text:
ייִדיש
שכר לימוד
דען שטיצט איינצושטעלן פראגראמען וואס וועלן לאזן עלטערן נוצן ‘שולע שטייער קרעדיטס‘ צו מאכן וויכטיגע באשלוסן וועגן זייערע קינדער‘ס חינוך – אנשטאט וואס איצט ווערן די באשלוסן געמאכט דורך פאליטיקאנטן און ביוראקראטן. זייער אסאך שטודיעס האבן דאקומענטירט אז געבן אן אויסוואל ארבעט זייער גוט צו פארבעסערן די ערציאונג סיסטעם, און דען וועט קיינמאל נישט לאזן אז פאליטיק זאל שטיין אין וועג פון עלטערן וועלכע ווילן צושטעלן דעם בעסטן מעגליכן חינוך פאר קומענדיגן דור מיט די מעגליכע צוגרייטונגען פאר די וועלט וואס קומט.
ליין מער איבער ווי אזוי די סקול אויסוואל האט געארבעט אין אנדערע שטעט:
http://www.edchoice.org/CMSModules/EdChoice/FileLibrary/301/National_0608_final.pdf
מיליטער
די אמעריקאנער פעדעראלע רעגירונג איז פארמישט און צופיל אונטערנעמונגען אין אויסלאנד און גיט זיך נישט גענוג אפ מיט די אומצאליגע פראבלעמען וואס זענען דא אין אונזער לאנד. דען א‘קאנאר וועט שטימען אהיימצוברענגן די טרופן פון אויסלאנד כדי צוריקצודרייען די טריליאנען דאלארן וואס ווערן פארפאטשקעט אין אויסלאנד. אונזער לאנד האלט ביים באנקראטירן און קען זיך מער נישט ערלויבן אנצוהאלטן די איבערגעשטרענגטע אקציעס און אנדערע לענדער.
מלחמות זאלן זיין צו פארטיידיגן, נישט אנצוגרייפן
מיר דארפן אויספאלגן דעם קאנסטיטוציאנעלן פראטאקאל ווען מען גייט צו מלחמה. עס איז דא פאר א סיבה. אויב מיר ווערן געהעריג אטאקירט, איז די ארבעט פון קאנגרעס צו דערקלערן קריג. דערנאך קעמפן מיר די מלחמה, מיר זיגן און מיר קומען אהיים. קריגן זאלן זיין גוט און אפעקטיוו דורכגעפירט, אנטשלאסן און זעלטן. אבער ווען קאנגרעס ציעט זיך צוריק פון אירע פליכטן און גיט פאר די פרעזידענטליכע אדמיניסטראציע וואס זיי ווילן נאר, אן קיין עכטע איבערזיכט אדער באדייטנפולע ויכוח, זענען די מלחמות ענד-לאז, פארשווענדעריש און פאליטיש. אונזערע כלומר‘שטע מלחמות זענען געווארן א שטענדיגע אראפשלעפער אויף אונזער עקאנאמיע.
די קאנסטיטוציע גיט דעם מאכט פון גיין אין קריג פאר די קערפערשאפט וואס דארף דורכטאן זאכן וואס איז די נענטסטע צו די מענטשן – דער קאנגרעס. באשלוסן צו גיין אין קריג דארפן ווערן געשטיצט דורך די מענטשן. מלחמות זאלן נישט זיין באהאלטענערהייט אדער דורכגעפירט לייכטערהייט. מיר זאלן אבסאלוט נישט אונטערקויפן קיין פירער פון א לאנד אין די צייט וואס מען הרג‘עט זייערע ציווילע מענטשן, אן ערווארטן צו שאפן אסאך נייע פראבלעמען. דאס איז נישט וואס אמעריקע דארף צו זיין.
מיר דארפן אויפהערן זיך אריינצומישן אין די אנגעלעגנהייטן פון אלע אנדערע לענדער איבער די וועלט. מיר זענען ווייניגער זיכער צוליב דעם און זענען נענטער צו באנקראט.
קליינע ביזנעס
דען אקאנאר איז א שטייפער פארטיידיגער פון קליינע ביזנעסער.
ניו יארק איז א שטאט באזירט אויף קליינע ביזנעסער, אזוי ווי גאנץ אמעריקע איז אמאל געווען. טראץ וואס ריזיגע פירמעס האבן צוביסלעך איבערגענומען ריזיגע טיילן פון די מארקעט דורכאויס דאס לאנד, איז ניו יארק נאך געבליבן דאמינירט פון קליינע ביזנעסער. אלס ניו יארקער, מוזן מיר קעמפן אנצוהאלטן די אייגענארטיגע אספעקטן פון אונזער געוואלדיגע שטאט. טראץ וואס אסאך פירמעס האבן אנגעהויבן אריינצושניידן אינעם לאקאלן מארקעט טייל אין די לעצטע יארן, דארף עס נישט אזוי זיין.
אין די צייט וואס ער האט קאמפיינט דורכאויס דעם דיסטריקט פון יולי 2011, האט דען קענען געלערנט און פארשטאנען די ריכטיגע זארגן פון קליינע ביזנעס אייגענטימער און די שוועריקייטן וואס זיי שטייען אויס. אסאך ביזנעס אייגענטימער רעדן זיך אפ אז די אטמאספערע איז געווארן זייער אומפריינטליך פאר קליינע ביזנעסער. פארקינג אומשטענדן זענען ערגער געווארן, וואס פארטרייבט די גרעסערע צאל קאסטומערס פון אמאל. די סיטי ביוראען, ווי די העלט דעפארטמענט, לייגן ארויס סטאנדארטן וואס זענען צי שטרענג, און זיי קאסטן זייער אסאך געלט און צייט. די שטראפן אויף קליינע ביזנעסער קענען באטרעפן צווישן 50,000$ און 5$ מיליאן דאלאר א יאר. און צו דעם, איז אוממעגליך אפצואווענדן די רעגירונג געפינסן, וואס איז אן אפנויג פון די “פארשריפטן פון געזעץ.”
די פארשריפט פונעם געזעץ מיז צוריקגעשטעלט ווערן, כדי קליינע ביזנעסער זאלן ווייניגסטענס קענען אפפרעגן ווען די רעגירונג גייט גאר ווייט מיט איר מאכט. אין געוויסע פעלער איז די סיטי געווארן ‘ווילד, ווילד הפקר‘, און רעכנט זיך גענצליך נישט מיט די געזעץ פארשריפטן.
אין אפריל 2012 איז אפגעהאלטן געווארן א פרעסע קאנפערענץ ביי סיטי האל אדרעסירנדיג די זייער וויכטיגע באס אינדוסטריע פון טשיינעטאון. לאקאלע באאמטע האבן גע‘טענה‘ט אז די באסעס זענען “זייער געפארפול” און “פארניכטן די לאקאלע טראנספארטאציע אומשטענדן.”
דען איז געווען די איינציגסטע שטימע אינעם צימער צו פארטיידיגן די טשיינעטאון באסעס אלס א וויכטיגער טייל פון די געמיינדע. נישט בלויז וואס די באס פירמעס ציען צו 300,000 קאסטומערס צו די געגנט יעדן חודש, נאר די באשולדיגונגען אז די באסעס זענען אומזיכער זענען באזירט אויף ליגענטס. אסאך נייעס קוועלער האבן באריכטעט אז 15 מענטשן זענען געשטארבן אין א טשיינעטאון באס פאראיאר, אבער דאס איז נישט אמת – דער באס צוזאמענקראך איז נישט געווען מיט קיין טשיינעטאון באס, נאר מיט א באסעס וואס האט צופעליג געברענגט פאסאזשירן צו טשיינעטאון.
http://abclocal.go.com/wabc/video?id=8632372
דען א‘קאנאר פארכט זיך נישט ארויסצורעדן און זיך צו פארהערן מיט מיטגלידער פון די פאליטישע עליטע ווען ער איז אומאיינשטימיג מיט זיי, אזוי ווי אין דעם פאל פון די טשיינעטאון באס פירמעס. דען אנערקענט אנערקענט די וויכטיקייט פון קליינע ביזנעסער אין ניו יארק און אז די רעגירונג זאל האלטן די ‘פארשריפט פון געזעץ‘ און זאל העלפן צושטעלן א געזונטע אטמאספערע פאר קליינע ביזנעסער צו בליען דערין.
אפשייד צווישן קירכע און רעגירונג
די פעדעראלע רעגירונג האט נישט קיין שום געשעפט אדער לעגאלע אויטאריטעט צו זאגן מענטשן ווי אזוי צו פירן זייערע לעבנס אדער וועלכע טראדיציע זיי זאלן פראקטיצירן. די רעגירונג פרובירט זיך אריינצומישן אין צי פיל פון מענטשן‘ס פערזענליכע אנגעלעגנהייטן און פארלעצט זייערע רעליגיעזע ווירדען. דאס איז א פארלעצונג פון מענטשן‘ס ציווילע רעכטן און טאר נישט פאסירן, לויט איינע פון אמעריקע‘ס גרונד-פרינציפן – אפטיילן “קירכע פון רעגירונג.”


c: text/html

text:
ניין
צי מיינט איר דעם נומער 9?
ניין איז א נעגעטיוו ווארט אויסדרוקנדיג קעגנערשאפט און אפאזאציע אפציווארפן די ווארט פאר דעם. עס איז דער קעגן-ווארט פון יא.
אין אידיש איז דאס ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגאטיוון וועג, ווילסטו נאכאלטס נישט זאגט מען ניין. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט ניין אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט פארט און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט ניין.
נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א נעגאטיוו אלס ענטפער אויף א שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו. אויך אין יידיש.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פארגעוואלדיגונג
פארגעוואלדיגונג, איז דער אקט וואס א מאן צווינגט א פרוי אדער מיידל צו האבן סעקס מיט אים. אין די תורה הייסט דאס מאנס זיין.
פארגעוואלדיגונג, איז די ערגסטע פארם פון סעקסואל באלעסטיגן. אין די מאדערענער וועלט איז דאס סעקסועל באלעסטיגן פארעכענט אלס גאר א שוידערלעכע טראמא און מ'דארף ווערן האספיטלאזירט פון פארשידענע פיזישע און פיסיכילאגישע ליידונגן. און דער פארגעוואלדיגונגער ווערט גאר הארב באשטראפט, מיט א גאר לאנגע טורמע טערמין.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תורה געפינען מיר, אז אויב איינער האט מאנס געווען א מיידל וואס איז אלט ווייניגער ווי צוועלף און א האלב יאר, האט ער בלויז געדארפט געבן 50 שקלים פאר דעם טאטען און ער האט געמוזט חתונה האבן מיר איר, אלס אנטשעדיקונג וואס ער האט איר געפייניקט. די סיבה פון דעם איז ווייל אין יענע צייטן האבן די עלטערן חתונה געמאכט די טעכטער פאר וועם זיי האבן געהאלטן אז זי איז פאסיג, און די טאטע האט גענומען די קידושין געלט. אויב האט איינער מאנס געווען א מיידל האט קיינער מער נישט געוואלט איר פארהייראטן, דערפאר האט דער טאטע שאדן געהאט, און צוליב דעם דארף מען באצאלן געלט פארן טאטען פאר די שאדן וואס ער האט געהאט. ווידער די מיידל איז דאך נאך א קינד וואס ווייסט נישט וואס איז גוט אדער נישט, און וויבאלד קיין נארמאלן שידוך וועט זי שוין סיי ווי נישט קענען טאן, איז חתונה האבן מיט אים די בעסטע וועג אז זי זאל נישט באשמיצט ווערן און אז ס'זאל זיך אויסארבייטען פאר איר גוט.
ביי א פרוי אבער איז שוין נישט דא די שאדן פארן טאטען דערפאר דארף מען אים גארנישט צאלן, און וויבאלד דאס מערהייט פרויען זענען שוין געווען פארהייראט אויב זיי זענען מער פון 12 און האלב יאר אלט, רעדט דער תורה נישט דערוועגן.
ווען די תורה רעדט פון איינער וואס איז מאנס א פארשדכנטע מיידל, וואס דאן איז עס שוין אן איסור פון אשת איש וואס איז א חיוב פון סקילה (אין יענע צייטן פלעגט מען געבן קידושין פאר א פארשדכנטע פרוי) זאגט די תורה אז אויב איז דאס געווען א מאנס אזוי אז זי האט געשריגען און קיינער האט איר נישט געהאלפן, איז עס אזוי ווי איינער וואס טויט איר. אין אנדערע ווערטער, כאטש די שטראף פאר א פרוי וואס איז נישט פארהייראט איז א קליינע, פארדאמט דאס די תורה ווי א מערדעריי.


text:
קונסט
קונסט איז אַ טײל פֿון אַן אייגענעם אױסדרוק. קונסט שליסט איין די וויזועלע קונסטן, ווי צייכענען, מאלעריי, סקולפטור און פאטאגראפיע, און אויך די פארשטעלונג קונסטו, ווי טאנץ, מוזיק, דיכטונג, פראזע און טעאטער.
קינסטלערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קינסטלערס זיינען צב"ש שרייבערס, מעלער, טענצער, רעדנער, בויער, זינגער, מוזיקער, אא"וו.
קינסטלערס זיינען פארטאן אין דעפינירן און רעוואלוציאנירן דאס לעבן.
סיי-וואו זיי באזעצן זיך נאר, שטייגט זיך שטארק דער אומבאוועגלעכער גיטער מארק פון געגנט, ווייל זיי בויען און מאכן שיינע אינטערעסאנטע שאפונגען וואס ציען אהין די מאסן פון איבער דער גארער וועלט.[פֿעלט אַ מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם 18טן יארהונדערט האט די אויפקלערונג געווירקט אויף קונסט צו זען די וועלט אין ראציאנאלן אופן.


text:
ספר ליקוטי אמרים
דער ספר ליקוטי אמרים, באקאנט אלץ ספר התניא נאכ'ן ווארט "תניא" מיט וואס דער ספר הייבט זיך אן, איז פארפאסט געווארן דורך ר' שניאור זלמן מליאדי, דער גרינדער פון חב"ד חסידות, און א תלמיד פון מגיד פון מעזריטש.
דער ספר איז געדריקט געווארן צום ערשטן אין יאר 1797-תקנ"ז דורכ'ן מחבר בעילום שם. עס איז געווען איינגעטיילט אין דריי טיילן: ספר של בינונים, שער היחוד והאמונה, און אגרת תשובה.
אין יאר 1814-תקע"ד, שוין נאכ'ן פטירה פון דער מחבר, איז דער ספר איבערגעדריקט געווארן מיט נאך צוויי חלקים: דער אגרת הקודש, און קונטרס אחרון.
תוכן הספר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ספר, איבערהויפט אינעם ערשטען חלק, ספר של בינונים, ברענגט ארויס דאס שטרייף אין יעדן אידישן זעהל פון אן אדם בינוני צווישן דער נפש הבהמית, וואס ציט דעם מענטש צו תאוות עולם הזה, און דער נפש האלקית, וואס ציט דעם מענטש צו געטליכקייט און דברים רוחניים.
אנדערש ווי אנדערע ספרי חסידות פון יענער תקופה, וועלכע זענען מערסטנס זאמלונגען פון דרשות אויף דער פרשה אדער ענינים, איז דער ספר התניא א סיסטעמאטישער ערקלערונג פון דער תורת החסידות און די דרכי העבודה לויט תורת הקבלה.
דער ספר התניא איז דער גרונד-ווערק פון חב"ד חסידות, אבער עס ווערט אויך געלערנט דורך חסידים פון אלע שיכטן, און אויך דורך נישט-חסידים.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- תניא אין חב"דפדיה - א וועב-ליובאוויטשע-ענציקלאָפּעדיע (אויף העברעיש) פון די משיחיסטים


text:
בעלי חיים
בעלי חיים זיינען די גרופע פון לעבעדיקע ארגאניזמען וואס אנטהאלט מענטשן און חיות, ווי אויך בהמות אינסעקטן און כל מיני פייגל א.א.וו. אין אלגעמיין זיינען זיי פון מולטיצעלולאר. זיי עסן דאס פלייש פון אנדערע באשעפענישן, פון א אנדער מין אדער פון זעלבן מין, אדער פלאנצן, אזוי האבן זיי כח צו לעבן. דער צד השווה פון אלע בעלי חיים איז אז זיי זיינען פעהיג זיך באוועגן פון איין ארט צו א צווייטן.
עס זענען פאראן מיליאנען זגאלן פון בעלי חיים. טייל זענען גרויס, טייל זענען קליין. אנדערע לעבן אין וואסער, אנדערע לעבן אויף דער ערד, און אנדערע פליען אין דער לופט.
טייל בעלי חיים זענען פלאנצנפרעסערס, טייל זענען פליישפרעסערס, און טייל עסן סיי פלאנצן סיי פלייש.
אחוץ פון עטלעכע גרופעס פון זיציקע פארעמס (למשל, שוואמען און קאראלן), קענען ס'רוב בעלי חיים באוועגן זיך פון איין ארט צו א צווייטן.
זעט אויך די רשימה פון אלע בעלי חיים


