text:
דפדס סעאַווייַס Ferries אַרומפאָרן צווישן France און דאָווער, ענגלאנד מיט אַ סאָרט נייַ, שטאַט-פון-דעם-קונסט Fleet. אַריבער צייַט צווישן דאָווער און Dunkerque איז נאָר קסנומקס שעה קסנומקס מינס, מיט אַרויף צו קסנומקס אַריבער אַ טאָג.
דונקערק איז די דריט גרעסטער פּאָרט אין France, נאָך לאַ האַוורע און מאַרסעיללע. עס איז אויך אַן אינדוסטריעלע שטאָט, שווער אָפענגיק אויף די שטאָל, עסנוואַרג פּראַסעסינג, ייל רעפינינג, שיף בנין און כעמיש ינדאַסטריז.
די געגנט איז געווען פיל דיספּיוטיד צווישן ספּאַין, ענגלאַנד, די נעטהערלאַנדס און France, ביז עס איז געווארן דעפיניטיוועלי פראנצויזיש ווען טשאַרלעס וו פון ענגלאנד סאָלד עס צו France פֿאַר קסנומקס קסנומקס מנים אויף קסנומקס אקטאבער קסנומקס. בעשאַס די מעמשאָלע פון לוי קסיוו, אַ גרויס נומער פון פּייראַץ האט זייער באַזע אין דונקערק; דזשין באַרט איז געווען די מערסט באַרימט, באקאנט פֿאַר קעגן האָלענדיש שיפּס.
אין דער צווייטער וועלט מלחמה, שווער קאַמף גענומען אָרט אַרום דונקערק בעשאַס די דייַטש ינוואַזיע אין קסנומקס, אָבער אַ לאַל אין דעם קאַמף אַניקספּעקטידלי ערלויבט אַ גרויס נומער פון פראנצויזיש און בריטיש זעלנער צו אַנטלויפן צו ענגלאַנד. איבער קסנומקס מענטשן זענען יוואַקיאַווייטיד אַמידסט קעסיידערדיק באַמינג (דער נס פון דונקערק, ווי ווינסטאָן טשערטשיל גערופֿן עס) .טהע בריטיש יוואַקיאַוויישאַן פון דונקערק איז קאָדענאַמעד אָפּעראַציע דינאַמאָ. בעת דער מלחמה, דונקערק איז געווען לאַרגעלי חרובֿ דורך באַמינג.
אויף קסנומקס דעצעמבער קסנומקס, די נאָרוועגיש אַוטאָ טראַנספּאָרט טריקאָלאָר קאַליידיד מיט די באַהאַמיאַן-רעגיסטרירט Kariba און סאַנגק אַוועק דונקערק פּאָרט, קאָזינג אַ ריזיקירן צו נאַוויגאַציע אין די ענגליש טשאַננעל. די ווייַטערדיק נאַכט, אַ דייַטש שיף, די ניקאָלאַ, שלאָגן די בראָך און האט צו זייַן טאָוד פּאָטער. אויף קסנומקס יאנואר קסנומקס די טערקיש-רעגיסטרירט ברענוואַרג טרעגער וויקי געשלאגן דער זעלביקער בראָך, אָבער איז געווען פרעעד דורך אַ רייזינג טייד.
דער בעסטער פּלאַץ צו צו געפֿינען אויס מער וועגן די פּאָרט איז אין די Musee פּאָרטואַירע Dunkerque, אַ מוזיי פון מאַריטימע רעליקס טעלינג די געשיכטע פון דונקערק און די אַפּערייטינג פון די פּאָרט. מיניאַטורע הויך שיפּס רעפּלאַקאַז, באָוץ און אַ מענגע פון פישערייַ עקוויפּמענט זענען אַלע אויף אַרויסווייַזן. דו זאלסט נישט פאַרגעסן צו נעמען אַ קוק בייַ עטלעכע פון די היסטאָרישע שיפּס מורד אַרויס דער מוזיי ווי די שיין סקונער, דוטשעססע אַן.


c: text/html

text:
קאמפיוטער פראגראמירן
קאמפיוטער פראגראמירן איז דער פראצעס פון געבן אינסטרוקציעס פאר א קאמפיוטער דורך שרייבן קאד אין א ספעציעלער פראגראמירן שפראך מיטן צוועק צו שאפן א קאמפיוטער פראגראם. דער וואס שרייבט פראגראמען הייסט א קאָמפּיוטער פּראָגראַמירער.
שפראכן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – פראגראמירן שפראך
עס זענען דא פיל פראגראמירן שפראכן וואס יעדע פון זיי איז געאייגנט פאר אנדערע צוועקן. עטליכע באקאנטע שפראכן זענען: סי (C), ++C, וויזועל בייסיק (Visual Basic), פערל (Perl), דזשאווא (Java), סי שארפ (#C).
אויך זענען דא עטליכע שפראכן ספעציעל פאר פראגראמירן אינטערנעט בלעטער.
באגריפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פראגראמירן אין אסאך שפראכן באנוצן זיך מיט פראצעדורעל פראגראמירן. דאס מיינט אז קאמפיוטער קאד ווערט געשריבן אין דעם סדר וויאזוי דער קאמפיוטער דארף דאס אויספירן, שורה נאך שורה. א ביישפיל פון פראצעדורעל פראגראמירן איז די פאלגנדע, געשריבן אין וויזועל בייסיק:
-
FirstNumber = 10
SecondNumber = 20
Result = FirstNumber + SecondNumber
PrintToScreen "Here is the result: " & Result
-
עס זענען דא שפראכן וואס באנוצען זיך מיט דעקלאראטיווע פראגראמירן. דאס מיינט אז די שפראך ווערט נישט דוקא געשריבן מיט אן באפעל ווי אזוי אויסצופירן וואס מען שרייבט אריין. אריינגערעכנט אין דעם סארט שפראכן זענען Prolog (א לאגיק פראגראמירן שפראך) און די פונקציאנעל פראגראמירן שפראכן.
אנדערע ביישפילן פון דעקלאראטיוו פראגראמירן זענען CSS (א שפראך וואס מען ניצט איבערצוגעבן צו א בלעטערער וויאזוי א בלאט פון HTML זאל אויסזען).
אויך די באצייכענען שפראכן (markup language) ווערן גערעכנט דעקלאראטיוו. ביישפילן זענען עיטש-טי-עמ-על (HTML), עקס-עמ-על (XML).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1853
1853 איז דאס 53סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1853 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - פרענקלין פירס איינגעשוואוירן דער 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 6טן מערץ - די אפערע "לאַ טראַוויאַטאַ" ווערט געוויזן צום ערשטן מאל אין ווענעציע.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 30סטן מערץ - ווינצענט וואן גאך, האלענדישער מאלער (געש' 1890)
- 1טן מיי - יעקב גארדין, ײדישער-אמעריקאנער דראמאטורג (געש' 1909)
- 5טן יולי - סעסיל ראדס, דרום אפריקאנער פאליטיקער און גרינדער פון ראדעזיע (געש' 1902)
- 18טן יולי - הענדריק לארענץ, האלענדישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1902 (געש' 1928)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן מערץ - קריסטיאן דאפלער, עסטרייכער פיזיקער און מאטעמאטיקער, אנטפלעקט דעם דאפלער עפעקט (געב' 1803)


text:
איז לאמיר פארשטיין , איז אמונה פשוטה א פליכט ? כ 'ווייס נישט , איך בין באקוועם דערמיט . איז דער זאראאסטריאנער נישט גערעכט ווען ער נעמט אן זיין רעליגיע באמונה פשוטה ? כ ' האב נישט קיין מושג , און כ ' בין אים נישט דן
שש משזר האט געשריבן:ווייטער דיין נקודה אז דאס איז פשוט א באקוועמערע לעבן. דאס איז ריכטיג. גענוג הארץ עסענישן, גענוג הארץ צאפלנישן, און גענוג ספיקות נודזשן דורך חקירה. אבער בעסער די גיהנום פונעם אמת ווי דער גן עדן פון שקר אדער אפילו טיפשות. ווי האט יענער געזאגט? 'אין גן עדן געפונען זיך טיפשים, און גיהנום געפונען זיך חכמים, בעסער א גיהנום מיט חכמים ווי א גן עדן מיט טיפשים'. והנמשל עמוק. חוץ מזה, אפשר איז דא אנדערע פארמען פאר א געשמאקע לעבן?
ראובן האט געשריבן: די פראבלעמען וועלכע מיר האבן געהאט מיט אמונה פשוטה זענען נישט באמת פעלערן פון אמונה פשוטה גופא, נאר פון דעם אראגאנץ פון מאנכע מאמינים פשוטים.
שמערל האט געשריבן:@שש משזר דו פרעגסט גארנישט אפ ווייל עס איז משמע אז דו האסט בכלל נישט געכאפט די נקודה.
איינער וואס איז בתמומתו איינגערעדט אז ער האט ברוב חכמתו וחקירתו איינגעזען אז יהדות איז די דת האמיתית, שטייט אודאי אין א גאר הויעכע מדרגה און קיינער איז נישטא אים צו מעורר זיין ספיקות אין זיין אמונה (אדער 'ידיעה').
דא עקא אז פאראן פיל וואס גלייבן ליידער נישט אזוי, און האלטן אז דער מענטשליכער שכל איז צו באגרעניצט, און איז בכלל נישט ביכולת איינצוזען אין א אמת מוחלטת. אזא איינער איז צוריסן ביי זיך, צו זאל ער זיך שטיפן צו גלייבן 'באמונה פשוטה' אז ער איז יא ביכולת אויפציווייזן עפעס אין וואס ער אליין האט ספיקות, אדער איז צייט ער זאל זיין אפען מיט זיך און איינזען זיינע לימיטעישאנס, אבער אנשטאט וועגן דעם צו ווערן א פורק עול זאל ער נאכאלטס געפינען א וועג צו זיין א איד מיט די ווערסיע פון אמונה פשוטה וואס ראובן שלאגט פאר. יעצט לאמיר הערן וואספארע בעסערע אלטערנאטיוו שלאגסטו פאר.
@כעלעם'ר מגיד אויף דיינע שאלות פון מציצה בפה און אפשרעקן קינדער, איז דער תירוץ קלאר אז מען טאר נישט - אפילו אויב גלייבט מען אין אמונה מוחלטת.
בנוגע דיין ערשטע פראגע בנוגע מילה בעצם, דאס איז א ערנסטע מאראלישע דילעמע, אבער געדענק אז לייף סאקס, און ווי אימער - נישט קיין חילוק וועלכע מהלך החיים מיר נעמען, וועלן מיר זיך אלץ אנשטויסן אין אזעלכע דילעמעס און סתירות.
moshav zekeinim האט געשריבן:איינשטיין, שפינאזא, און די בודהיסטן ודומיהם גלייבן אויך אין א אלוהי השלימות, נאר זיי "פארגעטערן" נישט גאט. אזוי ווי מען קען פארגעטערן (הערצה והתפעלות יתירה) יעדער זאך, אזוי ווי א רבי, זינגער, מראה, וכו' קען מען פארגעטערן גאט.
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און איין גאסט


text:
דזשיבוטי (שטאט)
דזשיבוטי (פראַנצויזיש: Ville de Djibouti; אראביש: جيبوتي) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון דער רעפובליק פון דזשיבוטי אינעם הארן פון אפריקע. די שטאט האט מער ווי 600,000 באוואוינער, מער ווי 60% פון דער גאנצער באפעלקערונג פון לאנד. די שטאט איז א פארט אויפן איינגאס פון אדען, און דער אדמיניסטראטיווער, פינאנציעלער, בילדונג און קולטורעלער צענטער פון דזשיבוטי.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1888 האט מען געבויט דעם פארט פון דזשיבוטי. אין 1892 איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון פראנצויזישע סאמאלילאנד.


text:
הילף:אנהייבן א נייעם בלאט
אן ארטיקל איז א געשריבענע אפהאנדלונג פון אן ענין, פארן ליינער זיך צו דערקענען מיט אלע איינצילהייטן. (אויב זייט איר אן אנהייבער און איר ווילט זיך אויספרובירן צו שרייבן אן ארטיקל, ביטע ניצט זיך מיטן זאמד קאסטן און ניט מיט עקזיסטירטע ארטיקלען).
אינהאַלט
- 1 וויאזוי שאפט מען א בלאט?
- 2 נעמען פון קעפלעך
- 3 שפראך
- 4 ווייטערפירן
- 5 ווארט פון קעפל וואס האט מערערע באדייטן
- 6 פארבינדונגען (לינקען)
- 7 אידישקייט
- 8 אביעקטיוו און נייטראל
- 9 האקעלע מחלוקת טעמע
- 10 דאפעלטע ארטיקל
- 11 מאכן אפטיילונגען מיט קעפלעך
- 12 אנהייבן דעם ארטיקל מיטן נאמען אינעווייניג
- 13 נישט תיכף אויפהיטן נאר קודם איבערקוקן אין פאראויסיקער ווייזונג
- 14 זיך צוריק האלטן פון נקודות
- 15 געדענקט צו קאטעגאריזירן
- 16 נישט שרייבן קיין פריוואטע לשון הרע
- 17 נישט אויסמעקן קליינע ארטיקלען
- 18 גוטע מקורות נאכצושרייבן
וויאזוי שאפט מען א בלאט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איידער איר הייבט אן שאפן אן ארטיקל, זוכט טאמער אייער ארטיקל עקזיסטירט שוין. ווען ס'איז שוין דא אן ארטיקל אויף דער טעמע, און איר האלט מענטשן וועל זוכן אים מיט אן אנדער נאמען אדער אויסלייג, קענט איר צושטעלן א ווײַטערפֿיר מיט דעם נאמען.
אפטמאל די אינפארמאציע וועגן א טעמע איז נאך נישט גענוג צו פאדערן א באזונדערן ארטיקל. אין אזא פאל איז כדאי אריינשרייבן די אינפארמאציע אין אן עקזיסטירנדן ארטיקל. למשל ווען איר ווילט שרייבן וועגן א מיטגליד אין א געוויסער גרופע, איז כדאי צו שרייבן די אינפארמאציע אינעם ארטיקל וועגן דער גרופע. שפעטער, ווען די אינפארמאציע וועגן א געוויסן מענטש איז גענוג גרויס, טוט מען דאס אפשפאלטן אין א באזונדערן ארטיקל.
אבער, ווען ס'איז נישט דא קיין פאסיגן ארטיקל, דארף מען אנהייבן א נייעם ארטיקל. דאס קען מען מאכן אויף צוויי אופנים:
- אויב ס'איז דא אין נארוואס אן ארטיקל א רויטער לינק מיטן נאמען פונעם ארטיקל וואס איר האלט ביי שרייבן, ווען מען קליקט אויף דעם רויטן לינק וועט עפענען א פענסטער מיט א רעדאקציע קעסטל, און איר קענט זאפארט אנהייבן שרייבן.
- און דעם זוכקעסטל (וואס געפינט זיך אין דער הייך פון יעדן בלאט צו לינקס), קלאפט אריין דעם נאמען פונעם ארטיקל וואס איר ווילט שרייבן. אויפן זוכבלאט וועט איר זען באַשאַפֿן דעם בלאַט "???" אויף דער וויקי, מיט א רויטן לינק צום נייעם בלאט; קענט איר אויפן רויטן לינק קליקן צו שאפן אייער ארטיקל.
ווען איר הייבט אן שרייבן אן ארטיקל, איז שטענדיג גוט צו ברענגען מקורות.
נאכדעם וואס איר האט געשריבן דעם ארטיקל, דריקט "פֿארויסדיקער אויסקוק" כדי צו באקוקן וויאזוי דער בלאט וועט אויסזען. טוט פאררעכטן פארמאטירן גרייזן. דערנאך דריקט "אויפֿהיטן בלאַט".
אייער ארטיקל איז אצינד א טייל פון וויקיפעדיע, און יעדער איינער קען אים רעדאקטירן.
נעמען פון קעפלעך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – וויקיפעדיע:נאמען פון ארטיקל
א קעפל באלאנגט
- לשון יחיד ("מענטש" און נישט "מענטשן")
- סובסטאנטיוו (שם דבר) - און נישט סתם יעדע ווארט אין יידיש
- ווי ווייט מעגלעך אויף א"ב און נישט אויף לאטיינישע אותיות
- הווה ("עסן" און נישט "געגעסן"), אויך נישט קיין נפעל נאר שם פעולה, נישט קיין אדווערב. נאר א שם דבר, איש, אדער פעולה. (אויב איר האלט אז ס'פאסט זיך יא קענט איר דאך סייווי מאכן א ווייטערפיר)
שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער יידישער וויקיפעדיע שרייבט מען נאר ארטיקלן אויף דער יידישער שפראך, אויב איר האט אן ארטיקל אויף אן אנדער שפראך, ווערט איר געבעטן אירם איבערזעצן אויף יידיש, און דאן אים דא אויפשרייבן.
אויב דער טערמין איז פון א נייער טעכנאלאגיע וואס אויף דעם איז נישטא קיין טראדיציע ווי אזוי דאס צו שרייבן, דארף מען זיך אנהענגען צו דער יידישער גראמאטיק. ווי צ.ב.ש. אזעלכע ווערטער וואס ענדיקן זיך מיט tion- אויף ענגליש ווערן זיי אויף יידיש פארוועטן מיט "-ציע" אד"ג.
אויב מען שרייבט אן ארטיקל אויף א קאמערציעלער צייכן ווי צ.ב.ש. אויף דער "Gmail" געזעלשאפט אדער "הדסה" געזעלשאפט, זאל מען שרייבן א ווידער-ריכטונג פון דעם אריגינעלן נאמען.
ווייטערפירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויב די טעמע פונעם ארטיקל קען מען שרייבן מיט עטליכע קעפלעך, שרייבט דעם ארטיקל מיט זיינע אלע קעפלעך, און העלפט אייך ארויס מיטן ווייטערפירן פונקציע.
ווארט פון קעפל וואס האט מערערע באדייטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויב אייער ארטיקל האט עטליכע באדייטן, ווי צום ביישפיל דאס ווארט ווארעם, דארפט איר שרייבן א בלאט מיטן מוסטער באדייטן און אנצייכענען יעדע ווערט מיט אן אייגענעם צייכונג.
פארבינדונגען (לינקען)[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א הויפט מעלה פון וויקיפעדיע איז די לינק טול. ווייל ווען מען ליינט איבער איין ענין, וואס רירט אן אן אנדער ענין, קען מען שפרינגען שנעל אהין און צוריק דאס צו ליינען ביידע אויפאמאל אן שרייבן אויף איין בלאט איבער צוויי טעמעס.
ווען איר שרײַבט אדער ענדערט אן ארטיקל, ביטע שטעלט א לינק צו וואס מער ווערטער וואס זענען א טעמע פאר זיך, כדי צו פארברייטערן די וויקיפידיע, אפילו איר האט נישט איצט קיין צייט צו שרייבן וועגן יענעם ענין וועט אבער אן אנדער שרייבער ווערן צוגערעדט דאס יא צו שרייבן זעענדיג אז דאס איז נאך א רויט לינק.
ווען מען שרייבט אן ארטיקל, איז זייער וויכטיג אריינצושטעלן פאסיגע דרויסנדיקע פארבינדונגען (לינקען). זעט צ"ב דאס ווערט דעמאקראטיע.
- אויב איר ווילט שטעלן א לינק צו אן (אונטער-)קעפל אין דעם אייגענעם ארטיקל שרייבט אזוי: [[#קעפל]] (ווען "קעפל" איז דער נאמען פון דעם קעפל).
- עס איז נישט שיין צו מאכן א לינק אין א קעפל.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס די וויקיפעדיע איז פריי פאר אלע פעלקער גלייך, פון דעסוועגן זיינען דאך די עיקר ליינערס פון דעם יידישער פאלק, אלזא, איז כדאי שטענדיג צולייגן אינפארמאציע פון דער יידישער קולטור. אבער ס'איז כדאי צו שטעלן די אינפארמאציע אין א באזונדערע טיטל "לויט די תורה" א.ד.ג. זעט צ"ב דאס ווערט דיין.
אביעקטיוו און נייטראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף אייך געוויס נישט ערקלערן, אז די ווקיפעדיע איז פריי פאר אלע, און די ארטיקלן מוזן ווערן נייטראליש געשריבן; אן ארטיקל טאר נישט נעמען קיין שטעלונג אין א מחלוקת, נאר מוז ברענגען די פערספעקטיוון פון ביידע זייטן. למשל, אויב איר זענט א פרייער, סעקולערער איד, טארט איר נישט בלויז ארויסברענגען די נעגאטיווע זייט פון רעליגיע. דאס זעלבע פארקערט, א פרומער איד טאר נישט אטאקירן דעם פרייען לעבנסשטייגער.
האקעלע מחלוקת טעמע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עמפינדלעכע ארטיקלן וואס האט מיינונגספארשיידנהייט און וויכוחים דערהין, קען מען לייגן אויבן דער מוסטער {{מחלוקת}}
דאפעלטע ארטיקל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אויב איר זעט צוויי געראטענע ארטיקלען וואס פאסט צו ווערן געשריבן אין איין איינציגן ארטיקל, ווערט איר געבעטן זיי באהעפטן, אדער אנצייכענען א {{באהעפטן}} מוסטער.
מאכן אפטיילונגען מיט קעפלעך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כדי צו ארגאניזירן די ארטיקלן, קענט איר אפטיילן די ארטיקל מיט פאראגאפן און אונטער פאראגאפן, כדי דאס צו טאן שרייבט אין א באזונדערע ליניע א טיטל ארום געצייכנט מיט די סימנים: צוויי == מאכט דעם הויפט פאראגאפ (מען קען דאס מאכן מיטן קנעפל A) , דריי === מאכט אן אונטער פאראגאפ (קנעפל A2), פיר מאכט די אונטערן אונטערע פאראגאפ א.א.וו.
זעה הילף:אפטיילונגען
אנהייבן דעם ארטיקל מיטן נאמען אינעווייניג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר הייבט אן שרייבן, באגאנונגט אייך נישט נאר מיט דעם אז דער ארטיקל האט שוין א קעפל, נאר טייפט דאס איבער אנפאנג ארטיקל, אונטער די דיקקייט. למשל ווי דא אויבן דאס ווארט ארטיקל איז איבערגעטייפט אנפאנג אפילו די טעמע האט שוין א קעפל.
נישט תיכף אויפהיטן נאר קודם איבערקוקן אין פאראויסיקער ווייזונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איידער איר ענדיגט אנשרייבן אדער פאררעכטן אן ארטיקל, דריקט נישט באלד "זייט אויפהיט", נאר קוקט דאס קודם איבער דורך "פארארויסיקע ווייזונג" און ערשט דערנאך היט דאס. ווייל אויב איר מאכט א טעות און האלט אין איין אויפהיטן און פאררעכטן מאכט שווער דעם טראפיק און קאמפליצירט פאר די אדמיניסטראטורן נאכצוקוקן די לעצטע ענדערונגען, ווייל סאיז צו פיל.
זיך צוריק האלטן פון נקודות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א קעפל פון אן ארטיקל, איז זייער וויכטיג צו ווערן געשריבן אן קיין נקודות, ווייל רוב באנוצער האבן נישט קיין נקודות אויף זייער קלאוויאטור (קי-בארד), און ביים זוכן וועלן זיי דאס קיינמאל נישט טרעפן.
געדענקט צו קאטעגאריזירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז זייער וויכטיג ווען איר ענדיגט דאס, אריינצולייגן אין א קאַטעגאָריע כדי מ'זאל דאס אייביג קענען טרעפן גרינג, און ס'זאל זיין א מסודרדיגער בנין די גאנצע וויקיפעדיע.
נישט שרייבן קיין פריוואטע לשון הרע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז רעלאטיוו צום מענטש און ענין, אבער כלליתדיג אויב א מענטש לייקענט עפעס אן ענין און עס איז געווען אויף א פריוואטן פלאץ, וואס נישט קיין רבים האט איר געקענט זעהן איז דאס אין כלל פון לשון הרע (און דער שרייבער וועט ארויסגעווארפן ווערן פאר באגיין אזא חטא נאכן ווארענען).
נישט אויסמעקן קליינע ארטיקלען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל האט אונזער הויפט מנהל געמאכט א פאליסי אז קליינע ארטיקלן אפילו דעם אינהאלט איז אזוי שטארק ארים אז עס קוקט אויס ווי א ווערטער בוך, טארן נישט געמעקט ווערן, ווייל לעת עתה זענען מיר נאך זייער קליין און אויב מען מעקט קליינע ארטיקלען וועלן מיר בלייבן אן גארנישט. אויב שטערט אייך א קליינער ארטיקל בארייכערט דאס. ספעציעל אז דאס האט נאך א שוועסטער ארטיקל אין ענגליש קענט איר דאך דאס קאפירן דעם אינהאלט.
גוטע מקורות נאכצושרייבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אלע וויקיפעדיע שפראכן. איבערהויפט די צוויי שוועסער וויקיפעדיעס וואס זענען די בעסטע פון אלע הונדערטע וויקיפעדיעס: סיי די ענגלישע וויקיפעדיע און סיי די העברעישע וויקיפעדיע.
- האו סטאף ווארקס.
- וועב עםדי.
- בריטאניקע


