text:
בערלינער וואנט
דער בערלינער וואנט איז געווען א שטיינערנער מויער וועלכע איז געבויט געווארן דורך דער קאמוניסטישער מזרח דייטשלאנד רעגירונג (דייטשלאנד דעמאקראטישע רעפובליק) אפצוהאלטן אירע איינוואוינער פון אנטלויפן צו דער דעמאקראטישער מערב זייט פון דייטשלאנד. דער מויער איז געבויט געווארן אין 1961 און איז געשטאנען אונטער א שטרענגע וואך פון די פאליצייאישע קראפט וועלכע די דייטשן האבן גערופן די סטאסטי. די בערלינע וואנט איז געווען אן אנגעזעענע סימבאל פון דעם קאלטן קריג וועלכע האט זיך געקאכט שטילערהייט צווישן די יו-עס-עס-אר און די אליאירטע, אריינגערעכנט מזרח דייטשלאנד און די פאראייניגטע שטאטן און אירע פריינט.
ביי דער ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג אין 1945 איז די שטאט בערלין ארומגענומען געווארן מיט אקופירטע טעריטאריעס פון סאוועטישע כוחות. די אלע טעריטאריעס זענען שפעטער געווארן די אפיציעלע מזרח דייטשלאנד. די שטאט בערלין זעלבסט איז צוטיילט געווארן צו מזרח בערלין און מערב בערלין. די מערב זייט איז אקופירט געווארן דורך בריטישע, פראנצויזישע, און אמעריקאנער כוחות און איז געשטיצט געווארן דורך די פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד, באקאנט אלס מערב דייטשלאנד. צווישן די יארן פון 1949 און 1961 זענען 2.7 מיליאן מענטשן אנטלאפן פון מזרח קיין מערב כאטש די אָרטיגע רעגירונג איז אין יענע יארן געווען די מערסט פראדוקטיווע קאמוניסטישע רעגירונג אין גאנץ אייראפע. ווי אזוי אימער, האבן די מזרח איינוואוינער זיך געשפירט אביסל אונטערדרוקט ווען די מעגליכקייט צו געניסן פון די מערב וועלט מידיא איז לימיטירט געווארן און זיי האבן געהאלטן אז די מערב איינוואוינער לעבן א העכערע סטאנדארט לעבן ווי זיי. אסאך פון די מזרח איינוואוינער האבן איבערגעלאזט די מזרח זייט האפנדיג צו טרעפן בעסערע עקאנאמישע מעגליכקייטן אויף מערב.
ווען די אנטלאפענע האבן אנגעהויבן גרייכן הויכע ציפערן און עס האט אנגעהויבן עפעקטירן די ארבעט'ס קראפט האט די מזרח רעגירונג באשלאסן דאס אפצושטעלן דורך בויען א שיץ מויער. די אפעראציע איז אויסגעפירט געווארן אינמיטן די נאכט פון אויגוסט דעם 13'טן אין 961' ווען א ריזיגע מחנה פון מזרח דייטשע סאלדאטן האבן באלאגערט די גרעניצן פון מערב דייטשלאנד און אויפגעשטעלט צייטווייליגע אייזערנע צוימען מיט שטעך דראט אויף איר. די ארבעט האט זיך אנגעהויבן באלד דערנאך ווען א ריזיגע צאל קאנסטראקשן ארבייטער האבן אנגעהויבן איבערטוישן די צוים צו א ציגל וואנט וועלכע איז געשטאנען 12 פיס (28 מעטער) הויך און זיך געצויגן אויף א שטרעקע פון 103 מייל (166 קילאמעטער). 28 מייל (45 קילאמעטער) פון די וואנט איז געבויט געווארן אינמיטן די שטאט בערלין וואו די גרענעצן פון מזרח און מערב דייטשלאנד זענען צוטיילט געווארן. דארט וואו עס האבן זיך געפינען געביידעס און מען האט נישט געקענט מאכן די וואנט האט מען עס איבערגעצויגן מיט ציגל אויף די מזרח זייט און באדעקט אלע פענסטער מען זאל נישט קענען אריבערזען די אנדערע זייט. די מזרח רעגירונג האט פארקויפט אז זי האט געבויט דעם וואנט צוריקצוהאלטן מיליטערישע קאנפראנטאציעס מיט מערב דייטשלאנד. דאס איז געווען נאר אן אויסרייד אבער ווען מען איז געגאנגן נאנט צו די וואנט און געזען די פילע פארכאפונג לעכער האט מען באלד פארשטאנען אז דאס איז געמאכט צו האלטן די איינוואוינער אין שטאט.
געוויסע מענטשן איז נאך אלס געלונגען זיך אריבער צו כאפן אבער 80 פראצענט פון די פרובירער זענען אומגעקומען פון די שטרויכלונגען וואס די רעגירונג האט אונטערגעשטעלט. פאר א לאנגע צייט זענען די איינוואוינער געבליבן איינגעשפארט אויף מזרח און נישט געהאט קיין שום מעגליכקייט צו אנטלויפן צו די פרייע וועלט. צוביסלעך האט אבער קאמוניזם אין אייראפע אויסגעוועפט און דייטשלאנד'ס שכינים, ווי אונגארן און עסטרייך האבן אנגעהויבן אריינלאזן די אנטלויפער אויף זייער זייט וואו עס איז נישט געווען קיין וואנט. די מענטשן זענען דערנאך פון דארט אריין קיין מזרח אדער ארויסגעוואנדערט צו די וועלט. אין יענע צייט האט די שטרענגע זיכערהייט ארום דעם וואנט אנגעהויבן אויסוועפן ווען מזרח דייטשלאנד האט אנגעהויבן אויפציען דעמאקראטישע רעפארמען. מענטשן האבן דאן אנגעהויבן צוברעכן די וואנט און די רעגירונג האט זיי איגנארירט. אין 1990 איז דער מויער אינגאנצן באזייטיגט געווארן ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך צוריק פאראייניגט צו איין לאנד.
טיילן פון דעם מויער זענען פארבליבן אויף געוויסע ערטער פאר געדענקעניש. אויך איז אויפגעבויט געווארן א מוזיי לעבן דער פארנומענסטע עפענונג פון דעם מויער אין בערלין וועלכע מען האט אנגערופן "טשעקפוינט טשארלי".


c: text/html

text:
משה רבינו וואָרנט ייִדן בײַם אָנהייב פֿון דער הײַנטיקער סדרה, אַז אויב זיי וועלן זיך צוהערן און מקיים זײַן די מיצוות, וועט דער באַשעפֿער אָפּהיטן זײַן ברית מיט זייערע אָבֿות. ווײַטער ציילט די תּורה איבער די ברכות, וואָס קומען פֿאַרן מקיים זײַן די מיצוות: קינדער, פּרנסה, געזונט און הצלחה.
דאָס אומגעוויינטלעכע וואָרט „עקבֿ‟ מיינט בוכשטעבלעך אַ פּיאַטע און איז מרמז אויף אַ גאַנצער ריי ענינים. ס'איז עטימאָלאָגיש פֿאַרבונדן מיט יעקבֿ אָבֿינו, וועלכער האָט אָנגעכאַפּט זײַן צווילינג-ברודער בײַ דער פּיאַטע בעת זײַן געבורט, און דערפֿאַר האָט ער באַקומען אַזאַ נאָמען. אַן אַנדער פֿאַרשפּרייטער חסידישער אָפּטײַטש האָט צו טאָן מיט אונדזער תּקופֿה, וואָס ווערט אָנגערופֿן עקבֿתא-דמשיחא — „משיחס פּיאַטע‟. הגם מיר בלײַבן נאָך אַלץ אין גלות, שפּירן זיך שוין די טריט פֿון דער קומענדיקער גאולה.
די פֿאָריקע צוויי פּרשיות הייבן זיך אָן מיט הויכע רוחניותדיקע ענינים פֿון עבֿודת-השם. משה רבינו האָט דערגרייכט אַזאַ דערהויבענע מדרגה, אַז אַלע זאַכן אין דער וועלט, אַפֿילו צווייפֿלהאַפֿטיקע, האָבן פֿאַר אים אויסגעזען ווי אַ געטלעכע אַנטפּלעקונג. ווען משה האָט געדאַוונט און געדרשנט די תּורה, האָט די הייליקע שכינה גערעדט דורך זײַן מויל.
די חסידישע צדיקים קריטיקירן די הײַנטיקע תּקופֿה פֿאַרן שטעלן אַן אומגעזונטן טראָפּ אויף מאַטעריעלע זאַכן. די אַמאָליקע תּלמידי-חכמים האָבן אָפֿט געלעבט בדוחק און זיך באַנוגנט מיט ברויט און וואַסער. הײַנט ווערן אַפֿילו מיצוות כּסדר אויסגענוצט ווי אַ תּירוץ צו פֿאַרנעמען זיך מיט עסקים. ס'איז דאָך אַ מיצווה מפֿרנס זײַן די משפּחה, טענהן בעל-הבתּישע געשעפֿטס-לײַט. דערצו, אויב מע ווערט אן עושר, קאָן מען געבן מער צדקה.
די עכטע חסידישע צדיקים באַציִען זיך צו אַזאַ צוגאַנג נעגאַטיוו אָדער, צום ווייניקסטן, מיט אַ גרויסן חשד. הגם די תּורה פֿאָדערט נישט זיך אָפּצוזאָגן פֿון גשמיותדיקע פֿאַרגעניגנס, בלײַבט גשמיות בלויז אַ שאָלעכץ לגבי רוחניות. אויב אַזוי, פֿאַרוואָס זשע פֿאָקוסירט זיך די הײַנטיקע פּרשה דווקא אויף גשמיותדיקע ברכות? אויב די תּורה איז מרמז אויף דער הײַנטיקער תּקופֿה פֿון עקבֿתא-דמשיחא, דאַרף זי קריטיקירן די צווייפֿלהאַפֿטיקע מגושמדיקע נטיות און דערמאָנען אונדז, אַז די גרעסטע ברכות פֿאַרן מקיים זײַן די מיצוות איז די רוחניותדיקע אַנטפּלעקונג.
על-פּי-קבלה, זענען אַלע מענטשן אין דער וועלט געפֿאַלענע פֿראַגמענטן פֿון אָדם-הראשונס צעבראָכענער נשמה. בײַ די פֿאַרגרעבטע נשמות, וואָס שטאַמען, סימבאָליש גערעדט, פֿון אָדמס פּיאַטעס, שאַפֿט זיך אַן אײַנדרוק, אַז זיי נייטיקן זיך, קודם-כּל, אין דער גשמיותדיקער שפֿע. אויב מע טראַכט אָבער אַרײַן, זענען די ברכות אין דער הײַנטיקער סדרה לאַוו-דווקא גשמיותדיקע. ווי מיר האָבן עס שוין באַהאַנדלט אין דער פֿאָריקער פּרשה, איז גשמיות גופֿא בעצם געטלעך.
על-פּי-חסידות, גייען אָן אין דער הײַנטיקער וועלט, אויפֿן וועג צו משיחס צײַטן, צוויי היפּוכדיקע פּראָצעסן. פֿון איין זײַט, ווערן מיר צוליב דער אָנגייענדיקער ירידת-הדורות אַלץ מער פֿאַרגרעבט. די העלדישע מסירת-נפֿש און דאָס אַסקעטישע לעבן פֿון אַמאָליקע צדיקים קלינגט צומאָל שרעקעדיק פֿאַרן מאָדערנעם מענטש. צומאָל גיט דער אייבערשטער דווקא גשמיותדיקע ברכות, ווײַל אָן זיי וואָלט געווען צו שווער פֿאַר געוויסע מענטשן צו היטן די מיצוות אָן איבעריקע דאגות.
פֿון דער צווייטער זײַט, האָט זיך דווקא אין די לעצטע פּאָר הונדערט יאָר אַנטפּלעקט די תּורת-החסידות, וואָס דינט, ווי משיח אַליין האָט געזאָגט דעם בעל-שם-טובֿ בעת אַ מיסטישער וויזיע, ווי אַ „קאַטאַליזאַטאָר‟ פֿון די גאולה-פּראָצעסן. אַ גרויסע ראָלע שפּילן אין חסידות די פּראַקטישע עצות, וואָס דערמעגלעכן צו אַנטדעקן געטלעכקייט אינעם טאָג-טעגלעכן אַרום.
לויט באַקאַנטן ווערטל, קאָן אַ קאַרליק זען ווײַטער, אויב ער שטייט אויף די פּלייצעס פֿון אַ ריז. דער ליובאַוויטשער רבי זצ"ל האָט זיך באַנוצט מיטן דאָזיקן משל און באַמערקט, אַז הגם אין אַ געוויסן זין איז דער הײַנטיקער דור שוואַך און מגושמדיק, האַלטן מיר אין אונדזערע הענט די ירושה פֿון די פֿריִערדיקע תּקופֿות. מיר האָבן אויך דעם צוטריט צו אַ סך מער אינפֿאָרמאַציע, אין פֿאַרגלײַך מיט די פֿריִערדיקע תּקופֿות. אַמאָל האָבן די רבנים געמוזט אויספֿאָרן די גאַנצע וועלט, כּדי צו געפֿינען אַ געוויסן זעלטענעם טעקסט. הײַנט ווערן אַפֿילו די זעלטנסטע כּתבֿ-ידן כּסדר אויסגעשטעלט אויף דער אינטערנעץ; כּדי מיט זיי זיך צו באַקענען, דאַרף מען בלויז אַ זוך טאָן אינעם קאָמפּיוטער.
אין אַ געוויסן אַספּעקט, זענען מיר הײַנט מסוגל משׂיג צו זײַן טיפֿערע תּורה-סודות, ווי אַמאָל. אין די פֿאַרגאַנגענע תּקופֿות האָבן בלויז געציילטע יחידים געמעגט לערנען קבלה, ווײַל אין יענער גײַסטיק-סענסיטיווער און גאָר ערנסטער צײַט האָבן רוחניותדיקע ענינים געקאָנט שאַטן די נשמה ווי אַ פּלעפֿנדיקער בליץ. הײַנט מעגן מיר לערנען די סודות-התּורה וויפֿל מע וויל; נאָכן פֿאַרטיפֿן זיך אויף אַ פּאָר שעה אין חסידישע ספֿרים הייבן מיר אָן דערשפּירן בלויז אַ ביסל דעם טעם פֿון התגלות-השכינה. הגם דער הײַנטיקער דור איז ווייניקער סענסיטיוו צו רוחניות, האָט אונדזער שׂכל ברייטערע כּלים, וואָס דערמעגלעכן צו פֿאַרדייען כּלערליי אינפֿאָרמאַציע, אַרײַנגערעכנט פּלעפֿנדיקע קבלה-פּאַראַדאָקסן. צום באַדויערן, בלײַבן אַ סך מענטשן צוליב דער דערמאָנטער נטיה צו גשמיות פֿאַראינטערעסירט בלויז אין די פּשוטסטע תּורה-אַספּעקטן. דער אינטעלעקטועלער פּאָטענציאַל פֿון אונדזער תּקופֿה איז אָבער גאָר אַ גרויסער.
דער ראָפּשיצער רבי אין זײַן ספֿר „זרע קודש‟ דערקלערט, אַז דווקא די הײַנטיקע תּקופֿה פֿון עקבֿתא-דמשיחא איז מסוגל צו אַנטפּלעקן די פֿינקלעך פֿון געטלעכקייט, וואָס באַהאַלטן זיך אין „עשׂוס פּיאַטע‟. ווי ס'איז באַקאַנט, ווערט יעקבֿס ברודער אַסאָציִיִרט אין דער ייִדישער טראַדיציע מיט דער מערבֿדיקע ציוויליזאַציע. אַפֿילו פֿון אירע גרעבסטע עלעמענטן קאָנען מיר אָפּלערנען וויכטיקע לימודים אין עבֿודת-השם, דווקא צוליב אונדזער אייגענעם „פּיאַטע‟-מצבֿ. זײַענדיק פֿאַרטאָן אין גשמיות, זענען מיר פֿאָרט מסוגל צו געפֿינען דאָרטן די פּערל פֿון רוחניות.
יעקבֿ האָט זיך באַנוצט מיט אַ גשמיותדיקן קונץ, וואָס אויפֿן ערשטן בליק זעט עס אויס פֿאַרפֿירעריש, כּדי אָפּצוקויפֿן זײַן בכורה בײַם ברודער. ער האָט עס אָבער געטאָן לשם-שמים. אויף אַן ענלעכן אופֿן, קאָנען מיר אין דער הײַנטיקער תּקופֿה אויסנוצן די גשמיותדיקע שפֿע, כּדי משׂיג צו זײַן טיפֿע רוחניותדיקע ענינים און געפֿינען נײַע האָריזאָנטן פֿון תּורה-חידושים.
למשל, עס גייט שוין לאַנג אָן דער ביטערער קאַמף קעגן דער אינטערנעץ אין דער הײַנטיקער חרדישער וועלט. די קענגער טענהן, אַז די מאָדערנע קאָמפּיוטער-טעכנאָלאָגיעס עפֿענען צו ברייט די טירן צו אַלערליי פֿרעמדע השפּעות; „עשׂוס פּיאַטע‟ זעט נישט אַלעמאָל אויס ציכטיק. פֿון דער צווייטער זײַט, איז די אינטערנעץ געוואָרן אַן אומאויסשעפּלעכער אוצר פֿון נוצלעכער אינפֿאָרמאַציע, אַרײַנגערעכנט זעלטענע ספֿרים און חידושי-תּורה. צוליב די קאָמפּיוטערס, קאָנען מיר בעסער פֿאַרשטיין, אַז די גשמיותדיקע דערגרייכונגען קאָנען פֿאַרוואַנדלט ווערן אין אַ קוואַל פֿון דערהויבענע רוחניותדיקע השׂגות – כּל-זמן מע באַנוצט זיך מיט זיי טאַקע לשם-שמים.
The Yiddish Daily Forward welcomes reader comments in order to promote thoughtful discussion on issues of importance to the Jewish community. In the interest of maintaining a civil forum, The Yiddish Daily Forwardrequires that all commenters be appropriately respectful toward our writers, other commenters and the subjects of the articles. Vigorous debate and reasoned critique are welcome; name-calling and personal invective are not. While we generally do not seek to edit or actively moderate comments, our spam filter prevents most links and certain key words from being posted and The Yiddish Daily Forward reserves the right to remove comments for any reason.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פויזן
- דער ארטיקל דיסקוטירט די פוילישע שטאט. אויב איר זוכט א געפערלעך כעמישע סובסטאנץ, זעט גיפט.
פויזן (פויליש: Poznań; דייטשיש: Posen) איז א שטאט אין מערב פוילן, און די הויפטשטאט פון דער גרויספוילישער וואיעוואדעשאפט. אין פארגאנגענהייט איז די שטאט געווען א שווער קריגעריי פונקט צווישן דייטשלאנד און פוילן, א קריגעריי וואס איז געווען איינע פון די אורזאכן צו דעם צווייטן וועלט קריג. די שטאט האט 556,022 איינוואוינער (2009 אפשאצונג).
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט איז געגרינדט געווארן אין דעם 10טן יארהונדערט אלס א פעסטונג פון מיעשקא דער ערשטער, דער פירשט פון פוילן. אין דעם צווייטן העלפט פון דעם 10טן יארהונדערט איז געבויט געווארן אין דער שטאט דער קאטעדראל – דער עלטסער קאטעדראל אין פוילן. די שטאט האט זיך איבערגעקערט צו דער פוילישער הויפטשטאט אין 1025 מיט דער קרוינונג פון באלעסלאוס דער דרייסטער צו זיין דער פוילישער קעניג. אין דעם 13טן יארהונדערט האט זיך די שטאט אנטוויקלט, און זי האט זיך איבערגעקערט צו א וויכטיקער קולטורעל און געשעפטלעך צענטער.
יארן שפעטער, אין יאר 1793, אין אנהייב פון די פוילישע טיילונג דורך רוסלאנד, פרייסן, און עסטרייך, פרייסן האט באקומען די שטאט צו אירע הענט. נאך דעם אין די פוסטריט פון נאפאלעאן באנאפארטעס קריגערייען די שטאט האט זיך איבערגעקערט צו א טיילונג פון ווארשע גובערניע. אבער נאך דעם דורכפאל פון נאפאלעאן באנאפארטע, און די אייראפעישע גרעניצן דעפיניציע אין ווינער קאנגרעס, די שטאט איז אומגעקערט געווארן צו פרייסן און האט זיך איבערגעקערט צו זיין די הויפטשטאט פון די גרויסע פויזן גובערניע, און פון אנהייב 1848 יאר, א פרייסישע פויזן פראווינץ הויפטשטאט.
אין דער שלום קאנפערענץ וואס איז פארגעקומען אין פאריז אין 1919 נאך דעם ערשטן וועלט קריג איז באשטימט געווארן אז די שטאט וועט אריבערגעפירט ווערן צו די פוילישע הענט. אין יאר 1939 נאך וואס דייטשלאנד האט אויסגערופן א קריג אויף פוילן, די שטאט איז איינגענומען געווארן, און אנגעשלאסן געווארן צו דייטשלאנד. די פוילישע באפעלקערונג פארטריבן געווארן פון דער שטאט, און זייערע פארמעגענס רעקוויזירט געווארן דורך די דייטשן. נאך דעם נאצישער דייטשלאנד דורכפאל אין ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג די שטאט איז אומגעקערט געווארן צו פוילן, און די דייטשע באפעלקערונג איז פארטריבן געווארן אין מזרח דייטשלאנד.
אין יאר 1956 אז פארגעקומען אין שטאט פיל פראטעסטן אנטקעקן דער קאמוניסטישער הערשאפט אין דער מדינה. די פראטעסטן האבן געבראכט צו דעם רעזשים געלאסנקייט, אבער נישט צו זיין מפלה, און טייל פון זיי זיינען צעטריבן געווארן מיט קראפט. אין פארלויף פון די 1960ער און 1970ער יארן, די שטאט איינקווארטירט א סאך אינטערנאציאנאלע יארמארקן.
קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט פויזן געפינען זיך מוזייען פון דעם 13טן און פון דעם 16טן יארהונדערט. אין דער שטאט א סאך שולעס פון דראמע, מוזיק, געשעפט, קערפער קולטור, און מייסטערווערק.
פויזן יינדטום[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יידן האבן זיך באזעצט אין פויזן שוין אין דעם 13טן יארהונדערט, און האבן באקומען א פולע גלייכרעכטיקייטן. אין יאר 1600 די יידן זיינען געווען העלפט פון די שטאט איינוואוינערס. אין ענדע פון 16טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן א יידעשע דרוקעריי אין שטאט. אין 1793, נאך דער אנשליסונג פון פויזן צו פרייסן, איז בטל געווארן די אלע רעכטן וואס די יידן האבן געהאט, אבער אין 19טן יארהונדערט די יידן פון דער שטאט האבן באקומען גלייכרעכטיקייטן צוזאמען מיט די אנדערע פרוסישע יידן.
פון די פראמינענטע רבנים פון דער שטאט, איז באקאנט דער גאון ר' נפתלי כ"ץ זצ"ל ארויסגעבער פון דעם ספר 'סמיכת חכמים', ער איז געווען אין די מיטעלע 1600 יארן, און שפעטער אין די פריע 1800 יארן, דער גאון ר' עקיבא איגר זצ"ל.
דער סמיכת חכמים ליגט באערדיקט אין סטאמבול, טערקיי, צוליב וואס אין די ענדע פון זיין לעבן האט ער געוואלט עולה זיין אויף ארץ ישראל אבער איז געשטארבן אויפן וועג אין טערקיי.
אין יאר 1939, ערב פון דעם צווייטן וועלט קריג, האבן געוואוינט אין דער שטאט ארום 2,000 יידן. מערהייט פון זיי פארניכט געווארן אין חורבן אייראפע.


