text:
נומערן סיסטעם
א נומערן סיסטעם איז א וועג פון ווײַזן נומערן דורך שרײַבן, יעדע שפראך האט זיך זײַנע ווערטער ווי אזוי צו זאגן נומערן, אבער ווי אזוי צו שרײַבן אדער רעכענען איז נישט אלעמאל גלײַך. און דאס איז וואס א נומערן סיסטעם טוט. למשל דער נומער 11 ווײַזט דריי אין דער ביינערי סיסטעם, אדער עלף אין דער דעצימאל סיסטעם, און זיבעצן אין א העקס סיסטעם.
אין טאג-טעגלעכן לעבן ניצט מען די דעצימאלע סיסטעם, וואס האט צען ציפערן: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 און 9. מיט די צען ציפערן קען מען אויסשטעלן יעדע צאל. אין דער סיסטעם ווייזט דער ארט פון א ציפער זיין ווערט. אין דער רעכטער פאזיציע איז יעדער ציפער ווערט גענוי זיין צאל, אין דער צווייטער פאזיציע צען מאל זיין צאל, אין דער דריטער פאזיציע, הונדערט מאל זיין צאל, אא"וו.
היסטאריש, פלעג מען ניצן אנדערע סיסטעמען איידער די דעצימאלע סיסטעם איז געווארן ברייט אנגענומען. צוויי סיסטעמען וואס זענען נאך אין באניץ זענען די סיסטעם פון לשון קודש, וואו יעדער אות אין אלף בית האט א ווערט, נישט אפהענגיק אין וואו מען שרייבט אים, און די רוימישע צאלן, וואס האט געוויסע אותיות וואס זייער ווערט איז יא אומאפהענגיק וואו זיי זענען געשריבן, אבער נישט אזוי ווי די דעצימאלע סיסטעם.
אינהאַלט
נומערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סימבאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר ניצן היינט אין רוב פעלער די זעלבע סימבאלן פאר אלע נומערן סיסטעמען. פאלגענדיג זענען די סימבאלן:
- 0
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
און אין העקס לייגט מען צו:
- A
- B
- C
- D
- E
- F
צוזאמען האט מען אדער צען אדער זעכצן סימבאלן.
ציילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א נומערן סיסטעם איז געבויט אויף א נומער וואס מען רופט די באזע וואס דאס איז די נומער וואס מען ווייזט וויפיל סימבאלן מען גייט ניצען אין די נומערן סיסטעם. די וועג ווי אזוי מען נוצט די סימבאלן איז אז ערשטענס נוצט מען איין סימבאל פאר נול (zero) דאס איז זייער וויכטיג און דערנאך נוצט מען אן די קומענדיגע סימבאל פאר די קומענדיגע נומער. אזוי אז איינס איז אלעמאל 1.
פאר א יעדע נומערן סיסטעם נוצט מען די באזע אויף צו וויסען וויפיל סימבאלן מען נוצט, דעריבער קומט אויס אז א נומערן סיסטעם געבויט אויף צען וועט מען נוצען צען סימבאלן, די ערשטע איז 0 און די צווייטע פאר נומער איינס איז 1, די דריטע פאר נומער צוויי איז 2, און אזוי ווייטער ביז מען קומט אן צו די צענטער סימבאל וואס איז א 9 און מען נוצט דאס פאר נומער ניין.
- ביטע נאטירט, די דיקע ווערטער זענען דיק כדי דו זאלסט באמערקן אז די ראנג אין סימבאלן איז אלעמאל איינס מער ווי די נומער מען נוצט דאס פאר, דאס איז צוליב דעם וואס מען מוז האבן א נול.
כדי צו קענען ציילן ווייטער האבן מיר א פראבלעם, וויבאלד מיר האבן מער נישט קיין סימבאלן, איז דאך נישט דא קיין וועג צו ווייזן נומער צען אין א באזע צען נומערן סיסטעם, דערפאר נוצט מען וואס רופט זיך קאלום'ס.
א קאלום ווייזט מיט וויפיל מאל מען דארף אויסרעכענען דעם באזע (Powers of the base number). למשל, אין א באזע צען סיסטעם וועט די ערשטע קאלום ווייזען פאר די איינצעלער קאלום, די צווייטע פאר די צענער קאלום, די דריטע פאר די הונדערטער קאלום, און אזוי ווייטער אין מאלס פון צען. דאס איז דערפאר ווייל גארנישט מאל צען איז גארנישט, קומט אויס אז גארנישט מאל צען מיט איינס איז איינס דערפאר איז 01 איינס, און גארנישט מאל צען מיט דריי איז דריי, און דערפאר איז 03 דריי. און איין מאל צען איז צען דערפאר איז 10 איין מאל צען, און איין מאל צען מיט פיר וואס צוזאמען איז פערצען איז 14.
באזעעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגענדע איז א טיילווייזע ליסטע פון נומערן סיסטעמען וואס זענען אין באנוץ היינט.
דעצימאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דעצימאל
- די דעצימאל סיסטעם איז די מערסטע גענוצטע נומערן סיסטעם, און איז מיט א באזע צען.
ביינערי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די ביינערי סיסטעם איז א באזע צוויי סיסטעם, דאס נוצן קאמפיוטערס.
אקטאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אקטאַל איז באזע אכט און איז גענוצט פאר א פארקערצערונג פאר קאמפיוטערס.
העקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – העקסדעצימאל
- דאס איז א באזע זעכצן סיסטעם געניצט פאר א פארקירצערונג פאר קאמפיוטערס.
64 באזע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס נוצט מען אין בליצבריוון אטעטשמענטס.


