c: text/html

text:
אויטאספארט
אויטאספארט איז א ספארט וואו אויטאס יאגן זיך מיט אנאנד. אויטאספארט האט אנגעהויבן אין פראנקרייך אין 1895; היינט איז ער איינער פון דער וועלטס פאפולערסטע צוקוקער ספארטן.
סארטן אויטאספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארמל איינס איז דער העכסטער ניווא געיעג מייסטערשאפט איבער דער גארער וועלט. פארמל איינס אויטאס האבן נישט קיין שיצבלעכן. פון פארנט און הינטן פון דער אויטא איז א פליגל אזא וואס שאפט אז די אויטא זאל האבן מער כאפ און זאל פארן גיכער.
די פארמל איינס געיעג פאסירן אין פארשידענע לענדער, און ווערן גערופן "גראַן פרי" (פראנצויזיש: Grand Prix).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קארליק פלאנעט
א קארליק פלאנעט, ווערט דעפֿניריט פֿונעם אינטערנאציאנאלן אסטראנאמישן פאריין (IAU), אלס א הימלישער קערפער וואס ארביטירט ארום דער זון וואס איז גענוג מאסיוו צו ווערן פֿאררונדיגט פֿון זײַן אייגענער גראוויטאציע אבער וואס קעננישט אפראמען זײַן געגנט פֿון קליינע פלאנעטישע קערפער און איז אויך נישט קיין נאטירלעכן סאטעליט.[1][2]
דער טערמין קארליק פלאנעט איז געווארן אדאפטירט אין 2006 אין דער קלאסיפֿיקאציע פֿון קערפער וואס ארביטירן די זון.לויט דער דאזיגער קלאסיפֿיקאציע אזעלכע קערפער וואס זענען אזוי גרויס אפצוראמען דעם געגנט פֿון זײַער ארביט רופֿט מען פלאנעטן, און די וואס זענען אזוי קליין אז זיי זענען נישט פֿאררונדיגט רופֿט מען קליינע זונסיסטעם קערפערס. די קארליק פלאנעטן זענען אינצווישן; טייל אסטראנאמען זאגן אויף זיי אז “כאטש עס קוקט אויס ווי א פלאנעט, איז עס אבער נישט קיין פלאנעט.”
היינט צוטאגס זענען דא נאר דריי קארליק פלאנעטן – צערעס, פלוטאן, און עריס – אבער מען קלערט אז ס'איז דא לכה"פ נאך 42 אביעקטן אין דער זון סיסטעם געהערן אין דער קאטעגאריע. למשל, קלערט מען אז 012 VP113 איז א קארליק פלאנעט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ "IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes", International Astronomical Union.
- ↑ Dwarf Planets. NASA. דערגרייכט דעם 2008-01-22.


text:
דאכוי
דאכוי (דייטשיש: Dachau) איז א שטאט אין בייערן, אין דרום דייטשלאנד, 20 ק"מ צפון-מערב פון מינכן. זי איז א קרייזשטאט פונעם אויבערבייערישן ראיאן. זי האט בערך 40,000 איינוואוינערס. די שטאט האט אן היסטארישן צענטער מיט א שלאס פונעם 18טן יארהונדערט.
דאכוי איז געווארן געגרינדעט אינעם 8טן יארהונדערט. אסאך קינסטלערס האבן געוואוינט דארטן אין סוף 19טן און אנהייב 20טן יארהונדערט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1933, האבן די נאציס אויפגעשטעלט דעם דאכוי קאצעט. ער איז געווארן דער פראטאטיפ פאר אלע אנדערע קאצעטן. ווערנט זיין אפעראציע, זענען געשטארבן אדער געהרגעט געווערן דארטן 190,591 ארעסטאנטן, א דריטל פון זיי יידן.
פון אנהייב איז עס געווען, פאר פאליטישע ארעסטאנטן, טעאדאר אייקע, איז געווען קאמאנדיר פון די לאגער, פון אנהייב זענען דארט געווען, ציגיינער, האמאסעקסואלן, און רעליגיעזע פירער פון דייטשלאנד, וואס האבן זיך קעגן געשטעלט צו די נאצי רעזשים, און ווי פארשטענדליך יידן.
נאך קריסטאלנאכט, איז די לאגער בעיקר באשטאנען בלויז פון יידן, אין 1942 זענען די יידן פארשיקט געווארן אויף פוילן, ווי זיי זענען פארגאזט געווארן, אין די פארניכטיגונגס לאגערן.
אין 1944 זענען געברענגט געווארן אפאר טויזנט יידן פון אונגארן, פאר צוואנגס ארבעט, אין די פאבריקן פאר אמוניציע, וואס איז געווען אין דאכוי, די מענטשן וואס זענען דארט געווען, האבן געארבעט צוואנגסארבעט פארן עס עס, אדער אין דערנעבנדיקע פריוואטע דייטשע פאבריקן.
פון די 206,000 מענטשן וואס זענען אריבער דאכוי, זענען אמווייניגסטענס 32,000 אומגעקומען, עס איז זיכער אז נאך טויזנטער זענען געשטארבן אין טויטמארטשן, אין טיפוס עפידעמיעס, אבער זענען נישט פארשריבן געווארן.
אפריל 1945, איז די אמעריקאנער ארמיי אריין אין דאכוי, און געטראפן דארט 60,000 געפאנגענע קראנקע, שוואכע, וואס האבן קוים געקענט שטיין אויף די פיס, א דריטל פון זיי יידן, פון די 40 עס עס וועכטער, זענען 36 פאראורטיילט געווארן, דורכן מיליטערישן געריכט, צום טויט,


text:
פיטאגאראס פרינציפ
דער פיטאַגאָראַס פּרינציפּ איז א געאמעטרישער כלל וועלכער איז געווארן באקאנט געמאכט דורך דעם גריכישן פילאסאף און מאטעמאטיקער פיטאגאראס.
דער כלל לערנט אז ביי יעדן רעכטווינקל דריי-עקן, וועט די שטח פון א פערפעקטן קעסטל אויפ'ן היפאטענוז (דער שיפער חלק אנטקעגן דעם רעכטווינקל) זיין גלייך ווי די סומע פון ביידע קעסטלעך פון די אנדערע צוויי זייטן.
אין א מאטעמאטישער פארמל, אויב איז c דער לענג פון דעם היפאטענוז, און a און b זענען די לענג פון די אנדערע צווי זייטן, שרייבט מען דאס אזוי:
דער אויפטו איז אז אויב מען ווייסט די לענג פון צוויי זייטן פון א דריי-עקן, קען מען מיט דעם חשבון געוואויר ווערן די לענג פון די דריטע זייט.
דער פרינציפ, אן א באווייז, איז שוין געווען באוואוסט הונדערט יאר פאר פיטאגאראס—אין בבל, אין אוראלט עגיפטן און אין כינע, אבער די גריכישע מאטעמאטיקער זענען געווען די ערשטע וואס האבן געזוכט באווייזן פאר מאטעמאטישע פרינציפן.
באווייז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שטח דער דרײעק = האלב אב
- שטח די פיר דרײעקן = צויי אב
- שטח דער קליינער קוואדראט = ה2
- שטח דער גרויסער קוואדראט = ה2 + צוויי אב
- = (א + ב)2
- = א2 + צוויי אב + ב2
- ה2 + צוויי אב = א2 + צוויי אב + ב2
- ה2 = א2 + ב2
תוספות'ס ראי'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תוספות אין סוכה (דף ח.) רעדט ארום א פרטיות'דיגן פאל פון פיטאגאראס פריציפ, ווען ביידע זייטן זענען די זעלבע גרייס.


text:
אירלאנד (אינזל)
אירלאנד (איריש: Éire; אולסטער סקאטס: Airlann) איז דער דריטער גרעסטער אינזל אין אייראפע,[1] און דער צוואנציגסטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט.[2] ער ליגט צפון-מערב פון קאנטינענטאלישער אייראפע און איז ארומגענומען מיט הונדערטע אינזלען און וויספעס. מזרח פון אירלאנד, אריבער דעם אירישן ים, איז דער אינזל גרויסבריטאניע. פאליטיש, די רעפובליק פון אירלאנד (וואס הייסט אפיציעל אירלאנד) באדעקט פינף זעקסטל פונעם אינזל; דאס איבעריגע אין צפון-מזרח איז צפון אירלאנד, א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
לעבן אונד געוויקסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערד אינעם אינדזל איז זייער רייך און פרוכטיק, עס איז באדעקט מיט גראז אונד גרינע פלאנצן. עס איז ניטא דארט א סך וועלדער נאר בעיקר פאשע פעלדער וואס פארנעמען דעם רוב פון דעם אינדזלס שטח. דאס אירישע פאלק האבן זיך פארלאזט אין פארלויף פון לאנגע יארן אויף קולטורן (איינוואקסן) קארטאפל ווי זייער א לעבנסמיטל; א שוועמל וואס האט אמאל פארניכטעט דעם קארטאפל שניט האט צוגעברענגט צו דעם גרעסטן הונגער אין אירלאנד. נאך א פארשפרייטע געוויקס דארט איז די גערשט. עס איז וויכטיק צו אויפמערקן דעם אבסענטעיזם פון שלענג אינעם אינדזל. די אירישע טראדיציע דערציילט אז די שלענג זיינען אוועק געטריבן געווארן פונעם אינדזל דורך דעם הייליקן פאטריק.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ גרויסבריטאניע איז דער גרעסטער און איסלאנד דער צווייטער.
- ↑ זעט רשימה פון אינזלען לויטן שטח.


text:
קאאליציע
קאאליציע איז א פארבינדונג פון עטליכע פארשיידענע שטרעמוגען, אויף צו האלטן צוזאמען איין געוויסע שניט.
קאאליציע ביי א רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי געוויסע דעמאקראטישע רעגירונג פארלאמענטן (ווי צב"ש אין ישראל), נאך די וואלן, קלייבט אויס דער פרעמיער מיניסטער עטלעכע מאנדאטן פון עטלעכע פאליטישע פארטייען זיי צוזאמנעמען אלס א קאאליציע וואס זייער צוועק זאל זיין אונטער צוהאלטן די רעגירונג. אין די קאאליציע מוז ער אויסקלייבן איבער 50% מאנדאטן, כדי זאל נישט זיין א מערהייט פון חברי כנסת וואס וועלן קענען באשטימען צום רעגירונגס אונטערגאנג. און דערפאר, טיילט דער פרעמיער-מיניסטער אויס "מיניסטער שטעלעס" פאר די פּארטייען וואס זיינען אין דער קאאליציע, לויט די גרויסקייט פון דער פארטיי, ווצב"ש א פארטיי מיט 30 מאנדאטן באקומט 5 מיניסטער שטעלעס, א פארטיי מיט בלויז 5 מאנדאטן באקומט נאר איין מיניסטער שטעלע אא"וו. נאך וואס דער פרעמיער-מיניסטער איז מחליט וויפל און וועלכע מיניסטער שטעלעס צו שענקען פאר א פארטיי, קען יעדע פארטיי פאר זיך אליין מחליט זיין צו וועמען באזונדער שענקען די שטעלעס.
דער פירער פון די קאאליציע איז געוויינטלעך די גרעסטע פארטיי (מיט די מערסטע מאנדאטן) פון דער קאאליציע.
אפאזיציע איז דער ווידערשטאַנד פון קאאליציע.


text:
מאראן
יאהאן מאַראָן איז געווען א קריסטליכער בישאף, ער האט געוווינט אין לבנון, און ער איז דער גרינדער פון דער מאראניטישע קירכע.
די מאראניטישע קירכע האט א פאר מיליאן נאכפאלגער, בעיקר קריסטן וואס וווינען, און שטאמען פון לבנון, און וווינען דארט, היינט איז זי פארשפרייט אין אייראפע, און איבער די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אין ישראל זענען פאראן צוויי דערפער וואס זענען מאראניטיש, בירעם און גוש חלב, בירעם איז חרוב געווארן ביי דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג אין 1948, און די איינוווינער זענען געגאנגען וווינען אין גוש חלב, זיי דינען אין צה"ל, זייער אפציעלע שפראך איז אראמיש, און דאס איז די שפראך, אויף וואס זיי דאווענען, נישט לאטייניש ווי ביי די אנדערע קריסטליכע קירכעס.
די מאראנען זען זיך אלס נאטורליכע בעלי בתים פון לבנון, וואס האט צוגעברענגט צו מערערע שטרייטן, צווישן די עטנישע גרופעס וואס געפונען זיך אינעם לעוואנט. ספעציעל די לבנון ברודער קריג, ווען די פאטריארך, פונעם מאראנישן קירכע, האט געשטיצט די קריסטליכע ראדיקאלן.