text:
ייד
איד אדער ייד און יוד (ביי א פרוי אידענע אדער יידענע און יודענע) איז דער מענטש וואס געהערט צו דעם יידישן פאָלק.
אינהאַלט
אידישע פאלקס גרינדונג אין היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אידישע פאלק הייסט אין תנ"ך ישראל אדער יעקב, און דער נאמען איד שטאמט פון ווארט יהודה. וויבאלד נאר שבט יהודה האט זיך אומגעקערט פון גלות בבל קיין ארץ ישראל, וואס דערפאר האט כלל ישראל באקומען דער נאמען איד, דאס ערשטע מאל ווערן זיי אזוי אנגערופן אין די מגילה ביי מרדכי "היהודי".
סדר הדורות ביז שלמה המלך:
- דער אידישער גאט איז אנטפלעקט געווארן דורך אברהם אבינו, און די קינדער פון זיין אייניקל יעקב האבן זיך צונויפגעשטעלט אלץ א פאלק אין מצרים צווישן די יארן א'תתק"ס צו ב'תק"ס.
- אין יאר ב'תק"ס נעמען די אידן איין כנען און ארץ ישראל ווערט א אידיש לאנד צעטיילט אין שבטים, אבער דערווייל איז נאך נישט דא א פארמאלע רעגירונג.
- אין יאר ב'תש"ג האט מען באקרוינט דער ערשטער קעניג שאול המלך אויף אלע שבטים פון ישראל. ער האט געקעניגט 20 יאר.
- אין יאר ב'תשנ"ו איז דוד המלך געווארן קעניג אויף שבט יהודה אין פארלויף פון 7 יאר, נאכער האט ער געקעניגט אויך אויף די עשרת השבטים אין חברון און באשטימט שטאט ירושלים אלץ די הויפטשטאט פון ישראל'ס קעניגרייך און פירט אריבער דער ארון הברית אין ירושלים.
- נאך דוד איז ארויף זיין זון שלמה המלך. די ווייטערע געשיכטע ליינט אין מלכות יהודה און מלכות ישראל.
אידישע פאלק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז מענטשן - ארויס פון פילע אומצאליגע ענדלאזע טריליאנען וועלטן, מיליאנען באשעפענישן, ביליאנען גוים - וואָס ווערן אַריין געבוירן אין דעם קליינעם אבער גאר וויכטיגן אידישן פאָלק, אָדער זענען זיך מגייר, אָנצונמען דעם אידישן גלויבן, און זענען אויטאַמאַטיש קנעכט וואָס זענען אויסדערוועלט ביים באַשעפער פון דער וועלט אלס זיין הייליג פאלק אידן, און זענען פאַרפליכטעט מיט תורה און אירע תרי"ג מצוות.
איבער 165 מאל ווערט אין דער תורה דערמאנט אז גאט איז דער גאט פון אידן - אין צוגאב צו פילע מאל וואס ער ווערט דערמאנט אלס דער גאט פון יעקב, אדער די גאט פון דיינע עלעטערן.
הֵן לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ, הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמָיִם, הָאָרֶץ, וְכָל-אֲשֶׁר-בָּהּ. רַק בַּאֲבֹתֶיךָ חָשַׁק יְהוָה, לְאַהֲבָה אוֹתָם; וַיִּבְחַר בְּזַרְעָם אַחֲרֵיהֶם, בָּכֶם מִכָּל-הָעַמִּים--כַּיּוֹם הַזֶּה ספר דברים (פרק י')
לויט די פסוקים ערקלערט גאט, אז פון צווישן אלע גרויסע אנטוויקולינגן פון באשעפעניש, זענען אונזער עלטערן דאס מערסטע באליבט, און זייערע קינדער נאך זיי פאר שטענדיק.
לויטען רמב"ם איז דער ענד-ציל פין אייבירשטען אז אלע מענשטען זאלען גלייבן אין וויסען פין עם, אין האט אויסגעוועלט די אידישע פאלק פאר דעם ציל.
איינע פון די צילן, סיבות, און מיסיעס פון דעם איד: איז צו לויבן גאט, און מען זאגט א פשעט'ל אז דערפאר הייסט ער "איד" פון לשון אודה און הודיה, זיי לויבן און דאנקן גאט מיט זייער מויל, פירונג, און טואונגען. ווי דער נביא ערקלערט: עַם-זוּ יָצַרְתִּי לִי, תְּהִלָּתִי יְסַפֵּרוּ ישעיהו מ"ג
אידישע אמונה אין רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יודישע רעליגיע האט זיך אנגעפאנגען דורך משה רבינו נאכדעם וואס די אידען זענען ארויס פין מצרים.
עס שטייט אין די תורה - וואס איז איבערגעגעבן געווארן פין טאטע צי זין, אין פין זיידן צים אייניקעל - אז 2 חדשים נאכדעם וואס די יודען זענען ארויס פין מצרים, זענען 600.000 יודען (נישט אריינגערעכנט פרויען אין קינדער) געשטאנען ביים בארג סיני, אין משה איז געשטאנען אויפען בארג צווישען פייער, אין האבען געהערט אין געזעהן א זייער א הויכע קול פין באשעפער וואס האט זיי געזאגט די ווערטער פין אנכי ה' אלקיך ולא יהיה לך אלקים אחרים, נאכדעם האט משה פין צווישען די פייער איבערגעזאגט נאך 8 באפעלען וואס ער האט געהערט פין באשעפער.
יארען שפעטער האבען אנדערע פעלקער אויך אנגעפאנגען צי גלייבען אז דער אייבישטער האט זיך באוויזען אויפן בארג סיני, (ווי למשל די רומים אין די פעלקער פין אייראפא, וואס ריפען זיך קריסטונטום. אויך די ישמעאלים אין פעלקער פין די מיטל מזרח, א חלק פין אזיע אין א חלק פין אפריקא). היינט צי-טאג גלייבען בערך 3 אין א האלב ביליאן מענטשען (60-55% פין וועלט באפעלקערונג) אז דער אייבישטער האט זיך באוויזען ביים בארג סיני, אין אז משה איז געווען א נביא פין גאט.
אויבערנאטירליכע קראפט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די תנ"ך און אין גמרא ווי אויך אין זוהר זעט מען פארשידענע זאכן וואס האט פאראויסגעזאגט גרויסע זאכן וואס וועלן געשען, אין דעם ווייזט אויף די אויבערנאטירליך קראפט פון די מענטשן וואס טוען אזוי עס שטייט אין די תורה.
שפעטער האט מען אויך געזען - לויט אסאך עדות - אויבערנאטירלעכע זאכן ביי צדיקים.
אויך די פאקט אז אסאך סאך מענטשן - פון אנדערע פעלקער - גלייבן אין מתן תורה, איז א אומגעווענליכע זאך.
אין משך פון די יארן זענען אידן געטאנצן אין פייערן און וואסער על קידוש ה', נישט אויפצוגעבן זייער גלויבן און תורה. מען האט עס געזען אפילו ביי אידן וואס האבן נישט אפגעהיטען די תורה, אבער ווען מען האט זיי געצווינגען צי לייקענען אין די תורה האבען זיי זיך געלאזט הארגענען. אין ספרים ווערט ארויסגעברעגט אז דאס איז נאך א ראיה אז א איד האט אין זיך א חלק פין באשעפער ("נשמה") וואס לויטן נאטור לאזט עס עם נישט לייקענען אין גאט.
אויך ערקעלערט מען מיט דעם, אז דאס איז די סיבה אז דאס יידישע פאלק האט זיך געהאלטן אין גלות אזוי לאנג, אפילו זיי האבן נישט געהאט קיין לאנד אדער וואפען, אין זענען געווען צעשפרייט אין דער גאנצער וועלט.
אפילו ביי יודן וואס היטן נישט די תורה זעט מען אז זיי האבן עפעס אין זיך וואס ציט זיי צי גרויסקייט. ווי למשל אז 25% פין די וועלט ערפינדנגען איז דורך יודן; אין אויך אז זיי זענען אין הויכע פאזיציעס ביי רעגירונגען. טייל זאגען דאס איז ווייל ער האט אין זיך א קראפט פין גרויסע זאכען, נאר ווי-באלד ער איז נישט פרום ניצט ער עס אויס אויף ערדישע זאכען.
נאמען איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידן ווערן אנגערופן מיט אסאך נעמען, סיי אין די תורה און סיי היסטאריש. די פאלגענדע איז א טיילווייזע ליסטע.
איד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס שטאמט פון דאס נאמען יהודה פון וואס עס איז געווארן יהודי אין לשון הקדוש, וואס מען רופט היינט איד אין אידיש, און Jew אין ענגליש (זעט אויבן).
עברי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס שטאמט פון דאס וואס אברהם אבינו איז געקומען פון די אנדערע זייט טייך, און די כנעניים האבן אים גערופען עברי, עס ווערט דערמאנט אין די תורה. דאס איז די זעלבע וואס מען רופט אין ענגליש Hebrew.
ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס ווערט דערמאנט אין די תורה און קומט פון דעם וואס אידן זענען אייניקלעך פון יעקב אבינו וואס ווערט אויך אנגערופען ישראל. דאס איז די זעלבע וואס אין ענגליש רופט מען Israelite.
באפעלקערונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די יידן היינט זיינען צעשפרייט אין די גארער וועלט, ווען א דריטל פון זיי זיינען אין מדינת ישראל, א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל צעשפרייט אין אייראפע. זעט א פונקטליכע טאוועלע אין אידישע באפעלקערונג.
שטרעמונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנסערוואטיוון, ליטוואקעס, מאדערנע ארטאדאקסן, ציונים, קנאים, השכלה, אידישיסטן, פרייע, אפגעפארענע שומרוינער
יידישע שפראכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ווייטאג
פיין איז א אומבאקוועמער סענזאציע וואס קען זיין זייער שטארק אביסל אדער אומבאשרייבליך פיינפול. ליידן איז ווען דער מענטש שפירט די ווייטאג.
שארף ציפעדיג ברענעדיג קענען ווערן אויסגערעכענט אלס איינע פון די סענזאציעס ווען מען האט פיין.
ווייטאג קען זיך אויסטייטשען אויף צוויי ריכטונגען, 1. עמאציאנעל און 2. אין קערפערליך.
פיזישע פיין: געשענט אלס קאנסעקווענס וואס די ניוראןס שיקן מעסעזשס צום מוח אז דער ביאלאגישער טישו איז ערגעץ געשעדיגט געווארן. די וועג וויאזוי דאס ארבייט איז זייער וואונדערליך, נערווען טראגן דעם מעסעזש פון א וואונד צום מוח, אז עפעס איז דא געשען און מען זאל לויפן צום דאקטער דאס פארעכטן כדי מען זאל נישט שטארבן.
עמאציאנאלער פיין: קען אבער מיינען ווי גילט און סתם פארלירן עפעס א גוטע זאך וואס מען גלוסט. א.א.וו. אויך ביי עמאציאנאלער ווייטאג, איז דאס צו שיקן א מעסדזש פארן מענטש צום געדענקן נישט צו טשעפענען קיין אנדערן ווייל עס טוט וויי, נישט צו באגנבענען קיינעם ווייל מען וועט זיך פארשעמען און האבן עמאציאנאלע ווייטאג.
די צוויי מערסטע פייניגונגען אין די פאראייניגטע שטאטן איז קאפוויי און רוקן ווייטאג


text:
אמעריקאנער בירגערקריג
דער אמעריקאנער בירגערקריג איז אנגעגאנגען אין די פאראייניגטע שטאטן אין די יארן 1861 - 1865, צווישן די שטאטן פונעם פארבאנד (25 צפונדיקע שטאן) און די קאנפעדעראציע שטאטן (11 דרומדיקע שטאטן, וואס האבן געמאלדן אז זיי שיידן זיך פונעם פארבאנד). די דרומדיקע שטאטן האבן געמאלדן אז זיי שיידן זיך פונעם פארבאנד נאכן זיג פון אברהם לינקאלן און דער רעפובליקאנער פארטיי אין די 1860 פרעזידענט וואלן. לינקאלן מיט זיין פארטיי האבן זיך געשטעלט אנטקעגען דער פארשפרייט פון שקלאפעריי וואס די דרומדיקע שטאטן האבן געהאלטן נייטיג פאר זייער עקאנאמיע.


text:
דער איד
דער איד איז אַ אידיש שפּראַכיקע סאַטמאַר-זאליס צייטונג, אָריגינעל געגרינדעט דורך ר' אַהרן ראָזמאַרין ז"ל.
סאַטמאַרער חסידים האָבן דאָס פֿון אים אפּגעקויפֿט אין תשט"ו. אין די אָנהייב-יאָרן איז זי דערשינען איינמאָל אין צוויי וואָכן. שפּעטער האָט ר' חיים משה שטויבער זי ארויפֿגעאַרבעט ווי א צײטונג מיט אַלערליי וועלט נײַעס, און אָנגעהויבן צו דעררשײַנען וועכנטליך.
דער ערשטער רעדאַקטאָר איז געווען דער דענקער און שריפֿטשטעלער ר' אוריאל ציממער, ארויסגעבער פון א השקפה-ביכל קעגן ציוניזם.
שפּעטער האָט דער סאַטמאַרער רבי, ר' יואל טייטלבוים געשטעלט ר' בערל פרידמאן, זון פֿון ר' ליפא פרידמאן, אַלס רעדאַקטאָר.
דער איד איז יאָרנלאַנג געוואָרן געדרוקט דורך דײַטש פּרינטינג, וואָס איז אָנגעפֿירט געוואָרן דורך ר' סענדער דייטש. ר' סענדער איז אויך געווען איר לאַנגיעריקער רעדאַקטאָר.
אין די אנהייב 80ער יאָרן האָט משה גבאי איבערגענומען דאָס גאַנצע ווירטשאַפֿט דערפֿון. ממילא דינט דאָס די אינטערעסן פֿון ר' זלמן לייב טייטלבוים אַנטקעגן ר' אהרן טייטלבוים, נאָכדעם וואָס דער איד האָט אים געבויט פֿאַר די פּאַרטיייִשע לייענער יאָרנלאִנג.
דער איד איז פֿאַר 40 יאָר געווען די איינציקע אידישע צײַטונג פֿאַר חרד'ישע איִדן אין אַמעריקע. אין 1986 האָט ר' אברהם פרידמאן, זון פון ליפא פרידמאן, איבערגעלאָזט דער איד און האָט זיך געעפֿנט אַן אייגענע צײַטונג מיטן נאָמען די צייטונג.
און יאָר תש"ס, עטוואָס נאָך דער סאטמאר מחלוקת האָט אויסגעבראָכן, האָבן די אַהרונים געעפֿנט אן אייגענע צײַטונג דער בלאַט, אויפֿן זעלבן סאַטמאַרער אַנטי-ציוניסטישן סטיל ווי דער איד.
איר היינטיגער רעדאקטאר איז ר' אהרן פרידמאן אבער די עדיטאריעל ווערט געשריבן דורך ר' משה לייב דייטש, ווי ער שרייבט די רעגלמעסיגע עדיטאריעלס צו ווי ער שפאסט און רייסט אראפ דעם סאטמארער רבי פון קרית יואל, ר' אהרן טייטלבוים, מיט זיינע חסידים.
פון אירע שרייבער איז ר' וואלף דייטש און זיין טאטע ר' שמואל אהרן דייטש וואס ער איז א זון פון איר לאנג יעריגער רעדאקטאר, ר' סענדער דייטש.
אויך לויפן וואכענטליך ארטיקלן פון דעם באקאנטן חרדישן שריפטשטעלער ר' הערשל פרידמאן וואס איז א ברודער פון איר רעדאקטאר ר' אהרן פריעדמאן, אונטערן פענע נאמען פ הירש און באבד און נאך נעמען.
דער איד אָפֿט האָט אַרטיקלען װאָס מאַכן װיצן פֿון אַלגעמײנע איִדן װאָס געהערן צו דער אגודה און ציוניסטישע קרייזן.


text:
אדאלף היטלער
אַדאָלף היטלער (דייטשיש: Adolf Hitler; 1889 - 1945), געבוירן אין בראַונאַו, עסטרייך, איז געווען דער פרעמיער מיניסטער (דער קאנצלער) און נאכר א דיקטאטארישער פירער פון די נאציס אין דייטשלאנד צווישן די יארן ה'תרצ"ג ביז זיין שטארבן ה'תש"ה. ער איז געווען דער הויפט פאראנטווארטלעכער צום אויספלאצונג פון דער צווייטער וועלט קריג.
ער איז דער טרויריג בארימטער מאסן מערדער און אידן פארטיליגער וואס האט אנגעמאכט דעם האלאקאסט. געהרגעט 6 מיליאן יידן און צווישן 9 צו 20 מיליאן מענטשן פון אנדערע פעלקער. זיין אידיאלאגיע איז געווען אז די אריער ראסע דארף געוועלטיקן אין אייראפע.
אינהאַלט
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט נישט געענדיקט די מיטלשול. ער איז געווען דא א מאלער יונג, ער האט פרובירט זיך צו לערנען מאלעריי.
דער ערשטער וועלט קריג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטלערס מיליטערישע אױפטוען בעת דער ערשטער װעלט-מלחמה זענען געװען אַזױנע אַז ער איז אױסגעצײכנט געװאָרן מיטן אײזערן צלם, אַ מעדאַל פאַר העלדישקײט. ס'יז כּדאי צו דערמאָנען אַז פונדעסטװעגן האָבן זײַנע אָפיצירן געהאַלטן אַז ער איז נישט קײן גוטער אָנפירער און מע קען אים נישט דערהײבן פאַר אַן אָפיציר. איז ער פאַרבליבן אַ פּשוטער זעלנער בעת דער גאָרער מלחמה.
היטלער איז ביי דער ערשטער וועלט מלחמה שטארק פארוואונדאט געווארן.
אנפאנג יארן פון דער נאצי פארטיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאצי פארטיי איז געגרינדעט געווארן דורך אנדערע, און נישט דורך היטלער זעלבסט. אנטאן דרעקסלער, האט זי געגרינדעט אין יאר 1919 אין מינכען. בעיקר ארבעטסלאזע מענטשן און ליידיגגייער זענען געווען די ערשטע מיטגלידער. ווען היטלער איז אנגעקומען האט מען אנדעקט אין אים א שטארקע כח אין רעדן, און ער איז געווארן דער רעדנער פאר דער פארטיי. זיינע קעגנער האבן אים באצייכנט שטענדיק אלס דעמאגאג.
מיין קאמף[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מיין קאמף
זיין אויפשטייג צו מאכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאָס דריטע רייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער האלאקאוסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די צווייטע וועלט מלחמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארשפּילט די קריג און טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטלער האט געהאט די אייגענשאפטן פון א דיקטאטור, ער האט נישט געקענט דערליידן ווען מען האט איהם קריטיקירט, ער פלעגט אייביג ווארפן דעם שולד אויף א צווייטן און נישט אויף זיך, דאס האט געפירט דערצו אז צום סוף ווען מען האט איהם געזאגט אז ער פירט נישט גוט דעם קריג, האט ער אראפגעזעצט זיינע בעסטע גענעראלן, און דאס האט צוגעהאלפן איהם פארשפילן דעם קריג.
זיין רעליגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין געזונטהייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטלער האט געהאט א פערזענדליכן דאקטער, אזוי ווי אלע גרויסע לייט און פירער פון מדינות, דאס איז זיכער אז ער פלעגט איהם טריטן אויף ספעציעלע קראנקייט, ער פלעגט איהם געבן יעדן אינדערפרי איינשפריצונגען דורך א נידל, עס זענען דא היסטאריקער וואס זאגן אז ער האט געליטן אויף פארקיסאנן, זיי באזירן זייערע רייד אויף דעם וואס אויף אסאך בילדער זעהט מען ווי ער איז נישט בלאנסירט.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין טויט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטלער איז געווען איינגעשפארט אין זיין בונקער אין בערלין, אין זאך פור ווינרשטאט אין זאס טאקו דיודן ווען ער האט געזעהט אז די רויסישע ארמיי דענענטערט זיך צו זיין פלאץ, איז ער ארויס מיט זיין ווייב וואס איז געווען מיט איהם, אויפן הויף פון דער אריינגאנג פון זיין בונקער, ער האט איר און זיך געהרגעט מיט א שיסער {{אין אידיש איז עס באשריבן באריכות אינעם דריטן חלק פון "דער צווייטער וועלט מלחמה" פרק "דייטשלאנד קאפיטולורט" דאס איז דער ווערק פון דעם אידישן שרייבער אלכסנדר סנדר דייטש}}, ער האט אנגעזאגט פאר זיינע געטרייע נאצי באדינער מען זאל איהם פארברענען כדי מען זאל איהם נישט כאפן און הענגן, אזוי ווי מען האט געהאנגען דער איטאליענישער פירעהר מיסאלעני, זיינע באדינער האבן אזוי געטועהן און ער איז פארברענט געווארן, ווען די רוסישע ארמיי איז אהנגעקומען האבן זיי שוין גארנישט געטראפען קיין זכר פון איהם, נאר א זכר פון זיינע נאנטע מענטשן וואס האבן אויך איהם נאכגעטוהן.
אינטערעסאנטע פאקטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היטלער פלעגט זיך אסאך אפרעדן צו זיין לייב דאקטער - ווי ער באשרייבט עס אין זיין בוך - אז א מלאך שטייט איבער מיר, און דער מלאך לאזט מיך נישט אפ, ער פייניגט, און פייניגט טאמער טו איך נישט וואס ער וויל.


