text:
פאלאנגען
די פאלאנגען מאראן קריסטליך, לבנון יוגנט באוועגונג, און מיליציע, זענען געגרינדעט געווארן דורך פיער זשומייעל, נאכצומאכן די שפאנישער פאלאנכוט פאשיסטישער פארטיי, אין יאר 1936. עס ווערט אויך גערופן קאטייעב, אדער לבנון סאציאל דעמאקראטישע פארטיי.
די מיליציע איז געווארן באוואוסט אין דעם לבנון ברודער קריג, ווי די שטערקסטע אויף דער רעכטער זייט, און שפעטער ביים ישראל קריג פרידן פארן גליל, ווי אין דער אראבישע וועלט זענען זיי אנגענומען אלס קאלאבארירער.
זיי האבן דורכגעפירט עטלעכע מאסן רציחות קעגן פאלעסטינער וואו אסאך אומשולדיקע זענען אומגעקומען.
היינט זענען זיי א פאליטישע פארטיי, און האבן פינף דעפוטאטן אינעם לעבאנעזן פארלאמענט.
אינהאַלט
די היסטאריע פון א יוגנט באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געגרינדעט דורך פיער זשומייעל אין 1936, אויפן געדאנק פון אנדערע פאשיסטישע באוועגונגען אין אייראפע, אין יענע יארן. אנהייב איז פיער געווען א דיקטאטור, און ביז היינט באנוצן זיי זיך צו סאלוטירן, מיט אן אויסגעשטרעקטע האנט, ווי די נאציס.
געוויסע האלטן אז די פארטיי האט געשטיצט די פראנצויזישע ווישי רעגירונג, ביים צווייטע וועלט מלחמה. פון אנהייב האבן זיי געהאלטן פונעם פראנצויזישן מאנדאט, אבער שפעטער האבן זיי געוואלט אויפשטעלן א זעלבסטשטענדיקע לבנון, דערפאר האט פראנקרייך זיי געמאכט אומלעגאל.
די פאלאנגען האבן זיך געזען, אלס א טייל פונעם מערב וועלט, זייער צייטונג איז געווען געשריבן אין אראביש, און אין פראנצויזיש.
1949, איז געווען די יאר וואס האט זיי גרויס געמאכט, ווען סיריע האט געוואלט פארוואנדלען לבנון צו א טייל פון גרויס-סיריע, און די קריסטן האבן מורא געהאט, צו ווערן א קליינע מינאריטעט, אין א ריזיגע סוני לאנד.
אידעאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארטיי איז א רעכטע פארטיי אין אירע אידעאן, גלייבנדיק אין א פרייע מארק, אנטי קאמוניזם פריוואטע אינוועסטירונג אא"וו. אויך איז די פארטיי געווען אנטי אראביש, מיט נאציאנאליטעט. און אנטי פאלעסטינער, וואס דאס איז געווען די הויפט ציל אין שפעטערדיקע יארן.
די קריסטן האבן זיך שטענדיק גערעכנט פארן סטאטוס קווא, קעגנשטעלנדיק זיך פאר א נאציאנאלע ציילונג, וויבאלד זיי האבן נישט געוואלט ווערן א מינאריטעט גרופע אינעם לעוואנט. די מוסלמענער פון די אנדערע זייט האבן געטענהט, אז די קריסטן האבן צופיל כח, און היינט זענען זיי מער נישט קיין רוב.
ביי די קליינע ברודער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1958 איז פארגעקומען א קליינע ברודער קריג אין לבנון, דער קריסטליכער פרעזידענט, האט אריינגערופן דאס מיליטער, צו איינפירן ארדענונג. אבער דאס מיליטער האט נישט געוואלט, דעמאלט איז די פאלאנגען מיליציע ארויס מיט איר גאנצע שטארקייט, און זי האבן געברענגט זייערע קרעפטן איינצושטילן די קריג.
אירע קריג מיט די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, איז אנגעגאנגען פאר לאנגע יארן, נאך איידער די גרויסע ברודער קריג האט אויסגעבראכן, זיי האבן באשלאסן אויפצושטעלן אן אפציעלע פארטיי מיליטער, מיט קאמאנדאס, אין די אנהייב 1960ע יארן, די SKS.
די געשלעגן מיט די פאלעסטינער האבן זיך געשטארקט, נאכן שווארצע סעפטעמבער, ווען לבנון איז פיל געווארן מיט פאלעסטינער טעראריסטן. די קריסטן האבן זיך געפארכט פון אזויפיל פאלעסטינער, הגם פיער האט איינגעשטימט, אז זיי קענען קומען, אבער מיטן תנאי אז זיי מאכן נישט קיין צרות איבער די לעבאנעזע גאס, א תנאי וואס די פאלעסטינער האבן נישט געזען פאר וויכטיג איינצוהאלטן. דאס איז געווען נאך א סיבה פארן שווערע באוואפענונג, פון די פאלאנגען, מיט טרענירונגען, ביים אויסבראך פונעם ברודער קריג האבן די פאלאנגען געהאט 8,000 קעמפער, און נאך 20,000 מיטגלידער.
דער ברודער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די ברודער קריג האט אויסגעבראכן, האבן זיי זיך פארנומען בעיקר, מיט באשיצן קריסטליכע געגנטער, און אטאקירן פאלעסטינער פליטים לאגערן, שפעטער מיט די צייט האבן זיי אויסגעברייטערט זייער כח, מיט שטיצע פון בעלגיע, מערב דייטשלאנד, און איראן פונעם שאך.
זיי האבן אנהייב געהאט שטיצע פון סיריע, און זיי האבן געהאט שטיצע פון ישראל דורכאויס רוב פונעם קריג, מנחם בעגין האט זיי ארויסגעהאלפן מיט שווערע וואפן, און געפאנצערטע מאשינען, און געגרינגעט די צד"ל.
אין 1982, ווען ישראל האט אינוואדירט לבנון, זענען די פאלאנגען געווארן די שטערקסטע פארטיי. באשיר זשומייעל, איז ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט, זיין ברודער אמין זשומייעל האט אים איבערגענומען, ווען באשיר איז אומגעקומען.
דאס קאלאבארירן מיט ישראל, האט זייער שלעכט געמאכט זייער אויסזען, אינעם לאנד און איבער די אראבישע וועלט. און א שלום אפמאך וואס אמין האט אונטערגשריבן מיט ישראל 1983, איז צונישט געווארן נאך גרויס דרוק.
די קאמאנדא איינהייט, האט פארמאגט טויזענט קעמפער, אויפגעשטעלט מיט סירישע הילף, באשיר זשומייעל האט זיך באנוצט מיטן איינהייט, אונטערצוברענגן זיינע פאליטישע פיינט, ווילנדיג אויפשטעלן די לבנון קרעפטן, א פאראייניקטע קריסטליכע פראנט. די קעמפער זענען געווען באוויסט פאר זייער אכזריות, זיי זענען פאראנטווארטליך פאר עטליכע מאסן מערדערייען, וואס זענען פארגעקומען אין די פליטים לאגערן.
די באוויסטע סאברא און שאטילא מאסנמארד, האבן זיי געטון, אנדערע וואס איז באוויסט געווארן אלס דער שווארצע שבת, טעל זאטאר מארד, קארטינע מארד.
פראבלעמען אינעם פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיער זשומייעל איז געשטארבן 1984, און אמין איז נישט געווען קיין פירער, ווי זיין טאטע און ברודער, איז דער פארטיי צופאלן. פאליטישע צעטיילונגען זענען פארגעקומען, שפעטער זענען זיי ארויס פונעם לבנונער פראנט, א געוויסער זשארזש סאדע, האט אונטערגעשריבן אויפן טייף אפמאך, אזוי ארום פארענדיקט די קריג.
אמין איז געווען דעמאלט אין פאריז, די קינדער פון באשיר, און אמין האבן אויפגעשטעלט אן אפאזיציע, קעגן דעם פארטיי. זענדיק אינעם פארטיי, א בלינדע האן פון סיריע.
אין 2005, איז דער פארטיי צוריק פאראייניקט געווארן, אמין איז היינט דער פארזיצער פונעם פארטיי, זיין זון פיער אמין זשומייעל איז אומגעקומען אין אן אטענטאט פון סיריע. דער פארטיי האט פארלוירן איר אלטע גלאנץ און כח.
היינט האבן זיי פינעף מאנדאטן אינעם לעבאנעזע פארלאמענט.


c: text/html

text:
דמשק
דמשק (אראביש: دِمَشقُ, דימאַשק, אויך באקאנט ווי الشام אַש-שאַם) איז די הויפטשטאט פון סיריע, עס געפונט זיך אין דרום מערב פון לאנד, נאנט צו די גרענעצן פון יארדאניע, ישראל, און לבנון, די שטאט פארמאגט פיר און א האלב מיליאן איינוווינער, אזוי איז דמשק די גרעסטע שטאט אין סיריע.
די שטאט איז 1800 פוס העכערן ים-פלאך, 50 מייל אריין פון דעם מיטלענדישן ים, די אלטשטאט איז געבויט אויף דער זייט פון דעם בעראדע טייך, די היינטיקע שטאט איז געבויט אויף ביידע זייטן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט ווערט שוין דערמאנט אין תנ"ך. לויט געוויסע איז אליעזר (עבד אברהם) פון דמשק. דוד המלך, האט מלחמה געהאלטן און איינגענומען דמשק. און שפעטער מלכי ישראל. דאס איז שוין 3,000 יאר צוריק.
די שטאט איז אריבער אסאך הענט, ווי די רוימער, גריכן אין די גאר אלטע צייטן, שפעטער אנדערע הענט, די אלטשטאט איז עטליכע מאל חרוב געווארן ביז צום גרונד. אין 638 האבן די אראבער איינגענומען די שטאט. אונטער דער הערשאפט פון סאלאדין אין דעם סוף פונעם 12טן יארהונדעטר איז דמשק געווארן די הויפטשטאט. די שטאט האט זיך ברייט אנטוויקלט מיט גרויסע פעסטונגען.
אין 1400 האט דער מאנגאלישער הויפטקאמאנדאנט, טימור, איינגענומען את דמשק און האט אים אונטערגעווארפן. ער האט פארטריבן א גרויסן טייל פון זיינע איינוואוינער אין זיין הויפטשטאט סאמארקאנד, און פון די וואס ער האט נישט פארטריבן האט ער אסאך געמארדעט.
נאך דער קורצער מאנגאלישער הערשאפט האט מען געבויט די שטאט פונדאסניי און זי איז ווייטער געווען א מאמלוקישע שטאט ביז 1516.
טערקיי, האט געוועלטיקט אין סיריע פאר 400 יאר, אונטער דער אטאמאנישער אימפעריע, איז די שטאט באוואוסט, און גרויס געווארן, וויבאלד זי געפונט זיך אויפן וועג קיין מעקא.
עס האט אנגעהאלטן ביז דער ערשטער וועלט מלחמה, אויף דעם 1טן אקטאבער 1918, האבן אראבישע רעוואלט קעמפער געשטורעמט די שטאט, און אינעם זעלבן טאג, זענען אויסטראליע זעלנער אריין אין שטאט. די סירישע קאנגרעס האט געמאלדן איר זעלבסטשטענדיקייט, און אויפגענומען פייסל דער ערשטער, אלס איר מאנארך. אונטערן סייקס-פיקא פארשטענדעניש, האט סיריע זיך געפונען אונטערן פראנצויזישן מאנדאט. וואס איז באפולמעכטיקט געווארן דורך דער פעלקער ליגע, נאכן סאנרעמא קאנפערענץ. די פראנצויזן האבן אטאקירט, און חרוב געמאכט דמשק, און ארויסגעווארפן פייסל פון דמשק.
אין 1946 האט פראנקרייך ווידעראמאל פרובירט אטאקירן, אבער גרויסבריטאניע האט זיי אפגעהאלטן, און דערנאך איז סיריע געווארן זעלבסטשטענדיק, מיט דמשק די הויפטשטאט.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם צווייטן בית המקדש, איז פארהאן עדות אויף א יידישן ישוב, אין דמשק. אסאך קראים, האבן זיך דארט געפונען און געמאכט די שטאט פאר א צענטראלע שטאט פאר זייער באוועגונג. אויך איז באוואוסט דער דמשק בלוט בלבול, וואס האט געברענגט צו אן עמיגראציע, וואס האט אנגעהאלטן ביז דער גרינדונג פון ישראל. היינט וווינען נאך יידן דארט, מיט בתי מדרשים, און שולן. אסאך שומרונים פלעגן צו וווינען דארט אינעם 17טן יארהונדערט, וואס נאכן אונטערגיין פון זייער קהילה, איז זייער בית מדרש אריבער צו יידן.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מסירה
מסירה
אפטייטשט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אקט פון מוסר זיין א צווייטן מענטשן.
אינפארמאטאר אדער שטינקער (אויף אידיש). מוסר (לשה"ק)
באדייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עמיצער גיט ארויס קרימינאלע אינפארמאציע פאר די באהערדע איבער אן אנדערע איד, וואס דורכדעם דראעט יענעם א שטראף, צי איז געלט אדער גאר דאס זיכערהייט פון אים אדער זיין בני בית, דאן איז דער אינפארמאטאר באגאנגען מסירה.
אין היסטאריע איז א מסור געווען גאר א שרעקליכע זאך, מ'האט אפילו געמאכט פאר זיי א תפילה ביי שמונה עשרה "ולמלשינים אל תהי תקוה" אבער היינט צוטאגס וויבאלד דער רעגורניגען זענען נישט קיין אנטיסעמיטישע שלעכטע מענשטן, עס הערשט דעמאקראטיע, איז שוין כמעט נישט שייך דער הארבקייט פון א מסור, ווייל רוב מאל איז דער תורה מער מחמיר ווי די געזעץ.


text:
קלוגשאפט
קלוגשאפט אדער חכמה איז א גוטע זאך. מען נוצט דעם מוח צו פאשטיין אלעס פארן לעבן. די פארקערטע פון נאריש. גיווענליך מיינט דאס איינער וואס האט א קאפ אויף די פלייצעס און ווייסט ווי אזוי דאס צי אויסנוצען.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מים עמוקים עצה בלב איש [משלי כ. ה.]. אמאליגע צייטן האט מען געמיינט אז חכמה איז אין די הארץ. היינט זאגן זיי דאס איז אין מוח.
אין בראשית שטייט ויפח באפיו נשמת חיים, זאגן די ראשונים, כל דנפיח מדלי נפיח, אז פון דא זעהן מיר אז א מענטש קען משיג זיין טיפע רעיונות ווייל ער האט א רוח פון גאט.


