text:
לופטליניע
א לופֿטליניע אדער פֿלי-געזעלשאַפֿט טראנספארטירט מענטשן און משאות דורך פליגערס פון איין שטאט/שטאַט צום צווייטן.
אינהאַלט
פארשידענע לופֿטליניעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופטליניעס זענען נישט אלע אייניק געגרינדעט און אזויווי אין אנדערע ביזנעסער זענען פאראן אפטיילונגן וועלכע מעסטן זיי. אלע אמעריקאנער לופטליניעס זענען פריוואט אדער פובליק אייגענטום. איבער די וועלט זענען פאראן אסאך לופטליניעס וועלכע באלאנגן צו די רעגירונג, ספעציעל אין אזעלכע לענדער וואו עס זענען נישט פאראן קיין אינוועסטירער וואס האבן די געלט צו קענען אויפשטעלן א עירליין. די אמעריקאנער לופטליניעס ווערן געמאסטן לויט וויפיל געלט זיי מאכן און זיי זענען צעטיילט אין 3 קאטעגאריעס: הויפט, נאציאנאלע, און ראיאנישע.
די גרויסע געבן סערוויסעס צו מערערע און ווייטערע דעסטינאציעס און די קלענערע געבן נאר לימיטירטע סערוויס. לאמיר זיי באטראכטן נענטער:
הויפט לופטליניעס – די זענען די גאר גרויסע לופטליניעס פון וועלכע מען הערט כסדר אין די נייעס. אלע לופטליניעס אין די קאטעגאריע ברענגן אריין מער ווי א ביליאן דאלאר אין פראפיטן. עס זענען היינט פאראן 12 הויפט עירליינס: אלאסקע, אמעריקע וועסט, אמעריקן, אמעריקן איגל, אמעריקן טרענס עיר, קאנטינענטל, דעלטא, נארטוועסט, סאוטוועסט, טרענסוואורלד, יונייטעד און יו-עס עירוועיס. די גרעסטע לופטליניעס פארמאגן געווענליך אויך די מערסטע ארבייטער. יונייטעד לופטליניעס פארמאגט נאנט צו 100,000 ארבייטער, אמעריקן האט עטוואס איבער 90,000, און דעלטא פארמאגט ארום 77,000 ארבייטער. אן אויסנאם איז אלאסקע לופטליניעס וועלכע איז פאררעכנט פון די גרעסטע אבער פארמאגט נאר בערך 10,000 ארבייטער.
נאציאנאלע לופטליניעס – איין שטאפל ווייניגער ווי די הויפט לופטליניעס זענען די נאציאנאלע לופטליניעס וועלכע פארדינען צווישן 100 מיליאן און 1 ביליאן דאלאר יערליך. די נאציאנאלע לופטליניעס קענען זיין גרויסע לופטליניעס וועלכע טראגן פאסאזשירן נאר דאמעסטיק און טייל פון זיי האבן פלייטס צו געוויסע אינטערנאציאנאלע דעסטינאציעס. א ביישפיל פון נאציאנאלע לופטליניעס זענען: אלאוהא, אטלעס עיר, ערטרען, עמערי וואורלדווייד, עווערגרין, האוואיען און מידוועסט עקספרעס, די לופטליניעס פארמאגן צווישן 2,000 און 4,000 ארבייטער.
ראיאנישע לופטליניעס – די סארט לופטליניעס אפערירן אין געוויסע ראיאנען און פילן אָן די לעכער וועלכע די גרויסע לופטליניעס לאזן איבער. לויט די עיר טראנספארט אסאסאציע אוו אמעריקע זענען די ראיאנישע לופטליניעס די שנעלסטע וואקסנדיגע לופטליניעס אין די אינדוסטרי. די אסאסיאציע צעטיילט זיי אין דריי סוב-גרופעס: גרויסע, מיטלגאטיגע, און קליינע. די גרויסע פארדינען צווישן 20 און 100 מיליאן דאלאר פער יאר און טראגן פאסאזשירן מיט פליגער וועלכע קען אויפנעמען העכער 60 פאסאזשירן. די מיטלגאטיגע זענען קליינע לופטליניעס וועלכע פארדינען ווייניגער ווי 20 מיליאן דאלאר פער יאר (אויך נישט שלעכט!) און נוצן נאר קליינע פליגער. די גאר קליינע זענען זייערע פארדינסטן אפילו נישט באקאנט און זיי דינען ווי קאמיוטער ערליינס אין פארשידענע צייטן אויף פארשידענע ראיאנען.
די לופטליניע אינדוסטריע ארבעט נישט אנדערש ווי אנדערע סערוויס ביזנעסער און פארמאגט פארשידענע סארט קליענטן וועלכע דארפן פארשידענע באדינסט. רוב פאסאזשירן וועלן נוצן די גרעסטע לופטליניעס צו פארן אויף ווייטע פלעצער ווייל זיי האבן די מערסטע פלייטס און די בעסטע סקעדזשועלס. ביזנעס לייט וועלכע פארן צווישן איין שטאט און די אנדערע וועלן געווענליך נוצן ראיאנישע לופטליניעס וועלכע זענען ספעציאליזירט צווישן די צוויי שטעט ווייל אזוי זענען זיי פֿאַרזיכערט אז אלע פֿלייטס וועלן זיין נאן-סטאפ. נאכדעם זענען פאראן א טייל קליענטן וועלכע וועלן נוצן סיי וואספארא לופטליניע אזוי לאנג ווי יענער איז די ביליגסטע.
(באמערקונג: די אלע אויבנדערמאנטע ציפערן זענען לויט א געווענליכן יאר. אין די לעצטע צוויי יאר האבן רוב לופטליניעס געהאט שוואכע פארדינסטן און טייל האבן פארלוירן מיליאנען דאלארן).
די גרעסטע לופטליניעס אין אמעריקע זענען אויך די גרעסטע לופטליניעס אין דער וועלט. אמעריקן, יונייטעד, דעלטא, נארטוועסט, און קאנטינענטל זענען די גרעסטע פינף. די ערשטע גרעסטע אויסער אמעריקאנער לופטליניעס זענען ער פראנס, בריטיש ערוועיס און לופטהאנזא.
אנאטאמיע פון א לופטליניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש די אפעראציעס פון יעדער לופטליניע קען זיין אנדערש איז אבער פאראן א געוויסע וועג אינעם סטרוקטור פון אלע עירליינס. אן עירליינ'ס וויכטיגסטע נכסים איז די פליגער און אירע ארבייטער. א לופטליניע קען פארמאגן די בעסטע פליגער אבער אויב זי האט נישט די ארבייטער ארגאניזירט קען זי נישט עקזעסטירן. א לופטליניע ווערט געווענליך רעפרעזענטירט דורך דעם פילאט און פלייט אטענדענס וועלכע גריסן און סערווירן די פאסאזשירן דורכאויס די רייזע, אבער עס זענען באמת פאראן אסאך מער ארבייטער וועלכע מען זעט נישט און זיי טוען די הויפט ארבעט. נישט קיין חילוק ווי גרויס אדער קליין א לופטליניע איז זענען די ארבעטער איינגעטיילט אויף דער זעלבער סיסטעם אין די פאלגענדע קאטעגאריעס: ליין פערסאנאל – די זענען די גרופע פון ארבעטער וועלכע מען זעט שטענדיג ווי די פילאטן, עראפלאן-סארווערס, בילעטן פארקויפערס, טשעק-אין פערסאנאל, טויער געהילפן, און זיכערהייט אגענטן וועלכע פארנעמען 85 פראצענט פון די לופטליניעס ארבעט'ס קראפט. אפעראציעס – די אפיס ארבעטער קאנטראלירן דעם גאנצן צייטפלאן פון דער לופטליניע און טיילן איין די ארבעט פאר די פילאטן און עראפלאן-סארווערס. די ארבעטער זענען געלערנטע מענטשן וועלכע טוען די גאנצע דיספעטש ארבעט פאר דער לופטליניע און דארפן קענען אלע עף-עי-עי געזעצן אויסעווייניג. אויפהאלטונג – פליגער זענען מולטי מיליאן דאלארדיגע מאשינען וועלכע דארפן ווערן באהאנדל'ט כדי די לופטליניע זאל אנהאלטן איר צוטרוי צו אירע קאסטומער. א פליגער דארף מען רייניגן און האלטן שיין עס זאל שטענדיג אויסזען פריש און מען דארף זיכער מאכן בעפאר יעדע פלייט אז עס איז פאראן גענוג סופלייס פאר די פאסאזשירן.
סעילס און מארקעטינג – די סעילס און מארקעטינג ארביטער מאכן אפ די פרייזן, ברענגן אריין קארגא קאסטומערס, דארפן טאן אדווערטייזינג, און הייבן אויף די טעלעפאן פאר מענטשן וואס רופן אריין (קאסטומער סערוויס). אויסער די אויבנדערמאנטע ארבייטער וועלכע פארנעמען רוב פון די עירליינ'ס ארבעט'ס קראפט פארמאגט אויך יעדע לופטליניע אסאך אנדערע ארבייטער ווי ספעציאליסטן, סוב-קאנטראקטארס, וועלכע ווערן אריינגערופן אין פארשידענע פעלער. די ספעציאליסטן רעכנט אריין אדוואקאטן, אקאונטענטס, און פובליק רילעישאנס ספעציאליסטן. די סוב-קאנטראקטארס זענען געוואנדן לויט די עירליין. רוב גרויסע לופטליניעס טוען אלעס אליינס אבער די קלענערע נוצן סוב-קאנטראקטינג פאר רייניגן, פאררעכטן, זיכערהייט און נאך. אלע עסן וואס ווערן סערווירט אויף די לופטליניעס זענען סוב-קאנטראקטעט מיט קעטערינג פירמעס וועלכע דארפן זיכער מאכן אז די עסן איז גרייט צו יעדע פלייט.
מאנשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פלי מאנשאפט אויף א פליגער איז כולל:
- פילאטן
- עראפלאן-סארווערס
- (אפטמאל) זיכערהייטס מענטשן
האבס און ספיצעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צוויי ווערטער איז ווי א קורצע אפטייטש וויאזוי די סיסטעם פון א לופטליניע ארבעט. האב מיינט די צענטראלע לופטפעלד מיט וועלכע די לופטליניע באנוצט זיך און סקאופס זענען די רוטס וועלכע די פלייטס נעמען ארויס פון די האב לופטפעלד. גרויסע לופטליניעס פארמאגן מערערע האבס וואס מיט דעם ערלויבן זיי זיך צו סקעדזשועלן מער פלייטס צו מער דעסטינאציעס. די האב און ספאוק סיסטעם איז באקאנט געווארן, אדער בעסער געזאגט אנגעהויבן גענוצט ווערן, נאכדעם וואס די פעדעראלע רעגירונג האט אראפגענומען די דירעקט רוט רעגולאציעס אין 978'. ביז אהין זענען אלע גרויסע לופטליניעס געווען געצווינגן דורך די רעגירונג צו פליען דירעקט צווישן צוויי קליינע מארקעטס וועלכע זיי האבן גערופן די "פאוינט-טו-פאוינט" סיסטעם. דער פראבלעם מיט יענעם סיסטעם איז געווען אז אסאך פלייטס זענען געווען האלב ליידיג און די לופטליניעס האבן פארלוירן גרויסע געלטער. היינט צו טאג פארמאגן רוב לופטליניעס כאטש איין צענטראלע לופטפעלד ווי אלע פלייטס גייען. דאס ווערט אנגערופן די האב און אלע פלייטס וואס פארן אוועק פון דארטן רופן זיך די ספאוקס. פאר א ביישפיל וועלן מיר נוצן יונייטעד לופטליניעס וועמענ'ס האב איז אין שיקאגא'ס אהער לופטפעלד. ווען איינער פון טענעסי וועט וועלן פארן קיין נארט דעקאטע וועט ער קיינמאל נישט טרעפן קיין פלייט גלייך אהין און יונייטעד וועט אים טראגן פון טענעסי קיין אוהער און פון אוהער קיין נארט דעקאטע דורך א קאנעקטינג פלייט. דער ציל פון די האב און ספאוק סיסטעם איז צו שפארן די לופטליניעס געלט און מיט דעם קענען צושטעלן מער פלייטס צו מער דעסטינאציעס. אויב יונייטעד זאל ווען צושטעלן פלייטס פון טענעסי קיין נארט דעקאטע וואלט זי געהאט האלב אדער צוויי דריטל ליידיגע פליגער און וואלט געמוזט הייבן די פרייז פון א טיקעט כדי זי זאל נישט פארלירן געלט און עס וואלט זיך נישט געלוינט פאר די פאסאזשירן. פארשטייט זיך אז ווי מער פאסאזשירן עס זענען פאראן אלס ביליגער קאסטן די טיקעטס און אלס מער פלייטס זענען פאראן. פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס קען מען טרעפן פלייטס יעדע האלבע שעה און די טיקעסט זענען ביליגער ווי פון ניו יארק קיין ספרינגפיעלד וואו ווייניגער מענטשן פארן. געוויסע לופטליניעס זענען פון די אויסנאמען וועלכע פארמאגן נישט קיין האבס און פארן נאר אויף דירעקטע פלייטס פון איין ארט צום צווייטן און מאכן טאקע געלט נאר צוליב דעם. א ביישפיל איז סאוטוועסט לופטליניעס וועלכע גיט אלע דאמעסטיק פלייטס נאן-סטאפ. סאוטוועסט סערווירט היינט ארום 300 דעסטינאציעס דורך די פאוינט-טו-פאוינט סיסטעם און פארמאגט ווייניג לאנג דיסטענס פלייטס און די ביסל וואס יא זענען טאקע נישט נאן-סטאפ. אין אנדערע לענדער זענען נאך יא פאראן לופטליניעס וועלכע זענען רעגולירט דורך די רעגירונג און מוזן צושטעלן פלייטס צו אלע דעסטינאציעס אפילו אויב זיי דערלייגן געלט. די רעגירונגן שטיצן די לופטליניעס און בעטן א ספעציעלע שטייער פון די פאסאזשירן. צום ביישפיל אין קאנאדע איז פאראן איין הויפט עירליין, עיר קאנאדע, וועלכע האט די מאנאפאלי איבער אלע לופטליניעס און ווערט געשטיצט דורך די רעגירונג אבער זי מוז לעגאל צושטעלן פלייטס צו אירע טעריטאריעס וואו אויף געציילטע ערטער קען מען נישט צוקומען מיט קיין אויטא רוב טעג פון יאר צוליב די שנייען. פארשטייט זיך אז די לופטליניע דערלייגט גרויס געלט פון די פלייטס.
טיקעט פרייזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דער קאסטומער האט אפגעמאכט וועלכע לופטליניע עס איז אים די באקוועמסטע דארף ער קויפן א טיקעט וועלכע ער קען טאן דורך די טעלעפאן אדער דורך די אינטערנעט. טיקעטס קען מען קויפן דירעקט פון דער לופטליניע אדער דורך א טרעוול אגענטור. יעדע לופטליניע פארמאגט א גרויסע צאל ארבייטער וועלכע געבן זיך אפ נאר מיט רעזערווירן טיקעטס און מאכן זיכער אז אלעס זאל קלאפן אויף 100 פראצענט. אמאל האט מען נאר געוואוסט פון פאפירענע טיקעטס וועלכע מען האט באקומען פון די טרעוול אגענטור און איז גענוצט געווארן יארן לאנג. היינט קען מען רעזערווירן א טיקעט דורך די טעלעפאן אדער אויפ'ן אינטערנעט און מען באקומט נאר א רעזערוואציע נומער וועלכע ווערט גערופן אן עלעקטראנישע טיקעט. די פאסאזשירן מיט עלעקטראניק טיקעטס דארפן אפנעמען א באורדינג פאס ביי די טשעק-אין קאונטער און היינט קען מען דאס באקומען ביי די עקספרעס טשעק-אין מאשינען וואו מען דארף אפילו נישט געבן די רעזערוואציע נומער נאר מען לייגט אריין די קרעדיט קארטל מיט וועלכע מען האט געקויפט די טיקעט און ביז א מינוט צוויי איז די באורדינג פאס אינדרויסן און מען איז גרייט צו גיין. טיקעט פרייזן זענען זייער צעמישט און טוישן זיך יעדן טאג. אויב איער חבר האט נעכטן געצאלט 150$ פאר א טיקעט פון ניו יארק קיין שיקאגא מוז נישט זיין אז איר וועט אויך צאלן אזויפיל. עס איז זייער אינטערעסאנט אבער דאך א פאקט אז ווען איר זיצט אויפ'ן פליגער אינאיינעם מיט אנדערע מענטשן זענען צווישן די אלע פאסאזשירן געצאלט געווארן כאטש 10 פרייזן. איינער האט עס געקויפט א לאנגע צייט צוריק פאר $99, א צווייטער האט עס געקויפט ביי א טרעוול אגענט פאר $179, א דריטער האט עס געקויפט אויף די אינטערנעט פאר 10 דאלאר ביליגער, און איינער האט גאר געצאלט $400 פאר די זעלבע זיץ ווייל ער האט עס געקויפט לעצטע מינוט אין די עירפארט. עס איז שווער צו גלייבן אבער איז דאך א פאקט אז טיקעט פרייזן פאר לופט טרעוול איז היינט פיל ביליגער ווי 30 יאר צוריק. אין די טראנספארטאציע אינדוסטרי רעכנט מען די פרייזן לויט די צענט וואס מען צאלט פער מייל. אין דורכשניטליך האט מען אין די 70'ער יארן געצאלט 19 צענט פער מייל און היינט צאלט מען נאר 14 צענט פער מייל. דאס איז א גרויסער חילוק אין פרייז אויב מען נעמט אריין די אינפלאציע ראטע וועלכע האט זיך דראסטיש געטוישט אין די יארן. אגב, וואס ביליגער די פרייזן ווערן אלס מער מענטשן נוצן פליגער פאר זייערע רייזעס. א ביזנעסמאן וועלכע איז אמאל געפארן פון ניו יארק קיין טאראנטא מיט זיין אויטא וועט היינט ענדערש נוצן א פליגער ווייל די גאזאלין פון ביידע וועגן און די צייט וואס ער וועט פארלירן פון די לאנגע וועגן (רעכן צו נאך א טאג צוויי וואס ער וועט זיין מיד און נישט קענען ארבעטן געהעריג) איז טייערער ווי די $200 ביז $300 דאלאר וואס די רייזע מיט'ן פליגער וועט אים אפקאסטן. עס זענען פאראן אסאך זאכן וואס מאכן טוישן די פרייזן פאר פליגער רייזעס אבער אין גענעראל זענען זיי איינגעטיילט אין 7 פאקטארן: 1) טיקעט צייט – וואס פריער מען קויפט א טיקעט אלס ביליגער וועט עס קאסטן. צום ביישפיל דעלטא לופטליניעס סקעדזשועלט זייערע פלייטס 330 טעג פריער און ווער עס קויפט דעמאלט א טיקעט צאלט מיט א דריטל ווייניגער ווי דער וואס קויפט עס עטליכע טעג בעפאר עס פארט. 2) קלאס – יעדע פלייט גיט די געלעגנהייט פון פארשידענע קלאס טיקעטס. רוב פלייטס האבן ערשטע, ביזנעס, און האספיטאליטי קלאסן און טייל פלייטס האבן נאך מער. די פרייז פון א ערשטע קלאס טיקעט איז 5 מאל ווי א האספיטאליטי. אויב איינער זאל היינט קויפן א טיקעט פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס וועט ער צאלן בערך $300 פאר די ביליגסטע טיקעט און איבער $1000 פאר אן ערשטע קלאס טיקעט. 3) ציל – די פרייזן געוואנדן אויף דעסטינאציעס גייט מיט צוויי פאקטארן: ווי ווייט דאס איז און וואו פארנומען דאס איז. א נאנטע פלייט וועלכע ווייניג מענטשן נוצן וועט קאסטן מער ווי א ווייטע פלייט וועלכע אסאך נוצן. אבער נאך אלץ וועט זייער א ווייטע פלייט קאסטן מער ווי א נאנטע. אויב איינער זאל היינט קויפן א טיקעט פון אלבאני קיין פארט מייערס, פלארידע, וועט עס קאסטן בערך 500$ און אויב ער וועט קויפן פון לאגווארדיע, ניו יארק, קיין לאס אנדזשעלעס וועט עס נאר קאסטן בערך 300$ כאטש עס איז פיל ווייטער, איינס ווייל ווייניג מענטשן נוצן אלבאני לופטפעלד און צווייטענס ווייל מער מענטשן פארן פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס ווי פון ניו יארק קיין פארט מייערס. 4) פלייט טאג און צייט – עס זענען פאראן צייטן אין יאר ווען געוויסע פלייטס ווערן טייערער צוליב די גרויסע פארלאנג דערנאך. צום ביישפיל א טיקעט פון ניו יארק קיין פלארידע היינט וועט קאסטן בערך 200$ און די זעלבע טיקעט אינמיטן ווינטער וועט קאסטן באלד 300$ נאר ווייל עס איז די סעזאן. דאס זעלבע איז מיט די צייט אין טאג, רוב פלייטס זענען ביליגער אינדערפרי ווי אינמיטן טאג ווייל מער מענטשן פארן אינמיטן טאג און די פליגער דארפן אנקומען צו זייערע דעסטינאציעס און וועלן געבן ביליגערע פרייזן אבי זיי זאלן נישט דארפן פארן האלב ליידיג. 5) ברענשטאף קאסטן – ברענשטאף איז די צווייטע גרעסטע קאסט פאר לופטליניעס נאך ארבייטער. די אמעריקאנער לופטליניעס קויפן איין ברענשטאף פאר די ווערט פון 7 ביליאן דאלאר פער יאר. פארשטייט זיך אז ווען די פרייזן פון ברענשטאף הייבן זיך וועט זיך באלד אנזען א חילוק אין פרייזן אויפ'ן טיקעט. 6) קאנקורענט – די קאנקורענט איז אויך איינע פון די הויפט סיבות פארוואס מיר באקועמן היינט אזעלכע ביליגע טיקעטס. אין אזעלכע פלייטס וואו עס זענען פאראן די מערסטע לופטליניעס זענען פאראן די בעסטע פרייזן ווייל יעדער פרובירט צו זיין ביליגער פונעם צווייטן. בעפאר עס זענען געווען קאמפיוטערס האבן די לופטליניעס געהאט א באזונדערע שטאב מיט מענטשן וועלכע האבן זיך אפגעגעבן נאר מיט נאכקוקן די פרייזן פון אנדערע עירליינס. היינט נוצן די לופטליניע לופטליניעס פירמעס סאפיסטיקירטע קאמפיוטער סאפטוועיר וועלכע זאגט זיי די פרייזן פון אלע עירליינס. 7) ספעציעלע פרייזן – עס זענען פאראן ספעציעלע רעדוצירטע פרייזן פאר עלטערע מענטשן, סאלדאטן, און רעגירונג איינגעשטעלטע, און קאאפראציע קאסטומערס. נאך א פאקטאר וואס קען עפעקטירן די טיקעט פרייזן איז די האב סיסטעם זעלבסט. די גרויסע לופטליניעס וועלן געווענליך נעמען מער געלט פאר פלייטס וועלכע גייען און קומען דורך זייער האב. אין דאלאס אינטערנאציאנאל וועט מען כמעט נאר זען אמעריקן פליגערס און אין אוהער וועט מען בעיקר זען יונייטעד פליגערס. די לופטליניעס פארמאגן דארט רוב געיטס און בעטן א פרייז דערפאר. אן אינטערעסאנטע פאקט פון לופטליניעס און זייערע טיקעטס איז, אז רוב לופטליניעס נעמען אן מער רעזערוואציעס וויפיל זיצן זיי האבן אויף די פלייטס. דאס איז ווייל זייערע שטודיעס ווייזן אז א געוויסע צאל מענטשן קומען נישט אן צי ווייל זיי פארשלאפן, זיצן אין טראפיק, אדער ווייל זיי האבן געטוישט פלענער. עס זענען אויך פאראן רייכע ביזנעס לייט וועלכע רעזערווירן עטליכע טיקעטס אינעם זעלב'ן טאג כדי זיך צו פארזיכערן א פלייט. די לופטליניעס נוצן זייערע אייגענע און אויך די שטודיעס פון די עיר טראנספארט אסאסיאציע מיט וועלכע זיי מעסטן וויפיל מער רעזערוואציעס זיי זאלן נעמען פער פלייט, פארשטייט זיך אז עס איז געוואנדן אויף די גרויס פון די פליגער, און די דעסטינאציע. א פלייט קיין אייראפע וועט כמעט קיינער נישט פארפאסן אבער א פלייט פון ניו יארק קיין שיקאגא איז א נארמאלע זאך צו פארפאסן. מיינט אבער נישט אז אלעמאל געלונגט עס. עס מאכט זיך אסאך פעלער ווען עס קומען פונקט אן מער מענטשן און עטליכע האבן נישט קיין פלאץ. אין אזא פאל וועלן די שטאב מיטגלידער פרעגן די פאסאזשירן ווער עס איז מסכים צו נעמען א שפעטערע פלייט און וועט באקומען קאמפענסאציע דערפאר ווי א פרייע פלייט אדער א ערשטע קלאס זיץ.


