text:
רעדן:נחום ראזענבערג
ביטע מאכן אנציקלאפעדיש[רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
נישט ענציקלאפידיש|זייער נאריש און אומענציקלאפידיש--למדן 23:12, 22 יולי 2007 (UTC)
- פארעכטן נישט ענציקלאפידישע טעקסט און אנצייגען ווי עס איז נאריש און מען וועט פארעכטן--יודל 23:14, 22 יולי 2007 (UTC)
איז נחום א תלמיד פון העלמעצער רב?[רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ער האט באקומען שימוש פון העלמעצער רב וואס איז געווען חד בדרא אין מקוואות. דער איידים פון דער העלמעצר רב, רבי אהרן ישעי' פעקעטעע דער היינטיגער העלמעצער רב, לייקנט דאס אפ, ער זאגט אז ר' נחום האט נישט באקומען שימוש פון העלמעצער רב, אין פאקט האט העלמעצער רב קיינעם נישט אויסגעלערנט, ער פלעגט אליין גיין אויפשטעלן מקוואות און געפארן אין די גאנצע וועלט צוליב מקוואות אבער ער האט נישט געהאט קיין תלמידים. אזוי זאגן אויך די אנדערע איידעמער פון העלמעצר רב ווי ר' מרדכי לאנדא, הרב מרדכי לייפער, דער נאדווערנער רבי, הרב ראובן בראך, הרב שמואל בנימין גרינפעלד, אלע זאגן אז ר' נחום איז בכלל נישט קיין תלמיד פון העלמעצר --יודישער שרייבער 19:10, 10 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- קודם כל ר' נחום קען מער לערנען און קען מער מקוואות פון העלמעצער רב. אבער איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער, דער פאקט איז אז דאס איז נשיט לשון הרע. אויב ר' נחום קלעימט דאס אפען און דו באהאלטסט דיך אונטער א ניק, פארוואס דארף מען מעקן?--Chaim Shel 14:27, 11 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
- ר' נחום קען מער לערנען און מער מקוואות ווי דער העלמעצער ? וועלכער העלמעצר רעדסטו דא, אינעם ארטיקעל שטייט דאך אז ר' חנני' יו"ט ליפא דייטש דער העלמעצער איז א חד בדרא געווען אין מקוואות, עס איז דאך א פאקט אז ער האט אויפגעטשעטלט איבער 500 הונדערט מקוואות אין דער גרעטער אמעריקא און אויך אין דער גאנצער וועלט, ער האט מחבר געווען פערציג ספרים אויף עניני מקוואות "טהרת יום טוב", וואס האט הסכמות פון צענדליגער און הונדערטער רבנים פון די גאנצע וועלט. קעגן דעם וואס האט נחום ראזענעבערג שוין אויפגעטוען אין מקוואות ?. אויב מיינסטו דער היינטיגער העלמעצער רב, נו איך קען איהם נישט זייער גיט איך קען נישט זיין כח התורה, איך ווייס נאר אז זייט די חתונה זיצעט ער אין לערענט, ער איז שוין צענליגער יאהרן א ראש ישיבה און שואל ומשיב און פארהערע פאר בחורים, איך האב אים נישט פארהערט אבער פון ווי ווייסטו אז ר' נחום קען מער פון איהם. עני וועי דאס איז א שיקול הדעת איינער קען זאגן יא און איינער נישט.
-
-
-
-
-
- בנוגע דיין שאלה צו עס איז לשון הרע אבער נישט, איך האב נישט גערעדט פון לשון הרע, איך צייכן נאך אהן צו עס איז אמת אדער נישט, און דאס אז ר' נחום איז א תלמיד פון רבי חנניא יו"ט ליפא דייטש איז נישט אמת, ער האט ביי איהם נישט געלערנט קיין מקוואות, אזוי זאגן אלע באקאנטע און נאנטע, זיי זאגן אז נישט, אויב איינער זאגט אז יא, זאל ער עס ביטע אנהצייכען. אויב רעדט מען פון א רב וואס האט נישט קיין תלמיד אויף עניני מקוואות, און איינער קומט זאגן איך בין יא א תלמיד, ווען זיינע נאנטע באקאנטע וואס זענען געווען מיט דעם רב פערציג - פופציג יאר זאגן אז נישט, דארף מען עס אויפצייגן.
-
-
-
-
-
- איך פארשטיי נישט וואס וואס הייסט די ווערטער "איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער", אויב גלייבסט שווער זיי מוחל שטרענג זיך נישט אהן, און הייב אהן צו גלייבן גרינג, ווייל איך האב זיי יא געפרעגט. איך באהאלט זיך נישט איך זאג אופן ארויס ווער איך בין.--יודישער שרייבער 21:17, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- איך גיי נישט דאר אריין אין א וויכוח מיט דיר איבערן העלמעצער למעשה איז גוט אז מ'האט אראפגענומען דעם פאקט אז נחום דארף האבן שימוש פונעם העלמעצער, דאס איז מסתם נישט א לשון הרע, אבער איין זאך בעט איך דיר ווען דו גייסט שרייבן אן ארטיקל איבערן העלמעצער ביטע נישט שרייבן אז ער האט באקומען שימוש פון נחום ווייל דאס איז שוין יא לשון הרע וויאזוי איינער קען שרייבן פערציג ספרים פיל מיט עם הארצות און ריינע הוילע שטותים און נאך זאגן אז ער האט געהאט א מגע ומשא מיט אזא גדול בתורה ווי נחום. איי ער האט הסכמות... נו נו לאמיר קודם ווארטן אויף דיין ארטיקל.... דא איז טאקע גוט אז עס איז ריין פון דעם העלמעצער רח"ל. --Chaim Shel 13:00, 14 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- איך פארשטיי נישט וואס וואס הייסט די ווערטער "איך גלייב שווער דו האסט געפרעגט די איידימער", אויב גלייבסט שווער זיי מוחל שטרענג זיך נישט אהן, און הייב אהן צו גלייבן גרינג, ווייל איך האב זיי יא געפרעגט. איך באהאלט זיך נישט איך זאג אופן ארויס ווער איך בין.--יודישער שרייבער 21:17, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
-
-
-
-
- איך האלט נישט ביי שרייבן א ארטיקעל וועגן העלמעצער רב, דאס איז נישט מיין עסק, איך האב דעם העלמעצער קיינמאל נישט פארהערט איך ווייס נישט וואס ער האט יא און וואס ער האט נישט געקענט, איך קען טאקע אויס אין וויליאמסברוג אבער איך האב נישט געהאט מיט איהם צופיל מגע ומשא, אבער איך האב געהערט פון דעם מויל פון נחום ראזענבערג ווי ער זאגט ברבים איך בין א תלמיד פונעם העלמעצער אין מקוואות', נו בין איך געגאנגנגען פרעגן די וואס האבן זיך געקענט מיטן העלמעצר, און אויך האב איך געפרעגט זיינע איידעמער און זיי זאגן אז עס איז נישט אמת, האב איך געזעהן דערפון ווי נחום ראזענעבערג זאגט אנדערש ווי די, ער זאגט אז ער איז א תלמיד פונעם העלמעצער, און לסוף איז עס נישט אמת.
-
-
-
און אצינד עטליכע פאקטען בנוגע הרב חנני' יום טוב ליפא דייטש אב"ד העלמעץ
- ער שטאמט פון א רבני'שע משפחה, זיינע אור עלטערין זענען געווען פון די גרעסטע תורה ריזן ביי כלל ישראל ווי דער ב"ח. ש"ך, זרע יצחק, רמ"א, סמ"ע, קונטרס הספיקות א. א. וו. ווי עס איז אויסגערעכענט אין זיין קונטרס היחוס, זיינע זיידעס און זיין טאטע זענען אלע געווען אויסגערופענע תלמידי חכמים אין אונגארין, תלמידים פון די רביים פון ייטב לב און קדושת יום טוב, אלע זענען געווען אבער מוצי"ם אבער שוחטים [וואס אין יענער צייט איז א שוחט געווען דער חשובעסטער איד אין שטאט], אויך זענען אלע געווען געלונגענע אידן געקענט לערנען, שרייבן חידושי תורה, דרש'נען א. א. וו. זיין שווער איז געווען רבי יוסף אבאלעס, דער שאלויער רב, זיי שוואגער איז געווען דער אלמען באקאנטער רבי סענדר דייטש ראש הקהל פון סאטמאר. און זיין ברודער איז געווען דער רב פון דיטרויט.
-
-
- פון וועם שטאמט נחום ראזענבערג ????????
-
- ער זעלבסט האט משמש געווען אין קהילות ישראל אלס רב ואב"ד, אנגעהויבן אין טעכעסלעוועקיי, אין דאבשינא ווי ער האט אין די איהרן פאר קריג ארויסגעגעבן זיין ערשטער ספר מיט הסכמות, דערנאך אין העלמעץ, נאכן קריג אין קליוולאנד אוהאוי ווי ער האט גלייגט דעם גרונד שטיין פאר יודישקייט וואס בליהט היינט צו טאג לשם ולתפארת, און ער ווערט דערמיט געדענקט אין גאנץ קליוולאנד און אין די טעלזער ישיבה ווי דער ערשטער "נחשון" פאר ארגינאלע יודישקייט.
-
-
- וואו איז נחום ראזענבערג רב ??????
-
- ער האט אויפגשטעלט איבער פונעף הונדערט מקוואות אין דער גאנצער וועלט, אויף אלע קאנטינענטען ווי אידן געפונען זיך, און אפילו דארט ווי עס איז דא זייער א שוואכער אנזעהן פון אידן. אנגעהויבן פון אלע סטעטיס אין אמעריקא, פון וואנשיגנטאון סעטיט ביז פלארידא, פון מעין ביז קאליפארניע, אין זיד אמעריקא פון בראזיל, פאנאמע, מעקסיקא סיטי, ארגענטינע, אין יוראפ, אין אזיע, און אפילו אין ארבישע שטעטע ווי תימן, לבנון, סיריע, איבעראל ווייסט מען פון הרב דייטש אלס ערשטער וואולונטעיר פאר בויען מקוואות.
-
-
- וועלכע מקוה קען מען אהנווייזען אז נחום ראזענבערג האט אויפגעשטעלט ?????
-
-
-
- אלס א באקאנטער אין אוקריינא בין איך אמאל געפאהרן מיט נחום ראזענבערג איבער עטלכיע שטעט אין אוקריינא, איך האב איהם זייער געמוטשט "נחום ווייז מיר דיינע מקוואות", ער האט אייביג געזאגט באלד באלד, אבער לסוף האט ער מיר גארנישט געהאט צו ווייזען.
-
-
-
- וועלכע מקוה קען מען אהנווייזען אז נחום ראזענבערג האט אויפגעשטעלט ?????
-
- ער איז געווען רעספעקטירט ביי יעדער תורה אויטאריטעט, און ביי ווער עס האט נאר א שייכות צו אידישקייט, עס האבן איהם געשריבן תשובות און זיך געדינגען מיט איהם בנוגע הלכות פון מקוואות אזעלכע תורה ריזן ווי דער מונקאטשער רב רבי חיים אלעזר, הרב מרדכי ווינקלער דער שו"ת לבושי מרדכי, און נאך רבנים, אויך די גדולי ישראל הרב משה פיינשטיין, הרב יעקב קאמעניצקי. הרב יצחק יעקב ווייס דער מנחת יצחק, הרב יואל טייטלבוים סאטמאר האט איהם געשריבן גאנצע אכצען תשובות בנוגע מקוואות {די מערסטע תשובות וואס איינער האט באקומען פון סאטמער רב ווי עס איז געדרוקט אין שו"ת דברי יואל), הרב משה שטערן אב"ד דעברעצין, הרב מנחם מענדל מליובאוויטש, דער מחבר פון שו"ת חלקת יעקב, הרב מנשה הקטן, הרב אליעזר זילבער פון סינענסעטי. פאפא רב, צעהלימער רב. שארמאשער רב. און נאך און נאך. ווי עס איז געדרוקט אין זייער תשובות.
פון וועלכע תורה רביים אדער אידישער ארגיניזאציע איז נחום רעספקעטירט ?????
-
-
-
- האט נחום רעזענבערג דער תלמיד חכם שוין געשריבן אמאל א תשובה ???? האט נחום ראזענעברג שוין באקומען פון א רב א תשובה ????.
-
-
- ער האט געדרוקט פערציג חלקים טהרת יום טוב אויף מקוואות, צוואנציג אויף ד' חלקי שולחן ערוך אלעס וואס האט נאר א שייכות צו מקואות, און צוואנציג אויף משניות מסכת מקוואות.
-
-
-
- וועלכער ספר און נארמאלער באנד האט שוין נחום געדרוקט ??????
-
-
דער ספר "איש יצאה מחשבון" וואס עס שטייט דערויף ער האט מחבר געווען א א בלויזער חשבון פון קאמפיוטער וויאזוי צו רעכענען טעג פאר הלכות נדה, דערויף דארף מען נישט זיין קיין תלמיד חכם, דאס איז חשבונות פון קאמפיוטער. די איבריגע ספרים וואס ווערט גערעכנט אינעם ארטיקעל, זענען נאך נישט דא, עס איז בלויז געשריבן אז ער גייט עס ארויסגעבען. ביז דערווייל איז ער פארנומען מיט פארשמיצען יעדער איד וואס גלייב אין השי"ת פאר די גוים, און אויפוויזען וויאזוי אידן זענען די געמיינסטע פון דער בריאה, ווי עדער קען עס זעהן אויף זיינע קליפס אין יו טאוב.
איך וועל מער נישט רעדן וועגן דער נושא, און ענטפערין אזעלכע נארישע ווערטער, וואס די שרייבסט --יודישער שרייבער 19:57, 22 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
-
- יישר כוח פארן באשרייבן העלמעצער רב. און בנוגע נחום ראזנעבערג דאס אז ער האט נישט געשריבן פערציג בענדער שטותים און לאקשאן איבערגעקייט, און דאס אז ער האט נישט מיט געשלעפט די גדולי הדור זיי צו מבייש זיין צו געבן הסכמות, און דאס אז ער ארבייט פאר פרנסה, און דאס אז ער איז נישט קיין רעבעלע בן רעבעלע, נאר זיין טאטע איז פון די גרעסטע עובדים אין דור, און זיין זיידע איז געווען א רב, און זיינע קינדער זענען נישט קיינע כאפטע רעבישע קינדער, מאכט אים נאך נישט קלענער אדער גרעסער. --Chaim Shel 13:18, 23 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
האטליין[רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
פאר איזהו סיבה שהוא טוען די 2 ניקס פוילישער און יוסל ביי אן אנדערן בלאט איבער דעם נושא דאס אגאנצן צייט אראפנעמען מיטן טענה אז מיר זענען נישט קיין טעלעפאן בוך. ביטע נישט דאס טוען איידער איר רעדט זיך דורך. דער פאקט איז אז נחום ראזענבערג איז היינט צוטאגס באקאנט צוליב זיין האטליין. זעה גוגל זיך צו איבערצייגן אז דאס איז דער עיקר פאקטאר היינט פון זיין פאפולערקייט און מערקבארקייט וואס איז ווערד באשריבן ווערן אין דעם אידישן אנציקלאפעדיע. ביטע נישט אראפנעמן מיטן תירוץ אז מ'טאר נישט פארשפרייטן קיין טעלעפאן נומער ווייל עס איז מאכט וויקיפעדיע פאר א טעלעפאן בוך. פונקט אזויווי איר קענט נישט אראפנמען זיינע ספרים ליסטע וואס ער האט מחבר געווען ווייל וויקיפעדיע איז נישט קיין ספרים געשעפט... אדער זיין וועבסייט ווייל וויקיפעדיע איז נישט קיין וועבסייט ליסטינג. ביטע אויפהערן זיך נאריש מאכן מיט עטליכע ניקס. לאזט איין ניק רעדן און מהערט אייך אויס. א דאנק--Chaim Shel 14:27, 11 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
-
- אפדעיט #2 דער ניק פוילישער האט שוין ווידער באוואוגן אן זיך דורכרעדן קיין פיספ און אראפגעפליקט דעם האטליין טעלעפאן נומער איך בעט אים ער זאל ארויפקומען דא און זיך דורכרעדן א דאנק--Chaim Shel 13:49, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- אפדעיט #3 - דער ניק פוילישער געט נישט אויף (ווידער צום מיליאנסטען מאל) און דרייט צוריק מיטן אויסרייד אז דער האטליין איז נישט פאר קיין אנציקלאפעדישע אינטערעסע און אן אנדער פלאץ לאזט ער דעם ניק יוסל זאגן אז נחום איז געווען באקאנט פארן האטליין. דער פאקט איז אבער אז פוילישער מעקט אלע האטליין'ס און דער ניק יוסל שווייגט דארטן אפילו נאכער וואס איך פרעג אים זיין מיינונג. דא ביי נחום'ען איז דער מציאות אז אין הכי נמי דער ניק יוסל איז רעכטפארטיק מיט זיין טענה אז נחום איז גענוג באקאנט אנעם האטליין אבער דער האטליין איז היינט צוטאגס זיין רוב באקאנטקייט, דארטן געט ער די שיעורים וואס איין גוגל סוירטש באווייזט אז דאס איז די באשעפטיגונג פון דעם סוביעקט על פי רוב זיינע עפענטליכע שטאלצע אן מורא ארויסטריטן קעגן ר' דוד עקשטיין און אלע אנדערע משמרת הצביעות'ניקעס וואס פארשווייגן חרדישע סעקס אביוז און דערשטיקן אלע קולות וואס ווילן דאס ארויסברענגן אין די עפענטליכקייט. איז אלזא דער האטליין נומער נישט סתם א טעלעפאן נומער וואס געהער אין א טעלעפאן בוך נאר א אנציקלאפעדישער ווערט וואס מ'רעדט דעפון און מ'שרייבט דערפון. אונזער וויקיפעדיע איז נישט בלויז צו דאקומענטירן וועמענס טאטע איז געווען א רעביש אייניקל וואס די ניקס פוילישער און יוסל ווילן נאר זאכליכע אינטערעסע וואס אינטערסירט פארן אידיש שפראך באנוצער. --Chaim Shel 14:07, 23 סעפּטעמבער 2009 (UTC)
- אפדעיט #2 דער ניק פוילישער האט שוין ווידער באוואוגן אן זיך דורכרעדן קיין פיספ און אראפגעפליקט דעם האטליין טעלעפאן נומער איך בעט אים ער זאל ארויפקומען דא און זיך דורכרעדן א דאנק--Chaim Shel 13:49, 13 סעפּטעמבער 2009 (UTC)


c: text/html

text:
טוט אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד מאַכן עס מעגלעך צו צוריקקריגן אויסגעמעקט ימיילז?
