text:
סאטעליט
א סאטעליט איז אן אביעקט וועלכע רינגלט ארום דער וועלט. צום ביישפיל די לבנה איז דער ערד'ס נאטורליכער סאטעליט. אין דעם געביט פון קאסמאס-פארן באדייט א סאטעליט א מענטשליך געמאכטן סאטעליט וואס רינגלט ארום דער וועלט פיל שנעלער ווי די לבנה און פליט אסאך נענטער צו דער ערד.
יעדער סאטעליט וועלכע רינגלט ארום דער וועלט דרייט זיך ארום און ארום אויף א פריער באשטימטן וועג וועלכע עס פאלגט נאך די גאנצע צייט. די אויסגעפלאסטערטע וועג ווערט אנגערופן די ארביט. די העכסטע פונקט צווישן דעם סאטעליט און דער ערד ווערט אנגערופן אַפאָגי און די נידעריגסטע פונקט ווערט אנגערופן פעריגי. עס זענען פאראן פארשידענע ערליי סאטעליטן און יעדער פון זיי האט אן אנדערע מיסיע. אויסנאמען זענען די דזשי-פי-עס סאטעליטן וועלכע ציילן 26 און די אירידיום סאטעליטן וועלן זענען איבער 60 אין צאל.
א סאטעליט ווערט איינמאל ארויפגעשיקט אין ספעיס און מער קומט עס נישט אראפ. אויב עס צוברעכט זיך טוישט מען דאס מיט א נייע און די אלטע בלייבט ווייטער פליען אין ספעיס אינאיינעם מיט אלע שטיקער פון געוועזענע ראקעטס און אנדערע זאכן וועלכע זענען אנגעקומען אין ספעיס און זענען קיינמאל נישט צוריק געברענגט געווארן. אלעס אינאיינעם איז פאראן א חשבון פון בערך 26,000 אביעקטן וועלכע פליען ארום אין ספעיס.
אין פאקט זענען די אלע 26,000 אביעקטן סאטעליטן וויבאלד זיי רינגלן ארום די וועלט. אבער אונז רופן מיר סאטעליטן נאר די וועלכע זענען אין באנוץ און ארבעטן פאר א פירמע, רעגירונג, אדער סיי וועלכע אנדערע ארגאניזאציע. רוב מאדערניזירטע לענדער פארמאגן אייגענע סאטעליטן אין ספעיס און אסאך גרויסע פירמעס האבן דארט זייערע אייגענע סאטעליטן. אויב איר וועט פרעגן א קינד ווער עס האט די ערשטע ארויפגעשיקט א סאטעליט אין ספעיס וועט ער געוויס זאגן אמעריקע. אין פאקט איז רוסלאנד געווען די ערשטע וועלכע האבן ארויפגעשיקט די ספוטניק סאטעליט אום אקטאבער 957'. קיינער האט אבער נישט געוואוסט דערפון און קיינער האט נישט מיטגעהאלטן וויאזוי מען האט עס ארויפגעשיקט וויבאלד עס איז געווען א סאוויעטישע סוד. די ספוטניק סאטעליטן איז געווען 23 אינטשעס גרויס און האט געוואויגן 184 פונט.
די ספוטניק סאטעליט איז באשטאנען פון א באל מיט פיר אנטענעס וועלכע די רוסישע האבן גענוצט פאר קאמיוניקאציע. אינעווייניג אינעם סאטעליט איז דאס געווען אנגעפילט מיט ניטראגען גאז וועלכע האט אויסגעברענט ביז 92 טעג און די סאטעליט איז ארויס פון באנוץ. די רוסישע האבן באלד נאכגעפאלגט מיט א צווייטע סאטעליט וועלכע האט שוין געוואויגן א האלבע טאן און איז געפלויגן אין ספעיס א האלבע יאר.
אינהאַלט
א סאטעליט ווערט ארויפגעשיקט אין קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סאטעליט קומט אן אין קאסמאס (אוניווערס) דורך א ראקעט אדער דורך א ספעיס שאטעל. עטליכע לענדער און אסאך גרויסע פירמעס פארמאגן די נויטיגע ראקעטן און יעדע שטיק צייט ווערט א פרישע סאטעליט פון עטליכע טאנען ארויפגעשיקט סוקסעספול.
א ראקעט איז א שפיציגע טורעם וועלכע ווערט ארויפגעשאסן מיט'ן שפיץ ארויף כדי צו פארגרינגערן די רייזע אין אונזער וועלט אטמאספערע וועלכע איז די שווערסטע טייל פון דער רייזע. איינמאל עס גרייכט די הויכקייט פון ספעיס דרייט זיך עס איבער זייטיג און עס פארט ווי א מיסיל צו מזרח זייט פון דער וועלט וויבאלד די וועלט דרייט זיך צו מזרח און דאס פארגרינגערט די רייזע. די ראקעטן הייבן זיך געווענליך אן אויסדרייען ווען זיי גרייכן די עקוואטאר פון דער וועלט וועלכע איז די העכסטע פונקט אין ספעיס און די לופט איז די דינסטע פאר די ראקעט צו מאכן דעם נויטיגן דריי. אויך די ספיד ווערט איינגעטיילט לויט די דעסטינאציע רייזע און עס ווענדט זיך פון וואו די ראקעט פארט ארויס. צום ביישפיל נאס"א פארמאגט איר הויפט לאנטש באזע אין פלארידע וועלכע געפינט זיך 28 גראד צפון פון דער ערד'ס עקוואטאר. לויט זייער חשבון דרייט זיך די וועלט בערך 894 מייל פער שטונדע העכער איר לאנטש צענטער און עס קומט אויס אז קענעדי ספעיס צענטער אז אפגערוקט מיט ספיד פון דעם עקוואטאר בערך 144 מייל פער שטונדע. (די וועלט איז א רינדיג ווי א באל. ווי יעדע באל איז די רינדיקייט ברייטער אינדערמיטן און שמעלער אונטן און אויבן דאס מאכט דער חילוק אין די שנעלקייט וואס עס דרייט זיך).
פארגעסט נישט אז אלעס איז נאר אן אפשאצונג ווייל די גאנצע עקוואטאר איז נאר אן אויסגעמאלענעם ליניע פון די וועלטס אפטיילונג צווישן צפון און דרום. מער גענויע חשבונות איז צו קאמפליצירט פאר אונז און דאס וועלן מיר לאזן פאר די נאס"א סייענטיסטן.
אויב נאס"א וואלט געהאט איר לאנטש צענטער נענטער צום עקוואטאר וואלטן זי זיך געשפארט אסאך ענערגיע וויבאלד די היינטיגע ראקעטן אדער ספעיס שאטעלס זענען זייער שווער (צענדליגער טויזענטער טאנען) צוליב די שווערע ברענשטאף טאנקען וועלכע זי טראגט אויף זיך די ערשטע מאמענטן פון די רייזע. יעצט צו מאכן די שווערע משא פליען 144 מייל פער שטונדע שנעלער פארנוצט גאר אסאך ענערגיע וועלכע איז אסאך געלט.
ווען א ראקעט גרייכט די קאסמאס הויכקייט (בערך 120 מייל ארויף) שיסט עס ארויס עטליכע קליינע ראקעטן וועלכע גלייכט אויס די ראקעט און דאן ווערט די סאטעליט ארויסגעשיקט פון די ראקעט. איינמאל די סאטעליט איז אין ספעיס ווערט ארויסגעשאסן נאך עטליכע קליינע ראקעטן וועלכע מאכן זיכער אז די סאטעליט ווערט גענוג ווייט אפגעטיילט פון די ראקעט כדי עס זאל זיך נישט צוזאמענקראכן און געשעדיגט ווערן.
א ראקעט מוז פליען כאטש 25,039 מייל פער שטונדע עס זאל קענען גרייכן א קאסמאס הויכקייט. אויב עס פליט לאנגזאמער האט עס נישט גענוג ענערגיע דאס צו שטופן ווייטער און עס וואלט אויסגעוועפט און צוריק אראפגעפאלן.
די סאטעליטן אין קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי יעדער ווייסט פארמאגט די וועלט אן כוח המשכה וועלכע שלעפט אלעס אראפ צו די ערד. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן גראוויטי. אין ספעיס (ספעיס מיינט העכער די וועלט'ס אטמאספערע) איז נישט פאראן קיין גראוויטי און דערפאר קען מען דארט ארומגיין און דער לופטן וויבאלד גארנישט שלעפט נישט אראפ. די סאטעליטן פליען אין א נידעריגערע פונקט אין ספעיס וואו די גראוויטי איז נאך יא פאראן אין זייער א קליינע מאס.
אגב, דאס וואס מען זאגט אז עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי אין ספעיס איז א טעות עס איז געוויס יא פאראן גראוויטי אין די גאנצע יוניווערס נאר עס איז נישט פאראן קיין אטמאספערע דאס צו שפירן און די גראוויטי ציט נישט צו א דעסטינאציע נאר ענדערש ארום און ארום אין ספעיס. זע מער וועגן גראוויטי.
פארוואס?
יעדע סאטעליט דארף פליען ווייל אויב נישט וואלט דאס נישט געקענט בלייבן אין באנוץ ממה נפשך, אויב וואלט עס געשטאנען צו הויך אין ספעיס וואלט עס אוועקגעפלויגן העכער און העכער און אויב וואלט עס געווען צו נידעריג אין ספעיס וואלט עס די גראוויטי אראפגעשלעפט צו די ערד. די איינציגסטע וועג דאס זאל ארבעטן איז דורכדעם וואס עס פליט ביי א געוויסע הויכקייט פונקט מיט א געוויסע שנעלקייט. די הויכקייט פונקט פון א דורכשניטליכע סאטעליט איז 150 מייל העכער די ים אויבערפלאך און די שנעלקייט איז 17,000 מייל פער שטונדע.
ווען די סאטעליט פליט ווערט געשאפן א כוח וועלכע ווערט גערופן אינערטיע. (דאס איז די זעלבע כוח וואס האלט א פליגער אין דער לופטן און אזוי אויך יעדע אביעקט וואס איר וואלט געווארפן און וואלט געפלויגן עטליכע מעטער). די כוח לאזט נישט די גראוויטי פון די ערד דאס אראפשלעפן אבער אין דער זעלבער צייט איז דאס גענוג שטארק צוריק צו האלטן עס זאל נישט ארויפפליען העכער און אזוי בלייבט עס ביי א געוויסע הייך די גאנצע צייט כאטש עס דארף גיין העכער און נידעריגער ווען עס דרייט זיך ארום די וועלט.
דאס איז דער באלייפיגער חשבון מיט א געווענליכע סאטעליט וועלכע רינגעלט ארום די וועלט. עס זענען אויך פאראן סאטעליטן אין ספעיס וועלכע זענען פיל העכער און שטייען העכער א געוויסע פונקט פון די וועלט די גאנצע צייט.
לויט דעם חשבון קומט אויס אז ווי נענטער א סאטעליט איז צו די ערד אלס שנעלער דארף דאס פליען אז די וועלט'ס גראוויטי זאל איר נישט אראפשלעפן. (א פליגער איז נישט פאסיג אין דעם חשבון כאטש א פליגער פארט פיל לאנגזאמער, ווייל א פליגער פארט אויף איר אייגענעם כוח, פארברענענדיג הונדעטער גאלאנען ברענשטאף, ווען א סאטעליט פליט מיט די אטמאספערע פון ספעיס). סאטעליטן דארפן זיך געפינען וואס נענטער צו די וועלט אז זיי זאלן קענען סערווירן די קאמיוניקאציע און אנדערע זאכן מיט וועלכע מיר באנוצן זיך מיט איר.
א וועטער סאטעליט דארף אבער זיין פיל העכער אין ספעיס וויבאלד עס דארף מעסטן פארשידענע זאכן ביי יענע הויכקייט. דערפאר שטייט די וועטער סאטעליט ביי א הויכקייט פון 22,223 מייל העכער די ים אויבערפלאך (דאס איז בערך 200 מאל אזוי הויך ווי א געהעריגע סאטעליט). ביי יענע הויכקייט פעלט זיך נאר אויס א שנעלקייט פון 7,000 מייל פער שטונדע זיך צו האלטן אין דער לופטן. צוליב איר הויכקייט איז איר רינגל ארום די וועלט פיל גרעסער און עס רינגעלט נאר ארום די וועלט איינמאל אין 24 שטונדן. וויבאלד די וועלט דרייט זיך אויך און קומט צוריק צו די זעלבע פונקט יעדע 24 שטונדן קומט אויס אז די סאטעליט שטייט ביי דעם זעלבן פונקט יעדע מינוט ווען אין פאקט פליט עס טויזענטער מיילן פער שטונדע.
נאך א ביישפיל איז די לבנה וועלכע געפינט זיך 240,000 מייל העכער די ערד. אזא הויכע רייזע ארום די וועלט איז גאר גרויס און מיט א שנעלקייט פון 2,300 מייל פער שטונדע מאכט עס איין רינג יעדע 27.3 טעג.
ווי העכער א סאטעליט געפינט זיך אין ספעיס אלס לענגער קען זיך דאס האלטן דארט. די סאטעליטן וועלכע פליען נאנט צו די ערד קלאפן זיך אן מיט די וועלט'ס אטמאספערע פון צייט צו צייט און יעדעס מאל ווערט עס אביסל מער אראפגעשלעפט ביז עס פאלט גענצליך אריין אין די וועלטס אטמאספערע וואו עס ווערט פארברענט. אבער אין די הויכע ספערן איז נישט פאראן דעם פראבלעם און א סאטעליט קען דארט פליען לויט זייער שאצונג פאר הונדערטער יארן.
ווען א סאטעליט קומט אן אין ספעיס פארמאגט זי עטליכע קליינע ראקעטן אויף זיך וועלכע ווערן גענוצט דורך אירע קאנטראלירער צו מאכן ענדערונגן ארויף אדער אראפ. ווען אירע קאנטראלירער באשטעטיגן אז זי האט דעגרייכט די באשטימטע הויכקייט לאזט מען איר לויפן.
די סייענטיסטן דארפן אויסרעכנען די בעסטע צייט אין טאג ווען די סאטעליט זאלן אנקומען אין ספעיס, געוואנדן לויט די וועטער און פארשידענע אנדערע זאכן. די ראקעט דארף ארויסגעשאסן ווערן גענוי בעפאר די צייט וואס עס וועט געדויערן די רייזע כדי עס זאל אנקומען אין ספעיס צו די באשטימטע מינוט.
סאטעליט סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאטעליטן קומען אין פארשידענע פארעמען און גרייסן, געוואנדן צו וואס זיי ווערן גענוצט. לאמיר נעמען עטליכע ביישפילן:
וועטער סאטעליטן העלפן די מעטעאראלאגן (וועטער עקספערטן) צו קענען פאראויסזאגן די וועטער פאר די קומענדיגע טעג דורך רעקארדירן די וועטער ארום די ערד קוגל און אויסרעכענען ווילאנג עס וועט געדויערן אנצקומען צו א צווייטע פלאץ. די וועטער סאטעליטן קומען אויסגעשטאט מיט סאפיסטיקירטע קאמעראס וועלכע שיקן אראפ בילדער פון וואס עס גייט פאר אויף די וועלט.
קאמיוניקאציע סאטעליטן זענען מער סאפיסטיקירט וויבאלד זיי פארמאגן הונדערטער טויזענטער טרענספאנדער וועלכע באקומען קאמיוניקאציע סיגנאלן פון די ערד און שיקן עס צוריק אראפ צו א צווייטע פלאץ אויף די ערד מיט אן אנדערע פריקווענסי.
סייענטיפישע סאטעליטן ווערן גענוצט אויסצורעכנען פארשידענע סייענטיפישע זאכן פון ספעיס און די גלגלים. א דאנק די סאטעליטן קענען די ספעיס סייענטיסטן שטודירן און מאכן פארשריט אין קאסמאס. דער מערסט באקאנטער וויסנשאפטלעכער סאטעליט איז די הובל ספעיס טעלעסקאפ אבער עס זענען פאראן צענדליגער אנדערע וועלכע ווערן גענוצט פאר די זעלבע צוועק.
נאוויגאציע סאטעליטן ווערן גענוצט צו העלפן שיפן און פליגער נאוויגירן ארום דער ערד. היינט קומען זיי צו הילף אויך פאר אויטאס און אנדערע דזשי-פי-עס דעווייסעס וועלכע צייגן וואו אויף די וועלט מען געפינט זיך. עס זענען פאראן צוויי סארט נעוויגאציע סאטעליטן: דזשי-פי-עס און נאווסטאר.
ערד אבזערוואציע סאטעליטן זענען געמאכט צו אבזערווירן די אויסשטעל פון דער ערד. די סאטעליטן ווערן גענוצט צו מאכן מאפעס, מעסטן די ערד'ס טעמפעראטור, און אנדערע זאכן וועלכע טוישן זיך פון צייט צו צייט.
אויסער די אלע ציווילע סאטעליטן זענען פאראן א רייע מיליטערישע סאטעליטן וועלכע'ס מיסיעס איז א סוד. קיינער ווייסט נישט וויפיל זיי זענען אין צאל און וואס יעדע פון זיי טוען דארט.
אלע סאטעליטן פארמאגן א הויפט קערפער וועלכע אנטהאלט די אלע דעווייסעס. די קערפער איז געמאכט פון שטארקע אייזן עס זאל קענען אויסהאלטן די לאנטש וועלכע איז ווי א שטארקע אויפרייס. יעדע סאטעליט פאמאגט א סאלאר פאנעל וועלכע ציט אריין סאלאר ענערגיע פון די זון און עס נוצט א באטערי בעקאפ אין פאל די סאלאר קראפט גייט אויס. געוויסע סאטעליטן נוצן פיול סעל טעכנאלאגיע און אמאל פלעגט מען אפילו נוצן נוקלעראע ענערגיע.
יעדע סאטעליט שיקט באריכטן פון איר קערפערשאפט צו די ספעיס צענטער אויף די ערד וועלכע האט איר ארויסגעשיקט. אמאל מאכט זיך אז עפעס ווערט צובראכן און מען שיקט ארויס א ספעיס שאטעל מיט אסטראנאטן וועלכע קריכן ארויף אויף די סאטעליט און פאררעכטן דאס.
קליינע סאטעליטן שטארבן אפ מיט דער צייט און מען שיקט ארויף נייע אבער די גרויסע סאפיסטיקירטע סאטעליטן זענען זייער טייער און געדויערט לאנג צו פראדוצירן. די סארט סאטעליטן ווערן פראדוצירט צעביסלעך און פון צייט צו צייט לייגן די אסטראנאטן צו נאך א טייל ביז עס ווערט גענצליך פארטיג.
סאטעליט ארביט פאזיציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן איבער טויזענט סאטעליטן פון אלע סארטן וועלכע פליען ארום אין ספעיס צו יעדע צייט און דאס ווערט מער און מער פון יאר צו יאר. (האט נישט קיין מורא עס איז פאראן גענוג פלאץ אפילו פאר מיליאנען). די גרעסטע אין צאל זענען די וועטער, קאמיוניקאציע, און טעלעוויזיע סאטעליטן וועלכע ציילן הונדערטער און פליען ביי א הויכקייט פון 22,223 מייל העכער די ערד, דאס איז בערך א צענטל די הויכקייט פון די לבנה. יענע ארט ווערט גערופן אין די סייענטיפישע וועלט אלס די סאטעליט פארקינג סטריפ צוליב די פילע סאטעליטן וועלכע שפרייזן דארט ארום. דאס פלאץ איז פונקט העכער דער עקוואטאר פון די וועלט און די סאטעליטן שטייען העכער איין ארט פון די וועלט די גאנצע צייט, ווי מיר האבן דערמאנט אינעם פאריגן ארטיקל אז זיי צירקולירן די וועלט איינמאל אין 24 שטונדן און וויבאלד די וועלט דרייט זיך אויך ארום איינמאל אין 24 שטונדן קומט אויס אז עס געפינט זיך אויף די זעלבע פלאץ די גאנצע צייט.
דערנאך זענען פאראן א רייע סאטעליטן פון פארשידענע סארטן וועלכע פליען 400 מייל העכער די ערד און גייען ארום די וועלט עטליכע מאל פער טאג. די ספעיס שאטעלס פון נאס"א פארט אויך בערך אויף די זעלבע הויכקייט (צווישן 250 און 400 מייל). צום לעצט זענען פאראן די סאטעליטן וועלכע ווערן גענוצט פאר נעוויגאציע, מאפעס, און פאטאגראפיע, וועלכע פליען אין די פאלאר ארביט וואס מיינט אביסל העכער די וועלטס צפון העכסטע ארט וועלכע איז די נארט פאל. די סאטעליטן פארן נישט אזוי שנעל און שטייען אויך העכער איין פלאץ העכער די וועלט וויבאלד עס דרייט זיך ארום די וועלט די זעלבע שנעל ווי די וועלט דרייט זיך אין ספעיס. דאס קומט אויס אז רוב וועלט (אויסער די עק דרום טייל) גייט דורך אונטער די סאטעליטן זייער נאנט.
וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל סאטעליטן אין ספעיס איז פאראן א קאנטראל צימער אין אלע לענדער וועלכע האבן סאטעליטן אין ספעיס כדי זיכער צו מאכן אז איינס קראכט נישט אריין אין די אנדערע און די סיגנאלן קלאפן זיך נישט אן איינע די אנדערע.
נאס"א האט א גענויע חשבון פון יעדע סאטעליט וואו עס געפינט זיך יעדע סעקונדע אין טאג און עס איז פאראן א סאפטוועיר מיט וועלכע יעדער קען אויסרעכנען ווען א סאטעליט וועט זיין העכער זיין קאפ. אויב זיי דארפן האבן א בילד אדער אנדערע דאטא פון א געוויסע פלאץ פון די וועלט וועלן זיי ווארטן ביז די סאטעליט קומט אן צו יענע ארט און דאן וועט מען סיגנאליזירן די סאטעליט זאל נעמען די אינפארמאציע וועלכע ווערט דערנאך אראפגעשיקט צו די ספעיס סטאנציעס דא אונטן אויף די ערד.
אויב א מענטש ווייסט גענוי ווען א סאטעליט וועט פליען העכער זיין קאפ קען מען דאס זען מיט א טעלעסקאפ נאר ביינאכט און נאר אין א נאכט ווען די לבנה שיינט נישט צו שטארק.
אט איז א ליסטע פון רוב סאטעליטן וואו הויך העכער אונז זיי געפינען זיך:
די נידעריגסטע סאטעליטן קענען פליען צווישן 80 און 1,200 מייל העכער אונזערע קעפ. (אונז מיינט אמעריקאנער וועלכע זענען נישט ווייט פון דעם עקוואטאר). די נידעריגסטע סאטעליטן זענען אבזערוואציע סאטעליטן וועלכע ווערן גענוצט פאר מאפעס, כאפן בילדער, ענווייראמענט שאצונגן, און אלע סארט זוכונגן וועלכע ווערן באשטימט דורך א סאטעליט ווי זוכן פאר מינעראלן, נאכפאלגן שיפן און פליגער אין פאל פון אן עמוירדזשענסי און אזוי אויך די אלע מענטשן וועלכע האבן אויף זיך די ספעציעלע אייזן רינג אויף זייערע קערפער זיי זאלן נישט קענען אנטלויפן פון לאנד. אין דער צוקונפט וועט אינטערנעט אויך ארבעטן דורך נידעריג פליענדיגע סאטעליטן וועלכע וועלן טראנסמיטירן די ראדיא סיגנאלן איינמאל אינטערנעט וועט אריבערגיין פון טעלעפאן צו ראידא פריקווענסי, ערווארטעט אין די קומענדיגע יארן.
די נעקסטע גרופע סאטעליטן פליען צווישן 3,000 און 12,000 מייל העכער אונזערע קעפ. די סאטעליטן ווערן גענוצט פאר נעוויגאציע וועלכע זענען די דזשי-פי-עס און נאווסטאר סאטעליטן. יעדער וואס האט א דזשי-פי-עס רעסיווער קען באקומען די אינפארמאציע פון די סאטעליטן ווי אימער אויף די וועלט מען געפינט זיך. אלע שיפן, פליגער, ספעיס שאטעלס, און אויטאס מיט נעוויגאציע ארבעטן מיט די סאטעליטן.
א שטאפל העכער איז שוין די העכסטע שטאפל וועלכע איז 22,223 מייל העכער אונז. ווי פריער דערמאנט זענען דארט פאראן אלע וועטער און קאמיוניקאציע סאטעליטן. וויבאלד די סאטעליטן געפינען זיך אזוי הויך איז פאראן א שטיקל אפלייג אין קאמיוניקאציע וועלכע איז בערך 600 מילי-סעקונדעס. די אפלייג קען זיין אמאל פיל מער ביז אזוי פיל ווי צוויי סעקונדן, געוואנדן לויט די מעכאניזם וועלכע מען נוצט אונטן אויף די ערד. ווען מען רעדט איבער'ן ים קען מען דאס אליינס בייוואוינען.
סאטעליט קאסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א דורכשניטליכע נומער איז נישט גילטיג דא ווייל יעדע איז אן אנדערע פרייז. לאמיר נוצן א ביישפיל:
בערך 10 יאר צוריק האט מען ארויפגעשיקט א סאטעליט וועלכע האט באקומען די מיסיע נאכצופאלגן האריקעינס און אלאמירן ווען איינס ווערט געשאפן. די האריקען סאטעליט האט געקאסט צו מאכן 290 מיליאן. די סאטעליטן וועלכע וועלן גענוצט ווערן אין די מיסיל דעפענס סיסטעם (צו מעלדן ווען א מיסיל קומט צו גיין) וועט קאסטן בערך 600 מיליאן יעדע איינע. אין פאקט איז שוין פאראן איין אזא סאטעליט וועלכע ווערט גענוצט פאר די מיסיל דעפענס פראבעס.
די פרייזן ענדיגן זיך אבער נישט דא ווייל אויך ארויפצושיקן א סאטעליט קאסט געלט. כדי צו שיקן א סאטעליט דארף מען בויען א ראקעט (א ראקעט ווערט נאר איינמאל גענוצט) און דאס ארויפשיסן אין ספעיס אזאך וועלכע קאסט אליינס עטליכע הונדערט מיליאן דאלאר אבער קען אמאל זיין ביליגער אויב מען שיקט עטליכע צוזאמען מיט א ספעיס שאטעל. נאכ'ן ארויפשיסן קאסט די אויפהאלטונג אויך אסאך געלט יערליך אזוי לאנג ווי עס איז אין ספעיס.
אין צוגאב איז יעדע סאטעליט לאנטש אן איינשטעל ווייל עס מאכט פיל מאל וואס עס ארבעט זיך נישט אויס און אלעס גייט לאיבוד.
די פיר גרעסטע פירמעס וועלכע בויען סאטעליטן זענען: הוס, בעל עראספעיס, באואינג, און לאקהיד מארטין.
סאטעליט ביזנעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער נאס"א און אלע אנדערע ספעיס אגענטורן ארום די וועלט זענען פאראן א רייע גרויסע פירמעס וועלכע האבן זייערע אייגענע סאטעליטן אין ספעיס. קלענערע פירמעס וועלכע דארפן האבן סאטעליט סערוויס אבער קענען נישט ערלויבן אזא אונטערנעמונג קענען אפדינגן סערוויס פון די נאן-פראפיט ארגאניזאציע עי-עם-עס-עי-טי וועלכע פארמאגט היינט איבער 40 סאטעליטן אין ספעיס. איר ערשטע סאטעליט איז ארויף אין קאסמאס אין 961'.
אין דער צוקונפט וועט סאטעליטן אריינקומען מער אין באנוץ וויבאלד די קאמפיוטער וועלט וועט ווערן מער פארבינדן און וועט גענוצט ווערן פאר פארשידענע סארט קאמיוניקאציע וועלכע וועלן דארפן נוצן סאטעליטן. אין דער צוקונפט וועט מייקראסאפט, עפל, און אסאך אנדערע פירמעס פארמאגן סאטעליטן ווייל אנדערש וועלן זיי נישט קענען זיין אין ביזנעס.
מיסט אין קאסמאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ספעיס פליט אלעס, אנגעהויבן פון די זון און געענדיגט ביי א שטיקל פאפיר. דאס מיינט אז אויב אן אסטראנאט לאזט בטעות אראפ א צווענגל וועט דער צווענגל פארבלייבן אין ספעיס און פליען אינאיינעם מיט אלע סאטעליטן. איבער די יארן האט זיך אנגעזאמעלט טויזענטער אזעלכע שטיקער שמוץ און יעדעס מאל א ראקעט קומט אן אין ספעיס אדער אויב א סאטעליט צוברעכט זיך פאלן נאך אסאך שטיקער אייזן און מעטאל אין ספעיס.
די אלע זאכן פליען מיט א שנעלקייט פון 6 מייל פער סעקונדע וואס מיינט אז אויב א שטיק אייזן קראכט אריין אין א סאטעליט מאכט עס א גרויסע שאדן. אלע ספעיס שאטעלס האבן די עפענונגן פון אונטן כדי צו פארמינערן אזעלכע אינצידענטן. אויב א צווענגל זאל אריינפליען אין אן אסטראנאט וועט יענער דורכגעלעכערט ווערן און ווערן א טייל פון אלע מיסט וועלכע פליען ארום אין ספעיס.
א טייל פון די שמיץ (אדער דזשאנק ווי זיי רופן דאס) פאלן מיט דער צייט אוועק וויבאלד זיי פליען נידעריג און עווענטועל גרייכט עס די וועלט'ס אטמאספערע און פאלט אראפ צו די ערד, געווענליך אין וואסער וויבאלד רוב וועלט איז וואסער, אבער אמאל אויך אויף די יבשה. עס האט זיך שוין מערערע מאל געמאכט אז מענטשן האבן באקומען מתנות פון ספעיס אין זייערע בעקיארדס וועלכע האבן געמאכט טיפע לעכער.
די שמוץ וועלכע פליען הויך בלייבן אין ספעיס זייער לאנג אבער אויך יענע שטיקער ענדיגן ערגעץ, אמאל דורך א פליענדיגע פלאנעט אויב עס דעגרייכט זייער הויך און אמאל צעגייט עס מיט דער צייט. אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז לויט וויפיל אונז פליישיגע מוחות פארשטייען איז טאקע דאס די מיסיע פון די קאמעטס וועלכע פליען ארום אין ספעיס. די קאמעטס פליען זייער הויך אבער קומען אראפ נידעריגער פון צייט צו צייט און נעמען אויף אלע שמוץ אין ספעיס וועלכע זיי באגעגענען. די קאמעטס ווערן גרעסער און גרעסער צוליב די שמוץ וועלכע זיי נעמען אויף.
אין יוני 2006 האט נאסא ארגאניזירט א צוזאמענקראך צווישן א סאטעליט מיט א קאמעט, די גרויס פון מאנהעטן, וועלכע איז פונקט אראפגעקומען נידעריג אין ספעיס. דער צוזאמענקראך איז געווען א דעפאלגרייך און פון דער אויפרייס האט א צווייטע סאטעליט גענומען בילדער פון וועלכע די סייענטיסטן וועלן קענען בעסער שטודירן וואס דער אינהאלט פון די קאמעטס זענען.
עטליכע יאר צוריק האט נאס"א ארויפגעשיקט א סאטעליט וועלכע זי האט גערופן: "לאנג דארעישן עקספאדזשור פעסיליטי". די סאטעליט האט שטודירט און גענומען בילדער פון אסאך ספעיס שמוץ און נאך א שטיק צייט האט מען צוריק אראפגעברענגט די סאטעליט דורך א ספעיס שאטעל און עס איז גענומען געווארן פאר שטודיעס אין נאס"א'ס סייענס צענטערן.
קאסמאס סטאנציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער סאטעליטן פאר מיסיעס איז פאראן קאסמאס סטאנציעס וועלכע פליען ארום אין ספעיס און זענען פיל גרעסער ווי סאטעליטן. די פאראייניגטע שטאטן און רוסלאנד פארמאגן ספעיס סטאנציעס שוין יארן און יעצט בויען זיי ביידע, אינאיינעם מיט די הילף פון אסאך אנדערע לענדער, א אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע וועלכע וועט גענוצט ווערן דורך א רייע לענדער איבער די וועלט. די רוסישע זענען געווען די ערשטע צו שיקן א ספעיס סטאנציע אין ספעיס. דאס איז געווען אין יאר 971' ווען די סאליוט 1 איז ארויפגעשיקט געווארן אין ספעיס דורך צוויי מיסיעס. די ספעיס סטאנציע איז געווען 45 פיס לאנג און האט פארמאגט עטליכע צימערן, אריינגערעכנט א דייניג רום, א קיך, א איבונגן צימער, אן ארויסגאנג צימער, א אפרו צימער, און א קאנטראל צימער. ווען די סטאנציע איז געווען פארטיג האבן די רוסישע ארויפגעשיקט א גרופע פון 11 אסטראנאטן וועלכע האבן געוואוינט דארט פאר 24 טאג און האבן געטאן שטודיעס וועלכע וואלט געדויערט מאנאטן צו טאן אונטן אויף די ערד. אין די ענדע זענען אלע טראגיש אומגעקומען ווען זייער ראקעט האט געקראכט אויפ'ן וועג אראפ.
די רוסישע האבן איבערגעמאכט די סאליוט סטאנציע עטליכע מאל און האבן דאס שפעטער אויפגעטוישט מיט אנדערע ביז זיי האבן ענדגילטיג דעגרייכט צו די מיר ספעיס סטאנציע אויף וועלכע זיי האבן אויסגעפירט די לענגסטע מיסיעס אין די געשיכטע.
אמעריקע האט נאכגעפאלגט מיט איר סקיילעב ספעיס סטאנציע אין יאר 973'. אויפ'ן וועג ארויף איז די סטאנצעי געשעדיגט געווארן און ביז 10 טאג האט נאכגעפאלגט א גרופע אסטראנאטן וועלכע האבן פארראכטן די סטאנציע און געטאן אנדערע ספעיס שטודיעס. די גרופע איז אויפגעטוישט געווארן צוויי מאל און אלעס אינאיינעם האבן די דריי גרופעס געוויילט אין ספעיס פאר 112 טעג. די סקיילעב סטאנציע איז נאר געווען א פראבע און ווען די מיסיע איז פארטיג געווארן האט מען אפגעלאזט אלע קאנטראלס און ביז עטליכע יאר האט עס דעגרייכט די ערד'ס אטמאספערע אן איז פארברענט געווארן העכער אוסטראליע.
די מיר סטאנציע איז פארבליבן אין ספעיס ביז אין יאר 01' ווען מען האט אנגעהויבן בויען די אינטערנאציאנאלע ספעיס סטאנציע און די אלטע מיר איז געווארן א שאד די געלט. די רוסישע האבן אפגעלאזט די סטאנציע און ביז עטליכע מאנאטן איז עס פארברענט געווארן העכער דעם פאציפישן אקעאן וואו די איבערבלייבענישן זענען אריינגעפאלן.
היינט איז שוין אין באניץ די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע.
דער צוקונפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי דערמאנט וועט ספעיס באקומען נאך און נאך סאטעליטן ווי א יאר לענגער זינט קאמיוניקאציע איבער די וועלט וואקסט זייער שנעל. טייל סייענטיסטן זענען ביי דער מיינונג אז עווענטועל וועט מען האבן ווייניגער סאטעליטן ווייל די סאטעליטן וועלן זיין פיל מער פארגעשריטן און איין סאטעליט וועט קענען טאן די ארבעט פון עטליכע.


