text:
העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן
דאס העכסטע געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן איז דאס העכסטע געריכט אלס די יוסטיץ אפטיילונג פון דער פעדעראלער רעגירונג. דאס געריכט סערווירט צו באלאנסירן די מאכטן פון די לעגיסלאטיווע און עקזעקיוטיווע אפטיילונגן און גיט די ענדגילטיגע באשלוס צו יעדע פראגע אדער קאמפיליצירטע פאליטיק וועלכע רירט אן דאס געזעץ. איינמאל א אורטייל ווערט געגעבן פון דעם העכסטן געריכט איז דאס א פאראייביגטער געזעץ און קיין איין געריכט קען דאס נישט טוישן אויסער די העכסטע געריכט אליינס.
דאס העכסטע געריכט באקומט 5,000 קעיסעס א יאר אבער זי באהאנדלט נאר צווישן 100 און 150 פון די וויכטיגסטע פון זיי. דאס געריכט אקצעפטירט נאר א קעיס וועלכע קומט מיט א פראגע וועלכע האט צעטאן מיט דער קאנסטיטוציע אדער אויב עס איז אפיעלט געווארן פון א נידעריגערע געריכט. אויסער די אינערליכע געריכטן נעמט די העכסטע געריכט אן קעיסעס וועלכע פארמישט געפעכטן מיט אנדערע לענדער אדער מיט דאס לאנד'ס אמבאסאדארן ארום די וועלט.
די אמעריקאנער קאנסטיטוציע האט ארגינעל נישט געגעבן אזויפיל מאכט צו די העכסטע געריכט און דאס האט מען שפעטער צוגעטיילט אין די העכסטע געריכט אליינס אין יאר 803'. איינע פון די ספעציעלע מאכטן פון דאס געריכט איז אירע ריכטער אליינס וועלכע ווערן באשטימט פאר'ן גאנצן לעבן און דארפן קיינמאל נישט ווידער ערוועלט ווערן. דאס איז זייער א שטארקע מאכט וויבאלד די ריכטער דארפן נישט געפעלן די פארטיי וועלכע איז יעצט אין מאכט און מאכן זייערע באשלוסן מיט'ן אייגענעם פארשטאנד. א געווענליכע העכסטע געריכט ריכטער איז איבער 50 יאר אלט און דורכשניטליך רעטייערן זיי ביז 14 יאר אין די אנפאנג 70'גער יארן.
דאס געריכט באשטייט פון ניין ריכטער און די געזעצן ווערן באשטימט דורך א מאיאריטעט פון פינף ריכטער. איינמאל עס ווערט געגעבן אן אורטייל ווערט דאס אויטאמאטיש געזעץ אין אלע נידעריגערע געריכטן. וויפיל מאל מאכט זיך ווען די העכסטע געריכט אורטיילט א געזעץ לטובת איין סטעיט און דאס עפעקטירט באלד אלע אנדערע סטעיטס אפילו אויב דארט איז אזא זאך געווען אומקאנסטיטוציאנאל.
די העכסטע געריכט ריכטער רעטייערן געווענליך בעפאר דער זומער וואקאציע כדי די רעגירונג זאל האבן גענוג צייט צו טראכטן פון א נייע ריכטער. אויב מען קען זיך נישט פאראייניגן איבער א ריכטער ביז דאס געריכט קומט צוריק אין סעסיע וועט דאס געריכט ווייטער אנגיין מיט וויפיל ריכטער זי פארמאגט. אבער דא ווערט טייל מאל געשאפן א פראבלעם אז די ריכטער ווערן אן אייניגע נומער, געווענליך 8 אין צאל, און דאס ברענגט אז פארשידענע באשלוסן פאלן אייניג צעטיילט און קען נישט ווערן געזעץ. אין אזעלכע פעלער לייגט מען אפ דעם באשלוס ביז א שפעטערדיגע צייט ווען דאס געריכט פארמאגט שוין גענוג ריכטער און אינדערצווישן קען עס נישט ווערן געזעץ.
אינהאַלט
קוואליפיקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט נאמינירט די ריכטער צו די העכסטע געריכט אויב איינער פון זיי רעטייערט אין זיין טערמין. זיין נאמינאציע דארף באשטעטיגט ווערן אין סענאט מיט א מאיאריטעט. געזעצליך קען דער פרעזידענט אויסוועלן וועמען ער וויל און יענער מוז נישט האבן קיין שום קוואליפיקאציעס. אבער וויבאלד די סענאט דארף באשטעטיגן דעם נאמינאציע מוז דאס זיין איינער וואס איז טויגליך צו דעם דזשאב.
אין פאקט זענען אלע העכסטע געריכט ריכטער פון די לעצטע 150 יאר געווען געוועזענע אדוואקאטן און האבן געהאט אויסצייכענונגן אין געזעץ. דער געלונגענסטער ריכטער באצייכענט אין די היסטאריע איז געווען דזשאן מארשאל אין דעם אנפאנג פון דעם 19'סטן יאר-הונדערט. מארשאל איז נישט געווען קיין אדוואקאט נאר האט אביסל געלערנט געזעץ אלס א יונגער מענטש אין ביכער וועלכע ער האט געבארגט פון זיינס א שכן וועלכער איז געווען אן אדוואקאט. אין די לעצטע דורות זענען אלע העכסטע געריכט ריכטער ערשט געווען פעדעראלע ריכטער מיט אסאך ערפארונג.
געווענליך זענען די ריכטער גענויגט צו פאליטיק אויף א געוויסן זין. טייל באלאנגן צו יוניאנס, טייל זענען געוועזענע גאווערנער אדער קאנגרעסלייט מיט א פאליטישע אויסקוק און איינער איז אפילו געווען א פרעזידענט. דאס איז געווען פרעזידענט האווערד טעפט (909' ביז 913') וועלכער איז געווארן דער הויפט ריכטער 8 יאר נאכ'ן פארלאזן דעם אוועל אפיס.
דער נאמינאציע פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פרעזידענט און זיין שטאב האבן די ארבעט פון באשלוסן וועמען צו נאמינירן פאר דעם נייעם ריכטער. איינמאל דער פרעזידענט מאכט זיין באשלוס וועט ער אנרופן דעם קאנדידאט אויפ'ן טעלעפאן און גראטולירן פאר זיין/איר נאמינאציע. אבער ביי דעם פונקט איז מען נאך ווייט פון פארטיג. יעדע נאמינאציע דארף קומען אונטער א סענאט פארהער וועלכע איז זייער א שטרענגע פארהער אין וועלכע עס ווערן אויפגעדעקט אלע יארן פון דעם קאנדידאט און אלע זיינע/אירע פאליסיס, מעלות און חסרונות. נאכ'ן פארהער ווערן די רעזולטאטן איבערגעגעבן צו אלע סענאטארן און די סענאט גיט אפ א שטימע אויב יענער זאל יא אדער נישט באשטעטיגט ווערן.
פון די לעצטע 148 נאמינאציעס זענען נאר 12 פון זיי אפגעזאגט געווארן דורך די סענאט צוליב פארשידענע סיבות, געווענליך פאליטישע מאטיוון אין וועלכע דער פרעזידענט האט נישט געהאט די סענאט מיט זיך און זיין נאמינאציע איז געווען צו קעגנגעשטימט די סענאט מאיאריטעט. פיל מאל איז געווען ווען עס האט זיך געטומעלט קאנטראווערסיעס איבער א נאמינאציע אבער אין די ענדע זענען זיי באשטעטיגט געווארן. א היסטארישע קאנטראווערסיע איז געווען אין יאר 91' ווען דער געוועזענער פרעזידענט בוש האט נאמינירט דעם שווארצן קלערענס טאמעס און די סענאט האט אויפגעדעקט שמוציגע מעשים פון זיין פארגאנגנהייט. עס האט זיך געטומעלט א לענגערע צייט אבער אין די ענדע איז ער באשטעטיגט געווארן.
אמאל האט דער פרעזידענט אליינס אויפגעזוכט זיין נאמינאציע און ער האט אוועקגעגעבן פון זיין אייגענע צייט צו שטודירן דערין. היינט ווערט די ארבעט געטאן דורך זיינע געהילפן וועלכע שטודירן יענעמ'ס פארגאנגנהייט און וויאזוי די סענאט און דאס פאלק וועט דאס אקצעפטירן. די סענאט פארהער איז אמאל אפגעהאלטן געווארן אונטער פארמאכטע טירן אבער אין די לעצטע 50 יאר ווערן זיי געהאלטן אין פובליק און זינט 981' איז עס אפילו טעלעוויזירט פאר דאס גאנצע פאלק.
איינמאל דער פרעזידענט נאמינירט א קאנדידאט קען יענער דאס אקצעפטירן אדער אפזאגן. אין די פארגאנגנהייט האבן 7 נאמינאציעס זיך אפגעזאגט פון דעם אמט. אויב די נאמינאציע ברענגט ארויס קריטיק קען דער פרעזידענט אליינס אויך נאך אפזאגן זיין נאמינאציע און באשטימען א נייע אזוי לאנג ווי די סענאט פארהערן זענען נישט פאראיבער. אויב די סענאט ווארפט אפ א נאמינאציע דארף דער פרעזידענט אפירזוכן א נייע אבער ער קען אויך נאכאמאל נאמינירן דעם זעלבן מענטש אין א צווייטע פראבע. נארמאלערהייט פאסירט דאס נישט אבער אויב עס ווערן פונקט אפגעהאלטן וואלן און די סענאט טוישט זיצן קען זיך דאס אמאל יא לוינען. אין די היסטאריע האט אזא זאך איינמאל פאסירט אין יאר 836' ווען פרעזידענט ענדרו דזשעקסאן האט נאמינירט ראדזשער טעני און די סענאט האט דאס אפגעווארפן. אינדערצווישן איז אפגעהאלטן געווארן א סענאט עלעקציע און זיין פארטיי האט געווינען נאך עטליכע זיצן. דזשעקסאן האט פרובירט נאכאמאל און עס איז אים טאקע געלונגן.
די פאליטיק פון נאמינאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א נאמינאציע גייט נישט אזוי פשוט וויבאלד דער פרעזידענט פרובירט ערוועלן איינער וואס איז גענויגט צו זיין פארטיי און די אנדערע פארטיי פרובירט דאס שטערן. אפילו אויב א נאמינאציע ווערט באשטעטיגט קען דאס אמאל שאטן פאר'ן פרעזידענט, ספעציעל אויב איז ער אין זיין ערשטן טערמין און וויל געווינען נאכאמאל. אין רוב פעלער קוקט מען בעיקר אויב דער קאנדידאט איז געשטימט צו דעם פרעזידענט'ס אידעלאגיע מיט א הויפט אישו. אויב דער פרעזידענט געניסט פון א מאיאריטעט סענאט קען ער דאס גרינגער דורכשטופן טראץ וואס די קעגנגעזעצטע פארטיי קען נוצן פיליבאסטערס צו שטערן א שטימע. אויב דער פרעזידענט געניסט נישט פון א מאיאריטעט סענאט דעמאלט וועט ער לכתחילה מוזן נאמינירן א מער מעסיגן קאנדידאט וועלכע האט די שאנסן באשטעטיגט צו ווערן.
אויב דער פרעזידענט פרובירט באשטימען א קאנדידאט וועלכע איז איינשטימיג מיט דעם ארויסגייענדיגן ריכטער איז נישט פאראן קיין גרויסע געפעכטן. אבער אויב דער פרעזידענט וויל אריינשטעלן איינער וואס איז אנדערש געשטימט ווי דער ארויסגייענדיגער ריכטער וועט די אנדערע פארטיי קעמפן מיט ציין און נעגל.
איינמאל דער קאמף איז פאראיבער איז דער פרעזידענט העכסט צופרידן אבער עס מאכט זיך אפט אז דער ריכטער גייט אין די ענדע בכלל נישט אין דעם דרך וואס דער פרעזידענט האט געמיינט ער/זי וועט גיין. טראץ וואס די נאמינאציע איז א דאנק דעם פרעזידענט דארף דער ריכטער אבער נישט זיין לאיאל צו דעם פרעזידענט'ס אידעלאגיע וויבאלד דאס איז זייער דזשאב. די העכסטע געריכט דארף וועגן דאס געזעץ קעגן די קאנסטיטוציע און נישט שטיצן א פאליטישע אידעלאגיע. פארשטייט זיך אז די פערזענליכע מיינונגן פון די ריכטער וועגט איבער זייער באשלוס צו זייער זייט אבער נישט שטענדיג איז דאס אזוי.
די העכסטע געריכט געביידע טראגט די אויסגעקריצטע ווערטער העכער איר אריינגאנג וועלכע ליינט זיך: "אייניגע גערעכטיקייט אונטער דאס געזעץ" און פאליטיק מעג נישט האבן דארט קיין מיינונג. אפילו דער עקסטרעמער ריכטער צו א פאליטישע אידעלאגיע וועט נוצן זיין לאגיק צו מאכן באשלוסן אפילו אויב דאס וועט מיינען א באשלוס וועלכע איז קעגן זיין אייגענע אידעלאגיע און קעגן די ווילן פון דעם פרעזידענט. אזא פאל איז פארגעקומען ביי די וואטערגעיט קאנטראווערסיע ווען די העכסטע געריכט האט געאורטיילט אז פרעזידענט ניקסאן מוז געזעצליך ארויסגעבן זיינע אייגענע טעיפס און קען נישט געניסן פון קיין עקזעקיוטיווע פריווילעגיעס אין אזא צייט. דריי פון די ריכטער וועלכע האבן געאורטיילט קעגן ניקסאן זענען באשטימט געווארן דורך אים.
די איינשווערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינמאל די סענאט באשטעטיגט א קאנדידאט פעלט נאר אויס די איינשווערונג ביז יענער הייבט אן זיצן אין געריכט. יעדע ריכטער באקומט צוויי איינשווערונגן, איינס אונטער פארמאכטע טירן און א צווייטע אין דער עפענטליכקייט. די ערשטע איינשווערונג איז א געריכטליכע און ווערט אפגעהאלטן צווישן די ריכטער. דער צווייטער איז אן אדמיניסטראציע איינשווערונג אין וועלכע פילע רעגירונג'ס באאמטע, און אויך דער פרעזידענט, באטייליגן זיך.
די ריכטער שווערן אויף א קריסטליכע בייבל וועלכע באלאנגט צו דאס געריכט אבער דאס געזעץ ערלויבט צו נוצן סיי וועלכע רעליגיעזע בוך לויט דעם ריכטער'ס באגער. די תורה (א חומש) איז שוין עטליכע מאל גענוצט געווארן אין א העכסטע געריכט ווען אידישע ריכטער זענען באשטימט געווארן צו דאס העכסטע געריכט.
איינמאל א ריכטער איז איינגעשוואוירן איז דאס א דזשאב פאר זיין/איר גאנצן לעבן אזוי לאנג ווי ער/זי רעטייערט, געווענליך צוליב געזונטהייט סיבות אדער פאמיליע.
היסטארישע דאטומען אין די העכסטע געריכט היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס יאר 790' איז געווען די ערשטע מאל וואס די העכסטע געריכט האט אפגעהאלטן א סעסיע.
אין 803' האט די העכסטע געריכט באקומען איר מאכט צו טוישן די קאנסטיטוציע. די מאכט האט די העכסטע געריכט זיך אליינס גענומען.
אין יאר 857' האט די העכסטע געריכט געאורטיילט אז די שווארצע קנעכט האבן נישט קיין שום רעכטן אין די פאראייניגטע שטאטן אונטער די קאנסטיטוציע.
אין יאר 896' איז דער געזעץ געטוישט געווארן אז די שווארצע דארפן יא באקומען רעכטן אבער זיי דארפן בלייבן אפגעטיילט פון די ווייסע.
אין 967' איז טורגוט מארשעל געווארן דער ערשטער שווארצער העכסטע געריכט ריכטער.
אין 974' האט דאס געריכט געאורטיילט קעגן פרעזידענט ניקסאן אז ער מוז ארויסגעבן זיינע פערזענליכע טעיפס וועלכע האט געמיינט זיין זיכער'ן סוף.
אין 981' איז סענדרע דעי אקאנער געווארן די ערשטע פרוי העכסטע געריכט ריכטערין.
אין 989' האט דאס געריכט גע'פסק'נט אז צו פארברענען די אמעריקאנער פאן איז נישט קיין קרימינאלע אקט.


