text:
יידיש-וויקיפעדיע
די יידיש-װיקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער יידישער שפראך.
עס איז אן עלעקטראנישע ענציקלאפעדיע וואס א יעדער יידיש רעדער אויף דער וועלט, איז ערמעגליכט, באויפטראגט און איינגעלאדן, דאס פרייערהייט און אפנערהייט, צוגלייך פאר יעדן אייניג, שרייבן און רעדאגירן.
זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (13טן מערץ 2004) [1], היינט צוטאגס אנטהאלט זי 14,385 ארטיקלען.
אינהאַלט
- 1 וויקימעדיע פונדאציע
- 2 וויקיפעדיע
- 3 וויאזוי ארבעט דאס?
- 4 וויפל באנוצער?
- 5 זעט אויך
- 6 רעפערענצען
וויקימעדיע פונדאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די יידישע וויקיפעדיע איז געגרינדעט געווארן דורך דער וויקימעדיע פונדאציע. אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 270 אין צאל, איז איין גרויסער פילשפראכיגער פרייער ענציקלאפעדיע פראיעקט אונטער דער פונדאציע'ס אויפזיכט.
די וויקימעדיע פונדאציע איז א נישט-פאר-פראפיט וואולטעטיגע ארגאניזאציע וואס איז הויפטקווארטירט אין סאן פראנציסקא, מיט לאקאלע פילאליעס דורכאויס די גרעסערע שטעט אין דער וועלט ווי ירושלים און ניו יארק, זי איז געגרינדעט געווארן דורך זשימי וועילס, וואס ער האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען וויסנשאפט צו יעדן מענטש אויף דער וועלט אומזינסט און אייניג פריי אן אפצאל,[פֿעלט אַ מקור] דורך דעם וואס זיי שענקען צו יעדן אייניג די 'אויטאריטיטעט' פאר אלעמען אייניג צו שרייבן וואס איז 'אמת' אלס פאקט.
דאס ווערט אויסגעפירט דורך אויסנוצן די וויקי ווייכווארג פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פאונדאוציע אוועקגעשטעלט אן אנציקלאפעדיע אין כמעט יעדע שפראך אויף די וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס.
נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער, בילדער, און ביכער זאמעלונגען, און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די קאלעקטיווער מענטשליכער וויסענשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלץ וואס מען שרייבט ווערט אויטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט אריין קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקיפעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס ווארט וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון 2 ווערטער, וויקי נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און פעדיע (פון ענציקלא-פעדיע) וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ.[2] עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס.[3] עס זענען פארהאן סיסאפן (א פארקערצונג פון 2 ווערטער סיסטעם אפעראטאר) וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה[4] דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע.[5] גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט,[6] נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס.[7] אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביוראקראט וואס מאכט די סיסאפן[8], און די סטוארטן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.[9]
ענציקלאפעדיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די יידישע וויקיפעדיע האט בלויז איין ציל פון פארשפרייטן וויסן, דורך דינען אלס א פרייע און אפענע ענציקלאפידיע אין דער יידישער שפראך.
אבער פארט שטעלט דאס מיט זיך פאר קלענערע צילן אויף איר וועג.
די פאלגנדע פינף אינטערגאלע פאקטארן שפילן א גרויסע ראלע דא אין דער יידיש-וויקיפעדיע: 1. דאמינירינסטער אידישער אינטערנעט וועב סייט. 2. פארשפרייטן אידישקייט. 3. אריינברענגען דעמאקראטיע אין חרדישן לעבנסשטייגער. 4. לימוד התורה. 5. א אידישע קהילה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
גוגל פאקטאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
היינט צוטאגס איז גוגל זוך מאשין, דער גאנצער אויספארמונג און פאפולערקייט פונעם קאלעקטיווען אינטערנעט.[10] און גוגל מאכט די יידישע וויקיפעדיע פאר די אינטערנעט אין יידיש. ווייל דער הויפט מהלך וויאזוי גוגל ארבייט איז צו לינקען ווער עס האט דאס מערסטע לינקס.[11] די אידישע וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט מיט די מערסטע לינקס פון אלע וועב סייטס און זאל האבן מער לינקס פון אלע וועב סייטס צוזאמען.[12] דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס עפעס ווערטער אין אידיש, אין די מאסן אסאך מער ווי אלע אנדערע סייטס פארהאנען.עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערטשע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש אנטשיידען פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, מיט דערווייל (2012) עטליכע ניין טויזענט ארטיקלען, דינט אבער איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאנטענציאנאל שלל ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
דעמאקראטיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן[13]. ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזנטערר צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזנטער פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
תורה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע . איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה. און אזוי ווייטער ביז עס ווערט דורך פלפול און חברותא אויסגעדראשן א תורה שלימה.
קהילה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע. די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים. יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין. עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויאזוי ארבעט דאס?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
וואס טרייבט איר וואוקס? און וואסערע ענינים שרייבט מען דארטן?
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסענשאפט פון די וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח. און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט. ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף ארטיקלען וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
זיי זענען טאקע גאר ווינציג אין צאל, אבער ווערענדיג געטריבן מיט א מעכטיגען כוח, צו פארשפרייטען וואס מען וויל די וועלט זאל וויסן און זיך לערנען, שאפט זיך אזא קנאת סופרים תרבה חכמה, וואס מען איז גורם אז אנדערע קומען דא מיט פלייס טוישן און פארציילן וואס זיי האלטן אז די וועלט זאל וויסן און לערנען לויט יעדןס פערזענליכע קוק וואונקל.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.
ביישפיל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
כדי צו פארשטיין אט די שטארקע רייץ פון א פרייען אומבאגרעניצטען כוח, וואס דאס הייסט אז קנאת סופרים איז באמת תרבה חכמה אויב מען לאזט די קנאה ברענען און פלאקערן אן קיין באגרעניצונג פון קיינעם אויף די וועלט, איז כדי צו ברענגן אלס ביישפיל דעם הויפט וויקיפעדיע מאדעל, די ענגלישע וויקיפעדיע וואס איז די גרעסטע און די ערשטע וויקיפעדיע שפראך.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט[פֿעלט אַ מקור]. עס איז אינגאצן דא 11 יאר זינט די שרייבונג פון איר ערשטע ארטיקל דארטן[פֿעלט אַ מקור], און האלט שוין היינט צוטאגס קרוב צו פיר מיליאן ארטיקלען![פֿעלט אַ מקור] מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער[פֿעלט אַ מקור] עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיקס זייט און עס אנטפלעקט זיך אז די ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן. [1]
דזשארדזש בוש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דאס ווייזט אז אקטועלע ארטיקלען ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע ארטיקלען פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט. ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש. וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון ארטיקלען.
אהרן טייטלבוים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אזוי אויך גענוי איז אין דער אידישער וויקיפעדיע, דער ארטיקל וועגן דעם לעבן און שאפן פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, דער סאטמאר רבי פון מאנרוי, איז דער מערסטער געטוישט און רעדאגירט. (נאך די ערשטע זייט, און אידישער וויקיפעדיע און וויקיפעדיע און פארטאל פון די אקטועלע ארטיקלען וואס זיי זענען אינעווייניגסטע סיסטעם בלעטער.) [2]
ווייל ער איז דער מערסטער עגבערטער אישו אינעם היינטיגען אידישן שפראך וועזען, (זיין ברודער זלמן לייב איז צו פריש אויף די פאליטישער האריזאנט) דאס ווייזט אז וויבאלד מיר געבן פאר בייעסד מענטשן וואס האבן צוטריט צו שרייבן און אינטערנעט און קענען די שפראך, וועלן זיי זיך צו דעם צוכאפן ווי צו הייסע קוגל דאס אויפרעסן און נעמען דעם בעיט און זיך באטייליגן.
זייער אסאך ארטיקלען טראגן דערווייל נאך א סלענט לטובת סאטמאר און אויך לטובת די ארונים פארטיי פון סאטמאר, און רוב פערזענליכקייטן באשריבן זענען פון דא פון די סאטמאר מחלקות וואס דאס באשעפטיגט איצט דעם וועזן פון אידיש שפראך.
מיר האבן דא בעלזא און זאליס וואס פאלן אריין דא אבער אין גאר א קלענערן טעמפאו און נאכנאנדיקייט ווי די סאטמאר ארונים דאס צו רעדאגירן און טוישן.
דאס איז צוליב וואס דער אידישער וויקיפעדיע שפיגלעט אפ דעם מציאות וואס זייער ווייניג אידן רעדן אידיש רוב פון זיי זענען חסידים און דאס גרעסטע טייל זענען סאטמאר חסידים,
און רוב חסידים האבן ניט קיין אינטערנעט צוטריט, און די וואס יא האבן נישט קיין היברו פאנטס בלייבן מיר איבער מיט אפאר געציילטע ארונישע שרייבער וואס זענען העווי אינוואלווד אין פאליטיק פון סאטמאר.
אפילו די ארונים זענען שטערקער אדער מער, קענען זיי דאך נישט צענזורירן די אהרן טייטלבוים ארטיקל, און אלע קאנטראווערסיעס פון דוכראויס די 30 יאר וואס ער האט געפירט סאטמאר ווערן אויסגעשמועסט אין גרעסטן דעטאל פון אלע ארטיקלען. ווייל וויקיפעדיע געט די זעלבע כוח פאר א יחיד ווי א רבים ווען עס קומט צום אמת.
א גוטער ביישפיל צו דעם איז דער צווייט גרעסטער קאנטראווערסיע אין אידישער וויקיפעדיע, נעמליך וואס טוט מען מיט ארטיקלען וואס זענען נישט אין איינקלאנג מיט די חרדישער לעבנס אויסקוק? פרומע זענען דאך די רוב פון אידיש שפראך, איז וויאזוי קענען דא די סעקלארע שרייבן ארטיקלען וואס זענען קעגן רוב?
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע פראגע, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלען, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע ארטיקלען, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל? ביי וועמען? עס איז דאך דא אקטעועלע זאכן ווי די פרשה פון משה קצב וואס ביי די רוב וויקאפעדיעןס, די חרדים איז דאס אסור צו דערמאנען. די חרדישע צייטונגען האבן פארשוויגען דעם גאנצען פרשה און קיין ווארט נישט באריכטעט דערוועגן.
אבער פון דעסט וועגן דאך אין אידישער וויקיפעדיע געווינען אייביג די מיעוט סעקולארע באנוצער אז דאס זאל יא שטיין אויפן פראנט פעיזש אלס אן אקטועלע ארטיקל, ווייל אויב איז עס אמת אז עס איז אקטועל קענען די רוב חרדים דאס בשום אופן צענזורירען.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די ארטיקלען וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט. דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע ארטיקלען ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
קומט אויס נאך אזויפיל מלחמות איז די אידישע וויקיפעדיע רייך ביז גאר מיט אלע מינע ארטיקלען. און א אינטערסאנטער פאראדאקס שטעלט זיך ארויס, מער פון אלע וויקיפעדיעס; פון איין זייט איז באשריבן יעדע קליינטשיגער רעבעלע פון בארא פארק אבער פון די אנדערע זייט האט דער אידישער וויקיפעדיע מער ארטיקלען אין די קאטעגאריע:סעקס ווי די היברו וויקיפעדיע.
דאס ווייזט אז אפילו די חרדים זענען א רוב אין אידיש, איז אבער די יידיש-וויקיפעדיע אויסגעשטעלט אז דער דעת פון א יחיד אויב איז ער אנטשלאסן אז דאס איז אמת, אפילו ער איז איינס קעגן מיליאנען, וועט ער איבערלאזן זיין חתימה דערויף און אפילו נאך שטערקער ווי די רוב.
איז דאך די שאלה וויאזוי קען מען בויען אן ענציקלאפעדיע ווען אזאלעכע גרונטליכע מיינונגס פארשידענהייטען שטויסן זיך צונויף, ווי קען א חרדישער איד וואס די תורה ווארענט אים לא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עינינכם זיך אריינלאזן אין אז נסיון פון כפירה מינות און תאוות?
אויף דעם מוזן מיר נענטער באטראכטן וואס איז די נסיון פונטקליך?
אידישקייט קעגן די פרינצים פון פריי און אפען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
וויאזוי איז דאס פריי פון צענזור און אויסגעהאלטן לויט אידישקייט?
דער הויפט געדאנק פון די וויקיפעדיע איז צו בויען א פרייע אפענע ענציקלאפעדיע וואס יעדער איינער קען דארט שרייבן אמת'ע אינפארמאציע אָן קיין צענזור. דער געדאנק (און בעצם דאס גאנצער אינטערנעט) איז לויט טייל בעלי דעות דירעקטליך א צוזאמעשטויס און פראבלעם לויט די פרומע געמיינדע, (וואס זיי זיינען רוב אידיש-רעדנערס) און דערפאר קומט דא ארויף אפט דער נושא און פראבלעם איבער דעם צו באגרעניצן די וויקיפעדיע עפ"י דעת התורה און נישט איר לאזן זיין פריי פאר יעדן צו שרייבן אפילו רעכטע אינפארמאציע וואס שטימט נישט עפ"י התורה.
אבער וויבאלד אלעס מוז ווערן געשריבן נייטראל, קומט דאך אויס אז מיר שרייבן דא סיי ווי סיי נישט קיין כפירה אין אידישקייט, פארקערט, רוב פון אונזערע ארטיקלען זענען ארום אין איבער אידישקייט. אבער פון דעסטוועגן, צום ביישפיל, ביי די פילאזאפישע ארטיקלען וואס זיינען עוסק אין "קיום האל" מוזן מיר און מעגן לאזן ארויפבריינגען די דעות פון די כופרים, כדי דאס נייטראליש אפשלאגן למען האמת. אדער ווען מיר רעדן וועגן "נאטור וויסנשאפט" מוזען מיר בריינגען פארשונגען פון די סייענטיסטען, כאטש וואס דאס קען זיין אין קעגנזעץ די תורה. אין די רגע וואס מען שרייבט "לויט די פארשערס" ווערט די ארטיקל נייטראליש, און מיר מעקן דאס נישט אויס, לויט די גרונדענע געזעצן פון וויקימעדיע וואס עס איז נישטא אויף זיי די געזעץ פון וואלן, ליינט מער דא. און עס איז פארט נישט קעגן הלכה און דירעקט יא אויסגעהאלטן צו באשרייבן די פראגע'ס אויף די אמונה וואס מענטשן קענען האבן מיטן חשבון דאס צו פארענטפערן בבחינת ודע מה שתשיב לאפיקורס שלך.
צו סאך אינפארמאציע קען אייביג זיין א זעלבסט מארד כלי פאר מענטשען וואס ווילן זיך הארגענען אדער נאר פאר קינדער און שוואכע אינגעלייט. מען וועט דאס קיינמאל נישט קענען געהעריג שליכטן דעם פראבלעם. מען לערנט דאך נישט אין חדר מיט קינדער געוויסע רש"י'ס טאקע דערפאר, אבער קיינעם איז נאך נישט איינגעפאלן דערוועגן צו פארברענען רש"י, און זאגן אז דאס איז נישט תורה.
פארשטייט זיך אז מיר פארלאזן זיך אז די סארט שוואכע חסידים אדער קינדער וואס האבן פארט דעם פראבעלם פארלאזן זיך סיי ווי סיי אויף די רבנים וואס אסערן סיי ווי אינטערנעט ממילא קומט נישט אויס אז וויקיפעדיע איז קעגן קיינעםס אידישקייט הלכה.
ארטיקלען וואס פארטוהען זיך מיט סעקס און נאך אומאיידעלע ענינים טוען מיר ווי די תורה מיר שרייבן פונקטליך וויאזוי און וואס צו זיך באגיין כדי אפהיטן פון טעותים וואס קען זיין טויטליך אויף די וועלט און אויף יענע וועלט.
וויפל באנוצער?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
איינגעשריבענע באנוצער האט זי עטוואס מער פון 700, אבער דאס שפיגעלט לאו-דווקא אפ די ריכטיגע צאל באטייליגער ווייל איעדער איינער מעג זיך האבן עטליכע באנוצער נעמען אויב מען נוצט דאס נישט צו שאפן קאנסענסוס איבער תוכן וויאזוי דאס זאל געשריבן ווערן.
עס זענען געווענליך אייביג דורכאויס 24 שעה אין טאג אקטיוו עפעס איינער אדער מערערע. טייל מאל 3 אדער 4 מענטשען קומען זיך ארויף אויף איין מאל צו די זעלביגע צייט בעיקר ווען עס שאפט זיך א מחלוקת, אדער אין די שעות פון די נאכט, וואס דער עולם האט מער צייט צו וואלענטורן און זיך אפגעבן מיט זייער האבי ווען מען ארבייט נישט פאר פרנסה אדער אנדערע קריטישע פארנעמונגען.
לענגאויס די קורצע צייט אפשניט זינט איר עקזיסטענץ, האבן זיך שוין אין איר באטייליגט פילע אידיש שרייבער וואס זייער צאל איז שווער צו אפשאצאן, ווייל אסאך פון זיי האבן בלויז פאראכטן א קלייניגקייט וואס האט זיי געעגבערט בשעתן ליינען, דינענדיג אלס רעדאקטאר פון אנדערע. און בכלל קען מען דערין שרייבן אן א באנוצער נאמען, דורך בלויז פונעם אייפי אדרעסע ממילא איז נישט שייך צו דאקומענטירען א צאל פון באטייליגער אין דעם אידישען ווירטואלען פענאמענאן וואס רופט זיך אידישער וויקיפעדיע.
עס האט שוין דערגרייכט 14,385 ארטיקלען אין די אכט יאר פון ווען זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (מארץ 13 2004) [14] איר ערשטע ארטיקל (צעטיל קטן) איז געשריבן געווארן נאר ט"ו כסליו תשס"ה (נאָוועמבער 28). היינט צוטאגס איז שוין דא 14,385 ארטיקלען. די ערשטע טויזנט ארטיקלען זענען געשריבן געווארן אין פארלויף פון 3.5 מאנאטן, אויך די צווייטע טויזנט זענען געשריבן געווארן אין 3.5 מאנאטן, צווישן י"ב אדר תשס"ו צו א' אב תשס"ו.
איינע פון די גרויסע פראבלעמען אין דער יידישער וויקיפעדיע איז, אז ארום 50 פראצענט פון די ארטיקלען זיינען רעדאקטירט געווארן דורך בלויז צוויי מענטשן וואס זיי אליין זיינען די סיסאפס, אזוי איז די יידיש-וויקיפעדיע געאייניקט צו א פריוואטע סטיל, שפראך און אידעאלאגיע.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- וויקיפעדיע
- יידיש וויקיפעדיע אין די מעדיע
- קריטיק אויף וויקיפעדיע
- א ליסטע פון אלע מנהלים.
- װיקיפּעדיע:וויקיפעדיע דארף אייך
רעפערענצען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ פילשפראכיגע קאארדינאציע (אויף ענגליש).
- ↑ וויקיפעדיע
- ↑ וויקיפעידע:וויקאפידען
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע
- ↑ װיקיפּעדיע:אדמיניסטראציע#סיסאפ
- ↑ װיקיפּעדיע:וואס וויקיפעדיע איז נישט#צענזור
- ↑ װיקיפּעדיע:ארטיקל פארשליסונג
- ↑ װיקיפּעדיע:ביוראקראט
- ↑ װיקיפּעדיע:סטוארט
- ↑ גוגל#מאנאפאל
- ↑ גוגל#בלאט ראנק
- ↑ װיקיפּעדיע:לינקס
- ↑ חרדים
- ↑ וויקיפעדיע.
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך


