נוצט גאר ווייניג, געווענליך אינמיטן די נאכט. איבער'ן טאג וועלן אלע וואסער אריינגעשיקט ווערן אין די רעזערוואר און אין די שטונדן ווען דאס ווייניגסטע עלעקטריציטעט ווערט געפאדערט וועט דער הידרא-פלענט נוצן די איבערגעבליבענע ענערגיע ארויף צו פאמפן דאס וואסער פון די אונטערשטע רעזערוואר צו די אויבערשטע רעזערוואר כדי עס זאל זיין גענוג וואסער אין די צייטן פון טאג ווען דאס מערסטע עלעקטריציטעט ווערט גענוצט.
די גענעראטארס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס הארץ פון א הידרא-עלעקטריע קראפטווערק איז די גענעראטארס וועלכע פראדוצירן ענערגיע פון די קראפט וואס דאס וואסער ברענגט אריין. דער פראדעצור איז זייער א פשוט'ער. דאס וואסער דרייט א טורבין און דער טורבין איז באהאפטן צו די גענעראטארס. אינעווייניג אין די גענעראטארס איז פאראן גרויסע מאגנאטן וועלכע זענען געשטעלט זייער נאנט צו קופערנע דראטן. ווען די מאגנאטן דרייען זיך און רייבן זיך אויף די קופערנע דראטן קומען זיך צוזאם די עלעקטראנס פון די מאגנאטן און די קופערנע דראטן און אלס א רעזולטאט ווערט געשאפן אן ענערגיע וואס ווערט גערופן אלטוירנעטינג קורענט און די ענערגיע גייט אריין אין א טראנספארמער וועלכע באלאנסירט דאס און מאכט דערפון עלעקטריציטעט. א געווענליכע גענעראטאר קען פראדוצירן צווישן 100 און 150 מעגא-וואטס פון עלעקטריציטעט. אין אמעריקע איז באקאנט די הואווער דאמבע אין נעוואדע וועלכע פארמאגט 17 גענעראטארס פון וועלכע יעדע פון זיי פראדוצירן 133 מעגא-וואטס וואס קומט אויס אינאיינעם צו 2,074 מעגא-וואטס. א מעגא-וואט איז נישט קיין סאך (1,000 וואטס) אבער ווען די ענערגיע ווערט טראנספארמירט צו עלעקטריציטעט איז פאראן פארשידענע ספעציעלע חכמות וועלכע מאכן די וואלטעדזש פיל-פאכיג.
דער הידרא-לאגיק רעדל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר זיך א מינוט דא אפשטעלן און אריינטראכטן וויאזוי דער דרך הטבע פארזיכערט וואסער איבעראל און אזוי אויך פאר א הידרא-עלעקטריע קראפטווערק. צום ערשט דארף מען וויסן אז אונזער פלאנעט פארלירט און פראדוצירט וואסער יעדן מינוט אין טאג. ווען די זון שיינט הייצט עס דאס וואסער און דאס וואסער וועפט אויס צו די אטמאספערע. אבער דאס וואסער ווערט נישט פארלוירן נאר זיצט אין די אטמאספערע און וועט שפעטער צוריק אראפקומען אין פארעם פון רעגן אדער שניי. אבער אין דעם פראדעצור ווערט נאך אלץ פארלוירן א געוויסע פראצענט וואסער און אויב דאס וואלט אזוי אנגעגאנגען יארן לאנג וואלט געווארן א מאנגל אין וואסער און טייכן וואלטן נישט געפלאסן געהעריג. צו דעם האט דער בורא עולם באשאפן דער טבע פון וואולקאנען וועלכע שטורעמט און קאכט אינערליכע טיילן פון די ערד און פון איר פארע ווערט געשאפן נייע וואסער וועלכע גייט ארויף צו דער אטמאספערע און ערזעצט דאס וואסער וואס ווערט פארלוירן פון די זון.
קומט אויס אז צו יעדער צייט איז דער וועלט'ס וואסער צעטיילט צו עטליכע פארמאטן. רוב דערפון איז פליסיג ווי ימים און טייכן, א טייל דערפון איז אין פארעם פון פארע וועלכע זיצט אין די אטמאספערע, און א טייל דערפון איז פארפרוירן צו אייז וואס איז אין פאקט טרוקענע וואסער. דאס וואסער טוישט זיך נאכאנאנד ווען עס גייט ארום אין די וועלט דורך דער ווינט. דאס זעלבסט איז א וואונדערליכע טבע וואס ווערט געשאפן דורך די זון. די וועלט איז רינדיג און די זון דרייט זיך ארום דעם מיטן ברייט פון דעם רינג פון מזרח צו מערב און אלע ערד אונטער דעם ווערט גערופן דער עקוואטאר. דורכדעם וואס די זון שיינט מער אויפ'ן עקוואטאר ווי אויף אנדערע פלעצער איז טייטש אז דארט איז מער ווארים און די ארטיגע וואסערן גיבן ארויס דאס מערסטע וועפאר. דאס פארמירט ווינטן ווען פארשידענע סארט לופט קומען זיך צוזאם און ווערן אקטיוו און רוקן זיך ווייטער און ווייטער. נאר א דאנק די ווינטן דרייט זיך דאס וואסער ארום די וועלט און רעגן דעגרייכט איבעראל. וואסער וועפט אויס פון די וואסערן און גייט ארויף צו די אטמאספערע. דאס וואסער איז ווארעם פון די זון שטראלן אבער קילט זיך אפ ווי העכער עס גייט כאטש עס קומט נענטער צו די זון, ווייל די אטמאספערע ווערט דינער ווי העכער און היץ קען זיך דארט נישט האלטן. זינט דאס וועפאר ווערט קעלטער ווערט דערפון שטיקער וואסער וועלכע זאמלן זיך אן און ווערן וואלקענעס און ווען דאס ווערט שוין זייער אנגעפילט הייבט דאס אן ארויסלאזן איר וואסער אין פארען פון רעגן אדער שניי, געוואנדן לויט די וועטערס אין די אטמאספערע אונטער דעם. די פליסנדיגע טייכן זענען צום מערסטן אנגעוואנדן אויף רעגן וויל איינמאל עס מאנגעלט אין רעגן איז נישט פאראן גענוג א שטארקע וואסער-שטראם אז דאס וואסער זאל קענען גיין אויך בארג ארויף און די טייכן וואלטן זיך אפגעשטעלט.
א קאנצעפט פאר טעגליכע באנוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז מיר מענטשן נוצן אויס די טבע פון פליסנידגע וואסער צו מאכן דערפון עלעקטריציטעט. איז געקומען אן אינדזשעניר פון אנטעריא, קאנאדע, און אויפגעקומען מיט א קאפ שטיק צו טאן די זעלבע זאך מיט די טבע פון דעם מענטש'נס ענערגיע. אט איז זיין געדאנק: ער האט אויסגעטראפן א שיך וועלכע וועט פראדעצורן עלעקטריציטעט בשעת מען גייט און דאס וועט זיין א פאוער סופליי פאר די אלע דעווייסעס מיט וועלכע מיר דרייען זיך ארום די היינטיגע טעג. דער אינדזשעניר, ראבערט קאמארעטשקא, האט דעזיינט א שיך וועלכע פארמאגט צוויי קליינע זעק איינס אינעם פאדערשטן טייל פון זויל און די צווייטע אינעם אונטערשטן טייל. אין די זעק האט ער ארייגעשטעלט א געוויסע פליסיקייט און אינדערצווישן האט ער אריינגעשטעלט א מייקרא הידרא-עלעקטריע קראפטווערק וועלכע באשטייט פון א טורבין, א גענעראטאר, און א טראנספארמער. זייער פשוט – האט קאמארעטשקא געטראכט. דער מענטש הייבט זיין פוס מיט יעדע טריט וואס ער גייט און דאס וועט מאכן דאס וואסער אינעווייניג פליסן פון איין זייט זויל צו די צווייטע. לאמיר אריינשטעלן א הידרא-פלענט אינדערצווישן און עס וועט זיך פראדוצירן עלעקטריציטעט פון זיך אליינס.
הידרא-קראפט ארום די וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איינציגסטע לאנד וואס נוצט כמעט נאר הידרא-קראפט צו פראדוצירן עלעקטריציטעט איז נארוועגן. אייסלאנד נעמט 83 פראצענט עלעקטריציטעט פון הידרא-קראפט און עסטרייך נעמט 67 פראצענט. קאנאדע איז די וועלט'ס גרעסטע הידרא-קראפט פראדוצירער. 70 פראצענט עלעקטריציטעט פון דאס לאנד קומט פון הידרא-קראפט און דאס ווארט הידרא מיינט עלעקטריציטעט אין גאס ווייל אלע עלעקטריציטעט סופלייערס רופן זיך מיט נעמען וואס הייבט זיך אן מיט הידרא. די וועלט'ס גרעסטע הידרא-קראפט פירמע איז הידרא-קוויבעק וועלכע גיט עלעקטריציטעט פאר דעם גאנצן קוויבעק פראווינץ פון 8 מיליאן איינוואוינער און האט איבער גענוג וועלכע זי פארקויפט פאר מזרח שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון וועלכע קאן עדיסאן איז איינע פון אירע גרעסטע קאסטומער. אין סך הכל פראדוצירט די פירמע 31,512 מעגא-וואטס פון הידרא-קראפט דורך צענדליגער הידרא-פלענטס וועלכע געפינען זיך ארום דעם דזשעימס בעי טייך אין צענטער פון קוויבעק.
די וועלט'ס גרעסטע הידרא-פלענט איז די לא גרענד אין קוויבעק, קאנאדע. די פלענט אליינס פראדוצירט 16,021 מעגא-וואטס ענערגיע. דערנאך קומט די איטעפיאו פלענט אין בראזיל וועלכע פראדוצירט 12,600 מעגא-וואטס. די דריטע גרעסטע איז אין וועניזועלע מיט 10,200 מעגא-וואטס און ערשט די פערטע איז די גרענד קאולי פאוער סטאנציע אין וואשינגטאן סטעיט מיט עפעס מער ווי 6,000 מעגא-וואטס. אין כינע בויט מען יעצט די וועלט'ס גרעסטע דאמבע און דער פלאן לויטעט פאר א 18,200 מעגא-וואטס הידרא-פלענט וועלכע וועט זיין די גרעסטע אין די וועלט. אמעריקע איז די צווייטע גרעסטע הידרא-קראפט פראדוצירער נאך קאנאדע. דערנאך קומט בראזיל, כינע, רוסלאנד, נארוועגיע, יאפאן, אינדיע און פראנקרייך.


text:
בעל שם טוב
רבי ישראל בן אליעזר זצ"ל, דער בעל שם טוב (בעש"ט) (ו' סיון ה'תק"ך), דער גרינדער פון חסידות.