text:
דענענבורג
דענענבורג אדער דינאבורג אדער דװינסק (לעטיש: Daugavpils דאַוּגאַוופִּילס; ליטוויש: Daugpilis; פויליש: Dyneburg; רוסיש: ДBиHck, ДáyraBпилc) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין לעטלאנד. די שטאט געפינט זיך 230 ק"מ דרום-מזרח פון ריגע אויף די ברעגן פון דעם דאגאווא טייך. די באפעלקערונג איז 105,000 (2009) . צווישן די איינוואוניער זענען 52% רוסישע , 18% לעטישע, און 15% פוילישע. די שטאט האט היינט א קליינע יידישע קהילה פון 492 מענטשן.
לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז די באפעלקערונג פון דער שטאט געווען 69,700, צווישן זיי 32,400 יידן (44%).
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אַלטע דינאַבורג איז געגרינדעט דורך דער שווערד אויף דעם מערב דווינע טייך, 19 קילאמעטער העכער אויפן טייך פון דער היינטיגער שטאָט. דער דינאבורגער שלאָס ווערט ערשט דערמאנט אין 1275.
אין 1558 האָט אנגעהויבן די ליוואָנישע מלחמה און אין 1561 איז די שטאט געווארן א טייל פונעם פויליש-ליטווישן קאמאנוועלט. אין 1571 האט דער רוסישער צאר איוואן דער שרעקלעכער איינגענומען און פארטיליקט דעם דינאבורגער שלאס.
פון 1784 האט די שטאט געהאט א גרויסע און טעטיקע יידישע באפעלקערונג.[1] לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז צווישן א באפעלקערונג אין דער שטאט פון 69,700, זענען געווען 32,400 יידישער איינוואוינער (אומגעפער 44%).[2]
דעם 14טן יאנואר 1893 האט דער רוסישער צאר אלעקסאנדער דער דריטער פארארדערנט צו ענדערן דעם נאמען פון דער שטאט אויף דווינסק.
אין 1914 מיט אַ באַפעלקערונג פון 112,837 מענטשן, איז דווינסק געווען די גרעסטע שטאָט פון וויטעבסק.
אין דעם רוסישן צענזוס פון 1970 האט מען געציילט אין דענענבורג 100,600 מענטשן.
בארימטע איינוואוינער פון דענענבורג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אברהם יצחק הכהן קוק
- הרב יוסף ראזין, דער ראגאטשאווער
- הרב מאיר שמחה הכהן
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יידישע משפחות פון דווינסק. jewishgen.org. דערגרייכט דעם 2008-07-12.
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16


