c: text/html

text:
______________________________________________________________
אמאל איז געווען
אינהאלט:
,אמאל איז געווען', ארטיקל מיט בילדער; ,דער קאנאדער אדלער': ,מלחמה צווישן עסטרייך און סערביע זייער נאענט' (1914).
,נעכטיקע באריכטן פון 'היינט'': ,דער אונטערוואסער-קריג'; ,צי וועט ווילסאן דערקלערן קריג?' (1917); ,דער איינדורק פון לאיד דזשארזש'ס; דערקלערונג' (פון דער ערשטער וועלט-מלמה) (1916); ,די איבערקערעניש אין רוסלאנד' (1918); ,דער רעגענטן-ראט צום פוילישן פאלק' (1918);
,די פארבינדונג פון די ארמייען' (פון דער ערשטער וועלט-מלחמה) (1918); ,אידישע געלטער באנוצט פאר אנטיסעמיטישע צוועקן' (1922);
,די אימיגראציע קיין אמעריקע' (1922); ,ווייננאכט-ווענדונג פון קארדינאל קאקאווסקי...' (1922); ,די וואלוטע-מהומה און די רעגירונג';
,מוסאליני'ס טאכטער זאל ווערן די קינפטיקע קעניגן פון איטאליע' (1926); ,לאדזש, די שטאט פון גרויס דירות-הונגער, בויט זיך' (1928);
,דער קאטאסטראפאלער קראך אויף דער ניו-יארקער בערזע' (1929); ,די פרעזידענט-וואלן אין אמעריקע (1932);
,בערדיטשעוו וויל נישט רעדן קיין אידיש'; ,גרויסע דערפינדונגען פון א אידישן געלערנטן' (1932); ,דער אורטייל אין לייפציגער פראצעס' (1933);
,מארשאל פילסודסקי געשטארבן'; ,קאנטער-רעוואלוציע אין שפאניע'; ,נאנקין געפאלן'; ,היטלער אקופירט עסטרייך'; ,דער סוף פון טשעכיע';
,שווערע אויטא-קאטאסטראפע' (1939); ,וויץ-בילדער'; ,בערזע-ידיעות' (1927); ,נעכטיקע רעקאלמעס פון 'היינט'';
,די יידישע פרעסע אין אלע לענדער'; ,די יידישע פרעסע, וואס איז אמאל געווען', ד"ר אוצר א.מ. נאמאסט
,אמאל איז געווען', ארטיקל מיט בילדער; ,דער קאנאדער אדלער': ,מלחמה צווישן עסטרייך און סערביע זייער נאענט' (1914).
,נעכטיקע באריכטן פון 'היינט'': ,דער אונטערוואסער-קריג'; ,צי וועט ווילסאן דערקלערן קריג?' (1917); ,דער איינדורק פון לאיד דזשארזש'ס; דערקלערונג' (פון דער ערשטער וועלט-מלמה) (1916); ,די איבערקערעניש אין רוסלאנד' (1918); ,דער רעגענטן-ראט צום פוילישן פאלק' (1918);
,די פארבינדונג פון די ארמייען' (פון דער ערשטער וועלט-מלחמה) (1918); ,אידישע געלטער באנוצט פאר אנטיסעמיטישע צוועקן' (1922);
,די אימיגראציע קיין אמעריקע' (1922); ,ווייננאכט-ווענדונג פון קארדינאל קאקאווסקי...' (1922); ,די וואלוטע-מהומה און די רעגירונג';
,מוסאליני'ס טאכטער זאל ווערן די קינפטיקע קעניגן פון איטאליע' (1926); ,לאדזש, די שטאט פון גרויס דירות-הונגער, בויט זיך' (1928);
,דער קאטאסטראפאלער קראך אויף דער ניו-יארקער בערזע' (1929); ,די פרעזידענט-וואלן אין אמעריקע (1932);
,בערדיטשעוו וויל נישט רעדן קיין אידיש'; ,גרויסע דערפינדונגען פון א אידישן געלערנטן' (1932); ,דער אורטייל אין לייפציגער פראצעס' (1933);
,מארשאל פילסודסקי געשטארבן'; ,קאנטער-רעוואלוציע אין שפאניע'; ,נאנקין געפאלן'; ,היטלער אקופירט עסטרייך'; ,דער סוף פון טשעכיע';
,שווערע אויטא-קאטאסטראפע' (1939); ,וויץ-בילדער'; ,בערזע-ידיעות' (1927); ,נעכטיקע רעקאלמעס פון 'היינט'';
,די יידישע פרעסע אין אלע לענדער'; ,די יידישע פרעסע, וואס איז אמאל געווען', ד"ר אוצר א.מ. נאמאסט
______________________________________________________________
די אמאליקע יידישע פרעסע
אין דער נייער סעקציע דרוקן מיר איבער די באריכטן, ארטיקלען און אנאנסן פון יידישע צייטשריפטן, וואס זיינען שוין לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט. די ווארשעווער טאג-בלעטער ,היינט' און ,דער מאמענט' זיינען געווען די פאפולערסטע, פרעסטיזשפולסטע צייטונגען אין אייראפע. זייער קוואליטעט איז געווען זייער הויך און די בעסטע זשורנאליסטן און בעלעטריסטן האבן פארעפנטלעכט זייערע ווערק אין אט-די פובליקאציעס.
מיר האבן אויסגעבעסערט ווי צום ווייניקסטן די באריכטן, כדי די לייענער זאלן זיי לייענען אזוי ווי זיי זיינען געשטאנען געשריבן אינעם אריגינאל. די נעכטיקע ארטאגראפיע האבן מיר אבער געענדערט אויף דער היינטיקער, כדי די יינגערע דורות זאלן לעזן מיט גרינגקייט אט-די זשורנאליסטישע ווערק.
לאמיר זיך גיין שפאצירן אין דער פארגאנגענהייט און זען די יידישע פרעסע, וואס האט אמאל געבליט און געגליט אין מזרח-אייראפע. אמאל איז געווען א וועלט!
____________________________________________________________________________________________
מיר האבן אויסגעבעסערט ווי צום ווייניקסטן די באריכטן, כדי די לייענער זאלן זיי לייענען אזוי ווי זיי זיינען געשטאנען געשריבן אינעם אריגינאל. די נעכטיקע ארטאגראפיע האבן מיר אבער געענדערט אויף דער היינטיקער, כדי די יינגערע דורות זאלן לעזן מיט גרינגקייט אט-די זשורנאליסטישע ווערק.
לאמיר זיך גיין שפאצירן אין דער פארגאנגענהייט און זען די יידישע פרעסע, וואס האט אמאל געבליט און געגליט אין מזרח-אייראפע. אמאל איז געווען א וועלט!
____________________________________________________________________________________________
יידיש און יידישלעך
פסח גליקשטיין (הילפס-רעדאקטאר)
צווישן די רעדאקציע-מיטארבעטער האט זיך געפירט אן אינטערעסאנטער וויכוח וועגן דעם ,אלגעמיינעם צייטונגס-לשון' אין די אמאליקע יידישע פובליקאציעס איבער מזרח-אייראפע. ד"ר נאמאסט האט דערקלערט, אז די אלע צייטשריפטן אין די אלע לענדער האבן אויסגענוצט דעם זעלבן שרייב-סטיל און שפראך. ד"ר רחמיאל פישביין האט צוזאמען מיטן הויפט-רעדאקטאר מסכים געווען מיט ד"ר נאמאסט. צבי הירש סארקין איז ניט געווען איינפארשטאנען, ארויסזאגנדיק, אז ס'איז אוממעגלעך אפצורייניקן די ארטיקע שפראך פון אלע לאקאליזמען און זשארגאן.
חבר סארקין האט זיך אויסגעטענהט, אז אין דער בריטישער פרעסע שרייבט מען א ביסל אנדערש פון דער אמעריקאנער פרעסע און ס'איז לייכט צו דערקענען דעם אונטערשיד. ער האט צוגעגעבן, אז אין יעדן לאנד וואלט דאס לשון אין יעדער צייטשריפט געווען באשאטן מיט לאקאליזמען און ארטיקע זשארגאן-ווערטער. ער האט באטאנט, אז א רעדאקטאר אין בוקארעשט וואלט זיך ניט געפרעגט ווי אזוי מ'שרייבט אין ווארשע אדער וועלכע ווערטער זיינען כשר לויטן אלגעמיינעם צייטונגס-סטיל.
ד"ר נאמאסט האט אים ווידערשפאכן און דערקלערט, אז ווען מ'לייענט די אמאליקע פובליקאציעס פון די פארשידענע לענדער, זעט מען, אז די שפראך איז די זעלבע, אז די צייטונגס-לייט האבן פארזוכט, און צום מערסטן טייל געהאט דערפאלג, זיך צו האלטן ביי אן אלגעמיין לשון אן שום זשארגאן און אן קיין לאקאליזמען. (15 יוני 2012)
עטלעכע מיטארבעטער פארשן די נומערן פונעם ווארשעווער ,היינט' און ,מאמענט'. בנוגע זייערע פארשונגען האבן מיר לעצטנס ארומגערעדט דאס אלגעמיינע צייטונגס-לשון אין די אמאליקע יידישע פובליקאציעס אין מזרח-אייראפע. די אלע צייטשריפטן האבן באנוצט איין סטאנדארדנע שפראך און זיך באמיט אפצורייניקן דאס לשון פון זשארגאן און לאקאליזמען.
צבי הירש סארקין, אונזער קארעספאנדענט פון ניו-דזשערזי און א ריגער גימנאזיסט, האט דערקלערט אין משך פון עטלעכע דיסקוסיעס, אז ,היינט' און ,דער מאמענט' האבן אויסגענוצט א סך פוילישע ווערטער אזוי ווי די צייטשריפטן אין אנדערע לענדער האבן באנוצט ווערטער פון דער ארטיקער לאנדס-שפראך. חבר סארקין האט צוגעגעבן, אז ס'איז אוממעגלעך אפצורייניקן די לאקאלע, סלאווישע ווערטער פונעם ארטיקן לשון און וויפל מ'זאל זיך ניט באמיען צו טאן אזוינס, וואלט דאס לשון אין די פוילישע צייטונגען נאך געווען באשטרייט מיט פוילישע ווערטער אזוי ווי די רוסישע צייטונגען וואלטן געווען באשאטן מיט רוסישע ווערטער.
איין ביישפיל פון א ריינעם יידיש, וואס קומט אויפן געדאנק איז: ,אין דער קאנדיטעריי באשטעלט מען אייז-קרעם מיט קאנפעקטן'; אזוי האבן זיך די זשורנאליסטן געסטארעט צו שרייבן טראץ דעם, וואס מען האט געזאגט אין פוילן ,אין דער צוקערניע באשטעלט מען לאדיס מיט צוקערקעס' און אין רוסלאנד ,אין דער קאנדיטערסקע באשטעלט מען קאנפעקטעס מיט מאראזשענע'.
דער כלל בנוגע נייעס-באריכטן איז געווען קורצע, קלארע זאצן און יידישע ווערטער פון א דייטשער אפשטאמונג אנשטאט העברעאישע. ארטיקלען האט מען געמעגט באשפרענקלען מיט לשון-קודש. (8 יוני 2012)
____________________________________________________________________________________________
חבר סארקין האט זיך אויסגעטענהט, אז אין דער בריטישער פרעסע שרייבט מען א ביסל אנדערש פון דער אמעריקאנער פרעסע און ס'איז לייכט צו דערקענען דעם אונטערשיד. ער האט צוגעגעבן, אז אין יעדן לאנד וואלט דאס לשון אין יעדער צייטשריפט געווען באשאטן מיט לאקאליזמען און ארטיקע זשארגאן-ווערטער. ער האט באטאנט, אז א רעדאקטאר אין בוקארעשט וואלט זיך ניט געפרעגט ווי אזוי מ'שרייבט אין ווארשע אדער וועלכע ווערטער זיינען כשר לויטן אלגעמיינעם צייטונגס-סטיל.
ד"ר נאמאסט האט אים ווידערשפאכן און דערקלערט, אז ווען מ'לייענט די אמאליקע פובליקאציעס פון די פארשידענע לענדער, זעט מען, אז די שפראך איז די זעלבע, אז די צייטונגס-לייט האבן פארזוכט, און צום מערסטן טייל געהאט דערפאלג, זיך צו האלטן ביי אן אלגעמיין לשון אן שום זשארגאן און אן קיין לאקאליזמען. (15 יוני 2012)
עטלעכע מיטארבעטער פארשן די נומערן פונעם ווארשעווער ,היינט' און ,מאמענט'. בנוגע זייערע פארשונגען האבן מיר לעצטנס ארומגערעדט דאס אלגעמיינע צייטונגס-לשון אין די אמאליקע יידישע פובליקאציעס אין מזרח-אייראפע. די אלע צייטשריפטן האבן באנוצט איין סטאנדארדנע שפראך און זיך באמיט אפצורייניקן דאס לשון פון זשארגאן און לאקאליזמען.
צבי הירש סארקין, אונזער קארעספאנדענט פון ניו-דזשערזי און א ריגער גימנאזיסט, האט דערקלערט אין משך פון עטלעכע דיסקוסיעס, אז ,היינט' און ,דער מאמענט' האבן אויסגענוצט א סך פוילישע ווערטער אזוי ווי די צייטשריפטן אין אנדערע לענדער האבן באנוצט ווערטער פון דער ארטיקער לאנדס-שפראך. חבר סארקין האט צוגעגעבן, אז ס'איז אוממעגלעך אפצורייניקן די לאקאלע, סלאווישע ווערטער פונעם ארטיקן לשון און וויפל מ'זאל זיך ניט באמיען צו טאן אזוינס, וואלט דאס לשון אין די פוילישע צייטונגען נאך געווען באשטרייט מיט פוילישע ווערטער אזוי ווי די רוסישע צייטונגען וואלטן געווען באשאטן מיט רוסישע ווערטער.
איין ביישפיל פון א ריינעם יידיש, וואס קומט אויפן געדאנק איז: ,אין דער קאנדיטעריי באשטעלט מען אייז-קרעם מיט קאנפעקטן'; אזוי האבן זיך די זשורנאליסטן געסטארעט צו שרייבן טראץ דעם, וואס מען האט געזאגט אין פוילן ,אין דער צוקערניע באשטעלט מען לאדיס מיט צוקערקעס' און אין רוסלאנד ,אין דער קאנדיטערסקע באשטעלט מען קאנפעקטעס מיט מאראזשענע'.
דער כלל בנוגע נייעס-באריכטן איז געווען קורצע, קלארע זאצן און יידישע ווערטער פון א דייטשער אפשטאמונג אנשטאט העברעאישע. ארטיקלען האט מען געמעגט באשפרענקלען מיט לשון-קודש. (8 יוני 2012)
____________________________________________________________________________________________
פון ,דער קאנאדער אדלער':
דא דרוקן מיר איבער די ערשטע זייט פון 22סטן יולי 1914.
דער וויכטיקסטער באריכט אויף דער הויפט-זייט איז, פארשטייט-זיך, וועגן דעם קריג צווישן עסטרייך און סערביע. קיינער האט זיך קיינמאל דעמאלט ניט פארגעשטעלט, אז אזא מלחמה זאל פארמישן די וועלט אין אזא פארשלעפטן, מיליטערישן באלאגאן.
דא דרוקן מיר איבער די ערשטע זייט פון 22סטן יולי 1914.
דער וויכטיקסטער באריכט אויף דער הויפט-זייט איז, פארשטייט-זיך, וועגן דעם קריג צווישן עסטרייך און סערביע. קיינער האט זיך קיינמאל דעמאלט ניט פארגעשטעלט, אז אזא מלחמה זאל פארמישן די וועלט אין אזא פארשלעפטן, מיליטערישן באלאגאן.
מלחמה צווישן עסטרייך און סערביע זייער נאענט
אונטערזוכונג צייט, דאס סערביע איז געווען פארמישט אין דעם אטענטאט אויף פראנץ פערדינאנד און זיין פרוי. - עסטרייך פירט אונטערהאנדלונגען מיט טערקיי און בולגאריען. - פאניק אויף בערלינער און ווינער בערזעס צוליב דער מעגלעכקייט פון מלחמה.
_______________________________________________
לאנדאן, דאנערשטאג. – דעפעשעס פון ווין און פון אנדערע אייראפעאישע הויפטשטעט צייגן, אז די דיפלאמאטישע באציאונגען צווישן עסטרייך און סערביען זענען יעצט זייער פארשארפט און דאס א מלחמה צווישן די צוויי לענדער איז גאנץ נאענט.
עסטרייכישע צייטונגען באהויפטן, דאס פון דער אונטערזוכונג, וואס די עסטרייכישע רעגירונג האט געמאכט וועגן דער דערמארדונג פון טראן-פאלגער פראנץ יאזעף און זיין פרוי אין סאראיעווא, די הויפטשטאט פון באסניע, צייגט, דאס סערביע איז געווען אם-ווייניקסטנס אומדירעקט פארמישט אין דעם אטענטאט. די עסטרייכישע רעגירונג וועט דעריבער פאדערן א שטרענגן דין-וחשבון פון סערביע.
א פראמינענטע צייטונג אין קראקוי דערקלערט, דאס עסטרייך איז אנטשלאסן אויסצונוצן די געלעגנהייט צו ,סעטלען'* אין איר טובה וועגן די סערבישע און אלבאנעזישע פראגן. צוליב דיזן צוועק פירט שוין עסטרייך אן געהיימע אונטערהאנדלונגען מיט טערקיי און בולגאריע.
אויף די בערזעס אין בערלין און ווין איז נעכטן געווען א פאניק. אקציעס זענען שטארק געפאלן צוליב די קלאנגען וועגן דער מעגלעכקייט פון א מלחמה צווישן עסטרייך און סערביע.
*סעטלען - אן אמעריקאניזם, וואס מיינט אויסגלייכן/אפרעכענען זיך.
____________________________________________________________________________________________
_______________________________________________
לאנדאן, דאנערשטאג. – דעפעשעס פון ווין און פון אנדערע אייראפעאישע הויפטשטעט צייגן, אז די דיפלאמאטישע באציאונגען צווישן עסטרייך און סערביען זענען יעצט זייער פארשארפט און דאס א מלחמה צווישן די צוויי לענדער איז גאנץ נאענט.
עסטרייכישע צייטונגען באהויפטן, דאס פון דער אונטערזוכונג, וואס די עסטרייכישע רעגירונג האט געמאכט וועגן דער דערמארדונג פון טראן-פאלגער פראנץ יאזעף און זיין פרוי אין סאראיעווא, די הויפטשטאט פון באסניע, צייגט, דאס סערביע איז געווען אם-ווייניקסטנס אומדירעקט פארמישט אין דעם אטענטאט. די עסטרייכישע רעגירונג וועט דעריבער פאדערן א שטרענגן דין-וחשבון פון סערביע.
א פראמינענטע צייטונג אין קראקוי דערקלערט, דאס עסטרייך איז אנטשלאסן אויסצונוצן די געלעגנהייט צו ,סעטלען'* אין איר טובה וועגן די סערבישע און אלבאנעזישע פראגן. צוליב דיזן צוועק פירט שוין עסטרייך אן געהיימע אונטערהאנדלונגען מיט טערקיי און בולגאריע.
אויף די בערזעס אין בערלין און ווין איז נעכטן געווען א פאניק. אקציעס זענען שטארק געפאלן צוליב די קלאנגען וועגן דער מעגלעכקייט פון א מלחמה צווישן עסטרייך און סערביע.
*סעטלען - אן אמעריקאניזם, וואס מיינט אויסגלייכן/אפרעכענען זיך.
____________________________________________________________________________________________
נעכטיקע באריכטן פון אמאליקן ,היינט'
______________________________________________________________
דער איינדרוק פון לאיד דזשארזש'ס דערקלערונג
20 דעצעמבער 1916
פרעמיער לאיד דזשארזש
וועגן דעם ענטפער פון לאיד דזשארזש
בערלין, 20 דעצעמער. דער ,לאק. אנצ.' שרייבט וועגן לאיד דזשארזש'ס ענטפער אופן דייטשן שלום-פארשלאג: די רעדע פון לאיד דזשארזש איז ביז יעצט אונז באקאנט נאר פונ'ם קורצן רייטער-באריכט. ברייטער ארומריידן זיין ענטפער וועט מען ערשט דאן, ווען מען וועט האבן זיין רעדע אינגאנצן. אויב אבער לאיד דזשארזש האט באמת געזאגט דאס, וואס דער רייטער-באריכט גיט-איבער, קאן מען שוין יעצט זאגן, אז דער מיניסטער-פרעזידענט האט זיך באמיט צו פארענטפערן א פראגע, פון וועלכער עס הענגען-אפ גליק און לעבן פון מיליאנען מענשן, אויף זיין שטייגער – א געמיש פון ברוטאליטעט און ציניזם. די פראגע וועגן באפרידיגונג, וואס לאיד דזשארזש האט בארירט אין זיין רעדע, האט פולקום קיין ווערט נישט, ווייל בכלל האט מען ביז יעצט נאר נישט גערעדט וועגן שלום-באדינגונגען און אויב לאיד דזשארזש באמיט זיך צו בארואיגן דאס בענקעניש פון די אייראפעאישע פעלקער נאך שלום דורך דער פארזיכערונג, אז אמאל, מיט דער צייט, וועט געלינגען דער קאאליציע צו באזיגן דעם פרייסישן מיליטאריזם, דאס הייסט, פשוט גערעדט, פארניכטן די דייטשע ארמיי, ווי אויך די ארמייען פון אירע פארבינדעטע. וואס גאנץ אייראפע אויך אזוי גיט ווי לאיד דזשארזש, ווי מיר ווייסן אפדינעט אלע, אז אזא מין הבטחה איז אלץ איינס, ווי ער וואלט צוגעזאגט צו פירן א הונדערט-יעריקע מלחמה, ווען דאס וואלט נאר נישט זיין אין דער מאכט פון דייטשע הויפט-קאמאנדירן צו מאכן דערמיט א סוף פריער, ווי לאיד דזשארזש קאן זיך משער זיין.
ראטערדאם 20 (וואט). ,ניעוו קוראנט' רעדט-ארום גענוי רייטערס באריכט וועגן דער רעדע פון לאיד דזשארזש און קומט צום באשלוס, אז זי באשטייט פון פרייזן, וועלכע פארמאסקירן דעם מאנגל פון אנטשליסונג, וואס פעלט עד-היום די פארבינדעטע. איין ממשותדיקער פאקט איז פאראן נאר אין זיין דערקלערונג, אז דער ענגלישער ענטפער אויפן דייטשן פארשלאג וועט זיין אין פולקומער איינשטימונג מיט די פארבינדעטע. ווייל אבער מיר ווייסן, אז די פארבינדעטע פירן שוין א וואך צייט אונטערהאנדלונגען מכוח דעם, זעט מען פון זיינע רייד, אז ביז יעצט האט מען נאך נישט דערגרייכט צו אזא הסכמה. משמעות, די מלוכות פון דער קאאליצע קאנען נישט קומען לייכט צו אן איינשטימיקן ענטפער.
בנוגע די פאדערונגען, וואס לאיד דזשארזש שטעלט: אז מען זאל באפרידיגן און פארניכטן די פרייסישע מיליטערישע קאסטע זענען דאס פראגן, וועלכע דערנידעריגן נאר דעם, וואס נוצט זיי אויס אין אזא מאמענט ווי דער איצטיקער איז.
די גרויסע איבערקערעניש אין גריכנלאנד
זשענעווע (וואט) – די בערלינער פרעסע מעדלעט, די קאאליציע וועט גאר אין גיכן צושטעלן דער גריכישער רעגירונג א נאטע מיט פאלגנדע פאדערונגען וועגן א באפרידיגונג פאר די געשעענישן פון 1 דעצעמבער: 1) לאזן שיסן די ארמאטן לכבוד דער פאן פון דער קאאליציע, 2) צוריק איינריכטן די פארשידענע אויפזיכטס-אינסטיטוציעס, וואס די קאאליציע האט געגרינדעט, 3) באצאלן די געליטענע פון די געשעענישן, 4) דערקלערן א אמנעסטיע פאר אלע ארעסטירטע און אנטלאפענע וועניזעליסטן. די בלאקאדע וועט דויערן אזוי לאנג ביז די קאאליציע וועט ניט באקומען קיין באפרידיגונג לויט די אויבן-אויסגערעכנטע פונקטן. פאריגן פרייטאג איז פונדערגעקלעפט געווארן אויף די ווענט אין פירעאס א אויפרוף פון פראנצויזישן אדמיראל, וועלכער דראט, אז ער וועט באמבארדירן אטען. די רעגירונג האט געגן דעם ארויסגעגעבן א פראטעסט. זי האט אויך פראטעסטירט געגן דעם אקופירן די אינזל קיראס און געגן דעם ארעסטירן די קאנסולן פון די צענטראלע מלוכות דורך די סאלדאטן פון דער קאאליציע.
האאג, 20 דעצעמבער (וואט) די רייטער-מעלדונג וועגן אן ארויסגעגעבענעם באפעל צו ארעסטירן וועניזעלאס'ן האט ארויסגערופן אין דער ענגלישער פרעסע געוואלדיגע אנפאלן אויף דעם קעניג קאנסטאנטין. ,פעל מעל גאזעט' שרייבט, אז קעניג קאנסטאנטין גיט נאר דאן א באפרידיגונג דער קאאליציע ווען ער איז דערצו געצוואונגען מיט כח. די קאאליציע האט שטענדיג געמאכט אפהענגיג איר לאיע אין גריכנלאנד פון דעם קעניג'ס הבטחות, און איז באשטאנען, אז דער דאזיגער הער, וואס זיין גייסטליכעס פאטערלאנד זענען דייטשן, זאל פונדעסטוועגן בלייבן גריכישער קעניג. יעדנפאלס וועט די קאאלציע באווייזן צו באשיצן וועניזעלאס'ן פון דער ,אטאקע, וואס ס'דראט אים פון דער אטענער רעגירונג.