מיט דער צייט איז ער באקאנט געווארן אלץ א "בעל שם", א טיטל וואס מען פלעגט געבן פאר די וואס האבן זיך באנוצט מיט קמיעות און סגולות אויף צו פועל'ן ישועות. ער איז ספעציעל באקאנט געווארן אלץ זיין קענטניס אין היילן קראנקע, און עס פלעגן קומען צו אים אידן און גוים צוגלייך פאר היל.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי ישראל איז געבוירן אין דעם שטעטל אקופ אין די קארפאטן בערג, י"ח אלול ה'תנ"ח (אומגעפער) [1] , צו זיין פאטער רבי אליעזר, און צו זיין מוטער מרת שרה. זיין פאטער האט געשטאמט פון רבי אליעזר דער ברודער פון רמ"א אין אין איידעם פון מהרש"ל.
רבי ישראל איז פאר'יתום'ט געווארן אלץ יונג קינד פון ביידע עלטערן, זיין פאטער רבי אליעזר האט אים איבערגעלאזט ביי די דריי יאהר, ער האט אים געזאגט פארן שטארבן, ישראל'יקל דו זאלסט נישט מורא האבן פאר קיינעם נאר בלויז פארן באשעפער, אויסערדעם דארפסטו פון קיינעם נישט האבן קיין מורא, די ווערטער זענען אים אריין טיף אין זיין זעהל און דערפון האט ער אויסגעפארעמט זיין וועג.[2].
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם וואס רבי ישראל איז געווארן א יתום, האבן די מענטשן פון שטאט זיך אפגעגעבן מיט אים, און אים אריין געברענגט אין חדר, ער איז דארט שטארק געשטיגן, אבער וויבאלד רבי ישראל פלעגט שטענדיג אנטלויפן פון חדר און זיך אויסבאהאלטן אין וואלד, האבן זיי זיך אויפגעהערט אפצוגעבן מיט אים.
ווען ער איז גרעסער געווארן האט ער זיך אינטערגענומן צו פירן די קליינע קינדער אין חדר אריין און זיי צופירן אין בית המדרש ענטפערן אמן יהא שמיה רבא, אויפדעם וועג פלעגט ער זינגן מיט זיי, אז מען האט דאס געקענט הערן פון דערווייטנס. נאכהער איז ער געווארן דער אויפפאסער פון בית המדרש, אזוי ארום האט ער געקענט אויף זיין גאנצע נעכט קיינער זאל נישט וויסן.
זיינע רבי'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר שבחי בעל שם טוב ברענגט אז ער האט געהערט פון רבי שמשון, דער רב אין ראשקאוו א זון פון דעם תולדות, ס'איז געווען א מענטש וואס מען האט אים גערופן רבי אדם בעל שם, וואס ער האט געהאט כתבים וואס זענען געווען סודות התורה, פאר ער איז נפטר געווארן, האט ער אנגעזאגט פאר זיי זון, ער זאל איבערגעבן די כתבים פאר א ייד אין אקופ וואס הייסט רבי ישראל בן אליעזר, ער איז פערצען יאר אלט, און די כתבים געהערן צו זיין שורש נשמה, אויב די וועסט האבן די זכיה וועט ער לערנען אין זיי מיט דיר.
דער זון פון רבי אדם בעל שם איז אנגעקומן קיין אקופ, ס'איז אים אבער נישט איינגעפאלן אז דער רבי ישראל זאל גאר באדייטן דעם אויפפאסער פון בית המדרש, הערשט נאך א צייט זוכנדיג האט ער איינגעזען אז דאס איז טאקע וועמען ער דארף איבערגעבן די כתבים. דער בעש"ט איז איינגעגאנגן צו לערנען מיט אים צוזאמען און זיי האבן זיך ארויסגעצויגן אין וואלד און דארט געהארעוועט אין לערנען אינאיינעם, נגלה און נסתר צוזאמען.
אויסער דעם האט דער בעש"ט געהאט נאך א רבי'ן וואס ער דערמאנט אין א בריוו צו זיין שוואגער, רבי גרשון קיטובער, אין תולדות שטייט אז דאס איז געווען דער נביא אחיה השילוני, וואס ער האט געלערנט פון משה רבינו ע"ה, און ער איז געווען דער רבי פון אליהו הנביא.
מיט זיין שוואגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פון רבי אדם בעל שם'ס זון, האט רבי ישראל זיך אוועק געצויגן קיין בראד, ער איז דארט געווארן א מלמד, און ביז א קורצע צייט איז ער באקאנט געווארן אלס א גרויסער למדן און א קליגער מענטש, אלע פראבלעמען פון די קהלה און דין תורה'ס האט מען געברענגט צו אים.
איינמאל איז געקומען צו אים רבי אפרים פון קיטוב דער פאטער פון רבי גרשון קיטובער וועגען א דין תורה, נאך דעם פסק האט רבי אפרים פארגעשלאגן פאר דעם בעש"ט זיין טאכטער חנה פאר א כלה, דער בעש"ט האט צוגעשטימט, אבער מיט א באדינגונג, אז מען זאל נישט שרייבן אויף אים קיין שום טיטל אין די תנאים נאר זיין נאמן ישראל בן אליעזר. אויף דעם וועג אהיים איז רבי אפרים נפטר געווארן, די קינדער זענען געווארן ערשטוינט ווען זיי האבן געטראפן צווישן זיינע פאפירן תנאים פאר די טאכטער מיט אן אומבאקאנטן מענטש.
ווען דער בעש"ט האט געענדיגט זיין מלומדת האט ער זיך פארשטעלט פאר א פשוטער מענטש, מיט א קורץ פעלציל און א דיקן פאסיג, און איז געפארן קיין קיטוב צו רבי גרשון אין שטוב, דארט האט דער בעש"ט ארויס גענומן די תנאים און געזאגט פאר רבי גרשון ער זאל אים צוגרייטן די כלה חתונה צו האבן. רבי גרשון איז אינגאנצן פארטומלט געווארן צו זען אזא פראסטן חתן, ער האט גערופן זיין שוועסטער און איר פארציילט אלץ וואס האט פאסירט, האט זי געענטפערט אז דער פאטער האט אזוי געטון האט זי נישט וואס אריין צוקלערן, און איז גרייט מיט אים צו הייראטן. פאר דער חופה האט דער בעש"ט געבעטן ער וויל רעדן מיט דער כלה, ער האט איר אויסגעזאגט דעם גאנצן ווארהייט און איר באשוואוירן קיינעם נישט צו פארציילן.
נאך דער חתונה האט זיין שוואגער רבי גרשון געבעטן זיין שוועסטער זי זאל אים אפלאזן, און אויב נישט בעט ער זי זאל אוועק פארן וואוינן ערגעץ אנדערשט, וויבאלד ער קען נישט פארליידן די שאנדע. זיי זענען אוועק געפארן אין די געבירג דארט האט דער בעשט זיך אויסבאהאלטן זיבן יאר.
שפעטער האט ר' גרשון איינגעזען די גרויסקייט פון זיין שוואגער און איז געווארן א תלמיד פון זיין שוואגער דער בעש"ט. עס איז אינטעראסאנט אז אין ספר עבודת ישראל [3] שטייט אז ר' גרשון קיטעווער האט אויסגעלערנט א געוויסע אופן פון עבודת השם פאר זיין שוואגער דער בעל שם טוב, עס איז דא וואס ווילן מאכן א גרייז אין עבודת ישראל נישט ר' גרשון האט עס געזאגט פארן בעל שם טוב נאר פארקערט דער בעל שם טוב האט עס געזאגט פאר ר' גרשון.[4] ר' גרשון ווערט אויך דערמאנט אין ספר פרי מגדים הל' תשעה באב.
דרך הבעל שם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יארן דער בעל שם טוב'ס התנהגות איז געווען גאר בפשטות. ער האט זיך געדרייט צווישן מענטשן און געשמועסט מיט זיי, און האט אזוי פארהוילן זיין גרויסקייט אין עבדות השם. פון גאר יונג האט ער זיך געדרייט און מתבודד געווען אין די וועלדער, ער האט נישט געוואלט זיין צווישן מענטשן.
אין ספר תולדות יעקב יוסף שטייט אז עס האט זיך אנטפלעקט צו אים דער נביא אחיה השילוני. דער תולדות שרייבט הרבי הידוע של מורי
שפעטער ווען ער איז באקאנט געווארן צווישן די וועלט האבן די חסידים געזען אויף אים אפענע רוח הקודש און דביקות אלקות וואס מען טרעפט ביי תנאים און אמוראים, דער מאור עינים ברענגט אראפ אז דער בעל שם טוב האט געקענט זעהן מסוף העולם ועד סופו, דער דגל מחנה אפרים שרייבט ער האט געהאט כוחות נשגבות וויאזוי איבערדרייען א גזר דין פאר רחמים.
דער בעש"ט האט געזאגט, ער איז נישט אראפ געקומען מחדש זיין עפעס, נאר להכניס חיות בעצמות היבשות[5]
אין פשוט'ן אפטייטש מיינט דאס, מ'זאל נישט טון מצות און לערנען תורה, כמצות אנשים מלומדה, נאר מיט א חסידישן חיות, וואס דאס מיינט מ'זאל משיג זיין וואס עס מיינט לערנען תורה לשמה, וואס אויף דעם זענען די חסידישע ספרים מסביר באריכות.
יעדער מענטש פארשטייט דאס אנדערש, וועגען דעם האבען זיינע נאכפאלגערס געזאגט תורה, שטענדיג לויט די תכונת הנפש פון די צוהערער, עס האט זיך געווענדט ווער עס איז דארט געשטאנען און צו'ג'הערט, לויט זיי האבען די צדיקים געזאגט תורה, אזוי שטייט בהקדמת ספר התניא.
ביזן בעש"ט האבען נאר יחידי סגולה, גאונים וקדושים וואס האבן געלערנט און משיג געווען ספרי קבלה, זיי האבען געוואוסט וואזוי א איד קען זיין נאנט צום השי"ת.
דער בעש"ט האט געעפענט א טיר, אז אפילו א פשוטער איד, אפילו א איד וואס איז פארזינקען מיט טירדות, דאך מיט די הילף פון צדיקים, קען ער זיין נאנט צו השי"ת, ממש אין מדרגות, וואס פארן בעש"ט האבען צו דעם נישט געקענט צוקומען נאר יחודי סגולה אין דור.