c: text/html

text:
דזשיבוטי (שטאט)
דזשיבוטי (פראנצויזיש: Ville de Djibouti; אראביש: جيبوتي) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון דער רעפובליק פון דזשיבוטי אינעם הארן פון אפריקע. די שטאט האט מער ווי 600,000 באוואוינער, מער ווי 60% פון דער גאנצער באפעלקערונג פון לאנד. די שטאט איז א פארט אויפן איינגאס פון אדען, און דער אדמיניסטראטיווער, פינאנציעלער, בילדונג און קולטורעלער צענטער פון דזשיבוטי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1888 האט מען געבויט דעם פארט פון דזשיבוטי. אין 1892 איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון פראנצויזישע סאמאלילאנד.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
וואל-מארט
וואל-מארט איז די וועלט'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און פארמאגט די מערסטע ארבייטער פון סיי וועלכע פירמע איבער די וועלט און אויך אין היסטאריע.
אינהאַלט
די גרינדונג פון וואל-מארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט איז געגרינדעט געווארן דורך סעם וואלטן און זיין פרוי העלען וועלכע האבן אינוועסירט 95 פראצענט פון זייער פארמעגן ווען זיי האבן געעפענט זייער ערשטע געשעפט אין ראדזשערס, ארקענסעס, מיט'ן נאמען וואל-מארט מיט'ן ציל צו געבן ביליגע פרייזן. סעם איז ארומגעפארן דאס גאנצע לאנד און באטראכט אלע ריטעיל קייט געשעפטן און אראפגעשטעלט זיין קאנצעפט צו ברענגן די אמעריקאנער קאנסומער א וואן-סטאפ ריטעיל צענטער מיט די בעסטע פרייזן וואס מעגליך.
סעמ'ס חלום איז צושטאנד געקומען 30 יאר שפעטער ווען די פירמע האט זיך אויסגעברייטערט איבער'ן גאנצן לאנד און איז צעביסלעך אריבער אויסער די אמעריקאנער גרעניצן מיט'ן זעלבן סטיל און ציל. וואל-מארט פארמאגט היינט 1.3 מיליאן ארבייטער און מער פון 5,000 געשעפטן אין 10 לענדער. אין די לעצטע 10 יאר האט וואל-מארט שטענדיג איבערגעטריבן אירע אייגענע ערווארטונגן און געשטאנען אין איר בעסטע מצב יעדע ענדע יאר. אינעם לעצטן יאר האט וואל-מארט פארקויפט אין די ווערט פון 256 ביליאן דאלאר וועלכע איז געווען 26 ביליאן דאלאר מער ווי א יאר פריער. די פירמע האט פארדינט 9.1 ביליאן דאלאר און אירע סטאק שעירס זענען געשטיגן מיט 15 פראצענט.
וואלטן איז ערשט געווען א מענעדזשער אין א בען פרענקלין קייט געשעפט אין ניופארט, ארקענסעס וועלכע האט געארבעט מיט א פרענטשייס (יעדע געשעפט איז פריוואט). שפעטער האט ער אליינס געעפענט א בען פרענקלין געשעפט וועלכע ער האט גערופן וואלטן פינף און צען. ביז עטליכע יאר האט ער באוויזן צו מענעדזשן 15 אזעלכע געשעפטן און ווען בען פרענקלין האט נישט געקענט נאכקומען זיינע פארלאנגן האט ער געעפענט זיין אייגענע געשעפט אין ראדזשערס מיט זיין ברודער באד וועלכע ער האט גערופן וואל-מארט דיסקאונט סיטי.
ביז 6 יאר דערויף האט שוין וואלטן געהאט 18 וואל-מארט דיסקאונט סיטי געשעפטן און האט נאך אלס אבזערווירט די 15 בען פרענקלין געשעפטן. א יאר דערויף האט וואלטן אינקאאפערירט זיינע 18 געשעפטן און זיי נאמינירט אלס וואל-מארט סטארס. וואלטן האט אויפגעבויט א ריזיגע ווערהויז אין בענטאנוויל, ארקענסעס, פון וואו ער האט אפגעשיקט אלע סחורה צו זיינע געשעפטן וועלע זענען אלע געווען נאנט צו די ווערהויז.
אין יענע ערשטע יארן האבן אבער קעי-מארט און טארגעט געוואקסן פיל שנעלער ווי וואל-מארט און האבן זיך שנעל צעשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. וואל-מארט האט נישט געהאט גענוג געלט דאס צו באווייזן און האט נאר דעגרייכט אויפצושטעלן 18 געשעפטן אין אירע ערשטע 10 יאר. אין די צווייטע 10 יאר האט וואל-מארט ארויפגעלייגט שעירס אויפ'ן ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש און ביז די פריע 80'גער יארן האט זי שוין פארמאגט איבער 276 געשעפטן אין 11 סטעיטס. וואל-מארט איז געווען די ערשטע קייט געשעפט וועלכע האט אויפגעשטעלט א קאמפיוטערייזד אינווענטארי סיסטעם מיט וועלכע ער האט געקענט זיכער מאכן אז קיין איין פראדוקט גייט נישט ארויס פון סטאק.
די נעקסטע 10 יאר איז געווען וואל-מארטס געוואונטשענע יארן ווען זי האט זיך פארשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד, דעגרייכנדיג 1,400 געשעפטן און א רעקארד 26 ביליאן דאלאר אין סעילס אין קאנטראסט צו איין ביליאן דאלאר אין סעילס 10 יאר פריער. אין 983' האט די פירמע געעפענט איר ערשטע סעמ'ס האלסעיל דיסקאונט קלאב וועלכע איז שפעטער באקאנט געווארן אלס סעמ'ס קלאב. אין 988' האט וואל-מארט געעפענט אירע ערשטע הייפערמארט געשעפטן אין דאלאס, טעקסאס, ווען זי האט אפגעקויפט קאלום קאמפאניס קייט געשעפטן און צום ערשטן מאל אין די היסטאריע געעפענט א געשעפט וועלכע האט אלעס פארמאגט, אריינגערעכנט אלעס וואס וואל-מארט האט, סופערמארקעט פראדוקטן, רעסטוראנט, בענק, רענטל, און נאך ביזנעסער. די סארט געשעפטן זענען שפעטער באקאנט געווארן אלס די וואל-מארט סופערסענטערס.
אין די מיטעלע ניינציגער יארן האט וואל-מארט אפגעקויפט מעקלעין, א גרויסע גראסערי קייט געשעפט, פאר 274 מיליאן דאלאר וואס האט איר געגעבן פרישע 50 דיסטריביושן צענטערן פון וואו זי זאל קענען סופלייען אירע געפלאנטע געשעפטן פאר'ן צוקונפט. די פירמע האט אויך אפגעקויפט האלסעיל קלאב פאר 162 מיליאן דאלאר און גענוצט די פירמע'ס 28 ווערהייזער פאר איר סעמ'ס קלאב אפטיילונג. וואל-מארט האט אויך אפגעקויפט 99 געשעפטן פון קעי מארט וועלכע איז געווען איר גרעסטע קאנקורענט אין יענע צייטן.
אין די קומענדיגע עטליכע יאר האט וואל-מארט זיך פארשפרייט אין קאנאדע, מעקסיקא, בראזיל, ארגענטינע, אינדאנעזיע, און כינע. אין מעקסיקא האט וואל-מארט אפגעקויפט דאס לאנד'ס גרעסטע ריטעיל פירמע סיפרא און געמאכט אלע אירע געשעפטן פאר וואל-מארטס. אין קאנאדע האט וואל-מארט אפגעקויפט די וואלקא דעפארטמענט'ס 122 געשעפטן און געעפענט וואל-מארט'ס אין יעדע פון זיי.
איינע פון וואל-מארטס גרעסטע סוקסעסן איז געווען אין די ניינציגער יארן ווען זי האט פארבאטן מוזיק רעקארדס פון אירע געשעפטן וועלכע זענען געווען געקלעבט מיט אומאיידעלע און שעדליכע לעבלס. מענטשן האבן געמיינט אז וואל-מארט איז אראפ פון זינען אבער אין די ענדע האט זי איבערגערעדט די מוזיק פירמעס צו מאכן ריינע רעקארדן פאר אירע געשעפטן וועלכע האט איר געברענגט מיליאנען נייע קונדן און היינט פארקויפט זי א צענטל פון אלע מוזיק רעקארדס אין אמעריקע.
אן ענליכע זאך האט וואל-מארט געטאן מיט פארמאסי פראדוקטן ווען זי האט געהאלפן די יו-עס דראג ענפארסמענט אדמיניסטראציע קעמפן קעגן די איבערפולס פון "אווער-די-קאונטער" דראגס דורך פארבאטן אסאך פון זיי אין אירע געשעפטן. אויך דעמאלט האט זי באקומען אסאך קריטיק אבער אין די ענדע האט דאס גאר געברענגט מער קונדן.
וואל-מארט'ס פיליזאפיע איז געווען פון די ערשטע מינוט צו געבן ביליגע פרייזן און נישט אדווערטייזן צופיל און איר הויפט ציל איז שטענדיג געווען, און איז נאך היינט, צו עפענען אירע געשעפטן אין קליינע שטעטלעך וואו די איינוואוינער האבן נישט קיין אנדערע ברירה ווייל עס איז נישט פאראן עפעס אנדערש. סעם וואלטן פלעגט אלס זאגן אז ער איז שוין מיד פון הערן וויאזוי מענטשן זאגן אים אז עס איז א שאד צו עפענען א וואל-מארט אין א שטעטל פון 50,000 איינוואוינער.
וואל-מארט באשטייט היינט פון וואל-מארט דיסקאונט געשעפטן, וואל-מארט סופערסענטערס, באד'ס דיסקאונט סיטי געשעפטן, און סעמ'ס קלאב ווערהאוז געשעפטן. יעדע וואל-מארט איז, ווי דאס ווערט אנגערופן אין אמעריקע, א דעפארטמענט געשעפט וועלכע פארקויפט הויז מעבל, אפלייענסעס, קליידונג, עלעקטראניקס, הארדוועיר, גארטן פראדוקטן, אויטאמאביל סופלייס, פארמאסיס, עסן, און פיל מער. די סופערסענטערס זענען א וואל-מארט אין צוגאב צו א סופערמארקעט מיט אלע ערליי עסן. די באד'ס געשעפטן זעענן 75 פראצענט וואל-מארט און די איבעריגע 25 פראצענט באשטייט פון מציאות וועלכע קומען פון די פאבריצירער ווי רעפורבישט, אדער אווערסטאק, אדער אנדערע זאכן וועלכע קענען אוועקגעגעבן ווערן פאר גאר ביליג. די סעמ'ס קלאב געשעפטן פארקויפן מערערע פראדוקטן אויפאיינמאל פאר בעסערע פרייזן. אלע קאסטומערס דארפן זיך איינשרייבן אלס א מיטגלידער וועלכע קאסט א מינימאלע אפצאל יעדעס יאר.
קריטיק אויף וואל-מארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט נעמט איין אסאך קריטיק פשוט ווייל זי איז צו גרויס און נעמט אוועק אסאך ביזנעס פון די קלענערע געשעפטן. רוב וואל-מארט געשעפטן געפינען זיך אן קליינע טאונס וואו עס זענען בעפאר געווען קוים עפעס געשעפטן און ווען וואל-מארט איז אריינגעקומען האבן זיך אסאך פון די געשעפטן צוגעמאכט. יעדעס מאל ווען וואל-מארט האט געמאלדן אז זי וועט עפענען א געשעפט אין א שטעטל האט מען אויפגעהויבן א ויצעקו און די אייגנטומער פון די געשעפטן האבן שוין געוואוסט אז זיי זענען פארטיג.
וואל-מארט האט שוין אין די ערשטע יארן באשטימט א גאנצע שטאב מיט ספעציעליסטן וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן אפשטילן די קריטיק און ארויסברענגן וואל-מארט אלס א פריינטליכע ביזנעס. וואל-מארט ארבייטער אין די קליינע שטעטלעך ווערן געלערנט צו זיין העפליך און אין יעדע שטעטל וואו וואל-מארט איז אריין האט זי אריינגענומען די לאקאלע פראדוקטן און מיט דעם אפגעשטילט די קריטיק.
אבער די הויפט קריטיק קומט גאר פון די וואס טוען ביזנעס מיט וואל-מארט. רוב פירמעס וואונטשן זיך צו פארקויפן פאר וואל-מארט און אין פאקט זענען פאראן הונדערטער ביזנעסער וואס ווען נישט וואל-מארט וואלטן זיי בכלל נישט געהאט קיין ביזנעס. וואל-מארט האנדלט זייער ווילד מיט אירע סופלייער און פארלאנגט פון זיי זייער אסאך נאר ווייל זי ווייסט אז יענער וועט נישט האבן קיין ברירה. פאר די מינדענסטע קלייניקייט איז וואל-מארט אומשטאנד אפצוזאגן א גאנצע ארדער וועלכע איז ספעציעל פראדוצירט געווארן פאר איר. א קליינע פירמע קען זיך אנפלאגן מאנאטן און אינוועסטירן גרויסע געלטער און אויב די סחורה וועט אנקומען 5 מינוט שפעטער וואו עס וואלט געברויכט אנקומען וועט דאס וואל-מארט קאלט אפזאגן און יענער וועט בלייבן ליגן מיט די סחורה.
וואל-מארט איז באקאנט אז זי צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער און מיט דעם ברענגט זי אראפ די געהאלט פאר ארבייטער אויך אין אנדערע קייט געשעפטן. רוב פון אירע ארבייטער באקומען עפעס מער פון די מינימום געהאלט און כאטש זיי באקומען א שטונדע לאנטש ווערן זיי אבער נישט באצאלט דערפאר. זי גיט עפעס בענעפיטן און א 10 פראצענט דיסקאונט קארטל פאר זאכן וואס מען קויפט אין איר געשעפט.
וואל-מארט איז אויך באקאנט אלס א אנטי-יוניאן ווייל זי וויל צאלן די ביליגסטע וואס מעגליך און וויל זיין איר אייגענע באלעבאס אויף וואס יא און וואס נישט. אין אמעריקע איז נישט פאראן קיין איין וואל-מארט געשעפטן אין וועלכע די ארבייטער זענען אונטער א יוניאן אבער אין קאנאדע, וואו די יוניאן איז פיל קראפטיגער, האבן שוין עטליכע געשעפטן זיך פרובירט יוניאניזירן אבער וואל-מארט האט שטענדיג אונטערגעשטעלט א פיס און טייל מאל געטאן ווילדע שריט דאס צו פארהאלטן. אין יוני 2006 האט וואל-מארט געזען אז זי וועט נישט קענען שטערן א יוניאן אין א געשעפט אין א קליין שטעטל אין קוויבעק האט זי געמאלדן אז זי וועט אפשפארן דעם געשעפט מיט'ן אויסרייד אז עס פארדינט נישט גענוג געלט. דער שריט האט געברענגט גרויס אויפברויז צו וואל-מארט און מענטשן האבן דאס באצייכנט אלס א אומריכטיגע גאווה'דיגע שריט.
די איינציגסטע וואל-מארט מיט א יוניאן אין נארט אמעריקע געפינט זיך אין א שטעטל נעבן מאנטרעאל, קוויבעק. אין דייטשלאנד זענען אלע וואל-מארט'ס יוניאניזירט ווייל אנדערש וואלט זי נישט געקענט אריינקומען דארט. אויך אין בריטען זענען פאראן עטליכע יוניאניזירטע וואל-מארטס און עס איז מעגליך אז מער וועלן זיך יוניאניזירן.
וואל-מארט'ס צוקונפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס האט גענומען וואל-מארט 41 יאר אנצוקומען וואו זי שטייט היינט אבער אנאליסטן שאצן אז עס וועט איר נאר געדויערן 5 יאר זיך צו טאפלן צו איר יעצטיגע סייז. מען שאצט אז ביז 010' וועט וואל-מארט מאכן א טריליאן דאלאר סעילס און וועט זיך פארשפרייטן צו נאך אסאך לענדער איבער די וועלט.
דער צוקונפט פאר וואל-מארט זעט אויס זייער גוט און מען קען נישט טראכטן אז עפעס אין די וועלט וועט אמאל אראפברענגן וואל-מארט. אבער די וועלט איז ווי א רעדל און קיין איין פירמע האט נאך נישט באוויזן צו בלייבן אין ביזנעס דור נאך דור. עס זענען שוין געווען גרעסערע ביזנעסער פון וואל-מארט וועלכע האבן זיך פארמאכט צענדליגער יארן שפעטער פון ווען זיי האבן זיך געעפענט.
וואל-מארט פרינציפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואל-מארט איז באקאנט פאר אירע ביליגע פרייזן וועלכע ברענגט איר אזויפיל קונדן איבער די וועלט אבער פון די אנדערע זייט איז וואל מארט אויך באקאנט אלס א פירמע וועלכע צאלט גאר שוואך אירע ארבעטער און טוט ווילדע און אוממענטשליכע טאקטיקן צו באקומען ביליגע פרייזן פון זייערע סופלייערס כדי זיי זאלן עס קענען פארקויפן פאר ביליג.
וויבאלד וואל-מארט איז א ריזיגע קייט געשעפט וויל יעדער פארקויפן פאר איר אבער איינמאל מען פאלט אריין אין אירע הענט קען זיין ביטער. וואל-מארט איז באוואוסט פאר'ן אפזאגן ארדערס וועלכע קומען אן 5 מינוט שפעט און וועט באזייטיגן א גאנצע שיפמענט פאר די מינדעסטע קלייניקייט וועלכע איר געפעלט נישט. מיט די גיגאנטישע סופלייערס קען וואל-מארט נישט מאכן אזעלכע קונצן ווייל דארט איז וואל-מארט אנגעוויזן אויפ'ן סופלייער (נעם א ביישפיל פראקטאר ענד געמבל. אויב וואל מארט זאל נישט האבן אירע פראדוקטן קען זי פארמאכן אירע געשעפטן). אבער ווען עס קומט צו קלענערע סופלייער איז וואל-מארט זייער ווילד מיט זיי. די פירמעס קענען זיך נישט אויסרעכנען מיט וואל-מארט ווייל אמאל קויפט זי אסאך און אמאל גארנישט. א פירמע וועלכע באקומט אן ארדער פון וואל-מארט באקומט אויך א דעדליין ווען די סחורה דארף ליגן אין די געשעפטן. אויב דער טרעילאר וועט אנקומען די די געיט 10 מינוט שפעט, אפילו אויב עס איז געשטאנען אין די ליניע אונטער די געשעפט אדער ווערהויז ווען אנדערע טרעילארס האבן זיך אפגעלאדענט איז די פירמע אומשטאנד אפצוזאגן די גאנצע זאך.
וואל-מארט צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער וועלכע ציילן עפעס מער ווי אנדערהאלבן מיליאן. א דורכשניטליכער ארבייטער ביי וואל-מארט באקומט עפעס מער ווי דער מינימום געהאלט ווען אלע אנדערע סופערמארקעט קייטן צאלן צווישן 8 און 12 דאלאר פער שטונדע פאר א דורכשניטליכער ארבייטער. וואל-מארט ארבייטער באקומען איין שטונדע מיטאג (לאנטש) אבער זיי באקומען נישט באצאלט דערפאר, א מדת סדום אין די היינטיגע מאדערניזירטע וועלט. די ארבייטער באקומען שוואכע בענעפיטן און א קארגע 10 פראצענט דיסקאונט אין אירע געשעפטן.
וואל-מארט'ס סוקסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואלטן האט אראפגעשטעלט זיין פירמע מיט דריי הויפט צילן וועלכע זענען: רעספעקטירן דעם אינדיווידועל, סערוויס פאר די קאסטומערס, און צילן פאר דאס בעסטע. נאך צענדליגער יארן אין א סוקסעספול ביזנעס האט יעדער געוואלט וויסן וואס וואל-מארט סוד צו סוקסעס איז געווען. אין 92' האט סעם וואלטען ארויסגעגעבן א בוך מיט'ן נאמען "געמאכט אין אמעריקע" אין וועלכע ער עצה'ט די פאלגענדע 10 תקנות צו בויען א סוקסעספולע ביזנעס:
1) פארפליכטעט דיר צו דיין ביזנעס און גלייב אין איר מער ווי סיי וועמען. לערן דיר ליב צו האבן דיין ארבעט און ביזנעס און יעדע עקסטערע מינוט טראכט וואס נאך דו קענסט טאן בעסער צו מאכן דיין ביזנעס.
2) צעטייל דיינע פראפיטן מיט דיינע מיטארבייטער און באהאנדל זיי ווי זיי וואלטן געווען דיינע שותפים. דאס וועט זיי מאכן דיר באהאנדלן ווי א שותף און צוזאמען וועלן ענק אלע איבערקומען אלע ערווארטונגן. בלייב א קאאפאראציע (דאס טייטש נישט גיין פובליק) און האלט וואס מער קאנטראל אויב דו קענסט. אויב אייער ביזנעס איז אין די סטאק מארקעט שלאג פאר ביליגע סטאק אפשענס פאר דיינע ארבייטער ווייל דאס וועט זיי מאכן שפירן ווי א טייל פון די ביזנעס.
3) מאביליזיר דיינע ארבייטער און מאך זיי אויפקומען מיט נייע געדאנקן יעדן טאג. שטעל אראפ צילן וועלכע מען דארף דעגרייכן און זע אויב מען האט טאקע דעגרייכט דארט צו די באשטימטע צייט. טויש פאזיציעס צווישן דיינע ארבייטער ווייל אזוי וועט יעדער באקומען א פרישע חשק יעדע שטיק צייט.
4) קאמיוניקיר מיט דיינע ארבייטער ווי ווייט מעגליך. ווי מער זיי וועלן וויסן, אלס מער וועלן זיי פארשטיין, און ווי מער זיי וועלן פארשטיין אלס מער וועט עס זיי נוגע זיין. אויב זיי זענען געטריי צו די ביזנעס האלט נישט צוריק קיין שום אינפארמאציע פון זיי ווייל אויב יא וועלן זיי דאס שנעל דערשפירן און וועלן זיך מער נישט באטראכטן אלס א שותף. אינפארמאציע איז קראפט אין ביזנעס און די ביזנעס וועט מער פארדינען פון נישט באהאלטן ווי די מעגליכע שאדנ'ס וועלכע דאס קען ברענגן אויב די אינפארמאציע וועט אנקומען צום קאנקורענט.
5) פארגעס נישט צו דאנקן דיינע ארבייטער און אנערקענען זייער ארבעט, ספעציעל ווען זיי טוען עפעס מער וויפיל עס פארלאנגט זיך. ווערטער קאסט נישט גארנישט און איז ווערט א הון רב.
6) גראטוליר א סוקסעס און נוץ לצנות ווען עס פאסירט א טעות. זיך רעגן ווען עפעס גייט נישט גוט ברענגט נישט קיין גוטס אבער אויב איר נעמט דאס אן גרינג וועלן אייך די ארבייטער שעצן און זיך אנשטרענגן נאכמער נישט צו מאכן קיין טעותים מער ווי ביי א ביזנעס וואו דער באלעבאס ווארפט אן א שרעק צווישן די ארבייטער.
7) הער אויס יעדן איינעם אפילו אויב איר טראכט אז יענער ווייסט נישט אויף וועלכע וועלט ער איז. נאכמער, מאך זיכער אז יעדער האט א שאנס צו זאגן א מיינונג. פארגעסט נישט אז אפילו דער אומוויכטיגסטער ארבייטער איז אויך וויכטיג און וואס ער זעט קענט איר נישט זען.
8) פרובירט שטענדיג איבערצושטייגן די ערווארטונגן פון אייערע קאסטומערס. דאס וועט זיי מאכן צוריקקומען נאכאמאל און נאכאמאל. מאכט נישט אוועק קיין איין קאמפלעינט און צייגט דעם קאסטומער אז איר פארשטייט וואס ער/זי וויל.
9) רעדוצירט אייערע אויסגאבן צו דאס קלענסטע וואס מעגליך. א ביזנעס וואס גיט אויס צופיל געלט פאר די סעילס וועלכע זיי מאכן האט ווייניגער שאנסן צו בלייבן אין ביזנעס ווען עס קומט א שווערע צייט ווי די וואס גיבן אויס וואס ווייניגער.
10) פאלגט נישט נאך דעם קאנקורענט. אויב יענער טוט איין זאך טו דו א צווייטע זאך. מענטשן וועלכע אייך כסדר זאגן אז דאס וואס איר טוט איז נישט ריכטיג און איר וועט דערלייגן געלט. אויב איר האלט אנדערש לאכט אייך אויס און גייט אייער וועג.
אינטרעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פארמאגט בערך 1.5 מיליאן ארבייטער וואס איז מער ווי די סך הכל ארבייטער פון דזשי.עם., פארד, און איי.בי.עם. אינאיינעם.
- בערך 128 מיליאן מענטשן באזוכן וואל-מארט געשעפטן פער וואך.
- פארמאגט איבער 5,400 געשעפטן איבער די וועלט. אויב מען מאכט א דורכשניט קומט אויס אז די פירמע עפענט א נייע געשעפט יעדע 42 שטונדן זינט וואל-מארט איז אין ביזנעס.
- די מערסטע סעילס פון סיי וועלכע פירמע איבער די וועלט אבער נישט די גרעסטע פארדינער.
- גרעסטער איינקויפער פון כינע (ארום 12 ביליאן דאלאר א יאר). אויב וואל-מארט וואלט געווען א לאנד וואלט זי געווען די אכטע גרעסטע האנדלער מיט כינע, מער ווי רוסלאנד און בריטען.
- גרינדער סעם וואלטנ'ס פרוי און קינדער (וואלטן איז געשטארבן אין 96') זענען פון די רייכסטע מענטשן אין די פאראייניגטע שטאטן. יעדע פון זיי פארמאגט כאטש 18 ביליאן דאלאר.
- פארקויפט מער ווי 30 פראצענט פון אלע ווינדלען וואס ווערט פארקויפט איבער גאנץ אמעריקע.
קאנקורענץ מיט קאסטקא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאטסטקא און וואל-מארט זענען לאנג יעריגע קאנקורענטן אין פארקויפן זאכן ביליג. אבער די צוויי פירמעס ווערן געפירט מיט גאר אנדערע פרינציפן וועלכע איז אן אפטע דיסקוסיע צווישן די הונדערטער טויזנטער ארבעטערס און די מיליאנען קונדן.
ענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאסטקא און וואל-מארט האבן ענלעכקייטן ווען ביידע פארמאגן ריזיגע ווערהויז געשעפטן (וואל-מארט איז די אייגנטומער פון סעמ'ס קלאב) אין וועלכע מעמבערס קענען קויפן מער קוואנטום פאר ביליגע פרייזן. אבער אין יסוד זענען די צוויי אנדערע סארט ביזנעסער, כאטש זיי זענען ביידע אין די זעלבע ליניע. ביידע פארקויפן אין די שווערע ביליאנען אבער וואל-מארט איז היבש שטערקער ווי קאסטקא ווען זי איז אמעריקע'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און קאסטקא איז נאר די פינפטע אין די רייע.


text:
סדר עולם רבה
דער סדר עולם רבא איז מיוחס צו רבי שמעון בן חלפתא פון די ערשטע תנאים.
עס איז דער ערשטער מדרש וואס אידן האבן, ער אנטהאלט בעיקר דאטום'ס וואו די מעשיות שטייט אין די תורה פון ווען אדם הראשון איז געבוירן, ביז נאכן חורבן בית שני, דער עיקר אבער פארציילט ער ביז צום חורבן בית ראשון.
עס איז געבויט אויף די פסוקי תנ"ך אבער איבראל לייגט ער צו דעם פונקטליכן דאטום, רש"י ברעגנט זייער פיל דערפון. צווישן די דאטומ'ם שטייט אויך גאר שיינע מדרשים און דרשות אויף פסוקים, מוסר רייד און הלכות דרך ארץ.
עס איז גאנצע פרקים און דאטום'ם וואס אנדערע מדרשים האבן גענומען אות באות פונעם סדר עולם רבא ווי אין מדרש רבה.
עס איז דא פירושים דערויף, הגהות פון יעב"ץ, הגהות הגר"א, משה יאיר וויינטשטאק.


text:
שמואל דוד לוצאטו
שמואל דוד לוצאַטא איז געווען אן איטאליענער אידישער חכם, דיכטער, און א מיטגלידער אין די "וויסנשאפט דעס אידנטומס" באוועגונג. ער איז אויך באוואוסט מיט זיינע ראשי תיבות שד"ל.
שד"ל איז געבוירן אין טריעסטע (היינט איטאליע), ראש חודש אלול תק"ס, און איז נפטר געווארן אין פאדווא, איטאליע יום כיפור תרכ"ו.
צוזאמען מיט נחמן קראכמאל (רנ"ק), שלמה יהודה ליב הכהן ראפאפארט (שי"ר) און יום טוב ליפמאן צונץ איז שד"ל געווען פון די ערשטע מיטגלידער און די חכמת ישראל באוועגונג, וואס האט עוסק געווען אין דער וויסענשאפטליכער/אקאדעמישער שטודיע פון אידישקייט.
שד"ל האט עוסק געווען אין היבש אפאר פראיעקטען במשך זיין לעבן. ער איז די מערסטע באוויסט פאר זיין פירוש אויף חמשה חומשי תורה, וואס ער האט ארויסגעגעבן צוזאמען מיט אן איבערזעצונג פון די תורה אויף איטאליעניש. אזוי אויך האט ער מחבר געווען פירושים אויף אנדערע ספרים פון די כתבי הקודש, ספרים אויף די גראמאטיק פון העברעאיש און אראמיש, אן איבערזעצונג פון דעם סידור אויף איטאליעניש, שטודיעס אין די היסטאריע פון די אידן, ווי אויך ביבליאגראפישע און ביאגראפישע ביכער.
שד"ל איז געווען א ראציאנאליסט, אבער ער איז געווען אנטקעגן דער פילאסאפיע פונעם רמב"ם און אבן עזרא, און האט ליבערשט אויסגעוועלט דעם מהלך פון רבי יהודה הלוי.
שד"ל האט נישט איבערגעלאזט קיין ערנסטע אנהענגערס פון זיין מהלך. ביי די משכילים איז ער פאררעכענט געוארן אלץ צו קאנסערוואטיוו, און ביי די פרומע אז ער פאררעכנט געווארן אלץ צו משכיל'יש. אבער און זיין שטעלע אלץ ראש בית מדרש לרבנים און פאדאווא, האט איבערגעלאזט א שטארקע רושם ביי די איטאליענישער אידן.
לעבן און שאפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמואל דוד לוצאטו איז געבוירן געווארן אין טריעסטע, באיטאליע, אום א' אלול ה'תק"ס (22 אין אויגוסט 1800), צו זיינע עלטערן חזקיה און רבקה מלכה, פון די באקאנטע איטאליענישע משפחה "לוצאטו". זיין טאטע חזקיה איז געווען א האלץ שניצער, און האט זיך פארנומען מיט מעכאניק. לויט שד"ל, האט זיין טאטע אפילו געהאט אויסגעארבייט ט פלאן פאר א דאמף מאטאר אבער ער האט נישט געהאט די געלט איר צו ברענגען לידי מעשה. חזקיה איז אויך געווען א תלמיד חכם און א יודע ספר, ער האט אסאך עוסק געווען אין קבלה און האט אויך פרובירט שרייבן ספרים, אבער ער איז דורכגעפאלן אין דעם.
די צוויי עלטערע ברידער פון שד"ל זענען אוועק אין זייער יוגנט, דערפאר האט חזקיה געשיקט שד"ל לערנען אין א תלמוד תורה שוין ביי די דריי ווייל ער האט מורא געהאט אז ער וועט נישט עספיען מקיים צו זיין מיט אים די מצווה פון לערנען מיט אים תורה. ביי די אכט יאר האט שוין שד"ל אנגעהויבן שרייבן פאעזיע און העברעאיש און אין איטאליעניש, און שוין דאן האט ער אנגעהויבן טראכטן אז מען דארף שרייבן א נייע פירוש אויף מקרא. ביז די דרייצען האט שד"ל ווייטער אנגעהאלטן מיט זיינע שטודיעס אינעם אידישען שולע, אבער דאן האט ער איר געמוזט פארלאזן צוליב א שווערע קרענק וואס האט אים דאן באטראפן.
דער נאמען לוצאטא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמואל דוד האט געטענה'ט אז דער נאמען לוצאטא קומט פון א דייטשער ייד וואס האט געשטאמט פון לוזשיץ.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערק פון שד"ל אויפן אינטערנעט:
- דער פולער טעקסט פון שד"ל על התורה
- דריי יסודות צו מפרש זיין מקרא
- ימי אדם אשר חי א שיר פון שד"ל אויפן וועבזייטל "דעת"
מאמרים און ארטיקלען אין העברעאיש
- "על שד"ל... שיחה עם פרופ' שמואל ורגון", און: ד"ר לאה מזור, על מקרא הוראה וחינוך
- שד"ל - שמואל דויד לוצאטו אויפן זייטל "לקסיקון לתרבות ישראל".
- שד"ל באתר מקרא-נט
- שד"ל - ביוגרפיה מאת אפרים חמיאל באתר שלו


