text:
פאראייניגטע פעלקער
די פֿאראייניגטע פֿעלקער (ענגליש: United Nations, פראנצויזיש: Organisation des Nations unies, שפאניש: Organización de las Naciones Unidas), קירצונג פֿ"פֿ, UN, ONU, איז אן אינטערנאַציאָנאַלע ארגאניזאציעס אין וועלכער עס זענען אנגעשלאסן מיטגלידער פון אלע מדינות. איר ציל איז צו פארהיטן קעגן קאנפליקטן און צו מאכן שלום צווישן פארשידענע פעלקער. זי איז געגרינדעט אין 1945 נאכן צווייטן וועלט קריג אין דעם ארט פון דער פעלקער-ליגע. היינט האט די פֿאראייניגטע פֿעלקער 193 מיטגליד לענדער.
די פאראייניגטע פעלקער ארגאניזאציע איז הויפטקווארטירט אין ניו יארק סיטי, מיט נאך הויפט ביוראען אין גענף, ווין און נייראבי.
די פאראייניגטע פעלקער האט זעקס פרינציפעלע ארגאנען: די אלגעמיינע פארזאמלונג, דער זיכערהייטס ראט, דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט, דער סעקרעטעריאט, דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ און דער נאמנות-ראט (דערווייל נישט טעטיק).
די ארבעט פון די פאראייניגטע פעלקער ווערט געפירט אין זעקס אפיציעלע שפראכן: אראביש, כינעזיש, ענגליש, פראנצויזיש, רוסיש און שפאניש.
אינהאַלט
- 1 קאנצעפט
- 2 צוועקן
- 3 גרינדונג פון די יו-ען
- 4 סטרוקטור
- 5 אגענטורן
- 6 מיטגלידערשאפט אין די יו-ען
- 7 אינטערנאציאנאלע השפעה
- 8 אנדערע יו-ען מיסיעס
- 9 צוקונפטע פערספעקטיוון
- 10 פינאנצירן
- 11 זעט אויך
- 12 וועבלינקען
קאנצעפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז א אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע פון לענדער וועלכע איז געגרינדעט געווארן צו פראמאווירן וועלטליכע שלום און קאאפעראציע. די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז געגרינדעט געווארן ווען די צווייטע וועלט קריג האט זיך געענדיגט אין 1945. איר מיסיע איז אנצוהאלטן וועלטליכע שלום, אנטוויקלן גוטע פארבינדונגן צווישן לענדער, ברענגן קאאפעראציע אין לעזן די וועלט'ס פראבלעמען, און צו קוראזשירן רעספעקט פאר מענטשלעכע רעכט.
די פֿאראייניגטע פֿעלקער איז אן אליאנץ פון לענדער וועלכע זענען מסכים צו קאאפערירן איינע מיט אנאנד. זי ברענגט צוזאמען לענדער וועלכע זענען רייך און ארעם, גרויס און קליין, און פארשידנארטיגע סאציאלע און פאליטישע סיסטעמען. מיטגלידער לענדער צו די יו-ען זענען זיך מחייב צוריק צוהאלטן פון נוצן מיליטערישע כוחות אדער די סטראשע פון נוצן כוחות קעגן אן אנדער לאנד, און אפצוזאגן הילף צו יעדע לאנד וועלכע איז קעגן די יו-ען'ס אקציעס.
פֿאראייניגטע פֿעלקער מיטגלידערשאפט איז אפן צו יעדן לאנד וועלכע איז גרייט זיך אונטערצונעמען די אויבנדערמאנטע תקנות. יעדע לאנד נישט קיין נפקא מינא ווי קליין און גרויס זי איז, האט אן אייניגע שטימע. יעדע לאנד מוז צושטייער געבן פאר די ארגאניזאציע. וואו מיר שטייען היינט פארמאגט די יו-ען די מיטגלידערשפאט פון 192 לענדער, אריינרעכנענדיג כמעט אלע לענדער פון די וועלט.
די פֿאראייניגטע פֿעלקער'ס השפעה אין וועלטליכע געשעענישן האט זיך געוואקעלט במשך די יארן, אבער די ארגאניזאציע האט צוריגעוואונען פראמינענץ אין 90'. די ארגאניזאציע איז באלוינט געווארן דעם נאבעל שלום פריז אין יאר 2001. נאך אלעם האט די ארגאניזאציע אסאך שוועריקייטן, ווייל זי מוז שטענדיג פארזיכערן די קאאפעראציע פון אירע מיטגלידער לענדער, די ארגאניזאציע האט גאר א שוואכע זעלבטשטענדיגע מאכט און אויטאריטעט. צו באקומען די שטיצע פון אלע לענדער ביי וועלטלעכע געשעענישן איז נישט גרינג, ווייל טייל לענדער זענען זייער וואקעלדיג אפצוטרעטן פון זייערע אייגענע אויטאריטי און נאכגיין די יו-ען'ס געזעצן.
צוועקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען האט היינט די זעלבע צוועקן און סטרוקטור ווי זי האט געהאט ווען זי איז געגרינדעט געווארן אין 1945. די הויפט צוועקן זענען אנצוהאלטן וועלטליכע שלום וועלכע העלפט אויטאמאטיש קוראזשירן ביזנעס און אינטערנאציאנאלע האנדל. אין צוגאב צו איר הויפט מיסיע, טוט די ארגאניזאציע סערווירן אירע מיטגלידער אויף פארשידענע אנדערע וועגן.
די יו-ען גיט די מיטגלידער די רעכט פארצושטעלן אירע מיינונגן און צו לעזן קאנפליקטן אן קיין געוואלדטאטן. זי ערלויבט לענדער צו לעזן וועלטכליכע פראבלעמען ווי ארימקייט, קראנקהייטן, און ענווייראמענטאלע חרבנות. די ארגאניזציע סערווירט אלס א סימבאל פון אינטערנאציאנאלע ארדענונג און גלאבאלע אינדענטיטעט. די ארגאניזאציע קאארדינירט הונדערטער אגענטורן און פראגראמען אינערהאלב איר אייגענע ארגאניזאציע און אינדרויסן. זי נעמט אויך צוזאם און פובליצירט די אינטערנאציאנאלע דאטא.
גרינדונג פון די יו-ען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען איז די רעזולטאט פון א לאנגער היסטאריע פון ווילן צו פראמאטירן אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע. אין די ענדע פונעם 18טן יארהונדערט האט א דייטשער פיליסאף, אימאנועל קאנט, פארגעשטעלט א פעדעראציע אדער ליגע פון דער וועלט'ס לענדער. קאנט האט פארשטאנען אז אזא פעדעראציע וועט ערלויבן זיך צו פאראייניגן און באשטראפן די לענדער וועלכע טוען אפ אגרעסיווע אקטן. ער האט אויך געזאגט אז די קאנצעפט פון אזא ארגאניזאציע וועט געבן די מעגלעכקייטן פאר דער וועלט'ס קליינע לענדלעך צו באשיצן זייערע רעכט וועלכע ווערן צושטערט און געשעדיגט דורך די גרויסע מאכטן.
קאנט'ס עצה האט ערשט אויפגעלעבט נאך דעם ערשטן וועלט קריג, נאכדעם וואס אלע גרויסע און קליינע לענדער האבן געטרויערט אויף זייערע פארלוסטן, און זענען געווען גרייט זיך צונויפצונעמען און ארבעטן צוזאמען פאר שלום, זיי האבן געגרינדעט די "ליגע פון נאציאנען" צו דערגרייכן זייער ציל. די ארגאניזאציע האט געהאט די פאלגנדע מיטגליד לענדער: פראנקרייך, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, איטאליע, יאפאן, דייטשלאנד און דער סאוועטן פארבאנד. די ליגע האט אנגעהאלטן ביז הארט בעפאר דעם צווייטן וועלט קריג און איז דאן צוזאמענגעפאלן צוליב צוויי הויפט פראבלעמען: ערשטנס זענען נישט אלע מאכטפולע לענדער געווען מיטגלידער, צום ביישפיל די פאראייניגטע שטאטן, און בעיקר ווייל זיי האבן מורא געהאט זיך קעגן צו שטעלן צו אגרעסיווע אקטן פון יאפאן, איטאליע, און דייטשלאנד וועלכע האט שפעטער געפירט צום צווייטן וועלט קריג.
כאטש די ליגע איז געווען א גרויסע דורכפאל איז אבער נאך נישט אוועקגעפאלן דער געדאנק פון אזא ארגאניזאציע. די ערשטע זאך וואס איז געטאן געווארן צו גרינדן א נייע ארגאניזאציע איז געווען אין 1941 ווען אמעריקע'ס פרעזידענט רוזוועלט און בריטיש פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשורטשיל האבן אונטערגעשריבן די אטלאנטיק טשארטער, אין וועלכע די צוויי לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו טאן עפעס ממשות צו גרינדן א מער עפעקטיווע סיסטעם פאר וועלטליכע שלום און קאאפאראציע.
א יאר שפעטער, דעם 1טן יאנואר 1942, האבן א קאאליציע פון 26 אליאירטע לענדער, וואס האבן געקעמפט קעגן דייטשלאנד, אונטערגעשריבן א דעקלעראציע אין וועלכע זיי האבן אקצעפטירט די פרינציפאלן פונעם אטלאנטישן טשארטער. די דעקלעראציע איז געווען די ערשטע פארמאלע באנוץ פון דעם נאמען יונייטעד נעישאנס, וועלכע איז געגעבן געווארן דורך פרעזידענט רוזעוועלט. פון דארט און ווייטער איז עס געפארן ווי א באן ביז אלע דעטאלן זענען ערלעדיגט געווארן אפריל 1945 אין סאן פראנציסקא דורך 50 לענדער אריינגערעכנט דער ראטנפארבאנד, די פאראייניגטע פעלקער און די רעפובליק פון כינע. די פאראייניגטע פעלקער איז אפיציעל געגרינדעט געווארן דעם 24סטן אקטאבער ווען 51 לענדער האבן באשטעטיקט דעם טשארטער. די ערשטע זיצונגען פון דער אלגעמיינער פארזאמלונג און פון דעם זיכערהייטס ראט זענען פארגעקומען אנהייב 1946 אין לאנדאן.
די גרינדער פון די יו-ען האבן געוואלט פארזיכערן אז עס זאל זיך נישט איבערשפילן די זעלבע ווי די ליג אוו נעישאנס, און האבן דערפאר אויפגעשטעלט אירע הויפטקווארטירן אין ניו יארק צו פארזיכערן די מאקסומאלע שטיצע פון די פאראייניגטע שטאטן, די רייכסטע און מאכטפולסטע לאנד אין יענע צייטן. אויך האבן זיי פארזיכערט די גרויסע לענדער'ס זעלבטשטענדיקייט, דורכ'ן געבן א וועטא רעכט פאר אמעריקע, פראנקרייך, בריטען, די סאוועטן פארבאנד, און כינע. (רוסלאנד האט פארלוירן איר רעכט ווען דער פאראיין איז צוזאמענגעפאלן אין 1991).
סטרוקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יו-ען איז צוזאמענגעשטעלט פון זעקס קערפערשאפטן וועלכע סערווירן באזונדערע פונקציעס: די אלגעמיינע זאמלונג, דער זיכערהייטס ראט, די סעקרעטאריעט, דער עקענאמישער און סאציאלער ראט, דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ, און דער נאמנות-ראט.
