text:
עפל (פירמע)
עפל קאמפיוטער איז א קאמפיוטער פירמע. זיי פאבריצירן מאקינטאש קאמפיוטערס, אייפאד מעדיע שפילערס, אייפעד טאבלעט קאמפיוטערס, און דעם אייפאן סעלפאן.
די פירמע עפל איז געווען פון די ערשטע צו ערצייגן אזא מאדעל און זי האט אנטוויקעלט א קליינע פערזענליכער קאמפיוטער און האט אויך צוגעשטעלט אן אפערירן סיסטעם דערצו מיט עטליכע פראגראמען. עס האט אויסגעקוקט אז עפל וועט זיין די זאך אבער שטילערהייט האט מייקראסאפט גע'גנב'ט אינפארמאציע פון עפל (ביל גייטס האט געארבעט אינאיינעם מיט עפל'ס גרינדער סטיוו דזשאבס און ער איז נאך עד היום א שותף אין עפל) און אנשטאט נוצן די צייט צו בויען קאמפיוטער הארטווארג, ווי עפל האט געטאן, האט ביל געיטס מיט זיין שותף זיך אריינגעלייגט אין ווייכווארג און האט אנטוויקעלט א געלוגענע אפערירן ווייכווארג.
אום 25סטן אויגוסט 2011 האט סטיוו זשאבס רעזיגנירט פון זיין הויפט אמט ביי עפל, און טים קוק האט דאס איבערגענומען. שפעטער דעם יאר, איז סטיוו געשטארבן.


c: text/html

text:
מאלי
מאֵלי, אפיציעל די רעפובליק פון מאלי (פראנצויזיש: République du Mali, [maˈli]), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אפריקע. מאלי גרענעצט אלזשיר צו צפון, ניזשער צו מזרח, בורקינע פאסא און דעם בארטן פון העלפאנדביין צו דרום, גינע צו דרום-מערב, און סענעגאל און מאריטאניע צו מערב. זי האט א שטח פון מער ווי 1,240,000 ק"מ² מיט א באפעלקערונג פון 14.5 מיליאן. די הויפטשטאט איז באמאקא.
מאלי באשטייט פון אכט ראיאנען. די צפונדיקע גרענעצן גייען טיפ אריין אין דעם סאהארא, אבער אין דרום, וואו דער מערסטער טייל פון איינוואוינער וואוינען, זענען די ניזשער און סענעגאל טייכן. דער עקאנאמישער סטרוקטור פון לאנד דרייט זיך ארום לאנדווירטשאפט און פישעריי. מאלי האט נאטירלעכע רעסורסן ווי גאלד, אוראניום, פיך און זאלץ. העלפט פון דער באפעלקערונג לעבט אונטער דער אינטערנאציאנאלער ארימקייט ליניע פון US$1.25 א טאג.[1]
אינעם 19טן יארהונדערט האט פראנקרייך גענומען קאנטראלע איבער מאלי, וואס איז דעמאלסט געווארן א טייל פון פראנצויזישן סודאן. אין אפריל 1959 איז פראנצויזישער סודאן באהאפטן געווארן מיט סענעגאל צו ווערן די מאלי פעדעראציע, וואס איז געווארן זעלבשטענדיק אין דער פראנצויזישער געמיינדע יוני 1960. אויגוסט 1960 האט = סענעגאל ארויסגעטראטן פון דער פעדעראציע. אין סעפטעמבער 1960 האט די פעדעראציע געענדערט איר נאמען צו "רעפובליק פון מאלי" און האט זיך צוריקגעצויגן פון דער פראנצויזישער געמיינדע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאלי האט נישט קיין בארטן ביים ים. צוויי גרויסע טייכן פליסן אין מאלי, דער סענעגאל טייך אין מערב פון לאנד און דער ניזשער טייך וואס פליסט אדורך דעם צענטראלן טייל פון לאנד. די אלע הויפט שטעט אין לאנד ליגן אויפן ניזשער טייך, צווישן זיי די הויפטשטאט באמאקא און די אוראלטע הויפטשטאט טימבוקטו.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Human Development Indices (אויף ענגליש), טאבעלע 3: מענטשלעכע און איינקונפט ארימקייט, עמ' 35. דערגרייכט דעם 1טן יוני 2009

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פעלידאע
די קעץ (Felidae) זענען א משפּחה אין דעם טאלק פון פארציקערס.
עקסטאַנט פעלידס געהערן צו איינער פון צוויי אונטער-פאמיליעס: פּאַנטהערינאַע (וואָס כולל דעם טיגער, דעם לייב, דעם יאַגואַר, און דעם לעמפערט), און פעלינאַע (וואָס כולל די קאָוגאַר, די טשיטאַ, די סערוואַל, די לינקסעס און קאַראַקאַל, צוזאמען מיט דעם שניי לעמפערט און דער שטוביקער קאַץ).
עוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען 41 באקאנטע מינים פון קעץ אין דער וועלט הייַנט, וואָס האָבן אַלע אראפגענידערט פון דעם זעלביקן פאטער. דאס טאַקסאָן האט אנגעהויבן אין אזיע און פאַרשפּרייטן אַריבער קאנטינענטן דורך אַריבער לאַנד בריקן. ווי געמאלדן אין דער זשורנאַל וויסנשאַפֿט, טעסטינג פון מיטאָטשאָנדריאַל און יאָדער דנאַ דורך וואָראַן זשאנסאן און סטיווען אָוברייין פון די יו. עס. נאַשאַנאַל קאַנסער אינסטיטוט דעמאַנסטרייטיד אַז פאַרצייַטיק קאַץ יוואַלווד אין אַכט הויפּט ליניידזשיז אַז דייווערדזשד אין דעם גאַנג פון לפּחות 10 מייגריישאַנז (אין ביידע אינסטרוקציעס ) פון קאָנטינענט צו קאָנטינענט דורך די בערינג לאַנד בריק און איסטהמוס פון פּאַנאַמאַ, מיט די פּאַנטהעראַ מין זייַענדיק דער עלטסטער און די פעליס מין זייַענדיק דער יונגסטער.


text:
קרב מגע
קרב מגע אדער האנט-צו-האנט קאמף איז אַן אופֿן פון קאמפקונסט וואָס מיטל פייטינג סיסטעם אַז סימיאַלייץ סיטואַציעס וואָס קענען פּאַסירן אין דער גאס (ווען אַ מענטש איז קעגן דורך עלעמענטן וואס ווילן צו שאַטן אים אָדער טרעטאַנינג אים און בייטן "זיראַ"). דער אופֿן איז געווען אנטוויקלט פֿאַר מיליטערישע צוועקן און געוויינט פֿאַר זיך-פאַרטיידיקונג. עס איז געווען אנגענומען ערשט דורך צה"ל און איז איצט וועלט באַרימט און האט שוין אנגענומען דורך די מיליטער אין אנדערע לענדער.
די רוץ פון דעם אופֿן האט איניציאירט ימי ליכטנפעלד מומחה און מייַסטער פון ראַנגלעריי און באָקס. ליכטנפעלד, וואס האט געוואוינט אין טשעכאסלאוואקיי אין די 1930ער יארן, איז געווען דער הויפּט באאיינפלוסט דורך זייַן פאטער, וואס איז געווען אַ עלטער דעטעקטיווע און זיך-פאַרטיידיקונג ינסטראַקטער פּאָליצייַ קראַפט. מייַן מוטער ערשטער געלערנט פייטינג טעקניקס אָן וועפּאַנז פון בראַטיסלאַוואַ אַוטלוק ייִדיש גרופּעס צו באַשיצן די ייִדיש קהל פון אנפאלן דורך היגע טאַגז פאַשאַסט. שפּעטער אין לעבן מיין מוטער געדינט אין דער בריטישער אַרמיי עס מוזן האָבן געלערנט די בייַאָנעטעד ביקס פייטינג טעכניקן און אנדערע טעקניקס פון פייטינג אָן וועפּאַנז וואָס זענען פּראָסט דאָרט.
ווען עס ליכטנפעלד יישווו (פאַר - שטאַט ישראל), האט ער אנגעהויבן לערנען די דאָקטערין פאַרטיידיקונג אָן וואפן וואָס איז געווען באקאנט דעמאָלט ווי "קאַפּאַפּ" - האַנט צו האַנט קאַמבאַט און איז געווען באזירט בפֿרט אויף שטעקן פייטינג, באָקסינג, מערב און ג'עאָג'יצאָ. לויטן פאַרלייגן פון ישראל און די פאַרלייגן פון די ידף, ימי באשטימט ראָלע היים פיטנעסס גייד ידף. מיט די דורכפאָר פון צייַט, מיין מוטער באמערקט אַז עס זענען מענטשן און פרויען וואס זענען ניט געקענט צו דורכפירן עטלעכע פייטינג טעקניקס אָן וועפּאַנז זענען געניצט אין דעם צייַט און געהאלטן זייַן טייל אָדער הטאַימן פיייקייַט פון די דורכשניטלעך זעלנער ידף. פאלגנדע די קאַנסאַלאַדיישאַן פון די ידף זשארגאן פון די נוצן פון דעם טערמין "קאַמבאַט" צו באַשרייַבן ניט אַרמד פייטינג פעלד און אַזוי פּושט דער באַגריף קאַפּאַפּ צו די בלעטער פון געשיכטע.
אויף זייַן ריטייערמאַנט פון דער אַרמיי געעפנט כאָרערז פון קאַמבאַט אינסטיטוט "בירגערס" ווו דער סעלז פון די קונסט באדערפענישן פון די ציוויל באַפעלקערונג. אין ערשטער, מיין מוטער געגרינדעט די פייטינג סיסטעם האנט-צו-האנט קאמף אויף פאַרשידענע טעקניקס פון דזשו דזשיצו און מערב באָקסינג, צוזאמען מיט אנדערע עלעמענטן פון ראַנגלעריי און קאַפּאַפּ. מיט דעם וווּקס פון דער ערשטער דור פון טרייניז וואס זענען באַוווסט זענען: אלי אַוויקזאַר, חיים זוט, ראַפי אַלגריסי אָסקאַר קליין און סטודענטן, אנגעהויבן די נוסח באזירט אויף דער אָריגינעל טעקניקס דעוועלאָפּעד אויס פון אַ דאַרפֿן צו אַדרעס הייַנטצייַטיק טרעץ אויף דער גאַס און אין די פעלד. ימי דעוועלאָפּעד דעם אופֿן באזירט אויף די פאלגענדע אַפּעריישאַנאַל פּרינציפּן: "איך האט נישט באַקומען שאַטן", "גיי דיין אַבילאַטיז אָבער אַקט רעכט", "ניצן וויסן דארף", "די סימפּלאַסט וועג אַז די שאָרטיסט און פאַסטאַסט." האנט-צו-האנט קאמף איז אַ פֿרייַ קאַמף אַלע טייפּס פון פּאַנטשיז, קיקס, טשאָוקינג און פאַרשידן אַבאָרשאַן איז מעגלעך און נוטראַלייזינג די קעגנער 'ס ציל אין די שאָרטיסט צייַט, אין סדר צו סימולירן ווי פיל ווי מעגלעך אַ סיטואַציע וואָס קענען פּאַסירן ב "רהאָוו." ניט ענלעך מאַרשאַל קונסט פאַרמעסט (אָדער ווי אנדערן, זייער פייטינג ארענע), וואָס אָפֿט האָבן באגרענעצט דעם שעדיקן צו אַ קעגנער אין די גרוין, פּנים און האַלדז, האנט-צו-האנט קאמף, ווייַל פון זייַן ציל, איז ניט אונטערטעניק צו די ריסטריקשאַנז און דעריבער נישט קעראַקטערייזד קאַמפּאַטישאַנז אָדער פאַרטרעטונג אָלימפּיק (מאַקינג קאַמפּאַטישאַן האנט-צו-האנט קאמף אָן די ריסטריקשאַנז מייַ גרונט ערנסט ינדזשעריז און אַפֿילו טויט צווישן קעגנערס).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- האגודה הישראלית לקרב מגע
- דקלה שניידר, חותרים למגע, באתר צה"ל, 6.9.09
- קמ"י-קרב מגן ישראלי, שיטה שפותחה מקרב מגע
- קרב מגע מלא
- מדריך באינטרנט לקרב מגע
- מאסטר קרב מגע זאב כהן - מכון אימפקט


text:
קנאבל
דער קנאבל (לאטייניש: Allium sativum) איז א זגאל אין דער ציבעלע פאמיליע Alliaceae. ער איז א קרוב צו ציבעלע, פארע-ציבעלע און שאלאט. זייט דער געשיכטע פון דער וועלט ניצט מען קנאבל סיי צו קאכן סיי אלס מעדיצין. ער האט א באוואוסטן שארפן פיקאנטן אראמאט וואס ווערט אלץ זיסער מיט קאכן.[1] א קנאבל ווערט צעטיילט אויף אסאך ציינדלעך. מען קען איינזייען די ציינדלעך אדער מ'עסט זיי, רויעהייט אדער געקאכט. די בלעטער און בלימעלעך זענען אויך עסעוודיג ווען דער פלאנץ איז נאך יונג. די דרויסנדיקע הייטלעך וואס זענען ווי פאפיר און די קליינע ווערצלען עסט מען נישט.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Gernot Katzer (2005-02-23). Spice Pages: Garlic (Allium sativum, garlick). דערגרייכט דעם 2007-08-28.


text:
מאיר כהנא
מאיר כהנא איז געווען דער גרינדער און אנפירער פון דער ראדיקאלער ציוניסטישער פארטיי כ”ך. ער האָט שטענדיק גערעדט וועגן זיין פלאן צו פארטרייבן אלע פאלעסטינער אראבער פון ארץ ישראל. צוליב דעם רוב פרייע אידן און א גרויסער חלק פון די פרומע אין ארץ ישראל האבן געהאלטן פוּן אים פאר א ראסיסט.
ער האט אינספירירט עטלעכע אמעריקאנער יידן תשובה צו טאן און עולה זײַן קיין ארץ ישראל, אבער זיי האבן געפאלגט זיין ראדיקאלע אידיאלאגיע.
מאיר כהנא איז אויך געווען דער אנפירער פון JDL, א אידישע זיכערהייטס-ארגאניזאציע אוּן אפשר א טעראריסטישע גרופע אין ניו יארק.
ער איז דערשאסן געווארן דורך אן אראבער אין ניו יארק בשעת אן אויפטריט.


text:
דראג
דראג, איז יעדע ביאלאגישע סובסטאנץ סינטעטיש אדער נישט סינטעטיש, וואס מען עסט נישט צו זעטיגען, נאר איר ציל איז צו פארדרייען די נארמאלער אויפגאבע פון קערפער.
מעדעצין איז אויך אין דעם קאטעגאריע, אבער רוב דראגס דינען נישט צו היילן נאר צו טוישט די מצב רוח פון מענטש דורך צו טראגן די פיין צו דורך אים איינשלעפן אדער סתם פארשיכורן.
דאס ווערט געטען דורך פארשוועמען די מוח און טוישן די באפעלען פארן גוף. פארשידענע מינע דראגס זענען משפיע אויף פארשידענע אנדערע טיילן מוח.
די שעדליכע דראגס זענען צום ביישפיל מאריכואנע און נאך פארשידענע אנדערע געוויקסן וואס טעמפן דעם מוח פון מענטש ער זאל נישט זארגן און טראכטן נעגאטיוו. דאקטוירים טענה'ען אז דאס איז גאר שעדליך פארן געזונט ווי אויך פאר דער ציוויליזאציע, ווייל אונטער'ן איינדרוק פון דראגס מען טוט משוגענע זאכן. אבער די וואס נעמען דאס ענטפערן אז דאס איז מיט גארנישט אנדערש פון עסן און טרינקען אלקעהאל, וואס איז אויך נישט געזונט און קען אויך שאטן דער געזעלשאפט.
עסענווארג איז נישט קיין דראגס אבער עס קען אנטהאלטן א רעעצעפט פון קאפין אדער אלקעהאל וואס איז יא דראגס.
סארטן דראגס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דראגס וואס היילן אדער פארמיידען קרענק
דראגס וואס מאכן לעבעדיג
דראגס וואס שלאפן איין און פארשטייטערט דעם מענטש
דראגס וואס מאכן דעם מענטש נישט צו שפירן קיין פיין
דראגס וואס פארטעמען די חושים נישט צו געדענקן אדער באדערן


text:
קאלציום
קאַלציום איז דער כעמישער עלעמענט פון דער משפּחה פון אַלקאַלי-ערד מעטאַלן, מיט סימבאל Ca און אטאם נומער 20.
אייגנשאפטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאלציום איז א ווייכער אלקאלי-ערד מעטאל און זיין קאליר איז גרוי. קאלציום פלאקערט אין א געל-רויטן פֿלאם. ווען קאלציום איז אפן אין דער לופט ווערט ער ארומגעהילט אין Ca3N2. קאלציום רעאגירט מיט וואסער אויסשיילנדיג וואסערשטאף און שאפט קאלציום הידראקסיד (אפגעלאשענער ליים) ( 2(Ca(OH).
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סאך קאלציום זאלצן זענען גוט באקאנטע מאטעריאלן וואס מען ניצט אינעם טאג-טעגלעכן לעבן: קרייד (פאר מארקירן), גיפס (פארשוועבלטער קאלציום), קאלכשטיין (קאלציום קארבאנאט) און (נישט-געלעשטער) קאלך (קאלציום אקסיד).
קאלציום פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאלציום-קארבאנאט (CaCO3) ווערט געניצט אין פאבריצירן צעמענט און ליים, קאלך פאר לאנדווירטשאפט, קאלכשטיין (געניצט אין דער שטאל אינדוסטריע). אויך האט ער כעמישע און אפטישע באניצן אין ציינפאסטע, למשל.
- קאלציום-הידראקסיט צעפירונג (Ca(OH)2) (אויך באוואוסט ווי קאלכוואסער) ניצט מען אפצושפירן קארבאן דיאקסיד ווען ער ווערט געבלעזעלט דורך א צעפירונג; ער ווערט מוטנע וואו ס'איז פאראן CO2.
- קאלציום-ארסענאט (Ca3(AsO4)2) ווערט געניצט אין אינסעקטיצידן.
- קאלציום-קארביד (CaC2) ניצט מען צו מאכן אצעטילען גאז (וואס ווערט געניצט אין אצעטילען ברענערס פאר שווייסן און אין דער פאבריקאציע פון פלאסטיקן).
- קאלציום-קלאריד (CaCl2) ניצט מען אוועקצונעמען אייז און שטויב פון גאסן, אין מישן בעטאן, אין פושקעס פון פאמידארן, און אין אויטאמאביל רייפן.