c: text/html

text:
ליבהאבער פיקציע
ליבהאבער פיקציע (ענגליש: Fan fiction), פענפיקציע (Fanfiction) אדער פענפיק (Fanfic) איז א נאמען פאר פיקציע וואס איז געמאכט דורך אנהענגער אנשטאט דער אריגינאלער מחבר.
פענפיקציע שרייבער אפט נוצן פיקטיווע כאראקטערן און ערטער פון פיקטיווע (אדער היסטארישע) געשיכטעס וואס זענען געווען באשאפן דורך אנדערע מענטשן, און שרייבן אריגינעלע געשיכטעס וועגן זיי. מענטשן שרייבן פאן פיקציע פאר פילע פארשידענע פאנדאמען פון ביכער, טעלעוויזיע סעריעס אדער פילמען.
דארט איז אויך פאן קונסט (אדער פאנקונסט), וואס איז אפט צייכענונגען אדער אנדערע קונסט וואס איז באזירט אויף א פאנדאם.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קאר אינספעקשען עקספייערט אין סעפטעמבער?
די אחראים: זייער נייגעריג, אחראי, thefact
- עין טובה
- שר שלשת אלפים
- תגובות: 3570
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג נובעמבער 27, 2014 9:46 pm
- לאקאציע: 127.0.0.1
- פארבינד זיך:
קרעדיט פאר דוקא
- עירמאנט'ער
- שר האלף
- תגובות: 1081
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג פאברואר 16, 2014 11:51 pm
maybeeynot האט געשריבן:ווען הייבט מען אנבאקומען קוויטלאך די ערשטע טאג פון די עקספיירעשן חודש אדער די נאכפאלגאנדע חודש ?
אויב עקספייערט עס אין מאי וועסטע באקומען דעם ערשטען קוויטעל יוני דעם ערשטען
In other words (language...) if it expires in May you have to get the inspection done by May 31.
מאי איין אין דרייסיג איז אויף די צווייטער טאג שבועות
החכם עיניו בראשו
מה נענה אנן אבתרייהו
- maybeeynot
- שר האלף
- תגובות: 1354
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג יולי 10, 2012 2:34 pm
- לאקאציע: אויף דיין סקרין
הצלחה וברכה האט געשריבן:וואס טו איך אז קיין איין קאמפיוטער קען נישט ליינען מיין אינספעקשאן עס קומט כסדר ארויף די ווערטער link error?
רבוש"ע וואס וועט דא זיין איך דארף שוין האבן א נייע אינספעקשאן סטיקער?
איר קענט באקומען א טעמפערערי (צייטווייליגע)
אינספקשאן סטיקער פריי פין אייער מקעניק ווילאנג ער טרעפט די פראבלעם
- דניאל אויערבאך
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 446
- זיך איינגעשריבען אום: זונטאג ינואר 08, 2017 4:31 pm
העניך האט געשריבן:וויפל דארף צו קאסטען א איספעקשען?
א נייע קאר קאסט בערך 25 א עלטערע קאר קען קאסטן 40 פארשטייט זיך אז אויב מען דארף גארנישט פארעכטן
צוריק צו “אויטאס און אלעס ארום”
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 3 געסט


text:
נייַ
גאַמעס טהימבלעס
טהימבלעס - אַן אלטע, געוועטן, מזרח שפּיל חשבון, וואָס ינוואַלווז צוויי מענטשן און לידינג שפּילער.די אַרבעט פון לידינג דורך דרייַ יידעניקאַל טהימבלעס באַהאַלטן איינער פּילקע.ער קאָווערס די פּילקע אַ פינגערהוט, און דעמאָלט הייבט צו ראַנדאַמלי באַוועגן און טוישן ערטער.די אַרבעט פון די שפּילער איז צו נאָכפאָלגן די פּילקע, און צו טרעפן בייַ וואָס ער ס פינגערהוט.דאס שפּיל טעסץ דיין ופמערקזאַמקייַט און ענטפער.אבער, ווי אַ הערשן, שפּילן טהימבלעס אַז אָנפירן אין אַ ענין פון לאַנדסידע סלאַמז לידינג נאַטיווע אמעריקאנער טורמע זענען נישט זיכער.דאס איז אַ שפּיל פון געלעגנהייַט פֿאַר געלט, און, טראָץ די אָפּגעהיט שפּילער, סלייט פון האַנט בעל, אַלאַוז אים צו באַהאַלטן די פּילקע געזונט, און באַזייַטיקן עס פון דעם פינגערהוט.טשעאַטערס אין דעם שפּיל, נאָר די וואַסט מערהייַט.דעריבער מיר פאָרשלאָגן צו שפּילן דעם ווונדערלעך שפּיל איז נישט אַ סאַספּישאַס מענטש, אויף די היים, די קאָמפּיוטער מאָניטאָר אויף אונדזער פּלאַץ.מיר האָבן אַלע צו זייַן ערלעך!איר קענען שפּילן אָנליין טהימבלעס אויף פילע פאַרשידענע לעוועלס.פֿאַר ביגינערז, גיכקייַט זייער קליין פינגערהוט.מיט ינקריסינג לעוועלס פון גיכקייַט ינקריסיז און טהימבלעס, און אַ ביסל מער שווער צו שפּור מווומאַנץ.אין דער רובֿ קאָמפּלעקס לעוועלס דאַרפֿן צו זייַן זייער אָפּגעהיט צו זען אונטער וואָס קאַנטיינער יווענטשאַוואַלי געענדיקט אַרויף אַ פּילקע.ביטע געדענקען אַז אויב איר שפּילן דעם שפּיל בייַ דער סטאַנציע, די פּילקע איז מסתּמא צו זייַן אויס פון טהימבלעס, און אין די הענט פון אַ קלוג טריקסטערז און טשיטערז.קאמפיוטער שווינדל איז גאָר אַרויסגעוואָרפן.אויף אונדזער פּלאַץ איר קענען שפּילן דעם קלאַסיש טהימבלעס, טהימבלעס אין די קאַסינאָ, ווי געזונט ווי מאָדנע טהימבלעס, ווו די ראָלע פון די פּילקע קענען דורכפירן, פֿאַר בייַשפּיל, פריילעך הונט.די גראַפיקס אין די אָנליין גאַמעס זענען אויך געטאן בייַ אַ גוט מדרגה.אין איין פלאַש שפּיל, איר וועט שפּילן אין דער זון, ים און זאַמד מיט אַ טשיקאַווע מענטש פון קאַוקאַסיאַן אויסזען.אין פּלאַץ פון די פּילקע קענען זייַן קיין יידלשטיין אָדער רינג.דער קאַסינאָ ווערסיע איידער איר טרעפן ווו די פּילקע איז נייטיק צו שטעלן אַ געוועט אויף וואָס וועט אָפענגען אויף דער סומע פון דיין ווינינגז, אויב ער ווינס.ספּעציעלע שפּיל ליבהאבערס, עס זענען פילע אנדערע מינים.פֿאַר בייַשפּיל, אין עטלעכע גאַמעס טהימבלעס קענען זייַן מער ווי דרייַ.אין דער קלאַסיש ווערסיע פון די שפּיל, זיי זענען נאָר דרייַ, ווייַל עס איז ידעאַל צו מישן זיי דורך מענטש הענט.אבער די קאָמפּיוטער קענען מישן און פינף, און זיבן טעפּלעך אין אַ צייַט.עס איז אמת איר האָבן צו זייַן עטלעכע מאל מער אָפּגעהיט!מצליח איר גאַמעס!


text:
נייַ
גאַמעס פוללמעטאַל אַלטשעמיסט
ווייאַלייטינג אַ פאַרבאָט אויף די שאַפונג פון מענטש, קינדער באַרימט אַלקאַמיסט, צוויי ברידער, עדוואַרד און אַלפאָנסע באַשלאָסן צו רעזערעקט זייער מוטער.אזוי, זיי ווייאַלייטיד דער פאַרווער ראשי וויסנשאַפֿט פון אַלטשעמי.ווי איז באַוווסט, איז דער געזעץ פון עקוויוואַלענט וועקסל, וואָס שטאַטן אַז צו באַקומען עפּעס, איר דאַרפֿן צו געבן עפּעס פון גלייַך ווערט.פֿאַר דעם ופלעב, זיי באַצאָלט אַ הויך פּרייַז, ווי אַ רעזולטאַט פון דעם עקספּערימענט, איינער פון די ברידער פאַרפאַלן אַ פוס און דער אנדערע האט פאַרשווונדן גאָר.עדוואַרד אומגעקערט די נשמה פון אַלפאָנסע, סאַקראַפייסינג זייַן האַנט, און שטעלן זייַן נשמה אין שטאָל פאנצער.און עס איז געווען אַ פוללמעטאַל אַלטשעמיסט.איצט ער איז אויף אייביק טשיינד צו די שטאָל פאנצער.עס איז די באַליבט העלד פון די קאַמיקס אָטערשיפּ יאַפּאַן סעידזשי מיזושימאַ.פֿאַר דערקלערונג פון דער קאָמיקער בוך און באשאפן דעם שפּיל פוללמעטאַל אַלטשעמיסט, וואס אויך געווארן זייער פאָלקס.די מחברים פון קאַמיקס, אַנימע און שפּילערייַ צו געדענקען די אַלטשעמיסץ פון די מיטל עלטער וואס געזוכט דעם פילאָסאָף ס שטיין, און דאָס איז געווען געפירט אויס אַ סעריע פון יקספּעראַמאַנץ און זענען גערודפט דורך די קהילה און שטאַט.דאס איז געווען די ימפּאַטאַס פֿאַר שאפן אַ וועלט ווו אַלטשעמי איז קאַמביינד מיט אַ פערלי הויך מדרגה פון טעכניש פּראָגרעס, און מיט מיסטיק און מאַגיש.אין די שטעלט און פּלאַנעווען אַנטוויקלונג איז אַ פאַסאַנייטינג שפּיל "פוללמעטאַל אַלטשעמיסט".אין דעם דינאַמיש פּאַסירונג ליבע צו שפּילן, ביידע אַדאַלץ און קינדער.אין דעם שפּיל איר זענט ווארטן פֿאַר די נסיעה און פּאַסירונג, ווי געזונט ווי דער סאָף באַטאַלז און קלוז שרעקלעך סיקריץ.זייער פילע מענטשן אָנהייבן צו שפּילן דעם שפּיל נאָך וואַטשינג די אַנימע פון די זעלבע נאָמען, וואָס איז זייער פאפולער און עס קוקט נישט בלויז די גאנצע פון יאַפּאַן, אָבער אויך פאַנס פון יאַפּאַניש קולטור אין רוסלאַנד, וואָס זענען פילע.אבער, אַפֿילו אויב איר האט ניט היטן דעם אַנימע אָדער לייענען די קאַמיקס "פוללמעטאַל אַלטשעמיסט", איר קענען אָנהייבן פּלייינג דעם גרויס שפּיל רעכט איצט אָן לייענען די אויבן אַרבעט.שפּיל עס וועט נאָך זייַן אַ זייער יקסייטינג און טשיקאַווע.כל דערלאנגט אין אַ שפּיל אויף אונדזער פּלאַץ איר קענען שפּילן פֿרייַ פון אָפּצאָל, און צוזאַמען מיט זיינע צוויי ברידער צו אָנטייל נעמען אין דער זוכן דורך אַלטשעמיסץ פילאָסאָף ס שטיין, און צו פּרובירן צו פֿרייַ די פּראָוטאַגאַנאַסט פון שטאָל פאנצער.סוגיות פון די גאַמעס זענען מאל ענלעך צו די מעשיות אַנימע סעריע פון די זעלבע נאָמען, און מאל איר קענען זען אין גאַמעס איז עפּעס נייַ וואָס מיר האָבן נישט געזען אין די אַנימע.אין קיין פאַל, פון שטאַפּל צו שטאַפּל אין דעם שפּיל אָפפערס אָריגינעל און דייווערס סאַבדזשעקץ.די "פוללמעטאַל אַלטשעמיסט" גליקלעך צו שפּילן די יינגלעך און מיידלעך, און אַלע צייטן.שפּיל די גאַמעס און געבן זיך אַ גרויס שטימונג!


text:
ווען איר טראַכטן אַז איר זינד דער מינדסטער,
דעמאָלט איר ניטאָ אין אַ ייַלן
קאָנדזשורע מיט זיך-קאָנציטירן
זיך, נישט צוגעהערט צו אן אנדער מיינונג.
איר ניטאָ פּונקט אנדערן, ניט ערגער און קיין בעסער.
נאָר דער פאַל
קענען זיין אַ בייַשפּיל,
וואָס פֿאַר זינד געווארן אַ מאָס.
און אויב עס מיינט צו איר אַז עס איז ריין אין זייַן נשמה
אין פראָנט פון איר,
פאר אנדערע וואס זענען אָנגעפילט מיט זינד.
איר 'רע נאָר אַ מענטש, איר שטויב און געדענקען אַז.
און יעדער זינדיקער, לעבעדיק דעם וועג פון דער ערד,
כאָטש איר זענט אַנדערש,
אָבער טאָן ניט ריכטער אים כייסטאַלי.
איר זענט נישט, נישט בעסער, אויך, אַ זינדיקער.
***
ווען איך קוק בייַ די וועלט און אַלץ איז שלעכט,
Suddenly
עס איז אַ קאָך אין דער נשמה.
ניט ווייַל עס איז שלעכט. איך זיך בין שלעכט.
"Reflections" גראַנדפּאַ גואָ


text:
אימיגראציע דעמאקראטישע פארטיי פאול רייען פאליטיק פון דער יוד פליטים רעפובליקאנער פארטיי דאקא צוריק אויף דער אגענדע
וואשינגטאן – דער דאקא פראגראם, דורך וועלכע הונדערטער טויזנטער יונגע אומלעגאלע אימיגראנטן ווערן צייטווייליג באשיצט פון דעפארטאציע, איז צוריק אויף די העדליינס אין וואשינגטאן, נאכדעם וואס קאנגרעס האט גענומען נייע שריט דערויף. טראמפ האט אונטערגעשריבן א דעקלעראציע אפצושאפן דאקא, אבער זינט דאן איז זיין פארארדענונג בלאקירט געווארן. יעצט האבן א גרופע דעמאקראטישע און רעפובליקאנער קאנגרעסלייט אונטערגענומען א פרואוו צו צווינגען אן אפשטימונג אויף א דאקא ביל, און 18 רעפובליקאנער האבן שוין געזאגט אז זיי וועלן עס שטיצן, וואס באדייט אז נאר נאך 7 דארפן געבן זייער שטיצע (אינאיינעם מיט אלע דעמאקראטן) און עס ווערט אויפגעברענגט פאר אן אפשטימונג. קאנגרעס ספיקער רייען זאגט אבער אז טראמפ מוז קודם זאגן אז ער שטיצט עס, איידער מ'קען שטימען דערויף.
ווי איז דאס געשעהן?
קומענדיגע
« פאריגע נייעס
« פאריגע נייעס
פאריגע
קומענדיגע נייעס »
קומענדיגע נייעס »
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)


text:
ארבעט
צי מיינט איר א אנגעשטעלטער וואס ארבייט פאר אן אנדערן?
ארבעט איז דער וועג וויאזוי מענטשן זענען פארנומען אנצוהאלטן און מאכן א לעבן צו דורך פארדינען געלט אדער סתם זיך אונטערהאלטן צו אנהאלטן דאס לעבן.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די תורה זאגט אז צוליב די זינד פון עץ הדעת איז "בזיעת אפך תאכל לחם", קען מען נאר דורך שוויצען; עסן ברויט.
ביי די נאציס אין אוישוויץ פארניכטיגונג'ס לאגער איז געווען גרויסע אויפשריפט ביים אריינגאנג טויער ארבייט מאכט פריי.
אמאליגע צייטן פלעגט מען ארבעטן מער פיזיש שווערער אבער היינט איז מען איבערוואג פון זיצן אין ביוראס און נישט מאכן איבונגען ביים ארבעטן.
עבודה - גייסטליכע ארבעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבייט שווער מיטן מוח.


text:
דורך שעפעלע » מאנטאג יוני 05, 2017 12:26 pm
באאמטע אינעם "לעיק טשעמפלעין מעריטיים מוזעאום" וועלן אין די קומענדיגע וואכן אונטערנעמען די שווערע ארבעט פון ארויפשלעפן א היסטארישע שיף פון די טיפענישן פון טשעמפלעין טייך, וועלכע פליסט צווישן אמעריקע און קאנאדע, לענגאויס די סטעיטס ניו יארק און ווערמאנט, און דער מוזעאום וועט פרעזערווירן די היסטארישע שיף און עס ארויסשטעלן פאר'ן פובליק צו זען.
די רעדע איז פון דער "ספּיטפייער" שיף, וועלכע איז געבויעט געווארן דורכ'ן גענעראל בענעדיקט ארנאלד, וואס האט געקעמפט אויף דער זייט פון די אמעריקאנער רעוואלוציאנערן קעגן דער בריטישער אימפעריע ביים רעוואלוציאנערישן קריג, וואס האט זיך געענדיגט מיט דער גרינדונג פון די פאראייניגטע שטאטן (וואס אגב האט ארנאלד דעפעקטירט אין יאר 780' און איז אריבער צו די בריטישע).
ארנאלד און זיינע זעלנער זענען געפארן מיט דער שיף אין יאר 777' אין טשעמפלעין טייך און האבן געשפילט א קריטישע ראלע אינעם אמעריקאנער זיג ביים "קאמף פון וואלקור איילענד", בעפאר'ן זינקען צו די טיפענישן צוליב די פילע לעכער וואס זי האט באקומען אין לויף פונעם קאמף.
יענער קאמף האט געשפילט א גרויסע ראלע אינעם אמעריקאנער זיג, וויבאלד נאכדעם וואס די אמעריקאנער רעוואלוציאנערן האבן עס געוואונען האט פראנקרייך אנערקענט די זעלבסטשטענדיגקייט פון די פאראייניגטע שטאטן.
ד'א
ביסט נישט ערלויבט צו זעהן די בייגעלייגטע פייל פון דעם הודעה.


