text:
איז באראק כוסעין אבאמא פון די בני חם?
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
איז באראק כוסעין אבאמא פון די בני חם?
ביי די גויאישע וועלט ווען מען הערט די ווארט ראסיסט, באדייט דאס שנאה קעגן אן אנדערע ראסע, און שנאה ברענג צו דעם גוי צי רציחה וכו', אלץ וועגן ראסיזם, אבער משא"כ דעם איד וועט קיין שנאה צום גוי נישט האבן אלץ ראסע, נאר ער קוקט אים אראפ ווי א נידריגע דרגה, וואס אין למעשה'דיגע מציאות איז ער נישט ערלויבט על פי תורה דא צו דעוועלאפן, דהיינו ארויסווייזן פארן גוי "איך האלט דיר נידריגער פון מיר" און אוודאי נישט רציחה אדער מרידה במלכות וכו'.
ובכן, איז נישט וואר דאס וואס מאנכע לייגן אן, אז אידן זענען שטארק קעגן אבאמא צוליב ראסיזם, ווייל אין זענען נישט קיין ראסיסטן בכלל, און פאר א איד דארף בכלל נישט שטערן וועלכע קאליר הויט דער קאנדידאט טראגט, נאר וואדשע דען, פארוואס זענען די אידעלעך אזוי אנטי אבאמא, דא קומט שוין א פלאקן, הלמאי ער איז א שחור איז דאך קלאר אז ער איז איינע פון די בני חם, וואס זיידי נח האט זיי פארשאלטן אז זיי זאלן זיין עבדים לעולמי עד, און דא קומט אן עבד און ווערט גאר מלך, שטעלט זיך די קשיה ועבד כי ימלוך?.
אויף דעם נקודה איז דער יסוד, וואס עס קוועטש מאנכע צו זיין אן אנטי אבאמא פאן, איז מיר יעצט כדי צו באהאנלען דעם נושא אם כנים הדברים, איז ער טאקע אן אייניקל פון חם אדער נישט.
עס איז דא אין דעם צוויי הוכחות אז יא איינס זיין הויט איז שווארץ, וואס דאס איז געווען איינע פון די קללות וואס חם האט באקומען אלץ פעקעדש דיעל, צו זיין א טונקל הויטיגע. און צווייטענס אז זיין טאטע איז שחור.
קודם צום צווייטע סיבה איז דאך קיין סברה נישט, קודם ווייל מאן יימר דאביהו הוא, און די חזקה פון א טאטע גייט נישט אן ביי א גוי (אויבן אויף [איי ביי ירושת עכו"ם מה"ת איכ"מ]) און אפילו ווען יא ווייסן מיר אז אין אב לעכו"ם, ווייל א גוי גייט מען נאר נאך זיין מאמע, און ביי אונז איז אבאמא'ס מוטער א ווייסער קומט אויס אז זיין יוחס, וואס גייט נאר צו זיי מאמעס זייט, וואס פון דארט איז ער נישט קיין אייניקל פון חם, אז ער זאל נישט טארן זיין א מלך.
און וועגן די צווייטע כ'מיין די ערשטע יסוד'ישע קשיה, הלמאי ער איז א שחור, לאך מיר נישט אויס אויב איך גיי ענק זאגן, אז ער איז נישט קיין שחור, וואס די בני חם זענען געשאלטן געווארן מיט דעם קאליר, עס איז א צווייטע קאליר, דאס איז זיכער אז אלע איינאוינער פון אפריקע, און טייל אויכעט פונעם אזיאניע קאנטינענט זענען טינקל הויטיג, דהיינו זייער הויט ווערט אזוי צוליב א מתנה וואס ה' האט זיי געגעבן צוליב די שטארקע כח החמה, (עיין בתפא"י נגעים ועוד) און קיינער גייט דאך נישט זאגן אז אחינו בני ישראל פון תימן און איראק [פילאשן] און אנדערע אידישע אפשטאמיגע זענען פון בני חם, נאר זיי זענען בני שם, און אייניקלעך פון אברהם יצחק ויעקב, און דער מקום איז גורם דעם קאליר, און נישט זייער יוחס, און ווען מען קוקט זיך גוט איין אין א שחור פון די בני חם זעהט מען א טונקעלע שווארצע הויט וואס איז שווארצער ווי טשאקאלאדע, משא"כ ווען מען קוקט אויף אנדערע וואס זענען נישט אזוי מיוחס צום ערשטן עבד, זענען נישט אזוי שווארץ, אז מען זאל קענען מאכן א ברכה משנה הבריות, ולכן איז אונזער אבאמא נישט דער שחור פון וואס מען האט מורא, אז ער איז אן עבד און אויב געווינט ער די וואלן, איז נאכנישט עק וועלט.
בני היכלא האט געשריבן: זיידעניו ידידי ראיתי דבריך הנחמדים ומסולאים מפז, מעולם ועד עולם, ואין צריכין לדכוותי, לשבחם ולפארם, כי שמך כבר הולך היום מסוף העולם ועד העולם היהודי..
וראיתי להוסיף דבר קטן אבל חשוב, והוא, שטעות נפוצה בין ההמון, לומר שחם וכל זרעו הם בכלל קללה, של עבד עבדים אבל בהחומש אין מזה שום רמז רמיזא, והכתוב מצווח ואומר, ארור כנען עבד עבדים יהיה, בני נח היו כוש מצרים ופוט, והקטן הי' כנען, ורק כנען נתקלל, בנו הרביעי, אף שכולם הי' שחורים, היהפך כושי עורו, וגם מצרים כתב רש"י שהי' מכוערים ושחורים,
ומיד אחרי המעשה עם נח ובניו, מעיד הכתוב שנמרוד נכדו של חם, החל להיות גבור בארץ, הי' המלך הראשון אחרי המבול!
בגמרא סנהדרין ע' א'. מחלוקת אם הי' גם רביעה או רק סירוס, ומפורש שהטעם שקלל רק כנען, מפני שמנעו מבן רביעי, ומובא ברש"י.
"ויחל נח איש האדמה ויטע כרם וישת מן היין וישכר ויתגל בתוך אהלו וירא חם אבי כנען את ערות אביו ויגד לשני אחיו בחוץ ויקח שם ויפת את השמלה וישימו על שכם שניהם וילכו אחורנית ויכסו את ערות אביהם ופניהם וגו' וייקץ נח מיינו וידע את אשר עשה לו בנו הקטן רב ושמואל חד אמר סרסו וח"א רבעו מאן דאמר סרסו מתוך שקלקלו ברביעי קללו ברביעי ומאן דאמר רבעו גמר וירא וירא כתיב הכא וירא חם אבי כנען את ערות אביו וכתיב התם (בראשית לד, ב) וירא אותה שכם בן חמור וגו' בשלמא למ"ד סרסו משום הכי קללו ברביעי אלא למ"ד רבעו מאי שנא רביעי נלטייה הא והא הואי"
והתוס' מוסיפין.
"מה שלא קלל חם עצמו משום דאמר בב"ר ר"י אומר לפי שכתב ויברך אלקים את נח ואת בניו ואין קללה במקום ברכה לפיכך אמר ויאמר ארור כנען."
ובפרקי דרבי אליעזר, כותב התנא, שגם המעשה בעצמו עשה כנען ולא אביו חם, ופירוש הכתוב אשר עשה בנו הקטן, מוסב על כנען בנו הקטן של חם.
וזה לשונו.
"ונתגל בתוך אהלו ונכנס כנען וראה את ערות נח וקשר חוט בבריתו וסרסו ויצא לחוץ והגיד לאחיו ונכנס חם וראה ערותו ולא שם על לבו לכסותו אלא ויגד לשני אחיו בחוץ כמצחק באביו וגערו בו שני אחיו מה עשו לקחו בגד אחד שהיה פרוש לפניהם במזרחם עמם את הדרור של מזרח עמם והלכו אחורנית וכסו את ערות אביהם שנ' ויקח שם ויפת את השמלה והקיץ נח מיינו וידע את אשר עשה לו בנו הקטן של חם ואררו שנא' ויאמר ארור כנען"
פון טיפן הארץ זאג איך דיר א יישר כח פארן מיר אויפוועקן פון א טעות וואס איך האב געלעבט דערמיט, אבער פאר אונזער אבאמא איז יעצט ביכולת צו זיין פון די בני חם און ניטאמאל זיין א עבד ער קען גאר זיין אן אייניקל פון כוש ירים הודו, און מלך קען ער נאך ווערן, האבן מיר נאך א גוטן תירץ.
אז מען רעדט שוין יא פון שחורים האביך באגעגענט א מדרש רבה וואס שטייט אז חושים בן דן בן יעקב אבינו איז געווען א טונקל הויטיגער....
עס איז אמת אז דאס איז פשוט פשט, אזוי ווי רש"י און די מדרשים, און תוס' וואס איר ברענגט.
און דער רמב"ן ברענגט אפילו דער פשט פון אבן עזרא, אז עבד עבדים יהי' לאחיו, מיינט לאחיו בני חם!
פארט ברענגט דער אבן עזרא א פשט פון גאון, אז ער מיינט דעם פאטער חם.. ער מאכט עס נאר אוועק במחי יד.
און אמת טאקע אז חם איז נישט מקולל און נישט עבד, רש"י זאגט אבער אויף חם, הקטן, שפל ובזוי.
דאס אז איר האט געקענט קריגען א תגובה פון ידידי וידיד כל בית קרטשמאל הרב בני היכלא, איז ווערט געווען אלע געלטער (אפי' אז אבאמא זאל ווערן פרעזידענט..) זכרנו ימים מקדם בהלו נרו על ראשינו, מי יתננו ירחי קדם.
שיק אים א יישר-כח אין מיין נאמען, מיט א בקשה אויף תשובה מאהבה, שעוד ישוב אלינו כעת חיה ותחזינה עינינו בשובו לקרעטשמע ברחמים, ויקים בנו משיב בני היכלא ומוריד הזארעך, והשיבה שופטינו כבראשונה, אמן.
- farshlufen
- שר עשרת אלפים
- תגובות: 16492
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג נובעמבער 16, 2007 8:26 am
- לאקאציע: אויף די פאליצעס אין ספרים שאנק
אויכעט לייקענט ער די שמועה פון שינאווער רב ז"ל אז לינקלאן איז דערשאסען געווארן אלץ עונש פארן באפרייען די שחורים.
אגב אין מצרים וואס היינט וואוינען נישט דארט קיין שווארצע, איז אבער אין די צייטען ווען די אידען זענען דארט געווען משעובד יא געווען שווארצע ווי רש"י זאגט טאקע, אין לעצטענס האט מען טאקע ארויסגעלייגט אויף דיספעלעי איינע פון די פרעה"ס פון יענע צייטען אין ווי אלע האבן געזען איז ער שווארץ.
אגב חוץ די פאקט אז רש"י הקדוש זאגט אז זיי זענען געווען מאוס'ע מענטשען ווי נעמט מען אז דאס אז זייער שווארצקייט קימט פון די קללה פון נח?
נאך עפעס אינזער זיידע האט געוואלט דא טענה'ן אז סקימט פון די טבע אין אפריקע אבער, ווי יעדער זעט איז דאס אויך נישט דער פאל ווייל די שחורים וואוונען שוין דא אין די יונייטעד סטעיטס מער ווי 200 יאר איז זענען נאך אלץ שווארץ.
יאסל האט געשריבן:אגב חוץ די פאקט אז רש"י הקדוש זאגט אז זיי זענען געווען מאוס'ע מענטשען ווי נעמט מען אז דאס אז זייער שווארצקייט קימט פון די קללה פון נח?
דער מדרש רבה אויפן פלאץ (ל"ו) זאגט.
ר' הונא בשם ר' יוסף, אתה מנעתי אותי מלעשות דבר שהוא באפילה, לפיכך יהיה זרעו כעור ומפוחם, אמר ר' חייא חם וכלב שמשו בתיבה, לפיכך יצא חם מפוחם, וכו'.
לויט ר' חייא, האט עס נישט מיט די מעשה פון די וויין, נאר נאך א עונש פארן תיבה פאר חם אליינס.
ס'דא אויך א מדרש?, אויסגערעכנט א ליסטע פון קללות אויף די חם'ניקעס, ווי שחורים, נעזער, פילייכט אויערן?
ברוך הבא ידידיי מאז ומתמיד, הרב מסקרענטאן, והרב מעורר ישנים שליט"א.
- farshlufen
- שר עשרת אלפים
- תגובות: 16492
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג נובעמבער 16, 2007 8:26 am
- לאקאציע: אויף די פאליצעס אין ספרים שאנק
- farshlufen
- שר עשרת אלפים
- תגובות: 16492
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג נובעמבער 16, 2007 8:26 am
- לאקאציע: אויף די פאליצעס אין ספרים שאנק
יאסל האט געשריבן:נאך עפעס אינזער זיידע האט געוואלט דא טענה'ן אז סקימט פון די טבע אין אפריקע אבער, ווי יעדער זעט איז דאס אויך נישט דער פאל ווייל די שחורים וואוונען שוין דא אין די יונייטעד סטעיטס מער ווי 200 יאר איז זענען נאך אלץ שווארץ.
יישר כחכם יאסל פארן קאמאנטירן אויף מיינע ווערטער, און לכבוד דעם וועל איך מצצט זיין מיינע ווערטער פון פריער
דאס איז זיכער אז אלע איינאוינער פון אפריקע, און טייל אויכעט פונעם אזיאניע קאנטינענט זענען טינקל הויטיג, דהיינו זייער הויט ווערט אזוי צוליב א מתנה וואס ה' האט זיי געגעבן צוליב די שטארקע כח החמה,
דאס מיינט נישט אז ווער עס וואקט אריין אין די אפריקאנישע קאנטינעט ווערט שחור און ווער עס גייט ארויס ווערט ווייס, און די זעלבע איז ביי כינע ווער עס גייט אריין אין טשיינע ווערן זיינע אויגן לענגליך און קליין און ווער עס שפאנצירט ארויס פון זייער טערטעטאריע ווערט עס גרויס ווי א טרויב, נאר וואס דען, דער רבונו של עולם האט דאס געמאכט פאר א מתנה פאר די וואס זענען דארט, אז זיי זאלן זיין אפגעהיטן פון אלע מיני נאטורליכע מזיקים, איך בין דא מצטט די באקאנטע מעשה פון די גמרא אין מסככת שבת ל' ע"ב, ווי דער יעניגער וואס האט געוואלט אויפרעגן הלל....
שאלה יש לי לשאול אמר לו שאל בני שאל מפני מה ראשיהן של בבליים סגלגלות אמר לו בני שאלה גדולה שאלת מפני שאין להם חיות פקחות הלך והמתין שעה אחת חזר ואמר מי כאן הלל מי כאן הלל נתעטף ויצא לקראתו אמר לו בני מה אתה מבקש אמר לו שאלה יש לי לשאול אמר לו שאל בני שאל מפני מה עיניהן של תרמודיין תרוטות אמר לו בני שאלה גדולה שאלת מפני שדרין בין החולות הלך והמתין שעה אחת חזר ואמר מי כאן הלל מי כאן הלל נתעטף ויצא לקראתו אמר לו בני מה אתה מבקש אמר לו שאלה יש לי לשאול אמר לו שאל בני שאל מפני מה רגליהם של אפרקיים רחבות אמר לו בני שאלה גדולה שאלת מפני שדרין בין בצעי המים
זעהט מען פון די גמרא אז די מהלך פון די בריאה איז אויסגעשטעלט יעדער לויט די מקום פון ווי ער קומט. אין דאס איז שוין געבליבן אין די דשזינס, און דאס בלייב געווענדליך שוין אויף אפילו נאכן אויסוואנדערן פון זייער ארט.
אויף דיין אנדערע קשיה האט שוין ידיד נפשי ר' בני שיחי' היכלא שוין געענטפערט.
בד"וו איז נאך דא א מקום ווי מען קען זעהן ר' מנשה פילאפף'ס ארטיקל, מיין גראסערי האט שוין נישט די פאריגע וואכעדיגע צייטונגען, און בכלל קויף איך נישט קיין שום צייטונגען.
-
- שר חמישים ומאתים
- תגובות: 342
- זיך איינגעשריבען אום: דאנארשטאג ינואר 22, 2009 10:03 pm
איבער די קללה עבד עבדים יהי' לאחיו/איז פרעזידענט אבאמא א עבד
מאנכע האבן ארויפגעברענגט די פראגע צו עפ"י תורה מעג אזא איינער ווערן א פרעזידענט א מלך ווייל נח האט דאך געשאלטן כנען עבד עבדים יהי' לאחיו איז אויב אזוי דארף ער על פי תורה זיין אן עבד און ער טאר נישט זיין קיין מלך.
עס דרייט זיך ארום א מעשה פון הייליגן שינאווער רב זי"ע אז ער האט געזאגט אין דער צייט וואס מען האט געשאסן פרעזידענט עיברעהעם לינקלאן אז דאס איז געקומען אלס אן עונש פון הימל וויבאלד ער האט באפשרייט די שווארצע פון צו זיין עבדים ווי באקאנט, און מענטשן האבן דאס צוגעשטעלט די מעשה ווען מען האט געשאסן פרעזידענט קענעדי אז מען האט אים אויך געשאסן וועגן דעים וויבאלד ער האט שטארק אויסגעברייטערט די רעכטן פון די שווארצע אז זיי זאלן זיין גלייכבארעכטיגטע בירגער ווי יעדער איינער אן א אינטערשיד, האט מען עס דעמאלס צוגעשטעלט אז וועגן די סיבה איז ער אויך געשאסן געווארן.
די מעשה פון שינאווער רב איז ברייט באקאנט און איז שוין געדריקט אין מערערע פלעצער אבער אין אן ארטיקל אין דער צייטונג האט הרב ר' מנשה פילאפף שליט"א אויפגעוויזן שווארץ אויף ווייס אז דאס קען נישט שטימען וויבאלד די קללה פון עבד עבדים יהי' לאחיו איז נאר געגאנגען אויף כנען און נישט אויף אלע בני חם, און ער ברענגט דארט פון רמב"ם אז די גאנצע אומה פון כנען איז שוין אויסגעראטן געווארן ונאבד זכרם (דוכט זיך בימי דוד) און אויב אזוי קומט אויס אז אויף די היינטיגע שווארצע איז בכלל נישט דא די קללה אז זיי מיזן זיין עבדים,[ער האט עקסטער דארט מעורר געווען איבער געוויסע וואס האבן פארשפרייט אזעלכע סארט זאכן ביי די גוים כאילו על פי תורה טאר ער נישט זיין פרעזידענט, האט ער מעורר געווען אז אזעלכע זאכן קען חלילה אנרייצן די חברה קעגן די אידן ח"ו.]
און איבער די מעשה פון שינאווער רב זי"ע וואס ווי די וועלט פארציילט עס נאך איז די מקור פון הרה"ק רבי איציקל מפשעווארסק זי"ע וואס ער האט דאס אנגעבליך נאכפארציילטל פונעם שינאווער רב, ברענגט ער פון דער היינטיגער פשעווארסקער רבי הגה"צ רבי לייביש שליט"א-וואס כידוע לא זז ידו מתוך ידו- אז זיין זיידע האט קיינמאל נישט פארציילט אזא מעשה, און ער ברענגט דארט אויך פון אבן עזרא וואס זאגט די זעלבע זאך אויף מענטשן וואס זאגן אז שווארצע טארן נישט זיין קיין מלכים, זאגט דער אבן עזרא אויכעט אז עס איז נישט אמת ווייל די קללה איז נאר געגאנגען אויף כנען און נישט אויף אלע בני חם.
מאנכע האבן ארויפגעברענגט די פראגע צו עפ"י תורה מעג אזא איינער ווערן א פרעזידענט א מלך ווייל נח האט דאך געשאלטן כנען עבד עבדים יהי' לאחיו איז אויב אזוי דארף ער על פי תורה זיין אן עבד און ער טאר נישט זיין קיין מלך.
די שאלה גייט נאך אסאך טיפער, אפשר דארף מען אונז אלע אויסבויערן די אויערן ווייל אוזן זה ששמעה על הר סיני כי לי בני ישראל עבדים, עבדי הם ולא עבדים לעבדים, ס'איז א פחד מ'וועט נעמען באהרען אויערן אין אלע בתי מדרשים (אינטערעסאנט טאקע אז ס'נאכנישט ארויס געקומען די שאלה פון איינע פון די כוללים ווי ס'ווערן געווענטליך געבוירן די 'שאלות', קען זיין מ'איז יעצט אפשר ביזי מיט די ראזשינקעס? ווער ווייסט?).
יעמט אין די שווערע עקאנאמי קען דאס זיין א פאסיגע פרנסה פאר דער פאסיגער קאנדידאט. $3 אן אויער.
- אינסוזעאיסט
- שר מאה
- תגובות: 208
- זיך איינגעשריבען אום: דינסטאג פאברואר 14, 2012 8:13 pm
זיידעניו האט געשריבן:הלמאי ער איז א שחור איז דאך קלאר אז ער איז איינע פון די בני חם, וואס זיידי נח האט זיי פארשאלטן אז זיי זאלן זיין עבדים לעולמי עד, און דא קומט אן עבד און ווערט גאר מלך, שטעלט זיך די קשיה ועבד כי ימלוך?
בן בוזי האט געשריבן:מאנכע האבן ארויפגעברענגט די פראגע צו עפ"י תורה מעג אזא איינער ווערן א פרעזידענט א מלך ווייל נח האט דאך געשאלטן כנען עבד עבדים יהי' לאחיו איז אויב אזוי דארף ער על פי תורה זיין אן עבד און ער טאר נישט זיין קיין מלך.
אולי אפ"ל בדרך אפשר ווען א 50% פראצענט אמעריקאנער צו מער דארפן אים נישט (כאפט'ס מיר נישט ביים ווארט) האמיר דאך דעם כלל אז 'אין מלך בלא עם', איזעס נישט קיין פראבלעם...
-
- שר מאה
- תגובות: 110
- זיך איינגעשריבען אום: פרייטאג דעצמבער 26, 2008 1:03 pm
חידוש נפלא האט געשריבן:ווי באקאנט האט אמיעריקע אויסגעוועלט א פרעזידענט א שווארצער וואס ער הייסט באראק כוסעין אבאמא יר"ה ער איז געבוירן געווארן פון א שווארצע טאטע און א ווייסע מאמע וואס ווי באקאנט דער כלל אז ביי גוים גייט מען נאך דער פסול און אויב דער טאטע איז א שווארצער דעמאלטס ווערט דער זוהן אויך אזוי פאררעכנט אזוי ווי דער טאטע..
פון ווי נעמסטו אז שווארץ ווערט גערעכנט פאר א פסול לגבי דיני יוחסין?
ווער איז אונליין
באנוצערס וואס דרייען זיך דא: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצערס און 4 געסט


