text:
1טן יולי
דעם 1טן יולי איז דער 182סטער טאג פון יאר (183סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 183 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1569 - דער לובלינער אפמאך אונטערגעשריבן וואס שטעלט אויף די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט
- 1863 - אמעריקאנער בירגערקריג: דער געטיסבורג קאמף הייבט אן
- 1867 - פאראייניקן פון די בריטישע קאלאניעס פון נאווע סקאשע, ניו בראנזוויק און די פראווינץ פון קאנאדע אין א פעדעראציע, וואס הייבט אן דאס אפהענגיקייט פון קאנאדע
- 1881 - דער ערשטער אינטערנאציאנאלער טעלעפאן-רוף, צווישן ניו בראנסוויק, קאנאדע און מיין, פאראייניקטע שטאטן
- 1904 - די דריטע אלימפיאדע עפנט אין סאנט לואיס.
- 1960 - סאמאליע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע און איטאליע
- 1991 - ווארשע פאקט ווערט אפיציעל ליקווידירט
- 1997 - בריטאניע פירט אריבער די הערשאפט איבער האנג קאנג צו כינע.
- 2013 - קראאטיע ווערט דער 28סטער מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1646 - גאטפריד ווילהעלם לייבניץ, דייטשער מאטעמאטיקער און פילאסאף (געש' 1716)
- 1872 - לואי בלעריא, דער ערשטער מענטש וואס האט געפליט איבער דעם ענגלישן קאנאל (געש' 1936)
- 1906 - אסתי לאודער, פיאנערין פון קאסמעטיק (נפטר 2004)
- 1961 - דיאנע, פרינצעסין פון וויילס (דיאנע ספענסער) (אומגעקומען 1997)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1974 - הואן פעראן, פרעזידענט פון ארגענטינע (געב' 1895)


c: text/html

text:
ים סוף
ים סוף אדער דער רויטער ים איז אן אפצווייג פון דעם אינדישער אקעאן. צפון זייט פון דער ים סוף איז צעשפרייט צוויי איינגאסן: דער אילת איינגאס און דער איינגאס פון סועץ.
אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער איינגאס פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען נעבן דעם מיטלענדישן ים.
אויף די ברעגן פונעם ים סוף ליגן די לענדער דזשיבוטי, עריטרעא, סודאן, עגיפטן, ישראל, יארדאניע, סאודי אראביע און תימן.
צווישן די שטעט אויפן בארטן פונעם ים סוף זענען אילת, אקאבא, שארם א-שייך, דזשעדע, פארט סודאן, אסעב, סועץ און מאסאווע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גאלאקסיע
א גאַלאַקסיע איז א גרופע פון אסאך שטערן, צוזאמען גאז, שטויב, און טונקעלע מאטעריע. גראוויטאציע האלט א גאלאקסיע צוזאמען. אלץ אין א גאלאקסיע באוועגט זיך אום א צענטער. דאס ווארט גאלאקסיע שטאמט פון גריכיש word Galaxia וואס איז טייטש מילכיג, וואס באדייט אונזער גאלאקסיע, דעם מילכיגן וועג.
עס זענען פאראן דריי טיפן גאלאקסיעס: עליפטישע, ספיראלישע און אומרעגולערע. אלע גאלאקסיעס זענען אינעם אוניווערס. מען שאצט אפ אז ס'זענען דא 100 ביליאן גאלאקסיעס אין דער ווייטקייט וואו מ'קען זען, דעם מערקלעכן אוניווערס. יעדע גאלאקסיע אנטהאלט עטלעכע 100,000 ביז 1 טריליאן שטערן. לויט דעם איז די צאל שטערן אינעם אוניווערס מער ווי וויפל זעמדלעך ס'איז דא אין אלע פלאזשעס אויף דער ערד.
מען קען שילדערן גאלאקסיעס לויט דער צאל שטערן אין זיי.די גאלאקסיע דער קליינער מאגעלאנישער וואלקן האט בערך 1 ביליאן שטערן. דאס איז א קליינע גאלאקסיע פארהעלטנמעסיק מיט רוב אנדערע, אבער זי איז נישט די קלענסטע: לעא I און לעא II האבן אומגעפער 1 מיליאן שטערן, און די דראקא סיסטעם האט "נאר" א פאר הונדערט טויזנט שטערן. אסטראנאמען רופן די גאלאקסיעס "קארליק גאלאקסיעס."
אין אלגעמיין, מען רופט די קלענערע גרופעס "שטערן הענגלעך," נישט גאלאקסיעס א "הענגל" איז א גרופע פון פרוכט א.ד.ג., ווי א הענגל טרויבן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סערביע
סערביע (סערביש: Cpбиja, Srbija), אפיציעל די רעפובליק פֿון סערביע (סערביש: Peпyблиka Cpбиja, Republika Srbija), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין צענטראל און דרום-מזרח אייראפע. סערביע האט א גרענעץ מיט אונגארן צו צפון; רומעניע און בולגאריע צו מזרח; די רעפובליק פון מאקעדאניע און אלבאניע[1] צו דרום; און קראאטיע, באסניע און הערצעגאווינע און מאנטענעגרא צו מערב. איר הױפּטשטאָט איז בעלגראד.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט טייך אין סערביע איז דער דוניי, וואס פליסט אדורך דעם לאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
געלט
געלט איז יעדע זאך מיט וואס מ'קען באצאלן פאר גוטער און דינסטן. אויך מיט וואס מ'קען אפצאלן א חוב. געלט איז א מיטל צו האנדלען דערמיט.
היינטיקע צייטן איז געלט מטבעות און באנקנאטן, וואס האבן נישט קיין עצמדיקן ווערט, נאר מ'ניצט זיי פאר געלט. דער מערסטער טייל פון געלט איז נישט די מטבעות און באנקנאטן נאר דאס געלט וואס ליגט אין באנק קאנטעס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינטיקע צייטן קויפן כמעט אלע מענטשן גוטער מיט געלט. אבער אמאליקע צייטן פלעג דער מערסטער טייל פון מסחר געפירט ווערן דורך בייטהאנדל. למשל, ווען איינער האט קי און דער צווייטער האט ווייצן, האט דער ערשטער געגעבן דעם צווייטן איין קו אנשטאט א מאס ווייצן. און אזוי שטענדיק. אבער, פארשטייט זיך, ווען א פי-הענדלער דארף אלעמאל באצאלן פאר סחורה מיט א קו, איז דאס נישט אזוי פשוט. אזוי איז געווארן דער מצב וואו זאכן מיט א הויכן ווערט זענען געווארן די מיטל פאר בייטהאנדל, למשל צירונג, געווירצן און גאלד.
מיט דער צייט האט מען אנגעהויבן צו מאכן מטבעות פון גאלד און זילבער און אנדערע מעטאלן. די מטבעות האבן צוויי גרויסע מעלות. ערשטנס זענען זיי נישט צו גרויס. און מען קען זיי ארומטראגן וואו מען וויל. צווייטנס זיי האלטן אויס א לענגערע צייט, נישט ווי א קו, וואס קען שטארבן, אדער ווייץ, וואס ווערט פארפוילט. דריטנס, מיט א מטבע קען מען זען זאפארט וויפיל ער איז ווערט, אבער א קו קען זיין מאגער אדער קראנק, און יעדע קו האט אן אנדער ווערט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
חיים פנחס שיינבערג
הרב חיים פנחס שיינבערג (כ"ז אלול ה'תר"ע - כ"ז אדר תשע"ב) איז געווען א ליטווישער גדול און גרויסער פוסק, און ראש ישיבה פון דער תורה אור ישיבה אין ירושלים.
ער איז אויך באקאנט פאר די פילע טלית קטן'ער וואס ער האט אן צו יעדער צייט, ער פלעג זיצן אויך אגאנצן טאג מיט די תפילין.
ער גייט מיט איבער פופציג טלית קטן'ס כדי מרבה זיין מיט מצוות.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב חיים פינחס איז געבוירן געווארן אין אסטראוו, פוילן, כ"ז אלול תר"ע (דעם 1טן אקטאבער 1910), דער זון פון ר' יעקב יצחק, א שניידער. ווען ער איז געווען אלט ניין יאר האט זיך די משפחה אריבערגעצויגן אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט אין פובליק סקול.
אלס עלטערע בחור האט ער געלערענט ביי רבי משה סאלאווייטשיק אין דער דעמאלטסדיגער ישיבה רבינו יצחק אלחנן וואס איז היינט ישיבה אוניווערסיטעט. אויך איז ער געווען א תלמיד פון רבי שמעון שקאפ וואס איז אין יענער צייט געווען א קורצער תקופה אין ניו יארק. און ער האט דארטן באקומען היתר הוראה.
ביי די 19 יאר האט ער געהייראט באשע, די טאכטער פון ר' יעקב יוסף הערמאן.
נאך זיין חתונה איז ער געפארן מיט זיין רעביצין לערנען פינף אין דער מירער ישיבה וואס איז דאן געווען אין פוילן, אייראפע. רבי נתן וואכטפויגל האט אויך דאן דארטן געלערנט אלס אמעריקאנער בחור. דעמאלסט האט ער מחבר געווען דעם "טבעת החושן" אויף שו"ע חושן משפט.
ווען ער איז שפעטער צוריקגעקומען אין אמעריקע האט ער 25 יאר געדינט אלס משגיח אין ישיבה חפץ חיים אין קווינס פון רבי העניך לעבאוויטש.
ער פלעג שטענדיק דאווענען שחרית מיט וותיקין.
אין תש"ך (1960) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל צו עפענען אן אייגענע ישיבה, תורה אור, פאר אמעריקאנער בחורים אין קרית מאטערסדארף, ירושלים.
ער איז נפטר געווארן כ"ז אדר תשע"ב, (דעם 20סטן מערץ 2012).
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי חיים פינחס און זיין ווייב באשע האבן געהאט פיר טעכטער און איין זון.
זיין זון, הרב שמחה, איז זיין נאכפאלגער אלס ראש ישיבה פון תורה אור. איין איידעם איז רבי חיים דוב אלטוסקי, ראש ישיבת תורה אור פאר חוץ לארץ בחורים, און מחבר ספר "חידושי-בתרא" צוויי חלקים. נאך אן איידעם איז רבי דוד ווינער, ראש ישיבה פון דער חפץ חיים ישיבה אין ניו יארק