text:
יום שני, דצמבר 25, 2006
דער ברודער פֿאָרט אַוועק
לאָמיר מאַכן אַ טרעט צוריק. ער איז געגאַנגען אין מיליטער, געוואָרן אַ מאַטראָס. וואָס טוט גאָט? ניט מע לערנט אים פֿירן אַ שיף אָדער שיסן ראַקעטן פֿון אַ סובמאַרין, נאָר וואָס-זשע-דען: די הויכע פֿענצטער עקזאַמינירן אַלע נײַע רעקרוטן, און דערוווסט האָט מען זיך, אַז דער בחור האָט אַ שפּראַכן-קאָפּ, און -- נאָך מער -- קען אַ גוטן העברעיש. אַהאַ! דאָרט ווו ס'איז העברעיש, איז אַראַביש ניט ווײַט. האָט מען גענומען און געשיקט אים אין קאָליפֿאָרניע, אין אַ מיליטערישער שפּראַך-אינסטיטוט.
שוין אַ קענער פֿון אַראַביש, זיצט ער ווי אויפֿן פֿערד אין אַן אָפּגעקילטן טריילער אין אַ באַזע אין דזשאָרדזשיע אַן אויסגעשטאָפּטע מיט עלעקראָנישע מכשירים, און הערט ווי סיריער רעדן וועגן לבנון. אים איז גוט. ער דינט אין מיליטער, ער פֿאַרדינט זײַנע מיליטערישע דאָלאַר, און מע ווערט ניט באַשאָסן (אָדער באַגאָסן).
האָט די מילחמה אַנדערע געדאַנקען.
קומט אויס אַז דער אַרמיי, און די מאַרינען, פֿעלן דאָרט-אָן אַזוינע "לינגוויסטן" (איבערזעצערס) ווי ער. ניט גענוג האָט מען אויסגעשולט לכתחילה, און טייל האָט מען גאָר אָפּגעפּסלט צוליב אידעאָלאָגישע סיבות. נישקשה! פֿאַראַן אַן אַנדערע צווײַג מיליטער, דער ים-פֿלאָט, פֿון זיי קען מען נאַשן, צולחקענען אַ פּאָר מאַטראָסן מיט די נייטיקע שפּראַך-פֿעיִקייטן.
אַזוי-אָ באַקומט זיך די איראָניע וואָס אַ מאַטראָס, וואָס ווייסט אַזוי פֿיל וועגן שיפֿן ווי איך ווייס וועגן שינקע, וועט פּראַווען סילוועסטער אין טרוקענעם מידבר.
איך ווייס מער-ווייניקער מיט וואָס ער וועט זיך דאָרט פֿאַרנעמען. ער וועט זיצן אין אַן אָפּגעקילטן טריילער און אײַנהערן זיך צו ראַדיאָ-טראַנסמיסיעס (אַזוי פֿיל האָט ער מיר ניט דערזאָגט, נאָר כ'האָב אַרויסגעדרונגען). דאָס מאַל אָבער -- אין באַגדאַד. דאָס מאָל אָבער -- מיט אַן עם-16 פֿאַרבונדן אויף דער פּלייצע.
יום שבת, דצמבר 23, 2006
הקדמה
סומאַטאָכעס
ברענגען מיט
אַ שלל מיט ברכות.
ווער עס זיצט דאָרט
אויבן אָן
האַט אַ צורה
אָנגעטאָן.
ביסט אַ בעלן
האָסטו צײַט
זײַ אַ נביא
ניכטערהייט.
ווער עס לעכצט נאָך
ווער נאָך לעבט --
דיך האָט מזל
מיטגעשלעפּט.
יום חמישי, דצמבר 07, 2006
מין במינו
איר האָט וואָס צו זאָגן? די ליניעס זײַנען אָפֿן.
יום שלישי, נובמבר 14, 2006
דאָס ליד פֿון דער איין-סופֿיקער באַן
ניט געצווייפֿלט וואָס כ'ווייס איך וועל גלייבן
בלויז געשטאַנען אויף די רעלסן
און געקוקט די באַנען
אין די אויגן אַרײַן.
קאַרס און טראָקס!
דראָטן און ווענעס!
כ'בעט אײַך ראַטעווען
די רגעס אָן האַפֿט.
איך בעט אײַך, באַנען פֿון פֿאַרשפּעטיקטע מינוטן
אויסלייזן די טוכלע לופֿט
פֿון דירות-באַגינענס.
די לאַנגע באַן פֿאָרט
מיט רעלסן פֿון גלידער
פֿאַרשריבן פֿון די אותיות
פֿון וועלטנהאַר.
איר זעט נאָר דעם גלאַנץ
פֿון עקראַן
פֿון אָרון.
איך זוך די נעמען פֿון ווײַטע שטעט און לענדער.
איך זינג וועגן די העלדן וואָס שפּאַלטן די קעפּ
פֿון קאָסע לויתנס.
דעם בלוט דרינק איך
און זינג מיט אַ פֿײַפֿעניש
דעם ליד פֿון דער אין-סופֿיקער באַן.
יום חמישי, נובמבר 09, 2006
אַלטערנאַטיווע וויקי-ווערסן
נאָך עפּעס: איר פֿאַרשטייט כאָטש ווי מאַדנע און . . . אומהיימלעך ס'איז צו רופֿן דעם "פֿריילעכן" פּאַראַד אין ירושלים דעם "תועבה"-פּאַראַד?
אַ מאַל דאַכט זיך אַז צווישן אונדז שטייט אַן אײַזערנע מחיצה. (פּונקט וואָס לייזער בורקאָ שרײַבט אין הײַנטיקן פֿאַרווערטס -- נאָך ניט קיין לינק -- וועגן זײַנע איבערלעבענישן וווינען אין באָראָ-פּאַרק.)
אַנטשולדיקט
יום שני, נובמבר 06, 2006
דעם פּאָעטס בעל-אַכסניה
יום חמישי, אוקטובר 26, 2006
שוין גענוג געהערט וועגן וויקיפּעדיע?
וועט איר ניט וועלן לייענען מײַן אַרטיקל וועגן דער ייִדיש-וויקיפּעדיע, אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס.
דערהײַנטיקונג: מע האָט געפֿרעגט אונטן פֿון וואַנען נעמט זיך מײַן אינפֿאָרמאַציע וועגן דער צאָל באַזוכער צו ייִדיש-וויקיפּעדיע (הונדערטער אַ חודש בערך). געפֿונען האָב איך דאָס אויף די סטאַטיסטיק-זײַטן, וואָס זײַנען גראָד איצט צום באַדויערן פֿאַרמאַכט.
יום רביעי, אוקטובר 25, 2006
וואָס פֿאַר אַ ייִדיש איז "עכט"?
נאַך אינטערעסאַנטער זײַנען די אָננעמענישן פֿון די קאָמענטירער, למשל אַז די וועלטלעכע ייִדיש-אויסגאַבעס באַציִען זיך צו וויקיפּעדיע מיט שאַנד.
אַרומגערעדט אויך האָט איינער אַ לייענער מײַן סטיל שרײַבן, בזה-הלשון:
מיר האבן שוין דערלעבט די גרויסע האפענונג אז די אידישיסטן וועלן דא קומען אין בארייכערען. קוקט די באטיילונגן פון באנוצער:שלום בערגער וועט איר זעהן אז ער רעדט נישט קיין אידיש. ער רעדט עפעס א שפראך וואס ער אליין פארשטייט נישט. זעה קענסער אדער עידס און זאג מיר צו דו האסט נישט קאפוויי נאכן ליינען... ווייסט פארוואס? ניין איך בין נישט קיין דאקטער, אבער מען דארף נישט האבן קיין דעגרי צו פארשטיין אז פאר נייע באגריףן וואס סייענס דאקטערייי, און קאמפיוטער טעכניק האט באשאפן איז נאך נישט געווען די צייטן פון ייוו"א כללים זיי צו געבן נעמען, און די אלע נעמען וואס שלום בערגער געט זיי איז פון זיין בויך ארויס אז קיינער וואס רעדט היינט אידיש און איז נישט קיין דאקטער קען נישט פארשטיין נישט קיין חילוק וויפל שעות און טעג מען לייגט אריין צו ליינען איין שורה. דער כלל פון אונזער גערעדטער אידיש. וואס אידן רעדן. איז אז פאר נייע ווערטער איז דאס פונקט ווי די גוי ארום אונז רופן דאס. סא א סעל איז נישט קיין קאמער, ווייל רוב אידן ווייסן נישט וואס מיינט א קאמער. און א סעל האבן זיי שוין געהערט הונדערטע מאל א טאג. א.א.וו. דער איינציגסטער פראבלעם ווערט דאן אז ארץ ישראל אידן מיט אמעריקאנע אידן האבן אן אנדער אידיש, נו. איז דען דאס נישט אמת? און ווער איז די עתיד פון וויקיפעדיע די אמעריקאנע אידיש צו די איזראעלי אידיש? איך מיין אז דאס איז נישט קיין דעבאטע אז אחוץ די קנאותדיגע סאטמאר קרייזן און אפילו זיי אליינס רעדן מער היברו ווי אידיש, בשעת אין אמעריקע רעדן די אידיש רעדענדיגע אידן מער אידיש און כמעט נישט קיין ענגליש. און אויף סייענס איז היברו רוב מאל מער נוטה צו ענגליש ממילא וועלן די איזראלי אידיש רעדנדיג זיך קענען מיט די טערמינען ווי סעל, ווייל עס איז מער נאנט צו היברו ווי קאמעריל.
יום שישי, אוקטובר 20, 2006
געזוכט: חסידישער זשורנאַליזם
יום שני, אוקטובר 16, 2006
פֿילאַקטעריעס
יום שישי, ספטמבר 22, 2006
אַן אומגעריכטע ווינטשעוואַניע
זאָל אונדזער יהדות דעקן זיך מיט אונדזער מענטשלעכקייט.
יום רביעי, ספטמבר 20, 2006
תהא שנת . . .
סחיטת זיתים
סילוק זעם
סבלנות זרים
אָדער . . .
סופער-זיסקייט
סודותדיקע זאַפטיקייט
סתם-"זוי"
יום חמישי, ספטמבר 14, 2006
אויסגעבראכן די מילחמה
--אין וואס?
--אה..."אחת שאלתי". לאמיר נאר א פרעג טאן.
ג אִם-תַּֽחֲנֶ֬ה עָלַ֨י | מַֽחֲנֶה֮ לֹֽא-יִירָ֪א לִ֫בִּ֥י
אִם-תָּק֣וּם עָ֭לַי מִלְחָמָ֑ה בְּ֝זֹ֗את אֲנִ֣י בוֹטֵֽחַ:
אז א מחנה זאל לאגערן אויף מיר,
וועט ניט מורא האבן מיין הארץ.
אז א מלחמה זאל אנשטיין אויף מיר,
בין איך פון דעסט וועגן זיכער.
יום שלישי, ספטמבר 12, 2006
די שׂונאים זיינען ביי דער טיר
צָרַ֣י וְאֹֽיְבַ֣י לִ֑י הֵ֖מָּה כָֽשְׁל֣וּ וְנָפָֽלוּ:
תרגום יהואש:
אז די שלעכטטוער גענענען צו מיר
צו עסן מיין פלייש --
מיינע דריקער און מיינע פיינט --
ווערן זיי געשטרויכלט און פאלן.
די דאזיקע צוויי פסוקים זיינען ווידער ניט קיין ריין-ניצחונישע. עס שמעקט מיט אויסגעמיטענעם דורכפאל, מיט ייאוש וואס האט נאר אין דער רגע עפעס אפגעלאזט. מע כאפט אפ דעם אטעם נאר בדרך-כלל ווערט מען געווארגט. והא-ראיה: ס'ווערט שוין אויסגעשטעלט דעם בעל-תהילימס בשׂר -- פלייש! אוודאי איז בשׂר אויך טייטש "קערפער, פלייש" אין אלגעמיינעם זין, נאר איז שווער אין דעם פסוק (וואס נעמט אריין די ווערטער קרב און בשׁר) אפצולייקענען די ריחות פון קרבנות וואס לאזן זיך דערהערן. מיט אנדערע ווערטער: דער נאראטאר איז שוין גרייט אויפן מזבח פון זיינע פיינט, נאר זיי ווערן ניכשל. ניט וואס ער איז אין גאנצן געזונט אדער לעבעדיק, נאר וואס זיי זיינען שוואך און קענען ניט אדורכפירן זייער ניצחון. דער מעסער גליטשט זיי ארויס פון דער האנט בשעת ער ליגט אן א שיץ אויף דער ערד.
ווידער אויך אין די פסוקים ווערט די שלעכטטוער און פליישפרעסער אויך באצייכנט ווי דריקער און פיינט. איז דען נייטיק? פרעגט זיך די קשיא: אפשר זיינען די דאזיקע פליישפרעסער גאר די (פריערדיקע) פריינט דעם בעל-תהילימס, וואס האבן אים פארהפקרט? דערפאר מוזן זיי אזוי אנגערופן ווערן.
יום חמישי, ספטמבר 07, 2006
לדוד ה' אורי
א לְדָוִד: יְהוָה, אוֹרִי וְיִשְׁעִי--מִמִּי אִירָא;
יְהוָה מָעוֹז-חַיַּי, מִמִּי אֶפְחָד.
תרגום יהואש:
פון דודן.
גאט איז מיין ליכט און מיין הילף,
פאר וועמען זאל איך מורא האבן?
גאט איז די פעסטונג פון מיין לעבן,
פאר וועמען זאל איך אנגסטן?
(לייענערס וואס קענען זיך טיילן מיטן טייטש וואס מע זאגט אין היינטיקע חדרים ווערן הארציק פארבעטן אריינצושיקן זייערע ווערטער.)
ווי אין אנדערע קאפיטלעך תהילים איז ניט קלאר מיט וועמען מע האט צו טאן ווי דער נאראטאר, דער בעל-תהילים. אויב דוד-המלך, פאר וואס איז נייטיק דער צוגאב "לדוד"? (און, צוריקגערעדט, אויב ניט דוד, איז פאר וואס טאקע אזא צושריפט?) דאס איז איין מאל אוועק. א צווייטע זאך איז אויך ניט קלאר פון די ערטשע פסוקים (וואס ווערט פארגלעט פון תרגום יהואש): צי ווענדט זיך דער בעל-מחבר צום אייבערשטן דירעקט (גאט, מיין ליכט און מיין הילף, אאז"וו), צי דערמאנט ער פשוט גאטס נאמען?
דער עיקר אבער, וואס דער בעל-מחבר איז אריינגעטאן אין פחד און מורא, באלאגערט פון זיינע פיינט. ער זאגט אפ דעם פחד בשעת ער שפירט אים שטארק. ער לויבט גאט ווי א פעסטונג בשעת ער דערזעט שוין די שׂונאשע מיליטער.
דער גאנצער קאפיטל וועט זייין א דראמע, א באלאנץ צווישן פחד און אמונה, מורא און מוט. ס'איז ניט שייך די ימים-נוראים ווייל עס האנדלט זיך דא מיט תשובה-טאן אדער ווידוי. דא האנדלט זיך אין אמתן לעבנס-שרעק וואס יעדער אייינער שפירט מיט ביינער און מוח יעדע רגע, וויפל יארן מ'איז נאר זוכה דערצו. ווער עס וועט געווינען -- מורא אדער מוט - וועלן מיר זען (אדער ניט) ביזן סוף קאפיטל, וואס מיר וועלן אי"ה דורכלערנען ביז ראש-השנה.
יום שלישי, אוגוסט 22, 2006
אויף זינדענבאומער אליי
צווישן אייערע זיסע גלידער.
איך -- אייך אנטקעגן
מיט שלשלת-צונג.
איך -- מיט אייך אין איינעם
סיי דעם תשמיש
סיי דער מיטה.
יום שני, אוגוסט 21, 2006
יום חמישי, אוגוסט 10, 2006
יום שלישי, אוגוסט 01, 2006
אויפן אינטענסיוון אפטייל
עס גייט.
שוין פארענדיקט איין חודש ביי די מעדיצין-אפטיילן ביים שפיטאל א"נ "טיש", דאס הייסט א פריוואטער שפיטאל ווו די רעזידענטן זיינען ניט די אייגענע בעלי-בתים ווי אין די גרויסע עפנטלעכע שפיטעלער. א חיסרון, נאר כ'האב דארט גוט פארבראכט, כאטש געהארעוועט.
מאנטיק איז געווען מיין ערשט טאג אין אינטענסיוון אפטייל פון וועטעראנען-שפיטאל. כ'בין געווען אויף דער וואך, געמוזט אויפבלייבן די גאנצע נאכט. כ'קען ניט זאגן אז מיינע רעזידענטן (אויפפאסערס) אין דער ראטאציע זיינען סימפאטישע אדער שטיצערישע, נאר מילא. שרעקלעך אינטערעסאנט. אפילו מיר דאכט זיך, אז כ'טויג ניט אויף דער גאנצער ארבעט. צוליב מיינע ליימענע הענט און מין שוואכער ראיה בין איך ניט דער גרעסטער מאדים אויף "פראצעדורן", למשל ציען בלוט, אראפנעמען אן ארטעריע-גאז, אד"גל. פון אריינלייגן א צענטראל-ליניע שוין אפגערעדט. נאר איך וועל זיך צולערנען -- אמת?.
א פאציענט האט מען רחמנא לצלן געמוזט אויפמינטערן אין מיטן נאכט. מע האט אין געפונען א פארחלשטער און גערופן די פיקוח-נפש-מאנשאפט (גערופן א "קאד"). כ'בין געשטאנען ביים חולע און געגעבן שטארקע דרוקן דעם ברוסט. כ'קען ניט זאגן אז ער איז געקומען "צו זיך", ווייל קיין ריטעם איז ביי זיין הארץ ניט געווען פולע פופצן מינוט און זיין מוח גייט כמעט אין גאנצן ניט, נאר ער איז היינט אנגעקומען אויפן אינטענסיוון אפטייל. מע האט אים, מער ווייניקער, צוריקגעבראכט.
קומט אויס, אז על-פי זיינע פארלאנגען, אויסגעדריקטע פריער, האט מען אים ניט געטארט אויפמינטערן אויף אזא אופן, ניט געטארט אים צובינדן צו די טרייבעלעך מיט די מאשינען. איז דאס א ברכה צי א קללה?
אזוי, על-רגל-אחת. איך זע זיך א מאל מיטן משפחהלע. א גרויסע איראניע -- ביים גיין איבער די פאציענטן אויפן "אפטייל" האב איך געזען ווי א פאר קוקן אויף די נייעס . . . וועגן ישראל. שטעל זיך פאר, איך פרווו ארויסהעלפן א חולה-מסוכן מיט זיין נידעריקן בלוט-דרוק בשעת די טרייפענע כלי שרייט וועגן ציווילע קרבנות.
טויט און לעבן אויף טריט און שריט.
יום שבת, יולי 08, 2006
. . . און די חילול-השמס פרוכפערן זיך און מערן
א דאקטער בעט ביי א יידענע, וואס איר מאמע ליגט אין שפיטאל, דערלויבעניש צו געבן דער פאציענטקע א בלוט-טראנספוזיע.
גיט די יידענע א פרעג:
"צי איז ניט פאראן אזא מין טראנספוזיע, ווו מע גיט יידן נאר בלוט פון אנדערע יידן?"
קאלטבלוטיק קען איך פארשטיין ווי אזוי אזא שיגעון וואלט אויפגעקומען, און דאך איז שרעקלעך פארצושטעלן זיך די השקפה פון אזא מענטש. ניט אמת?
יום שלישי, יוני 27, 2006
איך בין אליין אין צימער
און איך זוך דיך. כמעט
אליין. דארט ווו דו ביסט
זוך מיך.
איך האב געפרוווט זיין
א נאסע באשעפעניש
א יוצא-וניכנס
ביי סכנה און אנטוישונג.
כ'האב צו פיל. באווייזן מרה-שחורה
קען איך ניט. איך וויל זיין
גליקלעך, וועלט -- גוט
מארגן. בלייב ניט ווייט
פון מיר. איך בין גליקלעך.
איך האב ניט דערמאנט מיין אימת-מוות
און איך האב ניט געוויינט.
יום שישי, יוני 23, 2006
חילול-השם אויף פיר פיס און צוויי
(זייט מוחל פאר דער טיפאגראפישער ניט-אויסגעהאלטנקייט, נאר כ'האב זיך נאר וואס געקויפט א מעק און עפעס איז דער מער מיט די ייווא-פינטעלעך. איר האט אן עצה?)
יום שבת, יוני 17, 2006
פֿיר אויס
יום חמישי, יוני 08, 2006
דער ווילנער שוטה
פֿון לימענעס מאַכט לימענאַדע
אַן אָפּרוף פּראָפֿ´ שיקל פֿישמאַן
אין דעם פֿאָרווערטס פֿון פֿינפֿטן מײַ, אין זײַן שטענדיקן רובריק, לאָזט אויס שיקל פֿישמאַן שוין ווידער אַ קול-קורא. די ייִדישע וועלטלעכקייט שטייט פֿאַר אַ סכּנת-נפֿשות. (ער האַלט אויך אַז די וועלטלעכע ייִדישקייט איז געפֿערלעך קראַנק, נאָר דאָס האַלט ער פֿאַר אַ קומעדיקן קאָלום.)
איך דאַרף מודה-ומתוודה זײַן אַז ד"ר פֿישמאַן (אָדער, ווי כ´וואָלט אים גערופֿן אין אַ מער ייִדישלעכן קאָנטעקסט, ר´ שיקל) איז געווען צווישן די סאַמע פֿריִסטע בעלי-משפּיע אויף מײַן וועגן צו ייִדישקייט און ייִדיש-שפּראַכיקייט – כאָטש דאָס איז ווייניק שײַך. מוז מײַן צוגאַנג צו זײַנע געדאַנקען זײַן אײַנגעזאַפּט ניט נאָר מיט דרך-ארץ נאָר אויך – מיט ייִראת-הכּבֿוד. צוריקגערעדט אָבער איז די תּורה פֿון ייִדישער וועלטלעכקייט צו וויכטיק, און די הײַנטיקע מערכה צו אַ ביטערע, מע זאָל פֿאַרשווײַגן ערנצטע חילוקי-דעות. אַדרבא, תּורה היא וללמוד אַני צריך. די וויכטיקסטע פֿראַגעס מוז מען אָפֿן דיסקוטירן, אַפֿילו אָן מורא פֿאַר אומדרך-ארץ.
ווײַל דער אמת איז אַזאַ: די געפֿאַרן וואָס שיקל פֿישמאַן זעט אויפֿן באָדן פֿון דער הײַנטיקער ייִדישער וועלטלעכקייט קען מען אויך טײַטשן ווי געלעגנהייטן, פּאַסיקע פֿענצטערס וואָס קוקט אַרויס אויף אַ נײַעם מאָרגן. מיר וועלן איינציקווײַז אַרומרעדן ווי אַזוי די חיסרונות וואָס פֿישמאַן דערמאָנט קענען אפֿשר איבערגעטײַטש אָדער באַאַרבעט ווערן ווי פּאָטענציאַלע איניציאַטיוון.
ליטעראַטור.
פֿישמאַן גיט צו וויסן, אַז ער מיט זײַן פֿרוי האָבן דעם שיינעם מינהג פֿון לייענען אַ ייִדיש-בוך יעדער שבת בײַ טאָג, און לעצטנס איז ניטאָ קיין סך וואָס צו לייענען. יעדער ווייסט אַז דער אַלגעמיינער פֿאַקט, אַז ווייניקער ביכער ווערט אַרויסגעגעבן יאָר-אײַן יאָר-אויס, איז ניטאָ אָפּצופֿרעגן. ס´איז אַן אָנגעיינדיקע ליטעראַרישע טראַגעידע וואָס מיר זײַנען מסתּמא ניט מסוגל אָפּצושטעלן. צוריקגערעדט אָבער קומט אויף, אין איין צײַט, אַ נײַע ליטעראַטור, וואָס מע קען מסתּמא ניט לייענען שבת בײַ טאָג – און אויב שוין יאָ, נאָר אַרויסגעדרוקטערהייט. די רייד גייט וועגן די קירצערע זשאַנערס וואָס זײַנען באַשאַפֿן געוואָרן, ממש יש מאַין, במשך די לעצטע צען יאָר אַ דאַנק דעם אינטערנעט: בלאָגס, פּאָסטס (קירצערע שריפֿטן) אויף אינטערנעץ-שמועס-פֿאָרומס, אד"גל. די דאָזיקע זשאַנערס זײַנען פּאָפּולער, ניט עסטעטיש געשליפֿן, און וועלן מסתּמא ניט דערפֿירן צו קיין ווידער-אויפֿלעבונג פֿון בוכפֿאָרעמדיקער ליטעראַטור. ס´איז אָבער אַ טעות אָפּצושאַצן אַלץ לויט די קריטעריעס פֿון דער בוך-ליטעראַטור, ווײַל די קירצערע פֿאָרמעס האָבן זייערע אייגענע, גאָר באַזונדערע מעלות.
דאָ איז ניט דער פּלאַץ אַרײַנצוגיין אין אַ דיסקוסיע, וועלכע מדרגה אָדער זשאַנער ליטעראַטור איז „בעסער“ צי „ערגער“. אַזוי שפּעט אין דער געשיכטע פֿון ליטעראַרישער טעאָריע דאַרף מען סײַ ווי שוין אײַנזען, אַז אַ סך סתּירות באַלאַגערן אַזאַ צוגאַנג. לאָמיר פּשוט מודה זײַן, אַז דער דורכפֿאַל פֿון דער ייִדישער ביכער-פראָדוקציע איז אַ טראַגעדיע, נאָר פֿרייד קען מען אויך געפֿינען אין הײַנטיקן, פֿאַרצווײַגטן-פֿאַרוועבטן ייִדיש וואָרט. מע דאַרף כּסדר האַלטן פֿאַרן אויג ניט נאָר דער פֿאַרנעם פֿון דער אַבֿידה, נאָר אויך דאָס חשיבֿות פֿון די מעגלעכקייטן וואָס שטייען אונדז פֿאַר.
סאָציאַליזם
פֿישמאַן באַמערקט ווײַטער אַז דער סאָציאַליזם איז אַ מאָל געווען געקניפּט און געבונדן מיט דער ייִדישער וועלטלעכקייט. פֿאַרן מחבר פֿון די שורות, וואָס איז אויפֿגעוואַקסן אין אַ סבֿיבֿה וואָס האָט ניט געלייגט דעם מינדסטן טראָפּ אויפֿן סאָציאַליזם, און – דערצו נאָך – אין אַן אַמעריקע וווּ אַפֿילו דאָס פּאַרעווע „ליבעראַל“ איז געוואָרן אַ גראָב וואָרט, איז שווער צו פֿאַרשטיין ווי מע קען זיך שטאַרק פֿאַרבענקן נאָך אַזאַ באַגריף. מסתּמא איז פֿישמאַן יאָ גערעכט, וואָס פֿאַר די וואָס זײַנען געשוווּמען אין ים פֿון אַמאָליקער וועלטעכקייט, איז אַזאַ אַבֿידה אַ שטאַרקער קלאַפּ. פֿאַרן נײַעם דור אָבער איז פּאָליטיק בכלל ניט דער פֿאַרכאַפּנדיקע לעבנספֿראַגע וואָס אַ מאָל. מע וואָלט אַפֿילו געקענט זאָגן, אַז פּאָליטיק איז נאָר איין נייטיקער עלעמענט פֿאַר אַ קולטורעלע באַוועגונג, און – נאָך מער – אַן עלעמענט וואָס קען זיך בײַטן לויטן פֿאַרלאַנג און צוגאַנג פֿון יחיד אָבער סובקולטור אין וועלכער מע געפֿינט זיך.
ווי אַ מיטגליד פֿון אומוויסיקן ייִנגערן דור, קען איך זאָגן אַז נאָכן סאָציאַליזם בענקט זיך ניט. אויף זײַן אָרט אָבער געפֿינט זיך אַ פֿאַשידן-מיניקער „מולטי-פּאָליטיקיזם“ וואָס קען צושטעלן – ווידער – נאָך מער געלעגנהייטן פֿאַר דער ייִדישער וועלטלעכקייט פֿון מאָרגן.
ייִדיש
דאָ ליגט דער הונט באַגראָבן. פֿאַראַן הײַנט ווייניקער ייִדיש-רעדערס וועלטלעכע ייִדן ווי ווען עס איז. דאָס איז אַוודאי אַ מציאות ניט אָפּצופֿרעגן. פֿונדעסטוועגן, און בהסכּם מיטן טאָן פֿון די דאָזיקע באַמערקונגען, קען מען זאָגן אַז דער חובֿבֿ-ייִדיש שטייט פֿאַר אַ פּאָר נײַע, ממש ניט-פֿאָראויסזעעוודיקע אַנטוויקלונגען – ברייטע, ליכטטיקע פֿענצטערס פֿון געלעגנהייט. דאָס ערשטע, פֿאַרשטייט זיך, איז דאָס צעוואַקסן זיך (און דאָס פֿאַרצווײגן זיך) פֿון אַ טויזנטער-קעפּיקן ציבור חסידים געבוירענע (און „געבערנדיקע“) ייִדיש-רעדערס. איז דאָס דען ניט אַ פֿאַנטאַסטישע סיבה אָנצוּווענדן אַ נײַעם קוק אויף אונדזער ייִדיש-אַרום?
והשנית, און מער קאָנטראָווערסיעל, דאַרף מען ערנצט באַטראַכטן דעם פֿאָרלייג פֿון דזשעפֿרי סאַנדלער אין זײַן נאָוואַטאָריש בוך „אַוואַנטורעס אין ייִדישלאַנד“, וואָס דער הויפּט-חידוש דערפֿון קען אויסזען, אין פֿלוג, גאָר אַן אַנטוישונג: אַז מיר לעבן שוין וואָס שײַך ייִדיש אין אַ „פּאָסט-ווערנאַקולאַרער“ תּקופֿה, ווען דאָס רעדן ייִדיש איז ווייניקער וויכטיק, ווי דער ייִדיש-באַגריף אַליין.
אַרום און אַרום, צווישן די צוויי לכאורה-סתּירותדיקע טענדענצן, ווי יכין און בועז פֿון אַמאָליקן בית-המקדש, קען מען אויפֿבויען אַ ייִדישיזם וואָס שעפּט פֿון ביידע – סײַ פֿון דער זיכערקיייט און נאַטירלעכקייט פֿון אַ גערעדטן ייִדיש, סײַ פֿון דער אָפֿנקייט און מאָדערנקייט פֿון ייִדיש ווי אַ באַגריף.
סך-הכּל
דער סך-הכּל איז . . . אַז דער סך-הכּל איז נאָך ניט אונטערצוציִען. מע דאַרף אָבער געדענקען, אַז איין מענטשס קריזיס קען זײַן דער געלעגנהייט פֿון אונטערוואַקסנדיקן דור. לאָמיר האָפֿן, אַז סײַ דעם געלעכערטן מויער, סײַ די אָפֿענע פֿענצטערס וועט מען ניט פֿאַרקוקן.
דיכטער-שמיכטער
איר ווייסט אַז איך בין אַ ייִדיש-פּאָעט. ווי צייטלין האָט געשריבן: אַ ווערטער-בעטלער אויף דער וועלטס בית-עולם. הײַנט איז דער בית-עולם גרעסער און די נדבֿות – ווייניקער. נאָר ניט דאָס בין איך אויסן. דאָס ערגסטע גייט ניט אין דעם, וואָס די לייענערס זײַנען ווייניק. איך פֿיל זיך נאָענט צו זיי – צו אײַך – און דער בלאָג דערמעגלעכט אַזאַ נאָענטקייט וואָס איז אין-לשער. עס גייט אויך ניט אין דעם, וואָס מיר פּאָעטן זײַנען אַ פֿאָלק צעזייט און צעשפּרייט, וואָס קוים איין מאָל אַ יאָר רעדן מיר איינער מיטן צווייטן.
ניין, דער גרעסטער חסרון איז דאָס, וואָס עס פֿעלט מיר קריטיק. איך האָב אַזאַ חבֿר, אַ וווילער, אַ קלוגער, אַ פּאָעט. ער האָט זיך אָנגעלייענט, ער איז אַ גראַדויִר-סטוענט אין דעם פֿעלד. ער איז אַרײַנגעטאָן אין דער ענגליש-פּאָעזיע-וועלט מיט לײַב און לעבן. און ווען איך לייען אים פֿאָר אַ ליד, ווייסט ער וואָס צו זאָגן.
דאָס הייסט, אַז ער רײַסט אַראָפּ מיט אַ קנאַק. ער זאָגט, ווען ס´איז דרעק.
ווען ייִדיש-פּאָעטן קומען זיך צונויף? ס´איז פּאַרעווע שמייכלען און וואָס-הערט-זיכס, גוט-אײַך-צו-זענס און ווי-אינטערעסאַנטס. אַאַאַאַאַ . . . כ´ווער אַנטשלאָפֿן.
וואָס וויל איך? איך וויל הערן: „מײַן שיטה איז בעסער. זײַנס איז ניט ווערט קיין אַרויסגעוואָרפֿענע צײַטונג.“ איך וויל הערן, „זי איז סימפּאַטיש נאָר אירע לידער טויגן ניט.“ איך וויל הערן: שלום בערגער? פֿע! זײַנע לידער? צווייט-ראַנגיקע.
און מיט איין וועגס וויל איך אָנווײַזונגען, ווי אַזוי כ´קען זיי פֿאַרבעסערן.
איך וויל עצות – שטאַרקע, אומפּשרותדיקע – וועגן וואָס איך זאָל טאָן כּדי צו שטײַגן אין חכמת-הפּאָעזיע.
צום בײַשפּיל: זאָל איך אַרויסגעבן מײַן ערשט „ביכל“ נאָר אויפֿן אינטערנעט? אָדער ווי אַן אמת ביכל? דעם צווייטן פֿעלט חשיבֿות – נאָר אויך לייענערס.
קול קורא במדבר: חבֿרה, איר זײַט אין דער היים?
יום שני, יוני 05, 2006
דער נאָבעל און מערבֿ-אויסטראַליע
מײַן נײַ שטיקל פֿאַר דער אַלגעמיינער. צום באַדויערן איז דער טעקסט פֿאַרגרײַזט, נאָר איר קענט דורכאַקערן אויב איר האָט געדולד.
יום שישי, מאי 26, 2006
אַ פֿריילעכן יום ירושלים
ס´איז אזוי. כ´שטיץ מדינת-ישׂראל בכלל. (איך האַלט זיך ניט פֿאַר קיין ציוניסט, ווײַל כ´וווין ניט אין ישׂראל. כ´בין גיכער אַ שטאָלצער גלותיסט.) כ´האַלט אויך אַז די ווידער-פֿאַראייניקונג פֿון ירושלים איז געווען אַרום און אַרום אַ פּאָזיטיווע זאַך.
נאָר אַ נס? דאָס ווייס איך ניט. אײַ, וואָס אַ גרויסע צאָל חשובֿע רבנים, סײַ אין 1967, סײַ הײַנט, האַלטן עס פֿאַר אַ נס? עס שיקט זיך אָבער אַז אין יענע צײַטן פֿון נײַ-אויפֿגעקומענעם נאַציאָנאַליזם, האָט מען געלאָזט פֿאַרמישן די יוצרות – מיליטערישע הצלחה מיט אַ נס-מן-השמים. און לע"ד זײַנען דאָס געפֿערלעכע יוצרות צו מישן, ווי פֿײַער און בוימל.
האַלט איך ניט אַז יעדע הצלחה פֿון דער מדינה איז אַ נס, פּשוט דערפֿאַר, וואָס די מדינה איז אַ ייִדישע.
צוריקגערעדט, איז שוין אַן אײַנגעפֿירטע זאַך אין מײַן קהילה צו פּראַווען יום ירושלים. האָב איך הײַנט געזאָגט הלל . . . אָן אַ ברכה.
יום שלישי, מאי 23, 2006
אָן קאָמענטאַרן. ממש אָן קאָמענטאַרן.
(פֿיר נ"מ, איי. בי. ס.)
אָפּראַ פֿאָרט מיט אלי וויזעל אין אוישוויץ.
וואָס הערט זיך? מע שערט זיך
יום שלישי, מאי 16, 2006
צײַט
צי איז דאָ עפּעס צײַטלעך וואָס מע קען טאַפּן מיט די הענט? עפּעס וואָס מע קען טײַער האַלטן פֿון דער קעלט, שטריקן אַ שאַליקל, געבן אַ שיסל יויך, מיטנעמען אויף אַ חתונה, לאָזן טאַנצן אַ האָראַ?
געוויינטלעך רעדט מען וועגן דיר, צײַט, נאָר באַווײַזסט זיך אונדז ניט פֿאַר די אויגן, ווי אַ גוסס וואָס ליגט אויבן אין בעט, קוים זשיפּענדיק, בשעת די בינען קרײַזלעך זיך זשומענדיקערהייט צווישן די שמעקעדיקע ביימער.