c: text/html

text:
אנדריי סאכאראוו
אַנדריי דמיטריעוויטש סאַכאַראוו (רוסיש: AHдpéй ДMи́TpиeBич CáxapoB, 21סטן מיי 1921 – 14טן דעצעמבער 1989), איז געווען א סאוועטישער קערנפיזיקער. ער איז אויך געווען אן אקטיוויסט פאר מענטשן רעכט. סאכאראוו האט געקעמפט פאר רעפארם אינעם סאוועטן פארבאנד.
מען האט אים באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר שלום אין 1975.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סאכאראוו איז געבוירן געווארן אין מאסקווע דעם 21סטן מיי 1921 צו זיין פאטער דמיטרי איוואנאוויטש סאכאראוו און זיין מוטער יעקאטערינא אלעקסעיעוונא סאפיאנאס.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
די גאָר גראָב קאָוסטליין מיט סך מילד בייז איז גאנץ פֿאַר שווימערייַ און אנדערע וואַסער אַקטיוויטעטן. געוויינטלעך, עס איז אַ גרויס פאָדערונג פֿאַר נאָטאַקאַל טוריזם. אין קוואַרנער, די יסטריאַן ריוויעראַ און די פֿאַרבונדן אינזלען עס זענען עטלעכע קסנומקס מאַרינאַס און סך קליין פּאָרץ. די קאַפּאַציטעט פון די מאַרינאַס אַליין איז קסנומקס קסנומקס וואַסער מאָרינגז מיט אַ ווייַטער קסנומקס טרוקן דאַקס.
לעצטנס, עס ס דער באַר-קלוב הויפּטשטאָט פון צאָפנדיק קראָאַטיאַ, מאכן עס כּמעט מער טשיקאַווע צו באַזוכן דורך נאַכט ווי דורך טאָג. טראָץ עטלעכע נעבעך פּאָסטוואַר אַרקאַטעקטשעראַל ווענטורעס אין די אַוצקערץ, פיל פון די סיטיסקאַפּע כּולל די סאָרט פון אָרנייט, ימפּאָוזינג ציבור בנינים איר וואָלט דערוואַרטן צו געפינען אין ווין אָדער בודאַפּעשט, זאָגן פון די שטאַרק אַוסטראָ-אונגעריש השפּעה יגזערטיד אויף די שטאָט 'ס קולטור און עקאָנאָמיש לעבן אין די קסנומקסטה יאָרהונדערט.
רידזשעקאַ קאַרנאַוואַל
די רידזשעקאַ קאַרנאַוואַל אין פעברואר איז דער גרעסטער און מערסט פּראָטים אין קראָאַטיאַ, מיט זיבן טעג פון פּאַרטיינג. באַללס זענען דורך פאַרבעטונג בלויז, אָבער עס זענען שעפע פון פּאַראַדעס און גאַס דאַנסיז וואָס זענען עפענען צו אַלעמען.
אונדזער לאַדי פון טרסאַט
די מערסט באַרימט קירך אין רידזשעקאַ איז אונדזער לאַדי פון טרסאַט, אַ סענטשעריז-אַלט מאַגנעט פֿאַר געגלויבט. לויט צו לעגענדע די מלאכים קעריינג די הויז אין וואָס די אַננונסיאַטיאָן גענומען שטעלן רעסטיד אין טרסאַט איידער דאַפּאַזיטינג די בנין אין איטאליע. א קאַפּל ערעקטעד אויף די פּלאַץ געצויגן עטלעכע פּילגרימס, אָבער נומערן זענען געוואקסן אין די קסנומקסטה יאָרהונדערט ווען די היגע אדלשטאנד פּעטיטיאָנעד דער פּויפּסט פֿאַר די בייַשטייַער פון אַ 'ניסימדיק' בילדל פון מרים געדאַנק צו האָבן געווען פּיינטיד דורך סט לוקע. אַ ביגער קירך איז געווען באַלד דארף, און אין קסנומקס די פראַנקאָפּאַן פּרינץ מארטין געבויט אַ איין-שיף קירך צו הויז די געמעל און אַ פראַנסיסקאַן מאָנאַסטערי ווייַטער טיר.
קאַפּוטשין קלויסטער פון אונדזער לאַדי פון לאָורדעס
רידזשעקאַ ס קהילות זענען אָפֿן זונטיק מאָרגן און מאנטיק צו פרייטאג פון פרי-מאָרגן מאַסע ביז מיטאָגצייַט. עס וואָלט זיין שווער צו פאַרפירן די קאַפּוטשין קלויסטער פון אונדזער לאַדי פון לאָורדעס מיט זייַן אָרנייט נעאָגאָטהיק Facade לומינג איבער די ויטאָבוס סטאַנציע. די קאַפּוטשין ספּאָנסאָרס פון די פּרויעקט געלאָפֿן זיך פינאַנסינג פּראָבלעמס מידוויי דורך די קאַנסטראַקשאַן און ענליסטיד די הילף פון אַ 'סט דזשאָהאַנקאַ', וואס אַלעדזשאַדלי סוועאַטעד בלוט אין פראָנט פון די קרעדולאָוס masses.Gifts און געלט אויסגעגאסן אין דעם קאָפפערס און דער בנין איז געווען לעסאָף געענדיקט אין קסנומקס. ( 'סט דזשאָהאַנקאַ' איז געווען ערעסטיד פֿאַר שווינדל אין קסנומקס.) די סטעליע איז דעקערייטאַד מיט פרעסקאָעס מלאכים דורך אַ באַוווסט היגע קינסטלער, ראָמולאָ ווענוקסי.
סט וויטאָ
סט וויטאָ. סט וויטאָ איז די פּאַטראָן הייליקער פון רידזשעקאַ און קאַנסטראַקשאַן פון דעם בנין איז געווען אנגעהויבן אין קסנומקס אויף די פּלאַץ פון אַן עלטערע קירך דעדאַקייטאַד צו די סיינט. די דזשעסויט סדר סופּערווייזד די פּרויעקט, וואָס לאַסטיד עטלעכע הונדערט יאר. מאַסיוו פּילערז שטיצן די סענטראַל קופּאָל און אַרומרינגלען טשאַפּעלס מיט מאַלטיקאַלערד בעראָוק מירמלשטיין מזבחות. די הויפּט מזבח האט אַ קסנומקסטה יאָרהונדערט גאָטהיק קרוסיפיקס וואָס געהערט צו די עלטערע קירך. לויט צו די לעגענדע, עמעצער האט אַ שטיין בייַ די קרוסיפיקס אין קסנומקס און בלוט אנגעהויבן צו לויפן פון משיח 'ס גוף - די בלוט איז נאָך געהאלטן אין אַן אַמפּאָולע.
טראַסט קאַסטלע
הויך אויף אַ בערגל אָוווערלוקינג רידזשעקאַ און די רדזשעčינאַ טייך, די קסנומקסטה יאָרהונדערט טראַסט קאַסטלע אַקיאַפּייז אַ שטעלע פון גוואַלדיק סטראַטידזשיק וויכטיקייט. עס מייַ האָבן שוין אַ ליבורניאַן בערגל Fort דאָ, אָבער עס איז געווען די פראַנקאָפּאַן דוקעס פון קרק וואס געבויט די פאָרשטעלן שלאָס צו באַשיצן זייער פאַרמאָג אין ווינאָדאָל, ווייַטער מזרח. די Konak, אַ ענקלאָוזד הויף מיט אַ סיסטערן, איז די בעסט- פּרעסערוועד טייל פון דער אָריגינעל סטרוקטור. פון די קסנומקסטה צו די קסנומקסטה יאָרהונדערט, טרסאַט געהערט צו די פראַנקאָפּאַנס אָדער זייער קרובים, אָבער עס איז געווען סיזד דורך די האַבסבורגס אין די סוף פון די קסנומקסטה יאָרהונדערט.
סט דזשעראָמע
סט דזשעראָמע. די קהילה איז געווען טייל פון אַ קסנומקסטה יאָרהונדערט אַוגוסטיניאַן מאַנאַסטערי קאָמפּלעקס אַז אַמאָל דאַמאַנייטאַד דעם קוואַדראַט און איז געווען פינאַנסעד דורך די קאַונץ פון דוינאָ, די פעודאַל הארן פון רידזשעקאַ אין די מאָל. קאַנסטראַקשאַן לאַסטיד פון קסנומקס צו קסנומקס און די קירך מיזבייעך הייזער די קברים פון די פינאַנסינג משפּחות. קליין פון דער אָריגינעל גאָטהיק סטרוקטור בלייבט רעכט צו דער קסנומקס ערדציטערניש. די קהילה איז געווען ריבילט אין אַ בעראָוק סטיל אין קסנומקס און כּולל קברים פון שרים, נאָבלעמען און פּאַטריסיאַנס פון רידזשעקאַ.
נאַוואַל & היסטאָריש מוזיי
די נייוואַל & היסטאָריש מוזיי איז געגרינדעט אין קסנומקס אין די הייך פון רידזשעקאַ ס שיפּבילדינג יאָרן און גיט אַ לעבעדיק בילד פון לעבן צווישן די סעאַפאַרערס. טייל פון דער מוזיי טראַסעס די אַנטוויקלונג פון סיילינג, מיט מאָדעלס און פּיינינגז פון שיפּס און בילדער פון שרים. עס זענען אויך פאַרשידן אַרקיאַלאַדזשיקאַל פינדס, וועפּאַנז און דאקומענטן, ווי ווויל ווי מעבל פֿון די קסנומקסטה צו קסנומקסטה סענטשעריז.
נאַטוראַל געשיכטע מוזיי
די נאַטירלעך געשיכטע מוזיי, נאָר מזרח פון מוזעדזשסקי TRG, איז געטרייַ צו די דזשיאַלאַדזשי און באָטאַניק פון דער געגנט. אין דערצו צו אַ ווונדערלעך אַקוואַריום, עס זענען אויך יגזיבאַץ אויף באַגז, סנייקס און FROGS. דערנאָכדעם, איר קענען אָפּרוען אין די נייַ באַטאַניקאַל גאָרטן מיט קימאַט קסנומקס געבוירן מינים אויף פאָרשלאָגן.
גלאַגאָלדזשיקאַ
די גלאַגאָלדזשיקאַ, אַ אַרויסווייַזן פון מאַניאַסקריפּץ געשריבן אין גלאַגאָליטיק שריפט, איז כאַוזד אין די אוניווערסיטעט ביבליאָטעק. איר מוזן רופן פֿאַר אַ אַפּוינטמאַנט, אָבער עס ס אַ כּדאַי קוק אין די שריפט אַז איז די סענטערפּיס פון קראָאַטיש נאציאנאלע אידענטיטעט ..
רוימער גייט
פּאַססינג אונטער די סיטי טאַוער און ממשיך דורך Trg יוואַנאַ קאָבלעראַ, איר וועט געפֿינען די אָולדאַסט אַרקאַטעקטשעראַל מאָנומענט אין רידזשעקאַ, די רוימער גייט. דער מאַנגל פון באַפּוצונג ינדיקייץ אַז עס איז געווען מיסטאָמע די אַרייַנגאַנג צו אַ רוימער פאָרטיפיקאַטיאָן.
אוניווערסיטעט ביבליאָטעק
אויב איר האָבן צייַט צו טייטן אין רידזשעקאַ, האַלטן דורך די אוניווערסיטעט ביבליאָטעק, וואָס הייזער צוויי ויסשטעלונג ספּייסאַז, די מאָדערן קונסט גאַלערי און דער גלאָגאָלדזשיקאַ.
מאָדערן קונסט גאַלערי
מאָדערן קונסט גאַלערי, אין דעם אוניווערסיטעט-ביבליאָטעק, מחנות טיילמאָליק קונסט יגזיבאַץ. פּריסעס און עפן שעה בייַטן לויט צו די ויסשטעלונג.
דערצו, אַקטיוויטעטן זענען באגלייט און דערקוויקט דורך קולטור און געזעלשאַפטלעך events אַזאַ ווי קאַנסערץ, מוזיק פעסטיוואַלס, ספּאָרט קאַמפּאַטישאַנז, שיינקייט קאַנטעס און פאָלק פעסטיוויטיעס קאַמפּרייזינג היגע פֿאָלקלאָר און ספּעציפיש גאַסטראַנאַמיק דילייץ.