c: text/html

text:
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער
די קאטעגאריע שליסט איין פירער פון די לענדער וואס האבן געקעמפט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה און גענעראלן פון די ארמייען.
עס פעלט פון דער קאטעגאריע די פאלגנדע ארטיקלען:
דאגלעס מעקארטור - זשארזש מארשאל - וואסילי טשויקאוו - וולאדיסלאוו אנדערס - נחום גאלדמאן - הענריעטע סולד - - פומימארו קנואה - הידקי טאזשא - וולאדיסלאוו ראצקייעוויטש - וולאדיסלאוו שיקארסקי - פערענץ סאלאשי - מיכיי דער ערשטער - טשיאנג קיי שעק - קארל דעניץ - עריך רעדער
אַרטיקלען אין קאַטעגאָריע "צווייטע וועלט מלחמה רעגירער"
די קאטעגאריע האט די פֿאלגנדע 25 בלעטער, פֿון 25 אינגאנצן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פרענק לויד רייט
פֿרענק לויד רייט (ענגליש: Frank Lloyd Wright; 8טן יוני 1867 - 9טן אפריל 1959) איז געווען אן אמעריקאנער ארכיטעקט. ער האט געפלאנעוועט פארשידענע געביידעס, איינשליסנדיק בענק, ביוראען, א שול, א בענזין-סטאנציע, א בירגארטן און א קונסט מוזיי. ער ווערט גערעכנט איינער פון די חשובסטע ארכיטעקטן פונעם 20סטן יארהונדערט.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרענק לויד רייט איז געבוירן געווארן אין ריטשלאנד צענטער, וויסקאנסין, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, דעם 8טן יוני 1867. אין 1885 האט ער אנגעהויבן שטודירן אינעם אוניווערסיטעט פון וויסקאנסין.
ער איז געשטארבן אין פיניקס, אריזאנע, דעם 9טן אפריל, 1959. ער האט איבערגעלאזט א זון אן ארכיטעקט, לויד רייט.


text:
זשעק אבראמאף
זשעק אבראמאף איז א אידישער ארטאדאקסישער געוועזענר לאביאיסט אין וואַשינגטאָן און ביזנעסמאן, וואס איז געווארן אנגעקלאגט אין קארופּציע אין 2006.
זיין סוקסעס אין לאַביאונג איז געקומן מיטן פלוצלינגען אויפשטייג פון קאנסערוועטיוו רעפּובליקאנע פאליטיקער וואס האבן איבערגענומן אלע דריי הייזער פון מאכט אין וואשינגטון; דער סענאט, קאנגרעס און דעם ווייסן הויז. זייענדיג א טיעף רעליגיעזער מענטש, האט ער אויסגענוצט זיין פרומקייט צו מאכן פארבינדונגן מיט די קריסטליכע רעפובליקאנע נייע פאליטיקער. און די ביזנעס וועלט האט געזען אז ער האט די פארבינדונגען האבן זיי אנגעהויבן צו האנדעלן און באיינפלוסן וואשינגטון לטובת זייערע אינטערעסן דורך אים צאלן.
ער זאגט אז ביי די דרייצן יאר האט ער אנגעהויבן היטן די תורה, פון זיך אליינס.


text:
לעא פולד
לעא פולד (29סטן אקטאבער 1912 - 10טן יוני 1997) איז געווען א יידישער זינגער פון האלאנד, וואס פלעגט זינגען אין יידיש, העברעיש, ענגליש, דייטשיש, פראנצויזיש און האלענדיש.
איידער דער צווייטער וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, איז ער געווען דער מערסט רעקארדירסטער זינגער אין אייראפע און אין די פאראייניגטע שטאטן. נאכ דער מלחמה האט ער ווידער אויפגעטרעטן, ביי קאנצערטן און גרויסע קלובן.
ער איז געווען א דריט קינד פון א פאמיליע פון צען קינדער. זיין טאטע איז געווען א וויסטער ארעמאן, אין בית המדרש האט מען ערשט אנטדעקט זיינע פעיגקייטן, ער האט באקומען סובסידיעס, צו קענען לערנען ווי צו נוצן דאס קול, מיטן חשבון אז ער וועט ווערן א חזן.
צו די זעכצן האט ער שוין אנגעפירט רעליגיעזע צערעמאניעס אין בתי מדרשים, צו יענער צייט האט ער אנגעפאנגען זינגען אין שענק אין ראטערדאם. דערנאך האט געזונגען אויפן האלענדישן ראדיא.
אין 1932, האט לעא עמיגרירט קיין לאנדאן, ענגלאנד. ער האט אויפגעטרעטן אויף בי.בי.סי., ער האט דערנאך אויפגעטרעטן אין באוואוסטע טעאטערס איבער בריטאניע.
אין 1936, האט פולד אונטערגעשריבן א קאנטראקט, מיטן פראצויזישן קאסינא, אין ניו יארק. ווען ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק, האט ער זיך אסאך פארנומען מיט שרייבן, און באארבעטן יידישע לידער. אין 1938 האט ער געמוזט פארלאזן די פאראייניגטע שטאטן, וויבאלד זיין וויזע איז אפגעלאפן. צוריק קומענדיק קיין אייראפע, האט ער געבעטן א וויזע אויף זיך צו באזעצן אין אמעריקע, צו זיין מזל איז ער ארויף אויפן לעצטע שיף, וואס איז געפארן קיין אמעריקע, נאכדעם האבן די נאציס אנגעפאנגען די צווייטע וועלט מלחמה.
ווען ער האט געהערט אז רוב פון זיין פאמיליע, איז אומגעקומען אין די טויט לאגערן, האט ער אויפגעהערט אויפטרעטן, און מער נישט געזונגען, אין יענער תקופה.
נאכן קריג האבן מערערע פלעצער אנגעטראגן ארבעט פאר אים, אבער נישט זיגענדיק א לאנגע צייט, האט אים געדוירט א וויילע ביז זיין זעלבסט זיכערהייט, איז צוריק צו אים. זיין שוועסטער איז געווען, די איינציקסטע פון זיין גאנצע פאמיליע, וואס האט איבערגעלעבט די קריג.
זייענדיק אין פאריז, פראנקרייך, אין א ווערצהויז, האט ער געהערט א ייד פון פוילן, אן איבערלעבער פון ווארשעווער געטא זינגט א ליד, וואו אהין זאל איך גיין, ער האט געבעטן דעם ייד, זאל אים געבן רעכטן אויפן ליד, און צוגעזאגט אז די ליד וועט ווערן באוואוסט איבער דער וועלט, וואס איבער די קומענדיקע יארן, האט ער עס געזונגען אין ראדיא, טעלעוויזיע, און אין מערערע פלעצער.
אין 1949, האט ער געמאכט קאצערטן איבער דער וועלט, אויפטרעטנדיק אין בראזיל, ארגענטינע, און טשילע. צפון אפריקע, ישראל און לבנון.
שפעטער האט ער געעפנט אין ניו יארק א נאכט לאקאל, וואס איז געווען א שטארקע סוקסעס, דערנאך איז ער אריבער קיין לאס וועגאס, נעוואדא. דארט האט ער געהייראט, און געהאט א טאכטער מרים, ער האט זיך געגט, און ער האט זיך אומגעקערט וווינען אין אמסטערדאם, האלאנד.
ער איז געשטארבן אלטזייענדיק 84 יאר, אין אמסטערדאם.


text:
אליעזר
- דער ארטיקל דיסקוטירט אליעזר אין תנ"ך. אויב איר זוכט דעם תנא רבי אליעזר, זעט אליעזר בן הורקנוס.
אליעזר איז דער נאמען פון דריי מענטשן אין תנ"ך.
אליעזר עבד אברהם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען דער קנעכט פון אברהם אבינו. ביי דער מלחמה מיט די פיר מלכים שטייט[1] אז אברהם האט מיטגענומען 318 מענטשן; חז"ל זאגן אז דאס איז געווען אליעזר, וואס די גימטריא פון זיין נאמען איז 318. תרגום יונתן רופט אים אליעזר דער זון פון נמרוד.
אברהם האט אים געשיקט אויסזוכן א כלה פאר יצחק. חז"ל זאגן אז ער הייסט "דמשק אליעזר" ווייל ער איז דולה ומשקה מתורת רבו לאחרים.
אליעזר בן משה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטער זון פון משה רבנו און צפורה האט געהייסן אליעזר.
דער נביא אליעזר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מלכים ווערט דערמאנט דער נביא אליעזר וואס האט געזאגט א נבואה קעגן דעם מלך יהושפט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בראשית יד יד


text:
שפיזגלאז
שפיזגלאָז (ענגליש: Antimony, לאטייניש: Stibium) איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Sb און אטאם נומער 51. ער איז א ווייכער האלבמעטאל וואס זעט אויס זילבער-גרא.
ניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען ניצט שפיזגלאז אין האלב-דורכפירערס, ווייַל עס איז נייטיק אין שאפן דיאדן, אינפראַרעד אפשפירערס און אנדערע פּראָדוקטן. אנדערע ניצן:
- שפיזגלאז פארבינדונגען (אקסידן, סולפידן) ראָלע אין שאפן פייַער-באַוואָרנטע מאַטעריאַלן פאר קינדערס שפילכלען.
- אין מעדיצין, דער שפיזגלאז פארבינדונג KSbC4H4O7·0.5H2O.
באווארענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שפיזגלאז האט אַ גרויסע צאל פון גיפטיקע פארבינדונגען, ענלעך אין גיפטיקייט צו אַרסעניק.