עס שטייט אין הקדמת ספר הבעש"ט, בשם הרה"ק רבי מרדכי מטשערנאביל זצוק"ל, אז ביז משיח וועט קומען, ווען א איד וועט גיבן א קרעכץ, אפילו אינעם ווייטן דייטשלאנד, וועט דאס זיין נאך די כח השפעה פון בעש"ט וואס ער האט אראפ געברענגט א התעוררת צו דערוועקן אידן צו אידישקייט. עס שטייט בספה"ק היכל הברכה-קאמארנא) הר"ב ישרא"ל ב"ן אליעז"ר בגי' שמע ישראל י' אלקינו ה' אחד = 1018
אויף צו פארשטיין טיף דעם דרך הבעש"ט פארלאנגט זיך א גרינטליכער פארשטאנד אין תורת הקבלה, ספעציעל זוהר און כתבי אר"י. במשך פון די יארן זענען געבליבן ווייניג וואס זענען אין דעם שטארק באקאנט. אויך די הויכע אנווייזונגען פון חסידות--דביקות, פרישות פון ענינים גשמיים, יחודים און כוונות--זענען פון אלע יארן געווען פאסיג נאר פאר יחידי סגולה, און האבן פארלאנגט ספעציעלע פיזישע, מענטאלישע, און גייסטישע קראפטן. נאך דער תקופה פון דעם חוזה פון לובלין און זיינע תלמידים האבן ווארשיינליך נישט עקזיסטירט מער קיין ערנסטע נאכפאלגער און פראקטיצירער פון די הויכע תורת החסידות, עכ"פ אויף א מאסן פארנעם.
די מנהגים און אנווייזונגען פון חסידות, ספעציעל די גייסטישע עלעמענטן וואס האבן געלערנט פון שמחה, אהבת ישראל, תורה לשמה, א.א.וו. זענען יא געווארן שטארק אנגענומען ביים המון עם, און דער גייסט פן חסידות איז דאס וואס עס איז צום מערסטנס געבליבן אויף היינט.
פארשידענע חסיד'ישע הויפן האבן אנגענומען צו לייגן א דגוש אויף אנדערע עלעמענטן פון דרך החסידות. אין די חסידשע הויפן פון וויזניץ איז עס דאס פראווען די הייליגקייט פון שבת. אין סקווירא (טשערנאבעל) מתקן זיין די זיבן מידות חג"ת נהי"ם [ח'סד ג'בורה ת'פארת נ'צח ה'וד י'סוד מ'לכות], איינע פון זיי איז זיך באהעפטן צו דעם צדיק. אין ליובאוויטש איז געווען מחולק מיטדעם און געהאלטן אז מ'דארף רעדן פון חסידות אסאך, פון חב"ד [ח'כמה ב'ינה ד'עת]. דערפאר לערנען זיי דאס פונעם תורת החסידות, וואס דער בעל התניא ספר התניאהאט ספעציעל געמאכט. אין תולדות אהרן איז עס דאס דאווענען. אין אונגערישע קהלות ווי סאטמאר און פאפא איז עס מערסטנס די ענינים פון אידישן לבוש און שפראך און זיך דערווייטערן פון מאדערנקייט, וואס האט אויך א שטארקן באזיס אין דעם דרך פון חתם סופר.
דער גרויסער רבי פון צאנז, ר' חיים האלבערשטאם האט אין זיינער צייט, מיט 130 יאר צוריק זיך, אויסגעדרוקט אז דער דרך הבעל שם איז מער נישטא. דער סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים האט מיט 80 יאר שפעטער אויך געזאגט ענליכע ווערטער, אז דער דרך הבעש"ט איז פארגעסן געווארן. דער צדיק וקדוש רבי ר' יעקב יוסף מסקווירא, האט זייער געקאכט אקעגן די רייד, און האט געזאגט חלילה אזוי צוזאגן, דער בעל שם'ס כח און דרך איז נצחיות.
איינער פון די גרעסטע גדולים און גרויסע לייט אין דעם ערשטער דור פון דעם מגיד פון מעזריטש אין פון זיינע תלמידים, וואס האבן זייער חשוב געהאלטן דעם בעל שם טוב, איז געווען דער חיד"א. און אין שו"ת דברי חיים ברענגט ער דערפון א ראיה, אז גדולי ישראל האבן יא אנגענומען דעם וועג פון בעל שם טוב עיי"ש. וואס כאטש ער איז געווען א ספרדי, און אין זיין געגענט אין איטאליע האט מען דאך כמעט נישט געוואוסט פון חסידות, דאך שרייבט ער זייער שיין אויפן רבי ישראל בעל שם און אויף זיינע תלמידים. ער שרייבט אויף אים הרב החסיד קדוש מהר"י בעל שם טוב הגיד גדולת נשמת מהרבינו חיים (בן עטר) שם הגדולים ערך אור החיים וערך צפנת פענח). אויך דער צפנת פענת פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה ברענגט דער חיד"א אין זיינע ספרים (שם הגדולים ערך צפנת פענח, און רוח חיים, און אין זיין ספר כסא דוד דרוש י"ד). אויך שרייבט ער אויף אים אין שם הגדולים הקדמות רבו הרב המפורסם קדוש יאמר לו מהר"ר ישראל בעל שם טוב. אויך ווערט דערמאנט די חבורה פון בעל שם טוב אין זיין ספר ברכי יוסף (יורה דעה סי' רצ"ט סעי' א') אז ער האט געזעהן חסידים וואס גייען מיט קליידער פון זיידן און זענען מקפיד נישט צו גיין מיט וואל ער האט זיי געפרעגט דעם טעם און זיי האבן אים געענטפערט, ער שרייבט אזוי: זה שנים כן באו סיעת ספריא מקרית חוצות לשכון כבוד בארץ, ותרי מינייהו רבנן המתקדשם והמטהרים בהדרי הדרים, ועין רואה הני מאני דרבנן מכף רגל ועד ראש לבושי משי ואיבעיא להו לרבנן מה מצוה זו ומצאה הקפידה באמור רבנן בטעמא עיי"ש. אויך דערמאנט ער אסאך מאל אין זיינע ספרים רבי גרשון קיטאווער, א שוואגער און א תלמיד פון בעל שם טוב. אויך ברענגט ער נאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי יוסף דער טאטע פון רבי ישראל נחמן מדראהביטש (חומת אנ"ך שה"ש א').
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן ה'תק"ך (22סטן מיי, 1760) ו' סיון די ערשטע טאג שבועות. דער ספר דרכי חיים ושלום ברענגט אראפ פון מונקאטשער רב א מערקווירידיגע זאך פארוואס ס'דא וואס זאגן אז ער איז נסתלק געווארן די צווייטע טאג, אז אין אמת'ן איז דער בעל שם טוב נסתלק געווארן ביום א' דשבועות, נאר די תלמידים האבן נישט געוואלט אז מען זאל מקיים זיין יתעסקו בו עממים, האבן זיי געזאגט אז ער איז נסתלק געווארן דעם צווייטן טאג.
בשעת דער בעל שם טוב איז נסתלק געווארן זענען געשטאנען ארום זיין בעט די גאנצע חבריא, זיינע גרויסע תלמידים. אין סוף ספר אגרא דכלה שטייט אז בשעת'ן הסתלקות פון בעל שם טוב האט ער געזאגט אצינד ווייס איך זיכער פארוואס איך בין באשאפן געווארן און וואס איך האב געמוזט אויפטון אויף דער וועלט.
דער קאמארנער ברענגט אין חומש היכל הברכה אז דער בעל שם טוב איז אוועק בשעת ער האט געזאגט דעם פסוק אל תבואני רגל גאווה, און האט אויסגעפירט והתמכרתם שם ואין קונה ווייל מען וועט אויסגיין צו אור אין סוף ברוך הוא.
אין ספר שבחי בעש"ט ווערט דערציילט אז ווען ער איז אוועק פון דער וועלט, האט דער גרויסער זייגער אינעם צימער אויפגעהערט צו פונקציאנירן, און האט זיך אפגעשטעלט.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט געהייראט מרת חנה,[6] (א שוועסטער פון רבי אברהם גרשון פון קיטוב), א טאכטער פון רבי אפרים פון קיטוב. זייערע קינדער:
- רבי צבי איז געווען דער ממלא מקום פון זיין פאטער פאר א יאר, נאך א יאר האט ער איבערגעבעבן די רבי'סטעווע פאר דעם רבי'ן רבי בער, דער מגיד פון מעזריטש. רבי צבי איז געווען א סוחר און האט שיין פארדינט. דער בעל שם טוב האט געזאגט אויף אים, "דו האסט א גרויסע נשמה דו דארפסט גאר נישט". ער האט געהאט פיר קינדער, איינער רבי דוב בער פון אולאנאוו, דער צווייטער הצדיק רבי אהרן טיטיעווער, דער דריטער רבי ישראל פון יאריוויטש. זיין טאכטער שיינא לאה האט געהייראט מיט רבי משה זאב אויערבאך.
- מרת אדל, די ווייב פון רבי יחיאל אשכנזי "דער דייטשל"
- זיי האבן האט געהאט דריי קינדער רבי ברוך פון מעזשביזש, רבי משה חיים אפרים פון סדילקאוו דער בעל דגל מחנה אפרים, און א טאכטער פייגא די מאמע פון רבי נחמן פון ברעסלאוו.
ווען ר' איציקל סקווערער האט גענומען די רביצין מלכה, טאכטער פון ר' הערשעלע סקווערער, האט ער געזאגט אזוי, 'איך מיין נישט קיין כבוד און נישט קיין געלט, מיטן טון דעם שידוך, איך וויל נאר ממשיך זיין בעשמ'סקע הייליגע נשמות'.
זיינע מאמרים און ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בעל שם טוב האט איבערגעלאזט א אוצר און שלל פון מאמרים וואס יעדעס ווארט פאר זיך איז א ליכטיגקייט און לעבעדיגקייט, פון יעדער מאמר באזונדער קען מען זיך אסאך לערנען.
עס איז אינטערעסאנט ווען מען פארטיפט זיך אין זיינע מאמרים, און דערנאך זעהט מען ווי זיינע תלמידים שרייבן אראפ דעם מאמר, און וויאזוי די שפעטערדיגע רביים ברענגן דאס ארויס, זעהט מען יעדער רבי לערנט עפעס אנדערש ארויס, יעדער מחבר ספר האט א חידוש, א נייער דערהער, דאס איז וויבאלד זיינע מאמרים און געדאנקען זענען גאר טיף און נעמען ארום גאנצע סוגיות פון קבלה און סודות, זיי רירן אהן שרשי יסודות הדת, דעריבער טרעפט מען דערין אייביג נאך און נאך.