text:
פון העניך
ווען ערליכע אידן מיט אביסל שכל און זעלבסט-רעספעקט כאפן א בליק אויף די "השומרים" קארטלעך כאפט אן א גרויל און אפשיי, ווי מיר האבן שוין אסאך מאל אויסגעשמועסט דא אויף דעם פארום.
אלס א איד וואס פרובירט אייביג צו שטאלצירן מיט אונזער פאלק, זענען די קארטלעך פאר מיר א פראסק אין פנים. ס'טוט וויי ווען מעמבערס פון אונזער פאלק זענען אזוי קרום און פארדרייט, און עס רייסט ביים הארץ אז אונזערע קינדער זענען די קרבנות פון אט דער מאניפעסטאציע פון טפשות און שלעכטיגקייט.
איך בין נישט קיין בת היענה; כ'ווייס זייער גוט וואספארא טשאלענדזש טעכנאלאגיע איז פאר אונזערע דורות, און איך זארג מיך יעדן טאג פאר דער צוקונפט פון מיינע קינדער. איך בין איבערצייגט אז דער איינציגסטער וועג צו היטן די קומענדיגע דורות איז דורך ליבשאפט און אמת - נישט דורך שנאה און שקר.
די השומרים קארטלעך רייסן ארויס פון מיינע קינדער אלעס וואס איך לייג אין זיי אריין. אנשטאט זיי זאלן קענען זען די שיינקייט פון אידישקייט און תורה, זעען זיי ווי טאלאנטלאזע משוגעים קענען ארויסגעבן לעכערליכע און טפשות'דיגע קארטלעך, ואין פוצה פה ומפצפף. די קארטלעך אנגעפילט מיט לצנות, שקר און כפירה ווערן געטיילט און אויסגעטוישט צווישן קינדער, ווי כאילו עס וואלט זיך געהאנדלט פון אן אומשולדיגן סעט בילדער פון בערג און מדבריות.
יעדער מעסיגער מענטש וואס האט ליב אונזער געמיינדע האט א ביטערע דילעמע וויאזוי אויפצונעמען די השומרים פענאמען. די קארטלעך רעפרעזענטירן נישט חלילה מיך און מיין געמיינדע, אבער וועמען יא? נאטירליך לויפן מיר צו די באקאנטע פיגורן וועלכע זענען בארימט פאר זייערע טעטיגקייטן אין דער טעכנאלאגיע מערכה, ווי דעם וואנזיניגן שאול יצחק ראבינאוויטש. 'ס'איז ראבינאוויטש,' בארואיגן מיר אונזער מוח, 'ס'האט גארנישט מיט די נארמאלע מענטשן און רבנים.'
איינמאל מיר האבן אפגעשטעמפלט די קארטלעך ווי א ראבינאוויטש ערשיינונג, קענען מיר צוריקגיין צו אונזער זיסן שלאף און זיך ווייטער איינרעדן אז אלעס איז פיין און וואויל. אונזער געמיינדע און אונזערע רבנים גלאנצן און לייכטן, און בלויז קליינקעפיגע משוגעים זענען די וואס שטייען הינטער אזעלכע פערווערזיעס.
ווען עס קומט ארויס א בריוול פון א רב אין שטיצע פון די קארטלעך צעפלאצט עס נאך נישט אונזער חלום-באבל. 'נע, יענער איז אן עקסטרעמיסט.' די "נארמאלע" רבנים זענען דאך אוודאי להשמיד ולהרוג אויף די קארטלעך. אבער ווען עס קומט ארויס איין בריוו נאך דעם אנדערן, און עס שטעלט זיך ארויס אז עס איז נישט דא אפילו איין רב אין אונזער געמיינדע וואס שטעלט זיך ארויס קעגן די קארטלעך, דארפן מיר זיך כאפן ביים קאפ אז מיר זענען השומרים קארטלעך.
מיר קענען מער נישט לעבן אין קיינע אילוזיעס. רבותי, כאפט א בליק אויף די השומרים קארטלעך, און זאגט דריי מאל: אלע אונזערע רבנים שטיצן דאס, אלע אונזערע רבנים שטיצן דאס, אלע אונזערע רבנים שטיצן דאס.
אויב דאס האט ארויסגעשטופט א פאר טרערלעך פון אייערע אויגן, קומט אייך א קלאפ אין דער פלייצע. בראווא! איר האט זיך אויפגעוועקט פון אייער חלום! ענדליך זענט איר שוין וואך, און ענדליך וועט איר דארפן האנדלען מיט רעאליטעט: דאס זענען אונזערע רבנים, און יא, ליידער איז דאס אונזער געמיינדע.
ווען איר קוקט אויף השומרים קארטלעך און איר זעט ווי זיי העצן קינדער קעגן זייערע אייגענע עלטערן, געדענקט, אלע רבנים שטיצן דאס.
ווען איר קוקט אויף השומרים קארטלעך און איר זעט ווי זיי דעמאניזירן נוצבארע טעכנאלאגיע אנשטאט מחנך זיין וויאזוי צו נוצן, געדענקט, אלע רבנים שטיצן דאס.
ווען איר קוקט אויף השומרים קארטלעך און איר זעט ווי זיי גייען מיט'ן קאפ אין וואנט, און קענען נישט קוקן רעאליטעט אין די אויגן, געדענקט, אלע רבנים שטיצן דאס.
ווען איר קוקט אויף השומרים קארטלעך און איר זעט ווי מ'רייסט אוועק די מסורה און פשוט'ע רעספעקט פון קינדער צו עלטערן, געדענקט, אלע רבנים שטיצן דאס.
ווען איר קוקט אויף השומרים קארטלעך געדענקט אז עקסטרעמיסטן קענען שרייבן וואס זיי ווילן, און אלע רבנים וועלן דאס שטיצן.
מעסיגע ערליכע אידן שטייען און ווארטן בכליון עיניים אויף א נארמאלער רב אדער מורה דרך וואס זאל נעמען דעם קוראזש און ארויסראטעווען אידישקייט פון די עקסטרעמיסטן. זאל אן אמת'ער ערליכער איד זיך אויפשטעלן און דערקלערן אז ניין, אזעלכע קארטלעך זענען נישט דער דרך התורה; ניין, דאס איז קיינמאל נישט געווען דער מהלך פון דאס אידיש פאלק; ניין, איך קען נישט צוקוקן אז מ'זאל אזוי טפשות'דיג אויסרייסן די יסודות פון אונזער מסורה; ניין, איך וועל נישט צולאזן אז קליינקעפיגע עקסטרעמיסטן זאלן אזוי ציניש און קאלטבלוטיג אונטערהאקן די באציאונגען פון עלטערן און זייערע קינדער.
ס'איז אבער שא שטיל.
אז ס'פארט ארום אין סאציאלער מידיא א מודעה פון א רבי'ן קעגן די השומרים קארטלעך, שטעלט זיך נאכדעם ארויס אז ס'איז געווען פאלש. און כ'קלער אריין א מינוט אין דעם מהלך המחשבה פון דעם איד וואס האט געמאכטע די פאלשע מודעה: ער ווארט נעבעך טאג נאך טאג און וואך נאך וואך אז א רבי זאל באמת ארויסקומען קעגן דעם חורבן. אבער זיין ווארטן איז אומזיסט.
ווי א קינדערלאזע מאמע וואס שפילט מיט א דאלי כאילו זי האט קינדער, גייט דער וואוילער איד און מאכט א צעטעלע. זאל זיין "כאילו" עס זענען באמת דא רבי'ס און מנהיגים וועמען מיר קענען נאך רעספעקטירן.
אבער די דאלי איז נישט קיין קינד, און דאס צעטעלע אין וואטעפפ איז נישט קיין אמת'ע מודעה.
מיר זענען טויט. אויסגעלאשן פון יעדעס ביסל נארמאלקייט. נישטא קיין שכל, נישטא קיין געפיל, נישטא קיין קשר מיט דער נשמה. נישטא, נישטא -- נישטא קיין אידישקייט, נישטא קיין אויפריכטיגקייט, קיין ערליכקייט, קיין הארץ, קיין אנערקענונג, קיין צוטרוי, קיין ערבות. יעדעס ביסל לחלוחות אין דעם נפש איז אפגעטעמפט, פארטרוקנט און אויסגעברעקלט.
איז ווען מיר זעען אזא קארטל, און מיר ווילן זיך איינרעדן אז דאס קומט פון ווילדע עקסטרעמיסטן בקצה המחנה, שטעלט אייך אפ א מינוט און לאזט דעם אמת אייך פראסקענען אין פנים. "השומרים קארטלעך" - דאס זענען מיר.
דאס איז אונזער פנים צווישן זיך זעלבסט, צווישן אונזער געמיינדע און די וועלט, און צווישן אונז און דעם רבונו של עולם. פון דעם באשטייט אונזער אידישקייט, דאס איז אונזער "קשר" מיט תורה - דאס איז דער גל של עצמות פון דעם געוועזענעם עם חכם ונבון.


text:
סצענאר שרייבער
א סצענאַר-שרייבער איז דער וואס שרייבט סצענעס פאר פילמען אדער פאר טעלעוויזיע פראגראמען.
דאס איז א באזונדערער חוש, וואס ניצט אסאך פונעם שרייבער'ס חוש אויף מחשבה און פאנטאזיע, אויסצוטראכטן אלע דעטאלן וויאזוי עס דארף אויסצוקוקן עווענטועל, דאס פארקומענדע פילם אויסשטעל, צו פארשטעלונג.
אן א געלונגענן סצענאר-שרייבער, איז קיין פילם אדער קיין שום פראגראם נישט פארהאנען, דאס איז די נשמה און שדרה ביין פונעם פראגראם, אז ס'איז גוט געשריבן, איז דאס גאנצע שפיל א געוואלדיגע סוקסעס.
די וועג וויאזוי מ'שרייבט א סקריפט, איז פארהאנען עטליכע סארטן:
איבערשרייבן פון א געשריבענעם בוך ערציילונג.
איבערארבייטן היסטאריע אין פארעם פון א פילם, אדער בינע פארשטעלונג.
באשאפן א גאנץ פרישע געשיכטע, וואס דאס ניצט א געוואלדיגע קראפט פון חוש און פאנטאזיע צוגלייך.
היינטיגע סצענאר שרייבער:
אמאליגע סצענאר שרייבער:
- משה קולבאק
- אלטער קאציזנע
- אקירא קוראסאווא
- אברהם רייזען
- יעקב שטיינבערג
- אליעזר שינדלער
- דזשארדזש לוקאס
- שמ"ר
- אביגדור שפריצער
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דראמאטורג, איינער וואס שרייבט דראמעס פארן טעאטר


text:
מצות שאדם דש בעקביו
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים
די לעצטע צוויי וואכן האבן מיר זוכה געווען בס”ד אדורך צו שמועסן סיי דער ענין אז ווען א איד וויינט וויינט ער אויף ירושלים עיר הקודש… און סיי אז ווען א איד פרייד זיך איז עס אויף די אמתע שמחה, די געוואלדיגע בשורה וואס די נביא זאגט אונז אז אט אט גייען מיר צוריק אהיים, דער גליק וואס ווארט אונז אָפ אין די נאנטע טעג ווען מיר וועלן זיך צוריק פאראייניגן מיט די שכינה הקדושה אין איר פאלאץ בירושלים עיר הקודש בב”א. אין די וואכעדיגע פרשה געפונען מיר די פסוק זאגט וְהָיָה עֵקֶב תִּשְׁמְעוּן אֵת הַמִשְׁפָטִים הָאֵלֶה וּשְׁמַרְתֶּם וַעֲשִׂיתֶם אֹתָם וְשָׁמַר ה’ אֱלֹקֶיךָ לְךָ אֶת הַבְּרִית וְאֶת הַחֶסֶד אֲשֶׁר נִשׁבַּע לַאֲבֹתֶיךָ וכו’ די פרשה פאַנגט זיך אָן מיט די לשון פון “והיה” עקב תשמעון, מיר ווייסן דעם כלל אז איבעראל ווי מיר טרעפן די וואָרט והיה איז עס א לשון פון שמחה, דארפן מיר פארשטיין פארוואס לייגט די תוה”ק דא אריין די ווארט ‘והיה’ דער ענין פון שמחה? די פסוק וואלט זיך ווען געדאַרפט אָנפאַנגן אם עקב תשמעון, אזוי ווי מיר טרעפן אין פרשת בחקותי “אם בחקותי תלכו”? די פשוטע טייטש פון די פסוק איז: והיה עקב תשמעון און ווייל איר האט צוגעהערט צו די אלע משפטים וכו’, וועט השי”ת געבן פאר כלל ישראל די אלע ברכות ווי די תוה”ק רעכענט גלייך אויס, רש”י הקדוש זאגט אבער אנדערש פשט אין די וואָרט, עקב – אם המצות קלות שאדם דש בעקביו תשמעון, אויב איר וועט צוהערן צו די גרינגע מצות וואס א מענטש טרעט אויף זיי מיט די פיס, דעמאלטס וועט השי”ת געבן די אלע ברכות וואס די תוה”ק רעכענט אויס. מיר דארפן פארשטיין די תורה איז געגעבן געווארן צו איעדע איד וואס אין דעם כלל ליגט דאך אוודאי אויך דער ערליכער אָפגעהיטענער איד, וואס איז שייך ביי דעם ערליכן איד מצות שאדם דש בעקביו, מצות וואס דער מענטש טרעט אויף איר?! און בכלל דארפן מיר פארשטיין וואס מיינט ‘מצות קלות’ גרינגע מצות? ווען עס קומט צו מצות וואס מאכט עס גרינג אדער שווער?
עטליכע פסוקים שפעטער געפינען מיר די פסוק זאגט נאכאמאל כָּל הַמִצְוָה אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוְךָ הַיּוֹם תִּשְׁמְרוּן לַעֲשׂוֹת וכו’ די גאַנצע מצוה וואס איך באַפעל דיר היינט זאָלסטו אָפהיטן, כדי די זאָלסט לעבן און זוכה זיין צו אלע גוטס וכו’ די לשון פון כל המצוה דארפן מיר פארשטיין, מיר אלע ווייסן אז די תוה”ק האט 613 מצות וואלט דאך געדארפט שטיין כל המצוות מיט א לשון רבים, פארוואס נוצט די פסוק א לשון יחיד?
פרייטיג נאָכמיטאג ערב שבת קודש: ר’ שמואל קומט אהיים פון אפיס, נאָכן זיצן עטליכע שעה אין טראפיק איז ער שוין גאַנץ אָנגעצויגן, אזוי ווי ער קומט אריין אין שטוב פאַנגט ער אָן יאָגן דעם עולם …קינדער עס איז שוין באַלד שבת, מדארף זיך צואיילן, דערנאך גייט ער אריין אין ספרים שטוב, ער גלייבט נישט וואס ער זעט ס’איז נישט דא קיין זכר פון שבת, דערנאך גייט ער אריין אין קיך ?!?!?! דא ווערט ער שוין פארלוירן און פאַנגט אָן מאכן קולות …קינדער ביי ענק גייט נישט זיין שבת היינט נאַכט?! וואס גייט דא פאָר?! וואס איז די גאנצע איבערקערעניש? …חיים, פונקט יעצט דארפסטו אויסגיסן… ברוך, אפשר לייגסטו צו א האנט פאר מאמי?! ער שפרינגט צו צום שאפע כאַפט ארויס די בעזים און געבט עס פאר מענדי די מעגסט אויך עפעס טוען, אבער א מינוט שפעטער כאַפט ער עס צוריק …ווייסטו וואס איך וועל עס שוין אליין טוען, גיי ענדערש גרייט דיך צו פאר שבת, זאג מענדי, האסט שוין מעביר סדרה געווען? אזוי קערט ער ווילדערהייט ווען פלוצלינג רופט זיך אָן די קליינע חיים: טאטי! צווישן די שמיץ קערסטו אוועק צוויי גאלדענע שרויפען?! חיים זארג דיך נישט אזוי פיל, קיינער דארף עס נישט, ס’איז סתם צוויי קליינע דזשאנקס… גיי מאַך דיך גרייט פאר שבת!
שבת ביי נאכט: די טאטע מיט זיינע טייערע קינדער קומען אהיים פון שוהל, זיי רופען אלע אויס גוט שבת! אינדערהיים הערש א רואיגקייט, די לעכטעלעך באלייכטן דעם הויז מיט איר הייליגע פלאַמען, די גאנצע משפחה זעצט זיך ארום דעם הערליכן צוגעגרייטע שבת טיש, מען פאַנגט צוזאמען אָן זינגן “שבת שלום ומבורך”! דער טאטע זאגט מענדי ברענג די זמירות’לעך, מענדי גייט צו צום טשייניק קלאַזעט ער וויל זיי ארויס נעמען, פלוצלינג געבט דער שיינע גרויסע טיר א טראַסקע אראפ, אוי! אוי! וואס איז געשעהן?! מענדי די האסט א מזל אז די האסט דיך אוועק געריקט, ווער ווייסט וואס עס וואלט געווען ווען די רוקסט דיך ווען נישט אוועק, די ווייסט וואס עס וואלט ווען אלטץ געקענט פאסירן?! …מענדי, ברוך און חיים קומטס אהער זעץ ענק אוועק, גייטס נישט אהין… און אוודאי נישט צו רירן ווייל ס’איז מוקצה, בעזרת השי”ת מוצאי שבת וועלן מיר עס פאררעכטן… מוצאי שבת נאך הבדלה נעמט מען זיך צו די מלאכה מ’דארף פאררעכטן די טיר, …ברוך ברענג א האַממער, זיי האַקן און זעֶצן אבער גארנישט די טיר האַלט זיך נישט ס’האַלט און איין אַראָפ פאַלן, די קליינע חיים שלעפט די דריללער… טאטי איך ווייס די פראבלעם עס פעלן צוויי גאלדענע סקרָועֶלס… וואס??! צוויי גאלדענע שרויפען, אוי וויי איז מיר, יעצט דערמאן איך מיך אז איך האב זיי געזעהן פרייטיג נאכמיטאג ווען איך האב אויף געקערט די הויז און איך האב עס ארויסגעווארפן… נאכן שטיין אזוי פארטראכט פאר עטליכע מינוט זאגט ער: אקעי, איך האב א עצה, איך וועל רופן די קאָמפאני און בעטן אז זיי זאלן אונז שיקן נייע שרויפען, מאנטאג אינדערפרי נאכן זיך פארבינדן מיט די קאמפאני ווערט ר’ שמואל געוואָר אז די שרויפען זענען מער נישט דא צו באקומען און מען דארף קויפען א גאנצע נייע טיר, אבער עס איז נישט דא צו באקומען א נייע טיר מיט די זעלבע קאליר, בקיצור אונז זעמיר אויף געהאַקטע צרות …אוי! רבש”ע ווען איך וואָלט נאר אויף געהויבן די קליינע שרויפען וואָלט דאך אלעס געווען מסודר?!
מיר אלע גייען אדורך אין אונזער לעבן, טעג וואס צוליב גרויס איילעניש, יאָגעניש און פלאָגעניש נעמען מיר נישט די צייט זיך אָפצושטעלן און טראַכטן, אז מיר גייען אויך ארום מיטן בעזים וואס קערט אוועק אונזערע טעג וואכן, חדשים און יארן, און ניטאַמאָל באַמערקן מיר וואס די תוה”ק, און אונזערע הייליגע חכמים, טוען אונז כסדר דערמאַנען, ר’ איד די קערסט אוועק טויזענטער גאלדענע געלעגנהייטן, א מצוה דא און א מצוה דארט, מיר קוקן עס אָן ווי קלייניגקייטן וואס קיינער דארף נישט… עפעס אזעלכע ‘גרינגע מצוה’לעך’ ס’איז נישט קיין וויכטיגע זאכן… השי”ת האט אונז געגעבן די תוה”ק וואס איז אסאך העכער פון אונזער פארשטאנד, מיר האבן נישט די מעגליכקייט צו פארשטיין ווי גרויס איעדע מצוה איז, די גאנצע מציאות פון א מצוה איז א זאך וואס מיט אונזער שכל קען מען נישט פארשטיין, אזוי די משנה זאגט אין אבות וֶהֱוֵי זָהִיר בְּמִצְוָה קַלָה כְּבַחֲמוּרָה, שֶׁאֵין אַתָּה יוֹדֵעַ מַתַּן שְׂכָרָן שֶׁל מִצְוֹת. זיי געוואָרענט אין א גרינגע מצוה פונקט ווי אין א שווערע, ווייל די ווייסט נישט די ווערט פון קיין שום מצוה. די אלע מצות ה’ זענען אסאך העכער פון אונזער שכל, פון אונזער פארשטאנד, מיר קענען נישט, און מיר טארן זיי נישט מעסטן.
כאטש אז מיר אלע ווייסן אז מיר קענען נישט מעסטן קיין מצות, מיט דעם אלעם געפינט זיך ביי איעדעם איינעם עפעס א דבר שבקדושה, עפעס א מצוה, עפעס א לא תעשה, וואס מיר שפירן אז עס איז א מצוה קל – גרינגע מצוה, וואס דאס מיינט: אז מיר טוען עס ‘גרינגשעצן’, מיר זענען עס נישט ריכטיג מחשיב, נאר מיר האלטן …ס’איז נישט אזוי וויכטיג, ס’איז נישט אזוי געפערליך …מאך עס נישט ערגער ווי ס’איז …נישט מיך מיינט מען …איך בין נישט אזוי אויסגעארבעט, …פון הימל איז מען נישט אזוי מקפיד וכו’, ווי למשל זענען דא פארשידענע מצות וואס מענטשן טוען איר גרינגשעצן, והלכת בדרכיו – גיין אין וועגן פון השי”ת ארבעטן אויף די מידות, ביומו תתן שכרו – באצאלן אַן ארבעטער די זעלבע טאג, מפני שיבה תקום – פאר א עלטערע מענטש שטעלט מען זיך אויף, לא תאחר – ווען די קויפסט אַן עלי’ה, שנאָדערסט ביים מי שברך באצאל עס תיכף ומיד, לא תונו איש את עמיתו – נישט מאַכן קיין ווערטלעך אויפן חבר’ס חשבון, און אזוי זענען פאַרהאַן צענדליגע מצות וואס וואלגערן זיך אונטער די פיס.
דערפאר זאגט אונז משה רבינו אז מיר דארפן וויסן און פארשטיין אז דאס איז נישט די ריכטיגע וועג, השי”ת האט אונז געגעבן א תוה”ק מיט 613 מצות וואס איז אלעס איין תורה, וואס קומט פון איין באשעפער, מיר קענען נישט אפמאכן וועלעכע איז מער חשוב פינעם צווייטן, אלעס איעדע זאך אפילו עס קוקט אויס ווי א קלייניגקייט קען גאר זיין אז דארט ליגט באַגראָבן דיין שליחות, דיין נסיון, יא! די קלייניגקייט איז דיין תכלית אויף די וועלט, דאס זאגט אונז די פסוק “כל המצוה” בלשון יחיד, עס איז אלעס איין גרויסע מצוה. מיט דעם איז פארשטענדליך און געשמאק וואס די פסוק פאנגט אן מיט דעם “והיה א לשון פון שמחה” ווייל אמת’דיגע שמחה איז א איד נאר זוכה צו שפירן ווען ער לעבט און איז מקיים דעם רצון ה’ בשלימות, און נישט נאר טוען יוצא צו זיין, נאר לעבן מיט דעם רצון ה’, וואס דאס מיינט אז אין א איעדע מצב וואס דער מענטש געפינט זיך, צו עס גייט אים גוט צו נישט, צו ער איז זוכה צו מנוחת הנפש צו נישט, צו ער איז אין ירושלים אדער גאר אין דעם גלות, אלטץ לעבט ער מיט דעם רצון ה’, און אזוי אויך ווען ער טוט רצון ה’ פארשטייט ער אז ווי לאנג עס זענען פארהאן זאכן וואס ער טוט ‘גרינגשעצן’ וועט ער נישט זוכה זיין צו קיין שלימות, און אז ער וועט נישט האבן קיין שלימות – גאנצקייט וועט ער נישט זוכה זיין צו קיין אמת’דיגע שמחה, אבער ווען דער מענטש איז זוכה צו פארשטיין, און ער איז יא מקפיד אויף אלע מצות אייניג, ביי אים איז די גאנצע תורה יא איין זאך, ווערט ער אנגעפילט מיט שמחה ושלימות, וואס ווערט באגלייט מיט די אלע געוואלדיגע ברכות וואס די פסוק רעכענט גלייך אויס.
טייערע חבירים! יעצט ווען מיר שטייען אין די טעג פון שבעא דנחמתא, טעג וואס מיר טרייסטן זיך אויף דעם וואס מיר זיצן נאך דא אין דעם גלות, דארפן מיר געדענקן אז מיר זענען די דור וואס חז”ל רופן אָן “עקבתא דמשיחא”, וואס דאס מיינט אז מיר זענען די דור וואס גייט מקבל זיין דעם מלך המשיח, אבער אויף דערווייל זענען מיר די דור פון “עקבתא” אויף וואס איעדער טרעט, אלע אומות העולם טרעטן אויף אונז פון אלע זייטן ברוחניות ובגשמיות, און אזוי אויך בפרטיות לעבן מיר אין א מצב וואס דער מענטש שפירט זיך אנגעטרויטן, ער שפירט אז מען טרעט אויף אים, ער איז אונטער געדריקט און ווען דער מענטש פילט זיך אונטערגעדריקט ווערט ער מוּטלאז און לאזט נאך ביז ס’ווערט ליידער א מצב פון מצות קל …ס’איז נישט אזוי וויכטיג, דערפאר זאגט אונז די פסוק והיה עקב תשמעון אויב וועסטו צוהערן די תוה”ק און פארשטיין אז אין סיי וועלכע מצב א איד געפינט זיך טוט ער דעם רצון ה’ בלב שלם, ווי די פסוק זאגט וּלְעָבְדוֹ בְּכָל לְבַבְכֶם וּבְכָל נַפְשְׁכֶם זאלסט טוען דעם ווילן פון השי”ת מיט די גאנצע הארץ און זעהל, און נישט סתם נאר והיה עקב אפילו די מצות שאדם דש, אפילו די וואס זעהן אויס צו זיין די קליינע, אפילו די וואס זעהן דיר נישט אויס וויכטיג, זאלסטו זיי זיכן און מקיים זיין, דעמאלטס וועסטו זוכה זיין צו די אלע ברכות ווי די פסוק זאגט וַאֲהֵבְךָ וּבֵרַכְךָ וְהִרְבֶּךָ…
לסיכום געדענק:
• נעם אין אכט, באמערק, די אלע טויזענטע מצוה’לעך, וואס דרייען זיך ארים דיין טאג טעגליכן לעבן…
• אפילו ס’קוקט דיר אויס קליין, “כל המצוה” ס’איז אלעס איין גרויסע מצוה… פון איין גרויסע טאטע…
• טאקע אין די דור פון “עקבתא דמשיחא”, וועלן מיר פון “אונטער די פיס” זוכה זיין צו אלע גרויסע ברכות