text:
װיקיפּעדיע:פארלאמענט
אינהאַלט
- 1 זאל מען לאזן יעדן באנוצער שרייבן וויקיפעדיע פאליסיס און אנווייזונגען און אינציאטיוו אדער אדמיניסטראציע מוסטערן?
- 2 פארבעסערן די מעגליכקייטן פון וויקיפעדיע בליצפאסט (ע-פאסט)
- 3 נײַע פּרעפֿערענצן אין מעדיעװיקי
- 4 זאל מען לאזן דא הייד פארק פארומען?
- 5 דזשעי נעט
זאל מען לאזן יעדן באנוצער שרייבן וויקיפעדיע פאליסיס און אנווייזונגען און אינציאטיוו אדער אדמיניסטראציע מוסטערן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כידוע, האט למשל באַניצער:יודל געשריבן א טייל פון די פאליסיס און אנווייזונגען. רוב פון די פאליסיס זיינען בדיעבד גוט, אבער עס קומט מיט אויך מיט פילע פראבלעמאטיקע פאליסיס, און צוליב דעם וואס ער ארבעט זייער שנעל איז זייער שווער נאכפֿאָלגן זיינע אקטן. ביטע שטימט צי איר האלט זאל מען אים אדער אנדערע לאזן ווייטער זיך באשעפטיקן מיט די הילף בלעטער, אדער זאל די קהילה באשטימען צוזאמען ווער זאל נעמען אחריות אויף די סארט בלעטער. יעדער איינער מאכט דא זיין אייגן מוסטער בנוגע אדמיניסטראציע און אינציאטיוון, אזוי האבן מיר דא א שרעקלעכע מישמאש פון מוסטערן בנוגע די אדמיניסטראציע, און עס ווערט פון טאג צו טאג ערגער. איצט אז די קהילה איז שוין גענוג גרויס איז צייט צו לימיטירן און באגרעניצן די פראצעדור וויאזוי פאליסיס ווערן באשלאסן און באשטעטיגט. דער פארשלאג איז אז קיינער טאר נישט שרייבן קיין פאליסיס און אנווייזונגן איידער דאס ווערט געהעריג דורכגערעדט און דעבאטירט אירע השלכות דורך די קהילה. ערשט נאכדעם וועט איינער דאס באשרייבן, און דער עולם וועט זיך אויסשמועסן אויף יעדן פרט זייער פארזיכטיג. דאס זעלבע איז אויך ביי מוסטערן וואס טוען אנווייזן וואס צו טאן מיט די אדמיניסטראציע פון ארטיקלן קיינער האט נישט קיין רעכט צו מאכן נייע פארן זיך דורכרעדן וואס דאס דארף מיינען און דינען, דאס ברענגט א שרעקליכע צומישעניש.
יא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין דערקעגן מיר וועלן שיין אויסקוקן אויב יעדער איינער וועט דא נעמען שרייבן פאליסיס. ►רוני◄ 14:51, 3 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן פאליסיס ווערט אנגענומען דורך די קהילה נישט דורך דעם יחיד צו צווינגן אנדערע. קיינער טאר נישט דא שרייבן פון זיך אלייןס פאליסיס בלויז נאכדעם וואס די קהילה האט דורכגעשמועסט יעדן איינציגן דעטאל, און רוב זענען מסכים צו יעדן שורה קען דאס אראפגעשריבן ווערן אין פארעם פון א פאליסי און אנווייזונג. דאס זעלבע איז פאר מוסטערן בנוגע וויקי אדמיניסטראציע קיינער האט נישט קיין רעכט דאס צו עפענען פארן זיך דורכרעדן וואס איז איר ציל און וויאזוי מען באגייט זיך דערמיט--יודל 15:12, 3 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן, סתם א באנוצער האט נישט קיין רעכט צו עדיטן פאליסי בלעטער, נאר איינער וואס איז אין די הנהלה. --משגיח 16:17, 6 אױגוסט 2007 (UTC)
- איך בין דערקעגן, אבער מען זאל בלאקירן יודל ווי נאר מען האט נאכאמאל פראבלעמן מיט אים. און אזוי אויך יעדע באנוצער, די סבה פארוואס איך זאג יודל איז צוליב זיין פארגאנגנהייט דא אויף וויקיפעדיע.--שמאלץ רעדן / בליץבריוו 18:39, 23 מײַ 2008 (UTC)
שמועס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארבעסערן די מעגליכקייטן פון וויקיפעדיע בליצפאסט (ע-פאסט)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איס פאראן א מעגלעכקייט אין מעדיעוויקי צו שטעלן נאך צוויי ברירות וואס מ'קען אויסקלייבן אויפן פרעפערענצן בלאט.
- באשטעטיגן דעם בליצפאסט אדרעס וואס מען ניצט פאר וויקיפעדיע
- באקומען א בליצבריוו נאטיפיקאציע (אנזאג) ווען עס פאסירט אן ענדערונג צו איינעם'ס באניצער שמועס בלאט.
דער וואס וויל ניצן די ברירות (אדער איינע פון זיי) דארף דאס אנמערקן אויף זיין פרעפערענצן בלאט.
ביטע שטימט דא צי איר זענט מסכים מיט אזא פארבעסערונג פון דעם פרעפערענצן בלאט.
פאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין מסכים --פוילישער 13:51, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 15:53, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים -- די באמערקונג איז געשריבן פון באניצער רוני וואס האט פארגעסן אונטערשרייבן. 16:52, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים --משגיח 23:34, 7 פעברואר 2008 (UTC)
- איך בין מסכים--שמאלץ רעדן / בליץבריוו 18:40, 23 מײַ 2008 (UTC)
קעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- …
נייטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- …
דיסקוסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איז דען ביז איצט נישט געווען אזוי? ►רוני◄ 16:52, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 18:34, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- לויט דער בילד זע איך אז עס איז טאקע אמאל געווען און איצט נישט? אדער מאך איך א טעות? און אגב מיר האבן א באזונדער ארט צו מאכן וואלן אין דעם פארלאמענט וואס ליגט אויפן רעכט זייטיקע מעניו. ►רוני◄ 23:16, 6 פעברואר 2008 (UTC)
- → bugzilla:012991 · "« E-mail me when my user talk page is changed » feature at Yiddish Wikipedia"
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 23:47, 11 פעברואר 2008 (UTC)
- די מעגלעכקײט איז איצט דאָ
- ·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 20:57, 12 פעברואר 2008 (UTC)
נײַע פּרעפֿערענצן אין מעדיעװיקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זײַט מוחל און געבט אַ קוק צו די פּרעפֿערענצן פֿון אַנדערע װיקיס. אַ דאַנק אין פֿאָרױס
·לערי ריינהארט·T·m:Th·T·email me· 22:13, 6 פעברואר 2008 (UTC)
זאל מען לאזן דא הייד פארק פארומען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך זע אז איינער האט געשריבן ארטיקלען אויף עטלעכע הייד-פארק פארומען (זע דא) א זאך וואס מען זעט נישט אין אנדערע וויקיפעדיעס, איך האלט מען זאל מעקן אלע ארטיקלען און לאזן נאר דעם הייד פארק (וועבזייט) ארטיקל. וואס האלט איר? ►רוני◄ 11:34, 5 מײַ 2008 (UTC)
- עס קומט טאקע נישט צו זיין אין א וויקיפעדיע, אבער איך וואלט עס ווען געלאזט ביז אונז דערגרייכן 10,000 ארטיקלן דאן זאל מען זיך נעמען אויפצקלינען די וויקיפדיע. --טעכניקער 23:37, 5 מײַ 2008 (UTC)
- אין פרינציפ געהערן נישט דא אזעלכע ארטיקלען, אבער טעכניקער איז גערעכט ס'איז כדאי צו שאפן נייע ארטיקלען (לאו דווקא 10000) איידער מען מעקט אויס צופיל. --פוילישער 15:02, 6 מײַ 2008 (UTC)
- וואסערע ציל ווילסטו שאפן פון צופיל ארטיקלען אויב זיי האבן א פנים פון דור המבול. דער עיקרדיקער זילזול פון אונדזער וויקיפעדיע איז די סארט ארטיקלען. ►רוני◄ 15:34, 6 מײַ 2008 (UTC)
- רוב פון די זענען מער נישט קיין אקטיווע פארומען, און אויב אלץ סתם צו באשרייבן אז עס איז אמאל געווען אקטיוו באלאנגט עס טאקע אין די מוטער-באשרייבונג פונעם זייטל הייד פארק. יעדע אידישע אקטיווע פארום פארדינט אבער יא א באשרייבונג פאר זיך, און מעגליך א פרישע קאטעגאריע פון "אידישע אינטערנעט פארומס" עס דארף גארנישט האבן מיט הייד פארק. עס איז דא "נושאים" פון ארטיקלעך, און עס איז דא "אינהאלט" פון ארטיקלעך. מעגליך אז דער אינהאלט שטימט נישט מיטן גאנג פון וויקיפעדיע, (וואס אין דעם הינזיכט פארלאנגט זיך טאקע א קאמפלעטע קלינאפ אינעם אידישן וויקיפעדיע) אבער די נושא שטימט יא.--איינשטיין 16:50, 6 מײַ 2008 (UTC)
- איך רעד בעיקר וועגן דעם אינהאלט. אן ארטיקל וואס איז גוט באשריבן, אפילו אויב עס וועט נישט זיין פונקט ווי דער גאנג פון דער וויקיפעדיע קען מען שווייגן. אבער די אלע ארטיקלען זיינען באשריבן הומאריש און קינדעריש. ►רוני◄ 17:16, 6 מײַ 2008 (UTC)
- רוב פון די זענען מער נישט קיין אקטיווע פארומען, און אויב אלץ סתם צו באשרייבן אז עס איז אמאל געווען אקטיוו באלאנגט עס טאקע אין די מוטער-באשרייבונג פונעם זייטל הייד פארק. יעדע אידישע אקטיווע פארום פארדינט אבער יא א באשרייבונג פאר זיך, און מעגליך א פרישע קאטעגאריע פון "אידישע אינטערנעט פארומס" עס דארף גארנישט האבן מיט הייד פארק. עס איז דא "נושאים" פון ארטיקלעך, און עס איז דא "אינהאלט" פון ארטיקלעך. מעגליך אז דער אינהאלט שטימט נישט מיטן גאנג פון וויקיפעדיע, (וואס אין דעם הינזיכט פארלאנגט זיך טאקע א קאמפלעטע קלינאפ אינעם אידישן וויקיפעדיע) אבער די נושא שטימט יא.--איינשטיין 16:50, 6 מײַ 2008 (UTC)
- וואסערע ציל ווילסטו שאפן פון צופיל ארטיקלען אויב זיי האבן א פנים פון דור המבול. דער עיקרדיקער זילזול פון אונדזער וויקיפעדיע איז די סארט ארטיקלען. ►רוני◄ 15:34, 6 מײַ 2008 (UTC)
- אין פרינציפ געהערן נישט דא אזעלכע ארטיקלען, אבער טעכניקער איז גערעכט ס'איז כדאי צו שאפן נייע ארטיקלען (לאו דווקא 10000) איידער מען מעקט אויס צופיל. --פוילישער 15:02, 6 מײַ 2008 (UTC)
דזשעי נעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל באניצערס האבן פארגעשלאגן צו מעקן די תועבה ארטיקלען. די אלע מיט דעם {{דשעי נעט פארלאנג}} מוסטער געפינען זיך אין קאטעגאריע:תועבה ארטיקלען צו מעקן.
פֿאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין מסכים מען זאל מעקן נאר זייער איצטיקער אויסזע. אבער נישט פארמיידן פון צו שרייבן אינפארמאטיווע וויסנשאפטלעכע ארטיקלען אויף א שיינעם אויפן. ►רוני◄ 23:02, 22 מײַ 2008 (UTC)
- איך בין מסכים --פוילישער 23:09, 22 מײַ 2008 (UTC)
קעגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איך בין דערקעגן, מען קען נישט אויסמעקן אלע אויף איינמאל. בכלל קוק עס אויס ווי א פאר ווילן ארויף צווינגען זייער קליין קאפישקייט אויך א סעקולער ענציקלאפדיע, די סיבה וואס מען וויל דאס מעקן איז נישט אז עס נישט וויקיפעדיש נאר ווייל עס איז אזויגערופן תועבה. --טעכניקער 03:15, 23 מײַ 2008 (UTC)
שמועס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעכניקער, די ארטיקלען וואס יו' האט געשריבן זיינען גאר פארגרעבט פארשריבן, און איך פארשטיי פארוואס דזשיינעט האלט אפ צוטריט צו דער יידישער וויקיפעדיע. אויב עס וועט זיין א נארמאלער ארטיקל אפילו אויף האמאסעקסואלוטעט (וואס לדעתי איז דאס שוין יעצט נישט גאר משוגע געשריבן) וועלן זיי נישט פארמיידן צוטריט. עס איז א שאד אז צוליב די פאר הומאריסטישע ארטיקלען וואס באשעפטיקן זיך מיט זייגן ריטן און קייטן זאלן מיר זיין בלאקירט פון דזשיי-נעט. אויב זיינען מיר באשטעטיקט ביי דזשיי-נעט זאגט דאס נאך ניט אז דער וויקיפעדיע גייט זיין פרום. דאס זאגט נאר אז מער באניצער וועלן זיך מיטטיילן = מער ארטיקלען. די וויקיפעדיע וועט אייביק זיין נייטראל. דאס איז קלאר אז יעדער יידיש רעדער (אפילו א פרייער) וועט זיין ביי אים פרעמד צו לייענען יידישע ארטיקלען אויף באהאלטענע טעמעס. טאקע די וויקיפעדיע האט א ביסל ווייך געמאכט דעם פאקט, אבער פונדעסטוועגן דארפן מיר זארגן זאל עס ניט זיין עקסטרעמיש מאדנע. ►רוני◄ 06:30, 23 מײַ 2008 (UTC)
- דאן זאל מען שטימען פאר יעדען ארטיקל עקסטער, עס איז זייער שווער פאר מיר צו לעבלן א גרופע ארטיקלן אויסצומעקן צוליב די שנאה צום שרייבער, סעציפעיל ווען די סיבה אז זשעי נעיט זאל באשטעטיגען די וויקיפעדיע. און צו די דעם שפילט משגיח, אז ער איז דער ווארטזאגער פון זשעי. נעט. פארדעם ניצט ער זיין איי. פי. אן אריינצולאגירן, און ער וויל פונקליך איינטיילן וויאזוי מיר זאל פירן עדיט מלחמה און נאך זאכן, דאס מיינט אז איינער וויל ארויף צווינגען זיין וועג אויף די וויקיפעדיע דורך אן אונטער טיר וואס הייסט זשעי נעט, דאס איז וואס משגיח האט געשריבן אז מכלומר'ש האט אים זשעי נעט געזאגט,
איך האב יעצט גערעדט מיט דשעי נעט, זיי זענען מסכים צוריק צו עפענען אונזער סייט מיט 3 תנאים,
1 מען זאל אויסמעקן אלע שמוץ ארטיקלען (מער פריות'דיג מיינט דאס אויסמעקן די ארטיקלן וואס יודל האט געשריבן).
2 די סיסאפס זאלן זיין וואַך און נאכקוקן עדיט'ס צו מאכן זיכער אז קיינער לייג נישט אריין קיין נייע שמוץ.
3 אלע זאכן וואס זענען נוגע חסידישע פאליטיק און ס'הערשט א ערענסטע עדי"ט קריג, זאל האבן עפעס אזוי ווי א מוסטער וואס זאל אונדייטן אז די דיעות רעפלעקטירן נישט די מציאות, נאר דאס זענען די דיעות פון דעם יחיד וואס שרייבט דאס, און סיסאפס זאלן פארשליסן בלעטער אויב די קריג איז צי גרויס. (לכאורה ווילן זיי 3# ווייל בעלי בתים רעדן זיך אפ אז ארבייטער שפילן זיך צו פיל).
- מען דארף זיין בלינד נישט צו זעהן אז ער האט אן אגענדע דא, איך קען גוט דעם ב"ב פון זשעי נעט ער פלעגט דאווענען אין דער זעלבער שול ווי מיר, ער האט נישט קיין אנונג וואס די וויקיפעדיע איז און וויאזוי עס ארבייט אז ער זאל קענען זאגן אזעלכע דעטאלן, ער האט מיר געזאגט ווען מען האט עס בלאקירט אז די סיבה ווייל אסאך מענטשען האבן קאמפלעינט און אז מען וועט קאמפלעינן פארקערט וועט ער עס צוריק עפענען.--טעכניקער 08:20, 23 מײַ 2008 (UTC)
- לאז יעצט אף דעם משגיח. איך קלער מען זאל אויסמעקן אזעלכע סעקסועלע ארטיקלען וואס אפילו די סימפל-ענגליש וויקיפעדיע דערלאזט נישט צו. ►רוני◄ 08:28, 23 מײַ 2008 (UTC)


text:
מנין
א מנין איז דער קווארום פון צען אידישע מענער פון דרייצן יאר און העכער וואס מען באדארף אויף צו קענען מתפלל זיין געוויסע חלקים פון די אידישע תפלות. די חלקים רופן זיך דברים שבקדושה, און בטציען זיך געווענליך צו קדיש, קדושה, ברכו, חזרת הש"ץ, און קריאת התורה.
נישט דער גאנצער מנין מוזן זיך באטייליגן אין די פולע תפלות אויף צו קענען זאגן די אויבנדערמאנטע תפלות. עס פארלאנגט זיך נאר זעקס אקטיווע מתפללים, און די רעשט קענען זיין פשוטע צוהערער און ענטפערן נאר אויף די דברים שבקדושה.
אין הלכה ווערט אויך פארעכנט א מנין אין אלגעמיין אלץ דער אידיאלער אופן פון אידישער תפלה, אפילו אויב די תפלות האבן נישט קיין דברים שבקדושה, ווי צ.ב.ש. אויף צו זאגן תהלים, אדער א צבור'ישע מצווה ווי חופה וקידושין, ברית מילה, פדיון הבן, א.ד.ג.
דער טערמין מנין ווערט אויך באנוצט אין אלגעמיין אויף דער ארגאניזירטער צוזאמקום אויף איינע פון די טעגליכע תפלות, אומאפהענגיג אויב דער מנין באשטייט פון צען מענטשן אדער פיל מער.


text:
מאראמאראשער דיסטריקט
מאַראַמאראשער דיסטריקט (רומעניש: Județul Maramureș, אונגאריש: Máramaros megye, דייטשיש: Kreis Maramuresch, אוקראיניש: MapaMopóщиHa) איז א דיסטריקט (רומעניש: județ יודעץ) פון רומעניע, אין דער מאראמאראש ראיאן אין צפון פון לאנד. די הויפטשטאט איז באניע.
אין 2011 האט דער דיסטריקט געהאט א באפעלקערונג פון 461,290 . אין 1910 איז די יידישע באפעלקערונג געווען 18.4%.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דיסטריקט באדעקט א שטח פון 6,304 קוואדראט ק"מ, פון זיי זענען 43% באדעקט פון די ראדנע בערג. די הויפט טייכן זענען דער טיסא און זיינע בייטייכן, די איזא, ווישעווע און מארע.
מאראמאשער דיסטריקט האט 2 שטעט, 11 שטעטלעך און 63 קאמונעס. די שטעט זענען:
די שטעטלעך זענען:


text:
איתמר ראזענבוים
רבי איתמר ראזענבוים (ה' תמוז ה'תרמ"ו - כ"ב סיון ה'תשל"ג) איז געווען אדמו"ר פון נאדווארנא.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר איז געבוירן געווארן ה' תמוז תרמ"ו צו זיין פאטער רבי מאיר ראזנבוים פון קרעטשענעוו, א זון פון רבי מרדכי לייפער פון נאדווארנא, א זון פון רבי ישכר בערטשע לייפער פון נאדווארנא, און צו זיין מוטער, א טאכטער פון רבי יחיאל מיכל טירער פון דאראהוי.
אדמו"רות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די פופצן יאר האט רבי איתמר אנגעהויבן פירן א רעביסטעווע אין טשערנאוויץ. אין תרע"ד, ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, איז ער אריבער אין ווין און קרעטשענעוו. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער זיך גצויגן אין אמעריקע. אין תשכ"ט האט ער אויפגעשטעלט זיין בית מדרש אין תל אביב.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר איז נפטר געווארן כ"ב סיון תשל"ג און מ'האט אים באערדיקט אין הר הזיתים. ער האט שוין געהאט געזען אן אוראייניקל וואס האט געפירט א רביסטעווע.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי איתמר האט געהייראט מרת מלכה, א טאכטער פון רבי אשר ישעיה פון קאלבאסאוו. זייערע קינדער:
- רבי מאיר ראזנבוים, הויפט רב פון קובא ביז תשט"ו און דערנאך רב אין מעקסיקא ביז תש"ס
- רבי חיים מרדכי ראזענבוים (כ"ד אייר ה'תרס"ג - ט"ו טבת ה'תשל"ח) פון נאדווארנא; ער האט געהייראט מרת סימא רייזל, טאכטער פון זיין פעטער רבי אליעזר זאב פון קרעטשניף.
- רבי ישכר בער ראזנבוים (תרס"ה - תשמ"א) פון סטראזשניץ, איידעם ביי רבי ישכר דוב בערטשע לייפער פון סאטמאר
- רבי יצחק אייזיק (געב' תרס"ח) פון זוטשקע
- רבי אשר ישעיה (תרע"ד - ח' תמוז תשע"ב) פון בוקארעשט און חדרה.[1] איידעם ביי זיין ברודער רבי יצחק אייזיק פון זוטשקע
- די ווייב בזיווג שני פון רבי ישראל דוד הורוויץ פון שענדישאוו-שאץ
- די ווייב פון רבי אברהם אבא לייפער פון פיטסבורג
- די ווייב פון רבי מאיר אייזיקסאן פון ראמאן פילאדעלפיע (נעפע פון רבי איתמר)
- די ווייב פון רבי שלום ישכר בער שפירא פון קעכניע
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק אלפסי, החסידות מדור לדור,עמ' 82, ירושלים תשנ"ה
- ↑ פטירה פונעם נאדווארנער רבי פון חדרה, לדעת.נט ח' תמוז תשע"ב


text:
געגאסענע בליי אפעראציע
געגאָסענע-בלײַ אָפּעראַציע (אין העברעיש: מבצע עופֿרת-יצוקה ) איז א מיליטער אפעראציע פון צה"ל קעגן כאמאסטאן אינעם עזה-שטרײַף. עס האט זיך אָנגהױבן דעם 27סטן דעצעמבער 2008 אין דער פרי (UTC) װען צה"ל האט אטאקירט פון דער לופטן. בעת די ערשטע אטאקע זײַנען געהרגעט געװאָרן 155 פאלעסטינער און פיל פארװוּנדעט געװארן.
דער נאמען פון דער אפעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען פון דער אפעראציע איז גענומען געװאָרן פונעם ליד "לכבוד החנוכה", פון חיים נחמן ביאליק, װאס האט געשריבן אינעם יאר 1916. מוֹרִי הֵבִיא כִּרְכָּר לִי בֶּן-עוֹפֶרֶת יְצוּקָה – יוֹדְעִים אַתֶּם לִכְבוֹד מִי? לִכְבוֹד הַחֲנֻכָּה!
שבת, דעם 27סטן דעצעמבער, האט ישראל אנגעפאנגען מיט א נייעם קאמפיין, אונטערצודריקן דעם ענדלאזן טעראר וואס כאמאס פירט דורך קעגן ישראל, אכט יאר נאכאנאנד, פונעם עזה פאס.
אמאל באשטייט עס פון אויפרייסן מינעס לענגאויס דאס גרעניץ צוים, מערסטנטייל אריינשיסן ראקעטעס אין ישראל טעריטאריע, און דערביי אומברענגען, פארווונדען ציווילע, און סתם אנמאכן א חורבן, דאס איז די סיטואציע, פון וואס די מערב טייל פונעם נגב, וואס גרעניצט זיך מיטן עזה פאס, ליידט שוין פאר די פארגאנגענע אכט יאר.
ישראל מיטן גארנישט טאן, האט געגעבן א פרייע האנט פאר די טעראר גרופעס זיך צו ארגאניזירן און זיך באוואפענען אי געווער ווי אר.פי.זשי. קעגן טאנקן, אי קאסאם, אדער גראד ראקעטן, וואס זענען טאקע אלטמאדיש, און זייער אפעקט איז א מינימאלע, אבער עס איז גענוג צו מאכן קאפוויי פארן ישראל באפעלקערונג.
דער טרוים פון כאמאס איז שטענדיק געווען, צו אריינשלעפן די ישראל ארמיי אינעם פאסטקע, דורכן זיי מאכן אטאקירן די עזה פאס, און כאמאס וועט ווייזן וואס זי קאן.
די ישראל גענעראל שטאב, האט טאקע באשלאסן ארויסצוגיין מיט אן אטאקע קעגן די טעראר גרופעס, אבער מיט די לופט כוחות, אויף דעם האבן די טעראריסטן נישט קיין ענטפער, און וואס זיי קענען טאן איז באשיסן שטעט, אין א ראדיאס פון פערציג קילאמעטער פון עזה מיט ראקעטן, און הערמאטן.
די לופט כוחות האבן אטאקירט וויכטיקע צילן, און אומגעברענגט הונדערטער פאלעסטינער רוב פון זיי כאמאס קעמפער. די צאל פון די געהרגעטע שטײט איצט בײ ארום 1001 פאלעסטינער און גענױ 13 ישראלדיקע.
די עגיפטישע האבן פרובירט אויסצוהאמערן א המשך צום פייער אפשטעל, וואס איז געווען אין קראפט בעפאר די קריג האט זיך אנגעפאנגען אבער די כאמאס האט זיך איינגעעקשנט אויף אירע תנאים, און ישראל קאן זיך נישט ערלויבן נאכצוגעבן אויף די פונקטן פונעם כאמאס, די עגיפטישע האבן דערנאך דערקלערט, אז כאמאס איז שולדיק אין דעם וואס פאלעסטינער בלוט ווערט פארגאסן אין די גאסן, דורכן פארלאנגען פון ישראל תנאים וואס קאנען נישט דורכגעפירט ווערן.
דעם דריטן יאנואר ביינאכט, ד'"ה מוצ"ש, זענען די ערשטע זעלנער אריין אין עזה, ווי זיי האבן זיך אנגעשטויסן מיט כאמאס קעמפֿער. די כח וואס איז אריין אין עזה איז געווען א שטארק,ע און נעמט אריין די גולני בריגאדע, פאראשוטיסטן בריגאדע, און די גבעתי בריגאדע, און דאס אלץ רעכנט נישט אריין די געפאנצערטע קרעפטן, וואס איז טאנקן און בולדאזערס, און ישראל האט גענוצט די קאנאנען, און הערמאטן קרעפטן, מיטן ציל צו "פארווייכערן פאזיציעס" פון די פיינט.
ישראל האט יעדן טאג געמאכט, א הומאניטארישע וויילע ווען אלע ציווילע אין עזה קענען זיך גיין באזארגן מיט שפייז, און אנדערע נויטבאדערפטיקע ארטיקלן, די טעראריסטן האבן אויסגענוצט די צייט זיך ארומצורירן, אויסנוצענדיק די ישראל וווילטעטיקייט,
ווי אין אלע מלחמות אין באוווינטע געגנטער, און דערצו א שונא וואס ניצט אויס די ציווילע, פאר אירע קעמפערישע צוועקן, צו מאכן זיכער אז ישראל ברענגט אום ווי מער ציווילע, איז זייער שווער צו צילן אויף א שונא, דערפאר זענען די צאל ציווילע אומגעקומענע, זייער הויעך, און עס רעכנט אריין מענטשן, וואס די כאמאס האט געהרגט פארן נישט אויספאלגן זייערע באפעלן, ווי די פאטאך צייטונג וואס קומט טעגליך ארויס אין ראמאללא האט איבערגעגעבן, אז צענדליקע מענטשן ווערן אומגעברענגט אין עזה דורך די כאמאס און דערנאך באשולדיקן זיי ישראל.
14 ישראלער זענען אומגעקומען, פון זיי ניין סאלדאטן, און פינעף ציווילע. ביי די פאלעסטינער בערך 1300, וואס פון זיי צווישן, פינעף און זעקס הונדערט כאמאס קעמפער, און די איבריקע ציווילע, די שאדן פאר ישראל איז פיר ביליאן שקל, פון די פאלעסטינער נאך נישט אפגעשאצט געהעריק. די כאמאס טענהט אז בלויז פינעף און פערציג, פון זייערע קעמפער זענען אומגעקומען.
לויט אינפארמאציע וואס די ארמיי האט פארעפנטליכט, זענען 711 פון די אומגעקומענע, טעראריסטן פון די פארשידענע פראקציעס, וואס די מיליטער האט אידענטיפיצירט, 150 וויסן זיי נישט, דאס מיינט מענטשן מיט א פאטענציאל צו זיין טעראריסטן, די רעשט עלטערע, פרויען, און קינדער.


