text:
בראזיל
בראַזיל אדער בראַזיליע (פארטוגעזיש: Brasil), אפיציעל די פֿעדעראַטיװע רעפובליק פֿון בראַזיל (פארטוגעזיש: República Federativa do Brasil), איז דאס גרעסטע לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז בראַזיליאַ. בראזיל איז דער וועלט'ס פינפט גרעסטע לאנד, סיי לויט שטח סיי לויט באפעלקערונג. עס דאס גרעסטע פארטוגעזיש-רעדנדיקע לאנד אין דער וועלט, און דאס איינציגסטע אין די אמעריקעס.
בראזיל גרענעצט דעם אטלאנטישן אקעאן צו מזרח מיט א בארטן-ליניע לאנג 7,491 ק"מ. עס גרענעצט אלע לענדער אין דרום אמעריקע אחוץ עקוואדאר און טשילע, און באדעקט 47.3 פראצענט פונעם דרום-אמעריקע קאנטינענט. דער אמאזאנאס באסיין שליסט איין א ריזעדיקן טראפישן וואלד מיט פארשידענע עקאלאגישע סיסטעמען.
בראזיל האט געהאט א סך אלט-געזעסענע איינוואוינער פעלקער איידער פעדרא אלווארעז קאבאל איז געקומען אין 1500 און געמאנט דאס לאנד פאר דער פארטוגעזישער אימפעריע. ביז 1808 איז בראזיל געווען א פארטוגעזישע קאלאניע. ווען פראנקרייך האט אינוואדירט פארטוגאל אין 1808, איז די הויפטשטאט פון דער אימפעריע געווארן גערוקט פון ליסבאן אויף ריא דע זשאנערא. אין 1822 איז בראזיל געווארן אומאפהענגיק פון פארטוגאל, און א קאנסטיטוצאנעלע מאנארכיע מיט א פארלאמענטארער סיסטעם איז געווארן איינגעפירט. אין 1889 האבן די מיליטער איבערגעקערט די אימפעריע, און דאס לאנד איז געווארן א רעפובליק מיט א פרעזידענט.
לויט דער היינטיקער קאנסטיטוציע פון בראזיל, פארמולירט אין 1988, איז דאס לאנד א פעדעראלע רעפובליק. די פעדעראציע באשטייט פון דעם פעדעראלן דיסטריקט, 26 שטאטן און 5,570 מוניציפאליטעטן.
די עקאנאמיע פונעם לאנד איז די אכט גרעסטע אין דער וועלט לויט ברוטא אינלענדישן פראדוקט גערעכנט אין דאלארן, און זיבעט לויט פראדוקט ווערדע (קויפן קראפט פאריטעט).
בראזיל איז א גרינדער מיטגליג פון די פאראייניגטע פעלקער, גרופע 20 און דער ארגאניזאציע פון אמעריקאנישע שטאטן.
די הויפט אינדוסטריעס זענען קאווע, אויטאמאבילן, סויע, אייזן, שטאל און ציטרוס פרוכט. בראזיל איז דער וועלט'ס גרעסטער פראדוצירער פון קאווע שוין 150 יאר.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער אייראפעער וואס איז געקומען קיין בראזיל איז געווען דער פארטוגעזישער אויספארשער פעדרא אלווארעס קאבראל, אין 1500. ער האט געמאנט בראזיל פאר פארטוגאל. אין 1549 האט פרטוגאל אויפגעשטעלט אין בראזיל א צענטראלע רעגירונג, און דער שטאט סאלוואדאר. די פארטוגעזישע קאלאניסטן האבן געפלאנצט צוקער ראר און זיי האבן געברענגט מיליאנען אפריקאנישע שקלאפן צו ארבעטן אין די פעלדער. אין די 17טן און 18טן יארהונדערטער האט מען אנטפלעקט אין דרום און מערב בראזיל גאלד און ברילאנטן.
אין פעברואר 1822 האט אנגעהויבן די אומאפהענגיקייט מלחמה פון בראזיל צווישן די בראזיליער קאלאניסטן און דער פארטוגעזישער רעגירונג, און האט געענדיגט דעם 8טן מערץ 1824, ווען די לעצטע פארטוגעזישער זעלנער האבן אונטערקאפיטולירט. די מלחמה האט מען געפירט סיי אויף דער יבשה סיי אויפן ים. דעם 29סטן אויגוסט 1825 האט פארטוגאל אפיציעל אנערקענט בראזיל.
דעם 15טן נאוועמבער 1899 האט די ארמיי איבערגעקערט די מאנארכיע.
מאדערנע תקופה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1956 איז זשוסעלינא קוביטשעק געווארן פרעזידענט. אין זיינע יארן זענען די עקאנאמיע און דער אינדוסטריעלער סעקטאר שטארק געוואקסן. מען האט געבויט די נייע הויפטשטאט בראזיליא, וואס איז געווארן געווידמעט אין 1960. זיין נאכפאלגער איז געווען זשאניא קוואדראס וואס האט אבער רעזיגנירט אין 1961. נאך אים האט געדינט זיין וויצע-פרעזידענט, זשואווא גולאר; דאס מיליטער האט אים אראפגעזעצט אין 1964. דער מיליטערישער רעזשים האט געדויערט ביז די 1980ער יארן.
אין 1985 איז כאזע סאַרני געווארן פרעזידענט, אבער ער האט נישט געקענט איבערהערשן די עקאנאמישן קריזיס און איבעראינפלאציע וואס ער האט גע'ירשנט פונעם מיליטערישן רעזשים. אין 1989 האט מען געוויילט אלס פרעזידענט פערנאנדא קאלאר.
אין 2002, און נאכאמאל אין 2006, האט מען געוויילט לואיס דא סילווא פרעזידענט. זיין נאכפאלגער, זייט 2011, איז דילמא רוסעף, די ערשטע פרוי צו ווערן פרעזידענט פון בראזיל. דעם 26סטן אקטאבער 2014 איז דילמא רוסעף געווארן געוויילט פרעזידענט א צווייט מאל, קעגן א קאנסערוואטיוון פארמעסט.
אדמיניסראציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בראזיל איז א פעדעראציע פון 26 שטאטן. די רעגירונג פון בראזיל איז א דעמאקראטישע רעפובליק מיט א פרעזידענט-סיסטעם. דער פרעזידענט איז סיי ראש-מלוכה און סיי הויפט פון דער פאראייניגונג-רעגירונג, וואס ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פיר יאר מיט א מעגלעכקייט פון א צווייטן קאדענץ. דער היינטיקער פרעזידענט איז דילמא רוסעף, זייט דעם 1טן יאנואר 2011. דער פרעזידענט באשטימט די מיניסטארן.
די בראזילישע פעדעראציע איז די פאראייניקונג פון די שטאַטן, די מוניציפאליטעטן און דער פעדעראלער דיסטריקט. די פעדעראציע איז באזירט אויף פינעף גרונטלעכע פרינציפן: סואווערעניטעט, בירגערשאפט, ווערדע פון מענטשן, די סאציאלע ווערטן פון ארבעט און פרייהייט פון פירנעמונג, און פאליטישער פלוראליזם. די לעגיסלאטור פון דער פעדעראציע ווערט גערופן די "נאציאנאלע קאנגרעס פון בראזיל".
מיליטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מיליטערישע קראפטן פון בראזיל זענען די צווייטע גרעסטע אין לאטיין אמעריקע, און באשטייט פון דער בראזילישער ארמיי, בראזילישן לופטפלאט און בראזילישן ים-פלאט. די ארמיי האט 235,978 טעטיקע פערסאנאל.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מזרח גרענעץ פון בראזיל איז דער אטלאנטישער אקעאן, מיט א בארטן לענגער פון 7,367 ק"מ. אחוץ דעם גרענעצט בראזיל מיט אורוגוויי צו דרום, ארגענטינע און פאראגוויי צו דרום-מערב, באליוויע און פערו צו מערב, קאלאמביע צו צפון-מערב, און מיט ווענעזועלע, גייאנע, סורינאם און דעם פראנצויזישן דעפארטמענט פראנצויזישע גויאנע צו צפון. בראזיל האט א גרענעץ מיט יעדן לאנד אין דרום אמעריקע אויסער טשילע און עקוואדאר. אויך נעמט איין בראזיל עטלעכע ארכיפעלאגן אינעם אקעאן. צוזאמען מיט די אטלאנטישע אינזלען ליגט בראזיל צווישן גארטל ליניעס 6°N און 34°S, און מערידיאנען 28° און 74°W.
בראזיל איז דאס פינפטע גרעסטע לאנד לויט שטח אין דער וועלט, און דאס דריטע גרעסטע אין די אמעריקעס, מיט א שטח פון 8,515,767.049 קוואדרט מעטער, כולל 55,455 קוואדראט מעטער פון וואסער. בראזיל האט פיר צייט זאנעס, פון UTC-5 אין דעם מערב טייל פון לאנד, ביז UTC-2 אין די אטלאנטישע אינזלען; די "נאציאנאלע צייט" פון בראזיל איז UTC-3.
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בראזיל האט די גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיע אין לאטיין אמעריקע, די אכט גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט לויט דעם מארק קורס, און די זיבעט גרעסטע עקאנאמיע לויט קויפקראפט, וועדליק די אינטערנאציאנאלער געלטפאנד און וועלט באנק. בראזיל האט א געמישטע עקאנאמיע מיט ברייטע נאטירלעכע רעסורסן. אין 2014 איז דער ברוטא נאציאנאלער פראדוקט לויט קויפקראפט געווען $15,153 א מענטש. די ארבעטסקראפט פון בראזיל איז טעטיג איןלאנדווירטשאפט, מינעריי, פאבריקאציע און דינסט סעקטארן.
שוין די לעצטע 150 יאר איז בראזיל דער וועלטס גרעסטער פראדוצירער פון קאווע. אנדערע וויכטיקע עקספארטן זענען לופטמאשינען, עלעקטרישע געצייג, אויטאמאבילן, עטאנאל, טעקסטיל, אייזן ארץ, שטאל און מאראנצן זאפט.
אין 2002 האט בראזיל באקומען א הלוואה פונעם אינטערנאציאנאלן געלטפאנד פאר $30.4 ביליאן, די גרעסטע הלוואה פונעם געלטפאנד ביז דעמאלסט. ס'האט געהייסן אז בראזיל מוז צוריקבאצאלן די הלוואה ביז 2006, אבער אין 2005 האט די בראזיליער צענטראלבאנק שוין צוריקבאצאלט די גאנצע הלוואה.
בראזיל פארלירט א סך געלט וועגן קארופציע, אין איין יאר אליין $41 ביליאן; 69.9% פון דעם לאנד'ס פירמעס האלטן אז קארופציע איז א הויפט אורזאך פארוואס זיי קענען נישט אריינדרינגען דעם גלאבאלן מארק מיט דערפאלג.
ביז 2010 האט די עקאנאמיע שטארק געשטיגן, אבער זייט דעמאלסט איז געווארן א רעצעסיע.
די עקאנאמיע פון בראזיל איז גאנץ פארצווייגט און שליסט איין לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע און א ברייטע רייע פון דינסטן. אין 2007 האט לאנדווירטשאפט צוזאמען מיט וועלדעריי און פישעריי געווען 5.7% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
אינדוסטריע, פון אויטאמאבילן, שטאל און פעטראכעמיקאלן צו קאמפיוטערס, פליווארג און אויסהאלטיקע גיטער, ווערט גערעכנט ווי 30.8% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט. די אינדוסטריע איז קאנצענטרירט אין סאא פאולא, ריא דע זשאנערא, קאמפינאס, פארטא אלעגרע און בעלא האריזאנטע.
בראזיל איז דער וועלט'ס צענטער גרעסטער ענערגיע קאנסומענט.
אינפראסטרוקטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די אגענטורן פון דער רעגירונג געבן געלט אויף פארשונג אין דעם געביט פון טעכנאלאגיע. די הויפט טעכנאלאגישע אנשטאלטן זענען אזוואלדא קרוז אינסטיטוט, בוטאנטאן אינסטיטוט און די בראזיל לאנדווירטשאפט פארשונג קארפאראציע.
88% פון בראזיל'ס עלעקטריציטעט קומט פון הידרא-עלעקטרישער קראפט. בראזיל איז דאס איינציגסטע לאנד אין לאטיין אמעריקע וואס פאבריצירט האלב-דורכפירערס.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שאסיי סיסטעם פון בראזיל האט געהאט 1.98 מיליאן ק"מ (אין 2002).
זייט 1945 גייט אראפ די באן סיסטעם פון בראזיל, און מען בויט בעיקר נייע שאסייען. אין 2002 זענען געווען 31,848 ק"מ פון באן וועג. די ערשטע מעטרא סיסטעם אין בראזיל איז געווען דער סאא פאולא מעטרא.
אין בראזיל זענען פאראן אומגעפער 2,500 פליפארטן, די צווייטע גרעסטע צאל אין דער וועלט (נאך די פאראייניגטע שטאטן).
געזונט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בראזיל האט א נאציאנאלע געזונט סיסטעם פאר אלע בירגער אומזיסט. פארמעגלעכע בראזיליאנער האבן אויף פריוואטע געזונט דעקונג.
אין 2002 האט בראזיל געהאט 40% פון מענטשן וואס ליידן פון מאלאריע אין דער גארער וועלט.
בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מעדיע און קאמוניקאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעלי חיים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פארשיידענע בעלי חיים וואוינען אין דעם אמאזאן רעגנוואלד, צווישן זיי הערשן (אין דרום) און עטלעכע זגאלן מאלפעס (אין צפון). אויך שניי לעמפערט, פוקסן און טאפירן.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוזיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בראזילישע מוזיק האט עלעמענטן פון אייראפעאישער און אפריקאנישער מוזיק. די סאמבע איז א מוזיק-זשאנער וואס שטאמט פון און סימבאליזירט בראזיל.
ספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פאפולערסטער ספארט אין בראזיל איז פוטבאל. דער בראזילער נאציאנאלער פוטבאל מאנשאפט ווערט ראנגירט צווישן די בעסטע אין דער וועלט, און האט געווינען דעם וועלט-קאפ טורניר פינף מאל, מער ווי יעדן אנדער לאנד. נעצבאל, קוישבאל, אויטאספארט און קאמפקונסט זענן אויך שטארק פאפולער.


c: text/html

collection: archivebot

text:
2002
2002 איז דאס צווייטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 2002 לויטן ג 1000 עגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן מיי - זשאק שיראק געוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך
- 20טן מיי - מזרח טימאר ווער זעלבסשטענדיק פון אינדאנעזיע
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן יולי - יוסוף קארש, קאנאדישער פאטאגראף (געב' 1908)
- 6טן אויגוסט - עדסכער דייקסטרא, פיאנער פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געב' 1930)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
לאטיין
לאטיין איז א פארצייטישע שפראך, פון וואס שטאמען די אלע ראמאנשע שפראכן (איטאליעניש, פראנצויזיש, שפאניש, פארטוגעזיש, רומעניש און קאטאלאניש) וואס מען רעדט היינט.