דער פֿרימאָרגן איז בלויז אַ הקדמה צום מיטאָג איז בלויז אַ דורכגאַנג צום אָוונט איז מערניט אַ וואָרט פֿריִער צום שלאָפֿן גיין.
בכל דור ודור חייבֿ אָדם לראות את עצמו כּאילו ער איז אַ בלום וואָס האַלט אין ווערן אָפּגעריסן פֿון די הענט פֿון אַ געליבטן.
ניט בײַצײַטנס, ניט אין צײַט, ניט מחוץ דער צײַט, נאָר טיף אינעווייניק אין אינגעווייד פֿון צײַט, די צײַטקישקעס אַרומגעפּלאָנטערט אויפֿן האַלדז ווי אַ פֿליישיקער ליי.
אַ סדר אָרגאַנען וואָס די מקובלים פּרוּוון פֿאַרסכהכּלען צו רמח, כאָטש יעדער וואָס איז אַ מאָל קראַנק געווען ווייסט אַז דער קײַמא-לן איז גיכער אַן אין-סוף.
אַ סדר ווידערגעבוירנס און ווידער-גסיסות, צײַט, איז פֿאַרשריבן אין אונדזערע תּנכן. אויף די ווענט פֿון אונדזערע בריסט.
געפֿאָרן
אַ משכּן אויף רעדער.
די שויבן וויקלען אויף
אַן אימאַזשן-ווינדל
און דײַן שטעכיקער שנאָב
מלעט, דורך און דורך דער לופֿט
דעם אומבאַשניטענעם טאָג.
גמטריא
יום שלישי, מאי 09, 2006
אַ נײַע אַנטאָלאָגיע פֿון סוצקעווערס לידער
בקיצור: כ´האָב זיך אַ לאָז געטאָן צום קאָמפּיוטער און צעבײַטלט זיך אויף דער סומע פֿון 66 ש"ח פּלוס שיקגעלט. אַפֿילו דאָס בוך נעמט אַרײַן נאָר איבערזעצונגען אויף עבֿרית, און די אַלע לידער האָב איך שוין אין זייערע אָריגינאַלן, איז כּדאַי צו לייענען די פֿאַרטײַטשן, וויסן ווי אַזוי פּאָעזיע אויף ייִדיש ווערט פֿאַרעבֿריתעט.
יום ראשון, אפריל 30, 2006
אויף דער דריטער האַנט מיט די שיאַמענער בודאַס
קהל איז געווען גוט אויפֿגעלייגט, דורכגייענדיק-זיך צווישן טרעפּ, בודאַס, תּפֿילה-זאַלן, און קליינע קראָמען וואָס פֿאַרקויפֿן בודיסטישע תּשמישי-קודשה: דינע רויטע ליכטלעך וואָס מע צינדט אָן בײַ היפּשע פֿײַערן (מיר האָבן דאָס מיידעלע אָפּגעפֿירט אין אַן אַנדער ריכטונג, מיר זאָלן ניט הערן וועגן איר מורא די גאַנצע רײַזע). מע קויפֿט אויך צעטלעך, אײַנגעראַמט אין זילבער, גאָלד, אָדער רויט, וואָס מע פֿאַרברענט ווי אַ קרבן דער בודאַ.
איין גרויסע פּלאַקאַט אויף אַ וואַנט, פֿאַרשריבן מיט סימנים. נעמען, דאַכט זיך, פֿון בעלי-נדבֿות.
ס´איז אַ פּשוטער זונטיק, און דער טעמפּל איז פֿול ווײַל דער עולם האָט פֿרײַע צײַט פֿון דער אַרבעט עולה צו זײַן אַהער. איז די אַנטמאָספֿער אַ יום-טובֿדיקער, נאָר ניט צוליב אַ קאַלענדאַר-געשעעניש. סתּם צוליב דער ליבשאַפֿט פֿון אַ פֿאָלק צו זייער גאָטעסדינסט.
דער ייִד אין מיר טוט אַ פֿרעג: עבֿודה-זרה צי מינהג אַבֿותיהם?
דער מענטש אין מיר פֿרעגט: וועמען אַרט עס?
דער פּאָעט וואָס כ´פּרוּוו צו זײַן שרײַט „נאָך! נאָך!“ און שטופּט זיך נעענטער צו צו די פֿיל-הענטיקע בודאַס.
נאָר אַז דאָס מיידל קוקט אָן די בודיסטן, און טוט אַ זאָג אַזאַ: זיי דאַווענען! קען איך דאָס ניט אַדורכלאָזן. ניין, זאָג איך, זיי טוען תּפֿילה.
הלוואַי זאָלן מיר דאַווענערס אויך טוען תּפֿילה. און הלוואַי זאָל איך זײַן אַ מבֿין אויף אַזאַ טשיקאַוועס פּשוט-און-פּראָסט צוליב
דער פֿילפֿאַרביקייט, ניט צוליב איר תּפֿילה-מדרגה.
יום רביעי, אפריל 26, 2006
אַ שמועס אין שפּיטאָל -- אונטערגעהערט
א: יענער אַמעריקאַנער איז אַ וועגעטאַריער.
ב: וואָס הייסט?
א: ער עסט נאָר גרינסן.
ב: נאָר גרינסן? וואָס איז מיט פֿלייש?
א: ער עסט ניט קיין פֿלייש. דאָס איז דאָך דער טײַטש פֿון „וועגעטאַריער“.
ב: וואָס האָט ער צו עסן?
א: זעסט? ער עסט גרינסן מיט רײַז.
[דײַן נאַראַטאָר דערלאַנגט זיך נאָר אַ פּאָרציע געפּרעגלטע קרויט מיט קנאָבל.]
א: און צוויי פאָרציעס גרינסן! אַ וווּנדער!
ב: נאָר גרינסן. גיי ווייס!
א: און מיט עסן-שטעקעלעך אויך.
ב: אַן אַמעריקאַנער, האָסט געזאָגט?
יום שלישי, אפריל 25, 2006
המקום ינחם אתכם
יום שישי, אפריל 21, 2006
אַסותא ליתא
כינע.
נאָך עפּעס אַ טשיקאַוועס: דאָ זאָגט מען גאָרניט ווען מע גיט אַ נאָס. קיין „צו געזונט“, קיין „זײַ געזונט“ (ווי די רוסישע ייִדן זאָגן), קיין גאָרניט. דאָס שטילשווײַגעניש איז עפּעס אַ מחייה.
יום שלישי, אפריל 11, 2006
באַגאַזש
יום שבת, אפריל 08, 2006
פֿון דער טאַנג-דינאַסטיע
צוויי כינעזישע לידער
נאַכטגעדאַנק
לי בײַ
בײַ מײַן בעט אַ שײַן צופֿוסנס.
אַ ספֿק צי ס´איז שוין אַ פֿראָסט.
כ´הייב דעם קאָפּ: לבֿנה-שײַן.
כ´לאָז זיך אַראָפּ און ס´בענקט זיך אַהיים.
מענג האַאָראַן
ס´ווילט זיך ניט שלאָפֿן דעם פֿרילינג-פֿרימאָרגן,
אומעטום הערט זיך אַ פֿייגל-צוויטשערײַ.
נאָר דער ווינט פֿון דער שטורעמדיקער נאַכט.
וויפֿל צעבראָכענער צוויט געפֿאַלן?
יום חמישי, אפריל 06, 2006
אַ לינגוויסטישן קפֿיצת-הדרך
יום רביעי, אפריל 05, 2006
נאָך אַ שמועס מיט כינעזער מעדיצין-סטודענטקעס.
תּשובֿה: די ייִדן זײַנען זייער קלוגע.
שאלה: ניין, פֿאַראַן אַ פֿאָלק, ייִדן, און אַ לאַנד, מדינת-ישׂראל. וואָס מיינט איר פֿון לאַנד ישׂראל?
תּשובֿה: יעדעס לאַנד איז אומאָפּהענגיק און האָט אַ רעכט אַנדערע לענדער זאָלן זיך ניט מישן אין זײַנע אינערלעכע ענינים?
שאלה: „יעדעס לאַנד איז אומאָפּהענגיק“ – ווי טײַוואַן?
תּשובֿה: דאָס איז אַנדערש, ווײַל ס´איז פֿאַראַן נאָר איין כינע אויף דער וועלט.
יום שלישי, אפריל 04, 2006
גרויסער ווײַסער גולם
איך בין דאָ אין כינע כּדי אויסצופֿאָרשן דעם מאָגנראַק (בויך-קאַנסער), ד"האויסצוגעפֿינען פֿאַר וואָס יענע קרענק איז אַזוי ווײַט פֿאַרשפּרייט בײַ די כינעזער אין דעם ראַיאָן: פֿוזשיאַן. מיר וועלן זײַן זעקס וואָכן אין פֿודזשאָ, אַ שטאָט פֿון אַ פֿינף-זעקס מיליאָן נפֿשות אין פֿודזשיאַן-פּראָווינץ. אָנגעהאָדעוועט מיט געלט פֿון טײַוואַנער אינוועסטאָרן, איז פֿודזשאָ אַ שטאָט פֿול מיט פֿענסי וואָלקן-קראַצערס און עלעגאַנטע רעסטאָראַנען, כאָטש דער לעבנס-ניוואָ איז נאָך אַלץ היפּש נידעריקער ווי אין אַ שטאָט פֿון אַזאַ גרייס אין די פֿש"אַ.
דאָ האָב איך אַראָפּגעצויגן פֿון זיך מײַן אַלטן נאָמען, שלום ב"ר זכריה, און אָנגענומען אַ נײַע אידענטיטעט: דער גרויסער ווײַסער גולם. וווּ נאָר איך גיי טרעף איך אָן אויף די פֿאַרגלאָצטע אויגן פֿון פֿאַרשטוינטע פֿודזשאָער תּושבֿים, וואָס דאַרפֿן מיך אָנקוקן צוויי און אַפֿילו דרײַ מאָל כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז די ראיה האָט זיי ניט פֿאַרנאַרט. נאָר אָט בין איך, זעקס פֿוס צוויי אינטשעס די הייך, מיט עפּעס אַ שטיק שטאָף אויפֿן קאָפּ, ווי אַ צירק-אַטראַקציע פֿאַרבלאָנדזשעט אין „מיטעלן מלכות“.
די רעאַקציעס זײַנען פֿאַרשיידנאַרטיקע. יעדן טאָג גיי איך צו דער אַרבעט אין פֿודזשיאַנער פּראָווינץ-שפּיטאָל, וווּ איך העלף זאַמלען די רעקאָרדן פֿון יענע פּאַציענטן מיט מאָגנראַק און זיי אַרײַנקלאַפּן אין אַ באַרעכן-טאַבעלע. ס´איז באמת ניט קיין סעקסי אַרבעט. די גרעסטע הנאָה קומט אָבער פֿון די מעדיצין-סטודענטן, אין יענעם צימער מיט די פּאָליצעס פֿול מיט ברוינע מאַנילאַ-פּאַפּקעס, וואָס פֿאַרטײַטש די אינפֿאָרמאַציע אויף ענגליש. זיי זײַנען לעבעדיקע פֿרויען, פֿול מיט שאלות וועגן אַמעריקע. צי פֿאַרמאָג איך אַ ביקס? צי האָב איך אַ מאָל געשאָסן מיט אַ ביקס? איך ווייס ניט צי זיי גלייבן מײַן איסגעשפּראָכענעם לא-מיט-אַן-אַלף, און מײַן זאָג אַז מײַן צוגאַנג צו דער ביקסן-פּאָליטיק איז מסתּמא גלײַך מיט זייערס. איך טו זיי אַ פֿרעג, צי זיי מעגן קריטיקירן זייער כינעזישע רעגירונג.
זײַנען זיי אַנטשוויגן געוואָרן. „וועגן אַלץ מעגן מיר רעדן“, האָט איינע, אַ זשוואַווע און חנעוודיקע, אַ זאָג געטאָן, „נאָר דאָס ניט. מע טאָר ניט. דאָס קענען מיר רעדן שפּעטער צווישן אונדז אין אינטערנאַט.“
יעדן אין דער פֿרי דערהערט מען דורכן פֿענצטער ווי אַ הילכער טומלט מיט פּאַטריאָטישע לידער, ווײַל קעגן איבער געפֿינט זיך אַן אונטערמיטלשול.
* * *
דאָס אַלץ איז אָבער גאָרניט אין פֿאַרגלײַך מיטן שטורמישן אויפֿנעם וואָס ס´האָט געטראָפֿן ביילע-נחמהן, מײַן צוויי-יאָריק טאָכטערל, אַ ווײַסינקע. ניט וואָס איך האַלט דאָס פֿאַר וויכטיק – נאָר די כינעזער, דאַכט זיך, יאָ. זונטיק האָבן מיר געקלעטערט אויפֿן „פּויק-באַרג“, אַן אָרטיקע טשיקאַוועס און אַ פּאָפּולערער פּלאַץ פֿאַר אַ געזונטן (זייער אַ געזונטן) שפּאַציר. איין מאָל אויפֿן באַרג איז ביילקע געוואָרן דער סטאַר. מע האָט געסמאָטשקעט מיט דער צונג, געקוועלט, אָנגרירט איר פּנימל, געפּרוּווט פֿאַרפֿירן מיט מיידעלע אַ שמועס אויף כינעזיש, וואָס זי קען (נאָך) ניט. מע האָט זי שיִער ניט גענומען אויף די הענט. צוויי קינדער האָבן ספּאָנטאַן געשאָנקען איר מתּנות – גאָרניט אַזוי טײַער, נאָר באמת אַן איבערראַשונג. מיר האָבן מורא דער אויפֿמערק זאָל איר ניט פֿאַרדרייען דעם קאָפּ. און וועגן דעם – מער שפּעטער, ווען איך שרײַב וועגן איר כינעזישן קינדערגאָרטן, מיט די נאַכט-טעפּעלעך פֿאַר מיידלעך און . . . די וואַנט פֿאַר ייִנגלעך. ממש ווי אַ חדר פֿון די אַלטע גוטע צײַטן.
* * *
ביז שפּעטער. „זײַ-דזשיען“, ווי מע זאָגט דאָ.
יום שבת, אפריל 01, 2006
א גוטע וואך פון כינע
יום ראשון, מרץ 26, 2006
עדות המזרח
אַזוי צי אַזוי: באַלד פֿאָרן מיר. כ´וועל שרײַבן ווען מיר קומען אָן אי"ה.
יום ראשון, מרץ 12, 2006
במקום שלח-מנות
פּלענטי סיבות צו עד-דלא-ידען.
וואָס איז דער ציל פֿון בלײַבן ניכטער?
רעלסן פֿירן דעם אייבערשטנס באַן.
ייִדן פֿאָרן לאַנגזאַם, גיכער,
מפּלה-צו צי קיין נצחון.
"פּורים ניכטער, אַ גאַנץ יאָר שיכּור“ –
ווי דערלויבט מען זיך די משקה?
ראָם איז ביליק, י"ש איז ביליקער.
יללה, זאָל שוין זײַן געטרונקען
מיים-חיים און עפּעס שטאַרקערס.
ברכות חג פורים שמח משלום, סלסט, וביילע נחמה!
פחד ומורא. רוממו יד מרנא,
פרעתם – והיכיתה רוזניהם. ייחוסך מציל.
פסחנו ומרדנו, יועצנו, מנודים.
פיללנו וראינו. רעדנו. ילדתה מתת.
פשט ודרשנו. רמז – ישאיר מרומז.
פשרנו וחוגגים. רישומנו: יין, מנות.
יום ראשון, פברואר 26, 2006
עס פֿעלט דאָך וואָס צו לייענען
איר ווייסט אַוודאי, אַז כ´וואָלט אַזוי שטאַרק געוואָלט האָבן אײַערע באַמערקונגען וועגן דעם צי אַנדערע נומערן, פֿאָרגעלייגטע טעמעס, וכו´.
יום שישי, פברואר 17, 2006
מזל טובֿ (אונדז)
סײַ ווי סײַ: מזל-טובֿ די געווינערס פֿון פֿאָרווערטס-קאָנקורס. דאַכט זיך גם אַני בתוכם.
אָט וואָס כ´האָב אַרײַנגעשיקט.
* * *
אַ גרוס פֿון אַלטן פֿאָרווערטס-בנין
פֿון אַ נײַעם איסט-סײַדניק
[אַ פֿירלייג פֿאַרן פֿאָרווערטס-קאָנקורס]
פֿון שלום בערגער
מע זאָגט אַז ייִדישקייט קען מען איבערטראָגן פֿון איין אָרט אין אַ צווייטן. זי איז פּאָרטאַטיוו, ווי אַ צעל-טעלעפֿאָן. דאָך, זײַנען דאָ געוויסע ערטער מחוץ-לאָרץ וואָס זײַנען אַזוי געדיכט באַוואַקסן מיט געדעכענישן, אַז ס´איז אוממעגלעך ניט צו שפּירן עפּעס גײַסטיקס. קען מען דאָס רופֿן קדושה אַפֿילו אין די תּפֿוצות?
דאָס איז אַ הקדמה צו די געפֿילן וואָס שווימען אויף אין מיר ווי אַ נײער אײַנוווינער פֿון דער איסט-סײַד. כ´בין ניט קיין אויטאָריטעט אויף דער לאַנגער און רײַכער געשיכטע פֿון מײַן נײַעם געגנט. כ´בין פּשוט-און-פּראָסט אַן תּשובֿ וואָס האָט זיך דאָ ניט-לאַנג באַזעצט און איז פּריטשמעליעט געוואָרן פֿון די אָפּקלאַנגען פֿון אַמאָל וואָס ער דערהערט אויף טריט און שריט.
איך וווין אויף איסט-בראָדוויי, לעבן סוערד-פּאַרק. יענער זאַץ איז שוין אָנגעפּיקעוועט מיט שרײַבערס און זייערע שאַפֿונגען, מיטן חוזק-גאָרטן משה-לייב האַלפּערנס און די אידעאָלאָגישע דעבאַטעס צווישן איסט-בראָדוויִי און יוניאָן-סקווער. דאָ האָט פּולסירט אַ לעבן, און יענע לעבן (זאָגן די בעלי-שאַבלאָנען) פּולסירט שוין ניט מער.
דאָס איז אמת, נאָר בלויז אויף אַ טריוויאַלן אופֿן. יעדע לעבן בײַט זיך, אַנדערש ווערט עס סטאַטיש און במילא טויט. די קאַפֿעטעריע באַשעוויסעס האָט זיך פֿאַרמאַכט, די צײַטונגען אויף דער גאַס זײַנען איינציקווײַז אַוועק ביז נאָר איינע, דער אַלגעמיינער זשורנאַל, איז געבליבן אויף זײַן אָרט. (דעם אַלטן פֿאָרווערטס-בנין האָט געקויפֿט אַ כינעזישע פֿירמע וואָס וועט אים קאָנווערטירן אין לוקסוס-דירות.) די ייִדישע קהילה פֿון דער איסט-סײַד איז שוין ניט דאָס, וואָס זי איז אַ מאָל געווען.
לאָמיר אָבער מאַכן אַ טריט-אָפּ און באַטראַכטן דעם געגנט פֿון דער ווײַטנס, מחוצן ענג-ייִדישן פּערספּעקטיוו. במשך די לעצטע צוואַנציק יאָר האָט ער זיך פֿולשטענדיק איבערגעמאַכט. די ייִדישע מאַסן-באַפֿעלקערונג, וואָס האָט שוין אָנגעהויבן גיין באַרג-אַראָפּ אין די נאָך-מלחמהדיקע יאָרן, איז נאָך אַלץ פֿאַראַן, כאָטש בלויז אין שפּורן און אינדזלען, ווי סאַזשלקעס נאָכן רעגן. אַפֿילו די שפּאַנישע – פּינקטלעכער געזאָגט, די פּוערטאָ-ריקאַנער – וואָס באַהערשן אויך דעם געגנט זינט די 1950ער ווערן ווייניקער. און ווער פֿאַרנעמט דאָס אָרט וווּ עס גייען אָפּ די צוויי אויבן-דערמאָנטע גרופּעס? די פֿירמע טשײַנאַטאַון ענד קאָמפּאַני, וואָס צעשפּרייט זיך איבער יעדער גאַס און אין יעדן ווינקל אַרײַן, אויף יעדן בוי-אָרט וואָס שמעקט מיט פֿרישן זעגעכץ און בײַ די הינטערטירן בײַ רעסטאָראַנען, וווּ עס רינט אַרויס אַ פּיקאַנטע ריח פֿון „כינעזישע“ (לויט אונדזערע אומפינקטלעכע מערבֿ-טערמינען) מאכלים.
מיט אַנדערע ווערטער: מע קען איבערגעבן דעם דאָזיקן מצבֿ פֿון דער ייִדישער איסט-סײַד אויף טערמינען וואָס זײַנען דעם ייִדן שוין באַקאַנט, אַפֿילו אײַנגעבאַקן אין האַרצן, מדור-דורות. די כינעזשער זײַנען געוואָרן דאָס רובֿ, און מיר זײַנען געוואָרן דער מיעוט. אײַ, מיר זײַנען פֿריִער אויך געווען אַ מיעוט? יאָ, נאָר די היגע ייִדישע קאָנצענטראַציע האָט געשאַפֿן אַזאַ מין רובֿ שבמיעוט, אַ געדיכט באַפֿעלקערט ייִדישער געגנט וואָס האָט געשעפּט כּוח פֿון זײַנע מאַסן. איצט, צוליב דער ווייניקער קאָנצענטרירטער ייִדישער קהילה און דער אויפֿשטײַג פֿון די כינעזער, זײַנען מיר געוואָרן אַ מיעוט-שבמיעוט. און דער שׂכל איז מחייבֿ אַז דורכן לאַנגן ייִדישן גלות האָבן מיר זיך אָפֿט מאָל געפֿונען טאַקע אין אַזאַ מצבֿ, ווי דער הײַנטיקער מצבֿ אויף מאַנהעטנס איסט-סײַד – ניט אייגענע בעלי-בתּים איבער אונדזער קוואַרטאַל אָדער געטאָ, ניט באַהערשערס פֿון אייגענעם לאַנד אָדער טעריטאָריע, נאָר אַ פֿאָלק וואָס וווינט בשכנות מיט אַנדערע, ווי אַ מיעוט וואָס מוז זיך אַן עצה געבן מיטן רובֿ אָן דעם כּוח פֿון מאַסן-באַפֿעלקערונג.
דער דאָזיקער אַלט-נײַער צושטאַנד ברענגט מיט זיך סײַ גרויסע חיסרונות, סײַ געוויסע מעלות. די חיסרונות זײַנען גרינג זיך פֿאָרצושטעלן, און זיי דערקלערן פֿאַר וואָס אַ צאָל ייִדישע משפּחות האָבן זיך אַרויסגעקליבן פֿון געגנט און באַזעצט זיך אין מער גינציקע טיילן שטאָט, למשל אויף דער וועסט-סײַד אָדער אַזש אין ניו-דזשוירזי. ווייניקער ייִדן הייסט ווייניקער כּשרע געשעפֿטן, ווייניקער אַנשטאַלטן, ווייניקער שולן. מיט איין וואָרט – ווייניקער ברירות.
די מעלות זײַנען מסתּמא שווערער זיך פֿאָרצושטעלן פֿאַר די, וואָס וווינען שוין זייער גאַנץ לעבן אין אַ ייִדישן געגנט, קל-וחומר אַ ייִדישע שטאָט ווי (טיילן) ניו-יאָרק אָדער אַ ייִדיש לאַנד. ס´איז אַזוי: ס´איז גוט צו וווינען צווישן גוייִם. דאָס קען מען אַוודאי נאָר זאָגן אין אַ לאַנד וואָס איז אַ „מלכות-חסר“, אַ גוטוויליק לאַנד ווי אַמעריקע, וואָס לעבט און לאָזט לעבן און דערלאָזט ניט (קיין סך) אומטאָלעראַנץ. דעם דאָזיקן פֿאַקט, אַז ס´איז גוט צו לעבן צווישן ניט-ייִדן, קען מען נאָר פֿאַרשטיין אַזוי פֿרי אין 21סטן יאָרהונדערט, ווען די וועלטלעכע ייִדישע קהילה האָט זיך שוין כּמעט ווי צעדריבלט אויף פּיץ-פּיצלעך. אין אַזאַ פֿאַל דאַרף מען צוקומען צו גוייִשע שכנים צו זײַן אַ מבֿין אויף דער וויכטיקייט פֿון אַן אייגענער קולטור. נאָר ווען מע וווינט בשכנות מיט אַנדערע פֿעלקער קען מען דערקענען דעם אמתן ווערט פֿון דער אייגענער ירושה. נאָר ווען מע זעט די שמאָלקעפּיקייט פֿון יענע קען מען זיך שטרענג היטן פֿאַר אייגענע כניאָקעס. און נאָר ווען מע זעט יענעמס מעלות (די מעלות פֿון קאַטויליקן, קריסטן, מוסולמענער, און סתּם גוייִם אָן אַ רעליגיעזן גלויבן) קען מען פֿאַרשטיין, אַז ייִדישקייט טאָר זיך ניט באַגרונטעווען אויפֿן סמך פֿון אַנטי-גוייִשקייט, נאָר וואָדעם – ווי אַ פּאָזיטיווער אויסדרוק פֿון אַ ייִדישן תּוך.
אַז איך קוק אָן די כינעזישע סימנים פֿון די איסט-סײַד-שילדן, זע איך סײַ אַ בײַ מיר אומבאַקאַנט לשון, סײַ אַ גילגול פֿון די אַלטע ייִדישע אויפֿשריפֿטן וואָס זײַנען דאָ-הי אַ מאָל געהאָנגען. יעדער רובֿ און מיעוט שרײַבט-אויף אַן אייגענעם פּינקס אויף טיר-און-טויער, און אונדזער כראָניק, ווי ייִדן אויף דער הײַנטיקער איסט-סײַד, דאַרף מען נאָך אַלץ אָנשרײַבן.
יום שלישי, פברואר 14, 2006
נוצלעך פֿאַר קינאָ, הערמאַן מעלוויל און אַרטסקראָל
יום ראשון, פברואר 12, 2006
נאָר פֿינף ספֿרים
כ´וועל אי"ה באַלד פֿאָרן אין כינע. (עס וועט אײַך שוין מסתּמא נמאס ווערן פֿון מײַנע פֿאָרפּלענער.) מוז איך לאָזן די ספֿרים אין דער היים. מײַן פֿראַגע צו אײַך: ווען איר וואָלט געקענט מיטשלעפּן נאָר פֿינף ספֿרים (אָדער סתּם ביכער) וועלכע וואָלט איר גענומען? לאָמיר זאָגן אַז ש"ס און תּנך זײַנען איין ספֿר.
יום רביעי, פברואר 08, 2006
אַ שפּיל אַזאַ
אין דער אַלטער קינדערשפּיל
פֿלעגן שפּילן גרויס און קליין:
ס´איז פֿאַרווערט צו זאָגן „יאָ“,
ס´איז פֿאַרווערט אויך זאָגן „ניין“.
אויך די ווערטער„ ווײַס“ און „שוואַרץ“
ווערן טאָרן ניט דערמאַנט.
כאַפּט אַרויס זיך אַזאַ וואָרט,
דאַרפֿסטו צאָלן מיט אַ פֿאַנט.
אומגעפֿער אין אָט דער שפּיל
שפּיל איך ווען איך שרײַב אַ ליד.
„שטערן“, „דעמערונג“ און „בלענד“
מערסטן טייל דערמאָן איך ניט.
ווען עס נעמט די זון פֿאַרגיין,
בעט זי מיך מיט יעדן שטראַל:
– זאָג ניט „דעמערונג“. אָ ניין!
ווייסט דאָך, אַז עס איז באַנאַל . . .
און דער פֿרילינג-טאָג מיר זאָגט:
– שרײַבסט דאָך ניט דאָס ערשטע יאָר.
אַז ס´איז נמאס „בלוי“ און „בלענד“,
צו דערקלערן דיר כ´פֿאַרשפּאָר.
אויך די שטערן פֿאַלן אָן:
– ווידער „פֿינקלען“ אין אַ ליד?!
וואָס האָבן מיר שלעכטס געטאָן?
לאָז אונדז אָפּ, מיר זײַנען מיד . . .
ס´איז ניט שייך דיר צו פֿאַרווערן
פּלוידערן וועגן די שטערן,
כאָטש קיין אײַנדרוק מאַכט עס ניט.
ס´איז בײַ מיר אַזאַ מין שפּיל.
שטערן מײַד איך אויס אין ליד.
דעמערונג און בלענד און בלוי
מערסטן טייל דערמאָן איך ניט.
סײַדנס – אין גאָר אַ גרויסער נויט.
[פֿון ירושלימער אַלמאַנאַך, נומ´ 15, 1984]
פֿאַנט: forfeit, הפסד
יום ראשון, פברואר 05, 2006
מזלא טבֿא לאלפֿא ביתא
מײַן ברכת-הדיוט: ער מיט זײַן כּלה זאָלן בויען אַ בית-נאמן מיט אָרט סײַ פֿאַר אמונה, סײַ פֿאַר סקעפּטיציזם. און זײַן פּען זאָל ניט אַנטשוויגן ווערן נאָכן יום-החופּה.
יום חמישי, פברואר 02, 2006
מאַמע-לשון און דער צענזוס
אין איין פֿאַל האָט מען פֿאַרלייקנט די עקזיסטענץ פֿון דער שפּראַך, און אין צווייטן האָט מען ניט געוואָלט גלייבן דעם ענטפֿער.
כ´פּרוּוו דאָס אויספֿאָרשן מעשׂה רעפּאָרטער, נאָר כ´וויל אײַך אַ פֿרעג טאָן: צי איז דאָס זעלבע אויך געשען בײַ אײַך?
יום שני, ינואר 30, 2006
אַ בריוו אין אַלגעמיינער
לאַכט נישט פון דער אידישער עקשנות
חשובער רעדאַקטאָר:
שלום בערגער’ס אַרטיקל אין לעצטן נומער, אַ סדר אין כינעזיש, האָט מיר קלאָר געמאַכט די צרה מיט אַזעלכע שרייבער און דענקער וועלכע זענען פּוסח על שתי הסעיפים און ווייסן נישט ווער זיי זענען.
אויף אַ צינישן אופן טרייבט בערגער שפּאַס פון די חרדים וועלכע בייטן זיך נישט אין קיין שום אָרט נישט און בלייבן אַלעמאָל געטריי זייער מסורה. ער, קלערט ער אונז אויף, איז נישט אַזוי שטאָלץ און שטאַרק און ער גייט קיין כינע טאַקע זיך אויסלערנען פון די כינעזישע זאַכן וואָס ער ווייס נישט.
שלום בערגער האָט פאַרגעסן אַז די סיבה פאַרוואָס כלל ישראל עקזיסטירט היינט צו טאָג איז צוליב דעם וואָס אידן זענען געבליבן געטריי צו זייער תורה, אמונה און דער שולחן ערוך אין אַלע וואַנדערונגען און פאַרוואָגעלנישן. דווקא צוליב דעם וואָס אידן האָבן נישט אָנגענומען יעדן נייעם מהלך פון יעדן קולטור וואו זיי האָבן זיך באַזעצט, נאָר זיי זענען געשטאַנען שטאָלץ אין זייער גלויבן און דרך החיים, זענען היינט דאָ אידן. לאָמיר דאָס ביטע געדענקען.
דוד אַדלערשטיין
לאָס אַנדזשעלעס
יום שני, ינואר 23, 2006
חרדישע קולטור: נײַע ריכטונגען
כאַפּט זיך אַהין און לאָזט איבער אײַער פֿידבעק, אויב איר ווילט.
יום שישי, ינואר 20, 2006
ברוכים-הבאָים אין ספֿר שמות
די באַפֿרײַונג פֿון שקלאַפֿערײַ איז אָבער אַנדערש. יציאת-מצרים איז ניט געשען מיט איין מאָל, מיט איין שאָס. די געשיכטעס זײַנען אַנדערש (שמות פֿאַרגלײַכט זיך ניט מיט תּהילים אין אַלע פּרטים, למשל) און נאָך אַלעמען איז ניט קלאָר צי בני-ישׂראל זײַנען טאַקע פֿרײַ. פֿאַר וואָס ניט? זײַנען מיר דען נאָך אַלץ שקלאַפֿן אין מצרים?
נאָר דעם אייבערשטנס הבֿטחה צו משה-רבינו איז געווען עפּעס אַנדערש: ניט נאָר באַפֿרײַונג, נאָר אויך דאָס מקיים זײַן זײַנע צוזאָגן צו די אָבֿות און אימהות. דערפֿאַר זאָגט דער רמב"ן אַז אויף יעדן געשעעניש אין שמות איז דאָ אַ רמז אין בראשית. לכן איז שמות אַ המשך פֿון בראשית, ניט נאָר מיטן ערשטן וואָוו, נאָר מיטן גאַנצן תּוכן. ווי מעשׂה-בראשית איז ניטאָ קיין סוף צו יציאת-מצרים: ניט מיט אַ מדינה, ניט מיט אַ זיכערן און פֿאַרזיכערטן גלות. אַ פֿולשטענדיקע פֿרײַהייט איז ניט צו דערגרייכן.
יום חמישי, ינואר 19, 2006
לשנה הבאה בסין
יום שלישי, ינואר 17, 2006
די דיכטער נעמען קאָנטראָל
יום חמישי, ינואר 12, 2006
ניט טבֿיהדיק, ניט אַריסטאָיִש
מע קען אפֿשר זאָגן, פֿאַרצווייפֿלטערהייט, אַז דאָס וועלן דעם אייבערשטנס איז גיכער אַ מין פּרעפֿערענץ פֿאַר אַ געוויסן מצבֿ. בײַם אייבערשטן איז ליבער מע זאָל היטן מיצוות (דאָס איז אַוודאי נאָר חל אויף די וואָס גלייבן אין מיצוות), זאָגן מיר אַז ער „וויל“ אַזוי.
דאָס אָבער שטופּט נאָר אַוועק די פּראָבלעם מיט איין טריט ווײַטער. ווײַל ליב האָבן איין מצבֿ מער ווי אַ צווייטער איז דאָך אַוודאי אַ מענטשן-טבֿע. גאָט קען דאָך זען אַלע אַלטערנאַטיוון מיט אַ מאָל. ווי קען זײַן נוצלעך צו זאָגן וואָס ס´איז בײַ אים נושׂא-חן?
די שאלה איז אַן אַלטע. כ´האָב מער ניט וואָס צו זאָגן.
יום רביעי, ינואר 11, 2006
מרדכי צאַנין שרײַבט חסידיש
כ´האָב ניט געוווּסט, הייסט עס, אַז צאַנין צייכנט זיך אויס אויך (כ´רעדט וועגן אים אין לשון-הווה, ווײַל אויף וויפֿל איך ווייס איז ער נאָך בײַם לעבן) מיט זײַן בעלעטריסטיק. בין איך נאָך מער נתפּעל געוואָרן פֿון דער דערציילונג אין פֿאַרגאַנגענעם נומער פֿאָרווערטס מיטן טיטל „דער שליסל צום הימל“.
די מעשׂה איז געשריבן אין אַ „חסידישן“ סטיל וואָס נעמט זיך ווי באַוווּסט פֿון די דערציילונגען פֿון י. ל. פּרץ. יענער סטיל איז אַ געפֿערלעכער און קען פֿירן דעם שרײַבער גלײַך אין באָד פֿון סענטימענטאַלקייט. (טאָמער איז אײַך ניט באַקאַנט דער שרײַבער משה נאַדיר, מוזט איר גיין און לייענען זײַן פּאַראָדיע פֿון דעם „חסידישן“ סטיל. אַכזריותדיק און קאָמיש.) און ווען אַ שרײַבער, ווי צאַנין, גיט איבער (ווי ער האָט געטאָן אין זײַן הקדמה צו דער זאַמלונג דערציילונגען) אַז זײַן ציל מיט די מעשׂיות איז צו „געבן אַ פֿאָלקלאָריסטיסטן פֿראַגמענט פֿון די לעבן פֿון די ייִדן פֿון מיזרח-אייראָפּע“, האָט מען מורא אַז דאָס איז אַן אַרבעט פֿון רחמנות איידער אַ קינסטלערישער פּרוּוו אונדז פֿאָרצושטעלן לעבעדיקע פּאַרשוינען.
און טיילווײַז איז טאַקע אַזוי. די הויפּט-העלדין איז אַ צדקת וואָס איז פֿאַראַן נאָר אין אַזוינע חסידישע מעשׂיות, און איר מאַן זיצט בײַ דער גמרא און לערנט. פֿונדעסטוועגן, אין איר גרויסן נסיון (זי איז אַן עקרה נאָך איין קינד) און אין דעם אייגנאַרטיקן תּיקון וואָס זי געפֿינט שטעקט דער גרויסער כּוח פֿון דער מעשׂה.
אויב איר וואָלט געוואָלט מיטטיילן זיך דאָ מיט אײַערע מיינונגען וועגן דער מעשׂה, איז אַדרבא. ווי עפּעס אַרומצורעדן לייג איך פֿיר די פֿראַגע: ווי אַזוי איז ליבע-גיטלס מיצווה געווען אַ תּיקון פֿאַר איר עקרהשאַפֿט?
יום שלישי, ינואר 03, 2006
די זון איז עפּעס נײַס
און פֿאַלט אויף קיינעם ניט.
אײַ, ס´איז צו וואַרעם?
די פֿלאַנצן גיבן זיך אַן עצה,
זיי זײַנען נאַקעט.
צו וואַקסן דאַרף מען
דערשטאָכן ווערן
מיט רויען ליכט.
די ערד אָבער
ליגט אונטן אייביק.
ווען די ערד שטאַרבט
וועט מען זי ברענגען צו קבֿורה
מיט אַ זעקל ערד.
יום ראשון, ינואר 01, 2006
דרום-ייִדן
און לשון-קודש מיט אַ דרומדיקן אַקצענט איז צווישן די מאָדנע-שענסטע זאַכן אויפֿן ייִדישן וועלטל.