text:
בראונאו אם אין
בראַונאַו-אַם-אין (דייטש: Braunau am inn) איז א שטאט אין אים געגנט, צפון-מערב אויבער עסטרייך. די שטאָט געפינט זיך 90 ק"מ מערב פון לינץ און 60 ק"מ צפון פון זאלצבורג אויפן גרענעץ מיט דייטשלאנד. די שטאט האט א באפעלקערונג פון ווייניקער ווי 20,000 באוווינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראַונאַו-אַם-אין ווערט גערעכנט איינע פון די אוראלטע שטעט אין עסטרייך . זי ווערט ערשט דערמאנט ארום דעם ציווילן יאר 810 און האט באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1260. בראונאו אם אין האט זיך אנטוויקלט אין א וויכטיקער פעסטונג שטאט צוליב איר לאקאציע אויפן אין טייך, וואס איז געווען א טראנספארט רוטע פאר זאלץ פון די מינעס אין זאלצבורגער געגנט.
במשך די יאָרן, האט קאָנטראָל איבער דער שטאָט געטוישט צווישן עסטרייך און דייטשלאַנד עטלעכע מאל. אין אנהייב פונעם 18טן יאָרהונדערט איז בראונאו-אם-אין געווען דער וווינאָרט פון דעם בייערישן פּאַרלאַמענט.


text:
פייער לעשער
א פייערלעשער איז א סערוויס מאן וועלכער ארבעט פאר די פייער דעפארטמענט.
פייערלעשער זענען טרענירט וויאזוי צו באקעמפן פייער און וויאזוי צו ראטעוון מענטשן וועלכע זענען געשטראנדעט אין א פייער. דאס פארלאנג דעם סערוויס מאן צו קענען ערשטע הילף (פוירסט עיד) און אויך די ארבעט פון אויפשניידן אויטאס אין פאל פון א שווערע עקסידענט.
רוב פייערלעשער זענען אויך טרענירט צו העלפן אין פאל פון א נאטורליכע קאטאסטראפע אינאיינעם מיט די פאליציי און אמאל אויך די נעשאנעל גארד.
פייערלעשער זענען געווענליך איינגעשטעלטע דורך די לאקאלע רעגירונגן אלס א טייל פון די עמוירדזשענסי רעספאנד סיסטעם וואס יעדע שטאט ברויך האבן. אין קלענערע שטעטלעך זענען רוב פייערלעשער וואלונטירן און קומען צו דער פייער סטאנציע ווען מען רופט זיי.


text:
שווארצער פעפער
דער שוואַרצער פֿעפֿער איז א געוואוקס וואס ווערט באניצט אלס געווירץ. מען קען אים נוצן צו קאכן גאנצערהייט, אבער אין מערסטנטייל ווערט ער צוריבן.
עס איז דאס מערסטע באניצטע געווירץ אין דער וועלט און ליגט געוויינליך אויפן טיש זייט ביי זייט מיט זאלץ.
ווען מען צומאלט אים פרישערהייט איז סאך געשמאקער ווי ווען מען קויפט אים צוריבן.
דער שווארצער פעפער קומט פון אינדיע, אמאליגע צייטן ווען מען האט געוואלט זאגן אז איינער זאל אוועקגיין און מער קיינמאל נישט צוריקקומען האט מען געזאגט "גיי ווי דער שווארצער פעפער וואקסט".
סארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן זעקס סארטן פעפער וואס אלע פון זיי קומען פונעם זעלבן געוואוקס, נאר ווערט אנדערש פראצעסירט.
- ראזע
- גרין
- טעליטשערי
- מאלאבאר שווארץ
- סאראוואק ווייס
- מונטאק ווייס
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דניעפער
דער דניעפער (רוסיש: ДHeпp ; בעלארוסיש: ДHяпpo ; אוקראיניש: ДHiпpo ;פויליש: Dniepr) איז א גרויסער טייך, לאנג 2,285 ק"מ, וואס פליסט פון רוסלאנד דורך בעלארוס און אוקראינע אינעם שווארצן ים. 485 ק"מ ליגן אין רוסלאנד, 595 ק"מ אין בעלארוס און 1,095 ק"מ אין אוקראינע. א טייל פונעם טייך איז דער נאטירלעכער גרענעץ צווישן בעלארוס און אוקראינע. דער דניעפער איז דער פערטער לענגסטער טייך אין אייראפע.
די פאלגנדע חשובע שטעט ליגן אויפן דניעפער: סמאלענסק (רוסלאנד), מאהליוו (בעלארוס), קיעוו (אוקראינע), ניקאפאל (אוקראינע) און כערסאן (אוקראינע).
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
הואנג קסיאנפאן
הואַנג קסיאַנפֿאַן (כינעזיש: 黄现璠) (13טן נאוועמבער, 1899 - 18טן יאנואר , 1982) איז געווען א כינעזישער היסטאריקער.
א כינעזער זשואַנג פּעאָפּלע אין מוצא, זיין פאטער איז געווען א פּויער. קסיאַנפאַן איז געבוירן אין פוסוי, א דארף פון גואַנגקסי, אין דער היינטיקער כינע, דארט האט ער געלערנט אין שולע, שפעטער האט ער שטודירט אין בייזשינג וואו ער האט באקומען אן אוניווערסיטעט דיפלאם אין היסטאריע. אום נאוועמבער 1935 האט ער זיך געצויגן קיין יאפאן ווו ער האט שטודירט ביים טאקיא אוניווערסיטעט.ער איז צוריקגעקומען קיין כינע אין 1937 און ער האט געוואוינט אין גואַנגקסי,ער האט געארבעט אלס פראפעסאר אין גואַנגקסי אוניווערסיטעט. אום 1941 האט ער עמיגרירט קיין גואַנגדאָנג, דערנאך ער האט געארבעט אלס פראפעסאר אין זשאָנגשאַן אוניווערסיטעט. שפעטער האט ער זיך געצויגן צוריק קיין גואַנגקסי, ווו ער האט זיך באזעצט ביים גואַנגקסי אינסטיטוט פון פּעדאַגאַדזשיקאַל. ער איז געשטארבן אין גוילין סיטי. ער איז געווען א חשובער כינעזער אַנטראָפּאָלאָג און היסטאריקער, אבער ער איז באקאנט אלס דער גרינדער פון דער זשואַנג פארשונגען וואס ער האט פֿארעפֿנטליכט אום 13טן יוני 1957.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אַנטראָפּאָלאָג (אויף כינעזיש)


text:
דוד טעבלי שיף
הרב דוד טעבֿלי שיף (נפטר כ"ג כסלו ה'תקנ"ב) איז געווען דער רב פון דער גרויסער שול אין לאנדאן (אב"ד לאנדאן) און הויפט רב פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
ער איז געווען א זון פון שלמה שיף. ער האט געלערנט ביים פני יהושע און ביים שב יעקב.[1] ער איז געווארן א מגיד אין ווין, ראש פונעם קלויז אין ווארמז און א דיין אין פראנקפורט ביי רבי אברהם אביש פראנקפורטער. אין תקכ"ו האט מען אים באשטימט רב אין דער גרויסער שול אין לאנדאן און אב"ד לאנדאן.
ער האט געהייראט בריינלא זינצהיים, און זיי האבן געהאט איין זון, משה. זיין ווייב איז נפטר געווארן א קורצע צייט נאך ווען זיי זענען אנגעקומען אין לאנדאן.
הרב שיף איז נפטר געווארן כ"ג כסלו תקנ"ב, און ער ליגט אין דעם אלטן אשכנזישן בית עולם אינעם איסט ענד פון לאנדאן.
צווישן זיינע תלמידים איז געווען הרב נתן אדלער פון פראנקפורט. זיין זון משה שיף האט ארויסגעגעבן א טייל פון זיינע תשובות, חידושים און דרשות מיטן נאמען "לשון הזהב", געדרוקט צום ערשטן מאל אין אפנבאך, תקפ"ב. דאס ספר איז איבערגעדרוקט געווארן אין תשנ"ז.[1]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לשון הזהב, אין אוצר החכמה וועבזײַטל
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 אידישע טריבונע (לאנדאן) 2098, עמ' 8 (כ"ו כסלו תשע"ב)


text:
ניזשער טייך
דער ניזשער טייך איז דער הויפט טייך פון מערב אפריקא, און ציט זיך פאר א שטרעקע פון 2,600 מייל (4,180 ק"מ). זיין מקור איז אין די גינע הויכלאנד אין דרום-מזרח גינע. ער שטראמט אדורך מאלי, ניזשער, אויפן גרעניץ מיט בענין, און פון דארט דורך ניגעריע, אריין רינענדיג דורך א מאסיווער דעלטע אינעם איינגאס פון גינע אינעם אטלאנטישן אקעאן.
דער ניזשער טייך איז דער דריטער לענגסטער טייך אין אפריקא, איבערגעשטיגן נאר דורך דעם נילוס און דעם קאנגא.
דער אויספארשטער איבן באטוטא האט געמיינט אז דער טייל פונעם ניזשער טייך לעבן טימבוקטו איז דער נילוס.


text:
ארקילאוס
קעניגן און געוועלטיגער מבית הורדוס
ארכילאוס איז געווען דער נאכפאלגער פון הורדוס. זיין מוטער איז געווען איינע פון די פרויען פו הורדוס, די שומרוני'שע מלתקי.
ווען זיין פאטער הורוס איז קראנק געווארן האט ער געהייסן הרג'נען זיין ערלטערע זון אנטיפאטער ווייל ער האט אים פאררעכנט אלס א מורד במלכות, דערנאך האט ער געלאזט רופן זיין פארטרויאונגס מאן און באדינער תלמי און אים געגעבן זיין קענעגליכער רינגל און זיגעל און אים געהייסן אויסרופן זיין זון ארקילאוס אלס קעניג נאך זיין טויט און אים אהין געבן דאס קעניגליכע רינגל.
תלמי האט אויסגעפאלגט די באפעל. נאך דעם וואס ארקילאוס האט האט באזעצט זיין פאטער'ס טראן, האט ער געליטען גאר שווערע רדיפות פון זיין פאטערס פיינט, וועלעכע האבן זיך אויף אים געשטארקט און פארטריבן פון ירושלים. איז ער געפארן קיין רוים צום קיסר, צו באשטעטיגן זיין פאטערס צוואה, און בעטן הילף און סאלדאטן ער זאל קענען צוריק איין נעמען ירושלים.
ארקילאוס געווען פונקט אזא מערדער און טיראן ווי זיין פאטער הורדוס. ער האט אויסגע'שחט'ן טויזענער פון די פרושים וועלכע האבן אים געהאסט.


text:
פרעמיער מיניסטער פון ישראל
דער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (העברעיִש: ראש הממשלה, טייטש: רעגירונג הויפט; אראביש: رئيس الحكومة) איז דער הויפט פון דער ישראלדיקער רעגירונג, און דער שטערקסטער פאליטישער פיגור אין ישראל. דער פרעמיער מיניסטער איז דער הויפט פונעם עקסעקיוטיוו אין לאנד. דער פרעמיער מיניסטאר האט אן אפיציעל הויז "בית ראש הממשלה" אין רחביה, ירושלים. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז בנימין נתניהו פון דער ליכוד פארטיי; שוין דאס צווייטע מאל וואס ער דינט אין דעם אמט.
דער פרעמיער מיניסטער ווערט אויסגעקליבן דורכן פרעזידענט פון ישראל, נאכדעם וואס ער האט זיך מייעץ געווען מיט די פארשידענע פארטייען אינעם פארלאמענט. דער פרעמיער מיניסטער מוז פארשטעלן זיין רעגירונג אין פארלאמענט פאר זייער הסכמה.


text:
יאס
יאס (רומעניש: Iaşi) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין רומעניע[1], אין צפון-מזרח פונעם לאנד. פון דעם 16טן יארהונדערט ביז 1861 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מאלדאוויע. אויך פון 1916-1918 איז זי געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך פון רומעניע.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יידישע היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאס איז זייער חשוב אין דער יידישע געשיכטע. פונעם 16טן יארהונדערט זענען דא באריכטן פון יידן. ביזן יאר ת"ר, א דאנק די אימיגראציע פון רוסישע און גאליציאנער יידן, איז דער שטאט'ס באפעלקערונג געווען א דריטל יידן. אין תרט"ו איז דערשינען אין יאס די ערשטע צייטונג אויף יידיש, קורות העתים.
אין תר"ץ זענען געווען מער ווי 30,000 יידן און מער ווי 127 שולן. היינט גייט די יידישע באפעלקערונג פון יאס אראפ, נישט מער ווי 300-600 יידן, און נאר איין שול וואו מען דאווענט. ס'איז אויך דא א קליינער געמיינדע צענטער וואו מ'גיט כשר עסן.
נישט ווייט פון דער שטאט איז דער גרויסער בית עולם מיט קברים פון בערך תר"מ.
דער פאגראם אין יאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעמאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ רומענישער נאציאנאלער אינצטיטוט פון סטאטיסטיק 1 יולי, 2007


text:
מאצוא באשא
מאַצוא מונעפֿוסאַ, באקאנט ווי מאַצוא באַשא, (יאפאניש: 松尾芭蕉; 1644 - 28סטן נאוועמבער 1694) איז געווען א יאפאנעזער דיכטער. ער איז באוואוסט ווי דער גרעסטער שאפער פון הייקו, א דיכטונג אין 5-7-5 טראפן. זיין משפחה נאעמן אין מאצוא, אבער לויטן יאפאנישן שטייגער רופט מען אים סתם באשא אן א משפחה נאמען. ער פלעגט זיך חתמענען "はせを". ער איז פון די גרעסטע שרייבער פון דער עדא תקופה.
באשא איז געבוירן געווארן אין איגאַ (היינט אין מיע פרעפעקטורע) אין א סאמוריי משפחה. נאך א סך יארן פון סאמוריי האט ער באשלאסן אז דיכטונג ציט אים מער.
אין 1675 האט ער זיך געצויגן קיין עדא , היינט טאקיא. אין 1680 איז ער אריבער קיין פֿוגאקאווא, נישט ווייט פון עדא. ער האט געפלאנצט דארטן א "באשא" (באנאן) בוים, און האט זיך גענומען דעם נאמען באשא.
ער איז געשטארבן אין 1694 אין אסאקא פון א קראנקייט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
עבודת ה'
עבודת ה' - איז פרומער אידישער באגריף פון די גייסטליכע ארבייט פון אינזין האבן אז אלעס זאל זיין לשמה: ד.ה. פארן באשעפערס וועגן.
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבייט שווער מיטן מוח צו טאן די ווילן פון די באשעפער און נישט טאן קיין שום עבירה.
עס איז דא ספעציעלע ארבייטן וואס איז פיזיש אויך פארן באשעפער ווי לערנען תורה און דאווענען און טאן אלע אנדערע מצוות אבער די כללית עבודת ה' האלט אן פאר יעדן איד 24 שעות 7 טעג א וואך 365 טעג א יאר און 120 יארן פון לעבן נאכאנאנד. ווייל לויט די תורה פערספעקטיוו איז יעדער באשעפעניש א עבד צום באשעפער, און ער האט אונז באשאפען מיר זאלן אים באדינען. און דאס איז דער ציל פון אונזער לעבן.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא אין ספר חובת הלבבות א גאנצער קאפיטל וואס געבט זיך אפ מיט דעם מידה עס הייסט שער עבודת אלוקים.


text:
טאטע
טאטע אדער פאטער ווערט אנגערופן דער מאנספערזאן פון די צוויי עלטערן פון זייער קינד.
פאטער לויט דער תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א יידישער פרויענפערזאן, ווערט דער מאנספערזאן פאררעכנט אלס פאטער פון קינד, אומאפהענגיק צי ער מעג מיט איר הייראטן לויט דער תורה צי נישט,[1] און אויך נישט אפהענגיק צו זיי האבן געהייראט.[2] אבער א קינד וואס איז געבוירן פון א יידישן מאנספערזאן און א נישט יידישער פרויענפערזאן, אויך ווען זי זאל זיין ערלויבט צו אים, צום ביישפיל אן עבד עברי וואס איז ערלויבט פאר אים א שפחה כנענית, דאך ווערט דער מאנספערזאן נישט אנגערופן פאטער לויט דער תורה [3].
ער איז איינער וואס האט אראפגעברענגט א קינד אויף די וועלט, ער איז אים מחויב צו מחנך זיין און דאס קינד איז אים מחויב צו רעספעקטירן און מכבד זיין.