היסטאריע פון לאטיין[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינעם "לאטיום" פראווינץ ארום רוים איז געבוירן די לאטיינישע שפראך, אירע דיאלעקטן, אויספשריכן און קולטור.
דער לאטיינישער אלפאבעט איז אויך באזירט אויף דעם אלפאבעט פון אלט-איטאליק, וועלכע האבן אפגענויגט פון דעם גריכישן.
לאטיין דער צענטער פון וויסנשאפט און קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין לאטיין איז געבוירן די לאטיינישע ציפערן (לאטייניש: Numeri Romani). די העכערע קלאס מענטשן, דאקטוירים, פראפעסארן, אינטעלעקטואלן, דענקער און דיכטער האבן נאר געשריבן אין לאטייניש. ד 1000 אס איז געווען און האט געהייסן די שפראך פון די געלערנטע.
לאטיין היינט צו טאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די לאטיינישע שפראך איז היינט כמעט ווי אונטערגעגאנגען. גאר ווינציג מענטשן רעדן אדער שרייבן ריינעם לאטייניש. אויך ווערט עס געלערנט אין אינווירזיטעטן דורך שוהלער וואס זוכן צו קענען לייענען די אלטע ביכער געשריבן אויף לאטייניש. טראצדעם וואס אסאך ווערטער און אויסשפריכן זענען געבליבן איז אבער די שפראך כמעט ווי אינטערגעגאנגען. און גאר ווינציג לערנען איר נאך היינט צוטאגס פארן מינדליכן באנוץ צוליב די חכמה און אינטערעסע דערין.
די איינציגסטע ארט ווי לאטיין ווערט נאך באנוצט איז אינעם וואטיקאן אין רוים, אין וועלכן לאטיין איז די אפיציעלע שפראך פאר די גייסטלעכע, ווי אויך דער פויבסט רעדט נאר אויף לאטייניש ווען ער אדרעסירט די מאסן, אדער ווען ער פרעפעלט אין קירכע.


text:
איסלאם
איסלאַם (אראביש: إسلام) איז אַ מאָנאָטעיִסטישע רעליגיע װאָס איז אױפֿגעשטעלט געװאָרן דורך מוחמד, אינעם 7טן יארהונדערט אין דעם אראבישן האלבאינזל.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מוחמד האט אנגעגעבן אז ער האט געהאט א חזיון פון מלאך גבריאל, וועלכער האט אים מבשר געווען די בשורת האמונה און אים אנגעבאטן דאס צו פארשפרייטן. מוחמד האט באלד דערנאך אנגעהויבן צו פארשפרייטן די נייע רעליגיע, און האט זיך געשאפט פילע נאכפאלגער. דאס ערפאלג פון דער נייער באוועגונג האט אים געגעבן שטיצע אויף אנצוגיין ווייטער, און מוחמד האט זיך ארויסגעלאזט אויף א קאמפיין איבער צו פירן אלע מענטשן פון זיין לאנד, און דערנאך פון די ארומיגע לענדער, צו זיין גלויבן.
דאס איסלאמישע גלויבן האט געפועל'ט אויף צו פאראייניגן דאס אראבישע פאלק, וועלכע זענען ביז דאן געווען פארשפרייט אין פילע שבטים איבער די מדבריות פון אראביע, און זיי אויפגעבויעט אלץ א מעכטיגע סאציעלע און מיליטערישע קראפט. א גייסט פון קנאות האט געשוועבט צווישן די ניי-גלויביגע מוסולמענער, און זיי האבן זיך אנגעגארטלט צו פארשפרייטן איסלאם צו אלע פעלקער ארום. דאס האט געפירט צום אויפבוי פון דעם אראבישן אימפעריע אונטערן פירערשאפט פון דעם קאליף, און האט אריינגענומען פילע לענדער אין אזיע ביז אין ווייטן אייראפע.
עס איז דאָ הײַנט אין דער װעלט אומגעפֿער 1.3 מיליאַרד מוסולמענער.
יסודות פון איסלאם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איסלאמישער גלויבן פארלאנגט מען זאל גלויבן אין איין איינציגער גאט און אין זיינע נביאים. זיי נעמען אן אלע נביאים פון דער תנ"ך, אריינגערעכנט די אבות, משה, שמואל, דוד, וכדו'. אויך גלייבן זיי אין דעם ברית חדשה פון די קריסטן, און האלטן אז ישו הנוצרי איז געווען א נביא אבער נישט קיין גאט. זיי גלייבן אז מוחמד איז געווען דער לעצטער נביא, און עס איז א פליכט אויף דער מענטשהייט אנצונעמען זיינע לערנונגען אלץ די רייד פון גאט. זיינע לערנונגען זענען געווארן אפגעשריבן אין דעם קוראן, וועלכע איז דאס הייליגע בוך פאר מוסולמענער.
די פינף עמודים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איסלאם פארלאנגט טריישאפט צו די פאלגענדע פינף הויפט פרינציפן.
שאַהאַדאַ (עדות זאגן - סהדא) - דער וויכטיגסטער פרינציפ אין איסלאם איז צו ערקלערן מיטן מויל אז קיינער איז נישט ווערט מען זאל אים דינען נאר גאט אליין, און אז מוחמד איז דער שליח פון גאט. דער פרינציפ מוז געזאגט ווערן ביי יעדן תפלה, און מיט דעם דעקלעראציע ווערט א נישט-מוסולמענער אפיציעל אריבער געברענגט צו איסלאם.
סאַלאַתּ (געבעט - צלאה) - מוסולמענער מוזן אפרעכטן סאַלאַתּ (תפלות) פינף מאל א טאג אלץ אן אקט פון שעבוד און קבלת עול צו גאט. דאס ברויך דינען אלץ א דערמאנונג אויף זיך צו פירן אויפ'ן גוטן וועג און זיך צוריקהאלטן פון שלעכטס. דאס אפרעכטן די תפלות האט א ספעציעלן סדר, וועלכע רעכנט אריין ווידוי בפה מיט קניען און בוקען, וואס מוסולמענער גלייבן אז דער מלאך ג'יבריל (גבריאל) האט אויסגעלערנט פאר מוחמד.
זאַקאַתּ (געבן צדקה - זכאה) - געבן צדקה פאר ארימעלייט און אנדערע באדערפנדע מוסולמענער פון דעם אייגענעם רכוש. דער פרינציפ איז געמאכט אויף צו פארגרינגערן עקאנאמישע שוועריגקייטן און אויף צו פארמיידן אומגלייכהייט ביי מענטשן.
צאַום (פאַסטן - צוֹם) - מוסולמענער זענען אנגעבאטן צו פאסטן אין דעם חודש פון ראַמאַדאַן. עס איז דאן פארבאטן צו עסן, טרינקען, אדער פירן געשלעכט פון אינדערפרי ביז'ן זון אונטערגאנג. אין דעם חודש ווערט מען אנגעבאטן זיך אריינצוקלערן אין די מעשים וואס מען טוט, און זיך ספעציעל צוריקהאלטן פון זינד און זיך פאָרנעמען גלייכע פירונגען אויפ'ן עתיד.
חאַג' (פייערונג - חג) - דער חאַג' איז דער געבאָט אויף עולה רגל צו זיין כאטשיג איין מאל אין לעבן צו דעם קאַאבּאַ אין דער איסלאמישע הייליגע שטאט מעקאַ. דער חאַג' קומט פאר אין דעם חודש דוּ-אַל-כידזאַ, און איז א געבאָט פאר יעדער מוסולמאן וואס קען דאס פיזיש און פינאנציעליש מקיים זיין.
פון די איסלאַמישע געזעצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ווען איינער מארדעוועט א צווייטן מעג איינער פון דעם קרבן'ס משפחה נקמה נעמען און הרגענען דעם פארברעכער אזוי ווי ס'איז געווען ביי די יידן אין די צייטן פון דער תורה. אזוי ווי עס שטייט: מוֹת-יוּמַת הַמַּכֶּה, רֹצֵחַ הוּא: גֹּאֵל הַדָּם, יָמִית אֶת-הָרֹצֵחַ--בְּפִגְעוֹ-בוֹ במדבר ל"ה
- זאט אויך: קאראן
לינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- Islam Blog
- cennet - איסלאם ספּעציעלע זײַטן


text:
שקלאפעריי
שקלאַפֿערײַ איז אן עקאנאמישע סיסטעם וואו א מענטש, דער שקלאַף, ווערט דער אייגענטום פון א צווייטן מענטש, און מוז ארבעטן פאר זיין האר אן געהאלט. דער שקלאף איז נישט בעל-הבית אויף זיין צייט נאר מוז טון וואס זיין האר הייסט אים. אפטמאל האט ער איבערהויפט נישט קיין רעכט.
דער פערטער פאראגראף פון דער אלוועלטלעכער דעקלאראציע פון מענטשרעכט אסרט שקלאפעריי און האנדלען מיט שקלאפן. היינט האבן אלע לענדער געזעצן קעגן שקלאפעריי, אבער דאך זענען מענטשן געהאלטן ווי שקלאפן אין א טייל דריטע וועלט לענדער.
אינהאַלט
שקלאפעריי אין אוראלט גריכנלאנד אין רוים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים איז געווען איינגעפירט די סיסטעם פון שקלאפעריי. ווען איינער האט געהאט א שקלאף האט ער געקענט אים פארקויפן צו א צווייטן אדער איבערלאזן א ירושה פאר זיינע קינדער. ס'איז געווען מעגלעך אפצוקויפן אלס שקלאפן מלחמה געפאנגענע און מענטשן געכאפט דורך פיראטן. קינדער געבוירן צו שקלאפן האבן געהערט צו די אייגנטימער פון די עלטערן.
ס'איז געווען א מעגלעכקייט פאר א שקלאף צו ווערן באפרייט. דער רוימישער קייסער פערטינאקס איז געווען א זון פון א באפרייטן שקלאף.
שקלאפעריי אין אפריקע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מיטן פארשפרייטן פון איסלאם אין אפריקע האבן די אראבישע שקלאף-הענדלער געפירט א מסחר פון אפריקאנער שקלאפן וואס זיי האבן אימפארטירט אין דעם אראבישן האלבאינזל. אויך שווארצע האבן געכאפט אנדערע שווארצע צו ווערן שקלאפן.
אין יידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה זענען דא די באגריפן פון עבד עברי און עבד כנעני.
עבד עברי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אן עבד עברי איז נישט קיין שקלאף. ער איז א ייד וואס האט זיך פארקויפט צו ארבעטן ווייל עס פעלט אים געלט, אדער וואס בית דין האבן אים פארקויפט צוליב דעם וואס ער האט געגנבעט און האט נישט מיט וואס צו באצאלן. אן עבד עברי איז באגרענעצט צו ארבעטן זעקס יאר, דערנאך גייט ער ארויס פריי. זיין האר טאר נישט געבן אויף אים מער ארבעט ווי א געדינגענעם ארבעטער, און מוז אים אויסהאלטן, מיט זיינע ווייב און קינדער, אין גאנץ גוטע צושטאנדן.
עבד כנעני[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אנדערש איז דער עבד כנעני, ו 1000 ואס איז דער אייגנטום פון זיין האר, און די תורה זאגט "לעולם בהם תעבודו", מען טאר נישט באפרייען אן עבד כנעני. דאך האט דער עבד געוויסע רעכטן. טאמער זיין האר שעדיגט אים און צוקלאפט זיין אויג, צאן, פינגער, אא"וו, ווערט דער עבד באפרייט. אויך האט דער האר נישט קיין רעכט צו הרגענען זיינס אן עבד, און ער וועט ווערן געמשפטעט אויף דעם.
די תורה הייסט מגייר זיין לשם עבדות אן עבד, ד"ה ער מוז אים מלען און דער עבד ווערט באפליכטעט אין אלע מצוות וואס א פרוי דארף האלטן.
כדי ארויס לייזן דעם קנעכט דארף זיין האר שרייבן אים א שטר. אויב מ'האט נישט געשריבן קיין שטר, נאר דער האַר (אדון) האט זעך מתייאש גיווען, ווערט נפקע נאר דער קניין ממון פון דעם קנעכט, אבער נישט דער קניין איסור, און דער יורה דיעה'דיקער דין פון דער עבד בלייבט, אבער ער איז נישט מחויב צו ארבטען פארן אדון.
די גמרא[1] זאגט אויף אים "אותו העבד אין לו תקנה". לויט דער שיטה פון רש"י, דאס מיינט אז ער איז א "מקצת עבד", און וייגן דעם טאר ער נישט חסענע האבן נישט מוט א שפחה און נישט מיט א "בת חורין" א יודענע. דער אדון קען שרייבן א שטר עם צו ארויס לאזן, אבער דער קינדער ירשנען נישט, וייל דער איסור איז א צו א שוואכע זאך צו יארשענען, סאיז א קנין וואס האט נישט קיין אחיזה פאר זיך, און וויגן דעם קענען דער קינדער נישט ארויסלאזן דער קנעכט דורך א שטר.
לויט תוספות שיטה, איז ער א נארמאלער עבד און דיני יורה דיעה, און מעג חתונה האבן מיט א שפחה.
אין מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תורה ברענגט אז ווען די יידן זענען געווען אין מצרים, האבן די מצריים געהאלטן זיי ווי שקלאפן צו בויען שטעט און סקלאדן.
זעט אויך[רעדאַק 1000 ירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת גיטין


text:
גריכיש
גריכיש (eλλnvιkά העלעניקאַ) איז א שפראך מיט א היסטאריע פון 3400 יאר. בערך 17–25 מיליאן מענטשן רעדן גריכיש היינט, אין די לענדער גריכנלאנד (אפיציעל), ציפערן (אפיציעל), אונגארן, אוקראינע, איטאליע, אלבאניע, ארמעניע, טערקיי און רומעניע אחוץ פון גריכישע אויסלענדער געמיינדעס איבער דער וועלט, איינשליסנדיג אויסטראליע, בולגאריע, גרוזיע, מאלדאווע, מאקעדאניע, פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, רוסלאנד, דייטשלאנד און נאך.
מען שרייבט גריכיש אינעם גריכישן אלפאבעט (דער ערשטער אלפאבעט מיט וואקאלן) זייט דעם 9טן יארהונדערט פאר נול אין גריכנלאנד (פריער פלעג מיין שרייבן גריכיש מיט לינעאר B), און זייט דעם 4טן יארהונדערט פאר נול אין ציפּערן.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מען רעדט גריכיש אין דעם באלקאן האלבאינזל שוין מער ווי דריי טויזנט יאר.