דעם אַרטיקל פאָוקיסיז אויף די פאַקט אַז אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד איז נישט נאָר אַ פּסט טעקע פאַרריכטן געצייַג, אָבער קענען אויך צוריקקריגן אויסגעמעקט ימיילז און אנדערע מיסטייקאַנלי אויסגעמעקט פּסט טעקע דאַטן (קאָנטאַקטן, הערות, לוח איינסן).
טאקע, אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד איז אַ וניווערסאַל פּסט פאַרריכטן געצייַג. מיט איין פּראָגראַם איר קענען דורכפירן צוויי אַפּעריישאַנז: ריפּערינג דאַמידזשד פּסט און אָסט טעקעס, ווי ווויל ווי ביים צוריקשטעלן ימיילז וואָס האָבן שוין מיסטייקאַנלי ירייסט.
ווי קענען אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד צוריקקריגן אויסגעמעקט ימיילז?
דורך פעליקייַט, אַ אויסגעמעקט מס אַוטלוק כייפעץ, צי עס זיין אַ email אָדער אנדערע פּסט דאַטן עלעמענט (קאָנטאַקטן, הערות, לוח פּאָזיציע) איז אריבערגעפארן צו די אויסגעמעקט זאכן טעקע, וואָס איז ליגן אין דער זעלביקער טעקע. די אויסגעמעקט זאכן טעקע באדינט, דורך אַנאַלאַדזשי מיט מייקראָסאָפֿט פֿענצטער, די פֿונקציע פון די רעסיקלע בין; ווען איר אויסמעקן אַרטיקלען, דערוואַרטונג טוט ניט צונעמען זיי פיזיקלי, אבער בלויז מאַרקס די געגנט פון דער טעקע ווי אַניוזד. ניצן אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד, איר האָבן די געלעגנהייט צו צוריקקריגן אויסגעמעקט ימיילז, וואָס האָבן שוין מיסטייקאַנלי קלירד פון די אויסגעמעקט יטעמס טעקע. איר קענען בלויז ונדעלעטע ימיילז מיט אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד אין יענע קאַסעס ווו די pst file hasn’;t been compacted.
וואָס איז אַ סאָליד פּסט טעקע?
מיט עקסטענדעד נוצן פון אַ פּערזענלעך טעקע טעקע, די גרייס פון דעם פּסט טעקע מייַ ניט שטימען מיט דעם באַנד פון דאַטן וואס עס פאקטיש כּולל. דעם קענען זיין דערקלערט דורך די גרויס סומע פון פּלאַץ רעזערווירט פֿאַר אויסגעמעקט פּסט דאַטן. די פֿונקציע פון קאָמפּאַקטינג אַ פּסט טעקע איז געניצט צו עלימינירן אַזאַ געביטן פון די פּערזענלעך טעקע טעקע. קאָמפּאַקטינג אַ פּסט טעקע מאכט עס מעגלעך צו רעדוצירן די פּסט טעקע גרייס, און שרינגקינג די פּסט, אין דרייַ, וועט פֿרייַ אַרויף פּלאַץ אויף דיין שווער פאָר. נאָך קאָמפּאַקטינג די פּסט טעקע, עס איז קיין מעגלעכקייט פון ביים צוריקשטעלן ימיילז און אנדערע דאַטע.
צו צוריקקריגן אויסגעמעקט ימיילז אין אַוטלוק רעקאָווערי וויזערד איר קענען פּראָצעס גאָר אַנדאַמאַדזשד personal folder files from Outlook versions 97-2007. אויף קאַמפּלישאַן פון פּראַסעסינג, אַלע געפונען און ונדעלעטעד ימיילז (קאָנטאַקטן, הערות, לוח איינסן, עטק.) וועט ווידער ווערן געשטעלט אין די אויסגעמעקט יטעמס טעקע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מאדים
דער מאדים אָדער מאַרס (ענגליש: Mars) איז דער פערטער פלאנעט פון דער זון, וועלכע געפינט זיך א דורכשניט ווייט פון 130 מיליאן מייל (1.523,662,31 AU) ווייט פון דער זון וועלכע איז געשאצט צו בערך 80 מיליאן מייל פון דער ערד. מאדים איז די צווייטע קלענסטע פלאנעט אין דער זון סיסטעם, נאך מערקור. מאדים האט צוויי קליינע לבנות, פאבאס און דעמאס.
מאדים ווערט גערופן דער "רויטער פלאנעט"—צוליב דער אייזן אקסיד אויף זיין אייבערפלאך זעט ער אויס רויטלעך. מאדים איז אן ערדישער פלאנעט, צוינויפגעשטעלט בעיקר פון שטיינער און מעטאלן. ביז 1965 האט מען געמיינט אז אפשר האט מאדים פליסיק וואסער אויף זיין אייבערפלאך. מיט די סאטעליטן וואס מען האט געשיקט אריבער מאדים פארשטייט מען היינט אז עס געפינט זיך אייז אויף די פאלוסן פון מאדים.
די אטמאספער פון מאדים איז זייער דין, מיט א סך קוילן זייערס און ווייניק זויערשטאף. אזוי ווי מאדים איז ווייטער פון דער זון ווי די ערד, און האט נישט קיין סך לופט, זענען די טעמפעראטורן נידעריקער ווי אויף דער ערד.
די סקארע פונעם פלאנעט האט א דורכשניט די פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדיכטקייט איז 125 ק"מ.
מען קען זען מאדים גאנץ גרינג פון דער ערד; ער זעט אויס רויטלעך, און זיין גרייס קען דערגרייכן 2.91-, וואס נאר יופיטער, ווענוס, די לבנה און די זון זען אויס העלער.
ארום מאדים רינגלען פינעף קאסמאס-שיפן, און צוויי ליגן אויף זיין אייבערפלאך.
אינהאַלט
נאמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער פלאנעט מַאְדִּים ווערט דערמאנט מיט דעם נאמען שוין דורך חז"ל אין דער גמרא[1]. דער נאמען מאדים נעמט זיך פונעם רויטן קאליר (רויט איז "אדום" אין לשון הקודש) פונעם פלאנעט. אויף אנדערע שפראכן הייסט דער פלאנעט מאַרס Mars, אויפן נאמען פונעם אפגאט מארס אין דער רוימישער מיטאלאגיע.
אלגעמיינע אינפארמאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער דיאמעטער פון מאדים איז העלפט די גרייס פונעם דיאמעטער פון דער ערד מיט 6,721 ק"מ (בערך 4,000 מייל) ביים עקוואטאר קעגן דער ערד'ס איבער 8,000 מייל אין דיאמעטער. (די לבנה איז בערך א פערטל די גרייס פון דער וועלט מיט בערך 2,000 מייל אין דיאמעטער.) אויך איז ער ווייניגער געדיכט ווי די ערד, און דערפאר האט מאדים 15% פונעם פארנעם פון דער ערד אבער נאר 11% פון איר מאסע, און ממילא האט מאדים אומגעפער 38% פון דער ערד'ס אייבערפלאך גראוויטאציע. דער שטח פון דעם אייבערפלאך פון מאדים איז א ביסל ווייניגער ווי דער שטח פון די אלע יבשות אויף דער ערד. דער אייבערפלאך פון מאדים איז פיל מיט קראטערס, און דאס אייז וואס געפינט זיך ביי די פאלוסן איז טרוקענע אייז וואס ווערט געשאפן ווען קארבאן דיאקסייד ווערט פארפרוירן, אבער די פארשער האלטן אז אויך שנייט עס.[2] די גרויסע מדבר'ס אויף מאדים ווערן כסדר גרעסער און קלענער, אזוי ווי גרויסע ווינטן בלאזן גרויסע זאמד-וואלקענס פון איין ארט צום צווייטן. אויף מאדים געפינט זיך דער גרעסטער בארג אין דער זון-סיסטעם, דער וואולקאן אלימפאס מאנס, וואס איז הויך 27 קילאמעטער. אויך געפינט זיך אויף מאדים דער קאניאן וואליס מארינאריס וואס איז לאנג 4,500 קילאמעטער און ברייט 200 קילאמעטער.
מאדים דרייט זיך אויף זיין אקס איינמאל אין 24 שעה'ן מיט 37 מינוט, וואס איז די לענג פון א טאג אויפן פלאנעט. דער אקס פון מאדים איז אנגעבויגן, אזוי ווי דער אקס פון דער ערד, במילא האט ער אויך פיר צייטן פונעם יאר.
אזוי ווי אלע פלאנעטן (אבער אנדערש ווי די לבנה וועלכע רינגלט ארום דער ערד) טוט דער מאדים ארומרינגלען די זון, אויף א גרעסערן רינג (אָרביט) וועלכע געדויערט איר 686.98 טעג (בערך 1,8 ערד יאר) מיט א גיך פון 24.13 ק"מ א סעקונדע (איבער 50,000 מייל פער שטונדע). דער פלאנעט איז 1.52 מאל אזוי ווייט פון דער זון ווי די ערד, דערפאר באקומט ער נאר 43% אזויפיל ליכט פון דער זון.
דער אייבערפלאך זעט אויס רויט-אראנזש צוליב אייזן-אקסיד (זשאווער).
דער רמב"ם שרייבט אז יעדער איינער פון די פלאנעטן נעבן דער זון זענען גלגלים פאר זיך און דאס האט מען זיך איבערגעצייגט מיט טעלעסקאפן ווען מען האט באמערקט אז דער מאדים האט צוויי לבנות, פאבאס און דעמאס, וועלכע רינגלען אים ארום גענוי ווי די לבנה רינגעלט ארום דער ערד. (מאכט נישט קיין טעות. די וועלט איז א (נאטירלעכער) סאטעליט פאר דער זון און די לבנה איז א סאטעליט פאר דער וועלט. דער מאדים איז א סאטעליט פאר דער זון און ער פארמאגט צוויי אייגענע סאטעליטן וועלכע רינגלען אים ארום. דער מאדים געפינט זיך נישט צווישן דער ערד און דער זון נאר געפינט זיך ווייטער ארויס פון דער ערד. דער מאדים איז א פלאנעט און די לבנה איז א לבנה.)
אינעווייניגע סטרוקטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אסטראנאמען מיינען אז מאדים האט אינוועניג א יאדער פון די געדעכטע מינעראלן אייזן, ניקל און 16-17% שוועבל, ארומגענומען מיט א סקארע פון ווייניגער-געדעכטע סיליציום, זויערשטאף, מאגנעזיום, אלומיניום, קאלציום און קאליום. די סקארע האט א דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדעכטקייט איז 125 ק"מ. אין פארגלייך האט ערד א סקארע וואס איז דורכשניטלעך טיף 40 ק"מ
אייבערפלאך געאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מאדים איז אן ערדישער פלאנעט וואס באשטייט פון מינעראלן וואס אנטהאלטן סיליציום און זויערשטאף, מעטאלן און אנדערע עלעמענטן וואס מען טרעפט אין שטיין. דער אייבערפלאך פון מאדים איז בעיקר באסאלט, און איז באדעקט מיט שטויב פון אייזן-אקסיד.
דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן מאגנעזיום, נאטריום, קאליום און כלאר.
אזוי ווי דער אטמאספער-דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. אסטראנאמען האלטן אז אמאל פלעג יא זיין פליסיג וואסער אויפן פלאנעט. טייל פארשער האלטן אז די נידריגע פלוינען אין צפון זענען אמאל געווען באדעקט מיט אן אקעאן טיף הונדערטער מעטער, אפשר אזוי גרויס ווי דער ארקטישער אקעאן אויף דער ערד.
די פארעמען פון דעם אייבערפלאך האבן א פנים אז פליסיג וואסער האט א מאל עקזיסטירט דארט. אין 25 ערטער זעט מען גרויסע אויסגעקריצטע קאנאלן וואס זען אויס אז זיי זענען אויסגעפארעמט געווארן דורך א קאטאסטראפישן פלוס פון וואסער. איינער פון די גרויסער ביישפילן איז דער "מאדים וואליס", וואס איז לאנג 700 ק"מ, א סך מער ווי דער גראנד קאניאן, מיט א ברייט פון 20 ק"מ און א טיף פון 2 ק"מ אין טייל ערטער.
געאגראפיע פון מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
אין 1840 האט יאהאן היינריך מעדלער געמאלט די ערשטע מאפע פון מאדים, באזירט אויף צען יאר פון אבזערוואציעס. און שפעטער האט ער פארבעסערט די מאפע מיט ווילהעלם בער. זיי האבן נישט געגעבן קיין נעמען צו די שטחים אויף דער מאפע.
היינט גיט מען יא נעמען. למשל, קראטערס גרעסער פון 60 קילאמעטער האבן נעמען נאך געשטארבענע וויסנשאפטלער און שרייבער וואס האבן בייגעשטייערט צו דער שטודיע פון מאדים.
ארביט און ראטאציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער דורכשניטלעכער ווייט פון מאדים פון דער זון איז בערך 230 מיליאן קילאמעטער, און זיין ארביט-תקופה איז 687 (ערד) טעג. דער זון-טאג (אדער סאל) אויף מאדים איז נאר א ביסל לענגער ווי דער ערד טאג : 24 שעה, 39 מינוט און 35.244 סעקונדעס.[3] א מאדים-יאר איז גלייך צו 1.8809 ערד-יאר, אדער 1 יאר, 320 טעג און 18.2 שעה'ן.[4]
דער אַקס פון מאדים איז אנגעבויגן 25.19 גראד רעלאטיוו צו זיין ארביט-פלוין, ענלעך צום אַקס-אנבייג פון דער ערד.[4] ממילא האט מאדים סעזאנען אזוי ווי די ערד, אבער אויף מאדים זענען די סעזאנען צוויי מאל אזוי לאנד ווייל זיין ארביט-פעריאד איז א סך גרעסער. היינטיקע צייטן איז די אריענטירונג פונעם צפון פאלוס פון מאדים נאנט צום שטערן דענעב.[5] מאדים האט אן ארביט-עקסצענטרישקייט בערך 0.09. דאס איז די צווייטע גרעסטע אין דער זון-סיסטעם; פון די אנדערע פלאנעטן נאר מערקור האט א גרעסערע ארביט-עקסצענטרישקייט. אין דער פארגאנגענהייט האט מאדים אמאל געהאט אן ארביט א סך ענלעכער צו א קרייז. די אסטראנאמען טענה'ן אז זיין עקסצענטרישקייט פלעג זיין אומגעפער 0.002, א סך ווייניגער ווי די ערד האט היינט.[6] מאדים האט אן עקסצענטרישקייט-ציקל פון 96,000 ערד יארן אין פארגלייך צו ערד'ס ציקל פון 100,000 יאר.[7]
אטמאספער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשנילעכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטלעכע 11 ק"מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% קוילן זייערס, 3% אזאט, 1.6% ארגאן און א ביסל זויערשטאף און וואסער. אין 2003 האט מען געטראפן באווייזן אז ס'איז אויך פאראן מעטאן אין דער אטמאספער.
אסטראנאמען שטעלן פאר אז אריגינעל האט די אטמאספער אנטהאלטעט מער קוילנשטאף.
שיקן קאסמאס-שיפן קיין מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס.
אסטראנאמען האבן ערשט באמערקט דעם מאדים אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט מיט די בעסטע טעלעסקאפן וואס מען האט דעמאלט פארמאגט. וואס זיי האבן געשריבן איז א געלעכטער היינט ווייל מיט סאטעליט בילדער זעט מען אז עס קוקט אויס גאר אנדערש ווי זיי האבן פארגעשריבן. ווען מען קוקט מיט א סאטעליט איז דער מאדים א רויטער פלאנעט מיט טונקעלע און ליכטיגע טיילן און עס קוקט אויס ווי עס פארמאגט אויך פארפרוירענע שפיצן וועלכע איז קאלירט ווייס.
פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט.
אין 1971, נאכדעם וואס נאס"א האט שוין געהאט געשיקט ראקעטן אין קאסמאס און אויך צו דער לבנה האט מען באשלאסן צו גיין ווייטער און באטראכטן דעם מאדים. נאס"א האט ארויפגעשיקט דעם מארינער 9 וועלכער האט צוריקגעשיקט בילדער און אנטוישט אלע פאנטאזירער ווען מען האט קלאר געזען אז אלעס איז תוהו ובוהו און עס באשטייט פון נישט מער ווי זאמד און שטיינער.
עטליכע יאר דערויף האט נאס"א ווידער ארויפגעשיקט א צווילינג ארביטער וועלכע זיי האבן גערופן וויקינג נומער איינס און צוויי. די ארביטער האבן אויך געלאנדעט אויפ'ן מאדים און ווידער צוריקגעשיקט בילדער פון א מדבר פון רויטליכע זאמד און שטיינער און גארנישט מער. זינט דאן האט מען געשיקט נאך עטליכע ארביטערס און אלע איינס ביי איינס האבן צוריקגעשיקט די זעלבע זאך און איז געווארן קלארער און קלארער. אום אוגוסט 12 2006, עטליכע טעג נאכדעם וואס דער שאטעל דיסקאווערי האט געלאנדעט, האט נאס"א ארויפגעשיקט א פרישע מאדים ארביטער וועלכע האט דעגרייכט דעם מאדים און מערץ 2007. דער לעצטער ארביטער רופן זיי די מארס רעקאנאסאנס וועלכע האט צוריקגעשיקט די בעסטע בילדער און אויך דריי-דעגרי בילדער.
וואסער אויף מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
זינט מען האט באמערקט אז עס איז פאראן ווייסע טיילן אויפ'ן מאדים איז דער פאנטאזיע אז עס איז פאראן וואסער דארט שטערקער געווארן און וויפיל מען האט דערווייל געשיקט קען מען נאך אלץ נישט דערגיין וואס דאס איז. פון די בילדער וועלכע די פילע ארביטערס האבן געשיקט קוקט אויס אז עס זענען פאראן דריי ראיאנען אויפ'ן מאדים. עס איז פאראן גלייכע אויבערפלאכן, בערגיקע אויבערפאלכן, און ווייסע בערגיקע ראיאנען וועלכע קוקן נישט אויס פיל אנדערש ווי די פאלאר ראיאנען ביי די צוויי שפיצן פון אונזער וועלט.
איר וועט אוודאי פרעגן: נו אויב מען זעט דאר אייז אפשר איז טאקע פאראן וואסער דארט? דער ענטפער איז אבער אז לויט וויפיל אונז פארשטייען מיר איז נישט מעגליך, בדרך הטבע, אזא זאך וויבאלד אין קאסמאס קען קיין וואסער אדער לופט נישט זיין. וואס יא איז דערווייל נישט קלאר אבער עס איז מעגליך אז עס איז טרוקענע אייז וועלכע איז געמאכט פון קארבאן דיאקסייד.
