text:
פעלשער
"די פֿעלשער" , אױף ענגליש "the counterfeiters", אױף דײַטש " DIE FÄLSCHER" איז אַ עסטרײַכיש/דײַטשער פילם, װאָס שטעפֿאַן רוזאָװיצקי האָט געמאָכט. אין דעם פֿילם, פירן די נאציס אן מיט אפעראציע בערנהאַרד, ווו דיִ נאַציס האָבן געוואלט אונטערברענגן ענגלאַנד מיט פֿאַלשע געלט. אין דעם פֿילם מוז אַ ייִדישער פֿעלשער, װאָס האָט דעם נאמען שלמה סאָראָװיטש, מיט אַנדערע יידן פֿעלשן דאָס ענגלישע פונט שטערלינג, און אַמעריקאַנע דאלארן אין זאקסענהויזן. די געשיכטע באַציט זיך אויפן בוך פֿון װאָס דער שרייבער אַדאָלף בורגער האט געשריבן, װאָס איז אַ ייִדיש סלאָװאַקישער דרוקער , װאָס דער נאַצי האָט אים אײַנגעשפּערט אין יאָר 1942, װײַל ער האָט געפֿעלשט פּאַפּירן , און די ייִדן האבן נישט געמוזט גיין אין די פארניכטיגונגס לאגערן. רוזאָװיצקי האָט זיך זער פֿיל בעראַטן מיט א געוויסער בורגער בײַם פּראָדוקצירן דעם פֿילם. דער פֿילם האָט געווינען "די בעסטע אויסלענדיש שפראכיקע פילם פונעם אסקארּֿ" בײַם אָכציקסטן אַקאַדעמיע עװאָרדס אין יאָר 2008


c: text/html

text:
ראגבי פוטבאל
ראַגבי פֿוטבאל איז א ספארט צווישן צוויי גרופעס וואס מען שפילט מיט א אוואַלן באל (מאטעמאטיש—ווי א שפיציקער ספערויד). די עיקר לענדער וואו מען שפילט ראגבי זענען דאס פאראייניגטע קעניגרייך, אויסטראליע, ניי זילאנד, אירלאנד, איטאליע, פראנקרייך, דרום אפריקע, ארגענטינע, יאפאן, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און קאנאדע. מען שפילט ראגבי אויף א פעלד וואס אין די ביידע עקן איז א טויער וואס זעט אויס ווי H.
זענען פאראן צוויי אופנים פון ראגבי: ראגבי יוניאן, מיט 15 מענטשן אין א גרופע, און ראגבי ליג, מיט 13 מענטשן אין א גרופע. ראגבי יוניאן האלט א וועלט פארמעסט יעדע פיר יאר.
דער נאמען פונעם ספארט נעמט זיך פון ראגבי שולע אין ענגלאנד.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
גאָט אייביק לעבן؟
פרעגן: גאָט אייביק לעבן؟
ענטפערן: די ביבל גיט אַ קלאָר דרך צו אייביק לעבן. ערשטער, מיר מוזן דערקענען אַז מיר האָבן געזינדיקט קעגן גאָט: "פֿאַר אַלע האָבן געזינדיקט און פאַל קורץ פון דער כבוד פון גאָט" (רוימער3:23 ) יר האָבן אַלע געטאן זאכן וואס זענען דיספּלעאַסינג צו גאָט, וואָס מאכט אונדז דיזערווינג פון שטראָף זינט אַלע אונדזער זינד זענען לעסאָף קעגן אַן אייביק גאָט, נאָר אַן אייביק שטראָף איז גענוג. "דער לוין פון זינד איז טויט, אָבער די מתנה פון גאָט איז אייביק לעבן דורך יאָשקע המשיח אונדזער האר"(רוימער6:23)۔
אבער, יאָשקע המשיח, די סינלעסס (1פעטרוס2:22 )، אייביק זון פון גאָט געווארן אַ מענטש(יוחנן1:1,14 ) און געשטארבן צו באַצאָלן אונדזער שטראָף. "גאָט דעמאַנסטרייץ זיין ליבע פֿאַר אונדז אין דעם: בשעת מיר זענען נאָך זינדיקע, משיח געשטארבן פֿאַר אונדז("רוימער5:08). יאָשקע משיח געשטארבן אויף דעם קרייַז(יוחנן19:31-42 )، גענומען די שטראָף אַז מיר פאַרדינען(2 קאָרינטהיאַנס5:21). דריי טעג שפּעטער ער רויז פון די טויט (1 קאָרינטהיאַנס15:1-4 )، פּראָווינג זיין נצחון איבער זינד און טויט. "אין זיין גרויס רחמנות ער האט געגעבן אונדז נייַ געבורט אין אַ לעבעדיק האָפענונג דורך די המתים פון יוזל המשיח פון די טויט" (1פעטרוס 1:03)
דורך אמונה, מיר מוזן בייַטן אונדזער מיינדסעט וועגן משיח - ווער ער איז, וואָס ער האט, און וואָס - פֿאַר ישועה(אַקס 3:19). אויב מיר שטעלן אונדזער אמונה אין אים, טראַסטינג זיין טויט אויף דער קרייַז צו באַצאָלן פֿאַר אונדזער זינד, מיר וועט פארגעבן ווערן און באַקומען דעם צוזאָג פון אייביק לעבן אין הימל. "ווארים גאָט אַזוי ליב געהאט די וועלט אַז ער האט געגעבן זיין איין און בלויז זון אַזוי אַז ווער עס יז וואס גלויבט אין אים וועט ניט אומקומען אָבער האָבן אייביק לעבן"(יוחנן3:16). "אויב איר באקענען מיט אייער מויל, 'יוזל איז האר,' און גלויבן אין דיין האַרץ אַז גאָט האט אים פון די טויט, איר וועט געראטעוועט ווערן" (רוימער10:09 ). אמונה אַליין אין די פאַרטיק ווערק פון משיחן אויף דעם קרייַז איז די בלויז אמת דרך צו אייביק לעבן! "ווארים עס איז דורך חן איר האָבן שוין געהאלפן, דורך אמונה - און דעם ניט פון זיך, עס איז די מתנה פון גאָט - ניט דורך מעשים, אַזוי אַז קיין איינער קענען באַרימערייַ"(עפעזער2:8-9).