text:
וואהלין
וואהלין (אוקראיניש: BoлиHb, פויליש: Wołyń, רוסיש: BoлыHb, ליטוויש: Volynė ) איז א היסטארישער פראווינץ אין היינטיקן מערב-אוקראינע צווישן דעם פריפעט טייך און דעם מערב בוג טייך, צו דער צפון זייט פון גאליציע און פאדאליע. אין דעם ראיאן איז פאראן פון די עלטסע סלאווישע יישובים אין אייראפע. טיילן פון דעם היסטארישן וואהלין שאפן די היינטיקן וואהלינער, ראוונער און אויך (טיילווייז) זשיטאמירער און טארנאפאלער גובערניעס, ווי אויך א חלק פון פוילן.
צווישן די חשובע שטעט אין וואהלין ווערן גערעכנט אויך לוצק, קאוואל, קרעמניץ און זווהיל. אסאך יידישע שטעטלעך זענען געווען אינעם פראווינץ.[1]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Michael Jones (2000). The New Cambridge Medieval History. Cambridge University Press, 770. ISBN 0-521-36290-3.


text:
מארק
א מארק אדער יריד איז טייטש א האנדלס פלאץ, ווי עס קומען פאר פארהאנדלונגען פון סחורה אדער אקציעס אויף א גרויסן פארנעם. אין יעדן קומען פאר אסאך האנדלס-אפעראציעס פון א געוויסן מסחר.
זענען פאראן מארקן וואס פארקויפן אויף ענצל, צו קונים וואס ניצן די סחורה אליין. אנדערע מארקן פארקויפן אויף הורט, צו געשעפטן וואס פארקויפן ווייטער צו די ענצעלע קונים.
צומאל ווערן דארטן פארקויפט הארטע פראדוקטן, אזוי ווי אין די באקאנטע מארק/יריד שטעט, לייפציג, א.ד.ג., אזוי אויך איז נאך היינט צוטאגס באקאנט דער פיש מארק, ווי דער געוועזענער פולטאן סטריט פיש מארק אין מאנהעטן וואס איז אנגעגאנגען פאר איבער הונדערט יאר.
אין דער היינטיגער מאדערנער עפאכע איז דאס פול פארגרינגערט געווארן ווען מען פירט נישט דורך קיין הארטע האנדלונגען, נאר ליבערשט ווערן דארטן אויסגעשמועסט אפמאכן/(קאנטראקטן) אויפן קומענדיגן סעזאן/טערמין, און ביידע פארן אהיים מיט נישט מער ווי א שטיקל פאפיר וואס ווייזט אן די רעזולטאטן, דער סארט מארק ווערט אנגערופן א שוי.
צ.ב.ש. עס זענען פארהאנען א
- פוד שוי
- דיימאנד שוי
- האוזינג אינדוסטרי שוי
איינע פון די מערסט באנוצטע ערטער פאר דעם צוועק איז דער גיגאנטישער דזשייקאב דזשאוויץ סענטער וואס איז סטאנציאנירט אין צענטראל מאנהעטן וואס דארטן קומען כסדר פאר ריזיגע שוי'ס איבער אלערליי פראדוקטן אין סערוויסן.


text:
יוסף יצחק שניאורסאהן
ר' יוסף יצחק שניאורסאהן זי"ע (אדער מהריי"צ; י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י) איז געווען דער זעקסטער חב"ד-ליובאוויטשער רבי.
ער האט גענומען אלס עלטערן איידים, ר' שמריהו גורארי' און אלס אינגערן איידעם דעם לעצטן ליובאוויטשער רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן (הרמ"מ) זי"ע.
ער איז נסתלק געווארן י' שבט תש"י.
ער איז געווען א גרויסער בעל מסירות נפש, אין זיין מלחמה קעגן די קאמוניסטן. ער האט אויכעט געהאט מלחמה מיט די ציוניסטן.
יונגע יארן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יוסף יצחק שניאורסאהן איז געבוירן י"ב תמוז תר"ם אין ליובאוויטש, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס) צו זיינע עלטערן רבי שלום בער און זיין פרוי די רעבעצין שטערנא שרה נ"ע.
ביי דער עלטער פון פופצן האט זיין פאטער אים באשטימט זיין פערזענלעכן סעקרעטאר.
אום י"ג אלול תרנ"ז (1897) האט ער חתונה געהאט מיט זיין קרובטע רביצין נחמה דינה, א טאכטער פון רבי אברהם שניאורסאהן פון קעשענעוו, א זון פון רבי ישראל נח פון נעזשין, א זון פונעם צמח צדק.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי יוסף יצחק און זיין רביצין נחמה דינה האבן געהאט דריי טעכטער:
- חנה גור-ארי
- חיה מושקא שניאורסאן, רביצין פונעם זיבעטן רבי'ן, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן
- שיינא הארנשטיין


text:
בירזש
בירזש (ליטוויש: Biržai) איז א שטאט אין צפון-מזרח ליטע אויפן ברעג פון די טייכן אפאשטשא און אגלואנא און לעבן דער סירואיניס אזערע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט לעטלאנד, 42 ק"מ צפון פון קופישאק.[1] אין די טייכן געפינען זיך פיר אינזלען; אויף איינעם פון האט מען געבויט א פאלאץ אין 16טן יארהונדערט, וואו נאפאלעאן האט גערוט ווען ער האט מארשירט אדורך ליטע. בירזש איז פון די עלטסטע שטעט אין ליטע און ווערט שוין דערמאנט אין דאקומענטן פון יאר 1455.[2]
במשך די יארן 1492-1806 האט בירזש געהערט צו די אדעלן פון דער ראדוויל משפחה. זי האט באקומען מאגדעבורג רעכט אום 1589. יעדע וואך זענען געווען צוויי מארק טעג אין בירזש.[3]
בירזש איז פלאצירט אויף איינער פון די שאסייען פון ווילנע קיין ריגע.[3]
אום 1900 איז די יידישע באפעלקערונג געווען 2501.[1]
פערזענלעכקייטן פון בירזש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אלחנן וואסערמאן, ראש ישיבה אין באראנאוויטש
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 בירזש אינפארמאציע
- ↑ Visuotinė Lietuvių Enciklopedija, t.III. Vilnius, 2003.
- ↑ 3.0 3.1 בירזש, ליטא


text:
דורך שושן פורים » מיטוואך סעפטעמבער 28, 2016 7:00 pm
סענאט שטימט אנידער פרעזידענט אבאמא'ס וועטא איבער די JASTA 9/11 וויקטים ביל.
דער אמעריקאנע סענאט האט היינט מיט א איבערוויגנדע מערהייט אנידערגעשטימט א וועטא פון פרעזידענט אבאמא איבער א ביל וועלכע וואלט ערמעגליכט פאר פאמיליעס פון געטראפענע פון די סעפטעמבער 11 אטאקעס צו קלאגן די סאודי אראבישע רעגירונג און נאך לענדער אין געריכט איבער זייער פארבינדונג צו די אטאקעס.
אבאמא האט געוועטאוט דעם ביל אנגעבנדיג אז JASTA קען עפענען די טיר פאר געליטענע פון אמעריקאנע מיליטערישע אקציעס צו פערזענליך קלאגן אמעריקאנע דיפלאמאטן און מיליטער פערזענליכקייטן איבער די אקציעס, ווי אויך קען דאס שטארק שעדיגן די דיפלאמטישע באציאונגען מיט סאודי אראביע וועלכע איז א וויכטיגע אלאירטע פריינט אין מיטל מזרח.
די ספאנסארס פון די געזעץ טענה'ן אבער אז די געפילן פון די אטאקע געליטענע איז פילפאכיג וויכטיגער ווי די דיפלאמאטישע באציאונגען, ווי אויך גייט עס גארנישט אויסמאכן פאר סאודי אראביע אויב האבן זיי טאקע נישט געהאט קיין שייכות מיט די אטאקעס.
די וועטא איז היינט אנידערגעשטימט געווארן מיט א מערהייט פון 97-1 אינעם סענאט, פיל מער פון די פארלאנגטע 67 וועלכע פעלט זיך אויס אנידערצושטימען א פרעזידענטליכע וועטא, דער דעמאקראטישע מינאריטעט פירער הערי ריעד איז געווען דער איינציגסטער צו שטימען קעגן, די דעמאקראטישע וויצע פרעזידענט קאנדידאט טים קעין און געוועזענע פרעזידענט קאנדידאט בערני סאנדערס האבן זיך ארויסגעדרייט פון שטימען.
שפעטער אין טאג איז עס אריבער צום האו"ז או"ו רעפרעזענטעטיוו"ס ווי כמעשהו בראשונה האבן די קאנגרעסלייט אנידערגעשטימט די וועטאו מיט א מערהייט פון 348-77
די נייעס איז גאר היסטאריש זייענדיג דאס ערשטע מאל אין פרעזידענט אבאמא'ס 8 יעריגע קאדענציע וואס זיינס א וועטאו זאל ווערן אנידערגעשטימט.
דער חסיד פארן מאדערן ארטאדאקס איז פונקט ווי דער לב טהור פארן חסיד ודו'ק