פון די טעסטן וואס די פארשידענע ארביטערס האבן גענומען האט מען אויסגערעכנט אז די אטמאספערע אויפ'ן מאדים איז אנדערש וואו אין קאסמאס וואו די סאטעליטן און שאטעלס פליען ארום. די אטמאספערע באשטייט פון 95 פראצענט קארבאן דיאקסייד (די וועלט פארמאגט ווייניגער ווי איין פראצענט) 2.7 אזאט (די וועלט האט 78 פראצענט) און קוים א פינפטל פון א פראצענט אקסיגען (די וועלט האט 21 פראצענט). דער טעמפרעאטור איז געוואנדן לויט דער זון. ווען די זון שיינט איז דארט צווישן 220 און 70º פארענהייט און ווען די זון שיינט נישט איז דארט צווישן מינוס 140 און מינוס 20º פארענהייט. אין עטליכע מינוטן קען זיך די טעמפעראטור זיך טוישן מיט 60º פארענהייט.
נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס מען איז געוואויר געווארן ווען מען האט באזוכט דעם מאדים איז די טונקעלע און ליכטיגע טיילן פון דעם פלאנעט. די פאנטאזיעס פלעגן גיין אז די טונקעלע ערטער מיינען קאנאלן און געוואוקסן אבער ווען די שטודיעס זענען געווען טיף אינעם פראצעס האט מען אנגעהויבן באמערקן אז עס זענען פאראן זאמד שטורעמעס אויף ריזיגע ראיאנען וועלכע קענען אנהאלטן לאנגע מאנאטן. סייענטיסטן זאגן יעצט אז צו יעדע צייט איז פאראן זאמד שטורעמעס און דאס איז וואס מיר זעען טונקעלע און ליכטיגע ראיאנען ווען מען קוקט מיט א טעלעסקאפ.
פון וואס די זאמד שטורעמעס קומען קען נאך נישט ערקלערט ווערן אבער מען שטעלט זיך פאר אז דאס פאסירט פון די שרעקליכע היץ פון די זון וועלכע'ס היץ די זאמד זאפט איין און הייבט אונטער די גרינגערע שטויבלעך און פארמירט א שטורעם.
וויסנשאפטלער גלייבן אז פארשידענע טאלן און בערג אויפ'ן מאדים זענען געשאפן געווארן מיט די יארן און טוישט זיך כסדר. זיי גלייבן אז געוויסע זאכן פונעם קאסמאס קלאפן אריין דערין און דאס שאפט גרויסע לעכער און ווי עס שטעלט זיך יעצט ארויס זענען פאראן וואולקאנען אויפ'ן מאדים וועלכע שאפן בערג. אגב, דאס זעלבע גלייבט מען וועגן די ערד. עס איז זיכער אז וואולקאנען האבן געשאפן בערג אבער זיי האלטן אז פאלנדיגע שטיקער פון קאסמאס האט געשאפן לעכער במשך די יארן. זיי ווייזן אן אויף א שטח אינעם מדבר פון קאליפארניע וואו עס איז פאראן א גרויסע און טיפע לאך פון עטליכע מייל און זיי קענען נישט זען עפעס אנדערש נאר אז א ריזיגע שטיק פון קאסמאס איז דארט געפאלן לויט זיי מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק.
עס איז פארשטענדליך אז אויב עס וועט געלונגען פאר נאס"א עווענטועל ארויפצושיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים וועלן אלע פאנטאזיעס צונישט ווערן און מען וועט טרעפן א ליידיגן פלאנעט וועלכע דער מענטשליכער מוח וועט נישט פארשטיין פארוואס דאס איז באשאפן געווארן. מען וועט זיך טרעפן האבנדיג אויסגעגעבן הונדערטער ביליאנען דאלארן און צענדליגער יארן פון שטודיעס.
לבנות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
מאדים האט צוויי פארהעלטנמעסיג קליינע נאטירלעכע לבנות, פאבאס (אומגעפער 22 ק"מ דיאמעטער) און דעמאס (אומגעפער 12 ק"מ דיאמעטער), וואס ארביטירן נאנט צום פלאנעט. ביידע לבנות האט אסף האל אנטפלעקט אין 1877; זייערע נעמען זענען די כאראקטערן פאבאס (פאניק/פארכט) און דעמאס (שרעק), וועלכע, אין גריכישער מיטאלאגיע, האבן באגלייט זייער ארעס, געטשקע פון מלחמה, אין קריג.[8][9] אין מאדערנעם גריכיש, הייסט דער פלאנעט טאקע ארעס (Άpnς).[10]
פון מאדימ'ס אייבערפלאך זען אויס די באוועגונגען פון פאבאס און דעמאס גאנץ אנדערש ווי דער ערד'ס לבנה, Moon. פאבאס גייט אויף אין מערב און אראפ אין מזרח, און גייט אויף נאכאמאל 11 שעה נאכהער. דעמאס גייט ארויף נארמאל, אין מזרח, אבער גאר פאמעלעך. כאטש האט דעמאס א 30-שעה ארביט, דויערט 2.7 טעג פון זיין אויפגאנג ביזן אונטערגאנג פאר איינעם וואס קוקט פונעם עקוואטאר, ווייל ער גייט פאמעלעך הינטער דער ראטאציע פונעם פלאנעט מאדים.[11]
ס'איז מעגלעך אז מאדים האט קליינע לבנות קלענער פון 50 צו 100 מעטער דיאמעטער, און די אסטראנאמען זאגן אז עס דארף עקזיסטירן א שטויב-רינג צווישן פאבאס און דעמאס.[12]
דער געיעג קיין מאדים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
דער געיעג קיין מאדים האט זיך שוין אנגעפאנגן אין די 60ער יארן און זינט דאן האבן אמעריקע, רוסלאנד, אייראפע, און יאפאן צענדליגער מאל ארויפגעשיקט ארביטערס פון וועלכע טייל האבן נישט און טייל האבן יא געלאנדעט אויפן מאדים. דער געיעג האט שוין אפגעקאסט פיל מער ווי יעדע אנדערע קאסמאס מיסיע וויבאלד כמעט צוויי דריטל ראקעטס וועלכע מען האט אהינגעשיקט זענען דורכגעפאלן בעפאר מען האט געפארטיגט די מיסיע און טייל אפילו בעפאר מען האט אנגעהויבן. די קאסמאס אגענטורן ווייזן אן אז זייער אסאך זאכן קענען גיין אומריכטיג און דערפאר האט מען געהאט אזויפיל דורכפעלער אבער אין פאקט זענען אסאך פון די מיסיעס דורכגעפאלן מיט מער פשוט'ע זאכן ווי פארלירן קאמוניקאציע.
די ערשטע צו גיין קיין מאדים זענען געווען די רוסישע וועלכע האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס נאך אין 960' אבער ביידע זענען דורכגעפאלן. זיי האבן נאכגעשיקט נאך דריי צוויי יאר דערויף אבער אויך די דריי זענען דורכגעפאלן. צוויי זענען קיינמאל נישט ארויס פון די וועלט'ס ארביט און אן אנדערע וועלכע האט יא דעגרייכט זייער ווייט האט פארלוירן קאמיוניקאציע. צוויי יאר דערויף האט נאך איינס פארפעלט. טראץ רוסלאנד'ס דורכפעלער האט נאס"א באשלאסן אויך צו פרובירן און האט אנגעהויבן דעם מארינער פראגראם אין 964' און האט נאך יענעם יאר ארויפגעשיקט צוויי באזונדערע ארביטער מיט צוויי אנדערע ראקעטס פון וועלכע די ערשטע האט פארפעלט צו דעגרייכן דעם מאדים און די צווייטע האט סוקסעספול ארומגערינגעלט דעם רויטן פלאנעט. די ערשטע בילדער זענען געווען זייער אומקלאר און מען האט נאר אזויפיל געקענט זען אז דאס איז א רויטע פלאנעט מיט אסאך שטיינער.
נאך א מיסיע האט נאגעפאלגט אין 1969 ווען ביידע אמעריקע און רוסלאנד האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס יעדער איינע. אמעריקע האט געשיקט מארינער 8 און מארינער 9 און רוסלאנד האט געשיקט מארס 1 און מארס 2. דריי פון די ארביטער האבן דעגרייכט דעם מאדים 9 מאנאטן שפעטער און נאר דער מארינער 8 איז שטיין געבליבן ערגעץ. אבער צו די אנטוישונג איז פונקט געווען א שטארקע זאמד שטורעם אויפ'ן מאדים און די בילדער האבן גארנישט געקענט ווייזן. מען האט געווארט עטליכע וואכן און ערשט דערנאך האבן די ארביטער אנגעהויבן אראפשיקן קלארע בילדער און מען האט צום ערשטן מאל געקענט זען די ווייסע פארפרוירענע טיילן ביים שפיץ. אין די פריע 1970ער יארן האט רוסלאנד געשיקט באלד 10 ארביטער מיט א פלאן זיי צו לאנדן אבער נאר צוויי פון זיי האבן געלאנדעט און א דריטע האט אויך געלאנדעט אבער האט געלאנדעט צו שנעל און איז צעבראכן געווארן. די צוויי וועלכע האבן יא געלאנדעט האבן אויך נישט עקזיסטירט צו לאנג אבער אינאיינעם האבן זיי געשיקט 60 גאר קלארע בילדער פון וועלכע מען האט געקענט נאנט באטראכטן די זאמד און שטיינער און זייערע קאלירן. נאך מיסיעס האבן נאגעפאלגט און עס האט אנגעהויבן ווערן מער סוקסעספול און אין 976' האבן די צווילינג וויקינג ארביטער ביידע סוקסעספול געלאנדעט און צום ערשטן מאל געשיקט קאלירטע בילדער און אסאך נייע אינפארמאציע וועגן די אטמאספערע און געאגראפיע.
אין די קומענדיגע 20 יאר האבן סיי רוסלאנד און סיי אמעריקע געשיקט עטליכע ארביטערס פון וועלכע רוב זענען געווען סוקסעספול און האבן אנגעהויבן אויסשטעלן א מאפע פון דעם מאדים. אין 97' האט נאס"א געשיקט דעם פעטפיינדער טרעקל וועלכע איז געווען א געוואלדיגע סוקסעס פונען ערשטן מינוט אן און האט געשיקט איבער 16,000 בילדער און האט געטאן פארשידענע עקספרימענטן מיט די זאמד און שטיינער. ביי יענעם מיסיע האט די וועלט צום ערשטן מאל געטראפן אן אינטערעסע אין דעם מיסיע און יעדער האט געליינט און גערעדט דערוועגן.
זייענדיג באוואפענט מיט אזויפיל סוקסעס האט אמעריקע, רוסלאנד, און אויך יאפאן אנגעהויבן שיקן מיסיעס קיין מאדים אבער רוב זענען דורכגעפאלן יעדע צוליב אן אנדערע סיבה. אבער נאס"א האט נישט אויפגעגעבן און האט אין 01' סוקסעספול געלאנדעט דעם אדיסי וועלכע האט געטאן עקספרימענטן מיט די אטמעספערע און געשיקט טויזענטער בילדער פון די העכסטע ערטער אויפ'ן מאדים. נאכדעם זענען געקומען די אייראפעאישע און האבן ארויפגעשיקט דעם ביגעל וועלכע האט געברויכט לאנדן און אריינגראבן אין די ערד פון דעם מאדים און דאס עקספרימענטירן. די לאנדונג איז געווען א סוקסעס אבער מען האט פארלירן קאמיוניקאציע דערמיט.
די לעצטע מיסיעס זענען געווען די צוויי מארס ראווערס וועלכע זענען געשיקט געווארן אין 03' אין צוויי באזונדערע מיסיעס. ביידע זענען געווען סוקסעספול און זענען נאך היינט טעטיג אויפ'ן מאדים אבער ווי נאס"א זאגט עלטערן זיי זיך שוין און וועלן בקרוב שטארבן. נאס"א האט באשלאסן צו שיקן א צווייטע פאר ראווערס וועלכע זענען ארויסגעשיקט געווארן אום אוגוסט 2006. מיט יעדע מיסיע ווערן די בילדער קלארער און קלארער און נאס"א זאצט אז אויב אלע צוקונפדיגע מיסיעס וועלן זיין סוקסעספול וועט זי זיין גרייט צו שיקן א לעבעדיגע מענטש ביז 20 יאר.
פארוואס פרובירט מען נישט שיקן מענטשן?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
די הויפט סיבה פארוואס מען טראכט נאך נישט פון שיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים איז צוליב דער פאקט אז צוויי פון יעדע דריי מיסיעס זענען דורכגעפאלן אויף דערווייל און דאס איז א גרויסע איינשטעל פאר מענטשן. צום אלעם ערשטן דארף מען זיך איבערצייגן אז מען קען שיקן ראבאטישע ראווערס איינע נאך די אנדערע פאר לאנגע יארן און אלע זאלן זיין סוקסעספול. צווייטנס איז דאס צו טייער. א מיסיע קיין מאדים קאסט דערווייל א מיליאן דאלאר פער יעדע פונט וואס מען שיקט אהין. א צווילינג ראווער קאסט איבער א ביליאן דאלאר צו מאכן און דערויף קומען צו די קאסטן פון לאנטשן און אפערירן וועלכע קאסטן הונדערטער מיליאנען דאלארן. אויב א גרופע מענטשן זאלן געשיקט ווערן וועט מען דארפן א פיל גרעסערע ראקעט און קאפסול וועלכע וועט קאסטן אסטראנאמישע סכומים און מיט אזא קליינע סוקסעס ראטע האט עס נישט קיין שום פשט.
דריטענס דארף מען שטודירן טויזנטער זאכן בעפאר מען קען שיקן א מענטש. די ראווערס דארפן נישט קיין עסן און שלאפן און טוען וואס מען הייסט זיי. זיי ווערן נישט געשאדט פון ראדיאציע און האבן נישט קיין פראבלעם מיט די עקסטרעמע וועטערס. א מענטש וועט די אלע זאכן דארפן האבן און דאס וועט נישט גרינג אנקומען וויבאלד די מיסיע געדויערט לאנגע מאנאטן און דער מענטש וואלט נארמאל דאס נישט געקענט איבערלעבן.
די ראווערס פארלאנגען נאר א האלבע מיסיע ווייל זיי דארפן נישט אהיימקומען. די בילדער און דאטא ווערט טראנסמיטירט צו די וועלט און ווען זיי האבן אפגעדינט לאזט מען זיי דארט איבער. כדי צו קענען טראגן א מענטש קיין מאדים דארף מען מאכן א פלאן וויאזוי זיי אהיימצוברענגן וואס דאס אליינס קען געדויערן יאר לאנג. מען דארף ערשט שיקן עטליכע מיסיעס און זיי באווייזן צוריק צו ברענגן און ערשט דערנאך וועט מען קענען אנהייבן טראכטן דערפון.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- ↑ תלמוד בבלי, מסכת שבת, דף קנו, עמוד א
- ↑ מוסטער:הידען
- ↑ (2009) Mars: Prospective Energy and Material Resources, illustrated, Springer Science & Business Media, 600. ISBN 978-3-642-03629-3.
- ↑ 4.0 4.1 Williams, David R. (1טן סעפטעמבער, 2004). Mars Fact Sheet. National Space Science Data Center. NASA. דערגרייכט דעם 24סטן יוני, 2006.
- ↑ Barlow, Nadine G. (2008). Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere, Cambridge planetary science. Cambridge University Press, 21. ISBN 0-521-85226-9.
- ↑ Vitagliano, Aldo (2003). Mars' Orbital eccentricity over time. Solex. Universita' degli Studi di Napoli Federico II. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 7טן סעפטעמבער, 2007. דערגרייכט דעם 20סטן יולי, 2007.
- ↑ Meeus, Jean (מערץ 2003). When Was Mars Last This Close?. International Planetarium Society. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 16טן מיי, 2011. דערגרייכט דעם 18טן יאנואר, 2008.
- ↑ Ares Attendants: Deimos & Phobos. Greek Mythology. דערגרייכט דעם 13טן יוני, 2006.
- ↑ Hunt, G. E.; Michael, W. H.; Pascu, D.; Veverka, J.; Wilkins, G. A.; Woolfson, M. (1978). "The Martian satellites—100 years on". Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society 19: 90–109. Bibcode:1978QJRAS..19...90H.
- ↑ Greek Names of the Planets. ארכיווט פון דעם אריגינאל דעם 9טער מיי, 2010. דערגרייכט דעם 14טער יולי, 2012. “Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War.” See also the Greek article about the planet.
- ↑ Arnett, Bill (November 20, 2004). Phobos. nineplanets. דערגרייכט דעם 13טער יוני 2006.
- ↑ מוסטער:Cite conference
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- מאדים אויספארשונג פראגראם ביי NASA.gov
- גוגל מארס און גוגל מארס 3D, אינטעראקטיווע מאפעס פונעם פלאנעט
- געאדי מאדים, מאפירן זייטל וואס שטיצט NASA World Wind, Celestia, און אנדערע אפליקאציעס
בילדער
- Mars בילדער פון NASA's Planetary Photojournal
- Mars בילדער פון NASA's Mars Exploration Program
- Mars בילדער פון Malin Space Science Systems
- HiRISE בילדער קאטאלאג פונעם אוניווערסיטעט פון אריזאנע


text:
וברכתיך בכל אשר תעשה
בס”ד
א גוטן טייערע חבירים וידידים
פורים איז שוין אויך אדורך געלאפן, און ווי מיר האבן געשמועסט פרשת כי תשא – פורים, אז דער ארבעט וואס ליגט אויף אונז אין די טעג איז זיך צו באקענען מיט זיך אליין, מיט די אמתע זיך, יעצט שטייענדיג עטליכע טעג נאך פורים שרייבן מיר די שורות מיט א זיכערקייט אז איעדע פון אונז האט טאקע אנערקענט די כוחות וואס ליגט אין אונז, מיר זענען אלע געווען שאקירט זיך צו טרעפן און באגעגענן מיט די אמתע זיך, זעהן ווי אונזערע אינערליכע כוחות ברענען צו זיין נאנט צו השי”ת, רצונינו לעשות רצונך …רצונינו לראות את מלכינו, די תשוקה צו ווערן נאנט צו אונזער טאטע אין הימל אבינו שבשמים איז ארויס פון אלע גרעניצן, און ווי פארשטענדליך זענען מיר אלע פארנומען די טעג זיכער מאכן אז מיר פארגעסן נישט די הרגשה, זיכער מאכן אז מיר קעשן איין אונזערע כוחות, כדי עס זאל בלייבן מיט אונז א גאנץ יאר אויך ווען מיר זענען שוין ניכטער.