אלגעמיינע פֿארזאמלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג איז צוזאמענגעשטעלט פון 189 מיטגלידער לענדער, יעדע מיט איין שטימע. די פֿארזאמלונג טוט דיסקוסירן סיי וועלכע אישו וואס באלאנגט צו די יו-ען מיט אן אייניגע רעכט צו יעדע לאנד צו לאזן הערן איר מיינונג. די פֿארזאמלונג האט נישט די אויטאריטעט צו באשטעטיגן קיין רעזאלוציע נאר טוט ארויפברענגען און דיסקוסירן די טעמעס מיט א פשוט'ע מאיאריטעט שטימע וועלכע פארלאנגט צוויי דריטל פון דער פֿארזאמלונג.
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג טרעפט זיך אויף סעסיעס צווישן סעפטעמבער און דעצעמבער און גאנץ לעצטנס שוין א גאנץ יאר. יעדע עטליכע יאר טרעפן זיי זיך אויף ספעציעלע סעסיעס ווי עקאנאמישע קאאפאראציע און אנדערע טעמעס וואס זענען נישט אויפן געוויינלעכן סדר היום. אויסער דעם טוט זיך די פֿארזאמלונג טרעפן ביי עמערגענץ סעסיעס צו באהאנדלען באלדיגע פראבלעמען וועלכע סטראשן די אינטערנאציאנאלע שלום. אלע סעסיעס ווערן איבערגעטייטשט צו אסאך שפראכן, כדי דעלעגאטן פון ארום דער וועלט זאלן קענען פארשטיין יעדע רעדנער.
די אלגעמיינע פֿארזאמלונג האט די מאכט ארייצוברענגען נייע מיטגלידער צו דעם יו-ען, און באשטעטיגט די בודזשעטן פאר די יו-ען פראגראמען און אפעראציעס. די פֿארזאמלונג קען אויפשטעלן אגענטורן און פראגראמען אויסצופירן אירע רעקאמענדאציעס. זי ערוועלט מיטגלידער צו סערווירן ספעציפישע אגענטורן און פראגראמען און קאארדאנירט די פראגראמען דורך פארשידענע קאמיטעטן.
זיכערהייטס ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער זיכערהייטס ראט איז די מאכטפולסטע קערפערשאפט אין די יו-ען. זי איז פאראנטווארטליכט אנצוהאלטן אינטערנאציאנאלע שלום, און צוריק איינשטעלן שלום ווען קאנפליקטן ברעכן אויס. דער זיכערהייטס ראט דארף באשלוסן וויאזוי די יו-ען זאל זיך פירן און ארויפצווינגן אירע באשלוסן דורך נעמען געוויסע אקציעס. דער ראט קען ארויפלייגן עקענאמישע און מיליטערישע סאנקיצעס אויף לענדער וואס באגייען אגרעסיווע שריט. א רעפרעזענטיטיוו פון יעדן לאנד וועלכע איז א מיטגליד און זיצט אין דעם ראט מוז זיין גרייט צו יעדער צייט כדי דער ראט זאל זיך קענען טרעפן אויף די מאמענט. דער זיכערהייטס ראט טרעפט זיך אויך באלד אויב איין מיטגלידער לאנד באשולדיגט א צווייטע לאנד'ס אקציעס.
דער זיכערהייטס ראט פארמאגט 15 מיטגלידער, פון וועלכע פינף האלטן פערמענאנטע זיצן. די אסעמבלי ערוועלט די אנדערע 10 זיצן פאר צוויי יעריגע טערמינען. די 5 פערמענאנטע מיטגלידער זענען די פאראייניגטע שטאטן, בריטען, פראנקרייך, רוסלאנד, און כינע. די פינף לענדער זענען געווען די מאכטפולסטע לענדער בי די ענדע פון די צווייטע וועלט קריג און פארמאגן נאך היינט די גרעסטע טייל פון די וועלט'ס מיליטערישע מאכט. צו באשטעטיגן א רעזאלוציע מוז עס באקומען ווייניגסטענס 9 שטימען, אבער יעדע פון די 5 פערמענאנטע מיטגלידער קענען עס וועטאאירן. די אויטאריטי איז באקאנט אלס די וועטא רעכט פון די וועלט'ס גרעסטע מאכטן.
צוליב די וועטא רעכט פון די פערמענאנטע מיטגלידער איז די יו-ען געזעסן מיט צוזאמענגעלייגטע הענט דורכאויס די קאלטע קריג, ווייל רוסלאנד און אמעריקע (ביידע מיט וועטא רעכט) האבן זיך נישט געקענט אויסקומען. דאס זעלבע האט פאסירט בעפאר דעם צווייטן קריג מיט איראק, ווען די יו-ען האט נישט געקענט באשטעטיגן די רעכט צו גיין אין קריג, ווייל פראנקרייך, און רוסלאנד וואלטן עס וועטאאירט. זעענדיג אז עס איז נישט דא קיין אנדערע ברירה האט די פאראייניגטע שטאטן זיך ארויסגעצויגן פון די יו-ען און געגאנגען אין קריג אן איר באשטעטיגונג. ביים ערשטן קריג מיט איראק, האט דער דעמאלטסדיגער אמעריקאנער פרעזידנעט יא באוויזן א קונץ, ווען די גאנצע יוען האט מסכים געווען צו געבן רשות פאר די אליאירטע לענדער זאלגן קיין קריג מיט סאדאם כוסעין, ביז ער גייט ארויס פון קואווייט.
דער ראט נוצט פארשידענע וועגן וויאזוי אפצוהאלטן קאנפליקטן צווישן לענדער. געווענליך וועט זי ערשט פרובירן מיט שיינעם איינצושטילן און לעזן דעם פראבלעם מיט דיפלאמאטיע. אויב עס גייט נישט וועט זי פרובירן צו לעזן דעם פראבלעם מיט שלום טרופן, און אויב עס העלפט נאך אלץ נישט, טוט דער ראט פארארדענען די מיטגלידער לענדער צו שיקן קאאליציע כוחות אפצושטעלן דעם קאנפליקט.
אין די אנפאנג 1990ער יארן האט זיך געקאכט אויב מען זאל ארייננעמען נאך לענדער אלס פערמענאנטע מיטגלידער. אזעלכע לענדער ווי דייטשלאנד און יאפאן האבן דאס שטארק פארלאנגט ווייל זיי זענען באמת גארנישט ווייניגער ווי פראנקרייך אדער כינע. די יו-ען איז געווען צעמישט וואס צו טאן, ווייל אריינצונעמען נאך פערמענאנטע מיטגלידער מיינט אז נאך לענדער קענען וועטאאירן און ווייניגער רעזאלוציעס וועלן קענען אויסגעפירט ווערן. נאך א פראבלעם וואס דאס קען ברענגן איז, אז צום ביישפיל אויב דייטשלאנד ווערט א פערמענאנט מיטגלידער וועלן די אייראפעאישע האבן 3 זיצן וואס דאס איז אומ'יושר'דיג קעגען אזעלכע קאנטינענטען ווי אפריקא וואס וועט נישט האבן קיין איינס. מערערע געדאנקן זענען שוין אין די פריערדיגע יארן אויפגעצויגן געווארן אבער דערווייל איז נאך גארנישט געענדערט געווארן, ווייל מיט די 5 מיטגלידער וואס קענען וועטאאירן איז שווער איינצושטעלן אזא טויש.
סעקרעטאריאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סעקרעטאריאט איז די יו-ען'ס עקזעקיוטיווע אפטיילונג, וועלכע באטראכט די אדמיניסטארציע מיט אירע פראגראמען און פאליסיס, און פירט אויס די טעגליכע אפעראציעס. די אפטיילונג ווערט אנגעפירט ביי די סעקראטער גענעראל וועלכער איז אויך די אפיציעלע ווארטזאגער פאר די יו-ען.
די יו-ען שטאב פארמאגט אדמיניסטראטארן, עקספערטן איבער טעכנישע אישוס, און עקאנאמישע עצה געבער וועלכע ארבעטן צוזאמען אויס די אפעראציעס פון די יו-ען, שטעלן צו די שטודיעס איבער וועלטליכע אישוס, ארגאניזירן וועלטליכע קאנפערענצן, און שטודירן עקאנאמישע און סאציאלע גאנג. די עקספערטן זענען צעשפרייט איבער די וועלט און זייערע הויפט אפיסעס זענען אין ניו יארק און אין דזשעניבע, שווייץ.
ארגינעל האט די סעקרעטאריאט שטאב געדארפט צו זיין א פאראייניגטע גרופע פון אומפארטייאישע שליחים פון יעדע לאנד וועלכע האבן נאר די אינטערעסן פון זייערע אייגענע לענדער אבער עס האט זיך קיינמאל נישט געהעריג אויסגעארבעט און נאר דער סעקרעטאר גענעראל איז אזוי באטראכט געווארן.
דאס ערשטע מאל וואס די יו-ען איז קריטיקירט געווארן איז געווען אין די 990' יארן ווען עטליכע לענדער האבן אנגעוויזן אז די ארגאניזאציע איז נישט גענוג עפעקטיוו לויט אירע קאסטן און טייל האבן איר אפילו באשולדיגט אלס א קארופטירטע ארגאניזאציע מיט אייגענע אינטערעסן. טייל פון די קריטיק איז געקומען פון די פאראייניגטע שטאטן זעלבסט וועלכע האט גע'טענה'ט אז זי צאלט דאס מערסטע געלט פאר די יו-ען און באקומט גארנישט דערפון. די קריטיקיזם האט געהאלפן און די גאנצע ארגאניזאציע איז רעפארמירט געווארן, אריינגערעכנט בודזשעט און שטאב רעדוקציעס.
דער סעקרעטאר גענעראל האט די שווערסטע ארבעט אין די יו-ען און ער איז פאראנטווארטליכט פאר אלע פארמאלע צוזאמענקומונגן פון פיינטליכע פירער און זייערע ווייטערדיגע שלום פלענער. דער סעקרעטאר דזשענעראל מוז טויגן צו קענען נושא חן זיין ביי די פירער און מאכן שלום אין ערנסטע קאנפליקטן. אין די פארגאנגענהייט זענען עטליכע סעקרעטאר גענעראלן באקאנט געווארן מיט זייער שלום ארבעט אין אזעלכע קאנפליקטן ווי סאמאליע, יוגאסלאוויע, צענטראל אמעריקע, און פארשטייט זיך דער מיטל מזרח קאנפליקט.
דער סעקרעטאר גענעראל ווערט ערוועלט דורך די אלגעמיינע פֿארזאמלונג און דארף אויך באשטעטיגט ווערן דורך די זיכערהייטס ראט און אלע אירע פערמענאנטע מיטגלידער. דער סעקרעטאר גענעראל סערווירט א טערמין פון פינף יאר און קען ווידער ערוועלט ווערן דערנאך. דער סעקרעטאר גענעראל קען קומען פון סיי וועלכע לאנד וואס האט מיטגלידערשאפט אין די יו-ען. וויאזוי אימער, האט די יו-ען ערוועלט א נייע סעקרעטאר גענעראל נאך יעדע צוויי טערמינען און יעדעס מאל איז יענער געקומען פון אן אנדערער גיאגראפישער ארט.
די סעקרעטארן-גענעראל פון די פאראייניגטע פעלקער זענען געווען:
עקאנאמישער און סאציאלער ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט ארבעט אונטער דער אויטאריטעט פון דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג צו קאארדינירן די עקאנאמישע און סאציאלע ארבעט פון דער ארגאניזאציע. די אפטיילונג פארמאגט 54 מיטגלידער לענדער וועלכע ווערן ערוויילט דורך דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג פאר דריי-יעריגע טערמינען. אלע שטודיעס פון די יו-ען ווערט קאארדינירט דורך דעם עקאנאמישן און סאציאלן ראט און זיי שטעלן אויס דעם סדר היום פאר אנדערע אפטיילונגען.
די אפטיילונג דארף אויך רעקאמענדירן ווען עס פעלט זיך אויס נאכצופארשן מעדיצינען, ערציאונג'ס, עקאנאמיקס, און סאציאלע געברויכן פאר די אינטערנאציאנאלע וועלט. די אפטיילונג דארף אויך נאכגיין און ארויסהעלפן די הונדערטער ארגאניזאציעס וועלכע ארבעטן אונטער די יו-ען'ס אויפזיכט צו העלפן אין אירע שלום מיסיעס.