text:
ערווין שרעדינגער
ערווין רודאלף יאזעף אלעקסאנדער שרעדינגער (דייטשיש: Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger; 12טן אויגוסט 1887 – 4טן יאנואר 1961) איז געווען אן עסטרייכער פיזיקער וואס האט אנטוויקלט א צאל יסודותדיקע רעזולטאטן אינעם פעלד פון קוואנטן-טעאריע, וואס זענען געווארן דער יסוד פון כוואליע-מעכאניק: ער האט פארמולירט די כוואליע-גלייכונג (שרעדינגער גלייכונג) און האט אנטפלעקט אז זיין אנטוויקלונג פונעם פארמאליזם איז אינגאנצן צוגעפאסט צו מאטריקס-מעכאניק.
אויך האט ער געשריבן אין פארשידענע פעלדער פון פיזיק: סטאטיסטישע מעכאניק, טערמאדינאמיק, קאליר טעאריע, עלעקטראדינאמיק, אלגעמיינע רעלאטיוויטעט, און קאסמאלאגיע.
אין 1933 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק צוזאמען מיט פאל דיראק.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שרעדינגער איז געבוירן געווארן אין ערדבערג, ווין, דעם 12טן אויגוסט 1887. ער האט שטודירט מאטעמאטיק און פיזיק אין ווין. אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווען א זעלנער. נאכדעם איז ער געווען א פראפעסאר אין ציריך, ברעסלוי, יענא און שטוטגארט. ער האט געהייראט זיין ווייב אן-מארי אין 1920.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
1811
1811 איז דאס 11טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1811 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 14טן מיי - שפאניע באשענקט פאראגוויי מיט זעלבשטענדיקייט
- 5טן יולי - ווענעזועלע ווערט דאס ערשטע לאנד אין דרום אמעריקע וואס פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון שפאניע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - ראבערט בונזן, דייטשער כעמיקער (געש' 1899)
- 18טן יולי - וויליאם מייקפיס טאקעריי, עגנלישער שרייבער (געש' 1863)
- 22סטן אקטאבער - פראנץ ליסט, קאמפאזיטאר (געש' 1886)
- 25סטן אקטאבער - עוואריסט גאלוא, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געהרגעט אין א דועל 1832)


text:
אטלאנטישער אקעאן
דער אטלאנטישער אקעאן אדער דער אטלאנטיק איז דער צווייט-גרעסטער ים אויף דער וועלט, ער באדעקט א פיפטל פון דעם ערד קוגל. דער נאמען אטלאנטישער אָקעאַן ווערט שוין דערמאנט אזוי פרי ווי 450 יאר פאר דער נוצרישער ציילונג.
ער איז באהאפטן צו אלע גרויסע ימים אויף דער וועלט ווי דער ארקטיק, פאציפיק (דורכן פאנאמא קאנאל), אינדישער אקעאן און דער ים הגדול. דער אטלאנטיק גרעניצט זיך מיט די קאנטינענטן פון אמעריקע, אייראפע און אפריקע.
דער אטלאנטיק ציט זיך אויף א שטרעקע פון 41,100,000 סקווער מייל, אריינגערעכנט אלע קליינע באהאפטענע טייכלעך, מיט א געווענליכער טיפקייט פון 10,932 פיס. און אויף א שטערעקע פון 31,800,000 ס.מ. אן די באהאפטענע טייכן, מיט א געווענליכע טיפקייט פון 12,881.
פיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר מינים פון פיש וואס מען כאפט זענען דארש, הייק, הערינג און מאקערעל. מען נעמט אויך אסאך ווענגערס, לאבסטערס און וואלפישן.
אין דעם צפון אטלאנטיק איז פאראן א לאנגער קערפער פון וואסער, דער סארגאסא ים, וואס איז מער פארזאלצן ווי דער דורכשניט, דער סארגאסא ים אנטהאלט אסאך ים-גראז און דארטן טוען אויספלאדיען די ווענגערס.


text:
מאכמוד אכמעדיניזשאד
מאכמוד אכמעדיניזשאד (محمود احمدی نژاد) איז דער איראנער פרעזידענט, און איז בארוהעמט מיט זיין אפענע אטאקעס קעגען מדינת ישראל.
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאכמוד אכמעדיניזשאד {אקטאבער 28, 1956} איז דער 6'טער פרעזידענט פון איראן איינגעשוואוירען אין אוגוסט 6, 2005. ער איז געבוירען אין א שטעטל נעבען טעהראן אין אריין אין פובליק אפיס צום ערשטען מאהל אלץ מעיאר פון טעהראן אין מאי 3, 2003.
ער האט חתונה געהאט און האט 3 קינדער.
זיין גראדיעישאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז דורך אין 1976 א פארהער צו קענען אריינגיין אין אוניווערסיטעט פאר טעכנאלאגיע און וויסענשאפט פון 400,000 איז ער גאשטאנען 134'סטע, צוליב דעהם איז ער גאווארען אנגענימען אלץ סטודענט אין אינזשענירינג, און 1984 נאכפאלגענדיג די הצלחה איז ער געווארען אנגענימען איו צווייטען שטאפעל פון אינזשענירינג צו באקומען א שיין און אין 1997 האט ער באקומען א PhD פאר "טראפיק & טראנספארטאציע אינזשענירינג" און אלעס אויסגעצאהלט דורך די סיקרעט סערוויס פון איראן וואס ריפט זיך די רעוואלוציאנע וועכטער - משמרות המהפכה - וואס ער איז געווען א מעמבער,
נאכען גראדיעישאן איז ער געווארען אן פראפעסאר אין די אינזשענירינג דעפארטמענט
קאריער און פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
1979 איז אכמעדיניזשאד געווען די קאנדידאט פון די אוניווערסיטעט זיך צו טרעפען מיט אנדערע סטודענטן ביי כומעיני צוצוהעלפען די איבערקערעניש אין איראן, נאכדעהם איז ער געווארען די גענעראל פון די "רעוואלוציאנע וועכטער" אין די מערב ברעג פון איראן, 1986 צוריק צום אוניווערסיטעט צו צוענדיגען, נאך די איראן-איראק קריג איז ער געווארען די בירגערמייסטער פון געגענטער אין איראן אנפאנג און מאקו כאווי און נאכדעהם און אדראוויל ער האט זיך דעמאלטס אנגעקערט צו די פאליטישע גרופע אנסער-חיזבאללא, ביזען ווערן בירגערמייסטער פון די קעפיטאל פון איראן טעהראן און 03' ווען פון אן אומבאקאנטער אכמעדיניזשאד איז געווארען די פאפולערע מעיאר צי איינפיהרען דראסטישע ענדערונגען ווי אפטיילען מענער און פרויען אין ארבייט פלעצער און באערדיגען די געפאלענע פון די איראן-איראק קריג און צענטער פון שטאהט און אריינברענגען שטרענגע רעגליעזע געפירעכצער און צו דער זייט טיילען אומזיסט זופ פאר די ארימע.
ווערענדיג פרעזידענט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משה אריה פריעדמאן קושט זיך מיט אים
אטאקעס קעגען ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שבועות
שבֿועות (אַרויסגערעדט: שוואועס) איז איינער פֿון די „שלש רגלים“, פֿון דרײַ יידישע ימים–טובֿים: פסח, שבֿועות, סוכות. דער יום–טובֿ געפֿאלט דעם 6טן אין סיון (דאָס איז אין ארץ–ישׂראל, אין חוץ לארץ איז דער יום–טובֿ אויך צומאָרגנס, דעם 7טן טאָג אין סיון).
דער נאָמען „חג שבֿועות“ שטייט אין חומש (דבֿרים ט”ז) און איז דער טײטש דער יום–טובֿ פֿון די „וואָכן“, ווײַל ווי דער חומש זאגט אין ויקרא כ”ג דאַרף מען אָפצײלן זיבן וואָכן (49 טעג) פֿון 1טן טאָג עומר „ממחרת השבת“ (פֿון צומאָרגנס פֿון שבת), און דער פופציגסטער טאָג איז יום–טובֿ שבֿועות. אין חומש ווערט אָבער ניט געשטאַנען קלאָר, וואָס מען מײנט „ממחרת השבת“. נאָר די תורה שבעל פה דערקלערט, אַז דאָס מײנט מען נישט פֿון „צומאָרגנס פֿון שבת“, פֿון זונטיג, נאָר מען מײנט פֿון „צומאָרגנס פֿון פסח“.[1] דאָס איז אײנער פֿון די הויפט–פונקטן, אין וועלכן די פרושים, די וואס הערן צו צו די פירושים וואס די חכמי ישראל וואָס האלטן פֿון תורה שבעל פה, אונטערשײדן זיך פֿון אַנדערע יודישע סעקטעס, ווי צדוקים, שומרונים, קאַראַיִמער, וועלכע האַלטן, אַז ממחרת השבת מײנט מען פֿון זונטיג, און דעריבער פֿאַלט בײַ זײ שבֿועות שטענדיק אויס אין זונטיג. און חומש הײסט דער יום–טובֿ אויך „חג הקציר“ (מסכת שמות כ”ג), דאָס הײסט דער יום–טובֿ פֿון שנײַדן תבֿואה, יום הבּיכּורים (במדבר כ”ה), דאָס הײסט דער טאָג פֿון דער ערשטער–צײַטיקער תבואה. אין דער משנה און גמרא הײסט ער אויך „עצרת“, און כּדי אים אונטערצושײדן פֿון שמיני עצרת ווערט ער טײל מאָל אָנגערופֿן „עצרת של פסח“.
אינהאַלט
ווען דער בית המקדש איז געשטאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין בית המקדש איז דער יום–טובֿ געפֿײַערט געוואָרן מיט אָנהײבן ברענגען ביכּורים און אויך מיט ברענגען אויסער די יום–טובֿ קרבנות אויך צװײ ברויט פֿון נײַער תבֿואה (שתי הלחם) מיט די כבשי עצרת און נאך קרבנות.
די צוויי ברויט איז געקומען שוין פון דער נייער תבואה, אבער שוין פון חטים, [פון שעורים האט מען שוין געברענגט ביים הקרבת העומר].
זמן מתן תורתינו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דאַווענען ווערט ער אויך אָנגערופֿן „זמן מתן תורתנו“, ווײַל לויט דער יודישער טראַדיציע[2] איז אין ערשטער טאָג שבֿועות געגעבן געוואָרן צו יודן די תורה אויפֿן הר סיני. מען לײענט דעריבער די תורה פֿון חומש שמות די פרשה פֿון קבלת התורה און עשרת הדברות.
תורה ליינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם ערשטן טאג ליינט מען אין דער תורה "בחדש השלישי", און די הפטורה ליינט מען די מעשה מרכבה אין אנהייב ספר יחזקאל.
דעם צווייטן טאג ליינט מען "כל הבכור", און די הפטורה איז "תפלה לחבקוק" אין תרי עשר.
מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יום שבועות האט נישט קיין ספעציעלע מצווה. זי איז בלויז בארימט מיט אירע הייליגע טראדיציאנאלע מנהגים.
תיקון ליל שבועות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאַכט צום ערשטן טאָג שבֿועות פירט מען זיך אויף צו זײַן און צו זאָגן תיקון ליל שבועות, קיצור פֿון תנ"ך, משנה, גמרא, און זוהר.
מען פירט זיך אז מען טובל'ט זיך אין מקווה באשמורת הבוקר.
אהבה רבה
און ווי קען מען פארפאסן אזא ארטיקל אנעם דערמאנען ווי אזוי חסידים ואנשי מעשה בכל מקומות מושבותיהם, טוען ביים דאווענען ביי די תפלת אהבה רבה זיך אויסגיסן די הערצער פארן טאטען אין הימל.
ובפרט ביי די ווערטער פון ותן בלבנו בינה להבן ולהשכיל לשמוע ללמוד וללמד וכו', א שטיין צוגייט און די ווענט וויינען מיט.
אין סאטמאר זינגט מען דעם באקאנטן ניגון וואס שטאמט פון רבי הערשלע פון רימאנוב.
אקדמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – אקדמות
עס איז אַ מנהג ביי אשכנזים צו זאָגן אקדמות דעם ערשטן טאג שבועות אלס הקדמה צום ליינען די תורה וואס רעדט וועגן די עשרת הדברות.
דער מחבר דערפון איז ר' מאיר בעל אקדמות, און ס'איז באקאנט די לאנגע מעשה מיט סמבטיון און מיטן גלח, וואס צוליב דעם איז ער אהינגעגאנגען צו די עשרת השבטים. מאנכע מאכן אוועק די מעשה, איינע פון די הויפט ראיות אויף דעם נישט ריכטיגקייט פון דעם מעשה איז, אז ער ליגט אין איינע פון די דערפער נעבן ארץ ישראל.
מגלת רות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מגילת רות
אין אסאך קהילות ליינט מען מגילת רות (אין חוץ לארץ דעם צווייטן טאג). דעם טעם זאגט מען ווײַל דוד המלך איז נפטר געווארן אום שבֿועות, און זײַן יחוס ווערט דערצײלט אין רות.
יציב פתגם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעם צווייטן טאג שבועות איז א מנהג צו זינגען דעם פייט "יציב פתגם" נאך די ערשטע צוויי פסוקים פון דער הפטורה.
מילכיגע מאכלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז א מנהג צו עסן מילכיג'ס שבועות. טייל עסן א מילכיגע יום-טוב'דיגע סעודה. אנדערע עסן מילכיגע מאכלים פאר דער סעודה ווייל מ'וויל עסן פלייש ביי דער סעודה לכבוד יום-טוב.
אסאך טעמים זענען דערויף געזאגט געווארן.
נאר אין קורצן וועלן מיר אויסרעכענען עטליכע: 1. ווען די אידן זענען צוריקגעקומען פון בארג סיני, האבן זיי נישט געקענט עסן זייערע פארטיגע פליישיגע מאכלים צוליב טריפות (מ'האט דאך נישט געהאט גע'שחט'ן כדת וכדין פאר מתן תורה) האט מען געגעסן נאר מילעכיג'ס. 2. אלס זכר צו דעם "ויקח חמאה וחלב" פון אברהם אבינו פאר די מלאכים, וואס נאר א דאנק דעם האבן משה רבינו באזיגט די מלאכים. (כמבואר בחז"ל במס' שבת שם). 3. תורה נמשלה לחלב כמבואר במס' תענית. 4. דער בני יששכר זאגט א טעם עפ"י חסידות ווייל חלב איז חסד.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מסכת מנחות ס”ה
- ↑ מסכת שבת פ”ו


text:
רעכט
רעכט איז א לעגאלער באגריף אדער געפיל אז א אקציע, מענטש אדער זאך איז גוט, אדער עס געהער און עס קומט זיך פאר איר טוער אז דאס זאל זיין זיין אייגענטום, אדער ביי אן ארגומענט אז איינער איז מער גערעכט און א מענטש וואס טוט דאס כסדר איז א צדיק ווייל ער האט זייער אסאך רעכטפארטיגקייט.
עס ווערט דעריבער אויך אזוי אנגערופן איין זייט און דירעקציע פון די זעקס, (אויבן, אונטן, רעכטס לינקס, פאראויס, צוריקציוועגס.) ווייל מ'באנוצט זיך מיטן די איינע דירעקציע דאס מערסטע אין לעבן דערפאר איז דאס נישט מער ווי רעכט צו אנגערופן ווערן די רעכטע זייט.
אין פאליטיק ווערן די קאנסערוועטיווען אנגערופן רעכט ווייל זיי זענען מער טראדידציאנאל און דעריבער מער באנוצט ווייל די ליבעראלן זענען אויסגעשטעלט צו מאדערנעזירן און טוישן די געזעלשאפט אנדערשט ווי אייביג איז דאס מער לינק.
א יעדע מענטש האט רעכט און אין ציוויליזירטע געזעלשאפטן האט מען דאס געמאכט פאר א געזעץ וו.צ.ב.ש. ציווילע רעכט פאר די שווארצע אז מען טאר זיי נישט האלטן פאר קיין קנעכט, אדער אינדיווידואלע רעכט אז סתם מענטשן האבן זייער רעכט איבער געוויסע זאכן, וו.צ.ב.ש. אז מען טאר נישט לימיטירן דאס פרייהייט פון ווארט. אדער אייניגע רעכט אז מען טאר נישט דיסקרימינירן קעגן אידן און אראבער כאטשיג זיי זענען די מינדערהייט פון געזעלשאפט אין אמעריקע. א.א.וו.


text:
באונטי האנטערס
א באונטי האנטער איז אן אינדיווידועל וועלכע יאגט נאך אנטלויפנדיגע פארברעכער וועלכע האבן אויסגעלייגט בעיל דורך א בעיל אגענט. א באונטי האנטער ארבעט דירעקט פאר דעם בעיל אגענט און נעמט אן אפצאל פאר זיין ארבעט.
הויפט באניצונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל. די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.
די באונטי האנטערס זענען זייער סוקסעספול און כאפן אין דורכשניטליך 90 פראצענט פון אלע וואס אנטלויפן, אדער ווי מען רופט דאס אין אמעריקע: בעיל דזשאמפערס. די פאליציי איז אן אפיציעלער אויטאריטעט וועלכע נעמט פארשידענע שריט אין יעדע קרימינאלע פאל און האט צופיל אויפ'ן קאפ. די באונטי האנטערס זענען ספעציאליזירט נאר אין דעם געביט און צייכנען זיך אויס דערמיט פיל בעסער ווי די בעסטע פאליציי דעפארטמענטס.
יעדעס מאל א בעיל-באנד אגענט גיט ארויס א גרויסע סומע געלט פאר אן אנגעקלאגטן וועט באלד געשטעלט ווערן א באונטי האנטער יענעם נאכצוקוקן און פארזיכערן אז ער אנטלויפט נישט. דער באונטי האנטער וועט באלד צוזאמעננעמען וויפיל אינפארמאציע מעגליך און וועט האלטן קאנטראל וואו יענער דרייט זיך און וואס ער טוט איבער'ן טאג. ווי מער געלט אלס ערנסטער נעמען זיי די קעיס און אמאל קען אפילו געשטעלט ווערן מער ווי איין באונטי האנטער פאר איין מענטש אויב עס האנדלט זיך פון גרויס געלט און א גרויסער שווינדלער וועלכע זיי פארדעכטיגן אז ער וועט פרובירן אנטלויפן.
איז דאס לעגאל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יא! באונטי האנטערס זענען אונטערוועלטניקעס און זענען נאך אלץ לעגאל. זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט. ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.
אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט. די איינציגסטע סטעיטס וועלכע ערלויבן נישט קיין באונטי האנטערס צו מאכן ארעסטן זענען קענטאקי, אילינאו, און ארעגאן. אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט.
באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי. לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט.
אזא פאל האט פאסירט אין 03' מיט א באוואוסטן אמעריקאנער באונטי האנטער, דאג טשעפמען, פון האוואי. טשעפמען האט נאגעפאלגט א פארברעכער וועלכע איז אנטלאפן קיין מעקסיקא איבערלאזנדיג א מיליאן דאלארדיגע בעיל. טשעפמען האט אים דארט ארעסטירט אבער קורץ דערנאך איז ער ארעסטירט געווארן ווייל ער האט פארלעצט די געזעצן אין מעקסיקא. טשעפמען איז ארויסגעלאזט געווארן אויף בעיל און דער חברה מאן האט אפגעטראגן קיין אמעריקע און איז פארבליבן אלס א געזוכטער ביי די מעקסיקאנער אויטאריטעטן.
באשיצונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן. דער קונץ פון א באונטי האנטער איז צו קענען פארשן און דערגיין וואו דער פאברעכער געפינט זיך און וויאזוי מען קען אים טרעפן און ארעסטירן. זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע.
קוואליפיקאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן אינדיווידועלע באונטי האנטערס און אויך באונטי האנטער גרופעס אדער פאמיליעס. גרויסע גרופעס און פאמיליעס זענען באקאנט פאר זייערע שטאטישע איינוואוינער און דאס העלפט זיי אין זייער ארבעט. דער מערסט באקאנטער באונטי האנטער אין אמעריקע איז באב בורטאן וועלכער איז שוין אין דער ביזנעס 25 יאר און פארמאגט אז ריזיגע גרופע פון הונדערטער באונטי האנטערס אונטער זיך וועלכע מאכן בערך 20,000 ארעסטן יעדעס יאר.
די באונטי האנטערס דארפן האבן ספעציעלע קוואליפיקאציעס ווייל זיי דארפן קענען די מלאכה פון נאכגיין און דערשפירן און אין דער זעלבער צייט דארפן זיי גוט קענען די געזעצן און די גאנצע געריכטליכע סיסטעם. ווען זיי ארעסטירן איינעם ווען זיי אים פירן דירעקט אין טורמע און נישט צו די פאליציי דעפארטמענט ווי עס גייט טראדיציאנאל. אסאך באונטי האנטערס זענען געוועזענע פאליציי דעטעקטיוון און טייל זענען געוועזענע קרימינאלן וועלכע האבן אסאך ערפארונג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באונטי האנטערס זענען אפיציעל געווארן א טייל פון די קרימינאל ענפארסמענט אין 873'. בעפאר דעם איז דאס געווען אומלעגאל אבער האט עקזיסטירט אין גרויסן. אין טייל פעלער האבן די פאליציי דעפארטמענטס נישט געהאט גענוג פערסאנאל און עקוויפמענט נאכצויאגן פארברעכער און האבן צוגעזאגט געלט פאר ווער עס וועט טאן די ארבעט פאר זיי.