text:
מיטל מזרח קאנפליקט
דער מיטל מזרח קאנפליקט באציעט זיך צו דעם לאנגיעריגן קאנפליקט צווישן מדינת ישראל און די ארומיגע אראבישע לענדער. דער קאנפליקט איז גאר א קאמפליצירטער, און נעמט אריין פארשידענע אידעאולאגיעס, מעסיגע און עקסטרעמע, פון ביידע צדדים. דער גרונד פון דעם קאנפליקט באשטייט פון קעגנזייטיגע תשוקות אויף צו הערשן איבער דאס שטיקל לאנד פון דעם היסטארישן ארץ ישראל. ביידע צדדים האבן טענות וואס זענען לויט זיי פעלזן פעסט, און באשולדיגן דעם אנדערן צד אין הארטנעקיגקייט, באזיסלאזע שנאה, מערדערליכע אכזריות, און יעדן סארט אומרעכט.
איבער די יארן זענען געווען פארשידענע פרואוון אויף צו לייזן דעם קאנפליקט. עס זענען געטון געווארן פילע פאראויס-שריטן. אבער דעם ענדגילטיגן לייזונג איז נאך ווייט פון א מעגליכקייט.
אינהאַלט
- 1 שרשים פון דעם קאנפליקט
- 2 ציוניזם
- 3 ערשטע וועלט קריג: קעגנזייטיגע הבטחות
- 4 אידישע אימיגראציע און אראבישע קעגנערשאפט
- 5 דער גרויסער אויפשטאנד
- 6 דער פּיל קאמיסיע
- 7 סימפאטיע צו אידן נאכ'ן קריג: דער יו.ען. רעזאלוציע
- 8 דער קריג פון 1948
- 9 דער סיני מלחמה
- 10 זעקס טעג מלחמה
- 11 יום כיפור מלחמה
- 12 שלום מיט מצרים
- 13 מלחמה אין לבנון
- 14 דער ערשטער אינטיפאדא
- 15 די אסלא אפמאכן
- 16 שלום מיט ירדן
- 17 דער צווייטער אינטיפאדע
- 18 מלחמה מיט חיזבאלא
- 19 זעט אויך
- 20 וועבלינקען
שרשים פון דעם קאנפליקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ענדע 19'טען יאר-הונדערט האט זיך אנגעהויבן א באוועגונג צווישן אידן אין מזרח אייראפע זיץ צו ציען וואוינען קיין ארץ ישראל. די באוועגונג האט גענומען עטליכע פאָרמען, רעליגיעזע און סעקולערע, און איז געווען געטריבן סיי פון אנטיסעמיטיזם אין אייראפע און סיי פשוט פון די פארגרינגערטע מיטלען אויף צו ערפילן דעם צוויי-טויזנט יעריגע תשוקה פון אידן זיך צו באזעצן אין הייליג לאנד.
ארץ ישראל, אונטער'ן אלטן רוימישן נאמען "פאלעסטינע" איז דאן געווען אונטער טערקישע הערשאפט פון דעם אטאמאנישע אימפעריע. די איינוואוינער פון לאנד האבן זיך געציילט אומגעפער 500,000, פון וועלכע בערך 25,000 זענען געווען אידן, און די איבעריגע מערסטנס אראבער.
פארשידענע ענליכע אידיאולאגיעס האבן אויפגעשפראצט בנוגע דעם באוועגונג זיך צו ציען צום היסטארישן לאנד פון די אידן, אבער קיין איינס האט נישט געוואונען קיין מאסן שטיצע פון אידנטום. אימיגראציע איז נאך אלץ געווען אויף גאר א קליינער פארנעם. די ערשטע אידן וואס האבן אנגעהויבן ארויפצוקומען אין די צייטן (אויך באוואוסט אלץ דער "ערשטער עליה") האבן געגרינדעט אגריקולטורע מושבים, ווי מקוה ישראל, פתח תקוה, און ראשון לציון, ווי זיי האבן פלייסיג באארבעט די ערד מיט אן אידיאולאגישער געטריישאפט צום לאנד.
די שטחים אויף וועלכע די אגריקולטורע מושבים זענען געגרינדעט געווארן זענען צום מערסטנס געקויפט געווארן פון אראבער. די ארטיגע אראבער האבן אין דעם פון אנהייב נישט געזען קיין סבה זיך צו באזארגן, און על פי רוב האבן זיי געלעבט רוהיג מיט אידן, טראץ געציילטע אומרוהען פון צייט צו צייט.
ציוניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דרייפוס פרשה אין פראנקרייך אין יאר 1894-תרנ"ד האט אויפגעטרייסלט די אידישע וועלט אויפ'ן נושא פון אנטיסעמיטיזם. איינע פון די זשורנאליסטן וואס האבן געדעקט דעם דרייפוס פראצעדור איז געווען א סעקולאר-אידישער זשורנאליסט פון עסטרייך מיט'ן נאמען טעאודור (בנימין) הערצל. אויפגעברויזט אויף די שוידערליכע פאלשע באשולדיגונגען קעגן דרייפוס, האט זיך הערצל אונטערגענומען אפצושרייבן א פלאן אויף ענדגילטיג צו לייזן דעם פראבלעם פון דעם פארהאסטן איד.
הערצל'ס פלאן איז ארויסגעקומען אין א בוך מיט'ן נאמען דער יודענשטאַט, אין וועלכע ער שטעלט פאר א חזיון פון א אידישע מדינה, אידיאליסטיש אין אירע מאָראַלן און פארגעשריטן אין קולטור ווי די חשובסטע שטעט אין אייראפע, די צענטערס פון ציוויליזאציע און קולטור פון וויען און פאריז.
דער פלאן איז אויפגעכאפט געווארן און עס איז געווארן א סענסאציאנאלע אידעע צווישן אלוועלטליכן אידנטום. אין יאר 1897-תרנ"ז האט הערצל צוזאם גערופן דעם ערשטן ציוניסטישן קאנגרעס אין באזעל. די ציוניסטישע אידיאלן זענען געווארן קלאר פארמולירט און מען האט אקטיוו אנגעהויבן ארבעטן אויף דעם פלאן פון גרונדן א אידיש לאנד.
ערשטע וועלט קריג: קעגנזייטיגע הבטחות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ערשטן וועלט קריג האבן די אליאירטע מאכטן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך אפילירט מיט פארשידענע הבטחות צו די אראבישע באפעלקערונג פון מיטל מזרח אויף מיט צו ארבעטן מיט זיי אנטקעגן די טערקן, וועלכע האבן געקעמפפט אויף דער זייט פון דייטשלאנד און די עסטרייך-אונגערישע אימפעריע.
די הויפט הבטחה איז פארגעקומען אין 1915-1916 אין א בריוון אויסטויש (באקאנט אלץ די מעקמעהאן-חוסיין בריוון) צווישן סיר הענרי מעקמעהאן, דער ענגלישער הויך קאמישענער אין עגיפטן, און דער אראבישער פירער אלי אבן חוסיין, דער שאריף פון מעקקא, איבער דעם עתיד פון זעלבסטשטענדיגקייט פאר די אראבער. אין די בריוון האט מעקמעהאן קלאר געמאכט אז אראבער וועלן באקומען זייער זעלבסטשטענדיגקייט אין אלע אראבישע לענדער (אויסער עטליכע שטחים לעבן סיריע וואס ווערן דארט אויסגערעכנט). לויט די אראבער האט דאס אויך אריינגענומען די שטחים פון פאלעסטינע, וויבאלד די בריוו האט דאס נישט דערמאט אלץ אויסנאם.
אום 16טן מיי 1916 (ה'תרע"ו) איז געשלאסן געווארן א געהיימע אפמאך צווישן ענגלאנד און פראנקרייך, באקאנט אלס דער סייקס-פיקא פארשטענדעניש, איבער דעם עתיד פון די אראבישע שטחים. אין דעם אפמאך ווערן די שטחים צוטיילט צווישן פראנצויזישע און ענגלישע קאנטראל, אויף צו האלטן אויף א מאנדאט פאר שפעטערדיגע איינטיילונג. די פרינציפן אין דעם אפמאך זענען שפעטער באשטעטיגט געווארן דורך דער פעלקער-ליגע ווען עס האט באשטעטיגט די ענגלישע מאנדאט אויף פאלעסטינע פאר א אידישן לאנד. דער אפמאך איז אויך געווען דאס וואס האט ערמעגלעכט פאר די ענגלישע צו דערקלערן די באלפור דעקלעראציע, אין וועלכן עס ווערט צוגעזאגט פאר די אידן א היימלאנד אין פאלעסטינע.
דער אפמאך איז געווען אין קעגנזאץ צו די אפמאכן צווישן מעקמעהאן און חוסיין, און די אראבער האבן געהאלטן אז די באלפור דעקלעראציע איז געווען אן אומ'יושר'דיגע נאכדעם וואס לויט זיי איז פאלעסטינע אריינגערעכנט אין די שטחים פון די מעקמעהאן-חוסיין בריוון.
אידישע אימיגראציע און אראבישע קעגנערשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אראבישע איינוואוינער האבן צוביסלעך אנגעהויבן צו פארשטיין וואס די ציוניסטישע פלענער זענען, און אנגעהויבן פאליטישע אקטיוויטעטן אויף צוריקצוהאלטן דאס גרונדן א אידישן לאנד. אין די זעלבע זייט האבן זיך געמערט די אידישע אימיגראנטן פון אייראפע און אידן האבן זיך פארשפרייט איבער דעם גאנצן לאנד, געבויט שטעט און מושבים און שטארק אנטוויקלט דעם עקאנאמישן מצב פון דעם לאנד.
איראניש איז געווען אז כאטש די געגנערשאפט פון די אראבער אנטקעגן אידישע איינוואוינער, האט די אידיאליסשקייט פון די אידישע אימיגראנטן געברענגט דערצו אז פילע אראבער פון ארומיגע לענדער, איבערהויפט פון עגיפטן, זענען געקומען קיין פאלעסטינע אנטיילצונעמען אין די פארגוטיגטע עקאנאמישע אומשטענדן. פון איין זייט האט דאס באשטעטיגט אז דאס אנקום פון די ציונים האט געהאלפן פארבעסערן דעם לאנד פאר אלע אירע איינוואוינער. פון די אנדערע זייט האט דאס געברענגט אז די צאל אראבער האבן זיך שטארק פארמערט, הייבנדיג די קאנפליקט אויף נאך מער.
נאך איידער דער ערשטער וועלט קריג האבן די אראבער זיך געוואנדן צו די טערקישע אוטאריטעטן אויף צו באשיצן דעם לאנד קעגן א אידישן איינפלוס. נאך דער באלפור דעקלעראציע איז דאס אויפברויז ביי די אראבער געוואקסן, און עס האבן זיך אנגעהויבן אקטיווע געשלעגן צווישן די אראבער און די אידישע באפעלקערונג. אראבער האבן אנגעהויבן צו באפאלן אידישע דערפלעך, און עס האבן זיך געגרינדעט ארגאניזאציעס אויף צו באשיצן די אידן.
דערווייל האבן די אידישע אימיגראנטן געהאלטן אין איין קומען זיך באזעצן אין דאס לאנד, געבויעט אידישע אינסיטוציעס, אנטוויקלט דעם אלטן העברעאישן שפראך, און דער פלאן פון ציונות האט זיך אנגעהויבן זעהן אין דער ווירקליכקייט. דאס האט געברענגט דערצו אז די אראבישע באפעלקערונג, פילנדיג הילפלאז אנטקעגן די אנטוויקלונגען, איז געווארן אלץ מער אויפגעברויזט. ראיאטן האבן אויסגעבראכן אין די 20'ער און 30'ער יארן אין וועלכע פיל אידן זענען געהרג'עט געווארן דורך אראבער.
די ערגסטע ראיאטן און הריגות זענען פארגעקומען אין 1929-תרפ"ט מיטן נאמען תרפ"ט אויפרוהר. געטריבן דורך דער מופטי פון ירושלים, האַג' אמין אל חוסייני,וועלכער האט באשולדיגט די אידן מיט וועלן איבערנעמען דעם שטח ביים כותל המערבי, האבן די אראבער אנגעהויבן אטאקירן אידן אין דורכאויס דעם לאנד. דאס שוידערליכסטע איז פארגעקומען אויף די אידן אין חברון און די תלמידים פון די חברונ'ער ישיבה, פון וועלכע 67 זענען דערמארדעט געווארן.
דער גרויסער אויפשטאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1936-תרצ"ו ביז 1939-תרצ"ט האבן די אראבער דורכגעפירט א כללות'דיגן ארבייט-אפשטעל (סטרייק) און אקטיווע געשלעגן. האג' אמין אל חוסייני האט געטריבן די אראבישע באפעלקערונג זיך צו באטייליגן אין דעם ארבייט-אפשטעל, און צוריקצוהאלטן שטייערן פון די ענגלישע רעגירונג.
די סטרייק האט זיך אפגעשטעלט נאך עטליכע מאנאטן, אבער עס האבן ווייטער אנגעהאלטן אטאקעס אנטקעגן אידן. אלץ ענטפער האבן די אידישע באפעלקערונג גענוצט די הגנה מיליציע ארגאניזאציע אויף צו באשיצן אויף אידן. די ענגלישע, כאטש זיי האבן נישט אנערקענט די הגנה אלץ א לעגיטימע ארגאניזאציע, האבן מיט זיי מיטגעארבעט אויף צו באשיצן קעגן אראבישע אטאקע אויף אידן.
א שפלינטער גרופע פון הגנה, דער אירגון צבאי לאומי (באקאנט אלס אצ"ל), האט אנגעהויבן דורכפירן קאנטער-אטאקעס אויף אראבער, אטאקירנדיג אראבישע אטאקירער און אויך אומשולדיגע ציווילע אראבער.
אין ענדע פון דעם אויפשטאנד אין 1939 זענען די צאל טויטע געווען 5,000 אראבער, 400 אידן, און 200 ענגלישע.
דער פּיל קאמיסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1936, נאכ'ן אנהייב פון דעם גרויסן אויפשטאנד, האבן די ענגלישע געגרינדעט א קאמיסיע אויף נאכצופארשן די סבות פון דעם אויפשטאנד, און וויאזוי צו לייזן דעם היציגן קאנפליקט. דער קאמיסיע איז געווען אנגעפירט דורך לאָרד פּיעל.
דער קאמיסיע האט פארברענגט עטליכע מאנאטן אין פאלעסטינע. אויף די זייט פון די ציונים האט חיים ווייצמאן געהאלטן א הארציגע רעדע, פרובירנדיג צו ערקלערן די אידישע מאטיוון און אירע פרידליכע נאטורן. די אראבער האבן געהאט א געלעגנהייט פארצושטעלן זייער צד, אבער אנשטאט דעם האבן זיי באשלאסן צו באיקאטירן דעם קאמיסיע. האג' אמין אל חוסייני האט זיך אנטזאגט פון זיך מיט זיי צו טרעפן, און נאר אומאפיציעלע פערזאנען פון די אראבישע זייט האבן איבערגעגעבן די אראבישע מיינונגען.
דער קאמיסיע איז צוריקגעקומען קיין ענגלאנד אין 1937תרצ"ז און פארגעשטעלט די רעזולטאטן מיט זייערע החלטות וויאזוי צו לייזן דעם נושא. דער קאמיסיע האט פארגעשלאגן אז דער לאנד זאל צוטיילט ווערן. פאר די אידן האט געדארפט גיין א קליינער שטח: דער גליל אין צפון און א פּאַס אויף מעריב לענגאויס דעם צפון ברעג פון דעם ים התיכון. פאר די אראבער וועט גיין רוב שטח פון יהודה און שומרון און דעם גאנצן נגב מדבר. דער פלאן האט אויך אנטהאלטן אז די איינוואוינער פון ביידע צדדים זאלן זיך אוועקציען אריין אין זייער פארטיילטן שטח, כדי די באפעלקערונג זאל נישט זיין א פארמישטע.
די אראבער האבן קאטעגאריש אפגעווארפן דעם פלאן. ביי די אידן זענען די מיינונגען געווען צוטיילט. די אפיציעלע ענטפער פון די ציוניסטישע פירערשאפט איז געווען אז זיי זאגן דאס אפ וויאזוי עס איז פארגעלייגט, אבער זיי ווילן האלטן ווייטערדיגע געשפרעכן אויף א לייזונג.
סימפאטיע צו אידן נאכ'ן קריג: דער יו.ען. רעזאלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דער צווייטער וועלט קריג, ווען די וועלט האט זיך דערוואוסט פון די שוידערליכע טראגעדיע וואס איז באפאלן דעם אידישן פאלק, איז געווארן אן אויסערגעווענליכער סימפאטיקער שטימונג פון וועלט-מיינונג כלפי די ציוניסטישע אידעע.
די ענגלישע, וועלכע האבן געליטן נאר צרות פון דעם גאנצן מאנדאט, האבן זיך שוין געוואלט זען אינדרויסן פון דעם. זיי האבן איבערגעגעבן פאר'ן ניי געבוירענעם יו.ען., דער נאכפאלגער פון דער ליגע פון פעלקער, צו מאכן א באשלוס איבער די נושא פון דעם לאנד'ס הערשאפט. אין מאי 1947-תש"ז האט דער יו.ען. געשטעלט אן אויספארשונגס קאמיטע וואס איז באשטאנען פון עטליכע לענדער אויף אויפצוקומען מיט א החלטה. דער קאמיטע איז אויפגעקומען מיט א נייע צוטיילונגס פלאן און דאס געשטעלט פאר די יו.ען. מיטגלידער צו שטימען אויף דעם.
לויט'ן פלאן וואלטן די אידן באקומען 55% פון דעם שטח פון דער מאנדאט: רוב פון דעם גליל און דעם נגב מדבר. די אראבער וואלטן באקומען רוב פון די צענטראלע חלקים פון דעם לאנד. ירושלים וואלט געבליבן אונטער אינטערנאציאנאלע הערשאפט.
די שטימען זענען פארגעקומען דעם 27סטן נאוועמבער. א מערהייט פון 33 קעגן 13 האט געשטימט לטובת דעם פלאן.
די 33 לטובת זענען געווען: אויסטראליע, בעלגיע, באליוויע, בראזיל, בעלארוסיע, קאנאדע, קאסטא ריקא, טשעכיי, דענמארק, דאמיניקאנישע רעפובליק, עקוואדאר, פראנקרייך, גוואטעמאלע, האַיטי, איסלאנד, ליבעריע, לוקסעמבורג, האלאנד, ניו זילאנד, ניקאַראַגוואַ, נארוועגיע, פּאַנאַמאַ, פּאַראַגוויי, פערו, פיליפינען, פוילן, שוועדן, דרום אפריקע, אוקריינע, די פאראייניגטע שטאטן, דער סאוועטן פארבאנד, אורוגוויי, ווענעזוועלע.
די 10 אנטקעגן זענען געווען: אפגאניסטאן, קובא, עגיפטן, גריכנלאנד, אינדיע, איראן, איראק, לבנון, פאקיסטאן, סאודי אראביע, סיריע, טערקיי, תימן.
אויך האבן צען לענדער זיך צוריקגעהאלטן: ארגענטינע, טשילי, כינע, קאלאמביע, על סאלוואדאר, עטיאפיע, האנדוראס, מעקסיקא, יוגאסלאוויע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך. איין לאנד, טיילאנד, איז נישט געווען ביים שטימען.
די אראבער האבן גלייך אפגעווארפן דעם פלאן. רוב פון די אידישע איינוואוינער, אריינגערעכנט די ציוניסטישער פירערשאפט פון דער "סוכנות" (אידישע אגענטור), כאטש נישט גענצליך צופרידן, האבן עס אנגענומען.
דער קריג פון 1948[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף מאי 18, 1948, האט דוד בן גוריון דערקלערט דאס זעלבסטשטענדיגקייט פון מדינת ישראל. אייניגע שטונדע דערנאך האבן די ארמייען פון פינף אראבישע לענדער -- מצרים, סיריע, ירדן, איראק, און לבנון -- אנגעגריפן דעם נייעם לאנד מיט'ן דערקלערירטן ציל צו "אריינשטופן די אידן אין ים אריין". זיבן מאנאטן האבן די שלאכטן אנגעהאלטן, מיט פילע פון די ישראל'ישע סאלדאטן ניי-געקומענע אימיגראנטן פון די שארית הפליטה פון חורבן אייראפע. דער קריג האט זיך אויסגעלאזט מיט א נצחון פאר מדינת ישראל, וועלכע האט צוגענומען פיל מער שטח ווי דער ארגינעלער יו.ען פלאן וואלט איר געגעבן. אלץ רעזולטאט פון דעם קריג זענען 700,000 אראבער אנטלאפן אדער פארטריבן געווארן פון זייערע היימען אין דעם ניי-געבוירענעם אידישן לאנד, און זיי זענען געווארן פליטים אין לאגערן אין מערב ברעג פון פאלעסטינע, אין ירדן, לבנון, און דער עזה פאס. דער קריג איז גערופן געווארן דורך מדינת ישראל דער זעלבסטשטענדיגקייט קריג, אדער מלחמת עצמאות. ביי די אראבער ווערט עס אנגערופן "אל נאקבא", אדער דער קאטאסטראפע.
אין 1949 זענען געשלאסן געווארן קריגס-אפשטעל אפמאכן צווישן מדינת ישראל און די אנגרייפנדע לענדער, אבער נישט קיין שלום אפמאך. א קריגס צושטאנד האט נאך ווייטער אנגעהאלטן אויף א קלענערן פארנעם, צוליב די אומגעלייזטע פראבלעמען פון אנערקענטע גרעניצן, די אראבישע פליטים און זייערע צוריק-קער רעכטן, און דער סטאטוס פון ירושלים.
דער סיני מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1956 האט גאמאל אבדול נאסער, דער פרעזידענט פון עגיפטן, נאציאנאליזירט דעם סועץ קאנאל, און פארבאטן דעם דורכגאנג פאר ישראל'ישע שיפן. דער קאנאל איז געווען א וויכטיגער וואסער שאסיי פאר אינטערנאציאנאלע באנוץ, וועלכע איז געבויט געווארן, און האט טיילווייז באלאנגט, פאר דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך. אין א פאראייניגטע אקציע האבן די דריי לענדער, מדינת ישראל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און פראנקרייך, אטאקירט עגיפטן און איינגענומען די שטחים פון מדבר סיני און דער עזה פאס. נאך אינטערווינירונג דורך דער יו.ען. האבן זיך אלע דריי ארויסגעצויגן.
זעקס טעג מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מאי, 1967, האט עגיפטן מאביליזירט אירע ארמייען נעבן ישראל'ס דרום גרעניצן, און אפגעשפארט די שטרייטן פון טיראן און דער גאלף פון אקאבא, דערביי צוריקהאלטנדיג ישראל'ישע שיפן פון א וועג קיין אזיע און מזרח אפריקע. נאסער, דער עגיפטישע פרעזידענט, האט געטריבן די רהעטאריק אין די אראבישע וועלט איבער דאס גראנדיעזע פלאן פון א פאראייניגטע אראבישע פאלק וואס וועט צוזאמען באקעמפפן און פארניכטן דעם אידישן לאנד. אין דער זעלבער צייט האבן סיריע און ירדן אויך מאביליזירט זייערע כחות אויף זייער גרעניצן מיט מדינת ישראל, און עס האט אויסגעזעהן קלאר אז אט וועלן זיי צוזאמען אנגרייפן.
די ישראל'ישע רעגירונג האט באשלאסן נישט צו ווארטן, און אין דעם פרימארגן פון יוני 6 האבן ישראל'ישע לופט כחות אין איינציגע שטונדן פארניכטעט די עראפלאנען און לופט פעלדער פון דעם עגיפטישן ארמיי בשעת די פילאטן האבן נאך געגעסן פרישטאג. אויך אין צפון און אין מזרח האבן זיי שנעל איינגענומען די פאזיציעס פון די סירישע און ירדנישע כחות. דער קריג האט געדויערט נישט מער ווי זעקס טעג, און ביים ענדע האבן די ישראל'ישע כחות געהאט איינגענומען ניי שטחים פון אלע דריי לענדער ארום: די גולן בערג אין צפון, דער עזה פאס און מדבר סיני אין דרום, און -- דאס גרעסטע געווינס -- דעם גאנצן מערב ברעג פונ'ם ירדן, אריינגערעכנט מזרח ירושלים מיט'ן הר הבית און כותל המערבי.
יום כיפור מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – יום כיפור מלחמה
שלום מיט מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מלחמה אין לבנון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – צווייטער לבנונישער מלחמה
דער ערשטער אינטיפאדא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אסלא אפמאכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלום מיט ירדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטער אינטיפאדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווייטער אינטיפאדע האט אנגעהויבן ערב ראש השנה תשס"א און האט געדויערט ביז תשס"ה. במשך דער צייט זענען געהרגעט געווארן 1100 ישראלדיקער און 5500 פאלעסטינער, ווי אויך 64 פרעמדע. די ישראלים האלטן אז דער אינטיפאדא איז א כוואליע פון פאלעסטינער טעראריזם געפירט דורך יאסיר אראפאט. די פאלעסטינער האבן אטאקירט צה"ל זעלנער, פאליציי און ציווילע בירגער, געהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס און געשאסן קאסאם ראקעטן קיין ישראל.
מלחמה מיט חיזבאלא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא פון בי בי סי זשורנאליסטקע באריכט פון עזה [1]
- ווידעא קליפ פון דער פרשה וואס די מוכאמעד קארטון'ס האבן אנגעהיצט די איסלאםישע וועלט. סי ען ען און אלע מעדיע ווערן קריטיקירט פארן ווייזן קאריקטורן קעגן אידן און קריסטן אבער נישט קעגן מוכאמעד. [2]