אויב איר ווילן צו אָננעמען יאָשקע המשיח ווי דיין גואל, דאָ איז אַ מוסטער תפילה. געדענקט, געזאגט דעם תפילה אָדער קיין אנדערע תפילה וועט ניט שפּאָרן איר. עס איז בלויז טראַסטינג אין המשיח וואס קענען ראַטעווען איר פון זינד. דעם תפילה איז פשוט אַ וועג צו אויסדריקן צו גאָט דיין אמונה אין אים און דאַנקען אים פֿאַר פּראַוויידינג פֿאַר דיין ישועה. "גאָט, איך וויסן אַז איך האָבן געזינדיקט קעגן איר און פאַרדינען שטראָף. אבער יאָשקע משיח גענומען די שטראָף אַז איך פאַרדינען אַזוי אַז דורך אמונה אין אים איך געקענט מוחל זיין. איך שטעלן מיין צוטרוי אין איר פֿאַר ישועה. דאנק איר פֿאַר אייער ווונדערלעך חן און מחילה - די מתנה פון אייביק לעבן! אמן! "
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
גאָט אייביק לעבן؟


text:
ניו יארק מעטראפאליטען שטח
די ניו יארק מעטראפאליטען ראיאן איז די געגנט וואו ניו יארק סיטי, צפון ניו דזשערסי, און לאנג איילענד קומען זיך צונויף, עס ווערט אפט אנגערופען די ניו יארק "טריי-סטעיט שטח" וואס באדייט אז דריי שטאטן—ניו יארק, ניו זשערסי, קאנעטיקוט—קומען אן צו איין שטח[1] . דער שטח ווערט אבער מער אנגערופן מיט די פאפולערע נאמען "ניו יארק מעטראפאליטען שטח" און איז די פאפולערסטע מעטראפאליטען שטח אין די פאראייניגטע שטאטן, און די פערטע אויף די ליסטע פון די 20 פאפולערסטע איבער דער וועלט [2]. און פארמאגט א פאפולאציע פון 18,815,988 איינוואוינער - אין יאר 2007.
ער פארמאגט 23 קאונטי'ס אין אים, צען אין ניו יארק סטעיט - אריינגערעכנט די פינף באראוס פון ניו יארק סיטי, צוויי אין לאנג איילענד, דריי אין לאוער האדסאן וועליע, צוועלף אין צפון און צענטראל ניו דזשערסי, און איין אין פענסילוועניע.


text:
בראונאו אם אין
בראַונאַו-אַם-אין (דייטש: Braunau am inn) איז א שטאט אין אים געגנט, צפון-מערב אויבער עסטרייך. די שטאָט געפינט זיך 90 ק"מ מערב פון לינץ און 60 ק"מ צפון פון זאלצבורג אויפן גרענעץ מיט דייטשלאנד. די שטאט האט א באפעלקערונג פון ווייניקער ווי 20,000 באוווינער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בראַונאַו-אַם-אין ווערט גערעכנט איינע פון די אוראלטע שטעט אין עסטרייך . זי ווערט ערשט דערמאנט ארום דעם ציווילן יאר 810 און האט באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1260. בראונאו אם אין האט זיך אנטוויקלט אין א וויכטיקער פעסטונג שטאט צוליב איר לאקאציע אויפן אין טייך, וואס איז געווען א טראנספארט רוטע פאר זאלץ פון די מינעס אין זאלצבורגער געגנט.
במשך די יאָרן, האט קאָנטראָל איבער דער שטאָט געטוישט צווישן עסטרייך און דייטשלאַנד עטלעכע מאל. אין אנהייב פונעם 18טן יאָרהונדערט איז בראונאו-אם-אין געווען דער וווינאָרט פון דעם בייערישן פּאַרלאַמענט.


text:
עמנואל קאזאקעוויטש
עמנואל קאַזאַקעוויטש (רוסיש: ЭMMaHyил KaзakeBич; 24סטן פעברואר 1913 - 22סטן סעפטעמבער 1962) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער און אַ שרײַבער. זײַנע לידער האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געשריבן אויף ייִדיש און די פּראָזע-ווערק – איבערהויפּט אויף רוסיש.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאַזאַקעוויטש איז געבוירן געוואָרן אין 1913 אין קרעמענטשוג, פּאָלטאַווער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אין אוקראינע). עמנואלס פאָטער איז געווען אַ ייִדישער פּובליציסט און ליטעראַטור-קריטיקער הענעך קאַזאַקעוויטש. אין 1932 איז דער קומענדיקער שריפטשטעלער צוזאַמען מיט זײַנע עלטערן אַריבערגעפאָרן פון אוקראַיִנע קיין ביראָבידזשאַן. אין 1933 – 1934 איז ער געווען דער דירעקטאָר פונעם ביראָבידזשאַנער ייִדישן מלוכה-טעאַטער און דער אָנפירער פון די געגנטלעכע ראַדיִאָ-אויסדיקציעס אויף ייִדיש. שפּעטער איז ער געוואָרן דער פאַרוואַלטער פון דער ליטעראַרישער אָפּטיילונג פון "ביראָבידזשאַנער שטערן".
פאַרעפנטלעכן לידער האָט ער אָנגעהויבן אין 1932 אויף די שפּאַלטן פון דער צײַטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן", וואָס איר ערשטער רעדאַקטאָר איז געווען זײַן פאָטער. אין דעם זעלבן יאָר איז דערשינען זײַן ערשטע לידער-זאַמלונג "בירעבידזשאַנבוי". אויך אין 1932 איז ער געווען דער פאָרזיצער פונעם קאָלווירט אין וואַלדהיים.
אין 1939 איז דערשינען די צווייטע לידער-זאַמלונג ,גרויסע וועלט". אין 1941 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש פאַרעפנטלעכט אַ ראָמאַן אין פערזן "שלום און חווה". ער האָט אויך איבערגעזעצט אין ייִדיש לידער פון אלעקסאנדער פּושקין, מיכאַיִל לערמאָנטאָוו און וולאַדימיר מאַיאַקאָווסקי, אָנגעשריבן פאַרן ביראָבידזשאַנער טעאַטער די פּיעסע "מילך און האָניק", פאַרעפנטלעכט צוויי פּובליציסטישע ביכער – "ביראָבידזשאַן" (1939, צוזאַמען מיט דוד בערגעלסאָן) און "דער וועג קיין בירעבידזאַן" (1940).
