text:
פסח
פסח איז א יידישער יום טוב וואס שטאמט פון דער תורה, דער יום טוב ווערט געפייערט י"ד ניסן במשך זיבן אדער אכט טעג צו דערמאנען און זיך אויפרישען די נסים און נפלאות וואס די יידישע פאלק האט איבערגעלעבט ביי יציאת מצרים.
פסח ווערט באצייכנט מיט דריי עיקר מצוות:
מען רופט דעם יום-טוב "פסח" אין אנדעק פון דעם קרבן פסח וואס מען האט מקריב געווען י"ד ניסן ווען כלל ישראל האט עולה רגל געווען אין די מאסן אויף מארגן קיין ירושלים צו בראטן דעם קרבן פסח ווען דער בית המקדש איז נאך געשטאנען.
פסח שטאמט פון די לשון "איבערגעהיפט" דאנקענדיג די באשפער אז ער האט נאר געהארגעט די בכורים פון די מצרים און נישט די יידישע בכורים.
דער נאמען פון דעם יו"ט, פסח טוט סימבאליזירן די וויכטיגקייט און גרויסקייט פון די צייט, וואס ווערט פארנוצט פון עלטערן אלס א יו"ט פון חינוך, צו פארציילן און מחנך זיין זייערע קינדער, פארוואס און פארווען פונקטליך האט דער באשעפער איבערגעהיפט אלעס און אלעמען כדי זיך צו באשעפטיגען מיט זיינע געליבטע קינדער דעם עם ישראל.
אפילו די קלוגסטע לייט פון דאס יידישע פאלק קאכן זיך אין די מאמענטן צו דערפרישן די יסודות פון זייער אמונה און רעליגיע וואס איז באזירט אויף זכר ליציאת מצרים, וואס יענעם גורלדיגען מינוט זענען זיי געווארן אויסדערוועלט. דער באשעפער האט זיי ארויסגענומען פון פארשקלאפטקייט פון צווישן אנדערע גוים, און געשטעלט אין גאנג צו ווערן געפירט צו זייער אייגן לאנד און נאציאן מיט א מיסיע און לעבן העכער און הייליגער פון אלע פעלקער פון די וועלט.
אינהאַלט
גרונדענע מצוות און מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט נישט קיין חמץ, און מען ארבעט שווער אויסצורוימען דאס הויז פון חמץ כדי עס זאל זיך נישט געפינען, אויך איז מען דאס מבטל פון זיך כדי אז אויב מען טרעפט איז דאס נישט פארעכענט ווי מיינס.
מצה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען עסט נאר מצה, אלץ זכר פון ארויסלויפן פון גלות מצרים געאלטערהייט נישט האבענדיג קיין צייט פארן טייג צו יערן און ווערן זויער חמץ אין געהערגיע ברויט.
ליל הסדר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז א מצווה עסן מצה, מרור, און פסח, ביים ליל הסדר. און דערצו טאן פארשידענע מנהגים און מצוות כדי די קליינע קינדער זאלן ווערן נייגעריג און גוט אויסהערן די דערציילונגען פון יציאת מצרים.
הגדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – הגדה של פסח
זאגן די הגדה, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים, עס פירן זיך אידן צו פארציילן אפילו די מופתים און ניסים וואס זיי האבן מיטגעלעבט היינט צו טאגס, ווי למשל חורבן אייראפע איבערלעבער פארציין מיט טרערן אין די אויגן ווי גליקליך זיי זענען געווען צו ווערן געראטעוועט איינס פון זייער גאנצע משפחה. ווייל די מצרים מיינט נישט דוקא איינמאל אין היסטאריע נאר שבכול דור ודור חזר'ט זיך דאס איבער.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די מה נשתנה און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער מגיד. מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
עליה לרגל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די דריי ימים טובים אין וועלכע די יודן זענען געווען באפוילען ארויף צו קומען קיין ירושלים און מקריב זיין זייערע נדרים און נדבות אין דעם בית המקדש, - איז געווען דאס מערסטע אינטערעסאנט, דער יום טוב פסח. אין דעם יום טוב האבן די יודן געשטראמט אין מאסען קיין ירושלים, מקיים צו זיין די מצוה וואס אלע יודן זענען געווען באפוילען, מקריב צו זיין דעם קרבן פסח.
הונדערטער טויזנטער יודן האבן "עולה רגל" געווען פון אלע שטעט און געגענטער פון ארץ ישראל. און אויך יודן וואס האבן געוואוינט אין אנדערע לענדער, האבן זיך אנגעשטרענגט "עולה רגל" צו זיין אויף פסח.
פארשטייט זיך אליין, אז מ'האט געמוזט זארגן פאר פסח אז די יודן זאלן נישט האבן קיין צוריק - האלט אויף די וועגן. די משנה דערציילט אין מסכת שקלים, אז שוין פון ראש חודש אדר אן, האט מען אנגעהויבן צו פארעכטן די אלע וועגן וואס זענען קאליע געווארן אין ווינטער פון די רעגענס און שנייען. אויך האט מען געגראבן ברונערס וואסער אויף די הויפט וועגן, אז די יודן זאלן האבן וואס צו טרינקען אינמיטען וועג. אויך האט מען איינגעפיהרט א תקנה, אז די יודן וואס האבן הייזער אין ירושלים, זאלן נישט נעמען קיין געלט פון די געסט וואס שטייען איין ביי זיי. ווייל ירושלים געהערט פאר אלע יודן צוזאמען, און עס איז נישט איינגעטיילט געווארן פאר די שבטים. די אלע זאכן האבן צוגעברענגט, אז די יודן האבן "עולה רגל" געווען מיט שמחה אהן קיין שום זארג.
קרבן פסח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תוספתא פון מסכת פסחים ווערט דערצעהלט, אז איינמאהל האט אגריפס המלך (וועלכע האט געלעבט אין די צייטן פון דעם צווייטן בית המקדש) געוואלט וויסען וויפיעל יודן זענען געקומען "עולה רגל" זיין, האט ער געבעטן פון די כהנים אז זיי זאלן אָפְּשֵׁיידֶען איין ניר פון יעדן קרבן איידער מען וועט דאס מקריב זיין. די צאהל איז אויסגעקומען 600 טויזענט. און ווי באקאנט, איז אויף יעדן קרבן פסח געווארן צוזאמען געציילט מער פון צעהן מענטשן. קענען מיר זיך שוין פארשטעלן וויפוהל מיליאנען יודן האבן עולה רגל געווען!!!
אויך ווערט דערצעהלט, אז דריי יאהר פאר דעם חורבן פון דעם צווייטן בית המקדש, - ווען עס איז שוין געווען זייער שווער עולה רגל צו זיין, צוליב די צרות וואס די רומישע הערשער האבן אנגעטוהן, - האט דער רוימישער גענעראל געשטעלט פאליציי אפצוציילען די אלע "פסחים", און די צאהל איז אויסגעקומען 256,500 (צוויי הונדערט זעקס און פופציג טויזענט און פינף הונדערט) און כאטש אזוי פיל יודן האבן "עולה רגל" געווען אויף איינמאהל, - דאך האט קיין איין יוד נישט געהאט א טענה אז עס איז מיר נישט באקוועם דאס פלאץ ווי איך וועל נעכטיגן אין ירושלים (אזוי דערצעהלט די משנה אין מסכת אבות).
די שמחה און דערהויבענקייט וואס האט געהערשט ביי יעדן איינציגן יוד בשעת ער האט זיך געפונען אין ירושלים, איז אוממעגליך זיך פארצושטעלן. און דער הויפט מאמענט פון די גאנצע שמחה איז געווען ביים מקריב זיין דעם קרבן פסח.
א גרויסע משפחה וואס האט געקענט אליין אויפעסן א קרבן פסח, האבן געקויפט א לעמעלע פאר זיך אליין. א קלענערע משפחה האט זיך צוזאמען גֶעפָּאהרְט מיט א צווייטע קליינע משפחה, און צוזאמען זענען זיי געווארן א "חבורה". און אזוי ווי פריער דערצעהלט, האט מען געמוזט די אלע הונדערטער טויזענטער "פסחים" מקריב זיין אין זייער א קורצע צייט פון נאך חצות פון ערב פסח ביז ביינאכט!!!!
דער ריזיגער "עולם" האט מען צוטיילט אין דריי כיתות. און זיי האבן מקריב געווען איינער נאכן אנדערן. באלד ווען דער חצר פון בית המקדש האט זיך אנגעפילט מיט די ערשטע כיתה האט מען פארשלאסען די גרויסע שווערע טויערן. מ'האט געבלאזען שופר: תקיעה, שברים, תקיעה, און מ'האט אנגעהויבן צו שחט'ן די פסחים. לאנגע רייעס פון כהנים זענען געשטאנען אין דעם הויף, און זיי האבן געהאלטן אין זייערע הענט שיסלעך פון זילבער און פון גאלד, אויף אריין צו נעמען אין דעם די בלוט. די כהנים מיט די גאלדענע שיסלעך זענען געשטאנען עקסטערע און זיך נישט אויסגעמישט מיט די כהנים פון די זילבערנע שיסלעך.
דער ערשער כהן וואס איז געשטאנען לעבן ווי מ'האט געשחט'ן, האט אנגענומען די בלוט מיט זיין שיסעל, און ער האט דאס שנעל איבערגעגעבן פאר דעם צווייטן כהן, און דער צווייטער צו דעם דריטן, מיט איין האנט געגעבען די פולע שיסעל אין מיט די אנדערע האנט צוריק געגעבען די ליידיגע שיסל, און אזוי ווייטער און ווייטער. ביז עס איז אנגעקומען צו דער לעצטער כהן וואס איז געשטאנען נעבן דעם מזבח, און ער האט דאס געשפריצט.
דאס אלעס איז געטוהן געווארען אזוי פלינק און מיט א שנעלקייט, אז איינער וואס איז געשטאנען פון דערווייטענס און ער האט דאס צוגעקוקט, האבן אויסגעזעהן פאר איהם די אלע גלאנצעדיגע שיסלעך, אזוי ווי פייער בליצען וואס פליען.
פון אונטען זענען די שיסלעך נישט געווען פלאך (אזוי ווי געוועהנליכע שיסלעך), נאר שפוציג. כדי מ'זאל זיי נישט קענען אראפ לייגען אויף'ן גרונד אז די בלוט זאל פארגליווערט ווערן. (בלוט וואס ליגט אביסל צייט אהן באשעפטיגונג ווערט פארטריקענט). נאך די בלוט שפריצען, האט מען מקטיר געווען די אלע אימורים אויף דעם מזבח. במשך די גאנצע צייט פון די עבודה האט די גאנצע כיתה געזאגט הלל צוזאמען. און אויב די כהנים זענען נאך נישט פארטיג געווארן מיט די עבודה, האט מען איבערגעזאגט הלל צום צווייטן מאהל און צום דריטן מאהל. אבער די גמרא דערצעהלט, אז וויבאלד די כהנים זענען געווען אזוי פלינק, האט קיינמאהל נישט פאסירט אז מ'זאל מוזען איבער זאגן הלל צום דריטן מאהל.
ווען די ערשטע כיתה איז ארויס געגאנגען, איז אריין געגאנגען די צווייטע כיתה, און געטוהן דאס זעלבע ווי ביי די ערשטע. און אזוי אויך ביי די דריטע.
נאך דעם איז יעדע "חבורה" געגאנגען בראטען זיין קרבן פסח. מ'האט געבראטען די גאנצע קרבן אויף איינמאהל: די קאפ, די קערפער די קניען, אויף א שטייענדיגע שפיז.
ביינאכט האבן זיך איינגעזאמעלט יעדע "חבורה", און מ'האט אפגעראכטען א פסח סדר אזוי ווי מיר טוהן היינט. אבער אנשטאט לייגען אויף די קערה "זרוע" - וואס דאס איז נאר א זכר אויף דעם קרבן פסח - האבן זיי געברענגט דעם קרבן פסח אליין און דאס געגעסן מיט געוואלדיגע פרייד און לוסטיגקייט.
דער גאנצער ענין פון מקריב זיין דעם קרבן פסח, איז געווארן שטארק באקאנט פאר נאהנט און פאר ווייט, אז אפילו די גוים זענען פון גרויס אינטערעס געקומען קיין ירושלים צוצוקוקען דעם געוואלדיג-הייליגן בילד. דאס האט צוגעברענגט, אז פוהל גוים האבן זיך אנגעהויבן צו דערנעהנטערן צום יודישן פאלק, און זיי האבן זיך מגייר געווען. מיט די צייט איז געווארן א באוועגונג פון הונדערטער גרים. און מיט די אלע הלכה פראבלעמען וואס די גרים האבן צוגעברענגט, האבן זיך באשעפטיגט די צוויי גרויסע תנאים, שמאי און הלל, - וואס האבן געלעבט אין די לעצטע צייט פון דעם צווייטן בית המקדש.
און היינט, ווען מיר זעצן זיך אוועק צום סדר, און מיר טראכטן אריין אין יענע גליקליכע און ליכטיגע טעג, וואס יעדער יוד איז געזעצן אין זיין וויינגארטען מיט זיין פְּרַאכְטִיגֶן הויז, און דער הויז פון באשעפער איז געשטאנען אויף זיין ארט מיט זיין פוהלן גלאנץ און הערליכקייט, רופען מיר אויס פוהל מיט בטחון און האפענונג:
לשנה הבאה בירושלים הבנויה!!
פסחדיקע מאכלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ערב פסח געפאלט שבת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אז ערב פסח געפאלט אום שבת, דארף מען ענדערן פארשיידענע הנהגות:
- תענית בכורים איז דאנערשטאג י"ב ניסן ווייל מען פאסט נישט שבת. (די ספרדים זענען מבטל תענית בכורים אינגאנצן אין אזא יאר.)
- מען איז בודק חמץ דאנערשטאג ביינאכט, אור לשלשה עשר (מיט א ברכה).
- מען פארברענט דאס איבעריגע חמץ פרייטאג פארמיטאג (אחוץ וואס מען גייט עסן אויף די שבת'דיגע סעודות). מען זאגט נישט כל חמירא ווייל מען וועט נאך עסן חמץ.
- מען קאכט נישט קיין חמצדיגע מאכלים אויף שבת הגדול, ווייל מען וועט נישט קענען רייניגן דעם טאפ.
- די ערשטע צוויי סעודות פון שבת מוז מען וואשן אויף חמץ אזוי ווי א גאנץ יאר (ווייל ערב פסח טאר מען נישט עסן קיין מצה). ביי די סעודות איז כדאי צו ניצן איינמאליגע געשיר און בעשטעק צו פארמיידן פראבלעמען מיט די מאכלים וואס זענען געקאכט אין יומטובדיגע כלים.
- מען דאווענט שחרית שבת הגדול גאנץ פרי אז מ'זאל האבן צייט צו קאנטשן די צווייטע סעודה פאר א דריטל פונעם טאג.
- מען ווארפט אוועק די איבערגעבליבענע קרישקעלעך פון חמץ אין דעם בית הכסא; וואו מען האט אן עירוב צו טראגן אינדרויסן קען מען אוועקווארפן דאס איבערגעבליבענע חמץ אין א מיסטקאסטן אויף דער גאס.
- נאכ'ן סוף זמן אכילת חמץ זאגט מען כל חמירא מבטל זיין דאס חמץ.