____________________________________________________________________________________________
בערלין, 20 דעצעמער. דער ,לאק. אנצ.' שרייבט וועגן לאיד דזשארזש'ס ענטפער אופן דייטשן שלום-פארשלאג: די רעדע פון לאיד דזשארזש איז ביז יעצט אונז באקאנט נאר פונ'ם קורצן רייטער-באריכט. ברייטער ארומריידן זיין ענטפער וועט מען ערשט דאן, ווען מען וועט האבן זיין רעדע אינגאנצן. אויב אבער לאיד דזשארזש האט באמת געזאגט דאס, וואס דער רייטער-באריכט גיט-איבער, קאן מען שוין יעצט זאגן, אז דער מיניסטער-פרעזידענט האט זיך באמיט צו פארענטפערן א פראגע, פון וועלכער עס הענגען-אפ גליק און לעבן פון מיליאנען מענשן, אויף זיין שטייגער – א געמיש פון ברוטאליטעט און ציניזם. די פראגע וועגן באפרידיגונג, וואס לאיד דזשארזש האט בארירט אין זיין רעדע, האט פולקום קיין ווערט נישט, ווייל בכלל האט מען ביז יעצט נאר נישט גערעדט וועגן שלום-באדינגונגען און אויב לאיד דזשארזש באמיט זיך צו בארואיגן דאס בענקעניש פון די אייראפעאישע פעלקער נאך שלום דורך דער פארזיכערונג, אז אמאל, מיט דער צייט, וועט געלינגען דער קאאליציע צו באזיגן דעם פרייסישן מיליטאריזם, דאס הייסט, פשוט גערעדט, פארניכטן די דייטשע ארמיי, ווי אויך די ארמייען פון אירע פארבינדעטע. וואס גאנץ אייראפע אויך אזוי גיט ווי לאיד דזשארזש, ווי מיר ווייסן אפדינעט אלע, אז אזא מין הבטחה איז אלץ איינס, ווי ער וואלט צוגעזאגט צו פירן א הונדערט-יעריקע מלחמה, ווען דאס וואלט נאר נישט זיין אין דער מאכט פון דייטשע הויפט-קאמאנדירן צו מאכן דערמיט א סוף פריער, ווי לאיד דזשארזש קאן זיך משער זיין.
ראטערדאם 20 (וואט). ,ניעוו קוראנט' רעדט-ארום גענוי רייטערס באריכט וועגן דער רעדע פון לאיד דזשארזש און קומט צום באשלוס, אז זי באשטייט פון פרייזן, וועלכע פארמאסקירן דעם מאנגל פון אנטשליסונג, וואס פעלט עד-היום די פארבינדעטע. איין ממשותדיקער פאקט איז פאראן נאר אין זיין דערקלערונג, אז דער ענגלישער ענטפער אויפן דייטשן פארשלאג וועט זיין אין פולקומער איינשטימונג מיט די פארבינדעטע. ווייל אבער מיר ווייסן, אז די פארבינדעטע פירן שוין א וואך צייט אונטערהאנדלונגען מכוח דעם, זעט מען פון זיינע רייד, אז ביז יעצט האט מען נאך נישט דערגרייכט צו אזא הסכמה. משמעות, די מלוכות פון דער קאאליצע קאנען נישט קומען לייכט צו אן איינשטימיקן ענטפער.
בנוגע די פאדערונגען, וואס לאיד דזשארזש שטעלט: אז מען זאל באפרידיגן און פארניכטן די פרייסישע מיליטערישע קאסטע זענען דאס פראגן, וועלכע דערנידעריגן נאר דעם, וואס נוצט זיי אויס אין אזא מאמענט ווי דער איצטיקער איז.
די גרויסע איבערקערעניש אין גריכנלאנד
זשענעווע (וואט) – די בערלינער פרעסע מעדלעט, די קאאליציע וועט גאר אין גיכן צושטעלן דער גריכישער רעגירונג א נאטע מיט פאלגנדע פאדערונגען וועגן א באפרידיגונג פאר די געשעענישן פון 1 דעצעמבער: 1) לאזן שיסן די ארמאטן לכבוד דער פאן פון דער קאאליציע, 2) צוריק איינריכטן די פארשידענע אויפזיכטס-אינסטיטוציעס, וואס די קאאליציע האט געגרינדעט, 3) באצאלן די געליטענע פון די געשעענישן, 4) דערקלערן א אמנעסטיע פאר אלע ארעסטירטע און אנטלאפענע וועניזעליסטן. די בלאקאדע וועט דויערן אזוי לאנג ביז די קאאליציע וועט ניט באקומען קיין באפרידיגונג לויט די אויבן-אויסגערעכנטע פונקטן. פאריגן פרייטאג איז פונדערגעקלעפט געווארן אויף די ווענט אין פירעאס א אויפרוף פון פראנצויזישן אדמיראל, וועלכער דראט, אז ער וועט באמבארדירן אטען. די רעגירונג האט געגן דעם ארויסגעגעבן א פראטעסט. זי האט אויך פראטעסטירט געגן דעם אקופירן די אינזל קיראס און געגן דעם ארעסטירן די קאנסולן פון די צענטראלע מלוכות דורך די סאלדאטן פון דער קאאליציע.
האאג, 20 דעצעמבער (וואט) די רייטער-מעלדונג וועגן אן ארויסגעגעבענעם באפעל צו ארעסטירן וועניזעלאס'ן האט ארויסגערופן אין דער ענגלישער פרעסע געוואלדיגע אנפאלן אויף דעם קעניג קאנסטאנטין. ,פעל מעל גאזעט' שרייבט, אז קעניג קאנסטאנטין גיט נאר דאן א באפרידיגונג דער קאאליציע ווען ער איז דערצו געצוואונגען מיט כח. די קאאליציע האט שטענדיג געמאכט אפהענגיג איר לאיע אין גריכנלאנד פון דעם קעניג'ס הבטחות, און איז באשטאנען, אז דער דאזיגער הער, וואס זיין גייסטליכעס פאטערלאנד זענען דייטשן, זאל פונדעסטוועגן בלייבן גריכישער קעניג. יעדנפאלס וועט די קאאלציע באווייזן צו באשיצן וועניזעלאס'ן פון דער ,אטאקע, וואס ס'דראט אים פון דער אטענער רעגירונג.
____________________________________________________________________________________________
דער אונטערוואסער-קריג
,היינט', 1 מערץ 1917
בערלין. 1 מערץ. איינס פון די דייטשע אונטערוואסער-שיפלעך האט דעם 6טן פעברואר לערך 30 מייל צו מערב פון די סצילי-אינזלען אין פארשפארטן געביט אנגעטראפן דעם האנדלס-דאמפער ,יאקארטע'. עס איז פעסטגעשטעלט געווארן, אז דער דאמפער איז געגאנגען מיט תבואה קיין ראטערדאם פאר דער האלענדישער רעגירונג.
אזוי ווי דער טערמין, וואס איז געגעבן געווארן די נייטראלע שיפן, איז אין יענעם וואסער נאך נישט אריבער, האט מען דעם דאמפער געלאזט גיין, נאר מ'האט אים דרינגענד געראטן, ער זאל זיך אומקערן און פארלאזן דעם פארשפארטן געביט און פארן צו צפון און צו מזרח קיין האלאנד. אויסער דעם האט מען אים מיטגעגעבן א פלאן פון דעם דייטשן פארשפארטן געביט. אבער טראץ דער התראה איז דער דאמפער ווייטער געפארן אין דער ריכטונג צום קאנאל. די ,יאקארטע' איז דאן צוגעשוואומען צום ענגלישן האפן דארטמוט אדער פאלמוט. דער סוף דערפון איז געווען, אז די ,יאקארטע' האט זיך שפעטער געפונען צווישן די דערטרונקענע האלענדישע שיפן, וועלכע זענען דעם 22 פעברואר ארויסגעשוואומען פון דעם דאזיגן האפן, און זענען ביי די סצילי-אינזלען דערטרונקען געווארן.
ציריך. 1 מערץ (וואט). ,נייע ציריכער צייטונג' מעלדעט פון כריסטיאניע, אז דאס דייטשע אונטערוואסער-שיף, וואס איז ערשט דערטרונקען געווארן ביי קאמערפעסט, האט דערטרונקען 9 רוסישע שטארק-באוואפנטע שיפן, וואס רוסלאנד האט איינגעקויפט אין דרום-אמעריקע.
______________________________
צי וועט ווילסאן דערקלערן קריג?
וואשינגטאן. 1 מערץ (וואט). לויט דער אלגעמיינער איבערצייגונג, וועט דאס דערטרינקען די ,לאקאניע' בארייטנד צואיילן די טעטיקייט פון קאנגרעס. ספעציעלע קאמיסיעס פון פארלאמענט און קאנגרעס זענען פארנומען מיט אויסארבעטן א געזעץ-פראיעקט, וואס גיט דעם פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן ברייטע פולמאכטן אין פאל פון אן אינטערנאציאנלן סכסוך.
ראטערדאם. 1 מערץ (וואט). ,דער מאנטשעסטער גווארדיאן' פארזיכערט, אז אין גוט-אינפארמירטע אמעריקאנער קרייזן אין לאנדאן שמועסט מען, אז דער צופאל מיט דער ,לאקאניע' וועט נישט געבן ווילסאנ'ען קיין גרונט ארויסצוטרעטן. דער פרעזידענט וויל, אז גאנץ אמעריקע זאל שטיין אויף זיין זייט. ווען ער וואלט ערשט דערקלערט א קריג, וואלט א טייל אמעריקאנער אים געמאכט פארוואורפן, וואס ער נעמט-אן קריגערישע שריט צוליב אן ענגלישן דאמפער, אבער ווען אן אמעריקאנער דאמפער וואלט טארפעדירט ווערן, וואלט אפילו קיינער פון די פרידנס-אנהענגער אדער פון דייטשלאנד'ס גוטע פריינט נישט געהאט די העזה ארויסצוטרעטן געגן דעם נאציאנאלן געפיל.
____________________________________________________________________________________________
אזוי ווי דער טערמין, וואס איז געגעבן געווארן די נייטראלע שיפן, איז אין יענעם וואסער נאך נישט אריבער, האט מען דעם דאמפער געלאזט גיין, נאר מ'האט אים דרינגענד געראטן, ער זאל זיך אומקערן און פארלאזן דעם פארשפארטן געביט און פארן צו צפון און צו מזרח קיין האלאנד. אויסער דעם האט מען אים מיטגעגעבן א פלאן פון דעם דייטשן פארשפארטן געביט. אבער טראץ דער התראה איז דער דאמפער ווייטער געפארן אין דער ריכטונג צום קאנאל. די ,יאקארטע' איז דאן צוגעשוואומען צום ענגלישן האפן דארטמוט אדער פאלמוט. דער סוף דערפון איז געווען, אז די ,יאקארטע' האט זיך שפעטער געפונען צווישן די דערטרונקענע האלענדישע שיפן, וועלכע זענען דעם 22 פעברואר ארויסגעשוואומען פון דעם דאזיגן האפן, און זענען ביי די סצילי-אינזלען דערטרונקען געווארן.
ציריך. 1 מערץ (וואט). ,נייע ציריכער צייטונג' מעלדעט פון כריסטיאניע, אז דאס דייטשע אונטערוואסער-שיף, וואס איז ערשט דערטרונקען געווארן ביי קאמערפעסט, האט דערטרונקען 9 רוסישע שטארק-באוואפנטע שיפן, וואס רוסלאנד האט איינגעקויפט אין דרום-אמעריקע.
______________________________
צי וועט ווילסאן דערקלערן קריג?
וואשינגטאן. 1 מערץ (וואט). לויט דער אלגעמיינער איבערצייגונג, וועט דאס דערטרינקען די ,לאקאניע' בארייטנד צואיילן די טעטיקייט פון קאנגרעס. ספעציעלע קאמיסיעס פון פארלאמענט און קאנגרעס זענען פארנומען מיט אויסארבעטן א געזעץ-פראיעקט, וואס גיט דעם פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן ברייטע פולמאכטן אין פאל פון אן אינטערנאציאנלן סכסוך.
ראטערדאם. 1 מערץ (וואט). ,דער מאנטשעסטער גווארדיאן' פארזיכערט, אז אין גוט-אינפארמירטע אמעריקאנער קרייזן אין לאנדאן שמועסט מען, אז דער צופאל מיט דער ,לאקאניע' וועט נישט געבן ווילסאנ'ען קיין גרונט ארויסצוטרעטן. דער פרעזידענט וויל, אז גאנץ אמעריקע זאל שטיין אויף זיין זייט. ווען ער וואלט ערשט דערקלערט א קריג, וואלט א טייל אמעריקאנער אים געמאכט פארוואורפן, וואס ער נעמט-אן קריגערישע שריט צוליב אן ענגלישן דאמפער, אבער ווען אן אמעריקאנער דאמפער וואלט טארפעדירט ווערן, וואלט אפילו קיינער פון די פרידנס-אנהענגער אדער פון דייטשלאנד'ס גוטע פריינט נישט געהאט די העזה ארויסצוטרעטן געגן דעם נאציאנאלן געפיל.
____________________________________________________________________________________________
18 מערץ 1917
ניקאליי דער 2טער, דער לעצטער צאר
ראטערדאם, 16. (א ספעציעלע טעלעגראמע פון וואט). נאר-וואס האט מען דא דערהאלטן א ידיעה פון לאנדאן, אז אין פארלאמענט האט דער מיניסטער באגאר לאו געמאלדן, דאס דער רוסישער קייסער ניקאליי האט אבדיקירט (אראפ פון טראן).
אלס רעגענט איז פראקלאמירט געווארן קייסער ניקאליי'ס ברודער, דער גרויספירשט מיכאיל אלעקסאנדראוויטש.
שטאקהאלם, 16 (וואט). די היגע צייטונגען מעלדן, אז דער אויפגערעגטער המון האט דערהרגעט דעם אינערן-מיניסטער פראטאפאפאוו און דעם געוועזענעם פרעמיער-מיניסטער שטירמער.
אמשטערדאם, 16 (וואט). די רעוואלוציאנערן האבן אין פעטערבורג ארעסטירט פיל אנגעזעענע רעאקציאנערן. דער ווינטער-פאלאץ איז פאנומען דורך די רעוואלוציאנערן. די פראנצויזישע און ענגלישע באאפאכטער זענען געקומען אין פעטערבורג מיטן רעוואלוציאנערן דומע-קאמיטעט.
פון מאסקווע מעלדעט מען, אז די צווייטע הויפטשטאט האט זיך פאראייניקט צו די רעוואלוציאנערן אן בלוט-פארגיסונג.
דער גרויספירשט קיריל האט דערקלערט, אז ער גיט זיך איבער אין רשות פון דומע-קאמיטעט מיט ראדזיאנקא'ן. דער שעף פון גענעראל-שטאב האט דערלקערט, אז ער נעמט-אן די פארארדענונגען פון דער דומע. גענעראל ברוסילאוו האט דערקלערט, אז ער וועט דערפילן זיינע פליכטן בנוגע צום קייסער און פאטערלאנד.
טארעמיקין איז ארעסטירט. דער ערשטער און פירטער פאלק פון די דאנער קאזאקן האבן זיך פאראייניקט צו דער רעוואלוציע.
אין נאמען פון מיליטער-קאמיטעט האט ראדזיאנקא פונאנדערגעשיקט א מאניפעסט צו אלע קאמאנדירן פון דער ארמיי און פלאט אויף די רוסישע פראנטן מיט א אויפרוף צו פארהאלטן זיך רואיק און פירן ווייטער דעם קאמף געגן פיינט אין דער זעלבער צייט, וואס דער דערווייליגער קאמיטעט וועט אויפהאלטן די ארדענונג אין אינערליכן לאנד.
די רעוואלוציאנערן האבן שוין באשטימט א פראוויזארישע רעגירונג.
א מאניפעסט פון קייסער ניקאליי
פעטערבורג, 17 מערץ (וואט). די פעטערבורגער טעלעגראפן-אגענטור פארעפנטלעכט א קייסערליכן מאניפעסט אין וועלכן דער קייסער דערקלערט, אז כדי צו פארלייכטערן דעם פאלק צו פאראייניקן און ארגאניזירן אלע קרעפטן צו א שנעלן זיג, אין איינפארשטענדיקונג מיט דער דומע, אנטזאגט ער זיך פון קרוין. אום זיך נישט צו שיידן מיט זיין זייער געליבטן זון גיט ער איבער די קרוין דעם גרויספירשט מיכאיל אלעקסאנדראוויטש.
____________________________________________________________________________________________
אלס רעגענט איז פראקלאמירט געווארן קייסער ניקאליי'ס ברודער, דער גרויספירשט מיכאיל אלעקסאנדראוויטש.
שטאקהאלם, 16 (וואט). די היגע צייטונגען מעלדן, אז דער אויפגערעגטער המון האט דערהרגעט דעם אינערן-מיניסטער פראטאפאפאוו און דעם געוועזענעם פרעמיער-מיניסטער שטירמער.
אמשטערדאם, 16 (וואט). די רעוואלוציאנערן האבן אין פעטערבורג ארעסטירט פיל אנגעזעענע רעאקציאנערן. דער ווינטער-פאלאץ איז פאנומען דורך די רעוואלוציאנערן. די פראנצויזישע און ענגלישע באאפאכטער זענען געקומען אין פעטערבורג מיטן רעוואלוציאנערן דומע-קאמיטעט.
פון מאסקווע מעלדעט מען, אז די צווייטע הויפטשטאט האט זיך פאראייניקט צו די רעוואלוציאנערן אן בלוט-פארגיסונג.
דער גרויספירשט קיריל האט דערקלערט, אז ער גיט זיך איבער אין רשות פון דומע-קאמיטעט מיט ראדזיאנקא'ן. דער שעף פון גענעראל-שטאב האט דערלקערט, אז ער נעמט-אן די פארארדענונגען פון דער דומע. גענעראל ברוסילאוו האט דערקלערט, אז ער וועט דערפילן זיינע פליכטן בנוגע צום קייסער און פאטערלאנד.
טארעמיקין איז ארעסטירט. דער ערשטער און פירטער פאלק פון די דאנער קאזאקן האבן זיך פאראייניקט צו דער רעוואלוציע.
אין נאמען פון מיליטער-קאמיטעט האט ראדזיאנקא פונאנדערגעשיקט א מאניפעסט צו אלע קאמאנדירן פון דער ארמיי און פלאט אויף די רוסישע פראנטן מיט א אויפרוף צו פארהאלטן זיך רואיק און פירן ווייטער דעם קאמף געגן פיינט אין דער זעלבער צייט, וואס דער דערווייליגער קאמיטעט וועט אויפהאלטן די ארדענונג אין אינערליכן לאנד.
די רעוואלוציאנערן האבן שוין באשטימט א פראוויזארישע רעגירונג.
א מאניפעסט פון קייסער ניקאליי
פעטערבורג, 17 מערץ (וואט). די פעטערבורגער טעלעגראפן-אגענטור פארעפנטלעכט א קייסערליכן מאניפעסט אין וועלכן דער קייסער דערקלערט, אז כדי צו פארלייכטערן דעם פאלק צו פאראייניקן און ארגאניזירן אלע קרעפטן צו א שנעלן זיג, אין איינפארשטענדיקונג מיט דער דומע, אנטזאגט ער זיך פון קרוין. אום זיך נישט צו שיידן מיט זיין זייער געליבטן זון גיט ער איבער די קרוין דעם גרויספירשט מיכאיל אלעקסאנדראוויטש.
____________________________________________________________________________________________
דער רעגענטן-ראט צום פוילישן פאלק:
7 אקטאבער 1918
די גרויסע שעה אויף וועלכער דאס גאנצע פוילישע פאלק האט געווארט מיט באגער האט געשלאגן.
עס דערנענטערט זיך דער שלום און צוזאמען מיט אים די פארוויקליכונג פון די קיינמאל נישט פארעלטערטע שטרעבונגען פון פוילישן פאלק צו א פולקומער זעלבסטשטענדיקייט.
אין דער שטונדע איז דער ווילן פון פוילישן פאלק א דייטליכע, פעסטע און איינהייטליכע.
שפירנדיק דעם ווילן און שטיצנדיק אויף אים דעם אויפרוף, שטעלן מיר זיך אויפן גרונט פון די אלגעמיינע שלום-פרינציפן, וואס זענען אויסגעדריקט געווארן דורך דעם פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן, אין וועלכע זענען איצט אנגענומען געווארן דורך דער גאנצער וועלט אלס א גרונט צו איינארדענען א נייע צוזאמענלעבונג פון די פעלקער.
אין דער באציאונג צו פוילן פירן די פרינציפן צו שאפן א זעלבסטשטענדיקע מלוכה, וועלכע נעמט-ארום אלע פוילישע קאנטן מיט א צוטריט צום ים מיט א פאליטישער און ווירטשאפטליכער זעלבסטשטענדיקייט, ווי אויך א טעריטאריאלע אומבארירבארקייט, וואס עס וועט גאראנטירט ווערן דורך אינטערנאציאנאלע אפמאכן.
אום צו פארווירקלעכן דאס פראגאם מוז דאס פוילישע פאלק, ווי איין מאן ארויסטרעטן און אנשטרענגן אלע קרעפטן, אז זיין ווילן זאל פארשטאנען און אנערקענט ווערן דורך דער גאנצער וועלט.
צו דעם צוועק באשליסן מיר:
1. פונאנדערלאזן דעם מלוכה-ראט;
2. גרינדן א נייע רעגירונג, וואס זאל צוזאמענגעשטעלט ווערן פון די ברייטסטע פאלקס-שיכטן און פאליטישע ריכטונגען;
3. ארויפלייגן אויף דער רעגירונג א פליכט אויסצוברייטן געמיינזאם מיט די פארשטייער פון די פאליטישע גרופן א וואל-געזעץ צום פוילישן סיים, געשטיצט אויף ברייטע דעמאקראטישע יסודות און דעם אוסטאוו צו שטעלן, באשטעטיקן און פארעפנטלעכן דעם רעגענטן-ראט אמשפעטסטנס אין פארלויף פון א מאנאט;
4. נאכדעם תכף צוזאמענרופן דעם סיים און איבערגעבן אין זיין רשות די ווייטערע איינריכטונג פון דער העכסטער מלוכה-מאכט, אין די הענט פון וועלכער דער רעגענטן-ראט, אין איינשטימונג מיט דער אפגעגעבענער שבועה, איבערגעבן זיין מאכט.
פאליאקן! איצט געפינט זיך אונזער שיקזאל אין באדייטנדער מאס אין אונזערע הענט. לאמיר ארויסווייזן, אז מיר זענען ווערט די גרויסע האפענונגען, וועלכע האבן העכער הונדערט יאר געטראגן אין זיך צווישן פארפאלגונגען און צרות אונזערע עלטערן. זאל אנטשוויגן ווערן אלץ, וואס קען אונז קעגנזייטיק פונאנדערטיילן און זאל זיך לאנג הערן איין גרויסע שטימע: פאראייניקטע זעלבסטשטענדיקע פוילן.
אלכסנדר קאקאווסקי
יאזעף אסטראווסקי
זדז. ליובאמירסקי
פרעמיער-מיניסטער יאן קוכארזשעווסקי
*היינט-צו-טאג געדענקט מען ניט, אז ביז 1918 איז פוילן געווען א טייל פון דער רוסישער אימפעריע.
____________________________________________________________________________________________
עס דערנענטערט זיך דער שלום און צוזאמען מיט אים די פארוויקליכונג פון די קיינמאל נישט פארעלטערטע שטרעבונגען פון פוילישן פאלק צו א פולקומער זעלבסטשטענדיקייט.
אין דער שטונדע איז דער ווילן פון פוילישן פאלק א דייטליכע, פעסטע און איינהייטליכע.
שפירנדיק דעם ווילן און שטיצנדיק אויף אים דעם אויפרוף, שטעלן מיר זיך אויפן גרונט פון די אלגעמיינע שלום-פרינציפן, וואס זענען אויסגעדריקט געווארן דורך דעם פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן, אין וועלכע זענען איצט אנגענומען געווארן דורך דער גאנצער וועלט אלס א גרונט צו איינארדענען א נייע צוזאמענלעבונג פון די פעלקער.
אין דער באציאונג צו פוילן פירן די פרינציפן צו שאפן א זעלבסטשטענדיקע מלוכה, וועלכע נעמט-ארום אלע פוילישע קאנטן מיט א צוטריט צום ים מיט א פאליטישער און ווירטשאפטליכער זעלבסטשטענדיקייט, ווי אויך א טעריטאריאלע אומבארירבארקייט, וואס עס וועט גאראנטירט ווערן דורך אינטערנאציאנאלע אפמאכן.
אום צו פארווירקלעכן דאס פראגאם מוז דאס פוילישע פאלק, ווי איין מאן ארויסטרעטן און אנשטרענגן אלע קרעפטן, אז זיין ווילן זאל פארשטאנען און אנערקענט ווערן דורך דער גאנצער וועלט.
צו דעם צוועק באשליסן מיר:
1. פונאנדערלאזן דעם מלוכה-ראט;
2. גרינדן א נייע רעגירונג, וואס זאל צוזאמענגעשטעלט ווערן פון די ברייטסטע פאלקס-שיכטן און פאליטישע ריכטונגען;
3. ארויפלייגן אויף דער רעגירונג א פליכט אויסצוברייטן געמיינזאם מיט די פארשטייער פון די פאליטישע גרופן א וואל-געזעץ צום פוילישן סיים, געשטיצט אויף ברייטע דעמאקראטישע יסודות און דעם אוסטאוו צו שטעלן, באשטעטיקן און פארעפנטלעכן דעם רעגענטן-ראט אמשפעטסטנס אין פארלויף פון א מאנאט;
4. נאכדעם תכף צוזאמענרופן דעם סיים און איבערגעבן אין זיין רשות די ווייטערע איינריכטונג פון דער העכסטער מלוכה-מאכט, אין די הענט פון וועלכער דער רעגענטן-ראט, אין איינשטימונג מיט דער אפגעגעבענער שבועה, איבערגעבן זיין מאכט.
פאליאקן! איצט געפינט זיך אונזער שיקזאל אין באדייטנדער מאס אין אונזערע הענט. לאמיר ארויסווייזן, אז מיר זענען ווערט די גרויסע האפענונגען, וועלכע האבן העכער הונדערט יאר געטראגן אין זיך צווישן פארפאלגונגען און צרות אונזערע עלטערן. זאל אנטשוויגן ווערן אלץ, וואס קען אונז קעגנזייטיק פונאנדערטיילן און זאל זיך לאנג הערן איין גרויסע שטימע: פאראייניקטע זעלבסטשטענדיקע פוילן.