text:
יידיש
יידיש, אידיש אדער יודיש (ענגליש: Yiddish) גערופֿן ביי אידן מאַמע לשון, איז אַ שפּראַך װאָס װערט הײַנט גערעדט פֿון 1.5 מיליאָן יידן[1] און באַקאַנט ביי 3,142,560 מיליאָן [2] מענטשן איבער דער װעלט, בעיקר פֿונעם אַשכנזישן אָפּשטאַם.
במשך פון מער ווי 800 יאר איז יידיש געווען דער מאמע לשון פון א היפשער טייל יידן אין אייראפע, בעיקר אין דעם 19טן און 20סטן י"ה וואס דאן איז יידיש געווען דער מאמע לשון פאר רוב יידן אין אייראפע און ביי די יידישע אימיגראנטן פון אייראפע אין אנדערע לענדער. אין יענע תקופה איז יידיש באנוצט געווארן אויף וואס א שפראך ווערט באנוצט, לשון קודש איז באנוצט געווארן נאר צו דאווענען און שרייבן תורה רייד , אבער אנהייב דעם 20סטן יאר הונדערט האט אליעזר בן יהודה מאדערנעזירט דעם לשון קודש און איר אהערגעשטעלט ווי א גערעדטע שפראך פאר יידן, און עס גערופן העברעאיש. דאן האט העברעאיש אנגעהייבן דינען ווי א גערעדטע שפראך ביי גרויסע טיילן פון יידישן פאלק וואס וואוינען אין ארץ ישראל און בעיקר האט זי איבערגענומען די יידישע שפראך נאך די צווייטע וועלט קריג.
בעת די השכלה באוועגונג, אין סוף דעם 18טן יאר הונדערט, האבן יידן פארדייטשט זייער יידיש אין די לענדער וועלכע מען האט גערעדט דייטש, אבער אין מזרח אייראפע האבן יידן פארגעזעצט זיך צוצוהאלטן צו דער יידישער שפראך.
פֿאַר דער צווייטער וועלט-מלחמה האָבן אַרום 11 מיליאָן יידן גערעדט יידיש אלס זייער מאַמע-לשון. הײַנט צו טאָג רעדן יידיש אַרום 3 מיליאָן מענטשן, בעיקר אין ארץ ישׂראל און אין אַמעריקע - ווען פֿאַר א העלפֿט פֿון זיי איז יידיש די ערשטע שפּראַך. צווישן 60 און 75 פראצענט פון די יידיש-רעדער זיינען פרומע רעליגיעזע יידן[פֿעלט אַ מקור].
די יידישע שפּראַך שטאַמט איבערהויפּט פֿון מיטל הויכדייטש װאָס מען האָט אַמאָל גערעדט אין אייראָפּע (וואָס איז דאן געווען באַקאַנט אַלס אַשכנז), פֿון דער שפּראַך האָט זיך אויך געמאַכט די דייטשע שפראַך אָדער אויך באַקאַנט אַלס ניי הויכדויטש. (נישט אַזוי ווי טייל מענטשן מיינען אַז יידיש קומט פֿון דייטש). א גרויסער טייל פֿון ווערטער אין יידיש קומט פֿון דייטשער אָפֿשטאַמונג, בערך 10% לשון הקודש, און אויך סלאווישע שפראכן.
במשך פון די דורות האט זיך יידיש געטוישט, דאס הייסט די יידן פון איין עק וועלט ווי דייטש האבן נישט גערעדט די זעלבע יידיש ווי ליטע, הײַנט איז דאָס אויסגעמישט פֿון העברעאיש, ענגליש, רוסיש, פּויליש און אַזוי ווייטער.
דער ערשטער אידיאם אויף יידיש באַטרעפֿט אין "מחזור וורמס" ה'ל"ב: גוּט טַק אִים בְּטַגְא שְ וֵיר דִיש מחזור אין בית הכנסת טְרַגְא
אינהאַלט
תקופות פון דער שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע שפראך באשטייט פון 3 גרונד-תקופות:
- אלט יידיש - פון 1000 ביז 1400 יארהונדערט.
- מיטל יידיש - פון 1400 ביז 1800 יארהונדערט.
- מאדערנע יידיש - זינט 1800 יארהונדערט.
היינט צוטאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס רעדן מערערע מענטשן יידיש אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, ענגלאנד, קאנאדע, אבער אלס אַ מאמע שפראך, איז עס אנגענומען בעיקר ביי די פרומע חסידישע קרייזן.[3] און אויך ביי די ירושולים'ער פרושים קרייזן וואס ביי זיי ווערט באטראכט אידיש אלס א מיטל זיך אפטיילן פון די גויאישע און פרייע גאס.
אין דער פארגאנגנהייט איז יידיש געווען זייער א רייכע טאָג טעגלעכע שפראך און פעסטגעשטעלט מיט מאדערנע קולטור (ליטעראטור, פארשטעלונגען, דיכטונגען, טעאטער און נאך).
צאל יידיש רעדערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד זענען די צאל יידיש-רעדערס אין דער וועלט וואס האבן יידיש פאר זייער מוטערשפראך און זייער אומגאנגשפראך.[4]
יידיש אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידש ווערט באניצט ביי חסידישע קהילות אין בני ברק און ירושלים, און אויך צווישן די פרושים אין ירושלים. די צייטונג "לעצטע נייעס" איז געווען וויכטיג פאר די יידן וואס זענען געקומען פון אייראפע.
לױטן געזעץ אין ישראל איז לאנגע יארן געווען פֿאַרבאָטן צו שפּילן אין טעאַטער אױף יידיש.[5] אבער זייט די 1960ער יארן, די ישראלדיקע געזעלשאפט האט געענדערט. "דזשיגאן און שומאכער" זענען געווען א פאר וואס האבן געשפילט קאמעדיעס, און אויך "די צווי שמואל'ן": שמוליק סעגאל און שמואל רודענסקי. זייט 1987, ס`איז דא אין ישראל א טעאטער וואס הייסט "יידישפיל" וואס גיבט אויס טעאטערשפילן אויף יידיש. אויפ'ן ישראלדיקן ראדיא איז דא א פראגראם אויף יידיש, אין "קול ישראל" נעץ א'.
דיאַלעקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש האָט צװײ גרױסע גרופּעס דיאַלעקטן: דאָס מזרח יידיש און דאָס מערבֿ ייִדיש ייִדיש. ס'רובֿ הײַנטיקע ייִדיש-רעדערס שטאַמען פֿון מזרח-אײראָפּע און גײן נאָך די מזרחדיקע נוסחאָות אין רײד, בעת די מערבֿדיקע דיאַלעקטן זענען אין גאַנצן אָפּגעשטאָרבן. דאָס מערבֿ ייִדיש טײלט מען אין דרום-מערבֿ, צענטראַל-מערבֿ (צוזאַמען: דאָס דורמדיקע מערבֿ ייִדיש) און צפֿון-מערבֿ דיאַלעקט גרופּעס. מזרח ייִדיש האָט אױך צװײ צװײַגן: צפֿון-מזרח ייִדיש ("ליטװיש", װאָס שליסט אײַן דאָס "שטאַם-ליטװיש" און קורלענדער ייִדיש) און די דרומדיקע גרופּע מיט דעם דרום-מזרח יידיש און דעם צענטראל-מזרח יידיש[6][7].
שרײַבן ייִדיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש איז בעיקר געשריבן געוואָרן מיט לשון-קודש'דיקע אותיות (א"ב), אזוי ווי לאַדינאָ און אַנדערע שפראַכן פון ייִדן, ווײַל דאָס איז געווען די שריפט וואָס ייִדן האָבן געקענט. לעצטנס האָבן אָנגעהויבן צו לערנען ייִדיש פּאַרשוינען וואָס קענען נישט קיין ייִדישע בוכשטאַבן[פֿעלט אַ מקור]. האָט ייִוו"א ערפֿונדן אַ סיסטעם פון ראָמאַניזאַציע, ד.ה. אויסלײגן ייִדיש אויף אַ לאַטײנישע שריפט אָבער זי איז כמעט נישט באַנוצט.
א סך ייִדיש רעדערס אין די הײַנטיקע טעג זענען פרומע ייִדן וואָס זענען נישט באַקאַנט מיטן ייִוו"א אויסלייג און שרײַבן און לייענען אַ ייִדיש געמישט מיט ענגלישע אָדער העברעישע ווערטער (קוקט ווײַטער) מיט ייִדישע בוכשטאַבן.
די כללים פון שרײַבן ייִדיש זענען:
- קמץ - אָ למשל דאָס
- פתח - אַ למשל גאַס
- צירי - יי למשל גיין
- חולם - וי למשל אזוי
- סגול- ע למשל ווען
- מען ניצט ב פאַר ענגליש b און נאָר וו פאַר v, למשל ווירוס נישט בירוס
- נישט קיין תיו נאר א טית
אויך זענען דאָ ענגליש רעדערס וואָס מישן ארײַן ווערטער פון ייִדיש אין זייער שפראַך; דאָס איז באַקאַנט ווי ייִנגליש
חסידיש ייִדיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייל חסידישע ייִדן האָבן שטאַרק מקפיד געווען צו רעדן נאָר ייִדיש אַזוי ווײַט אַז אין געוויסע געגנטן אַזוי ווי וויליאַמסבורג וועט איר טרעפן א סך ייִדן וואָס קענען נישט קיין איין שפראַך אויסער ייִדיש , אָבער מען האָט נישט מקפיד געווען אַז מען זאָל נישט אַרײַנמישן ענגלישע ווערטער ווײַל דער עיקר בײַ זיי איז געווען אַז מען זאָל האָבן אַ באַזונדערע שפראַך אָפּצוטיילן זיך פון די גויים , אין די לעצטע יאָרן האָט חסידיש ייִדיש שטאַרק אַנטוויקלט און הײַנט צו טאָג איז פֿאַראַן זייער א סך רײַכע ליטעראַטור אין ייִדיש און אויך א סך ספרים ווערן איבערגעזעצט פון לשון הקודש אויף ייִדיש.
צייטונגען און זשורנאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער איד (וואכנטליך, זאליס)
- אידישע טריבונע (לאנדאן)
- דער אלגעמיינער זשורנאל (וואכנטלעך, רעדאקטאר איז חב"ד)
- דער בלאט (וואכנטליך, ארונים)
- דער בליק (חודשליך)
- פארווערטס (וואכנטליך, יידישיסטן)
- מעלות (חודשליך, פרויען און קינדער)
- דער בליץ (חודשליך)
- דער מאמענט ()
- דער שטערן (חודשליך, אומפארטייאיש)
- דער שפאקטיוו (קומט ארויס אינמיטען חודש)
- דאס אידישע ליכט וואכנטליך, ירושלים)
- די צייטונג נייעס באריכט (וואכנטליך, סאטמאר דעמאקראטן)
- דער פלאם (חודשליך, קרית יואל, ארונים, איצט פרובירן זיי צו זיין אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- צייטשריפט (אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- ירושלימער אלמאנאך
די ערשטע יידיש-שפראך צייטונג אין בראזיל איז געווען "די מענטשהייט", וואס האט דערשיינט אין פארטא אלעגרא אין תרע"ה.
אינטערנעץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי 10,000 ביכער אויף יידיש, אפשר מער ווי העלפט פון אלע ביכער פארעפנטלעכט אויף יידיש, זענען אצינד אנליין מיט דער ארבעט פון די יידישער ביכער-צענטער, וואלונטירן און דער אינטערנעץ ארכיוו.[8][9]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יידישע דיאלעקטן
- יידיש גראמאטיק
- שפראכן קריג ווי אזוי איז יידיש פארגעסן געווארן ביי פיל יידן אין דעם 20סטן יארהונדערט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאווע שטיבל
- Bibliotheca Iiddica
- די וועלט פון יידיש:מעשיות
- גילגולים : נייַע שאַפונגען, פּאַריז
- ירושלימער אַלמאַנאַך, ירושלים ירושלימער אלמאנאך
- אויפן שוועל, ניו-יאָרק
- פּאַריזער ייִדיש–צענטער - מעדעם–ביבליאָטעק
- לערנען ייִדיש פון העברעיש אין וויקיספר
- Google ייִדיש
- קויפֿט ייִדישע ביכער יידישער ביכער-צענטער
- ליסטע פון יידיש ווערטערביכער
- ייִדישע-ענגליש װערטערבוך online
- הארקאווי ייִדיש-ענגליש װערטערבוך (1910)
- יידיש-רוסיש ווערטערבוך
- די װעלט פֿון ייִדיש
- Gruppo04: literatura europejska i yiddish
- יידיש ראדיא פראיעקט
- יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא פון די שילער פונעם בית הספר הר הצופים
- אויסקלייבן א יידיש ווערטערבוך (אויף ענגליש)
- Yiddish Sources
- יידיש אין ייווא-ענציקלאפעדיע (אויף ענגליש)
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פּארווערטס
- ↑ Yiddish, Eastern
- ↑ "סטאנדארט יידיש", לייזער בורקא, יוני 8 2007.
- ↑ שיקל פישמאן, פארווערטס, סטאטיסטיק וועגן יידיש (2010)
- ↑ מיין פאטערס הויז, מיין מאמעס לשון/ שרה רחל שעכטער אין ענגלישן פארווערטס 17טן אפריל
- ↑ קאַץ ד (1979) די אינעװײניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. 53סטע יערלעכע ייװאָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָװעמבער 1979
- ↑ Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung: 1018–1041
- ↑ Yiddish Book Center's Spielberg Digital Yiddish Library. Internet Archives. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.
- ↑ The Yiddish Book Center Website. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.


text:
טאטנהאם קארט ראד אונטערגרונט סטאנציע
טאטנהאם קארט ראד איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין צענטראל לאנדאן, ביים ראג טאטנהאם קארט ראד, אקספארד סטריט, ניי אקספארד סטריט און טשארינג קראס ראד. די סטאנציע איז אן איבערבייט צווישן דערצענטראלער ליניע און דער טשארינג קראס צווייג פון דער נארדערנער ליניע.
די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע האט געעפנט אויף דער צענטראלער לאנדאן באן אום 30סטן יולי 1900. די טשארינג קראס, יוסטן און האמפסטעד באן (היינט א טייל פון דער נארדערנער ליניע) איז געקומען דעם 22סטן יוני 1907, אבער זי האט געהאט א באזונדערע סטאנציע מיטן נאמען אקספארד סטריט. אום 3טן סעפטעמבער 1908 האט מען געעפנט דעם איבערבייט צווישן די צוויי ליניעס און ביידע ליניעס האבן גערופן די סטאנציע טאטנהאם קארט ראד.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- צענטראלע ליניע סטאנציע געביידע 1914 פונעם לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
דאמיניקאנישע רעפובליק
די דאמיניקאנישע רעפובליק איז א לאנד ווו מען רעד שפאניש, וואס געפינט זיך אין דער מזרח טייל פון דעם אינדזל היספאניאלא אין די גרויסע אנטילן צווישן די מערב אינדישע אינזלן. זי האלט אומגעפער צוויי דריטל פון דעם אינזל'ס שטח (אין דער מערב טייל איז הייטי). רוב פונעם לאנד איז בערגער, וואס דערגרייכן א הייך פון מער ווי 3,000 מעטער, די בערג זענען באדעקט מיט געדעכטע וועלדער. די באפעלקערונג וואוינט גאנץ ענק אין די טאלן. דער קלימאט איז טראפיש און א היץ הערשט א גאנץ יאר.
זי איז געווען די איינציגע פון 32 לענדער וואס האבן אטייל גענומען אין דער עוויאן קאנפערענץ וואס האט מסכים געווען אריינצונעמען בערך 100 טויזנט יידישע פליטים פון דייטשלאנד. ביז צום היינטיגן טאג האלט זי א פרא-ישראל פאליטיק.


