text:
______________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 25 מאי 2012
לייענט אין יונג און חסידיש דעם ארטיקל וועגן
ריזיקער קעגן-אינטערנעט-דעמאנסטראציע
פון פרומע יידן
דער פארמאט פון ,דער מאמענט'
איז א מגילה און מ'דארף אים לייענען אזוי
אלגעמיינע באמערקונגען
א גרויסע סענסאציע איז אויפגעקומען אין אינטערנעט צוליב אונזער פארעפנטלעכן דאס בוך ,ראטלאין' (ראצן-ליניע) פונעם פארשער פעטער לעווענדע, וואס דערציילט די געשיכטע מיט אלע איינצלהייטן ווי אזוי אדאלף היטלער איז צוזאמען מיט עווע ברוין אנטלאפן בסוד און געפונען אן אזיל-ארט אין עק וועלט אויף א פארווארפענעם אינזל אין אינדאנעזיע. דאס בוך און די מעשה זיינען ניט צום אוועקמאכן מיט דער האנט.
לעווענדע גיט-איבער ווי אזוי דער קירכע-שטאט אין רוים האט געהאלפן טויזנטער קריגס-פארברעכער אנטלאפן מיט דילפאמאטישע פאספארטן און לעגיטימאציע-פאפירן אין נאמען פונעם אינטערנאציאנאלן קאמף קעגן קאמוניזם און ווי די אמעריקאנער און ענגלישע רעגירונגען האבן ווען-ניט-ווען פארמאכט אן אויג אויפן שמוגל מיט נאצישע אפיצירן און רעגירונגס-באאמטע. דער מחבר דערציילט די געשיכטע מיט אלע פרטים. ס'איז כדאי צו לייענען דאס העכסט-אינטערעסאנטע און גאנץ-וויכטיקע בוך.
אונזערע רעדאקטארן לייענען שוין דעם קאפיטל, וואו אלס ד"ר אנטאן פעך קומט היטלער אן אויפן אינזל. דאס איז איינס פון די אינטערעסאנטסטע ביכער, וואס מיר האבן ווען געלעזן!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
,דער מאמענט' איז דער שטיצער פון פיל ליטערארישע און קולטורעלע אונטערנעמונגען און טעטיקייטן אין ניו-יארק און אומגעגנט. ס'איז שווער באקאנט צו מאכן פאר אונזער לעזערשאפט די אלע אקטיוויטעטן, וואס קומען-פאר אין נאמען פון ,דער מאמענט'. יעדע וואך קומען-פאר א לערן-קרייז פאר היימישע יידיש-ריידנדיקע און א ליטערארישע פארזאמלונג, וואו די מיטגלידער רעדן-ארום א בוך אדער א פאר דערציילונגען.
די פארזאמלונגען זיינען גאר אינטערעסאנט און א גלענצנדיקע געלעגנהייט פאר אלטע יידיש-ריידנדיקע זיך צו לערנען די יידישע און וועלט-ליטעראטור אויף זייער מוטער-שפראך. א צאל הויך-געבילדעטע חברים גיבן די לעציעס אויף אן אוניווערסיטעטישן בילדונגס-ניווא און באצויבערן די פארזאמלטע מיט זייער רייכן יידיש.
די אלע איינריכטונגען מכוח אונזער זומער-באל אין אויגוסט ווערן איצט אויסגעפרעסט און איינגעארדנט. אונזער ארקעסטער ,די כלי-זמרימלעך' גרייט זיך אויך צו דעם פייערלעכן באל און וועט דיריגירט ווערן דעם גאנצן אוונט פון אן אמתן בדחן. מיט בערל געלבערג, דער מעזעריטשער בדחן, האבן מיר זיך באקענט אויף אונזער פורימדיקן ,בדחנים-באל'.
,בערל בדחן' האט זיך געלערנט נאכן קריג מוזיק אין אוניווערסיטעט און איז געווארן א לערער אין א מלוכה-מיטלשול אין קאנעטיקאט. אין פוילן איז ער געווען א בדחן אין גאליציע. חבר געלבערג איז א מייסטער-דיריגענט און א פעאיקער פיאניסט און פידלער. אויפן בדחנים-באל האט אים איין פידלער איבערגעגעבן דעם פידל מיטן שמיטשיק, כדי ער זאל שפילן ,מחותנתסטע' אלס סאלאאיסט. דער מעזעריטשער איז אויך א גראמען-מייסטער, וואס האט באצויבערט די באל-געסט מיט בדחנישע גראמען און וויצן.
די פאראייניקטע שטאטן גרייט זיך איצט צו ,דעקאראציע-טאג' און צו א לוסטיקער, דריי-טאגיקער וואכן-ענדע, וואס הייבט-אן דעם זומער-סעזאן אין אמעריקע. מיר ווינשן אונזערע לייענער, פריינט און פארערער א גליקלעכן זומער. זאלט איר פארן מיטן ,פריידן-עקספרעס' און געניסן פון דער פריילעכסטער און לוסטיקסטער וואקאציע, וואס איז ווען געווען!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
דער אינטערנעט קאכט-אויף די פרומע קהילות! דאס איז ניט קיין שווערע הלכה אדער א שווערע שאלה צו פסקענען. דער אינטערנעט איז ניט גוט און איז אויך ניט שלעכט; ס'ווענדט זיך ווי אזוי מ'נוצט אים.
פארוואס דארפן זיך פרומע יידן פארזאמלען מאסנווייז אין א סטאדיאן ארומצוריידן די געפארן אין אינטערנעט? דער ענטפער איז נאך פשוטער ווי פשוט. נוצט אים אין גאנצן ניט אויב ער געפעלט אייך ניט!
אנשטאט צו דערקלערן דעם אינטערנעט פאר פאראנטווארלעך פאר די אלע צרות ביי דער פרומער יוגנט דארפן זיך די רבנים און רביים פארגליווערן די אויגן אויף די אמתע פראבלעמען, וואס טאטשען זייערע קהילות. יעדע קהילה מוז אריינקוקן אין אייגענעם הארצן און נשמה און קעמפן מיטן אייגענעם יצר-הרע. רבותי, דער אינטערנעט איז נאר א סימפטאם; ער איז א קראנקהייטס-צייכן פון א גרעסער פראבלעם, וואס ליגט אייך אין דער נשמה.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
מיר בענקען נאך מלך סאבעצקיס יארן, ווען די שטעטלעך האבן געבליט און די ארטיקע יידן האבן גערעדט בלויז נאר יידיש! קאן מען זיין נאך אלטמאדישער ווי דאס?
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
מיר בעטן די לייענער אונז שרייבן מיט זייערע מיינונגען וועגן דעם היינטיקן צייט-גייסט און דער היינטיקער וועלט-אנשויאונג. אויף געלט שטייט די וועלט איז אודאי איין געוואלדיקע פילאסאפיע, וואס הערשט איבער דער היינטיקער וועלט. די קאפיטאליסטן און קארפאראטיסטן האבן איבערגענומען די וועלט.
מיר וואלטן געוואלט הערן פון אונזערע לעזער און אויף וואס די וועלט שטייט לויט זייערע מיינונגען.
מיר באגריסן און באערן
רבותי! מיר באגריסן און באערן היינטיקע וואך חשובע, געטרייע צוויי מיטארבעטער, יעקב שמואל בריליאנט און חיים קאמעלמאכער.
אונזער נייער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט איז אן אמתער דימענט. דער יונגער חסיד איז א בעל-מחשבות, וואס שרייבט גלענצנדיק. ר' יעקב איז א בקי אין יידיש און לשון-קודש. ער שטעלט אונז צו אן אריינבליק אין דער חסידישער וועלט פון א חסידישן שטאנדפונקט!
חבר בריליאנט איז א דימענטענער זשורנאליסט מיט א געוואלדיקער שארפזין. מיר שטרייכן-אונטער, אז אונזער נייסטער קארעספאנדענט איז געבוירן געווארן אין אמעריקע. מיר זיינען ביי דער מיינונג, אז זיינע עלטערן שטאמען אויך פון די פאראייניקטע שטאטן. דאס איז באמת א נס, אז אזא יונגער ייד שרייבט אזוי פעאיק און דייטלעך.
אמעריקע האט קיינמאל ניט געבוירן קיין איין יידישן שרייבער אדער זשורנאליסט. אלע צייטונגס-לייט און שריפטשטעלער האבן געשטאמט פון מזרח-אייראפע. מיר פארגינען און באלוינען ר' יעקב מיטן כבוד און דערקלערונג, אז ער איז דער איינציקער יידישער זשורנאליסט, וואס אמעריקע האט פראדוצירט. ער שרייבט אזוי גוט, און אפשר נאך בעסער, ווי אונזערע אלטע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן, וואס שטאמען פון דער אלטער היים!
אונזער חשובער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער שרייבט ווי א מזיק. ר' חיים, דער בחור פון מאניעוויטש, קאן פארפאסן אן ארטיקל נאך שנעלער ווי אונזערע זעצער קאנען אים אפקלאפן. אלזא איז ער באקאנט ווי ,חיים מזיק' ביי אונזערע רעדאקטארן. ס'איז א מחיה צו דערהאלטן וועכנטלעך פון ר' חיים עטלעכע אינטערעסאנטע מעשהלעך.
חיים קאמעלמאכער, דער ,יאנקי' הערי קעמל, פארפאסט וואונדערלעכע מעשהלעך וועגן אייגענעם לעבן הן אין פוילן הן אין אמעריקע. אונזער לאנדסמאן פון מאניעוויטש איז ניט בלויז א חשובער מיטארבעטער, נאר ער איז אויך א טייערער פריינט.
צו 87 יאר האט נאך מער כוח פון א ,טינעיזשער'; מיר ווייסן ניט וואו ער נעמט דעם כוח. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. די לבנה איז נאך אלץ דער בעסטער שדכן!
לזכרון, לכבוד און לשבח
היינטיקע וואך דערמאנען מיר זיך אין חשובע, טייערע צוויי פערזענלעכקייטן, וואס האבן געווידמעט א גאנץ לעבן דער יידישער קולטור, דער לערער פסח פישמאן און די אקטריסע חיהלע אש-פורמאן.
מיר געדענקען און גיבן-אפ כבוד מיט אפשיי דעם חשובן לערער אין יידיש פסח פישמאן ע"ה. חבר פישמאן איז געבוירן געווארן אין ארגענטינע ביי אוקראינער יידן. ער האט גערעדט פליסיק שפאניש, יידיש און ענגליש. אין ניו-יארק איז ער געווען לאנגע יארן א פראפעסאר אין יידיש אין ,דער ארבעטער-רינג', וואו ער האט צוגעצויגן צו זיך א חברה פארערער.
ר' פסח איז געווען א פיינער מענש און באגאבטער לערער מיט גרויס געדולד. ער האט גערעדט א היימישן יידיש טראץ דעם, וואס ער האט ניט געשטאמט פון דער אלטער היים. קיינער האט אים ניט געקאנט דערקענען פאר קיין ארגענטינער אדער אמעריקאנער, אז ער האט גערעדט יידיש. חבר פישמאן איז אויך געווען א פעאיקער גראמאטיקער און קענער אין דער יידישער ליטעראטור. מיט זיין נאמען זאל די יידישע וועלט אויף אייביק קלינגען!
מיר באערן און פאראייביקן דעם זכרון פון חיהלע אש-פורמאן ע"ה, וואס איז געשטארבן אנומלטן. זי איז געווען די לעצטע יידישע אקטריסע פון מזרח-אייראפע. חיהלע איז אויסגעוואקסן אין קעשענעוו, בעסאראביע און האט צוזאמען מיט אירע עלטערן געשפילט טעאטער אין אן אנסאמבל איבער דער לענג אן ברייט פון רומעניע, פון די רוסישע פראווינצן אין מזרח-רומעניע ביז זיבן-בערגן און די קארפאטן אין מערב-רומעניע.
חיהלה האט פארמאגט א גלענצנדיקן הומאר און פערזענלעכקייט. זי איז געווען א גוטוויליקע, וואוילע פרוי – ,א גוטע שוועסטער'. איר קענטעניש אין טעאטער און אין דער טעאטער-געשיכטע, באזונדערש אין דער יידישער, איז געווען אויסגעוויינלעך.
חיהלע האט נאך דער מלחמה געלעבט און געשפילט טעאטער אין ישראל, דרום-אפריקע און אמעריקע. זי האט אפגעלעבט א סך יארן אין פילאדעלפיע, וואו זי איז אפט ארויסגעטראטן מיט איר שוואגער אברהם פורמאן, א פיינער זינגער.
מיט די שענסטע זכרונות דערמאנען מיר זיך אין חיהלע אש, וואס איז געווען אלץ אין איין געזונט, כשר פעקל: אן אקטריסע; א זינגערין; א טענצערין, און א קאמיקערין.
דאס נאסטאלגיע-געוועלב
טאקע מיט ממתקים איז דא א נאסטאלגיע-געוועלב! 'די צענטראלע יידישע קולטור-ארגאניזאציע' (ציקא) איז א נאסטאלגיע-געוועלב און א צייט-מאשין און דאס לעצטע און איינציקע אויף דער וועלט געוועלב מיט יידישע ביכער. די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין 1937 און האט בערך די אלע יארן זייער אקטיווו פאפוליזירט די יידישע שפראך, קולטור און ליטעראטור.
דער אייגנטימער הייסט חיים וואלף, וואס האראוועט אומדערמידלעך, כדי צו פרעזערווירן און פאראייביקן דאס יידישע ווארט. דאס איז חיים מוכר-ספרים, וואס רעדט טוביהס לשון. ער איז איינער פון די איינציקע יידן, וואס ווייסט ווי ווייט טונאיאדעווקע איז פון כתרילעווקע. אין דעם געוועלב געפינען זיך אוניקאלע ביכער ווי, למשל, אריגינעלע 28 בענדער פון שלום עליכם, ,די אורזאכן פון מינים' פון טשארלס דארווין און פיל אנדערע.
היינט-צו-טאג געפינט זיך ,ציקא', צום באדויערן, אין שווערע מאטעריעלע אומשטענדן צוליב דער אלגעמיינער דעפרעסיע און דער כסדר-פאלנדיקער צאל יידישע לייענער. אלס רעזולטאט האט זיך דאס געשעפט געדארפט אריינקלייבן אין א נייעם לאקאל.
אין א טעלעפאנישן אינטערוויו מיט ,דער מאמענט' האט אונז ר' חיים דערציילט וועגן זיין ציל און שטרעבונג אלס ביכער-זאמלער און פארקויפער. חבר וואלף איז ניט קיין פראסטער קאראבעלניק, נאר אן איידעלער פארשער און זאמלער, וואס שפילט אויך יידיש טעאטער!
מיר זיינען איבערראשט, אז פאראן זיינען נאך היינט-צו-טאג אזעלכע געטרייע פאטריאטן פאר דער יידישער קולטור. מיר זיינען אויך נשתומם געווארן בשעתן אינטערוויו, אז אונזער נייער חבר האט פארשטאנען די אלע נואנסן און מליצות, וואס ד"ר נאמאסט האט אויסגענוצט און אז דער ייד פון בראנזוויל האט גערעדט אזא רייכן יידיש.
,ציקא' געפינט זיך אויף 5102 21סטע גאס, קווינס, נ"י 11101. איר אינטערנעט-אדרעס איז info@cycobooks.org. דאס געשעפט איז ניט אלע מאל אפן, קלינגט דעריבער אויף 718.392.0002, כדי צו באשטעלן ביכער אדער א וויזיט.
יונג און חסידיש
צו שבועות דערקלערן מיר: ,תורה איז די בעסטע סחורה!'
רבותי, געדענקט זשע: ביני-לביני נאך עלינו זאגן דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
דער משיח האט איינגערוימט דער באבע א סוד אין אויער: ,ניט דא קיין נפקא-מינא פון דער און יענער וועלט! דאס איז דער עולם-השקר און אויך דער עולם-האמת, גן-עדן און גיהנם. מ'באקומט און פארמאגט דאס וואס מ'שאפט פאר זיך אליין!'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
איין פרוי האט זיך באקלאגט, אז צו טייער און צו גרויס איז דער גינגאלדענער האלזבאנד מיט בריליאנטן און שמאראגדן, וואס איר מאן האט איר געקויפט צו איר געבורטסטאג. זי האט איבערגעגעבן איר חברטע, אז די גרויסע קייט שמאראגדן איז ווערט העכער 2 מיליאן דאלאר! ,כ'קאן דאס קיינמאל ניט טראגן; ס'איז צו גרויס און צו עלעגאנט!' האט זי דערקלערט.
,אז מיין מאן זאל מיר קויפן אזא איבערטייערע און צו גרויסע מתנה,ניט געקלערט און ניט געטראכט! ניט געדאגהט! געטראגן וואלט איך דאס פארט, פון-דעסט-וועגן און סיי-ווי-סיי! אזא יאר אויף מיר. הלואי וואלט איך אויסגעזען אזוי נאריש און אויסטערליש!' האט איר פריינדינע אויסגערופן סיי מיט אייפערזוכט סיי מיט עקסטאז. ,צו גרויס און צו טייער? איז דאס טאקע אזא זאך?!'
טויטאלאגיע
אין דער קאטעגאריע האנדלט מען מיט אנדערע ווערטער מיט דער זעלבער באדייטונג.
איין ניט-פארגינער איז מקנא דעם גביר און דער צווייטער בעל-קינא איז אייפערזיכטיק אויפן עושר.
איין בן-תורה האט מקיים געווען די מצוה פון זיין א שומר-שבת און דער אנדערער בן-ישראל האט פארדינט די מצוה פון אפהיטן שבת. דער ערשטער ייד האט קיינמאל ניט מחלל שבת געווען און זיין טייערער פריינט האט קיינמאל ניט פארשוועכט דעם שבת.
די מאמע טראגט זאקנס און דער טאטע סקארפעטקעס.
דער אלטער ייד פון רוסלאנד האט באמערקט ווי שיין די באבאטשקעס זעען-אויס אין פארק און דער פוילישער ייד האט מסכים געווען, אז די מאטילעקעס זיינען טאקע זייער שיין, בשעת דער יונגער בחור האט זיך געשפילט מיט די פלאטערלעך, וואס זיינען געפלויגן צווישן די ביימער און זיין פריינדינע האט געכאפט איינצייטיק א פאר זומער-פייגעלעך; דער טאטע האט ענדלעך געמאכט אזוי, אז די קינדער זאלן ארויסלאזן די שמעטערלינגען פון פלאש.
רבותי, פאוואליע!
פרעזידענט אבאמע, וואס שטאמט פון טשיקאגע און האט זיך געחברט דארט מיט א סך פראמינענטע יידן אזוי ווי ער ווערט איצט ארומגערינגלט מיט ,חשובע' יידישע פאליטיקער און באנקירן, האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז ווען ער וועט דערוויילט ווערן צו א צווייטן טערמין אין ווייסן הויז, וועט אמעריקע ניט ריידן קיין מאמע-לשון, נאר אבאמע-לשון.
אז א זשורנאליסט האט געפרעגט ביים פרעזידענט, וואו ער איז באמת געבוירן געווארן, האט אבאמע געענטפערט אויף יידיש: ,אין אלטן לאנד אויף צולהכעיס טאנצט א שווארצער מיט א ווייסן תחת'.
א קאטוילישער מי-שברך
אינעם בוך ,ראטלאין', וועגן וועכלן מיר שרייבן איצט ווערט פארעפנטלעכט צום ערשטן מאל ווי אזוי דער וואטיקאן האט געמאכט די נאצישע קריגס-פארברעכער א קאטוילישן מי-שברך, כדי זיי זאלן אנטרינען און שאפן ,א פערטן רייך' אין אויסלאנד.
א פערטער רייך האט באמת עקזיסטירט אין דרום-אמעריקע, וואו א סך נאצישע רעגירונגס-באאמטע זיינען אריינגענומען געווארן אין פארשידענע רעגירונגען און געהאט אן איינפלוס אויף דער ארטיקער פאליטיק. די קאטוילישע קירכע האט געהאלפן די קריגס-פארברעכער אנטלויפן, כדי זיי זאלן באקעמפן קאמוניזם אין די קאטוילישע לענדער אין לאטיין-אמעריקע.
א צאל הויכראנגיקע גלחים האבן געמאכט די נאצישע קרימינאלן א מי-שברך מחמת דעם, וואס זיי זיינען געווארן קאטאליקן און האבן זיך געשלאגן ,על-חטא', געזאגט ,ווידוי' און געמאכט ,קידוש' אין נאמען פונעם אותו-האיש.
בלייבן אן א באבען
מ'זאגט, אז לעבן הויך און וואויל איז די גרעסטע נקמה. לעבן הויך און וואויל איז אויך די פיינסטע נחמה. די באבע האט געכאפט דעם עיקר און אויך דעם שניט. זי לעבט ווי משיח אין גן-עדן, וואס איז, דרך-אגב, נאך בעסער ווי גאט אין אדעס!
___________________________________________
לייט-ארטיקל
קולטור-קאמף
בשעת די פרעזידענט-וואלן דערנענטערן זיך און די וואל-קאמפאניעס אויף ביידע צדדים ווערן אגרעסיווער און אינטענסיווער, דארף מען אנאליזירן און באטראכטן די אייגענע ווערטן. די קומענדיקע פיר יאר זיינען גאר וויכטיק און וועלן באשטימען די פאליטישע ריכטונג און אנטשיידן דעם גורל פון די פאראייניקטע שטאטן.
אלע וואלן זיינען וויכטיק. און יעדער קאנדידאט שרייט פון הויכע פענסטער, אז ער איז דער בעסטער פאר דער נאציע און וועט לייזן אונזערע פראבלעמען. צי דער קאנדידאט האלט ווארט בלייבט שטענדיק צו זען.
די איצטיקע פרעזידענט-וואלן זיינען גאנץ וויכטיק, ווייל יעדער קאנדידאט איז דער היפוך פונעם אנדערן. פרעזידענט אבאמבע איז א ראדיקאלער סאציאליסט, וואס וויל ארויסווארפן פון הויכע פענסטער די טראדיציאנעלע ווערטן אויף וועלכע אמעריקע שטיצט זיך. גובארנאטאר ראמני איז אן אלטמאדישער פאליטיקער מיט טראדיציאנעלע אידייען און פרינציפן.
די לעצטע פאליטישע צען יאר זיינען באדייטנדיק און דערציילן די מעשה פון א קולטור-קאמף, א געראנגל ארום ווערטן און פרינציפן. באראק אבאמע איז דער ענטגילטיקער גלגול פון סאציאליסטישן טרוים אין אמעריקע. מיט ראמני שטיצט די טראדיציאנעלע ווערטן, וואס האבן געמאכט גרויס און שטארק די פאראייניקטע שטאטן.
וועמען דאס אמעריקאנער פאלק וועט דערוויילן אלס פרעזידענט וועט באשטימען וואס פארא מענשן מיר זיינען און וואס פארא ווערטן מיר שעצן-הויך.
ס'איז טשיקאווע, אז אבאמע פארשטייט די יינגערע דורות און זייער מענטאליטעט. די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער, און אבאמע ווייסט און פארשטייט דאס.
ראמני רעדט ווי אן אלטמאדישער איידעלער מאן, וואס ברענגט אונז צום גלויבן, אז ער וועט ניט זיגן אין די קומענדיקע וואלן. ער שטייט אויף דער בינע און דערקלערט, אז מיר מוזן ווידער אמאל הויכשעצן די טראדיציאנעלע ווערטן אויף וועלכע אמעריקע האט זיך שטענדיק געשטיצט און וואס האבן זי דערפאלגרייך געמאכט. דא ליגט דער הונט באגראבן און דערויף קלאגט דאך דער מקונן.
דער עולם פאר וועלכן ראמני פריידיקט איז לאנג צוריק אוועק. די היינטיקע וועלט געהערט צו אבאמע'ן, ווייל ער פארשטייט זי. ער פארשטייט די שטארקייט פון א טעאטראליש ווארט און זשעסט אויף א טעלעוויזיע-עקראן טראץ דעם, וואס דערין איז ניט דא קיין אנזאג, נאר פוסטע רייד.
אבאמעס פאליטישער רעקארד איז שרעקלעך. ער האט נאך ביז איצט ניט ארויסגעשלעפט די מדינה פון עקאנאמישן זומפ. ער וויל ניט לערנען בלק מיט קארעא און איראן, נאר מיט ישראל. ער שטיצט די אראבישע לענדער און איז פאר אומגעזעצלעכער אימיגראציע.
ראמני איז זיכער בעסער פאר אמעריקע ווי אבאמע. דער גובערנאטאר איז רייך געווארן מיטן אייגענעם שווייס. ער איז פאר א שטארק אמעריקע מיט טראדיציאנעלע ווערטן. מיט ראמני איז אויך אן אוהב-ישראל.
דער קולטור-קאמף בושעוועט. דער רעזולטאט פון די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן וועלן באקאנט מאכן דעם אמעריקאנער צייט-גייסט און נאציע-אנשויאונג און אנטשיידן דעם שיקזאל פון די פאראייניקטע שטאטן.
אייביק אמת איז די באמערקונג פון פרעזידענט גראווער קליוולאנד: ,די נאציע באקומעט די רעגירונג, וואס זי פארדינט זיך כשר'.
____________________________________________________________________________________________
ריזיקער קעגן-אינטערנעט-דעמאנסטראציע
פון פרומע יידן
דער פארמאט פון ,דער מאמענט'
איז א מגילה און מ'דארף אים לייענען אזוי
אלגעמיינע באמערקונגען
א גרויסע סענסאציע איז אויפגעקומען אין אינטערנעט צוליב אונזער פארעפנטלעכן דאס בוך ,ראטלאין' (ראצן-ליניע) פונעם פארשער פעטער לעווענדע, וואס דערציילט די געשיכטע מיט אלע איינצלהייטן ווי אזוי אדאלף היטלער איז צוזאמען מיט עווע ברוין אנטלאפן בסוד און געפונען אן אזיל-ארט אין עק וועלט אויף א פארווארפענעם אינזל אין אינדאנעזיע. דאס בוך און די מעשה זיינען ניט צום אוועקמאכן מיט דער האנט.
לעווענדע גיט-איבער ווי אזוי דער קירכע-שטאט אין רוים האט געהאלפן טויזנטער קריגס-פארברעכער אנטלאפן מיט דילפאמאטישע פאספארטן און לעגיטימאציע-פאפירן אין נאמען פונעם אינטערנאציאנאלן קאמף קעגן קאמוניזם און ווי די אמעריקאנער און ענגלישע רעגירונגען האבן ווען-ניט-ווען פארמאכט אן אויג אויפן שמוגל מיט נאצישע אפיצירן און רעגירונגס-באאמטע. דער מחבר דערציילט די געשיכטע מיט אלע פרטים. ס'איז כדאי צו לייענען דאס העכסט-אינטערעסאנטע און גאנץ-וויכטיקע בוך.
אונזערע רעדאקטארן לייענען שוין דעם קאפיטל, וואו אלס ד"ר אנטאן פעך קומט היטלער אן אויפן אינזל. דאס איז איינס פון די אינטערעסאנטסטע ביכער, וואס מיר האבן ווען געלעזן!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
,דער מאמענט' איז דער שטיצער פון פיל ליטערארישע און קולטורעלע אונטערנעמונגען און טעטיקייטן אין ניו-יארק און אומגעגנט. ס'איז שווער באקאנט צו מאכן פאר אונזער לעזערשאפט די אלע אקטיוויטעטן, וואס קומען-פאר אין נאמען פון ,דער מאמענט'. יעדע וואך קומען-פאר א לערן-קרייז פאר היימישע יידיש-ריידנדיקע און א ליטערארישע פארזאמלונג, וואו די מיטגלידער רעדן-ארום א בוך אדער א פאר דערציילונגען.
די פארזאמלונגען זיינען גאר אינטערעסאנט און א גלענצנדיקע געלעגנהייט פאר אלטע יידיש-ריידנדיקע זיך צו לערנען די יידישע און וועלט-ליטעראטור אויף זייער מוטער-שפראך. א צאל הויך-געבילדעטע חברים גיבן די לעציעס אויף אן אוניווערסיטעטישן בילדונגס-ניווא און באצויבערן די פארזאמלטע מיט זייער רייכן יידיש.
די אלע איינריכטונגען מכוח אונזער זומער-באל אין אויגוסט ווערן איצט אויסגעפרעסט און איינגעארדנט. אונזער ארקעסטער ,די כלי-זמרימלעך' גרייט זיך אויך צו דעם פייערלעכן באל און וועט דיריגירט ווערן דעם גאנצן אוונט פון אן אמתן בדחן. מיט בערל געלבערג, דער מעזעריטשער בדחן, האבן מיר זיך באקענט אויף אונזער פורימדיקן ,בדחנים-באל'.
,בערל בדחן' האט זיך געלערנט נאכן קריג מוזיק אין אוניווערסיטעט און איז געווארן א לערער אין א מלוכה-מיטלשול אין קאנעטיקאט. אין פוילן איז ער געווען א בדחן אין גאליציע. חבר געלבערג איז א מייסטער-דיריגענט און א פעאיקער פיאניסט און פידלער. אויפן בדחנים-באל האט אים איין פידלער איבערגעגעבן דעם פידל מיטן שמיטשיק, כדי ער זאל שפילן ,מחותנתסטע' אלס סאלאאיסט. דער מעזעריטשער איז אויך א גראמען-מייסטער, וואס האט באצויבערט די באל-געסט מיט בדחנישע גראמען און וויצן.
די פאראייניקטע שטאטן גרייט זיך איצט צו ,דעקאראציע-טאג' און צו א לוסטיקער, דריי-טאגיקער וואכן-ענדע, וואס הייבט-אן דעם זומער-סעזאן אין אמעריקע. מיר ווינשן אונזערע לייענער, פריינט און פארערער א גליקלעכן זומער. זאלט איר פארן מיטן ,פריידן-עקספרעס' און געניסן פון דער פריילעכסטער און לוסטיקסטער וואקאציע, וואס איז ווען געווען!
היינטצייטיק, מאדערן און ניימאדיש
דער אינטערנעט קאכט-אויף די פרומע קהילות! דאס איז ניט קיין שווערע הלכה אדער א שווערע שאלה צו פסקענען. דער אינטערנעט איז ניט גוט און איז אויך ניט שלעכט; ס'ווענדט זיך ווי אזוי מ'נוצט אים.
פארוואס דארפן זיך פרומע יידן פארזאמלען מאסנווייז אין א סטאדיאן ארומצוריידן די געפארן אין אינטערנעט? דער ענטפער איז נאך פשוטער ווי פשוט. נוצט אים אין גאנצן ניט אויב ער געפעלט אייך ניט!
אנשטאט צו דערקלערן דעם אינטערנעט פאר פאראנטווארלעך פאר די אלע צרות ביי דער פרומער יוגנט דארפן זיך די רבנים און רביים פארגליווערן די אויגן אויף די אמתע פראבלעמען, וואס טאטשען זייערע קהילות. יעדע קהילה מוז אריינקוקן אין אייגענעם הארצן און נשמה און קעמפן מיטן אייגענעם יצר-הרע. רבותי, דער אינטערנעט איז נאר א סימפטאם; ער איז א קראנקהייטס-צייכן פון א גרעסער פראבלעם, וואס ליגט אייך אין דער נשמה.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
מיר בענקען נאך מלך סאבעצקיס יארן, ווען די שטעטלעך האבן געבליט און די ארטיקע יידן האבן גערעדט בלויז נאר יידיש! קאן מען זיין נאך אלטמאדישער ווי דאס?
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
מיר בעטן די לייענער אונז שרייבן מיט זייערע מיינונגען וועגן דעם היינטיקן צייט-גייסט און דער היינטיקער וועלט-אנשויאונג. אויף געלט שטייט די וועלט איז אודאי איין געוואלדיקע פילאסאפיע, וואס הערשט איבער דער היינטיקער וועלט. די קאפיטאליסטן און קארפאראטיסטן האבן איבערגענומען די וועלט.
מיר וואלטן געוואלט הערן פון אונזערע לעזער און אויף וואס די וועלט שטייט לויט זייערע מיינונגען.
מיר באגריסן און באערן
רבותי! מיר באגריסן און באערן היינטיקע וואך חשובע, געטרייע צוויי מיטארבעטער, יעקב שמואל בריליאנט און חיים קאמעלמאכער.
אונזער נייער קארעספאנדענט יעקב שמואל בריליאנט איז אן אמתער דימענט. דער יונגער חסיד איז א בעל-מחשבות, וואס שרייבט גלענצנדיק. ר' יעקב איז א בקי אין יידיש און לשון-קודש. ער שטעלט אונז צו אן אריינבליק אין דער חסידישער וועלט פון א חסידישן שטאנדפונקט!
חבר בריליאנט איז א דימענטענער זשורנאליסט מיט א געוואלדיקער שארפזין. מיר שטרייכן-אונטער, אז אונזער נייסטער קארעספאנדענט איז געבוירן געווארן אין אמעריקע. מיר זיינען ביי דער מיינונג, אז זיינע עלטערן שטאמען אויך פון די פאראייניקטע שטאטן. דאס איז באמת א נס, אז אזא יונגער ייד שרייבט אזוי פעאיק און דייטלעך.
אמעריקע האט קיינמאל ניט געבוירן קיין איין יידישן שרייבער אדער זשורנאליסט. אלע צייטונגס-לייט און שריפטשטעלער האבן געשטאמט פון מזרח-אייראפע. מיר פארגינען און באלוינען ר' יעקב מיטן כבוד און דערקלערונג, אז ער איז דער איינציקער יידישער זשורנאליסט, וואס אמעריקע האט פראדוצירט. ער שרייבט אזוי גוט, און אפשר נאך בעסער, ווי אונזערע אלטע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן, וואס שטאמען פון דער אלטער היים!
אונזער חשובער מיטארבעטער חיים קאמעלמאכער שרייבט ווי א מזיק. ר' חיים, דער בחור פון מאניעוויטש, קאן פארפאסן אן ארטיקל נאך שנעלער ווי אונזערע זעצער קאנען אים אפקלאפן. אלזא איז ער באקאנט ווי ,חיים מזיק' ביי אונזערע רעדאקטארן. ס'איז א מחיה צו דערהאלטן וועכנטלעך פון ר' חיים עטלעכע אינטערעסאנטע מעשהלעך.
חיים קאמעלמאכער, דער ,יאנקי' הערי קעמל, פארפאסט וואונדערלעכע מעשהלעך וועגן אייגענעם לעבן הן אין פוילן הן אין אמעריקע. אונזער לאנדסמאן פון מאניעוויטש איז ניט בלויז א חשובער מיטארבעטער, נאר ער איז אויך א טייערער פריינט.
צו 87 יאר האט נאך מער כוח פון א ,טינעיזשער'; מיר ווייסן ניט וואו ער נעמט דעם כוח. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. די לבנה איז נאך אלץ דער בעסטער שדכן!
לזכרון, לכבוד און לשבח
היינטיקע וואך דערמאנען מיר זיך אין חשובע, טייערע צוויי פערזענלעכקייטן, וואס האבן געווידמעט א גאנץ לעבן דער יידישער קולטור, דער לערער פסח פישמאן און די אקטריסע חיהלע אש-פורמאן.
מיר געדענקען און גיבן-אפ כבוד מיט אפשיי דעם חשובן לערער אין יידיש פסח פישמאן ע"ה. חבר פישמאן איז געבוירן געווארן אין ארגענטינע ביי אוקראינער יידן. ער האט גערעדט פליסיק שפאניש, יידיש און ענגליש. אין ניו-יארק איז ער געווען לאנגע יארן א פראפעסאר אין יידיש אין ,דער ארבעטער-רינג', וואו ער האט צוגעצויגן צו זיך א חברה פארערער.
ר' פסח איז געווען א פיינער מענש און באגאבטער לערער מיט גרויס געדולד. ער האט גערעדט א היימישן יידיש טראץ דעם, וואס ער האט ניט געשטאמט פון דער אלטער היים. קיינער האט אים ניט געקאנט דערקענען פאר קיין ארגענטינער אדער אמעריקאנער, אז ער האט גערעדט יידיש. חבר פישמאן איז אויך געווען א פעאיקער גראמאטיקער און קענער אין דער יידישער ליטעראטור. מיט זיין נאמען זאל די יידישע וועלט אויף אייביק קלינגען!
מיר באערן און פאראייביקן דעם זכרון פון חיהלע אש-פורמאן ע"ה, וואס איז געשטארבן אנומלטן. זי איז געווען די לעצטע יידישע אקטריסע פון מזרח-אייראפע. חיהלע איז אויסגעוואקסן אין קעשענעוו, בעסאראביע און האט צוזאמען מיט אירע עלטערן געשפילט טעאטער אין אן אנסאמבל איבער דער לענג אן ברייט פון רומעניע, פון די רוסישע פראווינצן אין מזרח-רומעניע ביז זיבן-בערגן און די קארפאטן אין מערב-רומעניע.
חיהלה האט פארמאגט א גלענצנדיקן הומאר און פערזענלעכקייט. זי איז געווען א גוטוויליקע, וואוילע פרוי – ,א גוטע שוועסטער'. איר קענטעניש אין טעאטער און אין דער טעאטער-געשיכטע, באזונדערש אין דער יידישער, איז געווען אויסגעוויינלעך.
חיהלע האט נאך דער מלחמה געלעבט און געשפילט טעאטער אין ישראל, דרום-אפריקע און אמעריקע. זי האט אפגעלעבט א סך יארן אין פילאדעלפיע, וואו זי איז אפט ארויסגעטראטן מיט איר שוואגער אברהם פורמאן, א פיינער זינגער.
מיט די שענסטע זכרונות דערמאנען מיר זיך אין חיהלע אש, וואס איז געווען אלץ אין איין געזונט, כשר פעקל: אן אקטריסע; א זינגערין; א טענצערין, און א קאמיקערין.
דאס נאסטאלגיע-געוועלב
טאקע מיט ממתקים איז דא א נאסטאלגיע-געוועלב! 'די צענטראלע יידישע קולטור-ארגאניזאציע' (ציקא) איז א נאסטאלגיע-געוועלב און א צייט-מאשין און דאס לעצטע און איינציקע אויף דער וועלט געוועלב מיט יידישע ביכער. די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין 1937 און האט בערך די אלע יארן זייער אקטיווו פאפוליזירט די יידישע שפראך, קולטור און ליטעראטור.
דער אייגנטימער הייסט חיים וואלף, וואס האראוועט אומדערמידלעך, כדי צו פרעזערווירן און פאראייביקן דאס יידישע ווארט. דאס איז חיים מוכר-ספרים, וואס רעדט טוביהס לשון. ער איז איינער פון די איינציקע יידן, וואס ווייסט ווי ווייט טונאיאדעווקע איז פון כתרילעווקע. אין דעם געוועלב געפינען זיך אוניקאלע ביכער ווי, למשל, אריגינעלע 28 בענדער פון שלום עליכם, ,די אורזאכן פון מינים' פון טשארלס דארווין און פיל אנדערע.
היינט-צו-טאג געפינט זיך ,ציקא', צום באדויערן, אין שווערע מאטעריעלע אומשטענדן צוליב דער אלגעמיינער דעפרעסיע און דער כסדר-פאלנדיקער צאל יידישע לייענער. אלס רעזולטאט האט זיך דאס געשעפט געדארפט אריינקלייבן אין א נייעם לאקאל.
אין א טעלעפאנישן אינטערוויו מיט ,דער מאמענט' האט אונז ר' חיים דערציילט וועגן זיין ציל און שטרעבונג אלס ביכער-זאמלער און פארקויפער. חבר וואלף איז ניט קיין פראסטער קאראבעלניק, נאר אן איידעלער פארשער און זאמלער, וואס שפילט אויך יידיש טעאטער!
מיר זיינען איבערראשט, אז פאראן זיינען נאך היינט-צו-טאג אזעלכע געטרייע פאטריאטן פאר דער יידישער קולטור. מיר זיינען אויך נשתומם געווארן בשעתן אינטערוויו, אז אונזער נייער חבר האט פארשטאנען די אלע נואנסן און מליצות, וואס ד"ר נאמאסט האט אויסגענוצט און אז דער ייד פון בראנזוויל האט גערעדט אזא רייכן יידיש.
,ציקא' געפינט זיך אויף 5102 21סטע גאס, קווינס, נ"י 11101. איר אינטערנעט-אדרעס איז info@cycobooks.org. דאס געשעפט איז ניט אלע מאל אפן, קלינגט דעריבער אויף 718.392.0002, כדי צו באשטעלן ביכער אדער א וויזיט.
יונג און חסידיש
צו שבועות דערקלערן מיר: ,תורה איז די בעסטע סחורה!'
רבותי, געדענקט זשע: ביני-לביני נאך עלינו זאגן דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
דער משיח האט איינגערוימט דער באבע א סוד אין אויער: ,ניט דא קיין נפקא-מינא פון דער און יענער וועלט! דאס איז דער עולם-השקר און אויך דער עולם-האמת, גן-עדן און גיהנם. מ'באקומט און פארמאגט דאס וואס מ'שאפט פאר זיך אליין!'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
איין פרוי האט זיך באקלאגט, אז צו טייער און צו גרויס איז דער גינגאלדענער האלזבאנד מיט בריליאנטן און שמאראגדן, וואס איר מאן האט איר געקויפט צו איר געבורטסטאג. זי האט איבערגעגעבן איר חברטע, אז די גרויסע קייט שמאראגדן איז ווערט העכער 2 מיליאן דאלאר! ,כ'קאן דאס קיינמאל ניט טראגן; ס'איז צו גרויס און צו עלעגאנט!' האט זי דערקלערט.
,אז מיין מאן זאל מיר קויפן אזא איבערטייערע און צו גרויסע מתנה,ניט געקלערט און ניט געטראכט! ניט געדאגהט! געטראגן וואלט איך דאס פארט, פון-דעסט-וועגן און סיי-ווי-סיי! אזא יאר אויף מיר. הלואי וואלט איך אויסגעזען אזוי נאריש און אויסטערליש!' האט איר פריינדינע אויסגערופן סיי מיט אייפערזוכט סיי מיט עקסטאז. ,צו גרויס און צו טייער? איז דאס טאקע אזא זאך?!'
טויטאלאגיע
אין דער קאטעגאריע האנדלט מען מיט אנדערע ווערטער מיט דער זעלבער באדייטונג.
איין ניט-פארגינער איז מקנא דעם גביר און דער צווייטער בעל-קינא איז אייפערזיכטיק אויפן עושר.
איין בן-תורה האט מקיים געווען די מצוה פון זיין א שומר-שבת און דער אנדערער בן-ישראל האט פארדינט די מצוה פון אפהיטן שבת. דער ערשטער ייד האט קיינמאל ניט מחלל שבת געווען און זיין טייערער פריינט האט קיינמאל ניט פארשוועכט דעם שבת.
די מאמע טראגט זאקנס און דער טאטע סקארפעטקעס.
דער אלטער ייד פון רוסלאנד האט באמערקט ווי שיין די באבאטשקעס זעען-אויס אין פארק און דער פוילישער ייד האט מסכים געווען, אז די מאטילעקעס זיינען טאקע זייער שיין, בשעת דער יונגער בחור האט זיך געשפילט מיט די פלאטערלעך, וואס זיינען געפלויגן צווישן די ביימער און זיין פריינדינע האט געכאפט איינצייטיק א פאר זומער-פייגעלעך; דער טאטע האט ענדלעך געמאכט אזוי, אז די קינדער זאלן ארויסלאזן די שמעטערלינגען פון פלאש.
רבותי, פאוואליע!
פרעזידענט אבאמע, וואס שטאמט פון טשיקאגע און האט זיך געחברט דארט מיט א סך פראמינענטע יידן אזוי ווי ער ווערט איצט ארומגערינגלט מיט ,חשובע' יידישע פאליטיקער און באנקירן, האט דערקלערט היינטיקע וואך, אז ווען ער וועט דערוויילט ווערן צו א צווייטן טערמין אין ווייסן הויז, וועט אמעריקע ניט ריידן קיין מאמע-לשון, נאר אבאמע-לשון.
אז א זשורנאליסט האט געפרעגט ביים פרעזידענט, וואו ער איז באמת געבוירן געווארן, האט אבאמע געענטפערט אויף יידיש: ,אין אלטן לאנד אויף צולהכעיס טאנצט א שווארצער מיט א ווייסן תחת'.
א קאטוילישער מי-שברך
אינעם בוך ,ראטלאין', וועגן וועכלן מיר שרייבן איצט ווערט פארעפנטלעכט צום ערשטן מאל ווי אזוי דער וואטיקאן האט געמאכט די נאצישע קריגס-פארברעכער א קאטוילישן מי-שברך, כדי זיי זאלן אנטרינען און שאפן ,א פערטן רייך' אין אויסלאנד.
א פערטער רייך האט באמת עקזיסטירט אין דרום-אמעריקע, וואו א סך נאצישע רעגירונגס-באאמטע זיינען אריינגענומען געווארן אין פארשידענע רעגירונגען און געהאט אן איינפלוס אויף דער ארטיקער פאליטיק. די קאטוילישע קירכע האט געהאלפן די קריגס-פארברעכער אנטלויפן, כדי זיי זאלן באקעמפן קאמוניזם אין די קאטוילישע לענדער אין לאטיין-אמעריקע.
א צאל הויכראנגיקע גלחים האבן געמאכט די נאצישע קרימינאלן א מי-שברך מחמת דעם, וואס זיי זיינען געווארן קאטאליקן און האבן זיך געשלאגן ,על-חטא', געזאגט ,ווידוי' און געמאכט ,קידוש' אין נאמען פונעם אותו-האיש.
בלייבן אן א באבען
מ'זאגט, אז לעבן הויך און וואויל איז די גרעסטע נקמה. לעבן הויך און וואויל איז אויך די פיינסטע נחמה. די באבע האט געכאפט דעם עיקר און אויך דעם שניט. זי לעבט ווי משיח אין גן-עדן, וואס איז, דרך-אגב, נאך בעסער ווי גאט אין אדעס!
___________________________________________
לייט-ארטיקל
קולטור-קאמף
בשעת די פרעזידענט-וואלן דערנענטערן זיך און די וואל-קאמפאניעס אויף ביידע צדדים ווערן אגרעסיווער און אינטענסיווער, דארף מען אנאליזירן און באטראכטן די אייגענע ווערטן. די קומענדיקע פיר יאר זיינען גאר וויכטיק און וועלן באשטימען די פאליטישע ריכטונג און אנטשיידן דעם גורל פון די פאראייניקטע שטאטן.
אלע וואלן זיינען וויכטיק. און יעדער קאנדידאט שרייט פון הויכע פענסטער, אז ער איז דער בעסטער פאר דער נאציע און וועט לייזן אונזערע פראבלעמען. צי דער קאנדידאט האלט ווארט בלייבט שטענדיק צו זען.