אלכסנדר קאקאווסקי
יאזעף אסטראווסקי
זדז. ליובאמירסקי
פרעמיער-מיניסטער יאן קוכארזשעווסקי
*היינט-צו-טאג געדענקט מען ניט, אז ביז 1918 איז פוילן געווען א טייל פון דער רוסישער אימפעריע.
____________________________________________________________________________________________
,היינט' באריכטעט דעם 12טן נאוועמבער 1918 וועגן סוף פון ,גרויסן קריג' מיט איין טאג פריער:
פארברידערונג פון די ארמייען.
אומרוען אין ענגלאנד. - ענגלישער פלאט אין קיל. -
מבטל געמאכט די וואפן-שטילשטאנדס-באדינגונגען
וואל סטריט, נ"י, 11 נאוועמבער 1918
א פונקען-דעפעשע פון בערלין:
דייטשע, פראנצויזישע און ענגלישע סאלדאטן האבן אויפן מערב געשלאסן ברודערשאפט. די וואפן-שטילשטאנס-באדינגונען זענען בטל.
אין קיל איז געווען א טייל פון ענגלישן פלאט. צווישן די דייטשע און ענגלישע מאטראזן איז פארגעקומען א פארברידערונג. דער ענגלישער פלאט איז ווידער אפגעפארן און מען מעלדעט וועגן אומרוען אין ענגלאנד.
דאס דייטשע מיליטער ווערט גערופן צו רו און ארדענונג, ווייל די רעגירונג שטיצט די באשטרעבונגען פון דער ארמיי.
___________
פילסוקסקי הויפט-קאמאנדיר פון פוילישן מיליטער - פרייער צוטרוי צו פוילן פאר דער קאאליציע - סאלדאטן-ראט אויפן פראנט - דייטש-עסטערייך א רעפובליק - די אבדיקאציע פון קייסער קארל - קיין שלום מיט א באלשעוויסטישן דייטשלאנד - הינדענבורג מיט דער נייער רעגירונג.
____________________________________________________________________________________________
אידישע געלטער באנוצט פאר אנטיסעמיטישע צוועקן
1 יאנואר 1922
ווין (י.ק.ב.) עס ווערט דא איבערגעגעבן, אז אין משך פון לעצטן יאר און היינטיגן יאר האט דער בירגער-מייסטער פון בודאפעסט באקומען בערף 21 מיליאן קראנען אלס ביישטייערונג פון דער יידישער קהילה פאר די ארעמע פון דער שטאט און וואס האט געזאלט אויסגעטיילט ווערן אן אונטערשיד פון ראסע. מען דערוויסט זיך איצט אבער, אז די אלע געלטער זענען פונאנדערגעטיילט געווארן אויף אזא אופן, אז קיין שום איד האט גארנישט באקומען און דאס געלט איז פארנוצט געווארן אויף אנטיסעמיטישע צוועקן.
די ווינער ,מארגענצייטונג' פארעפנטלעכט אנ'ארטיקל, אין וועלכן זי פרעגט פארוואס די אונגארישע אידן האבן געשיקט א דעלעגאציע קיין אמעריקע, כדי צונויפצוזאמלען דארט געלט בעת מיליאנען, וואס געהערן צו דער אידישער קהילה ווערן באנוצט פאר אנטיסעמיטישע צוועקן.
* * *
די ווינער ,מארגענצייטונג' פארעפנטלעכט אנ'ארטיקל, אין וועלכן זי פרעגט פארוואס די אונגארישע אידן האבן געשיקט א דעלעגאציע קיין אמעריקע, כדי צונויפצוזאמלען דארט געלט בעת מיליאנען, וואס געהערן צו דער אידישער קהילה ווערן באנוצט פאר אנטיסעמיטישע צוועקן.
* * *
די אימיגראצע קיין אמעריקע
א נייער געזעץ-פראיעקט
וואשינגטאן - דאס ארבעטס-מיניסטעריום האט אריינגעטראגן אין קאנגרעס א נייעם געזעץ-פראיעקט, לויט וועלכן ס'וועלן אריינגעלאזן ווערן אין די פאראייניקטע שטאטן יעדן מאנאט א געוויסע צאל אימיגראנטן איבער דער ,קוואטא', אבער זיי זאלן אריינגערעכנט ווערן אין דער ,קוואטא' פון קומענדן מאנאט. די צאל פון די אימיגראנטן, וואס וועלן אריינגעלאזן ווערן פארויס, וועו באשטימט ווערן פאר יעדן לאנד באזונדער. די טעג וועט ,דער רעגירונגס-קאמיטעט פאר אימיגראציע' אנהויבן א פארהער וועגן דעם נייעם ביל. מען דערווארט, אז ,היאס' וועט שיקן אייגענע דעלעגאטן צום פרעמיער, וואס וועלן פאדערן, אז די 3% נארמע זאל געענדערט ווערן. צום פארהער ווערט אויך דערווארט דער באקאנטער אידישער עסקן לואיס מארשאל.
לויט מיר דערוויסן זיך, וועט אויך ה' לואיס מארשאל זיך ווענדן צו דער רעגירונג מיט א ביטע נישט צוריקצושיקן די פארהאלטענע אידישע עמיגראנטן פון עליס-איילאנד. ווי באוואוסט, האלטן א סך אימיגראנטן פון פוילן און יוגאסלאוויע צוריקגעשיקט צו ווערן, ווייל די ,קוואטא' פון די דערמאנטע ליסטעס זענען איבערגעפילט.
____________________________________________________________________________________________
לויט מיר דערוויסן זיך, וועט אויך ה' לואיס מארשאל זיך ווענדן צו דער רעגירונג מיט א ביטע נישט צוריקצושיקן די פארהאלטענע אידישע עמיגראנטן פון עליס-איילאנד. ווי באוואוסט, האלטן א סך אימיגראנטן פון פוילן און יוגאסלאוויע צוריקגעשיקט צו ווערן, ווייל די ,קוואטא' פון די דערמאנטע ליסטעס זענען איבערגעפילט.
____________________________________________________________________________________________
ווייננאכט-ווענדונג פון קארדינאל קאקאווסקי
וועגן מארד פון מלוכה-פרעזידענט
24 דעצעמבער 1922
דער ווארשעווער ארציביסקופ קארדינאל קאקאווסקי האט ארויסגעגעבן א בריוו צו די גלויביקע, וועלכער וועטהיינט, אין טאג פון ווייננאכט-חגא, פארגעלעזן ווערן אין אלע קאטוילישע קירכעס אין ווארשוי.
קארדינאל קאקאווסקי דריקט-אויס אין בריוו באדויערן, וואס אין דער גאנצער וועלט הערשן נאך די נאך-מלחמהדיקע אומארדענונג און מהומות. אבער בירגער-מלחמות זענען ערגער ווי מלחמות צווישן די פעלקער.
די געשעענישן פון די לעצטע חדשים ווייזן, ווי ווייט עס איז אין פוילן צו א היימישן שלום. א געפאר הענגט איבערן לאנד. דערצו איז געשען ביי אונז אן אומדערהערט פארברעכן, וואס עס איז נאך קיינמאל נישט געווען זינט פוילן איז פוילן – מען האט דערהרגעט דעם הויפט פון דער מלוכה.
קארדינאל קאקאווסקי רופט צו שלום און אחרות און דערמאנט, אז מחלוקתן און רייסערייען קאנען אומברענגען די מלוכה. ער ווייזט-אן, אז דעם פאלק דראט ווייטערדיקע קנעכטשאפט, אויב עס וועט זיך נישט אפטרייסלען פון זיין פארבלענדונג.
,אחרות איז דער יסוד פון יעדער קראפט און לעבנס-פעאיקייט, שלום איז דער באדינג פון פאלקס-גליק, אכטונג בנוגע דער מאכט איז דער יסוד פון קיום פון דער מלוכה'.
____________________________________________________________________________________________
קארדינאל קאקאווסקי דריקט-אויס אין בריוו באדויערן, וואס אין דער גאנצער וועלט הערשן נאך די נאך-מלחמהדיקע אומארדענונג און מהומות. אבער בירגער-מלחמות זענען ערגער ווי מלחמות צווישן די פעלקער.
די געשעענישן פון די לעצטע חדשים ווייזן, ווי ווייט עס איז אין פוילן צו א היימישן שלום. א געפאר הענגט איבערן לאנד. דערצו איז געשען ביי אונז אן אומדערהערט פארברעכן, וואס עס איז נאך קיינמאל נישט געווען זינט פוילן איז פוילן – מען האט דערהרגעט דעם הויפט פון דער מלוכה.
קארדינאל קאקאווסקי רופט צו שלום און אחרות און דערמאנט, אז מחלוקתן און רייסערייען קאנען אומברענגען די מלוכה. ער ווייזט-אן, אז דעם פאלק דראט ווייטערדיקע קנעכטשאפט, אויב עס וועט זיך נישט אפטרייסלען פון זיין פארבלענדונג.
,אחרות איז דער יסוד פון יעדער קראפט און לעבנס-פעאיקייט, שלום איז דער באדינג פון פאלקס-גליק, אכטונג בנוגע דער מאכט איז דער יסוד פון קיום פון דער מלוכה'.
____________________________________________________________________________________________
די ווייטערדיקע אבלאווע אויף וואלוטע-הענדלער אין ווארשע
22 יוני 1923
אין דער נאכט פון מיטוואך אויף דאנערשטאג און נעכטן א גאנצן טאג איז ווידער פארגעזעצט געווארן דאס גרויסע געיעג נאך די וואלוטע-הענדלער. עס זענען געמאכט געווארן נייע רעוויזיעס אין א רייע הייזער און עס זענען ווידער ארעסטירט געווארן צענדליגער פערזאנען. די רעוויזיעס האבן געגעבן נאך א קלענערן רעזולטאט ווי אין ערשטן טאג. אין די רעווידירטע וואוינונגען האט מען נישט געפונען קיינע וואלוטעס. פיל פון די געזוכטע פערזאנען זענען נישט געווען אין ווארשע.
באזונדערס גרויסע אבלאוועס זענען נעכטן געמאכט געווארן אויף אייניגע רעסטאראנען, וואו מען האט געזוכט די פארזאמלונגען פון דער שווארצער בערזע. אזעלכע אבלאוועס זענען געמאכט געווארן אין האטעל-רעסטאראנען ,פאלאניא' ביי קאמאדעני'ן און אויך אין ,באלוגטש' אויף נאלעווקי.
פון צווישן די ארעסטירטע אין ערשטן טאג פון די אבלאוועס זענען אנגעקלאגט געווארן אין געריכט פאר באשעפטיגן זיך אן א דערלויבעניש מיט וואלוטע-אפעראציעס פאלגנדן ניין פערזאן: ראדזאנאוויטש, אברהם טאווטערמאן, וולאדיסלאוו ווערטויט, זעליג שאפירא, עבעל דזנאיעווסקי, מרדכי וויינגארטן, יצחק ראדעצקי, זעליג לוריע און חיים פינקלשטיין. 5 פון די ארעסטירטע זענען באפרייט געווארן; די איבעריגע האט מען איבערגעשיקט צו דער דיספאזיציע פון אויספארשונגס-ריכטער.
____________________________________________________________________________________________
באזונדערס גרויסע אבלאוועס זענען נעכטן געמאכט געווארן אויף אייניגע רעסטאראנען, וואו מען האט געזוכט די פארזאמלונגען פון דער שווארצער בערזע. אזעלכע אבלאוועס זענען געמאכט געווארן אין האטעל-רעסטאראנען ,פאלאניא' ביי קאמאדעני'ן און אויך אין ,באלוגטש' אויף נאלעווקי.
פון צווישן די ארעסטירטע אין ערשטן טאג פון די אבלאוועס זענען אנגעקלאגט געווארן אין געריכט פאר באשעפטיגן זיך אן א דערלויבעניש מיט וואלוטע-אפעראציעס פאלגנדן ניין פערזאן: ראדזאנאוויטש, אברהם טאווטערמאן, וולאדיסלאוו ווערטויט, זעליג שאפירא, עבעל דזנאיעווסקי, מרדכי וויינגארטן, יצחק ראדעצקי, זעליג לוריע און חיים פינקלשטיין. 5 פון די ארעסטירטע זענען באפרייט געווארן; די איבעריגע האט מען איבערגעשיקט צו דער דיספאזיציע פון אויספארשונגס-ריכטער.
____________________________________________________________________________________________
מוסאליני'ס טאכטער זאל ווערן די קינפטיקע קעניגן פון איטאליע
25 יוני 1926
עדע מוסאליני אויף איר חתונה
לאנדאן, 24 (פר). ,דעילי העראלד' מעלדעט פון רוים, אז מוסאליני פלאנט זיך משדך צו זיין מיטן איטאליענישן קעניג. ער וויל אויסגעבן זיין טאכטער עדע פארן אינטאליענישן קרוינפרינץ הומבערט. דער קרוינפרינץ איז ביז דא נישט לאנג געווען א פארביסענער קעגנער פון פאשיזם, אבער לעצטנס האט ער געענדערט זיינע איבערצייגונען און איז געווארן מוסאליני'ס א הייסער אנהענגער. – מען זאגט, אז דער קעניג וויקטאר עמאנועל איז שוין מסכים אויף דעם שדוך.
____________________________________________________________________________________________
צוליב דער פארשפרייטונג פון די ראדיא-אפאראטן און צוליב דעם אלץ-וואקסנדן אינטערעס צום ראדיא בכלל, וואס האט שוין איצט אזא איינפלוס אויף אלע געביטן פון אונזער לעבן און וועט אין דער גאר נאענטער צוקונפט געוויס מאכן די גרעסטע איבערקערעניש, וואס וועלכע עס איז דערפינדונג האט ווען עס איז געמאכט אין דער געשיכטע פון דער מענשהייט, האבן מיר באשלאסן צוצוגעבן צו איינעם פון די נאענסטע נומערן פון ,היינט'
א ספעציעלע ראדיא-ביילאגע אונטערן נאמען:
,די וואונדער פון ראדיא'
אין דער ביילאגער, וואס ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך א פאכמאן, וועלן אריינקומען פאפולערע ארטיקלען איבער דער געשיכטע פון אנטוויקלונג פון ראדיא. אויפקלערונגען וועגן קראפט פון ראדיא, וועגן די ראדיא-אפאראטן, באשרייבונגען פון די גרעסטע ראדיא-סטאנציעס, פלענער און פאנטאויעס וועגן צוקונפט פון ראדיא אא"וו.
דעצעמבער 17 1926
____________________________________________________________________________________________
א ספעציעלע ראדיא-ביילאגע אונטערן נאמען:
,די וואונדער פון ראדיא'
אין דער ביילאגער, וואס ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך א פאכמאן, וועלן אריינקומען פאפולערע ארטיקלען איבער דער געשיכטע פון אנטוויקלונג פון ראדיא. אויפקלערונגען וועגן קראפט פון ראדיא, וועגן די ראדיא-אפאראטן, באשרייבונגען פון די גרעסטע ראדיא-סטאנציעס, פלענער און פאנטאויעס וועגן צוקונפט פון ראדיא אא"וו.
דעצעמבער 17 1926
____________________________________________________________________________________________
דער קאטאסטראפאלער קראך אויף דער ניו-יארקער בערזע
העכער 50,000 מענשן זענען רואינירט געווארן
,היינט', מאנטאג, 28 אקטאבער 1929
די ניו-יארקער בערזע אויף וואל-סטריט דעם טאג פון דעם קראך
ניו-יארק (א. וו.) - די פאניק אויף דער היגער בערזע נעמט-אן קאטאסטראפאלע פארמען. די בעסע האט זיך פארוואנדלט אין א קראך, וואס אזעלכער איז שוין יארן-לאנג נישט נאטירט געווארן. די שאדנס אויף דער בערזע ווערן געשאצט פון 6 ביז 8 מיליארד דאלאר. פיל בענק שטייען צוליב דעם קראך אויפן ראנד פון חורבן. אין די פינאנץ-קרייזן פארזיכערט מען פונדעסטוועגן, אז ביז איצט איז נאך קיין באנק-אינסטיטוציע נישט אזוי באדראט, אז זי זאל דארפן זיך דערקלערן אלס באנקראט.
לאנדאן (ספעציעל) – פון ניו-יארק מעדלעט מען, אז פון דעם גרויסן בערזע-קראך זענען רואינירט געווארן העכער 50 טויזנט מענשן.
____________________________________________________________________________________________
לאדזש שלאגט א רעקארד אין פרט פון מאנגל אין וואוינונגען. - אנ'ערך 100,000 מענשן נויטיקן זיך אין דירות. -
ווי אזוי דער מאגיסטראט און די פאבריקאנטן באקעמפן דעם דירות-הונגער. - אויפן וועג צו ,גרויס-לאדזש'. -
די אידישע קרעדיט-קאאפעראציע אנטוויקלט זיך
פון אונזער לאדזשער קארעספאנדענט
28 יוני 1928
לאדזש בויט זיך פונאנדער אין א גאר ברייטן אומפאנג. בארעכטיגט איז זי אוודאי דערצו. דער דירות-הונגער פילט זיך דא באזונדערס שטארק. א שטאט מיט קרוב א 600,000-קעפיגע באפעלקערונג האט סך-הכל 13,600 וואוין-בנינים (צוזאמען מיט אפיצינעס). פון זיי האבן אנ'ערך 1,000 הייזער בלויז 1-שטוביגע דירות. און ווי אזוי ס'זעען-אויס די דאזיגע ,דירות'! א גרויסער טייל פון זיי זענען פשוט פינצטערע און נאסע לעכער. די גרויסע דירות-נויט אין לאדזש ווערט אמבולטסטן אילוסטרירט דורך דער פאלגנדער ציפער: ס'זענען דא פאראן 10,000 דירות, צו 1 צימער יעדע, אין וועלכער ס'וואוינען צו 10-7 פערזאן. לאדזש האט אין דעם פרט געשלאגן א רעקארד איבער גאנץ אייראפע. ווען אין מערב-אייראפע באטרעפן 1-שטוביגע דירות 2-1%, אין פויזן – 11%, אין לעמבערג – 30%, אין ווארשע – 42%, - באטרעפן זיי אין לאדזש גאנצע 70%!
ס'איז דעריבער נישט קיין וואונדער, וואס אין לאדזש דוקא ווערט די בוי-אקציע געפירט אויף א פרייען מאסנשטאב. די פריוואטע בוי-אונטערנעמער ווייזן-ארויס א בארייטנדע רירעוודיגקייט. לעצטנס באמיען זיי זיך אפילו צוצוציען פאר דער בוי-אקציע אויסלענדישע קאפיטאלן. אבער א אימפאנירנדע, ממש רירעוודיגקייט ווייזן-ארויס אויפן בוי-געביט די געזעלשאפטלעכע פאקטארן, אין דער ערשטער רייע – דער מאגיסטראט.
דער לאדזשער סאציאליסטישער מאגיסטראט איז, לויטן מוסטער פון דער ווינער זעלבסטפארוואלטונג, צוגעטראטן צו דער פארווירקליכונג פון א ריזיגן בוי-פלאן. נאך אין משך פון דעם לויפנדן יאר זאלן פארטיג ווערן 35 מאדערן-איינגעריכטעטע 3-שטאקיגע הייזער-בלאקן, וועלכע וועלן אנטהאלטן 3,000 דירות. די רעאליזירונג פון דאזיגן פלאן וועט, אמת, אפקאסטן 30 מיליאן זל. אבער דאס ווערק וועט ברענגען ממש א ישועה פאר טויזנטע דאכלאזע.
אבער נישט נאר די סאציאליסטן ווייזן-ארויס א חוש פאר באקעמפן דעם דירות-הונגער. אויך די אינדוסטריעלער ווילן ווייזן, אז די נויט פון די היימלאזע איז זיי נאענט. די גרעסטע לאדזשער פאבריקאנטן: שייבלער, נייער, אסער און קערנברויט האבן געגרינדעט א ספעציעלע אקציען-געזעלשאפט מיט א גרונט-קאפיטאל פון 500,000 זל. מיטן צוועק צו בויען מאדערנע ארבעטער-הייזלעך, בכדי זיי שפעטער צו קויפן און צו פארפאכטן דאכלאזע ארבעטער.
עס ווילט זיך האפן, אז פון די ביידע בוי-אקציעס וועלן אויך א סך דאכלאזע אידן קאנען געהאלפן ווערן. הגם... יעדנפאלס אבער וואלט געווען א יושר, אז די נאציאנאל-געשטימטע אידישע פאבריקאנטן זאלן א טראכט טון וועגן אנ'ענליכער בוי-אקציע, ווי די אויבנדערמאנטע פון די ח"ה: שייבלער, אסער און קערנקרויט (די ביידע זענען אסימילירט), ווייל פון דער לעצטער וועט מסתמא דער אידישער ארבעטס-מענש קנאפ-וואס געניסן...
* * *
אבער לאדזש ווערט אויך עקספאנסיוו אין אנ'אנדער ריכטונג. די שטאט וויל זיך רעגולירן, וויל באקומען מער שטח, מער לופט און זון. לאדזש וויל זיך פארברייטערן, וויל ארויסגיין פון איר ביז-איצטיגער שטייג, וואס חרגעט איר אוועק יעדן גרויסשטאטישן שוואונג. דער שטאט-ראט האט שוין ארויסגעגעבן א לאזונג: גרויס-לאדזש, און האט באשטימט א ספיציעלע קאמיסיע אויף אויסצוארבעטן א געהעריגן פלאן פון דער גרויס-שטאט, דורך פאראייניגן מיט לאדזש די שכנותדיגע גמינעס: ראדאגאשץ, גאראסאלגא, לאנעווניקי, ברום, באיני און אפילו די שטאט רודא-פאביאניצקא. די פאראינטעריסירטע גמינעס, וועלכע ווערן אנגעפירט הויפטזעכלעך דורך עגרעקעס, איז אבער נישט געפעלן געווארן. צופיל אונטערליגן דעם לאדזשער סאציאליסטישן מאגיסטראט איז פאר זיי נישט קיין עסק, און דערצו האבן זיי מורא פאר גרעסערע שטייערן, פארטיידיגן זיי זיך טאקע ענערגיש פאר דער ,אינקארפאראציע'. דער ענין פלאנטערט זיך דעריבער. אבער סוף-כל-סוף וועט לאדזש נאר בקרוב איינשלינגען די שכנותדיגע ,מלוכהלעך'. גרויס-לאדזש ווערט א ווירקלעכקייט.
* * *
די לאדזשער קרעדיט-קארפאראציע ווערט בארייכערט מיט נאך א באנק-אינסטיטוציע, וואס פארשפרעכט צו ווערן א חשובער פינאנציעלער פאקטאר פאר א ברייטערן קרייז פון דער אידישער באפעלקערונג. דאס איז די ליי-און-שפאר-קאסע פון דער ארבעטנדער אינטעליגענץ (סיענקעוויטשא 5-3), וועלכע עקזיסטירט אפילו שוין מער ווי א יאר, וואס איז אבער ערשט איצט אויפגענומען געווארן אין פארבאנד פון די אידישע קאאפעראטיווע געזעלשאפטן אין פוילן. די דאזיגע קאסע, וואס ווערט אנגעפירט דורך די ח"ה: ד"ר א. טארטאקאווער, מנחם ראזענבלום, ד"ר ש. ריגער און ד"ר ג. פרידשטיין, ווערט איצט פארוואנדלט אין א פאלקס-באנק. דער אומשטאנד, וואס דער קערן פון דער דאזיגער אינסטיטוציע באשטייט פון דער אינטעליגענץ, צווישן וועלכער עס זענען פאראן א סך איבערגעגעבענע קאאפעראטארן, זיכערט דער באנק נישט נאר א גוטע פינאנציעלע, נאר אויך אנ'ערשטקלאסיגע ערציעריש-קאאפעראטיווע אנטוויקלונג.
אין לאדזש, וואו די באדערפעניש פון ביליגע קרעדיטן איז זייער שטארק און וואו די קרעדיט-קאאפעראציע איז דוקא שוואכער אנטוויקלט ווי אין אנדערע געגענטן אין לאנד (סך-הכל געהערן צו די אידישע קאאפעראטיווע אינסטיטוציעס אין דער לאדזשער וואיעוואורזטווא 15,000 פערזאן), וועט די נייע פאלקס-באנק זייער צונוץ קומען.
____________________________________________________________________________________________
ס'איז דעריבער נישט קיין וואונדער, וואס אין לאדזש דוקא ווערט די בוי-אקציע געפירט אויף א פרייען מאסנשטאב. די פריוואטע בוי-אונטערנעמער ווייזן-ארויס א בארייטנדע רירעוודיגקייט. לעצטנס באמיען זיי זיך אפילו צוצוציען פאר דער בוי-אקציע אויסלענדישע קאפיטאלן. אבער א אימפאנירנדע, ממש רירעוודיגקייט ווייזן-ארויס אויפן בוי-געביט די געזעלשאפטלעכע פאקטארן, אין דער ערשטער רייע – דער מאגיסטראט.
דער לאדזשער סאציאליסטישער מאגיסטראט איז, לויטן מוסטער פון דער ווינער זעלבסטפארוואלטונג, צוגעטראטן צו דער פארווירקליכונג פון א ריזיגן בוי-פלאן. נאך אין משך פון דעם לויפנדן יאר זאלן פארטיג ווערן 35 מאדערן-איינגעריכטעטע 3-שטאקיגע הייזער-בלאקן, וועלכע וועלן אנטהאלטן 3,000 דירות. די רעאליזירונג פון דאזיגן פלאן וועט, אמת, אפקאסטן 30 מיליאן זל. אבער דאס ווערק וועט ברענגען ממש א ישועה פאר טויזנטע דאכלאזע.
אבער נישט נאר די סאציאליסטן ווייזן-ארויס א חוש פאר באקעמפן דעם דירות-הונגער. אויך די אינדוסטריעלער ווילן ווייזן, אז די נויט פון די היימלאזע איז זיי נאענט. די גרעסטע לאדזשער פאבריקאנטן: שייבלער, נייער, אסער און קערנברויט האבן געגרינדעט א ספעציעלע אקציען-געזעלשאפט מיט א גרונט-קאפיטאל פון 500,000 זל. מיטן צוועק צו בויען מאדערנע ארבעטער-הייזלעך, בכדי זיי שפעטער צו קויפן און צו פארפאכטן דאכלאזע ארבעטער.