text:
כשרות
כשרות איז תורה'דיגע געזעצן וואס איז פארהאן אין אידישקייט, אויף די סארטן עסנווארג, וואס מען מעג און וואס מען טאר נישט.
אן עסנווארג וואס איז אויסגעהאלטן צו עסן לויט די תורה'דיקע פארשריפטן איז כשר.
אין די פארשידענע סטעיטס אין אמעריקע געפונט זיך אזא זאך ווי "כשרות געזעצן", דאס הייסט אז די שטאט טיט פארזיכערען אז די אלע געשעפטן וואס געבן זיך אן אלץ כשר זאלן טאקע היטן כשרות לויט די סטאנדארטן פון די וועד הכשרות וואס דער געשעפט אדער פארבריק האט, און עס זענען ספעציעל גשטעלט אינספעקטארן אויף דעם, אויב די רעגירונג כאפט א קאמפאני וואס איז עובר אויף איהרע כשרות געזעצן, קען די קאמפאני ווערן באשטראפט אדער גענצליך פארשלאסן.
עס זענען אויך דא אסאך נישט אידן וואס זוכן דערעקט כשר'ע עסן, וויבאלד די עסן וואס ווערט גמאכט דורך א הכשר איז ריינער און האט א איבערזוכט פון א רבני'שע קעפערשאפט.
פיל מוסלמענער אין אמעריקא עסן בלויז כשרע פלייש, און קויפן עס אין א כשר'ע שלאכט הויז, וויבאלד זיי מעגן נאר עסן פלייש וואס איז גע'שחט'ן.
אז מען ניצט געשיר אויף טריפה'ן עסן, אדער מען ניצט מילכיגע געשיר אויף פליישיגס אדער פארקערט, ווערט עס טרעף, און מען טאר עס נישט ניצן ווייטער. אין געוויסע אופנים קען מען כשרען די געשיר.
הכשרים...
עס זענען דא אסאך ערליי הכשרים
אין אמעריקא איז די באקאנטסטע הכשר די "יוניאן פון ארטאדאקס דזשושאיש קאנג." באקאנט מיט אירע בוכשטאבן OU. אדער די OK וואס אינטער די אויפזיכט פון ר' דן יואל ליווי.
צווישן די חסידישע קרייזן איז פון די באקאנטע הכשרים, התאחדות הרבנים דער וואלאווער רב, זיין ברידער דער נירבאטור רב די טארטיקובער בית דין, ר' מנחם מאיר ווייסמאנדל, און טארטיקובער רב.
אין ארץ ישראל איז פון די באקאנטסטע הכשרים, דער רבנות הראשית, דער הכשר פון עדה החרדית אין ירושלים, רב משה יהודה ליב לאנדא אין בני ברק און הרב רובין.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אינדעקס כשרות וואס איז אינהאלטסרייך מיט פיהל כשרות איבער דער גארער וועלט.
- כשרות אלערטס


text:
שווייץ
די שווייץ (דייטשיש: die Schweiz; פראנצויזיש: Suisse; איטאליעניש: Svizzera; רומאנטש: Svizra) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אייראפע וואס איז א פעדעראלע רעפובליק פון 26 קאנטאנען. זי גרענעצט דייטשלאנד צו צפון, פראנקרייך צו מערב, איטאליע צו דרום און עסטרייך און ליכטנשטיין צו מזרח.
די שווייץ איז א נייטראל לאנד וואס האט נישט באטייליגט אין קיין מלחמות זייט 1815.[1]
דער אפיציעלער נאמען פון דער שווייץ איז די שווייצער פֿעדעראציע (לאטיין: Confoederatio Helvetica). די שווייץ האט פיר אפיציעלע שפראכן: איטאליעניש, דייטש, פראנצויזיש, און רומאנטש.
איר הױפּטשטאָט איז בערן, און די גרעסטע שטאט איז ציריך.
אין דער שווייץ געפינען זיך ביוראען פון עטלעכע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, כולל די פאראייניגטע פעלקער.
שווייץ איז באקאנט פאר איר וואונדערבארע לאנדשאפט, מיט א סך בערג און אזערעס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שווייץ עקזיסטירט ווי א לאנד זייט אדאפטירן די שווייצע פעדעראלע קאנסטיטוציע אין 1848.
אוראלטע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם שטח פון דער היינטיקער שווייץ האבן געוואוינט קעלטישע שבטים שוין אין 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג, ווי למשל די העלוועטן. אין די צייטן פון דער רוימישער אימפעריע האבן זיי אויפגענומען רוימישע קולטור און די לאטיינישע שפראך.
מיטל אלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכן איינפאל פון דער רוימישער אימפעריע האבן די גערמאנישע שבטים, די אלעמאנען און די לאמבארדן, איינגענומען דעם שטח, וואס איז שפעטער געקומען אונטער דער הערשאפט פון די פראנקען. דורכאויס די 6טער, 7טער און 8טער יארהונדערטער איז דער שטח פון דער שווייץ געווען אונטער פראנקישער הערשאפט. אבער ביים אפמאך פון ווערדון וואס האט צעטיילט די פראנקישע אימפעריע זענען די שווייצער לענדער געווארן צעטיילט צווישן מיטל פראנקיע און מזרח פראנקיע ביז אומגעפער דעם יאר 1000, ווען זיי זענען געווארן פאראייניקט אונטער דער הילהייליגער רוימישער אימפעריע.
אלטע שווייצער קאנפעדעראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלטע שווייצער קאנפעדעראציע איז געווען אן אליאנץ צווישן די טאל-געמיינדעס אין די צענטראלע אלפן. אין 1291 האט מען געמאכט אן אפמאך צווישן די קאנטאנען אורי, שוויץ און אונטערוואלדן וואס ווערט גערעכנט די גרינדונג פון דער קאנפעדעראציע.
מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שווייץ איז נישט אינוואדירט געווארן אין קיינער פון די צוויי וועלט מלחמות.
אין 2002 איז די שווייץ געווארן א פולער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער. שווייץ איז א גרינדער מיטגליד אין דער אייראפעישער פרייהאנדל אסאסיאציע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שווייץ באדעקט א שטח פון 41,285 ק"מ² איבער די צפון אן דרום זייטן פון די אלפן; 60% פונעם שטח פון דער שווייץ געפינט זיך ביי די אלפן, אין צענטער און דרום פון לאנד. די שטעט און שטעטלעך זענען מערסטנס אין צפון. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז אומעגעפער 7.9 מיליאן, וואס גיט א באפעלקערונג ענגקייט פון 190 מענטשן אין א ק"מ². דער גרעסטער קאנטאן, גראבונדן, וואס ליגט אינגאנצן אין די אלפן האט א באפעלקערונג ענגקייט פון נאר 27 מענטשן אין א ק"מ².
די שווייץ ליגט צווישן די גארטל-ליניעס 45° און 48° N (צפון), און לענג 5° און 11° E (מזרח). זי אנטהאלט דריי טאפאגראפישע שטחים: די שווייצער אלפן צו דרום, דאס שווייצער מיטללאנד, און די זשורא בערג אין צפון. די אלפן זענען א הויכע בארגקייט וואס ליגן אריבער דעם צענטראל-דרום טייל פונעם לאנד און נעמען אריין אומגעפער 60% פונעם גאנצן שטח פונעם לאנד. אין די הויכע טאלן פון די שווייצער אלפן געפינען זיך א סך גלעטשערס, וואס באדעקן אינגאנצן א שטח פון 1,063 ק"מ².
די ריין און רהאן טייכן הייבן אן אין די שווייצער בערג. די גרעסטע אזערעס אין דער שווייץ זענען גענף אזערע, קאנסטאנץ אזערע, ציריך אזערע און ניישאטעל אזערע.
בערך א הונדערט פון די בארג שפיצן אין דער שווייץ זענען העכער פון 4000 מעטער. דער העכסטער איז מאנטא ראזא (4,634 מ'); אבער דער מאטערהארן (4,478 מ') איז דער מערסט באקאנטער. ביידע ליגן אין די פענינע אלפן אין דעם קאנטאן וואלייס.
די גרעסטע שטעט זענען:
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שווייצער קאנפֿעדעראציע איז א פֿעדעראלע רעגירונג, צעטיילט אויף 26 קאַנטאנען:
*די קאנטאנען, אזוי גערופן האלב-קאנטאנען, האבן נאר איין דעלעגאט (אנשטאט צוויי) אין דער שווייצער שטאטן ראט.
די באפעלקערונגען זענען פון 15,000 (אפנצעל אינערהאדן) און 1,253,500 (ציריך), מיט א שטח צווישן 37 ק"מ² (באזעל-שטאט) און 7,105 ק"מ² (גראבינדן). די קאנטאנען נעמען אריין אינגאנצן 2,889 מוניציפאליטעטן. אינערהאלב דער שווייץ געפינען זיך צוויי ענקלאוון: ביסינגען, וואס געהערט צו דייטשלאנד, און קאמפיאנע ד'איטאליע וואס געהערט צו איטאליע.
א געזעץ וואס ווערט דורכגעפירט אין דעם פעדעראלן פארלאמענט קען ווערן איבערגעקערט דורך א רעפערענדום, ווען 50,000 בירגער אונטערשרייבן קעגן דעם געזעץ ווערנט 100 טעג. דער רעפערענדום איז א וואל פונעם גאנצן לאנד, און א מערהייט באשליסט צי אנצונעמען דעם געזעץ צי נישט. אויך 8 קאנטאנען קענען פאדערן א רעפערענדום קעגן א פעדעראלן געזעץ.
אינטערנאציאלע אנשטאלטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שווייץ האלט זיך נייטראל זייט 1515. ערשט אין 2002 איז זי געווארן א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, דורך א רעפערענדום. שווייץ איז אבער נישט קיין מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, און האט זיך אפגעזאגט עטלעכע מאל. דער רויטער קרייץ איז געגרינדעט געווארן אין גענף, שווייץ.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שווייץ האט א סטאבילע הייטעק עקאנאמיע און איז זער פארמעגלעך, און ווערט פאררעכנט דאס רייכסטע לאנד אין דער וועלט לויט באפעלקערונג. די עקאנאמיע פון דער שווייץ איז די 36סטע גרעסטע אין דער וועלט לויט ברוטא אינלענדישן פראדוקט (קויפן קראפט פאריטעט).
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומגעפער 8 מיליאן מענטשן וואוינען אין דער שווייץ. פון זיי רעדן 64% אלעמאניש (א דיאלעקט פון דייטשיש, וואס די שווייצער רופן "שוויצער-דייטש") אלס מוטערשפראך, אין צפון- און צענטראל-שווייץ. 19% פון דער באפעלקערונג רעדן פראנצויזיש ווי מוטערשפראך, אין דעם מערב טייל פונעם לאנד, און 8% רעדן איטאליעניש, אינעם דרום טייל. נאר 1% פון די באוואוינער רעדן רומאנטש, אן אלטע שפראך א ביסל ענלעך צו לאטיין, אין דרום-מזרח פונעם לאנד.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי פון אייראפע'ס הויפט שפראכן—דייטשיש, פראנצויזיש און איטאליעניש—זענען אפיציעלע שפראכן אין דער שווייץ. די שווייצער קולטור איז פארבונדן מיט די שכנותדיקע לענדער לויט דער שפראך. אויך איז פאראן די איזאלירטע רומאנטשע קולטור אין גראבונדן קאנטאן אין מזרח פונעם לאנד.
אין דער שווייץ געפינען זיך עטלעכע 1000 מוזייען.
ספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פאפולערסטער ספארט אין דער שווייץ איז נארטלען. אויך שטארק פאפולער איז פוטבאל און אייז האקי.
אויטאספארט פלעג פארקומען אין דער שווייץ, אבער נאכן לע מאן קאטאסטראף אין 1955 האט מען דאס פארווערט.
יידן און יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט וואס ווערט באוויזן, זיינען שוין געוועזן יידן אין שווייץ אין יאר ד'תתקע"ג (1213). היינט איז דא אין שווייץ נאנט צו 15.000 יידן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Neutrality and isolationism - Switzerland - Information. swissworld.org. דערגרייכט דעם March 27, 2010.


text:
דזשאן מעקעין
דזשאן מעקעין איז דער סענאטאר פון אריזאנע. ער איז א רעפובליקאנער. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. זיין ווייב איז סידני מעקעין. זיי האבן קינדער, אבער זי האט אויך אדאפירט א שווארץ קינד, פון אזיע.
זיין מיטלויפער אלס ווייס פרעזידענט איז געווען סארא פעלין.
ער איז געלאפן פאר רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאט קעגן זשארדזש בוש אין 2004, אבער ער האט פארלוירן אין די פריימעריס. עס האט דעמאלטס געמאכט א רוגזה צווישן מעקין און בוש. ביי די לעצטע פריימעריס האט ער געהאט עטליכע קעגענער ווי מייק הוקאבי, רודאלף זשוליאני, מיט ראמני, אבער ער איז זיי אלע בייגעקומען. ווען ער האט געוואנען די נאמינאציע האט איהם פרעזידענט דזשארדזש בוש אינדארסט פאר פרעזידענט. אזוי ווי בוש איז דאן נישט געווען זיין פאפולער ביי די מאסען האט זיך בוש געווערטעלט פאר די פרעסע: איך וועל אלעס טועהן אז מעקעין זאל זיין פרעזידענט אפילו ער וויל איך זאל "נישט" ארבייטן פאר איהם, וועל איך עס טוהן...
ער האט געהאט הויט קענסער זייענדיג אויסגעשטעלט צו די זון פון די מדבר אין אריזאנע.
זשאן מקעין איז געווען א פילאט אין דער מלחמה פון וויעטנאם, און א שטיק צייט איז ער געווען געפאנגען ביי די וויעטנאמער אלס מלחמה געפאנגענער, ווען מען האט די וויעטנאמער האבן אראפ געשאסן זיין פליגער, און ער האט שטארק געליטן און וויעטנאם אזוי ווי אנדערער געפאנגענע, ער איז געווען איינגעשפארט אין א צעל וואס איז פיר פיס אויף צוויי פיס, זיינע הענט און פיס זענען געווען צוזאמעם געקוועטש פאר רוב טאג, מען האט איהם ארויס געלאזט נאר פאר צוויי דריי שעה אויף די לופט, ער ליידט נאך דערפון ביזן היינטיגן טאג, זיי לינקע ארעם קען ער נישט אויפהייבן העכער זיין קאפ, וועגען דעם ווערט ער באטראכט אלס אן אמעריקאנער העלד. עס ווערט פארציילט אז די וויטנאמער האבן איהם צוגעזאגט מען וועט איהם גרינגער מאכן זיין תפיסה אויב ער וועט פארציילט די סודות וואס ער ווייסט פון מיליטער אבער ער האט זיך נישט געבראכען. זיין טאטע איז געווען א גענאראל פון די פילאטן וואס פירן באמבעס, און ער זעלבסט האט פארציילט אז זיין טאטע האט געמוזט אפמאכן אז מען זאל באמבאדירן די געגענט ווי ער איז געווען פארשפארט אין תפיסה, און כאטש זיין טאטע האט געטראכט אפשר איז ער דארט האט דאך געקוקט די אינטערעסין פון זיין היימלאנד אמעריקא און נישט די פריוואטע אינטערעסן פון זיין זוהן.
ער איז דערנאך געלאפן פאר סענאטער און אריזאנע און האט געוואוינען יאהרן לאנג דעם זיץ, ער איז אלט צוויי און זיבעציג יאהר, און אויב ער וואלט געווינען וואלט ער געווען דער עלטסטער פרעזידנעט אין די געשכיטע פון אמעריקא.
ער ווערט באטראכט אלס מעסיג, ספעציעל ווען עס קומט צו אינערליכע טעמעס ווי געלאבאלע אנווארומונג, ווער עס זאל זיין א אמעריקאנער סיטיזעם, און טעמעס אויף ענערגיע, און דעריבער גלייכט איהם די אמעריקאנער פרעס און אויך אסאך אינדיעפנדען וויילער וואס געהערן נישט צו קיין שום פארטיי. אויך איז ער נישט אזוי בייסיג און שטרענג ווי אסאך רעפובליקאנער, אבער זיינע קעגענר זאגן אז שטילערהייט מיט זיין ווייך קול שניידט ער ביז צום זיבעטען ריפ... אזוי ווי ער האט געטועהן מיט זיין פאליטישער קעגענער מיט ראמני ביי די פריימעריס.
פון די אנדערע זייט די קאנסערוואטיזם פון די אמעריקאנער גלייכן איהם נישט, ווייל ער איז צו מעסיג פאר זיי, אזעלכע ווי ראש לימבאו און דער אידישער קאנסעוואטיווער מארק לעווין, רייסן איהם אראפ טעגליך, זיי זאגן אז ער וועט מוזען שטארק ארבייטן איבערצייגן אז ער איז גענוג קאנסערוואטיוו.