מען איז געוואוינט צו טיילן גריכיש לויט די פאלגנדע פעריאדן:
- מיקענעישע גריכיש
- אור-אלטע גריכיש ס'איז געווען שטארק פארשפרייט אין דער רוימישער אימפעריע
די אייראפעישע (און אנדערע מאדערנע) שפראכן האבן געבארגט אסאך גריכישע ווערטער:
- אסטראנאמיע, דעמאקראטיע, פילאזאפיע, א.א.וו. דערצו ניצט מען גריכישע ווערטער צו שאפן ניימאדישע ווערטער: אנטראפאלאגיע, פאטאגראפיע, ביאמעכאניק בפרט אינעם וויסנשאפטליכן וואקאבולאר.


text:
מענטשן רעכט
מענטשן רעכט באדייט א באגריף אדער פילאסאפיע אז עס באקומט יעדן מענטש אויף דער וועלט געוויסע גרונטרעכט.
דער פילאסאף דזשאן לאק האט פארגעלייגט אז יעדער מענטש האט "נאטירלעכע" רעכט, און די געזעלשאפט טאר נישט פוגע זיין אין די רעכט. דער אמעריקאנער פאליטיקער טאמעס זשעפערסאן האט אריינגעלייגט פארשידענע מענטשן-רעכט אין דער אומאפהענגיקייט-דערקלערונג פון די פאראייניגטע שטאטן.
אין 1948 האבן די פאראייניגטע פעלקער אויפגענומען די אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.
רעכט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- רעכט צו לעבן
- פרייהייט פון פייניקונג
- פרייהייט פון שקלאפעריי
- רעכט פאר א יושרדיקן פראצעס
- פרייהייט פון רעדן
- פרייהייט פון רעליגיע
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דעם באגריף פון מענטשן רעכט טרעפט שוין אין דער תורה. שפעטער, אין עטלעכע תקופות, האט מען אנגעהויבן אוועקשטלען געזעצן וואס היטן מענטשן רעכט, למשל די געזעצן פונעם אינדישן קייסער אשאקא.


text:
ראנאלד רייגען
ראנעלד ווילסאן רייגען (תרע"א-תשס"ד) איז געווען דער 40סטער USA פרעזידענט אין אמעריקע (תשמ"א-תשמ"ט) און איז דער עלסטער מענטש וואס איז געוועלט געווארן אלס פרעזידענט אין די געשיכטע - אלט 69 יאר.
אין די אינגע יארן איז ער געווען אן אקטיאר אין האליוואד. שפעטער איז ער אריין אין פאליטיק און ער איז דערוויילט געווארן אלס גאווערנאר אין קאליפארניע. שפעטער איז ער געלאפן פאר פרעזידענט קעגן דשימי קארטער (וועלכער איז געלאפן פאר א צווייטן טערמין) און ער האט אים באזיגט מיט א לענדסלייד זייענדיג אינעם רושם פון די איראן געפאנגענע.
ער האט אין זיינע אכט יאר אלס פרעזידענט געהויבן דעם אמעריקאנער שטאלץ אין אויך האט ער געהאלפן אראפווארפן דעם אייזערנעם פארהאנג פון די קאמוניסטן אין רוסלאנד.
ער האט אויסגענוצט זיינע עקספיריענס פון זיין א אקטיאר, ער האט עס אריין געברענגט אין דעם טאג טעגליכן לעבן פונעם דינען אלס פרעזידענט, ער האט אייביג געהאט א גוט ווארט און א ווערטעל אויפן פלאץ, און האט דערמיט באזיגט זיינע גרעסטע שונאים און פארביסענע מענטשן וואס האבן אים געשטערט דורך פירן זיין סדר היום, צווישן די קאנסערוואטווער ווערט ער באטראכט פאר א העלד, זיי לערנען זיינע לעגענדעס און וואס ער האט געפרעדיגט, אלס וואס האט געטועהן איז ביי זיי די בעסטע. פון די אנדערע זייט איז ער געווען די גרעסטע שונא פאר ליבעראליזם, און מיט זיין געשליפען צונגען האט ער אייביג געזאגט א ווערטעל אויף זייער חשבון.
ער איז געווען א גלעצענדער רעדנער, און האט אייביג ארויסגעהויבן מיט וואס די אמעריקאנער קענען שטאלצירן, דאס האט געפירט דערצו אז די מאסן האבן אים זייער געגליכן, דעריבער יעדעס מאל ווען ער האט זיך געשלאגן מיט קאנגרעס, אדער מיט פרעס, איז ער געגאנגען לייוו און געהאלטן א דרשה דירעקט צו דעם המון עם, און אזוי האט ער אויסגעפירט וואס ער האט געוואלט.
רייגען איז געשאסן געווארן דרוך דזשאן הינקלי, עס ווערט פארציילט אז ווען מען האט אים אריין געפירט אין די אפעראציע שטוב ארויס נעמען די קוילן פון זיין לייב, האט ער זיך אנגערופן שפאסיג צו די גרויסע דאקטוירם וואס האבן אים באדינט, איך האף אז איהר זענט נישט קיין ליבעראלען...
אין די לעצטע דריי יאר פון זיין פרעזידענטשאפט האט זיין אדמיניסטראציע געליטן פונעם איראן קאנטראס סקאנדאל, אבער ער האט זיך דערפון ארויסגעדרייט, עס האט אים פערזענליך נישט געשאט, מען האט אים גערופן די סטעלט פרעזידענט, ווייל קיין שום קריטיג האט זיך נישט אנגעזען אויף אים.
די לעצטע צען יאר פון זיין לעבן האט ער געליטן פון אלצהיימערס קרענק און ער האט זיך געזעגנט פונעם אמעריקאנער פאלק, און אסאך מאל האט ער אפילו פארגעסן אז ער איז אמאל געווען דער פרעזידענט.
פון זיינע וועטרליך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
איינמאל האט ער געטראפן א יונגער רעפארטער אין ווייסן הויז, דער רעפארטער האט אים געזען מיט א נייעם אנצוג, און פרעגט אים מיס. פרעזידענט דער סוט איז א נייער ? אה זאגט רעגין לאו דווקא דער סוט איז עלטער פאר דיר ! (רעגין איז געווען דער עלטסטער פרעזידענט). דער ראפטארטער איז שטיל געבליבן און האט אפרשטאנען אז ער האט עס נישט געדארפט פרעגן. ער איז צוריק אריין צו זיין אפיס, עס גייט נישט דורך קיין עטליכע מינוט און ער באקומט א קאל פונעם פרעזידנעט זעלבסט ! רעיגן האט אים געזאגט ער האט איבער גערעכט פונקטליך ווי אלט דער סוט איז, ער האט אים אנהגעגעבן דעם ריכטיגן דאטום !
פון די באקאנטסטע ווערטלעך זיינע איז געווען איינמאל ביי א מיליטערישער דרשה האט מען אים געבעטן אזוי ווי ער שטייט ביים מייק זאל ער זאגן א ווארט כדי צו זען דער מייק סיסטעם ארבעט גוט, האט ער זיך אנגערופון "די נוקלעארע באמבעס זענען שוין אנגעשטעלט און גיין ביז פינף מינוט לאנדאן אויף דעם סאוועטן פארבאנד!.
מען זאגט אז די רוסישע פירער האבן זיך דערשראקן דערפון, זענדיג וואס עס דרייט זיך ביים אמעריקאנער פרעזידענט אין קאפ.


text:
u/bendoder18 • Jul 23, 2019Punctuation Request
Hi. I am trying to learn how to read some handwritten Yiddish letters. I transcribed the attached letter as best as I could. I was wondering if anyone would be willing to put in punctuation? That would help my efforts a lot. Thank you in advance.
ליבער זין אהרן קיילינע בריף האבען מיר ער האלטען דיא קעסט זיך פאר שטעלען דיא פרייד וואס מיר האבען זיך דער פרייט אז מיר האבען דער זייען דיא קליינע בריף מיר האבען גילאכט אין גיוויינט מיר האבען שוין קיין פיר יאר פין דיר קיין בריף ניט גיהאט האך איך דער ראף גיט גיווייט יעצט דאנק מיר גאט אידער מיניט גאט זאל איז העלפין דעך זייען גיזינטער הייד. ליבער זין אהרן מיר דאנען גאט ציא דאנקען גיזינט אין גאט זאל אינז העלפין דעך זייען גיזינטער הייד דיין מיטער וואס ווינשט דיר גיזינט אין גליך אין זיך זייען מיט דיר אין גיכען מיר וויינען יעצ(?) אין יעליסאוועט. דער טאטע מיט דיא קינדער גריסען דיר אין קיסען דיין בריף.
https://preview.redd.it/bgxuv3x8m5c31.png?width=837&format=png&auto=webp&s=aca8a2de9ee3b3a607745cf957c44da10cc2188a
I corrected a few mistakes in the transcription, hope you don't mind:
ליבער זין אהרן
דיין קייליינע בריף האבען מיר ער האלטען
דיא קעסט זיך פאר שטעלען דיא פרייד וואס מיר האבען זיך דער פרייט אז מיר האבען דער זייען דיא קליינע בריף
דיין קייליינע בריף האבען מיר ער האלטען
מיר האבען גילאכט אין גיוויינט
מיר האבען שוין קיין פיר יאר פין דיר קיין בריף ניט גיהאט
האב איך דער ראף גיט גיווייט
יעצט דאנק מיר גאט
אידער מיניט גאט זאל איז העלפין דעם זייען גיזינטער הייד
ליבער זין אהרן מיר זאנען גאט ציא דאנקען גיזינט
אין גאט זאל אינז העלפין דעם זייען גיזינטער הייד
דיין מיטער וואס ווינשט דיר גיזינט אין גליק
אין זיך זייען מיט דיר אין גיכען
מיר וויינען יעצ(?) אין יעליסאוועט
דער טאטע מיט דיא קינדער גריסען דיר אין קיסען דיין בריף
יעצ(?) is probably for yetst, there are quite a few non standard features in the text.


text:
א מעשה מיט כריין
"דוב'עלע, גיי זיי-מוחל צו די גראסערי קויפן שארפע כריין" האט די מאמע למשפחת דאנציגער באפוילן פאר איר כמעט-צען יאריגע תכשיט'ל, בשעת'ן דינסטן צוויבל לכבוד יום טוב, "און מאך זיכער אז עס זאל זיין פון 'טוב-טעם', און אויב זיי האבן נישט, זאלסטו קויפן פון 'גאלדען-טעיסט'. און וואטש ווי דו קראסט!"
"אבער איך פארשטיי נישט קיין ענגליש. איך ווייס נישט וואס צו קויפן. איך קויף גארנישט!" זיין קול האט זיך געהערט אנטשלאסן.
"עס איז נישט קיין פראבלעם" האט זי אים בארואיגט, "עס שטייט אויפ'ן פושקע אזוי: “Tuv-Taam horseradish extra strong”
"און די horseradish extra strong וועט זיין אנשטאט כריין?" זיינע אויגן-ברעמען האבן זיך היבש געהויבן.
"נאופ. horseradish איז כריין."
"אין וועלכן הינזיכט?" האט ער ממש נישט פארשטאנען.
"ווייל אין ענגליש רופט מען כריין horseradish." האט זי מיט געדולד מחנך געווען איר דוב'עלע.
"און tuv-taam איז א גוי'אישע קאמפאני?" האט ער פרובירט צו מאכן סדר אינעם נעפל.
"ניין!" האט זיך די מאמע צושמייכלט: "tuv-taam איז א אידישע פירמע."
ווי א שלאנג געביסענער האט ער אויפגעשפרונגען: "אה!! זיי פארקויפן די כריין בעיקר פאר גויים צוצועסן אויף זייער געפילטע-פיש!"
"ווידער גרייזטו מיין טייער קינד. כריין איז אן אויסשליסליכע אידישע עסן."
"אלא מאי, מוז מען זאגן" האט ער געדרייט זיין פינגער ווי א ת"ח: "די בעלי-בתים פון די כריין קאמפאני זענען מאדערנישע אידן, און זיי קענען נישט קיין אידיש." - האט ער ענגילטיג באשלאסן. 'אז מ'נוצט דעם קאפ – טרעפט מען צו' האט ער זיך געקלאפט אין פלייצע פאר זיין אוקימתא.
"אויך נישט. די בעלי-בתים קענען גוט די מאמע לשון, און כריין פארקויפט מען בעיקר פאר חסיד'ישע אידן."
וכאן הבן שואל: "דעמאלס פארוואס שטייט horseradish אין ענגליש אנשטאט געהעריג כריין?!"
---
מיר אלע פרעגן די זעלבע.
פארוואס, קאמפאני, דארפסטו זיך לערנען ענגליש צו קענען שרייבן, און איך, מר. קאסטומער, ברויך זיך פלאגן עס צו לייזן? שרייב אלעס אויף אידיש און עס וועט זיך ווייטער פארקויפן. אויף מיין אחריות. פאר וועלכע צוועק פארקויפסטו הערינג און חלה מיט ענגלישע סטיקערס? ווייל דער וואס קויפט עס קען נישט קיין אידיש. אוודאי אזוי.
און לאמיר זיך באציען אויף פשוט'ע פראדוקטן ווי ברויט און מילך. פארוואס למען הפעטרישקע שטייט milk? וועלכע ארעמע גייסט קען נישט אויסליינען די ווארט מילך?! ווער?! אה, דו? ביסט דאך אן אויסנאם.
ועוד. מיר געפונען זיך אסאך אין גראסערי, און די ווערטער dagim, taanug, kemach (אנטשולדיגט אויב לאז איך איינעם אויס), פראסקענען אין פנים. די פאקט אז די נאמען איז אין לשון קודש ווייזט עס אז דיין קאסטומער-באזע איז לכה"פ א איד וואס האט א ידיעה אין אונזער הייליגער שפראך – לשון הקודש. טא פארוואס שרייבסטו נישט ארויס "גדולה", "קדם", "גפן" אדער "דבש"? (איך ווייס, איך האב נאכאמאל אויסגעלאזט דיין קאמפאני. ווארט.)
ואם תאמר: "והלוא – און אמער? וויאזוי וועלן די אמיגאוס אין גראסערי פארשטיין אידיש? וויאזוי וועלן מיר טרעפן וואו די זופ-מאנדלען ליגן? עס איז גאנץ א גוטע געדאנק טעארעטיש, אבער אין פראקטיק בין איך נישט מסכים."
נישט געדאגה'ט, נעם נישט קיין איבריגע פרעשור. אלע קאנסעקווענצן זענען גענומען געווארן אין באטראכט. דאס אויך.