דער בעל שם טוב זעלבסט האט גארנישט געשריבן אבער זיינע תלמידים האבן געשריבן צווישן זיינע ספרים זענען צוואות הריב"ש כתר שם טוב, אויך זענען זיינע מאמרים געדרוקט למאות ולאלפים אין ספרי התולדות יעקב יוסף, דגל מחנה אפרים, אין די ספרים פון זיין גרויסן תלמיד רבי דוב בער פון מעזריטש מגיד דבריו ליעקב ליקוטי אמרים אמרי צדיקים אור תורה ליקוטי יקרים, דער ספר אור הגנוז לצדיקים און אויך אין זיין ספר נר מצוה, אויך אין די קאמארנע ספרים ווערט מבואר זייער אסאך פון זיינע רייד.
דערנאך האבן פארשידענע מלקטים פרויבירט צוזאמען נעמען די רייד פון בעל שם טוב לפונדק אחד ווי דער ספר דרש טוב.
ביז עס האבן זיך צוזאמען געשטעלט צוויי מחברי ספרים איינער ר' נתן נפתלי קאלביעל דער רב פון און דער צווייטער רבי מנחם מענדל גאווראטשוב א גערער חסיד און האבן אין יאר תרמ"ו ? צוזאמען גענומען אלע מאמרים וואס זיי האבן געטראפן און עס מסדר געווען אויף די תורה און חמש מגילות און ארויס געגעבן דעם ספר בעל שם טוב על התורה עס איז א וואונדערבארער ליקוט, און רוב מחברי ספרים אויף דעם אופן האבן זיך געלערנט פון די צוויי מחברים ווי אזוי מען זאל מחבר זיין א ספר א פנים מיט א פי' פון אונטען [ביז זיינע צייטן זעהט מען דאס זעלטן], זייט דעמאטלס זענען ארויס פארשידנעע ספרים וואס פרויבירן אויך צוזאמען נעמען די מאמרים און משלים זיין דאס וואס גאווראטשוב האט פארפעלט, אבער קיינער האט נאך נישט עס אזוי גיט געמאכט ווי ער.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – תלמידי בעש"ט
צווישן די תלמידים פונעם בעל שם טוב. ווערן גערעכנט זיין יורש רבי ר' דוב בער באקאנט מיטן נאמען דער "מעזריטשער מגיד", רבי יעקב יוסף פון פאלאנע (דער "תולדות"), רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו, רבי וואלף קיצעס, רבי חיים קראסנער, רבי נחמן האראדענקער, רבי אריה לייב פון שפאלע, רבי מנחם מענדל פון וויטעבסק, רבי מנחם נחום פון טשערנאבל, רבי פנחס פון קאריץ און רבי שמואל פון קאמינקא.
זיין קבר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז געווען מקובל, אז איבערן הייליגן ציון איז געווען א דעכל מיט פיר שטאנגן, לעצטענס האט מען געבויעט א גאנצע אוהל, [וואס איז גראדע נישט געווען לרצון פון די אייניקלעך און ממשיכי דרך החסידות] אבער ס'איז גראדע גאנץ שיין אהערגעשטעלט. אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ק"ה) שטייט אז דער קבר פון בעל שם טוב איז הייליג ווי קדושת ארץ ישראל.
די תלמידים און נאכפאלגער פונעם בעל שם טוב פלעגן זיך צוזאמענן קומען קיין מעזשביזש אפילו נאכן הסתלקות פון בעל שם טוב און פלעגן חזר'ן און לערנען וואס ער האט געלערנט.
אין די לעצטע יארן זענען פוקד זיין קבר אסאך אידן פון דער גארער וועלט, אידן קומען זיך צוזאמען צום ציון הקדוש און גיסן זיך אויס דאס הארץ, דאס פלאץ איז ספעציעל מעורר, דער בית החיים אין מעזשביזש איז א אריגינאלער בית החיים עס איז נישט גערורהט אלע מצבות שטייען דארט שוין זייט מען האט עס געשעטלט, ארום דעם בעל שם טוב ליגן אסאך פון זיינע אייניקלעך, ווי רבי ברוך פון מעזשביזש, דער דגל מחנה אפרים, ר' ישראל דער טויטער א ברודער פון ר' נחמן מברסלב, און נאך. אויך ליגן דארט אסאך רבנים פון מעזשביזש, און גרויסע תלמידים פון בעל שם טוב ווי ר' וואלף קוציס, ר' ישראל פאליצקער ר' צבי סופר, אויך דער אפטער רב וואס איז שפעטער געווען רב אין מעזשביזש ליגט דארט.
דער ציון פון בעל שם טוב איז איבערגעבויט מיט א הערליכער געבוי, אויך דער גאנצער בית החיים איז ארום גענומען מיט א מויער, לעצטנס האט מען דארט געבויעט א שיינע שוהל און א מקוה, ווי אויך א עס זאל און א כשר'ע קיך, דער גריסער אידישער קברים בויער ישראל מאיר גבאי האט דארט געבויט גאנץ נייע הייזער און שטיבער ארום דער ציון ווי פאר א פאר פיאסטער קען מען דארט איינשטיין, אויך האט ער געטראפען דעם בית המדרש המיוחד ווי דער בעל שם טוב האט געדאנעט און עס איבערגעבויט ממש ארגינאל ווי עס האט אויסגזעהן אין די צייט פון בעל שם טוב.
עס קומט דארט אהין אסאך רבי'שע הויפן צו פראווען א שבת ביים בעל שם טוב, ספעציעל איז באקאנט דער לעלאווער רבי שמעונ'לע לעלובער, און דער מאקאווער רבי, ר' יצחק זעליג מארגענשטערן שליט"א דער קאצקער רבי. אויך דער באקאנטער זינגער מרדכי בן דוד פארט אהין פראווען מיט אסאך אנהענגער א שבת אין מעזשביזש, גאנץ לעצטנס האט ער פארפאסט א שיינעם ניגון ווי ער לייגט אראפ וויאזוי מעזשביזש לעבט ווידער אויף מיט אידן דערמיט וואס מען פארט אהין אויף א שבת ביים גרינדער פון חסידות אין מעזשביזש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לויט דער ליובאוויטשער מסורה אנדערע שרייבן ה'תס"ח
- ↑ שבחי בעל שם טוב
- ↑ פרשת מצורע
- ↑ ר' מנחם מענדל גווארטשוב אין ספר בעל שם טוב על התורה עמוד התפלה
- ↑ (שבחי בעל שם טוב)
- ↑ שבחי בעש"ט, פארהאן א מיינונג זי האט געהייסן לאה רחל


text:
צפת
צפת איז א שטאט אין צפון ישראל. סוף 2003 האט צפת געהאט א באפעלקערונג פון 26,600.[1] עיה"ק צפת איז איינע פון די פיר הייליגע שטעט ביי יידן; די אנדערע זענען ירושלים, חברון און טבריה.
צפת געפינט זיך אין דעם שטח פון שבט נפתלי. צפת ווערט פארעכנט אלס הויפטשטאט פון אויבער גליל ראיאן.
אין תקל"ח איז אנגעקומען אין צפת די ערשטע גרופע פון 300 חסידים, וואס ווערט גערעכנט דער אנהייב פונעם "אלטן אשכנזישן יישוב" אין צפת. אין תקנ"ט, גלייך נאך ווען נאפאלעאן האט זיך צוריקגעצויגן פון ארץ ישראל, האבן די אראבער אומגעווארפן דאס יידישע פערטל אן אסאך פון די ארטיקע יידן האט מען געהרגעט. אין תק"ע זענען געקומען קיין צפת מתנגדים, תלמידים פונעם ווילנער גאון, אונטער דער פירערשאפט פון רבי ישראל שקלאווער. דאס האט פארשטארקט דעם יישוב אין צפת. איינער פון די אימיגראנטן, ר' ישראל ב"ק (וואס האט געצויגן 200 יידן פון בארדיטשוב) האט געגרינדעט דארט די ערשטע יידישע דרוקעריי אין ארץ ישראל.
אין יאר ה'תקצ"ז האט צפת איבערגעפילט א שרעקליכן ערדציטערניש וואס האט געהרגעט 2,000 מענטשן, און חרוב געמאכט די גאנצע שטאט, און אנגעברענגט אונגעהויערע שאדענעס, וואס קען זיך אנזען אין מערערע ערטער אין צפון.


text:
פלאך
אין מאטעמאטיק, איז א פֿלאַך א פלאכער צוויי-דימענסיעלער אויבערפלאך; דאס איז א גרונטלעכער באגריף.
אין אנדערע דימענסיעס האט מען א פונקט (0 דימענסיעס), א ליניע (1 דימענסיע) און א רוים (3 דימענסיעס).
א פלאך אין דריי דימענסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דריי דימענסיעס גייען אן די פאלגנדער:
- צוויי פלאכן זענען אדער פאראלעל אדער זיי איבערשניידן זיך אין א ליניע.
- א ליניע איז אדער פאראלעל צו א געוויסן פלאך, אדער זיי איבערשניידן אין א פונקט, אדער די ליגט אין דעם פלאך.
- צוויי ליניעס וואס זענען פערפענדיקולאר צו א פלאך זענען פאראלעל.
- צוויי פלאכן פערפענדיקולאר צו א געוויסער ליניע זענען פאראלעל.


text:
װיקיפּעדיע:מוסטערן
א ליסטע פון אלע יידישע מוסטערן אזעלכע פורעמען, טעמפלעטס, פון גרייטע קעסטלאך כדי צו צייכענען וויכטיגע באַמערקונגען. זעהט הילף:מוסטערן וויאזוי דאס ארבייט.
אינהאַלט
געשטעלטע צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געשטעלטע צו מעקן איז א פורעם וואס איר קענט לייגן ביי ארטיקלען וואס צוליב א געוויסע סיבה קלערט איר אז זיי זיינען נישט פּאַסיג צו זיַין אינעם וויקיפּעדיע.
ווען איר שרייבט אזא פורעם, ווערט איר געבעטן אויך שרייבן די סיבה דערפון אינעם רעדן בלאט. (אויב איר קלערט אז מען דארף נאר פאַרבעסערן דעם ארטיקל, נוצט זיך מיטן פארעם {{איבערשרייבן}}).