text:
דער אָנגענומענער קוקװינקל אױף דער געשיכטע פֿון ייִדן אין סאָװעטן–פֿאַרבאַנד נעמט פֿאַר אַ יסוד די גרױס-שטאָטישע פּאָזיציע. נאָך דעם װי די רעװאָלוציע פֿון 1917 האָט אָפּגעשאַפֿן דעם תּחום-המושבֿ, האָבן זיך הונדערטער טױזנטער ייִדן אַ לאָז געטאָן אין די גרױסע אינדוסטריעלע שטעט פֿון רוסלאַנד, אוקראַיִנע און װײַסרוסלאַנד. דער חורבן האָט כּמעט אױסגעמעקט די פֿאַרבליבענע באַפֿעלקערונג פֿון די שטעטלעך, װאָס איז געװען מער טראַדיציאָנעל אין איר לעבנס-שטײגער. אַזױ אַרום איז פֿונעם שטעטל פֿאַרבליבן בלױז אַ זכר, דער עיקר, אין דער ייִדישער ליטעראַטור.
עד-היום האָבן די שטעטלדיקע ייִדן ניט געהאַט קײן אײגענע שטים אין דער סאָװעטישער ייִדישער געשיכטע. דער דאָזיקער בלױז איז אױסגעפֿילט געוואָרן אינעם נײַעם בוך פֿון דזשעפֿרי װײַדלינגער „אינעם שאָטן פֿונעם שטעטל‟. פּראָפֿעסאָר װײַדלינגער האָט אין משך פֿון עטלעכע יאָר באַזוכט שטעט און שטעטלעך פֿון פּאָדאָליע און װאָלין, װוּ עס זײַנען נאָך פֿאַרבליבן געצײלטע ייִדישע תּושבֿים. ער האָט מיט אױפֿמערק אױסגעהערט זײערע דערצײלונגען און זײ אַרײַנגעפֿלאָכטן אין דעם מער באַקאַנטן הױפּטשטראָמיקן „מײַסטער-נאַראַטיװ‟ פֿון דער סאָװעטישער ייִדישער געשיכטע.
פֿון די שטיקלעך זכרונות פֿון עלטערע ייִדן און ייִדענעס קומט אַרױס אַ לעבעדיק און פֿאַרביק בילד פֿון זײער שװערער דאָליע: די פּאָגראָמען פֿונעם בירגער-קריג, דלות, הונגער, האָרעװאַניע אין קאָלװירטן, קאָמוניסטישע גזירות קעגן רעליגיע, און דאָס סאַמע טראַגישסטע, די דײַטשישע און רומענישע אָקופּאַציע. דאָס רובֿ שטעט און שטעטלעך, װאָס װײַדלינגער האָט באַזוכט, געפֿינען זיך אין פּאָדאָליע צװישן די טײַכן דרום-בוג און דנעסטער. דער דאָזיקער שטח איז בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה געװען אונטער דעם רומענישן קאָנטראָל. אַהין, קײן „טראַנסניסטריע‟, האָבן די רומענער דעפּאָרטירט צענדליקער טױזנטער ייִדן פֿון בעסאַראַביע און בוקאָװינע. דאָס רובֿ מענטשן זײַנען אומגעקומען אין די אוממענטשלעכע באַדינגונגען פֿון די געטאָס און לאַגערן, אָבער אַ טײל האָט דאָך איבערגעלעבט די אָקופּאַציע. און בלױז אַ הײפֿעלע פֿון זײ לעבן ביז הײַנט אין זײערע אוקראַיִנישע הײמשטעט.
הגם דער טראַדיציאָנעלער ייִדישער שטײגער האָט שטאַרק געליטן אונטער דער סאָװעטישער מאַכט, האָבן די פּאָדאָליער ייִדן אָפּגעהיט אַ סך מער ייִדישקײט אײדער די, װאָס זײַנען אױסגעװאַנדערט אין די גרעסערע שטעט. אַ היפּשע צאָל ייִדן זײַנען דאָ געװען בעל-מלאכות, בפֿרט אַז די סאָװעטן האָבן אָפּגעשאַפֿן דאָס פּריװאַטע אײגנטום און דערדריקט דעם האַנדל און אונטערנעמונגען. האָט מען געזוכט כּלערלײ פּרנסות, באַדינט די פּױערים פֿון די סבֿיבֿות, געהאַנדלט שטילערהײט, און געאַרבעט אין מלוכישע אַנשטאַלטן.
ס‘רובֿ מאַטעריאַל פֿאַר זײַן בוך האָט װײַדלינגער געפֿונען אין טולטשין, בערשאַד, שאַרגאָראָד, טאָמאַשפּאָל און קלענערע אַרומיקע שטעטלעך. ניט געקוקט אױף אַלע צרות, האָבן די דאָזיקע מקומות אָפּגעהיט זײער ייִדיש פּנים ביזן סאַמע אױסבראָך פֿון דער צװײטער װעלט-מלחמה. אין טולטשינער באַצירק זײַנען אין די 1920ער יאָרן געװען פֿערצן פֿיר-יאָריקע ייִדישע עלעמענטאַר–שולן און אַכט זיבן-יאָריקע מיטלשולן. די בערשאַדער ייִדישע מיטלשול האָט אין 1923 געהאַט כּמעט 400 תּלמידים. אין דער שול האָבן די קינדער אױך באַקומען אַ ביסל עסן, צומאָל אױך בגדים, ביכער און פּאַפּיר. אָבער ניט געקוקט אױף דעם, זײַנען די ייִדישע שולן ניט געװען פּאָפּולער.
װײניקער װי פֿופֿציק פּראָצענט ייִדן האָבן געשיקט זײערע קינדער אין די ייִדישע שולן, אַפֿילו אין די בעסטע יאָרן, װײַל קײן צוקונפֿט האָט די בילדונג אױף ייִדיש ניט געהאַט.
פּאַראַלעל מיט די סאָװעטישע שולן האָבן אין די שטעטלעך פֿונקציאָנירט אונטערערדישע חדרים, װוּ מען האָט געלערט ייִדישע ייִנגלעך תּפֿילות און אַ ביסל לשון-קודש. װי מען דערצײלט, האָט די מלוכה געװוּסט וועגן די דאָזיקע אַנשטאַלטן, אָבער אָפֿט מאָל האָט מען זײ ניט געטשעפּעט. אײניקע ייִנגלעך האָבן געלעבט אין צװײ פֿאַרשידענע װעלטן. אין דער הײם האָבן זײ אָפּגעהיט ייִדישקײט, און אין דער שול — באַקומען די קאָמוניסטישע דערציִונג. אין יעדן שטעטל, שרײַבט װײַדלינגער, „האָבן די 'רעשטן פֿונעם אַלטן שטײגער' קאָנקורירט מיט די נײַע, אָפֿיציעל-געשטיצטע פֿאָרמען פֿון קולטורעלער פֿאַרװײַלונג: טעאַטער-קרײַזן, ביבליאָטעקן, װאַנט-צײַטונגען, קאָמוניסטישע קלובן‟.
ניט געקוקט אױף דער אַגרעסיװער אַנטי-רעליגיעזער פּראָפּאַגאַנדע, האָבן אַ סך ייִדן, אַפֿילו פּאַרטײ-מיטגלידער, „געייִדישט‟ (געמלעט) זײערע קינדער, געפּראַװעט פּסח, און געהאַלטן כּשרות אין דער הײם. דער עלטערער דור האָט געפּראַװעט שבת און געדאַװנט אין פּריװאַטע מנינים, און די קינדער האָבן געגעסן חלה, טשאָלנט און געפֿילטע פֿיש. אינעם קינדערשן זכּרון איז די ייִדישקײט פֿאַרבליבן פֿאַרקניפּט מיט די ייִדישע מאכלים. דװקא דאָס עסן, זאָגט װײַדלינגער, איז אײנער פֿון די שטאַרקסטע „סטימולאַטאָרן‟ פֿון זכּרון.
װײַדלינגער פֿאַרענדיקט זײַן דערצײלונג נאָך דער מלחמה, װען די לעבן-געבליבענע ייִדן האָבן זיך גענומען אױפֿצובױען זײער לעבן אױף די חורבֿות פֿון די שטעטלעך. „די בעל-פּהיִקע געשיכטעס מאַכן לײַטער צו פֿאַרשטיין דעם ריטעם און דעם לײַװנט פֿונעם טאָג-טעגלעכן לעבן, און באַטאָנען די שטײגערישע פּרטים. זײ פֿאָקוסירן זיך אױף דעם, װאָס דאָס עמך האָט געהאַלטן פֿאַר װיכטיק: משפּחה, עסנװאַרג, סטאַבילקײט, קהילה. זײ העלפֿן פֿאַרשטײן, װי אַזױ האָבן די יחידים געלעבט זײער לעבן, װי אַזױ זײ האָבן פֿאַרשטאַנען די אַרומיקע װעלט און באַטראַכט זײער אײגענע דערפֿאַרונג.‟
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.


text:
לוי
לוי איז דער דריטער זון פון יעקב און לאה. זיינע קינדער און אייניקלעך, שבט לוי, זענען די לוויים און כהנים.
לוי האט געהאט דריי זין: גרשון, קהת און מררי, וואס זענען אראפ קיין מצרים מיט אים.
לוי האט געלעבט 137 יאר (שמות ו טז).
אין ילקוט שמעוני אויף ספר שמות ווערט געברענגט דעם געבורטסטאג פון לוי ט"ז ניסן. אין פרקי דרבי אליעזר שטייט אז לוי איז געווען אלט 45 ווען יעקב איז אראפ מיט זיינע קינדער קיין מצרים, און ער האט געלעבט אין מצרים 92 יאר. לויט סדר עולם רבה, איז לוי געבליבן לעבן דער לעצטער פון די אלע ברידער.