די ענטפער איז זייער פשוט. די איינגעשטעלטע גויים אין סופערמארקעט זענען אויסשליסליך געדונגען געווארן צו איינפאקן דיין שפייז און עס אפליפערן צו דיר אין שטוב. די ארבעט פון אנצייגן ווי פראדוקטן געפינען זיך, איז אן ארבעט וואס איז ארויפגעלייגט געווארן אויף די שפאנישע מרי-נפש צוליב די איינע סיבה, אז מיר אלע פארמאגן ב"ה א רעלאטיוו-קליינע פארשטאנד אינעם שפת המדינה, (מיר פארמאגן דאך אן אייגענעם שפראך), דערפאר ברויכן מיר פרעגן די ארבעטערס. אבער אויב אלעס הייבט אן שטיין אין אידיש וועט מען שוין נישט דארפן פרעגן גארנישט פון קיינעם נישט. פינטל.
די נושא ווערט איצט מער פארפלאנטערט ווען פירמעס פון חסידישע מלבושים און שטריימלעך, מאכן זייערע אדווערטייזמענטס אויף ענגליש. מן הסתם טוען זיי דאס פשוט אויס שרעק אז טראמפ וועט חלילה נישט וויסן ווען די איינמאליגע קאליר-סעיל קומט פאר. (סוד: ער וועט טאקע נישט וויסן. א שאד.)
---
אידיש. דאס ווארט פילט אן מיט בענקשאפט און האפענונג. א קאמבינאציע וואס נאר אזא רייכע שפראך קען ארייננעמען. זי האט באגלייט דעם גלות-איד דורכאויס זיין וואנדערוועג, שפאנענדיג פון שפאניע צו תימן, פון אונגארן קיין אמעריקע, אויפנעמענדיג פאסאדזשירן - נייע ווערטער - אויפן וועג, בסבר פנים יפות.
ווערטער. פון די פארצייטישע קוטשמע - ביז די פארגעשריטענע קאמפיוטער שפירן זיך גאר היימיש אין אונזער שפראך, ווערנדיג גענוצט דורך אינג און אלט.
א שיינעם חלום האב איך.
איך שפאן אראפ וואלאבאוט און איך זעה היימישקייט. די שילדן איבער די געשעפטן זענען ליינבאר פאר יעדעם. אריינשפאצירנדיג אין בעקעריי זעה איך גלייך א אז דא פארקויפט מען חלה. ניין, נישט קיין ענגלישע challah. און געענדיגט מיט אלע ענגלישע sales. אידיש דאמינירט די גאס.
און איך וועק מיך אויף. אויסגערוהט.
בעצם קען מען אנהויבן מיטן אויסשטרעקן דאס באשולדיגונגס פינגער אין די דירעקציע פון די אינדוסטריעס, זייערע קאנסולטאטן און גראפיק-דעזיינערס.
אבער ניין, ליידער ידינו שפכו, מיר - די קאסטומער - זענען שולדיג אינעם בכיה לדורות, מיט דעם וואס מיר פארלאנגען נישט קיין ענדערונג אינעם סיסטעם וואס האלט אונז געבינדן שוין פאר לאנגע יארן, און מיר לאזן זיך פירן ווי בראקל-עוף צום שחיטה.
רבותי! לא עת לחשות, עורו ישינים משינתכם, מיר מוזן זיך אויפוועקן!
עס זענען פארהאן מערערע וועגן צו מעורר זיין דעם ציבור צום פראבלעם וואס פלאגט דעם געמיינדע. די ערשטע טריט אינעם גוטן ריכטונג איז די דאזיגע ארטיקל. קוק מיר נישט אן אזוי.
אבער דאס איז ווי פארשטענדליך ווייט נישט גענוג. מיר דארפן טון למעשה.
די הויפט געדאנק וואס האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין די שטארקסטע, איז, אז דעזיין ליבהאבער זאלן דעזיינען עלעגאנטע און אויג-פארכאפנדע פעקעדשינג פאר עסן, טרינקען, צו סיי וואספארא פראדוקט, אינעם אידישן שפראך. דאס קען - פארשטייט זיך - זיין, אין יעדן קאליר און סטיל, און דער שיינקייט איז, אויפצוקומען מיט זעלטענע אייגנארטיגע און ארגינעלע איידיעס, אייגענע געדאנקען און רעיונות.
נאך א גלאנץ צום פראיעקט (מיר רופן עס די געבראקס פארם איניציאטיוו). אז די אידישע ווערטער זאלן זיין ווערטער וואס מיר ניצן אין אינזער טאג-טעגליכן באניץ, אפילו דאס איז אן ענגלישער ווארט. א שטייגער ווי 'גרעיפ-דשוס' זאל מען נישט שרייבן 'טרויבן-זאפט', נאר פילייכט ענדערש ארויסשרייבן 'גרעיפ-דשוס' מיט א-ב. (די געדאנק איז נישט דא צו טוישן אונזער אידיש וואס מיר רעדן, די פונקט איז צו טוישן אז אונזערע פראדאקטן און געשעפטן זאלן אויך רעדן אונזער שפראך.)
נאכ'ן אילוסטרירן א פראפעסיאנאלער חפצא, קען מען דאס ארויסשיקן אויף די אייגענע סאציאלע-מידיא, (די העשטעג #gebroks איז רעקאמאנדירט) אדער זאל מען דאס שיקן צו איין עדמין אדער צום צווייטן עדמין אויף טעלעגראם, ווי די בעסטע קוואליטעט ארבעט וועלן געקלעבט ווערן אויף די 'קרעאטיווע-דעזיינס' טשאנעל געאייגנט פאר דעזיין צוועקן, ווי די עולם וועט דאס קענען זעהן. אויף דעם טשאנעל זענען שוין פארהאן עטליכע סעמפלס צו ווייזן וואס די געדאנק איז, ותן לחכם ויחכם עוד.
אויב ווילט איר אז אייערע דעזיינס זאלן ווערן אויסגעקלויבט, דארף עס נאכקומען די פאלגענדע תנאים:
- עס מוז זיין אריגינעלע תוכן. נאכגעמאכטע זאכן פון עכטע פירמעס זענען נישט ערלויבט.
- די מאס זאל זיין 1080 פיקסלס ביי 1080 פיקסלס, אין א jpg פארמאט, נישט קאמפרעסד דורך טעלעגראם.
- בלויז איין פראדוקט פער פייל. האסט מער ווי איין געדאנק? נישט קיין פראבלעם. שיק עס אין צוויי פיילס.
- מיר וועלן אייך זאגן פאר מיר שיקן עס ארויס, אבער אלעס זאל שוין זיין גרייט צו פאוסטן.
- כדי ארויסצוברענגען די בעסטע אייער דעזיין, רעקאמאנדירן מיר איר זאלט נוצן mock-ups. עס זענען פארהאן אומצאליגע וועב-זייטלעך וואס גיבן דאס אוועק פאר בחינם אדער פאר א שווה פרוטה. די שרייבער פון די שורות פערזענליך נוצט yellowimages.com, אבער זיי בעטן געלט.


text:
af2
ונבנתה העיר האט געשריבן:א דאנק אייך, אט-אט-פראפעסאר בלימאן. נאר ווילאנג מיר זענען אינעם מודה-אני'דיגען גייסט: 'בריאה' איז ענדערש א לשון הקודש'דיגער ווארט, ווי אן הלכה מושג.
ראובן האט געשריבן:ונבנתה העיר האט געשריבן:א דאנק אייך, אט-אט-פראפעסאר בלימאן. נאר ווילאנג מיר זענען אינעם מודה-אני'דיגען גייסט: 'בריאה' איז ענדערש א לשון הקודש'דיגער ווארט, ווי אן הלכה מושג.
איך האב געשריבן 'בריה', און דאס האט @לאשיצער מסביר געווען. די רעדאקטארשע האט געטוישט אויף בריאה.
לולקע באנוצער האט געשריבן:זייער אינטערעסאנט. איינער קען אפשר מסביר זיין וואס דאס באדייט "יידישיזם"? וואספארא מין באשעפעניש איז דאס, א רעליגיע, א קולטור, א פאך? צי זענען למשל פארהאן גויאישע יידישיסטן?
לענינינו, יידישיסטן האבן נישט לאנג צוריק פארמאגט ריזיגע קאמיוניטיס מיט שולעס און א צייטונג וואס האט פארקויפט אין די הונדערטער טויזענטער עזעמפלארן וועכענטליך ועוד, אבער וויבאלד זיי האבן געזוכט בלויז צו האלטן דאס אידישע 'טראדיציע' ליידיג פון שמירת תורה ומצוות, איז די רגע וואס דאס אינגווארג איז אונטערגעוואקסן וואס זיי האט נישט אינטערסירט די נארישקייטן איז געבליבן ממש א קליינע זכר פון די אמאליגע אימפעריע וואס רופט זיך פארווערטס/שוועל. עפעס וואס פארמאגט נאך א טראפעלע חיות פון אפאר נושרים, אבער קוים וואס ס'דעכעט נאך.
לולקע באנוצער האט געשריבן:לענינינו, יידישיסטן האבן נישט לאנג צוריק פארמאגט ריזיגע קאמיוניטיס מיט שולעס און א צייטונג וואס האט פארקויפט אין די הונדערטער טויזענטער עזעמפלארן וועכענטליך ועוד, אבער וויבאלד זיי האבן געזוכט בלויז צו האלטן דאס אידישע 'טראדיציע' ליידיג פון שמירת תורה ומצוות, איז די רגע וואס דאס אינגווארג איז אונטערגעוואקסן וואס זיי האט נישט אינטערסירט די נארישקייטן איז געבליבן ממש א קליינע זכר פון די אמאליגע אימפעריע וואס רופט זיך פארווערטס/שוועל. עפעס וואס פארמאגט נאך א טראפעלע חיות פון אפאר נושרים, אבער קוים וואס ס'דעכעט נאך.
דאס מיינט צו זאגן אז יידישיסטן זענען א אידישע סעקטע, ווי די רעפארמער און קאנסערוואטיוון?
יעקב מענטש האט געשריבן:לולקע באנוצער האט געשריבן:לענינינו, יידישיסטן האבן נישט לאנג צוריק פארמאגט ריזיגע קאמיוניטיס מיט שולעס און א צייטונג וואס האט פארקויפט אין די הונדערטער טויזענטער עזעמפלארן וועכענטליך ועוד, אבער וויבאלד זיי האבן געזוכט בלויז צו האלטן דאס אידישע 'טראדיציע' ליידיג פון שמירת תורה ומצוות, איז די רגע וואס דאס אינגווארג איז אונטערגעוואקסן וואס זיי האט נישט אינטערסירט די נארישקייטן איז געבליבן ממש א קליינע זכר פון די אמאליגע אימפעריע וואס רופט זיך פארווערטס/שוועל. עפעס וואס פארמאגט נאך א טראפעלע חיות פון אפאר נושרים, אבער קוים וואס ס'דעכעט נאך.
דאס מיינט צו זאגן אז יידישיסטן זענען א אידישע סעקטע, ווי די רעפארמער און קאנסערוואטיוון?
יא.
זיי האלטן אן אידישע 'טראדיציעס' ובפרט דאס אידישע שפראך, אבער זענען גענצליך פריי פון תו"מ ניטאמאל רעפארם
לאשיצער האט געשריבן:יעקב מענטש האט געשריבן:לולקע באנוצער האט געשריבן:לענינינו, יידישיסטן האבן נישט לאנג צוריק פארמאגט ריזיגע קאמיוניטיס מיט שולעס און א צייטונג וואס האט פארקויפט אין די הונדערטער טויזענטער עזעמפלארן וועכענטליך ועוד, אבער וויבאלד זיי האבן געזוכט בלויז צו האלטן דאס אידישע 'טראדיציע' ליידיג פון שמירת תורה ומצוות, איז די רגע וואס דאס אינגווארג איז אונטערגעוואקסן וואס זיי האט נישט אינטערסירט די נארישקייטן איז געבליבן ממש א קליינע זכר פון די אמאליגע אימפעריע וואס רופט זיך פארווערטס/שוועל. עפעס וואס פארמאגט נאך א טראפעלע חיות פון אפאר נושרים, אבער קוים וואס ס'דעכעט נאך.
דאס מיינט צו זאגן אז יידישיסטן זענען א אידישע סעקטע, ווי די רעפארמער און קאנסערוואטיוון?
יא.
זיי האלטן אן אידישע 'טראדיציעס' ובפרט דאס אידישע שפראך, אבער זענען גענצליך פריי פון תו"מ ניטאמאל רעפארם
איר האט א טעות.
מ'קען היטן תורה ומצוות און זיין א אידישיסט. מ'קען זיין פריי און זיין א אידישיסט. הכלל, זיי זענען גענצליך אומאפהענגיגע קאטעגאריעס.
אודאי זענען פאראן טענדענצן און קארעלאציעס (אין דער היסטאריע זענען רוב אידישיסטן געווען פרייע אידן; היינט איז שוין א היפשע פראפארץ מאדערן-ארטאדאקסיש) אבער איר רעדט וועגן אידישיסטן כאילו ס'איז א סתירה צו זיין א פרומער איד און א אידישיסט אין דער זעלבער צייט. דאס איז נישט ריכטיג.
דער אידישיזם איז א סאציאל-פאליטישער געדאנק וואס האט נישט קיין שייכות דירעקט מיט רעליגיע אדער אנטי-רעליגיע. עס קען נאר זיין "אנטי-רעליגיע" אויב איר מיינט אז יעדער סאציאל-פאליטישער "איזם" איז "ביטול תורה", און אז יעדער סארט "ביטול תורה" איז "אנטי-רעליגיע" אדער "אנטי-אידישקייט". אבער דאס איז זייער א גרויסער לאגישער "שפרונג" און איך בין נישט מסכים.
לאשיצער האט געשריבן:שעין בעקער, א נישט-איד פון קענסעס סיטי מיזורי, וואס רעדט זייער געשמאק אויף אידיש.
אט הערט איר ווי ער האלט א רעדע אויף אידיש: https://embed.ur.se/embed/202707?cid=bw ... 25:urskola
לאשיצער האט געשריבן:.
לאמיך אייך פרעגן: איז מעגליך צו זיין א חסיד און אן אטעאיסט? ד"ה צו זיין פארבונדן מיט א חסידישער קהילה און מגדל זיין אידישע קינדער אפילו אז מ'טראכט אנדערש און מ'גלייבט אנדערש? איך האלט אז דאס איז מעגליך. דאס ווייסן מיר פון די מציאות. אבער ס'איז נישטא קיין איין חסידישער פירער וואס איז גרייט זיך מודה צו זיין אז אזא סארט מענטש זאל עקזיסטירן.
