text:
דייטשלאנד
דײַטשלאַנד (דייטשיש: Deutschland דױטשלאַנד) איז א פעדעראלע רעפובליק אין צענטראל אייראפע. דאס לאנד איז צוזאמענגעשטעלט פון 16 גרויסע שטאַטן וועלכע מאכן עס איינע פון די גרעסטע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט. דייטשלאנד האט א רייכע קולטור און קאמפליצירטע היסטאריע ווייל עס איז ערשט געווארן אן אפיציעל לאנד אין 1871. פאר דעם איז עס געווען צעטיילט צו קלענערע שטילע מוניציפאליטיס. דייטשלאנד איז דאס 7טע גרעסטע לאנד אין אייראפע אין שטח. עס האט א סך הכל שטח פון 137,827 סקווער מייל (356,970 קוואדראט קילאמעטער). דאס לאנד פארמאגט באלד 82.5 מיליאן איינוואוינער. בערלין איז דער הויפטשטאט און דער גרעסטער שטאט. באָן, וועלכע איז אמאל געווען דער הויפטשטאט פון מערב דייטשלאנד, האט פארמאגט א טייל פון די רעגירונגס ביוראען, אבער היינט זיינען זיי אריבערגעצויגן געווארן צו בערלין. די פרינציפאלע שפראך איז דייטשיש און די מענטשן זענען קאטוילישע אדער פראטעסטאנט גלויביקע.
דייטשלאנד האט א גרויסע און מאדערנע אינדוסטריאלע עקענאמיע און איז א פירער אין פראדוקציע פון אייזן, שווערע מאשינעריי און מאשינעריי געצייג און אויטאס. דייטשלאנד איז דאס צווייטע גרעסטע קראפטהויז אין דעם אייראפעאישן פאראיין (אי-יו) נאך דעם פאראייניקטן קעניגרייך. וויבאלד דייטשלאנד געפינט זיך אין צענטראל אייראפע איז זי א דורכגאנג פאר יעדער וואס געפינט זיך אין אייראפע. נאָך די פאַרייניקטע שטאַטן, איז דייַטשלאַנד די צווייט מערסט פאָלק-אימגראציע ציל אין דער וועלט.[1]
דייטשלאנד געהערט צו דער שענגען זאנע (אן גרענעצן) און האט אדאפטירט די איירא (די בשותפותדיקע אייראפעישע וואלוטע) אום 1999.
אינהאַלט
- 1 היסטאריע
- 2 געאגראפיע
- 3 דעמאגראפיע
- 4 דייטשיש
- 5 רעליגיעזע אין דייטשלאנד
- 6 ערציאונג
- 7 עקענאמיע
- 8 טראנספארטאציע
- 9 קאמוניקאציע
- 10 קולטור
- 11 רעגירונג
- 12 סאציאלע פארזיכערונג
- 13 פארטיידיגונג
- 14 יידן אין דייטשלאנד
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – היסטאריע פון דייטשלאנד
דורכאויס די היסטאריע האבן זיך פארשידענע גרופעס פאראייניגט אין די מוניציפאליטיס וועלכע זענען היינט דייטשלאנד. מיט די יארן האבן זיי געגרינדעט אן ארמיי און אנגעהויבן אויפשטעלן א לאנד. רוב טיילן פון דייטשלאנד האבן דעמאלט באלאנגט צו פראנקרייך וועלכע האט געשטיצט דעם פלאן און די שטעט האבן זיך פאראייניגט צו איין גרויסער פאראיין וועלכע איז געפירט געווארן אונטער פרייסן.
דאס מאדערנע דייטשלאנד עקזיסטירט נישט לאנג. פון 843-1806 איז די טעריטאריע געווען די הייליגע רוימישע אימפעריע. אום דעם 11טן יארהונדערט האט די אימפעריע איינגענומען צפון איטאליע און בורגונדי.
אנפֿאנגענדיג פון דעם 15טן יארהונדערט זענען כמעט אלע קייסערס פון דער אימפעריע געווען פון דער האפסבורג דינאסטיע פון עסטרייך.
אין 1814 האט דער קאנגרעס פון ווין אויפגעשטעלט דעם דייטשער בונד, א קאנפֿעדעראציע פון 39 שטאטן.
אין 1871 זענען די שטעט אונטער די פאראיין געווארן זעלבשטענדיק מיט דעם גרינדונג פון דער דייטשער אימפעריע; דער פרעמיער מיניסטער איז געווען ביזמארק. אין דער אנפאנג 1900ער יארן איז דייטשלאנדס עקענאמיע שטארק געוואקסן און אירע פירער האבן געוואלט מער דאמינאץ אין אייראפע, פירנדיג דאס לאנד צו דעם ערשטן וועלט קריג. דייטשלאנד איז שטארק באזיגט געווארן אין 1918 וועלכע האט איבערגעלאזט א פאליטישע און עקענאמישע כאאס אין לאנד. נאכן ערשטן וועלט קריג האט מען אויפגעשטעלט די דעמאקראטישע וויימאר רעפובליק. אן אולטראנאציאנאליזם רעאקציע האט געגעבן קראפט פאר די נארוואס אויפגעקומענע נאציאנאלע סאציאליסטישע פארטיי (נאציזם) וועלכע האט געוווּנען די מאכט אין 1932 מיט דעם ארכי מערדער אדאלף היטלער אלס קאנצלער. אין 1933 האט אדאלף היטלער ימ"ש איבערגעקערט די וויימאר רעפובליק. ער האט זיך געמאכט פרעזידענט פון דער דריטע אימפעריע, נאכן שטארבן פון פאן הינדענבורג. היטלער האט אויפגעבויט א מעכטיקע ארמיי, טראץ די סאנקציעס וואס האט געהאנגען אויף דייטשלאנד, און אריינגעפירט דער וועלט אין דעם צווייטן וועלט קריג, 6 יאר שפעטער פון ווען ער איז געקומען צום מאכט, אין 1939 ווען די דייטשער ארמיי האט זיך ארײַנגעריסן אין פוילן.
אין 1945 האבן די אליאירטע כוחות פון בריטאניע, פראנקרייך, די פאראייניקטע שטאטן, און די יו-עס-עס-אר באזיגט דייטשלאנד און צעטיילט דאס לאנד צו 4 זאנעס פון אקופאציע. ווען די קריג צייטן אליאנץ פון די מערב לענדער און דער סאוועטן פארבאנד האט זיך אפגעהאקט אין די 1940ערס איז די סאוועט זאנע פון מזרח דייטשלאנד געווארן קאמוניסטיש און באקאנט געווארן ווי דער דייטשער דעמאקראטישער רעפובליק (דזשי-די-אר). די אנדערע דריי מערב אקופירטע זאנעס האבן אין קאנטראסט זיך פאראייניקט ווי די פעדעראלע רעפובליק פון דייטשלאנד (עף-אר-דזשי). די צוויי זייטן זענען שפעטער באקאנט געווארן ווי מזרח און מערב דייטשלאנד. די הויפט שטאט בערלין איז אויך צעטיילט געווארן צווישן די מערב און מזרח קראפטן, כאטש וואס זי געפינט זיך טיף אין מזרח דייטשלאנד.
אין 1958 איז מערב דייטשלאנד געווארן א גרינדער מיטגליד פון דעם אייראפעישן פארבאנד.
בערלינער מויער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איינוואוינערס פון מזרח דייטשלאנד זענען געווען אומצופרידן פון די קאמוניסטישע אקופאציע און האבן אין ריזיגע גרופעס אנטלאפן צו דער מערב זייט. זעענדיק אז זי בלייבט באלד אָן א פאלק, האט מזרח דייטשלאנד אויפגעבויט די היסטארישע בערלינער וואנט אין 1961, אפצוטיילן און איינשטעלן גרענעץ קאנטראל צווישן די צוויי זאנעס אז מער מזרח איינוואוינער זאלן נישט קענען אנטלויפן צו די דעמאקראטישע מערב טייל. אין 1989 ווען די קאמוניסטישע ראלע אין אייראפע איז צוזאמענגעפאלן האט מען אראפגעברענגט די בערלין וואנט און מען האט אנגעהויבן צוריק פאראייניקן די צוויי זאנעס. אין 1990 איז מזרח דייטשלאנד אפיציעל צוריק פאראייניקט געווארן מיט מערב דייטשלאנד אונטער די פירערשאפט פון דער מערב זייט ווי די פעדעראלע רעפובליק פון דייטשלאנד. טראץ איר צופרידנהייט פון די פאראייניקונג האט אבער דאס לאנד געליטן פון סאציאלע און עקענאמישע פראבלעמען ווען זי האט פרובירט איינצוזאפן מיליאנען נייע סיטיזענס, אויסמישנדיג צוויי אנדערע קולטורס און אינסטיטוציעס.
לעצטע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכפאלגנדיג די סעפטעמבער דעם עלפטן אטאקעס אויף אמעריקע האט קאנצלער שראדער געשטיצט א ביל וועלכע האט געזאלט שיקן 4,000 דייטשע טרופן צו העלפן אין אמעריקעס קאמף קעגן טעראריזם. צו קענען געווינען זיין ביל אויך אין דער גרינע פארטיי, האט שראדער געפרואווט זיין ביל אין א "שטימע פון קאנפידענץ" וואו עס איז גרינג דורכגעגאנגען. מיט'ן איינשטעלן די 4,000 טרופן אין אפגאניסטאן איז עס געווארן די ערשטע דייטשע אפעראציע אויסער אייראפע זינט דער צווייטער וועלט קריג.
דייטשלאנד'ס וואקלדיגע עקאנאמיע איז אריין אין רעסעסיע אין אנפאנג 02' אלס רעזולטאט פון אן אלטוועלטליכע עקאנאמישע אפשוואכונג. דער מצב איז געווארן זייער שווער ספעציעל ווען די אי-יו האט געשיקט א ווארענונג צו דייטשלאנד אז איר בודזשעט דעפיציט האלט אט ביים איבערגיין 3 פראצענט וועלכע איז פארבאטן לויטן מאסטריכט אפמאך פאר אדאפטירן די איירא וואלוטע. שראדער איז ווידער ערוועלט געווארן אין די וואלן פון 02' טראץ די אנגייענדיגע עקאנאמישע אפשוואכונג און הויכע ארבעטסלאזיקייט. שראדערס שליסל צו זיין געווינס איז געקומען נאכדעם וואס די וועלט האט אנגעהויבן דיסקוסירן אמעריקע'ס פלענער צו אטאקירן איראק. שראדער'ס עקסטרעמע שטעלונג האט אים געברענגט זייער אסאך שטיצע אינערהאלב דייטשלאנד און אויך איבער די וועלט. זיין הארבע שטעלע האט אים טאקע געגעבן נאך א טערמין און אסאך שטיצע פון אלע זייטן אבער אויך די קריטיקיזם איז געווען גרויס פון די פאראייניגטע שטאטן און עטליכע נאטא מיטגלידע לענדער. שראדער'ס פאראייניגונג מיט די גרינע פארטיי האט זיך דאן ארויסגעשטעלט צו זיין סוקסעפול ווען די פארטיי האט באקומען 8.6 פראצענט פון די שטימען און א דאנק דעם האט ער באקומען א 11 זיצן מאיאריטעט אין די בונדסטאג.
אום מאי 2005 האט אנגעלא מערקל פון דעם קריסטלעכן דעמאקראטישן פאריין געוואונען די גרעסטע פראצענט אין די אלגעמיינע וואלן און נאך א קאאליציע מיט די סאציאלע דעמאקראטישע פארטיי איז זי אנאנסירט געווארן אלס קאנצלער פון דייטשלאנד, ווערנדיג די ערשטע קאנצלערין אין דייטשלאנד'ס היסטאריע.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאנד און אוצרות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד איז דאס 7טע גרעסטע לאנד אין אייראפע נאך אייראפעאישן רוסלאנד (די טייל פון רוסלאנד נאך די ארעל בערג), פראנקרייך און שפאניע. אויף איר צפון זייט האט זי דער צפון ים, דענמארק און דער באלטישער ים. אויף מזרח גרעניצט זי זיך מיט פוילן און טשעכיי. אויף מערב מיט פראנקרייך, לוקסעמבורג, בעלגיע, און די נידערלאנדן (האלאנד). אויף דרום מיט עסטרייך און שווייץ. דייטשלאנד מעסט זיך 500 מייל (800 קילאמעטער) פון דרום צו צפון און 400 מייל (600 קילאמעטער) פון מזרח צו מערב.
דייטשלאנד איז איינגעטיילט צו דריי הויפט נאטורליכע ראיאנען: א נידעריק לאנד זאנע אין צפון, העכער לאנד זאנע אין צענטער, און א בערגיקע זאנע אין דרום. רוב פון דייטשלאנדס טעריטאריע איז הויך און איר נידעריגסטע ארט איז די זעלבע הייך ווי דעם ים שטאפל. די נידעריקע טיילן זענען טאקע ביי רוב ים ברעגעס ארום דאס לאנד. טראץ וואס דאס לאנד איז הויך פארמאגט זי אבער נישט קיין עכט הויכע ערטער. איר העכסטע ארט איז זאגספייץ וועלכע איז נישט מער ווי 9,718 פיס (2,962 מעטער) הויך.
דייטשלאנד האט צוויי גרויסע וועלדער: דער שווארצער וואלד אין דרום-מערב און דער בייערישער וואלד ביים גרענעץ מיט טשעכיי.
דייטשלאנד פארמאגט אסאך טייכן און קאנאלן וועלכע האבן געשפילט א גרויסע ראלע אין זיין אנטוויקלונג. דער באקאנסטער טייך איז דער ריין וועלכע ציט זיך פון דער שווייץ ביז טיף אין מערב און פון האלאנד ביז אריין אין דעם צפון ים. דער ריין טייך צוזאמען מיט זיינע בייטייכן, די מיין, מאזעל, נעקאר און רוהר טייכן איז איינער פון די הויפט וואסער וועגן פאר אייראפע און ווערן גענוצט פאר אלע פראכט טראנספארט אין צענטראל אייראפע. די אנדערע צוויי גרויסע טייכן אין דייטשלאנד זענען דער דוניי און די עלבע.
דייטשלאנד איז אמאל געווען א פארשטופט ארט צווישן געדיכטע וועלדער. מיט די יארן איז עס אויסגעקלארט געווארן פאר אינדוסטריאלע געברויכן. רוב פון די וועלדער וואס איז נאך פאראן אין לאנד זענען הילצערנע ביימער וועלכע וואלטן געקענט ארויסגעבן גוטע קוואליטעט פון האלץ אבער די רעגירונג גיט זייער אכטונג אויף דעם און ערלויבט נישט צו שניידן גארנישט. דאס זעלבע איז מיט חיות און בהמות וועלכע איז אויך פאראן ווייניק. א ערלויבעניש (licence) צו קענען פאנגען איז עקסטרעם טייער און ווייניק מענטשן ערלויבן זיך דאס. אפילו די וואס האבן אַן ערלויבעניש זענען זיי זייער באגרעניצט און מעגן נאר פאנגען הערשן און ענליכע חיות פון וועלכע עס איז פאראן גענוג.
א שטארקע סיבה צו דייטשלאנדס הצלחה אין איר אינדוסטריעלע עקענאמיע איז ווייל דאס לאנד איז פיל מיט קוילן און אייזן און זיי געפינען זיך איינע נעבן די אנדערע אין רוב פעלער. דאס איז א געבענטשטע זאך פאר א לאנד ווייל די צוויי זאכן גייען אינאיינעם, קוילן פאר ענערגיע צו אויסגראבן און בעארבעטען די אייזן. מיט הונדערט יאר צוריק ווען טראנספארטאציע איז נאך נישט געווען אזוי שנעל האט דאס אויך אסאך אויסגעמאכט ווייל טראנספארטאציע האלט אפ די פארשריט פון פראדוקציע. דייטשלאנדס עקענאמיע האט זיך אויפגעבויט אינעם 19טן יארהונדערט מיט די פראדוקציע פון אייזן און מיט די יארן מיט אלע ערליי מאשינערי וואס ווערן געמאכט פון אייזן.
קלימאט און סביבה'דיקע פראגעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט א נארמאלער קלימאט מיט קאלטע ווינטערס און ווארימע זומערס. די געגנטן ארום דעם ריין טייך איז ווארימער צוליב די ווארימע שטראם וואס וועפט אויס פון טייך. אין דרום וואו עס איז מער בערגיק איז פיל קעלטער, ספעציעל אויף די אלפן בערג וואו עס איז פאראן שניי רוב טייל פונעם יאר.
דייטשלאנד איז אראפגעשטעלט צווישן אנדערע אינדוסטריאלע לענדער וועלכע'ס פארפעסטיקונג קומט אריין קיין דייטשלאנד דורך די ווינט און רעגן און דורך די וואסערן. אויך יעדער זומער קומט אריין א שטארקע פאלוציע דורך די מיליאנען אויטאמאבילן וועלכע פארן אדורך צו אלע ארומיקע לענדער וויבאלד דייטשלאנד איז אין צענטער פון אייראפע. אפילו אָן די אלע זאכן איז זי זייער אן אנגעשטעקטע לאנד צוליב איר מאסיווע אינדוסטריאלע פראדוקציע און גרויסע צאל אויטאמאבילן. אחוץ די אלע זאכן האט דייטשלאנד א שווערע פראבלעם וואס צו טאן מיט אירע מיסט ווייל איר טעריטאריע און וואסערן זענען באגרעניצט און זענען צו ווייניק פאר די אפפאל פון אזא ריזיקע פראדוקציע. די דייטשע רעגירונג פלאגט זיך שטארק מיט דעם פראבלעם אבער מיט דער צייט וועט עס נאר ערגער און ערגער ווייל די אלע אפפאל פארפעסטעט די לופט נאך מער. דייטשלאנד האט אויך אסאך געליטן פון די טשערנאבל אויפרייס אין דעם סאוועטן פארבאנד (Soviet Union) ווען נוקלעארע שטראלן האבן דעגרייכט אירע האפענס.
אין די יארן נאך דער צווייטער וועלט קריג איז די פארפעסטיקונג פיל ערגער געווארן אין מזרח דייטשלאנד ווייל די ארטיקע קאמוניסטישע פירערשאפט האט גאנץ ווייניק אינטערעסירט די סביבה און די וואוילזיין פון אירע איינוואוינער. מען האט אין יענע יארן אנגעהויבן מאכן כעמיקאלן וועלכע פארלאנגן ספעצילע רעגולאציעס עס זאל נישט ארויסלאזן צופיל שעדליכע אפפאל. ווי געזאגט האט די קאמוניסטישע פירערשאפט דאס נישט אינטערעסירט און עס האט מיט די יארן געברענגט אן ערנסטע געזונטהייט פראבלעם ווען טייל מענטשן האבן אנגעהויבן צו ליידן פון קראנקייטן פון דער אטעם-סיסטעם (respiratory system). די מערב דייטשלאנד רעגירונג האט פארפירט און געבעטן די מזרח רעגירונג צו טאן עפעס דערוועגן אבער עס איז געפאלן אויף טויבע אויערן. נאך די סאוועט צוזאמענפאל ווען מזרח און מערב דייטשלאנד זענען צוריק פאראייניקט געווארן האט די רעגירונג אויסגעגעבן א וועלט מיט געלט צו רייניקן די לופט אין די מזרח שטעט.
דייטשלאנד האט די אלע יארן זינט איר גרינדונג געהאט די ענווייראמענט אלס איינע פון אירע ערשטע פריאריטיס. במשך די יארן האט זי דעוועלאפט פארשידענע מאסנאמען צו קאנטראלירן די ענווייראמענט, אנגעהויבן פון די פראדוקציע פון עסן ביז די פראדוקציע פון אויטאס. די איינוואוינער פון דייטשלאנד זענען שטענדיג געווען באזארגט איבער די ענווייראמענטאלע מצב אין לאנד און האבן דאס שטענדיג געמאכט אלס א פאליטישע אישו צו וועלכע די פאליטישאנ'ס האבן געמוזט צוזאגן צו טאן עפעס. אין די 1970ער יארן האט זיך געגרינדעט די גרינע פארטיי וועמענ'ס איינציגסטע ציל און הויפט אישו איז געווען די ענווייראמענט. די אנדערע צוויי פאליטישע פארטייען האבן שטענדיג געמוזט פארשפרעכן נייע מאסנאמען, אויס מורא פאר די גרינע פארטיי וועלכע האט געהאט אסאך שטיצע אין לאנד.
צוליב איר זארג פאר דער סביבה האט זיך במשך די לעצטע 50 יאר אנטוויקלט א שטארקע אזויגערופענע "עקא אינדוסטריע" וועלכע האט זיך אפגעגעבן צו פראדוצירן און אויסטרעפן פארשידענע דיווייסעס וועלכע רייניגן און פארמינערן די אנגעשטעקטקייט אין די לופט. די אינדוסטרי האט געברענגט אסאך נייע דזשאבס און האט אויפגעטאן זייער אסאך. די דייטשע רעגירונג האט זיך שטענדיג פארבינדן אין אלע אינטערנאציאנאלע ענווייראמענטאלע אגרימענטס וועלכע זענען אונטערגענומען געווארן דורך די מאדערניזירטע וועלט.
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דייטשע לענדער
דייטשלאנד באשטייט זעכצן לענדער (Länder, Bundesländer).
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזויווי אין אלע מאדרניזירטע לענדער איז דייטשלאנד'ס באפעלקערונג געווארן עלטער אין די 1990ער יארן. דאס איז א רעזולטאט פון נידעריגערע געבורטס ראטעס און דאס איינשרינקן פון די פאמיליעס. אין די 1920ער יארן פלעגן זיין ריזיגע פאמיליעס פון 5 ביז 10 קינדער אבער היינט שטייט עס ביי 3.5 מענטשן פער פאמיליע דורכשניטלעך. אין צוגאב פארמערט זיך שטארק די איין עלטערן פאמיליעס און איין פערזאן הויזגעזונד.