text:
װיקיפּעדיע:קאטעגאריזאציע
קאטעגאריע איז דער צעמענט צו די ציגל פון דעם בנין וואס הייסט וויקיפעדיע.
ווען מען שרייבט אדער לייענט אן ארטיקל, איז קריטיש וויכטיג אים צו קאטעגאריזירן אין קאטעגאריעס, ווייל אן דעם איז דאס ווי א נאדל אין א ריזיגן, ענדלאזן ים-סוף, קיינער וועט קיינמאל נישט דאס אפיר טרעפן. כדי צו טרעפן אלע ארטיקלען אן קאטעגאריעס קוועטשט אהער.
א יעדע קאטעגאריע מוז האבן אן הויפט ארטיקל וואס אלע אין די קאטעגאריע זענען ווי א תולדה אדער נאנט צו יענעם ארטיקל אין מיינונג.
אינהאַלט
- 1 ווען צו ניצן קאטעגאריעס
- 2 וועגווייזער פונקטן
- 3 וויאזוי צו קאטעגאריזירן אן ארטיקל
- 4 לייגן א קאטעגאריע אן ס'זאל זיך קאטעגאריזירן
- 5 מאכן אונטערקאטעגעריעס
- 6 אויסלייג פון קאטעגאריע בלעטער
- 7 סארטירן סדר
- 8 ווען מאכן א קאטעגאריע?
- 9 שרייבן געפעלטע קעפלאך אין א קאטעגאריע
- 10 ביי טעכנישע בלעטער נוצען די נאן אינקלוד טול
- 11 ווי אזוי אנרופן די קאטעגאריע?
ווען צו ניצן קאטעגאריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאטעגאריעס העלפן באניצערס צו טרעפן אינפארמאציע, אפילו ווען מען איז נישט געוואר פון איר.
יעדער בלאט אין דעם ארטיקל נאמענטייל דארף געהערן צו לכל הפחות איין קאטעגאריע. די קאטעגאריעס (וואס באדינען אלס קלאסיפיקאציע) אין וועלכע מען שטעלט דעם ארטיקל זאלן זיין ניצלעכע טעמעס וואו דער ענין פונעם ארטיקל געהערט אלס מיטגליד, און וואו באניצערס וועלן זוכן ווען זיי געדענקען נישט דעם נאמען פון דער זאך וואס זיי זוכן. למשל:
- ארטיקל: אהרן רוקח
- פאסיגע קאטעגאריע: קאטעגאריע:אדמורי"ם אין ארץ ישראל
- נישט פאסיגע קאטעגאריע: קאטעגאריע:רבנים מין נעמען אנהייבנדיג מיט ר
צו דערגיין צי א קאטעגאריע איז צוגעפאסט, פרעגט די פאלגנדע פראגעס:
- ווען די קאטעגאריע עקזיסטירט נאך נישט, צי איז מעגלעך צו באשרייבן זי אין א פאראגראף אדער צוויי די טעמע פון דער קאטעגאריע?
- אז מ'גייט פון דער קאטעגאריע צום ארטיקל, צי איז קלאר פארוואס דער ארטיקל געהערט אין דער קאטעגאריע? צי איז די טעמע פון דער קאטעגאריע ארומגערעדט אינעם ארטיקל?
וועגווייזער פונקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געוויינטלעך שטעלט מען נישט קיין ארטיקל אין א קאטעגאריע און אויך אין איר'ס אן אונטערקאטעגאריע. למשל, דער ארטיקל זעגלשיף געהערט צו קאַטעגאָריע:שיפן, דערפאר דארף ער נישט זיין אין קאַטעגאָריע:טראנספארט.
וויאזוי צו קאטעגאריזירן אן ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו קאטעגאריזירן אן ארטיקל טוט מען אים רעדאקטירן מיט איין (אדער מער ווי איין) קאטעגאריע דעקלאראציע(ס) אין קאנטיקע קלאמערן. למשל [[קאטעגאריע:רבנים]]—דאס שאפט אז דער ארטיקל געהערט צו דער קאטעגאריע רבנים. ביים פיסל פון בלאט וועט דערשיינען א לינק צו דער קאטעגאריע, און דאס קעפל פונעם ארטיקל וועט זיין אין א ליסטע אויפן קאטגעאריע בלאט. אין אמת'ן קען מען שטעלן די דעקלאראציע נאר וואו אינעם בלאט, אבער פראקטיש שטעלט מען זי ביים סוף (נאך זעט אויך און רעפערענצן) פאר די שטומף מוסטערן און די אינטערוויקיס. אויב ס'איז דא עטלעכע דעקלאראציעס, שטעלט מען יעדע איינע אויף א באזונדערער שורה. אנדערש ווי א רשימה, ווערן די קאטעגאריעס דערהיינטיגט אויטאמאטיש.
לייגן א קאטעגאריע אן ס'זאל זיך קאטעגאריזירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען וויל לייגן א לינק צו א קאטעגאריע בלאט, און נישט צורעכענען דעם בלאט צום ספעציפישן קאטעגאריע, דארף מען צולייגן א דאפלטע נקודה פאר'ן ווארט, אזוי: [[:קאטעגאריע:קליידונג]].
מאכן אונטערקאטעגעריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יעדע באזונדערע קאטעגאריע זאל מען זעהן צו שרייבן אין איר אנדערע געראטענע קאטעגאריעס, ווצ"ב אין "קאטעגאריע רבנים" זאל מען לייגן "קאטעגאריע אדמו"רים", אזוי וועט א יעדער קענען האבן צוטרעט צו אנדערע געראטענע קאטעגאריען, אויך וועט דאס באגרעניצן די צאל פון קאטעגאריעס אין איין איינציגע ארטיקל, ווצ"ב אנשטאט צו שרייבן 10 קאטעגאריעס אין דער ארטיקל "רבי" (רבנים, אדמורים, צדיקים, תורה, יידישקייט, פרומקייט, חסידות, ראשי ישיבות אא"וו) קען מען שרייבן נאר איין גאר פאסיגע קאטעגאריע, ווייל אין דער קאטעגאריע איז דאך דא לינקן צו אנדערע געראטענע קאטעגאריעס.
אויסלייג פון קאטעגאריע בלעטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארעם פון פארשרייבונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארשרייבונגען וואס ווערן געוויזן אין קאטעגאריע בלעטער זענען די גענויע נעמען פון די בלעטער וואס מ'האט געלייגט אין דער קאטעגאריע (אָן דעם פרעפיקס "קאַטעגאריע: ביי אונטערקאטעגאריעס). עס איז נישט מעגלעך צו ענדערן וויאזוי א בלאט איז אויסגעשטעלט, נישט דורך רערן און נישט דורך קיין שום אנדער טעכניק.
אויב ס'איז שטארק נייטיק אויסצושטעלן א בלאט אין א געוויסער קאטעגאריע אנדערשט פונעם בלאטנאמען, קען מען קאטעגאריזירן א ווייטערפירונג בלאט. (א ווייטערפירונג בלאט ווערט אויסגעשטעלט שיף אין א קאטעגאריע ליסטע.)
סארטירן סדר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען קען ענדערן דעם סדר פון די פאזיציעס אויסגערעכנט אויף א קאטגאריע בלאט. דער סדר ווערט באזירט אויפן סארטירן שליסל וואס יעדער עלעמענט האט (באמערקט אבער אז דער סארטערן שליסל אליין ווערט נישט געצייגט). טאמער מען גיט נישט אן אויסדריקלעכן סארטירן שליסל פאר א בלאט, ווערט דער בלאט געצייגט לויטן בלאטנאמען אלס סארטירן שליסל.
די רשימה אויפן קאטעגאריע בלאט ווערט איינגעארדנט נאָכן אלף-בית, און געטיילט נאכן ערשטן אות. פאסט אויף אז דעם "אלפאבעט" גענוצט פאר דעם צוועק איז באזירט אויף דער אוניקאד ליסטע פון סימבאלן. למשל, מאדיפיצירטע אותיות (װ און פֿ אד"ג) קומען נאך אלע נארמאלע אותיות; און שפייצן פאר אלעם.
ניצן סארטירן שליסלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו ענדערן די פאזיציע פון אן עלעמענט אין דער רשימה, טוט מען דעפֿינירן א בפירושן סארטירן שליסל פאר דעם עלעמענט. מען מאכט דאס אין דער ארגינעלער קאטעגאריע דעקאלאראציע אינעם בלאט פונעם עלעמענט, וואן מען לייגט דעם פארלאנגטן סארטירן שליסל נאך א רער. צום ביישפיל,
[[קאטעגאריע:מוזיק|פויק]] שטעלט דעם לויפיקן בלאט אין דער "מוזיק" קאטעגאריע מיטן סארטירן שליסל "פויק".
ווען מען וויל געבן א בלאט דעם זעלבן סארטירן שליסל אין אלע אדער עטלעכע קאטעגאריעס, קען מען נוצן דעם
{{גרונטסארטיר}} כישוף ווארט. אויבוואויל מען קען לייגן דעם כישוף ווארט אבי וואו אינעם טעקסט, אבער דער מנהג איז אז מען לייגט אים פונקט פאר דער ליסטע פון קאטעגאריע דעקלאראציעס נאענט צום סוף פונען בלאט. למשל, אויף ווינסטאן טשערטשיל, קלאפט איין
{{גרונטסארטיר:טשערטשיל, ווינסטאן}} צו דעפינירן "טשערטשיל, ווינסטאן" ווי דעם בלאט'ס סארטירן שליסל פאר אלע קאטעגאריעס, אחוץ איינער וואס האט בפירוש אן אנדער סארטירן שליסל.
קאטעגאריעס פון מענטשנס נעמען ווערן געווינטלעך סארטירט אויפן משפחה נאמען, דערפאר ניצט מען א סארטירן שליסל "משפחה נאמען, ערשטער נאמען".
ווען מאכן א קאטעגאריע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו מאכן א קאטעגאריע מוז קענען זיין צום ווינציגסטן 5 ארטיקלען וואס שיקן צו די קאטעגאריע.
אויב דערווייל איז נאך נישטא פינף ארטיקלען צום ספעציפישן קאטעגאריע, זאל מען שרייבן ביי דער קאטעגאריע אליינס עטלעכע ארטיקל נעמען וואס קען זיין אין צוקונפט אין יענער קאטעגאריע.
שרייבן געפעלטע קעפלאך אין א קאטעגאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז רעקאמענדירט צו שרייבן אלע געפעלטע קעפלאך פון א געוויסע קאטעגאריע אונטער די פאסיגע קאטעגאריע. ווי צ.ב.ש. אויב מען האט נאך נישט געשריבן אן ארטיקל איבער "מזבח", זאל מען צולייגן די קעפל "מזבח" אונטער קאטעגאריע "בית המקדש" אלץ א געפעלטע קעפל, כדי זאלן אנדערע קענען לייכטער שרייבן אן ארטיקל איבער די טעמע. זעט צ.ב.ש. קאטעגאריע:בית המקדש.
ביי טעכנישע בלעטער נוצען די נאן אינקלוד טול[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעכנישע בלעטער דארפן אויך קאטעגאריזירט ווערן, אז נישט פארשווערט דאס פארן זיכער. און עס מאכט זיך געדופלטע און אפט מאל מערערע מוסטערן פון זעלבן אויפגאבע אז איינער טרעפט איר נישט. אבער מוסטערן אויב מען לייגט סתם קאטעגאריע וועט זיך דאס אויך אריבערקאפיען דארטן ווי דער מוסטער איז געשטעלט אויפן בלאט דעריבער זאל מען שטעלן די טול ארום די קאטעגאריע. אזוי:  שטעלט דא אריין אלע זאכן וואס זאלן זיך נישט מיטראגן מיטן מוסטער.
ווי אזוי אנרופן די קאטעגאריע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גייט פריער אריין דא: קאַטעגאָריע:קאטעגאריעס צו זען אויב ס'איז שוין באשטימט א פאסיגע קאטעגאריע צו די נייע ארטיקל.


text:
קטורת
אין דעם בית המקדש איז קטורת געווען א געמישעכטס פון עלף סארט געווירצן וואס מען האט גערייכערט אויפן מזבח הזהב.
די קטורת האט מען מקטיר געווען צוויי מאל א טאג, איין מאל אינדערפרי און איין מאל נאכמיטאג.
אינעם טאג יום כיפור האט מען אריינגעפירט די קטורת אינעם קדשי קדשים אויף א גרויסן לעפל אין מ'האט זי דארט גערייכערט.
חז"ל זאגן אז דאס מקטיר זיין די קטורת איז געווען א סגולה צו עשירות, צוליב דעם האט מען נאר געלאזט יעדן כהן איינמאל אין לעבן עס פראקטיצירן, כדי צו געבן יעדן א געלעגנהייט, אויסער דעם כהן גדול איז געווען ערלויבט עס טאן ווען אימער זיין הארץ האט באגערט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משניות יומא


text:
בעגין שאסיי
די בעגין שאסיי, אויך שאסיי נומער 50, איז א געגנטליכע שאסיי אין ירושלים, וואס לויפט פון צפון אויף דרום.
די שאסיי איז גערופן אויפן נאמען פון פרעמיער מיניסטער, מנחם בעגין. זי איז געבויט געווארן אין די 1990ער יארן, געעפנט פארן פארקער 1998, און איז פארלענגערט געווארן 2002. די לענג איז עטוואס מער פון צוועלף קילאמעטער. זי הייבט אָן אין דרום ביי גילה געגנט, נעבן מלחה קאמערץ צענטער, און טעדי סטאדיאן. זי פארט אריבער קרית יובל, גבעת מרדכי, קרית משה, וואו זי פֿארט אונטער דעם אריינגאנג צו דער שטאט. אויף צפון פארבינדט זיך זי מיט גאלדע מאיר שאסיי, און יגאל ידין שאסיי, וואס פירט צו רמות און רמת שלמה. פון דארט פארבינדט זיך צום עטרות אינדוסטריעלן געגנט, ווי דער נומער פון דער שאסיי טוישט זיך צו 45, וואו זי פארבינדט זיך צו שאסיי נומער 443.
די ווערט פון די געגנטן לעבן דער שאסיי איז געפאלן, און די שטאט האט באצאלט אנטשעדיקונג פאר די מענטשן 35 מיליאן שקל.


text:
13טן מיי
דעם 13טן מיי איז דער 133סטער טאג פון יאר (134סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 232 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1647 - ערדציטערניש אין סאנטיאגא מיט א שטארקייט פון 8.5
- 1912 - אויפגעשטעלט געווארן דער קעניגלעכער לופטמיליטער - דער לופטמיליטער פון בריטאניע
- 1939 - די פליטים שיף "סאנט לואיס" פארט ארויס פון האמבורג קיין קובא
- 1940
- צווייטער וועלט קריג: ווינסטאן טשערטשיל דרשנט זיין בארומטע רעדע "בלוט שווייס און טרערן" אין דעם בריטישן פארלאמענט
- ווילהעלמינא מלכה פון האלאנד אנטלויפט פון דער נאצי אינוואזיע אין דער בריטאניע; די פרינצעסין יוליאנא שמוגלט אירע קינדער אין קאנאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1717 - מאריא טערעזא, קייסערין פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע און מלכה פון בעהמען און אונגארן (געש' 1780)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1835 - דזשאן נאש, בריטישער ארכיטעקט (געב' 1752)
- 1916 - שלום עליכם, אוקראינער יידישער שרייבער, וואס האט געשריבן אויף יידיש (געב' 1859)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דענמארק - באפרייונג טאג (1945)
- האלאנד - באפרייונג טאג (1945)
- עטיאפיע - באפרייונג טאג (1941)


text:
חמץ
חמץ איז ווען איינע פון די פינף ערליי קערנדליך האט צוגערירט וואסער סיידן עס איז נאך א קערנדיל אדער עס איז שוין מעל אויף א וויילע וואס עס קען צוגעקומען צו די מינדעסטע פארמאט עס זאל זויערן דעמאלסט איז עס חמץ. אט דאס חמץ טאר מען נישט עסן אדער זיך פארגעניגן אדער האבן אונטער די אייגענטומערשאפט אום פסח. פסח טאר מען נישט עסן קיין שום זאך וואס איז דערין אריינגעמישט אפילו א באשטאנדטייל וואס איז געווארן חמץ.
אינהאַלט
שיעור חימוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חז"ל זאגן אז פון די רגע וואס די מעל רירט צו דאס וואסער אויב מ'באשעפעטיגט זיך דערמיט געדאורט עס א שיעור מיל (די מאס צייט עס נעמט צו גיין אויף די פיס א שטרעקע פון א מיל), וואס דאס איז אכצען מינוט עס זאל צוקומען צו זויערן.
בל יראה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ איז דער איינציגער איסור אין די תורה וואס נישט נאר מ'טאר עס נישט עסן און הנאה האבן טאר מען אויך עס נישט האבן אין זיין אייגענטומערשאפט. ווי די פסוק זאגט אין שמות י"ג, ולא יראה לך חמץ ולא יראה לך שאור בכל גבולך.
ביישפילן פון עסנווארג וואס איז חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביעור חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי מ'זאל נישט עובר זיין אויף בל יראה האט די תורה געהייסן אז מ'מוז אויסרוימען אין פארלענדן די חמץ פאר פסח. ווי די פסוק זאגט אין שמות י"ב אך ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם, חז"ל זאגן אז די ווארט ראשון איז נישט טייטש "ערשט" וואס דאס וואלט געמיינט דעם ערשטן טאג פסח, נאר ענדערש "פעדערן" "איידער", דאס מיינט "איידער" עס קומט אן פסח זאל מען פארלענדן די חמץ.
עס זענען דא דריי זאכן וואס מ'דארף טאן צו פולקאם מקיים זיין די מצוה פון "תשביתו".
- בדיקה
- ביטול
- ביעור
בדיקת חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – בדיקת חמץ
מ'מוז גוט אויסרייניגן דאס הויז פון יעדן חמץ, נאכן אויסרייניגן איז מען בודק חמץ. דאס מיינט, אז מ'דארף אונטערזוכן דאס הויז צום שיין פון א ליכט.
די נאכט פון י"ד ניסן, וואס איז פאר פסח ביינאכט, גילט דער חיוב בודק צו זיין דעם חמץ מיט א ליכטל, וואו אימער עס איז מעגליך געקומען חמץ איבערן יאר אין זיין רשות. איידער מען הייבט אן די בדיקה מאכט מען די ברכה: ברוך אתה ד' אלוקינו מלך העולם, אשר קדשנו במצוותיו וציוונו על ביעור חמץ. כאטש די ברכה באציט זיך אויף ביעור חמץ – וואס ווערט געמאכט ערשט צומארגנס – און נישט אויף דער בדיקה, אבער מען מאכט די ברכה ווען מען הייבט אן די מצוה, ווען מען איז בודק. בייטאג מאכט מען נישט קיין ברכה (נאר ס'איז דא פוסקים וואס האלטן אז טאמער מ'האט פארגעסן מאכן די ברכה פארן בודק זיין, זאל מען מאכן די ברכה פארן פארברענען דאס חמץ.[1]
מ'דארף בודק חמץ זיין יעדע ארט.
- אין די אויטאמאביל
- אין די ביזנעס
- אין קעלער
- אין בוידעם
- אין יעדן ווינקל אין שטוב.
כל חמירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך דארף מען מבטל זיין די חמץ דאס מיינט מען איז מפקיר דאס חמץ, די לשון חז"ל איז "ביטול מטעם הפקר", כדי מ'זאל נישט עובר זיין אויף בל יראה אויף די חמץ וואס מ'האט נישט געטראפן בשעת'ן בודק זיין און עס איז געבליבן אומוועלנדיג אונטער די אייגענטומערשאפט.
מ'קען נישט מבטל זיין חמץ וואס מ'ווייסט ווי ס'ליגט און מ'פלאנט עס צו ניצן נאך פסח, ווייל עס מוז זיין א ערענסטע הפקר מיטן גאנצן הארץ, חמץ וואס מ'וויל ניצן נאך פסח דארף מען פארקויפן פאר א גוי (זעה ווייטער מכירת חמץ).
כל חמירא איז די ניסוח וואס מ'זאגט ווען מען איז מפקיר די חמץ, עס איז אויף אראמיש ווייל דאס איז אמאל געווען די לשון בני אדם, ווייל ווען מ'איז מ'איז מפקיר די חמץ מוז מען פארשטיין וואס מ'זאגט, ווייל עס איז פון הארץ, דעריבער היינט אויב איינער פארשטייט נישט די ווערטער פון כל חמירא מוז ער עס זאגן אויף אידיש אדער די שפראך וואס ער פארשטייט. די אנדערע שפראכן זענען געווענליך געדרוקט אין די סידורים.
שריפץ חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבערגעבליבענע חמץ וואס מ'האט אין שטוב ערב פסח, נאכן זמן פון סוף זמן אכילת חמץ, דארף מען מבער זיין פון דער וועלט, דורך פארברענען אדער דורך אן אנדער מיטל. מ'פירט זיך צו פארברענען דאס חמץ נאך פיר שעה'ן פון טאג.
מכירת חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ שעבר עליו הפסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ וואס א ייד האט געהאט איבער פסח בלייבט אסור נאך פסח.
משהו חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ נוקשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שו"ע אורח חיים סימן תלב


text:
קוקורוזע
קוקורוזע אדער טערקישע ווייץ (Zea mays L. פון שפאניש: maíz) באוואוסט אין אמעריקע און קאנאדע מיטן נאמען "קארן", איז א מין תבואה וואס מען וואקסט אין די אמעריקאנער לענדער שוין פון פאר-היסטארישע צייטן. די בלעטערישע זאנג אנטהאלט זאמען וואס מען רופט קערנדלעך. כאטש קוקורוזע איז א מין תבואה, מען איז געוואוינט צו קאכן די קערנדלעך ווי א גרינס. די מאיא פעלקער פלעגן ווייקן און קאכן די קערנדלעך אין קאלכוואסער. צווישן 1700 און 1250 פאר דער ציווילער רעכענונג האט די גערעטעניש זיך פארשפרייט איבער די אמעריקעס. נאכדעם וואס די אייראפעישע האבן קאלאניזירט די אמעריקעס סוף דעם 15טן יארהונדערט און אנהייב דעם 16טן יארהונדערט, האבן אויספארשער און סוחרים געטראגן קוקורוזע צוריק אין אייראפע. אזוי ווי קוקוריזע וואקסט אין פארשידענע קלימאטן האט זי פארשפרייט אריבער דער וועלט. אין די פאראייניגטע שטאטן בערך 37% פון די פעלדער וואקסן קוקורוזע.
קוקורוזע קען וואקסן ביז 12 מעטער, אבער די קוקורוזע וואס מען פלאנצט אויף מסחר וואקסט ביז 2.5 מעטער.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאָרן, קערן, קוקורוזע, פּאַפּשוי, פארווערטס, דעם 27סטן יאנואר 2012