c: text/html

text:
װיקיפּעדיע:טעכנישע פראגעס
אינהאַלט
- 1 ווי אזוי פאנגט מען אָן אן ארטיקל?
- 2 לאנגע יו.אר.על. פיל מיט אומפארשטענטליכע זשיבעריש
- 3 בילדער
- 4 איך קען נישט ענדערען קאטעאגאריע בלאט
- 5 קאטעגאריע פראבלעמן מיט נקודות
- 6 סטאטיסטיקס פון ליינער?
- 7 פראבלעם ביי בילדער נאכן אפלאדענען
- 8 וויאזוי טוישט מען פון רעכטס אויף לינקס
- 9 וויאזוי מאכט מען סוב-צווייטע קעפעלעך איינצוטיילן ארטיקל
- 10 איך האב דיר נאר געוולט ווייזן די אפטיילונגן
- 11 איך וויל מאכן אימעיל אדרעסן, וויאזוי?
- 12 ווי לייג איך דעם אויפקלערונג פארן מעקן
- 13 לינקן צו א פרעמדע ארטיקל אפטיילונג
- 14 סקראול באר איז אויף די לינקע זייט
- 15 Email Confirmation Bug
- 16 באנוצער לינקט אבער נישט באניצער
- 17 לייגן א לינק צי אנדערע שפראך
- 18 דער סיסטעם זאל אנערקענען די כ מיט ך אדער נ און ן אלס איינס
- 19 וויקיפעדיע מאכט מיר פראבלעמן שוין די לעצטע פאר טאג.
- 20 וויאזוי מאכט מען ריפרעש פארן וויקיפעדיע סיסטעם
- 21 טוישן נאמען אדער גראמאטיק פון קעפל פון ארטיקל
- 22 אנפאנגען א נייעם ארטיקל
- 23 ווי אזוי קען איך ארבטען פאר וויקי
- 24 ווי אזוי קען איך עפענען הייד פארק אויף מיין מאביל?
- 25 דער לעצטער געדאנק
ווי אזוי פאנגט מען אָן אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויב מען וויל באשאפן א נייעם ארטיקל, ווי אזוי מאכט מען דאס אָפֿיציעל? איך גיי אימער אריין אין א פרעמדן ארטיקל און איך שרייב אזוי [[שלום]], עס איז מיר אינטערעסאנט ווי אזוי מאכט איר דאס? (רוני 18:55, 16 יאַנואַר 2006 (UTC))
שוין אויסגעארבייט קוק אין ערשטע בלאט--יודל 17:16, 17 יאַנואַר 2006 (UTC)
לאנגע יו.אר.על. פיל מיט אומפארשטענטליכע זשיבעריש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך ניץ פייער פאקס בראוזער און ביים אדרעס באקס אויבן פון דעם בלאטל אין וויקיפידיע איז זיער לאנגע דער אדרעס פיל מיט נומערן און פארצענט % סימבאלן פארוואס איז דאס?, סמאכט דאך זייער אומבאטעמט ווען מען וויל איינעם אפשיקן א ארטיקל אין מעיל .--71.247.183.100 18:34, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
- דאס האט נישט מיטן פייערפאקס צו טאן, אלע WWW פראגראמען ווייסן נישט ליינען העברעישע אותיות Jiddisch 18:39, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
ווען וועלן די חכמים איינזעהן דאס צו פארעכטן? דערווייל נוץ איך דעם טייני.יו.אר.על. טול. --71.247.183.100 18:41, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
- א שיין וועב-פראגראם, יישר כוח Jiddisch 18:43, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
יעצט באמערק איך אז וויקיפידיע בלאקירט אטאטמאטיק צו אפהיטן יעדע טייני.יו.אר.על. זייט לינק, ווייל זיי מיינען אז עס איז ספעם, קען איינער הלעפן כלפי דעם?--יודל 15:35, 22 פֿעברואַר 2006 (UTC)
- וואס טוט מען מיט לאנגע לינקס זיי פארברייטערן פונעם בלאט אינעם "ענדערן" זייט.--רעדאקטאר 17:09, 23 אַפּריל 2006 (UTC)
בילדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב מיך פארהאנקעט מיט עפעס א מנהל אין די קאמאנס פיקטשער אפלאודינק וויק, וויאזוי ארבטסטטי אן דעם וואס זאלסט זיי אויפרעגן יעדע פיקטשער פארלאנגן זיי א לייסענס. ווי איז דאס מעגליך אז איך זאל אנפרעגן יעדן בעל הבית פון דעם פיקטשער צו ער געט מיר רשות?--יודל 19:40, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
- אויב די בילדער זיינען פריי קען מען זיי לייגן, איך נעם בילדער פון אנדערע וויקיפעדיען, אבער איך גלויב אז בילדער וואס ווערן דערשיינט אין די פארומען (ווי הייד-פארק) מעג מען זיי לייגן. Jiddisch 19:45, 13 יאַנואַר 2006 (UTC)
ווי אזוי מאך מען קלענער א בילד און ווי אזוי ריקט מען עס אין די זייט?--שמערל 02:04, 29 יוני 2006 (UTC)
-
- ביטע פאר דו פרעגסט נעכטן וועגן לינקס היינט וועגן בילדער גיי אריין אין הילף בלאט. און אויב דו טרעפסט נישט דיין באגער דארטן דאן פרעג ס'איז שווער איבערזאגן יעדעס מאל עקסטער פאר יעדן נייעם באנוצער.
נישט אלעס קען מען וויסן פון הילף. מיין חבר האט אבער מיך אנגערופען און אנגעוויזען אלע שוועריקייטן.--שמערל 17:53, 29 יוני 2006 (UTC)
- איך קען דיר געבן אן עצה, גיי אריין אין א "ענדערן" פון אן ארטיקל ווו עס איז דא דארט א בילד, און זעה ווי אזוי מען האט דאס געמאכט. אדער גיי אריין דא צו לערנען ווי דאס צו טאן. ביי דערווייל, נאך אן עצה, ווען דו ווילסט דא פרעגן עטוואס, לייג דיין שאלה גאנץ אונטן, כדי מען זאל וויסן אויף וואס צו ענטפערן. מיט פארגעניגן. ►רוני◄ 18:35, 29 יוני 2006 (UTC)
איך קען נישט ענדערען קאטעאגאריע בלאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך וויל דארטן צולייגן קרענק און עסקני און אזוי ווייטער. וויאזוי?
- קאַטעגאָריע בלעטער זיינען אטאמאטישע בלעטער, מען קען זיי נישט באארבעטן. כדי צו צולייגן דארט ווערטן, דארפסטו צולייגן ביים ווערט א דירעגירונג צום קאטעגאריע רוני 00:07, 15 יאַנואַר 2006 (UTC)
וויאזוי מאכט מען א דירעגירונג? איך גיי אריין [קאַטעגאָריע:עסקנים] וואס ערשיינט נישט אין איך זעה גארנישט אנדערשט פון [קאַטעגאָריע:אידישע גבירים] וואס ערשטיינט יא אין די קאטעגאריע בלאט ליסטע?--[באַניצער:יודל|יודל]] 04:05, 15 יאַנואַר 2006 (UTC)
- ביסט גערעכט! איך ווייס נישט פונקט פארוואס, אבער צומאלן דארף מען בלויז ווארטן ביז עס ווערט אקטואלעזירט רוני 11:39, 15 יאַנואַר 2006 (UTC)
קאטעגאריע פראבלעמן מיט נקודות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך בין געווען ביי אן אנדער קאמפיוטער דארטן האב איך נישט קיין נקודות, אפשר איז כדי צו טוישן קאטעגאריע אן נקודות אזוי ווי מען האט באשטימט ביי הויפט טיטלען? אויך וועט דאס אפשר לעיזן דעם פראבלעם אז נישט אלע קאטעגאריעס ווערן אויסגערעכנט אין די קאטעגאריע בלאט.--יודל 13:51, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
- איך ווייס נישט וו דאס צו מאכן רוני 15:12, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
ייש"כ פארן דאס ערלעדיגן ווען איך וועל האבן צייט צו בדק הבית וועל איך צולייגן א פלייצע--יודל 15:11, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
- דערווייל האב איך נאך גארנישט אליידיקט רוני 15:12, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
אבער ביים נעגל בלאט ארבייט דאס געוואלדיג, ווער האט דעס דארטן ערליידיגט?--יודל 15:14, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
- חחחח איך האב דזשאסט געפינטלט דעם קאטעגאריע רוני 15:18, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
יא איך האב געטשעקט ביים ענדערען, דאן פרעגט זיך די שאלה פארוואס זעהט זיך די קאטעגאריע ווארט נישט אן ביים גוף הארטיקל?--יודל 15:21, 22 יאַנואַר 2006 (UTC)
סטאטיסטיקס פון ליינער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דא א וועג צו וויסן וויפל ליינער וויקיפעדיע יידיש האט?--יודל 17:16, 17 יאַנואַר 2006 (UTC)
- איך ווייס נישט ווי, פרעג Gangleri. אבער אין יאנואר אליין איז צוגעקומען 7 נייע פארשריבינע באנוצערס. (פראביר זוכן עפעס אין דעם בלאט) --רוני 20:48, 17 יאַנואַר 2006 (UTC)
איך האב נאך נישט גיהאט קיין צייט צי באטראכטן און/אדער אינוועסטיגעיטן ווי אזוי די וויקיפידיע סערווערס ארבייטן. אבער אלץ א טייל פון מיין זשאב דארף איך האלטן סטאטיסטיקס פון וועב זייטליך וואס אונז האבען. אויב די וועב סערווער איז איינס וואס איינער פון ענק האט צוטריט צו די רויע לאגס, דעמאלט קען איך מנדב זיין מיין צייט דאס אויפצישטעלן. --שמאלץ 17:38, 29 מאַרץ 2006 (UTC)
פראבלעם ביי בילדער נאכן אפלאדענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נאמען פונעם בילד, .זשי.פי.גי. האקט זיך עפעס אריין אין א סימבאל איך קען דאס נישט קאפיען און פעיסטען. איז דאס ביי נאך איינעם? --יודל 14:04, 23 יאַנואַר 2006 (UTC)
איינער האט מיך אנגעפרעגט א וויכטיגע שאלה לגבי מיין נאמען, (דאס קען זיין שטארק נוגע לגבי אויסרופען צום ליינען) וויאזוי ענטפער איך עם צוריק? און איך וויל עם פרעגן אנדערע זאכן, איז דא א וועג עם צו שיקן א אי-מעיל?
- ווער און וווּ האט ער דיר געפרעגט? 192.117.156.64
וויאזוי טוישט מען פון רעכטס אויף לינקס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי מען רעדט צו די מנהלים אין ענגליש, און סתם אזוי שרייבט מען אין אידיש, וויל איך וויסן וויאזוי קען מען מאכן אז עס זאל זיך אויסשטעלן פון רעכטס אויף לינקס ווי אין אידיש, און נאכדעם צוריק פון לינקס אויף רעכטס אויף ענגליש.?--יודל 15:33, 22 פֿעברואַר 2006 (UTC)
וויאזוי מאכט מען סוב-צווייטע קעפעלעך איינצוטיילן ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרויסער A (פיפטער טעב פון די 11) מאכט א קעפל אינערהאלב דער ארטיקל, וויאזוי מאך אבער א נייער קעפל אינערהאלב דעם קעפל. אזא סוב-קעפל אינציטיילן דעם אפטיילונג פון ארטיקל און נאך פארשידענע טיילן.?--Issak 14:04, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
- איך האב נישט פארשטאנען דיין פראגע, קענסו איר מער ערקלערן? ►רוני◄ 14:17, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
- איך האב יא פארשטאנן ער וויל איינטיילן אן ארטיקל אין צוויי אפטיילונגן (מיט קעפלעך) און דערנאך וויל ער די אפטיילונגן, אויך ווייטער צוטיילן מיט אירע אייגענע קעפעלך. וויאזוי?
מען מוז מאכן אנשטאט ארום גענומען מיט צוויי אזעלעכע סימבאלן == פון ביידע זייטן, פשוט מאכן דריי, צולייגן נאך איינס פון ביידע זייטן פון אייער קעפל, וועט דאס ווערן א סוב-קאטעגאריע אפטיילונג פון אפגעטיילטער ארטיקל. מען דארף דאס טאקע ארויפלייגן אלס איינע פון די טעבס כדי מען זאל זיך קענען גרינג באנוצן דערמיט, רוני נעם דיך צו די ארבייט דאס צוצילייגן ביטע!--יואל 14:21, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
-
-
- גוט, איך האפ בקרוב דאס צו מאכן ►רוני◄
-
איך האב דיר נאר געוולט ווייזן די אפטיילונגן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך מיין סארבייט. איא?--יואל 14:24, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
איצט גיי אריין אין ענדערן און פארעכטן מאוד וועסטו זעהן וויאזוי איך האב עס געמאכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוני בין איך גערעכט צו דו האסט א גרינגערע וועג?--יואל 14:24, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
- יא, מען קען שרייבן 4 ==== כדי צו ווייטער ארונטערגיין ►רוני◄ 14:29, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
- אָה יעצט כאַפּ איך פארוואס מען האט דאס נישט אריינגעלייגט אין די 11 טול-טעבס ביים פארעכטן ארטיקלן וייל עס איז דאך אין לדבר סוף.--יואל 14:31, 9 מאַרץ 2006 (UTC)
איך וויל מאכן אימעיל אדרעסן, וויאזוי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב מיך דא ארום געשפילט אבער נאר פארשמירט און פארהארגעט. ביטע העלפן.--קרעכמער 00:09, 27 מאַרץ 2006 (UTC)
- פאראכטן באנוצער:jiddisch
ווי לייג איך דעם אויפקלערונג פארן מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב גענדערט אן ארטיקל, צוליב וואס איך האב געוואוסט אז פאקטן וואס זענען דארט ערשינען זענען נישט געשטויגן און געפלויגן, אבער ווען איך האב געפענט וויקיפידיע שפעטער, האב איך באקומען א שארפן מעסעדזש פארן מעקן אן א אויפקלערונג, איז מיין פראגע, ווי ברויך איך דאס אויפקלערן? אויפן זעלבן בלאט?
- יא
קענסט דאס אויפמערקן אין דעם רעדן בלאט פון דעם נושא.--יודל 22:37, 29 מאַרץ 2006 (UTC)
אין יעדע ענדערן זייט, וועסטו קוקען אונטען וועסטו זעהן א קעסטל וואס שטייט פאר דעם קורץ וואָרט, שטעל דארטן אריין א קורצער אויפקלערונג.--הייד פארק 16:13, 23 אַפּריל 2006 (UTC)
לינקן צו א פרעמדע ארטיקל אפטיילונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הילף רעדן:לינק וויאזוי?--הייד פארק 16:12, 23 אַפּריל 2006 (UTC)
סקראול באר איז אויף די לינקע זייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געווענליך דארף דער סקראול באַר זיין אויף די לינקע זייט, אבער דא איז דאס פארקערט פארוואס, ביי אינטערנעט עקספלאורער.--Hebrew 23:38, 11 יוני 2006 (UTC)
- ביי מיר איז דאס אויף די לינקע זייט. ווען דו דריקסט אויף די רעכטע קנעפל פונעם מייז קענסטו לייכט טוישן די זייטן ביים קוועטשן אויף "קידוד" (איך ווייס נישט ווי אזוי איז דאס ביי די ענגלישע ווערסיע). ►רוני◄ 23:40, 11 יוני 2006 (UTC)
Email Confirmation Bug[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
There appears to be a problem with the email confirmation. When the the confirmation email is received, the link in the email goes to an error page. Is there anyone around with the technical expertise to fix this? Gangleri, are you still around?
עס זעט אויס צו זיין א פראבלעם מיט'ן לינק אין דעם קאנפירמעישען אימעיל. דער בלאט ווייזט ווי פאלגענד:
Ö·××× ×ער:Confirmemail/c47acf0b9912c6bb3f919280ccd372d6 There is currently no text in this page. If you have created this page recently click here
ווער עס קען זאל ביטע פארעכטן.
--קאצקער 15:16, 20 יוני 2006 (UTC)
- What type of confirmation are you talking about? when siging up? --שמאלץ 15:42, 20 יוני 2006 (UTC)
-
- Confirming email address in Preferences. See Confirm Email page or Preferences page. --קאצקער 15:44, 20 יוני 2006 (UTC)
- this is an IE problem, try Mozilla and you will see it works. The problem is how IE creates the link for you. There was a change in wikimedia commons yesterday that created this problem, if you view the email from withing Mozilla you shouldn't have a problem follwoing the link and confirming --שמאלץ 15:59, 20 יוני 2006 (UTC)
- should be fixed soon.--שמאלץ 16:10, 20 יוני 2006 (UTC)
- for now you can use the following workaround.
Instead of clicking on the link, right click on it, and select Copy Shortcut, then open a new window in IE and paste it into the address bar. this should work. --שמאלץ 16:16, 20 יוני 2006 (UTC)
Worked fine in Mozilla. Thanks for the help, Shmaltz. --קאצקער 16:22, 20 יוני 2006 (UTC)
What was the change in wikimedia commons, btw? As far as I could tell the links were the same in IE and FF. How did you figure this out? --קאצקער 16:26, 20 יוני 2006 (UTC)
- I figured this out on IRC together with other wikipedians, there was a change in one of the tools that created this problem.
--שמאלץ 18:01, 20 יוני 2006 (UTC)
I see. Good work. Thanks. --קאצקער 18:20, 20 יוני 2006 (UTC)
באנוצער לינקט אבער נישט באניצער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך ווייס נישט וויאזוי איך מאך א רידיירעקט אויף א באנוצער בלאט. למשל אויב איך שרייב באנוצער:העולם לינקט עס אבער באניצער:העולם נישט ווער קען דאס פארעכטן. יישכ למפרע.--Zali 18:07, 20 יוני 2006 (UTC)
- כ'ארבייט יעצט אויף דעם אז באניצער זאל אויך ארבייטן, דאס ווערט געטאן אינדרויסן פון דא, חוץ אויב סאיז דא א Workaround וואס איך ווייס נישט, אבער gangleri האט מיר געזאגט אז דאס איז די איינציגסטע וועג. --שמאלץ 20:09, 20 יוני 2006 (UTC)
-
- איך קען נישט דער ענטפער, אבער איך וואלט נאכגעקוקט צוויי מהלכים:
- 1) צו מען קען מאכן א רידיירעקט אויף א נעימספעיס, אדער
- 2) צו מען קען נוצן א קאלאן (:) אפצוטיילן א parameter אנשטאט א פייפ (|). אזוי קען מען נוצן דעם נאמען אלץ א variable.
- מיין אינסטינקט זאגט אבער אז קיין איינס וועט נישט ארבעטן.
-
- --קאצקער 20:26, 20 יוני 2006 (UTC)
דא איז די פארלאנג.--שמאלץ 22:15, 20 יוני 2006 (UTC)
- באַניצער מיט א פת"ח ארבייט יא 89.0.46.249 08:04, 21 יוני 2006 (UTC) JIDDISCH
לייגן א לינק צי אנדערע שפראך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי אזוי קען מען לייגען א באשרייבונג אז עס זאל ערשיינען א לינק צו א אנדערע שפראך? שמערל
- ענטפער:
- למשל צו די ענגלישע שפראך שרייב אזוי [[:EN:לינק נאמען]], צו די העברעישע אזוי: [[:HE:לינק נאמען]] אא"וו.
- צב"ש: "יידיש" אין די ענגלישע ענציקלאפעדיע ►רוני◄
ווי דארף איך עס אריינלייגן איך פרוביר עס צו מאכן עס ארבעט נישט. יישר כוח --שמערל 18:09, 28 יוני 2006 (UTC)
- גיי אריין אין דעם "ענדערן" פון די בלאט, און זעה ווי אזוי האב איך דאס געמאכט. ►רוני◄ 20:10, 28 יוני 2006 (UTC)
איך האב עס שוין געמאכט. מען דארף עס לייגן גאנץ אונטען.--שמערל 21:17, 28 יוני 2006 (UTC)
- זעט אויס אז דו האסט גערעדט פון עפעס אנדערש. ►רוני◄ 21:23, 28 יוני 2006 (UTC)
דער סיסטעם זאל אנערקענען די כ מיט ך אדער נ און ן אלס איינס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווייל זייער אסאך מאל פעלט זיך אויס אין א לינק צו שרייבן מיט א כ אבער דאס ווארט פון הויפט ארטיקל איז מיט א ך, ווי למשל זוך און דער לינק איז נאר זוכמאשין. אדער שפראך און שפראכן? קען מען דאס אויסשטעלן? אפשר קען דאס איינער אפשרייבן אן ענגלישן אדער היברו אנטווארט צו אונזערע פראגערעמער ווי באנוצער:rotemliss אדער צו באנוצער:גאנגלערי זיי זאלן קער נעמען פון דעם?--יחזקאל 12:32, 3 אקטאבער 2006 (UTC)
וויקיפעדיע מאכט מיר פראבלעמן שוין די לעצטע פאר טאג.[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אט דא איז דער מעסעזש, ווער קען אנטשיידן?
ERROR The requested URL could not be retrieved
While trying to retrieve the URL: [1]
The following error was encountered:
* Zero Sized Reply
Squid did not receive any data for this request.
Your cache administrator is nobody. Generated Wed, 04 Oct 2006 14:29:50 GMT by sq20.wikimedia.org (squid/2.6.STABLE4)
א גרויסן דאנק. איך האב שוין פרובירט די ריפרעשן די סיסטעם און אויסגעמעקט מיינע קוקיס מיט קעשעי. איך געב אויף .--אליקום 14:29, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
-
-
- איצט זעה איך אז דער פראבלעם איז דוקא אויב איך שטעל אריין אפאר לינקס.--אליקום 14:33, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
-
נישט אויף דעם אייגן קאמפיוטער נאר אז דער סיסטעם פון וויקיפעדיע זאל אויך פארגעסן און דערלאזן נייע סעטינקס.?--אליקום 13:41, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
- דו מיינסט צו קלעירין די באנוצער פרעפערענצן?--שמאלץ רעדן / בליץבריוו 14:00, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
- ניין איך האב געמאכט ריפרעש אויף מיין בראוזער אבער עפעס זעה איך אז דער סיסטעם פארלייגט זיך נאכאלטס מיך געבן עראר מעסעזש ווען איך לייג צופיל לינקס און טעקסט. איז מסתמה שטעל איך מיך פאר אז מען דארף נאך עפעס ריפרעשן לגבי וויקיפעדיע. בין איך אין עפעס א ריכטונג?--אליקום 14:12, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
- איך האב געטרייט דאס Ctrl+F5 או Shift+F5. .--אליקום 14:19, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
- קוק איין מעלדונג אובען העכער דעם פראבלעם. איך האב נאר געמאכט א צווייטן העדער מיינינדיג אז די אישו איז ריפרעש. איך נעם דאס איצט אראפ.--אליקום 14:38, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
- ניין איך האב געמאכט ריפרעש אויף מיין בראוזער אבער עפעס זעה איך אז דער סיסטעם פארלייגט זיך נאכאלטס מיך געבן עראר מעסעזש ווען איך לייג צופיל לינקס און טעקסט. איז מסתמה שטעל איך מיך פאר אז מען דארף נאך עפעס ריפרעשן לגבי וויקיפעדיע. בין איך אין עפעס א ריכטונג?--אליקום 14:12, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
וויאזוי מאכט מען ריפרעש פארן וויקיפעדיע סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
-
-
- איך האב געטרייט דאס Ctrl+F5 או Shift+F5. .--אליקום 14:19, 5 אקטאבער 2006 (UTC)
-
טוישן נאמען אדער גראמאטיק פון קעפל פון ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איז דא א מעגליכקייט צו רעדאגירן און/אדער טוישן א קעפל פון אן ארטיקל צ.ב.ש. צולייגן א אות וואס פעלט? -- די באמערקונג איז געשריבן פון באניצער Wwii study וואס האט פארגעסן אונטערשרייבן.
- מען טוט "באוועגן" דעם ארטיקל צום נייעם קעפל. --פוילישער 06:22, 5 מײַ 2010 (UTC)
- וויאזוי "באוועגט" מען? פשוט קאָפּי און paste?--Yeedle (שיחה) 23:06, 16 אַפריל 2012 (UTC)
- בשום אופן נישט! (ווייל דאס באהאלט די היסטאריע פונעם ארטיקל). אינדערהייך לעבן דאס זוכקעסטל איז אזא פייל וואס ווייזט אראפ. ווען מ'גייט איבערן פייל זאל זיך ווייזן דאס ווארט "באַוועגן", און מ'קליקט אויף דעם ווארט צו עפענען דעם באוועגן בלאט. --פוילישער 13:55, 17 אַפריל 2012 (UTC)
- וויאזוי "באוועגט" מען? פשוט קאָפּי און paste?--Yeedle (שיחה) 23:06, 16 אַפריל 2012 (UTC)
אנפאנגען א נייעם ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי פאנגט מען אן א נייע ענין? -- די באמערקונג איז געשריבן פון באניצער Zichron1 וואס האט פארגעסן אונטערשרייבן.
- טאמער ס'איז שוין דא א רויטער לינק צו דעם ארטיקל, קליקט אויף יענעם רויטן לינק. דאס וועט עפענען א רעדאקטירן קעסטל. טאמער נישט, קלאפט אריין און זוכקעסטל (אויבן, לינקס) דעם טיטל פונעם נייעם ארטיקל. דאס וועט שאפן א רויטן לינק צום ארטיקל. ס'איז כדאי אדורכצוליינען "אנהייבן א נייעם בלאט". --פוילישער 21:24, 24 אויגוסט 2010 (UTC)
ווי אזוי קען איך ארבטען פאר וויקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
--108.14.84.241 20:38, 17 יולי 2012 (UTC)
- ערשטנס קענט איר זיך וויקיפעדיע:איינשרייבן. אפשר ווילט איר אנהייבן א נייעם בלאט? אדער ווילט איר פארבעסערן עקזיסטירנדע ארטיקלען? --פוילישער 22:35, 17 יולי 2012 (UTC)
ווי אזוי קען איך עפענען הייד פארק אויף מיין מאביל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער לעצטער געדאנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וי אזוי קען איך באקומען די ווידיא פון דער לעצטער געדאנק?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
בעניטא מוסאליני
בעניטא אמילקארע אנדרעא מוסאליני (איטאליעניש: Benito Mussolini; 29סטן יולי 1883 - 28סטן אפריל 1945) האט איינגעפירט א דיקטאטור הערשאפט אין איטאליע, און ער האט געהערשט דארט פון 1922 ביז 1943. ער האט אפגעשאפן די דעמאקראטיע, און ער האט אויפגעשטעלט א רעגירונג באזירט אויף פאשיזם, וואס האט געהערשט מיט אן אייזערנעם פויסט, און האט טעראריזירט די באפעלקערונג.
זיין אפציעלע נאמען איז געווען דוטשע (Duce), וואס מיינט הערשער, אין איטאליעניש. גענומען פון דער היסטאריע פון איטאליע, ווען די אמאליגע קיסרים פלעגן אזוי גערופן צו ווערן.
עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געזען אין מוסאליני, איינער וואס ברענגט צו א סטאבילע צושטאנד, ספעציעל נאך דער ערשטער וועלט מלחמה, און שפעטער א שווערע רעסעסיע אין אייראפע, און די וועלט ווירטשאפט קריזיס, פון יאר 1929. אויך איז אנגענומען געווארן אלס איינער וואס וועט אפהאלטן איטאליע, פון אריינפאלן צו די הענט פון די קאמוניסטן.
מוסאליני האט אנגעפירט דאס לאנד אויף אן אגרעסיווע שטייגער, און אימפעריאליסטיש, ער איז געווען א גורם צו א בירגער קריג, און אקופאציע פון פרעמדע ארמייען. זיין הערשאפט האט ער פארזיכערט, דורך א מיליציע, גערופן שווארצע העמדער, וואס האבן אונטערדרוקט קעגנער, און סתם ציווילע בירגער, און מענטשען רעכט איז איגנארירט געווארן.
מוסאליני איז נישט געווען פארעכנט אלס אנטיסעמיט, און ביזן יאר 1938, זענען נישט איינגעפירט געווארן, ראסע געזעצן. שפעטער אבער נאכן ווערן אליאירט מיט נאצי דייטשלאנד, האט מוסאליני איינגעפירט געזעצן קעגן יידן, און שפעטער איבערגעגעבן יידן צו די נאציס, ווי זיי זענען שפעטער אומגעברענגט געווארן.
אין 1943, האט די פאשיסטישע העכסטע ראט, אפגעזאגט מוסאליני פון אמט, נאכן געוועלטיקן פאר 21 יאר. דאס איז געווען שוין נאכדעם וואס די אליאירטע קרעפטן האבן אינוואדירט, און באפרייט דרום איטאליע. דייטשלאנד, האט דעריבער איינגענומען צפון איטאליע, און געשטעלט מוסאליני אלס רעגירער, אונטער נאצי פראטעקטאראט, פאקטיש איז ער געווען א בלינדער האן פון דייטשלאנד. איטאליענע אויפשטענדלער האבן געפירט א קאמף קעגן זיין רעגירונג, וואס איז גערופן געווארן די סאלוי רעפובליק. ביי דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער פרובירט אנטלויפן קיין עסטרייך. פארטיזאנער האבן אים געכאפט, און ער איז אומגעברענגט געווארן דורך זיי, און שפעטער איז זיין קערפער געברענגט געווארן קיין מילאנא, וואו די מאסן האט באלעסטיקט זיין קערפער.