דער עקאנאמישער און סאציאלער ראט טוט אויך קאארדינירן עטליכע ספעציאליזירטע אגענטורן וועלכע געבן אן אויסוואל פון סאציאלע און עקאנאמישע דינסטן. די אגענטורן אפערירן פאר זיך אליינס אבער ארבעטן אינאיינעם מיט אנדערע פראגראמען פון די יו-ען. די פראגראמען רעכנען אריין די וועלט געזונט ארגאניזאציע, די פאראייניגטע פעלקער וויסנשאפטלעכע און קולטורעלע ארגאניזאציע, די אינטערנאציאנאלע ארבעט ארגאניזאציע, און די עסן און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע.
אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ
דאס אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ, וועלכע איז אויך באקאנט אלס דער וועלט'ס געריכט, איז די געריכטליכע טייל פון די יו-ען. עס איז געגרינדעט אין 1945 לויטן או ען טשארטער. די אפטיילונג איז הויפטקווארטירט אין דען האג, האלאנד. דער צוועק פונעם געריכט איז אנצופירן מיט אלע פראצעסן וועלכע ווערן געברענגט צו צווישן מיטגלידער לענדער איינעם מיט אנאנד. דאס געריכט פארמאגט 15 ריכטער וועלכע ווערן ערוועלט דורך די זיכערהייט ראט און די אלגעמיינע פֿארזאמלונג. די מיטגלידער לענדער מוזן נישט ברענגען זייערע פראבלעמען צו דער וועלט'ס געריכט אבער אויב עס קומט אן אין געריכט דעמאלט מוזן זיי אויפאלגן דעם אורטייל און אויב נישט ווערן זיי ארויסגעווארפן פון די יו-ען.
נאמנות-ראט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמנות-ראט איז געגרינדעט געווארן שפעטער און האט באקומען די ארבעט צו אבזערווירן די איבערגאנג פון א צאל קאלאניעס צו זייער זעלבשטענדיקייט. די ארבעט איז געווען די שווערסטע ארבעט פון אלע אפטיילונגן און א גרויסע צאל עקספערטן פלעגן דארט ארבעטן. נאכדעם וואס האנג קאנג איז געווען די לעצטע קאלאניע צו פייערן איר זעלבשטענדיקייט איז די אפטיילונג געבליבן אן ארבעט און אירע אפיסעס זענען פארמאכט געווארן און אלע ארבעטער זענען אויפגעזאגט געווארן.
אגענטורן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאראייניגטע פעלקער האט עטלעכע באזונדערע אגענטורן:
- דער פאראייניגטע פעלקער קינדער פאנד
- די װעלט געזונט ארגאניזאציע
- די עסן און לאנדווירטשאפט ארגאניזאציע
- די פאראייניגטע פעלקער בילדונג, וויסנשאפט און קולטור ארגאניזאציע
- דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד
מיטגלידערשאפט אין די יו-ען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די יו-ען איז געגרינדעט געווארן אין 1945 האט זי באלד געהאט 51 גרינדער מיטגלידער. זיי זענען געווען די 50 לענדער וועלכע זענען אנוועזענד געווען ביי דער היסטארישער קאנפערענץ אין סאן פראנציסקא און אויך פוילן וועלכע איז נישט דארט געווען אבער האט אונטערגעשריבן דעם טשארטער אביסל שפעטער. נייע מיטגלידער קענען זיך אנשליסן דורך דער רעקאמענדאציע פון דעם זיכערהייט ראט און נאר נאכדעם וואס צוויי דריטל פון די מיטגלידער אין דער אלגעמיינער פֿארזאמלונג באשטעטיגן דאס. מיטגלידערשאפט אין די יו-ען איז אפן צו סיי וועלכן לאנד וועלכע שטיצט די נאבעלע מיסיע פון די פאראייניגטע פעלקער און איז גרייט נאכצוגיין די תקנות און פאראנטווארטליכקייטן וועלכע זענען אויסגערעכנט אין די טשארטער.
אין די ערשטע יארן נאך איר גרינדונג איז די יו-ען דאמינירט געווארן דורך די מערב וועלט לענדער און די אלגעמיינע פֿארזאמלונג האט כסדר גענויגט צו די פאליסיס פון די פאראייניגטע שטאטן. די סאוויעט פאראיין איז געווען די איינציגסטע מיטגלידער וועלכע האט געהאט א וועטא רעכט צו באלאנסירן די מערב וועלט השפעה. אין די 50'ער און 60'ער יארן האט זיך די באלאנס אויסגעגליכן ווען צענדליגער נארוואס זעלבסטשטענדיגע לענדער אין אזיע און אין אפריקע האבן זיך אנגעשלאסן אין די יו-ען.
די צאל מיטגלידער האט זיך געדאפעלט אין יענע יארן און די נייע מיטגלידער האבן אריינגעברענגט נייע געדאנקן אין די יו-ען און האבן גע'טענה'ט אז די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט צופיל מאכט און די יו-ען גיט זיי נאך צופיל מאל. אלס רעזולטאט האבן די צענדליגער קליינע לענדער פארמירט א שטארקע שטימע פאראיין און ביז 10 יאר האט די פאראייניגטע שטאטן געמוזט אנהייבן נוצן איר וועטא רעכט אפצושלאגן זייערע געדאנקן און פאליסיס.
אן אינטערעסאנטער טויש האט זיך אפגעשפילט אין די מיטגלידערשאפט פון די יו-ען מיט די מיטגלידערשאפט פון כינע. ווי באקאנט איז כינע איבערגענומען געווארן דורך די קאמוניסטן אין 949' און די נאציאנאליסטן וועלכע האבן געקעמפט קעגן זיי זענען אנטלאפן אויפ'ן טייוואנער אינזל וואו זיי האבן זיך געגרינדעט אן אייגענע רעגירונג און דערקלערט זעלבשטענדיקייט. כינע האט אבער קיינמאל נישט איינגעזען טייוואנ'ס זעלבשטענדיקייט און רעכנט איר אלס איינע פון אירע פראווינצן. ווען די ציווילע קריג האט זיך געענדיגט האבן די נאציאנאליסטן אנגעהאלטן זייער מיטגלידערשאפט אין די יו-ען רעפרעזענטירנדיג גאנץ כינע.
די נייע קאמוניסטישע כינעזער רעגירונג האט זיך באלד אנטקעגן געשטעלט און געפאדערט די יו-ען מען זאל אוועקנעמען די מיטגלידערשאפט פון טייוואן און דאס איבערגעבן צו זיי. פארשטייט זיך אז טייוואן האט נישט מסכים געווען אבער עווענטועל האט כינע געוואונען די קאמף און כינע'ס יו-ען מיטגלידערשאפט איז אריבער צו דער קאמוניסטישער כינע. טייוואן האט באלד דערנאך געפאדערט א באזונדערע מיטגלידערשאפט אבער כינע אלס א גרינדער מיטגלידער האט דאס שטענדיג געשטערט מיט דער טענה אז טייוואן איז א טייל פון כינע און קען נישט באקומען א באזונדערע מיטגלידערשאפט.
די יו-ען האלט זיך אויף פון די געלטער וועלכע די מיטגלידער לענדער באצאלן יערליך. יעדע לאנד באצאלט אנדערע פרייזן געוואנדן לויט איר רייכקייט און ווילן צו צאלן. אויסער די יערליכע אפצאל פארלאנגט די יו-ען באזונדערע פאנדן ווען זי פירט אן א שלום מיסיע. געוויסע לענדער געבן נאך מער געלט פאר אנדערע פראגראמען וועלכע די יו-ען נעמט זיך אונטער. די פאראייניגטע שטאטן איז דער גרעסטער ביישטייער צו די יו-ען געבנדיג 22 פראצענט צו דער ארגאניזאציע'ס אדמיניסטראטיוון בודזשעט און ארום 28 פראצענט פון איר שלום מיסיעס פראדוקטן.
אינטערנאציאנאלע השפעה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטערנאציאנאלע השפעה פון די יו-ען איז שטענדיג געווען אנדערש און האט געהאט גוטע און שוואכע תקופות. צום ביישפיל דורכאויס די קאלטע קריג האט די יו-ען אינגאנצן נישט געהאט קיין ווארט אין ערגעץ ווייל די רייץ צווישן די פאראייניגטע שטאטן און די סאוויעט פאראיין האט פארמיטן די מיטגלידער צו מאכן פארשריט אין סיי וועלכע וויכטיגע אישוס. אין יענע צייטן האט זיך די יו-ען אפגעגעבן מיט אנדערע מיסיעס ווי העלפן דריטע וועלט לענדער און די קאלאניעס אין אזיע ווי פריער דערמאנט. איינמאל די סאוויעט פאראיין איז צעפאלן האט די נייע רוסישע רעגירונג איבערגענומען די מיטגלידערשאפט אין די יו-ען און די ארגאניזאציע האט צוריקבאקומען איר השפעה אויף אינטערנאציאנאלע זיכערהייט.
די שלום מיסיעס פון די יו-ען איז די נישט-אגרעסיווע וועג וויאזוי צו באהאנדלן קריזיסן צווישן לענדער. ווען די יו-ען נעמט אונטער א שלום מיסיע וועט זי בעטן אירע מיטגלידער לענדער צו שיקן מיליטערישע כוחות צו א פאראייניגטע מיסיע אין וועלכע די טרופן וועלן אבזערווירן די קאנפליקטן, העלפן ברענגן פשרות אין קאנפליקטן דורך עפענען געשפרעכן פון ביידע זייטן און אויפבויען א קאמיוניקאציע, באטראכטן און העלפן אויספירן פייער-אפשטעלן, אנפירן מיט דעמאקראטישע עלעקציעס, און געבן הומאניטארישע הילף פאר די לענדער וואס דארפן דאס.
די שלום טרופן וועלכע ווערן געשיקט אין יו-ען מיסיעס ארבעטן אלס נוטראלע סאלדאטן וועלכע קומען העלפן די קאנפליקטן און ווערן געפירט דורך אן איינציגער קאמאנדיר וועלכע אפערירט אונטער יו-ען קאמאנד. שלום טרופן ווערן נאר געשיקט אויב די לענדער אינעם קאנפליקט זענען מסכים דערצו כדי צו פארמינערן דורכפעלער. די טרופן זענען לייכט באוואפענט און פארן ארום מיט ארמאר טרעקלעך אבער נישט קיין טאנקן אדער אנדערע שווערע ארטילערי. זייער ארבעט איז סכנות'דיג ווייל אויב איינע פון די צוויי זייטן זעט נישט איין זייער נוטראלקייט אדער אויב פייער-אפשטעלן צעפאלן און זיי בלייבן אינדערמיט דעמאלט קענען זיי אטאקירט ווערן אומוויליג אדער בייזוויליג. מער פון 1,600 שלום טרופן זענען אומגעברענגט געווארן אין די פארגאנגענהייט דורך פיינטליכע פייער.