text:
עקספלאראציע
עקספלאראציע אדער אויספארשונג איז דער אקט פון זוכן און רייזען פארן ציל פון אנטדעקן נייע לענדער אדער קוילן, וואסער, היילן גאז אדער נאפט און סתם נייע אינפארמאציע וואס די מענטשהייט ווייסט נישט דערפון ביז אהער. איינער וואס איז עוסק אין אן אויספארשונג הייסט אן "אויספֿארשער".
דער טערמין קען אויך גענוצט ווערן אויף אויסטרעפן ביז איצטיגע טעריטאריעס אדער זאגן און באגריפן וואס פאר איין טייל מענשטהייט איז דאס נישט געווען באקאנט, ווי למשל דער אויסטרעף פון אמעריקע דורך קאלומבוס הייסט אויך אן עקפלאראציע.
אין וויסנשאפטלעכער פארשונג איז עקספלאראציע איינע פון די דריי סיבות פון פארשונג, (די אנדערע צוויי זייענדיג שילדערונג און הסברה). עספקלאראציע איז דער פריוו צו אנטוויקלען א רויע אויבן אויף-דיגער פארשטאנד פון א פענאמען.
באקאנטע אויספארשער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מארקא פאלא, 13טער יארהונדערט, ווענעדיג
- בנימין פון טודעלא
- זשאק קארטיער (1491 - 1557), סאן-מאלא, פראנקרייך
- קריסטאפער קאלאמבוס
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{שטומף}}


text:
אמעריקאנער דאלאר
דער אמעריקאנער דאלאר (סימבאל: $, קאד: USD ) איז די אפֿיציעלע וואלוטע פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. דער דאלאר ווערט צעטיילט אויך 100 סענט. ער ווערט אויך באניצט אין אסאך אנדערע לענדער. די קלענסטע מטבע איז איין סענט ( א "פעני"). די אנדערע מטבעות זענען א ניקל (5 סענטס), א דיים (10 סענטס), א פֿערטל (25 סענטס) און א האלבער דאלאר (50 סענטס). ס'איז אויך דא א מטבע פון א גאנצער דאלאר.
פראדוצירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער ווערט געמאכט דורך די יו-עס ביורא אוו ענגרעווינג ענד פרינטינג און די מינט דעפארטמענט וועלכע זענען ביידע א טייל פון די יו-עס טרעזשורי דעפארטמענט. דער פעדעראלער ביורא פון ענגרעווינג ענד דרוקן פראדוצירט די באנקנאטעס פון איינס, פינף, צען, צוואנציג, פופציג, און הונדערט דאלאר בילס. די צוויי דאלאר ביל איז אויך אין צירקולאציע אבער מען האט דאס אויפגעהערט פראדוצירן אין 96'. ווי דערמאנט איז אמאל געווען גרויסע בילס פון פינף הונדערט, טויזענט, און פינף טויזענט. די גרעסטע באנקנאטע וואס די יו-עס האט אמאל געמאכט איז געווען הונדערט טויזענט דאלאר בילס וועלכע איז געמאכט געווארןבעפאר די צווייטע וועלט קריג אבער איז נאר גענוצט געווארן פאר טראנזאקציעס צווישן די בענק און פעדעראלע רעזערוו און איז קיינמאל נישט אריין אין צירקולאציע.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט די איינס, פינף, צען, און פינף און צוואנציג צענט מטבעות און אויך די גאלדענע דאלאר מטבע וועלכע רופט זיך די סאקאגאוואי גאלד דאלאר קאוין וועלכע איז דער נייער נאמען פאר די ביז איצטיגע סוזען בי אנטאני דאלאר קאוין.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט 30 מיליאן מטבעות פער יאר פאר די צירקולאציע. די יו-עס ביורא אוו ענגרעווינג ענד פרינטינג פראדוצירט 37 מיליאן באנקנאטעס אין איין טאג אין די ווערט פון 696 מיליאן דאלאר אבער 95 פראצענט איז אלטע באנקנאטעס וועלכע ווערן איבערגעמאכט נאכדעם וואס זיי גייען צוגרינד. ווי מער וואלוטע צירקולירט אלס שנעלער גייט עס צוגרונד, עס איז דאך נאר א פאפיר.
וואלוטע קאנטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו האלטן קאנטראל אויף אלע געלטער איז איינגעשטעלט א סיסטעם אז אלע געלטער וואס ווערן דעפאזיט אין בענק ווערן איבערגעגעבן צו די פעדעראלע רעזערוו בענק וועלכע טוישן דאס אויף פאר נייע געלט פאר וועלכע די בענק באצאלן א קליינע אפצאל פאר די סערוויס. די רעזערוו בענק שיקן אפ דאס געלט צו די מינט דעפארטמענט וועלכע קוקן דאס איבער און ווי זיי זאגן איז נאר א דריטל גענוג גוט צו קענען ווייטער צירקולירן. דאס איבעריגע געלט ווערט פארטיליקט און ריסייקעלט צו נייע באנקנאטן. דער 1 דאלאר ביל ווערט דאס מערסטע גענוצט און האלט נישט געווענליך מער ווי אנדערהאלבן יאר. א פינפער האלט 2 יאר, א צענער און א צוואנציגער 3-4 יאר, און א פיפציגער אדער הונדערטער ארום 9 יאר.


text:
גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט
די גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט (פויליש: Wielkopolskie וויעלקאפאלסקיע) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין מערב-צענטראל פוילן. זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער פאזנער, קאלישער, קאנינער, פילער און ליסער וואיעוואדעשאפטן. דער נאמען פון דער פראווינץ שטאמט פון דעם היסטארישן גרויספוילן ראיאן. די היינטיקע פראווינץ נעמט איין דעם מערסטן טייל פונעם היסטארישן ראיאן.
די גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט איז די צווייטע גרעסטע אין שטח און די דריטע לויט באפעלקערונג צווישן פוילנ'ס זעכצן וואיעוואדעשאפטן, מיט א שטח פון 29826 קוואדראט ק"מ א באפעלקערונג פון קנאפע 3.4 מיליאן. די הויפטשטעט איז פויזן; אנדערע חשובע שטעט זענען קאליש, קאנין, פילא, גרויספוילישע אסטראוו און גנעזן (די ערשטע הויפשטאט פון פוילן).


text:
1961
1961 איז דאס 61סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1961 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1961 אין דער יידישער קאלענדער איז דער צייט אפשניט: ה'תשכ"א - ה'תשכ"ב
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן אפריל - אייכמאן פראצעס הייבט אן אין ירושלים
- 27סטן אפריל - סיערע לעאנע ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע
- 5טן מיי - דער ערשטער אמעריקאנער אסטראנאט, אלען שעפערד, געשיקט אין קאסמאס
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן סעפטעמבער - זשוליא גילארד, פרעמיער מיניסטארקע פון אויסטראליע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן יאנואר - ערווין שראדינגער, עסטרייכער פיזיקער
- 30סטן מיי - בנימין מינץ, גרינדער פון פועלי אגודת ישראל אין ארץ ישראל