text:
עקספלאראציע
עקספלאראציע אדער אויספארשונג איז דער אקט פון זוכן און רייזען פארן ציל פון אנטדעקן נייע לענדער אדער קוילן, וואסער, היילן גאז אדער נאפט און סתם נייע אינפארמאציע וואס די מענטשהייט ווייסט נישט דערפון ביז אהער. איינער וואס איז עוסק אין אן אויספארשונג הייסט אן "אויספֿארשער".
דער טערמין קען אויך גענוצט ווערן אויף אויסטרעפן ביז איצטיגע טעריטאריעס אדער זאגן און באגריפן וואס פאר איין טייל מענשטהייט איז דאס נישט געווען באקאנט, ווי למשל דער אויסטרעף פון אמעריקע דורך קאלומבוס הייסט אויך אן עקפלאראציע.
אין וויסנשאפטלעכער פארשונג איז עקספלאראציע איינע פון די דריי סיבות פון פארשונג, (די אנדערע צוויי זייענדיג שילדערונג און הסברה). עספקלאראציע איז דער פריוו צו אנטוויקלען א רויע אויבן אויף-דיגער פארשטאנד פון א פענאמען.
באקאנטע אויספארשער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מארקא פאלא, 13טער יארהונדערט, ווענעדיג
- בנימין פון טודעלא
- זשאק קארטיער (1491 - 1557), סאן-מאלא, פראנקרייך
- קריסטאפער קאלאמבוס
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
{שטומף}}


text:
געב די מתנה פון דעת
וויקימעדיע דארף אייך | Appeal from Board Chair | Press Release | FAQ | Donor Privacy Policy | Tax-deductibility of donations |
Gift Policy | Planned Spending | Gift Certificate
וויקיפעדיע גייט אריין אין יאר 2007 אלס איינער פון די 10 מערסטע באנוצטע וועב סייטס פון די גאנצער אינטערנעט. דאס איז א גרויסער באווייז אויף אונזער סוקסעס.
אבער, מיט די הצלחה, קומט א נייער פאר פון נסיונות און פאראנטווארטליקייטן. אזויווי אונז פלאן מיר די עתיד פון וויקיפעדיע און אלע אנדערע וויקימעדיע פראיעקטן, איז אונזער 2 מערסטענס וויכטיגסטע צילן: פארלעסליכקייט פון די אינהאלט און דער לאנג-טערמין'דיגער אויפהאלטונג פון אלע פראיעקטן וואס מיר זענען פארמישט.
צו ערגרייכן די צילן האבן מיר פיל ארבייט צו טאן, דעריבער בעט איך פאר אייער הילף. אין די קומענדיגע יאר טוט די וויקימעדיע פאונדאוציע ערווארטען א דראמאטישער וואוקס אין פאנדינג אויפטרייבונג מיטצוהאלטן מיט די כסדרדיגע וואוקס פון טראפיק און דעריבער פארגרעסטערטע סערווער פארלאנגען, און נייע אדמיניסטראציע פערסאנאל נאכצוקומען ארגענעזאציע צוועקן, פארבעסערן אונזער סאפטוועיר פראגראמען און אנטוויקעלן מעטאדען צו פארבעסערן די קוואליטעט פון אינהאלט, אלעס בשעת מיר זענען פארטאן אין מאכן פארשריט צו אונזער הויפט און עיקר אויפגאבע: צו געבן פרייע בחינם'דיגע דעת פאר יעדן איינעם אויף די וועלט.
אונזערע באזוכער און רעדאקטירער האבן זיך שטענדיג אנגערופן גאר ווארעם אין די פארגאנגענהייט, און זייערע נדבות האבן אונז דערלויבט אנצוהאלטן משך פון די ערשטע דריי יאר פון אונזער עקיזסטענץ. אונזער לעצטיגער אודיט ווייזט ווי פאראנטווארטליך מיר האבן זיך פארנוצט מיט די פילע נדבות וואס מיר האבן ערהאלטן. איצט ווען מיר ברויכן זיך און נאך פאנדס צו אנהאלטן די אויפהאלטונג און וואוקס פון די פראיעקטן. ביטע נעמט אין באטראכט זיך צו ביישטייערן צו די וויקימעדיע פאונדאוציע. דאס וועט זיין אייער אינוועסטמענט אין וויקיפעדיע און אין אלע אירע שוועסטער פראיעקטן צו פארזיכערן אז די קוועלער פון דעת פארבלייבן אפען און פריי פאר יעדן צו האבן גלייכע צוטריט דערצו בעשת ווען אונזער יוניווערס פון באנוצער וואקסן.
פלוירענס דעוואוירד
פארזיצער פון די וויקימעדיע פאונדאוציע - דעסעמבער 2006