text:
הכי קרא שמו יעקב
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים
אונזערע עלטערן יצחק און רבקה נאך יארן פון ווארטן און האפן געבענטשט צו ווערן מיט קינדערלעך, נאך יארן וואס זענען באגלייט געווארן מיט הארציגע תפלות און בקשות צו השי”ת… און אט הערט מען ב”ה די געוואלדיגע נייעס אז רבקה אמנו האט געבוירן צווילינג יונגעלעך, די שמחה איז גאר גרויס, צוביסלעך וואקסן די קינדער אונטער, זיי ווערן עלטער ווי שטארק זיי ענדלען אין אויסזעהן אזוי שטארק זענען זיי אנדערש אין אויפפירונג, יעקב וואקסט אויס א איש תם יושב אוהלים א גאנצער וואס זיצט אין די געצעלטן און עשו א איש יודע ציד איש שדה אַן עקספערט אין פאנגען און אין פעלד ארבייט.
הקב”ה האט נישט געוואלט מצער זיין דעם הייליגן זיידע אברהם אבינו מיט עשו’ס מעשים לא טובים, האט ער אים אוועקגענומען פון דער וועלט פאר עשו ווערט צו באקאנט, אין יענעם זעלבן טאג האט עשו זיך שווער אנגעזינדיגט און איז אהיים געקומען פארמאטערט און אויסגעהינגערט, פארסאמטערהייט פארלאנגט ער פון יעקב א טעללער יועך, יעקב כאפט די געללעגנהייט און שליסט א געשעפט מיט עשו, ווי עשו פארקויפט זיין בכורה פאר יעקב’ן, נאכדעם וואס עשו האט אפגעגעסן און געכאפט וואסערע געשעפט ס’איז פארגעקומען האט ער חרטה אבער ס’איז צו שפעט די בכורה איז שוין פארקויפט, בלית ברירה לאכט ער זיך אויס און גייט ווייטער אין וועג.
אזוי לויפן די יארן אדורך זיי זענען שוין ביידע אריבער די פערציג, און יצחק אבינו ווערט אלט און לאזט רופן עשו זאל אים צושטעלן א קליינע סעודה ווייל ער וויל אים בענטשן, דערווייל כאפט יעקב אויס די מצוה, ער טראגט אריין די עסן און באקומט די ברכות, אזוי ווי ער גייט ארויס קומט עשו אָן,
און ווי עשו ווערט געוואר אז יעקב האט באקומען די ברכות זאגט די תוה”ק:
כִּשְׁמֹעַ עֵשָׂו אֶת דִּבְרֵי אָבִיו וַיִּצְעַק צְעָקָה גְּדֹלָה וּמָרָה עַד מְאֹד וַיֹּאמֶר לְאָבִיו בָּרֲכֵנִי גַם אָנִי אָבִי, וַיֹּאמֶר בָּא אָחִיךָ בְּמִרְמָה וַיִּקַּח בִּרְכָתֶךָ, וַיֹּאמֶר הֲכִי קָרָא שְׁמוֹ יַעֲקֹב וַיַּעְקְבֵנִי זֶה פַעֲמַיִם אֶת בְּכֹרָתִי לָקָח וְהִנֵּה עַתָּה לָקַח בִּרְכָתִי – עשו האט געשריגן מיט א שרעקליך ביטערן געשריי, אבער דער טאטע יצחק זאגט עשו וואס קען איך טוען, דיין ברודער האט שוין ארויסגעשווינדעלט די ברכה, זאגט עשו נא אוודאי אומזיסט רופט מען אים יעקב?! ער איז דאך א פאָפער “וַיַעְקְבֵנִי” זֶה פַעֲמַיִם” ער האט מיך שוין אויסגעפאפט צוויי מאל, אבער דאך בעט זיך עשו טאטע געב מיך אויך עפעס א ברכה.
אז מ’לערנט אדורך די פרשה פרעגט זיך א) ווי קען דאס טאקע זיין אז אוזער טאטע יעקב זאל זיין א פאָפער? ב) וויאזוי שטימט דאס מיט זיין נאטור פון זיין א איש תם? ג) עשו האט פארקויפט די בכורה מיט א געפערליכע בזיון און פלוצלינג וויינט ער דעראויף און נישט סתם א געוויין, נאר די תוה”ק זאגט אונז עדות אז עס איז געווען א אמת’דיגע געוויין ווי די פסוק זאגט דעם אויסטערלישן לשון “וַיִּצְעַק צְעָקָה גְּדֹלָה וּמָרָה עַד מְאֹד”? ד) דורך אויס די פרשה געפינען מיר אז דער עשו איז נישט געווען סתם א ליידיגער רשע, ווייל ווען יא וואלט דאך יצחק אבינו נישט אזוי פארקויפט געווארן פאר אים, און אוודאי נישט ליב געהאט עשו מער פון זיין טייער קינד יעקב? ה) בכלל דארף מען פארשטיין וויאזוי שטימען זיינע שלעכטע מעשים מיט זיין כיבוד אב און מיט זיינע קשיות וואס ער טוט כסדר פרעגן פון זיין טאטע יצחק אבא! היאך, מעשרין את המלח ואת התבן? ווי קען דאס טאקע זיין אז עשו האט געקענט פארדרייען זיין הייליגע גרויסע טאטע יצחק אבינו? לאמיר אריין קוקן אין די פרשה מיט א טיפערן בליק און בסייעתא דשמיא זוכה זיין צו פארשטיין וואס דא איז פארגעקומען און דערפון ארויס נעמען דער ריכטיגער מהלך המחשבה וואס דארף אונז באגלייטן אויפן טאג טעגליכן לעבן.
ר’ חיים מענדל דער מנהל זיצט אין זיין אפיס פון ישיבת “קדושת התורה”, עס האט זיך נארוואס געענדיגט א דרינגענדע זיצונג פון די הנהלת הישיבה איבער דעם פרישן פאל וואס איז פארגעקומען א נאכט פריער ווען איינע פון די בחורים האבן איבערגעדרייט דעם עס-זאל אויף א שרעקליכן אויפן, ר’ חיים מענדל זייענדיג א מנהל מיט יארן עקספיריענס האט באלד געשפירט ווער ס’האט עס געטוען, תיכף לאזט ער אריין רופן שלומי פון די צווייטע כיתה צו זיך אין אפיס.
שלומי שפאצירט אריין בלאַס ווי דער וואנט, בייסענדיג זיינע נעגל און מיט א ציטערדיגע שטימע פרעגט ער: יא מנהל?
דער מנהל פרעגט מיט גאנץ א ווייעכע שטימע: זאג מיר שלומי פארוואס? פארוואס האסטו עס געטוען?
שלומי פלאצט אויס אין א געוויין: איך ווייס אליינס נישט, איך האט געמאכט א טעות, איך האב פארלוירן קאנטראל איבער זיך, און נישט געטראכט וואס איך טו.
דער מנהל כאפט א שאק זייענדיג זיכער אז יעצט גייט קומען א גאנצע הויפן ליגענטס און דא איז שלומי גלייך מודה מיט א אמת’דיגע צובראכנקייט …ס’איז שטיל עטליכע מאמענטן לבסוף זאגט דער מנהל: שלומי איך זעה אז די האסט אמתדיג חרטה, דאס מאל וועל איך עס אדורך לאזן אבער זיי מוחל גיי רייניג אָפ דעם חורבן וואס די האסט געמאכט.
צוויי טעג שפעטער, אודך: שלומי’ס מגיד שיעור קומט אריין צו לויפן צום מנהל מיט קולות אז ער האלט עס מער נישט אויס מיט דעם שלומי …ער מאכט מיר חרוב דעם גאנצן שיעור, און וויפיל איך רעד מיט אים איז עס ווי גערעדט צום וואנט?!
דער מנהל רופט אריין שלומי און מיט א בייזע שטימע איז ער אים מודיע אז ער ציעט איבער דאס שטריקל און אדער-אדער, אדער פאנגסטו זיך אָן אויפצופירן ווי עס דארף צו זיין אדער פאַק דיר דיינע פעקלעך, איך ווארט צו הערן פון דיר דיין החלטה ביז דריי מינוט.
שלומי פאנגט אָן ביטערליך וויינען, איך בעט איבער די מנהל, אויך וועל איך איבער בעטן דעם מגי”ש איך ווייס אז ס’איז נישט ריכטיג וואס איך האב געטוען, איך זאג צו אז איך וועל עס מער נישט טוען… און אויך דאס מאל האט ער מצליח געווען און דער מנהל האט אים געזאגט אז צוליב זיין אמתדיגע חרטה וועט ער אים אדורך לאזן אבער דאס איז עס, ס’איז דאס לעצטע מאל.
אזוי ווייטער און ווייטער האט זיך איעדן צווייטן טאג אפגעשפילט עפעס אנדערש, דער מנהל איז מחליט אז מיט שטרענגקייט האט מען שוין פרובירט און ס’גייט נישט, אפשר איז כדי צו פראבירן עפעס א אנדערע וועג, ער רופט צו שלומי אין א זייט און מיט די האנט אויף זיין פלייצע פרעגט ער אים: שלומי טייערע זאג די מיר וואס איז דער פשט אז איעדן צווייטן טאג מאכט זיך עפעס א אנדערע פראבלעם מיט דיר, און ווען איך האלט דיר פאָר זעה איך פון דיר א אמת’דיגע חרטה?! שלומי איז געכאפט אין א שאק זייענדיג זיכער אז יעצט ווערט ער ארויס געווארפן און דא הערט ער אזעלכע ווארעמע ווערטער ווי דער מנהל פרובירט אים צו פארשטיין, ער געבט זיך א מאך אויף דאס הארץ אין גיסט אויס וואס ליגט אינעווייניג …מנהל איך וויל זיין גוט, טיף אינעווייניג וויל איך באמת זיין ערליך און פיין, אבער ווען עס קומט מיר אונטער א שוואכע מינוט פארליר איך זיך, איך ווייס נישט פארוואס אבער איך האב נישט קיין שום שליטה אויף מיר, איך קען מיך נישט קאנטרעלירן, …מנהל איך זאג צו אז א סעקונדע נאך וואס איך פארליר זיך האב איך ביטערליך חרטה אבער עס איז שוין צו שפעט, גלייב מיר אז איך האב שוין פארגאסן אזויפיל טרערן דערויף אבער איך ווייס נישט וואס צו טוען, איך דארף הילף.
דער מנהל גלייבט זיך נישט וואס ער הערט, ער זעט אז דער שטייפע שלומי איז פון אינעווייניג צובראכן און בעט זיך גאר פאר חיזוק, מיט א ליבליכע טאן זאגט ער שלומי זעץ זיך אוועק איך וועל דיר פרובירן אביסל צו פארשטיין געבן די מצב און בעזהשי”ת דיר העלפן באקעמפן דיינע שוועריגקייטן, שלומי זעצט זיך אוועק און דער מנהל פאנגט אָן: אמת אז די האסט גוטע פלענער און שאיפות, אמת אז די ווילסט זיין גוט, אבער טייערע שלומי האבן גוטע פלענער אין קאפ איז נישט גענוג, דער יצר ווען ער זעט אז דער מענטש האט גוטע פלענער טוט ער זיכער מאכן אז זיי זאלן בשום אופן נישט צושטאנד קומען, און דאס זענען טאקע די אלע שווערע מינוטן, אין די אלע “מצבים” וואס ער דרייט אָן, ער ווייסט אז ווען דער מענטש ווערט פארלוירן קען ער אים געבן א כאַפ אריין און אים גוט מכשיל זיין, און דערנאך קומען די חרטה געפילן און דער מענטש ווערט צובראכן און אזוי גייט עס א גלגל החוזר… וואס מען דארף וויסן איז אז כדי צובאקעמפן ריכטיג דעם יצר דארף מען אין זיך אריין ברענגן דעם כח פון זיין א חברה’מאן, יא שלומי זיין א חברה’מאן, און אפשר גאר א פאָפּער, וואס דאס מיינט מען דארף זיך אויסלערנען אז פונקט ווי דער יצר הרע פרובירט אונז צו אויסצופאָפען דארפן מיר אים צוריק אויספאפען און אויסשפילן, ווי דער פסוק זאגט עם עקש תתפתל מיטן קרומען יצר הרע דארף מען גיין קרום, למשל ווען ער ברענגט אריין אין דיר א כעס אקעגן די ישיבה און ער זאגט דיר מאך א גוטן חורבן וכדומה זאג פארן יצר אקעי איך גיי עס טוען אבער נישט היינט, איך לאז עס פאר נעקסטע וואך, פארשטייט זיך אז ווען דער כעס לאזט נאך וועסטו עס שוין נישט טוען… ווען די ווייסט אז גיין אויף א געוויסע פלאץ אדער פארברענגן מיט געוויסע חבירים איז נישט גוט פאר דיר שפיל אויס דעם יצר מיטן בכלל נישט אהין גיין און אזוי ווייטער… און די וויכטיגסטע זאך איז: אז ווען דער מענטש איז זוכה צו גוטע טעג, זמנים וואס זענען יא ב”ה ווי עס דארף צו זיין, דארף מען זיי אויסנוצן און זיך צו גרייטן מיט פארשידענע פלענער אז ווען די שוואכע מינוט וועט קומען, ווען דער מצב וועט זיך געבן א שפיל אויס זאל מען זיין קאמפסגרייט, און זיך נישט פארלירן.
טייערע חבירים, דאס איז דער חילוק צווישן די צוויי ברידער יעקב און עשו, וואס ביידע זענען געווען קינדער פון יצחק אבינו און האבן באקומען דאס בעסטע חינוך וואס נאר שייך, פיל מיט השקפה און השגות, אויפוואקסנדיג ביי אזא טאטען האט עשו גאר גוט געוואוסט וואס דער תכלית פון דער מענטש אויף די וועלט איז, אין קאפ האט ער פארמאגט א פונקטליכע קלארן בילד וואס דאס מיינט זיין ערליך און וואס ס’מיינט זיין נישט ערליך, זייענדיג א זון פון יצחק אבינו האט ער אויך געהאט מיט זיך אין מח געקריצט גרויסע השגות אין עבודת ה’ אבער זיין שוואכקייט איז געווען אז ווען עס איז געקומען אויף אים א שוואכע מינוט, דאס מינדעסטע נסיון איז ער אזוי אריין געפאלן אז ער האט געהאלטן אז מען מיינט נישט אים, ווען עס איז געקומען א מינוט וואס מען האט געדארפט פארבינדן גוף מיט נשמה וואס דאס מיינט אז דער גוף זאל זיך צוריק האלטן איז נישט געווען צו וועמען צו רעדן… פון די אלע מדריגות השגות וואס ער האט געהאט אין קאפ איז ליידער גארנישט געווארן.
יעקב אבינו פון זיין זייט האט פארשטאנען אז א מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון א גוף און א נשמה, וואס דער גוף וויל לעבן א לעבן פון באקוועמליכקייטן און הפקירות, וואודעראים דער נשמה וויל דינען השי”ת און טוען רצון ה’, וואס די צוויי טוען זיך כסדר ארום קריגן, ער האט פארשטאנען אז די אלע השגות און מדריגות וואס איז דער הייליגער רוף פונעם נשמה זענען מחייב דעם מענטש זיך אונטערצוגארטלען און ארבעטן שווער אנצוקומען אהין, דערפאר האט ער געארבעט מיט אלע זיינע כוחות זיי ארויס צוברענגן מכח אל הפועל, און געטוען צוזאם ברענגן די גוף מיטן נשמה, וואס דאס מיינט אז אלעס וואס ער האט פארמאגט אין קאפ און אין מח זאלן ארויס געברענגט ווערן מיטן גוף, און ווען ס’איז אונטער געקומען א נסיון, א שווערע מינוט, האט ער פארשטאנען אז מען מיינט אים און ער האט בשום אופן נישט געלאזט אז דער מצב זאל משפיע זיין אויף אים, נאר געניצט אלע זיינע כוחות איבער צוקומען סיי וועלכע נסיון.
די מלחמה פון צוזאמשטעלן דעם גשמיות’דיגע גוף מיטן הייליגע נשמה, האט זיך אפגעשפילט טאג טעגליך אין די שטוב פון יצחק אבינו, עשו ווען ער האט געהאט זיינע גוטע מינוטן איז ער געקומען רעדן מיטן טאטען אין לערנען מיט אַן אמת ער האט נישט פרובירט צו פאָפן ער האט עס באמת געמיינט און געוואלט, אבער די מינוט וואס עפעס גייט נישט זיין וועג, ווען דער נסיון קומט אונטער “ער איז הונגעריג” איז פלוצלינג נישט דא מיט וועמען צו רעדן, ער איז אויס-מענטש “ויבז את הבכורה”, ווען ער בארואיגט זיך ווען ער כאפט וואס איז געשעהן “ויצעק צעקה גדולה” האט ער באמת חרטה אבער ער נעמט נישט די חרטה פאר א לימוד פאר א וועג ווייזער אז עס זאל מער נישט פאסירן, ער איז נישט גרייט צו טוישן זיין לעבנס שטייגער…
יעקב אבינו גייט אויך אדורך שוועריגקייטן אבער ער קעמפט, ער זיצט אין אוהל ער לערענט די תוה”ק ער טוט זיך כסדר גרייטן אז ווען די שוואכע מינוטן וועלן אנקומען זאל ער האבן דעם קאפ אויפן פלאץ און קענען אויסשפילן דעם שווערן יצר, און טאקע דאס האט פאסירט ווען דער שוואכע מינוט האט זיך געמאכט “עשו איז הינגעריג” איז צייט צו ניצן דעם מינוט ווייל אויב עשו איז גרייט פאר א יעדן קליינעם מצב אוועק צו געבן אלעס, וועט ער דאך סיי ווי ערגעץ אויף געבן די בכורה זאל דער נעמער שוין זיין יעקב וכך הוה, און דאס איז דער טיטול וואס יעקב אבינו פארמאגט “וַיַעְקְבֵנִי”, ער טוט כסדר אויספאפן און אויסשפילן דעם יצר און אדורך דעם קויפט ער זיך איין א לעבן פון נצחיות.
מיט דעם פארשטייען מיר גאר גוט דאס וואס ווערט געברענגט אין מדרש אז עשו’ס קאָפ איז באגראבן אין מערת המכפלה אבער זיין גוף נישט, ווייל אין זיין קאפ זענען געווען ערליכע געדאנקן, אין קאפ האט ער געהאט גוטע רצונות, אבער זיין גוף נישט, ווייל דער גוף האט נישט מיט געארבעט, דער גוף איז געבליבן פארדארבן האט ער דארט נישט וואס צו זוכן, וואודעראים יעקב אבינו וואס האט מחבר געווען דעם גוף צום נשמה, ארויסגעברענגט זיינע רצונות מכח אל הפועל האט יא זוכה געווען אז זיין מקום מנוחה זאל זיין בשלימות מיט די אנדערע אבות אברהם ויצחק ווייל ס’איז א גוף וואס איז איינס מיטן הייליגן נשמה.
טייערע חבירים! מיר אלע האבן א שטיקל עשו אין זיך, מיר אלע האבן אין קאפ כל מיני גוטע מחשבות, געדאנקן, רצונות, שאיפות, און פלענער, איעדער פון אונז וויל באמת זיין גוט, טוען וואס איז ריכטיג, און זיין נאנט צו השי”ת, נאר דער פראבלעם איז דאס אז דער יצר הרע מאכט זיכער אז עס בלייבט אין קאפ, ער מאכט זיכער אז דער מענטש’ס מח זאל זיין פיל מיט גוטע פלענער אבער ווען עס קומט אויסצופירן די פלענער דארט רוקט ער אריין זיין פיסל מיט כל מיני שטיקלעך וואס דאס איז גורם אז נישט נאר טוט דער מענטש נישט לעבן זיינע גוטע פלענער נאר מיט די צייט פאנגט ער אן טראכטן אז עס איז אפילו נישט במציאות, והא ראיה איך האב שוין אזוי פיל מאל פרובירט און ס’גייט נישט, ער מאכט זיכער אז ווען דער מענטש וויל אויספירן א גוטע קבלה וכדומה זאל פונקט דעמאלטס זיין אדער געשעהן עפעס אז דער מענטש זאל אדורך פאלן… און א סעקונדע נאכן דורך פאל האט ער שוין ביטערליך חרטה אבער ס’איז שוין אביסל… ס’איז אלעס דער יצר וואס מאכט זיכער אז אלע אונזערע רצונות מחשבות גוטע פלענער זאלן נישט צושטאנד קומען נאר בלייבן אין קאפ, אדער אין מח.
אונזער ארבעט איז גיין אין די וועגן פון אונזער פאטער יעקב און צו באקעמפן די חלק העשו וואס ליגט אין אונז וואס דאס קען מען נאר ווען דער מענטש נעמט די ריכטיגע צייט קאפ און מח אין די טעג וואס אלעס פארט ב”ה יא גוט, און זיך גרייטן אז ווען דער שוואכע מינוט קומט אָן זאל מען זיך נישט פארלירן נאר טוען וואס איז ריכטיג, וואס דאס מיינט זיין גרייט אויסצושפילן דעם יצר, אים איבער קליגן און אפילו גיין א טריט ווייטער אים אויספאפן, וואס דאס מיינט זאגן פארן יצר ווילסט מיך מכשיל זיין …איך הער, אבער נישט יעצט …באלד …באלד, אים כסדר אפשטופן, זיך כסדר פון אים ארויסדרייען ולב יודע מרת נפשו דער מענטש טיף אין הארץ ווייסט גוט וואס זיינע שוואכקייטן זענען און ווי אזוי מען דרייט זיך פון זיי ארויס, און ווי אזוי ער קען אויסשפילן דעם יצר, מיר מוזן אים איבער קלוגן און גאר פארקערט ניצן די אלע שוואכע מינוטן, נוצן די זעלבע טאקטיקן וואס ער ניצט, און אין די שוואכע מינוטן שטייגן אויף א אופן וואס ווען נישט דער נסיון איז דאס בכלל נישט שייך, דער יצר ווען ער זעט ווי דער מענטש נעמט זיינע נסיונות און אדורך דעם שטייגט מען וועט ער בעזהשי”ת פארלירן די אפעטיט פון פרובירן און אונז לאזן דינען השי”ת מיט הרחבת הדעת.
לאמיר נעמען די ריכטיגע מוסר השכל פון אונזער פרשה און פארשטיין אז מיר מוזן צוזאם שטעלן די גוף מיטן נשמה, מיר מוזן ארבעטן מיט אלע כוחות ארויס צוברענגן אונזערע גוטע רצונות, מחשבות, און שאיפות, מכח אל הפועל, און פארקערט פארשטיין אז דווקא ביי די אלע שווערע מינוטן דאס איז אונזער צייט צו שטייגן, דווקא דעמאלטס איז דער געללעגנהייט וואס מיר האבן אויסצושפילן דעם יצר, און אדורך דעם אויסשטייגן גאר גרויס, און זוכה זיין אז אונזער גוף און נשמה זאל ווערן איינס און כסדר קענען טוען רצון ה’ אומגעשטערט.
לסיכום געדענק:
• לאז נישט דיינע גוטע פלענער און שאיפות נאר אין קאפ, ברענג זיי ארויס מכח אל הפועל.
• לעב די מידה פון “יעקב” זיי גרייט אויסצושפילן דעם יצר, און צוזאם ברענגן די גוף מיטן נשמה.
• ווען עס גייט דיר גוט דאס זענען די טעג וואס די דארפסט זיך גרייטן צו זיין קאמפסגרייט.