text:
תהילים
תהילים איז דער ערשטער ספר וואס דערעפענט די טייל פון כתובים אין תנ"ך
אנדערשט ווי אלע אנדערע ספרים אין תנ"ך, איז די ספר תהילים כשמו כן הוא, פיל בלויז מיט לויב און געזאנג צו גאט, לידער און ארויסברענגן געפילען.
אינהאַלט
- 1 נאמען פון ספר
- 2 חשיבות פון ספר
- 3 אייטיילונג פון ספר
- 4 איינטיילונג צו סדרים
- 5 מחבר פון תהילים
- 6 קעפלעך פון די מזמורים
- 7 אנווייזונגן וויאזוי דאס צו זאגן
- 8 זאגן תהילים אין אידישע טראדיציע
- 9 זעט אויך
- 10 װעב-לינקן
- 11 רעפערענצן
נאמען פון ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען פונעם ספר תהילים ווי עס איז איינגעוואונט ביי אידן איר צו אנרועפן איז א לשון רבים פון די ווארט תהילה, וואס מיינט לויבן. אין לשון חז"ל ווערט אויסגעלאזט די אות ה, און לויט זיי איז די נאמען גערופן תילים (און אויף אראמיש: תילין אדער תילי), און די אויסשפראך איז נאך באנוצט און געהיטן ביי טייל קרייזן פון כלל ישראל ביזן היינטיגן טאג. פון די מיטל אלטער מפרשים, ווי צ.ב.ש. דער רמב"ן און ספעציעל די אבן עזרא, זענען געווען פון זיי וואס האבן דאס גערופען תהילות.
ביי די אלגעמיינע קריסטליכע גוים הייסט דאס פסאלמעס אלס דער בוך פון פידל. דער היברו ווארט פזמון שטאמט פון דעם ענדליכקייט.
ביי די מוסולמענער הייסט דאס די בוך פון זאבור און לויט זיי איז דאס פון הימל פונקט ווי די תורה וואס גאט האט אנטפלעקט איידער דעם קוראן נאך.
חשיבות פון ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און רוב ספרי תנ"ך וואס זענען היינט געדרוקט איז דאס אין אנפאנג אלס ערשטער ספר און הויפט פון די כתובים.
אין א באקאנטער ברייתא אין מסכת בבא בתרא (י"ד, ב) וואס איז דן אין די ספרים פון תנ"ך און זייער אויסשטעל, געפינט זיך דער תהלים נאכן מגילת רות, און דאס איז מסתם לויט דער כראנאלאגישע סדר פון די ברייתא, ווי רש"י איז מפרש.
אייטיילונג פון ספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינטיילונג פאר פרקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ספר תהילים איז אן איינזאמעלונג פון פארשידענע געזאנגען און לידער אין פארעם פון מזמורים, און יעדע מזמור שטייט פאר זיך ווי א גאנצער באשעפעניש פארשלאסן און אפגעטיילט פון די איבעריגע. און אונזערע היינטיגע געדרוקטע תהלים'לעך געפינט זיך הונדערט און פופציג פרקים, און יעדע פרק אנטהאלט א מזמור.
אונזער ווערסיע איז א נייער רעלאטיוו, און חז"ל טרעפן מיר בלויז דעם צאל פון 147 פרקים, דאס שטעלן חז"ל אויס קעגן די לעבן'ס - יארן פון יעקב אבינו. [1]
דער צווישענשייד פון חז"לס צאל ביז אונזער ציילונג שטאמט פון דעם וואס א טייל פון די פרקים וואס ערשיינען אלס איין מזמור אין זייער ציילונג זענען היינט געציילט געווארן אין עקסטערע פרקים. אבער עס איז נישט קלאר וועלכעס דאס איז פונקטקליך.
איינטיילונג אין ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תהלים איז צעטיילט פון 5 ספרים, אן איינטיילונג וואס דעקענט זיך פונעם לשון פון די פארענדיגטע פסוקים פון יעדן ספר:
- פרקים א-מא. דער ספר פארענדיגט זיך מיטן פסוק: "בָּרוּךְ ה' אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל מֵהָעוֹלָם וְעַד הָעוֹלָם אָמֵן וְאָמֵן"
- פרקים מב-עב. דער ספר פארענדיגט זיך מיטן פסוק: "כָּלּוּ תְפִלּוֹת דָּוִד בֶּן יִשָׁי"
- פרקים עג-פט. פארשליסט זיך: "בָּרוּךְ ה' לְעוֹלָם אָמֵן וְאָמֵן"
- פרקים צ-קו. פארשליסט זיך מיט:"בָּרוּךְ ה' אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל מִן הָעוֹלָם וְעַד הָעוֹלָם וְאָמַר כָּל הָעָם אָמֵן הַלְלוּ-יָהּ"
- פרקים קז-קנ. פארזיגעלט דעם גאנצן תהלים מיטן פסוק: "כֹּל הַנְּשָׁמָה תְּהַלֵּל יָהּ הַלְלוּ-יָהּ"
דאס ווערט בלויז באטראכט אלס אינעווייניגסטער צעטיילונג אין ספרים, כלפי דעם דערויסענדער ציילונג פון די 24 ספרי המקרא ווערט דאס פארעכענט פאר איין'ס.
איינטיילונג צו פסוקים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט אונזער איינטיילונג פון די פסוקים, געפינט זיך אין ספר תהילים 2527 פסוקים. לויט דעם איינטיילונג, איז דער מיטלסטער פסוק אינעם גאנצן ספר: "וַיְפַתּוּהוּ בְּפִיהֶם וּבִלְשׁוֹנָם יְכַזְּבוּ לוֹ" (עח, לו).
אבער אין תלמוד בבלי (מסכת קידושין דף ל, עמוד א) איז א דיון אין צוזאמענהאנג פון די צאל פסוקים אין ספר תהלים, און לגבי דאס מיטלסטע פון זיי. לויטן גמרא, איז דער מיטלסטער פסוק: "וְהוּא רַחוּם יְכַפֵּר עָוֹן וְלֹא יַשְׁחִית וְהִרְבָּה לְהָשִׁיב אַפּוֹ וְלֹא יָעִיר כָּל חֲמָתוֹ" (עח, לח) וואס איז פארוקט פון בלויז 2 פסוקים פון אונזער היינטיגער מיטלסטער פסוק.
מיט דעם אלעם, איז לויט דער דארטיגער סוגיא פארהאן 5896 פסוקים אינעם גאנצן ספר, מער ווי דאפעלט פון אונזער חשבון. אבער די גמרא שרייבט דארטן אז מיר זענען נישט באקאנט וויאזוי איינצוטיילן די פסוקים ווי אמאל, דעריבער איז אונזער ציילונג אנדערשט ווי זייער ציילונג.
איינטיילונג צו סדרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך איינטיילונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
תהלים ווערט אויך איינגעטיילט אויף די דרייציג טעג אין א חודש און און אויף די זיבן טעג פון דער וואך.
מחבר פון תהילים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די קעפלעך פון 100 פון די מזמורים פון תהילים ווערט אראפגעברענגט א נאמען פון א מענטש אדער א גרופע מענטשן, שטענדיג מיט א ל' וואס דינט אלס רילעישאן פאר דעם. די ל' איז געווארן פארטייטשט אין אסאך פארשידענע וועגן:
- רוב קלאסישע מפרשים זענען דאס מפרש אז דער ל' מיינט אנציצייכענן דעם נאמען פון איר מחבר פונעם מזמור. אזוי ארום איז למשל די קעפל "לדוד" ארויסצוברענגן אז דוד איז דער וואס האט דאס געשריבן און קאמפאזירט דעם מזמור.
- אדער אז דער מזמור איז געזינגן געווארן פאר אדער אויף דעם מענטש וואס ווערט דערמאנט אינעם קעפל, אדער פאר זיין אנדענק און כבוד האט מען דאס מחבר געווען. אזוי, למשל, האבן אסאך מפרשים מפרש געווען די מזמורים עב און-קכז וואס אין זייערע קעפלעך ערשיינען די ווארט "לשלמה", וואס דאס איז פארפאסט געווארן אלס תפילה פאר שלמה המלך. לויטן אבן עזרא אין זיין הקדמה צו זיין פירוש אויף תהלים נעמט ער אן ביידע מעגליכקייטן סיי אז דער נאמען איז דער פארפאסער און סיי אז עס איז געזינגן און פארפאסט דורך אנדערע פאר דעם כבוד פון דוד.
- דער מזמור איז געווען דער סדר צו זאגן אדער זינגן ביי דעם מענטש פון אנדערע פארפאסער דעריבער איז דאס נאכדעם אריין אינעם קעפל וויבאלד יענער באקאנטער פלעגט אסאך זאגן דעם מזמור. אזוי זאגן פיל מפרשים פשט אין די קעפלעך פון "לאסף" אדער "לבני קורח", וואס די דאזיגע לוויים פלעגן זינגן די מזמורים כסדר אין זייער עבודת ה' אין בית המקדש אלס טייל פון שירת הלוויים.
דוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט ווי עס ווערט פארציילט אין די מקרא, האט דוד זיך אויסגעקענט מיטן פידל אין זייער לשון "יודע נגן", און עס ווערט אויך פארציילט אז ער איז געברענגט געווארן פארן קעניג שאול כדי צו זינגן מיט זיין פידל בעפאר אים כדי צו דערווייטערן די מרה שחורה וואס האט באפאלן שאול'ן.
אין מסכת פסחים, האבן חז"ל באשטימט: "אז אלע געזאנגן און לויבן וואס ווערט דערמאנט אין ספר תהלים האט דוד זיי געזאגט"
טראץ דעם, ווערט געברענגט אין ברייתא, מסכת בבא בתרא: "דוד האט געלאזט שרייבן דעם ספר תהלים דורך 10 זקנים: דורך אדם הראשון, דורך מלכיצדק, און דורך אברהם, און דורך משה, און דורך הימן, און דורך ידותון, און דורך אסף, און דורך די 3 קינדער פון קרח"
אויף די ערשיינונג פון די פרקים פון תהילים וואס רעדן ארום אויף טעמעס אסאך שפעטער ווי דוד המלך שרייבט רבי אברהם בן עזרא אין זיין אריינפיר צו ספר תהילים: "עס איז דא א גרויסע מחלוקת צווישן די מפרשים, טייל זאגן אז דוד האט דאס געשריבן און ער איז געווען א נביא, ... און טייל זאגן אז דער תהלים האט נישט קיין נבואה, און דערפאר האבן איר די קדמונים געשריבן צוזאמן מיט איוב און די מגילות... און זיי זאגן אז 'על נהרות בבל' - האט פארפאסט איינער פון די משוררים אין בבל... און אויך אז אסף ... איז נישט דער אסף פון דוד'ס צייטן."
אין סך הכול זענען 73 מזמורים אנגעצייכענט ביי זייער אנפאנג די ווארט לדוד, 12 מזמורים פאר אסף, 11 פאר די קינדער פון קרח, 2 מזמורים פאר שלמה, איין מזמור פאר איתן האזרחי (וואס לויט די מסורת איז דאס אברהם) איין מזמור פאר משה, און 3 מזמורים ווערט דערמאנט ידותון. פופציג מזמורים טראגן בכלל נישט קיין שום דערמאנונג פון א נאמען פון א פארפאסער.
קעפלעך פון די מזמורים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ציאונג פונעם קעפל צום קערפער פון מזמור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סארטן מזמורים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סארטן אינטראמענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פיל פון די מזמורי תהילים ווערט אראפגעמאלטן אינעם קעפל די סארט אינסטראמענט וואס האט באגלייט דעם ניגון:
- למנצח (55 מאל).
- נאכן אויסשפראך "למנצח" קומט דער אראפמאלונג פון די מוזיק וואס האט דאס מיטגעשפילט:
-
- למנצח בנגינות (5 מאל)
- למנצח אל הנחילות (איין מאל - פרק ה)
- למנצח בנגינות על השמינית (איין מאל - פרק ו)
- למנצח על השמינית (איין מאל - פרק יב)
נעמען פון די מחברים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שם המחבר מופיע בראש בראש 100 ממזמורי תהילים, כשהאות ל' באה לפני שמם:
- לדוד (73 מזמורים)
- לאסף (12 מזמורים)
- לבני קורח (11 מזמורים)
- לשלמה (שני מזמורים: עב, קכז)
- לאיתן האזרחי (מזמור יחיד - פט)
- למשה (מזמור יחיד - צ)
אנצייכענונג פון צייט צו זאגן דעם מזמור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין טייל מזמורים טרעפן מיר די פאסיגע צייט ווען מען זאל דאס זאגן:
- מזמור שיר ליום השבת (מזמור צב). על פי המשנה (תמיד ז, יד) מזמור זה היה נאמר ביום השבת בבית המקדש.
- מזמור לתודה (מזמור ק). היו שפירשו את המזמור כמיועד להיאמר באת הקרבת קרבן תודה.
- מזמור שיר חנוכת הבית (מזמור ל). היו שפירשו את המזמור כמיועד להיאמר בחנוכת בית המקדש.
- להזכיר (מזמורים לח, ע) כפי שצוין, היו שפירשו שמזמורים אלו נועדו להיות תפילה שבאה יחד עם קרבן מנחה שאליו קשור הפועל זכירה, כגון "אזכרתה לה'" (ויקרא ו, ח).
- למנצח על איילת השחר (מזמור כב). היו שביארו את שמזמור זה נאמר בזמן הזריחה (היא איילת השחר).
אנווייזונגן וויאזוי דאס צו זאגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויסער די וועגן פונעם ניגון וואס ליגט אין קעפל, געפינט זיך אויך די אנווייזונגן וויאזוי דאס צו זינגן. ההדרכה הבולטת ביותר היא המילה "סֶלָה", שמופיעה 71 פעמים בספר. מילה נוספת המשמשת להדרכת הנגינה היא "היגיון", המופיעה במזמור ט, ז. תיבות אחרות שהוצע לקוראן כסימני נעימה הן: "ניצב" (לט, ו), "מיני" (מה, ט), "משכיל" (מז, ח), "אֵלֶם" (מז, ח), "רַבָּה" (סב, ג), "יָרוּמוּ" (קמ, ט)
זאגן תהילים אין אידישע טראדיציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספר תהילים איז דאס מערסטע באנוצטער און באקאנטסטער ספר פון אלע טיילן פון כתובים. וויבאלד מען טרעפט דערין מזמורים וואס שטימען זיך אריין כמעט אין יעדן מצב.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װעב-לינקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פירוש המאירי לתהילים
- תהילים.net, אתר המציג את כל טקסט התהילים מנוקד עם פירושים, חזנות וסגולות
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ (מסכת סופרים פרק ט"ז, הלכה י"א; הובא בתוספות על תלמוד בבלי, מסכת פסחים דף קי"ז, עמוד א), זייט מעיין אין נודע ביהודה מהדורה תנינא - קונטרס אחרון סימן קיב ד"ה און זעהט וואס ער פרעגט דארטן.


text:
1853
1853 איז דאס 53סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1853 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - פרענקלין פירס איינגעשוואוירן דער 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 6טן מערץ - די אפערע "לאַ טראַוויאַטאַ" ווערט געוויזן צום ערשטן מאל אין ווענעציע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מערץ - ווינצענט וואן גאך, האלענדישער מאלער (געש' 1890)
- 1טן מיי - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געש' 1909)
- 5טן יולי - סעסיל ראדס, דרום אפריקאנער פאליטיקער און גרינדער פון ראדעזיע (געש' 1902)
- 18טן יולי - הענדריק לארענץ, האלענדישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1902 (געש' 1928)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן מערץ - קריסטיאן דאפלער, עסטרייכער פיזיקער און מאטעמאטיקער, אנטפלעקט דעם דאפלער עפעקט (געב' 1803)


text:
חסידות
חסידות איז אַ שטרעמונג וואָס איז געגרינדעט געוואָרן דורכן בעל שם טוב, באַזירט אויף יסודות אין תורת הקבלה. די יסודות פון חסידות זענען צו דינען דעם באשעפֿער מיט אינערלעכקייט פֿון האַרץ. חסידות האט שטאַרק באַטאָנט לויטערקייט פון האַרץ, אַהבת ישׂראל, און התקשרות און אמונה אין צדיקים. אַן עקסטערן דגוש ווערט געלייגט אויף שבירת המדות, אויסצורײַסן גאווה, כּעס, א.ד.ג. און זיך ברעכן די תּאוות הגשמיות.
חסידים זענען די ייִדן וואָס פֿירן זיך לויט די אויבנדערמאָנטע יסודות פון דרך הבעש"ט.
דער ריכטיקער אָפּטײַטש פֿון דאָס וואָרט חסיד איז פֿון מתחסד עם קונו, ד.ה. ער טוט מער ווי מען ברויך צו טאָן כּלפּי די חובות היהודי לבוראו.
אינהאַלט
היסטאָָריע פֿון חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שרשים פֿון חסידות זענען געשטעלט געוואָרן אין די שטעט און שטעטלעך פֿון אוקראַיִנע און וואהלין. נאכ'ן הסתלקות פֿון בעש"ט איז איבערגעגאַנגען די הנהגה צו רבי דוב בער ממעזריטש, באַקאַנט ווי דער מעזריטשער מגיד. אין יענער צײַט האָבן אָנגעהויבן צוגעקומען חסידים און תּלמידים פֿון פּוילן און גאליציע (ר' אלימלך פֿון ליזשענסק, חוזה פֿון לובלין, שפּעטער ר' שלום מבעלזא, שפּעטער דברי חיים צאַנז, און קאָצק גור אין פוילן, וכו') , און אפֿילו פֿון ווײַטער אונגעריש-עסטרײַכישער אימפּעריע (ר' פנחס הורוויץ בעל הפלאה, וכו').
נאָכן הסתלקות פֿונעם מעזריטשער מגיד האָט זיך די הנהגה פֿונאַנדערגעטיילט צווישן די גרויסע תּלמידים, איבערהויפּט: ר' שניאור זלמן פֿון ליאַדי, ר' מנחם נחום פֿון טשערנאָביל, און ר' אלימלך פֿון ליזשענסק.
די תּלמידים פֿון ר' אלימלך, איבערהויפּט דער חוזה פֿון לובלין און זײַן תּלמיד ר' נפֿתּלי ראַפּשיצער, האָבן געהאָלפן נאָך מער פֿאַרשפּרייטן די תּורת החסידות אויף ווײַט און ברייט דורך זייערע צאָלרײַכע תּלמידים און חסידים. דאַן האָט חסידות געשלאָגן וואָרצלען אין אַזעלכע ווײַטע ערטער ווי אונגערן דורך דעם חוזה'ס תּלמיד בעל ישמח משה.
נאָך דער צווייטער וועלט–מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאָכן חורבן אין אייראָפּע האָבן זיך איבערגעפֿלאַנצט אַ סך חסידישע הויפֿן, גרויסע און קליינע, אין ארץ ישׂראל און אַמעריקע. חסידות אין מאָדערנע צײַטן האָט פֿאַרשפּרייט אין כּלל–ישׂראל די ליבשאַפֿט צו וואַרעמער נגינה און מער מנהגים באַזירט אויף קבלה, און אמונת–צדיקים.
חסיד'ישע הויפֿן זענען געוואָרן אלץ מער פֿאַרברייטערט און פֿאַרצווײַגט און מיט דעם זענען מיטגעקומען נײַע שוועריקייטן צו קענען אָנהאַלטן דעם אָריגינעלן דגוש פֿון חסידות אויף עבודת–השם מיט אינעווייניגסטע פֿון האַרץ, און אויף צו געדענקען און פֿארשטיין די טיפֿע תּורת–החסידות פֿון בעש"ט ותּלמידיו. אויך זענען חסיד'ישע הויפֿן געוואָרן מער פּאָליטיזירט און פּאַרטיייִש, און אַ סך זענען הײַנט מיטן געדאַנק אַז דער חסידישער לעבנסשטייגער איז מײַסטענס אויף אָנצוהאַלטן ייִדן בײַ ייִדישקיט. עס איז באַקאַנט אַז דער סאַטמאַרער רבֿ, ר' יואל טייטלבוים, האָט געשריבן אַז נשתכח תורת הבעש"ט. ער שרײַבט בפֿירוש דאָרטן אין ויואל משה "וצריך בינה יתירה להתבונן בדבריהם הקדושים" - דער סאַטמאַרער רבי פֿלעגט גיין אין ווײַסע זאָקן אין דער וואָכן, אין די ערשטע יאָרן אין אַמעריקע פֿלעגט ער גיין צו ליטווישע אסיפֿות–הרבנים, נאָכן זען אַז ער איז אַ גדול–בתּורה, האָט אַ ליטווישער רבֿ אים געפֿרעגט "סאַטמאַרער רבֿ, פֿאַר וואָס מאַכט איר זיך נאַריש צו גיין מיט ווײַסע זאָקן", האָט ער אים געענטפֿערט! איך מאַך זיך נישט נאַריש!!!
עס זענען דאָ אַ סך חסידים וואָס האַלטן נאָך שטאַרק אָן מיט די אָריגענעלע יסודות, און עס קען נאָך ווערן געפֿונען הײַנט בני עלי' וואָס האָרעווען אין תּורת–החסידות און אין תּורת–הקבלה אויף וואָס דאָס איז געגרינדט, און אַרבעטן אויף תּורה לשמה, שבֿירת–המדות, און התדבֿקות לצדיקי אמת.
התנגדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פֿון סאַמע אָנפֿאַנג זענען געווען שטאַרקע חולקים אויפֿן נײַעם דרך. ספּעציעל אין ליטע זענען אַרויסגעגעבן געוואאָרן צאָלריכע חרמים קעגן חסידים, א טייל פֿון וועלכע דער גר"א האָט זיך אין זיי אָנגעשלאָסן, און די ערשטע מיטגלידער פֿון חסידות האָבן געהאַט אויסצושטיין גאָר שטאַרקע רדיפֿות.
די הויפּט–טענות קעגן די חסידים האָבן באַשטייט אין דעם וואָס מען האָט משנה געווען אינעם נוסח התּפלה פֿון נוסח אַשכּנז צום נוסח אר"י, און אַז די חסידים האָבן מיקל געווען אין געוויסע הלכות, ווי צ.ב.ש. זמן–תּפלה, א.ד.ג. אויך איז געווען שטאַרק דאָס חשד אַז חסידות איז נישט מער ווי אַ כּת מיט מאָדנע געפֿירעכץ וואָס וועט צוברענגן צו אַ פֿאַרצווייפלונג אין יהדות צום גלײַכן ווי דער כת פון שבתי צבי.
מיטן אָנקום פֿון דער השׂכּלה איז די התנגדות קעגן חסידים שוואַך געוואָרן דורך דעם וואָס חסידים און מתנגדים האָבן אײַנגעזען אַז זיי מוזן פֿירן אַ געאייניקטן קאַמף קעגן השׂכּלה.
איינע פון די גרעסטע גדולים און גרויסע לייט אין דעם ערשטער דור פון דעם מגיד פון מעזריטש אין פון זיינע תלמידים, וואס האבן יא אנגענומען חסידות און זיי געהאלטן פאר גאר גרויסע לייט, איז געווען דער חיד"א. און אין שו"ת דברי חיים ברענגט ער דערפון א ראיה, אז גדולי ישראל האבן יא אנגענועמן חסידות עיי"ש. וואס כאטש ער איז געווען א ספרדי, און אין זיין געגענט אין איטאליע האט מען דאך כמעט נישט געוואוסט פון חסידות, דאך שרייבט ער זייער שיין אויפן רבי ישראל בעל שם און אויף זיינע תלמידים. ער שרייבט אויף איהם הרב החסיד קדוש מהר"י בעל שם טוב הגיד גדולת נשמת מהרבינו חיים (בן עטר) שם הגדולים ערך אור החיים וערך צפנת פענח). אויך דער צפנת פענת פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה ברענגט דער חיד"א אין זיינע ספרים (שם הגדולים ערך צפנת פענח, און רוח חיים, און אין זיין ספר כסא דוד דרוש י"ד). אויך שרייבט ער אויף איהם אין שם הגדולים הקדמות רבו הרב המפורסם קדוש יאמר לו מהר"ר ישראל בעל שם טוב. אויך ווערט דערמאנט די חבורה פון בעל שם טוב אין זיין ספר ברכי יוסף (יורה דעה סי' רצ"ט סעי' א') אז ער האט געזעהן חסידים וואס גייען מיט קליידער פון זיידן און זענען מקפיד נישט צו גיין מיט וואל ער האט זיי געפרעגט דעם טעם און זיי האבן איהם געענטפערט, ער שרייבט אזוי: זה שנים כן באו סיעת ספריא מקרית חוצות לשכון כבוד בארץ, ותרי מינייהו רבנן המתקדשם והמטהרים בהדרי הדרים, ועין רואה הני מאני דרבנן מכף רגל ועד ראש לבושי משי ואיבעיא להו לרבנן מה מצוה זו ומצאה הקפידה באמור רבנן בטעמא עיי"ש. אויך דערמאנט ער אסאך מאל אין זיינע ספרים רבי גרשון מקיטוב, א שוואגער און א תלמיד פון בעל שם טוב. אויך ברענגט ער נאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי יוסף דער טאטע פון רבי ישראל נחמן מדראהביטש (חומת אנ"ך שה"ש א').
דער תולדות יעקב יוסף ברענגט ער אזוי: שפירש בספר בן פורת יוסף להרב החסיד מוהר"ר יעקב יוסף כ"ץ ז"ל תלמיד הרב עיר וקדיש מהר"ר ישראל בעל שם טוב ז"ל שבא לידינו מקרוב.
פון דער אנדערע זייט, די רביים פון חסידים ברענגן אויך דעם חיד"א זייער שיין, עס איז מקובל ביי חסידים זייער שיינע רייד פון רביים אויף איהם ווי עס שטייט אין ספר אהל אלימלך סי' רפ"א. וואס עס האט געזאגט אויף איהם דער צדיק רבי אלימלך מליזנעסק, ספעציעל איז באקאנט אז רבי צבי אלימלך מדינוב דער מחבר פון ספר בני יששכר ברענגט איהם זייער אסאך אין זיינע ספרים, אין א פלאץ שרייבט ער אויפן חיד"א אזוי: איך ווייס נישט ווי דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה (בני יששכר ח"ב חודש תשרי דרוש י"ד). אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות, די היסטאריע ספרים שרייבט אז דער בני ייששכר אין זיין שניט אין דרוש ענדעלט זייער צום שניט פון חיד"א.
אפרוף פונעם חפץ חיים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ספֿר חיי החפץ חיים, (מחבר ר' ארי' לייב בן החפץ חיים) שטייט, דער חפץ חיים האָט געזאָגט, ער איז מקנא די חסידים מיט דריי זאַכן, 1) פֿון די זאַכן, אַז דער חינוך בײַ די חסידים האַלט זיך זייער שטאַרק, ווײַל, ווען אַ משׂכיל קומט אין אַ ליטווישער שטאָט, און רעדט צו די קינדער, וועט מען איבער טראַכטן אויב עס איז פּאַסיק אים צו שטערן, אויב עס איז לשון–הרע, א.ד.ג, אין די צײַט וואָס מענטשן טראַכטן וואָס צו טון, איז דער משׂכיל משחית דעם חינוך - אָבער אויב גייט דער משׂכיל אין אַ חסידישע שטאָט, און רעדט צו אַ קינד, וועט די גאַנצע שטאָט אים אַרויסבאַגלייטן מיט בזיונות בתופים ובמחולות, און עס איז אים נישט מעגלעך צו שעדיקן דעם חינוך (נ"ב מהכותב: עס גלייבט זיך נישט פֿונעם לשון אין ספר חיי הח"ח, אַז דער חפץ חיים רעדט דאָ פֿון אונגאַרישע חסידים דווקא, ער שרײַבט דאָס בפֿירוש אויף אלע חסידים).
אויך שטייט אַז דער חפץ חיים זי"ע האָט געפֿרעגט דעם מהרש"ב פֿון לובאַוויטש זי"ע, ווי אַזוי ער האָט געפּועלט בײַ זײַנע תּלמידים, זיי זאָלן לאָזן וואַקסן די בערד, ווײַל דער חפץ חיים האָט זיך זייער אַ סך געבעטן בײַ זײַנע תּלמידים זיי זאָלן לאָזן וואַקסן די בערד, און ער האָט נישט געפּועלט (אַזוי ווי עס פֿלעגט גיין אין ליטווישע ישיבֿות) האָט דער מהרש"ב געענטפֿערט, אַז ער האָט נאָך קיין מאָל נישט גערעדט וועגן לאָזן וואַקסן די בערד, די תּלמידים, האָבן דאָס אַליין פֿאַרשטאַנען.
ספרי יסוד פון חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- תולדות יעקב יוסף
- מאור עינים
- נועם אלימלך
- ספר התניא
- דגל מחנה אפרים
- קדושת לוי
- עבודת ישראל
- באר מים חיים
- מאור ושמש
- ביי אסאך חסידים גייען נישט די ספרים אראפ פון טיש.
צדיקים האבן געזאגט: מ'דארף זיך פארזעצן (פאר'משכנ'ן) די שטריימל, צו קויפן א חסידיש ספר
חסיד שוטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פרומער משוגענער רופט מען אן א "חסיד שוטה".