אין די יו-ען'ס טשארטער ווערט גארנישט דערמאנט וועגן שלום טרופן אין זייערע מיסיעס. די געדאנק פון שלום טרופן איז צושטאנד געקומען נאך די סועז קאנאל קריזיס אין 956' ווען ענגלאנד, פראנקרייך, און מדינת ישראל האבן אטאקירט עגיפן. דורכאויס דער קריזיס האט דער קאנאדישער דימפלאמאט לעסטער פעירסאן (ער איז שפעטער אויך געווען פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע) פארגעשלאגן א געדאנק פון שיקן א פאראייניגטע מיליטערישע שלום כוח איינצושטעלן פרידן צווישן די לענדער. די יו-ען האט אנגענומען זיין פארשלאג און די שלום טרופן האבן טאקע שטארק מצליח געווען דורך מאכן פשרות און האבן באוויזן ארויסצוטראגן די פראנצויזישע, ענגלישע, און איזרעאלישע מיליטער פון דעם סועז קאנאל דורך א פרידליכן וועג. מיט דעם געלונגענעם מיסיע איז דער קאנצעפט פון שלום טרופן געבוירן געווארן.
פון דארט און ווייטער האט די יו-ען מערערע מאל גענוצט שלום טרופן פאר אירע מיסיעס און האט אין רוב פעלער מצליח געווען. די שלום טרופן זענען געשיקט געווארן קיין צענטראל אמעריקע, די איראן-איראק קריג, און אין די צענדליגער קאנפליקטן אין אפריקע. די יו-ען פארמאגט 44,000 שלום טרופן פון 90 לענדער וועלכע אפערירן היינט אין 15 ערטער אויף די וועלט אנגעהויבן פון אזיע, דער מיטל מזרח, מזרח אייראפע, און אפריקע.
נישט אין אלע מיסיעס האט די יו-ען מצליח געווען און זי האט טיילמאל געליטן דורכפעלער ווען זי האט געשיקט צו ווייניג טרופן אדער ווען זי האט נישט גוט אויסגערעכנט די דעטאלן פון די מיסיע. אזעלכע דורכפעלער זענען פארגעקומען אין אפריקע און שפעטער אין סאמאליע וואו די יו-ען שלום כוחות זענען אטאקירט געווארן און ווען זיי האבן גערופן די פאראייניגטע שטאטן פאר הילף צו פארכאפן דעם פירער פון די קלען גרופע וועלכע האט איר אטאקירט האט זיך די מיסיע אויסגעלאזט אין א טאטאלער דורכפאל און אמעריקע מיט די יו-ען אינאיינעם האבן געמאכט פליטה פון דארט און די ציווילע קריג האט זיך צוריק אנגעצינדן.
נאך א דורכפאל איז געווען אין יוגאסלאוויע וואו די יו-ען האט פארמאגט א ריזיגע צאל שלום טרופן אבער האט פארזען די ריכטיגע צילן פון דעם קאנפליקט און סערבישע כוחות האבן דורכגעפירט א מאסן שחיטה אין דעם שטעטל סרעברעניקע וועלכע איז באצייכנט געווארן דורך די יו-ען אלס א פארזיכערטע געגענט. באלד דערנאך איז די יו-ען שלום מיסיע צוזאמענגעפאלן און איז ערזעצט געווארן דורך א מער אגרעסיווע מיליטערישע כוח אנגעפירט דורך נאט"א, אן אלייענץ פון לענדער אריינגערעכנט פראנקרייך, בריטען, און די פאראייניגטע שטאטן.
די לעצטע יו-ען שלום מיסיע איז אין קראפט אין אפגאניסטאן וואו די שלום טרופן העלפן פארזיכערן און סטאביליזירן דאס לאנד נאכפאלגענדיג די אמעריקאנער געפירטע קריג דארט קעגן טעראריזם.
אנדערע יו-ען מיסיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער ברענגן שלום אין מיליטערישע קאנפליקטן האט די יו-ען אויך א רייע וויכטיגע מיסיעס אויף וועלכע זי ארבעט טאג-טעגליך און האט מיט די יארן אסאך אויפגעטאן. די מיסיעס זענען צעטיילט צו 4 הויפט מיסיעס וועלכע זענען: עקאנאמישע אנטוויקלונג, גלאבאלע סביבה, מענטשליכע רעכט, און וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג.
עקאנאמישע אנטוויקלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יו-ען אפערירט אונטער דעם פרינציפאל אז אויב מען וועט העלפן ברענגן א בעסערע עקענאמיע און סאציאלע לעבן אין די צוריקגעבליבענע לענדער וועט דאס צום מערסטן העלפן פארמיידן קאנפליקטן. די יו-ען גיט אויס א גרויסע טייל פון איר בודזשעט פאר עקאנאמישע אנטוויקלונג פראגראמען ארום די וועלט אין וועלכע זי העלפט די לענדער מיט עצות און געלטליכע שטיצע.
גלאבאלע ענווייראמענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע וויכטיגסטע יו-ען מיסיע איז די וועלט'ס ענווייראמענט וועלכע ווערט געזארגט דורך די יו-ען און זיי געבן אנווייזונגן און הילף פאר די לענדער וועלכע קענען זיך נישט אליינס העלפן. די יו-ען האט דורכגעפירט 3 גרויסע קאנפערענצן אין וועלכע זי האט אויפגעקלערט די וועלט איבער זייער ענווייראמענטאלע פראבלעמען און האט פארגעשלאגן נאכצופאלגן אירע פראגראמען וועלכע זענען געצילט צו פארבעסערן די גלאבאלע ענווייראמענט.
מענטשלעכע רעכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך א הויפט ציל פון די יו-ען איז צו קוראזשירן און פארשלאגן מענטשלעכע רעכט אפגעזען וועלכע סארט מענטש דאס איז. שווארץ אדער ווייס, מענער אדער פרויען, אנדערע שפראכן, און רעליגיע אלע האבן אייניגע רעכט צו יעדער זאך וואס אנדערע האבן. די יו-ען איז זייער שטרענג מיט מענטשלעכע רעכט און וועלן קעמפן דערפאר אן אויפהער.
וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו איבערצייגן די וועלט איבער וואפן קאנטראל און אנטוואפענונג האלט די יו-ען ספעציעלע קאנפערענצן אין גענף, שווייץ, וואו זי קלערט אויף די שעדליכקייט פון וואפן און די פאליסי פון אנטוואפענונג.
נאך די ערשטע גאלף קריג האט די יו-ען גענומען א הויפט ראלע צו פארשטארקן א זיכערהייטס ראט רעזאלוציע וועלכע האט געלויטעט אז איראק מעג נישט האבן קיין שום מאסן פארניכטיגונג וואפן. סאדאם כוסעין האט אין אנהויב קאאפערירט מיט די יו-ען אינספעקטארן און האט טאקע פארניכטעט א טייל פון זיינע שעדליכע וואפן. אבער אין 98' האט כוסעין ארויסגעווארפן די אינספעקטארן און אפגעזאגט די יו-ען פון אריינטרעטן אין אירע פאבריקן.
די יו-ען האט דאן אדאפטירט א רעזאלוציע וועלכע האט געווארענט כוסעין מיט ערנסטע קאסעקווענצן אויב ער קאאפערירט נישט מיט די אינספעקטארן. כוסעין האט דאן צוריק אריינגעלאזט די אינספעקטארן אבער כוסעין האט געמאכט שפאט פון זיי און יעדע שטיק צייט האט ער געטוישט זיין מיינונג און זיי ווידער ארויסגעווארפן. די בוש אדמיניסטראציע האט דאס גענומען ערנסט און האט געלאנטשט א פולע אינוואזיע אין 03' וועלכע איז נאך נישט געקומען צו אן ענדע אפילו נאכדעם וואס סאדאם כוסעין איז אראפגעברענגט געווארן פון מאכט.
צוקונפטע פערספעקטיוון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי באקאנט האט די יו-ען אין די פאראייניגטע שטאטן געהאט א לאנגע רוגזה אין די 80'ער און 90'ער יארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט אנגעהויבן פארפירן אז זי גיט צופיל געלט פאר די יו-ען און אירע מיסיעס ווען די ארגאניזאציע איז צו גרויס און אומגעלונגן. צודעם איז צוגעקומען די יו-ען דורכפעלער אין סאמאליע און אין באסניע און אמעריקע האט אנגעהויבן לייגן א גרויסע פראגע אויף די גאנצע עקזיסטענץ פון די יו-ען און טייל רעגירונג אפישעלס האבן אפען קריטיקירט די ארגאניזאציע.
אין דער זעלבער צייט איז אנגעקומען שווערע עקאנאמישע צייטן און אמעריקע האט מער נישט געקענט באצאלן אירע הויכע בילס פאר די יו-ען און ביז די מיטעלע 90'ער יארן האט די חוב שוין געהאלטן ביי 1.5 ביליאן דאלאר און קאנגרעס האט געשטימט צו אנהייבן צאלן קלענערע געלטער פאר די יו-ען טראץ וואס די אמעריקאנער מאסן האט יא שטארק געשטיצט די ארגאניזאציע.
דער יאר 96' איז געווען די שווערסטע יאר פאר די יו-ען ווען אירע מיסיעס האבן זיך געמערט און די ביישטייערן האבן פארפעלט צו קומען פון די מיטגלידער לענדער וועלכע האבן דאס נישט געקענט אדער נישט געוואלט באצאלן צוליב פאליטישע סיבות. די יו-ען איז געשטאנען פאר א צוזאמענבראך ווען נישט קאפי אנאן וואלט איבערגענומען די פירערשאפט און האט געראטעוועט דעם מצב דורך שניידן די קאסטן און אפעלירן צו די לענדער צו באצאלן זייערע חובות.
אינעם זעלבן יאר האט אמעריקע זיך פארטשעפעט אויף דעם דעמאלטדיגן יו-ען סעקרעטאר באוטראס גאלי און האט וועטאאירט אים צו ווידער-ערוועלן כאטש רוב מיטגלידער זענען געווען דערקעגן.
גאלי איז ערזעצט געווארן דורך דעם שווארצן קאפי אנאן וועלכע איז געשטיצט געווארן דורך די פאראייניגטע שטאטן. אין 2000 האט די יו-ען פארמינערט די מיטגלידערשאפט אפצאלן פון אמעריקע און די רעגירונג האט לכבוד דעם געגעבן א שיינע סומע געלט צו דעקן אירע חובות און א פרישע פריינטשאפט האט זיך אנגעהויבן צווישן די ארגאניזאציע און די פאראייניגטע שטאטן. אבער די פריינטשאפט האט געקראכט אין 2003 ווען אמעריקע האט אינוואדירט איראק אן ווארטן פאר דער אויטאריזאציע פון דעם יו-ען זיכערהייט'ס ראט. אזעלכע לענדער ווי פראנקרייך, דייטשלאנד, רוסלאנד, און כינע האבן דאס שטארק קריטיקירט מיט דער טענה אז דער אקט וועט אפשוואכן די יו-ען'ס אינטערנאציאנאלע אויטאריטעט און צוטרוי.
טראץ די שוואכע פריינטשאפט מיט די פאראייניגטע שטאטן שאצט מען אז די יו-ען וועט צוריקגעווינען איר שטיצע אין די קומענדיגע יארן און וועט ווייטער קענען שפילן א ראלע אין די וועלט'ס קאנפליקטן און אויספירן אירע אנדערע מיסיעס.
פינאנצירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הוצאות פון די פאראייניגטע פעלקער ווערן פינאנצירט דורך ביישטערונגען—געשאצט און וואולטעטיק—פון די מיטגלידער לענדער. די אלגעמיינע פארזאמלונג טוט באשטעטיקן דעם בודזשעט און שטעלט אוועק די ביישטייערונג פון יעדן מיטגליד. דער מאקסימום וואס איין לאנד דארף באצאלן איז 22% פונעם גאנצן בודזשעט, און דער מינימום איז 0.001% פונעם גאנצן בודזשעט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