text:
פליפעלד
א לופטפעלד איז א שטח וועלכע איז דעזיינט פאר דאס הייבן און לאנדן פון קאמערציאלע און פריוואטע פליגער. לופטפעלדער געפינען זיך אין אלע גרויסע שטעט און דינט אלס א וויכטיגע טייל פון מאדערנע טראנספארטאציע אינפראסטרוקטור.
אין א פליפעלד דארף זיין א קאנטראל-טורעם מיט ראדאר, איינער אדער מער סטארטפאסן, א פלאץ פאר אויפהאלטן לופטמאשינען, און פארקירן פלאץ פאר לופטמאשינען. אין אן אינטערנאציאנאלן פליפעלד איז פאראן צאל-דינסטן און קאנטראלירונג פון פאסן.
אינהאַלט
טאנען מענטשן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע צאל קאסטומערס, די גרעסטע טייל פון זיי פאסאזשירן. מיר וועלן נוצן די סטאטיסטיקס פון הארטספיעלד אינטערנאציאנאלע עירפארט אין אטלאנטא וועלכע איז די פארנומענסטע לופטפעלד אין די וועלט מיט די מערסטע צאל קאנעקשן פלייטס. הארטספיעלד באהאנדל'ט 2,400 פליגערס פער טאג וואס קומט אויס צו א פלייט יעדע 40 סעקונדעס 24 שטונדן פער טאג. אויף א דורכשניטליכע פלייט געפינען זיך ארום 50 פאסאזשירן וואס קומט אויס צו איבער 100,000 פאסאזשירן אין איין איינציגן טאג און נאנט צו 150 מיליאן פער יאר. דאס איז א ריזיגע צאל מענטשן און רוב פון די מענטשן וועלן זיך קויפ'ן א טרינק, נוצן די ארויסגאנג צימערן, אדער קויפן עפעס צו ליינען. צו קענען געבן די אויבנדערמאנטע סערוויסעס דארפן די לופטפעלדער זיין נאנט צו גרויסע הייעוועיס און פובליק טראנספארטאציע, האבן א ריזיגע צאל פארקינג פלעצער, גענוג טיקעטינג און פעקלעך איינטשעקונג ערטער, צושטעלן רעסטוראנטן און אנדערע עסן און טרינקן סערוויס, און געבן גענוג פלאץ פאר די קאסטומס אגענטן. אויסער די סערוויסעס פאר די פאסאזשירן דארף יעדע לופטפעלד צושטעלן סערוויסעס פאר די עירליינס און זייערע ארבייטער. יעדע עירליין דארף באקומען פלאץ וואו צו האלטן זייערע פליגער, צימערן פאר די פלייט איינגעשטעלטע, און טערמינאלן וואו אירע פאסאזשירן זאלן ווארטן און אפשטייגן. די קארגא פירמעס דארפן נאך מער פלאץ ווי דעם צו קענען לאדענען און אפלאדענען זייערע משאות. די פילאטן דארפן אזעלכע סערוויסעס ווי סטארטפאסס, פליווארג, ברענשטאף, לופט טראפיק אינפארמאציע, און איינשטעלונגן צו פאררעכטן זייערע פליגער. יעדע לופטפעלד מוז געבן די אלע סערוויסעס און אויב נישט איז עס אויס לופטפעלד. די סערוויסעס גייען אריין אין 2 קאטעגאריעס, סערוויסעס אויף די ערד און סערוויסעס אין דער לופט.
ערד טראנספארטאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לופטפעלד איז אבער נישט נאר וואס איר נאמען באדייט. עס פארמאגט אויך א ערד טראנספארטאציע סיסטעם. א לופטפעלד קען נישט עקזעסטירן אין א פארשטופטע ארט ווייל עס איז אנגעוואנדן אויף א מאסיווע טראנפארטאציע פארנעם וועלכע זאל ברענגן און טראגן די מיליאנען מענטשן און אויך טראגן מענטשן פון איין ארט צום צווייטן אינערהאלב די לופטפעלד. אין הארטספיעלד לופטפעלד איז פאראן 4 אינטערסטעיט הייעוועיס וועלכע גרייכן די לופטפעלד און עס פארמאגט א באזונדערע באן סיסטעם וועלכע פירט אריין די פאסאזשירן צו די שטאטישע טראנזיט סיסטעם. עס זענען פאראן דארט איבער 30,000 פארקינג פלעצער, ספעציעלע ערטער וואו עס איז געמאכט ארפצולייגן און אויפנעמען פאסזשירן נאנט צו די טערמינאלן, 11 אויטא רענטעל פירמעס, 18 שאטעל ליניעס צו גרויסע האטעלן, פריוואטע טראספארטאציע און טעקסי ווארט ערטער, און 12 באס ליניעס וועלכע סערווירן די לופטפעלד. אויסער די אלע זאכן איז פאראן אן אינערליכע שאטעל ליניע אין פארעם פון א באן וועלכע פירט טויזענטער פאסאזשירן אויף איר 3.5 מייל שינעס מיט 13 סטאנציעס.
טערמינאלן און קאנקורסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פארנומענע לופטפעלד, ווי אטלאנטא'ס הארטספיעלד אינטערנאציאנאל וועלכע באהאנדל'ט 2,400 פלייטס יעדן טאג, מיינט אז ארום 300,000 מענטשן פארן אדער קומען אן אין די לופטפעלד און א גרויסע טייל פון זיי דארפן האבן סערוויסעס. די לופטפעלד שטעלט צו אלע סערוויסעס אין זייערע טערמינאלן און קאנקורסן וועלכע איז די הארץ פון א לופטפעלד. די געביידעס אין וועלכע די טערמינאלן געפינען זיך איז איינגעטיילט אויף צוויי טיילן עס זענען פאראן די קאנקורסן וועלכע זענען די לאנגע וועג זאלן אין וועלכע עס געפינען זיך די הונדערטער געשעפטן און רעסטוראנטן און פון דארט גייט מען אריין צו די טערמינאלן. אין הארטספיעלד איז פאראן 5.7 מיליאן סקווער פוס פון טערמינאלן און קאנקורסן (דאס איז בערך 130 אקער לאנד) וועלכע סערווירן די הונדערטער טויזענטער פאסאזשירן. עס זענען פאראן 75 עסן געשעפטן, 82 ריטעיל געשעפטן, און 21 סערוויס פלעצער צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד. אמאל פלעגן די קאנקורסן זיין אפען פאר די פובליק און אלע מענטשן וועלכע זענען מיטגעקומען באגלייטן זייערע נאנטע האבן אויך געקענט נוצן די סערוויסעס. אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אויף א הויכע אלערט, ווי ביי די גאלף קריג, האט מען נישט אריינגעלאזט קיין נישט-פאסאזשירן אריבער די זיכערהייט פונקטן. זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך דאס אפיציעל געענדיגט און אלע נישט-פאסאזשירן קענען ניטאמאל אריבערגיין די טיקעט קאונטערס. די איינציגסטע סערוויס וועלכע ווערט נישט צוגעגרייט אין די לופטפעלדער איז די עסן וועלכע מען סערווירט אויף פלייטס. די עסן ווערט צוגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע מאכן אלעס גרייט אין זייערע אייגענע פאבריקן און ברענגן דאס גרייט ארויף אויפ'ן פליגער. אויסער די טערמינאלן פאר די פאסאזשירן זענען פאראן באזונדערע טערמינאלן פאר גרויסע קארגא פירמעס ווי פעדעקס און די-עיטש-על וואו זיי לאדענען די פליגער.
די טויערן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טויערן (דאס ארט וואו די פליגער שטעלן זיך אפ אויפצונעמען און אראפלייגן די פאסאזשירן) פון דעם לופטפעלד ווערן ארויסגעדינגען דורך דעם לופטפעלד פאר די ערליינס וועלכע צאלן געלט דאס צו נוצן. גרויסע ערליינס דינגען געוויינלעך ארויס גאנצע טערמינאלן מיט אלע טויערן וואס קאסט מיליאנען דאלארן. אלע רוטינע באהאנדלונג וועלכע די פליגער דארפן נוצן, ווי אפוואשן, אראפנעמען די אייז, און איבערפילן מיט ברענשטאף, ווערן געטאן ביי די טויערן אזוי לאנג ווי דער פליגער לייגט אראפ און נעמט אויף די פרישע פאסאזשירן. ווען א פליגער דארף פארראכטן ווערן וועט מען עס געווענלעך אריינפירן אין ספעציעלע האנגארן וואו עס איז צוגעשטעלט אלע געצייג און מעכאניקער. אבער אין געוויסע פעלער ווען עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען וועט מען עס יא פאררעכטן אזוילאנג ווי דער פליגער איז ביים טויער. אין אזא פאל קומען די מעכאניקערס צו פארן מיט א ספעציעלן מאשין וואו זיי האבן די געצייג צוגעגרייט. א באזונדערע אפטיילונג אין א לופטפעלד איז די פעקלעך באהאנדלונג וועלכע איז א מייסטערהאפטיגע ארבעט וועלכע ווערט געטאן דורך די לופטפעלד איינגעשטעלטע. וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל פליגער און אזויפיל טויערן וועט שטענדיגע אויסקומען אז געוויסע טויערן וועלן זיך געפינען זייער ווייט פון דער הויפט אריינגאנג און די פאסאזשירן דארפן גיין אמאל בלאקס צו קענען אנקומען אינדרויסן.
סטארטפאסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליפעלד געפינען זיך איינע אדער מער סטארטפאסן. א סטארטפאס איז געווענליך לאנג צוויי מייל, ברייט ווי א 16 ליניע שאסיי, און איז געגאסן בערך 3 פיס הויך. עס איז פארשטענדליך אז א סטארטפאס מוז זיין זייער שטארק געמאכט. שטעלט אייך פאר מיט וואספארא קראפט א 747 דזשאמבאו פליגער קומט אראפ. דער פליגער זעלבסט וועגט בערך 850,000 פונט און קומט צופארן מיט א שנעלקייט פון נאנט צו 200 מ.פ.ש. און מיט'ן גאנצן קראפט שמייסט עס ארויף אויפ'ן סטארטפאס. א סטארטפאס מעג נישט כאפן קיין שפאלטן ווייל עס קען זיין קאטאסטראפיק פאר א לאנדונג און דאס מוז מען שטענדיג נאכקוקן און באלד פאררעכטן אויב עס מאכט זיך א פראבלעם. די סטארטפאסס דארפן אויך זיין צוגעשטעלט לויט די פליגער וועלכע קומען אראפ אויף איר. צום ביישפיל ווען מען האט אנגעהויבן נוצן די 747 דזשאמבאו פליגער האבן רוב לופטפעלדער געמוזט איבערמאכן זייערע סטארטפאסס ברייטער ווייל די רעדער אויף דעם פליגער זענען מער צעשפרייט און האבן א שטערקערע קראפט ווי אנדערע פליגער. רוב סטארטפאסס באשטייען פון נאנט צו א מיליאן קוביק פוס פון צעמענט וועלכע איז אויסגעגאסן אויף א שטח פון 12,000 פוס. א סטארטפאס איז געווענליך געבויט העכער ווי דער אויבערפלאך ווייל עס ליגט אויסגעשפרייט ערד פון 6 פוס הויך אויף וועלכע די צעמענט ווערט אויסגעגאסן. אין די צעמענט אליין איז פאראן צוויי ערליי. די ערשטע סארט איז בערך 8 אינטשעס דיק געגאסן און דערויף איז געגאסן א צווייטע סארט צעמענט 17 אינטשעס דיק. אין רוב לופטפעלדער זענען פאראן עטליכע סטארטפאסס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט אויף אלע זייטן (מזרח, מערב, דרום, און צפון) און אין אסאך פעלער האקן זיי אריבער איינע די אנדערע. די לופט טראפיק קאנטראלירער טיילן איין וועלכע סטארטפאס זאל גענוצט ווערן פאר לאנדונגן און וועלכע זיך אויפצוהייבן געוואנדן לויט די וועטער פון יענע טאג און וויאזוי די ווינטן לויפן. כדי צו פארמינערן פראבלעמען דארפן די פלייטס לאנדן און זיך אויפהייבן די זעלבע וועג ווי די ווינט לויפט. די פליגער נוצן קליינע סטארטפאסס וועלכע פירן זיי פון די געיטס צו די הויפט סטארטפאסס. די סארט סטארטפאסס ווערן אנגערופן טעקסי סטארטפאסס. עס זענען פאראן א באזונדערע שטאב פון קאנטראלירער וועלכע זיצן אין די טורעמעס און קאנטראלירן די פליגער אויף די פילע טעקסי סטארטפאסס ביז זיי קומען אן צו די הויפט סטארטפאס וואו די לופט טראפיק קאנטראלירער נעמען איבער און דאס זעלבע פארקערט. ביי די געיטס ווערן די פילאטן געפירט דורך די לופטפעלד ארבייטער וועלכע צייגן מיט די שיינענדיגע שטעקעלעך וואו צו גיין און ווען צו סטאפן. גרויסע פליגער ווערן אויך צוגעהאלפן דורך ספעציעלע טרעקלעך וועלכע באגלייטן זיי פון און צו די סטארטפאסס.
ברענשטאף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע פליגער מוז געווענליך איבערגעפילט ווערן מיט ברענשטאף צווישן איין פלייט און די אנדערע. א פליגער נוצט אסאך ברענשטאף, ספעציעל די דזשאמבא פליגער וועלכע פארברענען א גאלאן (4 ליטער) יעדע סעקונדע. מיט אזא גרויסן אפעטיט פאדערט זיך אריינצולייגן צענדליגער טויזענטער גאלאן ברענשטאף וואס מיינט אז די לופטפעלדער פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף יעדן טאג פאר די עירליינס. די לופטפעלדער פארמאגן ריזיגע שטחים וואו די ברענשטאף ווערן געהאלטן און אין טייל לופטפעלדער קומט די ברענשטאף אריין דורך א פייפליין וועלכע שטראמען אריין צווישן 50 און 90 טויזענט גאלאן פער שטונדע. צום ביישפיל אין דענווער אינטערנאציאנאל לופטפעלד איז פאראן דריי אינזלן וועלכע אנטהאלטן יעדע איינע 6 גרויסע טאנקן מיט 3 מיליאן גאלאן אין יעדע טאנק. די פאמפ וועלכע גיט ארויס די ברענשטאף צו די פליגער פאמפט ארויס ארום 300 גאלאן פער מינוט. אין טייל לופטפעלדער נוצט מען טאנקיר טראקס צו ברענגען די ברענשטאף פון די טענק צו די טויערן אבער אין מער פארגעשריטענע לופטפעלדער זענען פאראן אונטערערדישע רערן וועלכע צירקולירן די ברענשטאף ארום צו אלע טויערן.
זיכערהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדע לופטפעלד פארמאגט אייגענע זיכערהייט שטאבן און עמוירדזשענסי מעדיקל סערוויסעס אין פאל עפעס פאסירט. עס זענען פאראן פייער סטאנציעס וועלכע זענען גרייט יעדע מינוט. די פעדעראלע אוואציע דעפארטמענט (עף-עי-עי) פארלאנגט אז אין אלע לופטפעלדער זאלן די עמוירדזשענסי ארבייטער זיין גרייט צו דעגרייכן יעדע פונקט אינעם לופטפעלד צווישן 3 און 5 מינוט. רוב פון די עמוירדזשענסי ארבייטער זענען שטאטישע ארבייטער וועלכע זענען סטאנציאנירט אין די לופטפעלדער. לופטפעלדער פארמאגן אויך זייער אייגענע פאליציי שטאב. אין טייל לופטפעלדער זענען די פאליציי צוגעשטעלט דורך די שטאט און אין טייל זענען זיי פריוואט צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד פארוואלטונג. די פאליציי באוואכן די סטראטעגישע פונקטן אינעם לופטפעלד און שטערן די נישט-פאסאזשירן אריינצוגיין ווייטער וואו די זיכערהייט פונקטן. (מער וועגן זיכערהייט אין די לופטפעלדער וועלן מיר אויך בארירן אין די קומענדיגע ארטיקלן). יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע רייניגונג'ס גרופע וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן האלטן די טערמינאלן און קאנקורסן ריין און דארפן מאכן זיכער אז די סטארטפאסס זענען שטענדיג ריין. די שטאב פארמאגט טראקטארס און ספעציעלע כעמיקאלן וויאוי צו באהאנדלן שניי און גליטש און זענען פאראנטווארטליכט אויף די סטארטפאס זיכערהייט. ווען עס קומט א שניי שטורעם קוקן די לופטפעלדער אויס ווי א מיליטערישע זאנע. עס לאזן זיך ארויס הונדערטער טראקטארס און זאלץ טראקס וועלכע רייניגן זייער שנעל די סטארטפאסס און מאכן א גערודער וואס הערט זיך ווייט אוועק. קיין איין גאס אין א שטאט באקומט נישט אזעלכע שנעלע סערוויס ווען עס שנייט. ווען נישט די שנעלע ארבעט וואס זיי טוען וואלטן די לופטפעלדער זיך אפגעשפארט יעדעס מאל ווען עס שנייט.
די פארוואלטונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאכ'ן לייענען וועגן די אלע אפטיילונגן און פאראנטווארטליכקייטן פון א לופטפעלד פארשטייט מען אז דאס איז ווי א ריזיגע ביזנעס. עס איז אן אינוועסמענט פון ביליאנען דאלארן אהערצושטעלן און קאסט אפ הונדערטער מיליאנען דאלארן פער יאר דאס צו אפערירן. אין א לופטפעלד זענען פאראן טויזענטער ארבייטער צעטיילט אין צענדליגער אפטיילונגן. רוב ארבייטער אינעם לופטפעלד ארבעטן פאר פריוואטע פירמעס ווי עירליינס, מעכאניקער, קאנטראקטאר, רייניגונג, און געשעפטן. די פאליציי און עמוירדזשענסי ארבייטער באלאנגן צו די שטאט און אויך די לופט טראפיק קאנטראלירער באלאנגן פאר די פעדעראלע רעגירונג. די איבעריגע 10 פראצענט ארבעטן אין די אדמיניסטראציע, פינאנץ, און פובליק רילעישאנס וועלכע אפערירט ווי א שטאטישע רעגירונג. כמעט אלע לופטפעלדער זענען פובליק ביזענעסער וועלכע זענען פינאנצירט דורך מוניציפאלע באנדס. אלע איינשטעלונגן באלאנגן צו די לופטפעלד און זיי מאכן געלט פון פארדינגען די טויערן און רעכטן צו די לופטליניעס און פון די סערוויסעס וועלכע זיי שטעלן צו פאר די מיליאנען פאסאזשירן. זיי פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף פער טאג און פארדינגען טויזענטער פארקינג פלעצער פאר גוט געלט. היינט בעטן שוין רוב לופטפעלדער אויך א ספעציעלע שטייער וועלכע איז אריינגערעכנט אינעם טיקעט פרייז.
גרויסע לופטפעלדער מאכן אסאך געלט אבער עס זענען פאראן אסאך פון זיי וואס ווערן געהאלפן דורך שטאטישע פאנדן אלס א סערוויס וועלכע די שטאט מוז פארמאגן. אין די לעצטע יארן ווען אלע עירליינס האבן געליטן פון די אפגעשוואכטע טרעוול האבן די לופטפעלדער אויך שטארק געליטן און אסאך זענען געווען געצווינגן אפצושפארן טייל פון זייערע סערוויסעס אויף צייטווייליג.


text:
1916
1916 איז דאס 16טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1916 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 28סטן יאנואר - לואיס בראנדייס איז דער ערשטע ייד צו ווערן באשטימט א ריכטער אין דעם הויכגעריכט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 20סטן מערץ - אלבערט איינשטיין פארעפנטליכט די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט
- 16סטן מיי - דאס סייקס-פיקא פארשטענדעניש ווערט געחתמעט צווישן דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך
- 31סטן מיי - ערשטער וועלט קריג: קאמף פון יוטלאנד
- 28סטן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף רומעניע, איטאליע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן מערץ - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1995)
- 2טן אפריל - מנחם פרוש, ישראלדיקער פאליטיקער פון דער יהדות התורה פארטיי (נפטר 2010)
- 16טן מיי - אפרים קציר, דער פערטער פרעזידענט פון ישראל (נפטר 2009)
- 9טן יוני - ראבערט מאקנאמארא, פארטיידיקונגס מיניסטער פון די פאראייניגטע שטאטן ביי דער וויעטנאם מלחמה, און פרעזידענט פונעם וועלט באנק
- 9טן יולי - עדווארד היטה, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 2005)
- 14טן סעפטעמבער - לואיס קארוואלאן, טשילעאנער פאליטיקער
- 23סטן סעפטעמבער - אלדא מארא, פרעמיער מיניסטער פון איטאליע (דערמארדעט 1978)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן פעברואר - רישארד דעדעקינד, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1831)
- 19טן פעברואר - ערנסט מאך, עסטרייכער-טשעכישער פיזיקער און פילאסאף (געב' 1838)
- 13טן מיי - שלום עליכם, אוקראינער יידישער שרייבער, וואס האט געשריבן אויף יידיש (געב' 1859)
- 23סטן יולי - סיר וויליאם רעמזי, כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע, 1904 (געב' 1852)
- 21סטן נאוועמבער - פראנץ יאזעף, קייסער פון עסטרייך און קעניג איבער אונגארן


text:
טרוסקאווקע
טרוסקאַװקעס (קלובניקעס, ערדבערן) זענען די רויטע שרייעדיגע קאליר פרוכט וועס איז פון דער ראזאצעאיי (Rosaceae) פאמיליע.
אנדערשט ווי אלע אנדערע פרוכט, איז די פרוכט אליין רייך מיט קערענדליך אז דאס זאל ווערן צוריק איינגעפלאנצט, און אין שפיץ פון די פרוכט האט דאס די בלעטל.
מען נוצט דאס אויך צו מאכן רויט און זיס אנדערע עסנווארג און געטראנקען.
זי איז רייך אין ווייטאמין סי.
זי ווערט היינט בעיקר געפלאנצט און פארשפרייט פון טשילע.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש די טרוסקאַװקעס וואקסן אויף פלאנצן וואס די ווארצלען האלטן פון יאר צו יאר, דאך פירט מען זיך צומאכן אויף זיי די ברכה בורא פרי האדמה, וויבאלד די פרוכט מיט זיינע שטענגלך וואקסן פונדאסניי פון די ווארצלען יעדעס יאר, דערפאר קען מען עס נישט אנרופן פרוכט פון בוים[1] .
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז פון הלכה שטאנדפונקט גאר שווער און אטייל מיינען כמעט אומעגליך צו קלויבן פון ווערעם. במשך די חדשים פון אייר און סיון תשס"ז האט זיך די אידישע וועלט שטארק געטומלט וועגן דעם פראבלעם פון תולעים אין טרוסקאווקעס, און עטלעכע חשובע הכשרים אזוי ווי עדה החרדית התאחדות הרבנים און וואלאווע האבן ארויסגעגעבן קול קורא'ס אז מען טאר נישט נוצן קיין שום פרישע טרוסקאווקעס. און שפעטער האט מען פארברייטערט דעם איסור אויך אויף געפרוירענע טרוסקאווקעס.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טרוסקאַװקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף די טרוסקאַװקעס די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון אכטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון
- ↑ או"ח ר"ג סעיף ב' ורמ"א ועיין משנה ברורה סק"ג


text:
האטעל
האטעל איז א פלאץ פאר אש"ל פאר מענטשן וואס צאלן געלט זיך אויפצוהאלטן געוויינליך פאר א קורץ-טערמינענדיגער באזיס ווען מען איז אוועק פון די אייגענע היים צו אויף טוריזם, אדער א ביזנעס רײזע אדער א וואקאציע.
די מינימאלע סערוויסעס וואס דער האטעל שטעלט צו איז א בעט צו שלאפן און א טוש מיט א בית הכסא זיך אפציוואשן און טוען די געברויכן.
אבער רוב געבן שוין היינט מאלצייטן צו עסן, און א קליינער פרידזשידער צו האלטן פריש די עסן וואס מ'האט זיך מיט געברענגט, און זייף מיט שאמפו זיך אפציוואשן, אויך א טעלעוויזיע צו האלטן פארוויילט דעם קליענט.
די גרעסערע האטעלן שטעלן צו פארשידענע לוקסוסדיגע סערוויסעס פאר אירע אויפהאלטער ווי א רעסטוראנט, דעי קער, שווימבאד, ספאס און געשעפטן , מער גרעסערע האטלן האבן ביזנעס קאנפארענץ צימערן און אפילו זאלן צו דארטן אפהאלטן צוזאַמענטרעפונגען.
קלאסיפיקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז איינגעטיילט ביז 5 שטערענעס צו מעסטן די רייכקייט פון די סערוויסעס פון א האטעל וואס דער בעסטער סטאנדארט און דעריבער דאס טייערסטער איז א פינעף שטערנדיקע האטעל.