text:
יוסף שלמה כהנעמאן
הרב יוסף שלמה כַהַנעמאן (ה'תרמ"ו - כ' אלול ה'תשכ"ט) איז געווען רב אין פאנאוועזש, ליטע, וואו ער האט אויפגעשטעלט די פאנאוועזשער ישיבה. ביים חורבן אייראפע האט ער געגרינדעט די ישיבה נאכאמאל אין בני ברק אין ארץ ישראל. ער איז געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב כהנעמאן איז געבוירן צו זיין פאטער ר' יהודה לייב אין תרמ"ו אינעם קליינעם שטעטל קולי, ליטא, וואס האט געהאט א יידישע געמיינדע פון 100 מענטשן.[1] ער האט געלערנט אין דער טעלזשער ישיבה ביי רבי אליעזר גארדאן און רבי שמעון שקאפ. שפעטער האט ער געלערנט א יאר אין נאווהארדאק, וואו ער האט באקומען היתר הוראה פון רבי יחיאל מיכל עפשטיין, דער "ערוך השולחן". אין תרס"ח איז ער אנגעקומען אין ראדין וואו ער האט געלערנט דריי יאר מיט רבי אלחנן וואסערמאן אין דעם "קדשים כולל" פון דער ראדינער ישיבה ביים חפץ חיים. שוין יונגערהייט האט מען דערקענט ביי אים א כח פון פירערשאפט און ארגאניזאציע..
אין תרע"א איז ער געווארן אן איידעם ביים ווידזשער רב, הרב אריה לייב רובין. ווען מ'האט דאס זעלבע יאר גערופן זיין שווער ווערן רב אין ווילקאמיר, האט מען אויפגענומען ר' יוסף שלמה אלס רבי אין ווידזש. אין תרע"ו איז ער געווארן ראש ישיבה אין גראדנע. אין תרע"ט, נאך דער פטירה פון רב איצעלע פאנאוועזשער, האט די פאנאוועזשער קהילה באשטימט רב יוסף שלמה דעם נעקסטן רב. ער האט געגרינדעט די ישיבה "אהל יצחק" אין פאנאוועזש אויפן נאמען פון זיין פארגייער.
אין די יארן 1923-1925 איז ער געווען א מיטגליד אינעם ליטווישן פארלאמענט.
דער חזון איש האט געזאגט אויף אים "יאשע קולער איז געווען דער בעסטער בחור אין ליטע".
ער איז געבליבן פאנאוועזשער ביז דער סאוועטן פארבאנד האט אנעקסירט ליטע אין ת"ש. ווען די דייטשן האבן אינוואדירט ליטע, איז דער רב געווען אין דער פרעמד, אזוי איז ער געראטעוועט געווארן, מיט איין זון אברהם, אבער זיין ווייב אין אלע אנדערע קינדער זענען אומגעקומען.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ת"ש איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אין תש"ד האט ער אנגעהויבן אויפשטעלן אין בני ברק א ישיבה אויפן נאמען פון דער פאנאוועזשער קהילה וואס די דייטשן האבן פארניכטעט, און אויך האט ער אויפגעשטעלט די גראדנער ישיבה אין אשדוד.
ביים בויען די פאנאוועזשער ישיבה, האט איין טאג גערעגט שטארק און די ארבעטער האבן אים געבעטן אז ער זאל זיי באצאלן אזוי ווי יעדן טאג און זיי וועלן אהיים גייען. האט דער רב געזאגט אז ער איז מסכים צו באצאלן אבער אזוי ווי זיי זענען זיינע ארבעטער, זאלן זיי גייען אין בית מדרש וואו די בחורים לערנען פלייסיג, און די ארבעטער זאלן לערנען גמרא אנשטאט בויען די ישיבה. זיי האבן אים געפאלגן מיט פריילעכע הערצער, מיינענדיק אז זיצן ביי דער גמרא איז אסאך גרינגער ווי ארבעטן שווער ביים בויען. אבער נאך א קורצער צייט זענען זיי געקומען צום רב מיט א טענה אז עס איז צו שווער צו קאנצענטרירן לערנען. האט דער רב געענטפערט זיי מיט א שמייכל, "איך האב געוואלט אייך ווייזן מיט דער געלעגנהייט אז מ'זאל נישט מיינען אז לערנען א גאנצן טאג איז א גרינג און אינטערעסאנט לעבן, נישט אזוי ווי ארבעטן שווער ביים בויען, נאר פארקערט, טראגן און בויען איז איבערהויפט נישט אזוי שווער ווי קאנצענטרירן לערנען גמרא, און איר וועט שאצן די ישיבה'לייט וואס פארמאטערן זיך מיט גרויסער מי". אזוי האט דער רב גוט אויסגענוצט יעדע געלעגנהייט. [2]
בני ברק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין פטירה האט די בני ברק שטאטראט געענדערט דעם נאמען פון השומר גאס, איינע פון די הויפטגאסן אין דער שטאט, צו הרב כהנעמאן גאס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ליטע יזכור בוך - קול
- ↑ רבי אהרן לייב שטיינמאן אין "מקים עולה של תורה", שבת בשבתו, נומער 926, י"ג אלול תשע"ב, רבי יוסף שלמה כהנמן זצ"ל גאב"ד פוניביז'
- די פאנאוועזשער רבנים
- שבת בשבתו, נומער 926, י"ג אלול תשע"ב, רבי יוסף שלמה כהנמן זצ"ל גאב"ד פוניביז'


text:
יידישע אויסלייגן
יידישע אויסלייגן זיינען אָרטאָגראַפישע סיסטעמען, וואָס ווערן באַניצט צו שרייבן די יידישע שפּראַך. ס'רוב פון זיי פאַרווענדן יידישן אלף-בית.
אָרטאָגראַפישע פיל-מיניקייט איז זייער כאַראַקטעריסטיש פאַר יידיש, אַזוי ווי אויך פאַר אַנדערע יידישע לשונות, אַריינגערעכנט העברעאיש, וואָס איז כנגד שטאַרקער נטיה צו סטאַבילקייט אין אייראָפּעאישע שפּראַכן. די געשיכטע פון יידישן כתב איז עלטער פון דער שפּראַך גופא, באשר די פּרינציפּן פון כמעט אַלע אויסלייג-סיסטעמען האָבן מקורות אין לשון קודש.
אנדערש ווי העברעיש, זענען די אותיות אין יידיש צעטיילט אין קאנסאנאנטן און וואקאלן.
די קאנסאנאנטן זענען: א, ב, ג, ד, ה, וו, ז, ח, ט, י, כ (ך), ל, מ (ם), נ (ן), ס, פּ, פֿ (ף), צ (ץ), ק, ר, ש; אויך פאר ווערטער פון העברעיש אדער אראמיש: בֿ, כּ, שׂ, תּ, ת
די וואקאלן זענען: אַ, אָ, וּ, וי, יִ, יי, ײַ, ע
ווערטער וואס זענען לשון קודש (העברעיש און אראמיש) לייגט מען אויס אזוי ווי די קוואל שפראך. אנדערע ווערטער לייגט מען אויס אויפן אייראפעישן סיסטעם, מיט די וואקאלן א, ו, וי, י, יי, ע.
אינהאַלט
געשיכטע פון יידישן אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאָדערנע אָרטאָגראַפיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאָגס איז די פאַרשיידנקייט פון דער יידישער אָרטאָגראַפיע ווייט ניט קלענער ווי אין די בלי-יאָרן פון דער ליטעראַטור אויף יידיש. די סיסטעם, וואָס האָט פאָרמעל אַן "אָפיציעלן" מעמד אין דער אַקאַדעמישער סביבה און וואָס האָט אויך ברייטן באַנוץ אין אַ סך וועלטלעכע אויסגאַבן, איז די ייוואָ-אָרטאָגראַפיע, ד.ה. די כללים, וואָס זיינען אויספאָרמולירט געוואָרן דורכן יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט. דער ייוואָ נוסח האָט זיך עטלעכע מאָל געענדערט, און דעם אויסקריסטאַליזירטן סוף-רעזולטאַט באַטראַכטן אַ סך, אויב ניט ס'רוב, יידישע לייענער אויסן אַקאַדעמישע קרייזן און אויך אַ געוויסע צאָל פאָרשער, אַז ער איז צו ווייט פון טראַדיציאָנעלע אָרטאָגראַפישע סיסטעמען.
אַן אַנדער שיטה, וואָס איז אויך קאָדיפיצירט געוואָרן, איז רעפּרעזענטירט געוואָרן אין "כלל תקנות פון יידישן אויסלייג", פּובליקירט ווי אַ בשותפותדיק ווערק פון אַ ריי אוניווערסיטעטן. די כוונה פון דער אויסגאַבע איז געווען צו פאָרמולירן דעם כוללדיקן "סטאַנדאַרט" און זיין נאַטירלעכע פאַרשיידנקייט, וואָס מען טרעפט (אָדער האָט געטראָפן) אין פאַרשידענע ביכער און זשורנאַלן, וואָס זיינען ניט פאַרבונדן מיט דער טעטיקייט פון ייוואָ. געוויסע וואַריאַציע ווערט צוגעלאָזן, אָבער דעם דייטשמערישן אָרטאָגראַפישן סטיל וואַרפן די מחברים פון "כלל תקנות" אַוועק.
די אָרטאָגראַפיע, וואָס מען נוצט אין חסידישע פּובליקאַציעס, האָט קיינע תקנות ניט. קיין גרויסע איינאַרטיקייט כאַראַקטעריזירט זי אויך ניט, אָבער באַשטימטע סימנים זיינען אין דעם אויסלייג פאַרשפּרייט, ווי למשל, כתב אָן ניקוד, מער אָדער ווייניקער אָפטער נוסח צו שרייבן מיט שטומע ע און ה אין עטלעכע ווערטער און אַנדערע צייכנס פונעם דייטשמערישן סטיל, קאָנסעקווענט שרייבן אי- פאַר יי- אָנהייב וואָרט און אַנדערע.
אַ באַזונדערע סיסטעם איז אַנטוויקלט געוואָרן אין סאָוועטן פאַרבאַנד: דער אַזוי גערופענער סאָוועטישער אויסלייג. די הויפּטטענדענץ אין דער שיטה איז געווען די פאָנעטישקייט פונעם כתב: פון וואַנעט ניט איז אַ וואָרט געקומען, מוז מען דאָס וואָרט שרייבן פאָנעטיש. אַ צאָל מאָרפאָלאָגישע כללים האָבן אָבער פאָרט חל געווען. אין אַ פולער פאָרם פון דער סאָוועטישער סיסטעם האָט מען אָפּגעוואָרפן אויך די סוף-אותיות. היינט איז דער מעמד פונעם סאָוועטישן אויסלייג שוואַך, הגם מען איז נאָך ממשיך צו פאָלגן די טראַדיציע אין דער צייטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן".
פאַרשיידענע פּרינציפּן פון יידישן אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאַרשיידנקייט פון יידישע אויסלייגן איז בכלל פאַרבונדן מיטן איבערוואָג פון דעם אָדער יענעם פּרינציפּ, וואָס מען שטעלט אַרויס אויבנאָן. קיינע פון די היינטיקע אָדער פריערדיקע אָרטאָגראַפיעס פאָלגן אָבער ניט אויס בלויז איין עיקר.
לויט דעם היסטאָרישן פּרינציפּ האַלט מען, אַז מען מוז שרייבן אַזוי, ווי מען שרייבט אין מקור-שפּראַכן. ד.ה., בדרך כלל שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון קודש (און יידישן אַראַמיש). אַנאַלאָגיש, אין געוויסע אויסלייגן איז עס אָנגענומען צו שרייבן ווערטער פון גערמאַנישן אָפּשטאַם אימיטירנדיק די דייטשישע אָרטאָגראַפיע, לויטן אַזוי גערופענעם דייטשמערישן סטיל פון אָרטאָגראַפיע.
אין אַ באַשטימטן זין להיפּוך צום היסטאָרישן פּרינציפּ איז אַ פאָנעטישער: אַזוי ווי מען רעדט, אַזוי מען שרייבט. אַ וויכטיקע מאָדיפיקאַציע דערצו איז דער מאָרפאָלאָגישער פּרינציפּ, וואָס טענהט אַז צו דערמעגלעכן דעם באַנעם פונעם כתב איז דאָס בעסער ניט צו ברעכן די טיילן פון ווערטער, אַפילו ווען זיי ווערן אַרויסגערעדט ניט אַזוי ווי מען זיי שרייבט.
ניקוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַ באַזונדערע שאלה איז דער באַנוץ פון פּינטעלעך און שטריכעלעך, ד.ה. פון ספּעציעלע דיאַקריטישע סימנים.
פאַר די בגדכפ"ת קאָנסאָנאַנט אותיות, וואָס האָבן געהאַט צוויי מינים פון דער אַרויסרייד (דהיינו: פריקאַטיוו און פּלאָזיוו), האָבן די טבריהר מדקדקים אַנטוויקלט אַן אופן אונטערצושיידן די צוויי אויסשפּראַכן: רפֿה און דגש קל. אָט די צוויי סימנים פאַר די אותיות, וואָס זיינען ממשיך צו קלינגען צווייערליי, האָט יידיש געירשנט און ביידע – דגש און רפה – קען מען טרעפן אין היינטיקע אויסלייגן: עטלעכע שיטות ניצן (אָדער האָבן באַניצט) כמעט די פולע סיסטעם, בשעת אַנדערע קומען אויס אָן זיי אָדער פלעגן באַצייכענען בלויז איין דגש פאַרן פּא. דאָס זעלבע איז אויך אמת פאַרן פּינטל פונעם אות שׂין, וואָס געפינט זיך בלויז אין ווערטער פון לשון-קודשדיקן אָפּשטאַם.
אַנדערע סימנים זיינען די נקודות פאַר וואָקאַל קלאַנגען. שרייבנדיק יידיש ניצט מען בדרך כלל בלויז פּתח און קמץ אונטער אלף, אָבער לויט איינע תקנות זיינען זיי ניט אָבליגאַטאָריש און לויט אַנדערע מוז מען באַצייכענען ניט נאָר די ביידע, נאָר אויך ײַ פאַרן פּתח-צוויי-יודן. אַנדערע נקודות טרעפט מען זעלטן, הגם חיריק און מלופּם זאָל מען ניצן אין באַשטימטע סביבות לויט די כללים פון ייוו"אָ. אין עטלעכע פריערדיקע אויסגאַבן פלעגט מען ניצן דעם פולן ניקוד, אימיטירנדיק תנ"כישן סטיל.
ראָמאַניזאַציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היימיש יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היימישע יידיש איז דער וועג וויאזוי א סך יידיש-רעדערס, וואס באניצן זיך מיט יידיש אלס זייער ערשטע און מוטער שפראך,ריידן היינט צוטאגס.
ס'רוב שרייבערס פון יידיש, כולל אלע היימישע יידיש שרייבערס, ניצן זיך נאר מיט לשון-קודשדיקע אותיות (א"ב).
אויך איז דאס מער באנוצט ביי די פרומע חרדים קעגן די פרייערע, וואס נוצן דאס כלל-יידיש.
פארשיידענע סארטן היימיש יידיש:
דאס הייסט,אז עס האט נישט קיין אייזערנע כללים דערווייל אנטוויקלט, וואס יעדער קרייז האלט זיך ביי דעם, און עס איז דעריבער זייער נישט פראפעסיאנעל אן קיינע אמתדיקע אראויפגעשטעלטע יסודות.
ייוו"א יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס מ'רופט ייווא אידיש איז דער יידישער דיאלעקט, וואס איז פארמולירט געווארן דורך די ייוו"א אינסטעטוט און ווערט גענוצט בעיקר דורך די יידישיסטן, ס'רוב ערשטע מוטער שפראך יידיש ריידערס ווייסן נישט, וויאזוי מען באניצט דאס.
נישט אלץ אין דער כלל-שפראך איז טראדיציאנעל. זייער א סך ווערטער זענען מאדערן אייגן געמאכט דורך רעוויזיאניסטן און געלערענטע לייט, אבער וויבאלד זיי האבן דאס דורכגעטאן אלס כלל-שפראך,איז דאס מער פראפעסיאנעל, ווי דאס היימיש-געמאכטע יידיש. ווי למשל שלום עליכם פלעגט שרייבן נישט יידיש נאר יודיש א.א.וו.[1]
אפילו דער פארווערטס האט זיך אין משך פון א סך יארן נישט באנוצט מיט דער כלל-שפראך. בלויז ווען די אלטע יידישיסטן זענען געשטארבן,האט מען דאס געמאכט א כלל,אז די שרייבערס,וואס ריידן נישט יידיש דארטן אין טאג-טעגלעכן באנוץ,זאלן זיך האלטן צו דער געשריבענער כלל-שפראך.[2]
עס ווערט געלערענט אין א סך קאלעדזשעס פון פראפעסארן, וואס לערנען דאס מיט סטודענטן.
שרייבן און אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמתן שרייבן און אויסלייג פון א שפראך האט נישט צו דיאלעקט. פארקערט, שלמה בירנבוים שטעלט אוועק א כלל, אז מען זאל שרייבן אויף אן אינטער-דיאלעקטישן אופן, אזוי קען יעדער איינער ליינען לויט זיין דיאלעקט.
בדרך כלל, באניצן זיך דאס נישט קיין פרומע חרדישע יידן צו שרייבן, נאר די יידישיסטן. אבער ריידן טוען יא אזוי אלע רוסיש-אפשטאמיקע. וו.צ.ב.ש. דער אלגעמיינער זשורנאל האט אן ענלעכע הברה אבער נישט די שרייבן סטיל פון די אלע נקודות און וואקאלן ווי זיי.[3]
עס איז בעיקר דער וועג פון שרייבן, וואס איז אנדערש פון סתם היימיש יידיש ווייל עס לייגט א דגוש אויף די נקודות און די וואקאלן, אזוי ווי די פראנצויזישע שפראך מיט נקודות קעגן ענגליש, וואס האט נישט קיין נקודות.
פון אירע הויפט-אויספארעמער איז געווען מרדכי שעכטער, אוריאל וויינרייך און זיין פאטער מאקס וויינרייך, אבער זייער א סך יידישיסטן זענען געווען דערקעגן פון אנפאנג אן און האבן זיך קיינמאל נישט צוגעשטעטלט דערצו, די סאמע באקאנטע זענען חיים גראדע, יודל מארק און הירשע דוד כ"ץ אבער נאך.
אנדערש ווי היימיש יידיש שרייבן א סך כלל-יידיש שרייבער אויף לאטיינישע אותיות אנשטאט בלויז לשון קודשדיקע אותיות.[4]
די שרייבונג אָמגענומען ביי חסידים אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אונטערשײדן צווישן אויסלייגן, וואָס מען נוצט ראשית כל אין וועלטלעכע קרייזן צו ווי די חסידישע יידן שרייבן אין אמעריקע, זענען בעיקר איבער נקודות און וואקאל אותיות:
רעכטס זענען די שרייבונגען לויטן כלל-אויסלייג (רעפּרעזענטירט דורכן ייוואָ סטאנדארט) און לינקס איז די "היימיש אידיש" שרייבונג.
ליטוואקעס זאגן ניט און זיינען,און פוילישע יידן זאגן נישט און זענען.
לעצטנס שרייבט "דער בלאט" מיט א סך נקודות.
פאמיליע נעמען אין די אויסלענדישע חסידישע געמיינדעס, ווערן געשריבן בד"כ לויטן פארצייטישן אויסלייג, וו.צ.ב.ש. פריעדמאן, ראטה, און רויזענבערג.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט הירשע דוד קאצנס ארטיקל אין דער אלגעמיינער זשורנאל איבער דעם [1].
- ↑ אן ארטיקל אין פארווערטס גופא פון מרדכי שעכטערס א פלימעניק איציק גאטעסמאן, דעם היינטיקן אסיסטענט-רעדאקטער, דערציילט, וואסערע מלחמות זיין פעטער האט געפירט יארן לאנג קעגן דעם לאנגיאריקן רעדאקטער, מען זאל דאס אדאפטירן די כלל-יידיש [2].
- ↑ זעט ארטיקל אידישיסטן.
- ↑ יוגנט-רוף און ייוו"א וועב-זייטן זענען אלע אויף לאטייניש בעיקר.
ליטעראַטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Birnbaum SA (1979) Soviet Yiddish. Soviet Jewish Affairs 9: 29-41
- ה-ד קאַץ (1993) תקני תקנות. פראַגן פון יידישער סטיליסטיק. אָקספאָרדער יידיש, אָקספאָרד, 348 זז.
- Krogh S (2013) The foundations of written Yiddish among Haredi Satmar Jews. In: Aptroot M, Hansen B (eds) Yiddish Language Structures: 63-103
- (1992) כלל-תקנות פון יידישן אויסלייג. אָקספאָרדער יידיש, אָקספאָרד, 55 זז.
- (1947) תּקנות פֿון ייִדישן אויסלייג, דריטע אויפלאַגע. יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט, שטוטגאַרט, 34 זז.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אליעזר ניבאָרסקיס לעקציע די אַנטוויקלונג פון דער יידישער אָרטאָגראַפיע אויף youtube
- כלל-תקנות פון יידישן אויסלייג אין וויקיביבליאָטעק
- יידישער אלף-בית לויט ייוואָ שרייבונג
- דער נוסח פון אלגעמיינעם זשורנאל.