צו דיר טייערע חבר וואס ליינט די שורות פארוואונדערט און טראכט צו זיך …איך האב גארנישט געשפירט, יא אמת פורים איז געווען געשמאק אבער פון דעם רצונינו לעשות רצונך וכדומה ווייס איך נישט, מיינע אינערליכע כוחות און בענקענישן איך האב מיך מיט זיי קיינמאל נישט באגעגנט, בעטן מיר נעם זיך צוזאם און פאנג אָן אריין קוקן אין דיין לעבן מיט א טיפערן בליק, פאנגט אָן באמערקן און באטראכטן ווי אזוי נעמט דיין נשמה אויף די שרעקליכע און שווערע נייעסן וואס זענען געהערט געווארן אין די לעצטיגע טעג, ווי אזוי דערהערסטו דעם רוף פון השי”ת, און אויב וועסטו מאכן דעם חשבון מיט אַן אמת, וועסטו גלייך זעהן אז מיר אלע ברענען און בענקן זיך צו טוען דעם רצון ה’, מיר אלע שרייען אויס פון אינעווייניג טאטע מיר זענען דיינע ואין לנו על מי להשען אלא על אבינו שבשמים, לאמיר זיך אלע צוזאם נעמען כאיש אחד בלב אחד און אנפאנגן טוען צום זאך, ארויסצוברענגן אונזערע תשוקות און רצונות מכח אל הפועל.
ווען מיר נעמען זיך צו די ארבעט, מיר ווילן אנפאנגן ארויס ברענגן אונזערע אינערליכע כוחות, קומען אבער צו גיין אזעלכע מחשבות ווי, איך האב דאך שוין אזוי פיל מאל פרובירט, אזוי פיל מאל אנגעפאנגן, ס’גייט נישט, און דאס גייט אין אלע ענינים למשל ווען מ’רעדט פון לערנען די תוה”ק זאגט ער אז דאס וואס ער קען נישט איז נישט קיין נייע זאך, איך געדענק נאך זייענדיג א קינד ווי איך האב זיך געמוטשעט צו פארשטיין א שטיקל גמרא, און אזוי גייט עס ביזן היינטיגן טאג, איך שפיר אז איך קום אין ערגעץ נישט אָן, און ווען איך בין שוין יא מצליח פארגעס איך עס גאר שנעל, אזוי אויך ווען עס קומט צו עניני עבודת ה’ ווי למשל תפילה בכוונה, שמירת המחשבה, איך שפיר אז איך האלט יעצט דארט ווי איך האב געהאלטן ביי מיין בר מצוה, ירידות און עליות, א טאג ארויף און א טאג אראפ, איך קום און ערגעטץ נישט אָן איך זעה נישט קיין סוף, מיר ווערן צובראכן, מ’געבט אויף, מיר ברעכן איין ..נע! ס’וועט שוין פון מיר גארנישט זיין אדער ווערן, מעין יבא עזרי?! לאמיר כאפן א בליק אין די וואכעדיגע פרשה און בסייעתא דשמיא זוכה זיין ארויס צו נעמען די ריכטיגע חיזוק וואס זאל אונז קענען ארויס נעמען פון די מחשבות און אונז געבן די כוחות אנצוגיין מיט שטארקייט סיי ברחניות און סיי בגשמיות.
די פסוק זאגט וַיָּבִיאוּ אֶת הַמִּשְׁכָּן אֶל משֶׁה – כלל ישראל האט געברענגט די משכן צו משה רבינו, ברענגט רש”י די מדרש תנחומא אמר משה לפני הקדוש ברוך הוא, איך אפשר הקמתו על ידי אדם, אמר לו עסוק אתה בידך נראה כמקומו והוא נזקף וקם מאליו, וזהו שנאמר הוקם המשכן הוקם מאליו – משה רבינו האט געזאגט פאר השי”ת אז עס איז נישט מעגליך פאר א בשר ודם אויף צושטעלן אזא משכן עס איז פשוט נישט במציאות, האט השי”ת געזאגט די טו! די פאנג אָן, און עס וועט זיך פון זיך אליין אויף שטעלן, און דערפאר זאגט די פסוק דער שלון הוקם המשכן ס’האט זיך אויף געשטעלט.
לאמיר פארשטיין א) וואס איז די פשט אז השי”ת באפעלט משה רבינו אויף צושטעלן א זאך וואס איז נישט מעגליך און דערנאך שטעלט עס השי”ת אליין אויף? ב) די לשון פון “ויעש” משה כאשר צוה ה’, אדער משה “עשו” כאשר צוה ה’, זענען לשונות וואס ווערן דערמאנט גאר אסאך מאל אין אונזער פרשה (אין די ספרים הקדושים ווערט דערמאנט א חשבון פון אכצן מאל), ווען מיר זאלן פארציילן פאר אונזערס א חבר: “בערל! די ווייסט איך האב געבויט א שאנק”, פאנגט זיך די שמועס אָן מיט די ווערטער, איך האב ‘געטוען’ אזוי ווי עס איז געשטאנען אין די אינסטראקשענס, שפעטער ווען מ’האלט שוין אינדערמיט רופט מען עס, איך האב ווייטער ‘געארבעט’ און ווען מ’האלט שוין מער צום סוף רופט מען עס איך האב ‘צוגעענדיגט’, נישט כסדר די זעלבע לשון פון איך האב געטוען ווייטער געטוען און נאכאמאל געטוען, אין אז מיר געפינען און די תורה הק’ אזוי פיל מאל דערמאנט די לשון ‘ויעש’ משה די לשון פון טוען, ליגט זיכער עפעס טיפער וואס מיר דארפן אפלערנען.
ר’ אייזיק דער גרויסע עושר און תומך תורה, האט איין איינציג בן יחיד’ל ברוך, זיין טייערע ברוך’ל האט ער אלע יארן אויפגעצויגן מיט א זילבערנעם לעפל אין מויל, פון אלץ קליין קינד האט ער אים באגאסן מיט אלעס וואס זיין הארץ האט נאר געוואלט אדער געגליסט, ער איז געווארן געספויעלט אויפן העכסטן סטאנדארט, אזוי זענען די יארן געלאפן ברוך’ל איז שוין דורך די ישיבה יארן און ב”ה חתונה געהאט מיט די גאנצע קנאַק און פאָמפ אזוי ווי ס’פאסט זיך פאר אזא עושר ווי ר’ אייזיק’ס זוהן, נאך די חתונה לויפן דורך די יארן, דער טאטע האט אריינגענומען ברוך אין די ביזנעס, אונזער ברוך’ל האט פארשטייט זיך נישט געארבעט צו שווער נאר דרייט זיך אין פרייט זיך, אלץ האט ער די לעצטע מאדעל קאר אין סעלפאון וכדו’, מאכט זיך ביזי און פארנומען מיט גארנישט, ס’איז אנגעקומען צו אזא מצב אז ברוך האט אנגעפאנגען קראנק צו ווערן פון גארנישט טוען, און דאס איז באגלייט געווארן מיט די מחשבה אז אלעס קומט זיך מיר, אלעס איז מיין, דערנאך האט ער גענצליך אויפגעהערט ארבעטן, און מער נישט אריין געלייגט די פינגער אין קאלט וואסער, נישט פאר זיך און נישט פאר א צווייטן, אזש ס’האט אנגעהויבן שאטן פאר אלע ארומיגע.
ר’ אייזיק האט עס באמערקט, ער כאפט זיך אז די מצב טויג נישט, און איז מחליט גענוג, ער מאכט א סטאפ דערצו! ברוך באקומט מער גארנישט, נאר אויב ער וועט אריין לייגן כח און ארבעט, אז ער וועט זיך מיטשענען וועט ער באקומען, און אויב נישט נישט, ר’ אייזיק איז געגאנגען און געעפענט פאר ברוך א אייגן ריטעיל געשעפט און געזאגט צו זיין מוזשיניקל: הער זיך איין ברוך, דאס איז עס, מער געב איך דיר גארנישט, נעם די געשעפט און מאך דיין אייגן לעבן, וועסטו ארבעטן וועסטו האבן פרנסה און קענען לעבן ווי א מענטש און אז נישט נישט! ברוך’ל פאנגט אן וויינען טאטי איך קען נישט איך האב קיינמאל אין מיין לעבן נישט געארבעט, אבער דער טאטע זאגט: ברוך דאס איז עס, די ארבעט די מיטשע דיך וועסטו שוין קענען, לייג אריין דיין גאנצע כח און קראפט וועסטו זעהן אז די וועסט שיין מצליח זיין…
אבער איין זאך האט ברוך נישט געוואוסט, אז זיין באליבטע טאטע שטייט אונטער די גאנצע נייע געשעפט און קוקט זיך צו, און ווען ער זעט אז זיין ברוך ארבעט און מיטשעט זיך שיקט ער אריין גוטע קוסטומערס אז זיין ברוך’ל זאל מצליח זיין, אבער ווען ער זעט אז ברוך חלומט ארום און פארברענגט די צייט האט ער זיי אפגעהאלטן, ער איז געשטאנען מיט הארץ און געפיהל און געארבעט שווער מחנך צו זיין, זיין טייער קינד אים שטעלן אויף די אייגענע פיס, אים צו מאכן פאר א מוצלח.
אונז קליינע מענטשעלעך זענען נישט צופיל אנדערש ווי ברוך, מיר זענען פון קליינווייז אָן צוגעוואוינט צובאקומען אָן טוען צופיל, אבער באמת ווען א מענטש וואקסט אויף און קומט צום פולן שכל דארף ער אנהייבן צו טוען, טוען און נאכאמאל טוען ווי דער פסוק זאגט אדם לעמל יולד (איוב פרק ה) א מענטש איז געבוירן געווארן זיך צו פלאגן, צו ארבעטן שווער, השי”ת אונזער באליבטע טאטע האט אונז אראפגעשיקט אויף די עולם העשיה צו טוען, נישט צו זיצן מיט צוזאם-געלייגטע הענט און באקומען, ער וויל מיר זאלן טוען דאס בעסטע וואס איעדער פון אונז קען לויט אונזערע כלים און כוחות, ער דארף נישט מיר זאלן טוען דאס וואס מיר קענען נישט, השי”ת וויל מיר זאלן פרובירן און נישט אויף געבן, ער וויל זעהן ווי מיר טינקן יא איין די הענט אין קאלט וואסער, ווי מיר נעמען דעם עול אויף אונזערע פלייצעס און ארבעטן שווער צו טוען זיין רצון, און ווען ער זעט אז מיר פלאגן זיך מיר פרובירן טוען דאס בעסטע וואס מיר קענען, ברענגט דאס ארויס די סייעתא דשמיא, השי”ת קומט צום האנט! ווען מיר לייגן אריין כוחות איז דאס משפיע הימלישע הילף און דערנאך פארט עס שוין גרינג!
דאס זאגט השי”ת פאר משה רבינו אוודאי ווייס איך אז עס איז צו שווער די זאלסט אליין אויף שטעלן די משכן, איך האב קיינמאל נישט געטראכט אז די זאלסט עס אליין טוען, די טו, די מיטשע זיך, די זאלסט הארעווען און פרובירן דיין בעסטע, אז די וועסט טוען דיינס וועט די סייעתא דשמיא שוין נאכקומען און עס אויף שטעלן, דא האט משה רבינו דערהערט א יסוד גדול אין עבדות ה’ אז א מענטש דארף נאר טוען און נישט אויף-טוען, טוהן און נישט נאך-טוען, טוען און נישט אפ-טוען, ‘נאר פשוט טוען’ די רצון ה’ כסדר נאכאמאל און נאכאמאל ויעש משה כאשר צוה ה’, משה האט געטוען, און געטוען, און נאכאמאל געטוען, און ערשט דערנאך ‘והוקם’ את המשכן האט זיך עס אליין אויף געשטעלט.
טייערע חבירים, ווען מיר מיטשענען זיך איבער א ענין, און מיר שפירן אז ס’גייט נישט, מיר שפירן אז מיר קומען נישט אָן צום ציעל דארפן מיר געדענקן קיינמאל נישט אויף צו געבן, נאר ממשיך זיין מיט אונזער ציעל, טוען, טוען און נאכאמאל טוען, מיר דארפן גלייבן און פארשטיין אז בדווקא דאס איז דער רצון ה’ אז מיר זאלן טוען, און ווען מיר פרובירן און עס גייט נישט, מיר קומען נישט אָן און ערגעץ, געדענק אז דער ציעל איז נישט אנצוקומען, נאר פארקערט די יעצטיגע שווערע מצב דער נסיון דאס בדוקא איז דער ציעל וואס השי”ת וויל אז די זאלסט ‘יעצט’ אדורך גיין, און נאר אין די מצבים איז באגראבן אונזער הצלחה, נאר פון אזעלכע מצבים וועלן מיר זוכה זיין צו שטייגן, און צו חיי עולם הבא, די שווערע ארבעט וואס מיר לייגן אריין וועט ווערן איבערגעדרייט צו געוואלדיגע ברכות, הצלחות און ארויס ברענגן כוחות וואס מיר חלום’ן נישט אז מיר פארמאגן אבער ביז אהין דארף מען נעמען טאג ביי טאג און קעמפן העלדיש, טוען, טוען און נאכאמאל טוען.
פארשטייט זיך אז דאס איז דער שליסל צו סייעתא דשמיא, השי”ת וויל אונז אלע העלפן סיי ברוחניות און סיי בגשמיות ער וויל אבער זעהן אונזער ארבעט ווי מיר טוען די רצון ה’, ווי מיר לייגן אריין אונזער גאנצע כח, און מיר גיבן קיינמאל נישט אויף… ער איז אונזער געטרייע טאטע וואס שטייט די אנדערע זייט פונעם געשעפט און קוקט צו מיר לייגן אריין אונזער גאנצע כח, צו מיר ארבעטן, צו מיר מיטשענען זיך אינעם ביטערן גלות צו שלעפן דעם שווערן עול און ווען ער זעט ‘אונז’ זיינע טייערע קינדער רופט ער אויס צו זיינע מלאכים …חזו חזו ..בני ..חביבי קוקט אויף מיינע באליבטע קינדערלעך וואס כאטש עס איז פארהאן כל מיני שוועריגקייטן, זיי גייען אדורך יסורים און ביטערע נסיונות דאך טוען זיי מיין רצון מיט די גרעסטע מאס געטריישאפט און ביטול, זיי געבן קיינמאל נישט אויף, זייער אמונה בלייבט פעלזן פעסט, פארשטייט זיך אז השי”ת שיקט אראפ זיינע גוטע שלוחים צו העלפן כלל ישראל מיט כל מיני ישועות ורפואות, און זיי וועלן אונז באגלייטן ביז מיר וועלן זוכה זיין אנצוקומען צו די אונזער תכלית השלימות והאמיתית, אזוי ווי משה רבינו ע”ה האט געבענטשט די אידישע קינדער ווען ער האט געזעהן אז זיי האבן “געטוען” ויברך אותם משה יה”ר שתשרה שכינה במעשי ידיכם!
לסיכום געדענק:
• טוען טוען, און נאכאמאל טוען, און חלילה קיינמאל נישט אויף געבן.
• פארשטיי און ווייס אז אין די שווערע מצב ליגט באגראבן די גרעסטע מאָס הצלחה וברכה.
• די אנדערע זייט פונעם געשעפט שטייט אונזער געטרייע טאטע מיט הארץ און געפיל.


text:
איאטאלא כומעיני אינטערנאַציאָנאַל איראן אמעריקע מיטל מזרח סאשעל מידיא פון דער יוד פראטעסט ראיאטן כומעיני: שונאים געברענגט פראטעסטן
איראן — דער איראנער גייסטליכער פירער איאטאלא כומעיני, האט נעכטן צום ערשטן מאל עפנטליך אדרעסירט די אנגייענדיגע אנטי-רעגירונג פראטעסטן אין לאנד, זאגנדיג אז דאס זענען ארקעסטרירט דורך איראן'ס שונאים, ספעציפיש די פאראייניגטע שטאטן. דאס ווייסע הויז האט רעאגירט צו כומעיני'ס סטעיטמענט, זאגנדיג אז דאס איז א לעכערליכע באשולדיגונג, ווייל די פראטעסטן זענען אויטענטיש און קומען פון עכטן אויפברויז און אנטוישונג וואס די איראנער בירגער שפירן קעגן זייער רעגירונג. מען האט נעכטן אויך געהערט אז די איראנער רעגירונג האט אנגעהויבן בלאקירן צוטריט צו אלע סאציאלע מידיא–נעצן איבער'ן לאנד, נישט צו ערלויבן בירגער צו ארגאניזירן פרישע פראטעסטן. אויך האבן די אויטאריטעטן געזאגט אז די צאל אומגעקומענע זינט'ן אנהייב פון די פראטעסטן, איז געשטיגן צו 21.
ווי איז דאס געשעהן? זעה Iran אויף גוגל מעפס
קומענדיגע
« פאריגע נייעס
« פאריגע נייעס
פאריגע
קומענדיגע נייעס »
קומענדיגע נייעס »
הירשם ל- תגובות לפרסום (Atom)


text:
בס”ד
ווער ביסטו? וואס זענען דיינע מעלות
א גיטן טייערע חבירים וידידים..! צייט לויפט ס’איז פורים אויף די וועלט, קוים איז געווען חנוכה און ב”ה פורים איז שוין דא..! איך האב געטראכט אז די וואך זאלן מיר צורוה-לאזן אונזער חבורה, ווייל די עולם איז דאך זייער פארנומען, …די וואס זענען זוכה צו טיילן צדקה גייען די טעג פון באנק צום באנק אנפילן די טאשן מיט קעש צו קענען מקיים זיין די מצוה פון מתנות לאביונים מיט א הידור, אנדערע זענען פארנומען און קעלער אדער ביים שמש זוכען די גיטע סחורה …א קעסטעלע וויין פון די בעסטע שב’בעסטע, מקיים זיין די מצוה פון עד דלא ידע בין ארור המן לברוך מרדכי, אנדערע לויפן צום סופר, זיי זוכן צו קויפן א שיינע מהודר’דיגע מגילה, און עס זענען דא די וואס גייען ארום זוכן עפעס א פארשטעלאכטץ, א מאסק, א היטל אנצוטוהן, אדער רענטן עפעס א אינטערעסאנטע קאר, …אלעס נאר כדי צו מאכן זיך מיטן עולם פרייליך…! אבער טייערע חבירים! אויב לייגען מיר אריין אזוי פיל כח זיך צו גרייטן צו דעם גרויסן טאג פון פורים, איז דאך אוודאי כדי מיר זאלן און איר אריין קוקן “מיט א טיפערן בליק” ווילאנג מ’איז נאך ניכטער, און זיך מתבונן זיין וואס איז פורים? חז”ל זאגן אונז (תיקוני זוהר) אז פורים איז גרעסער ווי יום כיפורים, און בכלל די ענין פון שמחה, וואס מיינט דאס? א אינטערעסאנטע היט מיט א לאנגע נאז?? איך גלייב נישט אז פון דעם רעדן חז”ל, ווייל א מינוט נאך פורים איז אלעס צוריק די זעלבע, אזא מין שמחה בלייבט נישט איינגעקריצט אין הארץ, ווען מרדכי הצדיק האט געשריבן און די מגילה (ח טז) לַיְּהוּדִים הָיְתָה אוֹרָה וְשִׂמְחָה וְשָׂשׂן וִיקָר, פאר אידישע קינדער איז געווען ליכטיג, די טעג זענען ימי שמחה וששון, מיינט עס אמת’ע שמחה וואס דארף בלייבן מיט א מענטש, לאמיר דאס אויסשמועסן צוזאמען און בעזהשי”ת וועלן מיר זוכה זיין צו א ליסטיגע און פרייליכע פורים תשע”ב…! אין די וואכעדיגע סדרה (אין וואס פורים פאלט געווענטליך) שטייט: כִּי תִשָּׂא אֶת רֹאשׁ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לִפְקֻדֵיהֶם וְנָתְנוּ אִישׁ כֹּפֶר נַפְשׁוֹ לה’.