text:
דער חורבן, גוט באַקאַנט אויף דער גאָרער וועלט מיטן העברעיִשן באַגריף "שואה", איז דער באַצייכענונגס-נאָמען פֿאַר דער סיסטעמאַטישער פֿאַרניכטונג פֿון ייִדישן פֿאָלק, וואָס די נאַציס און זייערע קאָלאַבאָראַטאָרן האָבן דורכגעפֿירט אין פֿארלויף פֿון דער צווייטער וועלט-מלחמה.
די אַנטיסעמיטישע רדיפֿות זענען נישט געווען קיין זעלטענע דערשײַנונג אין דער ייִדישער געשיכטע. אָבער דער חורבן איז געוואָרן אַן אויסנאַמלעכע געשעעניש מיט זײַן דימענסיע, מעטאָדן און אויך מיט דער אידעאָלאָגיע, וואָס האָט עקזיסטירט הינטער אים: ער איז געווען אַ ראַסיסטישער און נישט קיין רעליגיעזער.
אַנטיסעמיטיזם איז אין עצם אַ סאָרט ראַסיזם. דאָס איז אַ וועלט-אָנשויונג, וואָס באַמיט זיך פֿאָרצושטעלן אַ מענטש אויף אַ כּמו-וויסנשאַפֿטלעכן אופֿן ווי אַן אָפּגעטיילטן פֿון דער הערשנדיקער, אָדער אַפֿילו אַלגעמיינער, באַפֿעלקערונג פֿונעם טאָג פֿון זײַן געבוירן ווערן, צוליב זײַן אַנדערשטקייט. דער ראַסיזם האָט די טענדענץ צוצושרײַבן יעדער ראַסע מאָראַלישע קוואַליטעטן און אייגנשאַפֿטן, וואָס קענען זיך נישט ענדערן. דער ראַסיזם צעטיילט אַפֿילו די מענטשהייט לויט אַ היעראַרכיע פֿון ראַסן — אויבערשטע און נידעריקע. ראַסיזם פֿירט מיינסטנס צו דיסקרימינאַציע צווישן מענטשן אויפֿן יסוד פֿון זייער ראַסיסטישן קוואַל.
אין מיטלאַלטער זענען די ייִדן געווען אַ מינדערהייט אין דער קריסטלעכער אייראָפּע; זיי האָבן געהאַט אַן אַנדער רעליגיע, קולטור און געפֿירט אַנדערש זייער לעבנס-שטייגער. די באַציִונג פֿון דער קריסטלעכער סבֿיבֿה צו די ייִדן איז שטענדיק געווען אַ פֿילפֿאַרביקע און האָט זיך כאַראַקטעריזירט נישט נאָר דורך פײַנטשאַפט. נישט איינמאָל האָבן זיך אַנטוויקלט צווישן די ייִדן און זייערע שכנים גוטע צווישן-באַציִונגען, און אין אַ סך פֿאַלן — באַציִונגען פֿון סאָלידאַריטעט. אָבער אין קריסטלעכן רוים האָבן געהערשט כּוחות און שטראָמען וואָס, אָנשפּאַרנדיק זיך אויף דער קריסטלעך-טעאָלאָגישער דאָגמע, האָבן זיי געשטערט און געשעדיקט די גוטע באַציִונג צו די ייִדן. די פֿונדאַמענטאַלע שטעלונג פֿון קריסטנטום האָט געזען אין די ייִדן די יעניקע, וואָס האָבן געזינדיקט מיט נישט אַנערקענען ישו און די עוואַנגעליע. דערצו נאָך האָט מען די ייִדן באַשולדיקט אינעם טויט פֿון ישו-הנוצרי. לויט דער קריסטלעכער רעליגיע האָט גאָט באַשטראָפֿט די ייִדן צוליב זייער חטא און זיי זענען דעריבער צעזייט געוואָרן איבער דער גאַנצער וועלט, אָן אַ היים-אָרט און אָן אַן אומאָפּהענגיקער עקזיסטענץ.
די קריסטן האָבן געזען אין דער פֿונאַנדערשפּרייטונג פֿון די ייִדן אַ באַווײַז פֿון ריכטיקייט מכּוח דער קריסטלעכער רעליגיע און אירע פּרינציפּן, און געהאַלטן, אַז עס איז וויכטיק די ייִדן זאָלן עקזיסטירן אויף אַ נידעריקערן שטאַפּל צווישן דער קריסטלעכער געזעלשאַפֿט. זיי האָבן געגלייבט, אַז סוף-כּל-סוף וועלן די ייִדן אָננעמען דעם קריסטנטום און מיט דעם וועט קומען די רעטונג פֿון דער וועלט.
דער אַנטיסעמיטיזם איז דערגאַנגען צו זײַן העכסטער מדרגה אין דער נאַצישער אידעאָלאָגיע, וועלכע האָט געשילדערט די מענטשלעכע געשיכטע ווי אַ קאַמף צווישן ראַסן, אין וועלכן דער אַרישער ראַסע איז באַשטימט געוואָרן די פּאָזיציע פֿון "הערן-ראַסע", וואָס דאַרף פֿאַרשקלאַפֿן די נידעריקערע ראַסעס און, דער עיקר, קעמפֿן קעגן די ייִדן. די נאַציס האָבן דעפֿינירט די ייִדן ווי די אָנגעהעריקע צו דער "אַנטי-ראַסע", וואָס שטעלט אין סכּנה די וועלט. די דאָזיקע אידעאָלאָגיע איז געוואָרן דער צענטראַלער טרײַב-כּוח, וואָס האָט געבראַכט צו דער פֿאַרניכטונג פֿון די 6 מיליאָן ייִדן.
אָפֿיציעל האָבן די נאַציס באַשלאָסן אויף זייער וואַנזעע-קאָנפֿערענץ, דעם 20סטן יאַנואַר 1942, אין בערלין, דורכצופֿירן די פֿאַרניכטונג פֿון 11 מיליאָן ייִדן. אָבער אָנגעהויבן האָט זיך די פֿאַרניכטונג נאָך מיט אַ האַלב יאָר פֿריִער, ווען דײַטשלאַנד האָט אַטאַקירט דעם סאָוועטן-פֿאַרבאַנד דעם 22סטן יוני 1941. מיט זייער אַרײַנדרינגונג אין ליטע, וואָס איז געווען אויף דער גרענעץ מיט דײַטשלאַנד, האָבן די דײַטשע מיליטער-איינהייטן, די "אײַנזאַצגרופּן", אָנגעהויבן צו מאָרדן די ייִדן, וווּ נאָר זיי האָבן זיי געטראָפֿן.
איך פּערזענלעך בין אַרעסטירט געוואָרן דעם 24סטן יוני און געזאָלט דערשאָסן ווערן אינעם 7טן פֿאָרט אין קאָוונע צוזאַמען מיט נאָך 7,000 ייִדן. צו מײַן מזל, בין איך געווען איינער פֿון די זיבן ייִדן, וואָס האָבן זיך געראַטעוועט פֿון יענער אַקציע, און אַלע אַנדערע זענען דערמאָרדעט געוואָרן. פֿון די זיבן בין איך געווען דער איינציקער, וואָס איז זוכה געווען איבערצולעבן די מלחמה. איך האָב פֿאַרלוירן אין דעם חורבן מײַנע עלטערן און צוויי ברידער און געבליבן לעבן צוזאַמען מיט אַ ייִנגערן ברודער. ערשט נאָך אונדזער באַפֿרײַונג דורך דער רויטער אַרמיי, האָבן מיר — צוזאַמען מיט דער גאַנצער וועלט — זיך דערוווּסט וועגן די מיליאָנען דערמאָרדעטע ייִדן.
אַזוי לאַנג ווי די ייִדן זענען געווען די איינציקע קרבנות פֿון היטלעריזם, האָט אויף דעם די וועלט נישט רעאַגירט. ווען ס'איז קלאָר געוואָרן, אַז דער היטלעריזם באַדראָט די גאַנצע וועלט, איז שוין פֿאַר די זעקס מיליאָן ייִדן געווען צו שפּעט. דער דײַטשער גלח מאַרטין נימאַלער, אַן אַנטי-היטלעריסט, וואָס איז געווען פֿאַרשיקט אין די קאָנצענטראַציע-לאַגערן פֿון זאַקסענהאַוזען און דאַכאַו, האָט דערקלערט: "צוערשט האָבן די נאַציס גערודפֿט די קאָמוניסטן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין נישט געווען קיין קאָמוניסט. דאַן האָבן זיי גערודפֿט די ייִדן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין נישט געווען קיין ייִד. דאַן האָבן זיי גערודפֿט די קאַטאָליקן, און איך האָב געשוויגן, ווײַל איך בין געווען אַ פּראָטעסטאַנט. דאַן זענען זיי געקומען צו מיר און עס איז שוין נישט געווען ווער עס זאָל זיך אָננעמען פֿאַר מיר".
נאָך מײַן באַפֿרײַונג האָב איך נאַיִוו געקלערט, אַז אַנטיסעמיטיזם מיינט דאָך מאַסן-מאָרד, חורבן; צו זײַן אַן אַנטיסעמיט וועט פֿון איצט אָן זײַן אַ שאַנדע. שוין אַ יאָר שפּעטער, ווען איך בין אַנטלאָפֿן פֿון ליטע קיין פּוילן, האָב איך זיך דערוווּסט, אַז די פּאָליאַקן האָבן דערמאָרדעט נאָך דער מלחמה ייִדן, וואָס האָבן זיך אומגעקערט אַהיים פֿון די פֿאַרניכטונגס-לאַגערן און פֿון סאָוועטן-פֿאַרבאַנד, און האָבן געוואָלט צוריקצובאַקומען זייערע פֿאַרמעגנס. ווען איך בין געקומען אין אָקטאָבער 1945 קיין זאַלצבורג, האָב איך זיך אָנגעשטויסן דאָרט אין אַן אַנטיסעמיטישן אויסברוך, ווען אַן עסטרײַכישער שאָפֿער פֿון אַן אויטאָבוס האָט אַרויסגעוואָרפֿן אַ ייִדישן פּליט.
דעם 11טן אַפּריל הײַיאָר איז געוואָרן 47 יאָר זינט עס האָט זיך געעפֿנט אין ירושלים דער אײַכמאַן-פּראָצעס. אַדאָלף אײַכמאַן איז געמישפּט געוואָרן אין ירושלים פֿאַר די פֿאַרברעכנס קעגן דעם ייִדישן פֿאָלק און קעגן דער מענטשהייט. אין זײַן דערעפֿענונג-רעדע אין געריכט האָט דער ישׂראלדיקער פּראָקוראָר, גדעון האַוזנער, דערקלערט צווישן אַנדערע:
"אויפֿן פּלאַץ, וווּ איך שטיי איצט פֿאַר אײַך, ריכטער פֿון ישׂראל, צו באַשולדיקן אַדאָלף אײַכמאַנען, שטיי איך נישט אַליין. עס געפֿינען זיך מיט מיר הײַנט דאָ זעקס מיליאָן פּראָקוראָרן, אָבער זיי קענען זיך נישט שטעלן אויף זייערע פֿיס, אָנצוּווײַזן מיט זייערע פֿינגער אויף דער גלעזערנער צעל, וווּ איר געפֿינט זיך, און אויסשרײַען: "מיר באַשולדיקן!"
אײַכמאַן איז פֿאַרמישפּט געוואָרן צום טויט. דער העכסטער געריכט האָט אָפּגעוואָרפֿן זײַן אַפּעלאַציע און ער איז אויפֿגעהאָנגען געוואָרן אין דער רמלהער תּפֿיסה.
אין "יד-ושם" אין ירושלים זענען פֿאַראַן די ליסטעס פֿון 4 מיליאָן נעמען פֿון די ייִדישע קרבנות און דער אײַכמאַן-פּראָצעס האָט געבראַכט צו אַ קאָלאָסאַלער ווענדונג אין דער באַציִונג צום חורבן. דער פּראָצעס איז זייער ברייט באַריכטעט געוואָרן אויף דער גאַנצער וועלט און האָט מיט דעם געבראַכט דעם חורבן אין זײַן פֿולער באַדײַטונג צום אויפֿמערק און באַוווּסטזײַן פֿון די פֿאַרשידנאַרטיקסטע קרײַזן אויף דער גאָרער וועלט. פֿאַר די ייִדן, סײַ אין ישׂראל און סײַ אין גלות, האָט דער מישפּט געבראַכט טאָג-טעגלעך אין פֿאַרלויף פֿון צוויי יאָר די איבערלעבונגען פֿון גרויסן אומגליק מיט אַלע זײַנע שוידערלעכסטע פּרטים.
דער אײַכמאַן-פּראָצעס האָט געשטאַרקט די האָפֿענונג, וואָס האָט געהערשט צווישן אונדז, די איבערגעבליבענע פֿונעם חורבן, אַז עס וועט סוף-כּל-סוף נעמען אַן ענדע צום אַנטיסעמיטיזם. מיר האָבן געוואָלט גלייבן, אַז די וועלט וועט פֿונדעסטוועגן פֿאַרשטיין, אַז עס איז נישטאָ קיין ערגערע זאַך ווי די שׂינאה צום מענטשן, וואָס האָט געבראַכט צו די פֿאַרניכטונגס-לאַגערן און גאַז-קאַמערן. אָבער 47 יאָר נאָכן אײַכמאַן-פּראָצעס זענען מיר לעבעדיקע עדות, אַז דער אַנטיסעמיטיזם — דעפֿינירט ווי די לענגסטע שׂינאה אויף דער וועלט — איז נישט פֿאַרשוווּנדן. יעדן טאָג שטאַרקט זיך די איבערצײַגונג אין אמת פֿון ייִדישן שפּריכוואָרט, אַז "דער וועלט איז געגעבן געוואָרן 10 מאָסן פֿון ליידן: 9 פֿון זיי האָבן באַקומען די ייִדן און וואָס איז געבליבן — די גאַנצע וועלט".
מתּנות, וואָס אַנדערע פֿעלקער האָבן געירשנט מיט זייער געבורט, האָט ישׂראל נישט באַקומען אומזיסט, זי האָט געמוזט שטאַרק קעמפֿן פֿאַר זיי: אונדזער סוּווערעניטעט, אונדזער לאַנד, אונדזער ביסל וואַסער, אונדזער הויפּטשטאָט, די זיכערקייט פֿון אונדזערע הײַזער און לעבנס. אונדזערע צרות און שוועריקייטן זײַנען די איינציקע זאַך, וואָס קיינער האָט קיינמאָל נישט פּרובירט אַוועקצונעמען פֿון אונדז.
עס עקזיסטירט אַפֿילו די אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן. די סיבה פֿאַר דעם איז, אַז די וואָס האָבן אונדז פֿײַנט — זייערע מאָטיוון, שטרעבונגען און מיטלען, ווי אויך זייערע העלפֿער און שטיצער — האָבן זיך נישט געענדערט אין פֿאַרלויף פֿון דער געשיכטע. עס עקזיסטירט אַ בונד פֿון עלעמענטן — דיאַמעטריש קעגנזעצלעך איינער צום אַנדערן — אָבער אַלע צוזאַמען זענען זיי געצילט קעגן די ייִדן און דער ייִדישער מדינה.
וואָס אַנדערש איז געמיינזאַם פֿאַר די אַנטיסעמיטן אין רוסלאַנד אָדער פּוילן, נעאָ-נאַציסטן אין ענגלאַנד אָדער דרום-אַפֿריקע, געגאָלטע נאַציסטן אין דײַטשלאַנד און נעאָ-פֿאַשיסטן אין איטאַליע, אַ "ליבעראַלן" רעדאַקטאָר פֿון דער "פֿאַראייניקטער קירכע" אין קאַנאַדע און אַן אַנטי-עקומענישן וואָרטזאָגער פֿון וואַטיקאַן, אַן אַראַבישן טעראָריסט פֿון "שוואַרצן סעפּטעמבער", אַ ווײַסן "טאַקואַראַ"-ראַסיסט אין אַרגענטינע און די צוויי אַמעריקאַנער פּראָפֿעסאָרן — דזשאַן מירשהיימער און סטיוו וואָלט — וואָס האָבן לעצטנס פּובליקירט זייער בוך: "די ישׂראלדיקע לאַבי און אַמעריקעס פּאָליטיק"?
אַן אַמעריקאַנער גוטבאַזיצער, אַ פֿאַרזיכערונג-אַגענט, אַן אַפֿראָ-אַמעריקאַנער לערער און זייער גלײַכן, ווען זיי לייענען דאָס בוך, וועלן זיי אַלע, אויב נישט די מערהייט פֿון זיי, גלייבן, אַז די ייִדן הערשן אין דער אַמעריקאַנער פּאָליטיק, איבער אירע פּאָליטיקער און אין דער אַמעריקאַנער טעלעקאָמוניקאַציע. מיט איין וואָרט — זיי הערשן אין אַמעריקע. אין דער מיינונג פֿון די צוויי פּראָפֿעסאָרן, איז דער טעראָר אין אַמעריקע אַ רעזולטאַט פֿון אַמעריקעס שטיצע פֿאַר ישׂראל, און דעריבער איז ישׂראל נישט קיין פֿרײַנד פֿאַר אַמעריקע, נאָר אַ לאַסט.
איז דאָס נישט קיין אַמעריקאַנער ווערסיע פֿון די "פּראָטאָקאָלן פֿון זיקני-ציון" — אַ געכּשרטער אַמעריקאַנער אַקאַדעמישער אַנטיסעמיטיזם?
אָבער אין דער צײַט, וואָס אונדזערע פֿײַנט און זייערע שטרעבונגען, ווי אויך די גלײַכגילטיקייט פֿון דער וועלט, זענען די זעלבע ווי זיי זענען געווען מיט איבער 60 יאָר צוריק, האָבן מיר, ייִדן, זיך געענדערט. אונדזער מדינה מיט איר סוּווערעניטעט זענען געווען דער קאַטאַליזאַטאָר, און אונדזער געשטאַלט אין די אויגן פֿון די נישט ייִדן, ווי אויך אונדזער רעאַליטעט, האָבן זיך געענדערט. טויזנטער יאָרן איז דער ייִד געווען אַ שוואַכער און גערודפֿטער. ווען אַ ייִדיש קינד האָט באַקומען קלעפּ, האָט ער געהאַט מורא צו שלאָגן צוריק. הײַנט איז עס גאָר אַנדערש. דער ייִד איז אַ נײַ-געבוירענער; ווען מען שלאָגט אים, שלאָגט ער צוריק.
וואָס שייך דער אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן: נישט נאָר וואָס די דאָזיקע טענדענץ וואַשט ריין די שולדיקע פֿון זייערע פֿאַרברעכנס, נאָר זי לייגט די שולד אויף די קרבנות; אויף די, וואָס האָבן איבערעלעבט דעם גיהנום אויף זייערע קערפּערס. די קרבנות זענען באַשולדיקט אין האָבן אויסגעטראַכט דעם בילבול פֿון פֿאַרניכטונג.
היסטאָריקער זעען אין דער אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן אויך די פֿאָלגנדיקע מאָטיוון:
(—) אַ פּרוּוו צו רייניקן דעם פּערזענלעכן און קאָלעקטיוון געוויסן; אָפּוואַשן די הענט און באַרעכטיקן די גלײַכגילטיקייט; נישט רעאַגירן אויף אַזאַ שוידערלעכן טאַט ווי די מאַסן-מאָרדן פֿון די ייִדן.
(—) אַן אַקציע צו דעליגיטימיזירן דעם פּאָליטישן ציוניזם און מדינת-ישׂראל, וועמענס אויפֿריכטונג און רעכט צו עקזיסטירן זענען צוזאַמענגעבונדן מיטן חורבן.
(—) דער ווילן צו פֿאַראייביקן דאָס געשטאַלט פֿון ייִדן, ווי אַ הערשנדיקע גרופּע איבער דער גאַנצער וועלט, ווי עס איז באַשריבן אין די "פּראָטאָקאָלן פֿון זיקני-ציון", און ווי אַ מחנה וואָס האָט דעם כּוח אַרײַנצושלעפּן די גאַנצע וועלט אין אַ ליגן, וואָס זי האָט געשאַפֿן.
די טענות פֿון די חורבן-אָפּלייקענער זענען פֿאָלגנדיקע:
(—) דער חורבן האָט בכלל נישט עקזיסטירט.
(—) נישט היטלער אָדער עמעץ אַ צווייטער פֿון די נאַצי-פֿירער האָט קיינמאָל נישט געגעבן אַ באַפֿעל צו פֿאַרניכטן די ייִדן.
(—) די נאַציס האָבן זיך קיינמאָל נישט באַנוצט מיט גאַז-קאַמערן צו פֿאַרניכטן די ייִדן.
(—) די צאָל פֿון 6 מיליאָן אויסגעמאָרדעטע ייִדן איז אַ העכסט-איבערגעטריבענע. לויט אַ טייל אָפּלייקענער איז די צאָל קרבנות געווען אַ מיליאָן, און לויט אַנדערע — בלויז אייניקע הונדערטער טויזנט. (אַגבֿ, די צאָל פֿון 6 מיליאָן קרבנות אינעם חורבן האָט אָנגעגעבן אויך אַדאָלף אײַכמאַן, וועלכער איז געווען דער פֿאַראַנטוואָרטלעכער פֿאַר דער רעאַליזירונג פֿון מאַסן-מאָרד).
(—) די פֿילמען, געוויזן נאָך דער מלחמה, אין וועלכע מען זעט דעם מאָרד פֿון די ייִדן, זענען פּראָדוצירט געוואָרן בעת דער מלחמה פֿון די אַמעריקאַנער ווי פּראָפּאַגאַנדע קעגן דײַטשלאַנד.
(—) די היסטאָרישע באַווײַזן, אַז עס איז פֿאָרגעקומען אַ פֿאַרניכטונג פֿון די ייִדן, זענען געפֿעלשטע.
(—) אַ גרויסע צאָל אַקאַדעמיקער און היסטאָריקער האָבן מורא מודה צו זײַן, אַז דער חורבן איז אַן אויסטראַכטעניש, צוליב דעם וואָס זיי קאָנען פֿאַרלירן זייערע שטעלעס.
אַז דער הויפּט-קאָמאַנדיר פֿון די אַליִיִרטע קרעפֿטן אין דער צווייטער וועלט-מלחמה, גענעראַל דווײַט אײַזענהאַוער — וועלכער איז שפּעטער געוואָרן אויסגעוויילט ווי פּרעזידענט פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן — האָט דערזען די ייִדישע קרבנות אין די טויט-לאַגערן, האָט ער געגעבן אַ באַפֿעל עס צו פֿאָטאָגראַפֿירן און זײַנע אָפֿיצירן:
"רעגיסטרירט דאָס אַלץ, נעמט פֿאָטאָגראַפֿיעס, מאַכט פֿילמען, געפֿינט עדות, ווײַל וווּ נישט איז אויפֿן וועג פֿון דער געשיכטע וועט זיך געפֿינען אַ ממזר, וועלכער וועט אויפֿשטיין און זאָגן, אַז דאָס אַלץ האָט קיינמאָל נישט פּאַסירט".
די אָפּלייקענונג פֿונעם חורבן איז דעריבער איינע פֿון די ערגסטע און געמיינסטע אויסדרוקן פֿון אַנטיסעמיטיזם.
אין די לעצטע יאָרן האָט דער טראַדיציאָנעלער אַנטיסעמיטיזם צוגעגעבן אַנטי-ישׂראלדיקע אויסדרוקן און עס האָט זיך געשאַפֿן דער אַזוי גערופֿענער נײַער אַנטיסעמיטיזם — אַ באַגריף, וואָס שטראָמט אַרויס גלײַכצײַטיק פֿון לינקס, רעכטס, און פֿון דעם פֿונדאַמענטאַלן איסלאַם. ער דערשײַנט ווי אַן אָפּאָזיציע צום ציוניזם און מדינת-ישׂראל. דער דאָזיקער אַנטיסעמיטיזם עקזיסטירט סײַ אין די לענדער, וווּ ס'זענען פֿאַראַן ייִדן און סײַ וווּ זיי זענען שוין נישטאָ; ער שליסט אײַן אַלע אויסדרוקן וואָס האָבן עקזיסטירט אין פֿאַרלויף פֿון די יאָרן אינעם טראַדיציאָנעלן אַנטיסעמיטיזם. נאָך מער: עס עקזיסטירט אַ לאַנד, איראַן, אַ מיטגליד פֿון דער "יו-ען", וואָס זײַן פּרעזידענט, אַכמאַדינעדזשאַד, רופֿט עפֿנטלעך צו פֿאַרניכטן מדינת-ישׂראל און באַמיט זיך צו פּראָדוצירן אַטאָמיש געווער, כּדי צו רעאַליזירן זײַן מערדערישן ציל.
אין אַפּריל האָט מדינת-ישׂראל און דאָס ייִדישע פֿאָלק אָפּגעצייכנט 65 יאָר זינט דעם אויפֿשטאַנד אין וואַרשעווער געטאָ און דעם "יום-השואה והגבֿורה" — דעם טאָג פֿון חורבן און גבֿורה. דעם טאָג פֿאַראייניקן מיר מיטן אָנדענק פֿון די 6 מיליאָן קרבנות, ווי אויך מיט די העלדישע טאַטן פֿון די ייִדן אין דער גרויזאַמסטער תּקופֿה. צווישן די וויכטיסקטע און באַדײַטנדיקסטע געשעענישן אין דער דאָזיקער תּקופֿה איז געווען דער אויפֿשטאַנד אינעם וואַרשעווער געטאָ — דער ערשטער עפֿנטלעכער אויפֿשטאַנד קעגן די נאַציס אין פֿאַרלויף פֿון דער מלחמה. מיר דערמאָנען אויך די העלדישע טאַטן פֿון די אויפֿשטאַנדן אין אַנדערע געטאָס און טויט-לאַגערן, די פּאַרטיזאַנער אין די וועלדער און די באַטייליקונג פֿון די ייִדן אין די אַרמייען פֿון ראַטן-פֿאַרבאַנד, אַמעריקע און ענגלאַנד אין דער צווייטער וועלט-מלחמה.
העלדישקייט האָט אָבער געפֿונען אַן אויסדרוק אויך אויף אַנדערע אופֿנים: די העלדישקייט פֿון אַ ייִדישער מוטער, דריקנדיק צו איר האַרצן איר קליין קינד אין די לעצטע מאָמענטן פֿאַרן דערשאָסן ווערן; די גבֿורה פֿון אַ טאַטן צו געפֿינען אַ שטיקל ברויט פֿאַר זײַן קינד; דאָס אַרויסהעלפֿן איינער דעם אַנדערן פֿון די פֿאַרמישפּטע, בעת זייערע שווערע ארבעטן. און נאָך, און נאָך...די ייִדן האָבן אַרויסגעוויזן העלדישקייט גייענדיק צו די גריבער אין זייערע טליתים, זאָגנדיק קאַפּיטלען תּהילים אָדער זינגענדיק די "התּיקווה".
די קרבנות האָבן אַרויסגעוויזן אַ גײַסטיקע העלדישקייט אָפּהיטנדיק אין די געטאָס און לאַגערן שבת, ימים-טובֿעם, צינדנדיק חנוכּה-ליכט און אָרגאַניזירנדיק אַ סדר אויף פּסח, קלאַסן פֿאַר קינדער, טעאַטער און קאָנצערט-אונטערנעמונגען; געלאָזט פֿאַר די צוקונפֿטיקע דורות אַ גבֿית-עדות, פֿאַרשרײַבנדיק די געשעענישן, וואָס עס האָבן פּאַסירט מיט די ייִדן אונטער די נאַציס.
דער באַקאַנטסטער פֿאַל פֿון אַזאַ געשריבענעם עדות וועגן די געשעענישן בעתן חורבן, איז דער טאָגבוך פֿון דעם האָלענדישן ייִדישן מיידל אַנאַ פֿראַנק.
איך פּערזענלעך האָב געשריבן אַ טאָגבוך אויף העברעיִש אין פֿאַרלויף פֿון מײַנע דרײַ יאָר באַהעלטעניש פֿון די נאַציס. מײַן בוך "יוגנט אין באַהעלטעניש", איז פּובליקירט געוואָרן אין 6 שפּראַכן: העברעיִש, ענגליש, פֿראַנצויזיש, דײַטש, שפּאַניש און פּאָרטוגעזיש. נישט געקוקט אויף דעם, וואָס מײַן טאָגבוך איז דערשינען אין אַ בוך-פֿאָרעם, האָט מען דעם גאַנצן טאָגבוך רעסטאַוורירט צוליב זײַן היסטאָרישער וויכטיקייט און אָריגינעלקייט, ווײַל עס איז דער איינציקער פֿולער טאָג-בוך אויף דער וועלט אין דער העברעיִשער שפּראַך. קאָפּיעס פֿון מײַן רעסטאַוורירטן טאָגבוך געפֿינען זיך אין "יד-ושם" אין ירושלים און אין חורבן-מוזעום אין וואַשינגטאָן.
די ייִדן, וואָס האָבן איבערגעלעבט דעם חורבן, האָבן אויך געלערנט אַ לעקציע: דאָס ייִדישע פֿאָלק טאָר מער נישט זײַן אָן אַ היים און אָן אַ זעלבסטפֿאַרטיידיקונג. מע טאָר אונדזער זיכערהייט נישט לאָזן אין די הענט פֿון אַנדערע; מיר מוזן זיך פֿאַרלאָזן, דער עיקר, אויף זיך אַליין; מיר מוזן זײַן שטאַרק און אַנטשלאָסן צו קעמפֿן קעגן יעדן פֿײַנט. מיר ווילן שלום מיטן גאַנצן האַרצן, אָבער מיר וועלן עס נישט דערגרייכן, זײַענדיק שוואַך און אומבאַוואָפֿנט. מיר מוזן זײַן דרייסט און אַנטשלאָסן אָפּצוהיטן, וואָס איז אונדז טײַער און לעבנסוויכטיק פֿאַר אונדזער צוקונפֿט. דעריבער מוזן מיר באַקעמפֿן אַלע אויסדרוקן פֿון אַנטיסעמיטיזם, חורבן-אָפּלייקענונג און יעדן סאָרט פֿון פּראָפּאַגאַנדע — אָפֿט פֿאַרשטעלט ווי אַנטי-ישׂראל אויסדרוקן, וואָס מערן זיך פֿון טאָג צו טאָג אין געוויסע לענדער, ווי צום בײַשפּיל אין פֿראַנקרײַך, וווּ עס געפֿינט זיך איצט די גרעסטע ייִדישע קהילה אין אייראָפּע — אַרום 600,000 ייִדן. די הויפּט-סיבה, וואָס אין פֿראַנקרײַך ווערט פֿאַרשפּרייט די אַנטי-ייִדישע פּראָפּאַגאַנדע איז פֿאַרבונדן מיט דעם, וואָס דאָרטן וווינען איצט צווישן 5 און 6 מיליאָן מוסולמענער.
די עקזיסטענץ פֿון דער אומאָפּהענגיקער מדינת-ישׂראל איז די איינציקע גאַראַנטיע, אַז אוישוויץ און מײַדאַנעק, בערגען-בעלזען און שטוטהאָף וועלן בלײַבן אַ פֿינצטערער אָנדענק-צייכן פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט, וואָס וועט זיך קיינמאָל נישט איבערחזרן.