text:
בעלי חיים
בעלי חיים זיינען די גרופע פון לעבעדיקע ארגאניזמען וואס אנטהאלט מענטשן און חיות, ווי אויך בהמות אינסעקטן און כל מיני פייגל א.א.וו. אין אלגעמיין זיינען זיי פון מולטיצעלולאר. זיי עסן דאס פלייש פון אנדערע באשעפענישן, פון א אנדער מין אדער פון זעלבן מין, אדער פלאנצן, אזוי האבן זיי כח צו לעבן. דער צד השווה פון אלע בעלי חיים איז אז זיי זיינען פעהיג זיך באוועגן פון איין ארט צו א צווייטן.
עס זענען פאראן מיליאנען זגאלן פון בעלי חיים. טייל זענען גרויס, טייל זענען קליין. אנדערע לעבן אין וואסער, אנדערע לעבן אויף דער ערד, און אנדערע פליען אין דער לופט.
טייל בעלי חיים זענען פלאנצנפרעסערס, טייל זענען פליישפרעסערס, און טייל עסן סיי פלאנצן סיי פלייש.
אחוץ פון עטלעכע גרופעס פון זיציקע פארעמס (למשל, שוואמען און קאראלן), קענען ס'רוב בעלי חיים באוועגן זיך פון איין ארט צו א צווייטן.
זעט אויך די רשימה פון אלע בעלי חיים


text:
נעסטער
דער נעסטער (אוקראיניש: ДHicTep דניסטער; רומעניש: Nistru ניסטרו) איז א טײַך אין מזרח אייראפע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נעסטער קומט ארויס אין אוקראינע, לעבן דראהביטש נאענט צום פוילישן גרענעץ, און פליסט אין דער ריכטונג צום שווארצן ים. א שטיק וועג איז ער דער גרענעץ צווישן אוקראינע און מאלדאווע, נאך דעם פליסט ער דורך מאלדאווע 398 ק"מ און צעשיידט איר הויפט טעריטאריע פון טראנסניסטריע. שפעטער ווערט ער נאך א טייל פונעם מאלדאווע-אוקראינע גרענעץ, און דערנאך פליסט ער דורך אוקראינע צום שווארצן ים.
דער נעסטער איז וויכטיק פאר טראנספארטאציע און מסחר. צוויי מאל א יאר פלייצט ער איבער זיינע ברעגן - אנהייב מערץ, ווען די שניי און אײַז ווערט געשמאלצן, און נאכאמאל אין מיי ווען די שניי צעגייט אין די קארפאטישע בערג, דער קוואל פונעם נעסטער.
שטעט אויפן נעסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- כאטין-אוקראינע
- מאגילעוו פאדאלסקי-אוקראינע
- יאמפאל-אוקראינע
- סאראקא-מאלדאווע
- ריבניץ-מאלדאווע
- טיגינע-מאלדאווע
- טיראספאל-מאלדאווע
- אקערמאן -אוקראינע


text:
פלאט
א פֿלאט אדער ים-פֿלאט איז די ים-קראפט אין דער מיליטער פון א לאנד. א זאמלונג פון מיליטערישע שיפן, סובמארינען און ים-עראפלאנען, אויך עראפלאנען-שיפן מיט לופטמאשינען. דער פלאט איז דער טייל פון א לאנדס מיליטערישע קראפטן וואס פירט א קריג אויף וואסער—ימען, אקעאנען טייכן און אזערעס. דער פארטיידיקונגס ציל פון א ים-פלאט איז פארמיידן אטאקעס אויף דעם לאנד'ס יבשה פון דעם ים.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים האט מען געפירט די שיפן מיט וועסלעס.
אין דער מיטל אלטער האט מען דערפינדען די קאנאנען, וואס מען קען שיסן פון א שיף צו א ציל וואס איז גאנץ ווייט.
נישט מיליטעריש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט פלאטילע איז אויך געווארן געניצט פאר קאמערציאלע אדער אנדערע גרופע שיפן.


text:
ליכוד
ליכוד איז א פאליטישע פארטיי אין ישראל, וואס איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1974, און איז געווען א פאראייניגונג פון עטליכע רעכטע פארטייען אין ישראל, איר ערשטע פירער איז געווען מנחם בעגין, און איז געלאפן יענע יאר פאר די וואלן.
אין יאר 1977, האבן זיי געזיגט און דאס איז געווען דאס ערשטע מאל, וואס די רעכטע זענען געקומען צום מאכט אין ישראל.
נאך בעגין, איז דער פירער פון ליכוד געווען יצחק שמיר וואס איז געווען פרעמיער מיניסטער נאך בעגין.
בנימין נתניהו איז נאכדעם געווען פירער פון ליכוד און ווען ער האט פארלוירן די וואלן צו אהוד ברק אין יאר 1999 האט ער רעזיגנירט און אריק שרון האט אים איבערגענומען און דערנאך ווען אריק שרון האט געגרינדעט דאס קדימה פארטיי איז נתניהו צוריק געווארן דער אנפירער פון ליכוד.
זייער אגענדע איז א קאפיטאליסטישע, א פרייע מארק, און א נאציאנאליסטישע, וואס מיינט קעגן אפגעבן טעריטאריעס פאר די פאלעסטינער, און קעגן די היינטיקע געריכט אין ישראל וואס נעמט א שטעלונג, און א מיינונג אין יעדע אנגעלעגנהייט.
פירער פון ליכוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מנחם בעגין, 1973 - 1983
- יצחק שמיר, 1983 - 1993
- בנימין נתניהו, 1993 - 1999
- אריק שרון, 1999 - 2005
- בנימין נתניהו, זייט 2005
אנדערע חשובע מיטגלידער פון ליכוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יחזקאל אבראמסקי
הרב יחזקאל אבראמסקי (ה'תרמ"ו - כ"ד אלול ה'תשל"ו; 1886 – 19טן סעפטעמבער 1976), איז געווען א רב און א למדן. באוווּסט זענען זיינע ספרים „חזון יחזקאל" אויף דער תוספתא.
יחזקאל אבראמסקי איז געבוירן נישט ווייט פון מאסט אין ליטע אין יאר ה'תרמ"ו. ער איז געווען דאס דריטע קינד פון מרדכי זלמן אברמסקי, א געהילצהענדלער, און זיין ווייב פריידל גאלדין פון הוראדנא. ער האט געלערנט אין די ישיבות פון טעלז, מיר און סלאבאדקע, און אויך אין בריסק ביי הר"ר חיים סאלאווייטשיק. צו זיבעצן יאר איז ער געווארן רב אין סמאליאן, שפעטער אין סמאלעוויטש און סלוצק. דאס רבנות אין סלוצק האט ער גע'ירשנט אין תרפ"ד פון דעם באוווּסטן רב הר"ר איסר זלמן מעלצער וואס איז אנטלאפן פון דער שטאט צוליב די רדיפות פון די קאמוניסטן וואס האבן געהערשט אין דער שטאט.
אין ה'תרס"ט האט ער חתונה געהאט מיט הענדיל רייזל, א טאכטער פון דעם רב פון (יעהומען) הר"ר ישראל יהונתן ירושלימסקי, דער איידעם פונעם רידב"ז.
בערך אין תר"ץ איז ער געקומען קיין לאנדאן וואו ער איז געווארן רב פון דער מחזיקי הדת קהילה. נאך א פאר יאר האט מען גערופן אים צו ווערן ראש בית דין אין דעם לאנדאנער בית דין.
אין תשי"א איז ער ארויף אין ארץ ישראל, וואו מען האט אים אריינגענומען אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.
זיין ווייב הענדיל רייזל איז נפטר געווארן תשכ"ו.


text:
שוועדיש
שוועדיש איז א צפון-דייטשישע שפראך וואס מען רעדט איבערהויפט אין שוועדן און אויך אין א טייל פון פינלאנד. היינט רעדן זי 9 מיליאן מענטשן. זי איז א ביסל ענלעך צו נארוועגיש.
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נארמאלער סדר פון א זאץ איז: סוביעקט, ווערב, אביעקט (אזוי ווי יידיש).
סובסטאנטיוון האבן צוויי מינים: פראסט מין פאר די "en" פארמע און נייטראל מין פאר די "ett" פארמע. אדיעקטיוון ווערן געבייגט לויטן מין און צאל (אזוי ווי יידיש) און אויך פאר געוויסיקייט.
סובסטאנטיוון און אדיעקטיוון אויף שוועדיש זענען דעקלינירט ביי מין און נומער. לדוגמא, דאס ווארט fisk (פיש) איז א סובסטאנטיוו פונעם פראסטן מין (en fisk) און האט די פארמעס:
די געוויסיקע איינצאל פארמע פון א סובסטאנטיוו איז באשאפן ביי מוסיף זיין א סופיקס (en, -n, -et, -t-), לויט דעם מין און צי דער סובסטאנטיוו האט א וואקאל אויפן סוף אדער נישט. די געוויסיקע ארטיקלען den, det און de זענען גענוצט פאר פארשידענע מדרגות פון געוויסיקייט פונעם סובסטאנטיוו, בפרט אז ווען מען נוצט זיי מיט די ווערטער här (דא) און där (דארט). לדוגמא, den där fisken מיינט "יענער פיש", ווען עס איז געוויסט צוליב וועלכן פיש מ'רעדט. den fisken איז ווייניג געוויסיק וועגן וועלכן פיש מ'רעדט און מיינט "יענער פיש", דאס הייסט אז עס קען זיין אויך וועגן א גרופע פון פיש, אבער fisken מיינט "דער פיש" סתם. אין א פאר פלעצער, די געוויסיקע פארמע קען מיינען "מיין, דיין" ווי אין jag måste tvätta håret ("איך מוז וואשן מיין (די) האר").
שוועדיש אין פינלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פינלאנד איז געוועון א טייל פון שוועדן פונעם 13טן יארהונדארט ביז שוועדן האט די פינישן שטחים פארלוירן צום רוסלאנד אין 1809. שוועדיש איז געווען די איינציגער שפראך פאר אדמיניסטראציע ביז 1902 און די הויפט-שפראך פאר קולטור און חינוך ביז פינישער זעלבשטענדיקייט אין 1917. פון דעמאלט אן, פארקלענערט זיך דער נומער פון מענטשן וואס רעדן שוועדיש אין פינלאנד . דער גרעסטער חלק אין פינלאנד אוואו שוועדיש איז נאך גערעדט איז אין אָלאַנד (Åland), וואס איז א גרופע פון קליינע אינדזלען נאנט צו שוועדן אינעם באלטישן ים. שוועדיש איז נאך אן אפיציעלע שפראך אין פינלאנד און איז גלייכרעכטיג דארט מיט פיניש. אין פינלאנד עס איז דא צוויי שוועדישע ראדיא סטאנציעס און א שוועדישער טעלעוויזיע קאנאל, FST5.
דוגמא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסצוג פון Barfotabran ביי נילס פערלין:


text:
עטרות
עטרות איז א געגנט אין צפון ירושלים, וואס געפונט זיך אויפן וועג קיין ראמאללא.
געגרינדעט אין 1912, דורך 10 מענטשן, אבער פארלאזט ביים אויסבראך פון דער ערשטער וועלט מלחמה, די איינוווינער האב נישט געוואלט מאביליזירן צו דער טערקישער ארמיי. נאכן מלחמה זענען אנגעקומען אנדערע ארבעטער, און אין 1919, האבן זיי אנגעהויבן קאלטיווירן די שטח, עס איז א שווערע שטח פון שטיין, האבן זיי געהאט אסאך פראבלעמען, ווי אויך א מאנגל אין וואסער. צו דעם אלעם איז די קבוצה געווען ארומגענומען מיט שטעטלעך, און דערפער, וואס זענען פול געווען מיט אראבער, וואס זיי פלעגן גנבנען, ביי די תרפ"ט ראיאטן, האבן זיי געפילט ווי ווייט זיי געפונען זיך, און אליין צווישן שונאים.
דורכאויס די אראבישע ראיאטן, האט עטרות פיל געליטן, אין מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט זענען פינעף מיטגלידער אומגעקומען, אין א דארף פון 24 פאמיליעס. אויך האבן די אראבער פרובירט מערערע מאל צו אטאקירן דעם דארף, אבער וואלונטירן פון ירושלים, צוזאמען מיט די איינוווינער, האבן באוויזן אפצושטויסן די פיינט.
דער קלימאקס פונעם דארף איז געווען 1948, ווען עס האבן געוווינט 48 פאמיליעס אין עטרות.
דער בריטישער מאנדאט האט באשלאסן אין 1920, אויפצובויען א פליפעלד נעבן דארף, וואס מען האט גערופן אויף פארשידענע נעמען קאלאנדיע, אדער עטרות, אדער ירושלים לופט פעלד. פארדעם האבן זיי גענומען שטח פונעם קאלאניע, צו קענען אויפשטעלן א לאנדונגס ליניע. אויך איז אויפגעשטעלט געווארן א נוטרים בריגאדע צו באשיצן, די פליפעלד, און זיי האבן געוווינט אין דארף.
ביי די מלחמת השחרור, האבן די יידן פרובירט באשיצן דעם דארף, אנהייב האבן די יידן איינענמען די פליפעלד, די הגנה אבער האט באפוילן זיך צוריק ציען, קיין ירושלים. די אראבער האבן איינגענומען די דארף, ווי זיי האבן אלעס געגנבט, און זיי האבן חרוב געמאכט די פליפעלד. יארדאניע, האט אין די שפעטערע יארן באשלאסן, עס צו מאכן פאר א נאציאנאלע פליפעלד פון יארדאניע, און זיי האבן עס איבערגעבויט, אויף די חרוב געווארענע דארף און אויפן בית עולם.
נאך די זעקסטאגיקע מלחמה, איז עטרות אריינגענומען געווארן, אין די מוניציפאליטעט פון ירושלים. די שטאטראט האט באשלאסן אויפצושטעלן דארט אן אינדוסטריע געגנט, און די פליפעלד האט ישראל איבערגעבויט, אבער די פראבלעם פון די שכנים איז נישט אוועק, און די פאבריקן האבן שטענדיק געהאט צו ליידן פון אראבישע וואנדאלן, אין די על אקצא אינטיפאדע, זענען אסאך פאבריקן אוועק פון געגנט.
דאס פליפעלד איז מער נישט אין באנוץ, צוליב פאליטישע צוועקן, פאלעסטינער זען אין עטרות זייער אינטערנאציאנאלע פליפעלד. היינט געפינט זיך דארט דער גרעסטע אינדוסטריע פארק אין ירושלים.


text:
מאלצייט
א מאָלצײַט איז א צייט ווערנט דעם טאג וואס איז אוועקגעשטעלט פאר עסן, אדער מיט אנדערע אדער זיך אליין. עסן מוז מען ווייל אן דעם קען מען נישט לעבן, און מען ווערט הונגעריק עטלעכע מאל במשך דעם טאג; די מאלצייט שאפט די מעגלעכקייט צו מאכן פון דעם א קולטור. אין יעדער חברה איז איינגעפירט געוויסע צייטן אין טאג ווען מען עסט א מאלצייט אויף א טאג טעגלעכן אופן. אלס אויסנאם זענען דא געוויסע טעג—למשל שבת און יום טוב ביי יידן—אדער געוויסע סיבות—למשל א געבורטסטאג אדער א חתונה—ווען מען ענדערט די נארמאלע מאלצייטן. אפיציעלע באשטימטע מאלצײַטן װעלכע זײַנען ארגאניזירט פון א רעליגיעזע אדער געזעלשאפטלעכע סיבה ווערט אפט גערופן סעודה.
אין רוב מאדערנע געזעלשאפטן איז מען געוואוינט צו דריי מאלצייטן אינעם טאג; פרישטיק, מיטאג און וועטשערע.
די מאלצייטן עסט מען אממיינסטן אין שטוב אדער אין א רעסטאראן. אבער דאס איז לאוו דווקא—מען אויך עסן די מאלצייט ביי א פיקניק, ביים ברעג ים אדער א בארבעקיו.
צווישן די מאלצייטן קען מען אויך א קליין ביסל, דאס הייסט איבערבייסן.