text:
צייטונג
אַ צײַטונג, (זשורנאל אדער טאגבוך) איז אַ אויסגאַבע רשימה, וואס איז ווי א טעגליכע וויסן- בוך וואס בריינגט אקטועלע נייעס פון איבער די וועלט און נאך ידיעות. די בלעטער, אינפֿאָרמאַציאָן און אַנאָנס ענטהאַלט; ווערט געווענליך געדרוקט אויף ספעציעלע אייגנארטיגע ברוינע פאָפיר וואָס איז היבש ביליגער צו ערצייגן, און ווערט גערופן "צײַטונג פאַפיר".
צייטונגען זענען די ארגינעלע פארעם פון ברייטבאנד קאמוניקאציע וועלכע גייט צוריק הונדערטער יארן און אפשר נאכמער. אין דער היינטיגער וועלט איז קאמוניקאציע א גרויסער טייל פון דער געזעלשאפט און קומט אין צענדליגער פארמען ווי: טעלעפאנס, סעליולער, פעקס, ראדיא, טעלעוויזיע, און אינטערנעט. איידער די אלע זאכן זענען געווען אויף דער וועלט, האט מען זיך באנוצט מיט צוויי קאמוניקאציע מיטלען און זיי זענען געווען צייטונגען און בריוו. שפעטער האט מען אויסגעטראפן די טעלעגראף וועלכע האט פארשנעלערט די קאמוניקאציע פון וויכטיגע מעסעדזשעס.
צייטונגען זענען שטענדיג געווען די ביליגסטע און גרינגסטע וועג ווי אזוי צו פארשפרייטן נייעס, ארטיקלען, מיינונגען, און רעקלאמירן געוויסע פראדוקטן צו מאסן מענטשן. צייטונגען זענען פון אנהייב געשריבן געווארן מיט דער האנט, און שפעטער האט מען דאס געדרוקט אין א דרוקעריי מיט גרויסע זיגלען, און היינט ווערט די גאנצע ארבעט געטוהן דורך דעם קאמפיוטער. צייטונגען זענען שטענדיג געשריבן געווארן אין שפראכן וועלכע די מערסטע לייענער האבן גערעדט און דאס מאכט זיי נאך היינט אינטערעסאנט ווען מען קוקט אין זיי.
אינהאַלט
די כוח פון א צייטונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין די ארכיוון פונעם וואשינגטאן מוזיי איז פארהאן אקטועלע פאפירן פון צייטונגען אזוי ווייט צוריק ווי 1775, וועלכע איז נאך בעפאר דער אמעריקאנער רעוואלוציע. די צייטונגען אין יענע צייטן זענען נאך נישט געווען אזוי פראפעסיאנאל ווי היינט אבער ווי מאכטפול צייטונגען זענען היינט, זענען די צייטונגען פון יענע צייטן געווען נאכמער מאכטפול. בעיקר וויבאלד עס זענען דאן נאכנישט געווען אזוי פיל צייטונגען, ווייבאלד עס איז סאך שווערער געווען ארויסצוגעבן ווי היינט.
אלטע אמעריקאנער צייטונגען האבן נישט געהאט קיין שום קאנטראל איבער זיי, און זיי האבן געקענט שרייבן וואס זייער הארץ האט באגערט. די וועלט איז נאך דעמאלט פיל געווען מיט הערשער און קעניגרייכן אין וועלכע מענטשן האבן זיך נישט געוואגט צו זאגן א ווארט קעגן די קעניגרייך אדער רעגירונג פירערשאפט. אין אמעריקע איז דאס אבער געווען איינע פון די הויפט צילן וועלכע איז אריינגעשריבן געווארן אין די "ביל אוו רייטס" אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע וועלכע גיבט יעדן די רעכט צו זאגן און שרייבן וואס עס שמעקט אים.
די דזשורנאליסטן פון יענע צייטן האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט און האבן אנגעפירט איבערקערענישן מיטן כוח פון זייערע צייטונגען. אין די אמעריקאנער היסטאריע זענען באקאנט די צוויי מאכטפולסטע דזשורנאליסטן וויליאם רענדאלף הערסט און דזשאסעף פוליצער וועלכע האבן בעאיינפלוסט מיליאנען מענטשן מיט די כוח פון זייערע צייטונגן. היסטאריע זאגט אז הערסט איז פאראנטווארטליכט פאר די קריג מיט שפאניע אין 898' נאכדעם וואס ער האט אזויפיל געהעצט קעגן די שפאנישע.
אין די מאדערנע עפאכע איז באוואוסט די "וואטער-געיט סקאנדאל, וואס האט געפירט צו די רעזיגנאציע פון פרעזידענט ניקסאן, וואס איז צושטאנד געקומען א דאנק די צייטונגען.
צייטונגען היינט צו טאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אפיציעלע צייטונגען היינט צו טאג זענען זייער פראפעסיאנאל און יעדעס ווארט וואס ווערט דארט געשריבן ווערט איבערגעקוקט עטליכע מאל אויב עס איז טאקע ריכטיג. אנדערש ווי אמאל, ווען די צייטונגען, און דזשורנאליזם בכלל, האבן באקומען א שטיקל קאנטראל פון די רעגירונג. כאטש די רעגירונג צענזורט נישט קיין צייטונגען (ווי די קאמוניסטן האבן געטאן), האבן זיי אבער א רייע רעגולאציעס וועלכע מעגן נישט געבראכן ווערן.
אינטערעסאנט איז אז טראץ די עלעקטראנישע מידיא וועלכע דאמינירט היינט די גאנצע וועלט בכלל און אמעריקע בפרט, איז אבער צייטונגען נאך אלץ איינע פון די הויפט נייעס געבער פאר מיליאנען מענטשן ארום דאס לאנד. אמעריקע פארמאגט 1,600 טאג-צייטונגען וועלכע ערשיינען יעדן אינדערפרי. אויסערדעם זענען פארהאן נאך הונדערטער צייטונגען וועלכע קומען ארויס וועכענטליך -אין אלגעמיין ענדע וואך- און עס זענען פארהאן אָן א שיעור זשורנאלן און מאגאזינען וועלכע ערשיינען וועכענטליך און חודש'ליך.
א פאפירענע צייטונג האט אַן ארגינעלן חן וועלכע די עלעקטראנישע מעדיע קען נישט אוועקנעמען. ליינער גלייכן דעם פאפיר און די וועג וויאזוי מען ליינט א צייטונג. מען קען אויפמישן און צוריקמישן שנעל, מען קען אויסשניידן דאס וואס מען וויל האלטן, און מען קען עס איינקנייטשן ווי אזוי עס איז באקוועמער, און מען קען עס מיטנעמען ווי אימער מען וויל. עס קלינגט נישט אזוי געשמאק א לעפטאפ ביי נאכטמאל, און ווי געשמאק איז א צייטונג ביי די זייט.
יעדע צייטונג און אויסגאבע קומט ארויס פון דרוק נאך אסאך ארבעט, אבער ספעציעל זענען אינטערעסאנט די טעגליכע צייטונגן וועלכע קומען ארויס פריש יעדן אינדערפרי מיט צענדליגער בלעטער אנגעפילט מיט די נייעס וואס זענען זיך פאַרלאָפן אינעם נעכטיגן טאג ווי אויך ארטיקלען און אנאליזן.
היינט זענען פארהאנען א לאנגע רייע מיט צייטונגען, אין יעדן הויפט שטאט איבער דער וועלט. ס'דא וואס זענען מיינסטענס פאר פאליטיק, אדער פארוויילונג און דאס גלייכן, און ס'דא וואס האבן אלעס אין איין באנד. א ארט וואו עס איז אויסגערופן אלס ספעציעלער ארט פאר אנשויאונג, דארט זענען פארהאנען ספעציעלע זשורנאלן פאר דעם צוועק.
פארוויילונג צייטונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דא זענען עטליכע באקאנטע פארוויילונגס צייטונגען:
די נייעס און די וואס באריכטן דאס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א צייטונג ווערט באשאפן דורך פינעף טריט וועלכע זענען: נייעס, רעדאקטירונג, רעקלאמעריי, פראדוקציע און פארשפרייטונג.
דאס ווארט נייעס איז געווארן א טייל פון די טעגליכע געשפרעכן וועלכע מענטשן נוצן אויף יעדע טריט און שריט, אריינגערעכנט ווען מען באגריסט זיך. "וואס איז נייעס?" פרעגט איינער דעם צווייטן. מען איז אזוי צוגעוואוינט צו נייעס אז מען קען ממש נישט לעבן אן דעם. יעדער וויל וויסן וואס נאך עס האט פאסירט, און נישט נאר אין די אייגענע שטאט נאר ארום די גאנצע וועלט.
נייעס באדייט אז עס איז פרישע באריכטן. עס קען זיין א מאדנע זאך, א גוטע בשורה, א שלעכטע בשורה, א נארוואס פארענדיגטע באריכט אדער שטודיע א. ד.ג. נייעס מוז נישט דווקא מיינען אז עס איז ניי געשען. עס קען אויך מיינען אז עס איז ניי צו די מאסן.
יעדע צייטונג פארמאגט א צאל רעפארטערס וועלכע זענען ווי די אויגן און אויערן פונעם צייטונג. רעפארטער זאמלען נייעס פון וואו זיי קענען נאר און ברענגען עס צו די צייטונג'ס עדיטאר באורד וועלכע קוקן אלעס איבער און באשליסן וואס צו נוצן און וואס נישט, און וואס צו לייגן אויפן פאדערשטן בלאט און וואס צו לייגן אויפ'ן 91'סטן בלאט. נייעס זענען איינגעטיילט אין קאטעגאריעס און לויט דעם ווערן זיי באריכטעט.
די רעפארטער דארפן שטארק אכט געבן אז זייערע באריכטן זאלן זיין קראנט ווייל אויב נישט וועט זייער רעפוטאציע פארגיין, און זיי וועלן מער נישט האבן פאר וועמען צו באריכטן. רעפארטער נעמען אסאך קרעדיט פאר זייערע באריכטן און זענען לאיאל צו די וואס גיבן עס איבער צו זיי. מענטשן וועלן זאגן פאר רעפארטער זאכן וואס זיי וואלטן קיינמאל נישט געזאגט פאר א פאליציי אפיציר אדער סיי וועלכע לאו ענפארסמענט אפיציר. רעפארטערס וועלן זיך מקריב זיין צו גיין אין תפיסה אבער זיי וועלן נישט ארויסגעבן פון וואו זייערע קוועלער זענען.
נישט אומזיסט רופן זיך די אמעריקאנער צייטונגען דער פערטער טייל פון די רעגירונג. די צייטונגען באטראכטן אלעס און קומען אויף שפירן טיילמאל שנעלער ווי סיי וועמען. צייטונגען שטעלן אריין קאנדידאטן אין אפיס און מאכן אנדערע רעזיגנירן. טויזענטער סקאנדאלן קעגן אלע סארט אויפגעכאפטע מענטשן זענען אונטערגעצינדן געווארן דורך צייטונגען.
ספעציעל זענען צייטונגען אויסגעצייכנט אין נאכפאלגן די גערעכטיקייט פון לאנד. זיי באטראכטן די לעגיסלאטיוו, עקזעקיוטיוו, און יוסטיץ אפטיילונגען און וועלן אויפדעקן יעדע אומריכטיגע זאך וואס זיי זעען דארט. אין ענגליש רופט מען זיי די רעגירונג'ס "וואטש דאג" צוליב זייער געלונגענע ארבעט צו היטן אויף די געשעענישן אין די רעגירונג ווי א הינטל וואס היט זיין בעל הבית.
יעדע גרויסער צייטונג פארמאגט רעפארטער איינגעטיילט פאר באזונדערע נייעס מאטיוון. אייניגע באטראכטן די געריכטן, אנדערע דער סיטי האל, איינער קוקט זיך אום אויף ביזנעסער, ערציאונג, מעדעצין, א.א.וו. נאכדעם זענען פארהאן רעפארטער וועלכע ווערן צוגעשטלט דארט ווי עס מאכט זיך עפעס. אויך זענען פאראן פרילענסער רעפארטער וועלכע ארבעטן פאר זיך אליינס און צייכנען זיך אויס אין געוויסע רעפארטאזש און זיי פארקויפן זייערע ארטיקלען און באריכטן פאר צייטונגען.
רעפארטער ריזיקירן טיילמאל מיט זייער לעבן צו קענען באריכטן נייעס. אין יעדע מלחמה באטיליגן זיך טויזענטער דזשורנאליסטן וועלכע קענען אומגעברענגט ווערן יעדע ליאדע מינוט, ספעציעל די וואס וואגן זיך מער, און גייען דארט ווי זיי ווערן געווארנט נישט צו גיין. אין יעדע קריג ווערן דזשורנאליסטן אומגעברענגט און אויך אויף אנדערע פלעצער ווערן זייערע לעבנ'ס פארשניטן ווען זיי רירן אן זאכן וואס א צווייטער וואלט זיך נישט געוואגט אנצוקוקן. אין די פארגאנגענע יארן זענען איבער 1000 דזשורנאליסטן אומגעברענגט געווארן ארום די וועלט אין פארשידענע סארט אטאקעס, אריינגערעכנט א גרויסע טייל אין איראק.
יעדע קאטעגאריע אין יעדע גרויסע צייטונג פארמאגט א באזונדערער עדיטאר צו וועלכע אלע רעפארטער מוזן זיך צושטעלן. די וויכטיגסטע עדיטארס זענען די וואס קאנטראלירן די לאקאלע נייעסן. זיי באקומען יעדע באריכט ערשט האנטיג און דארפן באשליסן יעדע נאכט וואס יא אריינצושטעלן און וואס נישט און וועלכע איז יא א העדליין און וועלכע איז נישט. איינמאל דער לאקאלער עדיטאר באשליסט די נייעסן פאר דעם קומענדיגען טאג שיקט ער אלעס אריבער צו די קאפי עדיטארס וועלכע קוקן איבער אלע באריכטן און מאכן זיכער אז אלעס איז קראנט און יעדעס ווארט איז גוט געספעלט.
די קאפי עדיטארס וועלן אויך זיכער מאכן אז דער באריכט האט א גוטע הסברה און אויב נישט וועלן זיי דאס פאררעכטן. די עדיטארס באנוצן זיך אסאך מיט די צייטונג'ס ארכיוון וואו זיי קוקן נאך פאקטן אויב עס שטימט מיט'ן ווייטערדיגן באריכט.
עדיטאריעל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדע צייטונג פארמאגט אן עדיטאריעל און אן דעם איז עס נישט קיין צייטונג. א צייטונג איז נישט נאר אן איבערגעבער, נאר דארף אליינס געבן א מיינונג איבער אלע אישוס אויפ'ן טיש אין די פארעם פון עדיטאריעל ארטיקלען. אין יעדע צייטונג איז פארהאן אן עדיטאריעל באורד וועלכע באשטייען פון עטליכע ערפארענע דזשורנאליסטן וועלכע מאכן צוזאמען אפ די מיינונגען פון די צייטונג איבער אלע טעמעס וועלכע זענען אויפ'ן סדר היום. זיי וועלן זאגן אויב דער מעיאר טוט א גוטע ארבעט אדער נישט, צי מענטשן האבן גוטע פרנסות, צי די רעגירונג האט געטאן ריכטיג, צי יענער זאל אנגעקלאגט ווערן, און אזוי מיט יעדע טעמע. די עדיטארס בעארבעטן אליינס זייער עדיטאריעלן און וועלן אליינס נאכזוכן אלע פאקטן.
די עדיטאריעלן פארמאגן א באשטימטע בלאט אין יעדע צייטונג וואו עס איז אויך פארהאן פלאץ פאר די מיינונגען פון די לייענער, די צווייטע וויכטיגסטע טייל פון עדיטאריעל. רוב צייטונגען פארמאגן אויך באשטימטע בלעטער וואו די שרייבער געבן ארויס זייערע מיינונגען אין די אזויגערופענע אפ-עד ארטיקלען.
די עדיטאריעל איז אפגעטיילט פון די נייעס, און די צייטונגען רופן עס די אפטיילונג פון שטאט און רעליגיע. נייעס איז בלויז די טרוקענע פאקטן, און דער עדיטאריעל באשטייט פון מיינונגען. א צייטונג וואס פאלט דורך מיט אן עדיטאריעל איז נאך אלץ באגלייבט פאר נייעס. עס איז צוויי באזונדערע אפטיילונגען און די צוויי מעגן זיך נישט אויסמישן.
רעקלאמעס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נומער בלעטער מער ווי די מינימום אין רוב צייטונגען איז געוואנדן לויט וויפיל רעקלאמעס עס איז פארקויפט געווארן יענעם טאג און נישט לויט וויפיל נייעס עס איז פאראן צו פארציילן. א צייטונג איז א ביזנעס וואס זוכט צו מאכן געלט און וועט נישט סערווירן נאר אויב זי פארדניט דערפון. אן אויסנאם איז פארהאן ווען עס פאסירט עפעס אויסערגעווענליך דעמאלט וועלן צייטונגען יא צולייגן מער בלעטער -און טיילמאל אין א באזונדערע אפטיילונג- צו דעקן די אינטערעסאנטע נייעס ווייל דאס איז א טייל פון זייער סערוויס.
רוב צייטונגען מאכן זיכער צו לייגן מער רעקלאמעס ווי נייעס אין די טעגליכע צייטונג און נאר אין די ענדע-וואך אויסגאבע וועלן זיי יא לייגן מער נייעס. גרויסע צייטונגען קענען פארמאגן ארום 65 פראצענט רעקלאמעס און דאס איבעריגע איז די לעכל פאר נייעס, ווי טייל שרייבער רופן עס אן. אלע רעקלאמעס ווערן צוגעגרייט בעפאר די נייעס ווערט געדרוקט, און די ארבייטער פון די רעקלאמע אפטיילונג האבן נישט קיין שום השפעה אויף די נייעס אפטיילונג, און דאס זעלבע פארקערט. אויב א צייטונג פארמאגט 100 בעלעטער וועלן ארום 60 בלעטער ווערן צוגעגרייט מיט רעקלאמעס און די איבעריגע בלעטער וועלן אנגעפילט ווערן מיט נייעס אויף די באשטימטע 100 בלעטער.
עס זענען פארהאן 3 סארטן רעקלאמעס וועלכע פילן אן די בלעטער. די ערשטע זענען די דיספלעי עדס וועלכע פילן אן גאנצע און האלבע בלעטער און קאסטן צענדליגער טויזענטער דאלארן. די סארט רעקלאמעס ווערן אריינגעשטעלט דורך גרויסע דעפארטמענט געשעפטן, אויטא דילערס, און נאך גרויסע ביזענעסער. רוב פון די רעקלאמעס ווערן צוגעשטעלט דורך א מארקעטינג פירמעס.
אויסער די דיספלעי עדס וועלכע זענען די עיקר הכנסה פון א צייטונג איז פאראן קלאסיפייד עדס וועלכע קאסטן עטליכע דאלאר פער רייע און ווערן אריינגעשטעלט דורך פריוואטע מענטשן וואס זוכן צו קויפן אדער פארקויפן עפעס און אויך קליינע ביזנעסער וועלכע גיבן סערוויסעס אדוערטייזן זיך דארט. נאכדעם זענען פאראן אינסערטס וועלכע זענען קליינע ביכלעך פון געוויסע פירמעס און ווערן אריינגעשטעלט אין צייטונגן, ספעציעל אין וויקענד צייטונגן.
פראדוקציע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פראדוקציע איז אמאל געווען די שווערסטע טייל פון א צייטונג ווען מען פלעגט נאך נוצן די פרעס מאשינען וועלכע איז באשטאנען פון שווערע בלעכן אויף וועלכע עס זענען ארויפגעשטעלט געווארן די בוכשטאבן און דערנאך איז די גאנצע זאך געדרוקט געווארן אויף פאפיר גענוי ווי א פארטיגע זיגל. יעדע בלאט האט גענוצט א באזונדערן בלעך און די דרוקעריי איז געווען א גרויסע ארבעט, ספעציעל אויב מען האט געוואלט מאכן קאלירט האט מען געמוזט האבן מערערע בלעכן פאר איין בלאט.
אין די 70ער יארן איז די דרוקעריי געווארן היסטאריע און מען האט אנגעהויבן נוצן קאמפיוטערירט דרוקעריי וועלכע איז שנעלער ווי איינער וואלט זיך נאר אמאל געקענט פארשטעלן. די פרעס פארמאגט נאך אלץ בלעכן פאר יעדן בלאט אבער די בלעכן ווערן געמאכט אין מינוטן און די בלעכך טוען נישט די פרינט ארבעט נאר די טינט גייט צו א ראבערנע ראלער וועלכע דרייט זיך ארום העכער די פאפיר. עס זענען פאראן פרעס פירמעס וועלכע טוען די ארבעט פאר די קלענערע צייטונגען און די גרויסע צייטונגען פארמאגן זייערע אייגענע פרעס סיסטעמען וועלכע איז א מאשין (אדער עטליכע) וועלכע שטייט דריי שטאק הויך. די פאפיר לויפט אויף א ראל און נאכ'ן פרינטן ווערט עס אליינס צעשניטן און איינגעקנייטשט גרייט צו גיין. אזא מאשין קאסט ארום 50 מיליאן דאלאר אבער עס איז ווערט דאס געלט ווען עס קען גרייט מאכן 70,000 קאפיס אין איין שטונדע, אן ארבעט וואס וואלט גענומען 100 ארבעטער 5 שטונדן.
פארשפרייטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל דאס דרוקעריי איז פארטיג און גרייט צו גיין איז פארהאן א באזונדערע דיסטריביושן אפטיילונג וועלכע גיט זיך אפ מיט'ן פארשפרייטן די צייטונגען צו אלע סובסקרייבער און געשעפטן.
רוב גרויסע צייטונגען גיבן ארויס 2 אדער 3 אויסגאבן אין איין נאכט. די ערשטע אויסגאבע קומט געווענליך ארויס שפעט ביינאכט און דעקט די נייעס פון איבער'ן טאג און ווערט דאס מערסטע פארשפרייט. די ערשטע ווערסיע קען גיין איבער א גאנצע סטעיט און אפילו נאך ווייטער. די צווייטע אויסגאבע איז די זעלבע זאך מיט אביסל מער נייעס פון די לעצטע שטונדן און דאס ווערט געווענליך פארשפרייט צו ווייניגער פלעצער און די לעצטע אויסגאבע וועלכע קומט ארויס אין די פארטאגס שטונדן גייט נאר אין די לאקאלע סיטי וועלכע די צייטונג סערווירט. די אלע ווערסיע'ס האבן א באשטימטע צייט יעדע נאכט ווען עס גייט ארויס און ווען עס דארף דערגרייכן די געשעפטן.
די מענטשן וועלכע פארשפרייטן די צייטונגען ווערן גערופן קעריערס און זענען געווענליך יונגע מענטשן אדער סטודענטן ביי וועמען דאס דינט אלס א זייטיגע פרנסה. די קעריערס זענען איינגעטיילט לויט די געגענטער און ווארפן אראפ די צייטונגען צו יעדע סובסקרייבער זייער שנעל און געשיקט. זיי פארשפרייטן אויך די צייטונגען צו די געשעפטן און צייטונג קיאסקן וועלכע באקומען דאס די ערשטע. אמאל פלעגן צייטונגען ארויסקומען נאכמיטאג און דעמאלט פלעגן די קעריערס ארומפארן אויף ביציקלעך צוליב די טראפיק אבער שפעטער האט מען דאס געטוישט און אלע צייטונגען ווערן פארשפרייט אין די פריע פארטאגס שטונדן ווען עס זענען כמעט נישט פארהאן קיין אויטאס אויף די גאסן דערפאר גייט עס צו זייער שנעל.
די סוקסעס פון א צייטונג ווענדט זיך אסאך לויט וויפיל סובסקרייבער זי פארמאגט. אדווערטייזער וועלן פארשטייט זיך ליבערשט אריינשטעלן עדס אין גרויסע צייטונגען. עס איז פארהאן א ספעציעלע זעלבסטשטענדיגע ארגאניזאציע וועלכע ווערט גערופן די אודיט ביורא אוו סירקולעישן וועלכע באשטעטיגן די נומערן פון צירקולאציע וועלכע די צייטונגען זאגן אז זיי האבן.
די גאנצע פראדעצור פון א צייטונג געדויערט 18 שטונדן פון 9 אזייגער אינדערפרי ביז 3 אדער 4 אזייגער פארטאגס. ווען די צייטונגען גייען ארויס פון דרוק ווערן די אפיסעס ליידיג און שטיל פאר עטליכע שטונדן ביז 9 אזייגער אינדערפרי ווען די שרייבער קומען צוריק אנהייבן דעם גאנצן פראדעצור נאכאמאל פון אנהויב. און דאס פאסירט 365 טעג א יאר.
צייטונגען אין אידישן קולטור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צייטונגן זענען היינט א וויכטיגן טייל פון אידישן קולטור וויבאלד עס איז די איינציגסטע אפיציעלע קאמוניקאציע פאר די אידישע באפעלקערונגען אין שטעט און אזוי אויך אין דער חסידות.
עס זענען פארהאן א רייע אידישע צייטונגען אנגעהויבן פון פרייע און געענדיגט מיט גאר עקסטרעמע.
קאנטראווערסיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אידישע צייטונגען ווערן קריטיקירט ביי די סעקולערע, וויבאלד די ארבעט פון רעפארטן און שרייבן די ארטיקלען ווערן נישט געמאכט מיט פונטקליכקייט, און עס מאכט זיך זייער אפט אז די ארטיקלען פארפירן און געבן פאלשע אינפארמאציע, געבויט אויף זייערע פריוואטע אנשויאונגען.
טייל צייטונגען, איבערהויפט די פרומע, ווערן שטרענג קאנטראלירט דורך רבנים וועלכע געבן אנווייזונגען פאר די עדיטארס וואס יא אדער נישט צו פובליצירן. און דאס ווערט ביי מאנע קריטיקירט מיט די טענה אז דאס איז אין קאנטראסט צו די עצם קאנצעפט פון א צייטונג וועלכע ברויך ברענגען די נייעס טרוקן מיט פאקטן און נישט געוואויגן צו געוויסע מיינונגען. אבער די קונדן פון די דאזיגע צייטונגען ווילן אין אלגעמיין נאר דאס, און א צייטונג וואס ווערט נישט דורכגעקוקט פון רב אדער ערנסטע מענטש אין וועם זיי האבן צוטרוי, וועלן זיי נישט אריינעמען אין שטוב.
די קלענערע צייטונגען און דזשורנאלן זענען ערגער ווי אלע, וויבאלד די ארבעט ווערט געטאן דורך אומגעלערנטע שרייבער און מיינונג זאגער וועלכע פארשטייען ניטאמאל די נייעס בעפאר זיי שרייבן דאס. די סארט צייטונגען האבן נישט קיין מיטגלידערשאפט אין קיין איין אפיציעלע מידיא ארגאניזאציע און נעמען גאנצע ארטיקלן אן רשות.


text:
טאנטאלום
טאַנטאַלום (Tantalum) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל Ta און אַטאָם נומער 73. טאנטאלום איז אן איבערגאנג מעטאל.
נוצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די הויפּט נוץ פון טאַנטאַלום (מעטאַלישער טאַנטאַלום פּראָשיק) איז די פּראָדוקציע פון עלעקטראָנישע באשטאנדטיילן, איבערהויפט קאפאציטארן. נאך א נוץ איז פאבריצירן געשמעלצן מיט הויכע שמעלצפונקטן. צוזאַמען מיט אנדערע מעטאַלן, האט טאַנטאַלום א ראָלע אין שאפן קארבידן, וואס מען ניצט אין דזשעט מאָטאָרן און ראקעטעס.
באווארענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טאַנטאַלום מעטאַל טוט ניט פאַרשאַפן קיין פּראָבלעמען אין געשעפט נוצן אין לאַבאָראַטאָריעס, אָבער עס איז זאָגן אַז טאַנטאַלום באשטאנדטיילן קענען אָנמאַכן טומאָרן אין דעם גוף און דעריבער מוזן ווערן באהאנדלט לויט דעם. אָבער, טאַנטאַלום ווערט געניצט אין איבערפלאנצונגען אין דעם גוף, ווייַל עס טוט נישט רעאַגירן מיט פליסיקייטן אינעם קערפער.


text:
העברעאיש
העברעאיש (עברית) איז אַ סעמיטישע שפּראַך. מען שרייבט העברעאיש מיט די 22 אותיות פונעם אלף בית. די יידן אינעם מדבר און אין ארץ ישראל ביזן חורבן פונעם ערשטן בית המקדש האבן גערעדט העברעאיש. ווען בבל האט באזיגט ארץ ישראל און געפירט די יידן אין גלות אין בבל האבן די יידן אויפגעהערט רעדן העברעאיש און זיי האבן גערעדט אראמיש.
דאָס מאָדערנע העברעאיִש (עברית ישראלית) איז באַזירט הױפּטזעכלעך אױף לשון קודש און פֿאַרצײַטישן אַראַמיש, מיט אַנטלײַונגען פֿון נישט-סעמיטישע שפּראַכן און עטלעכע ענדערונגען אין גראַמאַטיק. דאָס העברעיִש איז נײַ-געשאַפֿן געװאָרן װי אַ רײדשפּראַך אינעם סוף פֿון 19טן יאָרהונדערט ביז אָנהײב פֿונעם 20טן יאָרהונדערט דורך אליעזר בן יהודה. די אָפֿיציעלע הברה איז באַזירט אױף די וואקאלן פון דער ספרדישער טראַדיציע.
גראמאטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
העברעאיש ניצט אותיות פאר, נאך און אינמיטן א ווארט. פאר א ווארט קען קומען ה- (דער), ו- (און), כ- (ווי) און די פרעפאזיציעס ב- (אין), ל- (צו) און מ- (פון).
תקופות פון דער שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די העברעאישע שפראך באשטייט פון פיר גרונד-תקופות:
- עברית מקראית (אויף יידיש: לשון קודש) - די ערשטע העברעאישע דיאלעקט וואס מיר קענען, איז לשון התנ"ך. גערעדט אין ארץ ישראל פון ב'תק"ס ביז ג'ק"ס.
- לשון חז"ל - דער דיאלעקט האט מען גענוצט צווישן דער ערשטער יארהונדערט צום פינפטן יארהונדערט (לויט די קריסטלעכע צייט-רעכנונג). דער אונטערשייד צווישן זיי, ווערט שוין געבריינגט פון די חז"ל: "לשון תורה לעצמה, לשון חכמים לעצמה" (עבודה זרה נ"ח:). לשון חז"ל איז געווירקט געווארן פון אנדערע שפראכן, איבער הויפט פון אראמיש.
- מיטל עלטער - אין די תקופה האט מען נישט גערעדט העברעאיש אלס מאמע לשון, אבער מען האט איר גענוצט צו שרייבן דיכטונגען און ליטעראטור. ווי אלעזר הקליר, ר' סעדיה גאון, רש"י, אבן עזרא א.א.וו. גענוצט פון יאר ג'שס"ו ביז ה'ס"ו.
- 4. העברית החדשה - די אויפלעבונג פון דער העברעאישער שפראך נאך וואס מען האט זי נישט גערעדט זינט דעם צווייטן יארהונדערט האט געגרינדעט אליעזר בן יהודה אין יאר תר"ם. די נייע העברעאיש איז געמישט פון אלערליי תקופות פון דער העברעאישער שפראך. און היינט ווערט זי אויך געווירקט פון דער ענגלישער שפראך. לויט א געזעץ אין ישראל איז די אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך פאראנטווארטלעך אויפן אויסלייג פון ווערטער אין העברעאיש און שאפט נייע ווערטער.
א דיכטונג פון אלעזר הקאליר פֿון דעם מיטל-אַלטער אויף פורים:
- אָץ קוֹצֵץ בֶּן קוֹצֵץ / קְצוּצַי לְקַצֵּץ
- בְּדִבּוּר מְפוֹצֵץ / רְצוּצַי לְרַצֵּץ
- לֵץ בְּבוֹא לְלוֹצֵץ / פֻּלַּץ וְנִתְלוֹצֵץ
- כְּעָץ מְחַצְּצִים לְחַצֵּץ / כְּנֵץ עַל צִפּוֹר לְנַצֵּץ
שטאפלען אין דער שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס זיינען דא פיר סארטן שטאפלען אין דער שפראך:
- מליצית - דאס איז גאר א הויכע העברעאיש וואס שטאמט פון די גאר אלטע העברעאיש פון תנ"ך'ס צייטן. מען נוצט איר נאר ביים שרייבן ליטעראטור און דיכטונגען.
- תקנית - דאס איז אן הויכע אקאדעמישע העברעאיש וואס נאר די בערימטע אדער בעסערע מענטשן רעדן איר, אויך ביי די ישראלישע נייעס רעדט מען מיט דיזעס אויסדרוק.
- מדוברת - דאס איז די אלגעמיינע העברעאישע שפראך, וואס עס איז נישט אימער געהיטן לויט די העברעאישע געזעצן.
- סלענג (אדער שפת רחוב) - דאס איז א פראסטע שפראך וואס ווערט גערעדט דורך פראסטע מענטשן, אדער אין פראסטע פלעצער און צייטן.
קנאים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי די קנאים און אנטי ציוניסטישע קרייזן (ווי סאטמאר, נטורי קרתא, תולדות אהרן אא"וו) איז דא א איסור צו רעדן העברעאיש.