text:
לאנד
צו מיינט איר באדן?
אין פאליטישער געאגראפיע און אינטערנאציאנאלער פאליטיק איז א לאנד א געאגראפיש ארט וואס איז די טעריטאריע פון א מדינה אדער א שטאַט.
אחוץ אנטארקטיקע איז די גאנצע יבשה פון דער ערד צעטיילט אויף לענדער.
לאנד איז קען זיין א קליין שטיק לאנד ביז א לאנד וואס דעפינירט א רעגירונג וואס פארפיגט אויף א לאנד, ווי די דאס לאנד קאנאדע. א לאנד קען אויך זיין וואס האט אמאל געהאט אן אייגענע רעגירונג אבער איז אצינד א טייל פון א גרעסערער מדינה, ווי ענגלאנד, סקאטלאנד און וויילס.
איז א פאליטישע געמיינדע וואס באוואינט אַ געאגראפישע אָרט, און באזיצט אינערליכע און אויסערליכע סאַווערענץ, און איז למעשה דער וואס קען ניצן די שטארקייט.
עס איז מעגליך עס זאל אדער זאל נישט האבן אן ארגאניזירטע רעגירונג צו בכלל עקזיסטירן. עס איז שוין געווען מדינות וואס מער ווי איין גרופע האט זיך פארמאסטן צו זיין די רעגירונג. אבער זייער סטאטוס אלס מדינה/שטאַט איז נישט געטוישט געווארן. ווי למשל די רעפובליק פון כינע אין 1912.
א רעגירונג איז נישט א זאך וואס מוז זיין אז די מדינה/שטאַט זאל זיין א שטאַט, אויב און ווילאנג די אינטערנאציאנאלער געמיינדע אנערקענט איר עקזיסטענץ אלס א מדינה.
אבער די אנערקענונג פון אנדערע שטאַטן/מדינות איבער די סאַווערענץ פון א שטאַט/מדינה איז וויכטיג כדי צו קענען מאכן אפמאכן מיט די אנדערע שטאַטן/מדינות. נאכמער עס מוז האבן א רעגירונג פאר די אינערליכע ווירטשאפט.
א מדינה איז א גרויסער געאגראפישער ארט מיט אירע אינסטיטוציעס פון רעגירונג וואס פירן די ווירטשאפט, אנדערשט ווי א שטאָט אדער שטעטל אדער דארף, ווערט דאס באטיולט דורך איר פירערשאפט, ווי למשל ניו יארק סטעיט איז זייער גרויס און ווערט געפירט דורך אלבאני אבער יעדע שטעטעל און ניו יארק סיטי ווערט אנגערופן באזונדער, זיי האבן א באזונדערע אבער נישט אינגאנצען א לעגאלער כח, און באוואינטקייט/פאפולאציע.
אנדערע ווערטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שטאַט ווערט אויך גינוצט אויף די ציטיילטע שטאַטן אין א פעדעראלער רעגירונג ווי די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
לאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באדייט די געאגראפישע געגנט.
בירגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באדייט די מענטשן פון דער מדינה.
שטאַט אדער מדינה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באדייט די פאליטישע רעגירונג און די מדינה ווי אזוי עס איז אנגענומען אין דער אינטערנאציאנאלער געמיינדע. די פאראייניקטע פעלקער האט 192 מדינות אלס מיטגלידער.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
כירורגיע
כירורגיע (פון גריכיש: xeιpoupYιkή כיירורגיקע, דורך לאטייניש: chirurgiae כירורגיאיי, טײַטש "האנטארבעט") איז א מעדיצינישע ספעציאליטעט וואס ניצט אפערירנדיקע האנט און אינסטרומענטאלישע טעכניקן אויף א פאציענט בודק זײַן און/אדער באהאנדלען א פאטאלאגיש מצב ווי למשל קראנקייט אדער שאדן, צו העלפן פארבעסערן דעם קערפער אדער עפעס אן אנדער סיבה.
דער אקט פון כירורגן ווערט אויך גערופן א כירורגישע פראצעדור אדער אן אפעראציע, און מען רופט דאס אפערירן. דער אדיעקטיוו כירורגיש מיינט מיט א שייכות צו כירורגיע, צום ביישפיל כירורגישע אינסטרומענטן אדער א כירורגישע שוועסטער. אן אפעראציע קען דויערן מינוטן אדער עטלעכע שעה'ן.
דעפיניציע פון כירורגיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כירורגיע איז א מעדיצינישע טעכנאלאגיע וואס באשטייט פיזישן אינטערווענץ אויף געוועבן. בדרך כלל,ווערט א פראצעדור גערעכנט כירורגיש ווען זי רירט אן שניידן א פאצינעט'ס געוועבן אדער פארמאכן א פריערדיגן וואונד.


text:
פתח תקוה
פתח תקוה איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 39,000 דונעם. געגרינדעט 1878 , ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1937. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין פתח תקווה 179,400 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאט גרענעצט זיך מיט הוד השרון און רמת השרון פון לינקס, מיט תל אביב פון לינקס-מערב, און מיט בני ברק און גבעת שמואל פון מערב, און פון דרום מיט גני תקוה און קרית אונו.
דיִ שטאָט איז באַקאַנט אלס די מוטער פֿון אַלע ייִשובים װײַל זי איז די עלטסטע פֿון אַלע ייִשובים װאָס זײַנען געגרינדעט געװאָרן אין דער נײַער צײַט.
און 1984 איז געפענט געווארן נייט-קלאב'ס מיט פראטעסטן וואס האט אנגעהאלטן צוויי יאר, און פתח תקוה איז דא א קאמפלעקס פון שפיטעלער וואס רופט זיך מרכז רפואי רבין, און אירע דריי אפטיילונגען ביילינסאן, שניידער, און גולדה-השרון, דארט זענען די היי-טעק אפטיילונגען פון IBM, Oracle און אויך די עסן פאבריק "אסם".
דער בירגערמייסטער (מעיאר) איז אורי אוהד.
די הויפט רבנים געוויילט שבט תשע"ב זענען הרב מיכה הלוי (אשכנזיש) און הרב אריאל עטיאס (ספרדיש).


text:
יעקב ישראל קאניעווסקי
הרב יעקב ישראל קאַניעווסקי (באקאנט ווי דער סטייפלער, אויפן נאמען פון זיין געבורטשטאט הארניסטייפל אין אוקראינע; ט' תמוז ה'תרנ"ט, 1899 - כ"ג אב ה'תשמ"ה 1985) איז געווען איינער פון די מנהיגים פונען ליטווישן ציבור אין ישראל. ער האט מחבר געווען די סעריע ספרים קהלות יעקב אויף ש"ס.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעקב ישראל איז געבוירן געווארן אין תרנ"ט צו זיינע עלטערן חיים פרץ און ברכה קאַניעווסקי אין זייערע עלטערע יארן. זיין פאטער איז געווען א חסיד פונעם הארנסטייפלער רבי'ן, וואס האט אים גע'עצה'ט צו געבן א נאמען זיין זון נאכן טשערקאסער רבי'ן, רבי יעקב ישראל טווערסקי.
פון יונגערהייט איז ער געווען געוואוסט פאר אן עילוי און א מתמיד. ער האט געלערנט אין דער נאווהארדאקער ישיבה בשעת ווען זי איז געווען אין האמל ביי דער ערשטער וועלט מלחמה און דערנאך אין ביאליסטאק. ער האט געהייראט מרים קארעליץ, שוועסטער פונעם חזון אי"ש, וואס איז געווען דער שדכן אויפן שידוך. צווישן די יארן תרפ"ו - תרצ"ד איז ער געווען א ר"מ אין דער נאווהארדאקער ישיבה אין פינסק.
ראש חודש ניסן תרצ"ד (1934), עטלעכע חדשים נאך זיין שוואגער דער חזון איש, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און ער האט זיך באזעצט אין בני ברק. גלייך ווען ער איז אנגעקומען האט אים הרב מתתיהו שטשיגל, גרינדער פון דער נאווהארדאקער ישיבה אין בני ברק, באשטימט צו ווערן ראש ישיבה.
נאך זיין ווייבס פטירה האט דער סטייפלער געוואוינט ביי זיין טאכטער יאספע ברזם.
דער "סטייפלער" איז נפטר געווארן פרייטיק צונאכט, כ"ג מנחם-אב, תשמ"ה, און מ'האט אים באערדיקט אין דעם שומרי שבת בית עולם אין בני ברק, נאנט צום קבר פונעם חזון איש.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יעקב ישראל האט געהייראט זיין ווייב מרים קארעליץ אין ווילנע ז' אדר ב' תרפ"ז.[1] זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- הרב חיים קאניעווסקי
- מרת יאספע, די אלמנה פון הרב שאול ברזם. דער סטייפלער האט איר איבערגעגעבן דאס אויסשליסלעכע זכות צו פארשפרייטן זיינע ספרים "קהילות יעקב" פאר איר פרנסה.
- מרת אהובה, ווייב פון רבי מרדכי שלמה בערמאן, פון די פאנאוועזשער ראשי ישיבות.


text:
די הײַנטיקע פּרשה הייסט "משפּטים", ווײַל אין איר ווערן דערקלערט אַ גאַנצע ריי מיצוות, וועלכע האָבן צו טאָן מיט פֿאַרשיידענע סיכסוכים צווישן מענטשן. דער אייבערשטער האָט געזאָגט משה רבינו: "און דאָס זענען די געזעצן, וואָס דו זאָלסט אײַנשטעלן פֿאַר זיי" — "ואלה המשפּטים אַשר תּשים לפֿניהם". דער ערשטער פּסוק פֿון דער סדרה קלינגט ווי אַ המשך פֿון דער פֿריִערדיקער וואָך, ווען מיר האָבן געלייענט די צען געבאָט. רש"י דערקלערט, אַז די תּורה וויל אונדז דאָ זאָגן, אַז די מיצוות פֿונעם ריכטיקן מישפּט צווישן די מענטשן קומען פֿאַרן באַרג סיני, אַזוי ווי די צען געבאָט.
די ערשטע מיצווה, וואָס ווערט באַהאַנדלט אין דער פּרשה, הייבט זיך אָן מיט די ווערטער "אויב דו וועסט קויפֿן אַ ייִדישן שקלאַף". עס גייט אַ רייד, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען מענטשלעך אַ שקלאַף. הגם אין דער אוראַלטער וועלט זענען די ייִדישע הלכות-עבֿדים געווען אומגעוויינטלעך ווייך, און האָבן מינימאַליזירט דעם אומיושר פֿון שקלאַפֿערײַ, גייט דאָ אַ רייד וועגן אַ הערשער און אַ שקלאַף און וועגן אַ מאַן, וואָס פֿאַרקויפֿט זײַן אייגענע טאָכטער ווי אַ באַדינערין, און אַנדערע ענינים, וואָס קיין ציוויליזירטער מענטש וואָלט הײַנט נישט געטאָן. אין דער צײַט, ווען די תּורה איז געגעבן געוואָרן, זענען די דאָזיקע הלכות געווען פּראָגרעסיוו, אָבער הײַנט קלינגען זיי ווי אַ דערמאָנונג וועגן אוראַלטע צײַטן, און זיכער נישט ווי אַקטועלע כּללים פֿון מענטשלעכע באַציִונגען.
ווײַטער זאָגט די פּרשה אָן, ווי אַזוי מע דאַרף באַשטראָפֿן מערדער און גזלנים. די דאָזיקע ענינים בלײַבן אַקטועל נאָך הײַנט, און האָבן טאַקע אַ דירעקטן שײַכות צו צוויי פֿון די צען געבאָט: "לא תרצח" און "לא תגנובֿ". פֿונדעסטוועגן, האָבן רבי טרפֿון און רבי עקיבֿא, נאָך אין די תּלמודישע צײַטן, געזאָגט, אַז ווען ער וואָלט געווען מיט זײַנע תּלמידים אינעם סנהדרין, וואָלט ער נישט געלאָזט צו פֿאַרמישפּטן קיינעם צום טויט. נישט געקוקט אויף די האַרבע שטראָפֿן, וואָס ווערן אָפֿט דערמאָנט אין דער תּורה, זענען די דאָזיקע תּנאָים געשטימט קעגן טויט-שטראָף.
ס'איז אינטערעסאַנט, אַז רבי עקיבֿא האָט זיך אַקטיוו באַטייליקט אין בר-כּוכבאס אויפֿשטאַנד קעגן די רוימער; ס'זעט אויס, אַז ער איז נישט געווען קיין פּרינציפּיעלער פּאַציפֿיסט און האָט געשטיצט די באַפֿרײַערישע מלחמה, אָבער נישט געווען צופֿרידן מיט דער אידעע פֿון טויט-מישפּט. סײַ-ווי-סײַ, זעען מיר פֿון דעם אויך, אַז די מיצווה צו הרגענען די מערדער איז רעלאַטיוו און ווענדט זיך אין דער קאָנקרעטער סיטואַציע, אין פֿאַרגלײַך מיט די שטענדיקע ווערטן פֿון די צען געבאָט.
ווײַטער דערקלערט די תּורה, ווי אַזוי צו לייזן פֿאַרשיידענע סאָציאַלע קאָנפֿליקטן דורך יושרדיקע דיינים. אַזעלכע ענינים בלײַבט נאָך אַלץ זיכער אַקטועל. פֿונדעסטוועגן, שטרעבן די מענטשן אין אַ געזונטער געזעלשאַפֿט אויסצומײַדן אַלע סיכסוכים; אויב עס ברעכט אויס עפּעס אַ קאָנפֿליקט, פּרוּווט מען אים, צוערשט, לייזן צווישן זיך; בלויז ווען ס'איז נישטאָ קיין אַנדער ברירה, גייט מען אין בית-דין. די דיינים, פֿון זייער זײַט, פּרוּוון אויך, צוערשט, אויסגלײַכן די סיכסוכים דורך אַ קאָמפּראָמיס, און נישט דורך אַ שטרענגן מישפּט.
מע קאָן זאָגן, אַז די תּורה פֿאַרגלײַכט אַזעלכע ענינים צו די עשׂרת-הדברות, כּדי מיר זאָלן זיי נישט איגנאָרירן און פֿאַרשטיין, אַז זיי בלײַבן תּמיד אַקטועל אין אַ גײַסטיקן אַלעגאָרישן זין אָדער אין געוויסע עקסטרעמע פֿאַלן. עס מאַכט זיך אַן אײַנדרוק, אַז די הײַנטיקע פּרשה הייבט זיך אָן פֿון סאָציאַלע מיצוות, וועלכע זענען הײַנט בכלל נישט אַקטועל, און דערנאָך גייט זי אַריבער צו די ענינים, וואָס אַ מענטש וויל דווקא אויסמײַדן אין אַ נאָרמאַלער סיטואַציע.
לויט אַזאַ לאָגיק, וואָלט מען געקאָנט זיך משער זײַן, אַז ווײַטער אין דער סדרה ווערן דערקלערט מיצוות, וואָס זענען טאַקע שטענדיק אַקטועל אינעם טאָגטעגלעכן לעבן. ווײַטער זאָגט אונדז טאַקע די תּורה אָן, אַז מע טאָר נישט באַדריקן אַ גר. אינעם ברייטערן זין, אַחוץ דעם בוכשטעבלעכן הלכהדיקן זין פֿונעם וואָרט, מיינט עס, אַז מע מוז זיך באַציִען צו ווײַטע און פֿרעמדע מענטשן פּונקט אַזוי, ווי צו די נאָענטע. דאָס איז זיכער אַ וויכטיקער און אַקטועלער עטישער כּלל.
עס באַקומט זיך אַן אינטערעסאַנט בילד. בײַם סאַמע אָנהייב פֿון דער פּרשה, דערקלערט אונדז די תּורה, ווי אַזוי צו בלײַבן אַ מענטש אין אַ געזעלשאַפֿט, וווּ שקלאַפֿערײַ איז אָפֿיציעל אָנגענומען. דערנאָך גייט אַ רייד וועגן אַ ציבור, וווּ ס'איז, אפֿשר, נישטאָ קיין שקלאַפֿערײַ, אָבער ס'איז דאָ רויבערײַ און רציחה. נאָכדעם ווערט באַטראַכט דאָס לעבן אין אַ וועלט, וווּ קיין עכטע רציחה איז נישטאָ, אָבער עס טרעפֿן זיך שאַרפֿע סיכסוכים צווישן מענטשן. און צום סוף, וואָרנט אונדז די תּורה, אַז אַפֿילו ווען ס'איז נישטאָ קיין סיכסוכים, מוז מען זיך באַציִען גלײַך צו אַלע מענטשן, נאָענטע און ווײַטע. בקיצור, ס'זעט אויס, אַז די פּרשה גייט אַריבער פֿון מער האַרבע צו מער מענטשלעכע באַציִונגען.
וואָס פֿאַר אַ סאָציאַלע מיצווה בלײַבט אַקטועל אין אַ ציבור, וווּ די מענטשן לײַדן נישט פֿון סיכסוכים און באַציִען זיך גלײַך איינער צום צווייטן? לויט דער דערמאָנטער "פּראָגרעסיווער" לאָגיק, קאָן מען זיך משער זײַן, אַז אַזאַ מיצווה קומט נאָך שפּעטער אין דער פּרשה. ווײַטער הייסט די תּורה צו דינען דעם אייבערשטן אין אַלגעמיין, "ועבֿדתּם את ה' אלקיכם". דער רמב"ם און אַ טייל אַנדערע מפֿרשים האַלטן, אַז די תּורה הייסט אונדז דאָ צו דאַוונען, ווײַל די תּפֿילה ווערט אָנגערופֿן "עבֿודת-השם".
צי קאָן מען טאַקע זאָגן, אַז דאָס דאַוונען איז די וויכטיקסטע סאָציאַלע מיצווה? ס'איז זיכער איינער פֿון די סאַמע גרונטיקע יסודות פֿון ייִדישקייט, וואָס שטייט אויף דער זעלבער מדרגה ווי די עשׂרת-הדברות. הגם, לויט געוויסע דעות, איז תּפֿילה אַ מיצווה-דרבנן, דערקלערן די חסידישע צדיקים, ווי אויך דער גרויסער ליטווישער פּוסק, רבי יחיאל-מיכל עפּשטיין, דער מחבר פֿון "ערוך-השולחן", אַז דאָס דאַוונען איז אַזאַ וויכטיקער אַלגעמיינער יסוד פֿון ייִדישקייט, וואָס ער פּאַסט זיך אַפֿילו נישט אַרײַן אינעם חשבון פֿון די תּרי"ג מיצוות. פֿונדעסטוועגן, וואָס האָט דאָס דאַוונען צו טאָן מיט די געזעלשאַפֿטלעכע באַציִונגען?
רבי פּינחס-אליהו האָראָוויץ דער מחבר פֿון "ספֿר-הברית", רבי יהודה-לייב אַשלג און אַנדערע גרויסע מקובלים דערקלערן, אַז די מיצוות פֿון אַהבֿת-רעים, ליבשאַפֿט צו אַן אַנדער מענטש, איז דער וויכטיקסטער דרך צו אַנטפּלעקן ג-טלעכקייט אין דער וועלט. ווען אַ געזעלשאַפֿט איז באַגרינדעט אויף אַלטרויִזם, וווּ מענטשן טראַכטן וואָס צו געבן די אַנדערע, און נישט וואָס צו נעמען, ווערט די וועלט אָנגעפֿילט מיט רוח-הקודש. אין אַ ברידערלעכער סבֿיבֿה קאָן מען טאַקע דערגרייכן דאָס דבֿקות מיטן באַשעפֿער. און פֿאַרקערט: ווען מע שטרעבט צום אמתן דבֿקות, פֿאַרשטייט מען, אַז די גײַסטיקע עליה איז מעגלעך נאָר אין אַן עכט-ברידערלעכער געזעלשאַפֿט. אין אַ מער טיפֿערן זין, איז אַהבֿת-רעים און עבֿודת-השם ממש איין זאַך, ווײַל יעדער גוטער מענטש איז בעצם אַ שטיק ג-טלעכקייט.