זינט 1938 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געלעבט אין מאָסקווע און מיטגעאַרבעט מיטן ייִדישן פאַרלאַג "דער אמת". אין 1941 – 1945 האָט ער געקעמפט אויפן פראָנט אין די רייען פון דער רויטער אַרמיי. אין דער תקופה האָט ער פּראַקטיש זיך ניט געדרוקט. ס'איז באַוווּסט בלויז זײַנס אַ ליד, וואָס איז פאַרעפנטלעכט געוואָרן אין דער קאָלעקטיווער זאַמלונג פון סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער "פאַרן היימלאַנד, אין שלאַכט!" נאָך דער מלחמה האָט ער אָנגעהויבן צו שרײַבן פּראָזע אויף רוסיש. זײַנע ערשטע פּראָזע-ווערק האָט ער געשאַפן סײַ אויף ייִדיש סײַ אויף רוסיש. דאָס זײַנען געווען די גרעסערע דערציילונג "די גרינע שאָטנס" (מאָסקווע 1947 און וואַרשע 1954), וואָס איר רוסישער וואַריִאַנט איז אָנגערופן געוואָרן «ЗBeздa» (בוכשטעבלעך - "דער שטערן"), און דער ראָמאַן "דער פרילינג אויפן אָדער" (מאָנטעווידעאָ 1950), וואָס הייסט אויף רוסיש "BecHa Ha Oдepe". אָט די ווערק האָבן באַרימט געמאַכט קאַזאַקעוויטשן אַלס רוסישער פּראָזע-שרײַבער.
זײַנע שפּעטערדיקע פּראָזע-ווערק האָט ער געשריבן בלויז אויף רוסיש און נאָר פון צײַט צו צײַט פאַרעפנטלעכט אויף ייִדיש אַרטיקלען אין דער וואַרשעווער צײַטונג "פאָלקס-שטימע". דאָס רוב קאַזאַקעוויטשעס פּראָזע-ווערק זײַנען געווידמעט דער צווייטער וועלט-מלחמה.
ער איז נפטר געווארן אין 1962 אין מאָסקווע, און באערדיקט געווארן אינעם נאוואדעוויטשער בית עולם.


text:
שמואל שמעלקא הורוויץ (ניקאלשבורג)
רבי שמואל שמעלקא הלוי הורוויץ (ה'תפ"ו - א' אייר ה'תקל"ח), רב אין ניקאלשבורג. ער איז באקאנט אלס "דער רבי ר' שמעלקא".
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז געבוירן אין יאר ה'תפ"ו, צו זיין פאטער הרב צבי הירש הלוי הורוויץ, פון טשארטקאוו א זון פון הרב מאיר הלוי הורוויץ, פון טיקטין, א זון פון הרב יהושע הארוך (דער לאנגער), א זון פון הרב פנחס הלוי הורוויץ, א שוואגער פון רמ"א.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז געווען א תלמיד פון ווילנער גאון צוזאמען מיט זיין ברודער רבי פנחס הורוויץ דער פארפאסער פון ספר הפלאה, ווען מען האט פארלאנגט פון זיי זיי זאלן אינטערשרייבן דעם חרם אויף די חסידים, האט רבי אברהם קאליסקער ביי זיי געפויעלט, זיי זאלן אריין פארן קיין מעזריטש זיך אליין איבערצייגן דעם ווירקליכקייט פון די חסידים. די ברידער זענען איינגעשטאנן שבת ביים מגיד פון מעזריטש, נאך שבת האט רבי שמעלקא געזאגט פאר זיין ברודער, ער פארט נישט מער צוריק, און איז געווארן פון די גרויסע תלמידים פון מגיד.
רבי שמעלקא איז געווען רב אין ריטשעוואל און אין שינאווא, אין יאר ה'תקל"ג איז ער געווארן רב אין ניקאלשבורג, ער האט דארט אוועק געשטעלט א ישיבה, און דארט אויף געשטלט אסאך תלמידים באקאנטע גאונים און צדיקים.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא איז נפטר געווארן אין עלטער פון צוויי און פופציג יאר א' אייר ה'תקל"ח.
תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיינע תלמידים זענען געווען גרויסע רבנים ביי כלל ישראל, ווי ר' משה לייב סאסאווער.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי שמעלקא האט איבערגעלאזט איין זון און א טאכטער:
- הרב צבי יהושע הלוי הורוויץ, באקאנט אלס רבי הערשעלע חריף, רב אין טרעביטש, פראסטיץ און טארנא, דער פארפאסער פון ספר סמיכת משה. ער האט געהייראט מרת מרים א טאכטער פון זיין פעטער הרב פנחס הלוי הורוויץ
- די ווייב פון הרב יעקב, רב אין קאטילבורג
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דברי שמואל
- נזיר השם


text:
בוכטע
א בוכטע איז א שטח וואסער וואס איז ארומגענומען מיט לאנד פון דריי זייטן. א גרויסע בוכטע ווערט גערופן אן איינגאס. א שמאלע בוכטע מיט שיפע זייטן הייסט א פיארד. אמאל געפינט זיך א בוכטע אין א צווייטער בוכטע, למשל זשיימס בוכטע געפינט זיך אין דער הודסאן בוכטע, וואס זיצט אין צענטער צווישן די קאנאדישע פראווינצן פון קוויבעק און אנטעריא.
ווען דער ברעג ים האט א שטח פון ווייכן גרונד צווישן טיילן פון ברעג וואס זענען הארטער שטיין, מאכט זיך אז דער ים טוט אונטערשווענקען דעם ווייכן גרונד, איבערלאזנדיק א בוכטע.
א בוכטע קען זיין ברייט נאר עטליכע מעטער, ס'קען אבער אמאל זיין ברייט הונדערטע קילאמעטער. אזוי ווי די בוכטע טוט שיצן פון דעם כח פון די כוואליעס, זער אפט מאכט זיך א פלאזשע אין דער בוכטע.
די גרעסטע בוכטע אין דער וועלט איז די בוכטע פון בענגאל.


text:
מירון
מירון איז א דארף אין אויבער גליל אין צפון ארץ ישראל וואס איז געגרינדעט געווארן ה'תש"ט דורך אונגארישע נייע באזעצערס. זי געפונט זיך אין די גרעניצן פון דער מרום הגליל ראיאנראט.
דעם נאמען פונעם דארף איז "מירון" וויבאלד עס געפונט זיך בערך אין דעם געגנט פונעם היסטארישן מירון וואס ווערט דערמאנט אין זוהר אז רבי שמעון בר יוחאי האט מען באערדיגט נעבן מירון.
אין מירון האט דער אריז"ל אנטפלעקט רבי שמעון בר יוחאי'ס קבר. כלל ישראל פייערט זיין יום הילולא אום ל"ג בעומר, און אזעלכע פירן זיך צו מאכן חאלאקע ביי זיין ציון, אויך אין אנדערע טעג פון יאר.
עס שטייט אין ספרים, אז אידן פלעגן פארן ל"ג בעומר קיין מירון, נאך פאר דעם אריז"ל.
דער געזעלשאפט אין מירון איז א געמיש פון עטליכע קרייזן. אויסער דעם אלגעמיינעם בית הכנסת וואס איז אין צענטער פון דארף, זענען דא פארשידענע אנדערע שולן און אנטשטאלטן, ווי בני עקיבא, חסד לאברהם, און נאך. אויך ביים קבר הרשב"י זענען דא עטליכע כוללים פאר תורה לערנער און אויך איז דארט א צענטער פאר מניני תפלה.