text:
פאנעטיק
פאנעטיק איז די חכמה וואס טוט שטודירן די אויסשפראכן וויאזוי דאס הערט זיך יעדע ווארט אין איר אייגענארטיקער אבסטראקטער קלאנג פון הערן ווען מ'ליינט דאס און ווען מענשטן רעדן דאס צווישן זיך, און וויאזוי מען ניצט דאס מויל צו שאפן דעם קלאנג. דאס איז נישט דן אינעם קאנטעקסט פונעם קול נאר אינעם עצם קול וויאזוי דאס הערט זיך.
די אפטייל פון ווארט פאן קומט פון גריכיש φwvή פאָנע וואס איז טייטש קול אדער קלאנג. ווי אויך טראגט דער נאמען אונזערע טעלעפאן'ען פון דעם שורש ווארט.
אפטיילונגן אין דער שטודיע קען זיין ווי פאלגענד, וויאזוי דאס מויל שאקלט זיך ד.ה. וועלכע אברים יעדע שפראך דרוקט מער צו די צונג אדער די ליפן א.א.וו. אדער פשוט וויאזוי מען הערט דאס ווייל איין ווארט כאפט מען מער אריין ווי דאס צווייטע. א.א.וו.
עס זענען פארהאן איבער הונדערט פארשידענארטיקע קולות אין דער שטודיע פון פאנעטיק.
דאס האט מען שוין שטודירט זינט 2,500 יאר צוריק אין אינדיע.


text:
פאוועל פרענקעל
פאוול פרענקיל (תר"ף - תש"ג) איז געווען דער אנפירער פון בית"ר, אין א געוויסן געגנט אין פוילן, און ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט ער זיך געפונען אין ווארשע, ווען די נאציס האבן אויפגעשטעלט די געטא, איז ער אריבער וווינען אין דער געטא.
ביים אריבער גיין אין געטא, האבן עטליכע צענדליקע בית"ר מיטגלידער באשלאסן צו קעמפן קעגן די נאציס, און זיי האבן אים אויסגעקליבן אלס דער קאמאנדיר, פון די יידישע מיליטערישע פאראייניקונג ווען די לינקע אין דער געטא, האבן אויפגעשטעלט די יידישע קאמף ארגאניזאציע, איז איינע פון די תנאים וואס די רעכטע האבן פארלאנגט איז געווען, אז א מענטש וואס האט מיליטערישע ערפארונג זאל זיך פארנעמען אלס קאמאנדיר, דאס האט געמיינט פרענקל, און די לינקע האבן נישט געוואלט הערן דערפון, מרדכי אניעלעוויטש איז געווען קאמאנדיר פון די יק"א.
צופיל איינצלהייטן איז נישט באוואוסט אויף דעם מענטש, און קיין בילד פון אים איז אויך נישטא, עס איז דא פון אים א בילד וואס מענטשן האבן געמאלן ווי זיי געדענקן אים.
עס איז נישט באוואוסט ווען גענוי ער אומגעקומען, אבער ווארשיינליך איז ער ערמארדעט געווארן נאכן אויפשטאנד, ווען ער האט פרובירט צו אנטלויפן צו דער ארישער זייט.


text:
אוואטאר (פילם)
אַװאַטאַר (ענגליש: avatar) איז אַ 2009 פֿילם פון דעם װיסנשאַפֿטלעכן פֿאַנטאַסטיק זשאַנער. דאָס פֿילם איז אַרױס אױך אױף אַ 3D װערסיע. דער רעזשיסאָר פֿונעם פֿילם איז דזשעימס קאַמעראָן וועלכער האט אויך רעדאקטירט די באריטער פילם טיטאניק.
עס איז געווען דער ערשטער פילם צו פארדינען מער ווי צוויי ביליאן דאלאר.
אן אוואטאר נומ. 2 איז געווען געפלאנט ארויסצוקומען אין 2014 אבער איז למעשה אפגעשטופט געווארן אויף א יאר שפעטער.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מעשה פאסירט אין יאר 2154 ווען די מענטשן פון די וועלט ווילן ארויסנעמען נאטורליכע מינעראלן פון אונטער א ריזיגן בוים אינעם וועלט פאנדורא וואו עס וואוינען די נאווי'ס.
דזשעק סולי, דר. נארם ספילמאן און דר. גרעיס גייען אהין אריין דורכן אוואטאר סיסטעם זיי איבערצורעדן ארויסצוקומען.
למעשה ווילן זיי נישט, דער קאלאנעל אטאקירט און ברענגט אונטער דעם בוים מיט מיסלס, דאן דרייען זיך אוואטאר'ס אויס די קעפ קעגן די ארמיי און נעמען זיך אן פאר די נאווי'ס.
למעשה געווינען די נאווי'ס און פארטרייבן די מענטשן פון דארט. דזשעק סולי ווערט פארליבט אין די טאכטער פונעם פירער, וועלכער נעמט למעשה איבער פירערשאפט.
אקטיארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סעם ווארטינגטאן אלס דזשעימס סולי
- סטיווען לאנג
- סיגרוני וויווער
- מישעל ראדריגעז
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלער וועבזייטל http://www.avatarmovie.com/index.html
- אוואטאר אויף די אונטערנעץ מאווי דאטאבאזע http://www.imdb.com/title/tt0499549/


text:
שפאלע
שפּאָלע (אוקראיניש: Шпoлa) איז א שטאט אין טשערקאסער אבלאסט (גובערניע) אין צענטראלער אוקראינע. זי איז דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם שפאליאנסקי ראיאן. אום 2004 איז די געשאצטע באַפֿעלקערונג געווען 18,400.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אום 1847, איז שפאלע'ס יידישע באפעלקערונג געווען 1,156. ביז 1897, האט די צאל געוואקסן צו 5,388 אין אן אלגעמיינער באפעלקערונג פון 11,933, ד.ה. 45%. ס'האט זיך געהאלטן אויף דער ניוא ביז צו דער צווייטער וועלט מלחמה.
אין די 1800ער איז שפאלע געווען אינעם זוועניגאראדער דיסטריקט אינעם קיעוו ראיאן פון רוסלאנד. נאכן אראפווארפֿן פון דער צארישער רעגירונג איז שפאלע געווארן צו ערשט א טייל פון דער אוקראינישער סאוועטן סאציאליסטישער רעפובליק און דערנאך פון דעם סאוועטן פארבאנד.
אין דער צווייטער וועלט מלחמה, האט נאצי דייטשלאנד זיך אריינגעריסן אין אוקראינע, און די יידישע באפעלקערונג פון שפאלע איז פארטיליגט אום 1942. היינט זענען יידן בערך0.5% פון שפאלע'ס באפעלקערונג.
מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' אריה לייב פון שפאלע, "דער שפאלער זיידע" (ה'תפ"ה-ה'תקע"ב) - אדמו"ר
- איציק פעפער (1900-1952) - יידיש שפראך דיכטער


text:
געשוויסטער
געשוויסטער מיינט שוועסטער אדער ברודער, ד.ה. צוויי מענטשן וואס האבן איין טאטע אדער איין מאמע.
דאס ווערט אנגעקוקט רוב מאל ווי א זיי זענען זייער נאנט ווייל זיי טיילן איין בלוט און פלייש אדער מער מאדערן איין זשין סטרוקטאר, אבער אין די וועלט ווערט אן אדאפטירט קינד אויך אנגעקוקט ווי געשוויסטער וואס מען האלט זיך רוב מאל זייער נאנט, אחוץ ווען עס פלאצט אויס א מלחמה פון א גרויסע ירושה צו פון עשירים צו פון רעביס וואס דאן איז מען יא צוהארגעט און צושאלגן.
אבער אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן וועלן געשוויסטער אויפוואקסן זייער נאנט אין איין פאמיליע מיט די זעלבע עלטערן אונטער איין דאך דורכאויס די איגענט. די נאנטקייט לאזט איבער טיפע אנטוויקילענדע כאראקטעריסטישע און עמאציאנאלע ענדליכקייטן און פארבינדונגן צווישן זיי וואס פארבלייבט שטארק דורכאויס זייער איבעריג לעבן, וו.צ.ב.ש.פ. רעספעקט ליבע א.א.וו. אבער אין א מיעוט גאר טראגישע פעלער טוט די נאנטקייט איבערלאזן נעגעטיווע חרבנות אין די געשוויסטער ווי למשל אויב די עלטערן האבן באהאנדעלט איין געשוויסטער מער ווי זיין קאנקורענט קען דאס פארהארגענען דאס קינד און זיין קשר מיט די איבעריגע אויף זיין לעבן.


text:
ליולקע
א ליולקע (אויך געשריבן לולקע) איז א רער —אין אלגעמיין פון האלץ—מיט א בית קיבול אין שפיץ וואס דארט לייגט מען אריין צושניטענע טאבאק בלעטער צום רויכערן. אמאליגע צייטן פלעגט עס צו זיין לאנג ביז צו דער ערד, היינט ווען מען נוצט דאס בעיקר פאר היסטארישקייט, איז עפ"י רוב די שפיץ פון פלאסטיק. די ביליגע וואס קאסט נישט מער ווי אומגעפער צען פופצן דאלער רופט זיך קארן (קוקעריץ) פייפ, דערנאך איז דא טייערערע וואס האט שיינע זאכן אויסגעשניצט דערויף וואס קאסט אפי' ביז אפאר הונדערט דאלער.
פארן רייכערן טאבאק אין א ליולקע מוז מען אנפילן די ליולקע און גוט אריינשטופן דעם טאבאק. אנצינדן דעם טאבאק אין דער ליולקע איז אויך נישט קיין קליינע עבודה. נאכן רייכערן מוז מען גוט אויסרייניגן די ליולקע.
אמאל פלעגט דאס זיין זייער א אויפגעכאפטער מיטל צו רויכערן, אבער היינט מיטן אונטערגאנג פון רויכערן בכלל, איז דאס נישט אזוי אויפגעכאפט, וויבאלד דאס איז נישט אזוי גרינג אנצורעכטן, און ס'איז שווער עס צו רויכערן אויף דער גאס.
ביי חסידים איז דאס באוואוסט אלס "לולקע ציבעך" און אסאך חסידישע רבי'ס פארצייטנס פלעגן האבן דערביי א גרויסע עבודה. באזונדער איז באוואוסט דער "צאנזער רב" בעל דברי חיים זצ"ל וואס ער פלעגט האבן א גרויסע עבודה דערביי וואס די חסידים האבן פארגליכן צו קטורת, און ער האט פארמאגט א גרויסע לולקע ביז צו דער ערד, ווי אויך האט מען געוואוסט אז ווען דער הייליגער רב האט געשלאגן איינעם דערמיט און געשריגן "גאלגאן" איז יענער געווען פארזיכערט מיט א ישועה.
היינט איז דא וואס רויכערן דאס אום פורים.


text:
לאקאל נעצווערק
א לאָקאַל נעצװערק (Local Area Network) איז א קאמפיוטער נעצווערק וואס איז צעשפרייט אויף א באגרענעצטער שטח, אין איין בנין אדער עטלעכע נאענטע בנינים. עס איז אנדערש ווי א מוניציפאל נעצווערק וואס איז צעשפרייט איבער א שטאט, אויך אנדערש ווי א פארשפרייט נעצווערק וואס קען זיין צעשפרייט איבער דער גאנצער וועלט. א לאקאלער נעצווערק איז א סך שנעלער ווי די אנדערע אויבן דערמאנטע נעצווערקן.
דאס ערשטע לאקאלע נעצווערק איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1977 (ה'תשל"ז) דורך Datapoint װאָס האָט באדינט צו איינטיילן הארטדיסקן. היינט זיינען דא סטאנדארטן באשטימט דורך IEEE וואס ערלויבן אויך צו איינטיילן אפדרוקערס, פארבינדונגען צו אנדערע נעצווערק, רוטירירן, און לאסטן איינטיילונג.
די עיקר טעכנאלאגיעס וואס מען ניצט אין א לאקאלן נעצווערק זענען Ethernet און Wi-Fi.


text:
משמעותדיקייט
משמעותדיקייט איז א מאס פון דער ווארשיינלעכקייט אז א געוויסער געשעעניש וועט פאסירן. די משמעותדיקייט פון א געשעעניש קען האבן א נומערישן ווערט וואס איז א רעאלע צאל צוויישן 0 און 1. אן אוממעגלעכער געשעעניש האט א משמעותדיקייט פון 0, און א זיכערער געשעעניש האט א משמעותדיקייט פון 1. משמעותדיקייט איז א פונדאמענטאלער באגריף אין מאטעמאטיק און ווערט דעפינירט אנאליטיש אין דער טעאריע פון משמעותדיקייט. דער באגריף פון משמעותדיקייט ווערט ברייט באניצט אין די געביטן פון סטאטיסטיק, נאטור-וויסנשאפטן, קאמפיוטער וויסנשאפט, סאציאל וויסנשאפטן און אנדערע וויסנשאפטן.
א מאנגל אין זיכערקייט וועגן א געשעעניש, און דערפאר די נויט אין רעכענען אדער אפשאצן זיין משמעותדיקייט, קען שטאמען פון צוויי פאקטארן:
- א מאנגל אין זיכערקייט וואס שטאמט פון צופעליקייט אין נאטור. א ביישפיל דערפון איז צעפאל פון ראדיאאקטיווע מאטעריע. מען קען נישט וויסן וועלכער ספעציפישער אטאם און גענוי ווען וועט פאסירן דער נעקסטער צעפאל, אבער סטאטיסטיש-משמעותדיק קען מען יא וויסן.
- א מאנגל אין זיכערקייט וואס שטאמט פון טיילווייזער אינפארמאציע וואס מען האט. א ביישפיל דערפון איז ווארפן א מטבע, וואס קען זיך ארויסלאזן אין איינער פון צוויי מעגלעכקייטן, אבער וואס מען קען נישט וויסן פאראויסט וועלכן רעזולטאט וועט אויסקומען פון א געוויסן ווארף, אויבוואויל, ווען מען וואלט געוואוסט אלע רעלעוואנטע פיזישע דאטן - וואלט מען געקענט טעארעטיש אויסחשבונען דעם אויסקום.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
IP אדרעס
איי פי (IP - Internet Protocol) אדרעס איז דער אדרעס פון יעדן באזנודערן קאמפיוטער אויף א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט די IP סיסטעם פאר קאמפיוטער נעאצװערקן. די אינטערנעט ניצט די IP סיסטעם.
א יעדע מאשין וואס נעמט טייל אין א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט IP - צום ביישפיל קאמפיוטערס, פרינטערס, אדער רוטירערס - האט אן IP אדרעסע.
מען קען דאס באטראכטן ווי א היים אדרעסע אדער א טעלעפאן נומער.
אן IP אדרעס קען זיין אז עס זאל אויסקוקן ווי עס געהערט צו מער ווי איין מאשין דורך א פראקסי אדער רוטירער וואס טוט נעט.
IP אדרעסן ווערן פארוואלט דורך די אינטערנעץ אסיגנירן נומערן אויטאריטעט זיי געבן ארויס גאנצע שטיקער IP אדרעסן צו קלענער פארוואלטערס פון וועלטליכע געגענטער און די געבן דאס פאר גרויסע ביזנעסער אדער ISP.
ווערסיעס פון IP[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען היינט דא צוויי ווערסיעס פון IP אין באניץ, IP ווערסיע 4 און IP ווערסיע 6, עס איז דא אסאך חילוקים אין די צוויי, און צוליב דעם וואס ווערסיע פיר ווערט מער באנוצט איז ווען מען זאגט סתם IP מיינט דאס ווערסיע פיר.
IP ווערסיע 4[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עיקר ארטיקל: IP ווערסיע 4
IP ווערסיע 4 ניצט נאר 32 ביטס (פיר בייטן) פאר אדרעסעס, און איז דערפאר איינגעצוימט צו 4,294,967,296 (232) מעגליכע אדרעסען. עס זענען אבער דא אדרעסען וואס זענען צוגעטיילט ספעציעל פאר פריוואטע אדרעסן (בערך 18 מיליאן אדרעסען) און צו אויסרופען (Multicast) אדרעסן (בערך 270 מיליאן אדרעסען). די אלע זאכן צוימן איין די וואוקס פון די אינטערנעט, IP ווערסיע 6 וועט דעריבער איבערנעמען.
א משל פון אן IP ווערסיע 4 אדרעס: 127.0.0.1 דאס הייסט א Loopback (פירצוריק) אדרעס און פירט אלעמאל צוריק צו די אייגענע קאמפיוטער.
IP ווערסיע 6[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – IPv6
IP ווערסיע 6 איז די נייע סיסטעם פון IP. ווינדאוס וויסטע, מעק OS X האבן דאס אריינגעבויט אין זיך. אויך אסאך ווערסיעס פון לינוקס האבן דאס אריינגעבויעט. אן IP אדרעסע פון ווערסיע 6 איז 128 ביטס (16 בייטס) וואס אפילו מען זאל ארויסגעבן מיט אביסל אן איבערגעטריבענע מאס, קוקט נישט אויס אז עס זאל א מאנגל אין די נאנטע צונקופט. עס קומט אויס אז עס איז מעגליך דרוך דעם צו האבן 1038×3.4 אדרעסן.
[1] איין פארשער האט געזאגט אויף דעם אז עס קומט אויס אז עס וועט זיין בערך 5000 אדרעסן פאר יעדע מעטער פון די ערדס פלאך. דאס מאכט דאס גענוג און נאך פאר די צונקונפט כאטש א יעדע סעל פאון און קארס און אנדערע פרעזענליכע מאשיןען וועלן ניצען די אינטערנעט.
משל פון IP ווערסיע 6 אדרעסע: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7334
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאך אינפארמאציע אויף דיין אייפי מידע על כתובתי
- מיין ip
- צו מברר זיין דיין אייגן אייפי אדרעס כתובת ה-IP שלי
- נאך אינפארמאציע אויף דיין אייפי מידע על כתובתי


text:
פייסבוק
פֿײסבוק (ענגליש: Facebook) איז א סאציאלער נעצווערק וואס באניצער קומען זיך צונויף אויף דער אינטערנעץ דארטן אין איין נעצווערק צו שמועסן און זיך באפריינדען איינער מיטן אנדערן.
די דאזיגע באנוצער טרעפן זיך דורך אייגענארטיקן געצייג וואס מאכט גרינג צו זוכן נייע און אלטע חברים לויט דער געגנט, איגענט, ארבעטס פלאץ, שולע, אמונה א.א.וו. צו זיך פארבינדן מיט אנדערע מענטשן.
מ'שיקט א חבר א ביטע אדער מעלדונג און יענער קען דאס אפזאגן אדער אנעמען און מ'ווערט חברים, מ'האט א פראפיל און מ'קען זיך נאטירן פובליק אלע משוגעתן, האביס אדער סתם פארברענגען און רעדן פון זיך אזוי אז אנדערע וואס ווילן קענען דאס מיטהאלטן און ענטפערן אדער סתם דאס זען.
מען קען קאמוניקירן פובליק אדער פריוואט.
דער גרינדער איז א אינגער הארווערד אוניווערסיטעט סטודענט מארק זוקערבערג וואס צוזאמען מיט זיינע שלאף-צימער חברים האבן דאס געפענט און א געריכטליכע קלאגע פון זיינע געוועזענע חברים פרובירן צו ווערן אנערקענט אלס שותפים אינעם אייגנטום.
זיי האבן שוין היינט צוטאגס צוויי הונדערט מיליאנען באניצער.
דער נאמען פייסבוק האבן זיי געגעבן צוליב דעם וואס דער וועבזייטל איז לכתחילה געווען בלויז פאר אוניווערסיטעט סטודענטן און ווען א סטודענט קומט ס'ערשטער מאל אין קאלעדזש גיט מען אים אזא ביכל וואס הייסט אזוי צו זיך דערקענען מיט זיינע חברים און לערערס. דער נאמען איז שוין אזוי פארבליבן אפילו דאס ניצן היינט אלע סארטן מענטשן.
דער וועב סייט האט שוין דורכגעלעבט פארשידענע קאנטראווערסיעס פון פארשידענע סארטן מענטשן וואס זענען נישט איינשטימונג מיט איר צו פריינטליכער שטימונג ווי למשל דאס איז שוין געווען בלאקירט אין סיריע און אין איראן. אויך איז דאס לויט געוויסע קלוגע לייט צו שטארק א צייט פארברענגער דורך צופיל פריינשאפט מער ווי נארמאל לויט זיי. אויך זענען געוויסע לייט אנגעווייטאגט אז דאס איז צופיל מאל א שטער פאר פריוואטקייט.