text:
ניזשער טייך
דער ניזשער טייך איז דער הויפט טייך פון מערב אפריקא, און ציט זיך פאר א שטרעקע פון 2,600 מייל (4,180 ק"מ). זיין מקור איז אין די גינע הויכלאנד אין דרום-מזרח גינע. ער שטראמט אדורך מאלי, ניזשער, אויפן גרעניץ מיט בענין, און פון דארט דורך ניגעריע, אריין רינענדיג דורך א מאסיווער דעלטע אינעם איינגאס פון גינע אינעם אטלאנטישן אקעאן.
דער ניזשער טייך איז דער דריטער לענגסטער טייך אין אפריקא, איבערגעשטיגן נאר דורך דעם נילוס און דעם קאנגא.
דער אויספארשטער איבן באטוטא האט געמיינט אז דער טייל פונעם ניזשער טייך לעבן טימבוקטו איז דער נילוס.


text:
ניסן
ניסן איז דער ערשטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער זיבעטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז ניסן שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.[3]
ראש חודש ניסן איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון ניסן, וויבאלד אדר אדער אדר ב' איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש ניסן קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (א ג ה ז) זונטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, שבת.[4]
קאלענדאר פאר ניסן ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א נארמאל יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה בח"ג פשוטה) אדער ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה זש"ג פשוטה); אויך אין אן עיבור-יאר ווען ר"ה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה הש"ג מעוברת) אדער ר"ה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג ניסן דינסטאג.
קאלענדאר פאר ניסן ווען דער ערשטער טאג געפאלט שבת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א נארמאל יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטיק און דאס יאר איז כסדרן (ד"ה הכ"ז פשוטה); אויך אין אן עיבור-יאר ווען ר"ה געפאלט מאנטיק און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה בש"ז מעוברת) אדער ר"ה געפאלט דינסטיק און דאס יאר איז כסדרן (ד"ה גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג ניסן שבת.
דער נאמען פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט אין דער תורה און אויך נישט אין נביאים ווערט דערמאנט די נעמען פון די חדשים, אין ירושלמי[5] שטייט, די נעמען פון די חדשים האט מען מיט געברענגט פון גלות בבל (פון דער אראמישער שפראך[6]), דערפאר געפינען מיר אין כתובים (עזרא, נחמיה, אסתר) יא דערמאנט פון די נעמען. מפרשים ערקלערין,[7] פאר גלות בבל האט מען געריפן די חדשים אנדערע נעמען, דער בני יששכר[8] שרייבט, די נעמען האט מען באקומען אויף בארג סיני, נאר זיי זענען געווען א בחינה פון תורה שבעל פה וואס מען האט נישט געמעגט שרייבן.
דער נאמען פון חודש ניסן געפינען מיר שוין דערמאנט אין פסוק "בחדש בראשון הוא חדש ניסן" (אסתר ג. ז.), דער בני יששכר[9] שרייבט, אז דער נאמען נעמט זיך פון דעם ווארט נס, ווייל דער חודש איז פארבערייט פון אייביג אויף פאר ניסים ווי ס'שטייט "ליל שמורים הוא לד'" (שמות יב. מב.).
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש ניסן גייט ארויס פון דער אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) ישמחי השמים ותגל הארץ[10] (תהלים צו. יא.).
דער מזל פון ניסן ווערט אנגערופן טלה.[11]
דער בני יששכר[12] שרייבט, חודש ניסן איז דער קעניג פון די חדשים און ברענגט א רמז פון פסוק, "החדש בזה לכם (מל"ך) ראש חדשים" (שמות יב. ב.).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ח ה"ד ה"ה
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ ר"ה פ"א ה"ב
- ↑ אבן עזרא אויף מגילת אסתר ב טז (לשון כשדים)
- ↑ פני משה שם
- ↑ חודש ניסן מאמר א אות ו
- ↑ חודש ניסן מאמר א אות ז
- ↑ משנת חכמים ניסן פ"א א
- ↑ ספר יצירה פ"ה
- ↑ חודש ניסן מאמר א אות ה


text:
שמואל אליעזר הלוי איידלס
רבי שמואל אליעזר הלוי איידל'ס ( ה'שט"ו - ה' כסלו ה'שצ"ב), פון די גרויסע מפרשים אויף ש"ס בבלי צווישן די אחרונים. ער און זיין פירוש אויף גמרא, רש"י, תוספות זענען באקאנט מיט די ראשי תיבות מהרש"א.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מהרש"א איז געבוירן אין קאזימיערזש לעבן קראקע צו זיין פאטער רבי יהודה הלוי, א ברודער פון ר' שמואל פאטער פונעם ט"ז און אן אייניקל פון רבי עקיבא פון אלטאויוון, און צו זיין מוטער גיטל, א משפחה פונעם מהר"ל פון פראג.
אין די יוגנט איז ער אריבער קיין פויזן וואו ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי משה אשכנזי היילפרין.
ווילאנג זיין שוויגער איידל האט געלעבט האט זי איהם מפרנס געווען, דערפאר האט ער זיך גערופן אויף איהר נאמען.
אין ש"נ איז ער געווארן א חבר אין די וועד ארבע ארצות.
נאך איהר פטירה, אין יאהר שס"ה, האט ער געמוזט אננעמען א רבנות פאסטן זיך צו שפייזן. צוערשט איז געווען רב אין כעלם, דערנאך אין לובלין און צולעצט אין אוסטראה אין יאהר שפ"ה.
ער ליגט באגראבן דארט אין דער שטאט אוסטראה.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין איידעם רבי משה וועלכער האט מסדר געווען די מהדורא בתרא אויף מהרש"א.
שיטה אין לערנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זכרון דברים
- חידושי הלכות ואגדות מהרש"א.
ער האט אויך פארפאסט צוויי פיוטים אויף סליחות.


text:
שווימען
שווימען באדייט זיך צו באוועגן אין וואסער אהין און צוריק דורך די הענט און פיס און מען קען דורך שווימען זיין א לענגערע צייט אין א טיפ וואסער און נישט דערטרינקען ווערן.
אין אלגעמיין גייט מען שווימען אום זומער זיך אפצוקילן פון דער הייסער זון. אבער היינט איז שוין דא אסאך שווים באסיינען וואס געפינען זיך אינעווייניג אין א בנין און איז געהייצט אזוי אז עס איז גענוג ווארעם צו קענען שווימען דארט אן זיך צו פארקילן.
לויטן געזעץ אין אמעריקע און אסאך לענדער טאר מען נישט שווימען אין א שווים באסיין נאר אויב עס איז דא דארט איינער וואס איז געלערנט ארויס צוראטעווען מענטשן וואס קענען נישט אזוי גוט שווימען און זענען אין געפאר פון זיך דערטרונקען. דאס הייסט א "ראטירער" דאס מיינט אז ער היט אפ דאס לעבן אז מען זאל ח"ו נישט דערטרונקען ווערן.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין חז"ל שטייט אז עס איז א מצוה פאר א טאטן אויסלערנען זיין זון שווימען, כדי ער זאל דאדורך זיך קענען ראטעווען פון געפארן אויב עס וועט אים אונטערקומען.


text:
סקאַנדינאַוויאַן ינספּייערד היים אין רוסלאַנד
היים רייַזע | סקאַנדינאַוויאַן ינספּייערד היים אין רוסלאַנד דיזיינד דורך ינט2 אַרטשיטעקטורע. די שטוב האט אַ טשיקאַווע מישן און צופּאַסן פון פאַרשידענע ינלענדיש סטיילז, בלענדינג סקאַנדינאַוויאַן, ינדוסטריאַל און עקאָ-פרייַנדלעך אין אַ שיין און געזונט-דיזיינד פּלאַץ. ספּעציעל אַ שטאַרק השפּעה פון סקאַנדינאַוויאַן נוסח איז פאָרשטעלן איבער די הויז, מיט בלאַס שיידז, רוי האָלץ, קליין פּאַפּס פון […]
די נייע אַלט ליכט דורך קימו
די ניו ישן ליכט דורך קימו דיזיין מימיקס די טראדיציאנעלן אויסזען פון אַ לאַנטערן און מאכט אַ קלאַסיש מזרח-מערב קשר. די טייוואַן-באזירט סטודיאָ האָבן באשאפן די ניו ישן ליכט מיט אַן אינדוסטריעלע-נוסח רעפלעקטאָר אַטאַטשט צו אַ פּאַפּיר לאַנטערן דיפפוסער אַז קענען זיין פּולד אַראָפּ אָדער קאַלאַפּסט אויס פון דערזען צו בייַטן די לייטינג ינטענסיטי. […]
קלאַל אַרטשיטעקץ ניטל מיט שיינע גרוי שיידז
דאָ ס אַ ביסל הינטער די סינז שאַץ פון אַ ניטל טיש אַז נאָרם דעקערייטאַד פֿאַר דאַניש זשורנאַל באָ בעדרע מיט זייער דיזיינז. הנאה די רוי און פּשוט פאָטאָס פון נאָרם אַרטשיטעקץ ניטל מיט שיינע גרוי שיידז!
ינסטאַגראַם פּיקס פון אקטאבער
דאס איז עטלעכע פון מיין ינסטאַגראַם פּיקס פון אקטאבער. מייַן באַליבט ינסטאַגראַם פּיקס דעם חודש קאָנסיסטעד פון גורל פון מיין באַליבט גרונט פארבן שוואַרץ, ווייַס און גרוי מיט עטלעכע הינץ פון קופּער. אין נאוועמבער איר וועט געפינען מער ניטל ינספּיראַציע ביידע דאָ אויף פּוראָדעקאָ און ינסטאַגראַם. מיינונג פון שעפע פון מער ינסטאַגראַם פּיקס […]
גרין געוויקס גאַנג
גרין געוויקסן זענען פּאַפּינג אַרויף אַלע איבער לעצטנס אין סדר צו ברענגען נאַטור אין די ינלענדיש סוויווע. ווי מיר ווערן מער ערבאַנייזד און דרויסנדיק פּלאַץ מער טייַער, באַלקאָן און גרין דרינענדיק פּלאַנטינג ווערט מער ינווענטיוו. טישן און שעלווינג וניץ מאַכן פּלאַץ פֿאַר פּאַטיד געוויקסן, אָדער אַנדערש זיי הענגען פון דער סטעליע אָדער זענען געפלאנצט אין […]
גריי ינספּיראַציע – שיידז פון גרוי
איך ליבע גרוי, און צו מישן אַלע שיידז פון ווייַס צו שוואַרץ. איך קיינמאָל באַקומען מיד פון די בילדער פון גרוי שיידז סטיילד דורך דער טאַלאַנטירט שוועדיש סטיליסט טינאַ העללבערג. איר נוצן פון אָרט, געוועב און די גרוי קאָליר איז מיינונג בלאָוינג. די גרוי ינספּיראַציע טעמע שוץ איז געווען לייט פֿאַר על ינטעריאָר אין מיטאַרבעט מיט פאָטאָגראַף […]
בלאָג היים רייַזע - א היים מיט אַמייזינג קאַנטראַס
באַהעפטן דעם וואָכן בלאָג היים רייַזע אין דזשולי און מיכאל ס אוצר טראָווע פון ראָמאַנטיש נייַגעריקייַט געמישט מיט רוי פּאַלאַט מעבל. די סטאַנינג וווינונג מיט אַלע די טשיקאַווע קאַנטראַס איז ליגן בייַ וועסטערבראָ אין דענמאַרק. די גאנצע וווינונג איז קראַמד פול פון גרויס געדאנקען אויף ווי צו פאַרבינדן גרויס פּלאַן מיט רגע האַנט קויפן צו אַ אַפאָרדאַבאַל פּרייַז. […]
דער נייַ שטערן לאַמפּ פון נאָרמאַנן קאָפּענהאַגען
די נייע שטערן לאַמפּ פון נאָרמאַנן קאָפּענהאַגען איז אַ פּשוט, העל און ערי לאָמפּ מיט אַ טיפּיש נאָרדיק אויסדרוק. שטערן באשטייט פון 50 אַקריליק ברעקלעך אין פיר פאַרשידענע דזשיאַמעטריק שאַפּעס. די פּשוט שאַפּעס פאָרעם די סילאַוועט פון אַ שטערן ווען פארזאמלט. דער שטערן לאָמפּ דיסטריביוץ אַ סקאַלפּטשעראַל און שיין ליכט און עס גיט די ינלענדיש […]
פּשוט לעבעדיק – נייַ פאַלן זאַמלונג דורך ה&ב היים
פּשוט לעבעדיק זאַמלונג פון ה&ב היים באשטייט פון אַ גלייַכגילטיק קאָמבינאַציע פון רוי און ווייך טעקסטשערז און דיפיינז אַ שטאָטיש ינלענדיש. א מישן פון געוואשן מאַטעריאַלס און נוטראַלז טרעפן גראַפיק פּרינץ און ינקאַ מאָוטיפס. באַקומען ינספּייערד דורך דעם שיין פאַלן זאַמלונג פון ה&ב היים. Another lovely H&ב היים זאַמלונג! די פּשוט לעבעדיק זאַמלונג וועט […]
נעאָן פּאַסטעל פארבן
פרילינג איז דאָ און די נעאָן פּאַסטעל פאָטאָס סטיילד דורך דזשעני דזשוורינען זענען גאנץ פֿאַר דעם צייַט פון די יאָר. די פאָטאָגראַף הינטער די פריש און סטאַנינג נעאָן פּאַסטעל פארבן פאָטאָס איז מירוואַ קאַקקאָ. זיי זענען אַזוי מאָדיש און ליוואַבאַל. איך בין זיכער איר וועט געפינען שעפע פון קיל געדאנקען צו פרעשאַן אַרויף דיין היים!