השי”ת זאגט פאר משה רבינו אז ווען די ווילסט ציילן כלל ישראל, זאל יעדער געבן א מחצית השקל אויסצולייזן זיין נפש, און מען זאל דערנאך ציילן די שקלים, – פרעגט זיך, פארוואס שטייט כי תשא א לשון פון אויף הייבן, צו זאגן ציילן וואלט געדארפט שטיין כי תפקוד וואס דאס איז א לשון פון ציילן אזוי ווי עס שטייט און פסוק לפקדיהם? אויך דארף מען פארשטיין די לשון פון “ראש” בני ישראל, די קאפ פון אידישע קינדער, וואס ליגט און דעם?
געווען איז א אינגערמאן ר’ זלמן וואס איז יארן לאנג ארומגעפארן מיט א אלטע ישיבה’ישע קאר פון די אכטציגער יארן, פרעגט מיר נישט ווי אזוי, אבער דער אייבערשטער האט געהאלפען און ער האט געמאכט גאר א גוטן געשעפט און ארויס מיט א גרויסע ריוח, פארשטייט זיך ס’נעמט נישט לאנג און זיינע גוטע חבירים זאגן …נא זלמי ביסט דאך שוין נישט אזא בטלן, שאף דיר א נייע גוטע קאר וואס קיינער האט נישט, דער עולם דארף דאך וויסן אז די האסט געמאכט געלט, בקיצור, זלמי גייט טאקע אריין צום דיעלער און עטליכע טעג דערנאך באקומט ער א הערליכע ברענד ניו פולי לאדעד קעדילעק עסקעלעיד, ער פארברענגט נישט קיין מינוט און ער גייט צו מיט שטאלץ איר אויף מאכן, אבער ווי ערשטוינט ווערט ער, ווען ער באמערקט אז ער האט נישט די שליסל, ער האט באקומען א רי-מאט אבער נישט די שליסל, שטייט ער דארט אזוי פארלוירן, פלוצלינג רופט זיך אן א חבר, זלמי דיין קאר דארף נישט א שליסל אויף צומאכן די טיר, די האסט דאך די נייע פארגעשריטענע קאר עס מאכט זיך אליין אויף ווען די קומסט נאנט, …טאקע?! ער גייט צו און אומגלויבליך, ס’מאכט זיך אויף, ער זעצט זיך אריין און נאכאמאל די זעלבע מעשה ער האט נישט די שליסל אנצוצונדן די קאר, ער ברעכט זיך קאפ ביז זיין חבר זאגט איהם, און דעם קאר דארפסטו נאר דריקן דעם קנעפל, …אה ב”ה יעצט כאפ איך… און אזוי ווייטער און ווייטער אויף יעדע קלייניגקייט ברעכט ער זיך קאפ, ביז אונזער זלמי איז מחליט גענוג געליטן פון די צודרייטע קאר, איך גיי מיך צוריק צו מיין אלטע באקוועמע קאר, דארט האב איך געהאט א נארמאלע שליסל, א נארמאלע קלאטש און א נארמאלע טעיפ ריקארדער, נישט די רינדעכדיגע שפיגלען, און זיינע חבירים זאגן …זלמי טו דאס נישט. די געסט אוועק אזא געשמאקע באקוועמע קאר פאר א אלטע צובראכענע, וואס איז מיט דיר? אבער זלמי שרייט איך ווייס נישט פון וואס עטץ רעד, עס מאכט מיר אזא קאפ וויי, איך האב נישט קיין כח צו די גאנצע מעשה, איך ווער שוין פטור דערפון…
טייערע חבירים, יעדע פון אונז איז א נייע פארגעשריטענע געלונגענע “טאפ מאדעל”, מיר אלע זענען אנגעפילט מיט כשרונות, מעלות, אין טאלאנטן, אבער ליידער נעמען מיר נישט די צייט, קאפ און מח זיי צו באמערקן, און אנערקענען, און אמאל גייט עס ווייטער, אז נישט נאר מיר טוהן נישט אנערקענען אונזערע מעלות, טוהן זיך און אונז אריין כאפן אזאלעכע צובראכענע געדאנקן ווי …די וועלט וואלט זיך פיין א עצה געגעבן אן מיר, וואספארא גרויסע חילוק מאך איך דען?, …טוהן מיינע מעשים באמת מאכן א נפקא מינה פאר השי”ת? …ווען איך טו א מצוה איז דאס טאקע משפיע פאר די וועלט? …מילא יעקל, משה אדער חיים זענען געבוירן מיט טאלאנטן אין די הענט אבער איך, נע האב איך דען עפעס א מעלה אדער טאלאנט? …איך ווייס דאך פון אלטץ קינד אז איך בין א דורכפאל, א שלימזל, …וועל איך נאך אמאל מצליח זיין? איז נאך דא האפענונג פאר מיר? און נאך אסאך אזעלכע ענדליכע נעגאטיווע מחשבות, מיר דארפן פארשטיין אז אויב אנערקענען מיר נישט אונזערע טאלאנטן, מעלות, גרויסקייט, כוחות אין כלים מיט וואס השי”ת האט אונז באשאנקן, אויב גלייבן מיר נישט אז מיר אידישע קינדער קענען מיט איעדע קלייניגקייט ברענגן א דירעקטן נחת רוח פאר השי”ת אין מאכן א איבערקערעניש אין די עולמות עליונים ותחתונים, מיט א קליינטשיגע גוטע ווארט אדער מעשה טוב, אויב קענען מיר זיך נישט אויפהייבן די קאפ מיט שטאלץ אין אריינטראכטן אין זיך, זיך אנקוקן אין פארשטיין ווער איך בין באמת, ארויסקומען פון מיין באקס און לעבן מיט די מחשבה אז יא! איך בין א טייער באליבט קינד פון השי”ת וואס האט און זיך כוחות צו טוישן אין באלייכטן די וועלט מיט תורה, מצות און מעשים טובים, זענען מיר פונקט ווי זלמי וואס נאך א קורצע צייט געבט ער אויף, און ווארפט אוועק דעם הערליכן באקוועמע קאר אפילו ס’איז פיל מיט אסאך געלונגענע מעלות, און נעמט זיך א אלטע צובראכענע…
טייער חבר! קוק זיך ארום רוב גדולי תורה זענען מענטשן וואס האבן זיך אליין געמאכט אן קיין טאלאנט אן קיין זכות אבות נאר פון הארעוואניא, און אמונה-גלייבן און זיך אליינס, אמונה אז איך פארמאג די כוחות צו קעמפן פאר מיינע אייגענע רעכטן, אמונה אז איך קען מאכן א חילוק אויף די וועלט, אמונה אז איך בין אראפגעשיקט געווארן מיט א ציל, און מיט א שטאלצע אויפגעהויבענע קאפ זיך נישט געלאזט פון קיינעם אפילו און די שווערסטע אומשטענדן, די אלע חסד ארגעניזאציעס וואס באלייכטן די וועלט צו דאס איז הצלה, חבירים, שומרים, ביקור חולים, רופא חולים, מתיר אסורים אדער זוקף כפופים, אלע מוסדות התורה, קירוב אין ישיבות וכדו’ און די ליסטע גייט ווייטער אן א שיעור, זענען אלע געבויט געווארן דורך יחידי סגולה, מענטשעלעך פונקט ווי מיר און דיר וואס האבן געהאט א חלום וואס מענטשען האבן אוועקגעמאכט אלץ א ווייטע פאנטאזיע, און עס געמאכט פאר א מציאות, זיי האבן זיך אריין געווארפן מיט מסירת נפש, געארבעט, און געשוויצט ביז זיי האבן זוכה געווען אז פון הימל האט מען צוגעשיקט סייעתה דשמיא, און זיי זענען געווארן א חלק פונ’ם כלל ישראל.
דאס איז דער יסוד וואס ליגט און דעם גרויסן טאג פון פורים, מיר אלע האבן שוין געזעהן פארגאנגענע פורים’ס ווי מיר אדער אונזערע חבירים טרינקן אביסל (אדער אביסל-צו-סאך) און עס ווערט מקיום דעם נכנס יין יצא סוד, מיר פאנגן פלוצלינג אן בענקן אין אויסדריקן אונזער ליבשאפט צו השי”ת אן קיין שום בושה מיר פאנגן אן זינגן ניגוני התעורורות …הייליגע באשעפער אנחנו אוהבים אותך… אבא, טאטע… מיר גיסן אויס די הארץ, עס פאנגן אן גיסן טרערן, מיר זענען מתפלל מעומק הלב, וואס האט דא פלוצים פאסירט? פארוואס איז דאס? פארוואס קענען מיר במשך פון די יאר נישט איין מאל זיך שטעלן דאווענען מיט א ברען אויפן קול, פארוואס קענען מיר במשך פון די יאר נישט ארויסזאגן איין גיט ווארט פאר א חבר, א קאמפלימענט, אדער גאר לייגן די האנט אויף זיין פלייצע מיט ווארעמקייט, נאר פורים נאכמיטאג נאכן טרינקן עטליכע באטלעך? די תירוץ איז פשוט א גאנץ יאר זענען מיר געבינדן די הענט, ווייל מיר שעמען זיך… וואס וועלן מיינע חבירים טראכטן… איך וויין ביים דאווענען… דער עולם וועט זאגן אז …איך האב אנגעפאנגן שיסן גיטע ווערטער?? איך זאל צוגיין העלפן מיין חבר איך בין נישט פון… א ווארט חיזוק פאר מיין חבר, איך בין נישט און קירוב… זיי איהם מעורר …איך בין נישט און חינוך… איך זאל טאנצן צו השי”ת איך בין נישט… און אזוי ווייטער און ווייטער האט ער א גאנצע ליסטע וואס ער איז נישט… און נאכדעם זייער א קליינע ליסטע מיט א פאר קלייניגקייטן וואס ער איז יא, (אויב עס איז בכלל פארהאן אזא ליסטע)….???!?!?!
זאגט אונז השי”ת אין אונזער סדרה ווען מען גייט ציילן כלל ישראל, קודם כל פאר אלעם תשא את ראש דארף מען זיך אויפהייבן די קאפ און זעהן ווער מיר זענען באמת, ארויס ברענגן אונזערע אמת’ע כוחות וואס ליגט באגראבן טיף טיף, זיין שטאלץ מיט זיך, יא! איך קען באלייכטן די וועלט, יא! איך מאך א חילוק און די וועלט, איך בין א “פרינץ” א באליבט קינד פון מיין טאטע און הימל דער קעניג איבער אלע קעניגען! דאס איז דער ערשטער און גרעסטער כופר נפש א מענטש זאל זיך אויסלייזן פון זיין אייגן גלות זיין קליינע באקסל ווי ער האט זיך אריין געזעצט… …א גאנץ יאר איז עס אזוי שווער! קומט אבער פורים ווען מ’טרינקט מער ווי מ’איז געוואוינט און עס עפענט זיך אויף אונזער פארמאכטע בלום אין ס’צייגט זיך ארויס מיט אלע אירע אויג-פארכאפענדע קאלירן, ווי די וועלט זאגט וואס ביי א ניכטערן אויפן לונג איז ביי א שיכור’ן אויפן צונג, מיר אלע זענען דארשטיג צו טוען דעם אייבערשטענס ווילן, אין דאס קומט ארויס פורים מיטן פולען רגש אין געפיל.
די גאנצע נס פורים פאנגט זיך אן מיט א פשוטע איד וואס האט געהייסן מרדכי ווי עס שטייט (ב ה) “אִישׁ יְהוּדִי” א יוד פשוט כפשוטו נישט א גאון וקדוש אדער א בנש”ק וכדו’, הָיָה בְּשׁוּשַׁן הַבִּירָה וּשְׁמוֹ מָרְדֳּכַי בֶּן יָאִיר בֶּן שִׁמְעִי בֶּן קִישׁ, אִישׁ יְמִינִי, אבער מרדכי האט נישט געקוקט אויף דעם נאר געגלייבט און זיך, ער האט געוואוסט אז זיינע מעשים, איעדע קלייניגקייט מאכט א חילוק, און ווען עס איז ארויס די גזירה אז מען דארף זיך בוקן פאר המן, אנשטאט זאגן אלע בוקן זיך וואס וועט שוין זיין אז איך וועל זיך אויך בוקן, וועם גייט אן צו איך ביק זיך יא אדער נישט? הייבט ער אויף די קאפ און זאגט …ניין איך בין א פרינץ א קינד פון השי”ת איך ביק זיך נישט פאר דעם רשע וּמָרְדֳּכַי לֹא יִכְרַע וְלֹא יִשְׁתַּחֲוֶה, און מיר ווייסן אז אט די קלייניגקייט איז געווען די אנפאנג פונ’ם ישועה פאר כלל ישראל, זיין מסירת נפש, זיין יודישער שטאלץ אין איבער געגעבנקייט דאס האט געברענגט די ישועה, אין צום סוף איז געווען וַאֲשֶׁר נִתַּן כֶּתֶר מַלְכוּת בְּרֹאשׁוֹ… וּמָרְדֳּכַי יָצָא מִלִּפְנֵי הַמֶּלֶךְ.. וַעֲטֶרֶת זָהָב גְּדוֹלָה מרדכי איז ארויס מיט די קאפ אין די הייעך אין גאר א קרוין דערויף, שפעטער זעמיר אויך אז וְרָצוּי לְרֹב אֶחָיו אז אפילו נישט יעדער האט מסכים געווען מיט אים איז ער ווייטער אנגעגאנגען מיט דֹּרֵשׁ טוֹב לְעַמּוֹ, וְדֹבֵר שָׁלוֹם לְכָל-זַרְעוֹ העלפן יודן אין טוען וואס ער מרדכי האט געקענט טוען בעסט.
די זעלבע מיט אסתר המלכה א קליין מיידעלע א יתומה כִּי אֵין לָהּ אָב וָאֵם, וואס קען מען שוין ערווארטן פון אזא צובראכענע מיידל, זי האט געהאט איעדע תירוץ אויף די וועלט זיך צו פארשטעקן, היינט וואלטן מיר איר געשיקט פאר טעראפי און כלערליי מיני ספעציעלע הילף, …זי איז דאך א יתומה וואס האט נישט קיין נארמאלע שטוב, און אחשורוש נעמט איר פאר זיך, שרעקליך… אבער …ניין! זי ווייסט אז מ’ערווארט פון איר אסאך, זי האט געברענט מיט מסירת נפש ווי עס שטייט און די מפרשים זי איז געגאנגען צו אחשורוש מיט די לעצטע כוחות, איינגעשטעלט איר לעבן, און דארט האט זי געוויינט דעם קאפיטעל כב …אֵלִי אֵלִי לָמָה עֲזַבְתָּנִי …אַל תִּרְחַק מִמֶּנִּי כִּי צָרָה קְרוֹבָה כִּי אֵין עוֹזֵר, זיך נישט דעשראקן פון גארנישט זי האט גענומען איהרע אינערליכע כוחות און געגאנגען… וכאשר אבדתי אבדתי ס’האט איר בכלל נישט אינטערעסירט, אין צום סוף איז געווען וַיֶּאֱהַב הַמֶּלֶךְ אֶת-אֶסְתֵּר מִכָּל-הַנָּשִׁים וַתִּשָּׁא-חֵן וָחֶסֶד לְפָנָיו מִכָּל-הַבְּתוּלֹת וַיָּשֶׂם כֶּתֶר-מַלְכוּת בְּרֹאשָׁה, אסתר איז געווארן געקרוינט אויפן קאפ, נאר אזוי זענען מיר זוכה צו ישועה, הצלחה, סיי ברוחניות און סיי בגשמיות, נאר מיט א שטארקע אויפגעהויבענע קאפ וויסן וואס מיר פארמאגן, מחשוב זיין אונזערע כוחות, און טאלאנטן, און זיך נישט שרעקן פון גארנישט, נאר מארשירען שטאלץ און די ריכטונג פון הצלחה, טוהן וואס איז ריכטיג און וואס איז די רצון ד’, נישט קיין חילוק וואס דער זאגט אדער וואס יענער זאגט.
פורים איז צייט צו באקעמפן דעם עמלק (עמלק איז גימטריא ספק) הער אויף צו האבן ספיקות אין זיך, ווער א מאמין אין יחוס עצמי אין דיין אייגענע יחוס, אנערקענען ווער די ביסט, באקען זיך מיט דיר אליין, מ יט דיינע געוואלדיגע טאלאנטן, ווען די טרינקסט א פלעשעלע וויין און עס נעמט נישט לאנג …די שרייסט, וויינסט, זינגסט, און טאנצט, צו השי”ת, עס נעמט נישט לאנג און די זאגסט גוטע ווערטער פאר דיינע באליבטע אין גוטע פריינד, עס ערוועקט זיך און דיר א ליבשאפט צו א צווייטע איד און די האלזט איהם ארום, טראכט די גאנצע צייט דאס בין איך באמת, איך האב אינערליכע כוחות וואס זענען גאר שטארק, און זיי ברענען צו טוהן וואס איז ריכטיג, מוצאי פורים ווען די וויין און שיכרות לאזט נאך, נעם זיך צום ארבעט שרייב אראפ די גוטס וואס די האסט געטון נעכטן, הייב זיך אויף די קאפ מיט אלע דיינע מעלות, מיט די אמתע זיך, און געדענק אז די וועלט ווארט פאר דיר… און ועל כולם אונזער באליבטע טאטע און הימל וואס ער אונז באשאנקן די אלע געוואלדיגע טאלאנטן און מעלות, ער ווארט פאר אונז אלע… יא, די וועג איז א שווערע און א לאנגע אבער לאמיר זיך אנכאפן ווי ברידערלעך און מארשירען מיט שטאלץ אקעגן איהם… בביאת משיח צדקינו בב”א א פרייליכען פורים…!