די איצטיקע פרעזידענט-וואלן זיינען גאנץ וויכטיק, ווייל יעדער קאנדידאט איז דער היפוך פונעם אנדערן. פרעזידענט אבאמבע איז א ראדיקאלער סאציאליסט, וואס וויל ארויסווארפן פון הויכע פענסטער די טראדיציאנעלע ווערטן אויף וועלכע אמעריקע שטיצט זיך. גובארנאטאר ראמני איז אן אלטמאדישער פאליטיקער מיט טראדיציאנעלע אידייען און פרינציפן.
די לעצטע פאליטישע צען יאר זיינען באדייטנדיק און דערציילן די מעשה פון א קולטור-קאמף, א געראנגל ארום ווערטן און פרינציפן. באראק אבאמע איז דער ענטגילטיקער גלגול פון סאציאליסטישן טרוים אין אמעריקע. מיט ראמני שטיצט די טראדיציאנעלע ווערטן, וואס האבן געמאכט גרויס און שטארק די פאראייניקטע שטאטן.
וועמען דאס אמעריקאנער פאלק וועט דערוויילן אלס פרעזידענט וועט באשטימען וואס פארא מענשן מיר זיינען און וואס פארא ווערטן מיר שעצן-הויך.
ס'איז טשיקאווע, אז אבאמע פארשטייט די יינגערע דורות און זייער מענטאליטעט. די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער, און אבאמע ווייסט און פארשטייט דאס.
ראמני רעדט ווי אן אלטמאדישער איידעלער מאן, וואס ברענגט אונז צום גלויבן, אז ער וועט ניט זיגן אין די קומענדיקע וואלן. ער שטייט אויף דער בינע און דערקלערט, אז מיר מוזן ווידער אמאל הויכשעצן די טראדיציאנעלע ווערטן אויף וועלכע אמעריקע האט זיך שטענדיק געשטיצט און וואס האבן זי דערפאלגרייך געמאכט. דא ליגט דער הונט באגראבן און דערויף קלאגט דאך דער מקונן.
דער עולם פאר וועלכן ראמני פריידיקט איז לאנג צוריק אוועק. די היינטיקע וועלט געהערט צו אבאמע'ן, ווייל ער פארשטייט זי. ער פארשטייט די שטארקייט פון א טעאטראליש ווארט און זשעסט אויף א טעלעוויזיע-עקראן טראץ דעם, וואס דערין איז ניט דא קיין אנזאג, נאר פוסטע רייד.
אבאמעס פאליטישער רעקארד איז שרעקלעך. ער האט נאך ביז איצט ניט ארויסגעשלעפט די מדינה פון עקאנאמישן זומפ. ער וויל ניט לערנען בלק מיט קארעא און איראן, נאר מיט ישראל. ער שטיצט די אראבישע לענדער און איז פאר אומגעזעצלעכער אימיגראציע.
ראמני איז זיכער בעסער פאר אמעריקע ווי אבאמע. דער גובערנאטאר איז רייך געווארן מיטן אייגענעם שווייס. ער איז פאר א שטארק אמעריקע מיט טראדיציאנעלע ווערטן. מיט ראמני איז אויך אן אוהב-ישראל.
דער קולטור-קאמף בושעוועט. דער רעזולטאט פון די קומענדיקע פרעזידענט-וואלן וועלן באקאנט מאכן דעם אמעריקאנער צייט-גייסט און נאציע-אנשויאונג און אנטשיידן דעם שיקזאל פון די פאראייניקטע שטאטן.
אייביק אמת איז די באמערקונג פון פרעזידענט גראווער קליוולאנד: ,די נאציע באקומעט די רעגירונג, וואס זי פארדינט זיך כשר'.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 18 מאי 2012
,די ראצן-ליניע'
איינע פון די סענסאציאנעלסטע מעשיות
פון 20סטן און היינטיקן יארהונדערט
די ,ראצן-ליניע'
אין א ראדיא-אינטערוויו האט א דער פארשער פעטער לעווענדע ארומגערעדט זיין ניי בוך 'ראטלאין' (ראצן-ליניע) אין וועלכן ער דערציילט, אז היטלער האט איבערגעלעבט די מלחמה און האט אויסגעלעבט זיינע יארן אונטער אן אליאס אין אינדאנעזיע. אין זיין בוך גיט ער אויך איבער ווי אזוי נאצישע באאמטע און אפיצירן זיינען אנטרונען מיט דער הילף סיי פון דער קאטוילישער קירכע סיי פון מאכמעדאנער גייסטלעכע און רעגירונגען. ס'זיינען געווען אנדערע צוויי אנטרינונגס-ליניעס פאר דייטשע קריגס-פארברעכער, איינע דורך איטאליע קיין דרום-אמעריקע און די אנדערע, כמעט אומבאקאנטע, דורך די מוסלמענער מדינות קיין אזיע.
דער אינטערוויו איז געווען גאר א פארכאפנדיקער. דער מחבר, א היסטאריקער און נאצי-יעגער, באשרייבט אין דעם פארשונגס-ווערק ווי אזוי ער האט אין גאנצן אויסגעפארשט די קלאנגען, אז היטלער איז צוזאמען מיט עווע ברוין אנטלאפן און האט זיך אנגעהאקט אין עק וועלט אויף א פארווארפענעם אינזל אין אינדאנעזיע, וואו ער האט זיך פארשטעלט און אויסבאהאלטן ווי ,ד"ר פעך'.
לעווענדע גיט-איבער טשיקאווע פיטשעווקעס ווי, למשל, סטאלין אליין איז געווען פעסט איבערצייגט, אז היטלער האט זיך אוועקגעגנבעט מיט דערפאלג.
דער שארבן מיט א קוילן-לאך אין מאסקווע, וואס זאל האבן געווען היטלערס איז אנאליזירט געווארן אין 2009 פון א מעדיצינישן אויספארשער פון אמעריקע, וואס האט אויסגעפירט, אז דער שארבן האט געהערט צו א פרוי און ניט צו היטלער'ן. דער פאטאלאג האט אויך דערקלערט, אז דער שארבן איז ניט געווען עווע ברוינס.
דער פארפאסער דערציילט, אז דאס ערשטע מאל, וואס ער האט באזוכט דעם קבר פון ,ד"ר פעך', האט דער קברן, וואס האט ניט געקענט קיין ענגליש, אנגעוויזן אויפן קבר און האט אים איינגערוימט אין אויער בלויז איין ווארט: ,היטלער'. לעווענדע מאכט באקאנט, אז פאראן א סך אנדערע, וואס גלויבן אויך, אז דאס איז היטלערס קבר, דערפאר ווייל ער ווערט אפט באזוכט פון נאציס און נעא-נאציס פון אלע טיילן וועלט.
מיט גרויס אינטערעס לייענען מיר איצט דאס גוט-געפארשטע בוך פון דעם פרעסטישפולן היסטאריקער. דער אמת איז נאך מאדנער פון דער פיקציע!
אלגעמיינע באמערקונגען
,דער מאמענט' ווערט וואס אמאל גרעסער, בעסער און שענער מיט יעדער נייער וואך! אונזערע רעדאקטארן און מיטארבעטער טראכטן-אויס נייע מיטלען ווי אזוי צופרידנצושטעלן די לעזערשאפט. מיט אנדערהאלבן יאר צוריק ווען מיר האבן געשאפן ,דער מאמענט', האט זיך קיינער קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז אונזער זשורנאל זאל וואקסן אזוי שנעל און האבן אזא דערפאלג! אונזער רעדאקציע-קאלעגיום פרייט זיך זייער, וואס פאראן זיינען נאך אלץ אזוי פיל יידיש-ריידנדיקע און פאטריאטן פאר יידיש, וואס דורשטן נאך א יידיש ווארט.
דער פרילינג איז שוין דא און דאס ווארעמע וועטער הערשט אין דער מעטראפאליע. א ווארעם ווינטל ווארעמט-אן דאס הארץ און מאכט זארגלאז די שטימונג. די העלע, הייסע זון ענדערט אלצדינג און מאכט לוסטיק און פריילעך דעם טאג.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
די מעשה מיט דער חתונה-שמחה אין דער אונטערגרונטבאן האט אלעמען באצויבערט און געבראכט די לעזערשאפט צום שמייכלען. דער אמת איז טאקע נאך מאדנער ווי די פיקציע! דאס איז א מעשה, וואס איז געשען טאקע מיט ממתקים!
ס'זיינען ניט דא קיין לאנגווייליקע מאמענטן, נאר נודנע פארשוינען!
,דער קאמיטעט פאר יידיש'
מיר דאנקען זייער ,דער קאמיטעט פאר יידיש' אין טאראנטא, קאנאדע פארן פארשפרייטן ,דער מאמענט'. מיר קענען ניט קיינעם אין דעם קאמיטעט און ווייסן גארניט פון דער ארגאניזאציע, אבער מיר זיינען דאנקבאר פאר איר הילף. איר אינטערנעט-זייט ,רעדט מיט מיר יידיש' איז בילד-שיין. ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין דער זייט אויף: www.committeeforyiddish.com.
מיר באגריסן און באערן אונזערע נייע חברים אין טאראנטא.
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
א דווארניק אין ,קאלומביע אוניווערסיטעט' האט פארענדיקט היינטיקע וואך די הויכשול מיט דער גרעסטער אויסצייכענונג. א יוגאסלאווישער פליט, וואס האט געהאט גערייניקט יארן לאנג די קארידארן, וואשצימער און קלאסצימערן האט זיך ספעציאליזירט אין לאטיין און אלטגריכיש. זיין באליבטער פילאסאף איז דער רוימישער דענקער און שרייבער סענעקע.
דער פארטער דערמאנט אונז אין די יידישע טאטעס און מאמעס פון אייראפע, וואס האבן געהאראוועט און אפגעשפארט א ים מיט געלט, כדי זייערע קינדער זאלן לערנען אין אוניווערסיטעט און זיך ארויפדראפען אויף דער סאציאלער לייטער אין דער גאלדענער מדינה.
די פארשטאטישע אייזנבאן-ליניעס האבן לעצטנס געשאפן ,רואיקייטס-וואגאנען', וואו מ'טאר ניט ריידן און ניט נוצן קיין קעשענע-טעלעפאן. דאס טעגלעכע לעבנס-געפילדער, באזונדערש דאס פון רייזע-טעלעפאן-שמועסן, האט שוין דערגרייכט ביז א זיד-פונקט. א סך פענדלער* רייסן זיך שוין צו לאנג די האר אויס אויפגעקאכטקייט צוליב די בושעווענדיקע פלאפלערייען אומעטום. איבער אמעריקע האבן א צאל פארשטאטישע טראנספארטאציע-וועזנס דערקלערט, אז בשעת דער הויפט-פארקער-צייט וועט יעדע באן פארמאגן א ,רואיקייטס-וואגאן', וואו מ'וועט קאנען זיצן פרידלעך און הנאה האבן פון דער שטילקייט.
דער רואיקייטס-וואגאן דערמאנט אונז אין די ,שענק-וואגאנען', וואס האבן ניט לאנג צוריק עקזיסטירט. די פאסאזשירן האבן אמאל געקאנט געניסן פון א ספירט-געטראנק בשעת זיי זיינען אהיים געפארן מיט דער באן.
*פענדלער איז א פאסאזשיר, וואס פארט טעגלעך צו דער ארבעט פון דער פארשטאט אין דער שטאט.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
מאנטיק נאכמיטאג האבן מיר זיך אנגעשטויסן אויף א פאר אמאליקע ניו-יארקער טיפן. דאס ווארט ,טיפ' נוצן מיר אין בעסטן און פיינסטן זין פון ווארט! די צוויי יידן זיינען לימאזינע-פירער פון קווינס. מיר האבן זיך אנגעטראפן מיט זיי אין האטעל ,ריץ-קארלטאן' (אמאל געווען ,דער סעינט מאריץ') אויף דרום-צענטראל-פארק. זיי האבן פארפירט מיט אונז א שמועס און דערציילט, אז ,די שטאט, וואס שלאפט קיינמאל ניט' שלאפט טאקע באמת און עקזיסטירט שוין מער ניט.
דאס זיינען געווען צוויי מענער, וואס זיינען אויסגעוואקסן אין יידישע געגנטן און געדענקען דאס אמאליקע ניו-יארק, ווען ס'האבן עקזיסטירט דרייערליי געגנטן, די יידישע, איטאליענישע און אירישע.
די צוויי שאפערן האבן באוויינט די גסיסה פון אלץ, וואס פלעג מאכן ניו-יארק פאר דער צויבער-מעטראפאליע. די אינטערעסאנטע ,פארשוינען', וואס האבן אויפגעהייטערט די שטאט זיינען מער ניט דא. די וועלט דערמוטיקט און דערלויבט ניט, אז אזעלכע טיפן זאל אויפקומען, בליען און גלאנצן.
דאס זיינען אבער נייע צייטן מיט נייע לייטן און מיר וועלן אויסנוצן ווי צום בעסטן און מערסטן דעם מאמענט און די געלעגנהייט צו שאפן עפעס נייעס און וואונדערשיינס!
אמאל איז געווען א וועלט! דערצו האט אמאל עקזיסטירט א יידישע וועלט אין דער שטאט ניו-יארק. אזוי ווי דער סטרוזש אין ,קאלומביע אוניווערסיטעט', וואס איז מיט עטלעכע יארן צוריק געווארן דארט א סטודענט אין לאטיין און אלטגריכיש און האט באקומען א בחינמדיקע בילדונג א דאנק זיין באשעפטיקונג אין דער הויכשול האבן די מיטלשול-שילער אין דער שטאט ניו-יארק אמאל געהאט דאס זעלבע מזל! אלע שילער אין ניו-יארקער שטאטישן שולן-סיסטעם, וואס האבן באקומען הויכע צייכנס און זיינען אנגענומען געווארן אלס סטודענטן אין ,סיטי אוניווערסיטעט' און ,ברוקלין קאלעדזש' האבן געלערנט בחינם דארט!
אין יענע יארן זיינען די שטאטישע מלוכה-אוניווערסיטעטן פארפלייצט געווארן מיט יידישע שילער פון מיטלשולן אין אלע טיילן שטאט. דאס זיינען געווען די יארן, ווען די אלע מיטלשולן זיינען געווען פיינע לערן-אנשטאלטן, וואו ס'האט געהערשט ארדענונג מיט רואיקע קלאסצימערן און איבערגעגעבענע, רעספעקטפולע שילער.
אין קוקאראטשקעס און לאטרינען שרייבט סעניאריטע גאלדשטיין פון ,דזשעימס מאנראו' אין די בראנקס, אז זי האט געהאט א גלענצנדיקע קאריערע אלס לערערין אין דער מיטלשול. דער לאנגיאריקער, באקאנטער מדריך, הענרי היין, איז געווען א דיסציפלין-מייסטער, וואס זיין שולע האט פונקציאנירט אזוי ווי א זייגער.
פריילין גאלדשטיין האט פענסיאנירט אין 1974, וואס איז צוזאמענגעפאלן מיטן ,עקסאדוס', ווען א גרויס צאל יידישע פאמיליעס האבן פארלאזן די געגנט.
10 יאר שפעטער אין 1984 איז ,מאנראו' געווען איינע פון די ערגסטע 10 מיטלשולן אין דער שטאט מיט כלערליי צרות, וואו ס'האט געבושעוועט נאר א געוואלדיקע אומארדענונג. ביז 1984 איז יענע געגנט שוין געווארן איינע פון די ערגסטע אין די פאראייניקטע שטאטן.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
מאטעריאליזם איז דער היינטיקער צייט-גייסט! וואס מער מ'האט און וואס מער מ'קויפט, אלץ מער הצלחה מ'האט אין די אויגן פון דער געזעלשאפט. ס'איז ניט צו גאט, צו לייט, צו תורה און צו סחורה אבער, בקיצור, אויף געלט שטייט די וועלט!
ריידנדיק וועגן געלט! ,פעיסבוק' ווערט היינטיקע וואך א בערזע-נאטירטע געזעלשאפט. דער פאקט, וואס ,פעיסבוק' פראדוצירט גארניט און באט בעיקר אן א נישטיקן פראדוקט איז טרויעריק און דאס זאגט אונז א סך וועגן דער געזעלשאפט, אין וועלכער מיר לעבן און וואס אירע ווערטן זיינען! די שרייענדיקע נייעס זיינען היינטיקע וואך, אז ,פעיסבוק' איז ווערט 100 ביליאן דאלאר און וועט פארקויפן צום ערשטן מאל אקציעס אויף די וועלט-בערזעס. צי איז ,פעיסבוק' באמת ווערט 100 ביליאן דאלאר?
שלום עליכם האט פארפלייצט די וועלט מיט טינט און די פעיסבוק-נודניקעס (אדער אפשר די ,פעיסבוקניקעס') פארפלייצן די וועלט מיט זאבאבאנעס.
אונזער לעזערשאפט האט זייער גענאסן פון ,בראזיל' און אונזער באשרייבונג פון איידע לאורי, די רייכסטע פרוי אין לאנד, די אלמה פון פריערדיקן ,פייניקונגס-מיניסטער' און א געוואלדיקע פאסאניסטקע מיט א שוך אלס הוט! די לייענער האבן באמערקט די ענלעכקייטן צווישן דער טאטאליטארישער מדינה אין דעם פילם און היינטיקן אמעריקע.
מאדאם לאורי ווערט וואס אמאל יינגער אין משך פון דעם פילם א דאנק א געוואלדיקן כירורג, וואס שניידט און ציט זי די הויט ביז זי זעט-אויס יינגער מיט 20 יאר נאך דער ערשטער אפעראציע און 40 יאר יינגער נאך דער צווייטער עסטעטישער פראצעדור. צום סוף זעט זי אויס נאך יינגער פון איר זון! אמעריקע גנב!
בשעת זיין פינצטערסטער שעה געפינט זי איר זון אויף דער לוויה פון איר נעענסטער פריינדינע, וואס איז אומגעקומען פון א געפושטער פנים-איבערמאכונג. זיין מאמע ווערט ארומגערינגלט מיט פארערער, וואס זייערע אויגן זיינען פארגליווערט אויף איר. איידא לאורי איז גאר שטארק פריילעך און פארנומען ווי דער רבי אלימך און העלפט ניט איר זון.
די מאמע איז אייביק יונג, אייביק שיין, אייביק רייך און אייביק פאפולער! וואס פארא לאנד! וואס פארא וועלט! די ניט-פארגינערקע איז א גרויסע געווינערקע!
דעם זיידנס עצה
דער זיידע זיצט ביים טיש אין שטוב און גיט עצות בשעת ער עסט דער באבענס חלה, וואס איז שטענדיק געשמאק! דער זיידע פון קאביליעץ (מינסקער גובערניע - 40 וויארסט פון מינסק) האט לעצטנס געגעבן זיין איינקל אט-די עצה: ,איבערגענוג יסורים זיינען פאראן אויף דער וועלט; מ'דארף ניט שטיין אין ריי און ווארטן, אז מ'זאל אים אנטיילן נאך מער צרות.
אמעריקאנע
אסקאר האמאלקע איז אן אינטערעסאנטע איינצלהייט און פוסנאטע פון דער שיינער אמעריקאנע. ער איז געווען א בארימטער כאראקטער-אקטיאר אין אמעריקאנער קינא.
האמאלקע האט זיך געלערנט טעאטער ביים געניאלן רעזשיסאר און פראפעסאר אין טעאטער מאקס ריינהארט, וואס האט פארמאגט אין דייטשלאנד אן אייגענעם טעאטער-סטודיא. ער האט אלזא געמוזט קענען אלעקסאנדער גראנאווסקי, דער גרינגער פון ,מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער' (גאסעט), און ערנסט ליוביטש, א באוואוסטער קינא-רעזשיסאר פון די 20ער ביז די 40ער יארן אין האליוואוד.
גראנאווסקי איז געווען ריינהארטס פעאיקסטער און באליבטער שילער. ער האט געשאפן ,גאסעט' לויט ריינהארטס עיקרים, טעאריעס און מעטאדן.
יונג און חסידיש
איין מיטארבעטער האט אלעמען איבערראשט היינטיקע וואך בשעת ער האט אונז דערציילט, אז מיט עטלעכע יארן צוריק האט אים די שול געוואלט באצאלן, כדי ער זאל ,לייענען יעדן שבת די תורה און אנפירן מיט די תפילות'.
לאווע גאווארטשיק, א מיטארבעטער און א בעל-תפילה, האט אים איבערגעריסן מיט געפלעפטקייט. ,ר' חיים, איר זעצט-איבער פון ענגליש. איר האט שוין פארגעסן ווי צו ריידן יידיש. מ'זאגט: ,די שול האט מיר געוואלט שענקען א פאר קאפקעס, כדי כ'זאל זיין דער בעל-קורא ביי שחרית'.
מיר האבן איין מאל געפלאצט און זיך געקייקלט פאר געלעכטער, אז אן אמעריקאנער בחור האט אונז דערציילט: ,מאדאנע איז געפארן קיין ישראל שטודירן קבלה אין קבלה-צענטער פון הרב בערג'. ד"ר נאמאסט האט מיט א גרויסן שמייכל פארראכטן דעם יאט, פרעגנדיק: ,ווילסט דו וויסן ווי אזוי מ'זאגט דאס אויף א ריינעם יידיש?' דער בחור האט שוין געוואוסט, אז אונזערע מיטארבעטער לאכן פון אים. ער האט געענטפערט אויף יא און ד"ר נאמאסט האט דערקלערט: ,די זונה האט עולה-רגל געווען (מיטן עראפלאן) קיין צפת, בכדי צו לערנען זוהר ביי הרב בערג אין בית-מדרש'.
יעדער ייד, וואס קען א שייטל עברי ווייסט שוין, אז ,עולה-רגל זיין מיטן אוויאן' איז א וויץ און אן אקסימאראן, מחמת עולה-רגל הייסט גיין צופוס מיט תפילה און כוונה צו א היכל אדער מקום-קודש.
ביני-לביני נאך עלינו זאגן די קאצקער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
ריידנדיק וועגן דער משיחטע! די באבע האט באשאפן א גולם! די משיחטע לעבט ווי דער משיח אין גן-עדן. זי האט מער ניט קיין געדולד און ווארט ניט אויף קיינעם, באזונדערש ניט אויף די, וואס ווארטן אויפן משיח!
די באבע לערנט מיט דער משיחטע די לעצטע מנהגים און מאדעס אין דער גאלדענער מדינה. מיט גרויס חידוש נאכן קידוש זאגט די באבע דער משיחטע, אז איר טייער, ווייס אייזעלע פאסט זיך ניט צום גרויסשטאטישן לעבן. איצט פארט זי משיחטע עקסטרע און עקספרעס מיט א טאקסי. די משיחטע איז געווארן אן אמתער יאקני. אמעריקאנער גנב!
ס'איז בעסער, אז די משיחטע, איר צו לאנגע יארן און זאל זי זיין געזונט און שטארק (אמן!), זאל פארן מיט א טאקסי, ווייל די וועלט וועט איר קיינמאל ניט מוחל זיין, אז זי זאל זיך, חס-ושלום ניט, פארשפעטיקן צו דער סעודה מיט לויתן ביים סמבטיון!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
סעניאריטע גאלדשטיין איז זייער צופרידן, אז מיר האבן אפגעדרוקט איר בריוו אין רעדאקציע. זי איז געווען לאנגע יארן א לערערין אין שפאניש אין דער בראנקסער מיטלשול ,דזשעימס מאנראו' בשעת די גוטע יארן, ווען די אנשטאלט איז געווען איבערבאפעלקערט מיט יידישע שילער.
כדי צו פארשטיין די גאנצע מעשה מיט סעניאריטע גאלדשטיין, דארף מען אריינקוקן אין ,הומאר' און לייענען דעם בריוו פון איר פארטא-ריקאנער שילערין. אום צו באנעמען די אלע פיטשעווקעס בנוגע דער מעשה, מוז מען אויך קענען די געשיכטע פון אמאליקן שול-וועזן פון דער שטאט ניו-יארק.
איינער פון אונזערע מיטארבעטער משה לעווין האט מיט א סך יארן צוריק געקענט פריילין גאלדשטיין. זי איז געווען א באוואוסטע לערערין אין שפאניש. אז ער האט דערמאנט איר נאמען דער געוועזענער שילערין פון ,מאנראו', מיט וועלכן ער האט געשמועסט מיט עטלעכע מאנאטן צוריק אין געוועלב, איז די פרוי אויפגעקאכט געווארן. זי האט נאך עד-היום טענות צו דער חשובער לערערין.
פריינט לעווין האט זיך קיינמאל ניט פארגעשטעלט, אז זי זאל זיך נאך געפינען אויף אונזער וועלט. אז מ'לעבט אבער, דערלעבט מען! מיר האבן בארעכנט אירע יארן און זיינען געקומען צום אויספיר, אז זי איצט אלט 98!
די פארטא-ריקאנערקע איז נאך אלץ ברוגז אויף פריילין גאלדשטיין מכוח אן אינצידענט, וואס איז געשען לאנג צוריק. טאקע א כעסנטע - זי האט נאך פאראיבל 40 יאר שפעטער! אז זי הערט ,סעניאריטע גאלדשטיין' קריכט זי אויף די גלייכע ווענט אזוי ווי די קוקאראטשקעס און לאטרין!
מיר דערקלערן, אז ס'איז בעסער צו מאכן א רייזע מיט דער לאקאלער פריידן-באן איידער צו פארן מיטן טענות-עקספרעס.
ס'איז א קורווישע וועלט
איין אונטערשיד צווישן א קורווע און א פאליטיקער איז א קורווע איז אן ערלעכער מענש. זי איז אפשר ניט קיין וואוילע, נאר אן ערלעכע, ווייל ליגנס שטערן דאס אלגעמיינע געשעפט אין נפקא-בית. די גאנצטע פאליטיק שטיצט זיך אבער אויף ליגנס און ס'שיינט, אז אויף שקרים שטייט גאנץ וואשינגטאן. דאס זיינען ניט קיין שרייענדיקע נייעס.
היינטיקע וואך איז פארעפנטלעכט געווארן דער גאר טשיקאווער פאקט, וואס מיט 20 יאר צוריק האט אבאמעס ליטערארישער פארשטייער געשריבן אין א פרעסע-באריכט, אז אבאמע איז געבוירן געווארן אין קעניע! קיינער קאן זיך ניט דערוויסן פון קיין איין פרט פון זיין יוגנט, פון זיין געבורט ביז זיין געזונט און צייכנס אין אוניווערסיטעט. דאס זיינען ניט קיין פוסטע באשולדיקונגען און די באשולדיקער זיינען ניט קיין פראסטע קאכלעפל, וואס טאראראמעווען ארום נישטיקייטן. רבותי, פאוואליע! אז מ'קלינגט, איז א חגא!
דער וואל-סעזאן דערנענטערט זיך און דער פארוועניו מיט ראמני ראנגלט זיך שוין מיטן אוואנטוריסט באראק אבאמע. וואס פארא אויסוואל - אן אוואנטוריסט אדער אן אריוויסט?
טויטאלאגיע
איין מענש האט זיך אנגעטאן א מעשה אויס דערשלאגנקייט, דער אנדערער לייט איז באגאנגען זעלבסטמארד פון נידערגעשלאגנקייט, און די דריטע פערזאן האט זיך גענומען דאס לעבן מחמת מרה-שחורה; די אלע קרבנות פון מעלאנכאליע זיינען אומגעקומען אין זעלבסטמארד-אקטן. די אלע אפפערן האבן איינגענומען א מיתה-משנה, וואס הייסט, אז זיי האבן געהאט א מיאוסן טויט אדער פינצטערן סוף.
ס'רינט א מענש די סלינע, ווען ער זעט א שמאלץ-הערינג אויפן טיש. ס'סלינעט א הונט מיט גרויס אויפהייטערונג ווען פאוולאוו קלינגט מיטן גלאק און מיטאגצייט פינעט א מענש פון מויל און שוימט זיין כלב פון פיסק.
וואס איז די נפקא-מינא פון דיעגעכץ און זעגעכץ? דאס איז, דרך-אגב, ניט קיין טויטאלאגיע.
דער שטעקער אין שטעפסל
ס'האט קיינמאל ניט עקזיסטירט קיין הויכשול מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך. אין דער יידישער מיטלשול אין קעשענעוו אדער אין דער יידישער גימנאזיע אין ריגע איז יידיש געווען די לערן-שפראך. דער לערער פלעג שטיין ביים טאוול און לערנען די קינדער מיטן ווייז-שטעקן, וואס איז אזוי ווי א לינעאל, נאר נאך לענגער און נאך דינער.
אין אזעלכע לערן-אנשטאלטן האט יעדער שילער געמוזט באצאלן א שכר-לימוד (מאטריקולאציע-געלט), כדי צו לערנען דארט. דאס זיינען געווען לאקאלע שולעס פאר קינדער, וואס האבן געוואוינט ניט ווייט פון דער גימנאזיע. די יידישע גימנאזיעס אין ריגע, ווילנע און קאוונע האבן ניט געהאט קיין צוזאמענוואוינונגען פאר די שילער אזוי ווי מ'האט געהאט אין דייטשלאנד און אין דער שווייץ.
די מיטלשול-שילער און גימנאזיסטן, וואס האבן באקומען הויכע צייכנס האבן געקאנט לערנען אין אוניווערסיטעט. נאר די קינדער מיט פארמעגלעכע עלטערן האבן געקאנט לערנען אין דער גימנאזיע. יידישע שילער אין מזרח-אייראפע האבן ניט געהאט פאר דער שואה קיין גוטע אויסזיכטן צו לערנען אין אוניווערסיטעט, אפילו די, וואס האבן פארענדיקט א גימנאזיע מיט הויכע באלנס.
דא שרייבט מען וועגן א צייט, ווען די מערסטע קינדער אין מזרח-אייראפע, סיי גויאישע סיי יידישע, האבן פארענדיקט נאר דעם זעקסטן קלאס.
אין מזרח-אייראפע איז דער רייניקונגס-אמט ניט געווען אזוי מאדערן ווי די סאניטערע איינריכטונגען אין מערב-אייראפע און אמעריקע. אין מזרח-אייראפע האבן די שטעט געהאט פארן קריג גאסן-קערער און מיטסט-וואגאנען מיט פערד און קוטשער.
אין די שטעטלעך האט מען ניט געוואוסט פון קיין קאנאליזאציע, נאר פון ,פאמוינע יאמעס' (מיסט-גריבער) און מיסט-בערג. אין די שטעטלעך זיינען אפילו ניט געווען קיין רינשטאקן אדער וועגן מיט ברוקשטיינער, נאר שליאכן.
די וואכן-ענדע
אין אלע מדינות אין מזרח-אייראפע האט מען געוואונשן ,גוט שבת' זיינע קרובים, פריינט און באקאנטע, ווייל קיין וואכן-ענדע האט דעמאלט ניט עקזיסטירט דארט אזוי ווי אין די מערב-אייראפעיאישע לענדער ווי פראנקרייך, דייטשלאנד און אמעריקע.
מיר לעבן איצט אין דער מאדערנער תקופה, וואו אין כמעט ווי יעדע ציוויליזירט לאנד געניסט מען פון אן אפיציעלער, צוויי-טאגיקער וואכן-ענדע. אינעם נייעם יידישלאנד האט מען אויך הנאה פון צוויי רו-טעג. אלזא ווינשן מיר אייך אלעמען א גליקלעכן וואכן-סוף!
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
איינע פון די בארימסטע זאצן אין דער יידישער ליטעראטור איז: ,דא אויף דער וועלט האט באנטשע שווייגס טויט גארניט קיין איינדרוק געמאכט.' די מעשה איז, נאטירלעך, ,באנטשע שווייג' פון י. ל. פרץ! ,באנטשע שווייג' איז אפשר די באקאנטסטע קורצע דערציילונג אין דער יידישער ליטעראטור. די איינציקע אנדערע פראזע, וואס קומט אויפן געדאנעק איז ,מיר איז גוט - איך בין א יתום!' פון ,מאטל פייסי דעם חזנס' פון שלום עליכם.
די איינציקע אנדערע קורצע דערציילונג אין דער יידישער ליטעראטור, וואס קאן זיך פארגלייכן מיט ,באנטשע שווייג' איז י.ב. זינגערס ,גימפל תם'. ,באנטשע' און ,גימפל' זיינען ביידע מייסטער-ווערק, גלענצנדיקע מעשהלעך מיט א שיינעם און פשוטן מוסר-השכל. גימפל און באנטשע זיינען געראטן איינער אינעם אנדערן. דער איינציקער אונטערשיד צווישן די צוויי פארשוינען איז באנטשע ווערט א צדיק מחמת זיינע יסורים און גימפל ווערט א חכם צוליב זיינע ליידן. ביידע ליידן יסורי-איוב.
אויף אן ענלעכער טעמע! א סך ליטעראטור-ליבהאבער דערקלערן, אז חיים גראדע איז געווען א בעסערער שרייבער פון זינגער'ן. גראדע האט קיינמאל ניט פארפאסט איין מעשהלע, וואס איז געווארן אזוי באוואוסט ווי ,גימפל' אדער ,יענטל'.
געוועזענע צוויי הויפט-רעדאקטארן פון ,דער פארווערטס', שמעון וועבער און זיין נאכגייער מרדכי שטריגלער, האבן געהאט אנדערע צוויי מיינונגען וועגן אט-דער טעמע. שמעון וועבער, וואס האט אויסגעבעסערט אלע זינגערס דערציילונגען, האט געהאלטן גראדע'ן פארן בעסערן שרייבער. מרדכי שטריגלער איז געווען ביי דער מיינונג, אז באשעוויס זינגער איז געווען דער פעאיקערער פראזאאיקער.
אט האט איר דא פון הוילן פאס אינטערעסאנטע צוויי פיטשעווקעס וועגן דער יידישער ליטעראטור. ס'וואלט געווען העכסט-אינטערעסאנט זיך צו דערוויסן, וועלכער אויטאר, זינגער אדער גראדע, איז געווען מער פאפולער ביי יידיש-ריידנדיקע, ביי די, וואס האבן געלייענט זייערע שריפטן אויף יידיש.
רבותי, פאוואליע!
משה לעווין, אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר, האט באמערקט אנומלטן, אז מיר באקומען ניט קיין הילף פון די יידיש(יסטיש)ע ארגאניזאציעס. ווינד און וויי איז דעם, וואס מוז אנקומען צו זיי! ד"ר אוצר נאמאסט, אונזער גרידנער, האט אנגעוויזן אויפן ריינעם פאקט, אז ס'זיינען שוין מער ניט דא קיין יידישיסטישע ארגאניזאציעס אדער יידישע קולטור. ,איר זוכט אפשר הילף פון מתים אויפן בית-עולם?' אלע האבן א טראכט געגעבן און א לאך געטאן. ד"ר נאמאסט איז, ווי תמיד, געווען גערעכט!
ווי אזוי קאנען מיר דערווארטן צוזאמענארבעט אדער הילף, ווען קיין יידישע קולטור איז מער ניט דא. די אלע גרופעס זיינען ארעמע כמו-ארגאניזאציעס מיט א נישטיקער אדער ניט-עקזיסטירנדיקער מיטגלידערשאפט.
די איינציקע זאך, וואס די אלע ארגאניזאציעס האבן געמיינזאמס איז דאס: זיי פארעפנטלעכן כסדר ,גרויסארטיקע' דעקלערונגען וועגן זייערע פוסטע אויפטוען, און אין ,פעיסבוק' און ,טוויטער' נאך!
מיר קראצן זיך דעם שטערן אויס געפלעפטקייט און פרעגן זיך, וואס טוען די אלע גרופעס און ארגאניזאציעס ווי ,דער העבעאישער אקטיארן-פאראיין', ,יוגנטרוף', ,דער קולטור-קאנגרעס' אא"וו? דער ענטפער איז גאנץ פשוט: זיי טוען גארניט מיט גארניט.
א רוסישער מי-שברך
גאספאדין ניקאליי באראדולין איז נאך א קרבן פון א רוסישן מי-שברך. היינטיקע וואך האט ער באקאנט געמאכט אין אינטערנעט, אז ,דער ארבעטער-רינג' זוכט צו שענקען סטיפענדעס א צאל שילער, וואס ווילן זיך לערנען היינטיקן זומער יידיש אין ,סוירקל לאדזש'. זיין באקאנטמאכונג אין נאמען פון ,דער ארבעטער-רינג' איז פול מיט געוואלדיקע טעותים, וואס אפילו א פשוטער אנהייבער וואלט קיינמאל ניט געמאכט. חבר באראדולין שרייבט, אז ,אנערקענטע יידיש-לערער' וועלן געבן די קורסן. אויב אין ,ארבעטער-רינג' זיינען דא אזוי פיל ,באקאנטע פראפעסארן און קענער אין יידיש', פארוואס זשע דען האט קיין איינער פון זיי ניט געכאפט און אויסגעבעסערט די אלע גרייזן אין זיין אנאנס?
רבותי, קויפט זיך איין צוזאמען מיט דעם פאטשאטנעם ,פראפעסאר' אין דער חברה שעכטער, וואו איין באקאנטער כמו-מומחה אנערקענט דעם צווייטן באוואוסטן פסעוודא-קענער! באראדולין, א ייד פון ביראבידזשאן, איז אויך א קרבן פון לייענען סאנדלערס ,פארווערטס', וואו מ'שרייבט אויף א ריינעם ביראבידזשאניש צום אנדענק פונעם סאוועטישן היימלאנד און לזכרון אהרון ווערגעליס.
די קאטעגאריע, אין וועלכער מיר מאכן באקאנט די אלע שארלאטאנעס דערמאנט אין דער רובריק ,אזוי שרייבן ,זיי'', וואס דער פריערדיקער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס' מרדכי שטריגלער פלעג פארפאסן יעדע וואך.
ס'איז א חרפה און א בושה, אז אזעלכע געוואלדיקע למדנים ווי ניקאליי באראדולין, הערשל גלעזער וכדומה, וואס קאנען ניט מאכן קיין צלם פאר אן אלף לערנען שילער יידיש. ווי אזוי קאן זיך א סטודענט אויסלערנען יידיש ווען דער לערער אליין האט קיינמאל ניט באהערשט דאס לשון. דיינו ותיקו!
בלייבן אן א באבען
די שווערסטע זאך,אונז דאכט זיך, איז צו פירן דאס אייגענע לעבן און ניט טראכטן פון דעם, וואס אנדערע האלטן אדער טוען! און די, וואס דערשלאגן זיך צו אזא גאלדענעם רעזולטאט רופן-ארויס ביי אנדערע ניט בלויז אייפערזוכט, נאר אויך אויפגעבראכטקייט.
די באבע האט געכאפט דעם שניט און איז א מייסטערין אין דער קונסט פון לעבן הויך און וואויל! זי לעבט א גוטן טאג ווי די פרינצעסין אין פאלאץ אין עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל' צוזאמען מיט דער משיחטע, וואס לעבט ווי דער משיח אין גן-עדן! ס'זיינען ניט דא קיין שום ווערטער צום באשרייבן אזא איבערלעבונג פול מיט עלעגאנץ, שיינקייט און איידלקייט.
אלץ, וואס מ'זאגט אויף איר הינטער די אויגן ארט זי ווי דער פאר-א-יאריקער שניי און הערט זי ווי דעם קאטער. אויב ס'איז דא א חסרון און די באבע איז טאקע צו שיין, בלייבט זי אן א באבען. ווען א גרויסער יאטעביעדאם טוט איר אן אן אומבכוד אין האטעל-סאלאן ווען זי באגריסט אים און ער מאכט זי אוועק מיט דער האנט ווי גארניט מיט גארניט, בלייבט זי אן א באבען.
די באבע איז קלוג ווי די וועלט; צו דער באבען געהערט אלזא די וועלט, ווייל זי פארשטייט זי. די באבע האט אן אייגענעם משיח, די משיחטע, וואס קאן זי אויסלייזן פון אלע יסורים! דער באבניק און די משיחטע האבן א באבע, די איינציקע באבע, וואס בלייבט אן א באבען!
______________________________________________
לייט-ארטיקל
וואו איז היטלער באמת אהינגעקומען?
איינע פון די סעסנסאציאנעלסטע געשיכטעס פון די לעצטע הונדערט יאר איז פארעפנטלעכט געווארן היינטיקע וואך אינעם בוך ,ראטלאין' (ראצן-ליניע).
דער מחבר פעטער לעווענדע דערציילט אין זיין בוך, אז א ,פערטער רייך' האט באמת עקזיסטירט נאך דער צווייטער וועלט-מלחמה, וואס איז גוט-פינאנצירט געווארן און האט געהאלפן נאציס אנטלויפן און געפינען אזיל-ערטער. נאך וויכטיקער, נאך פינצטערער און נאך סענסאציאנעלער איז די געשיכטע, וואס יארן לאנג האבן קורסירט קלאנגען, אז מארטין בארמאן, דער רייכס-לייטער, איז אנטרונען און האט זיך באהאלטן ערגעץ אין לאטיין-אמעריקע. קיין רעגירנג האט זיך ניט געקימערט אדער פאראינטערעסירט מיט דעם קלאנג. די אלע אויספארשער און נאצי-יעגער, וואס האבן געהאט באווייזן בנוגע דעם באריכט זיינען גרינגעשעצט געווארן און זייערע באווייזן האבן אלע אוועקגעמאכט מיט דער האנט.
איידער פרעזידענט דזשאנסאנס געליבטע מאדלען ברוין איז געשטארבן אין 2002 פון קרעבס, האט זי דערקלערט אין אן איינציקן אינטערוויו, אז צוזאמען מיט עטלעכע אנדערע הויכראנגיקע רעגירונגס-באאמטע האט דזשאנסאן אויספלאנירט דעם אטענטאט אויף פרעזידענט קענעדי.
די וועלט האט זיך, א דאנק פרוי ברוין, דערגרונטעוועט ענדלעך צום אמת און ס'ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה. ברוין האט פארעפנטלעכט די דאטעס, צייטן און נעמען מכוחן אטענטאט אויף פרעזידענט קענעדי. זי האט באשריבן דעם מארד-פלאן מיט אלע איינצלהייטן. די, וואס טראכטן-אויס מעשיות און לייגן שטעלן קיינמאל ניט צו אזוי פראנק און פריי מיט אזא גרינגקייט און דייטלעכקייט דאטעס, צייטן און נעמען. די אלע פרטים, וואס ברוין האט איבערגעגעבן אין דעם אינטערוויו שטימען מיט די אלע געשעענישן און פאקטן בנוגע קענעדיס מארד. דערצו שמעקן מיטן אמת די אלע איינצלהייטן אין ,ראטלאין'.
איצט דערשיינט א בוך, וואס דערציילט די סענסאציאנעלסטע געשיכטע פון פאריקן און היינטיקן יארהונדערט און דאס ארט די וועלט ווי דער פאר-א-יאריקער שניי.
דער בארימטער נאצי-יעגער שמעון וויזנטאל האט זיך אויך ניט פאראינטערעסירט מיט קיין סך באריכטן, וואס זיינען פארגעבראכט געווארן פאר אים, ווייל ס'איז אים געווען לייכטער ניט צו וויסן אין פיל פאלן. א סך אויספארשער, וואס האבן זיך געגריבלט אין אזעלכע קלאנגען, זיך דערוואוסט פון אזוינע געפערלעכע פאקטן און זיך דערקליבן צום אמת זיינען פארשוואונדען אין מיטן דער פעך-שווארצער נאכט און קיינער ווייסט נאך ניט, וואו זיי זיינען אהינגעקומען.
הער לעווענדע איז א פעאיקער פארשער און שרייבער, וואס זיין ערשט בוך ,דער אומהייליקער אליאנץ' (אויך וועגן נאצישע שיקאנעס און אינטריגעס נאכן קריג) איז געווען א ליטערארישער שלאגער. די ערשטע אויפלאגע איז געווען א קליינע און דער פארלאג האט ניט ארויסגעגעבן א צווייטע אויפלאגע. ,דער אומהייליקער אליאנץ' איז אונטערגעדרוקט געווארן פון אלע זייטן, אריינגערעכנט די אמעריקאנער רעגירונג. דער פארלעגער איז געווען אונטער א שווערן דרוק ניט ארויסצוגעבן די ערשטע אויפלאגע.
איצט שרייבט לעווענדע אין דעם סענסאציאנעלן בוך וועגן דעם אינזל, וואו היטלער זאל האבן אויסגעלעבט זיינע לעצטע יארן נאכן פונאנדערפאל פון דריטן רייך. דאס פארשונגס-ווערק איז א מייסטערהאפטס, פול מיט העכסט-אינטערעסאנטע פרטים און באשטעטיקטע פאקטן.
דער דריי-שעהיקער אינטערוויו, וואס דער אויטאר האט געגעבן אין דער נאציאנאלער ראדיא-פראגראם ,קאוסט-טו-קאוסט' (פון איין ים-ברעג ביזן צווייטן) איז געווען גאר א פארכאפנדיקער. דער אנזאגער האט דערלקערט אין משך פון דעם אינטערוויו, אז דאס איינע פון די אינטערעסאנטסטע פראגראמען פון זיין קאריערע.
דאס בוך פליסט ווי א שטראם און איז גרינג צו לייענען.
מיר פרעגן זיך, צי די וועלט וועט זיך אינטערעסירן אדער גרינגשעצן די געשיכטע, וואס היטלער האט איבערגעלעבט דעם קריג און געפונען א מקום-מקלט אין עק וועלט, וואו ער האט אויסגעלעבט זיינע יארן, לאכנדיק פון דער וועלט.
אויב דער עולם מאכט-אוועק די געשיכטע מיט דער האנט און דערקלערט זי פאר ,גארניט מיט גארניט', פארדינט ער ניט צו וויסן דעם אמת און פארדינט אויך צו לעבן אויף אייביק אינעם חושך-מצרים!
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 11 מאי 2012
די נקמה/נחמה פון איידע לאורי, די רייכסטע פרוי אין לאנד
אלגעמיינע באמערקונגען
דא האראוועט מען אזוי ווי א ,סיבירסקער קאטארזשניק', כדי צו מאכן וועכנטלעך אן ערשט-קלאסיקע צייטונג אויף א ריין-היימישן יידיש אין אן עפאכע, ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזוינע פובליקאציעס און אזא עלעגאנטער, רייכער יידיש!
א סך לייענער האבן געשריבן אין בריוו אין רעדאקציע, אז זיי זיינען דערשטוינט, אז אין 2012 בליט און גליט אזא צייטונג. ,דער מאמענט' גליט אבער ניט ווי די לעצטע האלאוועשקעס אויפן פריפעטשיק שפעט ביי נאכט! ,דער מאמענט' ברענט אזוי ווי א שרפה מיט א געוואלדיק-מחיהדיקער אומשטערלבלעכקייט און מיט אזא פייער אין הארצן.