c: text/html

text:
דזשעז
דזשעז איז א מוזיק זשאנער וואס שטאמט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. דזשעז האט עלעמענטן פון אפריקאנער-אמעריקאנער מוזיק און אייראפעאישער מוזיק.
די אינסטרומענטן וואס מען שפילט אין דזשעז זענען דער סאקסאפאן, דער טרומייט, די פיאנע, דער קאנטראבאס און פויקן.
איינער פון די הויפט עלעמענטן אין דזשעז איז אימפראוויזאציע.
אין די סוף 1980ער און די אנהייב 1990ער יאר האט דזשעז שטארק באאיינפלוסט היפ האפ.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גענוי פון וואנעט שטאט דאסט ווארט "דזשעז" ווייס מען נישט. דאס ווארט האט מען געניצט צומערשט אין 1912 אויפן מערב בארטן פון אמעריקע.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
וויטאמין
וויטאמינען זיינען ארגאנישע כעמיקאלן וואס געפינען זיך אין עסנווארג און זיינען נויטיג פאר די בעלי חיים כדי צו לעבן.
עס זיינען דא אויך וויטאמינען וואס ווערן באשפן אין דער קערפער אליין. וויטאמין D ווערט באשאפן אויף די הויט דורך די זון, וויטאמין K ווערט באשאפן אין די קישקעס דורך באצילן אא"וו.
דאס ווארט וויטאמין שטאמט פון די ווערטער וויטאל אמין אין די רוימישע שפראך. אלע וויטאמינען זענען ארגאניש און פארמאגן קארבאן. א וויטאמין ברענגט אריין א כעמיקאלע רעאקציע אין דעם קערפער נוצנדיג ווייניגער ענערגיע און ווייניגער צייט. דער קערפער מוז האבן געוויסע וויטאמינען כדי צו קענען אפשלאגן וויירוסעס און אויב זיי פעלן וועט דער מענטשן גרינגער קענען איבערכאפן די וויירוסעס.
וויטאמינען ווערן פארלאנגט אינעם קערפער אין קליינע צאלן אסאך מאל נאר א הונדערטסטעל פון א גראם. נארמאל באקומט מען די נויטיגע וויטאמינען פון עסן, טרונקן, און פון די אייגענע קערפער וועלכע'ס באקטעריע פראדוצירט וויטאמין קעי, און די הויט וועלכע זאפט איין זון ראדיאציע און פראדוצירט וויטאמין די.
וויטאמינען זענען איינגעטיילט צו צוויי קאטעגאריעס: פעטנס וויטאמינען און וואסער וויטאמינען. די פעטנס וויטאמינען ווערן איינגעזאפט אין די פעטנס פון דעם מענטש און בלייבט דארט שטעקן ווילאנג עס גייט אויס און פרישע דארף אריינקומען. וואסער וויטאמינען ווערט איינגעזאפט אין דאס וואסער פונעם מענטש און גייט ארויס אינאיינעם מיט אלע וואסער אפפאל.
וויטאמין סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויטאמין A: איז גוט פאר די הויט און פאר די האר. מענטשן מיט אלע סארט פימפלעס און הויט אויסשלאגעס ברויכן צוצונעמען מער פון דעם וויטאמין.
וויטאמין B: די וויטאמין איז א גרופע פון עטליכע וויטאמינען, אריינגערעכנט 1B, 2B, 6B, 12B, פאליק עסיד, ניאסין, און נאך. די אלע וויטאמינען דארף א מענטש האבן גענוג נאטורליך. אויב עס פעלט פון דעם וויטאמין וועט א דאקטאר דאס באמערקן אויף א בלוט-טעסט און וועט עס געבן.
אלע וויטאמינס אין די וויטאמין B גרופע ווערן אנגערופן סינערדזשיסטיק וויטאמינס פון וועלכע מען מעג נישט האבן צופיל ווייל עס קען זיין שעדליך.
וויטאמין C: העלפט די אימון סיסטעם. די וויטאמין פעלט פאר אסאך מענטשן און עס קען נישט שאטן אויב מען נעמט מער. אויב מען האט גענוג פון דעם וויטאמין איז פאראן קלענערע שאנסן איבערצוכאפן פארקילעכטס און אלע ערליי וויירוסעס און איז מעגליך א שטיקל רפואה פאר די ביטערע מחלה..
וויטאמין C דארף גענומען ווערן מיט אסאך פליסיקייט. עס איז וויכטיג צו טרינקן בעפאר און נאכדעם וואס מען נעמט עס איין.
וויטאמין D: די וויטאמין העלפט איינזאפן די קעלסיום אינעם קערפער. די וויטאמין קען מען באקומען נאטורליך פון זון שטראלן. אויב עס פעלט פון די וויטאמין קען מען זיך שטעלן אונטער די זון פאר א שטיק צייט יעדן טאג און דער פראבלעם וועט זיין געלעזט.
אויב מען נעמט עס אין טאבלעטן איז וויכטיג דאס צו נעמען נאכ'ן עסן ווייל די וויטאמין וועט נאר איינזאפן מיט פעטנס אדער אויל.
וויטאמין E: העלפט טראנספערירן אקסיגן אינעם קערפער. פארגעסט נישט אז אקסיגן איז וויכטיג פאר די מוח צו קענען פונקציאנירן.