text:
פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟
פרעגן: פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟
ענטפערן: אונדזער הערצער גיין אויס צו יענע וואס האָבן געדאנקען פון סאָף זייער אייגן לעבן דורך זעלבסטמאָרד. אויב וואָס איז איר רעכט איצט, עס קען רעדן פון פילע ימאָושאַנז، אַזאַ ווי געפילן פון כאָופּלאַסנאַס און פאַרצווייפלונג. איר זאלט פילן ווי איר זענט אין די דיפּאַסט גרוב، און איר צווייפל עס איז קיין האָפֿן פון זאכן געטינג בעסער. קיין איינער מיינט צו זאָרגן אָדער פֿאַרשטיין ווו איר זענט קומענדיק פון. לעבן נאָר איז נישט ווערט לעבעדיק ... אָדער איז עס؟
אויב איר וועט נעמען אַ ביסל מאָומאַנץ צו באַטראַכטן לעטינג גאָט באמת זייַן גאָט אין דיין לעבן רעכט איצט، ער וועט באַווייַזן ווי גרויס ער טאַקע איז، "פֿאַר גאָרנישט איז אוממעגלעך מיט גאָט" (לוק 01:37). אפשר סקאַרס פון פאַרגאַנגענהייַט כערץ האָבן ריזאַלטיד אין אַ אָוווערוועלמינג זינען פון רידזשעקשאַן אָדער אַבאַנדאַנמאַנט. וואָס קען פירן צו זיך-שאָד، כּעס، פארביטערונג, ווענדזשפאַל געדאנקען، אָדער אַנכעלטי פירז וואָס האָבן געפֿירט פּראָבלעמס אין עטלעכע פון דיין רובֿ וויכטיק באציונגען.
פארוואס זאָל איר נישט טוען זעלבסטמאָרד؟ פרייַנד، קיין ענין ווי שלעכט דאס זענען אין דיין לעבן، עס איז אַ גאָט פון ליבע וואס איז ווארטן פֿאַר איר צו לאָזן אים פירן איר דורך דיין טונעל פון פאַרצווייפלונג און אויס אין זיין ווונדערלעך ליכט. ער איז דיין זיכער האָפֿן. זיין נאָמען איז יאָשקע.
דאס יאָשקע،די סינלעסס זון פון גאָט، יידענטאַפייז מיט איר אין אייער צייַט פון רידזשעקשאַן און זילזל. דער נביא ישעיה געשריבן פון אים אין ישעיה 53:2-6، דיסקרייבינג אים ווי אַ מענטש וואס איז געווען "פאראכט און פארווארפן" דורך אַלעמען. זיין לעבן איז געווען פול פון צער און צאָרעס. אבער די סאַראָוז ער נודניק זענען נישט זיין אייגן; זיי זענען ונדזערער. ער איז געווען פּירסט، ווונדאַד، און קראַשט, אַלע ווייַל פון אונדזער זינד. ווייַל פון זיין צאָרעס, אונדזער לעבן קענען ווערן אויסגעקויפט און געמאכט גאַנץ.
פרייַנד، יאָשקע משיח ענדיורד אַלע דעם אַזוי אַז איר זאל האָבן אַלע אייערע זינד פארגעבן. וועלכער וואָג פון שולד איר פירן،וויסן אַז ער וועט מוחל איר אויב איר כאַמבלי באַקומען אים ווי דיין גואל. "... רוף אויף מיר אין דעם טאָג פון קאָנפליקט; איך וועט באַפרייַען איר ¼" (סאַם 50:15). גאָרנישט איר האָבן אלץ געטאן איז אויך שלעכט פֿאַר יאָשקע צו מוחל. עטלעכע פון זיין טשויסאַסט קנעכט באגאנגען גראָב זינד ווי מאָרד (משה), מאָרד און ניעף (מלך דוד)، און גשמיות און עמאָציאָנעל זידלען (דער שליח פאולוס). נאָך זיי געפונען מחילה און אַ נייַ שעפעדיק לעבן אין די האר. "דעריבער, אויב ווער עס יז איז אין משיח, ער איז אַ נייע שאַפונג; דער אַלט האט ניטאָ، דער נייַ האט קומען!" (2 קאָרינטהיאַנס 5:17).
פארוואס זאָל איר נישט טוען זעלבסטמאָרד؟ פרייַנד, גאָט שטייט גרייט צו פאַרריכטן וואָס איז "צעבראכן," ניימלי، די לעבן איר האָבן איצט، די לעבן איר ווילן צו סוף דורך זעלבסטמאָרד. אין ישעיה 61:1-3، דער נביא געשריבן، "דער האר האט געזאלבט מיר צו פּריידיקן גוט נייַעס צו די נעבעך. ער האט געשיקט מיר צו בינדן אַרויף די בראָקענהעאַרטעד, צו פּראָקלאַמירן פֿרייַהייט פֿאַר די קאַפּטיווז און מעלדונג פון פינצטערניש פֿאַר די געפאנגענע, צו פּראָקלאַמירן די יאָר פון די האר ס טויווע ... צו טרייסט אַלע וואס טרויערן، און צושטעלן פֿאַר יענע וואס טרויערן ... צו באַלוינען אויף זיי אַ קרוין פון שיינקייט אַנשטאָט פון אש، די בוימל פון גלאַדנעסס אַנשטאָט פון טרויער, און אַ מאַלבעש פון לויב אַנשטאָט פון אַ גייסט פון פאַרצווייפלונג. "
קומען צו יאָשקע, און לאָזן אים ומקערן דיין פרייד און נוציקייט ווי איר צוטרוי אים צו אָנהייבן אַ נייַ ווערק אין דיין לעבן. ער הבטחות צו ומקערן די פרייד איר האָט פאַרלאָרן און געבן איר אַ נייַ גייסט צו ונטערהאַלטן איר. דיין צעבראכן האַרץ איז טייַער צו אים געזאגט: "די קרבנות פון גאָט ביסט אַ צעבראכן גייסט; אַ צעבראכן און קאַנטרייט האַרץ،אָ גאָט، איר וועט נישט פאראכטן" (סאַם 51:12, 15-17).