ווידער אמאל איז געוואקסן אונזער טיראזש, וואס איז היינטיקע וואך דערשטיגן ביז 130,000 לעזער! אונזערע רעדאקטארן פרייען זיך, וואס אזוי פיל מענשן געניסן פון אונזער צייטונג און אז אין ,דער מאמענט' פילט זיך דאס יידישע לשון ווי ביי זיך אין דער (אלטער) היים!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ער האט פארלוירן זיין הארץ אין דער אונטערגרונטבאן: א חתונה אין מעטראפאליטען! אז מ'לעבט, דערלעבט מען!
אין מיטן ד'ר'אינען איז מיט אמאל ארויסגעדרונגען דזשאז-מוזיק פון דער מאטרא-סטאנציע ,בראדוועי-לאפאיעט' און איינצייטיק איז א מבול מיט מענער און פרויען, אויסגעפוצט אין סמאקינגס און באל-קליידער, ארויסגעפלאסן ווי א טייך. 125 חתונה-געסט זיינען ארויסגעקומען 8 אזייגער פרייטיק אין אוונט פון דער סטאנציע אונטער דער שיינער מוזיק פון א דזשאז-קאפעליע.
קיין צוזאמענפאלן זיינען ניט דא! דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. הויפט-רעדאקטאר קארנפעלד מיט זיין פרוי, משה לעווין מיט זיין פרוי, ד"ר נאמאסט און אונזער זעצער זיינען געגאנגען שפאצירן און האבן הנאה געהאט פון דעם שיינעם, פרילינגדיקן אוונט, ווען זיי האבן געהערט די מוזיק און דערזען די סוויטע אורחים. די געסט האבן זיך פארזאמלט פאר א רעסטאראן הארט ביי דער סטאנציע, וואו די קאפעליע האט געשפילט און אמוזירט סיי די איינגעלאדענע סיי די פארבייגייער.
ר' יעקב און ד"ר נאמאסט האבן פארפירט א שמועס מיט איינעם פון די אנטיילנעמער אין דעם גראנדיעזן גאסן-ספעקטאקל און זיך דערקונדיקט וואס פארא פייערונג דאס איז. איין מאן האט געענטפערט, אז ס'איז א האמאסעקסועלע חתונה-שמחה. די צוויי חתנים האבן מיט א שעה פריער חתונה געהאט אין דער קירכע ,סאנקט בארטאלעמעא' הארט נעבן דער ,וואלדארף-אסטאריע' אויף פארק אוועניו. ס'איז ניט בלויז געווען א הייראט צווישן צוויי מענער, נאר ס'איז אויך געווען א געמישטע חתונה, א קריסט מיט א ייד.
וואונדער איבער וואונדער! בשעת מיר האבן געשמועסט מיט א צאל געסט, האט זיך ארויסגעשאקלט פון דעם עולם אן אלטער באקאנטער אונזערער און א לעזער פון ,דער מאמענט'. זבולון בלוישטיין איז ווידער אמאל געווארן א מחותן. ער איז געווען דער פאטער פון איינעם פון די חתנים! ער איז איצט א שווער!
פרוי קארנפעלד, א טייער, יידיש ווייבל, איז געווען א ביסל געפלעפט, ווי אזוי אונטער איין חופה קאנען שטיין צוויי חתנים אן א כלה. דער חתן איז געווען צו שיין! חתן-כלה, מזל טוב!
היינט-צו-טאג איז אזא געשעעניש א זעלטנהייט, אבער ניט לאנג צוריק האט די שטאט געקאכט מיט אזעלכע אייגנארטיקע גאסן-סצענעס. די אייגנארטיקע פארשוינען, וואס האבן באפעלקערט ניו-יארק און פארבנרייך געמאכט דאס שטאטישע לעבן זיינען מער ניט דא. אויף דער גאס זעט מען היינט-צו-טאג נאר זשלאבעס און גראביאנעס, אנגעטאן אין לייבלעך מיט אראפפאלנדיקע הויזן אדער ספארט-פידזשאמעס, די אויערן פארשטאפט מיט מוזיק-קאקאמייקעס און די אויגן פארבלענדט פון רייזע-טעלעפאן- און קאמפוטער-עקראנען.
אמאל איז געווען א שטאט און א וועלט. און, אוי, וואס פארא שטאט ניו-יארק איז געווען!
דער נאסטאלגיע-באל
אזוי ווי ,דער מאמענט' איז א צייט- און נאסטאלגיע-מאשין איז יעדער פייערלעכער באל, וואס מיר מאכן א נאסטאלגיע-באל. דער אמתער ,נאסטאלגיע-באל' וועט פארקומען דעם 31סטן אקטאבער אין ניו-יארק אבער מיר גרייטן זיך איצט צו אונזער זומער-באל אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
דער אלטער האטעל איז צופרידן, אז ער וועט האבן אזעלכע עלעגאנטע געסט. די באל-זאלן דערמאנען דעם באזוכער אינעם גרוילן-פילם ,די שיינינג', וואס קומט אויך פאר אין אן אלטן האטעל פול מיט גייסטער, קליפות און שדים. אונזער באל-זאל דערמאנט אונז אין דעם באל-זאל אין דעם פילם, וואו דער סטרוזש זיצט איין נאכט און זעט א באל, וואס איז פארגעקומען דארט מיט 50 יאר פריער אין דער דזשאז-תקופה. בעת דער סצענע הערט מען די שווערמוטיקע מעלאדיע ,מיטלנאכט מיט דיר און די שטערן'. אונזערע בעלער האבן אזא אלטמאדישן חן און רופן-ארויס סיי התלהבות סיי בענקשאפט.
פאר-א-יארן אויגוסט איז אונזער ערשטער באל פארגעקומען אין אזבורי אין מיטן פון א הוריגאן, וואס איז באמת ניט געווען קיין שטורעם, נאר א שטורעם אין א גלאז וואסער! דער ארקעסטער האט פון-דעסט-וועגן געשפילט און די געסט האבן פארט געטאנצט און געטרונקען בשעת ס'האט געבלאזן א שטארק ווינטעלע. דער הוריגאן איז געווען אן אויסגעבלאזן איי און אונזער צוויי-טאגיקע קאנפערענץ צוזאמען מיט דעם שבתדיקן באל זיינען געווען א דימענטענער שלאגער!
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
,דער מאמענט' איז אונזער איינציק האב-און-גוטס, די איינציקע זאך, וואס א מענש פארמאגט. דער מאמענט איז גאלד און וואו מ'זאל זוכן די אמתע שאצן. איינשטיין האט דערקלערט, אז ס'איז ניט דא קיין פארגאנגענהייט או אויך ניט דא קיין צוקונפט, נאר די אייביקע קעגנווארט!
אן אלטמאדישער ייד, אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט, צוזאמען מיט א ניצול-געווארענער פון חורבן, א גביר, וואס האט אנגעקליבן ביליאן דאלער פון האנדלען מיט וואפן, האבן געהאט א טרוים. א דאנק א ברייטהארציקער ביישטייערונג פון דעם גרויסהארציקן בעל-טובה איז ,דער מאמענט' געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ!
דער טרוים איז מקוים געווארן כהרף-עין א דאנק דעם אינטערנעט! די אלע ניימאדישע מאכערייקעס און מאדערנע דזשימדזשיקעס האבן אונז דערלויבט צו שאפן בליצשנעל א צייטונג. ס'איז טאקע א לעבעדיק-ניימאדישע וועלט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
קאמעלמאכערס ווינקל איז א שלאגער ביי די לייענער! די לעזערשאפט האט זיך געפאסמאקעוועט פאר-אכט-טאגן מיט זיין ארטיקל וועגן עלעקטריציטעט און זיך געוואונדערט, אז פאראן נאך אזעלכע, וואס זיינען פעאיק צו באשרייבן אזוינע טעמעס אויף יידיש.
יא, גוטע ברידער, מיר זיינען מסכים; חיים קאמעלמאכער איז איינער אויף דער וועלט! ר' חיים וועט פארעפנטלעכן וועכנטלעך אין דער אייגענער סעקציע ארטיקלען און פעליעטאנען פון זיין רייך לעבן. ער איז אן אויסערגעוויינלעכער פעליעטאניסט און געשיכטן-דערציילער. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער יידישער בחור פון מאניעוויטש שרייבט פאר ,דער מאמענט'.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער צייט-גייסט איז ,בום-בום'! מיר לעבן אין א רוישיקער, טומלדיקער וועלט. מיט הונדערט יאר צוריק פארן גרויסן קריג, איז דער דעמאלטיקער צייט-גייסט געווען רואיקייט און שלום.
אין דער היינטיקער וועלט הערשט א כסדרדיקער טומל, אנגעפאקט מיט כלערליי אנגסטן. אה, דער דייטשער שטורעם און דראנג איז דער הערשער! דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
וואס קאן מען זאגן אויף אן עפאכע, וואס האט ניט קיין צייט-גייסט אדער אויף אן עולם אן שום וועלט-אנשויאונג? מ'בלייבט אן א באבען!
בראזיל
דער סורעאליסטישער פילם ,בראזיל' (1985) איז א שווארצע קאמעדיע, וואס שילדערט א וועלט, וואס איז גאנץ ענלעך צו דער היינטיקער! די מעשה קומט-פאר אין דער נאענטער צוקונפט אין א לאנד, וואס ווערט געוועלטיקט פון א פאשיסטישער ביוראקראטיע. נאר דער מאטעריאליזם ארט די אונטערקלאסן, וואס ווערן אונטערגעדרוקט פונעם אויבערקלאס, טאטאליטארישע טעכנאקראטן. דער פילם איז א פינצטערע פאראדיע וועגן דעם בעלעטריסטישן ראמאן ,1984'.
דער העלד איז א נעבעכדיקער טרוימער, דער זון פונעם געוועזענעם ,פייניקונגס-מיניסטער' און זיין אלמנה. זיין מוטער, איידע לאורי, איז גאר א רייכע און חשובע ,אריסטאקראטקע' מיט א וועלט מיט הויכגעשטעלטע פריינט אין דער רעגירונג. זי זיצט ברומו-של-עולם!
דער זון ארבעט אלס ביוראקראט אין אינפארמאציע-מיניסטעריום און פטרט די טעג און און לעבן מיט נארישע טרוימען און פאנטאזיעס. זיין מוטער מאכט-דורך אן עסטעטישע אפעראציע און ווערט יינגער מיט 20 יאר. ענדלעך פארליבט ער זיך אין א טעראריסטקע, וואס מאכט פון אים א נאר און טוט אים אפ אויף טערקיש. זיי ווערן געכאפט און געפייניקט פון דער געהיים-פאליציי און זי קומט-אום אין געפאנגענשאפט.
דער טרוימער אנטלויפט פון תפיסה און זוכט-ארום די מאמע, וואס ער געפינט אויף דער לוויה פון איר נעענסטער פריינדינע, וואס איז געשטארבן פון א געפושטער פלאסטישער פנים-אפעראציע. ער געפינט די מאמע און בעט זי אים העלפן. איצט, נאך איר צווייטער פנים-אפעראציע, זעט זי אויס ווי א יונגע קראסאוויצע און איז ארומגערינגלט פון יונגע פארערער, וואס קיצלען זי ביים הספד און מאכן מיט איר קוצעניו-מוצעניו. זי וויל אים אבער ניט קענען, ווייל זי וויל, אז די יונגע זשערעבעצן זאלן ניט וויסן, אז זי איז באמת אן אלטע פרוי.
,מאמע, דארפסט מיר העלפן!' רופט ער אויס.
,רוף מיך דאס ניט', שעפטשעט זי אים צו. ,זיי א וואוילער יאט און גיי-אוועק. דאס איז זייער א הייליקער מאמענט'.
אין דעם מאמענט רייסט זיך די געהיים-פאליציי אריין אין דער קירכע און ער פאלט-אריין אין דער טרונע פונעם אויסגעוועבטן קרבן און ווערט אין גאנצן משוגע, ווייל ער קאן ניט איבערטראגן די רעאליטעט.
,בראזיל' איז א שווארצע קאמעדיע, וואס איז היינט-צו-טאג די ווירקלעכקייט!
שטעטלדיקע פילאסאפיע
דער אמעריקאנער פילם ,העסטער סטריט' (1975) איז א וואונדערבאראר פילם וועגן יידישן אימיגראנטן-לעבן אין ניו-יארק. אין א סך סצענעס רעדן די אקטיארן יידיש. דער פילם מיט א שיינעם מוסר-השכל איז אזוי ביטערזיס, אז עטלעכע צושויער האבן זיך צעוויינט. די מעשה קומט-פאר אין 1896 אויף דער נידער-מזרח-זייט אין מאנהאטן.
,העסטער סטריט' שילדערט ניט בלונז דאס אינערלעכע געראנגל ביי די אימיגארנטן צווישן די אלטע און נייע וועלטן, אן אינערלעכער קולטור-קאמף, נאר ער מאלט אויך די באציאונגען צווישן מאן און ווייב, א הולטייסקער ,יאנקי' און אן אלטמאדישע, יידישע טאכטער. די ערלעכע פרוי פארמאגט א גאלדן הארץ אין דער גאלדענער מדינה. די פרוי האט צום סוף א גליקלעכע ענדע, געפינענדיק א באלאנס צווישן די צוויי וועלטן מיט א נייעם מאן, א ייד מיט תורה.
די יונגע פרוי האט זיך געהאלטן ביים זיידנס עצה. איר לעבן שטיצט זיך אויף שטעטלדיקער פילאסאפיע און אויף ערלעכקייט שטייט זי. א צאל מיטארבעטער האבן זיך באוואשן מיט טרערן ביי געוויסע סצענעס, וואס האבן ארויסגערופן טרויער און סימפאטיע.
אמעריקאנע
א קנאל פון דער פארגאנגענהייט! א סקאנדאל ארום זא-זא גאבאר איז אויסגעבראכן היינטיקע וואך. איר מאן און טאכטער קריגן זיך ווער ס'וועט אכטונג געבן אויף איר בשעת אירע לעצטע חדשים אויף דער וועלט. די וועלט קלינגט ווידער און ווייטער מיט זא-זא'ן, וואס איז געווען איינער פון די גרעסטע סעקס-געטינס פון 20סטן יארהונדערט.
די גינגאלדענע קראסאוויצע איז א יידיש מיידל פון קארפאטן-רוס, וואס איז געקומען קיין אמעריקע צוזאמען מיט דער מאמען און די צוויי שוועסטער. זא-זא, עווע און מאגדע, זיינען געווען אינטערעסאנטע פערזענלעכקייטן. זא-זא איז געווען די בארימסטע שוועסטער און טאקע אן עקצענטרישער פארשוין, וואס האט אנגעקליבן מיליע-מיליאסן צוזאמען מיט א גרויסער זאמלונג איידלשטיינער, בריליאנטן בפרט.
זאגן פלעג מען: ,כ'וויל ריידן פון די דריי יידישע דרעק-יענטעס פון אונגארן, וואס האבן זיך אפגעפארבט די האר אויף פלאטינע, געהאט באציאונגען מיט די גרעסטע און רייכסטע יאטעביעדאמען אין האליוואוד און געקליבן בריליאנטן. יעדער אלטער ייד האט תמיד געלאכט און געענטפערט: ,אוי, איר רעדט פון די שוועסטער גאבאר!'
די גלארייכע אמאליקייט קריכט ווידער אמאל אריין אין דער בלאסער קעגנווארט. די אונגארישע קראסאוויצע איז אויך געווען פארהייראט א קורצע צייט מיט קאנראד הילטאן, וואס האט געשאפן ,די הילטאן האטעלן-קארפאראציע'.
איינע פון אירע באקאנטע באמערקונגען איז געווען: ,קיינמאל האב איך קיין מאן ניט געהאסט אזוי שטארקן, וואס כ'האב אים געוואלט אפגעבן די בריליאנטן, וואס ער האט מיר געשאנקען'.
היינטיקע וואך האט די רעדאקציע געקלונגען מיט אסקאר האמאלקע, דער בארימטער, אמעריקאנער קינא-אקטיאר פון ווין. האמאלקעס זון רעדט יידיש! ער האט אונז געשריבן, אז ער האט ליב דאס יידישע לשון און לעבט איצט אין לאנדאן. מיר ווארטן, אז ער זאל אונז ווידער שרייבן. דער זון האט א חשובן יחוס סיי פונעם טאטנס סיי פון דער מאמענס צד.
ווען פריינט האמאלקע וועט אונז שריפטלעך ענטפערן, וועלן מיר אים איבערגעגן א צאל אינטערעסאנטע איינצלהייטן וועגן האמאלקעס פריינטשאפט מיטן געניאלן טעאטער-רעזשיסאר מאקס ריינהארט. דאס בריוועלע פון הער האמאלקע איז געוואן א וואונדערלעכער קנאל פון דער פארגאנגענהייט און די געשיכטע פון זיין פאטער איז א חנעוודיקע פיטשעווקע פון דער אמעריקאנע!
יונג און חסידיש
דער ארטיקל פונעם חסיד יעקב שמואל בריליאנט, א דימענטענער זשורנאליסט, האט ארויסגערופן גרויס אינטערעס ביי די לייענער. זאגט ניט קיין קדיש נאך דער יידישער זשורנאליסטיק. זי לעבט און בליט נאך אין ,דער מאמענט'. דער ארטיקל וועגן דעם ,חסידישן אינטערנעט' איז זייער אן אינטערסאנטער.
דער מחבר מוז שוין אלט זיין 31 יאר. אונזערע רעדאקטארן זיינען נשתומם געווארן, אז אן אמעריקאנער חסיד שרייבט אזוי גלענצנדיק. דער חסיד, אזוי ווי זיינע עלטערן, איז געבוירן געווארן אין די פאראייניקטע שטאטן. לייענט זיין ארטיקל אין יונג און חסידיש; ס'איז כדאי!
מיר האפן, אז אט-דער באגאבטער שריפטשטעלער וועט שרייבן ווייטער פאר ,דער מאמענט' און באצויבערן די לייענערשאפט מיט זיין טאלאנט. ר' יעקב באווייזט, אז די וועלט איז יונג און חסידיש.
אין חסידימלאנד דערציילט מען ווידער און אבער מעשהלעך וועגן די וואונדער-רביים, חסידישע בעלי-הנסים און בעלי-מופתים. טראץ דעם, וואס דער באבי סאלי, דער צדיק פון מאראקא, איז ניט געווען קיין רבי, איז ער אבער געווען א וואונדער-רב! א צאל לייענער פון צפת האבן אונז דערציילט לעצטנס, אז פרייטיק ביי דער שקיעה האבן זיי דערזען דעם באבא סאלי פארבייפליען די גאסן-לאמפן אונטערוועגנס אין שול. טאקע א פליער! דער צדיק איז געפלויגן מיט די אייגענע פליגל אן שום כשוף-טעפעך אזוי ווי ס'איז דער שטייגער אין די אראבישע לענדער!
נאך דער שקיעה איז ער אודאי ניט געפלויגן. שבת טאר מען ניט פליען!
ריידנדיק וועגן משיח! חסידימלעך, געדענקט זשע! ביני-לביני נאך עלינו זאגן די בעלזער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
דא אין דער רעדאקציע שרייבט מען וועגן משיח און גן-עדן מחמת דעם, וואס אונזערע רעדאקטארן האבן גאט אין הארצן. אונזערע רעדאקציע-מיטארבעטער זיינען יידן מיט תורה, וואס האבן אמונה און בטחון.
די משיחטע דערקלערט, אז יעדערער קאן האבן אין יעדן מאמענט און ביי יעדער געלעגנהייט א ליכטיקן גן-עדן, אויב דאס גלוסט זיך אים מיטן גאנצן הארצן. כדי צו האבן א ליכטיקן גן-עדן דארף מען ניט גיין אויפן עולם-הבא: מ'קאן דאס האבן אויפן עולם-השקרים.
און אחרון אחרון חביב האט די משיחטע דערקלערט ביים קידוש, אז זי פארשטייט ניט פארוואס זי טראגט די אחריות אויסצולייזן די גאנצע מענשהייט פון אלע אירע יסורים. זי שרייט חי-וקיים פון הויכע פענסטער, אז ס'איז די פליכט פון דער וועלט צו פארוואנדלען דעם עולם-השקר אינעם גן-עדן. אין אן אינטערוויו מיט ,דער מאמענט' האט זי זיך באקלאגט: ,פארוואס דארף איך אלץ טאן? פארוואס ווארפט מען אלץ ארויף אויף מיינע אקסלען? כ'בין א כפרה?'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
סעניאריטע גאלדשטיין לעבט נאך און לעזט ,דער מאמענט'! די אלטע פראפעסארין אין שפאניש פון דער מיטלשול ,דזשעימס מאנראו' אין די בראנקס האט אונז צוגעשיקט היינטיקע וואך א שיינעם בריוו אויף יידיש.
זי איז ניט אזוי אלט ווי מיר האבן געמיינט און זי טענהט, אז זי איז ניט געווען אזוי קאלטהארציק אלס לערערין ווי איר שילערין האט זי באשריבן אין א בריוו אין רעדאקציע. סעניאריטע גאלדשטיין האט קיינמאל ניט חתונה געהאט און לעבט נאך אין די בראנקס אין ריווערדעיל, אין זעלבן בנין צוזאמען מיט אונזער הויפט-רעדאקטאר.
די לערערין, וואס האט געלערנט העכער 40 יאר שפאניש אין ,מאנראו' שרייבט אין איר בריוו:
זייער געערטער רעדאקטאר און טייערער לאנדמסאן: אלס לעזערין פון ,דער מאמענט' בין איך שטארק פארוואונדערט געווארן, אז כ'האב דערזען מיין נאמען אין ,דער מאמענט'. כ'געדענק זייער גוט די צוויי שילער, וואס האבן אייך דערציילט וועגן מיר און זייערע יארן אין דער מיטלשול.
די שילערין האט איבערגעטריבן די גאנצע סיטואציע. זי איז גערעכט, וואס כ'בין געווען א שטרענגע לערערין, אפשר טאקע א שוויצערקע. זי איז אומגערעכט, וואס כ'האב טעראריזירט די שילער. אין די 60ער יארן זיינען די קינדער געווארן א ביסל ארגעסיוו און האבן גענומען ווידערשפרעכן די לערער און באקאנט מאכן זייערע מיינונג. אין דער זעלבער צייט האט זיך די געגנט און די שולע געהאלטן אין ענדערן. די יידן האבן זיך ארויסגעקליבן בשעת די פארטא-ריקאנער האבן זיך אריינגעקליבן. דאס זיינען געווען די יארן, ווען ,די ראדיקאלע סטודענטן-באוועגונג' איז אנשטאנען און האט דערמוטיקט די מיטלשול-שילער און הויכשול-סטודענטן צו בונטעווען קעגן זייערע לערער און פראפעסארן. די לעצטע גוטע מדריכם האבן געוואלט, אז ס'זאל הערשן ארדענונג אין דער מיטלשול.
כ'האב שטענדיק געגלויבט אין דער פילאסאפיע, אז אן ארדנטלעכער קלאסצימער איז א גוט קלאסצימער. אין משך פון מיין קאריערע אין ,מאנרוא' האב איך אויסגעלערנט א סך שילער אין שפאניש, וואס זיינען שפעטער געווארן לערער און פראפעסארן אין שפאניש. כ'האב פענסיאנירט אין 1974.
כ'דערמאן מיך מיט גרויס נאסטאלגיע און צופרידנקייט אין די יארן, וואס כ'האב פארבראכט אין ,מאנראו'.
אין פריינטשאפט, שרה גאלדשטיין (א יידיש מיידל פון מעמל)
ס'איז א קורווישע וועלט
היינטיקע וואך קאכט אמעריקע מיט האמאסעקסואליטעט מכוח א געזעץ אין צפון-קאראלינע, וואס פארבאט חתונות צווישן צוויי מענער און צוויי פרויען. מיר זיינען מאדערנע מענשן אין א מאדערנער וועלט, וואס ליידט פון א וועלט מיט צרות. דערצו און נאך ערגער ווערט מען אויפגעקאכט און צערודערט וועגן האמאסעקסועלע חתונות און אבארט-אפעראציעס. די צוויי טעמעס זיינען ניט קיין פאליטישע ענינים. צי פארמאגט דאס גאנצע פובליקום אזא קליינשטעטלדיקע מענטאליטעט און האט עס ניט צו טאן קיין בעסערס איידער זיך אויפצורעגן מיט האמאסעקסואלע חתונות און אבארטן-קליניקעס. דינו!
די קורווישע פארוועניוען און אוואנטוריסטן אין וואשינגטאן און די שטאטס-הויפטשטעט מאכן א גאנצן צימעס פון ,זאבאבאנעס'. זיי פארוואנדלען אן ,אומגעלעגנהייט' אין א טאראראם. צווישן די אלע פאליטישע פראבלעמען, וואס בושעווען אין די פאראייניקטע שטאטן ווי די אומגעזעצלעכע אימיגראצע-כוואליע, די ליידיקע מלוכה-קאסע און צו-הויכע שטייערן פלפולט און קימערט מען זיך מיט האמאסעקסואליטעט און אבאראט-אפעראציעס.
די פאליטישע הויכשטאפלער איבערן לאנד, וואס הערן די פאקלס-שטימע ווי דער פאר-א-יאריקער שניי מאכן א טאראראם איבער אזעלכע נישטיקייטן, כדי אפצוקערן די אויפמערקזאמקייט פון אמעריקאנער פאלק פון די וויכטיקע ענינים און שלאגן פאליטיש קאפיטאל.
חברה, ס'איז טאקע א קורווישע וועלט!
טויטאלאגיע
איין מאמע האט געפעשטשעט איר זון און די אנדערע מוטער האט געקאשקעט איר מיידל; ביידע עלטערן האבן צעבאלעוועט זייערע קינדער.
ס'לוינט זיך א שעף צו באצאלן פינקטלעך דעם ארבעטער זיין לוין. אמאל לעבט א בעל-הבית איבער א שווערן מצב און באצאלט ניט ביי צייטנס זיינע באשעפטיקטע זייער געהאלט; ער מוז זיי דעריבער באצאלן די פארלעגענע שכירות. איין ארבעטער באקומט צוויי לוינען אין דער זעלבער פירמע פאר אנדערע צוויי שטעלעס, וואס ער האט דארט; איין געהאלט באקומט ער אלס שטענדיקער אנגעשטעלטער און דעם צווייטן שכר נעמט ער אלס ראטגעבער מכוח ספעציעלע אנגעלעגנהייטן.
אין פוילן האט מען אמאל געזאגט ,ער דלובעט זיך די נאז' און אין רוסלאנד ,ער קאלופיעט זיך די נאז'. די ריין-יידישלעכע אויסדרוקן זיינען, נאטירלעך, גריבלען און פארקען זיך די נאז.
איין פרוי איז ברוגז מכוח א מצב, וואס איז פארגעקומען מיט העכער 20 יאר צוריק, איר שוועסטער איז אין כעס בנוגע א סיטואציע, וואס איז געשען מיט איבער 40 צוריק צוריק און זייער מאמע איז מלא-רציחה וועגן אן מחלוקת, וואס האט געבושעוועט מיט מער ווי 60 יאר צוריק.
דער שטעקער אין שטעפסל
בנוגע דעם היינטיקן וואל-סעזאן דרוקן מיר היינטיקע וואך די טערמינאלאגיע פאר וואל-טעטיקייטן, מחמת, אזוי ווי אלע ווייסן, אין דער קאטעגאריע האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס.
ווען א פאליטיקער דערקלערט זיך פאר א קאנדידאט אין א וואל-קאמפאניע, שטעלט ער ארויס זיין קאנדידאטור און קאנדידירט צום אמט.
ווען א ריזיקע צאל וואל-בארעכטיקטע גייט שטימען, זאגט מען: ,די וואל-פרעקווענץ' איז זייער א הויכע. א ריזיקער וואל-נצחון איז א לאווינע- אדער ריזן-זיג.
ווען מ'גיט-איין א שטים, ווארפט מען אריין אין דער (וואל-)אורנע א שטים און דערנאך רעקארדירט מען די אייגעגעבענע שטימען. היינט-צו-טאג נוצט מען אויס שטים-שענק און וואל-מאשינען, וואו מ'לייענט דעם שטים-צעטל און דרוקט א קנעפל אדער ציט-אראפ א הענטל.
שטים-רעכט איז וואל-בארעכטיקונג. ווען א מערהייט שטימט פאר א קאנדידאט, ווערט דער געזעץ-געבער דערוויילט צו דעם אמט.
אין פלארידע מיט 12 יאר צוריק האט מען געדארפט אויספינטלען אדער דורכשטעכן א שטים-צעטל און צוליב דעם איז א סקאנדאל אויסגעבראכן; ניט אלע שטימען זיינען רעדארקירט געווארן ריכטיק, ווייל ניט אלע צעטלעך זיינען ,אפגעמאלט' געווארן.
דאקטוירים האבן אין דער אוטערזוכונגס-קאמער איינשפריצונגען מיט פילערליי לייזונגען צו פארשידענערליי מחלות. אן איינשפריצונג איז פיזיש צוזאמענגעשטעלט פון א שפריצער, א פלונזשער און א נאדל. מ'פילט-אן דעם שפריצער מיט א לייזונג פון א פלעשעלע און מ'שפריצט-אריין דעם חולה פעניצילין, א וואקצין, א קעגן-באקטעריען-מיטל (אן אנטיביאטיק) אדער א קעגן-ווירוס-מיטל אא"וו.
מ'האט אמאל געשטעלט א קינד פאקן, כדי עס צו שיצן פון דער געוואלדיקער עפידעמיע. היינט-צו-טאג וואקצינירט מען א קינד קעגן ווינט-פאקן און מאזלען.
,מ'האט שוין געפאקט און געמאזלט' איז א באקאנטער אויסדרוק וועגן די צוויי קינדער-קראנקהייטן. קינדער האבן אמאל געליטן פון קינדער-פאראליז איידער א וואקצין קעגן פאליא-מיעליט איז אנטוויקלט געווארן פון די יידישע דאקטוירים סאבין און סאלק.
די וואכן-ענדע
אה, וואכן-סוף איז פאקטיש א יידיש ווארט! ס'איז א ניימאדיש ווארט צום באשרייבן אויף יידיש א באגריף, וואס האט ניט עקזיסטירט פארן חורבן אין מזרח-אייראפע. אין ענגלאנד, פראנקרייך, דייטשלאנד, עסטרייך און אמעריקע, די פראגרעסיווע מדינות, איז איינגעפירט געווארן די פינף-טאגיקע ארבעטס-וואך ניט לאנג נאכן גרויסן קריג. אט-די לענדער האבן דעריבער געוואוסט און גענאסן פון א ,וואכן-ענדע', וואס איז ניט דאס זעלבע וואס א סוף וואך.
אין מזרח-אייראפע האט אבער נאך דעמאלט געהערשט די זעקס-טאגיקע ארבעטס-וואך. די יידן האבן געהאט נאר שבת אלס רו-טאג און די גויים נאר זונטיק; דארט האט מען דעריבער ניט געוואוסט פון קיין וואכן-סוף, נאר פון אן ענדע וואך.
איצט אין די מאדערנע מדינות הערשט די פינף-טאגיקע ארבעטס-וואך און אלע האבן הנאה פון דער וואכן-ענדע. און וואו ס'עקזיסטירט א וואכן-סוף, דערפאר מוז אויך זיין א ווארט!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גליקלעכן וואכן-סוף!
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
,דער מאמענט' לערנט דעם עולם יידיש! יעדע וואך דערהאלטן מיר א שיינע פאר בריוועלעך פון פראפעסארן און סטודענטן אין יידיש פון פארשידענע טיילן וועלט. די אקאדעמיקער דערציילן, אז ס'איז א מחיה אריינצוקוקן אין אונזער זשורנאל און לייענען אזא שיינעם, ריינעם יידיש. זיי גיבן-איבער, אז ס'איז כמעט ווי אוממעגלעך צו געפינען אין אינטערנעט א זייט אויף יידיש, און ווען מ'געפינט עפעס אויף יידיש, איז די שפראך זייער ארעם און פארטערקישט. מיר קוועלן און שעפן נחת, אז פראפעסארן אין יידיש בארייכערן זייער שפראך דורכן לעזן ,דער מאמענט'.
דער יידישער אוניווערסיטעט
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.(אין ליטעראטור זעט אנדערע פיר איבערזעצונגען פון דעם בארימטן זאץ.)
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
אונזער ליטערארישע דיסקוסיע האבן מיר פארענדיקט מיט צוויי איבערזעצונגען פון ,אליווער טוויסט' פון טשארלס דיקענס. נאכן אנאליזירן די פארשידענע איבערזעצונגען פון דעם ערשטן זאץ אין ,דאן קיכאט', זיינען די שילער געווען נייגעריק צו לייענען אן אנדער איבערזעצונג. ד"ר נאמאסט האט צוגעשטעלט דער גרופע צוויי איבערזעצונגען פון דער ערשטער פראזע פונעם ראמאן וועגן דעם באקאנטסטן יתום אין דער וועלט-ליטעראטור, אליווער!
די ערשטע איבערזעצונג איז א סאוועטיש-יידישע פון קיעוו אין 1925 און לייענט זיך:
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער.
ד"ר נאמאסט האט געמאכט די צווייטע איבערזעצונג, וואס לייענט זיך:
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.
אזוי ווי מ'זעט, איז איין איבערזעצונג א ווערטלעכע און די איבערזעצונג פון ד"ר נאמאסט איז א ווארט-פאר-א-ווארט-איבערזעצונג.
ריידן תכלית!
אונזער חשובער מיטארבעטער און טייערער לאנדסמאן ד"ר רחמיאל פישביין דערקלערט:
,רבותי, לאמיר ריידן תכלית! מיר האבן ניט קיין שום צייט צו הערן פון די נודניקעס, אומגעלומפערטע שוטים און כמו-מומחים, וואס שרייבן אונז דורך ,פעיסבוק' און ,טוויטער', אז מ'שרייבט ,ווינשן' מיט א ,ט', אז ,דער מאמענט' האלט זיך ניט ביים ,אויסלייג ייווא' און נוצט צו פיל דייטשמעריזמען און א ים מיט אנדערע ניט-געשטויגן ניט-געפלויגענע דריי- און פיר-ווערדיקע ,טוויטקעס'.
די בעלי-עצות, וואס שרייבן אונז מיט פארשלאגן צו דרוקן די שרייענדיקע נייעס, צושטעלן נייעס-ווידעאס און אנדערע הויך-טעכנאלאגישע פראגראמען דארפן קודם שענקען א ביישטייערונג מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. בחינם איז נאר די קעז אין דער מייז-פאסטקע; נאר וואסער טרינקט מען אומזיסט!
די רעדאקציע ווערט אויך פארפלייצט מיט א ים מיט פארלאנגען צו רעקלאמירן כלערליי טעטיקייטן און מאטעריאלן אין שייכות מיט יידיש. אונזער זשורנאל האט שוין געשאנקען א מבול מיט מתנות און געטאן א וועלט מיט טובות. ס'איז ניט אונזער פליכט באקאנט צו מאכן און פארשפרייטן אייערע טעטיקייטן און ביכער, וואס זייער קוואליטעט איז כמעט שטענדיק זייער ארעם און אין גאנצן ניט-יידישלעך. דאס איז די סיבה פארוואס דער עולם איז שטענדיק א נישטיקער אויף אלע אייערע פארזאמלונגען. אז ס'זאל עקזיסטירן א קעגנזייטיקע צוזאמענארבעט און פארערונג, וואלט די סיטואציע געווען אין גאנצן אנדערש.
ס'איז אויך ניט אונזער פליכט און ציל צו לויבן אין זאוואד, קאלכאז, און גולאג אריין סאנדלער'ן מיט זיין טויטער צייטונג. דער געוואלדיקער הויפט-רעדאקטאר האט שוין געמאכט א גאנצע קאריערע פון גרויסן זיך. דער בעלצער גאון האט זיך שוין דערשלאגן צו א גאלדענעם רעזולטאט: דער גאנצער בית-עולם קלינגט מיט סאנדלער'ן.
,כאוויירים, אויב מ'קלינגט איז א חגא!' דער געוואלדיקער למדן ווייסט גארניט פון קיין יום-טובים, אבער ער ווייסט זיכער פון חגאות!'
מיט דרך-ארץ, ד"ר רחמיאל פישביין
ד"ר פישביין איז א קאמפס-הונט, וואס האט ניט קיין מורא און שוינט ניט קיינעם! ער וואקלט זיך קיינמאל ניט און ציט זיך קיינמאל ניט פון קיין מחלוקת. ער איז כמעט תמיד גערעכט מיט 100% און באוואכט אונזערע אינטערעסן. מיר דרוקן היינטיקע וואל זיין בריוו, ווייל ער האט געקענט די אלע פארשוינען, אז ער איז געווען מיט יארן צוריק א מיטארבעטער אין צוויי יידישע רעדאקציעס אין ניו-יארק.
רבותי, פאוואליע!
רבותי, עמוד! מ'שיקט אונז כסדר דורכן אינטערנעט נודנע אנאנסן וועגן ,יידישע' פארזאמלונגען און פארשטעלונגען. די מערסטע טעטיקייטן אויף יידיש, וואס מיר זעען זיינען א ריינער שונד אזוי ווי אלץ, וואס מ'מאכט און טוט היינט-צו-טאג.
די פראגע, וואס טאטשעט אונז איז דאס: אויב מ'האט ניט קיין רעספעקט פאר די אלטע זשאנער און קונסט-פארמען, פארוואס שפילט מען זיי אן זיך צו האלטן ביים צייט-גייסט אין וועלכן זיי זיינען געשאפן געווארן? צום בעסטן זיינען די היינטיקע פארשטעלונגען, קאנצערטן און רעציטאציעס בלויז נאר שאטנס און שעפטשעס אין פארגלייך מיט די אמאליקע.
מיר דערווארטן ניט, אז די שוישפילער און רעציטאטארן זאלן ריידן מיט א יידישן אקצענט, וואס איז גאר א זעלטנהייט פאר די, וואס זיינען ניט אויסגעוואקסן אין די מזרח-אייראפעאישע קהילות. מיר דערווארטן אבער, אז די פיעסעס זאלן פארמאגן דעם יידישן טעם, חן און צויבער!
עטלעכע מיטארבעטער אונזערע האבן געזען אין 1935 ,קעניג ליר' אין מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער, וואס איז געלויבט געווארן פון גארדאן קרעיג, דער גרינדער פון ,דאס קעניגלעכע שעיקספירישע טעאטער' אין לאנדאן. איינער פון אונזערע מיטארבעטער איז געווען אן אקטיאר אין ,גאסעט' און רעדט מיט דער זעלבער עלאקוציע וואס די פארשטארבענע ארטיסטן פון דעם טעאטער. ער איז דער איינציקער שריד-ופליט פון אט-דעם לעגענדארן טעאטער, וואס איז לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט.
אנדערע מיטארבעטער האבן געזען די ספעקטאקלען פון מאריס שווארץ און פילערליי שילדערונגען פון שעיקספירישע און רוסישע בינע-פיעסעס אויף יידיש. א פאר געדענקען דזשעני גאלדשטיין, וואס איז געווען א גרויסער שטערן אויף דער 2טער אוועניו. נאך אנדערע געדענקען צעליע לאווסקי, די פרוי פון פיטער לארי, וואס האט געשפילט יידיש טעאטער אין אייראפע און אין ניו-יארק און איז ארויסגעטראטן סיי אין אן עפיזאד פון ,סטאר-טרעק' סיי אין אן עפיזאד פון ,די טוואילאיט-זאנע'.
א רוסישער מי-שברך
די כללה ,א רוסישער מי-שברך' פאסט זיך גלענצנדיק צו ,סאוועטיש היימלאנד' אויף ביראבידזשאניש. דארט האבן די דריי רעדאקטארן אהרון ווערגעליס, חיים ביידער און באריס מאגילנער פארשפרייט סאוועטישע פראפאגאנדע אויף ביראבידזשאניש מיט סאוועטיש-איבערלאנגע זאצן, ריין איבערגעזעצט פון רוסיש. די זאצן זיינען געווען אזוי לאנג, קאמפליצירט, אנגעשטרענגט און ניט-יידישלעך, אז אפילו מרדכי שטריגלער, דער געוועזענער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס', האט אפטמאל ניט פארשטאנען, וואס מ'האט געשריבן דארט.
ס'זיינען אבער געווען שרייבער ווי יוסף ראבין (קאוונע) און אלעקסאנדער ליזען (לעמבערג), וואס זיינען געווען פיינע שרייבער. זיי האבן געשריבן אויף א יידישלעכן אופן מיטן יידישן חן. ראבין בפרט האט גערעדט א פאררעוואלוציאנערן יידיש אזוי ווי זלמן ווענדראף. ס'איז געווען א מחיה צו לייענען ראבינס דערציילונגען. איין נאוועלע, וואס מיר געדענקען זייער גוט און האבן הנאה געהאט צו לעזן איז געווען ליזענס ,די שטערן הוידען זיך'.
ווענדראף איז אפשר געווען דער פעאיקסטער יידישער שרייבער צווישן די אלע שריפטשטעלער אין ראטן-פארבאנד. ער איז געווען א זשורנאליסט און אויטאר און האט אפגעלעבט א סך יארן אויסער רוסלאנד, וואו ער איז געווען א קארעספאנדענט פאר יידישע זשורנאלן אין לאנדאן און ניו-יארק, אריינגערעכנט ,דער פארווערטס'. זיינע קורצע דערציילונגען זיינען דאס אויבערשטע פון שטויסל און זיינען געשריבן אין א לייכטן, יידישלעכן סטיל אין קעגנזאץ מיט די ווערק פון די באקאנטסטע סאוועטיש-יידישע שרייבער, וואס האבן געשריבן אויף א ריינעם ביראבידזשאניש מיטן סאוועטישן אומחן. דאס זיינען ניט געווען קיין שטיגן ארויף צו א חלום אין בוידעם, נאר טרעפלעך אראפ צו א קאשמאר אין מתים-קעלער!
בלייבן אן א באבען
,מ'קאן לעבן אבער מ'לאזט דיך ניט' איז אן אלט זאגעכץ, וואס אלע ווייסן.
די באבע לעבט נאך א גוטן טאג אין ,האטעל קארלאיל', וואו זי פירט א לינקע ליבע מיטן באבניק פון בוטשאטש מיט באבקעס אין דער קעשענע און איז פאני-בראט מיט דער משיחטע, וואס וואוינט מיט א שטאק נידעריקער פון איר.
אין דעם האטעל לעבט די משיחטע ווי דער משיח אין גן-עדן. זי האט ווידער אמאל א באבע, וואס בלייבט אן א באבען. די באבע איז ניט אזוי קאלטהארציק ווי מיר שילדערן זי. זי גיט אכטונג אויף דער משיחטע, וואס געניסט לעצטנס פון צו פיל קידוש-וויין.
די באבע קאן מען ניט געבן צום שמעקן קיין טאבאק. זי לאזט זיך ניט שפייען אין דער קאשע און האט געגעבן די האטעל-פארוואלטער פעפער צוליבן אופן ווי זיי האבן באהאנדלט די משיחטע דאס חמורל. זי האט געמאכט א גראטשקע, טופענדיק מיט די פיס, קריצנדיק מיט די ציין און שלאגנדיק מיטן פויסט אינעם איינשרייבונגס-טיש ביז זי האט אויסגעמוטשעט דעם פארוואלטער און ער האט ענדלעך נאכגעגעבן איר פארלאנג. אין קעלער-גאראזש פון האטעל האט זי באצאלט פאר אן ערטעלע מיט א סטויגל היי פארן טייערן אייזעלע, וואס וועט העלפן אויסלייזן די וועלט פון אירע יסורים. די באבע האט געהאלפן דער משיחטע, וואס וועט שוין באלד העלפן דער וועלט.
זיי האבן זיך פארליבט אין א כשרן, כינעזישן רעסטאראן ,קאקע מון' ניט ווייט פון האטעל. דער רעסטארן האט א הכשר אונטער דער שטרענגער סאטמארער השגחה. ,'קאקע מון' מאכט די געשמאקסטע כינעזישע קרעפלעך מיט יויך און די באטעמטסטע כינעזישע בלינצעס מיט גרינסן. דער נאמען פון דעם רעסטאראן איז טאקע מיט (כינעזישע) ממתקים גאר א קוריאז; ,קאקע מון' מיינט אויף כינעזיש "כ'בלייב אן א באבען'!
______________________________________________
לייט-ארטיקל
בראזיל
אין די היינטיקע ,שבתדיקע באגריסונגען' באשרייבן מיר די שווארצע קאמעדיע ,בראזיל'. דער פילם שילדערט א טאטאליטארישע ביוראקראטיע מיט אן אויבערקלאס, וואס לעבט אין טאג אריין און אן אומברחמנותדיק-אונטערגעדרוקטער אונטערקלאס, וואס ווערט אונטערגעקויפט מיט מאטעריאליזם אויף קאנטע און נארקאטיזירט פון טעלעוויזיע בשעת א סופלאזער קעגן-טעראריזם-מלחמה איבערן לאנד.
די שווארצע פיקציע האט זיך פארוואנדלט אין די לעצטע יארצענדליקער אין דער ווירקלעכקייט! דערצו און נאך ערגער איז די געפערלעכע אפאטיע, וואס בושעוועט ביי די פאלקס-מאסן אין די ,ציוויליזירטע' מדינות. די געטער מאכן צוערשט משוגע די, וואס זיי ווילן פארניכטן! היינט-צו-טאג הערשט די כינעזישע כללה ,זאלט איר לעבן אין אינטערסאנטע צייטן!'מיר לעבן זיכער אין אינטערעסאנטע צייטן צוזאמען מיט א וועלט מיט משוגעים.
וואס טוט מען אבער אין אזוינע צייטן? דא ליגט דער הונט באגראבן. מ'פירט ווי געוויינלעך מסחר און מאכט אלץ אוועק מיט דער האנט. דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
אמעריקע אזוי ווי די אייראפעאישע לענדער מיט ליידיקע מלוכה-קאסעס זאגט זיך אפ צו ענדערן איר ווירטשאפטס- און פינאנץ-פאליטיק. די רעגירונגען צוזאמען מיט זייערע געניאלע פינאנץ-עקספערטן פאבריצירן ווערטלאזע ,מאנאפאלי'-באנקנאטן, בכדי אפצוצאל דעם חוב. גריכנלאנד און פראנקרייך האבן דערוויילט נייע פרעמיערן אלס פראטעסט קעגן א פינאנציעלער פאראנטווארטלעכקייט. די וויילער האבן ארויסגעווארן די פרעמיערן, וואס זיינען פארן פארקלענערן די מלוכה-אויסגאבן. ס'קימערן ווי א פאר-א-יאריקער שניי די בירגער אין אט-די באנקראטע מדינות, וואס ווילן ניט באצאלן דעם טאטן און וואס זייער פילאסאפיע איז אויף יענעמס חשבון איז גוט צו לעבן. מילא!