text:
פייער
פייער איז א כעמישע רעאקציע וואס גיט ארויס ליכט און היץ. אס איז איינע פון די מערסטע באקאנטע ביישפילן פון דעם כעמישן פראצעס פון אקסידאציע.
פייער איז זייער הייס.מען טאר עס קיינמאל נישט אנטאפן, ווייל עס קען פארברענען אלץ וואס איז נאענט.ווען די הויט פון א מענטש רירט אן פייער, ווערט אין דער הויט א בלאטער וואס דויערט א שטיק צייט ביז ער היילט זיך.
פייער איז אבער שטארק ניצלעך ווען מען גיט אכט ווי מען דארף. פייער איז זייער א וויכטיגע זאך, מיט דעם קען מען זיך אנווארעמען אין די קאלטע טעג, און מען קען זען ביינאכט, ווי אויך קען מען ניצן די היץ צו קאכן דערמיט.
עס זענען פאראן עטלעכע מאדערנע אנווענדונגען פון פייער. דער אינעווייניק-פארברענונג מאטאר טרייבט פארמיטלען דורך פייער. אויך א סך קראפט סטאנציעס שאפן עלעקטריע מיט פייער.


text:
טעאריע
טעאריע איז א טיפע לערע, א געדאנק אדער א מיינונג וואס איז נישט אויפגעוויזען געווארן שווארץ אויף ווייס אז אזוי איז עס במציאות, נאר עס איז א שטארקע מעגליכקייט אז ס'קען' זיין אזוי, באגלייט מיט א שטארקע הסבר פארוואס עס איז אזוי פארשטענדליך.
אין װיסנשאַפֿט, אַ טעאָריע איז אַ דערקלערונג װאָס איז געבױט אױף אַ קאָלעקציע פֿון פֿאַקטן. למשל דאַרװינס טעאָריע איז געבױט אױף אַ סך פֿאַקטן װעלכע זײַנען מסביר די טעאָריע פֿון עװאָלוציע אָן קײַן סתּירות. אָבער מען רופֿט עס נישט "אַ פֿאַקט" װײַל די טעאָריע אַלײן איז נישט דערװיזן געװאָרן.


text:
בני נח
בני נח (ווערן גערופן אויך חסידי אומות העולם), זיינען גויים וואס היטן די זיבן מצוות בני נח. (די זיבן מצוות זיינען: דינין, ברכת השם, עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים, גזל און אבר מן החי (סנהדרין נו) )
לויטן רמב"ם (אין משנה תורה, הלכות מלכים ט, א) הייסן זיי "בני נח" נאר אויב זיי זיינען זעלבסטבאוווסטיק און זיינען מקיים די זיבן מצוות אלס א פארבאט פון דער יידישער תורה און נאר דאן האבן זיי א חלק לעולם הבא, אבער אויב זיי טוהען דאס מיט זייער אייגענע פארשטאנד, הייסן זיי נאר "חכמי אומות העולם". אויך פסקנט דער רמב"ם אז א גוי וואס היט נישט די זיבן מצוות בני נח, און ער איז אונטער א יידישער מאכט, דארף מען אים שטראפן מיט טויט.
היינט זיינען דא עטלעכע מיסיאנערישע ארגאניזאציעס וואס פארשפרייטן די זיבן מצוות און מאכן זיי באוווּסט פאר די גוים. איינע פון די גרויסע פארשפרייטערס איז געווען ר' מנחם מענדל שניאורסאהן, ליובאוויטשער רבי. אויך היינט זיינען זיינע חסידים ממשיך צו פארשפרייטן אין דער וועלט די זיבן מצוות.
חסידי אומות העולם פון דער צווייטער וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חסידי אומות העולם
אין די מאדערנע וועלט רופט מען "חסידי אומות העולם" פאר אזעלכע גוים וואס האבן געהאלפן די יידן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, ביי דעם חורבן, ווען טויזנטער גוים וואס האבן באהאלטן אידן און זיי געראטעוועט פון טויט איינשטעלנדיג דערביי זייער אייגן לעבן. די ישראלישע ארגאניזציע "יד ושם" האט אן עקסטערן אפטיילונג פאר די "חסידי אומות העולם" צו געבן אן אפדענק און אנערקענונג פאר די מענטשן.


text:
סאן מארינא
סאַן מאַרינא (איטאליעניש: Repubblica di San Marino, רעפובליק פון סאן מארינא, ביינאמען: La Serenissima) איז די עלטסטע רעפובליק אין דער וועלט, געגרינדעט אין 301. זי איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אינגאנצן ארומגענומען מיט איטאליע. סאן מארינא האט א שטח פון 61 קוואדראט קילאמעטער און א באפעלקערונג פון 30,000. די הויפטשטאט איז די שטאָט פון סאַן מאַרינא. סאן מארינא איז איינע פון די גאר קליינע שטאטן אין אייראפע (די אנדערע זענען אנדארא, ליכטנשטיין, מאלטא, מאנאקא און וואטיקאן), און זי האט די קלענסטע באפעלקערונג פון אלע מיטגלידער אין דער אייראפע ראט.


text:
צבי הירש אשכנזי
רבי צבי הירש בן יעקב אשכנזי (ה'תט"ז - א' אייר ה'תע"ח), לעמבערג) איז געווען א רב און א פוסק, פון די גרעסטע גאונים אין זיין צייט. ער איז באקאנט מיט זיין ספר שו"ת חכם צבי. ער איז געווען א אייניקל פון דעם גאון שער אפרים.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער "חכם צבי" איז געבוירן אין מעהרן אין תט"ז (1656) צו זיין פאטער, הרב יעקב ז"ק (=זרע קודש). ער האט געלערנט ביי זיין זיידע, הרב אפרים הכהן (רב פון אלט אויבן, אונגארן) בעמח"ס שער אפרים. אלס בחור האט ער געוואנדערט אין סאלאניקי, דארט האט ער געלערנט צוויי יאר ביי הרב אליהו קאבא. נאכדעם איז ער צוריקגעקומען קיין אלט אויבן, וואו ער האט חתונה געהאט און עס איז זיי געבוירן א טאכטער. אין תמ"ו האט די עסטרייכער ארמיי אטאקירט אלט אויבן, און זיין ווייב און טאכטער זענען געהרגעט געווארן ווען זיין הויז האט געכאפט א שאס פון א קאנאן און איז איינגעפאלן.[1] איידער די עסטרייכער האבן איינגענומען די שטאט, איז ער אנטלאפן קיין סאראיעווא. דארט האט מען אים אויפגענומען אלס שטאטס רב.
אין תמ"ט האט ער זיך געצויגן קיין בערלין און ער האט חתונה געהאט דארטן זיין זיווג שני שרה רבקה, די טאכטער פון הרב משולם זלמן מירלש ניימארק, אב"ד קהילות אה"ו. נאך דער חתונה האט ער געוואוינט 18 יאר אין אלטאנע.
זיין מלחמה קעגן כת שבתי צבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט זיך שטארק דערקעגנט צו שבתי צבי. כאטש אין פאקט איז ער געווען א שטיק צייט נאך ש"ץ אבער ער האט גאר שטארק זיך געקריגט מיט אלע וואס האלטן פון ש"ץ, בעיקר איז זיין מלחמה געווען קעגן דעם נביא פון שבתי צבי, נחמיה חיוון. ער האט עס אנגערופן מלחמת נח"ש [נ'חמיה ח'יוון ש'ר"י], ער האט אים געלייגט אין חרם ער האט געשריבן פאר אלע קהילות פון אידן אז מען טאר מיט אים נישט האבן קיין משא ומתן, דאס האט זייער באנק געטון פאר די אידן אין אמסטערדאם ווען ער איז געווען דארטן רב, און זיי האבן אים זייער גע'רודפ'ט, מען האט גע'מסרט פאר דער רעגירונג. דער חכם צבי האט געקענט אויפווייזן פאר דער רעגירונג אז ער איז גערעכנט אבער עס וואלט דערפון ארויס געקומען א חילול השם דעריבער איז דער חכם צבי אנטלאפן פון דארט, אבער אלע וואס האבן אים געטשעפעט האבן געליטן שווערע שטראף ווי זיין זון פארציילט אין זיין ספר עדות ביעקב דמ"ח ע"ב.
ער איז געלאפן מיט זיין גאנצע הויזגעזינד קיין לעמבערג און דארט האט מען אים אויפגנומען פאר דער "רב המדינה פון לעמבערג, ער האט דארט געהאט אסאך כבוד, אפילו די שטאט הויפן האבן אים זייער מכבד געווען.
איינער פון זיינע זין איז רבי יעקב עמדין באקאנט אלס דער יעב"ץ.
דער יעב"ץ שרייבט [2] איך האב געהערט אז דער רמב"ן האט אין בית הכסא געליינט ביכער פון די חכמי אומות העולם, כדי ער זאל נישט טראכטן פון תורה, און אזוי איז אויך געווען דער מנהג פון מיין טאטן דער חכם צבי.
ער איז איז נסתלק געווארן אין יאר תע"ח דעם צווייטן טאג פון ראש חודש אייר.
דער יעב"ץ שרייבט אויף זיין טאטן: אלע חכמים פון אונזער דור זאגן עדות אז מיין טאטע איז געווען א אוצר בלום פון דער תורה ער האט געקענט מקרא, משנה, ש"ס, אלעס איז געווען געוואנט אויף זיין מויל אויף אויסענווייניג (שו"ת שאילות יעב"ץ ח"א סי' כ"ד).
ער איז געווען באקאנט אין די טויערן פון חכמה, ער האט געקענט דעם גאנצן זוהר און קבלת האר"י הק' איז געווען זיין לערנען יעדן טאג, אבער דאס איז געווען פארהוילן און בצנעה (סידור יעב"ץ בהקדמה).


text:
תנא דבי אליהו
תנא דבי אליהו איז א מדרש אגדה. אין גמרא (כתובות, קה, ב - קו, א) שטייט אז אליהו האט גלערנט מיט רב ענן יעדן ערב שבת, א טייל חכמים און חוקרים קלערן אז דערפון איז געמאכט געווארן דעם ספר תנא דבי אליהו. אבער רוב חוקרים היינט האלטן אז דער היינטיקער תנא דבי אליהו איז נישט יעניגע חיבור. עס אנטהאלט צוויי חלקים תנא דבי אליהו רבא וזוטא, דער לענגסטער פרק פונעם ספר איז פרק י"ח.
דער מדרש האט עטליכע פירושים, די באקאנסט איז דער ספר זיקוקין דנורא וביעורין דאשא, א תלמיד פון האר"י. עס האט א פי' ישועות יעקב תוספות בן יחיאל. מאיר איש שלום האט ארויס געגעבן דעם ספר לויט א כתב יד.
גאנץ לעצטענס איז געווארן געדרוקט מיט גאר א נייע אויפלאגע דורך די באקאנטע וויינפעלד משפחה פון דפוס אשכול, ווישניצער חסידים, עס איז געדרוקט מנוקד, און צוטיילט אויף די פרשה פון די וואך, דאס הייסט מען קען יעדע וואך לערנען א חלק ביז סוף יאהר פארטיגט מען דאס גאנצע ספר.
עס איז מערקווירדיג אז דער ערשטער חלק פון תנא דבי אליהו האט איין און דרייסיג פרקים, און דער צווייטער חלק תנא דבי אליהו זוטא האט צוואציג פרקים, צזאמען איז עס איבער פופציג פרקים, דאס הייסט מען קען עס מסדר זיין יעדע וואך לערענן א פרק, און במשך און א יאהר צייט פארטיגט מען עס. מען דארף אבער געדענקקען אז עס איז דא קליינע פרקים און גאנץ גרויסע פרקים אזוי ווי פרק י"ח וואס איז ריזיג גרויס.


text:
כריין
כרײן איז אַ מין פֿון גרינסן װאָס האָט אַ בײַסיקן טעם. דער כרײן איז אַ װאָרצל פֿון דער פֿלאַנץ Armoracia rusticana, װאָס געהערט צו דער פֿלאַנצן-משפּחה פֿון די צלם-בלומיקע (Brassicaceae).
מען טוט צערייבן דעם כריין צו מאכן א שאַרפן מאכל וואָס מען עסט אַלס צושפּייז צו פלייש אָדער געפילטע פיש. עס איז געמאלענע כריין מיט צוויקן, ס`האָט אַ רויטער קאָליר.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כריין איז איינער פון די מינים וואס מ'קען ניצן פאר מרור פסח ביים סדר. צוליב דעם וואס אין די קאלטע אייראפעאישע לענדער איז שווער צו באקומען שאלאטן אויף מרור פסח צייט, האבן רוב יידן אנשטאט דעם גענוצט כריין פסח ביים סדר פאר מרור.


text:
3טן יוני
דעם 3טן יוני איז דער 154סטער טאג פון יאר (155סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 211 טעג .
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1621 - געגרינדעט די האלענדישע מערב-אינדיע געזעלשאפט.
- 1944 - שארל דע גאל ווערט פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך.
- 1974 - יצחק ראַבין איינגעשוואוירן פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
- 1979 - אויפרייס אין א נאפט אין דרום פונעם איינגאס פון מעקסיקא איז גורם 600,000 טאן נאפט זאל שטראמען אין ים.
- 1982 - דער שגריר ישראלדיקער אמבאסאדאר אין לאנדאן, שלמה ארגוב, ווערט געשאסן דורך פאלעסטינער טעראריסטן פון אבו נידאל'ס ארגאניזאציע
- 1989 - רעגירונג פון דער פאלקישער רעפובליק פון כינע שיקט זעלנער אוועקצוטרייבן די דעמאנסטרירער אין טיאנאנמען סקווער אין בייזשינג נאך זיבן וואכן פון דעמאנסטראציעס
- 2006 - מאנטענעגרא דערקלערט זיין זעלבשטענדיקייט פון סערביע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1865 - דזשארדזש דער פינפטער, מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1936)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1875 - זשארזש ביזע, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געב' 1838)
- 1899 - יאהאן שטראוס דער זון, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1825)
- 1924 - פראנץ קאווקא, טשעכישער שרייבער (געב' 1883)


text:
מיינץ
מיינץ אדער מַגנצא איז א שטאט ביים ריין טײַך אין דרום-מערב דייטשלאנד. איר באפֿעלקערונג איז געווען 200,234 אום 2007. מיינץ איז די הויפטשטאט פון ריינלאנד-פאלץ.
אין מיינץ האבן געוואוינט רבינו גרשום, דער פייטן רבי שמעון הגדול און דער מהרי"ל.
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אלס א לאגער פארן רוימישן מיליטער נאך אין דער צייט פונעם בית שני, בערך אום ג'ש"ך. אום יאר ד' האבן שוין יידן געוואוינט אין מיינץ.
די עיקר אנטוויקלונג פון דער יידישער קחילה אין מיינץ איז געווען ווען די קלונימוס פאמיליע פון לוקא, איטאליע, האט זיך באזעצט אין מיינץ. גענוי ווען דאס איס געווען איז תלוי במחלוקת—טייל זאגן אום ד'תר"ס און אנדערע זאגן ד'ת"ס. ס'איז דא א מיינונג אז ר' אמנון, דער מחבר פון ונתנה תוקף, איז אויך געקומען קיין מיינץ צוזאמען מיט ר' משה ב"ר קלונימוס.[1]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיינץ איז אויף דעם מערב ברעג פון דעם ריין טייך, קעגנאיבער דעם צוזאמפלוס פון דעם מיין מיטן ריין. די באפעלקערונג אום 2007 איז געווען 200,234. מיינץ געהערט צום ריין מעטרא שטח וואס באשטייט פון 5.8 מיליאן מענטשן. מען קען אנקומען קיין מיינץ גאנץ גרינג פון פראנקפורט אינטערנאציאנאלן פלוגפארט אין 25 מינוט מיטן צופֿארער באן.
די שטאט באשטייט פון 15 דיסטריקטן.
קאארדינאטן: 50°0′0″N 8°16′16″E / 50, 8.27111
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ דור דור ורבניו, קשר גליון פח


text:
נאציזם
נאציזם איז א פאליטישע באוועגונג זינט די 1920ער. נאציזם איז א פארעם פון פאשיזם. פיל פון זייערע געדאנקען זיינען אוועק געשטעלט אויף א ראסישע אידיאלאגיע וואס איז אנטפלעקט געווארן דורך דער נאציאנאלער סאציאליסטישער פארטיי אין דייטשלאנד אין די 1920ער און 1930ער דורך איר הויפט-פיהרער אדולף היטלער וואס באשרייבט די אידאלאגיע אין זיין ספר מיין קאמפף. לויטן אידיאלאגיע איז די אריער ראסע דערהויבענער פון אלע אנדערע ראסן און האבן די פייקייט צו איבערקומען. לויט זייער ראסישע אידיאלאגיע, זיינען די סלאַבֿן, ציגאנער און איבערהויפט די יידן מינערווערטיקע מענטשן. די נאציס האבן געשיקט מיליאנען יידן אונד ציגאנער צו קאנצענטראציע לאגערן ווו זיי האבן צום סוף דערמארדעט געוואָרן. דעם מארד רופט מען היינט "די שואה".
ג' שבט ה'תרצ"ג האט דער דייטשער-פרעזידענט פאול פון הינדנבורג באשטימט אז אדולף היטלער, דער פירער פון די נאציזם פארטיי (דאן איז זי געווען די גרעסטע פארטיי), זאל ווערן קאנצלער אויף דייטשלאנד. באלד נאך זיין ארויפגאנג, האט היטלער אנגעהויבן צו אויספירן זיין אידיאלאגיע, און דורך דעם האט אויסגעפלאצט דער צווייטער וועלט קריג.
די נאציס אונטער זייער פירער אדולף היטלער האבן געוואלט פארלענדן דעם יידישן פאלק ביי דער צווייטער וועלט מלחמה. זיי האבן באשטימט צו הרגענען דער וואס ס'איז א 3טער דור צו א יידישן אפשטאם פון דער מאמע אדער טאטע זייט צוגעבונדן צו די נירנבערג געזעצן.