וועט איר אָננעמען די האר ווי דיין גואל און שעפערד؟ ער וועט פירן אייער געדאנקען און טריט-איין טאָג אין אַ צייַט-דורך זיין וואָרט, די ביבל. "איך וועט אָנווייַזן איר און לערנען איר אין די וועג איר זאָל גיין; איך וועל עצה איר און היטן איבער איר" (סאַם 32:8). "ער וועט זייַן דער זיכער יסוד פֿאַר דיין מאל, אַ רייַך קראָם פון ישועה און חכמה און וויסן; די מורא פון די האר איז דער שליסל צו דעם אוצר" (ישעיה 33:6). אין משיחן، איר וועט נאָך האָבן ראנגלענישן, אָבער איר וועט איצט האָבן האָפֿן. ער איז "אַ פרייַנד וואס סטיקס נעענטער ווי אַ ברודער" (משלי 18:24). מייַ די חן פון די האר יאָשקע זייַן מיט איר אין אייער שעה פון באַשלוס.
אויב איר פאַרלאַנג צו צוטרוי יאָשקע משיח ווי דיין גואל، רעדן די ווערטער אין דיין האַרץ צו גאָט: "גאָט، איך דאַרפֿן איר אין מיין לעבן. ביטע מוחל מיר פֿאַר אַלע וואָס איך האב געטאן. איך שטעלן מיין אמונה אין יאָשקע משיח און גלויבן אַז ער איז מיין גואל. ביטע רייניקן מיר، היילן מיר، און ומקערן מיין פרייד אין לעבן. דאנק איר פֿאַר דיין ליבע פֿאַר מיר און פֿאַר יאָשקע 'טויט אויף מיין ביכאַף. "
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
פארוואס זאָל איך נישט טוען זעלבסטמאָרד؟


text:
Max Weinreich: His First Years in America
Gennady Estraikh gives a synopsis of YIVO organizer and Yiddish linguist Max Weinreich’s early years in America by way of introducing this first ever reprint of Weinreich’s 1942 article on the future of the YIVO and Yiddish in America.
מאַקס ווײַנרײַך:
די ערשטע יאָרן אין אַמעריקע
דעם 29סטן יאַנואַר איז געוואָרן 43 יאָר זינט דער פּטירה פֿון מאַקס ווײַנרײַכן. פֿאַר אָט די יאָרן האָבן זיך געביטן עטלעכע דורות אין דער ייִדישער אַקאַדעמישער וועלט. אָבער קיינער האָט זיך אַפֿילו ניט דערנענטערט צום ניוואָ פֿון מאַקס ווײַנרײַכן, כאָטש אייניקע זאַכן זײַנען, בלי-ספֿק, פֿאַרעלטערט געוואָרן אין זײַנע פֿילצאָליקע אַרבעטן. אַ חוץ צענדליקער ביכער און הונדערטער אַרטיקלען (אין “פֿאָרווערטס” בתוכם), האָט ווײַנרײַך איבערגעלאָזט נאָך זיך אַ גאַנצע אינסטיטוציע — דעם ייִוואָ-אינסטיטוט. הגם ניט איין מענטש, נאָר אַ גאַנצע ריי געלערנטע און כּלל-טוערס האָבן אין יאָר 1925 פֿאַרלייגט דעם יסוד פֿון דעם דאָזיקן אינסטיטוט, איז ווײַנרײַך געווען דער מענטש, וואָס איז געשטאַנען בײַם רודער פֿון דער נײַער, איצט שוין לאַנג לעגענדאַרער, אַקאַדעמישער אינסטיטוציע. ער האָט מיט איר אָנגעפֿירט סײַ אין ווילנע און סײַ אין ניו-יאָרק, ווען די מלחמה האָט אים פֿאַרוואָרפֿן אויף דער אַנדערער זײַט פֿונעם אַטלאַנטישן אָקעאַן.
זונטיק, דעם 4טן דעצעמבער, 2011, האָט דער ייִוואָ דורכגעפֿירט אַן איינטאָגיקע קאָנפֿערענץ, געווידמעט די אַמעריקאַנער יאָרן אין מאַקס ווײַנרײַכס לעבן. רעפֿעראַטן האָבן צוגעגרייט פֿאָרשערס, וועלכע האָבן באַרירט פֿאַרשיידענע טעמעס: ווײַנרײַכס באַמיִונגען זיך צוצופּאַסן צום לעבן אין אַמעריקע, זײַן פֿילזײַטיקע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט, זײַן אַרבעט איבער דער געשיכטע פֿון ייִדיש, זײַן חורבן-פֿאָרשונג, און זײַן אָנפֿירונג מיט דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ. אין דער אַרבעט פֿון דער קאָנפֿערענץ האָט זיך באַטייליקט גבֿריאל ווײַנרײַך, מאַקס ווײַנרײַכס ייִנגערער זון, וואָס איז אַ פּענסיאָנירטער פּראָפֿעסאָר פֿון פֿיזיק אין מישיגאַן-אוניווערסיטעט. אַ סך מענטשן האָבן געלייענט זײַן בוך זכרונות Confessions of Jewish Priest: From Secular Jewish War Refugee to Physicist and Episcopal Clergyman.
ס‘איז שוין ניט איין מאָל געזאָגט געוואָרן, אַז ייִדיש האָט ניט קיין פּנים, אָדער פּינקטלעכער — עס האָט ניט קיין פּנימער. מיט אַנדערע ווערטער: מיר האָבן כּמעט ניט קיין ביאָגראַפֿיעס. וווּ קען מען איבערלייענען אַ בוך וועגן, אַ שטייגער, מאַקס ווײַנרײַכן? בלײַבט ער ממילא אַ רעטעניש, צי סתּם אַ נאָמען אויף דער הילע פֿון זײַן מאָנומענטאַלער געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך. אָבער ס'איז קלאָר אַפֿילו אָן פּרטימדיקע ביאָגראַפֿיעס, אַז ווײַנרײַך איז געווען אַן אויסערגעוויינטלעך אינטערעסאַנטער מענטש; אַ מענטש מיט אַ שליחות, וואָס ער האָט פֿאַר זיך אַליין באַשטימט. און אַ שליחות איז עס געווען מיט אַ פֿאַרנעם. עס האָט זיך ניט באַגרענעצט מיט שפּראַכקענטעניש צי אַנדערע מינים וויסנשאַפֿט. מיר ווייסן, און בעת דער ייִוואָ-קאָנפֿערענץ האָט מען וועגן דעם גערעדט, אַז ער האָט אַ סך ברייטער געזען די ראָלע פֿון דער אַקאַדעמישער אַרבעט. פֿאַר אים איז עס געווען אויך אַ — און, אין אַ געוויסן זין, דער — מיטל צו מאָדערניזירן און, בכלל, טראַנספֿאָרמירן דאָס ייִדישע פֿאָלק.