פארקערט, ס'איז נישטא היינט קיין איין אידישיסטישע ארגאניזאציע וואס וועט זאגן אז מ'מוז זיין א איד, אדער א פרייער איד, כדי צו זיין א גוטער אידישיסט.
יעקב מענטש האט געשריבן:אויף דיין איבעריגע תגובה וועל איך מיך נישט מתווכח זיין, ווייל איך קען פשוט נישט אזויפיל יידישיסטן אז איך זאל האבן א קלארע ידיעה איבער זיי, אבער היסטאריש גערעדט, האט מען פארבינדן יידישיסטן מיט די יו"כ באלן, און א אנטי תורה שטימונג.
אַבֿ. קאַהאַן איז געקומען אין "פֿאָרווערטס", ריכטיקער אין זײַן פֿאָרגייער, די "אַרבעטער-צײַטונג", ווען די אויסגאַבע האָט נאָך מער אויסגעזען ווי אַן אַגיטאַציע-בלעטל איידער אַ טעגלעכע געזעלשאַטלעך-פּאָליטישע צײַטונג. צו יענער צײַט האָט ער שוין געהאַט עפּעס אַ נאָמען ווי אַ שרײַבער, וואָס האָט זיך געדרוקט אין רוסישע און ענגלישע צײַטשריפֿטן. די צײַטונג אויף "זשאַרגאָן" האָט אים אינטערעסירט אויסשליסלעך ווי אַ פֿאָרום פֿאַר פּריידיקן סאָציאַליזם צווישן ייִדישע אַרבעטער אין אַמעריקע, וועלכע האָבן קיין אַנדער שפּראַך ניט געקענט. צום "זשאַרגאָן", ווי אַ שפּראַך, און צו ייִדישע נאַציאָנאַל-קולטורעלע אינטערעסן און פֿאָדערונגען איז ער געווען, אין בעסטן פֿאַל, גלײַכגילטיק. (https://yiddish2.forward.com/node/2778.html)
מרדכי ישראל האט געשריבן:וואס איז די דזשורנאל? און ווי קען מען עס קויפן?
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 2 געסט


text:
אמיש
אמיש זענען פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע שטאמען פון דער שווייץ און דייטשלאנד און היטן אפ זייער גלויבן זיך נישט צו לאזן פון קיין שום מאדערענע לוקסוס און טעכניק. זיי וואוינען בעיקר אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע און אין קאנאדע און געבן זיך אפ מיט לאנדווירטשאפט און באנוצן זיך מיט פערד און וואגן.
אינהאַלט
אפשטאמונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש שטאמען ארגינעל פון פראטעסטאנטישע קריסטן וועלכע האבן אויפגעהאדעוועט אן אנדערע רעליגיעזע גלויבונג און האבן זיך אפגעטיילט פון די פראטעסטאנטן. די רעליגיע ווערט גערופן אנאבאפטיסט אין וועלכע די עלטערן ברענגען אריין זייערע קינדער אין דער רעליגיע נאר ווען זיי זענען שוין גענוג אלט צו פארשטיין און זיי גלייבן אז מיט דעם טויש ווערט פארגעבן אלע עבירות און דער מענטש ווערט ווי א ניי-געבוירן קינד וועלכע איז ריין פון יעדער זינד. די רעליגיעזע גרופע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין 1693 נאכדעם וואס עטליכע גלחים האבן באשלאסן זיך אפצוטיילן פון זייער פאטער רעליגיע צוליב עטליכע קלייניקייטן וועלכע האט זיי נישט געפאלן.
די ניי געגרינדעטע גרופע וועלכע איז געבוירן געווארן אין דער שווייץ האט זיך נישט געוואלט קריגן מיט זייער פאטער-רעליגיע און זייער פירער האט באשלאסן צו אימיגרירן קיין אמעריקע וועלכע איז א לאנד פון רעליגיעזע פרייהייט. אין יענע צייטן האבן זיך רוב אימיגראנטן באזעצט אין פענסילוועניע וועלכע איז דאן געווען איינע פון גרויסבריטאניעס קאלאניעס און די לענקעסטער קאונטי איז געווארן די פארנומענסטע אימיגראנט יישוב מיט צענדליגער טויזנטער אימיגראנטן וועלכע זענען געקומען פון איבער גאנץ אייראפע. די אמיש זענען געקומען אין קליינע גרופעס וועלכע האבן אנגעהאלטן ביז אין 1770.
די אמיש פארמאגן נישט קיין געבעט הייזער ווייל עס איז נישט אין זייער רעליגיע. אנשטאט קומען זיי זיך צוזאם אין הייזער און וועלן גיין יעדע וואך צו א צווייטן. ווען פרעמדע באזוכער באמערקן א גרעסערע צאל פערד און וועגנער נעבן א הויז איז דאס א סימן אז זיי פלעפלן דארט.
די אמיש האבן זיך באלד באשעפטיגט מיט פארמינג ווייל זייערע פירער האבן פארשטאנען אז אויב די באפעלקערונג וועט ארויסגיין טאן מסחר אין דער וועלט וועלן זיי ווערן אומגלויביג. די עצה האט געווירקט און די אמיש באפעלקערונג האט שטארק געוואקסן און פארמאגט שוין היינט געגנטן אין אהייא, אינדיאנא, און אין קאנאדע. די באפעלקערונג סטאטיסטיק ווייזן אז זיי האבן געוואקסן פון יאר צו יאר מיט א גרויסער צאל. ווי באקאנט וועלן זיי נישט רעדן אדער האנדלען מיט נישט-אמיש מענטשן ווייל זייער רעליגיע ערלויבט דאס נישט, אויס מורא אז זיי וועלן זיך בארעכענען. צווישן די אמיש ווערן אלע אנדערע גוים אנגערופן די ענגלישע און ווערן באטראכט אלס פרייע מענטשן וועלכע זענען שלעכט פאר דער וועלט און זינדיגן פארן באשעפער.
די אמיש רעדן א דיאלעקט פון דייטש וואס מ'רופט "פענסילוועניע דייטש". אויב עס קומט אויס צו רעדן מיט א פרעמדן וועלן זיי נוצן די ענגלישע שפראך וועלכע זיי לערנען זיך אויך.
די ארדענונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש גלויבונג און לעבנ'ס סטיל איז באהערשט ביי א רייע תקנות וועלכע זיי רופן די ארדענונג (אין דייטש). זיי גלייבן אלע אז עס איז פאראן א באשעפער אויף דער וועלט און זיי וועלן נאר טאן זאכן וועלכע זיי גלייבן אז דאס איז די ווילן פון באשעפער. עלעקטריציטעט, אויטאמאבילן, טעלעוויזיע, מאדישע קליידונג און אלע תאוות עולם הזה זענען פארבאטן ביי זיי ווייל זיי האלטן אז דאס נעמט אוועק די געדאנקען פון דער רעליגיע.
מאדע איז ביי זיי איינע פון די ערגסטע זאכן און זיי האלטן אז מיט זייער לבוש בלייבן זיי אפגעטיילט פון דער גאנצער וועלט. קומען און גיין מעג מען נאר מיט פערד און וואגן ווייל מיט דעם באגרעניצט מען זיך נישט צו גיין צו ווייט אוועק פון דער געמיינדע. יעדע פערד און וואגן איז באלאכטן מיט א לאמטערן וועלכע איז ווי זייער סימבאל.
לייענענדיג די שורות אלס א איד קוקן די זאכן נישט אויס אזוי פרעמד און מאדנע, אבער א גוי וועלכער הערט פון דעם מאדנעם פאלק טראכט ער צו זיך אז זיי זענען פשוט א פאלק וועלכע איז געבליבן שטעקן מיט דער צייט! עס איז אבער נישט אזוי. די גייסטליכע פירער ווייסן גענוי וואס עס טוט זיך אפ אויף דער וועלט און יעדע נייע טעכנאלאגיע ווערט באטראכט אויב עס מעג אויפגעצויגן ווערן צווישן דער באפעלקערונג. פילע נייע טעכנאלאגיעס זענען מיט די יארן ערלויבט געווארן צווישן דער באפעלקערונג אבער נאר אזעלכע זאכן וואס איז וויכטיג פאר ביזנעס אדער טאג טעגליכן לעבן. אויב אבער עס קען אויך גענוצט ווערן פאר באקוועמליכקייט אדער פארוויילונג וועט עס נישט דורכגעלאזט ווערן אפילו נישט וואס קען אויך גענוצט ווערן פאר ביזנעס.
א ביישפיל איז א קאמפיוטער. כאטש דאס איז א ריכטיג ביזנעס מיטל איז דאס נישט ערלויבט ווייל ער קען אויך גענוצט ווערן פאר אייגענע באקוועמליכקייטן. אבער למשל פלאסטיק, וועלכע איז א נייע סארט מאטריאל, איז יא אקצעפטירט געווארן ווייל דאס קען נאר אויסגענוצט ווערן צום גוטן.
א זשורנאליסט וועלכן עס איז געלונגען אויסצופרעגן אן אמיש (נארמאל וועלן זיי נישט ענטפערן פאר קיינעם) האט געשטעלט די פראגע אויב יענער וואלט געוואלט קויפן אן אויוון צו באקן צי דאס וואלט אקצעפטירט געווארן? דער זשורנאליסט וועלכע האט זיך גערישט אויף אן ענטפער אז אפשר אן אנטיק אדער גענוצטער אויוון איז ערלויבט, איז ערשטוינט געווארן צו הערן אז אדרבא, א נייער אויוון (פארשטייט זיך א האלץ אויוון ווייל קיין עלעקטריק אדער גאז איז דארט נישט פאראן) וואס קען בעסער באקן איז גאר א גוטע זאך אריינצוברענגען אויב מען קען זיך דאס ערלויבן.
אן אמיש הויז[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אן אמיש הויז איז ממש דאס וואס איז געווען אמאל און דארט איז דאס ווייניגסטע געענדערט געווארן. קיין איין הויז פארמאגט נישט קיין ערנסטע אפאראטן און קיין שום עלעקטרישע קראפט איז נישט פאראן. מעבל איז אויך פאראן ווייניג און די וואס זיי האבן יא איז געשניצט דורך דער האנט און איז זייער פשוט. זייערע הייזער ווערן באלאכטן מיט לעכט, אויל, אדער גאז לאמפן.
די איינציגסטע מאדערנע פאבריק ביי דער אמיש באפעלקערונג איז די מילך פאבריק וועלכע פארמאגט מעכאנישע געצייג צו מעלקן די קי און זיי האבן אויך א פרידזשידער צו קענען האלטן דאס מילך פריש. זייער פרידזשידער ארבעט מיט א גענעראטאר ווייל עלעקטריק איז פארבאטן. אויפן פעלד מעג מען נאר נוצן עכטע פערד פאר דער ארבעט און אויב איינער וויל זיך גרינגער מאכן די ארבעט קען ער צושטעלן א גאז געטריבענע מאשין אבער דאס פערד וועט אלס מוזן דינען אלס דער לאקאמאטיוו און די מאשין העלפט צו.
אן אמיש ארבעט'ס פערד איז א גענוצט פערד וועלכע האט שוין הארטע פיס, שטארקע אקסלען, און א הויקער אויפן רוקן. די סארט פערד ווערן אנגערופן דרעפט פערד און ווערן נאר גענוצט פאר דער שווערער ארבעט. אידרויסן דרייען זיך אלע מענטשן אויף הויכע און געזונטע פערד וועלכע קענען ארויפשפרייזן בערג און דורכמאכן אלע שווערע וועגן. פאר טראנספארטאציע וועט קיינער נישט זיצן אויפ'ן פערד זעלבסט (פארוואס? זעט אויס אז דאס איז איינע פון זייערע טראדיציעס) נאר אלע פארן ארום מיט זיינע וועגנער.
די איינציגסטע פובליק ענערגיע סיסטעמס וועלכע די אמיש נוצן איז ווינט מיל, וואסער, און סאלאר טעכנאלאגיע ווייל די אלע דריי זענען זעלבסשטענדיגע סיסטעמען וועלכע האבן גארנישט צעטאן מיט די דרויסנדיגע וועלט.
זיי זענען ערלויבט צו נוצן מאדערנע טראנספארטאציע אזוי לאנג וואו זיי אפערירן דאס נישט.
קליידונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
זייער קליידונג איז איינע פון זייערע סימבאלן מיט וועלכע מען וועט זיי דערקענען אפילו אויסער זייערע גרעניצן. די אמיש קליידן זיך ווי אין די אלטע צייטן ווען די גאנצע וועלט איז געווען אנגעטאן צניעות'דיג.
מענער גייען אלע געקליידעט אין שווארצע סוטס וועלכע פארמאגן נישט קיין קנעפלעך און מיט בלויע אדער ווייסע העמעדער. אלע גייען מיט הויזן טרעגער און יעדער אן אויסנאם האט שווארצע שיך. אלע האבן היטן כאטש זיי גייען נישט שטענדיג דערמיט. זייערע היטן זענען געמאכט פון פעל אדער פון שטרוי. די פרויען גייען מיט לאנגע קליידער ביז די קניען און וועלן נאר נוצן סחורות וועלכע זענען נישט אויפפאלנד אדער שרייענדיג.
פארהייראטע מענער גייען מיט בערד און זייערע פרויען דעקן זיך צו די האר ווי די אראבער און ארטאדאקסישע אידן.
די אמיש נייען אליינס אויף רוב פון זייערע קליידונג און די סחורות קויפן זיי פארטיג אין דרייגוד געשעפטן. אנדערע קליידונג ווי היטן, שיך, הויזן טרעגער קויפן זיי פארטיג.
זייער אלטמאדישע קליידונג און זייער באשיידנהייט האט זיי נאמינירט אלס די פשוטע מענטשן מיט וועלכע זיי ווערן גערופן איבער דער וועלט.
פינאנץ און קאמערץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די וועלט זאגט אז די אמיש, ספעציעל די וואס וואוינען אין לענקעסטער קאונטי זענען רייכע, אדער בעסער געזאגט באלעבאטישע מענטשן. צי דאס איז אמת ווייסט קיינער נישט אבער ווען מען רעכנט וואספארא קליינע הוצאות זיי האבן איבער'ן טאג איז דאס גרינג צו פארשטיין. רוב אמיש האנדלן מיט ריעל עסטעיט און פארמינג אבער קיינער נעמט נישט ארויס צופיל געלט ווייל קיינער וויל נישט פארברייטערן זיין ביזנעס צופיל ווייל דאס וועט אים אוועקנעמען דעם קאפ פון אנדערע זאכן און די רעליגיע וועט זיין די ערשטע צו ליידן דערפון.