עס ווילט זיך האפן, אז פון די ביידע בוי-אקציעס וועלן אויך א סך דאכלאזע אידן קאנען געהאלפן ווערן. הגם... יעדנפאלס אבער וואלט געווען א יושר, אז די נאציאנאל-געשטימטע אידישע פאבריקאנטן זאלן א טראכט טון וועגן אנ'ענליכער בוי-אקציע, ווי די אויבנדערמאנטע פון די ח"ה: שייבלער, אסער און קערנקרויט (די ביידע זענען אסימילירט), ווייל פון דער לעצטער וועט מסתמא דער אידישער ארבעטס-מענש קנאפ-וואס געניסן...
* * *
אבער לאדזש ווערט אויך עקספאנסיוו אין אנ'אנדער ריכטונג. די שטאט וויל זיך רעגולירן, וויל באקומען מער שטח, מער לופט און זון. לאדזש וויל זיך פארברייטערן, וויל ארויסגיין פון איר ביז-איצטיגער שטייג, וואס חרגעט איר אוועק יעדן גרויסשטאטישן שוואונג. דער שטאט-ראט האט שוין ארויסגעגעבן א לאזונג: גרויס-לאדזש, און האט באשטימט א ספיציעלע קאמיסיע אויף אויסצוארבעטן א געהעריגן פלאן פון דער גרויס-שטאט, דורך פאראייניגן מיט לאדזש די שכנותדיגע גמינעס: ראדאגאשץ, גאראסאלגא, לאנעווניקי, ברום, באיני און אפילו די שטאט רודא-פאביאניצקא. די פאראינטעריסירטע גמינעס, וועלכע ווערן אנגעפירט הויפטזעכלעך דורך עגרעקעס, איז אבער נישט געפעלן געווארן. צופיל אונטערליגן דעם לאדזשער סאציאליסטישן מאגיסטראט איז פאר זיי נישט קיין עסק, און דערצו האבן זיי מורא פאר גרעסערע שטייערן, פארטיידיגן זיי זיך טאקע ענערגיש פאר דער ,אינקארפאראציע'. דער ענין פלאנטערט זיך דעריבער. אבער סוף-כל-סוף וועט לאדזש נאר בקרוב איינשלינגען די שכנותדיגע ,מלוכהלעך'. גרויס-לאדזש ווערט א ווירקלעכקייט.
* * *
די לאדזשער קרעדיט-קארפאראציע ווערט בארייכערט מיט נאך א באנק-אינסטיטוציע, וואס פארשפרעכט צו ווערן א חשובער פינאנציעלער פאקטאר פאר א ברייטערן קרייז פון דער אידישער באפעלקערונג. דאס איז די ליי-און-שפאר-קאסע פון דער ארבעטנדער אינטעליגענץ (סיענקעוויטשא 5-3), וועלכע עקזיסטירט אפילו שוין מער ווי א יאר, וואס איז אבער ערשט איצט אויפגענומען געווארן אין פארבאנד פון די אידישע קאאפעראטיווע געזעלשאפטן אין פוילן. די דאזיגע קאסע, וואס ווערט אנגעפירט דורך די ח"ה: ד"ר א. טארטאקאווער, מנחם ראזענבלום, ד"ר ש. ריגער און ד"ר ג. פרידשטיין, ווערט איצט פארוואנדלט אין א פאלקס-באנק. דער אומשטאנד, וואס דער קערן פון דער דאזיגער אינסטיטוציע באשטייט פון דער אינטעליגענץ, צווישן וועלכער עס זענען פאראן א סך איבערגעגעבענע קאאפעראטארן, זיכערט דער באנק נישט נאר א גוטע פינאנציעלע, נאר אויך אנ'ערשטקלאסיגע ערציעריש-קאאפעראטיווע אנטוויקלונג.
אין לאדזש, וואו די באדערפעניש פון ביליגע קרעדיטן איז זייער שטארק און וואו די קרעדיט-קאאפעראציע איז דוקא שוואכער אנטוויקלט ווי אין אנדערע געגענטן אין לאנד (סך-הכל געהערן צו די אידישע קאאפעראטיווע אינסטיטוציעס אין דער לאדזשער וואיעוואורזטווא 15,000 פערזאן), וועט די נייע פאלקס-באנק זייער צונוץ קומען.
____________________________________________________________________________________________
דער באנק-קראך אין אמעריקע
ד"ר י. גאטליב (איבערגעדרוקט פון ווארשעווער ,היינט', 19טן דעצ. 1930)
װאס דער פאספארט איז געװען אין דעם אמאליקן רוסלאנד, איז דאס טשעק-ביכל אין אמעריקע. און מען װאלט געקאנט פאראפראזירן דאס אלטע, רוסישע װערטל: דער אמעריקאנער מענטש באשטייט פון א גוף, א נשמה און א טשעק-ביכל. מ'קאן אויספארן די גאנצע פאראייניקטע שטאטן אין דער לענג און דער ברייט און קיינער װעט ביי אייך נישט בעטן נישט קיין פאס, נישט קיין לעגיטימאציע, נישט קיין מעטריקע. אן א טשעק-ביכל קאן מען זיך אבער נישט רירן פון ארט. אן א טשעק-ביכל איז גארנישט כדאי אפילו צו פארן פון ברוקלין קיין בראנקס.
די הויפט-פונקציע פון דעם אמעריקאנער אין משך פון מעת-לעת באשטייט אין אונטערשרייבן טשעקן. און אפט מאל האט זיך מיר געדוכט, אז די גאנצע רייך-אויסגעבויטע אמעריקאנישע שול-נעץ, מיט אירע ,פאבליק-סקולס' פאר קינדער און פאר דערװאקסענע, מיט די עקזאמענעס ביים קריגן בירגערשאפט, איז געשאפן געװארן הויפטזעכלעך, אום אויסצולערנען דעם אמעריקאנישן בירגער אויסצושרייבן און אונטערצושרייבן טשעקן. שליסליך איז דער שטעק דער איינציקער דאקומענט, װאס װערט געשריבן מיט דער האנט. אלע אנדערע שריפט-שטיק װערן געשריבן אויף דער שרייב-מאשין, אפילו די ליבעס-בריװ פון חתן-כלה. די הויך-אנטװיקלטע פילפעדער-אינדוסטריע װאלט אין אמעריקע קיין קיום נישט געהאט, װען מען װאלט זיי נישט נויטיק געהאט צום אויסשרייבן טשעקן.
איז טאקע דאס טשעק-ביכל דער שטענדיקער, געטרייער באגלייטער פון דעם אמעריקאנער. ער מוז אים האבן נישט נאך אין די ,ביזנעס', נאר אויך אין רעסטאראן, אין קלוב, ביי יעדער געזעליקייט – צוזאמענקונפט. כ'האב געזען װי אמעריקאנער שפילן אין פאקער. איינער רעקארדירט 2 דאלאר און שרייבט אונטער א טשעק. רובל- ערקלערט דער צװייטער און שרייבט אייך אן א שטעק. דאס זעלבע איז אין קירך און, להבדיל, אין טעמפל, װען אן אמעריקאנער איד האט יארצייט און לאזט זיך אװעק אין שול אריין דאװענען, נעמט ער נישט מיט קיין טלית און נישט קיין סידור. אבער דאס טשעק-ביכל מוז ער ביי זיך האבן. װען נישט, װעלן די נשמות פון זיינע עלטערן נישט קאנען זיך אויסלייטערן.
אום צו קאנען ארומטראגן ביי זיך א טשעק-ביכל, מוז מען, נאטירלעך, האבן א קאנטע אין באנק. די באנק-קאנטע איז די הויפט-שטרעבונג פון דעם אמעריקאנער פון זיינע יונגסטע יארן. ס'װערט דערין אריינגעלייגט די גאנצע אמביציע, דאס גאנצע ער-געפיל פונעם אמעריקאנער. ס'װייסט דער אעריקאנער זייער גוט, אז די מענטשן טיילן זיך בלויז אין צװיי קאטעגאריעס, אין אזעלכע, א דעפאזיט אין א באנק און אין אזעלכע, װאס האבן עס נישט. די ערשטע זענען די אריסטאקראטן, די אנדערע זענען די פאריאס, און דאס טשעק-ביכל איז נעמלעך דער אדעל-בריװ, דער אויסצייכענונגס-דיפלאם. און זעלטן, װען א באזיצער פון א באנק-קאנטע װעט זיך חברן מיט א קאנטעלאזן מענטש, וואלט ער פארשװעכט די הייליקייט פון זיין קאסטע.
דער סימבאל פון דעם אמעריקאנישן דראנג צו דערפאלג, צו מאכט איז דער 50-שטאקיקער װאלקן-קראצער. נאך העכער שטייגט אבער אריבער די באנק. דאס איז, אזוי צו זאגן, דער פינאנציעלער װאלקן-קראצער. ס'איז א בנין, װאס הונדערטער טויזנטער מענטשן שטעלן-אויף מיט זייערע דעפאזיטן און װאס אנדערע הונדערטער טויזנטער מענטשן ציען פון אים זייער יניקה אין דער געשטאלט פון קרעדיטן. דעפאזיט אן קרעדיט זיינען די ,שתי רשויות', די צװיי געטער, דער אורמוצד און ארעמאן פון דער אמעריקאנישער ,פראספעריטי'. די באנק איז די בלוט-צירקולאציע פון דעם אמעריקאנישן װירטשאפטליכן ארגאניזם. הערשן, רעגירן אין אמעריקע הייסט נישט האבן אן איינפלוס אין דער פאליטיק, אין קאנגרעס, אין ,װייסן הויז'. יעדער װאס שטרעבט דארט צו מאכט – צילט אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. װער ס'איז פלינק, ענערגיש שפרינגט גלייך ארויף אויף דעם דאזיקן בבל-טורעם. װער ס'איז װייניקער פעאיק - מוז דורכמאכן א לאנגן װעג, פון א געװיינלעכן ,פאליטישן' אין ,טעמעני-האל' אדער אין א רעפובליקאנישן קלוב, ביז צום פאסטן פון א פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. אום... צו װערן נאכהער א דירעקטאר פון א באנק, נאר דער באנק-דירעקטאר פארמאגט א דיקטאטארישע מאכט. ער קאן דיקטירן זיינע קונדן א פאליטישע אנשויאונג, ער קאן זיי צװינגען צו א געװיסער ארט פון װאוילטעטיקייט. נישט אויף די פאלקס-פארזאמלונגען װערן אנטשידן די װיכטיקסטע פאליטישע פראגן, נאר אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. דארט ערשט װעט פעסטגעשטעלט װערן, װאס פאר'א פלאט אמעריקע זאל בויען, װיפיל רעפאראציע זאל דייטשלאנד צאהלן. דארט איז אויך דער יידישער ,דזשאינט' געשאפן געװארן, דארט איז אויך ,די יידישע אגענץ' פארברייטערט געװארן...
און אז דאס אמעריקאנישע באנק-װעזן האט זיך א װאקל געטאן, איז עס געפערלעכער פון אן ערד-ציטערניש פאר דעם גאנצן קאנטינענט, װאס מיר רופן-אן די נייע װעלט. אויף די באנקן איז אויפגעבויט דער גאנצער אמעריקאנישער װאוילשטאנד. דארט ליגט די פארגאנגענהייט, דארט ליגט די צוקונפט פונעם אמעריקאנישן מענטש. אין די בענק זיינען אנגעזאמלט די פרוכט פון יארנלאנגער שװערער ארבעט, פון סיסטעמאטישער אפשפארונג. דארט זיינען אויך קאנצענטרירט די אויסזיכטן אויף נייע ביזנעס, אויף נייעם שװאונג, מילא די צוקונפט װי די צוקונפט. װאס װעט אבער װערן מיט דער אנגעזאמלטער ,פראספעריטי', אויב די באנק-בנינים װעלן איינפאלן און װעלן באגראבן אונטער זייערע חורבות דעם שיקזאל פון מיליאנען מענטשן?
מיר באגייען אן עולה קעגן די אמעריקאנער, װען מיר באהויפּטן, אז דער דאלאר איז זייער קולט, זייער גאט. אין דער אמתן אין דער אידעאל פונעם אמעריקאנער – דער קאמפארט, די באקװעמלעכקייט. און די באנק-קאנטע מיט דעם טשעק-ביכל איז אזא מין באקװעמליכקייט, די עיקער באקװעמלעכקייט, װאס פארשאפט דעם אמעריקאנער זיין אינערלעכע, פסיכישע זיכערהייט. דער ארבעטער אין פאבריק שרעקט זיך נישט פאר דעם קומענדיקן ,סלעק', פארן סעזאן פון ארבעטסלאזיקייט, אויב ער האט נאר בייצייטנס אפגעשפארט א טייל פון זיינע, װיידזשעס' (פון זיין לוין) און אריינגעטראגן אין באנק אריין. דער אנגעשטעלטער אין ביורא פילט זיך נישט אזוי װייט פארשקלאפט לגבי זיין שעף, װען ער טאפט-אן מיט דער האנט אין בוזעם-קעשענע זיין טשעק-ביכל. אין דעם טשעק-ביכל ליגט די האפענונג פונעם מיידל און פונעם בחור צו טאן א פאסיקן שידוך און זיך איינצוארדנען א באקװעם פאמיליען-הויז. אין דעם באנק-דעפאזיט זוכט דער מידער אמעריקאנער זיין שטיץ-פונקט פאר דער צייט, װען ער ציט זיך צוריק פון די ביזנעס און װיל אויסלעבן זיינע יארן אין רו. דאס טשעק-ביכל פארשאפט דעם אמעריקאנער יענע פרייהייט און אן אפהענגיקייט, יענע ברייטקייט און אפפארװיליקייט, װעלכע מיר, אייראפעער, קאנען נישט אזוי לייכט משיג זיין און װעלכע מיר זענען אזוי שטארק מקנא. שוין אפגערעדט דערפון, װאס דורך די ברייטע קרעדיט-מעגלעכקייטן וואקסן-אויס ביי דעם אמעריקאנישן ביזנעסמאן יענע פליגלען, יענער פארנעם, װעלכן מיר באװאונדערן. װאס װעט דערפון אלץ װערן, אויב די אמעריקאנישע באנקן װעלן חרוב װערן?!
אין די אמעריקאנישע יידישע צייטונגען האט איר אפט געקאנט זען אן אנאנס אויף א האלבער זייט, װאס רעקלאמירט די ,באנק אװ יונייטעד סטייטס'. זי זאגט-צו אירע קונדן אלע גליקן, אלע באקװעמלעכקייטן. און װאסער ניו-יארקער ייד קאן נישט דעם אימפאזאנטן בנין אויף עק פיפט-עװעניו און 44-סטריט, װאו ס'איז די צענטראלע פון דער דאזיקער ,יידישער' באנק. און װער װייס נישט פון די אבעריקע 58 אפטיילונגען, װאס זיינען צעװארפן איבער מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס און קװינס; עס איז א באנק, װאס איז געגרינדעט געװארן דורך א ליטװישן אידישן עמיגראנט, דורך א געװיסן יוסף מארקוס, װעגן װעלכן מען דערציילט, װי פון אלע אנדערע אויפגעקומענע אידישע פאטענטאטן, אז ער איז געװען א זון פון א שניידער. דאס איז איינע פון די באנקן, אין װעלכע הונדערטער טויזנטער יידן האלטן זייערע אפשפארונגען. דאס איז אויך איינע פון די באנקן, װאס האט פינאנסירט ספעציעל די געשעפטס-בראנזשעס, װאס ליגן אין יידישע הענט, ביז צו דער טעאטער-בראנזשע, ביז צו די פילם-טרעכטן פון האליװאוד.
און אויב אמעריקע בכלל װעט װי-עס-איז אויסהאלטן דעם קראך אויף דעם װאל-סטריט און דעם קריזיס און די ארבעטלאזינקייט – עפענט זיך אבער פאר דער יידישער אמעריקע א זייער טרויעריקע פערספעקטיװע. און טרויעריק זיינען אויך די אויסזיכטן פאר די אידישע אינסטיטוציעס אין דער גאנצער װעלט, װאס האבן זייער יניקה פון דעם אמעריקאנישן טשעק-ביכל באקומען.
ס'איז געװען א שיינער חלום, אט-די אמעריקאנישע ,פראספעריטי'. און אויך די דארטיקע יידן האבן דעם חלום מיטגעטרוימט. און אז זיי װעלן זיך יעצט אויפכאפּן, װעלן זיי מוזן שיקן משולחים צו אונז, קיין אייראפע, אום אונזערע שענערע חלומות אויסצובארגן...
____________________________________________________________________________________________
די הויפט-פונקציע פון דעם אמעריקאנער אין משך פון מעת-לעת באשטייט אין אונטערשרייבן טשעקן. און אפט מאל האט זיך מיר געדוכט, אז די גאנצע רייך-אויסגעבויטע אמעריקאנישע שול-נעץ, מיט אירע ,פאבליק-סקולס' פאר קינדער און פאר דערװאקסענע, מיט די עקזאמענעס ביים קריגן בירגערשאפט, איז געשאפן געװארן הויפטזעכלעך, אום אויסצולערנען דעם אמעריקאנישן בירגער אויסצושרייבן און אונטערצושרייבן טשעקן. שליסליך איז דער שטעק דער איינציקער דאקומענט, װאס װערט געשריבן מיט דער האנט. אלע אנדערע שריפט-שטיק װערן געשריבן אויף דער שרייב-מאשין, אפילו די ליבעס-בריװ פון חתן-כלה. די הויך-אנטװיקלטע פילפעדער-אינדוסטריע װאלט אין אמעריקע קיין קיום נישט געהאט, װען מען װאלט זיי נישט נויטיק געהאט צום אויסשרייבן טשעקן.
איז טאקע דאס טשעק-ביכל דער שטענדיקער, געטרייער באגלייטער פון דעם אמעריקאנער. ער מוז אים האבן נישט נאך אין די ,ביזנעס', נאר אויך אין רעסטאראן, אין קלוב, ביי יעדער געזעליקייט – צוזאמענקונפט. כ'האב געזען װי אמעריקאנער שפילן אין פאקער. איינער רעקארדירט 2 דאלאר און שרייבט אונטער א טשעק. רובל- ערקלערט דער צװייטער און שרייבט אייך אן א שטעק. דאס זעלבע איז אין קירך און, להבדיל, אין טעמפל, װען אן אמעריקאנער איד האט יארצייט און לאזט זיך אװעק אין שול אריין דאװענען, נעמט ער נישט מיט קיין טלית און נישט קיין סידור. אבער דאס טשעק-ביכל מוז ער ביי זיך האבן. װען נישט, װעלן די נשמות פון זיינע עלטערן נישט קאנען זיך אויסלייטערן.
אום צו קאנען ארומטראגן ביי זיך א טשעק-ביכל, מוז מען, נאטירלעך, האבן א קאנטע אין באנק. די באנק-קאנטע איז די הויפט-שטרעבונג פון דעם אמעריקאנער פון זיינע יונגסטע יארן. ס'װערט דערין אריינגעלייגט די גאנצע אמביציע, דאס גאנצע ער-געפיל פונעם אמעריקאנער. ס'װייסט דער אעריקאנער זייער גוט, אז די מענטשן טיילן זיך בלויז אין צװיי קאטעגאריעס, אין אזעלכע, א דעפאזיט אין א באנק און אין אזעלכע, װאס האבן עס נישט. די ערשטע זענען די אריסטאקראטן, די אנדערע זענען די פאריאס, און דאס טשעק-ביכל איז נעמלעך דער אדעל-בריװ, דער אויסצייכענונגס-דיפלאם. און זעלטן, װען א באזיצער פון א באנק-קאנטע װעט זיך חברן מיט א קאנטעלאזן מענטש, וואלט ער פארשװעכט די הייליקייט פון זיין קאסטע.
דער סימבאל פון דעם אמעריקאנישן דראנג צו דערפאלג, צו מאכט איז דער 50-שטאקיקער װאלקן-קראצער. נאך העכער שטייגט אבער אריבער די באנק. דאס איז, אזוי צו זאגן, דער פינאנציעלער װאלקן-קראצער. ס'איז א בנין, װאס הונדערטער טויזנטער מענטשן שטעלן-אויף מיט זייערע דעפאזיטן און װאס אנדערע הונדערטער טויזנטער מענטשן ציען פון אים זייער יניקה אין דער געשטאלט פון קרעדיטן. דעפאזיט אן קרעדיט זיינען די ,שתי רשויות', די צװיי געטער, דער אורמוצד און ארעמאן פון דער אמעריקאנישער ,פראספעריטי'. די באנק איז די בלוט-צירקולאציע פון דעם אמעריקאנישן װירטשאפטליכן ארגאניזם. הערשן, רעגירן אין אמעריקע הייסט נישט האבן אן איינפלוס אין דער פאליטיק, אין קאנגרעס, אין ,װייסן הויז'. יעדער װאס שטרעבט דארט צו מאכט – צילט אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. װער ס'איז פלינק, ענערגיש שפרינגט גלייך ארויף אויף דעם דאזיקן בבל-טורעם. װער ס'איז װייניקער פעאיק - מוז דורכמאכן א לאנגן װעג, פון א געװיינלעכן ,פאליטישן' אין ,טעמעני-האל' אדער אין א רעפובליקאנישן קלוב, ביז צום פאסטן פון א פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. אום... צו װערן נאכהער א דירעקטאר פון א באנק, נאר דער באנק-דירעקטאר פארמאגט א דיקטאטארישע מאכט. ער קאן דיקטירן זיינע קונדן א פאליטישע אנשויאונג, ער קאן זיי צװינגען צו א געװיסער ארט פון װאוילטעטיקייט. נישט אויף די פאלקס-פארזאמלונגען װערן אנטשידן די װיכטיקסטע פאליטישע פראגן, נאר אין די קאבינעטן פון די באנק-דירעקטארן. דארט ערשט װעט פעסטגעשטעלט װערן, װאס פאר'א פלאט אמעריקע זאל בויען, װיפיל רעפאראציע זאל דייטשלאנד צאהלן. דארט איז אויך דער יידישער ,דזשאינט' געשאפן געװארן, דארט איז אויך ,די יידישע אגענץ' פארברייטערט געװארן...
און אז דאס אמעריקאנישע באנק-װעזן האט זיך א װאקל געטאן, איז עס געפערלעכער פון אן ערד-ציטערניש פאר דעם גאנצן קאנטינענט, װאס מיר רופן-אן די נייע װעלט. אויף די באנקן איז אויפגעבויט דער גאנצער אמעריקאנישער װאוילשטאנד. דארט ליגט די פארגאנגענהייט, דארט ליגט די צוקונפט פונעם אמעריקאנישן מענטש. אין די בענק זיינען אנגעזאמלט די פרוכט פון יארנלאנגער שװערער ארבעט, פון סיסטעמאטישער אפשפארונג. דארט זיינען אויך קאנצענטרירט די אויסזיכטן אויף נייע ביזנעס, אויף נייעם שװאונג, מילא די צוקונפט װי די צוקונפט. װאס װעט אבער װערן מיט דער אנגעזאמלטער ,פראספעריטי', אויב די באנק-בנינים װעלן איינפאלן און װעלן באגראבן אונטער זייערע חורבות דעם שיקזאל פון מיליאנען מענטשן?
מיר באגייען אן עולה קעגן די אמעריקאנער, װען מיר באהויפּטן, אז דער דאלאר איז זייער קולט, זייער גאט. אין דער אמתן אין דער אידעאל פונעם אמעריקאנער – דער קאמפארט, די באקװעמלעכקייט. און די באנק-קאנטע מיט דעם טשעק-ביכל איז אזא מין באקװעמליכקייט, די עיקער באקװעמלעכקייט, װאס פארשאפט דעם אמעריקאנער זיין אינערלעכע, פסיכישע זיכערהייט. דער ארבעטער אין פאבריק שרעקט זיך נישט פאר דעם קומענדיקן ,סלעק', פארן סעזאן פון ארבעטסלאזיקייט, אויב ער האט נאר בייצייטנס אפגעשפארט א טייל פון זיינע, װיידזשעס' (פון זיין לוין) און אריינגעטראגן אין באנק אריין. דער אנגעשטעלטער אין ביורא פילט זיך נישט אזוי װייט פארשקלאפט לגבי זיין שעף, װען ער טאפט-אן מיט דער האנט אין בוזעם-קעשענע זיין טשעק-ביכל. אין דעם טשעק-ביכל ליגט די האפענונג פונעם מיידל און פונעם בחור צו טאן א פאסיקן שידוך און זיך איינצוארדנען א באקװעם פאמיליען-הויז. אין דעם באנק-דעפאזיט זוכט דער מידער אמעריקאנער זיין שטיץ-פונקט פאר דער צייט, װען ער ציט זיך צוריק פון די ביזנעס און װיל אויסלעבן זיינע יארן אין רו. דאס טשעק-ביכל פארשאפט דעם אמעריקאנער יענע פרייהייט און אן אפהענגיקייט, יענע ברייטקייט און אפפארװיליקייט, װעלכע מיר, אייראפעער, קאנען נישט אזוי לייכט משיג זיין און װעלכע מיר זענען אזוי שטארק מקנא. שוין אפגערעדט דערפון, װאס דורך די ברייטע קרעדיט-מעגלעכקייטן וואקסן-אויס ביי דעם אמעריקאנישן ביזנעסמאן יענע פליגלען, יענער פארנעם, װעלכן מיר באװאונדערן. װאס װעט דערפון אלץ װערן, אויב די אמעריקאנישע באנקן װעלן חרוב װערן?!
אין די אמעריקאנישע יידישע צייטונגען האט איר אפט געקאנט זען אן אנאנס אויף א האלבער זייט, װאס רעקלאמירט די ,באנק אװ יונייטעד סטייטס'. זי זאגט-צו אירע קונדן אלע גליקן, אלע באקװעמלעכקייטן. און װאסער ניו-יארקער ייד קאן נישט דעם אימפאזאנטן בנין אויף עק פיפט-עװעניו און 44-סטריט, װאו ס'איז די צענטראלע פון דער דאזיקער ,יידישער' באנק. און װער װייס נישט פון די אבעריקע 58 אפטיילונגען, װאס זיינען צעװארפן איבער מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס און קװינס; עס איז א באנק, װאס איז געגרינדעט געװארן דורך א ליטװישן אידישן עמיגראנט, דורך א געװיסן יוסף מארקוס, װעגן װעלכן מען דערציילט, װי פון אלע אנדערע אויפגעקומענע אידישע פאטענטאטן, אז ער איז געװען א זון פון א שניידער. דאס איז איינע פון די באנקן, אין װעלכע הונדערטער טויזנטער יידן האלטן זייערע אפשפארונגען. דאס איז אויך איינע פון די באנקן, װאס האט פינאנסירט ספעציעל די געשעפטס-בראנזשעס, װאס ליגן אין יידישע הענט, ביז צו דער טעאטער-בראנזשע, ביז צו די פילם-טרעכטן פון האליװאוד.