c: text/html

text:
נחמן מברסלב
רבי נחמן פון ברסלב אדער ר' נחמן בראַסלעװער זצ"ל (א' ניסן ה'תקל"ב - י"ח תשרי ה'תקע"א) א אייניקל פון בעש"ט, און דער גרינדער פון בראסלעווער חסידות . זיינע תורות און משָלים זענען טיפע, ער האט געצויגן צו זיך הונדערטער חסידים.[1] נאך זיין פטירה האבן זיינע חסידים נישט אויפגענומען קיין רבי כאטש וואס ר' נחמן האט מרמז געווען זאל זיין תלמיד ר' נתן ממשיך זיין פירן נאך אים, ווייל ר' נתן האט געהאט גרויס אמונה און רעספעקט פאר זיין רבי ר' נחמן, און האט זיך נישט געפילט אלס א צדיק הדור. פון דאן איז דאס חסידות געווארן באקאנט אלס די טויטע חסידים.
אינהאַלט
- 1 זיין יוגנט
- 2 בר מצוה און חתונה
- 3 זיין עבודת ה'
- 4 פון זיינע גרויסע מדריגות
- 5 ער ווערט רבי
- 6 מעדוועדיווקא
- 7 זיין נסיעה קיין ארץ ישראל
- 8 זלאטיפאלי
- 9 ברסלב
- 10 אומאן
- 11 זיין דרך
- 12 זיין הסתלקות
- 13 זיינע אינטרעסאנטע נסיעות
- 14 זיין הויזגעזינט
- 15 זיינע תלמידים
- 16 זיין געבונדענקייט מיט זיינע תלמידים
- 17 דאס געבונדענקייט פון די תלמידים צו אים
- 18 זיין נאנטקייט מיט צדיקים פון זיין דור
- 19 מחלוקת
- 20 ברסלב היינט
- 21 זיינע ספרים
- 22 וועבלינקען
- 23 רעפערענצן
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי נחמן איז געבוירן אין מעזשביזש ראש חודש ניסן שבת קודש פרשת תזריע פרשת החודש אין יאר ה'תקל"ב. זיין מוטער פייגא איז געווען די טאכטער פון אדל, דער טאכטער פון בעש"ט. זיין פאטער ר' שמחה איז געווען א זון פון ר' נחמן האראדענקער, א תלמיד פון בעש"ט, נאך וועמען ער האט געהייסן.
ווען דער בעל שם טוב איז נפטר געווארן איז זיין הויז אריבער צו זיין טאכטער אדל. זי האט עס געגעבן פאר איר טאכטער פייגא וואס האט דארט געוואוינט מיט איהר מאן, אין דעם הויז איז געבוירן איהר קינד ר' נחמן.
אין דעם הויז וואו דער בעל שם טוב האט געוואוינט פלעגן צוזאמעם קומען די תלמידים פונעם בעל שם טוב נאך זיין פטירה, ווייל אסאך פון זיי פלעגן זיך קומען משטתח זיין אין מעזשביזש אויפן קבר פון בעש"ט, פלעגן זיי איינשטיין אין דעם הויז פון פייגא און ר' שמחה, זיי פלעגן דארט איבערפארציילן וואונדערליכע עבודות ה' פון זייער רבי'ן דער בעש"ט, זיין ליבשאפט צו גאט און זיינע וועגן, דער קליינער נחמן וואס איז געווען גאר יונג האט זיך צוגעהערט צו זייערע רייד, און עס איז אים גוט אריין אין די ביינער, און האט אפגעמאכט ער גייט אים נאכמאכן, ר' נחמן האט שפעטער געזאגט (ליקו"מ ח"א סי' רמ"ח) אז זיין עיקר התעוררות צו עבודת ה' איז געקומען פון די שמועסן.
ביי די זעקס יאר האט ער מחליט געווען ער וועט זיך אפשיידן אינגאנצן פון דער וועלט, און האט אנגעהויבן זיין עבודה, ער פלעגט ארבעטן אויף תאוות אכילה, ער האט נישט געוואלט פילן דעם טעם פון עסן האט ער געשלינגען גאנצע שטיקער און נישט געלאזט צוקומען דעם טעם צו זיינע גומען, ביז זיין האלדז איז געשוואלן געווארן.
פון אנהייב אהן איז אים גוט אריין די זאך פון התבודדות, און האט דערין זייער אסאך עוסק געווען.
אין לערנען תורה איז ער געווען א זעלטנהייט, ער פלעגט פארציילן אז נאך אין זיינע יונגע יארן האט ער דורך געלערנט אלע חלקים פון דער תורה, עס איז כמעט נישט דא קיין ספר וואס ער האט דאן נישט געלערנט, ער האט אויסגערענט (שבחי הר"ן סי' ז') ש"ס, פוסקים, תנ"ך, עין יעקב, זוהר תיקונים, כתבי האר"י, ער האט געזאגט אז אז סארט מוסר ספרים האט ער דאן דורך געלענט, ספעציעל האט ער געלערנט דעם באקאנטן ספר ראשית חכמה.
אלס קינד פלעגט ער אסאך לויפן צו זיין זיידן'ס קבר דעם בעל שם טוב, ער פלעגט דארט מאכן אסאך התבודוות און געשריגן צו השי"ת ער זאל זוכה זיין דערנענטערט ווערן צו אים. ער פלעגט אויפשטיין אינמיטן נאכט לויפן אין מקוה האקן די אייז און זיך טובל'ן און פון דארט לויפן צו קבר פון בעל שם טוב, און זיך אויפגעהאלטן דארט שעה'ן ביז צופרי.
ער פלעגט אסאך וויינען צו השי"ת, יעדע זאך וואס ער האט געוואלט האט ער געבעטן פון השי"ת און געוויינט, אנהייב האט ער נישט פארשטאנען לערנען נישט משניות נישט גמרא, האט ער זייער געוויינט און געבעטן פון השי"ת ער זאל עס פארשטיין, האט אים השי"ת געהאלפן, אזוי איז געווען מיט טיעפע סודות קבלה ער האט אסאך געבעטן ביז השי"ת האט אים געהאלפן.
ר' נחמן האט געזאגט אמאל אז אין זיינע יוגנט יארן פאר די אכצן יאר האט ער דריי מאל געפארטיגט ד' חלקי שולחן ערוך, איינמאל האט עס געלערנט און געקענט אלע הלכות וואס עס שטייט דארט, דאס צווייטע מאל האט ער עס געלערנט מיט די מפורשים און ראשונים ביז צום מקור פון ש"ס. דאס דריטע מאל האט ער משיג די סודות פון די הלכות, דאס איז געווען בלויז אין דער יוגנט, ווייל שפעטער האט ער אסאך מאל מסיים געווען שולחן ערוך.
אויך האט געקענט אין דער יוגנט אויסענוויינג גאנץ עץ חיים, פרי עץ חיים, אלע כתבי אריז"ל, זוהר ותיקנים.
אין יענער צייט אין זיין יוגנט האט ער פארפאסט דעם ספר המדות.
מיט דעם אלץ איז ער געווען א שטארקער הצנע לכת, מען האט נישט געמערקט אויף אים זיינע עבודות, ער פלעגט זיך פארשטעלן מען זאל מיינען ער איז א ווילד קינד, ער מאכט אינטערעסאנטע זאכן.
בר מצוה און חתונה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט בר מצוה געהאט ר"ח ניסן ה'תקמ"ה שבת פרשת ויקרא, פרשת החודש, אויף דעם שבת איז געווען ביי אים זיין פעטער דער דגל מחנה אפרים און האט אים געזאגט מוסר און געמוטיגט אין עבודת ה', ער האט אים דערמאנט דעם פסוק ה' אמר אלי בני אתה אני היום ילדתיך, און נאכגעזאגט דעם זוה"ק אז דאס גייט ארויף ווען איינער ווערט בר מצוה. ר' נחמן האט זייער געליבט א גאנץ לעבן די טייערע רייד פון זיין פעטער.
גראד נאך זיין בר מצוה האט מען געשריבן תנאים, זיין שווער איז געווען א גרויסער עושר, א באקאנטער חסיד ר' אפרים פון הוסיאטין, הוסיאטין איז געווען איינע פון די דערפער וואס האט באלאנגט צו זיין שווער, אסאך צדיקים פלעגן איינשטיין ביי זיין שווער, אויך דאס ווייב פון ר' אפרים איז געווען זייער א חשובע, ביידע האבן געהאלפן ר' נחמן ער זאל דינען השי"ת אומגעשטערט. די חתונה איז פארגעקומען אין מעדווידעווקא, זיין טאטע און זיין מאמע פייגא זענען געקומען צו דער חתונה פון מעזשביזש. דערנאך האבן זיי זיך געצויגן צום הויז פון זיין שווער אין הוסיאטין. פון הוסיאטין ביז מעזעבוז איז דא לערך 100 קילאמעטער, דאך פלעגט ר' נחמן זיך שטענדיג אריבער חאפן קיין מעזשבוז צום קבר פון זיין גרויסן זיידן דער בעל שם טוב, אויך פלעגט ער דארט גיין באזוכן זיינע עלטערן.
נעבן דעם דארף אויסיאטין געפינט זיך סמילע, דארט ליגט דער צדיק ר' ישעיה מיאנוב א תלמיד פון בעל שם טוב, דער מחבר פון דעם וואנדערליכן ספר צוואות הריב"ש, ר' נחמן פלעגט אויך דאן פארן אויף זיין קבר און אים געמאכט א שליח צו זיין זיידעם דעם בעל טוב ער זאל אים פרעגן זאכן, אויך פלעגט ער אים מאכן א שליח צו זיין אנדערע זיידן פון ארץ ישראל ר' נחמן מוראדענקער.
אינעם טאג פון די חתונה פאר די חופה איז ר' נחמן ארויס אין שטעטל, און געזוכט א חבר וואס זאל מיט אים דינען השי"ת, ער האט אנהגעטראפן א יונגער בחור אזוי אלט ווי ער, ער האט געהייסן שמעון. דער ר' שמעון תלמיד ר' נחמן מברסלב, איז געווען זיין ערשטער תלמיד.
ר' נחמן האט באקומען פון זיין שווער דריי הונדערט גאלדענע רענדלעך, ער דערפון געלעבט עטליכע יאָר, ער האט זיך גארנישט געמוזט זארגן פאר פארנסה, זיין מוח איז געווען אריינגעטוהן אין עבודת ה'.
במשך די אלע יאָר פון דרייצען ביז אכצען יאָר האט ער נאך מער עוסק געווען אין זיינע עבודת, ספעציעל אין התבודדות וואס איז געווען ממש זיין לעבן, ער פלעגט ארויספארן אויסערן שטאט אינמיטן נאכט און פארברענגן דארט א גאנצע נאכט און געשריגן צו השי"ת. ער פלעגט נעמען א פערד פון זיין שווער און געריטן דערויף ביז אינמיטן וואלד, ער האט צוגעבינדען דעם פערד צו א בוים און עוסק געווען א גאנצע טאג און נאכט אין עבודת ה'. צומאל האט זיך געמאכט דער פערד האט זיך אפגעריסן פונעם בוים און איז אליין אהיימגעלאפן, מען האט געמיינט אז עס האט חלילה עפעס פאסירט מיט אים, אבער ער האט זיך נישט צוטוען געמאכט דערפון.
אבער אלץ איז געווען מיט א גרויסע הצנע לכת, אזוי אז ווייניג מענטשן האבן געוואוסט פון זיינע עבודת, און די וואס האבן יא געוואוסט האט ער זיי אנהגעזאגט מען זאל גארנישט פארציילן.
זיין עבודת ה'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפגעשיידט פון גלוסטיגקייט
ר' נחמן איז געווען א חידוש אינעם ענין פון נישט האבן קיין שייכות מיט גלוסטוגקייטן פון די וועלט, ער האט גוט פארשטאנען צו תאוות פון משגל דאס הייסט נאכגעבן די תאוות, און האט אסאך ארוםגערעדט וויאזוי זיך דעווייטערן דערפון. ער פלעגט דערמאנן דעם זוה"ק עיקרא דיצרא בישא על עריין, דער עיקר יצר הרע איז אויף עריות. ער האט זיך אזוי אויסגעאיידלט אין דעם ענין עז ער פלעגט זאגן אז אצינד איז עס ביי מיר בכלל נישט קיין נסיון, עס איז נישט קיין חילוק ביי מיר צווישן א זכר און נקבה צווישן א מאנס פארזשוין און א פרוי. אויך פלעגט ער זאגן ווער עס איז א אמת'ער חכם אין דאקטעריי און ווייסט וויאזוי דער סדר פון אלע אברים פון א מענטש איז צוזאמענגעשטעלט ביי אים איז די תאווה מיאוס און עקלדיג. מען קען נישט רעדן דערפון צו פשוטע מענטשן ווייל ווען מען הייבט אן פארשטייען זיי גארנישט וויאזוי עס קען זיין אזא זאך, אבער א אמת'ער קלוגער מענטש פארשטייט, אויך האט ער געזאגט עס מוז זיין א סוד פארוואס דאס איז א תאווה ווייל אין פשטות פארשטייט ער נישט פאר וואס דאס איז א תאוה.[2]
ר' נחמן האט געזאגט אז דער זיווג ביי אויסגעאיידלטע מענטשן פון גרויסע צדיקים איז גארנישט קיין גלוסטיקייט, נאר פארקערט זיי האבן דערפון גרויסע יסורים.
אבער ער האט צוגעלייגט אז אין די יונגע יארן האט ער זיך זייער געפלאגט אויסרייסן פון זיך תאוות, ער האט געזאגט אז דער יצר הרע האט אים געזאגט ער איז מסכים אים צו געבן אלע מדריגות אבי ער זאל זיך נישט אויסאיידלן די תאוה, אבער ר' נחמן האט געזאגט פארקערט ער גיט נאך דעם בעל דבר אלץ, דאס הייסט ער וועט זיך נישט אויסארבעטן אינגאנצן מיט גארנישט, אבער ער וויל זיך אויס ארבעטן מיט תאוות אינגאנצן.
ער האט געזאגט מען טרעפט אמאל אז גרויסע צדיקים האבן שוין גארנישט קיין גלוסטיקקייטן, אבער דאס איז ביי דער עלטער ווען דער כח פון גלוסטן ווערט שוואכער, געלונגט דאס, אבער גאר א יונגער מאן אין די אנהייב צוואנציגער יארן איז כמעט נישט דא, אבער איך בין אויסגעארבעט אינגאנצן, אלע מיינע תאוות זענען צובראכן.
צום סוף האט ער געזאגט ער דערצו האט ער זוכה געווען דורך התבודדות. און דורך תפלה צו גאט קען יעדער מענטש דערצו זוכה זיין.
- תאות אכילה ושינה
אויך אין עסן און טרינקן און שלאפן איז געווען א חידוש גדול, אנהייב האט ער זיך זייער געפלאגט מיט תאוות אכילה, עס האט זיך אים געדוכט אז ער וועט קענען ארויסקריכן פון אלע סארט תאוות אבער נישט פון עסן, ביז ער האט זיך געבראכן אינגאנצן, ער פלעגט ממש גארנישט עסן, דאס ביסל האט זיך געמוזט אריין שטופען ער זאל זיך דערהאלטן ביים לעבן. ער פלעגט זיך מוזן פלאגן צו עסן. שפעטער ווען ער שוין געבראכן די תאוה אינגאנצן האט ער געמוזט עסן ווייל זיין גוף האט עס פארלאנגט אבער זיין גוף איז שוין נישט געווען געוואנט צו עסן, און האט זיך געמוזט באגענוגן מיט גאר א ביסל.
אמאל האט ער געטראכט און געזען אז ער האט דאך א גלוסטקייט פון עסן, האט ער געטראכט אז ער קען זיך נישט אינגאנצן אויסארבייטן דערמיט, טא פאר וואס זאל ער זיך פלאגן אומזיסט ליבערשט זאל ער עסן געהעריג צו האבן כח דינען השי"ת, האט ער געבעטן ביי שלוש סעודות השי"ת זאל אים ווייזן א וואונדער ער וויל זען די דריי אבות אברהם יצחק יעקב האט מען אים געזאגט פון הימל ונתתי עשב בשדך לבהמתך, ווען דו וועסט זיך משדד זיין דיינע בהמיות די וועסט צוברעכן דיינע תאוות וועסטו זוכה זיין צו עש"ב די קדושה פון דריי אבות, פון דאן אהן האט ער זיך אינגאנצן צובראכן די תאוה.[3]
ביי די צוואנציג יאר האט ער געזאגט ער שפירט קיין שום טעם אין עסן, ווען עס קומט די צייט פון עסן ווערט אים שווער אויפן הארצן אוי מען גייט שוין עסן, ער דערמאנט זיך גראד וואס וועט ווערן פון עסן, ער מוז שוין אויפהערן טראכטן פון עסן, ווייל ער קען נישט עסן מער, אויב ער טראכט נישט פון עסן קען ער עפעס שנעל ארייכאפן צו עסן. ער האט געזאגט אויף זיך אין זיינע עלטערע יאָרן: איך בין א ריין פעלעכעל, דאס הייסט זיין גוף איז אזוי אויסגעארבייט אינגאנצן ריין, עס האט נישט קיין שום שמעק פון א בהמה און פון גשמיות.
- תורה
זיין תלמיד ר' נתן שרייבט: זיין גרויסע בקיאות אין דער תורה איז געווען אהנע שיעור, עס געפינט כמעט נישט אזעלכע סארט אין קיין ספרים, מען האט געזעהן אז ער האט די גאנצע תורה פאר זיך, ספעציעל תנ"ך, עין יעקב, זוהר וכתבי אר"י, עס האט זיך געדוכט ווי אלעס ליגט פאר אים אויפן טיש, און ער קען נעמען דערפון וואס ער וויל. אביסל קען מען דאס זעהן אין זיינע וואנדערליכע ספרים (שבחי הר"ן סי' יא).
ער פלעגט לערנען מיט א אויסערגעוונענליכע התמדה און מיט א שנעלקייט, אין א שעה האט ער געלענערט עטליכע דפים פון שולחן ערוך מיטן די מפורשים, בשעת מענטשן פלעגן זיך גרייטן צום דאוונען האט ער שוין געפארטיגט פיהר בלאט גמרא.
- תפלה
- התבודדות"
ר' נחמן האט זיך אסאך געפירט אויפן דעם דרך פון התבודדות.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – התבודדות
- האראוועניע
ער פלעגט אסאך צו פאסטן, גאנצע וואכן פלעגט ער פאסטן, זיין סדר איז געווען א במשך פון א יאָר האט ער געפאסט אכצין מאל משבת לשבת, אהן קיין הפסקה, חוץ דעם וואס ער האט גפאסט א תענית דא און א תענית דארט. ער פלעגט זאגן אין עלטערע יאָרן "איך האב זייער פיהל געהארעווט, איך האב פיל געפאסט. קיינער האט נישט געוואוסט אז ער פאסט נאר זיין ווייב סאסשע, ער האט אים באשווארן זי זאל פאר קיינעם נישט דערציילן. עס האט זיך געמאכט ווען ער האט געפאסט א גאנצע וואך, און ערב שבת פארן אויספאסטן איז ער געגאנגען אין מקוה געבראכן די אייז און זי געהאלטן דארט פאר איבער צוויי שעה וואס אפילו א געזונטער מענטש וואס עסט געהערריג קען דאס נישט באוואזן.
עס פלעגט זיך קוילערן אין קאלטער שניי גלגול שלג.
ער האט זיך קיינמאל נישט געריבן און געקראצט זיין קערפער. אויך די מדה פון כעס איז ער געווען אינגאנצן אויסגעארבעט, ער איז געווען א גוטער מענטש און האט נישט געהאט קיין שום קפידה און כעס אויף קיינעם, אפילו איינער האט אים געטון אסאך שלעכטץ האט ער גארנישט געהאט אויף יענעם קיין טענות, ער האט געזאגט אז בשלימות האט ער זוכה געווען דערצו דורך די הייליגקייט פון ארץ ישראל (עיין ליקו"מ ח"א סי' קנ"ה).
ר' נחמן איז געווען א גרויסער בעל יסורים, ער האט אסאך געליטן אין פערזענליכן לעבן. עטליכע קינדער זענען אים אוועק, זיין ערשטע ווייב איז אוועק.
די לעצטע יארן פון זיין לעבן האט געהאט א לונגען קראנקייט און האט געשפיגן אסאך בלוט, ער איז געווען זייער אפגעשוואכט, ער האט אסאך געליטן יסורים אזוי ווייט אז פאר גרויס יסורים האט געקענט צובייסן א האלץ, אבער ווען ער האט געוואלט האט ער אוועקגעשיקט די יסורים, און פלוצלונג האט ער געקענט באווייזן אז ער איז געזונט און שטארק עס פעלט אים גארנישט, ווען ער האט געוואלט האט ער צו זיך גענומען די יסורים (שבחי הר"ן ח"א), אזא מדריגה געפונען מיר ביי די גרויסע תנאים ר' אלעזר ב"ר שמעון בן יוחאי אין מסכת ב"מ דפ"ד.
פון זיינע גרויסע מדריגות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פדיון נפש
ר' נחמן איז געווען זייער גרויס אינעם ענין פון פדיון נפש ער האט זיך בארימעט אז ער איז פון די איינציגע צדיקים וואס קענען מאכן א פדיון נפש, ער קען ממתיק זיין אלע סארט דינים פון א מענטש, ער שיקן שילוחים צו די הויכע וועלטן און פארדרייען אלעס ביז עס ווערט גוט, ער האט אמאל געזאגט ער קען מאכן אזא סארט פדיון נפש וואס דער כהן גדול האט געמאכט ביים שיקן דעם שעיר המשתלח. ווען מען קומט צו אים מען איז מזכיר א צרה, שפריט ער די צער און יסורים פונעם קראנקער פונקט ווי דער קראנקער זעלבסט, ער שפירט עס אפילו מער ווי דער קראנקער מענשט זעלבסט.
געווען אמאל וואס איינער האט אים געזאגט רבי פראגעסט נישט פון מיר, זאגט אים ר' נחמן: ווי קען איך פארגעסן פון אייך יעדער האט א ספציעלער פלאץ ביי מיר אין הארץ.
ער ווערט רבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די ערשטע יאָרן איז ר' נחמן געווען זייער פארשעטלט אסאך האבן נישט געוואוסט פון זיין גרויסקייט, אפילו זיין שווער ר' אפרים מאוסיאטין האט נישט באגריפען ווער זיין איידעם איז, ביז צוביסלעך איז זיין שווער געוואר געווארן דורך פארשידענע מעשיות אז ר' נחמן איז א בריליאנט שטיין, א געהויבענער מענטש.
אין יענע צייטן האט שוין ר' נחמן געהאט אסאך תלמידים און חסידים וואס האבן שוין יא באגריפן עפעס פון אים צווישן זיי איז געווען דער טירהאוויצער מגיד ר' יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא.
מעדוועדיווקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט געוואוינט אין הוסיאטין ביי זיין שווער ביז זיין שווער האט חתונה געהאט צום צווייטן מאהל, אין יאָר ה'תקנ"א, האט זיך ר' נחמן געצויגן קיין נעבן מעדוועדיווקע א שטעטל נעבן הוסיאטין, צוביסלעך איז ער געווארן אלס מער און מער באקאנט, די מאסן מענטשן זענען זייער נתפעל געווארן פון זיין קלוגשאפט, ערהליכקייט, און ספעציעל פון זיין וועג וויאזוי ער האט געלערנט וויאזוי צו דינען השי"ת, עס האבן זיך אין ממעדוועדיווקא צוזאמען גענומען די דארפס לייט און מען אפגעמאכט אים צו געבן יעדע וואך א רענדעל ער זאל דארט זיך אויפמאכן זיין רבי'שע הויף און פראוועןן. אויך אין מעדוועדיווקא איז דערנענטערט געווארן צו אים אסאך גרויסע לייט פון זיינע חסידים, ווי ר' נחמן'ס ברודער יחיאל, אויך די ברעסלעבר חסידים וואס האבן געוואוינט אין דאשיעוו ר' חייקל חזן, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק מדאשיב, ר' דוב מטשעהרין, אויך דער ברעסלבער רב ר' אהרן מברסלב, אויך דער ערשטער תורה שרייבער פון ר' נחמן איז דעמאלטס געווארן נאנט צו אים דער חסיד אברהם פעטערבורגער.
ר' נחמן איז באוואוסט געווארן אין מעדווידעבווקא אלס גרויסער פועל ישועות, און יודען פלעגט קומען בעטן פון אים ער זאל בעטן ביי אים פאר גאט, און זאל מאכן פדיון נפש פאר זיי. אבער פון די אנדערע זייט זענען אויך געווארן מתנגדים און קריגער'ס אויף ר' נחמן זיין נייער וועג אין דינען השי"ת, עס איז געווען אמאל וואס מען האט געזונגען ביין זיין טיש דעם מזמור לולי ה' שהיה לנו (תהלים קכד) אסאך מאל, דערנאך האט ר' נחמן געזאגט זיינע חסידים "איהר זענט נאך אלץ נישט מיינע חסידים, עס וועט קומען אמאל א צייט וואס דער גאנצע עולם וועט אויף שטיין אויף מיר און קריגן, דעמאלטס ווער עס וועט זיך שטארקן און בלייבן ביי מיר דער וועט ווערן פארעכנט ווי מיינט אמת'ע לייט", אבער אין פאקט האט ר' נחמן דארט געהאט אסאך חסידים און ידידים און זיינע אלע שונאים זענען זיך צופאלן אין גארניט געקענט טוהן.