גאר אן אינטערעסאנטע זאך אין האנדל איז אז קיינער בארגט נישט קיין געלט פון קיין צווייטן. נישטא אזא זאך! נו וויאזוי קען איינער קויפן א פארעם? און וויאזוי וועט זיך איינער אן עצה געבן אויב ער דערלייגט גרויס געלט אדער עס קומען אים אונטער עפעס אויסערגעווענליכע אויסגאבן?
צו דעם איז פאראן א כמו גבאי צדקה ארגאניזאציע וועלכע איז א פאנד וועלכע דינט די פינאנציעלע אינטערעסן פון די באפעלקערונג. ווען א נייע יונגע קאפל ווערט פארהייראט דארפן זיי זיך נישט קענען ערלויבן צו קויפן א פארעם נאר וועלן באקומען דאס געלט פון די קאמיוניטי קאסע וועלכע ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך אלע איינוואוינער וועלכע גיבן א געוויסע סומע יעדן מאנאט. אויב עס איז פאראן א קריזיס און מער מענטשן נויטיגן זיך אין געלט וועלן די ארגאניזאציע וואלונטירן ארומגיין שנארן א גרעסערע סומע געלט.
די אמיש וועלן נאר פרובירן קויפן זייערע פראדוקטן אין קליינע געשעפטן וועלכע האבן באגרעניצטע פארגעשריטנקייטן און וועלן פרובירן אויסצוקרויזן די גרויסע טשעין געשעפטן וועלכע זיי באטראכטן ווי די דרויסנדיגע וועלט. רוב געשעפטן אין וועלכע די אמיש קויפן איין זענען די באלעבאטים נישט קיין אמיש אבער זיי שטעלן זיך צו לויט די אמיש לעבנ'ס סטיל. זיי נוצן נישט קיין רעכן מאשינען, דידזשיטעל וואגשאל, און ווער רעדט נאך פון קאמפיוטערס.
איבער לענקעסטער קאונטי זענען פאראן זייער אסאך אמיש געשעפטן וועלכע זענען מער פארנומען מיט'ן סערווירן די טוריסטן ווי די אמיש באפעלקערונג זעלבסט. אויב איינער וויל טאן ביזנעס מיט די אמיש דייקא דעמאלט וועט ער מוזן עפענען זיין געשעפט אין א פארשטופטן ווינקל וואו ער וועט ציען ווייניג אויפמערקזאמקייט. טוריסטן וועלן נישט וויסן פון דעם געשעפט אבער די אמיש וועלן דאס שנעל אפירזוכן.
ווען א נייע געשעפט עפענט זיך איז נישט פאראן אזא זאך ווי אדווערטייזמענט. דער קאנצעפט עקזיסטירט בכלל נישט אים דעם באפעלקערונג. אלעס גייט דארט פון מויל צו אויער.
די אמיש וועלכע פראדוצירן פראדוקטן פארקויפן דאס נישט דירעקט אויפ'ן מארקעט נאר נוצן א מיטלמאן. איינע פון די באקאנטע פראדוקטן וועלכע זיי פראדוצירן איז שעדס (פאוויטקע אין אידיש) וועלכע זיי פארקויפן פאר א מיטלמאן וועלכער נעמט עס אפ נאכ'ן באצאלן קעש און ער טראגט עס אויפ'ן מארקעט. דאס זעלבע איז מיט די מאטריאלן וועלכע זיי קויפן צו מאכן זייערע פראדוקטן. זיי מאכן דעם ארדער און באצאלן מזומן אויפ'ן פלאץ.
עס זענען פאראן אמיש וועלכע פארקויפן אין זייערע געשעפטן פראדוקטן וועלכע זענען נאר געמאכט פאר טוריסטן. די חברה פארשטייען נישט צו קיין סעילסן און אקצעפטירן נאר קעש געלט. ( א קרעדיט קארד איז נישט בנמצא).
די באפעלקערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש באפעלקערונג ציילט זיך היינט 227,000 זעלן זי האט זיך געטאפלט אין די לעצטע 16 יאר און זי איז היינט צושפרייט אין 27 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
אן אמיש חתונה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
איינע פון די אינטערעסאנסטע איינפירונגן אין די אמיש באפעלקערונג איז די חתונה סיסטעם. אלע זייערע חתונות קומען פאר אנפאנג ווינטער ווען עס איז נאך נישט קאלט. די פארנומענסטע מאנאט פאר חתונות איז נאוועמבער.
די אמיש הייראטן צווישן 16 און 20 יאר אלט און פארשטייט זיך אז זיי מעגן זיך נאר משדך זיין מיט אמיש.
ווען עס פאסירט א שידוך ווערט דאס געהאלטן אין געהיים צווישן די נאנטע פאמיליע און די גאס מעג נישט געוואויר ווערן דערפון ביז אין די זומער (יולי, אוגוסט) ווען די נעמען פון אלע שידוכים ווערן פארעפענטליכט און מען הייבט אן צוגרייטן א חתונה מאלצייט. קיין שום דזשולערי מעג נישט געקויפט ווערן פאר די כלה ביז די חתונה און די איינציגסטע מתנה וועלכע די כלה באקומט ווען די שידוך ווערט געשלאסן מעג אויך נישט זיין קיין דזשולערי.
די חתונה סעזאן הייבט זיך אן אקטאבער און די צוויי זייטן טיילן זיך איין מיט די ארבעט. די צד הכלה גרייט צו די חתונה מאלצייט און די צד החתן קויפט איין וויכטיגע פראדוקטן פאר די צוקונפטע קאפל. דער צד החתן האט די ארבעט פון איינלאדענען אלע געסט צו די חתונה וועלכע ציילט אין די הונדערטער.
די חתונה מאלצייט קומט פאר אין די כלה'ס עלטערן'ס הויז און געדויערט ביז אין די שפעטע נאכט שטונדן און די נייע קאפל בלייבן וואוינען אין די כלה'ס עלטער'ן וואוינונג ביז די זומער ווען די עלטערן קויפן זיי א הויז. איבער די ווינטער וועלן זיי באזוכן פאמיליע מיטגלידער פאר עטליכע טעג און זיך גרייט מאכן פאר זייער קומנדיגע לעבן.
די אמיש מייסטערווערק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש זענען באקאנט שוין פון לאנגע יארן מיט זייערע האנט-געמאכטע וואלענע צודעקן (דאכענעס) מיט וועלכע א גרויסע צאל אמיש מאכן א פרנסה. די סארט צודעקן איז טראדיציאנאל א פרויענ'ישע ארבעט וועלכע מען ירש'נט אראפ פון דור צו דור. די אמיש צודעקן זענען געמאכט פון די טייערסטע ענגלישע וואל און פארקויפן זיך פאר איבער $1,000 דאלאר און טייל קענען זיין פיל טייערער.
אין זייערע ערשטע יארן און אויך שפעטער האבן זיך די אמיש שטארק געפלאגט אין די ביזנעס ווייל עס איז געווען אן אויפגעכאפטע באשעפטיגונג צווישן אלע עלטערע פרויען אין נארט אמעריקע און די פרייזן זענען געווען זייער נידעריג. היינט זענען זיי די איינציגסטע וואס מאכן עס און דאס איז א סטאבילע ביזנעס מיט גרויסע פראפיטן. נאכמער, אלע אזעלכע סארט צודעקן ווערן היינט פארקויפט צו די אמיש וועלכע פארקויפן דאס ווייטער אויף די מארקעט. זיי פארמאגן אויך גאר אלטע צודעקן וועלכע פארקויפן זיך פאר אסטראנאמישע פרייזן צוליב די חשיבות דערפון און אזוי אויך פארקויפן זיי אלטע ביליגע פון שוואכע קוואליטעט אדער וואס איז מער נישט אין סטיל.
טראדיציאנאל פלעגן די אמיש מאכן די צודעקן נאר אין טונקעלע קאלירן און רוב דערפון האבן געהאט דיימאנטן דיזיינס. היינט קען מען אבער באקומען אלע סארט דיזיינס און אלע סארט קאלירן. וויבאלד זייערע צודעקן איז א האנט-געמאכטע זאך איז שווער אז עס זאל זיי 100 פראצענט פונקטליך און מען וועט געווענליך קענען טרעפן עפעס א קלייניקייט וועלכע איז נישט ווי עס דארף צו זיין. טייל מענטשן האבן זיך מיט די יארן איינגערעדט אז די אמיש מאכן דאס ספעציעל אזוי ווייל זיי מעגן נישט מאכן א 100 פראצענטיגע זאך אלס א כבוד פאר'ן באשעפער ווייל נאר ער קען מאכן עפעס 100 פראצענט. וויאזוי אימער, האט מען דאס קיינמאל נישט געקענט באשטעטיגן ווייל, ווי געזאגט, איז עס געמאכמט מיט די האנט און ביי יעדע האנט ארבעט איז געווענליך פאראן עפעס א טעות.
מען בויט א שטאל![רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש זענען באקאנט מיט זייערע שטאלן. יעדער האט א שטאל אין וועלכע זיי האדעווען בהמות און האלטן זייערע פערדן. עס איז נישט פאראן אזא זאך איינער זאל נישט האבן א שטאל. יעדער וואס האט א הויז האט ער א שטאל.
אינטערעסאנטער פון דעם איז דאס בויען די שטאל. ווען מען בויט א שטאל איז די גאנצע שטאט איבערגעדרייעט. א נייע שטאל ווערט געבויט פאר א ניי-געהייראטע קאפל אדער אויב א שטאל האט זיך פארברענט אדער חרוב געווארן פון א ווינט. די גאנצע שטאט האט א טייל אין יעדע שטאל. אלע מענער, פרויערן און קינדער וועלן זיך באטייליגן ווען מען בויט א נייע שטאל. די האלץ ווערט געקויפט ביי א לאמבער און אלע אנדערע טיילן ווערן צוגעגרייט בעפאר די ארבעט הייבט זיך אן כדי עס זאל קענען גיין אן אפשטעל. אויב מען פלאנט א גרעסערע שטאל וועט מען געווענליך באשטעלן א קרעין צו הייבן די גרויסע שטאנגן. די ארבעט וועט צוגעגרייט ווערן בעפאר און ווען די שטאנגן וועלן זיין גרייט וועט מען אריינברענגן דעם קרעין וועלכע וועט דאס אויפהייבן און וועט באלד אפטראגן.
די עלטערע ערפארענע איינוואוינער קאנטראלירן די קאנסטראקשן און די יונגע פרישע מענער און די קינדער טוען די ארבעט ווען די פרויען און מיידלעך ברענגן זיי צו עסן און טרינקען און אנדערע געברויכן. דאס אויפשטעלן א שטאל געדויערט נישט לאנג און יעדער האט א חלק דערין.
די סצענע פון בויען א שטאל איז ווי דער סימבאל פון די באפעלקערונג'ס פריינשאפט. ווען איינער וויל אראפמאלן אדער אויפשפילן עפעס וועגן די אמיש וועט מען געווענליך נוצן א פערד און וואגן און די סצענע פון בויען א שטאל.
פרייהייט און רעכטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די אמיש זענען זייער אויסגערעכנט און וועלן נאר האלטן אין די קאמיוניטי איינער וואס איז דערביי. א קינד ווערט נישט געצווינגן צו ווערן א מיטגלידער פון די קאמיוניטי נאר וועט זיך דאס אליינס אויסוועלן ביי די 16 יאר אלט. ביז די 16 קענען נישט קיין קינדער זיין אנוועזענד אין געשעענישן וועלכע האבן צעטאן מיט רעליגיע.
איינמאל מען דעגרייכט די 16 וועלן די עלטערן און די קאמיוניטי פירער פארלאנגן פון דעם יוגנטליכן צו מאכן זיין באשלוס אין לעבן. אויב וויל ער זיך נישט צושטעלן וועט ער מוזן פארלאזן די קאמיוניטי און ער האט די מעגליכקייט צוריקצוקומען ביז א קורצע צייט דערנאך אויב ער טוישט זיין מיינונג. אויב ער פארפעלט צוריקצוקומען ביז א געוויסע צייט ווערט ער אויסגעשלאסן פון די קאמיוניטי און וועט מער קיינמאל נישט קענען צוריקקומען אפילו ער האלט דערביי. אין אזא פאל וועט די פאמיליע מוזן אפהאקן אלע פארבינדונגן מיט דעם קינד און ער וועט שטענדיג באטראכט ווערן אלס א פרעמדער.
די אמיש האבן בכוונה צו געבן יעדן די אויסוואל אין לעבן ווייל זיי ווילן נאר האלטן אזעלכע מענטשן וועלכע זענען עכט דערביי און ווייסן וואס זיי האבן אויסדערוועלט. רוב טאטעס שיקן אוועק זייערע קינדער בעפאר די 16 צו זען די דרויסנדיגע וועלט כדי זיי זאלן פארשטיין וואס זיי פארפאסן און וואס זיי נעמען זיך אונטער. איינער וואס זעט די היינטיגע וועלט און וועט נאך אלץ אויסוועלן די אמיש לעבנ'ס סטיל איז געווענליך עכט דערביי און וועט בלייבן געטריי צו די קאמיוניטי מיט'ן גאנצן ווילן.
קיינער צווינגט נישט קיינעם צו האלטן די רעליגיע און יעדער האט די רעכט צו פארלאזן די קאמיוניטי. אבער אינערהאלב די קאמיוניטי מוז יעדער איינהאלטן אלע איינפירונגן און טראדיציעס. אויב איינער איז נישט דערביי אפילו נאר צו איין פרט וועט מען אים משלח זיין מיט שיינעם.
א פשוט'ע לעבן אין א מאדערנע וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די גרעסטע שטער און פראבלעם צו די אמיש איז שטענדיג געווען, און איז היינט, די דרויסנדיגע וועלט. דער ערשטער און גרעסטער פראבלעם איז די פארנומענע טוריזם וואס קומט דארט פאר. זייער אינטערעסאנטע לעבנ'ס סטיל איז געווארן איינע פון די פארנומענע אטראקציע ערטער וועלכע ברענגט אהין הונדערטער מענטשן יעדן טאג. די אמיש איגנארירן די באזוכער און קוקן נישט אויף זייער זייט. קיינער ענטפערט נישט אדער לאכט צו קיינעם נאר זיי גייען אן מיט'ן סדר היום ווי גארנישט וואלט געווען. זיי וואלטן גערן געקענט באשטיין אז די גאנצע באזוכונגען זאלן זיך היינט אויפהערן כאטש עס ברענגט זיי א גוטע עקענאמיע.