די אמתע פראבלעמען ווי א ריזיקער מאנגל אין ארעטס-שטעלעס, באזונדערש פאר די יינגערע דורות, און איין לשון און אן אלגעמיינע קולטור מיט שטארקע גרענעצן וויל קיינער ניט ארומריידן. ס'בושעוועט א צאל קולטור-קאמפן אין אנדערע טיילן וועלט און קיינער זאגט ניט קיין ווארט. די יינגערע דורות אינטערעסירן זיך נאר מיט געלט און פארוויילונג טראץ דעם, וואס זיי האבן קליינע אויסזיכטן צו געפינען ארבעט, און נאך קלענערע אויסזיכטן צו געפינען א שטעלע מיט א גוטן לוין. די אומגעזעצלעכע אימיגראציע-כוואליע האלט אבער אן און די אמעריקאנער רעגירונג ווענדט-אן אלע כוחות צו שטראפן די שטאטן, וואס נעמען שריט צו דעפארטירן די אומלעגאלע אימיגראנטן.
די רוימישע אימפעריע איז אונטערגעגאנגען און זיך ענדלעך פונאנדערגעפאלן צוליב איבערהויכע שטייערן און שוואכע גרענעצן, ווואס האבן דערפירט צו א געוואלדיקער אפאטיע, וואו דאס פאלק האט זיך געקימערט נאר מיט ברויט און צירק-שפילן, געלט מיט פארוויילונג. גוטע ברידער, מיר לעבן ווידער אמאל אין די ענדגילטיקע יארן פון רוים. ברוך הבא אין רוים!
מיר קאנען ניט באשטימען, צי מיר לעבן אין א שווארצער קאמעדיע אדער אין א קאמישן קאשמאר. מיר ווייסן ניט, צי מיר זאלן לאכן מיט די געטער אדער וויינען מיט די צדיקים און קלאגן מיט די מקוננים.
____________________________________________________________________________________________
דא האראוועט מען אזוי ווי א ,סיבירסקער קאטארזשניק', כדי צו מאכן וועכנטלעך אן ערשט-קלאסיקע צייטונג אויף א ריין-היימישן יידיש אין אן עפאכע, ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזוינע פובליקאציעס און אזא עלעגאנטער, רייכער יידיש!
א סך לייענער האבן געשריבן אין בריוו אין רעדאקציע, אז זיי זיינען דערשטוינט, אז אין 2012 בליט און גליט אזא צייטונג. ,דער מאמענט' גליט אבער ניט ווי די לעצטע האלאוועשקעס אויפן פריפעטשיק שפעט ביי נאכט! ,דער מאמענט' ברענט אזוי ווי א שרפה מיט א געוואלדיק-מחיהדיקער אומשטערלבלעכקייט און מיט אזא פייער אין הארצן.
ווידער אמאל איז געוואקסן אונזער טיראזש, וואס איז היינטיקע וואך דערשטיגן ביז 130,000 לעזער! אונזערע רעדאקטארן פרייען זיך, וואס אזוי פיל מענשן געניסן פון אונזער צייטונג און אז אין ,דער מאמענט' פילט זיך דאס יידישע לשון ווי ביי זיך אין דער (אלטער) היים!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
ער האט פארלוירן זיין הארץ אין דער אונטערגרונטבאן: א חתונה אין מעטראפאליטען! אז מ'לעבט, דערלעבט מען!
אין מיטן ד'ר'אינען איז מיט אמאל ארויסגעדרונגען דזשאז-מוזיק פון דער מאטרא-סטאנציע ,בראדוועי-לאפאיעט' און איינצייטיק איז א מבול מיט מענער און פרויען, אויסגעפוצט אין סמאקינגס און באל-קליידער, ארויסגעפלאסן ווי א טייך. 125 חתונה-געסט זיינען ארויסגעקומען 8 אזייגער פרייטיק אין אוונט פון דער סטאנציע אונטער דער שיינער מוזיק פון א דזשאז-קאפעליע.
קיין צוזאמענפאלן זיינען ניט דא! דער גורל האט אונז צוזאמענגעבראכט. הויפט-רעדאקטאר קארנפעלד מיט זיין פרוי, משה לעווין מיט זיין פרוי, ד"ר נאמאסט און אונזער זעצער זיינען געגאנגען שפאצירן און האבן הנאה געהאט פון דעם שיינעם, פרילינגדיקן אוונט, ווען זיי האבן געהערט די מוזיק און דערזען די סוויטע אורחים. די געסט האבן זיך פארזאמלט פאר א רעסטאראן הארט ביי דער סטאנציע, וואו די קאפעליע האט געשפילט און אמוזירט סיי די איינגעלאדענע סיי די פארבייגייער.
ר' יעקב און ד"ר נאמאסט האבן פארפירט א שמועס מיט איינעם פון די אנטיילנעמער אין דעם גראנדיעזן גאסן-ספעקטאקל און זיך דערקונדיקט וואס פארא פייערונג דאס איז. איין מאן האט געענטפערט, אז ס'איז א האמאסעקסועלע חתונה-שמחה. די צוויי חתנים האבן מיט א שעה פריער חתונה געהאט אין דער קירכע ,סאנקט בארטאלעמעא' הארט נעבן דער ,וואלדארף-אסטאריע' אויף פארק אוועניו. ס'איז ניט בלויז געווען א הייראט צווישן צוויי מענער, נאר ס'איז אויך געווען א געמישטע חתונה, א קריסט מיט א ייד.
וואונדער איבער וואונדער! בשעת מיר האבן געשמועסט מיט א צאל געסט, האט זיך ארויסגעשאקלט פון דעם עולם אן אלטער באקאנטער אונזערער און א לעזער פון ,דער מאמענט'. זבולון בלוישטיין איז ווידער אמאל געווארן א מחותן. ער איז געווען דער פאטער פון איינעם פון די חתנים! ער איז איצט א שווער!
פרוי קארנפעלד, א טייער, יידיש ווייבל, איז געווען א ביסל געפלעפט, ווי אזוי אונטער איין חופה קאנען שטיין צוויי חתנים אן א כלה. דער חתן איז געווען צו שיין! חתן-כלה, מזל טוב!
היינט-צו-טאג איז אזא געשעעניש א זעלטנהייט, אבער ניט לאנג צוריק האט די שטאט געקאכט מיט אזעלכע אייגנארטיקע גאסן-סצענעס. די אייגנארטיקע פארשוינען, וואס האבן באפעלקערט ניו-יארק און פארבנרייך געמאכט דאס שטאטישע לעבן זיינען מער ניט דא. אויף דער גאס זעט מען היינט-צו-טאג נאר זשלאבעס און גראביאנעס, אנגעטאן אין לייבלעך מיט אראפפאלנדיקע הויזן אדער ספארט-פידזשאמעס, די אויערן פארשטאפט מיט מוזיק-קאקאמייקעס און די אויגן פארבלענדט פון רייזע-טעלעפאן- און קאמפוטער-עקראנען.
אמאל איז געווען א שטאט און א וועלט. און, אוי, וואס פארא שטאט ניו-יארק איז געווען!
דער נאסטאלגיע-באל
אזוי ווי ,דער מאמענט' איז א צייט- און נאסטאלגיע-מאשין איז יעדער פייערלעכער באל, וואס מיר מאכן א נאסטאלגיע-באל. דער אמתער ,נאסטאלגיע-באל' וועט פארקומען דעם 31סטן אקטאבער אין ניו-יארק אבער מיר גרייטן זיך איצט צו אונזער זומער-באל אין אזבורי-פארק, ניו-דזשערזי.
דער אלטער האטעל איז צופרידן, אז ער וועט האבן אזעלכע עלעגאנטע געסט. די באל-זאלן דערמאנען דעם באזוכער אינעם גרוילן-פילם ,די שיינינג', וואס קומט אויך פאר אין אן אלטן האטעל פול מיט גייסטער, קליפות און שדים. אונזער באל-זאל דערמאנט אונז אין דעם באל-זאל אין דעם פילם, וואו דער סטרוזש זיצט איין נאכט און זעט א באל, וואס איז פארגעקומען דארט מיט 50 יאר פריער אין דער דזשאז-תקופה. בעת דער סצענע הערט מען די שווערמוטיקע מעלאדיע ,מיטלנאכט מיט דיר און די שטערן'. אונזערע בעלער האבן אזא אלטמאדישן חן און רופן-ארויס סיי התלהבות סיי בענקשאפט.
פאר-א-יארן אויגוסט איז אונזער ערשטער באל פארגעקומען אין אזבורי אין מיטן פון א הוריגאן, וואס איז באמת ניט געווען קיין שטורעם, נאר א שטורעם אין א גלאז וואסער! דער ארקעסטער האט פון-דעסט-וועגן געשפילט און די געסט האבן פארט געטאנצט און געטרונקען בשעת ס'האט געבלאזן א שטארק ווינטעלע. דער הוריגאן איז געווען אן אויסגעבלאזן איי און אונזער צוויי-טאגיקע קאנפערענץ צוזאמען מיט דעם שבתדיקן באל זיינען געווען א דימענטענער שלאגער!
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
,דער מאמענט' איז אונזער איינציק האב-און-גוטס, די איינציקע זאך, וואס א מענש פארמאגט. דער מאמענט איז גאלד און וואו מ'זאל זוכן די אמתע שאצן. איינשטיין האט דערקלערט, אז ס'איז ניט דא קיין פארגאנגענהייט או אויך ניט דא קיין צוקונפט, נאר די אייביקע קעגנווארט!
אן אלטמאדישער ייד, אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט, צוזאמען מיט א ניצול-געווארענער פון חורבן, א גביר, וואס האט אנגעקליבן ביליאן דאלער פון האנדלען מיט וואפן, האבן געהאט א טרוים. א דאנק א ברייטהארציקער ביישטייערונג פון דעם גרויסהארציקן בעל-טובה איז ,דער מאמענט' געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ!
דער טרוים איז מקוים געווארן כהרף-עין א דאנק דעם אינטערנעט! די אלע ניימאדישע מאכערייקעס און מאדערנע דזשימדזשיקעס האבן אונז דערלויבט צו שאפן בליצשנעל א צייטונג. ס'איז טאקע א לעבעדיק-ניימאדישע וועלט!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
קאמעלמאכערס ווינקל איז א שלאגער ביי די לייענער! די לעזערשאפט האט זיך געפאסמאקעוועט פאר-אכט-טאגן מיט זיין ארטיקל וועגן עלעקטריציטעט און זיך געוואונדערט, אז פאראן נאך אזעלכע, וואס זיינען פעאיק צו באשרייבן אזוינע טעמעס אויף יידיש.
יא, גוטע ברידער, מיר זיינען מסכים; חיים קאמעלמאכער איז איינער אויף דער וועלט! ר' חיים וועט פארעפנטלעכן וועכנטלעך אין דער אייגענער סעקציע ארטיקלען און פעליעטאנען פון זיין רייך לעבן. ער איז אן אויסערגעוויינלעכער פעליעטאניסט און געשיכטן-דערציילער. מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס דער יידישער בחור פון מאניעוויטש שרייבט פאר ,דער מאמענט'.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער צייט-גייסט איז ,בום-בום'! מיר לעבן אין א רוישיקער, טומלדיקער וועלט. מיט הונדערט יאר צוריק פארן גרויסן קריג, איז דער דעמאלטיקער צייט-גייסט געווען רואיקייט און שלום.
אין דער היינטיקער וועלט הערשט א כסדרדיקער טומל, אנגעפאקט מיט כלערליי אנגסטן. אה, דער דייטשער שטורעם און דראנג איז דער הערשער! דא ליגט דער הונט באגראבן און דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
וואס קאן מען זאגן אויף אן עפאכע, וואס האט ניט קיין צייט-גייסט אדער אויף אן עולם אן שום וועלט-אנשויאונג? מ'בלייבט אן א באבען!
בראזיל
דער סורעאליסטישער פילם ,בראזיל' (1985) איז א שווארצע קאמעדיע, וואס שילדערט א וועלט, וואס איז גאנץ ענלעך צו דער היינטיקער! די מעשה קומט-פאר אין דער נאענטער צוקונפט אין א לאנד, וואס ווערט געוועלטיקט פון א פאשיסטישער ביוראקראטיע. נאר דער מאטעריאליזם ארט די אונטערקלאסן, וואס ווערן אונטערגעדרוקט פונעם אויבערקלאס, טאטאליטארישע טעכנאקראטן. דער פילם איז א פינצטערע פאראדיע וועגן דעם בעלעטריסטישן ראמאן ,1984'.
דער העלד איז א נעבעכדיקער טרוימער, דער זון פונעם געוועזענעם ,פייניקונגס-מיניסטער' און זיין אלמנה. זיין מוטער, איידע לאורי, איז גאר א רייכע און חשובע ,אריסטאקראטקע' מיט א וועלט מיט הויכגעשטעלטע פריינט אין דער רעגירונג. זי זיצט ברומו-של-עולם!
דער זון ארבעט אלס ביוראקראט אין אינפארמאציע-מיניסטעריום און פטרט די טעג און און לעבן מיט נארישע טרוימען און פאנטאזיעס. זיין מוטער מאכט-דורך אן עסטעטישע אפעראציע און ווערט יינגער מיט 20 יאר. ענדלעך פארליבט ער זיך אין א טעראריסטקע, וואס מאכט פון אים א נאר און טוט אים אפ אויף טערקיש. זיי ווערן געכאפט און געפייניקט פון דער געהיים-פאליציי און זי קומט-אום אין געפאנגענשאפט.
דער טרוימער אנטלויפט פון תפיסה און זוכט-ארום די מאמע, וואס ער געפינט אויף דער לוויה פון איר נעענסטער פריינדינע, וואס איז געשטארבן פון א געפושטער פלאסטישער פנים-אפעראציע. ער געפינט די מאמע און בעט זי אים העלפן. איצט, נאך איר צווייטער פנים-אפעראציע, זעט זי אויס ווי א יונגע קראסאוויצע און איז ארומגערינגלט פון יונגע פארערער, וואס קיצלען זי ביים הספד און מאכן מיט איר קוצעניו-מוצעניו. זי וויל אים אבער ניט קענען, ווייל זי וויל, אז די יונגע זשערעבעצן זאלן ניט וויסן, אז זי איז באמת אן אלטע פרוי.
,מאמע, דארפסט מיר העלפן!' רופט ער אויס.
,רוף מיך דאס ניט', שעפטשעט זי אים צו. ,זיי א וואוילער יאט און גיי-אוועק. דאס איז זייער א הייליקער מאמענט'.
אין דעם מאמענט רייסט זיך די געהיים-פאליציי אריין אין דער קירכע און ער פאלט-אריין אין דער טרונע פונעם אויסגעוועבטן קרבן און ווערט אין גאנצן משוגע, ווייל ער קאן ניט איבערטראגן די רעאליטעט.
,בראזיל' איז א שווארצע קאמעדיע, וואס איז היינט-צו-טאג די ווירקלעכקייט!
שטעטלדיקע פילאסאפיע
דער אמעריקאנער פילם ,העסטער סטריט' (1975) איז א וואונדערבאראר פילם וועגן יידישן אימיגראנטן-לעבן אין ניו-יארק. אין א סך סצענעס רעדן די אקטיארן יידיש. דער פילם מיט א שיינעם מוסר-השכל איז אזוי ביטערזיס, אז עטלעכע צושויער האבן זיך צעוויינט. די מעשה קומט-פאר אין 1896 אויף דער נידער-מזרח-זייט אין מאנהאטן.
,העסטער סטריט' שילדערט ניט בלונז דאס אינערלעכע געראנגל ביי די אימיגארנטן צווישן די אלטע און נייע וועלטן, אן אינערלעכער קולטור-קאמף, נאר ער מאלט אויך די באציאונגען צווישן מאן און ווייב, א הולטייסקער ,יאנקי' און אן אלטמאדישע, יידישע טאכטער. די ערלעכע פרוי פארמאגט א גאלדן הארץ אין דער גאלדענער מדינה. די פרוי האט צום סוף א גליקלעכע ענדע, געפינענדיק א באלאנס צווישן די צוויי וועלטן מיט א נייעם מאן, א ייד מיט תורה.
די יונגע פרוי האט זיך געהאלטן ביים זיידנס עצה. איר לעבן שטיצט זיך אויף שטעטלדיקער פילאסאפיע און אויף ערלעכקייט שטייט זי. א צאל מיטארבעטער האבן זיך באוואשן מיט טרערן ביי געוויסע סצענעס, וואס האבן ארויסגערופן טרויער און סימפאטיע.
אמעריקאנע
א קנאל פון דער פארגאנגענהייט! א סקאנדאל ארום זא-זא גאבאר איז אויסגעבראכן היינטיקע וואך. איר מאן און טאכטער קריגן זיך ווער ס'וועט אכטונג געבן אויף איר בשעת אירע לעצטע חדשים אויף דער וועלט. די וועלט קלינגט ווידער און ווייטער מיט זא-זא'ן, וואס איז געווען איינער פון די גרעסטע סעקס-געטינס פון 20סטן יארהונדערט.
די גינגאלדענע קראסאוויצע איז א יידיש מיידל פון קארפאטן-רוס, וואס איז געקומען קיין אמעריקע צוזאמען מיט דער מאמען און די צוויי שוועסטער. זא-זא, עווע און מאגדע, זיינען געווען אינטערעסאנטע פערזענלעכקייטן. זא-זא איז געווען די בארימסטע שוועסטער און טאקע אן עקצענטרישער פארשוין, וואס האט אנגעקליבן מיליע-מיליאסן צוזאמען מיט א גרויסער זאמלונג איידלשטיינער, בריליאנטן בפרט.
זאגן פלעג מען: ,כ'וויל ריידן פון די דריי יידישע דרעק-יענטעס פון אונגארן, וואס האבן זיך אפגעפארבט די האר אויף פלאטינע, געהאט באציאונגען מיט די גרעסטע און רייכסטע יאטעביעדאמען אין האליוואוד און געקליבן בריליאנטן. יעדער אלטער ייד האט תמיד געלאכט און געענטפערט: ,אוי, איר רעדט פון די שוועסטער גאבאר!'
די גלארייכע אמאליקייט קריכט ווידער אמאל אריין אין דער בלאסער קעגנווארט. די אונגארישע קראסאוויצע איז אויך געווען פארהייראט א קורצע צייט מיט קאנראד הילטאן, וואס האט געשאפן ,די הילטאן האטעלן-קארפאראציע'.
איינע פון אירע באקאנטע באמערקונגען איז געווען: ,קיינמאל האב איך קיין מאן ניט געהאסט אזוי שטארקן, וואס כ'האב אים געוואלט אפגעבן די בריליאנטן, וואס ער האט מיר געשאנקען'.
היינטיקע וואך האט די רעדאקציע געקלונגען מיט אסקאר האמאלקע, דער בארימטער, אמעריקאנער קינא-אקטיאר פון ווין. האמאלקעס זון רעדט יידיש! ער האט אונז געשריבן, אז ער האט ליב דאס יידישע לשון און לעבט איצט אין לאנדאן. מיר ווארטן, אז ער זאל אונז ווידער שרייבן. דער זון האט א חשובן יחוס סיי פונעם טאטנס סיי פון דער מאמענס צד.
ווען פריינט האמאלקע וועט אונז שריפטלעך ענטפערן, וועלן מיר אים איבערגעגן א צאל אינטערעסאנטע איינצלהייטן וועגן האמאלקעס פריינטשאפט מיטן געניאלן טעאטער-רעזשיסאר מאקס ריינהארט. דאס בריוועלע פון הער האמאלקע איז געוואן א וואונדערלעכער קנאל פון דער פארגאנגענהייט און די געשיכטע פון זיין פאטער איז א חנעוודיקע פיטשעווקע פון דער אמעריקאנע!
יונג און חסידיש
דער ארטיקל פונעם חסיד יעקב שמואל בריליאנט, א דימענטענער זשורנאליסט, האט ארויסגערופן גרויס אינטערעס ביי די לייענער. זאגט ניט קיין קדיש נאך דער יידישער זשורנאליסטיק. זי לעבט און בליט נאך אין ,דער מאמענט'. דער ארטיקל וועגן דעם ,חסידישן אינטערנעט' איז זייער אן אינטערסאנטער.
דער מחבר מוז שוין אלט זיין 31 יאר. אונזערע רעדאקטארן זיינען נשתומם געווארן, אז אן אמעריקאנער חסיד שרייבט אזוי גלענצנדיק. דער חסיד, אזוי ווי זיינע עלטערן, איז געבוירן געווארן אין די פאראייניקטע שטאטן. לייענט זיין ארטיקל אין יונג און חסידיש; ס'איז כדאי!
מיר האפן, אז אט-דער באגאבטער שריפטשטעלער וועט שרייבן ווייטער פאר ,דער מאמענט' און באצויבערן די לייענערשאפט מיט זיין טאלאנט. ר' יעקב באווייזט, אז די וועלט איז יונג און חסידיש.
אין חסידימלאנד דערציילט מען ווידער און אבער מעשהלעך וועגן די וואונדער-רביים, חסידישע בעלי-הנסים און בעלי-מופתים. טראץ דעם, וואס דער באבי סאלי, דער צדיק פון מאראקא, איז ניט געווען קיין רבי, איז ער אבער געווען א וואונדער-רב! א צאל לייענער פון צפת האבן אונז דערציילט לעצטנס, אז פרייטיק ביי דער שקיעה האבן זיי דערזען דעם באבא סאלי פארבייפליען די גאסן-לאמפן אונטערוועגנס אין שול. טאקע א פליער! דער צדיק איז געפלויגן מיט די אייגענע פליגל אן שום כשוף-טעפעך אזוי ווי ס'איז דער שטייגער אין די אראבישע לענדער!
נאך דער שקיעה איז ער אודאי ניט געפלויגן. שבת טאר מען ניט פליען!
ריידנדיק וועגן משיח! חסידימלעך, געדענקט זשע! ביני-לביני נאך עלינו זאגן די בעלזער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
דא אין דער רעדאקציע שרייבט מען וועגן משיח און גן-עדן מחמת דעם, וואס אונזערע רעדאקטארן האבן גאט אין הארצן. אונזערע רעדאקציע-מיטארבעטער זיינען יידן מיט תורה, וואס האבן אמונה און בטחון.
די משיחטע דערקלערט, אז יעדערער קאן האבן אין יעדן מאמענט און ביי יעדער געלעגנהייט א ליכטיקן גן-עדן, אויב דאס גלוסט זיך אים מיטן גאנצן הארצן. כדי צו האבן א ליכטיקן גן-עדן דארף מען ניט גיין אויפן עולם-הבא: מ'קאן דאס האבן אויפן עולם-השקרים.
און אחרון אחרון חביב האט די משיחטע דערקלערט ביים קידוש, אז זי פארשטייט ניט פארוואס זי טראגט די אחריות אויסצולייזן די גאנצע מענשהייט פון אלע אירע יסורים. זי שרייט חי-וקיים פון הויכע פענסטער, אז ס'איז די פליכט פון דער וועלט צו פארוואנדלען דעם עולם-השקר אינעם גן-עדן. אין אן אינטערוויו מיט ,דער מאמענט' האט זי זיך באקלאגט: ,פארוואס דארף איך אלץ טאן? פארוואס ווארפט מען אלץ ארויף אויף מיינע אקסלען? כ'בין א כפרה?'
קוקאראטשקעס און לאטרינען
סעניאריטע גאלדשטיין לעבט נאך און לעזט ,דער מאמענט'! די אלטע פראפעסארין אין שפאניש פון דער מיטלשול ,דזשעימס מאנראו' אין די בראנקס האט אונז צוגעשיקט היינטיקע וואך א שיינעם בריוו אויף יידיש.
זי איז ניט אזוי אלט ווי מיר האבן געמיינט און זי טענהט, אז זי איז ניט געווען אזוי קאלטהארציק אלס לערערין ווי איר שילערין האט זי באשריבן אין א בריוו אין רעדאקציע. סעניאריטע גאלדשטיין האט קיינמאל ניט חתונה געהאט און לעבט נאך אין די בראנקס אין ריווערדעיל, אין זעלבן בנין צוזאמען מיט אונזער הויפט-רעדאקטאר.
די לערערין, וואס האט געלערנט העכער 40 יאר שפאניש אין ,מאנראו' שרייבט אין איר בריוו:
זייער געערטער רעדאקטאר און טייערער לאנדמסאן: אלס לעזערין פון ,דער מאמענט' בין איך שטארק פארוואונדערט געווארן, אז כ'האב דערזען מיין נאמען אין ,דער מאמענט'. כ'געדענק זייער גוט די צוויי שילער, וואס האבן אייך דערציילט וועגן מיר און זייערע יארן אין דער מיטלשול.
די שילערין האט איבערגעטריבן די גאנצע סיטואציע. זי איז גערעכט, וואס כ'בין געווען א שטרענגע לערערין, אפשר טאקע א שוויצערקע. זי איז אומגערעכט, וואס כ'האב טעראריזירט די שילער. אין די 60ער יארן זיינען די קינדער געווארן א ביסל ארגעסיוו און האבן גענומען ווידערשפרעכן די לערער און באקאנט מאכן זייערע מיינונג. אין דער זעלבער צייט האט זיך די געגנט און די שולע געהאלטן אין ענדערן. די יידן האבן זיך ארויסגעקליבן בשעת די פארטא-ריקאנער האבן זיך אריינגעקליבן. דאס זיינען געווען די יארן, ווען ,די ראדיקאלע סטודענטן-באוועגונג' איז אנשטאנען און האט דערמוטיקט די מיטלשול-שילער און הויכשול-סטודענטן צו בונטעווען קעגן זייערע לערער און פראפעסארן. די לעצטע גוטע מדריכם האבן געוואלט, אז ס'זאל הערשן ארדענונג אין דער מיטלשול.
כ'האב שטענדיק געגלויבט אין דער פילאסאפיע, אז אן ארדנטלעכער קלאסצימער איז א גוט קלאסצימער. אין משך פון מיין קאריערע אין ,מאנרוא' האב איך אויסגעלערנט א סך שילער אין שפאניש, וואס זיינען שפעטער געווארן לערער און פראפעסארן אין שפאניש. כ'האב פענסיאנירט אין 1974.
כ'דערמאן מיך מיט גרויס נאסטאלגיע און צופרידנקייט אין די יארן, וואס כ'האב פארבראכט אין ,מאנראו'.
אין פריינטשאפט, שרה גאלדשטיין (א יידיש מיידל פון מעמל)
ס'איז א קורווישע וועלט
היינטיקע וואך קאכט אמעריקע מיט האמאסעקסואליטעט מכוח א געזעץ אין צפון-קאראלינע, וואס פארבאט חתונות צווישן צוויי מענער און צוויי פרויען. מיר זיינען מאדערנע מענשן אין א מאדערנער וועלט, וואס ליידט פון א וועלט מיט צרות. דערצו און נאך ערגער ווערט מען אויפגעקאכט און צערודערט וועגן האמאסעקסועלע חתונות און אבארט-אפעראציעס. די צוויי טעמעס זיינען ניט קיין פאליטישע ענינים. צי פארמאגט דאס גאנצע פובליקום אזא קליינשטעטלדיקע מענטאליטעט און האט עס ניט צו טאן קיין בעסערס איידער זיך אויפצורעגן מיט האמאסעקסואלע חתונות און אבארטן-קליניקעס. דינו!
די קורווישע פארוועניוען און אוואנטוריסטן אין וואשינגטאן און די שטאטס-הויפטשטעט מאכן א גאנצן צימעס פון ,זאבאבאנעס'. זיי פארוואנדלען אן ,אומגעלעגנהייט' אין א טאראראם. צווישן די אלע פאליטישע פראבלעמען, וואס בושעווען אין די פאראייניקטע שטאטן ווי די אומגעזעצלעכע אימיגראצע-כוואליע, די ליידיקע מלוכה-קאסע און צו-הויכע שטייערן פלפולט און קימערט מען זיך מיט האמאסעקסואליטעט און אבאראט-אפעראציעס.
די פאליטישע הויכשטאפלער איבערן לאנד, וואס הערן די פאקלס-שטימע ווי דער פאר-א-יאריקער שניי מאכן א טאראראם איבער אזעלכע נישטיקייטן, כדי אפצוקערן די אויפמערקזאמקייט פון אמעריקאנער פאלק פון די וויכטיקע ענינים און שלאגן פאליטיש קאפיטאל.
חברה, ס'איז טאקע א קורווישע וועלט!
טויטאלאגיע
איין מאמע האט געפעשטשעט איר זון און די אנדערע מוטער האט געקאשקעט איר מיידל; ביידע עלטערן האבן צעבאלעוועט זייערע קינדער.
ס'לוינט זיך א שעף צו באצאלן פינקטלעך דעם ארבעטער זיין לוין. אמאל לעבט א בעל-הבית איבער א שווערן מצב און באצאלט ניט ביי צייטנס זיינע באשעפטיקטע זייער געהאלט; ער מוז זיי דעריבער באצאלן די פארלעגענע שכירות. איין ארבעטער באקומט צוויי לוינען אין דער זעלבער פירמע פאר אנדערע צוויי שטעלעס, וואס ער האט דארט; איין געהאלט באקומט ער אלס שטענדיקער אנגעשטעלטער און דעם צווייטן שכר נעמט ער אלס ראטגעבער מכוח ספעציעלע אנגעלעגנהייטן.
אין פוילן האט מען אמאל געזאגט ,ער דלובעט זיך די נאז' און אין רוסלאנד ,ער קאלופיעט זיך די נאז'. די ריין-יידישלעכע אויסדרוקן זיינען, נאטירלעך, גריבלען און פארקען זיך די נאז.
איין פרוי איז ברוגז מכוח א מצב, וואס איז פארגעקומען מיט העכער 20 יאר צוריק, איר שוועסטער איז אין כעס בנוגע א סיטואציע, וואס איז געשען מיט איבער 40 צוריק צוריק און זייער מאמע איז מלא-רציחה וועגן אן מחלוקת, וואס האט געבושעוועט מיט מער ווי 60 יאר צוריק.
דער שטעקער אין שטעפסל
בנוגע דעם היינטיקן וואל-סעזאן דרוקן מיר היינטיקע וואך די טערמינאלאגיע פאר וואל-טעטיקייטן, מחמת, אזוי ווי אלע ווייסן, אין דער קאטעגאריע האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס.
ווען א פאליטיקער דערקלערט זיך פאר א קאנדידאט אין א וואל-קאמפאניע, שטעלט ער ארויס זיין קאנדידאטור און קאנדידירט צום אמט.
ווען א ריזיקע צאל וואל-בארעכטיקטע גייט שטימען, זאגט מען: ,די וואל-פרעקווענץ' איז זייער א הויכע. א ריזיקער וואל-נצחון איז א לאווינע- אדער ריזן-זיג.
ווען מ'גיט-איין א שטים, ווארפט מען אריין אין דער (וואל-)אורנע א שטים און דערנאך רעקארדירט מען די אייגעגעבענע שטימען. היינט-צו-טאג נוצט מען אויס שטים-שענק און וואל-מאשינען, וואו מ'לייענט דעם שטים-צעטל און דרוקט א קנעפל אדער ציט-אראפ א הענטל.
שטים-רעכט איז וואל-בארעכטיקונג. ווען א מערהייט שטימט פאר א קאנדידאט, ווערט דער געזעץ-געבער דערוויילט צו דעם אמט.
אין פלארידע מיט 12 יאר צוריק האט מען געדארפט אויספינטלען אדער דורכשטעכן א שטים-צעטל און צוליב דעם איז א סקאנדאל אויסגעבראכן; ניט אלע שטימען זיינען רעדארקירט געווארן ריכטיק, ווייל ניט אלע צעטלעך זיינען ,אפגעמאלט' געווארן.
דאקטוירים האבן אין דער אוטערזוכונגס-קאמער איינשפריצונגען מיט פילערליי לייזונגען צו פארשידענערליי מחלות. אן איינשפריצונג איז פיזיש צוזאמענגעשטעלט פון א שפריצער, א פלונזשער און א נאדל. מ'פילט-אן דעם שפריצער מיט א לייזונג פון א פלעשעלע און מ'שפריצט-אריין דעם חולה פעניצילין, א וואקצין, א קעגן-באקטעריען-מיטל (אן אנטיביאטיק) אדער א קעגן-ווירוס-מיטל אא"וו.
מ'האט אמאל געשטעלט א קינד פאקן, כדי עס צו שיצן פון דער געוואלדיקער עפידעמיע. היינט-צו-טאג וואקצינירט מען א קינד קעגן ווינט-פאקן און מאזלען.
,מ'האט שוין געפאקט און געמאזלט' איז א באקאנטער אויסדרוק וועגן די צוויי קינדער-קראנקהייטן. קינדער האבן אמאל געליטן פון קינדער-פאראליז איידער א וואקצין קעגן פאליא-מיעליט איז אנטוויקלט געווארן פון די יידישע דאקטוירים סאבין און סאלק.
די וואכן-ענדע
אה, וואכן-סוף איז פאקטיש א יידיש ווארט! ס'איז א ניימאדיש ווארט צום באשרייבן אויף יידיש א באגריף, וואס האט ניט עקזיסטירט פארן חורבן אין מזרח-אייראפע. אין ענגלאנד, פראנקרייך, דייטשלאנד, עסטרייך און אמעריקע, די פראגרעסיווע מדינות, איז איינגעפירט געווארן די פינף-טאגיקע ארבעטס-וואך ניט לאנג נאכן גרויסן קריג. אט-די לענדער האבן דעריבער געוואוסט און גענאסן פון א ,וואכן-ענדע', וואס איז ניט דאס זעלבע וואס א סוף וואך.
אין מזרח-אייראפע האט אבער נאך דעמאלט געהערשט די זעקס-טאגיקע ארבעטס-וואך. די יידן האבן געהאט נאר שבת אלס רו-טאג און די גויים נאר זונטיק; דארט האט מען דעריבער ניט געוואוסט פון קיין וואכן-סוף, נאר פון אן ענדע וואך.
איצט אין די מאדערנע מדינות הערשט די פינף-טאגיקע ארבעטס-וואך און אלע האבן הנאה פון דער וואכן-ענדע. און וואו ס'עקזיסטירט א וואכן-סוף, דערפאר מוז אויך זיין א ווארט!
,דער מאמענט' ווינשט אייך אלעמען א גליקלעכן וואכן-סוף!
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
,דער מאמענט' לערנט דעם עולם יידיש! יעדע וואך דערהאלטן מיר א שיינע פאר בריוועלעך פון פראפעסארן און סטודענטן אין יידיש פון פארשידענע טיילן וועלט. די אקאדעמיקער דערציילן, אז ס'איז א מחיה אריינצוקוקן אין אונזער זשורנאל און לייענען אזא שיינעם, ריינעם יידיש. זיי גיבן-איבער, אז ס'איז כמעט ווי אוממעגלעך צו געפינען אין אינטערנעט א זייט אויף יידיש, און ווען מ'געפינט עפעס אויף יידיש, איז די שפראך זייער ארעם און פארטערקישט. מיר קוועלן און שעפן נחת, אז פראפעסארן אין יידיש בארייכערן זייער שפראך דורכן לעזן ,דער מאמענט'.
דער יידישער אוניווערסיטעט
אין נאמען פון ,דער מאמענט' קומט-פאר צוויי מאל אין א חודש א פארזאמלונג וואו מ'רעדט-ארום ליטעראטור. די גרופע הייסט ,דער יידישער אוניווערסיטעט', וואס איז דער לעצטער גלגול פון אונזער נעכטיקן לערן-קרייז. דאס איז מסתמא די איינציקע צייט, וואס ס'האט ווען עקזיסטירט א פארזאמלונג אדער אנשטאלט, וואו מ'גיט לעקציעס אויף א הויכשול-בילדונגס-ניווא מיט יידיש אלס אונטערריכטונגס-שפראך!
לעצטנס האבן די פארזאמלטע געלייענט און ארומגערעדט ,דאן קיכאט' פון מיגעל דע צערוואנטעס און אים פארגליכן מיט מענדעלע מוכר-ספרימס ,די מסעות בנימין השלישי', באקאנט אין דער יידישער ליטעראטור ווי דער יידישער דאן קיכאט.
איינע פון די בארימסטע ליטערארישע זאצן פון אלע צייטן איז:
,אין א דערפל אין לא-מאנשע, וואס אין זיין נאמען וויל איך מיך ניט דערמאנען, ניט לאנג צוריק האט געלעבט א פריץ מיט א לאנצעט און אנטיקענעם ריטער-שילד אין ארסענאל און מיט א מאגערן לאשיק און א כארט'.(אין ליטעראטור זעט אנדערע פיר איבערזעצונגען פון דעם בארימטן זאץ.)
דער ערשטער זאץ פון ,בנימין השלישי' לייענט זיך:
,כל ימי', אזוי זאגט בנימין דער דריטער אליין, כל ימי נתגדלתי בטונאיאדעווקע. מיין גאנץ לעבן, דאב הייסט ביז מיין גרויסער נסיעה, בין איך נתגדל געווארן אין טונאיאדעווקע, דארט ביך געבוירן געווארן, דארט בין איך דערצויגן געווארן, און דארט האב זיך לזמל חתונה געהאט עם אשמי, מיט מיין פלוניתטע הצנועה מרת זעלדע תחיה.'
בנימין מיט סענדערל און דאן קיכאט מיט סאנטשא פאנזע זיינען גאר ענלעך. דאן קיכאט שטארבט צום סוף ראמאן, אבער סאנטשא פאנזע לעבט ווייטער. פאנזע לעבט-איבער די אלע שוועריקייטן, וואס ברעכן קיכאט'ן דאס הארץ. דאן קיכאט, דער אפטימיסט, קומט-אום פון א הארץ-צעברעכעניש. דער נאר סאנטשא לעבט ווייטער.
אונזער ליטערארישע דיסקוסיע האבן מיר פארענדיקט מיט צוויי איבערזעצונגען פון ,אליווער טוויסט' פון טשארלס דיקענס. נאכן אנאליזירן די פארשידענע איבערזעצונגען פון דעם ערשטן זאץ אין ,דאן קיכאט', זיינען די שילער געווען נייגעריק צו לייענען אן אנדער איבערזעצונג. ד"ר נאמאסט האט צוגעשטעלט דער גרופע צוויי איבערזעצונגען פון דער ערשטער פראזע פונעם ראמאן וועגן דעם באקאנטסטן יתום אין דער וועלט-ליטעראטור, אליווער!
די ערשטע איבערזעצונג איז א סאוועטיש-יידישע פון קיעוו אין 1925 און לייענט זיך:
דאס ארט וואו אליווער איז געבוירן געווארן
אין איינער א באוואוסטער שטאט איז צווישן כלערליי געזעלשאפטלעכע דירות געשטאנען א ,הויז פאר ארעמע לייט'. אין אט-דעם הויז איז געבוירן געווארן דער העלד אונזערער.
ד"ר נאמאסט האט געמאכט די צווייטע איבערזעצונג, וואס לייענט זיך:
די פיטשעווקעס וועגן דעם פלאץ וואו אליווער טוויסט איז געבוירן געווארן און די אומשטענדן מכוח זיין געבורט
צווישן די פיל געביידעס אין איינעם א שטעטל, וואס כ'וועל, מחמת א סך סיבות און אויס קלוגשאפט, ניט באקאנט מאכן, און פאר וועלכן כ'וועל ניט אויסטראכטן קיין פיקטיוון נאמען, עקזיסטירט, אזוי ווי אין די מערסטע שטעטלעך, גרויס און קליין, איינע א טרויעריק-בארימטע, נעמלעך א הקדש; און אין אט-דעם הקדש איז געבוירן געווארן, אין א טאג און דאטע, וואס כ'וועל אויך ניט אנגעבן, דערפאר ווייל אין דער צייט איז דאס גארניט וויכטיק פארן לייענער, דער שטערבלעכער נפש, וואס זיין נאמען שטייט אין שפיץ פון דעם דאזיקן קאפיטל.
אזוי ווי מ'זעט, איז איין איבערזעצונג א ווערטלעכע און די איבערזעצונג פון ד"ר נאמאסט איז א ווארט-פאר-א-ווארט-איבערזעצונג.
ריידן תכלית!
אונזער חשובער מיטארבעטער און טייערער לאנדסמאן ד"ר רחמיאל פישביין דערקלערט:
,רבותי, לאמיר ריידן תכלית! מיר האבן ניט קיין שום צייט צו הערן פון די נודניקעס, אומגעלומפערטע שוטים און כמו-מומחים, וואס שרייבן אונז דורך ,פעיסבוק' און ,טוויטער', אז מ'שרייבט ,ווינשן' מיט א ,ט', אז ,דער מאמענט' האלט זיך ניט ביים ,אויסלייג ייווא' און נוצט צו פיל דייטשמעריזמען און א ים מיט אנדערע ניט-געשטויגן ניט-געפלויגענע דריי- און פיר-ווערדיקע ,טוויטקעס'.
די בעלי-עצות, וואס שרייבן אונז מיט פארשלאגן צו דרוקן די שרייענדיקע נייעס, צושטעלן נייעס-ווידעאס און אנדערע הויך-טעכנאלאגישע פראגראמען דארפן קודם שענקען א ביישטייערונג מיטן ביישטייערונגס-קנעפל. בחינם איז נאר די קעז אין דער מייז-פאסטקע; נאר וואסער טרינקט מען אומזיסט!
די רעדאקציע ווערט אויך פארפלייצט מיט א ים מיט פארלאנגען צו רעקלאמירן כלערליי טעטיקייטן און מאטעריאלן אין שייכות מיט יידיש. אונזער זשורנאל האט שוין געשאנקען א מבול מיט מתנות און געטאן א וועלט מיט טובות. ס'איז ניט אונזער פליכט באקאנט צו מאכן און פארשפרייטן אייערע טעטיקייטן און ביכער, וואס זייער קוואליטעט איז כמעט שטענדיק זייער ארעם און אין גאנצן ניט-יידישלעך. דאס איז די סיבה פארוואס דער עולם איז שטענדיק א נישטיקער אויף אלע אייערע פארזאמלונגען. אז ס'זאל עקזיסטירן א קעגנזייטיקע צוזאמענארבעט און פארערונג, וואלט די סיטואציע געווען אין גאנצן אנדערש.
ס'איז אויך ניט אונזער פליכט און ציל צו לויבן אין זאוואד, קאלכאז, און גולאג אריין סאנדלער'ן מיט זיין טויטער צייטונג. דער געוואלדיקער הויפט-רעדאקטאר האט שוין געמאכט א גאנצע קאריערע פון גרויסן זיך. דער בעלצער גאון האט זיך שוין דערשלאגן צו א גאלדענעם רעזולטאט: דער גאנצער בית-עולם קלינגט מיט סאנדלער'ן.
,כאוויירים, אויב מ'קלינגט איז א חגא!' דער געוואלדיקער למדן ווייסט גארניט פון קיין יום-טובים, אבער ער ווייסט זיכער פון חגאות!'
מיט דרך-ארץ, ד"ר רחמיאל פישביין
ד"ר פישביין איז א קאמפס-הונט, וואס האט ניט קיין מורא און שוינט ניט קיינעם! ער וואקלט זיך קיינמאל ניט און ציט זיך קיינמאל ניט פון קיין מחלוקת. ער איז כמעט תמיד גערעכט מיט 100% און באוואכט אונזערע אינטערעסן. מיר דרוקן היינטיקע וואל זיין בריוו, ווייל ער האט געקענט די אלע פארשוינען, אז ער איז געווען מיט יארן צוריק א מיטארבעטער אין צוויי יידישע רעדאקציעס אין ניו-יארק.
רבותי, פאוואליע!
רבותי, עמוד! מ'שיקט אונז כסדר דורכן אינטערנעט נודנע אנאנסן וועגן ,יידישע' פארזאמלונגען און פארשטעלונגען. די מערסטע טעטיקייטן אויף יידיש, וואס מיר זעען זיינען א ריינער שונד אזוי ווי אלץ, וואס מ'מאכט און טוט היינט-צו-טאג.
די פראגע, וואס טאטשעט אונז איז דאס: אויב מ'האט ניט קיין רעספעקט פאר די אלטע זשאנער און קונסט-פארמען, פארוואס שפילט מען זיי אן זיך צו האלטן ביים צייט-גייסט אין וועלכן זיי זיינען געשאפן געווארן? צום בעסטן זיינען די היינטיקע פארשטעלונגען, קאנצערטן און רעציטאציעס בלויז נאר שאטנס און שעפטשעס אין פארגלייך מיט די אמאליקע.
מיר דערווארטן ניט, אז די שוישפילער און רעציטאטארן זאלן ריידן מיט א יידישן אקצענט, וואס איז גאר א זעלטנהייט פאר די, וואס זיינען ניט אויסגעוואקסן אין די מזרח-אייראפעאישע קהילות. מיר דערווארטן אבער, אז די פיעסעס זאלן פארמאגן דעם יידישן טעם, חן און צויבער!
עטלעכע מיטארבעטער אונזערע האבן געזען אין 1935 ,קעניג ליר' אין מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער, וואס איז געלויבט געווארן פון גארדאן קרעיג, דער גרינדער פון ,דאס קעניגלעכע שעיקספירישע טעאטער' אין לאנדאן. איינער פון אונזערע מיטארבעטער איז געווען אן אקטיאר אין ,גאסעט' און רעדט מיט דער זעלבער עלאקוציע וואס די פארשטארבענע ארטיסטן פון דעם טעאטער. ער איז דער איינציקער שריד-ופליט פון אט-דעם לעגענדארן טעאטער, וואס איז לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט.
אנדערע מיטארבעטער האבן געזען די ספעקטאקלען פון מאריס שווארץ און פילערליי שילדערונגען פון שעיקספירישע און רוסישע בינע-פיעסעס אויף יידיש. א פאר געדענקען דזשעני גאלדשטיין, וואס איז געווען א גרויסער שטערן אויף דער 2טער אוועניו. נאך אנדערע געדענקען צעליע לאווסקי, די פרוי פון פיטער לארי, וואס האט געשפילט יידיש טעאטער אין אייראפע און אין ניו-יארק און איז ארויסגעטראטן סיי אין אן עפיזאד פון ,סטאר-טרעק' סיי אין אן עפיזאד פון ,די טוואילאיט-זאנע'.
א רוסישער מי-שברך
די כללה ,א רוסישער מי-שברך' פאסט זיך גלענצנדיק צו ,סאוועטיש היימלאנד' אויף ביראבידזשאניש. דארט האבן די דריי רעדאקטארן אהרון ווערגעליס, חיים ביידער און באריס מאגילנער פארשפרייט סאוועטישע פראפאגאנדע אויף ביראבידזשאניש מיט סאוועטיש-איבערלאנגע זאצן, ריין איבערגעזעצט פון רוסיש. די זאצן זיינען געווען אזוי לאנג, קאמפליצירט, אנגעשטרענגט און ניט-יידישלעך, אז אפילו מרדכי שטריגלער, דער געוועזענער הויפט-רעדאקטאר פון ,דער פארווערטס', האט אפטמאל ניט פארשטאנען, וואס מ'האט געשריבן דארט.