text:
דעלאטין
דעלאַטין (אוקראיניש: ДeляTиH) איז א שטעטל אויפן פרוט טייך אין נאדווארנער ראיאן, אוקראינע, 101 ק"מ מערב פון טשערנאוויץ. פון 1772 ביז 1918 איז דער געגנט געווען אין מזרח גאליציע.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 15טן יארהונדערט איז דעלאטין, מיט גאנץ רויטער רוטעניע געווארן א טייל פון פוילן. אין 1772 האט עסטרייך גענומען דעם גאנצן ראיאן פון פוילן און געגעבן אים דעם נאמען גאליציע. נאכן ערשטן וועלט קריג איז דעלאטין אריין אין דער צווייטער פוילישער רעפובליק. דעלאטין איז איינגענומען דורך דער רויטער ארמיי סעפטעמבער 1939, אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג.
די דייטשען זענען אריינגעקומען אין יאנואר 1941 און אריינגשטעלט אלע יודן אין וואלד, און במשך דריי טעג האבן זיי אלע אויסגעשאסן הי"ד. אן אלטיטשקע פארציילט דארט אז זי האט נאך אלץ שלאפלאזע נעכט ווען די דערמאנט זיך די יאמערליכע קולות וואס מ'האט ארויסגעהערט פון וואלד במשך יענע ביטערע טעג, און די קולות פון די שיסערייען ה"י.
די סאוועטן האבן געשטעלט דאס שטעטל אין דער אוקראינישער סאוועטן רעפובליק. היינט איז דעלאטין אין אוקראינע.
יידישע געמיינדע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פאר דעם קריג אן עיר ואם בישראל, ווי די ארגאניזאציע אבותינו (וואס גיט זיך אפ מיט איבערבויען בתי חיים אין אייראפע) איז מעיד, איז דאס די צווייט גרעסטע בית החיים וואס זיי האבען דערווייל געזעהן מיט אזוי פיל אידישע קברים, ווי צווישען אנדערע ליגט דארט רבי נחום מרדכי פרידמאן א רעכטער אייניקל פועם רוזשינער זי"ע, וואס דאס ווארפט א שטיקל בילד וואס פארא חשוב אידיש שטעטל דאס איז געווען בעפארן קריג.
די שטאט דעלאטין געפינט זיך אויף א בארג, וואס איז גאנץ לופטיג אין די זומער חדשים וואס אחוץ די אידן וואס האבן געוואוינט דארט א גאנץ יאר, פלעגט דאס ארויסברענגען אידישע משפחות פארוויילן דארט אין דעם זומער.[1]
עס האט זיך געפינען אין דעלאטין אסאך קלויזן פון פארשידענע קרייזן, אבער רוב רובו פון שטעטל זענען געווען זידיטשויווער חסידים, ממילא האבן זיי אויפגענומען פארן שטאטס רב רבי נפתלי עהרליך, וואס ער איז געווען אן אייניקל פונעם עטרת צבי, און ער האט געדינט אלס שטאטס רב פאר כמעט א יובל יארן ביז ממש דעם ביטערן חורבן.
דער דעלאטינער רב זצ"ל איז נסתלק געווארן ה' שבט תש"א, אבער עס איז שוין גרויסע צרות דאן אין שטעטל, האבן די חברה קדישא געמוזט אים באהאלטן אין ביה"ח אינמיטן דער נאכט אין די פינסטערניש, ווי די ימ"ש זאלן נישט מערקן וואס קימט פאר, ווי אויך איז אנוועזענד געווען זיין זוהן הרה"צ שלמה יעקב זצ"ל, וואס איז צירוקגעקומען נאכן קריג לייגען אן אנדענק פארן גרויסן פאטער, אבער האט זיך בשום אופן נישט געקענט דערמאנען דעם גענויעם מקום מנוחתו.
דעלאטין איז ווי אלע גרויסע שטעט פארן קריג אנגעהויבן אריינבלאזן פרייע ווינטן אבער דער רב איז געשטאנען פעלזן פעסט און געקריגט מיט זיי טריט און שריט.
היינט ציטאג איז ליידער נישט געבליבן קיין זכר פון אידישקייט אין שטאט, אחוץ די גרויסע אידישער בית החיים ווי אויווען דערמאנט, אין א פלא אז די דייטשען האבען דאס נישט חרוב געמאכט (קאן זיין ווייל עס איז ביים עק פון שטאט אויף א הויכען בארג האבען זיי נישט באמערק, עכ"פ כך גזרו יתברך שמו אז עס זאל נישט געטשעפעט ווערן).
בערל נחום לינדנבערג פון אר"י א יליד דעלאטין און א תלמיד פונעם רב'ס ישיבה אין דעלאטין איז אהין געפארן מיט יארן צוריק, און פרובירט צו טרעפן עפעס איבערבלעבענישן פון אמאל, און באוויינט ביטער וואס פאר א חורבן ער האט דארט געפונען (זיין זון ווילי לינדווער, א פילם פראדוצירער, איז מיטגעפארן און דאן פארפאסט דעם פילם צוריק אין מיין שטעטל דעלאטין (Return to My Shtetl Delatyn) ווי ער האט פארקויפט הונדערעטער עקזעמפלארן ביז עס איז אויסגעגאנגען).[2]
אין תחילת תש"ך יארן איז פארגעקומען א גרויסע קאנווענטשן פון ילידי דעלאטין, איבערשמועסן זכרונות פון אמאל און זיך רי-יונייטען, אבער דאס האט זיך נישט אויסגעארבעט.
עס געפונען זיך היינט איבער דער וועלט פילע אייניקלעך פון אידן וואס האבן געוואוינט אין דעלאטין, ווי אויך פונעם רב איז געבליבן אסאך אייניקלעך, פון זיין זון הרה"ק ר' לייבוש פון בערעגסאז זצ"ל איז איבערגעבליבן איין מיידל מרת עטל מערמעלשטיין ע"ה וואס האט וואונדערלעך איבערגעלעבט דעם קריג און דערנאך אויפגעשטעלט א משפחה לשם ולתפארת, און זיין טאכטער הרבנית שרה חנה ראטענבערג איז שוין ארויסגעקומען פארן קריג און זיך באזעצט אין דעם בראנקס צוזאמען מיט איר מאן רבי פנחס שלום מקאסאן זצ"ל.
היינט צו טאגס איז דא א שיין קהלה אין די ספרינג וואלי געגענט אין ניו יארק מיט'ן נאמען 'דעלאטין' ווי עס פירט אן די קהלה אן אייניקל פון די אויבען דערמאנטע עטל מערמעלשטיין ע"ה הרב חיים נחום מערמעלשטיין.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ווי הרה"ק מקרעטשניף זי"ע פלעגט פארציילן אז זיין פאטער פלעגט ארויספארען יעדן זומער וויילן דארט בערך 6 וואכן.
- ↑ ווילי לינדווער וועבזייטל