אויך ווען ער האט געוואונט אין מעדווידעווקא און געווארן א רבי האט ער נישט נאכגעלאזט פון זיין וועג פון התבודדות, רוב טאג איז ער געווען פארשפארט, ער פלעגט ארויסגיין אין וואלד צופרי און פארברענגן אין פעלדער און וועלדער גאנצע טעג, מיט גלוסטינגען און זיך אויסגיסן דאס הארץ פארן באשעפער. ער איז געגאנעגען באזוכען אויף אלע בערג און וועלדער ארום די שטאט, ער האט אנגעטראפען א ריזיגער בארג, אויפן שפיץ פונעם בארג איז געווען א טאל אריין, אזוי אז קיינער האט נישט געקענט זעהן וואס עס טוט זיך ארום, דער בארג האט ר' נחמן זייער ליב געהאט, ער האט דארט פארברעגנט גאנצע טעג.
אויך דא האט ר' נחמן אסאך געפאסט און געהארעוועט, קיינער האט נישט געוואוסט דערפון אפילו זיין ווייב, נאר זיין שמש, און זיין נאנטער מענטש ר' חייקל חזן. ער פלעגט זיך פיהרן אז די עסן וואס זיין ווייב פלעגט שיקן צו אים דורך שמש, האט ער געהייסן דער שמש זאל עס אויפעסן.
ווען ר' נחמן איז געווען אין מעדווידעבקא איז ער פון דארט געפארן קיין ארץ ישראל, און איז צוריק געקומען האט ער זיך ווייטער באזעצט אין מעדווידעבוודקא. און האט דארט געוואנונט נאך א יאָר צייט נאך ארץ ישראל ביז אינמיטן זומער פון יאָר ה'תק"ס.
זיין נסיעה קיין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן איז געפארן קיין ארץ ישראל אין יאָר ה'תקנ"ח, ער איז דאן געווען א יונגערמאן פון זעקס און צוואנציג יאָר, זיין נסיעה קיין ארץ ישראל איז א באזונדערע פרשה, עס איז געווען גאר אינטערעסאנט.
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ר' נחמן'ס נסיעה קיין ארץ ישראל
זלאטיפאלי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ר' נחמן איז צוריק געקומען פון חמעלניק, פון דער חתונה פון זיין טאכטער איז ער גלייך געפארן קיין זלאטיפאלי, דאס איז א שטעטל אין אוקריינא וואס איז זייער נאנט צו דעם שטעטל שפאליע, עס טיילט אפ צווישן זיי אכט און צוואנציג קילאמעטער, ער איז אנגעקומען פלוצלונג ער האט פאר קיינעם נישט געמאלדן אז ער וויל זיך דארט באזעצן, ער האט דארט געדוגנען א דירה, געווען איז דאס זומער אין יאָר תק"ס. אבער די שטאט מענטשן האבן אים אויפגענומען זייער בכבוד. אויף ראש השנה שנת ה'תקס"א זענען געקומען אסאך חסידים, ווייל ר' נחמן האט זייער געפרעדיגט אז מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, די שטאט מענטשן האבן פארבעטן ר' נחמן ער זאל קומען דאווענען אין שטאטישע שוהל, ווייל דארט איז דא א ברייט פלאץ, זיי האבן אים איבערגעגעבן אלע כיבודים, אלע בעלי תפלות און בעלי תוקעים אלעס זאל ר' נחמן מיט זיינע חסידים פיהרן, ר' נחמן האט געזאגט אויף ראש השנה די תורה ויתן עוז למלכו וירים קרן משיחו (די הפטורה פון דעם ערשטן טאג ראש השנה), די תורה איז געדרוקט אין ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ע"ח.
אין דעם שטאט זלאטיפאלי האט זיך צופלאקערט א מחלוקה אויף ר' נחמן, נעבן די שטאט איז געווען די שטאט שפאליא, ווי דער שפאליער זיידע איז געווען, עס איז געווען עטליכע מעשיות צווישן די צוויי רבי'ס, קודם זענען זיי געווען נאנטע חברים, אבער אזוי ווי ר' נחמן מיטן שפאליער זיידע זענען נישט דורך געקומען מיט אסאך זאכן האט זיך צופלאקרט א מחלוקה, גראד נאך סוכות איז דער שפאליער זיידע ארום געפארן צו אסאך רבי'ס אין דעם געגענט און האט פארלאנגט זיי זאלן מיט שטיין מיט אים קעגן ר' נחמן, אבער קיין איינער פון די רבי'ס פון אוקריינא איז נישט מיטגעשטאנען מיט אים, עס ווערט דערמאנט אין חיי מוהר"ן (סי' קי"ד) אז די גרויסע רביים אין יענע צייט האבן זיך געשטעלט אויף די זייט פון ר' נחמן, זיי האבן נישט דערלאזט אז דער שפאליער זיידע זאל זיך קרוגן מיט אים, אזוי שטייט אויך אין אנדערע ספרים.
פון די רבי'ס וואס האבן זיך גאר שטארק געשטעלט אויף די זייט פון ר' נחמן איז געווען דער בעל התניא (אזוי שטייט אין בית רבי), דער בארדישטשובער רב ר' לוי יצחק מבארדיטשוב, ר' יעקב שמשון משיפטובקא דער איידעם פון דעם תולדות יעקב יוסף. אבער אסאך מענשטן אין דעם שטעטל זלאטיפאלי האבן זיך געשטעלט אויף די זייט פונעם שפאליער זיידע, ר' נחמן האט אין יענע צייט אויסגעארבייט א וועג פאר זיינע תלמידים וויאזוי זיי זאלן זיך דערהאלטן און זיך שטארקן אפילו מען קריגט אויף זיי. אין יענע צייט זענען דערנענטערט געווארן גרויסע תלמידים און ריזין לייבן צו ר' נחמן זיי זענען געווארן זיינע חסידים ווי די קינדער פון טירהוויצער מגיד, ר' יצחק דער איידם פון טיהרוויצער מגיד, ר' יצחק אייזיק דער תלמיד פון ר' נחמן מברסלב, און נאך.
עס זענען געקומען בריוו פון די גרויסע רביים אין אוקריינא אויף די זייט פון ר' נחמן פון ר' גדליה מליניץ, ר' ברוך ממזעבוז, ר' אברהם מקאליסק פון ארץ ישראל.
- מחלוקת אויף א מענטש איז אים א טובה
ר' נחמן האט דאן געשטארקט זיינע חסידים און האט צו זיין געזאגט, איך מוז זיצן דא אין זלאטיפאלי צו פארעכטן די עבירה פון ירבעם בן נבט, איך זאלט וויסן אז עס איז מיר א גוטע זאך ווען מען קריגט אויף מיר, ווייל עס שטייט אין גמרא אז קרוגעריי איז אזוי ווי וואסער (סנהדרין ז.), אזוי ווי וואסער הייבט אויף א זאך, אזוי מחלוקת הייבט מיך אויף, און אזוי ווי איך ווער דערהויבן יעדן מינוט ווייל איך גיי פון א מעלה צום צווייטן יעדע רגע, דעריבער וויל איך מחלוקת צו ווערן דערהויבן דערמיט, איך זאלט וויסן אז איך קען מאכן שלום מיט מיינע שונאים אין איין מינוט קיינער וועט נישט קרוגע אויף מיר, אבער איהר זאלט וויסן עס איז דא מדריגות און מעלות וואס קומט ארויס דוקוא דורך מחלוקת, ווען יענער קריגט איז עס א טובה פאר מיר, א מענטש איז ווי א ביימל ווי עס שטייט כי האדם עץ השדה, ווי מער וואסער מען גיסט אויפן ביימל אלס בעסער וואקסט עס, ווי מער מחלוקת מען קרוגיט אויף מיר אלס בעסער וואקס איך, עס זענען געווען צדיקים וואס האבן פרויבירט צו מאכן שלום צווישן זיי, אבער אייביג איז צוריק געווארן די מחלוקת.
ר' נחמן רעדט אסאך ארום אין זיינע ספרים וואס פאר א גוטע זאך עס קומט ארויס אויף א מענטש ווען מען קרוגט אויף אים, ספעציעל ווען מען פארשעמט אים און ער ענטפערט נישט צוריק, ער לאזט יענעם זיין גרעגעט און זיך קריגן, ער רופט עס אהן "שישמע בזיונו ידום וישתוק" (ח"א סי' ו') מען הערט ווי מען קרוגט אויף אים מען פארשעמט אים און ער שווייגט, אין א פלאץ זאגט ער מען זאל זיין ווי דער ערד, ונפשי כעפר לכל תהיה, אזוי ווי דער ערד מען טרעט אויף אים מען פארשעמט אים, דאך גוט זיך ארויס גוטע זיסע עסן פארן מענשט אזוי דארף יעדער נאכגעבן זיינע מתנגדים.
כאטש עס איז געווען א גרויסע פייער פון קריגעריי אויף ר' נחמן, האט ער זיך נישט דערפון דערשראקן, אויך זיינע צוגעבונדענע חסידים און תלמידים זענען געבליבן שטארק געבונדן צו אים, זיי פלעגן פארן צו אים קיין זלאטיפאלי אויף די באשטימטע צייטן אויף שבועות, ראש השנה, שבת חנוכה, און ר' נחמן האט געזאגט אינטרעסאנטע תורות דאן {געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ב', וסי' ד' וסי' ט"ו, סי' ל"ה, וסי' רמ"א, ח"ב סי' ס"ב, ושיחות הר"ן סי' צ"ו, ועוד).
אין זלאטיפאלי אין יאר תקס"א שבועות האט ר' נחמן געזאגט די וואונדערליכע תורה וואס איז געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ד', און האט אויך פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה וואס האט א שייכות צום ענין פון זאגן ווידוי דברים פארן צדיק וואו עס שטייט און סוף פונעם ספר חיי מוהר"ן. פון דאן און ווייטער פלעגן אסאך ברסלעבער חסידים זאגן ווידוי און פארציילן זייערע עבירות פאר ר' נחמן, ר' נחמן האט זיי געגעבן תיקונים און זיי געזאגט פונקטליך וויאזוי יעדער עקסעטר זאל זיך פיהרן לויט זיינע עבירות און שלעכטע מעשים, די וועלט האט דאן אנגעהובין צו רופן די ברעסלע חסידים "די וויודי'ניקעס", און אין יענע צייט און דורך די הנהגה פון זאגן ווידוי פאר ר' נחמן איז דערנענטערעט געווארן צו אים נאך א תלמיד ר' יצחק דער איידעם פון טירהוויצער מגיד.
אין דער צייט וואס ר' נחמן איז געווען אין זלאטיפאלי האט ער געזאגט ראש השנה שנת ה'תקס"ב די תורה אין ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ל"ה, סוכות האט ער געזאגט ח"א סי' ל"ג, שבט האט ער געזאגט ח"א סי' ל"ח. נאך פסח האט ער מגלה געווען די וואונדערליכע מעשה פון דעם ברויט און פונעם פאנצער וואס דערין איז מרומז דעם ענין פון זיין תיקון הכללי, די מעשה פונעם פאנצער איז נישט געדרוקט וויבאלד ר' נחמן האט דאן געזאגט אז מען זאל עס נישט פארציילן, אינעם לעצטען דור איז עס געדרוקט געווארן אין שו"ת אשר בנחל.
סוף פון יאר ה'תקס"ב איז ר' נחמן ארויס פון זלאטיפאלי, ער האט דאן געזאגט אזוי: "דא אין שטאט זאלטיפולי האב איך געליטן צוויי מאל גיהנם, ווייל רשעים זענען אין גיהנם צוועלף חדשים (עדיות) און איך האב דא געליטן פיר און צוואנציג חדשים, ביז היינט איז געווען בדד ישב מחוץ למחנה מושבו, היינט קום איך אריין, אצינד הייבט אן השי"ת גוט טון מיט מיר".
אויפן וועג פון זלאטיפאלי קיין בראסלעוו איז ער דורך געפארן די שטאט אומאן. און האט דארט געזאגט זיין באגער אז ער וויל דארטן ליגן נאך זיין הסתלקות.
ברסלב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צדיק ר' ברוך ממזעבוז איז געווען א פעטער פון ר' נחמן, עס האט אים זייער וויי געטוהן פאר וואס מען רודפ'ט זיין שוועסער קינד ר' נחמן, האט ער געשריבן בריוו צו די רייכע לייט פון ברסלב, אברהם פייעס און משה חינקיס, און זיי פארגעשלאגן זיי זאלן רופען צו זיך אין זייער שטאט דעם צדיק ר' נחמן, זיי זענען ארובער געגאנגען צו ר' נחמן און אים פארבעטן צו קומען וואוינען קיין ברסלב, משה חינקיס האט צוגעזאגט צו געבן פאר ר' נחמן יעדער וואך א רענדל, אזוי איז טאקע געווען ר' נחמן האט זיך געצויגן פון זלאטיפאלי קיין ברסלב.
אין יאר ה'תקס"ב האט ער זיך געצויגן קיין בראסלעוו. דארט האט ער דערקלערט - היינט האבן מיר געפלאנצן דעם נאמען פון ברסלב'ער חסידים.
אומאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תק"ע האט אויסגעבראכן א פייער און חרוב געמאכט ר' נחמן'ס הויז. אידן אין אומאן האבן אים געלאדענט צו קומען דארט וואוינען, און נישט לאנג דערנאך איז ער דארט נסתלק געווארן זייענדיג שווער קראנק. מען האט אים באערדיגט אין אומאן.
זיין דרך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין וועג מיט זיינע חסידים
ר' נחמן איז געווען א אייגענארטיגע רבי, אנדערש ווי אנדערע רביים אין זיינער צייט, איינע פון די זאכן איז געווען אז ער פלעגט ארום רעדן זייער אסאך פון עבודת ה', וויאזוי צו דינען השי"ת, וויאזוי אנטלויפן פון דער וועלט, און אז עס איז נישט דא קיין אנדער תכלית נאר עבודת ה', חוץ דעם איז אלעס נארישקייטן, הבל הבלים, דערמיט האט ער ארייןגעצויגן אין זיינע חסידים א פייער און א גלוסטעניש צו השי"ת מען זאל אלעס אפלאזן נאר נאכלויפן דעם אייבערשטן.
ווען איינער פון זיינע תלמידים איז געקומען און געבעטן דעם רבי'ן זאל מתפלל זיין פאר אים אויף פרנסה, פלעגט ר' נחמן זאגן: איך ווייס נישט ווי איהר האט א הארץ מיט צו מישן מיט אזעלכע זאכן ווי פרנסה, איך בין פארנומען מיט זייער וויכטיגע זאכן, ווייל ביי אייך אין הארץ איז א מדבר שממה, עס איז דארט וויסט די שכינה און דער קדושה איז נישט דארט, איך פלאג זיך איך טרעפ וועגן וויאזוי צו גרייטן אייערע מוחות און אייערע הערצער עס זאל דארט ווערן א וואונג פאר די שכינה, וויפיל דארף איך זיך פלאגן דערצו, און איהר קומט מיך פארדרייען די קאפ מיט די זאכן ?.
ר' נחמן פלעגט אייביג רעדן בלויז פון עבודת ה', דער סדר ביי זיינע פארברעגנן איז געווען אז מען האט אים פארציילט אלע סארט נייעס וואס עס טיט זיך אויף דער וועלט, ר' נחמן פלעגט אייביג פרעגן: וואס איז עפעס נייעס, פארציילט מיר, די חסידים האבן פארציילט אלעס וואס זיי ווייסן, אפילו די פאליטיק צווישן גרויסע קעניגרייכען און מלחמות אויף דער ווועלט אלעס האט מען פארציילט פאר ר' נחמן, ר' נחמן האט דאס אויסגעהערט און דערפון געמאכט א שמועס פון עבודת ה', ביז אלע סארט שמועסן איז דערפון געווארן א וועג וויאזוי מען דארף דינען השי"ת.
- חומרות יתירות
ר' נחמן האט נישט געהאלטן פון חומרות יתירות דאס הייסט מחמיר זיין מער ווי די הלכה פארלאנגט, ער פלעגט חזר'ן דעם מאמר וחי בהם ולא שימות בהם, די תורה איז געגעבן מען זאל לעבן נישט מען זאל זיך פייניגען און שטארבן דערמיט, ער האט פארציילט אז אין זיינע יונגעט יאָרן פלעגט ער זייער מחמיר זיין, ספעציעל אויף פסח האט ער געהאט פארשידענע חומרות, איינמאהל האט ער געוואלט שעפן וואסער אויף א גאנץ פסח, ווייל ער האט חושש געווען אז מען ווארפט אריין ברויט אין די ברינעם און עס וועט אים אויסקומען צו עסן חמץ, אזוי ווייט אז ער האט געוואלט אוועק פארן ווי מען קען טרעפן א ריינעם קוואל און דארט זיין אויף פסח. אבער צום סוף האט ער זייער גע'חוזק'ט פון די וואס זענען מחמיר (ליקו"מ ח"ב סי' מ"ד, שיחות הר"ן סי' רל"ה. אויך וועט עס ברענט א פייער אין שבת, האט ר' נחמן געזאגט מען דארף זייער מקיל זיין, אויב מען טרעפט איין פוסק וואס די הלכה בלייבט ווי אים און איז מקיל, דארף מען מקיל זיין (חיי מוהר"ן). אויך האט ער נישט געהאלטן די וואס זענען מחמיר אין נקיות, זיי זיצען אין בית הכבוד ביז זיי האלטן זיי זענען אינגאנצען ריין, זיי קענען קומען צו סכנה רח"ל (שיחות הר"ן).
- ראש השנה ביים צדיק
ביי ר' נחמן פארנעמט זייער א גרויסע ארט צו זיין ביי אים אויף ראש השנה, אין זיינע ספרים ליקוטי מוהר"ן איז געדרוקט אהנע שיער מאהל תורות און מאמרים וואס ער האט ארום גערעדט צו זיין ביים צדיק אויף ראש השנה, (זעה ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ס"א, וסי' רי"א, וח"ב סי' ה' וסי' מ').
אין אין שיחות הר"ן און אין זיינע ספרים חיי מוהר"ן האט ער דערפון אסאך גערעדט, ער האט געזאגט צו קומען צו מיר אויף ראש השנה איז א גרויסע חידוש, דאס האב איך נישט מקובל פון מיינע גרויסע עלטערן (דער בעל שם טוב און ר' נחמן פון הארידענקא) נאר השי"ת האט דאס מיר געגעבן א מתנה, איך ווייס וואס ראש השנה איז, די גאנצע וועלט ווענדט זיך אין מיין ראש השנה.
דער סדר פון ראש השנה ביי ר' נחמן איז געווען אז די ערשטע נאכט ראש השנה פלעגט ער זייער לאנג דאווענען שמונה עשרה,
עס איז אנגענומען צווישן די ברסלבער חסידים, אז ר' נחמן האט משיג געווען דעם ענין פון קומען צו אים אויף ראש השנה, אין יאָר ה'תקנ"ח, ווען ער איז אנגעקומען אויף חיפה אין ארץ ישראל, געווען איז דאס פונקט ערב ראש השנה, אין די ערשטע מעריב אין ארץ ישראל האט ער געדאוונעט ראש השנה.
זיין הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע אינטרעסאנטע נסיעות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין הויזגעזינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' נחמן האט חתונה געהאט ביי די דרייצן יאָר מיט זיין ווייב סאשיא,
שנת ה'תקמ"ז ניין יאָר נאך דער חתונה איז אים געבוירן געווארן זיין עלטסע טאכטער אדל, זי האט געהייסן אדל נאך איר באבע, די מאמע פון פייגא. אין יאָר ה'תק"ן איז געבוירן געווארן זיין צווייטע טאכטער שרה. אין יאָר ה'תקנ"א איז געבוירן געווארן זיין דריטע טאכטער מרים. עס איז וואס זאגן אז זי האט געהייסן מרים נאך איר באבע (איר מאמעס מאמע וואס האט געהייסן מרים).[4] נאכדעם איז געבוירן פייגא, אבער זי איז אוועק יונגערהייט. זיין יונגסטע טאכטער איז געווען חיה.
זיינע צוויי זין שלמה אפרים און יעקב זענען אוועק יונגערהייט.[5]
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דוב חיה'לעס, שמעון תלמיד ר' נחמן מברסלב, יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק דאשיעווער, ר' נפתלי מנעמרוב, ר' יצחק מחארשיוואטע, ר' אהרן דער רב פון ברסלב, ר' צבי מטשעהרין א שוואגער פון ר נחמן, ר' יחיאל ב"ר שמחה א ברודער פון רבי נחמן, ר' גרשון איינקיל פון טירהאוויצער מגיד, ר' יצחק איידעם פון טירהרוויצער מגיד, ר' ליפא מנעמרוב, ר' נתנאל פון טעפליק, ר' דוב פון טשעהרין, ר' שמואל אייזיק ממדעווידעווקא, ר' יצחק אייזיק, ר' חייקיל חזן,
זיין געבונדענקייט מיט זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס געבונדענקייט פון די תלמידים צו אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין נאנטקייט מיט צדיקים פון זיין דור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' יעקב יוסף פון פולנאה, דער בעל התולדות
ווען ר' נחמן איז געווען א קינד פון פיר - פינף יאר, זענען געווען ביי אים אין שטוב עטליכע צדיקים תלמידים פון בעל שם טוב, פון דארט זענען זיי געפארן צום תולדות, ער האט געוואלט מיטפארן מיט זיי זען דעם תולדות, זיי האבן נישט געוואלט אים מיטנעמען וויבאלד ער איז געווען א קינד, זיי האבן געפרעגט ווער וועט האבן אויף אים א השגחה?, אבער דער ווילן פון דעם קליין קינד איז געווען שטארק ווי אייזן, ער האט נישט נאכגעלאזט און געמוטשעט מען זאל אים יא נעמען, זענדיג אז עס וועט נישט גיין מיט גוטן, האט דער קליינער נחמן ארייגעלייגט זיין פיסל אינעם ראד פונעם וואגן וואו די צדיקים זענען געזעסן און געזאגט ער וועט זיך נישט רירן פון דאנען ביז מען וועט אים מיטנעמען. צווישן די צדיקים איז געווען הצדיק ר' חיים קראסנער און האט געזען דאס עקשנות פונעם קינד, האט ער דאס זייער באוואונדערט, און האט געזאגט איך נעם זיך אונטער האלטן א אויג אויפן קליינעם, און האט אים מיטגענומען.
ר' נחמן האט שפעטער מחזיק טובה געווען פאר דעם צדיק ר' חיים, אז צוליב אים האט ער זוכה געווען צו זען דעם תולדות יעקב יוסף.
- רבי שניאור זלמן פון לאדי, דער בעל התניא
- רבי נחום און זיין זון רבי מרדכי טווערסקי פון טשערנאביל
- רבי מרדכי מנעסכיז
- רבי אברהם קאליסקער, זעה אויבן ביי זיין נסיעה קיין ארץ ישראל.
- רבי אברהם דוב בער אויערבאך (אויך זיין מחותן)
- רבי אריה לייב מוואלטשיסק (אויך זיין מחותן)
- רבי אהרן פון טיטיוב
- ר' גדליה מליניץ
- רבי זאב פון טשארני אוסטרא, זעט אויבן ביי זיין נסיעה קיין ארץ ישראל.
- רבי יעקב שמשון פון שעפעטיווקע
מחלוקת[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מחלוקת אויף ברסלב'ער חסידים איז געווען אלע דורות, ביי די ברסלבער זענען דא ספעציעלע תורות און מאמרים צוליב מחלוקת, עס איז ממש א חלק פון זייער חסידות, אז מען קריגט אויף זיי און זיי לעבן איבער, עס ווערט פארציילט אז בשעת די ברית פון ר' נחמן איז אנוועזנד געווען זיין פעטער ר' ברוך ממזעבוז, האט אים זיין שוועסטער פיגא די מאמע פון ר' נחמן געבעטן וואונטש אן מען זאל נישט קריגן אויף אים, האט ר' ברוך געזאגט פיגעלע דאס קען נישט זיין, עס איז פאר פאלן מען מוז רקיגן אויף אים.
דער שפאלער זיידע האט געפירט קעגן ר' נחמן א פייערליכער מערכה, און פראבירט צו פועל'ן ביי אנדערע צדיקים אז זיי זאלן אויף אים לייגן א חרם. דער בערדיטשאווער רב האט עס אבער נישט צוגעלאזט און שטענדיג זיך אנגענומען פאר ר' נחמן'ען.
זעה אובן באשריבן אין די שטאט זלאטיפאלי
ברסלב היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעה ליקוטי מוהר"ן סיפורי מעשיות
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט אין ספר "כוכבי אור" פון ר' אברהם ב"ר נחמן חלק שיחות וסיפורים אז אינעם לעצטן יאר פאר זיין הסתלקות זענען געקומען צו אים אויף ראש השנה טויזנט אידן
- ↑ זעט אויך ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ע"ב
- ↑ זעט אויך ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' נ"ז ע"י אכילה דקדושה מתנוצצים בו אורות האבות
- ↑ פעולות הצדיק אות קכ"ב
- ↑ יצחק אלפסי תורת החסידות (דף 44) מוסד הרב קוק, ירושלים, תשס"ז