text:
13. "שיינע אידן" פלעגן לייענען נ.י. טיימס, פארווערטס און מארגן זשורנאל; היינט מעג מען קוים לייענען דעם "שטערן".
זר זהב האט געשריבן:איך האב פונקט געטראכט לעצטענס פארוואס קענישט איינער אהערשטעלן כשר'ע שפילצייג וואס זינגט אין אידיש ניגונים אדער אלף בית, איך קויף אסאך טויס פאר די קינדער פון פישער פרייס אד"ג ס'באדערט מיך אז מיינע קליינע דארפן זיך אויסלערנען אלעס אין ענגליש (און קול באישה). איינער קען מאכן שיין געלט, וואטס די ביג דיעל ?
קארל האט געשריבן:1. זמן ר"ת מוצ"ש איז געווארן א חיוב פאר יעדן.
מיט וואס איז עס געווארן א חיוב אין די לעצטע יארן מער ווי ס'אמאל געווען?
2. ביז די לעצטע צענדליגער יארן איז נישט געווען אזא קפידה צו דאווענען מיט מנין; גדולי הרבנים וועלכע זענען געגאנגען אויף וואקאציע האבן פיל מאל בכלל נישט באמיט זיך צו באזארגן מיט מנין אין די קור ערטער.
וואס הייסט באמיט? די גרויסקייט פון מנין ווערט דאך געברענגט אין גמ', און פארוואס זאל מען נישט האבן מנין, נאך דערצו היינט וואס די רבנים נעמען מיט זיך צו וואקאציאנירן פיל מער ווי א מנין...
3. ס'פלעגט נישט זיין קיין קפידה צו גיין יעדן טאג אין מקוה. צום ביישפיל: האדמו"ר מבאבוב פלעגט גיין אין מקוה בלויז מאנטאג און דאנערשטאג און אין טאג פון א ברית.
אדמור מבאבוב וועל איך אנעמען אז דו מיינסט ר' שלמה ז"ל. פאר די קריג איז געווען פיל שווערער צו גיין אין מקוה ווען היינט איז שוין א מקוה מער גלייכער צו א שוויץ באד, ממילא פארוואס נישט?
4. ס'פלעגט נישט זיין אזא קפידה אויף ווערים, מ'האט געגעסן פארשידענע גרינצייג אפילו זיי זענען געווען מוחזק בתולעים, נאר מ'האט עס גרונטליך איבערגעוואשן (און נארט אייך נישט פון די וואס ווילן אייך איינרעדן אז היינט זענען דא מער ווערים – להד"ם!)
דאס איז א נושא בפנ"ע וואס מען טרעפט ווערים איבעראל אבער נישט אין די אייגענע בערד
5. ביז לעצטנס פלעגט זיין היבש נארמאל צו גיין צו דער פובליק לייברערי ארויסצונעמען איידעלע ביכער פאר קינדער.
וואס מיינט ביז לעצטנס? ווען דעברע פעלדמאן איז געגאנגען?
6. ענגליש איז עפ"י רוב באטראכט געווארן ווי א גאנץ וויכטיגע זאך; לעצטנס איז פארשפרייט דער מושג אז מ'וויל נישט אז די קינדער זאלן קענען ענגליש.
איך מיין אז ס'פונקט פארקערט. מענטשן ווילן היינט אז זייערע קינדער זאלן קענען בעסער ענגליש בפרט ווען מ'באגראבט זיך פאר בושה ווען מ'דארף שיקן א טעקסט און די ספעלינג איז ה' ירחם
7. מואוויס פלעגט זיין א נארמאלע זאך, דוקא "ווידעאס" זענען גע'אסר'ט געווארן.
מואוויס מיינסטו דאס וואס מען פלעגט זען אין שטוב? ברענג קלארער ארויס וואס די מיינסט
8. ראדיא איז ביז לעצטנס געווען באטראכט ווי 100% לעגיטים. אלע האבן איר געהערט בשבתך בביתך ובלכתך בדרך.
מ'האט דאך שוין קול מבשר...
9. עירוב פלעגט זיין א מיטל וויאזוי מען קען טראגן אום שבת.
פארשידענע רבנים זענען מקרב ביאת המשיח מיטן פארגרייטן דעם "תורה חדשה מאיתי תצא"
10. נאך צוויי דריי יאר איז כמעט יעדער געגאנגען ארבייטן, היינט, זיצן אין כולל אונטער 6-5 יאר, ווערט באטראכט ווי ווייניג.
איך ווייס נישט דערפון
11. דרייוון געווארן פיל מער "טאבו" פאר רבי'שע משפחות. היינט איז געווארן א מושג אז רעבעלעך וואס זיי אליין דרייוון אדער האבן געדרייווט פארלאנגען פון די קינדער און איידעמער נישט צו דרייוון.
12. רעדן מיט פרויען איז אמאל געווען רוטין.
ווענד זיך ווער און וואו. היינט האבן שוין אויך פרויען מורא צו רעדן מיט מענער...
13. "שיינע אידן" פלעגן לייענען נ.י. טיימס, פארווערטס און מארגן זשורנאל; היינט מעג מען קוים לייענען דעם "שטערן".
14. מיידלעך זענען לכתחילה געגאנגען ארבעטן אין אפיסעס. מ'האט פארשטאנען אז אפילו אויב ס'זענען דא ריזיקעס, איז דא א פרייז וואס מען דארף באצאלן פאר דרך ארץ.
15. סענסיטיוויטעט איבער פרויען. צום ביישפיל: די אמאליגע "לעידי פינגערס" זענען געווארן "בעיבי פינגערס" – ירמי' דמן צענזורירט יו"ט ערליכ'ס ניגונים.
16. 6 קינדער איז אמאל געווען דער נארם, היינט ווערט ערווארטעט אז מ'זאל האבן מינימום 8-10 קינדער.
און אז היינט לאזן דיינים שוין נעמען בירט קאנטראל פילן ווייסטו אויך?
17. "לאנגע פיאות" ווערט היינט באטראכט ווי אן ערליכע זאך אפילו ביי פייערדיגע סאטמארער חסידים, טראצדעם וואס האדמו"ר מסאטמאר האט עס פיינט געהאט. בכלל איז דער דורכשניטליכע לענג פון די פיאות לענגער ווי אמאל.
קענסט עפענען א עקסטער אשכול מיט וואס זאכן זענען היינט אנדערש און קעגן די מיינונג פון אדמו"ר מסאטמאר
18. בתי-מדרשים האבן צוגעשטעלט א שוויץ אין מקוואות; היינט "פאסט נישט".
און וועגן דעם זענען די שוויץ בעדער פיל פיל מיט היימישע אינגעלייט
19. טראגן אום שבת אפילו פאר קינדער אונטער 6 יאר איז געווארן אסור – א זאך אויף וועלכער מ'האט אייביג מקיל געווען.
ר' פישל הערשקאויץ, דער היינטיגער עם הארץ און אמאליגער גאון לאזט קינדער טראגן ביז די ניין אויך ווי ס'נישטא קיין עירוב
20. דער פראצענט פון שייטלעך לגבי שפיצלעך איז היינט פיל גרעסער ווי אמאל.
21. אז מ'קוקט אויף בילדער פון אמאליגע חתונות, זעט מען ווי צניעות ווערט פרימער און פרימער.
22. סגולות. אמאל האט מען נישט געגלייבט אזויפיל און טאלערירט א מאס פון כפירה אפילו עס ווערט געברענגט אין ספרים, ווילאנג די ספרים זענען נישט געווען באנוצט אין יענעם קרייז.
23. ציונות, עברית. היינט איז פאראן א מערכה ביי חסידי סאטמאר אז מ'זאל נישט דערמאנען אפילו א ווארט עברית, אין דער צייט וואס האדמו"ר מסאטמאר האט זיך אליינס באנוצט מיט עברית.
ווי האט ער זיך דערמיט באנוצט?
24. הכשרים. מ'האט אמאל זיך ערלויבט צו עסן און טרינקען פון פארשידענע אלגעמיינע קאמפאניס, ווי "פאוסט" סיריעל, און "טראפיקאנא אראנזש דזשוס". היינט וויל מען שוין אפילו אסר'ן ברוינפן.
25. אמאל פלעגט פיל מער פאסן פאר עלטערן אפילו בני תורה אדער פון רעבישע שטיבער צו גיין מיט די קינדער חול-המועד האלטן וכדומה.
26. אמאל האבן שוואגערס מיט שוועגערינס זיך געווענליך גוט געקענט, און מ'האט היימיש גערעדט. היינט איז מען מחנך פיל עקסטרעמער.
א שטארקע מעלה
27. אמאל האבן די קינדער מיטגעהאלטן מיט כאראקטערן פון דער אלגעמיינער קולטור ווי "סעסעמי סטריט", "בערנסטיען בערס", "סינדערעלא", וכדומה דורך טעיפס און ביכער.
28. אמאל האט מען געשפילט אלגעמיינע געימס ווי מאנאפאלי, געס הו, וכדומה, היינט איז אלעס פאראידישט.
29. עס האט אמאל קיינעם נישט געשטערט אויף אויף די "פאוסט" סיריעל שאכטעלן איז פאראן א בילד פון אן אמעריקאנער פארפאלק מיט זייערע קינדער; היינט קלעבט מען א סטיקער.
30. פילע אשכנזי'שע און אויבערלענדישע משפחות האבן זיך ביז לעצטנס געמישט פסח און געגעסן געבראקטס, און טוישן צום "נארם".
31. פילע וואס פלעגט כמנהג אבותם גיין היטן אום שבת, האבן אנגעטאן שטריימלעך, משפחת הרב ביק, און קינדער פון וויענער אידן.
32. פאר'ן קריג האט מען נישט מקפיד געווען צו טראגן פרייטאג ביז נאכט.
33. פאר מלחמה האט מען כמעט נישט מקפיד געווען אויף מחיצות ביי חתונות, לעצטנס איז מען ביי פרומערע משפחות שוין ניטאמאל צופרידן פון מחיצות, מ'דארף דווקא א וואנט.
34. קלויזנבורגער מוסדות פלעגן האבן באסעס פאר אינגלעך און מיידלעך צוזאמען. היינט וואלט אזא זאך געווען יהרוג ואל יעבור.
35. פאר מלחמה האבן אין פילע גאר חסידישע מקומות אינגלעך און מיידלעך ביז 5 יאר געלערנט צוזאמען.
36. דער חתן פלעגט זיצן נעבן דער כלה ביי מצוה טאנץ און געגאנגען צום באדעקן אפילו ביי גאר רעבישע, לעצטנס האט מען דאס געטוישט.
37. טאטעס און זיידעס פון "שיינע שטיבער" האבן אויפגעהערט אנצוכאפן די כלה ביי דער האנט ביי מצוה טאנץ.
38. אמאל פלעגט די כלה גיין מיט אן אפענעם שייטל ביי דער חתונה, אפילו אויב זי איז געגאנגען צוגעדעקט נאך דער חתונה – היינט גייען טייל א שפיצל ספעציעל נאר פאר חתונה.
39. אמאליגע כוסות געווען פיל קלענער – נישט געווען קיין קפידה מקיים צו זיין יעדע חומרא'דיגע שיטה.
40. פרובירט זיך מפלפל זיין מיט אן עלטערן איד וועגן ספיקות אין ברכות, זיי וועלן אייך גלייך זאגן אז אמאל פלעגט מען זיך כמעט נישט קימערן מיט אזעלכע זאכן.
41. אין אונגארן האבן די פרומסטע פרויען נישט געקענט קיין אידיש.
42. א לעצטיגע מנהג וואס ווייזט אויף דעם הייטיגן מהלך-המחשבה: אנשטאט אויפנעמען די געסט, זענען היינטיגע חתנים פארנומען זאגן תהילים בשעת דער קבלת פנים.
43. א מצוה-טאנץ פלעגט זיין לוסטיג, מ'האט געלאכט און געטאנצט. היינט איז מען פארנומען מיט דעם "געהויבענעם זמן" און מ'וויינט (אפילו פורים איז מען שוין פארנומען מיט זאגן תהילים).
די היינטיגע גראמער (נישט בדחנים) זענען אין דעם שולדיג
44. אמאל איז יעדער געווען צופרידן אז מ'האט געהאט גוים און פרייע אידן פאר די ענגלישע לימודים. היינט מוז מען האבן דווקא "היימישע יונגעלייט".
45. פרנסה איז געווארן א זאך אויף וועלכער מ'דארף זיך נישט זארגן, אין דער צייט וואס אמאל האט מען געשעצט א בעל מלאכה.
46. אמאל האבן פרויען נישט מקפיד געווען אויף מישן אום פסח.
היינט יא? געב א קוק אין די שאפינג קארט פון די פרויענישע פסח ארדערס. קיינמאל נישט געועון אזויפיל היימישע פראדאקטס כשר לפסח. אפשר מאכסטו א חילוק צווישן געמישט פון גראסערי, און געמישט פונעם שכן?
47. פרויען האבן נישט מקפיד געווען אויף געבראקטס.
48. אחרון של פסח פלעגט מען אמאל עסן פון די שוואכסטע אידן, היינט איז צוגעקומען א חומרא אז מ'מישט זיך טאקע אבער נישט מיט "קאמפעניס".
49. אמאליגע בעלי בתים פלעגן נארמאל גיין אן היט און רעקל אין גאס.
גוים פלעגט גיין מיט היט און רעקל. אידן נישט?
50. וואלענער טלית קטן איז געווען איינגעפירט נאר ביי גאר חסידי'שע – נישט ביי דעם גאנצן המון עם.
אפשר בין איך נישט פונעם המון עם...
51. קורצע רעקל געווארן כמעט בטל, יעדער האט שוין א לאנגער רעקל.
גיי ווייס פארוואס
52. חיוב צו נוצן ווייץ פאר מצות דווקא פון דעם זעלבן מקום פון וואנעט מ'האט גענומען ביז היינט.
תלוי במחלוקת המשוגעים
53. נעמען ווייץ פאר מצות דווקא פון מקומות וואו עס רעגנט נישט.
54. באהאלטן פארשידענע ענינים פון קינדער איז געווארן פיל עקסטרעמער. לעצטנס איז זאגאר ארויסגעקומען א ספעציעלער צענזורירטער קיצור שו"ע פאר קינדער.
אוי מיי גאד. און דאס איז נישט דוקא פון קינדער. אויך פארשידענע ספרים צענזורירן ענינים וואס איז פונקט אזוי תורת משה, ווייל אפשר וועט א קלוג בחורל לייגן א האנד דערויף
55. שלאף קאפלעך האבן באקומען ריזיגע "ראבער בענדס" אז זיי זאלן חלילה נישט אראפפאלן פון קאפ אינמיטן דער נאכט.
56. ת"ת נעמען היינט נאר אן קינדער פון "גוטע" שטיבער; אמאל האבן אלע כיתות געהאט קינדער פון אלע מינים.
57. נומערן פון עמודים אויף ספרים דארפן היינט (ביי טייל) זיין דוקא אין אותיות, בעת אמאל פלעגן אלע שרייבן פשוט'ע נומערן.
58. דער טלית ביים לייענען די תורה שבת איז ביי כמעט יעדן געווען אויף די אקסלען, און מ'האט נישט געטראגן דעם שטריימל אויפ'ן קאפ. היינט ווערט דאס ווייניגער און ווייניגער.
59. אויף ווידעא פון מונקאטשער חתונה אין שטאט מונקאטש זעט מען קלאר תערובות.
און?
60. שושן פורים פלעגט אמאל כמעט קיינער נישט גיין קיין שטריימל.
61. רוב אידן פון פריערדיגער דור האבן באהאלטן זייערע פיאות.
מען האט זיך געוואלט באהאלטן פונעם גוי ווי מער מ'האט געקענט , און זיך איינגערעד אז עס וועט העלפן.. היינט זענען די ארומיגע גוים באקאנט מיט אונז מיט אדער אן די פאות
62. מאשין מצות ביי וויענער אידן איז בטל געווארן.
63. אמאל איז געווען א נארמאלע זאך אז בחורים זאלן ארבעטן. ר' מיכאל בער ווייסמאנדל האט אפילו אויסגעשטעלט זיין ישיבה אויף דעם אופן.
דאס גייט מען גאנץ זיכער צוריק איינפירן אדער גייען די בחורים זיך אליינס אנפייפן
64. פאר מלחמה פלעגט מען אין רוב מקומות נישט צודעקן די טישן אין בתי מדרשים שבת מיט א טישטוך, בלויז אין שטוב. היינט איז מען מקפיד צוצודעקן תיכף ומיד אפילו ווען נאר אן אינטש פונעם טיש איז אויפגעדעקט.
קארל האט געשריבן:7. מואוויס פלעגט זיין א נארמאלע זאך, דוקא "ווידעאס" זענען גע'אסר'ט געווארן.
מואוויס מיינסטו דאס וואס מען פלעגט זען אין שטוב? ברענג קלארער ארויס וואס די מיינסט
אין באבובער מוסדות פלעגט מען ווייזן האליוואוד מואוויס.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: Majestic-12 [Bot] און איין גאסט


text:
תגובהדורך בילדער » מאנטאג סעפטעמבער 18, 2017 9:29 pm
אין איינער פון די חורבות פון וואַרשאַווער געטאָ צווישן הויפנס און פאַרסמאַליעטע שטיינער און מענטשלעכע ביינער, איז געפונען געוואָרן באַהאַלטן אין אַ קליין פלעשל פון בענזין די ווייטערדיקע צוואה געשריבן פון אַ אידן מיטן נאָמען יאָסל ראַקאָווער אין די לעצטע שעהן פון זיין לעבן אין ברענענדיקן וואַרשעווער געטאָ.
וואַרשע, דעם 28סטן אַפּריל 1943
איך, יאָסל, דער זון פון יאָסל ראַקאָווער פון טאַרנאָפּאָל, אַ חסיד פון גערער רבין און אָפּשטאַמיקער פון די צדיקים גדולים און קדושים פון די משפּחות ראַקאָווער און מייזלס, שרייב די דאָזיקע שורות, ווען דאָס וואַרשעווער געטאָ איז אין פלאַמען און דאָס הויז, וואו איך געפין זיך איצט איז איינס פון די לעצטע וואָס ברענען נאָך ניט. שוין אַ פּאָר שעה ווי אַ באַזונדערס שטאַרק אַרטילעריע-פייער איז געווענדט קעגן אונדז, און די ווענט אַרום מיר, ווערן צעגריזשעט און צעברעקלט פון דעם מוראדיקן פייער. עס וועט לאַנג ניט דויערן און אויך דאָס הויז וואו איך געפין זיך וועט ווי כמעט אַלע אונדזערע הייזער פון געטאָ ווערן אַ קבר פאַר זיינע באַשיצער און באַוואוינער.