text:
זון סיסטעם
די זון-סיסטעם באשטייט פון דער זון און די אנדערע הימלישע אביעקטן וואס זענען געבונדן צו איר דורך גראוויטאציע: די אכט פלאנעטן, זייערע 166 באוואוסטע לבנות,[1] דריי קארליק פלאנעטן (צערעס, פלוטאן, און עריס מיט זייערע פיר באוואוסטע לבנות), און ביליאנען קליינע קערפער. די לעצטע קאטעגאריע שליסט איין אסטערוידן, קופער פאס אביעקטן, קאמעטן, מעטעארוידן, און צווישנפלאנעטיש שטויב.
די זון סיסטעם, לויט וויפיל מ'פארשטייט, באשטייט פון דער זון, פיר ערדישע אינעווייניקסטע פלאנעטן, דער אסטערויד פאס וואס געהערט פון שטיינער, פיר גאז ריז אויסערווייניקסטע פלאנעטן, און א צווייטער פאס, דער קופער פאס, וואס איז צונויפגעשטעלט פון אייזיקע קערפער. ווייטער פונעם קופער פאס איז דא נאך אייזיקער מאטריאל וואס די אסטראנאמען פארשטייען נישט גוט.
לויטן סדר פון ווייטקייט פון דער זון, זענען די ערדישע פלאנעטן:
די אויסערווייניקסטע גאז ריזן זענען:
די דריי קארליק פלאנעטן זענען:
- צערעס, דער גרעסטער קערפער אינעם אסטערויד פאס;
- פלוטאן, דער גרעסטער קערפער אינעם קופער פאס; און
- עריס, דער גרעסטער פון די קארליק פלאנעטן, וואס ליגט הינטער דעם קופער פאס.
זעקס פון די אכט פלאנעטן און צווי פון די קארליק פלאנעטן האבן נאטירלעכע סאטעליטן וואס ארביטן ארום זיי. מען רופט די סאטעליטן"לבנות" נאך דער ערד'ס לבנה, און יעדער איינער פון די אויסנווייניקסטע פלאנעטן איז ארומגענומען מיט פלאנעטישע רינגען פון שטויב און אנדערע פארטיקלען. אחוץ דער ערד, האבן אלע פלאנעטן נעמען פון גריכישע און רוימישע געטשקעס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Scott S. Sheppard. The Jupiter Satellite Page. University of Hawaii. דערגרייכט דעם 2006-07-23.


text:
10טן מיי
דעם 10טן מיי איז דער 130סטער טאג פון יאר (131סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 235 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1503 - קריסטאפער קאלאמבוס אנטפלעקט די קיימאן אינזלען.
- 1940
- נעוויל טשעמבערליין רעזיגנירט פונעם אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, און ווינסטאן טשערטשיל ווערט באשטימט אין זיין ארט
- צווייטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד אינוואדירט בעלגיע, האלאנד און לוקסעמבורג
- 1941
- צווייטע וועלט מלחמה: די געביידע פונעם בריטישן פארלמאנט דעמאלירט אין א דייטשער באמבארדירונג
- צווייטע וועלט מלחמה: רודאלף העס, פון די פירער פון נאצי דייטשלאנד, פאראשוטעט זיך אינעם פאראייניגטן קעניגרייך צו רעדן וועגן א פרידן אפמאך
- 1942 - חורבן אייראפע: רוב יידן פון וואלאזשין דערמארדעט דורך די נאציס
- 1981 - פראנסוא מיטעראן דערוויילט דער ערשטער סאציאליסטישער פרעזידענט פון פראנקרייך.
- 1994 - נעלסאן מאנדעלע דערוויילט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון דרום אפריקע.
- 1997 - 2,400 מענטשן אומגעקומען אין אן ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.5 אין צפון איראן.
- 2013 - רינג ליקוי חמה.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1888 - מאקס שטיינער, יידישער אמעריקאנער קאמפאזיטאר (נפטר 1971)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1774 - לואי דער פופצנטער, מלך פון פראנקרייך (געב' 1710)
- 1829 - טאמאס יאנג, ענגלישער וויסנשאפטלער (געב' 1773)
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנדענק טאג פאר די וואלאזשינער יידן


text:
פארפלייצונג
א פֿאַרפֿלייצונג איז א נאטור-קאטאסטראפע ווען וואסער פארפלייצט א טרוקענעם שטח אין א קורצער צייט. א פארפלייצונג קען ווערן פון א שטורעם ווינט, אן ערדציטערניש אדער א טייך וואס פלוסט איבער אריבער זיינע ברעגן. א שטארקע פארפלייצונג קען גורם זיין שווערע פארלוסט פון פארמעגן און אפילו מענטשן קענען אומקומען צוליב דעם.
די תורה וויאזוי א מבול איז געקומען אין די צייטן פון נח ווען עס האט גערעגנט פערציק טעג אן אויפהער און האט פארפלייצט די וועלט.
סארטן פארפלייצונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טייך פארפלייצונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סך טייכן איבער דער וועלט פארפלייצן פון צייט צו צייט, אדער צוליב שווערע רעגן, אדער צוליב שמעלצן פון א סך שניי. דאס פאסירט גאנץ אפט וואו דער טייך קומט אראפ פון א בארג.
צונאמי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – צונאמי
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ראמעא און יוליא
ראָמעאָ און יוליאַ (ענגליש: Romeo and Juliet) איז א טראגעדיע פון וויליאם שייקספיר, געשריבען פון ה'שנ"א צו ה'שנ"ה און מסתמא ערשט געשפילט אם ה'שנ"ז. דער שטוק באזירט זיך אויף די טראגישע מעשה פון ראמעאס און יוליא (The Tragical History of Romeus and Juliet), איבערגעזעצט פון אן אונבאקאנטן קוואל אויף ענגליש אם ה'שנ"ב דורך ארטהור ברוק. פראפעסאר גארי טיילאר גלויבטע דאס אין שייקספיר'ס לעבענסצייט, "ראמעא און יוליה" האט געווען נאר די זעכסטע פון זיינער פארשטעלונגען אין פּאָפּולאַריטעט,[1] אבער היינט איז זי פילייכט זיינער באקאנטעסטע ווערק, נעבען האמלעט, און איינער דער בארימטסטע שוישפילער איבערהויפט. דער ערשטר אקטיאר וואס האט געשפילט ראמעא, אין ארום ה'שנ"ז, איז געווען ריטשארד ברבאזש, און די ערשטע יוליא האט געווען א יונגערמאן, ראבערט גאפע; דעמעלסט ווערן פרויען נישט ערלויבט צו שפילען ביי טעאטער.[2] נאר אם ה'תכ"ב שפילטע א פרוי, מרי סאַונדערסאָן, די ראלע צום ערשטען מאל.[3]
דער שוישפיל איז נאך יידיש איבערגעזעצט געווארן דורך דוד משה הרמאלין אין ה'תרנ"ד, און ערשט געשפילט אם י"ג אלול דעמזעלבן יאר, אויף די בינע דעס "טאליא טעאטער", ניו יארק, מיט קעני ליפצין אלץ יוליא און באריס טאמאשעווסקי אלץ ראמעא.[4] "ראָמעאָ און יוליאַ" האט אינספירירט א סך קינסטלער פון פארשיידענע פעלדער צו שאפן פארשטעלונגען, פילמען, מוזיק, טענץ און נאך. אין סוף פֿון תש"ע איז אַרױס אַ ייִדיש-שפּראַכיקע װערסיע פֿונעם פֿילם מיטן נאָמען "ראָמעאָ און יוליאַ אויף יידיש" ("Romeo and Juliet in Yiddish").
די געשיכטע דערציילט פון ראמעא מאנטאגיו און יוליא קאפולעט, א יונגערמאן און א מיידל וואס וווינען אים וועראנא, איטאליע. זייערע משפחות קעמפן מיט אנאנד. ראמעא און יוליא טרעפן זיך ביי צופאל און ווערן פארליבט. זייערע קרובים זינד נישט צופרידן, אבער די ביידע האבן א היימליכע חתונה און דערציילן קיינעם נישט. יוליא'ס פעטער, טיבאלט, רופט ראמעא אויס צום צווייקאמף. ראמעא זאגט אפ, אבער זיין חבר מערקוציא נעמט אן די פארבעטונג; טיבאלט הארגעט אים. ראמעא איז געערגערט און טויטעט טיבאלט. ער איז געפאנגען און מוז גיין אין גלות. יוליא'ס טאטע, וואס ווייסט נישט ווער זי איז ראמעא'ס ווייב, טרעפט פאר איר א חתן און וויל זי הייראטן. אום דאס צו פארמיידן, טרינקט זי א שטארקע שלאפן רפואה וואס מאכט זי שיינן אויס ווי א לייכע פאר צוויי טעג. זי שיקט א בריוו צו ראמעא, און שרייבט ער זאל קעמן צו איר קבר און נעמען איר ווען זי וועקט אויף. ער באקומט די בריוו אבער נישט, און גלויבט זי איז געשטארבן. ער קומט צו דעם קבר און טוט זעלבסטמארד. ווען יוליא וואכט אויף און פארשטייט וואס האט פאסירט, טוט זי דאס אויך.
יידישע איבערזעצונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- י. גאלדבערג, ראמעא אונ זשוליעטע : טראגעדיע אינ 5 אקטנ, מעלוכע-פארלאג פונ ווייסרוסלאנד, נאצסעקטער, ה'תרצ"ה.
קוואלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Taylor, Gary (2002). Shakespeare plays on Renaissance Stages. In Wells, Stanley; Stanton, Sarah. The Cambridge Companion to Shakespeare on Stage. Cambridge: Cambridge University Press. זייטה 18.
- ↑ Halio, Jay (1998). Romeo and Juliet: A Guide to the Play. Westport: Greenwood Press. זייטה 97.
- ↑ Halio, זייטה 102.
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 141.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
פסיכאלאגיע
פסיכאלאגיע איז די וויסנשאפט וואס פארשט נאך דעם נפש פונעם מענטשן, זיין אויפפיר און פארשטאנד און אירע עמאצינאלע אויסדרוקן.
איר ארבעט איז נאכפארשן און אנאליזירן די גייסטישע אנטוויקלונגען, און אויסברוכען פון מענטשען, און פארשטיין פון װוּ די סימפטאמען קומען.
ספעציעל טוט מען דורך פילונגען פון מענטשן וואס זענען אין א שווערע סיטואציעס און אין אנדערע טרואמאס צו ארויסהאבען פון װוּ דאס שטאמט, און וויסן ווי אזוי צו טוישן און פארגרינגערן די סיטואציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעה אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליסט פון באקאנטע פסיכאלאגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סכום (מאטעמאטיק)
א פאר אדער סכום (Set) איז אַן אָפּטייל פון די סכומען טעאריע אין מאטעמאטיק וואס באהאנדלט איינגעזאמלטע פארשיידענע עלעמענטן אין באזונדערע גרופעס (וואס הייסן סכומען). צום ביישפיל:
- איז א סכום מיט די נומערן 1, 2, 3, 4.
- איז א סכום מיט די נומערן פון 1 ביז 100. (די פינטלעך ווייזן מען זאל ממשיך זיין אריינרעכנען די ווייטערדיקע נומערן לויט דעם סדר פון די נומערן וואס שטייען פאר די פינטלעך).
- איז א סכום מיט אלע פאריקע נומערן ביז אין סוף. (וויבאלד די פינטלעך שטייען געשריבן ביים סוף, איז דער המשך פון די נומערן ביז אין סוף).
עס איז אנגענומען צו געבן א נאמען פאר יעדער סכום. למשל
- אויב איז דער סכום ליידיק, ניצט מען דעם סימבאל: .
- ווען סכום A אנטהאלט גענוי אדער ווייניקער ווי סכום B, שרייבט מען עס אזוי: .
- אויב דער עלעמענט געהערט צום סכום , שרייבט מען אים אזוי: . און אויב עס געהערט נישט, שרייבט מען אים אזוי: .


text:
אשקלון
אַשקלון איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט אין ארץ ישראל, אויפ'ן ברעג ים צווישן חיפה און עזה, זיין שטח איז גרויס 47,788 דונאם. די שטאט האט א היסטאריע פאר עטלעכע טויזנט יאר צוריק.
אין די ערשטע צייטן, ווען די יידן זענען אנגעקומען אויף ארץ ישראל, האט די שטאט געהערט צו די פלשתים. און דורכאויס דעם ערשטן בית המקדש, ביזן חורבן ווען נבוכדנאצר האט איינגענומען דאס לאנד, און האט אויך חרוב געמאכט די שטעט פון די פלשתים. ווען יידן האבן אנגעהויבן צוריק צוקומען פון בבל, אויפצובויען דעם צווייטן בית המקדש, האט זיך די שטאט געפונען ווייט פון יידישע גרענעצן, און איז געווען באוווינט מיט פיניקער און העלעניסטן, וואס האט אנגעהאלטן ביז דער תקופה פון די חשמונאים. אין די צייטן פון קעניג אלכסנדר ינאי, איז אַשקלון געווארן זעלבסטשטענדיק מיט אן אויטאנאמיע, אבער שפעטער מיט די יארן זענען אסאך יידן געווען פון די איינוווינער פון שטאט.
אין די רוימישע צייטן איז אַשקלון געווען פון די גרויסע פיינט פון יהודה, און אין דער משנה ווערט אַשקלון שוין נישט פארעכנט אין שטח פון ארץ ישראל, ווי מען זעט אין גיטין: ר' יהודה אומר מאַשקלון לדרום ואַשקלון כדרום.
אין יאר 644, האבן די מוסלמענער פארענדיקט זייער איינעמען דאס לאנד, און אַשקלון איז אריבער צו אראבישער הערשאפט. אין די שפעטערע יארן זענען פארגעקומען עטלעכע קאמפן, דורכאויס די קרייצצוג מלחמות, צווישן די קריסטן און די אַראַבער. וואס צום סוף האט סאלאך א דין, פארטריבן די קריסטן פון לאַנד, און די מוסלמענער האבן גענצליך פארניכטעט די אלטע שטאט, צוזאמען מיטן פארט.
ביז די יידן האבן אנגעפאנגען צוריק צו קומען קיין פאלעסטינע, ביזן יאר 1948, האט זיך געפונען אויפן ארט פון היינטיקן אשקלון אן אראביש דארף, מיטן נאמען איסקעלאן, וואס ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האט עס צה"ל איינגענומען, און די איינוווינער זענען אנטלאפן צום עזה שטרייף.
די יידישע אשקלון פון היינט איז באנייט געווארען 1951, לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק ריכטיק פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין אשקלון 106,600 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.4 פראצענט. רוב זענען אידן.


text:
נחום ראזענבערג
נחום ראזענבערג באקאנט דורך זיין עוסק זיין אין עניני מקווה, סיי אין פראקטיק און סיי הלכה'דיג, ער וואוינט אין וויליאמסבורג. אויך איז ער באקאנט לעצטענס צוליס זיין האטליין זיך אנמען פאר באלעסטיגטע קינדער פון מנובלים מלמדים לויט אים און אנדערע עוולות פון כשרות המאכלים און פארמעט וכו' מתריע צו זיין אויף די פירצות היהדות לויט אים.
ער זאגט אז ער פלעגט ארומפארן לשם מצוה בויען און פארעכטן מקוואות, דורך די יארן האט ער זיך איינגעקויפט אסאך פיינט, רבנים, צו סתם בעלי בתים, פאר'ן נישט וועלען נאכגעבן וואס ער פארלאנגט, נאכען יאהרען לאנג טועהן אין מקוואות האט ער זיך געגעבען א נאמען "רב המקוואות".
אינהאַלט
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נחום איז געבוירן אין ניו יארק צו זיין פאטער ר' משה צבי ראזנבערג און זיין מוטער מירל, א טאכטער פון רבי אשר אנשיל גרינוואלד שו"ב אונגוואר, וואס איז דער מחבר פון „מטה אשר" על שמ"ח, „נר מצוה" אויף חנוכה, „זוכר הברית" אויף מילה, „טוב ירושלים" און נאך.
האטליין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער שרעקט זיך נישט פון גארנישט, יעדע מכשול אדער חסרון וואס ער האט געטראפן אדער טרעפט בכלל און אין מקוואות בפרט, וועט ער אריבער גיין צו יענעם רב פארהאלטן היתכן!, און ער וועט שיקן צו אלע רבנים בריוון און פאשקעווילן. היינט צוטאגס גיט ער זיינע מחאות אויפן האטליין זיינער.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע חרדישע נייעס, תורה, און פראפאגאנדע טעלעפאן האטליינס
קול מבשר • קו הציבור • קול החרדי • קול הדור האחרון • קול חוצב להבות אש • קול סאטמאר • לשון הרע • נטורי קרתא • זקניך ויאמרו לך • קול הלשון (דף היומי) • ישיבה וועלט • נטרונא • הכל בסדר • נחום ראזענבערג • אליהו אמסעל • קול השבת • קול זכור ימות עולם


text:
פלייט
א פֿלייט איז א מוזיק-אינסטרומענט פון דער פאמיליע פון האלץ בלאז-אינסטרומענטן, וואס שאפט א קלאנג פון א לופטשטראם איבער א לאך אינעם פלייט וואו ער הייבט אן וויברירן. דער פלייט איז אפן פון איין עק און פארמאכט ביים צווייטן עק. מען קאנטראלירט דעם טאנשטאפל מיט 12 הייבערס.
דער פלייט איז אן אינסטרומענט וואס געפינט זיך אין יעדער קולטור און ציוויליזאציע אין דער וועלט.
פלייטן ווערן געמאכט פון האלץ, ביין אדער הארן, ווי אויך פון שטיין, פלאסטיק, מעטאל (גאלד אדער זילבער) און העלפאנדביין.
עטימאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט פֿלייט שטאמט פון מיטלהויכדייטש floite; אויך אין אנדערע שפראכן ניצט מען ענלעכע ווערטער: ענגליש: flute, האלענדיש: fluit, פראנצויזיש: flûte.
קאטעגאריעס פון פלייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פלייט קען מען בלאזן אריבער א לאך אין דער זייט. אויך זענען פאראן אזעלכע פלייטן וואס מען בלאזט פון איין עק, ווי למשל א פאסטעך-פלייט און א פייפל.
א מאדערנער קאנצערט פלייט קען שפילן דריי אקטאוון פון מיטל C ארויף, און אזוי איז ער פון די העכסטע טאנשטאפל אינסטרומענטן אין אן ארקעסטער.