text:
צווישן די פילע פאַרשידענע אינטערעסן פון יינגלעך שפּילן געביטן און פּאָטער רפּג גאַמעס פֿאַר יינגלעך וואָס זענען דערלאנגט אָנליין, טאָן ניט פאַרנעמען די לעצט אָרט. דאָ איר קענען שפּילן, ימאַדזשאַנינג זיך אַ סופּערמאַן, אַ נייט, אַ פּרינץ, אַ העלד פון די אַנימע און טאָן עקספּלויץ פֿאַר די כבוד פון דעם מלך, אַ שיין דאַמע. נאַוויגירן צו דעם אָרט, ניט אָן סקערמישיז מיט קעגנערס, אָבער אויך די זאַמלונג פון אַרטיפאַקץ צו ווערן דערמאנט. זיי וועלן ברענגען נייַ לעבן צייַט און וועט האָבן עטלעכע וווילטויק פּראָפּערטיעס אויף דעם גוף, געמאכט איר ומזעיק פֿאַר אַ בשעת, אָדער ימאָרטאַל.
גאַמעס ףמַאק דורך קאַטעגאָריע:
איז ינווייטינג איר צו די אַקציע, מיר וויסן פֿאַר זיכער אַז איר זענען דערוואַרט צו אָריגינעל מעשיות און אַדווענטשערז אין וואָס צו געפערלעך און קאָמפּליצירט אַרבעט. גאַמעס פֿאַר יינגלעך געווארן אַ באַליבט פאַרווייַלונג פון די יינגער דור וואס באַגערן ימאָושאַנז און נישט דערשראָקן פון שוועריקייטן.
כל די גאַמעס ווו איר האָבן צו נעמען דיסטאַנסע און צו באַוועגן דורך די לעוועלס, געהערן צו דעם קאַטעגאָריע. עס קען זיין מיליטעריש אידיש אָדער גאָר פרידלעך ריכטונג. אין דעם קורס פון געשעענישן צו סאָלווע פּאַזאַלז, באַקומען די מייז, קלייַבן זאכן און סאָלווע קאָודז. אַלע דעם מאכט דער Gameplay טשיקאַווע, רייַך, וועריד.
& נבספּ; די ינטרעפּאַד טראַוואַלערז זענען נישט דערשראָקן פון אַוועק-וועג און דיינדזשערז. זיי אַפֿילו דזשאַנגגאַל, הייס און באַונדלאַס מדבר, טאַנגגאַלד קאָרידערז פון קברים סקערי, ספּעציעל אויב עס איז אַ שוטעף, מיט וועמען דעליש פרייד און צרה. קאַרטון אותיות, קאָמיקער ביכער, אַנימע, מאַנגאַ, און פאַרשידן קאָמפּיוטער אידיש צו אַקטיוולי נעמען אָנטייל אין געפערלעך כייקס, און לאַדן איר אין זייער פירמע. צוזאַמען, איר וועט פאָרן די כידערטו אַניקספּלאָרד וועג, לערן צו טראַכטן לאַדזשיקלי, צו זיין פרום און צו צולייגן אין די אַרטיפאַקץ געפֿונען. מאל עס ס 'שווער צו ימאַדזשאַן ווו די וועג וועט פירן ווייַטער, אָדער וואָס די ווייַטער נייַ דרייַ. אותיות מערסט פאַנטאַסטיש דערשייַנען איידער דיין אויגן און ווינקען די וועג. אַפֿילו פּאָליטיש גאַמעס זענען נישט ספּערד די ווירטואַל וועלט, און די קידס האָבן קיין ברירה ווי צו נעמען אָנטייל אין די ינטריגז פון די שטאַרק. & נבספּ;
יו פּרעזידענט & נדאַש; אבאמא איז פאַסעד מיט מייַסעלע אותיות & לאַקוואָ, אַליס אין וואָנדערלאַנד & ראַקוואָ; און ווען די קיניגל אויסגעדרייט צו אים פֿאַר הילף, ער קען נישט אָפּזאָגן ירד. צו ראַטעווען אַליס פון קאַסטאַדי, איר דאַרפֿן אַלע זייַן השפּעה אין סדר צו טוישן עמעצער גענומען אַ באַשלוס. געטינג צו די מאַדזשיקאַל לאַנד, ער גייט פּאַטס אויף וואָס קיין מענטש האט ניטאָ איידער, גערעדט צו אנדערע אותיות און וויסן וואָס טריט צו נעמען אים אין דער צוקונפֿט. צוזאַמען מיט פּוכיק מאָנסטערס איר באַקומען צו די מאַדזשיקאַל לאַנד פון לפּחות & נדאַש; קאָנפעטאָלאַנדייו. עס זענען אַזוי פילע סוויץ אַז קיין איינער אין די קאָפּ טוט ניט קומען צו פרעגן פֿאַר געלט פֿאַר די רעכט צו אָווועריט זיי. זיי קענען אַרייַנציען אין אַן גלייבן סומע, ווי לאַנג ווי די טאַמי האט נישט באַקומען קראַנק, און זייער ציין האָבן ניט דיטיריערייטיד. וואַנדערינג דורך דעם זעט פון הילף צו באַקומען צו די עסאַנס בעז זיס טאַפּס, דזשאַמפּינג אַרויף און אַראָפּ אויף דער בינע ווידער שפּעטער. אַפֿילו Furry בלאַב פון אַ שולע געניטונג בוך קומען צו לעבן און באַשלאָסן צו אַראָפּוואַרפן אין די נסיעה דורך די בלעטער פון טעטראַד קאַלעקטינג אַלאַרמס. זי פּערסיסטאַנטלי מאָווינג פאָרויס, געזונט, איר העלפן איר צו געפֿינען די טיר צו נייע לעוועלס פון די שפּיל. יבער מאַריאָ און סאָניק די העדגעהאָג & נדאַש; דעם קלאַסיש בראָדילאָק טרעגערס. נאָך ספּענדינג פילע שעה אין זייער פירמע, איר שוין האָבן אַ געדאַנק וועגן אַלע די אנדערע גיימינג פּראָדוקטן אין דעם ריכטונג. מיט מינערווערטיק ענדערונגען אין די נואַנסיז, די גאַמעס זענען נישט דער הויפּט אַנדערש פון יעדער אנדערער. אומעטום דאָרט זענען אַ נומער פון טאַסקס און די לעצט ציל פֿאַר סעפּעראַטלי-גענומען מדרגה, און די שפּיל אין אַלגעמיין. איר קענען גיין צו די מידייוואַל צייַט און דער שלאַכט מיט דער שלאנג, ספּיטינג פייַער, צו מעלדונג פון טורמע צו ראַטעווען אַ פּרינצעסין אָדער אַ מלך. אַ פּיראַט טעמע וועט צוציען אַדווענטשעראַס נייטשערז קרייווינג געפאַר און עמאָציע.
דורך קריייטינג פּראָדוקטן פֿאַר פאַרשידענע צייטן און דזשענדערז, מיר הויכפּונקט גאַמעס פֿאַר יינגלעך רפּג, ווו בעשאַס די דורכפאָר אָפֿט ויסשטעלונג יסודות פון שוטערז. Graphics אידיש זענען רעלעאַסעד גאָרנישט ספּעציעל, און די Gameplay איז פּשוט און אַנקאַמפּלאַקייטיד. אבער די קאַמפּאָונאַנץ טאָן רפּג אַטראַקטיוו און צוטריטלעך. זיי קענען זיין דאַונלאָודיד אָדער פּלייַעד אָנליין, ווי געזונט ווי צו ינסטאַלירן אויף אַ רירעוודיק טעלעפאָנירן און זיי זענען גרינג צו לויפן.
אין די אָפּשניט פון יינגלעך 'גאַמעס בייַ דעם בינע פון דער שפּיל אין שטאַרק פירן שוטער זשאַנראַ. טעכנאָלאָגיע האט געמאכט דרייַ גאַמעס ווי אַטראַקטיוו ערשטער-מענטש שוטערז, אַזוי די יינגלעך גערן פאַרוויסטן הונדערטער פון ווירטואַל אָטאַמאַטיק שאַפּס, פירינג אין פאַרשידענע מאָנסטערס און שונאים. די גיימינג אינדוסטריע איז קרבן נגני אַ ריזיק נומער פון פאַרשידענע אָפּציעס & נדאַש; פון פּשוט שוטערז צו גרויס וועלטן מיט אַ פּלאַץ פון קאַרדס און בראַנטשט סטאָריליין. די גוט זאַך, מאָדערן טעקנאַלאַדזשיז, אַזאַ ווי בליץ, אַלאַוז איר צו שאַפֿן גאַמעס פון קראַצן. אין דערצו, בליץ מאכט עס מעגלעך, מיט רעכט ברען אָן פּראָבלעמס לערנען ווי צו מאַכן פּשוט גאַמעס. דעריבער, דער מאַרק Offers בראָדילאָק מערן. בשעת די באַגריף פון קאַמף איז ניט באַאַמטער. דעוועלאָפּערס בעסער וועלן מער פּינטלעך גריידינג, ווי די אַרקייד אָדער פּלאַטפאָרמינג. צוליב דעם, עס איז עטלעכע פאַרלענגערונג פון זשאַנראַ לימאַץ. עס גייט פון דעם געמיש שוין. לעמאָשל, אַ שפּיל וועגן אַ זעלנער טראַוואַלינג אויף די מאַפּע און דרייען אַ מאַשין ביקס אין די פייַנט, קענען זיין רפּג, און שיסערייַ גאַמעס.
אַזאַ ומפּינקטלעך טייל גאַמעס קענען זיין אַטריביאַטאַד צו רובֿ פון די גאַמעס & לאַקוואָ, לויפן-שפּרינגען-דרייען & ראַקוואָ; צו דעם פֿאָרמאַט בראָדילאָק. אויף אונדזער פּלאַץ וווווו. שפּיל-שפּיל. קאַם. ואַ איר וועט געפֿינען אַ פּלאַץ פון גאַמעס-בראָדילאָק. זיי אַלע זענען פּאָטער, אַזוי פילן פּאָטער צו שפּילן אָדער מאַך קיין פון די גאַמעס. אונדזער זאַמלונג איז דיזיינד ספּעסיפיקאַללי אַזוי אַז אַלעמען קענען געפֿינען דיין באַליבט רפּג. מיר שטרעבן צו מאַכן די ווינקל אין די נעץ, וואָס וועט אַרייַננעמען די מאַקסימום נומער פון פּאָטער גאַמעס.