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
איבערשרייבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איבערשרייבן איז א פורעם וואס איר קענט לייגן ביי ארטיקלען וואס זיינען בעשריבן אומבאטאמט.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
מחלוקת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מחלוקת איז א פורעם וואס איר קענט לייגן ביי דעליקאטע ארטיקלען וואס איז געמישט מיט פיל מיינונגען.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
באדייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באדייטן איז א פורעם צו לייגן ביי א ווערט וואס האט עטליכע באדייטן.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:
XXX
זעהט צו ביישפיל דא: שולע
שלום עליכם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שלום עליכם איז א פורעם צו באגריסן נייע באַנוצערס.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
טײַערער הױך-געשעצטער פרײַנט, ברוך בואך צו דער ייִדישער װיקיפּעדיע! די פֿרײַע און אָפֿענע ענציקלאָפּעדיע פֿאַר יעדן אײניק צו לײענען און שרײַבן.װיקיפּעדיע:וויאזוי צו רעדאקטירן א בלאט) און פאררעכט וויאזוי איר פארשטייט. בעפאר איר היט אויף אייער ענדערונג איז גוט צו דרוקן "פֿאראויסדיקער אויסקוק" אונטן, דערמיט צו פארזיכערן אז אייער ענדערונג שטייט גוט אינעם בלאט. ביטע ערקלערן די אייגנארטיגקייט פון דער ענדערונג אינעם "קורץ ווארט" קעסטל, אדער צולייגן איינצלהייטן אינעם "שמועס" בלאט..
שמועס בלאט פונעם בלאט. דארט קען מען ארומרעדן מיט אנדערע וועגן דעם אינהאלט פונעם ארטיקל. צום שמועס בלאט קען מען צולייגן א פרישע נושא דורכן דרוקן אויף (+) וואס געפינט זיך העכערן בלאט.
מען שרייבט זיך יא אונטער נאך יעדער הערה אין דעם שמועס בלאט. כדי דאס צו טון זאל מען צולייגן פיר ~ שטרעכלעך צום סוף פונעם טעקסט וואס מען שרייבט, (אזוי: ~~~~), דאס וועט אויטאמאטיש איבערגעדרייט ווערן בײַם אויפֿהיטן אלס אן אונטערשריפט װעלכע אַנטהאַלט אײַער נאמען, און א לינק צו אײַער באניצער בלאט, און די פונטקלעכע צײַט און דאַטע.
באניצער בלאט וואס מען קען דערצו אנקומען דורכן דרוקן אויף דעם נאמען פונעם באנוצער, באדינט בדרך כלל דעם באנוצער כדי ארויסצושטעלן זיינע אייגענע איינצהייטן. אין דעם רעדן בלאט קען מען אים איבערלאזן מעלדונגען. דער באניצער וועט זען ווען ער האט א נייע מעלדונג וואס ער האט נאכנישט געליינט.
קאפירעכט באשיצט. סיי ארטיקלען און סיי בילדער- מען טאר נישט ארויפלייגן בילדער וואס מען טרעפט אויפן אינטערנעט, בלויז אויב מען האט בפירושע רשות דאס אהער צוברענגען.
הילף אַרטיקלען וואס ערקלערן די כללים פונעם שרייבן. פאר פראבעס זיך אויסצולערנען ווי אזוי צו שרייבן און ווי אזוי צו ענדערן פרובירט זיך שפילן אין זאמדקאסטן.
מיר קוקן ארויס אויף אייערע בײַשטײַערונגען, און ווינטשן אײַך הצלחה, מיט פיל דאנק פארן זיך אנשליסן אין אונדזער בשותפותדיקן פראיעקט.
מיט דאנק
פון אלע וויקיפעדיע באניצערס, לייענערס, און שרייבערס
קאָפּיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאָפּיע איז א פורעם צו שיקן באנוצערס וואס האבן קאפירט אינהאלט פון אומערלויבטע פלעצער.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
שלום עליכם!
מיר דאנקען דיר זייען פאר'ן שרייבן ארטיקלען אינעם וויקיפּעדיע.
אָבער דער אַרטיקל וואס האסט דא געשריבן צעברעכט ערשאַפֿער רעכטן.
לויטן וויקיפּעדיעס טאַקט טאר מען נישט קאָפירן אַרטיקלען פון אנדערע ערשאפערס. אויב דו ביסט ערלויבט (צוליב וואס) צו איר קאָפּירן, ביטע שרייב דאס אינעם רעדן-פלאץ, אדער צו איינע פון די אקטיווישע דירעקטאָרס.
וואָרענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וואָרענונג איז א פורעם צו אנווארן שרייבערס וואס האבן משחית געווען ארטיקלען ביודעים ובלא יודעים.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
- ווען איר ווילט מאכן א רעדאקטירונג פראבע, קענט איר מאכן דאס אין דעם זאמדקאסטן.
- אויב איר האט געזוכט אן ארטיקל און נישט געטראפן, מ'קען איבערלאזן א בקשה אז עמעצער זאל אים שרייבן אין װיקיפּעדיע:בעטן ארטיקלען.
- אויב פילט איר אז אייערע ענדערונגען זענען נישט אין כלל פון וואנדאליזם, ביטע ערקלערט אייער מיינונג אויף דעם שמועס בלאט פונעם ארטיקל.
אויסגעמעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אויסגעמעקט איז א פורעם וואס לאסט וויסן דעם שרייבער אז זיין ארטיקל האט געמוסט אויסגעמעקט ווערן פונעם וויקיפעדיע. געווײנטלעך באקומט דער שרייבער אויך א פערזענליכע מעלדונג מיט אן ערקלערונג פארוואס האט מען געמוסט אויסמעקן זיין ארטיקל.
כדי צו צולייגן דעם פורעם, שרייבט אזוי:
און איר וועט זען דעם פורעם:
שלום עליכם!
מיר דאנקען אײַך זייער פארן שרייבן ארטיקלען און פארן אויף בויען דער יידישער װיקיפּעדיע'ס ענציקלאָפּעדיע.
אָבער ליידער האבן מיר געמוזט אויסמעקן אײַער ארטיקל, פון וועגן אומערלויבטן אינהאַלט, אדער אן ארטיקל וואס איז צו קורץ צו האבן א פלאץ אין אן ענציקלאפעדיע. אויב איר האלט אז דאך זאל דער ארטיקל בלייבן ווייל איר האלט ביי פארברייטערן אים, דארפט איר ווענדן צו סיסאפן מיט א בקשה מבטל זיין דאס אויסמעקן און צוריקשטעלן דעם בלאט.
איר זענט אײַגעלאַדן צו ליינען דעם האנטבוך כדי צו פארשטיין בעסער די סטאנדארטן וואס וויקיפעדיע פֿאדערט.
פאראייניקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צומאלן ווערט געשריבן א געוויסע ארטיקל דורך צוויי מענטשן אויף איין ענין, נאר יעדער איינער האט געשריבן אן אנדער קעפל צום ארטיקל. ביי אזא פאל שטעלן מיר צוזאמען ביידע ווערסיעס אין איין ארטיקל אונטער א פאסיגע קעפל, און מיר שטעלן זיי צוזאם אדער בעטן מיר אנדערע זיי צוזאמען שטעלן. כדי צו אויפמערקן דעם ארטיקל אז מען דארף איר צוזאמען שטעלן, שטעלט אין אנפאנג פון דער ארטיקל דער מוסטער {{פאראייניקן|צווייטן-ארטיקל}} און איר וועט זען די טאוועלע:
דער ארטיקל איז געשטעלט צו פאראייניקן מיט צווייטן-ארטיקל.
איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן.
נישט פארטיק בעט הילף פון אנדערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר פאנגט אן שרייבן אן ארטיקל, און איהר ווילט נאר שרייבן איין איינצעלהייט פון דעם ארטיקעל. אדער פלאנט איהר א קומענדיג מאהל צוענדיגען, און איהר ווילט אז אנדערע זאלען אויך צולייגען א האנט ביזדערווייל, לייגט איהר אריין די מוסטער {{נישט פארטיק}} כדי צו בייצייכענען אז אנדערע קענען אדער זאלן העלפן, די מוסטער לייגט מען ביים סוף פון ארטיקעל, ס'שטערט פון אנפאנג.
כדי צו צולייגן די פארעם, שרייבט אזוי:
און איהר וועט דאס זען:


text:
1926
1926 איז דאס 26סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1926 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - געגרינדעט דער קרוגער פארק אין דרום אפריקע
- 12טן יוני - בראזיל פארלאזט די פעלקער-ליגע אלס מחאה קעגן דעם פלאן אריינצולאזן דייטשלאנד
- 22סטן אויגוסט - גאלד אנטפלעקט אין יאהנעסבורג, דרום אפריקע
- 25סטן דעצעמבער - היראהיטא ווערט דער קייסער אין יאפאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן אפריל - עליזאבעט די צווייטע, מלכה פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 13טן אויגוסט - פידעל קאסטרא, פירער פון קובא
- אוריאל וויינרייך, לינגוויסט
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן מיי - סימאן פעטליורא, אוקראינישער פאליטיקער (געב' 1879)
- 5טן דעצעמבער - קלאד מאנע, פראנצויזישער קינסטלער


text:
אלול
אלול איז דער זעקסטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן,[1] (און דער צוועלפטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז אלול שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש אלול איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון אב, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון אלול, וויבאלד אב איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש אלול קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (א ב ד ו) זונטיק, מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק.[4]
אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש האבן זיי געקענט - אויב בית דין האט עס געפינען נויטיג - אויסברייטערן דעם חודש (מעובר) אויף דרייסיג טעג, דאך דערצייילט אונז די חז"ל אז פון די צייטן פון עזרא האט קיינמאל פאסירט, אלול זאל זיין אויסגעברייט.[5]
אין דער משנה לערנט מען[6] אז אלול איז איינער פון די זעקס חדשים וואס בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש אלול, וועגן דעם קומענדיגן ראש השנה. (רש"י און תוספות קריגן זיך אין דער ערקלערונג וואספאר א אנבאלאנג האט ראש חודש אלול צו ראש השנה, אייגענטלעך ווענדט זיך ראש השנה ווען בית דין וועט מקדש זיין תשרי).
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש אלול גייט ארויס פון דער ענדע פון די ווערטער וצדקה תהיה לנו כי[7] (דברים ו. כה.).
דער מזל פון אלול ווערט אנגערופן בתולה.[8] דער בני יששכר[9] ברענגט א טייטש וואס ער האט געהערט פון זיי שוועסטער-קינד רבי אלעזר פון ליזשענסק, אז תשמח בתולה במחול (ירמיה לא. יב.) חודש אלול וואס זיין מזל איז בתולה וועט זיך פרייען, במחול ווען דער אייבערשטער וועט פארגעבן (מוחל) די זינד פון די יידישע קינדער.
אלול איז א חודש פון תשובה און נאכקלערען, זיי זענען טעג וואס ווערען אנגעריפן ימי רצון, ימי הרחמים והסליחות, וויבאלד אין אלול האט זיך אנגעהויבן די פערציג טעג וואס דער אייבערשטער האט זיך געלאזט איבערבעטן צו משה רבינו,[10] און ס'איז געזאגט געווארן אויף דעם דער רמז אני לדודי ודודי לי (שיר השירים ו ג), ראשי תיבות אלול.[11]
ספעציעלע טעג פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי טעג פון חודש אלול האבן די חז"ל אויסגעריפן אלס יו"ט און פארבאטן צו פאסטן אין די טעג, ז, יז, כב, ווי ס'ווערט געשריבן אין מגילת תענית. די הלכה איז "בטלה מגילת תענית",[12] און די ימים טובים גייען היינט נישט מער אָן.