text:
1923
1923 איז דאס 23סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1923 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן אפריל - וועמבלי סטאדיאן געעפנט אין לאנדאן
- 1טן סעפטעמבער - ערדציטערניש אין טאקיא און יאקאהאמע, יאפאן איז גורם מער ווי 100,000 טויטע
- 13טן אקטאבער - אנקארא ווערט די הויפטשטאט פון טערקיי, אנשטאט סטאמבול
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אויגוסט - שמעון פרס, ניינטער פרעזידענט פון מדינת ישראל
- 20סטן סעפטעמבער - דער ישראלישער דיכטער נתן יונתן
- 1טן נאוועמבער - מנחם אלון, א ריכטער פון בג"ץ (נפטר 2013)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן אויגוסט - ווארען הארדינג, 29סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1865)


text:
טויטשטראף
טויטשטראף איז א שטראף וואס א רעגירונג האט אין אירע געזעצן הינריכטן א מענטש וואס איז באשולדיקט דורך א געריכט פאר געוויסע פארברעכן, למשל, רציחה און פארראט קעגן דעם לאנד.
די לענדער וואס פירן אויס די טויטשטראף היינט זענען כינע, יאפאן, די פאראייניגטע שטאטן, איראן און די אראבישע לענדער. אין אייראפע, קאנאדע און אויסטראליע ניצט מען היינט מער נישט קיין טויטשטראף.
קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאראייניגטע פעלקער קאנווענץ פאר קינדער-רעכט פארבאט געבן דעם טויטשטראף צו א קינד.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה, א סנהדרין קען פאראורטיילן א מענטש אויף טויטשטראף פאר די פאלגנדע עבירות וואס ער האט געטון במזיד און געווארנט דורך עדים:


text:
איוואן גאנטע
איוואַן גאנטע (אוקראיניש: IBaH ҐoHTa; געש' 1768) איז געווען דער היידאמאק וועלכער האט דורכגעפירט די טרויעריג-בארימטער אומאנער שחיטה אין יאר תקכ"ח.
רבי דוד חזן, אַ תלמיד פון בעל שם טוב, וועלכער איז געראַטעוועט געוואָרן פון דער שחיטה דורכדעם וואס ער האָט זיך באַהאַלטן אין אַ גרוב אין אומאַן, האָט אָנגעשריבן אַ קונטרס “חרב גאנטע”, אין וועלכן ער שילדערט די גרויזאַמע געשעענישן און ווי ער האָט געבראַכט די קדושים צו קבורה אויפן אַלטן בית החיים אין אומאַן.
די רציחה וואָס גאנטע און זיינע היידאַמאַקעס האָבן דאַן אין אומאַן אַרויסגעוויזן צו די אידן, איז געווען אַזוי גרויס, אַז אפילו אויף אַלטע לייט, אויף פרויען און קליינע קינדער האָבן זיי זיך ניט דערבאַרימט. מיט די פערד זענען זיי געפאָרן איבער טויטע און לעבעדיגע, וואָס האָבן זיך געוואַלגערט אין די גאַסן. זיי האָבן פון די דעכער געוואָרפן קראַנקע מענטשן, און רייטנדיג איבער די גאַסן, האָבן זיי אויף די שפּיצן פון זייערע לאַנגע שפּיזן געטראָגן קליינע אידישע קינדער.
איבער אַלע גאַסן פון אומאַן האָבן זיך יענעם טאָג געוואַלגערט הרוגים און בלוט האָט זיך געגאָסן ווי וואַסער. העכער צוואנציג טויזנט אידן זענען דאַן געפאַלן טויט דורך די שרעקליכע מיתות משונות, וואָס נאָר אַ בייזער טייוול, אַ בלוטיגער אכזר, האָט געקענט צוטראַכטן. געשעהן איז דאָס אין פינפטן טאָג פון חודש תמוז, תקכ”ח, אָדער דעם 18טן יוני, פון יאָר 1768.
אין אומאַן זענען נאָך ביזן היינטיגן טאָג פאַרבליבן פרומע אידן, וועלכע פאַרפעלן ניט קיין איין יאָר צו פאַסטן אין דעם טאָג ווען די גרויסע שחיטה איז פאָרגעקומען.
נאָך דעם ווי די שחיטות זיינען אָפּגעשטעלט געוואָרן, האָבן אידן אויסגעדריקט זייער גרויסן צער אין קינות, אין סליחות און אין קלאָג-לידער, וואָס זיינען געשאַפן געוואָרן. און צווישן יענע קלאָג-לידער, וואָס זענען אין אוקראַינע איבערגעגאַנגען פון דור צו דור, איז אויך געווען איינע, וואָס מען האָט מיט אַ טרויעריגן ניגון געזונגען אויף יודיש:
אבינו שבשמים, ווי אַזוי קענסטו דאָס צוזעהן,
אוקראַינער אידן זאָל אַזוינע גרויסע צרות געשעהן?
גזירות קשות אַזעלכע וואו איז געהערט געוואָרן אין דער וועלט?
גאָנטע האָט אויך קליינע קינדער ממית געווען און צוגענומען דאָס געלט.
דאָס שלעכטע פון די האַדיאַמאַקעס זאָל קומען פאַר דיר, האַר פון דער וועלט,
און העלפן זאָלסטו אַלע, וואָס האָבן זיך פאַר אונז געשטעלט”.
אין שוהלן און אין בתי מדרשים האָט מען יאָרן-לאַנג באַוויינט און באַקלאָגט די גרויסע שחיטה, וואָס גאָנטע האָט מיט זיינע האַידאַמאַקעס געמאַכט אין דער שטאָט אומאַן. די “אומאַנער שחיטה” איז אַריין אין דער יודישער געשיכטע ווי איינער פון די גרויסע אומגליקן, וואָס דאָס יודישע פאָלק האָט איבערגעלעבט אין אַכצנטן יאָרהונדערט.
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אָבער דאָס אומשולדיג יודישע בלוט, וואָס גאָנטע האָט פאַרגאָסן, האָט דאָך ניט געשוויגן; עס האָט פון די “פעלדער, וואָס זענען געווען רויט”, דעם גרויסן און טיפן צער אַרויסגעשריגן, און די פאַרדינטע נקמה איז דאָך געקומען. גאָנטע האָט געהאַט אַזאַ סוף ווי ער האָט פאַרדינט.
נאָך דעם ווי דער אויפשטאַנד פון די האַידאַמאַקעס איז אונטערדריקט געוואָרן מיט דער הילף פון די רוסן, האָט מען גאָנטע’ן געכאַפּט און אים פאַרמשפּט צום טויט.
און אַ טויט האָט מען אים געגעבן ניט קיין גרינגן. מען האָט פון אים לאַנגזאַם די הויט געשינדן. מען האָט אים דאָס הוילע לייב געברענט מיט אָנגעגליטע שטיקער אייזן, און ווען ער איז געווען מער טויט ווי לעבעדיג, האָט מען אים אָפּגעהאַקט דעם קאָפּ.


text:
מאלאריע
מאלאריע איז אן אנשטעקיקע קראנקייט, וואס ווערט פארשאפן פון פאראזיטן. מענטשן שטעקן זיך מיט מאלאריע ווען דער פאראזיט קומט אריין אינעם בלוט.
מאלאריע איז איינע פון די הויפט סיבות פון טויט אין דער וועלט: זי איז גורם א האלבן מיליארד קראנקען און צוויי מיליאן טויטן יאר יערלעך. רוב פון די וואס שטארבן זענען אין אפריקע דרום פון דער סאהארע.
דער פאראזיט וואס פארשאפט מאלאריע הייסט פלאַסמאדיום, אן ארגאניזם מיט אין צעל וואס איז נישט קיין באקטעריע.
ס'זענען דא פארשידענע זגאלן פון פלאַסמאדיום וואס פארשאפן מאלאריע אין מענטשן: פֿאַלקיפאַרום מאלאריע איז דער ערגסטער מין, און הרגעט די מערסטע מענטשן.
מענטשן ווערן קראנק פון מאלאריע דורך אנאפעלעס קאמארן.


text:
מאנטיס
מאַנטיס אדער פֿאנגשעריק (וויסנשאפטלעכער נאָמען: Mantodea) איז אַ טאלק פון אינסעקטן אין דעם אונטערקלאס פון אינסעקטן מיט לאַנגע און שמאָלע קערפערס. זיי האבן אין קאָפּ צוויי גרויסע אויגן, לאַנגע טאפערלעך און גוטע באוועגלעכקייט. זייערע פאדערשטע פיס זענען גרויס כדי אָנכאַפּן די שפייז. מאַנטיסן זענען נאָענטע משפּחה צו גרילן.
אויסזען און שפייזונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אינסעקט האט אַ מאָדנע פּנים, אַנדערש ווי אנדערע אינסעקטן. אויף זיין קליינעם קאָפּ פלאטערן א פאר לאנגע טאפערלעך. פון פאָרנט האבן זיי צוויי אנכאפנדיקע צוגענאגלטע פיס. די הויפּט שפייז פון דעם מאנטיס איז גרעסערן פונדס זענען היישעריקן און פליגן.
פארן זיך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צייַט ווען דער גרינע מאַנטיס טוט זיך פארן הייבט אן אין פרילינג. אפטמאל, די נקבה פרעסט אויף דעם זכר בשעת'ן פארן.


text:
"שפראך צוטריט פלאן" מיטלען
די ניו יארק סטעיט "אפיס פאר פיפל וויט דיוועלאפמענטאל דיסאביליטיס" (OPWDD) האט צוזאם געשטעלט א "שפראך צוטריט פלאן" אין א פארזוך צו צושטעלן צוטריט צו די אגענטורס שטיצע און סערוויסעס פאר מענטשן מיט א "באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט" (LEP).
אין עקזאקוטיוו באפעל נומער 26 האט גאווערנאר קאומא ערקלערט "צוויי און א האלב מיליאן ניו יארקער האבן באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט, וואס מיינט אז זיי רעדן נישט ענגליש אלס זייער הויפט שפראך און האבן א באגרעניצטע מעגליכקייט צו לייענען, רעדן, שרייבן
אדער פארשטיין ענגליש, און דורכדעם קומען אויף מעגליכע שוועריקייטן צו האבן צוטריט צו וויכטיגע רעגירונגס פראגראמען און סערוויסעס."
די "שפראך צוטריט פלאן פון די OPWDD האט אויפגעשטעלט א סיסטעם צו צושטעלן פאר מענטשן מיט באגרעניצטע ענגליש פליסיגקייט צוטריט צו די אגענטור'ס פראגראמען און אקטיוויטעטן, אריין גערעכנט שטיצע און סערוויסעס.
2. שפראך אידענטיפיקאציע געצייג
3. וואס קען איך טון אויב מען שטעלט מיר נישט צו קיין שפראך צוטריט סערוויסעס?
6. אויפגעבונג פון די רעכט צו אומזיסטע מינדליכע דאלמעטשונג סערוויסעס


text:
װיקיפּעדיע:איינשרייבן
מען קען ליינען און אפילו רעדאקטירן בלעטער פון וויקיפעדיע ווען מען איז נישט איינגעשריבן. אבער ס'איז כדאי זיך איינשרייבן אין וויקיפעדיע (אויבן אויפן לינקן ווינקל באמערקט: "איינלאגירן זיך/איינשרייבן"). ווען איר שרייבט זיך נישט איין, איז אלע אייערע שרייבעכצער הגהות און מעקונגען דאקומענטירט, אין די געשיכטע פון ארטיקל בלאט, און אין די לעצטע ענדערונגען בלאט פונעם סיסטעם, אונטער אייער איי.פי. אדרעס. אבער אויב איר שרייבט זיך איין וועט קיינער נישט וויסן די אדרעס פון אייער קאמפיוטער נאר אייער נאמען, מען קען זיך מאכן פילע נעמען.
די אויפטוען זענען ווי פאלגענד:
- נאר אזוי קענט איר באקומען און שיקן פריוואטע אימעיל פאר אנדערע באנוצער.
- נאר אזוי קענט איר ארויפלאדענען בילדער און פיילס אויפ'ן וויקיפעדיע, כדי דאס נאכדעם ארויפשטעלן אויף אייער ארטיקל.
- באוועגן ארטיקלן.
- אויפפּאסן; נאכצוגיין דעם ארטיקל דורך דאס אריינשטעלן אין א ליסטע פון ארטיקלן וועלכע געפעלט אייך, און איר ווילט טשעקן פון צייט צו צייט צי איינער האט משנה געווען פאקטן אדער שפראך.
- קיינער וועט נישט זעהן אייער איי.פי. אדרעס.
- ענדערן די הויפט זייט פון וויקיפעדיע.
- שטימען אין די וואלן בלאט.
- אבער איבערהויפט אז מען קען רעדן צו אייך אין רעדן בלאט, אן איי. פי. אדדרעס טוישט זיך פון צייט צו צייט און אלע רעדן ווערט פארלוירן.
אויב איר זעהט איינער שרייבט מיט זיין אייפיי אדרעע לאדענט אים אן דא זיך איינשרייבן דורך ארויפלייגן דעם מוסטער {{איינשרייבן}} און שרייבט אייך אונטער אויף דעם איינלאדענונג. דאס וועט אויסזעהן אזוי:
א גרויסן דאנק פאר'ן זיך מיטטיילן אין דער יידישער וויקיפעדיע. די חברים דא וועלן זיך פרייען אויב איר וועט זיך איינשרייבן געהעריג און זיך מאכן א באנוצער נאמען. צוליב דעם וואס עס וועט אייך זיין לייכטער צו שרייבן און אויסארבעטן ארטיקלען, און וועט פארבעסערן די צוזאמענארבעט פון דער יידישער וויקיפעדיע.
מיט פיל דאנק.


text:
אפטא
אַפטא (פויליש: Opatów) איז א שטעטל אין פוילן, אין דער שווענטאקזשיסקער וואויוואדעשאפט. זי איז די הויפטשטאט פון דער אפטער פאוויאט. איר באפעלקערונג איז 7,833 (2007).
אין דעם 16סטן יארהונדערט האט אנגעהויבן א חשובע יידישע קהילה אין אפטא, וואס האט געצויגן ביזן צווייטן וועלט קריג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטא איז א יישוב אויפן ווייסל, אין א שטח פון וועלדער און אזערעס. אינעם 12טן יארהונדערט האט געוואוינט דארט דער הערשער פונעם ראיאן (קאסטעלאן). אין יאר 1361 איז אפטא געווארן א שטאט מיט ברייטע רעכטן. אין 1514 האט מען געגעבן די שטאט צום אדלמאן קרישטאוו שעדלעצקי, וואס האט באנייט די שטאט און האט זי ארומעגענומען מיט א פארטיידיקונג מויער, געבויט א שלאט און הויפקווארטיר פאר דער לאקאלער רעגירונג און האט פארבעסערט דעם וואסער פארזארג פאר די איינוואוינער. אפטא האט געהאט צוויי יערלעכע ירידים און א מארק צוויי טעג אין דער וואך.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון דעם 16סטן יארהונדערט האבן יידן געוואוינט אין אפטא. אין 1538 האבן געוואוניט דארט פיר יידישע משפחות. ביז די 1730ער יארן איז שוין געווען א "יידישע שטאט" אין אפטא וואס האט געצויגן פון דעם צפון זיין פון דעם שטאט מויער ביזן רינעק.