text:
Wednesday, July 25, 2012
!יידיש פארם - זהירות, נשים
דאס אידישע שפראך האט נאך א כח, זעהט אויס. און ערד ארבעט אויך! צו איר זענט א אידישיסט צו נישט, דארפט איר דאס מודה זיין. נישט אז אידיש אליין איז א "זאך" פאר זיך, שוין, אפשר יא, וואס זאג איך? אוודאי יא! אבער עס ציהט מענטשן צוריק צו תורה און מצוות. מענטשן זעהן איין אז דאס שפראך איז געקניפט און געבונדען צו תורה און מצוות, און אז מ'האט ליב דעם שפראך קומט מען נענטער צו א אידישען לעבנסשטייגער. פונקט קאפויער פון ווי ס'איז אמאל געווען. אמאל אז מ'האט "ליב געהאט" אידישע שפראך און ביכער האט עס געמיינט אז מ'איז אנטי-דת. אבער אויך דאס אז אידיש ציהט צוריק צו תורה איז נישט ביי אלע שיכטען און קרייזען. ביי די חרדי'שע אידן וואס אידיש איז ביי זיי נאך דאס מאמע לשון זעהט מען ווי זיך אריינטוהן אין אידיש קען מעביר על הדת זיין. יונגע מענטשן וועלכע האבען שוועריקייטן מיט ענגליש טרעפן א נייער אויסוועג אין אלטע אידישע ביכער וועלכע זענען לאו דוקא ע"פ רוח ישראל סבא. זיי באסמאקעווען זיך אין די אלטע שרייבער און ווערן צוביסלעך אוועק געצויגן פון א לעבן פון תורה און מצוות. אבער דא רעדט מען נישט פון די סארט אידן. דא רעדט מען פון אידן וואס ווי ס'זעהט אויס קומען פון נישט חרדי'שע הונטערגרונדען און וויילען א פאר טעג צו וואכען אויף א אידישע פארם וועט נאר צוגעבן.
דער טלית קטן וואס דער בחור טראגט דארט איז אפשר די נייע מאדע....
4 comments:
-
-
woman in the purple shirt is wearing tzitzis?!
i thought yidishists are dying out?
- Wednesday, July 25, 2012 4:52:00 PM
-
-
Nebach. That wolk looks like she is from far rockaway. The guy with the strange tzitzis is not keeping the kesher in the right place it's supposed to be on the side not bottom of the begged.
So " they eat together in Yiddish , work together in Yiddish " I wonder what else they do together in Yiddish , look how these women dress is this so important?
- Thursday, July 26, 2012 7:46:00 AM
- Hirshel Tzig - הירשל ציג said...
-
Dave, you sound silly, picking on them without knowing their backgrounds
- Thursday, July 26, 2012 10:59:00 AM
-
-
I know it's hard...but try to stop looking at everything through your hashkafa
- Sunday, July 29, 2012 10:04:00 AM


text:
צעז
צעז אדער צעזיום (Caesium אָדער אמעריקאנער ענגליש: Cesium) איז אַ כעמישער עלעמענט משפּחה מיט אטאם נומער 55 און כעמישן סימבאָל Cs. ער איז אן אלקאלי מעטאל.
ניצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דער צעז-133 איזאטאפ איז געניצט, צווישן אנדערע אין אטאמישע זייגערס.
- מעטאַלישע צעז צעלן ווערט געניצט אין פאטאעלעקטרישע אפליקאציעס.
- ראַדיאָאַקטיווע איזאטאפן פון צעז ווערן געניצט אין דער קוראציע פון ראַק.
באווארענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צעז, ווי אַלע אלקאלי מעטאַלן, רעאגירט שטורמיש מיט וואַסער. ביי דער רעאקציע צווישן צעז און וואַסער ווערט געשאפן צעז הידראקסיד (CsOH), וואָס איז זייער אַ שטאַרקע באַזע. דערצו, הידראָגען ווערט ארויסגעריסן מיט א סאך ענערגיע, און קען זיך אָנצינדן און שאפן אן אויפרייס אינעם וואַסער אזוי:
צעז מיט זיינע איזאטאפן זענען גיפטיק.


text:
רויטער קרייץ
דער רויטער קרייץ (Red Cross) איז אן אינטערנאציאנאלע נייטראלע ארגאניזאציע וועלכע איז געווידמעט צו העלפֿן פארוווּנדעטע אין א קריג און ארויסהעלפן די ציווילע מיט עסן און מעדיצין ווען עס פעלט זיך אויס. די הויפט ביוראס זיינען פלאצירט אין גענף- אין דער שווייץ.
די רויטע קרייץ איז היינט א פארנומענע ארגאניזאציע מיט טויזנטער וואלונטירן ארום די וועלט וועלכע העלפן ארויס די ארימע לענדער מיט עסן אין מעדיצין ווען עס פאסירן קאטאסטראפעס ווי פארפלייצונגן, ערדציטערנישן, עפידימיקס, און אנדערע פראבלעמען.
די רויטע קרייץ איז הויפטקווארטירט אין דזשעניווע, שווייץ, און פארמאגט אפטיילונגן אין 160 לענדער ארום די וועלט, אריינגערעכנט די אמעריקאנער רויטע קרייץ וועלכע איז באוואוסט אלס די מערסט אקטיווע אפטיילונג.
אינטערעסאנטע פאקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די רויטע קרייץ באזוכט א יאר ארום א האלב מיליאן ארעסטאנטן אין 1,900 טורמעס אין 80 לענדער ארום די וועלט זיכער צו מאכן אז זיי ווערן געהאלטן מיט יושר. די ארגאניזאציע טראגט און ברענגט ארום 1.3 מיליאן מעסעדזשעס פער יאר צווישן די ארעסטאנטן און זייערע פאמיליעס אדער אנדערע נאנטע. די ארגאניזאציע אראנזשירט ארום 55,000 באזוכונגן צו ארעסטאנטן דורך פאמיליע.
א דאנק די רויטע קרייץ טרעפן זיך ארום 2,500 מענטשן מיט זייערע פאמיליע מיטגלידער וועלכע זיי האבן שוין נישט געזען פאר יארן אדער קיינמאל. פון צענדליגער טויזנטער פארלוירענע וועלכע ווערן איינגעגעבן דורך זייערע פאמיליעס, טרעפט די רויטע קרייץ ארום 1,600 פון זיי פער יאר. ארום 6,000 מענטשן באקומען רייזע דאקומענטן מיט די הילף פון די רויטע קרייץ צו קענען אנקומען אהיים צו זייערע פאמיליעס.
די ארגאניזאציע שטעלט צו הילף פאר 67 שפיטעלער אין 18 ארימע לענדער ארום די וועלט. די ארגאניזאציע האט אפילו אייגענע דאקטוירים וועלכע בא'הנדל'ן ארום 30,000 פאציענטן פער יאר.
יעדעס יאר ברענגן זיי הילף צו טויזנטער פארוואונדעטע אין אלע קאנפליקטן ארום די וועלט. אין דעם פארגאנענעם יאר אליינס האט די ארגאניזאציע געגעבן הילף פאר נאנט צו 100,000 פארוואנדעטע אין 55 באזונדערע פראיעקטן אין 21 לענדער ארום די וועלט.
א דאנק די הילף פון די רויטע קרייץ געניסן איבער 100 מיליאן מענטשן ארום די וועלט פון פרישע וואסער און סאניטאציע סיסטעמען.
די ארגאניזאציע טיילט אויס א יאר א געשאצטע 132,000 טאנען עסן פעקלעך, 745,000 טאנען פון מעדיצין, 895,000 צודעקן (דאכענעס), 132,750 עסצייג סעטס, און שטעלן אויף 6,360 טענטס אין צענדליגער לענדער.
אלעס אינאיינעם פארמאגט די ארגאניזאציע נאנט צו 12,000 ארבייטער פון וועלכע ארום 10,000 געפנען זיך אויף מיסיעס ארום די וועלט. אין די הויפטקווארטירן ארבעטן 826 מענטשן.
די גאנצע אפעראציע קאסט אפ נאנט צו א ביליאן שווייצער פראנק (בערך 785 מיליאן יו-עס דאלאר).
אין ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ארגאניזאציע מגן דוד אדום אין ישראל איז מיטגליד אין דער רויטער-קרייץ, און באדינט אלס א לאקאלע ישראלישע קראנקהויז.


text:
איוואן גאנטע
איוואַן גאנטע (אוקראיניש: IBaH ҐoHTa; געש' 1768) איז געווען דער היידאמאק וועלכער האט דורכגעפירט די טרויעריג-בארימטער אומאנער שחיטה אין יאר תקכ"ח.
רבי דוד חזן, אַ תלמיד פון בעל שם טוב, וועלכער איז געראַטעוועט געוואָרן פון דער שחיטה דורכדעם וואס ער האָט זיך באַהאַלטן אין אַ גרוב אין אומאַן, האָט אָנגעשריבן אַ קונטרס “חרב גאנטע”, אין וועלכן ער שילדערט די גרויזאַמע געשעענישן און ווי ער האָט געבראַכט די קדושים צו קבורה אויפן אַלטן בית החיים אין אומאַן.
די רציחה וואָס גאנטע און זיינע היידאַמאַקעס האָבן דאַן אין אומאַן אַרויסגעוויזן צו די אידן, איז געווען אַזוי גרויס, אַז אפילו אויף אַלטע לייט, אויף פרויען און קליינע קינדער האָבן זיי זיך ניט דערבאַרימט. מיט די פערד זענען זיי געפאָרן איבער טויטע און לעבעדיגע, וואָס האָבן זיך געוואַלגערט אין די גאַסן. זיי האָבן פון די דעכער געוואָרפן קראַנקע מענטשן, און רייטנדיג איבער די גאַסן, האָבן זיי אויף די שפּיצן פון זייערע לאַנגע שפּיזן געטראָגן קליינע אידישע קינדער.
איבער אַלע גאַסן פון אומאַן האָבן זיך יענעם טאָג געוואַלגערט הרוגים און בלוט האָט זיך געגאָסן ווי וואַסער. העכער צוואנציג טויזנט אידן זענען דאַן געפאַלן טויט דורך די שרעקליכע מיתות משונות, וואָס נאָר אַ בייזער טייוול, אַ בלוטיגער אכזר, האָט געקענט צוטראַכטן. געשעהן איז דאָס אין פינפטן טאָג פון חודש תמוז, תקכ”ח, אָדער דעם 18טן יוני, פון יאָר 1768.
אין אומאַן זענען נאָך ביזן היינטיגן טאָג פאַרבליבן פרומע אידן, וועלכע פאַרפעלן ניט קיין איין יאָר צו פאַסטן אין דעם טאָג ווען די גרויסע שחיטה איז פאָרגעקומען.
נאָך דעם ווי די שחיטות זיינען אָפּגעשטעלט געוואָרן, האָבן אידן אויסגעדריקט זייער גרויסן צער אין קינות, אין סליחות און אין קלאָג-לידער, וואָס זיינען געשאַפן געוואָרן. און צווישן יענע קלאָג-לידער, וואָס זענען אין אוקראַינע איבערגעגאַנגען פון דור צו דור, איז אויך געווען איינע, וואָס מען האָט מיט אַ טרויעריגן ניגון געזונגען אויף יודיש:
אבינו שבשמים, ווי אַזוי קענסטו דאָס צוזעהן,
אוקראַינער אידן זאָל אַזוינע גרויסע צרות געשעהן?
גזירות קשות אַזעלכע וואו איז געהערט געוואָרן אין דער וועלט?
גאָנטע האָט אויך קליינע קינדער ממית געווען און צוגענומען דאָס געלט.
דאָס שלעכטע פון די האַדיאַמאַקעס זאָל קומען פאַר דיר, האַר פון דער וועלט,
און העלפן זאָלסטו אַלע, וואָס האָבן זיך פאַר אונז געשטעלט”.
אין שוהלן און אין בתי מדרשים האָט מען יאָרן-לאַנג באַוויינט און באַקלאָגט די גרויסע שחיטה, וואָס גאָנטע האָט מיט זיינע האַידאַמאַקעס געמאַכט אין דער שטאָט אומאַן. די “אומאַנער שחיטה” איז אַריין אין דער יודישער געשיכטע ווי איינער פון די גרויסע אומגליקן, וואָס דאָס יודישע פאָלק האָט איבערגעלעבט אין אַכצנטן יאָרהונדערט.
זיין טויט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אָבער דאָס אומשולדיג יודישע בלוט, וואָס גאָנטע האָט פאַרגאָסן, האָט דאָך ניט געשוויגן; עס האָט פון די “פעלדער, וואָס זענען געווען רויט”, דעם גרויסן און טיפן צער אַרויסגעשריגן, און די פאַרדינטע נקמה איז דאָך געקומען. גאָנטע האָט געהאַט אַזאַ סוף ווי ער האָט פאַרדינט.
נאָך דעם ווי דער אויפשטאַנד פון די האַידאַמאַקעס איז אונטערדריקט געוואָרן מיט דער הילף פון די רוסן, האָט מען גאָנטע’ן געכאַפּט און אים פאַרמשפּט צום טויט.
און אַ טויט האָט מען אים געגעבן ניט קיין גרינגן. מען האָט פון אים לאַנגזאַם די הויט געשינדן. מען האָט אים דאָס הוילע לייב געברענט מיט אָנגעגליטע שטיקער אייזן, און ווען ער איז געווען מער טויט ווי לעבעדיג, האָט מען אים אָפּגעהאַקט דעם קאָפּ.