text:
קוואל וואסער
קוואל וואסער (ענגליש: Spring Water) [אדער וויאזוי אנדערע רופן דאס געפלעשערט וואסער (ענגליש: Bottled Water)] איז וואסער וואס מען לייגט אריין פון א קוואל גראד אין א פלאש און אריבער גיין קיין פראצעדור און/אדער רערן אדער סיי וואספארא מענטשליכע טויש
אינהאַלט
קוואל וואסער אמאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ספעציעל קוואל (מינעראל) וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס פלעג זיין ספעציעלע קוואלן, געווענליך פלעגט דאס זיין אין די ערטער פון די בעדער, וואס עס פלעגט האבן אין זיך געוויסע מינעראלן (ווי באקאנט כאפט וואסער אריין אין זיך מינעראלן פון די ערד אויף די ערטער וואס זיי לויפן אדורך און אזוי קומט אויס אז וואסער אויף געוויסע ערטער האבן געוויסע כוחות אין זיך), און מען פלעגט דאס פארן טרונקען פאר א רפואה אדער סתם אזוי זיך צו שטארקן דעם גוף
קוואל וואסער היינט צוטאג'ס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאג'ס איז דא אן ערנסטע דעבאטע אויב דער קוואל וואסער איז בכלל א חילוק פון פשוט'ע קראן וואסער.
און אפילו אויב עס איז יא דא א חילוק איז פארהאן א גרויסער שטרייט צווישן די שטיצער און אנטי-שטיצער דערפון צו עס איז א דיפערענץ אויף בעסער אדער גאר אויף ערגער.
פונדעסטוועגן איז אין די גאנצע וועלט און איבערהויפט איז די אמעריקאנער באפעלקערונג צוגעבינדן (עדיקטעד) צו די פלעשער וואסער וואס פארקויפן זיך אין די מאסן, און יעדער פירמע האט צוגעלייט דעטאלן פארוואס מען זאל דוקא קויפן זייער וואסער פאר טייערער געלד, וואס איז בכלל אין פראגע צייכן אויב עס איז בכלל עפעס ווערד מער ווי אנצודרייען דעם קראן אינדערהיים און זיך אנפילן א גלאז וואסער און טרונקען
מינעראל וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויבנדערמאנטער וויכוח איז פארשטייט זיך נאר לגבי פשוטע וואסער אבער די מינעראל אדער אנדערע ספעציעלע וואסערן וואס ווערן פארקויפט און/אדער געטרונקען גלייך ביים טייך האט פארשטייט זיך פארשידענע מעלות וואס די וואסער און אייער געגענט האט מעגליך נישט און דאס איז שוין אן אנדער פעלד סיי פינאנציעל און סיי אינדוסטריאליש


text:
בני יואל
בני יואל זענען סאטמארער חסידים, וואס וואוינען בעיקר אין קרית יואל, וואס נאך דער פטירה פון ערשטן סאטמארער רבי'ן רבי יואל טייטלבוים, האבן זיי נישט געוואלט זיך אונטערווארפן זיין נאכפאלגער דער ברך משה זי"ע. היינט צוטאגס אנערקענען טייל פון זיי יא דעם ר' זלמן לייב טייטלבוים אלס סאטמארער רבי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כאטש זיי זענען פון דעם ערשטן מינוט פון דער פטירה פון רבי יואל טייטלבוים נישט געווען קיין חסידים פון דעם נייעם ממלא מקום, האבן זיי זיך אייגענטליך נישט זיך געטיילט פון סאטמאר, אסאך פון די בני יואל זענען יא נאכגעגאנגען נאך דעם נייעם ממלא מקום, אבער זיי האבן נישט געהאלטן אז ער איז ראוי צו זיין ממלא מקום, נאר ווען זיי האבן געשפירט אז מען צווינגט זיי צו זיין חסידים פונעם ברך משה און פון זיין זון רבי אהרן טייטלבוים, דאן האבן זיי זיך געטיילט.
די בני יואל טענה'ן אז געשען איז עס ווען עס איז געקומען צו א מצב אין קרית יואל אז ווער עס איז א סאטמארער חסיד מוז זיין א חסיד פונעם ברך משה, אדער האט ער א ברירה אוועק צו ציען פון קרית יואל, דאס הייסט כאטש עס זענען געווען קעגענערס אין סאטמארער קהילה אין אנדערע שטעט נישט בלויז אין קרית יואל, אבער איבעראל איז אזוי געווען אז ווער עס איז נישט געווען צופרידן האט געהאט א ברירה אוועק צו גיין פון דעם בית המדרש פון סאטמאר און ווערן א צווייטער חסיד, אבער אין קרית יואל, ספעציעל נאך דעם וואס דער ברך משה האט געמאכט זיין זיהן רבי אהרן רב אין שטאט, האט מען נישט געקענט גיין ערגץ אנדערש, די צענטראלע קהילת אין קרית יואל האט נישט געלאזט עפענען קיין בתי מדרשים, און נישט קיין תלמידי תורות, און נישט קיין ישיבות, יעדער איינוואונער פון קרית יואל האט געמזוט דאווענען אין א בית המדרדש וואס איז אונטער דאס חסידות פונעם ברך משה, ער האט געמוזט שיקן זיינע קינדער אין די צענטראלע תלמוד תורה וואו דער ברך משה מיט זיין זיין זיהן רבי אהרן זענען געווען פולשטענדיגע בעלי בתים, און מען האט דארט געלערנט אז דער ברך משה און זיין זיהן זענען די ריכטיגע פארטרעטערס פון רבי יואל טייטלבוים, אט דאס האבן אסאך איינוואונערס נישט געוואלט אננעמען, זיי האבן געוואלט דאווענען און שיקן די קינדער אין א פלאץ וואו נישט רבי אהרן טייֿטלבוים איז דער ווארט זאגער פאר די חינוך פון זייערע קינדער.
פון די אנדערע זייט טענה'ן די חסידים פון ברך משה אז למעשה איז די סאטמארער שטעטל געגרינדעט געווארן על דעת זה אז עס זאל געפירט ווערן פון איין קהלה און איין רב, און אלע איינוואוינער זאל זיין סרים למשמעותו, וואס דאס פונקטליך איז דאך געווען די ציל פונעם אלטן סאטמארער רבי, וואס ער איז פאקטיש געוועזן דער ערשטער מרא דאתרא, זיין ציל איז געווען זיך צו אוועק ציען פון א גרויסע שטאט וואו ס'איז דא א געמישעכטס פון כלערעליי קהלות שונות ומשונות, און איש כל הישר בעניו יעשה, נאר ענדערש האבן אן אייגן קאנטראלירטע שטעטל, אזא גאטונג ווי אלע ערליכע שטעטליך אונדערהיים אין אייראפע, ווי איין רב איז געווען דער מרא דאתרא פון די גאנצע שטאט, און אויך ווי מען זעהט די געציילטע חסידישע שטעטליך אין ניו יארק און קאנאדא, ווי למשל סקווירא, טאהש, קאשוי, וכדומה, איז דארט קיינעם בייגאפאלן צו טענה'ן הלמאי איך קען נישט עפענען א שפלינטער קהלה און טאהש, וכדומה, ווייל עס איז זעלבסטפארשטענדליך אז ווי נאר עס עפענט זיך א שפלינטער קהלה אין די שטעטל, איז דער גאנצער רעיון פון א שטעטל וואס דער אלטער רבי האט געשטרעבט איז אינגענצליך בטול, ווייל עס איז ווייטער איש כל הישר בענין יעשה, ומה הועילו חכמים בתקנתם. דעריבער האט די קהלה פירער פון קרית יואל געהאלטן אז די מרידה פון בני יואל איז געווען א בחינה פון הגם לכבוש את המלכה עמי בבית, און א דירעקטע הירוס קעגן איינע פון די וויכטיקסטע אויפטוען פון דער אלטער רבי וואס ער האט געגרינדעט דאס שטעטל בשארית כוחותיו.
די בני יואל זאגן אז עס איז נישט ריכטיג, נאר די שיטה פון סאטמאר איז אייביג געווען אויב ביסטו אפגעהיטן פון ציונות און גייסט אין גאנג פון וואס סאטמאר האט געלערנט און מברר געווען לויט די הלכה [כשרות, צניעות, מנהגים], דאן מעג יא זיין כלערעליי קהילות שונות ומשונות, א ראי' דערצו איז די שטאט סאטמאר אין אייראפע, ווי רבינו יואל איז זיכער געווען דער פולטשענדיגער בעל הבית, דאך איז דארט געווען בתי מדרשים פון אלע ערליי חסידים ווי ווישניץ, קיוויאשד, ר' חיים'על בן ר' שלום אליעזר און נאך. אזוי איז געווען אלע עהרליכע שטעטעליך אינדערהיים אין אייראפא ווי עס האט עקסזיסטירט אלע ערליי בתי מדרשים, אין די גרויסע שטעט, איז געווען אסאך ישיבות, יעדער תלמיד חכם און ראש ישיבה האט געקענט זיך אויפמאכן א ישיבה און תלמיד תורה, ווי עס ווערט אזוי גע'פסק'נט אין שולחן ערוך הל' תלמוד תורה (יור"ד סי' רמ"ה). דערמיט וואס עס איז דא נאך א תלמוד תורה און נאך א ישיבה אין קרית יואל ווערט דערמיט נאך נישט בטל דער גאנצער רעיון פון רבינ'ס שטעטל. און דעריבער האט טאקע נישט בני יואל געמאכט קיין "שפלינטער קהלה" אין דער שטעטעל, נאך געמאכט בתי מדרשים און ישיבות, ביז מען האט זיי צוגענומען זייערע חזקות אין די אלטע קהילה, און זיי גע'אסר'ט דריסות הרגל האבן זיי נישט געהאט קיין ברירה און זיך געמוזט מאכן א אייגענע קהילה.
דער חילוק צווישן קרית יואל אין סקווירא-טאהש-קאשוי, און אזוי אנדערע שטעטליך, איז ווייל אין קרית יואל קויפט יעדער אפ זיין שטיקל ערד און זיין הויז, עס געהער אויסדריקליך פארן קויפער, ליגאל און תורה'דיג איז עס זיינס, דעריבער האט ער רעכטן לויטן שולחן ערוך און לויט די דינא דמלכותא פון די לאקאלע גאווערמענט, בשעת ער קויפט אפ זיין הויז איז ער זיך גארנישט מחייב פאר די קהילה, קיינער פארלאנגט נישט ער זאל ווערן א חסיד פון ר' אהרן צו פון ר' זלמן לייב, וועגן דעם אויך דער דינא דמלכותא און דער דין אין שו"ע זאגט אז ער מעג אויפמאכן א ישיבה, מעג ער דערנאך מאכן א ישיבה, ווייל ער איז זיך מחייב נאר פארן שולחן ערוך, אנדערש ווי אין די אנדערע פלעצער בשעת מען קויפט א הויז, איז מען זיך מחייב פאר די קהילה זאכן וואס די קהילה פארלאנגט.
די חסידים פון ר' אהרן טענה'ען אז עס לגמרי נישט דומה לנידן דידן, איינס, ווייל דער שטאט סאטמאר אין אייראפע איז געווען אינגאנצן א אנדערער מציאות ווי דער שטעטל קרית יואל. סאטמאר איז פון אסאך יארן בעפאר געווען א אלטע היסטארישע גרויסער אידישער שטאט, מיט כל מיני סארט אידן, דער רבי איז נישט געווען דער מייסד פון די שטאט, עס האט קיינעם עולה על הדעת געווען אז דער רבי גייט דא ארויפצווינגען זיינע מנהגים ומסורות אויף אזא געמישטע שטאט, אפי' דער רבי זעלבסט האט געהאט א אייגן חסידיש ביהמ"ד בנוסף צו די מער אשכנזישע שטאטישע שול, דער מרא דאתרא פאזיציע איז געווען אזא סארט ווי למשל דער אנטווערפענער שטאטס רב אדער לאנדענער שטאטס רב. ווידער קרית יואל האט דאך דער רבי זעלבסט מייסד געווען די שטעטל בארץ לא זרועה ער האט אנגעהויבן א נייע אידישער ישוב ווי עס איז געווען גארנישט, על דעת דעם אז ער מיט זיין קהלה זאל ע"פ תורה זיין דער פולקאמער און אויסשליסליכער בעה"ב, ממילא איז קרית יואל מער דומה צו די קלענערע שטעטליך אינדערהיים ווי עס איז בלויז געווען איין קהלה איין רב איין דיין איין שוחט איין ת"ת, אזא גאטונג ווי ארשעווע אדער קראלי. צווייטענס, אפי' אין סאטמאר זענען די אנדערע קהלות נישט געווען קיין אפענע אפאזיציע פון דעם מרא דאתרא, זיי האבן זיך פארט משכנע געווען צים מרא דאתרא, זיי האבן נאר געוואלט האבן א בית המדרש צו ישיבה לויט זייער מסורה אין געשמאק, אזא גאטונג ווי ס'דא פארשידענע קהלות אין לאנדאן אדער אנטווערפן, משא"כ בני יואל איז נוסד על דעת זה זיך צו פורק עול זיין און שרייען איני מכיר אויף אזא מין רעיון ווי א מרא דאתרא אין קרית יואל, כדי נישט צו האבן קיין שום שעובד צום די קהלה און דער רב, ווי זיי האלטן עס אין איין זאגן, ממילא בכגון דא, איז דאך זיכער אז דאס איז בניגוד וואס דער מייסד דער רבי'ס מטרה איז געווען, ווייל אויב ס'הותרה הרצועה קען מען דאך שוין צוריקגיין קיין ברוקלין.
דעקעגן ענטפערן די חברי בני יואל אז די אלע זאכן זענען נישט ריכטיג ווייל אויב מען קוקט אריין אין די בריוו און די טענות וואס די חברי בני יואל האבן געשרבין בשעתו בשעת זיין האבן זיך געגרינדט, זיי האבן געשריבן בראשורן, בריוו צו די דיינים [ר' ישראל חיים מנשה, ר' געציל, און ר' משה מנחם טירנויער און נאך] וועסטו זעהן. לגבי דעם וואס מען טענה'ט אז עס איז קיינעם עולה געווען על הדעת אז דער רבי גייט זיין דער אוסשליסליכער בעה"ב אין סאטמאר איז נישט ריכטיג, ווייל דער רבי איז טאקע יא געווען דער אויסשליסליכער בית הבית אין שטאט סאטאמר, נאר עס האט איהם נישט געבאדערט אז עס עסקזיסטירט נאך א אנדערע קהילה אין סאטמאר. און דערפאר טאקע האט ער געהאט א אייגן חסידיש ביהמ"ד וואס איז געווען אנדערש ווי די גאנצע שטאט. דעס איז נישט קיין טענה אז, "קרית יואל מער דומה צו די קלענערע שטעטליך אינדערהיים ווי עס איז בלויז געווען איין קהלה איין רב איין דיין איין שוחט, אזא גאטונג ווי ארשעווע אדער קראלי" דאס איז נישט ריכטיג דאס קען מען טועהן אין א קהילה וואו עס איז דא פופציג הונדערט, צוויי אדער דריי הונדערט משפחות, אבער נישט קרית יואל ווי עס איז דא דריי אבער פיהר "טויזענט" משפחות, די קענסט נישט צווינגען טויזענטער משפחות זאלן זיין "חסידים" פון א רבי, נאר אויב זיין ""ווילן", דעריבער איז קרית יואל יא דומה צו סאטמאר, פעסט, מונקאטס, ווארשא, און נאך גרויסע שטעט אין דער אלטע היים, אויף די טענה אז בני יואל איז נוסד על דעת זה זיך צו פורק עול זיין פון די מרא דאתרא, נישט צו האבן קיין שום שעובד צו איהם, ווי זיי האלטן עס אין איין זאגן" זאגן די בני יואל אז עס איז נישט אמת, ווייל בני יואל האט געהאט ביים אנפאנג בלויז צוויי צילן": 1) נישט צו דאווענען אין דער גרויסער שול, וואו רבי אהרן איז רב [אזוי ווי אין אסאך אידישע קהילות איז דא עטליכע בתי מדרשים נישט נאר "איין גרויסע" שוהל וואו אלץ ווערט קאנטראלירט], 2) נישט שיקן זייערע קינדער אונטער די ת"ת פון רבי אהרן [נישט ווייל מען האט געוואלט זיין מחוצפים צו ר' אהרן, נאר ווייל מען האט נישט געוואלט אז ר' אהרן מיט זיינע חסידים זאלן מאכן פון זייער קינדער "סאטמארער חסידים פונעם ברך משה" זיי ווילן נישט זיין קיין חסידים פונעם ברך משה און פון ר' אהרן], נישט מער.
זייער כוונה איז נישט געווען צו זיין קיין מחוצפים און פורק עול זיין פונעם מרא דאתרא, פארקערט גאר זיי זענען גרייט געווען אלעס צו פאלגן, נאר מען זאל זיין לאזן דאווענען ווי זיי ווילן, און מען זאל זיי לאזן שיקרן די קינדער אין זייער חדר, זיין האבן געשריבן קלאהרע בריוו פאר יעדן, מיט וועלן פאלגן אלעס, נאר מיר ווילן נישט זיין קיין "חסידים" פון ר' אהרן ט"ב, וואס דאס איז מותר עפ"י תורה און עס איז א נארמאלע זאך אז אז מענטש איז זיך נישט מחויב צו לאזן צווינגען א חסיד זיין פון א רבי וואס ער גלייכט נישט, אבער וויבאלד דער ברך משה און זיין קינד האבן נישט מסכים געווען נאר געפייניגט די חברי בני יואל, איז ארויס געקומען א די גאנצע שטעטעל האט זיך צוטיילט אויף צוויי אדער אויף דריי.
אייגענע מוסדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
למעשה אום ט"ו בשבט ה'תשמ"ט האבן זיי געעפנט אייגענע מוסדות אין קרית יואל מיטן נאמען "בני יואל" וואס האט ארויסגרופן א גרויס שטורעם אין דער סאטמארער וועלט, און א קייט פון נאכאנאנדיגע שלעגערייען און דראמאטישע קאנפליקטן, וואס איז באריכטעט געווארן איבער דער סאטמארער וועלט, און אין די לאקאלע פרעסע נאכאנאנד איבער די געשלעגן וואס זענען געווען אין געריכטס און אויף נאציאנאלער טעלעוויזיע.[פֿעלט אַ מקור]
תלמוד תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"בני יואל" האט זיך אויפגעמאכט מיט א חדר פון זעקס קינדער, פילע האבן שפעקולירט אז דאס גייט נישט האבן קיין קיום און עס וועט זיך שפארן, ווארשיינליך צוליב די שטארק געוואגטע אימביציע זיך צו ארויסשטעלן קעגן די גאנצע מאשין פון די עטעבילירטע סאטמארער קהילה, אבער למעשה איז דאך נישט יד ישראל תקופה, און די פירער האט מיט עקשנות, און לעגאלע מאנעווערס דורכגעשוויצט אלע שטרויכלונגען מצד די צענטראלע קהלה, און די מוסדות בני יואל האט היינט איבער צוויי טויזענט קינדער, א שטאב פון 150 איינגעשטעלטע מחנכים און מחכנות.
אלס א רעזולטאט, געפינען זיך היינט צו טאג בתי מדרשים אין קרית יואל וואס טוען נישט אנערקענען אין דער הנהגה פון דער צענטראלער קהילה און איר שטאטס רב. א גרויסער טייל פון די בתי מדרשים, זענען בעצם אלע בני יואל שולן ווייל היות בני יואל האט נישט קיין אייגענע בתי מדרשים מיטן נאמען "בית המדרש קהל בני יואל", האבן זיי ענדערש קליינע בתי מדרשים ציזייט אין קרית יואל אונטער פארשידענע נעמען, צום ביישפיל, בית אלטא פייגא, חרדים, בית קויפמאן, שארמאש, טשאטה, באדאישל, דאס זענען אלע סיי די מתפללים און סיי די רבנים מיטגלידער און מנהיגים פון בני יואל. [1]
אין די צייטונגען וואס געהערן פאר רבי אהרן ווי "דער בלאט", "דער בולעטין" און "דער זשורנאל", ווערט נישט דערמאנט קיין איינע פון די אויבענדערמאנטע קהילות, און אויך נישט די נייעס וואס דארט קומט פאר, עס קען זיך דוכטן אז עס עקזיסטירט נישט אין קרית יואל נאר די פארטיי פון רבי אהרן, ווען אין אמת'ן איז דארט דא נאך צוויי טויזנט משפחות, ביי די וואלן וואס עס קומט פאר אין קרית יואל זענען די שטימל צוטיילט אויף צוויי. העלפט וויילט פאר ר' אהרן און זיין פארטיי, די צווייטע העלפן פאר דעם צד שכנגד.
די קהילה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די חברה בני יואל האבן היינט צו טאג אין קרית יואל א פולשטענדיגע קהילה וואס עקזיסטירט אויסער די ראמען פון ר' אהרן'ס קהילה, דאס הייסט זיי האבן אלע סארט צוגעהערן וואס א קהילה דארף האבן. זיי האבן א בית החיים, בתי מדרשים אין אלע ווינקלעך פון שטאט, א יאטקע, א מצה בעקעריי, א יינגל חדר, א מיידעל שולע, א ישיבה קטנה, א ישיבה גדולה, א מקוה טהרה, התאחדות אברכים. זיי האבן רבנים און דיינים, מו"צ וואס פסק'ענען שאלות פאר זיי, און זאַלן פאר שמחות.
ווי אויך פארמאגן זיי א פארכטפולער נייער חתונה זאל, וואס מיט דעם איז שוין די קהלה יעצט גענצליך אומאפהענגיג פון סיי וועמען, און זיי האבן שוין פון געבוירן ביזן שטארבן אלעס אליינס, אזוי אז די קהלה האט זיך אנגעהויבן אויך אויסצושפרייטן אין אנדערע אידישע געגנטער, צ.ב.ש. אין וויליאמבורג האט זיך געפענט א כולל בוקר פאר איגעלייט וואס זענען תלמידים פון די מוסדות וואס זייער גורל איז אויסגעפאלן צו וואוינען אין וויליאמסבורג.
אזוי אויך אין זייערע פוסטריט עפענען די קאנטער קהל ייטב לב, וואס האבן זיך ביז היינט גערופן קהל ויואל משה, אויך אויף א חתונה זאל און זייער תלמוד תורה בנין וואס געפונט זיך אויף לארקין דר. נאנט צו קרית יואל.
די מיטגלידער פון דער קהילה ציילן זיך צו פינף הונדערט ראשי משפחות.
עס פלעגט צו זיין אין מאנרא אז געוויסע רביס און גוטע אידן וואס האבן געוואלט פראווען זעלבסטשטענדיגע שבתים אין קרית יואל, האבן זיך צוריקגעהאלטן פון אינגאנצן קומען, ווייל זיי האבן נישט געוואלט זיך איינרייסן מיט דער שטאטישער קהילה, אבער זייט די בני יואל עקזיסטירט, קומען אסאך רביים און גוטע אידן קיין קרית יואל, און מען קען זיך וועלן וואו צו גיין.
חתונה זאל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי די בני יואל אידן האבן קיינמאל נישט געהאט קיין זאל אין קרית יואל וואו צו מאכן חתונה אן צו מוזן נעמען רבי אהרן טייטלבוים פאר מסדר קידושין, האבן זיי זיך געבויעט א אייגן חתונה זאל, הארט אינדרויסן פון די שטעטל. דאס האט ארויסגעברענגט א גרויסע מהומה אין קרית יואל, ווייל די צענטראלע קהילה האט געהאלטן אז דאס איז קעגן די אנגענומענע אלטע תקנה אז א פרעמדע רב טאר נישט מסדר קידושין אין א פרעמדער שטאט אן רשות פונעם מרא דאתרא. נאטורליך האבן כמעט אלע רבנים וואס געהערן צו רבי אהרן'ס קאנקורענץ - רבי זלמן לייב - מתיר געווען חתונה מאכן דארט, ווי למשל רבי אברהם לייטנער, פון די ערשטע אפענע שטיצער פון בני יואל, און רבי ישראל חיים מנשה פרידמאן דער ראב"ד פון סאטמאר מהרז"ל - וויליאמסבורג, און דער גאנצער וויליאמסבורג-סאטמארער מהרז"ל בית דין רבי שלמה לייב וויינבערגער פאיע'ער רב, רבי זלמן לייב פילאפ. ווי אויך די אויסגעשפראכענע בני יואל רבנים, רבי יואל מארגענשטערן שארמאשער רב, רבי מאיר יהודא טענענבוים טשאטעהר רב, רבי מנשה פילאפ חבר בית הוראה פון וויליאמסבורג.
אויך האבן שוין דארט מסדר קידושין געווען פילע רבנים וואס זענען היסטאריש סימפאטיק פאר בני יואל, ווי למשל, דער קאשויער רב, רבי אליעזר חיים בלום און זיין ברודער רבי שמחה ישראל בלום, שאפראנער רב, און הרב משה דוב קויפמאן, ראה"כ פון דרך החיים.
פון רבי אהרן'ס רבנים האט קיינער זיך געקימערט צו עמטליך נעמען א שטעלונג נאר איבערגעלאזט אלץ פארן ארגינעלן קרית יואל'ן דיין רבי געציל בערקאוויטש, וואס שטעלט זיך שטענדיג צו צו רבי אהרן'ס קהילה, ער האט ברבים און בכתב גע'אסר'ט דאס סידור קידושין.
פאר א שיינע שטיק צייט פלעגן די בני יואל יודן דארטן חתונה מאכן , היינט צוטאגס, מאכן שוין די בני יואל אידן און זייערע סימפאטיקער דארט פיל ווייניגער חתונות, וואס די אלגעמיינע מסדרי קידושין זענען שארמאשער רב, טשאטה'ער רב, און רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי, און געוויסע פעלער האבן מסדר קידושין געווען מעסיגע רבנים נאכן אפנעמען רשות פון רבי אהרן.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ עס זענען אבער דא אויך בתי מדרשים וואס האבן נישט דוקא א שייכות מיט בני יואל צום ביישפיל ספינקא, טאהש, תולדות אהרן, ברסלב, בית המדרש גבעת שאול, בית המדרש בית פריינד, בית המדרש ישרש יעקב - נעבעליץ, ביהמ"ד מנחת אהרן דיפו, נועם אלימלך ליזענסק, עטרת יהושע דנאסויד, ביהמ"ד קומץ המנחה, ביהמ"ד שארית ליהודה, ביהמ"ד שערי תפלה, ביהמ"ד שלום על ישראל, תפארת יחזקאל מערץ, תפארת עוזיאל ריטשוואל, און נאך אסאך, אבער דער צד השוה פון זיי אלע איז אז זיי אנערקענען נישט אין דער הנהגה פון ר' אהרן, אנדערש ווי און אנדערע אידישע שטעט, וואס עס קענען זיין קהלות שונות וואס האבן קיין שום פורצוג אין פרעמדע פאליטיק, איז אבער אין קרית יואל "הלנו אתה עם לצרינו" איינער וואס געהערט צו א פרעמדע קהלה, האט נישט קיין שום בענעפיט, און טאר נישט הנאה האבן פון די צענטראלע קהילה, אויסער דעם וואס די ר' אהרן'ס קהלה גייען לשיטתם אז די אלע קהלות זענען נגד הלכה, האבן די אלע מיטגלידער פון די אנדערע קהלות דייקא א נעגאטיווער מיינונג לגבי ר' אהרן.