כ"ה אלול האט דער אייבערשטער באשאפן די וועלט, און דער טאג איז דער פונדאמענט אויף אויסצורעכענען די מולדות און תקופות.
הלכות און מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוט יאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ראש חודש אלול, ווען איינער שרייבט א בריעף צום צווייטן דארף ער אים וואונטשען פון אנפאנג א כתיבה וחתימה טובה.[13]
בלאזן שופר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – שופר
מען פירט זיך צו בלאזן שופר א גאנץ חודש אלול חוץ פון ערב ראש השנה, עס זענען דא עטליכע טעמים.
- די חז"ל האבן מתקן געווען צו בלאזן שופר ראש חודש אלול, ווייל, ראש חודש אלול ווען דער אייבערשטער האט געהייסן משה רבינו ארויפגיין אויפן בארג, האט מען אויסגעריפן מיט א שופר אז יעדער זאל וויסן אז משה רבינו איז ארויף אויפן בארג, מען זאל חלילה נישט נאכאמאל זיך פארנארן (טועה זיין) אין די עבודה זרה, אין דער אייבערשטער איז דערהויבן (נתעלה) געווארן יענעם טאג דורך דעם שופר, ווי ס'שטייט, עלה אלקים בתרועה ד' בקול שופר (תהלים מז. ו.) [14], און מען פירט זיך צו בלאזן שופר דעם גאנצן חודש [15].
- די חז"ל האבן מתקן געווען צו בלאזן שופר פערציג טעג ביז יום כיפור, און אנדענק פון די פערציג טעג וואס משה רבינו איז ארויף אינדערהייך און אנגעזאגט מען זאל בלאזן יעדען טאג שופר, מען זאל חלילה נישט נאכאמאל זיך פארנארן (טועה זיין) אין די עבודה זרה, אבער מיר פירן זיך צובלאזן נאר ביז ראש השנה. [16]
- כדי צו פארמישן דעם שטן,[17] ער זאל נישט וויסן ווען ראש השנה איז און גיין מקטרג זיין אויף די יידישע קינדער [18]. דאס איז אויך איינע פון די טעמים פארוואס ערב ראש השנה בלאזט מען נישט, ער זאל מיינען ראש השנה איז שוין פאראיבער.[19]
- וויבאלד א שופר מאכט יעדען ציטערן (געבויטע אויפן פסוק: היתקע שופר בעיר והעם לא יחרדו) [20], און חודש אלול איז א חודש ווי מען זוכט תשובה צו טאן פאר ראש השנה און יום כיפור קומען אהן.
לדוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ראש חודש אלול ביז שמיני עצרת, פירן זיך רוב אשכנזים צו זאגן יעדן טאג ביי שחרית און מעריב (ס'פארהאן ערטער וואס זאגן ביי מנחה) דעם קאפיטל כ"ו פון תהלים: לדוד ד' אורי וישעי[21] ס'איז אבער דא ערטער וואו מען האט מקפיד געווען נישט צו זאגן.
פאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמ"א שרייבט, ס'איז דא וואס פירן זיך צו פאסטן פערציג טעג פון ראש חודש אלול ביז יום כפור,[22] אבער מ'טוט נישט אריינצוהען דעם תענית ביז באנאכט.[23] אבער וויבאלד שבת און יו"ט מעג מען נישט פאסטן, היייבט מען אָן שוין פון פופצן טאג אין אב.[24]
סליחות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סליחות
מען פירט זיך אויך צו זאגן ספעציעלע פיוטים אין דער חדש וואס מען רופט סליחות.
- ביי ספרדים איז די מנהג אז מען זאגט דאס א גאנצן חדש, אנגעפאנגן פון צווייטען טאג ראש חדש.
- ביי אשכנזים זאגט מען סליחות אנגעפאנגען פון א זונטאג פאר ראש השנה (דאס הייסט דער לעצטער זונטאג אין חדש אלול), א חוץ אויב דער ערשטער טאג ראש השנה קומט אויס מאנטאג אדער דינסטאג, דאן פאנגט מען זאגן סליחות א וואך פארדעם (דאס הייסט איינס פאר די לעצטע זונטאג אין חדש אלול). די סבה פארוואס מען זאגט דאן סליחות פון א זונטאג פריער, איז ווייל עס איז דא א מנהג פון פאסטן די טעג פון סליחות. און די מנהג איז דערפאר ווייל מען וויל פאסטן די גאנצע עשרת ימי תשובה, אבער וויבאלד פיר טעג פון עשרת ימי תשובה קען מען נישט פאסטן - 2 טעג ראש השנה, 1 טאג שבת, און 1 טאג ערב יום כיפור - צאלט מען דאס אפ אין סליחות. דערפאר אויב עס איז נישט דא כאטש פיר טעג פון סליחות וועט מען נישט קענען אפצאלן די 10 פאסט טעג אין די טעג פון סליחות, דערפאר לייגט מען צו פון א זונטאג פריער.
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ ביצה ו' ע"א
- ↑ ר"ה י"ח ע"א
- ↑ משנת חכמים אלול א א
- ↑ ספר יצירה פ"ה
- ↑ חודש אלול מאמר א אות ה
- ↑ פרקי דרבי אליעזר שם
- ↑ אבודרהם תפלת ר"ה
- ↑ ר"ה י"ח ע"ב
- ↑ מהריל הלכות ימים נוראים
- ↑ פרקי דרבי אליעזר פרק מו
- ↑ טור או"ח תקפ"א א'
- ↑ רוקן סי' רח
- ↑ טור שם
- ↑ ב"ח שם
- ↑ מגן אברהם שם
- ↑ טור שם
- ↑ מטה אפרים תקפ"א
- ↑ או"ח תקס"ח ד'
- ↑ מג"א תקס"ב ס"ק ו
- ↑ מג"א תקס"ח ס"ק י"ז


text:
לאכן
לאכן איז א מענטשלעכער אויסדרוק פון פרייד.
לאכן קען קומען אלץ רעזולטאט אדער צו ערוועקן איינע פון די פאלגענדע פארשידענע מצבים. ווי צום ביישפיל, גוטמוהטיגקייט, פריינדשאפט, פארגעניגען, אדער פרייליכקייט.
אפלאכן איז נישט קיין אמתער לאכן ווייל כאטש עס קומט אויך צו ערוועקן די אויבען דערמאנטע געפילען, איז עס בלויז א מיטל צו ערגרייכן א זייטיגע זאך דאס איז מער ווי ליצנות.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסור לאדם למלא שחוק פיו, דאס הייסט לאכן אויפן קול. ווייל מען מוז שטענדיג טרויערן לחרבן המקדש.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
נאקעט
נאקעט איז א מענטש וואס טראגט נישט קיין קליידונג הייסט עס נאקעט. עס ווערט אנגערופן אויסגעטאן.
עס היינט אין רוב פלעצער אין די וועלט אומלעגאל צו גיין נאקעט גענצליך אויף דער גאס. לויטן געזעץ מוזן די זכרים זיך פארדעקן די פלאץ פון די ערווה, און די נקיבות סיי די ערווה (געשלעכט גליד) און אויך די ברוסטן ביים ארויסגיין אויפן גאס צווישן מענטשן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אדם הראשון פארן חטא פון עסן דעם עפל דורך דעם שלאנג איז געווען נאקעט, אבער צוליב זיין זינד האט ער זיך געמוזט צודעקן מיט קליידונג אויס בושה.
ביי חסידים איז אנגענומען צו גיין נאקעט אין מקוה אפילו עס איז פיל מענטשן ביינאזאם און איז לכאורה אין קעגנווארט צו צניעות צו אנטבלויזן דעם קערפער פארנט פון א צווייטן. אבער ביים גיין פונעם פלאץ וואו מען טוט זיך אויס די קליידער ביזן בור הטבילה פירט מען צוצודעקן מיט א האנטוך. אין די קהלה תולדות אהרן איז איינגעפירט אז עס איז טונקל אין מקוה, כדי מען זאל נישט צוקומען צו זעהן דעם צווייטן'ס איבר המילה, וואס דאס איז א הארבער פגם אין קדושה.


text:
פאריגע וואך האבן די אהרונים פארשפרייט מיט גרויס פאמפע דראמפע א קונטרס מיט דעתו הברורה פון ר' אהרן טייטלבוים וועגן שלום מיט בעלזא, געזאגט דורכן בלאט שרייבער שמואל שלמה טעללער. פארקויפט דארט שמואל שלמה פאר די בחורים אז מענטשן הייבן אן מאכן קאנספיראציעס וואס איז דער חשבון וואס וויל מען?
פון די צווייטע זייט, זאגט ער, איז דא ווער ס'דארף מאכן פרנסה אויך, און ער טענה'ט אז די אלע קאנספיראציעס איז גוט פאר די אויסגאבעס פאר זייער פרנסה צו שרייבן און אנאליזירן דערוועגן.
יעצט ווערט מען אבער געוואויר, און נישט פון סאטמאר, נאר טאקע דייקא פון בעלזא, אז דער באזוך האט געדינט ס"ה צו פארשטערקערן דעם קשר פון אהרונים מיט בעלזא אנבאלאנגט דעם בית השחיטה אין קרית יואל!
און אזוי שרייבט דער "מחנה החרדי", דער אפיציעלער בעלזא צייטונג די וואך:
האדמו"ר מסאטמאר שליט"א סיפר בסיפוק ובהנאה על שיתוף הפעולה המבורך שבין הביד"ץ דקהל מחזיקי הדת בארה"ב והביד"צ דקרית יואל, שזה כמה שנים עוסקים יחד בשחיטת עופות והכשרתם, בתכלית הכשרות ובשיא ההידור.
אין אנדערע ווערטער, דער באזוך מיינט טאקע גארנישט קיין שלום מיט בעלזא, אזוי ווי ר' אהרן האט געזאגט ביי זיין דרשה אין ישיבה, ווייל שלום מיט בעלזא אין שוין לאנג! עס איז דא א "געבענטשע צוזאמארבעט" צווישן סאטמאר און בעלזא ביי די שחיטת העופות!!!