text:
טעקסאס
צו מיינט איר שטייער?
טעקסאַס (ענגליש: Texas) איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן, אין דרום-מערב, וואס ווערט אנגערופן וועסט-סאוט-סענטראל. זיין הויפטשטאט איז אסטין.
די גרעסטע שטעט אין טעקסאס זענען היוסטן, סאן אנטאניא און דאלאס.
דער פריערדיגער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן דזשארזש וואלקער בוש איז דארט געווען גובערנאטאר, ער האט צוויי מאל געוואונען די וואלן דארט.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די גרעסטע שטעט אין טעקסאס זענען היוסטן, סאן אנטאניא, דאלאס און אסטין (די הויפטשטאט).
רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
טעקסאס קולטור איז א צונויפמישונג פון צפון-אמעריקאנישע קולטור, שפאנישע קולטור און מעקסיקאנישע קולטור.
דער פאפולערסטער ספארט איז פוסבאל. אויך שטארק פאפולער זענען אויטאספארט און פערד געיעג.


text:
קעטסקילס
די קעטסקילס איז א בערגיקער ראיאן אין צפון-מערב ניו יארק שטאַט וועלכע באשטייט פון זעקס קאונטיס. דער ראיאן פארמאגט באוואוינטע געגענטן דורכאויס דעם יאר אבער ווערט בעיקר פול אין די זומער מאנאטן דורך צענדליגער טויזנטער ניו יארקער איינוואוינער, אריינגערעכנט טויזנטער אידן פון אלע סארטן, וועלכע קומען דארט וויילן אין זומער הייזער אדער באנגעלאו קאלאניס.
אינהאַלט
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די קעטסקיל בערג געפינען זיך צפון-מערב פון ניו יארק סיטי און זיצט אוף די מערב ברעגעס פון דעם האדסאן טייך. כאטש די קעטסקילס ווערן אנגערופן מאונטענס זאגן אבער היסטאריקער אז דאס איז נישט קיין געאגראפישע נאטורליכע מאונטענס נאר איז א פארמאציע פון בערג וועלכע האט ארויסגעשפראצט נאכדעם וואס די געגענט איז נאטורליך געטוישט געווארן דורך עקסטרעמע וועטערס אין א משך פון טויזנטער יארן.
די קעטסקיל בערג איז א טייל פון א גרעסערער שטרעקע פון בערג וועלכע רופט זיך די אלעגהעני פלאטא און ציט זיך אריין אין די שטאטן פון פענסעלוועניע, ווירדזשיניע, און אהייא. די זעלבע בערג ציען זיך אויך אריין אין טענעסי און אין קענטאקי אבער דארט ווערט עס אנגערופן די קאמבערלענד פלאטא. די בערג וועלכע גייען אונטער די נאמען קעטסקילס זענען אלע בערג וועלכע געפינען זיך צווישן די פאלגענדע זעקס ניו יארק קאונטיס: אטסעגאו, דעלעוועיר, סאליוואן, גרין, סטשאהאריע, און אלסטער. אויף דרום, צפון, און מזרח זענען די בערג באהאפטן צו אנדערע בערג אבער אויף די מערב זייט איז עס א פלוצלינגדיגער העכערונג וועלכע הייבט זיך אן הארט נאך די האדסאן טייך און איז זייער שיין.
די קעטסקיל בערג זענען באוואוסט צו פארמאגן אסאך שטיינער. עס איז פאראן א ווערטל וועלכע זאגט: "אויב די ערד אונטער אייך פארמאגט צוויי שטיינער פאר יעדע שטויב געפינט איר זיך אין די קעטסקילס". כאטש די בערג זענען שטיינערדיג און ווערט נישט פאררעכענט אלס שיינע בערג קעגן אנדערע איז עס אבער אן אויפגעכאפטער אפרוה ארט פאר צענדליגער טויזענטער ניו יארקער איינוואוינער וויבאלד עס געפינט זיך נישט ווייט פון ניו יארק סיטי.
די קעטסקיל בערג זענען ווילדע וואס טייטש אז עס גייט הויך און נידעריג זייער פלוצלינג. אין סך הכל פארמאגט עס ארום 30 פונקטן וואו די הויכקיט דעגרייכט מער פון 3,500 פיס. דער העכסטער פונקט געפינט זיך אויפ'ן סלייד מאונטן אין אלסטער קאונטי וועלכע דעגרייכט א הויכקייט פון 4,180 פיס.
ארום זעכציג פראצענט פון די קעטסקילס איז היינט צו טאג די אייגנשאפט פון פריוואטע מענטשן און ווערט מער און מער. דאס איבעריגע באלאנגט צו די סטעיט און צוויי שטחים זענען פארזיכערט פון פריוואטע פארוואלטונג, זיי זענען די קעטסקיל סטעיט פארק און די קעטסקיל פארעסט פריזערוו. די קעטסקיל סטעיט פארק איז א שטח פון 700,000 אקער לאנד און גייט אריין אין די פיער קאונטיס: דעלוועיר, גרין, סאליוואן און אלסטער. די פארק פארמאגט אויך פיר פון ניו יארק סיטי'ס רעזערווארן און איז די אייגענטום פון די סיטי. די קעטסקיל פארעסט פריזערוו לויפט דורך כמעט אלע געגענטער און באשטייט פון וועלדער וועלכע איז באשיצט פון פריוואטע אקופאציע.
אויסער די קאונטיס וואו מענטשן וואוינען איבערן יאר איז די איבעריגע נאר א זומער רעזארט ארט פאר דייטשע, טשעכישע, און אידן וועלכע קומען ארויס דארט נאר אין די זומער מאנאטן זינט די 940' יארן. גאר אסאך פון די ערטער ווערן שוין היינט אויפגעהאלטן אויך דורך די ווינטער כדי צו ברענגן ביזנעס פאר סקיאינג און אנדערע שניי ספארטן וועלכע קומען דארט פאר דורכאויס די ווינטער.
אידן אין די קעטסקילס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אידן זענען די דריטע גרעסטע באזעצער אין די קעטסקילס דורכאויס דער זומער און זייער היסטאריע גייט צוריק 65 יאר. די אידן קומען אין די געגענטער וועלכע ווערט גערופן די בארשט בעלט וועלכע לויפט אריין אין די סאליווען און די אלסטער קאונטיס. די געגענטער זענען באוואוינט דורך אשכנז'ישע אידן, פון פרייע ביז היימישע, דורכאויס עטליכע מאנאטן אין דער זומער. די אידן וואוינען אין האטעלס און אין באנגעלאו קאלאניס אינאיינעם מיט צענדליגער זומער-קעמפס פאר די קינדער. די געגענט ווערט אויך אנגערופן די אידישע אלפס אדער סאלאמאן קאונטי דורך נישט אידישע באזוכער וועלכע קומען אהין דארט וויילן אין דער זומער.
די באוואוינטסטע אידישע רעזארט ערטער זענען: בריקמאנ'ס, בראונ'ס, די קאנקארד, גראסינגער'ס, קוטשער'ס, די ניוועיל, די פיינס, די ראליי (א יודישע האטעל פאר א גאנץ יאהר), און די ווינסדאר. די היימישע אידן זענען מיינסטענס צעשפרייט אין טיילן פון סאליווען און אלסטער קאונטיס אויף א שטח פון 25 ביי 15 מייל. רוב היימישע באנגעלאו קאלאניס און קעמפס געפינען זיך אין די געגענטער פון מאנטיסעלא, סאוט פאלסבורג, ווייט לעיק, וואדבוירן, ליבערטי, וואודרידזש, מאונטענדעיל, סוואן לעיק, גרינפיעלד פארק און נאך.
יודישע שטעטלעך א גאנץ יאהר אין די קעטסקילס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- די ישיבה גדולה זכרון משה געפונט זיך אין סאוט פאלסבורג, און ארום זיי געפונען זיך א גאנצע קהילה פון איבער הונדערט משפחות בני תורה וועלכע לערנען און ציהען חיונה פון די ישיבה.
- קרית וויזניץ אין קייאמישע לעיק פארמאגט א קנאפע זיבעציג משפחות, וועלכע טייל פון זיי ציהען חיונה פונעם ארטיגן וויזניצער ישיבה גדולה.
- קהל יראים וואודרידזש, דער רב איז רבי יצחק לעבאוויטש, באקאנט אלס וואודרידזשער רב.
עס זענען פארהאן פיר כשר'ע גראסעריס וועלכע זענען אפן א גאנץ יאהר. אזוי אויך איז דא א מילכיגער רעסטאראן ביי די פיר-ווינקלען און א הארדווער סטאר אויף מעין סטריט אין סאוט פאלסבורג.
דער נאמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער נאמען קעטסקילס איז ערשט באקאנט געווארן אין דעם 19'טן יאר-הונדערט נאכדעם וואס עס האט געווינען איבער עטליכע אנדערע נעמען. צום ערשט האבן די פארמער וועלכע האבן דארט געוואוינט דאס גערופן די פלעביען און שפעטער האבן אסאך פארגעשלאגן מען זאל דאס רופן די בלויע מאונטענס אלס א דריטע קאליר פון די דערנעבנדיגע גרינע מאונטענס אין ווערמאנט און די ווייסע מאונטענס אין ניו העמפשיר.
עס זענען פארהאן פארשידענע טעאריעס נאך וואס עס הייסט די קעטסקילס. אט זענען עטליכע פון זיי:
1) צו ערשט האבן געוואוינט דארט די אינדיענס און דערנאך די האלאנדישע וועלכע האבן גערופן די אינדיען שיפן קעט קעסטיל.
2) דער נאמען איז אין עהרע פאר דזשעיקאב קעט וועלכע איז געווען א גרויסער ריעל עסטעיט מאגנאט אין די געגענט מיט 200 יאר צוריק.
3) א געוויסע שיף וועלכע האט זיך גערופן די קעט איז ארויפגעשווימען אויפ'ן אויבערפלאך נאכ'ן דערטרונקען ווערן הארט בעפאר דער נאמען איז אויסגעקליבן געווארן. לויט די האלענדישע שפראך קען דאס אויך מיינען א געוויסע טייל פון א שיף וועלכע מאכט די טעאריע אביסל שטערקער.
4) שפיל ערטער פון די האלענדער האבן זיך גערופן קעטסבען און דער נאמען איז געבויעט אויף יענע יסוד.
וויבאלד עס איז נישט קלאר פון וואו דער נאמען שטאמט איז פאראן עטליכע וועגן ווי אזוי מענטשן שרייבן דאס. נאך היינטיגע צייטן איז פאראן דריי ערליי וועגן ווי אזוי דאס ווערט אויסגעלייגט, זיי זענען: CATSKILL, CAATSKILL, און CAATERSKILL.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
עס איז נישט קלאר זינט ווען די אינדיענס האבן דארט געוואוינט. די האלענדער זענען דארט אנגעקומען אין יאר 609' ווען זי זענען מיטגעפארן מיט הענרי האדסאן צו באזוכן די געגענטער. יארן שפעטער האבן די בריטישע איינגענומען די גאנצע געגענט און אסאך מענטשן האבן זיך אהין געצויגן נאכדעם וואס עס איז געווען שמועות אז עס איז פאראן דארט אסאך גאלד, וועלכע איז קיינמאל נישט געטראפן געווארן.
אינעם 16'טן יאר-הונדערט האט אויסגעבראכן קריגערייען צווישן די איינוואוינער און נאך עטליכע יאר פון אמפערייען איז מען געקומען צו אן אפמאך וועלכע איז גערופן געווארן די הארדנבערג פאטענט. אבער דער אפמאך האט נישט אנגעהאלטן לאנג און עס זענען פארגעקומען אינערליכע קאנפליקטן פאר לאנגע יארן. אין יאר 770' ווען עס איז אנגעקומען די אמעריקאנער רעוואלוציע, און א קריג האט אויסגעבראכן צווישן די קאלאניסטן און די בריטישע ארמיי זענען די איינוואוינער פון די קעטסקילס געווען צעטיילט און האבן זיך געקריגט צווישן זיך. עווענטועל האבן די בריטישע אויפגעשטעלט א לאקאלע ארמיי פון יונגע איינוואוינער וועלכע האבן איינגענומען כמעט די גאנצע קעטסקילס און איז דאן געווארן אן אפיציעלער טייל פון די שטאט ניו יארק.
היסטארישע האטעלן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די קעטסקליס איז באוואוסט מיט אירע פיער סימבאלישע האטעלן וועלכע האבן סערווירט צענדליגער טויזנטער רייכע מענטשן וועלכע פלעגן ארויסקומען צו די קעטסקילס אין די זומערס פון 10 ביז 150 יאר צוריק. קיין איינע פון די האטעלן עקזיסטירן שוין מער נישט אבער זיי זענען פארבליבן א טייל פון די קעטסקילס היסטאריע. זיי זענען די קעטסקיל מאונטען הויז, דער גרענד האטעל, גראסינגער'ס האטעל, און האטעל קעטערסקיל.
די קעטסקיל מאונעטן הויז איז געווען די ערשטע האטעל אין די קעטסקילס וועלכע איז נאך געבויט געווארן אין יאר 823' און האט נישט געהאט קין איין קאקורענט ביז'ן יאר 880'. וויבאלד די האטעל האט זיך געפינען נעבן א רעילראוד האט זי געהאט א שטארקע הצלחה. אין די אנפאנג יארן פונעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט האט מען באזייטיגט רוב רעילראודס ווייל עס איז געווען צו טייער צו אפערירן און צו ווייניג מענטשן האבן זיך באנוצט דערמיט. איינמאל די רעילראוד איז מער נישט געווען איז די האטעל צעפאלן און וויפיל מאל מען האט פרובירט דאס אויפצולעבן איז דאס נישט געגאנגען. אין די ענדע האט די סטעיט אוו ניו יארק דאס אפגעקויפט נאך די צווייטע וועלט מלחמה און וויבאלד די געביידע איז שוין געווען פארניכטעט פון שלעכטע וועטערס האט מען דאס פארברענט צו אש.
די גרענד האטעל איז געבויעט געווארן אין יאר 881' מיט 418 צימערן נישט ווייט פון די סלייד מאונטען אין מאנקע היל. די געבוי פון דעם האטעל איז געווען נאכגעמאכט דער באקאנטער אריענטל האטעל אין קאני איילענד, ניו יארק, (שטייט שוין היינט אויך נישט). די האטעל איז געבליבן אין ביזנעס ביז'ן יאר 966' ווען די תקופה פון די רייכע האטעלן האט זיך געענדיגט.
די גראסינגער'ס האטעל איז געווען דער גרעסטער האטעל אין די קעטסקילס וועלכע איז געפענט געווארן אין יאר 919'. די אידישע פאמיליע גראסינגער האט געליטן ביזנעס דורכפעלער און האבן באשלאסן צו בויען א כשר'ע האטעל פאר אידן. די ביזנעס האט געוואקסן שנעל און ביז'ן יאר 972' איז די האטעל באשטאנען פון פינעף-און-דרייסיג געביידעס איבער 1200 אקער לאנד און האט פארמאגט פער זומער 150,000 געסט. אלע עסן איז געווען כשר אבער אויך גוים פלעגן אהין קומען פאר די געשמאקע סערוויס. די האטעל האט אנגעהאלטן ביז'ן יאר 986'. אויפ'ן ארט איז היינט פארהאן גרויסע אידישע קאלאניס.
די קעטערסקיל האטעל איז געווען גאר א רייכער האטעל וועלכע איז געשטאנען צווישן די יאר'ן 881' ביז 924'. נאר גאר רייכע מענטשן האבן זיך געקענט ערלויבן צו דינגען דארט א צימער און ווען די רייכע האבן אנגעהויבן פארלאזן די קעטסקילס איז דער האטעל אונטערגעגאנגען.
אטראקציע ערטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די קעטסקילס איז באוואוסט מיט אירע אינטערעסאנטע מוזעאומס וועלכע זענען צעשפרייט אין אלע ווינקלען און ברענגען צענדליגער טויזענטער באזוכער פער יאר. באקאנט איז די רעילוועי מוזעאום אין פאנעיסיע וועלכע אנדעקט די היסטאריע פון די רעילוועי סיסטעמען וועלכע זענען געווען אין די קעטסקיל בערג יארן פריער. אין מט. פלעסענט איז פאראן א רעילראוד רייד וועלכע טראגט מיילן אין די קעטסקילס צייגנדיג די קעטסקילס היינטיגע לעבן און אמאליגע צייטן. די שטאט קינגסטאן פארמאגט אויך א מוזעאום פון איר היסטאריע וועלכע איז זייער אינטערעסאנט פאר די וואס זענען אינטערעסירט אין די היסטאריע פון די קעטסקילס.
אין די שטעטל סאגערטיס איז פאראן א העכסט אינטערעסאנטער אויסשטעלונג וועלכע רופט זיך "אפוס 40". דארט זענען אויפגעשטעלט פארשידענע קונצליכע ווערק וועלכע איז געמאכט געווארן דורך אן איינצעלענעם מענטש. די וואס פארשטייען צו ארכיטעקטור דארף דאס זיין גאר אינטערעסאנט.
קעטסקיל געים פארעם נעבן די טרואוועי ביי עקזיט 20 איז אן אינטערעסאנטער פארק פאר קינדער מיט איבער 2,000 חיות, בהמות, און עופות, צעטיילט צו 150 מינים. די פארק איז שוין אפען זינט 933' און מיליאנען מענטשן האבן שוין באזוכט דארט איבער די יארן.
זום פלום איז דער גרעסטער וואסער פארק אין די קעטסקליס מיט אסאך שפילערייען פאר יעדן עלטער. עס געפינט זיך ביי אויסגאנג 21 נישט ווייט פון דורהאם. נאך אן אינטערעסאנטע פלאץ איז די הענדפארד מיל וועלכע אנטהאלט א פארצייטישע מיל וועלכע ארבעט נאך. דאס פלאץ געפינט זיך אין דעלוועיר קאונטי.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- פארשידענע וועגן צו און פון די קעטסקילס. היידפארק