text:
באטאניק
באטאניק (שטאמט פון גריכיש) איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנצן און געוויקסן, בלומען און ביימער. איר אנטוויקלונג, איר וואקס, איר פרוכט א.א.וו.
אַ װיכטיקער באַשטאַנדטײַל פֿון דער באָטאַניק איז די פֿלאַנצן-סיסטעמאַטיק, די װיסנשאַפֿט װאָס טײלט די מלוכה פֿון די פֿלאַנצן אין גרופּעס. אַן אַנדער צװײג פֿון דער באָטאַניק איז די פֿיזיִאָלאָגיִע פֿון די פֿלאַנצן, װאָס שטודירט דעם מעטאַבאָליזם, די באַװעגונג פֿון פֿלאַנצען און אַזױ װײַטער.
באטאניקער שטודירן די קלאסיפיקאציע (טאקסאנאמיע), סטרוקטור (אנאטאמיע און מארפאלאגיע) אדער פונקציע (פיזיאלאגיע) פון פלאנצן, סיי צעלן, סיי געוועבן, סיי ארגאנען, סיי גאנצע פלאנצן, סיי גרופעס פון פלאנצן.
די שטודיע פון פלאנצן איז לעבנס-נייטיק ווייל זיי זענען א פונדאמענטאלער טייל פון לעבן אויף דער ערד, שאפן זויערשטאף און עסנווארג דורך וואס מענטשן און אנדערער באשעפענישן קענען לעבן. דורך פאטאסינטעז טוען פלאנצן איינזאפן קוילן זייערס. ווי אויך לאזן זיי ארויס זויערשטאף אין דער אטמאספערע. נאך, פלאנצן פארמיידן אונטערשווענגונג פון דער ערד.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
שלום זכר
שלום זכר אדער סעודת זכר אדער זכר איז א מנהג ביי אשכנזים צו האבן א צוזאמענברענגען פרייטיג ביינאכט נאכדעם וואס א יינגל ווערט געבוירן.[1]
עס איז דער מנהג צו טרינקען א לחיים פון ביר מיט נאהיט (ווייסע ארבעס) און "שלום-זכר באנדלעך"אדער וויין אדער בראנפען און נארמאל איז אויך אויסגלייגט קוכן מיט אנדערע נאשען. מענטשן זאגן א סימן צו עסן ארבעס ווייל עס שטייט אין בראשית (כ"ב, י"ז) "והרבה ארבה את זרעך ככוכבי השמים" און די ווארט "ארבה" איז ענדליך צו "ארבעס".
דעם טעם פארוואס מען מאכט א שלום זכור ווערט דערמאנט אין די ספרים איז כדי צו דערמאנען אז ווען דער זון ווערט געבוירן פארגעסט ער אלץ וואס ער האט געלערנט מיטן מלאך אונעם רחם פון דער מאמען. אבער געוויינליך איז עס גאנץ א פרייליכע צייט און מען ווינטשט אן מזל-טוב פאר דעם טאטן פונעם ניי-געבוירענעם.
נאך א טעם ווערט דערמאנט אז מען מאכט עס צוליב דער שמחה אז עס איז געבוירן א קינד, און עס גייט זיין א ברית פארן קינד, לויט דעם טעם איז פארשטענדליך פארוואס מען איז דאן פרייליך.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ רמ"א אין שו"ע יורה דעה רסה סעיף יב


text:
מייקל סעוועזש
מייקל סעוועזש געבוירן מיט זיין אידישען נאמען מיכאל אלען וויינער איז א דאקטער אין אנטהאלט א פי.עיטש.די.. ער איז א טאלק שוי האוסט נאציאנאל סינדיקירט דורכאויס אמעריקע.
א רעכטער קאנסערוועטיוו געשטימט. וואס ער איז אמאל געווען א לינקער קאמוניסט און האט איינגעזעהן זייער לעכערליכקייט לויט אים, אבער גייט נישט מיט די פארטייען קיינמאל, און שעלט יעדן איינעם אייניג.
ער איז דער דריטער גרעסטער אין אוידיענס נאך ראש לימבאו און זשאן הענעטי.
שרייט און רעגט זיך פאר לאנגע צייט אפשניטען אן נעמען קאלס אויף אלע און אלעם אויף די וועלט פון וואס ער האט געגעסן ביז וואס ער האט געטראכט.
ער האט געהאט א קורצער צייט א טעלעוויזיע שוי אויף ען.בי.סי. אבער צוליב זיין אויסגעשפראכענקייט קעגן געיז וואס ער האט געזאגט אז מען דארף זיי הארגענען על פי תורה האט ער דאס פארלוירן. דאס מאכט טאקע זיינע רעיטינגס הויך.


text:
1889
1889 איז דאס 89סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1889 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 31סטן מערץ - דער אייפל טורעם געווידמעט
- 6טן מיי - דער אייפל טורעם געעפנט צום ברייטן ציבור אין פאריז
- 8טן יולי - ארויסגעקומען די ערשטע אויסגאבע פון דעם וואל סטריט זשורנאל
- 2טן נאוועמבער - צפון דעקאטע און דרום דעקאטע אריינגענומען אין די פאראייניגטע שטאטן
- 8טן נאוועמבער - מאנטענע אריינגענומען דער 41סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
- 11טן נאוועמבער - וואשינגטאן ווערט אריינגענומען דער 42סטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר[1] - מרדכי דובין, פירער פון די יידן אין לעטלאנד צווישן די צוויי וועלט מלחמות (נפטר 1956)
- 16טן אפריל - טשארלי טשאפלין, ענגלישער פילם אקטיאר (געש' 1977)
- 20טן מיי - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, אדמו"ר פון פיאסעטשנע (אומגעקומען אין חורבן אייראפע אין 1943)
- 20סטן נאוועמבער - עדווין האבל, אמעריקאנער אסטראנאם (געש' 1953)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ געבורטסטאג 20סטן דעצעמבער 1888 לויטן יוליאנישן קאלענדאר


text:
באטעריע
א באַטעריע איז א צוזאמענשטעל פון געוויסע מאטעריאלן וואס האט דעם כח פארוואנדלען כעמישע ענערגיע אין עלעקטרישער ענערגיע. א באטעריע גיט ארויס אן עלעקטרישן שטראם וואס דאס טוט ערמעגליכן אז מאשינען א.ד.ג. זאלן האבן דעם קראפט מיט וואס צו ארבעטן גענוי ווי ווען מען שטעקט אריין אין וואנט א מאשין.
עס איז דא אויף עטליכע ערליי פארמאטן און שטארקייטן (וואלטאזש)
- AAA (טריפל א) איז א סארט וואס ווערט היינט כמעט אממערסטנס באנוצט, און עס איז בעיקר געמאכט פאר קלענער סארט עלעקטערישע מעכאניזם
- AA (דאבל א) איז די מערסט באנוצטע און איז אויך געמאכט פאר מערערע סארטן קליינע מאשינען א.ד.ג.
- A איז היינט צו טאגס כמעט אומבאנוצט און עס איז זייער שווער אפילו זיך דאס איינצוהאנדלען
- B איז אויך כמעט אן אומבאנוצטע סארט.
- C ווערט גענוצט פאר עטוואס גרעסערע מאשינען צ.ב.ש. גרעסערע סארטן באטעריען-לעמפ (לאמטערל).
- D ווערט גענוצט פאר נאך גרעסערע מאשינען, קלענערע סארטן הויך-הילכער'ס (ספיקער'ס), דראנט-לאזע שטויב-ציערס (וועקיום-קלינער'ס).
- 9 וואלטאזש, וואס איז גענוצט פאר אזעלכע סארט אינסטרומענטן ווי פייער אלארמ'ס.
- 12 וואלטאזש, ווערט גענוצט פאר אויטאמאבילן.
- cr2 ווערט גענוצט פאר פארשידענע מעכאנישע געצייג, די מערסט באקאנטע זענען קאמערעס, אזוי אויך עלקטעראנישע טיימערס


text:
מורה נבוכים
מורה נבוכים איז א ספר אויף חקירה, דער מחבר איז דער רמב"ם.
איבערזעצונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר האט ער ארגינעל געשריבן אין די יודישע אראבישע שפראך וואס מ'האט דאן דארט גערעדט.
דער ערשטער איבערזעצונג אויף לשון הקודש איז געמאכט געווארן, אויף די פארלאנג פון די יודן אין פראנקרייך, דורך רבי שמואל אבן תיבון וואס ער האט דאס אנגעהויבן נאך ביים לעבן פונעם רמב"ם און געענדיגט צוואנציג יאהר דערנאך.
דאס איז געשריבן אויף אביסל א שווערע שפראך, אבער איז די מערסטע פארשפרייט און הייסט די מערסטע מדוייק.
אביסל נאכדעם האט רבי יהודה אלחריזי געמאכט אן אייגענעם איבערטייטש אויפן פארלאנג פון די שפאנישע יודן, א גרינגערן ווי פון אבן תיבון, אבער ווי עס הייסט איז עס נישט אזוי פונקטליך איבערגעזעצט.