c: text/html

text:
וויקימעדיע פונדאציע
וויקימעדיע פונדאציע (וויקי-מעדיע) איז דער שירעם פונדאציע וואס פירט אן מיט אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 260 אין צאל, וואס זענען אלע איין גרויסער פיל-שפרעכיגער פרייער אנציקלאפעדיע פראיעקט אונטער די בעלות פון די נישט-פאר-פראפיט ארגאניזאציע, הויפטקווארטירט אין פלארידע, געגרינדעט דורך זשימי וועילס.
די וויקימעדיע פונדאציע איז אזא סארט וואולטעטיגע ארגענעזאציע וואס האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען דעת און וויסענשאפט צו יעדן מענטש אויף די וועלט פריי אן אפצאל, און דאס קונה זיין אויף אזוי שטארק אז ער זאל דאס ווייטער פארברייטערן ביז ארויס פון די גרענציען פון איר אמת, דורך דעם וואס זיי שענקן צו יעדן די בעלות צו זאגן וואס איז אמת.
דאס ווערט דורכגעפירט דורך אויסנוצן די מאדערנע וויקי סאפטווער פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פונדאציע אוועקגעשטעלט אן ענציקלאפעדיע אין כמעט יעדער שפראך אויף דער וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס. אבער נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער בילדער און ביכער זאמעלונגען און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די מענטשליכער וויסענשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע גיט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר ווערטשאפט, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע די אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס איבער יעדעס ענין וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די סאפטטוועיר און די דעזיין דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלעס וואס מען שרייבט ווערט אטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט דארטן קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקי פראגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיי געבן פאר אומזינסט דעם פראגרעם וואס ווערט גענוצט אין וויקיפעדיע, אזוי ארום קען זיך יעדער עפענען א וועבסייט מיט אן אייגענער וויקיפעידיע, און עס עקזיסטירן אויפן אינטערנעט אסאך אזאלכע וועבסייטס. איינער פון זיי, און באקאנט פאר אידיש רעדדערס, איז די וויקיפעדיע אפטיילונג פונעם אידישע וועלט וועבסייט.
דרויסענדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די וויקימעדיע וויקי ווי מען דיסקוטירט אלע וויקימעדיע פראיעקטן.
פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע
וויקיביכער • וויקיקאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פרעקווענץ
אין פיזיק, איז די פֿרעקווענץ אדער אפֿטקייט פון א פעריאדישן פענאמען וויפיל פעריאדן גייען אריבער אין אן איינס פון צייט.
מען טוט ניצן דעם סימבאל f פאר פֿרעקווענץ און ער ווערט געמאסטן, אין דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן, אין הערץ (Hz); איין הערץ איז א פעריאד פון איין מאל א סעקונדע. צום ביישפיל, דער עלעקטרישער שטראם אין רוב לענדער היינט איז וועקסלשטראם מיט א פרעקווענץ פון 50 הערץ, דאס הייסט, די עלעקטרישע שפאנונג טוישט זיך פעריאדיש מיט 50 פעריאדן יעדע סעקונדע.
דער פֿרעקווענץ פון א כוואליע און איר כוואליעלענג זענען פארבונדן דורכן פארמל:
וואו v איז די גיך און (לאַמבדאַ) איז די כוואליעלענג. דער פארמל פאר דער פרעקווענץ פון ליכט (און עלעקטראמאגנעטישע) כוואליעס איז וואו c איז די גיך פון ליכט.[1]
אנדערע כוואליעס, למשל קלאנג כוואליעס, גייען מיט א קלענערער גיך.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "Frequency of a wave". Science Scope. דערגרייכט דעם 2009-03-04.