text:
געריכט
מיינסטו די רעליגיע בית דין צדק?
געריכט (אין העברעיש: בית משפט, אין לשה"ק: ערכאות) איז א סעקולערער געריכטהויז וווּ די געזעצן ווערן ארויסגעגעבן לויט די לאנד געזעצען.
פונעם יידישן רעליגיען בליק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סעקולערע קאדעקס איז צומאלן קעגנזעצליך צו חוקי התורה וואס איז באשלאסן לויט דעם קאדעקס פון דער שלחן ערוך אדער חושן משפט.
לויט די יידישע הלכה טאר מען זיך נישט מתדיין זיין אין א סעקולערע געריכט, ווייל עס פארשוואכט גאט'ס תורה און אזא איינער ווערט אנגערופן א "מרים יד בתורת משה", און לויט דעם אידישן דין מעג מען אים מנדה זיין (אָפּשטויסן). אבער אין געוויסע אויסנאמען, קען מען באקומען א היתר צו גיין אין וועלטלעכע געריכט.
גרונדענע דעמאקראטישע געזעצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פערדאכטע האבן די פאלגנדיגע רעכטונגען:
- אויך די פאליציי טאר'ן נישט אויפזוכן אין א צווייטנס הויז אָן קיין ריכטערס באפעל.
- די פאליציי מעגן ארעסטירן א מענטש נאר אויף 24 שטונדן, און נאכער דארף מען אים ארויפבריינגען ביי א געריכט.
- מען טאר נישט שטראפן א מענטש אָן קיין דין.
- דער באשולדיגער האט רעכט צו וויסן אויף וואס מען באשולדיגט אים, און מען מוז אים דאס פארלייגן א שיינע וויילע פאר זיין משפט, כדי ער זאל זיך קענען צוגרייטן ווי עס דארף צו זיין.
- דער באשולדיגער מעג מיט זיך מיטבריינגען אן אדוואקאט זאל אים שיצן און העלפן ביים משפט.
- די משפט מוז זיין אפנטליך פאר אלע.
- ריכטערס וואס זיינען אריינגעמישט אין די פרשה טארן נישט שופט זיין.
- דער באשולדיגער קען בארופן (אפילירן) קעגן זיין שטראף.
- א מענטש קען אנגעבן א פאדערונג קעגן די רעגירונג גלייך ווי קעגן יעדען בירגער.
זעהט אויך בית דין צדק.


text:
הערי עס טרומאן
הערי עס טרומאן (דעם 8טן מאי, 1884 - דעצעמבער 26, 1972), איז געווען 33טער אמעריקאנער פרעזידענט. ער האטגעדינט פון: אפריל 12 1945 ביז יאנואר 20 1953.
הערי טרומען איז געווען דער וויצע פרעזידנט פון זיין פארגייער פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, רוזעוועלט איז געשטארבן צום סוף פון אמעריקאנער קריג קעגן דייטשלאנד און טרומאן האט איבערגענומען, ער איז נישט געווען באקאנט אלס גוטער פירער, אבער מען האט גלייך געמערקט אויף אים סימנים פון א גוטן פירער, ער האט געענדיגט דעם קריג מיט דייטשלאנד און האט ווייטער געפירט דעם קריג מיט יאפאן ביז זי איז געווארן באזיגט.
ער איז געווען דער וואס האט אפגעמאכט מען זאל ווארפן די צוויי אטאם באמבעס אויף יאפנעזישע שטעט. ער איז אויך געווען ווער עס האט געגעבן די שטימע פון אמעריקא אין די יו ען אז עס זאל געגרידנט ווערן א שטאט אין ארץ ישראל דורך די ציוניסטישע פארטייען.
ווען ער איז געלאפן דאס צווייטע מאל פאר פרעזידענט איז ער שוואך געשטאנען אין די אנקעטעס מען האט געמיינט ער גייט פארלירן, ער האט אבער געוואונען, זייט דאן איז געבליבן אין דערהיסטאריע פון אמעריקא אז די קאנדידאטן ברעגנן פון איהם א ראיה אז אפילו מען שטייט שוואך פאר די וואלן דאך קען מען געוואונען.
גאנץ לעצטענס איז אנטפלעקט געווארן אז פערזענליך איז נישט געווען א גרויסער אידן ליבהאבער, אזוי ווי אסאך פון רוזעוועלט'ס קליקע, עס איז ערשינען א בוך ווי ער זאגט פאר א רעפארטער, איך קען דיך נישט אריין נעמען אין מיין פריוואטער היים, ווייל קיין איד האט נאך נישט איבערגעטרעטן מיין הויז.