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
אלגעברע
אלגעברע (שטאמט פון אראביש "אל-דזשעבאר" וואס מיינט "די טוישונג") איז א וועג צו רעכנען מאטעמאטיק מיט פארענדלערלעכע פאקטארן און פארשידענע סימבאלן אנשטאט אדער געמישט מיט נומערן.
פראבלעמען אין עלעמענטארע אלגעברע לייזט מען אויס דורך גלייכונגען.
אלגעברא פארנעמט זיך מיט די פאלגנדיגע טעמעס:
- עלעמענטארע אלגעברע
- לינעארישע אלגעברע
- קלאסישע אלגעברע
- אבסטראקטע אלגעברע, וואס באהאנדלט אלגעברעישע סטרוקטורן, ווי גרופעס, רינגען און פעלדער.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט "אלגעברע" איז לאטיין פונעם אראביש ווארט "אַל-דזשאַבר" ("אָפגיסן") און איז גענומען פונעם מאטעמאטיק בוך אל-מאקאלא פֿי היסאב-אל דזשאבר ווא-אל-מוקאבילאה ("עסיי וועגן דער קאמפוטאציע פון אפגיסן און גלייכונג"), געשריבן אינעם 9טן יארהונדערט דורכן בארימטן פערסישער מאטעמאטיקער אל-כוואריזמי, וואס האט געבליט אין באגדאד אין די יארן 813-833, און איז געשטארבן אין 840. מ'האט געברענגט דאס בוך קיין אייראפע און געהאט עס איבערגעזעצט אויף לאטיין אינעם 12טן יארהונדערט; מען האט געגעבן דאס בוך דעם נאמען 'אלגעברע'.


text:
פליסיקייט
פֿליסיקייט איז א צושטאנד פון מאטעריע וואס האט א געוויסן פארנעם אבער נישט קיין באשטימטע פארעם. א פליסיקייט איז צוזאמענגעשטעלט פון קליינע טיילכלעך פון מאטעריע, ווי מאלעקולן און אטאמען, צוזאמען געהאלטן דורך קראפטן וואס מ'רופט כעמישע בונדן. פליסיקייט איז איינער פון די דריי קלאסישע צושטאנדן פון מאטעריע (די אנדער צוויי זענען גאז און סאליד). די מערסטע געוויינלעכסטע פליסיקייט אויף דער ערד איז וואסער.
די געדיכטקייט פון א פליסיקייט איז נאנט צו א סאליד, און אסאך העכער ווי די געדיכטקייט פון א גאז; ביידע רופט מען קאנדעסירטע מאטעריע. פון דער צווייטער זייט, אזוי ווי סיי פליסיקייטן און סיי גאזן קענען פליסן, הייסן זיי ביידע פלואידן.
ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק זענען נאר צוויי עלעמענט פליסיק: קוועקזילבער און בראם.


text:
סימפאזיום
א סאציאלער צונויפטרעף ארט, ווי מ'פלעגט נאך מיט נאענט צו טויענט יאר צוריק אנרופן אזא סארט געזעצל, ווי מ'פלעגט זיך צונויפקומען שמועסן אדער דורכרעדן און דערביי כאפן א טרינק.
די סימפאוזיום ווערט אראפגעברענגט אין די ביכער פון די גריכישע פיליזאפן, פלאטו (אפלטון), און זייערע ביכער ווערט אויספירליך באריכטעט איבער פלאטוס סימפאזיוםס.
היינטיגע צייטן איז דער סימפאזיום געבליבן א סאציאלער געזעצל, אבער אן דעם טרינק.
דער סימפאזיום אמאל און היינט איז געווען דער צוועק פון א צונויפקום צו שמועסן, דעבאטירן, פאר פאלעמיקס, פאליטישע און פיליזאפישע.
דאס טרונק וואס מ'האט סערווירט ביים סימפאזיום איז נישט געווען אבי וואס. א ספעציעלער סימפאזיטאר איז געווען געשטעלט צו מישן דאס וויין, ציגיסן וואסער, און די פארזאמלטע האבן זיך גוט אונטערגעהאלטן.
סימפאזיום היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט, אין די מאדערנע עפאכע איז דער באגריף פון א סימפאזיום געבליבן די זעלבע וואס אמאל. פון צייט צו צייט פאררופן די אוניווערזיטעטן צונויף מערערע פראפעסיאנעלן, אינטעלעקטואלן און געלערנטע מענטשן, און מ'האלט אפ א סימפאזיום, איבער א געוויסע טעמע, צי איז עס איבער געזונט אדער עקאנאמיע. טויזענטער מענטשן ווערן גערופן מיטצוהאלטן דעם סימפאזיום, און א מאדערעיטאר ווערט אויסגעקליבן אנצופירן מיט דעם סימפאזיום, וועלכער פרעגט די פראגן און דעבאטירט די אישוס וועלכע זענען איצט אויפן טאג ארדענונג.


text:
רויז (אינפעקציע)
א רויז (אדער צעלוליטיס) איז אן אקוטע פארצינדונג פון די געוועבן אונטער דער הויט.
סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שטח וואס איז פארצינדעט ווערט רויט, געשוואלן, צארטפיליק, טוט וויי און ווארעם. געוויינלעך זענען דא אויך סיסטעמישע סימפטאמען ווי היץ, נידעריג בלוטדרוק, קאפשמערצן, שוויצן און ציטערן. די רויטקייט קען פארשפרייטן מיט דער צייט. אמאל מאכט זיך אויך רויטע פינטעלעך.
א רויז קען ווערן אפילו אין 24 שעה אבער אפטמאל דויערט עס עטלעכע טעג.
גורמים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א רויז ווערט פון א מין באקטעריעס וואס קומען אריין דורך א ריס אין דער הויט. נישט אלעמאל קען מען זען דעם ריס.


text:
דיפלאמאטיע
דיפלאמאַטיע איז די קונסט און פראקטיק פון פארהאנדלונגען צווישן באפֿולמאכטיקטע רעפרעזאנטן פון פארשידענע גרופעס אדער דיפלאמאטן פון לענדער. בעיקר באציט זיך דער באגריף אויף אינטערנאציאנאלער דיפלאמאטיע. די פארהאנדלונגען קענען זיין וועגן האנדל און מסחר, אדער וועגן מלחמה און שלום.
מען ניצט אויך דעם באגריף אין א פארברייטערטן זינען אויף פארהאנדלונגען צווישן נארוועלכע צוויי אדער מערערע גרופעס.
די וועלטווייטע שפראכן פון דיפלאמאטיע זענען ענגליש און פראנצויזיש.[1]
איידער מען קומט צום טריט פון די פירער פון לענדער אונטערשרייבן אינטערנאציאנאלע אפמאכן, דארף פריער די דיפלאמאטן פארהאנדלען דעם ענין.
אן אמבאסאדאר איז א דיפלאמאט וואס וואוינט אין א פרעמד לאנד צו רעפרעזענטירן זיין היימלאנד. געוויינלעך פירט ער אן אמבאסאדע מיט עטלעכע דיפלאמאטן.
דיפלאמאטישע פארהאנדלונגען צווישן אסאך לענדער ווערן געפירט דורך קאנפערענצן, ווי למשל דער קאנגרעס פון ווין, וואס האט געמאכט א נייע מאפע פון אייראפע נאך דער מפלה פון נאפאלעאן.


text:
מונקאטש
מונקאַטש (אוקראיניש: MykaчeBe, סלאוואקיש: Mukačevo, אונגאריש: Munkács, רוסיש: MykaчeBo) איז א שטאט אין קארפּאטן-לאנד, היינט א טייל פון אוקראינע.
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן האבן זיך באזעצט אין מונקאטש אין די אנפאנג ת"ק יארן. דער ערשטער חסידישער רבי וואס זאל דינען אלס רב אין דער שטאט איז געווען רבי צבי אלימלך שפירא בעל בני יששכר און צוליב א מסירה איז ער צוריק צו זיין פריערדיגן וואינארט דינאוו וואס איז צוריק געווארן רב ושם מנ"כ.
זיין אייניקל רבי שלמה שפירא בעל שם שלמה איז גערופן געווארן פון סטריזשעוו, גאליציע, און איז אויפגענומען געווארן אלס רב.
נאכן הסתלקות פונעם שם שלמה זי"ע איז אויפגענומען געווארן אויף זיין אמט רבי צבי הירש שפירא באקאנט אלס דער "דרכי תשובה".
מיטן הסתלקות פון דער דרכי תשובה אין יאר תרע"ד איז אויפגענומען געווארן זיין בן יחיד רבי חיים אלעזר שפירא דער בעל "מנחת אלעזר" אלס רב און אב"ד דק"ק מונקאטש והגלילות.
אונטער זיין פירערשאפט האט זיך מונקאטש אנטוויקלט צו ווערן די צענטער פון תורה און חסידות אין קארפאטן אונגארן. 60 פערצענט פון די שטאט'ס איינוואוינער זענען געווען אידן, אן ערך פון 16,000 אידן. דער מנחת אלעזר זי"ע האט באוויזן אויפצושטעלן חדרים און די בארימטע ישיבה רבתי "דרכי תשובה" וואו עס האבן געלערנט הונדערטער בחורים וואס זענען געקומען צו פארן קיין מונקאטש פון איבער גאנץ אייראפע.
נאך דער פטירה פון דעם מנחת אלעזר איז געווארן רב זיין ר' ברוך יהושע ירחמיאל ראבינאוויטש און ער איז געווען רב ביז די צווייטע וועלט מלחמה
אין די פינסטערע מלחמה יארן זענען צענדליגער טויזנטער אידן פון מונקאטש און דער גאנצער געגנט איינגעשפארט געווארן אין צוויי געטא'ס אין מונקאטש ווי זיי זענען געווען ביז די נאצי'ס ימ"ש האבן ליקווידירט די געטא'ס אינ'ם טאג ב' סיון תש"ד און זיי געפירט קיין אוישוויץ הי"ד.
ווידעא קליפ פון דער מונקאטשער חתונה, וואו דער מנחת אלעזר שרייט "אמעריקאנער אידן האלטסט שבת".