text:
הורדוס
קעניגן און געוועלטיגער מבית הורדוס
[1]הורדוס דער ערשטער, (74 פאר די נוצרישע ציילונג - 4 פאר די נוצרישע ציילונג), וועלכער ווערט אויך אונגערופן אין די גויאישע וועלט הורדוס דער גרויסער, איז איינע פון די גרעסטע און חשובסטע פערזענליכקייטן אין די אידישע היסטאריע, הורדוס איז געבליבן אין די אידישע היסטאריע באוואוסט אלטס א גרויסער רשע און רוצח, אבער פונק אזוי א חשובה חלק פון אידישע היסטאריע, בפרט אין די תקופה פון די רומישער הערשאפט אויף די אידן.
הורדוס איז געווען דער צווייטער זון פון דעם רוימישן גענעראל אנטיפאטער, און א דריטער דור פון גרים (זיין זיידע -טאטעס טאטע) האט זיך מגייר געווען.
אינהאַלט
דער אויפקום פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס איז באשטימט געווארן דורך זיין פאטער אנטיפאטער אלס געוועלטיגער אויף גליל זייענדיג אינגאנצן 15 יאר אלט.
אין דער תקופה האט געוואוינט אין ירושלים חזקיה שר הפריצים, וועלכער האט חרוב געמאכט לאנד ארם, און פלעגט טויטן די זונען פון די אראמישע קעניגן, ער האט געהאט ארום זיך אסאך אידישע בחורים, און פלעגט ווארפן א גרויסע שרעק אויף די אראמישע גוים.
סיקתוס (א קוזין פון יוליוס קייסער פון רוים) וועלכער האט געוועלטיגט אין ארם אין שליחות פון יוליוס, האט געשיקט א בריוו צו הורדוס, אין די בריוו איז אזוי געשטאנען: "פון סיקתוס דער זון פון דעם קייזער'ס פעטער, צו הורדוס דער זון פון אנטיפטער, פרידן. וויסן זאלסטו אז מיר האבן געהערט אז דו ביסט געווארן דער הערשער איבער גליל, און מיר האבן זיך זייער געפריידט. יעצט ביטע געדענק די ליבשאפט און כבוד וואס דער קייזער האט געגעבן פאר דיין טאטע און די מלחמות וואס דיין טאטע האט געפירט פאר אים, און ער האט באקומען שעצונג ביים קייזער פאר דעם. און אט חיקיהו שר הפריצים וואס וואוינט אין ענקער לאנד פארדארבט גאנץ לאנד ארם אויף וועלכע איך הערש, און די אראמים קענען זיך קעגן אים נישט קעגנשטעלן. גיי אין פיר א מחלמה מיט אים און הרג'ע אים, די וועלסט פארדעם באקומען א גרויסע מתנה פון קייזער און פון מיר."
הורדוס האט געפאלגט די אנווייזונג און איז ארויס מיט א שטארקער האנט קעגן חזקיהו. חזקיהו וועלכער איז נישט געווען געראכטן דערויף איז געפאלן א קרבן, און איז געטויטעט געווארן צוזאמען מיט זיינע בחורים, דורך הורדוס. ווען סיקתוס האט זיך דערוואוסט דערפון האט ער געשיקט גאלד מיט זילבער און א טייערע שטיין און הורדוס איז געווארן גאר רייך פון די רוימישע געלט.
דער משפט פון הורדוס ביים סנהדרין און זיין אנטלויפען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען די אידישע שרים האבן זיך דערוואוסט וואס הורדוס האט געטון האבן זיי זיך געשטעלט פאר יוחנן הורקנוס דער צווייטער און געבעטן, "וואו לאנג וועסטו לאזן אנטיפאטער מיט זיינע קינדער געוועלטיגן, און טון וואס זיי געפעלט, דער אנטיפאטער ניצט דיינע אוצרות און געלט צו קענען חנפ'נען די רוימישער קעניגן, נישט נאר הורדוס נאר אויך זיין זון פסילו הערשט היינט אין ירושלים, און דו אליינס געוועלטיגסט נישט נאר זיי. שטעל הורדוס דער זון פון אנטיפאטער פאר א משפט צום הייליגן סנהדרין, ווייל די ביסט דער מלך און די האסט די רעכט."
די שרים האבן נישט נאכגעלאזט און געמוטשעט דעם קעניג און אויך די מאמעס פון די בחורים וואס הורדוס האט געהארגעט האבן זיך געשטעלט פארן קעניג ווען ער איז געקומען צום בית המקדש, און אים פארגעהאלטן אויף וואס הורדוס האט געטון.
הורקנוס האט געשיקט שלוחים צו ברענגען הורדוס צום משפט.
ווען אנטיפאטער האט דאס געהערט האט ער געשיקט א בריוו צו זיין זון הורדוס וואו פאלגאנד: "ווען הורקנוס וועט דיך רופן, זאלסטו זיך נישט פארזוימען, גיי געשוואונד, אבער היט זיך גיי נישט אליינס, נעם מיט א גרויסע מיליטער, אבער לאז זיי איבער אינדרויסן פון ירושלים, אין שטאט זאלסטו אריינגיין נאר מיט אפאר גיבורים."
ווען די שלוחים פון הורקנוס זענען אונגעקומען צו הורדוס האט ער געוטן וואו זיין טאטע האט אים באפוילן און האט זיך געלאזט און וואג מיט א גרויסע מיליטער, וועלעכער ער האט איבערגעלאזט אינדרויסן פון ירושלים, און זיך געשטעלט פאר די סנהדרין מיט עטליכע גיבורים, ער איז געווען געקליידעט מיט פערפל וואל און אן אויסגעקעמטע קאפ.
ווען ער איז אריינגעקומען צום סנהדרין האט ער באגריסט די דיינים אבער זיי זענען געווען דערשראקן פון זיין גאוה אין האבן מורא געהאט אים צו ענטפערן. עס זענען געזעצן דארטן שמאי און מנחם (די תלמידים פון הלל הזקן) אלס נשיא און אב"ד, שמאי האט זיך אונגערופן צום בית דין: "גאוני השם און זיינע הייליגע! איך האב היינט געזעהן א נייע זאך וועלכער איך האב נאך נישט געזעהן זייט איך דין אייך. געווענליך א זינדיגער דארף זיך שטעלן צום משפט מיט שווארצע קליידער, מיט זאמד אין די האר, און בעט רחנות אויף זיין זינד. אבער דער בחור הורדוס שטעלט זיך פאר אייך מיט פערפל וואל און א אויסגעקעמטע קאפ און נאך מיט א שווערד און ארום איך א קופקע גבורים, אז אויב וועט ער ווערן באשולידגט און משפט וועט ער טייטן די שופטים, דאס איז א נייע ווערטשאפט ביי אייך. איך בין נישט פארוואונדערט אויף הורדוס ווייל ער טוט דאס ווייל ער וועט פארבירן זיך ראטעווען, איך וואונדער זיך אויף אייך פארוואס איר לאזט דאס צו. וועגן דעם זאג איך אייך, אז עס קומען טעג און דער הורדוס וועט אויף אייך געוועלטיגען און וועט הרג'נען אייערע גרויסע לייט און וועט אייך נישט מכבד זיין ביי א משפט, און הורקנוס וועלעכער האט אויף אים אזוי געשוינט וועט נישט צוריקבאקומען די זעלבע נאר הורדוס וועט אים הרג'נען און איבערנעמען זיין קעניגרייך.
ווען די סנהדרין און די שופטים האבן געהערט די ווערטער פון שמאי, האבן זיי צו זיך געקוקט איינער אויפן צווייטן און געזאגט "גערעכט איז שמאי" (הורקנוס דער קעניג איז דארט געזעצן און געהערט די שמועס), מנחם דער חבר פון שמאי האט גענומען דאס ווארט און געזאגט, וואס וועט איר האבן פון קוקען איינער אויפן צווייטען? פארוואס זאלט איר זיך דערשרעקן? איר ווייסט דאך אז דאס משפט איז פארן באשעפער, הערט אויף צו חנפ'נען און גיבט ארויס א גערעכטער פסק, און דער באשעפער וועט מיט אייך זיין ווייל מיין חבר שמאי האט ריכטיג געזאגט.
ווען דער קעניג הורקנוס האט געזעהן אז די פנים'ער פון די סנהדרין און די חכמים זענען גענויגט צו שלעכטס טון פאר הורדוס, האט ער געזאגט צו די סנהדרין, עס איז שוין שפעט לאמיר גיין אהיים און מארגען וועט מען זיך זעצן צום משפט צו פארשן די איינצעלהייטן פון די משפט. (הורקנוס האט דאס נאר געזאגט כדאי צו קענען ראטעווען הורדוס פון טויט), די סנהדרין האט אונגענימען די ווערטער פון הורקנוס און אלע זענען זיך צוגאנגען.
יענע נאכט איז הורדוס ארויס פון ירושלים מיט זיינע שטארקע לייט, און זיך באגעגענט אינדרויסן פון שטאט מיט זיינע דיוויזיעס און איז אנטלאפען מיט זיי קיין דמשק צו סיקתוס, און האט פארציילט אלעס וואס איז פארגעקומען אין ירושלים. סיקתוס האט אים געשטעלט אלס הערשער איבער לאנד ארם.
נאך א שטיק צייט איז ער צוריק ארויפגעקומען קיין ירושלים מיט א ריזן מיליטער פון פרס'ישע סאלדאטן, וועלנדיג מלחמה האלטן קעגן דעם קעניג הורקנוס אים הרג'נען און איבערנעמען די קעניגרייך, אבער ווען ער איז אונגעקומען צו די טויערן פון ירושלים זענען זיין טאטע אנטיפאטער און זיין ברודער פיסלו ארויס קעגן אים און אים אפגערדעט פון טון די שריט, און אים אויפגעקלערט אז הורקנוס האט אים געראטעוועט פון די סנהדרין פארדעם דארף ער מכיר טובה זיין און נישט גיין אין מלחמה מיט אים און אזוי אויך וועט זיך גיסן אסאך אידיש בליט, האט ער זיך אויסגעדרייט און איז צוריקגעפאהרן קיין פרס.
שפעטער איז ער צוריקגעקומען קיין ירושלים אן מיליטער און איז צוריק געווארן די הערשער ביז ער איז צוריק פארטריבן געווארן דורך די פרתיעשר ארמיי. נאך 6 יאר האט אים די רוימישער רעגירונג געקרוינט אלץ מלך יהודה, ער איז ארויפגעקומען אויף ארץ ישראל מיט די הילף פון די רוימישער ארמיי און פארטריבן די פרתישער מיליטער.
די קעניגרייך פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס האט געוועלטיגט אלץ מלך יהודה (מיט די אינטער-שטיצע פון די רומישער קעניגרייך) 33 יאר. פון יאר 37 פארן נוצרישן ציילונג ביז צו זיין טויט 4 יאר פארן נוצרישן ציילונג.
אין די 33 יאר פון זיין קעניגרייך האט ער גאר שטארק אויפגעבויעט דאס פינאנץ פון ארץ ישראל, בעיקר צו פארדאנקען די פאקט אז די רוימער האבן זיך נישט געמישט אין די טאג טעגליכע ווירטשאפט. גאר שטארק האט זיך דאס אונגעזעהן אויף די פאקט אז די רוימער האבן (אנדערש פון זייער געוואוינהייט) נישט ארויפגעצוואינגן אויף די אידן זייער רעליגיע. די פרייהייט וואס די רוימער האבן געגעבן די אידן אויף ריליגיע האבן זיי געלערנט פון די יוונים זעהנדיג אז די יוונים האבן נישט קעקענט שמד'ן די אידן אפילו מיט כח.
די רוימער האבן אבער פארלאנג פון די אידן א ספעציעלע שטייער אפצאל "פיסקוס יודאיקוס" פארן קענען פראטעקצירען פרייער-הייט די אידישע ריליגיע.
די סיבה פארוואס הורדוס האט באקומען פון די רוימער פילע שטיצע, איז ווייל ער האט זיך צוגעשטעלט צו אלע פארלאנגען פון די רוימישער הערשאפט, מלכות יהודה איז געווען א צענטער-פונקט פאר אסאך האנדעלס שטעט, און אזוי אויך איינע פון די שטערקסטע מדינות און געוואוקס פון פרוכט און גרינצייג, ספעציעל איילבירט אויל און טייטלען (וועלכע האט אויך געדינט אין יענע צייטן אשטאד ציקער און האניג - ציקער איז נאך נישט געווען). די גרויס-געלט וואס מלכות יהודה האט פארדינט פון די אלע האנדעלס האט הורדוס געניצט פאר אייגענע געברויכן און אזוי אויך געבויט ריזיגע שטעט מיט די שענסטע געביידעס און פאלאצן אויף די וועלט אין יענע צייטן. א חלק דעפון שטייט נאך ביז היינט,
הורדוס דער בויער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די מיטל עלטער האבן די ארכיטעקטן אין זייערע סטודענטן אים באטיטלט אלס "דער גרעסטער בויער אין דער מענטשלעכער געשיכטע. א חלק פון די בנינים וועלכע הורדוס האט געבויט און שטייט נאך היינט:
- א ריזן פעסטונג מצדה, אויפן שפיץ פון הר שולחן דאס איז א בערגיגע מדבר. וואס פון מזרח זייט פונעם פעסטונג איז דער ים המלח און די פעסטונג האט ער אריינגעבויעט די מערסטע פארגעשריטענע טעכנעלאגיע פון יענע צייטן. אזוי אויך א וואסער פאטענט וואס ווערט באצייכנט אלס איינער פון די ווונדער אין דער וועלט, וואס האט אהין געברענגט וואסער צו קענען פלאנצן פעלדער, (די געגנט ווערט ביז היינט פארופן מצדה אויפן נאמען פון יענער געביידע - און שלעפט אסאך טוריזם).
- די פארט שטאט קיסריה. וועלכער איז געווען א וועלטס פארט, אנקער און אופרי שטאט פאר געשעפטן. און ספעציעל געפלאסטערטע וועגן פאר ראט-וועגענער, און א תיפלה פאר די רוימישער קייזער.
- די באקאנטע בנין אויפן מערת המכפלה אין חברון.
- א גרויסע חלק פון די מויער ארום אלט שטאט ירושלים און דריי טארימעס, (היינט באקאנט אלטס מגדל דוד).
- בית המקדש השני - מקדש הורדוס
- בית שאן וואס האט היינט א ריזיגע ארכעאלאגישע פארק, מיט א אמפיטעאטער אויפן רוימישן שטייגער
בית המקדש השני - מקדש הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטרעבונג פון הורדוס איז געווען אויפ-צו-בויען די בית המקדש, וואס מיט דעם האט ער זיך איינגעקויפט אסאך פריינד, און דאס האט ער געטוהן צו פארצייען אויף זיינע זינד און רציחות. צו בויען נאר די מויער ארום די בית המקדש האט זיך פארלאנגט 10,000 מענער און 10 יאר ארבייט (אין די מויער שטייט היינט די מוסלאמענער מטשעט, מיט די גאלדענע קאפל). די כותל המערבי וואס מיר זעהן היינט איז נאר א חלק פון די 1500 פיס'יגער וואט וואס ער האט געבויעט אויף מעריב אינטער-צו-האלטן די פאדלאגע אויף וועלעכע די בית המקדש איז געשטאנען, (אין וועלעכע עס גייט אריין בערך 12 גרויסע פוט-באל פעלדער). די גרויסער שטח האט ער געבויעט כדאי צו קענען ענטהאלטען די 7-8 מיליון אידן וועלעכע פלעגן קומען עולה רגל זיין פסח, שבועות און סוכות. די בנין פון בית המקדש וואס ער האט דארט אוועקגעשטעלט צייכט די תלמוד אן אזוי: "מי שלא ראה בית המקדש בבניינו לא ראה בניין מפואר מעולם" = "ווער עס האט נישט געזעהן די בית המקדש האט קיינמאל קיין שיין בנין נישט געזעהן. (מסכת סוכה, דף נ"ב עמ' א). לויט די ספר יוסיפין האט ער געבויעט די בנין מיט שניי ווייסע שטיינער, מיט מארמויער שטיין אין מיט גאלדענע בלעכן. די פאדלאגע פון בית המקדש האט ער געבויעט מיט בלויע מארמויער שטיין, צו גיבן די אויס-זעהן פון רוישיגע ווארסער. די פירהאנגען האט ער געמאכט פון בלוי ווייס רויט און פערפל פאדעם, צו גיבן די אויסזעהן פון די הימל. דער שרייבער יוסיפוס בלביוס שרייבט: די אויג קען זיך נישט פארשטעלן די אויס-זעהן פון בית המקדש, עס איז געווען פארדעקט מיט גרויסע גאלדענע בלעכן, ביים זין אויפגיין האט דאס אפ-געשפיגלט וואו פלאמען, מען האט נישט געקענט קוקן דערויף נאר אפאר סקונדעס, ווייל עס האט געשיינט פונקט וואו די זין, ווען מען האט געקוקט פון דערווייטענס אויפן בארק האט דאס אויסגעזעהן פארדעקט מיט שניי וועגן די ציכטיג ווייסע שטייענער וואס ער האט געניצט. ביים אריינגאנג האט הורדוס געשטעלט א גרויסער רוימישער אדלער, א זאך וואס האר פארדראסן די ערליכע אידן, און האבן דאס אונגענימען פאר א חילול השם, ווייל דאס איז געווען די צייכן פון די רוימישער עבודה זרה. הורדס האט די אלע תלמידי חכמים און ערליכע אידן געלאזט ברענגן צו זיך מיט קייטלעך און האט זיי פארברענט לעבעדיגערהייט. נאכן ענדיגן דאס בויען האט זיך הורדוס באווארענט קעגען אזעלעכע אויפשטענדלער דורכן שטעלן א כהן גדול לויט זיין געשמאק און האט געהארגעט 43 פון די חברי הסנהדרין, אזוי ארום האט די סנהדרין מער נישט געקענט דן זיין דיני נפשות, (אלס נקמה פארן וועלן אים דן זיין פאר זיינע רציחות). און די כח פון סנהדרין איז געבראכן געווארן.
די רציחות פון הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הורדוס איז געבליבן אין דער אידישער היסטאריע פארשריבן מיט שאנדע, וועגן זיינע רציחות, צווישן די רציחות וואס זענען באקאנט איז:
- זיין שוויגער אלכסנדרה החשמונאית
- זיין ווייב מרים החשמונאית, וועלעכער איז געווען בייז אויף אים פארן טויטן איר מאמע, ער האט איר פארמשפט צו טויט פארן חשד אז זי וויל אים פארסמן
- זיינע צווי זין, ער האט געהאלטן אז זיי ווילן ווידערשפעניגען אין אים אלס נקמה פאר זייער מאמעס און זיידעס בלוט, ער האט א לאנגע צייט נישט גערעדט מיט זיי, און נאך א דורכגעפאלענעם שלום פרווו, האט ער זיי געלאזט טויטן
- זיין שוואגער - אריסטובולוס דער דריטער
הורדוס איז געווען א בן גרים פון דריטן דור, ער האט חתונה געהאט מיט מרים די טאכטער פון אלכסנדר דער צווייטער, פון די משפחת החשמונאים, אזוי ארום האט ער געהאפט צו ווערן אנערקענט ביים פאלק. הורדוס האט געהאט מיט מרים 3 זין און 2 טעכטער, די אינגסטע זין איז געפארן אויף רוים און דארט חתונה געהאט און אויך געשטארבן. די צוויי עלטערע האט ער שפעטער געהארגעט.
הורדוס האט געמאכט זיין שוואגער אריסטובולוס (זיין וייב'ס ברודער) פאר כהן גדול ביי די 17 יאר, און האט אלעמאל נאכגעקוקט מיט זארג זעהענדיג ווי דאס פאלק גיבט פארן שוואגער אויסטערלישע כבוד, זייענדיג פון די איינציגסטע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות בית חשמונאים. ער האט מורא באקומען אז דאס קען ברענגען צו א אויפשטענד קעגען אים ווייל ער איז נישט געווען א חשמונאי אייניקעל און ער איז געווען א בן גרים. האט ער געהארגעט דעם שוואגער דורך דערטרינקען, און אזוי אויך אפגעווישט פון וועג די לעצטע פארבליבענע חשמונאי אייניקלאך.
די איינציגע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות החשמונאי זענען געווען זיינע צווי זין וועלכע האבען אים נישט ליב באקומען נאכן טויטן זייער מאמע זיידע און פעטער, האט ער זיי אויך געהארגעט.
א מערקווירדיגער פונקט שרייבט יוסיפון: די צוגעבונדעקייט פון הורדוס צו זיין ווייב מרים איז געווען אזוי שטארק אז ער פלעגט ארויסשפרינגען פון בעט ווי א פארציקטער און ארומלויפן אין פאלאץ און אפילו נאך איר טויט האט ער ווייטער גערעדט צו איר (צו זיך אליינס) אזוי וואו זי וואלט נאך געלעבט, אבער ער האט חרטה באקומען צו שפעט.
די אלע געשענישן און זיין אויפפיראכטס האט געברענגט צו די אויפשטאנד קעגען די רוימער 74 יאר שפעטער. און די צייטן פון הורדוס האבן זיך די צדוקים וולעכע האבן אויך געשטיצט די רוימער זיך געשטארקט אויף די ערליכע אידן און זיי האבן געוועלטיגט איבערן בית המקדש, דאס האט ארויסגעברענגט א גרויסע צארן ביי די ערליכע אידן און האט שפעטער געברענגט צו אן אויפשטאנד.
הורדוס איז געשטארבן פיר יאר פאר דער נוצרישער ציילונג מיט א מלכותדיגן פראכט.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מקור: ספר יוסיפון, אש התורה, דרך האבות, פני הדור.