text:
ניאגארא פאלס
ניאגארא פאלס (ענגליש: Niagara Falls) איז א גרופע פון מאסיווע וואסערפאלן אויפן ניאגארא טייך אין מזרח צפון אמעריקע. די וואסערפאלן זענען די גרעסטע אין צפון אמעריקע און ברענגט אהין צענדליגער מיליאנען באזוכער יעדע יאר.
די וואסערפאל אויף דער קאנאדישער זייט איז דער וועלט'ס מערסט רוישיגע וואסערפאל. עס זענען פאראן פיל העכערע און פיל ברייטערע וואסערפאלן אין אפריקע אבער קיינע פון זיי לאזן נישט אראפ אזויפיל וואסער אויפאיינמאל.
אינהאַלט
לאקאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ניאגארא וואסערפאלן געפינען זיך ביי די גרעניצן צווישן ניו יארק און אנטעריא פראווינץ פון קאנאדע. די וואסערפאלן געפינען זיך אינעם ניאגארא טייך וועלכע איז א שמאלע לענגליכע טייכל וועלכע שלענגעלט זיך פון דער גרויסער אזערע ראיאן וועלכע איז א טייל פון די גרויסע אזערעס (שענסטע אזערעס) וועלכע טיילן אפ די מזרח שטעט פון ניו יארק, פענסעלוועניע, אהייא, מישיגן, וויסקאנסין, און אינדיאנע מיט די דרום שטעט פון קאנאדע ווי טאראנטא, לאנדאן, מיסעסאוגע, העמילטאן און נאך.
פון ניאגארא פליסט דאס וואסער אריין אין לעיק אנטעריא וועלכע איז די גרעסטע פון די פינף גרעיט לעיקס. סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז דאס וואסער פון לעיק עריע וועט עווענטועל אויסרינען און די וואסערפאלן וועלן זיך אפשטעלן. אין די לעצטע 50 יאר האבן אינדזשענירן עטליכע מאל בעארבעט די פלוס פון וואסער און מיט דעם פארלאנגזאמט די וואסערפאלן אז עס זאל נעמען וואס לענגער ביז עס וועט אויסרינען. אבער נאך אלץ גלייבן זיי אז דאס וועט עווענטועל אויסרינען.
די וואסערפאלן זענען צעטיילט צו דער אמעריקאנער זייט און דער קאנאדער זייט וויבאלד די גרעניץ לויפט אינמיטן די נייעגרע טייך. די וואסערפאל אויף די אמעריקאנער זייט געפינט זיך צווישן פראספעקט פאוינט און די גאוט אינדזלען און אויף די קאנאדישע זייט פאלט עס צווישן די גאוט אינזלן און טעיבל ראוק. די קאנאדישע וואסערפאל רופט זיך האורסשו (שיך פון א פערד) צוליב איר פארעם. די אמעריקאנער וואסערפאל איז איין לאנגע גלייכע פאל פון 1,060 פיס (320 מעטער) ברייט וואו 150,000 גאלאנען וואסער פאלן 176 פיס יעדע סעקונדע. אויף די קאנאדער זייט איז עס פיל אינטערעסאנטער וויבאלד עס גייט רינדיג און איז ברייט 2,600 פיס. די הייך איז 167 פיס וואו עס פאלן 600,000 גאלאנען וואסער פער סעקונדע. די הייך פון די פאל אויף די אמעריאנער זייט איז אביסל העכער אבער וויבאלד עס זענען דארט פאראן שטיינער וועלכע גייען ארויף צענדליגער פיס בלייבט די קאנאדער זייט אויך פיל העכער. (עס איז פאראן אויך א דריטע וואסערפאל א שפאן פון די אמעריקאנער וואסערפאל וועלכע איז שמאל און רופט זיך די ברידעל וועיל פאללס).
עס זענען פאראן דארט דריי בריקן ביז 6 מייל ווייט פון די וואסערפאל. די נענטסטע בריק איז די רעינבאו בריק וועלכע איז נישט אפן פאר אויטאס נאר פאר פיסגייער און ביציקלעך. ווייטער ארויף איז פאראן די וואורפול בריק וועלכע האט פארשידענע רעגולאציעס ווער עס קען יא אריבערגיין די בריק און ווער נישט. די גרינגסטע וועג אריבערצוגיין אויף די קאנאדער זייט איז דורך די לואיסטאן-קווינסטאן בריק וועלכע געפינט זיך 5.6 מייל ווייט פון די וואסערפאל.
די וואסערפאל קען געזען ווערן פון צענדליגער פלעצער. עס זענען פאראן דארט שטאטישע פארקס פון ביידע זייטן פון וואו מען קען זייער גוט זען. פון רוב האטעלס נאנט צו די וואסערפאלן קען מען גאר גוט זען די וואסערפאלן.
ווינטער זענען די וואסערפאלן נישט אזוי פליסיג וויבאלד טייל פון דאס וואסער ווערט פארפרוירן. דאס וואסער איז דאס מערסטע רוישיג אין די פרילינג מאנאטן ווען אלע שניי לאזט זיך אויף און רינט אריין אינעם טייך וועלכע גייט שפעטער אראפ די וואסערפאלן. אינעם זומער זענען די וואסערפאלן עטוואס ווייניגער רוישיג און עס הערשט דארט טיילמאל א שטארקע נעפל העכער די וואסערפאלן אין דערין זעט זיך א קלארע רעגנבויגן.
טוריסט אינדוסטרי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די צווילינג שטעט פון ניאגארא פאלס, ניו יארק און ניאגארא פאלס, אנטעריא אפערירן אינאיינעם א ריזיגע טוריסט אטראקציע ארט וועלכע ברענגט דארט צענדליגע מיליאנען מענטשן שוין פאר איבער הונדערט יאר. עס זענען פאראן דארט קליינע שטעט וועלכע זענען געבויט נאר פאר דעם צוועק. גיגאנטישע האטעלן זענען געבויט נישט ווייט פון די ברעגעס און ביידע שטעט אפערירן שטאטישע פארקס וועלכע ערלויבן אויג פארכאפענדע סצענעס פון די וואסערפאלן פריי פון אפצאל.
גאר אינטרעסאנטע אטראקציע פונקטן זענען אויפגעשטעלט געווארן במשך די יארן, אריינגערעכנט די דזשורני ביהיינד די פאלס און די היסטארישע מעיד אוו די מיסט.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז די וואסערפאלן זיינען געשאפן געווארן בערך טויזענט יאר צוריק. זיי האלטן אז די גאנצע געגנט איז אמאל געווען פארפרוירן א גאנץ יאר און ווען די אייז איז פארגאנגן און די פלוס פון וואסער האט אנגעהויבן קומען איז די וואסערפאלן אויסגעפארעמט געווארן.
געאגראפיע טוישט זיך און דאס איז געשטעלט געווארן אין יאר 1954 ווען ריזיגע שטיינער האבן אנגעהויבן פאלן פון דער ערד אונטער די וואסערפאלן. עס איז נאר פארשטענדליך אז פון אזויפיל מיליאנען גאלאנען וואסער וועלכע פאלן מיט אזא אימפאקט האט דאס אן עפעקט אויף דער ערד אונטער די וואסער און זאכן טוישן זיך מיט די יארן.
דער ערשטער מענטש וואס האט באזוכט און פארציילט וועגן די ניאגארא וואסערפאלן איז געווען סעמועל די טשעמפעלין, א פראנצויזישער פארשער, וועלכער האט באזוכט דאס פלאץ אין יאר 1613. עטליכע צענדליגע יארן שפעטער האט א פלעמישער פארשער אויך דארט דעגרייכט און האט געשריבן א בוך דערוועגן אין יאר 1678 און דאס צוריק געשיקט קיין אייראפע.
ווען די שטיינער זענען געפאלן אין 1954 האבן אמעריקאנער פארשער אונטערגענומען א שטודיע וועגן די ערד אונטער די וואסער. כדי צו קענען פארשן האבן זיי אפגעשטעלט די אמעריקאנער וואסערפאל דורך בויען א דאמבע נעבן די וואסערפאל. מען האט אויסגערייניגט דאס פלאץ פון אפגעשוואכטע שטיינער און ווען די אויספארשונג איז פארטיג געווארן האט מען אויפגעלעזט די דאמבע און דאס וואסער האט נאכאמאל אנגעהויבן פליסן ווי בעפאר.
עלעקטריק קראפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זינט אזויפיל וואסער פאלט דארט מיט אזא קראפט האבן טעכניקער נאך איבער 150 יאר צוריק אויסגעפלאנט וויאזוי מען קען באקומען עלעקטריק דורך די קראפט וועלכע ווערט געשאפן פון די וואסערפאל. אין 853' האט מען צום ערשטן מאל אנגעהויבן געניסן פון די קראפט ווען מען האט געבויט ספעציעלע קאנאלן וועלכע זענען געגאנגען ביז פעקטאריס וועלכע זענען אויפגעבויט געווארן נאנט צו די וואסערפאלן. אונטער די געביידעס האבן די טעכניקער אויפגעבויט ריזיגע מילעכילס וועלכע איז געטריבן געווארן פון די פלוס פון דאס וואסער און האט געגעבן קראפט צו זייערע מאשינען.
אין 896' האט מען אויף די אמעריקאנער זייט אויפגעבויט די ערשטע היידרא-עלעקטריק פאוער פלענט וועלכע האט געשאפן עלעקטריק וועלכע איז געשיקט געווארן צו דערנעבנדיגע היימען און פעקטאריס. אין 950' האבן אמעריקע און קאנאדע אונטער געשריבן אן אפמאך איבער וויפיל וואסער זיי מעגן אוועקנעמען פון די ניאגארא טייך צו בויען גיגאנטישע עלעקטריק פלענטס. באלד דערנאך האבן ביידע לענדער אויפגעבויט גיגאנטישע פאוער פלענטס פון וועלכע טויזענטער היימען באקומען עלעקטריק ביז'ן היינטיג'ן טאג. די פלענט אויף די אמעריקאנער זייט גיט ארויס 2,400,000 קילא-וואטס פון עלעקטריק און די פלענט אויף די קאנאדער זייט גיט ארויס 1,815,000 קילא-וואטס. ביידע פלענטס שאפן די עלעקטריק ארום 4 מייל אונטער די וואסערפאלן וואו דאס וואסער ווערט אראפגעטריבן אין אונטערערדישע קאנאלן און טרייבט טורבין מאטארן וועלכע באשאפן עלעקטריק וועלכע ווערט גענוצט אין די ארומיגע געגענטער אויף ביידע זייטן פון די גרעניץ.
אינטערעסאנטע פאקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נייעגרע טייך איז א טייל פון די גרעיט לעיקס וועלכע פארמאגן אלע אינאיינעם 20 פראצענט פון די וועלט'ס פרישע וואסער. רוב פון די וואסער גיט אדורך די ניאגארא טייך און פאלט אראפ די וואסערפאלן עטליכע מאל פער יאר.
איבער די ווינטער ווערן רוב וואסער אין די לעיקס פארפרוירן אבער די נייעגרע וואסערפאלן שטעלן זיך נישט אפ. דאס וואסער ווערט פארפרוירן נאר פון אויבן און די וואסער אונטער דעם פליסט ווייטער אראפ די וואסערפאלן. אויף די אונטערשטע טייל פון די לעיק ווערט דאס וואסער פארפרוירן אבער נאנט צו די וואסערפאלן קען דאס נישט פארפרוירן ווערן ווייל די שטענדיגע וואסער פלוס לאזט דאס נישט צו.
ביז דאס יאר 912' פלעגן מענטשן קומען קיין ניאגארא אין די ווינטער און האבן שפאצירט אויף די אייז אויף די אונטערשטע טייל פונעם טייך און האבן געהאט א גוטע פאנאראמע פון די וואסערפאלן. דאס ארט האט אין יענע יארן באקומען דעם צונאמען די אייז בריק און צענדליגער טויזענטער מענטשן פלעגן קומען דארט יעדע ווינטער. די אייז בריק איז פארשלאסן געווארן פאר מענטשן אין די ווינטער פון 912' נאכדעם וואס 3 טוריסטן זענען אומגעקומען ווען די אייז אונטער זיי האט זיך אונטערגעבראכן און זיי זענען דערטרונקן געווארן. זינט דעמאלט לאזט מען מער נישט גיין אויף די אייז אפילו אין גאר קאלטע ווינטערס ווען עס ווערט שטארק פארפרוירן.
אמאל פלעגט אין די ווינטער פאלן ריזיגע שטיקער אייז וועלכע זענען מיטגעשווימען אראפ די וואסערפאלן. נאכדעם וואס די ענערגיע פלענטס זענען געבויט געווארן האט מען איינגעשטעלט א ספעציעלע סיסטעם וועלכע האלט אפ די אייז פון שווימען נאנט צו די וואסערפאלן ווייל די פאלנדיגע שטיקער אייז קען שטערן און שאדן מאכן די פלענטס.
נאר איינמאל וואס מען ווייסט זענען ביידע וואסערפאלן גענצליך אפגעשטעלט געווארן. דאס איז געווען אין יאר 848' ווען ריזיגע שטיקער אייז האבן בלאקירט דאס וואסער און די וואסערפאלן האבן זיך אפגעשטעלט פאר עטליכע שטונדן. דאס וואסער האט נישט געפרוירן און איינמאל די אייז זענען אוועקגעשווימען איז דאס וואסער ווייטער געפאלן ווי בעפאר.
דאס גערודער וואס די וואסערפאלן מאכן קען געהערט ווערן מיילן ווייט אויב אלעס איז שטיל. די גערודער איז איינגענעם צו הערן אפילו ווען מען שטייט נאנט צו די וואסערפאלן.
די וואסערפאלן שיינען יעדע נאכט דורך ספעציעלע קאלירטע לעקטערס וועלכע זענען אינסטאלירט קעגן איבער ביידע וואסערפאלן. דורכאויס די זומער מאנאטן מאכט מען פייערוואורקס נעבן די וואסערפאלן יעדע פרייטאג צו נאכטס און יעדע זונטאג נאכט. אויסערדעם איז פאראן ספעציעלע פייערוואורקס פארשטעלונגן 4 מאל פער יאר. זיי זענען: מעמאריעל דעי, יולי דעם פערטן, און די קאנאדישע חגאות פון וויקטאריע דעי, און קאנאדע דעי אום יולי דעם ערשטן.
דער קראפט פון דאס וואסער איז גענוג שטארק אומצוברענגן א מענטש אויב מען שטעקט נאר אריין די קאפ אונטער דאס וואסער. צענדליגער מענטשן באגייען זעלבסמארד יעדעס יאר אין נייעגרע דורך אריינשפרינגן אין די וואסערפאלן.
ניאגארא דעירדעווילס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ניאגארא דעירדעווילס
צוליב איר מאסיווקייט איז ניאגארא פאלס געווען א פלאץ מיט וועלכע קונצלער האבן געגליכן צו געווינען אויפמערקזאמקייט מיט זייערע קונץ שטיק. נאך בעפאר ניאגארא פאלס איז געווארן אן אטראקציע פונקט האבן געוויסע קונצלער באוויזן אהינצוברענגן טויזענטער צו ווייזן פארשידענע קונצן ווי שפאצירן העכער'ן וואסערפאל אויף א שטריק און שפעטער א שטיק פון זיך אריינלייגן אין א קאסטן און דערמיט אראפפאלן די וואסערפאל.


text:
באונטי האנטערס
א באונטי האנטער איז אן אינדיווידועל וועלכע יאגט נאך אנטלויפנדיגע פארברעכער וועלכע האבן אויסגעלייגט בעיל דורך א בעיל אגענט. א באונטי האנטער ארבעט דירעקט פאר דעם בעיל אגענט און נעמט אן אפצאל פאר זיין ארבעט.
הויפט באניצונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל. די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.
די באונטי האנטערס זענען זייער סוקסעספול און כאפן אין דורכשניטליך 90 פראצענט פון אלע וואס אנטלויפן, אדער ווי מען רופט דאס אין אמעריקע: בעיל דזשאמפערס. די פאליציי איז אן אפיציעלער אויטאריטעט וועלכע נעמט פארשידענע שריט אין יעדע קרימינאלע פאל און האט צופיל אויפ'ן קאפ. די באונטי האנטערס זענען ספעציאליזירט נאר אין דעם געביט און צייכנען זיך אויס דערמיט פיל בעסער ווי די בעסטע פאליציי דעפארטמענטס.
יעדעס מאל א בעיל-באנד אגענט גיט ארויס א גרויסע סומע געלט פאר אן אנגעקלאגטן וועט באלד געשטעלט ווערן א באונטי האנטער יענעם נאכצוקוקן און פארזיכערן אז ער אנטלויפט נישט. דער באונטי האנטער וועט באלד צוזאמעננעמען וויפיל אינפארמאציע מעגליך און וועט האלטן קאנטראל וואו יענער דרייט זיך און וואס ער טוט איבער'ן טאג. ווי מער געלט אלס ערנסטער נעמען זיי די קעיס און אמאל קען אפילו געשטעלט ווערן מער ווי איין באונטי האנטער פאר איין מענטש אויב עס האנדלט זיך פון גרויס געלט און א גרויסער שווינדלער וועלכע זיי פארדעכטיגן אז ער וועט פרובירן אנטלויפן.
איז דאס לעגאל?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יא! באונטי האנטערס זענען אונטערוועלטניקעס און זענען נאך אלץ לעגאל. זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט. ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.
אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט. די איינציגסטע סטעיטס וועלכע ערלויבן נישט קיין באונטי האנטערס צו מאכן ארעסטן זענען קענטאקי, אילינאו, און ארעגאן. אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט.
באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי. לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט.
אזא פאל האט פאסירט אין 03' מיט א באוואוסטן אמעריקאנער באונטי האנטער, דאג טשעפמען, פון האוואי. טשעפמען האט נאגעפאלגט א פארברעכער וועלכע איז אנטלאפן קיין מעקסיקא איבערלאזנדיג א מיליאן דאלארדיגע בעיל. טשעפמען האט אים דארט ארעסטירט אבער קורץ דערנאך איז ער ארעסטירט געווארן ווייל ער האט פארלעצט די געזעצן אין מעקסיקא. טשעפמען איז ארויסגעלאזט געווארן אויף בעיל און דער חברה מאן האט אפגעטראגן קיין אמעריקע און איז פארבליבן אלס א געזוכטער ביי די מעקסיקאנער אויטאריטעטן.
באשיצונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן. דער קונץ פון א באונטי האנטער איז צו קענען פארשן און דערגיין וואו דער פאברעכער געפינט זיך און וויאזוי מען קען אים טרעפן און ארעסטירן. זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע.
קוואליפיקאציעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן אינדיווידועלע באונטי האנטערס און אויך באונטי האנטער גרופעס אדער פאמיליעס. גרויסע גרופעס און פאמיליעס זענען באקאנט פאר זייערע שטאטישע איינוואוינער און דאס העלפט זיי אין זייער ארבעט. דער מערסט באקאנטער באונטי האנטער אין אמעריקע איז באב בורטאן וועלכער איז שוין אין דער ביזנעס 25 יאר און פארמאגט אז ריזיגע גרופע פון הונדערטער באונטי האנטערס אונטער זיך וועלכע מאכן בערך 20,000 ארעסטן יעדעס יאר.
די באונטי האנטערס דארפן האבן ספעציעלע קוואליפיקאציעס ווייל זיי דארפן קענען די מלאכה פון נאכגיין און דערשפירן און אין דער זעלבער צייט דארפן זיי גוט קענען די געזעצן און די גאנצע געריכטליכע סיסטעם. ווען זיי ארעסטירן איינעם ווען זיי אים פירן דירעקט אין טורמע און נישט צו די פאליציי דעפארטמענט ווי עס גייט טראדיציאנאל. אסאך באונטי האנטערס זענען געוועזענע פאליציי דעטעקטיוון און טייל זענען געוועזענע קרימינאלן וועלכע האבן אסאך ערפארונג.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באונטי האנטערס זענען אפיציעל געווארן א טייל פון די קרימינאל ענפארסמענט אין 873'. בעפאר דעם איז דאס געווען אומלעגאל אבער האט עקזיסטירט אין גרויסן. אין טייל פעלער האבן די פאליציי דעפארטמענטס נישט געהאט גענוג פערסאנאל און עקוויפמענט נאכצויאגן פארברעכער און האבן צוגעזאגט געלט פאר ווער עס וועט טאן די ארבעט פאר זיי.


text:
1927
1927 איז דאס 27סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1927 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 7טן יאנואר - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן שמועס, פון ניו יורק צו לאנדאן
- 1טן אפריל - נוסדה תנועת הקיבוץ הארצי
- 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 8.3 הרגעט 200,000 מענטשן אין כינע
- 15טן יוני - רבי יוסף יצחק שניאורסאן, דער לובאוויטשער רבי, ארעסטירט דורך די ען קא ווע דע און געאורטיילט צו טויט.
- 11טן יולי - פאסירט אן ערדציטערניש אין יריחו מיט א שטארקייט פון 6.2 אויף דער ריכטער סקאלע. 300 געהרגעט
- 29סטן יולי - הארי מוליש, יידישער-האלענדישער שרייבער און דראמאטורג (נפטר געווארן 2010)
- 27סטן דעצעמבער - לעאן טראצקי פארטריבן פון דער קאמוניסטישטער פארטיי
- געעפנט דאס רעפטילן הויז אין לאנדאנער זאא.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן מערץ - מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש, אמעריקאנע טשעלא שפילער פון רוסישן אפשטאם (געש' 2007)
- 10טן יולי - דייוויד דינקינס, בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי
- 25סטן סעפטעמבער - קאלין דייוויס, בריטישער דיריגענט


text:
באנעם
באַנעם אדער קאגניציע איז א ברייטער טערמין וואס מיינט אין קורצן צו וויסן עס איז באנוצט אין גאר ראדיקאלע פארשידענארטיקע וועגן און אופנים דורך פארשידענע פרינציפן.
אין פסיכיאלאגיע, טוט דאס געוונעטלעך מיינען אנצורופן די אינפארמאציע פראצעסירונג קוק פון אן אינדיווידואל'ס פסיכאלאגישער פונקציאנירונג.
ברייטערע אפטייטשן פון דער מיינונג פון קאגניציע פארבינדט עס צו דער אנטוויקלונג פון באגריפן; אינדיווידואלע געדאנקען גאנגען, גרופעס, ארגאניזאציעס, און אפילו גרעסערע קאאליציעס פון זאכן קענען ווערן מאדעליזירט ווי געזעלשאפטן וואס נעמען זיך צונויף צו פארעמען קאנצעפטן. די עלעמענטן פון איטליכער 'געזעלשאפט' וועט האבן די ברירה און מעגליכקייט צו דעמאנסטרירן אנטוויקלענדע אויפירונגן בעת א קריזיס אדער מעגלעכקייט.
קאגניציע קען אויך ווערן אויסגעטייטשט אלס א "פארשטאנד דורך פרואוון פונאנדערקלייבן זיך אין דער וועלט"