text:
שלאף
שלאף איז דער נאטורליכער רוה פונעם מענטשליכן קערפער און אזוי אויך פון אלע חיות און בהמות, אריינגערעכנט מאמאלס, פייגל, טייל שרצים, און פיש. שלאף איז א זאך וואס דער קערפער מוז האבן און וועט פאסירן פון זיך אליינס אויב מען לייגט זיך נישט אין בעט. אן צו שלאפן איז עס בכלל אוממעגלעך צו לעבן.
אינהאַלט
כאראקטעריסטיש פון שלאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער אן אויסנאם ווייסט אליינס וויאזוי שלאף קוקט אויס אויסער א קינד וועלכע פארשטייט נאך נישט. ווען מען זאל באטראכטן איינעם גיין שלאפן זעט מען די פאלגענדע כאראקטעריסטיש: מען לייגט זיך אראפ צו שלאפן, די אויגן מאכן זיך צו, די כוח השמיעה ווערט שטארק רעדוצירט און דער שלאפנדיגער מענטש וועט נאר הערן גאר הויכע גערודער, דער שלאפנדיגער אטעמט מער לאנגזאם און מער פונקטליך, די מוסקעלן ווערן גענצליך בארואיגט אויף אזוי ווייט אז אויב מען וועט אויפהייבן א שלאפנדיגן וועט יענער אראפפאלן, און דער מענטש דרייט זיך פון זייט צו זייט זיכערמאכנדיג אז קיין איין טייל פון זיין קערפער בלייבט נישט אן די בלוט צירקולאציע פאר א לעגערע צייט.
אויסער די אלע זאכן וועט די הארץ אויך פארלאנגזאמען איר קלאפעניש און דער מוח וועט אנהייבן צו טאן אינטערעסאנטע פארשטעלונגן וועלכע איז באקאנט אלס חלומות. לויט די חכמים איז א שלאפנדיגער מענטש ווי א זעכציגסטל פון טויט. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז דער שלאפענדיגער מענטש איז גארנישט אנדערש ווי א באוואוסטלאזע מענטש אדער איינער וואס איז אריינגעפאלן אין א קאומא ר"ל. דער איינציגסטער חילוק איז נאר אז דער שלאפנדיגער מענטש קען אויפגעוועקט ווערן דורך א שטארקע אויפשאקלונג אדער א הויכע גערודער און ער וועט באלד זיין צוריק א לעבעדיגער מענטש.
ווער שלאפט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די ראשונים שלאפט יעדער נברא אויף דער וועלט, יעדער אויף זיין שטאפל. עס איז באקאנט אז אלע בהמות שלאפן געהעריג פונקט ווי מענטשן און אלע חיות שלאפן נאר האלבוועגס וואס מיינט אז זיי זענען האלב אויף און האלב שלאפענדיג. יעדע באשעפעניש שלאפט איר באשטימטע צייט און אפילו שרצים און רמזים שלאפן כאטש מען קען דאס נישט זען מיט די פליישיגע אויגן.
פאר אונז מענטשן איז שלאף פארבינדן מיט די נאכט און יעדער נארמאלער מענטש שלאפט ביינאכט. אבער צווישן חיות און בהמות און אנדערע באשעפענישן איז דאס בכלל נישט גילטיג און זייער אסאך פון זיי שלאפן נאר בייטאג. געוויסע באשעפענישן שלאפן ווי מענטשן איין לאנגע סעסיע און אסאך באשעפענישן, ווי הונט, שלאפן אסאך קליינע דרימלן. רוב חיות שלאפן נאר א באשטימטע צייט און זיי וועלן קיינמאל נישט פארשלאפן. די גמרא ברענגט אז א פערד שלאפט נאר 60 אטעמס און דערנאך שטייט ער אויף.
די וועלט זאגט אז א קו שלאפט שטייענדיגערהייט און נאר פון מאל צו מאל וועט ער זיך אראפלייגן און האר דעמאלט וועט ער חלומ'ן. אויף אנדערע באשעפענישן ווי פיש זאגט מען אז זיי שלאפן צוויי מאל און אין יעדע שלאף שלאפט נאר א האלבע מוח. שרצים קען מען אליין זען אז זיי שלאפן קוים און ווען יא איז דאס אויף א וואנט אדער דאך וואס איז יענע שלאף. א בער איז באקאנט אז ער שלאפט זייער טיף אבער וועט זיך אויך אויפוועקן ווען מען קומט נאנט צו אים. עס איז אויך באקאנט אז בערן שלאפן דורך דעם גאנצן ווינטער אין זייערע היילן און ווען עס ווערט ווארימער וועקן זיי זיך אויף און קומען ארויס פון די לעכער.
שלאף און דער מוח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאקטוירים נוצן אן עלעקטראנישע כלי צו מעסטן די מוח פון א מענטש און אירע אקטיוויטעטן וועלכע ווערט גערופן "עלעקטראענסעפהאלאגראף". ווען מען שטעלט דאס צו אויף א וואכזאמען מענטש וועט די מאשין ווייזן צוויי מעסטונגן וועלכע ווערן אנגערופן אלפא וועיווס און בעטא וועיווס. אלפא וועיווס גיבן ארויס 10 אסקילאציעס אין א סעקונדע און די בעטא וועיווס ארבעטן דאפעלט אזוי שנעל. ווען דער מענטש שלאפט וועט די מוח אנהייבן ארבעטן אויף א פיל קלענערן פארנעם און די פריערדיגע מעסטונגן קען נישט זיין דארט גילטיג. אנשטאט איז פאראן צוויי אנדערע מעסטונגן וועלכע ווערן גערופן טעטא וועיווס און דעלטא וועיווס. די סארט וועיווס גיבן ארויס נאר 3.5 ביז 7 אסקילאציעס אין א סעקונדע.
ווען דער מענטש שלאפט איין הייבן אן די וועיווס גיין לאנגזאמער און לאנגזאמער ביז עס דעגרייכט צו די נידעריגסטע אסקילאציע פונקט פון די דעלטא וועיווס וועלכע איז די טיפסטע פונקט אין שלאף און דעמאלטס געדויערט די לענגסטע אים אויפצואוועקן.
סייענטיסטן וועלכע האבן שטודירט שלאף און די מוח האבן אויסגעשטעלט א פארמולע פון די פראצענטן פון שלאף און וואס עס פאסירט אין יעדע טריט פון זיי:
טריט נומער 1 – דער מענטש שלאפט איין לייכט, זיינע מוסקלן אקטיוויטעטן הייבן זיך אן בארואיגן, דער מענטש גלייכט זיך אויס צו זיינע בעסטע פאזיציעס. סך הכל צייט: 4 ביז 5 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 2 – דער מענטש הייבט אן באקומען זיין נאכט אטעם, זיין הארץ פארלאנגזאמט איר קלאפעניש, און מען פארלירט אביסל היץ אינעם קערפער. דאס איז דער גרעסטער טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט צווישן 45 און 55 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 3 – דער מענטש טרעט אריין אין זיין טיפע טייל פון שלאף, זיין מוח לאזט נאך אירע וועיווס און הייבט אן אסקולירן אויף די דעלטא געמאסטענע וועיווס. דאס איז זייער א קליינע טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט נאר צווישן 4 און 6 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 4 – דער שלאף ווערט נאך טיפער און דער מענטש הייבט אן אטעמען נאך לאנגזאמער. דער מוח בלייבט אויפ'ן זעלבן שטאפל ווייל איין שטאפל ווייטער אויפ'ן עלעקטראענסעפהאלאגראף איז שוין דער מענטש אין א סכנה. דאס איז דער טיפסטער טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט צווישן 12 און 15 פראצענט.
טריט נומער 5 – די אויגן הייבן זיך אן רירן זייער ווילד, די מוח קומט צוריק ארויף צו העכערע שטאפלן, די חלומות הייבן זיך אן, די מוסקלן בארואיגן זיך נאכמער, די הארץ הייבט אן אביסל שנעלער פאמפן, מען אטעמט שנעל און קורץ. סך הכל צייט: 20 ביז 25 פראצענט.
די 5 אויבנדערמאנטע טריט קומען בערך איינע נאך די אנדערע אבער דער מענטש קען אויך ארומטוישן פון איין טריט צו די אנדערע און צוריק עטליכע מאל וואס איז געוואנדן לויט'ן מענטש און זיין לעבנ'ס גאנג. די סייענטיסטן זאגן אז רוב מענטשן גייען נישט דורך די 5 טריט איינע נאך די אנדערע אן צוריקגיין אבער עס איז פאראן מענטשן וואס יא.
ווען א מענטש כאפט א דרימל אינמיטן טאג קען ער באלד אריינפאלן אין סיי וועלכע פון די 5 טריט אין שלאף און אמאל וועט ער זיך חלומ'ן און אמאל נישט. רש"י שרייבט אז א מענטש קען אמאל דרימלן נאר אביסל און דאס וועט אים זיין גענוג. די ווערטער שטימען זייער גוט ווייל אמאל וועט דער מענטש באלד אריינפאלן אין טריט נומער 4 און אפילו עס וועט נאר געדויערן א קורצע צייט וועט אבער זיין פיל מער ווערט ווי עטליכע שטונדן אין איינע פון די ערשטע טריט.
די צוויי סארט שלאף קאטעגאריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי מיר האבן פריער געזען איז פאראן א שטאפל אין שלאף אין וועלכע די אויגן הייבן אן זיך דרייען ווילד און דעמאלט קומען פאר די חלומות. די שטאפל ווערט אנגערופן אר-אי-עם שלאף (רעפיד איי מאוומענט) און א דורכשניטליכער מענטש גייט דורך דעם שטאפל 5 מאל פער נאכט.
אר-אי-עם שלאף קען מען אפען זען אויף א שלאפנדיגער מענטש און נאך בעסער קען מען דאס זען אויף א בהמה. די מוסקלן ווערן מער אקטיוו אין דעם טייל פון שלאף און טיילמאל וועט דער קערפער אויפטאנצן אדער זיך ווארפן פון די געשעענישן פון די חלומות. די טיילן פון שלאף אויסער דעם שטאפל ווערט אנגערופן ען-אר-אי-עם וועלכע באדייט נישט אר-אי-עם.
אויב מען וועקט אויף א מענטש, אדער דער מענטש וועקט זיך אליינס אויף, אינמיטן אר-אי-עם שלאף וועט מען געווענליך געדענקן די חלומות וועלכע מען האט זיך אט גע'חלומ'ט. אויב מען וועקט זיך אויף אין א ען-אר-אי-עם שלאף איז דאס נישט אינמיטן א חלום און מען געדענקט טאקע דעמאלט גארנישט אפילו אויב מען האט פריער גע'חלומ'ט ווייל א חלום פארגעסט מען אחוץ אויב מען וועקט זיך אויף אינדערמיט.
יעדער מענטש מוז האבן ער-אי-עם און ען-אר-אי-עם שלאף צו באקומען א גוטע נאכט שלאף. א דורכשניטליכער מענטש באקומט 25 פראצענט אר-אי-עם אין זיין שלאף און דאס איבעריגע איז ען-אר-אי-עם. שלאף. לויט די שטודיעס וואס זיי האבן גענומען איז יעדע אר-אי-עם סעסיע ארום א האלבע שטונדע לאנג. אין דעם סעסיע קען מען האבן איין לאנגע חלום אדער צענדליגער און אפילו הונדערטער קליינע חלומות.
פארוואס שלאפן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוטער וועג צו פארשטיין וואס דער שלאף טוט צו א מענטש איז צו פרובירן נישט צו שלאפן. איין נאכט נישט שלאפן האט שוין יעדער אמאל געהאט און עס איז נישט אזוי געפערליך. דער נעקסטן טאג שפירט מען זיך אביסל מיד פון צייט צו צייט און פארשידענע ארבעט איז אוממעגליך צו טאן. אבער נאך א צווייטע נאכט אן שלאף (ווייניג האבן עס שוין באוויזן) ווערט אלעס פיל ערגער. דער מוח קען נישט געהעריג פונקציאנירן און מען מאכט טעותים איינע נאך די אנדערע און עס איז כמעט אוממעגליך צו קאנצעטרירן אויף עפעס וואס מען דארף נוצן דעם קאפ. נאך א דריטע נאכט אן שלאף איז שוין כמעט נישט מעגליך אנצוגיין און אפילו אויב מען וויל וועט זיך די אויגן צומאכן און מען וועט איינשלאפן. דער כוח המעצר וועפט צוביסלעך אויס און דער מענטש שלאפט אויטאמאטיש איין.
דאס איז ווען מען שלאפט בכלל נישט ביינאכט. אויב מען שלאפט ווייניג וועט פאסירן די זעלבע זאך נאר אין א לענגערע פארנעם. לאמיר זאגן איינער וואס שלאפט נארמאל 8 שטונדן א נאכט וועט נאר שלאפן 5 שטונדן. נאך די ערשטע נאכט וועט ער דאס בכלל נישט שפירן ביז שפעט נאכמיטאג. נאך א צווייטע נאכט וועט ער שוין שפירן מיד אפילו אינמיטן טאג און נאך א דריטע און א פערטע נאכט וועט ער אויפשטיין אינדערפרי אומאויסגערוהט און ביז עטליכע טעג וועט זיין קערפער דאס מער נישט קענען אויסהאלטן און ער וועט איינשלאפן שטייענדיגערהייט אפילו אינמיטן רעדן מיט א צווייטן, גענוי ווי דער וואס איז בכלל נישט געשלאפן צוויי נעכט.
א מענטש קען זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג אויב ער גייט צוביסלעך. דאס טייטש אז ערשט וועט ער שלאפן מיט א האלבע שטונדע ווייניגער א גאנצע וואך און דער נאך נאך א האלבע שטונדע ווייניגער פאר א וואך א.א.וו. מען קען זיך געוואוינען צו שלאפן אפילו 3 שטונדן פער נאכט אויב מען טוט דאס אין א לענגערע צייט.
אבער דאקטוירים רעקאמענדירן דאס נישט פאר קיינעם ווייל אפילו דער פארנומענסטער מענטש דארף האבן גענוג שלאף צו קענען טאן זיין ארבעט מיט אן אויסגערוטן קאפ און אן דעם איז זיין ארבעט גארנישט ווערט. אדרבה, פרובירט אנהייבן שלאפן מער און איר וועט אליינס זען אז די ארבעט וועט אייך גיין גרינגער און איר וועט האבן א ישוב הדעת צו יעדע זאך. שלאפן ווייניג איז נישט קיין קונץ, דער קונץ איז צו זיין אן אויסגערעכנטער מענטש און נישט פארשלאפן אינדערפרי און פארדרייען דעם סקעדזשועל. א מענטש מיט א סקעדזשועל איז דער צופרידנסטער און זיין קאפ איז אים שטענדיג אויפ'ן פלאץ.
ווען א מענטש שלאפט שטארקט זיך זיין אימון סיסטעם און אויב ער וועט נישט האבן גענוג שלאף וויפיל זיין קערפער פארלאנגט וועט זיין אימון סיסטעם ווערן אפגעשוואכט און ער וועט זיין מער אויסגעשטעלט איבערצוכאפן וויירוסעס און אנדערע קראנקייטן. ספעציעל דארף מען זיכער מאכן אז קינדער שלאפן גענוג ווייל א קינד וואקסט ביינאכט און אויב ער וועט נישט האבן גענוג שלאף וועט ער/זי נישט וואקסן גענוג און עס איז איבעריג צו ערקלערן אז וואקסן מיינט נישט נאר וואקסן הויך נאר עס מיינט די גאנצע פארעלטערונג סיסטעם. אויסער דעם דארף א קינד באקומען אסאך שלאף ווייל זיין אימון סיסטעם איז פיל שוואכער ווי אן עלטערע מענטש.
פונקטליך וואס עס פאסירט אין א מענטש'נס קערפער דורכאויס דער שלאף און פארוואס מען דארף האבן אזויפיל שעה'ן שלאף ווייסט קיינער נישט אבער עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס וועלכע זענען אנגענומען געווארן במשך די יארן.
די ערשטע און הויפט טעאריע איז אז די צעלן פאררעכטן זיך און טוישן זיך אויף נאר ווען מען שלאפט און וויבאלד דאס איז א לאנגע פראדעצור דארף מען האבן אזויפיל שלאף. עס איז אויך אנגענומען אז דורכאויס דעם שלאף ארגאניזירט זיך דער מוח און בעארבעט אלע אינפארמאציע וועלכע ער האט געטראכט, געשמעקט, געזען, און געהערט איבער'ן טאג. דאס איז אויך איינע פון די בעסטע ענטפערס איבער חלומות ווי מיר וועלן שפעטער זען.
מיט'ן פשוט'ן שכל זעט מען שלאף ווי דער רעטשארדזשער פאר'ן מענטש וועלכע ארבעט א גאנצ'ן טאג. עס איז פאראן אן אלטע נארישע טעאריע אז שלאף פארמינערט די ענערגיע אויסגעבונג פונעם מענטש און אזוי דארף ער נישט עסן 5מאלצייטן פער טאג נאר עס איז אים גענוג 3, און זינט עס איז טונקל און מען קען סייווי גארנישט טאן איז בעסער אז מען שלאפט...
טייל אידן גלייבן אז ווען מען שלאפט גייט די נשמה ארויף אין עולם העליון און גיבט אפ א דין וחשבון פאר גאט און ווען זיין נשמה קומט צוריק אריין אין קערפער וועקט מען זיך אויף. עס איז אן הלכה אין שולחן ערוך אז ווען מען מאכט אויף די אויגן אינדערפרי ברויך מען דאנקן גאט פאר'ן צוריקגעבן די נשמה (מודה אני לפניך...).
וויפיל שלאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן ערוואקסענער מענטש ברויך האבן צווישן 7 און 9 שטונדן שלאף יעדע נאכט. דאקטוירים קומען כסדר ארויס מיט פרישע שטודיעס וויפיל שלאף מען ברויך האבן און מען קומט אלס צוריק צו דעם אויבנדערמאנטן באשלוס וועלכע איז דער דורכשניטליכער שלאף פון אן ערוואקסענער מענטש. וויאזוי אימער, זאגן אבער אלע דאקטוירים אז איין מענטש איז נישט דאס זעלבע ווי א צווייטן און יעדע'נס קערפער גיט אים אליינס די אינפארמאציע וויפיל שלאף ער ברויך האבן. אגב, דער רמב"ם שרייבט אין הלכות דעות אז א מענטש דארף שלאפן א דריטל מעת לעת וועלכע איז 8 שטונדן א נאכט.
א מענטש קען זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג אבער ווען מען באטראכט אלע אויבנדערמאנטע געשעענישן וועלכע קומען פאר אין שלאף דארף מען צוויי מאל טראכטן צי עס לוינט זיך אויפצוגעבן שלאף. אלע דאקטוירים זענען פאראייניגט אז א מענטש דארף באקומען א געהעריגע נאכט שלאף און אויב ער וועט זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג וועט דאס האבן אן עפעקט אויף זיין קערפער פריער אדער שפעטער. דעם מענטש'נס אימון סיסטעם שטארקט זיך ביינאכט און אויב ער שלאפט נישט גענוג ווערט אפגעשוואכט און איז נישט גרייט צו באקעמפן אלע קראנקייטן וועלכע קומען אריין אינעם קערפער. מען קען טאקע זען אז קראנקע מענטשן שלאפן זייער אסאך דאס איז ווייל זייער אימון סיסטעם איז אויסגעשעפט און דארף באקומען מער קראפט וואס פאסירט נאר ווען מען שלאפט.
אז מען וויל זיין א געזונטע מענטשן און האבן כוחות אנצוגיין מיט'ן לעבן דארף מען יא האבן גענוג שלאף און עס איז נישט קיין שום מעלה אז מען שלאפט ווייניג. וואס עס איז יא א מעלה, איז אויב מען לייגט זיך צייטליך שלאפן און מען שטייט אויף אינדערפרי. די וועלט איז אויסגעשטעלט געווארן אויף דעם וועג און אמאל איז יעדער געגאנגן שלאפן צייטליך ווייל עס איז געווען שטאק טונקל און מען איז אויפגעשטאנען פרי ווען די זון האט אויפגעשיינט. פארשטייט זיך אז וויבאלד די טבע פון די וועלט איז אזוי איינגעשטעלט געווארן איז דאס די בעסטע וועג אויסצושטעלן די שטונדן פון שלאף און מען קען זיך דאס גרינג אליינס איבערצייגן. אויב מען שלאפט פון 9:30 ביז 5:30 אינדערפרי וועט מען זיין פיל מער אויסגערוט ווי אויב מען וועט שלאפן פון 12:00 ביז 8:00. נאכמער, אויב מען וועט שלאפן 7 שטונדן אין די פריע נאכט שטונדן וועט מען זיין פיל מער אויסגערוט ווי אויב מען זאל שלאפן 10 שטונדן אנגעהויבן פון 12 אדער איינס אזייגער.
די אמעריקאנער וועלט האט זיך במשך די יארן אויסגעשטעלט אנדערש און מענטשן גייען שלאפן זייער שפעט וועלכע האט א שלעכטער עפעקט אויף די שלאפן סיסטעם אין דעם מענטשליכן קערפער און דערפאר איז מען שטענדיג אויסגעמוטשעט. ווער עס קען היינט באווייזן צו גיין שלאפן צייטליך און אויפשטיין צייטליך איז א העלד און עס איז זיכער אז ער האט א רואיגערע און געזונטערע לעבן.
א קינד דארף מער שלאף ווי אן ערוואקסענער מענטש ווייל א קינד איז אין זיין וואקסן פראדעצור און דאס פאסירט אין מערסטן טייל ווען מען שלאפט. פונקט ווי עסן דארף א קינד שלאפן צעטיילט עטליכע מאל אין טאג כדי צו באקומען שלאף ווען זין/איר קערפער פארלאנגט דאס. רוב עלטערן ווייסן נישט וויפיל שלאף זייערע קינדער ברויכן האבן און מען לייגט זיי שלאפן ווען זיי זענען מיד אבער צו מאכן דאס בעסטע סקעדזשועל פאר די מאמעס. אט זענען די רעקאמענדירטע שטונדן שלאף וואס א קינד דארף האבן אין יעדע עלטער:
פון איינס ביז דריי מאנאטן דארף א קינד שלאפן 8 און א האלב שטונדן פער נאכט און 7 שטונדן אינמיטן טאג צעטיילט אין דריי צו א סך הכל פון 15 און א האלב שטונדן.
פון דריי ביז זעקס מאנאטן דארף דאס קינד האבן 10 שטונדן ביינאכט און 5 שטונדן בייטאג צעטיילט אין דריי צו א סך הכל פון 15 שטונדן.
פון ניין ביז 12 מאנאטן דארפן זיי האבן 11 שטונדן ביינאכט און 3 און א פערטל שטונדן בייטאג צעטיילט אין צוויי צו א סך הכל פון 14 און א פערטל שטונדן.
פון 12 ביז 18 מאנאטן דארפן זיי האבן 11 און א פערטל שטונדן ביינאכט און 3 שטונדן איבערן טאג צעטיילט אין צוויי צו א סך הכל פון 13 און א דריי פערטל שטונדן.
פון 18 מאנאטן ביז צוויי יאר דארפן זיי האבן 11 און א פערטל שטונדן ביינאכט און 2 און א פערטל שטונדן בייטאג אויפאיינמאל צו א סך הכל פון 13 און א האלב שטונדן.
פון צוויי ביז דריי יאר דארפן זיי האבן 10 און א האלב שטונדן בייטאג און אנדערהאלבן שטונדע אינמיטן טאג צו א סך הכל פון 12 שטונדן.
פון דארט און ווייטער דארף א קינד האבן צווישן 10 און 12 שטונדן א נאכט און דארף מער נישט שלאפן בייטאג.
זייער אסאך עלטערן מיינען אז זייערע קינדער דארפן נישט אזויפיל שלאף און וועלן לאזן די קינדער גיין שלאפן שפעט ווייל זיי קענען סייווי נישט איינשלאפן. אבער דאקטוירים זאגן אז עס איז נישט ריכטיג און אזא קינד דארף האבן ספעציעלע הילף וועלכע זאל אים/איר אויסלערנען איינצושלאפן. עס זענען פאראן עטליכע סימנים וועלכע צייגן אויב א קינד שלאפט נישט גענוג ביינאכט:
1) אויב דאס קינד שלאפט איין יעדעס מאל מען פארט אין אן אויטא.
2) אויב מען דארף אויפוועקן דאס קינד אינדערפרי יעדן טאג (א קינד דארף אליינס אויפשטיין אין א נארמאלן אינדערפרי).
3) דאס קינד קען ווערן מיד און נישט צו דער זאך אינמיטן טאג.
4) אויב דאס קינד פאלט שוין ממש צוזאם געוויסע נעכט פריער ווי זיין/איר נארמאלער בעט צייט.
עס איז אינטערעסאנט צו וויסן אז א דורכשניטליכער מענטש שלאפט ארום 23 יאר פון זיין לעבן.
די וועלט זאגט א ווערטל אז איינער וועלכער איז געשלאפן אסאך האט געטראפן זיינס א פריינט וועלכער איז געשלאפן גאר ווייניג. ווען דער שלעפער האט געפרעגט דעם צווייטן ווי אלט ער איז האט יענער געענטפערט אז טראץ וואס ער איז יונגער איז ער פארט פיל עלטער ווייל ער שלאפט אסאך ווייניגער וואס מיינט אז ער איז שוין וואך אויף די וועלט מער יארן ווי זיין חבר. פון א פסיכאלאגישן פונקט איז עס אבער פאלש ווייל דער מענטש'ס מוח איז איינגעשטעלט צו שלאפן און אנהייבן פון ניי יעדן אינדערפרי. דער מענטש וועלכער שלאפט ווייניג טראכט טאקע מער שטונדן אין טאג אבער זיין מוח איז נישט אזוי אויסגערוט צו טראכטן ווי א צווייטן און עס איז יצא שכרו בהפסדו.
(עס וועט זיין אינטרעסאנט וואס מען דערציילט אז דער וויענער רב, ר' יונתן שטייף האט זיך אמאל געטראפן מיט'ן ערשט'ן סאטמאר'ן רבי, ר' יואל טייטלבוים און דער סאטמערער רבי האט אים געטשעפעט היתכן ער שלאפט אזויפיל [ר' יונתן שטייף פלעגט שלאפן 8 שטונדן יעדע נאכט ווען דער סאטמערער רבי האט זיך געדרוקט צו אויפהאלטן ביינאכט און פלעגט אפט דרימלן אינמיטן טאג אפילו ווען מענטשן זענען אנוועזנד געווען]. ר' יונתן שטייף האט אים באלד געענטפערט: "איך שלאף טאקע מער ווי אייך אבער ווען איך בין וואך בין איך וואך!"
פראבלעמען מיט שלאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ארום 40 מיליאן אמעריקאנער ליידן פון שלאפן פראבלעמען און נאך 20 מיליאן ליידן פון צייט צו צייט. די באטראפענע זאגן אז די פראבלעמען עפעקטירן זייער ארבעט, דרייוון, און סאציאלע אקטיוויטעטן. די מעדיצינען צו באהאנדלן די באטראפענע באטרעפט 16 ביליאן דאלאר א יאר און עס ווערט געשאצט אז די פארלוסטן וואס מען ליידט פון ווייניגער אויסגעבונג פון די פארשלאפענע ארבייטער איז אסאך מער. איבער די יארן האבן דאקטוירים אויסגעמאלן 70 אנדערע שלאפן פראבלעמען פון וועלכע מענטשן ליידן. די הויפט פראבלעמען זענען: אינסאמניע, סליפ אפניע, רעסטלעס לעגס סינדראם, און נארקאלעפסי. לאמיר זיי נענטער באטראכטן:
אינסאמניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כמעט יעדע מענטש ליידט אמאל פון אינסאמניע דורכאויס זיין לעבן כאטש פאר א קורצע צייט. דער פראבלעם איז אז מען קען נישט איינשלאפן פאר קיים שום סיבה. מען איז רואיג און גארנישט טוט נישט וויי און דאך דרייט מען זיך פון איין זייט בעט צו די צווייטע און מען קען נישט איינשלאפן. דער פראבלעם איז א 24 שעה'איגער פראבלעם ווייל א גאנצן טאג איז מען שיכור מיד און ווען עס קומט ביינאכט קען מען ווייטער נישט איינשלאפן און אזוי ווייטער און ווייטער.
ארום 60 מיליאן אמעריקאנער רעדן זיך אפ צו דאקטוירים וועגן דעם פראבלעם יעדעס יאר און לויט ווי די דאקטוירים זאגן איז עס מער שייך בי עלטערע מענטשן און מער ביי פרויען ווי ביי מענער. ארום 40 פראצענט פרויען און 30 פראצענט מענער העכער 50 יאר ליידן פון אינסאמניע.
די וואס ליידן דערפון נאר פון צייט צו צייט קענען דאס אויסמיידן דורך נעמען שלאפן פילס וועלכע וועפט אויס נאך עטליכע וואכן ווען דער קערפער ווערט צוגעוואוינט דערצו. עס זענען אויך פאראן א רייע איבונגן און עצות וועלכע קענען אוועקנעמען אינסאמניע. אבער די וואס ליידן דערפון עמטליך איז נישט פאראן קיין שום רפואה און מען ליידט זיך אן דערפון אמאל יארן.
פונקטליך וואס ברענגט אינסאמניע ווייסט מען נישט אבער אסאך שטודיעס האבן געוויזן אז מענטשן וועלכע האבן אנגעהויבן ליידן פון אינסאמניע האבן שפעטער אנטוויקעלט א מחלה. עס קען אויך קומען פון מוח אנגעשטרענגטקייט אדער אנדערע פראבלעמען וועלכע עפעקטירן דעם מוח.
סליפ אפניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א פראבלעם אין שלאף ווען מען קען נישט געהעריג אטעמען. דער פראבלעם פאסירט געווענליך ביי פעשע מענטשן אדער ביי עלטערע מענטשן וועלכע'ס מוסקלן זענען שוין אפגעשוואכט. די מענטשן וועלכע ליידן דערפון שנארכן עפעס אויסערגעווענליך און קענען זיך אויפכאפן פון צייט צו צייט מיט אטעמען פראבלעמען.
דער פראבלעם קען אמאל זיין א סכנה אבער אין רוב פעלער וועט עס נאר נערווירן דעם באטרעפענדן ווען עס וועט אים אויפוועקן צענדליגער מאל פער נאכט. דאקטוירים זאגן אבער אז דער פראבלעם קען אין א לענגערע צייט אפשניט ברענגן אנדערע ערנסטע פראבלעמען, ארינגערעכנט הארץ פראבלעמען. אסאך עלטערע מענטשן וועלכע שטארבן אין שלאף (ל"ע) ליידן פון דעם פראבלעם. עס ווערט געשאצט אז 18 מיליאן אמעריקאנער ליידן פון דעם פראבלעם אבער אין רוב פעלער איז דער פראבלעם קליין און זייער אסאך רעדן זיך אפילו נישט אפ צו א דאקטאר.
רעסטלעס לעג סינדראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אפטייטש דערפון איז אומרואיגע פיס קראנקייט. ארום 12 מיליאן אמעריקאנער ליידן דערפון ווען זייערע פיס דרייט זיך און פארקרומט זיך זייער אסאך מאל אינמיטן שלאפן און דאס נעמט אוועק די מנוחה פון שלאף און וועקט זיי אויף צענדליגער מאל. די וואס ליידן שטארק דערפון רירט זיך זייער פיס יעדע 20 ביז 40 סעקונדעס און יעדעס מאל עס ווערט פארדרייט אדער אומבאקוועם וועקן זיי זיך אויף. עס איז פאראן מעדעצינען דערפאר און זייער אסאך נוצן עס.
נארקאלעפסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פראבלעם עפעקטירט א פערטל מיליאן אמעריקאנער און איז אן אינטערעסאנטער פראבלעם ווען עס קען זיי אנכאפן א טויטליכע מידיקייט עטליכע מאל אינמיטן טאג אפילו אויב זיי שלאפן געהעריג ביינאכט. די מידיקייט איז נישט צום אויסהאלטן און מען קען נישט ווייטער עקזעסטירן סיידן מען לייגט אראפ דעם קאפ אויפ'ן טיש צום ווייניגסטענס. יעדע אטאקע קען אנהאלטן צווישן איין מינוט און א האלבע שטונדע און ווען די אטאקע איז אריבער איז מען צוריק ווי גארנישט וואלט געווען.
עס איז נישט פאראן קיין געהעריגע רפואה דערפאר אבער זייער אסאך וועלכע ליידן דערפון דארפן נעמען די שטארקע מעדעצינען וועלכע הלאט זי צוריק פון איינשלאפן און אנידערפאלן סיי וואו זיי שטייען ווען עס פשוט זיין א סכנה אין געוויסע פעלער.
עצות פאר א גוטע נאכט שלאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אט זענען א רייע רקאמענדאציעס פון די נאציאנאלע סליפ פאנדעישן פאר יעדן איינעם זיך צו פארזיכערן א גוטע נאכט שלאף:
1) די וויכטיגסטע און בעסטע עצה צו קענען גוט שלאפן איז צו מאכן א סקעדזשועל מיט'ן שלאפן און גיין שלאפן און אויפשטיין יעדן טאג בערך די זעלבע צייט.
2) איבונגן איז א גוטע מעדעצין צו אלעם און אויך צו שלאפן. 20 ביז 30 מינוט איבונגן פער טאג איז גענוג פאר דעם צוועק. פאר די בעסטע רעזולטאטן זאל מען מאכן איבונגן 5 שטונדן בעפאר מען גייט שלאפן. איבונגן נאנט צום שלאפן קען האבן די פארקערטע רעאקציע.
3) קעפין, ניקאטין, און אלקהאל האלטן אלע צוריק פון שלאפן און מען דארף דאס פארמיידן אין די שטונדן בעפאר מען גייט שלאפן וואס מיינט נישט רייכערן, נישט טרונקן קאווע אדער קאלע סאדע און אויך נישט קיין טשאקאלאדע.
די וועלט האט א גרויס'ן טעות אז אלקהאל העלפט גאר שלאפן אבער שטודיעס ווייזן פארקערט און כאטש עס האלט טאקע נישט צוריק פון שלאפן האלט עס אבער יא צוריק פון אר-אי-עם שלאף וועלכע איז די וויכטיגסטע טייל פן שלאף ווי מיר האבן פריער דערמאנט.
4) אפרוען בעפארן שלאפן קען מאכן גרינגער דאס איינשלאפן. עס לוינט זיך איינצוגעוויינען זיך אראפצוזעצן ליינען אדער שמועסן בעפאר מען גייט שלאפן און איז אויך א גוטע מעדעצין פאר א גוטע שלום בית ווען עס גיט א געלעגנהייט פאר די פארנומענע מאן און ווייב צו פארברענגן עטליכע רואיגע מינוט צווישן זיך אן די קינדער אדער די הויז ארבעט ארום.
5) שטודיעס האבן געוויזן אז די זון היילט אסאך שלאפן פראבלעמען. אויב איר ליידט פון איינע פון זיי רעקאמענדירן זיי איר זאלט אפען לאזן די פענסטער פארהאנג און אויפשטיין מיט די ליכטיקייט פון די זון.
6) נאך א גוטע עצב פאר די וואס האבן פראבלעמען מיט שלאף איז מען זאל זיך צוגעוואוינען צו נוצן דעם בעט נאר פאר שלאף. אויב מען קען נישט איינשלאפן זאל מען ארויס פון בעט און טאן זאכן וועלכע ברענגן שלאף ווי ליינען, הערן רואיגע מוזיק, אדער נעמען א שויער. ליגן און זיך דרייען אין בעט פארערגערט דער פסכילאגישער טייל פון שלאפן.
7) דער טעמפרעאטור אין א שטוב מאכט אסאך אויס אינעם שלאף. מאכט זיכער אז עס איז נישט צי הייס אדער קאלט.
8) אויב איר ליידט פון סיי וועלכע שלאפן פראבלעם פאר א לענגערע צייט גייט באזוכן א דאקטאר ווייל זייער אסאך פון די פראבלעמען קענען גרינג געהאלפן ווערן און אסאך פראבלעמען קען ערגער ווערן מיט דער צייט אויב מען היילט דאס נישט גענוג פרי.
זעה דאס פארקערטער פון שלאף: וואַך