text:
הויפּט סענטרעס אין Orkney
כאָטש קאַנסיסטינג פון איבער זיבעציק אינזלען Orkney ס רעזידאַנץ און בויסינעססעס ביסט דער הויפּט אַלע באזירט אויף איינער פון די הויפּט אינזלען.
Orkney קירקוואַלל
די הויפּטשטאָט פון Orkney האט וויבראַנט זעלבשטענדיק שאַפּס און אַ לעבעדיק נאַכט לעבן אין זייַן פילע האָטעלס און באַרס. עס איז אויך אַ אַריבערפירן כאַב פֿאַר ויטאָבוס רוץ אַריבער יאַבאָשע Orkney און די פּאָרט פֿאַר Ferries צו אַבערדעען, שעטלאנד און די צפֿון יסלעס. קירקוואַלל ערפּאָרט מיט לינקס צו סקאָטלאַנד, שעטלאנד און אין די זומער, נארוועגיע, איז ווייניקער ווי דרייַ מייל פון די שטאָט צענטער.
די הויפּט שאַפּינג גאַס איז אַ מעקאַ פֿאַר יענע וואס טויווע קייט פּאָטער שאַפּס און עס סטאַקס אַלץ איר דאַרפֿן פון בוטיק Fashions, דיזיינער בראַנדז און לאָוקאַלי דיזיינד קליידער צו קדס און דוודס צו דזשעוועלערי, דרויסנדיק קליידער, ברויט און קייקס, לתונט, מוזיקאַליש ינסטראַמאַנץ, הויזגעזינד סכוירע און שיכלעך. ביכידעס אָונד שפּייַזקראָם סטאָרז מיט פּערזענלעך דינסט פון אַ טיפּ אַז האט לאַרגעלי פאַרשווונדן אנדערש אין בריטאַן, לאַגער היגע פּראָדוצירן און אינטערנאַציאָנאַלער favorites. אַרטיסאַן בייקעריז, בוטשערז, קעמיסס, באַנקס און עטלעכע קאַפעס לייגן צו די מישן. די פּיקטשעראַסק לאַנג הויפּט גאַס ליינד מיט פלאַגסטאָנעס סנייקס אַראָפּ פון די פּאָרט, טשאַנגינג זייַן נאָמען פֿון בריק סטריט צו אַלבערט סטריט צו בראָד סטריט ווי עס גייט.
אין זייַן האַרץ, אויף די קירק גרין שטייט די גלענצנדיק סט מאַגנוס קאַטהעדראַל בשעת נירביי זענען די ערל ס און בישאָפּ ס פּאַלאַסיז און די Orkney מוזיי אין טאַנקערנעסס הויז מיט זייַן גלענצנדיק גאַרדענס. ' קעריינג אויף אַראָפּ שמאָל וויקטאָריאַ סטריט עס זענען מער שאַפּס און קאַפעס.
אויף דעם ברעג פון די אלטע בורגה עס זענען דרייַ סופּערמאַרקיץ און די פּיקקאַקוווי סענטער מיט זייַן טויגיקייַט און געזונט סוויץ, דרויסנדיק ספּאָרט פּיטשיז, אַ קאַפע, די ניו פיניקס סינעמאַ און באַגעגעניש רומז. Orkney אינזלען קאָונסיל איז באזירט אין קירקוואַלל אין שולע אָרט. עס איז אויך אַ ליציטאַציע מאַרט און אינדוסטריעלע נחלה בייַ האַצטאָן. עס זענען עטלעכע ווענוז אין די שטאָט פֿאַר פאָרשטעלונג כולל אַ טעאַטער, קהל און קירך האַללס, האָטעל פונקציאָנירן רומז און די פּיקקאַקוווי סענטער.
קירקוואַלל דאַטעס צוריק צו נאָרסע מאל, אין די קסנומקסטה יאָרהונדערט, ווען עס איז געווען געהייסן קירקדזשווואַגר (קירך פון די בוכטע). אין אַז מאָל די ים לאַפּט אין די טריט פון די קאַטידראַל, אָבער איצט פיל לאַנד האט שוין ריקליימד. אין קסנומקס קירקוואַלל איז געגעבן רויאַל בורגה סטאַטוס דורך מלך יעקב ווו פון סקאָטלאַנד.
Orkney Stromness
אַלטפרענקיש קלאָוזיז און שמאָל אַלט גאסן כאַדאַלד צווישן שטיין בנינים פון היסטארישן אינטערעס איז די פרייד וואָס איז Stromness. Orkney ס רגע גרעסטן שטאָט איז אַ אַרקאַטעקטשעראַל יידלשטיין אַז ינספּיירז קינסטלער און שרייבערס און איז אַ באַליבט מיט וויזאַטערז. יענע וואס אָנקומען אין Orkney אויף די פּראָם פון סקראַבסטער לעבן טהורסאָ זענען באהאנדלט צו די בעסטער מיינונג פון די שטיין שטאָט מיט זייַן פּיערס, נאָוסץ, סטאָרז און טערראַסעס פון הייזער, וואָטשט איבער דורך די בערגל פון ברינקיע ס בראַע. ווי קירקוואַלל, Stromness האט איינער 'גאַס' אַז מיאַנדערז דורך די שטאָט, טשאַנגינג זייַן נאָמען צוזאמען די מאַרשרוט. פֿון צפֿון עס ראַנז דורך Ferry וועג, וויקטאָריאַ סטריט, גראַם אָרט, Dundas סטריט, Alfred סטריט, סאָוטהענד און נעס וועג. קוקן אויס פֿאַר Khyber פּאַס, העלליהאָלע און ריי ס נאָענט, געהייסן נאָך אַרקטיש Explorer דר יוחנן ריי, געגאנגען אַרויף די בערגל.
עס מייַ זייַן אַ האַווען פֿאַר די אַרטי מאַסע און יאָמטעוו גאָוערז אָבער Stromness איז אויך אַ ארבעטן שטאָט מיט נוצלעך און טשיקאַווע שאַפּס און אַלע די פאַסיליטיעס דארף צו לעבן, אַרבעט און שפּילן. עס איז אַ פאַרנומען דייווינג דעסטאַניישאַן מיט עטלעכע קאָמפּאַניעס קרבן ונטערטוקנ זיך טשאַרטערס. און ינקריסינגלי Stromness איז ביי די פאָרעפראָנט פון Orkney ס פּייאַנירינג רינואַבאַל ענערגיע אינדוסטריע מיט קאָמפּאַניעס און אוניווערסיטעט סטודענטן באזירט אין די שטאָט. אנדערע ינדאַסטריז אַרייַננעמען שעללפיש פּראַסעסינג און אַ בעקערייַ און Fudge פאַבריק.
לויט צו דזשארזש מאַקיי ברוין, די שפּעט Stromness-באזירט דיכטער און מחבר, דער ערשטער הויז אין די שטאָט איז געווען אַ האָסטעלרי אויף די קאַירסטאָן ברעג וואָס איז געווען געגעבן אַ טשאַרטער אין קסנומקס. דער זיכער פּאָרט פון האַמנאַוואָע געוואקסן ווי אַ פּאָרט און סוחר שטאָט בעשאַס די European מלחמות אין די קסנומקסטה צו קסנומקסטה סענטשעריז וואָס געמאכט די ענגליש טשאַננעל געפערלעך. שיפּס כולל קאַפּיטאַן קאָכן ס דיסקאָווערי און האַכלאָטע גערופֿן אין קסנומקס און האר יוחנן Franklin גערופֿן אין איידער זייַן פאַטאַל נסיעה צו די אַרקטיש. הודסאָן ס Bay פֿירמע שיפּס גענומען אויף מענטשן, פּראַוויזשאַנז און וואַסער בייַ לאָגין ס גוט אין דער שטאָט אין די קסנומקסטה און קסנומקסטה סענטשעריז און אַרקטיש WHALERS פֿון מזרח קאָוסט פּאָרץ אויך גענומען אויף מענטשן פֿאַר די וואַלפיש פישערי אין גרינלאַנד און יסעלאַנד. באַרימט באוווינער פון Stromness ינקלודעד די מאָלער האר סטאַנלי קורסיטער, יסאַבעל גונן וואס דזשוינד די הבק דיסגייזד ווי אַ מענטש און עליזאַ Fraser וואס איז געווען שיפּוורעקקעד אין אויסטראַליע. האר וואַלטער סקאַט באזירט עטלעכע פון זייַן פאַרביק פיקטיאָנאַל אותיות אויף סטראָמנעססיאַנס.
Orkney מערב מאַינלאַנד
די מערב יאַבאָשע פון Orkney איז היים צו די האַרץ פון נעאָליטהיק Orkney יונעסקאָו וועלט העריטאַגע מאַפּע וואָס איז איינער פון די מערסט וויכטיק געביטן אין בריטאַן פֿאַר אַרקיאַלאַדזשיקאַל בלייבט. דאָ זענען די באַרימט שטייענדיק שטיינער פון רינג פון בראָדגאַר און סטעננעסס און מאַעשאָווע קווורע קאַמער. די מערב ברעג פון די Cliffs פון שוואַרץ קרייג לעבן Stromness אַרויף צו די טיידאַל היסטארישן אינזל פון די Brough פון בירסייַ איז שטורעם-לאַשט און סטאַנינג מיט ים סטאַקס, קאַוועס, טאַוערינג Cliffs, די נעאָליטהיק דאָרף פון סקאַראַ בראַע און אַ פּרעכטיק זאַמדיק ברעג בייַ סקאַילל בוכטע. א צען-מייל קאָוסטאַל גיין נעמט אין אַלע די זייטלעך. סאַנסעץ וויעוועד פון דאָ זענען לעדזשאַנדערי. ינלאַנד עס זענען ברוין פאָרעל פישערייַ לאָטשס, פויגל ריזערווז פון מורלאַנד און זומפּ פון אינטערנאַציאָנאַלע וויכטיקייט, Orkney ס נאָר ארבעטן וואַטערמילל בייַ באַראָני מיללס, בירסייַ און עטלעכע דאָרף קהילות מיט שאַפּס און טעאַראָאָמס. פילע קראַפצפּעאָפּלע האָבן זייער סטודיאָס אין דער געגנט.
Orkney טעאַראָאָמס זענען פאָלקס און הויך קוואַליטעט, פילע געדינט לאַנטשיז, היים בייקס און הויך טיז. לעבן דעם דאָרף פון אָרפיר מיט זייַן וויקינג קירך און פאַרמסטעאַד איז די פּראָם דאָק בייַ האָוטאָן פֿאַר מאַשין Ferries צו לינעסס אין הוי. אנדערע וויללאַגעס מיט שאַפּס און קהל סענטערס זענען האַררייַ, דאָונבי, פינסטאָוון און די מער צעוואָרפן קהילות פון עוויע, רענדאַלל און טוואַטט. די פּאַראַפיע פון סאַנדוויקק איז אויך פאַרשפּרייטן אויס מיט Farms און לאַנד הייזער. די צוויי פאַרם מיוזיאַמז פון קירבוסטער און קאָרריגאַלל זענען אין די מערב אויך. בירסייַ האט אַ קראָם, טעאַראָאָם, האָטעל נירביי און די חורבות פון די ערל ס פּאַלאַס, אַמאָל דער מדינה הויפן פון ראבערט סטוערט, ערל פון Orkney, אַ האַלב ברודער צו מר, מלכּה פון שאָטיש. זיין זון פּאַטריק, באקאנט לאָוקאַלי ווי שוואַרץ פּאַט, צוגעלייגט צו דעם בנין. ער איז געווען עקסאַקיוטאַד אין קסנומקס פֿאַר טריזאַן.
די Brough פון בירסייַ קענען זיין אַקסעסט אויף פֿיס דורך אַ קאַזוויי פֿאַר צוויי שעה אָדער זייַט פון נידעריק טייד - טייד צייטן זענען Posted אין די פּלאַץ און אין גאַסט אינפֿאָרמאַציע סענטערס. עס האט טראַסעס פון פּיקטיש בנינים, די בלייבט פון אַ וויקינג מאַנאַסטערי און אַ לייַכטטורעם.
Orkney מזרח מאַינלאַנד
דאס געגנט מזרח און דרום מזרח פון קירקוואַלל איז פיך לאַנד מיט זייַן נידעריק-ליגנעריש פרוכטבאַר פאַרמלאַנד. עס מייַ ניט האָבן אַ וועלט העריטאַגע פּלאַץ אָבער עס זענען שעפע פון היסטארישע זייטלעך און אַטראַקטיוו וויללאַגעס צו ויספאָרשן.
די פּאַראַפיע פון סט אַנדרעווס האט אַ געזונט-געניצט קהל זאַל און אַ וויבראַנט שולע. נעבן די זאַל, מיין כאַו איז אַ ביכידעס אָונד פאַרצייַטיק סאַנגקאַן קאַמער ונטן אַ בערגעלע. איר קענען אַראָפּגיין אין די מיסטעריעז סובטערראַנעאַן פּלאַץ אַראָפּ אַ אַראָפאַנג שטיין לייטער. אַרטשאַעאָלאָגיסץ האָבן ספּעקיאַלייטאַד וועגן דער ציל פון די קאַמער וואָס איז סעראַונדאַד דורך אַ דיטש.
די געגנט פון טאַנקערנעסס האט גוט ביטשיז פֿאַר געזען סתימות און בירדס אַזאַ ווי אַרקטיש טערנס, און די לאַק פון טאַנקערנעסס ווו ויסטערקאַטטשערס, לאַפּווינגס און קורלעווס האָדעווען. די אנטדעקונג פון אַ טשאַרד האָזנ ניסל שאָל אין קסנומקס אין אַ בראָנזע אַגע בערגעלע אין טאַנקערנעסס איז געווען יקסייטינג זאָגן פון מעסאָליטהיק טעטיקייט אין Orkney און איז געווען דייטיד צו קסנומקס-קסנומקס בק.
אויף די וועג צו די פּענינסולאַ פון דעערנעסס איז דינגיעשאָווע, אַ זאַמדיק יסמאַס ווו אַ בערגעלע איז דער פּלאַץ פון אַ וויקינג פּאַרליאַמענט, באקאנט ווי אַ זאַך. דעערנעסס האט אַ קראָם און צעוואָרפן דוועלינגז. דרייוו אויף צו די מאַשין פּאַרק אין די גלאָופּ און איר קענען זען דעם בלאָוכאָול און גיין אויף צו דער Brough פון דעערנעסס אויב איר קענען העלדיש די שמאָל פעלדז שפּור צו די פּלאַץ פון אַ פרי מאַנאַסטערי און קאַפּל חורבות. טראָגן אויף די ספּעקטאַקיאַלער פעלדז דרך און איר דערגרייכן מולל קאָפּ, אַ סיניק העאַדלאַנד ענג מיט סעאַבירדס אין זומער מיט זייַן וועלט מלחמה איינער גוננערי קייט. ווייַטער אויף ווידער איז די קאָווענאַנטערס 'מעמאָריאַל טורעם ערעקטעד צו די זיקאָרן פון קסנומקס רעליגיעז פּריסאָנערס וואס זענען ווייל טראַנספּאָרטאַד צו די אמעריקאנער קאָלאָניעס און פאַרפאַלן זייער לעבן ווען זיי זענען געווען שיפּוורעקקעד אין קסנומקס. מער טראַקס קענען זיין נאכגעגאנגען פֿאַר אַ קייַלעכיק מאַרשרוט צוריק צו די מאַשין פּאַרק.
אויף די וועג צוריק צו קירקוואַלל איז די פּאָרט דאָרף פון סט מרים ס אין האָלם וואָס איז געווען אַ בליענדיק פישערייַ צענטער פֿאַר די הערינג אינדוסטריע. עס איז איצט פֿאַרשניטן ווערן פֿון די צפֿון ים דורך די טשערטשיל באַריערז.
Orkney South Ronaldsay
די גרעסטן ויסגלייַך אַרויס קירקוואַלל אין די מזרח איז די אַטראַקטיוו פּאָרט דאָרף פון סט מאַרגאַרעט ס האָפֿן אויף South Ronaldsay, Orkney 'ס דריט גרעסטער ויסגלייַך. דאָ אַ קאַטאַמעראַן פּראָם ראַנז צו גיל ס Bay לעבן יוחנן אָ 'גראָאַץ. עס איז אַ קונסט גאַלעריע און מעלאָכע קראָם, האָטעלס, אַ אַוואָרד-ווינינג רעסטאָראַן, אַ גאָלף קורס און די וויליאם האָורסטאָן סמידדי מוזיי. פֿילמען און לעבן דראַמע זענען קעסיידער שטעלן אויף אין די קראָמאַרטי האַלל. אין אויגוסט די יינגלעך 'פּלאָוגהינג מאַטש און פֿעסטיוואַל פון די כאָרס איז געהאלטן. עס זענען מילד זאַמדיק בייז נירביי בייַ סאַנדז אָ 'רייט און בייַ הערסטאָן. אין האָקסאַ קאָפּ איר קענען קוקן אַריבער סקאַפּאַ שטראָם צו די ייל פון פלאָטטאַ און זאל זען פּאָרפּאָיסעס פּאַסינג דורך.
דרום פון 'די האָפֿן' ווי ווייַט ווי איר קענען גיין איז בורוויקק דאָק ווו איר קענען נעמען אַ פֿיס פּראָם צו יוחנן אָ 'גראָאַץ אין די זומער. דאָ איז אויך דער קבר פון די עאַגלעס, אַ נעאָליטהיק טשאַמבערעד קבר וואָס איז געפֿונען געוואָרן אויף אַ פאַרם. די משפּחה-אָונד באַזוכער צענטער Offers אַ וועלקאַמינג רעדן ווען איר קענען שעפּן אַרטעפאַקץ איידער מאכן דיין וועג אויף אַ סטאַנינג קאָוסטאַל דרך צו דעם קבר, ווו אָדלער טאַלאָנס זענען געפֿונען אַמאַנגסט די קווורע. עס איז אויך אַ בראָנזע אַגע בערנט בערגעלע.
South Ronaldsay איז איינער פון די לינגקט דרום יסלעס, וואָס זענען קאָננעקטעד צו יעדער אנדערע דורך די מאַנמאַדע קאַוסעווייַס, די טשערטשיל באַריערז, געבויט דורך איטאַליעניש פּריסאָנערס-פון-מלחמה בעשאַס וועלט מלחמה צוויי. די לינגקט יסלעס זענען גלימפּס האָלם, בוררייַ און לאם האָלם - היים פון די באַרימט איטאַליעניש טשאַפּעל, אַ ווערק פון קונסט Created ין צוויי ניסאַן כאַץ.
Orkney בוררייַ
בוררייַ איז אַ קליין אינזל לינגקט צו די מזרח יאַבאָשע פון Orkney און South Ronaldsay דורך די טשערטשיל באַריערז. אַמאָל בלויז צוטריטלעך דורך שיפל און אַ ברידינג און פישערייַ קהל, עס איז איצט לינגקט דורך די קאַוסעווייַס. עס האט אַ באַפעלקערונג פון אַרום קסנומקס, אַ ערשטיק שולע, קראָם, האָטעל און פּאָרט ווו וואַטערספּאָרץ זענען אויף פאָרשלאָגן. בוררייַ האט שיין זאַמדיק ביטשיז, גרויס קוקן אַריבער סקאַפּאַ שטראָם און אָטטערס און סתימות קענען מאל ווערן געזען פון אַרום די פערט שלאַבאַן.
די בוררייַ Fossil און העריטאַגע צענטער כאַוזד אין אַלט פאַרם בנינים איז אַ יקסייטינג אָרט צו באַזוכן. פאָססילס פון Orkney און אַרום די וועלט זענען געוויזן, עטלעכע קסנומקס מיליאָן יאר אַלט. די קראָם סטאַקס אַ גרויס קייט פון ביכער אויף די ונטערטעניק, דזשעמסטאָונז, דזשעוועלערי און טויז. די זאַמלונג איז געווען סטאַרטעד דורך ערנעסט Firth וואס געפֿונען פאָססילס אין זייַן שטיינערייַ. ויבן איז די ירושה צענטער וואָס איז אַ וויכטיק אַרקייוו פֿאַר היגע דאקומענטן, בוררייַ צענזוס רעקאָרדס פון קסנומקס צו קסנומקס און Photographs. עס זענען דיספּלייז פון אַבדזשעקס געניצט דורך אָרקאַדיאַנס און מעבל כולל אַ באַקסט בעט. עס איז אַ ריקאַנסטראַקשאַן פון אַ עדוואַרדיאַן צימער, ווייַזונג ווי אַ טיפּיש Orkney הויז זאל האָבן געקוקט אין די פרי קסנומקסס, מיט די משפּחה געזעצט אַרום דעם פּיט פייַער.
די קהל קאַפע גיט ווונדערלעך האָמעבאַקעס. דער צענטער איז עפענען אין די זומער חדשים.
קולטור איז אַ וועג פון לעבן אין Orkney און ברענגט טויזנטער פון וויזאַטערז אַ יאָר צו הנאה פעסטיוואַלס, מיוזיאַמז און קונסט גאַלעריז.
עס איז אַ פּאַקט פּראָגראַם פון געשעענישן פֿאַר פילע חדשים פון די יאָר מיט ינטערנאַשאַנאַלי אַקליימד מוזיק, קונסט, רעפֿעראַטן און אויפֿפֿירונג. געשעענישן אַזאַ ווי די באַ 'שפּיל אויף ניטל טאָג און ניו יאָר ס טאָג און די יאָמטעוו פון די כאָרס אין אויגוסט זענען פאַירלי יינציק שפּאַקולן.
אַוואַרד-ווינינג גאַלעריז און מיוזיאַמז זענען אויך מאַגנאַץ צו אונדזער שאָרעס פֿאַר קולטור וואַלטשערז.