ווי אַ סך אַנדערע ייִדישע טוערס פֿון אַזאַ קאַליבער, האָט ווײַנרײַך געטראָגן אין זײַן גענעטישן קאָד עפּעס פֿון רבי עקיבֿא. ער האָט געגלייבט, אַז זײַן קרײַז פֿון ייִוואָ-אַקטיוויסטן היט אָפּ דעם קערן פֿון דער אַשכּנזישער קולטור. און ווײַטער בלײַבט די פֿראַגע פֿון קולטיווירן ריכטיק דעם באָדן, אים ברענגען צו אַזאַ מצבֿ, אַז עס זאָל זיך קענען ווידער צעוואַקסן, און צעבליִען די אַשכּנזישע ציוויליזאַציע. אין אַ צאָל רעפֿעראַטן האָט קלאָר געקלונגען, אַז ווײַנרײַך האָט זיך געפֿילט אין אַמעריקע ניט אין גאַנצן אין דער היים. אָט ווי ער האָט, למשל, אָפּגעשאַצט אַמעריקע אין זײַן אַרטיקל “וווּ איז הײַנט דער צענטער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור?” (“פֿאָרווערטס”, דעם 20סטן יאַנואַר 1947):
העכער פֿינף מיליאָן ייִדן און די גרעסטע צאָל ייִדישע שרײַבערס. און צווישן זיי אַ היפּשע צאָל מיט גרויסן טאַלאַנט. אָבער עפּעס שפּירן מיר, אַז ס'איז ניט מיט אַלעמען. ווײַל אַ ליטעראַטור מיינט ניט נאָר שרײַבערס און אַפֿילו ניט נאָר אָפּגעדרוקטע ביכער. ליטעראַטור מיינט כּסדרדיקער קאָנטאַקט צווישן שרײַבער און עולם, אַ כּסדרדיקע ווירקונג פֿון איינעם אויפֿן אַנדערן. און דאָ איז דער שוואַכסטער פּונקט פֿון דער ייִדישער אַמעריקע. די ייִדישע ליטעראַטור, ניטאָ וואָס צו באַהאַלטן, הענגט דאָ אין דער לופֿטן.
ווײַנרײַך האָט געבענקט נאָך ווילנע — די שטאָט האָט זיך בײַ אים אַסאָציִיִרט מיטן בעסטן, וואָס די ייִדישע קולטור האָט געהאַט געשאַפֿן. און ער האָט געחלומט וועגן “ווילנעיִזירן” דאָס ייִדישע לעבן אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן; געוואָלט גלייבן, אַז די אַמעריקאַנער ייִדן האָבן זיך געוואַלדיק גענייטיקט אין זײַן ייִוואָ, וואָס ער האָט געזען ווי אַ פֿאַרקערפּערונג פֿון דער ווילנער קולטור-טראַדיציע. דאָס איז, צום באַדויערן, געווען ניט מער ווי אַ חלום, מחמת דאָס אַמעריקאַנער ייִדנטום האָט, אין דער אמתן, גאַנץ ווייניק, און וואָס ווײַטער אַלץ ווייניקער, באַמערקט די דאָזיקע טראַדיציע און איר אינסטיטוציאָנעלע פֿאַרקערפּערונג.
אָנהייב 1942 איז דורכגעפֿירט געוואָרן אַ ייִוואָ-קרנפֿערענץ, וועלכע האָט אונטערגעצויגן די ערשטע סך-הכּלען פֿון דער טעטיקייט פֿונעם אינסטיטוט אין ניו-יאָרק, אָפּגעריסן פֿון ווילנע. ווײַנרײַכס אַרטיקל אין “פֿאָרווערטס”, וואָס ווערט דאָ געדרוקט, זעט אויס ווי אַ באַריכט, געלייענט בעת דער קאָנפֿערענץ. אַזוי איז עס אַ פּנים געווען.
ג. ע.
זומער 1940 האָט זיך געשאַפֿן אַזאַ סיטואַציע:
ווילנע, די הויפּטשטאָט פֿון ליטע, איז פֿאַרנומען געוואָרן פֿון דער רויטער אַרמיי. די באַלעבאַטים דאָרטן זײַנען געוואָרן די קאָמוניסטן, און ניט נאָר אין דער רעגירונג, נאָר אויך אין די קולטורעלע און געזעלשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס. פֿאַרשטייט זיך, אַז זיי האָבן אויך “איבערגענומען” דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט (ייִוואָ). מע האָט אַרײַנגעזעצט אַהין אייגענע מענטשן און מע האָט געלאָזט וויסן, אַז פֿון איצט אָן וועט מען פֿירן אויפֿן אייגענעם שטייגער, די ביז-איצטיקע פֿירונגען האָבן ניט געטויגט. און מע האָט באַלד גענומען אויסרעדן און אויסשרײַבן וואָס אין דער קאָרט שטייט אויף די אַלע וואָס זײַנען פֿריִער געווען פֿאַרבונדן מיטן אינסטיטוט. אַז די מלחמה וועט אין גיכן פֿאַרפֿלייצן ווילנע אויך — דאָס האָט דאָך דעמאָלט קיינער ניט געקענט פֿאָרויסזען.
וואָס האָבן געזאָלט טאָן די פֿרײַנד און מיטאַרבעטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט דאָ אין לאַנד בײַ דער נײַער סיטואַציע? דער ייִוואָ איז קיין מאָל ניט געווען בלויז אַ ווילנער אינסטיטוציע. אַפֿילו אין די יאָרן ווען דער וועג פֿון און צו ווילנע איז געווען אָפֿן, האָט דער אַמעריקאַנער אָפּטייל פֿון ייִוואָ אַליין אַרויסגעגעבן ביכער און זשורנאַלן, אײַנגעאָרדנט פֿאָרומס און קאָנפֿערענצן. ווען מע זאָל דורכקוקן די שריפֿטן פֿון ייִוואָ פֿאַר די אַלע יאָרן פֿון שלום, פֿון זינט דער אינסטיטוט האָט זיך אין 1925 געגרינדעט, וועט מען דאָרטן מסתּמא געפֿינען ניט ווינציקער שרײַבער פֿון ניו-יאָרק ווי פֿון ווילנע גופֿא. אָבער דער מיטלפּונקט פֿון אינסטיטוט איז געווען ווילנע. דאָרטן האָבן זיך קאָנצענטרירט אַלע פּלענער, דאָרטן האָבן זיך געדרוקט די גרויסע בענד שריפֿטן און די צענטראַלע זשורנאַלן, דאָרטן האָט מען געהיט אַלע זאַמלונגען אין דעם אייגענעם הויז. דאָרטן איז אין 1935 געווען דער אַלוועלטלעכער צוזאַמענפֿאָר פֿון אינסטיטוט און עס האָט אין 1940 געזאָלט זײַן דער צווייטער. דאָרטן האָט זיך אין 1935 געשאַפֿן די אַספּיראַנטור בײַם אינסטיטוט — אַ מין אוניווערסיטעט פֿאַר ייִדישע וויסנשאַפֿטן. די גאַנצע וועלט האָט זיך געהאַט צוגעוווינט צו דעם, אַז ווילנע איז דער אַדרעס. דער נאָמען “ירושלים-דליטא” האָט געקראָגן גאָר אַ נײַעם קלאַנג פֿאַר פֿיל טויזנטער מענטשן איבער דער גאַנצער וועלט. די פּאָסט צום אינסטיטוט איז געווען אַזוי גרויס, אַז מע האָט צו אים צוגעשטעלט אַ ספּעציעלן בריוון-טרעגער.