text:
דורך מי יודע » זונטאג דצמבר 20, 2009 9:14 am
יישר כח פארן עפענען אזא אשכול וואס וועט האפנטליך האבן אי"ה אסאך ווערדפולע היסטארישע אינפארמאציע
מענין לענין איבער א קינד וואס איז געבוירן נאך די שקיעה
האב איך געהערט נישט לאנג צוריק, אז ס'איז געווען אזא מעשה ביים שינאווער רב (נישט זיכער אזוי מיין איך), ער האט געענדיגט מנחה און ער האט זיך געהאלטן פארן וואשן צו שלש סעודות, און מען איז אים געקומען פרעגן אויף א קינד וואס איז יעצט געבוירן געווארן ווען מען זאל מאכן דעם ברית, האט ער געזאגט ער וועט ענטפערן באלד, ער האט זיך געוואשן ער האט געגעסן א כזית, און ער האט געזאגט מען זאל מאכן די ברית זונטאג, הפנים ער האט נישט געוואלט אזוי פסק'נען פארן עסן שלש סעודות, ווייל לפי זה ווי אזוי קען ער זיך יעצט וואשן.
כך שמעתי לפני כמה שבועות, וכמדומה שהמעשה הי' עם הרה"ק משינאווא
אידעלע זיי פרייליך, שטארק דיך שטארק דיך אצינד, ווייל דו ביסט דאך א בן מלך, דעם באשעפער'ס קינד.


text:
דער אלגעמיינער זשורנאל
דער אלגעמיינער זשורנאל איז א וועכנטליכע צייטונג אויף דער יידישער שפראַך, געגרינדעט דורך ר' גרשון יעקבסאן ע"ה, (תרצ"ד-תשס"ה, 1934-2005).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' גרשון האט געארבעט אין דער טעגליכער אידישער צייטונג "טאג מארגן זשורנאל" פאר איבער 30 יאר, אין יענע יארן האט די סעקולערע יידיש כמעט ווי איינגענומען דער ניו יארקער אידנטום, אבער צוביסלעך ווען פרישע דורות זענען אונטערגעוואקסן האבן די קינדער און אייניקלעך איבערגעלאזט דעם שפראך, און איין טאג ווען דער בעל הבית פונעם טאג מארגן זשורנאל האט פארמאכט די צייטונג צוליב ריזיגע חובות פון ארויסגעבן די צייטונג טעגליך האט זיך ר' גרשון געפונען אן א פרנסה.
עס איז שוין דאן ערשינען אידישע ליטעראטור, ווי דער אידישער קוואל אדער דאס אידישע ליכט, אבער דאס זענען אלעס געווען חרדיש ביי וועמען די אידישע שפראך האט זיך אלץ מער פארגרעסערט, און חוץ דער פארווערטס האט נישט עקזיסטירט קיין איין פלאטפארמע פאר די סעקולערע יידישיסטן. און אויך דער טאג מארגן זשורנאל האט זיך פארמאכט צוליב די קליינע צאל קונים און איינצוימונג פון דער יידישיסטישער באוועגונג.
געציילטע מאנאטן נאכדעם האט ער אן אנטשלאסענער פונדאסניי געפנט זיין אייגענע צייטונג דער אלגעמיינער זשורנאל, טראץ די פילע אפרעדענישן וואס ער האט באקומען פון גוטע פריינד אז יידיש ביי יידישטיסן האט נישט דעם געפאדערטן פאטענציאל.
ר' גרשון האט אבער באשלאסן צו גיין אויפן מהלך פון סעקולער געמישט מיט פרומקייט, און אזוי ארום צוריק אויפלעבן עפעס ביי די יידישיסטן און פון די אנדערע זייט האבן א קוואל פון חרדישע קונים וואס וועלן אויסהאלטן דעם צייטונג.
ר' גרשון וועלכער האט ביטער געהארעוועט אויפצובויען זיין פרישע מהלך פון פרומקייט און סעקולער צוגלייך, האט -לויט זיין זון ר' יוסף יצחק- קיינעם נישט צוגעלאזט צו די ארבעט, און נישט געהאט קיין צוטרוי אין קיינעם אז מען וועט פארשטיין זיין ציל. ער האט געפירט אלעס אליינס.
די אויסלייג תקנות פון דער צייטונג טרעפט מען דא.
די צייטונג היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך ר' גרשון'ס פטירה האבן די קינדער באשלאסן ווייטער אנצוהאלטן די צייטונג, אבער זיי האבן זיך צוטיילט צווישן זיך מיט דער ארבעט.
- אנפירער פון געלט חלק איז ר' סימאן יעקבסאן, דער בכור.
- ר' ברוך יעקבסאן, אלס מפיץ און דיסטירביוטער, אויך דינט ער אלס רעגלמעסיקער קאלומניסט מיט געפיליגע ארטיקלען וועכענטליך, פון זיין ערפארונג און קירוב ארבייט מיט אידן.
- דער שעף רעדאקטאר און הויפט שרייבער איז ר' יוסף יצחק יעקבסאן דער בן זקונים.
די צייטונג פארמאגט רעליגעיזע און סעקולערע שרייבערס, אבער איז דורכגענומען מיט דער גייסט פון אידישקייט, אידישער באוואוסטזיין און אידישער שטאלץ. די צייטונג פארמאגט סיי רעכטע און סיי לינקע שרייבער, און איז אפן צו פארשידנארטיקע און אויך פארקערטע מיינונגען.
עס איז געדרוקט אין א גרויסן פארמאט, ענדליך צום ניו יארק טיימס.
אין א אינטערוויו זאגט ר' יוסף יצחק אז ער פארמאגט 18 טויזנט קונים א וואך, און 30 טויזנט באזוכערס אויפן וועבזייטל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אלגעמיינער זשורנאל וועבזייט: [1]
- אינטערוויו מיט יוסף דזשייקאָבסאָן
אלע יידיש-שפראך וועבזייטלעך
יידישע וויקיפעדיע • אידישע וועלט • הייד פארק • תפוז יידיש • דער אלגעמיינער זשורנאל • פארווערטס • יוגנטרוף • לעבנס פראגן • יונג יידיש • מלחמה איבערלעבער • קאווע שטיבל


text:
דרום אמעריקע
דרום אַמעריקע איז אַ קאָנטינענט אין דעם מערבֿדיקן האלבקײַלעך, דרום פון צפון אמעריקע; דער פאנאמא קאנאל צעשייד צווישן זיי. צו מזרח פון דרום אמעריקע געפינט זיך דער אטלאנטישער אקעאן און צו מערב דער פאציפישער אקעאן.
אינהאַלט
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער אין דרום אמעריקע זײנען:
- אורוגװײַ
- אַרגענטינע
- בראַזיל
- גויאַנע
- װענעזװעלע
- טשילע
- סורינאַם
- עקװאַדאָר
- פּערו
- פֿראַנצויזישע גויאַנע
- קאָלאָמביע
- פּאַראַגװײַ
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קלימאט אין דרום אמעריקע איז מערסטנס טראפיש. אין דעם מדבר רעגנט עס נישט אבער אין די בערג רעגנט עס ביז 200 צ"מ. די טעמפעראטור ווענדט זיך אויך—אין די בערג 15 °C אבער 40 °C אין די טראפישע געגנטן.
נאטירלעכע רעסורסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערד אין בראזיל איז גוט פאר וואקסן קאווע. ס'איז פאראן עטלעכע מינעראלן: אייזן, מאנגאן, גאלד און איידלשטיינער, און אויך נאפט.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דרום אמעריקע האט חשובע שרייבער ווי גבריאל גארסיא מארקעס און כארכע לויס בארכעס. די לענדער פון דרום אמעריקע האבן א רייכע פארשיידנקייט פון מוזיק. צווישן די מערסט בארימטע זשאנערס זענען וואלענאטא פון קאלאמביע, סאמבע און באסא נאווא פון בראזיל, און טאנגא פון ארגענטינע און אורוגוויי.


text:
אריזאנע
אריזאנע איז א שטאַט ביים דרום ברעג פון אמעריקע וואס גרעניצט זיך מיט מעקסיקא. זי איז באוואוסט מיט אירע הייסע זומערס און מדבריות. זי איז דער אכט און פערציגסטער שטאט פון די 50 שטאטן. איר הויפט שטאט איז פיניקס. זי ווערט אנגערופן צווישן די שטאטן פון ראקי בערג.
אין אריזאנע געפינט זיך די רוזעוועלט דאמבע, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אויסצוניצן די טייך וואסערן פאר די פעלדער אין דער מדבר'דיגער געגנט.
אין צפון זיין פון אריזאנע געפינט זיך דער גרויסע קעניאן, עס איז איינע פון די מעכטיגסטע און איינדרוקספולע נאטורליכע ערשיינונגען אין דער וועלט, עס באזוכן אים יערליך הונדערטער טויזנטער באגייסטערטע טוריסטן.
דער גרויסער קעניאן איז געווארן פון דעם טייך געלעגער פון דעם קאלאראדא טייך, איינע פון די גרויסע טייכן פון די פאראייניגטע שטאטן, ער גייט ארויס פון די פעלזן בערג און שלענגלט זיך דורך די הויכע בערגלעך פון אריזאנע, ביז עס גיסט זיך אריין אין מעקסיקא ים אויסגוס, די רוישיגע וואסער פון דעם קאלאראדא טייך האבן אין לויף פון די יאהרן פאראורזאכט א שטארקער מיטשלעפ, אין די פעלזן, אזוי איז געשאפן געווארן דער מעכטיגער און וואונדעליכער שיינע קעניאן.
פון דערווייטענס זעהט עס אויס מעכטיג ווי הויכע זיילן, טורעמ'ס און פאלאצן, די שטיינער זענען אין פארשידענע פארבן, אבער רוב זענען די קאליר רויט, עס איז אבער אויך דא געלע, ברוינע, גרינע און אפילו שווארצע שטיינער, א מענטש וואס דרייט זיך דארט זעהט קלאר און באשיינפערליך די וואונדער פון נאטור, און רופט אויס מיט באגייסטערונג דעם באקאנטן פסוק פון דוד המלך: מה רבו מעשיך ה' כולם בחכמה עשית מלאה הארץ קניניך.
עס רעגנט כמעט נישט אין אריזאנע. אבער טראץ דעם זענען דארט פארהאן פארשידענע פלאנץ פעלדער, דורך דעם וואס מען באוואסערט זיי מיט ריזיגע שלויכן.
עפ"י הלכה איז א הידור פאר די מצות אויף פסח צו נעמען ווייץ וואס עס האט נישט גערעגנט דערויף זינט עס איז געווארן געצייטיגט.
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באפעלקערונג פון אריזאנע (ריכטיג פאר 2006) איז 6,166,318 איינוואוינער.
עס איז באקאנט פאר די פרומע אידן דאס פארהעלטנמעסיג יודיש דערפל אין אריזאנע וואס הייסט זכריה ברוינער'ס ישוב.


text:
װיקיפּעדיע:אויטאביאגראפיע
נישט שרייבן איבער זיך. איז נישט צו זיך רימען און נישט צו זיך באשמוצן, ווייל אדם קרוב אצל עצמו און מ'קען נישט זיין אביעקטיוו אויב איז מען א טייל פונעם ארטיקל. אפילו איר האלט זיך נייטראל כלפי אייך איז נישט ערלויבט איר זאלט שרייבן קיין שום פרטים פון אייער אויטאביאגראפיע נאר בלויז דאס שרייבן אין דעם רעדן בלאט.
דאס איז אפילו אויף א מינדערקליינטשיגער עדיט טאר מען דא נישט טאן נאר בעטן אנדערע אין דעם רעדן בלאט.
אויך איז דאס שייך אויב איר זענט א טייל פון אן ארגאניזאציע, ווי למשל אן ארבעטער אין "דעם בלאַט" אפילו ער ארבעט בלויז פון דער היים זיינער טאר נישט צו רירן דעם ארטיקל איבער דעם בלאַט נאר שרייבן אין זײַן רעדן בלאט די דעטאלן וואס ער וויל טוישן אדער צולייגן אדער מעקן. און א מער אביעקטיווער שרייבער וועט דאס גערן טאן פאר אים.
[[de:Wikipedia:Interessenkonflikt#Eigendarstellung


text:
דזשערי סיינפעלד
דזשערי סיינפעלד, אדער דזשעראם עלען סיינפעלד, איז א בארימטער אקטיאר, קאמיקער, און א סטענדאפיסט, געבוירן אין ניו יארק צו יידישע עלטערן, אויפן 29סטן אפריל 1954, אין ברוקלין, ער האט געווינען עטליכע פרעמיעס, פאר דער טעלעוויזיע סעריע, סיינפעלד.
זיין ארבעט האט ער אנגעהויבן, אין קליינע קלובן אין ניו יארק, און פון דארט האט ער פארגעזעצט די וועלט בארימטע סעריע, ווי ער לאכט אפ פון די איינרעדענישן פון דאס מענטשהייט. אזוי אויך האט ער פארעפנטליכט עטליכע ביכער, וואס זענען שטארק פאפולער.
ווי פריער דערמאנט, האט ער אנגעהויבן אין קליינע קלובן אין ניו יארק, נאכן פארענדיקן זיינע שטודיעס, פלעגט ער אויפטרעטן אין לאס אנדזשעלעס, דערנאך איז ער געווען גאסט אויף עטליכע נאכט פראגראמען, ווי דעיוויד לעטערמאן און אנדערע. אין יאר 1987 האט ער אנגעפאנגען מיט זיין אייגענע פראגראם.
ער און זיין שותף, לערי דעוויד א ייד פון ניו יארק, האבן צוזאמען געשריבן די סעריע, וואס לויט זיי איז עס געווען באזירט אויף גארנישט, און צוזאמען מיט די אנדערע קאסמא קרעמער, איליין בעניס, און דזשארדזש קאסטאנזא, אלע פיקטיווע כאראקטערן, ארויסגעגעבן די גרעסטע קאמישע סעריע, געשפילט צו ווערן אויף די אמעריקאנישע עקראנען.
היינט באשעפטיקט זיך סיינפעלד, מיט קליינע סטענדאפ אויפטרעטן, און קורצע רעקלאמעס, אויך איז ער געווען דער קול אויף אנימאציע פילמען.
ער איז פארהייראט צו א געוויסע זשעסיקא סקלאר, און האט דריי קינדער.