text:
יוסף יצחק שניאורסאהן
ר' יוסף יצחק שניאורסאהן זי"ע (אדער מהריי"צ; י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י) איז געווען דער זעקסטער חב"ד-ליובאוויטשער רבי.
ער האט גענומען אלס עלטערן איידים, ר' שמריהו גורארי' און אלס אינגערן איידעם דעם לעצטן ליובאוויטשער רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן (הרמ"מ) זי"ע.
ער איז נסתלק געווארן י' שבט תש"י.
ער איז געווען א גרויסער בעל מסירות נפש, אין זיין מלחמה קעגן די קאמוניסטן. ער האט אויכעט געהאט מלחמה מיט די ציוניסטן.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יוסף יצחק שניאורסאהן איז געבוירן י"ב תמוז תר"ם אין ליובאוויטש, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) צו זיינע עלטערן רבי שלום בער און זיין פרוי די רעבעצין שטערנא שרה נ"ע.
ביי דער עלטער פון פופצן האט זיין פאטער אים באשטימט זיין פערזענלעכן סעקרעטאר.
אום י"ג אלול תרנ"ז (1897) האט ער חתונה געהאט מיט זיין קרובטע רביצין נחמה דינה, א טאכטער פון רבי אברהם שניאורסאהן פון קעשענעוו, א זון פון רבי ישראל נח פון נעזשין, א זון פונעם צמח צדק.


text:
קסרי
קאארדינאטן: 32°30′09″N 34°53′30″E / 32.5025, 34.89167
קסרי איז א פארט שטאט געגרינדעט אין דער תקופה פון דעם צווייטן בית המקדש. אידן האבן געוואוינט אין קיסרי אין די צייטן פון די תנאים ואמוראים, ווי עס ווערט צוגעצייכנט אין תלמוד בבלי, מסכת תענית, דף טו, עמוד ב "רב אבא דמן קסרי". אין די צייטן פון די רוימען איז קיסרי געווען די הויפטשטאט פון ארץ ישראל.
היינט הייסט די שטאט קיסריה.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוזאמען מיט גאנץ ארץ ישראל, האבן די מוסולמענער איינגענומען קסרי אין דעם 7טן יארהונדערט. פון דעם 10טן ביזן 12טן יארהונדערט האט די הערשאפט איבער קסרי געטוישט עטלעכע מאל צווישן די קרייצפארער און סאלאדין. אינעם 13טן יארהונדערט האבן די מאמעלוקן איינגענומען די שטאט, וואס איז נאכהער געליגן חרוב צוזאמען מיט די אנדערע בארטן שטעט אין ארץ ישראל.


text:
עבספליט אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע
עבספֿליט אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע איז א באן סטאנציע אין דער עבספליט טאל, אין דער בארא פון דארטפארד, קענט, בלויז ארויס דעם מזרח גרענעץ פֿון גרויסלאנדאן, ענגלאנד. זי איז פלאצירט צווישן סוואנסקאמב אין דארטפארד בארא און נארדפליט אין גרייווסהאם. זי איז נאנט צום בלאוואסער איינקויפֿן צענטער צו מערב און גרייווסענד צו מזרח. זי איז אויף היי ספיד 1, 450 יארד מזרח פֿון נארדפליט באן סטאנציע.
-
-
די גערעלסן צו Medway Viaduct.
-
Details of the track, looking west, showing descending link from the North Kent Line.
-
ווײַזנדיק א 12 קאר איינס אויף דער צפון קענט צוקומענדיק צום קנופ.


text:
האבארן אונטערגרונט סטאנציע
האבארן (Holborn) איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אין צענטראל לאנדאן, ביים ראג הויך האבארן און קינגסוויי. די סטאנציע איז די איינציגע איבערבייט סטאנציע צווישן דערצענטראלער ליניע און דער פיקאדילי ליניע . די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 1.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאנציע איז געעפנט געווארן דורך דער גרויסנארדענער, פיקאדילי און בראמפטן באן (היינט די פיקאדילי ליניע) דעם 15טן דעצעמבער 1906 מיטן נאמען האבארן (קינגסוויי); מען האט אראפגענומען דעם סופיקס "קינגסוויי" אין די 1960ער יארן. זיי האבן געקליבן דעם ארט וואו די באן איז אריבער דער צענטראלער לאנדאנער באן (היינט די צענטראלע ליניע). מיט דער צייט האט מען געעפנט די צענטראלע ליניע פעראנען דעם 25סטן סעפטעמבער 1933, צו שאפן אן איבערבייט צווישן די צוויי ליניעס.
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו
- ) פיקאדילי ליניע פעראן, 1973
קאארדינאטן: 51°31′03″N 0°07′12″W / 51.5174, -0.1201


text:
קאנגא טייך
דער קאנגא טייך איז דער לענגסטער טייך פון צענטראל און מערב אפריקע, און דער צווייטער לענגסטער טייך אין גאנץ אפריקע נאכן נילוס. דער קאנגא און זיינע בייטייכן פליסן אדורך דעם צווייטן גרעסטן רעגנוואלד אין דער וועלט. דער קאנגא האט דעם צווייטן גרעסטן אויסגאס אין דער וועלט (נאכן אמאזאנאס, און דעם צווייטן גרעסטן דרענאזש בעקן אין דער וועלט, אויך נאכן אמאזאנאס.
דער קאנגא איז דער טיפסטער טייך אין דער וועלט, אין טייל ערטער טיפער פון 220 מעטער. דער נאמען פונעם טייך שטאמט פונעם אוראלטן קאנגא קעניגרייך, וואס האט באדעקט דעם שטח ביים מויל פונעם טייך. די היינטיקע לענדער דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא און רעפובליק פון קאנגא נעמען אויך זייערע נעמען פון דעם טייך, און ביידע זייערע הויפטשטעט, קינשאזע און בראזאוויל, געפינען זיך אויף די ברעגן פונעם טייך, איינס קעגנאיבער אנאנד.


text:
פעלשער
"די פֿעלשער" , אױף ענגליש "the counterfeiters", אױף דײַטש " DIE FÄLSCHER" איז אַ עסטרײַכיש/דײַטשער פילם, װאָס שטעפֿאַן רוזאָװיצקי האָט געמאָכט. אין דעם פֿילם, פירן די נאציס אן מיט אפעראציע בערנהאַרד, ווו דיִ נאַציס האָבן געוואלט אונטערברענגן ענגלאַנד מיט פֿאַלשע געלט. אין דעם פֿילם מוז אַ ייִדישער פֿעלשער, װאָס האָט דעם נאמען שלמה סאָראָװיטש, מיט אַנדערע יידן פֿעלשן דאָס ענגלישע פונט שטערלינג, און אַמעריקאַנע דאלארן אין זאקסענהויזן. די געשיכטע באַציט זיך אויפן בוך פֿון װאָס דער שרייבער אַדאָלף בורגער האט געשריבן, װאָס איז אַ ייִדיש סלאָװאַקישער דרוקער , װאָס דער נאַצי האָט אים אײַנגעשפּערט אין יאָר 1942, װײַל ער האָט געפֿעלשט פּאַפּירן , און די ייִדן האבן נישט געמוזט גיין אין די פארניכטיגונגס לאגערן. רוזאָװיצקי האָט זיך זער פֿיל בעראַטן מיט א געוויסער בורגער בײַם פּראָדוקצירן דעם פֿילם. דער פֿילם האָט געווינען "די בעסטע אויסלענדיש שפראכיקע פילם פונעם אסקארּֿ" בײַם אָכציקסטן אַקאַדעמיע עװאָרדס אין יאָר 2008


text:
שלמה קארליבאך
שלמה קארליבאך (י"ח טבת ה'תרפ"ה - ט"ז חשוון ה'תשנ"ה) איז געווען גאר א גרויסער ניגונים קאמפאזיטאר, בעיקר הארציגע נשמה ניגונים.
ער האט געלערנט אין בית מדרש גבוה ביי הגאון ר' אהרן קאטלער זצ"ל, און פריער ביי הגאון ר' שלמה היימאן זצ"ל אין תורה ודעת, נאכער געווארן א חב"ד'סקער חסיד.
אין חב"ד האט ער אנגעהויבן צו מקרב זיין פרייע אידן צו זייער רעליגיע און טראדיציע דורך פארציילן מעשיות און זינגען פאר זיי, צוזאמן מיט זיי טאנצענדיג און אריינדרינגען אין זייער נשמה.
אזוי ווי ער איז נאך געווען א בחור און זיך געמישט מיט מיידלעך בשעתן זינגען, האט אים זיין רבי און פירער, דער לובאוויטשער רבי פארבאטן אז ער טאר מער נישט זינגען פאר קיין געמישטע אוידיענצן, ער האט אבער זיך נישט געקענט צוריק האלטן זאגנדיק אז ער טוט אויף דערמיט זייער אסאך האט ער זיך צושיידט פון חב"ד און געווארן א ראביי פאר זיך פירענדיג א קהילה פון איינגעזאמלטע היפיס אין סאן פראנציסקא קאליפארניע.
ער האט אויך געהאט א ביהמ"ד אין ברוקלין.
ער פלעגט ארומפארן איבער די וועלט זינגען און מקרב זיין יודן צו יודישקייט, בפרט אין די געוועזענע קאמוניסטישע לענדער. היינט ווערן זיינע ניגונים געזינגען אין אלע אידישע פרומע חסידישע הייזער און שמחות.
געהאט צוויי טעכטער "אסתר נשמה טהורה", און "חנה נדרה נפשי" און געווען אפגעטיילט פון זיין ווייב "נעילה".
ער האט מקרב געווען טויזנטער רחוקים צו אידישקייט, און ווייל אין יענער צייט איז די היפי באוועגונג געווען זייער גרויס, איז ער אריין אין זייער טיפעניש, און זיי ארויף געשטיפט צו העכער'ס, און זיי זענען געווארן נאנט מיט אים צוליב זיין שיינע שטימע און הארציגע ניגונים. ער פלעגט קענען זיך קושן און האלזן מיט היימלאזע שמוציגע שטונקעדיגע מענטשן, ווארשיינליך צוליב זיין אומגלויבליכער ליבשאפט פאר אנדערע, און צוליב זיין עקסטרעמע ליבשאפט צו גאט'ס באשעפענישען, איז זיין דרך געווען זייער קאנטראווערסיאל, און איז נישט געווארען אנגענומען אין די אלגעמיינע חסידישע געמיינדעס, כאטש ער איז געווען זייער מקורב ביים אמשינאוועררבי'ן זצוק"ל, וואס האט זיך אמאל אויס געדרוקט צו זיינע חסידים אויף אים "דער יוד וועט האבן מער עוה"ב, ווי וואס עץ מיינטס אז איך וועל האבן".
ער איז היינט באוואוסט אלס דער זינגעדיגער ראביי.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שלמה'לע לייוו ביי די עבודת הקודש אין הייליגן טאג הושענא רבה מיט די נענועים פון לולב און אתרוג
- גוגל ווידעא קליפ'ס פון שלמה'לע קארליבאך


text:
פארטאל
א פארטאל איז א וועבזייטל וואס באדינט ווי א כללישער טויער צו כלערליי טעמעס וואס דינט ווי א שער בלאט צו מקורות פון א געוויסער אינטערעסע, האבי אדער סתם ענין וואס פאראייניגט א מערערע צאל מענטשן, וואס דינט דארטן צו פאראייניגן די באזוכערס ליינערס און באניצערס וואס פאראינטערסירן זיך אין די נושא אריינצוגיין דורך דארטן צו אנדערע פארצווייגטע נושאים וואס פירן אויף ווייטערע בלעטער אינעם וועב סייט.
גוגל און יאהו און נאך שטעלן דאס צו לויט אייער נייעס אינטערטעימענט רעליגיע געגענט געשמאק א.א.וו.
אינטערנעטס גרעסטע פארטאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידישע וויקיפעדיע פארטאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער אידישער וויקיפעדיע איז דערוויילע די פאלגנדע 6 פארטאלס ווו איר קענט אייך דאס מאכן אייער היימבלאט פון דארטן ארום וואנדערן ווייטער אויף גאנץ וויקיפעדיע:
זעט הילף:פארטאל


text:
עליאט שפיצער
עליאט שפיטצער (געבוירן דעם 10טן יוני 1959) איז אן אמעריקאנער אדוואקאט, פאליטיקאנט און דער 58סטער גובערנאטאר פון ניו יארק, ער איז געווארן גאווערנאר אין יוני 2007 און ער האט רעזיגנירט מיט שאנדע אין מערץ 17. פאר דעם איז ער געווען דער ניו יארקער אטוירני דזשענעראל.
אינהאַלט
קאמפיין צו ווערן אדוואקאט גענעראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1994 איז ער דאס ערשטע מאל געלאפן אין דער דעמאקראטישער פריימערי פאר אדוואקאט גענעראל אין ניו יארק, זייענדיג ניי צו פאליטיק האט ער פארשפילט און אריינגעקומען דער פערטער, כאטשיג ער האט געהאט אסאך געלט פון זיין טאטן. פיר יאר שפעטער אין 1998 האט ער געווינען די פריימערי און שמאל געווינען די אלגעמיינע וואלן נאך זעקס וואכן איבערציילן.
אדוואקאט גענעראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלס אדוואקאט גענעראל האט שפיטצער זיך אפגעגעבן מיט אויספארשן גרויסע פירמע'ס אין וואל סטריט, דאס איז געווען נאך דעם אינטערנעט סטאק בלעזל, האט ער זיך אפגעגעבן מיט אויספארשן די פירמעס וואס האבן רעקאמאנדירט אקציעס אפילו זיי האבן געוואוסט אז עס איז פראבלעמאטיש, דאס האט אים געמאכט זייער שטארק פאפולער. שפעטער אין זיין צווייטן קאדענץ האט ער שטרענג אויסגעפארשט פירער פון גרויסע פירמעס, און ווען זיי האבן זיך נישט געוואלט אונטערווארפן און דערקעלרן שולדיג האט ער זיי שטארק באשמיצט און געלאזט ארויסרינען קלאנגען און די מעדיע אנקעגען זיי, כאטשיג אסאך מאל האט ער נישט געקענט ברענגען קלאגעס אנקעגען זיי, דאס האט אים פארשאפט אסאך שונאים.
קאמפיין פאר גובערנאטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום דעצעמבער 2004 האט ער דערקלערט אז ער וועט לויפן פאר גובערנאטאר פון ניו יארק באלד צוויי יאר פאר די וואלן, ווארשיינליך צו פארלויפן דעם וועג פון סענאטאר טשארלס שומער וואס האט אויך געפלאנט צו לויפן פאר גובערנאטאר, צום סוף איז שומער טאקע נישט געלאפן.
אום נאוועמבער 2006 האט שפיצער געווינען די אלגעמיינע וואלן מיט א היסטארישער מערהייט פון 69% אנטקעגן דעם רעפובליקאנער קעגנער דזשאן פאסא.
גובערנאטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקאנדאל און רעזיגנאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין צענטן מערץ 2008 האט די ניו יארק טיימס געבראכן די נייעס איבער א היסטארישע סקאנדאל איבער עליאט ספיצער, וואס האט געפירט צו זיין רעזיגנאציע אלס גאווערנער און ענדע צו זיין פאליטישע קאריער.
עס איז אנטדעקט געווארן אז ספיצער איז פאר א צייט פון מער ווי צוויי יאר געווען פארמישט אין זנות אקטיוויטעטן, ווי ער האט באצאלט אסאך געלט פאר געשלעכט מיט די זינגערין אשלי אלעקסאנדרע אופרע, וואס האט געבעטן די סומע פון טויזענט דאלער א שטונדע, און מיט נאך מיידלעך זונות.
סך הכל האט ער געצאלט אכציג טויזענט דאלער פאר געשלעכט, וואס דאס איז אומלעגאל אין אמעריקע, אויסער וואס עס פאסט נישט פאר א שטאטסמאן.
אין ליכט פון דעם, און וויסנדיג אז קיינער וועט זיך נישט אננעמען פאר אים ווייל ער האט פארמאגט אסאך שונאים, און מען וועט אים ממילא אימפיטשן, האט ער רעזיגנירט אין זיבעצן אין מערץ.
אים איבערגענומען האט דייוויד פעטערסאן דער שווארצער וויצע גאווארנער.


text:
הילערי ראדהעם קלינטאן
הילערי ראדהעם קלינטאן איז געװען שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז די פרוי פון געוועזענעם פרעזידענט ביל קלינטאן. און סענאטאר אין קאנגרעס פון ניו יארק. זי איז געלאפן פאר דער דעמקאראטישער נאמנאציע צו לויפן פאר פרעזידענט אין 2008.
זי איז א שטארקע ליבעראלע, און די רעפובליקאנער האבן זי אפגעהאלטן פון נאציאלאניזירן די געזונט קעיר סיסטעם אזויווי אין סאציאלע לינקע לענדער ווי פראנקרייך און קאנאדע.
לעצטענס שפילט זי פאליטיק און שטעלט זיך אהער ווי א רעכטער כדי צו קענען ווערן פרעזידענט, דערוועגן האט זי געשטיצט די מלחמה אין איראק.
אירע קעגענער שטעלן איר טאקע אוועק ווי א פרוי וואס שטייט פאר גארנישט בלויז פאר פאליטיק אוואו די ווינט בלאזט.
זי האט פארלוירן די נאמינאציע צו איהר קעגענער באראק אבאמא.