ס'זיינען אבער געווען שרייבער ווי יוסף ראבין (קאוונע) און אלעקסאנדער ליזען (לעמבערג), וואס זיינען געווען פיינע שרייבער. זיי האבן געשריבן אויף א יידישלעכן אופן מיטן יידישן חן. ראבין בפרט האט גערעדט א פאררעוואלוציאנערן יידיש אזוי ווי זלמן ווענדראף. ס'איז געווען א מחיה צו לייענען ראבינס דערציילונגען. איין נאוועלע, וואס מיר געדענקען זייער גוט און האבן הנאה געהאט צו לעזן איז געווען ליזענס ,די שטערן הוידען זיך'.
ווענדראף איז אפשר געווען דער פעאיקסטער יידישער שרייבער צווישן די אלע שריפטשטעלער אין ראטן-פארבאנד. ער איז געווען א זשורנאליסט און אויטאר און האט אפגעלעבט א סך יארן אויסער רוסלאנד, וואו ער איז געווען א קארעספאנדענט פאר יידישע זשורנאלן אין לאנדאן און ניו-יארק, אריינגערעכנט ,דער פארווערטס'. זיינע קורצע דערציילונגען זיינען דאס אויבערשטע פון שטויסל און זיינען געשריבן אין א לייכטן, יידישלעכן סטיל אין קעגנזאץ מיט די ווערק פון די באקאנטסטע סאוועטיש-יידישע שרייבער, וואס האבן געשריבן אויף א ריינעם ביראבידזשאניש מיטן סאוועטישן אומחן. דאס זיינען ניט געווען קיין שטיגן ארויף צו א חלום אין בוידעם, נאר טרעפלעך אראפ צו א קאשמאר אין מתים-קעלער!
בלייבן אן א באבען
,מ'קאן לעבן אבער מ'לאזט דיך ניט' איז אן אלט זאגעכץ, וואס אלע ווייסן.
די באבע לעבט נאך א גוטן טאג אין ,האטעל קארלאיל', וואו זי פירט א לינקע ליבע מיטן באבניק פון בוטשאטש מיט באבקעס אין דער קעשענע און איז פאני-בראט מיט דער משיחטע, וואס וואוינט מיט א שטאק נידעריקער פון איר.
אין דעם האטעל לעבט די משיחטע ווי דער משיח אין גן-עדן. זי האט ווידער אמאל א באבע, וואס בלייבט אן א באבען. די באבע איז ניט אזוי קאלטהארציק ווי מיר שילדערן זי. זי גיט אכטונג אויף דער משיחטע, וואס געניסט לעצטנס פון צו פיל קידוש-וויין.
די באבע קאן מען ניט געבן צום שמעקן קיין טאבאק. זי לאזט זיך ניט שפייען אין דער קאשע און האט געגעבן די האטעל-פארוואלטער פעפער צוליבן אופן ווי זיי האבן באהאנדלט די משיחטע דאס חמורל. זי האט געמאכט א גראטשקע, טופענדיק מיט די פיס, קריצנדיק מיט די ציין און שלאגנדיק מיטן פויסט אינעם איינשרייבונגס-טיש ביז זי האט אויסגעמוטשעט דעם פארוואלטער און ער האט ענדלעך נאכגעגעבן איר פארלאנג. אין קעלער-גאראזש פון האטעל האט זי באצאלט פאר אן ערטעלע מיט א סטויגל היי פארן טייערן אייזעלע, וואס וועט העלפן אויסלייזן די וועלט פון אירע יסורים. די באבע האט געהאלפן דער משיחטע, וואס וועט שוין באלד העלפן דער וועלט.
זיי האבן זיך פארליבט אין א כשרן, כינעזישן רעסטאראן ,קאקע מון' ניט ווייט פון האטעל. דער רעסטארן האט א הכשר אונטער דער שטרענגער סאטמארער השגחה. ,'קאקע מון' מאכט די געשמאקסטע כינעזישע קרעפלעך מיט יויך און די באטעמטסטע כינעזישע בלינצעס מיט גרינסן. דער נאמען פון דעם רעסטאראן איז טאקע מיט (כינעזישע) ממתקים גאר א קוריאז; ,קאקע מון' מיינט אויף כינעזיש "כ'בלייב אן א באבען'!
______________________________________________
לייט-ארטיקל
בראזיל
אין די היינטיקע ,שבתדיקע באגריסונגען' באשרייבן מיר די שווארצע קאמעדיע ,בראזיל'. דער פילם שילדערט א טאטאליטארישע ביוראקראטיע מיט אן אויבערקלאס, וואס לעבט אין טאג אריין און אן אומברחמנותדיק-אונטערגעדרוקטער אונטערקלאס, וואס ווערט אונטערגעקויפט מיט מאטעריאליזם אויף קאנטע און נארקאטיזירט פון טעלעוויזיע בשעת א סופלאזער קעגן-טעראריזם-מלחמה איבערן לאנד.
די שווארצע פיקציע האט זיך פארוואנדלט אין די לעצטע יארצענדליקער אין דער ווירקלעכקייט! דערצו און נאך ערגער איז די געפערלעכע אפאטיע, וואס בושעוועט ביי די פאלקס-מאסן אין די ,ציוויליזירטע' מדינות. די געטער מאכן צוערשט משוגע די, וואס זיי ווילן פארניכטן! היינט-צו-טאג הערשט די כינעזישע כללה ,זאלט איר לעבן אין אינטערסאנטע צייטן!'מיר לעבן זיכער אין אינטערעסאנטע צייטן צוזאמען מיט א וועלט מיט משוגעים.
וואס טוט מען אבער אין אזוינע צייטן? דא ליגט דער הונט באגראבן. מ'פירט ווי געוויינלעך מסחר און מאכט אלץ אוועק מיט דער האנט. דעראויף קלאגט דאך דער מקונן.
אמעריקע אזוי ווי די אייראפעאישע לענדער מיט ליידיקע מלוכה-קאסעס זאגט זיך אפ צו ענדערן איר ווירטשאפטס- און פינאנץ-פאליטיק. די רעגירונגען צוזאמען מיט זייערע געניאלע פינאנץ-עקספערטן פאבריצירן ווערטלאזע ,מאנאפאלי'-באנקנאטן, בכדי אפצוצאל דעם חוב. גריכנלאנד און פראנקרייך האבן דערוויילט נייע פרעמיערן אלס פראטעסט קעגן א פינאנציעלער פאראנטווארטלעכקייט. די וויילער האבן ארויסגעווארן די פרעמיערן, וואס זיינען פארן פארקלענערן די מלוכה-אויסגאבן. ס'קימערן ווי א פאר-א-יאריקער שניי די בירגער אין אט-די באנקראטע מדינות, וואס ווילן ניט באצאלן דעם טאטן און וואס זייער פילאסאפיע איז אויף יענעמס חשבון איז גוט צו לעבן. מילא!
די אמתע פראבלעמען ווי א ריזיקער מאנגל אין ארעטס-שטעלעס, באזונדערש פאר די יינגערע דורות, און איין לשון און אן אלגעמיינע קולטור מיט שטארקע גרענעצן וויל קיינער ניט ארומריידן. ס'בושעוועט א צאל קולטור-קאמפן אין אנדערע טיילן וועלט און קיינער זאגט ניט קיין ווארט. די יינגערע דורות אינטערעסירן זיך נאר מיט געלט און פארוויילונג טראץ דעם, וואס זיי האבן קליינע אויסזיכטן צו געפינען ארבעט, און נאך קלענערע אויסזיכטן צו געפינען א שטעלע מיט א גוטן לוין. די אומגעזעצלעכע אימיגראציע-כוואליע האלט אבער אן און די אמעריקאנער רעגירונג ווענדט-אן אלע כוחות צו שטראפן די שטאטן, וואס נעמען שריט צו דעפארטירן די אומלעגאלע אימיגראנטן.
די רוימישע אימפעריע איז אונטערגעגאנגען און זיך ענדלעך פונאנדערגעפאלן צוליב איבערהויכע שטייערן און שוואכע גרענעצן, ווואס האבן דערפירט צו א געוואלדיקער אפאטיע, וואו דאס פאלק האט זיך געקימערט נאר מיט ברויט און צירק-שפילן, געלט מיט פארוויילונג. גוטע ברידער, מיר לעבן ווידער אמאל אין די ענדגילטיקע יארן פון רוים. ברוך הבא אין רוים!
מיר קאנען ניט באשטימען, צי מיר לעבן אין א שווארצער קאמעדיע אדער אין א קאמישן קאשמאר. מיר ווייסן ניט, צי מיר זאלן לאכן מיט די געטער אדער וויינען מיט די צדיקים און קלאגן מיט די מקוננים.
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 4 מאי 2012
ד"ר אוצר נאמאסט אויף דער געבורטסטאג-פייערונג אין האיד-פארק
,דער מאמענט' שטעלט-פאר זיין פייערלעכן
,דער נאסטאלגיע-באל'
דעם 31סטן אקטאבער 2012
אין דער שטאט ניו-יארק
קויפט תיכף-ומיד אייערע בילעטן;
זיי וועלן אויספארקויפט ווערן כהרף-עין!
אלגעמיינע באמערקונגען
אין דער יידישער פרעסע-געשיכטע איז קיינמאל ניט געווען אזא פענאמען ווי ,דער מאמענט'! אונזער טיראזש האלט אין איין שטייגן בשעת מיר פארגרעסערן און פארשענערן אונזער טייערן זשורנאל. ,דער מאמענט' איז ניט בלויז א צייטונג, נאר ער איז אויך א לאנג-פארלוירענער פריינט פאר א סך לייענער און א נייער, געטרייער חבר פאר אנדערע. ניו-יארק איז א מעטראפאליע, ,דער מאמענט' איז א גוטער ברודער און גאט איז א פאטער!
,דער מאמענט' איז שטאלץ מיט זיך! ער איז באשטאנען זיין שטעטל. אונזער דערפאלג איז ניט בלויז א גרויסער, נאר ,דער מאמענט' האט געשאפן אויך א ניי יידישלאנד מיט א נייער יידישער קולטור! געדענקט זשע, אז אונזער צייטשריפט איז געשאפן געווארן על-רגל-אחד מיט א תפילה מיט כוונה, א זשמעניע זאלץ און א הייפעלע שמאלץ.
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
דעם געבורטסטאג פון אונזער חשובן זעצער און קארעקטאר מיכאל ביין האבן מיר געפייערט פאר-אכט-טאגן. מיר זיינען געפארן מיט עטלעכע לימוזינעס צו דעם ערשט-קלאסיקן, פראנצויזשן רעסטאראן אינעם קאך-קונסט-אינסטיטוט אין האיד-פארק, ניו-יארק. מיר האבן געפראוועט זיין געבורטסטאג מיט גרויס פייערלעכקייט.
די רייזע האט געדויערט אנדערהאלבן שעה און איז געווען מחיהדיק. ד"ר נאמאסט האט צוגעשטעלט די לימוזינעס, איינע איז געווען זיינע און די אנדערע זיינען פארדונגען געווארן צו דעם אוונט. יעדער סעדאן האט פארמאגט א שענקל מיט כלערליי ספירט-געטרענק.
גן-עדנדיק איז געווען דער שפאציר, וואס מיר האבן געכאפט איבערן אוניווערסיטעט, וואס געפינט זיך אויף א קליף הארט ביים טייך האדסאן. מיר האבן אנגעקוקט פון דער ווייטנס דאס ארט, וואו דער טייך בויגט זיך אויס און האבן זיך מסמח געווען מיטן וואונדערלעכן, בילד-שיינעם בליק.
מיר האבן זיך אוועקגעזעצט האלב ניין פרייטיק אין אוונט און באשטעלט מיש-געטרענק און שאמפאניער פאר די אלע געסט. ר' מיכאל, אונזער טייערער ערן-גאסט, איז געזעסן זייער איידל און לוסטיק אזוי ווי דוד המלך אויפן טראן און איז באהאנדלט געווארן אויף א קייסערלעכן אופן. אלע האבן געשמועסט און געבאלעבאטשעט דעם גאנצן אוונט אויף יידיש מיט גרויס התלהבות און אויף א גוטברידערלעכן אופן. א צאל מיטארבעטער אונזערע האבן געזאפן ווי הולטייסקע קאזאקן און זיינען פארשנאשקעט געווארן!
יעדעס געריכט, פון דער פארשפייז ביז דער נאכשפייז, האט געשמעקט אזוי ווי מן. דער שאמפאניער איז געווען זיס ווי דער געטער-נעקטאר! דער רעסטאראן איז א טייל פונעם אינסטיטוט און די גאסטראנאמען ווערן אויסגעשולט אין די פינף רעסטאראנען אין דעם פרעסטיזשפולן אוניווערסיטעט. די אנשטאלט פראדוצירט ניט קיין קעכער, נאר לאזט-ארויס מייסטערהאפטע קולינארן און גאסטראנאמישע ארטיסטן!
מיר האבן זיך געפאסמאקעוועט מיט די אלע פראנצויזישע ספעציאליטעטן און מאכלים. אזוי ווי דער מנהג איז ביי די פראנצויזן זיינען די פארציעס געווען קליין. ביי די פיינשמעקער ווערט דאס אנגערופן ,נואוועל קוויזין'.
און אחרון אחרון חביב... בשעת דער וואונדערלפולער אוונט איז געקומען צו א סוף, איז דער אויבער-קעלנער צוגעקומען צו אונז און האט אונז געפרעגט אויף יידיש, צי מיר האבן גענאסן פון דער סעודה! דער גאסט-געבער רעדט יידיש!
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
פאר די לייענער, וואס האבן זיך דערקונדיקט לעצטנס פארוואס ,דער מאמענט' דרוקט ניט עפטער די לעצטע נייעס איז דער ענטפער גאנץ פשוט. אונזער זשורנאל, טראץ דעם, וואס ער האט א ריזיקן טיראזש, איז א קוריאז: די מערסטע לייענער לעזן אנדערע צייטונגען אויף דער אומגאנגס-שפראך פון די מדינות, וואו זיי לעבן. ,דער מאמענט' קאן ניט קאנקורירן מיט אזעלכע פרעסע-ארגאנען און נייעס-קארפאראציעס, וואס דרוקן טעגלעך די שרייענדיקע נייעס אויפן הייסן מאמענט.
מיר ווינשן, אז מיר זאלן האבן גענוג זשורנאליסטן צו פארעפנטלעכן יעדן טאג פרישע נייעס-באריכטן.
א דאנק אונזער קאמפוטער-פראגראם ווייסן מיר, וואו ס'געפינען זיך אונזערע לייענער, ווי לאנג זיי לעזן די צייטונג און צי זיי קוקן-אריין צום ערשטן מאל אין ,דער מאמענט'. אין דעם פאל טוט זיך עס אזוי ווי ס'רעדט זיך!
היינטיקע וואך האט א צאל מיטארבעטער, די וואס ווייסן ווי אזוי צו נוצן א קאמפוטער, זיך פארנומען און פארטיפט אין די לעצטע פאראינטערעסירונגען אין אינטערנעט (,טרענדינג'). ס'איז טאקע א לעבעדיקע וועלט! דער עולם בכלל און די יינגערע דורות בפרט אינטערעסירן זיך מיט אזעלכע געהאלטלאזע טעמעס און נארישע ענינים. די רשימות פון די לעצטע פאראינטערעסירונגען פון די באנוצער פון פארשידענערליי פאפולערע ,אינטערנעט-זייטן' מאכן אבער באקאנט פאר אונז דעם היינטיקן צייט-גייסט און וואס ס'פארכאפט דאס פובליקום. די דורות ווערן וואס אמאל שוואכער!
אזוי ווי ס'זינגט זיך דאס לידל ,חזנים אויף פראגע': ,דאס איז וואס דער פובליק וויל', האבן אונזערע רעדאקטארן חשק צו וויסן, וואס דאס פובליקום וויל. אונזער לעזערשאפט איז אבער אן איינציקע און אייגנארטיקע, וואס דורשט נאך א יידיש ווארט מיטן יידישן חן.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
דאס איז אלטמאדיש און קליינשטעטלדיק אין פיינסטן זין פון די צוויי ווערטער. קשיאות מיט מעשיות אדער א קשיא, וואס איז אויך א מעשה! מיר האבן א תשובה אויף יעדע שאלה פאר די וואס זאגן ווידוי און טוען תשובה. צי איז דא א תשובה אויף יעדער שאלה און אן ענטפער אויף יעדער פראגע? אודאי!
מיר ווילן קיינעם ניט נודיען מיט קיין קלאץ-קשיאות ווי, למשל, ,ווי אזוי צו כשרן די קאשע פון קאשוי' אדער ,וואס איז דער מער ביים מער מיטן מערן די מערן פון מערן'! מיר האפן, אז זיי זיינען ניט קיין קשיאות, וואס טאטשען א מענש א גאנץ לעבן און ברענגט דערצו, אז ער זאל זיך ברעכן אלע נאכט דעם מוח און הענט און זיך רייסן די האר. ס'איז א רעטזעלהאפטע פראגע, וואס שווינדלט אין קאפ יעדערן, וואס באהאנדלט די פראגע.
מ'דארף קודם פרעגן די ריכטיקע פראגע, כדי צו באקומען דעם ריכטיקן ענטפער. דאס איז דער ענטפער: די מענשהייט האט פארגעסן און פארלוירן מענשלעכקייט! אמאל האט די סאפיסטיקאציע געהערשט איבער דער קולטור. היינט-צו-טאג איז די פראסטקייט דער קעניג! דא ליגט דער הונט באגראבן און אויף דעם קלאגט דאך דער מקונן.
דאס גאנצע לעבן איז איין סופלאזע, וואונדערבארע מעשה, צוזאמענגעשטעלט פון א וועלט מיט מעשהלעך! ס'איז א מחיה צו הערן, אז מ'זאל דערציילן אן אלטמאדישע מעשה אויף אן אנטיקענעם שטייגער, פנים-אל-פנים און לאנגזאם מיט בונטע, עלעגאנטע מליצות. וואו איז דער היינטיקער שלום עליכם אדער טשארלס דיקענס?
דער זומער-באל
,דער מאמענט' שלעפט-ארויס פון פארווארפענע ווינקלען פארגעסענע פערזענלעכקייטן און נעכטיקע שטערן. פון די ווייטסטע מקומות קריכן-ארויס פאטריאטן פאר יידיש, וואס קומען צו לויפן, פארן, שווימען און פליען, כדי צו טאנצן אויף אונזערע בעלער און אנטיילנעמען אין וואונדערלעכע, איינציקארטיקע טעטיקייטן.
אונזער פובליקאציע גראבט-אויף לאנג-פארגעסענע, צוקערזיסע זכרונות. ,דער מאמענט' איז א שדכן, וואס ברענגט-צונויף פון אלע טיילן וועלט נייע און אלטע חברים, לאנג-פארלוירענע קרובים און אלטע באקאנטע, און נעכטיקע טעאטער-שטערן, זינגער און בינע-ארטיסטן.
די גליקס- און שיקזאל-רעדער דרייען זיך לטובת אונז. מיר געניסן זייער פון אונזער זיסן גורל, וואס איז א גן-עדנדיקע מחיה. און ריידנדיק וועגן מחיות: דער צווילינג טרונקוואסער מאכט באקאנט, אז ער וועט אומבאגינגט זינגען און טאנצן אויף אונזער זומער-באל. למען-השם וועט דער עולם זען די שוועסטער טרונקוואסער סטעפן אזוי ווי זיי האבן געטאנצט מיט העכער 70 יאר צוריק אין די יידישע קאבארעטן אין ווארשע.
זיי פארמאגן נאך אלץ זייערע סטעפ-שיך! אין פראקן מיט צילינדער און שטעקנס וועלן זיי סטעפן בשעת זיי זינגען ,טיי פאר צוויי'.
טיי פאר צוויי
טיי פאר צווי און צוויי אויף טיי,
נאר איך און די אין דער פרי
נאר איך און די אליין...
קיין שוויגער, קיין טאנטע, קיין אלטע באקאנטע...
די שוועסטער טרונקוואסער האבן צוגעזאגט צו טאנצן א יידישן ,טשארלסטאן'. מיר געדענקען באמת, ווען דער טשארלסטאן איז געווען דער פאפולערסטער טאנץ אויף דער וועלט! אונזער הילפס-רעדאקטאר פסח גליקשטיין איז אלט געווען 15 יאר אין 1923 ווען דער ,טשארלסטאן' איז געבוירן געווארן און איז געווארן די גרעסטע טאנץ-מאניע פון 20סטן יארהונדערט.
מיטן צווילינג טרונקוואסער קאכט ווידער אמאל גאנץ יידישלאנד! איר עקצעלעץ, די גראפאניע דע גאלוועז און מאדריד, האט זיך שוין אריינגעשטופט אין דעם אקט! די שיינע מאקארענע פון מעקסיקע-שטאט (געבוירן ווי מינע מאנדלבוים ביי א יידישן סוחר פון פוילן) וועט זינגען ,דער צויבער-ריטעם' צוזאמען מיט די צוויי קאבארעטיסטינס. צום סוף ליד וועט זיך דער ארקעסטער לאנגזאם פארוואנדלען ,דער צויבער-ריטעם' אין ,מחותנתסטע', וואס די גראפיניע וועט זינגען אליין בשעת דער צווילינג וועט טאנצן.
אונזער ארקעסטער ,די כלי-זמרימלעך' וועט שפילן די גאנצע נאכט. ,די יענטעטעינערס' וועלן אויך ארויסטרעטן מיט א צאל קאמישע לידער און סקיצעס. ,די יענטע קאנטעסע פון בראנקס' וועט אויך ארויסטרעטן אין אן באזונדערן קאמישן סקעטש ,א בושה אין די בראנקס'.
מיר דערפרייען זיך ביזן זיבנטן הימל, וואס מיר וועלן אייך אלעמען זען אויף דעם זומער-באל. מיר ארדענען איצט איין אלע איינצלהייטן מכוח אונזער נאסטאלגיע-באל אין אקטאבער און אונזער חנוכהדיקן ,כלי-זמרים-באל' אין ניו-יארק.
שטערן מיט בריליאנטן
אונזער גרינדער ד"ר אוצער א. מ. נאמאסט פארמאגט די פארכשופטע בארירונג! ער איז א ייד הן מיט תורה הן מיט שכל און איז באקאנט ווי א בעל-הנס ביי די מיטארבעטער און קארעספאנדענטן. אונזער חשובער דאקטאר האט שלמהס חכמה און קורחס עשירות. יעדע זאך, וואס ער בארירט פארוואנדלט זיך אין גאלד! אמן וישר-כוח, ר' אוצר!
דער בריטישער בינע-קינסטלער דזשאן גילגוד האט גערעדט א שעיקספירישן ענגליש אזוי ווי די אקטיארן פון מאסקווער יידישן מלוכה-טעאטער (,גאסעט') האבן גערעדט א טעאטראלישן יידיש מיט א גלענצנדיקער עלוקאציע און עלעגאנטער אינטאנאציע. ד"ר נאמאסט איז דאס אויבערשטע פון שטויסל ביי יידיש-ריידנדיקע. מיר דערלויבן און דערוועגן זיך צו דערקלערן, אז ער איז מסתמא דער בעסטער יידיש-ריידנדיקער אויף דער וועלט; ער רעדט א קייסערלעכן יידיש!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
,וואס איז דער היינטיקער צייט-גייסט אדער וועלט-אנשויאונג?' איז גאר א גוטע פראגע!
דער פאקט, וואס דער עולם גייט זיך ארום אנגעטאן אין שמאטעס ווי בעטלערס איז א דערקלערונג וועגן היינטיקן צייט-גייסט. די אלגעמיינע איינשטעלונג פון די פאלקס-מאסן איז א פראסטער מיש-מאש, אן ארגיע מיט פראסטקייטן, נודנע, אינהאלטלאזע טעלעוויזיע-פראגראמען, פילמען און אינטערנעט-זייטן פאר א פראסטן עולם, וואס האט ניט קיין טעם און אויך קיין שכל. דער היינטיקער עולם איז טאקע א גולם!
די היינטיקע לעבנס-פראגן וויל קיינער ניט באהאנדלען אזוי ווי מיר זעען איצט אין די וואל-קאמפאניעס און פאליטישע דעבאטעס. מ'רעדט פון וועג און דרייט זיך שטענדיק ארויס פון ארומריידן די שוועריקייטן און פראגעס, וואס פייניקן די פאראייניקטע שטאטן ווי אויך די אנדערע ציוויליזירטע מדינות.
נייע סעקציעס
די אלע נייע סעקציעס זיינען גאלדענע שלאגערס. די לייענער שעצן-הויך די נייע אפטיילונגען און דער אופן ווי אונזערע לוסטיקע האראפאשניקעס האלטן אין איין פארבעסערן אונזער זשורנאל. ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין ,עסאטעריקע', ,אוואן גארד', ,רעליגיע', וויסנשאפט' און ,אמאל איז געווען'.
,קאמעלמאכערס ווינקל' האבן מיר איינגעפירט היינטיקע וואך ווי א באזונדערע, נייע סעקציע. חיים קאמעלמאכער, באקאנט ווי הערי קעמל ביי די ,יאנקיס', איז א טאלאנטפולער שרייבער, וואס ארבעט אומדערמידלעך אין נאמען פון דער יידישער ליטעראטור און קולטור. ער איז א מזיק, וואס שרייבט-אן אן ארטיקל נאך שנעלער ווי דער בחור-הזעצער קאן אים זעצן!
אמאל איז געווען
די טיפן און פערזענלעכקייטן, וואס מיר באשרייבן אין אונזערע מעשהלעך און אנעקדאטן זיינען ניט קיין פיקטיווע פארשוינען. קיין אנונג האבן מיר אויך ניט געהאט, אז אזעלכע פערזענלעכקייטן און ,נעכטיקע' שטערן לעבן נאך.
די פערזאנען האבן אונז געפונען אין אינטערנעט; זיי האבן געפונען ,דער מאמענט' אין ,גוגל' מיט איין ,מויז-קליק'.
דאס לשון אין ,היינט' האט איבערראשט געוויסע מיטארבעטער. זיי האלטן, אז די שפראך איז ניט אזוי עלעגאנט ווי זיי האבן זיך פארגעשטעלט אדער געדענקט. פון-דעסט-וועגן שטעלן די אלע באריכטן מיט זיך פאר א שפאציר אין דער פארגאנגענהייט, וואס די אלע מיטארבעטער געדענקען און האבן איבערגעלעבט. מיר האבן גרויס חשק צו געפינען און לייענען די אלטע נומערן פון ,די פאלקס-צייטונג' און באזונדערש ,דער מאמענט'.
די פאשיסטישע און קאמוניסטישע דיקטאטארן פון די דרייציקער יארן אין אייראפע האבן געליטן פון א מוטוויליקן קריגס-לוסט. ס'זיינען אבער געווען א קליין הייפעלע העלדנמוטיקע פירער אין די פרייע לענדער ווי, לשמל, ווינסטאן טשערטשהיל, וואס האבן געוואלט דערשטיקן נאציזם אין וויג.
בשעת מיר לייענען די נומערן פון אמאליקן ,היינט' טויכן מיר אריין אין דער פארגאנגענהייט און אנאליזירן די געשעענישן, וואס האבן פאראורזאכט די צווייטע וועלט-מלחמה.
שטעטלדיקע פילאסאפיע
שטעטלדיקע פילאסאפיע איז אויך חל אויף דער ,מאדערנער' וועלט. שטעטלדיקע פילאסאפיע איז דעם זיידנס עצה, וואס איז שטענדיק א גוטע און א פאסיקע.
א מענש טראכט און גאט לאכט! די צייט שטייט קיינמאל ניט און ווארט אויף קיינעם ניט. די צייט קאן זיין דער בעסטער חבר אדער דער גרעסטער שונא. ס'ווענדט זיך, צי מ'ארבעט צוזאמען מיט דער צייט אדער קאנקורירט מיט איר.
היינט-צו-טאג איז מען שטענדיק צו פארנומען צו געניסן פונעם איצטיקן מאמענט. מ'טראכט נאר פון דער צוקונפט אדער פארגאנגענהייט און קיינמאל ניט פון דער קעגנווארט. מ'איז תמיד פארטיפט און פארטאן אין טאג-טעגלעכע זארגן און נארישקייטן און קאן קיינמאל ניט איינשטיין אויף איין ארט, כדי זיך צו פאסמאקעווען מיטן אייביקן מאמענט און מיטן צויבער, וואס ער שענקט יעדן מענש.
און איידער מ'קוקט זיך ארום, איז א גאנץ לעבן שוין אפגעלאפן און ס'איז אים שוין אויסגערונען די צייט. נוצט-אויס די צייט מיט גרויס קלוגשאפט און פארזיכט. ס'איז שפעטער ווי מ'מיינט און שפעטער ווי ס'איז ווען געווען!
אמעריקאנע
,די קארפאראציע זינגער' איז געווען דער דעמאלטיקער ,מיקראסאפט'. י. מ. זינגער האט דערפונדן א מאשין, וואס האט פארלייכט דאס לעבן פון צענדליקער מיליאנען פרויען, שניידער און נייטארן. דער אדוואקאט עדווארד קלארק האט געמאכט אזוי רייך זינגער'ן מיט זיינע גלענצנדיקע רעקלאמעס. א ניי-מאשין אין יעדער היים!
די ניי-מאשין איז געווען דער קאמפוטער פון 19טן יארהונדערט. דער ,זינגער' פארקויפט זיך נאך עד-היום און ,די קארפאראציע זינגער' איז נאך אלץ גרויס און רייך! דער פארכשופטער שניידער האט פארמאגט א ניי-מאשין. אט אזוי נייט דער שניידער!
יידיש און יידישלעך
ניט יעדער ייד איז גלייך! דאס האבן מיר אמאל געזען אויך אין דער אלטער היים. די ליטוואקעס זיינען געשטאנען אויפן העכסטן שטאפל פון דער לייטער, באזונדערש די ליטוואקעס פון ליטע בכלל און ווילנע און קאוונע בפרט.
מאנגער האט געהאט צו זינגען און צו זאגן ביי די פוילישע יידן, ווייל ער איז געווען אן ,אויסלענדער'. חיהלע אש-פורמאן האט אויך געליטן יסורים ביי די יידישע שוישפילער פון פוילן צוליב איר רומענישן אפשטאם. מ'פלעג זי אנרופן ,די רומענישע'.
נאך דער באלשעוויסטישער רעוואלוציע האבן די רוסישע יידן פארלוירן זייער סטאטוס ווי ערשט-קלאסיקע בירגער. דאס פוילישע יידנטום האט געטראגן נאך 1918 די קרוין און איז געזעסן אויפן טראן. ווארשע איז געווארן דער יידישער קולטור-צענטער און זיין ווארט איז געווען דאס געזעץ פון גאט.
אפילו אלי וויזעל, א סיגעטער פון אונגארן, האט אלס בחור געוואוסט פונעם ווארשעווער ,מאמענט', וואס איז געלייענט געווארן איבער דער לענג און ברייט פון אמאליקן יידישלאנד.
יונג און חסידיש
ס'איז טאקע א לעבעדיקע וועלט! דער עולם איז באמת יונג און חסידיש! היינטיקע וואך האט אונזער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין דערהאלטן אן ע-בריוו פון אן אלטן באקאנטן און געוועזענעם מיטארבעטער פון ד"ר רחמיאל פישביין, אונזער ספעציעלער ראטגעבער. ד"ר פישביין און חבר בריליאנט האבן געארבעט צוזאמען מיט צען יאר צוריק אין דער רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל', ווען זיין הויפט-רעדאקטאר און גרינדער גרשון יעקבסאן ע"ה האט נאך געלעבט.
ס'איז געווען א מחיה צו הערן פון אזא אלטן באקאנטן און און זיך איבערשרייבן אינטערנעטיש מיט אזא פיינעם ייד און פעאיקן זשורנאליסט. מיר דרוקן זיין ע-בריוו פאר אונזער לעזערשאפט, וואס אינטערעסירט זיך זייער מיט אזעלכע פערזענלעכקייטן.
א בריוו פון א יונגן, חסידישן זשורנאליסט לכבוד ,דער מאמענט':
בנוגע מיין ארבעט אין "דער אלגעמיינער זשורנאל", איז די מעשה בקיצור געווען אזוי: ס'האט מיך נאך פון מיין פריסטער יוגנט, באלד ביים ווערן א בחור, אנגעהויבן צוציען די ליטעראטור. אלץ האט זיך אנגעהויבן, אז כ'האב זיך אנגעשטויסן צופעליק אויף "די אידישע היים", א ליובאוויטשער צייטשריפט, וואו ר' יהושע דובראווסקי ע"ה און נאך אנדערע, טאלאנטפולע שרייבער, אפשטאמיקע פון אייראפע, האבן געדרוקט זייערע וואונדערבארע ווערק. געלייענט האב איך א סך און אויך פראקטיצירט מיט שרייבן. געחלומט האב איך שטענדיק צו זיין א מיטארבעטער אין א רעדאקציע.
יארן שפעטער, האב איך צוגעשיקט אין דער רעדאקציע ,דער אלגעמיינער זשורנאל' אן ארטיקל. כ'בין געווען זייער איבערראשט, אז דער רעדאקטאר, ר' גרשון ע"ה, האט אים אנגענומען. ער האט מיך באלד איינגעלאדן צו ארבעטן אין דעק רעדאקציע אויף דער נידער-מזרח-זייט אין אין מאנהאטן. דארט האב איך זיך באגעגנט צום ערשטן מאל מיט דר. פישביין, וועלכער איז געזעסן ביים קאמפיוטער, זיין מוח פארגליווערט אויפן זעצן ארטיקלען. ער האט מיר דערציילט, אז ער האלט שטארק פון שרייבן קורצע זאצן.*
ר' גרשון איז געווען זייער א פיינער מענטש, אן אייגנארטיקער טיפ. די צייטונג איז געווען ביי אים דאס שווארצאפל פון אויג. דער רעדאקטאר פלעג שרייבן זייער געשמאק און אויף א לייכטן סטיל, צוגעפאסט צו ,עמך'. זיינע לייט-ארטיקלען זענען געווען זייער באליבט ביי די לייענער. ער האט גערעדט און געשריבן אלע מאל דירעקט. ער האט זיך ניט געוואקלט צו דרוקן דאס וואס ער האט געהאט צו זאגן; ער האט קיינעם נישט געחנפעט.
ס'האט שוין דעמאלט אויסגעזען, אז וועלטלעכע צייטונגען האבן נישט קיין זיכערן עתיד, ווי באלד די חסידישע אידן זענען די וואס זענען געבליבן בעיקר רעדן אידיש אלס אומגאנגס-שפראך. זיי קויפן אבער כמעט נישט קיין וועלטלעכע צייטונגען. ר' גרשון האט אבער נישט געוואלט אויפגעבן און האט ערלעך ארויסגעגעבן יעדע וואך די צייטונג.
היינט צו-טאג איז א חידוש, אז ס'איז פאראן אזא צייטונג ווי ,דער מאמענט", וואס גייט נאך ארויס מיט אזא ריזיקן, אומגלויבלעכן טיראזש. דער ליטערארישער ניווא פון די חסידישע צייטונגען, דאס הייסט, כמעט פון אלע צייטשריפטן וואס דערשיינען היינט-צו-טאג אויף אידיש, איז אין אלגעמיין א נידעריקער. ,מעלות' און ,דער שטערן' זענען פון די וואס האלטן זיך אויף א בעסערן שטאפל. ס'איז אויך איצט דא א טעלעפאן-נייעס-ליניע, וואס הייסט ,קול מבשר', און ווערט אנגעפירט דורך חסידים פאר יידיש-ריידנדיקע חסידים.
חשובער רעדאקציע-סעקרעטאר, ר' משה, איר זאגט, אז כ'בין א בחור און א למדן. נו, די צייט שטייט נישט אויף איין ארט, און קיין בחור בין איך שוין נישט באלד צוואנציק יאר. א למדן? נו, אפשר יא א שטיקל.
מיט בעסטע וואונטשן און א סך דערפאלג,
יעקב שמואל בריליאנט
חבר בריליאנט איז באמת א דימענט. ער האט ארויסגעשלעפט ר' גרשון פון זומפ, ווען זיין צייטונג האט געליטן פון א מאנגל אין שרייבער, זעצער און קארעקטארן. דער יונגער מיטארבעטער איז געווען אלץ אין איינעם, א שרייבער, איבערזעצער, קארעקטאר און זעצער. ר' יעקב קומט פון א חסידישער קהילה, וואו מ'רעדט נאר יידיש.
ד"ר פישביין איז געווען באיינדרוקט פון זיין קענטעניש אין יידיש. הגם פריינט בריליאנט איז געבוירן געווארן אין אמעריקע און אין א קהילה, וואו מ'לערנט זיך ניט קיין גראמאטיק בנוגע יידיש (נאר דקדוק מכוח עברית), פארמאגט ער א מייסטערהאפטע אויסדרוקס-גרינגקייט און עלעגאנץ.
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער קאצקער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
*קורצע זאצן איז דער כלל ביי יידישע זשורנאליסטן, וואס האבן מערסטן טייל געשריבן פאר פשוטע יידן מיט א פשוטער בילדונג.
ריידנדיק וועגן משיח
ווארטן אויפן משיח איז ווארטן אומזיסט עד-כל-סוף-הדורות און באקומען סוף-כל-סוף גארניט מיט גארניט. פאראן זיינען אזוי פיל טייטשן, אויסטייטשונגען און טעאריעס ווי אזוי דער משיח וועט קומען, ווער ער וועט זיין און צי ער עקזיסטירט אין גאנצן.
דא רעדט מען ניט ארום זיין עקזיסטענץ אדער זיין אנקומען; דא באהאנדלט מען איצט די פראגע, וואס טאטשעט אונז: פארוואס האלט זיך יעדער ייד ניט פארן משיח און פארוואס שטרעבט ער ניט צו ענדערן צום גוטן די וועלט און זי פארוואנדלען אין גן-עדן? תיקו!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
שא-שטיל, מאך ניט קיין גערודער! דער רבי קומט שוין טאנצן ווידער.
אלץ איז רואיק אין דער יידישער משוגעתן-זאנע. די טאראקאנעס קריכן שוין מער ניט אויף די גלייכע ווענט אין טואלעט, ווייל זיי זיינען אומגעקומען א דאנק א ניי קעגן-אינסעקטן-מיטל.
איין פרומער ייד האט אונז געשריבן לעצטנס, אז ער האט קליפות אין בית-הכיתא. דער פרומיאק וויל וויסן, צי מיר קאנען אים געבן אן עצה ווי אזוי צו פארטרייבן די קליפות, ווייל א מקובל-הגדול איז פאר-אכט-טאגן אריינגעגאנגען צו אים אין וואשצימער און איז קיינמאל ניט ארויסגעקומען!
ס'איז א קורווישע וועלט
געדענקט זשע און געדענקט זשע גוט, טייערע לאנדסלייט, אז די וועלט איז פול מיט וויצלער און חכמי-בלילה. ,דער מאמענט' האנדלט נאר מיטן אויבערשטן פון שטויסל און מיט דער אמתער סחורה. דא האט מען ניט צו טאן מיט קיין אנפאנגער ווי א חכם-בלילה. דא האנדלט מען נאר מיט גאוני-בחצות!
בירגערמייסטער בלומבערג איז א געוואלדיקער פארוועניו און פרעזידענט אבאמע איז א גלענצנדיקער אריוויסט. די באנקסטער אויף ,וואל-סטריט' זיינען פראפעסיאנעלע הויכשטאפלער און בערני מאדאוו איז א פארגעשריטענער אפעריסט. א הייראט-שווינדלער איז שטענדיק אן אוואנטוריסט.
אין אייראפע פארמאגט די אויבן-דערמאנטע טערמינען גאר א נעגאטיווע באדייטונג. אין די פאראייניקטע שטאטן, אמעריקע גנב, וואו אלץ איז צום פארקויפן, פשא-קרעוו, מיינט ,פארוועניו' גארניט פארן דורכשניטלעכן מענש. דער עולם לאכט ווי דער נאר שטופט אים ווען מיר פרעגן, וואס איז די נפקא-מינא פון א פארוועניו און אן אריוויסט! ביידע זיינען מענשן מיט א סך געלט און ניט קיין פרעסטיזש; זיי זיינען עושרים, וואס לעכצן צו זיין גבירים און נגידים!
טויטאלאגיע
נארישקייטן, קלייניקייטן און נישטיקייטן שטעלן מיט זיך פאר ,זאבאבאנעס'!
איין אגענטור איז אינפארמירט געווארן, די צווייטע אגענץ איז געמסרט געווארן און די דריטע אינסטאנץ איז געוואויער געווארן, אז די געפאר איז אן אמתע; מיר האבן מודיע געווען די אלע באאמטע, אז מיר דאנקען זיי פארן איבערגעבן אונז וועגן דער סכנה און פארן באקאנט מאכן פארן פובליקום, אז ס'איז אויסגעשטעלט אויף א גרויסער געפאר און ס'מוז זיך באשיצן פון דעם.
דער באבניק איז אן אלטער חמור-אייזל, א פרויען-יעגער, וואס האלט זיך פאר א ווייבערניק, וואס זיין חן און שיינקייט קאן קיין פרוי ניט ביישטיין.
דער אלטער ייד ליידט פון מויל-גערוך און די יידענע האט א שרעקלעכן קערפער-ריח. אן עיפוש איז א שרעקלעכער שטונק, וואס איז ענלעך צו א געשטאנק, וואס דרינגט-ארויס פון א מיסט-בארג.
איין קאלעגע רעדט שטענדיק אין דער וועלט אריין און זיין קאלעזשאנקע רעדט קיינמאל ניט ריידן צו דער זאך.
סאדאם כוסעין האט זיך אויסגעצייכנט מיטן דערשטיקן ווידערשטאנדן, קאלאנעל קאדאפי האט אבער ניט געקאנט צעשמעטערן דעם אויפשטאנד אין ליביע און פרעזידענט אסאד ווענדט-אן אלע כוחות צו דערדרוקן דעם בונט אין סיריע. אויפשטענדלער, ווידערשטענדלער און בונטארן זיינען געפערלעכע מענשן, וואס מאכן געוואלדיקע אומרוען און ברענגען געוואלדזאמע סומאטאכעס. זיי זיינען בעלי-מהומה. די אראבישע פאלקס-מאסן בונטעווען זיך, שטייען-אויף און ווידערשטייען קעגן די מאכט-האבער אין זייערע לענדער.
איין בעל-גאוה גרויסט און לויבט זיך אין הימל אריין און דער אנדערער גרויסהאלטער בארימט זיך פאר דער וועלט וועגן זיינע גרויסע פארדינסטן. איינער קלאפט זיך אין דער פלייצע און דער אנדערער פאשטט זיך אין בייכל.
איין באן וועט מסתמא אנקומען פינקטלעך און דער אנדערער צוג וועט זיך ווארשיינלעך פארשפעטיקן. די פאסזשירן האבן מורא, אז זיי וועלן אפשר ניט קאנען איבערשטייגן און וועלן פיללייכט ווארטן נאך א פאר שעהען אויף דער קומענדיקער באן.
דער שטעקער אין שטעפסל
דער שוויצער אויף דער שוויץ-באנק אין שוויץ-באד איז אויך א שוויצער ביי דער ארבעט, וואס גיט אלעמען פעפער און טאבאק צום שמעקן!
דער האטעל-שווייצער איז א שוויצער, נאר ניט קיין שווייצער! דער שווייצער איז א רומענער און דער אנדערער פארטער איז א רוס.
א שטיגליץ איז אזא מין פינק און א גריף איז א גרויסער פויגל, וואס פרעסט נבלות.
די גליענדיקע האלאוועשקעס (איבערגעבליבענע, ניט-דערברענטע האלצעלעך אין א פייער) פארוואנדלען זיך לאנגזאם אין אש אויפן פריפעטשיק.
פשא-קרעוו! פוילע שטיק, הינטישע שטיק און הינטישע פרנסות פון אלטע הינער-פרעסער, וואס ווייסן ווי אזוי צו האנדלען אויף א גנבישן אופן אין אלע מצבים און אין אלע אומשטענדן. זיי מאכן געוואלדיקע שפיצלעך און ממזר-שטיקלעך, וואס מיינט, אז זיי טוען אפ די יאלדן אויף טערקיש!
דער יאט איז א שטיקל גנב מיט א שטיקל דעה און א שטקיל מזל.
ווען א מאן דארף זיך אפשערן, גייט ער אריין אין א פריזירעריי, וואו די שערער שערן-אפ די קליענטן די האר מיט א שערל און מאכט זיי מיט א קעמל א שרינט, טייל מאל אין מיטן און אנדערע מאל אויף דער רעכטער אדער לינקער זייט קאפ. א שערער קאן אויך נוצן א שער-מאשין, כדי קירצער צו מאכן די האר. ער באנוצט זיך אבער מיט א שערל, ווען ער פארקירצט די פאות און נעמט-אראפ האר פון די זייטן.
אמאל האט א שערער באנוצט בריליאנטין, פאמאדע, האר-וואקס און פיקסאטור, כדי צו פרעזערווירן דעם פריזור. היינט-צו-טאג נוצט מען האר-שפריץ און האר-שמירעכץ. א שערער גאלט נאך זיינע קונדן און ראזירט זיי גלאט אפ מיט א ריין, שארף גאל-מעסערל און גאל-קרעם.
ס'זיינען דא כלערליי פריזורן פאר פרויען און היינט-צו-טאג זיינען פאראן אויך פילערליי האר-שניט-סטילן פאר מענער.
ווען א פרוי דארף האבן א נייעם פריזור, גייט זי אריין אין א פאריקמאכערסקע פאר פרויען. דארט קעמט איר די פריזירערין אויס די די האר צו א ספעציעלן פריזור מיט א פראנצויזישער אנדולירונג. זי פוצט איר די האר און נעגל, כדי זי זאל אויסזען ווי א פראנצויזישע אריסטאקראטין מיט א מארסעל. א פאריקמאכערין פארבט אויך אפ די האר.
א פריזירער איז אן ארטיסט, וואס פריזירט די האר אויף אן עלעגאנטן אופן. ער מאכט דויער-וועלן (פערמאנענטן) און מאניקורן און פארשענערט ברונעטקעס, בלאנדינעס און דאמען מיט אנדערע פארבן האר. פאראן פרויען מיט גערייזלטע האר און דאמען מיט געגלייכטע האר. אייניקע פרויען ווילן א צעפל פון הינטן און טייל דאמען ווילן גרייזלעך פון פארנט.