text:
באפאר
באָפֿאָר (פראנצויזיש: beau fort) איז אן אור אלטע פעסטונג, וואס געפונט זיך אין דרום לבנון, נאנט צו דער קני פון ליטאני טייך, וואס איז נישט באוואוסט ווען עס איז געבויט געווארן, ווען די קרייצצוג איז אנגעקומען קיין מיטל מזרח, אין זייער קאמף קעגן די אראבער, איז באפארט שוין געווען אן א סטראטעגיש ארט.
אין יאר 1189, האט סאלאדין איינגענומען די פעסטונג פון די קריסטן.
אין די 1970ער יארן האט די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע זיך באנוצט מיט די פעסטונג און בארג, וועלכע געפונט זיך ביי א הויכקייט פון 700 מעטער, צו אטאקירן און טעראריזירן מדינת ישראל.
ביי דער קריג פון פרידן פארן גליל, זענען שווערע שלאכטן פארגעקומען, ווען צה"ל זעלנער האבן איינגענומען דעם בארג. אין די נאכפאלגענדע יארן, האבן אסאך צה"ל זעלנער פארלוירן זייער לעבן, פון כעזבאלא אנגריפן, בעתן היטן אויף דער זיכערהייט זאנע. ביז ישראל האט זיך ענדגיליג צוריק געצויגן פון לבנון אין יאר 2000.
א פילם מיט דעם נאמען, איז ארויס אין ישראל באזירט אויף א בוך וואס באצייכנט אמתע פאסירונגען, וואס זענען פארגעקומען מיט ישראל זעלנער, ביים היטן אויפן בארג.


text:
דזשאקארטא
דזשאַקאַרטאַ (פריער באַטאַוויאַ) איז די הויפטשטאט פון אינדאנעזיע און איר גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן צפון-מערב ברעג פון דזשאווא, און האט א שטח פון 661 קוואדראט ק"מ, מיט א באפעלקערונג פון 9,580,000.[1] דזשאַקאַרטאַ איז דער עקאנאמישער, קולטורעלער און פאליטישער צענטער פון לאנד. ער איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דרום-מזרח אזיע, און די צענטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם פערטן יארהונדערט, און איז געווארן א וויכטיקער האנדל פארט פארן קעניגרייך פון סונדא. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער האלענדישער מזרח אינדיע, מיטן נאמען "באטאוויע", און איז געבליבן די הויפטשטאט ווען אינדאנעזיע איז געווארן אומאפהענגיק אין 1945.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ After census city plans for 9.5 million. דזשאקארטא פאסט. דערגרייכט דעם 27סטן אפריל 2010.


text:
קאנסערוואטיזם אין די פאראייניגטע שטאטן
קאנסערוואטיזם איז א אידעאל וואס ווערט באטראכט אלס די הויפט באזע פון די רעפובליקאנער וויילער, אבער עס איז באמת בכלל נישט בינדנד נאר עס קענען פונקט אזוי זיין ליבעראלע-רעפוליקאנער און אזוי אויך קאנסערוואטיווע-דעמאקראטן
אינהאַלט
דער באוועגונג הייבט זיך אן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס ווערט א רעאליטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און די ערשטע העלפט 1900 איז דאס בלויז געווען א אידעאל אן קיין ריכטיגע שאנסן אמאל צו ווערן עפעס דערפון, דאן איז אנגעקומען דאס יאר 1964 ווען דער ערשטער עקסטרעם קאנסערוואטיווער קאנדידאט בערי גאלדוואטער האט אפגעהאלטן א שטוינענדן פריימערי זיג און דאס האט אויפגעשאקלט אמעריקע און די גאנצע רעפובליקאנער פארטיי, און זינט דעמאלטס אנגעהויבן ביז היינט זענען זיי די צענטראלע באזע אויף וועמען די רעפובליקאנער פארטיי קוקט ארויס אין די נאוועמבער וואלן און געווענליך און א יאר וואס נישט צו א קאנסערוואטיווער געווינט די נאמינאציע פון די רעפובליקאנער פארטיי, איז כמעט ווי פארזיכערט אז די דעמאקראטן גייען געווינען דעם ווייסן הויז
קאנסערוואטיוון נעמען איבער די מאכט פון די רעפובליקאנער פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנסערוואטיווע פרעזידענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ראנאלד רייגען 1980-1988
- דזשארדזש הערבערט וואקער בוש 1988-1992
- דזשארדזש וואקער בוש 2000-2008
קאנסערוואטיווע פרעזידענט קאנדידאטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בערי גאלדוואטער 1964
- ראנאלד רייגען 1976 1980 1984
- דזשארדזש הערבערט וואקער בוש 1988 1992
- באב דאול 1996
- דזשארדזש וואקער בוש 2000 2004
וואס עס איז אינטרעסאנט איז אז און די וואלן פון 2008 איז נישט געווען למעשה קיין געהעריגער קאנסערוואטיווער קאנדידאט וואס זאל אפילו אנציען עטוואס שטימען אין די פריימעריס, רוב וואס האבן געהאט עטוואס א שאנס זענען געווען מער לינק גענויגט, און די רעפובליקאנער הענגען דאס אן אין זייער מעכטיגער פארלוסט אין די נאוועמבער וואלן


text:
כאמאס
כאמאס (אויף אראביש: حماس) איז אן אראביש ווארט וואס באדייט "קנאות". דאס איז א פּאַלאַסטינער ארגאניזאציע וועמענס צוועק איז צו אויפשטעלן א פאלעסטינער רעגירונג אינעם שטח פון מדינת ישראל. אויך גיט זי זיך אפ מיט געבן צדקה און מיט העלפן איסלאמישע ארימעלייט.
אין יאנואר 2006, האט זי געוווּנען ביי די וואלן קעגן פאַטאַח.
"כאמאס" איז דורך ישראל, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דעם אייראפעישן פארבאנד באצייכנט געווארן ווי א טעראר ארגאניזאציע.
כאַמאַסטאַן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מאנאט יוני 2007 האט אויסגעבראכן א גרויסע מלחמה צווישן די כאמאס מיט די פאטאך, וואס האט צוגעבריינגט א מיליטערישער איבערקערעניש, און במשך די צייט האבן די כאמאס באוויזן צו פארכאפטן די מאכט אין עזה און דאס דערקלערן אין זייער פולשטענדיגן הערשאפט.
דער שטח ווערט יעצט גערופן דורך אסאך לענדער כאמאסטאן. דאס ווארט "כאמאסטאן" האט ביבי נתניהו ערפינדן, און די מערב וועלט פרעסע האט זיך צוגעכאפט צו דעם נאמען און זיי רופן עס אזוי אן.
אלס נקמה האט די פאטאך גרופע פארשטערקערט זייער מאכט אין די מערב ברעג און אויפגעזאגט דעם פאראלאמענט פירער איסאמעל האנייע.
צוליב שרעק פון נקמה האבן אסאך כאמאסניקעס אפגעשניטן די בערד מען זאל זיי נישט דערקענען און דערפאר טשעפען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וואלווערהאמפטאן
וואלווערהאמפטאן (ענגליש: Wolverhampton) איז א שטאט אין דעם מערב מידלאנדס ראיאן, ענגלאנד. זי ליגט אויף דעם מזרח-מערב וואסערשייד פון ענגלאנד. די באפעלקערונג פון דער שטאט איז בערך 239,100 (געשאצט 2004).
די שטאט איז געגרינדעט אין 985. זי איז לאנג געווען א מארק שטאט וואו מ'האט געהאנדלט וואל. ביי דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז די שטאט געווארן א צענטער פון מינירן (קוילן, קאלכשטיין און אייזן ארץ) און אויטא פראדוקציע. היינט איז אינזשעניריע א חשובע אינדוסטריע אין דער שטאט.
קאארדינאטן: 52°35′N 2°08′W / 52.583, -2.133


text:
היימישער ליטוואק האט געשריבן:איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט ווייזן מיט די בילדער.
קופערניקוס האט געשריבן:, הרב שטיינמאן איז א הונדערט יעריגער איד וואס האט נאך קיינמאל אין זיין לעבן נישט געגעסן צו די זעט, קיינמאל נישט אין זיין לעבן געשלאפן מער ווי דריי שעה א נאכט, קיינמאל אין לעבן נישט זיך נאכגעגעבן א תאוה, א איד מיט נזירישע השגות וואס לעבט ווי פארצייטישע שרפי מעלה,
קופערניקוס האט געשריבן: און בדרך אגב, הרב שטיינמאן'ס קאלטענעס איז עלטער פון דיר און זיין פרישות איז עלטער פון דיין זיידן, ער איז שוין א עובד ה', א פרוש און גאר א פרומער פון אלס בחור.
היימישער ליטוואק האט געשריבן:נישטא נאך אזא קופי ווי אונזער קופי, אין כקופינינו....
איך בין אבער מחולק אין דעם טייטש פון "יושבי חושך". לעניות דעתי מיינט דאס נישט אזוי ווייט שווארצקוקעריי אין קונטעקסט פון נעגטיוויטי און פעסימיזם, נאר מער אין די סענס פון נישט זיין ענלייטעט, די טונקלע מיטל-אלטער, נישט זעהן די "לייט".
קופערניקוס האט געשריבן:די יושבי חושך האבן נאך דריי מערקווירדיגע אייגענשאפטן:
זיי גלייבן אז מען וויל זיי שיסן פארן אויסדרוקן זייערע מיינונגען.
שיטה מקובצת האט געשריבן:
די נקודה איז אז נוצן שמוציגע לשונות איז אן אייגנשאפט וואס איז עקסקלוסיוו ביי די יושבי חושך, און דאס איז וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען מיט מיינע ווערטער.
מאן דאמר האט געשריבן: ויפיל סאטמערע אינגעלייט קענען דיר אפילו אפלערנען א פאראגאף אין ספר ויאל משה?
קופערניקוס האט געשריבן:יעדער ווייסט אז הרב שטיינמאן איז זייער א ווייכער מענטש און ער אטאקירט קיינמאל נישט קיינעם, די ברענגסט א בחדרי אז ער האט געענטפערט פאר א שואל אזוי א שארפע לשון אז מיט אלע תירוצים קען מען נאך אלס אנקומען אין גיהנום. כ'מיין אז עס איז קלאר די חילוק צווישן א הונדערט יעריגער איד וואס האט איינעם עפעס געזאגט שארף, און צווישן א רב וואס האלט באריכות א דרשה אטאקירנדיג אן עלטערן גדול.
און בדרך אגב, הרב שטיינמאן'ס קאלטענעס איז עלטער פון דיר און זיין פרישות איז עלטער פון דיין זיידן, ער איז שוין א עובד ה', א פרוש און גאר א פרומער פון אלס בחור.
בדחן האט געשריבן:מאראנצןזאפט האט געשריבן:א פערדישקייט פון די ערשטע גראד איז עס זיכער, מ'פיסקעט נישט ווי א ציגיינער פאר וואטעווער ריזן.
עס איז מאדענע ווי אזוי אזוי דו רופסט אן א צווייטען פערד, ווייל יענער רעדט ווי א וואזיניגער, כאילו דיין טיטעל "פערד" אויף יענעם איז יא נערמאל.
קאך_לעפל האט געשריבן:עס איז אמאל געווען באשריבען, א גאנצע ארטיקל פון די יונגע יארן פון הרב שטיימאן שליט''א.
הרב שטיימאן איז אויף געצויגן געווארן און שווייץ, און ער האט געלערענט און א ארטיגע ישיבה, און ער איז געווען א אויסערגעווענדליכער מתמיד, און א געוואלדיגע ירא שמים.
און יענע יארן האט זיך רבינו הקוה''ט מסאטמאר זי''ע געפינען און די שווייץ, און הרב שטיימאן האט אויסגעניצט די געלעגנהיייט, און ער האט א סאך פארברענגט מיט רבינו הקוה''ט זי''ע, און ער האט אפי' אפגעשריבן חדושי תורה וואס ער האט געהערט פון רבינו הקוה''ט זי''ע, און לויט וואו הרה''ג רבי משה שטערנבוך שליט''א פארציילט האט אים דער רבי זי''ע ארויסגעוויזען א חיבה יתירה.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: קאצקע ציקער און 4 געסט


text:
מעכאניק
מעכאניק איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיטן באשרייבונג און אויספארשונג פון די בעוועגונג פון פיזיקאלישע קערפער אונטער דעם איינפלוס פון קראפטן אדער קראפט פעלדער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דריי געזעצן פון ניוטאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1. יעדער קערפער וועט אנגיין מיט זיין איצטיגן באוועגונגס צושטאנד (ד.ה. גיכקייט און ריכטונג) ווי לאנג עס ארבעטן נישט אויף אים קיין קראפטן. אין אנדערע ווערטער , אויב דער קערפער איז אין א א צושטאנד פון רוה וועט ער ווייטער רוהען ווי לאנג עס וועלן אויף אים נישט ארבעטן קיינע קראפטן. אויב איז ער אין או צושטאנד פון זיך בעוועגן מיט א געוויסן שנעלקייט , וועט ער אנגיין מיט דעם בעוועגונג און זיך בעוועגן מיט די זעלבע שנעלקייט און אין דעם זעלבן ריכטונג ווי לאנג עס וועט נישט ארבעטן אויף אים א קראפט דאס צו ענדערן.
2. דער קראפט וואס ארבייט אויף א קערפער איז פראפארציאנעל צו זיין פערגיכונג און די מאסע פון דעם אייגנשאפט. אין אנדערע ווערטער , א קראפט ברענגט צו אן ענדערונג אין דעם שנעלקייט (ווי צום ביישפיל פון 1 מייל א שעה צו צוויי מייל א שעה) וואס איז פראפארציאנעל צו דער גרייס פון דעם קראפט, ד.ה. דער שינוי איז גרעסער וואס גרעסער דער קראפט. מיט א געגעבענער קראפט וועט דער ענדערונג זיין קלענער וואס גרעסער די מאסע.
3. אויב א קערפער שאפט א קראפט אויף אן אנדער קערפער וועט יענער קערפער צוריק שאפן א קראפט אויף אים וואס האט די זעלבע שטארקהייט און איז אין דעם פארקערטן ריכטונג.
אפטיילונגען אין מעכאניק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קינעמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – קינעמאטיק
קינעמאַטיק איז דער באשרייבונג פונעם פיזיקאלישן-קערפער באוועגונג, אָן זיך אפצוגעבן מיט וואס איז דער אורזאך פון דעם באוועגונג.
סטאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סטאטיק
סטאטיק איז דער פארשונג פון די אומשטאנדען אונטער וועלכע קערפער זיינען אין גלייכגעוויכט.
דינאמיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דינאמיק
דינאמיק איז דער פארשונג פון די וועגן אין וועלכער א מעכאנישער סיסטעם ענדערט זיך איבער די צייט.


text:
MS Freedom of the Seas
די פרייהייט אין ים (Freedom of the Seas) איז היינט צו טאגס די גרעסטע דאטשע-שיף אויף דער וועלט וואס האט געבויעט "רויהאל קריביין" געזעלשאפט אונטער "סאמי אפער"ס אייגנטום. זי איז ארויס געפארן צום ערשטנס אין חודש מאי 2006 פון ניו יארק נאך מעקסיקא.
די שיף האט 15 שטאק, אוז זי איז געשעצט פון ארום 800 מיליאן דאלער. פון וועגן איר גרויסקייט קען זי נישט זיך דענענטערן צום ברעג ים וואס דארט איז די גרונט נידעריג, וואס דערפאר מוז מען צו איר צופארן מיט קליינע שיפלאך.
אין איר איז פלאצירט א גרויסער קאמערץ צענטער, פארשיידענע שענקען, באסיין, און נאך פארשידענע פארוויילן.