text:
היידלבערג
היידלבערג (דייטשיש: Heidelberg) איז א שטאט אין דייטשלאנד און איז באקאנט צוליב דעם וואס דארטן איז אויפגעשטעלט געווארן א גרויסער די. פי. לאגער נאכן צווייטן וועלט קריג.
און וואס עס שטארצט נאכמער ארויס, איז דארטן געווען די איינציגע פלאץ און צייט איבער דער אמעריקאנער מיליטער'ישער היסטאריע, וואס האבן זיך באפאסט מיטן איבערדרוקן דעם ש"ס, כאטש זיי זענען בלויז אנגעקומען צו דרוקן איין איינציגער באנד פון מס' פסחים, און בלויז 500 אויפלאגעס, פארט טראגט דאס זייער א היסטארישער ווערד, און ווערט צוכאפט דורך די אנטיקן האנדלער אלס א יקר המציאות.
עס זענען געוועזן פארמישט דערין אסאך אויטאריטעטן און פערזענליכקייטן, אריינגערעכנט
- הרב יחזקאל בעסער, געווען א אנגעזעענער רב אין וואשינגטאן הייטס
- דזשוינט
- תורה שובע סקריפטס


text:
לייזער זאמענהאף
לײזער (אליעזר לוי) זאַמענהאָף (15טן דעצעמבער, 1859 - 14טן אפריל, 1917) א פוילישער ייד געבוירן אין ביאליסטאק. ער איז געווען אן אויגן דאקטער אין ווארשע, אבער ער איז באקאנט אלס דער גרינדער פון דער עספעראנטא שפראך וואס ער האט פֿארעפֿנטליכט אום 26 יולי 1887. זיין מאמע לשון איז געווען רוסיש און יידיש. ער איז געווען פון די ערשטע יידישע גראמאטישע פארשונגען אין דער געשיכטע. ער האט למשל פארגעלייגט צו שרייבן אויף יידיש מיט לאטיינישע אותיות, אבער פון דער צווייטער זייט האט ער געשריבן, אז יידיש איז "א צייטווייליקער און אָרטיקער דיאלעקט, וואס האט נישט קיין שייכות צום יידישן פאלק".
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עס עס
עס עס - SS (אַ קורץ-וואָרט פון Schutzstaffel - שוץ-שטאפל) איז געווען דער מיליטער פון די נאצי פארטיי. עס איז געגרינדעט געווארן ביי די 1920ער אלס א פערזענליכע וועכטער-אפטיילונג אויפן פירער פון די נאציס, אדאלף היטלער.
היינריך הימלער איז געווען דער פירער פון עס-עס זינט ה'תרפ"ט ביז ה'תש"ה (1929 - 1945). במשך די תקופה איז די עס עס געוואקסן פון א קליין פאראמיליטער צו איינע פון די גרעסטע און מעכסיקע ארגאניזאציעס אין די נאציסטישע דייטשלאנד. די סאלדאטן פונעם פארטיי האט מען אויסגעקליבן לויט די ראסישע פרינציפ פון נאציזם.
דער מיליטער איז געווען א באזונדער מיליטער און אפגעטיילט פון די פארמאלע מיליטער אין דייטשלאנד (דער ווערמאכט) ביז ווען אדאלף היטלער איז געווארן קאנצלער אויף דייטשלאנד. אבער זינט די נאציס האבן באקומען די מאכט אויף דייטשלאנד האבן זיי אויך קאנטראלירט אויף דער געהיים-פאליציי פון דייטשלאנד (דאס געשטאפא), און אויך אויפן זיכערהייט-דינסט (דער SD).
די מיליטערישע אפטייל פונעם עס עס (דער וואפען עס עס) איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צום גרינדונג די קאנצענטראציע לאגערן און די פארניכטונג לאגערן. זיי האבן געהאלפן אפווישן די יידן פון ווארשאווער געטא.
דער פירער פון עס-עס (היינריך הימלער) איז געווען פון די גרעסטע פאראנטווארטלעכע צו דעם ענדגילטיקע לייזונג-פראגראם צו פארניכטן אלע יידן אין אייראפע.


text:
עליזאבעט די צווייטע
עליזאבעט די צווייטע (עליזאבעט אלעקסאנדרא מערי, געבוירן דעם 21סטן אפריל 1926[ה 1]) איז די קעניגין פון זעכצן אומאפהענגיקע לענדער באקאנט אלס די קאמאנוועלט מלוכות: דאס פאראייניגטע קעניגרייך, קאנאדע, אויסטראליע, ניי זילאנד, דזשאמייקע, בארבאדאס, די באהאמאס, גרענאדע, פאפוע ניי גינע, די סאלאמאן אינזלען, טואוואלו, סאנקט לוטשיע, סאנט ווינצענט און די גרענאדינען, בעליז, אנטיגוע און בארבודע, און סאנקט קיטס און נעוויס. זי איז דער אפיציעלער הויפט פון דער קאמאנוועלט, אן ארגאניזאציע מיט 54 מיטגליד לענדער.
אין 1947, האט עליזאבעט געהייראט פרינץ פיליפ, הערצאג פון עדינבורג. זיי האבן פיר קינדער: טשארלס, אן, אנדרו, און עדווארד.
זי איז געווארן קעניגין אין 1952 מיטן טויט פון איר פאטער, געארג דער זעקסטער. אין 2012 וועט זי געהאבן געדינט אלס קעניגין 60 יאר, און מען האלט אין צוגרייטן פאר איר דיאמאנטן יובל.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט אויך קעניגנס אפיציעלער געבורטס-טאג


text:
חנוכה
חנוכה איז א יום טוב וואס ווערט געפייערט אַכט טעג, אנהייבנדיג פון כ"ה כסלו. חנוכה איז איינע פון זיבן מצוות וואס די חז"ל האבן באשטימט, צו צינדן חנוכה לעכט און לויבן דעם אייבערשטן פאר די נסים, דורך זאגן הלל און זאגן על הנסים ביים דאווענען און ביים בענטשן.
אינהאַלט
שטאַמונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צווייטן בית המקדש ווען די יוונים האבן געקעניגט איבער ארץ ישראל, האבן זיי ארויסגעגעבן פארשידענע גזירות אויף די יידן און זיי פארבאטן פון צו פראקטיציערן זייער יידישקייט, און זיי געשטערט פון צו לערנען תורה. די יוונים האבן זיי בערויבט פון זייער געלט און זייערע טעכטער, און זענען אריין און היכל און מטמא געווען אלע טהרות, און אונטערדריקט דאס יידישע פאלק, ביז ווען דער אייבערשטער האט זיך דערבארימט איבער זיין יידיש פאלק אין זיי ארויסגעהאלפן פון זייערע הענט און זיי אפגעראטעוועט, און די חשמונאים די כהנים גדולים האבן זיי געזיגט און האבן אוועק געשטעלט א קעניג פון די כהנים און צוריק געקערט דעם קעניגרייך צו די יידן פאר איבער צוויי הונדערט יאר ביז דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש, דער טאג וואס די יידן האבן געזיגט זייערע פיינד איז געווען פינף און צוואנציג טאג אין חודש כסליו. [1] געווען איז דאס אין יאָר ג'תקצ"ז (165 פער די קריסטלעכע צייט-רעכנונג).
די חז"ל[2] דערציילן ווען די יוונים זענען אריין אין היכל האבן זיי מטמא געווען אלע אייל וואס איז דארט געווען, און ווען די חשמונאים האבן זיי באזיגט און זענען אריין און היכל, האבן זיי נאכגעזוכט און האבן נישט געפונן נאָר איין קריגעלע אויל, וואס איז נישט געווען טמא, וואס איז נאך געווען פארזיגלט מיט דער סטעמפל פון כהן גדול, וואס איז געווען גענוג פונקט פאר איין טאג אָן צוצינדן די מנורה, און ס'איז געשען א נס און מען האט געצינדן דערפון אכט טעג, ביז מען האט געברענגט פרישע אויל. דאס אנדערע יאר האבן די חכמים באשטימט און געמאכט די טעג פאר א יום טוב, מיט הלל און הודאה, וואס ווערט אנגערופן חנוכה. און וויבאלד דער נס איז געשען מיט די לעכט פון די מנורה , דערפאר האבן די חכמים באשטימט מען זאל צינדן חנוכה-לעכט, צו דערמאנן דעם נס[3]. אנדערע ראשונים זאגן אז דעם יום טוב האבן די חכמים באשטימט איבער דעם נס פון זיגן דעם קריג, און וויבאלד ס'איז געדאפלט געווארן דער נס מיט דעם אויל, האבן די חכמים אויך צוגעלייגט מ'זאל צינדן די חנוכה-לעכט, צו דערמאנן דעם נס[4].
אכט טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבער דער פראגע פארוואס די חכמים האבן באשטימט חנוכה אכט טעג, כאטש דער נס מיט דעם קריגעלע אויל איז נאר געווען זיבן טעג - פאר איין טאג איז דאך געווען גענוג - איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן, א טייל דערפון:
- פארשידענע ערקלערונגן וויאזוי דעם ערשטן טאג זעלבסט איז געשען א נס מיט דעם קריגעלע אויל [5].
- דעם ערשטן טאג האט מען באשטימט יום טוב אלס לויב פארן אויסלייזונג און טרעפן דעם קריגעלע אויל [6].
- דעם ערשטן טאג האט מען באשטימט יום טוב אלס געדענקעניש פון דעם נס פון זיגן די קריג נס נצחון [7].
- די חכמים האבן באשטימט חנוכה אכט טעג, וויבאלד די יוונים האבן פארשטערט פון האלטן די מצוה פון מילה וועלכע איז צו אכט טאג [9].
אויך איבער דער פראגע פארוואס האט געדויערט אכט טעג ביז מען האט געצונדן פון פרישע אויל, איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן, א טייל דערפון:
- וויבאלד דער שטאט תקוע פון ווי מען פלעגט ברענגן אויל פאר דעם בית המקדש איז געווען א וועג פון אכט טאג הון און צוריק [10].
- וויבאלד אלע יידן זענען געווען דעמאלטס אנגענומען אלס טמא|טמאי מת, האט מען נישט געקענט דירעקט פראדוצירן פרישן אויל, נאר מען האט געמוזט ווארטן זיבען טעג זיך צו רייניגן, און נאך איין טעג וואס האט געדוירט צוגרייטן די אויל, עס צוקווועטשן און ארויס נעמען ריינע אויל [11].
דער נס פון זיגן דעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חנוכה איז באשטימט סיי פאר א אנדענקונג וואס האט פאסירט מיט דעם אויל, סיי א אנדענקונג פון דעם קריג וואס די חשמונאים האבן געזיגט קעגן די גריכן, די מעשה ווערט געשילדערט מיט אלע דעטאלן אין מגילת תענית און אויך אין מגילת החשמונאים. אלס אנדענק פונעם נס צינדט מען אן די חנוכה ליכט, און אלס אנדענק פון זיגן קעגן די גריכן זאגט מען הלל און על הנסים.
די סיבה שטייט עטלעכע טעמים אין די מפורשים. קודם וויבאלד לויט די געזעצן פון דער תורה האבן די חשמונאים נישט געטארט נעמען דאס אידישע קעניגרייך, ווייל דאס אידישע קעניגרייך געהערט בלויז פאר מלכות בית דוד, ווער עס קריגט אויף דעם קעניגרייך פון בית דוד איז ווי גלייך ער קריגט אויף דער שכינה. אזוי שטייט אין רמב"ן פרשת ויחי אויפן פסוק לא יסור שבט מיהודה. אבער אין של"ה שטייט אז די כוונה פון די חשמונאים איז געווען צום גוטן, זיי האבן געמאכט א גרייז.
דער חתם סופר זאגט אז וויבאלד די חשמונאים האבן פארכאפט דאס קעניגרייך פון בית דוד, און ר' יהודה הנשיא איז געווען פון די אייניקלעך פון בית דוד, האט עס איהם זייער געאהרט, פארוואס זיי האבן דאס געטוהן דעריבער ווערט חנוכה כמעט נישט דערמאנט אין משניות.
נאך אן אורזאך, וואס עס ווערט געברענגט פון די היסטאריקער, פארוואס דער אנדענק און פייערונג פון חנוכה איז דוקא נאר נאך די נס פון דער מנורה און נישט נאך די זיגן קעגן די גריכן, ווייל למעשה דורכאויס די היסטאריע פון די אידן ביז דאן זענען געווען פולע זיגן וואס די אידן האבן געהאט קעגן זייערע פיינט, און בלויז צוליב דעם זיג האבן די חכמים נישט געפונען פאר וויכטיק צו גרינדן א ספעציעלן יום טוב פאר אלע דורות אינעם יארטאג, אבער וויבאלד אין יענער עפאכע זענען געווען פולע אידן וואס זענען געווען אסימילירט וואס האבן זיך גערופן העלעניסטן און דער נס פון דער מנורה איז געווען אזא סארט אויסערגעווענליכער וואונדערליכער נס וואס דאס האט געברענגט צו דעם אז פולע אידן האבן זיך צוריקגעקערט צום פרומען וועג, און נאכאמאל געקומען מאסנסווייז מקריב זיין קרבנות אין בית המקדש, ממילא איז עס געווען ווי א ווידערבאנייונג פון דעם אידישן פאלק און איר גלויבן.
רמזים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער רמב"ן אויף די תורה אנהייב פרשת בהעלותך ברענגט פון א מדרש אז השי"ת האט געזאגט פאר משה ער זאל זאגן צו אהרן אז די מצוה פון חנוכה וועט אייביג זיין, אפילו ווען מען וועט נישט קענען מקריב זיין קרבנות ווייל די בית המקדש וועט זיין חרוב, אבער חנוכה ליכט ווען מען צינדן אפילו אין גלות.
אין מדרש רבה שטייט (במדב"ר פי"ג) אז אין דעם טאג איז פארטיג געווארן דאס בויען די משכן אין מדבר, אבער השי"ת האט געווארט ביז ראש חודש ניסן מען זאל אויפשטעלן די ערשטע מאל דאס משכן, האט זיך דער חודש געשעמט, האט איהם השי"ת באצאלט אז אין צווייטן בית המקדש איז געווארן א יום טוב דערין.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איבער דעם נאמען חנוכה איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן טעמים און רמזים אין די ראשונים, און אויך שפעטער אין די אחרונים.
- פון וועגען חינוך הבית, די חשמונאים האבען צוגעגרייט דעם בית המקדש מען זאל דארט קענען ווידער טון די עבודה. וויבאלד די יוונים האבן האבן מטמא געווען דעם בית המקדש מיט אלע אירע כלים, און ווען די חשמונאים האבן זיי געזיגט האבן זיי אלעס צוריק געריינגט [12].
- פון וועגען חנוכת המזבח, די חשמונאים האבען צו-ווארפן דעם אלטן מזבח און אויפגבויעט א נייעם, וויבאלד די יוונים האבען זיך באניצט מיט דעם אלטן מזבח פאר די עבודה זרה איז עס געווארן פארבאטן אסור [13].
- די קריג האט געענדיגט דעם פיר און צוואנציגסטן טאג, און די חשמונאים האבן גערוהט דעם פינף און צוואנציגסטן פון זייער קריג [15].
- די חשמונאים האבן גערוהט דעם פינף און צוואנציגסטן פון זייער פראבלעמן [16].
- די חשמונאים האבן גערוהט פון זייער פיינד. [17]
- חנוכה איז ראשי תיבות ח'ית נ'רות ו'הלכה כ'בית ה'לל, אז די הלכה בלייבט ווי בית הלל וואס האלטן אז מען זאל צינדן אכט ליכטלעך ביים סוף, מען זאל זיין מוסיף והולך [18].
אנצינדן די חנוכה ליכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חנוכה ליכט
אנצינדן די חנוכה ליכט איז די הויפט מצווה פון חנוכה. מען צינדט די ליכט יעדע נאכט פון חנוכה (פון דער נאכט נאך כ"ד כסלו) נאך דער שקיעה (אחוץ ערב שבת ווען מען דארף צינדן פאר דער שקיעה). מען קען יוצא זיין מיט באזונדערע ליכט, אבער דער מנהג איז אז מען ניצט א מנורה, אפטמאל א זילבערן.
די עיקר תקנה איז געווען צינדן יעדע נאכט איין ליכטל אין יעדן הויז, און מיט דעם האט דאס גאנצע הויזגעזינד יוצא געווען. נאר די מהדרין צינדן איין ליכטל פאר יעדעם איינעם, און די מהדרין מן המהדרין צינדן נאך א ליכטל יעדע נאכט (ד"ה איין ליכטל די ערשטע נאכט, צוויי די צווייטע נאכט, אא"וו). היינט איז אנגענומען בכל תפוצות ישראל אז מען צינדט ווי די מהדרין מן המהדרין. ביי אשכנזים פירט מען זיך אז יעדער איינער,אויך קינדער, האט זיין אייגענע מנורה. ביי ספרדים איז דער מנהג אז נאר דער בעל הבית צינדט און ער איז מוציא זיין גאנצע משפחה.
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט ווערט חנוכה געפייערט דורך יעדן איינעם אפילו דורך אידן וואס א גאנץ יאהר האבן זיי נישט קיין גרויסע שייכות צו דער תורה.
פרויען האבן א מנהג נישט צו טון קיין ארבעט ווען די חנוכה ליכט ברענען.
חנוכה פירונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום חנוכה קומען זיך משפחות צוזאם און מען פראוועט סעודות, מען עסט פרישע לאטקעס און מען זינגט חנוכה לידער. עס איז אן איינגעפירטער מנהג אז מען שפילט דריידל. טייל מענטשן עסן לאטקעס חנוכה. ס'איז אויך געווארן א מנהג לעצטנס צו עסן פאנטשקעס חנוכה.
אין די פוסקים ווערט דערמאנט דער מנהג פון עסן מילכיגס, צוליב דעם נס וואס עס איז געשען אז יהודית האט געגעבן צו עסן פאר האליפורני קעז און מילך, און אזוי האט זי זיך געקענט שטארקן אויף אים (כלבו, רמ"א שו"ע או"ח).
נאך א מנהג איז צו טיילן חנוכה געלט צו די קינדער, און די קינדער שפילן דריידל מיטן געלט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ לשון הרמב"ם הל' חנוכה פ"ג ה"א ה"ב
- ↑ מגילת תענית פרק ט', מסכת שבת כ"א ע"ב
- ↑ טור או"ח תרע"א
- ↑ ר"י מלוניל שבת כ"א
- ↑ בית יוסף - או"ח תר"ע
- ↑ מאירי - שבת כ"א
- ↑ פרי חדש - או"ח תר"ע
- ↑ שלטי גבורים - שבת
- ↑ בעל העתים, כל בו
- ↑ מאירי, ר"ן, אבודרהם
- ↑ בית יוסף
- ↑ שבלי הלקט סי'קע"ד
- ↑ אור זרוע ח"ב ס' שכ"א
- ↑ מחזור ויטרי סי רל"ט, הפרדס עמ' רמג, ארחות חיים הל' חנוכה, טור סי' תר"ע
- ↑ לבוש תר"ע
- ↑ מהר"ן שפירא
- ↑ שו"ע הרב
- ↑ אבודרהם הל' חנוכה
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
עובדיה יוסף
הרב עובדיה יוסף (י"ב תשרי ה'תרפ"א, באגדאד - ג' חשוון תשע"ד, ירושלים)[1] איז געווען א חרדישער ספרדישער תלמיד חכם און פוסק, און דער גייסטליכער פירער פון די ספרדישע געמיינדעס. פון תשל"ג ביז תשמ"ג האט ער געדינט ווי דער ספרדישער הויפט רב פון ישראל, דער "ראשון לציון", און ער איז געווען דער גייסטלעכער פירער פון דער ש"ס פארטיי.
ער האט געהאט אן אויסערגעווענלעכן גוטן זכרון, וואס זיינע ספרים ווארפט ער צאם יעדן פוסק פון יעדן קרייז מיט א פענאמעלאלע גאונות און בקיאות און בעיקר זכרון.
די סיבה פארוואס ער געדענקט אזוי גוט יעדע שיטה אויף יעדער שאלה איז אסאך צו פארדאנקן דעם דרך הלימוד פון דער ספרדישער מסורה.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה, און זיך געדרייט צווישן די קנאים אויס אומצוטרוי וואס די ערליכע ספרדים פון יענע צייטן האבן געהאט קעגן די ציונים פארן אפווישן זייער מסורה.
ער איז געווארן דער גרעסטער בעל השפעה אין גאנצן לאנד מיט אומגעפער 11 מאנדאטן פון די ש"ס פארטיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען ער איז געווען אלט פיר יאר האט זיין משפחה זיך געצויגן וואוינען אין ירושלים.
ער האט געלערנט אין דער ישיבה פורת יוסף אלס בחור אונטער הרב עזרא עטייה.
אין תש"ד (1944), האט ער געהייראט מרגלית, די טאכטער פון ר' אברהם הלוי פֿאַטאַל, פון דער חאלאבער קהילה.
אין תש"ה האט מען אים באשטימט א דיין פון דער ספרדישער געמיינדע אין ירושלים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1944 האט ער געהייראט מרגלית פֿאַטאַל (געב' תרפ"ז, 1927, אין חאלאב, סיריע - י"ט באב תשנ"ד, 27סטן יולי 1994). צווישן זייערע קינדער איז הרב יצחק יוסף, דער היינטיקער ספרדישער הויפט רב פון ישראל.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם 21סטן סעפטעמבער 2013 (חול המועד סוכות ה'תשע"ד), צוליב א דערעגערונג אין זיין געזונט, האט מען האספיטאליזירט הרב יוסף אינעם הדסה עין כרם שפיטאל, און זיין משפחה האט אים צוגעגעגבן דעם נאמען "חיים" ווי א סגולה פאר אריכות ימים[2]. הרב יוסף איז נפטר געווארן אין שפיטאל דעם 7טן אקטאבער 2013, ג' חשוון ה'תשע"ד, ביי דער עלטער פון 93[3].
יענעם אוונט איז פארגעקומען זיין לוויה אין ירושלים צום סנהדריה בית עולם; 800,000 מענטשן האבן באטייליקט אין דער לוויה.[4]
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יביע אומר
- יחוה דעת
- חזון עובדיה
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑
- הרב עובדיה יוסף הלך לעולמו, ביי ynet (אויף העברעיש)
- ↑ http://www.kikarhashabat.co.il/הרב-חיים-עובדיה-יוסף-בן-גורגיה.html
- ↑ http://news.walla.co.il/?w=/90/2680496 נייעס וועגן דער פטירה פון הרב עובדיה יוסף ביי וואלה וועבזייטל
- ↑ ירוחם שמואלביץ, ווידעא: 800,000 באגלייטן די מיטה פון הרב עובדיה יוסף, ביי לדעת.נט (אויף העברעיש)