text:
ארקאדי גיידאמאק
ארקאידי גיידמאק געבוירן אין אוקריינע איז א אידישער ביליאנער אין ישראל. ער ווערט געזוכט צו ארעסט דורך פראנקרייך און אנגאולא, פאר שטייער זיך ארויסדרייען, און מאני לאנדריאונג. ער האט 2 פאספארטן פון פראנקרייך און פון ישראל
ער איז געווארן רייך פון וואפן האנדל און נאך זאכן, וואס צוליב די פרייוועטיציע דורך קארופציע דילס נאכן צוזאמפאל פון קאמוניסטישען סאוויעטישען פארבאנד האט מען געקענט מאכן פיל געלט דורך שמירן.
אין ארץ ישראל גייט אן א געריכט צו מען זאל אים ארויסגעבן צוריק פאר פראנקרייך אים ברענגן צו גערעכטיגקייט, אבער דערווייל נוצט ער אויס זיין איינפלוס דאס צוריקצוהאלטן דורך ווארפן געלט רעכטס און לינקס אונטערקויפן די מאכטן אים צו יא צו האלטן אין ארץ ישראל.
ער האט אפגעקויפט די בית"ר ירושלים ספארטס טיעם.
ער וויל לויפן פאר ירושלים מעיאר.
ער שטיצט חברה הצלה און ר' דודי זילבערשלאג מיט ביבי נתניהו, און ר' ראובן אלבז. און צום לעצט ביי די ישראל לבנון קאנפליקט האט ער אויסגעצאלט פאר די אלע אידישע משפחות וואס האבן געליטען און געמוזט מופן.


text:
גאטפריד ווילהעלם לייבניץ
גאטפֿריד ווילהעלם (פֿאן) לייבניץ (דייטשיש: Gottfried Wilhelm von Leibniz; 1טן יולי[1] 1646 - 14טן נאוועמבער 1716) איז געווען א דייטשער פילאסאף און מאטעמאטיקער. ער האט געשריבען אויף לאטיין, פראנצויזיש און דייטשיש.
לייבניץ פארנעמט א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון מאטעמאטיק צוליב דעם וואס ער האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אומאפהענגיק פון אייזיק ניוטאן, און די סימבאלן וואס לייבניץ האט איינגעפירט ניצט מען נאך היינט. ער האט ראפינירט די בינארישע סיסטעם, וואס איז דער יסוד פון כמעט אלע קאמפיוטערס. לייבניץ פארנעמט אויך א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון פילאסאפיע. ער איז געווען, צוזאמען מיט רענע דעקארט און ברוך שפינאזא, פון די גרעסטע אדוואקאטן פאר די פילאזאפיע פון ראציאנאליזם.
לייבניץ האט אויך בייגעשטייערט אין א שיינעם אופן צו פיזיק און טעכנאלאגיע, און האט פארויסגעזען איינפאלן און באגריפן וואס זענען אויסגעטונקען הערשט אסאך שפעטער אין בילאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, ווארשיינלעכקייט טעאריע, פסיכאלאגיע, פילאלאגיע און אינפארמאציע טעאריע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאטפריד לייבניץ איז געבוירן געווארן דעם 1טן יולי 1646 אין לייפציג, זאקסן, צו זיין פאטער פרידריך לייבנוטץ און זיין מוטער קאטערינא שמוק. זיין פאטער איז געשטארבן ווען ער איז געווען אלט זעקס יאר. ביי 15 יאר האט ער אנגעהויבן שטודירן אין אוניווערסיטעט.
אין 1672 האט זיך לייבניץ געצויגן קיין פאריז, פראנקרייך. קורץ נאכער האט ער געטראפן דעם האלענדישן פיזיקער און מאטעמאטיקער כריסטיאן הויגנס און ער האט איינגעזען אז ער דארף שטודירן ווייטער מאטעמאטיק און פיזיק. דאס האט ער טאקע געטון, מיט הויגנס זיין מענטאר, ביז ער האט געמאכט וויכטיקע ביישטייערונגען צו ביידע טעמעס, און ער האט דערפינדן זיין ווערסיע פון דעם אינטעגראלן און דיפערענציאלן קאלקולוס.
לייבניץ איז געווען דער ערשטער צו ניצן דאס ווארט "פונקציע" אין מאטעמאטיק, און האט פארשטאנען אז מען קען לייזן א סיסטעם פון לינעארע גלייכונגען דורך דעם מאטריקס פון די קאעפיציענטן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 21סטן יוני אינעם יוליאנישן קאלענדאר


text:
1850
1850 איז דאס 50סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1850 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן אפריל - לאס אנדזשעלעס פראקלאמירט א שטאט
- 9טן יולי - פרעזידענט זאקארי טיילאר שטארבט, און מילארד פילמאר ווערט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 10טן יולי - מילארד פילמאר געוויילט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן יאנואר - אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו, רוסישער שרייבער און דראמאטורג (געש' 1904)
- 7טן מערץ - טאמאס מאסאריק, דער ערשטער פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי (געש' 1937)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אפריל - וויליאם ווערדסווערט, ענגלישער דיכטער (געב' 1770)


text:
פערמא'ס לעצטער טעארעם
פֿערמאַ'ס לעצטער טעארעם איז א בארימטער טעארעם אין נומערן טעאריע וואס דער מאטעמאטיקער פיער דע פערמא האט פֿארמולירט אין דעם מיטן פונעם 17טן יארהונדערט, און איז געבליבן אן אפענער פראבלעם אין מאטעמאטיק ביז דער בריטישער מאטעמאטיקער ענדרו וויילס האט אים געלייזט אין 1995. דורכאויס 350 יאר איז ער געווען איינע פון די מערסט-באוואוסטע נישט-געלייזטע השערות אין דער וועלט פון מאטעמאטיק.
דער טעארעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טעארעם זאגט אז:
-
- פאר א נאטירלעכער צאל n גרעסער פון 2, זענען נישט פאראן נאטירלעכע צאלן x,y,z (גרעסער פון 0) וואס באשטעטיקן די גלייכונג: .
אוודאי, אין דעם פאל n = 2, באקומט מען די גלייכונג ווערט , וואס ווײַזט זיך אין דעם פיטאגאראס פרינציפ, און האט אומענדלעכע לייזונגען מיט y, x און z נאטירלעכע צאלן. למשל אדער . די לייזונגען זענען באקאנט ווי פיטאגארישע דרייערלעך. פֿערמאַ האט גע'טענה'ט אז אין יעדן פאל פון n גרעסער ווי 2 פון דער גלייכונג איז נישט פאראן אפילו נישט איין לייזונג אין נאטירלעכע צאלן. דורכאויס 350 יאר איז די השערה געבליבן אן אפענער מאטעמאטישער פראבלעם.


text:
צאנז-קלויזענבורג (הויף)
דער ארטיקל דא באשרייבט דאס צאנז-קלויזענבורג'ער חסידות וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך האדמו"ר ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם זצוקללה"ה. פאר אינפארמאציע אויף דעם ארגינעלן צאנזער חסידות וואס איז געגרינדעט געווארן דורך הרה"ק ר' חיים האלבערשטאם זיע"א זעט צאנז (הויף)
צאנז-קלויזענבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צאנז קלויזענבורג איז דער נאמען פון א חסידישן הויף וואס איז געגרינדעט געווארן דורך האדמו"ר ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם זצוקללה"ה (א זון פונעם רודניקער רב, הרב צבי הירש האלבערשטאם, אן אייניקל פון דברי חיים פון צאנז) וואס האט ממשיך געווען אין דעם וועג פון זיין הייליגן זיידן דעם דברי חיים.
דער צאנז-קלויזענבורגער רבי ר' יקותיאל יהודה וואס איז געווען רב אין דער שטאט קלויזנבורג, אונגארן (היינט רומעניע) פאר'ן צוויטן וועלט קריג, האט אויפגעבויט יודישקייט און חסידות נאכן קריג און האט גערופן זיינע מוסדות און זיינע שטעטלעך אין ארץ ישראל מיטן נאמען צאנז אויפן נאמען פון זיין זיידן דער צאנזער רב זי"ע.
די וואוילטעטיגקייטן פונם רבי'ן זענען נישט נאר געווען פאר זיינע חסידים נאר פאר גאנץ כלל ישראל, ווי ס'איז באוואוסט האט ער אויפגעשטעלט מפעל הש"ס און דעם לאניאדא שפיטאל אין קרית צאנז, נתניה.
דאס חסידות היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער פטירה פונם רבי'ן ר' יקותיאל יהודה זענען אויפגענומען געווארן אויף זיין פלאץ:
- זיין עלטערער זון ר' צבי אלימלך האלבערשטאם שליט"א פון קרית צאנז, נתניה, ארץ ישראל; אדמו"ר מצאנז.
- זיין צווייטער זון ר' שמואל דוד האלבערשטאם שליט"א פון בארא פארק, ברוקלין, ניו יארק, פאראייניגטע שטאטן; אדמו"ר מצאנז-קלויזענבורג.
- (זיין איידעם ר' שלמה גאלדמאן שליט"א פון יוניאן סיטי, ניו דזשערסי, פאראייניגטע שטאטן; אדמו"ר מזוועהיל-צאנז.)
צאנז קלויזענבורג ווערט גערעכנט היינט אלס איינע פון די גרויסע חסידות'ן איבער דער גארער וועלט, עס האט בתי מדרשות און מוסדות אין...
- ארץ ישראל: ירושלים, בני ברק, צפת, פתח תקוה, חיפה, אלעד, ביתר.
- אייראפע: לאנדאן, אנטווערפן, מאנטשעסטער.
- אמעריקע: בארא פארק, וויליאמסבורג, מאנסי, יוניאן סיטי, לייקוואד.