text:
יצחק שדה
יצחק שדה, א ציוניסט, סאציאליסט, א הויכראנגיקער קאמאנדיר אין צה"ל, און דער גרינדער און אנפירער פונעם פלמ"ח, און א גענעראל אין די הגנה.
געבוירן אין לובלין, 19טן אוגוסט 1890, מיטן נאמען יצחק לאנדובערג. זיין זיידע איז געווען פון די חשובע רבנים אין שטאט. ביים ערשטע וועלט מלחמה, האט ער געדינט אינעם רוסישן ארמיי, ווי ער האט באקומען אויסצייכענונגען, ער איז געווארן א קאמאנדיר פון א קאמפאניע.
נאכן זיך טרעפן מיט יוסף טרומפעלדאר, האט ער עולה געווען קיין ארץ ישראל, אין יאר 1920. ער האט זיך אנגעשלאסן אינעם ארבעטערס באטאליאן, וואס האט זיך אויפגעלעזט עטליכע יאר שפעטער, נאך אידיאלאגישע אמפערייען. ער האט זיך אנגעשלאסן אין די הגנה, אין יאר 1921 האט ער אנגעפירט די אפיצירן קורס, ער איז געווען א מענטש מיט אסאך פיזישע כח, און א ספארטלער, ער איז געווען פון די גרינדער פון די "הפועל" ספארט גרופע.
אין 1936, ביי די מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, האט ער אויפגעשטעלט לאקאלע זיכערהייט גרופעס, אין ירושלים, און אין אנדערע פלעצער. ספעציעל איז באוויסט די פעלד איינהייטן, וואס ער האט אויפגעשטעלט, וואס פלעגט אטאקירן די טעראריסטן, נאך איידער זיי זענען אנגעקומען, צו יידישע געגנטער.
אין 1941, אין שאטן פון די צווייטע וועלט מלחמה, איז אויפגעשטעלט געווארן אין פאלעסטינע, די פלמ"ח אונטער זיין פירערשאפט. יגאל אלון, און משה דיין, זענען זיינע צוויי באוויסטע קאמאנדירן וואס ער האט אויפגעצויגן. ער האט אויפגעברענגט די מצדה אויפן כרמל פלאן, אויב די נאציס, וועט געלונגען איינצונעמען פאלעסטינע. אין 1945, איז ער געווארן שעף פון גענעראל שטאב, פון די הגנה, און האט אנגעפירט מיט די העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג. מיט די אצ"ל, און די לח"י. סוף יאר 1946, איז ער אויפגעזאגט געווארן פון זיין פאסטן.
אנהייב פונעם מלחמת השחרור, איז ער גערופן געווארן צו היטן קיבוץ משמר העמק, וואס געפונט זיך אויפן וועג קיין חיפה, וואס דער קאוקדזשי ארמיי האט אטאקירט, אין א קלוגע מאנעווער האט זיי אטאקירט פון די זייט, און זיי האבן געמאכט פליטה. דערנאך איז ער גערופן געווארן אין אנדערע פלעצער צו באשיצן פון אראבישע אנפאלן. ווען צה"ל איז געגרינדעט געווארן האט ער באקומען די ראנג פון "אלוף" מאיאר גענעראל. ער האט געהאלפן גרינדן די אכטע בריגאדע, וואס איז געווען די ערשטע געפאנצערטע בריגאדע פון ישראל ארמיי.
שפעטער אין יאר 1948, איז ער אריבער צום דרום פראנט, ווי יגאל אלון איז געווארן דער קאמאנדיר פון זיין אלטע קאמאנדיר, און ער האט באוויזן איינצונעמען די פאליציי סטאנציע, "איראק סווידאן" וואס האט זיך געפונען אינעם געגנט פון היינטיקן קרית גת, נאך זיבן דורכפעלער עס איינצונעמען.
סוף פונעם קריג, איז ער ארויס פונעם ארמיי, זייענדיק א מפ"ם אנהענגער, האט ער געהאט זיינע פראבלעמען מיט בן גוריון. ער איז דער ערפינדער פונעם מיליטערישער גלייכקייט, ווי וואפן ערליכקייט, א באוויסטע ווארט פון אים "האב ליב דעם ביקס, און האב פיינט מלחמה", וואס באגלייט צה"ל ביז היינט.
אויך איז ער געווען א ליטעראנט, ער האט געשריבן אסאך, נאכן קריג האט ער זיך באזעצט אין יפו, און דארט האט ער געשריבן ביז זיין טויט. יצחק איז געשטארבן דעם 20סטן אוגוסט 1952.


text:
מוסקל
מוסקל (פון לאטייניש קליינער מויז), זיינען די פראטעין בענדער וואס פארעמט געוועב און און ציט זיך צוזאַם און צעשפרייט זיך פון זיך אַליינס.
עס זענען קלאסיציפירט, און סקעלטען, קארדיעק, אדער סמאט מוסקל.
זיין הויפט אויפגאבע איז צו נעמען ענערגיע און דאס מאכן פאר באוועגונג.
די מוסקלען זענען אחראי אויף אלע קערפערליכע באווענונגגען פון שטויסן א באל, שרייבן א בריוו, אויסקוועטשן פארדייטע עסענווארג דורך די געדערעם, ביז מאכן דאס הארץ קלאפן.
- ער האַלט צוזאַם פעסט דעם מענטש, אין איר געבוי.
- ער פראדוצירט כוח
- באוועגן דעם מענטש פון אינדרויסן; צו איז דאָס שפאַצירן זיצן אָדער רורען, גאָרנישט איז פון זיך אַליינס,
- באוועגן דעם מענטש פון אינעווייניג דורך דאָס האַרץ דער הויפט איבר וואָס האַלט דעם מענטש ביים לעבן פּאָמפּט פון זיך אַליינס דורך מוסקלען, און טרייבט דאס בלוט צירקולאציע. אדער די עסן פארדייאונג סיסטעם וואס ארבעט אויך דורך מוסקלען, אדער רעדן, שרייבן, טאנצן, לויפן א.א.וו.
- ער מאכט ווארעם דעם מענטש.
רוב מוסקלען ארבעטן אויטאמאטיש אן קיין במכוונדיגע אנשטרענגונג.
דער גרעסטער מוסקל געפינט זיך אונטערן חוט השדרה וואס דאס טרייבט די קריכן, לויפן און שלענגעלן באווענגונג.
דער קלענסטער מוסקל געפינט זיך אין אויער וואס קוקט אויס ווי א דינע פאדעם, זיין ארבייט איז צו רעדוצירן די קול פון הערן אויב דאס איז צו הויך.
מוסקל איז די איינציגסטע געוועב וואס ארבעט דורך זיך צאמציען און צושפרייטן, אלע אנדער מיני געוועב ווי הויט, האר, ביין, קארטילעזש, פארבלייבן די זעלבע גרייס אחוץ אויב זיי וואקסן.
צום ביישפיל: אויפצוהייבן אייער האנט, די בייסעפס אין די פארענט פון אייער אויבערשטער ארעם ציט זיך צוזאמם און ציט ארויף די ביין פון אייער אונטערארעם.
צו אראפנידערן אייער האנט, די טרייסעפס פון אונטער אייער אויבער-ארעם ציעט זיך צוזאם און גראד אויס אייער עלנבויגן, צוגעהאלפן דורך גראוויטאציע.
דאס צוזאמצו טוישט די מאסע פונעם מוסקל, נאר ענדשטער א רעזולטאט פון טוישן אינעווייניג פונעם מוסקל פייבער. וואס איז קלענער פון א האר, און קען זיין ביז איין פוס לאנג אין א גרויסן מוסקל.
אנאטאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יעדער מוסקל פיברע אדער צעל, איז געמאכט פון א קאלעקציע פון קלענערע דינערע פיברעס אדער צעלן אנגערופן מייאופייברילס. דאס באשטייט פון סארקאמערעס אין לאנגע שלענגעלעך, וואס אנהאלט צוויי סארטן פראטעינען, אקטין און מיאסין.
פסיכאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען דאס באזונדער פאר זיך וואלט קיין איינע פון די צוויי פראטעינען זיך צוזאמגעצויגן, אבער צוזאמען פארעמען זיי אן אקטאמיאסין קאמפלעקס וואס אין די אנוועזנהייט פון עי.טי.פי. וועלן זיך צוזאמציען.
ווען דער מוסקל ווערט סטימולירט (פון עלעקטאראנישע סיגנאלען פון די מוח דורך דער נערוון סיסטעם) די אקטין ציט זיך לענגאויס די מיאסין ווי א שורה פון מענטשן ציען זיך אויף א שטריק.
דאס מאכט די מייאפאבריל קערצער, און איז גורם די מוסקל פיברע צו זיך צאמצוען און דער גאנצער מוסקל ווערט קערצער, ביז צו דריי-פיפטלעך פון איר נארמאלער לענג.
ענערגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאכן באקומען דעם עלעקאטאראנישן סיגנאל אדער אימפולס פון דער נערוון סיסטעם זיך צו רורן, ברויכט זיך דער מוסקל אין ענערגיע דורכפירן די כעמיקאלן רעאקציע פון די צוזאמצו פון דעם עקטין מיטן מיאסין. פון ערגעץ דארף דאך קומען די ענערגיע!
דא קומט אריין די וואונדערליכע כעמיקאליע וואס שטופט די אלע מוסקלען פון די הויז פליגן ביזן מענטשליכער בייסעפ, דאס הייסט אין קורצן עי.טי.פי.. א קליינער סומע פון עי.טי.פי. ליגט אוועקגלייגט אין יעדן מוסקל. די מוסקל צעלן פראדוצירן דאס שטענדיג.
ווען דאס קומט אין בארירונג מיט וואסער, ווערט דאס צוטיילט אין צוויי טיילן, עי.די.פי. און פאספאט. א קליינער שטראם פון ענערגיע ווערט דורך דעם ארויסגעלאזט, און די ענערגיע איז גענוצט אין קאנצערט מיט דער רעאקציע פון די פראטעינען, עקטין און מיאסין, וואס ציט צוזאמן דעם מוסקל.