טראץ זייערע אייגענע תקנות און געזעצן פרובירן זיי איינצוהאלטן אלע רעגירונג'ס געזעצן און האלטן דאס פאר וויכטיג. די אמיש צאלן שטייערן אבער נעמען נישט קיין שום בענעפיטן פון די רעגירונג און קויפן נישט קיין אינשורענס (זיכערהייט). אין 1961 האט די איי.אר.עס. זיי געמאכט אן אויסנאם אז זיי דארפן נישט צאלן קיין ?סאשעל סעקיוריטי? שטייער וויבאלד זיי צאלן נישט אריין אינעם סיסטעם און אין 1965 איז דאס געווארן געזעץ. אויסער סאשעל סעקיוריטי צאלן זיי אלעס כאטש וואס זיי נעמען נישט גארנישט פון די אלע סאציאלע פראגראמען.
נישט אלע זייערע אויפפירונגען קלאפט מיט די רעגירונג'ס געזעצן און זיי האבן שוין מערערע מאל געהאט פראבלעמען מיט די ?לאו ענפארסמענט אגענטורן? וועלכע זיי האבן געשליכטעט דורך מענטשן וועלכע האבן רעפרעזענטירט זייער געמיינדע אין די רעגירונג.
איינע פון זייערע גרעסטע פראבלעמען מיט'ן געזעץ איז די ערציאונג סיסטעם. די פעדעראלע און לאקאלע רעגירונגען האבן ערציאונג'ס סטאנדארטן וועלכע אלע שולעס מוזן איינהאלטן. אבער די אמיש ווילן נישט הערן פון די סטאנדארטן און האבן זיך זייער אייגענע וועג פון ערציאונג. די רעגירונג האט יארן צוריק געוואלט דארט אויפשטעלן א פובליק שולע אבער עס איז נישט געווען פאר וועם און דאס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען. זיי האבן אן אייגענע פריוואטע שול-סיסטעם וועלכע גייט נאר ביז די 8'טע קלאס און דערנאך גייען אלע קינדער ארויס ארבעטן. זיי האלטן אז זיך לערנען א פאך איז וויכטיגער ווי ליינען ביכער פון היסטאריע. יעדעס קינד קומט ארויס מיט א פאך אין האנט מיט וועלכע ער באשעפטיגט זיך זיין גאנץ לעבן. עס איז נישט פאראן דארט אזא זאך אז איינער טוישט זיין לעבנ'ס קאריערע. ווער עס הייבט אן זיין לעבן מיט מעלקן קיען וועט בלייבן מיט דעם ארבעט פאר זיין גאנץ לעבן גענוי ווי עס איז געווען אין די אלטע צייטן.
אבער אין אלגעמיין וועלן זיי זיך צושטעלן צו די געזעצן און וועלן כאטש פרובירן דאס בעסטע לויט זייערע מעגליכקייטן, ספעציעל ווען עס קומט צו געזונטהייט אדער זיכערהייט. אלס א ביישפיל איז זייערע פערד און וועגנער. די לאקאלע רעגירונג האט זיי געווארנט אז די טונקעלע פערד און וועגנער קענען שווער געזען ווערן אין דער טונקל און איז א סכנה צו רייטן אויף א הייעוועי (הויפט וועג) אדער גרויסע גאסן. די אמיש האבן דאס פארשטאנען און האבן מסכים געווען ארויפצולייגן א ?אראנדזשע טרייענגל האזארד טעוועלע? וועלכע שיינט מיט מינימאלע ליכטיקייט. אין אהייא, וואו א גרויסע צאל אמיש וואוינען, האבן זיי אפילו רויטע לעקטערלעך ענליך צו אן אויטא וועלכע ארבעט מיט באטעריעס.
מאדערנע מעדעצינען ווערן נישט דערמאנט אין זייער ארדענונג און דאס איז די פערזענליכע באשלוס פון יעדע פאמיליע. רוב פאמיליעס נעמען געהעריג מעדעצינען וואס ווערט פארשריבן דורך א דאקטאר. אין פאל פון א עקסידענט אדער אנדערע ?עמוירדזשענסיס? וועט מען זיי געווענליך אריינפירן צו מאדערנע שפיטעלער מיט אמבולאנסן.
מיליטערישע באדינונגען איז ביי זיי שטרענג פארבאטן און קיינער שרייבט זיך נישט איין צו די מיליטער. זיי האלטן אז אוועקנעמען דאס לעבן פון א צווייטן מענטש, אפגעזען פאר וועלכע סיבה, איז א פארברעך און דערפאר ווילן זיי נישט גיין אין מיליטער. ווען אן אפליקאציע פאר מיליטער קומט אן פאר א יוגנטליכער וועלן זי דאס שיינערהייט אפזאגן מיט אן עקלערונג אז דאס איז קעגן זייער ווילן און זיי גלייבן אז דאס לעבן אדער טויט פון יעדן מענטש ליגט אין די הענט פון באשעפער און קיינער טאר נישט צולייגן קיין האנט דערצו. אין צייטן פון א מיליטערישע דרעפט, ווי ביי דער צווייטער וועלט קריג, האבן זיי בלית ברירה יא געשיקט זייערע קינדער אבער זיי האבן אויסגעארבעט מען זאל זיי געבן זייטיגע ארבעט וועלכע פארלאנגט נישט צו טראגן וואפן אויף זיך. די וועלכע זענען דעמאלט געגאנגן אין מיליטער האבן געהאט זייער שווערע צייטן זייענדיג אין די דרויסנדיגע וועלט און טייל צייטונגן האבן נאכאנאנד באריכטעט וועגן זייער אנוועזנהייט.
די עקענאמישע וועלט און היינטיגע סיסטעם פון ביזנעס קומט זיי שווער אן און מיט יעדע טריט ווייטער דארפן זיי שווערער ארבעטן צו מאכן פרנסה. אינפלאציע איז אויך א שטארקע פראבלעם פאר זיי ווייל זייער לעבנ'ס סטיל טוישט זיך נישט און ווען פראדוקטן ווערן טייער דערזעען זיי זיך מיט א פראבלעם און פרובירן אנדערע זאכן. איבער די יארן האבן זיי אנגעהויבן איינפלאנצן מערערע געוואוקסן און האבן אנטוויקעלט א גרעסערע פראדוקציע. טראץ די היינטיגע קליינע וועלט און גרינקייט צו טאן ביזנעס אויף די אנדערע עק וועלט זענען די אמיש פארבליבן מיט א געקלויבטע צאל דרויסנדיגע געשעפטן לייט מיט וועלכע זיי טוען ביזנעס און געטרויען זיי אלס זייערע דיסטריביוטערס.
די פאקט אז די אמיש זענען שוין באזעצן אין אמעריקע פאר איבער 300 יאר איז א קלארער צייכן אז זייער געמיינדע וועט קיינמאל נישט צופאלן. פארקערט גאר, אנקעטעס האבן געוויזן אז אין די לעצטע 50 יאר האט זיך זייער באפעלקערונג דריי-פאכיג געדאפעלט. ווי מיר האבן געזען זענען זיי נישט שטעק געבליבן מיט די צייט. זיי ווייסן זייער גוט וואס טוט זיך אפ אין די וועלט אבער זיי האלטן אן זייער רעליגיע און אלטמאדישע לעבנ'ס סטיל מיט א שטארקייט.
באזוכן די אמיש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
צו פארשטיין מער און זען זייער לעבנ'ס סטיל איז נאר מעגליך דורך גיין זיי באזוכן. זיי האבן געמיינדעס אין עטליכע ערטער אין די פאראייניגטע שטאטן און אויך אין קאנאדע. די צוויי גרעסטע געמיינדעס זענען אין פענסעלוועניע און אין אהייא. די אמיש באפעלקערונג אין אהייא איז האלב פון די אין פענסעלוועניע אבער פאר'ן באזוך וועט דאס נישט אויסמאכן און ביידע זענען אייניג אינטרעסאנט.
אויב איר ווילט אהינפארן איז וויכטיג צו געדענקען אז די אמיש וועלן נישט טוישן א ווארט מיט קיינעם און וועלן אפילו נישט קוקן אויף אייער זייט. ערווארט נישט קיין באגריסונגען און עס איז א שאד צו עפענען דאס מויל צו זיי. די לענקעסטער קאונטי האט מיט די יארן אויפגעשעטעלט סעפציעלע ערטער וועלכע זענען געמאכט פאר טוריסטן אבער יעדער האט די רעכט ארומצוגיין וואו מען וויל אזוי לאנג ווי מען שטערט זיי נישט. די פאליציי איז דארט זייער שטרענג מיט די טוריסטן און אויב מען טשעפעט די אמיש טרייבט מען אוועק.
עס זענען פאראן טורס וועלכע טראגן ארום מערערע מענטשן אויפאיינמאל איבער די קאונטי אבער אויב איר ווילט זיי בעסער באטראכטן איז כדי צו גיין אליינס און שטילערהייט צוקוקן זייער לעבן. נעמען בילדער איז זייער שווער ווייל רוב מענטשן וועלן זיך אוועקדרייען אדער ארויפלייגן די הענט אויפ'ן געזיכט ווען איינער וויל נעמען א בילד.


text:
קאווע
קאַווע איז א אלגעמיינער נאמען פאר הייסע און צומאלן קאלטע געטראנקען וואס מען מאכט פון געבראטענע קאווע באנדלעך. זי פארמאגט אין זיך קאפעין וואס לעבט אויף דעם מענטש.
קאווע אראביקא (Coffea arabica), דער מערסטער פארשפרייטער זגאל פון דעם קאווע פלאנץ, איז אן אלעמאל-גרין פלאנץ וואס שטאמט פון עטיאפיע. אנדערע זגאלן, קאווע ליבעריקא (Coffea liberica) און קאווע ראבוסטא (Coffea robusta), זענען געפונען אין פארשידענע געגנטן פון אפריקע.
די אפשטאם פון קאווע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
לעגענדע זאגט אז קאווע שטאמט פון א פאסטוך וועלכער האט באמערקט אז איינע פון זיינע ציגן איז געווארן גוט אויפגעלייגט און אביסל ווילד נאכ'ן עסן א געוויסע באנדל וועלכע האט זיך געפינען אין זיין פעלד. די באנדלעך זענען געווען קאווע און דער פאסטוך האט עס פארזוכט, און דאס איבעריגע איז היסטאריע...
ארגינעל איז קאווע געווען אן עסן וועלכע איז געווען ארומגעשמירט מיט פעטן פון א בהמה צו געבן א טעם און די פארקויפער האבן דאס גערופן אן ענערגיע באל. דער געדאנק פון מאכן קאווע דורך אויפלאזן מיט הייס וואסער שטאמט פון די אראבער וועלכע זענען געווען די ערשטע קאווע טרינקער אינעם 15טן יארהונדערט. די אראבער האבן געהאלטן פאר א סוד זייער ענערגיע טרונק און האבן באוואכט די קאווע פעלדער. די איינציגסטע פלאץ ווי עס האט געוואקסן קאווע אויסער ביי די אראבער איז געווען אין אפריקע וועלכע האבן נאך דעמאלט געגעסן די קאווע באנדלעך הארטערהייט וועלכע ווערט גערופן קאווע טשעריס.
אויך דא איז פאראן א וועלט'ס מעשה וועלכע זאגט אז אן אינדישער סופי, באבא בודאן, האט געקויפט זיבן קאווע באנדלעך פון די אראבער אין תימן און האט זיי צוגעבינדן צו זיין קערפער.[1] ווען ער איז אנגעקומען אין דער אינדיע האט ער זיי איינגעפלאנצט און אויך דארט האט עס אנגעהויבן וואקסן. די אייראפעער האבן נאכגעפאלגט די אינדישער און אויך זיי האבן אנגעהויבן אנפלאנצן קאווע צום ערשט אויף אן אינזל וועלכע איז היינט א טייל פון אינדאנעזיע.
קאווע האט אריבער געשפרייזט דעם אטלאנטיק אין יאר 727' ווען א בראזיל'ער שפיאנאזש אגענט האט אהיימגעברענגט קאווע אלס א מתנה פאר'ן קעניג. אויך זיי האבן עס איינגעפלאנצן און היינט צו טאג איז בראזיל דער וועלט'ס גרעסטער קאווע פראדוצירער. אין אמעריקע וואקסט קאווע נאר אויף דעם האוואי אינזל און וויבאלד עס וואקסט נישט קיין סאך איז פאראן א חשיבות צו דער קאווע און קאסט אסאך געלט. ספעציעל איז באקאנט די קאונא קאווע וועלכע וואקסט אויף איינע פון די האוואי וואולקאן אינזלען און האט עפעס א ספעציעלן טעם צו וועלכע די קאווע פארשטייער לעכצן.
וואס עס מאכט אזוי ליב האבן קאווע איז נישט באהאלטן פון קיינעם. קאווע פארמאגט קאפעין וועלכע איז א דראג פונקט וואו אלע דראגס און האט די זעלבע עפעקט נאר איז היבש מילדער. א גלעזל קאווע פון 6 אנסעס פארמאגט ארום 100 מילי-גראם קאפעין וועלכע איז די מערסטע קאפעין אין סיי וועלכע טרונק. נאך קאווע קומט קאלא סאדע וואו א קען סאדא פון 12 אנסעס פארמאגט נאר 50 מילי-גראם פון קאפעין.
קאווע וואקסט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
א קאווע בוים אי זייער א הילצערנער בוים מיט שטארק גרינע בלעטער וועלכע וואקסן אין פארן אבער זענען צעטיילט צו אנדערע דירעקציעס. די ביימער קענען וואקסן ביז 30 פיס הויך אבער די פארמער נעמען אראפ די קאווע באנדלעך פרייציטיג כדי זיי זאלן נישט דארפן קריכן הויך צו קלויבן די באנדלעך.
די קאווע ביימער געבן ערשט ארויס קליינע ווייסע געוואוקסן און נאך א יאר הייבט עס אן ווערן קאווע באנדלעך, ווערט אויך גערופן קאווע טשעריס). די קאווע ביימער וואקסן נאכאנאנד. ווען מען נעמט אראפ די געצייטיגטע באנדלעך קומען נייע און עס קענען זיין ביידע אויף איין בוים אין דער זעלבער צייט. יעדע קאווע בוים קען פראדוצירן בערך אנדערהאלבן פונט געמאלענע קאווע יעדע סעזאן.
צו פלאנצן קאווע דארף מען האבן גוטע ערד און מילדע וועטערס מיט אסאך רעגן און זון שאטן. דערפאר וואקס נאר קאווע אין די מיטעלסטע טיילן פון די וועלט פון דרום צו צפון וועלכע ווערט אנגערופן די באנדל ליניע.
קאווע סארטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
עס זענען פאראן צוויי הויפט קאווע סארטן וועלכע ווערן אנגערופן: אראביקע און ראבוסטא. אראביקע איז די ארגינעלע קאווע וועלכע האט געוואקסן אויף די קאווע ביימער אין די אראבישע לענדער. אלע קאווע וועלכע זענען געמאכט פון די סארט באנדלעך זענען מילד און גוט אין טעם. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע איז פון די סארט.