text:
קאקא קאלע
קאקע-קאלע (ענגליש: Coca-Cola) איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס פארבריצירט זיסע קארבינירטע געטראנקען, די מערסטע פאפולערע איז זייער קאלע סאדע, מ'רופט עס אין קורצן "קאק" עס איז א זיסער טונקעלער געטראנק געמאכט מיט קארמאליזירטע צוקער און קאפעין.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין אטלאנטא, דזשארדזיע.
זייער אנדערע געטראנקען זענען:
און ארץ ישראל האט עס א הכשר פון הרב משה לאנדא פון בני ברק.
מען האט געמאכט קאקא-קאלע צום ערשטן מאל דעם 8טן מיי 1866.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויפל צוקער האט א קען סאדא? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפעלעך... [1]


text:
הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד
הענרי דער זיבעטער פון ענגלאנד אדער הענרי טיודאר (28סטן יאנואר 1457 – 21סטן אפריל 1509) איז געווען מלך פון ענגלאנד פון 1485 ביז זיין טויט אין 1509. ער האט געגרינדעט די טיודאר דינאסטיע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הענרי דער זיבעטער איז געבוירן געווארן אין 1457 צו עדמונד טיודאר און מארגארעט באפאר. זיין פאטער איז געשטארבן צוויי מאנאטן איידער ער איז געבוירן, און זיין 13-יעריגע מוטער איז געבליבן אליין זיין עלטער. זיינע יונגע יארן האט ער געוואוינט אין פראנקרייך.
ער האט געהייראט עליזאבעט פון יארק. זיי האבן געהאט זעקס קינדער:
- ארטור, פרינץ פון וויילס
- מארגארעט טיודאר (געשטארבן יונגערהייט)
- הענרי דער אכטער פון ענגלאנד
- עליזאבעט טיודאר (געשטארבן יונגערהייט)
- מערי טיודאר
- עדמונד טיודאר, הערצאג פון סאמערסעט
הענרי דער זיבעטער האט אינוועסטירט אסאך געלט און אויפגעבויט דעם ערשטן ים-פלאט וועלכע האט אנגעהויבן פאטראלירן די וואסערן ווייטער פון די ארומיגע בריטישע אינזלען.
נאך זיין טויט אין 1509, האט אים נאכגעפאלגט ווי מלך פון ענגלאנד זיין זון הענרי דער אכטער.
וועבלנינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
טשארלס קראוטהאמער
טשארלס קראוטהאמער (געבוירן דעם 13טן מערץ 1950) איז א איד, א פוליצער פרייז געווינער און קאמענטערי, זיינע פאליטישע רעכט געשטימטע קאלום'ס ווערן געליינט דורכאויס אמעריקע אין טיים מאגאזין, וואשינגטאן פאוסט און נאך הונדערטע צייטונגען און זשורנאלן.
כאטשיג ער האט דעגריס פון פאליטישע וויסענשאפט און עקאנאמיקס איז ער אבער פון פאך אויס א דאקטער, ער זעלבסט איז געווארן פאראלאזירט אין א קאר עקסידענט, זיין פענע איז געווארן זייער אויפגעכאפט צוליב איר שכל הישר צוגאנג צו ברענענדיגע אישוס פון סדר היום.
ער האט געארבייט אלס דרשה שרייבער פאר וואלטער מאנדעיל דער דעמאקראטישער פרעזידענט קאנדידאט וואס האט פארלוירן צו פרעזידענט רעיגן אבער היינט צוטאגס איז ער מער נוטה צו רעפובליקאנער פאליטיק.
כאטשיג ער איז קעגן רעליגיע איז ער אבער א עקסטרעמער שטאלצער איד און איז זייער ציוניסטיש געשטימט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ארכיוו פון זיינע ארטיקלן אין זשואיש ווארלד רעוויאו. [1]


text:
מאלצייט
א מאָלצײַט איז א צייט ווערנט דעם טאג וואס איז אוועקגעשטעלט פאר עסן, אדער מיט אנדערע אדער זיך אליין. עסן מוז מען ווייל אן דעם קען מען נישט לעבן, און מען ווערט הונגעריק עטלעכע מאל במשך דעם טאג; די מאלצייט שאפט די מעגלעכקייט צו מאכן פון דעם א קולטור. אין יעדער חברה איז איינגעפירט געוויסע צייטן אין טאג ווען מען עסט א מאלצייט אויף א טאג טעגלעכן אופן. אלס אויסנאם זענען דא געוויסע טעג—למשל שבת און יום טוב ביי יידן—אדער געוויסע סיבות—למשל א געבורטסטאג אדער א חתונה—ווען מען ענדערט די נארמאלע מאלצייטן. אפיציעלע באשטימטע מאלצײַטן װעלכע זײַנען ארגאניזירט פון א רעליגיעזע אדער געזעלשאפטלעכע סיבה ווערט אפט גערופן סעודה.
אין רוב מאדערנע געזעלשאפטן איז מען געוואוינט צו דריי מאלצייטן אינעם טאג; פרישטיק, מיטאג און וועטשערע.
די מאלצייטן עסט מען אממיינסטן אין שטוב אדער אין א רעסטאראן. אבער דאס איז לאוו דווקא—מען אויך עסן די מאלצייט ביי א פיקניק, ביים ברעג ים אדער א בארבעקיו.
צווישן די מאלצייטן קען מען אויך א קליין ביסל, דאס הייסט איבערבייסן.


text:
שאנכיי
שאנכיי (כינעזיש: 上海) איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין כינע און איינע פון די גרעסטע מעטראפאליטאנע שטחים אין דער וועלט, מיט העכער פון 20 מיליאן מענטשן.[1] שאנכיי געפינט זיך אויף כינע'ס מזרח בארטן ביים מויל פונעם יאנגצע טייך. זי ווערט אדמיניסטריט אלס א מוניציפאליטעט פון דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע מיט פראווינצן סטאטוס.[2]
ארגינעל א פֿישעריי און טעקסטיל שטאט, איז שאנכיי געוואקסן צו חשיבות אין דעם 19טן יארהונדערט צוליב איר גינסטיקער פארט פלאץ און ווי איינע פון די שטעט געעפנט צו פֿרעמדן האַנדל דורך דעם 1842 אפמאך פון נאנקין.[3] די שטאט האט געבליט אלס א צענטער פאר מסחר צווישן מזרח און מערס, און איז געווארן א פֿיל-נאציאנאלער מיטלפונקט פון פינאנץ און באשעפֿטיגונג ביז די 1930ער.[4] פֿונדעסטוועגן, שאנכיי'ס וואוילטאג איז געווארן אפגעהאקט נאכן 1949 כינעזישן ברידערקריג און דאס אויפֿהערן פון פרעמדע אינוועסטירונג. די עקאנאמישע רעפארמען אין 1990 האבן גורם געווען אינטענסיווע אנטוויקלונג און פינאנצירונג אין שאנכיי, איז די שטאט געווארן אין 2005 דער וועלט'ס מערסטער באשעפטיגסטער פֿראכט פארט.[5]
ביי חרדי'שע אידן איז דאס אממערסטנס באקאנט צוליב דעם וואס דער וועלט בארימטער מירער ישיבה האט זיך דארטן אויפגעהאלטן אין פארלויף פון דער צווייטער וועלט מלחמה יארן ווען די וועלט האט געפלאקערט און אזוי ארום זענען זיי געראטעוועט געווארן פון א (כמעט) זיכערן טויט.
היינט איז שאנכיי דער גרעסטער צענטער פון האנדל און פינאנץ אין דער כינעזישער יבשה, , און איז געשילדערט געווארן אלס "פארשטעלונג" פון דער וועלט'ס גיכסטערע וואקסנדיגע עקאנאמיע.[6]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תקופה פון דער סונג דינאסטיע (960 - 1279) האט זיך שאנכיי אנטוויקלט פון א דארף אין א האנדל שטעטל מיט א פארט, דורך פליטים וואס זענען געקומען פון צפון כינע. אין 1172 האט מען געבויט אין דער שטאט א מויער ביים בארטן ים. אין דער תקופה פון דער יואן דינאסטיע איז שאנכיי געווארן אין 1292 דער אדמיניסטראטיווער צענטער פונעם ראיאן. אין 1297 איז שאנכיי געווארן אפיציעל א שטאט.
אין די צייטן פון דער מינג דינאסטיע האטט די שטאט שטארק אנטוויקלט. אין 1554 האט מען ארומגענומען די שטאט מיט א מויער צו שיצן זי פון יאפאנעזער פיראטן, וואס האט געשטיצט די אנטוויקלונג פון דער שטאט. אבער אין 1525 האט די מינג דינאסטיע געאסר'ט שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי.
ביי דער טשינג דינאסטיע איז שאנכיי געווארן איינע פון די חשובסטע פארט שטעט אין דער יאנגצע דעלטע. צוויי ענדערונגען אין דער פאליטיק האבן געווירקט צו העכערן דעם סטאטוס פון דער שטאט. ערשטנס, אין 1684 האט דער קייסער קאנגשי (1662 - 1723) אנולירט דעם פארבאט אויף שיפן ארויספארן אין ים פון שאנכיי פארט. צווייטנס, אין 1732 האט דער קייסער יונצאנג (1678 - 1735) אריבערגעפירט דאס צענטראלע צאל הויז פון סונדזיאנג קיין שאנכיי, אזוי גיבנדיק צו דער שטאט שליטה אויפן אויסערן האנדל פונעם גאנצן ראיאן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ שאנכיי באפעלקערונע איבער 20מ. כינע טעגלעך (2003-12-05). דערגרייכט דעם 2008-03-22.
- ↑ שאנכיי. ענציקלאפעדיע בריטאניקע אנליין (2008). דערגרייכט דעם 2008-03-22.
- ↑ Mackerras, Colin (2001). The New Cambridge Handbook of Contemporary China. Cambridge University Press, 242. ISBN 0521786746.
- ↑ א בליק אויף 1930ער שאנכיי. Yoran Beisher (2003-09-24). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
- ↑ שאנכיי היינט דער וועלט'ס גרעסטער פֿראכט פארט. Asia Times Online (2006-01-07). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
- ↑ Shanghai: China's capitalist showpiece. BBC News (2008-05-21). דערגרייכט דעם 2008-08-07.
Of Shanghai... and Suzhou. The Hindu Business Line (2003-01-27). דערגרייכט דעם 2008-03-20.
קאארדינאטן: 31°12′N 121°30′E / 31.2, 121.5


text:
טעכניאן
קאארדינאטן: 32°46′39″N 35°01′18″E / 32.7775, 35.02167
דער טעכניאן איז דער אוניווערסיטעט אינסטיטוט פאר טעכנאלאגיע אין חיפה, וואס איז געגרינדעט געווארן אין 1912 מיטן נאמען טעכניקום, און געעפנט אירע טויערן 1924. פון אנהייב איז די שפראך פונעם אוניווערסיטעט געווען דייטש, אבער נאכן שפראכן קריג, איז עס אריבער צו העברעיש.
- אין די 1970ער יארן האבן אברהם לעמפל און יעקב זיוו אינעם טעכניאן אנטוויקלט דעם LZW אלגאריטם פאר קאמפרימירן דאטן.
באקאנטע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אריה ווארשל - נאבעל פריז פאר כעמיע 2013


text:
לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק
די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק און פאליטישע וויסנשאפט, באוואוסט אלס די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק אדער LSE איז א קאלעגיע פון דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן אין לאנדאן, ענגלאנד. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1895,[1] און אפיציעל געווארן א מיטגליד פון דער פעדעראלער אוניווערסיטעט אין 1900 אלס דער פאקולטעט פון עקאנאמיק, און האט אנגעפאנגען געבן דיפלאמאטן אין 1902. פלאצירט אויף דער הויטאן גאס אין וועסטמינסטער, לעבן אלדוויטש און די קעניגלעכע געריכטן פון יוסטיץ און טעמפל באר, זי שילדערט זיך אלס "דער וועלט'ס אנפירערדיגע סאציאל וויסנשאפט אינסטיטוציע פאר לערנען און פארשונג".[2] LSE האט אויך דעם מערסטן אינטערנאציאנאלן קערפער פון סטודענטן פון יעדן אוניווערסיטעט אין דער וועלט היינט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ וועגן LSE - LSE וועב ארט. דערגרייכט דעם 2008-01-13.
- ↑ The Sunday Times Good University Guide 2007 - Profile for London School of Economics. דערגרייכט דעם 2007-05-08.


text:
ווי צו בייַטן טעקעס פון עמל פֿאָרמאַט צו מסג?
די נייע פֿונקציע וואָס אַלאַוז צו בייַטן קייפל Email טעקעס צו פאַרשידענע פֿאָרמאַטירונגען איז צוגעגעבן צו דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד. אזוי איר קענען נוצן די פאַסטאַסט און באַקוועם לייזונג. לייענען ווי צו בייַטן קייפל עמל טעקעס צו מסג פֿאָרמאַט מיט הילף פון אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד.
די אַלט אופֿן איז דיסקרייבד ונטן.
דער עמל (רפק822 געהאָרכיק פֿאָרמאַט) טעקע קענען זיין לייכט קאָנווערטעד צו מסג (געניצט דורך מיקראָסאָפט אָפפיסע אַוטלוק) ניצן דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד און מס אַוטלוק. דער עמל איז די פעליקייַט E-פּאָסט געשפּרייט פֿאַר מאָזיללאַ טהונדערבירד און פֿענצטער מעיל און מייקראָסאָפֿט דערוואַרטונג עקספּרעסס. אַ עמל טעקע קענען אַנטהאַלטן די בליצפּאָסט ווי געזונט ווי אַטאַטשמאַנץ. דער עמל טעקע פאָרמאַטטינג איז ענלעך צו HTML / קסמל. The Outlook Import Wizard will help you in case if you wish to import individual eml messages from Thunderbird to MS Outlook. דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד איז אַ געצייַג וואָס איז געווען בדעה צו אַריבערפירן עמל טעקעס אין פּסט אַוטלוק סטאָרידזש פּראַזערווינג די ביניען פון דערעקטעריז. דער עמל ימפּאָרטינג סאָפטווער געצייַג באדינט ווי עמל צו דערוואַרטונג קאַנווערטער, לייכט טראַנספערס עמל טעקעס אין מיקראָסאָפט אַוטלוק.
צו בייַטן די עמל טעקע צו מסג איר קענען טאָן די ווייַטערדיק:
אויב איר ווינטשן צו בייַטן די סומע פון עמל טעקעס פּראַזערווינג די ביניען פון פאָלדערס, איר זאָל אָרגאַניזירן עמל טעקעס לויט צו פאָלדערס ביניען.
אַרייַנפיר עמל טעקעס אין מס אַוטלוק (עמל צו אַוטלוק)
1. אָפּלאָדירן די לעצט ווערסיע פון אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד, ינסטאַלירן און רעגיסטרירן עס
2. לויפן די אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד סאָפטווער
3. סעלעקטירן דעם אַוטלוק סטאָרידזש וואָס וועט קראָם די ביניען פון פאָלדערס און ימיילז
4. קלייַבן די שורש טעקע פון פאָלדערס ביניען מיט עמל טעקעס.
דערוואַרטונג ימפּאָרט וויזערד וועט זוכן עמל טעקעס אין די אויסגעקליבן וועגווייַזער ביניען און אַרויסווייַזן די רשימה פון עמל טעקעס און די פול דרך. אין דעם בינע איר איז קענען צו פילטער עטלעכע טעקעס.
5. לויפן די עמל ימפּאָרטינג און וואַרטן פֿאַר די סוף פון אָפּעראַציע.
איצט, דערוואַרטונג סטאָרז ימפּאָרטיד עמל טעקעס אין געבוירן מסג פֿאָרמאַט אַזוי איר קענען אַרויספירן ימיילז צו מסג טעקעס
אַרויספירן ימיילז פון אַוטלוק צו צעטיילן מסג טעקעס
6. לויפן די ווינדאָוז Explorer און שאַפֿן די טעקע צו ראַטעווען מסג טעקעס
7. קאַטער די מס אַוטלוק און עפענען די טעקע וואָס איז אויסגעקליבן ווי ציל
8. אויסקלייַבן די סומע פון אַרטיקלען וואָס איר ווילן צו ראַטעווען ווי מסג טעקעס
9. שלעפּן די סעלעקציע צו דער טעקע אין ווינדאָוז Explorer
איר קענען נוצן די שלעפּן-און-קאַפּ פֿונקציע צו אַרויספירן אנדערע email זאכן פון אַוטלוק צו מסג טעקעס. More information about drag-and-drop function you can find in “;ווי צו אַרייַנפיר עמל טעקעס אין אַוטלוק עקספּרעסס”; אַרטיקל. פֿאַר אַוטלוק עקספּרעסס ניצערס מיר רעקאָמענדירן צו טוישן די email קליענט צו מס אַוטלוק.
צו געפינען אויס מער, ביטע אָפּשיקן צו אונדזער אָפֿט געשטעלטע פֿראגן.
אַרטיקל באשרייבט ווי צו נוצן די אַוטלוק ימפּאָרט וויזערד צו בייַטן עמל טעקעס צו געבוירן מסג פֿאָרמאַט פון מס אַוטלוק


text:
כהן גדול
דער כהן גדול איז דער טיטל פון דעם הויפט כהן ביי יידן, דער מענטש וואס אין יעדן דור האט געפירט די רעליגיע.
ביז צו די טעג פון יאסון איז די אמט פון כהן גדול געגאנגען בירושה, דורך די אייניקלעך פון אהרן, דער ערשטער כהן גדול און פינחס בן אלעזר.
דער כהן גדול איז געווען געשיידט פון אנדערער כהנים דורך זיין שטעלע, איינפלוס, רעליגיעזע פליכטן. פרינציפעל האט ער אויסגעזען באזונדער מיט זיין לבוש, די שמונה בגדים.
די פאלגענדע טאבעלע איז א רשימה פון כהנים גדולים לויט יוסיפון (יוסף בן מתתיהו) און אנדערע מקורות.