text:
ספא
ספא איז א טערמין וואס שטאמט פון איינע פון די באקאנטע שטעט וואס מען איז אהין געפארן אויף אפרו און דער ארטיקער שוויצבאד אין בעלגיע, דעריבער הייסן היינט צוטאג יעדער באהאנדעלונג פלאץ וואס גיבט זיך אפצו מאכן שיין באקוועם און געזונט די קערפער דורך הייסע מינעראלן וואסער א ספא.
מייסטנס פרויען באניצן זיך דערמיט פאר שיינקייט וואס זיי באשמירן זיך מיט די אלע געזונטע שמיראכצער, קראכן זייער פימפלעך און שמוץ פינטלעך אריינגעגען אין די הויט, און קאלירן דארטן זייער נעגל און וואשן זייער האר. אבער מענער פון די גאר רייכע באניצן זיך אויך דערמיט ווייל זיי געבן זיך אויך אפ מיט שיינקייט.


text:
בית מדרש גבוה
בית מדרש גבוה איז א בארימטע ישיבה אין לייקוואד, ניו דזשערסי, געגרינדער אין ה'תש"ג דורך הרב אהרן קאטלער.
די ישיבה איז די גרעסטע אין די פאראייניגטע שטאטן, און אפשר אפילו אין דער וועלט. די ישיבה שטעלט צו א דארמעטארי מיט עסן, און אלץ מיט אן אויסערגעווענליכן סדר. די אדמיניסטראציע האט א פונקטליכן (ביז 98% פונקטליך) חשבון אויף יעדן בחור וואו ער שלאפט, און אויף וועלכן פון איבער 4000 זיצן אין איבער 8 בתי מדרשים ער זיצט.
דער קאמפוס איז כולל פיר געביידעס מיט אכט בתי מדרשים און פיל וואוינזאלן.
אינהאַלט
- 1 איר גרינדער
- 2 פארוואלטונג, השגחה, און רעגיסטראציע
- 3 לימודים, חבורות, און סדרים
- 4 געביידעס
- 5 זמנים
- 6 טומעלט טאג
- 7 די "פריזער"
- 8 וועבלינק
איר גרינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרינדער פון דער ישיבה איז געווען רבי אהרן קאטלער. ער האט דאס געגרינדעט אין יאר תש"ד.
זינט איר גרינדונג זענען געווען עטליכע ראשי ישיבות.
- איר גרינדער ר' אהרן זצ"ל.
- זיין זון ר' שניאור קאטלער זצ"ל.
די פיר ראש ישיבות פון היינט זענען:
- רבי מלכיאל קאטלער שליט"א. ער איז א זון פון ר' שניאור זצ"ל.
- רבי דוד שוסטאל שליט"א. ער איז אן איידעם פון ר' שניאור זצ"ל.
- רבי ירוחם אלשין שליט"א. ער איז אן איידעם פון הרב שווארצקאפ וואס איז געווען אן איידעם פון ר' אהרן זצ"ל.
- רבי ישראל ניומן שליט"א. ער איז אויך אן איידעם פון הרב שווארצקאפ.
די פיר ראשי ישיבה טיילן זיך איין אין די פאלגענדע וועגן
- די סעודה שבת פרייטאג צונאכטס ווערט געפירט יעדע וואך דורך אן אנדער ראש ישיבה, אזוי אז יעדע פערטע וואך איז עס דער זעלבער ראש ישיבה.
- אין יעדן בית המדרש זיצט אן אנדער ראש ישיבה, אזוי אז עס זיצן נישט קיינמאל די זעלבע ראש ישיבה אין דעם זעלבן בית המדרש, דאס איז איינגעטיילט יעדן זמן אן אנדער ראש ישיבה אין אן אנדער בית המדרש.
- יעדע וואך זאגט אן אנדער ראש ישיבה א שיעור אויף לימוד הישיבה אין אן אנדער בית המדרש.
פארוואלטונג, השגחה, און רעגיסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ישיבה ווערט געפירט דורך ר' שרגא קאטלער און בעיקר דורך אהרן קאטלער, ביידע ברידער פון ר' מלכיאל.
- ר' יוסף בורסטין איז דער וואס פירט די ביורא פון דער ישיבה, סיי לעגאל און סיי למעשה.
- ר' יעקב פאלאק איז דער וואס איז געשטעלט אויף אנצונעמען נייע בחורים אין ישיבה, ער איז דער וואס קוקט איבער די אפליקאציע. ער איז אויך א משגיח.
- אבי פאלאק איז געשטעלט אויף די טעגליכע ציגעהערן פון אלע געביידעס פון די ישיבה, ווי די ריינקייט, אויפהאלטן, פאררעכטן און נאך, ער האט אונטער זיך א שטאב פון צענדליגע פוילישע גוים, אזוי אז מען זאגט אז אבי איז דער ראש ישיבה פון די פאלאקן.
השגחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט דא קיין ספעציעלע השגחה אויף די בחורים אין ישיבה, אבער אזוי ווי אין אלע ליטווישע ישיבות איז דא איינער א געלונגענע בעל מוסר מיט געוואלדיגע טעלאנט וואס ער איז דער משגיח, זיין עיקר אויפגאבע איז צו געבן ווארימע דרשות, ערלעדיגן פראבלעמען ווי שלום בית, און העלפן די בחורים און אינגעלייט שטייגען אין תורה. אויך איז דא דריי קלענערע משגיחים וואס זיי טוען די ארבעט פון האלטן א אויג אויף די בחורים.
דער משגיח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער משגיח ביז יאר תשנ"ח איז געווען ר' נתן וואכטפויגל זצ"ל. היינט איז דער משגיח רבי מתיתיהו סאלאמאן שליט"א, וואס איז באוואוסט מיט זיינע פייערדיגע דרשות.
קלענערע משגיחים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען אויך דא דריי אונטער-משגיחים
- ר' יעקב פאללאק
- ר' יהודה זשייקאבס
- ר' אליעזר סטעפאנסקי
ווערן אנגענומען אין בית מדרש גבוה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו ווערן אנגענומען אין בית מדרש גבוה, דארף מען אויספילן אן אפליקאציע וואס קאסט $100 די אפליקאציע קען מען אריינשיקן ביז ז' אלול פאר דעם ווינטער זמן, און ז' אדר פאר דעם זומער זמן (אלול זמן נעמט מען נישט אן קיין נייע בחורים). דערנאך ווערט די אפליקאציע אדורך געקוקט דורך ר' יעקב פאללאק און ער גיבט דעם ערשטן יא אויף צו גיין צו פארהער.
די פארהער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא א פאר טיילן צו די פארהער
- ר' יעקב פאללאק מיט איינע פון די אנדערע צוויי קליינע משגיחים זיצן אין אפיס און רעדן מיטן אפליקאנט סתם צו זען וואס פארא בחור מען האט צו טאן מיט.
- איינע פון די פארהערערס פארהרען דעם אפליקאנט, געווענליך וואס מען האט געלערנט די לעצטע זמן. די פארהערערס זענען
ר' ישראל טעפלין
-
- עס זענען מעגליך דא נאך איך ווייס נאר נישט ווער
- איינע פון די ראשי ישיבה רעדן מיט דעם אפליקאנט אין לערנען, געווענליך גרייט מען זיך אן א שיין שטיקל תורה פאר דעם חלק.
- דערנאך קומט עס צוריק צו ר' יעקב פאללאק אויף די ענד באשלוס.
די רעגיסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערנאך דארף מען א דורך גיין די רעגיסטראציע פרעצעדור, וואס דאס מיינט איז אויסארבייטן א פרייז פאר שכר לימוד, אונטער שרייבן די תקנות, און נאך אזעלכע מינדערוויכטיגע פאפיר ארבייט.
באקומען א בעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכדעם וואס מען איז שוין אלעס אריבער פאנגט זיך אן דאס מסדר זיין דאס עצם זיין אין ישיבה, ווען מען קומט אן איז גלייך די ערשטע טאג טומעל טאג, דאן איז מען זיך מסדר א חברותא, אויך זיצן אין די אפיס 2 אינגעלייט וואס זענען געשטעלט אויף מסדר צי זיין די בעטן אין די שלאף צימערן. זיי האבן א 100% פונקטליכע ליסטע פון ווער עס שלאפט אין וועלכע צימער און וויפול בעטן עס איז דא אין צימער. די ליסטע ווערט איבערגעארבייט יעדע ענדע זמן, די איינגעשטעלטע גייען ארום צו אלע צימערן מיט א ליסטע פון אנפאנג זמן, און א ליסטע פון אלע חתנים, זיי פרעגן אדער ווערן זיי געוואיר יעדען חתן ווען ער האט חתונה, און דורך דעם ענטפער ווייסען זיי אויב זיין בעט איז פארנומען דעם קומענדיגען זמן אדער נישט. אויך מאכן זיי זיכער אויב איינער האט געטוישט צימערן אינמיטען זמן. אפיציעל ווען/אויב מען טוישט צימערן מוז מען לאזן וויסען אין אפיס.
לימודים, חבורות, און סדרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא לימודים אין יעדע מקצוע באזונדער, אבער אלעס איז איינגעטיילט אלס אדער א טייל פון סדר הישיבה, אדער אלס טייל פון די חבורות.
- סדר הישיבה איז די מסכת וואס די רוחניותדיגע פארוואלטונג (הנהלה) פון די ישיבה מאכט אףּ אז מען לערנט די זמן.
- די בתי מדרשים זענען איינגעטיילט אויף דעם צו מען לערנט דארט די סדר הישיבה אדער נישט. למשל אין בית אליהו לערנט מען נישט סדר הישיבה, אבער אין בית מדרש הישן לערנט מען יא סדר הישיבה.
- אלע לימודים (סיי די סדר הישיבה און סיי נישט) זענען איינגעטיילט צווישן חבורות, אזוי אז יעדע 20-30 (עס זענען דא חבורות וואס זענען צומאל איבער 100 מענטשן) מענטשן גיהערען צו א חבורה. דאס איז אויך די וועג ווי אזוי מען באקומט א זיץ אין א בית מדרש.
שיעורים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע וואך גיבט אן אנדער ראש ישיבה א שיעור כללי אויף סדר הישיבה אין אן אנדער בית מדרש. אויך דארף יעדע ראש חבורה זען דערצו אז עס איז דא א שיעור (מען רופט דאס חבורה) כאטש איין מאל א וואך.
חבורה מיט זיצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו באקומען א זיץ אין א בית מדרש דארף מען געהערן צו א חבורה.
- די חבורה
א חבורה איז א צאל בחורים מיט/אדער אינגעלייט וואס נעמען זיך צוזאם אין א גרופע. זיי נעמען אויף א ראש חבורה וואס ער מאכט זיכער אז אלעס זאל קלאפן. אויך לערנען זיי אלע די זעלבע זאך אויף דעם זעלבען דרך הלימוד.
- יעדע אנפאנג זמן הענגט א צעטאל אין יעדע בית מדרש מיט די ראשי חבורות און די לימודים וואס זיי לערנען און וועלכע סדר זיי לערנען דאס.
דורך טומעלט טאג זוכט יעדער אויף אויפן צעטל אין וועלכע חבורה ער וויל זיין און שרייבט זיך איין מיט זיין חברותא ביים ראש חבורה. דער ראש חבורה גיבט דאס נאכדעם אריין פאר דער וואס איז איינגעשטעלט אויף דעם און זיי מאכן זיכער אז לויט וויפול נעמען די ראש חבורה האט געגעבן אזויפיל זיצען באקומט דער חבורה.
- דורך די סיסטעם קומט אויס אז מען קען טרעפן כמעט אויף יעדע מקצוע/ענין/סוגיא אין ש"ס, הלכה, אדער פוסקים א חבורה.
- ספעציעלע חבורות
עס זענען דא א ספעציעלע פלעצער וואס רופט זיך בודדים, וואס מיינט אז מען לערנעט דארט אן א חבורה.
די זיצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בערך די דריטע טאג אין נייעם זמן, הענגט די וואס זענען גישטעלט דערויף אויף א צעטל אין יעדע בית מדרש וואס האט א מאפע פון אלע זיצן אין בית מדרש מיט קאלירטע זיצן, יעדע קאליר פאר אן אנדער חבורה.
- זיצן ליסטע
בערך די צווייטע וואך איז זמן (מיטן אויסנאם פון אלול זמן), ערווארט יעדע זיץ א קארטל וואס מען דארף אויספילן איינס פאר יעדע סדר. די קארטלעך האבן שוין אויף זיך פון פריער ארויפגעדרוקט די נומער פון די זיץ. מען דארף אויספילן
- דעם נאמען
- דעם נאמען פון דער חברותא
- וואס מען לערנט
- וועלכן סדר
- סאציאל סעקיורעטי נומער
בערך צוויי וואכן נאכדעם ווערט אויפגעהאנגען א ליסטע אין יעדע בית מדרש וואס גייט אין סדר פון אלף בית וואס נאך דעם נאמען איז דא א 6 ציפער קאד וואס ווייזט ווי מען זיצט, די ערשטע צווי ציפערן ווייזן די געביידע, די צווייטע צוויי די רייע, און די לעצטע צוויי די זיץ.
סדרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טאג אין ישיבה איז איינגעטיילט אין א פאר סדרים אלעס מיט א זייגער
7:30 אינדערפרי איז שחרית.
נאך שחרית איז דא 15 מינוט הלכה
פרישטאג איז דא פון נאך שחרית ביז 9:30.
- סדר א'
אדער ערשטע סדר, פון 9:30 אינדערפרי ביז 1:45 נאכמיטאג.
מנחה דאווענט מען 1:45.
עס איז דא מיטאג צו עסן אין די עס זאל פון 2:00 ביז בערך 3:00.
- סדר ב'
אדער צווייטע סדר. איז פון 3:45 ביז 7:15.
- מוסר סדר
איז פון 7:15 ביז 7:45.
- סדר ג'
אדער נאכט סדר איז פון 9:00 ביז 10:30
מעריב איז אנדערש ווינטער אדער זומער.
געביידעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ישיבה פארמאגט פילע געביידעס אין לעיקוואד.
- ליג'אן געביידע
דאס איז אן אלטע געביידע אויף 617 6TH STREET דארט זענען אלע אפיסעס פון די ישיבה.
- די אלטע בית מדרש
דאס איז די אלטע בית מדרש ווי ר' אהרן זצ"ל האט נאך געלערנט, דאס איז אויף 7TH STREET פון אונטען פון די דארמעטארי געביידע. ביי די אלטע ישיבה לייט הייסט דאס די חשובסטע בית מדרש. אין דעם בית מדרש לערנט מען סדר הישיבה. אויך איז דא אין די געביידע
- די אוצר הספרים וואס מען האלט אינמיטען איבערבויען
- די עזרת נשים בית מדרש, דאס איז די עזרת נשים אבער א גאנצע וואך ניצט מען דאס פאר א בית מדרש
- די בולעטין באורד, ווי די געלע צעטלעך מיינען השבת אבידה, די בלויע אז מען זוכט א רייד, און די פינקע אז מען האט א קאר און איז גרייט מיטצונעמן אנדערע.
- די אפיסעס פאר די ראשי ישיבה.
- די עס זאל
די עס זאל (אדער ווי עס ווערט אנגערופן אין ישיבה די דייניג רום) איז אויף 6TH STREET צו מערב פון די דארמעטארי געביידע. דאס איז א הערליך נייע געביידע וואס מען האט געלייגט די גרינד שטיין אין יאר תשנ"ט און איז פארטיג געווארן אין יאר תשס"ב. עס האט אין זיך
- א הערליכע עס זאל וואס א האלב ניצט מען פאר א בית מדרש ווי מען לערנט נישט סדר הישיבה. אלס חלק פון די עס זאל
- סינקס וואס האבן נישט קיין הענטלעך וואס מען דרייט צו עפענען די וואסער, נאר מען שטופט אזא הענטל מיט טעפל ווייל ווען מען וואשט זיך פאר ברויט איז נישט אויסגעהאלטן אנצירורען די הענטלעך.
- סינקס פאר הייס וואסער פאר קאווע און טיי.
- א הערליכע מאדערנע קאך.
- א עס זאל פאר די ראשי ישיבה, מיט א באזונדערע בית הכסא פאר זיי.
- חבורה צימערן וואו ראשי חבורות קענען געבן א חבורה.
די געביידע איז באהאפטן צו די אלטע בית מדרש. סיי אויפן ערשטן שטאק און סיי אויפן צווייטן שטאק. די געביידע האט אויך אויפן ערשטן שטאק צוויי גרויסע בתי מדרשים, אין איינס לערנט מען סדר הישיבה און אין די צווייטע נישט.
- מערב בית מדרש
דאס איז א בית מדרש אויף די מערב האלב פון ערשטן שטאק פון עס זאל געביידע.
- מזרח בית מדרש
דאס איז א בית מדרש אויף די מזרח האלב פון די עס זאל געביידע.
- בית אליהו
די געביידע איז געבויט פון קאראוואנען, אויף 7TH STREET א קעגען איבער די אלטע בית מדרש, דאס איז דער גרעסטער בית מדרש ווי מען לערנט נישט סדר הישיבה. עס האט אויך א קליין בית מדרש פון אונטען.
- בית שלום
דאס איז א הערליך ניי איבער געבויט בנין וואס איז אויך באוואוסט אלס שמחה רום, דאס איז אויף 9TH STREET צווישען MADISON AVE און CLIFTON AVE. אין די בית מדרש לערנט מען נאר סדר הישיבה.
- די דארמעטארי געביידע
דאס איז די עלסטע דארמעטארי געביידע, עס איז אויך אויף 6TH STREET אביסעל צו מערב פון די ליג'יאן געביידע, עס האט 3 שטאק מיט בערך 15 צימערן צו א שטאק, מיט בערך 5 בעטן צו א צימער, די בית הכסא מיט וואש צימער זענען אינמיטן פון יעדע שטאק.
- די ערווינגטן
דאס איז אמאל געווען א האטעל וואס האט געהייסען אזוי, עס איז אויך אויף 9TH STREET צו מזרח פון בית שלום, דאס איז היינט א דארמעטארי, עס האט 3 שטאק מיט א קעלער, אויף יעדע שטאק איז דא בערך 25 צימערן, יעדע צימער האט בערך 4-5 בעטן, יעדע צימער אויף די 3 שטאק האט אויך א בית הכסא מיט א שויער. אין די קעלער איז דא נאך צימערן אבער די בית הכסא איז אינדרויסן, אויך האט די קעלער א וואש צימער צו וואשן וועש.
- די משוגעים הויז
דאס האט אמאל גיהערט צו א משוגעים אנשטאלט דערפאר רופט מען דאס אזוי, דאס איז אויך א דארמעטארי געביידע אויף 8TH STREET און CLIFTON AVE.
זמנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא 3 זמנים אין ישיבה:
- ווינטער זמן פון ראש חדש חשון ביז ז' ניסן
- זוממער זמן פון ראש חדש אייר ביז י' אב
- אלול זמן פון ראש חדש אלול ביז י"א תשרי
טומעלט טאג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיין איין באשרייבונג וועגן בית מדרש גבוה איז קיין באשרייבונג אויב עס האט נישט אין זיך טומעלט טאג. דאס איז די ערשטע טאג אין די זמן, די זיבעטע גאס ווערט פארוואנדעלט אין א מארק ווי מען האנדעלט זיך איין א חברותא מיט/אדער א חבורה. עס טומעלט זיך אין גרויסען עס פון די אינטערעסאנטסטע זאכן צו זען פאר איינער וואס האט דאס נאך נישט געזען. יעדער וואס זוכט א חברותא קען באקומען איינס ביי טומעל טאג.
די "פריזער"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א תקנה אין ישיבה אז ווען א בחור ווערט אנגענומען טאר ער נישט טאן א שידוך ביז פיר מאנאטן אין זמן, צו זיין מער פונקטליך ביז ט"ו בשבט פאר די ווינטער זמן, און ר"ח תמוז פאר דעם זומער זמן. אין די פיר חדשים ווערט דאס אנגערופען אז מען איז נאך אין די פריזער ווייל מען איז פארפרוירן ווען עס קומט צו שידוכים. די אויסנאם איז אז ווען מען ווערט אנגענומען אין ישיבה גיט מען אריין דעם נאמען פון וועמען מען האנדלט שוין אינמיטן א שידוך, אין אזא פאל אויב ווערט מען א חתן צו א מיידל מיט דעם נאמען, הייסט דאס אז מען האט נישט עובר געווען אויף דער תקנה.