פון הוילן פאס
מיר ווילן אונטערשטרייכן די אומדערמידלעכע ארבעט פון דער יידישער דריי-אייניקייט, דער הויפט-רעדאקטאר יעקב קארנפעלד, דער הילפס-רעדאקטאר פסח גליקשטיין און דער רעדאקציע-סעקרעטאר משה לעווין. די חשובע דריי רעדאקטארן האראווען נאך שווערער ווי ,סיבירסקע קאטארזשניקעס'. דאס זיינען איידעלע, טאלאנטפולע מענשן מיט גאט אין הארצן. מיר גיבן איצט אפ א קאפעטשקע כבוד און אפשיי אונזערע גוטע ברידער און טייערע רעדאקציע-שעפן.
דערציילן מעשיות פון חדר איז די ספעציעליטעט פון אונזער חשובן מיטארבעטער ד"ר רחמיאל פישביין. דער באגאבטער זשורנאליסט האט פארבראכט צען יאר, ארבעטנדיק אלס שטענדיקער מיטארבעטער אין אנדערע צוויי רעדאקציעס. ער ווייסט, וואו די אלע קרבנות און מעשיות ליגן באגראבן!
אונזער טייערער ר' רחמיאל האט געקענט די אלע זשורנאליסטן און שרייבער אין דער יידישער פרעסע. ער איז דער איינציקער לעבנגעבליבענער פון יענער תקופה און אלזא דער איינציקער, וואס געדענקט די אלע מעשיות. די לייענער האבן געבעטן, אז ד"ר פישביין זאל ניט אויפהערן פארעפנטלעכן די אלע מעשיות בנוגע די פארשוינען אין דער יידישער פרעסע און קולטור. ער איז א לעבעדיקער עדות מיט אן אייזערנעם זכרון.
ריידנדיק וועגן באווייזן! והא-ראיה און והא-עיפוש! ד"ר פישביין מאכט נאריש פאר דער וועלט די אלע משוגענע און עקצענטרישע פארשוינען, וואס האבן געבראכט שאדן די יידישע פרעסע און שפראך. די געוואלדיקע למדנים קאנען אים ניט אפשטעלן און קאנען גארניט טאן. זיי פארכלינען זיך מיט א פישביין! זיי קריכן דעריבער אויף די גלייכע ווענט אזוי ווי די פרוסאקעס אין פריוועט.
א רחמנות אויף יידיש!
ס'איז טשיקאווע, אז קיין אנדער שפראך, ניט רוסיש און אויך ניט כינעזיש, פארמאגן ניט קיין טראנסקריפציע אדער טראנסליטעראזציע מיט לאטיינישע בוכשטאבן. אויב מ'וויל לייענען אראביש, עברית אדער רוסיש, לערנט מען זיך אויס דעם אלפאבעט, אזיסט איז אויס שידוך! די העברעאישע צייטונגען דערשיינען אן שום נקודות.
נאר בנוגע יידיש דארף מען האבן א טראנסקריפציע, נקודות און אנדערע משוגעתן, וואס עקזיסטירן ניט ביי קיין שום אנדער שפראך. אין פארלויף פון איין יארהונדערט האט יידיש שוין דריי מאל געענדערט זיין אויסלייג. שוין גענוג און איבערגענוג! לאזט-אפ און לאז-צורו די אלטע אלמנה!
רבותי, פאוואליע!
,פעיסבוק' און ,טוויטער' האבן געהעכערט אונזער טיראזש און דערגייען אונז איינצייטיק די יארן. די פראגראמען שטעלן מיט זיך פאר אנאניזם, וואו יעדער נודניק קאן ווערן אויף 5 מינוט א ,שטערן'! א שטערן אין ,פעיסבוק'! מיר ווינשן, אז מיר זאלן האבן אזוי פיל פרייע צייט זיך ארומצושפילן אין אינטערנעט און פארקאכט ווערן אין אזעלכע זאבאבאנעס!
מיר דערהאלטן אן אויפהער אן א שיעור באקאנטמאכונגען און אנאנסן פאר לאנגווייליקע פארזאמלונגען, שונד-פארשטעלונגען און רעציטאציעס פון נודניקעס מכוח יידיש. די מערסטע טעטיקייטן אין די אנאנסן זיינען פון זייער א שלעכטער קוואליטעט. דאס איז די נאטור פון ,פעיסבוק' און ,טוויטער', נודנע דריי-ווערטערדיקע אנזאגן וועגן טעטיקייטן, וואס ליגן קיינעם ניט אין דער לינקער פאה!
בריוו מיט פראגעס שיקן מיר די ארגאניזאטארן פון די אונטערנעמונגען און באקומען זייער זעלטן אן ענטפער. ווען מיר באקומען אן ענטפער, האט אלץ צו טאן בלויז נאר מיט זייערע טעטיקייטן! געהערט א מעשה און געזען א ביסל? דאס איז בלויז א באאפאכטונג. ,ווינד און וויי איז דער, וואס נויטיקט זיך אין דער הילף פון אזוינע נודניקעס.
א רוסישער מי-שברך
מחמת ,דער מאמענט' איז שוין איצט ,די יידישע שפראך-אקאדעמיע' האלט ד"ר אוצר נאמאסט, דער פעאיקסטער יידישער בעל-דקדוק, פאר זיין פליכט אויסצובעסערן די אומגעלומפערטע פאטשקערייען פון די פאטשטאטנע פאטשקונעס און פארטאטשעס, וואס שרייבן פאר דער רופנדיקער יוגנט אויפן שוועל אין די בראנקס.
די גרויסע פראפעסארין שבע צוקער איז דער קרבן פון א רוסישן מי-שברך! זי האט אן אינטערנעט-זייט, וואס הייסט ,לידער-ליכט'. ס'איז ניט דא קיין ווארט! אויף יידיש זאגט מען ,ליכט-לידער'. די פארגעשריטענע חכמי-בראנקס אזוי ווי פראפעסארין צוקער ווייסן ניט, אז ,לידער-ליכט' האט גארניט קיין טעם און איז א ריינער טערקיש! א חרפה און א בושה! אפשר קאנען זיי ניט מאכן קיין צלם פאר אן אלף. לכף-זכות קאנען מיר זיי בשום-אופן ניט באהאנדלען ווען אזוינע געוואלדיקע למדנים מאכן אזעלכע געוואלדיקע טעותן.
נאך ערגער מאכן די נייע רעדאקטארן קוציק און בורטקא א סך גרייזן אין זייער באקאנטמאכונג וועגן א ליטערארישן פארמעסט. א יידישער זשורנאל, וואס דערקלערט זיך פארן ,אוואן גארד' מיט אזעלכע פארגעשריטענע מבינים טאר ניט מאכן אזעלכע טעותן. פראסט און פשוט זיינען זיי אומפעאיק צוזאמענצושטעלן ריכטיק א זאץ, ווייל זיי באזיצן ניט די שפראך.
בעלעטריסטיק מיט אבסורדיזם: ,אז גרעגאר סאמסע האט זיך אויפגעוועקט איין אינדערפרי פון בייזע חלומות, האט ער זיך געפונען אין בעט פאר א פארוואנדלטן אין אן אומגעהויערן אינסעקט מיט ,אויפן שוועל' אויף איין זייט בעט און ,דער פארווערטס' אויף דער אנדערער. איבערנאכט איז ער מגולגל געווארן אין א פרוסאק דורכן לייענען שעכטעריש אין איין זשורנאל און ביראבידזשאניש אין דעם צווייטן!
חברים! די רעדאקטארן פון ,דער מאמענט' זיינען בעלי-רחמנות, וואס ווייזן-ארויס פארשטענדעניש און סימפאטיע אויך צו די דרייסטע נודניקעס און חוצפהניקעס. אזעלכע קרבנות פון א רוסישן מי-שברך מאכן מיר אן אמתן מי-שברך און ווינשן זיי א רפואה-שלמה.
מיר גיבן קוציק'ן און בורטקא'ן אן עצה: לערנט זיך אויס יידיש און בארייכערט אייער שפראך דורכן לייענען ,דער מאמענט'.
בלייבן אן א באבען
די שווערסטע זאך אויף דער אלוועלט איז איינצוארדענען די אייגענע געדאנקען און זיך ניט צו קימערן מיט קיין אנדערנס נעגאטיווע מיינונגען. די באבע האט זיך אבער דערשלאגן צו אזא גאלדענעם רעזולטאט און בלייבט אן א באבען.די טייערע זקנה פארמאגט טאקע באמת הויכע פענסטער - זי לעבט אויפן 33סטן שטאק! די אלטע יידענע האט שוין ארויסגעווארפן פון די הויכע פענסטער דער באבענס דאגה און לעבט איצט ווי אן אמתע בת-מלכה אינעם עלעגאנטן האטאל בשעת די פראסטע חי-וקימס און בשר-ודמס שרייען חי-וקים פון הויכע פענסטער. זי עסט שוין מער ניט דער באבענס חלה מיט דער באבענס טעם.
די באבע זיצט ביי דער טיי-שטונדע אויפן דיוואן אין האטעל-סאלאן צווישן דעם אלטן באבניק פון בוטשאטש און דער משיחטע פון אומאן, וואס זאגט נאר אמן אויף יעדן ווארט, וואס זי זאגט. די באבע לעבט נאך בעסער ווי גראף פאטאצקי אין ווארשע אדער גאט אין אדעס. זי לעבט ווי דער משיח אין גן-עדן, און אויף אונזער חשבון נאך!
די האטעל-פארוואלטונג איז מלא-רציחה אויף דער משיחטע, מחמת איר אייזל זיצט און שלאפט אויף א סטויגל היי הארט פארן האטעל. ס'טוט זיך ניט ווי ס'רעדט זיך. ערלעך איז שווערלעך! די באבע האט זיך אנגענומען די קריוודע פאר דער משיחטע, וואס האט ווידער אמאל א באבע און די באבע בלייבט אן א באבען.
די וועלט קאכט זיך און טומלט זיך. דער עולם ברענט מיט אנגסטן און צרות און די באבע לעבט אין טאג אריין. די חשובע יידענע לעבט א גוטן טאג און זאגט א גוטן טאג און ברוך שפטרני די אלע ניט-פארגינער, וואס זיינען זי מקנא! אלץ ארט זי און הערט זי אזוי ווי דער פאר-א-יאריקער שניי.
דער עולם ווערט דערטרונקען אין א מבול מיט יסורים, די משיחטע האט הנאה פון אן אייביקער וואקאציע צוזאמען מיט דער הולטייסקער באבען אין אן עלעגאנטן האטעל אין דער מעטראפאליע און מיר בלייבן דערווייל אן א באבען.
_________________________________________________________
לייט-ארטיקל
דאס אינטערנעט איז ניט די צרה!
א פרישער סקאנדאל בושעוועט היינטיקע וואך אין דער חסידישער וועלט. א חסיד האט דערקלערט אין דער פרעסע, אז זיין קהילה האט אים פארשטויסן און אפגעזונדערט, ווייל ער האט באקאנט געמאכט די פארגוואלדיקונג פון זיין זון פון אנדערע חסידים. דער חסיד האט זיך באקלאגט, אז די רבנים אין דער קהילה שעצן-גרינג דעם ענין און באשטראפן אים צוזאמען מיט זיין משפחה טראץ דעם, וואס זיין זון איז דער קרבן.
אין אן ענלעכן אינצידענט איז מיט א צאל חדשים צוריק דערשינען אין דער ברוקלינער וואכן-צייטונג ,די דזשואיזש פרעס' (די יידישע פרעסע) אן ארטיקל פון א יונגן חסיד אין קראון-הייטס, וואס גיט-איבער די עוולות, וואס ער האט געליטן אלס האמאסאעקסואל אין זיין קהילה. דער יונגערמאן איז אויך פארגוואלדיקט געווארן פון אנדערע חסידים, אריינגערעכנט א פאר פסיכאלאגן, וואס האבן אים באהאנדלט, בכדי אים אויסצוהיילן פון האמאסעקסואליזם.
א קעגן-דעמאנסטראציע קומט-פאר דעם זונטיק אויפן זעלבן פלאץ, וואו פרומע יידן פראטעסטירן מאסנווייז קעגן דעם אינטערנעט און די תאוות-החמריות, וואס ס'פארשפרייט. די קעגן-דעמאנסטראנטן באטאנען, אז די פראגע און צרה איז ניט דאס אינטערנעט, נאר די אקטן פון געוויסע טייוולאנישע יחידים, וואס טוען אזעלכע געשלעכטלעכע אקטן און ווערן קיינמאל ניט באשטראפט, כדי צו פארדעקן אזעלכע סקאנדאלן. דער יצר-הרע איז תמיד טעטיק און דער שטן מיט זיינע טויזנט אויגן זעט אלצדינג און ווארט אין חושך אויף א געלעגנהייט צו פארפירן און רייצן דעם מענש.
פארמאכן אן אויג אויף אזעלכע פארברעכנס איז אויך א פארברעכן. די פרומע קהילות האבן מורא, אז די זעלבע מעשים-רעים און נסיונות, וואס פייניקן די ,גויאישע' וועלט בושעווען אויך ביי זיי.
די קעגן-דעמאנסטראנטן זיינען גערעכט מיט 100%, אז דאס אינטערנעט איז ניט די צרה. די, וואס גיבן-נאך דעם יצר-הרע און האבן אזוינע תאוות זיינען שולדיק און פארשווארצן ניט בלויז די רעפוטאציע נאר אויך די נשמה פון די פרומע קהילות.
ס'איז טשיקאווע, אז די זעלבע קהילות, וואס פארשווייגן די אלע עוולות קעגן אייגענע ברידער און קינדער און פארדאמען די קרבנות האבן געוואלט, אז זייערע ,שכנים' זאלן ריזיקירן בשעתן חורבן מיט זייערע לעבנס, כדי זיי צו ראטעווען! וואס פארא מענשן זיינען דאס?
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 27 אפריל 2012
ד"ר פישביין מיט דער גראפיניע דע גאלוועז אויפן ,כלי-זמרים-באל'
א גליקלעכן געבורטסטאג
אונזער חשובן זעצער
מיכאל ביין
,דער מאמענט' גראטולירט אייך
צו אייר 31סטן געבורטסטאג.
מיר דאנקן אייך זייער
פאר אייער אומדערמידלעכער ארבעט
און הויכשגעשעצטער פריינטשאפט.
ר' מיכאל, אייך צו לאנגע יארן!
אלגעמיינע באמערקונגען
ניו-יארק איז א מעטראפאליע און גאט איז א פאטער! די קאסמאפאליע ווערט דערפרישט פון דעם מחיהדיק-פרילינגדיקן וועטער. די זארגלאזע פרילינגדיקייט הערשט איבער דער שטאט און מאכט לוסטיק און פריילעך די גאנצע שטאט.
ס'איז 2012 און מ'רעדט נאך אלץ יידיש! לשון-אשכנז איז לשון-עקשנות! יידיש איז אן עקשן, וואס זאגט זיך אפ צו שטארבן! יידיש רעדט זיך ווייטער! דערצו בושעוועט די שעפערישקייט ביי אונז אין רעדאקציע.
די שעפערישקייט אין ,דער מאמענט' איז געוואלדיק און גלענצנדיק! (וואס פארא אליטעראציע!) דא טוט מען אלץ האקנדיק, טשאקנדיק און קנאקנדיק! דא קומט אלץ פאר אין גוטברודערשאפט און זארגלאזיקייט.
פרילינג איז א מחיהדיקע צייט און ,דער מאמענט' איז א גן-עדנדיקע צייטשריפט. אדם און חוה (מארמלשטיין פון ברוקלין) לייענען אויך ,דער מאמענט'!
לוסטיק, פריילעך און מחיהדיק
מיר האבן דערהאלטן לעצטנס די פאטאגראפיעס פון אונזער חנוכהדיקן ,כלי-זמרים-באל' אין ניו-יארק. דער חנוכה-באל איז געווען אזא גאלדענער שלאגער און מיר האבן דערמיט געהאט אזא דערפאלג, אז מיר האבן געמאכט פאריקן חודש א פורימדיקן ,בדחנים-באל'. ,די סענסאציאנעלע אויפהייטערונג ארום אונזער ,בדחנים-באל' האט אונז געבראכט צום מאכן היינטיקן אויגוסט א ,זומער-באל' ביי דער פלאזשע אין ניו-דזשערזי. אזוי ווי אן אויפגעהייטערט קינד אויף א שמחה ווארט אונזער רעדאקציע-קאלעגיום מיטן גרעסטן אומגעדולד אויף אונזער פייערלעכן זומער-באל אין אזבורי-פארק.
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
די יידישע פרעסע איז אן אנטיק! די לעצטע צייטשריפטן שרייבן וואך-איין, וואך-אויס וועגן די זעלבע טעמעס און ענינים און די יידישע ליטעראטור האט זיך ,איינגעפרוירן' קורץ נאכן חורבן. די ארכאאיסטן אין דער אלטפרענקישער פרעסע טשעפען זיך צו צו די זעלבע טעמעס ווי דער חורבן, די פארטיזאנער-באוועגונג, שלום עליכם, פושקינס יידישן אפשטאם און אנדערער פארשטויבטע, פארשימלטע און פארפוילטע טעמעס, וואס קימערט א מענש ווי דער פאר-א-יאריקער שניי און ליגט קיינעם ניט אין דער לינקער פאה! דערצו קראצט מען זיך דעם שטערן און פרעגט מען זיך פארוואס די יידישע פרעסע האט ניט קיין לייענער! ס'איז ניט קיין הארטער נוס און אויך ניט קיין שווערע הלכה. איינס מיט איינס איז צוויי!
ס'איז שוין צייט צו שרייבן וועגן נייע טעמעס! די יידישע ליטעראטור און פרעסע דארפן זיך מאדערניזירן און איבערמאכן. עוואלוציע! ,דער מאמענט' מארשירט פארויס צוזאמען מיט דער צייט, וואס שטעלט זיך קיינמאל ניט אפ און ווארט אויף קיינעם ניט. דאס זיינען ניט קיין שרייענדיקע נייעס.
מיר באמיען זיך צו ענטפערן שריפלעך די בריוו פון די אלע לייענער. ס'איז זיך, ליידער, אוממעגלעך איבערצושרייבן מיט די אלע לעזער, וואס שיקן אונז בריוו. אונזערע רעדאקטארן דערקלערן מכוח געוויסע בריוו, אז ,דער מאמענט' גייט זיך זיין וועג, אז אונזער זשורנאל ברוקירט נייע גאסן אין א ניי יידישלאנד. מיר שאפן נייע מעטאדן ווי אזוי צו מאכן א יידישע צייטונג.
די לייענער, וואס ווילן לעזן יעדע וואך וועגן חורבן, שלום עליכם, אונטערשמשים אין יעהופיץ און פושקינס יידישן אפשטאם דארפן לייענען אן אנדער צייטשריפט. אזוינע טעמעס וואלגערן זיך שוין יארן לאנג אויף דער פאליצע נעבן די ציין, וואס די באבע האט דארט אוועקגעלייגט מיט א סך יארן צוריק!
ריידנדיק וועגן ניימאדישקייט! א חשובער ייד פון ברוקלין האט אונז צוגעשיקט היינטיקע וואך א צאל כת-ידן זיינע. וואונדער איבער וואונדער איז דער אלטער ייד אן ערשט-קלאסיקער בעלעטריסט, וואס פארפאסט גלענצנדיקע דערציילונגען און ראמאנען. ,א פורימדיקע עקסקורסיע' און ,איך האב פארלוירן מיין הארץ אינעם מעטראפאליטען' זיינען אויסערגעוויינלעכע דערציילונגען פון דעם באגאבטן, געניאלן מחבר. לייזער מארגנשטערן שרייבט אלס צייט-פארגרענגעניש מעשיות און ראמאנען. מיר זיינען נשתומם געווארן פון זיין טאלאנט. דאס זיינען מייסטער-ווערק, וואס לייענען זיך אזוי ווי די פיינסטע פאעזיע! חבר מארגנשטערן איז א מייסטערהאפטער סטיליסט און א וואונדערשיינער בקי אין יידיש, וואס באשיט זיין שפראך מיט שיינע מליצות, ווייכע נואנסן און א ים מיט לשון-קודש.
ער איז טאקע באמת דער היינטיקער שלום עליכם! גאנץ כתריאלעווקע רעדט וועגן דעם!
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
די בארימטע אקטריסע חיהלה אש-פורמאן ע"ה איז געשטארבן ניט לאנג צוריק אין מושב-זקנים אין סאן-כאזע, קאליפארניע. אונזער חשובער מיטארבעטער און ספעציעלער ראטגעבער ד"ר רחמיאל פישביין איז געווען איר ביאגראף. ער ווייסט מער פיטשעווקעס פון איר לעבן ווי אירע קינדער, איר טאכטער חנה אין קאליפארניע און איר זון פסח אין ישראל.
ד"ר פישביין און ד"ר נאמאסט האבן אונז אפט דערציילט וועגן איר שארפזין און קענטעניש אין טעאטער. זי איז אויך געווען אן קענערין אין דער געשיכטע פון יידישן טעאטער און ליטעראטור. חיהלה איז אויסגעוואקסן אין קעשענעוו, בעסאראביע, וואו זי האט פארענדיקט די יידישע מיטשול. אלס קינד האט זי געשפילט אין אן אנסאמבל צוזאמען מיט אירע עלטערן. חיהלע איז געווען אלץ אין איינעם - א דובליארין, א סופליארין, א טענצערין, א זינגערין וכדומה. די טרופע האט געשפילט אין אלע טיילן רומעניע און איבער דער לענג און ברייט פון די קארפאטן, פון זיבן-בערגן ביזן אויבערלאנד און פון בוקארעשט ביז בודאפעשט און פראג.
חיהלה איז געווען א קלוגע פרוי, א געטרייע מאמע און די בעסטע פריינדין. זי איז אויך געווען א באגאבטע שוישפילערין, א דראמאטיקערין, א קאמיקערין, א טענצערין, א רעציטאטארין און א זינגערין. יארן לאנג איז ביי איר אין שטוב געהאנגען איר פאטאגראפישער פארטרעט: חיהלה אש אויסגעפוצט אין עסיק און האניק, אין א פראק און צילינדער מיט א שטעקן. זי איז געווען א פעאיקע סטעפערין, וואס האט אפשר געקאנט טאנצן נאך שנעלער ווי דער צווילינג טרונקוואסער.
,דער מאמענט' גיט-אפ כבוד און אפשיי דער לעצטער יידישער אקטריסע, חיהלע אש ז"ל. א ליכטיקן גן-עדן זאל זי האבן!
די וועלט קלינגט ווידער און ווייטער מיטן צווילינג טרונקוואסער! יענטע און יאכנע טרונקוואסער זיינען פאקטיש ניט קיין פיקטיווע מענשן און דאס זיינען זייערע אמתע נעמען! זיי זיינען אמתע פרימאדאנעס און די אמתע סחורה. די צוויי סטעפערינס וועלן ארויסטרעטן היינטיקן זומער אויף אונזער פייערלעכן באל. זיי וועלן סטעפן און זינגען די לידער, מיט וועלכע זיי זיינען באקאנט געווארן אין די 30ער יארן אין די ווארשעווער קאבארעטן: ,איין שעה מיט דיר'; ,מיין בענקשאפט'; ,דער צויבער-ריטעם'; ,דער משוגענער ריטעם' און ,נאגאסאקי'. די אלע לידער זיינען איבערזעצונגען פון אמאליקע דזשאז-שלאגערס פון די פאראייניקטע שטאטן.
די יידישע קליינקונסט לעבט נאך און ווערט אויפגעפרישט אין ,דער מאמענט'. דא דרוקן מיר איבער עטלעכע זאצן פון דער יידישער איבערזעצונג פון פאפ-ליד ,סטאר-דאסט' (שטערן-שטויב), וואס די שוועסטער טרונקוואסער האבן געזונגען פארן קריג אין קאבארעט ,אררט'. צום באדוירען געדענקען יענטע און יאכנע ניט די אלע ווערטער.
,שטערן-שטויב'
און איצט פאלט-צו די פורפור'נע נאכט, קלאפט מיין הארץ צום אנדענק יעדע שעה...
די קליינע שטערן שיינען פול מיט פראכט; כ'טראכט פון דעם, וואס איז שוין מער ניט דא.
דו ביסט אוועק, כ'ווייסט נאך ניט וואוהין, מיט א ליד, וואס קלינגט אין בויבעריק:
דיין ליבע איז ווי די מוזיק פון דעם אמאל, די ווערטער זיס און טרויעריק.
......
די שטילקייט פון דער נאכט זאגט דיין נאמען, ווי א צארט לידל;
דער סאלאוויי זינגט ווייך פון זיין וויי, א גארטן וואו ס'שטארבט א רויז.
......
כאטש כ'טרוים אומנישט, ווערט מיין גייסט נאך אלץ געקישט.
די שטערן-שטויב-מעלאדיע... דער אלטער צויבער ווערט דערפרישט!
איר עקצעלענץ די גראפיניע מאקארענע דע גאלוועז און מאדריד איז טאקע מיט ממתקים אן עלעגאנטע מאדאם. דאס יידישע מיידל פון מעקסיקע-שטאט איז א שיינע סאפראנין. זי האט אויך בדעה פארצוזינגען א צאל לידער אויף אונזער זומער-באל. זי באצויבערט אלעמען ווען זי זינגט ,מחותנתטע' מיט איר סאפראנאווער שטימע, וואס רופט-ארויס שטורמישע אפלאדיסמענטן און שטייענדיקע אוואציעס. די יידישע מיוחסטע וועט אויך זינגען ,מיזירלו' (א גריכיש ליד) אויף יידיש. לעצטנס האבן מיר געפונען די פלאטע ,מיזירלו' פון סימאר רעכטצייט מיטן טעמפא 78.
וויפיל לייענער געדענקען די אלטע גראמאפאנען מיטן טעמפא 78 און די הארטע פלאסטינקעס? אין אמעריקע איז א פאנאגראף אמאל געווען באקאנט ווי ,א וויקטראלע'. די גראפיניע מאקארענע וועט שטיין ,ווייט אין דעם מדבר, וואו הייסע זון פארברענט. דארט האט זי א מיידעלע אמאל געקענט: מיזירלו הייסט זי און יעדער דארט ווייסט צי גיט, זי וועט די פרינצעסין מער שוין פארגעסן ניט'.
אזוי ווי די שוועסטער בארי האבן געזונגען יידישע איבערזעצונגען פון אמעריקאנער שלאגערס האבן די יידן אין מעקסיקע און ארגענטינע געזונגען שפאנישע לידער אויף יידיש. די שוועסטער בארי האבן געזונגען ,ווי קאן עס מעגלעך זיין', וואס איז אן איבערזעצונג פון שפאנישן ליד ,סאמאס נאוויאס' (מיר זיינען ליבהאבער) . ,סאמאס נאוויאס' האט זיך פארוואנדלט אינעם אמעריקאנער שלאגער ,ס'איז אוממעגלעך'. די יידיש-ריידנדיקע אין מעקסיקע און ארגענטינע האבן איבערגעזעצט מאנזאנאראס ליד אזוי: ,פארליבט זיינען מיר'. ,סאמאס נאוויאס' האט זיך פארוואנדלט אין ,ווי קאן עס מעגלעך זיין' ביי די אמעריקאנער יידן און אין ,פארליבט זיינען מיר' ביי די דרום-אמעריקאנער יידן.
די גרעפן איז אויסן צו זינגען אויך ,ניט אין קיין זונטיק', וואס איז די יידישע איבערזעצונג פון גריכישן שלאגער ,קיינמאל ניט אין קיין זונטיק', וואס די שוועסטער בארי האבן רעקארדירט אין די 60ער יארן.
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
דער צייט-גייסט איז ,קויפט איצט און צאלט שפעטער, א סך שפעטער'. א רעגירונג מוז זיין פינאנציעל-קלוג און פאראנטווארטלעך. די פאליטיקער אין אונזערע הויפט-שטעט שפיגלען-אפ די פאלקס-פילאסאפיע און צייט-גייסט. די בירגער האבן די רעגירונג, וואס זיי פארדינען זיך כשר, האט פרעזידענט גראווער קליוולאנד געזאגט מיט העכער 100 יאר צוריק.
זיצן א גאנצן טאג אויף דער סאפע אין פידזשאמעס און גלאצן אויף אן עקראן מיט א פושקע ביר אדער סאדע פון ,וואל-מארט' איז ניט קיין קאסמאפאלישער חלום, ס'איז א קליינשטעטלדיקער קאשמאר! עמוד!
נייע סעקציעס
היינטיקע וואך האבן מיר געשאפן די פאלגנדיקע נייע סעקציעס: ,רעליגיע'; ,עסאטעריקע', און ,אוואן גארד' און אויך פארגרעסערט די אנדערע, נייע צוויי סעקציעס ,אמאל איז געווען' און ,וויסנשאפט'.
,עסאטעריקע' מיינט ,לומדיש אויף א וועלכטלעכן אופן'. אלע ווייסן, אז ,אוואן גארד' איז פראנצויזיש און באדייט ,פארגעשריטן אויף א ניימאדישן שטייגער'.
אמאל איז געווען
אונזערע חשובע לייענער פאסמאקווען זיך מיט דער פראזע ,לייענט היינט וועגן אמאליקן ,היינט' אין היינטיקן ,מאמענט'. די דאזיקע סעקציע איז געווידמעט דער אמאליקער יידישער זשורנאליסטיק אין דער אלטער היים.
עטלעכע מיטארבעטער זיינען א ביסל איבערראשט, אז דאס לשון אין ,היינט' איז ניט עלעגאנטער און שארפער. א צאל קארעספאנדענטן פון רוסלאנד און די באלטישע לענדער האבן דערקענט דעם איינפלוס פון דער פוילישער שפראך אויפן לשון אין ,היינט'.
די יידישע איבערזעצונג פון ענגלישן ראמאן ,גרויסע דערווארטונגען' פון טשארלס דיקענס איז אונז געשאנקען געווארן היינטיקע וואך פון א חשובן לייענער אין ניו-יארק. דאס איז א גלענצנדיקע איבערזעצונג פון דעם מייסטער-ווערק פונעם בריטישן ריזן-אויטאר. מיר וועלן שוין באלד דרוקן אין ,אמאל איז געווען' א צאל קאפיטלעך פון ,גרויסע דערווארטונגען'.
מיר דאנקען חיים לעווינקסי פון קווינס פאר זיין שיינער מתנה.
אמעריקאנע
א יידישער אימיגראנט פון מזרח-אייראפע האט פארמאגט א פאטענט פאר א נייעם אפאראט, א ניי-מאשין! זיין נאמען איז געווען יצחק זינגער.
זינגער האט זיך אנגעשלאגן אויפן באקאנטן אדוואקאט עדווארד קלארק, וואס האט באשיצט זיין מאשין-פאטענט. קלארק האט פארפירט מיט דעם אימיגראנט א שותפות און זיי האבן זיך געטיילט גלייכמעסיק מיט די פראפיטן.
בשעת זינגער האט אנטוויקלט און מאדערניזירט די מאשין און אירע באשטאנדטיילן, האט קלארק באקאנט געמאכט די נייע מאשין אין א גרויסער פרעסע-קאמפאניע. ער האט אנטוויקלט די רעקלאמעס אין די צייטונגען און זשורנאלן, וואס האבן פאפולער געמאכט די ניי-מאשין ביי די ווייבער, שניידער און נייטארן.
די מאשין פארקויפט זיך נאך עד-היום-הזה! די קארפאראציע זינגער איז געווען איינע פון די גרעסטע געשעפטן אין אמעריקע. קלארק איז ענדלעך געווארן דער איינציקער אייגנטימער פון דער פירמע. ,דער טורעם זינגער' אין פינאנץ-דיסטריקט איז געווען איינער פון די העכסטע בנינים אויף דער וועלט ווען ער איז אויפגעבויט געווארן אין 1908.
יונג און חסידיש
ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער רבי ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
קורח מיט זיין פרוי דלילה האבן פארשפעטיקט שחרית און זיינען געקומען ניט צו עלינו, נאר נאך עלינו צום קידוש נאך, און נאך אלע ברכות! זיי זיינען באגלייט געווארן פון זייער זון קין און שנור לילית. דאס איז ניט קיין חברה! ס'איז א כאליאסטרע מתנגדים פון די הויכע פענסטער אין ליטע!
אזעלכע פארשוינען דאווענען קיינמאל ניט פון פארנט, נאר פון הינטן! זיי זיינען קאלטע מתנגדים פון טעלז! דער טעלזער מגיד זאגט נאכן קדיש: ,די וועלט איז אלט און מתנגדיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע האט פארפירט א פריינטשאפט מיט דער באבען אין ,האטעל קארלאיל' אין דער מעטראפאליע ניו-יארק. ,דער מאמענט' האט איינגעארדנט די יידישע וועלט-דערלייזערין אין שיינע אפארטאמענטן אויפן דרייציקסטן שטאק און דעקט אלע הוצאות. אראפפארנדיק אין דער ווינדע האט די משיחטע געהערט די באבע ריידן יידיש מיטן אלטן באבניק פון בוטשאטש!
די משיחטע צוזאמען מיט איר ווייס אייזעלע, וואס רוט זיך אויס אויף א סטויגל שטרוי אויפן רינשטאק הארט פארן האטעל, איז איצט פאני בראט מיט דער באבען מיטן חמור-אייזל, וואס רוט זיך אפ אין האטעל-סאלאן אויף א דיוואן.
די משיחטע האט א טייער, שיין אייזעלע און די באבע פארמאגט אן אלטן חמור-אייזל. איינער איז א חיה און דער צווייטער איז א פרויען-יעגער.
די באבע זיצט און באלעבאטשעט מיט דער משיחטע. זיין זיינען תיכף-ומיד געווארן הארץ- און דוץ-פריינדינעס. די משיחטע איז אנגעטאן אין א כאלאט מיט א קיטל און א ווייסער יארמלקע, א שנירל פערל און ווייסע פאנטאפל. די באבע איז אויסגעפוצט אין א דעקאלעטירט אוונט-קלייד און הויכע קנאפל, פארפוצט מיט בריליאנטן און שמאראגדן! זי טראגט א גינגאלדענעם בראסלעט מיט בריליאנטן און זשמאראגדן און א האלזבאנד מיט גרויסע שמאראגדן און בריליאנטן, איינגעהאנדלט אין די טייערסטע געוועלבער אויפן חשבון פון ,דער מאמענט'.
די אוואנטורעס פון דער באבען און דער וואנדערוועג פון דער משיחטע. א מאדנע פאר!
ווארטנדיק אויפן משיח
ווארטנדיק אויף משיח איז אזוי ווי ,ווארטנדיק אויף גאדאו' אדער ,זוכנדיק הער גוטבאר'! מיר פרעגן זיך וויפיל לייענער געדענעקן די פראנצויזישע, אבסורדיסטישע בינע-פיעסע פון סאמועל בעקעט ווי אויך דעם אמעריקאנער קינא-פילם.
יעדערער ווארט אויף עפעס!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
אלץ איז רואיק אין לאטרין! אין טואלעט קריכן מער ניט טאראקאנעס אויף די גלייכע ווענט. די פרוסאקעס אין פריוועט זיינען געגאנגען טאנצן מיט די וואנצן אין בעט. דערצו - אויב איר האט נאך ניט געהערט - איז דא אן עפידעמיע מיט וואנצן אין א סך אמעריקאנער שטעט.
אלע אונזערע רעדאקטארן, מיטארבעטער און קארעספאנדענטן געדענקען אין וואנצן! יידן אין מזרח-אייראפע האבן געהאט צו זינגען און צו זאגן א דאנק די וואנצן.
ס'איז א קורווישע וועלט
די נארישע אויסשפיר-אגענטן וואלטן פארמיטן דעם גאנצן טאראראם, אז זיי וואלטן נאר באצאלט די זונה. ס'וואלט געווען ביליקער און גרינגער צו באצאלן די סומע, וואס די נפקא האט געפאדערט. איצט מוזן זיי באצאלן גאר א טייערן פרייז! איצט מוזן זיי באצאלן דעם טאטן! ס'איז טאקע א קורווישע וועלט!
א קלאץ-קשיא: ווער איז נאך געמיינער און שמוציקער, די זונה אדער דער פלוני?
טויטאלאגיע
די יענטע באלעבאטשעט, די יאכנע באלעמוטשעט און די מארק-יידענע באלאקעט. די יענטע פלוידערט בשעת די יאכנע שמועסט מיט דער סעדעכע.
איינער איז אן אפטימיסט און דער צווייטער א גם-זו-לטובהניק! ס'איז אלץ איינס און אלץ גלייך!
מחייב איז דער שכל, אז דאס איז ניט קיין שכל! היתכן און ווי געשיקט זיך עס, אז דער שכל טראגט-אויס און ס'לייגט זיך אויפן שכל, אז ער איז א בעל-שכל.
א בחור אויף קעסט זאל זיין א טעג-עסער און ניט קיין קעסטניק, וואס איז טעג-פרעסער. דער קעסטניק עסט די קעסטן אין קעסטל.
די פני ביי חסידים און די עליטע ביי מתנגדים שטעלן מיט זיך פאר די הויכע פענסטער.
דער אנשטענדיקער נגיד האט א גרויסן שאץ, דער חשובער גביר פארמאגט א ריזיקן אוצר און דער זייער געערטער און גענעדיקער עושר האט א געוואלדיקן קליינאד.
איין אויפטו איז ווערטיק און די אנדערע דערגרייכונג איז ווירטיק.
די פרוי האט בונטן ראזענקראנץ, די דאמע פארמאגט א פארבנרייכן בלומענקראנץ און א דאס ווייב האט א שנירל קאליראווע פערל.
דער שטעקער אין שטעפסל
דא האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס. כדי צו רעקארדירן און צוצושטעלן די אלע טערמינען ברעכן מיר זיך דעם מוח און האראווען לענגער און שווערער ווי א סיבירסקער קאטארזשניק. א רחמנות אויף אונזערע אויסגעמוטשעטע, פארסאפעטע האראפאשניקעס אין דער רעדאקציע!
די ענגלישע קראנקהייט איז ראכיט! אלע ווייסן דאס. די פראנצויזישע קראנקהייט איז פראנצן, וואס איז א ביסל אנדערש פון טריפער און כלאמידיע. א קעגן-שוואנגערשאפטס-מיטל ווי, לשמל, א קאנדאן קאן פארהיטן א סעקס-געניסער צו כאפן די געוואלדיקע קרענק סיפיליס. אויף יידיש איז א קאנדאן אויך באקאנט ווי א פראנצויזישער קאנווערט, א (פראנצויזישע) קאפאטע און א פאריזער.
די לייענער האבן אונז געבעטן דרוקן אויף יידיש די נעמען פון פייגל. ווי אלע מאל באוויליקן מיר גערן אייער בקשה: שטארך; בושל; שוואלב; טויב; מעווע; שטרויס; קוקאווקע; קאפקע; נאכטיגאל (סאלאוויי); קאנאריק; פאפוגיי; קאליברי; אדלער; קאניאק; גריף.
אלע ווייסן פון די אלפן אין דער שווייץ און די אוראלן אין רוסלאנד. די אנדן ליגן אין דרום-אמעריקע און די פירענען געפינען זיך אין שפאניע. דאס זיינען ניט קיין יידישע בערג. די קארפאטן זיינען אמאל געווען א יידישע בערג-קייט. די קארפאטן ציען זיך פאקטיש פון גאליציע ביז בולגאריע. די יידישע קארפאטן פלעגן זיך ציען פון גאליציע ביז זיבן-בערגן. זיי זיינען דורכגעגאנגען דאס אויבערלאנד און רוטעניע*.
פרעסבורג און קאשוי געפינען זיך אין אויבערלאנד און מונקאטש און קליינווארדיין אין רוטעניע. הערמאנשטאט, קלויזנבורג, גרויסווארדיין און סיגעט זיינען אמאל געווען יידישע שטעט און שטעטלעך אין זיבן-בערגן.
*רוטעניע ליגט אין די אונגארישע קארפאטן, באקאנט ביי יידן ווי קארפאטן-רוס און ביי רוסן ווי ,קארפאטסקי-רוס'.
רבותי, פאוואליע!
ד"ר פישביין האט צוגעזאגט מער ניט צו דערציילן קיין מעשהלעך פון חדר מכוח די פארשוינען אין די פארשידענע רעדאקציעס און ניט צו אטאקירן די געוואלדיקע למדנים אין יידישלאנד בתנאי, אז די ,יידישיסטן' וועלן אויפהערן שיקן נעגאטיווע בריוו אין רעדאקציע.
ד"ר פישביין האט אין דער רעדאקציע א הויך פענסטער, פון וועלכן ער מעג שרייבן אומגעשטערט בשעת די נודניקעס אויפן שוועל אין די בראנקס און אין ,דער קאפ-שמערץ' שרייען חי-וקיים פון קעלער-פענסטער. ער זאגט-צו צו שרייבן אזוי ווי אן איידעלער ייד אן שום טענות-ומענות.
פאראן אזעלכע וואס זאגן, אז ער איז אן אמביציעזער גראביאן! אזעלכע מומחים האבן א טעות און זיינען אין גאנצן אומגערעכט! ד"ר פישביין איז ניט אמביציעז; ער האט פאקטיש ניט קיין שום אמביציע. ער איז אויך ניט קיין גראביאן; ער עסט מיט א גאפל און א מעסער!
בלייבן אן א באבען
די וויכטיקייט אין שלוה און שלום, באזונדערש אין דער מאדערנער וועלט, באטאנען מיר ווידער און אבער. די היינטיקע וועלט קאכט, טומלט און ברענט מיט כלערליי אנגסטן, צרות און נארישקייטן. מילא! דערלויבט ניט, אז די פאסקודניאקעס זאלן אייך דערגיין דעם עק! ,אילעגיטעמאטי נאן קארבארונדום!', וואס זעצט זיך איבער אויף יידיש אזוי: ,כ'בלייב אן א באבען!'
די באבע האט אזוי פיל הנאה און לעבט אזא גוטן טאג, אז זי טראכט קיינמאל ניט פון קיין זאבאבאנעס.* זי האט זיך ניט ווען צו פרעגן, צי אנטיקענע אנגסטן זיינען אנדערש פון מאדערנע צרות! אויך, א בראך!
די באבע שטייט-איין אין דעם עלעגאנטן האטעל, וואו זי לעבט בעסער ווי גראף פאטאצקי אין ווארשע אדער ווי גאט אין אדעס. זי לעבט ווי די משיחטע אין גן-עדן!
ס'ארט די באבע ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, וואס יענער טוט און זי הערט ווי דער פאר-א-יאריקער שניי, וואס יענער זאגט. זי טרינקט שאמפאניער מיטן באבניק פון בוטשאטש, אן אמתער פלינקער קאטער! זי איז פאני-בראט און דוצט זיך מיט דער משיחטע, וואס האט איצט א באבע, אונזער באבע, וואס בלייבט אן באבען. אמעריקע גנב! וואס פארא לאנד! וואס פארא וועלט!
מיר בלייבן ווי אלע מאל אן א באבען!
*זאבאבאנעס באדייטן איינצייטיק נארישקייטן, קלייניקייטן און נישטיקייטן, אלץ אין איין געזונט-טריף פעקעלע.
__________________________________________
לייט-ארטיקל
פאליטישע פילאסאפיע
טאטאליטארישע רעזשימען דערגרייכן זייער שנעל רעזולטאטן! זיי האבן ניט קיין אפאזיציע און מוזן זיך ניט אמפערן און אונטערהאנדלען אן שום סוף ווי אזוי צו דערגרייכן א ציל. דער דיקטאטאר דערקלערט און מ'שטייט אים צו-דינסט. פאשיזם איז ניט לאנג צוריק געווען אזוי פאפולער אין אזוי פיל לענדער, ווייל די גענעראליסימאס האבן מאדערניזירט גאנץ שנעל זייערע לענדער, דערשטיקט די פארברעכערישקייט און געגעבן די בירגער ברויט.
די דעמאקראטישע לענדער איבער דער וועלט ליידן היינט-צו-טאג פון א סך פראבלעמען. נאך ערגער הערשט ניט קיין אלגעמיינע איינשטעלונג ווי אזוי צו לייזן די פראגעס, וואס פייניקן די היינטיקע דעמאקראטיעס. ס'מוז הערשן אן אלגעמיינע פאליטיק צוזאמען מיט א פעסטן סדר-היום ווי אזוי צו דערגרייכן פאליטישע רעזולטאטן.
די דעמאקראטישע לענדער ווערן צערודערט פון סכסוכים און געראנגלען ארום די פאליטישע פראגעס און די מעטאדן ווי אזוי זיי צו באהאנדלען.
יעדע דעמאקראטיע נויטיקט זיך אין אן אלגעמיינער אידעאלאגיע, וואס זי קאן פאלגן און דערמיט געפינען לייזונגען פון די פראבלעמען, וואס בושעווען אין לאנד. דער פאליטישער ,פארקער' איז ניט בלויז א געדיכטער, נאר זי שטעלט מיט זיך פאר א פארקער-פארשטאפונג מיט עקשנים אויף ביידע זייטן וועג, וואס ווילן ניט איינגיין אויף קיין פשרות.
דא רעדט מען פון א פשוטער צוזאמענארבעט מיט פשרות אין גוטברודערשאפט. ס'איז ניט קיין טרוים. ס'איז שוין א סך מאל געשען און קאן פארקומען ווידער אמאל! די פראגע שטעלט זיך, צי ווילן די דעמאקראטישע לענדער זיין סאציאליסטיש- אדער קאפיטאליסטיש-געשטימט? די אלע מדינות מיט סאציאליסטישע אנשויאונגען זיינען באנקראט. זייערע סאציאלע און געזעלשאפטלעכע עקספערימענטן האבן באנקראטירט די מלוכה-קאסע. איצט מוז מען באצאלן דעם טאטן.
מיר אינדארסירן ניט קיין פאליטיק און אויך ניט קיין פילאסאפיע. מיר שטעלן-ארויס נאר אן אידייע. א מענש, וואס האט ניט קיין פילאסאפיע איז א פארשוין, וואס האט ניט קיין שום אנונג ווי אזוי צו לעבן; אזא פארשוין איז א לופטמענש. וואס קאן מען זאגן אויף א רעגירונג, וואס האט ניט קיין חשק און אויך ניט קיין פאליטיק ווי אזוי ארויפצופירן די מדינה אויפן דרך-הישר? וואס קאן מען זאגן אויף א רעגירונג, וואס איז צעטיילט און פאראליזירט פון פארשידענע שטרייטסלוסטיקע פראקציעס און קעמפערישע לאגערן, וואס אמפערן זיך איינער מיטן אנדערן אן אויפהער אויפן חשבון פון דער געזעלשאפט און דעם אלגעמיינעם וואויל?
____________________________________________________________________________________________
שבתדיקע באגריסונגען
פרייטיק, 20 מערץ 2012
די אמאליקע ,אפארטאמענטן נאווארא' ביי דרום-צענטראל-פארק
דאס גאנצע רעדאקציע-קאלעגיום
גראטולירט זיין הילפס-רעדאקטאר
פסח גליקשטיין
צו זיין 104טן געבורטסטאג.