די סארט קאווע וואקסט אויף הויכע אויבערפלאכן צווישן 2,000 און 6,000 פיס העכער'ן ים אויבערפלאך, מיט מילדע טעמפרעאטורן צווישן 60 און 75 פארענהייט (16 ביז 24 צעלסיוס), און ארום 60 אינטשעס פון רעגן פער יאר. אויב די וועטערס ווערן קאלט גייען אלע קאווע צוגרינד זייער שנעל.
ראבוסטא קאווע ביימער זענען די פארבליבענע 30 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע און געפינען זיך אין אזיע און אין בראזיל. די סארט באנדלעך זענען קלענער און רינדיגער ווי די אראביקע קאווע באנדלעך. די ראבוסטא קאווע ביימער זענען שטערקערע ביימער וועלכע קענען פארנעמען מער היץ און קענען ליגן מער נידעריג אויפ'ן ים אויבערפלאך. די קאווע איז ביטער און פארמאגט 50 פראצענט מער קאפעין ווי די אראביקע קאווע.
ווייטער זענען די קאווע סארטן צעטיילט לויט די לענדער צו קלענערע קאטעגאריעס. גרויסע קאווע טרונקער פארשטייען גוט דערצו און ווייסן אפצוטיילן איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן קאוועס וועלכע זענען געמאכט פון עטליכע סארט באנדלעך וועלכע גיט א געמישטע טעם.
פון א טשערי צום גלעזל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מיר רופן עס א קאווע באנדל אבער ווען מען זעט דאס קוקט עס נישט אויס אנדערש ווי א טשערי וועלכע ווערט רויט ווען עס ווערט רייף. מיט'ן ערטשן בליק אויף א קאווע בוים זעט מען נישט קיין באנדלעך ווייל זיי ליגן באהאלטן צווישן די בלעטער און צווייגן און עס איז א שטיקל עבודה זיי צו קלויבן.
די אויסערן טייל פון א קאווע באנדל איז ביטער און די אינערליכע טייל איז זיס. ערשט נאך די צוויי טיילן ליגט באהאלטן די קאווע קערל וועלכע איז א הארט גרין באנדל. עס איז נאר פאראן איין סעזאן פאר קאווע און דאס ווענדט זיך לויט די גיאגראפישע ערטער וואו עס וואקסט. צפון פון דעם עקוואטאר ווערן אלע קאווע באנדלעך געצייטיגט ערגעץ צווישן סעפטעמבער און מערץ און דרום פונעם עקוואטאר ווערן זיי געצייטיגט אין אפריל אדער מאי. די באנדלעך ווערן געקליבן מיט די הענט און מען קען קלויבן אויפ'ן בוים אדער אראפנעמען אלע באנדלעך און דערנאך קלויבן. די ארבעטער אין די קאווע פעלדער קלויבן צווישן 100 און 200 פונט פון באנדלעך (יעדער איינער) און נאר ארום 20 פראצענט פון די וואג וועט בלייבן אקטועלע קאווע.
איינמאל די באנדלעך זענען געקליבן דארף מען באלד זיך נעמען צו די ארבעט ווייל די באנדלעך ווערן אומפריש זייער שנעל. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי מען ארבעט דאס אויס די ערשטע איז א טרוקענע וועג און די צווייטע איז א נאסע וועג: די טרוקענע וועג איז דורך אויסשפרייטן אלע באנדלעך אין א גרויסע שאכטל און מען לאזט עס טרוקנען אויף די זון פאר 10 טאג ווען יעדן טאג מישט מען דאס אויף אז די זון זאל קענען צוקומען איבעראל. נאך 10 טאג ווערן די באנדלעך ברוין און פארלירן 11 פראצענט פון זייער פייכקייט. די נאסע וועג איז נישט קיין סאך אנדערש נאר אז מען נעמט פון פאראויס אראפ די אויבערשטע טיילן פון דעם באנדל און מען לאזט טרוקנען נאר די גרינע באנדל וועלכע אנטהאלט די קאווע. דער צווייטער פראדעצור איז טייערער און טייל קאווע פראדעצורער נוצן אפילו מעכאנישע ליכטיקייט צו טרוקענען די באנדלעך וועלכע איז פיל שנעלער.
איינמאל די באנדלעך זענען טרוקן נעמט מען אראפ נאך עטליכע שיכטן און מען צעטיילט זיי לויט די גרויס. דאס קען געטאן ווערן מיט די הענט אדער דורך א ספעציעלע בלאז מאשין וועלכע בלאזט אוועק די וואס וועגן ווייניגער. עד כאן איז די ארבעט אין די פעלדער. די פארמער פאקן עס אין זעק און שיקן זיי צו די קאווע פירמעס . ארום 7 מיליאן טאנען גרינע באנדלעך קאווע ווערן געשיקט איבער די וועלט אין איין יאר.
דערנאך ווערן די גרינע באנדלעך געבראטן אין גרויסע טעפ וועלכע דרייען ארום די באנדלעך זיי זאלן נישט פארברענט ווערן. דא ארבעט עס ווי פאפ-קארן און נאך א שטיק צייט פאפט עס אויף צו דאפעלט אזוי גרויס און הייבט אן געבן א גערוך. מען לאזט עס דארט בראטן נאך עטליכע מינוט ווילאנג עס פאפט נאכאמאל און דעמאלט נעמט עס ארויס פון די מאשינען. עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען בראט די באנדלעך און דאס זענען די סודות פון די קאווע פירמעס. אזעלכע קאווע פון נעסקאפעי און טעסטערס טשאויס ווערן נישט געבראטן מער ווי 7 מינוט און טייערע קאווע קען ווערן געבראטן ארום 14 מינוט ווען די צוקער אין די באנדל ברענט אויס און גיט ארויס א ספעציעלע גערוך וועלכע די גרויסע קאווע טרונקער גלייכן.
נאכ'ן בראטן לאזט מען ליגן די באנדלעך פאר א שטיק צייט בעפאר מען צעמאלט עס. וויבאלד די טעם פון קאווע וועפט שנעל אויס איינמאל מען צעמאלט עס טוט מען די צעמאלן די לעצטע זאך בארט בעפאר מען פאקט עס. אין אלע קאווע מאשינען לייגט מען אריין גאנצע באנדלעך און די מאשין צעמאלט עס אליינס וואס מאכט די קאווע פרישער.
צו האלטן פריש קאווע אין די שאפע דארף מען דאס האלטן גוט פארמאכט און אין א טונקעלע פלאץ ווייל אקסיגן און ליכטיקייט מאכן די קאווע שנעלער אויסוועפן.
א גוט גלעזל קאווע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
א קאווע איז א געמיש פון קאווע, וואסער, און פילייכט אויך מילך און צוקער, און דאס דארף זיין באלאנצירט כדי עס זאל האבן א גוטן טעם. אויב ווייסט מען נישט וויפיל צו לייגן פון וואס, טרינקט מען יעדן טאג אן אנדערע קאווע. א גוטע קאווע לויט די עקספערטן דארף זיין ווי פאלגנד:
צוויי לעפלעך (טעיבלספונס) קאווע פאר יעדע 6 אנסעס וואסער און שטארקע מילך לויט די אייגענע פארשטאנד. דאס וואסער דארף זיין ריינע וואסער און דארף קאכן ביי א מינימום טעמפרעאטור פון 200 דעגרי פארנהייט. פארגעסט נישט אז דאס וואסער איז דער הויפט טייל אין א קאווע און ווי פרישער און ריינער אלס בעסער וועט די קאווע זיין. אויב האט מען א קאווע מאשין מיט קאווע באנדלעך קען מען האבן פיל בעסערע קאווע ווייל די נארוואס צעמאלענע באנדלעך גיבן ארויס פרישע קאווע. מען דארף זיכער מאכן אז די קאווע מאשין איז גוט גערייניגט ווייל די שליסל צו גוטע קאווע איז ריינע וואסער.
אויב איינער קען נישט פארנעמען די רעקאמענדירטע קאווע ווייל עס איז צו שטארק זאל ער פרובירן אנדערהאלבן לעפל און אויב איז עס נאך אלץ צו שטארק זאל ער פרובירן איין לעפל. ווייניגער פון דעם איז נישט קיין קאווע. איינמאל מען איז צופרידן מיט'ן קאווע זאל מען געדענקן די מאס קאווע, וואסער און מילך, וואס מען האט אריינגעלייגט און אזוי איבערמאכן יעדן טאג כדי צו האבן א גוט גלעזל יעדן אינדערפרי און נישט דורכפאלן מיט א צו קאלטע אדער צו ליכטיגע קאווע.
דיקעפענעיטעד קאווע האט אן ענליכע טעם אבער און איז געמאכט פאר די וואס גלייכן די טעם פון קאווע אבער דארפן נישט די קאווע עפעקטן. עס זענען פאראן צוויי ערליי וועגן וויאזוי מען נעמט ארויס די קאפעין פון די קאווע. איין וועג איז דורך כעמיקאלן און א צווייטע וועג איז דורך וואסער. די כעמיקאלן מאכן דעם דזשאב שנעלער און ווען עס איז פארטיג ווערן די באנדלעך איבערגעשווענקט מיט וואסער כדי אוועקצונעמען די פארבליבענע כעמיקאלן. די וואסער פראדעצור געדויערט פיל לענגער אבער איז געזונטער. דאקטוירים זענען ביי דער מיינונג אז עס איז בעסער צו טרינקן ארגינעלע קאווע ווי דיקאפענעיטעד קאווע ווייל 90 פראצענט דיקאפענעיטעד קאווע זענען בעארבעט געווארן מיט כעמיקאלן און די פארבליבענע כעמיקאלן זענען ערגער ווי די קאפעין אין קאווע.
אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז עס איז היינט פאראן נאטורליכע דיקאפענעיטעד קאווע וועלכע ווערן געפלאנצט אנדערש. וויבאלד עס איז פאראן ווייניג דערפון איז עס אומבאקאנט און איז טייער.
עס איז גוט צו מאכן א קאווע אין א גרויסע גלעזל ווייל די וועלט זאגט א ווערטל אז די צווייטע גלעזל האט קיינמאל נישט די זעלבע טעם...
קאווע ארום דער וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
נישט יעדער גלייכט קאווע, און פון די לענדער וואס גלייכן יא קאווע טרינקט נישט יעדער די זעלבע קאווע. לאמיר זען:
אמעריקע = אמעריקאנער זענען נישט די גרעסטע קאווע טרינקער און רוב איינוואוינער גלייכן לייכטע קאווע אבער מיט די יארן ווערט דאס שטערקער און שטערקער. רוב מענטשן לייגן אריין צוקער און גלייכן קאווע וואס האט א גוטע גערוך. דערפאר זענען קאווע מיט פלעיווארס זייער פאפולער.
פראנקרייך = די פראנצויזישע גלייכן שטארקע קאווע וועלכע איז דורכגעבראטן און איז באקאנט אלס "פרענטש ראוסט". פראנצויזישע גלייכן אויך א קאווע וועלכע רופט זיך די מילכיגע קאווע און באשטייט פון האלב קאווע האלב אויפגעקאכטע מילך.
עסטרייך = וועניס קאווע איז ממש די איינציגסטע קאווע וועלכע ווערט געטרונקען אין אייראפע. עס איז א געמיש פון שטארק געבראטענע און לייכט געבראטענע באנדלעך.
איטאליע = די איטאליענער פארשטייען די בעסטע צו קאווע און טרינקען די שטערקסטע קאוועס. זייערע באנדלעך ווערן געבראטן מיט סטים און איז פיל טונקעלער ווי אנדערע קאווע באנדלעך. די סארט קאווע ווערט אנגערופן "עספרעסאו" און מען קען עס באקומען אין די גאנצע וועלט.
טערקיי = די טערקישע נוצן אן ענליכע קאווע ווי די איטאליענער אבער עס איז נישט אזוי טונקל. די טערקישע לייגן אריין נישט זיסע פלעיווארס אין אלע זייערע קאווע.
קובא = זייער קאווע איז אויך זייער שטארק און איז די ביטערסטע פון אלע. מען קען באקומען קובאנער קאווע אין אמעריקאנער רעסטאראנטן אבער מענטשן טרינקען דאס איז בראנפן גלעזלעך.
טיילאנד = דארטן טרינקט מען קאווע קאלטערהייט געמישט מיט אייז און זיסע מילך. אין אמעריקע מאכט מען דאס נאך און מען רופט דאס אייז-קאווע.
די איבעריגע וועלט טרינקט ווייניג קאווע און טיי איז מער אויפגעכאפט דארט. צום ביישפיל אין ענגלאנד און רוסלאנד טרינקען א סך מענטשן טיי.
קאַווע און געזונט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די וועלט געזונט ארגאניזאציע רעקאמעדירט אַז שוואַנגערע פרויען זאלן באגרענעצן זייער טרינקען קאווע נישט מער ווי דריי אדער פיר גלעזעך א טאג, ווייל קאפעין טוט פארמיידן דאס איינזאפן פון אייזן אין דעם קערפער.[2]
קאַפעין איז אויך פּראָבלעמאַטיש פאר די וואס ליידן אין דעם גאלזעקל אדער פעלן עס.
אין האמעאפאטישן מעדיצין איז אנגענומען אז קאווע טוט שעדיגן די געזונט. זיי זאגן אז קאווע מאכט מענטשן מער וואכעדיג ווייל דער קערפער ארבעט ארויסצושטופן דעם קאפעין.
קאווע אין אידישן קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ארטאדאקסישע אידן האבן א ספעציעלע פארבינדונג מיט קאווע וויבאלד דאס איז די איינציגסטע געטראנק וואס מעג אריינגענומען ווערן אין מויל פאר'ן דאווענען שחרית על פי הלכה.[3][4] טייל טרינקען מער קאווע און נוצן דאס אלס א מיטל צו גיין הכנות.
ביי חסידים האט מען אפילו געזאגט א רמז אז קאווע איז פונקט ווי א מקוה, ווייל מילך איז אויף לשון הקודש חל"ב, און דאס איז די גימטריא פון מ' און צוזאמען מיט קַוֶה (קאווע) איז דאס מקוה.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ לויט אן אנדער ווערסיע, האט ער באהאלטן די באנדלעך אין זיין בארד.
- ↑ געזונטע דערנערונג ווערנט שוואנגערשאפט און אנזייגן, פון וועלט געזונט ארגאניזאציע וועבארט
- ↑ עיין שולחן ערוך אורח חיים פט סעיף ג, ושו"ת יביע אומר חלק ד' חלק אורח חיים סימן יב
- ↑ קיצור שולחן ערוך ח