און אויב אמעריקע בכלל װעט װי-עס-איז אויסהאלטן דעם קראך אויף דעם װאל-סטריט און דעם קריזיס און די ארבעטלאזינקייט – עפענט זיך אבער פאר דער יידישער אמעריקע א זייער טרויעריקע פערספעקטיװע. און טרויעריק זיינען אויך די אויסזיכטן פאר די אידישע אינסטיטוציעס אין דער גאנצער װעלט, װאס האבן זייער יניקה פון דעם אמעריקאנישן טשעק-ביכל באקומען.
ס'איז געװען א שיינער חלום, אט-די אמעריקאנישע ,פראספעריטי'. און אויך די דארטיקע יידן האבן דעם חלום מיטגעטרוימט. און אז זיי װעלן זיך יעצט אויפכאפּן, װעלן זיי מוזן שיקן משולחים צו אונז, קיין אייראפע, אום אונזערע שענערע חלומות אויסצובארגן...
____________________________________________________________________________________________
װען מען זוכט א חתן...
(בריװעלעך נישט אויף קיין שפאס)
איבערגעדרוקט פון ,היינט', 26 דעצעמבער 1928
מיר האבן שוין געזען אין פאריקן בריװעלע, אויף װי װייט די האלטונג פון היינטיקע מיידלעך איז מסוגל אפצושטויסן דעם יונגן מאן, װען אפילו ער האט ערנסטע כונות. פיל פון אייך, יונגע מיידלעך, האבן, לייענענדיק מיין ערשט בריװעלע, געװיס געלאכט: ,גיט מיר נאר דעם בחור, און איך װעל זיך שוין װיסן װי צו פירן.'
לאמיר דעריבער װייטער שמועסן װעגן דער זעלבער זאך: װען איר גייט-ארויס אין גאס אדער איר גייט ערגעץ-װאו אין א געזעלשאפט, זוכט איר אויס אלע מיטלען, בכדי זיך צו װארפן אין די אויגן, כדי צוצוציען צו זיך די אויפמערקזאמקייט פונעם יונגן מאן. איר קליידט זיך אויפפאלנדיק, שמינקט זיך מיט אלע דערפינדונגען פון דער קאסמעטיק און איר גלויבט, אז דער בליק פון יעדן מאנספערזאן מוז פאלן אויף אייך. איר זייט דאך כלומערשט אריגינעל!
האט איר א טעות, װען איר גלויב אזוי. איר פארגעסט, אז פונקט דאס זעלבע טוען אויך אלע אנדערע פרויען און מיידלעך, װעלכע גייען אין גאס אדער קומען דארטן, װאו איר זייט. אלע האבן די זעלבע כונה, און דעריבער זיינען אייערע שעהען, װעלכע איר פארשװענדט ביים שפיגל, כדי צו מאכן אייער טואלעט, אייער גאנצע קונסט פון מאלן און שמינקען זיך, אדורכגעװארפן.
פארקערט, ביים היינטיקן טאג, װען שמינקע און פארב זיינען געװארן א זאך פון אלטעגלעכן געברויך, װען אויף אלע בוידעמער-װאוינונגען און קעלער-שטובן װייסט מען שוין, װאס עס איז אזוינס 'קאטי' און 'הוביגאן' – ביים היינטיקן טאג ציט צו די אויפמערקזאמקייט גראדע דאס מיידל, װעלכע האט נאך די נאטירלעכע פארבן אויף איר געזיכט. זי זעט אויס פיל יונגער, פרישער און שענער.
,אהא!' איר לאכט שוין? ,געקומען א פראװינצער און װיל אונז לערנען שכל', טראכט איר זיך. װי גייט דאס א מאדערנע מיידל ארויס אין גאס אן פודער און שמינקע?
איר זענט גערעכט. װען מ'שמירט דאס פנים עטלעכע יאר, קאן מען זיך נאכדעם אן שמינקע ניט באװייזן. די נאטירלעכע קאלירן זיינען שוין אויפגעגעסן פון שונדלעכע סובסטאנצן, װעלכע די קאסמעטישע מיטלען אנטהאלטן אין זיך. דעריבער זאל דאס אייך זיין א װארענונג, ניט צו באנוצן די קינסטלעכע מיטלען, װייל צו פרי פארדארבט איר אייער יוגנט און אייער פריש אויסזען.
דערמאנט זיך. איר זיינט געװיס אמאל געװען אויף אן אװנט, א באל אדער א חתונה. שפעט ביינאכט, װען איר זייט געשטאנען מיט װעמען און גערעדט, איז אייער בליק פלוצלונג געפאלן אויפן שפיגל און איר האט זיך דערזען קאמיש פארענדערט, ניט צום דערקענען. דער װייסער קרייד, פודער, װאס באדעקט אייער פנים, איז עפעס װי שװארץ געװארן, אויב איר האט פיל געטאנצט און זיך דערשװיצט, איז פון פודער געװארן קלייסטער, די פארב אויף אייער ליפן איז אפגעװישט אדער צערונען געװארן; אויך די ברעמען האבן באקומען א מאדנעם אויסזען. איר בלייבט פארצװייפלט און הויבט אן זוכן אן ארט, װאו זיך צוריק אין ארדנונג צו ברענגען און דערװייל מוזט איר פארלאזן אייערע באקאנטע בחורים, װעלכע שטייען דאן און לאכן פון אייך אין די פויסטן. אנדערש געפינט זיך אבער די, װעלכע איז ניט געשמינקט. די פילט זיך פריי דעם גאנצן אװענט, זי דארף ניט לויפן יעדע פאר מינוט אין אן אנדער װינקל, כדי זיך אין ארדנונג צו ברענגען. זי קאן זיך פריי באוועגן און זעט-אויס פריש ביז צום סוף אװנט.
און דאן װייטער: װען איר באקענט זיך מיט א בחור אויף אן אװנט, אין א געזעלשאפט אדער אויף א באל, װעגן װאס איז אייער ערשטער געשפרעך? איר װעט גלייך פרעגן, צי ער טאנצט, צי האט ער א באקאנטע, אדער אויף װאסער לעקציע-בארוף ער קומט. און װען דער בחור, מיט װעלכן איר האט זיך באקאנט, איז גאר ,אומגליקלעך' און טאנצט ניט, דאן װעט איר גלייך אויפן ארט פארציען מיטן געזעל און אים מכבד זיין מיטן אונטערטראגן אייך דעם האנט-בייטל (נאך א נס, אויב איר האט אזעלכן) אדער איר װעט באלד אייער קלאפער-געצייג פון פודער, קארמין און שפיגעלע אריינרוקן צו אים אין טאש און גיין זוכן א פארטנער צום טאנצן. אין בעסטן פאל, װען איר װעט װעלן זיין גאר העפלעך, װעט איר זיך אפרוען מיט דעם בחור עטלעכע מינוט און װעט זוכן מיט די אויגן װעמען, װאס זאל אייך אויסלייזן פון זיינע הענט און פארבעטן צום טאנצן.
אדער גאר, איר זיצט ביים טיש מיט אייער פריש-געבאקענעם פארטנער און מאכט אים גלייך פאר אייער משרת. ,דערלאנגט מיר דאס, דערלאנג מיר יענץ!' און דערביי זוכט איר ,אפצוריכטן' פון די אנדערע געסט, װעלכע זיצן ביים טיש: װי איינער עסט; װי איינער טרינקט. איר זייט דערביי אויסן צו באװייזן אים זייער אומדערצויגנקייט. אין דער אמתן אבער דעמאנסטרירט איר דאן אייער אומטאקטישקייט. װייל מיט א מענשן, װאס מען האט זיך נאר װאס באקענט, באנוצט מען זיך ניט װי מיט א משרת און בכלל מאכט א שלעכטן איינדרוק דאס ,אפריכטן' פון צװייטן.
אויף א בחור (גלויבט מיר, איך האב דערפארונג!) קאן אזא מיידל ניט מאכן קיין גוטן איינדרוק. זי קאן אפילו ניט ארויסרופן צו זיך דעם געהעריקן אינטערעס.
די, װאס מיינען ערנסט װעגן א חתן, דארפן אויף זיך גרויס אכט לייגן אין געזעלשאפט פון ניי-באקאנטע יונגע לייט, בכדי ביי זיי ארויסצורופן צו זיך דעם געװאונשטן אינטערעס.
און איר טוט ס'רוב קאפויער...
, צי, װעט איר רופן אייער מוטער אויב איך װעל אייך געבן א קוש?'
,יא, איך בין אבער אזוי הייזעריק אז איך גלויב ניט, אז זי װעט מיך קאנען הערן'.
י.מאטען
לאמיר דעריבער װייטער שמועסן װעגן דער זעלבער זאך: װען איר גייט-ארויס אין גאס אדער איר גייט ערגעץ-װאו אין א געזעלשאפט, זוכט איר אויס אלע מיטלען, בכדי זיך צו װארפן אין די אויגן, כדי צוצוציען צו זיך די אויפמערקזאמקייט פונעם יונגן מאן. איר קליידט זיך אויפפאלנדיק, שמינקט זיך מיט אלע דערפינדונגען פון דער קאסמעטיק און איר גלויבט, אז דער בליק פון יעדן מאנספערזאן מוז פאלן אויף אייך. איר זייט דאך כלומערשט אריגינעל!
האט איר א טעות, װען איר גלויב אזוי. איר פארגעסט, אז פונקט דאס זעלבע טוען אויך אלע אנדערע פרויען און מיידלעך, װעלכע גייען אין גאס אדער קומען דארטן, װאו איר זייט. אלע האבן די זעלבע כונה, און דעריבער זיינען אייערע שעהען, װעלכע איר פארשװענדט ביים שפיגל, כדי צו מאכן אייער טואלעט, אייער גאנצע קונסט פון מאלן און שמינקען זיך, אדורכגעװארפן.
פארקערט, ביים היינטיקן טאג, װען שמינקע און פארב זיינען געװארן א זאך פון אלטעגלעכן געברויך, װען אויף אלע בוידעמער-װאוינונגען און קעלער-שטובן װייסט מען שוין, װאס עס איז אזוינס 'קאטי' און 'הוביגאן' – ביים היינטיקן טאג ציט צו די אויפמערקזאמקייט גראדע דאס מיידל, װעלכע האט נאך די נאטירלעכע פארבן אויף איר געזיכט. זי זעט אויס פיל יונגער, פרישער און שענער.
,אהא!' איר לאכט שוין? ,געקומען א פראװינצער און װיל אונז לערנען שכל', טראכט איר זיך. װי גייט דאס א מאדערנע מיידל ארויס אין גאס אן פודער און שמינקע?
איר זענט גערעכט. װען מ'שמירט דאס פנים עטלעכע יאר, קאן מען זיך נאכדעם אן שמינקע ניט באװייזן. די נאטירלעכע קאלירן זיינען שוין אויפגעגעסן פון שונדלעכע סובסטאנצן, װעלכע די קאסמעטישע מיטלען אנטהאלטן אין זיך. דעריבער זאל דאס אייך זיין א װארענונג, ניט צו באנוצן די קינסטלעכע מיטלען, װייל צו פרי פארדארבט איר אייער יוגנט און אייער פריש אויסזען.
דערמאנט זיך. איר זיינט געװיס אמאל געװען אויף אן אװנט, א באל אדער א חתונה. שפעט ביינאכט, װען איר זייט געשטאנען מיט װעמען און גערעדט, איז אייער בליק פלוצלונג געפאלן אויפן שפיגל און איר האט זיך דערזען קאמיש פארענדערט, ניט צום דערקענען. דער װייסער קרייד, פודער, װאס באדעקט אייער פנים, איז עפעס װי שװארץ געװארן, אויב איר האט פיל געטאנצט און זיך דערשװיצט, איז פון פודער געװארן קלייסטער, די פארב אויף אייער ליפן איז אפגעװישט אדער צערונען געװארן; אויך די ברעמען האבן באקומען א מאדנעם אויסזען. איר בלייבט פארצװייפלט און הויבט אן זוכן אן ארט, װאו זיך צוריק אין ארדנונג צו ברענגען און דערװייל מוזט איר פארלאזן אייערע באקאנטע בחורים, װעלכע שטייען דאן און לאכן פון אייך אין די פויסטן. אנדערש געפינט זיך אבער די, װעלכע איז ניט געשמינקט. די פילט זיך פריי דעם גאנצן אװענט, זי דארף ניט לויפן יעדע פאר מינוט אין אן אנדער װינקל, כדי זיך אין ארדנונג צו ברענגען. זי קאן זיך פריי באוועגן און זעט-אויס פריש ביז צום סוף אװנט.
און דאן װייטער: װען איר באקענט זיך מיט א בחור אויף אן אװנט, אין א געזעלשאפט אדער אויף א באל, װעגן װאס איז אייער ערשטער געשפרעך? איר װעט גלייך פרעגן, צי ער טאנצט, צי האט ער א באקאנטע, אדער אויף װאסער לעקציע-בארוף ער קומט. און װען דער בחור, מיט װעלכן איר האט זיך באקאנט, איז גאר ,אומגליקלעך' און טאנצט ניט, דאן װעט איר גלייך אויפן ארט פארציען מיטן געזעל און אים מכבד זיין מיטן אונטערטראגן אייך דעם האנט-בייטל (נאך א נס, אויב איר האט אזעלכן) אדער איר װעט באלד אייער קלאפער-געצייג פון פודער, קארמין און שפיגעלע אריינרוקן צו אים אין טאש און גיין זוכן א פארטנער צום טאנצן. אין בעסטן פאל, װען איר װעט װעלן זיין גאר העפלעך, װעט איר זיך אפרוען מיט דעם בחור עטלעכע מינוט און װעט זוכן מיט די אויגן װעמען, װאס זאל אייך אויסלייזן פון זיינע הענט און פארבעטן צום טאנצן.
אדער גאר, איר זיצט ביים טיש מיט אייער פריש-געבאקענעם פארטנער און מאכט אים גלייך פאר אייער משרת. ,דערלאנגט מיר דאס, דערלאנג מיר יענץ!' און דערביי זוכט איר ,אפצוריכטן' פון די אנדערע געסט, װעלכע זיצן ביים טיש: װי איינער עסט; װי איינער טרינקט. איר זייט דערביי אויסן צו באװייזן אים זייער אומדערצויגנקייט. אין דער אמתן אבער דעמאנסטרירט איר דאן אייער אומטאקטישקייט. װייל מיט א מענשן, װאס מען האט זיך נאר װאס באקענט, באנוצט מען זיך ניט װי מיט א משרת און בכלל מאכט א שלעכטן איינדרוק דאס ,אפריכטן' פון צװייטן.
אויף א בחור (גלויבט מיר, איך האב דערפארונג!) קאן אזא מיידל ניט מאכן קיין גוטן איינדרוק. זי קאן אפילו ניט ארויסרופן צו זיך דעם געהעריקן אינטערעס.
די, װאס מיינען ערנסט װעגן א חתן, דארפן אויף זיך גרויס אכט לייגן אין געזעלשאפט פון ניי-באקאנטע יונגע לייט, בכדי ביי זיי ארויסצורופן צו זיך דעם געװאונשטן אינטערעס.
און איר טוט ס'רוב קאפויער...
, צי, װעט איר רופן אייער מוטער אויב איך װעל אייך געבן א קוש?'
,יא, איך בין אבער אזוי הייזעריק אז איך גלויב ניט, אז זי װעט מיך קאנען הערן'.
י.מאטען
9 נאוועמבער 1932
הואווער גראטולירט רוזוועלט'ן צו זיין וואל-זיג.
ניו-יארק, (ספ). היינט 9 אין דער פרי לויט דער אמעריקאנער צייט האבן זיך אנגעהויבן אין אמעריקע די וואלן פון 531 עלעקטארן, וואס דארפן אין יאנואר דורכפירן די וואלן פון נייעם פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן.
עס זענען פאראן 47 מיליאן וואל-בארעכטיקטע.
די פאראינטערעסירונג מיט די וואלן איז זייער גרויס. אלע טאנץ-זאלן און קאבארעטן וועלן זיין אפן ביז 5 פארטאג און מען וועט כסדר מעלדן די וואל-רעזולטאטן דורכן ראדיא. אויך אויף אלע אמעריקאנישע שיפן און באנען וועלן אן אויפהער געגעבן ווערן די קאמוניקאטן וועגן גאנג פון די וואלן.
מאנטאג אין אוונט האט מען זיך געוועט 5 קעגן 1 לטובת רוזוועלט'ן.
ניו-יארק, 8 (פ). דער רעזולטאט פון די וואלן וועלן באקאנט ווערן ערשט 12 אזייגער ביינאכט לויט דער אמעריקאנער צייט, ד. ה. ארום 6 אזייגער פארטאג לויט דער אייראפעאישער צייט.
ניו-יארק, 8 (פאט). נישט אפיציעלע ידיעות וועגן איינציקווייז ארויסגעכאפטע רעזולטאטן מעלדן, אז דער קאנדידאט פון די דעמאקראטן, רוזוועלט, האט אנ'איבערגעוויכט אין 7 שטאטן, וואס קלויבן אויס צוזאמען 93 עלעקטארן (וואל-מענער) און הובער האט אנ'איבערמאכט אין 3 שטאטן, וואס קלויבן אויס 20 עלעקטארן. אין די שטאטן מאסאטשוסעטס און פענסילוואניע האבן דערווייל ביידע קאנדידאטן א גלייכע צאל שטימען.
ניו-יארק, 8 (פ). 5 נאכמיטאג (לויטן אמעריקאנער זייגער) זענען געווען ידיעות פון די שטאטן: אלאבאמע, קאלאראדא, פלארידע, דזשארדזשיע, קענזעס, מאסאטשוסעטס, מיטשיגען, מיסורי, ניו-האמפשייר, נארד-קעראליין, אקלאהאמע, נעבראסקע, רוט-איילאנד, (אלזא 13 שטאטן אויף דער אלגעמיינער צאל פון 48 שטאטן), אז רוזוועלט גייט אויפן ערשן ארט.
ניו-יארק, 8 (פ). 7 אוונט (אויפן אמעריקאנער זייגער) זענען באקאנט געווארן נישט אפיציעל די רעזולטאטן פון 21 שטאטן. דער סך-הכל איז, אז די מערהייט עלעקטארן זענען פון רוזוועלט'ס צד.
ניו-יארק, 8 (פ). די ערשטע ידיעות וועגן רעזולטאט פון די וואלן אין דער שטאט ניו-יארק, אז רוזוועלט האט 189 עלעקטארן און הובער 73. דאס איז בלויז פון איין צענט-חלק פון ניו-יארק סיטי. די רעזולטאטן פון די איבעריקע 9 חלקים פעלן נאך.
בערלין, 8 (פ). האלב 1 ביינאכט (אויף אונזער זייגער) איז דא אנגעקומען פון ניו-יארק א ראדיא-ידיעה, אז די וואלן אין די פאראייניקטע שטאטן זענען אריבער רואיק.
רוזוועלט'ס זיג האלט מען פאר פולשטענדיק זיכער.
אפילו די רעפובליקאנער זענען מודה אין זייערע ביולעטינען, אז די דעמאקראטן האבן כמעט אומעטום א מערהייט.
א באזונדערע אויפמערקזאמקייט האט ארויסגערופן די ידיעה פון טעקסאס, אז דארטן האט אזייגער 7 אין אוונט (לויטן דארטיקן זייגער) דאמינירט רוזוועלט מיט 16,586 שטימען קעגן הובער'ן, וואס האט באקומען בלויז 3,262 שטימען.
די הערשנדע מיינונג איז, אז רוזוועלט וועט באקומען מיט 10 מיליאן שטימען מער פאר הובער'ן.
____________________________________________________________________________________________
עס זענען פאראן 47 מיליאן וואל-בארעכטיקטע.
די פאראינטערעסירונג מיט די וואלן איז זייער גרויס. אלע טאנץ-זאלן און קאבארעטן וועלן זיין אפן ביז 5 פארטאג און מען וועט כסדר מעלדן די וואל-רעזולטאטן דורכן ראדיא. אויך אויף אלע אמעריקאנישע שיפן און באנען וועלן אן אויפהער געגעבן ווערן די קאמוניקאטן וועגן גאנג פון די וואלן.
מאנטאג אין אוונט האט מען זיך געוועט 5 קעגן 1 לטובת רוזוועלט'ן.
ניו-יארק, 8 (פ). דער רעזולטאט פון די וואלן וועלן באקאנט ווערן ערשט 12 אזייגער ביינאכט לויט דער אמעריקאנער צייט, ד. ה. ארום 6 אזייגער פארטאג לויט דער אייראפעאישער צייט.
ניו-יארק, 8 (פאט). נישט אפיציעלע ידיעות וועגן איינציקווייז ארויסגעכאפטע רעזולטאטן מעלדן, אז דער קאנדידאט פון די דעמאקראטן, רוזוועלט, האט אנ'איבערגעוויכט אין 7 שטאטן, וואס קלויבן אויס צוזאמען 93 עלעקטארן (וואל-מענער) און הובער האט אנ'איבערמאכט אין 3 שטאטן, וואס קלויבן אויס 20 עלעקטארן. אין די שטאטן מאסאטשוסעטס און פענסילוואניע האבן דערווייל ביידע קאנדידאטן א גלייכע צאל שטימען.
ניו-יארק, 8 (פ). 5 נאכמיטאג (לויטן אמעריקאנער זייגער) זענען געווען ידיעות פון די שטאטן: אלאבאמע, קאלאראדא, פלארידע, דזשארדזשיע, קענזעס, מאסאטשוסעטס, מיטשיגען, מיסורי, ניו-האמפשייר, נארד-קעראליין, אקלאהאמע, נעבראסקע, רוט-איילאנד, (אלזא 13 שטאטן אויף דער אלגעמיינער צאל פון 48 שטאטן), אז רוזוועלט גייט אויפן ערשן ארט.
ניו-יארק, 8 (פ). 7 אוונט (אויפן אמעריקאנער זייגער) זענען באקאנט געווארן נישט אפיציעל די רעזולטאטן פון 21 שטאטן. דער סך-הכל איז, אז די מערהייט עלעקטארן זענען פון רוזוועלט'ס צד.
ניו-יארק, 8 (פ). די ערשטע ידיעות וועגן רעזולטאט פון די וואלן אין דער שטאט ניו-יארק, אז רוזוועלט האט 189 עלעקטארן און הובער 73. דאס איז בלויז פון איין צענט-חלק פון ניו-יארק סיטי. די רעזולטאטן פון די איבעריקע 9 חלקים פעלן נאך.
בערלין, 8 (פ). האלב 1 ביינאכט (אויף אונזער זייגער) איז דא אנגעקומען פון ניו-יארק א ראדיא-ידיעה, אז די וואלן אין די פאראייניקטע שטאטן זענען אריבער רואיק.
רוזוועלט'ס זיג האלט מען פאר פולשטענדיק זיכער.
אפילו די רעפובליקאנער זענען מודה אין זייערע ביולעטינען, אז די דעמאקראטן האבן כמעט אומעטום א מערהייט.
א באזונדערע אויפמערקזאמקייט האט ארויסגערופן די ידיעה פון טעקסאס, אז דארטן האט אזייגער 7 אין אוונט (לויטן דארטיקן זייגער) דאמינירט רוזוועלט מיט 16,586 שטימען קעגן הובער'ן, וואס האט באקומען בלויז 3,262 שטימען.
די הערשנדע מיינונג איז, אז רוזוועלט וועט באקומען מיט 10 מיליאן שטימען מער פאר הובער'ן.
____________________________________________________________________________________________
בערדיטשעוו* וויל נישט רעדן קיין אידיש
22 נאוועמבער 1932
מאסקווע (יטא). א ריי רעגירונגס-אנשטאלטן אין בערדיטשעוו, ווי דער שטאטישער סאוויעט, די פראקוראטור, מיליציע און אנד., האבן לעצטנס אויפגעהערט צו באדינען די אידישע באפעלקערונג אין דער אידישער שפראך – ווי עס באקלאגט זיך א בערדיטשעווער קארעספאנדענט פון ,אדעסער ארבייטער'.
ווי באוואוסט, באשטייט די בערדיטשעווער באפעלקערונג העכער 60 פראצענט פון יידן, וואס זענען אין זייער גרעסטן טייל באדינט געווארן אין אידיש: אידישע געריכטן, אידישע מיליציע-באצירקן, א ,אידישער טיש' אין דער פראקוראטור א.א.וו. איצט האט די בערדיטשעווער מאכט, ווי עס שיינט, באשלאסן, אז בערדיטשעווער אידן פארשטייען שוין גענוג רוסיש און האט אויפגעהערט צו באנוצן זיך מיט אידיש.
,דער כארקאווער שטערן' באצייכנט אזא האנדלונג אלס א פארקריפלונג פון דער ,לענינישער נאציאנאלער פאליטיק' און פאדערט, אז די שולדיקע זאלן גערופן ווערן צו ארדענונג.
*בערדיטשעוו ליגט אין דער אוקראינע און איז געווען באקאנט אלס יידיש-ריידנדיקע שטאט אזוי ווי מעזעריטש אין פוילן, וואו די יידן האבן גערעדט בלויז יידיש און די גויים האבן אויך גערעדט יידיש.
**באמערקונג פון רעדאקציע: אט-דער באריכט ווייזט, אז די סאוועטן האבן אויסגענוצט יידיש בלויז נאר אלס פראפאגאנדע-מיטל, כדי צו פארשפרייטן און בילדן די יידישע פאלקס-מאסן אין דער קאמוניסטישער אידעאלאגיע. די קאמוניסטן האבן אריינגעשיקט יידיש ,אין גלות' גלייך נאכדעם ווי די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוגעאייגנט רוסיש. די מעשה פון א ,יידישער קולטור' אין ראטן-פארבאנד איז ניט געשטויגן, ניט געפלויגן; פון סאמע אנהייב איז דאס געווען א גרויסער ליגן.