לויט די שפּיזיק-שפיציעקע, באַזונדערס רויטע זונענשטראַלן, וואָס דרינגען אַריין דורך דעם קליינעם האַלב פאַרמויערטן פענצטערל פון מיין צימער, דורך וועלכן מיר האָבן אין משך פון טעג און נעכט באַשאָסן דעם שונא, פאַרשטיי איך, אַז עס דאַרף שוין זיין אַצינד אָוונט, ערב שקיעה. די זון ווייס גאָרניט מסתמא ווי ווייניק איך וועל באַדויערן וואָס איך וועל זי מער ניט זען. אַ מאָדנע זאַך האָט פּאַסירט מיט אונדז: עס האָבן זיך געביטן אַלע אונדזערע באַגריפן און געפילן, דער טויט, דער שנעלער, דער מאָמענטאַנער, קומט צו אונדז ווי אַן אויסלייזער, ווי אַ באַפרייער, ווי אַ קייטן-רייסער.
חיות אין וואַלד זענען מיר אַזוי ליב און טייער, אַז איך פיל אַ טיפן ווייטיק, ווען איך הער אַז מען פאַרגלייכט די רשעים, וואָס ווילדעווען אין אייראָפּע, צו חיות. עס איז ניט אמת אַז היטלער האָט עפּעס חיהשעס איז זיך. ער איז, לויט מיין טיפער איבערצייגונג, אַ טיפּיש קינד פון דער מאָדערנער מענטשהייט. זי, די מענטשהייט, האָט אים געבוירן און דערצויגן און ער איז דער אָפנהערציקסטער אויסדרוק פון אירע טיף פאַרבאָרגענע וואונטשן. אין אַ וואַלד וואו איך האָב זיך באַהאַלטן, האָב איך געטראָפן ביי נאַכט אַ הונט, אַ קראַנקן, אַ פאַרהונגערטן, אפשר אויך אַ משוגענעם, מיטן עק צווישן די פיס. ביידע האָבן מיר באַלד דערפילט די געמיינזאַמקייט פון אונדזער לאַגע, ווייל די לאַגע פון די הינט איז דאָך ניט דער ערך בעסער ווי אונדזערע. ער האָט זיך צוגעטוליעט צו מיר, דער הונט, איינגעגראָבן זיין קאָפּ אין מיין שויס און געלעקט מיינע הענט. איך ווייס ניט, צי איך האָב ווען עס איז אַזוי געוויינט ווי אין יענער נאַכט. איך בין געפאַלן אויף זיין האַלדז און זיך צעוויינט ווי אַ קינד, אַז איך זאָל זאָגן: איך האָב דעמאָלט מקנא געווען די חיות, וועט עס קיין וואונדער ניט זיין, דאָס וואָס איך האָב געפילט איז אָבער געווען מער ווי קנאה. ס'איז געווען שאַנד: איך האָב זיך געשעמט פאַרן הונט וואס איך בין ניט קיין הונט נאָר אַ מענטש, אַזוי איז עס. צו אַזאַ גייסט צושטאַנד זענען מיר דערגאַנגען: דאָס לעבן איז אַן אומגליק, דער טויט – אַן אויסלייזער דער מענטש – אַן אָנשיקעניש, די חיה – אַן אידעאַל, דער טאָג – אַ גרויל, די נאַכט – אַ אויסלייזונג.
מיליאָנען מענטשן אויף דער ווייטער, גרויסער וועלט, פאַרליבטע אין טאָג, אין זון און אין ליכט, ווייסן גאָרניט, האָבן גאָר קיין אנונג ניט, וויפל פינצטערניש און אומגליק זי, די זון, האָט אונדז געבראַכט. זי איז געוואָרן אַן אינסטרומענט, אין די הענט פון די רשעים און זיי האָבן זיך באַנוצט מיט איר ווי מיט אַ פּראָזשעקטאָר, כדי צו אַנטדעקן די טריט פון די וואָס אַנטלויפן, וואָס ראַטעווען זיך פון זיי. ווען איך מיט מיין פרוי און מיינע קינדער – זעקס זענען זיי געווען, האָבן זיך אין וועלדער באַהאַלטן, האָט די נאַכט, נאָר די נאַכט, אונדז באַהאַלטן אין איר בוזעם. דער טאָג האָט אונדז אויסגעליפערט צו די זוכערס פון אונדזערע נשמות. צי וועל איך דען פאַרגעסן דעם טאָג פון יענעם דייטשישן פייער-האָגל אויף טויזנטער פּליטים, אויפן וועג פון גראָדנע קיין וואַרשע? מיטן אויפגאַנג פון דער זון זענען אויפגעגאַנגען די עראָפּלאַנען און אַ גאַנצן טאָג האָבן זיי געמאָרדט און געמאָרדט. אין דער דאָזיקער לופט-שחיטה זענען אומגעקומען מיין פרוי מיט אַן עופעלע פון זיבן חדשים אויף אירע הענט, און צוויי אַנדערע פון מיינע געבליבענע פינף קינדער זענען אין יענעם טאָג פאַרשוואונדן, דוד און יהודה האָבן זיי געהייסן, איינער פיר, דער אַנדערער זעקס יאָר אַלט. מיט זון-אונטערגאַנג זענען די ווייניקע לעבן-געבליבענע ווייטער געגאַנגען זייער וועג אין דער ריכטונג פון וואַרשע און איך מיט מיינע דריי געבליבענע קינדער האָבן זיך אַוועקגעלאָזט איבער די וועלדער און פעלדער אַרום דעם שחיטה-פּלאַץ צו זוכן די קינדער, דוד! יהודה! – האָבן אין משך פון דער גאַנצער נאַכט אונדזערע געשרייען, געשניטן ווי מיט מעסערס די טויטשטילקייט אַרום, און אַ וואַלדעכאָ, אַ הילפסלאָזער, אַ רחמנותדיקער און אַ האַרצרייסנדיקער האָט געענטפערט אויף אונדזערע געשרייען מיט אַ טאָן פון אַ הספּד. איך האָב מיינע צוויי קינדער מער קיין מאָל ניט געזען און אין חלום האָט מען מיר געהייסן זיך מער ניט זאָרגן פאַר זיי, ווייל זיי געפינען זיך אין די הענט פון רבונו-של-עולם.
די אַנדערע דריי קינדער מיינע זענען אומגעקומען אין וואַרשעווער געטאָ. רחלע, מיין טעכטערל, צען יאָר אַלט, האָט געהערט אַז אינעם שטאָטישן מיסטקאַסטן, אויף דער צווייטער זייט פון געטאָ-וואַנט, קאָן מען געפינען שטיקלעך ברויט, דאָס געטאָ האָט דאַן געהונגערט, און די פון הונגער געשטאָרבענע האָבן זיך געוואַלגערט ווי שמאַטעס אין די גאַסן. אין געטאָ זענען מענטשן באַדייט געווען צו שטאַרבן מיט יעדן טויט אָבער ניט מיט קיין הונגער טויט. דאָס איז מסתמא דערפאַר, וואָס אין דער צייט ווען אַלע פאַרלאַנגען פון אַ מענטשן קאָנען ביסלעכווייז אָפּגעטויט ווערן, איז דער ווילן צו עסן דער איינציקער, וואָס בלייבט, אַפילו ווען מען ווינטשט זיך דעם טויט, מען האָט מיר דערציילט וועגן אַ אידן, אַ האַלב-פאַרהונגערטן, וואָס האָט געזאָגט צו אַ צווייטן: אַך, ווי גוט מיר וואָלט געווען, ווען איך קאָן שטאַרבן נאָך דעם ווי איך וועל איין מאָל אָפּעסן ווי אַ מענטש!
רחלע האָט מיר ניט דערציילט פון איר פּלאַן זיך אַרויסצוגנבען פון געטאָ – אַ פאַרברעכן, פאַר וועלכן מען האָט באַשטראָפט מיט טויט – און צוזאַמען מיט אַ חברטע אירער, אַ מיידעלע אין איר עלטער, האָט זי זיך געלאָזט אויפן געפערלעכן וועג. אין דער נאַכט-פינצטערניש איז זי אַוועק פון דער היים און מיט זונאויפגאַנג איז זי מיט איר חברטע באַמערקט געוואָרן אויף יענער זייט פון די געטאָ-טויערן. נאַצישע געטאָ-שומרים צוזאַמען מיט צענדליקער פּוילישע מיטהעלפער האָבן באַלד אָנגעהויבן אַ געיעג אויף די אידישע קינדער, וואָס האָבן זיך דערוועגט צו זוכן שטיקלעך ברויט אין אַ מיסטקאַסטן, כדי ניט אויסצוגיין פון הונגער. מענטשן, וואָס האָבן דעם דאָזיקן געיעג בייגעוואוינט, האָבן ניט געגלויבט וואָס זייערע אויגן זעען. אַפילו אין געטאָ איז עס געווען אַ נייעס, מען האָט געקאָנט מיינען, אַז דאָס יאָגט מען זיך נאָך אַנטלאָפענע געפערלעכע פאַרברעכער, צענדליקער רשעים האָבן זיך געלאָזט אין אַן אַטאַק-געלויף נאָך צוויי צען-יאָריקע פאַרהונגערטע קינדער, וואָס האָבן לאַנג ניט אויסגעהאַלטן און איינע פון זיי, מיין טאָכטער, איז געפאַלן אַ דערשעפּטע אויף דער ערד, און די נאַציס האָבן איר דורכגעשטאָכן דעם קאָפּ. די צווייטע האָט זיך געראַטעוועט פון זייערע הענט, אָבער צוויי וואָכן שפּעטער איז זי געשטאָרבן אַ גערירטע פון זינען.
דאָס פינפטע קינד, יעקב, אַ אינגל פון דרייצן יאָר, איז אינעם טאָג פון זיין בר-מצווה געשטאָרבן פון טובערקולאָז. זיין טויט איז געווען אַן אויסלייזונג פאַר אים. דאָס לעצטע קינד, מיין פופצן-יאָריקע טעכטערל חוה, איז אומגעקומען אין אַ קינדער-אַקציע. וואָס האָט זיך אָנגעהויבן באַגינען דעם ערשטן טאָג ראש-השנה און זיך געענדיקט מיט זון-אונטערגאַנג. יענעם טאָג האָבןָ הונדערטער אידישע משפּחות פאַרלוירן זייערע קינדער.
אַצינד איז מיין שעה געקומען, און ווי איוב קאָן איך זאָגן אויף זיך – און איך בין ניט דער איינציקער וואָס קאָן עס זאָגן: אַ נאַקעטער קער איך זיך אום צו דער ערד, אַ נאַקעטער ווי אין טאָג פון געבוירן. דריי און פערציק יאָר בין איך אַלט, און ווען איך קוק אַצינד צוריק אויף די פאַרגאַנגענע יאָרן, קאָן איך זאָגן מיט זיכערקייט, אויף וויפל אַ מענטש בכלל קאָן זיכער זיין מיט זיך, אַז איך האָב געלעבט אַן ערלעך לעבן. איך בין געווען געבענטשט אַמאָל מיט הצלחה אין מיין לעבן, אָבער איך האָב זיך מיט דעם קיין מאָל ניט איבערגענומען. איך האָב געהאַט אַן אָפן הויז פאַר איטלעכן באַדערפטיקן און איך בין גליקלעך געווען, ווען איך האָב געקאָנט טאָן מענטשן אַ טובה. איך האָב געדינט ג-ט מיט התלהבות און מיין איינציקע בקשה צו אים איז געווען, אַז ער זאָל מיר לאָזן אים דינען "בכל לבבך, בכל נפשך ובכל מאדך". ... איך קאָן זאָגן מיט דער גאַנצער זיכערקייט, אַז מיין גלויבן אין אים האָט זיך אויף אַ האָר ניט געביטן.....
ג-ט האָט פאַרשטעלט זיין פּנים פון דער וועלט און האָט, אַזוי אַרום, מקריב געווען די מענטשן צו זייערע ווילדע יצרים, דערפאַר האַלט איך, אַז עס איז ליידער גאָר נאַטירלעך וואָס בעת די יצרים באַהערשן די וועלט מוזן די יעניקע, וואָס אין זיי לעבט דאָס געטלעכע און ריינע, זיין די ערשטע קרבנות. עס איז אפשר ניט קיין נחמה, נאָר אַזוי ווי דער גורל פון אונדזער פאָלק ווערט ניט באַשטימט דורך ערדישע נאָר דורך איבער-ערדישע אויסרעכענונגען, גייסטיקע און געטלעכע, דאַרף דער מאַמין זען אין די דאָזיקע געשעענישן אַ טייל פון אַ גרויסן געטלעכן חשבון, לגבי וועלכן מענטשלעכע טראַגעדיעס האָבן אַ קליין חשיבות......
אין אַ צושטאַנד אַזאַ דערוואַרט איך, נאַטירלעך, ניט קיין נסים און איך בעט אים ניט, מיין ג-ט, ער זאָל אויף מיר רחמנות האָבן. זאָל ער זיך באַציען צו מיר מיט דער זעלביקער הסתרת-פּנים.. ווי ער האָט זיך באַצויגן צו מיליאָנען פון זיין פאָלק, איך בין ניט קיין יוצא מן הכלל און איך דערוואַרט ניט צו מיר קיין באַזונדערע באַציאונג. איך וויל מער ניט פּרובירן זיך צו ראַטעווען און איך וועל פון דאַנען מער ניט אַנטלויפן. איך וועל לייכטער מאַכן דעם פייער זיין אַרבעט דורך דעם וואָס איך וועל פייכט מאַכן מיינע בגדים מיט בענזין. דריי פלעשלעך בענזין געפינען זיך נאָך אין מיין רשות, נאָך דעם ווי איך האָב אויסגעליידיקט אַ פּאָר צענדליק פון זיי אויף די קעפּ פון די מערדער, דאָס איז געווען אַ גרויסער מאָמענט אין מיין לעבן און איך האָב האַרציק געלאַכט דערביי. איך האָב מיר קיין מאָל ניט פאָרגעשטעלט, אַז דער טויט פון מענטשן, אַפילו פון שונאים און אַפילו פון אַזעלכע שונאים, וועט מיך קאָנען אַזוי פרייען. מעגן נאַרישע הומאַניסטן זאָגן וואָס זיי ווילן – נקמה איז געווען און וועט שטענדיק בלייבן דער לעצטער קאַמפסאיינדרוק און די גרעסטע נשמה-באַפרידיקונג. ביז אַצינד האָב איך קיין מאָל ניט פאַרשטאַנען אַזוי גוט יענע מימרא אין גמרא, אַז נקמה איז הייליק ווייל זי איז דערמאָנט צווישן צוויי מאָל ג-ט, ווי עס שטייט: אל נקמות ה'. אַצינד פאַרשטיי איך עס. אַצינד פיל איך עס און אַצינד ווייס איך פאַר וואָס פרייט מיר אַזוי דאָס האַרץ ווען איך דערמאָן זיך, אַז שוין יאָר-טויזנטער ווי מיר רופן אונדזער ג-ט – ג-ט פון נקמה, אל נקמות אדנ"י.
און אַצינד, ווען איך בין בכוח צו זען דאָס לעבן און די וועלט מיט באַזונדער קלאָרע אויגן, וואָס נאָר אין זעלטענע פאַלן ווערט עס געגעבן אַ מענטשן פאַרן טויט, דוכט זיך מיר, אַז ס'איז דאָ אַ יסודותדיקער אונטערשייד צווישן אונדזער ג-ט און דעם ג-ט פון די פעלקר: אונדזער ג-ט איז דער ג-ט פון נקמה און די תורה אונדזערע איז פול מיט טויטשטראָפן פאַר עבירות – און דאָך איז גענוג געווען, אַז דער סנהדרין, דער העכסטער געריכט פון אונדזער פאָלק אין זיין לאַנד, זאָל איין מאָל אין זיבעציק יאָר פאַרמשפּטן אַ מענטשן צום טויט, אַז מען זאָל די ריכטער באַטראַכטן ווי מערדער; דער ג-ט פון פעלקער, אָבער האָט אָנגעזאָגט ליב צו האָבן יעדן נברא בצלם – און אין זיין נאָמען פאַרגיסט מען אונדזער בלוט טאָג-איין טאָג-אויס שוין באַלד צוויי טויזנט יאָר.
יאָ, איך האָב גערעדט וועגן נקמה. מיר האָבן נאָר אין זעלטענע פאַלן געקאָנט זען אמתע נקמה, אָבער ווען מיר האָבן עס געזען איז עס געווען אַזוי גוט און אַזוי וואויל צו זען, אַז איך האָב געפילט אַ טיפע באַפרידיקונג, אַ גרויס גליק, עפּעס אַ גאַנץ ניי לעבן האָט זיך אָנגעהויבן פאַר מיר, אַ טאַנק האָט זיך פּלוצלונג אַריינגעריסן אין אונדזער גאַס און ער איז באַוואָרפן געוואָרן פון אַלע באַפעסטיקע הייזער אַרום מיט ברענענדיקע בענזין-פלעשלעך, זיי האָבן אָבער ניט געטראָפן וואו מען דאַרף. איך און מיינע חברים האָבן אָפּגעוואַרט ביז דער טאַנק איז פאַרבייגעפאָרן ממש אונטער אונדזער נאָז, און מיר האָבן אים דורכן הַאלב פאַרמויערטן פענצטערל מיט אַ מאָל אַטאַקירט. דער טאַנק איז באַלד געווען אין פלאַמען, און זעקס ברענענדיקע נאַציס זענען פון אים אַרויסגעלאָפן. אַך, האָבן זיי געברענט! זיי האָבן געברענט ווי די אידן וואָס זיי האָבן פאַרברענט, אָבער געשריען האָבן זיי מערער פון די אידן. די אידן שרייען ניט. זיי נעמען אויף דעם טויט ווי אַן אויסלייזער. דאָס וואַרשעווער געטאָ שטאַרבט אין קאַמף. שטאַרבט שיסנדיק, קעמפנדיק, ברענענדיק, אָבער – ניט שרייענדיק!
דריי פלעשלעך בענזין געפינען זיך נאָך אין מיין רשות, און טייער זענען זיי מיר, ווי דעם שיכור וויין, נאָך דעם ווי איך וועל אויסליידיקן איין פלעשל אויף מיר, וועל איך אינעם ליידיקן פלעשל אַריינטאָן דאָס פּאַפּיר אויף וועלכן איך שרייב די דאָזיקע שורות און באַהאַלטן דאָס פלעשל צווישן די ציגל פון דעם האַלב פאַרמויערטן פענצטערל פון צימער. אויב איינער וועט עס אַמאָל געפינען און עס לייענען, וועט ער אפשר פאַרשטיין דאָס געפיל פון אַ אידן, איינעם פון מיליאָנען, וואָס איז געשטאָרבן אַ פאַרלאָזענער פון ג-ט, אין וועמען ער גלייבט אַזוי שטאַרק. די צוויי אַנדערע פלעשער וועל איך לאָזן עקספלאַדירן אויף די קעפּ פון די רשעים, ווען מיינע לעצטע מינוטן וועלן קומען.