text:
האנגול
האַנגול (한글 אין דרום קארעע, אדער 조선글 "טשאסנגול" אין צפון קארעע) איז דער אלפאבעט פון קארעיש. עס איז די אפיציעלע שריפט פון דרום קארעע און צפון קארעע. האנגול איז אן אמתער אלפאבעט מיט 24 אותיות. מען שרייבט די אותיות אין בלאקן פון טראַפֿן. יעדער בלאק האט פון צוויי ביז פיר אותיות; כאטש איין אות אין א בלאק מוז זיין איינער פון די 10 וואקאלן און איינער מוז זיין איינער פון די 14 קאנסאנאנטן. די בלאקן קען שרייבן אדער פון לינקס אויף רעכטס אדער פון ארויף אראפ.
די האנגול שריפט האט ערפינדן דער מלך סעדזשאנג דער גרויסער אין 1443.
די צען וואקאלן זענען:
די פערצן קאנסאנאנטן זענען:
*מען רעדט נישט אויס ㅇ ווען ער הייבט אן א טראף.


text:
סאציאל דעמאקראטיע
סאציאל דעמאקראטיע איז א רעגירונג-מעטאד וואס איר געדאנק איז צו גלייכרעכטן אלע בירגער אין דער מדינה סאציאלאגיש מיט דעם וואס די רעגירונג צווינגט יעדן בירגער צו צאלן שטייער פון וואס ער פארדינט, און מיט די געלט טוט די רעגירונג העלפן די שוואכערע בירגער. די מדינה העלפט זיי זיך אנטוויקלען און זיי געבן א פאטענציאל צו וואקסן עקאנאמיש.
אנדערש איז דער ליבעראלישע צוגאנג, וואס האלט אז דער עיקר גלייכרעכטיקייט דארף זיין בעגרעניצן נאר צו פאליטישע פֿירערשאַפֿט, ווצ"ב לאזן יעדן-גלייך שטימען ביי די וואלן, און רעכנען יעדע שטימע גלייך אָן דיסקרימיניטרן צווישן פארשיידענע סארטן מענטשן, און די רעגירונג דארף נישט גלייכרעכטן די בירגער עקאנאמיש און סאציאלאגיש.
- זעט אויך דעמאקראטיע


text:
שבתי צבי
שבתי צבי ( ט' אב ה'שפ"ו, 1טן אויגוסט 1626 - י' תשרי ה'תל"ז, 17טן סעפטעמבער 1676) , אדער ווי מען רופט אים ביי אידן "ש"ץ", איז געווען א איד פון איזמיר, טערקיי, וואס האט געהאלטן אז ער איז משיח, ער וועט אויסלייזן דאס אידישע פאלק פון זייערע צרות, און וועט זיי ברענגען קיין ארץ ישראל.
אסאך אידישע חכמים האבן אויך אזוי געהלאטן אין זיינער צייט, אבער דער עס זענען געווען אסאך וואס האבן געזאגט מען טאר זיך נישט לאזן איינרעדען פון אים, ער איז א מענטש פון בלוט און פלייש, און ער רעדט זיך איין ער איז משיח, אבער אין אמת איז ער נישט. צווישן די וואס האבן אים אפגעלאכט און זיך געקריקט מיט אים זענען געווען דער חכם צבי און זיין זון דער יעב"ץ, אויך דער גאון רבי יעקב סאספורט איז געווען זייער קעגן אים, און האט ארויס געגעבן ספרים קעגן אים ווי דער ספר ציצת נובל צבי.
אזוי ווי שבתי צבי האט זיך אסאך אויפגעהאלטן צווישן ספרדים, זענען אסאך גדולים פון ספרד געוווען דערין פארמישט.
שבת צבי האט זיך שטענדיג געגרויסט אז ער וועט גיין צום טערקישער סולטאן און איבערנעמען פון אים דאס אידישע פאלק, און ער וועט זיי ארויפטראגן קיין ארץ ישראל, צום סוף ווען ער איז געקומען פארן סולטאן האט ער נישט נושא חן געווען ביי אים, דער סולטאן האט אים געגעבן אן אויסוועג, אדער וועט מען אים הרג'ענען ווייל ער האט אים באטראכט ווי איינער וואס גראבט אונטער זיין קעניגרייך, אדער נעמט ער אן איסלאם. שבתי צבי האט געוואלט אויסמיידן דעם טויט, האט ער ענדערש אנגענומען דעם גלויבן פון מוחמד (ציצית נובל צבי, מאורעות צבי, משיחי שקר ומתנגדיהם).
די מיינונג פונעם חיד"א[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך איז געשריבן געווארן וואס איז געווען די מיינוג פונעם חיד"א אויף ש"צ, אבער אויב מען קוקט גוט אין זיינע כתבים און ספרים זעט מען ווי ער האלט אז זיי זענען נישט גערעכנט, ער רופט זיי אן "די פארשאלטענע כת", ער שרייבט אויף זיי כת הארורה שעוברים על כריתות ומיתות בית דין דתלו עצמם בלשונות הזוהר בדברי שוא ושקר, לכן הראה פנים לקעקע ביצתם (שם הגדולים ערך ספר הזוהר). אויך אין כתבי ידות וואס מען האט געטראפען שרייבט דער חיד"א מידי עוברי עולם חשך לראות גדולי ישראל נאחזו בסבך ונתפתו, וגם כי ידעו מה מאי דהוה לא שמו לבם. מה אענה ומה אומר, ה' הטוב יכפר בעד.[1] דאס הייסט: איך האב געזען א פינסטערע וועלט ווי גדולי ישראל זענען פארכאפט געווארן, השי"ת זאל זיי פארצייען. אויך דעם גאון רבי אברהם רוויגו שרייבט ער "רב מאמין אשר היה נפתה בעוה"ר בהבלים ושאל שלא כהוגן (מעגל טוב ע' 9), אויך שרייבט ער: מי האיש ירא ה' ירחיק עצמו מהכל.
פון דער אנדערער זייט זעט מען אויך אז גדולי ישראל וואס אין זייער צייט ווען זיי האבן געשריבן זייער חיבור האבן זיי יא געהאלטן פון ש"ץ דאך ברענגט דער חיד"א פון זיי, אבער עס טוט אים וויי פארוואס זיי האלטן פון ש"ץ. ווי מיר זען ער ברענגט אסאך דעם ספר חמדת ימים, און האט דערין אסאך עוסק געווען און איבערגעשריבן פון זיי תפלות, ווי אויך דעם ספר לקט שמואל פון רבי משולם פייביש כ"ץ (שם הגדולים, ערך לקט שמואל, וערך קצור תקפו כהן). אויך דעם גאון מהר"ש פרימו ברענגט ער גאר אסאך אין זיינע ספרים, כאטש עס איז וואויל באקאנט ער איז אנהייב זייער נאנט געווען מיט ש"ץ זעלבסט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ י. תשבי מכת"י בריטישע מוזיי
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
יוםטובערליך האט געשריבן:דאס איז נישט קיין וועג חלילה. אז מען וויל ר"ל עוקר מן השורש זיין די פרומע ישיבות און כוללים איז צייט צו טאן אלעס מען זאל מבטל זיין די גזירות, און עס איז נישט קיין צייט צו ווייזן שולד-פינגערס, אפילו מען רעדט בעיקר פון ישיבות וואס נעמען נעבעך געלט פון די מקורות הטמאות.
ר' יו"ט פאר דיר וועל איך ענטפערן.
איך האב נישט געמיינט ח"ו צו זאגן, אז מען זאל גארנישט טון און מען זאל זיי לאזן פאלן.
ביי מיר איז דאס אויך קלאר אז מען דארף ארויסגיין מוחה זיין און טון וואס מען קען, סיי צוליב דעם וואס מיר טראגן אויך א געוויסע אחריות אויף די פרעמדע קרייזן אז זיי זאלן נישט ח"ו אינגאנצן אוועקפאלן אין דעם מיליטער שמעלץ טאפ, און סיי צוליב דעם וואס די גזירה איז קלאר יא נוגע אונזערע קרייזן אויך, און סיי צוליב דעם וואס עס איז סתם אזוי גוט און כדאי צו פראטעסטירן קעגן די ממשלת השמד...
מיין נקודה וואס איך האב ארויסגעברענגט איז געווען גאנץ אן אנדערע. מיין נקודה איז ווי פאלגענד: ריכטיג אז מיר דארפן פראטעסטירן, און קעמפפן קעגן דעם גיוס פלאן, ריכטיג אז ווען עס איז א צרה דארף מען נישט קוקן ווער עס איז שולדיג. אבער דאס איז אלעס ווען מען רעדט ווען אונזער
פליכט פאר זיך און פאר אלע אנדערע אידן.
אבער ווען זיי
קומען צו אונז
בעטן אונזער הילף צו באקעמפפן די גזירה, דאן דארפן מיר זיי זאגן "אנטשולדיגט, איר האט זיך \ אונז אריינגעדרייט אין דעם פעקל, און יעצט קומט איר בעטן הילף? זייט מוחל גיטס אייך אליינס אן עצה, און לאזט אונז אפ".
איי, מען האט דאך געשמועסט אז ווען יענער איז אין א צרה זאגט מען נישט זכור מעשיך הראשונים און דאן איז נישט די צייט צו טייטלען אויף ווער עס איז שולדיג, דאס איז התינח ווען יענער קען יעצט גארנישט טון דערצו, אבער אויב יענער האט נאך יעצט אויך די גאנצע ליסטע פון ברירות וואס ער קען טון אוועקצולייגן דעם גזירה פאר אייביג, אין אנדערע ווערטער די אלע אלמלא'ס וואס איך האב אויבן אויסגערעכנט - ווען זיי זאלן דאס ווען "יעצט" טון וואלט מען אויך געקענט דורכדעם מבטל זיין דעם גזירת גיוס לגמרי:
ווארד האט געשריבן:אלמלא זיי הערן אויף צו נעמען געלט, אלמלא זיי לאזן איבער זייערע בענקלעך אין כנסת (וואלט דער לפיד נישט געהאט אזויפיל שטיצע וכו' וכו'), אלמלא זיי קומען ארויס מיט א קלארע הוראה אויף מסירת נפש, אלמלא זיי וואלטן קיינמאל נישט מסכים געווען אויף קיין פשרות פון חוק ט"ל מיט שירות אזרחי און נושרים וכו' וכו', און אלמלא...... וואלט קיינמאל דער גיוס געזעץ נישט געהאט קיין קראפט.
נאר וואס דען? זיי האלטן נישט דערביי, נאר אנשטאט דעם קומען זיי וויינען מיט קראקאדיל טרערן "העלפט מיר", אין אזא פאל דארף אונזער תשובה זיין "דו קענסט זיך אן עצה געבן מיט די גזירה! נישט גענוג דו ווילסט נישט טון וואס דו דארפסט און דו דרייסט אונז \ זיך טיפער אריין אין פעקל
, האסטו נאך די חוצפה צו קומען בעטן ביי אונז הילף?"אגב, עס איז כדאי זאלסט ליינען דעם משל וואס איך לינק אין מיין חתימה


text:
טאלאנט
טאלאנט איז די אינטעלעקטואלע גרויסקייט וואס א געוויסער מענטש דערהייבט זיך צו קענען פארשטיין אדער טאן מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש, אין דעם פאך אדער טעמע. צ.ב.ש. א מוזיקער האט א טאלאנט צום אינסטרומענט מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש.
עס איז דא א וועג וויאזוי מען מעסט דאס, דורך אן איי.קיו. פראבע. אבער לעצטנס זענען געוויסע דאקטוירים ביי דער מיינונג, זינט די נומערן פון סטאטיסטיק ווייזן אז ביז 40 פראצענט טאלאנטירטע מענטשן האבן א שטיקל פארקריפלטקייט אויף אן אנדערן ענין וואס לאזט זיי נישט נוצן דעם מוח אויף יענער זאך דעריבער קענען זיי נוצן דעם גאנצן מוח בלויז פאר איין זאך, ווי צ.ב.ש. א בלינדער האט אייביג א טאלאנט צו דערשמעקן מיט וועמען ער רעדט אדער וואו ער איז, ווייל וויבאלד ער נוצט נישט טיילן פון מוח ווי דער אלגעמיינער מענטש פארן זען קען ער זיך אפגעבן צו אנטוויקלן די אנדערע טיילן פון מוח מער ווי סיי וועמען.[פֿעלט אַ מקור]


text:
עליה
- דער ארטיקל דיסקוטירט עליה צו דער תורה. אויב איר זוכט עליה אין ארץ ישראל, זעט עליה אין ארץ ישראל.
עליה (מ"צ עליות) איז טייטש ארויפגיין. געוויינטלעך מיינט דאס ווען איינער ווערט אויפגערופן צו דער תורה און מען ליינט פאר פאר אים א פרשה אין דער תורה.
די ערשטע עליה גיט מען א כהן, און די צווייטע עליה א לוי. די אנדערע עליות גיט מען ישראלים. אום שבת און יום טוב קען מען געבן די עליה "מפטיר" סיי א כהן סיי א לוי סיי א ישראל. אויך, שבת קען מען מאכן הוספות; אין אזא פאל הייסט די לעצטע עליה פאר מפטיר "אחרון". די אחרון עליה קען מען אויך געבן יעדעם איינעם.
דער וואס האט אן עליה הייסט דער "עולה". פאר דער עליה זאגט ער ברכו און מאכט ער די ברכה "אשר בחר בנו. נאך זיין עליה זאגט ער די ברכה "אשר נתן לנו תורת אמת".


text:
5טן אפריל
דעם 5טן אפריל איז דער 95סטער טאג פון יאר (96סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 270 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1955 - ווינסטאן טשערטשיל זאגט אפ זיין אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך ביי די 81 יאר.
- 1976 - האראלד ווילסאן רעזיגנירט אלס מתפקידו פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1992 - באסניע און הערצעגאווינע ווערט זעלבשטענדיק
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1908 - הערבערט פאן קאראיאן, עסטרייכער דיריגענט (געש' 1989)
- 1937 - קאלין פאוול, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1697 - קארל דער עלפטער, מלך פון שוועדן (געב' 1655)
- 1992 - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער שפילערין (געב' 1898)


text:
יידישע קאלאניזאציע אסאציאסיע
יידישע קאלאניזאציע אסאציאסיע אדער אין קורצן יק"א, איז געווען א יידישע ארגאניזאציע, געגרינדעט אין יאר 1891, דורך דער פילאנטראפ מאריס הירש, ארויסצוהעלפן יידן אנטלאפענע פון די פאגראמען, אין די רוסלענדישער אימפעריע, וואס זענען אנגעקומען צו די פאראייניקטע שטאטן און ארגענטינע, איינע פון די הויפט פראיעקטן זייערע איז געווען, אויפשטעלן אגריקולטור שולעס אין גאליציע.
חובבי ציון, אין שפיץ פון בנימין זאב הערצל, האבן פרובירט איבערצייגן הירש, צו שטיצן יידישע אימיגראציע קיין פאלעסטינע, אנהייב האט ער נישט איינגעגעבן, נאכדעם וואס ער איז אוועק, האט די ארגאניזאציע אנגעפאנגען שטיצן יידישע קאלאניעס אין ארץ ישראל, ווי נס ציונה, און חדרה.
אין יאר 1899, האט עדמונד זשיימס דע ראטשילד, איבערצייגט יק"א ארויסצוהעלפן, און ווערן מער אקטיוו און בייהילפיק, אין ארץ ישראל, צוזאמען איז געגרינדעט געווארן די "ארץ ישראל ראט", וואס האט איבערגענומען די אפוטרופס אנפירערשאפט פון ראטשילד, אין 1923, איז די נאמען געטוישט געווארן צו פיק"א, פאלעסטינע יידישע קאלאניזאציע אסאסיאציע.


text:
כלל
כלל צייכענט אן דער גאנצער קאלעקטיווער זאמעלונג פון זאכן באגריפן אדער מענשטן לויט די פאקטארן פון א מערהייט פון דער סעלעקטירטע גרופע וואס מאכט זיי ביינאזאם אייניג זיי קלאסיפאצירן אין איין קאטעגאריע.
עס איז די פארקערטער פון א פרט וואס איז בלויז א איין אייציקער דעטאל ארויס און באזונדער פונעם כלל.
אין ענגליש איז דא אזא ענדליכע באגריף דאס הייסט קאלעקטיוו, אבער מען נוצט דאס מייסטענס בלויז אויף מענטשן נישט אזוי ווייט אויף באגריפען ווי כלל, דאס קומט פונעם שורש קאלעקציע ווייל די אלע מענטשן האבן איין ביינאזאמער אינטערעס וואס קאלעקטירט זיי צוזאמן אין א קאלעקטיווע גרופע.
צום ביישפיל ביי מענשטן איז שייך צו זאגן כלל ישראל דאס הייסט די כלל פון אידישע פאלק. זייער גאנצער זאך וואס פארבינדט זיי און וויאזוי מען רופט זיי צוזאמן איז כלל.
ביי פיראכץ'ער איז שייך צו זאגן אז מען פירט זיך ווי די כלל, אדער אז אן הנהגה איז נישט קיין כלל נאר א יוצא מן הכלל דאס הייסט א אויסנאם.
מען קען אויף רופן פאליסיס כללים ווייל אזוי פירט זיך די כלל, ווי די כלליים פון שרייבן אידיש לויט די ייוו"א אינסטעטוט קען אויך גערופן ווערן כלל אידיש.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא א גאנצער קאפיטל פון וויאזוי מען קען דרשענען הלכות פון די תורה לויט די כללים און די פרטים וויאזוי עס איז געשריבן אין די תורה אויב די כלל איז פאר נאך אדער אינמיטן פון א פרט אדער א מעשה האט די כלל אנדערע השלכות אויפן פסק.