text:
העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג
די העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג איז געגגרינדעט אין יאר 1945, נאך דער ענדע פוו דער צווייטער וועלט מלחמה, קעגנשטעלנדיק זיך דעם בריטישן מאנדאט, און די אויסערן פאליטיק פון ערנעסט בעווין, אויסערן סעקרעטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
זי איז געווען צאמגעשטעלט פון הגנה, פלמ"ח, אצ"ל, לח"י, און האט געארבעט ווי א ראט, און צוזאמען אויסגעפירט צענדליקע אטאקעס קעגן מאנדאטארישע צילן, 11 גרויסע אטאקעס זענען דורכגעפירט געווארן, דורך די גרופעס צוזאמען ארבעט. אריינגערעכנט די "בריקן נאכט", עתלית ארעסטאנטן לאגער, וואו 200 מענטשן וואס זענען געווען אומלעגאל אין לאנד זענען באפרייט געווארן. קינג דייוויד האטעל באמבאדירונג. וואס צוליב דעם איז די באוועגונג געקומען צו אן ענדע, און אלע אונטערגרונט גרופעס, האבן געקעמפט פאר זיך.
די סיבות צו פאראייניקונג איז געווען. ערשטנס אחדות צוזאמען קען מען אסאך מער אויפטון, ווי יעדער פאר זיך עקסטער. צווייטנס די סיטואציע פון די שארית הפליטה יידן, אין די די. פי. לאגערן אין אייראפע. און די רעגירונג האט נישט ארויף געלאזט די יידן קיין פאלעסטינע, האלטנדיק זיך צום ווייסע פאפיר 1939. און דער עיקר אנטוישונג אין ענגלאנד, נאכן צוזאג פונעם לייבער פארטיי, צו העלפן אויפשטעלן א יידישע דעמאקראטישע לאנד, וואס האט נאכן געווינען, געוויזן די טיר פאר די ציוניסטטישע פאלייקאנטן.


text:
טייוואן אינזל
טייוואַן (היסטאריש 大灣/台員/大員/台圓/大圓/台窩灣) איז אן אינזל אין מזרח אזיע. דער אינזל איז לאנג 394 ק"מ (245 מייל) און ברייט 144 ק"מ (89 מייל) און באשטייט פון הויכע בערג באדעקט מיט געוועקס. ער איז פלאצירט אין מזרח אזיע נישט ווייט פון בארטן פון יאדערלאנד כינע, דרום-מערב פון די הויפט אינזלען פון יאפאן ממש מערב פון די יאפאנעזישע ריוקיו אינזלען, און צפון-צפון-מערב פון די פיליפינען.
דער אינזל פון טייוואן ווערט אויך גערופן פֿארמאזע (פון פארטוגעזיש (Ilha) פֿארמאזע, וואס מיינט "שיין").
דער אינזל טייוואן איז דער גרעסטער טייל פון דער רעפובליק פון כינע.


text:
אוניווערסיטעט פון ביא-ביא
קאארדינאטן: 36°49′20″S 73°00′49″W / -36.82222, -73.01361
דער אוניווערסיטעט פון ביאָ-ביאָ (שפאניש: Universidad del Bío-Bío) איז פלאצירט אין דער שטאָט קאנסעפסיאן. ער איז איינער פון די טראַדיציאָנעלע אוניווערסיטעטן אין טשילע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנשטאלט איז געגרינדעט געווארן 1947 ווי דער הויפטקווארטיר פון דעם טעכנישן אוניווערסיטעט פון דעם שטאַט (TUS).
אין 1980 האט ער זיך פאראייניקט מיטן פּראַפעסיאַנעלן אינסטיטוט פון טשילע, שאפנדיק דעם אוניווערסיטעט.
פאקולטעטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאקולטעט פון ביזנעס שטודיעס
- פאקולטעט פון ארכיטעקטור, בויען און פלאנעווען
- פאקולטעט פון וויסנשאפטן
- פאקולטעט פון אינזשעניריע
- פאקולטעט פון בילדונג און הומאניסטיק
- פאקולטעט פון געזונט וויסנשאפטן און עסן


text:
דורך סאכדעס » דאנערשטאג מאי 17, 2012 3:04 pm
כ'זע עס זענען דא מערערים אויף דעם אמת פונ'ם ענין, דהיינו אולי דארף מען דאס טאקע יא בעסער אויספארשן, העלעך זאגן מיין דעה אויף דעם ענין אויף דעם פאל.
דאס טיפשות פון אזא סברה, - אפילו לאמיר זאגן אז מיר ווייסן נישט, און מיר קענען נישט וויסן דעם פאקט אויף 100 פראצענט, ווייל אלעס 'קען זיין' און די היסטאריע האט שוין איבערצייגט אז עס מאכט זיך פעלער וואס אומגלויבליך איז פארט עפעס פארגעגאנגען. - אידאך עד אין להפליא, לאמיר צונעמען די זאך אין קליין געלט.
די אלע פארעטטער פון כלל ישראל, די אלע וואס זיי שרייען און פראטעסטירן, די אלע וואס וויינען אז נעעעעבעך מ'האט זיי אביוזד.... איך און דו ווייסן אז פאר זיי באדערט נישט קיין אביוזערס, און זיי באדערט נישט קיין אביוזטערס. זיי האבן ליידער נישט קיין שום פראבלעם מיט די איסור פון די תורה וואס 'מיר' זאגן דריי מאל א טאג ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם. זיי וועלן פאר יעדן פרייז און אין יעדן פאל ערפילן זייערע תאוות אויפ'ן ערגסטן אדער בעסטן פארנעם וואס איז נאר שייך. איז צו וואס שרייען זיי, און צו וואס וויינען זיי? דאס איז דאך דאס וואס דו ביסט איצט מקיים נאכ'ן מקיים זיין דעם עבר ושנה, איז וואס ביסטו פונקטליך בייז דא?
מ'דארף נישט זיין צו קלוג צו זען און צו פארשטיין אז זיי באדערט צוויי זאכן, איינס איז זיך צו ריינוואשן כלומר'שט, כאילו ווען נישט .... וואלטן זיי געזעסן אין כולל, אדער געהאלפן דעם מאן צו זיצן אין כולל. און דאס צווייטע וואס באדערט זיי נאכמער איז, אז עס איז דא א כוח - יא א היימישע כוח - וואס לאזט נישט צו אז זיי מיט זייערע נבלות, זאלן פארשמוצן אונזערע גאסן, און אפילו ווען די רעדע איז אויף זאכן וואס דער גוי לאזט יא, קומט דער כוח און זאגט למלאך משחית הרף ידיך, ביי אונז אין די היימישע געגנטער, וועלן ענק זיך נישט ארומדרייען פראנק און פריי מיט קיין אויסגעלאסענקייט, מיר וועלן נישט לאזן אז ענק זאלן פארדארבן אונזער יוגנט וואס מיר פרובירן צו ערציען מיט לייב און לעבן אויף אן ערליכע שטייגער. און מיר וועלן טון כל מה שביכולתינו אז עס זאל נישט פאסירן. צי איז דאס מיט אוועקגעבן שעות טעג, וואכן חדשים און צומאל יארן מיט די אלע חולי נפש אז זיי זאלן זיך האלטן אין די ראמען, צי איז דאס מיט נוצן אלע געזעצליכע טאקטיקן אז זר לא יתערב בתוכינו און הרג'נען אונזער יוגענט.
אט דעם כוח ווילן זיי מיט אלע זייערע כוחות אין דער ערד לייגן, און דאס גרינגסטע און שנעלסטע איז צו עפענען די מויל צו די מידיא, די וואס גלייכן צו רעדן שמוץ בהיתר (ווען מ'באשמוצט יענעם, בפרט א איד) און פון דארט און ווייטער דארפן מיר פלוצים אויפווייזן אז שקר ענו בפיהם, און אז דער און יענער איז יא שולדיג צי נישט שולדיג.
ניין, ניין און נאכאמאל ניין, מיר דארפן נישט קיינעם ענפערן, און כדי זיך ריינצואוואשן באשולדיגן זיי דעם אדער יענעם מיט בלבולים שונים ומשונים. און אויב ווילן זיי אונז איינרעדן אז עס קומט ווייל מ'האט זיי אביוזד; דער אדער יענער מלמד אדער משגיח, העט מען זיי ווארפן ערד אין זייער מויל און זיי זאגן צא טמא, דיך באדערט נישט אז יענער איד האט געזינדיגט, ווייל דו האסט זייער ליב -ליידער- צו זינדיגן. פארקויף נישט קיין מעשיות, אפילו לשיטתך האט דער אביוזער נישט אומזיסט 'דיך' אביוזד, און רעד אונז נישט איין קיין שטותים, מיר ווייסן גאנץ גוט אז ווען מ'אביוזד איינעם ווערט דער אביוזטער נישט אזוי אביוזד.
מיר דארפן פארשטיין איין זאך, דאס גאנצע טערמין פון אביוזער און אביוזטער איז געקומען צו פארן פון די גוים אין אונזער מחנה אריין, און די פראבלעם דערמיט איז, אז די אלע עפעקטס וואס די גוים האבן באשאפן אז דאס פאסירט מיט אן אביוזטער איז געבוירן געווארן אלעס און אלסדינג צו קענען סוען און מאכן געלט פונ'ם סיסטעם. ביודעי ומכירי קאמינא, פון עטליכע יאר האנדלן מיט בחורים פון די סארט קעיסעס, לא דובים ולא יער. די אלע אביוזטע קענען גאנץ גוט גיין טרינקען קאפי און עסן פיינע פרישטאגס, זיי זענען זייער גוטמוטיג, און פארקערט ליידער, זיי ענדזשויען א טאג, און האקן א לעבן. (על כל פנים ביז די רשעים מלאים חרטות געפיל ערוועקט זיך) זיי האבן נישט קיין פראבלעמען -צוליב די מעשה- נישט צו שלאפן ביינאכט אין בעט, זיי האבן נישט קיין נייטמעערס, און די אלע לאקשן קען מען פארקויפן פאר די וואס קענען נישט די חברה.
נארוואס דען, עס איז דא תורה'דיגע צוגאנג צו אזא פראבלעם. און פארשטייט זיך אז מחללי שבתות און אוכלי נו"ט - אן קיין שום אביוזעישן דערפון - זענען נישט רעלאווענט צו קומען עדות זאגן, און ווער רעדט נאך ווען די שטות שווימט ארויף נאכ'ן דערלייגן אין א סכסוך אז דאס איז אנגעגאנען דריי יאר אין א צי..... און די עפעקט איז ארויסגעקומען אזוי פיל שפעטער... משוגע דארף מען זיין אפילו נאר צו קלערן אז יש דברים בגו.
צו די אלע וואס האבן א טענה אז די קינדער רעדן דערפון, שווער צו זאגן אז ס'איז נישט קיין פראבלעם, אבער א ריכטיג מחונך'דיג קינד, דארף נישט צו ווערן אפעקטירט פון אזא סארט אקציע, און די אלע וועלן נישט רעדן דערפון. און די נישט מחונך'דיגע קינדער, וועלן אנקומען דערצו אויף א צווייטע וועג אויך, און העכסענס וועלן זיי פון די אקציע ארויסנעמען און זען וויאזוי דער עולם איז שארף און ווילד דערקעגן.
עוד אחת אדבר, עמיציר האט גוט מעיר געווען, מיר האבן אין די נישט לאנגע תקופה אויף צוריק מיטגעהאלטן אן אנדער פרשה, וואס דארט האט מען נישט געמאכט קיין הצילו אקציעס, והסיבות ידועים, על כן יסכר פי דוברי שקר, אז מיר באהאלטן אונזער שמוץ, ווען סיז ליידער דא, באהאלט מען זיך אליינס, און נישט די שמוץ. אבער ווען ס'יז נישט דא, וועלן מיר קעמפן מיט די ציין און די נעגל אז דער אמת זאל ארויפשווימען, און די רשעים זאלן אויפגעקלערט ווערן ביז זייער רשעות וועט האבן א מפלה בביאת משיח צדקינו.


text:
1877
1877 איז דאס 77סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1877 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - דער מיקראפאן דערפינדן
- 12טן מערץ - דאס פאראייניגטע קעניגרייך אנעקסירט טראנסוואל
- 9טן יולי -דער קראקעט און טעניס קלוב פון ענגלאנד עפנט זיין ערשטן טורניר אין ווימבלדאן, דעמאלסט א פארשטאט פון לאנדאן.
- 12טן אויגוסט - דער אסטראנאם אסף האל אנטפלעקט דימוס, איינע פון די צוויי לבנות פון מאדים.
- 18טן אויגוסט - דער אסטראנאם אסף האל אנטפלעקט פאבאס, א לבנה פון מאדים.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן סעפטעמבער - פראנסיס וויליאם אסטאן, בריטישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1922 (געש' 1945)


text:
היראהיטא
היראהיטא (29סטן אפריל 1901 - 7טן יאנואר 1989) איז געווען דער 124סטער קייסער פון יאפאן. ער איז געווען דער לענגסטער קייסער פן יאפאן, פון 1926, ביז ער איז געשטארבן.
זיינע קינדער יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טאטע איז געווען דער קרוינפרינץ, און שפעטער קייסער יאשיהוטא, ווען זיין זיידע איז געשטארבן איז היראהיטא געווארן קרוינפרינץ. ער איז געווען דער ערשטער פונעם קייסערס פאמיליע צו באזוכן אייראפע, אלס א טוריסט. אין א האלבע יאר אורלויב וואס ער האט גענומען פונעם ארבעט.
ער האט געהייראט זיין קוזינע פרינצין נאגאקא, און ער האט געהאט מיט איר זיבן קינדער.
זיין פאטער איז געשטארבן 25סטן דעצעמבער 1926, און ער האט אים איבערגענומען, די קרוינונגס צערעמאניע איז פארגעקומען אויפן 10טן נאוועמבער 1928.
די ערשטע יארן אלס קייסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ערשטע יארן, פון 1926 בי 1945, איז דער מיליטער, געווען זייער שטארק פארמישט, אינעם פאליטיק פונעם לאנד. וואס האט צוגעברענט צו זיין צושטימונג צום צווייטע כיניש יאפאנישע קריג, און שפעטער צו די צווייטע וועלט מלחמה.
ביי דער צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך מענטשן זען אין אים דער היטלער פונעם ווייטן מזרח, אנדערע טענהן אז ער האט נישט צופיל געהאט מיט די פאליטיק, אדער מיליטער.
אזוי צו אזוי. אויפן 7טן דעצעמבער 1941, האט ער צוגעשטימט צום יאפאנער אטאקע אויף פערל הארבער. וואס האט אריינגעשלעפט די פאראייניקטע שטאטן אינעם קריג. מענטשן טענהן אז מען האט אים אריינגערעדט, אז דער מיליטער מאכט גרויס פארשריט, בעת פון דער אנהייב האבן זיי טאקע געמאכט, אבער שפעטער האבן זיי געהאט ביטערע דורכפעלער, מאנכע זאגן אז ער האט געארבעט צוזאמען מיטן מיליטער, און ער האט געוויסט גענוי וואס דער סיטואציע איז.
אנהייב האט ער מסכים געווען אונטערצוגעבן זיך, מיט איין באדינג ער זאל בלייבן קייסער, נאכן אטאם באמבאדירונג אויף היראשימע, און נאגאסאקי, האט ער מסכים געווען צו קאפיטאלירן, אן קיין תנאים, אזוי ווי די אליאירטע האבן געוואלט.
דאגלעס מעקארטור, דער אמעריקאנער גענעראל , וואס איז געשעלט געווארן אין יאפאן, האט אים נישט געשטעלט פאר א געריכט, אפילו ווען אסאך האבן אים באשולדיקט אלס קריג פארברעכער, ער האט אים געלאזט ווייטער זיצן אויפן בענקל, אבער ער האט געמוזט מודה זיין צום יאפאנישן פאלק אז ער אז נישט קיין גאט.
נאכן קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווארן ווי פארהוילן, מען האט אים נישט געזען אסאך, אלעס מיטן ציל אז ער זאל בלייבן א גאט אין די יאפאנעזע אויגן, אזוי וועט די אמעריקאנער קענען טון וואס זיי ווילן, מיט זיין ווילן אן קיין ווידערשטאנד.
נאכן קריג האט מער נישט טייל גענומען אינעם פאליטיק, אבער ער האט אנגעפירט מיט אפציעלע צערעמאניעס, זיין כח איז געווען סימבאליש. נאכן מלחמה, האט ער זיך פארנומען אסאך, מיט פארבעסערן די דיפלאמאטשע באציונגען, פון לענדער אין די וועלט מיט יאפאן.
ער איז געשטארבן 1989. און זיין זון אקיהיטא, האט אים איבערגענומען.