text:
לאדזש
לאדזש (פויליש: Łódź) איז די דריטע גרעסטע שטאט אין פוילן, מיט א באפעלקערונג פון 742,000 מענטשן אין 2009. די שטאט געפינט זיך אין צענטער פון פוילן, דרום-מערב פון ווארשע, און איז די הויפטשטאט פון דעם לאדזשער ראיאן. אינעם 19טן יארהונדערט האט לאדזש זיך אנטוויקלט פון א קליין דארף צו א שטאט פון טעקסטיל פאבריקאציע, און מ'האט אים גערופן דעם "פוילישן מאנטשעסטער". איינער פון די פירנדיקע איניציאטארן אין דער טעקסטיל פאבריקאציע אין דער שטאט איז געווען ישראל פאזנאנסקי, וואס האט אויפגעשטעלט גרויסע פאבריקן מיט ארבעטער וואוינונגען ארום זיי.
אין יענער תקופה איז געווען דער שטאטס-רב דער באוואוסטער רב אליהו חיים מייזל.
פאר דער צווייטער וועלט מלחמה האט די יידישע געמיינדע אין לאדזש געציילט צווישן 225,000 און 233,000 נפשות, און איז געווען די צווייטע גרעסטע יידישע קהילה אין פוילן נאך ווארשע. די קהילה האט געהאט א פארצווייגט יידיש חינוך נעצווערק, יידישע צייטונגען און א יידישן טעאטער. בשעת דער מלחמה האט מען פארשפארט די יידן אין דער לאדזשער געטא, וואס איז געווען די ערשטע געטא אין פוילן, און איינע פון די מערסטע באוואוסטע געטאס אין דער געשיכטע פון חורבן אייראפע.
אין דעם 'לאדזשער פנקס' האט דערשיינט א רשימה פון צענדליקע קהילות וואס האבן געהאט שולן און בתי מדרשים אין דער שטאט. צווישן די גרעסטע געמיינדעס זענען געווען די חסידותן פון גער, אלעקסאנדער, איזשביצע-ראדזין און חב"ד.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאדזש ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אום 1332. אום 1432 האט לאדזש באקומען די רעכטן פון א שטאט.
נאך דעם ווינער קאנגרעס אום 1815 איז לאדזש געווארן א טייל פון קאנגרעס פוילן.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 19טן יארהונדערט האט אנטוויקלט אין לאדזש די טעקסטיל אינדוסטריע צוליב די גוטע קוואליטעטן פונעם שטאטישן וואסער. צוליב דעם וואוקס פון דער אינדוסטריע, פלעג מען רופן לאדזש דעם "פוילישן מאנטשעסטער". פון א באפעלקערונג פון 13,000 אין 1840 איז לאדזש געוואקסן צו מער ווי 500,000 אין 1913. פאר דער ערשטער וועלט מלחמה איז לאדזש געווארן איינע פון די ענגסטע באפעלקערטע שטעט אין דער וועלט, מיט 13,280 איינוואוינער א קוואדראט ק"מ. אין 1990 און 1991 איז די טעקסטיל אינדוסטריע שטארק אראפ, און היינט איז נישט געבליבן אין לאדזש קיין איין גרויסער טעקסטיל פירמע.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאדזש אין פילמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א טייל פון פאוועל פאווליקאווסקי'ס פילם אידא האט מען געמאכט אין לאדזש.
יידישע קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאדזש האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Stuttgart official website, 23 Mar 2008מוסטער:Dead link
- ↑ Partner Cities of Lyon and Greater Lyon. © 2008 Mairie de Lyon. דערגרייכט דעם 21 Oct. 2008.
- ↑ Kaliningrad -Partner Cities. © 2000–2006 Kaliningrad City Hall. דערגרייכט דעם 8 Dec. 2008.
- ↑ Twin towns of Minsk. © 2008 The department of protocol and international relations of Minsk City Executive Committee. דערגרייכט דעם 8 Dec. 2008.
- ↑ Tel Aviv sister cities (Hebrew). Tel Aviv-Yafo Municipality. דערגרייכט דעם 19 Jan. 2008.
- ↑ Vänorter – orebro.se
- ↑ Sister Cities of Los Angeles
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סעגוויי
דער סעגוועי יומען טראנספארטער איז א עלעקטריק סקוטער וואס האלט א זעלבסשטענדיגע באלאנס אויף צוויי רעדער דורך די טעכנאלאגיע פון דזשייראסקאופ סענסארס. דער סעגוועי איז ערפינדן געווארן דורך דין קעימען, אן אמעריקאנער אינווענטאר.
טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער סעגוועי האט אין זיך א זעלבסט באלאנס דאס מיינט אז דער סקוטער האלט זיך באלאנסירט אויף ארויף יעדע רגע, טראץ וואס ער האט נאר צוויי רעדלעך וואס וואלטן זיך נארמאלערהייט תיכף איבערגעדרייט.
זאל זיין וואס זאל זיין וועט זיך דער סקוטער נישט איבערדרייען. אויב וועט איר פארן מיט אים זייער שנעל און מאכן א פלוצלינגן אפשטעל וועט ער ווייטער בלייבן מיט'ן קאפ ארויף. אפילו אויב איר וועט אים אראפבייגן ביז די ערד, ווען איר וועט אים אויסלאזן וועט ער זיך געבן א שטעל צוריק גראדערהייט.
ווען דער סעגוועי וועט פארן שנעל און זען אז א מענטש אדער אויטא אדער גאר אן אנדערע סעגוועי קומט אים אנטקעגן, וועט זיך עס אויטאמאטיש פארלאנגזאמען און פארמיידן אן עקסידענט. ער איז ספעציעל אזוי געבויט אז אפילו ווען ער זאל שוין יא אריינקראכן (צום ביישפיל איינער וועט אריינשפרונגן גאר שנעל פארנט פון זיין נאז) וועט דער קלאפ נישט זיין שטערקער ווי א קלאפ ווען צוויי מענטשן שטויסן זיך אן אומגעראכטן. אויב עס וועט יא פאסירן אן ערנסטע עקסידענט איז עס ספעציעל אזוי דעזיינט אז אפילו אויב האלב פון דעם סקוטער וועט זיך צוברעכן וועט די אנדערע העלפט בלייבן שטיין און דער פאסאזשיר וועט נישט אזוי שטארק געשעדיגט ווערן.
די צווייטע קונצליכסטע זאך אין דעם סקוטער איז די סטירלינג מאטארן וועלכע ווערן היינט ווייניג גענוצט צוליב זייער טייערקייט. סטירלינג מאטארן מאכן נישט קיין גערודער אין דריזעלט נישט. די סטירלינג מאטאר וואס עס פארמאגט איז קלענער ווי א געווענליכער בוך, אבער פארמאגט כוחות צו פירן א 250 פונטיגן מענטש מיט 75 פונט פראכט איבער צוויי שטונדן.
די באטעריעס זענען גאר שטארק און פארגעשריטן. עס איז פיצל, אבער גיט ארויס מער ענערגיע ווי סיי וועלכע באטערי וואס איז דריי מאל אזוי גרויס האט בעפאר ארויסגעגעבן.
דער סקוטער האט צוויי באטעריעס וועלכע קענען ריטשארדשט ווערן אין זעקס שטונדן דורך איינשטעקן זיי צו יעדן עי.סי. פלאג. איינע פון די קונצן זענען אז דאס ריטשארדזשען זעקס שטונדן וועט נישט קאסטן מער ווי 5 צענט עלעקטריציטעט (א געווענליכע באטעריע וועט אין צוויי שטונדן נוצן מער עלעקטיריסיטי).
זיך אויסלערנען נוצן דעם סעגוועי נעמט אביסל טרענירונג. עס ארבעט מיט די באוועגונגען פון דעם מענטש. ווען מען וויל אנהייבן פארן דארף מען נישט מער ווי טראכטן אז מען וויל אנהייבן פארן. די טבע פונעם מענטש איז אז ווען ער וויל גיין פאראויס וועט זיך זיין קערפער געבן א ריר פאראויס. דער קאמפיוטער אינעם סקוטער כאפט אויף זיין באוועגונג און הייבט אן פארן. דאס זעלבע איז מיט אפשטעלן און זיך דרייען.
די סעגוועי קען פארן מיט א שנעלקייט פון 12.5 מ.פ.ש. און קען אנציען ארום 24 מייל מיט איינמאל טשארדזשן.
ספעציפיקאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שנעלסטע ספיד: 12.5 מייל פער שטונדע. דאס איז בערך דריי מאל אזוי שנעל ווי גיין צופוס.
וואג: 80 פונט.
ברייט: דער פוס דרוק (דאס פלאץ וואס עס נעמט אויף אויף די ערד) איז 19 ביי 25 אינטשעס. דאס איז בערך אזויפיל פלאץ וויפיל א געווענליכער מענטש נעמט אויף. די פלאטפארמע איז 8 אינטשעס העכער די ערד.
ווייטקייט: ארום 17 מייל אויף גלייכע ערד מיט איין מאל טשארדזשען. אויף בערגיגע ערד, ארום 11 מייל.
קאמפיוטער: צוויי באזונדערע סירקוטס וואס ארבעטן מיט 10 מייקראפראסעסארס. אויב איינס צוברעכט זיך קען נאך די אנדערע ווייטער פונקציאנירן.
סענסארס: זעקס גיראסקאפ סענסארס (א גיראסקאפ סענסאר שפירט ווען ער איז גלייך). פאר'ן סעגוועי איז עס דאס וויכטיגסטע טייל. די סענסארס שיקן מעסעדזשעס צום קאמפיוטער ווען זיך צו בייגן אביסל אהין אדער צוריק. דער קאמפיוטער צינד אן די מאטארן וועלכע פירן אויס די ארבעט צו האלטן דעם סקוטער גלייך. דער סעגוועי ברויך נאר האבן דריי אזעלכע סענסארס, די אנדערע צוויי זענען פאר זיכערהייט. א זעקסטער סענסאר שפירט ווען א מענטש האט ארויפגעטרעטן.
רעדלעך: געמאכט פון גלאזערנע ריאינפארסט טערמאפלאסטיק. די שטערקסטע מאטריאל פלאסטיק וואס איז היינט דא אויף די מארקעט. די רעדלעך זענען געאייגענט אויך ווען עס איז נאס און אפילו ווען עס שנייט.
זיכערהייט: דער סעגוועי פארמאגט אן עלעקטאראנישן סעקיוריטי סיסטעם. דער שליסל, וועלכע קוקט אויס ווי א קאר ציגעראט צינדער, האט אין זיך א דידזשיטעל קאוד. אינעם שליסל קען פראגראמירט ווערן ספעציעלע אנגעשטעלטקייטן פאר יעדן מענטש באזונדער. ווען מען לייגט אריין דעם שליסל דאס ערשטע מאל וועט דער סקוטער נאך נישט פארן מיט'ן מאקסימום ספיד צוליב זיכערהייט סיבות.
קאנטראל: א קליינער סקרין ווייזט אלע פונקציעס אויב זיי ארבעטן גוט און אויך וואו די באטערי האלט. די הויך פונעם סעגוועי קען צוגעשטעלט ווערן לויט די באקוועמליכקייט פון יעדן מענטש.


text:
משה דיין
משה דיין (20סטן מיי 1915 - 16טן אקטאבער 1981) איז געווען א ישראלדיקער פאליטיקער, גענעראל, זיכערהייטס מיניסטער, פערטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, טייל נעמענדיק אין אלע מלחמות וואס ישראל האט געהאט, ביז ער איז געשטארבן.
אינהאַלט
זיינע קינדהייט יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין דגניה, די מוטער פון די קיבוצים, און שפעטער האבן זיך זיינע עלטערן אריבערגעצויגן קיין נהלל, א דארף פון ערד-ארבעטער, דארט האט ער געלערנט אין שולע, און שפעטער האט ער געלערנט אין אגריקולטורער שולע, דארט האט ער זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיגער פרוי, רות שווארץ.
זיין מיליטערישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי דעם פאגראם פון תרפ"ט, איז ער שוין געווען א מיטגליד אין דער הגנה, זייענדיק פופצן יאר, שפעטער ביי דעם אראבישן רעוואלט, ביי מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, איז ער געווען א קעמפער, אין די פעלדס קרעפטן פון יצחק שדה, און די ספעציעלע נאכט רינגען פון ווינגייט.
אין 1939, איז דיין ארעסטירט געווארן מיט נאך 42 זעלנער, ביים קאמאנדירן קורס, ווי זיי זענען פאראורטיילט געווארן צו צען יאר טורמע, פארן טראגן אומלעגאלע וואפן, זיי זענען אפגעזיצן אין עכו טורמע.
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בריטישע ארמיי האט געדארפט די שטיצע פון די מענטשן אין פאלעסטינע, ספעציעל קעמפער, האט מען אים באפרייט, דער מיטל מזרח איז געווען אין א כאאס צושטאנד, אין איראק, איז פארגעקומען א פרא נאצישע אויפשטאנד, די ווישי רעגירונג האט געהערשט אין סיריע, און אין לבנון, האט די בריטישע ארמיי אונטערגענומען אן אפעראציע פון אייננעמען לבנון, משה דיין איז געווען דער וועג ווייזער, פאר די זיבעטע אויסטראלישע דיוויזיע, א פראנצויזישע ציל-שיסער, האט אים דורכגעשאסן די שפאקטיוו, און די גלאז איז אים אריין אינעם לינקע אויג, וואס האט געשעדיגט זיין זע קראפט אויף שטענדיג, אויפן לינקע אויג.
די זעלבסטשטענדיקייט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעקב דורי, דער ערשטער שעף פון גענעראל שטאב, פון די הגנה און שפעטער צה"ל, האט אים גערופן דינען אלס ספעציעליסט פארן אראבישן אפטיילונג אין די הגנה, פון אנהייב אלס ביורא ארבעט, שפעטער איז דיין געווארן א גענעראל אויפן פראנט, ער האט גמאכט א פארשטענדעניש מיט די דרוזן, און די דרוזן האבן געקעמפט קעגן די אראבער.
ער האט געקעמפט קעגן די סירישע ארמיי אין דגניה, ארויס שטויסנדיג די סירישע פון לאנד, נאכן זיג אויפן דגניה פראנט איז ער געווארן א גענעראל אינעם אכטן מעכאניזירטע ארמיי, אונטער יצחק שדה, ער איז געפארן קיין אמעריקע טייל נעמען אין די לוויה פון מיקי מארקוס, דער ערשטער גענעראל צו ווערן א פראנט קאמאנדיר אין ישראל.
דיין האט אין א אקציע איינגענומען די שטאט לוד, דיין אט געדינט אין דער 8טער געפאנצערטע בריגאדער אונטער יצחק שדה מיט די פליפעלד, שפעטער איז זיין באטאליאן אריבערגעפירט געווארן אין דרום, צו קעמפן קעגן די עגיפטישע זעלנער, דערנאך איז ער געווארן קאמאנדיר פון די עציוני בריגאדע, און דערפאר איז ער געווען, דער וואס האט אנגעפירט די געשפרעכן, מיט יארדאניע אויף א וואפן שטילשטאנד, אין די ירושלים אומגעגנט, און ביים אונטערשרייבן האט דיין אונטערגעשרבן.
נאך דער מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען גענעראל פונעם דרום, און די צפון, דערנאך איז ער געווארן הויפט פון אפעראציעס גענעראל, און ער האט איבערגענומען מרדכי מקלף און דיין איז געווארן שעף פון גענעראל שטאב, אין יאר 1953, אבער פאליטיק האט אים נישט געלאזט אויספירן, פנחס לבון האט אים געשטערט אויף טריט און שריט, משה שרת דער פרעמיער מיניסטער, האט געהאלטן פון פרובירן שלום מאכן, בעת דיין האט געוואלט בויען די ארמיי אלס א מאנסטער, כדי די אראבער זאלן מורא האבן.
ווען דוד בן גוריון איז צוריק צו דער מאכט, האט דיין מיט דער ארמיי אונטערגענומען אקציעס, און נקמות קעגן די אראבישע אריינשווערצן זיך, און זייער דורכפירן בליטיקע אטאקעס קעגן ציווילע.
ביי די סיני מלחמה, האט דיין איינגעשטימט צו אטאקירן עגיפטן, מיט בריטישע און פראנצויזישע הילף, וואס דאס האט אים געברענגט אלס א גיבור אין די אויגן פון די ישראלער, זייענדיג א געניטער גענעראל, האט ער געברענגט ישראל צו א פאליטישע זיג, די ארמיי האט אבער זיך געמוזט צוריקצוען פון די סיני האלב אינזל.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווארן אגריקולטור מיניסטער, נישט זייענדיג צוגעפאסט פאר אזא סארט ארבעט, און ווען לוי אשכול איז געווארן פרעמיער, האט ער געהאפט צו ווערן זיכערהייטס מיניסטער, אבער אשכול האט געהאלטן די פארטפעל פאר זיך, ביז די זעקסטאגיקע מלחמה, ווען ער איז ענדליך געווארן זיכערהייטס מיניסטער, צו געבנדיק די קרעדיט פארן זיג אויף זיין נאמען, און נאכן מלחמה איז ער געווארן א וועלטס מענטש, ער האט פארגעזעצט אלס זיכערהייטס מיניסטער אין גאלדא מאירס רעגירונג, און די קריג פון אפשוואכונג און די טעראר פון די ארומיגע לענדער, האט ער אונטערדריקט מיט אן אייזערנעם פויסט, די יום כיפור מלחמה האט אים געכאפט אין א סופריז, וואס האט געברענגט צום רעזיגנירונג פון דוד אלעזר, גאלדא מאיר, און נאך מיליטערישע הויך איינגעשטעלטע.
ווען מנחם בעגין האט געווינען, אין יאר 1977, איז דיין געווארן אויסערן מיניסטער, און האט אסאך צוגעהאלפן צום שלום אפמאך, מיט אנוואר סאדאט, פרעזידענט פון עגיפטן, אבער שטענדיקע שטרייטן צווישן בעגין און דיין, האבן געברענגט דערצו אז דיין האט רעזיגנירט פון אמט.
זיין לעצטע צייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען האט געפונען ביי אים די ביטערע מחלה, און ער איז אפערירט געווארן, אין 1981 חול המועד סוכות, האט ער געהאט א הארץ אטאקע, און ער איז געשטארבן, ער איז באגראבן געווארן אין נהלל, ווי זיין צוואה.
ער האט געהאט דריי קינדער יעל דיין, אהוד, און אסי דיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שבתי טבת, דאס לעבן פון משה דיין


text:
מערב האלבקיילעך
דער מערב האלבקײַלעך (אדער די מערב האלבקויל) איז די העלפט פונעם ערד-פלאנעט וואס געפינט זיך מערב פונעם גריניטש מערידיאן, ד"ה דער 0° מערידיאן וואס גייט אדורך גריניטש אין לאנדאן, ביזן 180° מערידיאן, וואס איז א גרויסער טייל פון דער אינטערנאציאנאלער דאטע ליניע. דער מערב האלבקיילעך נעמט די קאנטינענטן צפון און דרום אמעריקע, ווי אויך די מערבדיקע טיילן פון אייראפע און אפריקע און א טייל פון אנטארקטיקע.
די צווייטע העלפט פון דער וועלט ווערט גערופן דער מזרח האלבקיילעך.
געאגראפיש האט דער מערב האלבקיילעך נישט קיין חשיבות.
גאנץ פארשפרייט אין דער פאליטישער שפראך, באדייט דער מערב האלבקיילעך דעם קאנטינענט פון אמעריקע און די ארומיקע אינזלען ("די נייע וועלט").
די באפעלקערונג פון דער מערב האלבקיילעך איז העכער פון א ביליאן מענטשן. דער העכסטער בארג אינעם מערב האלבקיילעך איז אקאנקאגוא (6,961 מעטער).


text:
רעזיסטאר
א רעזיסטאר אדער קעגנשטעלער אין אן עלעקטרישער באשטאנדטייל וואס גיט עלעקטרישן קעגנשטעל אין א שטראמקרייז.
דער שטראם אדורך א רעזיסטאר איז אין גראדער פראפארציע צום וואלטאזש אריבער די טערמינאלן פונעם רעזיסטאר. מען רעפרעזענטירט דאס פארהעלטעניש מיט אהמס געזעץ:
וואו I איז דער שטראם אדורך דעם דורכפירער אין איינסן פון אמפערן, V איז דער פאטענציאל-דיפֿערענץ אריבער דעם דורכפירער אין איינסן פון וואלטן, און R איז דער קעגנשטעל פונעם דורכפירער געמאסטן אין איינסן פון אהמען (Ω).
דאס פארהעלטעניש פונעם וואלטאזש אנגעווענדט אריבער א רעזיסטאר'ס טערמינאלן צו דער שטארקייט פונעם שטראם אין דעם קרייז ווערט גערופט זיין קעגנשטעל; מען קען אננעמען אז דאס בלייבט קאנסטאנט (ד"ה אומאפהענגיק אויפן וואלטאזש) פאר געוויינלעכע רעזיסטארן.
מען טרעפט רעזיסטארן שטענדיק אין עלעקטרישע נעצווערק און עלעקטראנישע קרייזן. מען מאכט רעזיסטארן פון פארשידענע געמישן, למשל ניקל-כראם.
קאליר קאד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ווערטן פון א רעזיסטאר ווערן געוויזן מיט קאלירן אויף דער זייט פונעם רעזיסטאר. מען ניצט די קאלירטע בענדער שווארץ, ברוין, אראנזש, געל, גרין, בלוי, לילא, גרא און ווייס. יעדער קאליר רעפרעזענטירט א נומער: שווארץ רעפרעזענטירט דעם נומער 0, ברוין רעפרעזענטירט דעם נומער 1, רויט איז 2, אא"וו ביז ווייס וואס רעפרעזענטירט 9. אינעם פעלד פון עלעקטראניק זענען די נומערן גאר וויכטיק.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Resistor Color Code. דערגרייכט דעם 20סטן מיי 2012.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סאלידער קערפער
סאליד איז איינער פון די פיר גרונטלעכע צושטאנדן פון מאטעריע (די אנדערע זענען פליסיקייט, גאז און פלאזמע). א סאלידער קערפער איז שטײַף און ענדערט נישט זיין פארעם אדער זיין פארנעם אזוי גרינג, אנדערש פון א פליסיקייט, וואס נעמט אן די פארעם פון זיין האלטער, אדער א גאז, וואס פילט אן דעם גאנצן פלאץ וואו ער געפינט זיך. די אטאמען אין א סאלידן קערפער זענען גוט פארבונדן איינער מיט אנאנד, אדער אין א געאמעטרישן געפלעכט (למשל, מעטאלן און אייז), אדער אן א פארעם (למשל גלאז).
אז מען ווארעמט אן א סאלידן קערפער, ווערט ער א פליסיקייט; דאס הייסט שמעלצן; פארקערט ווערט א פליסיקייט א סאלידער קערפער דורך פרירן. מאכט זיך אמאל אז א סאלידער קערפער ווארעמט אן גלייך צו א גאז אן ווערן א פליסיקייט אינצווישן (למשל טרוקענער אייז); דאס ווערט גערופן סובלימאציע.