און נישט פארגעסן, דאס איז נאכדעם וואס דער רבי דער ברך משה זצ"ל האט געוויינט און געשטורעמט אז די בעלזא זענען ווי די רעפארמער און מ'טאר זייער פלייש נישט עסן. קומט זיין בן סורר ומורה פון קרית יואל, און טוט זיך אויף מיט "סיפוק והנאה" אז ב"ה סאטמאר און בעלזא ארבעטן שוין א שיינע פאר יאר צוזאמען אויף די פלייש. און דאס איז אלעס פאר דעם "בקשת מחילה." אויפן ציון פון רבותינו הקדושים זי"ע.
יעצט קומט טעלער פארקויפן פאר די בחורים אז ס'נישט דא קיין שום קאנספיראציע, עס איז דא וואס דארפן מאכן פרנסה, און אין אונזער פאל איז דאס דער בית השחיטה אין קרית יואל, און וועגן דעם לאזן זיי ארויס קלאנגן אז ס'דא שלום.
חסידי סאטמאר, תלמידים פון רביה"ק זי"ע רופן אויס מיט שטאלץ אשרינו מה טוב חלקנו אז מיר האבן נישט קיין שייכות מיט דעם כת הנודע פון קרית יואל וועלכע זוכן צו צעברעכן דעם חומת ההתבדלות וואס מיר האבן געהאט אלע יארן פון די פרעמדע קרייזן. מיר וועלן נישט איינטוישן אונזער שיטה הקדושה מיט אפאר דאללער פארן בית השחיטה אין קרית יואל!
:באגעלייגט
אויסצוגן פון טעעלער'ס דרשה פאר די בחורים
די דרשה פון ר' אהרן טייטלבוים פאר די בחורים
דער באריכט אין המחנה החרדי


text:
צונאמי
צונאַמי איז א קייט פון מאכטפולע כוואליעס אין דעם אקעאן, וועלכע פארמירט זיך נאך א שטארקן אונטערוואסער ערדציטערניש, אדער נאך אן אויפרייס פון א וואולקאן. א צונאמי איז ווי א וואנט פון וואסער וועלכע קען גיין צענדליגער פיס הויך און פאלט ארויף אויף די ים ברעגעס מיט גאר א שטארקע קראפט וועלכע קען אוועקוואשן הייזער און געביידעס.
אינהאַלט
וואס מיינט א צונאמי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט צונאמי איז א יאפאנעזער ווארט וועלכע איז דער אפטייטש פון ברעגע וואלן. די ערשטע העלפט ווארט "סו" מיינט ים ברעגע און די צווייטע העלפט "נאמי" מיינט כוואליע. די סארט וואלן האט פארשידענע נעמען און איינע פון זיי איז פלייצכוואליעס. די עקספערטן זאגן אבער אז צו רופן א צונאמי א פלייצכוואליע איז נישט ריכטיג ווייל כאטש עס ברענגט הויכע וואלן ווערט עס אבער נישט געשאפן די זעלבע וועג ווי פלייצכוואליעס וועלכע האט צעטאן מיט די וועטער און היץ פון די זון און לבנה.
ווי דערמאנט ווערט א צונאמי געשאפן דורך אן ערדציטערניש אונטערן וואסער וועלכע הייבט אויף איין טייל פון דאס וואסער און שאפט א מאכטפולע כוואליע וועלכע פארט ביז אזוי שנעל ווי 500 מייל פער שטונדע. כאטש רוב וואלן ווערן אפגעשוואכט ווי מער זיי פארן, בלייבט אבער די צונאמי מיט'ן זעלבן קראפט אפילו טויזענטער מיילן ווייט. אינעם אקעאן איז א צונאמי נישט אזוי שעדליך און וועט נישט זינקען קיין שיפן ווייל די קראפט דערפון איז אין די טיפענישן פון ים און אויפ'ן אויבערפלאך וועלן די כוואליעס נאר זיין צווישן 1 און 5 פיס הויך.
א צונאמי איז מער קראפטיג ווי הויך. וויבאלד עס קומט צו פארן אזוי שנעל קראכט עס אריין אויפ'ן ים ברעגע מיט א שנעלן טעמפא און דאס שיסט ארויס אסאך וואסער פון טיף אריין אים ים ארויף אויף די יבשה און דערנאך פליסט עס צוריק אריין אין ים מיט כמעט די זעלבע מאס קראפט.
סייענטיסטן זאגן אז א צונאמי קען יא פארמירן גאר הויכע וואלן פון איבער 50 שטאק אבער זיי ווייזן אן אז נישט די הויכקייט איז דער טויטליכער טייל פון א צונאמי נאר ליבערשט די קראפט דערפון וועלכע איז זייער שטארק נאך א מעכטיגע ערדציטערניש.
וואלקעאנען און אנדערע אונטערערדישע פארדרייאונגן קענען אויך שאפן צונאמיס אבער אין די פארגאנגענהייט זענען רוב גרויסע צונאמיס געקומען פון שטארקע ערדציטערנישן.
מיט וואס איז א צונאמי אנדערש ווי אנדערע וואלן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סתם וואלן וועלכע מיר זעען ביים ברעג פון ים זענען אויבערפלעכליכע וואלן וועלכע ווערן געשאפן דורך די ווינט און האלטן אן נאר 10 סעקונדן. די וואלן זענען לאנג מאקסימום 500 פיס און עס קומען ארויס פרישע איינע נאך די אנדערע. ווי מער ווינטן עס איז פאראן אלס מער וואלן ווערן געשאפן. פארשטייט זיך אז ווען עס קומט א שטורעם ווינט ווערן געשאפן גרויסע וואלן וועלכע פארן היבש שנעל אינאיינעם מיט די ווינט.
א צונאמי איז א אינערליכע כוואליע וועלכע גייט אראפ ביז די טיפענישן פון ים און דערפאר האט עס אזא שטארקן קראפט. א צונאמי קען זיין 80 מייל לאנג און קען אנהאלטן מיט די זעלבע שטארקייט פאר איבער א שטונדע.
יעדע ים כוואליע באקומט איר שטארקייט לויט איר גרויס. א קליינע כוואליע קען נישט אנהאלטן צו לאנג אבער א צונאמי וועלכע איז כמעט אזוי טיף ווי ברייט פארלירט נישט איר שטארקייט ביז זייער א לאנגע צייט ווייל די לענג פון די כוואליע איז זייער גרויס. די גיאלאגיסטן רעכנען דאס אויס לויט די טיפקייט אין ים און זיי צעטיילן דאס אין 20 און דאס איז דער נומער ווי שנעל די כוואליע פארט. צום ביישפיל אויב די ים איז 4000 מעטער טיף (13,123 פיס) וועט מען דאס צעטיילן אין 20 וואס קומט אויס צו 200 מעטער (656 פיס) און דאס איז די שנעלקייט פער סקעונדע ווי שנעל עס פארט. אויב מען רעכנט דאס צוזאמען אין א שטונדע: 60 מאל 60 קומט אויס 3600 סעקונדן און 3600 מאל 200 מעטער קומט אויס גענוי 720 קילאמעטער א שטונדע, וועלכע איז 447 מייל פער שטונדע.
א צונאמי כוואליע קען אויך פארשנעלערן איר ספיד אינמיטן ים ווען די ערד אונטער די וואסער ווערן העכער אסאך אויפאיינמאל אין די קראפט פון די וואסער וואס קראכט אריין דערין שטופט די וואסער העכער איר נאך שנעלער. אין א געוועזענע צונאמי אין טשילע אין 1960 האט די צונאמי דעגרייכט ביז יאפאן וועלכע געפינט זיך איבער 10,000 מייל ווייט פון טשילע אינעם פאציפיק אקעאן. יענע צונאמי האט אומגעברענגט 200 מענטשן אין יאפאן און איז געשאפן געווארן פון אן ערדציטערניש וועלכע האט זיך געמאסטן 8.2.
עס דעגרייכט די יבשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל מען פארשטייט וואספארא סארט כוואליע א צונאמי איז, איז גרינג צו פארשטיין פארוואס עס מאכט אזויפיל חרבנות ווען עס דעגרייכט די ים ברעגעס. ווען די צונאמי הייבט אן דעגרייכן די ברעגעס ווערט עס אויטאמאטיש פארלאנגזאמט אבער די וואסער פון אונטן קומען ארויף אין שיכטן איינע אויף די אנדערע און ווערט הויך און קראפטיג. עס איז שווער זיך פארצושטעלן וואספארא קראפט וואסער טראגט מיט זיך, ספעציעל אזויפיל וואסער אויפאיינמאל און אזוי שנעל.
די עצם כוח פון די טראסק ארויף אויף די יבשה קען צוברעכן הייזער, אויטאס, ביימער, און אפילו שטיקער יבשה. איינמאל דאס גאנצע וואסער איז שוין אויף די יבשה פאלט עס באלד צוריק אריין אין ים אבער דאסמאל פיל שוואכער ווי עס איז געקומען ווייל עס פארלירט איר כוח מיט'ן פאלן. די שוואכע כוח איז אבער אויך גענוג שטארק וויבאלד עס איז אסאך וואסער אויפאיינמאל און עס שלינגט איין אלעס וואס געפינט זיך און אלעס וואס עס האט פריער צעבראכן. די גאנצע זאך געדויערט ווייניגער ווי א מינוט און עס איז אוממעגליך צו אנטלויפן דערפון און ווער עס איז גליקליך טרעפט עפעס א שטארקע זאך אויף וואס זיך אנצוהאלטן ער זאל נישט פארשוועמט ווערן מיט די וואסער.
קען מען דאס באווארענען פון פריער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם פאציפיק אקעאן איז איינגעשטעלט געווארן א צונאמי ווארענונג סיסטעם נאכדעם וואס עטליכע צונאמיס האבן באטראפן דעם אקעאן און עטליכע לענדער, אריינגערעכנט האוואי. די ווארענונג סיסטעם איז איינגעשטעלט אין 26 מיטגלידער לענדער וועלכע באטראכטן אינאיינעם די דאטא וועלכע דער קאמפיוטער האלט חשבון. אין א פאל עס פאסירט אן ערדציטערניש איז געווענליך פאראן כאטש א שטונדע ביז א צונאמי הייבט אן געשאפן ווערן און דאס איז נאר גענוג צייט צו פארטרייבן צענדליגער טויזענטער מענטשן פון די ים ברעגעס. עס פאסירן אסאך ערדציטערנישן אינעם ים אבער ווייניג פון זיי זענען שטארק און אפילו ווען יא מוז נאך נישט זיין אז עס וועט שאפן א צונאמי.
אינעם אינדישן אקעאן איז נישט פאראן קיין ווארענונג סיסטעם ווייל קיינער וואס לעבט היינט געדענקט נישט קיין צונמאי דארט. היסטאריקער און גיאלאגיסטן זאגן אז עס האט שוין יא פאסירט נאר שוין זייער לאנג צוריק.