א גרויסע צאל פון די דייטשע באפעלקערונג וואוינט אין אורבאן שטעט. א צענזוס פון 1994 האט געוויזן אז 39 דייטשע שטעט האבן געהאט איבער 200,000 מענטשן און 12 פון אירע מעטראפאלעסיס האבן געהאט מער ווי 500,000 איינוואוינער. דריי פון דייטשלאנדס פעדעראלע שטעט זענען סיטי-סטעיטס: בערלין, ברעמען, און האמבורג. בערלין איז די הויפט שטאט און די גרעסטע שטאט. דייטשלאנדס באפעלקערונג געדיכטקייט איז דאס מערסטע אין צפון-מערב וואו עס געפינען זיך די אלטע שטעט מיט שווערע אינדוסטריאלע פראדוקציע. די ווייניקסטע געדיכטע ערטער איז אין מזרח וואו עס איז פאראן ווייניקער ביזנעס און איז בכלל געווארן אויסגעליידיגט במשך די יארן ווען די קאמוניסטן האבן איר געהאט אין קאנטראל.
עטנישע גרופעס און אימיגראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט ווייניג פרעמדע אין לאנד. די ביסל עטנישע גרופעס וואס זי האט זענען די ווענד'ס און דאנ'ס וועלכע מאכן אויס גאר קליינע פראצענטן אין לאנד. אויסער די עטנישע גרופעס זענען פאראן א שיינע צאל אויסערן איינוואוינער וועלכע מאכן אויס 9 פראצענט פון די באפעלקערונג. די גרעסטע אזא גרופע איז די טערקישע אבער עס איז אויך פאראן דארט א צאל מזרח אייראפעאישע פליטים און אויך אימיגראנטן פון לענדער אין די אייראפעאישע פאראיין, ווי איטאליע, שפאניע, און גריכישע. אלס א רעזולטאט פון באזיגט ווערן אין ביידע וועלט מלחמות, האט דייטשלאנד פארלוירן אסאך גרויסע לאנד טעריטאריעס. נאך די צווייטע וועלט קריג זענען מיליאנען עטנישע אנטלאפן פון דייטשלאנד צוליב די חורבן וואס האט דארט געהערשט. פון אייראפע בכלל זענען אסאך עטנישע אנטלאפן צוליב די קריג אבער פון דיישטלאנד איז די צאל געווען דאס מערסטע מיט איבער 9 מיליאן מענטשן וואס האבן פשוט איבערגעלאזט דייטשלאנד און זיך געגאנגען זוכן אן אנדער לאנד וואו צו וואוינען. נאך 3 מיליאן זענען אנטלאפן פון אונגארן, יוגאסלאוויע, רומעניע, און נאך קלענערע לענדער. א גרויסע טייל פון די אנטלאפענע זענען ערשט אנטלאפן פון מזרח דייטשלאנד אבער זענען שפעטער צוריקגעקומען צו די מערב טייל פון לאנד וואו עס האט געהערשט א דעמאקראטישע רעגירונג.
א שטארקע אימיגראציע באוועגונג איז פארגעקומען אין די די 1950ער ווען מערב דייטשלאנד'ס עקענאמיע האט געבליעט מיט א שנעלן טעמפא און עס איז פשוט געווען א מאנגל פון מענטשן אין די ארבעט'ס קראפט. די דייטשע רעגירונג האט דעמאלט איינגעלאדענט א גרויסע צאל ארבייטער פון אירע ארומיגע שכינים צו קומען ארבעטן אין דייטשלאנד פאר א געוויסע צייט ביז ווילאנג די באפעלקערונג און לעיבאר וועט זיך אויסגלייכן (מען מוז דא באמערקן אז דייטשלאנד האט פארלוירן אין די צווייטע וועלט קריג איבער צוויי מיליאן מענטשן וואס פון דעם איז די גרעסטע טייל געווען מענער אין די בעסטע ארבעט'ס יארן וועלכע האבן געדינט אין די מיליטער). אין די אנפאנג 970' יארן איז די עקענאמיע אפגעשוואכט געווארן און די רעגירונג האט געזוכט פטור צו ווערן פון די טויזנטער פרעמדע ארבייטער און אויסגערופן אז זייער טערמין האט זיך געענדיגט און זיי מוזן פארלאזן דאס לאנד און זיך צוריקקערן צו זייערע לענדער. עס האט ווייניג געהאלפן ווייל א גרויסע טייל פון די ארבעטער האבן במשך די יארן אריבערגעברענגט זייערע פאמיליעס צו געניסן פון דייטשלאנד'ס וואוינונג סטאנדארטן און אירע וועלפעיר בענעפיטן.
דורכאויס די 80ער און 90ער יארן זענען אסאך אימיגראנטן אנגעקומען קיין דייטשלאנד פון די אייראפעאישע קאמוניסטישע לענדער. מענטשן פון קאזאקהסטאן, אוקריינע, רוסלאנד, און רומעניע האבן געמאכט פליטה פון זייערע קאמוניסטישע רעגירונגן און זיך באזעצט אין דייטשלאנד וואו זיי האבן באקומען באלדיגע סיטיזענשיפ, לויט'ן דייטשן געזעץ, אפילו אויב זיי האבן נישט געקענט די דייטשע שפראך. אויך פון אנדערע פלעצער איז מען טיילמאל געקומען קיין דייטשלאנד, לויטן דייטשן געזעץ אז קרבנות פון פאליטישע פארפאלגונגען מעגן אריינגענומען ווערן אין לאנד. דורכאויס די 80ער יארן זענען הונדערטער טויזנטער פאליטישע געליטענע פון סרי לאנקא, לבנון, מערב אפריקע, און נאך קלענערע לענדער אנגעקומען קיין דייטשלאנד צו געניסן אזיל רעכט.
די דייטשע איינוואוינער האט נישט צו שטארק געפאלן די אימיגראנטן און האבן געקעמפט קעגן זייערע רעכט וועלכע איז מיט זייער כוח פארמינערט געווארן כאטש זיי האבן באקומען אפיציעלע בירגערשאפט. די אזיל רעכט אימיגראנטן האבן באקומען נאך ווייניגער רעכט און אין די לעצטע 15 יאר האבן צוויי דריטל פון זיי אפגעטראגן פון דייטשלאנד.
דייטשיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דייטשיש
די פרינציפאלע און אפיציעלע שפראך פון דייטשלאנד איז דייטשיש, א אינדו אייראפעאישע שפראך. די דייטשע שפראך האט צוויי אפיציעלע ווערסיעס, א הויכע שפראך און א ביליגערע. די ביליגערע שפראך ווערט גערעדט צווישן די מענטשן אויף די גאסן און די העכערע שפראך ווערט גענוצט דורך פראפעסיאנאלע מענטשן ביי רעדעס אדער אין געשריבענע דאקומענטן.
די איינוואוינערס פון אויסערן לענדער רעדן אויך זייערע אייגענע שפראכן. די מערסטע געהערט פרעמדע שפראכן אין דייטשלאנד זענען: טערקיש, גריכיש, איטאליעניש, שפאניש, און סערבא-קראאטיש. אלנפאלס, לערנען אלע שטאטישע שולעס נאר די אפיציעלע דייטשע שפראך.
רעליגיעזע אין דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעליגיע האט קיינמאל נישט פארנומען קיין גרויסע שטעלע און דייטשלאנד'ס געזעלשאפט. רוב דייטשע איינוואוינער זענען קאטויליקן אדער פראטעסטאנטן אבער גייען צו זייערע קירכעס נאך ווייניגער ווי די אמעריקאנער גלויביגע. רעליגיע איז קיינמאל נישט געווען קיין ארטיקל אין דייטשלאנד און מען האט זיך קיינמאל נישט געקריגט דערויף. אמאל פלעגן די דייטשן אפיציעל זיין ראמענישע קאטויליקן אבער אין די לעצטע 100 יאר זענען זייער אסאך פון זיי געווארן פראטעסטאנטן. די צוויי רעליגיעס זענען ממש האלב אויף האלב. 35 פראצענט פון די באפעלקערונג איז קאטויליש, רוב דערפון פון דרום דייטשלאנד, און 37 פראצענט, רוב פון צפון דייטשלאנד, זענען פראטעסטאנטן. 4 פראצענט פון די דייטשע באפעלקערונג זענען מוסולמענער.
ערציאונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דייטשע רעגירונג גיט פרייע ערציאונג פון 6 יאר ביז 14 יאר אלט. בעפאר און נאך די יארן מוזן די עלטערן אליינס באצאלן די קאסטן פון פריוואטע סקולס. בעפאר די פאראייניגונג פון מזרח און מערב דייטשלאנד האט די מערב דייטשע רעגירונג יא געגעבן לימיטירטע פרייע סקול פאר קינדערגארטן אבער נאך די פאראייניגונג האט זיך די פראגראם אנגעשטויסן אין פראבלעמען און זינט דעמאלט איז עס נאך אלץ נישט א טייל פון די רעגירונג'ס פרייע פאבליק שולע סיסטעם.
די פאבליק סקול סיסטעם איז דארט איינגעטיילט אויף באזונדערע סיסטעמען צו יעדע שטאטישע רעגירונג. רוב פון די רעגירונגן גייען אויפ'ן זעלבן סיסטעם וועלכע פארמאגן א יונגערע און עלטערע הויך שולע וואו די סטודענטן מוזן באקומען אן אויסצייכענונג דעגרי צו קענען גיין אין קאלעדזש. לויט די סטאטיסטיקס גראדואירן נאר 10 פראצענט דייטשע סטודענטן. די דייטשע ערציאונג ווערט באצייכנט אלס א געלונגענע און אסאך אויסערן סטודענטן קומען אהין לערנען אויף קורצע טערמינען. א געווענליכע דייטשער סטודענט באקומט גוטע לעקציעס פאר וואורק-שאפ ארבעט אין די יונגע יארן. שפעטער קענען זיי זיך וועלן וועלכע פראגראמען זיי ווילן נעמען. זינט די 960' יארן האבן זיך די שולעס איבערגעפילט דריי מאל אזויפיל און די רעגירונג מוז שטענדיג צובויען פרישע שולעס. דייטשלאנד האט א צאל אור אלטע קאלעדזש געביידעס אין היידעלבערג, פרייבורג, מינכן, טובינגן, און אין מארבורג.
עקענאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עקאנאמיע פון דייטשלאנד
די עקאנאמיע פון דייטשלאנד איז די גרעסטע אין אייראפע און די פערטע גרעסטע אין דער וועלט (אין 2007). ריכטיג פאר 2007, איז דייטשלאנד דער גרעסטער עקספארטירער אין דער וועלט, צוליב דער שטארקייט פונעם איירא. די הויפט האנדל שותפים זענען פראנקרייך, די פאראייניגטע שטאטן, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, איטאליע און האלאנד.
איינער פון די שווערסטע פראבלעמען איז דאס ארבעטסלאזיקײט, וואס איז געבליבן הויך און איז גורם א ירידה אין דעם נאכפרעג, און דאס שטערט דאס געוואוקס פון דער עקאנאמיע. ביזן היינטיגן טאג, פעלט אין די ראיאנען וואס האבן געהערט צו מזרח דייטשלאנד א געהעריגן עקאנאמישן אינפראסטרוקטור אויפצושטעלן קליינע און מיטלמעסיגע געשעפטן.
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צווישן די בארימטע מאטעמאטיקע וואס זענען געבוירן געווארן אין דייטשלאנד זענען קארל פרידריך גאוס, דויד הילבערט, בערנהארד רימאן, גאטפריד לייבניץ, קארל ווייערשטראס, הערמאן ווייל און פעליקס קליין.
טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט א גוט אנטוויקלטע טראנספארטאציע סיסטעם, אריינגערעכנט דער וועלט באוואוסטער אויטאסטראד וועלכע ווערט דארט אנגערופן די אויטאבאַן. עס איז אינגאנצן נישט פאראן קיין גיך לימיט אויף די אויטאבאנען און מען קען דארט זען אויטאס פארן גאר שנעל. די איינציגסטע מיטל וואס פארלאנגזאמט דאס שנעל פארן איז די פילע בוי ארבעט וועלכע ווערט דארט געטאן איבערן זומער. ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך פאראייניגט האט די דייטשע רעגירונג געמוזט אינוועסטירן גרויסע געלטער איבערצומאכן די גאסן און שאסייען וועלכע איז שוין נישט געווען גערירט פון די 1930ער יארן.
פאסאזשיר און פראכט באנען איז אויך א גרויסע טייל פון דייטשלאנד'ס טראנספארטאציע און איז געווען די שליסל צו דייטשלאנד'ס שנעל וואקסנדיגע עקענאמיע. אלע רעילראודס האבן ביז אין 993' באלאנגט און אפערירט געווארן דורך דער רעגירונג אבער היינט זענען זיי אלע פריוואטיזירט און באלאנגן צו עטליכע פירמעס. די הויפט פאסאזשיר רעיל סיסטעמען אפערירן אונטער די פירמע בונדעסבאן און זענען שנעל צוג באנען וועלכע דעקן די גרויסע שטעט ווי האמבורג און מינכן, פראנקפורט און דרעסדען, און האנאווער און ברעמען. דייטשלאנד'ס פראכט ווערט אויך טראנספארטירט אויף אירע צענדליגער קאנאלן און וואסערוועגן וועלכע דעקן זייער גוט דאס לאנד. די הויפט וואסער וועג איז די מיטללאנד קאנאל וועלכע איז באהאפטן מיט אסאך אנדערע קאנאלן. דייטשלאנד פארמאגט אויך א גרויסע פייפליין סיסטעם וועלכע טראנספערירט אויל און נאטורליכע גאז.
לופט טראנספארטאציע פאר פאסאזשירן און פראכט ווערט סערווירט דורך עטליכע ערפארטן, אריינגערעכנט די צוויי ריזיגע ערפארטן אין פראנקפורט און אין מינכן. סך הכל האט דייטשלאנד 660 ערפארטן פון וועלכע 13 זענען גרויסע. דייטשלאנד'ס פרינציפאלע לופטליניע איז דייטשע לופטהאנזא וועלכע האט אמאל באלאנגט פאר דער רעגירונג אבער איז שוין היינט אויך אין פריוואטע הענט.
קאמוניקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די דייטשע באפעלקערונג זענען גרויסע לייענער און שטארק אינפארמירטע מענטשן וועלכע געבן צו לייזן פאר 398 טעגליכע צייטונגען וועלכע דרוקן 25 מיליאן קאפיס פער טאג. די הויפט צייטונגן זענען די פראנקפורטער אלגעמיין, סודויטשע צייטונג, די וועלט, און די בערלין טעגשפיגל. די הויפט וועכנטליכע צייטונגן זענען: דער שפיגל און די צייט. אלע מזרח דייטשע צייטונגן זענען אמאל געווען רעגירונג'ס צייטונגן און זענען היינט אונטער די בעלות'שאפט פון די גרויסע מידיא פירמעס וועלכע האבן זיי אפגעקויפט און איבערגעארבעט נאך די פאראייניגונג.
די טעלעפאן סיסטעם איז דארט פארגעשריטן אויפן העכסטן פארנעם און געפינט זיך אין אלע ווינקלען פון לאנד אן אויסנאם. די טעלעפאן סיסטעם אפערירט אויף סאטעליט, קאבל און מיקראכוואליע ראדיא נעצווערק. מזרח דייטשלאנד האט אין אירע קאמוניסטישע צייטן נישט געהאט קיין אויטאמאטישע טעלעפאנען אין די הייזער. נאר די רעגירונג'ס ביוראס און דער פאליציי דעפארטמענט האט געהאט פארגעשריטענע טעלעפאן סיסטעמען. אפילו נאך די פאראייניגונג איז די טעלעפאן קאמוניקאציע געבליבן שטארק צוריקגעבליבן. ערשט אין די 1990ער יארן האט די רעגירונג איינגעשטעלט דארט א נארמאלע סיסטעם אבער די אויסשפרייטונג פון נייע טעלעפאנען האט זיך שטאטליך צושפרייט. נאך היינט צו טאג פארמאגן נישט א גרויסער טייל פון מזרח דייטשלאנד איינוואוינער געהעריגע טעלעפאנען ווי מיר האבן. די הויפט טעלעפאן פירמע איז דויטשע טעלעקאם וועלכע פירט אן אלע נאציאנאלע און אינטערנאציאנאלע טעלעקאמוניקאציע געברויכן.
די פאסט סיסטעם איז דארט ווי אין אלע לענדער און ווערט אפערירט דורך דויטשע פאסט וועלכע איז די רעגירונג'ס אייגנטום און דינט אלס סערוויס מער ווי פאר די געלט ווי אין אלע מאדערניזירטע לענדער.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוזיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מוזיק אין דער דייטשישע שפראך שליסט איין א ברייטן אויסוואל פון סטילן. דייטשע קלאסישע מוזיק איז פון די געוויינלעכסטע און מערסט אויסגעפירט אין דער וועלט. די דייטשע קאמפאזיטארן זענען באוואוסט צווישן די פאפולערסטע קאמפאזיטארן אין דער היסטאריע פון מוזיק, וואס זענען שטארק בארימט; צווישן זיי: יאהאן זעבאסטיאן באך, לודוויג וואן בעטהאוון, פראנץ שובערט, יאהאנעס בראהמס און ריכארד וואגנער. וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, געבוירן איןזאלצבורג (היינט עסטרייך) איז געווען אינצווישן די קאמפאזיטארן פון אפערע וואס האבן געשאפן די דייטשע אפערע.
אין עלעקטראנישער מוזיק קאמפאנירט דייטשלאנד איינער פון די חשובע וועלטלעכע צענטערן. די ערשטע פיאנערן, צווישן זיי שטאקהויזן און קראפטווערק האבן אוסגעטרעטן דעם וועג פאר דער פאפולאריזאציע פון די 1990ער יארן.
רעגירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם צווייטן וועלט קריג ווען דייטשלאנד איז באזיגט געווארן דורך די אליאירטע כוחות איז איר לאנד צוטיילט געווארן צו פיר טיילן פאר די פיר גרויסמאכטן: פראנקרייך, בריטאניע, די פאראייניגטע שטאטן, און די יו-עס-עס-אר. עטליכע יאר שפעטער האבן פראנקרייך, בריטאניע, און די פאראייניגטע שטאטן צוזאמענגעשמאלצן זייערע אקופירטע טעריטאריעס צו איין גרויסער ראיאן ווען די סאוויעט פאראיין האט ווייטער אנגעהאלטן איר קאמוניסטישע רעגירונג אויף מזרח דייטשלאנד. אין 1989 איז די מזרח קאמוניסטישע טייל פאראייניגט געווארן אונטער די מערב רעגירונג.
אין מערב דייטשלאנד האט א קאונסיל צוזאמענגעשטעלט פון מיטגלידער פון די סטעיט לעגיסלאטור געמאכט די געזעצן און קאנסטיטוציע אין די ערשטע יארן נאך די קריג. יעדע באשלוס האט געמוזט באשטעטיגט ווערן דורך פראנקרייך, בריטען, און די פאראייניגטע שטאטן. די קאנסטיטוציע איז עטליכע מאל געשטוישט געווארן מיט רשות פון די אליאירטע אויטאריטיס, ספעציעל ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך פאראייניגט. אין די לעצטע 10 יאר האט די דייטשע רעגירונג ארומגעטוישט איר קאנסטיטוציע און הויפט געזעצן צוליב די מיטגלידערשאפט און פארשטענדעניש אין דעם אייראפעישן פארבאנד.
די סארט פעדעראליזם וואס איז איינגעשטעלט געווארן אין דייטשלאנד איז געזעצט לויט דייטשע פעדעראלע טראדיציעס וועלכע איז אנדערש ווי די פעדעראלע סיסטעם אין די פאראייניגטע שטאטן. די ערשטע און הויפט חילוק איז, אז די לעגיסלאטור שטייט ביי די פעדעראלע שטאפל און די אנדמיניסטראטיווע און יוסטיץ קראפטן שטייען ביי די שטאַט שטאפל. יעדער שטאַט האט אן ערוועלטע לעגיסלאטור וועלכע קלויבט אויס א מיניסטער פרעזידענט (אדער פוירסט מעיאר ווי עס ווערט גערופן אין האמבורג און אין ברעמען) צו סערווירן אלס טשיף עקזעקוטיוו. די שטאַט אסעמבליס האבן זייער ווייניג מאכט ווייל די דייטשע געזעץ טיילט צו די מאכט פאר די פעדעראלע לעגיסלאטור. די איינציגסטע זאכן וואס די סטעיט לעגיסלאטור טוט יא קאנטראלירן זענען ערציאונג און קולטוראלע פאליסיס און די פאליציי דעפארטמענט. די פעדעראלע לעגיסלאטור איז די הויפט קערפערשאפט פון לאנד און זיי מאכן אלע פאליסיס, אריינגערעכנט אויסערן פאליסיס.