text:
ירושלים
ירושלים (העברעיִש: יְרוּשָׁלַיִם, אַראַביש: القدس) איז די אָפֿיציעלע הױפּטשטאָט פֿון מדינת ישׂראל, דער צענטער פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק, נאָך פֿון גאר אַמאָליקע צײַטן. די שטאָט איז פֿאַרהײליקט, אױף די דרײַ מאָנאָטעיִסטישע, גלױבנס: דאס ייִדישע, דאס איסלאַמישע, און דאס קריסטלעכע גלױבן. דאָס צענטראַלישקײט פֿון דער שטאָט, פֿאַר אַלע גלױבנס, האָט געברענגט אַ סך קריגערײַען און װעלט-מלחמות צװישן זײ, ביז הײַנטיקן טאָג. זייט דעם 19טן יארהונדערט האבן זיך אנטוויקלט ארום דער אלטשטאט אסאך נייע געגנטן, וואס זענען היינטצוטאג דער גרעסטער טייל פון דער שטאט.
די שטאָט פֿון ירושלים געפֿונט זיך אויף די "יהודה-בערג" צווישן דעם מיטלענדישן ים (הים התיכון) און דעם ים המלח אין אַ הויך פֿון אַ 650-840 מעטער איבערן מיטלענדישן ים. די שטאָט געפֿונט זיך אין די עקזײַט פֿון "מדבר-יהודה".
די צאָל פֿון די רעגנס איז 600 מילימעטר אין אַ ווינטער-צײַט. דער זומער איז הייס און טרוקן. דער ווינטער איז קאַלט און אַ רעגנדיקער. אָפֿטמאָל שנייט אויף אַ פּאָר טעג אין ווינטער. די צאָל פֿון דער פֿײַכטקייט איז ארום 60% .
ריכטיק אויף סוך 2011, איז דאָ אין ירושלים 804,355 בירגער.[1] די בירגערשאַפֿט מערט זיך, אין אַ צאָל פֿון 1.7 פּראָצענט אַ יאָר. די בירגער פון ירושלים זײַנען צומישט:
- צווישן זיי 497,000 (62%) וואָס זײַנען ײִדן.
- 281,000 (35%) זײַנען מוסולמענער אַראַבער.
- 14,000 (1.8%) זײַנען קריסטן.
- די פּראָפּאָרציאָנעלקייט צווישן מענער און פֿרויען איז : 1015 פֿרויען, צו 1000 מענער.
דער בירגערמײַסטער איז היינט ניר בארקאט. די שטאטראט האט 31 מיטגלידער. די גרעסטע פּאַרטיי אין דער שטאטראט איז יהדות התורה.
אינהאַלט
- 1 אין דער היסטאריע
- 2 וועלט אנערקענונג
- 3 געאגראפיע
- 4 טראנספארט
- 5 חינוך
- 6 בילדונג
- 7 טוריזם
- 8 קולטור
- 9 וועטער
- 10 צווילינג שטעט
- 11 גאַלעריע
- 12 וועבלינק
- 13 רעפערענצן
אין דער היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארצייטישע ירושלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנהייב פון ירושלים איז געווען אויפן בערגל דרום פון הר הבית וואס מ'רופט היינט עיר דוד. בערך אין יאר ב'ת איז דער יישוב געווארן א שטאט. אין יאר ב'ת"ר - אפשר אפילו פריער - איז ירושלים שוין געווען אן אנגעזעענע באפעסטיגטע כנעענישע שטאט. בערך אין יאר ב'ת"ש האט אדוני צדק, דער מלך פון ירושלים, געפירט די מלכים פון דרום ארץ ישראל אין זייער קריג קעגן יהושע בן נון, וואס האט געזיגט איבער זיי אין עמק איילון. ווען די יבוסים זענען געקומען קיין ירושלים האבן זיי א נאמען געגעבן די שטאט „יבוס"; דער איז געבליבן 200 יאר ביז דוד המלך האט איינגענומען די שטאט. דער פסוק אין שמואל ב, פרק ה, 6-10 (און אויך אין דברי הימים א, יא) פארציילט וויאזוי דוד האט איינגענומען די שטאט. ירושלים איז צום ערשטן באשטימט געווארן אלץ הויפטשטאט אין יאר ב'תתק"ן דורך דוד המלך נאכדעם וואס ער האט געמאכט א בונד מיט די עשרת השבטים אין חברון.
תקופה פון בית ראשון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דוד המלך'ס זון שלמה האט געבויט אין ירושלים דעם בית המקדש. אזוי ווי דער בית המקדש איז חרוב געווארן און מ'האט איבערגעאקערט די שטאט מערער מאל, איז שווער פאר די ארכעאלאגן צו טרעפן קלארע זאכן פון יענער תקופה. דער ערשטער ארט פון ירושלים, וואס מען רופט היינט עיר דוד, געפינט זיך לעבן דעם אראבישן דערפל סילוואן (דאס איז אראביש פארן שילוח).
ביז די יארן פון דער מלך חזקיהו (אין יאר ג'ר) האט זיך ירושלים פארגרעסערט אויף דעם מערב בערגל (היינט געפינט זיך דארטן דאס יידישע פערטל און דאס ארמענישע פערטל. אין יענע יארן האט די מיליטער פון אשור באלעגערט די שטאט, אבער זיי האבן נישט געקענט זי אייננעמען. איין טעם איז געווען דער שילוח טונעל דורך וואס וואסער האט אריינגעשטראמט אין דער שטאט פון דעם גיחון קוואל וואס איז דרויסן פון די מויערן פון ירושלים. צום זענען מלאכי חבלה געקןמען און אויסגעהרגעט גאר די מיליטער פון אשור.
אין יאר ג'שכ"ז האט די מלוכה פון בבל געהערשט איבער מלכות יהודה; דער מלך יהויכין און אלע חשובע יידן אין ירושלים זענען פארטריבן געווארן אין גלות. נבוכדנצר האט ארויפגעשטעלט צדקיהו אויף דעם טראן, אבער נאך 11 יאר האט ער מורד געווען און נבוכדנצר האט חרב געמאכט דעם בית המקדש אין יאר ג'של"ח. ווערנט די יארן האבן די ארכעאלאגן אנטפלעקט עטלעכע פייל-שפיצן פון די בבליים.
תקופה פון בית שני[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטל אלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים איז אריבער אונטער דער הערשאפט פון די אומאיאדן ביז 750. דערנאך איז די הערשאפט אריבער צום אבאסישן כאליפאט ביז 969, ווען ירושלים איז אריבער צו דער פאטימישער דינאסטיע. דער מיטל מזרח, כולל ארץ ישראל, איז דעמאלסט אריין אין א נישט סטאבילער תקופה בי די סעלזשוקן האבן איינגענומען ירושלים אין 1071 אויף א קורצער תקופה.
מאדערנע תקופה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1860 האט מען אנגעהויבן בויען נייע געגנטן אינדרויסן פון די מויערן פון ירושלים. דער ערשטער געגנט איז געווען משכנות שאננים, די קאלאניע וואס משה מאנטיפיארי האט אויפגעשטעלט. מען האט באזעצט דעם געגנט אין 1866. א פאר יאר שפעטער אין 1868 האט הרב דוד בן שמעון פון מאראקא געבויט "מחנה ישראל", א געגנט פון קליינע הייזער מיט א שול "צוף דבש". אין 1869 האט ר' יוסף ריוולין אויפגעשטעלט נחלת שבעה. נאכהער האט דער עושר ר' דוד ריס מנדב געווען געלט צוצובויען צען הייזער מיטן נאמען "בית דוד" לעבן נחלת שבעה.
מרחשון תרל"ד (1873) האט ר' יוסף ריוולין געמאכט אן אסיפה דריי טעג אדורכצושמועסן אויפשטעלן נאך א געגנט ארויס פון די מויערן. רב מאיר אויערבאך אב"ד קאליש, און ראב"ד פונעם אשכנזישן בית דין אין ירושלים האט געגעבן א גרויסער סומע געלט פאר דעם צוועק, און האט אויך געקויפט פינף הייזער פאר זיינע יורשים, בתנאי אז טאמער איינער פארלאזט ארץ ישראל פארלירט ער זיין חלק אין דער ירושה.
אין אנהייב פון די 1970ער יארן האט מען אויפגעשטעלט די ישראל פאליציי הויפטקווארטיר אין קריית הממשלה אין מזרח טייל פון דער שטאט. אין אנהייב פון די 1980ער יארן האט מען אויפגעשטעלט דעם בנין פון דער באנק פון ישראל און אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעשטעלט לעבן דער באנק דעם הויכגעריכט אין דער קריית הממשלה אין מערב טייל פון דער שטאט..
וועלט אנערקענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש וואס אין מדינת ישראל איז ירושלים אנערקענט אלס די הויפטשטאט איז אבער ירושלים נישט אנערקענט אלס הויפטשטאט פון מדינת ישראל פון קיין שום אנדערע לאנד אין דער וועלט.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים געפינט זיך אויפן דרום עק פון א פלאטא אין די הרי יהודה, וואס נעמען איין הר הזיתים (צו מזרח) און הר הצופים (צו צפון-מזרח). די אלטשטאט איז הויך אומגעפער 760 מעטער. גאנץ ירושלים איז ארומגענומען מיט טאלן און טייכבעטן (וואדיס). די קדרון און גיא בן הנם טאלן קומען צוזאמען א ביסל דרום פון דער אלטשטאט ירושלים. אין דער צייטן פון דעם תנ"ך איז ירושלים געווען ארומגענומען מיט וועלדער פון מאנדלביימער, איילבירט ביימער און סאסנעס.
(מנחת)
מרכז
(מזרח ומערב)
מאפע פון ירושלים מיט די געגנטן. קליקט אויף א געגנט צו זען דעם ארטיקל.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עפנטלעכע טראנספארט אין ירושלים איז געגרינדעט בעיקר אויף צענדליקע שטעטלעכע אויטאבוס רוטעס, עטלעכע 45% פון די איינוואוינער אין ירושלים ניצן די שטעטלעכע אויטאבוסן צו פארן אין דער ארבעט און ארויס פון דער שטאט.
אויטאבוסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון די 1930ער יארן זענען די יידישע אויטאבוסן אין ירושלים געווען געפירט דורך דער "המקשר" געזעלשאפט, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה. היינט פירט אגד די אויטאבוס דינסט אין ירושלים. פון דער ירושלים צענטראלע אויטאבוס סטאנציע קען מען אנקומען צו רוב פלעצער אין לאנד. אגד און דן, און נאך פארשידענע געזעלשאפטן, פירן טויזנטער פאסאזשירן, פון און צו ירושלים.
אין מזרח ירושלים געפונט זיך א צענטראלע אויטאבוס סטאנציע, וואו אראבישע אויטאבוסן און טענדערן, פירן כמעט איבערן גאנצן מערב ברעג.
דעם 29סטן יוני 2010 גייט מען מאכן אסאך ענדערונגען אין די אויטאבוס רוטעס אין ירושלים.[2]
באנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
און ירושלים געפונט זיך די מלחה באן סטאנציע, און די תנכישע זאא באן סטאנציע. די באן רייזע קיין תל אביב געדויערט אומגעפער א שעה און פופציג מינוט, וועגן דעם איז די באן נישט אנגענעם פאר פאסאזשירן.
ישראל באנען בויט דעריבער א נייע באן סטאנציע, קעגן איבער דער אויטאבוס סטאנציע אויף יפו גאס, וואס וועט פארקורצן דעם וועג פון ירושלים קיין תל אביב, צו א האלבע שעה.
זייט 19טן אויגוסט 2011 פארט דער טראמוויי אויף דער רויטער ליניע.
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די אלטע הויפטגאסן אין ירושלים איז די יפו גאס. היינט זענען די הויפטגאסן שאסיי 60, וואס אין ירושלים ווערט "גערופן שאסיי 1", און דער בעגין שאסיי.
שאסיי נומער 60 פארט אויף צפון קיין ראמאללא, שכם. און אויף דרום, דורך תלפיות געגנט, ביזן דורכגאנג צו בית לחם. שאסיי נומער 60 ווערט גערופן דארט דער "טונעלן שאסיי" וואס טראגט קיין חברון, און באר שבע.
דער שאסיי פון ירושלים תל אביב, פירט אריין אין גבעת שאול און רוממה געגנט, שאסיי 1 (ישראל), ירושלים האט ארויסגעבויט א שאסיי וואס פירט צום צפון טייל ביז פראנצויזישן בערגל, וואס פון דארט קען מען פארן גלייך קיין מעלה אדומים, אזוי אז מען מוז נישט אריבער פארן די שטאט.
אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעבויט אין ירושלים דעם בעגין שאסיי, וואס לינדערט די שווערע פארקער אויף לאקאלע גאסן, עס פאנגט זיך אן אין מלחה געגנט, פארט אריבער די געגנטער אויף דער מערב זייט פון שטאט, וואו זי קומט אן קיין עטרות קאמערציאלע געגנט, און דארט ווערט דער שאסיי פארבינדן צו שאסיי 443, דער מודיעין שאסיי.
גאלדא מאיר שאסיי, איז א טייל פון שמואל הנביא גאס, קומט אן קיין רמות, און קיין גבעת זאב.
חינוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים פועלן אסאך חדרים, ישיבות און מיידלעך סעמינארן. צווישן די ישיבה-גדולה'ס זענען: די מירער ישיבה (די גרעסטע ישיבה אין דער וועלט), חברון ישיבה, קול תורה, שפת אמת, מרכז הרב און בריסק.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שולעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ירושלים האט שטאטישע שולעס וואס ווערן געפירט לויט דעם בילדונג מיניסטעריום אין מדינת ישראל, ווי אויךחרדישע חדרים און מיידל שולעס, און אויך אראבישע שולעס.
- יידישע שולעס
אין ירושלים ריכטיק פאר 2010, 61% פון די תלמידים אין כיתה א' זענען חרדים. די געביידעס פון סעקולערע שולעס און קידערגארטנס וואס זענען מער נישט געניצט זענען ווידערגעבויט און געניצט היינט פאר חרדישע מוסדות.
- אראבישע שולעס
די אראבישע בילדונג אין ירושלים גייט אן אין מזרח פון דער שטאט און שליסט איין סיי שטאטישע שולעס סיי פריוואטע.
אקאדעמישע אנשטאלטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך אינסטיטוציעס פאר העכערער בילדונג, צווישן זיי די בצלאל הויכשולע פאר קונסטן, ירושלים הויכשולע פאר טעכנאלאגיע, די אקאדעמיע פאר מוזיק און טאנץ.
אויך אין ירושלים איז דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, וואס ווערט גערעכנט צווישן די 100 פירנדיקע אוניווערסיטעטן אין דער וועלט אין פארשונג, צוזאמען מיט דער אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך. דער אוניווערסיטעט האט דריי קאמפוסן אין דער שטאט: הר הצופים, עדמונד י' ספרא גבעת רם און עין כרם.
ירושלים דינט אויך אלס פלאץ פון אסאך פארשונג אנשטאלטן ווי די ישראלישע אקאדעמיע פון וויסנשאפטן, אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך, ישראלישער אינסטיטוט פאר דעמאקראטיע, וואן ליר אינסטיטוט און שלום הארטמאן אינסטיטוט.
טוריזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2009 האט מען איינגעשריבן אין די האטעלן אין ישראל 8.1 מיליאן איבערנעכטיקן פון טוריסטן, צווישן זיי 2.6 מיליאן אין ירושלים, קעגן 1.9 מיליאן אין תל אביב. אויך די צאל נאכטלעגערס פון ישראלישער אין יענעם יאר איז געווען העכער אין ירושלים ווי אין תל אביב - 639 טויזנט קעגן 435 טויזנט.[3] די צאל האטעל צימערן אין ירושלים איז מער ווי 10,000 צימערן, און דער פלאן פון דער שטאטראט איז צו העכערן די צאל צימערן נאך 8,000 ביז 2020.
אין 2010 איז ירושלים גראדירט געווארן ערשטער פלאץ אין דער ליסטע פון "בעסטע שטעט פאר שפאצירן און פארוויילן" פונעם מאגאזין "Travel + Leisure", אין דער קאטעגאריע "אפריקע און מיטל מזרח".[4] יענעם יאר איז ירושלים געווארן גראדירט דורכן TripAdvisor וועבזייטל אין זיבעטן ארט אין דער ליסטע פון בעסטע שטעט אין דער וועלט אין דער "קולטור און באזוכן טוריסטישע ערטער" קאטעגאריע.[5] אזוי אויך איז די שטאט אויסגעקליבן געווארן צו זיין די הויפטשטאט פון אראבישער קולטור פאר 2009.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוזייען און נאציאנאלע אנשטאלטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ירושלים געפינען זיך די מערהייט פון די צענטראלע קולטורעלע אנשטאלטן אין ישראל, למשל דער ישראל מוזיי, איינער פון די פירנדע מוזייען פאר קונסט אין דער וועלט, וואס נעמט איין דעם היכל הספר וואו ס'איז געשפייכלערט דעם עלצטן תנ"ך אין דער וועלט.
וועטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זומער איז ווארעם און טרוקן, אין ווינטער איז קאלט און עס רעגנט; אמאל שנייט אויך,בפרט אין די הויכע געגנטן.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ניו יאָרק, פאראייניגטע שטאטן - 1993
- פראג, טשעכיי
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
בית ראש הממשלה - בית אגיון
-
-
-
-
-
-
דער בית מדרש פון בעלזא אין ירושלים
-
-
-
-
-
קינג דעיוויד האטעל - עס איז דער באַאַמטער אַקקאָממאָדאַטיאָן פֿאַר געסט פון די רעגירונג פון ישראל
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 באפעלקערונג פון ישראל לויט יישובים, 2011, צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק
- ↑ ענדערונגען אין בוס רוטעס אין ירושלים
- ↑ "התיירות לישראל 2009 - דו"ח סטטיסטי" פונעם טוריזם ביורא
- ↑ World's Best Awards 2010 - Africa and the Middle East. דערגרייכט דעם 2010-07-11.
- ↑ Jerusalem ranked among the best cities in the world. דערגרייכט דעם 2010-10-10.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא
קאארדינאטן: 31°47′0″N 35°13′0″E / 31.78333, 35.21667


text:
מערידיאן
א מערידיאַן איז אן אויסגעטראכטע ליניע פון געאגראפישער לענג אויפן אויבערפלאך פון דער ערד פונעם צפון פאלוס צום דרום פאלוס. זייט 1884 מעסט מען מערידיאנען פונעם הויפט מערידיאן וואס גייט אדורך גריניטש אין לאנדאן, ענגלאנד.
א מערידיאן איז א האלבער גרויסער קרייז. יעדער פונקט אויף א געוויסן מערידיאן האט די זעלבע לענג. א מערידיאן איז פערפענדיקולאר צו יעדער גארטל ליניע.
מען מעסט די לענג פון א מערידיאן אין גראד. דער הויפט מערידיאן איז 0º. דער טייל פון דער ערד מזרח פונעם הויפט מערידיאן ביז 180º ווערט גערופן דער מזרח האלבקיילעך, און דער טייל מערב פונעם הויפט מערידיאן ווערט גערופן דער מערב האלבקיילעך. אין דעם מזרח האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א פאזיטיווער צאל אדער מיטן סימבאל E, און אין דעם מערב האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א נעגאטיווער צאל אדער מיטן סימבאל W. למשל, ירושלים איז אויפן מערידיאן 35º+ אדער 35ºE; ניו יארק סיטי איז אויפן מערידיאן 74º- אדער 74ºW.
די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע גייט נאנט צום 180º מערידיאן.