text:
קאנדענסאטאר
א קאנדענסאַטאר (פון לאטיין condensare) אדער קאנדענסירער איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל וואס האט די מעגלעכקייט צונויפזאמלען עלעקטרישע לאדונג און זי דעמאנטירן.
א קאנדענסאטעאר ווערט געבויט פון צוויי דורכפירערס צעשייד מיט אן איזאלאטאר. דער איזאלאטאר קען זיין פון גלאז, פאפיר, וואסער אדער וואקיום. די צוויי דורכפירערס האלטן די זעלבע לאדונג אבער פארקערט, און דער איזאלאטאר האלט אן עלעקטריש פעלד.
מען מעסט די שטארקייט פון א קאנדענסאטאר לויט דער עלעקטרישער שפאנונג צווישן די דורכפירערס בשעת דער קאנדענסאטאר האלט א לאדונג פון איין קולאמב. א קאנדענסאטאר ווערט געמאסטן מיט איין פֿאראד ווען די עלעקטרישע שפאנונג איז איין וואלט מיט א לאדונג פון איין קולאמב.


text:
שמועס פראגראם (ראדיא)
שמועס פראגראם איז א קאמוניקאציע אויפנאמע פראגראם (Talk Radio) אין א ראדיא שמועס פראגראם אדער אין א טעלעוויזיע אויפנאמע פראגראם פון א געוויסער פיגור פערזאן, וואס רופט זיך א "גאסט", וואס רעדט פון כלערליי ענינים און מענטשן רופן אריין און לאזן זיך הערן זייער מיינונג.
אין רוב אויפנאמע פראגראמען אין אמעריקע רעדט מען פון די אמעריקאנער רעגירונג פאליטיק, ווי דער גאסט איז אדער עקסטרעם רעכט אדער עקסטרעם לינקס, און די רופערס האבן פארקערטע מיינונגען ווי דער גאסט און רופער רייסן זיך ארום, וואס דאס האלט אונטער די צוהערער.
רוב אויפנאמע פראגראמען געסט אין אמעריקע זענען מער רעכט געשטימט, ווי למשל, ראש לימבאו און מייקל סעוועדש.
פאר ווען א רופער רופט אריין דער גאסט צו רעדן מיטן האוסט, ווערט ער קודם אויסגעפרעגט פריוואט פון איינע פון שטאב מענטשן, וואס רופט זיך א "סקירנער", צו זיכער מאכן אז ער איז אן אינטערסאנטער רופער וואס וועט אונטערהאלטן די ציהערער.
אנדערע אויפנעם פראגראמען באפאסן זיך מיט ספארטס ווי למשל אין ניו יארק, 660 AM, און 1050 AM.
עס זענען דאס וואס רעדן סתם נייטראלע ענינים, פון כלערליי זאכן, ווי למשל האוערד סטערן.
אסאך אויפנעם פראגראמען האבן צוויי געסט שותפים ווי זיי רעדן אין איינאיינעם, ווי למשל אויף 660 איז דא מייק ענד די מעד דאג, דערנאך איז דא וואס האבן איין הויפט רעדנער און מיט זיך פארשידענע מיטהעלפערס, וואס רופן זיך סייד קיקס, ווי למשל דאן איימוס און האוערד סטערן די האבן סייד קיקס.


text:
באנק-מאנומענט באן סטאנציע
באַנק' (Bank) און מאנומענט (Monument) זענען צוויי לאנדאנער אונטערגרונט און דאקלאנדס לייכטע באן סטאנציעס אין דער סיטי פון לאנדאן, וואס זענען אין אמתן איין סטאנציע מיט צוויי נעמען. באנק סטאנציע, וואס טראגט דעם נאמען פונעם באנק פון ענגלאנד, האט געעפנט אין 1900, און ווערט באדינט פון די צענטראלע, נארדערנע און וואטערלו און סיט ליניעס, און דער דאקלאנדס לייכטע באן. מאנומענט סטאנציע, וואס האט געעפנט אין 1884, נאכן מאנומענט צו דער גרויסער שריפה פון לאנדאן, געפינט זי אויף די דיסטריקט און קרייז ליניעס.
מען האט פארבונדן די צוויי סטאנציעס אין 1933.[1] די פארבודענע סטאנציע איז די אכטע מערסטע באשעפטיקסטע אין דער לאנדאנער אונטערגרונט נעצווערק, און איז אין טראוולקארט זאנע 1.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאנומענט סטאנציע האט געעפנט מיטן נאמען "איסטשיפ" דעם 6טן אקטאבער, און מען האט זי געגעבן דעם נאמען 1884 "דער מאנומענט" דעם 1טן נאוועמבער 1884.[1]
די וואטערלו און סיטי באן איז געבויט געווארן דורך דער לאנדאן און דרום מערב באן (L&SWR) צו פארבינדן איר סוף-סטאנציע וואטעלו מיט דער סיטי. די סטאנציע, מיט פעראנען אונטער קעניגין וויקטאריע גאס, האט געעפנט דעם 8טן אויגוסט 1898 מיטן נאמען "סיטי".[1] מען האט געענדרט דעם נאמען פון די וואטערלו און סיטי ליניע פעראנען צו "באנק" דעם 28סטן אקטאבער 1940.[1]
די ערשטע סטאנציע מיטן נאמען באנק האט געעפנט דעם 25סטן פעברואר 1900 ווען די סיטי און דרום לאנדאן באן (C&SLR, היינט א טייל פון דער נארדערנער ליניע) האט פארלענגערט איר ליניע פון בארא אונטערגרונט סטאנציע צו מורגייט אונטערגרונט סטאנציע.[1]
טראנספארט לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנדאנער בוסן רוטעס 8, 11, 15, 21, 23, 25, 26, 40, 43, 76, 133, 141, 242 און 388, און נאכט בוס רוטעס N8, N11, N21, N26, N76, N133, N550 און N551, באדינען די סטאנציע..
גאלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א געמעל פונעם באנק/מאנומענט סטאנציע קאמפלעק
- נאך א געמעל (קאלירט)
- לאנדאנער אונטערגרונט מוזיי פאטאגראפיע ארכיוו


text:
די ניו יארק סאן
די ניו יארק סאן The New York Sun איז פארעפנטליכט אלס א טעגליכער צייטונג פון 2002 ביז 2008 אונטער איר רעדאקטאר סעט ליפסקי.
עס איז אין דעם סטיל פון א בראד שיט ווי דער ניו יארק טיימס לאנג און הויך. אויך איז דאס שטארק א פונקט צו דעקן די קונסט און ליטעראטור נייעס כדי צוציען די רייכע ליינער קרייז.
סעט איז א פרייער אבער שטארק טראדיציאנאלער איד וואס איז פרא ארץ ישראל און פרא רעליגיע.
ער האט געגרינדעט דעם ענגלישן פארווארד און איר ארויפגעארבייט מיטן ברעכן אסאך אידישע נייעס וואס פאראינטערסירט אלגעמיינע גוים ווי למשל די אויפדעקונג מיט א בילד אז דער ביז דעמאלטסדיגער באקאנטער פרומער הלכה סענעטאר זשאו ליבערמאן טרינקט קאוק אין תשעה באב בעת קעמפעינענדיג מיט על גאר אלס וויצע פרעזידענט פון אמעריקע אויפן דעמאקראטישע פארטיי טיקעט. די אזאלכע סארטן נייעס האבן געבויט די צייטונג אלס וועלט איינפלוס ביז עס איז שוין געווען צו שווער צו פארטראגן פון זיינע בעלי בתים די אלטע ליבעראלע פרייע אידן וואס זענען נאך פון די קאמוניסטישע נייגונג נאך פון די ארבייטער רינג געדאנקען גאנג, און זיי האבן אים ארויסגעווארפן. דעמאלטס האט ער דאס געפענט דעם סאן.
אויך האט ער געגרינדעט די וואל סטריט זשורנאל אזיע אויסגאבע.
ער האט 10 רייכע אידישע אינוועסטארס אין דעם סאן.
ביי איר גרינדונג האבן רעכטע ציונים רבנים ווי אבי ווייס פון ריווערדעיל און נאך פראקלאמירט א מאסן אנסובסקריפשען פון ניו יארק טיימס ווי זיי זענען געווארן באשולדיגט צו זיין גענייגט קעגן אידן. און לעגעענדעס פליען אז דאס האט געגרייכט און צענדליגע טויזענטע קענסעלעישאןס וואס האבן אלע אויפגעסיינט צו באקומען דעליווערט אהיים דעם ניו יארק סאן אנשטאט דעם טיימס.
מיט איין דגוש ווילן זיי זיך איבערקלוגן פון ניו יארק טיימס אז זיי לייגן א גרעסערן דגוש אויף לאקאלע נייעס אויפן פאראנט בלאט.


text:
1980
1980 איז דאס 80סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1980 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן פעברואר - די וואלוטע אין ישראל ווערט געטוישט פון דער לירה אויפן שקל
- 30סטן יולי - וואנואטו ווערט זעלבשטענדיק
- 31סטן אויגוסט - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מיי - יאסיפ בראז טיטא, פירער פון יוגאסלאוויע (געב' 1892)


text:
בערלינער וואנט
דער בערלינער וואנט איז געווען א שטיינערנער מויער וועלכע איז געבויט געווארן דורך דער קאמוניסטישער מזרח דייטשלאנד רעגירונג (דייטשלאנד דעמאקראטישע רעפובליק) אפצוהאלטן אירע איינוואוינער פון אנטלויפן צו דער דעמאקראטישער מערב זייט פון דייטשלאנד. דער מויער איז געבויט געווארן אין 1961 און איז געשטאנען אונטער א שטרענגע וואך פון די פאליצייאישע קראפט וועלכע די דייטשן האבן גערופן די סטאסטי. די בערלינע וואנט איז געווען אן אנגעזעענע סימבאל פון דעם קאלטן קריג וועלכע האט זיך געקאכט שטילערהייט צווישן די יו-עס-עס-אר און די אליאירטע, אריינגערעכנט מזרח דייטשלאנד און די פאראייניגטע שטאטן און אירע פריינט.
ביי דער ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג אין 1945 איז די שטאט בערלין ארומגענומען געווארן מיט אקופירטע טעריטאריעס פון סאוועטישע כוחות. די אלע טעריטאריעס זענען שפעטער געווארן די אפיציעלע מזרח דייטשלאנד. די שטאט בערלין זעלבסט איז צוטיילט געווארן צו מזרח בערלין און מערב בערלין. די מערב זייט איז אקופירט געווארן דורך בריטישע, פראנצויזישע, און אמעריקאנער כוחות און איז געשטיצט געווארן דורך די פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד, באקאנט אלס מערב דייטשלאנד. צווישן די יארן פון 1949 און 1961 זענען 2.7 מיליאן מענטשן אנטלאפן פון מזרח קיין מערב כאטש די אָרטיגע רעגירונג איז אין יענע יארן געווען די מערסט פראדוקטיווע קאמוניסטישע רעגירונג אין גאנץ אייראפע. ווי אזוי אימער, האבן די מזרח איינוואוינער זיך געשפירט אביסל אונטערדרוקט ווען די מעגליכקייט צו געניסן פון די מערב וועלט מידיא איז לימיטירט געווארן און זיי האבן געהאלטן אז די מערב איינוואוינער לעבן א העכערע סטאנדארט לעבן ווי זיי. אסאך פון די מזרח איינוואוינער האבן איבערגעלאזט די מזרח זייט האפנדיג צו טרעפן בעסערע עקאנאמישע מעגליכקייטן אויף מערב.
ווען די אנטלאפענע האבן אנגעהויבן גרייכן הויכע ציפערן און עס האט אנגעהויבן עפעקטירן די ארבעט'ס קראפט האט די מזרח רעגירונג באשלאסן דאס אפצושטעלן דורך בויען א שיץ מויער. די אפעראציע איז אויסגעפירט געווארן אינמיטן די נאכט פון אויגוסט דעם 13'טן אין 961' ווען א ריזיגע מחנה פון מזרח דייטשע סאלדאטן האבן באלאגערט די גרעניצן פון מערב דייטשלאנד און אויפגעשטעלט צייטווייליגע אייזערנע צוימען מיט שטעך דראט אויף איר. די ארבעט האט זיך אנגעהויבן באלד דערנאך ווען א ריזיגע צאל קאנסטראקשן ארבייטער האבן אנגעהויבן איבערטוישן די צוים צו א ציגל וואנט וועלכע איז געשטאנען 12 פיס (28 מעטער) הויך און זיך געצויגן אויף א שטרעקע פון 103 מייל (166 קילאמעטער). 28 מייל (45 קילאמעטער) פון די וואנט איז געבויט געווארן אינמיטן די שטאט בערלין וואו די גרענעצן פון מזרח און מערב דייטשלאנד זענען צוטיילט געווארן. דארט וואו עס האבן זיך געפינען געביידעס און מען האט נישט געקענט מאכן די וואנט האט מען עס איבערגעצויגן מיט ציגל אויף די מזרח זייט און באדעקט אלע פענסטער מען זאל נישט קענען אריבערזען די אנדערע זייט. די מזרח רעגירונג האט פארקויפט אז זי האט געבויט דעם וואנט צוריקצוהאלטן מיליטערישע קאנפראנטאציעס מיט מערב דייטשלאנד. דאס איז געווען נאר אן אויסרייד אבער ווען מען איז געגאנגן נאנט צו די וואנט און געזען די פילע פארכאפונג לעכער האט מען באלד פארשטאנען אז דאס איז געמאכט צו האלטן די איינוואוינער אין שטאט.
געוויסע מענטשן איז נאך אלס געלונגען זיך אריבער צו כאפן אבער 80 פראצענט פון די פרובירער זענען אומגעקומען פון די שטרויכלונגען וואס די רעגירונג האט אונטערגעשטעלט. פאר א לאנגע צייט זענען די איינוואוינער געבליבן איינגעשפארט אויף מזרח און נישט געהאט קיין שום מעגליכקייט צו אנטלויפן צו די פרייע וועלט. צוביסלעך האט אבער קאמוניזם אין אייראפע אויסגעוועפט און דייטשלאנד'ס שכינים, ווי אונגארן און עסטרייך האבן אנגעהויבן אריינלאזן די אנטלויפער אויף זייער זייט וואו עס איז נישט געווען קיין וואנט. די מענטשן זענען דערנאך פון דארט אריין קיין מזרח אדער ארויסגעוואנדערט צו די וועלט. אין יענע צייט האט די שטרענגע זיכערהייט ארום דעם וואנט אנגעהויבן אויסוועפן ווען מזרח דייטשלאנד האט אנגעהויבן אויפציען דעמאקראטישע רעפארמען. מענטשן האבן דאן אנגעהויבן צוברעכן די וואנט און די רעגירונג האט זיי איגנארירט. אין 1990 איז דער מויער אינגאנצן באזייטיגט געווארן ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך צוריק פאראייניגט צו איין לאנד.
טיילן פון דעם מויער זענען פארבליבן אויף געוויסע ערטער פאר געדענקעניש. אויך איז אויפגעבויט געווארן א מוזיי לעבן דער פארנומענסטע עפענונג פון דעם מויער אין בערלין וועלכע מען האט אנגערופן "טשעקפוינט טשארלי".


text:
רוימישע אימפעריע
די רוימישע אימפעריע איז געווען א גרויסע אימפעריע מיט א הויפטשטאט אין רוים, און געהערשט דורך א קייסער. דער ערשטער קייסער פון רוים איז געווען יוליוס קייסער, פונעם יאר 27 פאר דער נוצרישער ספירה פריער איז רוים געווען א רעפובליק געהערשט פון א ראט וואס האט געהייסן דער "סענאט".
א סאך היינטיגער לענדער געפינען זיך אין ערטער וואס זענען אמאל געווען אין דער רוימישער אימפעריע, איינשליסנדיג ענגלאנד (אבער נישט סקאטלאנד), שפאניע, פארטוגאל, פראנקרייך, איטאליע, גריכנלאנד, טערקיי, דייטשלאנד, עגיפטן, און דער צפון בארטן פון אפריקע. די שפראך פון דער רוימישער אימפעריע איז געווען לאטיין. דער מערב טייל פון דער רוימישער אימפעריע האט געהאלטן כמעט 1000 יאר, און דער מזרח טייל, כולל גריכנלאנד און טערקיי האט געדויערט נאך טויזנט יאר. דער מזרח טייל האט געהייסן די ביזאנטישע אימפעריע מיט איר הויפטשטאט קושטא.
די גרעסטע רוימישע שרייבער זענען געווען קיקערא און ווערגיל.