text:
חינוך
חינוך אדער ערציאונג אדער בילדונג איז די ערציאונג פון א קינד ווען ער איז נאך קליין.
א מענטש ווערט געפארעמט זיין געדאנקען און פירונגען פון אלעס און אלעמען ארום.
די וואס געבן זיך אפ מיט דעם זענען לערערין'ס און עלטערן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארצייטנס האט יעדער טאטע געדארפט לערענען פריוואט מיט זיין קינד אדער אים באזארגן א פריוואטער לערער זאל לערענען מיט זיין קינד, וואס דערפאר האבן פילע קינדער נישט געלערנט אין קיין שולעס, און אויסגעוואקסן אוילע פויערס און עם הארצ'ים.
ביים ענדע פון די 19טע י"ה איז אריין אין די וועסטליכע קולטור א רעפארמע אז די רעגירונגען מוזן באזארגן גרונדשולס פאר זייערע אלע בירגער אויף אומזינסט, אבער די מיטלשולעס און קל וחומר די אוניווערסיטעטן און קאלעדזשן וואס דארט האט מען שטודירט הויכע לימודים האט דאן געקאסט געלט. א צייט שפעטער איז אויך די גרונדשולעס געווארן א טייל פון די רעגירונגס פארפליכטונגען און נאר די אוניווערסיטעטן מיט די קאלעדזשן זיינען געבליבן אונטער פריוואטע געזעלשאפטן. היינט אין פילע אייראפישע לענדער שטיצט די רעגירונג און צאלן אויס א טייל פון די לימודים אויך אין די אוניווערסיטעטן פאר זייערע בירגער.
בילדונג אין מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מדינת ישראל איז דא דריי אפיציעלע חינוך אינסטיטוציעס וואס ווערן געשטיצט דורך די משרד החינוך:
- חינוך ממלכתי - שולעס פאר סעקולערער.
- חינוך ממלכתי דתי - שולעס פאר מזרחיסטן וואס האלטן זיי אויף א רעליגיע סטיל, און לערנען סיי ספרי קודש און סיי ספרי חול.
- חינוך חרדי עצמאי - שולעס פאר די פרומע וואס מען לערנט בעיקר ספרי קודש און אויך ספרי חול אונטער די קאנטראלע פון משרד החינוך. אבער למעשה ווערן זיי נישט געאכט דורך משרד החינוך, און לערנען כמעט נאר ספרי קודש ווי זייער אייגן ווילונג.
לױטן חוק אין ישראל (חוק חינוך חובה חינם) זײַט 1984 און איר באַשטימונג אין 1999 איז די מדינה מחויב אױסצוצאָלן חינוך פֿאַר קינדער פֿון 3 בין 18 יאָר.
- זעט אויך: שולע


text:
איינער פון וואנט סטריט ס מערסט קאָנסיסטענט שטרעמונגען דורך די יאָרן איז פֿאַר קאָמפּאַניעס וואס האָבן ריטשט אַ זיכער נומער צו קויפן אנדערע קאָמפּאַניעס אין אַן פּרווון צו גאַנדז זייער וווּקס. די אַלט זאגן גייט אַז ווען איר קענען ניט פאַרשטיין בעסער, איר באַקומען ביגער. עס מאכט חוש. ראַפּידלי-גראָוינג קאָמפּאַניעס קענען בוך ימפּרעסיוו יאָר-איבער-יאָר נומערן בשעת זיי זענען נאָך קליין, אָבער עס ווערט ינקריסינגגלי שווער צו פּאָסטן טאָפּל-ציפֿער גיינז אין פארקויפונג און פאַרדינסט אַמאָל איר'ווע ווערן אַ ביליאָן-דאָלאַר פאַרנעמונג. קוקן אַרויס אייער אייגן געשעפט צו הויפּט קאָמפּעטיטאָרס (י.ע. בייינג וווּקס דורך געוואקסן מאַרק ייַנטיילן) אָדער צו קאָמפּאַניעס וואס זענען שייַכות אָבער טאַנדזשענטשאַל צו איינער ס אייגן (י.ע. בייינג ווענדאָרס, פּאַרטנערס, קאַסטאַמערז, און אַזוי אויף.) זענען די צוויי מערסט פּראָסט וועגן אין וועלכע דאָס איז געשען.
אָבער, געשיכטע דערציילט אונדז אַז אַזאַ טריט זענען פראָט מיט געפאַר. הויפּט אַקוואַזישאַנז דורך מעגאַ-היטל אָפּציע ביסל סטאַקס זענען יוזשאַוואַלי אָוווערפּרייסט און ראַרעלי גיין געזונט פֿאַר די אַקווייערינג געזעלשאַפט. קאָמפּאַניעס וואס האָבן ווערן זייער גרויס האָבן ענטרענטשט סיסטעמס, פּערסאַנעל און מענטאַליטיעס אַז קענען זיין גאָר שווער צו מאָדיפיצירן, און עס איז פּראָסט צו זען די מערדזשד ענטיטי ראַפּאַדלי פאַרלירן זייער יקספּיריאַנסט מאַנאַדזשערז אַ יאָר אָדער צוויי נאָך די אָפּמאַך. עס זענען סך ביישפילן פון דעם, אָבער מיר וועט ציטירן אַאָל ס מערדזשער מיט צייט און אַלקאַטעל ס מערדזשער מיט לוסענט ווי אַ צוויי זייער גוט אָנעס.
Google ס $12.5 מיליאַרד באַשלוס צו קריגן מאָטאָראָלאַ ס מאָביליטי דיוויזיע, מיט וואָס עס אַרבעט זייער ענג אויף די אַנדרויד רירעוודיק-טעלעפאָנירן אָפּערייטינג סיסטעם, איז זייער טעלינג אין דעם באַטראַכטן. ווייל דערוואַקסן דורך ליפּס און גווול איבער דער פאַרגאַנגענהייַט פינף יאָרן בפֿרט דורך זוכן און גאַנצע, Google ס אַדמיניסטראַציע איז אונטער שטרענג דרוק צו האַלטן די עלליאָטטוואַווע מוזיק פּלייינג. פראַנקלי, דער אָפּמאַך האט איינער פון די כאָלמאַרקס פון אַ פּאָטענציעל ומגליק – Google איז פּייינג אַ מאַסיוו, 63%, פּרעמיע צו געווינען קאָנטראָל איבער מאָטאָראָלאַ ס בריליאַנט אין דער קרוין, אפילו כאָטש די געשעפט איז דער רעזולטאַט פון אַ ויסשליסיק פּראָצעס אין וועלכן Google געווען דער בלויז קוינע.
דערצו, דער אָפּמאַך שטעלט Google סקווערלי אין אַ נידעריק-גרענעץ, הויך באַנד געשעפט אַז יפעקטיוולי לייגט עס אין פאַרמעסט מיט די 38+ אנדערע כאַנדסעט מייקערז ניצן אַנדרויד, וואָס איז באטראכט דורך פילע צו זיין דער בעסטער רירעוודיק אַס. עס האט שטיל אַמאַסט אַ דאָמינאַנט 43% פון די רירעוודיק טעלעפאָנירן מאַרק, פאָרויס פון ביידע נאָקיאַ און עפּל, אָבער עס איז בכלל געהאלטן נעבעך פאָרעם צו גלייַך קאָנקורירן מיט אייער קאַסטאַמערז. ניט סומע פון ריאַשוראַנס אַז אַנדרויד לייסאַנסינג וועט נאָך זיין געראטן דורך אַ “באַזונדער” טיילונג איז געגאנגען צו פּלייקייט קאָנקורענט פירמס וואס איצט זען Google ווי אַ גלייַך קאָנקורענט.
Google האט פארטיידיקט די אַקוואַזישאַן אין אַלגעמיין און די פּרייַז אין באַזונדער דורך סיטינג מאָטאָראָלאַ ס טיף פּאַטענט טעקע. עס איז עטלעכע קרעדיביליטי צו די פאָדערן, זינט אָונינג די פּאַטענץ וועט צושטעלן אַ שטאַפּל פון לעגאַל שוץ פון ינפרינדזשמאַנט לאָסוץ (ווי ווויל ווי דער לעגאַל שטייענדיק צו גיין נאָך אנדערע), און עס זיכער צו זיין מער ווי אַ ביסל דזשי-וויז דאס אין עס אַז קענען זיין באטייטיק מאָנעטיזעד.
אבער די דנאָ שורה איז אַז Google האט דערוואַקסענער. עס ס ניט די דיסראַפּטיוו שפּיל-טשאַנגינג פירמע פון 2005, אָבער גאַנץ אַ זייער גרויס, צייַטיק געשעפט מיט טאָנס פון געלט וואס איז בייינג כידעש (דעם וועט זיין זייַן 102 אַקוואַזישאַן). טריט ווי די מאָטאָראָלאַ אַקוואַזישאַן און זייַן לעצטנס לאָנטשט Google געזעלשאַפטלעך נעטוואָרקינג אַפּלאַקיישאַן פֿאָרשלאָגן אַ מיר-צו דרוקן פון סטראַטעגיע, נישט דער סאָרט פון זאַך אַז ספּאָנז סעקטאָר-רעצייעך זאכן ווי יאָוטובע און אַדסענסע.
אין פאַקט, Google איצט דערמאנט אונדז זייער פיל פון מיקראָסאָפט אַ ביסל יאָרן צוריק. מיט גורל פון געלט לויפן זייַענדיק דזשענערייטאַד פון סטאַביל אָבער פּאַמעלעך-גראָוינג פּראָדוקטן ווי מס אָפפיסע, מיקראָסאָפט האט לאַנג קריטיקירט פֿאַר ניט אַקווייערינג וווּקס דורך מערדזשערז, אַזוי עס איז אויס און סנאַגד סקיפּע מאי אין אַ קראַנק-אַדווייזד, ניט-האַרץ און אָוווערפּרייסט אַקוואַזישאַן אַז מיר פילן וועט לעסאָף ווערן געזען ווי אַ הויפּט גרייַז.
ינטערעסטינגלי, מיקראָסאָפט איז אינגיכן געזען אויף וואנט סטריט ווי אַ באַלטויווע פון דער Google-מאָטאָראָלאַ געשעפט. ניט נאָר טוט די אַקוואַזישאַן טייקעף אָרט אנדערע רירעוודיק אַס מייקערז, ווי נאָקיאַ און ריסערטש אין מאָטיאָן, אויף דעם בלאָק, אָבער עס קען נוץ די רירעוודיק ווינדאָוז אַס אויב, ווי דערמאנט, קראַנט אַנדרויד פּאַרטנערס כיסאָרן. אַלע געזאָגט, Google ס מאַך זאל קוקן גוט אויף פּאַפּיר, אָבער דערפאַרונג דערציילט אונדז אַז כיינדסייט זאל צושטעלן אַ אַנדערש מיינונג.