text:
בודאפעשטער געטא
די בודאפעשטער געטא איז געווען א געטא וואו די יידן אין בודאפעשט, אונגארן זענען געווען געצווינגען צו וואוינען אינעם צווייטן וועלט קריג.
איידער די נאציס זענען אריין אין אונגארן האבן געוווינט איין בודאפעשט איבער 200,000 יידן. פערצן טויזנט יידן האבן זיך געביטן זייער רעליגיע, צו קריסטנטום, מיינענדיג אז זיי וועלן אזוי ארום, אויסמיידן די גזירות אויף יידן, און וועלן געראטעוועט ווערן, צווישן די יארן 1943-1938.
די נאציס זענען אריין אין אונגארן מערץ 1944, און האבן אנגעהויבן אויפצושטעלן די געטא, 17,000 יידן זענען אפגעשיקט געווארן, קיין אוישוויץ אין מיי, די נאציס האבן אויסגעליידיקט 1,500 הייזער, פון אירע יידישע איינוווינער, און נאך צוויי מאנאטן, זענען אלע יידן פון דער שטאט, געצווינגען געווען אריבערצוגיין, צו 2,640 וווינונגען, וואס זענען באצייכנט געווארן מיט א מגן דוד.
2,600 פאמיליעס האבן געהאט בירגערשאפט פון נייטראלע לענדער, און נאך 2,700 זענען געווען אויסבאהאלטן, אין קירכעס, און אין מאנאסטירן, די אנדערע יידן זענען אויף צייטווייליג, געראטעוועט געווארן, ווען מיקלאש הארטי, דער הערשער פון אונגארן, האט באפוילן אפצושטעלן די פארשיקונגען.
אלעס האט זיך געטוישט ווען די פייל קרייץ, איז געקומען צו די מאכט, און האבן אנגעפאנגען אומברענגען יידן סיסעמאטיש, דורך אריינשיסן יידן אינעם דוניי טייך, טויזנטער יידן זענען געצווינגען געווען צו בויען באשיצונגען, קעגן די סאוועטישע ארמיי, וואס איז געשטאנען ביי די טויערן פון בודאפעסט, 70,000 יידן זענען אריינגעקוועטשט געווארן אינעם געטא, אין נאוועמבער 1944, זענען 70,000 יידן, פארטריבן געווארן צום עסטרייכישן גרעניץ צופיס, און ביזן סוף יאר 1944, זענען צוואנציג טויזענט יידן, אומגעקומען אין דער געטא.
פון די אנדערע זייט זענען טויזענטע יידן געראטעוועט געווארן, דורך ראול וואלענבערג, דער שוועדישע קאנסולאט אין אונגארן, קארל לוץ דער שווייצער קאנסול, און דער רויטער קרייץ, און דיפלאמאטן פון אנדערע לענדער, זיי האבן באוויזן ארויסצושלעפן יידן פון די רייעס ביי פארשיקונגען, אויסער דעם זענען געווען 36,000 יידן, מיט דאקומענטן אמתע און פאלטשע, וואס זענען געראטעוועט געווארן.
ווען די רוסן האבן באפרייט בודאפעשט, אנהייב 1945, האבן זיך געפונען איבער 70,000 יידן, אין בודאפעשט.


text:
יעקב פנחס פערלמוט
יעקב פנחס פערלמוט (מער באוואוסט אלס יאַן פירס; 1904 - 1984) איז געווען א חזן און אן אפערע זינגער.
ער איז געבוירן אין ניו יארק'ס לאוער איסט סייד אין יאר 1904 צו זיין פאטער לוי הכהן פערלמוט און זיין מוטער אנא, וואס האבן אימיגרירט פון האראדעץ אין דער ליטע.
אלס קינד האט ער געזונגען אלטא אין די כאר שכנות'דיגע שולן, וואס דאס האט אים געברענגט די אינטרעסע אין יודישער מוזיק. ער האט אויך געשפילט א פידל.
ער איז געווען א באליבטער אפערע טענאר זינגער. און אויך האט ער רעקארדירט פילע חזנישע קאמפאזיציעס און יודישע לידער.
ער האט געהייראט אליס קאלמאנאוויץ.
ער איז געשטראבן אין יאר תשמ"ד (1984).
זיין שוועסטער שרה האט געהייראט דעם חזן און זינגער ראובן טיקער.


text:
יונתן פאלארד
יונתן פאלארד איז דער אידישער שפיאן פון דעם CIA אין אמעריקע, אריינגעזעצט אין תפיסה וועגן ארויסגעבן מיליטערישע און רעגירונג סודות קיין ישראל. ווען מען האט אים געכאפט האט ישראל זיך אפגעזאגט אים צו העלפן און געבן שיץ און זייער אמבאסאדע אויס מורא פון פאליטישע קריזיס מיט אמעריקע.
מען האט אים שוין פיל מאל שיער נישט באגאנאגעט אבער געוויסע עלעמענטן האבן דאס אייביג צושטערט, געוויסע זאגן אז דאס איז מכוח אנטיסעמיטיזום, אבער זיי טענה'ן אז די נאטור פון די שפיאנאזש איז גאר שעדליך און הארב, און מ'קען נישט מגלה זיין פארן פובליק וואס אלץ ער האט ארויסגעגעבן, ממילא קען מען נישט געהעריג וויסן צו ער זיצט אין תפיסה ביושר צו לא ביושר.
ער איז געווארן א פרומער ייד אין תפיסה.
דערווייל איז נאך נישט געלונגען אים צו באפרייען ווייל די געהיימע סודות וואס ער האט ארויסגעגבן איז גאר הארב.


text:
קוועקזילבער
קוועקזילבער איז דער כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Hg (גריכיש: ύδpάpYupoς Hydrargyros ,פליסיג זילבער) און אטאם נומער 80. עס איז אן איבערגאנג מעטאל.
קוועקזילבער איז דער איינציגער מעטאל וואס איז פליסיג ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק. קוועקזילבער האט א פרירפונקט -38.83 °C און א קאכפונקט 356.73 °C.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוועקזילבער איז שוין געווען באוואוסט אין אוראלטע צייטן צו אינידיער און כינעזער, און מען האט אים געטראפן אין עגיפטישע קברים פון בערך 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג. אינעם 5טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג האט מען געניצט קוועקזילבער צו מאכן געשמעלצן מיט אנדערע מעטאלן. אין אוראלט גריכנלאנד האט מען געניצט קוועקזילבער אין געשמירעכצן און די רוימער האבן אים געניצט אין קאסמעטיק און צו מאכן גרינגער שמערצן פון וואקסענדיקע ציין ביי קינדער. די אלכעמיקער האבן געמיינט אז מען קען פארהארטעוון קוועקזילבער צו ווערן גאלד.
דאס חשיבות פון קוועקזילבער איז געפאלן אין דעם ערשטן יארהונדערט ווען דער גריכישער דאקטער גאלען איז דערגאנגען אז ער איז גיפטיק.
ליידער, אינעם צענטן יארהונדערט האט דער מוסולמענישער דאקטער אל ראזי, דער פארפאסער פונעם ערשטן בוך אין היסטאריע אויף קינדער מעדיצין, האט אנגעהויבן ניצן קוועקזילבער גורם זיין שילשול. ער האט פרובירט מיט א מאלפע וואס האט געגעסן קוועקזילבער און האט נישט געוויזן קיין סימן פון ווערן פארסמט.


text:
האלאנד
האָלאַנד (האלענדיש: Nederland) איז אַ לאַנד אין אײראָפּע, מיט א באפעלקערונג פון מער ווי 16 מיליאן. זײַן הױפּטשטאָט איז אַמסטערדאַם. עס גרעניצט זיך מיט דעם צפון ים צום צפון און מערב, בעלגיע צו דרום און דייטשלאנד צו מזרח. האלאנד איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. די הויפט שפראך אין האלאנד איז האלענדיש, אבער אין צפון פון לאנד רעדט מען אויך פריזיש. אן איינוואוינער פון האלאנד איז א "האלענדער".
די רעגירונג זיצט אין דען האג.
די הויפט טייכן אין האלאנד זענען דער ריין, דער וואַל און דער מאָז.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד איז געווארן אויפגעשטעלט אין יאר 1581 וואס דאן איז עס געווארן זעלבסטשענדיג פון שפאניע.
עס איז דאן געווארן א מאכט און געבליהט אזש ביז די זיבעצטן יאר הונדערט איז זי שוין געווארן א אימפעריע פאר זיך.
די תקופה ווערט באצייכנט די גאלדענע תקופה פון האלאנד.
נאך דעם וואס נאפאליאן האט עס איינגענומען האט עס צוריקבאקומען זיין זעלבסשטענדיגקייט אין 1815 צוזאמען מיט נאך טעריטאריע וואו עס זענען היינט די לענדער פון בעלגיע און לוקסעמבורג.
בעלגיע האט באקומען זעלבשטענדיגקייט פון האלאנד אין 1830, און לוקסעמבורג אין 1867.
אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז זי געווען נייטראל אבער ביי די צווייטע איז זי איינגענומען געווארן דורך די נאציס אין חודש אייר ת"ש און איז באפרייט געווארן אין יאר תש"ה.
עס זענען געווען אסאך חסידי אומות העולם אין האלאנד אבער דאך איז די יודישע געמיינדע אין האלאנד כמעט אינגאנצן פארטיליגט געווארן דורכאויס די צווייטע וועלט קריג.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד איז א קאנסטיטוציאנאלע מאנארכיע זייט 1815 און א פארלאמענטארע דעמאקראטיע זייט 1848.
דער ראש מלוכה איז דער מאנארך, היינט דער קעניג ווילעם אלעקסאנדער. פריער איז געווען די מלכה בעאטריקס,וואס האט געדינט 33 יאר ביזן עלטער פון 75, ווען זי האט אבדיקירט דעם 30סטן אפריל 2013.
יודן און יודישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – האלענדישע יידנטום
דער ערשטער דאקומענט וואס דערמאנט די יידישע קהילה פון האלאנד קומט פונעם 12טן יארהונדערט. אינעם מיטל אלטער האבן געוואוינט ווייניג יידן אין האלאנד. פונעם מיטל אלטער ביזן 17טן יארהונדערט הערט מען נישט וועגן די יידן אין האלאנד.
היינט ווערט גערעכנט אז אומגעפער 40,000 יידן וואוינען אין האלאנד, צווישן זיי 10,000 ישראלדיקער וואס האבן זיך באזעצט אין לאנד. רוב פון די יידן האבן נישט קיין שייכות מיט די אפיציעלע יידישע געמיינדעס.
דער הויפט רב פון האלאנד איז הרב בנימין דזשעיקאבס.


text:
מיידל
א מיידל איז א נקיבה קינד וואס איז נאכנישט דערוואקסן. א נקיבה אין די צענערלינג יארן קען אויך גערופן ווערן מיידל טראץ וואס איר קערפער איז שוין מעגליך דערוואקסן, ווען זי ווערט גענצליך אנטוויקלט ווערט זי אנגערופן א "פרוי".
ביי די חסידיש אידישע געמיינדע ווערט א נקיבה אנגערופן א מיידל אזוי לאנג ווי זי איז נאכנישט פארהייראט. אויב איז די מיידל עלטער פון דער באשטימטער צייט פון דעם סטאנדארד צו חתונה האבן, הייסט זי אן עלטערע מיידל.
די פארקערטע פון א מיידל איז א אינגעל. א אינגעל איז א זכר קינד וואס ווערט דערוואקסן אלס א מאן.
די טראדיציאנעלער קאליר פאר מיידלעך איז ראזע (פינק). פאר א אינגעל איז עס בלוי. ווען א קינד ווערט געבוירן אין שפיטאל וועט עס געווענליך באקומען א ראזע אדער בלויע עטיקעט אויף די האַנטגעלענק אדער קנעכל, געוואנדן אויב עס איז א אינגעל אדער א מיידל.
עס זענען דא נעמען וואס זענען מיידל נעמען, און אנדערע זענען אינגל נעמען. געוויסע נעמען זענען פארהאן וועלכע קענען גענוצט ווערן פאר מיידלעך און פאר אינגעלעך ספעציעל אין די סעקולערע וועלט. (טראץ וואס דענען זאגן זיך די זעלבע ווערן זיי אנדערש אויסגעלייגט ביים שרייבן).


text:
1849
1849 איז דאס 49סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1849 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
דאס יאר 1849 אין אין דעם יידישן קאלענדאר די יארן פון אינמיטן ה'תר"ט ביז אינמיטן ה'תר"י.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן יוני - דענמארק נעמט אויף א נייע קאנסטיטוציע און ווערט א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע.
- 4טן מערץ - זאקארי טיילאר ווערט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן מערץ - אלפרעד פאן טירפיץ, דייטשער אדמיראל, קאמאנדיר פונעם דייטשן פלאט ביים ערשטן וועלט קריג (געש' 1930)
- 14טן סעפטעמבער - איוואן פאוולאוו, רוסישער פיזיאלאג
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יוני - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1795)
- 17טן אקטאבער - פרעדעריק שאפען, פוילישער פיאניסט און קאמפאזיטאר (געב' 1810)


text:
שאמפאניע
שאמפאניע איז א גאזיגע וויין געטראנק, וואס ווערט פאבריצירט אין שאמפאן באצירק אין פראנקרייך.
די רעכטן צו פאבריצירן דאס וויין איז געהאלטן אויף בלויז די געגנט, לויט דעם מאדריד אפמאך, בלויז וויין וואס קומט פון אט דעם ראיאן קען גערופן ווערן שאמפאניע.
אויף די פאבריקאציע, איז פארהאן אן אויפזיכט פון די "וויין פארבאנד אין שאמפאן", זיי דעקלערן די געזעצן וואס רעכנט אריין וועלכע סארטן טרויבן קענען גענוצט ווערן, ערטער ווי עס מעג וואקסן און נאך.
עס זענען פארהאן נאך ערטער ווי עס ווערן פאבריצירט גאזיגע וויין איבער די וועלט, אבער וויבאלד די רעכטן פארן נאמען ווערן געהאלטן נאר צו די וויינען וואס קומען פון שאמפאן, פלעגט מען זיי רופן "וויין פאבריצירט לויטן שאמפאניער סטיל".
אין שפאניע ווערט פאבריצירט קאווא, אין איטאליע לאמברוסקא, וואס זענען גאזיגע וויין.
פאבריקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טרויבן צו פאבריצירן דאס וויין איז שארדאנע, פינא נואר, אדער פינא מאניע.
געווענליך וועט די וויין זיין ווייס, אפילו אויב מען נוצט רויטע טרויבן, וועט די וויין זיין וויס, דאס איז וויבאלד די שאלאכטץ און די קערנדלעך ווערן נישט אריין געלייגט אין די וויין. אויב איז די שאמפאניע ראזע אדער רויט, איז דאס צוליבן צולייגן רויטע וויין אין שפעטערדיקע פאזעס.
די טרויבן ווערן געקליבן הארט אנהייב סעזאן, ווען די צוקער אין די פרוכט איז נידריק, און די טעם איז ביטער.
דאס פרעסן די טרויבן איז אויפן טראדיציאנעלן שטייגער ווי געהעריקע וויין, די זאפט הייבט אן קאכן און די צוקער ווערט אלקאהאל, די קוילן זייערס ווערן ארויסגעלאזט, און מען מישט צו אנדערע סארטן וויין.
נאכן אריינמישן אנדערע סארטן וויין, לייגט מען אריין די וויין אין באטלעך, מיט הייוון און אביסל צוקער. די באטלעך ליגן אויף די זייטן, און די קוילן זייערס ווערן נישט ארויסגעלאזט, די מאס צוקער וואס מען לייגט אריין וועט אויסמאכן די וויין ווי גאזיג עס זאל זיין.
די וויין אין די באטלעך וועלן קאכן צווישן א האלב יאר ביז דריי יאר, די פאזיציע פון די באטלעך ווערן געטוישט יעדן טאג, ווי צום ענדע וועט עס ליגן פארקערט מיט די האלדז אויף אראפ.
שפעטער ווערן די באטלעך געעפענט וואס ווערט געטון מיט גרויס פארזיכטיגקייט, די קראפט פון די איינגעשפארטע געטראנק און גאז, איז אן אונגעהויערע דרוק.
די וויין ווערט אוועקגעלייגט אויף צו אלט ווערן אויף אמווייניגסטנס דריי יאר, סמערהייט פאבריצירער לייגן אוועק די וויין צווישן זעקס ביז אכט יאר.
די פארפעסיאנעליסטן האבן מיינונגס פארשידענהייטן, איבער וועלכע וויין איז בעסער פרישע וויין אדער וויין וואס ווערט אוועק געלייגט.
די גאז אין שאמפאניע איז א נאטורליכע, אנדערש פון אנדערע גאזיקע וויינען וואס קוילן זייערס ווערן צוגעלייגט דורך די פאבריצירער, די אונטערשידט זעט זיך אן ביים אריינגיסן אין א גלאז, די גאז פון אנדערע וויינען וועט שנעל אויסוועפן, בעת שאמפאניע געדויערט עס א וויילע ווילאנג עס הייבט אן וועפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעהויבן האט זיך עס אין מיטלאלטער, ווען קירכעס און מאנאסטירן, האבן געהאט וויינגערטנער צו מאכן וויין.
די קעניגן אין פראנקרייך פלעגן זיך אפט באנוצן מיט שאמפאניע, און פלעגן דאס שיקן אלס געשאנקען צו אנדערע קעניגן, ביים אויפנעמען א נייעם קעניג אין פראנקרייך איז שאמפאניע געווען די טראדיציאנעלע געטראנק.
אין 17טן יארהונדערט, איז די געטראנק געווען שטארק פאפולער אין אלע קעניגליכע פאלאצן איבער אייראפע.
עס איז שטארק פארשפרייט ביי גרויסע באלן און ספארט געשעענישן, צו פייערן מיט עפענען א באטל שאמפאניע, ווען די דעקל פליט פון די גאז קראפט, און די געטראנק שפריצט. אנדערע זענען זייער פארזיכטיק ביים עפענען, און מאכן זיכער אז עס ווערט געטון איידלערהייט.
די שאמפאניע ווערט סערווירט אין א ספעציעלע גלאז, וואס איז געמאכט געווארן אז די גאז זאל נישט וועפן שנעל, און די געטראנק זאל נישט ווערן אנגעהיצט פון די האנט.
די בעסטע צו סערווירן די געטראנק איז 7 גראד, אפטמאל מיט שטיקער אייז כדי די געטראנק זאל בלייבן קאלט.