text:
14טן אויגוסט
דעם 14טן אויגוסט איז דער 226סטער טאג פון יאר (227סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 139 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1900 - ביידזשינג איינגענומען דורך די געמיינזאמע קראפטן פון אייראפע, יאפאן און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אין אן אנשטרענג צו ענדיקן די באקסער אויפשטאנד אין כינע
- 1998 - די לעצטע פאסאזשירן באן פארלאזט די ירושלים באן סטאנציע, און די סטאנציע ווערט פארמאכט
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1941 - מאקסימיליאן קאלבע, א פאלאק וואס האט געהונגערט צום טויט אין אושוויץ (געב' 1894)
- 1952 - דוד צבי פנקס, ישראלדיקער פאליטיקאנט און מיניסטער (געב' 1895)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאקיסטאן - זעלבשטענדיקייט טאג


text:
אהרן רוקח
רבי אהרן רוקח (אלול ה'תר"ם - כ"א אב ה'תשי"ז) איז געווען דער פערטער רבי אין דער חסידישער דינאסטיע פון "בעלזא" - א זון פון הרה"ק רבי ישכר דוב זצ"ל, זון פון הרה"ק רבי יהושעלע זצ"ל, זון פון הרה"ק רבי שלום זי"ע, אויך באקאנט אין חסידישן לעקסיקאן אלס דער "שר שלום פון בעלז".
"רבי אהר'לע בעלזער", ווי ער ווערט אנגערופן אין דער אלגעמיינער חסידישער וועלט, האט געזען בעלז בתפארתה פאר דער צווייטער וועלט מלחמה און בעלז בחורבנה נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, און נאך דער מלחמה האט ער מיט זיינע לעצטע מענטשליכע כוחות שווער געארבעט אויפן ווידער-אויפבלי פון דעם בעלזער חסידות .
ער איז ביי דער צווייטער וועלט מלחמה אנטלאפן פון בעלז אינמיטן יום טוב שמחת תורה, איבערלאזנדיג אונטער זיך די גלארייכע בעלז. ער האט דורכגעמאכט א לאנגען גלות וועג, אנגעהויבן פון פרעמישלאן, באכניע, קראקא, צוריק אין באכניער געטא, פון וואו ער איז ארויסגעשמוגעלט געווארן, צוזאמען מיט זיין אינגערן ברודער רבי מרדכי, דער בילגארייער רב, אויף א קונצליכן און פארשטעלטן וועג דורך עטליכע מסירת נפש'דיגע חסידים, און איז אנגעקומען מיט נסי נסים קיין בודאפעשט, אונגארן. דארט איז ער געבליבן אכט חדשים, און ווידער געדארפט אנטלויפן דורכן אסט-באן ביז טערקיי, פון וואו ער איז אנגעקומען בשלום קיין ארץ ישראל.
גייסטיש צוקלאפט און צובראכן (צום באמערקן, ער האט זיך געדארפט אפשערן די בארד עטליכע מאל דורך דעם לאנגען וועג), אן קיין זכר פון דעם אמאליגן מלכות'דיגן רבי'ן וועלכער האט מנהיג געווען טויזנטער חסידים, אבער מיט א אויסגעלייטערטער קדושה וואס איז געווען בולט אויף זיין הייליגער צורה און אים פארגעשטעלט אלס א מלאך אלקים מיט וועלכן ער איז באוואוסט געווען אין זיינע לעצטע יארן אין ארץ ישראל.
פילצאליגע וואונדער, מופתים און הייליגע הנהגות ווערט אויף אים פארציילט דורך זיינע אנהענגער. כ"א אב, איז די יארצייט, די לעצטע תורה וואס ער האט געזאגט פאר זיין אוועק גיין פון דער וועלט, איז באקאנט, למען ירבו ימיכם, וימי בניכם, כימי השמים, איר זאלט האבן הימל'דיגע טעג, על הארץ, אויף דער וועלט, דהיינו זיך אויפפירן ערליך.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע קינדער זענען געווען:
- רבי משה - איידעם ביי רבי פנחס שלום פון וואלבראם, אן אייניקל פון רבי שלום רוקח און דער חוזה פון לובלין,
- רבי ישראל - איידעם ביי רבי אליהו חיים פון סקאהל אן אייניקל פון רבי שלום רוקח.
- איידעלע ווייב פון ר' משולם ישעיה זושא טווערסקי, זון פון רבי פינחס פון אוסטילע, דער איידעם פון רבי ישכר דוב רוקח.
- רבקה מרים ווייב פון רבי שמואל פרענקל, זון פון ר' אברהם יושע העשיל פרענקל פון הובניב, אייניקל פון רבי שלום רוקח פון בעלז
- מירל ווייב פון רבי יודא וואגשאהל פון לעמבערג אייניקעל פון רבי שלום'קע בעלזער ורבי אלימלך פון ליזשענסק, איר צווייטער מאן איז געווען ר' משה אליקים בריעה ז"ק.
- שרה ברכה ווייב פון רבי ישראל ראזענפעלד בן רבי נפתלי שמואל צבי פון קאמינקא .
- אברהם יושע העשיל - געשטארבן יונגערהייט.
- אלעזר מנחם נחום - געשטארבן יונגערהייט
ער האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער (אלע זענען אומגעקומען אין דעם חורבן אייראפע).
בזיווג שני האט ער געהייראט מרת חנה (תרע"ה - כ"ט מרחשון תשע"ד), די אלמנה פון רבי יוסף מאיר פאלאק.
זיין פלאץ האט ערפולט זיין פלימעניק, זון פון זיין ברודער רבי מרדכי, דאס איז דער היינטיגער רבי ישכר דוב רוקח.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין נעפע רבי ישכר דב רוקח, ממלא מקום פון רבי אהרן פון בעלז. זיין פאטער, רבי מרדכי פון בילגוריי, איז נפטר געווארן ווען איז געווען אלט צוויי יאר, און זיין פעטער האט אים געהאדעוועט.
- הרב יהושע מנחם עהרנבערג, מחבר פון ספר דבר יהושע און אב"ד תל אביב.
- רבי משולם זוסיא טווערסקי טשערנאביל רבי
- רבי צבי הירש ראזנבוים, קרעטשענעוו-סיגעטער רבי
- רבי אברהם חיים ראטה, שומרי אמונים רבי
- רבי חי יצחק טווערסקי, רחמיסטריווקער רבי אין די פאראייניגט שטאטן
- רבי משה נתן נטע לעמבערגער, מאקאווער רב
- רבי יוחנן סופר - ערלויער רבי


text:
וועב 2.0
וועב 2.0 איז דער איצטיגער אפדעיט פארגעשריטענע ווערסיע פון די אינטערנעט וואס זי האט צו אפערן און פון וואס זי באשטייט.
עס איז א אפגרעיד פון די ביז איצטיגע וועב 1.0 ווערסיע מיט דעם הויפט חילוק אז אמאל זענען וועב סייטס געווען אנגעפירט בלויז ביים די מנהל אבער היינט ווערן וועב סייטס געפירט אייניג ביי יעדן באנוצער.
הויפטזעכליך ווערט דאס אפגעשפילט דורך די וויקיפעדיע וועב סייט און דעלישעס סאציאלע בוקמארק וועבסייט און ענליכע סייטס וואס איז אנגעפירט און געשריבן דורך יעדן אייניג אן קיין צענטראלער פירערשאפט. אויך איז דאס אפגעטיישט דורך דעם וואס היינט באנוצט מען זיך מיט אר עס עס צו ליינען אנדערע וועב סייטס און נישט דורך זוך מאשיןען און פארטאלן.


text:
סאשא בארון כהן
סאַשאַ באַראָן כּהן איז געבוירן אין יאר ה'תשל"א צו פרומע אידישע עלטערן[1] אין שטאט די לאנדאן אין ענגלאנד.
זײַן טאטע האט א קלייד געשעפט און זיין מאמע איז געבוירן אין ישראל פון ספרדישן אפשטאם.
ער איז באקאנט אלץ א פאפולערער אקטיאר און זיין לעצטע פילם באראט איז געווען זײן פאפולרסטע פילם.
ער עסט נאר כשר און ענטפערט נישט קיין טעלעפאן אום שבת[2] און שװער האט ער זיך ערלױבט צו גײן אױף סעטארדעי נייט לייו װאס ווערט פראדוצירט שבת. כאטש ער האט נישט קיין פראבלעם מיט נגיעה בנשים.
ער איז א חתן צו איינער פישער אן אקטריסע פון אויסטראליע וואס האט זיך מגייר געווען.
ער קומט יעצט ארויס מיט א נייע מאווי דער דיקטאטור.
פילמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאדאגאסקאר
- באָראַט
- מאדאגאסקאר צוויי
- בראנא
- דער דיקטאטור
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Mount, Harry (2006-09-15). "Kazakhstan launches propaganda campaign against Borat", Telegraph. דערגרייכט דעם 2006-11-06.
- ↑ Strauss, Neil. "Sacha Baron Cohen - The Real Borat - Finally Speaks", Rolling Stone Magazine.


text:
ישראל הכהן שור
ישראל הכהן שור (י"ג אייר ה'תרמ"ו - ו' ניסן ה'תרצ"ה) איז א גאר בארימטער חזן און א קאמפאזיטאר פון חזנות.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל שור איז געבוירן דעם 18טן מיי 1886 אין א חסידישער משפחה אין דער שטאט כיראוו, מזרח גאליציע (היינט מערב אוקראינע).
ער האט צוערשט געדינט אלס בעל מוסף ביי די רביים פון רימאנאוו און טשארטקאוו, שפעטער האט ער געדינט אלס חזן אין פרעמישלא (פשעמישל), דערנאך אין לעמבערג נאך דער פטירה פונעם בארימטן לעמבערגער חזן, זיין קרוב ברוך שור.
דערנאך אין קראקע און פון 1921 - 1924 איז ער געווען הויפט חזן אין פישטיאן, סלאוואקיי.
דערנאך האט ער געדאווענט זיבן וואכן אין דער שווייץ, וואס צוליב זיין גרויס הצלחה דארט האט ער באקומען א באשטעיטיגונג פונעם ארטיגן עסטרייכישן קאנסול אז ער איז אן קינסטלער און לכבוד דעם האט ער פון דארט אין יאר ה'תרפ"ד געקענט אימיגרירן קיין אמעריקע.
אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאראייניגטע שטאטן האט ער צוערשט געדינט אלס חזן אין ישיבת הארלעם, לכבוד די ימים נוראים פון יאהר תרפ"ח האט ער געדאוונט אין שיקאגאו וואו ער האט באקומען אן אפער צו זינגען אין די אפערע וואס ער האט אפגעזאגט ווייל ער האט געהאלטן אז עס פאסט נישט פאר א חזן דארט צו זינגען.
ממילא איז ער צוריק קיין ניו יארק און געדינט אלס חזן אין די קהילה עדת ישורון אין ברוקלין. דערנאך איז ער אריבער אין די קהילה קהילת ישראל אין די בראנקס.
כאטש ער האט שטארק מצליח געווען אלס חזן, האט ער זיך שטענדיג געמוטשעט מיט פרנסה צוליב די גרויסע דעפרעסיע וואס האט דאן געהערשט אין אמעריקע.
ער איז געווען א חסידישער איד מיט א שיינעם הדרת פנים, און אזוי אויך א גרויסער בעל מחדש פון שיינע קאמפאזיציעס. דאס מערסטע איז באקאנט דאס שטיקל "שיבנה בית המקדש" וואס דער חזן משה קאסעוויצקי פלעגט שטענדיג זינגען, וואס איז א דאנק דעם דער מערסט באוואוסטער חזנות שטיקל.
זיין לעצטע ימים נוראים האט ער געדאוונט אין חובבי תורה אין ברוקלין.
ער איז פלוצים געשטארבן אין מיטן א קדיש זאגן זייענדיג בלויז פופציג יאר אלט.
זיין זון איז דער חזן מאריס שור.
שטימע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאמפאזיציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט קיין סאך פון זיינע פילע קאמפאזיציעס זענען פארבליבן רעקארדירט, אבער די עטליכע וואס יא זענען איינס ביי איינס גאר געלונגענע קאמפאזיציעס און זענען ממש ווי טשאַטשקעס אינעם עולם החזנות.
- אב הרחמים הוא ירחם
- הטה אלהי אזנך
- ולירושלים עירך
- לפיכך אנחנו חייבים
- רבון העולמים
- שיבנה בית המקדש


text:
זשאמבלאט
די זשומבלאט פאמיליע איז א מאכטפולע פאמיליע פון דרוזן אינעם לבנון, איר אפשטאמונג איז פון קורדן, און פון די 1600ער יארן, זענען זיי די פירער פון דרוזן,
כאמיל זשומבלאט, פון גרינדער טאטעס פון דער ערשטער לעבאנעזער רעפובליק, און די גרינדער פון דער סאציאליסטישער פראגרעסיווער פארטיי, איז אומגעקומען אינעם לבנון ברודער קריג.
זיין זון וואליד זשומבלאט, איז א מאכטפולער פאליטיקער אין לבנון, און ער האט געפירט די דרוזישע קעמפער דורכאויס דעם ברודער קריג, ער איז זייער מאכטפול און אלע רעכענען זיך מיט אים, ער האט געהייראט א פאלעסטינעזער מיידל, וואס איז קעגן דער דרוזישער רעליגיע. ביי די וואלן אין 2009, איז ער געלאפן צוזאמען מיט כעזבאלא.


text:
ליסטע פון פרעמיער מיניסטארן פון קאנאדע
8) ראבערט לעירד בארדן. 911' – 917'. א קאנסערוואטיוו יונאניסט. ער האט געהאט דאס ווייניגסטע ערציאונג פון אלע פרעמיער מיניסטארן אבער איז באצייכנט געווארן אלס קאנאדע'ס קלוגסטער און מערסט געלערנטער פרעמיער מיניסטער. זיין בילד ליגט אויפ'ן 100 דאלאר ביל.
9) ארטור מעגען. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר דריי מאנאטן אין 926'. ער איז געווען א מיטגלידער אין ביידע פארטייען.
10) וויליאם ליאן מעקענזי קינג. דער לענגסטער אין אמט, אלעס צוזאמען איבער 21 יאר. ער איז 3 מאל געווען פרעמיער מיניסטער. 21' – 26', 26' - 30', 35' – 48'. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער ביי די צווייטע וועלט קריג און איז אנגעבליך געווען א שונא ישראל. ער האט זיך געטראפן מיט היטלער אין 37' און האט אים באצייכנט אלס א גוטער מענטש. ער האט אפגעזאגט און צוריקגעשיקט א שיף מיט טויזנעטער אידישע אימיגראנטן ענדע קריג. זיין בילד איז אויפ'ן 50 דאלאר ביל.
11) ריטשארד בעדפארד בינעעט. 30' –35'. א קאנסערוואטיוו. ער איז געווען א מיטגלידער אין די בריטישע הויז אוו לארדס.
12) לואיס סטעפאן סעינט לורענט. 48' - 57'. א ליבעראלער פון קוויבעק.
13) דזשאן דזשארדזש דיפענבעיקער. 57' – 63'. א קאנסערוואטיווער. ער איז געווען א צווייטע וועלט קריג וועטעראן.
14) לעסטער באוועלס פערסאן. 63' – 68'. א ליבעראלער. האט געוואונען די נאבעלע שלום פרייז פאר די לעזונג צום סועז קאנאל קריזיס.
15) פיער עליאט טראדאו. 68' – 79'. א ליבעראלער פון מאנטרעאל, קוויבעק. ער איז געווען באוואטסט מיט זיינע גוטע אינקניפונגן מיט די פאראייניגטע שטאטן.
16) טשארלס דזשאסעף (דזשאו) קלארק. 79' – 80'. א קאנסערוואטיוו. דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע וועלכער איז איינגעשוואוירן געווארן ביי די 39 יאר.
17) דזשאן נעפיער טורנער. א ליבעראלער. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר עפעס מער ווי 2 מאנאטן אין 84'.
18) מארטין ברייען מאלראני. 84' – 93'. א קאנסערוואטיוו פון קוויבעק.
19) קים קעמפבעל. א קאנסערוואטיוו. זי איז געווען די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע און אויך די ערשטע נאטיווע. זי איז געווען אין אמט 6 מאנאטן אין 93'.
20) דזשאן דזשאסעף דזשעקווא קרעטיען. 93' - 03'. קרעטיען איז א ליבעראלער פון קוויבעק. קרעטיען האט סערווירט 34 יאר זינט ער איז ערשט ערוועלט געווארן אין 63'.
21) פאול מארטין. 03' - 06'. מארטין האט איבערגענומען קרעטיען נאך זיין רעטייערמענט און געוואונען נאך א מאנדאט.
22) . סטיוון הארפער. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטאר זינט 06'. הארפער איז א קאנסערוואטיוו און איז דער גרינדער פון די פארטיי וועלכע איז עטליכע יאר פריער פארמירט געווארן פון צוויי אנדערע פארטייען.
טייל פרעמיער מיניסטארן פון קאנאדע זענען ווידער ערוועלט געווארן נאכדעם וואס זיי זענען ארויס פון אפיס. אט איז די ריכטיגע סדר:
מעקדאנעלד. מעקענזי. מעקדאנעלד. אבאט. טאמפסאן. באוועל. טופער. לוריער. בארדן. בארדן (אין זיין צווייטע טערמין האט ער געוואונען אין א נייע פארטיי, די יונאניסטן). מעגען. קינג. מעגען. קינג. בינעעט. קינג. סעינט לורענט. דיפענבעיקער. פערסאן. טראדאו. קלארק. טראדאו. טורנער. מאלראני. קעמפבעל. קרעטיען.מארטין. הארפער.