text:
ערדציטערניש
אַן ערדציטערניש איז א נאטורליכע פלוצלינגע ערשיינונג, ווען די אונטערשטע ארגאנאן וואס האלטן צוזאמען די ערד ווערן צוטיילט, און דאס פאראורזאכט אז די ערד אויף א געוויסע פלאץ שאקעלט זיך שטארק אויף א קורצע צייט - געווענליך א מינוט, און דאס איז גורם שטארק שאדענס, צעווארפט הייזער און אלעס.
ווען עס פאסירט א ערדציטערניש אינטען אקעאן קען דאס גורם זיין א צונאמי וואס דאס נעמט צוזאמען די וואסער אויף איין פלאץ, און עס שיסט דערנאך אויס מיט א מוראדיגע קראפט און אויב עס פאסירט נעבן א לאנד וועט דאס געווענליך פארפלייצן שטעט און דערפער.
ערדציטערנישן, ווי אויך שטורעמען און וואולקאנישע טעטיקייט, קען מאכן שוואך בארגאראפן, וואס קען ברענגען צו ערדגליטשן און לאווינעס.


text:
אנדן
די אַנדן זענען א בערגקייט דורכאויס דעם מערב בארטן פון דרום אמעריקע. זיי ציען זיך מער ווי 7,000 ק"מ/ 4,400 מייל פון דרום ארגענטינע און טשילע ביז צפון קאלאמביע. די אנדן זענען די לענגסטע בערגקייט אין דער וועלט, און די צווייטע העכסטע נאך די הימאלייאס.
דער העכסטער שפיץ אין די אנדן איז בארג אקונקגוא (אין ארגענטינע), מיט א הויך פון 6,960 מעטער.
פלאנצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אנדן זענען פאראן 8,200 ערליי פלאנצן, צווישן זיי 2,725 ערליי ארכידעעס. איינער פון די חשובסטע פלאנצן איז דער קארטאפל.


text:
מאדאנא
מאַדאָנאַ (אדער מיט איר צוגאָב נאָמען מאַדאָנע אסתר[1]) איז פֿון די גרעסטע פּאָפּולערע פּאָפּ זינגערס אויך איז זי אן אקטריסע און א ביכער שרייבערין. זי איז געבוירן געווארן ל' אב ה'תשי"ח - 1958, זי האט 3 קינדער, געבוירן אין מישיגן. זי װױֹנט הײַנט אין לאנדאן.
מעדאָנעס ערשטע ליד פֿאַר ראַדיאָ איז געשריבן אין 1984.
זי האט זיך געזעצט לערנען קבלה אין די לעצטערע יארן.
לכבוד דעם האט זי זיך געטוישט איר נאמען צו א מער אידיש קלינגעדיגן משמעות: "אסתר"
װעב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וואליד זשומבלאט
וואליד זשומבלאט (געבוירן דעם 7טן אויגוסט 1949) אין לבנון, איז א פאליטישע פירער פון די דרוזן, זיין אפשטאם איז פון די קורדן, קאמיל זיין טאטע, האט געגרינדעט די "סאציאליסטישע פראגרעסיווע פארטיי", וואס איז אריענטירט אלס א דרוזישע פארטיי.
זיין פאטער איז קאמיל זשומבלאט. ווילאנג וואלידס טאטע האט געלעבט, איז וואליד געווען באוואוסט אלס א יוגענטליכער וואס האט ליב צו פארברענגען, מיט יוגענטליכע שפילערייען און הולטעווען, ער האט געלערנט אינעם אמעריקאנער אוניווערסיטעט אין ביירוט, און אין פראנקרייך. אויך האט ער געהייראט א פרוי פון יארדאניע, נישט פון דער דרוזישער רעליגיע.
קאמיל איז אומגעברענגט געווארן, דורך סיריע, אין מערץ 1977, דורכאויס דעם לבנון ברודער קריג. כאפעז על אסאד, דער פרעזידענט פון סיריע, האט געלאדענט וואליד קיין דמשק, וואו ער האט אים געסטראשעט, אז אויב וועט ער גיין קעגן סיריעס ווילן, וועט ער ענדיגן ווי זיין פאטער. וואליד האט זיך פארנומען אינדעראנהייב, צו באפעסטיגן זיין פאזיציע צווישן די דרוזן, און פארשטערקערן די מיליציע זיינע, מיט סירישער הילף, און סאוועטישע וואפן.
דורכאויס דעם ברודער קריג, רעכנדיג זיך מיט די לינקע. האט ער זיך ארומגעשלאגן מיט די מאראנען, ווי אויפן דרום טייל פונעם לבנון בארג, האבן די דרוזן פארטריבן הונדערטער טויזנטער קריסטן, פון זייערע היימען. ער האט עטליכע מאל געטוישט זיינע אליאירטע.
אין 1989, האט ער אונטערגעשריבן די טייף אפמאך, וואס האט געברענגט צו אן ענדע צו דער פופצן יעריקער בלוטבאד אין לבנון, און האט געשטיצט דעם ווידער אויפבוי, פון דער צווייטער לעבאנעזער רעפובליק.
ביז ווען כאפעז על אסאד איז געשטארבן אין יאר 2000, איז ער געווען שטיל מיט זיין אפאזיציע, צו די סירישע אקופאציע אין לבנון. איינמאל כאפעז איז געגאנגען, און באשער על אסאד האט איבערגענומען, האט ער אנגעפאנגען צו רעדן קעגן סיריע, זיין נאנטער פריינט איז אומגעקומען אין א סירישן אטענטאט, ער האט געטענהט, אז ער האט באקומען סטראשונגען, אויף זיין לעבן, פונעם סירישן פרעזידענט. אויך האט ער געזאגט, נאכדעם וואס ראפיק על כארירי איז אומגעקומען, אז ראפיק האט אים געזאגט, עטליכע חדשים פאר דעם, אז באשיר זעלבסט האט געסטראשעט כארירי, אז ער וועט אים הרגנען.
ער ווערט פארעכנט פאר די הויפט פירער אין דעם טענענבוים איבערקערניש, וואס האט פארשיקט די סירישע פון לבנון, צוזאמען מיט אנדערע קריסטליכע, און סונישע פארטייען.
ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האט ער זיך אויסגעדרוקט קעגן כעזבאלא, זאגנדיק אז זיי האבן געברענגט אן אומגליק, און א חורבן אויף לבנון, פאר א נארישע אוואנטוריסטישע אקציע. אין 2008 אבער האט וואליד זיך געטראפן מיט נאסאראלא, און אין די וואלן פון 2009, זענען זיי געלאפן צוזאמען.


text:
קארל מאריע פאן וועבער
קארל מאריע פאן וועבער, איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר, דיריגענט, פיאניסט און פון די פיאנערן און גרינדער פונעם ראמאנטישן פעריאד אין קלאסישער מוזיק.
וועבער איז געבוירן דעם 18טן נאוועמבער 1786 אין האלשטיין, און געשטארבן דעם 5טן יוני 1826 אין לאנדאן. די בארימטסטע ווערק זיינע זענען די אפערעס "דער פרייער שיצער","אייריאנטע" און "אבעראן", וועלכע האבן ארויסגערופן גרויס וואונדער אין זיינ צייט, און ווערן נאך געשפילט ביזן היינטיקן טאג, ארויסרופנדיק מאמענטום און פאטאס ביי אלע צוהערער אומעטום.
זיינע גלעצנדיקע דערפאלגן אויפן געביט פון דער פיאנא האבן זיך געמאכט אויערן גאר שנעל אינערהאלב גאנץ אייראפע, און האט דערפאר צוגעצויגן די טאלאטפולע קאמפאזיטארן ווי פרעדעריק שאפען, פראנץ ליסט, פעליקס מענדעלסאן, וועלכע זיינען פון אים באיינפלוסט געווארן אנהייב זייערע קאריערעס.
זיינע ווערק אין דעם אפערע-זשאנער האבן זיך אויך געענדיקט אין א געוואלדיקער דערפאלג, און האבן טיף אריינגעדרונגען און געהאט א שטארקע השפעה אויף אזעלכע לייבן ווי ריכארד וואגנער, גלינקע און מייערבער.


text:
סערגיי אייזנשטיין
סערגיי מיכאילוביטש אייזנשטיין (רוסיש: Cepreй MиxaйлoBич ЭйзeHшTeйH; 23סטן יאנואר 1898 - 11טן פעברואר 1948) איז געווען א סאוועטישער רעזשיסאר, באקאנט בעיקר פון זיינע פילמען "פאנצערשיף פאטעמקין" און "אקטאבער", אלע ביידע באזירט אויף אמתע מעשיות. די פילמען האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף שפעטערע רעזשיסערן.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייזנשטיין איז געבוירן געווארן אין ריגע צו א יידיש-דייטשישן פאטער וואס האט זיך געשמדט און איז געווען דער שטאט ארכיטעקט, און צו א מוטער פון א רוסישן אפשטאם אין א משפחה פון הענדלער. ביי זיינע 14 יאר האבן זיך זיינע עלטערן געגט, און סרגיי איז געבליבן מיט זיין פאטער. פון 1915- 1918 האט ער שטודירט אין דעם אנשטאלט פאר ציווילער אינזשעניריע אין פעטראגראד.


text:
האלענדישע יידנטום
דער ערשטער דאקומענט וואס דערמאנט די יידישע קהילה פון האלאנד קומט פונעם 12טן יארהונדערט. אינעם מיטל אלטער האבן געוואוינט ווייניג יידן אין האלאנד. פונעם מיטל אלטער ביזן 17טן יארהונדערט הערט מען נישט וועגן די יידן אין האלאנד.
היינט ווערט גערעכנט אז אומגעפער 40,000 יידן וואוינען אין האלאנד, צווישן זיי 10,000 ישראלדיקער וואס האבן זיך באזעצט אין לאנד. רוב פון די יידן האבן נישט קיין שייכות מיט די אפיציעלע יידישע געמיינדעס.
די אלטע היסטארישע פארטוגעזישע שול אין אמסטערדאם וועלכער איז אויפגעשטעלט געווארן אין די יארן נאך גירוש שפאניע, איז נאך אין באנוץ און איז אייגנארטיג צוליב וואס זי ווערט נאך באלאכטן בלויז דורך ליכט אן קיין עלעקטעריע בכלל.