text:
דער עניאגראם פון דער פערזענלעכקייט
דער עניאַגראַם פון דער פערזענלעכקייט א פסיכאלאגישע טעאריע וואס טיילט איין די גאנצע מענטשהייט אין 9 סארט נאטורן.[1] יעדער פון די 9 האט זיך זיין איינגארטיגע קוק אויפן לעבן וואס ברענגט איהם צו וועלן\טוהן\שפירן\פיהלן אנדערש פון די אנדערע סארטן טיפן. איינגעטליך לעבט יעדער פון די 9 סארט טיפן אין א וועלט פאר זיך און יעדער האט זיך זיינע נאטורן און טאלאנטן.
לויט די טעאריע איז נישט אנדערש א מענטש וואס געפינט זיך אין א הויכן שטאפל אדער נידריגן שטאפל. דאס הייסט: אלעמאל באנוצט זיך דער מענטש מיט זיינע ספעציעלע נאטורן, סיי אין נידריגן שטאפל און סיי אין הויכן.
אינהאַלט
די 9 טיפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאלגענד זענען אהערגעשטעלט יעדער פון די 9 טיפן אויפן שפיץ גאפל:
1 - דער פערפעקטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס לעבן פון דעם סארט טיפ איז געצילט צו דערגרייכן גענצליכקייט. זיי באמערקן גרייזן און פעלערן זייער גרינג און זיי זוכן און גריבלען צו פאררעכטן און פארבעסערן - זיך, יענעם און די גאנצע וועלט. זיי פארמאגן שטארקע גלייכקייט, אויפריכטיגקייט און א ברייטע פאראנטווארטליכקייט. זיי זענען איינגעארדנט, מערקן אויף קליינע איינצעלהייטן וואס דאס פארען זיך מיט דעם איז אסאך מאל מינדערוויכטיג און זיי פראבירן צו אויספירן יעדע פליכט מיט פונקטליכקייט אן קיין גרייזן און פעלערן. זיי זענען מענטשן וואס וועלן קעמפפן אן קיין ציטער פאר ריכטיגקייט און פאר זייערע אידיאלן. זיי שפירן אליין וויאזוי עס איז ריכטיג צו טוהן א זאך, זיי ווייסן וואס מען מעג און וואס מען טאר נישט און זיי נייגן צו זיין קריטיקירער און קריטיקירן אנדערע. עס איז זיי שווער צו נעמען צייט צו פארגעניגנס, זיי פילן א שולד אויף דעם און דערפאר וועלן זיי קודם מאכן וואס זיי 'דארפן' טוהן און דערנאך וואס זיי 'ווילן' טוהן. זיי וועלן אלעמאל פראבירן צו טוהן וואס עס איז ריכטיג, וואס מען דארף און וואס מען מוז, - זיי באנוצן זיך אסאך מיט די ווערטער 'מ'דארף' און 'מ'מוז'. זיי זענען ערנסע מענטשן און זיי נעמען דעם לעבן מיט צו פיל ערנסקייט. זיי נייגן צו נעמען אויף זיך צופיל ווייל נישט אלעמאל וועלן זיי זיך פארלאזן אויף אנדערע אז זיי וועלן טוהן די זאכן אזוי ווי מען דארף. די סארט מענטשן וואס זענען איינסערס (טיפן נומער 1) זענען מענטשן וואס אלץ איז אין זייערע אויגן שווארץ אדער ווייס [גוט אדער שלעכט] נישטא אינמיטן. דער אינמיטן איז א פלאץ וואס ברענגט צו גרייזן, דערפאר דארפן זיי קלארע זאכן אזוי ווי: געזעצן, קאלענדער-צייטן, כללים א. א. וו. .זיי זענען געשווינד, טויגליכע, טוהענדיגע און שפארעדיגע. באשטימען זאכן ברענגט זיי צו זארגן - דער זארג פון מאכן א גרייז. זיי מאכן זיך נישט וויסנדיג פון זייערע אומאציאנעלע און נאטורליכע געברויכן, כדי צו אויספאלגן וואס עס זאגט זיי זייער מוח וואס וויזט זיי וואס איז ריכטיג צו טוהן און וויאזוי מען דארף טוהן. זיי וועלן זיך נישט פרעגן וויאזוי שפיר איך נאר וויאזוי דארף איך שפירן. מיט זייער בליק איז דא נאר איין ריכטיגע וועג וויאזוי צו טוהן יעדע זאך און זיי ווייסן די וועג. זיי נייגן צו זיין הארטעניק און עס פעלט אין זיי די פילפארביגקייט. זיי דארפן אלעמאל שפירן אז זיי זענען גערעכט. זייער גרעסטע שרעק איז פון קריטיק וואס ווערט געווענדעט קעגן זיי און זיי קענען שפירן קריטיק קעגן זיי אפילו אין ווערטער וואס נישט דאס איז זייער ציהל וועגן זייער גרויס עמפפינדליכקייט צו קריטיק.
2 - דער געבער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די נומער 2 טיפן זענען ליבליכע מענטשן, וואלענטורן, ווארעמע און גוט-הארציגע. אמערסטנס פון זייער באשעפטיגונג איז צו טרעפן די באדעפענישן פון זייערע ארומיגע און געבן א ענטפער אויף זיי. אויך פאר פרעמדע מענטשן וועלן זיי זיך איילן צו געבן הילף. עס איז פאר זיי וויכטיג צו זיך פילן וויכטיג פאר אנדערע און אז אנדערע דארפן אנקומען צו זיי. עס איז זיי וויכטיג צו האלטן זייער שטאנד אלץ וויכטיגע אין דעם לעבן פון אנדערע. דאס געבן און דאס דארפן אנקומען צו זיי איז זייער מיטל צו פארזיכערן זייערע באציהונגען מען זאל זיי נישט פארלאזן. זיי נייגן צו פארלאזן זייערע אייגענע געברויכן און צומאל אינגאנצן נישט איינערקענען אין זייער אנוועזנהייט. די סארט מענטשן זענען זייער געזעלשאפטליכע, עס איז גרינג פאר זיי זיך צו באליבן ביי מענטשן און צו מאכן פארבינדונגען גרינג. זיי האבן ליב געזעלשאפט און גי פארבינדונג מיט מענשן איז זיי זייער וויכטיג. זיי האבן נישט ליב צו זיין אליין און טוהן זאכן אליין, דערפאר וועלן זיי כמעט שטענדיג זיין ארומגענומען מיט געזעלשאפט. ווען זיי וועלן טרעפן אז מען שעצט נישט זייער געבן און זייערע באמיהונגען קענען זיי רעאגירן מיט א אמוציאנעלע דראמאטישע אויסברוך און זיך זעהן אלץ א "פארפייניגטע געהייליגטע". זיי זענען זייער עמפפינדליך און זיי וועלן נישט קווענקלען צו אונטערשפארן אנדערע גייסטליך. זיי וועלן פארגינען און קאמפלימענטירן זייערע נאנטע און וועלן פילן זייער באגליק. דאס געבן און הילף ברענגט זיי צו גרויס צופרידנהייט, ווען די גאנצע וואס זיי ווילן אויף צוריק איז שעצונג. זיי זענען שטאלץ מיט זייער זעלבסטשטענדיגקייט און גלייבן אז זייערע ארומיגע דארפן אנקומען צו זיי און צו זייער הילף, ווען אין אמת'ן אריין זענען זיי די וואס דארפן א באשטעטיגונג און שוץ. זיי וועלן נישט בעטן הילף דירעקט, זיי וועלן ענדערש ווארטן אז אנדערע זאלן איינערקענען זייער ווילן און געברויכן אליין. די צווייערס [טיפן נומער 2] שפירן נישט אז מען ניצט זיי אויס. דורכן מיטל פון געבן און שענקען באנוצן זיי זיך צו דערגרייכן ליבשאפט. זיי ווערן זייער געטשעפעט און פילן זיך פארשטופט ווען מען זאגט אפ זייער הילף און זייער געשאנק. זיי נייגן צו אריינדרינגען אין יענעמס פערזענליכע זאכן ווען זיי העלפן און עצה'ן אויך ווען מען האט זיי נישט געבעטן קיין הילף אדער אפילו מען דארף נישט זייער הילף. זיי שפירן אז זיי ווייסן בעסער פון יענעם וואס איז גוט פאר איהם און וואס ער דארף און דערפאר וועלן זיי ארויפצווינגען זייער הילף אויף יענעם און נעמען אויפזיכטן אויף יענעמ'ס לעבן. עס איז זיי שווער צו זאגן 'ניין', און אפזאגן יענעם. צומאל פילן זיי אז צופיל מענטשן דארפן אנקומען צו זיי.
3 - דער דערגרייכער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די דרייער טיפן זענען טויגליכע און פוהלטעטיג. זייער לעבן איז פול מיט טעטיגקייטן און באשעפטיגונגען און זייער צענטראלער ציהל איז – באגליקן!. רוב פון זייער ענערגיע וועלן זיי אריינטאהן צו פאראויס שטופן זייערע ציהלן און צו דערגרייכן די ענדגילטיגע זאכן וואס זיי האבן זיך אוועקגעשטעלט אנצוקומען אהין ביזן באגליקן און אזוי גיין ווייטער צו די קומענדיגע ציהל און קומענדיגן פראיעקט. זיי וועלן פארשטעלן גרייזן און 'מסדר' זיין דער אמת כדי נישט אפצוהאלטן די פליכטן צו ווערן אויסגעפירט – די ציהל הייליגט די מיטלען!. זייער זעלבסט-פערזענליכקייט (ווי אזוי זיי נעמען ארויס אין מענטשן'ס אויגן) איז זיי זייער חשוב און זיי זענען זייער זעלבסט וויסנד צו דעם, ביז אזוי ווייט אז זיי אליין זעהען זיך אלס אזעלכע מענטשן ווי זיי ווילן אויסקוקן ביי אנדערע. עס איז דא ביי זיי א אומאטענטישקייט. זיי וועלן וויסן וויאזוי זיך צוצופאסן צו יעדע סיטואציע און ארויסרופן דעם ריכטיגן אויסקוק (רושם). זיי האבן א שטארקע כאריזמע און זענען זייער ציענד און זיי ווייסן זיך צו באנוצן מיט דעם צו פארבינדן נייע פארבינדונגען מיט מענטשן און צו פאראויסשטופן זייערע ציהלן. זיי שאפן פארבינדונגען גרינג, זיי זענען איינגענעם און עמפפינדליך בעזונדער צו מענטשן און צו דעם אופן וויאזוי די מענטשן קוקן אויף זיי, (וויאזוי זיי נעמען ארויס ביי מענטשן). זיי גייען פון איין ציהל צו די צווייטע און זיי קענען פאראויסרוקן אפאר פראיעקטן אויפאמאל. זיי ווייסן צו צונעמען טיף-איינגעדרייטע פראבלעמען און צוקומען צום עיקר, ווען אין שפיץ פון זייער באשעפטיגונג ליגט די וועג צו באגליקן. זיי וועלן זיך קיינמאל נישט באגענוגענען מיט דעם צווייטן פלאץ – די ערשטע פלאץ איז אלעמאל זייערע!. זיי האלטן חשוב א שטאנד און א סטאטוס, זיי האבן ליב איינערקענונג אין זיי, אז מען רעדט פון זיי און אז אלע ווייסן פון זיי (פרסום). זיי זענען טאלאנטפוהל, און זיי האבן נאטורליכע קענטעניסן צו פארקויפן און האנדלען, און דאס צוליב זייער קענטעניס צו דערקענען פון יענעמ'ס אויגן. טראצדעם וואס זיי זענען עמפפינדליך באשעפטיגן זיי זיך נישט מיט געפילן אדער מיטן פארגאנגענהייט. זיי זענען נישט קיין מענטשן וואס מען קען רעדן מיט זיי הארץ-שמועסן (ווי זיך אויסרעדן די הארץ א. א. וו.) און די פארשידנארטיגע קווענקלענישן. זיי מישן נישט אריין געפילן אין די ארבעט און בכלל כאפט די אבעט ביי זיי א גרויסן טייל פונעם לעבן, ביז אזוי ווייט ויי א נייגונג צו ווערן איינגעקויפט צו די ארבעט. זיי נייגן צו פארלאזן זייער פאמיליע און נאנטע געזעלשאפט ווי אויך זייער זעלבסט וויסנשאפט (ווי צום ביישפיל: זיי וועלן נישט פרובירן איינזעהן אדער וויסן וואס עס איז זייער סארט נאטור [זיי וועלן נישט וויסן צו זאגן פון אזא סארט זאך ווי די טעאריע פון די 9 טיפן]).
4 – דער געפיל-פולער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פיר-טיפן זענען זייער עמפפינדליך, אויסערגעווינליכע, סענטיטיוו און נאסטאלגישע. זיי ציען צו די מעלענכאליע און טראגישקייט פון דעם לעבן און צו אלץ וואס איז ווייט און נישט דערגרייכבאר. זיי שפרינגען פון א גרויסע פרייד צו א טיפע טרויער און ס'קוקט זיי אויס אז דאס איז די וועג צו שפירן די טיפקייט פון לעבן. דער מיטל וועג איז נישט קיין איינערקענטער פלאץ פאר זיי און עס טוהט זיי אפילו דערשרעקן, וויבאלד דאס איז ביי זיי דער רוטינער-נארמאלער–טרוקענער – לעבן, אן קיין שטורעם און לוסטיגקייט. זיי שפירן א טיפער פעלערהאפט אין זייער לעבן און זיי נייגן צו זיך פארגלייכן צו אנדערע. אנדערע האבן עפעס וואס זיי האבן נישט און זיי לעבן מיט א שטענדיגע דארשט צו דערגרייכן דעם 'עפעס'. עס איז וויכטיג פאר זיי צו זיין אויסער ווי געוויינליך און טוהן זאכן מיט זייער אייגנארטיג אויסערגעוויינליכע וועג. זיי האבן א טאלאנט צו צונעמען זאכן און זענען באשאנקען מיט א אויסגעארבעטער דמיון-קראפט (כוח הדמיון), צו מאל ביזן צוטומלען צווישן דמיון און פאקט. זייער געדאנקען-גאנג (מהלך המחשבה) איז אייגנארטיג און פילפארביג און זיי זענען באשאנקען מיט שטארק-אויסגאערבעטע עסטעטיק (Aesthetic). זיי האבן ליב הארצ-שמועסן (שיחות נפש) און בכלל צו רעדן אויף געפילן. זיי האלטן זיך צוריק און שרעקן זיך זיך באשעפטיגן אין די נארמאלע לעבנסשטייגער און פון סתם-שמועסן (שיחות חולין). זיי ווערן גרינג פארליבט [אין מענטשן] און די ליבשאפט כאפט ביי זיי א צענטראלער טייל פונעם לעבן. אמערסטנס פון זייער לעבן זענען זיי באשעפטיגט צו זוכן די צווילינג-זעהל וואס מיט איר הילף וועלן זיי זיך שפירן פארפולקאמט און גאנץ. זיי זענען זייער אינטואטיווע און זיי זענען באשעפטיגט מיטן זיך זעלבסט זוכן און מיטן זוכן נאך דעם משמעות פון לעבן. זיי זענען קאנצעטרירט אין זיך און זייער לעבן פירט זיך ארום זייערע געפילן. זיי ווערן דרינג געטשעפעט און זיי נייגן צו רעאגירן דראמאטיש און אומפראפארציאנעל. עס איז זיי זייער שווער ווען מען מאכט זיך אומוויסנדיג פון זיי און זיי דארפן האבן אסאך אויפווייזונגען אז מען האט זיי ליב. יי זענען פילפארביג, און די מערסטנס טייל פון זיי זענען באשאנקען מיט א געוויסער פאכמאנישקייט (ווי צום ביישפיל: שרייבן, מאלעווען א. א. וו.) און דערפאר זענען אסאך פון זיי פאכלייט.
5 – דער פארשער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די פינפערס זענען די מענטשן וואס טראכטן אריין און פרובירן פארשטיין. זיי פירן זיך צו קוקן אויפן לעבן אזויווי זייטיגע צוקוקערס און צו צונעמען דעם לעבן מיט זייער קלארע פארשטאנד אנשטאט צו נעמען א טייל אין דעם לעבן. זיי האבן ליב זיך צו אפזונדערן פון מענשן און זיי דארפן האבן פריוואטקייט און אייגענעם פלאץ כדי צו צונעמען, פארשן און זיך אריינטיפן אין פארשידנארטיגע טעמעס, גלייבנדיג אז ווען זיי וועלן אפלערנען דעם לעבן דעמאלטס וועלן זיי ערשט קענען נעמען א טייל אינעם. די פינעפערס זענען זייער איידל און עמפפינדליך טראץ זייער דערווייטעטע און קאלטע אויסזען. זיי ווייזן נישט ארויס זייערע געפילן אינדרויסן און בכלל נייגן זיי נישט צו זיך פארען און באשעפטיגן מיט געפילן. עס פעלט זיי געזעלשאפטליכע טאלאנטן און קענען נישט פירן סתם-געשפרעכן (שיחות חולין). זיי זענען קלוגע, אינטעלעקטועלן, שעצן וויסנשאפט און דערקענען איין אין זיין וויכטיגקייט. זיי זענען שטילע און שעמעוודיגע און וועלן ענדערש נישט נעמען א טייל אין צוזאמקומס און מסיבות וואס עס איז דא דארט אסאך מענטשן, אבער זיי וועלן זיך פרייען צו זיין אין א קליינע געזעלשאפט פון באקאנטע מענטשן, ווי אויך פירן אינטעלעקטועלע געשפרעכן און זיך איינטיילן מיט די ברייטע וויסנשאפט וואס זיי האבן זיך איינגעשאפט. זיי נייגן צו אנכאפן א שטעלונג אפילו זיי גלייבן נישט אין דעם נאר כדי צו שאפן א דיון און הערן רעאגירונגען פון דעם צווייטנס פראקטיק אין לעבן. מיט די וועג פארברייטערן זיי זייער וויסנשאפט און פארשן די וועלט. די טיפן טראכטן אייגנארטיג, און מיט א אייגענע טראכטן גאנג און זענען טאלאנט פון אין צונעמען זאכן וואס דאס אלעס גיבט זיי די קענטעניס אויסצוטרעפן נייע זאכן (המצאות). זיי פירן נישט אויס פאקטיש מערסטנס פון זייערע בייפאלן ווייל דורכדעם וועלן זיי צוקומען צו זיך רייבן מיט די וועלט – א זאך וואס דערשרעקט זיי זייער און פון דעם האלטן זיי זיך אפ דורך צוריקגעהאלטנהייט.
6 – דער קווענקלדיגער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די זעקסערס זענען פאראנווארטליכע, איבערגעגעבענע, פארלעסליכע און טעטיגע. זיי זענען זייער פארזיכטיגע און איבערגערכנטע און ארבעטן לויט די אנגענומענע כללים און געזעצן אלץ זייער פארלעסליכקייט צו די ראמען. זיי זענען פעסימיסטישע און קווענקלדיגע און ווערן געפירט דורך א שרעקליך גרויסע ציטער טאמער עפעס וועט זיך פארדרייען. זיי וועלן גלייבן אין עפעס און באלד דערנאך זיך קווענקלען אין די ריכטיגקייט פון דעם. דערפאר איז באשטימען עפעס איז נישט קיין פשוט'ע זאך ביי זיי. שרעק איז א נאטורליכע סיטואציע וואס באגלייט זיי אין דעם טעגליכן לעבן. זיי ווייסן פון דעם שרעק און זיי רעדן דאס ארויס אפענערהייט. די זעקס-טיפן האבן ליב צו געהערן צו א גרופע און צו געהערן צו א מסגרת בכלל. זיי זענען פארלעסליך און זייער איבערגעגעבן צו זייער פאמיליע און נאנטע געזעלשאפט און בכלל צו די גרופע אדער פאייניגונג וואס צו איר געהערן זיי. זיי זענען פול מיט חשדות און וועלן שטענדיג זוכן נאך באהאלטענע כוונות פון מענטשן. אויך ווען מען באציהט זיך צו זיי איינגענעם און נאנט, וועלן זיי מורא האבן אז אפשר איז דא א באהאלטענע סיבה פון אונטער דעם. זיי זענען נישט ספאנטאנישע און וועלן נישט אריינגיין אין באציאונגען אדער א געוויסע סיטואציע אן צו גוט נאכפרעגן און נאכפארשן מיט פונקטליכקייט און מיט א איבערגערעכטנטקייט. זייער באציאונג צו מאכטיגע מענטשן איז צוויי-זייטיג: פון איין זייט געבן זיי די מענטשן זיכערקייט און שטאנדהאפטיגקייט און פון צווייטן זיי זענען זיי מסופק אין זייערע כוונות און זייערע וועגן וויאזוי זיי האנדלען. זיי שפירן די וועלט ווי שטארק סטראשענדיג. די זאך שאפט ביי זיי א געפיל פון אוממעכטיגקייט, און און זיי זאלן זיך נישט קענען פארמעסטן מיט די וועלט, וואס קען זיך דערפירן צו א דעפרעסיע און א פארביטערונג. זיי האבן א גרויסע קענטעניס צו לערנען און צונעמען. זיי זענען פלייסיגע, טויגליכע, פונקטליכע און טלאנטפול צו ארגאניזירן. זיי האבן נישט ליב צו זיין אליין און שעפן זייער גאנצע מעכטיגקייט און זעלבסטזיכערונג פון אינדרויסן. דער זיין צווישן מענטשן פאקלענערט זייער שרעק און אומזיכערונג וואס זיי פילן. עס זענען דא 2 סארטן זעקסערס: 1. די ציטערדיגע, וואס ציען זיך אויף צוריק פון דעם שרעק. 2. די אומציטערדיגע, וואס שלאגן זיך דירעקט און דרייסט מיטן שרעק.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דער איזראעלער עניאגראם צענטער
- א קורצע היסטאריע פון דעם אניאגראם
- [1]
- Conscious Living Center and School of Conscious Living
- Enneagram Teachings in the Narrative Tradition
- Riso & Hudson Enneagram Insitute
- UK Enneagram Programme
- [2]
- [3]
- [4]
- Enneagram Webring
- The Leela Foundation
- 'אניאגראם'
- [5]
- [6]
- [7]
- [8]


text:
וואפן שטילשטאנד
וואָפֿנשטילשטאַנד-אָפּמאַך איז אז ווען א מלחמה ענדיגט זיך אן א זיכערער געווינער, ענדיגט זיך דאס מיט א פייער שטיל שטאנד, ד.ה. אז ביידע זייטן לייגן אראפ די געווער פון אייגן ווילן, אנדערש וואו ווען איין זייט באזיגט די צווייטע, און נעמט צו פון דעם באזיגטן די געווער.
באקאנטע מלחמות וואס האבן זיך געענדיגט מיט א פייער שטיל שטאנד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- די צווייטע וועלט מלחמה. יאפאן האט זיך געבראכען אויס שרעק אז אמעריקע וועט איר אפווישן מיט א אוטום באמבע.
- דער קארער קריג, ווען די צוויי קארער האבן זיך געשלאגן דרום מיט צפון. קיינער איז נישט ארויס קיין געווינער.
- מלחמת יום הכיפורים.
- זעקס טאג קריג.
- מלחמת לבנון 1
- די ערשטע אמעריקע-איראקע מלחמה, דער גאלף מלחמה (The golf war). אמעריקע איז אונגעקומען צו איר ציל, "ארויס צו טרייבן איראק פון קאוועט."
- 2006 לבנון קריג
מלחמות וועלכע האבן זיך געענדיגט מיט א באזיגטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע וועלט מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער דייטשלאנד, וועלעכער האט נישט געטארט צוריק אויפבויען זייער ארמיי לויטן אינטערנאציאנאלן געזעץ.
די קריג וואס אמעריקע האט געפירט אין סערביע האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער סערביע.


text:
איוב
צו דער ספר איוב
איוב איז א פארעם אין תנ"ך. ער איז באשריבן אין ספר איוב. דער ספר באשרייבט זיין צדקות און פון צווייטן זייט ווי ער האט געליטן צרות צרורות. דער ספר קומט פארענטפערן די פראגע פון "צדיק ורע לו, רשע וטוב לו". דער ספר שטעלט פֿאָר די גרויסע חכמה פון גאט מיט זיין פירן די וועלט, און ווי אזוי דער מענטש מיט זיין קליין חכמה קען נישט פארשטיין די הנהגה פון גאט.
עס איז דא א דיעה אין חז"ל אז איוב איז נאר א משל אויף צו פארענטפערן די פראגע, אבער אזוי א מענטש איז קיינמאל נישט געשטויגן און נישט געפלויגן. איוב לא היה ולא נברא, רק משל היה חז"ל


text:
דויד הילבערט
דויד הילברט (דייטשיש: David Hilbert; 23סטן יאנואר 1862 - 14טן פעברואר 1943 געטינגען, דייטשלאנד) איז געווען א דייטשער מאטעמאטיקער וואס האט שטארק באאיינפלוסט די מאטעמאטיק פונעם סוף פונעם 19טן יארהונדערט און דעם אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט, סיי דורך זיין דירעקטן בײַשטײַער סײַ דורך זיין השפעה אויף אנדערע.
הילבערט האט אנטוויקלט א ריי פון מאטעמאטישע געביטן, איינשליסנדיק אינוואריאנטן טעאריע, די אקסיאמאטיזיע פון געאמעטריע, און הילבערט רוימען, א פונדאציע פון פונקציעלן אנאליז.
אין 1900 האט הילבערט פארגעשטעלן א זאמלונג פון 23 מאטעמאטישע פראבלעמען, וואס האבן משפיע געווען פארשונג אין מאטעמאטיק דורכאויס דעם 20סטן יארהונדערט.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דויד הילבערט איז געבוירן געווארן דעם 23סטן יאנואר 1862 אין דעם שטעטל וועלוי (Wehlau) לעבן קעניגסבערג, וואס איז דעמאלסט געווען די הויפטשטאט פון מזרח פרייסן. אין 1880 האט ער אנגעהויבן לערנען אין דעם קעניגסבערגער אוניווערסיטעט, וואו ער האט זיך באפריינדט מיט הערמאן מינקאווסקי. אין 1885 האט ער באקומען דעם דאקטאר טיטל, אונטערן אנפיר פון פערדינאנד לינדעמאן. אין די יארן 1886-1895 האט ער געדינט ווי א דאצענט אין דעם קעניגסבערגער אוניווערסיטעט. אין 1892 האט ער געהייראט קעטא יעראש, און א יאר שפעטער איז געבוירן זייער איינציקע קינד, א זון, פראנץ.
אין 1888 האט פעליקס קליין פארעפנטלעכט, אין דעם Mathematische Annalen זשורנאל וואס ער האט רעדאקטירט, אן ארטיקל פון הילבערט, וואו הילבערט האט געלייזט דעם צענטראלן פראבלעם פון אינוואריאנטן טעאריע, ווען ער האט געוויזן אז יעדע סיסטעם פון אינוואריאנטן באזיס. דער מאטעמאטיקער פאל גארדאן, איינער פון די הויפט פארשער אין דעם געביט, האט זיך דערקעגנט צו הילבערטס ארטיקל מיט דער טענה אויף הילבערטס באווייז אז "דאס איז נישט מאטעמטיק. דאס איז טעאלאגיע".[1] אין 1895 האט קליין געברענגט הילבערט צו ווערן א פראפעסאר אין געטינגען אוניווערסיטעט, וואס איז דעמאלסט גערעכנט געווארן דער פירנדיקער צענטער פון מאטעמאטישער פארשונג אין דער וועלט. הילבערט האט געהיטן געטינגענס גלאריע ביז זיין פענסאנירונג אין 1932, און ער איז געווארן דער חשובסטער מאטעמאטיקער פון זיין דור.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ וועגן גארדאנס ווערטער, זעט דעם ארטיקל פון Roger Cooke, "Life on the mathematical frontier: legendary figures and their adventures, אין Notices of the AMS, אפריל 2010, עמ' 467.


text:
פרידן
פרידן אדער שלום איז די באדייט ווען א מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג מאכט צווישן זיך א פרידענס אפמאך וואס דורך דעם וועלן זיי קענען:
- פירן האנדלס געשעפטן גרינגער.
- אויפהערן פירן מחלוקת און דורכדעם זיך שפארן די געשלעגעריי וואס קומט מיט דעם.
- זיך אונטערנעמען אז מען וועט זיך אננעמען פאר די אנדערע ווען ער וועט האבן א מחלוקת מיט איינעם אנדערש.
שלום נעמט אין זיך אריין מער ווי איין מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג.
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גמרא מסכת ברכות אין פרק הרואה, די גמרא זאגט דארט אז עס איז דא דריי סימנים אין א חלום וואס ווייזט אויף שלום, א טייך, א טשייניק, און א פייגל.[פֿעלט אַ מקור]


text:
װיקיפּעדיע:אינטערוויקי לינקען
אינטערוויקי לינקען איז די לינקען צווישן איין וויקימעדיע פראיעקט און א צווייטן, ווי למשל פון וויקיביבליאטעק צו וויקיווערטערבוך אין די זעלבע נושא. פון למשל געפילטע פיש און אזוי ווייטער.
לינקען צו וויקיפראיעקטן אין פרעמדע שפראכן קען מען מאכן דורך צולייגן דעם שפראך קאד: [[:s:de:Salz]] וועט לינקען צום דייטשישן וויקיביבליאטעק, [[:wikt:fr:sel]] צום פראנצויזישן וויקיווערטערבוך, אא"וו. פאר די שפראך קאדן זעט ליסטע פון וויקיפעדיעס.
פארשטיקן דעם פרעפיקס[רעדאקטירן מקור]
מען קען פארשטיקן דעם פרעפֿיקסט מיטן ;The רער קונץ
- לייגט צו | נאכן לינק, אזוי: [[s:test|]], וואס וועט זיך פארברייטערן אויטאמאטיש צו [[s:test|test]] ביים אויפהיטן.
- פאר לינקען צווישן וויקיפעדיעס אין פארשיידענע שפראכן, זעט װיקיפּעדיע:אינטערשפראך לינקען.