text:
טריק-טראק
טריק-טראַק (ענגליש: backgammmon; טערקיש: tavla; קורדיש: nerd) איז פון די עלצטע טאוול-שפילן אין דער וועלט. צוויי שפילער שפילן, און מען באוועגט די ביינדלעך לויטן אויסקומפט פון צוויי ווערפלעך. דער געווינער איז דער ערשטער וואס האט אראפגענומען אלע זיינע ביינדלעך פונעם טאוול.
כאטש דער אויסקומפט פונעם שפיל איז אפהענגיק אין מזל, אבער סטראטעגיע שפילט א גרויסע ראלע.
דער שפיל-טאוול האט 24 לאנגע דרייעקן וואו מען לייגט די ביינדלעך, און יעדער שפילער האט 15 ביינדלעך.
די שפיל פון טריק-טראק האבן שטארק שטודירט די קאמפיוטער וויסנשאפטלער, וואס האבן אנטוויקלט ווייכווארג וואס קענען געווינען דעם שפיל קעגן די בעסטע מענטשלעכע שפילער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א שפיל ענלעך צו טריק-טראק האט מען געטראפן אין אוראלטער פערסיע, פאר טויזטנער יאר צוריק. די שפיל נרדשיר דערמאנט אין מסכת כתובות דף ס"א עמוד ב איז גאנץ מעגלעך דער זעלבער שפיל.
היינט איז דער שפיל זייער פאפולער ביי גרוזיאנער, ארמענער, אראבער און טערקן.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
"שפראך צוטריט פלאן" מיטלען
די ניו יארק סטעיט "אפיס פאר פיפל וויט דיוועלאפמענטאל דיסאביליטיס" (OPWDD) האט צוזאם געשטעלט א "שפראך צוטריט פלאן" אין א פארזוך צו צושטעלן צוטריט צו די אגענטורס שטיצע און סערוויסעס פאר מענטשן מיט א "באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט" (LEP).
אין עקזאקוטיוו באפעל נומער 26 האט גאווערנאר קאומא ערקלערט "צוויי און א האלב מיליאן ניו יארקער האבן באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט, וואס מיינט אז זיי רעדן נישט ענגליש אלס זייער הויפט שפראך און האבן א באגרעניצטע מעגליכקייט צו לייענען, רעדן, שרייבן
אדער פארשטיין ענגליש, און דורכדעם קומען אויף מעגליכע שוועריקייטן צו האבן צוטריט צו וויכטיגע רעגירונגס פראגראמען און סערוויסעס."
די "שפראך צוטריט פלאן פון די OPWDD האט אויפגעשטעלט א סיסטעם צו צושטעלן פאר מענטשן מיט באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט צוטריט צו די אגענטור'ס פראגראמען און אקטיוויטעטן, אריין גערעכנט שטיצע און סערוויסעס.
2. שפראך אידענטיפיקאציע געצייג
3. וואס קען איך טון אויב מען שטעלט מיר נישט צו קיין שפראך צוטריט סערוויסעס?
6. אויפגעבונג פון די רעכט צו אומזיסטע מינדליכע דאלמעטשונג סערוויסעס


text:
פילאסאפיע
פֿילאָסאָפֿיע איז דאס מעטאד פון פארשונג צו פארשטיין גרונטליך און קלאר די פענאמענאנען פון דער וועלט, מענטשהייט, און דאס לעבן. למשל ווי איז די בעסטע וועג צו לעבן (עטיק) דער ווארט פילאסאפיע איז א גריכישן צוזאם שטעל פון די ווערטער פילא (ליב-האבער) און סאפיא (חכמה), ד.ה. דאס ליבשאפט פון חכמה.
אינהאַלט
היסטאריע און אנטוויקלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיליסאפישע חקירה, אין דעם היינטיגן זין, האט זיך אנגעהויבן מיט די אור-אלטע גריכן אין די יארן ג"א ר' - ש'. טאלעס, אנאקסימאדער, פיטאגאראס, און אנדערע האבן אנגעהויבן שפעקולירן איבער דעם תכלית אין לעבן, די יסודות פון פיזיק און מאטעמאטיק, און די פענאמענאנען פון לעבן און טויט. זיי זענען מערסטנס געווען פארנומען מיט פארשטיין די נאטור און וויאזוי זי פירט זיך.
שפעטער איז געקומען סאקראטעס און אנגעהויבן חקר'נען די מענטשהייט. זיין פארשונג איז געווען צו פארשטיין וואס איז ריכטיג און וואס נישט, וואס זענען די אמת'ע ווערדן וואס דער מענטשהייט דארף נאכיאגן. ער האט געטריבן זיינע פאלקס-לייט אין אור-אלטן אטען צו חקר'נען זייער אויפפירעכץ און זיי פארבעסערן. ער האט איבערגעטראכט יעדן אנגענומענעם ווערד און אפטמאל געוויזן אז עס איז פאלש. דערפאר האבן אים אסאך פיינט געהאט, טענה'נדיג אז ער קארופטירט דאס פאלק, און מען האט אים פעראורטיילט צום טויט.
סאקראטעס'נס תלמיד פלאטו האט גענומען זיין לערער'ס אנווייזונגען און זיי אפגעשריבן אין די דיאלאגעס, דער וויכטיגסטער ליטעראטור ווערק און משפיע אויף מערב קולטור נאך דעם תנ"ך.
פלאטו האט אויך געגרינדעט א שולע פון פילאסאפיע. זיין גרעסטער תלמיד איז געווען אריסטו, וועלכער איז שפעטער געווען דער לערער פון אלכסנדר מוקדון. אריסטו האט צוזאמגענומען די פארשונגען פון פריערדיגע פילאסאפן איבער די נאטור מיט די פארשונגען פון סאקרעטיס איבער די מענטשהייט און געמאכט פון זיי א פאראייניגטע וויסנשאפט.
פילאסאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס מיינט אין אידיש גערעדט א טיף "דענקער", וואס פארשט אויס און חקר'נט אריין אין באשעפער'ס בריאה, געווענליך ווערט עס באניצט לגבי חכמת אלקות.
'פילאסאפיע' איז באמת א גריכיש ווארט, און די אפטייטש איז "פילא" א ליבהאבער "זאפיע" פון חכמה (ערוך ערך פילוסופיא, אין תוס' אין מסכת שבת שטייט אבער אז פילוסוף מיינט אן אפיקורס), פיליזאפיע איז טאקע בעיקר געווען פארשפרייט אין גריכנלאנד.
עס איז באקאנט אז אין די צייטן פונעם רשב"א איז געווען גאר שטארק איינגעריסן אפילו ביים המון עם צו שטודירן פילאסאפיע, און עס האט געהאט נישט קיין געוואונטשענע נאכפאלגן, דעריבער האט דער רשב"א און נאך פילע אנדערע צענדליגע ראשונים ארויסגעגעבן א חרם אז מען טאר נישט לערנען פילאסאפיע אונטער די 40 יאר, אנדערע האבן אבער עס יא מתיר געווען.[פֿעלט אַ מקור]
באקאנט איז די תשובת מהרש"ל וואס אטאקירט דעם רמ"א זי"ע היתכן ער קען פילאסאפיע, איבער וואס דער רמ"א פארענטפערט זיך אז ער האט דאס נאר געלערנט שבת נאכמיטאג, אין די צייט ווען אנדערע נוצן סייווי אויס די צייט צו שפאצירן וכדומה.
פון די באקאנסטע פילאסאפֿן איז אריסטוטלוס, מער באקאנט מיט זיין קירצערן נאמען "אריסטו", דער רבי פון אלכסנדר מוקדון.
שפעטערדיגע פילאסאפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער רמב"ם (1135-1204)
- טאמאס פון אקווינא (1225?-1274)
- ניקאלא מאקיאוועלי (1469-1527)
- טאמאס האבס (1588-1679)
- רענע דעקארט (1596-1650)
- ברוך שפינאזע (1632-1677)
- דזשאן לאק (1632-1704)
- גאטפריד לייבניץ (1646-1716)
- אימאנועל קאנט (1724-1804)
- געארג ווילהעלם פרידריך העגל (1770-1831)
- סערען קירקעגאארד (1813-1855)
- קארל מארקס (1818-1883)
- פרידריך ניצשע (1844-1900)
- בערטראנד ראסל (1872-1970)
- מארטין בובער (1878-1965)
- מארטין היידעגער
- לודוויג וויטגנשטיין
- קאראל וואיטילא
- זשאן-פאל סארטרע
- סימאן דע באוואר
- קארל פאפער
- נועם כאמסקי
- איין ראנד
אידישע פילאסאפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאר גרויסע חכמים פון דעם אידישן פאלק האבן זיך פארנומען מיט פילאסאפיע. איינע פון דער מענטשהייט'ס גאר אויסגערופענע פילאסאפן איז געווען דער רמב"ם, וועלכער האט אפגעשריבן זיין פילאסאפיע אין ספר מורה נבוכים. זיינע פילאסאפישע פארשונגען זענען געווען מערסטנס געבויעט אויך די וויסנשאפט פון אריסטו, וועלכע איז געווען פארהאלטן דורך די אראבישע חכמים. ער האט שטארק משפיע געווען אויף שפעטערדיגע פילאסאפן, ווי צ.ב.ש. דער קריסטליכער פילאסאף טאמעס אקווינעס און דער מוסלמענער אבן רושד.
ברוך שפינאזע איז געווען א וועלטס בארימטער פילאסאף פון די אידישע קהלה אין אמסטערדאם. זיינע שטודיעס האבן אים געברענגט צו מיינונגען וואס האבן אים געשטעלט אין קעגנזאץ מיט די אידישע געמיינדע און געברענגט אויף אים א חרם. פילנדיג פריי פון די קייטן פון ארגאניזירטער אידנטום, האט ער אנטוויקלט זיינע פארשונגען און געדריקט זיינע מיינונגען אין עטליכע ביכער.
קארל מארקס איז געווען א אידישער פילאסאף אין דייטשלאנד וועלכער האט אויסגעטראכט די פילאסאפיע פון מארקסיזם. פון זיינע מיינונגען איז שפעטער אנטוויקלט געווארן די יסודות פון קאמוניזם.
מארטין בובער האט געשריבן איבער אידישע טעמעס, און איז ספעציעל באקאנט געווען פאר זיינע ביכער איבער חסידות און אירע נאכפאלגער.
פונעם פרומערס בליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ווילנער גאון האט אנגערופן דעם קאפיטל "שער היחוד" פונעם ספר חובת הלבבות "חקירה הארורה!". אויך נאך אידישע פירער לאורך כל הדורות האבן גע'אסר'ט זיך צו פארטיפן אין דעם, ווייל עס מאכט שוואך די אמונה פון פשוטי המון עם.
זיי דרשענען דאס פון דער גמרא אז מ'זאל נישט וויסן מה למעלה ממך ומה למטה - זאכן וואס זענען נישט שייך צו פארשטיין מיט דער פראסטער מיין, נאר דייטן אן אויף באגריפן העכער דער מענטשליכער פארשטאנד.
אבער תלמידי חכמים וואס האבן זיך אנגעפילט כריסם בש"ס ופוסקים מעגן יא איר לערנען, און עס איז א בחינה פון א מצווה פון לימוד התורה און פון והלכת בדרכיו, וידעת היום והשבות על לבבך, און נאך פילע פליכטן דערמאנט דורכאויס דער תורה וואו מ'זעט אז עס א יסוד אין אידישקייט לדעת את ה'.
דעםחיד"א'ס מיינוג וואס מען זעט פון זיינע ספרים: עס האט אים נישט געצויגן צו פילאסאפיע, כאטש ער שרייבט אלע חלקים פון דער תורה, אבער צו פילאסאפיע באציט ער זיך גאנץ ווייניג אין זיין ספר שם הגדולים ערך דרשות הר"ן שרייבט ער אז אין ביבלאטעק אין פאריז האט ער געזען הונדערטער ספרים פון פילאסאפיע, אבער אין פאקט ער האט פון דארט נאר גענומען די רמזים פון רבי אליעזר מגרמיזא, דער רוקח. אן אויסנאם איז דער ספר מאור עינים פון רבי עזריהו מן האדומים, וואס ער ברענגט דערפון אסאך מאל אין זיינע ספרים,[1] אבער דאך ברענגט ער אז ער האט געטראפן א חרם פון רבי יוסף קארו און רבי משה אלשיך ווי זיי האבן געשטעלט אין חרם ווער עס וועט לערנען דעם ספר מאור עינים.[2]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ כסא רחמים מסכת סופרים פ"א אות י"ח
- ↑ מחזיק ברכה אורח חיים קונטרס אחרון לסי' ש"ז
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מערב ברעג
דער מערב ברעג אויכט באוווסט ווי יהודה ושומרון איז א לאנד ארומגענומענע און איינגעשפארטע טעריטאריע אויפן מערב ים ברעג פון דעם ירדן טייך אין דעם מיטל מזרח.
נאך דער אויפלעזונג פון דער אטאמאנישער אימפעריע אין 1922, איז די טערעטאריע געווען א טייל פון דעם בריטישן מאנדאט אויף פאלעסטינע.
די 1948 אראבישער-ישראלישער מלחמה (מלחמת השחרור) האט געזען די עטעבאלירונג פון ארץ ישראל אויפן פריערדיגן מאנדאט, אבער די עזה פאס איז געווארן פארכאפט דורך מצרים.
די מערב ברעג איז געווארן פארכאפט און אנעקסירט דורך יארדאניע, און די 1949 וואפן שטילשטאנד אפמאך האט דעפענירט איר צווישענצייטיגער גרעניצען.
פון 1948 ביז 1967, איז דער גאנצער געגנט געווען געפירט פון יארדאניע, חאטשיג יארדאניע האט נישט אפיציעל אויפגעגעבן בעלות דערויף ביז 1988.
עס איז געווארן פארכאפט דורך ארץ ישראל נאך א יארדאנישער אטאקע ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה
מיטן אויסנאם פון מזרח ירושלים, איז עס נישט געווארן אנעקסירט דורך ארץ ישראל.
דער מערב ברעג איז איצטערט באטאראכט אלס אונטער אינטערנאציאנאלער געזעץ עס זאל זיין א טעריטאריע אן קיין טייל פון סיי וואסארא שטאט.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מערב ברעג האט איין פליפארט, דאס ירושלים פליפעלד, אין צפון ירושלים נישט ווייט פון ראמאללא.


text:
טאמיל נאדו
טאַמיל נאַדו (ענגליש: Tamil Nadu; טאמיל: தமிழ்நாடு) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין דרום אינדיע, מיט די בוכטע פון בענגאל צו מזרח און דער אינדישער אקעאן צו דרום. די ארומיקע שטאטן זענען קעראלא, קארנאטאקא און אנדרא פראדעש.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז טשעניי (פריער געהאט דעם נאמען מאַדראַס). די שפראך פון דעם שטאט איז טאמיל.
טאמיל נאדו באדעקט א שטח פון 130,058 ק"מ², און האט א באפעלקערונג פון 72,138,958 מענטשן (אין 2011). טאמיל נאדו איז דער עלפטער גרעסטער שטאט פון אינדיע לויט שטח און דער זעקסטער גרעסטער לויט באפעלקערונג.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אדר
דער ארטיקל איז איבער דעם אלגעמיינעם חודש אדר, קוועטש אדר א' און אדר ב' צו זען באזונדערע אינפארמאציע איבער זיי.
אין א געווענלעך יאר איז אדר דער צוועלפטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים,[1] וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער זעקסטער חודש צום ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
אין אן עיבור יאר לייגט מען צו א דרייצענטן חודש צום יאר און מען מאכט צוויי אדר'ס—אדר ראשון און אדר שני.
אינהאַלט
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שנה פשוטה - א געוויינליך יאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז אדר שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש אדר איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון שבט, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון אדר, וויבאלד שבט איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ו ז) מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק, שבת.[4]
אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש איז פארהאן א מחלוקת פון תנאים צו זיי האבן געקענט - אויב בית דין האט עס געפינען נויטיג - אויסברייטערן דעם חודש (מעובר) אויף דרייסיג טעג.[5]
אין דער משנה לערנט מען,[6] אז אדר איז איינס פון די זעקס חדשים וואס בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש אדר, וועגן דעם קומענדיגן פורים.
שנה מעוברת - אן עיבור יאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז דער ערשטער אדר שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און דער צוויטער אדר איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראשי חודש פון ביידע אדר זענען שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון שבט, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון ערשטען אדר, וויבאלד שבט איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג. אזוי אויך, דער דרייסיגסטער טאג פון ערשטען אדר, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון צווייטן אדר, וויבאלד דער ערשטער אדר איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון ערשטן אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ה ז) מאנטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת, פון צווייטן אדר קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ו ז) מאנטיק, מיטוואך, פרייטיק, שבת.[4] אין די צייטן ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש איז פארהאן דריי מייינונגן אין גמרא וויפיל טעג די צוויי אדר'ס האבן געהאט, און צו בית דין האט געשיקט שלוחים צו די ווייטע ערטער פון ירושלים, באקאנט מאכן וועלכן טאג זיי האבן מקדש געווען ראש חודש פון צווייטן אדר, איז אפהענגיק אין די מיינונגען.[7]
דער נאמען פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פארהאן א מחלוקת תנאים וועלכער פון די צוויי אדר'ס ווערט אנגערופן סתם אדר.[8] אין הלכה נעמען אָן די מערסטע פוסקים[9] אז דער ערשטער אדר ווערט גערופן סתם אדר, דאך ביי א גט זאל מען ענדערשט (לכתחלה) ארויסשרייבן אדר ראשון, אדר שני.[10]
ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארשידענע טעג פון חודש אדר האבן די חז"ל אויסגעריפן אלס יו"ט און פארבאטן צו פאסטן אין די טעג, יב, יג, יד, טו, טז, יז, כ, כח, ווי ס'ווערט געשריבן אין מגילת תענית. די הלכה איז "בטלה מגילת תענית",[6] און די ימים טובים גייען היינט נישט מער אָן, אויסער חנוכה און פורים.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – שקלים
א' אדר האט בית דין ארויסגעשיקט שלוחים אין אלע יידישע שטעט ארויסריפן יעדער זאל ברענגען זיינע שקלים,[11] וויבאלד פון ראש חודש ניסן דארף מען שוין ברענגען די קרבנות פון די נייע שקלים.[12] (דאס איז אויך דער טעם פארוואס מען לייענט פרשת שקלים דעם שבת וואס איז - אדער פאר - ראש חודש אדר).[13]
ט"ו אדר האט מען אויס געזעצט געלט-טוישערס אין שטאט אויסצוטוישן געלט פאר מחצית השקל.
כ"ה אדר האט מען אויס געזעצט געלט-טוישערס ביים בית המקדש, מענטשען זאלן זיך איילן צו ברענגען זייערע שקלים, פון דעם טאג האט מען שוין אויפגעפאדערט פון די מענטשן וואס האבן נאך נישט געברענגט.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – כלאים
א' אדר האט בית דין אויך ארויסגעשיקט שלוחים אין אלע יידישע שטעט ארויסריפן מען זאל אויסרייסן פון די פעלדער כלאים, וויבאלד דעמאלס איז שוין גענוג אויף געוואקסן מען זאל דערקענען דעם כלאים.
הלכות אין מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"משנכנס אדר מרבין בשמחה",[14] חודש אדר דארף מען זיין מער פרייליך, וויבאלד אין דעם חודש איז פארגעקומען ניסים פאר די יידן,[15] דערפאר זאגט די גמרא ווען א ייד האט א געריכט מיט א גוי זאל ער עס באשטימען אויף חודש אדר, ווייל אין דעם חודש איז דער מזל גוט פאר יידן.[16]
ז' אדר שטייט אין שלחן ערוך מען זאל פאסטן וויבאלד אין דעם טאג איז משה רבינו נפטר געווארן.[17]
ט' אדר שטייט אויך אין שלחן ערוך מען זאל פאסטן וויבאלד אין דעם טאג האבן זיך ארומגעקריגט די בית שמאי און בית הלל.[17]
י"ג אדר איז תענית אסתר
ט"ו אדר איז שושן פורים
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ 3.0 3.1 רמב"ם קידוש החודש פ"ה ה"ד
- ↑ 4.0 4.1 או"ח תכ"ח ב'
- ↑ בכורות נ"ח ע"א
- ↑ 6.0 6.1 ר"ה י"ח ע"א
- ↑ ר"ה י"ט ע"א
- ↑ נדרים ס"ג ע"א
- ↑ טור או"ח תכ"ה און רמ"א תכ"ז
- ↑ אה"ע קכ"ו ז'
- ↑ רע"ב שקלים פ"א מ"א
- ↑ מגילה כ"ט ב'
- ↑ חינוך מצוה ק"ה
- ↑ תענית כ"ט א'
- ↑ רש"י שם
- ↑ תענית כ"ט ב'
- ↑ 17.0 17.1 או"ח תק"ף