א גליקלעכן געבורטסטאג אייך, ר' פסח!
אייך צו לאנגע יארן! ביז 120!
____________
געדענקט!
יום-השואה
געדענקט די זעקס מיליאן קדושים וואס זיינען אומגעקומען אינעם חורבן!
קיינמאל ניט צום פארגעסן און קיינמאל ניט צום פארגעבן!
זאגט ניט קיינמאל, אז איר גייט דעם לעצטן וועג!
אלגעמיינע באמערקונגען
דער טיראזש פון ,דער מאמענט' האלט אין איין וואקסן. דאס איז אן אומדערהערטער פענאמען ביי יידישע צייטשריפטן, באזונדערש אין דער היינטיקער תקופה ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע פובליקאציעס. ,דער מאמענט' האט לייענער אין די מאדנעסטע און ווייטסטע מקומות. דער אינטערנעטישער פארקער אין שייכות מיט אונזער בלאט איז געוואלדיק, אומגלויבלעך און דערשטוינענדיק; ,דער מאמענט' איז אן עפידעמיע אין אינטערנעט!
אין דער רעדאקציע פרעגן מיר זיך אפט: ,ווער זיינען אונזערע לייענער?' מיר וואלטן געוואלט הערן נאך עפטער פון אונזערע לעזער. ביטע, שרייבט אונז און גיט אונז איבער ווער און וואו איר זייט. מיר זיינען בלנים צו וויסן ווי אזוי מיר קאנען אייך בעסער צופרידנשטעלן.
יום-השואה
לזכרון די זעקס מיליאן קדושים ז"ל, וואס זיינען אומגעקומען אין חורבן האט עם-ישראל אפגעריכט היינטיקע וואך יום-השואה. מיר געדענקען אונזער פארשניטענע אלטע היים און אונזערע פריינט און קרובים, וואס מיר האבן פארלוירן אינעם נאצישן גיהנם.
דאס פינטעלע ייד איז דער אייביקער ייד. אזוי ווי דער פייער-פויגל איז מדינת-ישראל אויפגעשטאנען תחיית-מתים פון חורבנדיקן אש. דא רעדט מען ניט פון קיין פארלוסטן און חורבות, נאר פון ווידערגעבורט און א ניי לעבן אין א נייער וועלט.
ניט געקוקט אויף די אלע יסורים און חרבנות, האט דאס יידישע פאלק איבערגעלעבט אלע זיינע שונים און געדינט פארן עולם אלס ביישפיל פון ווידערגעבורט אייביק לעבן.
דער פרעזידענט פון ווירזשיניער חורבן-מוזיי אין ריטשמאנד, האט אונז לכבוד יום-השואה צוגעשיקט עטלעכע באמערקונגען:
,מיינע טייערע פריינט: כ'שרייב אייך א פאר ווערטער וועגן יום-השואה. כ'בין א קאוונער און בין געווען פון אנהפאנג אין קאוונער געטא. געווען בין איך אין דריי אקציעס. אין דער דריטער זיינען געגאנגען 2,700 מענשן צו דער שחיטה אין ריגע. נאר צוויי נפשות זיינען לעבן געבליבן - איך און די מאמע. דער מאמענס גאנצע משפחה איז אויסגעקוילעט געווארן אין ריגע.
מיר טארן ניט שווייגן! די וועלט מוז געדענקען! אויב ניט, וועלן אונז די גזלנים ווידער קוילענען.
אין אמעריקע זיינען דא 1,018 ארגאניזאציעס, וואס ווילן ברענגען א נייעם חורבן; זיי האלטן, אז דאס לאנד און די ערד געהערט נאר צו זיי. מיר דארפן לערנען אונזערע קינדער און אויך די שילער אין די שולעס, וואס ווייסן ניט פון דעם חורבן. אויב מיר וועלן קאנען אויסלערנען די קינדער, דאן וועט זיין א האפענונג פאר די יידן אין די פאראייניקטע שטאטן און אויף דער וועלט. אין אייראפע איז דער אנטיסעמיטיזם געפערלעך. די ליטווינער זיינען די ערגסטע.
זייט געזונט און שטארק און געדענקט!
מיט דרך-ארץ, יעקב איפס
לוסטיק, פריילעך און גן-עדנדיק
אונזער הילפס-רעדאקטאר פסח גליקשטיין האט געפייערט היינטיקע וואך זיין 104טן געבורטסטאג. חבר גליקשטיין, וואס פארמאגט נאך אלץ א וואונדערבארע שארפזין און אן אייזערנעם זכרון, איז געווען אין די 30ער יארן א זעצער, קארעקטאר און נייעס-שרייבער אין ווארשעווער ,מאמענט'.
אויף א פריוואטער פייערונג אין רעסטאראן ,לע סירק' האבן מיר מיט גרויס פייערלעכקייט באערט און באזונגען ר' פסח. מיר האבן געמאכט א טאסט און געטרונקען לכבוד זיין געבורטסטאג, ווינשנדיק ר' פסח ביז 120.
,דאס אלץ? כ'טאר ניט האבן מער ווי 120 יארן?' האט אונזער טייערער רעדאקטאר געפרעגט.
ר' פסח איז ניט בלויז נאך שארפזיניק, נאר ער איז אויך נאך גייציק! מיר ווינשן אים דעריבער מתושלכס יארן.
ר' רעדאקטאר, א טייערער אוצר זיינען אייער פריינטשאפט און טאלאנט.
פלאץ פאר נאך א הונדערט געסט אויף אונזער זומער-באל האבן מיר געמאכט פאריקע וואך. אין משך פון ווייניקער פון א מעת-לעת זיינען, ווי געוויינלעך, אלע בילעטן אויספארקויפט געווארן. מיר האבן געהאט דערהאלטן אזוי פיל בקשות צוצולאזן מער אורחים. דעריבער האבן מיר זיך אנגעפרעגט ביי די האטעל-פארוואלטער, צי דער באל-זאל קאן אנטהאלטן מער ווי 500 געסט. דער האטעל האט באשטעטיקט, אז ס'זיינען פאראן דריי זאלן, וואס קאנען ווערן פאראייניקט און פארוואנדלט אין איין זאל. ס'וועלן בייוואוינען 600 געסט אונזער באל.
ווי אלע מאל וועט אונזער ארקעסטער ,די כלי-זמרימלעך' שפילן די גאנצע נאכט. דער פרויען-כאר און קאמעדיע-אנסאמבל ,די יענטעטעינערס' וועלן ארויסטרעטן עטלעכע מאל אין משך פון דעם אוונט. יענטע און יאכנע טרונקוואסער, צוויי סטעפערינס, וועלן זינגען און טאנצן אין א ספעציעלער טאנץ-אויסשטעלונג. די שוועסטער טרונקוואסער, א צווילינג, זיינען געווען גוט באקאנט אין די 30ער יארן אין די ווארשעווער קליינקונסט-טעאטערן. זייערע נעמען יענטע און יאכנע זיינען גארניט קיין גוזמא און אויך גארניט קיין וויץ. זיי זיינען געווען באקאנט מיטן סטעפן נאך שנעלער ווי א קוילן-ווארפער.
ס'קומט אונז אן שווער צו גלויבן, אז דער צווילינג טרונקוואסער לעבט נאך אלץ, אבער אז מ'לעבט, דערלעבט מען!
אפערע אין דער אונטערגרונטבאן! א טאלאנטפולן ארטיסט אדער וואונדערלעכע קאפעליע זעט מען ווי אמאל אויף די ניו-יארקער אונטערגרונטבאן-סטאנציע-פלאטפארמעס. אן אפערעטישע סאפראנין מיט א גאלדענער שטימע האבן מיר געהערט היינטיקע וואך. די יונגע פרוי האט פארגעזונגען ,מוסעטע'ס וואלץ' פון ,לא באהעם' פון זשיוסעפע ווערדע, באקאנט ביי יידן ווי ,יאסל גרין'. זי איז געשטאנען אזוי עלעגאנט און געזונגען אזוי שפילנדיק, אז זי האט פארלינדערט די אלע אנגסטן פון די רייזנדיקע, פארגרינגערט די פיק-צייט און געמאכט לוסטיק און פריילעך די אנגעשטרענגטע אטמאספערע, וואס הערשט בשעת יענע פאר שעהען.
ס'איז געווען א טעם גן-עדן צו הערן איידעלע מוזיק פון אן עלעגאנטער דאמע מיט א גאלדענער שטימע אנשטאט ,ראפ' און ,ראק' פון די געוויינלעכע בראדיאגעס אן קיין טאלאנט, אנגעטאן אין פידזשאמעס אדער שמאטעס, וואס נודיען אלעמען מיט זייערע הויכע און מיאוסע קולות.
אזוי ווי ,דער שטראז-זינגער' ארטור טרעיסי, וואס איז געווען וועלט-בארימט פון די 20ער ביז די 40ער יארן האט זי געזונגען אין א וויקל און אמוזירט די אלע פארבייגייער. טרעיסי האט פארמאגט א וואונדערשיינע באסאווע שטימע און האט געזונגען בשעת ער האט געשפילט אויפן אקארדיאן. ער איז דעריבער באקאנט געווארן ווי ,דער שטראז-זינגער'. זיין גרעסטער שלאגער איז געווען ,מארטע' (די ווילדע רויז פון ווילדן וואלד).
טרעיסי איז געווען א ייד פון פוילן. ער האט זיך געשילדערט און אויפגעפירט ווי אן איידעלער ענגלענדער אין משך פון זיין קאריערע.
*ראק מיינט דא ,ראק-ענד-ראל'; ראק איז אויך דאס יידישע ווארט פאר קרעפס (קאנסער)!
דער זומער-באל
ד"ר פישביין איז מיט העכער 20 יאר צוריק געווען א גרויסער יאטעביעטאם און א באליבטער גאסט ביי הויכע פענסטער. אין אפריל 1989 האט ער דערעפנט ,דער פריינטשאפטס-באל' פון ,אונא'* אין האטעל ,וואלדארף-אסטאריע' מיט זיין מיטטענצערין אלי אלמאנד, אן אייניקל פון גובערנאטר אלמאנד פון ווירזשיניע. ד"ר פישביין וועט דערעפענען אונזער זומער דעם באל מיט א וואלץ און טאנצן אונטער דער שיינער מוזיק פון ,די כלי-זמרימלעך', דער אייגענער ארקעסטער פון ,דער מאמענט'.
,די כלי-זמרימלעך' מיט 20 מוזיקאנטן ווערט וואס אמאל בעסער און גרעסער. אונזער ארקעסטער וועט שוין באלד ווערן נאך גרעסער ווי דער דיריגענט מאנטאוואני, וואס האט פארמאגט אין די 50ער און 60ער יארן דעם גרעסטן ארקעסטער אויף דער וועלט.
*,אונא' איז די פארקירצונג פון ,די ארגאניזאציע פון פאראייניקטע נאציעס'
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
מיר דערקלערן, אז קיינער האט גארניט קיין אנונג ווי פיל מי און האראוואניע מיר לייגן-אריין אין מאכן ,דער מאמענט'. אונזערע מיטארבעטער און רעדאקטארן האראווען נאך שווערער און לענגער ווי א ניקאלייעווסקער קאטארזשניק. מאכן א יידישע צייטונג איז אן אנטיקענע קונסט.
אויב די יידישע קולטור, ליטעראטור און פרעסע וועלן עקזיסטירן ווייטער און בליען ווידער אמאל, וועלן זיי זיך דארפן איבערמאכן, כדי זיך פאסן צו דער היינטיקער תקופה. די עוואלוציע איז דער קעניג. די איינציקע אייביקע זאך איז די ענדערונג!
אין אייראפע האט די יידישע פרעסע עוואלואירט אין די 30ער יארן און קאנקורירט מיט דער אלגעמיינער פרעסע אין די פיל לענדער, וואו יידיש איז געווען די אומגאנגס-שפראך. די יידישע קולטור דארף זיך ארויסשלעפן פון קבר און זיך מאדערניזירן. זי נויטיקט זיך אין יונגע שרייבער און דיכטער, וואס וועלן שאפן נייע ווערק אויף פרישע טעמעס. מיר לאדן דעריבער איין יונגע ארטיסטן צו דרוקן זייערע ווערק אין ,דער מאמענט'. די צוקונפט פון דער יידישער קולטור ליגט אין ,דער מאמענט'!
נייע קארעספאנדענטן און מיטארבעטער
,דער מאמענט' זוכט נייע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן. כדי צו פארשענערן און פארגרעסערן אונזער זשורנאל, דארפן מיר ארייננעמען נייע און יונגע שרייבער.
אויב איר שרייבט אדער ווילט שרייבן אויף יידיש, האט איר איצט א גלענצנדיקע געלעגנהייט צו פארעפנטלעכן אייערע כתבים אין א צייטשריפט, וואס ווערט געלייענט יעדן טאג דורך 120,000 לייענער איבער דער וועלט. דאס איז דער ריכטיקער מאמענט. דאס איז אייער ,מאמענט'!
שרייבט געשווינד און שיקט אונז א פאר מוסטערן צוזאמען מיט א קורצער אויטאביאגראפיע. שיקט די געהעריקע אינפארמאציע אויף:
yiddishmoment@yiddishmoment.com 1 אדער yiddishmoment@yahoo.com.
די, וואס אינטערעסירן זיך צו שרייבן פאר ,דער מאמענט' דארפן קענען יידיש אזוי גוט אדער בעסער ווי די אומגאנגס-שפראך, וואס זיי רעדן טאג-טעגלעך אין שטוב און ביי דער ארבעט.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
בשעת אונזערע מיטארבעטער האבן היינטיקע וואך געלייענט און געפארשט די נעכטיקע נומערן פון אמאליקן ,היינט', האבן זיי זיך אנגעשלאגן אויף באריכטן וועגן מארשאל פילסודסקיס שלום-אפמאך מיט היטלער'ן, אזוי ווי אדמיראל הארטי, דער דיקטאטאר פון אונגארן, האט זיך פארבונדן מיט דייטשלאנד. סיי דער אדמיראל סיי דער מארשאל זיינען געווען פאשיסטן, וואס האבן דערשטיקט קאמוניזם אין זייערע לענדער.
פילסודסקי איז געווען נאענט באפריינדט מיט גראף פאטאצקי און הארטי מיט גראף עסטערהאזי. די פאראלעלן צווישן די צוויי פירער זיינען מערדווירדיק. ביידע פירער האבן באטראכט רוסלאנד און קאמוניזם פאר דער אמתער סכנה.
טראץ דעם, וואס פילסודסקי איז ניט געווען קיין אנטיסעמיט, האט דער מארשל פארפירט א פריינטשאפט מיט דייטשלאנד און פארשטאקט די באציאונגען צווישן די צוויי לענדער. פילסודסקי האט געגלויבט, אז א פארשטענדיקונג צווישן די צוויי לענדער און אן אליאנץ מיט דייטשלאנד וועט פארהיטן פון סאוועטישע שיקאנעס, אינטריגעס און אטאקעס.
אז פילסודסקי זאל געווען לעבן א ביסל לענגער, וואלט פוילן מסתמא געווען א פארבינדעטער מיט דייטשלאנד אין צווייטן וועלט-קריג. מ'דארף זיך דערמאנען אין דעם פוילישן האס צו רוסלאנד.
ס'איז אויך אינטעראסאנט, אז הארטי איז קיינאמאל ניט באצייכנט געווארן אלס קריגס-פארברעכער. ער האט אויסגעלעבט נאכן קריג זיינע יארן אין פארטוגאל. א דאנק דעם אדמיראל און זיין אליאנץ מיט דייטשלאנד האט אונגארן פארמאגט אן אויטאנאמע. די אונגארישע יידן זיינען דעריבער ניט געווארן דעפארטירט און אויסגעראטן ביז די לעצטע חדשים פון דער צווייטער וועלט-מלחמה; דאס איז געווען די סיבה פארוואס א העלפט פונעם אונגארישן יידנטום, 400,000 נפשות, זיינען ניצול געווארן.
די מענשהייט האט א נויגונג צו שטעלן די פארגאנגענהייט אין א ראמאנטיש ליכט; דאס הייסט פאראיידלען און אויסרייניקן דאס אמאל און האלטן, אז ס'איז געווען בעסער פון דער קעגנווארט. אזוי ווי א טייך האט אפפלוסן און צופלוסן, האבן די צייט און די וועלט אזעלכע אפ- און צופלוסן. געוויסע עפאכעס זיינען בעסער ווי אנדערע, נאר ווייל די מענשן, וואס האבן דעמאלט געלעבט האבן געשאפן זייער וועלט.
ווען מ'אנאליזירט די לעצטע דורות, זעט מען, אז די דורות ווערן באמת וואס אמאל שוואכער. מיר לעבן איצט אין א וועלט, וואו קיינער זעט גארניט פון קיין ערנסטן שטאנדפונקט. קוקט-אן די פריערדיקע דורות: די אימיגראנטן-דורות; די דורות ענגלענדער, וואס האבן געשאפן די וויקטאריאנישע עפאכע און ,פאקס בריטאניקע'; די דורות אמעריקאנער, וואס האבן פארוואנדלט די פאראייניקטע שטאטן אין דער רייכסטער און פרייסטער מדינה אין דער וועלט-געשיכטע. דאס זיינען געווען שטארקע און ערנסטהאפטע דורות.
קוטט איצט אן די יינגערע דורות אין די מערב-לענער און וויינט! די יונגע לייט גייען זיך ארום אנגעטאן אין אראפפאלנדיקע פידזשאמעס מיט מייקעס, מיט די אויערן פארשטאפט מיט דזשונגל-מוזיק און קעשענע-טעלעפאנען און די אויגן פארבלענדט פון רייזע-קאמפוטער און עקראנען. זיי באהאלטן זיך אויס אין אן אייגענער וועלט, אפגעזונדערט פון דער ווירקלעכקייט!
די דורות ווערן ניט בלויז וואס אמאל שוואכער, נאר זיי ווערן אויך וואס אמאל נארישער! כעלם איז די נייע וועלט-הויפטשטאט!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
וואס איז דער היינטיקער צייט-גייסט? וואס איז די איצטיקע וועלט-אנשויאונג?
מיט א פאר דורות צוריק האבן מיר ארויסגעווארפן פון הויכע פענסטער די טראדיציאנעלע ווערטן, וואס זיינען געווען די פונדאמענטן פון אונזער געזעלשאפט און געמיינדע. אין שטעטל האט מען גערעדט נאר פון קהילה. געזעלשאפט און געמיינדע זיינען דייטשע פרינציפן און קהילה איז א יידישער עיקר, אבער זיי זיינען טאקע אלץ איינס. דאס זיינען אלוועלטלעכע באגריפן אויף וועלכער די וועלט שטיצט זיך.
דא שרייבט מען וועגן קהילה, ווייל דאס נעמט-אריין צדקה און רוחניות. צדיק און צדקה האבן דעם זעלבן שורש. צדקה פירט צו הייליקייט און נשמה-ריינקייט. תפילה מיט צדקה זיינען רוחניות. דאס זיינען די אייביקע עיקרים פון כלל-ישראל.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
אויך אויף גויאישע אוליצעס לייענט מען ,דער מאמענט'! אונזער זשורנאל האט אומגעפער 7,000 ניט-יידישע לייענער. ווער זיינען זיי? א סך פון זיי זיינען פראפעסארן און סטודענטן אין יידיש אין אלע טיילן וועלט. זיי לעזן אונזער צייטשריפט, כדי צו בארייכערן זייער שפראך און זיך מסמח זיין מיטן יידישן ווארט!
פאראן אנדערע ניט-יידישע לייענער, וואס שטאמען פון שטעטלעך אין מזרח-אייראפע, וואו די באפעלקערונג האט אמאל באטראפן %70-90 יידן. דאס זיינען גויים, וואס רעדן יידיש! זיי האבן געהערט און זיך אויסגעלערנט פארן חורבן מאמע-לשון פון זייערע באציאונגען מיט יידן. אייניקע זיינען אויסגעוואקסן אין יידישע שטעטלעך אדער אין דער יידישער געגנט אין געוויסע שטעט. אנדערע האבן געהאט טאטעס, וואס האבן געהאט יידישע געשעפטס-שותפים.
די אלטע פאליאקן, רוסן, אונגארן און רומענער האבן געפונען ,דער מאמענט' אין אינטערנעט. די מערהייט געדענקט נאך ווי אזוי צו פלוידערן אויף יידיש. א היפשע צאל יידיש-ריידנדיקע גויים שרייבט בריוו אין רעדאקציע אויף יידיש, נאר מיט לאטיינישע בוכשטאבן אדער מיט דער קירילישער שריפט. איין זקנה פון מעזעריטש (פוילן) האט דאך אפילו אנגעשריבן איר בריוו מיט העברעאישע אותיות! בראווא, פאניע ביעלסקא! ישר-כוח, אייך!
יונג און חסידיש
דער עולם-השקר איז דער עולם-השמעקער. דאס איז א וועלט מיט פיינשמעקער, וואס זיצן ווי גלומים מיט צלמים ברומו-של-עולם.
דער עולם-הזה איז דער עולם-הפה, באזונדערש אין וואשינגטאן, וואו יעדער קנאקער איז א בעל-פה.
דער ניבול-פה מיט מענה-לשון איז ניט מיין לשון!
לשון-הרע איז ניט קיין לשון-הורה אדער דער הורה-ניגון אויף דער חתונה.
א יונגער חסיד האט אונז צוגעשיקט די גלענצנדיקע ווערטערשפילן. מיר דאנקען זייער חבר בר-מזל. דער בחור איז ניט געקומען צו עלינו; ער איז געקומען (נאך עלינו) צום קידוש!
רבותי, געדענקט זשע! ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער קאצקער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע אויפן סדר: ס'איז א גן-עדנדיק כבוד, אז די משיחטע זאל פרעגן די פיר קשיות אויפן סדר ביי אייך אין שטוב. און ווער ווייסט בעסער פון גן-עדן ווי די משיחטע?
אמעריקאנע
שפאניע האט אמאל געהערשט איבער דרום-צענטראל-פארק!
אין 1882 זיינען געבויט געווארן אימפאזאנטע צוויי געביידעס מיט דירות, ,די דאקאטע' און ,דער נאווארא'. ,דער נאווארא' איז צוזאמענגעשטעלט פון באזונדערע אכט געביידעס מיט אנדערע נעמען. דאס איז געווען א ריזיקער קאמפלעקס, וואס האט פארנומען א גאנצן שטאטישן ,בלאק', פון דער 6טער ביז דער 7טער אוועניו און פון דער 58סטער ביז דער 59סטער גאס, אויך באקאנט ווי, דרום-צענטראל-פארק'.
די געביידעס זיינען געווען צווישן די עלעגאנטסטע אין דער שטאט, וואס האט זיך דעמאלט געהאלטן אין פארוואנדלען אין א מעטראפאליע. הער נאווארא, א רייכער ניו-יארקער פון א שפאנישן אפשטאם, האט אויפגעבויט די בנינים, וואס זיינען געווען אזוי עלעגאנט ווי ,די דאקאטע', וואס שטייט עד-היום-הזה.
א היפשע צאל דירות אין ,דער נאווארא' זיינען געווען צוויי-שטאקיקע לוקסוס-וואוינונגען מיט זיבן שלאפצימערן! די שיינע געביידעס זיינען דערעפנט געווארן אין 1886 מיט גרויס פייערלעכקייט. זיי זיינען געשטאנען ביז 1926, ווען זיי זיינען אראפגעריסן געווארן, כדי צו בויען נאך-העכערע און מאדערנערע בנינים.
,די דאקאטע' איז טאקע א יידישער בנין! עדווארד קלארק, א מייסטער-אדוואקאט, האט אויפגעבויט די אפארטאמענטן א דאנק זיין שותפות מיט איסאק מ. זינגער, וואס האט דערפונדן די ניי-מאשין! קלארק און זינגער זיינען געווען גלייכבארעכטיקטע שותפים. דער אדוואקאט האט באשיצט זינגערס פאטענט-רעכט. די צוויי האבן פארדינט אומפארשטעלבארע מיליע-מיליאסן!
קלארק האט אויפגעבויט ,די דאקאטע', וואס איז באמת א קונסט-ווערק אזוי ווי די אלע עלעגאנטע געביידעס פון יענער תקופה. די אפארטאמענטן זיינען געווען פאר פארמעגלעכע געשעפטסלייט און האבן זיך געפונען אין א טייל שטאט, וואס איז דעמאלט ניט געווען עלעגאנט.
קלארק איז געווען אזוי רייך פון זיינע געשעפטן מיט זינגער'ן, אז פון סאמע אנהייב האט ,די דאקאטע' פארלוירן געלט. ביז זי איז פארוואנדלט געווארן אין די 60ער יארן אין א קאאפעראטיוון אפארטאמענטן-בנין, האט ,די דאקאטע' קיינמאל ניט פארדינט קיין שום פראפיט. די געביידע האט שטענדיק פארלוירן געלט. דאס האט אבער ניט געקימערט די פאמיליע קלארק. ענדלעך האט קלארקס אייניקל פארקויפט די געביידע די איינוואוינער, וואס האבן זי פארוואנדלט אין אן עלעגאנטן, טייערן ,קאאפעראטיוו'. דאס אלץ איז פארגעקומען מיט די מיליאנען פון א פשוטן, יידישן אימיגראנט!
,דער טורעם זינגער', וואס איז אמאל געווען איינע פון די העכסטע געביידעס אין דער נייער מעטראפאליע, איז פאר זיך א מעשה, וואס מיר וועלן דערציילן אין א באזונדערן ארטיקל אין א קומענדיקן נומער.
,היינט' אין ,דער מאמענט'
לאנגע זאצן און יידישע זאצן זיינען אלץ איינס. זיי זיינען אומטוישבאר; איינער איז גלייכבאדייטנדיק מיטן צווייטן. ס'איז ניט דא קיין חילוק צווישן לאנגע און יידישע זאצן.
ס'איז גוט באקאנט, אז דייטשע זאצן זיינען טיפיש-לאנג. אוי, האבן די דייטשן ליב פארשלעפן א זאץ מיט א מבול מיט ווערטער-צוזאמענפאסונגען. נאך ערעגער ענדיקט זיך אפטמאל דער זאץ מיט א צייט-ווארט (לויטן לאטיינישן זאץ-געבוי).
וואס האט א יידישע פראזע צו טאן מיט א דייטשן זאץ?
אונזערע לייענער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיט דער נייער סעקציע ,אמאל איז געווען', אין וועלכער מיר דרוקן-איבער נעכטיקע נומערן פון אמאליקן ,היינט' אין ווארשע. די לעזער האבן באמערקט, אז די זאצן זיינען לאנג ווי דער גלות און פול מיט מליצות. אזוי פלעג מען שרייבן. דאס איז דער געוועזענער צייטונגס-שרייב-סטיל. חברים, יידן האבן ליב דערציילן לאנגע מעשיות!
בשעת ,דער פארווערטס' האט אמאל מורא געהאט, אז זיינע לייענער וועלן אפשר ניט וויסן וואס מ'שרייבט, אז מ'וועט אפשר שרייבן צו עלעגאנט אדער צו אינטעלעקטואל פאר די פשוטע ,גרינהערנער', האבן די אייראפעאישע צייטונגען געהאלטן פאר א פליכט צו בילדן די לייענער און שרייבן אויף אן אינטעלעקטועלן אופן. די מערסטע לייענער אין מזרח-אייראפע זיינען געווען פעאיק צו לייענען בלויז יידיש. ביז צום חורבן האבן א סך לייענער ניט געקענט די לאנדס-שפראך און וואלטן ניט פארשטאנען די נייעס-באריכטן אויף ,גויאיש'. בפרט די עלטערע דורות וואלטן געשטרויכלט מיט יעדן ווארט אין א פוילישער אדער אונגארישער צייטונג.
ליבע לאנדסלייט, לייענט היינט וועגן אמאליקן ,היינט' אין היינטיקן ,מאמענט'! ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין ,אמאל איז געווען'.
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
מיר דאנקען אונזערע פארערער און פריינט פארן באצייכענען ,דער מאמענט' ווי ,די יידישע שפראך-אקאדעמיע', דער איינציקער פלאץ, וואו מ'געפינט היינט-צו-טאג ,א ריינעם און היימישן יידיש'. דאס איז א גרויסער קאמפלימענט!
מיר האלטן פאר א פליכט צו שרייבן אויף אן אויטענטישן יידיש, וואס איז עלעגאנט און אינטעלעקטואל. איז דאס ניט די שטרעבונג פון אלע שרייבער... שרייבן ווי צום עלעגאנטסטן?
מיר האפן, אז דאס לשון אין ,דער מאמענט' איז ניט צו לומדיש פארן חדר און די מערהייט פארשטייט די אלע נואנסן און מליצות. פראנקרייך איז א הויך-געבילדעט לאנד, וואו אויך די גאסן-קערער ריידן פראנצויזיש. ,דער מאמענט' איז א זשורנאל פאר לייענער מיט א הויכער בילדונג און א רייכן חינוך. אפילו גויים לייענען ,דער מאמענט', כדי צו בארייכערן זייער שפראך און זיך אויסלערנען אינטערעסאנטע פאקטן מיט אלע פיטשעווקעס.
די פושער (תיקון-טעות! מיר מיינען פארשער) אין דער יידישער מאפיע ווייסן גאנץ גוט פון באקן מצות אין מצרים, ווייל זיי האבן געמאכט גאנצע קאריערעס פון קענען א מכה אין חושך-מצרים אין קינים-דארף!
אין אוניווערסיטעט מוז א פראפעסער כסדר פארטיפן און פארטאן אין פארשונגען מכוח זיין געביט און ספעציעליטעט און דארף כסדר דרוקן רעפעראטן אין שייכות מיט אזוינע פארשונגען. וואס טוען די ,ווייסער' אין ,ייווא', חוץ פירן שטרוי קיין מצרים? ווען איז געווען דאס לעצטע, אדער דאס ערשטע, מאל וואס די ארטיקע ,עקספערטן' האבן פארעפנטלעכט אויף יידיש א רעפעראט אין אן אקאדעמישן זשורנאל?
וואס טוט ,ייווא'? ער איז אן ארכיוו, א ביבליאטעק! דער אינסטיטוט איז ניט קיין שפראך-אקאדעמיע, וואס גיט-ארויס דעקלערונגען. ס'איז טרויעריק, אז די אלע לעקציעס און רעדעס, וואס קומען דארט פאר האלט מען אויף ענגליש. וואס פארא יידיש אנשטאלט איז דאס, וואו קיין יידיש ווארט הערט מען ניט?
באקן מצות אין מצרים
מיר פירן קיינמאל ניט קיין שטרוי קיין מצרים! אז אלץ איז געווען לוסטיק, פריילעך און פסחדיק און די וועלט האט געזונגען חד-גדיא, האבן מיר אויסגעטראכט א צאל נייע אויסדרוקן, כדי צו פארבייטן חמצדיקע אויסדרוקן מיט כשר-לפסחדיקע זאגעכצן.
אום פסח טאר מען קיין בייגל ניט באקן. אויך אין ד'ר'ערד טאר מען דאך און נאך קיין בייגל ניט באקן פסחצייט. אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט האט אויסגעטראכט דאס זאגעכץ ,באקן מצות אין מצרים'. אפשר איז קורח געווארן זייער רייך פון באקן מצות אין מצרים. אלע ווייסן, אז קורח איז דערגאנגען משה רבינו די יארן אין מדבר און פאר דעם באקט ער בייגל אין ד'ר'ערד!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער מכשף אין מדבר האט ניט געוואוסט מיט וועמען ער האנדלט. ער איז ארויס פון כשוף-לאמפ אין צויבער-רויך און צוגעזאגט צו באוויליקן איין וואונש. דער יידישער אדוואקאט האט געזאגט: ,הלואי וואלט איך באקומען סופלאזע וואונשן!
דער מת איז אויפגעשטאנען תחיית-מתים אויף דער אייגענער לויה. ער איז ארויסגעשפרונגען פון אהרון בשעת די אבלים האבן אים באשאטן מיט דער ערד. זיי זיינען אויפגעשוידערט געווארן און געשטאנען ווי געפלעפט און ווי פארשטיינערט.
,כ'וויל אייך אלעמען ניט אנטוישן. איר זייט געקומען באגראבן א מת', האט געזאגט דער ,טויטער'. ,כ'האב אבער גרויס מזל, וואס כ'האב זיך אויפגעכאפט בייצייטנס אויפן הייסן מאמענט, איידער איר האט מיך באשאטן מיט זעקס פוס ערד. כ'וואלט געוואלט ריידן מיט אייך אלעמען, אבער כ'דארף קומען צו א ראנדעוואו אין שטאט מיט א יונגער קראסאוויצע און כ'וויל דאס ניט פארשפעטיקן!
מ'קאן לעבן, אבער מ'לאזט דיך ניט!
אין די 70ער יארן פארן בנין ,פארווערטס' אויף איסט-בראדוועי אויף דער נידער-מזרח-זייט האבן די יוגנטרופניקעס דעמאנסטרירט מיט פלאקאטן פארן איינפירן דעם אויסלייג ,ייווא' אין דער צייטונג! הלואי זאלן מיר האבן אזוי פיל פרייע צייט, כדי זיך צו פארנעמען און קימערן מיט אזעלכע ענינים!
ס'איז א קורווישע וועלט
א הויכער באאמטער אין דער אדמיניסטראציע אבאמע האט היינטיקע וואך איבערגעגעבן אין א טעלעוויזיע-אינטערוויו, אז דער סקאנדאל ארום באציאונגען צווישן אמעריקאנער געהיים-דינסט-אגענטן און פראסטיטוטקעס איז אנטשטאנען צוליב א מחלוקת צווישן איין פראסטיטוטקע און איין אגענט. דער טאראראם איז אויסגעבראכן ארום א צו-טייערער רעכענונג פאר דער ,באדינונג', וואס די פראסטיטוטקע האט צוגעשטעלט דעם פלוני.
דער שטרייט האט געבראכט צום פארעפנטלעכן די געהיימע באזוכן פון די געהיים-דינסט-אגענטן. די אלע ,טעטיקייטן' זיינען פארגעקומען אין ,האטעל קאריבע' אין קארטאכעניע.
האטעל-באאמטע האבן אויסגעפארשט דעם אינצידענט און זיך דערוואוסט, אז ס'זיינען פארגעקומען ראנדקעס צווישן פראסטיטוטקעס און אמעריקאנער אגענטן. די באאמטע האבן אריינגעקוקט אין איינשרייבונגס-בוך, כדי אויסצוגעפינען, וועלכע אמעריקאנער געסט אין דעם האטעל האבן איינגעשריבן אין משך פון דעם אוונט באגלייטערינס און באזוכערינס.
דער סקאנדאל נעמט איצט אריין 22 אמעריקאנער, 17 געהיים-דינסט-אגענטן און 5 ספעציעלע ארמיי-אפיצירן.
בשעת די אמעריקאנער רעגירונג פארשט-אויס דעם אינצידענט, טרעטן-אפ און פענסיאנירן עטלעכע אגענטן און אפיצירן, וואס זיינען פארדרייט אין דער משוגענער סיטואציע.
רבותי, דער אמת איז נאך מאדנער ווי די פיקציע. וויפיל מ'זאל זיך ניט סטארען, וואלט מען ניט געקאנט אויסטראכטן אזא מעשה! אפילו די גרעסטע פאנטאזיארן וואלטן זיך ניט פארגעשטעלט אזא טאראראם ארום אזא קורווישן מצב.
ס'איז טאקע א קורווישע וועלט!
טויטאלאגיע
איין מענש האט געזאגט: ,כ'ווינש, אז כ'וואלט ניט געווען אזוי עלנט' און דער צווייער לייט האט דערקלערט: ,הלואי זאל איך ניט זיין אזוי איינזאם'.
איין דאקטאר ווייסט גאר אין גאנצן ניט פארוואס דער פאציענט האט אויסגעצויגן די פיס, דער צווייטער פאטאלאג האט לגמרי ניט קיין אנונג פארוואס דער חולה האט אוועקגעלייגט דעם לעפל און דער מעדיצינישער אויספארשער קאן לחלוטין ניט פעסטשטעלן פארוואס דער קראנקער האט זיך אפגעטראגן.
דער שטעקער אין שטעפסל
דא האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס.
ס'איז דא א וועלט מיט ים-בעלי-חיים - טאקע א גאנצע אונטערוואסער-וועלט! אין דער אלטער היים האט מען געוואוסט פון אלצדינג, אויך פון טריפהנע אקעאן-פיש. ס'זיינען געווען יידישע פיש-פענגער און הענדלער. ,פישער' איז א יידישער פאמיליען-נאמען. דער מיט דעם נאמען שטאמט פון פיש-פענגער.
מיר האבן שוין איין מאל צוגעשטעלט דער לייענרשאפט די נעמען פון כשרע טייך-, אזערע- און ים-פיש. די יידישע פישער זיינען געווען באקאנט אויך מיט די גויאישע אונטערוואסער-בריאות און טריפהנע מושל-פיש. איין לייענער גיט אונז איבער אין א בריוו, אז ער שטאמט פון דאנציג, וואו פאר דער מלחמה איז ער געווען א פישער. זיין משפחה איז געווען גאנץ פארמעגלעך. אלס יונגערמאן האט ער פארדינט א שיינע פאר קאפקעס פון כאפן און פארקויפן פיש. ער האט אויך געהאנדלט מיט מושל-פיש און האט דערמיט אנגעקליבן א שיין, קליין פארמעגן. ה"ר חיים קליינמאן האט פארמאגט אן אייגן שיפל מיט אנדערע פישער און האט פארבראכט לאנגע טעג אויפן ים. ער האט אויך געהאנדלט און זיך געחברט מיט יידישע פיש-פענגער פון ליטע, לעטלאנד און עסטלאנד. אין דאנציק איז ער געווען באקאנט ווי הער קליינמאן ביי די דייטשע און עלעגאנטע יידן, פאן קליינמאן ביי די פאליאקן און ר' חיים ביי די אנדערע פשוטע פישער. מיט זיין שיפל האט ר' חיים אמאל געמאכט א ים-עקסקורסיע קיין ליבוי און רעוול*, וואו ער האט פארפירט פריינטשאפטן מיט ארטיקע יידישע פישער.
ער דערציילט, אז ער פלעג כאפן האמארן, טינטפיש, קרעבסן, ראקעס, ראקעלעך, מושל, מושעלעך, אכטפיסלער און אנדערע שאל-חיות און פיש.
אין שטאט האט מען געוואוסט פון פאקעס מיט דעלפינען. אין פראווינץ האבן די פשוטע שטעטל-יידן געוואוסט פון ים-הינט מיט ים-חזירים. ס'זיינען אויך דא ים-פערד, ים-לייבן, הייפיש און וואלפיש.
אן אינטערעסאנטע מעשה! ,דער מאמענט' ציט-צו כלערליי יידן פון פילערליי לענדער מיט אלערליי מעשהלעך! אין קומענדיקן נומער וועלן מיר ארומריידן דעם האלץ-האנדל און די יידישע האלץ-העקער און הענדלער אין די קארפאטן פון אויבערלאנד ביז זיבן-בערגן**.
*ליבוי איז א וויכטיקע פארט-שטאט אין לעטלאנד און רעוול הייסט טאלין אויף יידיש.
**אויבערלאנד איז דער יידישער נאמען פון סלאוואקיי און טראנסילוואניע הייסט זיבן-בערגן אויף יידיש.
היינט-צו-טאג ווייסט מען פון דעאדאראנט און פארשידענערליי דעאדעריזירונגס-מיטלען. אין דער אלטער היים האט מען געזאגט א קעגן-קערפער-גערוך-מיטל אדער א קעגן-מויל-ריח-מיטל. מיר קענען א יידישן אפטייקער פון פויזן, וואס האט אונז צוגעשטעלט א סך טערמינען מכוח אפטייקעריי. ס'זיינען אויך פאראן קעגן-הוסט-מיטלען, קעגן-קאטאר-מיטלען ווי גארטשיצע און קעגן-שלאפלאזיקייטס-טראפנס און פילן ווי וואלעריאנע און מאלאטאנין, וואס מ'קאן איינקויפן אן שום רעצעפט. אין די אלטע אפטייקן האט מען פארקויפט צאן-פראשיק, ווייל אין דער אלטער היים האט מען גארניט געוואוסט פון קיין צאן-קרעם.
אונזער גרינדער און בעל-טובה ד"ר אוצר נאמאסט איז דער אייגנטימער פון א פארצעווטישער קארפאראציע און פארשונגס-לאבאראטאריע. אין די קומענדיקע וואכן וועט ער אונז אפשר צושטעלן די ריכטיקע טערמינאלאגיע בנוגע פארמאצעווטישע מיטלען און מעדיקאמענטן.
רבותי, פאוואליע!
די רעקאקציע ווערט נאך אלץ פארפלייצט מיט בריוו, צום מערסטן פון ליבהארציקע פאטריארטן פאר יידיש בכלל און פארערער פון אונזער זשורנאל בפרט. מיר דערהאלטן וועכנטלעך אויך א צאל בריוו פון פארביסענע, ווילדע בריאות, געוואלדיקע ניט-פארגינער ווי די נודניצע רייזע וואליזקע.
דעם אמת געזאגט. אזעלכע פארביטערטע פארשוינען זיינען ברוגז און מקנא, ווייל ,דער מאמענט' האט גרויס דערפאלג און די אנדערע צייטשריפטן זיינען טויטע פובליקאציעס מיט א נישטיקן טיראזש. דאס זיינען אויסגעוויינלעכע בעלי-גאוה, וואס זיצן בחצות אין דער אטכאזשע הינטער דער פלויט אויפן בית-עולם אין קינים-דארף און פאסמאקעווען זיך מיטן ביראבידזשאניש אין ,דער קאפשמערץ' און יינגליש אין ,דער געמיינער זשורנאל'.
דער עולם לאכט מיט א פערדיש געלעכטער ווען מיר שרייבן וועגן די שוטים ווי בערל באלאגאנשטשיק פון בעלץ, שמיציק שמאטעסמאן פון בעינבריזשעווקע (דער שטעלפארטרעטער פון הויפט-נאכאלניק), ד"ר פרידן האמבורגער, דער באלטימארער פאעט, און ארקאדי קוסקין פראנקרייך, א מומחה אין סאוועטישן פראנצן, פון קאלכאז אין וואזעלין.
רייזע וואליזקע איז אן אינטערסאנטע דרעק-יענטע, וואס באראנעוועט מיטן אויסלייג ,ייווא' בשעת זי פארט מיטן האנט-וועגעלע (קיין לאטרין). מיר לאכן ווי דער נאר שטופט, ווייל זי ווייסט מסמתמא ניט, וואס ס'באדייט ,פארן מיטן האנט-וועגעלע'. אזעלכע פארשוינען מאכן זיך פאר א גרינגן ציל און ס'איז זיי שווער ניט צו אטאקירן, באזונדערש ווען מיר דערהאלטן בריוו פון די ,געניאלע יידישיסטן', וואס זיינען שלעכט געשריבן און פול מיט טענות-ומענות!
מיר פארשטייען ניט פארוואס אזעלכע נודניקעס קימערן זיך מיט אן איינטהייטלעכן אדער אלוועלטלעכן אויסלייג. דער סטאנדארדנער אויסלייג איז נאר ,זייער' אויסלייג, ביי וועלכן קיינער האלט זיך ניט.
דריי מאל אין משך פון איין יארהונדערט האט די יידישע שפראך שוין איבערגעביטן איר אויסלייג. פארוואס דארף ,דער מאמענט' אויסנוצן די ארטאגראפיע פון ,ייווא'? ,ייווא' איז אן ארכיוו און ניט קיין שפראך-אקאדעמיע אזוי ווי די ,אליאנס פראנסעז'. וואס פארא אויטאריטעט האט ,ייווא'? דער יידישער ארכיוו ווערט פארוואלטעט בלויז פון איין נודניק, ד"ר פעשל לעזער, וואס איז א סטודענט פון ד"ר מערדער שוחט און רעדט יידיש ווי אן אמעריקאנער. ער האט קיינמאל ניט באהערשט קיין יידיש און באזיצט ניט די שפראך. וואס קאן מען זאגן אויף אזא געוואלדיקן למדן?!
בלייבן אן א באבען
די באבע איז טאקע א קלוגיטשקע. קלוג ווי די וועלט איז די באבע!
אז זי איז געווען א מיידל אין רוסלאנד, האט זי זיך געוואונשן צו זיין א גראפיניע אזוי ווי די אריסטאקראטינס, וואס זי האט געזען אין צאר ניקאלייס יארן אויף דער מויקע אין פעטראגראד.
איצט לענרט זי זיך אויס פראנצויזיש און פלאפלט אויף דעם לשון אזוי ווי די באראנעסעס אויף דער אווענו פאש אדער רו-דע-שאיאו אין פאריז. זי האט אפילו באיינדרוקט א צאל אלטע רוסישע מיוחסים, ניט מיט איר קענטעניש אין פראנצויזיש נאר מיט איר פליסיקייט און פעאיקייט צו רוסיש! זיי האבן אבער גארניט קיין אנונג, אז זי שטאמט פון רוסלאנד און רעדט אלזא אן אלטמאדישן רוסיש. דערצו רעדט איר געליבטער, דער אלטער באבניק מיט באבקעס אין דער קעשענע, רוסיש ווי א קאזאק!
די באבע וויל זיין א פריצה, אן עלעגאנטע ליידיק-גייערקע, וואס זיצט א גאנצן טאג אין סאלאן ביי א גלעזל שאמפאניער און באלאבאטשעט מיט די פראנצויזישע מאדאמען! אמעריקע גנב!
טאקע א בריה איז די באבע! א זקנה וואס געפעלט! זי חברט זיך אויף דער טיפער עלטער מיט איידעלע פרינצן און באראנען אין עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל', וואו זי לעבט א גוטן טאג, אלץ אויף יענעמס חשבון אזוי ווי דער הערצאג און הערצאגין פון ווינדסאר, וואס האבן קיינמאל אין לעבן קיין אייגענע רעכענונג ניט באצאלט.
אוי, בלייבן מיר אן א באבען!
__________________________________________
לייט-ארטיקל
די גאלדענע מדינה
אן די פאראייניקטע שטאטן איז ניט דא קיין פרייע וועלט! לית ברירה! אמן!
אמעריקע האט אפגעראטעוועט ד
גראטולירט זיין הילפס-רעדאקטאר
פסח גליקשטיין
צו זיין 104טן געבורטסטאג.
א גליקלעכן געבורטסטאג אייך, ר' פסח!
אייך צו לאנגע יארן! ביז 120!
____________
געדענקט!
יום-השואה
געדענקט די זעקס מיליאן קדושים וואס זיינען אומגעקומען אינעם חורבן!