text:
טרוסקאווקע
טרוסקאַװקעס (קלובניקעס, ערדבערן) זענען די רויטע שרייעדיגע קאליר פרוכט וועס איז פון דער ראזאצעאיי (Rosaceae) פאמיליע.
אנדערשט ווי אלע אנדערע פרוכט, איז די פרוכט אליין רייך מיט קערענדליך אז דאס זאל ווערן צוריק איינגעפלאנצט, און אין שפיץ פון די פרוכט האט דאס די בלעטל.
מען נוצט דאס אויך צו מאכן רויט און זיס אנדערע עסנווארג און געטראנקען.
זי איז רייך אין ווייטאמין סי.
זי ווערט היינט בעיקר געפלאנצט און פארשפרייט פון טשילע.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש די טרוסקאַװקעס וואקסן אויף פלאנצן וואס די ווארצלען האלטן פון יאר צו יאר, דאך פירט מען זיך צומאכן אויף זיי די ברכה בורא פרי האדמה, וויבאלד די פרוכט מיט זיינע שטענגלך וואקסן פונדאסניי פון די ווארצלען יעדעס יאר, דערפאר קען מען עס נישט אנרופן פרוכט פון בוים[1] .
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז פון הלכה שטאנדפונקט גאר שווער און אטייל מיינען כמעט אומעגליך צו קלויבן פון ווערעם. במשך די חדשים פון אייר און סיון תשס"ז האט זיך די אידישע וועלט שטארק געטומלט וועגן דעם פראבלעם פון תולעים אין טרוסקאווקעס, און עטלעכע חשובע הכשרים אזוי ווי עדה החרדית התאחדות הרבנים און וואלאווע האבן ארויסגעגעבן קול קורא'ס אז מען טאר נישט נוצן קיין שום פרישע טרוסקאווקעס. און שפעטער האט מען פארברייטערט דעם איסור אויך אויף געפרוירענע טרוסקאווקעס.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טרוסקאַװקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף די טרוסקאַװקעס די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון אכטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון
- ↑ או"ח ר"ג סעיף ב' ורמ"א ועיין משנה ברורה סק"ג


text:
דן חלוץ
דן חלוץ (געבוירן 7טן אויגוסט 1948) איז געווען דער אכצנטער שעף פון גענעראל שטאב, פון צה"ל, אנגעהויבן אין יאר 2005, ביז יאר 2007. איידער ער איז געווארן שעף, איז ער געווען קאמאנדיר פון דעם לופטפלאט, און וויצע שעף. אין זיין צייט איז פארגעקומען די ריקצוג פון צה"ל פון עזה שטרייף, און די צווייטע לבנונישע מלחמה. ער איז געווען דער ערשטער פילאט צו ווערן שעף אין דער היסטאריע פון דער ארמיי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין תל אביב, צו עלטערן עולים פון איראק און איראן. אין 1968, איז ער געווארן מאביליזירט, אין ער איז געווארן א פליער, פון א קאמפס עראפלאן, ער האט טיילגענומען אין דער מלחמת התשה, און אין דער יום כיפור מלחמה, שוין אין רעזערוו. נאכן פארלאזן די ארמיי, און שטודירט "פירן געשעפטן", האט ער זיך אומגעקערט נאכן אויסברוך פון דער ערשטער לבנון מלחמה.
אין 2005, האט שאול מופז אים געשטעלט איבערצונעמען משה יעלון, נאכדעם וואס יעלון האט זיך קעגנגעשטעלט צו דעם ריקצוג פון עזה.
נאך דער לבנון מלחמה אין 2006, איז ער ברייט קריטיקירט געווארן, פארן אנפירן דעם אימבאלימפירטן קריג, וואס ישראל האט געפירט קעגן כעזבאלא, ער האט שפעטער רעזיגנירט פון אמט, נאכן זיין שעף פאר אנדערט האלב יאר.
אום 30סטן אפריל 2007, האט דער ווינאגראד קאמיסיע אים דערקלערט אלס טייל פון דורכפאל אין דעם קריג, אינאיינעם מיט אהוד אולמערט, דעמאלטדיקער פרעמיער מיניסטער, און עמיר פרץ, דאן פארטיידיקונגס מיניסטער.


text:
שמעון בן שטח
שמעון בן שטח, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
זיין צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמעון בן שטח איז געווען פון דריטן דור זוגות,[1] פון פינפטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.[2]
דריטער זוג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – זוגות
אין דער משנה שטייט אז שמעון בן שטח איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און יהודה בן טבאי איז געווען דער נשיא, די גמרא ברענגט א ברייתא אז דאס איז דער מיינונג פון רבי מאיר, אבער די חכמים האלטן פארקערט, שמעון בן שטח איז געווען דער נשיא, און יהודה בן טבאי איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגען דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, יהודה בן טבאי האט געהאלטן אז נישט, און שמעון בן שטח האט געהאלטן אז יא.[3]
איבער אים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שוועסטער פון שמעון בן שטח די קעניגן שלומציון איז געווען געהייראט צו דעם קעניג ינאי, א דאנק איר, איז שמעון בן שטח געראטעוועט געווארן - ווען זיין שוואגער דער קעניג - האט אויסגעהארגט אלע חכמים.[4]
שמעון בן שטח האט אנגעפירט א שווערן קאמף קעגען די צדוקים, אין מגילת תענית[5] ווערט פארצייכנט [6] אלס טאג וואס שמעון בן שטח הא געזיגט די צדוקים און צוריק געשטעלט די סנהדרין.
די גמרא פארציילט אז יהודה בן טבאי האט אמאל געהרגעט אן עד זומם, אויף צו ווייזן אנדערש ווי די צדוקים, דאך האט שמעון בן שטח אים אויף געקלערט זיין טעות, זייט דעמאלס האט יהודה בן טבאי אויף זיך גענומען מער נישט צו פסק'ענען קיין הלכה, נאר אין אנוועזנהייט פון שמעון בן שטח.[7]
אין משניות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מסכת תענית פרק ג' משנה ח', שלח לו שמעון בן שטח, אלמלא חוני אתה, גוזרני עליך נדוי, אבל מה אעשה לך, וכו'
- מסכת חגיגה פרק ב' משנה ט', יהודה בן טבאי אומר, שלא לסמוך, שמעון בן שטח אומר, לסמוך, וכו'
- מסכת סנהדרין פרק ו' משנה ד', אמר להן רבי אליעזר, והלא שמעון בן שטח תלה נשים באשקלון, אמרו לו, שמונים נשים תלה, וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה ח', יהודה בן טבאי ושמעון בן שטח קבלו מהם, וכו'
- מסכת אבות פרק א' משנה ט', שמעון בן שטח אומר, הוי מרבה לחקור העדים, והוי זהיר בדבריך, שמא מתוכם ילמדו לשקר
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפרענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אבות פ"א מ"ו
- ↑ רמב"ם הקדמה אויף משניות סדר זרעים פ"ד
- ↑ חגיגה ט"ז ע"א וע"ב
- ↑ ברכות מ"ח ע"א
- ↑ פרק י'
- ↑ כ"ח טבת
- ↑ חגיגה ט"ז ע"ב, מכות ה' ע"ב


text:
פערסישער קאלענדאר
דער פערסישער קאַלענדאַר, אויך איראנישער קאלענדאר ( (פערסיש: گاهشماری ایرانی גאַסאמאַריע איראַני) איז א זון-קאלענדאר און דער אפיציעלער קאלענדאר היינט אין איראן און אפגאניסטאן. דאס יאר הייבט אן ביי דער פרילינג-גלייכנאכט, געמאסטן אין די אסטראנאמישע אבסערוואטאריעס פון טעהראן און קאבול. אזוי ווי דער קאלענדאר ווערט גערעכנט אסטראנאמיש, איז ער פונקטלעכער ווי דער גרעגאריאנישער קאלענדאר, וואס איז אויסגערעכנט לויט א מאטעמאטישן פֿארמל.
די היינטיקע רעכענונג פון יארן אינעם פערסישן קאלענדאר הייבט אן פון דער הידזשרע, אזוי ווי דער לבנה-מוסולמענישער קאלענדאר; אבער, אזוי ווי דאס לבנה-יאר איז אומגעפער 3% קירצער פון דעם זון-יאר, איז געווארן במשך די יארן אן אפשטאנד צווישן די צוויי קאלענדארן. למשל, דאס יאר 2010 אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר איז 1431/32 אינעם מוסולמענישן קאלענדאר, אבער 1388/89 אינעם פערסישן קאלענדאר.


text:
װיקיפּעדיע:אריבערשליסן
אריבערשליסן איז אין אלגעמיין טײַטש אז מען נעמט דעם אינהאלט פֿון א דאקומענט און מען שליסט עם אײַן אין א צווייטן דאקומענט מיט אן אפשיק.
אין וויקיפעדיע איז דאס ווען מען ניצט די מוסטער פֿונקציעליטעט פֿון מעדיע-וויקי אײַנצושליסן דעם זעלבן אינהאלט אין אסאך דאקומענטן אָן צו דארפֿן רעדאגירן יעדן איינעם באזונדער.
אחוץ דעם פֿארדינט מען אז דער לינק צום מוסטער איז לעבעדיג, ד"ה אז ווען מען ענדערט דעם מוסטער, ווערן אויטאמאטיש געענדערט אלע עקסעמפלערן פֿונעם מוסטער אויפן ארט.
למשל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער מוסטער פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע וואס געפֿינט זיך בײַ מוסטער:פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע איז אריבערגעשלאסן צום ארטיקל טענעסי אזוי: "{{פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע}}"


text:
װיקיפּעדיע:מערקווערדיג
וויקיפעדיע מערקווערדיג איז דער וועגווייזער נישט צו באשרייבן סתם ענינים נאר בלויז זאכן מענטשן געשענישען אדער פלעצער וואס זענען מערווערדיג.
א גוטער מבחן וויאזוי צו זען צי אן ארטיקל איז גענוג מערקווערדיג איז די וויקיפעדיע:אינטערשפראך לינקס. אבער נישט אלעס וואס איז מערקווערדיג פאר די כינזער וויקיעפדיע דארף אטאמאטיק זיין מערקווערדיג אין די אידישע וויקיפעדיע.
דעריבער אויב האלט איר אז א געוויסער ארטיקל איז נישט גענוג מערקווערדיג אדער איז דאס נישט באקאנט דאן לייגט ארויף די מוסטער {{מערקווערדיג}} און דאס וועט זיך ווייזן אזוי:
דער טעמע, אין איר איצטיגער פארעם וויאזוי עס איז באשריבן, איז נישט גענוג מערקווערדיג אדער נישט גענוג א פאבליק פיגור. ביטע טוט דאס פארעכטן אדער פארברייטערן, אדער דאס דורכרעדן אין דעם שמועס זייט.
אויב ביז א וואך ארום איז נאך נישט פארהאן קיין קאנסענסוס איבער דעם קען דאס ווערן אויסגעמעקט לויט די אויסמעקן פאליסי.
סיבה: {{{1}}}
אזוי ארום וועט מען זיך אויסשמועסן צו איר זענט טאקע גערעכט צו נישט.
מען דערלאזט נישט קיין שום פריוואטע אינפארמאציע, מיר זענען קודם איבער אלעם אן ענציקלאפעדיע.
דער הויפט פאקטאר פון א באקאנטן מפורסמדיגן פערזענליכקייט אדער זאך אדער וועב סייט און אזוי ווייטער איז זיין ביישטייערונג פאר דער וועלט לטוב או לרע. אויב זיין נאמען איז געווען פארמישט אין עפעס א סקאנדאל, אויסטרעף אדער חידוש וואס האט געהאלפן טוישן די וועלט איז ער א מפורסם.
עס ווערט באשריבן אין אנדערע ענציקלאפעדיעס אדער אין די פרעסע. אן דעם וואס איז קלאר אז יענער האט דאס אלייןס געשריבן איבער זיך, און עס איז נישט הוילע ספעם אדער פרעס רעליס, דאן איז דאס גענוג מפורסם פאר וויקיפעדיע און מען קען דאס שוין פעסטשטעלן לויט די אנווייזונגען פון וויקיפעדיע:צייגט מקורות.
גוגל פראבע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גוגל פראבע ווערט באנוצט אין אלע וויקיעפדיעס צו אנטשיידן ווען אימער עס איז דא א דעבאטע צו א טעמע איז גענוג מערקבאר.
דאס ארבייט אזוי אז אויב ווען מען טייפט אריין דער נאמען פון די זאך, געזעלשאפט, מענטש אדער באגריף קומט ארויף אין די רעזולטאטן פאפולערע וועבזייטן, אויף די ליסטע פון די גוגל לינקס. דייקא גוגל און נישט יאהו ווייל גוגל האט אזא אפמאך מיט וויקיפעדיע אז אלעס וואס מענשטן זיכן וועט קודם גיין צו וויקיפעדיע, און וויקיפעדיע זעהט אין דעם א סטאנדארט פון באגלייבטקייט או ישרות פון זייער טול. ווי אויך האט גוגל די בעסטע ספעציעלע טולס צו צענזורירן און פילטערן נארישע ספעם וועבסייטס, אזוי ארום אז איינער וויל ווערן פאפולער און איז נישט באמת פאפולער קען זיך נישט פארשפרייטן אלייןס זיין נאמען.


text:
פלאנדערן
פלאנדערן (פלעמיש: Vlaanderen, פראנצויזיש: Flandre, דייטשיש: Flandern). איז איינע פון דריי פעדעראלישע איינהייטן וואס שטעלט צאם בעלגיע. אין פלאנדערן, וואס געפינט זיך אין דעם צפון חלק פון לאנד, וואוינען בעיקר די פלעמערס, די וואס רעדן פלעמיש. די הויפטשטאט פארן פלאץ איז בריסעל, די הויפטשטאט פון בעלגיע, וואס דינט אויך אלס א באזונדערע פעדעראלישע איינהייט. בריסעל אליינס איז אין פלאנדערן. דער בעלגישע פארלאמענט און אלע רעגירונג אינסיטיטוציעס געפונען זיך אין בריסעל.
לויט דעם שטח (13,522 קק"מ) באזיצט פלאנדערן 44% פון בעלגישען ערד-פלאך.


text:
הילף:לינק
מיט היפערלינקען קען מען היפן פון איין בלאט צו אן אנדער בלאט. ווען איר שרייבט אן עפעס אן ארטיקל געדענקט צו שאפן לינקען פון ווערטער אין דעם ארטיקל אז עס זאל דאס פארצווייגן און צאם קניפן צו אנדער אינפארמאציע. מעדיעוויקי אנערקענט דרייערליי לינקען: וויקילינק, אינטערוויקי און דרויסנדן לינק (וועבלינק).
אינהאַלט
וויקילינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א וויקילינק אדער אינערווייניקסטער לינק פארבינדט מיט אן אנדער בלאט אין דער יידיש וויקיפעדיע. מען שאפט א וויקילינק מיט פארטאפלטע קאנטיקע קלאמערן:
- [[א]] גיט א (לינק צו א, באצייכנט א).
- [[א|ב]] גיט ב (לינק צו א, באצייכנט ב).
- [[א]]ב גיט אב, אזוי ווי [[א|אב]]: אב.
- [[א|ב]]ג גיט בג, אזוי ווי [[א|בג]]: בג.
- [[א]]:ב גיט א:ב (פונקטואציע ווערט נישט צוגעהאנגען צום לינק). אזוי אויך [[וואשינגטאן]]'ס אדער ע-[[פאסט]].
- א[[ב]] גיט אב.
- [[א]] ב  גיט אב.
- [[א]]''ב'' גיט אב.
- ''[[א]]''ב גיט אב.
- [[א|ב]]ג ד  גיט בגד.
א לינק וואס ניצט דעם רער סימבאל ( | ) רופט מען א "רערלינק". ביי געוויסע סארטן לינק, קען דער לינק ווערן באצייכנט אויטאמאטיש מיט א רער אן גארנישט נאכהער (דאס וועט אייך איינשפאָרן ארײַנקלאפן). זעט הילף:רער קונץ.
ווען מען שאפט א וויקילינק, אויב עס איז שוין דא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו דעם ארטיקל מיטן דאזיגן קעפל, און אויב איז נאך נישטא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו א באארבעטונג-בלאט וואו מען קען שאפן אן ארטיקל מיט דעם קעפל.
טאמער מען באקענט זיך מיט איין נושא, און מען וויל זעהן און דאס אפלערנען אין נאך מער דעטאל, אדער זייטיגער ענין, דאס צו פארשטיין בעסער. גייט מען אריין אין די פאסענדע ארטיקלען פון די אלע ווערטער פונעם ארטיקל וואס איז א לינק צו שלעפן די ליינער אין זיך אריין דארטן צו ליינען לערנען און באארבעטן ווייטער.
אויב איר ווילט מאכן א לינק פון דעם ווארט "יידן", שרייבט דאס אויף אזא אויפן [[ייד]]ן. ווייל אויב איר וועט ארומרינגלען דאס ווארט "יידן" בלשון רבים, וועט דער פארבינדונג נישט צו פירן צו די ארטיקל איבער "יידן", וויבאלד די קעפלאך פון די ארטיקלען זיינען געשריבן בלשון יחיד.
נאך וואס איר האט ארומגערינגלט א געוויסע ווארט, דארפט איר נישט ווידער ארומרינגלען דאס זעלבע ווארט אין דער זעלבער אפטיילונג, וויבאלד אויב דער באנוצער וויל ליינען דעם ארטיקל, קען ער זיך דאך באנוצן מיט דעם פריעריגן לינק וואס פירט אהין, אבער אויב דאס ווארט ווערט איבערגעחזרט אין דעם זעלבן ארטיקל אין אן אנדער אפטיילונג, קען מען יא ווידער לייגן א לינק צו דעם ווארט, ווייל עס קען דאך זיין אז איינער האט אנגעהויבן ליינען נאר די אפטיילונג, און נישט פון אנהייב ארטיקל.
ווען מען שאפט א נייעם ארטיקל איז כדאי אויפצוזוכן אין אנדערע ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע דעם נאמען וואס איר האט נאר יעצט געשאפן, און זיי אנלינקען צום נייעם ארטיקל. ווי צ.ב.ש. אויב איר האט געשאפט אן ארטיקל מיט'ן נאמען "הלל הזקן", זוכט אויף דער ווארט "הלל הזקן" אין אנדערע ארטיקלען (טייפט אריין אין דער זוכן קעסטל דער ווארט "הלל הזקן" און דרוקט אויף "זוכן" נישט אויף "גיין", נאכער גייט אריין אין אלע ארטיקלען וואס האבן דער ווארט "הלל הזקן", און רינגלט זיי ארום מיט די לינק סימבאלן [[הלל הזקן]]) אזוי וועט מען קענען צוקומען צו אייער ארטיקל פון מער פלעצער.
- קאטעגאריעס ווערן דורך דעם אויך א צוזאמקלויבונג פון לינקס.
לינק צו אפטיילונג פון זעלבן ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר ווילט שטעלן א לינק צו א קעפל אין דעם זעלבן ארטיקל שרייבט אזוי: [[#קעפל]] (ווען "קעפל" איז דער נאמען פון דער אינווייניגע אונטער קעפל).
- אויב עס איז פון דעם זעלבן ארטיקל מאכט אזוי [[# אין דעם קעפל פונעם אפטיילונג]]
- אויב עס איז פון אן אנדער ארטיקל דארפט איר קודם שרייבן דעם קעפל פון ארטקיל און נאך דעם # און דעם קעפל פון אפטיילונג
אינטערוויקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לינקן זעלבע ארטיקלן פון אנדערע וויקי פראיעקטן אדער שפראכן. אדער פון צוויי וויקיפעדיע ארטיקלן אין אנדערע שפראכן אדער אין זעלבן שפראך, נאר אנדערע וויקי'ס, ווי למשל פון וויקיפעדיע צו וויקינייס.
אינטערשפראך לינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – וויקיפעדיע:אינטערשפראך לינקען
עס איז גאר וויכטיג צו לינקן א בלאט פונעם זעלבן אישו פון איין שפראך צום אנדערן. כדי א ליינער וועט עפעס איינפאלן צו מוסיף זיין זאל ער גאר גרינג קענען בליקן אין אנדערע שפראכן וויאזוי זיי האבן דאס מסביר געווען, ווי גרינגער דאס וועט זיין אלס מער חברה וועלן זיך באטייליגן צו בארייכערן דעם וויקיפעדיע.
געווענליך מאכט מען אזוי צו ענגליש: [[en:link]] אדער פאר העברעיש: [[he:לינק]]
טעכנישע באמערקונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עס איז נישט שיין צו מאכן א לינק אין א קעפל.
- וויבאלד דער לינק אנטהאלט 2 מינע פאנטס ענגליש צו יידיש טוישט זיך דאס רעכטס אויף לינקס. ווי די העברעישע לינק. און אנדערע שפראכן.למעשה טאמער מאך איך דאס פון רעכטס צו לינקס כאפט דאס יא.
דרויסנדער לינק (וועבלינק)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו אן אנדער וועבזייטל אינדערויסן פון וויקיפעדיע'ס און וויקי'ס, נעמט מען נאר ארום מיט איין פון ביידע זייטן [לינק]