____________________________________________________________________________________________
ווי באוואוסט, באשטייט די בערדיטשעווער באפעלקערונג העכער 60 פראצענט פון יידן, וואס זענען אין זייער גרעסטן טייל באדינט געווארן אין אידיש: אידישע געריכטן, אידישע מיליציע-באצירקן, א ,אידישער טיש' אין דער פראקוראטור א.א.וו. איצט האט די בערדיטשעווער מאכט, ווי עס שיינט, באשלאסן, אז בערדיטשעווער אידן פארשטייען שוין גענוג רוסיש און האט אויפגעהערט צו באנוצן זיך מיט אידיש.
,דער כארקאווער שטערן' באצייכנט אזא האנדלונג אלס א פארקריפלונג פון דער ,לענינישער נאציאנאלער פאליטיק' און פאדערט, אז די שולדיקע זאלן גערופן ווערן צו ארדענונג.
*בערדיטשעוו ליגט אין דער אוקראינע און איז געווען באקאנט אלס יידיש-ריידנדיקע שטאט אזוי ווי מעזעריטש אין פוילן, וואו די יידן האבן גערעדט בלויז יידיש און די גויים האבן אויך גערעדט יידיש.
**באמערקונג פון רעדאקציע: אט-דער באריכט ווייזט, אז די סאוועטן האבן אויסגענוצט יידיש בלויז נאר אלס פראפאגאנדע-מיטל, כדי צו פארשפרייטן און בילדן די יידישע פאלקס-מאסן אין דער קאמוניסטישער אידעאלאגיע. די קאמוניסטן האבן אריינגעשיקט יידיש ,אין גלות' גלייך נאכדעם ווי די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוגעאייגנט רוסיש. די מעשה פון א ,יידישער קולטור' אין ראטן-פארבאנד איז ניט געשטויגן, ניט געפלויגן; פון סאמע אנהייב איז דאס געווען א גרויסער ליגן.
____________________________________________________________________________________________
גרויסע דערפינדונגען פון א אידישן גערלערנטן
22 נאוועמבער1932
מאסקווע (יט"א). צוויי גרויסע דערפינדונגען, וואס וועלן ארויסרופן אנ'איבערקערעניש אין דער מעדיצינישער וויסנשאפט זענען געמאכט געווארן אין מאסקווער ,אינסטיטוט פאר בלוט-איבערגיסונגען' אונטער דער אנפירונג פון דעם אידישן פראפעסאר באלאכאווסקי. די ערשטע דערפינדונג באשטייט אין דעם, וואס עס איז אויסגעפונען געווארן א מיטל צו קאנסערווירן מענשליך בלוט, עס זאל בלייבן פריש און גוט צו איבערגיסונג אין פארלויף פון דריי וואכן. די צווייטע - אז בלוט פון טויטע מענשן קאן איבערגעגאסן ווערן אין די אדערן פון לעבעדיגע מענשן און גיט די זעלבע רעזולטאטן ווי די איבערגיסונג פון ,לעבעדיג' בלוט.
בלוט-טראנספוזיעס פון איין מענשן אין דעם צווייטן ווערן באנוצט ביי פארשידענע בלוט-קראנקהייטן און ביי גרויסע בלוט-פארלוסטן, וואס שטעלן אין געפאר דאס לעבן. איידער עס ווערט געמאכט די בלוט-אנאליזן מוז עס דורך א ריי בלוט-אנאליזן פעסטגעשטעלט ווערן, אז דאס בלוט פון דעם, וואס גיט דאס בלוט און דעם קראנקן געהערן צו איין בלוט-גרופע און אז דער בלוט-געבער איז ניט קראנק אויף סיפיליס אדער מאלאריע. עס פאסירן אבער פאלן, ווען מען קאן קיין איין מינוט נישט פארלירן. אין אזעלכע פאלן איז די דערפינגונד פון פראפ. באלאכאווסקי זייער וויכטיק! מען קאן דאן באנוצן בלוט, וואס איז פון פריער צוגעגרייט און קאנסערווירט לויט דער מעטאד פון פראפ. באלאכאווסקי.
נאך וויכטיקער איז די צווייטע אנטדעקונג וועגן די אייגנשאפטן פון בלוט פון געשטארבענע.
די צאל מענשן, וואס קאנען געבן בלוט איז באגרענעצט און די מאס בלוט, וואס יעדער בלוט-געבער קאן געבן איז אויך באגרענעצט. די אנטדעקונג פון פראפ. באלאכאווסקי לייזט די ,בלוט-פראגע'. ער האט נעמלעך אויסגעפונען, אז דאס בלוט פון א מענשן, וואס איז ביים לעבן געווען געזונט, אנהאלט די ערשטע זעקס שעה נאך זיין טויט אלע אייגנשאפטן פון געזונט בלוט און קאן געברויכט ווערן פאר טראנספוזיעס. אין א ריי פאלן קאן דאס בלוט אויך קאנסערווירט ווערן און בלייבט גוט פאר געברויך אין פארלויף פון 14-15 טעג.
80 איבערגיסונגען פון קאנסערווירטע, ,לעבעדיקע' און ,טויטע' בלוט זענען אין פארלויף פון די לעצטע עטלעכע חדשים געמאכט געווארן אין איינעם פון די מאסקווער שפיטאלן מיט די בעסטע רעזולטאטן פאר געפערלעך קראנקע מענשן. עס זענען אויך געווען פאלן, ווען אפערירטע אויפן אפעראציע-טיש האבן שוין געהאט פארלוירן דעם פולס צוליב דעם גרויסן בלוט-פארלוסט און בלויז די אריינגיסונג פון א ליטער ,קאנסערווירט' בלוט האט זיי אומגעקערט צום לעבן. ווען עס וואלט זיך געפאדערט בלוט דוקא פון א לעבעדיקן מענשן, וואלטן די אפערירטע געשטארבן פריער, איידער מען וואלט דאס בלוט באקומען און געהעריק צוגעגרייט.
די צוויי אנטדעקונגען אונטער דער אנפירונג פון פראפ. באלאכאווסקי זענען איצט ברייט אויסגענוצט אין דער מעדיצינישער, איבערהויפט כירורגישער, פראקטיק.
____________________________________________________________________________________________
בלוט-טראנספוזיעס פון איין מענשן אין דעם צווייטן ווערן באנוצט ביי פארשידענע בלוט-קראנקהייטן און ביי גרויסע בלוט-פארלוסטן, וואס שטעלן אין געפאר דאס לעבן. איידער עס ווערט געמאכט די בלוט-אנאליזן מוז עס דורך א ריי בלוט-אנאליזן פעסטגעשטעלט ווערן, אז דאס בלוט פון דעם, וואס גיט דאס בלוט און דעם קראנקן געהערן צו איין בלוט-גרופע און אז דער בלוט-געבער איז ניט קראנק אויף סיפיליס אדער מאלאריע. עס פאסירן אבער פאלן, ווען מען קאן קיין איין מינוט נישט פארלירן. אין אזעלכע פאלן איז די דערפינגונד פון פראפ. באלאכאווסקי זייער וויכטיק! מען קאן דאן באנוצן בלוט, וואס איז פון פריער צוגעגרייט און קאנסערווירט לויט דער מעטאד פון פראפ. באלאכאווסקי.
נאך וויכטיקער איז די צווייטע אנטדעקונג וועגן די אייגנשאפטן פון בלוט פון געשטארבענע.
די צאל מענשן, וואס קאנען געבן בלוט איז באגרענעצט און די מאס בלוט, וואס יעדער בלוט-געבער קאן געבן איז אויך באגרענעצט. די אנטדעקונג פון פראפ. באלאכאווסקי לייזט די ,בלוט-פראגע'. ער האט נעמלעך אויסגעפונען, אז דאס בלוט פון א מענשן, וואס איז ביים לעבן געווען געזונט, אנהאלט די ערשטע זעקס שעה נאך זיין טויט אלע אייגנשאפטן פון געזונט בלוט און קאן געברויכט ווערן פאר טראנספוזיעס. אין א ריי פאלן קאן דאס בלוט אויך קאנסערווירט ווערן און בלייבט גוט פאר געברויך אין פארלויף פון 14-15 טעג.
80 איבערגיסונגען פון קאנסערווירטע, ,לעבעדיקע' און ,טויטע' בלוט זענען אין פארלויף פון די לעצטע עטלעכע חדשים געמאכט געווארן אין איינעם פון די מאסקווער שפיטאלן מיט די בעסטע רעזולטאטן פאר געפערלעך קראנקע מענשן. עס זענען אויך געווען פאלן, ווען אפערירטע אויפן אפעראציע-טיש האבן שוין געהאט פארלוירן דעם פולס צוליב דעם גרויסן בלוט-פארלוסט און בלויז די אריינגיסונג פון א ליטער ,קאנסערווירט' בלוט האט זיי אומגעקערט צום לעבן. ווען עס וואלט זיך געפאדערט בלוט דוקא פון א לעבעדיקן מענשן, וואלטן די אפערירטע געשטארבן פריער, איידער מען וואלט דאס בלוט באקומען און געהעריק צוגעגרייט.
די צוויי אנטדעקונגען אונטער דער אנפירונג פון פראפ. באלאכאווסקי זענען איצט ברייט אויסגענוצט אין דער מעדיצינישער, איבערהויפט כירורגישער, פראקטיק.
____________________________________________________________________________________________
25 דעצעמבער 1932
א ווארשעווער נאכמיטאג-צייטונג האט ערב די חגאות פארעפנטליכט א ידיעה, אז די טעג וועט אנטדישן ווערן די פראגע וועגן פארקלענערן דאס דירה-געלט: פאר געוועלבער אויף 20%, פאר וואוינונגס-לאקאלן פון מער פון דריי צימערן ווי אויך פאר מיטעלע און קליינע געוועלבער אויף 15%, און פאר קלענערע לאקאלן אויף 10%.
מיר דערוויסן זיך, אז די ידיעה איז נישט ריכטיג. ביז איצט האט די רעגירונג נאך נישט בארטאכט די פראגע פון פארקלענערן דאס דירה-געלט.
עס בלייבט דערווייל נאר דער וועג פון פארקלענערן דאס דירה-געלט לויט א פארשטענדיגונג מיט די בעלי-בתים צוליב דעם וואס זיי האבן באקומען הנחות ביים אפצאלן די היפאטעק-חובות, ווי אויך פארקלענערט די פראצענטער.
____________________________________________________________________________________________
מיר דערוויסן זיך, אז די ידיעה איז נישט ריכטיג. ביז איצט האט די רעגירונג נאך נישט בארטאכט די פראגע פון פארקלענערן דאס דירה-געלט.
עס בלייבט דערווייל נאר דער וועג פון פארקלענערן דאס דירה-געלט לויט א פארשטענדיגונג מיט די בעלי-בתים צוליב דעם וואס זיי האבן באקומען הנחות ביים אפצאלן די היפאטעק-חובות, ווי אויך פארקלענערט די פראצענטער.
____________________________________________________________________________________________
25 דעצעמבער 1932
טשיקאגא 24 (ספ.). אין א תבואה-עלעוואטאר, וואו עס זענען געווען 350,000 בושל ווייץ, איז צוליב אנ'אויפרייס פון תבואה-שטויב אויסגעבראכן א שרפה. די 5-שטאקיגע געביידע פון עלעוואטאר האט אפגעברענט ביזן גרונט, הגם ביים לעשן די שרפה האט געארבעט א גוואלדיק גרויסע מחנה פייערלעשער. די היוקות שאצט מען אויף העכער א מיליאן דאלאר.
כמעט אין איין צייט מיט דער שרפה אין עלעוואטאר איז געשען אנ'אויפרייס אין א גרויס הויז מיט פריוואטע דירות. צווישן די מאסן איינוואוינער פונ'ם הויז איז אויסגעבראכן א פאניק. א פאר מענשן, וואס זענען פארברענט געווארן לעבעדיגערהייט, האט מען שוין ארויסגענומען פון אונטער די חורבות. 16 שווער פארוואונדעטע האט מען אפגעפירט אין די שפיטעלער. וועגן א סך איינוואוינער ווייס מען נישט, וואו זיי זענען, און מען האט מורא, אז זיי זענען אומגעקומען.
____________________________________________________________________________________________
כמעט אין איין צייט מיט דער שרפה אין עלעוואטאר איז געשען אנ'אויפרייס אין א גרויס הויז מיט פריוואטע דירות. צווישן די מאסן איינוואוינער פונ'ם הויז איז אויסגעבראכן א פאניק. א פאר מענשן, וואס זענען פארברענט געווארן לעבעדיגערהייט, האט מען שוין ארויסגענומען פון אונטער די חורבות. 16 שווער פארוואונדעטע האט מען אפגעפירט אין די שפיטעלער. וועגן א סך איינוואוינער ווייס מען נישט, וואו זיי זענען, און מען האט מורא, אז זיי זענען אומגעקומען.
____________________________________________________________________________________________
24 דעצעמבער 1933
א פוילישער איד האט צו דערציילן סענסאציעס וועגן דער רייכסטאג-אונטערצינדונג
בערלין, 22 (פאט) די שווייצארישע טעלעגראפן-אגענטור טיילט-מיט, אז דער פוילישער בירגער אליעזר קאפלאן, וואס איז אנטלאפן פון דייטשלאנד, האט דערקלערט א געוויסן אדוואקאט אין ציריך, אז ער באזיצט סענסאציאנעלע ידיעות וועגן דער אונטערצינדונג פון רייכסטאג. ער שטעלט-פעסט, אז אחוץ וואן-דער-לובע'ן זענען דא אריינגעמישט געוויסע נאציאנאל-סאציאליסטישע פאקטארן. קאפלאן האט אויסגעדריקט די גרייטקייט אפצוגעבן דערקלערונגען פארן לייפציגער טריבונאל, אויב מען וועט אים גאראנטירן די פערזענלעכע זיכערקייט.
אידישער יונגערמאן ארעסטירט אלס מערדער פון הארסט וועסעל
בערלין (ספעציעל). אן אפיציעלער קאמוניקאט פון דער בערלינער פאליציי מעלדעט, אז דער פאליציי איז געלונגען צו כאפן דעם מערדער פונעם היטלעריסטישן ,נאציאנאלן העלד', וועלכער איז זיינערצייט געפאלן פון אן אומבאקאנטער האנט. אלס מערדער איז ארעסטירט געווארן דער אידישער סטודענט סאלי עפשטיין.
אויך איד. שילער מוזן רופן ,הייל היטלער!'
בערלין 23 (יט"א) לויט א פארארדענונג, וואס איז ארויסגעגעבן געווארן דורכן רייכס-אינערן-מיניסטער זענען אלע אידישע שילער אין גאנץ דייטשלאנד פארפליכטעט צוזאמען מיט אלע איבעריגע שילער צו באגריסן דעם לערער, ווען ער קומט-אריין אדער פארלאזט דעם קלאס מיט דער באגריסונג ,הייל היטלער!'
אידן-ריינער ,ברוינער באזאר' אין בערלין
בערלין 23 (יט"א). פאר וויינאכטן איז אין בערלין געעפנט געווארן א ספעציעלער ,ברוינער באזאר', צו וועלכן אידישע פירמעס זענען נישט צוגעלאזן געווארן.
____________________________________________________________________________________________
בערלין, 22 (פאט) די שווייצארישע טעלעגראפן-אגענטור טיילט-מיט, אז דער פוילישער בירגער אליעזר קאפלאן, וואס איז אנטלאפן פון דייטשלאנד, האט דערקלערט א געוויסן אדוואקאט אין ציריך, אז ער באזיצט סענסאציאנעלע ידיעות וועגן דער אונטערצינדונג פון רייכסטאג. ער שטעלט-פעסט, אז אחוץ וואן-דער-לובע'ן זענען דא אריינגעמישט געוויסע נאציאנאל-סאציאליסטישע פאקטארן. קאפלאן האט אויסגעדריקט די גרייטקייט אפצוגעבן דערקלערונגען פארן לייפציגער טריבונאל, אויב מען וועט אים גאראנטירן די פערזענלעכע זיכערקייט.
אידישער יונגערמאן ארעסטירט אלס מערדער פון הארסט וועסעל
בערלין (ספעציעל). אן אפיציעלער קאמוניקאט פון דער בערלינער פאליציי מעלדעט, אז דער פאליציי איז געלונגען צו כאפן דעם מערדער פונעם היטלעריסטישן ,נאציאנאלן העלד', וועלכער איז זיינערצייט געפאלן פון אן אומבאקאנטער האנט. אלס מערדער איז ארעסטירט געווארן דער אידישער סטודענט סאלי עפשטיין.
אויך איד. שילער מוזן רופן ,הייל היטלער!'
בערלין 23 (יט"א) לויט א פארארדענונג, וואס איז ארויסגעגעבן געווארן דורכן רייכס-אינערן-מיניסטער זענען אלע אידישע שילער אין גאנץ דייטשלאנד פארפליכטעט צוזאמען מיט אלע איבעריגע שילער צו באגריסן דעם לערער, ווען ער קומט-אריין אדער פארלאזט דעם קלאס מיט דער באגריסונג ,הייל היטלער!'
אידן-ריינער ,ברוינער באזאר' אין בערלין
בערלין 23 (יט"א). פאר וויינאכטן איז אין בערלין געעפנט געווארן א ספעציעלער ,ברוינער באזאר', צו וועלכן אידישע פירמעס זענען נישט צוגעלאזן געווארן.
____________________________________________________________________________________________
דער מאניפעסט פון מלוכה-פרעזידענט
דער מלוכה-פרעזידענט פראפ. איגנאצי מאשטשיצקי האט היינט אין אוונט ארויסגעלאזט פאלגנדן מאניפעסט:
צו די בירגער פון דער רעפובליק!
מארשאל פילסודסקי האט פארענדיגט דאס לעבן!
(13 מאי 1935)
מארשאל יוזעף פילסודסקי
מיט דער גרויסער מי פון זיין לעבן האט ער געבויט דעם כח אין פאלק, מיטן זשעני פון זיין שכל, מיט דער הארטער אנשטרענגונג פון זיין ווילן, האט ער די מלוכה ווידער אויפגעבויט. ער האט זי געפירט צום ווידערגעבורט פון דער אייגענער קראפט, צו דער באפרייאונג פון די כחות, אויף וועלכע עס וועט זיך אנשפארן דער קינפטיקער גורל פון פוילן. פאר זיין גיגאנטישער ארבעט איז אים געגעבן געווארן צו זען אונזער מלוכה אלס א לעבעדיגע שאפונג, פעאיג צום לעבן, צוגעגרייט צום לעבן, און די ארמיי אונזערע באדעקט מיט דעם רוח פון די זיגרייכע פענער.
דער דאזיגער גרעסטער אין אונזער גאנצער היסטאריע מענש האט אין די טיפענישן פון דער פארגאנגענער געשיכטע געשעפט דעם כח פון זיין גייסט און דער איבערמענשליכער אנשטרענגונג פון די געדאנקען פארויסגעזען די צוקונפטיגע וועגן.
נישט זיך אליין האט ער שוין דארט געזען, ווייל ער האט שוין לאנג געשפירט, אז זיינע פיזישע כחות צייכענען די לעצטע מעשים. ער האט געצוואונגען און צו זעלבסטשטענגיקער ארבעט פארהארטעוועט די מענשן, אויף וועלכע עס האט געדארפט פאלן די לאסט פון דער פאראנטווארטליכקייט. ער האט איבערגעלאזט דעם פאלק די ירושה פון געדאנק וועגן האנאר און קראפט פון דער מלוכה. אט-די דאזיגע צוואה, וואס ער האט אונז, די לעבעדיגע, איבערגעלאזט, דארפן מיר אויפנעמען.
זאל דער טרויער און ווייטאג פארטיפן ביי אונז די פאראנטווארטליכקייט פון אונזער גאנצן פאלק לגבי זיין גייסט און לגבי די קינפטיקע דורות.
דער פרעזידענט פון דער פוילישער רעפובליק
י. מאשטשיצקי
שלאס ווארשע, דעם 12טן מאי1935
____________________________
די שמערצליכע ידיעה וועגן דעם טויט פון יוזעף פילסודסקי וועט ארויסרויפן א אויפריכטיגן טיפן טרויער אין די הערצער פון אלע פעלקער פון דער פוילישער רעפובליק.
דאס פוילישע פאלק האט פארלוירן זיין גרעסטן זון, וועלכער האט אין משך פון דורות נישט געהאט צו זיך קיין גלייכן; די פוילישע מלוכה איז פאריתומט געווארן פון איר שעפער און בויער, וועלכער האט זיין גאנצע יוגנט פארצערט אין איבערמענשליכע אנשטרענגונען און קרבנות פאר איר ווידער-אויפלעבונג און באפרייאונג און האט ביז זיין לעצטן אטעם-צוג ווי א געטרייער פאטער געוואכט איבער איר וואויל; די נאציאנאלע מינדערהייטן, און אויך דערונטער מיר יידן, זענען דורך דעם טויט פון פילסודסקי בארויבט געווארן פון דעם מאן, אין וועלכן זיי האבן געזען דעם אויסדריקער און פארקערפערער פון די שענסטע פוילישע היסטארישע טראדיציעס פון טאלעראנץ און קאמף פאר פעלקער-פרייהייט.
אבער אויך ווייט איבער די גרענעצן פון דער פוילישער מלוכה וועט דער טויט פון פוילנ'ס באפרייער וועקן הערצליכן מיטגעפיל ביי אלע די, וואס האבן געהאט די געלעגנהייט זיך צו באקאנען מיט דעם גראנדיעזן לעבנס-ווערק פון דעם דאזיגן מאן מיט א פארמאט פון די מיטאלאגיע צענטאורן, וועלכער האט אויף זיינע פלייצעס אויסגעטראגן די ליידן און לאסטן פון מיליאנען.
נאך צו פריש איז דער דערשיטערנדער איינדרוקן כדי צו קאנען אין איצטיגן מאמענט שילדערן די גרויס פון דער אבידה און צו געבן אנ'אומפאסנד בילד פון דער הערליכער געשטעלט וואס פארשווינדט איצט פון דעם סאמע שפיץ פון דעם פוילישן מלוכה-לעבן.
אין דער איצטיקער שעה פון שמערץ און צער ווילן מיר, בלויז געבן אנ'אויסדרוק צו דער אייבערצייגונג, וואס באלעבט אלע פוילישע בירגער אן אויסנאם:
יוזעף פילסודסקי'ס ערדישע שאל גייט-אוועק, אבער זיין גרויסער זשעני און לעבנס-ווערק בלייבן אומשטערבליך. זיין ביישפיל פון א לעבן, וואס איז געווען איין לאנגע קייט פון אפפער פארן פאלק און מלוכה, וועט אייביג שיינען, ווי דער שענסטער קליינאט פון פוילנ'ס געשיכטע, און די דערגרייכונגען פון זיין לעבן זענען צוזאמענגעוואקסן מיט דער פוילישער מלוכה אויף אייביגע צייטן.
צוזאמען מיט אלע פעלקער פון דער פוילישער רעפובליק בויגן מיר אין ערפורכט און טיפן טויער אונזער קאפ פאר דעם אומשטערבליכן גייסט פון דעם גרעסטן פאליאק פון אונזער דור, פון פוילנ'ס ערשטן מארשאל, יוזעף פילסודסקי, וועלכער גייט-אוועק אין דער אייביקייט.
__________________________________________________________________________________
דער דאזיגער גרעסטער אין אונזער גאנצער היסטאריע מענש האט אין די טיפענישן פון דער פארגאנגענער געשיכטע געשעפט דעם כח פון זיין גייסט און דער איבערמענשליכער אנשטרענגונג פון די געדאנקען פארויסגעזען די צוקונפטיגע וועגן.
נישט זיך אליין האט ער שוין דארט געזען, ווייל ער האט שוין לאנג געשפירט, אז זיינע פיזישע כחות צייכענען די לעצטע מעשים. ער האט געצוואונגען און צו זעלבסטשטענגיקער ארבעט פארהארטעוועט די מענשן, אויף וועלכע עס האט געדארפט פאלן די לאסט פון דער פאראנטווארטליכקייט. ער האט איבערגעלאזט דעם פאלק די ירושה פון געדאנק וועגן האנאר און קראפט פון דער מלוכה. אט-די דאזיגע צוואה, וואס ער האט אונז, די לעבעדיגע, איבערגעלאזט, דארפן מיר אויפנעמען.
זאל דער טרויער און ווייטאג פארטיפן ביי אונז די פאראנטווארטליכקייט פון אונזער גאנצן פאלק לגבי זיין גייסט און לגבי די קינפטיקע דורות.
דער פרעזידענט פון דער פוילישער רעפובליק
י. מאשטשיצקי
שלאס ווארשע, דעם 12טן מאי1935
____________________________
די שמערצליכע ידיעה וועגן דעם טויט פון יוזעף פילסודסקי וועט ארויסרויפן א אויפריכטיגן טיפן טרויער אין די הערצער פון אלע פעלקער פון דער פוילישער רעפובליק.
דאס פוילישע פאלק האט פארלוירן זיין גרעסטן זון, וועלכער האט אין משך פון דורות נישט געהאט צו זיך קיין גלייכן; די פוילישע מלוכה איז פאריתומט געווארן פון איר שעפער און בויער, וועלכער האט זיין גאנצע יוגנט פארצערט אין איבערמענשליכע אנשטרענגונען און קרבנות פאר איר ווידער-אויפלעבונג און באפרייאונג און האט ביז זיין לעצטן אטעם-צוג ווי א געטרייער פאטער געוואכט איבער איר וואויל; די נאציאנאלע מינדערהייטן, און אויך דערונטער מיר יידן, זענען דורך דעם טויט פון פילסודסקי בארויבט געווארן פון דעם מאן, אין וועלכן זיי האבן געזען דעם אויסדריקער און פארקערפערער פון די שענסטע פוילישע היסטארישע טראדיציעס פון טאלעראנץ און קאמף פאר פעלקער-פרייהייט.
אבער אויך ווייט איבער די גרענעצן פון דער פוילישער מלוכה וועט דער טויט פון פוילנ'ס באפרייער וועקן הערצליכן מיטגעפיל ביי אלע די, וואס האבן געהאט די געלעגנהייט זיך צו באקאנען מיט דעם גראנדיעזן לעבנס-ווערק פון דעם דאזיגן מאן מיט א פארמאט פון די מיטאלאגיע צענטאורן, וועלכער האט אויף זיינע פלייצעס אויסגעטראגן די ליידן און לאסטן פון מיליאנען.