text:
ראובן האט געשריבן: (נישט אז אנדערש וואלט דיין "תירוץ" גוט געווען.)
בן אדם האט געשריבן:הוי דן את כל האדם לכף זכות.
ער האט נישט געמיינט צו דענידערן ח"ו, ער האט ס"ה געמיינט ארויסצוברענגען די ווייטערע שייכות וואס מיר האבן מיט עם לגבי טראמפ וואס איז א 'ווייסער' און האט ממילא מער שייכות מיט ישראלים.
כ"ז בדרך אפשר.
שמעון וואלף האט געשריבן:ס'איז גראדע אמת אז 99% מענטשן זענען ראסיסטן (אידן און גוים צוגלייך), יעדער אויף זיין שטייגער, אבער ס'איז אנדערש ווען מען רעדט ביחידות ווי ברבים.
מב"ד האט זיך מיאוס פאררעדט
שלום שטיסל האט געשריבן:
והשנית מ'דארף נישט מאכן אזא ווינט דערפון, בסך הכול האט מרדכי בן דוד געזאגט עפעס ביי א קאנצערט, ווער איז ער שוין, די וואס בלאזן אויף די נייעס קומט זיך די שלעק.
שלום שטיסל האט געשריבן:@ראובן כ'האב קוים גענדיגט רעדן מיט דיר און שוין האסטו ארויסגעשאקעלט אגאנצער אשכול...
א ראסיסט איז איינער וואס האט פיינט אדער דריקט זיך אויס נעגאטיוו אויף א מענטש נאר צוליב זיין ראסע, ווען איינער איז אבער אנגעווייטאגט אויף מענטש ווי ביי אונזער פאל מרדכי אויף אובאמא צוליב א לעגעטימע סיבה, און ער פארשעלט אים און ער דריקט זיך אויס מיט יענעמס ראסע/רעליגיע, איז דער אויסדריק טאקע א ראסיסטישע אבער נישט די ראסע איז דא די אומפארשטענדעניש צווישן די צוויי, און דער מענטש איז נישט קיין ראסיסט, בסך הכול הערט זיך דער ווארט כושי ראסיסטיש, ווען אובאמה איז ווען א שקרן ווי קלינטאן וואלט ער דאס ענדערשט אנגעכאפט.
והשנית מ'דארף נישט מאכן אזא ווינט דערפון, בסך הכול האט מרדכי בן דוד געזאגט עפעס ביי א קאנצערט, ווער איז ער שוין, די וואס בלאזן אויף די נייעס קומט זיך די שלעק.
שבת אחים האט געשריבן:
אויב איז ער אנגעווייטאגט אויף אבאמא, זאל ער זאגן פארוואס און ער קען האבן א דיסקורס איבער די אישוס צי ער איז גערעכט צי נישט, און ער מעג זאגן זיין מיינונג אבער זיין שווארצקייט קומט נישט אריין דא, דעס קומט פון טיעפע איינגעווארצלטע שנאה צו די שווארצע. ווי גרויס מב"ד איז און צו ס'מאכט א גרויסע חילוק איז גאר א קליינע נפק"מ, די פראבלעם איז אז אונז חסידים זענען איינגעווייקט מיט ראסיזם
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און 3 געסט


text:
געשיכטע
טראַסעס פון מינאָאַן סעטאַלמאַנץ האָבן שוין געפֿונען אויף דעם אינזל און בכלל זייַן קשר צו קרעטע איז שטאַרק אַלע איבער די געשיכטע פון אַנטיקיטהיראַ. זינט קסנומקס בק, די אינזל האט שוין קאַנטיניואַסלי אַפפעקטעד דורך Pirate Attacks, וואָס חרובֿ די אינזל פילע מאל. די אינזל איז געווען שייַעך-ינכאַבאַטאַד אין די רוימער יראַ און, אין קסנומקס אַד, די ווענעטיאַנס גענומען איבער אַנטיקיטהיראַ און געבויט אַ קליין גאַריסאַן דאָרט צו קאָנטראָלירן די נייוואַל דורכפאָר פון די מערב צו די מזרח. די אינזל באַלד געווארן אַ אָפּדאַך פֿאַר גריכיש רעוואָלוטיאָניסץ פון קרעטע און די פּעלאָפּאָננעסע, וואס זענען געווען קאַמף קעגן די אָטטאָמאַנס.
נאָך די פאַלן פון די ווענעטיאַן דעמאָקראַסי אין קסנומקס, אַנטיקיטהיראַ איז לינקס אַנאַטענדיד אָן בעת אַ רעגירונג. אין קסנומקס, עס איז געווען צוגעגעבן צו ענגליש סאַווראַנטי. אין קסנומקס, צוזאמען מיט די אנדערע יאָניאַן אינזלען, אַנטיקיטהיראַ געווארן טייל פון גריכנלאנד. בעת די צווייטע וועלט מלחמה, די אינזל איז געווען קאַנטראָולד ערשטער דורך די יטאַליאַנס און דעמאָלט דורך די דייטשישער. נאָך די גריכיש סיוויל מלחמה און ביז קסנומקס, די אינזל באקומען פּאָליטיש עקסילעס, דער הויפּט קאָממוניסץ. אין די קסנומקסס און קסנומקסס, רובֿ פון זייַן באוווינער באווויגן צו אויסטראַליע און אַמעריקע אין זוכן פֿאַר אַ בעסער לעבן, אָבער נאָך האַלטן שטאַרק באַציונגען מיט זייער כאָומלאַנד.
די אַנטוויקלונג פון דעם אינזל סטאַרטעד אין די קסנומקסס, ווו עלעקטרע איז געווען אינסטאַלירן אויף די אינזל און וואַסער סטאָראַגעס זענען געבויט. אין די סוף פון די קסנומקסס, די פּאָרט איז יקספּאַנדאַד און אַ קליין באַשיצן פֿאַר די פישערייַ באָוץ איז געווען קאַנסטראַקטאַד. די ראָודז זענען פּאַוועד איצט און אַ העליפּאָרט באדינט די אַרויסקומען סיטואַטיאָנס פון די באוווינער.
אַנטיקיטהיראַ טאַון
הייַנט, אַנטיקיטהיראַ באַסעס זייַן עקאנאמיע אויף פישערייַ. טוריזם איז נישט דעוועלאָפּעד נאָך און בלויז אַ ביסל רומז צו דינגען קענען זיין געפֿונען. די מערסט וויכטיק ויסגלייַך איז פּאָטאַמאָס, ווו איר קענען אויך געפֿינען אַ פּאָליציאַנט און אַ דאָקטער. אַלע אַרום דעם אינזל, איר וועט געפֿינען פייַן, קליין ביטשיז צו שווימען, אַזאַ ווי קסעראָפּאָטאַמאָס ברעג, נאָענט צו וואָס עס ליגט די אלטע באַפֿעסטיקטע שטאָט פון קאַסטראָ און די בלייבט פון דעם טעמפּל פון אַפּאָללאָ.
די מערסט באַוווסט פֿעסטיוואַל אויף אַנטיקיטהיראַ איז דער נאָמען טאָג פון אַגיאָס מיראָנאַס, אויף אויגוסט קסנומקסטה, וואָס איז די פּאַטראָן הייליקער פון דעם אינזל. דאס מאָל אַנטיקיטהיראַ איז ביי זייַן שפּיץ און פילע פּילגרימס קומען. דאס קליין אינזל קענען זיין אַקסעסט דורך שיפל פון קיטהיראַ אין קסנומקס שעה, גיטהיאָן אין די אַנטקעגן ברעג פון Laconia אין קסנומקס שעה אָדער קאַסטעללי, קרעטע אין קסנומקס שעה.
דעם קליינטשיק אינזל האט איינער טעלעפאָן, איינער שולע מיט קסנומקס תלמידים, איינער דאָקטער, איינער פּאָליצייַ אָפיציר, און אַ מאַנאַסטערי. עס איז אַ קאַפעניאָן און אַ טאַווערנאַ אָבער קיין פּאָסטן אָפיס אָדער באַנק. עס זענען קסנומקס רומז פאַראַנען פֿאַר טוריס. פליסנדיק וואַסער און טוילאַץ זענען קנאַפּ.
טרינקט און דיינינג
עסנוואַרג איז באגרענעצט דאָ, אָבער בנימצא. דאס איז נישט אַן אינזל פֿאַר טוריס זוכט עפּעס אָבער יסאָלאַטיאָן.


text:
הרוגי מלכות פונעם ראטנפארבאנד
אויף דער נאכט פון 12טן- 13טן אויגוסט 1952 האט מען הינגעריכט, אויפן באפעל פון סטאלין, דרייצן אנגעזעענע יידיש שרייבערס פון סאוועטן פארבאנד. צווישן די הרוגי מלכות האבן זיך געפונען שלמה לאזאווסקי, פרץ מארקיש, לעאן טאלמי, לייב קוויטקא, טשאַאיקא וואטענבערג-אסטראווסקאיא, עמיליא טיאמין, בנימין זוסקינד, איליא וואטענבערג, יוסף באריס שימעלאוויטש, יוסף יוזעפאוויטש, דוד האפשטיין, איציק פעפער און דוד בערגעלסאן. אויף רוסיש הייסט די נאכט Hoчb kaзHëHHыx пoэToB, די נאכט פון די הינגעריכטע דיכטער.
חוץ די דאזיקע שרייבערס, וואס מע האט כלומערשט "געמישפט" אויף א צענטארלן פראצעס, זיינען דערצו נאך ארעסטירט געווארן סך-הכל 110 מענטשן. "צען פון זיי האט מען דערשאסן, 89 געשמאכט אין "גולאג", איין מענטש איז פארשיקט געווארן צו די ווייסע בערן. פינעף מענטשן -- אזעלכע ווי דער ליטעראטור-קענער יצחק נוסינאוו און און דער שפראכקענער עלי ספיוואק -- האבן ניט אויסגעהאלטן די פייניקונגען און געשטארבן אין תפיסות. פינעף מענטשן האט מען ניט באוויזן צי פארמישפטן (צווישן זיי איז געווען דער פראזאיקער עלי שעכטמאן), און זייי האט מען ארויסגעלאזט אין קורצן נאך סטאלינס טויט." (ג. עסטרייך, פארווערטס, 13טן אויגוסט, 2004).
אנגעהויבן האבן זיך די סאוועטישע רדיפות אויף יידיש-שרייבערס און קולטור-טוערס נאך אין די 30ער און 40ער יארן ווי א טיייל פון דער "ליקווידאציע" פון דער יידיש-קולטור אין פארבאנד בכלל. די גזירה פון 12טן אויגוסט האט זיך גענומען דערפון, וואס די סאוועטישע רעגירונג האט געהאלטן די שרייבערס פאר צו "נאציאנאליסטיש", ד"ה צו יידישלעך.
ביכער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- the night of the murdered poets, National Conference on Soviet Jewry, 1973
- אלעקסאנדער פאמעראנץ, די סאָוועטישע הרוגי מלכות, (צו זייער צענטן יאָרצייט), וועגן דעם טראַגישן גורל פון די יידישע שרייבערס און דער יידישער ליטעראַטור אין סאָוועטנלאַנד, עסייען - קריטיק - בריוו - ביאגראפיעס - בילדער, ייווא, בוענאס איירעס, ה'תשכ"ב.


text:
יאפאנעזער יען
דער יאַפאַנעזער יען (יאפאניש: 円 אדער 圓; צייכן: ¥, קאד: JPY) איז די אפיציעלע וואלוטע פון יאפאן. ער איז די דריטע מערסטע באהאנדלטע וואלוטע אין דער וועלט נאכן פאראייניגטע שטאטן דאלאר און דעם איירא.[1] ער איז אויך ברייט באניצט ווי א רעזערוו וואלוטע נאך די דאלאר, איירא און דעם פונט סטערלינג.
די מטבעות זענען גאנץ קליין; זיי גייען פון ¥1 ביז ¥500. דער גרעסטער באנקנאט איז ¥10000.
זייט דעצעמבער 1931 איז דער ווערט פונעם יען באשטימט ווי א פארוואלטערטע וואלוטע.
דער ווערט פונעם יען אין דעם פרעמדע וואלוטע מארק ווערט באשטימט לויט די קראפטן פון פארזארג און נאכפרעג. דער פארזארג פונעם יען אינעם מארק ווערט קאנטראלירט דורך די האלטער פון יען וואס זיך צו בייטן זייערע יען פאר אנדערע וואלוטעס כדי צו קויפן גוטער און דינסטן. דער נאכפרעג פונעם איז קאנטראלירט דורך פרעמדער בירגער וואס ווילן קויפן גוטער און דינסטן אין יאפאן.
כדי צו שטיצן וואוקס פון דער עקאנאמיע האלט דער באנק פון יאפאן, דער צענטראלבאנק פון יאפאן, נידעריגע פראצענט ראטעס זייט די 1990ער יארן.


text:
אינטערנעט עקספלארער
Internet Explorer (אינטערנעט עקספלארער טײַטש: אינטערנעץ-אױסזוכער) איז א וועב בלעטערער אנטוויקלט פון Microsoft געזעלשאפט וואס קומט היינט מיט מיט דער Windows אפערירן סיסטעם.
אין אנפאנג האבן מייקראסאפט פראדוצירט דעם בלעטערער באזונדער, און נאר אין תשרי ה'תשנ"ח ; אקטאבער 1997 האבן זיי דאס איינגעבויט אין דער Windows אפערירן סיסטעם. ביז 1997 איז דער Netscape בלעטערער געווען מער פאפולער ווי דער אינטערנעט עקספלארער. דאס איז שפעטער געווען דער גרונד אין א רעגירונג אנטי-צוטרוי אנטקעגען Microsoft. פון 1999 איז אינטערנעט עקספלארער געווארן דער פאפולערסטער בלעטערער.
די פריערדיגע ווערסיע איז געווען Internet Explorer 7 וואס איז מיטגעקומען מיט דער Windows Vista, מ'קען עס אראפלאדירן באזונדער אומזיסט. די היינטיגע ווערסיע איז Internet Explorer 9.
די מעלות
- מ'דארף שוין נישט עפענן א נייע פענסטער - מ'קען אויך זען אויף איינמאל אלע טאבס אפן
- מ'קען אויסשטעלן וויפל זוכמאשינען מ'וויל, ס'זאל אלעמאל זיין אויבן אויף דער רעכטער זייט אין געצייגבאר
- ס'האט די פישינג פראגראם - וואס קוקט צו ס'איז א זיכער זייטל.
- מ'קען אריינזומען דורכן טולבאר פון אונטן, ביז ווי סאך מ'וויל.
- ס'האט די rss feed
- ס'האט א שענערע אויסזע ווי די פריערדיקע.
אינטערנעט עקספּלאָרער אַנטקעגן Firefox[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אינטערנעט עקספּלאָרער האט 80 פראצענט פונעם מארק לויט אירע אייגענע סטאטיסטיק[פֿעלט אַ מקור], און 34% לויט די Mozila Firefox סטאסטיסטיק[פֿעלט אַ מקור].


text:
בעזאנסאן
בעזאַנסאן (אדער ביזאַנץ) איז די הויפטשטאט פון דעם פראנש-קאמטע ראיאן אין מזרח פראנקרייך. ער האט א באפעלקערונג פון 117,599 (2008). די שטאט געפינט זיך אויפן דובס טייך, 105 ק"מ מזרח פון דיזשאן, נאנט צום גרענעץ מיט דער שווייץ.
די נאציס האבן געניצט דעם ציטאדעל במשך דער צווייטער וועלט מלחמה.
אין 1900 האבן געוואוינט אין בעזאנסאן 750 יידן.[1]
מאנומענטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
בעזאנסאן האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:
- טווער, רוסלאנד
- פרייבורג אין ברייסגוי, דייטשלאנד
- קואפיא, פינלאנד
- הודערספילד - קערקליס, פאראייניגטע קעניגרייך
- ביליץ, פוילן
- נוישאטעל, שווייץ
- ביסטריץ, רומעניע
- פאוויא, איטאליע
- חדרה, ישראל
- דורולא, בורקינע פֿאַסאָ
- מאַן, בארטן פון העלפאנדביין
- טשארלאטעסוויל, ווירזשיניע, פאראייניגטע שטאטן
קאארדינאטן: 47°15′N 06°02′E / 47.25, 6.033


text:
מערב האלבקיילעך
דער מערב האלבקײַלעך (אדער די מערב האלבקויל) איז די העלפט פונעם ערד-פלאנעט וואס געפינט זיך מערב פונעם גריניטש מערידיאן, ד"ה דער 0° מערידיאן וואס גייט אדורך גריניטש אין לאנדאן, ביזן 180° מערידיאן, וואס איז א גרויסער טייל פון דער אינטערנאציאנאלער דאטע ליניע. דער מערב האלבקיילעך נעמט די קאנטינענטן צפון און דרום אמעריקע, ווי אויך די מערבדיקע טיילן פון אייראפע און אפריקע און א טייל פון אנטארקטיקע.
די צווייטע העלפט פון דער וועלט ווערט גערופן דער מזרח האלבקיילעך.
געאגראפיש האט דער מערב האלבקיילעך נישט קיין חשיבות.
גאנץ פארשפרייט אין דער פאליטישער שפראך, באדייט דער מערב האלבקיילעך דעם קאנטינענט פון אמעריקע און די ארומיקע אינזלען ("די נייע וועלט").
די באפעלקערונג פון דער מערב האלבקיילעך איז העכער פון א ביליאן מענטשן. דער העכסטער בארג אינעם מערב האלבקיילעך איז אקאנקאגוא (6,961 מעטער).


text:
יוגאסלאוויע
יוגאסלאוויע איז געווען א פעדעראציע פון עטליכע לענדער אין די באלקאנער האלבאינזל, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאכן צוזאמענבראך פון דער עסטרייך אונגארישער אימפעריע אינעם ערשטן וועלט קריג. יוגאסלאוויע איז טייטש די "לאנד פון די דרום סלאוון".
און אין יאר 1991, האט זיך אנגעפאנגען די פונאנדערפאל פון די זעקס לענדער וואס האבן געהערט צו די פעדעראציע. סלאוועניע, מאקעדאניע האבן זיך אפגעטיילט אן קיין איבערקערעניש. אבער ווען קראאטיע, און באסניע, האבן זיך אפגעטיילט, האט זיך אנגעפאנגען א שרעקליכע בלוט פארגיסונג און פעלקער מארד פון סערביע און איר פרעזידענט סלאבאדען מילאסעוויטש. די זעקסטע לאנד איז מאנטאנעגרא.
נאט"א האט אנגעפירט מיט צוויי מלחמות קעגן די סערבן, איינס אין יאר תשנ"ה, און נאכדעם אין תשנ"ט.