text:
ערד-פלאנעט
ערד-פלאנעט (ענגליש: Earth) איז א וועלט וואס איז אויף איר פלאצירט לעבעדיקע באשעפענישן. די וועלט אדער ערד פלאנעט איז איינער פון די פלאנעטן פֿון דער זון סיסטעם די דריטער ווייטסטער פון דער זון און דער פינפטער גרעסטער אין דיאמעטער. די ווייטקייט פון דער ערד צו דער זון איז געשאצט אויף 92,897,000 מייל (149,503,000 קילאמעטער). ער איז דער איינציגסטער פלאנעט וואס שטיצט לעבן כאטש אנדערע פלאנעטן האבן אויך אטמאספערע און וואסער. אויף דער ערד לעבן מיליאנען זגאלן, כולל מענטשן.
צוליב דער אזאן שיכטע און דער ערד'ס מאגנעטישן פעלד, ווערט די ערד געשיצט פון שעדיקע שטראלונג פון דער זון, און אזוי איז לעבן מעגלעך אויף דער ערד.
מער ווי 70 פראצענט פון דער ערד'ס אייבערפלאך איז באדעקט מיט וואסער; דער איבריגער טייל איז די קאנטינענטו און אינזלען, וואס אנטהאלטן אויך אזערעס. די צוויי פאלוסן זענען באדעקט מיט אייז; הארטער אייז וואס באדעקט דעם קאנטינענט אנטארקטיקע ביים דרום פאלוס, ווי אויך ים-אייז ביי ביידע פאלוסן.
די גרויסע מאסע פון דער זון שאפט א גראוויטאציע-קראפט דורך וואס די ערד פארט ארום דער זון. אזוי אויך גייט די לבנה ארום דער ערד.
די ערד דרייט זיך איין מאל יעדן טאג, דערפאר קערט אן אנדער טייל פון דער ערד צו דער זון אין אנדערע צייטן. די צייט וואס עס דויערט די ערד צו דרייען אינגאנצן הייסט א "טאג". די ערד גייט ארום דער זון איין מאל א "יאר", וואס איז לאנג ¼365 טעג.
די לבנה גייט ארום דער ערד איין מאל אין ⅓27 טעג, און שפיגלט אפ ליכט פון דער זון.
אינהאַלט
עטימאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט "ערד" אין יידיש איז ענלעך צו די ווערטער וואס מען ניצט אין אלע גערמאנישע שפראכן: ווי האלענדיש aarde, דייטשיש Erde, און שוועדיש, נארוועגיש און דעניש jord.
צוזאמנשטעל און סטרוקטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ערד וויסנשאפט
די ערד איז אן ערדישער פלאנעט, ד.ה. זי איז צוזאמנגעשטעלט מיט שטיינער, ענדערשט ווי א גאז ריז ווי יופיטער. זי איז די גרעסטע פון די פיר ערדישע פלאנעטן ארום דער זון, סיי אין גרייס סיי אין מאסע. פון די פיר פלאנעטן האט די ערד די גרעסטע געדעכטקייט, די העכסטע אויבערפלאך גראוויטאציע, דאס שטערקסטע מאגנעטישע פעלד, און די גיכסטע ראטאציע.[1]
די ערד, ווי מיר רופן זי ערד קוגל, איז פאקטיש נישט הונדערט פראצענט רונדיג, זי האט די פארעם פון א פלאכן ספערויד. זי איז 26 מייל לענגער אין דער ברייט ווי אין דער לענג (צווישן דעם צפון פאלוס און דעם דרום פאלוס). די וועלט לויפט ארום אין קאסמאס מיט א שנעלקייט פון 66,000 מייל פער שטונדע (אגב, עס איז נישט דא קיין שום מחלוקה דערין ווי טייל מענטשן מיינען) . דאס האט מען ערשט אויסגעפינען ווען מען האט די ערשטע מאל דערגרייכט אויף דער לבנה מיט סאטעליט טעכנאלאגיע. דער דורכשניטלעכער דיאמעטער פון דער ערד איז 12,742 ק"מ, אומגעפער π/40,000 ק"מ, צוליב דעם וואס מ'האט אריגינעל דעפינירט דעם מעטער צו זיין 1/10,000,000 פונעם דיסטאנץ צווישן דעם עקוואטאר און דעם צפון פאלוס דורך פאריז, פראנקרייך.
דער נידריקסטער פונקט אויף דער ערד איז 418- מעטער ביים ים המלח, און דער העכסטער פונקט איז דער שפיץ פונעם עווערעסט בארג, געשאצט 8,848 מעטער. די דורכשניט הייך פון דער ערד איבערן ים פלאך איז 840 מעטער.
די יבשה פון דער ערד ווערט צעטיילט אין זיבן קאנטינענטן: אויסטראליע, אזיע, אייראפע, אנטארקטיקע, צפון און דרום אמעריקע, און אפריקע, און פארשידענע ימען. אויך קען די ערד ווערן צעטיילט אינעם צפון און דרום האלבקיילעכער, צענטרירט אויף די צוויי פאלוסן. (מען רעדט אויך וועגן די מזרח און מערב האלבקיילעכער, אבער דאס איז נישט קיין געאגראפישן באגריף.)
פארעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערד האט די פארעם פון א פלאכן ספערויד, צוליב דעם וואס זי דרייט זיך אויפן אַקס גאר גיך. דער עקוואטאר וואס גייט ארום דער ערד אין מיטן איז לאנג אומגעפער 40,075 ק"מ (24,900 מייל). דער העכסטער בארג, עווערעסט, איז הויך 8.8 ק"מ איבערן ים-פלאך, אבער דער שפיץ פונעם בארג טשימבאראזא, אין עקוואדאר. וואס איז נאר הויך 6.3 ק"מ איבערן ים-פלאך, איז אבער ווייטער פונעם צענטער פון דער ערד ווייל ער איז כמעט ביים עקוואטאר.
כעמישער צוזאמענשטעל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מאסע פון דער ערד איז אומגעפער 1024 × 5.98 ק"ג. אין אלגעמיין, איז די ערד צוזאמענגעשטעלט פון אייזן (32.1%), וואסערשטאף (30.1%), סיליציום (15.1%), מאגנעזיום (13.9%), שוועבל (2.9%), ניקל (1.8%), קאלציום (1.5%) און אלומיניום (1.4%). די איבעריקע 1.2% שליסט איין א סך אנדערע כעמישע סובסטאנצן. סובסטאנצן וואס זענען זייער אומגעוויינטלעך (ווי למשל גאלד און פלאטין) זענען זייער טייער.
די הויפט באשטאנדטיילן פון די שטיינער אין דער אויבערשטער שיכטע פון דער ערד זענען די אקסידן סיליקא, אלומינא און קאלך.
טיף אין דער ערד איז גאר אנדערש ווי די העכסטע שיכטע. גאר דאס פליסיקע וואסער אין דער ערד געפינט זיך אין די ימען אדער נאענט צום אייבערפלאך פון דער ערד. אויך האט די אויבערשטע שיכטע א סך זויערשטאף, וואס איז כמעט נישט בנמצא טיף אין דער ערד. בעלי חיים און פלאנצן קענען לעבן נאר אויפן אייבערפלאך. די שטיינער אין דעם אייבערפלאך זענען טיף פון 30 ביז 60 ק"מ, אבער אונטערן ים זענען זיי נישט אזוי טיף—אין טייל ערטער נישט מער ווי 6 ק"מ. אונטער דעם איז א שיכטע פון פליסיקען שטיין וואס איז גאר הייס, אומגעפער 7,000°C. דער טיפסטער טייל אין צענטער פון דער ערד איז סאליד צוליב דעם גרויסן דרוק, און איז מערסטנס אייזן; וועגן דעם איז די ערד מאגנעטיש.
היץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טיף אין דער ערד איז זייער הייס. דאס קומט בעיקר פון ראדיאאקטיוויטעט פון איזאטאפן פון קאליום-40, אוראניום-235, אוראניום-238 און טאריום-232. די וויסנשאפטלער קלערן אז אינמיטן דער ערד איז די טעמפעראטור ביז C° 6,000.
ערד-פלאטעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – ערד פלאטעס
די אייבערשטע שיכטע פון דער ערד, וואס מען רופט די ליטאספערע (ספערע פון שטיין), איז צעטיילט אין עטלעכע פלאטעס. די פלאטעס זענען שטייף, אבער באוועגן זיך אין פארהעלטעניש מיט אנאנד. ערדציטערנישן און וואולקאנישע טעטיקייטן פאסירן וואו די פלאטעס קומען צוזאמען.
אטמאספער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – אטמאספער
די ערד איז ארומגענומען מיטן אטמאספער, וואס איז 78% אזאט און 21% זויערשטאף, מיט א קליין ביסל וואסער דאמף און קארבאן דיאקסיד. דער נידריקסטער טייל פונעם אטמאספער, מיט 80% פון זיין מאסע, הייסט דער טראפאספער, און איז הויך צווישן 8 ק"מ (ביי די פאלוסן) ביז 17 ק"מ (ביים עקוואטאר). ענערגיע פון דער זון ווארעמט אן דעם טראפאספער (און דעם אייבערפלאך פון דער ערד) אזוי ברייטערט זיך אויס די לופט. במילא האט די לופט איבער דער ערד א נידעריקע געדיכטקייט, און זי הייבט אן ארויפגיין, ווען די קילערע לופט פון אויבן פאלט אראפ. דאס שאפט א כסדרדיקע צירקולאציע פון לופט וואס טרייבט וועטער און קלימאט.
די הויפט אטמאספערישע צירקולאציעס זענען די האנדל ווינטן צווישן 30ְº גארטל-ליניעס און דעם עקוואטאר און די מערבדיקע ווינטן צווישן 30ְº און 60ְº. אויך האבן די אקעאן שטראמען אן איינפלוס איבערן וועטער.
ארביט און ראטאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ראטאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תקופה פון דער ערדס ראטאציע אין פארהעלטעניש צו דער זון—דער דורכשניטלעכער זון טאג—איז 86,400 סעקונדעס. דער ערדס ראטאציע אין פארהעלטעניש צו די שטערן—דער שטערן טאג—איז 86,164.0989 סעקונדעס, ד"ה 23ש 56מ 4.0989ס.
צוליב דער ראטאציע פון דער ערד, זען אויס אלע הימלישע קערפער אז זיי רוקן קיין מערב מיט א גיך פון 15° א שעה.
ארביט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערד גייט ארום דער זון ווייט 150 מיליאן ק"מ יעדע 365.2564 דורכשניטלעכע זון טעג, איין סידעריש יאר. פון ערד זעט אויס די זון צו רוקן מזרחדיק אין פארהעלטעניש צו די שטערן כמעט 1º א טאג.
סעזאנען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עלטער פון דער ערד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווי אלט די ערד איז איז איינע פון די גרעסטע דעבאטעס אין וויסנשאפט און אין רעליגיע מיט טויזנטער ווערסיעס. רוב מאדערנע וויסנשאפטלער גלייבן אז די וועלט איז פארמירט געווארן בערך 15 מיליארד יאר צוריק און די לבנה האט אנגעהויבן צירקולירן ארום דער וועלט בערך 4.53 ביליאן יאר צוריק. לויט דער אידישער רעליגיע איז די וועלט באשאפן געווארן 5769 יאר צוריק און האט נאך אינגאנצן 231 יאר צו שטיין.
די וויסנשאפטלעכע חשבונות זענען געבויט אויף די שטיינער פון דער וועלט וועלכע איז די איינציגסטע זאך וואס איז נאך היינט פארבליבן פון דער וועלט'ס באשאפונג. זיי מעסטן די שטיינער און לויט דער צייט עס אז טייל פון זיי זענען אלט איבער 4 ביליאן יאר.
צו פארענטפערן וויסנשאפט האבן אידן גענוצט פיר תירוצים:
1) דער מבול האט פארעלטערט די וועלט דורך איר שטארקן כוח ווי עס שטייט אין די תורה: "וימח את כל היקום" און דאס צייגט ביליאנען יאר אלט. עס דארף נישט דוקא זיין די מבול, לויט די וויסנשאפטלער איז דא קליינע אויפרייסענישן וואס מאכט אז דער וועלט זאל אויסקוקן עלטער.
2) די וועלט איז באשאפן געווארן אן אלטע וועלט געפארטיגט מיט פלאנצונגען און אלטע שטיינער.
3) דאס וואס שטייט אין דער תורה אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין 6 טעג זאגן א חלק פון די מקובלים אז עס מיינט געוויס אנדערע טעג ווי מיר האבן היינט נישט טעג פון 24 שעה און עס האט מעגליך געקענט זיין אזוי לאנג ווי מיליאנען יארן. א באווייז אויף דער טעאריע איז אז דער וועלט איז באשאפן געווארן כ"ה אלול קומט אויס אז דער זעקסטער טאג וואס אין דעם טאג איז אדם הראשון באשאפן געווארן איז ראש השנה ממילא קומט אויס אז ווען אונז רעכענען ראש השנה נאך א יאר איז פון ראש השנה וואס אדם הראשון איז געבוירן געווארן און וואס עס איז געווען פאר דעם איז מען מסביר אז עס איז געווען גאנץ אן אנדער מציאות אזוי ווי עס שטייט אין רמב"ן אז אין א געוויסע פונקט איז באשאפן געווארן די צייט. די טעאריע פון אנדערע טעג ווערט אויך געברענגט אין פריערדיגע ספרי צדיקים אויף משיח'ס קומען ווען א טאג וועט זיין ווי היינט א יאר אדער מער.
4) "בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ. והארץ היתה תוהו ובוהו"... און ביליאנען יאר שפעטער איז געווען די "ויאמר אלקים יהי אור ויהי אור".
ווי פיל צייט שטייט שוין די וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לויט די פארשערס 13.7 מיליארד יאר. און לויט דער תורה שטייט זי באלד 6,000 יאר.
לעבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערד איז די איינציגע סביבה וואו (לויטן היינטיקן וויסן) ס'איז דא לעבן. ארום דער ערד איז דא אן אטמאספעאר וואס אנטהאלט זויערשטאף, דער וויכסטיקער מיטל פאר לעבן, און ארום דעם זויערשטאף איז דא א שיכט פון אזאן וואס שיצט קעגן שעדלעכער ראדיאציע.
לופט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערד איז ארומעגענומען מיט לופט, וואס איז 78% אזאט, 21% זויערשטאף און א קליינער טייל אנדערע גאזן. די גראוויטאציע פון דער ערד פועלט אז די לופט זאל נישט אוועקגיין אינעם קאסמאס.
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Stern, David P. (2001-11-25). Planetary Magnetism. NASA. דערגרייכט דעם 2007-04-01.


text:
טשעק
א טשעק (ענגליש: cheque) איז א וועקסל (געוויינלעך געשריבן אויף א פאפיר וואס האט געוויסע פרטים געדרוקט אויף אים) אין וואס א מענטש (דער "ציער") הייסט א באנק באצאלן פון זיין קאנטע א סכום געלט צו א דריטער פארטיי (דער "באצאלטער"). א טשעק איז א גאנץ פארשפרייטער מעטאד פון צאלן איבער דעלט, כאטש היינט מאכן זיך א סאך אופנים ווען מענטשן באצאלן עלעקטראניש ענדערשט ווי מיט א טשעק.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פינאנציעלע אינסטרומענטן ענלעך צו טשעקן עקזיסטירן שוין טויזנטער יארן.
אין די 1990ער יארן האט מען אויסגעשטעלט מיליאנען טשעקן א יאר.


text:
טינט
טינט איז א פליסיקייט געמאכט פון שטויב וואס ווערט צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל עס צו מאכן פליסיג. טינט ווערט גענוצט צו פארבן בילדער און שרייבן טעקסט.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמאליגע צייטן פלעגט מען מאכן טינט פון געוויסע זאלצן וועלכע האבן אנטהאלטן אייזן און זיך אדער בליי. מען האט אויסגעארבעט די עלעמענטן און דאס צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל און אזוי האט מען געהאט טינט.
פארשטייט זיך אז עס איז נאר געווען שווארצע טינט און מען האט נאך אפילו נישט געהאט קיין השגה פון מאכן קאלירטע טינט. היינט ווערן אלע ערליי טינט און פעינט געמאכט פון כעמיקאלן. אלענספאל, ווערט די טינט געמאכט אין א שטויב וואס ווערט אנגערופן אין ענגליש א "פיגמענט". צו יעדע סארט טינט ווערט די פיגמענט געמישט מיט אן אנדערע פליסיקייט, געוואנדן צו וואס מען וויל עס נוצן.
טינט סארטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בדרך כלל זענען פאראן 3 ערליי טינט. טינט פון א פעדער, טינט פאר פרינטערס, און פאר צייכענונגן. יעדע סארט פון די טינטן ווערן געמישט אויף אן אנדערע וועג. טינט פאר פעדערס איז גאר שטארק קאנצעטרירט און איז געמישט מיט קלעב און אויל עס זאל נישט פרייערהייט ארויסרינען פון די פעדער. טינט פון פרינטערס זענען זייער פליסיג ווייל עס דארף טאן א שנעלע ארבעט.
קאלירטע טינט איז אויסגעטראפן געווארן ערשט אין ענדע 18'טן יאר-הונדערט. קאלירטע טינט קען אנטהאלטן ביז 15 אנדערע אינהאלטן (אינגרידיענטס) און איז א שווערע פראדעצור צו מאכן. עס זענען נאר פאראן דריי קאלירטע טינט וועלכע מען מאכט: געל, רויט, און בלוי. די איבעריגע קאלירן ווערן געמאכט פון צוזאמענמישן די קאלירן (צום ביישפיל: פון בלוי און געל ווערט גרין. פון רויט מיט געל ווערט אראנזש. פון רויט מיט בלוי ווערט פוירפל א.א.וו.).