text:
איך האב תמיד הנאה צו ליינען די ארטיקלען אויף „אידיש מיט אן אלף‟ פון מיין חבר בן זומא, און על פי רוב בין איך אויך מסכים מיט דעם וואס ער שרייבט, אבער נישט אלעמאל. אין א לעצטיגן ארטיקל, למשל, האט ער געשריבן וועגן איינפירן סעקולערע לימודים אין די חדרים, באשטימענדיג אינעם קעפל: „סעקולערע לימודים — יא, אבער בלויז די פראגמאטישע‟. זעט איר, מיט דער באהויפטונג האב איך נאר טיילווייז מסכים געווען. דאס הייסט, מיטן טייל פון „סעקולערע לימודים — יא‟ בין איך הונדערט פראצענט מסכים, אבער מיטן טייל פון „בלויז די פראגמאטישע‟ בין איך נישט מסכים… איך וועל דערקלערן פארוואס.
בן זומא האט געשריבן אז יעדער לימוד וואס ברענגט נישט קיין דירעקטן נוצן פאר'ן מענטש איז נישט וויכטיג צו לערנען. מיר דאכט זיך אבער אז דער אמת איז דוקא פארקערט. פראגמאטישע לימודים מוז מען טאקע לערנען, אבער מיט דעם זענען מיר נאכנישט בעסער פון די חיות אין וואלד. וואס ס'שטעלט אוועק אונזער מענטשהייט זענען דוקא די לימודים פון „די גייסט וויסנשאפט‟. דאס הייסט, געאגראפיע, היסטאריע, ליטעראטור, פאעזיע, קונסט, אאז”וו. ס'איז מיר א חידוש אז בן זומא האט פארזען די וויכטיגקייט פון די הומאנישע לימודים פאר דער מענטשליכער נשמה.
בכלל האב איך לחלוטין נישט פארשטאנען פארוואס בן זומא האט אפגע'פסק'עט אז געאגראפיע איז פון די נישט-וויכטיגע, אומפראגמאטישע לימודים. איז דען א מענטש נישט געבוירן אינעם קאנטעקסט פון ביליאנען מענטשן ארום אים וואס האבן א פארדעם און א נאכדעם? איז דען שייך צו זיין א מענטש, אפילו בלויז פונעם פראגמאטישן בליק, אן דעם וואס מ’זאל פארשטיין די אלף-בית פון דער געזעלשאפט ארום אונז? נישט בלויז דארף מען קענען געאגראפיע, נאר מ’דארף אויך קענען כאטש אן אויבערפלעכליכע געשיכטע פון די אלע מקומות.
קען זיין אז ס’איז נישט וויכטיג צו וויסן וואו טאנזאניע געפינט זיך, אבער די האפענונג איז אז מ'זאל כאטש וויסן וועגן פיל אנדערע שטעט און לענדער. ס’וואלט נישט געשאדט צו קענען די פאָן פון וויכטיגע לענדער, און הלואי זאל מען קענען זייערע הימנעס אויך. געאגראפיע איז נישט בלויז וועגן לענדער, נאר אויך וועגן קאנטינענטן און אקעאנוסן. געאגראפיע איז וועגן אינזלען, האלבע אינזלען, גאלפן און ים-שטראמען. געאגראפיע איז וועגן בערג און טאלן, וועלדער און מדבריות. די אידישע געשיכטע אליין איז נישט מעגליך צו וויסן אן דעם וואס מ'זאל קענען די צורה פון די וועלט ארום.
מאטעמאטיק האט בן זומא אויך באשטימט אלס אומוויכטיג, אבער אן מאטעמאטיק איז נישט מעגליך זיך צו באקענען מיט דער פיזישער וועלט. די גאנצע וויסנשאפט איז באזירט אויף מאטעמאטיק, און ווען גאט האט אוועקגעשטעלט די וועלט האט ער זי באשאפן אויף די יסודות פון אלגעברא און געאמעטריע. אדרבא, זאלן אונזערע קינדער זיך באקענען מיט דער „גייסט וויסנשאפט‟ פון איין זייט, „מאטעמאטיק‟ פון דער אנדערער זייט, און דערנאך וועלן זיי קענען אויסקלויבן צי זיי האבן מער ליב א קאריערע אין הומאנישע שטודיעס אדער אין וויסנשאפטליכע-מאטעמאטישע שטודיעס.
איך וויל דערמאנען פאר בן זומא אז שיבת ציון אין אונזער צייט איז אויסגעפירט געווארן דורך אזעלכע וואס האבן אפגעשאצט די כוחות פונעם מענטש און פארשטאנען אז אזא שווערער פראיעקט קען דערגרייכט ווערן. אט די אנערקענונג אינעם חשיבות פונעם מענטש קען נישט קומען פון לערנען בלויז פראגמאטישע לימודים. די השראה, די אינספעראציע, אויף צו בויען דאס לאנד פונדאסניי איז געקומען פון פאעזיע און ליטעראטור, אנגעהויבן פון דער שירת התנ”ך, אריבער צו דער שירה פון די משוררי ספרד, ביז צו די שפעטערע העברעאישע משוררים פון דער נייער צייט. דאס אלץ שטעקט אינעם פסוק פון ספר בראשית „מלאו את הארץ וכבשוה‟, וואו גאט האט באפוילן דעם מענטש איינצונעמען די וועלט. און דאס דערקענט מען נאר אין די הומאנישע, לכאורה אומפראקטישע, שטודיעס.
ס’איז אודאי וויכטיג צו לערנען די פראגמאטישע לימודים, אבער ווען דער מענטש איז געדעקט מיט די יסודות פון מאטעמאטיק, שפראך, געאגראפיע, און וועלטליכע געשיכטע, איז ער ממילא מאביליזירט מיט מענטשליכע כוחות וואס הייבן אים אויף העכער פון סיי וועלכע גרעניצן און ער קען דעמאלט אייננעמען וועלטן. ווען עמיצער זאל שטיין פאר אן אויסוואל צו נעמען א שנעלן קורס אין „אקאונטינג‟ (חשבון-פירעריי) אדער „קאמפיוטער פראגראמירונג‟, וואלט איך אים גע’עצה’ט צו לערנען דוקא א פאך וואס נעמט אין זיך אריין א טיפע באקאנטשאפט אין דער „גייסט וויסנשאפט‟ אדער „פיזיק‟, וויבאלד דאס וועט אים אויסברייטערן די האריזאנטן און אים שטעלן פנים אל פנים מיט די וואונדער פון דער וועלט. נאר אפילו ווען מ’וועט זיך נישט אויסקלויבן א קאריערע אין אזעלכע געביטן, איז כאטש וויכטיג אז מ’זאל עס האבן געהערט אמאל אין חדר…
צו וויסן די נעמען פון אלגעמיינע שרייבער, פון טויזנטער יארן צוריק ביז היינט, אדער צו וויסן די געשיכטע פון קונסט און די נעמען פון באקאנטע קינסטלער פון דער רענעסאנס תקופה ביז היינט, איז אפשר נישט דירעקט פארבונדן צו א פראגמאטישן בענעפיט, אבער דער תועלת דערפון אינעם לאנגן טערמין פאר דער מענטשליכער נשמה און דאס געשטעל פון דער פערזאן איז נישט מעגליך אונטערצושאצן. דוקא פון אזעלכע ידיעות, האנט ביי האנט מיט א רייכער באקאנטשאפט אין תורה און אידישקייט, וועלן ארויסוואקסן ריזן פאר אונזער פאלק.
די חרדישע געזעלשאפט, פונקט ווי יעדע אנדערע גרופע פון מענטשן, ליידט פון חסרונות. קיין איין מענטש איז נישט פערפעקט און קיין איינציגע גרופע מענטשן איז נישט ריין פון פראבלעמען. מיר חרדים פארמאגן אבער א בענעפיט אז די לעכער אין אונזער סיסטעם זענען גרינגער צו פארשטאפן ווי די פון דער אלגעמיינער געזעלשאפט.
לאמיר אבער צוערשט קלאר מאכן אז „פראבלעמען” מיינט נישט דאס זעלבע ווי „שלעכט”. ווען א מענטש פירט זיך אין לעבן מיט די בעסטע כוונות לויט זיינע מעגליכקייטן, און פרובירט זיך כסדר פארבעסערן וואו ס’פעלט אויס און אויפן בעסטן אופן ווי זיינע כוחות דערלויבן אים, איז ער א גוטער. נאר וואס, יעדער מענטש, זאל ער זיין דער בעסטער, קען זיך כסדר נאך ווייטער פארבעסערן און פארפולקאמען. דערפאר איז דער, דער מענטש, אראפגעקומען אויף דער וועלט — צו געניסן פונעם לעבן און איבערלאזן די וועלט אלס א בעסערער, מער אנטוויקלטער מענטש ווי ער איז געווען ביים אראפקומען.
לכבוד דעם געבוירן-טאג פון מארטין לוטער קינג, זאל זיך מיען, וואס קומט שוין באלד, האב איך זיך דערמאנט אין כל-ערליי חלומות וועלכע מיר טראגן אליין מיט זיך, איבער גאולות נאך וועלכע מיר בענקען און שאיפות וועלכע מיר ווילן דערגרייכן:
איך האב א חלום, אז ס’וועט קומען דער טאג ווען מיר – חרדישע אידן - וועלן אנטוויקלען א געפיל צו קונסט און ליד, די נשמה אונזערע וועט זיך עפענען און אנהייבן דערשפירן די וויברירונגען פון דער בריאה. ס’וועט קומען דער טאג, און דער טאג איז נישט ווייט, ווען מיר היימישע אידן וועלן געניסן פון אבסטראקטע מאלערייען און יעדע סארט קונסט; ווען א פראנצויזישער וואלס, אדער אן ארגענטינער טאנגא, וועט בארירן דאס הארץ פון אונזער חרדישער נשמה, נישט ווייניגער ווי דער כל נדרי אין סאמע מיטן פון יום כיפור.
עס זענען פאראן צוויי סעקטארן אין דער אמעריקאנער געזעלשאפט, ביי וועלכע דער דערציאונגס סיסטעם נויטיגט זיך אין רעפארם. דער ערשטער איז דער חרדישער און דער צווייטער — דער אלגעמיינער.
דער איינגעשטעלטער סדר לימודים אין דער אמעריקאנער (ווי בכלל רוב מערב וועלט) פארמאגט א סך איבעריג מאטעריאל, וואס ברענגען דעם סטודענט קיין שום נוצן. געוויסע לימודים זענען קיינמאל נישט געווען לעבנסוויכטיג, אבער האבן אויך קיינעם נישט געברענגט קיין שאדן. „געאגראפיע” איז נישט קיין שלעכטער ביישפיל. ס'איז נישט קריטיש וויכטיג צו קענען די הויפטשטאט פון מאנגאליע, און קיינער האט נאכנישט אויסגעהויכט די נשמה צוליב שוועריגקייטן מיט אידענטיפיצירן דעם גענויעם פונקט וואו טאנזאניע געפינט זיך אויף דער מאפע. אנדערע לימודים, למשל, אוואנסירטע מאטעמאטיק, זענען אפשר יא נוצליך, אבער די צייט האט זיי איבערגעלאזט אין דער פארגאנגענהייט. אויסער פאר סטודענטן וואס טראכטן וועגן א קאריערע אלס מאטעמאטיקער, איז דער לימוד אין א צייט ווען יעדער פארמאגט א קאמפיוטער אין טאש, גענצליך איבעריג.
ס'וואלט נישט געשאדט אפצו'פטר'ן ביידן, די אומוויכטיגע ידיעות און אפגעדינטע לימודים. די קאנצענטראציע צו לענגערע לימודים ווערט אין א צייט פון א כסדר'דיגן „אינסטענט” אינפארמאציע-פארפלייצונג אלץ שווערער און קורצער. איז עס א שאד וואס דער קאפ און צייט פון היינטצייטיגע סטודענטן, ביי וועמען דער זיץ-פלייש ווערט אלץ שיטערער און מאגערער, זאל גע’בטל’ט ווערן אויף אומנויטיגע זאכן.
ס’זענען אנגעקומען שמועות פונעם בלבול קעגן דרייפוס אין פראנקרייך, און ס’האבן אנגעהויבן קומען שמועות פון פאגראמען אין רוסלאנד, צרות פון שווארץ-מאה’ניקעס, שמועות פון רדיפות קעגן אידן אין יעדן לאנד וואו זיי וואוינען. אין הימל האט מען געקרעכצט. א בת קול איז ארויס פון הימל און געפרעגט, “מי מפר לי? – ווער וועט מיך באפרייען פון דער שבועה?”
“וויי איז צום טאטן וואס האט פארטריבן די קינדער פון זיין טיש…” האט דאס בת-קול פון הימל געוויינט, “און וויי איז צו די קינדער וואס זענען אוועק פונעם טאטנ’ס טיש.”
דאס יונגעלע אינעם פוילישן שטיבל איז שוין אינצווישן עלטער געווארן און אליין געהאט קינדער. אין יענעם שטיבל איז יעצט געזעסן זיין קינד און געלערנט די זעלבע גמרא אין מסכת סוכה. “פון דער גמרא קומט אויס אז דער ריבונו של עולם האט פיינט דעם גלות,” האט דאס יונגעלע געזאגט פאר זיין טאטן.
“איך האב עס אודאי אויך פיינט,” האט דער טאטע געענטפערט.
“דער ריבונו של עולם האט פיינט די כשדים.”
“דערפאר האב איך זיי אויך פיינט,” האט דער טאטע געזאגט.
“דער ריבונו של עולם האט פיינט די אראבער,” האט דאס יונגעלע ווייטער געזאגט.
דער טאטע איז שטיל געבליבן א מינוט און געזאגט, “דער באשעפער האט נישט פיינט זיינע אייגענע ברואים, נאר ער האט חרטה, כביכול, אויף די שאדנס וואס קומען ארויס פון זיי נאכדעם וואס ער האט זיי באשאפן.”
דער טאטע האט געקוקט צום פענסטער וואו ער האט אמאל געזען א קליין פייגעלע קלאפן אינעם שויב מיטן שנאבל. זיינע אויגן האבן געגלאצט אין דער ווייטקייט, און דערנאך האט ער ווייטער גערעדט: “דער ריבונו של עולם האט פיינט דעם גלות נאר זיינע הענט זענען געבונדן… זיי זענען געבונדן צוליב א שבועה וועלכע כביכול זוכט א וועג אויפצולייזן.”
“קען מען נישט טרעפן עפעס א שבת גוי זאל טון די ארבעט?” האט דאס יונגעלע געפרעגט שפאסיג.
“אמירה לעכו”ם שבות,” האט דער טאטע צוריקגעלאכט, “ס’איז אן איסור דרבנן.”
“קען דאך דער ריבונו של עולם מרמז זיין פאר עמיצן…”
“רמזים זענען דא גענוג,” איז דער טאטע נישט שולדיג געבליבן. “גענוג סוגיות אין גמרא וואס זענען מרמז.”
דער טאטע האט ארויסגעשלעפט פון טאש אן איינגעקנייטשן פאמפלעט אויף וועלכן ס’איז געווען אויפגעשריבן מיט קידוש-לבנה אותיות די ווערטער “ואם לא עכשיו, אימתי? (אויב נישט יעצט, איז ווען?!)”. אין די געשריבענע שורות פונעם פאמפלעט איז געשילדערט געווארן דער אויפשטייג פון קליינע פעלקער אין אייראפע, ווי אויך די פאגראמען וואס אידן האבן אויסצושטיין אין די גלות-לענדער. דער טאטע האט זיך איינגעקוקט אין די ווערטער מיט אן ערנסטער מינע, און דערנאך זיך שטיל אנגערופן: “קען זיין אז אויך אינעם וואכעדיגן לעבן ארום אונז זענען פאראן רמזים…”
שתדלנות און אקציעס פון אידן האט גערירט א סטרונע ביי דער פעלקער ליגע, אידן זענען באגריסט געווארן מיט פייערווערק ביי די ציוניסטישע קאנגרעסן, און די אייראפעאישע פעלקער זענען געווען דערשטוינט צו זען ווי אידן רייסן זיך צוריק צו געווינען דעם נאמען איד, מיטן זעלבן שטאלץ ווי די אבות אונזערע מיט טויזנטער יארן צוריק. די באלפור דעקלעראציע האט נישט געשפעטיגט צו קומען. אידן זענען ערלויבט געווארן זיך אומצוקערן אהיים און גרינדן א היימלאנד אויף דער אייגענער ערד אין פאלעסטינע. די אידישע מאמעס האבן זיך געווישט די טרערן, “הייסט דאס, מ’האט נאר געדארפט עפענען דאס מויל און בעטן!….”
אידישע קינדער וואס האבן ביז א טאג פריער זיך געבעטן ביי די דייטשן צו ווערן אנגענומען ווי אייגענע, האבן זיך דערוועקט פונעם שלאף. אנטוישטע פון דורכפאל און געמוטיגטע פון ווידער-געבורט האבן זיי געזוכט צוריק צו געווינען דעם אידישן “איך”. אין הימל האט די פמליא של מעלה זיך צעזונגען מיט “הבאנו שלום עליכם” צו די קינדער וואס קערן זיך צוריק (דוקא מיט דעם ניגון!)… מאדנע, גאר מאדנע, איז געווען צו באטראכטן דעם טומל וואס איז זיך אנטשטאנען אין אלע עולמות.
כביכול האט אויסגעזען ווי אויף א חופה פון א קינד. פונדערווייטנס האבן זיך געהערט קולות פון טרומפייטער און מארשן, נישט אנדערש נאר אידישע מארשן, מיט אידישע פוסטריט, פון אידישע סאלדאטן. איך בין דעמאלט ווידעראמאל געשטאנען ביי די ברעגעס פונעם שיינעם בלויען דאנאו-טייך און זיך פון אייראפע געזעגנט. איך וואלט זיך געשוואוירן אז איך האב אין יענעם מאמענט געזען דעם גענויען פונקט וואו הימל און ערד פאראייניגן זיך.
“וויאזוי קען דאס פאסירן?” האט דער שר של גערמאניע געפרעגט מיט צעמישטע אויגן, “ס’איז דאך פאראן א שבועה!…”
“וועלכע שבועה מיינסטו?” האט דער מלאך מיכאל געפרעגט.
“זאג דו…” האט דער דייטשער שר אויסגעזען צעטומלט, “די שבועה וואס בינדט גאט.”
“זיינע קינדער באפרייען אים פון די קייטן,” האט דער מלאך מיכאל געזאגט, נישט קענענדיג באהאלטן דעם שמייכל אויף די ליפן.
“ס’טייטש? איז דאס די גאולה?” האט דער דייטשער שר נישט פארשטאנען.
“נישט וויכטיג ווי מ’רופט דאס,” האט דער מלאך מיכאל געלאכט. דערנאך האט ער צוגעלייגט, “ס’איז נאכנישט דער קץ פון משיח – אויב דו האסט דאס געמיינט…”
אונטן אויף דער ערד האט אן ארקעסטער זיך צעשפילט אין א ציוניסטישן לידל. און אויבן אין הימל האט די פמליא של מעלה גענומען זינגען שירה. כביכול האט אראפגעקוקט צו זיין פאלק אויף דער גארער ערד און א בת-קול האט אפגעהילכט מסוף העולם ועד סופו: “ניצחתוני בני, ניצחתוני!… טייערע קינדער, איר האט מיך באזיגט…”
(סוף)
דאס ווייסן שוין אלע, אז איבער דער וועלט הערשט א טיפע שנאה קעגן דער אידישער מדינה. מיט נישט צופיל אויסנאמען, זענען לענדער און די אינטערנאציאנאלע קערפערשאפטן וואו זיי זענען רעפרעזענטירט כסדר מלא קריטיק קעגן ארץ ישראל. וואס דאס אידיש לאנד זאל נאר נישט טאן איז זיי נישט גוט, און עס שיינט אז נישט פאראן קיין וועג וויאזוי ארץ ישראל זאל יוצא זיין כלפי דער אינטערנאציאנאלער געמיינדע.
די העצעריי און פארלוימדונגען קעגן א לאנד וואס איז אזוי טריי די גרונט-פרינציפן פון מענטשליכקייט, צדק און יושר זענען אזוי אבסורד, אז ס’וויל זיך טרעפן דעם מאטיוו ערגעץ אינדרויסן פון שכל און לאגיק. אנשטאט אין קאפ, לאמיר זשע זיך ווענדן צו דער מעטאפיזיק.
דער ענין איז אזוי. אידן זענען געווען פארוואגלט אין דער פרעמד, צווישן אנדערע פעלקער און לענדער, כמעט צוויי טויזנט יאר לאַנג. דורכאויס דער צייט, האבן אידן ווי גע’מוסר’ט די מענטשן פון דער וועלט אויף זייער פארפוילטער אויפפירונג וואס שייך צדק און יושר. די אידישע אמונה, טראדיציע און ליטעראטור האט געפאדערט פון דער וועלט זיך אויפצופירן מיט גערעכטיקייט און אז צדק זאל זיין דער וועגווייזער פאר דער ווירטשאפט פון א געזעלשאפט, און נישט מאכט און פרימיטיווע אינסטינקטן. די וועלט האט אויסגעלאכט דעם אידישן מוסר. “זייט ביי זיך אין לאנד, און שטעלט דארט אוועק א סיסטעם. לאמיר זען וואס פארא פנים ער וועט טראגן,” האט א צינישע וועלט אפגעענטפערט דעם איד.
דער איד האט די רעאקציעס איגנארירט. אנשטאט זיך איינ’טענה’ן מיט א ווילדער וועלט, האט ער זיך אומגעקערט צו זיין סדר היום. שטילערהייט האט ער געווארט און געווארט, ביז ער האט זיך דערווארט. דער גרויסער טאג איז אנגעקומען, און ער האט זיך אומגעקערט צו זיין היים, צום לאנד פון זיינע אבות, נאך וועלכן ער האט אזוי לאנג און טיף געבענקט.
דער איד איז אנגעקומען, זיך אויסגעגליכן דעם רוקן, און זיך גענומען צו דער ארבעט. ער האט געטריקנט די זימפן, באגרינט דעם מדבר, אויסגערייניגט דאס וואסער, געבויט שטעט און שאסייען, און באוואוינט פרעכטיגע הייזער און שטילע הייזקעלעך מיט מיליאנען אידן. דער איד האט זיך דאן גענומען צו דער ארבעט פון ווייזן דער וועלט וואס ער קען. ער האט זיך גענומען שאפן און מאכן, דערצייגן און דערפינדן כל’ערליי פאטענטן און טעכנאלאגיעס צו פארבעסערן די וועלט און פארגרינגערן דאס לעבן. דער איד האט זיך אויך געלאזט אויפבלאזן מוסקלען און אויך האט ער זיך באוואפנט מיט’ן בעסטן געווער.
הקיצור: א לאנד מיט א פאלק, א ברכה צו מאכן.
ארץ ישראל איז פונעם ערשטן טאג געווען פארוויקלט אין מלחמות מיט שכנים און אפילו אייגענע איינוואוינערס, ביידע פון וועלכע זוכן חרוב צו מאכן דאס לאנד. די טבע פון א מענטש איז צו ווערן באאיינפלוסט פון דער סביבה. ווען די סביבה איז א ווילדע, קריגערישע, גרויזאמע און מערדערליכע, וואלט די אידישע מדינה געוויינטלעך געזאלט פאלן אונטער דער השפעה און אליין ווערן שלעכט און קריגעריש. שטארקט ארץ ישראל זיך אבער אויף די פרימיטיווע אימפולסן און איז דווקא גוט, פריי, דעמאקראטיש, און ברייטהארציג צו אלעמען — אריינגערעכנט די אראבישע שונאים וואס וואוינען אין איר. יענע וואלטן פראסט און פשוט אומגעברענגט יעדן איד און חרוב געמאכט דאס לאנד, אויב זאלן זיי, די ארטיגע מוסולמענער, באקומען נאר די געלעגנהייט.
אנשטאט ווערן ציניש און אנגרייפעריש, איז ישראל ווייטער יושר’דיג און לפנים-משורת-הדין גוט צו אלעמען. נישטא נאך א לאנד וואס איז אזויפיל מקריב פון זיך, כדי צו מינימיזירן דעם שאדן פאר’ן פיינט בשעת א מלחמה. נישטא נאך א לאנד וואס טאלערירט אזוי די היימישע שונאים, ווי ארץ ישראל מיט די מוסולמענישע בירגערס אירע. נישטא נאך א לאנד וואס דערלויבט איר פארלאמענט צו דינען אלס פלאטפארמע פאר פארדאמונגען כלפי זיך אליין, ווי דעם “כנסת” מיט די אראבישע דעפוטאטן — וואס פארשרייען דעם מיליטער און רעגירונג וואס שטיצט זיי, די אראבער, און שטעלט זיי צו אלע באדערפענישן, און דאס אלעס פונעם פארלאמענט-פאדיום וואס גיט זיי מער און ברייטערע רעכט ווי סיי וועלכעס אנדער מוסולמעניש לאנד.
טראומאטיזירט פון טויזנטער יארן רדיפות, פארוויקלט אין מלחמות און פארפלאנטערט מיט א ים אינערליכע שונאים, האט ישראל נישט פארלוירן איר צלם אלוקים און איז געבליבן מענטשליך און יושר’דיג, און נישט סתם אזוי, נאר איז טאקע דאס סאמע ערליכע, מענטשליכע לאנד אויף דער וועלט.
דאס איז דער וועלט נישט גרינג אראפצושלינגען. ישראל זאגט עס נישט, אבער אירע מעשים און טאקע דאס נישט-זאגן שרייען מיט קולי-קולות. אנשטאט מודה זיין און קלאפן זיך על חטא, האט די וועלט באשלאסן צו נעמען אן אנדערן מהלך פון זיך מאכן געפייגערט און כסדר אראפרייסן ארץ ישראל אויף טריט און שריט. צביעות איז גרינגער ווי צדק.
און דער איד? ער ווערט נישט ביטער און לאזט נישט דעם ציניזם אים איבערנעמען. ער קוקט ווייטער אוועק פון דעם פאלשן שלעכטן און איז ממשיך דאס זייניגע…
בעת אין הימל האט זיך געקאכט ביי דער פמליא של מעלה, זענען פארגעקומען גרויסע זאכן אונטן אויף דער ערדישער וועלט.
ווי א פארווארפענע נשמה וואס זוכט א גוף וואו ס’וועט קענען מגולגל ווערן פונדאסניי און טרעפן דארט איר מנוחה, אזוי האבן זיך די קליינע פעלקער געזוכט דאס אייגענע קול אינעם גלאבאלן מישמאש פון פעלקער און לענדער. דא און דארט איז א פאלק אריבער די חבלי לידה פון ווידער-געבוירן און מלאכים האבן זיך געוואונטשן מזל-טוב.
די נייע ווינטן, דורכגעווייקט פון נאסטאלגיע, האבן דערוועקט די נשמות פון יענע אידן וועלכע האבן געהאפט צו ווערן גלייכע בירגער אין די לענדער וואו זיי האבן געוואוינט. אין מערערע פלעצער האבן אידן אראפגעווארפן פון זיך דעם אידישן מאנטל, האפנדיג אז דאס וועט זיי שנעלער איינגלידערן אין דער אייראפעאישער געזעלשאפט. אין הימל האט מען געקוקט מיט זארג און שפאנונג. אין דער זעלבער צייט האט א האפענונג אנגעפולט די בריאה.
בטבע בין איך א ליבעראלער מענטש. איך פרואוו פארשטיין אנדערע מענטשן, קולטורן און מיינונגען, און בין ביי דער איבערצייגונג אז מיט ווייניג אויסנאמען, פארמאגט יעדער און אלעס א פלאץ אין דעם ריזיגן פענאמען וואס הייסט „עקזיסטענץ‟. יעדן דארף מען מכבד זיין און אין אייגענעם קאפ דארף זיין פלאץ כאטש פאר דער אנערקענונג אז יענער איז בארעכטיגט צו זיין מיינונג, אפגעזען ווי אנדערש ער איז פון מיינער.
ווען עס קומט אבער צו פאליטיק, איז אן אנדערע מעשה. דארט פרואוו איך אוועקשטיין פון ליבעראליזם אזוי ווייט ווי נאר מעגליך. איך בין נישט באקוועם אין דער סביבה פון ליבעראליזם, וועלכער האט אין זיין היינטצייטיגן גילגול זיך אפגעריסן פונעם מציאות און פארבלאנזשעט טיף אין די מרחקים פון פאנטאזיע. ערגעץ ווען אין די לעצטע יארן האט עס פאסירט אז דער ליבעראליזם האט זיך פארמאכט אין א קליין צימערל, פארהאקט די טיר און פארשלאסן די לאדנס, און געבליבן שמועסן מיט זיך אליין. דא און דארט עפענען די צימער-איינוואוינערס זיך א שפארע אין דער טיר. פון דעם געצוימטן פערספעקטיוו באטראכטן זיי וואס עס טוט זיך אינדרויסן, און איידער דאס אויג כאפט אויף עפעס וואס וועט סותר זיין זייער אויסקוק אויף דער וועלט, פארקלאפן זיי צוריק די טיר און קערן זיך אום צו זייערע נאאיווע שמועסן, וועגן זאכן וואס זענען אזוי נישט נוגע.
ס’איז נישט אז די טעמעס און סענטימענטן פונעם לינקען לאגער זענען נישט אמת אדער גוט. דוקא פארקערט: הלואי וואלט די מענטשהייט געווען רייף און די וועלט גרייט צו א תקופה פון ליבשאפט, קעגנזייטיגער איינזעעניש און אנערקענונג, גלייכהייט און פרייהייט, און אלע אנדערע שיינע ווערטן מיט וואס דער ליבעראליזם טראגט זיך ארום. די צרה איז נאר, אז יענע ווילן כאפן די גאולה פאר דער צייט. די וועלט איז ווייט פון פערפעקט און אן אומפערפעקטע וועלט פאדערט רעאליזם און פראגמאטיזם צו נעמען דעם אויבנאן איבער אידעאלאגיע און בלומען-שפראך. מען קען זיך נישט פארמאכן די אויגן און זינגען ליבע-לידער צו א מענטשהייט, וועלכע פארמאגט טיילן וואס מוזן בהחלט אויסגעהיילט אדער ארויסגעשניטן ווערן. פארפאלן: די שווערד קען נאכנישט צעגאסן און איבערגעשמידט ווערן אין אגריקולטורעלן געצייג, ווי ישעיהו הנביא האט עס וויזואליזירט. מיר מוזן זי, די שווערד, ארויסנעמען פון שיידל בכדי אפצושלאגן אטאקעס פון ווילדע בארבארן, וואס פארשטייען נישט קיין אנדערע שפראך און וועלן זיך נישט אפשטעלן ביז’ן טויט: יענעמס אדער דעם אייגנס.
ליבעראליזם פארמאגט הערליכע געדאנקען און נאבעלע צילן. זיין עיקר פראבלעם איז נאר דאס, אז ליבעראליזם רעדט וועגן א וועלט וואס עקזיסטירט דערווייל נישט. דערפאר קומט אויס אז די לינקע רעדן צומאל אזעלכע שטותים, אז אפילו גוטע געדאנקען קומען אויס קאמיש און קרום.
נעמט אלס ביישפיל דעם „ענווייראמענט‟, די נאטור און סביבה — אן ענין וואס איז מיר בפירוש נאענט צום הארצן. איך האב גרויס דרך ארץ פאר דער טבע, פאר דער סביבה, און פאר די כוחות וואס נערן אונזער וועלט, געבן אונז עסן, און שטעלן אונז אהער אזא פראכטפולע בריאה. כ’האב נישט ליב ווען מיר מענטשן טשעפען מיט דער נאטור, דיקטירן זי צו זיין אנדערש ווי זי איז, און כ’ווער קראנק פון די באמיסטיגונגען און פארפעסטונגען פון אונזער לופט, וואסער און ווירטשאפטן. כ’וויין פון די אויסגעראטענע וועלדער און פארשניטענע ביימער.
ביים ליבעראליזם האט אבער דער ענין מיט דער נאטור-סביבה, פונקט ווי מיט אלעם וואס פאלט צו אים אריין, זיך אריבערגעטראגן צו יענער זייט עקסטרעם. דארט וואלט מען איבערגעקערט א שטאט און פארשפארט מענטשן אין לאגערס, אבי א גרעזל ערגעץ וואו אין א העק זאל נישט געטשעפעט ווערן. זאלן מענטשן גע’הרג’עט ווערן, אבער קיין חיות זאלן נישט געשאסן ווערן.
אזא מאדנע קאפויער-מענטאליטעט הערשט אין די לינקע קרייזן — וועלכע פארשטייען אויך אז מען דארף אקצעפטירן יעדע גרופע מענטשן און יעדע סארט קולטור, אפילו ווען יענער איז מיר א טויט-פיינט וואס וויל באגראבן די נעמליכע ליבעראלע קולטור וואס קעמפט פאר זיינע רעכט מיך צו באגראבן…
ס’איז א שאד, וואס ס’איז די לינקע געלונגען צו פארכאפן אזויפיל שיינע ווערטן, וועלכע ווערן אין די הענט פון די פאנאטיש-משיחישע אידעאלאגן אינגאנצן צעקאלעטשט ביז’ן כמעט פארלירן יעדע פראקטישע משמעות.
אבער, שוין מיט אלע זייערע חסרונות, וועל איך ווייטער מקבל זיין די ליבעראלן ווי מענטשן מיט א מאדנעם קוק אויף דער וועלט און אומרעאליסטישע לעזונגען צו אמת’ע, קאנקרעטע פראבלעמען. אזוי לאנג ווי זיי וועלן נישט פרובירן מיך צווינגען צו טראכטן ווי זיי, זענען זיי בארעכטיגט צו זייערע מיינונגען און איך וועל רעספעקטירן זייער רעכט צו טראכטן אנדערש ווי איך.
ווען כביכול האט ארויסגעזאגט פון מויל אז כלל ישראל וועט האבן די ברירה צו ברענגען די גאולה, איז מיטאמאל געווארן א רעש אין הימל. דער מלאך מיכאל האט זיך געריבן די אויגן, דער מלאך גבריאל האט ארויסגעלאזט א קוויטש, און די פיסלעך פונעם כיסא הכבוד האבן גענומען טרייסלען. „ס’טייטש?‟ האבן זיך די מלאכים איבערגעבליקט, „דער קץ איז נאנט?…‟ טרערן האבן גערונען פון די אויגן, די שרפי מעלה האבן זיך געווארפן איינער דעם אנדערן אויפ’ן האלדז און זיך ארומגעכאפט. די פמליא של מעלה האט גענומען זינגען שירה, אזוי ווי די וועלט האט קיינמאל פריער נישט געהערט.
„ס’איז נאכנישט דער קץ!‟ האט כביכול געזאגט. די שירה פון די מלאכים האט זיך אפגעשטעלט אויף א ווייל, און כביכול האט אויסגעצויגן זיינע לעצטע ווערטער, ווי ער וואלט געציילט יעדן אות. „משיח קומט נאכנישט, אבער מיינע קינדער וועלן האבן די ברירה צו קומען.‟
„וואס הייסט?‟ האט דער של עסטרייך נישט פארשטאנען. „איז דען נישט פאראן דריי שבועות וואס דו האסט באשוואוירן די אידן אז זיי זאלן נישט נעמען א גאולה פאר דער צייט וואס איז באשטימט פאר משיח’ן?‟
דער שאנדפולער פרואוו פון דעם יו-ען קולטור-אגענטור, „יונעסקא‟, צו באצייכענען דעם הר הבית ווי אן איסלאמיש פלאץ, האט צו זיך א היפש-ביסל פאזיטיווע זייטן. זיך אפשטעלן אויף דעם פארצווייפלטן פרואוו פון דער לעכערליכער „יונעסקא‟-קערפערשאפט ארויסצורייסן דאס הייליגסטע פלאץ אונזערס פון אידישע הענט און עס איבערגעבן צו די מוסולמענער, איז נישט ווערט קיין איינציגן אות און קיין טראפן כעס. קיינער נארט נישט קיינעם און יעדער פארשטייט אז די גאנצע אפשטימונג איז נישט קיין סך מער ווי א צינישער פרואוו וויי צו טאן דאס אידיש לאנד און דאס אידיש פאלק. „יונעסקא‟ קען זיך איבערשרייען דאס אייגן קול און איבעררייסן די שטים-בענדער פון היינט ביז אויס, און דאס מציאות וועט זיך נישט בייטן: דער הר הבית איז געווען און וועט דערפאר בלייבן א אידישער בארג. קענסט פארלייקענען די עקזיסטענץ פון ביידע בתי מקדש וואס זענען דארט געשטאנען; פארבלייבט די היסטאריע וואו זי איז, אז דאס פלאץ איז געווען און איז צוריק אונטער אידישן בעלות.
די אפשטימונג פון די אינטערנאציאנאלע לצים אין דעם אזוי-אומרעלעוואנטן טעאטעראלן אגענטור, מאכט קיינעם נישט אויס, אויסער אויף איין פרט: צווינגען אידן צו זאגן הויך און מיט’ן פולן מויל אז דער הייליגער בארג איז פולשטענדיג אונזערס א פלאץ. דער פאקט וואס אן אינטערנאציאנאלע גרופע האט מחליט געווען צו דעקלארירן דעם הר הבית אלס אן איסלאמיש אייגנטום, וועט צווינגען אידן צו אנערקענען, פאר זיך אליין, אז דער הר הבית איז זייערס. ביז היינט האט דער רוב פון דער ישראל-באפעלקערונג, אריינגערעכנט דער פירערשאפט פון לאנד, געלאזט דעם ענין הענגען אין דער לופטן. דער הר הבית איז געווען דער גרויסער „עלעפאנט אינעם צימער‟, וועלכן יעדער זעט אבער וועמען קיינער וויל נישט דערמאנען. דער הר הבית געפינט זיך אינעם צענטער פון אידנטום און פונעם אידישן לאנד — אין ביידע זינען, געאגראפיש און פאליטיש. דאס האבן די אראבער אזוי געמאכט אז דער בארג, וועלכער איז געבליבן ווי פארגעסן נאך דעם וואס דאס לאנד האט זיך אומגעקערט צו אידן אין 1948, זאל אין די לעצטע יארן צוריק אריינקומען אין פאקוס. די מוסולמענער טומלע און שטעכן שוין מער ווי א יאר, און אויף אלעם איז דער אויסרייד: הר הבית – הגם קיינער האט גארנישט געטאן צו פראוואצירן די ווילדע מדבר-מענטשן. די מוסולמענער זענען פריי צו באזוכן דאס פלאץ ווען זיי ווילן, וויאזוי זיי ווילן, בשעת די אידן, די אייגנטליכע בארעכטיגטע און פאקטישע באלעבאטים, זענען געצוימט מיט דער צייט און פארנעם ווען און ווי זיי מעגן אויפ’ן בארג ארויפגיין.
ביז היינט, האט דער רוב פון דער ישראל פירערשאפט און באפעלקערונג איגנארירט די טעמע און זיך געמאכט כלא-ידע, ווי דער ענין עקזיסטירט נישט. די יונעסקא-באשלוס האט געביטן דעם סטאטוסקווא, און אין די לעצטע וואכן הערן זיך אלץ מער שטימען, אפילו פון דעם מעסיגן סעקטאר אין ישראל, וואס זאגן וואס איז ביז היינט געטראכט געווארן: דער הר הבית איז אונזערער!
אנגעהויבן פון יענעם גורל’דיגן קריג אין 1967, ווען ישראל האט באפרייט אלטשטאט ירושלים פון די ירדנ’ישע אקופאנטן, האט די רעגירונג אנגענומען א פאליסי פון סטאטוסקווא אויפ’ן הר הבית. דאס פלאץ וועט פארבלייבן אונטער ירדנ’ישער איבערזיכט. די אראבערס וועלן ווייטער און אומגעשטערט באזוכן און דאווענען אויפ’ן בארג, און די אידן וועלן קענען בלויז באזוכן, און אפילו דאס אויף א באגרעניצטן פארנעם, אבער בשום אופן נישט דאווענען.
די אראבער פארפירן שוין א שטיק צייט אז ישראל האט בדעה צו בייטן דעם סטאטוסקווא. קיין באווייזן דערצו זענען נישט פאראן; פארקערט נאך: די ישראל-רעגירונג האט קלאר געמאכט, מיט קלארע הבטחות און נאך מער קלארע מעשים, אז זי אינטענדירט נישט צו טוישן פונעם איינגעשטעלטן סיסטעם. עפעס א דזשוק איז די מוסולמענער אריין אין קאפ און הערן נישט אויף שרייען און פארפירן וועגן א געהיימען פלאן צו טוישן דאס מציאות אויפ’ן בארג.