text:
מאנארך פלאטערל
דאס מאנאַרך פֿלאַטערל איז דאס מערסטע בארימטע פלאטערל אין דער מערב וועלט טייל וואו זי מאכט יערליך א מיגראציע פון איבער פינף טויזנט קילאמעטער (בערך דריי טויזנט מייל) סוף זומער און הערבסט פון צפון נארד אמעריקע ביז א קליין געגנטל אין צענטראל מעקסיקע און צוריק פון ענדע ווינטער ביז מיטן פרילינג.
נאכן איבער ווינטערן אין די צענדליגע מיליאנען אין מעקסיקע לאזן זיך די ערוואקסענע פלאטערלעך ארויס צו צפון וואו נאכן פליען עטליכע הונדערט מייל לייגן זיי אייער אויף געוואוקסן פון דער מילכווילף (milkweed) פאמיליע, נאכן אויסבריען זיך עטליכע טעג ווערט געבוירן די פיצעלע שלייערל (ווערימל) וואס איז לאנג ווייניגער ווי צוויי מילימעטער, נאכן עסן די מילכווילף בלעטלעך פאר אומגעפער צוויי וואכן טוישנדיג זיין הויט פיר מאל נאכאנאנד זייענדיג זעקס ביז זיבן צענטימעטער לאנג און וועגנדיג עטליכע טויזנט מאל די וואג ביים געבורט שפינט ער אן אנקערל אויף דער אונטערשטער זייט פון א בלעטל אדער צווייג און נאכן באהעפטן זיין עק צום אנקערל שיילט ער אפ זיין הויט צום לעצטן מאל און ווערט פארוואנדלט אין א גולם (cocoon),
נאך פונקטליך צען טעג אלס א גולם קומט ארויס דאס ערוואקסענע מאנארך פלאטערל, און חוזר חלילה, זי פליט צפון און לייגט ביז הונדערט אייער און שטארבט ביז א חודש.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
גאט פון אברהם
גאט פון אברהם איז אַ תפילה אין ייִדיש, געזאגט דורך די פרויען אין פילע אידישע קהילות גלייך נאך שבת. אין עטלעכע חסידישע קהילות ווערט זי אויך געזאגט דורך די מענער פאר הבדלה. מען ברענגט די תפילה אין נאמען פון רבי לוי יצחק בערדיטשעווער, אבער זי ווערט געפונען אין סידורים נאך פריערפון זייַן צייַט.
איין ווערסיע גייט[1]:
גאט פון אברהם און פון יצחק און פון יעקב באהיט דיין פאלק ישראל פון אלע בייזן אין דיינעם לויב אז דער ליבער שבת קודש גייט אוועק
און די וואך זאל אונדז קומען צו אמונה שלימה, צו אמונת חכמים צו אהבת ודיבוק חברים טובים צו דביקות הבורא ברוך הוא
מאמין צו זיין בשלושה עשר עיקרים שלך ובגאולה שלימה וקרובה במהירה בימינו ובתחיית המתים ובנבואת משה רבינו, עליו השלום
רבונו של עולם דו ביסט דאך הנותן ליעף כוח גיב דיינע יידישע קינדערלעך אויך כוח דיך צו לויבן און דיך צו דינען און ווייטער קיינעם נישט
און די וואך זאל אונדז קומען צו חסד און צו מזל און צו ברכה און צו הצלחה און צו געזונט און צו עושר וכבוד און צו בני חיי ומזוני לנו ולכל ישראל, אמן


text:
מצווה
איז טייטש א געבאט. דאס ווערט גענוצט אויף זאכן וואס די תורה האט באפוילן פאר אידן צו טאן.
אינהאַלט
סארטן מצות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מצוה עשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען דארף טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: לולב, אתרוג, און ציצית.
מצוה לא תעשה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די תורה זאגט אז מען זאל 'נישט' טאן עפעס, פון די סארט מצות זענען: נישט גנבענען, נישט גלוסטען.
מצוה עשה דרבנן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז א באפעלונג וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן, פון די מצות זענען: נטילת ידים, חנוכה.
איסור דרבנן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס זענען באפעלונגן וואס די רבנן פון די משנה, גמרא, אדער אנשי כנסת הגדולה האבן באפוילן נישט צו טאן, פון די מצות זענען: מוקצה, אדער באדן אום שבת.
שבע מצות בני נח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס זענען זיבן מצות וואס גוים זענען אויך באפוילן צו היטן.
מצוה הבאה בעבירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צאל מצוות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען דא 613 מצות אין די תורה. 248 פון די זענען מצות עשה, און 365 זענען לא תעשה.
- עס זענען דא אזעלכע וואס לייגן אלס צו נאך מצות, ווי למשל מען קען הערן ווי מענטשן זאגן: יענעם איז א מצוה מן התורה אנציהאקן די ביינער.
- זעט אויך: תרי"ג מצוות


text:
דוד ווערדיגער
ר' אלתר דוד יצחק ווערדיגער (באוואוסט אויף דער וועלט אלס דוד ווערדיגער; ו' חשוון תר"ף - ב' ניסן תשע"ד) איז געווען א זינגער און א חזן. ער איז געבוירן אין קראקע און איז א גערער חסיד. פארן צווייטן וועלט קריג פלעג ער זינגען יום טוב אין דער קאפעלע ביים גערער רבי'ן, דעם אמרי אמת.
ער איז דער פאטער פון דעם זינגער מרדכי בן דוד.
ער האט ארויסגעגעבן די ערטשע חסידישע פלאטעס וואו ער זינגט דעם סקולענער רבי'נס ניגונים (צוויי אלבאמען), באבאווער ניגונים, באיאנער ניגונים, מעליצער ניגונים, סאטמארער ניגונים, און גערער ניגונים פון יעקב תלמוד (3 אלבאמען).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דוד ווערדיגער איז געבוירן געווארן תר"ף אין קראקע, פוילן, צו זיין פאטער, ר' ישראל אריה ווערדיגער, א גערער חסיד וואס האט געהאנדלט מיט העמדער, און צו זיין מוטער גיטל, דאס יונגסטער קינד פון פיר זין און פיר טעכטער.
ביי די זעקס יאר פלעג ער זינגען סאלא אין דער אייזיק יעקעלעס שול אין קראקע. ווען ער איז געווען אלט 12 יאר האט אים ר' יעקב תלמוד גערופן צו זינגען אין זיין קאפעלע ימים נוראים אין גער. אין ת"ש ווען די נאציס האבן פארטריבן די יידן פון קראקע האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין פראשאוויץ.
פינף חדשים איז ער געווען אין דעם לאגער אין פלאשאוו. נאכהער האט ער געארבעט אינעם פאבריק פון אסקאר שינדלער. שפעטער איז ער געווען אין מאטהאוזן קאצעט און אין דעם לינץ ארבעט-לאגער, פון וואס מ'האט אים באפרייט שבת כ"ב אייר תש"ה. נאך דער מלחמה האט ער געטראפן זיין עלטסן ברודער יעקב מאיר און זיין יונגסטע שוועסטער יעטא.
ער האט געהייראט מלכה גאלדינגער (תרפ"ג - תש"ם). זיי האבן זיך באזעצט אין פאריז וואו זייער עלטסטער זון ישראל אריה איז געבוירן. אין תש"י האבן זיי אימיגרירט קיין ניו יארק וואו איז צו זיי געבוירן נאך דריי זין: מרדכי, חיים און מענדל.
אין ניו יארק איז דוד ווערדיגער געווען איין יאר חזן אין דער ווארשעווער שול אויף ריווינגטן גאס, דערנאך אין דער חתם סופר שול אויף דער לאוער איסט סייד. שפעטער האט ער באקומען א קאנטראקט צו ווערן חזן אין דער ניו לאטס תלמוד תורה שול, וואס איז געווען בארימט פאר אירע חזנים.
ער האט אויפגעשטעלט די רייזעביורא "ווערדיגער רייזעס" און דעם פלאטע געזעלשפאט "אדרת פלאטעס".
אין תשע"ב האט ער ארויסגעגעבן א סי.די. פון זיינע 22 אלבאמען מיט 235 געזאנגען.


text:
די אחראים: אחראי, גבאי ביהמד
תג נוצער האט געשריבן:כתר ישועה האט געשריבן:שמעלקא טויב האט געשריבן:ספר מקוה ישראל פון הגה"צ ר' אשר שטיינמעץ זצ"ל הי"ד אב"ד בערגסאז יע"א
ובנוסף דברי תורה מחותנו מהוניאד זי"ע וזקינו הגה"ק מנאסיוד זי"ע.
מקוה ישראל איז א לענגערע תשובה בעניני מקואות, ווער ס'איז אביסל באקאנט אין מקואות וועט זייער נתפעל ווערן פון אזא שיינע תשובה.
אויך איז איבערגעדרוקט ספר הדרת קודש, תולדות פון הגה"ק מנאסיוד זי"ע. ובנוסף כתבי קודש פון הרה"ק מנאסיוד, בנו ונכדו, און פון כ"ק גאב"ד ירושלים מהרמ"א זי"ע.
ס'איז הערליך איבערגעדרוקט געווארן דורך די קינדער פון הרה"ח ר' ישראל יהודה ניימאן ע"ה וואס איז געווען א איידעם ביי הגה"צ מבערגסאז זצ"ל.
כתבי קודש עטרת יהושע איז מסתמא נישט קיין נייעס, אבער פון נאסוידער רב איז נייע בריוון ?
בליקנדיג אינעם ספר זע איך אז ס'איז דא דארט איבער 60 בריוון פון נאסוידער רב, און א חלק ניכר דערפון איז מכת"י
דערנאך איז דא א שיינע פאר בריוון פון הוניאדער רב און פון זיין איידעם ר' אשר שטיינמעץ דער מחבר הספר
די בריוון פון גאב"ד ירושלים זענען אלע נייע בריוון וואס זענען נאכנישט געדרוקט אין כתבי עטרת יהושע, במיוחד איז דארט דא א הערליכע מכתב הדרכה פאר א בר מצוה בחור א קרוב משפחה
מי יודע האט געשריבן:מזל טוב, מיר האבן שוין ארבעה מינים
דער פערטער חתם סופר פאר די הייליגע טעג
יענער איז נאר אויף סוכות, ויקרא שמו "מועדי הסופר" דאכט זיך ער האט שוין ארויסגעגעבן אויף איין יו"ט
סיגוט האט געשריבן:דעם חוה"מ געזען אדוערטייזט די נייע חלק שו"ת מגידות להפרמ"ג אויך איבערגעדריקט די ערשטע חלק
יהיה כן האט געשריבן:ס'ליגט נאך בכתב יד גאר א דיק ספר פונם הייליגן פרי מגדים בשם 'אם לבינה' אויף ערכים, הערליכע זאכן געשריבן גאר בקיצור כדרכו,
עס ארבעט דערויף א חשוב'ער יונגערמאן ת"ח מקרית יואל שוין לאנגע יארן, והכסף יענה את הכל כמובן.
יוראפ האט געשריבן:
הדרת מרדכי - בראשית
מאת הגאון ר' מרדכי ווייצל-רוזנבלאט זצוק"ל גאבד"ק אושמינא. ע"י מכון משנת רבי אהרן
יוראפ האט געשריבן:
נובהרדוק – ב"כ
תולדות חייו של מרן אדמו"ר רבי יוסף יוזל הורביץ זצוק"ל ה'סבא' מנובהרדוק ומפעליו ברחבי רוסיה
סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
מיללער האט געשריבן:סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
וואס איז אלס נכלל אין גלילות דאבשאנא?
שטרוי פארקויפט מען פאר פערדן
והוא פלאי האט געשריבן:ווי איז דאבשאנא,
וויאזוי ספעלט מען עס אויף גויאיש
קיקיון האט געשריבן:והוא פלאי האט געשריבן:ווי איז דאבשאנא,
וויאזוי ספעלט מען עס אויף גויאיש
איך מיין ניט ווייט פון Nincsilyenhely
__
אדער פריוו דאס
סביב העולם האט געשריבן:א נייע ספר איז נאר וואס ערשינען פון דרוק וועלכע ענטהאלט א גאר רייכע מייסטער ווערק פון תולדות מאדא-העלמעץ וכו'
ארויסגעגעבן דורך הרבני ר' יצחק מרדכי בראך אבד"ק דאבשאנא והגלילות וואס מאכט חתונה מארגן א קינד בשעטומ"צ (דרך אגב חתן דינן איז שוין א שוחט אלס בחור) ביי די לעצטע שבע ברכות גיט דער רב אריין אין ביהמ"ד אהל פיגא סאוט עיט, א נייעם ספר תורה ברוב פאר והדר, ווי די סעודה לגומרה של תורה ביינזאם מיט די סעודת שבע ברכות וועט געפראוועט ווערן באולם ויואל משה, דארט וועט פארטיילט ווערן דעם נייעם ספר.
והוא פלאי האט געשריבן:איך מיין אז מען דארף אפטיילען דאס פון ספרים אפטיילונג, און אריינלייגען און על הצדיקים ועל החסידים
בית דאבשינא
צוריק צו ועל פליטת בית סופריהם
באנוצערס וואס זענען איצט אין די פארום: נישטא קיין איינגעשריבענע באנוצער. און איין גאסט


text:
רהאדיום
רהאָדיום (Rhodium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל Rh און אַטאם נומער 45. רהאָדיום איז אינערטער, ווייַסער, הארטער איבערגאנג מעטאַל. רהאדיום איז אן אדעלער מעטאל, וואס ווערט נישט פארזשאווערט.
ווייסן גאלד טוט מען באדעקן מיט א דינער שיכטע פון רהאדיום צו גלאנצן שענער.
באניץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער פון די הויפּט ניצן פון רהאדיום איז אין געשמעלצן מיט פלאטין און פאלאדיום צו פארהארטעוון זיי. מען ניצט די געשמעלצן אין אויוונס און עלעקטראדעס פאר עראפלאנען. אנדערע ניצן זענען:
- צוליב זייַן נידעריקן עלעקטרישן קעגנשטעל, רהאדיום ווערט געניצט אין עלעקטרישע קאָנטאַקטן.
- רהאָדיום ווערט געניצט אין צירונג פאבריקאציע.
- רהאָדיום איז געניצט אין אינדוסטריע ווי אַ קאַטאַליסט אין כעמישע רעאקציעס. צום בייַשפּיל, אַ רהאדיום-באזירטער קאַטאַליסט לאזט שאַפֿן זעלטענע אַמינאָ זויערס.
באווארענישט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רהאָדיום איז אינערט, אבער זיינע פארבינדונגען קען זיין רעאקטיוו. רהאָדיום מעטאל האט נישט קיין געזונט ריזיקירן.


text:
מארטין בובער
מארטין (מרדכי) בובער (8טן פעברואר 1878, וויען, עסטרייך - 13טן יוני 1965, ירושלים) איז געווען א פארשער און דענקער, און מחנך.
בעיקר האט ער זיך באשעפטיקט מיט גייסט וויסנשאפט, סאציאל וויסנשאפט, און חסידות. ווי אויך האט ער איבערגעטייטשט דעם תנ"ך צו דייטשיש. בובער האט אנגעהערט צו דעם רוחניותדיקן ציוניזם, וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך אחד העם.
ער איז געווען א גרויסער שטיצער, פון א ביי נאציאנאל לאנד, פון יידן און פאלעסטינער. ער איז געווען א סאציאליסט, און פלעגט אייביק ארונטעררייסן די ישראל רעגירונג, פארן נישט זיין גענוג סאציאליסטיש, ער איז אויך געווען אנגעשטעקט מיט אנארכיסטישע מיינונגען, ווי עס דערקענט זיך אין זיינע שריפטן.
זיין פאמיליע איז געווען א רעליגיעזע, ער האט אבער פארלאזט די רעליגיע, זיין משפחה איז געווען א חסידישע, און דארט האט ער זיך גענומען פארשן חסידות. ווען ער האט געמאכט עליה, קיין ארץ ישראל אין די 1930ער יארן, איז ער געווארן פון די הויפט פערזענלעכקייטן און פראפעסארן אין דעם העברעישן אוניווערסיטעט.


text:
קערפער שפראך
קערפער שפראך (באדי לענגיוטש) איז א קאמיוניקאציע מיטל, ניצענדיג די קערפער מיט אדער אהן די מויל שפראך.
צולייגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קערפער-שפראך זענען אויסדריקען אויפ'ן גוף אדער אויפ'ן פנים ווי א שמייכעל, א בלינק מיט די אויגען, אדער א קוועטש מיט די נאז א דריי מיטען פינגער (שבכל הלילות). רוב באוועגונגען און אויסדריקען נעמען מענטשטען נישט אין אכט. ס'איז דא באמערקבארע און אומבאמערקבארע אויסדריקען אויסדריקען וואס מ'קען צוריקהאלטען אין וואס מ'קען נישט צוריקהאלטען.
- דאס איז די איינציגסטע שפראך גלייך פאר אלעמען, א שמייכעל איז א שמייכעל איבעראל, אין א גרימאס פנים איז אויך די זעלבע, באשעפענישען פארשטייען
- אפילו בלינדע וואס האבען קיינמאל נישט געזען קיין שמייכעל שמייכלען די זעלבע
קערפער-שפראך באניצער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באוועגונגען פינעם קערפער געבען שטארק צו צו א שמועס עס צו מאכען אויס לאנגווייליג דאס ברענגט מענטשען זאלען זיך וועלן באקענען מיט דיר און דאס ברענגט זיך צו דערווייטערן ס'הארגעט אוועק פארבינדענישען פון לאנגע יאהרען
- דאס איז איינע פון די וועגען ווי אזוי מ'טרענירט חיות און ווי אזוי חיות פארשטייען זייערע בעלי בתים
- דאס געבט צו צום ריטאריק פין א רעדנער אז די עולם זאל נישט שנארכען אינמיטען זיין רעדע און אפילו פון מאהל צומאהל צוווארפען א שמייכעל און אנדערע ווערטער דער אויפטרעטער ניצט די אויסדריקען צו באאיינפלוסען דעם עולם אויף סיי וואספארא אופן ס'זאל צוגעבען צום טאהן אדער צום געשפאנטקייט און געשמאקייט פונעם סיטואציע.
- מ'לייגט ארויף אויפ'ן עדווערטייזמענט א בילד פון וואס מ'וויל אז ס'זאל אומבאמערקבאר אפעקטירען די אויג וואס זעיט דאס
- מ'מאכט נאך מענטשען מיט זייערע באוועגונגען
- קערפער-שפראך ביי בילדער מיינט מ'שטעלט זיך אין א פאזע, מיט: זאג - טשיז!!!
- סעילס לייט באניצען זיך אפט מיט די קערפער-שפראך צו אבזערווירען זייערע קונדען
- קורצע מעסעזשעס ווערן אזוי איבערגעגעבען
- פסיכאלאגען באבאכטען זייערע קונדען און דאס העלפט זיי דיאגניזירען
אויסדריקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ציטערן: די פיס שאקעלט (ציטערט).