text:
אנטי ציוניזם
אנטי ציוניזם איז אפאזיציע צו ציוניזם און מדינת ישראל, סיי ביי יידן סיי ביי גויים.
אינהאַלט
- 1 פרומע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל
- 2 אלגעמיינע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל
- 3 רעפערענצן
- 4 וועבלינקען
פרומע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאַטמאַר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – סאטמאר
די סאַטמאַרער חסידישע באַוועגונג, וועמענס פריערדיקע רבי, רבי יואל טייטלבוים האט געשריבן אין די 1950ער און 1960ער יארן אַ ספר וואס טוט ברייט קריטיקירן איבער ציונות מיטן נאמען ויואל משה, ציילט זיך מער ווי 130.000 מיטגלידער. דאס טוט נישט אַרייַננעמען אַ נומער פון קלענערע און שייַכות'דיגע אַנטי-ציוניסטישע חסידישע גרופּעס אין ניו יארק וואס פאררופן זיך מיטן סאַטמאַרן שיטה ווי למשל קהילת אודווארי, אוהל, איבראן, אפטא, ביקסאד, בעהוץ, גאלאנטע, דושינסקיא, דעעש, האדאס, וואדקערט, ווייטצן, חרידים, טאהש, טאלטשוב, טארנא, טעמעשוואר,טיסא-סאלקא, טשאטה, טשאקאווע, יאוואזשנע, לאנצוט, ליזשענסק, מישקאלץ, נאנאש, נייטרא, סאלקא, סעליש, סי-געיט, סיגוט, ספינקא, פאיע, פשעווארסק, קאפיש, קיוויאשד, קערעסטיר, קראלי, קרעטשניף, ראפשיץ, ריבניץ, שאפראן, שארמאש, תולדות אברהם יצחק, תולדות אהרן, תולעת יעקב,.
די התאחדות הרבנים איז אַן אמעריקאנער רבני'שע אָרגאַניזאַציע וואָס באשטייט בעיקר פון סאַטמאַר און עטלעכע קלענערע אָבער ענלעכע חסידישע גרופּעס. עס איז קאנצענטרירט אין ניו יאָרק'ס קרית יואל, וויליאַמסבורג און באָראָ פארק. אין 1986 האט די התאחדות הרבנים פובלעצירט די דאָזיקע דעקלאַראַציע:
- עס איז אונדזער פליכט צו פאַרשילטן די וואס פֿאַררופֿן דעם נאָמען פון דעם אלמעכטיקער אין אַרויסגעוואָרפן. עס איז אונדזער הייליק פליכט און אונדזער מאָראַלישע פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט צו רופן אויף זיי: הערט אויף צו ניצן די פאַלשע שלייער און כפירה צו באַרעכטיגן דיך און דיינע שלעכטע מעשים. די איִדישע אמונה, ווי אריבערגעגעבן דורך דעם אלמעכטיקער צו אונדזערע וועג ווייזערס האט נישט און וועט קיינמאָל שטיצן די ציוניסטישע און נאציאנאליסטישע דאָקטרינעס פון מדינת ישראל. די פאַלשע דאָקטרינעס זענען צוזאמענגעשטעלט פון אַטעיזם און אַנטי-פרומער ציוניזם, אידאעליזם פרעמד צו אידישקייט. זאל זיי נישט זייַן פאַלש פארטרעטן צו דער וועלט ווי אידן.
נטורי קרתא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – נטורי קרתא
א קליינע גרופּע וואס האלטן די אנטי ציוניסטישע אידעאָלאָגיע איז נטורי קרתא, מיט באַזעס אין ירושלים, בית שמש און ניו יאָרק. אַן עקסטרעמע שטעלונג פון נטורי קרתא איז דאס וואָס זיי שטיצן דאס גייט מיט פאלעסטינער און אנדערע אנטי ציוניסטישע גוים צו פארשפרייטן זייער קעגנערשאפט צו מדינת ישראל ציווישן אנדערע האבן סיי זיך געטראפן מיטן אויסגעשפראכענע געוועזענע איראַנער פרעזידענט מאַכאמוד אַחמאַדינעדזשאַד און די פּאַלעסטינע באפרייען ארגאניזאציע (פי.על.או.) און כאַמאַס די באזוך אין איראן איז שטארק פארדאמט געווארן דורך געוויסע אנדערע אַנטי-ציוניסטישע חרדים, אַרייַנגערעכנט, סאַטמאַר און די עדה החרדית. עס זענען אויך דא רייבערייען אין די נטורי קרתא אליין, און קריטיק פון עטלעכע מיט א מער עקסטרעמע שטעלונג.
דושינסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יולי 1947, ווייניגער ווי אַ יאָר בעפאר דער פאַקטישער גרינדונג פון מדינת ישראל, האט הרבֿ יוסף צבי דושינסקי, וואס איז געווען די פירער פון די דושינסקי קהילה און דער אַשכּנזי'שער ראב"ד פון ירושלים, פון די עדה החרדית, אַ פערזענלעכע דערקלערונג אויף נאמען פון די עדה החרדית צו די יו ען, דערקלרונג זייַן "באַשטימטע אָפּאָזיציע צו אַ אידישער מדינה אין יעדן טייל פון פּאַלעסטינע." אין 2002, האט רבי ישׂראל משה דושינסקי, זון פון הרבֿ יוסף צבי, געשריבן אַ הסכמה אויף אַ נייַער מהדורה פון דעם סאַטמאַרער רבי'נס ספר ויואל משה.
שומר אמונים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שומר אמונים איז אַ פרומע חסידישע קהילה וואָס איז ענלעך צו נטורי קרתא. עס איז געגרינדעט אין די 20'סטע יאָרהונדערט דורך רבי אַרעלע (אַהרן) ראָטה. באַזירט אין מאה שערים, ירושלים, און בני ברק. ענדלעך צו תולדות אהרן הגם דאָס איז אייגענטליך איינער פון זייַן סוב-גרופּעס.
משכנות הרועים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
משכנות הרועים איז אַ קליינע חסידישע גרופּע אין מאה שערים, ירושלים, (און רמת בית שמש בע"ט). עס איז באקאנט ווי אַ זייער אומבויגזאמע און פעראַנטווארטליכע פרומע גרופּע, באַוווסט פֿאַר זייַן שטארקע אַנטי-ציוניזם, אַפֿילו ציווישן חרדדי'שע סטאַנדאַרדטן.
בריסק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאָלאָווייטשיק דינאַסטיע פון ליטווישע (נישט-חסידישע) חרדי'שע אידישקייַט איז באקאנט ווי איינער פון די מערסט עליטע דינאַסטיעס פון די ארטאדאקסישע אידנטום. די דינאַסטיע האט זיך צוטיילט אין צוויי גרופּעס אין די 20'סטע יאָר הונדערט, ווי טיילן פון דער סאָלאָוועיטטשיק רבי'שע משפּחה איז אַוועק פון זייער אַנטי-ציוניסטישע מסורה שטעלן דורך רבי חיים סאָלאָוועיטשיק פון בריסק, און אליין אנגעהויבן קוקן מיט מאָדערן ארטאדאקסישע און רעליגיעזע ציוניסם. ברבות הזמן, האט די ציוניסטישע טייל פון דער בריסקער חסידות געווארן קאנצענטרירט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, און די אַנטי-ציוניסטישע טייל איז געווען און ווייַטער געבליבן קאנצענטרירט אין ארץ ישראל. רבי אברהם יהושע סאָלאָוועיטטשיק און רבי דוד סאָלאָוועיטטשיק, וואס פירן צוויי פון די בריסקער ישיבות אין ירושלים, זעצן פאר צו זייַן אנטשלאסענע קעגנערס פון ציוניזם.
ברעסלאָוו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ברעסלאוו
די ירושלים באזירט גרופע פון דער ברעסלאָווער חסידישער קהילה געפירט דורך רבי יעקב מאיר שעכטער זענען מיטגלידער אין דער עדה החרדית, און אַנטקעגנשטעלט צו ציוניזם.
עדה החרדית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – עדה החרדית
די עדה החרדית איז ירושלים איז די שירעם אָרגאַניזאַציע פון אַנטי-ציוניסטישע חרדים. עס איז כולל גרופּעס אַזוי ווי די ירושלים צווייַג פון סאַטמאַר און דושינסקי און אויך ווייניגער אַנטי-ציוניסטישע גרופּעס אַזאַ ווי בריסק און (טיילן פון) ברעסלאָוו.
ליד אקעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער באשעפער איז אוֹנזער קעניג, און צו אים זענען מיר קנעכט.
- די הייליגע תורה איז אוֹנזער לעבן, און צו אים זענען מיר פארפליכטעט.
- אין דער הערשאפט פון די כופרים טוען מיר נישט אנערקענען, טוען מיר נישט אנערקענען.
- און אין זייערע געזעצען טוען מיר נישט נאכגיין, טוען מיר נישט נאכגיין.
- אין די וועגן פון דער תורה וועלן מיר גייען, אין פייער און אין וואסער.
- אין די וועגן פון דער תורה וועלן מיר גייען, צו הייליגן דעם נאמען פונעם אייבערשטען! (מקור נטורי קרטא)
אלגעמיינע אידישע גרופּעס וואָס זענען קעגן אנערקענונג פון מדינת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אידישע שטימע פאר שלום
- מאנדאווייס
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נטרונא
- יידן קעגן ציוניזם (אויף ענגליש)
- יידן נישט ציוניסטן (אויף ענגליש)
- נטורי קרתא (אויף ענגליש)


text:
מאדריד
קאארדינאטן: 40°24′N 3°41′W / 40.4, -3.683
מאדריד איז די הויפטשטאט פון שפאניע, און אויך די גרעסטע שטאט. זי געפינט זיך אין צענטראל שפאניע אויפן טייך מאנזאראנארעז. מאדריד איז א גרויסער פינאנציעלער צענטרום.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשן האבן געוואוינט אינעם געגנט וואס איז היינט מאדריד שוין אין פרעהיסטארישע צייטן.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאדריד ווערט גערעכנט איינע פון די הויפט אייראפעישע צילן פאר קונסט מוזייען. דער בעסט-באוואוסטער איז דער גאלדענער דרייעק פון קונסט, פלאצירט אויפן פאַסעא דעל פראַדא, וואס באשטייט דריי מוזייען. דער בארימטסטער איז דער פראדא מוזיי, וואס האט דיעגא וועלאזקעזנס Las Meninas און פראנסיסקא גאיאס La maja vestida און La maja desnuda.


text:
יוגאסלאוויע
יוגאסלאוויע איז געווען א פעדעראציע פון עטליכע לענדער אין די באלקאנער האלבאינזל, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן נאכן צוזאמענבראך פון דער עסטרייך אונגארישער אימפעריע אינעם ערשטן וועלט קריג. יוגאסלאוויע איז טייטש די "לאנד פון די דרום סלאוון".
און אין יאר 1991, האט זיך אנגעפאנגען די פונאנדערפאל פון די זעקס לענדער וואס האבן געהערט צו די פעדעראציע. סלאוועניע, מאקעדאניע האבן זיך אפגעטיילט אן קיין איבערקערעניש. אבער ווען קראאטיע, און באסניע, האבן זיך אפגעטיילט, האט זיך אנגעפאנגען א שרעקליכע בלוט פארגיסונג און פעלקער מארד פון סערביע און איר פרעזידענט סלאבאדען מילאסעוויטש. די זעקסטע לאנד איז מאנטאנעגרא.
נאט"א האט אנגעפירט מיט צוויי מלחמות קעגן די סערבן, איינס אין יאר תשנ"ה, און נאכדעם אין תשנ"ט.


text:
שיוואס ריגעל
שיוואס ריגל (Chivas Regal) איז א נאמען פון א סקאטש וויסקי.
איר היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שיוואס איז פאבריצירט געווארן אין יאר 1801 אין סקאטלאנד. אנגעהויבן האט זיך דאס אלס א געטראנקען ברענעריי געבויט דורך די ברידער דשעמס און דשאן שיבאס. איינער פון די הויפט פאקטוירען וועלעכע האבן ארויף געברענגט דעם נאמען צו ווערן א אויפגעכאפטע נאמען איז געקומען אין יאר 1843 און וועלעכער מען האט זיך דערוויסט אז דאס איז איינע פון די משקאות וועלעכע באדינען די בריטישע מלכות פאלאץ, דאס איז געווען גענוג אז דער פראדוקט זאל ווערן שנעל אויפגעכאפט. אין יאר 1909 האט די משקה אונגעהויבן פארשפרייט ווערן אין אמעריקע.
היינט ווערט זי פארבערצירט דורך א פאבריק מיט נאמן Pernod Ricard.


text:
לאזשבאן
לאָזשבאַן (lojban) איז אַ לאָגישע געבוירטע שפראך וואָס איז באַשאַפן געוואָרן צו האָבן קיין צווייטייטשיקייט. דער נאָמען "לאָזשבאַן" שטאַמט פון די צוויי לאָזשבאַנישע ווערטער logji (לאגיק) און bangu (שפראך). לאָזשבאן איז די צווייטע גירסא פון דער אָריגינעלע לאָגישע שפראך לאגלאן, און איז געוואָרן זיין אייגענע שפראך אין 1987 דורך די לאָגישע שפראך גרופע ((The Logical Language Group (LLG) על מנת צו מאכן לאָגלאן מער נוצלעך און במציאות. צען יאָר שפעטער, דער יסוד פון לאָזשבאן איז גערייט געווען ווען די "גאנצע לאָזשבאן שפראך" בוך איז פארעפענטליכט געוואָרן.
דער אוצר מילים פון לאזשבאן איז באשטימט פון די זעקס מערסטע גערעדטע וועלט-שפראכן, וואס זענען כינעזיש, ענגליש, הינדי, שפאניש, רוסיש, און אראביש. דאס ברענגען ווערטער פון אלע די שפראכן איז געווען על מנת צו מאכן לאזשבאן ווייניק מאדנע פאר מענטשן פון פארשידענע לענדער.
אינהאַלט
קלאנגען און שריפטסיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאזשבאַן ניצט 6 וואקאַלן און 17 קאנסאנאנטן. טייל פון די קלאנגען קענען זיין ארויסגערעדט אין פארשידענע וועגן, מחמת דער אוממעגליכקייט פון מענטשן פון פארשידענע לענדער ארויסצורעדן זיי.
די הדגשה קומט נארמאל אויפן טראף פארן סוף.
לאזשבאן איז דערלאזט צו זיין געשריבן מיט יעדער שריפטסיסטעם, ווי לאנג אז מיט דער שריפטסיסטעם מען קען שרייבן אלע די לאזשבאנישע קלאנגען. נארמאל לאזשבאן איז געשריבן מיטן לאטיינישער אלפאבעט.
א פאר לאזשבאניסטן האלטן, אז די שפראך זאלט האבן איר אייגענע אלפאבעט.
גראמאטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לאזשבאן האט דריי טיפן פון ווערטער: פרעדיקאט ווערטער (brivla), סטרוקטור ווערטער (cmavo), און נעמען ווערטער (cmene). יעדער טיפ איז איינציג אין זיינער פארמע, אז מען קען וויסן גלייך וועלכע ווארט שטאמט פון וועלכן טיפ אין א זאץ.
פרעדיקאט ווערטער (brivla)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרעדיקאט ווערטער, וואס הייסען "brivla", זענען דאס הארץ פון לאזשבאן. זיי פארמאגן מערסט פון דער אינפארמאציע אין דער שפראך. זיי קענען זיין סובסטאנטיוון, ווערבן, אדיעקטיוון און אדווערבן, תלוי אויפן פלאץ אוואו דאס ווארט געפינט זיך אינעם זאץ.
יעדער brivla באלאנגט צו איינער פון דריי טיפן. דער טיפ איז אפהענגיק אין דער פארמע פונעם ווארט. (אלע ווערטער זענען אפהענגיק אין זייערע אייגענע פארמעס, ווי cmavo, brivla און cmene כדלעיל). ווען מען ווייסט דעם טיפ פונעם ווארט, מען קען ארויסלערנען דעם ווארט'ס מקור, אפילו מען האט עס קיין מאל נישט געוויסט.
די אפהענגיקייט אין דער פארמע פון ווארט לאזט מען סיי צו באשאפן נייע ווערטער אין א לייכטער אופן סיי קענען זיין באגריפט ווען מען באשאפט זיי. אין די וועג, לאזשבאן האט א בייגיקער אוצר-מילים וואס קען ווערן אויסגעצויגן אן א סוף.
אלע brivla האבן די אייגנקייטן:
- לאזט זיך אויס אייביק מיט א וואקאל
- האט אייביק א פּאַר קאנסאנאנטן אין די ערשטע פינף אותיות.
- ארויסגערעדט אייביק אויפן טראף פארן סוף. (וואס הייסט, אז זיי דארפן האבן צוויי אדער מער טראפן).
די מציאות פון האבן א קאנסאנאנט-פּאר אויסטיילט brivla פון cmavo, ווייל cmavo טאר נישט האבן קיין קאנסאנאנט-פּארן. דער וואקאל צום סוף טיילט brivla פון cmene, וואס cmene ענדיגן זיך שטענדיק מיט א קאנסאנאנט.
דאס ווארט "לאזשבאן" (lojban) קען נישט זיין א brivla, ווייל כאטש אז עס האט א קאנסאנענט-פאר, מכל מקום עס ענדט זיך מיט א קאנסאנאנט, און דערפאר עס איז א cmene, א נעמען ווארט.
די דריי טיפן פון brivla זענען:
- gismu, די שורשים פון לאזשבאן פון וועלכע אלע אנדערע brivla זענען געבויט.
- lujvo, א פארבונד פון צוויי אדער מער gismu.
- fu'ivla, ווערטער וואס שטאמען נישט פון לאזשבאן, אדער פון אנדערע שפראכן. זיי זענען געבארגטע ווערטער.
סטרוקטור ווערטער (cmavo)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
"cmavo" זענען די סטרוקטור ווערטער פון לאזשבאן. זיי אפט האבן נישט קיין מיינונג, חוץ פון די ראלע וואס זיי שפילן אין א זאץ. cmavo זענען דערפאר די ארטיקלן, קאניונקציעס, פרעפאזיציעס, נומערן און אפשטעל-צייכנס פון דער שפראך. עס איז דא מער פון הונדערט טיפ cmavo, געוואוסט אלס "selma'o", יעדער האבנדיג א ספעציפישן גראמאטישן באניץ.


text:
מאטעריאליזם
מאַטעריאַליזם איז א טעאריע אין פילאסאפיע אז אלץ באשטייט פון מאטעריע, און אלע פענאמענען, איינשליסנדיק באוואוסטזיין קומען פון מאטעריעלע אייגנשאפטן און אינטעראקציעס. דאס הייסט, לויט דער דאזיקער טעאריע באשטייט דאס גאנצע ממשות פון פיזישער מאטעריע, און דאס נעמט איין מענטשלעכע געדאנקען, געפילן און עמאציעס.
דאס איז פונקט פארקערט פון דער טעאריע פון אידעאליזם, און אויך קעגן דעם באגריף פון גייסטליכקייט.
מאטעריאליזם און אוראלט גריכנלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאטעריאליזם איז א גאר אלטע פילאסאפיע וואס שטאמט פון די גריכישע פילאסאפן.