text:
מיר ווילן צו באַקענען איר צו די אָנליין שפּיל ראַפּונזעל פֿאַר פּאָטער, אַזוי איר קענען שפּילן מיט דעם שיין מיידל צו פֿאַרשטעלן זיך, מאַניקור, קוקינג, קאַלערינג ביכער און פּאַזאַלז און קוק פֿאַר חילוק און פּערד בילדער. א פּלאַץ פון שפּאַס פֿאַר די גערלז ווערן עפּעס יקסעפּשאַנאַל, ווען דער הויפּט כאַראַקטער איז אַזוי זיס און מין, ווי ראַפּונזעל. זי האט לאַנג, לאַגזשעריאַס בלאָנדע האָר, וואָס זי איז געווען אַזוי שטאָלץ, אָבער הינטער זיי דאַרפֿן זאָרגן. ווען זי וויסיץ דיין סאַלאָן, שטעלן זיי אין איר האָר און לייגן עטלעכע אַטראַקטיוו סטראָקעס אין די פאָרעם פון קיוט פּינס.
גאַמעס ראַפּונזעל דורך קאַטעגאָריע:
ווי פילע פּרינסעסיז, אַזוי פילע מעשיות, און גאַמעס פֿאַר גערלז ראַפּונזעל & נדאַש; איינער פון זיי. דאס מיידל האט ניט אנטרונען דעם גורל פון די שלעכט, און זי אויך האט איין מאָל צו שמאַכטן אין אַ הויך טורעם, ווו זי לאַקט די שלעכט מעכאַשייפע, אַבדוקטינג עלטערן. טאַלי יידאַלנאַס פעלץ פון די פאַרלאַנג צו שטיין אויס צווישן די רויאַל גירלפריענדס, אָבער צו וואַקסן זייַן האָר לאַנג צו באַקומען אויס איר הויך פֿענצטער צו דער ערד. אין דער צייַט, עס איז גרינגער פֿאַר די פּרינץ צו אַרבעטן, און ער נאָר גאַט אויף איר מיידל שפּייַען אין איר בעדטשאַמבער, אַז ליבע צו שפּילן. עס מיינט אַז די מיידל איז געווען זייער קראַנק ווען ער איז געווען כאַנגגינג אויף איר האָר, און ווייַל זיי זענען געזונט גרומד & נדאַש; גלאַט און סילקי עס, קליימינג אויף זיי, דער פּרינץ האט ריפּיטידלי סליפּט אַראָפּ, און האט צו איבערחזרן די מאַנוווער עטלעכע מאל. אבער אַזאַ איז די ווייַבלעך טיילן & נדאַש; אויב איר זענט נישט לעבן די ברענען כאַץ און די גאַלאַפּינג פערד רינדער אַז מוזן זיין סטאַפּט, מיר האָבן צו קומען אַרויף מיט זייער אייגן שוועריקייטן, וואָס איז געווען עפּעס צו באַקומען. טאָמער עס איז געווען נאָך דעם דערציילונג פון אַ פרוי און געקומען אַרויף מיט אַ שערן קורץ צו לערנען עס יעדער העלדיש פעללאָווס אויף זייערע קעפּ צו קריכן, אָבער דער שפּיל שפּיל ראַפּונזעל האָר סאַלאָן געווארן די געבוירער און לאַווגיווער פון די נייע שניט פֿאַר פּרינסעסיז.
געגאנגען צו אַ סאַלאָן, אָנהייבן טראכטן וועגן אַ נייַ כערסטייל. דו זאלסט נישט זיין דערשראָקן צו עקספּערימענט, שאַפֿן און חלום. קוקן אַרום און באַקומען באַקאַנט מיט די אַבדזשעקס אַז וועט העלפן איר אין די שעפעריש יעסורים:
זיי מאַכן אַרויף נאָר אַ באַשיידן טייל פון די קייט. אויב די רעזולטאַט איז אויך דרייסט און ניט בעפיטטינג פֿאַר די פּרינצעסין, דערהייַנטיקן די שפּיל און אָנהייבן אַלע איבער ווידער. דו זאלסט נישט זיין דערשראָקן פֿאַר די אָרנטלעכקייַט פון די קאָפּ פון האָר ראַפּונזעל & נדאַש; נאָך עס וויטסטאַנד די וואָג פון די פּרינס, זי האט גאָרנישט צו מורא.
ראַפּונזעל פֿאַרשטעלן זיך גאַמעס נאָך מאָדערן ונטערטעניק, און איצט איר האָבן צו באַצירן קראַונד העאַדס פֿאַר ספּעציעל מאל, אָדער פערד ריידינג דורך די פּאַרק אָרעם אין אָרעם מיט איר כאָסן. אַפֿילו אַנטלויפן פון דער טורעם, ווי עס טורנס אויס, ריקווייערז ספּעציעל קליידער און דאַרפֿן צו געפֿינען קליידונג, ווו ראַפּונזעל קיינער ווייסט. נו, אַז שורלי פאַרשטעלונג, ריזאָרט צו מאַכן-אַרויף. דאָ, אויך, עס זענען אָפּציעס & נדאַש; אויב די פּרינצעסין האט חתונה געהאט, מאַכן עס גרינג, ראָמאַנטיש בילד. און אויב איר דאַרפֿן צו אַנטלויפן די באַשטאַנד ניט מער זיין גערופֿן.
בעשאַס די שפּיל ראַפּונזעל אָנליין רפּג איר לעסאָף געגאנגען אין כיידינג מיט איר ליבהאָבער. אַ לאַנג וועג און איז סטרון מיט דיינדזשערז. אַז הונגער פּעלץ געגעבן, און אַרום, ליידער, ניט שמעקנדיק קוטלעץ אָדער קאַלבפלייש שינקע אויף אַ שפּייַען, אָדער זיס שטיקל מיט בעריז & נדאַש; פאָרעסטערס האָבן גענומען זאָרגן ניט יז דער וועג צו אונדזער רעוואַלושאַנעריז. נו, איך האָבן צו קייַען אויף עפּעס אַז וואקסט אויף בושעס. אָן כעזאַטיישאַן, די פּרינס און פּרינצעסין געגעסן עטלעכע בעריז סאַספּישאַס און צוגעגרייט פֿאַר די ערגסט. אבער, לא און זע, זיי אָפּענעד פּאַראַנאָרמאַל אַבילאַטיז! אבער מיר קענען יבערנעמען אַז בעריז ארויס מיט האַללוסינאָגענס און אונדזער העלדן נאָר געחלומט אַז זיי זענען מאַדזשישאַנז. בכלל עס איז בעסטער נישט צו עסן וואָס איר טאָן ניט וויסן, און אַפֿילו מער אַנוואַשט און גראָב הענט.
אַנדערער מערסט פּראָסט זשאַנראַז & נדאַש; פּאַזאַלז, קאַלערינג, זוכן חילוק, אַבדזשעקס און ענלעך בילדער. אָן זיי אַלע איז שווער צו ימאַדזשאַן לפּחות איין כאַראַקטער וואס לעבן אין אַ ווירטואַל אַלוועלט, וואָס האט ניט פאָרשלאָגן שפּיל דעוועלאָפּערס געניצט צו אַסעמבאַל פון ברעקלעך אָדער צוריקקומען עס קאָלירן. און איצט צו זיין ענלעך טעטיקייט, ווו עס איז שטענדיק אַ פּראָצעס וועריאַנץ. מאל די זוכן איז אויסגעדריקט אין אַ גאַנץ אָריגינעל פאָרעם, למשל, צו ווייַזן די חילוק, עס איז נייטיק צו ריין די אַפּאַראַט אָביעקטיוו אויף זיי, און צו פאַרריכטן אַ באַזונדער בלאָק.
,