א וויכטיגע טייל פון די פעדעראלע רעגירונג איז די בונדעסראט קערפערשאפט (פעדעראלע קאונסיל) וועלכע איז די אפיציעלע רעפרעזענטעטיוו פון די סטעיט רעגירונגען און האט דאס לעצטע ווארט אין קעגנגעזעצטע פראגעס צווישן לענדער און צווישן די לענדער און דער פעדעראלער רעגירונג. די בונדעסראט איז די העכערע הויז פון פארלאמענט אבער אירע מיטגלידער זענען לענדער מיניסטארן אדער ציווילע פירער. די מיטגלידער ווערן נישט ערוועלט און ווערן געווענליך איינגעשטעלט דורך דער פעדעראלער רעגירונג. צווישן דייטשלאנד'ס 16 שטאטן האבן די פיר גרעסטע (נארד ריין-וועסטפאליע, אונטער סאקסאניע און באדן-ווירטמבורג) דאס ווארט אין אלע פאליטיק. די שטאטן און ראיאנען פון מזרח דייטשלאנד שפילן א קלענערע ראלע אין די לעגיסלאטור.
עקזעקוטיוו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד'ס רעגירונג איז א פארלאמענטארישע רעגירונג וועלכע ווערט געפירט דורך א פרעמיער מיניסטאר וועלכער ווערט אנגערופן דער קאנצלער. דער קאנצלער ווערט ערוועלט דורך די נידעריגערע טיילן פון די רעגירונג דורך א קאאליציע פון פארטייען. דער קאנצלער דארף זיך אויסוועלן א קאבינעט פון 20 מיניסטארן פון אלע פארטייען אין די קאאליציע. דאס דייטשע געזעץ גיט דעם קאנצלער די מאכט אויפצוציען און אפאווארפן נייע פלענער און אויך די איינשטעלונג פון די מיניסטארן. די בונדסראט קען ארויסווארפן דעם קאנצלער דורך א שטימע נאר נאכדעם וואס זיי האבן שוין אויסגעוועלט א סוקסעסאר. דער קאנצלער קען אויך באזייטיגט ווערן אויב די בונדסראט ווערט ווידער ערוועלט. צוליב די שטארקייט פון די דייטשע פארטייען האט דייטשלאנד געהאט זייער ווייניג פאליטישע רעגירונג איבערקערענישן און אנגעהאלטן א סטאבילע רעגירונג פון מיטגלידער. גערהארד שראדער איז דער היינטיגער קאנצלער זינט 1998. נאכ'ן קאנצלער איז פאראן א פעדעראלע פרעזידענט וועלכער ווערט ערוועלט פאר א פינף יעריגער טערמין דורך א שטימע פון די בונדעספארזאמלונג, א רעגירונג'ס קערפערשאפט וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט פון בונדסראט און סטעיט לעגיסלאטור מיטגלידער. די פונקציעס פונעם פרעזידענט זענען נאר צערעמאניאלע. ער באקומט אויסערן אמבאסאדארס און שטודירט און קוקט איבער די געזעצן אבער האט נישט די אויטאריטי צו מאכן פאליסי.
לעגיסלאטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעדעראלע פארלאמענט באשטייט פון צוויי הויפט קערפערשאפטן וועלכע זענען די בונדסטאג און די בונדסראט. די בונדסטאג, באשטייט פון 670 מיטגלידער, ווערט ערוועלט דורך די באפעלקערונג פאר 4 יעריגע טערמינען און קענען נישט אנהאלטן זייערע שטעלעס מער ווי איין טערמין. אלע סיטיזענס פון 18 יאר און העכער קענען לעגאל שטימען צו ערוועלן די בונדסטאג מיטגלידער אין דעם אינטערעסאטן עלעקטראל שטימע. האלב פון די בונדסטאג מיטגלידער ווערן ערוועלט דורך זייערע לאקאלע באפעלקערונגן, איינער פער דיסטריקט. דאס איבעריגע ווערן ערוועלט דורך א פראפארציאנאלע סיסטעם אין וועלכע די בעלאטס פארמאגן נאר די נעמען פון די פארטייען און נישט די קאנדידאטן זעלבסט. א פארטיי מוז באקומען ווייניגסטענס 5 פראצענט פון די שטימען צו קענען רעפרעזענטירן אין די בונדסטאג. ווען די שטימען ווערן איבערגעציילט קען די רעגירונג נאך אלס אביסל ארומטוישן לויט די שטארקייט פון די פאפולערע שטימען אז עס זאל נישט מעגליך זיין צו געווינען אן באקומען אויך די פאפולערע שטימען (ווען אזא סיסטעם זאל זיין איינגעשטעלט אין אמעריקע וואלט על גאור געווען היינט פרעזידענט).
די בונדסראט באשטייט נאר פון 69 מיטגלידער וועלכע ווערן ערוועלט דורך דייטשלאנד'ס 16 סטעיט רעגירונגן. רעפרעזענטאציע אין די בונדסראט איז צוטיילט לויט די גרויסקייט פון די באפעלקערונג. רוב שטעט האבן 3 אדער 4 רעפרעזענטיוון און די גרויסע שטעט האבן ביז 6. דער סיסטעם איז גאנץ א גוטער ווייל אפילו די קלענסטע שטעט האבן מינימום 3 רעפרעזענטיוון וואס דאס גוט זיי מער מאכט וויפיל זיי האבן באמת און זענען נישט קיין מפיל קינדער ווי עס איז דער פאל אין די פאראייניגטע שטאטן. די מאכט פון די קליינע שטעט איז גענוג שטארק צו קענען וועטאאירן א רעזאלוציע וועלכע פארלאנגט א צוויי דריטעל מאיאריטעט ווי א נייע געזעץ אדער טויש אין די קאנסטיטוציע. די בונדסראט איז גענוג מאכטפול צו פארלאנגזאמען א ביל וואס ווערט געמאכט דורך די בונדסטאג אבער איז נישט בכוח דאס אינגאנצן אפצואווארפן אויסער ביי סטעיט אישוס ווי זי האט יא די רעכט צו באזייטיגן וואס עס שמעקט איר נישט.
יוסטיץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנדס יוסטיץ סיסטעם גייט נאך די ציווילע געזעץ וועלכע איז אויך באקאנט אלס די ראמענישע געזעץ פראצעדור און ארגאניזאציע. דאס איז אנדערש ווי די קאמען געזעץ סיסטעם וואס איז איינגעפירט אין בריטען אדער אין די פאראייניקטע שטאטן. די ריכטער שפילן דארט א מער אקטיוויסטישע ראלע און די אדוואקאטן שפילן א קלענערע ראלע ווי אין די אמעריקאנער געריכט הייזער. ביי א געוויינטלעכע משפט אין דייטשלאנד זענען פאראן עטלעכע ריכטער פון וועלכע איינער האט שוין פון פריער איבערגעארבעט דעם עפיזאד און באשלאסן אויב עס זאל בכלל זיין א משפט. בעת דעם געריכט, טוען די עטלעכע ריכטער אנדערע פליכטן, און פאראייניקן זיך שפעטער אויף אן אורטייל.
די ריכטער ווערן דערוויילט דורך די שטאט מיניסטארן און האבן לאנגע טערמינען. דער געריכט סיסטעם איז צעטיילט איבער דעם גאנצן לאנד מיט ציווילע, קרימינאלע, אדמיניסטראטיווע, פינאנציעלע, און ארבעטער געריכטן. יעדע שטאט פארמאגט א הויכע געריכט און איין פעדעראלע געריכט. אויסער די ארגינעלע געריכט איז פאראן א באזונדערע פעדעראלע געריכט וועלכע באהנדלט קאנסטיטוציאנאלע אויסגאנגן (issues). די געריכט פאלגט נישט נאך די ראמען געזעצן נאר די דייטשע יסודותדיקע געזעצן. אירע ריכטער ווערן דערוויילט דורך א צוויי דריטל מאיאריטעט פון די בונדסטאג און בונדסראט.
פאליטישע פארטייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עטליכע פאליטישע פארטייען ווערן רעפרעזענטירט אין די בונדסטאג. די הויפט פארטיי איז די סאציאלע דעמאקראטישע פארטיי (עס-פי-די) וועלכע איז דייטשלאנד'ס עלטסטע פארטיי וועלכע איז נאך געגרינדעט געווארן אין 875'. די פארטיי איז ארגינעל באשטאנען פון סאציאלע ארבייטער וועלכע האבן געזוכט רעכט אין לעיבאר אבער איז מיט דער צייט געווארן די הויפט אפיציעלע פארטיי פון לאנד, רעפרעזענטירנדיג אלע האנדל יוניאנס און פובליק ארבייטער. די פארטיי האט במשך איר עקזיסטענץ געקעמפט פאר עקענאמישע רעפארמען, ענווייראמענטאלע זארג, פרויען רעכט, און די רעכט פון אזיל רעכט זיכער. אין 98' האט דער דייטשער קאנצלער גערהארד שראדער פארגעזסן אן אזויגערופענע רויט-גרין קאאליציע צווישן די עס-די-פי און די גרינע פארטיי. די גרינע פארטיי איז געגרינדעט געווארן אין 983' און האט באקומען אסאך נייע שטיצע זינט דעמאלט. די פארטיי שטיצט ענווייראמעטאליזם, פרויען רעכט, און פאסיפיזם. כאטש די פארטיי'ס קאמפ פאר די ענווייראמענט האט זי אבער באקומען ווייניג שטיצע אין מזרח דייטשלאנד און האט זיך פאראייניגט פון די פעדערעישן 90 פארטיי, א פארטיי וועלכע איז געבוירן געווארן אין מזרח דייטשלאנד דורך מענטשן וועלכע האבן זיך קעגנגעשטעלט קעגן קאמוניזם.
די צווייטע גרעסטע פארטיי און אפיציעלע אפאזיציע איז די קאנסערוואטיוע קריסטיען יוניאן (סי-די-יו) וועלכע איז נאנט פארבינדן מיט די קריסטיען סאציאלע יוניאן (סי-עס-יו) פארטיי. די צוויי פארטייען זענען שטנעדיג געשטאנען צוזאמען ביי יעדע אישו אבער זענען ווייטער פארבליבן צוויי אנדערע פארטייען. די סי-די-יו/עס-סי-יו האבן קאנטראלירט די רעגירונג צווישן 982' און 998'. דורכאויס יענע טערמין האבן די צוויי פארטייען געהאט א קאאליציע מיט די פרייע דעמאקראטישע פארטיי (עף-די-פי) איבער די פאראייניגונג אישוס אין 989' און אין 990'. די סי-די-יו/עס-סי-יו פארטייען זענען ביידע געגרינדעט געווארן אין 948' דורך דעם דעמאלטדיגן קאנצלער העלמאט קאהל. די פארטייען זענען קאנסערוואטיוו אין עקענאמישע און סאציאלע פראגעס. איין אויסנאם וועלכע די פארטייען האבן שטענדיג געשטיצט איז וועלפעיר. די פארטייען פארמאגן די קאטוילישע און פראטעסטאנטן גלויביגע און פארמער. די עף-די-פי איז אויך געגרינדעט געווארן אינעם זעלבן יאר און האט אנגענומען שטארק ליבעראלע מיינונגן. די פארטיי האט א גרויסע טייל פון פראפעסיאנאלע ביזנעסלייט. נאך א פארטיי אין די בונדסראט איז די פארטיי אוו דעמאקראטיק סאציאליזם (פי-די-עס), די סוקסעסאר פון די קאמוניסטישע פארטיי פון מזרח דייטשלאנד. די פארטיי האט שטיצער נאר אין מזרח דייטשלאנד וואו זי רעפרעזענטירט אירע סיטיזענס. עס זענען פאראן נאך פארטייען וועלכע האבן קיינמאל נישט אנגעצויגן גענוג שטיצע צו קענען רעפרעזענטירט ווערן אין די בונדסראט.
סאציאלע פארזיכערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד האט איינע פון די מערסט פולשטענדיגע און ברייטהארציגע סיסטעמען פון געזונטהייט, אלטע, דיסעביליטעט, און ארבעטסלאזיקייט אינשורענס אין די וועלט. א גרויסע טייל פון די באפעלקערונג געניסט פון וועלפעיר, וועלכע נעמט אריין קינדער שטיצע, פובליק האוזינג, און וועטארען הילף. די וועלפעיר קאסטן מאכן אויס א דריטל פון די בודזשעט. העלט קעיר און פענסיע איז אויך דארט זייער גיביג אבער עס ווענדט זיך שוין אויף די פירמע וואו דער מענטש ארבעט. די גרעסטע טייל פירמעס געבן אויסערגעווענליכע גוטע בענעפיטן מיט פעטע פענסיע און העלט קעיר אינשורענס. אין די געוועזענע מזרח דייטשלאנד האט דאס פאלק גענאסן פון נאכמער בענעפיטן וועלכע האט אריינגערעכנט געלט פאר רענט, עסן, און טראנספארטאציע. פענסיע איז אבער געווען אין די קליינע ציפערן מיט שווערע געזעצן ארום. ווען דייטשלאנד האט זיך צוריק פאראייניגט האט די מערב רעגירונג געהעכערט אירע פענסיע פלענער אבער די סיטיזענס האבן זיך מיט איינמאל געטראפן אן קיים שום הילף. א דורכשניטליכער ארבייטער אין דייטשלאנד באקומט 70 פראצענט פון זיין לעצטע פארדינסט פאר פענסיע, דאס איז איינע פון די העכסטע ראטעס אין די וועלט. פארשטייט זיך אז פאר די בענעפיטן צאלט דאס לאנד גאר הויכע שטייערן.
פארטיידיגונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט 955' איז מערב דייטשלאנד'ס אויסערן זיכערהייט פארבינדן געווארן צו נאט"א (נארט אמעריקן טריטי ארגאניזאציע). מזרח דייטשלאנד איז ענליך געווען פארבינדן צו די ווארשע פאקט ביז 990'. אפילו אין פרידנס צייטן זענען אלע הויפט אפטיילונגן פון די דייטשע ארמיי און עיר פארס געווען צוגעטיילט צו נאטא'ס אפעראציע קאמאנדן, נישט איבעלאזנדיג קיין שום אפגעזונדערטע ארמיי אונטער דייטשלאנד'ס קאמאנד. אין 990' האט דייטשלאנד געווינען די רעכט אויפצושטעלן אן אייגענע ארמיי אונטער זייער אייגענע קאמאנד מיט די תנאים אז די ארמיי מעג נישט האבן מער ווי 370,000 טרופן און מעגן נישט פארשן און פראדוצירן כעמישע, ביאלאגישע, און נוקלעארע וואפן. בעפאר די ארמיי'ס זעלבשטענדיקייט איז די נאטא ארמיי באשטאנען פון 500,000 טרופן אין מערב דייטשלאנד און נאך 200,000 אין מזרח דייטשלאנד. דאס טייטש אז דאס מיליטער איז געשניטן געווארן צו האלב. די מזרח דייטשלאנד טרופן זענען אריבערגערופן געווארן צו די נייע פאראייניגטע מיליטער וועלכע ווערט אנגערופן די בונדסוועהר (פעדעראלע ארמיי).
צוויי דריטל פון די בונדסוועהר באשטייט פון ארמיי אפטיילונגן און די אנדערע דריטל זענען די עיר פארס אין נעיווי אפטיילונגן. מער ווי העלפט פון די ארמיי פערסאנעל זענען פולשטענדיגע וואלונטירן און די צווייטע העלפט זענען פארפליכטעטע וועלכע ווערן געהאלטן פאר א מינימום פון 10 מאנאטן. יעדער סיטיזן פון 18 יאר און העכער מוז דארט געזעצליך אריינגיין אין מיליטער אבער וויבאלד די צאל ארמיי פערסאנעל וואס די דייטשע ארמיי מעג האבן איז נידעריג און עס זענען פאראן צופיל יונגע מענטשן, האט די רעגירונג ערלויבט די יונגע זיך ארויסצודרייען פון מיליטער דורך אננעמען ציווילע סערוויס פאר 2 יאר ווי שפיטאל סערוויס, אלטע היימען, און אנדערע ציווילע סערוויסעס. נאך די באזיג אויף די דייטשן אין די צווייטע וועלט קריג זענען איינגעשטעלט געווארן אסאך געזעצן צו רעדוצירן די מאכט פון די דייטשע מיליטער. די אפיצירן און סאלדאטן זענען אנגעזאגט געווארן צו זיין סיטיזענס אין יוניפארם וועלכע זענען גרייט צו דינען ווען אימער. דאס געזעץ האט באפוילן אז די מיליטער זאל האבן א ציווילע קאנטראל אין פרידנס צייטן און רעגירונג קאנטראל אין קריגס צייטן. דאס מיליטער ווערט טאקע היינט קאנטראלירט דורך דעם דעפענס מיניסטער און אויב מען דעקלערט א סטעיט אוו דעפענס גייט די קאנטראל אויטאמאטיש אריבער צו די רעגירונג מיט דעם קאנצלער אלס קאמאנדיר אין טשיף. די בודזשעט פון דאס מיליטער ווערט קאנטראלירט דורך די בונדסראט וועלכע קוקט אויך איבער די ארגאניזאציע און פראצעדור פון די מיליטער. דייטשלאנד האט זיך צוגעוואוינט צו די אנוועזנהייט פון אויסערן מיליטערישע כוחות זינט זי איז באזיגט געווארן אין די צווייטע וועלט קריג. אין די ערשטע יארן נאך די קריג איז דייטשלאנד קאנטראלירט געווארן דורך 250,000 אמעריקאנער און 360,000 סאוויעטישע טרופן צוטיילט צו מזרח און מערב דייטשלאנד. ביידע זייטן האבן אנגעהאלטן מיליטערישע באזעס מיט אלע מיליטערישע געצייגט און עקוויפמענט, אריינגערעכנט נוקלעארע מיסילס. נאך בעפאר די דייטשע ארמיי האט זיך צוריק געגרינדעט אין 990' האבן שוין די אויסערן לענדער אנגעהויבן ארויסציען אירע טרופן, איבערלאזנדיג די אמעריקאנער אליינס מיט 100,000 טרופן. די סאוויעטן האבן צוביסלעך ארויסגעצויגן זייער ארמיי ביז אין 994' ווען די לעצטע גרופע סאוויעטישע טרופן האבן פארלאזט דאס לאנד.
געזעלשאפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט אלע עקספערטן האט זיך די דייטשע געזעלשאפֿט אינגאנצן געענדערט פון נאך דעם צווייטן וועלט קריג. בעפאר דעם וועלט קריג זענען די דייטשן געווען מער פארביסן צוליב זייער אונטערדרוקטקייט פון די סאנקציעס וועלכע זענען אויף איר געלעגן. היינט לעבן זיי זייער א רואיג לעבן (נוסח אייראפע) און זענען נישט קיין פאריאגטע מענטשן כאטש זיי וואוינען און ארבעטן אין העכסט פארנומענע אורבאן שטעט מיט שווערער אינדוסטריאלער פראדוקציע. די דייטשע מענטשן האבן בטבע שטארק ליב פיזיקאלע אקטיוויטעטן, בעיקר אינדורויסן אונטער דעם הימל. די דייטשע זענען אויך באקאנט אלס גרויסע פרעסער. זיי גלייכן אלע ערליי קעז, און שווער פלייש. זיי פראדוצירן זייער גוט וויין און ביר וועלכע זענען באוואוסט און ווערן געשיקט איבער דער גאנצער וועלט.
ווי אלע אנדערע מאדערניזירטע לענדער, האבן די דארפישע איינוואוינערס געטוישט זייער גאנצע לעבנ'ס סטיל זינט אויטאמאבילן איז געווארן אויפגעכאפט און זיי האבן געקענט אנקומען איבעראל. די געבורט'ס ראטע איז שטארק געפאלן און מער פרויען נעמען אן פול-טיים אדער פארט-טיים ארבעט. דייטשלאנד'ס געבורט ראטע שטייט היינט ביי 1.5 קינדער פער פרוי. דאס איז א שטארקע טראסק פון 3.5 קינדער פער פרוי פאר 10 יאר צוריק.
דאס געוועזענע מזרח דייטשלאנד שטייט נאך היינט אויף א נידעריגערער עקענאמיע און וואוין סטאנדארטן שטאפלן. די לאנד פאראייניגונג האט זיי טאקע געגעבן פרייהייט אבער אסאך האבן נישט געקענט פארנעמען די פארנומענע און קאכנדיגע עקענאמיע וועלכע האט זיך אויסגעפארעמט אלס א ערשט קלאסיגע קאפיטיליסטישע מארקעט עקענאמיע. די געוועזענע מזרח דייטשלאנד האט נאך אלץ נידעריגערע געהאלט שטאפלן און סאך א שוואכערע וואוינונג סטאנדארט. די דייטשע רעגירונג אינוועסטירט אסאך געלט אויפצובויען איר מזרח טייל פון לאנד. די רעגירונג לייגט דארט אריין יעדעס יאר פרישע שאסייען, טראנספארט, קאמוניקאציע, און באהויזונג. א שווערע פראבלעם וואס פלאגט נאך היינט דער ראיאן איז א הויכע ארבעטלאזיגקייט ראטע וועלכע האט זיך אנגעהויבן נאך די פאראייניגונג ווען רוב ביזנעסער זענען פריוואטיזירט געווארן.