text:
מרדכי דובין
מרדכי דובין (לעטיש: Mordehajs Dubins; כ"ח טבת ה'תרמ"ט, ריגע (לעטלאנד) - כ' אלול ה'תשי"ח, טולע (רוסלאנד), איז געווען א דעפוטאט אין דער סאימע אין לעטלאנד פאר אגודת ישראל,[1] און איינער פון די גרויסע עסקנים אין אייראפע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דובין איז געבוירן דעם 20סטן דעצעמבער 1888 לויטן יוליאנישן קאלענדאר (1טן יאנואר 1889 אויפן גרעגאריאנישן קאלענדאר), כ"ח טבת, תרמ"ט, אין ריגע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט לעטלאנד) צו זיין פאטער, הרב שניאור זלמן, א סוחר און א חב"דסקער חסיד. ער האט יונגערהייט אנגעהויבן צו ארבעטן אין עסקנות, במשך פון דער צייט איז ער געווארן דער פארזיצער פון דער אגודת ישראל פארטיי. ער איז געווען א דעלעגאט אין דעם לעטישן פאלראמענט, און ער האט געפירט די יידישע קהילה אין לעטלאנד ביז 1940.
ער איז געווען א פערזענלעכער פריינד פון קארליס אולמאניס, וואס איז שפעטער געווארן דער דיקטאטאר פון לעטלאנד פון 1934 ביז 1940.[2]
באפרייען דעם ליובאוויטשער רבי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1927 (ה'תרפ"ז), איז רבי יוסף יצחק שניאורסאהן, דער זעקסטער רבי פון ליובאוויטש, אריינגעלייגט אין טורמע, צוליב זיינע טעטיקייטן אויפשטעלן חדרים אינעם סאוועטן פארבאנד.[3] דובין האט געדרוקט שווער אויף רוסלאנד, און געסטראשעט אויפצוהערן א טייל פונעם האנדל צווישן רוסלאנד און לעטלאנד. צום סוף האט באפרייט דעם רבי. ער האט אויך אריינגעלייגט אסאך מי ארויסצופירן דעם רבי פון רוסלאנד.
נאך דעם וואס דער רבי איז באפרייט פונעם סאוועטן פארבאנד און ער האט זיך באזעצט אין ריגע, האט דובין אים באגלייט אויף זיין ערשטן וויזיט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין 1929.
זיינע סוף טעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1940 האבן די רוסן אינוואדירט לעטלאנד און עס איינגענומען, די סאוועטן האבן ארעסטירט דובין, און זיי האבן אים געאורטיילט צו טורמע אין סיביר.
דובין איז נפטר געווארן אין דער שטאט טולע (סאוועטן פארבאנד), כ' אלול, תשי"ח.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מרדכי דובין (אויף רוסיש)
- ↑ Ebreji un diktatūras Baltijā 1926 - 1940, Aivars Stranga, Latvijas Universitātes Jūdaiks studiju centrs, Rīga, 2002., 200. lpp.
- ↑ Encyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996. ISBN 1-56821-123-6


text:
דייטשלאנד באשטייט פון 16 לענדער (דייטשיש: Land מ"צ Länder אדער Bundesland/Bundesländer) וואס זענען טיילווייז סואווערענע שטאטן פון דער פעדעראלער רעפובליק פון דייטשלאנד.
אינעם היינטיקן מצבֿ האט מען די לענדער געשאפן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה אין 1949, ווען מ'האט אויפגעשטעלט די פעדעראלע רעפובליק. אין 1952 האט מען צונויפגעשטעלט דריי קליינע לענדער (באדן, ווירטמבורג-באדן און ווירטמבורג-האהענצאלערן) צו שאפן באדן-ווירטמבורג. אין 1957 איז די זאר פראטעקטאראט, וואס איז געווען אונטער פראנצויזישער אדמיניסטראציע, צוגעשטאנען צו דער פעדעראלער רעפובליק ווי זארלאנד. אין 1990 זענען די פאראייניקטע שטאט בערלין און די טעריטאריע פון דער דייטשלאנד דעמאקראטישער רעפובליק צוגעשטאנען די פעדעראלע רעפובליק ווי זעקס נייע לענדער.


text:
אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע
אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע (בריסעל, 8טן אפריל 1875 - מארש-לע-דאם, 17טן פעברואר 1934) (זיין פולער נאמען: אלבערט לעאפאלד קלעמענט מארי מיינראד; פלעמיש: Albert Leopold Clément Marie Meinrad), דער דריטער קעניג פון די בעלגיער פון 23סטן דעצעמבער 1909 ביזן שטארבן.
אלבערט איז דאס פינפטן קינד, און דער צווייטער זון, פון פרינץ פיליפ פון פלאנדערן (וואס איז א ברידער פון לעאפאלד דער צווייטער) און פרינצעסין מארי פון האהענצאלערן. פרינץ פיליפ איז געווען דער דריטער זון פון לעאפאלד דער ערשטער פון בעלגיע.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלבערט האט געהייראט אין 2טן אקטאבער 1900 צו עליזאבעט גאבריעל וואלערי מארי, די פרינצעסן פון בייערן (פון די וויטעלסבאך פאמיליע). זיי האבן געהאט דריי קינדער:
- לעאפאלד (שפעטער: לעאפאלד דער דריטער)
- קארל (די שפעטער פרינץ-רעגענט)
- מארי יאסע, שפעטער די קעניגן פון איטאליע, ביז די איטאליענישע פאלק האט אומגעווארפן דאס מאנארכיע, און איינגעפירט רעפובליק.


text:
בית המקדש
בית המקדש (וואס איז טייטש הייליג הויז) איז געוועזן דער ארט וואס דער אייבערשטער האט באפוילן פאר זיינע יידישע קינדער זיי זאלן מאכן פאר אים, ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם - זיי זאלן מאכן פאר מיר א מקדש, און איך וועל רוען אין זיי [1], און איז געוועזן דער ארט ווו די אידן האבן געטון די עבודה (גאט'ס דינסט) פון מקריב זיין קרבנות און זינגען פאר גאט.
אינהאַלט
- 1 צעשפרייטע מזבחות
- 2 די מצוה
- 3 משכן
- 4 בית ראשון
- 5 בית שני
- 6 בנין הורדוס
- 7 בית שלישי
- 8 די געבוי
- 9 די בויערס
- 10 טעגליכע ניסים
- 11 רעפערענצן
- 12 וועבלינקען
צעשפרייטע מזבחות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז ווען שלמה המלך האט געבויט דער בית המקדש, האבן די אידן מקריב געווען קרבנות אויף מזבחות וואס זיינען געווען צעשפרייט אין דעם גאנצן לאנד. אויך נאך וואס שלמה המלך האט געבויעט דעם בית המקדש האבן רוב מלכים איינגעפירט צו דינען גאט צודערצו אויך אין צעשפרייטע מזבחות אויסער דער בית המקדש.
לויט ספר מלכים און ספר דברים דארף מען דינען גאט נאר אין דעם בית המקדש און ס'איז פארבאטן צו דינען אין צעשפרייטע מזבחות.
די מלכים וואס האבן איינגעפירט צו דינען גאט נאר אין בית המקדש:
זעט אויך: תנ"ך
די מצוה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה האט געהייסן פאר די אידן אין מדבר אז זיי זאלן בויען א הייליג הויז פאר גאט כדי ער זאל קענען רוען דארטן, ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם (ספר שמות).
משכן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווי לאנג די אידן זענען געווען אין מדבר האבן זיי גענוצט אזא פראוויזאריש פלאץ וואס מען האט גערופן די משכן.
בית ראשון[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער ערשטער בית, דאס האט געבויעט שלמה המלך אין ירושלים אויף בארג-מוריה, נאך וואס גאט האט צוגעזאגט דוד המלך אז זיין קינד וועט בויען דער בית המקדש (און נישט דוד, וויבאלד דוד האט געפירט א סך מלחמות און געגאסן פיל בלוט (זעט דברי הימים א' פרק כ"ב)). שלמה המלך האט געבויט דער בית המקדש אין יאר 2928 (ב'תתקכ"ח). דער בית ראשון איז געשטאנען 410 יאר.
ביים בויען דעם בית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך וואס שלמה המלך האט געבויעט דער ערשטער בית, אין דער זיבעטער מאנאט חג הסוכות, (לויט די ציילונג אין די תורה,) האבן די כהנים געבריינגט פון עיר דוד די הייליגע כלים, דער ארון הקודש, אוהל המשכן אא"וו צום בית המקדש. און דאן איז געשען א נס, אז דער בית איז אנגעפילט געווארן מיט א וואלקן פון גאט והענן מלא את בית ה' מלכים א' פרק ח' . אזוי ווי ס'איז געשען ווען משה רבינו האט געבויעט דער משכן וכבוד ה' מלא את המשכן שמות מ' .
חורבן הבית[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בית המקדש איז חרוב געווארן דורך נבוכדנצר דער קעניג פון בבל אין יאר 3338 (ג'של"ג) (זעט דאס רעדן-בלאט איבער דער דאטום). די רעליגיע סיבה פון חורבן הבית (לויט ספר מלכים) איז ווייל אזעלכע קיסרים פון מלכי יהודה האבן געזינדיקט פאר גאט און געדינט עבודה זרה (ווי מנשה).
- זעט מער חורבן בית ראשון
בית שני[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער צווייטער בית, דאס האט געבויעט עזרא הסופר אויף דעם זעלבן פלאץ ווי דער בית ראשון, אין יאר 3408 (ג'ת"ח) (ג'רמ"ד) צו וועלט באשאפונג, דאס איז געשטאנען 420 יאר און איז חרוב געווארן דורך טיטוס הרשע א רוימישע גענעראל אין יאר 3828 (ג'תתכ"ח).
זעט אויך חורבן בית שני
בנין הורדוס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זיידע פון הורדוס (זיין טאטעס טאטע איז געווען א פאלנער אדומי, וועלעכער האט זיך מגייר געווען. הורדוס האט חתונה געהאט צו א פרוי מרים וואס איז געווען פון די לעצטע רעשטלעך פון מלכות חשמונאים. ווען דער רוצח און טיראן הורדוס האט האט זיך פארעלטער און באקומען חרטה געפילן אויף זיינע רציחות, האט ער געוואלט עפעס טאן צו פארצייען אויף זיינע זינד האט ער איבערגעבויט דאס בית המקדש. און עס אנגערופן אויף זיין נאמען. די גמרא זאגט אז ווער עס האט נישט געזען בנין הורדוס האט נאכנישט געזען א שיין געביידע אין זייל לעבן.
- זעט מער: הורדוס
בית שלישי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווערט אנגערופן דער דריטער בית, דאס איז נאכנישט געשטאנען, און עס שטייט אין גמרא () אז עס וועט אויפגעבויט ווערן פון פייער ווען משיח וועט קומען.
- זעט אויך יחזקאל.
די געבוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס בית המקדש איז געווען א ריזיגער הערליכער געביידע וואס מען זעהט אזאנס נישט ביזן היינטיגן טאג. ווער עס איז נאר אהין געקומען, ווער עס האט עס געזעהן, נישט קיין אונטערשייד א איד צו א גוי, איז ארויס פון התפעלות, טראץ וואס עס האבן געארבייט גאר אסאך ארבייטערס צו בויען אזא הערליכן הויז, האט עס גענומען גאנצע זיבן יאהר אויפצובויען.
די בויערס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז גענוג אינטערשרייכן וויפל מענטשן האבן געארבעט אויפצובויען דאס הייליק הויז:
עס זענען געווען 300 הויפט ארכיטעקטערס, וואס זענען געווען די בעלי בתים אויף אנדערע 3.300 אינזשענירן, וואס האבן געזאגט פאר די איבעריקע בויערס וואס צו טועהן, סך הכל זענען די בויערס געווען 163.600 מענטשן.[2] ווען מען אנגעהויבן צו בויען האט מען צוזאמענגענומען אלע קלוגע געלערענטע קעפ וואס פארשטיין צו בויען, מען האט געברענגט נישט דווקא אידן, אפילו גוים האבן געהאלפן, אין פסוק שטייט אז שלמה המלך האט געמאכט א שותפות מיט די צידונים וואס זענען געווען באקאנט איבעראל אין קונסט פון ארכיטעקטן, און אויסהאקן שטיינער און העלצער, זיי האבן זיך מגייר געווען און האבן געהלאפן שלעפן די שטיינער און העלצער פון יער הלבנון ביז צום פלאץ פון המקדש. די אלע שטיינער און העלצער וואס מען האט דערמיט געבויט האט מען נישט צוגעפאסט אויפן הר הבית פארן באנוץ פונעם בית המקדש, דאס האבן די געלערנטע בויערס צוגעגרייט אויפן פלאץ פון ווי מען האט עס אויסגעשניטן, מיטן גרעסן מאס פונקטליכקייט, און דערנאך האט מען עס געברענגט צום מקום המקדש, אזוי אז ביים פלאץ פון בויען האט מען נישט גענוצט קיין שום אייזען און א זעג צופאסן די שטיינער, ווייל מען האט שוין אלעס צוגעפאסט פון פריער, [3] דאס ווייזט פאר פאר א קלוגע געלערנטע לייט עס האבן געארבייט ביים בויען.
פלאץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביידע בתי המקדש האט מען געבויט אויפן זעלבן פלאץ, דאס איז אין ירושלים אויף א בארג וואס הייסט די הר הבית. אין לשון תנ"ך הייסט דאס אויך בארג מוריה. דאס בארג איז די זעלבע בארג ווי אברהם אבינו האט געוואלט מקריב זיין יצחק אבינו פאר גאט (עקידת יצחק).
די געביידע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער בארג איז גרויס 500 איילן אויף 500 איילן. עס איז געווען ארום גענומען מיט א מויער פון וואס היינט שטייט נאך נאר די מערב זייט, און מען רופט דאס די כותל המערבי.
- די מערסטע ליידיג פלאץ אויפן בארג איז געווען פון דרום זייט, דערנאך פון מזרח, דערנאך פון צפון זייט, און די ווייניגסטע פלאץ אזי געווען פון מערב זייט. דאס איז געווען פארדעם ווייל די בית המקדש איז געווען געבויט גערוקט צו מערב צפון.
- אריינצו פון די מויער איז געווען אזא קליין געפלאכטענע צוים הויך 10 טפחים, אריינצו פון דעם איז געווען א ליידיג פלאץ פון 10 איילן וואס מען האט גערופן חיל, דערנאך איז געווען 12 טרעףּ. די טרעףּ זענען געווען הויך א האלבע אייל, און איז געווען גרויס א האלבע אייל.
- די חיל האט געדינט ווי אזא מויער פאר וואס מען האט גערופן די עזרה, און פאר די עזרת נשים.
- קוקנדיג אויפן געביידע פון מזרח אויף מערב איז געווען קודם די עזרת נשים.
דער עזרת נשים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די עזרת נשים איז געווען א גרויסע צימער און עס הייסט עזרת נשים ווייל ביי שמחת בית השואבה איז דאס געווען פאר די נשים. עס איז געווען 135 איילן אויף 135 איילן מיט פיר צימערן איינס אין יעדע ווינקל, יעדע צימער איז געווען 40 איילן אויף 40 איילן גרויס.
- די צימער אויף די דרום-מזרח ווינקל איז געווען די לשכת הנזירים, ווייל דארטן פלעגט א נזיר קאכן זייער שלמים און ווארפן די אפגעשוירענע האר אונטערן פייער.
- די צימער אויף די מזרח-צפון ווינקל איז געווען די לשכת העצים, ווייל דארטן פלעגן די כהנים וואס זענען געווען בעלי מומים קלויבן און רייניגן די האלץ וואס מען האט גענוצט אויפן מזבח פאר די פייער.
- די צימער אויף די צפון-מערב ווינקל איז געווען די לשכת מצורעים, ווייל דארטן פלעגן די מצורעים וואס זענען זיך געקומען רייניגן אויפהאלטן.
- די צימער אויף די מערב-דרום ווינקל איז געווען די לשכת בית שמנים.
- עס האט געהאט 15 האלב רינדיגע טרעףּ, פון ווי מען איז געגאנגן צו די עזרה.
- עס זענען געווען קליינע צימערן אונטער די עזרת ישראל אויף די זייט פון די טרעףּ וואס דארטן האבן די לווים געלייגט זייער מוזיקאלישע געצייג.
דער עזרה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די עזרה איז געווען די פלאץ ווי מען האט געטאן די עבודה, און ווי די היכל איז געווען.
- עס האט געהאט צוויי הערליכע קופערנע טויערן, וואס מען האט גערופן שער הנקנור. די טויערן זענען געווען צווישן די עזרת נשים און די עזרה.
- עס האט געהאט נאך טויערן, אבער די עיקר זענען געווען די טויערן.
- עס איז געווען 135 איילן פון דרום צו צפון, אויף 187 פון מזרח צו מערב.
- די עזרה איז געווען ווי מען האט געטאן די עיקר ארבייט (עבודה) פאר גאט. עס איז געווען איינגעטיילט אין פיר (אויסער די היכל און אונטער די היכל):
- עזרת ישראל - ווי די ישראלים זענען געגאנגען.
- עזרת כהנים - ווי די כהניםזענען געגאנגען.
- מקום המזבח - דאס פלאץ פון די מזבח.
- בין מזבח להיכל - דאס פלאץ צווישן די מזבח און די היכל.
עזרת ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 11 איילן אויף 135 איילן. דא האבן געמעגט גיין סיי א ישראל, סיי א לוי, און סיי א כהן. דורך אויס די עבודה זענען געווענליך געווען דא ישראלים און לויים.
עזרת כהנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 11 איילן אויף 135 איילן (די זעלבע מאס ווי עזרת ישראל).
מקום המזבח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען די פלאץ ווי די מזבח איז געשטאנען און איז געווען 32 איילן אויף 135 איילן, די רינגן (פאר שחטן די קרבנות), די זוילן (פאר שינדן די הויט) זענען געווען אלע אויף די פלאץ פון דרום צו צפון.
בין מזבח להיכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס איז געווען גרויס 22 איילן אויף 135 איילן און איז געווען די פלאץ צווישן די מזבח און די היכל. דא האט נאר א כהן געמעגט גיין, און אויך נאר ווען ער האט געדארפט גיין דא צוליב טאן די עבודה. דא האט זיך אויך געפונען די כיור.
עזרת כהנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלעס וואס איז אינעווייניג נאכן עזרת ישראל ווערט אנגערופן עזרת כהנים, צוליב דעם וואס נאר א כהן האט דארט געמעגט גיין.
דער היכל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז געווען גרויס 100 איילן אויף 100 איילן און 100 איילן הויך, אבער נאר פון פארענט, פון אונטען איז דאס געווען גרויס 70 איילן, עס איז געווען געבויט ווי א T די אויבירשטע זייט (נוצענדיג דעם T אלס א ווייזער) איז געווען די מזרח זייט, אין איז געווען 100 איילן, די לאנגע זייט איז אויך געווע 100 איילען אבער די פיסל (נוצענדיג די T ווייטער) איז געווען 70 איילן פון דרום צו צפון אויף 84 איילן פון מזרח צו מערב.
- די ווענט פון די היכל זענען געווען זייער דיק, און האט געהאט צימערן אין זיך, אלעס צוזאמען איז געווען 38 צימערן אין די ווענט פון די היכל.
- עס זענען געווען 15 צימערן צווישן די דרום ווענט. 5 צימערן אויף 5 צימערן, און 5 צימערן אויף די 5, צוזאמען 3 שטאק.
- עס זענען געווען 15 צימערן צווישן די צפון ווענט. 5 צימערן אויף 5 צימערן, און 5 צימערן אויף די 5, צוזאמען 3 שטאק.
- עס זענען געווען 8 צימערן צווישן די מערב ווענט. 3 צימערן אויף 3 צימערן, און 2 אויף די 3 צימערן, צוזאמען 3 שטאק.
- יעדע צימער האט געהאט 3 טירן, איין טיר צו די צימער אויף רעכטס, איין טיר צו די צימער אויף לינקס, אוין איין טיר צו די צימער אויף ארויף.
- די צימער אין די ווינקל פון צפון-מזרח האט געהאט 5 טירן, איינס צו די צימער אויף רעכטס, איינס צו אינדרויסן (פון ווי מען האט געפענט די טויערן צו די היכל, זע ווייטער), איינס צו די צימער אויף ארויף, און איינס צו די קארידאר צווישען די ווענט, און די פינעפטע צו די היכל.
- עס איז געווען אין די ווענט א קארידאר וואס איז געגאנגען צווישן די ווענט, וואס דורך די קארידאר איז מען אנגקומען העכער די צימערן צו די דאך פון די היכל, דאס איז געווען געבויעט שיף אזוי ווי א גליטשער. די קארידאר איז געגאנגען פון צפון-מזרח צו צפון-מערב צו מערב-דרום צו דרום-מזרח, די שטאק וואס איז געווען געבויעט העכער די היכל און די צימערן האט געהאט איר עפענונג אויף די ווינקל פון דרום-מזרח ביי די קארידאר.
- אויף די שטאק וואס איז געווען העכער די גאנצע היכל, אפילו העכער די קדשי-קדשים ווי מען האט נישט געמעגט גיין איז געווען אזעלכע שטיקער העלצער וואס האבן אפגעטיילט צווישן די היכל און די קדשי-קדשים.
- עס זענען געווען לעכער פון די שטאק צו די דאך פון די קדשי-קדשים גלייך נעבן די ווענט, וואס דורך די לעכער האט מען אראפגעלאזט פאך לייט אין קאסטענעס צו פאררעכטען די ווענט פון קדשי-קדשים, און צוליב דעם אז זיי זאלן נישט זען די קדשי-קדשים האט מען זיי אראפגעלאזט אין קאסטענעס. די קאסטענעס זענען געווען אפען נאר אויף די זייט צו די וואנט.
- די ברייטע זייט פון די היכל (פון מזרח) האט געהאט אן עפענונג צו א אולם, פון די אולם איז געווען טירן וואס איז געווען גרויס 10 איילן ברייט אויף 20 איילן אין די הויך.
- פיר טויערן זענען געווען דארטן צו פארמאכן די עפענונג. די טויערן זענען געווען געמאכט פון גאלד. צוויי טויערן זענען געווען פאר די עפענונג, און צוויי אנדערע פאר די היכל, וויבאלד די וואנט איז געווען אזוי דיק אזי געווען 6 איילן צווישן די צוויי דרויסענדיגע טויערן און די צוויי אינעווייניגסטע טויערן.
- יעדע טויער איז געווען ברייט 5 איילן,
- די ערשטע צוויי טויערן האבן זיך געפענט און באדעקט די ווענט צווישן די צוויי סעטס פון טויערן.
- די צווייטע צוויי טויערן האבן זיך געפענט אויף אינעווייניג פון היכל און באדעקט 5 איילן פון די וואנט אויף יעדע זייט פון די טיר.
- לויט איין דיעה אין די משנה זענען די פיר טויערן געווען צוזאמען לייג טויערן אזוי אז יעדע טויער איז געווען געמאכט פון צוויי טירן, און ווען מען האט זיי געפענט האבן זיי זיך צוזאמען געלייגט און באדעקט נאר צוויי מיט א האלב איילן, אבער די אינעווייניגסטע טויערן האבן זיך אויך געפענט אויף צו באדעקן די וואנט צווישן די טויערן און נישט אין די היכל.
- עס זענען געווען צוויי קליינע טירן אויף די זייטן פון די גרויסע טויער. איינס אויף דרום און די אנדערע אויף צפון. די פון דרום איז קיינער נישט אריין דורך איר, און די פון צפון איז געווען אפען צו א קליינע צימער צווישען די ווענט, וואס פון דארטן איז מען אריינגעגאנגן אין היכל צו עפענען די טויערן. לויט איין דיעה אין די משנה איז מען אריין פון די קליינע צימער צווישן די 4 טויערן און געפענט די אינעווייניגסטע טויערן פון אינדערויסן און די דרויסענדיגע טויערן פון אינעווייניג.
- דארנאך איז געווען די היכל, דארט איז געווען די מזבח הפנימי די אינערווייניגסטער מזבח, די מנורה, און די שלחן.
- דערנאך איז געווען א פירהאנג, אונטער דער פירהאנג איז געווען די קדש הקדשים, דארט איז געווען דער ארון הקדש אין וואס עס איז געלעגן די לוחות, די כריבים, און די באהאלטענע מן. אין די קדש הקדשים האט נאר געמעגט אריינגיין די כהן גדול און נאר אום יום כיפור.
- די היכל איז געווען הויך 100 איילן, די גרונד איז געווען 6 איילן, דערנאך איז געווען 40 איילן פאר די הייך פון די היכל, דערנאך איז געווען 1 אייל פאר די דיקייט פון די דאך, דערנאך איז געווען 4 איילן וואס איז געווען באצירט, דערנאך איז געווען 40 איילן פאר פאר די הייך פון די שטאך, דערנאך 1 אייל פאר די דאך, און 4 איילן פאר שיינקייט, 3 איילן פאר א צוים און 1 אייל איז געווען מיט אזעלכע אייזענעס וואס האבן באשיצט פון די פויגל אז זיי זאלן זיך נישט אפרוען דארט.
- די היכל איז געווען פון מזרח צו מערב 100 איילן, די וואנט פון די אולם איז געווען 5 איילן, די אולם איז געווען 11 איילן, די וואנט פון די היכל איז געווען 6 איילן, און די היכל איז געווען 40 איילן, צווישען די היכל און די קדשי-קדשים איז געווען 1 אייל, די קדשי-קדשים איז געווען 20 איילן, די וואנט פון די קדשי-קדשים איז געווען 6 איילן, די צימער איז געווען 6 איילן, די וואנט פון די צימער איז געווען 5 איילן.
- די היכל איז געווען פון צפון צו דרום 70 איילן, די וואנט פון די קארידאר איז געווען 5 איילן, די קארידאר 3 איילן, די וואנט פון די צימער 5 איילן, די צימער 6 איילן, די וואנט פון די צימער-היכל 6 איילן, די היכל 20 איילן, די וואנט פון די היכל 6 איילן, די צימער 6 איילן, די וואנט פון די צימער 5 איילן, די קארידאר איז געווען 3 איילן, און די וואנט 5 איילן.
- די אולם איז געווען ברייטער פון די היכל 15 איילן אויף דרום זייט, און 15 איילן אויף צפון זייט.
די כלים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די כלים אינעם בית המקדש פון גאלד און זיבלער זענען געווען גאר אסאך וואס די כהנים האט דאס באנוצעט:ֿ
א שטיקל ליסט:
גאלדענע בעקן 20.000 טויזנט. זילבערנע בעקן 40.000 טויזנט. גאלדענע מנורות 10.000 טויזנט. גאלדענע כלים צו גיסן דערמיט וויין 80.000 טויזנט. גאלדענע לעפלעך 10.000. גאלדענע בעקן וואס מען האט דערין אריין געלייגט מעל פון די מנחות 80.000 טויזנט. די זעלבע סארט בעקן אין זילבער 160.000 טויזנט. און נאך צענדליגע טויזנטער כלים וואס מען האט דערין געמאסטן אלע מנחות און נסכים, כלים פאר די קטורת, כלים צו טראגן פייער צו און פון דעם מזבח, 200.000 טויזנט חצוצרות זילבערענע און פארשידענע כלי זמר פון אייזן, ווי אויך פערציג טויזנט טישלעך צו האלטן די אלע כלים. אט דאס אלע זענען געלעגן אין אוצרות בית ה' פון בית המקדש. [4]
טעגליכע ניסים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען טעגליכע ניסים אין די בית המקדש, צווישן זיי:
- קיין פרוי האט נישט נישט מפיל געווען ווען זי האט געגלוסט נאך די גוטע פליישן וואס מען האט געקאכט אין בית המקדש, דאס הייסט זי האט נישט געשמעקט אפילו די גוטע ריחות.
- פון אלע קרבנות וואס מען האט מקריב געווען צומאל טויזנטער א טאג, האט זיך נישט פארשטונקען קיין שטיקל פלייש.
- אין די שטוב ווי מען האט געהאלטן די פלייש אין בית המקדש האט מען קיינמאל דארט נישט געזעהן א פליג.
- עס האט קיינמאל נישט פאסירט א טומאה פארן כהן גדול אין יום הכיפורים.
- דער אויסעווענדיגער מזבח איז געווען אונטערן הימל נישט אונטער א דאך, און דאך האט דער רעגן קיינמאל נישט אויסגעלאשן דאס פייער וואס האט געברענט אויף איהר.
- דער רויך פונעם מזבח איז אייביג ארויף גראד ביז צום הימל, דער וואונט האט איהר קיינמאל נישט אויסגעלאשן.
- דער צווייטען פסח האט מען מקריב געווען א קרבן שעורים, שבועות האט מען מקריב געווען שתי הלחם, און א גאנץ יאהר האט מען געבאקן דעם לחם הפנים, און עס האט קיינמאל נישט פאסירט א פסול ביי די אלע זאכן.
- אין די דריי ימים טובים פסח-שבועות-סוכות איז גאנץ כלל ישראל געקומען עולה רגל זיין, און אזוי אין שבת ויום טוב ווען עס איז געווען א פולער געפאקטע עזרה, איז אייביג געווען פלאץ זיך צו בוקען פאר השי"ת עס איז קיינמאל נישט געווען געשטופט.
- א שלאנג און עקרב האט קיינמאל נישט געביסן א איד וואס איז געקומען עולה רגל זיין.
- די וואס זענען געקומען עולה רגל זיין האט קיינמאל איינער געזאגט עס איז מיר ענג איך האב נישט קיין פלאץ.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ערבות
צו מיינט איר ערבות פאר ארבעה מינים אדער פאר הושענה רבה?
ערבות איז א פארפליכטונג אזא גאראנטי, אז ווען איינער בארגט געלט פון א צווייטן נעמט ער מיט אן עָרב וואס יענער אף על פי וואס ער אליין'ס באקומט נישט דאס געלט נעמט ער זיך אונטער צו באצאלן אויב דער חבר קען נישט באצאלן.
ערבות איז א זאך וואס א מענטש איז זיך זעלבסט מתחייב זיי רופן דאס וואראנטי אז ווען מ'קויפט עפעס קען מען דאס צוריקגעבן און דער פארקויפער מוז געבן א נייע זאך צוליב זיין התחייבות.
אנשטאט וואס ביי די בענק איז דא נכסים פארמעגן וואס ווערט אן ערב פארן חוב איז דא אזא זאך אז אנדערע מענטשען קענען זיך מתחייב זיין צו באצאלן. די גמ"חים היינט אין ניו יארק פארבארגן בלויז מיט 3 אנדערע ערבים וואס שרייבן אונטער.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז דא אזא רוחניותדיג ערבות אויף יעדן איד צו זעהן אז יענער זאל זיך פירן הייליג. ווי די משנה זאגט כל ישראל ערבים זה בזה