text:
דרום קארעא – זעלנער פון דעם קאמוניסטישן צפון קארעא רעזשים האבן געשאסן און פארוואונדעט א קאלעגע זעלנער, וועלכער איז אריבערגעלאפן די גרעניץ קיין דרום קארעא, וועלנדיג דעפעקטירן צו דרום קארעא און צו דער מערב וועלט. דער צפון קארעא זעלנער איז אוועקגעשפרונגען פון זיין וואך פאזיציע אין דער "דעמיליטעריזירטער זאנע" וואס טיילט אפ די צוויי לענדער, און עס האט נישט געדויערט קיין צוויי סעקונדעס און די צפון קארעא זעלנער האבן אויף יענעם אנגעהויבן שיסן. ער איז פארוואונדעט געווארן, אבער ער האט באוויזן אריבערצולויפן ביז דרום קארעא טעריטאריע, וואו די ארטיגע באאמטע האבן אים אפגעפירט אין א שפיטאל פאר באהאנדלונג. עס איז נישט קיין אפטע ערשיינונג אז א זעלנער ביי דער האקעלער גרעניץ זאנע פרובירט צו דעפעקטירן, אבער בלויז געציילטע זעלנער האבן סוקסעספול דעפעקטירט ביי יענער זאנע זינט דער ענדע פון דער קארעאר קריג אין די 950'ער יארן. צווישן דער ציווילער באפעלקערונג, זענען שוין געווען העכער דרייסיג טויזנט דעפעקציעס פון צפון צו דרום זינט די 950'ער יארן.
זעה ווידיא


text:
קסנומקס פעברואר היגע רעזידאַנץ אנגעוויזן אַז די פּאָמאָס רעזערוווואַר איז איבערפולט מיט וואַסער. דעם איז אן אנדער גוט צייכן, נאָך קסנומקס יאנואר די אַרקאַקאַ רעזערוווואַר אָוווערפלאָוועד.
אויף דינסטאג, עס איז געווען אנגעוויזן אַז דער קלענסטער רעזערוווואַר פּאָמאָס (קסנומקס טויזנט קוביק מעטער) איז פלאַדאַד מיט וואַסער. די סיבה פֿאַר די לויפן איז טיף ריינז אַז אין יאנואר, וואָס באשאפן אַ קעסיידערדיק טייַך אין די רעזערוווואַר, ריפּאָרץ פילענעווס.
אבער טראָץ דער פאַקט אַז די צוויי רעזערוווואַרז זענען שוין איבערפולט מיט וואַסער, רעכט צו דער צושטאַנד פון די גרעסערע רעזערוווואַרז, די וואַסער וואָג פון די פּעטאָס געגנט איז נאָך אין אַ נעגאַטיוו מדרגה. לויט די אינפארמאציע פון די דעפּאַרטמענט פון וואסער רעסאָורסעס, די רעזערוווואַר אַספּראָקרעממאָס איז אָנגעפילט בלויז דורך קסנומקס%, קאַהאַניוואַאָו - דורך קסנומקס%, מאַווראָקאָלימפּאָס - דורך קסנומקס%. אויך, די אנדערע צוויי רעזערוווואַרז, טשריסאָטשאָוס און עוורעטאָו זענען אָנגעפילט מיט 25% און 28%, ריספּעקטיוולי.


text:
יעצט איז: פרייטאג מאי 25, 2018 1:23 am
שלומיאל האט געשריבן:א היימישע טעכנעלאגיע נייעס
די ניק מומחה עצום פון איי וועלט האט געקאנטאקט די הויכע פענסטער פון מייקראסאפט צוליב וואס אסאך אידישע פאנטס ארבעטן נישט אין די נייעסטע ווערסיע זייערע,
ער האפט אויפצוטוהן גדולות ונצורות אין דעם געביט.
השם יהא בעזרו
שלומיאל האט געשריבן:א היימישע טעכנעלאגיע נייעס
די ניק מומחה עצום פון איי וועלט האט געקאנטאקט די הויכע פענסטער פון מייקראסאפט צוליב וואס אסאך אידישע פאנטס ארבעטן נישט אין די נייעסטע ווערסיע זייערע,
ער האפט אויפצוטוהן גדולות ונצורות אין דעם געביט.
השם יהא בעזרו
מומחה עצום האט געשריבן:אכטונג אכטונג!
מיר האבן געלייגט א ביטע ביי די אפיציעלע מייקראסאפט UserVoice וועבסייט פאר ווארד, דער עולם ווערט געבעטן צו וועלן פאר אונזער ביטע, אזוי אז זיי זאלן זעהן אז עס איז וויכטיג.
ביטע ארום שיקן צו פריינט אין באקאנטע, ווי מער מענטשן עס וועלן אלס א גרעסערע שאנס האבן מיר אז עס וועט פאראכטן ווערן.
דא איז די לינק
ביטע נישט שרייבן קיין נארישע קאמענטס אדער דאנק דארט, איר קענט שרייבן אז איר מוטשעט זיך דערמיט און ווארט אז מען זאל עס פארעכטן.
ביטע אויך נישט שפילן מיט די אייפי און אימעיל אדרעסן, זיי קענען זעהן אויב מען מאכט חכמות.
צוריק צו קאמפיוטער און טעכנאלאגיע
באנוצער אין דעם פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער און איין גאסט