קיינער האט נישט געהאלטן אז ישראל וועט טוישן דעם סטאטוסקווא. יעצט, מסתמא צום ערשטן מאל אין דער היסטאריע, קען אזא זאך געשען, און דעם דאנק וועלן מיר דארפן געבן טאקע דעם יונעסקא. דאס וועט זיין די גרעסטע איראניע, אז דווקא דער צינישער יונעסקא-שריט וועט פירן צו א פונקט-פארקערטער תוצאה.
מארגן קומט דער גרויסער טאג פון די וואלן און איך האב נאכנישט באשלאסן פאר וועמען צו שטימען.
מענטשן רעדן מיט וואונדער וויאזוי ס’איז מעגליך אז אזא עקסטרעם-רעכטער קאנדידאט ווי טראמפ זאל אנציען אזויפיל שטיצע, בשעת אנדערע שרייען אז אין נארמאלע צייטן וואלט אזא פאלשע כאראקטער ווי קלינטאן נישט געהאט קיין שום אויסזיכט צו געווינען. נאר ווער זאגט אונז אז ס’זענען נארמאלע צייטן? ווער זאגט אז דער מארגן גייט בכלל אינעם זעלבן שפאן ווי דער נעכטן? אפשר שאפט זיך גאר א נייער „נארמאל‟ פאר אונזערע אויגן?
מיליאנען אראבישע פליטים אין אייראפע איז אומגעווענליך. דער פראנצויזישער פארבאט קעגן בורקיניס איז נישט נארמאל. דער „ברעקזיט‟ איז מאדנע. אז די מערב-וועלט לענדער מוטשען זיך אזוי מיט א טעראר גרופע ווי „אייסיס‟, איז א ווילדער חידוש. די רעגירונג פון פוטין, זיינע מעשים אין אוקריינע, זענען משונה’דיג. ובכן, דאס אז אזעלכע קאנדידאטן ווי קלינטאן און טראמפ ציען אן אזוי הויך איז בכלל נישט „אויסערגעווענליך אנדערש‟ פון די ארומיגע געשעענישן אין דער וועלט. מענטשן זענען צעמישט, דערשראקן, און מ’פילט בכלליות אז עפעס ענדערט זיך.
שטייען מיר טאקע ביים שוועל פון א נייער וועלט-ארדענונג? ס’איז דא קלוגע מענטשן וואס שאצן אזוי אפ, און איך גלייב אז זיי זענען גערעכט. ס’קומט נישט די ענדע פון דער וועלט, איך ווייס אויך נישט צי ס’האלט ביים אונטערגאנג פון דער מערב-ציוויליזאציע, אבער ס’זעט אויס אז די ליבעראלע דעמאקראטיעס ווי מיר קענען זיי האלטן זיך ביים ענדערן. די אוניווערסאלע וויזיע וואס די וועלט האט אנגענומען נאך דעם שרעקליכן חורבן פון יהדות אייראפע; די וועלט ארדענונג וואס די אליאירטע האבן איינגעפירט נאכ’ן באזיגן נאצי-דייטשלאנד, האלט ביים קומען צו אן ענדע.
לאמיר זיין אויפריכטיג. ס’איז נאכנישט געווען קיין איין חכם אין דער וועלט וואס האט אויסגעטראפן פינקטליך וויאזוי א מענטשליכע ציוויליזאציע דארף לעבן, און דער בן-אדם האלט אין איין עקספערימענטירן מיט פארשידענע וועלט-ארדענונגען. ווען ס’גייט שווער זוכט מען עפעס ניי. עקאנאמישע שוועריגקייטן, וועלטליכע ענדערונגען, טעכנאלאגישע אנטוויקלונגען, זיי אלע פירן דעם מענטש צו רעוואלוציעס. אמעריקע איז מאמענטאל צעריסן צווישן דער ליבעראלער פאסט-האלאקאסט וועלט-ארדענונג און א נייע אומבאקאנטע וועלט-ארדענונג. די שטיצער פון טראמפ זאגן נישט וואס זיי ווילן, אבער זיי ווילן נישט דעם יעצטיגן סיסטעם.
איך פארשטיי דעם פחד וואס מענטשן האבן פון די יעצטיגע וואלן, אבער דאס איז נישט מער ווי איין קייט אין די אלע שינויים וואס קומען פאר איבער דער וועלט. אפילו אויב קלינטאן וועט געווינען, און אפשר נאך מער אויב זי וועט געווינען, וועט דער טראמפ באוועגונג נישט גיין שלאפן. די רעכטע וועלן ווערן אלץ מער ראדיקאליזירט, אבער דאס זעלבע פאסירט אויך מיט די לינקע, ווייל זיי זענען סוף כל סוף אויך א פראדוקט פון דער משונה’דיגער צייט (פונקט ווי קאמוניזם און פאשיזם, צוויי סכנה’דיגע אידעאלאגיעס, זענען ביידע אויפגעקומען אין דער זעלבער צייט). און איך בין זיכער אז אויב טראמפ וועט געווינען, וועט דער לינקער לאגער ווערן מער ראדיקאליזירט.
אמעריקע איז צעריסן אין צווייען, ווען ביידע זייטן שארפן זיך איינע קעגן דער אנדערער. אידן דארפן דאס מערסטע מורא האבן פון דעם, ווייל ווי מיר ווייסן פון ערפארונג איז קיינמאל נישט גוט פאר אונז ווען די וועלט ווערט ראדיקאליזירט. קאמוניזם האט אונז געקאסט מיליאנען קרבנות, נישט קיין סך ווייניגער ווי נאציזם. די ליבעראלע אידן שרייען אז ס’איז דא אנטיסעמיטיזם צווישן טראמפ’ס מענטשן, בעת זיי פארזעען דעם אנטיסעמיטיזם צווישן די לינקע. איך האב פון ביידן אייניג מורא. ס’איז אפשר גרינג פאר ליבעראלע אידן אוועקצומאכן דעם ראדיקאליזם פון דער בויקאט-באוועגונג (BDS) ווי גלייך ס’האט נאר צוטון מיט דער „אקופאציע‟, אבער מ’דארף זיין בלינד נישט צו באמערקן דעם בולט’ן אנטיסעמיטיזם פון דער באוועגונג.
איך האב נישט אזוי מורא פונעם פרעזידענט אדער פרעזידענטין וואס וועט יעצט געווינען, נאר איך האב גיכער מורא פון די באוועגונגען וועלכע ווערן יעצט געשאפן פאר אונזערע אויגן. איך וועל נישט ארויסגיין שטימען וויבאלד איך ווייס נישט וואס ס’איז מער שעדליך, דער אנטיסעמיטיזם פונעם לינקען לאגער אדער פונעם רעכטן לאגער, און איך ווייס אויך נישט וועלכער געווינס ס’וועט העכערן וואס. צי וועט א געווינס פון קלינטאן אפשוואכן די רעכטע אדער פארקערט? וועט א געווינס פון טראמפ אפשוואכן די לינקע אדער פארקערט? וויבאלד מיין פחד איז נישט פון די קאנדידאטן גופא, נאר די תוצאות וואס וועלן ארויסקומען פון די עקסטרעמע באוועגונגען ארום, איז מיר בעסער נישט צו האבן א טייל אין דעם גאנצן ענין. איך בלייב אינדערהיים און איך גיי נישט ארויס שטימען.
פריער אדער שפעטער וועט די אוניווערסאלע וויזיע אונטערגיין. אמעריקע וועט מער נישט זיין דער וועלטס-פירער. פוטין און איראן וועלן האבן א טייל אין דער פירערשאפט פון דער מארגנדיגער וועלט, בשעת דער איינציגער וועג וויאזוי סכסוכים וועלן אויסגעגליכן ווערן וועט זיין מיטן כח פון דער שווערד. אידן וועלן מסתמא נישט קענען וואוינען אין קיין שום לאנד אויסער ארץ ישראל, אבער מדינת ישראל וועט, ווי עס קוקט אויס, האבן אן אליאנץ מיט סאודיע אראביע און נאך אנדערע אראבישע לענדער כדי זיך צו פארטיידיגן קעגן איראן. ס’קען זיין אז מיליטעריש און דיפלאמאטיש וועט מדינת ישראל שטיין נאך בעסער ווי היינט, אפשר וועט זי גאר אליין זיין א שטארקער כח אין אינטערנאציאנאלע אפערעס, אבער אפילו אזוי וועט די וועלט נישט זיין קיין רואיגע וועלט.
פארשטייט זיך, דעם עתיד איז נישט מעגליך פארויסצוזען, אבער אפילו פון דעם וואס פאסירט יעצט אין ארומיגע לענדער קענען מיר זען אז ס’איז נישט אין איינקלאנג מיט דער וועלט אין וועלכער מיר זענען אויפגעוואקסן. מענטשן וועלן צוריקקוקן אויף דער תקופה פון די לעצטע זיבעציג יאר מיט נאסטאלגיע, מ’וועט בענקען נאך דער צייט ווען די וועלט האט געגלייבט אז ס’איז מעגליך צו דערגרייכן א ברודערשאפט צווישן אלע פעלקער, אבער היסטאריקער וועלן אויך קענען אנווייזן וואו מיר האבן געגרייזט. זיי וועלן אונז אנווייזן וואו מיר האבן נישט ריכטיג געהאנדלט און וויאזוי מיר האבן געברענגט דעם חורבן אויף דער ליבעראלער וועלט-ארדענונג. צי טראמפ געווינט אדער קלינטאן וועט שוין נישט אויסמאכן קיין סך…
(שײַכותדיקע אַרטיקלען: http://blogs.yiddish.forward.com/yiddish-with-an-aleph/199526/
דער פוילישער שׂר האט געהערט וועגן וואס ס’גייט די רייד, האט ער געגעבן א הוסט אויס, זיך פארראכטן די לאנג-געדרייטע וואנצעס, און מיט א צעקאכטן פנים האט ער אנגעהויבן שרייען אויף דעם שׂר של עסטרייך: „פוילן איז עפעס א שטיק זאמד? בלויז עסטרייך דארף רעגירן אויף דער וועלט און לאזן אלע פעלקער זיך איינשמעלצן פאר’ן קייזער? איז עפעס די פוילישע נשמה נישט ווערט אז זי זאל זיך קענען פריי אויסדרוקן? אז זי זאל קענען ארויסציען איר פאן אין דער הויך און מיט א שטאלץ דערקלערן איר זעלבסטשטענדיגקייט? פארוואס זאלן אלע פעלקער ווערן פארוואסערט אונטער איין גרויסן שירעם וואס רופט זיך קייסערשאפט?‟ די שׂרים פון א רייע לענדער האבן צוגעשטימט מיט יעדן ווארט וואס איז ארויס פון זיין מויל.
דער פוילישער שׂר האט ווייטער געשטורעמט: „ס’איז נישט קיין פראגע וואס ס’איז בעסער פאר דעם אדער יענעם פאלק, נאר וואס ס’איז דאס נאטירליכע רעכט פון אלע פעלקער אין דער וועלט. מיר אלע דא זענען איינשטימיג אז יעדעס פאלק האט א רעכט צו זיין פריי, אן דעם וואס זי זאל זיך דארפן אונטערווארפן אונטערן יאך פון אימפעריאליסטישע עגאאיסטישע קייזערן. אויב האלט עסטרייך אז אן אימפעריע איז אזוי וויכטיג, זאל זי זיך מוחל זיין און זיך אונטערווארפן אונטער רוסלאנד אדער טערקיי.‟ הערנדיג די לעצטע ווערטער האט דער שׂר של עסטרייך געגעבן א קוועטש מיט די פלייצעס, ווי ער זאל וועלן אפטרייסלען פון זיך די קללה פונעם פוילישן שׂר. א סקרוך איז אים דורכגעלאפן אין די מלאכ’ישע ביינער.
דער פארזיצער פונעם בית דין של מעלה האט געגעבן א קלאפ אין טיש אז ס’זאל זיין שטיל. „גאט איז א רחום וחנון,‟ האט דער פארזיצער געזאגט, „אבער ער איז אויך א גאט פון משפט. אז איין אימפעריע זאל רעגירן איבער צענדליגער פעלקער איז קעגן די געזעצן פון יושר, אבער נאציאנאליזם פון קליינע פעלקער קען דערפירן צו בלוט פארגיסונג און אוועקשטופן רחמנות אין דער זייט. זאל משפט זיגן, אדער רחמים?‟ דער פארזיצער האט ארויסגענומען א וואגשאל און אנגעהויבן אפוועגן די צוויי זייטן. נאך אפאר מינוט פון שטילקייט האט ער אויסגערופן: „פעלקער וואס ווערן אונטערדריקט דורך אימפעריאליסטישע מלוכות זענען א רחמנות. אידישע קינדער אין גלות זענען ווידער א רחמנות. דאס הייסט, אויב אזוי, אז א בינטל פון רחמים שטעלט זיך דא אויף דער זייט פון צדק און משפט, און פאדערט אז ס’זאל קומען א סוף צום אימפעריאליזם. די צייט פון נאציאנאליזם איז געקומען.‟
געבליבן איז פאר כביכול ארויסצוגעבן דעם פסק. „איך האב אין מיין תורה געשריבן אז איך גיב דעם מענטש א פרייע בחירה,‟ האט זיך געהערט דאס קול פונעם כיסא הכבוד. „נאציאנאליזם קען טאקע ברענגען שלעכטס, אבער ס’קען אויך ברענגען גוטס. דער סוד פון נאציאנאליזם איז אז פעלקער הייבן אויף זייערע אייגענע פענער און ווילן זיך אליין פירן. זיי ווילן זיין באלעבאס איבער זייער אייגענעם גורל, אן דעם וואס מאכטפולע אימפעריעס זאלן זיי איינטיילן וויאזוי צו לעבן. אט דאס איז די פארקערפערונג פון בחירה אינעם קאלעקטיוון זין. לאמיר זען ווי דער מענטשליכער קאלעקטיוו פירט זיך, ווען מ’לאזט אים אליין זיך פירן.‟
דא האט זיך דאס געטליכע קול געוואנדן צו די שׂרי האומות וואס זענען געשטאנען צופוסנס פונעם כסא הכבוד און האט אויסגערעדט צו זיי אין א דונערדיגער שטימע: „מענטשן-קינדער, געדענקט גוט וואס איר זעט דא פאר אייך היינט, א ברכה און א קללה! די בחירה איז אין אייער האנט, איך בין שטאלץ מיט מיין יצירה, מיט דעם צלם אלקים וואס איז בכח אליין צו שאפן און קערן וועלטן, עלעהיי ווי קליינטשיגע געטער, נאר איך בעט אייך, איר זאלט נישט חרוב מאכן די וועלט מיט דעם געטליכן כח וואס איך האב אייך געשאנקען. ניצט עס אויס צום גוטן און בויט אויף א ליכטיגע וועלט פאר’ן מארגן פונעם מענטש.‟
די מערהייט שׂרים האבן אויפגעשפרונגען מיט שמחה און זיך ארויסגעלאזט אין א טאנץ. דא און דארט האבן זיך אנגעזען ברוגז’דיגע בליקן. די שׂרים פון צרפת און גערמאניע האבן עפעס אויסגעמורמלט וועגן עלזאס און לאריין (גערמאניע האט געהאלטן אז אט די פראנצויזישע געביטן קומט זיי), טייל האבן גערעדט וועגן פאן-סלאוויזם, פאן-גערמאניזם, און נאך אזעלכע מאדנע ווערטער, אבער בסך הכל איז די שטימונג געווען גוט אויפגעלייגט, ווי א רעגנבויגן וואס האט זיך אויסגעזעצט נאך א געדיכטן רעגן און די וואלקנס האבן נארוואס גענומען זיך צעשפרייטן. דער עולם מלאכים האט זיך געוואונטשן לחיים און צוגעגרייט די פליגלען זיך ארויסצולאזן אין וועג.
„און די אידן?…‟ האט דער עסטרייכישער שׂר פרובירט נאך איין מאל זיין מזל.
„די אידן‟ — האט די הייליגע שטימע פון כביכול געענטפערט — וועלן האבן די פרייע בחירה צו ברענגען די גאולה.‟
(המשך אין דריטן טייל אי”ה)
“דער אויבערשטער וועט שוין העלפן.”
מיט די ווערטער האט א יונגערמאן געפירט א שמועס מיט א באקאנטן זיינעם. איך בין נישט געווען טייל פונעם געשפרעך, וואס איז פארגעקומען אין פאליש פון שול, וואו איך בין צופעליג געזעסן און געזיפט א קאווע.
יענער, ווי איך האב פארשטאנען פון זיינע ווערטער, האט א כלה אין שטוב און דראפעט זיך אויף די גראדע ווענט מיט די אויסגאבן וואס קומען מיט חתונה מאכן א קינד. ער האט זיך אראפגערעדט פון הארצן פאר א צווייטן יונגערמאן, וועלכער איז, ווי מ’זאגט שוין “דארט געווען” – שוין חתונה געמאכט א קינד. דער ערשטער האט געזוכט ביים צווייטן עצות און אנווייזונגען, ווי צו שפארן און ווי צו שניידן. אין סך הכל איז פונעם שמועס אויסגעקומען, אז וויפיל מ’זאל נאר פרואווען שפארן, וועלן די הוצאות באטרעפן פיל העכער ווי די מעגליכקייטן.
“גאט העלפט די, וואס העלפן זיך אליין.” אזוי זאגט א באקאנט שפריכווארט. א מענטש דארף זיך פארלאזן אויפ’ן אויבערשטן, אבער ער קען נישט ארויפווארפן די ארבעט אויף גאט. ווען גאט וואלט געוואלט אז דער מענטש זאל גארנישט טאן, וואלט ער אים נישט אראפגעשיקט אויף דער וועלט. נשמות זיצן רואיג אינעם קאסמישן שטראם, און לאזן זיך טראגן וואוהין עס לאזט זיך נאר. די וועלט הייסט אן “עולם העשיה”, א וועלט פון מעשים. דא דארף מען טאן. גאט קען בלייבן באלעבוס, אבער ער וויל אז דער מענטש זאל טאן צו דער זאך אויף וויפיל די מעגליכקייטן זיינע דערלויבן אים. מען דארף די מעשים באלעבן מיט בטחון, וואס וועט האפנטליך אריינברענגען א ברכה אינעם געטוענעם. טאן דארף מען אבער.
אין אונזער וועלט, אין דער חרדי’שער געזעלשאפט, האט א מענטש נישט קיין סך ברירות ווען עס קומט צו אזעלכע מאנומענטאלע תקופות ווי חתונה מאכן א קינד. ער האט נישט די ברירה פון שניידן צופיל פונעם בודזשעט, ווייל דער נידעריגסטער אנגענומענער סטאנדארט איז נאך אלץ אויסטערליש הויך - העכער די מעגליכקייטן פונעם רוב. בלייבט אים טאקע נישט קיין אנדערע ברירה ווי פרובירן זיך צוצושטעלן לויט די בעסטע מעגליכקייטן. אויפ’ן איבעריגן פארלאזט מען זיך אויף גאט. די מעשים וואס מ’קען יא טאן ווערן דורכגעפלאכטן מיט בטחון, און ביים סוף דערלויבט דער מענטש “אמונה” איבערצונעמען דאס רעדל.
דאס איז וואס שייך דעם עולם וואס איז דא אויפגעוואקסן, דא חתונה געהאט, דא אויפגעהאדעוועט די קינדער, און וועט זיי דא חתונה מאכן. די פירערס פון דעם דאזיגן כלל טראגן אבער אן אחריות. זיי זענען די וואס שטייען ביי דער פירערשאפט פון דער חרדי’שער געזעלשאפט, און אויף זיי ליגט דאס אחריות פון אויסבעסערן דעם סיסטעם דארט וואו ער איז קרוב צו באנקראט. באנקראט, ווייל דער סטאנדארט פון חתונה מאכן א קינד איז העכער די מעגליכקייטן פונעם גרויסן רוב.
ווען די פירערשאפט וואלט געווען א פאסיווע, וועמענס ראלע אין סך הכל א צערעמאניאלע, וואלטן מיר נישט געקענט דערווארטן קיין רעפארמען וואס פאדערן ערנסטע ארבעט. ס’איז דאך אבער נישט אזוי: די חרדי’שע פירערשאפט האט זיך אין אונזערע צייטן צוגעטיילט ברייטע רעכטן און רעדט אריין אין זייער א סך אספעקטן פונעם חרדי’שן לעבן. אויב זיי טראגן למעשה דאס אחריות פון דעם ציבור, דארף אזא זאך, ווי ארויפפירן די פרשה פון חתונה-מאכן אויף נארמאלע רעלסן, פארנעמען איינס פון די ערשטע פלעצער אויף דער ליסטע פון פריאריטעטן.
רוב מענטשן וואלטן מסכים געווען אראפצוברענגען די הוצאות. זיי וואלטן וויליג געווען צו ברענגען דערפאר גרויסע קרבנות. זיי קענען אבער נישט, ווייל זיי זענען טייל פון א פארמאכטער געזעלשאפט מיט גוט-דעפינירטע כללים און גרעניצן פאר יעדן ריר אין לעבן. חתונה מאכן אונטער’ן פרייען הימל, צום ביישפיל, און סערווירן לייכטן פארבייסן מיט גוטע משקאות איז בשום אופן נישט קיין אפציע, פונקט ווי די חתן-כלה מתנות, רוב פון וועלכע פאלן באקוועם אריין אין די גרעניצן פון אויסברענגערישער לוקסוס, זענען מוז-זאכן וואס לאזן זיך נישט ארויסשניידן פונעם בודזשעט. מענטשן ווילן זיך פארגרינגערן, באזונדערס מיט’ן שניידן פון די אומ’רחמנות’דיג-אומנויטיגע צוגעהערן וואס מאכן אויס א שיינעם חלק פון די איבערגעטריבענע אויסגאבן, אבער זיי קענען נישט. זיי קענען נישט צוליב דער זעלבער סיבה פארוואס זיי האבן גרויסע פאמיליעס, בלי עין הרע, הגם זיי האבן נישט די מינדסטע אויסזיכטן צו קענען אויפהאלטן און אויפציען די דאזיגע קינדער אויף א געזונטן, מענטשליכן און געזעצליכן אופן.
דאס אחריות ליגט אויף די זעלבע וואס דיקטירן וועלכן טעלעפאן צו ניצן, וואספארא הוט צו טראגן, און אין וועלכן שול מ’מעג דאווענען. די זעלבע דארפן אויך זארגן, כאטש מיט אזויפיל אייפער און קנאות, אז דער ציבור וואס איז אונטער זייער קאנטראל זאל זיך קענען אן עצה געבן מיט די פאראנטווארטליכקייטן וואס קומען מיט’ן אויפוואקסן און לעבן אין דער געזעלשאפט.
אין א ווארט: זאל מען איינשטעלן “חתונה תקנות” מיט אזויפיל איבערגעגעבנקייט ווי קלוגע-טעלעפאן תקנות.
דאס יאר איז געווען 1840, די צייט פון אייראפעאישער פרילינג און נאציאנאלער אויפוואכונג פון פעלקער. איך בין געשטאנען ביי די ברעגעס פונעם שיינעם בלויען דאָנאַו, אדער אויפ’ן „דאנובע‟ ווי אנדערע רופן עס, און איך האב דערזען א שפאלט אינעם בלוי-פארצויגענעם הימל איבער מיר. דורכ’ן שניט וואס האט זיך געשאפן האב איך געקענט אריינקוקן און זען ווי עס פליען ארויף און אראפ די שרים פון די שבעים אומות, נישט קענענדיג זיך אויסגלייכן איבער די צוקונפטיגע גרעניצן פון דער וועלט. אין יענער צייט איז דייטשלאנד, פוילן, גאליציע, אונגארן, און נאך אנדערע מדינות געווען אונטער דער עסטרייכישער אימפעריע.
דער עסטרייכישער שר אין הימל האט גע’טענה’ט אז כל זמן די וועלט איז פאראייניגט אונטער איין אימפעריע איז עס א טובה פאר אלעמען, ווייל דאס האלט אפ מלחמות צווישן פעלקער. קוים לאזט מען אז יעדעס פאלק און נאציאן זאל זיך מאכן שבת פאר זיך, וועט באלד אויסברעכן א בלוט-באד אויפ’ן כדור הארץ, ווייל יעדע גרופע וועט זיך וועלן אפרייסן פון זיין סביבה און אויפהייבן א פאן פון זעלבסטשענדיגקייט. נאר מילא אז עסטרייך טענה’ט איז נאכנישט אלעס, די ארומיגע פעלקער האבן מיט אים נישט מסכים געווען, און געפאדערט אז עסטרייך זאל מוחל זיין אפלאזן די לייצעס פון אייראפע.
ווינטן פון נאציאנאלער שטאלץ האבן דערווייל אנגעהויבן בלאזן איבער אייראפע. אין א ווינקל פון א גאס אין פאריז איז זיך געזעסן א יונג מיידל מיט אן אקארדיאן און געשפילט דאס פראנצויזישע לידל, „סא(ס) לע-סיעל דע פאריז‟. די מאסן-קולטור האט אריינגעשלעפט טויזנטער מענטשן אין די טעאטערס, ווערנדיג מיטגעריסן מיט דער אייראפעישער קונסט פון מוזיק און דראמא. אויפ’ן טאקט פונעם וואלס האבן זיך טענצלעך פארמירט אין די באלן, אייננעמענדיג דעם גאנצן קאנטינענט. דער שר של צרפת האט פריי געשוועבט איבערן לאנד און געשעפט נחת.
סאטמאר האט פארמאגט א גרויסן רבי’ן. ס’איז א פאקט אויף וואס קיינער אויף ווי ווייט איך ווייס קריגט זיך נישט. דער סאטמארער רבי איז געווען א גאון, א גוטער, א חכם, אן עסקן און נאך. בגשמיות איז ער געווען א געשמאקער, כאריזמאטישער מענטש מיט וועמען מ’האט געקענט שמועסן איבער וועלטליכע זאכן. ער האט פארמאגט א גוטן הומאר-חוש און האט געקענט שפילן די ראלע פון א פיפיגן דיפלאמאט. ער איז דערצו געווען א געלונגענער ארגאניזאטאר, מיט געזונטע קאמוניקאציע-מעגליכקייטן. בקיצור: א צדיק און גאון וואס איז געשטאנען מיט איין פוס אין הימל און מיט’ן צווייטן אויף דער ערד.
דער רבי איז זיכער געווען איינער פון די גרעסטע גדולים אינעם פריערדיגן דור. ס’זענען געווען נאך גאונים, עובדים, בעלי חסד, עסקנים, ארגאניזירערס, און סתם אזוי געלונגענע מענטשן, וואס זענען אים אפשר איבערגעשטיגן מיט דער אדער יענער אייגנשאפט. אבער אזא השלמה, צו פארקערפערן אין זיך אזויפיל מעלות און מנהיגות-מעגליכקייטן, מיט דעם איז ער געווען א חידוש.
אלס א טאטע פון קינדער, זוך איך מעשה’לעך צו דערציילן פאר די קינדער, אדער מאטעריאל וואס זאל זיין פאסיג פאר זיי צו ליינען.
ביז א דור צוריק איז נאכנישט געווען קיין סך אידישע ביכלעך, און דערפאר האבן אונזערע עלטערן איינגעקויפט ביכער און שפילערייען אויף ענגליש. היינט איז שוין ברוך השם דא פילע ביכער אויף אידיש, אבער זיי זענען נישט דוקא צופרידנשטעליק. די טעמעס זענען צו ענג, די קינדישע ברייטע פאנטאזיעס ווערן איינגעשרומפן אין די ד’ אמות פון אונזער ענגער רעאליטעט, און אנשטאט צו געבן פאר די קינדער א פאר’חלומ’טן בליק צו דער גרויסער וועלט, ווערט גאר דערגרייכט דאס פארקערטע.
הגם ס’זענען דא גענוג קינדער ביכער וואס דערציילן אנעקדאטן פון א מאטעלע מיט א שימעלע, א גנענדעלע מיט א רעכעלע, זענען זיי געווענליך געצילט צו געבן א געוויסן מוסר השכל וואס שפיגלט אפ די נארמען פון דער געזעלשאפט, אן דעם וואס ס’זאל טראגן מיט זיך אן אוניווערסאלן אנזאג. איין מעשה’לע לערנט אויס קליינע מיידלעך אז דאס קלייד דארף זיין גענוג לאנג אונטער די קניען, אן אנדערע מעשה לערנט אויס די פרינציפן פון שמירת עינים פאר פינף יעריגע קינדער, און פאפולערע שפילצייגן לערנען אויס די קינדער צו שטיין ווייט פון רשעים און באשרייען ציוניסטישע סאלדאטן (נישט קיין געלעכטער..), ווי גלייך אונזער גאנצע אידישקייט און מענטשליכקייט וואלט באשטאנען פון אט די פאר מצוות.
טוט זיך ווידעראמאל וועגן “גיוס בני ישיבות” - אז די רעגירונג אין ישראל וויל נעמען חרדישע בחורים אינעם מיליטער. מען זאמלט געלט צו פינאנצירן דעם קאמפיין דערקעגן, און מען לויפט קיין מאנהעטן פראטעסטירן קעגן דעם ישראל-קאנסיל, הלמאי די רעגירונג וועמען זי פארטרעט דערוואגט זיך אויף אזא אומ’שכל’דיגן רשעות ווי אוועקכאפן ישיבה-בחורים פון דער גמרא און זיי רעקרוטירן צום צה”ל.
בערך אזוי גייט דער ניגון. דער ניגון - דער טאן און די ווערטער - איז אויסגעבארגט געווארן פאר דער יעצטיגער מערכה פון א תקופה צוריק מיט עטליכע צענדליג יאר. דעמאלט האט זיך גערעדט פון באמת צווינגען אמת’ע ישיבה-בחורים, וואס זענען טאקע געזעצן אין ישיבה ביי דער גמרא, צום מיליטער. מיליטער האט דעמאלט אויך געמיינט דעם אלגעמיינעם צה”ל, וואו עס דינען אינאיינעם בחורים און מיידלעך און וואו ס’איז זייער שווער צו בלייבן פרום אפילו פאר עמיצן וואס איז יא אויפגעוואקסן אין א מער אפענער, צי גאר געמישטער געזעלשאפט. שוין אפגערעדט פאר א חרדישן בחור, וואס וואקסט אויף אפגעשלאסן פון דער גאס און אויסגעשלאסן פון דער געזעלשאפט ארום, פאר וועמען דאס מיליטערדינסט האט געמיינט א זיכערע גייסטיגע געפאר.
ס’האלטן ביים פארענדיגן זיך די אלימפישע שפילן אין בראזיל. צווישן די געווינער זענען געווען צוויי ישראלים וועלכע האבן אהיימגעברענגט בראנזענע מעדאלן, און א מחנה פון הונדערטער מענטשן האבן זיי אפגעווארט ביים אנקומען קיין ארץ ישראל. וואס זאגט מען אין בית מדרש וועגן דעם גאנצן איבערקערעניש? מ’זאגט גארנישט. מ’איז שטיל ווי גלייך ס’וואלט קיין זאך נישט פאסירט. די סיבה צו דער שטילקייט איז פארשטענדליך, וויבאלד פונעם בית-מדרש’דיגן פערספעקטיוו האט אויף אן אמת נישט פאסירט קיין שום אויסערגעווענליכע זאך. א פאר באנדיטן האבן זיך געשלאגן צווישן זיך. נו שוין…
די אידן אין מקווה וועלכע ווייסן יא עפעס צו זאגן וועגן דער גרויסער וועלט, בעת’ן קראצן זיך די בערד מיטן זייפל אין דער האנט (א בא’חנ’טע סצענע – איך זאג דאס נישט אויף חוזק), ווייסן אודאי צו דערציילן וועגן דער אלימפיאדע אבער זיי גלייבן אז ס’איז אין תוך גערעדט א חילול השם פאר אידן אנטיילצונעמען אין די גוי’שע שפילערייען. די באנדיטן גייען דארט אהין מיט די אלע שקצים, מ’שלאגט זיך אויס, מ’שטויסט זיך, און דער עולם פאטשט ווען עמיצער שטויסט אראפ דעם חבר זיינעם. נו, פאסט נישט פאר אידן… ס’איז נישט מער ווי דאס אז די ציוניסטן ווילן זיך פארגלייכן מיט די גויים, אבער אין בית מדרש האט דאס קיין מקום נישט.
די טעמע „בחורים און ישיבות‟ איז כמעט אזוי אויסגעדראשן ווי די בחורים און ישיבות אַליין. דער „חינוך‟, סעקולערער און אידישער, וואס אונזערע קינדער באקומען אין ישיבה, איז בערך אויפ’ן זעלבן שטאפל ווי עבר-בטל’דיגע זקנים און זקנות אין א מושב-זקנים. נאר, שטיל בלייבן קען מען אויך נישט, ווייל דער פראבלעם איז א ברענענדיגער און די לעזונג וויל נישט אונטערקומען. דערצו נאך, האט די גזירה זיך אריבערגעטראגן צו די תלמיד תורה’ס און מיידל שולעס, וואו קינדער קוים ארויס פון די ווינדלען ווערן אפגעזאגט צי גאר ארויסגעווארפן פון מוסדות.
אפשר האט דאס צוטאן דערמיט וואס די וואס פאסן אויף אויף די החלטות זענען דערוואקסענע מיט ווינדלען-אינסטינקטן? צי גאר האט עס מיט דעם וואס די מענטשן זענען גלאט אזוי צעקלאפטע נשמות וועמענס אידענטיטעט איז אויפגעבויט אויפן סמך פֿון הערשן איבער אנדערע? אנגענומען איז, אז מ’רעדט פון ביטערע מענטשן מיט שלעכטע נויגונגען. איך מיין אבער אז ס’איז מער א פסיכישע אומארדענונג, וואס טרייבט די פארשוינען צו טרינקען דאס בלוט פון עלטערן און זייערע קינדער. אבער דאס איז א שאלה פאר פסיכאלאגן – וועמענס אומ’רחמנות’דיגע אפוועזנהייט אין אונזערע רייען שרייט מיט קולות ביז’ן הימל.
יעדנפאלס, זעט נישט אויס ווי די ישועה וועט אנקומען אין דער נאענטער צוקונפט. אויב דער צעבראכענער סיסטעם פארמאגט נישט קיין תקנה, איז אפשר א פלאן אים צו גענצליך צעברעכן. דעמאלט וועט די נויט צווינגען אויפצובויען א נייעם און א בעסערן.
ווייל געדענקען דארף מען אז די ישיבה וועלט אונזערע איז לעולם ווערט אזוי פיל ווי א זעץ אין דער ערד. וואס לערנען אונזערע קינדער אין די ישיבות? פארגעס פון לימודי חול, לאז אפ מידות, און מיר וועלן אפילו נישט רעדן פון מענטשליכקייט און פשוט’ע לעבנס-פראקטיק. לאמיר דאס אלעס אפלאזן. אבער וואס טוט זיך כאטש מיט אידישקייט? וויפיל פון אונזערע קינדער קענען די יסודות הדת נאכ’ן „גראדואירן‟ פון ישיבה?
אוודאי צאלן מענטשן נישט גערן דעם שכר לימוד! זיי באקומען פאר’ן געלט גארנישט אויסער א שלעכט-געפירטע „בעיבי-סיטינג‟ באדינונג. מ’צאלט, ווייל אנדערש וועלן די ישיבות אהיימשיקן די קינדער. קיינער גיט אבער נישט גערן קיין געלט אן באקומען עפעס ממשות’דיג אויף צוריק. אזוי גייט די וועלט.
היינט האלט עס שוין דארט, אז קינדער — פיצלעך קינדער — ווערן אפגעזאגט פון בית חינוך. וואס איז דער שכל דערפון? די סיבה וואס ווערט געווענליך אנגעגעבן צו דעם אכזריות איז, אז די עלטערן „שטעלן זיך נישט צו‟ צו די פאדערונגען און פארשריפטן פון די מוסדות. אבער וואס איז דער אויפטו פון נאך מער אנווייטאגן און אנ’ברוגז’ן די עלטערן און זייערע משפחה-מיטגלידער און פריינט? יא, עס וועט די דיקטאטארן מיט די זיידענע קאפאטעס און פלאכע קעפ געלונגען ארויפצוצווינגען זייערע אויסטערלישע פארלאנגען אויף די עלטערן. איר ווייסט אבער וואס אזא טאטע טוט איינמאל ער איז פארטיג מיט דעם אינקוויזיציע-פראצעס? ער ווענדט זיך צום אינטערנעט און גיסט דארט אויס דאס גאנץ ביטער פעקל.
פון וואו האט זיך גענומען אזא ריזיגער און ביטערער אונטערגרונד? פארוואס זעט מען אזויפיל כעס און אנגעגעסנקייט אויף די אינטערנעט-פארומס? איר מיינט טאקע אז יעדער צווייטער מענטש איז סתם שלעכט און וויל דעם סיסטעם זען אין דער ערד סתם ווייל: פארוואס נישט? (און אויב יא, הערשט א סיבה פאר א חשבון הנפש אויפ’ן חינוך-סיסטעם.) מענטשן ביטערן און בלוטיגן, ווייל זיי פילן אז דער אייגענער סיסטעם וואס האט זיי אריינגעצווינגען אין דעם לעבנסשטייגער, ווארפט זיי צו די הינט צוליב נישטיגע סיבות. צי די מענטשן זענען גערעכט, איז א באזונדערע פראגע, אבער אויב אזויפיל, אזא גרויסער פראצענט, איז אזוי אנגעגעסן, איז א סימן אז עפעס טויג נישט. זאל זיין אז דער „עפעס‟ ליגט ביים המון עם און נישט ביי דער פירערשאפט. אויב אזויפיל מענטשן — אזא פראצענט פונעם אייגענעם ציבור — פילט אז ס’טויג נישט, דארף מען רעפארמען, טוישן, פארבעסערן. אנדערש וועט די זאך זיך צעפאלן.
ס’איז נישט פאראן קיין געזעלשאפט וואס קען צו לאנג אויסהאלטן אזא לאסט פון אזויפיל רוגזה. נישטא. מעכטיגע רעגירונגען זענען צעפאלן און צעגאנגען אונטער’ן דרוק פון א מאסן-רוגזה. צי מיינען אונזערע גאונים אז סתם א געזעלשאפט, אין א פריי, דעמאקראטיש לאנד מיט אן אפענער, צוטריטליכער געזעלשאפט וואס איז נישט דוקא סימפאטיש געשטימט צו אונזער סיסטעם, וועט יא דורכטראגן דעם שטורעם וואס זעט זיך שוין אויפ’ן האריזאנט?
דער נאר בין אבער איך, אינאיינעם מיט אלע אנדערע וואס רעדן זיך איין אז דארט, אין יענע פינסטערע צימערן וואו די אומגליקליכע החלטות ווערן באשלאסן, געפינט זיך א פינק ערליכקייט אדער ערנסטקייט. קיין ברעקל! דארט זיצן מענטשן אן קיין טראפן געפיל צו מענטשן און מוסדות, וואס וועלן בלייבן פארקלאמערט אין זייערע פאטעלן, ביז דאס מציאות וועט זיי פון דארט ארויסטראגן, אדער זיי וועלן זיך טרעפן הערשן אויף ליידיגע בנינים.
כ’האב זייער מורא אז די ישועה וועט קומען פון דער צווייטער מעגליכקייט…
מיר שטייען יעצט אין די „דריי וואכן‟ פון טרויער, אבער צו מיינע אויערן פארוואלגערט זיך אמאל א מוזיק קלאנג אין די סאמע דריי וואכן. נו גוט, מ’קען זיך מפלפל זיין צי ס’האט א מקור אין הלכה נישט צו הערן מוזיק, מ’קען אויסזוכן היתרים, אפשר איז דער איסור געזאגט געווארן נאר פאר’ן אמאליגן דור וואס איז נישט געווען אזוי געוואוינט צו הערן מוזיק, אדער אפשר באציט זיך דער איסור נאר צו לעבעדיגער מוזיק, ווי למשל ביי א חתונה און דאס גלייכן, אבער צו הערן מוזיק אויף א קאמפאקטל אדער אויף יו-טיוב, דאס איז נישט קיין געפערליכע זאך. דאך ווייסן מיר אז א גוטער איד דארף גיין לחומרא און נישט זוכן קיין קולות, איז פרעגט איר מיך טאקע „היתכן?‟…
איך קען אויף דעם געבן פארשידענע ענטפערס, אבער דער עיקר איז וואס איך בין גראד צעמישט איבער דעם כאראקטער פון די טעג. איך ווייס נישט וויאזוי איך זאל זיך צו זיי באציען. אידן האבן א טבע צו געדענקען זייערע אלטע צרות, און אזוי דארף טאקע זיין. מיר האבן א דיקן ספר פון קלאג-לידער וועלכן מיר זאגן יעדן תשעה-באב. אבער עפעס זענען מיר שטעקן געבליבן אינדערמיט און מיר ווייסן נישט וויאזוי צו פארהיינטיגן אונזערע לידער. אז איך קוק אריין אינעם קינות’ל דערזע איך קלאג-לידער איבער די קרייצציגלער, איבער דער שריפת התלמוד אין פאריז, אבער נישט איבער ת”ח ות”ט, נישט איבער איינעם פון די הונדערטער פאגראמען אין מזרח-אייראפע, און נישט איבער דעם לעצטן שרעקליכן קריג.