קיינמאל ניט צום פארגעסן און קיינמאל ניט צום פארגעבן!
זאגט ניט קיינמאל, אז איר גייט דעם לעצטן וועג!
אלגעמיינע באמערקונגען
דער טיראזש פון ,דער מאמענט' האלט אין איין וואקסן. דאס איז אן אומדערהערטער פענאמען ביי יידישע צייטשריפטן, באזונדערש אין דער היינטיקער תקופה ווען ס'זאלן שוין מער ניט עקזיסטירן אזעלכע פובליקאציעס. ,דער מאמענט' האט לייענער אין די מאדנעסטע און ווייטסטע מקומות. דער אינטערנעטישער פארקער אין שייכות מיט אונזער בלאט איז געוואלדיק, אומגלויבלעך און דערשטוינענדיק; ,דער מאמענט' איז אן עפידעמיע אין אינטערנעט!
אין דער רעדאקציע פרעגן מיר זיך אפט: ,ווער זיינען אונזערע לייענער?' מיר וואלטן געוואלט הערן נאך עפטער פון אונזערע לעזער. ביטע, שרייבט אונז און גיט אונז איבער ווער און וואו איר זייט. מיר זיינען בלנים צו וויסן ווי אזוי מיר קאנען אייך בעסער צופרידנשטעלן.
יום-השואה
לזכרון די זעקס מיליאן קדושים ז"ל, וואס זיינען אומגעקומען אין חורבן האט עם-ישראל אפגעריכט היינטיקע וואך יום-השואה. מיר געדענקען אונזער פארשניטענע אלטע היים און אונזערע פריינט און קרובים, וואס מיר האבן פארלוירן אינעם נאצישן גיהנם.
דאס פינטעלע ייד איז דער אייביקער ייד. אזוי ווי דער פייער-פויגל איז מדינת-ישראל אויפגעשטאנען תחיית-מתים פון חורבנדיקן אש. דא רעדט מען ניט פון קיין פארלוסטן און חורבות, נאר פון ווידערגעבורט און א ניי לעבן אין א נייער וועלט.
ניט געקוקט אויף די אלע יסורים און חרבנות, האט דאס יידישע פאלק איבערגעלעבט אלע זיינע שונים און געדינט פארן עולם אלס ביישפיל פון ווידערגעבורט אייביק לעבן.
דער פרעזידענט פון ווירזשיניער חורבן-מוזיי אין ריטשמאנד, האט אונז לכבוד יום-השואה צוגעשיקט עטלעכע באמערקונגען:
,מיינע טייערע פריינט: כ'שרייב אייך א פאר ווערטער וועגן יום-השואה. כ'בין א קאוונער און בין געווען פון אנהפאנג אין קאוונער געטא. געווען בין איך אין דריי אקציעס. אין דער דריטער זיינען געגאנגען 2,700 מענשן צו דער שחיטה אין ריגע. נאר צוויי נפשות זיינען לעבן געבליבן - איך און די מאמע. דער מאמענס גאנצע משפחה איז אויסגעקוילעט געווארן אין ריגע.
מיר טארן ניט שווייגן! די וועלט מוז געדענקען! אויב ניט, וועלן אונז די גזלנים ווידער קוילענען.
אין אמעריקע זיינען דא 1,018 ארגאניזאציעס, וואס ווילן ברענגען א נייעם חורבן; זיי האלטן, אז דאס לאנד און די ערד געהערט נאר צו זיי. מיר דארפן לערנען אונזערע קינדער און אויך די שילער אין די שולעס, וואס ווייסן ניט פון דעם חורבן. אויב מיר וועלן קאנען אויסלערנען די קינדער, דאן וועט זיין א האפענונג פאר די יידן אין די פאראייניקטע שטאטן און אויף דער וועלט. אין אייראפע איז דער אנטיסעמיטיזם געפערלעך. די ליטווינער זיינען די ערגסטע.
זייט געזונט און שטארק און געדענקט!
מיט דרך-ארץ, יעקב איפס
לוסטיק, פריילעך און גן-עדנדיק
אונזער הילפס-רעדאקטאר פסח גליקשטיין האט געפייערט היינטיקע וואך זיין 104טן געבורטסטאג. חבר גליקשטיין, וואס פארמאגט נאך אלץ א וואונדערבארע שארפזין און אן אייזערנעם זכרון, איז געווען אין די 30ער יארן א זעצער, קארעקטאר און נייעס-שרייבער אין ווארשעווער ,מאמענט'.
אויף א פריוואטער פייערונג אין רעסטאראן ,לע סירק' האבן מיר מיט גרויס פייערלעכקייט באערט און באזונגען ר' פסח. מיר האבן געמאכט א טאסט און געטרונקען לכבוד זיין געבורטסטאג, ווינשנדיק ר' פסח ביז 120.
,דאס אלץ? כ'טאר ניט האבן מער ווי 120 יארן?' האט אונזער טייערער רעדאקטאר געפרעגט.
ר' פסח איז ניט בלויז נאך שארפזיניק, נאר ער איז אויך נאך גייציק! מיר ווינשן אים דעריבער מתושלכס יארן.
ר' רעדאקטאר, א טייערער אוצר זיינען אייער פריינטשאפט און טאלאנט.
פלאץ פאר נאך א הונדערט געסט אויף אונזער זומער-באל האבן מיר געמאכט פאריקע וואך. אין משך פון ווייניקער פון א מעת-לעת זיינען, ווי געוויינלעך, אלע בילעטן אויספארקויפט געווארן. מיר האבן געהאט דערהאלטן אזוי פיל בקשות צוצולאזן מער אורחים. דעריבער האבן מיר זיך אנגעפרעגט ביי די האטעל-פארוואלטער, צי דער באל-זאל קאן אנטהאלטן מער ווי 500 געסט. דער האטעל האט באשטעטיקט, אז ס'זיינען פאראן דריי זאלן, וואס קאנען ווערן פאראייניקט און פארוואנדלט אין איין זאל. ס'וועלן בייוואוינען 600 געסט אונזער באל.
ווי אלע מאל וועט אונזער ארקעסטער ,די כלי-זמרימלעך' שפילן די גאנצע נאכט. דער פרויען-כאר און קאמעדיע-אנסאמבל ,די יענטעטעינערס' וועלן ארויסטרעטן עטלעכע מאל אין משך פון דעם אוונט. יענטע און יאכנע טרונקוואסער, צוויי סטעפערינס, וועלן זינגען און טאנצן אין א ספעציעלער טאנץ-אויסשטעלונג. די שוועסטער טרונקוואסער, א צווילינג, זיינען געווען גוט באקאנט אין די 30ער יארן אין די ווארשעווער קליינקונסט-טעאטערן. זייערע נעמען יענטע און יאכנע זיינען גארניט קיין גוזמא און אויך גארניט קיין וויץ. זיי זיינען געווען באקאנט מיטן סטעפן נאך שנעלער ווי א קוילן-ווארפער.
ס'קומט אונז אן שווער צו גלויבן, אז דער צווילינג טרונקוואסער לעבט נאך אלץ, אבער אז מ'לעבט, דערלעבט מען!
אפערע אין דער אונטערגרונטבאן! א טאלאנטפולן ארטיסט אדער וואונדערלעכע קאפעליע זעט מען ווי אמאל אויף די ניו-יארקער אונטערגרונטבאן-סטאנציע-פלאטפארמעס. אן אפערעטישע סאפראנין מיט א גאלדענער שטימע האבן מיר געהערט היינטיקע וואך. די יונגע פרוי האט פארגעזונגען ,מוסעטע'ס וואלץ' פון ,לא באהעם' פון זשיוסעפע ווערדע, באקאנט ביי יידן ווי ,יאסל גרין'. זי איז געשטאנען אזוי עלעגאנט און געזונגען אזוי שפילנדיק, אז זי האט פארלינדערט די אלע אנגסטן פון די רייזנדיקע, פארגרינגערט די פיק-צייט און געמאכט לוסטיק און פריילעך די אנגעשטרענגטע אטמאספערע, וואס הערשט בשעת יענע פאר שעהען.
ס'איז געווען א טעם גן-עדן צו הערן איידעלע מוזיק פון אן עלעגאנטער דאמע מיט א גאלדענער שטימע אנשטאט ,ראפ' און ,ראק' פון די געוויינלעכע בראדיאגעס אן קיין טאלאנט, אנגעטאן אין פידזשאמעס אדער שמאטעס, וואס נודיען אלעמען מיט זייערע הויכע און מיאוסע קולות.
אזוי ווי ,דער שטראז-זינגער' ארטור טרעיסי, וואס איז געווען וועלט-בארימט פון די 20ער ביז די 40ער יארן האט זי געזונגען אין א וויקל און אמוזירט די אלע פארבייגייער. טרעיסי האט פארמאגט א וואונדערשיינע באסאווע שטימע און האט געזונגען בשעת ער האט געשפילט אויפן אקארדיאן. ער איז דעריבער באקאנט געווארן ווי ,דער שטראז-זינגער'. זיין גרעסטער שלאגער איז געווען ,מארטע' (די ווילדע רויז פון ווילדן וואלד).
טרעיסי איז געווען א ייד פון פוילן. ער האט זיך געשילדערט און אויפגעפירט ווי אן איידעלער ענגלענדער אין משך פון זיין קאריערע.
*ראק מיינט דא ,ראק-ענד-ראל'; ראק איז אויך דאס יידישע ווארט פאר קרעפס (קאנסער)!
דער זומער-באל
ד"ר פישביין איז מיט העכער 20 יאר צוריק געווען א גרויסער יאטעביעטאם און א באליבטער גאסט ביי הויכע פענסטער. אין אפריל 1989 האט ער דערעפנט ,דער פריינטשאפטס-באל' פון ,אונא'* אין האטעל ,וואלדארף-אסטאריע' מיט זיין מיטטענצערין אלי אלמאנד, אן אייניקל פון גובערנאטר אלמאנד פון ווירזשיניע. ד"ר פישביין וועט דערעפענען אונזער זומער דעם באל מיט א וואלץ און טאנצן אונטער דער שיינער מוזיק פון ,די כלי-זמרימלעך', דער אייגענער ארקעסטער פון ,דער מאמענט'.
,די כלי-זמרימלעך' מיט 20 מוזיקאנטן ווערט וואס אמאל בעסער און גרעסער. אונזער ארקעסטער וועט שוין באלד ווערן נאך גרעסער ווי דער דיריגענט מאנטאוואני, וואס האט פארמאגט אין די 50ער און 60ער יארן דעם גרעסטן ארקעסטער אויף דער וועלט.
*,אונא' איז די פארקירצונג פון ,די ארגאניזאציע פון פאראייניקטע נאציעס'
היינטצייטיק, ניימאדיש און מאדערן
מיר דערקלערן, אז קיינער האט גארניט קיין אנונג ווי פיל מי און האראוואניע מיר לייגן-אריין אין מאכן ,דער מאמענט'. אונזערע מיטארבעטער און רעדאקטארן האראווען נאך שווערער און לענגער ווי א ניקאלייעווסקער קאטארזשניק. מאכן א יידישע צייטונג איז אן אנטיקענע קונסט.
אויב די יידישע קולטור, ליטעראטור און פרעסע וועלן עקזיסטירן ווייטער און בליען ווידער אמאל, וועלן זיי זיך דארפן איבערמאכן, כדי זיך פאסן צו דער היינטיקער תקופה. די עוואלוציע איז דער קעניג. די איינציקע אייביקע זאך איז די ענדערונג!
אין אייראפע האט די יידישע פרעסע עוואלואירט אין די 30ער יארן און קאנקורירט מיט דער אלגעמיינער פרעסע אין די פיל לענדער, וואו יידיש איז געווען די אומגאנגס-שפראך. די יידישע קולטור דארף זיך ארויסשלעפן פון קבר און זיך מאדערניזירן. זי נויטיקט זיך אין יונגע שרייבער און דיכטער, וואס וועלן שאפן נייע ווערק אויף פרישע טעמעס. מיר לאדן דעריבער איין יונגע ארטיסטן צו דרוקן זייערע ווערק אין ,דער מאמענט'. די צוקונפט פון דער יידישער קולטור ליגט אין ,דער מאמענט'!
נייע קארעספאנדענטן און מיטארבעטער
,דער מאמענט' זוכט נייע מיטארבעטער און קארעספאנדענטן. כדי צו פארשענערן און פארגרעסערן אונזער זשורנאל, דארפן מיר ארייננעמען נייע און יונגע שרייבער.
אויב איר שרייבט אדער ווילט שרייבן אויף יידיש, האט איר איצט א גלענצנדיקע געלעגנהייט צו פארעפנטלעכן אייערע כתבים אין א צייטשריפט, וואס ווערט געלייענט יעדן טאג דורך 120,000 לייענער איבער דער וועלט. דאס איז דער ריכטיקער מאמענט. דאס איז אייער ,מאמענט'!
שרייבט געשווינד און שיקט אונז א פאר מוסטערן צוזאמען מיט א קורצער אויטאביאגראפיע. שיקט די געהעריקע אינפארמאציע אויף:
yiddishmoment@yiddishmoment.com 1 אדער yiddishmoment@yahoo.com.
די, וואס אינטערעסירן זיך צו שרייבן פאר ,דער מאמענט' דארפן קענען יידיש אזוי גוט אדער בעסער ווי די אומגאנגס-שפראך, וואס זיי רעדן טאג-טעגלעך אין שטוב און ביי דער ארבעט.
אלטמאדיש, אלטפרענקיש און ארכאאיש
בשעת אונזערע מיטארבעטער האבן היינטיקע וואך געלייענט און געפארשט די נעכטיקע נומערן פון אמאליקן ,היינט', האבן זיי זיך אנגעשלאגן אויף באריכטן וועגן מארשאל פילסודסקיס שלום-אפמאך מיט היטלער'ן, אזוי ווי אדמיראל הארטי, דער דיקטאטאר פון אונגארן, האט זיך פארבונדן מיט דייטשלאנד. סיי דער אדמיראל סיי דער מארשאל זיינען געווען פאשיסטן, וואס האבן דערשטיקט קאמוניזם אין זייערע לענדער.
פילסודסקי איז געווען נאענט באפריינדט מיט גראף פאטאצקי און הארטי מיט גראף עסטערהאזי. די פאראלעלן צווישן די צוויי פירער זיינען מערדווירדיק. ביידע פירער האבן באטראכט רוסלאנד און קאמוניזם פאר דער אמתער סכנה.
טראץ דעם, וואס פילסודסקי איז ניט געווען קיין אנטיסעמיט, האט דער מארשל פארפירט א פריינטשאפט מיט דייטשלאנד און פארשטאקט די באציאונגען צווישן די צוויי לענדער. פילסודסקי האט געגלויבט, אז א פארשטענדיקונג צווישן די צוויי לענדער און אן אליאנץ מיט דייטשלאנד וועט פארהיטן פון סאוועטישע שיקאנעס, אינטריגעס און אטאקעס.
אז פילסודסקי זאל געווען לעבן א ביסל לענגער, וואלט פוילן מסתמא געווען א פארבינדעטער מיט דייטשלאנד אין צווייטן וועלט-קריג. מ'דארף זיך דערמאנען אין דעם פוילישן האס צו רוסלאנד.
ס'איז אויך אינטעראסאנט, אז הארטי איז קיינאמאל ניט באצייכנט געווארן אלס קריגס-פארברעכער. ער האט אויסגעלעבט נאכן קריג זיינע יארן אין פארטוגאל. א דאנק דעם אדמיראל און זיין אליאנץ מיט דייטשלאנד האט אונגארן פארמאגט אן אויטאנאמע. די אונגארישע יידן זיינען דעריבער ניט געווארן דעפארטירט און אויסגעראטן ביז די לעצטע חדשים פון דער צווייטער וועלט-מלחמה; דאס איז געווען די סיבה פארוואס א העלפט פונעם אונגארישן יידנטום, 400,000 נפשות, זיינען ניצול געווארן.
די מענשהייט האט א נויגונג צו שטעלן די פארגאנגענהייט אין א ראמאנטיש ליכט; דאס הייסט פאראיידלען און אויסרייניקן דאס אמאל און האלטן, אז ס'איז געווען בעסער פון דער קעגנווארט. אזוי ווי א טייך האט אפפלוסן און צופלוסן, האבן די צייט און די וועלט אזעלכע אפ- און צופלוסן. געוויסע עפאכעס זיינען בעסער ווי אנדערע, נאר ווייל די מענשן, וואס האבן דעמאלט געלעבט האבן געשאפן זייער וועלט.
ווען מ'אנאליזירט די לעצטע דורות, זעט מען, אז די דורות ווערן באמת וואס אמאל שוואכער. מיר לעבן איצט אין א וועלט, וואו קיינער זעט גארניט פון קיין ערנסטן שטאנדפונקט. קוקט-אן די פריערדיקע דורות: די אימיגראנטן-דורות; די דורות ענגלענדער, וואס האבן געשאפן די וויקטאריאנישע עפאכע און ,פאקס בריטאניקע'; די דורות אמעריקאנער, וואס האבן פארוואנדלט די פאראייניקטע שטאטן אין דער רייכסטער און פרייסטער מדינה אין דער וועלט-געשיכטע. דאס זיינען געווען שטארקע און ערנסטהאפטע דורות.
קוטט איצט אן די יינגערע דורות אין די מערב-לענער און וויינט! די יונגע לייט גייען זיך ארום אנגעטאן אין אראפפאלנדיקע פידזשאמעס מיט מייקעס, מיט די אויערן פארשטאפט מיט דזשונגל-מוזיק און קעשענע-טעלעפאנען און די אויגן פארבלענדט פון רייזע-קאמפוטער און עקראנען. זיי באהאלטן זיך אויס אין אן אייגענער וועלט, אפגעזונדערט פון דער ווירקלעכקייט!
די דורות ווערן ניט בלויז וואס אמאל שוואכער, נאר זיי ווערן אויך וואס אמאל נארישער! כעלם איז די נייע וועלט-הויפטשטאט!
צייט-גייסט און וועלט-אנשויאונג
וואס איז דער היינטיקער צייט-גייסט? וואס איז די איצטיקע וועלט-אנשויאונג?
מיט א פאר דורות צוריק האבן מיר ארויסגעווארפן פון הויכע פענסטער די טראדיציאנעלע ווערטן, וואס זיינען געווען די פונדאמענטן פון אונזער געזעלשאפט און געמיינדע. אין שטעטל האט מען גערעדט נאר פון קהילה. געזעלשאפט און געמיינדע זיינען דייטשע פרינציפן און קהילה איז א יידישער עיקר, אבער זיי זיינען טאקע אלץ איינס. דאס זיינען אלוועלטלעכע באגריפן אויף וועלכער די וועלט שטיצט זיך.
דא שרייבט מען וועגן קהילה, ווייל דאס נעמט-אריין צדקה און רוחניות. צדיק און צדקה האבן דעם זעלבן שורש. צדקה פירט צו הייליקייט און נשמה-ריינקייט. תפילה מיט צדקה זיינען רוחניות. דאס זיינען די אייביקע עיקרים פון כלל-ישראל.
יידישע גאסן און גויאישע אוליצעס
אויך אויף גויאישע אוליצעס לייענט מען ,דער מאמענט'! אונזער זשורנאל האט אומגעפער 7,000 ניט-יידישע לייענער. ווער זיינען זיי? א סך פון זיי זיינען פראפעסארן און סטודענטן אין יידיש אין אלע טיילן וועלט. זיי לעזן אונזער צייטשריפט, כדי צו בארייכערן זייער שפראך און זיך מסמח זיין מיטן יידישן ווארט!
פאראן אנדערע ניט-יידישע לייענער, וואס שטאמען פון שטעטלעך אין מזרח-אייראפע, וואו די באפעלקערונג האט אמאל באטראפן %70-90 יידן. דאס זיינען גויים, וואס רעדן יידיש! זיי האבן געהערט און זיך אויסגעלערנט פארן חורבן מאמע-לשון פון זייערע באציאונגען מיט יידן. אייניקע זיינען אויסגעוואקסן אין יידישע שטעטלעך אדער אין דער יידישער געגנט אין געוויסע שטעט. אנדערע האבן געהאט טאטעס, וואס האבן געהאט יידישע געשעפטס-שותפים.
די אלטע פאליאקן, רוסן, אונגארן און רומענער האבן געפונען ,דער מאמענט' אין אינטערנעט. די מערהייט געדענקט נאך ווי אזוי צו פלוידערן אויף יידיש. א היפשע צאל יידיש-ריידנדיקע גויים שרייבט בריוו אין רעדאקציע אויף יידיש, נאר מיט לאטיינישע בוכשטאבן אדער מיט דער קירילישער שריפט. איין זקנה פון מעזעריטש (פוילן) האט דאך אפילו אנגעשריבן איר בריוו מיט העברעאישע אותיות! בראווא, פאניע ביעלסקא! ישר-כוח, אייך!
יונג און חסידיש
דער עולם-השקר איז דער עולם-השמעקער. דאס איז א וועלט מיט פיינשמעקער, וואס זיצן ווי גלומים מיט צלמים ברומו-של-עולם.
דער עולם-הזה איז דער עולם-הפה, באזונדערש אין וואשינגטאן, וואו יעדער קנאקער איז א בעל-פה.
דער ניבול-פה מיט מענה-לשון איז ניט מיין לשון!
לשון-הרע איז ניט קיין לשון-הורה אדער דער הורה-ניגון אויף דער חתונה.
א יונגער חסיד האט אונז צוגעשיקט די גלענצנדיקע ווערטערשפילן. מיר דאנקען זייער חבר בר-מזל. דער בחור איז ניט געקומען צו עלינו; ער איז געקומען (נאך עלינו) צום קידוש!
רבותי, געדענקט זשע! ביני-לביני נאך עלינו זאגט דער קאצקער ביים קידוש: ,די וועלט איז יונג און חסידיש!'
ריידנדיק וועגן משיח
די משיחטע אויפן סדר: ס'איז א גן-עדנדיק כבוד, אז די משיחטע זאל פרעגן די פיר קשיות אויפן סדר ביי אייך אין שטוב. און ווער ווייסט בעסער פון גן-עדן ווי די משיחטע?
אמעריקאנע
שפאניע האט אמאל געהערשט איבער דרום-צענטראל-פארק!
אין 1882 זיינען געבויט געווארן אימפאזאנטע צוויי געביידעס מיט דירות, ,די דאקאטע' און ,דער נאווארא'. ,דער נאווארא' איז צוזאמענגעשטעלט פון באזונדערע אכט געביידעס מיט אנדערע נעמען. דאס איז געווען א ריזיקער קאמפלעקס, וואס האט פארנומען א גאנצן שטאטישן ,בלאק', פון דער 6טער ביז דער 7טער אוועניו און פון דער 58סטער ביז דער 59סטער גאס, אויך באקאנט ווי, דרום-צענטראל-פארק'.
די געביידעס זיינען געווען צווישן די עלעגאנטסטע אין דער שטאט, וואס האט זיך דעמאלט געהאלטן אין פארוואנדלען אין א מעטראפאליע. הער נאווארא, א רייכער ניו-יארקער פון א שפאנישן אפשטאם, האט אויפגעבויט די בנינים, וואס זיינען געווען אזוי עלעגאנט ווי ,די דאקאטע', וואס שטייט עד-היום-הזה.
א היפשע צאל דירות אין ,דער נאווארא' זיינען געווען צוויי-שטאקיקע לוקסוס-וואוינונגען מיט זיבן שלאפצימערן! די שיינע געביידעס זיינען דערעפנט געווארן אין 1886 מיט גרויס פייערלעכקייט. זיי זיינען געשטאנען ביז 1926, ווען זיי זיינען אראפגעריסן געווארן, כדי צו בויען נאך-העכערע און מאדערנערע בנינים.
,די דאקאטע' איז טאקע א יידישער בנין! עדווארד קלארק, א מייסטער-אדוואקאט, האט אויפגעבויט די אפארטאמענטן א דאנק זיין שותפות מיט איסאק מ. זינגער, וואס האט דערפונדן די ניי-מאשין! קלארק און זינגער זיינען געווען גלייכבארעכטיקטע שותפים. דער אדוואקאט האט באשיצט זינגערס פאטענט-רעכט. די צוויי האבן פארדינט אומפארשטעלבארע מיליע-מיליאסן!
קלארק האט אויפגעבויט ,די דאקאטע', וואס איז באמת א קונסט-ווערק אזוי ווי די אלע עלעגאנטע געביידעס פון יענער תקופה. די אפארטאמענטן זיינען געווען פאר פארמעגלעכע געשעפטסלייט און האבן זיך געפונען אין א טייל שטאט, וואס איז דעמאלט ניט געווען עלעגאנט.
קלארק איז געווען אזוי רייך פון זיינע געשעפטן מיט זינגער'ן, אז פון סאמע אנהייב האט ,די דאקאטע' פארלוירן געלט. ביז זי איז פארוואנדלט געווארן אין די 60ער יארן אין א קאאפעראטיוון אפארטאמענטן-בנין, האט ,די דאקאטע' קיינמאל ניט פארדינט קיין שום פראפיט. די געביידע האט שטענדיק פארלוירן געלט. דאס האט אבער ניט געקימערט די פאמיליע קלארק. ענדלעך האט קלארקס אייניקל פארקויפט די געביידע די איינוואוינער, וואס האבן זי פארוואנדלט אין אן עלעגאנטן, טייערן ,קאאפעראטיוו'. דאס אלץ איז פארגעקומען מיט די מיליאנען פון א פשוטן, יידישן אימיגראנט!
,דער טורעם זינגער', וואס איז אמאל געווען איינע פון די העכסטע געביידעס אין דער נייער מעטראפאליע, איז פאר זיך א מעשה, וואס מיר וועלן דערציילן אין א באזונדערן ארטיקל אין א קומענדיקן נומער.
,היינט' אין ,דער מאמענט'
לאנגע זאצן און יידישע זאצן זיינען אלץ איינס. זיי זיינען אומטוישבאר; איינער איז גלייכבאדייטנדיק מיטן צווייטן. ס'איז ניט דא קיין חילוק צווישן לאנגע און יידישע זאצן.
ס'איז גוט באקאנט, אז דייטשע זאצן זיינען טיפיש-לאנג. אוי, האבן די דייטשן ליב פארשלעפן א זאץ מיט א מבול מיט ווערטער-צוזאמענפאסונגען. נאך ערעגער ענדיקט זיך אפטמאל דער זאץ מיט א צייט-ווארט (לויטן לאטיינישן זאץ-געבוי).
וואס האט א יידישע פראזע צו טאן מיט א דייטשן זאץ?
אונזערע לייענער האבן זיך געפאסמאקעוועט מיט דער נייער סעקציע ,אמאל איז געווען', אין וועלכער מיר דרוקן-איבער נעכטיקע נומערן פון אמאליקן ,היינט' אין ווארשע. די לעזער האבן באמערקט, אז די זאצן זיינען לאנג ווי דער גלות און פול מיט מליצות. אזוי פלעג מען שרייבן. דאס איז דער געוועזענער צייטונגס-שרייב-סטיל. חברים, יידן האבן ליב דערציילן לאנגע מעשיות!
בשעת ,דער פארווערטס' האט אמאל מורא געהאט, אז זיינע לייענער וועלן אפשר ניט וויסן וואס מ'שרייבט, אז מ'וועט אפשר שרייבן צו עלעגאנט אדער צו אינטעלעקטואל פאר די פשוטע ,גרינהערנער', האבן די אייראפעאישע צייטונגען געהאלטן פאר א פליכט צו בילדן די לייענער און שרייבן אויף אן אינטעלעקטועלן אופן. די מערסטע לייענער אין מזרח-אייראפע זיינען געווען פעאיק צו לייענען בלויז יידיש. ביז צום חורבן האבן א סך לייענער ניט געקענט די לאנדס-שפראך און וואלטן ניט פארשטאנען די נייעס-באריכטן אויף ,גויאיש'. בפרט די עלטערע דורות וואלטן געשטרויכלט מיט יעדן ווארט אין א פוילישער אדער אונגארישער צייטונג.
ליבע לאנדסלייט, לייענט היינט וועגן אמאליקן ,היינט' אין היינטיקן ,מאמענט'! ס'איז כדאי אריינצוקוקן אין ,אמאל איז געווען'.
די יידישע שפראך-אקאדעמיע
מיר דאנקען אונזערע פארערער און פריינט פארן באצייכענען ,דער מאמענט' ווי ,די יידישע שפראך-אקאדעמיע', דער איינציקער פלאץ, וואו מ'געפינט היינט-צו-טאג ,א ריינעם און היימישן יידיש'. דאס איז א גרויסער קאמפלימענט!
מיר האלטן פאר א פליכט צו שרייבן אויף אן אויטענטישן יידיש, וואס איז עלעגאנט און אינטעלעקטואל. איז דאס ניט די שטרעבונג פון אלע שרייבער... שרייבן ווי צום עלעגאנטסטן?
מיר האפן, אז דאס לשון אין ,דער מאמענט' איז ניט צו לומדיש פארן חדר און די מערהייט פארשטייט די אלע נואנסן און מליצות. פראנקרייך איז א הויך-געבילדעט לאנד, וואו אויך די גאסן-קערער ריידן פראנצויזיש. ,דער מאמענט' איז א זשורנאל פאר לייענער מיט א הויכער בילדונג און א רייכן חינוך. אפילו גויים לייענען ,דער מאמענט', כדי צו בארייכערן זייער שפראך און זיך אויסלערנען אינטערעסאנטע פאקטן מיט אלע פיטשעווקעס.
די פושער (תיקון-טעות! מיר מיינען פארשער) אין דער יידישער מאפיע ווייסן גאנץ גוט פון באקן מצות אין מצרים, ווייל זיי האבן געמאכט גאנצע קאריערעס פון קענען א מכה אין חושך-מצרים אין קינים-דארף!
אין אוניווערסיטעט מוז א פראפעסער כסדר פארטיפן און פארטאן אין פארשונגען מכוח זיין געביט און ספעציעליטעט און דארף כסדר דרוקן רעפעראטן אין שייכות מיט אזוינע פארשונגען. וואס טוען די ,ווייסער' אין ,ייווא', חוץ פירן שטרוי קיין מצרים? ווען איז געווען דאס לעצטע, אדער דאס ערשטע, מאל וואס די ארטיקע ,עקספערטן' האבן פארעפנטלעכט אויף יידיש א רעפעראט אין אן אקאדעמישן זשורנאל?
וואס טוט ,ייווא'? ער איז אן ארכיוו, א ביבליאטעק! דער אינסטיטוט איז ניט קיין שפראך-אקאדעמיע, וואס גיט-ארויס דעקלערונגען. ס'איז טרויעריק, אז די אלע לעקציעס און רעדעס, וואס קומען דארט פאר האלט מען אויף ענגליש. וואס פארא יידיש אנשטאלט איז דאס, וואו קיין יידיש ווארט הערט מען ניט?
באקן מצות אין מצרים
מיר פירן קיינמאל ניט קיין שטרוי קיין מצרים! אז אלץ איז געווען לוסטיק, פריילעך און פסחדיק און די וועלט האט געזונגען חד-גדיא, האבן מיר אויסגעטראכט א צאל נייע אויסדרוקן, כדי צו פארבייטן חמצדיקע אויסדרוקן מיט כשר-לפסחדיקע זאגעכצן.
אום פסח טאר מען קיין בייגל ניט באקן. אויך אין ד'ר'ערד טאר מען דאך און נאך קיין בייגל ניט באקן פסחצייט. אונזער גרינדער ד"ר אוצר נאמאסט האט אויסגעטראכט דאס זאגעכץ ,באקן מצות אין מצרים'. אפשר איז קורח געווארן זייער רייך פון באקן מצות אין מצרים. אלע ווייסן, אז קורח איז דערגאנגען משה רבינו די יארן אין מדבר און פאר דעם באקט ער בייגל אין ד'ר'ערד!
קוקאראטשקעס און לאטרינען
דער מכשף אין מדבר האט ניט געוואוסט מיט וועמען ער האנדלט. ער איז ארויס פון כשוף-לאמפ אין צויבער-רויך און צוגעזאגט צו באוויליקן איין וואונש. דער יידישער אדוואקאט האט געזאגט: ,הלואי וואלט איך באקומען סופלאזע וואונשן!
דער מת איז אויפגעשטאנען תחיית-מתים אויף דער אייגענער לויה. ער איז ארויסגעשפרונגען פון אהרון בשעת די אבלים האבן אים באשאטן מיט דער ערד. זיי זיינען אויפגעשוידערט געווארן און געשטאנען ווי געפלעפט און ווי פארשטיינערט.
,כ'וויל אייך אלעמען ניט אנטוישן. איר זייט געקומען באגראבן א מת', האט געזאגט דער ,טויטער'. ,כ'האב אבער גרויס מזל, וואס כ'האב זיך אויפגעכאפט בייצייטנס אויפן הייסן מאמענט, איידער איר האט מיך באשאטן מיט זעקס פוס ערד. כ'וואלט געוואלט ריידן מיט אייך אלעמען, אבער כ'דארף קומען צו א ראנדעוואו אין שטאט מיט א יונגער קראסאוויצע און כ'וויל דאס ניט פארשפעטיקן!
מ'קאן לעבן, אבער מ'לאזט דיך ניט!
אין די 70ער יארן פארן בנין ,פארווערטס' אויף איסט-בראדוועי אויף דער נידער-מזרח-זייט האבן די יוגנטרופניקעס דעמאנסטרירט מיט פלאקאטן פארן איינפירן דעם אויסלייג ,ייווא' אין דער צייטונג! הלואי זאלן מיר האבן אזוי פיל פרייע צייט, כדי זיך צו פארנעמען און קימערן מיט אזעלכע ענינים!
ס'איז א קורווישע וועלט
א הויכער באאמטער אין דער אדמיניסטראציע אבאמע האט היינטיקע וואך איבערגעגעבן אין א טעלעוויזיע-אינטערוויו, אז דער סקאנדאל ארום באציאונגען צווישן אמעריקאנער געהיים-דינסט-אגענטן און פראסטיטוטקעס איז אנטשטאנען צוליב א מחלוקת צווישן איין פראסטיטוטקע און איין אגענט. דער טאראראם איז אויסגעבראכן ארום א צו-טייערער רעכענונג פאר דער ,באדינונג', וואס די פראסטיטוטקע האט צוגעשטעלט דעם פלוני.
דער שטרייט האט געבראכט צום פארעפנטלעכן די געהיימע באזוכן פון די געהיים-דינסט-אגענטן. די אלע ,טעטיקייטן' זיינען פארגעקומען אין ,האטעל קאריבע' אין קארטאכעניע.
האטעל-באאמטע האבן אויסגעפארשט דעם אינצידענט און זיך דערוואוסט, אז ס'זיינען פארגעקומען ראנדקעס צווישן פראסטיטוטקעס און אמעריקאנער אגענטן. די באאמטע האבן אריינגעקוקט אין איינשרייבונגס-בוך, כדי אויסצוגעפינען, וועלכע אמעריקאנער געסט אין דעם האטעל האבן איינגעשריבן אין משך פון דעם אוונט באגלייטערינס און באזוכערינס.
דער סקאנדאל נעמט איצט אריין 22 אמעריקאנער, 17 געהיים-דינסט-אגענטן און 5 ספעציעלע ארמיי-אפיצירן.
בשעת די אמעריקאנער רעגירונג פארשט-אויס דעם אינצידענט, טרעטן-אפ און פענסיאנירן עטלעכע אגענטן און אפיצירן, וואס זיינען פארדרייט אין דער משוגענער סיטואציע.
רבותי, דער אמת איז נאך מאדנער ווי די פיקציע. וויפיל מ'זאל זיך ניט סטארען, וואלט מען ניט געקאנט אויסטראכטן אזא מעשה! אפילו די גרעסטע פאנטאזיארן וואלטן זיך ניט פארגעשטעלט אזא טאראראם ארום אזא קורווישן מצב.
ס'איז טאקע א קורווישע וועלט!
טויטאלאגיע
איין מענש האט געזאגט: ,כ'ווינש, אז כ'וואלט ניט געווען אזוי עלנט' און דער צווייער לייט האט דערקלערט: ,הלואי זאל איך ניט זיין אזוי איינזאם'.
איין דאקטאר ווייסט גאר אין גאנצן ניט פארוואס דער פאציענט האט אויסגעצויגן די פיס, דער צווייטער פאטאלאג האט לגמרי ניט קיין אנונג פארוואס דער חולה האט אוועקגעלייגט דעם לעפל און דער מעדיצינישער אויספארשער קאן לחלוטין ניט פעסטשטעלן פארוואס דער קראנקער האט זיך אפגעטראגן.
דער שטעקער אין שטעפסל
דא האנדלט מען מיט זעלטענע און פארגעסענע ווערטער און טערמינאלאגיעס.
ס'איז דא א וועלט מיט ים-בעלי-חיים - טאקע א גאנצע אונטערוואסער-וועלט! אין דער אלטער היים האט מען געוואוסט פון אלצדינג, אויך פון טריפהנע אקעאן-פיש. ס'זיינען געווען יידישע פיש-פענגער און הענדלער. ,פישער' איז א יידישער פאמיליען-נאמען. דער מיט דעם נאמען שטאמט פון פיש-פענגער.
מיר האבן שוין איין מאל צוגעשטעלט דער לייענרשאפט די נעמען פון כשרע טייך-, אזערע- און ים-פיש. די יידישע פישער זיינען געווען באקאנט אויך מיט די גויאישע אונטערוואסער-בריאות און טריפהנע מושל-פיש. איין לייענער גיט אונז איבער אין א בריוו, אז ער שטאמט פון דאנציג, וואו פאר דער מלחמה איז ער געווען א פישער. זיין משפחה איז געווען גאנץ פארמעגלעך. אלס יונגערמאן האט ער פארדינט א שיינע פאר קאפקעס פון כאפן און פארקויפן פיש. ער האט אויך געהאנדלט מיט מושל-פיש און האט דערמיט אנגעקליבן א שיין, קליין פארמעגן. ה"ר חיים קליינמאן האט פארמאגט אן אייגן שיפל מיט אנדערע פישער און האט פארבראכט לאנגע טעג אויפן ים. ער האט אויך געהאנדלט און זיך געחברט מיט יידישע פיש-פענגער פון ליטע, לעטלאנד און עסטלאנד. אין דאנציק איז ער געווען באקאנט ווי הער קליינמאן ביי די דייטשע און עלעגאנטע יידן, פאן קליינמאן ביי די פאליאקן און ר' חיים ביי די אנדערע פשוטע פישער. מיט זיין שיפל האט ר' חיים אמאל געמאכט א ים-עקסקורסיע קיין ליבוי און רעוול*, וואו ער האט פארפירט פריינטשאפטן מיט ארטיקע יידישע פישער.
ער דערציילט, אז ער פלעג כאפן האמארן, טינטפיש, קרעבסן, ראקעס, ראקעלעך, מושל, מושעלעך, אכטפיסלער און אנדערע שאל-חיות און פיש.
אין שטאט האט מען געוואוסט פון פאקעס מיט דעלפינען. אין פראווינץ האבן די פשוטע שטעטל-יידן געוואוסט פון ים-הינט מיט ים-חזירים. ס'זיינען אויך דא ים-פערד, ים-לייבן, הייפיש און וואלפיש.
אן אינטערעסאנטע מעשה! ,דער מאמענט' ציט-צו כלערליי יידן פון פילערליי לענדער מיט אלערליי מעשהלעך! אין קומענדיקן נומער וועלן מיר ארומריידן דעם האלץ-האנדל און די יידישע האלץ-העקער און הענדלער אין די קארפאטן פון אויבערלאנד ביז זיבן-בערגן**.
*ליבוי איז א וויכטיקע פארט-שטאט אין לעטלאנד און רעוול הייסט טאלין אויף יידיש.
**אויבערלאנד איז דער יידישער נאמען פון סלאוואקיי און טראנסילוואניע הייסט זיבן-בערגן אויף יידיש.
היינט-צו-טאג ווייסט מען פון דעאדאראנט און פארשידענערליי דעאדעריזירונגס-מיטלען. אין דער אלטער היים האט מען געזאגט א קעגן-קערפער-גערוך-מיטל אדער א קעגן-מויל-ריח-מיטל. מיר קענען א יידישן אפטייקער פון פויזן, וואס האט אונז צוגעשטעלט א סך טערמינען מכוח אפטייקעריי. ס'זיינען אויך פאראן קעגן-הוסט-מיטלען, קעגן-קאטאר-מיטלען ווי גארטשיצע און קעגן-שלאפלאזיקייטס-טראפנס און פילן ווי וואלעריאנע און מאלאטאנין, וואס מ'קאן איינקויפן אן שום רעצעפט. אין די אלטע אפטייקן האט מען פארקויפט צאן-פראשיק, ווייל אין דער אלטער היים האט מען גארניט געוואוסט פון קיין צאן-קרעם.
אונזער גרינדער און בעל-טובה ד"ר אוצר נאמאסט איז דער אייגנטימער פון א פארצעווטישער קארפאראציע און פארשונגס-לאבאראטאריע. אין די קומענדיקע וואכן וועט ער אונז אפשר צושטעלן די ריכטיקע טערמינאלאגיע בנוגע פארמאצעווטישע מיטלען און מעדיקאמענטן.
רבותי, פאוואליע!
די רעקאקציע ווערט נאך אלץ פארפלייצט מיט בריוו, צום מערסטן פון ליבהארציקע פאטריארטן פאר יידיש בכלל און פארערער פון אונזער זשורנאל בפרט. מיר דערהאלטן וועכנטלעך אויך א צאל בריוו פון פארביסענע, ווילדע בריאות, געוואלדיקע ניט-פארגינער ווי די נודניצע רייזע וואליזקע.
דעם אמת געזאגט. אזעלכע פארביטערטע פארשוינען זיינען ברוגז און מקנא, ווייל ,דער מאמענט' האט גרויס דערפאלג און די אנדערע צייטשריפטן זיינען טויטע פובליקאציעס מיט א נישטיקן טיראזש. דאס זיינען אויסגעוויינלעכע בעלי-גאוה, וואס זיצן בחצות אין דער אטכאזשע הינטער דער פלויט אויפן בית-עולם אין קינים-דארף און פאסמאקעווען זיך מיטן ביראבידזשאניש אין ,דער קאפשמערץ' און יינגליש אין ,דער געמיינער זשורנאל'.
דער עולם לאכט מיט א פערדיש געלעכטער ווען מיר שרייבן וועגן די שוטים ווי בערל באלאגאנשטשיק פון בעלץ, שמיציק שמאטעסמאן פון בעינבריזשעווקע (דער שטעלפארטרעטער פון הויפט-נאכאלניק), ד"ר פרידן האמבורגער, דער באלטימארער פאעט, און ארקאדי קוסקין פראנקרייך, א מומחה אין סאוועטישן פראנצן, פון קאלכאז אין וואזעלין.
רייזע וואליזקע איז אן אינטערסאנטע דרעק-יענטע, וואס באראנעוועט מיטן אויסלייג ,ייווא' בשעת זי פארט מיטן האנט-וועגעלע (קיין לאטרין). מיר לאכן ווי דער נאר שטופט, ווייל זי ווייסט מסמתמא ניט, וואס ס'באדייט ,פארן מיטן האנט-וועגעלע'. אזעלכע פארשוינען מאכן זיך פאר א גרינגן ציל און ס'איז זיי שווער ניט צו אטאקירן, באזונדערש ווען מיר דערהאלטן בריוו פון די ,געניאלע יידישיסטן', וואס זיינען שלעכט געשריבן און פול מיט טענות-ומענות!
מיר פארשטייען ניט פארוואס אזעלכע נודניקעס קימערן זיך מיט אן איינטהייטלעכן אדער אלוועלטלעכן אויסלייג. דער סטאנדארדנער אויסלייג איז נאר ,זייער' אויסלייג, ביי וועלכן קיינער האלט זיך ניט.
דריי מאל אין משך פון איין יארהונדערט האט די יידישע שפראך שוין איבערגעביטן איר אויסלייג. פארוואס דארף ,דער מאמענט' אויסנוצן די ארטאגראפיע פון ,ייווא'? ,ייווא' איז אן ארכיוו און ניט קיין שפראך-אקאדעמיע אזוי ווי די ,אליאנס פראנסעז'. וואס פארא אויטאריטעט האט ,ייווא'? דער יידישער ארכיוו ווערט פארוואלטעט בלויז פון איין נודניק, ד"ר פעשל לעזער, וואס איז א סטודענט פון ד"ר מערדער שוחט און רעדט יידיש ווי אן אמעריקאנער. ער האט קיינמאל ניט באהערשט קיין יידיש און באזיצט ניט די שפראך. וואס קאן מען זאגן אויף אזא געוואלדיקן למדן?!
בלייבן אן א באבען
די באבע איז טאקע א קלוגיטשקע. קלוג ווי די וועלט איז די באבע!
אז זי איז געווען א מיידל אין רוסלאנד, האט זי זיך געוואונשן צו זיין א גראפיניע אזוי ווי די אריסטאקראטינס, וואס זי האט געזען אין צאר ניקאלייס יארן אויף דער מויקע אין פעטראגראד.
איצט לענרט זי זיך אויס פראנצויזיש און פלאפלט אויף דעם לשון אזוי ווי די באראנעסעס אויף דער אווענו פאש אדער רו-דע-שאיאו אין פאריז. זי האט אפילו באיינדרוקט א צאל אלטע רוסישע מיוחסים, ניט מיט איר קענטעניש אין פראנצויזיש נאר מיט איר פליסיקייט און פעאיקייט צו רוסיש! זיי האבן אבער גארניט קיין אנונג, אז זי שטאמט פון רוסלאנד און רעדט אלזא אן אלטמאדישן רוסיש. דערצו רעדט איר געליבטער, דער אלטער באבניק מיט באבקעס אין דער קעשענע, רוסיש ווי א קאזאק!
די באבע וויל זיין א פריצה, אן עלעגאנטע ליידיק-גייערקע, וואס זיצט א גאנצן טאג אין סאלאן ביי א גלעזל שאמפאניער און באלאבאטשעט מיט די פראנצויזישע מאדאמען! אמעריקע גנב!
טאקע א בריה איז די באבע! א זקנה וואס געפעלט! זי חברט זיך אויף דער טיפער עלטער מיט איידעלע פרינצן און באראנען אין עלעגאנטן ,האטעל קארלאיל', וואו זי לעבט א גוטן טאג, אלץ אויף יענעמס חשבון אזוי ווי דער הערצאג און הערצאגין פון ווינדסאר, וואס האבן קיינמאל אין לעבן קיין אייגענע רעכענונג ניט באצאלט.
אוי, בלייבן מיר אן א באבען!
__________________________________________
לייט-ארטיקל
די גאלדענע מדינה
אן די פאראייניקטע שטאטן איז ניט דא קיין פרייע וועלט! לית ברירה! אמן!
אמעריקע האט אפגעראטעוועט ד