דייטשלאנד האט אסאך סאציאלע פראבלעמען כאטש זייער א קליינע פראצענט איינוואוינערס לעבן אין ארימקייט. די קרימינאל שטאפלן זענען פיל נידעריגער ווי אין די פאראייניגטע שטאטן און אויך אויף וואפן איז פאראן א בעסערע קאנטראל. אבער פונדעסטוועגן ליידט דאס לאנד פון אסאך קלענערע פארברעכן ווי דראגס, גניבות, אלקהאליזם, וואנדאליזם, און סתם געוואלדטאטן וועלכע האבן שוין מערערע מאל איבערגעדרייט דאס לאנד און איז פיל מאל א שטארקע פאליטישע אישו. אין די לעצטע 35 יאר האבן זיך פשוט'ע גניבות פיל געמערט אין די ביזנעס געגענטער און דייטשלאנד איז געווארן באוואוסט צו ליידן פון דעם פראבלעם.
אין די אנפאנג 990' יארן האט דייטשלאנד געליטן פון ווילדע פארברעכן און דעמאנסטראציעס וועלכע האבן איבערגעדרייט דאס לאנד און געצויגן די אויפמערקזאמקייט פון די אינטערנאציאנאלע מידיא. די פראבלעמען זענען אנטשטאנען צווישן די יונגווארג ווען די פלוס פון אימיגראציע האט א רייע פראבלעמען ווי: שטייער העכערונגן, בודזשעט דעפעציטן, א מאנגל אין האויזינג, און פארמערטע פארברעכן. דאס דייטשע פאלק האט באשולדיגט די אימיגראנטן און אויסערן איינוואוינער און האבן זיי פרובירט צו אונטערדרוקן לעגאל און אומלעגאל. די סיטואציע איז געווען אזוי שלעכט אז עס האט אויסגעקוקט אז די נאצישע באוועגונג גייט צוריק אויפלעבן. די דייטשע רעגירונג האט דאס גענומען זייער ערנסט און געבארגט שווערע געלטער וועלכע זי האט אינוועסטירט אין סאציאלע געברויכן. די שווערע צייטן זענען שנעל אריבערגעגאנגן ווען א גרויסע טייל פון די אימיגראנטן און אזיל רעכט איינוואוינער האבן פארלאזט דאס לאנד, זייענדיג באזארגט איבער זייערע בענעפיטן.
יידן אין דייטשלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דייטשלאנד זענען פון די איינציגסטע אייראפעאישע לענדער ווי אידן האבן שוין געוואוינט פון נאכ'ן חורבן בית המקדש. אין 930' האט מען געפינען א אידישע בית החיים אין די שטאט קאלאגן אויף וועלכע סייענטיסטן האבן עס געשאצט צו זיין פון די 400 יארן (למספרם) וואס מיינט באלד 2,000 יאר צוריק. אין יענע צייטן האבן די רוימען נאך געהערשט אין גאנץ אייראפע און זענען ווארשיינליך געווען די פירער אויך אויף די עווענטועלע דייטשלאנד. קיין סאך מער פון יענע צייטן ווייסט מען נישט. די ערשטע צייטן פון וועלכע מען ווייסט אפיציעל איז געווען 500 יאר שפעטער ווען די קריסטן האבן אנגעהויבן באזעצן אייראפע. לויט דאקומענטן פון יענע צייטן זעט מען אז די אידן האבן געוואוינט ארום דעם ראיהן טייך און האבן גענאסן פון אלע פריווילעגיעס, גארנישט אנדערש ווי די רוימישע. די אידן האבן געהאט זייער א גוטע תקופה אין דייטשלאנד פאר זייער א לאנגע צייט און זענען געווען געשעצט צווישן די גוים אויף אזוי ווייט אז הונדערטער גוים האבן זיך מגייר געווען און אנגענומען די אידישע גלויבן.
אידן אין דייטשלאנד האבן אלע יארן געהאט גרויסע ביזנעסער און זענען געווען א טייל פון די דיישטע עקאנאמיע. דאס האט טאקע שפעטער געברענגט אנטיסעמיטיזם און די האלאקאסט. די אידישע ביזנעסער גייען נאך צוריק אין יענע צייטן ווען רוב פון די סאסייאיטי האבן געהאנדלט מיט פארמינג אדער קונסט-ווערק. די אידן זענען געווען מער פארגעשריטן ווי די קריסטן און האבן געגרינדעט די אשכנזישע וועלט. די אשכנזים זענען געווען ווי א גרופע פון אידן אין דייטשלאנד און ארום וועלכע זענען זיך צוזאמענגעקומען יעדע עטליכע יאר צו דיסקוסירן אידישקייט און ביזנעס. דאס האט זיי געגעבן א געלעגנהייט צו זען וואס אנדערע טוען און פארשטייט זיך געברענגט מער האנדל קיין דייטשלאנד.
די יארן צווישן 960 און 1028 איז אנגערופן געווארן די גאלדענע יארן צוליב די רואיגע יארן וואס די אידן האבן געהאט און זייער סוקסעס אין ביזנעס. אין יענע יארן האט רבינו גרשם געעפענט זיין באוואוסטע ישיבה אין מינס וועלכע האט באלד ג'שמ'ט מיט איר נאמען און צוזאמענגעברענגט תלמידים פון ווייט אוועק. די ישיבה איז געווען געשעצט און באוואוסט אין גאנץ אייראפע און האט ארויסגעגעבן תורה ריזן, אריינגערעכנט רש"י הקדוש וועלכער האט פארפאסט זיינע חידושים אויף די גמרא און אזוי צוריק געברענגט א געוואלדיגע חשק ביים אידענטום צו לערנען גמרא און משניות. די רעספעקט פאר רש"י איז באקאנט אין די אידישע היסטאריע אז אפילו די גוים זענען זיך צוזאמענגעקומען צו זען זיין הימלישע צורה.
די קרייץ ציגלער און דער מיטל אלטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גאלדענע יארן האבן זיך געענדיגט פאר די אייראפעאישע אידן אין נאוועמבער 1095 ווען דער קריסטליכער פויבסט אורבאן דער צווייטער (האט געוואוינט אין פראנקרייך) האט ארויסגעגעבן א באפעל פאר אלע קריסטן צו באפרייען ירושלים פון די טערקישע מוסולמענער וועלכע האבן אפגעשפארט די טויערן פון די שטאט און נישט אריינגעלאזט די קריסטן. דעם פויבסט באפעל האט געגרינדעט די טרויעריג באוואוסטע קרייץ ציגלער וועלכע האבן זיך צוזאמענגענומען וואו א מיליטער און מארשירט קיין ירושלים ווען אויפ'ן וועג האבן זיי אויסגעפירט די גרויליגסטע רציחות. מיט די גרינדונג פון די קרייץ ציגלער האט די אייראפעאישע אידישע לעבן איבערגעמישט א בלעטל און עס האבן זיך אנגעהויבן א רייע צרות און אנטיסעמיטיזם. די קרייץ ציגלער האבן באשולדיגט די אידן אלס שטיצער צו די מוסולמענער און האבן אויסגע'שחט'ן גאנצע קהילות און שטעט. די גאלדענע אידישע קהילות זענען אינגאנצן פארניכטעט געווארן און אידן זענען געווארן נע ונד. אין די שטאט מינס אליינס האבן די קרייץ ציגלער אויסגע'הרג'ט 1,100 אידישע נפשות אין איין טאג און עטליכע שולן זענען פארברענט געווארן. דער פויבסט האט עטליכע מאל פארדאמט די אטאקעס אבער עס איז נאר געווען געזאגט, למעשה האט ער גארנישט געטאן צו באשטראפן די באשולדיגטע וואס האט געמיינט א גרינע ליכט פאר די קרייץ ציגלער אנצוגיין מיט זייערע רציחות.
די קרייץ ציגלער האבן אנגעהאלטן אסאך יארן און עס זענען געווען 7 קרייץ ציגלער גרופעס. קיין איינע איז נישט געווען ווי די ערשטע וועלכע האבן אנגעמאכט די גרעסטע חורבנות. דאס אידישע לעבן איז שוין מער קיינמאל נישט צוריק געקומען צו די שטאפלען ווי זי האט געהאלטן בעפאר די קרייץ ציגלער. דאס לעבן איז געטוישט געווארן אינגאנצן און אנטיסעמיטיזם האט געוואקסן מער און מער. א גרויסע טייל פון די צובראכענע אידן וועלכע זענען נעבעך געבליבן אן גארנישט האבן געהאט אוועקגעלייגט אסאך געלט און האבן אנגעהויבן מאכן ביזנעס דורך בארגן געלט. די קריסטליכע שכינים זענען אבער געווען פארהאסט קעגן די אידן און האבן אין טייל פעלער ענדערש אומגעברענגט דעם אידישן לייער ווי צו באצאלן.
מיט וואס א יאר שפעטער איז דער מצב מיט די אידן געווארן ערגער. אפגערעדט פון דעם אז זיי האבן מער נישט געקענט געניסן פון אלע פריווילעגיעס, האט מען אין טייל ערטער געצווינגן די אידישע באפעקערונג צו וואוינען אין איין געגענט וועלכע ווערט אנגערופן א געטא. די געטא איז געווען ארומגענומען מיט א טויער און דער הויפט עפענונג איז געווען פארמאכט 24 שטונדן אונטער א שווערע וואך. א איד האט נאר געמעגט ארויסגיין פון די געטא צוליב א סיבה ווי למשל באזוכן א דאקטער, קויפן עפעס, אדער פאר ביזנעס צוועקן. כדי צו קענען פארלאזן די געטא האט מען געמוזט באקומען אן ערלויבעניש. עס זענען איינגעשטעלט געווארן שתדלנים אין אלע געטאס וועלכע זענען געווען די רעפרעזענטירער פון די אידישע באפעלקערונגן און האבן געהאלפן צושטעלן וואס מעגליכע געברויכן. אין יענע צייטן האט זיך די אידישע שפראך אויפגעארבעט ווען די אידן האבן געוואלט רעדן אן אנדערע שפראך וועלכע די קריסטן וועלן נישט פארשטיין. די נייע דעטאלן פון די אידישע שפראך איז ארומגעגאנגן פון געטא צו געטא און אזוי געווארן א מושלמ'דיגע שפראך וועלכע מען האט ווייטער אויסגעלערנט פאר די קינדער.
אויך די פאלגנדע 200 יאר נאך די קרייץ ציגלער זענען געווען ביטערע פאר די אידן. די קאטוילישע קירכע האט איינגעשטעלט די אזויגערופענע אינקוויזיציע וועלכע האט פארהאסט אלע ערליי וועלטליכע און רעליגיע משפיעים, אריינגערעכנט געלערנטע גוים וועלכע האבן שטודירט סייענס און אנדערע זאכן. די קאטאליקן האבן נישט געוואלט אז מענטשן זאלן זיך אויסלערנען צופיל חכמות און האבן אויסגע'הרג'ט אלע וויסנשאפטלער און להבדיל רבנים און תלמידי חכמים. אין יענע יארן האט זיך אויך אנגעהויבן די טרויעריג בארימטע בלוט בילבולם אין וועלכע די אידן זענען אנגעקלאגט געווארן פאר'ן נוצן גוי'אישע בלוט פאר מצות. די בלוט בילבולים האבן אנגעהאלטן ביז טיף אריין אין די רעפארמאציע יארן און האט זיך נאך געמאכט "דא און דארט" ביז ממש הארט בעפאר דעם וועלט קריג.
אידישע געמיינדעס האבן נישט געהאט קיין מנוחה אין ערגעץ און האבן זיך שטענדיג גערירט פון איין ארט צום צווייטן ביז ווען אויך אינעם צווייטן האט מען שוין געמוזט אוועקגיין צוליב צרות. אין יעדע שטאט אדער דארף וואו אידן זענען אלץ אנגעקומען האבן די ארטיגע פריצים און הערשער זיי געגעבן געוויסע רעכט און זיכערהייט נאכדעם וואס מען האט אויף זיי ארויפגעלייגט הויכע שטייען. כאטש מען האט פיינט געהאט אידן די אלע יארן האט מען אבער געברויכט אנקומען צו זיי ווען עס איז געקומען צו ביזנעס. די אידן זענען געווען פון די בעסטע האנדלער. אין טייל שטעט האט מען זיי ווארים אויפגענומען און זיי צוגעשטעלט פרנסה'ס אבער איינמאל די ביזנעס אין יענע שטאט איז שוין געווען אויפגעארבעט און די אידן האבן מער נישט אויסגעפעלט האט מען זיי אויסגעטיילט צרות. דורכאויס די יארן האבן זיך די אידישע קהלות אלץ גערוקט מער צו מזרח אייראפע וואו זיי האבן זיך קאנצעטרירט אין פוילן. אין דייטשלאנד זעלבסט האבן די אידן זיך טיילמאל אן עצה געגעבן ווען זיי האבן זיך געלעקט צו די הערשער און זיי געהאלפן ארכיטעקטן שיינע פאלאצן און צומאל געהאלפן אויפבויען די ארמיי.
ווי דערמאנט האבן זיך די אידישע קהלות גערוקט אלס מער צו מזרח און זיך באזעצט אין מינכן, וויען און בערלין. די אלע שטעט זענען געווארן וויכטיגע אידישע שטעט אין דעם מאדערנעם דייטשלאנד.
דייטשע אידן אין דער מאדערנער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סטאטוס פון די אידישע באפעלקערונג האט זיך עטוואס פארבעסערט אינעם 17'טן יאר-הונדערט ווען די וועלט האט זיך אנגעהויבן מאדערניזירן אין אירע ערטשע שטאפלן. טויזנטער קליינע דערפער וועלכע זענען געפירט געווארן דורך לאקאלע הערשער זענען צוזאמענגעשמאלצן געווארן צו גרעסערע שטעט און זייערע קעניגן און הערשער האבן איינגעזען אז עס איז געווען א נארישקייט צו פייניגן די אידן וועלכע וואלטן געקענט אסאך אויפטאן פאר די דייטשע עקאנאמיע. אזעלכע הערשאפטן ווי פרייסן, האמבורג, בראדנבורג, פאמירעניע (די אלע שטעט זענען געווען זעלבשטענדיגע קעניגרייכן בעפאר דאס לאנד דייטשלאנד האט זיך אפיציעל געגרינדעט) האבן אנגענומען אידן אין זייערע טעריטאריעס אבער האבן זיי גוט אויסגענוצט דורך ארויפלייגן באזונדערע געזעצן פון וועלכע רוב האבן געמוזט אדמיניסטרירט ווערן דורך די קהלות. די הערשאפט פון די ראשי קהלה האט צוביסלעך אויסגעוועפט מיט יעדע טריט נענטער צו דייטשלאנד'ס גרינדונג. אין 1750 האט דער דעמאלטדיגער פרייסישע קייסער, פרעדעריק דער צווייטער, איבערגעקוקט די אידישע טשארטער (אין די רעגירונג'ס טשארטערס האבן זיך שטענדיג געפינען א באזונדערע טשארטער בנוגע די אידן און זייערע רעכט) און זיי ערלויבט מער רעכט און פארמינערט די הערשאפט פון די קהלות.
די מאדערניזירונג האט טאקע געהאלפן די אידישע געמיינדעס און מען האט לייכטער אפגעאטעמט אבער ברוחניות האבן די קהלות אנגעהויבן ליידן פון די משכילים און זייערע נאכפאלגער וועלכע האבן פארכאפט די תמימות'דיגע אידן און צובראכן משפחות און קהלות. צענדליגער משיח'סטן האבן ארומגעפירט די אידן ווי משה מענדלעסאן (ימ"ש) און זיינע נאכפאלגער. די דייטשע אידן האבן צום ערטשן מאל באקומען כמעט פולע בירגערשאפט נאכדעם וואס פרייסן איז איינגענומען געווארן דורך פראנקרייך און דער קייסער נאפאליען האט איבערגעארבעט אלע טשארטערס, אריינגערעכנט די אידישע. מען האט אבער נישט גענאסן פון די נייע רעכט ביז 50 יאר שפעטער צוליב די נאכאנאנדיגע מלחמות צווישן פראנקרייך און פרייסן. אין 1812 איז פרייסן געווארן די ערשטע דייטשע שטאט וואס האט אפיציעל געגעבן 100 פראצענטיגע בירגערשאפט פאר אלע אידן אין איר טעריטאריע. מיט יעדע טריט ווייטער צו מאדערניזירונג האבן די אידישע קהלות אנגעהויבן ליידן פון פרישע רוחינות'דיגע פראבלעמען און דאסמאל איז עס געווען די גרינדונג פון די רעפארם גרופעס. זייער אסאך אידן האבן איבערגעלאזט די ערליכע אידישע וועג און זיך אנגעהאנגן צו די רעפארם גרופעס. פארשטייט זיך אז מען האט די רעפארמער ארויסגעווארפן פון די שולן און זיי האבן געגרינדעט רעפארם טעמפלן און די קהלות זענען גענצליך צוטיילט געווארן. נאך די רעפארם איז געקומען די קאנסערוואטיוו גרופעס וועלכע האט געהאט א שוואכערע אבער ענליכע עפעקט אויף די אידישע געמיינדעס.
די אידן האבן זיך מער און מער איינגעגעסן אין די נייע דייטשלאנד און האבן געעפענט ריזיגע ביזנעסער און האבן זיך אפילו ארויפגעארבעט צו הויכע פאליטישע שטאפלן. די דייטשן האבן געקוקט מיט האס אבער האבן מורא געהאט אפען צו דיסקרימינירן ביז נאך די ערשטע וועלט קריג ווען אנטי-סעמיטיזם איז צוריק געקומען צו איר ערגסטע פונקט אין הונדערטער יארן ביז היטלער איז געקומען צום מאכט און אנטי-סעמיטיזם איז געווארן לעגאל. די פילע צרות האט ליידער נישט נאכגעלאזט און האט געברענגט די גרינדונג פון ציוניזם דורך טעאדער הערצל. מיט די פארמערונג פון צרות איז די ציוניסטישע באוועגונג שטערקער געווארן און טויזנטער אידן האבן אפגעצויגן פון דייטשלאנד און אויסגעוואנדערט קיין אמעריקע אדער קיין פאלעסטינע, ספעציעל נאכדעם וואס היטלער איז געקומען צום מאכט. די גרעסטע טייל אידישע איינוואוינער זענען אבער יא פארבליבן אין דייטשלאנד מיט קאטאסטראפישע רעזולטאטן.
נאך דעם קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך דעם קריג זענען גאר אסאך יידן צוריק געקומען קיין דייטשלאנד. זיי זענען געווען איינגעטיילט אין דרײַ גרופעס: מענטשן וואס האבן געוואוינט אין דייטשלאנד בעפאר דער קריג און האבן זיך צוריקגעקערט צו זייערע שטעט און היימען, פארלוירענע מענטשן אן פאמיליעס פון גאנץ אייראפע וועלכע האבן געפונען רעזערוואט אין דייטשלאנד, און אן ערך פון 20,000 יידן וועלכע זענען געווען באהאלטן אין דייטשלאנד דורכאויס דער קריג. סך הכל איז די צאל יידן אין דייטשלאנד נאך דער קריג געווען נאר 5 פראצענט פון בעפאר דער קריג. דער נומער איז שטארק רעדוצירט געווארן וואס שפעטער נאך דער קריג ווען די דייטשע יידן האבן אימיגרירט קיין ארץ ישראל און אמעריקע. יידן האבן זיך באזעצט נאך דער קריג אין מערב בערלין, מינכן, פראנקפורט, דוסלדארף, האמבורג, און קעלן. ווייניגער פון 1,000 אידן האבן געוואוינט אין מזרח דייטשלאנד און אלע פון זיי אין מזרח בערלין.
רוב פארבליבענע יידישע געמיינדעס וואס זענען פארבליבן אין דייטשלאנד אפילו שפעטער זענען מיינסטנס געווען עלטערע מענטשן און דער אידישער צוקונפט אין דייטשלאנד איז געווען א פארפאלענער. די יידן האבן באקומען קאמפענסאציע פון די דייטשע רעגירונג און נאך פארשידענע הילף וועלכע האט זיי געמאכט די רייכסטע יידן אויף די וועלט אין יענע אומשטענדן.
די ווידער-פאראייגונג פון דייטשלאנד און שפעטער די צוזאמענפאל פון דעם סאוועטן פארבאנד האט געברענגט נאך יידן קיין דייטשלאנד וועלכע האט דעגרייכט 40,000 אין צאל. עס איז געווארן א גרעסערער פארלאנג פאר כשרע עסן און און שולעס און נייע יידישע ארגאניזאציעס האבן זיך געגרינדעט. די צאל פון נישט יידישע אידן איז געשאצט געווארן צו דאפלט (80,000). היינט האלט די צאל יידן ביי 60,000 אבער רוב יידן זענען רעפארמער אדער קאנסערוואטיווער באוועגונגען וועלכע לאזט איבער זייער א קליינע צאל ארטאדאקסישע יידן.
אנטי סעמיטיזם איז שוין היינט מער ווי אביסל צוריקגעקומען דורך עקסטרעם רעכטע גרופעס וועלכע באגייען פיינטליכע אקטן קעגן יידן אינעם גאנצן לאנד. כאטש די דייטשע באפעלקערונג איז שטארק קעגן די גרופעס און זייערע מיינונגן שאדט עס אבער אסאך די יידישע באפעלקערונג. די דייטשע רעגירונג נעמט זייער ערנסט די אנטי-סעמיטישע אקטן און באשטראפט זייער הארב דערפאר.
- ↑ Germany Top Migration Land After U.S. in New OECD Ranking. Bloomberg (20 May 2014). דערגרייכט דעם 29סטן אויגוסט 2014. (אויף ענגליש)