text:
אשפג
אשפג (ארויסגעזאגט אַשפאַג) איז א ניי ווארט וואס האט גענאסן פון בליץ פאפולערקייט און איז אנגענומען געווארן דורך מאנכע חסיד'ישע יידישיסטן אויף נוץ אנשטאט "LOL" אדער "ROFL" אויף ענגליש.
דאס ווארט "אשפג" איז די ר"ת פון "א'יך ש'טארב (אדער ש'יס) פ'אר ג'עלעכטער." עס איז געשאפן געווארן דורך ליבי פאלאק און איז בליץ שנעל פארשפרייט געווארן דורך אירע נאכפאלגער איבער דער אינטערנעץ.
אויך דער באקאנטער יידישיסט און פאפולערער בלאגער זכריה שלום בערגער פון באלטימאר האט שוין געגעבן א הסכמה פארן א. ג. "אשפג סינדראם". (אט איז וואס ער האט געשריבן פאר פרוי ליבי אויף טוויטער: גאנץ עולם הטוויט האט אשפג'ער סינדראם א דאנק אייך)
אויפן יידיש-שפראך פארום קאווע שטיבל האט מען שוין ביז א קורצער צייט זיך באנוצט מיט דעם נארוואס געבוירענעם ווארט "אשפג".
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ליבי פאלאק אונטערוויא מיט די באסטאנער ראדיא דאס יידישע קול http://www.youtube.com/watch?v=wvLGf3bAXuA