text:
הר הבית
קאארדינאטן: 31°46′43″N 35°14′5″E / 31.77861, 35.23472
הר הבית איז דער מקום פון בית המקדש. אפילו דאס באלאנגט היינט צוטאגס פארן ארץ ישראל רעגירונג איז די אידישע צוטריט אהין באגרעניצט און נישט לעגאל. עס האט אן אייגן פאליציי דורך די וואקאף וואס איז א מוסולמענער הקדש ארגאניזאציע קער צונעמן אויף אלע זייערע הייליגע פלעצער. פון צייט צו צייט קומען פאר שטיינער ווארפעריי פון דארטן אראפצו אויף די מתפללים ביים כותל.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט פארעכענט ווי דער סאמער הייליקסטער באדן ביי אסאך רעליגיעס. כאטשיג לויט געוויסע יידן איז מען אין גלות, און דערפאר טאר מען נישט אהין גיין, איז לויט דער הלכה דאס צו הייליק פאר טמא'נע מענטשן נישט קיין חילוק ווער, פון היינטיגע צייטן דארטן איבערטרעטען. איז אבער דא א סך יידישע ארטאדאקסן וואס האלטן יא פון ארויפגיין אהין אלס מצוה. - בלויז אויף געוויסע ערטער וואס מ'ווייסט זיכער אז דאס איז נישט ממש דעם מקום המקדש לויט מאפעס אויסגעארבעט פון ארכעאלאגן.


text:
שטראז
א שטראָז איז גרויסע שטראסע וועלכע איז ספעציעל געבויט צו פירן אויטאס פון איין פלאץ צום צווייטן. א שטראָז איז געבויט ברייטער און בעסער ווי געווענליכע גאסן און קען נעמען צענדליגע טויזנטער אויטאס אן מאכן פארקער פראבלעמען. דאס ווארט שטראָז איז א שם הכולל און ווערט אנגערופן מיט מערערע נעמען געוואנדן לויט פלעצער און לענדער. באקאנטע נעמען זענען: אויטארוטע, אויטאבאן, עקספרעסוועג, אויטאשטראסע, אויטאסטראדא, אדער מאטארוועג.
קאנצעפט און היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שטראזן זענען פון די וויכטיגסטע אינפראסטרוקטור פאר א מאדערנעם לאנד. ווי מער פארגעשריטן די שטראָז סיסטעם איז אלס בעסער איז די טראנספארטאציע אין לאנד. שטראָזן ווערן גענוצט פאר עטליכע טראנספארטאציע מיטלן, אריינגערעכנט אויטאס, באסעס, טראקס, מאטארביציקלעך, און נאך. הייעוועיס זענען דעזיינט פאר שנעלע טראנספארטאציע וואו טויזענטער אויטאס קומען פון אלע קלענערע ראודס צו נוצן דעם ברייטן אויסגעפלאסטערטע שטראז צו פארן שנעל.
אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך ווי גרויסע הייעוועיס נאר יעדע שטאט\שטעטל האבן זיך געהאט זייערע אייגענע אויסגעפלאסטערטע וועגן פאר די בהמות וועלכע האבן געפירט מענטשן און פעקלעך. די ערשטע לאנגע שטראזן זענען געבויט געווארן אין אייראפע פאר צוויי טויזנט יאר צוריק און איז בעיקר געווען געמאכט פאר סוחרים וועלכע האבן אינאיינעם פינאנצירט פיר לאנגע שאסייען וועלכע זענען דורכגעלאפן צענטראל אייראפע. אבער די ראודס זענען געווען שוואך צוגעשטעלט און מענטשן פלעגן כסדר ווערן געשטראנדעט אויפ'ן וועג צוליב רעגן און שנייען אדער אנדערע עקסטרעמע וועטערס. ווערן רעדט נאך פון רויבערס וועלכע האבן געלאקערט אויף די וועגן און באפאלן די אומבאהאלפענע דורכגייער.
היסטאריע זאגט אז מיליטערן האבן זיך געהאט זייערע אייגענע הייעוועי סיסטעמען וועלכע זענען געהאלטן געווארן אין געהיים און איז נאר באנוצט געווארן דורך די מיליטער. ווען אויטאס האבן אנגעהויבן פארשפרייט ווערן אין די גרעסערע לענדער האבן רעגירונגן אנגעהויבן בויען ראוד און הייעוועיס וועלכע זענען אין רוב געווען לאקאלע רעגירונגן אדער פריוואטע אונטערנעמונגן.


text:
תשליך
תשליך איז דער נאמען פון א יידישער מנהג צו גיין דעם ערשטן טאג פון ראש השנה צו א טייך וואס איז דא דערינען פיש און דארט אוועקווארפן אלע עבירות וואס דער מענטש האט געטון א גאנץ יאר. דער מנהג האט מען ארויסגעלערנט פון א פסוק: ותשליך במצולות הים כל חטאתם .
אין א ארט ווו עס איז נישטא קיין טייכן מיט פיש, מאכט מען תשליך אויך נעבן יעדער וואסער איינזאמלונג אדער אפילו ביי וואסער וואס רינט פון א קראן.
אויב דער ערשטער טאג ראש השנה געפאלט אום שבת, זאגט מען תשליך נאר ביים צווייטן טאג. אסאך פירן זיך מען גייט זאגן תשליך א טאג פאר ערב יום כיפור (אדער דעם פריערדיקן אוונט) וואס ווערט גערופן "שלש עשרה מדות" ווייל מען זאגט דעם פזמון מיט די שלש עשרה מדות ביי סליחות אין יענעם טאג.
עס איז געשריבן געווארן א ספעצילע תפלה פון חיד"א צו זאגן ביי תשליך.


text:
אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע איז די גרעסטע מענטשליך געבויטע סאטעליט וועלכע שוועבט אין קאסמאס און איז א פראיעקט צווישן א רייע מאדערניזירטע לענדער אין שפיץ פון אמעריקע און רוסלאנד.
די סטאנציע איז באוואוינט כסדר זייט דעם 2טן נאוועמבער 2000.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע האט זיך אנגעהויבן אויפ'ן פארלאנג פון פרעזידענט ראנאלד רייגען אין 984'. רעיגן האט איינגעלאדענט 14 לענדער צו ווערן א טייל פון די אינטערנאציאנאלע קאסמאס צענטער מיט'ן תנאי אז יעדער וועט צוהעלפן דאס צו בויען. די לענדער זענען געווען: קאנאדע, יאפאן, בראזיל, און די אייראפעאישע קאסמאס קאמיסיע וועלכע אנטהאלט די לענדער בריטאניע, פראנקרייך, דייטשלאנד, בעלגיע, איטאליע, די נידערלאנדן, דענמארק, נארוועגן, שפאניע, שווייץ, און שוועדן.
ווען דער סאוויעט פאראיין איז צוזאמענגעפאלן איז רוסלאנד איינגעלאדענט געווארן צו ווערן א הויפט טייל פון די אינטערנאציאנאלע קאסמאס צענטער.
אמעריקע און רוסלאנד זענען געווען די הויפט בויערס פון די סטאנציע און די אנדערע לענדער בויען קליינע טיילן דערפון. דער קאסמאס צענטער איז נאך אלץ נישט פארטיג אבער עס האלט שוין נענטער ווי ווייטער. די קאסמאס צענטער, ווען פארענדיגט, וועט זיין 290 פיס לאנג, 356 פיס ברייט, 143 פיס הויך און וועט וועגן א מיליאן פונט. אלעס אינאיינעם וועט דער קאסמאס צענטער האבן די פלאץ וואו צוויי 747 דזשאמבאו דזשעטס.
דער קאסמאס צענטער פליט שוין ארום דער ערד זינט 98'. די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע פליט אויף א הויכקייט פון בערך 250 מייל העכער דעם עקוואטאר.
די ארבעט פון בויען די סטאנציע האט גענומען 44 קאסמאס מיסיעס, מיט א סך הכל פון 1,950 ארבעט שעות דורך אסטראנאטן ביז עס וועט פארטיג ווערן אין 2000. ביז 2010 האט דער פראיעקט אפגעקאסט 150 ביליאן דאלאר.
פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס צענטער וועט בעיקר גענוצט ווערן אלס א פלאץ וואו אסטראנטאן וועלן קענען וואוינען פאר א לענגערע צייט צו שטודירן וויסנשאפטלעכע זאכן וועלכע וואלט געדויערט פיל לענגער צו טאן אונטן אויף דער ערד. וואס נאך מען וועט טאן מיט דעם קאסמאס צענטער איז דערווייל אומבאקאנט. טייל מענטשן רעדן פון קאסמאס טוריזם אבער דערווייל האלט מען נאך ווייט דערפון.


text:
יוגא טשאוועז
יוגא טשאוועז (28סטן יולי, 1954 - 5טן מערץ 2013) איז געווען דער פרעזידענט פון ווענעזועלע. ער איז געווען דער פירער פון א רעוואלוציע און ער זעהט זיך אלס א פירער פון די לינקע ליבעראלע וויזיע צו פראטעזשירן איבער דער גארער וועלט צו איינפירן זיין דעמאקראטישע סאציאליזם.
ער איז אויך א וויסטער ארכי שונא און קריטיק פאר אמעריקע צוליב אירע ניאו-ליבעראלע גלאבאליזאציע פאליסיס וואס שטערט לויט אים און לייגט אין סכנה די גוטס און אינטערעסע פון לאטיין אמעריקע דורך אמעריקעס ווייט גרייכענדער אויסערן מיניסטאריום פאליסיס.
א קאריערע מיליטערישער אפיציר, שאוועז האט געגערינדעט די לינקע פליגעל פיפטער רעפובליקאנער באוועגונג נאכן דורכפירן און ארקעסטרירן א דורכגעפאלענער פוטש אויפן פריערדיגן פרעזידענט קארלאס ענדרעס פערעז.
שאוועז האט דערנאך שפטער אין 1998 געוואנען די פרעזידענט וואלן מיט די הילף פון די ארימע באפעלקערונג און זינט דעמאלטס שוין צוויימאל וויידער ערוויילט געווארן צוליב דעם וואס די ארימע זענען די איבערוויגענדע מערהייט אין לאנד.
אין זיין לאנד האט ער שוין ערקלערט מלחמה קעגן קרענק, איליטירעטעסי, מעלנוטרישען, ארימקייט און אנדערע סאציאלע שוואכקייטן אבער ער ווערט נאכאלטס באטראכט פון די דערויסענדע מערב וועלט אלס א דיקטאטור און קארופטירטער פירער וואס ווארפט א פחד און מורא אויף די ציוויליזירטע וועלט מיט זיינע סטראשענוקעס וואס קומט בעיקר פון זיין זיין דערביטערט פון ארימקייט, כאטשיג זיין לאנד האט דאס רייכסטע אויל קוואל אויפן אמעריקאנעם קאנטינענט, דא איז טאקע דער סוד פון אמעריקעס פראבלעם מיט אים ווייל ער קאנטראלירט אין א געוויסן זין די אויל פרייזן וואס דער עקאנאמיע איז פיל אנגעוואנדען אין דעם קאמאדעטי.
ער האט אלע פריוואטע גרויסע אויל פאבריקן און נאך אינדוסטריעס איינגענומען מיט מיליטער, אז דאס זאל געהערן פאר די מענשטן קאנטראלירט און אנגעפירט דורך זיין רעגירונג.


text:
די אלימפיאַדע איז א ספארט פאסירונג וואס קומט אין אן אנדער שטאט יעדע פערטע יאר. אטלעטן פון איבער דער וועלט נעמען א טייל. די ארגינעלע אלימפיאדעס זענען געהאלטן געווארן אין אוראלט גריכנלאנד. די מאדערנע אלימפיאדע האט מען געהאלטן צום ערשטן מאל אין אטען אין 1896.
די ערשטע דריי אטלעטן אין יעדן ספארט באקומען מעדאלן פון גאלד, זילבער און בראנז.
זייט מען האט באנייט די אלימפיאדעס אין 1896 זענען פארגעקומען 30 אלימפיאדעס. די זעקסטע אלימפיאדע אין 1916, די צוועלפטע אין 1940 און די דרייצנטע אין 1944 האט מען נישט געהאלטן צוליב דער ערשטער וועלט מלחמה או דער צווייטער וועלט מלחמה.


text:
אולטראשאל
אולטראַשאַל איז א טיפ קלאנג מיט א הויכער פרעקווענץ, העכער ווי 20,000 הערץ (20 קילאהערץ), וואס מענטשן קענען נישט הערן.
סאנאגראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעדיצינישער אַלטראַסאַונד אדער סאָנאָגראַם איז א טעכניק וואס מען נוצט פאר טעסט, אריינצוקוקען אינעם קערפער פון א פאציענט אדער טראגעדיגע פרוי, ווי דורך די קלאנגען פונעם מאשין, וואס קלאפט צוריק און ברענגט רעזולטאט, זעט מען וויאזוי די אינעווייניגע פראצעדור אנטוויקעלט זיך, און צו עס איז פארהאנען א אויסער'ארדענטליך געשעעניש.
די שטייגער וויאזוי מען האנדעלט דאס, איז מיטן שמירן א ספעציעלע דזשעלי אויפן קערפער, און דאס העלפט בעסער אז די ווידער'שטימע פונעם מאשין צום גליד - וואס מ'וויל בודק זיין, זאל געבן גוטע און קלארע רעזולטאטן, טראץ וואס די פליסיגקייט ווי וואסער צו בלוט אדער ליידיגע חלקים קענען אמאל שטערן, איז די דזשעלי הילפבאר צו א קלארע און קראנטערע טעסט רעזולטאט.
עס ווערט באנוצט בעיקר ביי פראבלעמען מיט די נירן, און ביי א מעוברת, צו זען דאס קינד אנטוויקלונג.


text:
תלמוד ירושלמי
תלמוד ירושלמי (אדער ירושלמי) איז א זאמלונג פון מאמרים פון אמוראים אין ארץ ישראל (אין גליל) אויף דער משנה. ס'איז דא א ירושלמי אויף כמעט אלע מסכתות אין זרעים, מועד, נשים און נזיקין. אויף קדשים איז איבערהויפט נישט קיין ירושלמי, און אין טהרות נאר אויף מסכת נדה. די ירושלמי איז געשריבן, אנדערש ווי תלמוד בבלי אין דעם ארץ ישראל דיאלעקט פון אראמיש, און איז אסאך קורצער. אפטמאל איז נישט דא קיין שקלא וטריא אזוי ווי אין בבלי, נאר די גמרא פרעגט א קשיא און לאזט עס אן א תירוץ.
דער יסוד פון דעם ירושלמי איז אוועקגעשטעלט אין דעם בית המדרש פון רבי יוחנן.
ס'איז היינט דא נאר איין גאנצער כתב יד פון ירושלמי, דער "ליידן כתב יד", אין דער ביבליאטעק פונעם ליידן אוניווערסיטעט.
מפרשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר מפרשים אויף ירושלמי זענען:
- פון הרב דוד פרענקל: (אויף רוב מסכתות)
- פון הרב משה מרגלית: (אויף אלע מסכתות)
- פני משה (ענלעך צו פירוש רש"י)
- מראה הפנים (ענלעך צו תוספות)
- פונעם רידב"ז:
- רידב"ז (ענלעך צו פירוש רש"י)
- תוספות הרי"ד (ענלעך צו תוספות)
דף יומי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דער זעקסטער כנסייה גדולה פוון אגודת ישראל אין טבת ה'תש"ם, האט דער גערער רבי דער "לב שמחה", רבי שמחה בונם אלטער, אויסגערופן דעם געדאנק פון לערנען יעדן טאג א בלאט ירושלמי, אויפן זעלבן שטייגער ווי דער דף היומי פון תלמוד בבלי. דער ערשטער מחזור פון ירושלמי האט אנגעהויבן ט"ו שבט תש"ם. יעדער מחזור געדויערט פיר און א פערטל יאר). כ"ז טבת תש"ע האט אנגעהויבן דער זיבעטער מחזור פונעם דף היומי אין ירושלמי.