text:
קלאסישע פעריאדע (מוזיק)
קלאסישע פעריאדע מוזיק איז צו באצייכענען דעם סטיל אין קלאסישע מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.
די קלאסישע פעריאדע מוזיק האט איבערענומען פון די בעראוק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענע תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.


text:
יידישע אויסלייגן
יידישע אויסלייגן זיינען אָרטאָגראַפישע סיסטעמען, וואָס ווערן באַניצט צו שרייבן די יידישע שפּראַך. ס'רוב פון זיי פאַרווענדן יידישן אלף-בית.
אָרטאָגראַפישע פיל-מיניקייט איז זייער כאַראַקטעריסטיש פאַר יידיש, אַזוי ווי אויך פאַר אַנדערע יידישע לשונות, אַריינגערעכנט העברעאיש, וואָס איז כנגד שטאַרקער נטיה צו סטאַבילקייט אין אייראָפּעאישע שפּראַכן. די געשיכטע פון יידישן כתב איז עלטער פון דער שפּראַך גופא, באשר די פּרינציפּן פון כמעט אַלע אויסלייג-סיסטעמען האָבן מקורות אין לשון קודש.
אנדערש ווי העברעיש, זענען די אותיות אין יידיש צעטיילט אין קאנסאנאנטן און וואקאלן.
די קאנסאנאנטן זענען: א, ב, ג, ד, ה, וו, ז, ח, ט, י, כ (ך), ל, מ (ם), נ (ן), ס, פּ, פֿ (ף), צ (ץ), ק, ר, ש; אויך פאר ווערטער פון העברעיש אדער אראמיש: בֿ, כּ, שׂ, תּ, ת
די וואקאלן זענען: אַ, אָ, וּ, וי, יִ, יי, ײַ, ע
ווערטער וואס זענען לשון קודש (העברעיש און אראמיש) לייגט מען אויס אזוי ווי די קוואל שפראך. אנדערע ווערטער לייגט מען אויס אויפן אייראפעישן סיסטעם, מיט די וואקאלן א, ו, וי, י, יי, ע.
אינהאַלט
געשיכטע פון יידישן אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאָדערנע אָרטאָגראַפיעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאָגס איז די פאַרשיידנקייט פון דער יידישער אָרטאָגראַפיע ווייט ניט קלענער ווי אין די בלי-יאָרן פון דער ליטעראַטור אויף יידיש. די סיסטעם, וואָס האָט פאָרמעל אַן "אָפיציעלן" מעמד אין דער אַקאַדעמישער סביבה און וואָס האָט אויך ברייטן באַנוץ אין אַ סך וועלטלעכע אויסגאַבן, איז די ייוואָ-אָרטאָגראַפיע, ד.ה. די כללים, וואָס זיינען אויספאָרמולירט געוואָרן דורכן יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט. דער ייוואָ נוסח האָט זיך עטלעכע מאָל געענדערט, און דעם אויסקריסטאַליזירטן סוף-רעזולטאַט באַטראַכטן אַ סך, אויב ניט ס'רוב, יידישע לייענער אויסן אַקאַדעמישע קרייזן און אויך אַ געוויסע צאָל פאָרשער, אַז ער איז צו ווייט פון טראַדיציאָנעלע אָרטאָגראַפישע סיסטעמען.
אַן אַנדער שיטה, וואָס איז אויך קאָדיפיצירט געוואָרן, איז רעפּרעזענטירט געוואָרן אין "כלל תקנות פון יידישן אויסלייג", פּובליקירט ווי אַ בשותפותדיק ווערק פון אַ ריי אוניווערסיטעטן. די כוונה פון דער אויסגאַבע איז געווען צו פאָרמולירן דעם כוללדיקן "סטאַנדאַרט" און זיין נאַטירלעכע פאַרשיידנקייט, וואָס מען טרעפט (אָדער האָט געטראָפן) אין פאַרשידענע ביכער און זשורנאַלן, וואָס זיינען ניט פאַרבונדן מיט דער טעטיקייט פון ייוואָ. געוויסע וואַריאַציע ווערט צוגעלאָזן, אָבער דעם דייטשמערישן אָרטאָגראַפישן סטיל וואַרפן די מחברים פון "כלל תקנות" אַוועק.
די אָרטאָגראַפיע, וואָס מען נוצט אין חסידישע פּובליקאַציעס, האָט קיינע תקנות ניט. קיין גרויסע איינאַרטיקייט כאַראַקטעריזירט זי אויך ניט, אָבער באַשטימטע סימנים זיינען אין דעם אויסלייג פאַרשפּרייט, ווי למשל, כתב אָן ניקוד, מער אָדער ווייניקער אָפטער נוסח צו שרייבן מיט שטומע ע און ה אין עטלעכע ווערטער און אַנדערע צייכנס פונעם דייטשמערישן סטיל, קאָנסעקווענט שרייבן אי- פאַר יי- אָנהייב וואָרט און אַנדערע.
אַ באַזונדערע סיסטעם איז אַנטוויקלט געוואָרן אין סאָוועטן פאַרבאַנד: דער אַזוי גערופענער סאָוועטישער אויסלייג. די הויפּטטענדענץ אין דער שיטה איז געווען די פאָנעטישקייט פונעם כתב: פון וואַנעט ניט איז אַ וואָרט געקומען, מוז מען דאָס וואָרט שרייבן פאָנעטיש. אַ צאָל מאָרפאָלאָגישע כללים האָבן אָבער פאָרט חל געווען. אין אַ פולער פאָרם פון דער סאָוועטישער סיסטעם האָט מען אָפּגעוואָרפן אויך די סוף-אותיות. היינט איז דער מעמד פונעם סאָוועטישן אויסלייג שוואַך, הגם מען איז נאָך ממשיך צו פאָלגן די טראַדיציע אין דער צייטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן".
פאַרשיידענע פּרינציפּן פון יידישן אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאַרשיידנקייט פון יידישע אויסלייגן איז בכלל פאַרבונדן מיטן איבערוואָג פון דעם אָדער יענעם פּרינציפּ, וואָס מען שטעלט אַרויס אויבנאָן. קיינע פון די היינטיקע אָדער פריערדיקע אָרטאָגראַפיעס פאָלגן אָבער ניט אויס בלויז איין עיקר.
לויט דעם היסטאָרישן פּרינציפּ האַלט מען, אַז מען מוז שרייבן אַזוי, ווי מען שרייבט אין מקור-שפּראַכן. ד.ה., בדרך כלל שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון קודש (און יידישן אַראַמיש). אַנאַלאָגיש, אין געוויסע אויסלייגן איז עס אָנגענומען צו שרייבן ווערטער פון גערמאַנישן אָפּשטאַם אימיטירנדיק די דייטשישע אָרטאָגראַפיע, לויטן אַזוי גערופענעם דייטשמערישן סטיל פון אָרטאָגראַפיע.
אין אַ באַשטימטן זין להיפּוך צום היסטאָרישן פּרינציפּ איז אַ פאָנעטישער: אַזוי ווי מען רעדט, אַזוי מען שרייבט. אַ וויכטיקע מאָדיפיקאַציע דערצו איז דער מאָרפאָלאָגישער פּרינציפּ, וואָס טענהט אַז צו דערמעגלעכן דעם באַנעם פונעם כתב איז דאָס בעסער ניט צו ברעכן די טיילן פון ווערטער, אַפילו ווען זיי ווערן אַרויסגערעדט ניט אַזוי ווי מען זיי שרייבט.
ניקוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַ באַזונדערע שאלה איז דער באַנוץ פון פּינטעלעך און שטריכעלעך, ד.ה. פון ספּעציעלע דיאַקריטישע סימנים.
פאַר די בגדכפ"ת קאָנסאָנאַנט אותיות, וואָס האָבן געהאַט צוויי מינים פון דער אַרויסרייד (דהיינו: פריקאַטיוו און פּלאָזיוו), האָבן די טבריהר מדקדקים אַנטוויקלט אַן אופן אונטערצושיידן די צוויי אויסשפּראַכן: רפֿה און דגש קל. אָט די צוויי סימנים פאַר די אותיות, וואָס זיינען ממשיך צו קלינגען צווייערליי, האָט יידיש געירשנט און ביידע – דגש און רפה – קען מען טרעפן אין היינטיקע אויסלייגן: עטלעכע שיטות ניצן (אָדער האָבן באַניצט) כמעט די פולע סיסטעם, בשעת אַנדערע קומען אויס אָן זיי אָדער פלעגן באַצייכענען בלויז איין דגש פאַרן פּא. דאָס זעלבע איז אויך אמת פאַרן פּינטל פונעם אות שׂין, וואָס געפינט זיך בלויז אין ווערטער פון לשון-קודשדיקן אָפּשטאַם.
אַנדערע סימנים זיינען די נקודות פאַר וואָקאַל קלאַנגען. שרייבנדיק יידיש ניצט מען בדרך כלל בלויז פּתח און קמץ אונטער אלף, אָבער לויט איינע תקנות זיינען זיי ניט אָבליגאַטאָריש און לויט אַנדערע מוז מען באַצייכענען ניט נאָר די ביידע, נאָר אויך ײַ פאַרן פּתח-צוויי-יודן. אַנדערע נקודות טרעפט מען זעלטן, הגם חיריק און מלופּם זאָל מען ניצן אין באַשטימטע סביבות לויט די כללים פון ייוו"אָ. אין עטלעכע פריערדיקע אויסגאַבן פלעגט מען ניצן דעם פולן ניקוד, אימיטירנדיק תנ"כישן סטיל.
ראָמאַניזאַציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היימיש יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היימישע יידיש איז דער וועג וויאזוי א סך יידיש-רעדערס, וואס באניצן זיך מיט יידיש אלס זייער ערשטע און מוטער שפראך,ריידן היינט צוטאגס.
ס'רוב שרייבערס פון יידיש, כולל אלע היימישע יידיש שרייבערס, ניצן זיך נאר מיט לשון-קודשדיקע אותיות (א"ב).
אויך איז דאס מער באנוצט ביי די פרומע חרדים קעגן די פרייערע, וואס נוצן דאס כלל-יידיש.
פארשיידענע סארטן היימיש יידיש:
דאס הייסט,אז עס האט נישט קיין אייזערנע כללים דערווייל אנטוויקלט, וואס יעדער קרייז האלט זיך ביי דעם, און עס איז דעריבער זייער נישט פראפעסיאנעל אן קיינע אמתדיקע אראויפגעשטעלטע יסודות.
ייוו"א יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס מ'רופט ייווא אידיש איז דער יידישער דיאלעקט, וואס איז פארמולירט געווארן דורך די ייוו"א אינסטעטוט און ווערט גענוצט בעיקר דורך די יידישיסטן, ס'רוב ערשטע מוטער שפראך יידיש ריידערס ווייסן נישט, וויאזוי מען באניצט דאס.
נישט אלץ אין דער כלל-שפראך איז טראדיציאנעל. זייער א סך ווערטער זענען מאדערן אייגן געמאכט דורך רעוויזיאניסטן און געלערענטע לייט, אבער וויבאלד זיי האבן דאס דורכגעטאן אלס כלל-שפראך,איז דאס מער פראפעסיאנעל, ווי דאס היימיש-געמאכטע יידיש. ווי למשל שלום עליכם פלעגט שרייבן נישט יידיש נאר יודיש א.א.וו.[1]
אפילו דער פארווערטס האט זיך אין משך פון א סך יארן נישט באנוצט מיט דער כלל-שפראך. בלויז ווען די אלטע יידישיסטן זענען געשטארבן,האט מען דאס געמאכט א כלל,אז די שרייבערס,וואס ריידן נישט יידיש דארטן אין טאג-טעגלעכן באנוץ,זאלן זיך האלטן צו דער געשריבענער כלל-שפראך.[2]
עס ווערט געלערענט אין א סך קאלעדזשעס פון פראפעסארן, וואס לערנען דאס מיט סטודענטן.
שרייבן און אויסלייג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמתן שרייבן און אויסלייג פון א שפראך האט נישט צו דיאלעקט. פארקערט, שלמה בירנבוים שטעלט אוועק א כלל, אז מען זאל שרייבן אויף אן אינטער-דיאלעקטישן אופן, אזוי קען יעדער איינער ליינען לויט זיין דיאלעקט.
בדרך כלל, באניצן זיך דאס נישט קיין פרומע חרדישע יידן צו שרייבן, נאר די יידישיסטן. אבער ריידן טוען יא אזוי אלע רוסיש-אפשטאמיקע. וו.צ.ב.ש. דער אלגעמיינער זשורנאל האט אן ענלעכע הברה אבער נישט די שרייבן סטיל פון די אלע נקודות און וואקאלן ווי זיי.[3]
עס איז בעיקר דער וועג פון שרייבן, וואס איז אנדערש פון סתם היימיש יידיש ווייל עס לייגט א דגוש אויף די נקודות און די וואקאלן, אזוי ווי די פראנצויזישע שפראך מיט נקודות קעגן ענגליש, וואס האט נישט קיין נקודות.
פון אירע הויפט-אויספארעמער איז געווען מרדכי שעכטער, אוריאל וויינרייך און זיין פאטער מאקס וויינרייך, אבער זייער א סך יידישיסטן זענען געווען דערקעגן פון אנפאנג אן און האבן זיך קיינמאל נישט צוגעשטעטלט דערצו, די סאמע באקאנטע זענען חיים גראדע, יודל מארק און הירשע דוד כ"ץ אבער נאך.
אנדערש ווי היימיש יידיש שרייבן א סך כלל-יידיש שרייבער אויף לאטיינישע אותיות אנשטאט בלויז לשון קודשדיקע אותיות.[4]
די שרייבונג אָמגענומען ביי חסידים אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אונטערשײדן צווישן אויסלייגן, וואָס מען נוצט ראשית כל אין וועלטלעכע קרייזן צו ווי די חסידישע יידן שרייבן אין אמעריקע, זענען בעיקר איבער נקודות און וואקאל אותיות:
רעכטס זענען די שרייבונגען לויטן כלל-אויסלייג (רעפּרעזענטירט דורכן ייוואָ סטאנדארט) און לינקס איז די "היימיש אידיש" שרייבונג.
ליטוואקעס זאגן ניט און זיינען,און פוילישע יידן זאגן נישט און זענען.
לעצטנס שרייבט "דער בלאט" מיט א סך נקודות.
פאמיליע נעמען אין די אויסלענדישע חסידישע געמיינדעס, ווערן געשריבן בד"כ לויטן פארצייטישן אויסלייג, וו.צ.ב.ש. פריעדמאן, ראטה, און רויזענבערג.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ זעט הירשע דוד קאצנס ארטיקל אין דער אלגעמיינער זשורנאל איבער דעם [1].
- ↑ אן ארטיקל אין פארווערטס גופא פון מרדכי שעכטערס א פלימעניק איציק גאטעסמאן, דעם היינטיקן אסיסטענט-רעדאקטער, דערציילט, וואסערע מלחמות זיין פעטער האט געפירט יארן לאנג קעגן דעם לאנגיאריקן רעדאקטער, מען זאל דאס אדאפטירן די כלל-יידיש [2].
- ↑ זעט ארטיקל אידישיסטן.
- ↑ יוגנט-רוף און ייוו"א וועב-זייטן זענען אלע אויף לאטייניש בעיקר.
ליטעראַטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Birnbaum SA (1979) Soviet Yiddish. Soviet Jewish Affairs 9: 29-41
- ה-ד קאַץ (1993) תקני תקנות. פראַגן פון יידישער סטיליסטיק. אָקספאָרדער יידיש, אָקספאָרד, 348 זז.
- Krogh S (2013) The foundations of written Yiddish among Haredi Satmar Jews. In: Aptroot M, Hansen B (eds) Yiddish Language Structures: 63-103
- (1992) כלל-תקנות פון יידישן אויסלייג. אָקספאָרדער יידיש, אָקספאָרד, 55 זז.
- (1947) תּקנות פֿון ייִדישן אויסלייג, דריטע אויפלאַגע. יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט, שטוטגאַרט, 34 זז.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אליעזר ניבאָרסקיס לעקציע די אַנטוויקלונג פון דער יידישער אָרטאָגראַפיע אויף youtube
- כלל-תקנות פון יידישן אויסלייג אין וויקיביבליאָטעק
- יידישער אלף-בית לויט ייוואָ שרייבונג
- דער נוסח פון אלגעמיינעם זשורנאל.