נאך צו פריש איז דער דערשיטערנדער איינדרוקן כדי צו קאנען אין איצטיגן מאמענט שילדערן די גרויס פון דער אבידה און צו געבן אנ'אומפאסנד בילד פון דער הערליכער געשטעלט וואס פארשווינדט איצט פון דעם סאמע שפיץ פון דעם פוילישן מלוכה-לעבן.
אין דער איצטיקער שעה פון שמערץ און צער ווילן מיר, בלויז געבן אנ'אויסדרוק צו דער אייבערצייגונג, וואס באלעבט אלע פוילישע בירגער אן אויסנאם:
יוזעף פילסודסקי'ס ערדישע שאל גייט-אוועק, אבער זיין גרויסער זשעני און לעבנס-ווערק בלייבן אומשטערבליך. זיין ביישפיל פון א לעבן, וואס איז געווען איין לאנגע קייט פון אפפער פארן פאלק און מלוכה, וועט אייביג שיינען, ווי דער שענסטער קליינאט פון פוילנ'ס געשיכטע, און די דערגרייכונגען פון זיין לעבן זענען צוזאמענגעוואקסן מיט דער פוילישער מלוכה אויף אייביגע צייטן.
צוזאמען מיט אלע פעלקער פון דער פוילישער רעפובליק בויגן מיר אין ערפורכט און טיפן טויער אונזער קאפ פאר דעם אומשטערבליכן גייסט פון דעם גרעסטן פאליאק פון אונזער דור, פון פוילנ'ס ערשטן מארשאל, יוזעף פילסודסקי, וועלכער גייט-אוועק אין דער אייביקייט.
__________________________________________________________________________________
קאנטער-רעוואלוציע אין שפאניע
אויפשטאנד פון מיליטער און פלאט. - בונט אין מאראקא. - אין דער שפיץ פון אויפשטאנד שטייען מאנארכיסטן און רעכטע. - רעגירונג און קאנטער-רעוואלוציאנערן מעלדן וועגן נצחונות. -
סתירותדיקע ידיעות
,היינט, 19 יולי 1936
א פלאקאט פון שפאנישן בירגער-קריג*
פאריז, 18, (פאט). פון פאריז ווערט מיטגעטיילט, אז אין א ריי שטעט אין שפאניע איז אויסגעבראכן א קאנטער-רעוואליאנערער אויפשטאנד. די רעגירונג מעדלעט, אז זי באהערשט די לאגע. דאס מיליטער און די ציווילע גווארדיע זענען געטריי דער רעגירונג און קעמפן געגן די אויפשטענדער.
אויך פון שפאניש מאראקא ווערט מיטגעטיילט וועגן אן'אויפשטאנד פון מיליטער מיטן צוועק דורכצופירן א מאנארכיסטישע איבערקערעניש.
לאנדאן, 18, (פ.). אהער זענען אנגעקומען ידיעות, אז אויף מאנטאג איז אין שפאניע צו דערווארטן א מלוכה-איבערקערעניש. פון דער שפאניש-פראנצויזישער גרענעץ ווערט געמעלדעט, אז דער פירער פון די רעכטע גיל ראכלעס איז פרייטאג ביינאכט אריבער די שפאנישע גרענעץ און איז אוועק קיין ביאראיץ.
מאדריד, 18, (פ.). מאדריד לעבט איצט ווי אויף א וואולקאן. א ליאדע מינוט דערווארט מען אן אויפטרייסלונג. די גאנצע נאכט פון פרייטאג אויף שבת האט די פאליציי געבויט באריקאדעס אויף די גאסן.
די קאמוניסטישע און סאציאליסטישע מיליץ איז אליארמירט געווארן און פאטראלירט אין די גאסן. אלע זענען באוואפנט. די סאציאליסטן פארלאנגען, אז די אנארכא-סינדיקאליסטן זאלן באפרייט ווערן, כדי זיי זאלן אנטיילנעמען אין קאמף געגן געמיינזאמען שונא - די מאנארכיסטן.
*די שפאנישע לאזונג ,נא פאסאראן' מיינט ,זיי וועלן ניט אריבער'. ,זיי וועלן ניט אריבער' האט באדייט, אז די ארמיי פון פאשיסטישן גענאראליסימא פראנציסקא פראנקא וועט קיינמאל ניט אריבער און אריין קיין מאדריד.
____________________________________________________________________________________________
אויך פון שפאניש מאראקא ווערט מיטגעטיילט וועגן אן'אויפשטאנד פון מיליטער מיטן צוועק דורכצופירן א מאנארכיסטישע איבערקערעניש.
לאנדאן, 18, (פ.). אהער זענען אנגעקומען ידיעות, אז אויף מאנטאג איז אין שפאניע צו דערווארטן א מלוכה-איבערקערעניש. פון דער שפאניש-פראנצויזישער גרענעץ ווערט געמעלדעט, אז דער פירער פון די רעכטע גיל ראכלעס איז פרייטאג ביינאכט אריבער די שפאנישע גרענעץ און איז אוועק קיין ביאראיץ.
מאדריד, 18, (פ.). מאדריד לעבט איצט ווי אויף א וואולקאן. א ליאדע מינוט דערווארט מען אן אויפטרייסלונג. די גאנצע נאכט פון פרייטאג אויף שבת האט די פאליציי געבויט באריקאדעס אויף די גאסן.
די קאמוניסטישע און סאציאליסטישע מיליץ איז אליארמירט געווארן און פאטראלירט אין די גאסן. אלע זענען באוואפנט. די סאציאליסטן פארלאנגען, אז די אנארכא-סינדיקאליסטן זאלן באפרייט ווערן, כדי זיי זאלן אנטיילנעמען אין קאמף געגן געמיינזאמען שונא - די מאנארכיסטן.
*די שפאנישע לאזונג ,נא פאסאראן' מיינט ,זיי וועלן ניט אריבער'. ,זיי וועלן ניט אריבער' האט באדייט, אז די ארמיי פון פאשיסטישן גענאראליסימא פראנציסקא פראנקא וועט קיינמאל ניט אריבער און אריין קיין מאדריד.
____________________________________________________________________________________________
נאנקין געפאלן!
יאפאן גרייט שוין א ,זעלבסטשטענדיגע, רעגירונג פאר גאנץ כינע
,היינט' באריכטעט דעם 13טן דעצעמבער 1937 וועגן דעם יאפאנישן אנפאל אויף נאנקין, כינע:
די יאפאנישע ארמיי מארשירט-אריין קיין נאנקין
טאקיא - די יאפאנישע טעלעגראפן-אגענטור ,דאמעי' מעדלעט, אז נאנקין איז מאנטאג פרי געפאלן; די שטאט איז באזעצט דורכן יאפאנישן מיליטער.
__________________
טאקיא (פא"ט) - די יאפאנישע הויפט-קווארטיר האט מאנטאג 4 בייטאג פארעפנטליכט א קאמוניקאט אין וועלכן זי איז מודיע, אז די יאפאנער האבן פארנומען אלע באפעסטיקטע ערטער פון נאנקין. דער רעשט פון די כינעזישע אפטיילונגען, וואס שטעלן נאך א שוואכן ווידערשטאנד, איז ארומגערינגלט געווארן דורך די יאפאנער אין צפון-טייל פון שטאט.
__________________
טאקיא (פא"ט) - די כינעזער, וואס פארטיידיקן נאנקין האבן מאנטיק אנגעהויבן זיך צוריקצוציען. די יאפאנישע עראפלאנען האבן זיי גוואלדיק אטאקירט. 4 גרויסע כינעזישע שיפן זיינען אונטערגעגאנגען.
___________________
טאקיא (פא"ט) די יאפאנישע מיליטערישע אנפירונג מעלדעט: זונטאג בייטאג האבן די יאפאנער פארנומען אלע טויערן פון נאנקין, דעם הויפט-זיץ פון דער נאנקין-רעגירונג, די רעזידענץ פון מארשאל טשען קיי שעק, דאס הויפט-קווארטיר און די קאדעטן-שולן. די יאפאנער האבן אויך פארנומען פוקאו, וואס ליגט ביים טייך יאנגסטע. די כינעזער שטעלן א פארביסענעם ווידערשטאנד. יאפאנישע עראפלאנען באווארפן די כינעזער מיט מעד-באמבעס. בעתן איבערגיין דעם טייך יאנגסטע זענען אומגעקומען 1000 כינעזער. פיל יאפאנישע שיפן באטיידיקן זיך אין קאמף ארום נאנקין.
____________________
12 טויזנט כינעזער אומגעקומען פון שטינקנדע גאזן
טאקיא (פא"ט) - אויפן נאנקינער פראנט זענען אומגעקומען 12 טויזנט כינעזער דורך שטינקענדע גאזן, וואס זיי אליין האבן ארויסגעלאזט קעגן די יאפאנער. דער ווינט האט די גאזן צוריקגעיאגט אויף די כינעזישע פאזיציעס.
____________________
יאפאן באשענק כינעזער מיט א רעגירונג
טאקיא (פא"ט) - ,דאמעי' מעלדעט פון פעקין, אז עס וועט געשאפן א נייע כינעזישע רעגירונג, וואס דארף איבערנעמען די הערשאפט איבער גאנץ כינע. די נייע רעגירונג דארף פארנעמען דאס ארט פון דער נאנקין-רעגירונג, וועלכע איז שוין איצט, נאכן פאלן פון נאנקין, א פיקטיווע. אין צוזאמענשטעל פון דער נייער רעגירונג וועלן אויך אריין פארשטייער פון כינעזישע בירגער-קאמיטעטן פון אלע פראווינצן.
____________________________________________________________________________________________
__________________
טאקיא (פא"ט) - די יאפאנישע הויפט-קווארטיר האט מאנטאג 4 בייטאג פארעפנטליכט א קאמוניקאט אין וועלכן זי איז מודיע, אז די יאפאנער האבן פארנומען אלע באפעסטיקטע ערטער פון נאנקין. דער רעשט פון די כינעזישע אפטיילונגען, וואס שטעלן נאך א שוואכן ווידערשטאנד, איז ארומגערינגלט געווארן דורך די יאפאנער אין צפון-טייל פון שטאט.
__________________
טאקיא (פא"ט) - די כינעזער, וואס פארטיידיקן נאנקין האבן מאנטיק אנגעהויבן זיך צוריקצוציען. די יאפאנישע עראפלאנען האבן זיי גוואלדיק אטאקירט. 4 גרויסע כינעזישע שיפן זיינען אונטערגעגאנגען.
___________________
טאקיא (פא"ט) די יאפאנישע מיליטערישע אנפירונג מעלדעט: זונטאג בייטאג האבן די יאפאנער פארנומען אלע טויערן פון נאנקין, דעם הויפט-זיץ פון דער נאנקין-רעגירונג, די רעזידענץ פון מארשאל טשען קיי שעק, דאס הויפט-קווארטיר און די קאדעטן-שולן. די יאפאנער האבן אויך פארנומען פוקאו, וואס ליגט ביים טייך יאנגסטע. די כינעזער שטעלן א פארביסענעם ווידערשטאנד. יאפאנישע עראפלאנען באווארפן די כינעזער מיט מעד-באמבעס. בעתן איבערגיין דעם טייך יאנגסטע זענען אומגעקומען 1000 כינעזער. פיל יאפאנישע שיפן באטיידיקן זיך אין קאמף ארום נאנקין.
____________________
12 טויזנט כינעזער אומגעקומען פון שטינקנדע גאזן
טאקיא (פא"ט) - אויפן נאנקינער פראנט זענען אומגעקומען 12 טויזנט כינעזער דורך שטינקענדע גאזן, וואס זיי אליין האבן ארויסגעלאזט קעגן די יאפאנער. דער ווינט האט די גאזן צוריקגעיאגט אויף די כינעזישע פאזיציעס.
____________________
יאפאן באשענק כינעזער מיט א רעגירונג
טאקיא (פא"ט) - ,דאמעי' מעלדעט פון פעקין, אז עס וועט געשאפן א נייע כינעזישע רעגירונג, וואס דארף איבערנעמען די הערשאפט איבער גאנץ כינע. די נייע רעגירונג דארף פארנעמען דאס ארט פון דער נאנקין-רעגירונג, וועלכע איז שוין איצט, נאכן פאלן פון נאנקין, א פיקטיווע. אין צוזאמענשטעל פון דער נייער רעגירונג וועלן אויך אריין פארשטייער פון כינעזישע בירגער-קאמיטעטן פון אלע פראווינצן.
____________________________________________________________________________________________
געשטארבן דער עלטסטער יידישער פאליציאנט
אין אידישן שפיטאל איז נעכטן געשטארבן אין עלטער פון 53 יאר דער עלטסטער עמעריטירטער יידישער פאליציאנט, ישראל יורבלום. דער פארשטארבענער יידישער פאליציאנט איז געווען צוגעטיילט צום 4טן קאמיסאריאט איז געווען זייער פאפולער. (,היינט', 5 אויגוסט 1938)
____________________________________________________________________________________________
אין משך פון פרייטאג און שבת איז פארגעקומען דער ,אנשלוס' פון עסטרייך צו היטלער-דייטשלאנד.
קאנצלער שושניג האט דעמיסיאנירט. דאס דייטשע מיליטער האט אריינגעמארשיט קיין ווין.
היטלער, הימלער, העס און א. אנדערע נאצי-פירער געפינען זיך שוין אויך אין ווין.
דא גיבן מיר איבער די דעפעשע וועגן דעם לויט דער ארדענונג פון זייער אנקומען.
זונטאג, 13 מערץ 1938
היטלערס אויטא-קאלאנע פארט-אריין קיין וויין
ווי אזוי האט עס זיך אנגעהויבן
ווין (ספעציעל). פרייטאג אינדערפרי האבן די צייטונגען פארעפנטלעכט א קורצע נאטיץ, אז אין ווין וויילט דער געוועזענער דייטשער אמבאסאדאר פון פאפען און ס'גרייטן זיך וויכטיקע געשעענישן.
אזייגער צען אינדערפרי האט דער ווינער ראדיא געמאלדן, אז עס ווערט מאביליזירט דער יארגאנג 1925, דערביי האט מען, כדי צו בארואיקן די עפנטלעכע מיינונג, צוגעגעבן א קאמענטאר, אז עס האנדלט זיך וועגן א פארארדענונג אין צוזאמענהאנג מיטן זונטאגדיקן פלעביסציט. אזייער פינף האט מען שוין אין די דיפלאמאטישע קרייזן געוואוסט, אז דייטש מיליטער קאנצענטרירט זיך אויף דער עסטרייכיש-בייערישער גרענעץ און אז היטלער האט געשטעלט שושניג'ן אן אולטימאטום.
דער דייטשער אולטימאטום האט אנטהאלטן דריי פונקטן: שושניג זאל אפטרעטן, אויף זיין ארט זאל נאמינירט ווערן דער אינערן-מיניסטער ד"ר סעיס אינקווארט און אפרופן דעם פלעבעסציט אלס א זאך, וואס שטייט אין סתירה מיטן אפמאך אין בערכטעסגארטן.
דער אולטימום האט אנטהאלטן א דראאונג, אז דאס דייטשע מיליטער מארשירט-אריין קיין עסטרייך, אויב דער אולטימאטום וועט נישט אנגענומען ווערן ביז 6 אזייגער נאכמיטאג.
18:45 האט שושניג געהאלטן זיין געזעגענונגס-רעדע דורכן ראדיא. ער האט פעסטגעשטעלט אין זיין רעדע, אז ער טרעט-אפ אונטער דער דראאונג פון דעם אולטימאטום און אז עס איז נישט ריכטיק, אז ער טרעט-אפ דערפאר, ווייל ער קאן נישט באהערשן די אינערליכע לאגע. ער האט אויך אונטערגעשטראכן, אז דער בונדעס-פרעזידענט מיקלאס האט ארויסגעגעבן א באפעל, אז אויב די דייטשע ארמיי וועט אריינמארשירן קיין עסטרייך זאל די עסטרייכישע ארמיי זיך צוריקציען און אויסמיידן בלוט-פארגיסונג.
ווין (פאט). דער פארלויף פון די היסטארישע געשעענישן איז געווען אזא:
די עסטרייכישע רעגירונג האט באקומען פון דייטשלאנד א פאדערונג, אז דער פלעביסציט זאל זיין א געמיימער. די עסטרייכישע רעגירונג האט דעם באדינג אנגענומען... נאכדעם איז אין אנ'אנטשידענער פארם ארויסגערוקט געווארן די פאדערונג איבערצורוקן דעם טערמין פון דער אפשטימונג.
אויך דעם באדינג האט די רעגירונג אנגענומען. בערלין האט אבער ווייטער ארויסגערוקט נאך א פאדערונג - שושניג זאל אפטרעטן, די נאציס זאלן האבן א מערהייט אין דער רעגירונג און דער עסטרייכישער לעגיאן זאל באנוצט ווערן אלס געהילף-פאליציי. די דייטשע רעגירונג האט באווארנט, אז זי וועט ארויסציען אלע קאנסעקווענצן, אויב אירע באדינגונגען וועלן נישט אנגענומען ווערן.
דער פרעזידענט מיקלאס האט די דאזיקע באדינגונגען נישט אנגענומען. ער האט בלויז שושניק'ן געהייסן ארויסגעבן א באפעל, אז דאס עשטרייכישע מיליטער זאל נישט שטעלן קיין שום ווידערשטאנד, אויב דייטש מיליטער וועט אריינמארשירן קיין עסטרייך. אויף דער זיצונג פון מיניסטארן-ראט האט שושניג זיך דעצידירט צו דעמיסיאנירן.
____________________________________________
פון זעלבן נומער ,היינט' פון דער ערשטער זייט
ווין (ספעציעל). פרייטאג אינדערפרי האבן די צייטונגען פארעפנטלעכט א קורצע נאטיץ, אז אין ווין וויילט דער געוועזענער דייטשער אמבאסאדאר פון פאפען און ס'גרייטן זיך וויכטיקע געשעענישן.
אזייגער צען אינדערפרי האט דער ווינער ראדיא געמאלדן, אז עס ווערט מאביליזירט דער יארגאנג 1925, דערביי האט מען, כדי צו בארואיקן די עפנטלעכע מיינונג, צוגעגעבן א קאמענטאר, אז עס האנדלט זיך וועגן א פארארדענונג אין צוזאמענהאנג מיטן זונטאגדיקן פלעביסציט. אזייער פינף האט מען שוין אין די דיפלאמאטישע קרייזן געוואוסט, אז דייטש מיליטער קאנצענטרירט זיך אויף דער עסטרייכיש-בייערישער גרענעץ און אז היטלער האט געשטעלט שושניג'ן אן אולטימאטום.
דער דייטשער אולטימאטום האט אנטהאלטן דריי פונקטן: שושניג זאל אפטרעטן, אויף זיין ארט זאל נאמינירט ווערן דער אינערן-מיניסטער ד"ר סעיס אינקווארט און אפרופן דעם פלעבעסציט אלס א זאך, וואס שטייט אין סתירה מיטן אפמאך אין בערכטעסגארטן.
דער אולטימום האט אנטהאלטן א דראאונג, אז דאס דייטשע מיליטער מארשירט-אריין קיין עסטרייך, אויב דער אולטימאטום וועט נישט אנגענומען ווערן ביז 6 אזייגער נאכמיטאג.
18:45 האט שושניג געהאלטן זיין געזעגענונגס-רעדע דורכן ראדיא. ער האט פעסטגעשטעלט אין זיין רעדע, אז ער טרעט-אפ אונטער דער דראאונג פון דעם אולטימאטום און אז עס איז נישט ריכטיק, אז ער טרעט-אפ דערפאר, ווייל ער קאן נישט באהערשן די אינערליכע לאגע. ער האט אויך אונטערגעשטראכן, אז דער בונדעס-פרעזידענט מיקלאס האט ארויסגעגעבן א באפעל, אז אויב די דייטשע ארמיי וועט אריינמארשירן קיין עסטרייך זאל די עסטרייכישע ארמיי זיך צוריקציען און אויסמיידן בלוט-פארגיסונג.
ווין (פאט). דער פארלויף פון די היסטארישע געשעענישן איז געווען אזא:
די עסטרייכישע רעגירונג האט באקומען פון דייטשלאנד א פאדערונג, אז דער פלעביסציט זאל זיין א געמיימער. די עסטרייכישע רעגירונג האט דעם באדינג אנגענומען... נאכדעם איז אין אנ'אנטשידענער פארם ארויסגערוקט געווארן די פאדערונג איבערצורוקן דעם טערמין פון דער אפשטימונג.
אויך דעם באדינג האט די רעגירונג אנגענומען. בערלין האט אבער ווייטער ארויסגערוקט נאך א פאדערונג - שושניג זאל אפטרעטן, די נאציס זאלן האבן א מערהייט אין דער רעגירונג און דער עסטרייכישער לעגיאן זאל באנוצט ווערן אלס געהילף-פאליציי. די דייטשע רעגירונג האט באווארנט, אז זי וועט ארויסציען אלע קאנסעקווענצן, אויב אירע באדינגונגען וועלן נישט אנגענומען ווערן.
דער פרעזידענט מיקלאס האט די דאזיקע באדינגונגען נישט אנגענומען. ער האט בלויז שושניק'ן געהייסן ארויסגעבן א באפעל, אז דאס עשטרייכישע מיליטער זאל נישט שטעלן קיין שום ווידערשטאנד, אויב דייטש מיליטער וועט אריינמארשירן קיין עסטרייך. אויף דער זיצונג פון מיניסטארן-ראט האט שושניג זיך דעצידירט צו דעמיסיאנירן.
____________________________________________
פון זעלבן נומער ,היינט' פון דער ערשטער זייט
טשעכישער פרעזידענט האכא איבערגעגעבן דאס לאנד אין היטלער'ס הענט. -
דייטש מיליטער פארנומען פראג און און באזעצט גאנץ טשעכיע. - פאשיסטן-פירער גאידא. -
היטלער'ס שטאטהאלטער איבער טשעכיע. -
אונגאריש מיליטער פארנומען קארפאטא-רוס און צוגעקומען ביז צו דער פוילישער גרענעץ.
,היינט', דאנערשטאג, 16 מערץ 1939
די נאציס מארשירן-אריין קיין פראג
(די פאלגנדיקע זיינען די אונטער-קעפלעך פון דער ערשטער זייט):
דער קאפיטולאציע-אפמאך
דערדריקנדער רושם אין פראג
אריינמארש פון דייטש מיליטער קיין טשעכיע
דאס דייטשע מיליטער רוקט זיך פארויס
באפעל פון דער פראגער רעגירונג צו דער באפעלקערונג
היטלער אין פראג
דייטש מיליטער פארנומען פראג!
היטלער'ס באפעל צו דער אמיי
דייטשיש מיליטער אין סלאוואקיי
טשעכישע רעגירונג דעמיסיאנירט
פרעזידענט האכא צוריקגעקומען קיין פראג
,דייטשלאנד'ס רעפרעזענטאנטן'
די שמחה אין דייטשלאנד
דער מארש פון אונגארישן מיליטער איז באשווערט צוליבן שלעכטן וועטער
טשעכישע מיליטער-אפטיילונגען אריבער די פוילישע גרענעץ
נידערגעשלאגנקייט אין פראנקייך
אמבאסאדארן פון ענגלאנד און פראנקרייך ,אינפארמירן' זיך אין בערלין
דער ,פעלקישער באאפאכטער' וועגן סוף פון דער טשעכאסלאווקיי
דער קאפיטולאציע-אפמאך
בערלין, 15 (ספ). היינט האלב 4 פארטאג איז אונטערגעשריבן געווארן אנ'אפמאך צווישן דעם טשעכישן פרעזידענט האכא און היטלער'ן.
בערלין, 15 (פאט). דער טעקסט פון אונטערגעשריבענעם אפמאך לויטעט:
,דער קאנצלער האט היינט אויפגענומען אין בערלין, אין דער אנוועזנהייט פון רייכס-אויסערן-מיניסטער פון ריבנטראפ, דעם טשעכאסלאוואקישן פרעזידענט ד"ר האכא און דעם טשעכאסלאוואקישן אויסערן-מיניסטער כוואלקאווסקי אויף זייער אייגענער בקשה. ביי דער באגעגעניש זענען בארטאכט געווארן ביי דער פולער אויפריכטיקייט די ערגסטע סיטואציע, וואס איז אנשטאנען אין דער לעצטער וואך אין טשעכיע.
____________________________________________________________________________________________
דער קאפיטולאציע-אפמאך
דערדריקנדער רושם אין פראג
אריינמארש פון דייטש מיליטער קיין טשעכיע
דאס דייטשע מיליטער רוקט זיך פארויס
באפעל פון דער פראגער רעגירונג צו דער באפעלקערונג
היטלער אין פראג
דייטש מיליטער פארנומען פראג!
היטלער'ס באפעל צו דער אמיי
דייטשיש מיליטער אין סלאוואקיי
טשעכישע רעגירונג דעמיסיאנירט
פרעזידענט האכא צוריקגעקומען קיין פראג
,דייטשלאנד'ס רעפרעזענטאנטן'
די שמחה אין דייטשלאנד
דער מארש פון אונגארישן מיליטער איז באשווערט צוליבן שלעכטן וועטער
טשעכישע מיליטער-אפטיילונגען אריבער די פוילישע גרענעץ
נידערגעשלאגנקייט אין פראנקייך
אמבאסאדארן פון ענגלאנד און פראנקרייך ,אינפארמירן' זיך אין בערלין
דער ,פעלקישער באאפאכטער' וועגן סוף פון דער טשעכאסלאווקיי
דער קאפיטולאציע-אפמאך
בערלין, 15 (ספ). היינט האלב 4 פארטאג איז אונטערגעשריבן געווארן אנ'אפמאך צווישן דעם טשעכישן פרעזידענט האכא און היטלער'ן.
בערלין, 15 (פאט). דער טעקסט פון אונטערגעשריבענעם אפמאך לויטעט:
,דער קאנצלער האט היינט אויפגענומען אין בערלין, אין דער אנוועזנהייט פון רייכס-אויסערן-מיניסטער פון ריבנטראפ, דעם טשעכאסלאוואקישן פרעזידענט ד"ר האכא און דעם טשעכאסלאוואקישן אויסערן-מיניסטער כוואלקאווסקי אויף זייער אייגענער בקשה. ביי דער באגעגעניש זענען בארטאכט געווארן ביי דער פולער אויפריכטיקייט די ערגסטע סיטואציע, וואס איז אנשטאנען אין דער לעצטער וואך אין טשעכיע.