c: text/html

text:
סקווירא
- דער ארטיקל דיסקוטירט דאס שטעטל אין אוקראינע. אויב איר זוכט דאס סקווערער חסידות, זעט סקווירא (הויף).
סקווירא (סקווער; אוקראיניש: CkBиpa; רוסיש: CkBиpa) איז א שטעטל אין קיעווער אבלאסט, צענטראלע אוקראינע. סקווירא האט א באפעלקערונג פון בערך 18,000 און א שטח פון 6,328 קוואדראט ק"מ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1736, ווערט סקווירא דערמאנט אלס דארף וואס א ייד האט גענומען אין ארענדע. אין 1789, האבן געוואוינט דארטן 37 יידישע הויזגעזינד, פון 197 אינגאנצן. אין 1847, האבן געוואוינט דארט 2,184 יידן. די יידן אין סקווירא האבן געהאנדלט מיט תבואה. אין 1897, האבן געוואוינט 8,910 יידן אין סקווירא, אומגעפער 49.5% פון דעם שטעטל'ס באפעלקערונג.
אונטער די סאוועטן האט מען אוועקגעמאכט די יידישע קהילה. ביים צווייטן וועלט קריג האט די דייטשע ארמיי איינגענומען דאס שטעטל אום סעפטעמבער 1941. בערך 1,000 זענען דערמארדעט. אין די סוף 1960ער יארן, איז די יידישע באפעלקערונג געווען 500.
רבי יצחק טווערסקי, א זון פונעם טשערנאבלער מגיד, האט זיך באזעצט אין סקווירא, ווייל דארט האט געוואוינט די משפחה פון זיין שווער בזיווג שלישי, ר' נפתלי צבי פון סקווירא, דעריבער האט ר' איציקל דארט אויפגעשטעלט זיין הויף דארט.
דער סקווערער הויף גייט נאך אן היינט, און איז הויפטקווארטירט אין שיכון סקווירא, ניו יארק, אונטער רבי דוד טווערסקי.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 49°43′N 29°40′E / 49.717, 29.667
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- nachshen.com - אינפארמאציע וועגן דעם שטעטל
- mrt5.com - בילדער פון סקווירא

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
קאפל
א קאַפּל אדער יאַרמלקע איז א שטיקל טיכל וואס די ארטאדאקסע יידן גייען דערמיט.
אין גמרא ווערט דערציילט אז רב נחמן בר יצחק האט צוגעדעקט זיין קאפ צוליב יראת שמים זאל זיין א אפשייד צווישן אים מיט גאט.
במשך די יארן האט די קאפל באנוצט אלס א צייכונג, וואס צייכנטאן דער מענטש אז ער באלאנגט צום יידישן פאלק.
דער שולחן ערוך באשטימט: "אסור להלך 4 אמות בלי כיסוי ראש" אזוי ווי עס שטייט: "ואבדיל אתכם מן העמים".
היינט טוען אן אויך די סעקולערע יידן א קאפל ביי יידישע פייערונגען, ווי ביי א חופה, בר מצוה, ברית מילה, לוויה א.ד.ג.


text:
סאציאליזם
סאציאליזם איז א סאצאיאלער און עקאנאמישער גאנג וואס איר געדאנק איז צו פארגלייכן די שטעלע פון אלע מענטשן. זיי פארטוען זיך איבער הויפט אין עקאנאמיע מיטן סאציאלן אייגנטום פון די מיטלען פון פראדוקציע.
סאציאלע דעמאקראטיע איז א פארעם פון סאציאליזם וואס מישט עלעמענטן פון קאמוניזם און קאפיטאליזם. אין אזא סיסטעם טוט די רעגירונג נעמען פארמעגן פון רייכע מענטשן איבערצוגעבן די ארעמעלייט, אבער מענטשן האבן די רעכט צו האבן אייגענע ביזנעסער און פריוואטע פארמעגן. אין די לענדער וואס פירן א סאציאלע דעמאקראטיע ווערן עטלעכע דינסטן קאנטראלירט פון דער רעגירונג, ווי למשל בילדונג, באהויזן און פובליקע טראנספארטאציע. צו צאלן פאר די דינסטן נעמט שטייערן פון דער באפעלקערונג.
די וואס האלטן פון דער סיסטעם פון פירן די עקאנאמיע ווערן גערופן "סאציאליסטן".