דער אויסברוך פֿון דער מלחמה האָט באַלד דערלאַנגט אַ שווערן קלאַפּ. ווילנע האָט געהערט צו פּוילן, און די פֿאַרבינדונג פֿון דער דרויסנדיקער וועלט מיט פּוילן איז געגאַנגען דורכויס פֿון מערבֿ-זײַט, דורך דײַטשלאַנד, הייסט עס. ווען די דײַטשישע אַרמיי איז אַריבער דעם פּוילישן גרענעץ, איז ממילא אָפּגעשניטן געוואָרן פֿון דער וועלט אַפֿילו דער טייל פּוילן וואָס איז נאָך ניט געווען פֿאַרנומען. דאָס איז געווען דעם 1טן סעפּטעמבער, 1939. דעם 17טן סעפּטעמבער איז אַרײַן אין ווילנע די רויטע אַרמיי און טאַקע אויף אַן אמת אָפּגעשניטן ווילנע פֿון דער גאַנצער וועלט. אַפֿילו מיט מאָסקווע האָבן די דאָרטיקע אײַנוווינערס קיין קאָמוניקאַציע ניט געהאַט. וועגן אָנהאַלטן אַ קאָנטאַקט מיט דער “בורזשואַזער וועלט” איז דאָך אַוודאי ניט געווען וואָס צו רעדן.
נאָר דאָ איז געשען אַ נס: די סאָוועטן האָבן אַוועקגעשאָנקען ווילנע דער קליינטשיקער ליטע. לאָמיר זיך איצט ניט אַרײַנלאָזן אין אַנאַליזירן יענע געשעענישן — זיי זײַנען נאָך בײַ אַלעמען פֿריש אין זכּרון. עס איז גענוג צו זאָגן, אַז די זעקס חדשים אונטער די ליטווינער האָט דער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט געהאַט אַ מעגלעכקייט צו פֿירן זײַן טעטיקייט. ניט אַזוי ברייט ווי ער האָט געוואָלט — אַ שטייגער אַרויסגעבן די זשורנאַלן האָט די ליטווישע מיליטערישע צענזור ניט דערלויבט ביזן סוף, כאָטש מע האָט ניט געקענט חושד זײַן, אַז מע וועט דאָרטן עפּעס שרײַבן, חלילה, קעגן ליטע. אָבער [צו פֿירן] די אינעווייניקסטע אַרבעט האָט מען ניט געשטערט.
עס האָט געפֿעלט זלמן רייזען, וועמען די באָלשעוויקעס האָבן אַרעסטירט אין אָקטאָבער 1939 און מיטגענומען, ווען זיי זײַנען אַרויס (ביז איצט ווייסט מען ניט, וווּ ער איז אַהינגעקומען). אָבער עס זײַנען צוגעקומען צו דער אָנפֿירונג, אַ חוץ אָרטיקע מענטשן, עטלעכע וויכטיקע טוערס פֿון וואַרשע, וועמען די מלחמה האָט געהאַט געבראַכט קיין ווילנע. עס איז אַוועק אַ פֿײַנע אַרבעט. אין די אַרבעטס-צימערן און אין די לייען-זאַלן פֿון אינסטיטוט איז קיין מאָל ניט געווען אַזוי לעבעדיק ווי יענעם האַלב יאָר, ווען עטלעכע הונדערט ייִדישע אינטעליגענטן פֿון וואַרשע און לאָדזש און לובלין און קראָקע האָבן זיך דאָ צוגעטוליעט און דאָ געפֿונען גײַסטיקע שפּײַז און גײַסטיקע וואַרעמקייט, אין דער צײַט ווען מיט פֿיזישער שפּײַז און וואַרעמקייט איז געווען אַ ביסל קנאַפּלעך. און די ליטווישע אינטעליגענץ, די ליטווישע בילדונגס-מאַכט, האָט אויך געלייגט גרויס כּבֿוד אויפֿן אינסטיטוט. דער ייִוואָ האָט אַפֿילו געהאַט אויסגעפּועלט, אַז אין ווילנער אוניווערסיטעט, וואָס די ליטווינער האָבן געהאַט איבערגענומען, זאָל זײַן אַ שטענדיקער פּראָפֿעסאָר פֿאַר ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור.
די פֿאַרבינדונג מיט דער דרויסנדיקער וועלט, און ספּעציעל מיט אַמעריקע, איז דעמאָלט אויך געווען זייער שווער. יעדער בריוו האָט זיך דאָך געדאַרפֿט דורכגליטשן דורך דער צווייענדיקער בלאָקאַדע פֿון די ענגלענדער און די דײַטשן. גוט און זיכער זײַנען געגאַנגען נאָר טעלעגראַמען, און דורך טעלעגראַמען אַליין איז שווער צו פֿירן אַ גרויסע אָרגאַניזאַציע. פֿונדעסטוועגן, מיט די אַלע שוועריקייטן, איז ווילנע ביז יוני 1940 געווען ווײַטער דער נאַטירלעכער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.
אָבער ווען די באָלשעוויקעס האָבן פֿאַרנומען די שטאָט און איבערגעשניטן אַלע פֿאַרבינדונגען מיט דער דרויסנדיקער וועלט און אויפֿן אָרט געהייסן גיין פֿון אינסטיטוט די אַלע וואָס האָבן אים פֿריִער געפֿירט, האָט זיך פֿאַר די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס אַוועקגעשטעלט אַ האַרבע פֿראַגע. עס איז ניט געווען נאָר דאָס (כאָטש דאָס אַליין וואָלט געווען גענוג), אַז די נײַע דעה-זאָגערס זײַנען ניט געווען קאָמפּעטענט. אַפֿילו ווען זיי וואָלטן געווען די שענסטע און די בעסטע, וואָלט די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ אויך ניט געקענט אָנהאַלטן מיט זיי קיין פֿאַרבינדונג, ווײַל זיי האָבן דאָך ניט געוואָלט האָבן קיין געשעפֿטן מיט “רעאַקציאָנערן” און “קלעריקאַלן”. די אַמעריקאַנער ייִוואָ-טוערס האָבן דעריבער געקענט באַשליסן נאָר איינס פֿון צוויי:
אָדער אין גאַנצן רעזיגנירן פֿון אַ צענטראַלער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוציע, אָדער נעמען בויען דעם אינסטיטוט איבער אַ נײַס דאָ אין אַמעריקע — צום ווינציקסטן ביז וואַנען די מלחמה וועט זיך ענדיקן.