text:
ראמאדאן
דער ראמאדאן (אראביש: رمضان) איז דער ניינטער מאנאט פון דעם איסלאמישן קאלענדאר.
אין דעם מאנאט פירן זיך די מוסולמענער, מענער און ווייבער פון 13 יאר אלט, צו פאסטן יעדן טאג פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים, ווייל לויט זיי איז אין דעם מאנאט געשריבן געווארן דער הייליקער קוראן דורך מלאך גבריאל צו מוכאמאד, וואס דערפאר האט מוכאמאד נישט געגעסן און נישט געטרונקען משך דעם גאנצן מאנאט.
אין דעם חודש פירן זיך די מוסולמענער צו פייערן און פראווען סעודות יעדע נאכט, און צו עסן טייטלען, לזכר דעם וואס מוכאמאד האט דאן אויך געגעסן טייטלען.
איינער וואס צוליב-וואס האט נישט געקענט פאסטן אין די טעג, דארף ער משלים זיין דעם תענית און פאסטן אין א אנדער צייט.
אזוי ווי דער איסלאמישער קאלענדאר באשטייט צוועלף מאנאטן לויט דער לבנה, איז דאס איסלאמישע יאר קורצער פונעם זון יאר מיט 11 טעג, און דער מאנאט ראמאדאן רוקט זיך צוריק מיט 11 טעג יעדע יאר.


text:
רשימה:לענדער אין אייראפע
לענדער אין אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד איז א ליסטע פון סוווערענע לענדער אין אייראפע:
1 אזערביידזשאן און גרוזיע געפינען זיך אויפן גרענעץ פון אייראפע און אזיע.
2 ארמעניע און קיפראס ליגן אין אזיע, אבער מען רעכנט זיין אין אייראפע צוליב זייער קולטור און היסטאריע.
3 דער אייראפעישער שטח פון טערקיי געפינט זיך מערב און צפון פון די באספארוס און דארדאנעלן דורכגאסן און זענען נאר 3% פון איר גאנצן שטח.
4 דער אייראפעישער שטח פון קאזאקסטאן געפינט זיך מערב פונעם אוראל טייך.
5 דער אייראפעישער שטח פון רוסלאנד געפינט זיך מערב פון די אוראל בערג און צפון פון די קאווקאז בערג.


text:
יאזעף היידן
פראנץ יאזעף היידן (דייטשיש: Franz Joseph Haydn; 31סטן מערץ 1732 - 31סטן מיי 1809) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר, פון די פיאנערן און שעפער פון דער קלאסישע פעריאדע מוזיק. ער איז געווען דער הויף מוזיקער פון דער עסטערהאזי פאמיליע.
ער איז געווען א גוטער פריינד פון וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט און א לערער פון לודוויג וואן בעטהאוון.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היידן איז געבוירן געווארן אין א דארף אין עסטרייך לעבן דעם גרענעץ מיט אונגארן אין 1732. גאנץ יונג האט ער געלערנט שפילן דעם הארפסיקארד און דעם פידל.
ער האט געשריבן אריבער 100 סימפאניעס, פון וועלכן די עס צייכנען זיך אויס זיינע פאריז סימפאניעס, און די לאנדאן סימפאניעס, וועלכע לויפן פון 88 ביז 104, מיט אזעלכע נעמען ווי "די קלאק, די דראמראלל, און נאך.
ער האט שטודירט מיט דעם וואונדערקינד מאצארט, און אים געגעבן לעקציעס איבער קלאסישע מוזיק וואס ער האט מקבל געווען פון די גרויסע באראק קאמפאזיטארן.
היידן ווערט אפט באטראכט אלס דער פאטער פון סימפאניע, צוליב זיין גרויסן איינפלוס וואס ער האט געהאט אין אלע סימפאניעס וואס מאצארט, שובערט און בעטהאווען האבן קאמפאזירט.
בסוף ימיו האט היידן געוואוינט א שטיק צייט אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געשריבן 12 סימפאניעס. ער האט געקלערט אפילו זיך באזעצן אין ענגלאנד, אזוי ווי הענדל א הונדערט יאר פריער, אבער ענדלעך האט ער זיך געצויגן קיין ווין, וואו ער איז געשטארבן אין 1809.


text:
ניו דיל
ניו דיל (דאס ווארט שטאמט פון ענגליש וואס מיינט די נייע ארדענונג) איז א קורצע אויסדרוק אויף דער נייער עקאנאמישער פאליסי וואס דער 32סטער USA פרעזידענט, דער דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט, האט איינגעפירט באלד נאכן ווערן פרעזידענט אין יאר ה'תרצ"ג א פּאָר יאר נאך די וועלט ווירטשאפט קריזיס (ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן). דער געדאנק פון די נייע ארדענונג איז געווען צו אָפזאגן די אלטע עקאנאמישע מעטאד פון קאפיטאליזם, און לאזן די רעגירונג זיך אריינמישן אין די בירגערס פערזענליכע ווירטשאפט.
די ערשטע ארדענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע ארדענונג האט זיך געצויגן אנדערטהאלבן יאר.
די צווייטע ארדענונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע ארדענונג האט זיך געצויגן דריי יאר.


text:
קוקורוזע
קוקורוזע אדער טערקישע ווייץ (Zea mays L. פון שפאניש: maíz) באוואוסט אין אמעריקע און קאנאדע מיטן נאמען "קארן", איז א מין תבואה וואס מען וואקסט אין די אמעריקאנער לענדער שוין פון פאר-היסטארישע צייטן. די בלעטערישע זאנג אנטהאלט זאמען וואס מען רופט קערנדלעך. כאטש קוקורוזע איז א מין תבואה, מען איז געוואוינט צו קאכן די קערנדלעך ווי א גרינס. די מאיא פעלקער פלעגן ווייקן און קאכן די קערנדלעך אין קאלכוואסער. צווישן 1700 און 1250 פאר דער ציווילער רעכענונג האט די גערעטעניש זיך פארשפרייט איבער די אמעריקעס. נאכדעם וואס די אייראפעישע האבן קאלאניזירט די אמעריקעס סוף דעם 15טן יארהונדערט און אנהייב דעם 16טן יארהונדערט, האבן אויספארשער און סוחרים געטראגן קוקורוזע צוריק אין אייראפע. אזוי ווי קוקוריזע וואקסט אין פארשידענע קלימאטן האט זי פארשפרייט אריבער דער וועלט. אין די פאראייניגטע שטאטן בערך 37% פון די פעלדער וואקסן קוקורוזע.
קוקורוזע קען וואקסן ביז 12 מעטער, אבער די קוקורוזע וואס מען פלאנצט אויף מסחר וואקסט ביז 2.5 מעטער.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאָרן, קערן, קוקורוזע, פּאַפּשוי, פארווערטס, דעם 27סטן יאנואר 2012


text:
יאהאנעס קעפלער
יאהאַנעס קעפלער (דייטשיש: Johannes Kepler; 27סטן דעצעמבער, 1571 – 15טן נאוועמבער, 1630) איז געווען א דייטשער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און אסטראלאג. ער איז געווען טעטיק אין דער וויסנשאפטלעכער רעוואלוציע פון דעם 17טן יארהונדערט, און ער איז שטארק באקאנט פאר די געזעצן פון פלאנעטארישער באוועגונג, אויף זיין נאמען. קעפלערס פארשונגען זענען געווען א פונדאציע פון אייזיק ניוטאנס טעאריע פון אוניווערסאלער גראוויטאציע.
קעפלער האט אנגעהויבן זיין קאריערע א לערער פון מאטעמאטיק אין א שולע אין גראץ, עסטרייך. שפעטער איז ער געווארן א העלפער צום אסטראנאם טיכא בראהע, און ענדלעך איז ער געווארן דער אימפערישער מאטעמאטיקער צו די קיסרים רודאלף דער צווייטער, מאטיאס, קייסער פון דער הייליקער רוימישער אימפעריע און פערדינאנד דער צווייטער.
ער האט אויך געארבעט אין דעם פעלד פון אפטיק.


text:
זשעטל
זשעטל (בעלארוסיש: ДзяTлaBa, רוסיש: ДяTлoBo, פויליש: Zdzięcioł, ליטוויש: Zietela) איז א שטעטל אין היינטיגן בעלארוס, 165 ק"מ דרום-מזרח פון הוראדנא.
אין יאר 1995 איז איר באפעלקערונג געווען 8,900. די שטאט האט א באן סטאנציע, צווישן באראנאוויטש און לידא.
געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זשעטל ווערט דערמאנט צונערשט אין דאקומענטן פון יאר 1498, אז מ'האט געגעבן דאס שטעטל צום פירשט קאנסטאנטין אסטראגסקי, וואס האט געבויט דארטן א הילצערנעם שלאס. אין 17טן יאר הונדערט איז דער פריץ געווען לעוו סאפיעהא. ער האט געהייסן בויען א קאטוילישע קירכע אינעם רינעק, וואס שטייט נאך אלץ. אין אנהייב 1708 במשך דער גרויסער צפונדיקער מלחמה האט דער קיסר פעטער דער ערשטער באזוכט זשעטל און פארזוימט דארטן א וואך צייט.
ביז צום צווייטן וועלט קריג איז די באפעלקערונג געווען אין מייסטענס יידן. אין 1942 איז פארגעקומען א גרויסע רציחה אין זשעטלער קאצעט, ווען עטאנישע פאליציי האבן אויסגעהרגעט 1500 יידן אן רחמנות.
פערזענלעכקייטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער דובנער מגיד (1741-1804)
- הר"ר ישראל מאיר הכהן קאגאן, דער חפץ חיים
- הר"ר ברוך סאראצקין


text:
פארלאמענט
צו מיינט איר װיקיפּעדיע:פארלאמענט?
פארלאמענט איז דאס הויז וואו עס זיצן די פארלאמענטע מיטגלידער כדי צו באוואכן די אקציעס פונעם רעגירונג, און אויב זיי ווילן, קענען זיי אומווארפן די רעגירונג און פאדערן נייע וואלן. אבער געווענטלעך איז דא א קאאליציע וואס וויל נישט אומווארפן די רעגירונג.
עס זיינען דא פארלאמענטן אין געוויסע מדינות (ווי צ.ב. אין מדינת ישראל) וואס די חברי כנסת באשטימען אויך די געזעצן פונעם רעגירונג. ד.ה. דער "געזעץגעבער אויטאריטעט" מיט דער "אויספירער אויטאריטעט" זיינען ענדליך (זעט: אויטאריטעט צעטיילונג), און נאר דאס געריכט איז אייניג.
א פאַרלאַמענט איז א לעגיסלאטורע הויס, בעזונדערס אין די לענדער, זידעם סיסטעם איז רעפובליק אָדער דעמאָקראטיע.
דער נאמען איז פֿון דעם פראנצויזישן וואָרט "פארלע", וואס איז טייטש :זאָגן.
דאס בריטישע פארלאמענט איז אלס די ערשטען פארלאמענט אין די וועלט געווען. דאס בריטישע פארלאמענט איז די מאָדעל וור די אנדערשטען פארלאמענטישע סיסטעמע, און זיינע טאטען האָבן א סאך אנדערע פארלאמענטע געשאפן.
דאס ערשטע ענגלישע פארלאמענט וורדע ווערנד דער רעגיערונג פֿון קעניג הענרי III אים 13 יאהרהונדערט געבילדעט.
די פארלאמענטע מיטגלידער זינד די מענער און די פֿרויען, די דען טיפֿפונקט אין די מדינה (אים שטאט) מאכען. זי זינד און שטאטזאנגעהעריגען אָדער רעגיאָנאלע וואלען געוואהלט (העברעאיש: בחירות).
דער מיניסטערפרעזידענט (העברעאיש: "ראש ממשלה") פֿון די נאציאָן איז פֿאסט אימער דער לײַטער פֿון די מעהר גרויסע פארטי אים פארלאמענט.
פארלאמענט קענען מיט קאָנגרעס, אָדער סענאט, אלס דאס מאָדעל פֿון אמעריקע זײַן.
דאס ישראלישע פאלאמענטע איז די כנסת, אין העברעאיש: "הכנסת" גערופען, אונד עס גיבט 120 פארלאמענטע מיטגלײַדער, די דארין ארבעטן.


text:
באטעריע
א באַטעריע איז א צוזאמענשטעל פון געוויסע מאטעריאלן וואס האט דעם כח פארוואנדלען כעמישע ענערגיע אין עלעקטרישער ענערגיע. א באטעריע גיט ארויס אן עלעקטרישן שטראם וואס דאס טוט ערמעגליכן אז מאשינען א.ד.ג. זאלן האבן דעם קראפט מיט וואס צו ארבעטן גענוי ווי ווען מען שטעקט אריין אין וואנט א מאשין.
עס איז דא אויף עטליכע ערליי פארמאטן און שטארקייטן (וואלטאזש)
- AAA (טריפל א) איז א סארט וואס ווערט היינט כמעט אממערסטנס באנוצט, און עס איז בעיקר געמאכט פאר קלענער סארט עלעקטערישע מעכאניזם
- AA (דאבל א) איז די מערסט באנוצטע און איז אויך געמאכט פאר מערערע סארטן קליינע מאשינען א.ד.ג.
- A איז היינט צו טאגס כמעט אומבאנוצט און עס איז זייער שווער אפילו זיך דאס איינצוהאנדלען
- B איז אויך כמעט אן אומבאנוצטע סארט.
- C ווערט גענוצט פאר עטוואס גרעסערע מאשינען צ.ב.ש. גרעסערע סארטן באטעריען-לעמפ (לאמטערל).
- D ווערט גענוצט פאר נאך גרעסערע מאשינען, קלענערע סארטן הויך-הילכער'ס (ספיקער'ס), דראנט-לאזע שטויב-ציערס (וועקיום-קלינער'ס).
- 9 וואלטאזש, וואס איז גענוצט פאר אזעלכע סארט אינסטרומענטן ווי פייער אלארמ'ס.
- 12 וואלטאזש, ווערט גענוצט פאר אויטאמאבילן.
- cr2 ווערט גענוצט פאר פארשידענע מעכאנישע געצייג, די מערסט באקאנטע זענען קאמערעס, אזוי אויך עלקטעראנישע טיימערס


text:
אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט
די אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט איז א דעקלאראציע פון די פאראייניגטע פעלקער אלגעמיינע פארזאמלונג וואס רעדט וועגן גרונטלעכע מענטשן רעכט -- רעכט וואס אלע מענטשן האבן ווייל זיי זענען מענטשיש. זי איז געווארן אנגענומען דורך דער פאראייניקטע פעלקער אלגעמיינע פארזאמלונג דעם 10טן דעצעמבער, 1948.
די דעקלאראציע איז פארטייטשט אויף מער ווי 300 שפראכן.
וויכטיגע באגריפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דעקלאראציע אנטהאלט 30 ארקטילען. די הויפט נקודות זענען:
- יעדער האט א רעכט צו לעבן, פרייהייט, און זיכערקייט.
- יעדער האט א רעכט צו בילדונג.
- יעדער האט א רעכט צו באקומען א שטעלע.
- יעדער האט א רעכט צו באטייליקן אין קולטור--אויסקלויבן א דרך אין לעבן.
- קיינער טאר נישט ווערן געפייניקט, אדער באהאנדלט אין א גרויזאמען אדער הארבן אופן.
- יעדער האט א רעכט צו זיין מיינונג, , צו באשליסן וואס איז רעכט און וואס איז אומרעכט, און צו קלויבן א רעליגיע.
- יעדער האט א רעכט צו רעדן אדער שרײַבן פריי און נישט געצאמט.


text:
דרעטל
א דרעטל איז א שטיקל דראט איינגעבויגן מיט צוויי שפיצן וואס מען ניצט צו באהעפטן פאפיר.
בכדי צו באהעפטן עטליכער פאפירן צוזאם ניצט מען א דרעטלער וואס בייגט די שפיצן אז די פאפירן זאלן האלטן זיך צוזאמען גוט. מען קען אויך דרעטלן א פאפיר צו א טאוול; אין דעם פאל בלייבן די שפיצן גראד. דער ערשטער טיש דרעטלן איז געווארן ערפינדן אין 1877. די געוויינטליכע דרעטלך קענען האלטן צוזאמען 10-15 פאפירן, אבער ס'איז אויך פארהאן דיקער דרעטלעך וואס קענען באהעפטן דאקומענטן פון 20, 50 אדער 100 בלעטער.
דרויסנדיקע פארבינדונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ביורא מוזיי - געשיכטע פונעם דרעטלער (אויף ענגליש)


text:
טעראבייט
א טעראבייט איז אן איינצלהייט גענוצט אין פארבינדונג מיט קאמפיוטערס אויף צו מעסטן א שטיקל דאטן.
איין טעראבייט באשטייט פון 1024 גיגאבייטס.
איין גיגאבייט באשטייט פון 1024 מעגאבייטס.
איין מעגאבייט באשטייט פון 1024 קילאבייטס.
איין קילאבייט באשטייט פון 1024 בייט
איין בייט באשטייט פון אכט ביטס.
אויף צו פארגרינגערן, קען מען זאגן אז א טעראאבייט איז בערך א טריליאן בייטס. א בייט איז דער קלענסטער מאס פון א שטיקל דאטא, און דאס איז צוזאמגעשטעלט פון אכט ביטס וואס יעדע פון זיי קען זיין אן איינס אדער א זערא.


text:
שמן-זית
שמן-זית איז בוימל געמאַכט פון מאַסלינעס. ער ווערט באניצט אסאך אין מיטלענדישן קאכן.
עס ווערט פארעכענט ווי א בעסערע מין בוימל פון די אנדערע בוימלען.[פֿעלט אַ מקור]
דאס איז מער א ביטערער טעם ווי אנדערע בוימלען.
שמן-זית איז געווען דורכאויס די היסטאריע אין אור-אלטע צייטן ביז איצט אין טייל געגנטער דער הויפט באשטאנדטייל פון קאסמעטיק. אויך אין די צייטן פון דער תורה טרעפן מיר אז מען זאלבט מיט דעם די מלכים און כהנים.
מען ניצט דאס פאַר קאָכן עסן און אויך צו מאכן מיט דעם סאָס אױף סאַלאַט, ברױט, און אַנדערע מינים עסנװאַרג.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נס חנוכה איז געשען מיט שמן זית