text:
דארבישיר
דארבישיר (ענגליש: Derbyshire) איז א גראפנשאפט אין די מזרח מידלאנדס פון ענגלאנד, דארבישיר גרענעצט גרויס-מאנטשעסטער צו צפון-מערב, מערב יארקשיר צו צפון, דרום יארקשיר צו צפון-מזרח, נאטינגהאמשיר צו מזרח, לעסטערשיר צו דרום-מזרח, און סטאפארדשיר און טשעשיר צו מערב. דארבישיר באדעקט א שטח פון 2,625 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט שטאט איז מאטלאק. דארבישיר האט א באפעלקערונג פון 1,010,600 (געשאצט 2010).
דער שטח פון דעם צערעמאנישער גראפנשאפט פון דארבישיר נעמט איין די שטאט דארבי, אן אוניטארישע אויטאריטעט, און די נישט-שטאטישע גראפנשאפט, וואס אנטהאלט 30 שטעטלעך מיט א באפעלקערונג צווישן 10,000 און 100,000 איינוואוינער.


text:
קורדן
קורדן זענען א עטנישע שבט שטאמענדיג פון די אריען ראסע. זיי האלטן זיך אז זיי שטאמען און באלאנגען צום ראיאן וואס ווערט גערופן קורדיסטאן, א געגנט וואס שפרייט זיך אויס אין איראן, איראק, סיריע און טערקיי.
קורדישע קהילות געפינען זיך אויך אין לבנון, ארמעניע, אזערביידזשאן, און אין די לעצטע צענדליגע יארן אויך אין אייראפע און אין אמעריקע.
עטניש זענען זיי קרובים צו א חלק פון די איראן'ער פאלק.
זיי רעדן אן אייגן שפראך קורדיש.
מען ווייסט נישט און עס איז נישט דאקומענטירט פונקטליך פון ווי און וויאזוי זיי שטאמן און האבן זיך אנטוויקלט אין אנפאנג.
זיי ווערן גערודפט פונקט ווי די אידן ווי זיי גייען אין טערקיי הארגעט מען פון זיי שטיקער און אין איראק און אויך אין איראן פון אמאל.


text:
װיקיפּעדיע:זאקן פאפעט
א זאקן-פופע (אזוי ווי א מאריאנעט אויף דער אייגענער האנט פון אונטער א פיראנג, וואס מאכט אויסקוקן ווי צוויי מענטשן רעדן) איז א באנוצער וואס שרייבט אין וויקיפעדיע מיט מערערע באנוצער נעמען. דאס איז נישט ערלויבט. אבער עס איז יא דערלויבט אויב טוט מען דאס נישט צו שאפן פאלטשע קאנסענסוס אויף איין טעמע.
אויך איז פארבאטן פאר עטליכע נייע באנוצער זיך איינשרייבן אויף איין מאל, דורך דעם וואס זיי ווערן גערופן דורך זייער פריינט זיך אנצונעמען פאר אים, זיי הייסן פלייש-פאפעטס.
אינהאַלט
- 1 ווען מען טאר זיך נישט באנוצען מיט מערערע באנוצער נעמען
- 2 ווען מען מעג זיך יא באנוצן מיט מערערע באנוצער נעמען
- 3 גילוי - אויפדעקן באנוצער וועלכע האבן אומערלויבטע מערערע באנוצער נעמען
- 4 כאראקטיריסטיקס פון א סאקפאפעט
ווען מען טאר זיך נישט באנוצען מיט מערערע באנוצער נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף איין טעמע איז נישט ערלויבט ווייל דעמאלטס איז ער א דיקטאטור וואס שאפט קאנסענסוס פאלשערהייט אויף אן ענין. און צווינגט ארויף זיין דעה אויף אנדערע מיטן אויסנערן אז עס איז דא אסאך באנוצער וועלכע האלטן אזוי.
אבער אפילו עס איז אין באזונדערע ארטיקלן, נאר אויפן זעלבן ענין איז אויך נישט ערלויבט. לדוגמא קנאות, סאטמאר אדער סתם חרדים וואס זענען אלע איין קאטעגאריע וואס אויב מען ליינט זיך אפ די אלע ארטיקלן באקומט מען איין פערספעקטיוו וואס איז אויסגעפארעמט אויבן אויף דורך פארשידענע באנוצער אבער אין אמת'ן איז דאס איינער אליינס.
נייעס מיטן נעמען כסדר א מיינוג פאזיטיוו פאר איינעם און נעגאטיוו פאר א צווייטן איז פארבאטן ווייל עס איז דאך איין טעמע.
אויך זיך אויסצוגעבן אויף איין באנוצער איז נישט ערלויבט, אפילו נישט אויף די זעלבע טעמע, נאר ער שרייט אן די זעלבע באנוצער מיט אפאר פון זיינע באנוצער נעמען, אחוץ די סיבה פארוואס ער רעדט צו יענעם באנוצער איז ווייל ער האט עפעס פערזענליך געטאן לגבי אים אליינס מוז ער דאך רעדן. ווייל דאס מאכט אן אויסקוק ווי דער באטראפענער ווערט גערודפט דורך מערערע באנוצער, און עס פארשעמט שטארק דעם באטראפענעם אומיושרדיג.
אויף וואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיבה: ווייל עס איז נישט קיין יושר צו פעלטשן וואלן.
2 מאל זיין א סיסאפ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיבה: ווייל סיסאפס האבן א גרעסערן כוח, אויב האט איר אויפגעהערט צו נוצן איין נאמען, דארפט איר נאכאלטס אויפגעבן סיסאפ רעכטן.
באהאלטן אייער עדיט טרעק רעקארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיבה: ווייל דעמאלטס צעמישט איר די סיסאפס וואס קען נישט געהעריג נאטשעקן אלע אייערע עדיטס. פארשטייט זיך אז דער כוונה מוז ווערן אויפגעדעקט אז דאס איז עס טאקע די קעיס. אז מען טוט דאס בדווקא צו באהאלטן זיך די עדיטס פון די סיסאפס מען זאל נישט כאפן וואס איר שרייבט.
אויסקראסן פאליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיבה: ווייל דעמאלטס ווילט איר דאך דא אנזייען א חורבן אין וויקיפעדיע, און אויף איין נאמען קען מען זיך אן עצה געבן, אבער אויב מאכט איר פארשידענע נעמען דאס צו טאן קען מען דאך נישט זיך קיין עצה געבן געהעריג. דער איסור עובר צו זיין אויף פאליסי איז חל אויפן מענטש נישט אויף זיין נאמען, דעריבער קען ער ווערן געבלאקט אפילו אויף זיין גוטער און מערסטער באנוצטער נאמען.
גוטע האנט און שלעכטע האנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סיבה: ווייל די שלעכטער נאמען איז דירעקט א ניק נאמען צו ברעכן פאליסי. די סארט זאקענפאפעט מאכט זיך מער אפט ביי סיסאפס וואס ווילן זיך לעבן בשלום מיטן עולם און מאכן א צווייטער נאמען מיט וואס צו פירן מלחמות דאס איז נישט ערלויבט.
ווען מען מעג זיך יא באנוצן מיט מערערע באנוצער נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארשידענע נעמען איז יא לעגעטים ווען עס קומט פאר די פאלגענדע סיבות:
צו באהאלטן אידענטיטעט פון שרייבער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאכט זיך אמאל א באנוצער וואס האט אפאר היטן, איין טאג איז ער אין די גיסטע צו שרייבן איבער אידישקייט ענינים, דער אנדער טאג איז ער א גוי, וואס האט פראבלעמען מיט גאט און ער וויל נישט עוסק זיין בדברי תורה, שרייבט ער אפ עפעס וועלטליך. מעג ער האבן אפאר באנוצער נעמען כדי צו שיצן זיין אנאנימעסקייט.
- פארשידענע קאמפיוטער האט מען געסעיווט אנדערע פעסווארדס. מעג מען טוישן ניק נעמען.
- דער סיבה מוז מען פארשטיין נאר נאכדעם וואס מען באגרייפט ווער עס שרייבט אויפן אינטערנעט יידיש, רוב מאל איז דאס א קליינער גרופע מענטשן וואס קענען זיך איינער דעם אנדערן און ווערן פארדעכטיגט דורך זייער סטייל שרייבן. מוזן מיר זיי היטן פון נישט צו פארלירן זייער ארבייט ביים בעל הבית ווייל ער וועט געוואר ווערן אז ער זיצט און פארברענגט א גאנצן טאג אויפן אינטערנעט.
- ביי חסידים איז דאס א ספעציעלע עבירה צו שרייבן אויפן אינטערנעט נאכן איסור פון אלע אידיש רענדעדע רבנים אז מ'מעג דאס בלויז נוצן פאר ביזנעס און נישט פאר סיי וואסערע אנדערע צילן. איז די סדר אז זיי היטן זיך מער ווי סתם פרייע באנוצער צוליב מורא און סאציאלאגישע דרוק.
ראלע שפיל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בכלל איז דא פראפעשנל שרייבער וואס זיי האבן ליעב פאר יעדן טעמע אן אנדער נאמען, כדי זיך צו אידענטיפיצירן אינגאנצן און אויסשלוסליך בלויז מיט דעם טעמע, און אזוי ארום בעסער צו באשרייבן יענע טעמע.
- מען וויל ווייזן אז וויקיפעדיע האט אסאך שרייבער. און דאס איז נאר ערלויבט אויפ פארשידינע טעמעס. כדי צו מאכן אויסזען כאילו וויקעפעדיע לעבט און בליהט, און די נייעס קעסטל איז די זאך וואס ציט אהער פיל באנוצער, און זיי מוזן זעהן אז עס איז פאראן דא אסאך ניקס.
- עס איז דא געוויסע טעמעס וואס זענען נישט בעטעמט פארן באנוצער זיך צו באנוצען מיט זיין געווענליכער נאמען מעג ער טוישן.
גילוי - אויפדעקן באנוצער וועלכע האבן אומערלויבטע מערערע באנוצער נעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב זעט איר א באנוצער האט אסאך באנוצער נעמען און ער נוצט דאס אויף א פאל עס איז נישט ערלויבט, שרייבט דאס אריין דא אונטן כדי אים אויפצודעקן, אז עס זאל נישט הערשן א פארנעפלטע אטמאספערע כאילו מערערע באנוצער האלטן ווי אים, ביז א 2 3 סיסאפס וועלן אים בלאקירן די איבעריגע נעמען.
איר דארפט ארויסשרייבן פונקטליך אויף וואס אייערע סברות זענען געבויט אז ער איז א סאקפאפעט.
עס איז נישט ערלויבט צו באשולדיגן א באנוצער נישט דא און נישט אין אנדערע בלעטער אז ער האט פארשידענע באנוצער נעמען, אויב איז עס נישט געבויט אויף קיין שום פארשטענדליכע גרונדען ווי פאלגענד:
- איינער שרייבט די זעלבע סטייל.
- די זעלבער צייט.
- די זעלבער טעמע.
איז גילוי א שטראף?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חס מלהזכיר, דאס קומט בלויז פארבעסערן וויקעפעדיע אז מען זאל וויסן אז דער באנוצער האט מערערע באנוצער נעמען. און אפילו אויב דער באנוצער נעמט זיך שטרענג פאר צו האלטן די פאליסיס, קען אויך זיין אז ער זאל פארגעסן און זיך אריינלאגירן בטעות מיט אנדערע באנוצער נעמען, און בטעות יא עובר זיין אויף די פאליסיס. דעריבער איז דער גילוי גאר א טובה פאר אים אז דאס זאל אים דערמאנען אז עס איז נישט אויסגעהאלטן.
נייע באנוצער דארפן וויסן אז טאמער מען האט אייך מגלה געווען ווערט נישט באליידיגט און פילט אייך נישט געטראפן אדרבה נעמעט איייך אויפצובויען וויקיפעדיע, און אייער רעקארד וועט רעדן פאר זיך.
כאראקטיריסטיקס פון א סאקפאפעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיי פירן עדיט קריגן.
- זיי קענען זיך גראד אויס מיט אלע פאליסיס און גיידליינס ווי למשל זיי פילן אויס די קורץ ווארט ביים עדיט און אזוי ווייטער.
- זיי בעטן גראד אויסמעקן ארטיקלן.
- זיי ווילן גראד ווערן א סיסאפ.
- זיי שרייבן מער ווייניגער פון איין אישו.
- זיי ווערן פלוצלינק נעלם פון דא אויף לאנגע שטרעקעס.
- זיי נוצען דאס צו מאכן נארישע קריגערייען, מיט 2 נעמען, אז מען זאל מיינען אז זיי זענען 2 באזונדערע באנוצער.


text:
פאלאנגען
די פאלאנגען מאראן קריסטליך, לבנון יוגנט באוועגונג, און מיליציע, זענען געגרינדעט געווארן דורך פיער זשומייעל, נאכצומאכן די שפאנישער פאלאנכוט פאשיסטישער פארטיי, אין יאר 1936. עס ווערט אויך גערופן קאטייעב, אדער לבנון סאציאל דעמאקראטישע פארטיי.
די מיליציע איז געווארן באוואוסט אין דעם לבנון ברודער קריג, ווי די שטערקסטע אויף דער רעכטער זייט, און שפעטער ביים ישראל קריג פרידן פארן גליל, ווי אין דער אראבישע וועלט זענען זיי אנגענומען אלס קאלאבארירער.
זיי האבן דורכגעפירט עטלעכע מאסן רציחות קעגן פאלעסטינער וואו אסאך אומשולדיקע זענען אומגעקומען.
היינט זענען זיי א פאליטישע פארטיי, און האבן פינף דעפוטאטן אינעם לעבאנעזן פארלאמענט.
אינהאַלט
די היסטאריע פון א יוגנט באוועגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געגרינדעט דורך פיער זשומייעל אין 1936, אויפן געדאנק פון אנדערע פאשיסטישע באוועגונגען אין אייראפע, אין יענע יארן. אנהייב איז פיער געווען א דיקטאטור, און ביז היינט באנוצן זיי זיך צו סאלוטירן, מיט אן אויסגעשטרעקטע האנט, ווי די נאציס.
געוויסע האלטן אז די פארטיי האט געשטיצט די פראנצויזישע ווישי רעגירונג, ביים צווייטע וועלט מלחמה. פון אנהייב האבן זיי געהאלטן פונעם פראנצויזישן מאנדאט, אבער שפעטער האבן זיי געוואלט אויפשטעלן א זעלבסטשטענדיקע לבנון, דערפאר האט פראנקרייך זיי געמאכט אומלעגאל.
די פאלאנגען האבן זיך געזען, אלס א טייל פונעם מערב וועלט, זייער צייטונג איז געווען געשריבן אין אראביש, און אין פראנצויזיש.
1949, איז געווען די יאר וואס האט זיי גרויס געמאכט, ווען סיריע האט געוואלט פארוואנדלען לבנון צו א טייל פון גרויס-סיריע, און די קריסטן האבן מורא געהאט, צו ווערן א קליינע מינאריטעט, אין א ריזיגע סוני לאנד.
אידעאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פארטיי איז א רעכטע פארטיי אין אירע אידעאן, גלייבנדיק אין א פרייע מארק, אנטי קאמוניזם פריוואטע אינוועסטירונג אא"וו. אויך איז די פארטיי געווען אנטי אראביש, מיט נאציאנאליטעט. און אנטי פאלעסטינער, וואס דאס איז געווען די הויפט ציל אין שפעטערדיקע יארן.
די קריסטן האבן זיך שטענדיק גערעכנט פארן סטאטוס קווא, קעגנשטעלנדיק זיך פאר א נאציאנאלע ציילונג, וויבאלד זיי האבן נישט געוואלט ווערן א מינאריטעט גרופע אינעם לעוואנט. די מוסלמענער פון די אנדערע זייט האבן געטענהט, אז די קריסטן האבן צופיל כח, און היינט זענען זיי מער נישט קיין רוב.
ביי די קליינע ברודער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1958 איז פארגעקומען א קליינע ברודער קריג אין לבנון, דער קריסטליכער פרעזידענט, האט אריינגערופן דאס מיליטער, צו איינפירן ארדענונג. אבער דאס מיליטער האט נישט געוואלט, דעמאלט איז די פאלאנגען מיליציע ארויס מיט איר גאנצע שטארקייט, און זי האבן געברענגט זייערע קרעפטן איינצושטילן די קריג.
אירע קריג מיט די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, איז אנגעגאנגען פאר לאנגע יארן, נאך איידער די גרויסע ברודער קריג האט אויסגעבראכן, זיי האבן באשלאסן אויפצושטעלן אן אפציעלע פארטיי מיליטער, מיט קאמאנדאס, אין די אנהייב 1960ע יארן, די SKS.
די געשלעגן מיט די פאלעסטינער האבן זיך געשטארקט, נאכן שווארצע סעפטעמבער, ווען לבנון איז פיל געווארן מיט פאלעסטינער טעראריסטן. די קריסטן האבן זיך געפארכט פון אזויפיל פאלעסטינער, הגם פיער האט איינגעשטימט, אז זיי קענען קומען, אבער מיטן תנאי אז זיי מאכן נישט קיין צרות איבער די לעבאנעזע גאס, א תנאי וואס די פאלעסטינער האבן נישט געזען פאר וויכטיג איינצוהאלטן. דאס איז געווען נאך א סיבה פארן שווערע באוואפענונג, פון די פאלאנגען, מיט טרענירונגען, ביים אויסבראך פונעם ברודער קריג האבן די פאלאנגען געהאט 8,000 קעמפער, און נאך 20,000 מיטגלידער.
דער ברודער קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די ברודער קריג האט אויסגעבראכן, האבן זיי זיך פארנומען בעיקר, מיט באשיצן קריסטליכע געגנטער, און אטאקירן פאלעסטינער פליטים לאגערן, שפעטער מיט די צייט האבן זיי אויסגעברייטערט זייער כח, מיט שטיצע פון בעלגיע, מערב דייטשלאנד, און איראן פונעם שאך.
זיי האבן אנהייב געהאט שטיצע פון סיריע, און זיי האבן געהאט שטיצע פון ישראל דורכאויס רוב פונעם קריג, מנחם בעגין האט זיי ארויסגעהאלפן מיט שווערע וואפן, און געפאנצערטע מאשינען, און געגרינגעט די צד"ל.
אין 1982, ווען ישראל האט אינוואדירט לבנון, זענען די פאלאנגען געווארן די שטערקסטע פארטיי. באשיר זשומייעל, איז ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט, זיין ברודער אמין זשומייעל האט אים איבערגענומען, ווען באשיר איז אומגעקומען.
דאס קאלאבארירן מיט ישראל, האט זייער שלעכט געמאכט זייער אויסזען, אינעם לאנד און איבער די אראבישע וועלט. און א שלום אפמאך וואס אמין האט אונטערגשריבן מיט ישראל 1983, איז צונישט געווארן נאך גרויס דרוק.
די קאמאנדא איינהייט, האט פארמאגט טויזענט קעמפער, אויפגעשטעלט מיט סירישע הילף, באשיר זשומייעל האט זיך באנוצט מיטן איינהייט, אונטערצוברענגן זיינע פאליטישע פיינט, ווילנדיג אויפשטעלן די לבנון קרעפטן, א פאראייניקטע קריסטליכע פראנט. די קעמפער זענען געווען באוויסט פאר זייער אכזריות, זיי זענען פאראנטווארטליך פאר עטליכע מאסן מערדערייען, וואס זענען פארגעקומען אין די פליטים לאגערן.
די באוויסטע סאברא און שאטילא מאסנמארד, האבן זיי געטון, אנדערע וואס איז באוויסט געווארן אלס דער שווארצע שבת, טעל זאטאר מארד, קארטינע מארד.
פראבלעמען אינעם פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיער זשומייעל איז געשטארבן 1984, און אמין איז נישט געווען קיין פירער, ווי זיין טאטע און ברודער, איז דער פארטיי צופאלן. פאליטישע צעטיילונגען זענען פארגעקומען, שפעטער זענען זיי ארויס פונעם לבנונער פראנט, א געוויסער זשארזש סאדע, האט אונטערגעשריבן אויפן טייף אפמאך, אזוי ארום פארענדיקט די קריג.
אמין איז געווען דעמאלט אין פאריז, די קינדער פון באשיר, און אמין האבן אויפגעשטעלט אן אפאזיציע, קעגן דעם פארטיי. זענדיק אינעם פארטיי, א בלינדע האן פון סיריע.
אין 2005, איז דער פארטיי צוריק פאראייניקט געווארן, אמין איז היינט דער פארזיצער פונעם פארטיי, זיין זון פיער אמין זשומייעל איז אומגעקומען אין אן אטענטאט פון סיריע. דער פארטיי האט פארלוירן איר אלטע גלאנץ און כח.
היינט האבן זיי פינעף מאנדאטן אינעם לעבאנעזע פארלאמענט.