text:
חיים האלבערשטאם
רבי חיים האלבערשטאם (ה'תקנ"ז - כ"ה ניסן ה'תרל"ו), רב אין צאנז, דער פארפאסער (מחבר) פון די ספרים "דברי חיים", באקאנט אלס דער צאנזער רב.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים איז געבוירן אין יאר ה'תקנ"ז[1] אין דער שטאט טארניגראד, פוילן, צו זיין פאטער הרב אריה לייביש האלבערשטאם, אן אייניקל פון הרב צבי הירש חריף, רב אין האלבערשטאט (פארפאסער פון די ספרים שו"ת עטרת צבי און כוס ישועות אויף מסכתות, א זון פון הרב נפתלי הירץ אשכנזי רב אין לעמבערג) . און צו זיין מוטער מרת מרים די טאכטער פון הרב דוד פון טארניגראד, א זון פון הרב זלמן, א זון פון הרב דוד רב אין יאריטשאוו, דער יונגסטער זון פון הרב צבי אשכנזי, באקאנט אלס דער חכם צבי.[2]
רבי חיים'ס פאטער, רבי לייביש, האט זיך באשעפטיגט אין האנדל, זיך צו ערנערן פון זיינע אייגענע הענט. אין א געלעגנהייט ווען רבי לייביש איז געפארן קיין דאנציג האנדלען האט ער אנגעטרויטן ביי זיין רבי'ן הרב אברהם משה א זון פון הרב צבי הירש פון פשעווארסק, (באקאנט אלס "דער ערשטער רבי משה'לי פשעווארסקער"), האט ער געהערט ווי זיין רבי האט זיך אויסגעדריקט צו די רביצין אז זיי דארפען האבען א געוויסע סומע געלט צו קענען חתונה מאכן זייער טאכטער. רבי לייביש האבנדיג ביי זיך די סומע, האט ער דאס דירעקט געגעבן דעם רבי'ן, דארפער האט ער באקומען א ברכה פון זיין רבי'ן ער זאל געהאלפן ווערן מיט קינדער (ער האט דעמאלס נאך נישט געהאט קיין קינדער) און האבן א זון וואס וועט באלייכטן די וועלט.
זיינע רבי'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי חיים איז געווען אלט קנאפע צוויי יאר זענען זיינע עלטערן פונקט געווען מיט אים אין דער שטאט בראד ווען ס'האט אויסגעבראכן דער גרויסער פייער (שריפה), צוזאמען מיט די אנדערע יידן זענען זיי אנטלאפן אין דעם נאנטן שטעטל סאסאוו.
אנקומענדיג קיין סאסאוו איז זיין מוטער באלד אריין געלאפן מיט א געוואלד צום רבי'ן רבי משה לייב סאסאווער, באקלאגנדיג, אז דער קליין יונגעלע איז זייער איבערגעשראקן און זי קען אים נישט בארוהיגן. אויף דער פראגע פון רבי משה לייב סאסאווער פארוואס ער וויינט, האט ער געזאגט, איך האב געזען ווי יידן לעשן און די דייטשן צינדן אָן !!
יארן שפעטער פלעגט דער צאנזער רב אסאך דערציילן פון דער צייט וואס ער איז געווען אין סאסאוו, ווען זיינע חסידים האבן זיך געוואונדערט, ווי אזוי ער קען געדענקען פון ווען ער איז קוים אלט געווען צוויי יאר, האט ער געענטפערט: גלייבט מיר, ווען איך זאל וועלן, וואלט איך געקענט מיך דערמאנען אלס וואס איז מיט מיר פארגעקומען פון מיין באשאפן, נאר, אויב שוין אנשטרענגען דעם זכרון, דארף מען בעסער זיך דערמאנען אויף וואס מען דארף תשובה טון.[3]
יונגערהייט האט רבי חיים געלערנט אין טארניגראד ביי רבי אליעזר הורוויץ פארפאסער פון ספר נועם מגדים וכבוד התורה, זיין רבי פלעגט שטענדיג איבערזאגן דעם קל וחומר וואס ער האט געהערט פון זיין יונגן תלמיד, מה דאך סאלדאטן פון א קעניג מוזן וויסן זייערע אויפגאבן אויסנווייניג, איז דאך זיכער אז יידישע קינדער וואס זענען סאלדאטן פון קעניג פון אלע קעניגן (מלך מלכי המלכים) מוזן וויסן אלע תרי"ג מצוות אויסנווייניג.
אין עלטער פון דרייצן יאר האט רבי חיים באקומען סמיכה פון זיין רבי מובהק, רבי משה יהושע העשל אורנשטיין, פארפאסער פון ספר הים התלמוד, וועלכער איז אויפגענומען געווארן רב אין טארניגראד אין יאר ה'תקס"ח.
אויך האט ער געלערנט ביי רבי שלמה זלמן העלער רב אין פרעמישלא. רבי חיים האט אויך באקומען היתר הוראה פון רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד. רבי חיים איז געווען באקאנט אין זיין דור ווי איינע פון די גדולי הדור, אזוי קען מען דערקענען פון זיין קארעספאנדענץ מיט די גרעסטע רבנים אין זיין דור.
נאך א קורצע צייט איז רבי משה יהושע העשל אורנשטיין אוועק פון טארניגראד, אויף זיין פלאץ איז אויפגענומען געווארן אלס רב, רבי יוסף הורוויץ-שטערנפעלד, א ברודער פון רבי יעקב יוסף הורוויץ, דער חוזה פון לובלין, רבי חיים איז באלד צוגעצויגן געווארן צום נייעם רב, וועלכער האט אים אויסגעלערנט די פונדאמענטן (יסודות) פון דעם דרך החסידות.
רבי נפתלי צבי הורוויץ, דער ראפשיצער רב איז געווען זיין רבי מובהק אין חסידות, פון אים האט ער געשעפּט צוועלף יאר תורה און עבודה. נאך די פטירה פון ראפשיצער רב איז רבי חיים געפארן צו רבי הערש'לע זידיטשובער.
חסידים דערציילן ווען רבי חיים איז געקומען דאס ערשטע מאל צו רבי הערש'לע זידיטשובער האט רבי הערש'לע זידיטשובער אים ענטפאנגען מיט גרויס פרייד, און דערביי זיך שטארק צעוויינט. ווען די נאנטע האבן אים געפרעגט, ווי קומט דער גרויסער געוויין אין מיטן אזא גרויס פרייליכקייט, האט רבי הערש'לע געענטפערט, צו ענטפאנגן אזא גאסט האט אין מיר טאקע געשאפן א גרויס פרייד, אבער זיין קומען האט מיך דערמאנט, אז דער ראפשיצער רב איז שוין נישט מיט אונז האב איך מיך שטארק צעוויינט.
רבי חיים האט נאך אלץ יונגער-מאן אריינגעכאפט צו פארן צו רבי אברהם יהושע העשל פון אפטע, דער אוהב ישראל. אויך צו רבי מאיר הלוי ראטטענבערג, דער אור לשמים, איז רבי חיים געפארן נאך אלץ יונגער-מאן. ווען רבי מאיר אפטער האט דאס ערשטע מאל געזעהן רבי חיים'ן האט ער פון גרויס באגייסטערונג געמאכט א די ברכה שהחיינו בשם ובמלכות.
אויסערדעם איז רבי חיים געווען אומגעפער ביי אלע צדיקים און זיין דור.
שוין אין זיין צייט האט דאס צאנזער חסידות געציילט טויזנטער חסידים. רוב פון זיינע זין און איידעמעס זענען געווען רבי'ס, און זיינע קינדער און אייניקלעך האבן אויפגעשטעלט אסאך חסידישע הויפן. די צאנזער הויפן וואס ווערן געפירט היינט זענען: צאנז-קלויזנבורג, זשמיגראד, באבוב און סטראפקאוו.
לייפניקער שידוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דעם לייפניקער רב'ס זון, הרב יהושע העשיל תאומים-פרענקל איז אמאל געפארן קיין לייפציג , האט ער זיך בארעכענט, און איז אויפן וועג אריין געפארן קיין טארניגראד כאפן א שמועס מיט רבי חיים'ל, דער יונגער עילוי, וואס ער האט אזויפיל געהערט רעדן איבער אים. אבער וויפיל ער האט געהערט איז דאס נאך גארנישט געווען קיין פארגלייך צו וואס ער הטו געזען פאר זיך, פון גרויס באגייסטערונג פאלט אים איין צו שדכן'ען דעם בחור פאר זיין שוועסטער רחל'ע, און שרייבט זאפארט א בריוו פאר זיין פאטער, אז ער האט געטראפן א פאסיגן בחור פאר זיין געראטענע טאכטער.
דער אייבערשטער פירט זיין וועלט, די זעלבע צייט וואס דער בריוו איז אנגעקומען צום לייפניקער רב איז רבי חיים'לס פאטער רבי לייביש געפארן קיין אולמיץ, און ווי זיין שטייגער פלעגט זיין, האט ער זיך אויפגעהאלטן אויפן וועג עטליכע טעג ביים לייפנקער רב אויף דורך צושמועסן פארשידענס.
דער לייפניקער רב לייענט דעם בריוו איינמאל און נאכאמאל, און ער האט געוויסט אויב זיין זון איז אזוי באגייסטערט פון דעם [עילוי], מוז ער טאקע זיין א ספעציעלער אויסנאם וואס מ'טאר נישט אדורך לאזן. אבער ער האט גארנישט געקענט טוהן, ער איז שוין געווען פארבונדן מיט רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד, וועמען ער האט שוין געגעבן זיין צושטימונג צו שליסען מיט אים א שידוך, נאר ער ווארט נאך דער צושטימונג פון די אנדערע זייט, וועלכע ער האט געגעבן צייט א וואך צו ענטפערן. ער האט געפרעגט דעם ניקלשבורגער רב, רבי מרדכי באנעט וואס צוטוהן, און ער האט געענטפערט קורץ מיט א שפריכווארט, "דאס וואס איר פרעגט וועגן שידוך, וואס קען דען זיין בעסער ווי חיים מיט ברוך, א געבענטשט לעבן אויף אייך און אלע יידן". דער לייפניקער רב האט איבערגעווארט די פּאָר טעג און ווען פון בראד איז נישט געקומען קיין אנטווארט האט ער דערציילט פאר רבי לייביש'ן וועגען דעם שידוך וואס זיין זון האט פארגעשלאגן.
די פרייד פון רבי לייביש'ן, הערענדיג אז דער לייפניקער רב וויל זיך מיט אים משדך זיין איז שווער צובאשרייבן, א קלייניקייט א שידוך מיטן לאנד-רב פון מערן, הערשט יעצט וועט זיין עילוי האבן זיין ריכטיגן אויסשטייגונג (תכלית), און זעלבספארשטענדליך האט ער זאפארט צוגעשטימט דערצו. נאכדעם וואס מען האט אפגעשריבן די תנאים איז אנגעקומען א שליח פון רבי אפרים זלמן מרגליות פון בראד אז ער וויל ענדיגן דעם שידוך, דעמאלס האט דער לייפניקער רב געזען אז דער שידוך איז אפגעשריבן פון אויבן.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רודניק איז געווען א חסידיש שטעטל אנהענגער (חסידים) פון דעם ראפשיצער רב. ווען דאס רבנות אין רודניק איז פריי געווארן זענען די שטאט פארוואלטערס אריין געפארן צום ראפשיצער רב, פרעגן זייער רבי'ן וועמען מען זאלן אויפנעמען אלץ רב אין זייער שטעטל. דער ראפשיצער רב האט געעפנט א חומש און עס האט זיך אויפגעמישט ביים פסוק ראה נתתי לפניך את החיים וגו' ובחרת בחיים למען תחיה (דברים ל' ט"ו-י"ט). רופט זיך אן דער ראפשיצער רב צו זיי, חיים דער זון פון רבי לייביש, ער איז דער פאסיגער רב פאר אייך, כאטש א יונגער מאן, אבער ער וועט נאך פארשיינען א וועלט מיט זיין גאונות. זעלבספארשטענדליך, די שטאט פארוואלטערס זענען אריין געפארן קיין לייפניק און אויפגענומען רבי חיים אלס רב אין רודניק.
שפעטער איז ער געווארן אויפגענומען אלס רב אין צאנז וואו ער איז באקאנט געווארן אלס רבן של כל בני הגולה.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרכ"ז האט דער געזונט צושטאנד פון רבי חיים אנגעהויבן שוואכער צו ווערן און ער האט אויפגעהערט ארומצופארן. אין יאר ה'תרל"ו איז זיין פיזישער גייסט שטארק אראפגעקלאפט געווארן איבער דעם געריכט וואס איז געפירט געווארן קעגען דעם צאנזער בית דין. פאר פסח האט רבי חיים געלאזט פאלען פארשידענע איינוויזונגן אז זיין צייט איז קורץ. רבי חיים איז נפטר געװארן כ"ה ניסן ה'תרל"ו.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בזיווג ראשון האט רבי חיים געהייראט מרת רחל פייגא (ה'תק"ס (אומגעפער) - כ' ניסן ה'תר"ה), א טאכטער פון הרב ברוך תאומים-פרענקל, באקאנט אלס דער ברוך טעם. זייערע קינדער:
- הרב יחזקאל שרגא האלבערשטאם (כ' שבט ה'תקע"ו – ו' טבת ה'תרנ"ט), דער שינאווער רב, באקאנט אלס דער דברי יחזקאל.
- הרב דוד האלבערשטאם (ה'תקע"ח - כ"ה אלול ה'תרנ"ג) דער קשאנאווער רב.
- הרב מאיר נתן האלבערשטאם (ה'תקפ"ה – ט"ו מנחם אב ה'תרט"ו), דער פאטער פון דעם ערשטען באבאווער רב.
- הרב אהרן האלבערשטאם (ה'תקפ"ו – ר"ח מנחם אב ה'תרס"ג), דער צאנזער רב בעל קדושת אהרן, באקאנט אלס דער "קרייזער רב".
- הרב ברוך האלבערשטאם (ה'תקפ"ט – ר"ח אדר ה'תרס"ו), דער גארליצער רב.
- מרת מרים ( - ד' חשוון ה'תרנ"ט), די ווייב פון הרב משה אונגאר (ה'תק"ף (אומגעפער) – י"ח תשרי ה'תרנ"ח) פון דאמבראווא.
- מרת רייצא ( - כ"ה תמוז ה'תרע"ח), די ווייב פון הרב מרדכי דוב טווערסקי (ה'ת"ר – כ"ב אלול ה'תרס"ג), דער הארניסטייפלער רב.
- מרת יוטא, די ווייב פון הרב אליעזר ירוחם באראן (ה'תק"ץ (אומגעפער) - ג' ניסן ה'תרמ"ה) פון קראקא.
נאך די פטירה פין זיין ערשטע ווייב האט רבי חיים געהייראט בזיווג שני איר שוועסטער, א צווייטע טאכטער פון ברוך טעם. זי איז נפטר געווארן אן קינדער.
בזיווג שלישי האט רבי חיים געהייראט מרת רעכיל דבורה א טאכטער פון הרב יחיאל צבי הירש אונגאר פון טארנא, א זון פון הרב מרדכי דוד אונגאר, דער דאמבראווער רב. זייערע קינדער:
- מרת נחמה ( - כ"א סיון ה'תרצ"ד), די ווייב פון הרב יצחק טוביה רובין (י"ג תמוז ה'תרי"ח - ט"ו תמוז ה'תרפ"ז), פון גלאגאוו.
- מרת טילא (- י"ט כסליו ה'תרנ"ה), די ווייב פון הרב אהרן הורוויץ (ה'תר"י - י"ב אדר א' ה'תרפ"ז), דער בייטשער רב.
- אריה לייביש האלבערשטאם ער איז אוועק אלס קינד פון זיבן יאר.
- הרב שלום אליעזר האלבערשטאם הי"ד (ה'תרכ"ב – ט"ז סיון ה'תש"ד), דער ראטצפערטער רב.
- הרב יצחק ישעיה האלבערשטאם הי"ד (ה'תרכ"ד – ה'תש"ג), דער טשחויווער רב.
- מרת פראדיל (- ד' אייר ה'תרע"ג), די ווייב פון הרב אלעזר ראזענפעלד (י' ניסן ה'תרכ"ב - ז' מנחם אב ה'תש"ג), רבי אלעזר'ל אשפעצינער.
- מרת גיטשא - זי איז אלט געווען ניין יאר ווען דער צאנזער רב איז אוועק - די ווייב פון הרב בצלאל יהושע מאשקאוויטש (ה'ת"ר (אומגעפער) - ה' תמוז ה'תרע"ה), פון גלינא.
בזיווג רביעי האט רבי חיים געהייראט מרת רבקה פון גארליץ א טאכטער פון הרב אלימלך טארם, א זון פון הרב נתן לייב, א זון פון הרב מנחם מענדל רב אין רימאנאוו.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שו"ת דברי חיים
- דברי חיים הלכות מקוואות
- דברי חיים שמות אנשים ונשים
- דברי חיים על התורה ומועדים
- דברי חיים על מסכת בבא מציעא
באשרייבונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י"ג אורות - סיפורים דערציילט דורך רבי יענקלי לייזער דער פשעווארסקער רבי - ארויס געגעבן דורך זיין אייניקל הרב יוסף נפתלי וואגשאהל, ה'תשנ"ד
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר


text:
בלינדקייט
בלינד מיינט אז איינער האט פארלוירן די חוש פון זען מיט די אויגן. אויך איינער וואס קען זען גאר ווייניג און קען נישט דערקענען די פארעם פון די זאכן וואס ער זעט ווערט פאררעכנט בלינד. טייל מענטשן זענען געבוירן בלינד, אבער אפטמאל קומט דאס אלס רעזולטאט פון א קראנקייט אדער פון א שאדן.
צו דערמעגלעכן בלינדע מענטשן צו ליינען האט לואי ברייל דערפינדן אן אלפאבעט פון געהעכערטע פינטלעך וואס בלינדע קענען אנטאפן.
די מערסט פארשפרייטע סיבות פאר בלינדקייט אין דער וועלט זענען (אין 2002)
- קאטאראקטן (47.9%)
- גלאקאם (12.3%)
- מאקולארישע דעגענעראציע (8.7$)
נאך א סיבה פאר בלינדקייט (ביי יונגערע מענטשן) איז נישט-דערנערונג.


text:
אוויצענא
אַוויצענאַ (לאטייניש: Avicenna; פערסיש: ابوعلى سينا/پورسينا אבו אלי חוסיין איבן אבדאלא איבן א סינא; 980 -1037), אדער איבן צינא, איז געווען א פערסישער דאקטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער.
אוויצענא האט געשריבן 450 ביכער וועגן מעדיצין און פילאסאפיע, און טייל האלטן אים פון די גרינדער פון מאדערנעם מעדיצין. זיינע מערסטע בארימטע ווערק זענען "דער בוך פון היילן", א פילאסאפישע און וויסנשאפטלעכע ענציקלאפעדיע, און "דער קאנאן פון מעדיצין", וואס איז געווען א סטאנדארטער מעדיצינישער טעקסט אין פילע אוניווערסיטעטן אינעם מיטל אלטער. מען האט געניצט "דער קאנאן פון מעדיצין" אלס לערנבוך אין די אוניווערסיטעטן פון מאנטפעליער און לעוון ביז 1650. אוויצענאס קאנאן פון מעדיצין פארזארגט א קאמפלעטע סיסטעם פון מעדיצין לויט די פרינציפן פון גאלען (און היפאקראטעס).
זיין ערשטע שטעלע איז געווען דאקטער צום סולטאן, וועמען ער האט געהיילט פון א געפערלעכער קראנקייט אין 997.
אוויצענא איז געבוירן געווארן אינעם געגנט פון בוכארא (היינט אין אוזבעקיסטאן).


text:
טערעזנשטאט
טערעזנשטאט איז געווען איינע פון די פולע לאגערן וואס די נאציס האבן אויפגעשטעלט, די ציל מיטן אויפשטעלן איז אבער געווען אנדערש ווי געוויינטליך, דהיינו צו ווייזן פארן רויטע קרייץ, און פאר די וועלט, ווי גוט די נאציס גיבן זיך אפ מיט די יידן.
די לאגער איז געווען אן אלטע פעסטונג, און פאר די מלחמה, איז דארט געווען א מיליטערישע באזע, פון דער טשעכישער ארמיי.
ווען די נאציס האבן איינגענומען טשעכאסלאוואקיי, האבן זיי דארט אויפגעשטעלט די לאגער, און אהינגעשיקט אסאך דייטשע, און טשעכישע יידן, און פארארדענט פון זיי עס אויפצושטעלן ווי א יידישע שטאט פון בלויז יידן, די שטאט האט געהאט אלעס וואס יעדע שטאטישע אדמיניסטראציע האט, ווי טראנספארטאציע, קאמוניקאציע, פאסט, און בילדונג, געזונט, אא"וו, דער זיכערהייט אין דער געטא, איז געווען די ארדענונגסדינסט, אדער די יידישע פאליציי, און פונדרויסן עס-עס וועכטער, די געטא איז געווען ארומגענומען מיט א צוים, און איינער וואס האט זיך דערוואגט זיך אדורך שווערצן איז גלייך דערשאסן געווארן.
אין ענדע נאוועמבער 1941 זענען די ערשטע יידן אנגעקומען, עס איז געווען זייער באוואוסט אויף פאמיליעס מיט קינדער, אין דער געטא האבן געלערנט פופצן טויזנט קינדער אין די שולעס, לויט א באריכט וואס מען האט געפונען אין א פראטאקאל באהאלטן אין דער געטא.
דער יודנעלטעסטער, האט געהייסן יעקב עדלשטיין א טשעכישע ציוניסטישע עסקן, וואס האט אסאך געטאן ארויסצוהעלפן די מענטשן, אין די שווערע הונגער וואס האט דארט געהערשט, ער האט זיך נישט דערשראקן פון זיך אויסטענהן מיט אדאלף אייכמאן, און מיט אנדערע נאצישע פירער, ער איז אומגעקאמען אין אוישוויץ מיט א סאך אנדערע יידן פון טרעזנשטאט.
144,000 יידן זענען געווען אין טערעזנשטאט, פון דעם זענען געבליבן 19,000, ווען דער קריג איז פאריבער, איבער דרייסיג טויזנט זענען געשטארבן פאר הונגער, און די איבריגע האט מען פארשיקט צו די פארניכטיגונגס לאגערן, אדער צו שטעט אין פוילן ווי זיי זענען דארט אומגעבראכט געווארן.


text:
פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
דער אמט פון פרעזידענט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע איז דער העכסטער אמט אָנצוקומען אין לאנד. (אין רוב אנדערע לענדער איז דער פרעמיער מיניסטער דער פירער און קאמאנדיר איבער אלעם.) ער ווערט באטראכט אלס דער מאכטפולסטער פערזאן איבער דער וועלט,
צו ווערן פרעזידענט דארף מען דערווייל זיין א געבוירענער אין לאנד און מינימום 35 יאהר, (ארנאלד שווארצענעגער האפט צו טוישן דאס געזעץ צו קענען לויפן פאר פרעזידענט). אין 1951 איז דאס געזעץ אריין אין קראפט איבער די צוימינג פון דינען נישט מער ווי 2 טערמינען (ד.מ. 2 מאהל 4 יאהר)
דאס ווייסע הויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עיר פארס וואן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט האט די סאפסיקירסטע פליגער אין דער וועלט אין די איינציגסטע פרעזידענט וואס האט א ספעציעלע פליגער, און מ'ריפט דאס "עיר פארס וואן"
די ערשטער פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קאבינעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרעזידענט וועלט זיך אויס זיינע קאבינעט מיטגלידער און קאלעגן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אשפג
אשפג (ארויסגעזאגט אַשפאַג) איז א ניי ווארט וואס האט גענאסן פון בליץ פאפולערקייט און איז אנגענומען געווארן דורך מאנכע חסיד'ישע יידישיסטן אויף נוץ אנשטאט "LOL" אדער "ROFL" אויף ענגליש.
דאס ווארט "אשפג" איז די ר"ת פון "א'יך ש'טארב (אדער ש'יס) פ'אר ג'עלעכטער." עס איז געשאפן געווארן דורך ליבי פאלאק און איז בליץ שנעל פארשפרייט געווארן דורך אירע נאכפאלגער איבער דער אינטערנעץ.
אויך דער באקאנטער יידישיסט און פאפולערער בלאגער זכריה שלום בערגער פון באלטימאר האט שוין געגעבן א הסכמה פארן א. ג. "אשפג סינדראם". (אט איז וואס ער האט געשריבן פאר פרוי ליבי אויף טוויטער: גאנץ עולם הטוויט האט אשפג'ער סינדראם א דאנק אייך)
אויפן יידיש-שפראך פארום קאווע שטיבל האט מען שוין ביז א קורצער צייט זיך באנוצט מיט דעם נארוואס געבוירענעם ווארט "אשפג".
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ליבי פאלאק אונטערוויא מיט די באסטאנער ראדיא דאס יידישע קול http://www.youtube.com/watch?v=wvLGf3bAXuA


text:
פרעדעריק שאפען
פֿרעדעריק שאפען (פראנצויזיש: Frédéric François Chopin; פויליש: Fryderyk Franciszek Chopin;[1] 1טן מערץ 1810 – 17טן אקטאבער 1849) איז געווען א פוילישער קאמפאזיטאר, ווירטואזער פיאניסט און מוזיק לערער.
נאך דעם אויפשטאנד אין נאוועמבער 1830 האט שאפען פארלאזט פוילן און איז אריבער וואוינען אין פאריז. דארט האט ער געשאפט פריינדשאפט מיט העקטאר בערליאז און פראנץ ליסט. ֿ
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דער משפחה נאמען ווערט ארויסגערעדט [ˈʂɔpɛn̪] אויף פויליש, און אמאל אויסגעלייגט (Szopen)


text:
יציאת מצרים
יציאת מצרים איז די עיקרדיקע געשיכטע וואס האט פאסירט פאר כלל ישראל און דער גרונט פון די יידישע רעליגיע.
די געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געשיכטע ווערט פארציילט אין די תורה אין ספר שמות, וואס דערציילט איבער כלל ישראל'ס באפרייאונג פון די מצרישע קנעכטשאפט דורך משה רבינו.
קריאת ים סוף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז באשריבן אין די תורה אלס דער גרויסער נס וואס גאט האט געטאן צו די יידן זעקס טאג נאך יציאת מצרים, ווען ער האט געשפאלטן דעם ים סוף פאר די אידן און די מצרים זיינען דערטראנקען געווארן.