צונאמיס אין די פארגאנגענהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די 2004 אזיע צונאמי, וועלכע איז פארמירט געווארן אינעם אינדישן אקעאן דעם 26סטן דעצעמבער 2004, איז געווען די טויטליכסטע צונאמי אין מאדערנער היסטאריע מיט א געשאצטע 230,000 קרבנות. קיינמאל בעפאר (וואס מען ווייסט) זענען נישט אומגעקומען אזויפיל מענטשן און קיינמאל בעפאר זענען נישט אזויפיל לענדער געטראפן געווארן אויפאיינמאל. די צונאמי איז געקומען פון אן ערדציטערניש מיט א מאס פון 9.3, מיט דעם צענטער אינען אקעאן נישט ווייט פונעם בארטן פון סומאטרא, אינדאנעזיע. הונדערטער טויזנטער מענטשן אין אינדאנעזיע, סרי לאנקא, טיילאנד, אינדיע, סאמאליע און אנדערע לענדער זענען אומגעקומען אדער געשעדיקט געווארן פון איר.
די לעצטע גרעסטע צונאמי בעפאר איז געווען אויך אינעם אינדישן אקעאן אין 1883 וועלכע איז געשאפן געווארן דורך א וואולקאן וועלכע האט אויפגעריסן אין ים. היסטאריע זאגט אז יענע צונאמי איז געווען 90 פיס הויך ווען עס האט געטראפן די יבשה וועלכע איז היינט אינדאנעזיע. ארום 36,000 מענטשן זענען אומגעקומען.
במשך די יארן זענען פארגעקומען עטליכע קליינע צונאמיס וועלכע האבן באטראפן אינדאנעזיע און עס ווערט געשאצט אז זיי האבן פארלוירן איבער 100,000 מענטשן ביז היינט נאר פון צונאמיס.
די דריטע גרעסטע צונאמי פון וועלכע מען ווייסט איז פארגעקומען אין יאפאן אין 1896 און האט אומגעברענגט א געשאצטע 27,000 מענטשן.
ווייטער צוריק זאגן זיי האט א צונאמי אומגעברענגט עטליכע טויזענט מענטשן אין שפאניע אין 1755. יענע צונאמי איז לויט זיי געקומען פון אן ערדציטערניש און איז געווען גאר שטארק נאר וויבאלד ווייניג מענטשן האבן געוואוינט נעבן די ברעגעס איז נישט געווען קיין סאך טויט פעלער.
די לעצטע צונאמי בעפאר דער באקאנטער אזיע צונאמי איז פארגעקומען אין 1946 אין אלאסקע וועלכע איז געקומען פון א 7.2 ערדציטערניש און האט אפגעווישט א ליכט הויז פון די יו-עס קאוסט גארד מיט אלע 5 אקופאנטן. די ליכט הויז איז געווען געמאכט פון צעמענט און אייזן און איז געשטאנען 90 פיס העכער די וואסער. די גרויסע וואלן האט אבער איינגעשלינגן די גאנצע טורעם אן קיין שום פריערדיגע ווארענונג. דער זעלבער צונאמי האט עטליכע שטונדן שפעטער דעגרייכט אינזלן אין האוואי און האט אומגעברענגט 159 מענטשן, אריינגערעכנט א גרויסע צאל קינדער וועלכע זענען געווען מיט זייערע לערערין אויף א באזוך נעבן די ברעגעס.
עס זענען געווען נאך אסאך צונאמיס אין די לעצטע 100 יאר אבער רוב פון זיי האבן נישט געברענגט קיין סאך פאטאליטעטן. באקאנט איז די צונאמי פון אלאסקע אין 1964 וועלכע האט אויך דעגרייכט עטליכע מערב ברעגעס פון אמעריקע און קאנאדע אבער נאר 120 מענטשן זענען געשטארבן.


text:
מאנארך
א מאנארך איז א מענטש וואס פירט א מאנארכיע, א מין רעגירונג אין וואס א לאנד ווערט געהערשט פון א מענטש ביז זיין טויט, אדער אבדיקאציע. א מאנארך קען זיין אן אויטאקראט אדער קען זיין א צערעמאנישער הויפט פונעם שטאט וואס האט נישט קיין כח, און די אמתע דעה ליגט אין פארלאמענט (דאס רופט מען א קאנסטיטוציעלע מאנארכיע).
מאנארכן האבן פארשידענע טיטלען— מלך אדער מלכה (קעניגן), פרינץ אדער פרינצעסין (למשל דער פרינץ פון מאנאקא), קייסער אדער קייסערינע, אדער אפילו הערצאג אדער גרויסהערצאג (למשל דער גרויסהערצאג פון לוקסעמבורג).


text:
גוגל (זוכמאשין)
גוגל איז א זוכמאשין וואס איז פארשפרייט דורך דער גוגל פירמע. זי איז הײַנט די פאפולערסטע זוכמאשין אויף דער אינטערנעץ, וואס באהאנדלט יעדן טאג הונדערטע מיליאנען בקשות צו טרעפן אינהאלט אין וועב ערטער מיט אירע גארע באדינסטן.
אינהאַלט
בלאט ראנג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפטו פון דער גוגל זוכמאַשין איז געווען אין דער בלאַט ראַנג סיסטעם, אויף וועלכע די צוויי גרינדערס האָבן געשריבן אַ פּאַפּיר זייענדיג נאָך אין סטענפאָרד. דער בלאַט ראַנק סיסטעם האָט אויסגעאַרבעט אַ ווערט פאַר יעדן וועב בּלאַט, געבויט הויפטזעכליך אויף די צאָל לינקס צו דעם בלאַט און דער בלאַט ראַנק פון די וועב בלעטער וואס לינקן אהין.
זייער חשבון אז וועלכעס סייטס עס האט די מערסטע לינקס ברויך זיין פאפולער אויפן אינטערנעט. דערפאר טוט זי שטופן די דאזיגע סייטס פארן זוכער אין די נאז. גוגל איז דאך א ראבאטישער פראגראם און קען נישט וויסן וויפל טראפיק א וועב סייט האט באמת. ער קען נאר מאכן סייענטיפישע טעאריע'ס פארוואס א וועב סייט איז, אדער ברויך זיין, פאפולער. און לויטן אנפירונג פון דעם ביזנעס חשבון פון זייערע טעכניקער מאכט דאס א סייט וואס האט מער לינקס מער פאפולער, דורך דאס מער עקספאוזען פאר די מענטשהייט, און דאס באגראבט רעלאטיוו די חשיבות פון אנדערע סייטס.
אינטערסאנטע זאכן וואס מ'קען טאן מיט גוגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אז איר לייגט אריין א טעלעפאן נומער וועט ארויף קומען דער נאמען און אדרעס פון איר בעל הבית.
Google Suggest[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי נאר איהר לייגט אריין א אות אין דעם "זוך" קעסטל, קומט תיכף ארויף א ליסט מיט ווערטער וועלכע פאנגען זיך אן מיט דעם אות. ווען איהר לייגט אריין נאך אן אות, וועט עס ווייזען ווערטער וואס פאנגען זיך אן מיט די צוויי אותיות, און אזוי ווייטער. ווען איהר קליקט אויף א ווארט פיהרט גוגל דורך א זיך-אקציע אויף דעם ווארט.
גוגל אויף יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז מעגליך צו זוכן נייעס און וועב בלעטער אויף יידיש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גוגל זוך מכשיר • גוגל כלים פאס • זשימעיל • גוגל שמועס • גוגל קא אפ • גוגל נייעס • גוגל דעסקטאפ • גוגל דאקומענטן • גוגל לייענער • גוגל אלערטס • גוגל מאפע • גוגל ווידעא • גוגל אנאליטיקס • בלאגער • גוגל פינאנץ • לעבס • גוגל בילדער • גוגל ביכער • פרוגעל • גוגל ערד • גוגל בוקמארקס • יוטוב • גוגל גרופעס


text:
שלוקערץ
א שלוקערץ איז א סארט אויפטרייסלונג אין דעם מענטשלעכן קערפער אטעם-סיסטעם וועלכע פאסירט זייער אפט און האלט געווענליך אן פאר א קורצער צייט.
אורזאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א מענטש אטעמט דורך די לונגען וועלכע זענען צוויי באלונס וואס נעמען אריין די לופט וואס מען אטעמט אריין און בלאזן עס צוריק ארויס. די ארבעט פון די לונגען איז אויסצורייניגן דעם מענטשנ'ס קערפער פון קארבאן דיאקסייד וואס ליגט אין די לופט וואס מיר אטעמען אריין. די לונגען טוישן די לופט צו קלארע אקסיגען וואס דער מענטשליכער קערפער נוצט פאר אלע צעלן.
א מענטש דארף נישט אינזין האבן ער זאל אטעמען. עס איז פאראן א ספעציעלער קאנטראל צענטער אינעם מוח וואס שיקט סיגנאלן דורך די נערוון אז די לונגען זאלן אטעמען. די קאנטראל צענטער ווערט אנגערופן "רעספירעטארי".
אסאך מאל בייגן זיך אוועק די צענטער מוסקלען פון דער אטעם-סיסטעם און שיקן אראפ אסאך לופט ביז דער דיאפראגמע (א גרופע מוסקלען וועלכע טיילן אפ די לונגען פון די אנדערע טיילן אין בויך). די דיאפראגמע שיסט צוריק ארויף די לופט דורך זיך צאמציען, די פלוצלינגע גאלאפ און פלוס פון לופט אריין אין די לונגען אויף איין מאל פאראורזאכט דעם אפיגלויטיס זיך צו פארמאכן און דעריבער שאפענדיג דעם קול פונעם שליקערץ וואס מיר הערן און שפירן.
וועגן דער זעלבער סיבה טוט א מענטש היסן אמאל. די חילוק איז אז ווען מען היסט איז עס קורץ (צוויי ביז פינף מאל) און שלוקערצן קען געשען הונדערטער מאל.


text:
האנט גראנאט
האַנט גראַנאַט (ענגליש: Hand grenade) איז ווי א באמבע וואס מ'שיסט דאס און ביים טראסק ערשט עקספלאודריט דאס.
דער מעכאניזם איז א שווערער אבער דאס ארויסציען דעם פין, און אפלאזן דעם האלטער מאכט אז די אויפרייס שטאף זאלן אנהייבן קאכן, וואס דאס ברענגט אז די גראנאט זאל פלאצן, עס געדויערט פיר סעקונדעס אז עס זאל פלאצן, און עס שעדיקט אין די פינעף אין פערציג פוס, פון ווי עס איז געפאלן.
עס זענען פאראן גראנאטן וואס זענען נישט געמאכט אומצוברענגן, צב"ש קאלירן פאר סימנים, אדער פארשפרייטן ווילדע ראיאטן,