text:
דיטער וויסליצעני
וויסילעציני איז געווען דער הויפט פון אייכמאן איבער די דעפארטירונג פון די סלאוואקישע אידן
דיטער וויסליצעני (13טן יאנואר 1911, רעגולאווקן, מזרח פרייסן, היינט מאזשדזשאני, פוילן – 4טן מיי 1948, פרעשבורג) איז געווען א מיטגליד פון דעם נאצי עס עס, און דער הויפט פון אייכמאן איבער דער דעפארטירונג פון די סלאוואקישע אידן. ער האט ליקווידירט אסאך חשובע יידישע געמיינדעס אין גריכנלאנד, אונגארן און סלאוואקיי.
וויסליצעני'ס עדות ביים נירנבערג פראצעס איז געווען וויכטיג בשעת ווען מען האט פראקורירט אייכמאן פאר קריגס פארברעכן אין ישראל אין 1961. מ'האט אויסגעליווערט וויסליצעני קיין טשעכאסלאוואקיי, וואו מ'האט אים געמשפט'עט און געהאנגען פאר זיין פארברעכן אין 1948.


text:
אינפארמאציע
אינפארמאציע איז א פילפאכיגער באגריף פון פארשידענע מיינונגען און פארעמעס, וואס באדינט דעם מענטש אויף פארשידענע וועגן און אופנים. פון נאך איז דאס בעיקר פארבינדן צו זאכליכע ענינים ווי וויסנשאפט, אנווייזונגן, מידיע, א.א.וו.
אינפארמאציע איז א שם הכולל פאר יעדן קוואל אדער אוצר וואס געבט די מעגליכקייט צו פארשטיין זאכן פאר מענטשן.
עס איז דער רעזולטאט פון אויסשטעלן, מאניפולירן און פראצעסירן דאטן אויף אזא אופן וואס געבט צו דעת פאר זייער מקבל. אין אנדערע ווערטער איז דאס דער קאנטעקסט אין וואס דאטן ווערן גענומען.
עס איז שטארק פארבינדן אין טאג טעגלעכן געברויך פון לעבן פאר קאמוניקאציע, קאנטראל, דאטן, דעת, מיינונג, מענטאלע סטימולוס, פעטערען, באגרייפן, און רעפרעזענטאציע.
אסאך רופן די היינטיגע צייטן אלס די אינפארמאציע תקופה צוליב די אינטערנעץ וואס האט פיל פארגרינגערט די אינפארמאציע מעדיום פאר מענטשן.


text:
געטא
דאס ווארט געטא שטאמט פון איטאליעניש. אין דער מיטל אלטער אין איטאליע איז געווען קליינע היימישע דערפלאך ווו יידן האבן געוווינט מיט אן אייגענעם קולטור. די ערשטע געטא איז געווען אין ווענעדיג.
היינט ניצט מען דאס ווארט "געטא" מיט א צינישן אויסדרוק צו אנווייזן שטעט און דערפלעך וואו אידן וואוינען פון אייגן ווילן אונטער שטרענגע רבנישע אנווייזונגען ווי צום ביישפיל וויליאמסבורג, טאהש, קאשוי, נייטרא, בני ברק, מאה שערים אד"ג.
געטאָס בעת דער צװײטער װעלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאָס װאָרט געטאָ אין באַציונג צו די קאַטעסטראָפֿע פֿונעם ייִדנטום אין דער צװײטער װעלט מלחמה, איז אַ װױנונג-פֿערטל װוּ די דײַטשן האָבן באַװעגט אַהין ייִדן איבערהױפּט פֿון מיזרח-אײראָפּע בשעת דער צװײטער-װעלט-קריג.
כסליו ה'ת"ש (סוף 1939) האט דער נאציסטישער הויפט קאמאנדאנט ריינהארד היידריך באפעלט צו צענטראליזירן און צונויפנעמען אלע יידן פון מיזרח פוילן אין איינציקע ענגע וווינונג-פערטלעך וואס זאל זיין נעבן א קרייצוועג פון באנען.
די געטאס האבן באדינט די נאציס צו קאנטראלירן אויף די יידן, און קענען אויספירן זייער אידיאלאגיע פון פארניכטן דעם יידישן פאלק. אין די געטאס האט מען שטארק געפייניקט און דערנידערט די יידן גייסטליך און פיזיש, ארום 20 פראצענט יידן פון די גרויסע געטאס זיינען געשטארבן פון פיין, געצוונגטע ארבעט, הונגער אא"וו. אבער פאר די דרויסנדיקע וועלט האבן די נאציס באהאלטן זייערע אומפארשעמטע אקטן, און דערקלערט אז די געטאס זיינען גוטע אויטאנאמישע פלעצער פאר די יידן.
די גרעסטע געטא איז געווען די ווארשעווער געטא מיט ארום 450,000 מענטשן און דערנאך לאדזשער געטא מיט ארום 200 טויזנט מענטשן. די נאציס האבן באשטימט א יודענראט (א ראט פון יידן) זאל קאנטראלירן און מאכן ארדענונג אין די געטאס.
דאס לעבן אין דער געטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס לעבן אין דער געטא איז געווען שרעקלעך אין אלערליי תחומים:
- ענגשאפט: דאס לעבן אין געטא איז געווען זייער ענג, ווי צב"ש אין דער ווארשעווער געטא האבן די נאציס אריינגעשטופט צווישן 15 ביז 20 מענטשן אין איין קליין צימער. וואס דערפאר האבן די מענטשן פארברענגט א גאנצן טאג אין די גאסן און נישט געזעצן אין שטוב.
- ריינקייט: איז געטא איז נישט געווען זייף און גענוג וואסער צו רייניקן דעם קערפער, און דאס האט גורם געווען צו פארשפרייטן שרעקליכע אנשטעקיקע קראנקייטן ווען מעדיצינען איז נישט געווען.
- היץ: אין געטא איז נישט געווען קיין אויוונס, למשל אין לאדזשער געטא האבן מענטשן אפגעריסן פענסטערס, בעטן, טירן אד"ג כדי צו האבן מיט וואס זיך אנווארעמען. פיל מענטשן זיינען געשטארבן פון קעלט.
- הונגער: די באשטימע מאס עסן אין געטא איז געווען זייער ווייניק, בלויז 184 קאלאריען א טאג פאר א מענטש, וואס דאס איז ווייניקער פון 10 פראצענט פון וואס א מענטש דארף עסן א טאג. דאס געטא איז געווען אפגעשיידט פון שטאט, און מע האט נישט געקענט אריינבריינגען עסן פון דערויסן. אזוי האבן פיל מענטשן, (א פערטל פון רוב געטאס), איבערהויפט קינדער, געשטארבן, אויך אלס דעם האט זיך אנטוויקלט פיל כוליגאנישקייט אין די גאסן, מען האט געכאפט עסן איינער פון צווייטן אא"וו. אבער כאטש דעם איסור פון אריינברענגען עסן פון דרויסן האבן אזעלכע מצליח געווען אריינשמוגלען פון דרויסן עסן איבערהויפט אין ווארשעווער געטא וואס 80% פון די שפייז זיינען געווען פון דרויסן.
- דערצאיונג: אין געטא איז נישט געוועזן קיין פארמאלע שולעס פאר קינדער, נאר אומפארמאלע שולעס וואס זייער ווייניק קינדער האבן זיך מיטגעטיילט. אזוי האבן די קינדער זיך געדרייט פוסט און ליידיק אין די גאסן אין פארלויף פון 3 יאר.
- יידישקייט: די נאציס האבן פארבאטן צו איינפירן יידישע מצוות און מנהגים, אבער טראצדעם האבן די רעליגיע שטילערהייט מקיים געווען תורה און מצוות. הרב יצחק ניסנבוים האט באשטימט דעם באגריף "קידוש החיים", און האט געזאגט אז ביי די שואה איז דאס לעבן "קידוש החיים" וויכטיקער פון "קידוש השם", און מע מעג אויפגעבן פון היטן די תורה אויף צו בלייבן לעבן.
- ארבעט: די נאציס האבן געצווונגען די יידן ארבעטן געצוונגטע ארבעט (ארבעט אָן א באשטימטן צוועק, ווי צב"ש אריבערפירן שטיינער פון איין ארט צום צווייטן אהין און צוריק). פון אייר ה'ת"ש (יוני 1940) האבן די נאציס געבויעט באשטימטע ארבעטס לאגער. פיל פויערס זיינען געשטארבן פון די שווערע ארבעט נאך וואס צודערצו זיינען זיי געווען הונגעריק.
עס איז אינטרעסאנט צו אויפמערקן אז כאטש די אלע אויסטערלישע שווערקייטן האבן זיך די יידן דערהאלטן, עס איז כמעט נישט געווען קיין זעלבסטמארדער אין די געטאס.


text:
10טן יולי
דעם 10טן יולי איז דער 191סטער טאג פון יאר (192סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 174 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1778 - אמעריקאנער אומאפהענגיקייט מלחמה: לואי דער זעכצנטער, מלך פון פראנקרייך, פראקלאמירט מלחמה קעגן בריטאניע.
- 1821 - די פאראייניגטע שטאטן באקומען די הערשאפט איבער שטחים פון פלארידע, וואס זיי האבן אפגעקויפט פון שפאניע
- 1850 - מילארד פילמאר געוויילט דער 13טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1913 - געמאסטן 56.7°C, די העכסטע טעמפעראטור אין דעם מערב האלבקוגל, אין טאל פון טויט אין דעם מאהאווע מדבר
- 1940 - ווישי רעגירונג פון מארשאל פעטען אויפגעשטעלט אין פראנקרייך
- 1973 - די באהאמא אינזלען ווערן אומאפהענגיק פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 1991 - באריס יעלצין געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון רוסלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1830 - קאמיל פיסארא, פראנצויזישער קינסטלער (געש' 1903)
- 1856 - ניקאלא טעסלא, אמעריקאנער פיזיקער, עלקטרישער אינזשעניר און ערפינדער פון סערבישן אפשטאם, פון די פיאנערן פון אפבייט שטראם (געש' 1943)
- 1920 - אווען טשעמברליין, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1959 (געש' 2006)
- 1927 - דייוויד דינקינס, בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1584 - ווילעם דער שווייגער, פירער פונעם נידערלאנדן אויפשטאנד קעגן דער שפאנישער אימפעריע, דערמארדעט (געב' 1533)
- 1957 - שלום אש, יידיש-שפראך שרייבער, געבוירן אין פוילן (געב' 1880)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- באהאמא אינזלען - אומאפהענגיקייט טאג (1973)


text:
פרעדי מערקורי
פֿרעדי מערקורי (ענגליש: Freddie Mercury; 5טן סעפטעמבער, 1946 - 24סטן נאוועמבער, 1991) איז געווען א לעגענדארער ענגלישער קאמפאזיטאר, מוזיקאנט און הויפט ראק מוזיק און אַפּערע זינגער אין די קווין בענד, וועלכער האט געגעבן פילצאליגע אויסערגעווענליכע לייוו פארשטעלונגען.
ער האט געהאט אן אייגענארטיגע שטימע און סטיל אין מוזיק וועלכער האט איהם געמאכט אויסערגעווענליך פאפולער איבער דער גארער וועלט אין זיין צייט און זיינע לידער זענען שטענדיג די ערשטע אויף אלע מוזיק ליסטעס ביזן היינטיגן טאג.
אין די פאראייניגטע שטאטן איז ער פון אנהויב נישט געווען אזוי אויפגעכאפט צוליב וואס די קאנסערוואטיווע ראדיא סטאנציעס האבן נישט געוואלט שפילן זיינע לידער צוליב וואס ער איז געווען געי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין טוניזיע וואס איז דאן געווען אונטער ברטישע שוץ. זייענדיג זיבן יאהר אלט האט אנגעפאנגען צו נעמען פיאנאו לעקציעס דארט אין אינדיע.
ביי די זיבעצן האט ער זיך מיט זיין פאמיליע אריבערגעצויגן קיין ענגלאנד צוליב די ארטיגע אומרוהען.
נאכן דורכפאלן מיט עטליכע בענדס וועלכע האבן זיך אויפגעלעזט, האט ער פארמירט זיין אייגענע בענד וועלכע ער האט א נאמען געגעבן קווין (וואס איז אויך צו-נאמען פאר געי) און פון דארט האבן זיינע רעוואלוציאנערע סינגלס און אלבאמען איהם געברענגט אויסערגעווענליכע סוקסעס.
די לעצטע יאהרן איז ער געווען קראנק מיט עידס, אבער ער האט באוויזן צו רעקארדירן און קאמפאזירן לידער כמעט ביז ער איז געשטארבן דערפון א טאג דערנאך וואס ער האט עס אפיעציעל אנאנסירט אין די צייטונגען.
לייוו פארשטעלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז באוויסט מיט זיינע אויסערגעווענליכע קאנצערטן וואו ער האט פארמאגט אן אויסערגעווענליכן כוח צו איבערנעמען די מאסן און זיי קאנטראלירן מיט זיין כאריזמע.
ספעציעל איז באקאנט די 1985 25 מינוט פארשטעלונג ביי לייוו עיד פאר איבער אכציג טויזנט מענטשן וואו ער האט געזינגען טייל פון זיינע גרעסטע היטס און ווערט פאררעכנט אלס די בעסטע לייוו מוזיקעל פערפארמענס אף אלל טיים.
אלבאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועב-לינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זיין בארימטע פארשטעלונג ביי די לייוו עיד http://www.youtube.com/watch?v=EPHJFnob8p8
- א דאקומענטרי פון נעשאנעל גיאגראפיק http://www.youtube.com/watch?v=mEHTw1sH3eo


text:
פייער
פייער איז א כעמישע רעאקציע וואס גיט ארויס ליכט און היץ. אס איז איינע פון די מערסטע באקאנטע ביישפילן פון דעם כעמישן פראצעס פון אקסידאציע.
פייער איז זייער הייס.מען טאר עס קיינמאל נישט אנטאפן, ווייל עס קען פארברענען אלץ וואס איז נאענט.ווען די הויט פון א מענטש רירט אן פייער, ווערט אין דער הויט א בלאטער וואס דויערט א שטיק צייט ביז ער היילט זיך.
פייער איז אבער שטארק ניצלעך ווען מען גיט אכט ווי מען דארף. פייער איז זייער א וויכטיגע זאך, מיט דעם קען מען זיך אנווארעמען אין די קאלטע טעג, און מען קען זען ביינאכט, ווי אויך קען מען ניצן די היץ צו קאכן דערמיט.
עס זענען פאראן עטלעכע מאדערנע אנווענדונגען פון פייער. דער אינעווייניק-פארברענונג מאטאר טרייבט פארמיטלען דורך פייער. אויך א סך קראפט סטאנציעס שאפן עלעקטריע מיט פייער.


text:
דער גראפיק
פונעם לאגאריטם צו באזע 2 גייט אריבער דער x אַקס
(האריזאנטאלע אַקס) ביי 1 און גייט אדורך די פונקטן מיט קאארדינאטן (2, 1)
, (4, 2)
, און (8, 3)
. צום ביישפיל, log2(8) = 3
, ווייל 23 = 8.
דער גראפיק ווערט וואס נענטער צו דער y
אַקס, אבער דערגרייכט זי נישט און גייט נישט אריבער איר.
דער לאגאַריטם פון א נומער איז דער פאטענץ מיט וואס א געוויסער נומער, די באזע, דארף ווערן געהעכערט צו פראדוצירן יענעם נומער. למשל, דער לאגאריטם פון 1000 צו באזע 10 איז 3, ווייל 1000 איז 10 צום פאטענץ 3: 1000 = 10 × 10 × 10 = 103. בדרך כלל, אז x = by, דעמאלסט y איז דער לאגאריטם פון x צו באזע b, און מען שרייבט (y = logb(x. אין דעם פריערדיקן ביישפיל, log10(1000) = 3.
די געזעצן אונטן האלטן פאר יעדער וואס זענען פאזיטיווע רעאלע צאלן, אבער די באזע פון די לאגאריטמען קען נישט זיין 1. פראקטיש ניצט מען א באזע גרעסער פון 1.