text:
ישיבת רבינו יצחק אלחנן
ישיבת רבינו יצחק אלחנן (ענגליש: Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary אדער RIETS) איז דער אפטיילונג פון ישיבה אוניווערסיטעט פאר לימודים אין תלמוד, הלכה, און אידישקייט אנגעלעגנהייטן. זי געפינט זיך אין מאנהעטן, ניו יארק.
זי איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פרומע בעלי בתים בערך ה'תרנ"ו, נאכדעם וואס די תלמידים פון דעם חדר עץ חיים (געגרינדעט תרמ"ו) האבן זיך געעלטערט און עס איז געווארן א נויט פאר א ישיבה. זי הייסט אויפן נאמען פון רבינו יצחק אלחנן ספעקטאר וואס איז נפטר געוארן אין יענעם יאר.
די ישיבה איז שפעטער געווארן, אינאיינעם מיט דעם ניי-געגרונדעטן ישיבה קאלעדזש, דער צענטראלער חלק פון ישיבה אוניווערסיטעט, ווען עס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרפ"ז.


text:
מערידא, ווענעזועלע
מערידאַ, אפיציעל סאַנטיאַגא דע לאס קאַבאַלעראס דע מערידאַ (שפאניש: Santiago de los Caballeros de Mérida), איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט מערידא, ווענעזועלע, און איז איינע פון די הויפט שטעט פון די ווענעזועלער אנדן.די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין 1558, און האט געשפילט א ראלע אין דער ווענעזועלער אומאפהענגיקייט מלחמה.
מערידא האט מער ווי 200,000 איינוואוינער. עס איז דער הויפט צענטער פאר בילדונג און טוריזם אין מערב ווענעזועלע, און דער אוניווערסיטעט פון די אנדן געפינט זיך אין דער שטאט. אויך האט מערידא די העכסטע לופטבאן אין דער וועלט.
מערידא געפינט זי ביי א הייך פון אומגעפער 1,600 מעטער. די שטאט זיצט אויף א פלוין אין דעם טאל פונעם טשאמא טייך.