text:
אלף בית
אַלף-בית איז דער נאָמען פון די לשון-קודשדיקע אותיות באַזירט אויף די ערשטע צוויי אותיות (דהיינו: אַלף און בית). מיט דאָזיקער שריפט שרייבט מען לשון-קודש, יידיש, העברעאיש, לאַדינאָ (דזשודעזמאָ), אַראַמיש (ביי יידן) און אַנדערע שפּראַכן וואָס יידן באַניצן אָדער האָבן באַניצט.
העברעאישער אַלף-בית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין לשון-קודש און מאָדערנעם העברעאיש ניצט מען די פאָלגנדיקע אותיות (סוף-פאָרמען (סופיות) ווערן געשריבן פאַר געהעריקע אותיות):
תחילת זיינען געווען אַלע אותיות אין לשון-קודש קאָנסאָנאַנטן, דאָס הייסט אַז ער האָט אַ קאָנסאָנאַנט שריפט. אין אַ שרייבונג מיט פּינטעלעך באַניצט מען די סיסטעם פון נקודות צו באַצייכענען וואָקאַלן. פונדעסטוועגן, עס קענען עטלעכע אותיות (אמות קריאה) שפּילן אויך די ראָלעס פון וואָקאַלן, דער עיקר, וואָס איז אינעם פולן כוח אַנטוויקלט געוואָרן אין כתיב מלא אויסלייג-סיסטעם פון מאָדערנעם העברעאיש.
ס'איז דאָ אויך פּינטלעך, וואָס צייכענען ענדערונגען אין קלאַנגען פון קאָנסאָנאַנטן: דגש, רפה און דאָס שׂין-פּינטל.
די אותיות אין יידיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווייטערע אינפאָרמאַציע: יידישע אויסלייגן
פאַר יידיש ניצט מען בדרך-כלל די גלייכע אותיות. דער הויפּט אונטערשייד איז אָבער אַז טייל אותיות אין יידיש באַצייכענען בלויז וואָקאַלן, אַזוי ווי ביי אַנדערע אייראָפּעאישע שפּראַכן. לויט דער טראַדיציע און דעם רוב פון אָפיציעלע אויסלייג סיסטעמען שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון-קודש. די כוללדיקע סיסטעם איז אַזאַ (מיט דער פולער ריי פון דגשים, רפות און אַנדערע פּינטלעך פאַר בולטקייט, וועלכע ווערן אָבער באַניצט ניט אין אַלע אויסלייגן):
די אותיות בֿ, ח, כּ, שׂ, תּ און תֿ ווערן באַניצט בלויז אין ווערטער פון סעמיטישן אָפּשטאַם. די קאָמבינאַציעס וו, יי, ייַ און וי שרייבט מען צומאָל אַלץ דיגראַפן (ליגאַטורן): װ, ײ, ײַ און ױ.
יהדות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט דעם יידישן רעליגיעזן בקיאות האָט גאָט באַשאַפן די וועלט מיט די אותיות.
די תורה איז געשריבן מיט א"ב, און אויב פעלט נאָר איין אות, טאָר מען לויט דער הלכה נישט מאַכן קיין ברכה ביים עולה זיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ביי ייווא: מלופּן-וואָוו


text:
גופטא אימפעריע
די גופטאַ אימפעריע (סאנסקריט: गुप्त राजवंश גופטאַ ראַדזשאַוואַמסאַ) האט געהערשט פון 320 ביז 550 איבער צפון-צענטראל אינדיע. די עפאכע פון דער גופטא אימפעריע ווערט גערעכנט די גאלדענע תקופה אין אינדיע אין וויסנשאפט, מאטעמאטיק, אסטראנאמיע, רעליגיע און פילאסאפיע.
דער גרינדער פון דער אימפעריע איז געווען מאהאראדזשא סרי גופטא.
קונסט און ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערנט דער גופטא תקופה, האבן אינדישע קינסטלער געשאפן זייערע שענסטע ווערק. פראכטיקע פאלאצן און טעמפלען האבן אנטהאלט די העכסטע קוואליטעט סקולפטורן און מאלערייען. קלאסישע פארעמען פון מוזיק און טאנץ, וואס מ'האט געשאפן אונטער די גופטאס ווערן אויסגעפירט איבער גאנץ אזיע.
דער בארימטער דיכטער אויף סאנסקריט, קאלינדאסא, האט געלעבט אין דער תקופה פון דער גופטא אימפעריע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
היסטאריע פון פוילן
די היסטאריע פון פוילן איז די געשיכטע פונעם קאמף צו דערגרייכן און האלטן די אומאפהענגיקייט פונעם פוילישן פאלק. די פוילישע, וואס געהערן צו דער גרופע פון סלאווישע פעלקער, האבן געגרינדעט איינעם פון די ערשטע פארלאמענטן אין דער וועלט—דער סיים, און האבן געגרינדעט א מדינה וואס איר באציאונג צו מינאריטעטן ווי יידן און דייטשן האט געברענגט א בליאונג פון דער פוילישער און יידישער קולטור אינאיינעם, וואס איז אנגעקומען צו א ביטערן סוף ביי דער חורבן אייראפע, וואס אן אנזיכטיקער טייל פון די אנשרעקונגען זענען פארגעקומען אין דער טעריטאריע פון פוילן.
זייט דעם אנהייב פון א פוילישע וועזנקייט אינעם 9טן יארהונדערט האט דער שטח פון פוילן געענדערט עטלעכע מאל. מער ווי איין מאל האבן אנדערע לענדער געטיילט צווישן זיך דעם שטח פון פוילן, אין געוויסע צייטן האט מען צוגעגעבן שטחים און צוגענומען שטחים.
אין דעם 16טן יארהונדערט איז פוילן געווען דאס צוויטע גרעסטע לאנד אין גאנץ אייראפע נאך דער רוסלענדישער אימפעריע, אבער במשך מער פון הונדערט האט בכלל נישט עקזיסטירט קיין אומאפהענגיקע פוילן.
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז פוילן געווארן ווידעראמאל זעלבשטענדיק אין 1918. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה איז פוילן געווארן אינוואדירט נאכאמאל. פון 1945 האט א קאמוניסטישע רעגירונג געהערשט אין פוילן אונטער די פיס פונעם ראטנפארבאנד. אין 1990 האט פוילן באקומען פולשטעניקע אפהענגיקייט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
באגאזש באהאנדלונג
באגאזש באהאנדלונג איז א מייסטערהאפטיגע ארגאניזאציע סיסטעם וועלכע גיבט זיך אפ מיט די מיליאנען באגאזשן וועלכע קומען און גייען אין די לופטפעלדער.
באגאזש באהאנדלונג סיסטעם אין די לופטפעלדער איז זייער א וויכטיגער טייל פון די לופטפעלד און עירליין סיסטעם וועלכע טוט צופרידנשטעלן די פאסאזשירן ווען זיי קומען אן צו זייערע דעסטינאציעס און טרעפן זייערע פעקלעך אויפ'ן דרייעדיגן מאשין ביז עטליכע מינוט. די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם באשטייט פון דריי באזונדערע אפעראציעס וועלכע מאכן איר ארבעטן: צום ערשט ווערן די באגאזשן געטראגן פון די טשעק-אין ביז די געיט וואו עס דארף גיין. אויב עס דארף טראנספערירט ווערן צו אן אנדערער פליגער וועט עס באזונדער אראפגענומען ווערן און גיין וואו עס באלאנגט. און צום לעצט קומען אלע באגאזשן ארויס צו די באגאזש אפנעם ארט (בעגעדזש קלעים). די וואונדערליכע ארבעט פון די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם איז אז אלע פעקלעך דארפן גיין אויפ'ן זעלבן שנעלקייט ווי די פאסאזשירן גייען. אויב די פעקלעך ווערן פארלאנגזאמט וועלן די מענטשן דארפן ווארטן לאנג אז דער פליגער זאל אוועקפארן און וועלן נאך לענגער ווארטן ביים אפנעמען די פעקלעך אינעם לופטפעלד.
ספעציעל מוז די סיסטעם זיין אויסגערעכנט ווען עס קומט צו קאנעקטינג פלייטס וואו נאר טייל פעקלעך גייען ווייטער און די איבעריגע פארן ארויס צום אפנעם ארט. אויב א פעקל ווערט אביסל פארלאנגזאמט וועט עס פארפאסן די קאנעקטינג פלייט און דער פאסאזשיר וועט מוזן ווארטן ביז דער נעקסטער פליגער קומט אן צו זיין דעסטינאציע מיט זיין פעקל. דאס זעלבע איז אויב די פעקלעך לויפן צו שנעל וועט עס מעגליך ארויפגיין אויף די ערשטע פליגער וועלכע פארט צו די אנגעגעבענע דעסטינאציע אבער די פאסאזשירן וועלן ערשט נעמען די נעקסטע פלייט און דאן איז פאראן שאנסן אז פעקלעך זאלן זיך פארלירן ווייל עס וועט ליגן צו לאנג אינעם לופטפעלד.
יעדע לופטפעלד האט זיינע אייגענע פארלאנגן ווי שנעל די באגאזשן זאלן ווערן טראנספערירט. אין געוויסע לופטפעלדער דארפן די פאסאזשירן גיין א קורצע שטרעקע ביז די געיט און אין אנדערע דארפן זיי נעמען א שאטעל ווייל עס וואלט געדויערט צו לאנג צו גיין צופיסענס. די באגאזשן מוזן מיטשפילן מיט די פאסאזשירן און ביי אזעלכע לופטפעלדער וואו די מענטשן קומען אן זייער שנעל צו די געיט מוזן אויך די פעקלעך דארט זיין זייער שנעל ווייל די פאסאזשירן פארלאזן זיך צו קומען זייער שפעט. רוב פון די גרויסע לופטפעלדער האבן היינט פולע אויטאמאטישע סיסטעמען וועלכע טראגן אלע באגאזשן פון די טשעק-אין ביז די געיטס און סקענט אלעס אליינס און צעטיילט זיי אלע אויך אליינס מיט די אנוועזנהייט פון ארבייטער וועלכע אבזערווירן און העלפן צו די מאשינען. די סיסטעמען ווערן איינגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע נעמען אן קאנטראקטן מיט די לופטפעלדער און געבן זיי טעגליכע סערוויס ווען עס פעלט זיך אויס. (דער ביישפיל פאר דעם ארטיקל איז דענווער אינטערנאציאנאל עירפארט און צום מערסטן איז דאס באצויגן איבער די טערמינאל פון יונייטעד עירליינס וועלכע נוצט די לופטפעלד אלס א האב).
די יסודות פונעם סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פארגעשריטענע באגאזש באהאנדלונג סיסטעם ארבעט ווי א ראוד סיסטעם אין א גרויסע שטאט. עס זענען פאראן גרויסע הייעוועיס וועלכע ווערן אנגערופן די-סי-ווי שינעס, דערנאך זענען פאראן די קלענערע שינעס וועלכע ווערן אנגערופן קאנוויארס וועלכע זענען ענליך צו לאקאלע ראודס, און אלע פעקלעך זענען ווי די אויטאס וועלכע פארן דערויף.
יעדעס פעקל וועט ערשט ארויפגיין אויף א קאנוויאר און דערנאך וועט עס נעמען די די-סי-ווי שינעס און צום לעצט וועט עס צוריק אראפגיין אויף אן אנדערע קאנוויאר וואו עס וועט דעגרייכן זיין דעסטינאציע. דאס איז גענוי ווי א ראוד סיסטעם וואו די אויטאס מוזן נוצן די לאקאלע ראוד אנצוקומען צו די הייעוועי און דערנאך וועלן זיי ווייטער נעמען די לאקאלע ראודס אראפ פון די הייעוועיס. די די-סי-ווי שינעס שטעלט זיך קיינמאל נישט אפ גענוי ווי א הייעוועי האט נישט קיין סטאפ סיינס אדער רויטע ליכט. אבער וואס עס מאכט זיך יא איז טראפיק וועלכע וועט פארלאנגזאמען די שינעס און אלעס וועט געדויערן פיל לענגער.
מיט איין זאך איז די סיסטעם אנדערש ווי א ראוד סיסטעם און דאס איז די אביעקטן וואס פארן דערויף. אין אן אויטא מאכט דער דרייווער די באשלוסן וואו צו פארן אבער ביי די באגאזש סיסטעם ווערן אלע פעקלעך קאנטראלירט דורך א פארצווייגטע קאמפיוטער סיסטעם וועלכע האלט חשבון אויף יעדעס פעקל צו וועלכע געיט עס דארף גיין און ווען זיין פלייט פארט. ספעציעלע סוויטשעס נעמען אראפ די באשטימטע פעקלעך צו יעדע קאנוויאר.
דער פראצעדור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען איר טשעקט אריין פעקלעך ביים טשעק-אין טאמבאנק וועט דער אגענט וואס שטייט דארט ארויספרינטן עטליכע צעטלן (טעגס) און דאס ארויפקלעבן אויף די באגאזשן. די צעטלעך פארמאגן אלע אינפארמאציע פון אייער פלייט, אריינגערעכנט אייער דעסטינאציע און אויך די עירפארטס וואו איר וועט זיך אפשטעלן. יעדעס צעטל פארמאגט אויך א באר-קאוד פון 10 נומערן וועלכע די קאמפיוטערס פון אלע לופטפעלדער קענען אפליינען.
באלד נאכדעם וואס די באגאזשן פארן אוועק פון אייערע אויגן ווערן זיי דורכגעפירט א ספעציעלע סקענער וועלכע ליינט אפ די אינפארמאציע און שיקט דאס פאר די הויפט סיסטעם פארזיכערנדיג אז דאס פעקל איז אינעם סיסטעם. די סקענער וועלכע ליינט די צעטלן פארמאגט סענסארס פון אלע 4 זייטן און איבער 90 פראצענט באגאזשן ווערן אויטאמאטיש געסקענט. די באגאזשן וואס די סקענער קען נישט אויפכאפן ווערן אויטאמאטיש געפירט צו א באזונדערע ארט וואו ארבייטער סקענען דאס מיט א האנט סקענער און שיקן דאס ווייטער אפ מיט אלע באגאזשן.
איינמאל די באגאזשן זענען געסקענט וועט די סיסטעם וויסן די גאנצע צייט וואו יעדעס פעקל געפינט זיך ווייל עס ווערט איבערגעסקענט עטליכע מאל אויפ'ן וועג צו זיין דעסטינאציע. די קאנוויארס פירן ארום די פעקלעך און שיקן אויך די וואס גייען ארויס פון לאנד צו די קאסטומס אפטיילונג וועלכע אונטערזוכן די באגאזשן מיט עקס-רעי מאשינען און אנדערע זיכערהייט דיווייסעס. די קאנוויאר סיסטעם איז וואונדערליך צוזאמענגעשטעלט און מאכט ווייניג טעותים. יעדע גרויסע לופטפעלד פארמאגט א קאנוויאר סיסטעם פון הונדערטער און אפילו טויזענטער קאוויארס וועלכע פירן ארום די באגאזשן און טיילן זיי אליינס אפ לויט די דעסטינאציעס וואו זיי דארפן גיין. ביי די ענדע פון יעדע קאנוויאר איז פאראן א סקענער וועלכע כאפט אויף וועלכע פעקל דארף יעצט ארפגיין פון די קאנוויאר און גיין צו אן אנדערע דעסטינאציע. די ארבעט ווערט געטאן דורך א ספעציעלע מאשין וועלכע זיי רופן א שטופער. די שטופערס עפענען זיך ווען עס דארף אדורכלאזן א פעקל אדער וועלן זיי ארויסשטופן א פעקל צווישן אלע אנדערע צו אן אנדערע קאנוויאר.
אויסער די קאנוויארס איז פאראן די הויפט הייעוועי וועלכע ווערט גערופן א די-סי-ווי. ווען א פעקל דארף גיין זייער ווייט וועלן די קאנוויארס דאס ארויפשטופן אויפ'ן די-סי-ווי און עס וועט שנעל אנקומען צו אן אנדער'ן עק פון די לופטפעלד וואו עס וועט ווידער אראפגעשטופט ווערן צו א לאקאלע קאנוויאר און אנקומען צו זיין דעסטינאציע. דאס זעלבע איז ווען א פליגער קומט אן צו א געיט וועלכע איז זייער ווייט פון די הויפט טערמינאל וועלן אלע באגאזשן באלד ארויפגעשטעלט ווערן אויפ'ן די-סי-ווי און זיי וועלן פארן צו די הויפט טערמינאל אזוי שנעל ווי 20 מייל פער שטונדע.
א די-סי-ווי זעט נישט אויס צופיל אנדערש ווי א ראלער קאוסטער. עס פארמאגט אייזערנע שינעס צו וועלכע עס איז באהאפטן קליינע שאכטלעך וועלכע אנטהאלטן די באגאזשן. יעדע שאכטל ליגט אביסל אנגעלאנט צו איין זייט אז די באגאזשן זאלן נישט קענען ארויספאלן ביי א שנעלן דריי. ווען א שאכטל ווערט ליידיג וועט עס ווייטער פארן צו די נעקסטע קאנוויאר וואו עס וועט אויטאמטיש אראפגענומען ווערן פון די שינעס און זיך אויסגראדן מיט'ן קאנוויאר אז די באגאזשן זאל גרינג קענען אריינפאלן. איינמאל עס איז פיל פאלט עס צוריק ארויף אויף די שינעס און פארט ווייטער.
ווען א פילע די-סי-ווי שאכטל דעגרייכט איר דעסטינאציע ווערט עס איבערגעדרייעט דורך א ספעציעלע מאכאניזם און אלע פעקלעך פאלן ארויף אויף די קאנוויארס. איינמאל עס איז ליידיג הייבט זיך עס צוריק אויף אויטאמאטיש און עס גייט ווייטער.
טראץ וואס די גאנצע סיסטעם ארבעט אויטאמאטיש זענען פאראן מענטשליכע אבזערווירער וועלכע שטייען ביי יעדע פונקט און מאכן זיכער אז אלעס פארט נארמאל. אויב עפעס פאלט אראפ אדער פארפאסט א קאנוויאר וועלן די אבזערווירער דאס צוריקשטעלן אויפ'ן פלאץ.
ווען די באגאזשן צו א געוויסע דעסטינאציע קומען אן נעבן די געיט ווערט עס אפגעווארטעט דורך געיט ארבייטער וועלכע צעטיילן די באגאזשן און טיילן אפ די באגאזשן וועלכע דארפן גיין צו א קאנעקטינג פלייט. איינמאל אלעס איז גרייט פירט מען אלע באגאזשן צום פליגער דורך ספעציעלע טרעקלעך און מען לאדענט אן דעם פליגער דורך א קאנוויאר וועלכע ליגט אויף א טראק און היבט זיך אויף ביז'ן עפענונג פונעם פליגער. טייל פליגער ווערן אנגעלאדענט מיט גרויסע שאכטלעך אין וועלכע אלע באגאזשן ווערן אריינגעשטעלט און קלענערע פליגער נעמען ארויף יעדע באגאזש זעלבסט וואס אין אזא פאל וועלן די ארבייטער מוזן זיכער מאכן אז די באגאזשן מיט ספעציעלע באדינונגן ווערן אריינגעשטעלט אפגעטיילט פון אלע אנדערע באגאזשן.
וויבאלד רוב גרויסע לופטפעלדער זענען א האב פאר געוויסע עירליינס קומט אויס אז א ריזיגע פראצענט פון פאסאזשירן וועלכע קומען אן אין די עירפארט מאכן טראנספערס. א טראנספער קען אמאל געדויערן זייער לאנג און אמאל וועט דער נעקסטער פליגער פארן ביז ווייניגער ווי א שטונדע. די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם מוז קענען נאכיאגן די סקעדזשועל און גרייכן די נעקסטע פליגער אזוי שנעל ווי דער פאסאזשיר. יעדעס פעקל וואס דארף ווערן געטראנספערט ווערט ארויפגעלייגט אויף א טראנספער קאנוויאר וועלכע סקענט יעדע פעקל און פירט אלעס אריין צום הויפט סיסטעם און עס ווערט געשיקט צו זיין דעסטינאציע אויפ'ן זעלבן סיסטעם.
אלע פעקלעך וואס דארפן נישט געטראנספערט ווערן גייען ארויף אויף אן אנדערע קאנוויאר וועלכע פירט זיי צום הויפט טערמינאל און פאלט אראפ צו די באשטימטע באגאזש אפווארט ארט וואו די פאסאזשירן קומען אפנעמען זייערע באגאזשן. טייל מאל דארפן די פאסאזשירן ווארטן עטליכע מינוט ווילאנג די פעקלעך גרייכן די אפווארט ארט אבער זייער אסאך מאל וועלן שוין אלע פעקלעך זיין גרייט בעפאר די פאסאזשירן קענען גרייכן די אפנעם ערטער, ספעציעל ווען מען קומט אן אין אן אנדער לאנד און מען ווארט נאך אויפגעהאלטן ביי קאסטומס.
אין קליינע לופטפעלדער, און ספעציעל אין לופטפעלדער אין פארשטופטע אומפארנומענע ערטער, איז נישט פאראן קיין אויטאמאטישע סיסטעמען און אלעס ווערט געטאן מיט די האנט וועלכע פארלאנגט א גרויסע צאל ארבייטער. די אויטאמאטישע סיסטעם האט געשפארט די לופטפעלדער א גרויסע צאל ארבייטער און האט אריינגענומען די מעלות אז אלעס איז פונקטליכער און ארבעט שנעלער.