text:
Wikimedia Foundation elections/Board elections/2011/Vote interface/yi
די רעזולטאטן זענען געמאלדן דעם 17טן יוני 2011.
Title[edit]
וויקימעדיע קוראטאריום וואלן, 2011
Jump text[edit]
דער אפשטים ווערט געפירט אויף באדינערס אפערירט דורך SPI. קליקט דאס קנעפל אונטן צו ווערן אריבערגעפירט צום אפשטים באדינער.
Introduction[edit]
ברוכים הבאים צו די 2011 וואלן פארן וויקימעדיע קוראטאריום. מיר שטימען פאר דריי מענטשן צו רעפרעזענטירן די געמיינדע פון באניצער אין די פארשידענע וויקימעדיע פראיעקטן. זיי וועלן העלפֿן פֿעסטצושטעלן די צוקונפֿטע ריכטונג פֿאר וויקימעדיע פראיעקטן, און רעפרעזענטירן אײַער אינטערעסן צום קוראטאריום. זיי וועלן באשליסן וועגן צו שאפן געלט און וויאזוי אויסצוטיילן דאס געלט.
ביטע ליינט די קאנדידאטנס ארויסזאגן און אנרופן צו שאלות איידער איר שטימט. יעדער קאנדידאט איז אן אנגעזעענער באניצער, וואס האט ביישטייערט אסאך צייט און מי צו מאכן די פראיעקטן א היימישע סביבה איבערגעגעבן צו די שטרעבונג און פארשפרייטונג פון פרייעם וויסנשאפט.
זייט אזוי גוט ראנגירט די קאנדידאטן לויט אייערע פרעפערענצן מיט אריינגעבן א נומער לעבן דעם קעסטל (1 = מערסטער געוואלטער קאנדידאט, 2 = צווייטער געוואלטער קאנדידאט, ...). איר מעגט געבן דעם זעלבן פרעפערענץ צו מער ווי איין קאנדידאט, און מעג לאזן די קאנדידאטן אומראנגירט. מען שטעלט פאר אז איר וועלט בעסער אלע ראנגירטע קאנדידאטן איבער אלע נישט ראנגירטע, און אז איר האט נישט קיין פרעפערענץ צווישן אלע נישט ראנגירטע קאנדידאטן.
דעם געווינער פון די וואלן וועט מען אויסקלויבן לויט דער שולצע מעטאדע. פאר נאך אינפארמאציע, זעט די אפיציעלע וואלן בלעטער.
פאר נאך אינפארמאציע, זעט:


text:
שמואל אויערבאך
הרב שמואל אויערבאך (געב' י' תשרי ה'תרצ"ב, 21סטן סעפטעמבער 1931) איז דער ראש ישיבה פון דער מעלות התורה ישיבה אין ירושלים, א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה און א מיטגליד אין דעם נשיאות פון די וועד הישיבות. נאך דער פטירה פון הרב יוסף שלום אלישיב פירט ער דעם קאנסערוואטירן שטראם פון דעם ליטווישן ציבור אין ישראל; ער ווערט פאררעכנט ווי דער וואס איז ממשיך די השקפה פון הרב שך.[1]
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן געווארן אין דעם שערי חסד געגנט פון ירושלים, דער בכור פון הרב שלמה זלמן אויערבאך. זיין סנדק איז געווען היה הרב אברהם יצחק הכהן קוק[2].
אין זיינע יונגערע יארן האט ער געלערנט אין ישיבת עץ חיים, און אויך ביי זיין פאטער. ער האט משמש געווען הרב שמשון אהרן פאלאנסקי, דער טעפליקער רב, און ער איז געווען נאנט צום בריסקער רב און רבי יעקב ישראל קאניעווסקי ("דער סטייפלער"). אין רב שך'ס לעצטע יארן פלעג הרב אויערבאך באזוכן אים אין זיין הויז אין בני ברק גאנץ אפט.
יונגערהייט איז ער געווען א ראש ישיבה אין דער אמשינאווער ישיבה "שם עולם". אין די 70ער יאר האט הרב מרדכי עליפאנט אים באשטימט א ר"מ אין ישיבת איתרי אין ירושלים, וואו ער איז געבליבן ביז תשל"ז (1977).
ראש חודש אייר תשמ"ב (1982) האט הרב אויערבאך אויפגעשטעלט די מעלות התורה ישיבה פאר עלטערע בחורים אין שערי חסד, ירושלים. די ישיבה האט אויך א כולל מיט עטלעכע צוואנציג יונגעלייט.
אויך טוט הרב אויערבאך אין קבלה, און ער איז דער נשיא פון דער ישיבת המקובלים שער השמים; ער האט געירשנט דעם אמט פון זיין פאטער.
אין די אנהייב 2000ער יארן האט מען אים אריינגענומען אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה. ער איז א מיטגליד אין דעם פרעזידיום פון דעם וועד הישיבות.
הרב אויערבאך איז געווען א מקורב פון הרב יוסף שלום אלישיב. נאך רב אלישיבס פטירה האט זיך געמאכט א שפאלט אין דעם ליטוויש-ישיבישן עולם אין ישראל. דער גרעסטער טייל ווערט געפירט דורך הרב אהרן לייב שטיינמאן אבער דער מער קאנסערוואטיווער שטראם קוקט צו הרב שמואל אויערבאך ווי זייער מנהיג. אין יולי 2012 האט מען געעפנט די הפלס צייטונג אונטער זיין פאטראנאזש, און ער איז איר גייסטלעכער אויטאריטעט. דער עולם וואס האלט ביי הרב אויערבאך האט אויפגעשטעלט די נצח פארטיי אין ווינטער תשע"ג.[3]פאר די מוניציפאלע וואלן אין מרחשון תשע"ד (2013), האט די פארטיי געענדערט איר נאמען צו "בני תורה", וואס האט קאנדידירט אין ירושלים, בני ברק און מודיעין עילית, און האט געווינען סה"כ פינף זיצן.
ער איז געווען געהייראט צו מרת רחל, טאכטער פון הרב פנחס אליעזר פאקשער פון ירושלים (נפטר געווארן י"ד טבת תש"ן). זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מוסטער:הארץ
- ↑ זעט דא.
- ↑ שבתי בנדט, קרב רב: המאבק שמסעיר את רבני דגל התורה,3טן דעצעמבער 2012, וואלא וועבזייטל


text:
דורכגאס פון גיבראלטאר
דער דורכגאס פון גיבראלטאר (אראביש: مضيق جبل طارق, ענגליש: Strait of Gibraltar, שפאניש: Estrecho de Gibraltar) איז דער דורכגאס צווישן דעם אטלאנטישן אקעאן און דעם מיטלענדישן ים, וואס שייד שפאניע און די בריטישע קאלאניע גיבראלטאר צו צפון פון מאראקא צו דרום.
ביים שמעלסטן פונקט פונעם דורכגאס זענען נאר 13 ק"מ וואסער צווישן אייראפע און אפריקע. א פראם פארט אריבער צווישן די צוויי קאנטינעטן.
די טיף פונעם דורכגאס איז פון 300 ביז 900 מעטער.
וואסער פֿליסט דורכן דורכגאס אין דער מזרח ריכטונג, ווייל דער ווארעמער מיטלענדישער ים פארלירט וואסער מיט אויסדאמפן.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 711 איז דער מוסולמענער גענעראל טארק איבן זיאד אריבערגעגאנגען דעם דורכגאס אויפן וועג איינצונעמען שפאניע. מען האט געגעבן א נאמען פארן בערגל פון גיבראלטאר "דזשעבל טארק" = טארקס בערגל (אויף אראביש איז דזשעבל א בערגל). דורכויס די יארן איז דער נאמען געווארן "דזשיבראלטאר".


text:
קאראטשי
קאארדינאטן: 24°51′N 67°02′E / 24.85, 67.033
קאַראַטשי (אורדו: کراچی; ענגליש: Karachi) איז די גרעסטע שטאט פון פאקיסטאן. די שטאט איז דער פינאנציעלער און האנדלס-צענטער פון פאקיסטאן. ער האט צוויי חשובע פארטן. די שטאט געפינט זיך אויפן בארטן פונעם אראבישן ים מערב פונעם אינדוס דעלטע. זיין באפעלקערונג איז אומגעפער 12 מיליאן, אזוי איז ער די דריטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט, נאך שאנכיי און מומביי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריטישע מזרח אינדיע געזעלשאפט האט איינגענומען די שטאט אין 1839. אין 1843 איז זי אנעקסירט געווארן צו אינדיע צוזאמען מיטן סינדה. נאכדעם איז קאראטשי געווארן די הויפטשטאט פון סינדה. ווען פאקיסטאן איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1947 איז קאראטשי געווארן די ערשטע הויפטשטאט.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאראטשי האט א טרוקענעם קלימאט, מיט נישט מער ווי 250 מ"מ רעגן א יאר.
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט ספארט אין קאראטשי אין קריקעט.


text:
1975
1975 איז דאס 75סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1975 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1975 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן מיטוואך.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יאנואר - אנגאלא באקומט זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל
- 4טן אפריל - מייקראסאפט פירמע געגרינדעט דורך ביל גייטס און פאל אלען
- 13טן אפריל - א בירגערקריג ברעכט אויס אין לבנון צווישן די קריסטן און מוסלמענער
- 17טן אפריל - דער קמער רוזש באהערשן קאמבאדיע
- 25סטן יוני - מאזאמביק פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל
- 5טן יולי - קאפ ווערד ווערט זעלבשטענדיק פון פארטוגאל.
- 6טן יולי - די קאמארא אינזלען פראקלאמירן זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
- 15טן אויגוסט - מיליטערישע רעוואלוציע אין באנגלאדעש
- 11טן נאוועמבער - אנגאלא רופט אויס זעלבשטענדיגקייט זיך אפצוטיילן פון פארטוגאל.
- 14טן נאוועמבער - שפאניע פארלאזט מערב סאהארא.
- 28סטן נאוועמבער - מזרח טימאר מעלדט זיין זעלבשטענדיקייט פון פארטוגאל.
- 4טן דעצעמבער - סורינאם ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - קארל לוץ, שווייצער דיפלאמאט, חסיד אומות העולם וואס האט געראטעוועט טויזנטער אונגארישע יידן ביי דער חורבן אייראפע (געב' 1895)
- 26סטן אויגוסט - היילי סעלאסי, קייסער פון עטיאפיע (געב' 1892)
- 9טן אויגוסט - דמיטרי שאסטאקאוויטש, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1906)
- 29סטן אויגוסט - עמאן דע וואלערא, אירישער פירער (געב' 1882)
- 20סטן נאוועמבער - פראנסיסקא פראנקא, הערשער פון שפאניע (געב' 1892)
- יודל מארק, יידיש-שפראך פילאלאג


text:
קאנסאנאנט
א קאנסאנאַנט איז א טערמין אין לינגוויסטיק וואס באשילדערט איינעם פון די צוויי עיקר סארטן פאנען וואס זענען פאראן אין אלע נאטירלעכע שפראכן, וואס זענען קאנסאנאנטן און וואקאלן. פארשונג אין קאנסאנאנטן, וואס איז א טייל פון דער פארשונג אין אלע פאנען פון א שפראך, געהערט צו די געביטן פון פאנעטיק און פאנאלאגיע וואס געהערן צו לינגוויסטיק. מען פראדוצירט א קאנסאנאנט מיט אדורכפירן א שטראם פון לופט וואס ווערט אין געוויסן מאס אפגעהאלטן אין דעם מויל אדער דעם האלדז, אנדערש ווי א וואקאל, וואס ווערט אינגאנצן נישט אפגעהאלטן.
אין א ווארט קען אמאל קומען איין קאנסאנאנט באזונדער, אדער א גרופע פון צוויי אדער מער קאנסאנאנטן. צו שאפן א טראף דארף ווערן צוגעלייגט צום קאנסאנאנט (אדער צו דער גרופע קאנסאנאנטן) א וואקאל.
א קאנסאנאנט קען זיין שטימיק (למשל "ג") אדער אומשטימיק (למשל "ק"). די 20 קאנסאנאנטן אין יידיש זענען: ב, ג, ד, ה, װ, ז, זש, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, פ, פֿ, צ, ק, ר, ש. (די אותיות בֿ, ח, כּ, שׂ, תּ און תֿ וואס קומען אין ווערטער פון לשון הקודש רעדט מען אויס גלייך ווי די קאנסאנאנטן װ, כ, ק, ס, ט און ס). דער אות "י" ווערט אויך געניצט ווי א וואקאל.


text:
מוסטער:קיין בילד
דער מוסטער איז אן ערזאץ פאר בילדער וואס פעלן, אין ארטיקלען וועגן מענטשן און ערטער. דער מוסטער האט דריי פאראמעטערס:
- דער ערשטער פאראמעטער קען זיין:
- טאכטער אדער פרוי: בילד פון א פערזענלעכקייט וואס איז א נקבה.
- זון אדער מאן: בילד פון א פערזענלעכקייט וואס איז א זכר.
- פויגל אדער פייגלעך: בילד פון א פויגל.
- געביידע אדער ארט: בילד פון א געביידע אדער אן ארט (גרונטלעכער אויסקלייב).
- דער צווייטער פאראמעטער איז: ראם. דעם פאראמעטער קען מען שטעלן צום ווארט קיין צו צייכענען א בילד אן א ראם, אדער א קאליר קאד צו צייכענען א ספעציפֿישן קאליר פארן ראם. דער גרונטלעכער קאליר איז גרוי.
- דער דריטער פאראמעטער איז: אויסגלייכונג. דאס פועלט אויסצוגלײַכן דאס בילד אדער צו רעכטס אדער צו לינקס אדער קיין אויסגלײַכונג (ווען מען ניצט דעם מוסטער אין א טאבעלע אדער אן אנדער מוסטער). דער גרונטלעכער אויסקלייב איז אויסגלייכונג צו לינקס.
אינהאַלט
ביישפילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פשוטער ביישפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|פרוי}}:
ביישפיל מיט קיין אויסגלייכונג (פאר ניצן אין אנדערע מוסטערן אדער אין טאבעלעס)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|געביידע|אויסגלייכונג=קיין}}:
ביישפיל מיט אן אנדער קאליר ראם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{{קיין בילד|מאן|ראם=black}}:


text:
עלעקטראניק
מיינט איר עלעקטריע?
עלעקטראניק איז א טייל פון עלעקטראטעכניק וואס פארנעמט זיך מיט פלאנירן עלעקטרישע שאלטונגען מיט טעטיקע עלעקטראנישע קאמפאנענטן.
עלעקטראנישע מיטלען און קאמפאנענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן עלעקטראנישער קאמפאנענט איז נארוועלכער פיזישער יש אין אן עלעקטראנישער סיסטעם וואס ווירקט אויף די עלעקטראנען אדער זייערע פארבונדענע פעלדער צו פארווירקלעכן די פונקציע פון דער סיסטעם. א קאמפאנענט איז פלאנעוועט צו ווערן פארבונדן מיט אנדערע קאמפאנענטן, געוויינלעך ווערט ער צוגעלייגט צו א געדרוקטן קרייז (PCB), כדי צו שאפן אן עלעקטראנישן קרייז מיט א ספעציפישער פונקציע (למשל פון א פארשטארקער, ראדיא-אויפנעמער רדיו אדער אן אסצילאטאר). קאמפאנענטן זענען פלאנעוועט צו ווערן איינגעפאקט אליין אדער אין גרעסערע גרופעס ווי איינגעגלידערטע קרייזן. די מערסט פארשפרייט עלעקטראנישע קאמפאנענטן זענען קאנדענסאטארן, רעזיסטארן, אינדוקטארן (שפולן פון דראט), דיאדעס און טראנזיסטארן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
משה מרגליות
הרב משה מרגליות (ה'ת"ע לערך - י"ב טבת ה'תקמ"א) האט מחבר געווען די פירושים "פני משה" און "מראה הפנים" אויפן ןירושלמי. די פירושים ווערן געדרוקט און רוב אויסגאבעס פונעם ירושלמי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב משה איז געבוירן געווארן אין קיידאן, ליטא. ער איז געווען רב אין עטלעכע קהילות.
זיין פירוש אויפן ירושלמי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב משה מרגליות איז געווען בקי אין תלמוד בבלי און ירושלמי, ווי אויך אין תוספתא, ראשונים און מדרשים וואס ער ברענגט אין זיינע פירושים. דער פני משה באהאנדלט די שווערע גרסאות וואס זענען פאראן אין ירושלמי, און אויך די פארטאפלטע סוגיות וואס מ'טרעפט אפטמאל. היינט איז שווער צו קלערן ווי מ'קען לערנען ירושלמי אן זיין פירוש.
דער פני משה איז איינער פון די מערסטע פארשפרייטסטע אויפן ירושלמי; דער אנדערער איז דער "קרבן העדה" פון הרב רבי דוד ב"ר נפתלי פון דעסוי. זיי ביידע האבן געשריבן זייערע פירושים אין אשכנז אין די אנהייב ת"ק יארן. זיי האבן א פשוטן פירוש און אויך מעין פון תוספות אדורכרעדן שוועריקייטן.


text:
באָרג
א הלוואה אדער בארג איז געלט וואס מען האט געבארגט ביי א צוויטן אויף א געוויסער צײַט וואס מען דארף צוריק באַצאָלן. אז מען איז פארפליכטעט צו אנדערע, איז עס אן אחריות און א טרייב קראפט זיך צו רעכענען מיט זיי און צוריקבאצאלען.
דינים פון לייען אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דער תורה איז דער אויסלייער פארבאטן מיט די פאלגנדיקע זאכן:
- ער טאר נישט דריקן דעם לווה צו אפגעבן זיין חוב [1]
- ער טאר נישט נעמען איינלייג (א פקדון) דעם לײַערס קלייד. [2]
- סיי דער לווה און סיי דער מלווה האבן א לאוו נישט צו לייען אויף צוריק צובאצאלן מער; דאס ווערט אנגערופען אין דער תורה ריבית.


text:
5טן אויגוסט
דעם 5טן אויגוסט איז דער 217טער טאג פון יאר (218טער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 148 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25 - די האן דינאסטיע ווערט צוריקגעשטעלט אין כינע.
- 1391 - פאגראמען קעגן יידן אין טאלעדא און בארצעלאנע. אסאך יידן פארלאזן די שטעט.
- 1583 - סיר האמפרי גילבערט גרינדעט די ערשטע קאלאניע פונעם ענגלישן קעניגרייך אינעם אינזל נייפונדלאנד (היינט קאנאדע).
- 1772 - דאס ערשטע צעטיילן פון פוילן
- 1944 - חורבן אייראפע - ווארשעווער געטא אויפשטאנד: איינסן פון די עס עס און ווערמאכט פירן ארויס און הרגענען 40,000 בירגער.
- 1960 - אויבער וואלטע (היינט בורקינע פאסא) ווערט אינגאנצן אומאפהענגיק פון פראנקרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1802 - נילס הענריק אבעל, נארוועגישער מאטעמאטיקער (געש' 1829)
- 1930 - ניל ארמסטראנג, אמעריקאנער אסטראנויט, ערשטער מענטש צו גיין אויף דער לבנה (געש' 2012)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1942 - יאנוש קורטשאק, פירער פון דעם יתומים אנשטאלט אין ווארשע, דערמארדעט אין טרעבלינקע מיט זיינע שילערן (געב' 1878)


text:
מאשין
א מאַשין איז א זאך וואס מענטשן האבן פאבריצירט צו טון א געוויסע ארבעט, אדער צו מאכן גרינגער פאר מענטשן, אדער אזא ארבעט וואס א מענטש קען אליין נישט מאכן. עס זענען פאראן מאשינען וואס האבן אסאך באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א ראווער און א זייגער. אנדערע מאשינען האבן נישט קיין באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א קאמפיוטער און א טעלעפאן.
ס'זענען פאראן זעקס מאשינען וואס מען ניצט שוין פון אוראלטע צייטן.
א מאשין ניצט אויס די געזעצן פון פיזיק (למשל, פון מעכאניק, טערמאדינאמיק אדער עלעקטראמאגנעטיזם) אויספירן ארבעט וואס פאדערט א סך קראפט במשך א לענגערע צייט. אזוי א קראן קען הייבן שווערע לאסטן וואס אפילו הונדערט מענטשן וואלטן נישט געקענט אליין.
די פשוטע מאשינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע זעקס מאשינען ווערן גערופן די "פשוטע מאשינען":
- דער קלין
- דער משופעדיקער פלאך
- דער שרויף
- דער הייבער
- דער בלאק
- דער ראד און אַקס