text:
שווארצע שאכטל
שווארצע שאכטל אדער בלעק-באקס איז א צווילינג פון סאפיסטיקירטע שטימע און דאטא רעקארדירער וועלכע זענען א טייל פון יעדע קאמערציאלע פליגער פילאט קאבינע וועלכע איז געבויט דורך שטארקע מאטריאל עס זאל קענען איבערלעבן אן עקסידענט כדי פארשער זאלן קענען אנאליזירן.
אינהאַלט
דאס רעקארדירן און איר טעכנאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריקערס זאגן אז די רייט ברידער האבן שוין פיאנירט פלייט דאטן רעקארדער אין זייערע ערשטע פליגער מאדעלן וועלכע האט רעקארדירט די פארשטעלונג פון די צוויי פראפעלערס אויף וועלכע יענע פליגער האבן אפערירט. וויאזוי אימער, האט מען ערשט אנגעהויבן נוצן שטימע רעקארדירער נאך דעם צווייטן וועלט קריג און אין 1960 איז ערשינען די אזויגערופענע "שווארצע שאכטלעך" וועלכע האבן אנגעהויבן אינסטאלירט ווערן אין אלע פליגער פון די וועלט און עטליכע פירמעס האבן דאס פראדוצירט און פארקויפט.
עס זענען פאראן צוויי ערליי שטימע רעקארדירער. די ארגינעלע שטימע רעקארדירער פון 960' איז גארנישט אנדערש ווי א טעיפ-רעקארדער וועלכע דרוקט איין די שטימעס אויף מאגנאטישע בענדלעך. אבער אין די אנפאנג 1990ער יארן איז ערשינען די "סאליד סטעיט מעמארי באורדס" וועלכע נוצן א פארגעשריטענע טעכנאלאגיע וועלכע מיר וועלן באטראכטן אינעם נעקסטן פאראגראף. היינט צו טאג פארמאגן שוין רוב פליגער די נייע סארט שטימע און דאטא רעקארדירער אבער פונדעסטוועגן זענען נאך פאראן אסאך אלטע פליגער, ספעציעל אין נאכגעלאזענע לענדער, וועלכע האבן נאך אינסטאלירט די אלטע ארגינעלע רעקארדירער.
די נייע סאליד סטעיט רעקארדירער איז א קאמפיוטערייזד שאכטל וועלכע פארמאגט קליינע מעמארי טשיפס און נאך אנדערע קאמפיוטערייזד קאמפאנענטן. דער הויפט מעלה דערפון איז אז קיינע פון די קאמפאנענטן זענען נישט רירנדיג וואס גיט בעסערע שאנסן אז עס זאל איבערלעבן א עקסידענט און פארלאנגט אויך כמעט נישט קיין באהאנדלונג וועלכע איז געווען א וויכטיגע זאך ביי די ארגינעלע רעקארדירער. דער רעקארדירער באשטייט פון א שטארקע שאכטל און א צאל מעמארי באורדס וועלכע זענען גרויס 1.75 אינטשעס ביי איין אינטש. די שאכטלעך קענען רעקארדירן א מאקסימום פון 2 שטונדן אויף די שטימע רעקארדירער און 25 שטונדן אויף די דאטן רעקארדירער.
פלי דאטן רעקארדירער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פליגער איז עקוויפטעט מיט טויזענטער סענסארס וועלכע רעקארדירן אלע סארט אינפארמאציע וועלכע דער פילאט נויטיגט זיך צו וויסן ווי ספיד, די פליגלן פאזיציעס, ספיד ארויפציען, טעמפרעאטורן פון אינעווייניג און פון אינדרויסן, לופט דרוק, די מאטארן פארשטעלונג, און נאך צענדליגער וויכטיגע זאכן. די אלע סארט אינפארמאציע ווערט כסדר רעקארדירט אויפ'ן פלייט דאטא רעקארדירער און ווען עס ווערט איבערגעפילט מעקט זיך אויס די אלטע און די פרישע ווערט רעקארדירט אזוי אז שטענדיג זאל דער פליגער האבן אלע אינפארמאציע אויף טעיפ פון די לעצטע צאל שטונדן. די ארגינעלע רעקארדירער האבן נאר געקענט רעקארדירן 100 פאראמיטערס ( א וועג פון רעכנען דאטא) פון אינפארמאציע ווען די נייע סאליד סטעיט רעקארדירער קענען רעקארדירן מער ווי 700 פאראמיטערס. די אלע אינפארמאציע פון איבער דעם גאנצ'ן פליגער ווערן געשיקט צו א ספעציעלע דיווייס וואס ליגט אונטער'ן פילאט'ס קאבינע און ווערט אנגערופן די פלייט דאטא עקוואזישן. די עקוואזישן שיקט ווייטער אלע אינפארמאציע וואו עס דארף גיין און שיקט זיי אויך צו די דאטא רעקארדירער וועלכע ליגט אינעם אונטערשט'ן טייל פונעם פליגער אונטער'ן וויידל. (אגב, ביידע רעקארדירער ליגן אונטער'ן וויידל ווייל יענער טייל פון דעם פליגער האט בעסערע שאנסן ארויסצוקומען ווייניגער געשעדיגט ווי דער פילאט'ס קאבינע).
פלייט שטימע רעקארדירער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטימע רעקארדירער רעקארדירט אלע געשפרעכן פון די גאנצע פלייט שטאב דורך עטליכע מיקראפאנען וועלכע זענען אינסטאלירט אינעם פילאט'ס קאבינע. די מיקראפאנען זענען זייער שארפע און וועלן קלאר אויפכאפן יעדע ריר און ווארט וואס עס הערט כדי מען זאל אויך קענען הערן וואספארא פיזישע באוועגונגן דער פילאט האט געטאן אין פאל פון אן עקסידענט. אין מערערע פעלער האבן די עקסידענט אויספארשער געזאגט אז זיי האבן קלאר געקענט הערן וויאזוי דער פילאט רוקט סוויטשעס זייער שנעל, פרובירנדיג צו טאן וואס ער קען אין די לעצטע מאמענטן. רוב פליגער פארמאגן 4 מיקראפאנען פון וועלכע 3 פון זיי ליגן אין די רעדע און הער מאשינען (העדסעט) וועלכע די פילאטן נוצן דורכאויס די פלייט (אין א קלענערע פליגער איז געווענליך נאר פאראן 2 שטאב מיטגלידער) און איינס אינעם צענטער פון די קאבינע. די היינטיגע שטימע רעקארדירער קענען רעקארדירן 2 שטונדן פון געשפרעכן און וועט כסדר אויסמעקן די אלטע און אזוי נאכאמאל און נאכאמאל און עס וועט שטענדיג בלייבן די לעצטע 2 שטונדן. די אלטע טעיפס האבן אויך ווידער רעקארדירט אבער האט נאר געקענט האלטן 30 מינוט פון געשפרעכן און איז שטענדיג געווארן אומקלארער און מיט דער צייט האט מען געדארפט טוישן די בענדלעך. ביידע שווארצע שאכטלעך באקומען זייער עלעקטריק קראפט פון איינע פון די צוויי קראפט קוועלער וועלכע יעדע פליגער נעמט פון די מאטארן. אין פאל די מאטארן מאכן פראבלעמען אדער לעשן זיך אויס וועלן זיך די רעקארדירער אויך פארלעשן און מען וועט נישט קענען הערן פון דארט און ווייטער אפילו אויב עס וואלט נאך געדויערט עטליכע מינוטן ביז ווילאנג דער פליגער קראכט.
אן אמת'ע שטימע רעקארדירער טראנסקריפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אום יאנואר 00' האט אן אלאסקא עירליינס פלייט ,261 וועלכע האט זיך אויפגעהויבן פון מעקסיקא און האט געברויכט מאכן א קורצע אפשטעל אין סאן פראנציסקא, געקראכט אינעם פאציפיק אקעאן ביי די ברעגעס פון קאליפארניע א שעה און 45 מינוט אין איר פלייט, אומברענגנדיגע אלע 88 פאסאזשירן און שטאב מיטגלידער. נאך עטליכע טעג פון זוכענישן אין וואסער האט מען געפינען דעם שווארצן שאכטל וועלכע האט אנטהאלטן די שטימע רעקארדירער אין וועלכע די אויספארשער האבן אויסגעהערט די געשפרעכן צווישן דעם פילאט טעד טאמפסאן און דער ערשטער אפיציר (אדער קא-פילאט, וויאזוי איר ווילט עס רופן) וויליאם טענסקי און דער לאס אנדזשעלעס טראפיק קאנטראלירער. אט איז די טראנסקריפט פון די געשפרעכן: 4:09:55 טאמפסאן: צענטער, אלאסקא טו סיקסטי וואן. אונז זעמער, אוי, אין א דייוו דא, און איך האב פארלוירן קאנטראל. 4:10:33 טאמפסאן: יע! אונז האמיר אים צוריק אין קאנטראל דא. 4:11:43 טענסקי: וואס אימער אונז האמיר געטאן איז נישט גוט, טו דאס נישט נאכאמאל. 4:11:44 טאמפסאן: יע, נאו, עס איז אראפגעגאנגן, איך בין געגאנגן מיט'ן נאז אראפ. 4:11:48 טענסקי: אוי, ס'איז פיל ערגער ווי ס'איז געווען. 4:11:50 טאמפסאן: יע, מיר זענען אין א פיל ערגערן מצב יעצט. 4:14:12 דער פילאט רופט אויס אויף די מיקראפאן צו די פאסאזשירן: חברה, מיר האבן געהאט א קאנטראל פראבלעם מיר ארבעטן אויף דעם. 4:15:19 פילאט צום קאנטראל צענטער: אלאסקא 261 מיר זענען מיט אייך, מיר זענען 22,500 פיס הויך און מיר האבן פראבלעמען מיט דעם סטאביליזירער און מיר ארבעטן דערויף זייער שווער. 4:15:36 קאנטראל צענטער: אלאסקא 261 על. עי. צענטער ראדזשער א... איר האט קלאר געמאכט צום על.עי. צענטער לויט אייער יעצטיגע פאזיציע. 4:17:09 פלייט אטענדענט: אקעי מיר האבן געהאט א שטארקע שאקל אונטן. 4:17:15 טאמפסאן: איך מיין אז די סטאביליזירער ברום איז צעבראכן. 4:19:36 מען הערט א גאר הויכע גערודער. 4:19:43 טענסקי: מעידעי. 4:19:54 טאמפסאן: אקעי מיר זענען פארקרומט און יעצט דארפן מיר אים באקומען. 4:20:04 טאמפסאן שרייט: שטופ שטופ שטופ... שטופ די בלויע זייט ארויף. שטופ... 4:20:14 טענסקי: איך שטופ. 4:20:16 טאמספאן: אקעי, יעצט לאמיר שטויסן ראדער. לינקע ראדער, לינקע ראדער. 4:20:18 טענסקי: איך קען עס נישט דעגרייכן. 4:20:20 טאמפסאן שרייט: אקעי, רעכטע ראדער, רעכטע ראדער. 4:20:25 טאמפסאן: פליען מיר? מיר פליען! מיר פליען! זאג זיי וואס מיר טוען. 4:20:33 טענסקי: אוי, יע. לאמיך נעמען... 4:20:38 טאמפסאן: מיר דארפן עס דורכמאכן נאכאמאל. מיר פליען פארקערט. 4:20:54 טאמפסאן: ספידברעיקס. 4:20:55 טענסקי: איך האב עס. 4:20:56 טאמפסאן: עי, דא גייען מיר. 4:20:57 די רעקארדירונג ענדיגט זיך.
די שאכטלעך זעלבסט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין זייער אסאך פליגער עקסידענטן זענען די שווארצע שאכטלעך געווען די איינציגסטע טייל פון דעם פליגער וועלכע איז ארויסגעקומען אומבאשעדיגט צוליב איר ספעציעלע געבוי וועלכע קען אויסהאלטן שווערע היץ, ווילדע קראכן, און זייער אסאך דרוק. די שאכטלעך זענען ווי א מויער צו די מעמארי קאמפאנענטן אינעווייניג וועלכע אנטהאלטן די אינפארמאציע וועלכע עס האט רעקארדירט. די ספעציעלע שאכטל איז צוזאמענגעשטעלט פון 3 מאטריאלן וועלכע זענען צוזאמען זייער שטארק גרייט צו באשיצן די אינערליכע אינפארמאציע. די ערשטע מאטריאל איז אלומינם וועלכע דעקט איבער די מעמארי טיילן מיט א דינע שיכט. די צווייטע מאטריאל איבער דעם איז א ספעציעלע אינסולעישן פון איין אינטש דיק וועלכע קען אויסהאלטן גאר הייסע טעמפרעאטורן צו באשיצן די מעמארי אין פאל עס ברעכט אויס א פייער נאך די קראך. די דריטע מאטריאל וועלכע ווערט געזען פון אינדרויסן איז געמאכט פון סטעינליס סטיל און קען אויך אנטהאלטן טיטאניום. יעדע שווארצע שאכטל וועלכע ווערט פראדוצירט פאר באנוץ ווערט ערשט אויספרובירט מיט די פאלגענדיגע מיטלן זיכער צו מאכן אז עס ארבעט טאקע. צום ערשט ווארפן זיי דאס אראפ לויט א געוויסע הויכקייט וועלכע איז שוין אזוי שטארק אז די ערד'ס צי קראפט מאכט דאס 3,400 מאל איר וואג. דערנאך לאזט מען אראפ א 500 פונטיגע שטיק אייזן פון 10 פיס הויך און דערנאך שטעלט מען ארויף דערויף 5,000 פונט וואג. אויב אלעס גייט כשורה שטעלט מען דאס אריין אין א ספעציעלע פייער פון איבער 2,000 דעגריס און מען לאזט דאס קאכן פאר מער ווי א שטונדע. דערנאך שטעלט מען דאס אריין אין א לופט געדרוקטע טאנק וועלכע פארמאגט געזאלצענע וואסער פאר 24 שטונדן, און צום לעצט גיסט מען ארויף דערויף אלע סארט כעמיקאלן וועלכע א פליגער קען אנטהאלטן.
אין פאל פון אן אקצידענט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש די רעקארדירער ווערן גערופן "שווארצע שאכטלעך", זענען זיי אין פאקט גאר א שרייענדע אראנדזש קאליר וועלכע מאכט זיי גרינגער צו געפינען צווישן די ברוכווארג פון א געקראכטע פליגער. דער נאמען שווארצע שאכטל שטאמט פון אמאל ווען די שאכטלעך זענען טאקע געווען שווארץ. די אראנדזשע קאליר איז ספעציעל גאר מערקבאר אין וואסער וועלכע איז א וויכטיגע זאך ווייל רוב עקסידענטן פאסירן העכער'ן וואסער. (דער סיבה דערצו איז ווייל פליגער מוזן געזעצליך פארן ווי ווייט מעגליך העכער'ן וואסער כדי צו מינימיזירן די צאל טויטע אין פאל פון אן עקסידענט אויף די יבשה). אין צוגאב צו די שרייענדע קאליר פארמאגט יעדע שווארצע שאכטל א ספעציעלע טייל וועלכע אנטהאלט איך זיך א סיגנאליזירער וועלכע ווערט גערופן דער ביקאן. ווען די שאכטל ווערט אפגעטיילט פון די עלעקטריק קראפט וועט די ביקאן אנהייבן ארויסגעבן א אולטרעסאניק גערודער וועלכע איז ווי א סיגנאליזירער פאר די ספעציעלע ראדאר עקוויפמענט וועלע די רעסקיו ארבייטער נוצן דאס אפירצוזוכן. די ביקאן ארבעט אויף א באטערי וועלכע קען האלטן ביז 6 יאר. אין אסאך פעלער איז די באטערי געשעדיגט געוארן פון די אימפאקט און מען האט געמוזט אויפזוכן די שאכטלעך אן קיין ראדארן. אין די פאראיייגטע שטאטן ווערט יעדע אפירגעקומענע שאכטל געשיקט צו די נאציאנאלע טראנספארטאציע זיכערהייט באורד וואו עקספערטן באהאנדלן און פארשן אויס די אינהאלט פון די אינפארמאציע. די עקספערטן וועלן געווענליך צושטעלן די זעלבע טעמפרעאטור אין וועלכע עס איז געפינען געווארן פאר דאס פלאץ וואו די שאכטל וועט געשטעלט ווערן ווייל א שטארקע טויש אין טעמפרעאטור קען שעדיגן די מעמארי קאמפאנענטן. די פירמעס וועלכע פראדוצירן די רעקארדירער דעוועלאפן אויך א צווייטע טייל דערצו וועלכע איז געמאכט אויסצוהערן די דאטא דערפון. אין פאל פון אן עקסידענט שיקט די פירמע די מאשין צו די זיכערהייט באורד וועלכע טראנספערירן די דאטא צו א קאמפיוטער וואו עס ווערט שפעטער אנאליזירט, א פראדעצור וועלכע קען נעמען פון עטליכע טעג ביז עטליכע מאנאטן.
דער צוקונפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די דעוועלאפערס פלאנען אויפצוקומען מיט א שטימע רעקארדירער וועלכע זאל אויך רעקארדירן ווידעא דאטא פונעם גאנצן פליגער פון די לעצטע 30 מינוט. די טעכנאלאגיע איז שוין פאראן און עס איז גאנץ מעגליך אז עס וועט צושטאנד קומען מיט דער צייט, ספעציעל זינט די סעפט. דעם עלעפטן היידזשעקינגס האט געעפענט א וועלט פון מעגליכקייטן פאר נייע טעכנאלאגיע איבער די זיכערהייט פון פליגער. אגב, שווארצע שאכטלעך זענען שוין היינט נישט נאר פאר פליגער. טייל אויטא פירמעס האבן דאס שוין אריינגעשטעלט אין זייערע אויטאס, אריינגערעכנט די וועלט'ס גרעסטע אויטא מאכער דזשי-עם וועלכע פארמגט עס שוין היינט אין טויזענטער פון אירע אויטאס. אויך אין אן אויטא קומט די אינפארמאציע גוט צוניץ פאר די פאליציי און אויספארשער וועלכע ווילן וויסן ווי שנעל דער אויטא איז געפארן בעפאר די עקסידענט און וואס עס האט זיך געטאן מעכאניש אין די לעצטע מאמענטן.


text:
1904
1904 איז דאס פֿערטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1904 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מיי - סאלוואדאר דאלי, שפאנישער מאלער (געש' 1989)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן מיי - אנטאנין דווארזשאק, טשעכישער קאמפאזיטאר (געב' 1841)
- 3טן יולי - בנימין זאב הערצל
- 15טן יולי - אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו, רוסישער שרייבער און דראמאטורג (געב' 1850)


text:
ליולקע
א ליולקע (אויך געשריבן לולקע) איז א רער —אין אלגעמיין פון האלץ—מיט א בית קיבול אין שפיץ וואס דארט לייגט מען אריין צושניטענע טאבאק בלעטער צום רויכערן. אמאליגע צייטן פלעגט עס צו זיין לאנג ביז צו דער ערד, היינט ווען מען נוצט דאס בעיקר פאר היסטארישקייט, איז עפ"י רוב די שפיץ פון פלאסטיק. די ביליגע וואס קאסט נישט מער ווי אומגעפער צען פופצן דאלער רופט זיך קארן (קוקעריץ) פייפ, דערנאך איז דא טייערערע וואס האט שיינע זאכן אויסגעשניצט דערויף וואס קאסט אפי' ביז אפאר הונדערט דאלער.
פארן רייכערן טאבאק אין א ליולקע מוז מען אנפילן די ליולקע און גוט אריינשטופן דעם טאבאק. אנצינדן דעם טאבאק אין דער ליולקע איז אויך נישט קיין קליינע עבודה. נאכן רייכערן מוז מען גוט אויסרייניגן די ליולקע.
אמאל פלעגט דאס זיין זייער א אויפגעכאפטער מיטל צו רויכערן, אבער היינט מיטן אונטערגאנג פון רויכערן בכלל, איז דאס נישט אזוי אויפגעכאפט, וויבאלד דאס איז נישט אזוי גרינג אנצורעכטן, און ס'איז שווער עס צו רויכערן אויף דער גאס.
ביי חסידים איז דאס באוואוסט אלס "לולקע ציבעך" און אסאך חסידישע רבי'ס פארצייטנס פלעגן האבן דערביי א גרויסע עבודה. באזונדער איז באוואוסט דער "צאנזער רב" בעל דברי חיים זצ"ל וואס ער פלעגט האבן א גרויסע עבודה דערביי וואס די חסידים האבן פארגליכן צו קטורת, און ער האט פארמאגט א גרויסע לולקע ביז צו דער ערד, ווי אויך האט מען געוואוסט אז ווען דער הייליגער רב האט געשלאגן איינעם דערמיט און געשריגן "גאלגאן" איז יענער געווען פארזיכערט מיט א ישועה.
היינט איז דא וואס רויכערן דאס אום פורים.