text:
קודם כל א שטיקעלע הקדמה.
היינטיגע צייטן פארמאגט שוין נישט קיין בריוו א גרויסע מאס חשיבות, קודם כל ווייל מ'שרייבט שוין נישט היינט, אלעס איז דאך אינסטענט, ועוד שרייבעריי בעצם האט פארלוירן זיין אמאליגע חשיבות.
אבער דא האב איך געטראפן א בריוו וואס אפי' ס'איז געשריבן געווארן אפאר טאג צוריק, איז דאס אן היסטארישע, אינטרעסאנטע, און עמאציניאלע בריוו. דאס איז א בריוו געשריבן געווארן פון תפיסה, ווי יעדעס ווארט דארט איז געמאסטן, כמעט פון די איינציגסטע אופנים וואס מ'האט א פארקער מיטן דרויסענדיגן וועלט, געשריבן געווארן אזוי אידישליך און אזוי הארציג, טאקע וועגן דעם האט דאס געכאפט מיין הארץ.
איין זאך וואס מ'זעט אינעם בריוו, ווי פייערליך ס'ווערט אויפגענומען דארט יעדער בשורה, וואס וועט זיי ארויסנעמען פונעם רוטינען סדר, אזש צוויי גאנצע חדשים רעדט מען נאר פון דעם, דאס דארף זיין א מוסר השכל פאר אינץ, אז מ'דארף די אידן גיין באזוכען, און מחזק זיין ווי ווייט ס'איז מעגליך.
און צום סוף, וויל איך פשוט ארויס ברענגען מיין קנאת סופרים, צו דעם רבי'ן, וואס געהאט די זכיה מחיה צו זיין אזויפיל צובראכענע אידן, אויסהערן יעדן איינעם פערזענליך און זיי מחזק זיין אז אזוי ווייט אז ער דריקט זיך אויס אין בריוו:This day, Chof Zayin Sivan - all of us will remember this for the rest of our lives, and tell our children about this day and the blessings we receive
זאל די אייבירשטער העלפען אינץ זאל מיר אויך האבן די זכיה, צו קענן טון אזעלכע גמילות חסדים, וואס מ'קען אפי' אנרופן חסד של אמת.
- FORT DIX.pdf
- בריוו פון תפיסה
- (126.24 KiB) געדאון לאודעד 728 מאל
איך האב עס פראבירט איבערצוטייטשן אויף אידיש ווי ווייט מעגליך, איך האף ס'האט נישט פארלוירן דעם טעם...........
פון: סאמעט מרדכי
נושא: גאר גיטע נייעס – די גרויסע רבי פון סאטמאר [מהרי"י] היינט אין פארט דיקס (תפיסה ווי ר מרדכי יצחק, און נאך אסאך אידן ווערן געהאלטן, צ.ד.ז.)
בס"ד היינט, יום רביעי – כ"ז סיון תשע"א
פאר בערך צווי חדשים גייט אן די צו'גרייט'ונגן פאר דעם טאג. עסקנים האבן מסדר געווען אלע נויטיגע ענינים פאר די אפיצעילע וויזיט פון די סאטמאר'ע רבי צו קענען וויזיטן די אידישע געמיינדע דא אין פארט דיקס . און ס'איז אויסגעקליבן געווארן דעם היינטיגן טאג פאר דעם וויזיט. די לעצטע שבת, זענען די גאנצע אידישע געמיינדע דא אפיציעל איינגמאלדן געווארן, אז דער גרויסער סאטמאר'ע רבי וועט קומען אויף א וויזיט און געבן חיזוק פאר אלע אידן דא אין פארט דיקס. מיט גרויס שמחה און איבעראשנוג איז אויפגענומען געווארן די גרויסע נייעס
(לשונו הזהב של ר' מרדכי יצחק) יעדער איינער איז איבערגענומען געווארן מיט האפענונג און געפרעגט ווען און ווי אזוי דאס וועט זיך אויסשטעלן. פונעם טשאפלעין'ס אפיס, איז געמאלדן געווארן אז יעדער איינער וואס דארף טון ארבייט (צוגעטיילט פון די טורמע איינגעשטעלטע צ.ד.ז.)
וועט באקומען א פטור כדי צו קענען קומען צו די טשאפעל און זיין צוגעגרייט מקבל פנים צו זיין די גרויסע רבי פון סאטמאר.דורך אויס די גאנצע וואך, זענען אלע קופקעס פארנומען געווען מיטן דורך שמועסן ווי אזוי די רבי וועט קומען,
מ'האט געמאכט פלענער וועגן די אלע הכנות (וועד המכינה צ.ד.ז.) און וואס מ'זאל טון מ'זאל איהם אויפנעמען כראוי וכיאות. דורך אויס דעם וואך האבן מיר צוגעגרייט ספעיציעלע טאוולען (סיין'ס צ.ד.ז.)
צו מקבל פנים זיין די רבי מיט זיינע געסט. די טשאפעל האט מען אויסגערוימט און מסדר געווען, אזוי ווי מ'וואלט ווען געטוהן פאר גרויסע פארשטייערס פון וואשינגטאן זאלן קומען (זעט אויס אז ס'איז דא אזאנס אין תפיסה צ.ד.ז.) (למעשה איז אויסגעקומען אז בשעת'ן אויסרוימען האבן זיי אוועק גענומען אסאך זאכן וואס אינץ האבן מיר געדארפט - וויל בשעתן אויפרוימען האבן זיי געטראפן זאכן און געזאגט אז דאס האט נישט געזאלט דא זיין). דורכן אויס דעם גאנצן וואך האבן זיי געקלינט ביזן היינטיגן צופרי. היינט צופרי נאך תפילת שחרית, וואס אינץ האבן מיר גענדיגט בערך ניין אזייגער, האבן מיר אנגעפאנגן צוצוגרייטן אלע טישן- ברענגענדיג אלע טישן צו דעם גרויסע טשאפל שטוב (וואס היינט האט עס באקומען א נאמען ביי אונץ "היכל השולחנות" (געווענליך האבן די אידישע איינווינער א ספעיצעילע שטוב צום ניצען מיט אן ארון קודש א.ד.ג. אבער וועגן דעם גרויסען אווענט זענען מיר געגאנגן צו דעם גרויסן טשאפל און צוגעגרייט דארט)) אינץ האבן מיר אנגעגרייט אלע טישן און דעם גרויסען
(לשון ר' מ.י.) שטוב, און געלייגט טישטיכער, און אויפגעהאנגען דעם סיין, און אויסגעשטעלט א ספעיציעלן "שטוב" פאר די רבי שליט"א אויף צונעמען יעדן יעדן איינעם אלס א יחודית שטוב
(לשון ר' מ.י.) און מ'האט אנגעגרייט א פילע טיש פיל מיט סנעקס און גיטע זאכן פאר די גאנצן עולם.
און בערך 12 אזייגער, האט זיך שוין די גאנצע געמיינדע אנגפאנגן זיך צוזאם צוקומען אינעם טשאפל, רענדנדיג וועגן דעם ערווארטענדיגע מעמד, און העלפן צוגרייטן, און סתם אפצוווארטן און זען ווי די רבי קומט צו גיין, אזוי אז מ'זאל קענען כאפן פון איהם ברכות. אזוי ווי די עולם האט זיך אנגעפאנגן צוזאם צוקומען, האט מען געזען אז ס'איז נישט דא גענוג טישן, האט מען געברענג נאך טישן צו מאכן א גרעסערן טיש. און בערך 1 אזייגער האבן אינץ באקומען די ידיעה אז די רבי איז אויפן וועג (עי' ערך כ"א כסליו... צ.ד.ז.) און ביז אפאר מינוט וועט ער דא זיין, און אזוי איז טאקע געווען און בערך 1:10 האט שוין די רבי שפאצירט אונעם קאמפאנד (שטח התפיסה), קומענדינג נענטער צום טשאפל און אונז שטייען מיר און קוק מיר ווי אזוי די רבי קומט אן דורכ'ן פענסטער פונעם טשאפל. אונז זענען געשטאנען ביים פענסטער און געקוקט ביז ער איז אנגעקומען צום טיר פון דעם טשאפעל בילדינוג.
ווי נאר די רבי איז אריין געקומען אינעם בילדינוג, האבן אינץ מקבל פנים געווען די רבי שליט"א און איהם געוויזן אינזער בית המדרש. די רבי שליט"א איז מיטגעקומען מיט געסט – ראביי נידערמאן, רבי שמואל טייטעלבוים (די רבי שליט"א'ס גבאי), רבי אלימלך ווייס, און רעביי קליין. אזוי ווי יעדער איינער איז אנגעקומען, זענען זיי אריין געגאנגן אינעם טשאפלעין'ס אפיס פאר אפאר מינוט.
די רבי שליט"א מיט די געסט זענען אריין אינעם היכל השלחנות. די גאנצע עולם האט מקבל פנים געווען די רבי מיט די געסט. בעפאר די רבי האט זיך אראפ געזעצט האט ער זיכער געמאכט ארומצוגיין און געבן שלום פאר יעדן איינעם, און יעדער איינער האט איהם צוריק געגבן שלום מיט א שמייכעל בסבר פנים יפות. און נאכדעם וואס די רבי האט זיכער געמאכט אז ער האט געגעבן שלום פאר יעדן איינעם, האט ער זיך אראפ געזעצט אויפ'ן אויבן אן טיש צוזאמען מיט די געסט. און דערנאך האט זיך די גאנצע עולם זיך אראפ געזעצט צו די טישן. און אינץ האבן מיר מכבד געווען רבי נידערמאן צו עפענען די מעמד.
רבי נידערמאן האט זיך אויפגעשטעלט, און געגעבן א ווארעמען ברוכים הבאים דרשה פארן גאנצן עולם. ער האט געגעבן ווארימע דברי חיזוק פון וואס די גענצער עולם איז געווארן זייער איבער גענומען הערנדינג זיין דברי חיזוק, אזוי ווי ער האט גענדיגט, האט די גרויסע רבי אנגעוויטשען זיינע ברכות און געזאגט אפאר ווערטער פון דברי חיזוק. די רבי מיט הרב נידערמאן האבן ארויסגעברענגט אז זיי זענען מיט אינץ, און זיי וועלן קיינמאל נישט פארגעסן פון אינץ, און זיי זענען איביג גרייט אינץ ארויס צוהעלפען מיט וואס זיי קענען נאר – ביידע סיי דא און סיי ווען אינץ וועל מיר בעזה"ש זיין אינדרויסן. און זיי האבן געגעבן זייערע ברכות אז אינץ זאלן שוין גאר בקרוב זיין באפרייט מיט א גאנצע ישועה.
אזוי ווי אינץ האבן געפארטיגט, האט דער גרויסער רבי געגעבן לחיים וואס איז מיטגעקומען מיט א כללות'דיגע ברכה, און נאכדעם נאכאמאל געווינטשן יעדן איינעם. און בערך 2 אזייגער, האט זיך גענדיגט די צוזאמקום פארן פובליקום, און די רבי איז אריין אין זיין פרייוואטע "שטוב", אויפצונעמען דעם עולם פאר יחודית אנצווינטשען ברכות. יעדער איינער דא איז איז אריין צום רבי'ן שליט"א פרייוואט,
און יעדער איינער איז געווען אויף געלייגט און צופרידן. און יעדער איינער איז געווארן איבערגענומען און וועט קיינמאל נישט פארגעסן דעם מאמענט ווען ווען זיי זענען געזיצן מיט'ן רבי'ן פרייוואט. דאס איז געווען אן היסטארישען פאסירונג פאר יעדן פון אינץ, דא, היינט.
און דער זעלבער צייט וואס דער גרויסער רבי האט אויפגענומען דעם עולם פרייואט, האט הרב נידערמאן אויך זיך דורך גערעדט מיט יעדן איינעם, נעמענדיג זייער אינפארמאציע, זיכענדיג צו העלפען יעדער איינציגער פערזאן מיט וואס אלס ס'מעגליך. אזוי אויך די אנדערע רבנים האבן אויך גערעדט מיט יעדן איינעם, און אויסגעהערט יעדן איינעם'ס קול איבער יעדע אישו וואס זיי האבן געוואלט ארויפברענגן – שטארקענדיג און זייענדיג מחזק יעדן איינעם.
די AW Sutherland (??? צ.ד.ז.) איז אנגעקומען אינמיטן פונעם מעמד, און די רבי האט זיך אינטער געהויבן און איהם באגריסט פאר די אלע גיטע זאכן וואס ער טוט דא פאר די גאנצע אידישע געמיינדע, און אויך באדאנקט די אלע טשאפלעין'ס פאר אלעם וואס זיי טוהן פאר אינץ דורך'ן גאנטצ'ן קלייכדיגן יאר. די גרויסע רבי האט זיי אנגעווינטשן , און צוגעשטיפט זיי זאלן טוהן נאך און נאך פאר אינץ.דעם טאג, כ"ף זיי"ן סיון- וועלן אלע פון אינץ געדענקען פאר אינזער גאנצער לעבן, און פארציילן פאר אינזערע קינדער איבער דעם טאג און די ברכות וואס אינץ האבן באקומען.
יעדער איינער האט זיך באדאנק'ט און געוויטשען די גרויסער רבי פאר זיין גוטסקייט קומענדיג אונץ באזיכען און אינץ אנווינטשן. און אינץ אלע האפן מיר או ווארטן צו זען, אז אלע זיינע ברכות זאלן ערפילט ווערן און אינץ זאל מיר זען די ישועה פאר גאנץ כלל ישראל מיט משיח און גיכען. (לשון ר' מ.י.)
די דארפסט מיך מוחל זיי אז דאס איז דעשריבן געווארן אין א שנעלקייט, ווייל די קאמפיוטער גייט אראפ, און איך וויל היינט פארטיגן, מיט דעם אלעם מער דעטאלן וועלן קומען שפעטער.
די נעשכיזער איז א גוטער איד, מייערן אין צימעס איז א גוט מאכל.


text:
צייכענען
צייכענען איז א פארעם פון וויזועלער קונסט וואס ניצט געוויסע צייכענונג אינסטרומענטן צו מאכן בילדער פון פאסן אויף פאפיר אדער אן אנדער אייבערפלאך. מען קען אויך מאכן צייטווייליגנ צייכענונגען אויף א טאוול. די אינסטרומענטן וואס מען ניצט זענען כולל א גראפיטער בלייער, א פען מיט טינט, וואקסענע קאלירטע בלייערס, קריידלעך, קרייד, האלצקוילן און אויך געוויסע מעטאלן (ווי זילבער און בליי).
עס איז אנדערשט ווי א מאלעריי ווייל דאס ברויך ארויסברענגן דאס בילד אן די הילף פון קאליר ווי א מאלעריי נאר דורך די גרעניץ און שאטן וואס דער פענע דארף פון זיך אליינס ארויסברענגען די מצב מיט דאס איז דאס מער גלייך צו די גראפישער טעכניק פון דרוק.
ווען דאס איז באניצט אין די קונסטלעכער זין פון ווארט מיינט דאס אנמאלן און קאמפאזיציעס און אנדערע עסטעטישע באטראכטונגן וואס טוען אויסדרוקן קאנצעפטואלע כוונות פון איר באשאפער.
באקאנטע צייכענער זענען לעאנארדא דא ווינטשי, אלברעכט דירער, מיקעלאנדזשעלא, ראפאעל, רעמבראנט, פעטער פאל רובענס, סעזאן און גאיא. די יידישע קינסטלערין אנא טיכא איז בארימט וועגן אירע צייכענונגען פון די ירושלימער בערג.


text:
מאראסט
מאראסט איז פליסיגע זאמד, שטויב, ערד און אנדערע סובסאטנצען אויסגעמישט מיט וואסער אדער א קלעי.
מאראסט, ווערט אנגעקוקט דורך מענשטן בטעות ווי שמוץ אבער דאס טוט דינען אלס א וויכטיגער ארטיקל פאר פילע לעבןס וויכטיגע אויפגאבעס.
עס טוט דינען ווי א קריטיש וויכטיגער ארטיקל פאר די פארשער און סייענטיסטן צו דערגיין די יארגאנג פון די וועלט און אויך וואס איז מיט איר דורך זינט איר באשאפונג. שטיקער מאראסט וואס זענען פארטרונקעט געווארן טוען אנטהאלטן אין זיך גאר אסאך היסטאריע פון אירע געאלאגישע שיכטן און פאסיל רעקארדס.
מאראסט שטעלט צו וואונינג אין פארעם פון א הויז פאר פארשידענע מינע חיות, אריינגערעכענט פארשידענע ווערעם, פרעש, שלענג, א.א.וו. אנדערע חיות ווי חזירים און העלפאנדן, באדן זיך אין מאראסט כדי צו ווערן קיל און זיך אפהיטן פון די זון וואס שיינט אין זייערע הייסע קלימאטן.
אין דיר קאנסטרוקציע אינדוסטריע טוט דאס מיינען אויך נאסע פלעסטער, צעמענט אדער אנדערע ענדליכע סובסטאנצן, אמאל פלעגט מען בויען די הייזער מיט סתם מאראסט.


text:
בן סירא
בן סירא א ספר וואס ישוע בן סירא אדער ווי א טייל רופען איהם יהושע בן סרוק, האט געשריבן, אין דעם ספר שטייט אסאך אינטערסאנטע זאכן, בעיקר רעדט ער ארום חכמות און מדות טובות וואס דעם המון עם זאל וויסן, עס איז משבח די חכמה, די גוטע לייט און די רעכטפארטיגע צדיקים און עס איז מגנה און רעדט שלעכטץ אויף רשעים און נערנים.
דער ספר זעהט מען איז געמאכט בעיקר פאר גוים און אומות העולם וואס האבן נישט די אידישע תורה, עס איז זייער ענליך געשריבן ווי דער ספר משלי פון שלמה המלך.
עס זענען דא וואס זאגן אז ער איז א זון פון שלמה המלך, אין אסאך ספרי בן סירא שטייט אז ער איז א זון פון ירמיהו הנביא. אין אנהייב פון אסאך דרוקן שטייט א מעשה ווי אזוי ער איז געבוירן געווארן דורך די זרע פון ירמיה אבער נישט דורך זיין ווייב. דער ש"ך צייכנט אן די מעשה אין שולחן ערוך יורה דעה סי' קצה.
אין גמרא שטייט אז עס געפינט אין איר אסאך שטותים, און עס האט א דין ווי ספרים חיצונים וואס מען טאר נישט דערין עוסק זיין, דאך זאגט די גמרא אז די קלוגע זאכן דערפון זאל מען זיך אפלערנען.
אין עטליכע ערטער ברענגט די גמרא אראפ מאמרים פון בן סירא, צב"ש אין בבא בתרא ברענגט די גמרא א פסוק ווי עס שטייט אין כתובים און תוס' שרייבט דארט אז מעגליך איז עס אין בן סירא - וואו עס שטייט טאקע. אין סנהדרין (דף ק' ע"ב) זאגט רב יוסף אז אין בן סירא טאר מען נישט לערנען, און די גמרא ברענגט צו עטליכע פון זיינע מאמרים און דינגט זיך דערויף. איינע פון די זאכן וואס שטייט דארט איז: זלדקן קורטמן עבדקן סכסן, וואס דער טייטש דערפון איז: ווער ס'האט א דינע בארד איז א קלוגער, דער וואס האט א דיקע בארד איז א שוטה.
דער ספר האט פארשידענע נוסחאות און פארשידענע דרוקן, צב"ש אין בית המדרש און אין אוצר המדרשים איז געדרוקט נאר א חלק, עס הייבט זיך אן מיט א סטעיטמענט אזוי ווי א פסוק אין א קאפיטל פון משלי און עס שטייט דערויף א מעשה און א ראיה וואס איז מסביר דער ערשטער סטעיטמענט, גאר לעצטענס איז געגאנגען איינער אין ארץ ישראל און האט צוזאמגענומען אלע דרוקן ווי אויך כתבי ידות און האט געדרוקט א גאנצען ספר בן סירא מיט נקודות און איז עס מסביר.


text:
טוניסיע
טוניסיע (אפיציעל די רעפובליק פון טוניסיע) איז א לאנד אין צפון אפריקע. די הויפטשטאט איז טוניס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שוין פון דער אלטער היסטאריע וואוינען אין טוניסיע די בערבער פעלקער. זיי האבן געבויט שטעטלעך און פארטן אויפן בארטן צו האנדלען ארום דעם מיטלענדישן ים.
דארט איז געווען די ערשטע אראבישע לאנד וואו עס האט אויסגעבראכן די אראבישע פרילינג דערנאך וואס א סוחר האט זיך אונטערגעצינדן.
יידן אין טוניסיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אומגעפער 1,500 יידן וואוינען אין טוניסיע (2014).


text:
פארזיכערונג
פארזיכערונג הייסט פלאנירן קעגן איינשטעלן, אפט דורך אריינלייגן צעביסלעך געלט, דערנאך באקומט צוריק א גרויסן צאל געלט, אפט מאל אפילו מער וויפל מען האט אריינגעלייגט. צו איז דאס ביי געזונטהייט, אז מען צאלט איין חודשליך אדער וואכנטליך אז טאמער עפעס פאסירט און מען דארף אנקומען צו מעדיצינישע באהאנדעלונגן צאלט דער אינשורענס קאמפאני די קאסטן צו א חלק דערפון.
ביי לעבן פארזיכערונג אז א מענטש צאלט איין ביים לעבן יארליך א געוויסער צאל געלט, אז ווען ער שטארבט זאל די אלמנה און די יתומים באקומען א גרויסע צאל געלט.
געזונט פארזיכערונג וועט אויסצאלן א מענטש וואס דורך אן אקצידענט אדער קראנקייט ליידט פון א דעפעקטיווקייט.