____________________________________________________________________________________________
שווערע אויטא-קאטאסטראפע
1מענש טויט; 2 שווער פארוואונדעט
,היינט, 2 אפריל 1939
א שוידערליכע אויטא-קאטאסטראפע פון וועלכער ס'זענען געפאלן דריי קרבנות איז נעכטן פארגעקומען אויף סלאוואצקי-גאס אין זשאליבאזש.
אין דער ריכטונג צו בעליאן איז געפארן אן'אויטא, מיט וועלכן ס'האט אנגעפירט דער שאפער בעלאסלאוו ספשאנטשקאווסקי. דורכן וועג איז דורכגעלאפן א מיידעלע און דער שאפער, וועלנדיק אויסמיידן א קאטאסטראפע, האט א קערעווע געטאן אויף לינקס. דער קער איז אבער געווען אזא אומגליקלעכער, אז דער אויטא איז ארויף אויף דעם טראטואר און צוגעדריקט צו א בוים צו פארבייגייענדיקע פרויען. דער אויטא איז צעשמעטערט געווארן און פארוואונדעט אין קאפ דעם שאפער. דער דאקטאר פון דער ארויסגערופענער גיכער הילף האט פעסטגעשטעלט, אז ביי איין פרוי, א קריסטין פון בערך 60 יאר, איז דער גאנצער קערפער פארוואונדעט און די לינקע האנט צעבראכן, און די צווייטע פרוי, די יידישע, האט צעבראכן א פוס און אויך פארוואונדעט געווארן איבערן גאנצן קערפער.
די פארוואונדעטע פרויען זענען אפגעפירט געווארן אין שפיטאל. די קריסטליכע פרוי איז פון די וואונדן געשטארבן.
די נעמען פון די פרויען זענען נאך נישט פעסטגעשטעלט געווארן.
דער שאפער איז געווארן פארהאלטן און איבערגעגעבן אין רשות פון דער אויספארשונגס-מאכט. אויפן ארט פון דער קאטאסטראפע איז אנגעקומען א קאמיסיע פון רעגירונגס-קאמיסאריאט.
____________________________________________________________________________________________
אין דער ריכטונג צו בעליאן איז געפארן אן'אויטא, מיט וועלכן ס'האט אנגעפירט דער שאפער בעלאסלאוו ספשאנטשקאווסקי. דורכן וועג איז דורכגעלאפן א מיידעלע און דער שאפער, וועלנדיק אויסמיידן א קאטאסטראפע, האט א קערעווע געטאן אויף לינקס. דער קער איז אבער געווען אזא אומגליקלעכער, אז דער אויטא איז ארויף אויף דעם טראטואר און צוגעדריקט צו א בוים צו פארבייגייענדיקע פרויען. דער אויטא איז צעשמעטערט געווארן און פארוואונדעט אין קאפ דעם שאפער. דער דאקטאר פון דער ארויסגערופענער גיכער הילף האט פעסטגעשטעלט, אז ביי איין פרוי, א קריסטין פון בערך 60 יאר, איז דער גאנצער קערפער פארוואונדעט און די לינקע האנט צעבראכן, און די צווייטע פרוי, די יידישע, האט צעבראכן א פוס און אויך פארוואונדעט געווארן איבערן גאנצן קערפער.
די פארוואונדעטע פרויען זענען אפגעפירט געווארן אין שפיטאל. די קריסטליכע פרוי איז פון די וואונדן געשטארבן.
די נעמען פון די פרויען זענען נאך נישט פעסטגעשטעלט געווארן.
דער שאפער איז געווארן פארהאלטן און איבערגעגעבן אין רשות פון דער אויספארשונגס-מאכט. אויפן ארט פון דער קאטאסטראפע איז אנגעקומען א קאמיסיע פון רעגירונגס-קאמיסאריאט.
____________________________________________________________________________________________
וויץ-בילדער
וואס איז דאס פארא פאניק אויף דער קארמעליצקא גאס?
מען האט דארט דערזען א טראמוויי...
(27 יוני 1924)
____________________________________________________________________________________________
בערזע-ידיעות
פון ,היינט', יולי 1927
__________________________________
רעקלאמעס פון ,היינט'
(18 אקטאבער 1918)
____________________________________________________________________________________________
2 דעצעמבער 1932
סענסאציאנעלע ענדערונג
אין די פודערן צום געזיכט
נידער מיטן נישט-נאטירלעכן ,מאקיאזש'-אויסזען!
א נייער פודער, וואס מען זעט ניט אן אויף דער הויט,
גיט דעם געזיכט א הערליך נארטירליכע שיינקייט
________
עלעגאנטע פראנצויזינס פירן איין א נייע סארט.
זיי האבן געפונען א נייעם פודער צום געזיכט,
וואס מאכט דאס געזיכט גלאטיק אן שפורן פון גלאנץ
אין משך פון א גאנצן טאג.
די געהיימעניש באשטייט פון א נייעם אופן פון פאבריצירן,
א דאנק וועלכן דער דינסטער פודער ווערט דריי מאל דורכגעזיפט
דורך א זיידן זיפעלע און אויסגעמישט מיט א דאפלטן קרעם-שוים.
דער דאזיקער נייסטער סיסטעם - א רעזולטאט
פון לאנג-יעריקע דערפארונגען פון פראנצויזישע כעמיקער -
איז איצט פאטענטירט געווארן דורך דער פירמע ,טאקאלאן'.
דער פודער ,טאקאלאן' באזייטיקט אויף שטענדיק
דעם גלאנץ פון דער נאז און פעטקייט פון געזיכט.
ער גיט-צו דעם געזיכט אן אומגעהויערע שיינקייט,
און דאס געזיכט בלייבט אבסאלוט אין משך פון 8 שעה.
קיין ווינט, רעגן אדער שוויצן רופן שוין נישט ארויס
קיין גלאנץ אויף אייער געזיכטס-הויט,
אויב איר געבויכט דעם ,מאט-מאכנדן' פודער ,טאקאלאן'
וועלכער ווערט פרעפארירט לויט די אריגינעלע פארשריפטן
פון דעם אויסגעצייכנטן פאריזער פודער ,טאקאלאן'.
ער וועט מאכן אייער געזיכט פריש און שיין ווי רויזן-בלעטלעך.
פאדערט פודער ,טאקאלאן'.
פאראן אין 10 הערליכע שאטירונגען.
1.40 זל. און 2.50 זל.
_______________________________
אכטונג, טעלעפאן-אבאנענטן!
גיט-איבער אייערע טעלעפאנען צו דעזינפעקצירן
דעם איינציקן יידישן דעזינפעקציע-אנשטאלט,
אלבערטא 12, טעל. 5-11-14,
וועלכער איז געגרינדעט געווארן מיט דער הילף פון
יידישן ווירטשאפטלעכן קאמיטעט, צענטראלן סוחרים-פאראיין און צענטראלן קליינהענדלער-פארבאנד.
געדענקט! מיטן איבערגעגבן אייערע טעלעפאנען דעם יידישן אנשטאלט,
דערמעגלעכט איר צובאשעפטיקן נאך מער יידישע אבעטער.
(פרייטיק, 5 אויגוסט 1938)
______________________________
ד"ר פעלדהוסן
(היילן פארכעס און ליסייען דורך רענטגען-שטראלן),
ווענער, מענער-שוועכע
וויעלקא 11
פון 10 פרי און פון 4 ביז 7 נ.מ.
(31 יולי 1922)
_______________
ד"ר וויגדאראוויטש
אינערליכע און נערוועזע קראנקהייטן
(מענער-שוועכע אויף נערוועזן באדן)
סלארנא 55 - טעלעפאן 268-36 - פון 5 - 7
(31 יולי 1922)
____________________________________________________________________________________________
ער פארהיט די הויט פון בראנדוואונדן אויף דער פלאזשע
נייער אומגעוויינליכער פאלמאליוו קרעם
ווערט אויסגעארבעט לויט פולשטענדיק-נייע כללים און באזיצט 5 וואונדערבארע מעלות
רעכען אליין אויס די מעלות, וועלכע ס'דארף האבן א אידעאלער קרעם. פארגלייך זיי מיט די מעלות, וואס ס'האט דער נייער ספארט-קרעם פאלמאליוו – וועלכער ווערט פארקויפט מיט א גאראנטיע: אין דער פולער מאס צופרידן אדער דאס געלט ווערט אומגעקערט! דער קרעם פאלמאליוו - דער פריינט פון דער הויט - ,פעטסט' נישט, איז דעליקאט ווי שוים און דעריבער דרינגט ער דורך אן נויטיקייט אים אריינצורייבן די הויפט-פארעס, ניט פארברייטענדיק זיי און ניט אנשטרענגענדיק די געוועבן.
אויסגעארבעט אויפן טייערן לעצהיטערין, וועלכער איז געמישט מיט אליוון-אייל לויט דער נייער קאסמעטישער מעטאדע, וועקט ער די הויט און ער פארהיט זי פון זון-בראנדן, געבנדיק אזוי ארום די מעגלעכקייט זיך שיין אפצוברענען. וועסט באקומען א שיינע צערע ווי א רויז. אז מ'נוצט כסדר דעם קרעם איז מען פארזיכערט מיט א שטענדיק-שיינער צערע.
1) ער גאראנטירט שיינקייט א דאנק דעם אליוון-אייל און לעציטערין.
2) ער פארהיט די הויט פון זון און ווינט. ער גיט די מעגלעכקייט זיך אפצוברענען גלייכמעסיק אן זון-בראנדן.
3) ער שטעלט מיט זיך פאר א נישט פעמענדן און נישט גלאנצנדן גרונט הינטערן פודער.
4) ער דרינגט-דורך די הויט-פארעס נישט פארברייטענדיק און ניט אויסטרוקענענדיק די הויט.
5) ער רייניקט, פאראיידלט און גלעטיקט-אויס די הויט.
*לעציטערין - א ספעציעלע מישונג פון ווערטפולע און זעלטענע סובסטאנצן – לעבט-אויף די געוועבן און דרינגט-אריין אין דער הויט.
____________________________________________________________________________________________
מצות אויף פסח
רעקלאמע פון ,היינט', 19 מערץ 1926
די יידישע פרעסע אין אלע לענדער
ווארשעווער צייטשריפטן
פוילן
ווארשע
טאג-בלעטער: ,היינט' (ציוניסטיש); ,דער מאמענט' (אומפארטייאיש), ,די פאלקס-צייטונג' (סאציאליסטיש); ,פאלקס-ווארט' (ציוניסטיש)
זשורנאלן: ,יידישע בילדער'; ,דער נייער דור' (יוגנט-זשורנאל)
לאדזש
טאג-בלעטער: ,די נייעס פאלקס-צייטונג'
לובלין
טאג-בלעטער: ,די שטימע'
גראדנע
,די גראדנער שטימע' (סאציאליסטישע וואכן-צייטונג)
לעמבערג
טאג-בלעטער: ,דאס טאג-בלאט'
די באלטישע לענדער
(ליטע, לעטלאנד טון עסטלאנד)
ווילנע
טאג-בלעטטער: ,דער טאג'; ,דער עקספרעס'
זשורנאלן: ,יונג ווילנע' (ליטערארישער זשורנאל)
קאוונע
טאג-בלעטער: ,די יידישע שטימע' (ציוניסטיש); ,די נייעס'; ,דאס ווארט'
ריגע
טאג-בלעטער: ,היינט'; ,דאס פאלק'; ,פרימארגן'
רומעניע
בוקארעשט
טאג-בלעטער: ,די פאלקס-צייטונג' (נאציאנאלע טאג-צייטונג)
טשערנאוויץ
טאג-בלעטער: ,טשערנאוויצער בלעטער'
וועכנטלעכע און חודשלעכע צייטשריפטן: ,דאס נייע לעבן'; ,די נייע צייטונג'
אונגארן
בודאפעשט
טאג-בלעטער: ,אלגעמיינע יידישע צייטונג' (נאציאנאלע טאג-צייטונג)
מונקאטש
טאג-בלעטער: ,די יידישע שטימע' (ציוניסטיש)
וואכן-צייטונג: ,די יידישע צייטונג' (רעליגיעז); ,דאס יידישע פאלקס-בלאט' (אומפארטייאיש)
ראטן-פארבאנד
מאסקווע
טאג-בלעטער: ,דער עמעס'; ,אייניקייט'
ביראבידזשאן
,ביראבידזשאנער שטערן' (קאמוניסטישע פארטיי-צייטונג)
ישראל
ירושלים
זשורנאלן: ,ירושלימער אלמאנאך' (ליטערארישער זשורנאל)
תל-אביב
טאג-בלעטער: ,די לעצטע נייעס'
די פאראייניקטע שטאטן
ניו-יארק
טאג-בלעטער: ,דער פארווערטס' (סאציאליסטיש), ,דער טאג', ,דער מארגן-זשורנאל', ,דער אלגעמיינער זשורנאל'(רעליגיעז) ,די פרייהייט' (קאמוניסטיש), ,די פרייע ארבעטער-שטימע' (סאציאליסטיש-קאמוניסטיש), ,דער מאמענט' (אומפארטייאישע אינטערנעט-צייטונג)
קאנאדע
מאנטרעאל
טאג-בלעטער: ,דער קאנאדער אדלער'
פראנקרייך
פאריז
טאג-בלעטער: ,דער פאריזער היינט'
____________________________________________________________________________________________
ווארשע
טאג-בלעטער: ,היינט' (ציוניסטיש); ,דער מאמענט' (אומפארטייאיש), ,די פאלקס-צייטונג' (סאציאליסטיש); ,פאלקס-ווארט' (ציוניסטיש)
זשורנאלן: ,יידישע בילדער'; ,דער נייער דור' (יוגנט-זשורנאל)
לאדזש
טאג-בלעטער: ,די נייעס פאלקס-צייטונג'
לובלין
טאג-בלעטער: ,די שטימע'
גראדנע
,די גראדנער שטימע' (סאציאליסטישע וואכן-צייטונג)
לעמבערג
טאג-בלעטער: ,דאס טאג-בלאט'
די באלטישע לענדער
(ליטע, לעטלאנד טון עסטלאנד)
ווילנע
טאג-בלעטטער: ,דער טאג'; ,דער עקספרעס'
זשורנאלן: ,יונג ווילנע' (ליטערארישער זשורנאל)
קאוונע
טאג-בלעטער: ,די יידישע שטימע' (ציוניסטיש); ,די נייעס'; ,דאס ווארט'
ריגע
טאג-בלעטער: ,היינט'; ,דאס פאלק'; ,פרימארגן'
רומעניע
בוקארעשט
טאג-בלעטער: ,די פאלקס-צייטונג' (נאציאנאלע טאג-צייטונג)
טשערנאוויץ
טאג-בלעטער: ,טשערנאוויצער בלעטער'
וועכנטלעכע און חודשלעכע צייטשריפטן: ,דאס נייע לעבן'; ,די נייע צייטונג'
אונגארן
בודאפעשט
טאג-בלעטער: ,אלגעמיינע יידישע צייטונג' (נאציאנאלע טאג-צייטונג)
מונקאטש
טאג-בלעטער: ,די יידישע שטימע' (ציוניסטיש)
וואכן-צייטונג: ,די יידישע צייטונג' (רעליגיעז); ,דאס יידישע פאלקס-בלאט' (אומפארטייאיש)
ראטן-פארבאנד
מאסקווע
טאג-בלעטער: ,דער עמעס'; ,אייניקייט'
ביראבידזשאן
,ביראבידזשאנער שטערן' (קאמוניסטישע פארטיי-צייטונג)
ישראל
ירושלים
זשורנאלן: ,ירושלימער אלמאנאך' (ליטערארישער זשורנאל)
תל-אביב
טאג-בלעטער: ,די לעצטע נייעס'
די פאראייניקטע שטאטן
ניו-יארק
טאג-בלעטער: ,דער פארווערטס' (סאציאליסטיש), ,דער טאג', ,דער מארגן-זשורנאל', ,דער אלגעמיינער זשורנאל'(רעליגיעז) ,די פרייהייט' (קאמוניסטיש), ,די פרייע ארבעטער-שטימע' (סאציאליסטיש-קאמוניסטיש), ,דער מאמענט' (אומפארטייאישע אינטערנעט-צייטונג)
קאנאדע
מאנטרעאל
טאג-בלעטער: ,דער קאנאדער אדלער'
פראנקרייך
פאריז
טאג-בלעטער: ,דער פאריזער היינט'
____________________________________________________________________________________________
די יידישע פרעסע, וואס איז אמאל געווען
ד"ר אוצר א.מ. נאמאסט
(גרינדער און פרעזידענט, ,דער מאמענט')
היינטיקע וואך האבן מיר זיך אנגעשלאגן אויף אן אינטערנעט-בלאט מיט די אלע נומערן פון ווארשעווער ,היינט' פון אנהייב ביזן סוף. ס'קאן ניט געמאלט זיין די הנאה, וואס מיר האבן געהאט צו לייענען די נומערן פון דער וועלט-בארימטער צייטונג, וואס איז שוין לאנג צוריק אוועק אין דער אייביקייט.
די פרעסטיזשפולסטע צוויי צייטונגען אין פוילן זיינען געווען ,היינט' און ,דער מאמענט', נאך וועלכן אונזער גרינדער ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט האט א נאמען געגעבן אונזער צייטונג. די איינציקע אנדערע צייטשריפט, וואס האט פארמאגט די זעלבע קוואליטעט איז אפשר געווען ,דער טאג' אין ווילנע.
איצט שרייבן מיר וועגן דער יידישער פרעסע, וואס איז אמאל געווען אין מזרח-אייראפע. ,די יידישע פרעסע, וואס איז אמאל געווען' איז אויך דער טיטל פון אן אויספירלעכן בוך, וואס באשרייבט די יידישע פרעסע-געשיכטע אין אייראפע. אונזער חשובער ד"ר רחמיאל פישביין האט געלייענט דאס בוך אז ער האט געארבעט אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ער האט עס געפונען צופעליק ביים הויפט-רעדאקטאר אויף דער פאליצע.
,דער מאמענט' און ,היינט' זיינען געווען די יידישע ,ניו-יארק טיימס'. יעדע פובליקאציע האט געהאט א טיראזש פון הונדערט טויזנט לייענער און האט קאנקורירט מיט דער צווייטער אין טיראזש-מלחמולת. די צוויי צייטשריפטן האבן קאנקורירט אויך נאך די זעלבע זשורנאליסטן. ס'איז שווער פעסטצושטעלן, וועלכע צייטונג איז געווען בעסער, דער ציוניסטישער ,היינט' אדער דער אומפארטייאישער ,מאמענט'. דאס איז אבער גארניט וויכטיק. ביידע זיינען געווען אויסערגעוויינלעכע טאג-בלעטער, וואס האבן פארוויילט און געבילדעט צום ווייניקסטן דריי דורות. זיי האבן פארגעשטעלט מיט זיך א פאלקס-שטימע, וואס האט גערעדט אין נאמען פון די ארעמע, פשוטע פאלקס-מאסן.
ביים לעזן די אלע נעכטיקע נומערן זיינען מיר נשתומם געווארן, אז דאס לשון אין אונזער ,מאמענט' איז זייער ענלעך צו דעם עלעגאנטן שרייב-סטיל אין אט-די צוויי צייטונגען. די ארטאגראפיע פון אזעלכע צייטונגען איז אלטפרענקיש און איז דעריבער א ביסל שווער צו לייענען, אפילו פאר אונזערע מיטארבעטער, וואס זיינען אויסגעוואקסן מיט דעם דייטשמערישן אויסלייג. די זאצן זיינען איבערמעסיק-לאנג און אנטהאלטן א שלל מיט אקיעקטיוון, אזוי ווי ביי יידן איז שטענדיק דער שטייגער, אבער די באריכטן און ארטיקלען לייענען זיך. די זאצן זיינען צוזאמענגעפאסט און א ביסל קאמפליצירט, אבער די דעמאלטיקע פובליקאציעס האבן זיך געהאלטן ניט בלויז פאר נייעס-מיטלען נאר אויך פאר וועזווייזער און בילדונגס-מיטלען. זיי האבן געשריבן פאר פארשידענערליי לייענער: פון יידן אן שום בילדונג און אן קיין חינוך ביז בני-ישראל הן מיט א רייכער וועלטלעכער בילדונג הן מיט א רייכן חינוך.
אין ,דער מאמענט' זעט מען ניט די לענגלעכע זאצן, וואס האבן אמאל פארפלייצט די זייטן פון ,דער עקספרעס' אין ווילנע און פון ,די פאלקס-צייטונג' אין ווארשע. מ'זעט אבער עלעגאנטע זאצן מיטן יידישן חן און טעם. מ'זעט אינהאלטסרייכע באריכטן און אידייענרייכע ארטיקלען פון דער בעסטער קוואליטעט, פארפאסט פון מייסטערהאפטע שרייבער מיט א רייכן ווערטער-אוצר.
ס'דערשוינט און פלעפט גאר א סך מענשן, אז אונזער זשורנאל איז אויפגעשטאנען תחית-מתים אזוי ווי דער פייער-פויגל אין אש פון דער אמאליקער יידישער פרעסע אין גייסט פון די גרויסע טאג-בלעטער פון ווארשע און ווילנע. ס'איז פאר זיי א רעטזעלהאפטע געשעעניש און פאר זיך א קאפיטל. דער נייער ,מאמענט' קלאפט זיך אין דער פלייצע און קוועלט און שוועלט מיט שטאלץ, אז ער האט זיך דערשלאגן צו אזא רעזולטאט! דער נייער ,מאמענט' איז טאקע ,היינט'!
____________________________________________________________________________________________
די פרעסטיזשפולסטע צוויי צייטונגען אין פוילן זיינען געווען ,היינט' און ,דער מאמענט', נאך וועלכן אונזער גרינדער ד"ר אוצר א. מ. נאמאסט האט א נאמען געגעבן אונזער צייטונג. די איינציקע אנדערע צייטשריפט, וואס האט פארמאגט די זעלבע קוואליטעט איז אפשר געווען ,דער טאג' אין ווילנע.
איצט שרייבן מיר וועגן דער יידישער פרעסע, וואס איז אמאל געווען אין מזרח-אייראפע. ,די יידישע פרעסע, וואס איז אמאל געווען' איז אויך דער טיטל פון אן אויספירלעכן בוך, וואס באשרייבט די יידישע פרעסע-געשיכטע אין אייראפע. אונזער חשובער ד"ר רחמיאל פישביין האט געלייענט דאס בוך אז ער האט געארבעט אין ,דער אלגעמיינער זשורנאל'. ער האט עס געפונען צופעליק ביים הויפט-רעדאקטאר אויף דער פאליצע.
,דער מאמענט' און ,היינט' זיינען געווען די יידישע ,ניו-יארק טיימס'. יעדע פובליקאציע האט געהאט א טיראזש פון הונדערט טויזנט לייענער און האט קאנקורירט מיט דער צווייטער אין טיראזש-מלחמולת. די צוויי צייטשריפטן האבן קאנקורירט אויך נאך די זעלבע זשורנאליסטן. ס'איז שווער פעסטצושטעלן, וועלכע צייטונג איז געווען בעסער, דער ציוניסטישער ,היינט' אדער דער אומפארטייאישער ,מאמענט'. דאס איז אבער גארניט וויכטיק. ביידע זיינען געווען אויסערגעוויינלעכע טאג-בלעטער, וואס האבן פארוויילט און געבילדעט צום ווייניקסטן דריי דורות. זיי האבן פארגעשטעלט מיט זיך א פאלקס-שטימע, וואס האט גערעדט אין נאמען פון די ארעמע, פשוטע פאלקס-מאסן.
ביים לעזן די אלע נעכטיקע נומערן זיינען מיר נשתומם געווארן, אז דאס לשון אין אונזער ,מאמענט' איז זייער ענלעך צו דעם עלעגאנטן שרייב-סטיל אין אט-די צוויי צייטונגען. די ארטאגראפיע פון אזעלכע צייטונגען איז אלטפרענקיש און איז דעריבער א ביסל שווער צו לייענען, אפילו פאר אונזערע מיטארבעטער, וואס זיינען אויסגעוואקסן מיט דעם דייטשמערישן אויסלייג. די זאצן זיינען איבערמעסיק-לאנג און אנטהאלטן א שלל מיט אקיעקטיוון, אזוי ווי ביי יידן איז שטענדיק דער שטייגער, אבער די באריכטן און ארטיקלען לייענען זיך. די זאצן זיינען צוזאמענגעפאסט און א ביסל קאמפליצירט, אבער די דעמאלטיקע פובליקאציעס האבן זיך געהאלטן ניט בלויז פאר נייעס-מיטלען נאר אויך פאר וועזווייזער און בילדונגס-מיטלען. זיי האבן געשריבן פאר פארשידענערליי לייענער: פון יידן אן שום בילדונג און אן קיין חינוך ביז בני-ישראל הן מיט א רייכער וועלטלעכער בילדונג הן מיט א רייכן חינוך.
אין ,דער מאמענט' זעט מען ניט די לענגלעכע זאצן, וואס האבן אמאל פארפלייצט די זייטן פון ,דער עקספרעס' אין ווילנע און פון ,די פאלקס-צייטונג' אין ווארשע. מ'זעט אבער עלעגאנטע זאצן מיטן יידישן חן און טעם. מ'זעט אינהאלטסרייכע באריכטן און אידייענרייכע ארטיקלען פון דער בעסטער קוואליטעט, פארפאסט פון מייסטערהאפטע שרייבער מיט א רייכן ווערטער-אוצר.
ס'דערשוינט און פלעפט גאר א סך מענשן, אז אונזער זשורנאל איז אויפגעשטאנען תחית-מתים אזוי ווי דער פייער-פויגל אין אש פון דער אמאליקער יידישער פרעסע אין גייסט פון די גרויסע טאג-בלעטער פון ווארשע און ווילנע. ס'איז פאר זיי א רעטזעלהאפטע געשעעניש און פאר זיך א קאפיטל. דער נייער ,מאמענט' קלאפט זיך אין דער פלייצע און קוועלט און שוועלט מיט שטאלץ, אז ער האט זיך דערשלאגן צו אזא רעזולטאט! דער נייער ,מאמענט' איז טאקע ,היינט'!
____________________________________________________________________________________________

robotstxt: allowed

filter: keep