text:
אויב איר האָבן ניט דערוואַקסענער מיט מאַלטיפּלייער אידיש סאָלד די פיייקייַט צו שאַפֿן אַ ווירטואַל פאַקט אין די לויף פון די ונפאָלדינג געשעענישן, קענען זיין פּאָטער צו שפּילן די שפּיל אָנליין טאַנק שלאַכט. עס איז אויך טשיקאַווע שפּאַס, וואָס וועט נאָכפאָלגן די טאַסקס און מקיים די באדינגונגען. דיין מאַשין איז באווויגן ין די מייז, און איר זען די סיטואַציע פון דער פּערספּעקטיוו פון די שפּיץ, אַזוי איר קענען באַפאַלן די פייַנט פון אַמבוש, ווייַל עס בישליימעס קלאָר צו איר אויך. דו זאלסט נישט פאַרגעסן וועגן נוצלעך זאכן & נדאַש; קלייַבן זיי און זיי וועלן העלפן כאַפּן די מדרגה פון קאַמבאַט עקוויפּמענט, מאכן עס מער שטאַרק און מאַנווועראַבאַל.
גאַמעס רעזנַאּפ דורך קאַטעגאָריע:
שפּיל טאַנטשיקי אָנליין איצט ווערן פּערסטידזשאַס. רעאַליסטיש סימיאַליישאַנז האָבן ריזאַן אַזוי פיל אַז אַפֿילו סערפּאַסט פאַנטאַזיע טעמעס וואס האָבן לעצטנס געהערשט אין די וועלט ממאָפּרג. גאַנצע טאַנק באַטאַלז קאַפּטיווייטיד ניט בלויז די וואַסטנאַס פון די אינטערנעט זייטלעך, אָבער געזעצט אויף טעלעוויזיע און בילבאָרדז. און די גאַמעס זענען נישט פּאָטער. צו פּאָמפּע דיין אַפּאַראַט, איר האָבן צו מאַכן שווער געלט און צאָלונג טערמינאַלס פאָרשלאָגן זייער באַדינונגען, כיילייטינג די שפּיל טאַנקס אין אַ באַזונדער גראַפיק. אין יעדער זאַץ וועט שטענדיק זיין מיין מענטשן, און מיר פאָרשלאָגן שפּילן טאַנטשיקי אָנליין, פֿאַר וואָס ניט פעעס.
אַרמערד פאָרמיטל ינספּיירז מורא און רעספּעקט. זינט זייַן אַדווענט אין 1916, די טקופע פון טאַנק. אין ערשטער, עס איז געווען ומגעלומפּערט און באַטלאָניש מאשינען וואָס שטענדיק צעבראכן אַראָפּ איידער קומט די פעלד פון שלאַכט. און, פונדעסטוועגן, זיי האָבן געוויזן אַז זיי קענען רעדוצירן די אָנווער פון לעבן פילע מאל. דעם פאַקטאָר, און געדינט ווי דער יקער פֿאַר ווייַטער דיוועלאַפּמאַנץ. די געשיכטע פון די טאַנגקס אין די שלאַכט אנגעהויבן בעשאַס די אָנפירן פון דער ערשטער וועלט מלחמה, און די טאַנגקס זיך זענען צעטיילט אויף די פּלאַן אויף די & לאַקוואָ, מאַלעס & ראַקוואָ; און & לאַקוואָ, ווייַבלעך & ראַקוואָ. דעם אָפּטייל איז קאַנדישאַנד דורך יקוויפּינג זיי מיט אַ אַנדערש שטעלן פון גאַנז און מאַשין גאַנז. ווען עס ארויס אַז די & לאַקוואָ, ווייַבלעך & ראַקוואָ; זענען נישט ביכולת צו קאָפּע מיט די טאַסקס אַסיינד צו זיי, זיי זענען קאָנווערטעד, אַדינג פּאַראַמעטערס & לאַקוואָ, זכר & ראַקוואָ, וואָס זעלנער דזשאָוקינגלי דאַבד זיי & לאַקוואָ, הערמאַפראָדיטעס & ראַקוואָ.
אָנליין גאַמעס טאַנטשיקי נישט ווייַזן איר אַלע די מעטאַמאָרפאָסעס וואָס האָבן אַנדערגאָן די דזשייאַנץ אין דעם פּראָצעס פון זייַן עוואָלוציע. אבער זיי האבן ניט שטעלן זיך אַזאַ טאַסקס. דאס פּריווילעגיע איז פֿאַר סימיאַלייטערז, מקריב אַ פאַרשיידנקייַט פון בראַנדז און טעכנאָלאָגיע אַפּגרייד. אונדזער פּראַפּאָוזאַלז זענען אַ אַנדערש ציל & נדאַש; פאַרווייַלן די קידס בעשאַס די דורכפאָר פון ספּעציפיש מישאַנז. זיי דער הויפּט צונויפשטעלנ זיך אין אַ סכום פון שפּיל ווייזט דורך מאַרקסמאַנשיפּ אין טאַרגאַץ. פּאַססינג אַ געוויסע מדרגה, עס איז נייטיק צו דורכפירן טאַסקס, און נאָר ווען עס האט זיך אויס, איר קענען אָנהייבן נייַ. דאס איז ניט נאָר אַ מאָנאָטאָנע שיסערייַ פון איין פאַרפעסטיקט פונט, און די קעסיידערדיק באַוועגונג, טאַקטיק און סטראַטעגיע. דער קאַמף קענען זיין באגלייט אין פאַרשידענע ינווייראַנמאַנץ & נדאַש; אין די עפענען פעלד, און אַפֿילו צווישן די קוסט אין די מייז. דורך זיין מלחמה מאַשין צווישן טיקאַץ פון בושעס אָדער אין אַ מייז פון ווענט, אין דער זעלביקער צייַט איר קענען באַהאַלטן פון פייַנט ארויסטריטן און סניק אַרויף אויף אים אַניקספּעקטידלי. עס ס אויך מעגלעך צו שטעלן אַ טראַפּ, אויב דער דרך צו ינקלאָוז פייַנט אַנטי-טאַנק מינעס, אָבער איצט די וויכטיק זאַך איז נישט צו לויפן אין זייַן אייגן, פליסנדיק אין אַ ייַלן.
אין דיין באַזייַטיקונג קענען זיין נאָר איין קאַמבאַט אַפּאַראַט אָדער אַ באַטאַליאַן. רעכט פּלייסינג אַלע אַרום די פּערימעטער, איר וועט טאָן אַ פייַנט ווערט אָפּשטויסן און ניט נאָר טאָן ניט פאָרן זייער שטעלעס, אָבער וועט געווינען אַ נייַ, פּושינג די פייַנט הינטער די פאַרטיידיקונג.
איר קענען שפּילן אָנליין שפּיל טאַנטשיקי איינער אָדער אנדערע. טיפּ פרייַע צייַט ווען די קלאַוויאַטור זענען ארבעטן צוויי, איז שיין ינקריסינגלי וויכטיק און אַלאַוז איר צו אַרייַננעמען אין דעם פּראָצעס און אַפֿילו לעבן שמועסן. געוואוסט אַז די פּאָפּע און די ברידער זיך צו קעמפן פאַנס אויף די טאַנגקס, איך פאַרזיכערן איר & נדאַש; זיי וועלן אָננעמען מיט ענטוזיאַזם די פאָרשלאָג צו פאַרברענגען פרייַע צייַט צייַט צוזאַמען.
אין דערצו צו דער קלאַסיש שוטערז, טאַנגקס ינווענטיד שפּאַס און לאַדזשיקאַל. די מאַשין איז ענקלאָוזד צווישן די בלאַקס שטאַרק און קענען ניט לאָזן די טראַפּ. שפּיץ ליגן בימז און באָמבס אויף זיי, און אויב איר שטעלן אַ ביקס פון דער טאַנק צו דער געוואלט פונט און דרייען עטלעכע רונגס בלאָון צו ספּלינטערס, און אנדערע לינד אין און דראַפּט אַ באָמבע וואָס וועט ופרייַסן און צעשטערן די בלאַקס האלטן טאַנק. אין ערשטער אַלץ מיינט גאַנץ פּשוט, אָבער יעדער בינע פון די שפּיל גיט נייַ סאַפּרייזיז, און איצט מיר האָבן צו צעברעכן זיין קאָפּ צו געפֿינען סאַלושאַנז גאַמעס אָנליין טאַנטשיקי.


text:
לאקאל נעצווערק
א לאָקאַל נעצװערק (Local Area Network) איז א קאמפיוטער נעצווערק וואס איז צעשפרייט אויף א באגרענעצטער שטח, אין איין בנין אדער עטלעכע נאענטע בנינים. עס איז אנדערש ווי א מוניציפאל נעצווערק וואס איז צעשפרייט איבער א שטאט, אויך אנדערש ווי א פארשפרייט נעצווערק וואס קען זיין צעשפרייט איבער דער גאנצער וועלט. א לאקאלער נעצווערק איז א סך שנעלער ווי די אנדערע אויבן דערמאנטע נעצווערקן.
דאס ערשטע לאקאלע נעצווערק איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1977 (ה'תשל"ז) דורך Datapoint װאָס האָט באדינט צו איינטיילן הארטדיסקן. היינט זיינען דא סטאנדארטן באשטימט דורך IEEE וואס ערלויבן אויך צו איינטיילן אפדרוקערס, פארבינדונגען צו אנדערע נעצווערק, רוטירירן, און לאסטן איינטיילונג.
די עיקר טעכנאלאגיעס וואס מען ניצט אין א לאקאלן נעצווערק זענען Ethernet און Wi-Fi.


text:
אנימאציע
אַנימאַציע (פון לאטייניש animatio אנימאטיאָ "נשמה") איז א טעכניק פון מאכן א פילם פון א סך שטייאיקע בילדער. מען שטעלט די בילדער צוזאמען איינס נאך אנאנד, וואס מען שפילט גאנץ גיך צו שאפן אן אילוזיע פון באוועגונג. מערסטע אנימאציעס וועקן געשפילט מיט א גיך פון 24 ביז 60 בילדער יעדע סעקונדע. יעדע בילד ווערט איין ראם פונעם פילם.
מען ניצט אנימאציאס אין קינא, אויף טעלעוויזיע און אויף וועבזייטלעך.
א מענטש וואס מאכט אנימאציעס הייסט אן אַנימאַטאר.
ס'איז פאראן דריי עיקרדיגע וועגן צו באשאפן אן אילוזיע פון א ריר:
- מאלן יעדע ראם
- סטאפ-מוישן: מען מאכט א מאדעל סצענע און ענדערט זי צו שאפן א ניי בילד (ראם)
- עטלעכע קאמפיוטער פראגראמעס וואס זייער אויפגאבע איז העלפן צו באשעפן אנימאציע
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אנימע (יאפאנישע אנימאציע)


text:
טערמין
טערמין איז אויף די כוונה און מיינונג פון די זאך וואס פירט זיך לויטן זאגער אדער טוער, מען קען עס נוצען סיי אויף א ווארט (טערמענאלאגיע) און סיי אויף צייט (קאדענץ).
וו.צ.ב. א פלאמבער מיט א קאמפיוטער טעקנישן קענען זאגן די זעלבע ווארט אבער איטליכער רעכט פון אנדער מיינונג ווייל זייער טערמאנאלאגיע איז אנדערשט.
אדער ביי צייט ווען מען בארגט זיך איינער דעם אנדערן געלט דארף מען באצאלן לויט די טערמין'ען פון דעם בארגער אדער פארקערט לויט די טערמין פון דעם פארבארגער.
דאָס װאָרט קען זיך װײַטער צעטײלן צו עטלעכע באַדײַטן:


text:
עקוואטארישע גינע
עקוואַטארישע גינע (שפאניש: Guinea Ecuatorial), אפיציעל די רעפובליק פון עקוואַטארישער גינע (שפאניש: República de Guinea Ecuatorial), איז אַ לאַנד אין מערב צענטראל אַפֿריקע וואס גרענעצט זיך מיט קאמערון אין צפון און גאבאן אין דרום און מזרח. דער צפון טייל פון דעם לאנד איז דער אינזל ביאקא אין דעם איינגאס פון גינע. די הױפּטשטאָט מאַלאַבא געפינט זיך אויף ביאקא. עקוואטארישע גינע איז איינע פון די קלענסטע לענדער אויף דער יבשה פון אפריקע, מיט א שטח פון 28,000 קוואדראט ק"מ.
עקוואטארישע גינע איז א גרויסער נאפט פראדוצירער. מיט א באפעלקערונג פון 650,702, איז זי די רייכסטע מדינה פער מענטש אין אפריקע.


text:
בערגען געשיכטע & טוריזם
בעשאַס די קסנומקסטה און קסנומקסטה סענטשעריז, בערגען איז נארוועגיע ס קאַפּיטאַל און לייכט די לאַנד 'ס מערסט וויכטיק שטאָט. דורך די קסנומקסטה יאָרהונדערט, די שטאָט שטאַטן פון דייטשלאנד אַלייד זיך אין טריידינג ליגז, רובֿ באטייטיק די האַנסעאַטיק ליגע מיט זייַן צענטער אין לüבעקק. אין זייַן זעניט, די ליגע האט איבער קסנומקס מיטגליד שטעט און איז צאָפנדיק אייראָפּע ס מערסט שטאַרק עקאָנאָמיש ענטיטי; די שעלטערד פּאָרט פון בריגגען געצויגן די האַנסעאַטיק ליגע ס טריידערז אין דראָוווז. זיי געגרינדעט זייער ערשטער אַמט דאָ אַרום קסנומקס, טראַנספאָרמינג בריגגען אין איין פון די ליגע ס פיר הויפּט הויפּטקוואַרטיר אין אויסלאנד, מיט אַרויף צו קסנומקס מערסטנס דייַטש טוישעוו טריידערז וואס ימפּאָרטיד קערל און יקספּאָרטאַד דאַר פיש, צווישן אנדערע פּראָדוקטן.
פֿאַר איבער קסנומקס יאָרן, בריגגען איז געווען דאַמאַנייטאַד דורך אַ ענג-שטריקן קהל פון דייַטש סוחרים וואס זענען ניט דערלויבט צו מישן מיט, חתונה אָדער האָבן משפּחות מיט היגע נאָרוועגיאַנס. דורך די קסנומקסטה יאָרהונדערט, פאַרמעסט פון האָלענדיש און ענגליש שיפּינג קאָמפּאַניעס, ינערלעך דיספּיוץ און, ספּעציעל, די שווארצע טויט (וואָס געווישט אויס קסנומקס% פון בערגען ס באַפעלקערונג) ענשורד די האַנסעאַטיק ליגע ס אַראָפּגיין, (כאָטש האַמבורג, ברעמען און לüבעקק זענען נאָך גערופֿן האַנסעאַטיק שטעט און האַמבורג און ברעמען ריטיין שטאָט-שטאַט סטאַטוס).
דורך דעם פרי קסנומקסטה יאָרהונדערט בערגען איז נאַנדאַלעס דער טריידינג כאַב פון סקאַנדינאַוויאַ און נארוועגיע ס מערסט פּאַפּיאַלאַס שטאָט מיט קסנומקס, קסנומקס מענטשן. בעשאַס די קסנומקסטה און קסנומקסטה סענטשעריז, פילע האַנסעאַטיק טריידערז אַפּטיד צו נעמען נאָרוועגיש נאַציאָנאַליטעט און באַהעפטן די היגע קהל. בריגגען געצויגן ווי אַ וויכטיק מאַריטימע טריידינג צענטער ביז קסנומקס, ווען די האַנסעאַטיק ליגע ס בערגען אָפפיסעס לעסאָף פֿאַרמאַכט.
די שטאָט איז אַ ספּעקטאַקיאַלער אַמפיטהעאַטער קלאַמבערינג אַרויף די מאָונטאַינסידעס, קוקן איבער דעם ים, עמברייסינג איר. וואַנדערן צוזאמען The Fish מאַרקעט און ויסמישנ זיך מיט די מאסע ווי זיי גיין וועגן זייער טעגלעך לעבן. שפּאַצירן ליזערלי צו די אַקוואַריום צו זען די פיש, די פּענגגוואַנז און די סתימות. גיין די לענג פון בריגגען צו די אַלט פעסטונג פון בערגענהוס. הåקאָן הåקאָנססאָן אַמאָל רולד אַלע נארוועגיע פֿון דאָ, געמאכט בערגען די לאַנד 'ס ערשטער קאַפּיטאַל שטאָט. אין קסנומקס ער געבויט די גוואַלדיק "הåקאָנס האַלל" פֿאַר זיין זון מאַגנוס לאַגאַבøטער ס חתונה און קאָראַניישאַן.
טאָמער איר האָבן אַ אַפּרישייישאַן פֿאַר אַלט-נוסח פּיינערז אַזאַ ווי יק דאַהל אָדער מער מאָדערן אָנעס ווי מאַנטש אָדער פּיקאַסאָו, טאָמער יאָו'רע אינטערעסירט אין אַרקאַטעקטשער אָדער געשיכטע, טעכניש סקילז אָדער מאַריטימע ענינים. די אַלט טיילן פון שטאָט זענען לעבעדיק געשיכטע און אונדזער מוסעומס און גאַלעריז האַלטן ביידע קונסט און אונדזער אַנסעסטראַל ירושה לעבעדיק.
די האַנסעאַטיק וואָרף בריגגען, The Fish מאַרקעט קאָמפּאָזיטאָר עדוואַרד גריעג'ס היים בייַ טראָלדהאַוגען, ראַסמוס מייער'ס קונסט זאַמלונג, די אַקוואַריום, ישן בערגען און די קאָוסטאַל סטעאַמער (הורטיגרוטען), איינער פון די מערסט באַרימט טוריסט אַטראַקשאַנז אין נארוועגיע, נאָר צו דערמאָנען אַ ביסל.
מסורה, איניציאטיוו און פאָר האט געמאכט בערגען איינער פון נאָרווייַ'ס מערסט קראַפטיק קולטור שטעטלעך. עס יסנ'ט בלויז דורך געלעגנהייַט אַז נאָרווייַ'ס ביגאַסט קולטור געשעעניש, די בערגען אינטערנאַציאָנאַלער פֿעסטיוואַל, איז געהאלטן דאָ יעדער יאָר.
די Fjord קאַפּיטאַל האט אַ, ווידע פאַרשיידנקייַט פון אַקטיוויטעטן ריינדזשינג פון "הויך" קולטור צו לעבעדיק פוטבאָל שוועבעלעך אין די בראַנן סטאַדיום. מיר האָבן אַ פאַכמאַן באַלעט פירמע, אַ יקסייטינג דזשאַז און בלוז סביבה, רעפּערטאָרי קינאָס און ימאַדזשאַנאַטיוו רעווועס. נאָרווייַ'ס זייער ערשטער טעאַטער, דען נאַשאַנאַל סצענע, און די בערגען אינטערנאַציאָנאַלע טעאַטער פאָרשלאָגן אַ ברייט ספּעקטרום פון פֿאָרשטעלונגען, בשעת איינער פון די וואָרלד'ס אָולדאַסט סימפאָניע אָרטשעסטראַס, האַרמאָניען, האלט דאנערשטאג קאַנסערץ אין די טאָוונ'ס גלענצנדיק גריכיש האַלל.
אין בערגען יאָו'לל געפֿינען נאָר וועגן אַלץ פון טיי רומז צו ספּעציאַליטעט פיש רעסטראַנץ, פון קליין ביסטראָס צו דיסקאָטהעקוועס, באַרס און נייטקלאַבז. פרעגן אַ בערגענסער ווו איר זאָל גיין און גאַנץ מסתּמא יאָו'לל זיין דירעקטעד צו איינער פון די טאָוונ'ס קלאַסיש האָסטעלריעס וואָס האט ציען קאַסטאַמערז פֿאַר דעקאַדעס. עס ווידער, איר מייַ פּונקט ווי געזונט זיין געוויזן דעם וועג צו אַ ביסטראָ וואָס אַנדערש יאָו'ד קיינמאָל האָבן געפֿונען - אָדער מייַכל זיך אין איין פון די טאָוונ'ס געבעקס שאַפּס. בערגען האט עטלעכע פון די קאָונטרי'ס מערסט שיין רעסטאָראַן סעטטינגס און עטלעכע פון די קאָונטרי'ס בעסטער עסן ערטער - אַלע איר האָבן צו טאָן איז קלייַבן לויט צו אייער פאַרלאַנג, אַפּעטיט און בייַטל!
בערגען האט שטענדיק געווען אַ שטאָט פון טריידערז. פֿאַר אונדזער געסט, דעם מיטל אַז טהיי'לל געפינען שעפע פון טעמפּטינג שאַפּס - פון די קליין און ספּעשאַלייזד צו דער גרויס דיפּאַרטמענאַל קראָם. פילע וויזאַטערז האָבן רימאַרקט אַז זיי געפינען מער מומכע שאַפּס דאָ ווי אין אנדערע נאָרוועגיש שטעטלעך. אונדזער שפּעט עפן שאַפּינג סענטערס מיטלען אַרויף זייער פאַוואָראַבלי צו רובֿ אנדערע ווען עס קומט צו פאַרנעמונג און שעפע צו קלייַבן פון. אין דערצו מיר האָבן "יבער Saturdays" ווו רובֿ שאַפּס אין דעם צענטער פון שטאָט בלייַבן עפענען ביז קסנומקס PM אויף די ערשטער שבת פון די חודש. דאנערשטאג אויך איז אַ גרויס טאָג פֿאַר שטאָט צענטער שאַפּינג, מיט שאַפּס סטייינג עפענען ביז קסנומקס PM אין בערגען יאָו'לל שטענדיק געפֿינען אַ גוט מעציע!
ווען יקערדיק פּערטשאַסאַז האָבן שוין געטאן, די שאַפּס גייזד בייַ און די ציטער פון היגע לעבן טייסטאַד, די גייטוויי צו די פדזשאָרדס נאָך האט אַ פּלאַץ צו פאָרשלאָגן, זייַן זיבן בערג די שטאָט זיך מיט זייַן אומגעריכט נוקס און קליינטשיק אַללייווייַס. בערגען איז אַ שטאָט צו טעפּער אַרום אין. דאָ איז געשיכטע אין זייַן אַלט הייזער, אַ געפיל פון געזונט-ווייל אין זייַן שמאָל גאסן, און מאַניומאַנץ דאַטיד אַרום אומעטום. רוב פון דעם איז ין גרינג סטראָולינג דיסטאַנסע און טהאַט'ס די מייַלע פון דעם קערן פון אַ שטאָט צווישן Fjord און באַרג.