text:
אפרים קציר
אפרים קציר (קאטשאלסקי) (16טן מיי 1916 - 30סטן מיי 2009) איז געווען א ישראלדיקער ביאפיזיקער, און דער פערטער פרעזידענט פון מדינת ישראל, ער האט געווינען מערערע פרעמיעס פאר זיינע אויפטוען דורך ישראלדיקע ארגאניזאציעס.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קציר איז געבוירן 1916 אפרים קאטשאלסקי אין שטאט קיעוו, אין דער דעמאלסטיגער רוסלענדישער אימפעריע, היינט אין אוקראינע. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז די משפחה צוריק קיין לאדזש, פוילן, וואו די משפחה האט געוווינט איידער די קריג האט אויסגעבראכן. אין די 1920ער יארן, האט זיין משפחה געמאכט עליה און געקומען קיין ארץ ישראל.
ער האט זיך אנגעשלאסן אין דער הגנה, און זייענדיג א פיזיקער, האט זיין ארבעט דארט זיך בעיקר געשטעלט אויף אזעלכע פעלדער. זיין ברודער אהרן קציר, אויך א פיזיקער, איז אומגעקומען אין א טעראר אטאקע דורכגעפירט דורך יאפאנעזער, אין דעם טערמינאל פון בן גוריון פליפעלד.
אין מערץ 1973, האט די מפא"י אים אויפגענומען אלס זייער קאנדידאט פאר פרעזידענט, נאכן געווינען די נאמינאציע קעגן יצחק נבון. ער האט געווינען די אפשטימונג אין כנסת, קעגן אפרים אויערבאך, און געווארן דער פערטער פרעזידענט פון מדינת ישראל.
נאכן ענדיגן זיין ערשטע קאדענציע אין 1978 האט ער רעזיגנירט, און צוריק אויף זיין פארש ארבעט אין פיזיק. ער האט אויפגעשטעלט אין דעם תל אביבער אוניווערסיטעט א ביאטעכנאלאגיע אפטיילונג, ווי אויך אין דעם ווייצמאן אינסטיטוט פאר וויסנשאפט, וואו ער האט געגרינדעט די אפטיילונג נאך פארן ערוויילט ווערן פרעזידענט.
אין מיי 2009 איז ער געשטארבן, און ער איז באגראבן געווארן אין רחובות, לויט זיין צוואה, און נישט אויף הר הרצל אין ירושלים מיט די פירער פון די פאלק.


text:
פעליקס מענדלסאן
פֿעליקס מענדלסאָן (3טן פעברואר 1809 – 4טן נאוועמבער 1847) איז געווען א דײַטשע קאָמפאָזיטאָר פון דער ראָמאנטישע פעריאָדע. מענדעלסאָן איז בארימט פאַר זיין "חתונה מאַרש", פאַר דער "איטאַליענישער סימפאניע" און פאַר דער דערפינדונג פון "לידער אָן ווערטער".
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעליקס מענדלסאָן איז געבוירן געווארן אין 1809 אין האַמבורג אין א יִידישער משפחה און ער האט זיך געשמדט. פעליקס האט געליטן אנטיסעמיטישע צרות פון פאָלק און פונעם קאמפאזיטאָר ריכארד וואגנער, דער גרעסטע שונא פון פעליקס.


text:
יאפאניש
יאַפּאַניש איז די אָפֿיציִעלע שפּראַך פֿון יאַפּאַן. די שפּראַך װערט געשריבן מיט דרײַ שרײַב-סיסטעמען: היראַגאַנאַ, קאַטאַקאַנאַ און קאנדזשי. 130 מיליאן מענטשן אין יאפאן רעדן יאפאניש.
אינהאַלט
בײַשפּילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אַ דאַנק: אַריגאַטאָ
- בױם: קי
- באַרג: יאַמאַ
תקופות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרי מיטל יאפאניש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרי מיטל יאפאניש איז די יאפאניש פון דער העיאנער תקופה, פון 794 ביז 1185. פרי מיטל יאפאניש האט א שטארקן איינפלוס פון כינעזיש אויף דער שפראך.
סטאטוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאפאניש איז נישט קיין אפיציעלע שפראך אין יאפאן. פראקטיש רעדט מען א סטאנדארטע פארעם פון דער שפראך זייט דער מיידזשי רעסטאראציע אין 1868, וואס שטאמט פון דער שפראך וואס מ'פלעג רעדן אין די העכערע קלאסן מענטשן אין טאקיא.


text:
1766
1766 איז דאס 66סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1766 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן יאנואר - קריסטיאן דער זיבעטער ווערט מלך פון דענמארק.
- 23סטן פעברואר - לאטארינגיע קערט צוריק צו פראנקרייך, ביים טויט פון סטאניסלאוו לעשטשינסקי, מלך פון פוילן און לעצטער הערצאג פון לאטארינגיע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן סעפטעמבער - דזשאן דאלטאן, ענגלישער כעמיקער און פיזיקער (געש' 1844)
- 16טן נאוועמבער - רודאלף קרויצער, פראנצויזישער פידלער (געש' 1831)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן פעברואר - סטאניסלאוו לעשטשינסקי, מלך פון פוילן (געב' 1677)


text:
נוס
א נוס אדער ניסל איז א פרוכט וואס האט א הארטן שאלעכץ און אן עסבאר קערנדל. אין באטאניק רופט מען א נוס נאר א טרוקענעם פרוכט וואס האט אן איינציגן זוימען וואס זיין שאלעכץ ווערט גאר הארט ווען ער ווערט צייטיק.
סארטן ניס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע זענען ניס וואקסן אויף ביימער:
עס איז פארהאנען אסאך ערליי ניס, א טייל קען מען עסן רוי, און אנדערע וואס מ'דארף עס אויסארבעטן אין פארשידענע וועגן עס זאל ווערן עסבאר, ווי למשל מעדעצינען, אדער נוס מילעך, 'בוק' פאר קינדער עסן.
און ס'דא וואס זענען ראוי פאר בעלי חיים, ווי למשל דאס 'חזיר-ניסל' איז א מאכל פון וועווערקעס.
רויע עסן נוס ווי פאלגנד: מאנדלען, האזל נוס, מאקאדעמיע [א טייערע נוס], קעסטן נוס [אויך געקאכט אדער געבאקן], פעקאן, פיסטעטשא, פינאטס, וואלנאט, קוקוסנוס , קאשו, בראזיל נוס, און סאסנע נוס. פארהאנען קערעלעך, וואס ווערן געגעסן ווי נוס, צום ביישפיל, פאפיטעס און קירבעס זאמען. און ס'פארהאנען די קאפע קערל, און קאוילע קערל, וואס פון די סארטן מאכט מען בארואינגוג געטראנקן, ווי קאווע, קאקאו, און קאלע געטראנקן.


text:
טורעם פון לאנדאן
דער טורעם פון לאנדאן (אפיציעל איר מאיעסטעטס קעניגלעכער פאלאץ און פעסטונג) איז א מיטל-עלטערישע נארמאן שטיינערנע פעסטונג אין לאנדאן, ענגלאנד, אויפן צפון ברעג פונעם טעמז. ער איז אן אונעסקא וועלט ירושה ארט.[1]
דער טורעם געפינט אין דער לאנדאנער בארא פון טאר האמלעטס, נישט ווייט פון דער סיטי פון לאנדאן, אריבער טורעם בערגל.
דער גאנצער טורעם נעמט איין דעם ווייסן טורעם און נאך עטלעכע געביידעס, ארומגענומען מיט צוויי קייטן פון מויערן און א שוצגראבן.
פונעם אנהייב דעם 14טן יארהונדערט ביז טשארלס דער צווייטער האט די פראצעסיע צו דער באקרוינונג פון דעם מאנארך אין וועסטמינסטער אבי אנגעהויבן פונעם טורעם פון לאנדאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעסטונג האט געבויט דער מלך וויליאם דער באהערשער, אנהייבנדיק אין 1078. דער עיקר צוועק פון דער פעסטונג איז געווען צו שיצן נארמאנע הערשאפט.
פונעם אנהייב פונעם 12טן יארהונדערט האט מען געניצט דעם טורעם פאר א טורמע.
אין 1255 האט דער מלך הענרי דער דריטער ארעסטירט 50 יידן פון לינקאלן און האט זיי געהאלטן אין דעם טורעם פון לאנדאן; 18 פון זיי האט ער געהאנגען.
אין דעם 12טן און 13טן יארהונדערטער האט מען פארברייטערט די פעסטונג אונטער די מלכים ריטשארד דער לייבהארץ, הענרי דער דריטער און עדווארד דער ערשטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אונעסקא, "טורעם פון לאנדאן"; דערגרייכט 2012-4-19. (אויף ענגליש)


text:
4טן מערץ
דעם 4טן מערץ איז דער 63סטער טאג פון יאר (64סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 302 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1790 - פראנקרייך צעטיילט אין 83 פראווינצן.
- 1791 - ווערמאנט ווערט דער 14טער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1793 - דזשארזש וואשינגטאן איינגעשוואוירן צו זיין צווייטן קאדענץ אלס פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1849 - זאקארי טיילאר איינגעשוואוירן דער 12טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1853 - פרענקלין פירס איינגעשוואוירן דער 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1861 - אברהם לינקאלן איינגעשוואוירן דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1877 - דער מיקראפאן דערפינדן
- 1943 - אנהייב ארויסטרייבן 11,343 יידן פון טראקיע און מאקעדאניע קיין טרעבלינקע
- 1977 - 1,500 געהרג'עט אין אן ערדציטערניש אין רומעניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1678 - אנטאניא וויוואלדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1741)
- 1904 - יוסף שמידט, חזן און טענאר פון טשערנאוויץ (נפטר 1942)


text:
עדת יראים וויען
קהל עדת יראים וויען, איז געגרינדעט געווארן אין וויליאמסבורג, דורך יעקישע יידן, אפשטאמיגע פון דער שיפשול געמיינדע, אין דער שטאט וויען. זיי האבן אפגעקויפט דעם טעאטער אויף לי עוועניא, און מקדש געווען אלס א בית הכנסת, און געדאווענט נוסח אשכנז.
רבנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די רבנים פון די קהילה זענען אויפגענומען געווארן דורך וואלן.
- ר' יונתן שטייף איז געווען רב ביז ה'תשי"ח
- ר' עזריאל יהודה לעבאוויטש ביז ה'תשנ"ב
- ר' אשר אנטשיל כ"ץ
דיינים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דיינים זענען ווי פאלגנד:
- ר' יוסף אלי' שטיינער ז"ל אין וויליאמסבורג
- ר' יחזקאל הורוויץ ז"ל אין בארא פארק
- ר' מנחם פישער נ"י אין מאנסי
- ר' הערשל האלפערין נ"י אין בארא פארק
חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' אשר אנטשיל כ"ץ דער איצטיגער רב האט פארוואנדלט די קהילה אין א חסידות, מען דאווענט שוין היינט דארט נוסח ספרד, ווי אויך האט ער געלייגט מזוזות, און פירט דארט טיש, אפציצייכענען אז עס איז שוין נישט קיין בית הכנסת.


text:
ילקוט שמעוני
מדרש ילקוט שמעוני (אדער סתם ילקוט) האט געשריבן רבי שמעון הדרשן פון פראנקפורט. ער האט געשריבן זיין ספר אין שנת ה'ע
ילקוט שמעוני איז א צוזאמענשטעל פון פארשידענע ערליי מדרשים, אנגעהויבן פון ש"ס מדרשי הלכה ומדרשי אגדה, עס איז אויף גאנץ תורה נביאים כתובים, עס האט אין זיך זייער אסאך מדרשים וואס מען קען היינט נישט טרעפן ווי דער מדרש השכם און מדרש ויושע.
דער ילקוט איז צעטיילט אויף צוויי. דער טייל אויף חומש האט 963 סימנים; דער טייל אויף נ"ך האט 1085 סימנים.
מען קען אויך לערנען פון דארט פארשידענע גירסאות וואס ער ברענגט פון מדרשים וואס אין אונזערע ארגינאלע מדרשים איז עס אנדערש געשריבן. עס איז א גרויסע מקור פאר בעלי דרשנים און מוסר זאגער'ס, אגב: דער בעל ראשית חכמה האט נישט געהאט קיין אנדערע מדרשים נאר דער ילקוט שמעוני, און אפילו ער ברענגט אראפ פון ש"ס און מדרש רבה האט ער עס אויך גענומען לויט דער גירסא וואס עס שטייט אין ילקוט שמעוני.
עס האט אויך פארשידענע מפורשים ווי דער זית רענן פונעם מגן אברהם, אויך האט עס געדרוקט מוסד רב קוק, זיי האבן צוגעצייכנט אלע שינוי נוסחאות פון אנדערע מדרשים. אין אסאך דרוקען איז אריינגעדרוקט א גרויסער מבוא פון בצלאל לאנדא.
שלמה באבער צייגט אהן אינעם מבוא פונעם ספר מדרש זוטא, אז דער ילקוט שמעוני האט נישט געהאט די מדרש רבה חמש מגילות, נאר די קליינע מדרשים, און יעדעס מאל ווען דער ילקוט שמעוני צייכנט אן מדרש שיר השירים אבער מדרש רות מיינט דאס איינע פון די מדרשים.
מ'האט שוין ארויסגעגעבן דעם ילקוט שמעוני 12 מאל.
דרוקסאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויניציאה שכ"ו
- ווילנא תרכ"ד
- ורנקבורט דמיין תמ"ז
- ליוורנו שנת היתה ע"פ ברית אברהם
- לובלין
- פולנאה תקס"ה
- ווארשא סיון תרל"ח דורך המדפיס יצחק גאלדמאן
- ירושלים תשל"ה
- קראקא
- שונצינו (שאלוניקי) רפ"א, רפ"ו רפ"ז


text:
1994
1994 איז דאס יאר ניינצן פֿיר און ניינציג וואס האט אנגעהויבן שבת.
1994 איז דאס 94סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1994 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן מיי - געווידמעט דער קאנאל טונעל צווישן פראנקרייך און בריטאניע.
- 10טן מיי - נעלסאן מאנדעלע דערוויילט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון דרום אפריקע.
- 31סטן אויגוסט - דער IRA פראקלאמירט א וואפן שטילשטאנד
- 12טן סעפטעמבער - דער נעטסקייפ בלעטערער ווערט פארעפנטלעכט.
- 26סטן אקטאבער - אונטערגעשריבן דער שלום אפמאך צווישן ישראל און יארדאניע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן מיי - עריך האנעקער, פירער פון מזרח דייטשלאנד (געב' 1912)
- 6טן יוני - יוחאי בן-נון, גרינדער פון שייטת 13 און קאמענדאנט פונעם ישראלדיקן ים-פלאט (געב' 1924)
- 14טן יוני - הענרי מאנטשיני, אמעריקאנער קאמפאזיטאר (געב' 1924)
- 8טן יולי - קים איל סונג, הערשער פון צפון קארעע (געב' 1912)
- 18טן אויגוסט - ישעיהו לעבאוויטש, יידישער פילאסאף (געב' 1903)
- 21סטן אקטאבער - הרב שלמה קארליבאך, קאמפאזיטאר פון הארציגע ניגונים (געב' 1925)


text:
טויבן
טויבן (Columbidae) זענען פאראן אומגעפער 310 זגאלן. די פייגל האבן באלייבטע קערפער, קורצע האלדזן און קורצע, דארע שנאבלען. טויבן עסן זוימענס, פרוכט און פלאנצן. די דאזיקע פאמיליע פון פייגל געפינט זיך איבער דער גארער וועלט, מיט א גרויסן אויסקלייב אין אינדאנעזיע און אויסטראלאזיע.
טויבן בויען נישטיקע נעסטן פון שטעקעלעך און אנדערע שטיקלעך מאטריאל וואס זיי געפינען, און זיי שטעלן דעם נעסט אין א בוים, א פעלדזנראנד אדער אויף דער ערד, לויטן זגאל. זיי לייגן איין אדער צוויי אייער, און ביידע עלטערן געבן אכט אויף די אייער און די יונגע אפרוחים, וואס פארלאזן דעם נעסט צווישן זיבן און 28 טעג.[1] אפטמאל וועלן זיי מאכן א נעסט אין א דאך פון א הויז, ספעציעל ווען עס געפינט זיך דארט א ציסטערנע מיט וואסער.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טויבן, פון די מינים "תורים" און "בני יונה", זענען די איינציקע פייגל וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח אין דעם משכן אדער דעם בית המקדש.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Crome, Francis H.J. (1991). in Forshaw, Joseph: Encyclopaedia of Animals: Birds. London: Merehurst Press, 115–116. ISBN 1-85391-186-0.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מעריב (צייטונג)
מעריב איז א טעגליכער צייטונג וואס ערשיינט אין ארץ ישראל אויף עברית שפראך. זי איז די צווייטע פארשפרייטסטע צייטונג אין ישראל, נאך ידיעות אחרונות.
ביזן סוף 2010 איז איר רעדאקטאר געווען יואב צור. היינט איז דער רעדאקטא אבי משולם.
איר בעל הבית איז דער גרויסער מיליאנער עופר נמרודי בשותפות מיט זאקי ראקיב, וואס איז דער היינטיקער פארזיצער.
עס איז היינט צוטאגס א טאבלויד פארמאט אבער איז אמאל געווען א רעספעקטירטער בראד שיט.
גרינדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז ארגינעל געגרינדעט געווארן אין 1948 דורך אן ארבייטער פון ידיעות אחרונות וואס האט זיך צוקריגט מיטן ידיעות'ער בעל הבית און דאס ארויסגעבן אויף די אווענט דעריבער הייסט דאס מעריב, נאך די תפילת מעריב.