text:
אבארטאציע
אַבורטאַן איז א וועג צו טויטן דאס אומאנטוויקלט קינד ווען ער איז נאך אין דעם מוטער'ס רחם. עס איז טראדיציאנאל פארבאטן און אזעלכע גלייכן דאס צו צו מארד. אבער די היינטיגע מאדערענע וועלט, איז זייער רגיל דערין, און דעבאטעס גייען העפטיג אן צו מ'זאל דאס פארבאטן צו נישט.
דאס ווערט אנגעקוקט פון די וועלט אלס א פרויען רעכט, ווייל זיי מוטשען זיך ארום מיט דאס קינד אין בויך, און זייער אסאך מאל האט זיך געמאכט אז סאיז ביי זיי געווען א שאנדע דאס שווענגערן, (צוליב אומלעגעטימע זיווג לעבן) און זיי האבן זיך אין סכנה געלייגט דאס ארויסצונעמן מיט א הענגער אין א קלאזעט אן דאקטוירישע הילף צוליב שאנדע, און דאס האט גורם געווען צו אינפעקציעס, און בלוט פארלוסט, וואס האט געהארגעט אסאך פרויען, זינט דעמאלטס וואס די געזעלשאפט האט געזען אז דאס איז א סכנה פאר די לעבעדיגע מיידלעך און פרויען האט מען דאס מתיר געווען און עס איז געווארן אויס בושה, אין דעם באקאנטן ראו ווי. וועיד פסק.
אין אמעריקע האבן די קאנסווערוועטיוון דורכגעפירט א געזעץ וואס פארבאט דעם פראדעצור אויף די לעצטע דריי חדשים וואס דאס קינד איז שוין ערפולט אלע גלידער. עס הייסט "לעיט טוירם אבארטאן", אבער אלע געריכטן האבן דאס דערווייל אנידערגעשטימט אלס אומקאנסטעטוטיש צו פארצוימן די פרויען רעכטן וואס צו טאן מיט זייער קערפער.
איצט איז דאס פארן העכסטן געריכט אין וואשינגטאן וואס איז יא קאנסערוועטיוו געשטימט, און די פרויען ציטערן אז מ'וועט דאס יא האלטן פאר קאנסעטעטוטיש צו דאס פארבאטן.
אבארטאציע אין די תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די תורה איז ביז די פערציג טעג מעג מען אבורטירן, אבער נאכער מוז מען שוין פרעגן א שאלה, און אויב איז דאס א סכנה פאר די מאמע מעג מען דאס הרגענען מציל צו זיין א לעבעדיגן, די תורה פארבאט פאר די גוים צו מאכן אבורטאן אפילו ווען די מאמע איז אין א סכנה (זעט מער זיבן מצוות בני נח), ווייל דאס לעבן פון א גוי, איז לויט די תורה נישט מער ווי זייער אומאנטוויקלט קינד. נאר ביי א איד האט א לעבעדיגער מער חשיבות ווי דאס אומאנטוויקלט קינד.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפרת איז א יידישע ארענעזאציע וואס האהלט אפ אידישע אבארטאציעס. [1]


text:
באנק-מאנומענט באן סטאנציע
באַנק' (Bank) און מאנומענט (Monument) זענען צוויי לאנדאנער אונטערגרונט און דאקלאנדס לייכטע באן סטאנציעס אין דער סיטי פון לאנדאן, וואס זענען אין אמתן איין סטאנציע מיט צוויי נעמען. באנק סטאנציע, וואס טראגט דעם נאמען פונעם באנק פון ענגלאנד, האט געעפנט אין 1900, און ווערט באדינט פון די צענטראלע, נארדערנע און וואטערלו און סיט ליניעס, און דער דאקלאנדס לייכטע באן. מאנומענט סטאנציע, וואס האט געעפנט אין 1884, נאכן מאנומענט צו דער גרויסער שריפה פון לאנדאן, געפינט זי אויף די דיסטריקט און קרייז ליניעס.
מען האט פארבונדן די צוויי סטאנציעס אין 1933.[1] די פארבודענע סטאנציע איז די אכטע מערסטע באשעפטיקסטע אין דער לאנדאנער אונטערגרונט נעצווערק, און איז אין טראוולקארט זאנע 1.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאנומענט סטאנציע האט געעפנט מיטן נאמען "איסטשיפ" דעם 6טן אקטאבער, און מען האט זי געגעבן דעם נאמען 1884 "דער מאנומענט" דעם 1טן נאוועמבער 1884.[1]
די וואטערלו און סיטי באן איז געבויט געווארן דורך דער לאנדאן און דרום מערב באן (L&SWR) צו פארבינדן איר סוף-סטאנציע וואטעלו מיט דער סיטי. די סטאנציע, מיט פעראנען אונטער קעניגין וויקטאריע גאס, האט געעפנט דעם 8טן אויגוסט 1898 מיטן נאמען "סיטי".[1] מען האט געענדרט דעם נאמען פון די וואטערלו און סיטי ליניע פעראנען צו "באנק" דעם 28סטן אקטאבער 1940.[1]
די ערשטע סטאנציע מיטן נאמען באנק האט געעפנט דעם 25סטן פעברואר 1900 ווען די סיטי און דרום לאנדאן באן (C&SLR, היינט א טייל פון דער נארדערנער ליניע) האט פארלענגערט איר ליניע פון בארא אונטערגרונט סטאנציע צו מורגייט אונטערגרונט סטאנציע.[1]
טראנספארט לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנדאנער בוסן רוטעס 8, 11, 15, 21, 23, 25, 26, 40, 43, 76, 133, 141, 242 און 388, און נאכט בוס רוטעס N8, N11, N21, N26, N76, N133, N550 און N551, באדינען די סטאנציע..
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א געמעל פונעם באנק/מאנומענט סטאנציע קאמפלעק
- נאך א געמעל (קאלירט)
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
שטריך
- דער ארטיקל דיסקוטירט ליניע (אין געאמעטריע). אויב איר זוכט די מענטשלעכע אייגנקייט, זעט אייגנשאפט.
א שטריך איז א דינע ליניע, וואס אין געאמעטריע חשבון נעמט דאס נישט אויף קיין פלאץ, עס איז נאר אין מחשבה.
ווי צום ביישפיל, ווען מען וויל אנצייכענען די פינקטלעכע העלפט פון א געוויסע זאך, און מען זאגט אז דא ביי דעם ליניע איז האלב, מיינט דאס נישט א ליניע באמת, ווייל דאס קען מען דאך אויך צוטיילען אין העלפט א.א.וו., נאר ביי די פינקטלעכע האלב פונעם זאך, דארט איז די שטריך פון העלפט, ווי למשל אויב וועט מען דארט צושניידען אויף האלב וועט דאס זיין פונקטליך האלב, אבער דאס פארנעמט נישט קיין מקום במציאות.


text:
יאר
א יאר איז א תקופה-צייט וואס די ערד פלאנעט רינגלט ארום דער זון וואס איז אומגעפער 365 טעג. אזוי ווי ס'איז נישט א גענויע צאל מוז מען משלים זיין דאס יאר מיט נאך א טאג, כמעט יעדע פערדע יאר.
דער יידישע קאלענדאר איז באזירט אויף חדשים פון דער לבנה. א פשוט יאר האט 353 אדער 354 אדער 355 טעג, וואס איז נישט גענוג לויטן זון-יאר. דעריבער איז יעדע צוויטע אדער דריטע יאר אן עיבור יאר, דאס הייסט מען איז מוסיף א גאנצן חודש (אדר שני).
אין איראן און אפגאניסטאן ניצט מען דעם פערסישן קאלענדאר, וואס הייבט אן א ניי יאר דעם טאג ווען די פרילינג גלייכנאכט געפאלט אין טעהראן.
אסטראנאמן ניצן דאס "יוליאנישע יאר", דאס איז א תקופה פון 365.25 טעג, וואס יעדער טאג אנהאלט 86,400 סעקונדן. א ליכט יאר ווערט געמאסטן מיט יוליאנישע יארן.
אזוי ווי די אַקס פון דער ערד איז אנגעבייגט, מאכן זיך סעזאנען במשך דעם יאר: פרילינג, זומער (מיט לענגערע טעג און ווארעמען וועטער), הארבסט און ווינטער (מיט קערצערע טעג און קילערן וועטער).
- זעט מער: קאלענדאר


text:
טערמין
טערמין איז אויף די כוונה און מיינונג פון די זאך וואס פירט זיך לויטן זאגער אדער טוער, מען קען עס נוצען סיי אויף א ווארט (טערמענאלאגיע) און סיי אויף צייט (קאדענץ).
וו.צ.ב. א פלאמבער מיט א קאמפיוטער טעקנישן קענען זאגן די זעלבע ווארט אבער איטליכער רעכט פון אנדער מיינונג ווייל זייער טערמאנאלאגיע איז אנדערשט.
אדער ביי צייט ווען מען בארגט זיך איינער דעם אנדערן געלט דארף מען באצאלן לויט די טערמין'ען פון דעם בארגער אדער פארקערט לויט די טערמין פון דעם פארבארגער.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:


text:
דעפארטמענט פון שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן
דער דעפאַרטמענט פון שטאַט פון די פֿאַראייניגטע שטאַטן (ענגליש: United States Department of State), אפט גערופן דער שטאַט-דעפאַרטמענט (ענגליש: State Department), איז דער אפטייל פון דער אמעריקאנער רעגירונג וואס פירט די אינטערנאציאנאלע באציאונגען פון די פאראייניגטע שטאטן, אזוי ווי דער אויסערן מיניסטעריום אין אנדערע לענדער. מען האט געשאפן דעם דעפארטמענט דעם 27סטן יולי 1789; ער איז געווען דער ערשטער פעדעראלער דעפארטמענט וואס די רעגירונג האט געשאפן.
דער דעפארטמענט ווערט געפירט דורכן סעקרעטאר פון שטאַט, וואס ווערט נאמינירט דורכן פרעזידענט און זיצט אינעם קאבינעט.
דער היינטיגער סעקרעטאר פון שטאַט איז דזשאן קערי.


text:
צאל
צאל ווערט געניצט צו ציילן און מעסטן פארשידענע אייגנקייטן.
מיט א צאל קען מען רעכענען וויפיל מאסע, צייט, ווייט, הייסקייט און אזוי ווייטער.
צאלן זענען פון די יסודות פון מאטעמאטיק.
אינהאַלט
סארטן צאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן עטלעכע סיסטעמען פון צאלן.
נאטירלעכע צאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נאטירלעכע צאל
די מערסטע באקאנטע צאל זענען די נאטירלעכע צאל אדער ציילן צאל: איינס, צוויי, דרײַ, ... .
אין דער באזע צען נומערן סיסטעם, וואס מען ניצט הײַנטיקע טעג פאר כמעט אלע אריטמעטישע אפעראציעס, שרײַבט מען די סימבאלן פאר די נאטירלעכע צאל מיט צען ציפערן: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, און 9. אין דער דאזיגער באזע צען סיסטעם, האט דער רעכטער ציפער פון א נאטירלעכער צאל א פלאץ ווערט פון איינס, און יעדער אנדערער ציפער האט א פלאץ ווערט וואס איז צען מאל אזויפיל ווי דער פלאץ ווערט פונעם ציפער צו זיין רעכט. דער סימבאל פארן סכום פון אלע נאטירלעכע צאל איז N, אויך געשריבן .
גאנצע צאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראציאנאלע צאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומראציאנעלע צאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אומראציאנעלע צאל איז א רעאלע צאל וואס איז נישט קיין ראציאנאלע צאל. דער קוואדראט ווארצל פון 2 איז אן אומראציאנעלע צאל. מען קען דערווייזן אז קוואדראט ווארצל פון יעדער נאטירלעכער צאל איז אדער א נאטירלעכע צאל אדער אן אומראציאנעלע צאל.
אימאגינערע צאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סימבאל i ווערט געניצט פארן קוואדראט ווארצל פון 1- . אן אימאגינערע צאל איז פארמירט פון א רעאלע צאל געטאפלט מיט i.
מאטעמאטיקער האבן אויסגעטראכט דעם נומער i ווייל ס'עקזיסטירט נישט קיין רעאלע צאל וואס מען קען קוואדראטירן צו מאכן 1-. מען קען האנדלען אימאגינערע צאל גענוי ווי רעאלע.
למשל:
- 2i + 3i = (2 + 3)i = 5i
- 5i - 3i = (5 - 3)i = 2i
- ווען מען טאפלט צוויי אימאגינערע צאל, דארף מען געדענקען אז i × i (i2) איז -1. דעריבער
- 5i × 3i = ( 5 × 3 ) × ( i × i ) = 15 × (-1) = -15
ווען מען האט צוערשט אנגעהויבן רעדן וועגן דעם קוואדראט ווארצל פון 1- האבן טייל מאטעמאטיקער נישט געהאלטן דערפון, דעריבער האט רענע דעקארט גערופן זיי "אימאגינער", ד.ה. "אויסגעטראכט". היינט ווערן די צאל געניצט, אבער דער נאמען איז געבליבן. די ערשטע צו ניצן אימאגינער צאל זענען געווען לעאנהארד אוילער און קארל פרידריך גאוס אינעם 18טן י"ה.
נעמען פון צאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע צען צאָלן האבן באזונדערע נעמען. אזוי ווי מען איז געוואוינט צו א צענדליגע סיסטעם פון ציילן, זענען די אנדערע נעמען געבויט אויף די נעמען און די טאפלונגען פון צען (הונדערט, טויזנט).
ס'איז נאך געבליבן אלטע נעמען פון אנדערע צאלן ווי טוץ (12), שאק (60) און גראס (144).
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ציג
א ציג איז א מין בהמה וואס מ'האלט שוין טויזנטער יארן אויף איר מילך, פלייש, האר און פעל. א ציג האט צוויי הערנער.
אן א צאל ערציילונגען און ביישפילן, זענען באזירט איבער דעם 'ציגעלע', אנגעהויבן מיטן 'חד גדיא'. אין גמרא שטייט, אז דער ציג איז דער ווילדסטער צווישן די בהמה דקות, און האבן א אייגנארטיגע נאטור פון שפרונגען און אויספירן איבער אלע צוימען.
אין א ציגן שטאל רוהט א אויסגעצייכענטע געזונטע מוהט, דאס שמעק פון ציגן איז געזונט, זייער מילך איז 'גאר געזונט', ציגן מילך איז דאס מערסטע געזונטסטע מילך, און בכלל דאס בעסטע צו היילן אן א צאל ווייטאגען און שוואכקייטן, ווייל עס נישט פארהאנען אזא זאך ווי אלערגיע ביי ציגן מילך, און עס האט דאס בעסטע נאטורליכסטע ווייטאמינען וואס עס פעלט נאר אויס צו קריגן.
אויף צו האדעווען ציגן אויפן צוועק צו נעמען זייער מילך, און האבן נאך קינדער, איז גענוג איין צוויי זכרים אין א שטאל פון הונדערטע נקיבות, און ווי נאר עס האלט פארן געבורט, געבט עס שוין נישט אזוי שנעל מילך, אבער באלד דערנאך געבט עס ווידער ווי געהעריג.
דאס שטאל ווערט צוטיילט געווענליך, די קליינטשיקע קינדערלעך באזונדער, די טראגעדיגע מאמעס באזונדער, און די נוצליכע וואס געבן זאפארט מילעך אינעם ספעציעלן צוים, ווי זיי ווערן אויסגעשטעלט צום מעלקן, און א פרייע פעלד צום פאשענען.
ציגן האבן נישט דאס ווייכסטע האר, און נישט די לענגסטע הערנער, אבער דאך ווערן ביידע אפגענומען ביי די אייגענטומער, פאר באקוועמליכע און געזונטערע צוועקן.
ציגן (און קאזעס) עסן אלער ערליי פלאנצן כולל די וואס קענען שעדיגן אנדערע בהמות.
א ציג איז מעלה גרה; איר בויך איז צעטיילט אין פיר קאמערן.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ציג איז א כשר'ע בהמה, וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע קאפיטעס.
די תורה רעכנט ציגן צווישן די בהמות וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח. ביים משכן איז געווען א באזונדערע דעק אויפן שויבן, פון ציגן הויט. עס איז באקאנט די פירונג פון עבודת יום כיפור אין בית המקדש, ווי מ'האט געמאכט דעם גורל פון אחד לה' און אחד לעזאזל, וואס איז געווען געצייגט אויף וויכטיג גייסטיגע ענינים.


text:
1998
1998 איז דאס 98סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1998 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן מיי - סוהארטא, הערשער פון אינדאנעזיע, רעזיגנירט נאך 32 יאר.
- 30סטן מיי - 4,700 געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין אפגאניסטאן.
- 14טן אויגוסט - די לעצטע פאסאזשירן באן פארלאזט די ירושלים באן סטאנציע, און די סטאנציע ווערט פארמאכט.
- 27סטן סעפטעמבער - די גוגל זוכמאשין ווערט אויפגעשטעלט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן מיי - בארי גאלדוואטער, סענאטאר און קאנדידאט פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן אין 1964 (געב' 1909)
- 22סטן יולי - וועלוול טערלעצקי, רוסישער-יידישער דיריגענט און קאמפאזיטאר (געב' 1931)
- 6טן אויגוסט - אנדרע ווייל, פראנצויזישער מאטעמאטיקער פון יידשן אפשטאם (געב' 1906)