text:
װיקיפּעדיע:קאפירעכטן
וויקיפעדיע קאפירעכט פאליסי איז געבויט צו אפהיטן דעם באגריף פון אומזינסטיגע פרייע אינהאלט אז יעדער איינער אין די וועלט מעג פון דא אלעס קאפירן אן באגרעניצונג פון בעלות, דעריבער מוזן מיר זיך האלטן ביים דעם פאליסי אז מען טאר נישט קאפירן פון ערגעץ אנדערשט אהער אן רשות קיין שום אינפארמאציע אז דער מחבר האט איר טאקע באפרייט פאר יעדן.
יעדע מאל ווען מען ענדערט עפעס איז דא א נאטיץ אונטן אז די ארבעט איז נישט קאפירעכט:
- ביטע מערק אויף אז דיינע אלע טיילונגען אינעם װיקיפּעדיע איז אונטער דעם GNU Free Documentation License דערלויבן (מער פרטים זעה װיקיפּעדיע:קאפירעכטן). אויב דו וויִלסט נישט זאלן דיינע טיילונגען דערשיינען ווערן און זאלן אנדערע קענען קאפירן דיין אינהאַלט - ביטע שרייב זיי נישט אַהער. איר זאגט צו אז איר האט געשריבן אן אייגענעם אינהאַלט, אדער האט איר באקומען א ערלויבונג צו איר שרייבן


text:
פאקן
פאקן (ענגליש: Smallpox) איז א שטארק אנשטעקיקע קראנקייט פון מענטשן, וואס קומט פון דעם ווירוס Variola major. דער ווירוס גייט אריבער צווישן מענטשן דורך דער לופט, בעיקר אין ווינטער און אין אנהייב פרילינג. אין 2010 האט מען געמאלדן אז פאקן איז די ערשטער קראנקייט וואס מ'האט געדאנזשעט אויסראטן.
די קראנקייט גייט אריבער פון איין מענטש צו אן אנדערן דורך קליינע טראפן אין דעם אטעם. דער ווירוס וואקסט אינעם מענטש צוויי וואכן. דער מענטשן שפירט קאפשמערצן און אנדערע שמערצן, און קליינע רויטע פינטלעך קומען ארויס אויפן קערפער. במשך א וואך וואקסן די פינטלעך און דער קערפער ווערט באדעקט מיט פאקן, וואס ווערן אנגעפילט מיט אייטער. אפטמאל שטערן די פאקן דאס אטעמען און דער מענטש שטארבט. די וואס ווידערהוילן זיך קען דויערן עטלעכע וואכן.
א בריטישער דאקטער, עדווארד דזשענער, האט באמערקט אז פויערים וואס ארבעטן מיט קי האבן נישט געליטן פון פאקן, און טאמער יא, האבן זיי געליטן אין א לייכטן אופן און געווארן געזונט נאכהער. ענדלעך האט ער אנטפלעקט אז זיי פלעגן באקומען אן ענלענכע קרענק, קופאקן, וואס האט זיי געשיצט קעגן פאקן. שוין אין טערקיי און כינע איז מען דערגאנגען אז איינער וואס דערלעבט די פאקן וועט זיי נישט כאפן א צווייט מאל.
פון דעם האט מען ערפינדן די סיסטעם פון וואקצינירונג קעגן פאקן.
אין 1979 האט די װעלט געזונט ארגאניזאציע געמאלדן אז קיינער בלייבט נישט אין דער וועלט מיט פאקן און במילא איז די קראנקייט אוועק פון דער וועלט.


text:
יצחק שדה
יצחק שדה, א ציוניסט, סאציאליסט, א הויכראנגיקער קאמאנדיר אין צה"ל, און דער גרינדער און אנפירער פונעם פלמ"ח, און א גענעראל אין די הגנה.
געבוירן אין לובלין, 19טן אוגוסט 1890, מיטן נאמען יצחק לאנדובערג. זיין זיידע איז געווען פון די חשובע רבנים אין שטאט. ביים ערשטע וועלט מלחמה, האט ער געדינט אינעם רוסישן ארמיי, ווי ער האט באקומען אויסצייכענונגען, ער איז געווארן א קאמאנדיר פון א קאמפאניע.
נאכן זיך טרעפן מיט יוסף טרומפעלדאר, האט ער עולה געווען קיין ארץ ישראל, אין יאר 1920. ער האט זיך אנגעשלאסן אינעם ארבעטערס באטאליאן, וואס האט זיך אויפגעלעזט עטליכע יאר שפעטער, נאך אידיאלאגישע אמפערייען. ער האט זיך אנגעשלאסן אין די הגנה, אין יאר 1921 האט ער אנגעפירט די אפיצירן קורס, ער איז געווען א מענטש מיט אסאך פיזישע כח, און א ספארטלער, ער איז געווען פון די גרינדער פון די "הפועל" ספארט גרופע.
אין 1936, ביי די מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט, האט ער אויפגעשטעלט לאקאלע זיכערהייט גרופעס, אין ירושלים, און אין אנדערע פלעצער. ספעציעל איז באוויסט די פעלד איינהייטן, וואס ער האט אויפגעשטעלט, וואס פלעגט אטאקירן די טעראריסטן, נאך איידער זיי זענען אנגעקומען, צו יידישע געגנטער.
אין 1941, אין שאטן פון די צווייטע וועלט מלחמה, איז אויפגעשטעלט געווארן אין פאלעסטינע, די פלמ"ח אונטער זיין פירערשאפט. יגאל אלון, און משה דיין, זענען זיינע צוויי באוויסטע קאמאנדירן וואס ער האט אויפגעצויגן. ער האט אויפגעברענגט די מצדה אויפן כרמל פלאן, אויב די נאציס, וועט געלונגען איינצונעמען פאלעסטינע. אין 1945, איז ער געווארן שעף פון גענעראל שטאב, פון די הגנה, און האט אנגעפירט מיט די העברעישע ווידערשטאנד באוועגונג. מיט די אצ"ל, און די לח"י. סוף יאר 1946, איז ער אויפגעזאגט געווארן פון זיין פאסטן.
אנהייב פונעם מלחמת השחרור, איז ער גערופן געווארן צו היטן קיבוץ משמר העמק, וואס געפונט זיך אויפן וועג קיין חיפה, וואס דער קאוקדזשי ארמיי האט אטאקירט, אין א קלוגע מאנעווער האט זיי אטאקירט פון די זייט, און זיי האבן געמאכט פליטה. דערנאך איז ער גערופן געווארן אין אנדערע פלעצער צו באשיצן פון אראבישע אנפאלן. ווען צה"ל איז געגרינדעט געווארן האט ער באקומען די ראנג פון "אלוף" מאיאר גענעראל. ער האט געהאלפן גרינדן די אכטע בריגאדע, וואס איז געווען די ערשטע געפאנצערטע בריגאדע פון ישראל ארמיי.
שפעטער אין יאר 1948, איז ער אריבער צום דרום פראנט, ווי יגאל אלון איז געווארן דער קאמאנדיר פון זיין אלטע קאמאנדיר, און ער האט באוויזן איינצונעמען די פאליציי סטאנציע, "איראק סווידאן" וואס האט זיך געפונען אינעם געגנט פון היינטיקן קרית גת, נאך זיבן דורכפעלער עס איינצונעמען.
סוף פונעם קריג, איז ער ארויס פונעם ארמיי, זייענדיק א מפ"ם אנהענגער, האט ער געהאט זיינע פראבלעמען מיט בן גוריון. ער איז דער ערפינדער פונעם מיליטערישער גלייכקייט, ווי וואפן ערליכקייט, א באוויסטע ווארט פון אים "האב ליב דעם ביקס, און האב פיינט מלחמה", וואס באגלייט צה"ל ביז היינט.
אויך איז ער געווען א ליטעראנט, ער האט געשריבן אסאך, נאכן קריג האט ער זיך באזעצט אין יפו, און דארט האט ער געשריבן ביז זיין טויט. יצחק איז געשטארבן דעם 20סטן אוגוסט 1952.