text:
אבות דרבי נתן
אבות דרבי נתן איז א מדרש געבויט אויף פרקי אבות, עס הייבט אהן מיט א פרק פון מסכת אבות, און לייגט צו דערצו נאך אסאך מדרשי חז"ל און מעשיות פון תנאים און אמוראים, דער מדרש איז ארייגעדרוקט אין ש"ס ווילנא נאך מסכת עבודה זרה. דער מדרש איז א אלטער מדרש די ערשטע ראשונים ברענגען איר ווי רש"י און דער ספר הערוך. עס האט מפורשים ווי דער ספר כסא רחמים פון חיד"א. עס איז דא אין דער מדרש פארשידענע נוסחאות, רש"י אין מסכת אבות צייכנט צו צוויי נוסחאות. אין שנת ה'תרמ"ז האט שלמה זלמן שעכטער, א משכיל וואס געוואוינט אין ווין און אין לאנדאן, געדרוקט דעם ספר מיט צוויי סארט נוסחאות.


text:
דזשינגיס כאן
דזשינגיס כאַן (1162 - 1227) איז געווען דער גרינדער, הערשער (כאַן) און קייסער פון דער מאנגאלישער אימפעריע. ביים סוף פון זיין לעבן האט די אימפעריע אריינגענומען א גרויסן טייל פון צענטראל אזיע און כינע. זיינע זין האבן פארגרעסערט די אימפעריע ביז מזרח אייראפע. ער איז געווען טאלעראנט צו אלע רעליגיעס.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין אמתער נאמען איז געווען טעמודזשין, וואס מיינט "דער גרויסער שטאל". ער האט געקריגן דער נאמען דזשענגיס כאן נאך ער איז געווארען קייסער פון מאנגאליי אין 1206. היינט דער נאמען איז געשרייבן ЧиHrиc XaaH אין קירילישער שריפט און 成吉思汗 (פיניין: Chèngjísī Hàn) אין כינעזישע שריפט.


text:
פארגיכערונג
אין קינעמאטיק (אן אפטיילונג פון פיזיק) איז די פאַרגיכערונג פון א זאך וויפיל די גיכקייט פון דער זאך ענדערט זיך אין א מאס צייט. אין איין דימענסיע איז די פארגיכערונג די ראטע ווי א זאך גייט גיכער אדער פאמעלעכער. אין אלגעמיין, אבער, איז גיכקייט א וועקטאר, און די פארגיכערונג שילדערט די ראטע פון ענדערונג פון סיי די גרייס און סיי די ריכטונג פון גיכקייט. אין אינטערנאציאנאלע איינסן מעסט מען פארגיכערונג אין מעטער א סעקונדע א סעקונדע.
אין קלאסישער מעכאניק, פאר א קערפער מיט קאנסטאנטער מאסע, איז די פארגיכערונג פראפארציאנעל צו דער נעטא קראפט וואס ווירקט אויף אים (ניוטאנס צווייטער געזעץ):
- F = m a
וואו F איז די רעזולטאטישע קראפט אויפן קערפער, m איז זיין מאסע און a איז זיין פארגיכערונג.
ווען א קערפער פאלט איבער דער ערד אין פרייען פאל, האט ער א פארגיכערונג פון (בערך) 9.8 מעטער א סעקונדע א סעקונדע. מען איז געוואוינט צו ניצן דעם בוכשטאב g פאר דעם נומער.


text:
אריה לייב הכהן העלער
רבי אריה לייב הכהן העלער (ה'תק"ה (1745), קאלוש - י"ט טבת ה'תקע"ג (1812), סטרי) איז געווען אב"ד פון סטרי און האט מחבר געווען דעם "קצות החושן".
ר' אריה לייב איז געבוירן אין ה'תק"ה אין קאלוש, אסט-גאליציע (היינט אוקראינע).
זיין ברודער: ר' יהודה כהנא (בעל קונטרס הספקות ותרומת הכרי). פון זיינע תלמידים: ר' אריה ליבוש ליפשיץ (בעל שו"ת אריה) ור' אשר ענזיל צוזמיר (בעל שו"ת מהריא"ז).
זיין זיידע איז געווען אן אייניקל פון בעל תוספות יום טוב האט זיך געצויגן פון רוסלאנד קיין קאלוש אין געגענט פון סטאניסלאוו אין גאליציע. דארטן האט משדך געווען זיין זון – ר' יוסף, מיט א ארימער טאכטער, אין מיט דער עצה פון ר' חיים צאנזער, האבן מאן און ווייב געבליבן וואוינען אין דעם הויז פון זייערע באזונדערע עלעטרן. אין יאר ה'תק"ה איז געבוירן ר' אריה וואס איז געגאנגען וואוינען אין הויז פון זיין טאטן אבער זיין ברודער – ר' יהודה, איז געבליבן וואוינען מיט דער מאמע.
אין זיין יוגנט האט ער געדינט אלס רב אין שטאט ראזינטאב. ער האט געלעבט מיט מורה'דיגער ארימקייט און דחקות . און ווינטער איז ער געזיצן א גאנצן טאג אין בעט צוגעדעקט פון די שרעקליכע פראסט, און געשריבן זיין ספר "קצות החושן". נאך דעם וואס ער האט גענדיגט שרייבן דעם ספר איז ער אנגעקומען צו ר' צבי הירש צו נעמען זיין הסכמה. ר' צבי האט געקווענקלט אים צו געבן די הסכמה, און אים פארבעטן ער זאל צוריקקומען אויף מארגענס. ר' אריה איז דאן געווען רב פון סטרי. צומארגענס הערט ער ווי דער גבאי פון בית המדרש ליידנט איין דעם ציבור צו אן הכנסת ספר תורה וואס וועט ארויסגיין פון הויז פון ר' צבי. אזוי ווי ר' אריה האט זיך דערנענטערט צו ר' צבי כדי אים צו קושן דעם העמד, האט ר' צבי אויפגעהויבן די עק פון זיין העמד און צו אלעמענס וואונדער איז דאס געווען דער כתב היד פון ר' אריה – "קצות החושן".
פאר זיין הסתלקות אין יאר ה'תקע"ג האט ער געדינט אלס רב אין סטרי, דארטן האט ער אויך געפירט א ישיבה.
פון זיינע ספרים: • אבני מילואים: אויף שולחן ערוך אבן העזר. • משובב נתיבות. • קצות החושן. • שב שמעתתא.


text:
שלמה זלמן שניאורסאן
רבי שלמה זלמן שניאורסאן (ה'תק"ץ - כ"ז אייר ה'תר"ס) אין געווען אדמו"ר אין קאפוסט. דער גרעסטער טייל פון חב"ד חסידים אין זיין צייט זענען געווען זיינע חסידים.
רבי שלמה זלמן איז געבוירן אין לובאוויטש צו זיין פאטער רבי יהודה לייב פון קאפוסט.[1] י' טבת תר"ז איז ער געווארן אן איידעם ביי רבי יעקב אריה לייב לוריא פון ליעפלי. ער האט געלערנט אין ליעפלי אויף קעסט 10 יאר, דערנאך איז ער צוריק צו זיין פאטער'ס הויז.
ער פלעג האלטן לאנגע דרשות.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין ספר "מגן אבות".[2]
צווישן זיינע חסידים איז געווען הרב יוסף ראזין, דער "ראגאטשאווער", וואס איז געווען רב פון די קאפוסטער חסידים אין דענענבורג, לעטלאנד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק אלפסי החסידות מדור לדור (ירושלים תשנ"ה) עמ' 163, 166


text:
גבעת זאב
גבעת זאב איז א יידישע זידלונג, צפון מערב פון ירושלים, און דרום פון ראמאללא, אויף דער אנדערער זייט פון דער גרינער ליניע, געגרינדעט אין יאר 1983, און דערקלערט געווארן אלס לאקאלע ראט, אין יאר 1984.
לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, וווינען אין גבעת זאב 11,300 איינוווינער, דאס שטעטל ווערט פארעכנט אלס מער פארמעגליך, מיט אן איינקונפט פון איבער 7,000 שקל א חודש פער ארבעטער.
צו דער שטאט פארבינדט שאסיי 443 פון ירושלים, און אויך גאלדע מאיר בולעווארד, פון רמות, און קבר פון שמואל הנביא, קומט אן קיין גבעת זאב. דער פארזיצער פון די ראט איז יוסי אברהמי.
דער הויף פון קארלין סטאלין געפינט זיך אין גבעת זאב.


text:
סדום
סדום מיט נאך פיר שטעט, עמורה, אדמה, צבויים און צוער זענען פינף היסטארישע שטעט וואס ווערט געברענגט פארשידענע געשיכטעס אין די תורה.
דער שטאט סדום איז לויט די היסטאריע פון די תורה געווען א שטאט ווי די איינוואוינער זענען געווען שלעכט, אומפארגינעריש און אומרעכטפארטיג איינעם צום אנדערן, לויט חז"ל האט מען דארט באשטראפט איינער וואס האט געטאן א געפעליקייט פאר א צווייטן.
ביזן היינטיגן טאג, טוט דער ווארט סדום סימבאליזירן אן אקט אדער אייגעפיראכט פון אומ'יושר אדער אומ'ציווילירט. ווי עס ווערט אנגערפן "חוקי סדום" און אויף ענגליש רופט זיך עס "sodomy". אויך די משנה און מסכת אבות כאראקטיזירט אן אומפארגינער אלס "מדות סדום", ווי די משנה זאגט: שֶלִי שֶלִי וְשֶלָך שֶלָך זוּ מֶדַת סְדוֹם, טייטש: מיינס איז מיינס און דיינס איז דיינס דאס איז א מדה פון סדום.
די געשיכטע אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שטאט סדום ווערט געברענגט אין פרשת וירא איז געווען זייער א שלעכטע און א זינדיגע שטאט.
גאט האט באשלאסן איר צו פארטיליגן.
גאט לאזט וויסן פאר אברהם אבינו זיין פלאן צו איבערדרייען סדום. אברהם פרובירט צו מלמד זכות זיין און אפרופן די גזירה. אבער וויבאלד עס געפונען זיך נישט קיין צען צדיקים אין סדום ווערט די גזירה פארזיגלט.
באותו זמן האט געוואוינט דארט לוט, דער ברודער פון שרה, מיט זיין ווייב און זיינע צוויי טעכטער. גאט האט געשיקט צו אים די צוויי מלאכים וואס זענען געווען באזוכן ביי אברהם, זאלן אים ראטעווען און אים נעמען, זיך צו אויסבאהאלטן צו א דערביי נעבענדיגער שטאט מיטן נאמען צוער, וואס די שטאט איז אפגעשוינט געווארן נאר כדי צו ראטעווען לוט.
די איינוואוינער פון סדום דערוויסן זיך פון די צוויי באזוכער ביי לוט. די גאנצע שטאט זאמעלט זיך אן ארום לוט'ס הויז און ווילן טשעפן די צוויי מלאכים. לוט בעהט זיך ביי די שטאט מענטשן נישט צו טשעפען די געסט, ער אפפערט זיי זיינע צוויי אומ-פארהייראטע טעכטער פאר אן אויסטויש אנשטאט די מלאכים. די מענטשן עקשנ'ען זיך און ווילן זיך איינברעכן און לוט'ס הויז. עס געשעט א נס און אלע אנגריפער ווערן בלינד און קענען נישט גרייכן די טיר פון הויז.
לוט פאקט פעק צו אנטלויפן פון סדום. ער פרובירט אויך צו ראטעווען זיינע צוויי איידעמער, און בעט זיי זאלן מיטקומען מיט אים. די איידימער זענען געווען פארהייראט צו אנדערע צוויי טעכטער פון לוט, אויסער די וואס האבן זיך שפעטער געראטוועט צוזאמען מיט לוט. די איידימער לאכן זיך אויס און בלייבן אין סדום.
ווי נאר לוט קומט אן קיין צוער האט גאט געלאזט אראפרעגענען שוועבל מיט פייער אויף סדום מיט נאך דריי דערנעבענדיגע שטעט, עמורה, אדמה און צבויים, וואס האט פארברענט און פארניכטעט די מענטשן.
אויך די ערד זעלבסט איז אויף א פערמאנאט אופן קאליע געגאנגען, אזוי אז מ'קען דארט קיינמאל אנזייען געוואוקסן. ווי די פסוק זאגט אין פרשת נצבים גָּפְרִית וָמֶלַח שְׂרֵפָה כָל-אַרְצָהּ לֹא תִזָּרַע וְלֹא תַצְמִחַ וְלֹא-יַעֲלֶה בָהּ כָּל-עֵשֶׂב כְּמַהְפֵּכַת סְדֹם וַעֲמֹרָה אַדְמָה וּצְבֹיִים אֲשֶׁר הָפַךְ יְהוָה בְּאַפּוֹ וּבַחֲמָתוֹ .
איידער די איבערקערניש איז סדום געווען פון די פעטסטע און פרוכטבארע פעלדער אין ארץ ישראל. ווי מ'געפינען מיר אז ווען לוט האט זיך אפגעטיילט פון אברם, איז ער געגאנגען דרום-וועגס צו סדום, כדי צו אנפיטערן זיינע רינדער און פי. ווי די פסוק זאגט אין בראשית י"ג וַיִּשָּׂא לוֹט אֶת עֵינָיו וַיַּרְא אֶת-כָּל כִּכַּר הַיַּרְדֵּן כִּי כֻלָּהּ מַשְׁקֶה לִפְנֵי שַׁחֵת יְהוָה אֶת-סְדֹם וְאֶת-עֲמֹרָה כְּגַן יְהוָה כְּאֶרֶץ מִצְרַיִם בֹּאֲכָה צֹעַר .
אויך איז די שטאט פיזיש איבערגעדרייט געווארן, קאפ אראפ פיס ארויף, די אלע פיר שטעט זענען געזעצן אויף איין גרויסע שטיין און גאט האט גענומען די שטיין און עס גענצליך איבערגעדרייט.
לוט'ס ווייב וואס איז אויך געווען א זינדיגער, ווערט טראנספארמירט צו א שטיק זאלץ.
סדום היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז נישט קלאר פונקטלעך ווי סדום איז היינט, די אנגענומענע מיינונג אין די וועלט אז עס איז ווי דער ים המלח איז און די אומגעגנט, אין דרום ארץ ישראל. וואס איז היינט אונטער דער הערשאפט פון מדינת ישראל און עס איז א שיינער רעזארט ארט מיט האטעלן און בעדער, ווי מענטשן פארן אהין אויף אוירלויב.
אין דער תורה זעט מען אז עס איז א חלק פון ארץ ישראל ווי דער פסוק זאגט אין פרשת נח וַיְהִי גְּבוּל הַכְּנַעֲנִי מִצִּידֹן בֹּאֲכָה גְרָרָה, עַד-עַזָּה בֹּאֲכָה סְדֹמָה וַעֲמֹרָה וְאַדְמָה וּצְבֹיִם עַד לָשַׁע
אויך דער רמב"ן אין פרשת נצבים זאגט אז די אורזאך פון די איבערקערניש פון סדום איז נאר ווייל עס איז א חלק פון ארץ ישראל.


text:
סאודי אראביע
סאודי אראביע אדער סאודיע (אפיציעל קעניגרייך פון סאודי אראביע) איז אן אזיאטיש לאנד און דאס גרעסטע לאנד אינעם מיטל מזרח. זי האט גרענעצן מיט יארדאניע און איראק צו צפון און צפון-מזרח, קוווייט, קאטאר, באכריין און די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן צו מזרח, אמאן צו דרום-מזרח, און תימן צו דרום. דער פערסישער איינגאס ליגט צפון-מזרח און דער ים סוף צו מערב. זי האט א באפעלקערונג געשאצט צו 28 מיליאן, און זי באדעקט א שטח פון 2,149,690 קוואדראט ק"מ.
די הויפטשטאט איז ריאד.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפט ארבעט מיט וואס סאודי אראביע באשעפטיקט זיך איז נאפט, און איז איינע פון די רייכסטע לענדער אין מיטל מזרח, און איז פון די גרעסטע נאפט פראדוצירער איבער די וועלט, סאודי אראביע איז א מיטגליד אין אפעק.