text:
31סטן אקטאבער
דעם 31סטן אקטאבער איז דער 304טער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (305טער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 61 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1517 - מארטין לוטער, גרינדער פון דער פראטעסטאנטישער קירכע, פארעפנטלעכט זיינע "95 טעזיסן"
- 1864 - נעוואדא ווערט דער 36סטער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 1892 - ארטור קאנאן דויל (Arthur Conan Doyle) פארעפנטלעכט די "אוואנטורעס פון שערלאק האלמס"
- 1922 – בעניטא מוסאליני ווערט פרעמיער מיניסטער פון איטאליע, דער יונגסטער אין דער היסטאריע פון איטאליע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1887 - טשיאנג קיי שעק, כינעזישער הויפטקאמאנדאנט און פאליטיקער, פירער פון נאציאנאליסטישער כינע, (געש' 1975)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1984 - אינדירא גאנדי, פרעמיער מיניסטער פון אינדיע דערמארדעט (געב' 1917)


text:
דעלאטין
דעלאַטין (אוקראיניש: ДeляTиH) איז א שטעטל אויפן פרוט טייך אין נאדווארנער ראיאן, אוקראינע, 101 ק"מ מערב פון טשערנאוויץ. פון 1772 ביז 1918 איז דער געגנט געווען אין מזרח גאליציע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 15טן יארהונדערט איז דעלאטין, מיט גאנץ רויטער רוטעניע געווארן א טייל פון פוילן. אין 1772 האט עסטרייך גענומען דעם גאנצן ראיאן פון פוילן און געגעבן אים דעם נאמען גאליציע. נאכן ערשטן וועלט קריג איז דעלאטין אריין אין דער צווייטער פוילישער רעפובליק. דעלאטין איז איינגענומען דורך דער רויטער ארמיי סעפטעמבער 1939, אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג.
די דייטשען זענען אריינגעקומען אין יאנואר 1941 און אריינגשטעלט אלע יודן אין וואלד, און במשך דריי טעג האבן זיי אלע אויסגעשאסן הי"ד. אן אלטיטשקע פארציילט דארט אז זי האט נאך אלץ שלאפלאזע נעכט ווען די דערמאנט זיך די יאמערליכע קולות וואס מ'האט ארויסגעהערט פון וואלד במשך יענע ביטערע טעג, און די קולות פון די שיסערייען ה"י.
די סאוועטן האבן געשטעלט דאס שטעטל אין דער אוקראינישער סאוועטן רעפובליק. היינט איז דעלאטין אין אוקראינע.
יידישע געמיינדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען פאר דעם קריג אן עיר ואם בישראל, ווי די ארגאניזאציע אבותינו (וואס גיט זיך אפ מיט איבערבויען בתי חיים אין אייראפע) איז מעיד, איז דאס די צווייט גרעסטע בית החיים וואס זיי האבען דערווייל געזעהן מיט אזוי פיל אידישע קברים, ווי צווישען אנדערע ליגט דארט רבי נחום מרדכי פרידמאן א רעכטער אייניקל פועם רוזשינער זי"ע, וואס דאס ווארפט א שטיקל בילד וואס פארא חשוב אידיש שטעטל דאס איז געווען בעפארן קריג.
די שטאט דעלאטין געפינט זיך אויף א בארג, וואס איז גאנץ לופטיג אין די זומער חדשים וואס אחוץ די אידן וואס האבן געוואוינט דארט א גאנץ יאר, פלעגט דאס ארויסברענגען אידישע משפחות פארוויילן דארט אין דעם זומער.[1]
עס האט זיך געפינען אין דעלאטין אסאך קלויזן פון פארשידענע קרייזן, אבער רוב רובו פון שטעטל זענען געווען זידיטשויווער חסידים, ממילא האבן זיי אויפגענומען פארן שטאטס רב רבי נפתלי עהרליך, וואס ער איז געווען אן אייניקל פונעם עטרת צבי, און ער האט געדינט אלס שטאטס רב פאר כמעט א יובל יארן ביז ממש דעם ביטערן חורבן.
דער דעלאטינער רב זצ"ל איז נסתלק געווארן ה' שבט תש"א, אבער עס איז שוין גרויסע צרות דאן אין שטעטל, האבן די חברה קדישא געמוזט אים באהאלטן אין ביה"ח אינמיטן דער נאכט אין די פינסטערניש, ווי די ימ"ש זאלן נישט מערקן וואס קימט פאר, ווי אויך איז אנוועזענד געוועהן זיין זוהן הרה"צ שלמה יעקב זצ"ל, וואס איז צירוקגעקומען נאכן קריג לייגען אן אנדענק פארן גרויסן פאטער, אבער האט זיך בשום אופן נישט געקענט דערמאנען דעם גענויעם מקום מנוחתו.
דעלאטין איז ווי אלע גרויסע שטעט פארן קריג אנגעהויבן אריינבלאזן פרייע ווינטן אבער דער רב איז געשטאנען פעלזן פעסט און געקריגט מיט זיי טריט און שריט.
היינט ציטאג איז ליידער נישט געבליבן קיין זכר פון אידישקייט אין שטאט, אחוץ די גרויסע אידישער בית החיים ווי אויווען דערמאנט, אין א פלא אז די דייטשען האבען דאס נישט חרוב געמאכט (קאן זיין ווייל עס איז ביים עק פון שטאט אויף א הויכען בארג האבען זיי נישט באמערק, עכ"פ כך גזרו יתברך שמו אז עס זאל נישט געטשעפעט ווערן).
בערל נחום לינדנבערג פון אר"י א יליד דעלאטין און א תלמיד פונעם רב'ס ישיבה אין דעלאטין איז אהין געפארן מיט יארן צוריק, און פרובירט צי טרעפן עפעס איבערבלייבענישן פון אמאל, און באוויינט ביטער וואס פאר א חורבן ער האט דארט געפונען (זיין זון ווילי לינדווער, א פילם פראדוצירער, איז מיטגעפארן און דאן פארפאסט דעם פילם צוריק אין מיין שטעטל דעלאטין (Return to My Shtetl Delatyn) ווי ער האט פארקויפט הונדערעטער עקזעמפלארן ביז עס איז אויסגעגאנגען).[2]
אין תחילת תש"ך יארן איז פארגעקומען א גרויסע קאנווענטשן פון ילידי דעלאטין, איבערשמועסן זכרונות פון אמאל און זיך רי-יונייטען, אבער דאס האט זיך נישט אויסגעארבעט.
עס געפונען זיך היינט איבער דער וועלט פילע אייניקלעך פון אידן וואס האבן געוואוינט אין דעלאטין, ווי אויך פונעם רב איז געבליבן אסאך אייניקלעך, פון זיין זון הרה"ק ר' לייבוש פון בערעגסאז זצ"ל איז איבערגעבליבן איין מיידל מרת עטל מערמעלשטיין ע"ה וואס האט וואונדערלעך איבערגעלעבט דעם קריג און דערנאך אויפגעשטעלט א משפחה לשם ולתפארת, און זיין טאכטער הרבנית שרה חנה ראטענבערג איז שוין ארויסגעקומען פארן קריג און זיך באזעצט אין דעם בראנקס צוזאמען מיט איר מאן רבי פנחס שלום מקאסאן זצ"ל.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ווי הרה"ק מקרעטשניף זי"ע פלעגט פארציילן אז זיין פאטער פלעגט ארויספארען יעדן זומער וויילן דארט בערך 6 וואכן.
- ↑ ווילי לינדווער וועבזייטל


text:
װיקיפּעדיע:פעסטשטעלן
פעסטשטעלן איז אן אפיציעלע גרונט פּאַליסי פון וויקיפעדיע.
זעה: װיקיפּעדיע:קראנטשאפט
דער צייכן וואס קען ווערן געשריבן אין וויקיפעדיע איז נישט אמת. דאס איז נישט גענוג, עס קען נאר זיין אין וויקיפדיע אויב מ'קען און מ'טוט טאקע אויפווייזן איר אמתדיגקייט.
- יעדעס שטיקל אינפארמאציע איבער סיי וואס און וועמען, מוז האבן א מקור, אז נישט טאר מען דאס נישט שרייבן!
- אומאפיציעל און צייטווייליג איז יא ערלויבט בלויז חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע וואס מעגן געשריבן ווערן אן קיין מקור אלס אויסנאם. ווילאנג עס איז נישטא קיין לייקענונג אויף איר ווארהייט ווייל רוב זאכן וואס פאסירן ביי אידיש רעדענדיג מענטשן זענען דערווייל נאך נישט דאקומענטירט, נישט אין די חסידישע צייטונגען צוליב צענזור, און נישט אין די וועלט'ליכע צייטנוגען צוליב אומאינטערסאנטקייט פאר זיי וואס טוט זיך ביי אידן, מוז מיר האבן פעלזן פעסטע גיידליין וואס איז יא באגלייבט און וואס נישט. ווען אונזערע צייטונגען וועלן ווערן פארגעשריטן און באריכטן אינערליכע נייעס, וועלן מיר צוביסליך מוזן צולייגן מקורות, אז נישט וועט עס דעמאלטס מעגן אפגעמעקט ווערן.
- חסידישע און ליטווישע לשון הרע: אן קיין מקור טאר מען עס נישט שרייבן. מיט א מקור ווענדט זיך נאר טאמער יענער איז גענוג פובליק דאן מעג מען. ווייל יעדער ווייסט דאס סיי ווי סיי, און עס איז פובליק פאקט. אז נישט טאר מען נישט און עס איז גאר הארב צו באשמוצן א פריוואטער מענטש.
- יעדע סיי וואסארא אנדער פרידלעך ענין, אן קיין מקור, די סעקונדע וואס אויב בלויז איינער לייקענט איר אמת מוז מען דאס אראפנעמען.
יעדער איינער איז באגלייבט אויף צו לייקענען. אויב יענער איז נישט איינגעשריבן, אדער אפילו א וועטעראן איינגעשריבענער באנוצער וואס מ'זעהט אויף זיין לייקענונג אז ער מיינט נישט די אמת פון וויקיפעדיע נאר פערזענליכע אדער פארטייאישע נייגוגען. וועט מען אים מוזן פרעגן קלאר אין זיין רעדן בלאט, כדי צו זעהן אויב ער מיינט טאקע די טובה פון וויקיפעדיע. דער רגע וואס יענער קוקט אויס א פארברעכער וואס וויל סתם זאגן ליגענט, דארף מען דאס דעמאלט דורכארבייטן דורך א געוויסע וועג פון אריינמישן א דריטן באנוצער דאס צו שליכטן אזוי ווי זבל"א, ביידע מוזן מסכים זיין אויף יענעם דריטן אז ער איז טאקע אנגענומען אויף ביידע.
- ביי חסידישע און ליטווישע אינפארמאציע, ביז ווילאנג קיינער לייקענט נישט קיין מציאות און עס איז נישט לשון הרע טאר מען דאס נישט אויסמעקן. ווייל וויבאלד רוב מאל זענען דאס סיי ווי סיי שרוי אין מחלוקת און אין אנערכיע, איז געווענליך אז איינער מעקט אן קיין לייקענונג איז ער פון איין זייט מחלוקת וואס ער שמעקט נישט אז מ'זאל ליינען עפעס וועגן זיין צד, דעריבער מעקט ער אויפן חשבון פון וויקיפעדיע, און אויב מען מעקט איז מען א וואנדאל ווייל רוב זאכן ביי חסידים האבן נישט קיין מקור, און דערווייל איז דאס דער גאנצער באשטאנד פון וויקיפעדיע און אויב מעקט מען דאס אן קיין חשבון איז אויס דער גאנצער וויקיפעדיע. קומט אויס אז פאר זיינע פערזענליכע אינטערעסן הארגעט ער אוועק פובליק אינפארמאציע וואס הייסט וויקיפעדיע.
אויב אן ארטיקל פעלט עפעס מקורות און קוקט אויס לויט אייך נישט צו זיין ריכטיג פאררעכט דאס און מעקט דאס לויט אייער פארשטאנד, אבער אויב זענט איר מסופק דערין שטעלט אריין דעם מוסטער {{פעלט מקורות}} אז אנדערע זאלן דאס פארעכטן ביטע נישט פארלאנגען קיין וואלן אנצומאכן איבעריגע מחלוקת מיט וואלן תיכף פאר מען האט נאך געהאט א געלעגנהייט דא דורכטאן.


text:
10טן נאוועמבער
10 נאוועמבער איז דער 314טער טאג פון יאר (315טער טאג אין אן עיבור-יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 51 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד אינוואדירט ווישי פראנקרייך נאך דער הסכמה פון פראנצויזישן אדמיראל פראנסווא דארלאן צו א וואפֿן-שטילשטאנד מיט די אליאירטע אין צפון אפריקע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1483 - מארטין לוטער, גרינדער פון פראטעסטאנטע קריסטנטום (געש' 1546)
- 1683 - געארג דער צווייטער פון גרויסבריטאניע (געש' 1760)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1938 - מוסטאפא קעמאל אטאטורק, פאליטיקער און פירער פון טערקיי, האט אויפגעשטעלט די רעפובליק פון טערקיי און געווען איר ערשטער פרעזידענט (געב' 1881)
- 1982 - לעאניד ברעזשנעוו, הערשער פון סאוועטן פארבאנד (געב' 1906)


text:
גרענעץ
א גרענעץ איז אן אויסגעצייכענטער ליניע וועלכע טיילט אפ די טעריטאריע צווישן שטעט און לענדער.
גרענעץ קאנטראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען א גרענעץ טיילט אפ צוויי לענדער וועט געווענליך דארט זיין אינסטאלירט א וואך סיסטעם דורך די צוויי לענדער וואס גרענעצן זיך. צו קענען דורכגיין א גרענעץ דארפן ציווילע ווייזן אידענטיטעט און פרעמדע וועלן דארפן האבן א וויזע צו קענען באזוכן יענע לאנד. גרענעץ קאנטראל איז אנדערש אין פארשידענע ערטער אין דער וועלט. אין אייראפע זענען אלע גרענעצן אין די אי-יו לענדער אפן איינע צום צווייטן אן קיין שום קאנטראל. אין די קאמוניסטישע לענדער איז פאראן א שטרענגע קאנטראל ווער עס קומט אין גייט און ביי רוב מאדערנע לענדער איז עס געוואנדן פון וואנעט מען קומט.
גרענעצן ווערן קאנטראלירט דורך א ספעציעלער אגענטור, די צאל אגענטור, וואס איז פאראנטווארטליכט פאר אלעס וואס גייט אריין און ארויס פון לאנד. זיי אינספעקטירן אלע פראדוקטן און סחורה וואס קומט אריין אויס מורא פאר דראגס אדער שעדליכע כעמיקאלן. אלעס וואס גייט ארויס ווערט אויך קאנטראלירט צו מאכן זיכער אז קיינער שמוגעלט נישט ארויס וואפן וואס איז פארבאטן צו פארקויפן צו אנדערע לענדער.
דאס זעלבע איז מיט מענטשן. זיי קוקן נאך יעדן מענטש וואס גייט אריין אדער ארויס. זיי פרעגן אויס יעדן עטליכע פראגעס, באטראכטן שריפטן, און צומאל עפענען זיי רענצלעך און האבן געוויסע סימנים וועמען צו לייגן אויף א גרונטליכער פארהער. זיי זענען פאראנטווארטליכט אז קיין שום פארברעכער זאל זיך נישט קענען ארויסכאפן פון לאנד און אז קיין שום קראנקע, פארברעכערישע, אדער אומלעגאלע אימיגראנט זאל זיך נישט קענען אריינבאקומען אין לאנד.
די צאל אגענטור האלט אן אויג און קאנטראלירט די גרענעצן אויף דער ערד, אין די לופטן, און אויפ'ן וואסער. אויף דער ערד האבן זיי ספעציעלע ראדארן און װידעאָ-קאַמעראַס וואס האלטן א וואכזאם אויג לענגאויס אלע גרענעצן. ביי די גרענעץ פונקטן האבן זיי קליינע געביידעס וואו זיי שטודירן אלע אינפארמאציע און גיבן אלע סערוויסעס וואס אבלאנגט צו די קאסטומס. זיי נוצן אויך ריזיגע עקסרעי מאשינען אין די לופטפעלדער און אסאך הונטלעך וועלכע זענען טרענירט צו שמעקן דראגס אדער אלקהאל.
די לופטן און וואסערן ווערן קאנטראלירט דורך גאר פארגעשריטענע ראדארן וועלכע כאפן אויף יעדע קליינע פליגער אדער שיפל. א שיף אדער פליגער וואס ווערט נישט אינדענטיפיצירט ווערט באלד געצווינגען צו לאנדן אדער אפשטעלן דורך די אגענטור'ס העליקאפטערס און שיפן.
ווען מיר פארן אדורך די גרענעצן זען מיר געווענליך איינפאכע זיכערהייט וועכטער וועלכע פרעגן די עטליכע פראגעס. די אגענטור פארמאגט אבער פיל מער פארגעשריטענע וועכטער ווי דאס וועלכע מען נוצט ווען עס פעלט זיך וויכטיג אויס. אויסער דעם האבן זיי טויזנטער קלוגע אפיצירן וועלכע שטודירן און האלטן חשבון אויף קאמפיוטערס פון אלע אינפארמאציע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שלום נח בערעזאווסקי
הרב שלום נח בערעזאווסקי (ה'תרע"א - ה'תש"ס) איז געווען סלאנימער רבי פון ה'תשמ"א ביז צו זיין פטירה. ער האט געפירט זיין רביסטעווע אין ירושלים. ער איז שטארק באוואוסט צוליב זיינע תורות וואס זענען געדרוקט אין די ספרים נתיבות שלום.
הר"ר שלום נח האט געשריבן זייער אסאך. דורך זיינע ספרים איז ער שטארק משפיע אויף יידן סיי חסידיש סיי נישט חסידיש. מ'זאגט נאך פון א חשוב'ן (נישט חסידישן) ראש ישיבה אז דער „נתיבות שלום" איז דער „מסילת ישרים" פון היינטיקן דור.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלום נח איז געבוירן ד' אב ה'תרע"א אין באראנאוויטש, פוילן (היינט בעלארוס) וואו ס'האט געוואוינט א גרויסער קיבוץ פון סלאנימער חסידים. זיין פאטער משה אברהם איז געווען דער ראש הקהל; זיין מוטער איז געווען אן אייניקל פון הלל וויינבערג, א ברודער פון ערשטן סלאנימער רבי'ן דער יסוד העבודה.
אום יאר ה'תרצ"ג האט ער, מיט א ווארעמער הסכמה פון סלאנימער רבי'ן דעם „בית אברהם", געווארן אן איידעם ביים רבי'נס קוזין הר"ר אברהם וויינבערג פון טבריה. זיין שווער איז שפעטער אליין געווארן רבי (דער „ברכת אברהם").
הר"ר שלום נח איז נפטר געווארן ז' אב ה'תש"ס.
תורה און חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שלום נח האט געלערנט אין דער סלאנימער ישיבה תורת חסד אין באראנאוויטש, א ישיבה וואס האט צוזאמענגענומען ליטווישע לומדות מיט א חסידישער השקפה. דער ראש ישיבה איז געוון רבי אברהם שמואל הירשאוויץ, אן אייניקל פון רבי אליעזר גארדאן פון טעלזש, און דער גייסטיקער משגיח איז געווען רבי משה מידנער, אן אייניקל פונעם יסוד העבודה פון סלאנים און א תלמיד פון רבי חיים סאלאווייטשיק פון בריסק.
זיין נאָכגייער איז זיין זון הר"ר שמואל.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
המודיע י"ז אב תש"ס און „מרביצי תורה מעולם החסידות" באנד א' דף 177 און באנד ג' דף 167, ציטירט אין המעין


text:
טובערקולאז
טובערקולאז אדער TB (אינקורצן פאר טובערקל באקילוס) איז א פארשפרייטער טויטליכער אינפעקציע קרענק וואס ווערט געשאפן דורך מיקאבאקטעריע, הויפטזעכליך דורך די מיקאבאקטעריע וואס הייסט אזוי מיקאבאקטעריום טובערקולאז.
טורבעקולאז טוט מייסטענס אפקעטירן די לונגען, אבער עס קען זיך אויך מאכן אז עס אפעקטירט די צענטראלע נערווען סיסטעם, ביינער, געלענקען און אויך די הויט.
מ'פלעג רופן דאס שװינדזוכט אבער היינט ניצט מען דעם נאמען טובערקולאז.
איבער א דריטל פון דער וועלט'ס באַפֿעלקערונג האט איצט די טי.בי. באקטעריום אין זייער קערפער רח"ל, און נייע אינפעקציעס געשענט נאכאנאנד אין די ראטע פון איין'ס פער יעדע סעקונדע.[1]
נישט יעדער וואס איז אינפֿעקטירט אנטוויקלט דער קרענק, אין דער אמתן איז דער אינפעקציע דאס מערסטע טרעפבאר פון אלע אינפעקציעס. פון דעסט וועגן איז אין איין'ס פון צען אזויליכע אינפעקציעס וועלן פראגרעסערן צו אקטיווע טי.בי. קראנקייט וואס, אויב לאזט מען דאס אומקערגענומען דורך מעדעצין, דערהארגעט מער ווי העלפט פון אירע קרבנות.
אין יאר 2004, 14.6 מיליאן מענטשן האבן געהאט אקטיווע טי.בי. און עס איז געווען 8.9 מיליאן נייע פעלער און 1.7 מיליאן טויט פעלער, מייסטענס אין אנטוויקעלענדע לענדער.[1]
אין צוגאב, א שטייגענדער צאל מענטשן אין שוין אנטוויקלטע פארגעשריטענע לענדער כאפן איבער טובערקולאז, ווייל זייער אימיון סיסטעם איז אפגעשוואכט דורך אמיון דערדריקונג דעם נוצן פֿון דראָגס אדער עיטש.איי.ווי.\עידס.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 וועלט געזונט ארגאניזאציע (WHO). Tuberculosis Fact sheet N°104 - Global and regional incidence. March 2006, Retrieved on 6 October 2006.