text:
מייפל סטארי
מײפּל סטאָרי (ענגליש: MapleStory) איז א צוויי דימענסיע נעצווערק ראלע שפיל. די שפיל איז געשאפן דורך א קארעאנישע געזעלשאפט מיטן נאמען 'וויזעט' (Wizet). די שפיל האט פארשיידענע ווערסיעס וואס זיינען פארשפרייט אין דער גארער וועלט דורך פארשיידענע געזעלשאפטן. די שפיל באטייליקונג קאסט ניט קיין גראשן אבער עס איז מעגלעך צו שאפן מיט אמתע געלט פארשיידענע אייגנטומס וואס פארבעסערן דאס אויסזע פונעם כאראקטער. אין דער שפיל באטייליקן זיך איבער 49 מיליאן שפילערס פון דער גארער וועלט.
אין דער שפיל ברויכט דער כאראקטער דערהרגענען פארשיידענע מאנסטערס און אזוי צוזאמען ווערט ער מער און מער דערהויבן.


text:
דזיאוואני דא פאלעסטרינא
דזיאוואַני פיערלוגי דא פאַלעסטרינאַ (איטאליעניש: Giovanni Pierluigi de Palestrina; 1525, פאלעסטרינא - 2טן פעברואר 1594, רוים) איז געווען אן איטאליענישער קאמפאזיטאר פון דער רענעסאנס תקופה. ער האט געשריבן מוזיק פאר כארן.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלעסטרינא איז געבוירן געווארן אין דעם קליינעם שטעטעלע פאלעסטרינא לעבן רוים, איטאליע. ביי די ניינצן האט ער געשפילט דעם ארגל. ער האט געוואוינט פערציג יאר אין רוים.
ער האט אויך געשריבן מעט ווי הונדערט מאדריגאלן, און האט ארויסגעגעבן צוויי ביכער פון זיינע מאדריגאלן.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוויי פון זיינע זין זענען געשטארבן אין 1575. זיין ערשטע ווייב איז געשטארבן אין 1580.
ער איז געשטארבן אין 1594.


text:
סטאמבול
סטאמבול (פֿריער ביזאנץ און דערנאך קושטא) איז די גרעסטע שטאט אין טערקיי און די דריטע גרעסטע אין דער וועלט. די שטאט נעמט איין 27 דיסטריקטן פונעם סטאמבול פראווינץ.[1] זי איז געבויט אויף זיבן בערג און געפֿינט זיך אויפן באספארוס דורכגאס און רינגלט ארום דעם נאטירלעכן האוון וואס איז באקאנט אלס דער גאלדענער הארן, אין צפון-מערב פון לאנד. די שטאט ציט זיך סיי אויף דער אייראפעישער זייט (טראקיע) און סיי אויף דער אזיאטישער זייט (אנאטאליע) פונעם באספארוס, און איז די אייציגע מעטראפאליע אין דער וועלט וואס ליגט אין צוויי קאנטינענטן. סטאמבול איז אמאל געווען די הויפטשטאט פון דער רוימישער אימפעריע (330–395), פון דער ביזאנטישער אימפעריע (395–1204 און 1261–1453), פון דער לאטיינישער אימפעריע (1204–1261), און פון דער אטאמאנישער אימפעריע (1453–1922).
סטאמבול איז די קולטור און פינאנץ צענטער פֿון טערקיי. די שטאט איז אויסגעקליבן ווי די בשותפותדיקע אייראפעישער הויפטשטאט פון קולטור פאר 2010.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סטאמבול האט עטלעכע גרויסע געביידעס, איינע פון זיי די האגיא סאפיא, געבויט פאר א קלויסטער אבער היינט א מוזיי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
ריכטער סקאלע
די ריכטער סקאלע גיט א נומער וואס מעסט די שטארקייט פון אן ערדציטערניש.
די ריכטער סקאלע איז געווארן אנטוויקלט אין 1935 דורכן געאלאג טשארלס ריכטער (Charles Francis Richter) אין קאלאבאראציע מיט בענא גוטנבערג (Beno Gutenberg), ביידע פונעם קאליפארניע אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע ("קאלטעק").
די ריכטער סקאלע ווייזט די שטארקייט פון ערדציטערנישן אויף א לאגריטמישער סקאלע (צו באזע 10), דאס הייסט אן ערדציטערניש מיט א מאס 7 אויף דער ריכטער סקאלע איז 10 מאל אזוי שטארק ווי אן ערדציטערניש מיט מאס 6. דעריבער ניצט מען א לאגריטמישע סקאלע ווייל די שטערקסטע ערדציטערניש וואס מ'האט אמאל געמאסטן (9.5 אויף דער ריכטער סקאלע) איז 1,600,000,000 אזוי גרויס ווי די שוואכסטע ערדציטערניש וואס מ'קען מעסטן. דער נומער אויף דער ריכטער סקאלע מעסט פארהעלטענישמעסיג די ענערגיע באפרייט אין דעם מיטלפונקט פון אן ערדציטערניש.
דער יסוד פון מעסטן איז א באוועגונג 100 ק"מ פונעם מיטלפונקט פון דער ערדציטערניש. א גרייס פון 1.0 אויף דער ריכטער סקאלע איז א באוועגונג פון א הונדערטל פון א מיקראן. א גרייס פון 2.0 איז א באוועגונג פון א צענטל פון א מיקראן. א גרייס פון 3.0 איז א באוועגונג פון א מיקראן א.א.וו. די מאס פון ענערגיע באפרייט צווישן צוויי נומערן אויף דער ריכטער סקאלע איז דרייציג מאל אזוי ווי די פריערדיגן.
די גרעסטע שטארקייט וואס מ'האט אמאל געמאסטן איז געווען א סעריע פון ערדציטערנישן מיט גרייס 9.5 אין טשילע אין 1960.
די פאלגנדע טאבעלע ווייזט די שטארקייטן פו ערדציטערנישן לויט דער ריכטער סקאלע:


text:
װיקיפּעדיע:קוואליטעט אטאקע
אינהאַלט
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואליטעט אטאקע איז אן איניציאטיוו צו קאנצענטרירן דער אנשטרענגונג פון דער וויקיפעדיע געמיינדע מיט א צוועק צו פארבעסרן דעם אינהאלט פון די ארטיקלען און צופארעכטן/צוענדיגן האלב געשריבענע אדער ליידיקע ארטיקלען. עס איז גוט אז מען ארבעט צוזאמען אויף אן ארטיקל אין א געוויסער נושא פאר א וואך, אזוי אז דער ארטיקל זאל ווערן אויסגעבעסערט דורך א געמיינזאמע ארבייט.
וועלכע ארטיקלען צו אויסוויילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ארטיקלען וויילט מען אויס נאך וואס די מיטגלידער קומען צו צו א באשלוס אין די וואלן (ארונטער).
פאלגנדיק איז א ליסטע פון ארטיקלען וואס פאסטן נישט צו זיין אין דער קוואליטעט אטאקע?
- צו פרעפעסיאנאלע ארטיקלען (ווי למשל אויף א געוויסע זעלטענע קרענק, אדער א קאמפיוטער טייל)
- צו פאליטישע ארטיקלען.
- ארטיקלען וואס האבן ווייניק אינפארמאציע.
די 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל קען זיין פון כלערליי טעמעס, ווי היסטאריע, רעליגיע, קונסט, ספארט, יידישקייט, באקאנטע פערזענלעכקייטן, טעכנאלאגיע, סאציאלאגיע, פאליטיק און אזוי ווייטער.
יעצטיגע קוואליטעט אטאקע ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנגעבן די קומענדיגע 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייגט אריין דא בלויז איין ארטיקל וועלכער איר האלט אז ס'פאסיק צו זיין ווי א 'קוואליטעט אטאקע' ארטיקל. און שמועסט זיך דורך וועגן דעם אינעם באזונדערן שמועס בלאט.
ווי אזוי ארבעט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אין דעם ארטיקל וואס ווערט אויסגעקליבן לייגט מען אריין דעם מוסטער {{קוואליטעט אטאקע}}.
- אין דעם ארטיקלס שמועס-בלאט לייגט מען אריין דעם מוסטער {{צו טאן}} וואס ווייזט אָן וואס פעלט אין דעם ארטיקל.
- נאך די וואך, אויב די ארטיקל איז געווארן טאקע שיין אויסגעארבעט, לייגט מען אריין אינעם ארטיקל דעם מוסטער {{רעקאמענדירטער ארטיקל}}.
דער חילוק צווישן די "איין ארטיקל א טאג איניציאטיוו"[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער איין ארטיקל א טאג איניציאטיוו איז זייער א גוטער איניציאטיוו בעיקר אויפצובויען דער וויקיפעדיע מיט מער ארטיקלן ווידער די קוואליטעט אטאקע האט א גאנץ אן אנדער ציל, צו מאכן צוזאמען א זייער שטארקער קוואליטעט ארטיקל, און זיך אויסצולערנען צו ארבייטן צוזאמען.


text:
ביג בענג
דער ביג בענג (גרויסער קנאק) איז פיזיקאלישער קאסמאלאגישער טערמין, וואס האט צוויי הויפט מיינונגען. עס איז א [אסמאלאגישער מאדעל אין וואס דער אוניווערס האט זיך געטאן אויסברייטערן פאר א צירקע 13.7 ביליאן יאר, אנהייבענדיג זיך פון א מעכטיגען געדעכט און הייסער שטאנד.
דער טערמין איז אויך באנוצט אין א שמעלערן זין פון ווארט צו אראפמאלן טאקע אט די פונדאמענטאלע "פייער-קנויל" וואס האט אויסגעפלאצט ביים אנהייב אדער נאנט צום אנפאנג פון צייט אין די היסטאריע פון דעם אוניווערס.
אבזערוואציענאלע באווייזען פון דער קאסמאלאגיע וואס טוט עדות זאגן איבער דעם געשעניש פון א ביג בענג טוט אריינרעכענען די אנאליזן אויף די ספעקטרום פון ליכטיגקייט פון די גאלאקסיס, וואס טוט ווייזן א ריקונג צום ריכטונג פון לענגערע וועוולענטס פרפארציאנאל צו יעדעס גאלעקסי'ס דיסטאנץ אין א שייכות אראפגעמאלן אין האבל'ס געזעץ. קאמבאנירט מיט די השערה און אנעמונג אז די אבזערווירער לאקירט איבעראל ווי נאר אין די אוניווערס וואלטן געמאכט ענדליכע אבזערוואציעס (די קאפערניקען פרינציפ), דאן טוט זיך דאס איינגעבן אז די צעשפרייט זעלבסט טוט זיך אויסברייטערן. עקסטראפאלאציע פון די דאזיגע אויסברייטערונג צוריק ציוועגס אין צייט, שטעלט אונז אוועק א שטאנד אין די ווייטער פארגאנגענהייט אין וואס דער אוניווערס איז געווען אין א שטאנד פון געוואלדיגע געדעכטקייט און טעמפראטור. די הייסע, געדעכטע שטאנד איז דער שליסל פרעמיס פארן ביג בענג.
טעארעטישע אונטערשטיצע פארן ביג בענג קומט פון מעטאמאטישע מאדעלן, וואס ווערט אנגערופן פרידמאן מאדעלן, וואס צייגן אז דער ביג בענג איז נאכאנאנד אייניג געשטימט מיט דער אלגעמיינער רעלאטיוויטעט און מיט דעם קאסמאלאגישע פרינציפ, וואס זאגן אז די אייגנשאפטן פון דעם אוניווערס מוז זיין זעלבסטשטענדיג פון די פאזיציע אדער אריענטאציע.
די טעאריע פון ביג בענג ניוקליעאסטעזע טוט פאראויסזאגן די ראטעס אויף וואס די פארשידענע ליכטיגקייט עלעמענטן זענען באשאפן אין מאדעלן פון די ערשטע פאזען און די פריע אוניווערס און געבט רעזולטאטן וואס זענען אין גענעראל אייניג שטימענד נאכאנאנד מיט די אבזערוואציעס.
די ביג בענג מאדעל טוט אויך פאראויסזאגן די קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע, אן אונטערגרונט פון שוואכע מיקראכוואליע ראדיאציע וואס פילט אן דעם גאנצן אוניווערס.
די ערפינדונג פון קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע אין 1964 האט געפירט צו א זשענעראלע אנעמונג צווישן פיזיקער אז דער ביג בענג איז דער בעסטער מאדעל פון די אנפאנג פון דעם אוניווערס.


text:
ווערגיל
פובליוס ווערגיליוס מאַרא (לאטייניש: Publius Vergilius Maro; 15טן אקטאבער 70- - 21סטן סעפטעמבער 19-), באקאנט ווי ווערגיל,[1] איז געווען א דיכטער אין אוראלט רוים. ער ווערט גערעכנט פון די גרעסטע רוימישע דיכטער. ער האט געשריבן דריי הויפט ליטערארישע ווערק, איינע פון זיי די עפישע פאעסיע וועגן איניעס אין צוועלף ביכער.
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווערגיל האט שטודירט מעדיצין און אסטראנאמיע אין רוים, אבער ער האט זיי איבערגעלאזט פאר פילאסאפיע.
ווערגיל האט געהאט א השפעה אויף דעם איטאליענישן דיכטער פון דעם מיטל-אלטער, דאנטע אליגערי.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ניסן מינדל, שמועסן מיט קינדער און יוגנד 10, 203, ביי HebrewBooks. "דער רוימישער פאעט ווערגיל (געשטארבן אין יאר 19 פאר דער געוויינלעכער צייטרעקענונג, ד. ה, ארום 90 יאר פאר דעם חורבן בית-שני) איז געווען דער ערשטער רוימער וואס האט דערמאנט דעם פערסיק."
ֿ


text:
אילינג בראדוויי באן סטאנציע
אילינג בראדוויי (ענגליש: Ealing Broadway) איז א נאציאנאלע באן און לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע וואס געפינט זיך אין אילינג בראדוויי אין דער לאנדאנער בארא פון אילינג, מערב לאנדאן. די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 3.
די סטאנציע האט פיר פעראנען פון דער גרויס-מערבדיקער מיין ליין וואס זענען געדינט דורך ערשטער גרויס-מערב און היטרא קאנעקט. אויך האט זי פינף פעראנען פון דעם לאנדאנער אונטערגרונט, צוויי אויף דער צענטראלער ליניע און דריי אויף דער דיסטריקט ליניע.
רוב פון די נאציאנאלע באן דינסטן פארן מזרח גראד קיין פאדינגטאן.
די לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע איז א סוף-סטאנציע; אויף דער דיסטריקט ליניע איז די נעקסטע סטאנציע צו מזרח [[אילינג קאמאן אונטערגרונט סטאנציע|אילינג קאמאן] און אויף דער צענטראלער ליניע מערב אקטאן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרויסער מערבדיקער באן האט געעפנט איר סטאנציע דעם 1טן דעצעמבער 1838, און די ערשטע אונטערגרונט סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן יולי 1879.


text:
סמיילי
דער סמיילי, סמיילי פנים, (: אדער D:, באשאפן געווארן דורך הארווי באלל אין 1953, איז געווענטליך א רינדעכיג מענטשליך געזיכט וואס שמייכלט. די מערסטע פאפולערע אויסזען איז מיט א שווארצע רינג און געל פון אינעווייניג מיט צוויי פינטלעך פאר די אויגן און א האלבע לבנה פאר די שמייכל.
דאס ווארט "סמיילי" נעמט זיך פון ענגליש smile, שמייכלען.
אויף עלעקטעראנישער מעדיע ווי אינטערנעט, בליצפאסט און טעקסט, איז די פארעם פון נוצן (: און D: זייער פאפולער. געווענטליך נוצט מען עס מער פאר אומפארמאלע באנוצן, אבער טייל מאל דינט עס אויך פארמאלערע באנוצן. ווי צום ביישפיל, פאו'ס געזעץ לויטעט אז פאראדיע פון פונדאמענטאליזם מוז געשריבן ווערן מיט א סמיילי אדער אן ענליכע אנווייזונג אז עס איז פאראדיע און נישט אמת'ע פונדאמענטאליזם.


text:
אויסטיילונג (ליטעראטור)
אן אויסטיילונג אין ליטעראטור באגריפן, איז אן אריינפיר אין א געשיכטע וואס טוט אונדז ערקלערן דעם באַזיס פונעם געשיכטע. עס ערקלערט אונדז 4 ערקלערונגען: "ווען, וווּ, ווען און פאַרוואָס" איבער די געשיכטע. אויב עס איז דא צום וועניגסטן צוויי ערקלערונגען פון די פריערע פיר, הייסט זי אן "אויסטיילונג".
דאס איז געוויינטלעך דער גרונד פונעם געשיכטע, וואס אן איר וועט מען נישט פארשטיין דעם תוך פונעם געשיכטע.
געוויינטליך ווערט זי געשריבן אין דעם אנפאנג פונעם געשיכטע, אבער עס קען אויך ווערן געשריבן ביים ענדע אדער אין מיטן דורך פלעשבעקס.


text:
מילכיגער וועג
דער מילכיעגער וועג איז די גאלאקסיע וואס אנטהאלט אונזער זון סיסטעם. זי איז איינע פון מיליארדן גאלאקסיעס אינעם אוניווערס.
דער דיאמעטער פונעם מילכיגן וועג איז 100,000 ליכט יארן, זיין דיק איז בערך 1,000 ליכט יארן און ער אנטהאלט עטלעכע 200 מיליארד שטערן וואס זענען אזוי ווי אונזער זון וואס דרייען ארום דעם צענטער פון דער גאלאקסיע מיט א גיך פון קרוב צו 220 קילאמעטער א סעקונדע.
דער מילכיגער וועג אנטהאלט א דיסק פון שטערן און א דיקערער דיסק פון גאז, אסטראנאמען מיינען אז אינעם צענטער פונען מילכיגן וועג געפינט זיך א שווארצע לאך.


text:
פראטאן
א פראטאן איז א טיילכל פון אן אטאם מיט א פאזיטיווער עלעקטרישער לאדונג. אין דעם יאדער פונעם אטאם טרעפט מען פראטאנען און נייטראנען. די פעריאדישע טאבעלע רעכענט אויס אטאמען לויט דער צאל פראטאנען וואס זיי האבן.
דער לייכטסטער אטאם איז הידראגען—איין אטאם דערפון באשטייט אן עלעקטראן וואס דרייט ארום א פראטאן. כמעט די גאנצע מאסע פון דעם אטאם ליגט אינעם פראטאן, וואס וועגט 2000 מאל ווי דער עלעקטראן. אלע אנדערע אטאמען האבן א יאדער צוזאמענגעשטעלט פון פראטאנאן און נייטראנען. אין א געוויסן עלעמענט, האט יעדער אטאם די זעלבע צאל פראטאנען; די צאל ווערט גערופן דער אטאמישער נומער פונעם עלעמענט.