text:
זאלץ
זאלץ איז א קריסטאלישער מינעראל וואס באשטייט בעיקר פון נאטריום קלאריד (NaCl). וואס איז נויטבאר פאר מענטשן און בעלי חיים צו לעבן, אבער צופיל זאלץ קען שעדיקן. מען לייגט זאלץ אריין אין עסן ס'זאל שמעקן גוט און אויפלעבן די אפעטיט. זאלץ איז פון די עלטסטע ווירצונגען. אויך ניצט מען זאלץ כדי עסן זאל זיך האלטן פאר א לענגערע צייט.
מ'קען אויסגראבן זאלץ פון דער ערד אדער אויסטרוקענען פון ים וואסער.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען מען מאכט המוציא איבער ברויט אדער חלה טונקט מען עס אין זאלץ לויט דער יידישער טראדיציע.


text:
2טן אפריל
דעם 2טן אפריל איז דער 92סטער טאג פון יאר (93סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 273 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1453 - אנהייב פון דער בלאקאדע אויף קאנסטאנטינאפל (היינטיגער סטאמבול) דורך די אטאמאנען
- 1801 - נאפאלעאנישע מלחמות - דער בריטישער פלאט אונטער אדמיראל נעלסאן באזיגט דעם דענישן פלאט אין דעם קאפנהאגענער קאמף
- 1930 - היילע סילאסי אויסגערופן קייסער פון עטיאפיע
- 1982 - ארגענטינער קראפטן אינוואדירן די פאקלאנד אינזלען, און הייבן אן דעם פאקלאנד קריג
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1840 - עמיל זאלא, פראנצויזישער שרייבער, שרייבט דעם "איך באשולדיג" אין די שפורן פון דער דרייפוס פרשה (געש' 1902)
- 1875 - וואלטער קרייזלער, אמעריקאנער פאבריקאנט (געש' 1940)
- 1916 - מנחם פרוש, ישראלדיקער פאליטיקער פון דער יהדות התורה פארטיי (נפטר 2010)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1872 - סאמועל מארס, ערפינדער פון מארס קאד (געב' 1791)
- 1937 - נתן בירנבוים, יידישער עסטרייכער דענקער, און יידישיסט, שפעטער געווארן אגודיסט (געב' 1864)
- 1974 - זשארזש פאמפידו, פרעזידענט פון פראנקרייך (געב' 1911)


text:
איסלאם
איסלאַם (אראביש: إسلام) איז אַ מאָנאָטעיִסטישע רעליגיע װאָס איז אױפֿגעשטעלט געװאָרן דורך מוחמד, אינעם 7טן יארהונדערט אין דעם אראבישן האלבאינזל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוחמד האט אנגעגעבן אז ער האט געהאט א חזיון פון מלאך גבריאל, וועלכער האט אים מבשר געווען די בשורת האמונה און אים אנגעבאטן דאס צו פארשפרייטן. מוחמד האט באלד דערנאך אנגעהויבן צו פארשפרייטן די נייע רעליגיע, און האט זיך געשאפט פילע נאכפאלגער. דאס ערפאלג פון דער נייער באוועגונג האט אים געגעבן שטיצע אויף אנצוגיין ווייטער, און מוחמד האט זיך ארויסגעלאזט אויף א קאמפיין איבער צו פירן אלע מענטשן פון זיין לאנד, און דערנאך פון די ארומיגע לענדער, צו זיין גלויבן.
דאס איסלאמישע גלויבן האט געפועל'ט אויף צו פאראייניגן דאס אראבישע פאלק, וועלכע זענען ביז דאן געווען פארשפרייט אין פילע שבטים איבער די מדבריות פון אראביע, און זיי אויפגעבויעט אלץ א מעכטיגע סאציעלע און מיליטערישע קראפט. א גייסט פון קנאות האט געשוועבט צווישן די ניי-גלויביגע מוסולמענער, און זיי האבן זיך אנגעגארטלט צו פארשפרייטן איסלאם צו אלע פעלקער ארום. דאס האט געפירט צום אויפבוי פון דעם אראבישן אימפעריע אונטערן פירערשאפט פון דעם קאליף, און האט אריינגענומען פילע לענדער אין אזיע ביז אין ווייטן אייראפע.
עס איז דאָ הײַנט אין דער װעלט אומגעפֿער 1.3 מיליאַרד מוסולמענער.
יסודות פון איסלאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איסלאמישער גלויבן פארלאנגט מען זאל גלויבן אין איין איינציגער גאט און אין זיינע נביאים. זיי נעמען אן אלע נביאים פון דער תנ"ך, אריינגערעכנט די אבות, משה, שמואל, דוד, וכדו'. אויך גלייבן זיי אין דעם ברית חדשה פון די קריסטן, און האלטן אז ישו הנוצרי איז געווען א נביא אבער נישט קיין גאט. זיי גלייבן אז מוחמד איז געווען דער לעצטער נביא, און עס איז א פליכט אויף דער מענטשהייט אנצונעמען זיינע לערנונגען אלץ די רייד פון גאט. זיינע לערנונגען זענען געווארן אפגעשריבן אין דעם קוראן, וועלכע איז דאס הייליגע בוך פאר מוסולמענער.
די פינף עמודים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איסלאם פארלאנגט טריישאפט צו די פאלגענדע פינף הויפט פרינציפן.
שאַהאַדאַ (עדות זאגן - סהדא) - דער וויכטיגסטער פרינציפ אין איסלאם איז צו ערקלערן מיטן מויל אז קיינער איז נישט ווערט מען זאל אים דינען נאר גאט אליין, און אז מוחמד איז דער שליח פון גאט. דער פרינציפ מוז געזאגט ווערן ביי יעדן תפלה, און מיט דעם דעקלעראציע ווערט א נישט-מוסולמענער אפיציעל אריבער געברענגט צו איסלאם.
סאַלאַתּ (געבעט - צלאה) - מוסולמענער מוזן אפרעכטן סאַלאַתּ (תפלות) פינף מאל א טאג אלץ אן אקט פון שעבוד און קבלת עול צו גאט. דאס ברויך דינען אלץ א דערמאנונג אויף זיך צו פירן אויפ'ן גוטן וועג און זיך צוריקהאלטן פון שלעכטס. דאס אפרעכטן די תפלות האט א ספעציעלן סדר, וועלכע רעכנט אריין ווידוי בפה מיט קניען און בוקען, וואס מוסולמענער גלייבן אז דער מלאך ג'יבריל (גבריאל) האט אויסגעלערנט פאר מוחמד.
זאַקאַתּ (געבן צדקה - זכאה) - געבן צדקה פאר ארימעלייט און אנדערע באדערפנדע מוסולמענער פון דעם אייגענעם רכוש. דער פרינציפ איז געמאכט אויף צו פארגרינגערן עקאנאמישע שוועריגקייטן און אויף צו פארמיידן אומגלייכהייט ביי מענטשן.
צאַום (פאַסטן - צוֹם) - מוסולמענער זענען אנגעבאטן צו פאסטן אין דעם חודש פון ראַמאַדאַן. עס איז דאן פארבאטן צו עסן, טרינקען, אדער פירן געשלעכט פון אינדערפרי ביז'ן זון אונטערגאנג. אין דעם חודש ווערט מען אנגעבאטן זיך אריינצוקלערן אין די מעשים וואס מען טוט, און זיך ספעציעל צוריקהאלטן פון זינד און זיך פאָרנעמען גלייכע פירונגען אויפ'ן עתיד.
חאַג' (פייערונג - חג) - דער חאַג' איז דער געבאָט אויף עולה רגל צו זיין כאטשיג איין מאל אין לעבן צו דעם קאַאבּאַ אין דער איסלאמישע הייליגע שטאט מעקאַ. דער חאַג' קומט פאר אין דעם חודש דוּ-אַל-כידזאַ, און איז א געבאָט פאר יעדער מוסולמאן וואס קען דאס פיזיש און פינאנציעליש מקיים זיין.
פון די איסלאַמישע געזעצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווען איינער מארדעוועט א צווייטן מעג איינער פון דעם קרבן'ס משפחה נקמה נעמען און הרגענען דעם פארברעכער אזוי ווי ס'איז געווען ביי די יידן אין די צייטן פון דער תורה. אזוי ווי עס שטייט: מוֹת-יוּמַת הַמַּכֶּה, רֹצֵחַ הוּא: גֹּאֵל הַדָּם, יָמִית אֶת-הָרֹצֵחַ--בְּפִגְעוֹ-בוֹ במדבר ל"ה
- זאט אויך: קאראן
לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Islam Blog
- cennet - איסלאם ספּעציעלע זײַטן


text:
קריגס פירער
קריגס פירער איז דער נאמען פון א גענעראל, וואס פירט אן אלע פאליטישע, און מיליטערישע אנגעלענהייטן פון ארמיי, ווי דאס פלאנירן, אדער מאכן סטראטעגיעס, און פירן דעם ארמיי צום שלאכטפעלד אין פאל א קריג ברעכט אויס, און אין עטליכע פעלער אויך אפמאכן וואס די מיליטערישע געברויכן פארלאנגט פאר זיך.
אין די צייטן פון די יידן אין ארץ ישראל, אלס א זעלבסטשענדיקע קעניגרייך, זענען די קריגס פירער באצייכענט געווארן אויך אלס ארמייס מיניסטער, אדער אין תנ"ך אויף העברעיש שר הצבא, וואס ער האט פערזענליך געפירט די ארמיי צום קריג. אין מערערע פעלער זענען געווען עטליכע, וואס האבן צוזאמען געטון די ארבעט. אדער די קעניג האט געטון די ארבעט פון די קריגס פירער.
היינט איז די וועלט אנדערש. אין די פאראייניקטע שטאטן, איז די פרעזידענט אמאל געווען פארעכנט אלס קריגס פירער, היינט איז עס מער נישט אזוי, און ווערט אנגעפירט דורך די גענעראלן פון פארטיידיגונגס מיניסטעריום, וואס האט א שעף, און אויך סעקרעטאר פון די פארטיידיגונג, די פאזיציע פון קריגס פירער, איז צעטיילט געווארן צו אסאך מענטשן.
היינט אין ישראל, וועלן אלע מענטשן וואס געפונען זיך אין די זיכערהייטס אגענטורן, ווי דער זיכערהייטס מיניסטער, שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, און די גענערעלער, וועלן אלע צוזאמען פארעכנט ווערן אלס קריגס פירער, ווען אלע האבן ווען די באפולמעכטיקונג, אויף אלע אפטיילונגען אין מיליטער. אמאל זענען טאקע אלע פאזיציעס געווען אונטערגעווארפן, אונטערן אויטאריטעט פון איין מענטש. אבער היינט זענען די פאזיציעס צעטיילט יעדער אויף זיין געביט.
אין די היינטיקע וועלט, וועלן מענטשן שוין מער נישט באצייכענט ווערן אלס קריגס פירער, וויבאלד אלעס איז צעטיילט געווארן צו מערערע מענטשן.


text:
ראדיאאקטיוויטעט
ראַדיאאַקטיוויטעט איז דער פראצעס ווי אן אטאמקערן פון אן אומסטאבילן אטאם פארלירט ענערגיע ביים ארויסלאזן טיילכלעך.
די ערשטע שטראלונג פראצעסן וואס מען האט אויסגעפונען זענען געווען אלפא שטראלונג, בעטא שטראלונג, און גאמא שטראלונג.
די מערסטע אטאמען זענען סטאביל און נישט ראדיאאקטיוו.
למשל, נארמאל האבן קוילנשטאף אטאמען אין זייער קערן זעקס פראטאנען און זעקס נייטראנען; דאס ווערט גערופן קוילנשטאף-12, ווייל צוזאמען האט דער אטאם אן אטאם-מאסע פון 12 פראטאנען און נייטראנען. ווען דער אטאם האט נאך צוויי נייטראנען האט ער אן אטאם-מאסע פון 14; דאס רופט מען קוילנשטאף-14. אין אזא פאל איז ער ראדיאאקטיוו.
ראדיאקטיווע אטאמען קענען זיין שעדלעך צו מענטשלעכן געזונט.
דער ערשטער וואס האט אנטפלעקט ראדיאאקטיוויטעט איז געווען דער פיזיקער אנרי בעקערעל אין 1896.


text:
ווישנעווע
ווישנעווע (בעלארוסיש: BíшHeBa; רוסיש: BишHeBo, ווישנעווא; פויליש: Wiszniewo, ווישניעווא) איז א שטעטל אין וואלאזשינער ראיאן, מינסקער וואבלאסט, בעלארוס, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט ליטע. ביזן ערשטן וועלט קריג איז די שטאט געווען אין אשמיאניער דיסטריקט, ווילנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע; פון 1921-1939 איז זי געווען אין דעם וואלאזשינער דיסטריקט, נאווהארדיקער גובערניע פון דער צווייטער פוילישער רעפובליק.
אין 1907 האבן געוואוינט אין ווישנעווע 2650 מענטשן, פון זיי 1863 יידן. כמעט די גאנצע יידישע באפעלקערונג איז געווארן ליקווידירט דורך די נאציס ביים צווייטן וועלט קריג. אום 30סטן אויגוסט 1942 האבן די עס.עס. געהרגעט 1100 יידן פון ווישנעווע, און די איבערגעבליבענע יידן האט מען געפירט אין דער וואלאזשינער געטא.[1] קיין יידן בלייבן נישט אין דער שטאט.
אין תר"ע האט הרב איסר יהודה אונטערמאן געעפנט א ישיבה אין ווישנעווע.
באקאנטע מענטשן פון ווישנעווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 54°8′N 26°14′E / 54.133, 26.233


text:
נייפונדלאנד און לאבראדאר
נייפונדלאַנד און לאַבראַדאר (ענגליש: Newfoundland and Labrador) איז א פראווינץ פון קאנאדע אויפן מזרח בארטן, ביים אטלאנטישן אקעאן. די הויפטשטאט פון נייפונדלאנד און לאבראדאר איז סט זשאנס. אין 2001, האבן געוואוינט אין נייפונדלאנד און לאבראדאר 533,800 מענטשן.
נייפונדלאנד איז אן אינזל, און לאבראדאר איז אויף דער יבשה פון קאנאדע, מיט א גרענעץ צו קוועבעק.
דער פראווינץ פון נייפונדלאנד און לאבראדאר האט געהייסן לכתחילה נייפונדלאנד און האט זיך באהאפטן צו קאנאדע אין 1949, אלס דער צענטער פראווינץ. פריער איז ער געווען א קאלאניע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.


text:
17טן אקטאבער
דעם 17טן אקטאבער איז דער 290סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (291סטער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 75 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1448 - קאסאווא קאמף: די טערקן באזיגן די אונגארן; העלפט פון די באלקאנען קומען אונטער דער הערשאפט פון די טערקן.
- 1800 - גרויסבריטאניע באהערשט דעם אינזל קוראסאא.
- 1815 - נאפאלעאן הייבט אן זיין צווייטע גלות אויפן אינזל סאנט העלענע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1880 - זאב זשאבאטינסקי, גרינדער פון דער רעוויזיאניסטן באוועגונג (נפ' 1940)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1849 - פרעדעריק שאפען, פוילישער פיאניסט און קאמפאזיטאר (געב' 1810)


text:
12טן פעברואר
דעם 12טן פעברואר איז דער 43סטער טאג פון יאר אין דער זיבעטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 322 טעג (323 אין אן עיבור-יאר).
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1541 - געגרינדעט די שטאט סאנטיאגא אין טשילע
- 1733 - געגרינדעט די אמעריקאנער קאלאניע דזשארדזיע און איר ערשטע שטאט, סאוואנאה
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1809 - אברהם לינקאלן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (דערמארדעט 1865)
- 1809 - טשארלס דארווין, ענגלישער ביאלאג, האט אויסגעטראכט די טעאריע פון עוואלוציע (געש' 1882)
- 1942 - אהוד ברק, שעף פון גענעראל שטאב, פארטיידיקונגס מיניסטער און פרעמיער מיניסטער פון ישראל
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1804 - אימאנועל קאנט, דייטשער פילאסאף (געב' 1724)
- 1916 - רישארד דעדעקינד, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1831)
- 1975 - קארל לוץ, שווייצער דיפלאמאט, חסיד אומות העולם וואס האט געראטעוועט טויזנטער אונגארישע יידן ביי דער חורבן אייראפע (געב' 1895)


text:
22סטן יוני
דעם 22סטן יוני איז דער 173סטער טאג פון יאר (174סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 192 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1671 - די אטאמאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה קעגן פוילן.
- 1812 - אינוואזיע פון נאפאלעאנ'ס ארמיי אין דער רוסלענדישער אימפעריע
- 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: פראנקרייך קאפיטולירט צו דייטשלאנד נאך א קאמף פון זעקס וואכן.
- 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון אפעראציע בארבאראסע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד).
- 1942 - אין טירת צבי, ישראל, ווערט פארשריבן די העכסטע טעמפעראטור געמאסטן נאר ווען אין דער יבשה פון אזיע (53.9 גראד צעלזיוס)
- 1948 - די שיף אלטאלענא פארזונקען קעגן דעם תל אביב בארטן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1864 - הערמאן מינקאווסקי, דייטשער מאטעמאטיקער און פיזיקער פון א יידישן אפשטאם (געש' 1909)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1925 - פעליקס קליין, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1849)


text:
גאז קאמער
גאז קאמער איז א צימער וואס ווערט הערמעטיש פארשלאסן און מען ציט ארויס די לופט פון דארטן, און אנשטאט דעם פילט מען דאס אן מיט אנדערע סארט גאזן, צ.ב.ש. קארבאן מאנאקסייד, א.ד.ג. וואס עס איז אזא סארט לופט וואס קיין לעבעדיגע באשעפעניש און קיין מענטשן קענען דאס נישט איבערלעבן, די דייטשן האבן זיך דערמיט באנוצט אלס איינע פון די וועגן פאר דעם ענדגילטיגער לעזונג
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אוישוויץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און אוישוויץ זענען די גאז קאמערן געווארן אנעפילט מיט ציקלאן-בי גאז, וואס דאס איז איינע פון די גאזן וואס א באשעפעניש קען דאס נישט איבערלעבן
טרעבלינקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין טרעבלינקע אין און נאך לאגערן האבן זיי דאס געטוען אריילייגנדיג די אידן אין לאסט אויטאס, באנען א.ג.ד. און אריינגעשטעקט דעם רער פון דעם מאפלער פון ווי עס קומט ארויס די אויסגעברענטע לופט וואס ווערט טראנספארמירט אין קוילן זייערס וואס דאס איז אויך איינע פון די כעמישע גאזן וואס באשעפענישן קענען נישט דורכמאכן און אזוי ארום זיי געמארדעט