text:
לייב קוויטקא
לייב קוויטקאָ (רוסיש: ЛeB (Лeйб) MoиceeBич KBиTko, לעוו מויסיעוויטש קוויטקא; 15טן אקטאבער 1890 – הינריכטעט 12טן אויגוסט 1952) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער.
ער איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל האָלאָסקאָוו פון דער פּאָדאָליער גובערניע פון דער רוסלענדישער אימפּעריע (איצט – די כמעלניצקער געגנט פון אוקראַיִנע). ער האָט ניט געוווּסט גענוי זײַן געבורטס-דאַטע און געהאַלטן, אַז ער איז געבוירן געוואָרן אומגעפער ערגעץ אין 1893 – 1895. אין זײַנע אָפיציִעלע דאָקומענטן אָבער איז געשטאַנען די דאַטע – דעם 11טן נאָוועמבער 1890 (לויטן יוליאנישן קאלענדאר). לייב קוויטקאָ איז פרי געבליבן אַ יתום און געוואַקסן בײַ דער באָבען. ער האָט זיך געלערנט אין אַ חדר און נאָך ייִנגלווײַז אָנגעהויבן אַרבעטן. שוין אין די קינדער-יאָרן האָט ער געשריבן לידער. זײַן ערשטע פּובליקאַציע געווען אין מײַ 1917 אין דער קיִעווער צײַטונג "דאָס פרײַע וואָרט". אין דעם זעלבן יאָר איז אין קיִעוו דערשינען זײַן ערשטע לידער-זאַמלונג "לידעלעך". באַרימט געוואָרן אַדאַנק זײַן פּאָעמע "אין רויטן שטורעם", געווידמעט דער אָקטאָבער-רעוואָלוציע אין רוסלאַנד. די פּאָעמע איז פאַרעפנטלעכט געוואָרן אין דער קיִעווער צײַטונג "דאָס ווארט" נאָוועמבער 1918. אַזעלכע שורות פון איר, ווי "מיר צעקריגטע שוין מיט טאַטעס,/ מיר פאַרברענען אַלטע שמאַטעס..." האָבן אָפּגעשפּיגלט שטימונגען פון אַ באַדײַטנדיקער טייל ייִדישער יוגנט.
אין 1919 איז אין קיִעוו דערשינען די צווייטע לייב קוויטקאָס לידער זאַמלונג "די טריט" און אין 1921 אין דער זעלבער שטאָט – זײַן דריטע זאַמלונג "ליריק. גײַסט". אין יענעם פּעריִאָד איז לייב קוויטקאָ געווען באַנאַנד מיט דוד האָפשטיין און פּרץ מאַרקיש איינער פון די פירנדיקע דיכטער פון דער ליטעראַטור-פאַרייניקונג, באַוווּסטער אונטערן נאָמען "די קיִעווער גרופּע". אין 1921 האָט ער עמיגרירט פון סאָוועטישער אוקראַיִנע אין דײַטשלאַנד. ער האָט געלעבט אין בערלין און שפּעטער – אין האַמבורג, זיך געדרוקט סײַ אין מערבדיקע (קודם-כל אין די זשורנאַלן "מילגרוים" און "צוקונפט"), סײַ אין סאָוועטישע ייִדישע פּעריִאָדישע אויסגאַבעס. אין דײַטשלאַנד איז לייב קוויטקאָ געוואָרן אַ מיטגליד פון דער אָרטיקער קאָמוניסטישער פּאַרטיי.
אין 1925 האָט ער זיך אומגעקערט אין סאָוועטישער אוקראַיִנע און איז געוואָרן אַ מיטגליד פון דער ליטעראַטור-אַסאָציִאַציע "אָקטאָבער" און אַ מיטגליד אין רעדקאָלעגיע פונעם זשורנאַל "די רויטע וועלט". קאָנפליקטן מיט סאָוועטישע קאָמוניסטן און מיט דער סאָוועטישער ייִדישער ליטעראַטור-קריטיק האָבן געצוווּנגען דעם דיכטער פאַרלאָזט די רעדקאָלעגיע פון דעם זשורנאַל. ער האָט זיך פאַרנומען אַלץ מער און מער מיט שאַפונג פאַר קינדער. איבערזעצונגען אין רוסיש און אוקראַיִניש האָבן אים געבראַכט אַ שם פון איינעם פון די פּאָפּולערסטע סאָוועטישע קינדער-דיכטער. אין 1936 האָט ער זיך איבערגעצויגן פון אוקראַיִנע קיין מאָסקווע. אין 1939 איז לייב קוויטקאָ געוואָרן אַ מיטגליד פון דער סאָוועטישער קאָמוניסטישער פּאַרטיי.
בעת דער מלחמה צווישן דײַטשלאַנד און דעם ראַטנפאַרבאַנד איז ער געוואָרן אַ מיטגליד פונעם פּרעזידיִום פון דעם ייִדישן אַנטי-פאַשיסטישן קאָמיטעט און אַ מיטגליד אין רעדקאָלעגיע פון זײַן צײַטונג "אייניקייט". אין 1947 – 1948 האָט ער רעדאַגירט דעם ליטעראַטור-אַלמאַנאַך "היימלאַנד".
דעם 23 יאַנואַר 1949 איז לייב קוויטקאָ אַרעסטירט געוואָרן דורך נ.ק.וו.ד. ער איז באַשולדיקט געוואָרן צוזאַמען מיט אַנדערע אָנפירער פונעם ייִדישן אַנטי-פאַשיסטישן קאָמיטעט אינעם פאַראַטן דעם ראַטן-פאַרבאַנד אין די ראַמען פון דער אַנטי-סעמיטישער קאַמפּאַניע פונעם סוף 40ער - אָנהייב 50ער יאָרן פונעם פאָריקן יאָרהונדערט. דעם 12טן אויגוסט 1952 האָט מען דעם דיכטער דערשאָסן אין מאָסקווע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לייב קוויטקאָס לידער אין דער צײַטונג "פאָרווערטס"
- לייב קוויטקאָס אַ ליד
- וועלוול טשערנין, "אַ ווידוי פון אַ חזירל": וועגן לייב קוויטקאָס לידער פונעם סוף 30ער יאָרן (אויף רוסיש)
- דאָקומענטן פונעם "ענין פון דעם יידישן אַנטי-פאַשיסטישן קאָמיטעט" (אויף רוסיש)
- באָריס סאַנדלער, אויגוסט 12, 1952, דער שוואַרצער טאָג אין דער געשיכטע פֿון דער ייִדישער קולטור


text:
סקול דיסטריקט
א שולע דיסטריקט איז א באזונדערע לאקאלע רעגירונג פאר א געוויסן געאגראפישן געגנט אין דער פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקעאנער סיסטעם וואס איז אנגעשטעלט אויף אויפשטעלן א סקול בארד וואס פירט אן די עלעמענטארע שולעס און די מיטלשולעס. די שולע דיסטריקט איז אונטער דער אויפזיכט פון שטאַט און לאקאלער רעגירונג. אין רוב שטאטן האט א שולע דיסטריקט די קראפטן פון א שטאַט, כולל די רעכט צו מאנען שטייערן.
א יעדע שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע האט זיין אייגענע געזעצן געווענליך אלס א חלק פון דעם שטאַט'ס קאנסטיטוציע וואס זאגט פאר וואס פארא פריוויליגיעס/רעכטען א יעדע געגנט קען/מוז האבן.
אסאך שטאַטן האבן געזעצן אז יעדע וויליזש קען/מוז האבן זייער אייגענער שולע דיסטריקט וואס איעדער איינוויאנער אין דעם שולע דיסטריקט איז אונטער דעם סקול בארד פון דעם סקול דיסטריקט לגבי די אחריות פון די איינוואוינער צו די סקול דיסטריקט ווי שטייערן, און לגבי די אחריות פון די סקול באורד לגבי די איינוויאנער ווי סקול באסעס און חינוך.
א יעדע שטאַט האט א געזעץ וואס מאכט זיכער אז אלע איינוואוינער געהערן צו א סקול דיסטריקט. אזוי ארום קענען אלע קינדער באקומען א בילדונג.
אין דעם 2002 צענזוס האט דאס פאראייניגטע שטאטן צענזוס ביורא גערעכנט די פאלגנדע שולע סיסטעמען אין די פאראייניגטע שטאטן:
- 13,506 שולע דיסטריקט רעגירונגען
- 178 שטאַט-אפהענגיקע שולע סיסטעמען
- 1,330 לאקאַל-אפהענגיקע שולע סיסטעמען
- 1,196 בילדונג דינסט אגענטורן
שולעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אן עלעמענטארע שולע האט געוויינטלעך א usually includes קינדערגארטן און פון דעם ערשטן ביזן פינפטן (אדער זעקסטן) קלאס.
- א מיטלשולע גייט פון דעם זעקסטן אדער זיבעטן קלאס ביזן אכטן קלאס.
- א הויכשולע נעמט איין פון ניינטן קלאס ביזן צוועלפטן קלאס.


text:
פונדאמענטאליזם
דער טערמין פונדאמענטאליזם ווערט על פי רוב באנוצט צו באצייכענען דאס עקסטרעמע קלאמערען אין א רעליעגיעזע אדער אידעלאגישער שיטה. דאס נאמען קומט פון די שטיצער פון די סארט פאנדאמענטאליזם, און די הסבר ווערט אנגעגעבן אז א פונדאמענט איז דער סאמער אונטערשטער טייל אויף וואס א גאנצער בנין איז געבויט און האלט זיך אן. דער יסוד איז געוויינליך איין שטיק וואס קען נישט צוטיילט ווערן אדער גערורט ווערן. דער זעלבע האלטן זיך פונדאמענטאליסטן שטארק אן אין זייער גלויבן אדער אידעאלאגיע און רירן זיך נישט אוועק בשום אופן דערפון.
ביי דער אידישער רעליגיע הייסן די חרדים אדער מער פונקטליך די קנאים פונדאמענטאליסטן ווייל זיי ווילן זיך נישט אוועקרורן קיין משהו פון די יסודות אויף וואס זייער געדאנקען גאנג און אמונה איז באזירט. דאס זעלבע קען אבער אויך אנגערופן ווערן ביי יעדער פאנאטישקייט וואס מען האלט זיך פון יסודות פון אמאל אפילו עס שטייט אין קעגנזאץ פון היינט.


text:
מזרח אייראפע
מזרח אייראפע איז א טערמין צו באטיטלען דעם געא-פאליטישן ראיאן וואס באשטייט פון דעם מערסטן מזרח טייל פונעם אייראפעישען קאנטינענט. דורכאויס היסטאריע און אויף א קלענערן פארנעם היינט צוטאגס, זענען טיילן פון מזרח אייראפע קענטליך אנדערשט כלפי מערב אייראפע און אנדערע ראיאנען צוליב קולטורעלע, רעליגיעזע, עקענאמישע, און היסטארישע סיבות.
היינט צוטאגס מיטן צונויפאל פונעם סאוועטן פארבאנד ווערט דער טערמין ווייניגער באנוצט וויבאלד טייל לענדער ווי למשל אונגארן וואס באלאנגט לכתחילה אינעם מזרח אייראפעישן קאטאגאריע, איז דאך גאר שטארק מאדערענעזירט על כל פנים פונקט ווי די לענדער אין מערב אייראפע.


text:
20סטן דעצעמבער
20 דעצעמבער איז דער 354סטער טאג (355סטער אין אן עיבור-יאר), אין דער 51סטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 11 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 69 - אספסינוס, א געוועזענער גענעראל אונטער נירון, איז אריין אין רוים צו ווערן קייסער.
- 1699 - דער צאר פיטער דער גרויסער טוישט דעם אנהייב פון יאר פון 1 סעפטעמבער אויף 1 יאנואר.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1946 - אורי געלער, א ישראלישער קונצען פערפארמער.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1982 - ארטור רובינשטיין, יידישער פיאניסט (געבוירן אין לאדזש)


text:
CIA
CIA (ראשי תיבות: Central Intelligence Agency צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור) איז די שפיאן ארגאניזאציע אין די פאראייניגטע שטאטן.
סי איי עי'ס ארבעט איז, דריי זאכן:
- 1) צו אנאליזירען אנדערע לענדער'ס אקטיוויטעטן, און זייערע מענטשן.
- 2) פראפעגאנדע אין די וועלט לטובת אמעריקא, אמת'דיגע און פאלטשע.
- 3) אינטערערדישע אקציעס, און מיסיעס, מיט וואס די ארגאנעזאציע איז אזוי באוויסט.
איהר הויפט קווארטיהר איז לענגלי, ווירזשיניע, אפאהר מייל פון די קעפיטל וואשינגטאן די סי.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן 1947 אין דער צייט פון פרעזידענט הערי טרומאן, - מער פונקטליכער - נאך דער צווייטער וועלט מלחמה ווען די (oss) איז צוטיילט געווארן Office of Strategic Services האט פ. טרומאן אין 1946 אויפגעשטעלט די סי איי עי נאר שפעטער איז עס צוגעלייגט געווארן צום "נאצינאלע זיכערהייט אקט" געזעץ אין 1947 ווען ס'איז אריין אין קראפט סעפטעמבער 18 1947.
די ארגעניזאציע איז אונטערן פרעזידענט ער געט די רעכט פאר אלע אינטער ערדישע אפעראציעס
דאס האט אסאך געהאלפן צו כאפן די מלחמה פארברעכער, שפעטער אין 1949 איז אדורכגעפירט געווארן די געזעץ וואס געט רעכט זיך צו באניצען מיט אומגעצוימטע פאנדען, און אז אלע איהרע פראצעדורען מעגען געטועהן ווערען ווייט פינעם מענטשן'ס אויג אהן אפגעבן דין וחשבון, אפילו וויסאך איינגעשטעלטע ארבעטן איז אויך געווארן א געהיימניס
איר עיקר ארבעט אין די ערשטע יאהרען איז געווען קעגען רוסלאנד דורך אויס די קאלטע קריג
אין 1970, אין די צייטן פון ריטשארד ניקסאן, ווען ניקסאן האט געוועלט אויסניצן זיינע כוחות דורך די סי איי עי, צו פארשווייגען די עפ בי איי (fbi), און נישט צולאזען א אויספארשונג אויף די פרשה פון וואטערגעיט, האט די קאנגרעס ארויפגעלייגט א פארבאט צו שפיאנירען אידערהיים - איליגעל - (אין אמעריקע), און אויך נישט צו עסעסינעיטן פירער'ס פון פרעמדע לענדער אין 1988 איז די ערשטע מאהל וואס א סי איי עי דירעקטאר ווערט פרעזידענט דורכ'ן שטימען פאר דזשארזש ה. בוש אין דעם היסטארישן טאג סעפטעמבער 11 2001 זענען אסאך צוימונגען וואס קאנגרעס האט ארויפגעלייגט אין יאהר 1970 צוריק אריין אין קראפט, נאכ'ן אריינקומען אין א נייע עפאכע,
ווי מ'ריפט דאס "פאיסט 911".
סי איי עי'ס פליגל - און זייערע אפעראציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אייגענע עראפלאנען, אייגענע סאלדאטן, אייגענע טורמע'ס, און נאך.
זיי האבן געהאט א אייגענע פלאטע פון יו-טו (u-2) און עס-אר-71 (sr-71) סערוועילענס פליגערס.
- 1950-60 האבען זיי אנגעפיהרט א מיינד קאנטראל ריסוירטש אין אמעריקא, און אין קאנאדע, מיט'ן נאמען "mk-ultra", די קאנאדישע פראיעקט איז געווען אריינגערעכנט צו אויפעפענן (דיוועלאפען) די טאקטיקען וואס די נאצי'ס ימ"ש האבען געניצט צו ארויסנעמן די מענטשליכקייט פון מענטשן דאס מיינט ווערו א נומער אין אנדערע ווערטער דאס האט מען פראקטיצירט און עקספערימענטירט מיט וואלינטורען מיט'ן אויספרובירען אלע מינע דראג'ס א באקאנטע נאמען פון איינע פון די דראגס איז lsd. און אויך מיט היפנאזיע, אין עלעקטיריציטעט,
- אויפגעשטעלט פארטייען דורכאויס אייראפע, און צוגעשטעלט וואפען נישט צולאזען קאמיוניזום איבער נעמען, נישט איבעראל איז דאס געווען א סוקסעס אבער אין פראנקרייך, איטאליע, האט דאס יא אויפגעטועהן, און די פראיעקט האבען זיך באטייליגט אוקראינע, פוילן, אלבאניע, און נאך לענדער איבער די וועלט, ס'זאל נישט ווערן אריינגעכאפט אין קאמוניזם.
ארום און ארום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סי איי עי ארבעט אינאיינעם מיט די mi6 פון ענגלאנד, מדינת ישראל "מוסד", קאנאדע csis. אוסטראליע'ס asis. פארשטייט זיך נישט אפענערהייט. ס'האט געארבעט אינאיינעם מיט די isi. פון פאקיסטאן ביי די אפגאן-סאווועיט מלחמה, און יעצט מיט די מלחמה אויף טעראר