text:
אַ סך רוסישע ייִדן פֿון סוף 19טן — אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט האָבן געלעבט מיט אַ טאָפּלדיק לעבן — אין דער ווירקלעכקייט און אויף פּאַפּיר. אין יענער צײַט האָט דער בריוון-אויסטויש געשפּילט זייער אַ וויכטיקע ראָלע אינעם לעבן פֿון ייִדישע משפּחות. די זין פֿלעגן פֿאַרלאָזן זייער היים צוליב פֿאַרשידענע סיבות, ווי: צו באַקומען אַ וועלטלעכע אָדער אַ רעליגיעזע בילדונג, צו זוכן פּרנסה, אָדער, כּדי צו לעבן אויף קעסט מיט שווער און שוויגער אין אַן אַנדערער שטאָט — אָדער זיי האָבן געוואָלט אַנטלויפֿן פֿון דער מיליטער-דינסט אין דער צאַרישער אַרמיי.
די טעכטער פֿלעגן אַוועקפֿאָרן מיט זייערע מענער — אָדער אָן זיי — כּדי צו זוכן גליקן אין גרעסערע שטעט. עס זײַנען געווען ווייניק משפּחות אין רוסלאַנד, וואָס האָבן ניט געהאַט עפּעס צו טאָן מיט דער עמיגראַציע לעבֿר-הים — קיין אַמעריקע. די קאָרעספּאָנדענץ, וואָס איז אַנטשטאַנען פֿון די דאָזיקע צעשיידונגען, איז אַן אוצר פֿון ידיעות וועגן די האָפֿענונגען און אַנגסטן פֿון ייִדיש-רעדנדיקע ייִדן אין יענע שטורעמדיקע יאָרן.
אין אַ בריוו קאָן מען אויסמאָלן אַן אימאַזש פֿון זיך אַליין לויטן אייגענעם געשמאַק און לאָזן די אַנדערע האַנדלען, לויט אייגענע פֿאָרשטעלונגען. אָבער כּדי צו זײַן בכּוח צו באַנוצן זיך מיט די דאָזיקע מעגלעכקייטן, באַדאַרף מען פֿאַרמאָגן געוויסע קענטענישן, וואָס אַ דורכשניטלעכער ייִד פֿון אַ גאַנץ יאָר האָט ניט פֿאַרמאָגט.
קודם-כּל, דאַרף מען קענען שרײַבן פֿליסיק ייִדיש און דערצו נאָך אַ ביסל רוסיש און לשון-קודש. דערפֿאַר האָט מען זיך גענייטיקט אין מוסטערן ווי אַזוי זיך אויסצודריקן אויף פּאַפּיר. פֿאַר דעם האָט מען זיך געווענדעט צו דעם בריוונשטעלער — אַ זאַמלונג פֿון מוסטער-בריוו פֿאַר געשעפֿטלעכער און פּריוואַטער קאָרעספּאָנדענץ.
בריוונשטעלערס זײַנען כּסדר געווען וואָלוועלע ביכעלעך, וואָס זײַנען אָפֿטמאָל צונויפֿגעשטוקעוועט געוואָרן פֿון שטיקלעך אַנדערע ענלעכע אויסגאַבעס. אויף זייערע זײַטן קאָן מען געפֿינען ניט נאָר מוסטערבריוו, אָבער אויך כּלערליי איבעריקע זאַכן: פֿון משלים און וויצן ביז עצות, ווי אַזוי צו פֿירן אַ בוכהאַלטעריע, רשימות פֿון מענערישע און ווײַבערישע נעמען און אַפֿילו ווערטער-שפּילן. אָבער דער קערן פֿון יעדן בריוונשטעלער זײַנען, נאַטירלעך, די מוסטערבריוו, וואָס מען קאָן קאָפּירן, צופּאַסן צום אייגענעם נוצן, אָדער סתּם לייענען און קלײַבן נחת.
ווער זשע האָט פֿאַרפֿאַסט די דאָזיקע ביכעלעך? אַ סבֿרה, אַז דאָס רובֿ פֿון די בריוונשטעלערס פֿונעם 19טן ביזן 20סטן יאָרהונדערט זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן דורך משׂכּילים אָדער יחידים פֿון דער נאָך-משׂכּילישער אינטעליגענץ. אַ סך אַזעלכע שרײַבער און זשורנאַליסטן האָבן געזוכט זײַטיקע פּרנסות ווי אַ צוגאָב צו די באַשיידענע הכנסות פֿון זייער "ערנסטער" ליטעראַרישער שאַפֿונג.
מן-הסתּם, האָבן זיי געהאַלטן בריוונשטעלערס פֿאַר אַ גרינגן אופֿן צו פֿאַרדינען אַ פּאָר קערבלעך. אָבער דאָס רובֿ פֿון זיי, אַפֿילו די, וואָס האָבן ניט געהאַלטן פֿון ייִדיש, האָבן גענומען ערנסט די פּעדאַגאָגישע אויפֿגאַבע פֿון לערנען מיט זייער לייענערשאַפֿט, ווי אַזוי מען דאַרף שרײַבן גראַמאָטנע אויף ייִדיש כּדי צונויפֿצושטעלן אַ לײַטישן בריוו.
אַ ספּעציעלער אָפּטייל פֿון אַ בריוונשטעלער איז כּסדר געווען געווידמעט דער קאָמערציעלער קאָרעספּאָנדענץ פֿאַר געשעפֿטסלײַט, וועלכע האָבן זיך גענייטיקט אין מוסטערן פֿאַר פֿרעמדע שפּראַכן, וואָס זיי האָבן ניט געקענט גוט, אַרײַננעמענדיק דעם דײַטשמערישן ייִדיש. חוץ דעם, האָבן די בריוונשטעלערס פֿאָרגעלייגט מוסטערן, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען פֿאַרשידענע פּריוואַטע סיטואַציעס, ווי אַ שטייגער פֿאַר עלטערן, וועלכע זאָרגן זיך, אויב זייער זון איז, חלילה, ניט קראַנק און פֿאַר וואָס ער שרײַבט זיי ניט, אָדער פֿאַר חתן-כּלה, וועלכע ווילן זיך אַרויסווײַזן איינער פֿאַרן אַנדערן ווי הײַנטצײַטיקע מענטשן.
אייניקע מוסטערן האָבן אַן אויסגעשפּראָכענע משׂכּילישע כּוונה, ווי למשל אַן התלהבֿותדיקער בריוו פֿון אַ יונגערמאַן וועגן אַ רוסישן בוך, וואָס ער וויל פֿאַרבאַהאַלטן פֿון זײַן שווער. אָבער אַנדערע בריוו אין דעם זעלבן בריוונשטעלער וואָרענען קעגן פֿאַרפֿירערישע וועלטלעכע נסיונות. אין די דאָזיקע עקלעקטישע מישמאַשן זעט מען אַן אָפּשפּיגלונג פֿון דעם געראַנגל פֿון פֿאַרשידענע כּוחות אין דעם משפּחה-לעבן פֿון יענער צײַט. די מחברים האָבן נאַטירלעך געהאַט זייערע אייגענע אָנזיכטן, אָבער זייערע בריוונשטעלערס האָבן זיך אָריענטירט אויף אַ ברייטערן עולם פֿון פּאָטענציעלע קונים.
הגם די מוסטער-בריוו האָבן ניט געדאַרפֿט זײַן אָריגינעל, האָבן אייניקע בריוונשטעלערס געהאַט אַן אייגן פּנים. אַזוי למשל, דערווײַזט "דער נײַער אָבראַזצאָווער בריפֿענשטעלער" פֿון פּאָליאַק-גילמאַן (1904) אַ נטיה צו עמאָציאָנעלער דראַמאַטיזאַציע. בערנשטיינס "נײַער ייִדישער פֿאָלקס-בריפֿענשטעלער", וואָס איז אַרויס פֿאַר דער ערשטער וועלט-מלחמה, גיט זיך אָפּ מיט דער פּראָבלעמאַטיק פֿון דער מאָדערנער יוגנט. דער "איגרון שלם" פֿון דוד פֿרישמאַן, אַבֿרהם פּאַפּערנאָ און פֿרוי העס איז אויסן נאָכצומאַכן די רוסישע מוסטערן, בעת האַרקאַוויס "אַמעריקאַנישער בריפֿען-שטעלער" פֿון 1902 פֿאָלגט נאָך די אַמעריקאַנישע "לעטער-רײַטערס" אויפֿן חשבון פֿונעם ספּעציפֿיש-ייִדישן מהות.
כּדי צו פֿאַרשטיין, וווּ עס שטעקט (חוץ דער שפּראַך) דער עצם ייִדישקייט פֿון די מיזרח-אייראָפּעיִשע בריוונשטעלער, קאָן מען זיי פֿאַרגלײַכן מיט ענלעכע רוסישע ביכער, "פּיסמאָווניקעס", פֿון יענער צײַט. די רוסישע "פּיסמאָווניקעס" לערנען זייערע לייענער ווי אַזוי זיך צוצופּאַסן צו דעם היעראַרכישן געזעלשאַפֿטלעכן עטיקעט. דאָ געפֿינט מען, למשל, פֿאָרמעלע בריוו פֿון קינדער, וואָס באַגריסן זייערע עלטערן מיט נײַ-יאָר אָדער געבוירנטאָג.
דאָס זײַנען אַ מין לערנביכער פֿאַרן קליינבירגערלעכן שטאַנד, וועלכע אָריענטירן זיך אויף דער נאָרמע פֿון העכערע געזעלשאַפֿטלעכע שיכטן. דער ייִדישער בריוונשטעלער איז אויסגערעכנט אויפֿן דערוואַקסענעם לייענער, וועלכער שנײַדט זיך ניט אַרײַנצוגייען אין די "הויכע פֿענצטער". אַנשטאָט דעם, האָט דער ייִדישער לייענער אַ טיפֿן אָפּשײַ פֿאַר די, וואָס קענען שרײַבן אין פֿאַרשידענע שפּראַכן. די בריוונשטעלערס באַטאָנען, ווי וויכטיק עס איז משׂיג צו זײַן כאָטש די סאַמע יסודות פֿון דער שרײַבערישער מלאָכה. למשל, אַ יונגערמאַן באַשרײַבט אין איינעם אַ בריוו פֿונעם "נײַער אָבראַזצאָווער בריפֿענשטעלער" ווי ער איז באַגנבֿהט געוואָרן און האָט זיך שוין געהאַלטן בײַם וואַרפֿן אין טײַך אַרײַן, אָבער ער איז געראַטעוועט געוואָרן דורך זײַנע קענטענישן פֿון ייִדיש, רוסיש און רעכענען, וואָס אַ דאַנק זיי, האָט ער באַקומען אַ שטעלע בײַ אַ גבֿיר.
די טעמע פֿון ליבע ווערט באַהאַנדלט אין רוסישע "פּיסמאָווניקעס" מיט כּלערליי שאַטירונגען, פֿון לײַדנשאַפֿטלעכע דעקלאַראַציעס פֿון אַ פֿאַרליבטן יונגערמאַן ביז די ביטערע טענות וועגן אַ קאַלטן אָפּזאָג. אין די ייִדישע בריוונשטעלערס, להיפּוך, פֿאַרנעמט די ליבע-טעמע זייער אַ באַשיידן אָרט. איין בריוונשטעלער מאַכט אַפֿילו חוזק פֿון אַ פּאָרפֿאָלק, וואָס באַנוצט זיך מיט דעם זעלביקן מקור פֿאַר זייערע ליבע-בריוו.
בעת אייניקע חתן-כּלה-בריוו זײַנען פֿאָרמעל און מליצהדיק, זײַנען די אַנדערע אויסן אַרויסצוּווײַזן די הײַנטצײַטיקע מידות. אייניקע ייִדישע בריוונשטעלערס באָרגן גאַנצע אָפּטיילונגען פֿון רוסישע "פּיסמאָווניקעס", די אַנדערע קאָמבינירן מאָדערנע אידעען מיט טראַדיציאָנעלע ייִדישע באַגריפֿן פֿון צניות. למשל, שׂרה שנאַורזאָן אין "מילערס נײַער בריווענשטעלער אין צוויי טיילן" (פּיאָטרקאָוו, 1911) חידושט זיך, הלמאי איר חתן דוד איז געווען אַזוי קאַלט צו איר בעת זײַן באַזוך בײַ איר, און פֿאַר וואָס זײַן שמועס איז געווען אַזוי באַנאַל. אָבער זײַן בריוו, זאָגט זי ווײַטער, האָט פֿאַר איר אַנטפּלעקט דעם שטאַרקן כאַראַקטער פֿון אַ מענטשן, וואָס האָט ניט ליב אויסצוגיסן זײַן האַרץ.
אין דעם זעלבן בריוונשטעלער בעט ירוחם פֿישעלזאָן מחילה בײַ פֿרויליין זאָנענשײַן פֿאַר ניט שרײַבן. איר פֿאָטער האָט אים געזאָגט, לאָזט ער איר וויסן, אַז ער זאָל מאַכן קלאָר זײַנע כּוונות אין סאַמע ערשטן בריוו זײַנעם, אָבער ער איז ניט בכּוח צו מאַכן אַן ענדגילטיקן באַשלוס גלײַך. ער לייגט איר פֿאָר צו טרעפֿן זיך נאָך אַ מאָל. זי איז מסכּים, ווײַל "אַלס אַ טאָכטער פֿון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט" גלייבט זי ניט, אַז עס איז גענוג צו טרעפֿן זיך צוויי אָדער דרײַ מאָל, כּדי צו קומען צו אַזאַ וויכטיקן באַשלוס. אין אַנדערע בריוונשטעלערס געפֿינט מען בריוו וועגן די עלטערן, וואָס שטעלן זיך אַנטקעגן זייערע קינדערס ליבעס, ווי אויך ניצלעכע עצות פֿאַר אַ יונגערמאַן, וואָס האָט פֿאַרלאָזט זײַן שטעטל און וויל פֿאַרזיכערן זײַן געליבטע, אַז ער האָט זי נאָך אַלץ ליב, אַפֿילו ווען זי האָט ספֿיקות וועגן דעם.
די שטאַרקסטע און וויכטיקסטע עמאָציאָנעלע פֿאַרבינדונג אין די בריוונשטעלערס פֿאַראייניקט עלטערן און קינדער. דאָס מאַכט די ייִדישע בריוונשטעלערס אַנדערש סײַ פֿון די רוסישע "פּיסמאָווניקעס", אין וועלכע די דאָזיקע באַציִונגען האָבן אַ קנאַפּן חשיבֿות, סײַ פֿון די אַמעריקאַנישע "לעטער-רײַטערס", וועלכע ווײַזן אַרויס זאָרגן וועגן די קינדער, אָבער אָן קיין היסטערישע געפֿילן. אין די ייִדישע בריוונשטעלערס איז דאָס דאגהנען וועגן די קינדער — דער עיקר.
איינער פֿון די סאַמע בולטע בײַשפּילן פֿון אַזאַ מין קאָרעספּאָנדענץ צווישן עלטערן און קינדער האָט צו טאָן מיט אַ זון, וואָס איז צוגענומען געוואָרן אין דער צאַרישער אַרמיי בעת דער רוסיש-יאַפּאַנישער מלחמה. דאָס איז אַ קאַטאַסטראָפֿע פֿאַר זײַנע עלטערן, און זיי גיסן אויס זייער צער אין זייער בריוו. דעם זונס ענטפֿער מאַכט קלאָר דעם אונטערשיד אין זייער וועלט-אַנשויונג פֿון די צוויי דורות. זײַן בריוו איז פֿול מיט רוסישע באַגריפֿן פֿון העלדישקייט אין שלאַכט. מיר קענען אָבער ניט וויסן, וואָס האָבן וועגן דעם געטראַכט זײַנע עלטערן.
הגם די מוסטער-בריוו אין די בריוונשטעלערס שפּיגלען אָפּ אַ סך פֿון געזעלשאַפֿטלעכע און עקאָנאָמישע בײַטן, וואָס האָבן באַווירקט דאָס ייִדישע לעבן אין מיזרח-אייראָפּע, לאָזן זיי געוויסע צדדים כּמעט ניט באַרירט. דער גאַנצער פּאָליטישער אַספּעקט, בפֿרט די ייִדישע באַטייליקונג אין די רעוואָלוציאָנערע פּאַרטייען, אַזעלכע ווי "בונד", "פּועלי-ציון", די רוסלענדישע סאָציאַל-דעמאָקראַטישע פּאַרטיי ווערט ניט דערמאָנט, וואָס איז גאַנץ פֿאַרשטענדלעך, ווען מען נעמט אין באַטראַכט די צאַרישע צענזור. אָבער עס בלײַבט ניט קלאָר, פֿאַרוואָס האָט מען געלייגט אַזוי ווייניק אויפֿמערק אויף דער טעמע פֿון מאַסן-עמיגראַיצע קיין אַמעריקע. די דאָזיקע טעמע ווערט באַרירט אין ווייניק בריוו, און דאָס לעבן אין אַמעריקע ווערט פֿאָרגעשטעלט אין זיי גאַנץ אַנדערש ווי אין די רעאַלע בריוו, וועלכע די ייִדישע אימיגראַנטן האָבן געשריבן צו זייערע קרובֿים אין דער אַלטער היים.
אַמעריקע האָט זיך ניט אַרײַנגעפּאַסט אין די אידעאָלאָגישע כּוונות פֿון די מחברים פֿון בריוונשטעלערס. זייער ציל איז געווען צו רעפֿאָרמירן די ייִדן און דאָס ייִדישע לעבן אין דער אַלטער היים, אין דער רוסישער אָדער עסטרײַך-אונגאַרישער אימפּעריע; אָדער העלפֿן מקיים צו זײַן דעם ציוניסטישן חלום פֿון אויפֿבויען אַ נײַעם ייִדישן ייִשובֿ אין ארץ-ישׂראל. אַמעריקע, להיפּוך, איז אָפֿט מאָל געמאָלט געוואָרן ווי אַ שטיקל באַשטראָפֿונג פֿאַר די, וואָס האָבן באַגאַנגען דעם חטא פֿון עם-הארצות און האָבן ניט באַקומען קיין וועלטלעכע בילדונג אָדער ניט אויסגעלערנט קיין מלאָכה.
אָבער אין די ווירקלעכע בריוו פֿון די אימיגראַנטן צו זייערע קרובֿים טרעפֿט מען נעגאַטיווע באַשרײַבונגען פֿון אַמעריקע זעלטן. די אימיגראַנטן זײַנען מודה, אַז דאָס צופּאַסן זיך צו דער מאָדנער נײַער וועלט איז שווער, אָבער אין זייערע אויגן איז אַמעריקע פֿול מיט אָפֿענע מעגלעכקייטן.
פֿאַרן גרעסטן טייל פֿון די אימיגראַנטן האָט די העכערע בילדונג אין דעם משׂכּילישן זין ניט קיין שײַכות צו די פּראָבלעמען פֿון דער אימיגראַציע. אַנשטאָט דעם דערציילן די בריוו וועגן די אמתע סיבות, וואָס האָבן געטריבן די ייִדן לעבֿר-הים: אָרעמקייט, מיליטערישע דינסט, און צומאָל פּאָליטישע טעטיקייט אין די אַנטי-צאַרישע אָרגאַניזאַציעס. נאַטירלעך, האָבן די מחברים פֿון די בריוונשטעלערס ניט געטאָרט דערמאָנען אין זייערע מוסטער-בריוו, אַז די ייִדן זײַנען אַנטלאָפֿן פֿון דער מיליטער-דינסט אָדער האָבן זיך באַטייליקט אין דער רעוואָלוציאָנערער באַוועגונג. פֿונעם פּאָליטישן שטאַנדפּונקט איז די טעמע פֿון אַמעריקע געווען אַ מין פּרוש אויף דעם מצבֿ פֿון ייִדן אין רוסלאַנד, וועלכע האָבן געליטן פֿון פּאָליטישער און עקאָנאָמישער דיסקרימינאַציע.
וואָס די בריוונשטעלערס האָבן יאָ באַשריבן אויפֿריכטיק און פּרטימדיק, זײַנען געווען כּלערליי דאגות און טענות פֿון זייער לייענערשאַפֿט. אַ פֿרוי אין איינעם אַ בריוו פֿון "בערנשטיינס נײַעם ייִדישן פֿאָלקס-בריפֿענשטעלער" זאָגט, אַז זי האָט "מורא פֿאַרן פּאַפּירענעם לעבן", וואָס זי דאַרף איצט פֿירן אָן איר מאַן, וועלכער איז אַוועק קיין אַמעריקע. אין אַן אַנדערן בריוו קלאָגט זיך אַ פֿרוי, אַז איר מאַן האָט אויפֿגעהערט צו שרײַבן און האָט מן-הסתּם פֿאַרגעסן אין איר און אירע קינדער. אַזאַ מין מוסטערבריוו לאָזן זיך אויסטײַטשן סײַ ווי אָפּרופֿן אויף רעאַלע צרות פֿון די לייענער, מיט וועלכע אַזעלכע זאַכן האָבן זיך געטראָפֿן אין זייער רעאַלן לעבן; און סײַ ווי אָנווײַזונגען, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען די דאָזיקע דאגות אין בריוו. הקיצור, זיי לערנען, די דאָזיקע מוסטערבריוו, ווי אַזוי מען דאַרף "לעבן אויף "פּאַפּיר".