text:
ניי
- כדי אנהייבן א נייעם ארטיקל, זעט אנהייבן א נייעם בלאט.
נייע זאך מיינט אז דאס איז דאס ערשטע מאל נארוואס איצט רעלאטיוו פריש באשאפן געווארן און ארויסגעקומען לאור עולם. דא איז די פארקערטער ווי אלט.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חדש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לגבי נייע תבואה איז פארבאטען מין התורה הנאה האבן דערפון פאר מען איז מקריב א קרבן עומר דערפון פאר גאט.
דאס איז אן הלכה וואס איז נאך גילטיג היינטיגע צייטן אז מען עסט דאס נישט ביז פסח פון דער נייער תבואה, אבער אין חוץ לארץ מייסטענס טוען פארלאזן זיך אויפן ב"ח, בלויז די ליטווישע דאס איינהאלטן.
שהחינו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך איז דא דינים און מנהגים ווען מען מאכט דעם ברכה אויף א נייעם קלייד אדער פרוכט און אזוי ווייטער.
חדש אסור מן התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי די קנאותדיגע קרייזן וואס געהערן זיך אן צום דרך החתם סופר איז מען לוחם קעגן לוקסוס אין יעדע נייער אויפטוה ווייל זיי האבן מורא אז דא ברענגט מיט זיך א השכלה טראכטן פון גרינגער מאכן דאס לעבן און ווערן אויפגעקלערט אפצוקילן פון אלטע מנהגים אין אידישקייט.


text:
IP אדרעס
איי פי (IP - Internet Protocol) אדרעס איז דער אדרעס פון יעדן באזנודערן קאמפיוטער אויף א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט די IP סיסטעם פאר קאמפיוטער נעאצװערקן. די אינטערנעט ניצט די IP סיסטעם.
א יעדע מאשין וואס נעמט טייל אין א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט IP - צום ביישפיל קאמפיוטערס, פרינטערס, אדער רוטירערס - האט אן IP אדרעסע.
מען קען דאס באטראכטן ווי א היים אדרעסע אדער א טעלעפאן נומער.
אן IP אדרעס קען זיין אז עס זאל אויסקוקן ווי עס געהערט צו מער ווי איין מאשין דורך א פראקסי אדער רוטירער וואס טוט נעט.
IP אדרעסן ווערן פארוואלט דורך די אינטערנעץ אסיגנירן נומערן אויטאריטעט זיי געבן ארויס גאנצע שטיקער IP אדרעסן צו קלענער פארוואלטערס פון וועלטליכע געגענטער און די געבן דאס פאר גרויסע ביזנעסער אדער ISP.
ווערסיעס פון IP[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען היינט דא צוויי ווערסיעס פון IP אין באניץ, IP ווערסיע 4 און IP ווערסיע 6, עס איז דא אסאך חילוקים אין די צוויי, און צוליב דעם וואס ווערסיע פיר ווערט מער באנוצט איז ווען מען זאגט סתם IP מיינט דאס ווערסיע פיר.
IP ווערסיע 4[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עיקר ארטיקל: IP ווערסיע 4
IP ווערסיע 4 ניצט נאר 32 ביטס (פיר בייטן) פאר אדרעסעס, און איז דערפאר איינגעצוימט צו 4,294,967,296 (232) מעגליכע אדרעסען. עס זענען אבער דא אדרעסען וואס זענען צוגעטיילט ספעציעל פאר פריוואטע אדרעסן (בערך 18 מיליאן אדרעסען) און צו אויסרופען (Multicast) אדרעסן (בערך 270 מיליאן אדרעסען). די אלע זאכן צוימן איין די וואוקס פון די אינטערנעט, IP ווערסיע 6 וועט דעריבער איבערנעמען.
א משל פון אן IP ווערסיע 4 אדרעס: 127.0.0.1 דאס הייסט א Loopback (פירצוריק) אדרעס און פירט אלעמאל צוריק צו די אייגענע קאמפיוטער.
IP ווערסיע 6[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – IPv6
IP ווערסיע 6 איז די נייע סיסטעם פון IP. ווינדאוס וויסטע, מעק OS X האבן דאס אריינגעבויט אין זיך. אויך אסאך ווערסיעס פון לינוקס האבן דאס אריינגעבויעט. אן IP אדרעסע פון ווערסיע 6 איז 128 ביטס (16 בייטס) וואס אפילו מען זאל ארויסגעבן מיט אביסל אן איבערגעטריבענע מאס, קוקט נישט אויס אז עס זאל א מאנגל אין די נאנטע צונקופט. עס קומט אויס אז עס איז מעגליך דרוך דעם צו האבן 1038×3.4 אדרעסן.
[1] איין פארשער האט געזאגט אויף דעם אז עס קומט אויס אז עס וועט זיין בערך 5000 אדרעסן פאר יעדע מעטער פון די ערדס פלאך. דאס מאכט דאס גענוג און נאך פאר די צונקונפט כאטש א יעדע סעל פאון און קארס און אנדערע פרעזענליכע מאשיןען וועלן ניצען די אינטערנעט.
משל פון IP ווערסיע 6 אדרעסע: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7334
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נאך אינפארמאציע אויף דיין אייפי מידע על כתובתי
- מיין ip
- צו מברר זיין דיין אייגן אייפי אדרעס כתובת ה-IP שלי
- נאך אינפארמאציע אויף דיין אייפי מידע על כתובתי


text:
עזרא
עזרא איז געווען א מנהיג פונעם יידישן פאלק וואס איז צוריקגעקומען פון גלות בבל אין ארץ ישראל אויפצובויען דעם צווייטן בית המקדש, בערך אין יאר ג'ש. ער איז געווען א מיוחס'דיגער כהן א זון פון שריה הכהן פון בית צדוק.
דער פערסישער מלך ארתחשסתא האט געגעבן עזרא רשות צו פירן די יידן צוריק קיין ארץ ישראל, אבער ווייניג יידן זענען געקומען מיט אים. פון די לוויים איז כמעט קיינער נישט געקומען. ווען עזרא איז אנגעקומען איז ער געוואויר געווארן אז די יידן אין ארץ ישראל זענען געווארן אסימילירט צווישן די גויים, און אסאך פון זיי האבן חתונה געהאט מיט גוי'אישע ווייבער. ער האט זיי געמאכט אלע שווערן אז זיי וועלן זיך אפטיילן פון די פרעמדע ווייבער.
עזרא האט איינגעפירט:
- אז מען זאל שרייבן א ספר תורה אין כתב אשורי.
- אז מען זאל רופן די חדשים מיט די בבלישע נעמען ניסן, אייר, א.א.וו. אנשטאט די אלטע נעמען (אביב, זיו, ירח איתנים, בול).
עזרא הסופר איז געשטארבן ט' טבת אין יאר .
יוסיפון שרייבט אין קדמוניות היהודים אז עזרא ליגט באגראבן אין ירושלים. אבער ס'איז פאראן א מסורה אז עזרא ליגט אין באסרא איו בבל (היינט איז דאס איראק). במשך הונדערטער יארן פלעגן יידן גיין אויף זיין ציון.
תקנות עזרא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא (ברכות כ"ב:; ובבא קמא פ"ב.) ברענגט צען תקנות וואס עזרא האט מתקן געווען:
- מ'זאל ליינען די תורה יעדן מאנטאג און דאנערשטאג (בכדי ס'זאל נישט זיין דריי טעג איינס נאך אנאנד אן תורה, ווי אויך שבת צו מנחה (פאר די וואס האבן פארפעלט דאס תורה ליינען אינמיטן דער וואך.
- מ'זאל ליינען די תוכחה פאר שבועות (פרשת בחקתי) און פאר ראש השנה (פרשת כי תבא) ווייל „תכלה שנה וקללותיה" (מגילה לא:).
- די בתי דינים זאלן זיצן יעדן מאנטאג און דאנערשטאג (די זענען געווען די מארק טעג).
- מ'זאל וואשן די קליידער דאנערשטאג (כדי צו האבן צייט פרייטאג פאר די אנדערע הכנות אויף שבת).
- עסן קנאבל פרייטאג צונאכט.
- די ווייבער זאלן פריש ברויט יעדן אינדערפרי.
- די ווייבער זאלן גיין אנגעטון אונטערקליידער (וועגן צניעות).
- א ווייב זאל זיך גוט קעמן די האר מיט א קאם איידער זי טובל'ט זיך אין דער מקוה.
- פעדלערס זאלן ארומדריין די שטעט פארקויפן צירינג.
- א בעל קרי טאר נישט לערנען תורה ביז ער טובל'ט זיך (טבילת עזרא).


text:
אייראזאנע
די אייראזאנע איז די גרופע פון לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד וואס האבן אדאפטירט די איירא (€) ווי זייער וואלוטע. דער אייראפעישער צענטראלבאנק איז פאראנטווארטלעך צו פארוואלטן מיטן אנבאט פון געלט אין דער אייראזאנע. פאליטישע באשלוסן וועגן דעם איירא זענען די געביט פון דער "איירא גרופע", וואס באשטייט פון פארטרעטער פון די לענדער אין דער אייראזאנע.
מיטגלידער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אייראזאנע האט 19 מיטגלידער:
גרינדונג מיטגלידער דעם 1טן יאנואר 1999
1 איטאליע
2 אירלאנד
3 בעלגיע
4 דייטשלאנד
5 האלאנד
6 לוקסעמבורג
7 עסטרייך
8 פארטוגאל
9 פינלאנד
10 פראנקרייך
11 שפאניע
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2001
12 גריכנלאנד
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2007
13 סלאוועניע
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2008
14 מאלטא
15 קיפראס
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2009
16 סלאוואקיי
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2011
17 עסטלאנד
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2014
18 לעטלאנד
מיטגעטיילט דעם 1טן יאנואר 2015
19 ליטע אחוץ דעם זענען פאראן אנדערע לענדער אינדרויסן פונעם אייראפעישן פארבאנד וואס ניצן דעם איירא, אבער זיי געהערן נישט צו דער אייראזאנע.


text:
בעלזשיץ פארטיליקונג לאגער
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם פארניכטונגס לאגער. אויב איר זוכט דאס דארף, זעט בעלדזיץ.
בעלזשעץ אדער בעלדזיץ איז געווען דער ערשטער סיסטעמאטישער פארניכטונגס לאגער ביי דער צווייטער וועלט קריג, וואס האט פונקציאנירט פונעם 17טן מערץ, 1942 ביז סוף יוני 1943.
דער געגנט פון בעלזשעץ איז דאן געווען א רעלאטיווער אומבאוואוינטער געגנט לעבן דער שטאט לובלין, פוילן. עס ווערט געשאצט אז איבער 430,000 אידן פון די געגנטן פון לובלין, לעמבערג און קראקע זענען אומגעברענגט געווארן אין דעם לאגער, דורך פארגאזן און גאז קאמערן, הי"ד.
דער לאגער איז נישט אזוי באקאנט צווישן המון, צוליב וואס עס נישט געבליבן קיין איין איבערלעבער פון דעם לאגער (אויסער צוויי), און אויך צוליב וואס די דייטשן האבן אים גענצליך פארניכטעט מיטן ציל נישט איבערצולאזן קיין שפור נאך זייער פארברעך.


text:
דזיאקאמא פוטשיני
דזיאַקאמא פוטשיני (איטאליעניש: Giacomo Puccini; לוקע, 22סטן דעצעמבער 1858 - בריסל, 29סטן נאוועמבער 1924) איז געווען אן איטאליענישער קאמפאזיטאר. ער האט געשריבן 16 אפערעס, און מען שפילט אסאך פון זיי זייער אפט. פוטשיני ווערט גערעכנט דער גרעסטער איטאליענישער קאמפאזיטאר נאך ווערדי.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פוטשיני איז געבוירן געווארן אין לוקע, טאסקאנא, אין א משפחה וואס זענען געווען פינף דורות מוזיקער. זיין פאטער מישעל איז געווען א לערער פון מוזיק; ער איז געשטארבן ווען דזיקאמא איז געווען אלט פינף יאר. ווען דזיאקאמא איז געווען אלט 16 יאר האט ער אנגעהויבן שטודירן מוזיק. אין 1880 האט ער זיך פארשריבן אין דער מילאנער קאנסערוואטאריע.
זיין אפערע טאסקא האט מען געשפילט צום ערשטן מאל אין רוים אין 1900.
פוטשיני פלעג רייכערן אסאך און האט געליטן פון ראק אינעם האלדז. ער איז געשטארבן דעם 29סטן נאוועמבער 1924 אין בריסל, בעלגיע.


text:
גלייכונג
גלייכונג (אדער עקוואציע) אין מאטעמאטיק, איז א וועג אנצוצייכענען צוויי עלעמענטן מיט דעם זעלבן ווערט, איינער אנטקעגן דעם אנדערן. דער סימבאל וואס מען שטעלט צווישן די עלעמענטן איז דאס: =. אויב זיינען די צוויי עלעמענטן ניט זעלבסט ווערט, שטעלט מען צווישן זיי דעם סימבאל ≠. (א מאטעמאטישע פראבלעם וואס ווייזט אז איין ווערט איז גרעסער אדער קלענער פון דעם אנדערן רופט מען א "אומגלייכונג").
ביישפילן:
א גלייכונג מיט וואריאבלען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אלגעברע קען זיין וואריאבלען אין א גלייכונג, די ווערטן צייכנט מען אָן, אין אלגעמיין, מיט א .
- דער איז א 5 ווייל:
דער וועג אויסצוגעפינען אַ וואריאבל אין א גלייכונג איז ווי פאלגנדיק: מען טיילט אָפ די וואריאבלען אין איין זייט פון דער גלייכונג, און די נומערן שטעלט מען אוועק אין דער אנדערער זייט, און די נומערן אדער ווערטן וואס מע פירט אריבער דרייט מען איבער פון פלוס צו מינוס אדער פון טאפלט צו צעטיילן; אדער פארקערט: פון מינוס צו פלוס אדער פון צעטיילן צו טאפלט. דאס זעלבע איז ווען מיר האבן א קוואדראטצאל מיט א נומער פירט מען אריבער צום צווייטן זייט דעם קוואדראטצאל אונטער א קוואדראטישער ווארצל.
ביישפילן:
- פראבלעם:
- מע לייגט דעם אליין אין איין זייט, און דעם 5 פירט מען אריבער צו דער צווייטער זייט, אבער מען דרייט עס איבער פון 5+ צו 5-:
- מען רעכנט אויס:
- לייזונג:
פאלגנדיק איז א ביישפיל צו טרעפן א וואריאבל אין א ברוכצאל.
- פראבלעם:
- מען לאזט שטיין דעם (מיט זיין דענאמינאטאר 5) אין איין זייט, און דעם 10 פירט מען אריבער צו דער צווייטער זייט, נאר מען דרייט עס איבער פון פלוס 10 צו מינוס 10:
- מען רעכנט אויס:
- א צינד פירט מען אריבער דעם דענאמינאטאר 5 (וועלכער איז א צינד דער טיילער) צו דער צווייטער זייט אבער ווי א פאקטאר וואס טאפלט:
- לייזונג:
פאלגנדיק איז א ביישפיל פון טרעפן א וואריאבל וואס איז אין דער צווייטער מדריגה (א קוואדראט ווארצל):
- פראבלעם:
- מען איזאלירט דעם אין איין זייט, און אין דער צווייטער זייט נעמט ארויס דאס ווארצל פונעם נומער:
- אויסלייזונג: סיי 9 און סיי 9- וועלן זיין גלייך צו 81 ביי זיי טאפלען 2 מאל מיט זיך: .
קוואדראטישע גלייכונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – קוואדראטישע גלייכונג
ביז יעצט האבן מיר דערמאנט א גלייכונג פון דער ערשטער מדריגה וואס הייסט א ליניארע גלייכונג, אבער אויב איז די גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה רופט מען די גלייכונג א קוואדראטישע גלייכונג.
א קוואדראטישע גלייכונג זעט אויס אזוי: ווען זיינען פאראמעטערס, און איז דער וואריאבל.
אויך איז דא גלייכונגען פון דער דריטער און פערטער מדרגה.
סארטן גלייכונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלייכונגען קען מען קלאסיפיצירן לויט די אפעראציעס און קוואנטיטען אין זיי:
- אלגעברעאישע גלייכונג
- דיאפאנטישע גלייכונג
- פונקציע-גלייכונג
- דיפערענציאל-גלייכונג
- אינטעגראל-גלייכונג


text:
ארונאטשאל פראדעש
אַרונאַטשאַל פראַדעש (ענגליש: Arunachal Pradesh) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צפון-מזרח אינדיע, ארומגענומען מיט די לענדער בהוטאן אין מערב, כינע אין צפון און מיאנמאר אין מזרח, און די אינדישע שטאטן נאגאלאנד און אסאם אין דרום.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז איטאנאגאר. מען רעדט מער ווי דרייסיק שפראכן אין דעם שטאַט.
אַרונאַטשאַל פראַדעש באדעקט א שטח פון 83,743 ק"מ², מיטן גרעסטן טייל אין די הימאלייע בערג. ער איז דער 15טער שטאַט לויט שטח. מיט א באפעלקערונג פון 1,382,611 מענטשן (אין 2011), איז אַרונאַטשאַל פראַדעש דער 27סטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.