text:
ווערסיי אפמאך
דער ווערסיי אפמאך איז געווען דער שלום-אפמאך נאך דעם ערשטן וועלט קריג צווישן פינף לענדער: פראנקרייך, דייטשלאנד, בריטאניע, עסטרייך און די פאראייניקטע שטאטן. דער אפמאך איז איינגעאָרדנט געווארן ל' סיון ה'תרע"ט (דעם 28סטן יוני 1919) אין דער שטאט ווערסיי Versailles, פראנקרייך, אָן דעם באטייליקונג פון דער דייטשער רעגירונג וואס האט בלויז געדארפט אונטערחתמענען דעם קאנטראקט. דער אפמאך האט געענדיגט די מלחמה צווישן די אליאירטע כוחות און דייטשלאנד. די אליאירטע (אמעריקע, בריטאניע א.א.וו.) האבן זיך צוזאמען גענומען און מען האט דארט ארויפגעצוואונגען דעם אפמאך אויף דייטשלאנד צוזאמען מיט אלע צענטראלע כוחות וואס האבן אונטער געשריבן די קאפיטולאציע קעגן זייער ווילן.
צוזאמען מיטן טריאנאן אפמאך און אנדערע אפמאכן האבן זיי געטוישט די מאפע פון אייראפע בפרט און פון דער וועלט בכלל, נישט אויף צום גוטן פון די צענטראלע כוחות, און בפרט איז דאס נישט גוט אויסגעוקמען פאר דייטשלאנד.
דאן האט מען צעברעקלט די גאנצע עסטרייך אונגארישע אימפעריע און אזוי אויך האט מען צוגענומען דעם גאנצן זיבנבערגן געביט און דאס איבער געגעבן פאר רומעניע וואס דאס האט אנגעהאלטן בערך ביז 1940, הגם עס האט שוין אנגעפאנגען צו צעפאלן דער פלאן נאך אזוי פרי ווי אין די אנהייב 1920ער יארן.
לויט רוב פארשער און היסטאריקער, האט דער באליידנדיגער אורטייל פון ווערסיי צוגעפירט צו דעם אז די נאצי פארטיי און שפיץ פון היטלער, זאלן צוביסלעך מער און מער קומען צו דער מאכט (ווי אויך האלטן די פארשערס פון נאך פאקטארן צ.ב.ש. די גרויסע דעפרעסיע, וואס די ארעמע ראסע האט אלץ אנגעהאנגען אין דעם איד).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
אמוראים
אמוראים זענען די חכמים און רבנים פון די תלמוד, וואס האבן געלעבט און געשאפן אין די תקופה פון די פארענדיגונג פון די משנה דורך רבי יהודא הנשיא און ביז נאכן פאענדיגן דעם גמרא.
די אמוראים זענען געווען פלאצירט אין צוויי אידישע צענטערן: אין ארץ ישראל און אין בבל.
בעפאר זיי האבן באלאכטן און געפירט כלל ישראל די הייליגע תנאים און נאך זיי האבן איבערגענומען די סבוראים.
דער טיטול און נאמען "אמורא" האט לכתחילה געדינט אלס מקור צו אידענטיפיצירן די אויפגאבע וואס איז געווען שייך אין א בית המדרש - דער "אמורא" האט פשוט און פראסט מסביר געווען די רייד פון די חכם פאר די פאבליק, דאס הייסט ער האט איבערגעזאגט אויף אזא אופן אז דער המון זאל דאס אויך פארשטיין, אבער אין די צייטן פון די אמוראים איז דאס געווארן א נאמען פאר יעדן חכם און רב.
אין ארץ ישראל איז דער צענטער פאר די תורה וועלט געווען אין ציפורי היינט א דארף נעבן מירון אין גליל און דערנאך האט זיך דאס אריבערגעצויגן קיין טבריה.
אין בבל איז דער עיקר דאס געווען אין ישיבת סורא, און טייל מאל איז דאס אריבער צו ישיבת פומבדיתא און צו די ישיבת נהרדעא.
די אמוראים פון בבל און ארץ ישראל האבן אנגעהאלטן א פארבינדינג מיט איינער דעם אנדערן און זיך געהאלפן שליכטן שווערע אישו וויאזוי אידן זאלן זיך פירן דורך שיקענדיג שליחים איינער צום אנדערן.
די צאל אמוראים וואס זענען אונז באקאנט שטייגט איבער צו מער פון 3 טויזענט, לויט די ציילונג פון די חוקרים וואס שטודירן דעם גמרא.
צווישן די אמוראים זענען געווען אזאלעכע וואס האבן זיך גאר שטארק אויסגעצייכענט אין זייער בקיאות זיי האט מען אנגערופען "סיני".
עס איז אבער געווען אזעלכע וואס האבן זיך אויסגעצייכענט אין זייער שארפקייט, ד.ה. און זייער מעגליכקייט צו דערגרייכן, דורך לאגישע מסקנות, צו א שליכטונג פון אלע סוגיות וואס זענען ארויפגעקומען צום דעבאטע פון די אמוראים - זיי האט מען גערופען איטליכער "עוקר הרים".
אסאך ביאגראפישע אנעקדאטן פון די אמוראים איז באזירט פון די גמרא וואס זייער אסאך פון זיי קען מען נישט אנעמען אלס א ריכטיגער ביאגראפיע ווייל פיל פון זיי זענען אגדתא שטיקער וואס זענען געשריבן אלס משל.
די תקופה פון די אמוראים אין ארץ ישראל ווערט צעטיילט אוף 5 דורות און אין בבל אויף 7 דורות.
די מערסטע מערקווירדיגע אמוראים פון יעדן דור איז ווי פאלגנד.
מערקווירדיגע אמוראים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חכמי ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ערשטער דור (ביזן יאר ד' 240):
- רבי יהודה נשיאה
- רבי ינאי אין עכברא
- רבי אושעיא אין קיסריה
- רבי אפס אין ציפורי
- רבי יהושע בן לוי (ריב"ל) אין לוד.
- צווייטער דור (ביזן יאר ד'ם 280 בערך):
- דריטער דור (ביזן יאר ד'ע 310 בערך):
- פערטער דור (ביזן יאר ד'ק 340 בערך):
- פינפטער דור (ביזן יאר ד'ק"ם 380 בערך):
- רבי תנחומא
- רבי ברכיה
- רבי יוסי ברבי בון דער לעצטער פון די פארענדיגער פון תלמוד ירושלמי.
חכמי בבל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ערשטער דור (ביזן יאר 250):
- צווייטער דור (ביזן יאר 280 בערף):
- רב הונא - ראש ישיבת סורא.
- רב יהודה בר יחזקאל בפומבדיתא.
- צווייטער דור (ביזן יאר 310 בערך):
- רב חסדא - ראש ישיבת סורא.
- רבה בר רב הונא - ראש ישיבת פומבדיתא.
- רב ששת
- רבה בר נחמני
- רב יוסף בר חייא
- רב זביד
- רבי זירא
- פערטער דור (ביזן יאר 340 בערך):
- אביי - ראש ישיבת פומבדיתא.
- רבא - ראש ישיבת מחוזא.
- רמי בר חמא
- פיפטער דור (ביזן יאר 380 בערך):
- זעקסטער דור (ביזן יאר 430 בערך):
- זיבעטער און אכטער דור (ביזן יאר 500 בערך):
- מר בר רב אשי
- רבה תוספאה
- רבינא השני - ראש ישיבת סורא און די לעצטער פון די אמוראים.
װעבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אמוראים, חכמי התלמוד, חכמי בבל, פון דעם אנציקלופדיה יהודית "דעת".


text:
װיקיפּעדיע:עדיט מלחמה
א רעדאקטירונג מלחמה איז א זייער אפטער ערשיינונג ווען אימער א רבים ארבעט צוזאמן, ווערט א חילוקי דעות און עס הייבט אן אריינצוגיין אין נצחון, מען שלאגט זיך און הרג'עט זיך אן א שיעור, אין אנדערע מער אנטוויקלטע וויקיפעדיעס קען מען דאס גרינגער און שנעלער איינשטילן ווייל זיי האבן אסאך באנוצער, דערווייל אבער איז אונזער אידישער וויקיפעדיע צו ארים און אלעס איז 2 3 באנוצער מאכט זיך דאס מער. דאס ווערט אנגערופן חבלי לידה, וואס מיר ליידן זיך אן מיט פרייד, וויסענדיג אז יעדע וויקיפעדיע גייט דורך אין אנפאנג די שוועריגקייטן.
די מערסטע פארשפרייטסטע פארעם פון רעדאקטירונג מלחמות, דאס הייסט צוריקדרייען ארטיקלען אן א קורץ ווארט אויפקלערונג פאר נצחון, (אויסער א סיסאפ ווען ער שטעלט צוריק פון וואנדאליזם וואס ער איז נישט קיין טייל געווען איבער דעם ארטיקל און ער האט נישט קיין שום איצטיגע געפעכטן מיט יענעם באנוצער פון דעם געשלעג, פארשטייט זיך אז דאס מוז זיין קלארע וואנדאליזם) דעריבער האט וויקיפעדיע א פאליסי אין פלאץ זיך אן עצה צו געבן, און מינימיזירן די נאכאנאנדיגע מלחמות מיט דעם פראבלעם. עס הייסט װיקיפּעדיע:דריי-מאל צוריקדרייען, ווייל דורכדעם וואס מען מוז זיך מסביר זיין און אויפקלערן ווערט די ווילדע עקשנות אטאמאטיש פארנאכלעסיגט ווייל מען מוז נוצען די שכל און הסבר זיך אויפקלערן. אז א באנוצער ברעכט דעם פאליסי ווייזט ער דאך ארויס אז ער וויל זיך נישט מסביר זיין אין זיין גאנצער עקשנות אינעם דעבאטע איז בלינדע נצחון, זעהט דאך יעדער איינער אז זיין ציל איז נישט צום אמת נאר צום כבוד אדער אנדערע זייטיגע אינטערעסע אין ענין, וואס וויקיפעדיע דולדט נישט. ברויך דער יעניגער בלאקירט ווערן אז ער איז עובר אויף דעם פאליסי. ביז ער טוט תשובה און נעמט זיך פאר נישט צו ברעכן מער דעם פאליסי. דערוויל האט די פאליסי אויך נישט צופיל געהאלפן ווייל א נוגע בדבר טאר נישט בלאקירן זיין בעל מחלוקת אפילו יענער ברעכט פאליסי.
א סיסאפ וואס איז אינמיטן א רעדאקטירונג קריג מיט א צווייטן און בלאקט אים אויס איז דאס קעגן די וויקיפעדיע:אויסשפארן פאליסי און סיסאפ פארשריפטן, און ער האט אביוזד זיין כוח וואס מען דארף אים דאס אוועק נעמען נאכן ווארענען געהעריג.


text:
סעקס
מיינט איר מין (אידענטיטעט)? מיינט איר סעקסואליטעט?
סעקס (אדער געשלעכט) איז די אקט פֿון זיך מזווג זײַן כדי אויסצודרוקן געפילן פון ליבשאפט צווישן צוויי מענטשן, אין אלגעמיין איז דאס צווישן מאן און פרוי, און כדי צו ברענגען קינדער. אין דעם אלגעמיינעם סאציאלער אפמאך, אױב מ'האָט חתונה, איז מען זיך מזווג נאר מיט אַן איינציקע פרוי.
כראניק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי פאקטארן שפילן א ראָלע אין סעקס; 1) ליבע 2) גלוסט[פֿעלט אַ מקור].
די מאדערנע וועלט טיילט איין סעקס אין 3 טיילן[פֿעלט אַ מקור].
- תאוה
- ארגעזם
- צוריקציען
1) די ערשטע טייל איז תאוה. תאוה ברענגט דעם פעניס צו א פולשטענדיקער שטייפקייט דאס פאסירט דורך די דינטשיגע אדערלעך וועלכע נעמען אריין בלוט אינעם פעניס, וואס ברענגט אז דער פעניס ווערט שטייף און אויסגעצויגן. ברענגט דעם פעניס ארויסצולאזן א פייכטע גלענד וואס פאסירט אין די לעצטע רגעים איידער דעם קלימאקס.
2) דער קלימאקס פאסירט ספאנטאן[פֿעלט אַ מקור]. וואס ברענגט דעם מענטש צו ארגעזעם, וואס זיינע מוסקלען אין דער פעניס שפייען אויס מיט קראפט מענליכער פליסיגקייט, אין וועלכן עס איז קאנצענטרירט עטליכע מיליאן ספרעמעס, וואס ווען דאס דערגרייכט אינעם אינערליכן טייל פון די קליטארע פון די פרוי ווערט צו מזל געבוירן א קינד ביז 9 מאנאט.
3) נאך בערך 15 סעקונעס נאך ארגעזם, קומט דער צוריקציען פעריאדע[פֿעלט אַ מקור]. וואס לאזט אוי דאס שטייפקייט אינעם פעניס. די בלוט לויפט צוריק ארויס, און די כוחות פונעם מענטש פארלאזן אים; די אויגן לעשן זיך אויס, און זיין ליבע וועפט אויס.
עס נעמט בערך 15 ביז 20 מינוט[פֿעלט אַ מקור] אז דער רייץ נאך סעקס זאל צוריקקומען צו איר פריערדיגער שטאנד, און שטייפקייט. עס זענען פארן געװיסענע לייט וועלן קענען דאס באווייזן מערערע מאל אן איבעררייס.
אויב מען אנאזינט אפט, (צ.ב.ש. עטליכע מאל א טאג) ווערט די זרע ווייניגער ביי די נעקסטע מאלן, ווייל דער קערפער יאגט נישט אָן באשאפן נייע זרע. אבער פיל אנאזינען איז נישט קיין סכנה פארן קערפער. אויך די רייץ ווערט שוואכער נאכן אנאזינען אדער ווען איינער אנאזינט האפט-מאל, און ווייניגער בלוט קומען צור פעניס, וואס דערפאר וועט די פעניס זיין ווייניגער שטייף.
לויט די פארשער איז געזונט צו ארויסנעמען זרע יעדן טאג וואס פארמיינד פראזאטע קרעבס [1].
סעקס אין דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה איז פארהאן פילע פארשידענע הלכות אישות וו.צ.ב. האמאסעקסואליזם, א פארבאט צו האבן סעקס בשעת א פרוי איז א נדה, פארשיידענע דינים און פירונגען. און אויך שפעטערע הלכות וואס שטאמן פון תקנת עזרא.
קבלה רופט איר אן "מדת היסוד", - אלס די גרונט פון די תורה, נאך יוסף הצדיק, וואס איז בייגעשאטאנען נישט צו האבן סעקס מיט אשת פוטיפר.
ביי די פרומע קרייזן מעג א מאן טרענען נאר מיט זיין אייגנס פרוי. לעצטנס האבן אַ פּאָר רבנים פון די מזרחישע קרייזן ערלויבט זאלן בחורים מיט מיידלאך זיין צוזאמען סעקסואליש אויך איידער זייער חתונה אויב זייער פארבינדוג איז פעסט געשטעלט. זײ בריינגען א ראיה פון תנ"ך אז די יידישע קיסרים האבן געהאט פילגשים.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נעץ פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אמת וועגען געשלעכטס-לעבען, בוך פון ה'תרע"ה.


text:
וויקי
וויקי ווייכווארג באשטייט בעיקר אז עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען.
אלע וויקימעדיע וויקיס זענען אין די אידעע.
עס הייסט נאך א האוואיש ווארט וואס מיינט שנעל.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו ערייכען דעם ציל פון אויספארעמען א צוזאמגעשמאלצענעם דעה פון פון פארשידארטיגע מענטשן, עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פארעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל ביז מען איז מלבן די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאכן אויב עס איז באַרעכטיגט, אויב באַשליס איך אָדער אַוֹ אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון, אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח, געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אַפּ וואַס איז יושר.
די וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער, אסיפות מיטונגען פון ביזנעס, אינדוסטריע, זשורנאליזם, רעליגיע, און פאליטיק, און אזוי ווייטער אנדערע צילן און אינטערעסן, ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדען און דער עולם ארבייט אויף די זיץ פלעצער זעהנדיג יעדן'ס עדיטס, מ'מעקט, פארעכט, און מ'רעדט, ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזולוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
געווענליך גייט דער וויקי נאך א מיטינג ארויף אויף א צייט אפשניט אנליין, אז אלע באטייליגטע קענען זיך נאך ארום טענה'נען און ענדערן אויף א וויילע ביז דער וויקי ווערט גענצליך קריסטילאזירט און אויסגעפארעמט אין א ציל, און אלע לעקציעס און פארשלאגן ווערן דעפענירט, און דער מעסעזש קומט צו א קלארע אייזייטיגע מסקנה.
פארשידענע וויקיס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די נייעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נייער טרענד: אדוואקאטן באניצן זיך מיט וויקי פראגראם. (טיימסאנליין)


text:
צואה
צואה איז איינע פון די אפאפל פון בעלי חיים וואס דער מאגן פארדייט און דערנאך גייט דאס ארויס אין אפגרונד..
די בויך האַלט אלעס איינגעהאלטן אין זיך במשך די לאַנגע צייט, די מאָגן אַרבייט אימערמידלעך ארויסנעמען די גוטע חלקים, נארהאפטיגע כאמיקאלען פארן געזונטהייט פון גוף, אויסגעזופט פון די אלע פעטע סכנה'דיגע מאכלים, ביז עס האט געמאכט א בירור היוצרות, און צאמגעשטיקעלט גרויסע אומנוצבארע שמוץ, די צואה וואס איז דער אפפאל וואס דער מאגן האט באשלאסן ער קען שוין גארנישט טאהן דערמיט, דאס איז געלעגן און זיך אנגעזאמלט ביים עפענונג גרייט ארויסצוגיין דורך מאדערנע מעקאנישע מוסקולען וואס האבן דאס אזוי קונטסטליך ארויסגעשטופט אריין אין טוילעט לאך גרייט אראפצופלאשן אין סוער סיסטעם
מען מאַכט אַ ברכה "אשר יצר" צו לויבן און דאנקן גאָט.


text:
פלאנץ
האט איר געמיינט אנפלאנצן? (אריינלייגן זאכן אין דער ערד עס זאל דערפון וואקסן)
האט איר געמיינט איבערפלאנצן? (אריבערלייגן א פלאנץ פון איין פלאץ צום צווייטן, אדער אן גליד פון איין מענטש צום צווייטן)
פלאנץ ווערט גערופן אלע סארט לעבעדיגע געוואוקסן וועלכע שפראצן ארויס פון דער ערד, למשל ביימער, גראזן און געווירצן.
די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנץ הייסט באטאניק.
די סיסטעם וויאזוי א פלאנץ לעבט און וואקסט איז דורך נוצן זון שטראלן, וואסער, געוויסע מינעראלן, און קוילן זייערס. דאס ווערט גערופן פאטאסינטעז. די פלאנצונגען האבן ווארצלען וואס לויפן אראפ אונטער דער ערד און זיי ציען אריין אין זיך פייכטקייט און אנדערע כוחות פון די ערד.


text:
מאנראוויע
מאנראוויע (ענגליש: Monrovia) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע פון ליבעריע אין מערב אפריקע. מאנראוויע איז א פארט שטאט אויפן בארטן פונעם אטלאנטישן אקעאן. מאנראוויע איז דער קולטורעלער, פינאנציעלער און פאליטישער קנופ פון ליבעריע.
מען האט געגרינדעט מאנראוויע אין 1822, און געגעבן א נאמען נאכן אמעריקאנער פרעזידענט זשיימס מאנרא. מאנראוויע האט געהאט א באפעלקערונג פון 970,824 באוואוינער (אין 2008).
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיפן פארן פון דעם פארט פון מאנראוויע קיין גרינוויל און הארפער. דאס נענסטע פליפעלד איז ספריגס פיין פליפעלד, 6 ק"מ ווייט פונעם צענטער פון דער שטאט. דאס גרעסטע אינטערנאציאנאלע פליפעלד אין ליבעריע, ראבערטס אינטערנאציאנאלע פליפעלד, איז אין הארבעל, א ווייט פון 60 ק"מ.