text:
Windows Sidebar
Windows Sidebar (ניט אָפֿיציעלער טײַטש: Windows-זײַט-פּאַס) איז אַן אַײַנגעבױטע פראגראם אין Windows אפערירן סיסטעמען זײַט Windows Vista וואס פאראנקערט א זײַטפּאַס אױף דער עקראנארט (Desktop). דאָס פּראָגראַם דערלױבט אָפּערירן און אינסטאַלירן פֿאַרשײדענע װינדאָז-המצאות (װאָס זײַנען באַקאַנט װי גאדזשעטן (Gadgets)) װעלכע זײנען גראדע אױף דער Windows Sidebar אָדער אפגעטײלט פֿון אים.
די Windows Sidebar קען דורכפירן פארשײדענע אױפגאבעס, װי ארױסװײַזן א זײגער אדער דעם פראצעסאר באניץ. די המצאה פראגראם איז באזירט אויף HTML און אנדערע סקריפט קאדן, אזױ קען יעדער בױען אײגענע המצאות. דאָך, Windows Vista קומט מיט מיט עלף אײַנגעבױטע המצאות.
די Windows Sidebar איז איניציִיִרט געװאָרן בערך אינעם יאר 2000 װי אַ טײל פון דער Windows SideShow. אין Windows 7 װעלן מײַקראָסאָפֿט נאָך מער אנטװיקלען די Windows Sidebar, און עס װעט זײן אינטעגרירט מיט דער Internet Explorer און מיט דער Windows Media Center.


text:
שטימע קעסטל
שטימע קעסטל איז דער גליד ביי יעדן זויג בעל חי' וואס זיצט העכער דער לופטרער אין פאדערשטן טייל פון האלדז דארטן ווי דער וושט מיט דער לופטרער צעטיילן זיך, און איר הויפט אויפגאבע איז צו באשיצן די לופטרער.
דאס איז צאמגעשטעלט פון 9 קארטילעדזש שטיקער, וואס צאמגעבינדען מיט מוסקל בענדער.
דאס דינט דורך צו לאזן לופט פון די פארניקס צו די לונגען.
דאס איז אויך אחריות אויף דעם אויסשטעל פון טענער פון קול, אויף איר שטארקייט און איר הויכקייט. לויט איר ברייטקייט קענען זיך די שטים בענדער אויסציען און צאםציען.


text:
שפאקטיוו
דער ארטיקל איז געשטעלט צו פאראייניקן מיט טעלעסקאפ.
איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן.
א שפאקטיוו איז אן אפטיקל אינסטרומענט וואס טוט גרעסער מאכן א ווייטער אביעקט.
צוזאמענשטעל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפאקטיוו פארמאגט צוויי לענסעס וואס ווען ביידע ווערן געלייגט איינע בעפאר די אנדערע טוט עס דערנענטערן און גרעסער מאכן דער אביעקט אויף וועלכן מען קוקט.
די פאדערשטע לינז (וועלכע איז נעטנער צו די אויגן) ווערט אנגערופן א קאנקאווע לינז. דאס איז א אויסגעארבעטע לינז וואס ברענגט נענטער אן אביעקט צוליב איר געדרייטע פארעם. די זעלבע לינז ווערט אויך גענוצט אין טעלעסקאפן. די צווייטע לינז איז א געמישטע לענס פון צוויי מאטריאלן פון וועלכע די מערהייט דערפון פארגרעסערט דעם אביעקט וואס איז נענטער געברענגט געווארן דורך דער קאנקאווער לינז.
די קאנקאווע לינז איז אויסגעארבעט און געשניטן אויף א שמאלע רינדיקייט אויף אריין וואס טוט וואונדערליך מאכן זען יעדער אביעקט נענטער. דאס איז נישט קיין טעכנאלאגישער אויסטרעף נאר איז שוין גענוצט געווארן טויזענטער יארן צוריק. די זעלבע לענס ווען מען דרייט עס אויס די פארקערטע וועג וועט עס ווייזן יעדער אביעקט ווייטער ווי עס איז באמת. ווייל די לינז איז דעמאלט אויסגעפארעמט די פארקערטע וועג.
שפאקטיוו סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נומערן און בוכשטאבן וואס שטייען אויפגעשריבן אויף אלע שפאקטיוון מיינען די גרויסקייט פון דעם בילד וואס ווערט געמאכט ווען מען קוקט אריין אין דעם שפאקטיוו. MM מיינט מילי-מעטער. א געווענליכער שפאקטיוו וועט האבן צוויי אויפשריפטן איינע וואס צייגט די גרויסקייט פון דעם בילד. און די צווייטע די ווייטקייט פון דער לינז.


text:
דע בירס
דע בירס איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס האנדלט מיט בריליאנטן. פארן גאנצן 20סטן יאר הונדערט איז עס געווען כמעט דער אויסשליסליכער דיאמאנטן פארקויפער, וואס האט געהאט דעם מאנאפאל און געטריבן די פרייזן לויט זייער ווילן און טאשן. דע בירס האט בריליאנטן אוצרות אין באצוואנע, נאמיביע, דרום אפריקע און קאנאדע.
אין דעם אנהייב 21סטן יארהונדערט איז אבער כסדר געפונען געווארן נאך און נאך שאכטעס וואס זיי האבן נישט געקענט לייגן קיין האנט דערויף און אזוי איז זייער מאכט צעבסילעך צעברעקלט געווארן אז היינט האלטן זיי שוין ביי אונטער פערציג פראצענט פון דעם מארק, און די דיאמאנטן שטיינער ווערן מער און מער צוגעגענגליך פאר די פשוטע פאלקסלייט.
פון די גרעסטע קאנקורירער מיט זיי איז לוי לעוויעוו, א חרדי'שער איד, א רוסיש געבוירענער וואס וואוינט היינט אין בני ברק ער האט גאר נאנטע באציאונגען מיט וולאדימיר פוטין וואס ער נוצט דאס אויס אויף ארויסצוהעלפן אחינו בני ישראל.
פון די לענדער וואס זענען פון די רייכסטע מיט די נאטורליכע אוצרות זענען


text:
ספר אדם וחוה
ספר אדם וחוה איז איינע פון די ספרים חיצונים צו די תורה.
דער ספר לייגט אראפ די איבערלעבענישן פון אדם הראשון און זיין ווייב חוה פון נאכן פארטריבן ווערן פון גן עדן ביזן שטארבן פון חוה און איהר קבורה נעבן אדם און הבל.
עס איז ארגינעל געשריבן געווארן אין לשה"ק, אבער אזוי ווי רוב פון די ספרים חיצונים איז עס נישט געבליבן אינעם ארגינעלן לשון צוליב וואס די חכמים האבן עס נישט אנגענומען. נאר די גריכישע און לאטיינישע איבעזעצונג האבן מיר די גאנצע.
עס אנהאלט בסך הכל דריי-און-פערציג פרקים. אינעם ערשטן פסוק רופט עס זיך ספר תולדות אדם וחוה און אינעם ארמענישן איבערזעצונג ספר אדם.


text:
ריימאנד קארווער
רײמאָנד קאַרװער (25סטן מיי, 1938 - 2טן אויגוסט, 1988) אן אמעריקאנער שרייבער פון קורצע דערציילונגען און א דיכטער.
לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריימאנד איז געווען אין די מערהייט פון זיין לעבן פארקויפט צו אלקאהאל וואס האט אים צעשטערט צו פעסטשטעלן זיין משפחה לעבן און געברענגט עקאנאמישע פראבלעמען, אבער אין יאר 1977 האט ער זיך אפגעוווֹינט און אויפגעהערט צו טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען.
זיין ווערק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ריימאנד איז גערעכנט ווי א קונצלער פון שרייבן קורצע דערציילונגען, און מיט קענען דערוועקן געפילן דורך קורצע ווערטער און אפטיילונגען. ער איז גערעכנט אלס א מינימאליסט-קינצלער. זיין ווערק איז זייער באווירקט פון דער שרייבער אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו.
אין זיינע ביכער און דיכטונגען באשרייבט ער דער טאג טעגליכער לעבן פון אמעריקאנישע פשוטע ארבעטער. די דערציילונגען זיינען געשריבן מיט אן היימישן געפיל, אזוי ווי ער וואלט גערעדט צו א נאנטער פריינד.


text:
בעזאנסאן
בעזאַנסאן (אדער ביזאַנץ) איז די הויפטשטאט פון דעם פראנש-קאמטע ראיאן אין מזרח פראנקרייך. ער האט א באפעלקערונג פון 117,599 (2008). די שטאט געפינט זיך אויפן דובס טייך, 105 ק"מ מזרח פון דיזשאן, נאנט צום גרענעץ מיט דער שווייץ.
די נאציס האבן געניצט דעם ציטאדעל במשך דער צווייטער וועלט מלחמה.
אין 1900 האבן געוואוינט אין בעזאנסאן 750 יידן.[1]
מאנומענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעזאנסאן האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
- טווער, רוסלאנד
- פרייבורג אין ברייסגוי, דייטשלאנד
- קואפיא, פינלאנד
- הודערספילד - קערקליס, פאראייניגטע קעניגרייך
- ביליץ, פוילן
- נוישאטעל, שווייץ
- ביסטריץ, רומעניע
- פאוויא, איטאליע
- חדרה, ישראל
- דורולא, בורקינע פֿאַסאָ
- מאַן, בארטן פון העלפאנדביין
- טשארלאטעסוויל, ווירזשיניע, פאראייניגטע שטאטן
קאארדינאטן: 47°15′N 06°02′E / 47.25, 6.033
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
5טן דעצעמבער
דער פֿינפֿטער דעצעמבער איז דער 339סטער טאג פון יאר (340סטער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 26 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - קריסטאפער קאלומבוס אנטפלעקט דעם אינזל היספאניאלא.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1782 - מארטין וואן ביורען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1862)
- 1901 - ווערנער הייזנבערג, פיזיקער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1791 - וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1756)
- 1926 - קלאד מאנע, מאלער
- 2013 - נעלסאן מאנדעלע, פרעזידענט פון דרום אפריקע (געב' 1918)
געשעענישן דעם טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין חוץ לארץ הייבט מען אן דעם טאג (צו מעריב די פריערדיגע נאכט) צו זאגן ותן טל ומטר אין דער וואכעדיגער שמונה עשרה.