text:
ברכת המזון
ברכת המזון אדער בענטשן, איז די מצוה פון לויבן גאט נאכן עסן א כזית ברויט.
די מצוה פון בענטשן שטייט אין די תורה, ספר דברים ח', וְאָכַלְתָּ, וְשָׂבָעְתָּ וּבֵרַכְתָּ אֶת-יְהוָה אֱלֹהֶיךָ עַל-הָאָרֶץ הַטֹּבָה אֲשֶׁר נָתַן-לָךְ
- איבערזעצונג: און איר וועט עסן און זיך אנזעטיגן און נאכער זאלט איר בענטשן דעם אייבירשטן אייער גאט אויף די גוטע לאנד וואס ער האט אייך געגיבן.
חז"ל זאגן אז פון די דאזיגע פסוק זעהט מען אז מען דארף זאגן דריי ברכות, ברכת הזן, ברכת הארץ און ברכת ירושלים. דאס זענען די ערשטע דריי ברכות פון בענטשן, הזן את הכל, על הארץ ועל המזון און בונה ברחמיו ירושלים.
די ברכה פון הָאֵל אָבִינוּ מַלכֵּנוּ, איז נישט פון די ארגינעלע מצוה, דאס האט שפעטער רבן גמליאל ובית דינו נאכן חורבן בית שני אין יבנה מתקן געווען. ווי עס ווערט אנגערופן ברכת הטוב והמטיב, צוליב וואס די ארגינעלע נוסח פון די ברכה איז בלויז געווען "ברוך אתה ה' אמ"ה הטוב והמטיב". די ברכה איז ספעציעל געווידמעט פאר די גענאדע וואס גאט האט באותו זמן געטאן, ווען די טויזענטער דערמארדעטע אידן פון די שטאט ביתר וואס זענען געלעגן פאר א וויילע אומבאערדיגט, האט מען געקענט באערדיגן און זיי זענען נישט פארשטונקען געווארן.
פון די הרחמן'ס און ווייטער, דאס האט מען צוגלייגט אין די צייטן פון די גאונים, דארט מעג מען צולייגן אייגענע געבעטן.
די ערשטער נוסח פון ברכת המזון איז געווען פון אברהם אבינו ווען ער האט אנגעפיטערט זיינע געסט, האט ער נאכן עסן זיי געהייסן זאגן די ווערטער "בָּרוּך אֵל עוֹלָם שֶאָכַלנוּ מִשֶלוֹ".
די ערשטע דריי ברכות האבן זיך שטענדיג געטון פארענדערן לויטן מצב פון די אידן, צום ביישפיל די ברכה פון נודה לך, וואס דאנקט גאט פאר געבן ארץ ישראל, איידער די אידן זיינען אריין קיין ארץ ישראל אין די צייטן פון משה רבינו איז די ברכה נישט געווען א לויב, ווייל מ'איז דאך נאך נישט געווען אין ארץ ישראל, נאר די נוסח איז געווען א געבעט. די זעלבע מיט רחם, איז נישט געווען ספעציפיש איבער ירושלים און דער ביהמ"ק נאר אין אלגעמיין איבער השראת השכינה.
די ענדגילטיגע נוסח וואס מיר זאגן היינט איז מתקן געווארן ווי פאלגענד:
- הזן, דורך משה רבינו ביי די נידערן פון די מן. די ווערטער "כאמור פותח את ידך ומשביע לכל חי רצון", זענען דא וואס לאזן עס אויס, ווייל דאס קומט דאך פון תהלים. אבער עס זענען דא וואס זאגן אז די ווערטער האט יא משה רבינו געמאכט, נאר דוד המלך האט עס בלויז אריינגעשטעלט אין תהלים.
- נודה, דורך יהושע בן נון נאכן איינעמען ארץ ישראל.
- רחם, איז ציטייטלט, די חלק וואס רעדט פון ירושלים האט מתקן געווען דוד המלך, וואס איז געווען די ערשטער אידישער קעניג פון ירושלים, און די חלק פון דער ביהמ"ק האט מתקן געווען שלמה המלך, וואס האט געבויט דער ביהמ"ק. דעמאלטס האט די געבעט געמיינט אז ירושלים און דער ביהמ"ק זאלן אנהאלטן. היינט מיינט עס עס זאל ווידער באנייט ווערן.


text:
א ייש"כ פֿון וויקיפעדיע גרינדער זשימי וויילס
אומגלייבלעך.
יעדע יאר שטעלט די וויקימעדיע פֿונדאַציע א ציל וואס זי ווייס וועט זײַן שווער צו דערגרייכן. זיי מוזן, ווײַל די וויקימעדיע וועבזײַטלעך און באַוועגונג האַלט אין אײַן וואַקסן. וויקיפעדיע איז אַצינד דאס פֿינפֿטע מערסטע באַזוכטע וועבזײַטל אין דער וועלט, אבער אונזער שטאַב, אינפֿראַסטרוקטור און בודזשעט זענען נישטיק רעלאַטיוו צו נאר וועלכן פֿון די אַנדערע 10 גרעסטע וועבזײַטלעך.
יעדע יאר, קומט צוזאַמען די וועלט צו שטיצן וויקיפעדיע און אירע שוועסטער זײַטלעך. דאָס ערשטע מאָל וואָס מיר האבן געשאַפֿן געלט איז דאָס געווען א קהלשער אָנשטרענג צו קויפֿן פֿאַר א וואלונטיר—וואָס שפעטער איז ער געווארן אונזער ערשטער טעכנישער דירעקטאר—א דרינגנדיקן נייטיגן שויס-קאמפיוטער.
אבער הײַ יאר איז נאך מער אומגלייבלעך ווי געוויינטלעך ווײַל דאָס יאָר פֿײַערן מיר וויקיפעדיע'ס צענטן געבורטסטאָג. איז דאך וויכטיק אַז מ'זאל אָנהייבן דאָס יאָר אזוי: מיט א בודזשעט וואס דעקט די אַלע פראיעקטן פון דער וויקימעדיע פֿונדאַציע צו שטיצן וויקיפעדיע און אלע שוועסטער פראיעקטן ווען מיר הייבן אָן דעם נעקסטן יארצענדליקער פֿון אונזער צוזאמען-ארבעט.
כאטש דאָס יאָר האבן מיר געשאַפֿן מער ווי יעדן פֿריערדיקן יאָר—$16 מיליאן—איז דאָס געווען בײַ אונז די גיכסטע געלט-שאַפֿן אַקציע.
נאך סטאַטיסטיק פֿאַר אײַך:
- מער ווי 500,000 נדבות צו דער וויקימעדיע פֿונדאַציע.
- כמעט 130,000 נדבות צו לאקאַלע וויקימעדיע צווייגן איבער דער גארער וועלט.
- צוויי פֿון די גרעסטע געלט-שאַפֿן טעג אין דער געשיכטע פֿון וויקיפעדיע.
- דורכשניט נדבה: בערך $22.
אין דער אקציע זענען געווען אלע קאמפאנענטן וואס מיר האבן ליב וועגן וויקימעדיע פראיעקטן: מענטשן קומען צוזאם, בײַשטײַערן וואָס זיי האבן, און צוזאמען טוט מען אויף. די בײַשטײַערונג פון א טעכנאלאגיע ארבעטער אין מומביי, אינדיע, באַהעפֿט מיט דער בײַשטײַערונג פֿון א בערזע-מעקלער אין לאנדאן און פֿון א סטודענט אין מאסקווע, , קומט אויס אז מיר קענען אויסהאַלטן און שטיצן דעם פראיעקט אויף נאך א יאָר.
אַצינד, לאמיר טרינקען לחיים.
פון טיפֿעניש פֿון מײַן האַרץ, און אין דעם נאָמען פֿון מער ווי100,000 טעטיקע וואלונטירן,
א יישר כח.
זשימי וויילס
וויקיפעדיע גרינדער
Wikipedia is a project of the Wikimedia Foundation. Questions or comments? Write to: donatewikimedia.org
Learn more about local chapters and their projects.


text:
1964
1964 איז דאס 64סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1964 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן מערץ - פאולוס מלך פון גריכנלאנד (געב' 1901)
- 26סטן אפריל - טאנזאניע געשאפן פון דער פאראייניקונג פון טאנגאניקע מיט זאנזיבאר
- 6טן יולי - מאלאווי פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1טן אקטאבער - שינקאנסען גיך באן הייבט אן אין יאפאן
- 10טן אקטאבער - געעפנט די טאקיא אלימפיאדע
- 14טן אקטאבער - לעאניד ברעזשנעוו ווערט פירער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 24סטן אקטאבער - צפון ראדעזיע באקומט זעלבשטענדיקייט פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך, און ווערט דאס לאנד זאמביע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן יאנואר - לייב גלאנץ, חזן (געב' 1898)
- 28סטן סעפטעמבער - הארפא מארקס, אמעריקאנער קאמיקער (געב' 1888)
- 20סטן אקטאבער - הערבערט קלארק הואווער, דער 31סטער פרעזידענעט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געב' 1874)


text:
װיקיפּעדיע:וואס איז א גוטער ארטיקל?
גוטע ארטיקלען זענען די וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים פון א גוטן ארטיקל. די וואס ווערן מיט דעם אנגעצייכנט קענען ווערן באקלערט פאר אן אויסדערוויילטן ארטיקל.
אויף צו באשטימען אן ארטיקל אלס א "גוטער ארטיקל", לייגט אים צו אויפ'ן גוטע ארטיקלען נאמינאציעס בלאט.
ארטיקלען וואס טרעפן צו די קוואליטעט כללים ווערן אנגעצייכנט אויף זייער רעדן בלאט מיט דעם "גוטער ארטיקל" מוסטער {{גוטער ארטיקל}}, און די תוצאה ערשיינט ווי פאלגנד:
קוואליטעט כללים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כללים זענען ווי פאלגענד (פארגעשלאגן):
- דער ארטיקל ווערט אויסגעלייגט לויט די סטיל כללים פון וויקיפעדיע. דאס קען מען זען אין דעם סטיל האנטבוך.
- ער הייבט אן מיט א גוטן אריינפיר וואס שילדערט גוט די טעמע אן איבעריגע פרטים.
- ער איז גוט געשריבן. דער ארטיקל ניצט א גוטע שפראך, און איז גרינג צו פארשטיין. עס איז פאסיג אויסגעשטעלט מיט אן אריינפיר און פאסיגע טיילן, און איז נישט סתם א זאמלונג פון ליסטעס.
- ער איז ריכטיג אין פאקט. דער ארטיקל שרייבט פאקטן וואס זענען גרינג פעסטצושטעלן/גוט באקאנט, אדער ווערט אנגעצייכנט מקורות (ספעציעל אויף קאנטראווערסיעלע ענינים).
- דער ארטיקל טוט אינגאנצן באשרייבן דעם ענין. אלע וויכטיגע טעמעס וואס זענען פארבינדן מיט דעם ווערן דערמאנט.
- ער איז געשריבן נייטראל. עס האט נישט קיין פערזענליכע מיינונגען אדער איין-זייטיגע פאקטן. אלע פארשידנזייטיגע מיינונגען ווערן אראפגעברענגט און ערקלערט.
- ער איז סטאביל, נישט אז מ'האלט אין איין פירן א רעדאקציע קריג.
- ער אנטהאלט אן אינטערוויקי לינק. געאייגנט צו דער ענגלישער אדער דער העברעישער וויקיפעדיע, וואס רוב ליינערס פארשטייען, כדי נאכצוקוקן צי דער ארטיקל קען נישט ווערן בעסער.
- ער אנטהאלט א בילד, ווען נאר מעגלעך, ווייל אינפארמאציע טאר נישט זיין לאנגווייליג.
ליסטע פון גוטע ארטיקלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
(לייגט צו אן ארטיקל לויט די סדר פון א"ב.)


text:
ספינקס
ספינקס (שטאמט פון גריכיש וואס מיינט "דערשטיקן") איז א מיטאלאגישער מאנסטער צונויפגעשטעלט פון א לייב מיט א קאפ פון א מענטש (זעט די בילד).
ביי די גריכישע מיטאלאגיע איז ער געזעצן ביים טויער פון דער שטאט טעביי און האט געפרעגט יעדער דורכגייהער א רעטעניש: "וואס פאר א באשעפעניש גייט אויף פיר פיס אין דער פרי, צוויי פיס ביי טאג און דריי פיס אין אוונט?" אויב דער דורכגייער האט נישט געוווסט די ענטפער, האט אים דער מאנסטער פארשטיקט גערן.
ביי די געשיכטע פן עדיפוס, איז עדיפוס געווען דער ערשטער וואס האט געוווסט דעם ענטפער אויף דעם רעטעניש (אז דאס איז א קינד), און דער מאנסטער האט זיך דאן אראפגעווארפן פון דער מויער צום טויט. נאך דעם האבן די שטאט טעביי אים באקרוינט אלס זייער קעניג.


text:
וויינטרויבן
וויינטרויבן זענען די פרוכט וואס וואקסט אויף א וויינשטאק פונעם מין Vitis. מען קען עסן וויינטרויבן אזוי (פריש אדער געטריקנט) אדער מען מאכט פון זיי וויין, טרויבנזאפט, עסיג אדער קאנסערוו. מען קען אויך פרעסן וויינטרויבן צו מאכן בוימל. ס'זענען דא פארשידענע מינים פון וויינטרויבן. יעדער איינער האט זיין באזונדערן טעם.
וויינטרויבן וואקסן אין א הענגל (אדער שטרענגל) פון 6 ביז 300 טרויבן. זיי קענען זיין רויט, שווארץ, טונקל בלוי, רויז, געל אדער גרין.
71% פון דער וועלט פראדוקציע פון וויינטרויבן ווערט געניצט צו מאכן וויין, 27% עסט מען פריש און 2% טרוקנט מען און מען מאכט דערפון ראזשינקעס.


text:
קאפעליטש
א קאפעליטש איז א סארט הוט וואס האט ברעגן. טייל קאפעליטשן האבן א ברעג וואס גייט ארויף פון די זייטן און הינטן, און אראפ פון פארנט. געווייטלעך האט א קאפעליטש א שלייף, געבונדן פון דער רעכטער זייט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חרדישע קאפעליטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חרדישע יידן זענען מקפיד צו טראגן א קאפעליטש ביים דאווענען און אסאך גייען נישט אין דער גאס נאר מיט א קאפעליטש. אסאך חרדים (און אזוי אלע חסידישע קאפעליטשן) גייען מיטן ברעג ארויף פון אלע זייטן.
סאטמארער חסידים גייען אבער מיט א שטאפן קאפעליטש, אדער א קאפעליטש געמאכט פון ביבער סאמעט.
פאפא חסידים גייען בדרך כלל מיט א שטאפֿן קאפעליטש.
בעלזער, סקווירער, ווישניצער און באבאווער חסידים גייען מיט הויכע היטן וואס דער שלייף איז ביי דער רעכטער זייט, אבער וויזשניצער חסידים גייען מיטן שלייף געבונדן פון דער לינקער זייט.
חב"ד חסידים גייען בדרך כלל מיט א שפאלט קאפעליטש.
רוב ליטווישע גייען אויך מיט א שפאלט קאפעליטש.


text:
פעריאדישע טאבעלע
די פעריאדישע טאבעלע פון די כעמישע עלעמענטן איז א טאבעלירטע מעטאדע צו ווײַזן די כעמישע עלעמענטן. זי איז ערפֿינדן פונעם רוסישן כעמיקער דמיטרי מענדלעעוו אום 1869. מענדלעעוו האט געהאט אינזינען אז די טאבעלע וועט ווײַזן אז דער סדר פון די עלעמענטן האט א גאנג וואס חזרט זיך איבער ("פעריאדיש"). במשך די יארן האט מען פארברייטערט דעם אויסלייג פון דער טאבעלע, ווען מען האט אנטפלעקט נייע עלעמענטן.[1]
די טאבעלע ווערט ברייט אנגעווענדט אין כעמיע, פיזיק, ביאלאגיע און אינזשעניריע, ספעציעל כעמישע אינזשעניריע. די סטאנדארטע טאבעלע אנטהאלט 117 עלעמענטן (מערץ, 2009)—עלעמענטן 1-116 און עלעמענט 118.
עלעמענט קאטעגאריעס אין דער פעריאדישער טאבעלע
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעריאדישע טאבעלע


text:
האגיא סאפיא
האַגיאַ סאפיאַ (גריכיש: ἉYίa Eoφίa, לאטיין: Sancta Sophia, טערקיש: Ayasofya) איז א גריכיש-ארטאדאקסישער קלויסטער, אין סטאמבול, טערקיי, וואס ווערט גערעכנט איינע פון די בעסטע מוסטערן פון קונסט און ארכיטעקטור אין דער ביזאנטישער אימפעריע און איינע פון די בארימטסטע געביידעס אין דער וועלט, מיט איר מאסיוון קופאל, וואס איז געווען א חידוש אין ארכיטעקטור. נאכן צוזאמענפאל פון דער אימפעריע איז עס געווארן א מעטשעט, און היינט דינט עס א מוזיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די געביידע איז געבויט געווארן פאר א קלויסטער און געווידמעט דעם 26סטן דעצעמבער 536. פאר טויזנט יאר איז עס געווען דער גרעסטער קאטעדראל אין דער וועלט ביז, אין 1520, האט מען געבויט דעם סעווילער קאטעדראל. אין 1454 האבן די אטאמאנער טערקן איינגענומען קושטא און דער קלויסטער איז געווארן א מעטשטע. אין 1931 האט אטאטורק פארמאכט דעם מעטשעט און אין 1935 האט די טערקישע רעגירונג געעפנט א מוזיי אין דער געביידע.


text:
נתניה
נתניה איז א שטאט אין די צענטער דיסטריקט אין ישראל, די שטח איז גרויס 28,455 דונאם. געגרינדעט דורך די גרופע בני בנימין אין 1929, ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1948, און געווען די ערשטע שטאט, אנערקענט צו ווערן דורך די נייע רעגירונג. לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) ריכטיק פאר סעפטעמבער 2009, איז דא אין נתניה 181,200 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.2 פראצענט. רוב זענען אידן.
ס'ווערט געריפען אויך די עיר היהלומים פאר דער אמאליגער וואקסנדער אינדוסטריע פון דיאמאנטן וואס גייט נאך היינט אן.
קריית צאנז געפינט זיך אין נתניה.
די בירגערמייסטערין (מעיארטע) איז מרים פייערבערג.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כביש החוף, פארט אריבער נאנט צום שטאט, און האט עטליכע אפווענדונגען, וועלכע פירן אריין אין שטאט, אין לויפט פון צפון קיין דרום. לאקאלע שאסיי 57, לויפט מזרח מערב, און פארט פון צענטער שטאט, ביז קיין כביש שש, נאנט צו דער גרינער ליניע.
אגד אויטאבוסן געזעלשאפט, און נתיב געזעלשאפט, דינען די פובליק טראנספארט אין שטאט, און אינדרויסן פון שטאט. ישראל באנען האט א סטאנציע, אין שטאט. אויך אין דרום פון שטאט, געפונט זיך בית יהושע באן סטאנציע, וועלכע די איינוווינער פון דרום נתניה באניצן זיך בעיקר.