צוועלף מענטשן זענען מיר געווען אין צימער ביים אָנהייב פון אויפשטאַנד און ניין טעג האָבן מיר געקעמפּט קעגן שונא. אַלע עלף חברים מיינע זענען געפאַלן, געשטארבן שטיל, אַפילו דאָס קליינע אינגעלע איז געשטארבן שטיל, רואיק, ווי זיינע עלטערע חברים, היינט פרי איז עס געווען. די מערסטע פון אונדז האָבן שוין מער ניט געלעבט. דאָס אינגעלע האָט אַרויפגעקלעטערט אויפן בערגל טויטע, כדי צו כאַפּן אַ בליק דורכן האַלב פאַרמויערטן פענצטערל. אייניקע מינוטן איז ער אַזוי געשטאַנען לעבן מיר, און פּלוצלונג איז ער געפאַלן אויף הינטן, זיך אַראָפּגעקייקלט פון די קערפּערס פון די געפאַלענע און געבליבן ליגן ווי אַ שטיין, אויף זיין קליינעם, בלייכן שטערן, צווישן די צווי שוואַרצע האָרלאָקן, האָט זיך באַוויזן אַ בלוטפלעק, אַ קויל אין קאָפּ.
ביז נעכטן אין דער פרי, ווען דער שונא האָט באַגינען געעפנט אַ העליש פייער קעגן אונדזער פעסטונג, איינע פון די לעצטע אין געטאָ, האָבן נאָך אַלע געלעבט, פינף זענען געווען פאַרוואונדיקט און האָבן ווייטער געקעמפט. אין פאַרלויף פון נעכטיקן און היינטיקן טאָג זענען זיי אַלע געפאַלן, איינער נאָכן אַנדערן, איינער אויפן אַנדערן זענען זיי געפאַלן, שטייענדיק אויף דער וואַך און שיסנדיק, ביז אַ קויל האָט זיי געטראָפן.
אויסער די דריי פלעשלעך בענזין האָב איך מער קיין אַמוניציע ניט. פון די דריי אויבערשטע שטאַָקן איבער מיר ווערט נאָך העפטיק געשאָסן. זיי קאָנען אָבער מער קיין הילף ניט שיקן, ווייל לויט אַלע סימנים זענען די טרעפּ חרוב געוואָרן דורכן קאַנאָנען-פייער און איך גלויב אַז דאָס הויז האַלט שוין ביים איינפאַלן. איך ליג אויף דער ערד און שרייב די דאָזיקע שורות, און אַרום מיר – מיינע טויטע חברים. איך קוק אויף זייערע פּנימער און מיר דוכט זיך, אַן איראָניע ליגט אויף זיי אויסגעגאָסן, פּונקט ווי זיי וואָלטן מיר געזאָגט: "האָב געדולט אַ ביסל, דו נאַרישער מענטש, נאָך אַ פּאָר מינוט און אויך דיר וועט אַלץ קלאָר ווערן". די דאָזיקע שפּאָטנדיקע איראָניע שרייט באַזונדערס אַראָפּ פונעם פּנימל פון דעם קליינעם אינגעלע, וואָס ליגט ווי אַ שלאָפנדיקער לעבן מיין רעכטער האַנט. זיין קליין מיילכעלע איז פאַרצויגן פּונקט ווי ער וואָלט געשמייכלט. און מיר, וואָס לעבט נאָך און פילט נאָך און דענקט נאָך ווי אַ בשר-ודם, מיר דוכט זיך, אַז ער לאַכט פון מיר, ער לאַכט פון מיר מיט יענעם שטילן אָבער פילזאָגנדיקן לאַכן פון מענטשן וועלכע ווייסן אַ סך, ווען זיי ריידן מיט מענטשן, וואָס ווייסן גאָרנישט און מיינען, אַז זיי ווייסן אַלץ. ער ווייס שוין אַלץ אַצינד, דאָס אינגעלע, אים איז שוין אַלץ קלאָר. ער ווייס אַפילו פאַר וואָס איז ער געבוירן געוואָרן, אויב ער האָט געדאַרפט אַזוי גיך שטאַרבן און פאַר וואָס ער איז געשטאָרבן, ווען ער איז דאָך ערשט מיט פינף יאָר צוריק געבוירן געוואָרן, און אויב אַפילו ער ווייס עס ניט, ווייס ער ווייניקסטנס, אַז דאָס יאָ-וויסן אָדער דאָס ניט-וויסן וועגן דעם איז לחלוטין אומוויכטיק און אומבאַדייטנדיק ביי דער התגלות פון דער געטלעכער הערלעכקייט אין יענער בעסערער וועלט, וואו ער געפינט זיך אַצינד, אפשר אין אָרעמס פון זיינע געמאָרדעטע עלטערן, צו וועמען ער איז צוריק געקומען. אין אַ שעה-צוויי אַרום וועל איך עס אויך וויסן. אויב מיין פּנים וועט ניט פאַרצערט ווערן פונעם פייער, וועט אפשר אַן ענלעכער שמייכל רוען אויף אים נאָך מיין טויט, דערווייל אָבער לעב איך נאָך און צו מיין ג-ט, פאַר מיין טויט, וויל איך ריידן ווי אַ לעבעדיקער, ווי אַ פּשוטער, לעבעדיקער מענטש, וואָס האָט געהאַט דעם גרויסן, אָבער אומגליקלעכן כבוד צו זיין אַ איד.
איך בין שטאָלץ וואָס איך בין אַ איד ניט צו להכעיס דער וועלט פאַר איר באַציאונג צו אונדז, נאָר דווקא צוליב דער דאָזיקער באַציאונג, איך וואָלט זיך געשעמט צו זיין אַן אָנגעהעריקער צו יענע פעלקער, וואָס האָבן געבוירן און דערצויגן יענע רשעים, וואָס טראָגן די אחריות פאַר די מעשים קעגן אונדז.
איך בין שטאָלץ צו זיין אַ איד, ווייל צו זיין אַ איד איז שווער, אוי, ווי שווער. עס איז ניט קיין קונץ צו זיין אַן ענגלענדער, אַן אַמעריקאַנער, אָדער אַ פראַנצויז. ס'איז לייכטער און באַקוועמער צו זיין איינער פון זיי, אָבער בשום אופן ניט בכבודיקער. יאָ, ס'איז אַ כבוד צו זיין אַ איד.
איך גלויב, אַז זיין אַ איד הייסט זיין אַ קעמפער, אַן אייביקער שווימער קעגן ברודיקן, פאַרברעכערישן מענטשלעכן שטראָם. דער איד איז אַ העלד, אַ מאַרטירער, אַ הייליקער, איר זאָגט, שונאים, אַז מיר זענען שלעכט. מיר זענען בעסער און פיינער פון אייך – איך וואָלט וועלן זען ווי איר וואָלט אויסגעזען אויף אונדזער פּלאַץ.
איך בין גליקלעך צו געהערן צום אומגליקלעכסטן פון אַלע פעלקער אויף דער וועלט. וואָס די תורה זיינע פאַרטרעט דאָס העכסטע און שענסטע פון אַלע געזעצן און מאָראַלן. די דאָזיקע תורה איז אַצינד נאָך מער געהייליקט און פאַראייביקט געוואָרן דורך דעם וואָס זי איז פאַרשוועכט און געשענדט געוואָרן דורך ג-טס שונאים.
איך גלויב, אַז מען ווערט געבוירן אַ איד פּונקט ווי מען ווערט געבוירן אַ קינסטלער. פון זיין אַ איד קאָן מען זיך ניט באַפרייען, דאָס איז אַ געטלעכע מעלה אין אונדז, וואָס האָט אונדז געמאַכט פאַר זיין אויסדערוויילט פאָלק. די וואָס פאַרשטייען דאָס ניט, וועלן קיין מאָל ניט פאַרשטיין דעם העכערן זינען פון אונדזער מאַרטיראָלאָגיע. ניטאָ קיין גאַנצערע זאַך פון אַ צעבראָכן האַרץ – האָט געזאָגט אַ גרויסער רבי, און ס'איז ניטאָ קיין מער אויסדערוויילט פאָלק ווי אַ שטענדיק גערודפט פאָלק. ווען איך וואָלט ניט געגלויבט אַז ג-ט האָט אונדז אַמאָל באַשטימט ווי זיין אויסדערוויילט פאָלק וואָלט איך געגלייבט אַז אונדזערע צרות האָבן אונדז אויסדערוויילט.
גאט: דו זאָגסט, אַז דו וועסט נאָך אונדזערע שונאים באַצאָלן! – איך בין איבערגעצייגט אין דעם, אַז דו וועסט זיי באַצאָלן אָן רחמנות, אין דעם בין איך ניט מסופּק. – אָבער, צי עס איז פאַראַן אַ שטראָף אויף דער וועלט וואָס זאָל זיין אימשטאַנד צו מאַכן פאַרגעבן דעם פאַרברעכן, וואָס איז קעגן אונדז באַגאַנגען געוואָרן.
זיי מוחל די יעניקע, וואָס האָבן זיך אָפּגעקערט פון דיר אין זייער אומגליק, אָבער אויך די יעניקע פון דיין פאָלק, וואָס האָבן זיך אָפּגעקערט פון דיר אין זייער גליק.... שלאָג זיי ניט דערפאַר, פּחדנים שלאָגט מען ניט, אויף פּחדנים האָט מען רחמנות, און אויף זיי מער ווי אויף אונדז דערבאַרעם זיך, ג-ט!
און זאָגן זאָג איך דיר דאָס, ווייל איך גלייב אין דיר, ווייל איך גלייב אין דיר מער ווי תמיד, ווייל אַצינד ווייס איך, אַז דו ביסט מיין ג-ט, ווייל דו קאָנסט דאָך ניט זיין דער ג-ט פון די יעניקע, וואָס די מעשים זייערע זענען די שרעקלעכסטע גילויים פון קעמפ-נדיקער ג-טלאָזיקייט.
אויב דו ביסט ניט מיין ג-ט – וועמענס ג-ט ביסטו? דער ג-ט פון די מערדער?
אויב די וואָס האַסן מיך, וואָס מאָרדן מיך, זענען אַזוי פינצטער, אַזוי שלעכט – וואָס דען בין איך אויב ניט דער וואָס טראָגט אין זיך עפּעס פון דיין ליכט, פון דיין גוטסקייט?
עס איז געשריבן אין דיין תורה, אַז אַ גנב דאַרף האַרבער באַשטראָפט ווערן ווי אַ גזלן, כאָטש דער גנב באַפאַלט ניט פיזיש זיין קרבן און פּרובירט נאָר באַראַבעווען אים אין דער שטיל, ווייל דער גזלן באַפאַלט זיין קרבן אין מיטן העלן טאָג און האָט אַזוי מורא פאַר מענטשן ווי ער האָט מורא פאַר ג-ט.
דער גנב האָט מורא פאַר מענטשן אָבער ניט פאַר ג-ט, און דערפאַר איז זיין שטראָף אַ גרעסערע ווי דעם גזלנס.
עס וואָלט מיר ניט געאַרט ווען צו די מערדער באַציסטו זיך ווי צו גזלנים, ווייל זייער באַציאונג צו דיר און צו אונדז איז די זעלביקע, און פון זייער מאָרד און פאַרברעכן מאַכן זיי קיין סוד ניט.
אָבער צו די פאַרשווייגער פון מאָרד, צו די יעניקע, וואָס האָבן פאַר דיר ניט קיין מורא און האָבן אָבער מורא פאַר דעם וואָס מענטשן וועלן זאָגן (נאַראָנים, זיי ווייסן ניט, אַז די מענטשן וועלן גאָרנישט זאָגן!), וואָס האָבן רחמנות אויף דעם וואָס טרינקט זיך און זאָגן זיך אָפּ אים צו ראַטעווען – זיי, אַ, זיי, באַשווער איך דיר, ג-ט, זיי זאָלסט באַשטראָפן ווי גנבים!
דער טויט קאָן מער ניט וואַרטן און איך דאַרף ענדיקן מיין שרייבן, פון די אייבערשטע שטאָקן איבער מיר ווערט דאָס פייער שוואַכער פון מינוט צו מינוט, עס פאַלן אַצינד די לעצטע פאַרטיידיקער פון אונדזער פעסטונג און מיט זיי פאַלט און שטאַרבט די גרויסע, די שיינע, די ג-טספאָרכטיקע אידישע וואַרשע. די זון איז שוין ביים אונטערגיין און איך דאַנק ג-ט וואָס איך וועל זי מער ניט זען, אַ רויטקייט פון שריפות שלאָגט אַריין דורכן פענצטער, און דאָס שטיקל הימל וואָס איך זע איז רויט און צעכוואַליעט ווי אַ וואַסערפאַל פון בלוט. העכסטנס אין אַ שעה אַרום וועל איך שוין זיין מיט מיין ווייב און קינדער און מיט מיליאָנען אַנדערע אומגעקומענע פון מיין פאָלק אין יענער בעסערער וועלט, וואו עס זענען מער קיין ספקות ניטאָ און וואו ג-ט איז דער איינציקער הערשער.
איך שטאַרב אַ רואיקער, אָבער ניט קיין באַפרידיקטער, אַ געשלאָגענער, אָבער ניט קיין פאַריאושטער, אַ גלייביקער, אָבער ניט קיין בעטנדיקער, אַ פאַרליבטער אין ג-ט....
איך בין אים נאָכגעגאַנגען, אַפילו ווען ער האָט מיך דערווייטערט פון זיך, איך האָב געטאָן זיין געבאָט, אַפילו ווען ער האָט מיך געשלאָגן, איך האָב אים ליב געהאַט, איך בין געווען און געבליבן פאַרליבט אין אים, אַפילו ווען מען האָט מיך צו דער ערד דערנידעריקט, צום טויט געפּייניקט, צו שאַנד און צו שפּאָט געמאַכט.
מיין רבי פלעגט מיר שטענדיק דערציילן אַ מעשה וועגן אַ איד, וואָס איז אַנטלאָפן מיט זיין פרוי און קינד פון דער שפּאַנישער אינקוויזיציע און האָט זיך אויף אַ קליין שיפל איבער אַ שטורמישן ים דערשלאָגן צו אַ שטיינערנעם אינדזל. איז געקומען אַ בליץ און דערהרגעט זיין פרוי. איז געקומען אַ שטורעם און אַריינגעוואָרפן זיין קינד אין ים אַריין. אַליין, עלנט ווי אַ שטיין, נאַקעט און באָרוועס, געשלאָגן פון שטורעם און געשראָקן פון דונערן און בליצן, מיט האָר צעשויבערטע און הענט צו ג-ט אויסגעשטרעקטע, איז דער איד ווייטער געגאַנגען זיין וועג אויפן וויסטן פעלדזן-אינדזל און האָט זיך געווענדט צו ג-ט אַזוי צו זאָגן:
"ג-ט פון ישראל, איך בין אַנטלאָפן אַהער, כדי איך זאָל דיך קאָנען אומגעשטערט דינען, טאָן דיינע געבאָטן און הייליקן דיין נאָמען, דו אָבער טוסט אַלץ, אַז איך זאָל אין דיר ניט גלייבן. קוים אָבער פאַלט דיר איין, אַז דיר וועט געראָטן מיט די דאָזיקע נסיונות מיך אַראָפּצופירן פון ריכטיקן וועג, מעלד איך דיר, ג-ט מיינער און ג-ט פון מיינע עלטערן, אַז דו וועט עס גאָרניט העלפן, מעגסטו מיך שלאָגן, מעגסטו אַוועקנעמען פון מיר דאָס טייערסטע און בעסטע וואָס איך האָב אויף דער וועלט מעגסטו מיך צום טויט פּייניקן – איך אין דיר וועל שטענדיק גלויבן, איך דיך וועל שטענדיק ליב האָבן, שטענדיק !"
און דאָס זענען אויך מיינע לעצטע ווערטער צו דיר....געלויבט זאָל זיין ביז אייביק דער ג-ט פון די טויטע, דער ג-ט פון נקמה, דער ג-ט פון אמת און פון דין, וואָס וועט ווידער באַלד באַווייזן זיין פּנים פאַר דער וועלט און וועט צעטרייסלען אירע יסודות מיט זיין אַלמעכטיקן קול —
שמע ישראל! ה' אלקינו, ה' אחד!
בידך ה' אפקיד רוחי!


text:
3טן נאוועמבער
דער 3טער נאוועמבער איז דער 307טער טאג פון יאר (308טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 58 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- 1493 - קריסטאפער קאלאמבוס אנטפלעקט די גוואדעלופ אינזלען.
- 1903 - פאנאמא ווערט אומאפהענגיק פון קאלאמביע.
- 1954 - געעפנט די תל אביב צענטראלע באן סטאנציע.
- 1970 - סאלוואדאר איענדע איינגעשוואירן פרעזידענט פון טשילע.
- 1978 - דאמיניקא ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע.
- 2013 - ליקוי חמה (אין טייל ערטער אַ גאַנצע ליקוי, אין טייל ערטער א רינג ליקוי).
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- 1901 - לעאפאלד דער דריטער מלך פון בעלגיע (געש' 1983)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
פייערטעג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן קוואַלטעקסט]
- פאנאמא - אומאפהענגיקייט טאג (1903)
- דאמיניקא - אומאפהענגיקייט טאג (1978)
- מיקראנעזיע - אומאפהענגיקייט טאג (1986)


text:
תגובהדורך ערליכע בחור » מאנטאג דעצמבער 11, 2017 10:16 pm
שכל'דיג האט געשריבן:
קאמפיוטער עקספערט האט געשריבן:מען קען עס קאפיען זייער גרינג אן קיין גרויסע חכמה אן קיין עדוועסט טעקנאלעדזשי
די ווייסט קלאר אז מען קען עס קאפיען ?
ווייל איך האב פריער גערעדט צו איינעם וואס האט עס געקויפט, אין געטרייט צו דאונלאודען עס איז אים נישט געגאנגען...
ווייל יענער ווייסט נישט וויאזוי א DVD ארבעט, עס איז דא אזא זאך ווי 'פיילס' (יא, נישט נאר MP3 פיילס און ווארד פיילס) און עס איז דא אזא זאך ווי "קאפי, פעיסט" און ווען מען ווייסט וויאזוי צו נוצן די זאכן קען מען אנקומען אסאך.
מען דארף זעהן זיך צו האלטן ערליך... חזק ואמץ...