עס זײַנען געווען אַזעלכע, וואָס האָבן געהאַלטן, אַז אַמעריקע קען ניט, און וויבאַלד קען מען ניט, דאַרף מען זיך ניט אונטערנעמען. דאָס וואָס האָט אין ווילנע געקאָסט אַ גילדן, האָבן זיי געטענהט, קאָסט אין ניו-יאָרק אַ דאָלאַר. אָבער איין אַמעריקאַנער דאָלאַר איז אין ווילנע געווען פֿינף גילדן, און אין אַמעריקע איז דאָס טאַקע ניט מער ווי אַ דאָלאַר. אין ווילנע האָט איר געהאַט אַרום אינסטיטוט אַ גרויסע באַגײַסטערטע יוגנט, — ווער וועט אײַך העלפֿן אין ניו-יאָרק? חוץ דעם, דאָרטן האָט איר דאָך געהאַט ניט נאָר ווילנע, נאָר הונדערטער שטעט און שטעטלעך פֿון פּוילן און פֿון די שכנישע לענדער, וווּ מע האָט דעם אינסטיטוט ליב געהאַט, ווײַל מען האָט אים באַדאַרפֿט. און קען מען זאָגן מיט אַ פֿולן מויל, אַז די ייִדישע אַמעריקע קען אָן דעם ייִוואָ ניט לעבן? און דער עיקר: די גרעסטע צאָל מיטאַרבעטער פֿון אינסטיטוט און כּמעט אַלע זײַנע זאַמלונגען זײַנען דאָך געבליבן דאָרטן — מיט וואָס וועט מען דאָ קענען גיין צום טיש?
אַלע ערנסטע טענות. אָבער אַריבערגעווויגן האָבן די וואָס האָבן געזאָגט, אַז מע דאַרף פּרוּוון, אַז צונויפֿלייגן די הענט און פֿאַרצווייפֿלען איז קיין קונץ ניט. וועט מען האָבן ווינציקער געלט, וועט מען אויפֿטאָן ווינציקער. אָבער ווינציק איז נאָך אַלץ מער ווי גאָרניט. ס'וועט ניט זײַן אין די ערשטע יאָרן אַזאַ מין באַגײַסטערונג אַרום דעם אינסטיטוט ווי ס'איז געווען דאָרטן? מיר האָבן איצט ווינציקער מענטשן? וועלן מיר זען צוצוציִען נײַע מענטשן, וועלן מיר זיך פֿלײַסן צו טאָן אַזוי פֿיל גוטע אַרבעט, אַז מיר זאָלן געווינען אָנערקענונג. די הויפּט-פֿראַגע איז נאָר: צי דאַרף מען דאָס? און וועגן דעם האָבן מיר ניט געהאַט דעם מינדסטן צווייפֿל. די וועלט איז הײַנט פֿאַרגאָסן פֿון אונטערדריקונג, אָבער עס וועט דאָך קומען די צײַט, ווען די וועלט וועט צוריק פֿרײַ ווערן, און די ייִדן אין אייראָפּע צוזאַמען מיט איר. דעמאָלט וועט מען פֿון דאָס נײַ דאַרפֿן דעם ייִוואָ. מוזן מיר אים זען ביז דעמאָלט צו דערהאַלטן. אָבער אויך אַמעריקע גופֿא דאַרף אַן אינסטיטוציע וואָס פֿאָרשט דאָס ייִדישע לעבן מיט די מעטאָדן פֿון דער מאָדערנער וויסנשאַפֿט. לאָמיר פֿאַרקאַשערן די אַרבל און זיך נעמען צו דער אַרבעט.
אין 1940, אין האַרבסט, האָבן מיר אָנגעהויבן. פֿאַר אַ יאָרן, אַרום נײַ-יאָר, האָט אונדזער יאָריקע קאָנפֿערענץ דאָס באַשטעטיקט. מיר האָבן זיך ניט אײַנגערעדט, אַז ס'איז אַ שפּילעכל וואָס מיר האָבן זיך אונטערגענומען. עס האָט זיך געמאַכט אַזוי, אַז חוץ די שטענדיקע אַמעריקאַנער טוערס פֿון ייִוואָ האָט די מלחמה אַהער אַראָפּגעבראַכט נאָך מיטאַרבעטער זײַנע פֿון אייראָפּע. אָבער בײַ דעם אַלעם האָבן מיר געוווּסט, אַז מיר הייבן אָן כּמעט ווי פֿון אָנהייב. אָבער מיר האָבן אײַנגעשטעלט, ווײַל מיר האָבן געגלייבט, און איצט האָבן מיר שוין דעם סימן. ווי באַשיידן מיר זאָלן ניט זײַן, מעגן מיר זאָגן, אַז מיר האָבן זיך גאָרניט וואָס צו שעמען מיט דעם באַריכט, מיט וועלכן מיר קומען צו גיין הײַיאָר צו דער קאָנפֿערענץ.
דאָס וואָס דער ברייטערער עולם דערזעט מער ווי אַלץ זײַנען די געדרוקטע אויסגאַבן, וואָס אַ וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציע לאָזט אַרויס. טאָ לאָמיר פֿריִער ווי אַלץ רעדן וועגן אונדזערע ביכער און זשורנאַלן.
די וויכטיקסטע אויסגאַבע פֿון אינסטיטוט פֿאַר די לעצטע צען יאָר איז געווען דער זשורנאַל “ייִוואָ-בלעטער”. הונדערטער וויכטיקע אַרבעטן זײַנען אין אים אָפּגעדרוקט געוואָרן, און אַ פֿאָרשער וואָס גיט זיך אָפּ מיט ייִדישער פֿאָרשונג, אַלץ איינס אין וואָס פֿאַר אַ שפּראַך ער זאָל ניט שרײַבן, קען זיך שוין אָן דעם זשורנאַל ניט באַגיין. ווען די אַמעריקאַנער אָפּטיילונג פֿון ייִוואָ האָט גענומען קלערן וועגן דער הויפּט-אַרבעט, האָט מען דעריבער פֿריִער פֿאַר אַלץ אַ טראַכט געטאָן וועגן די “ייִוואָ-בלעטער”. דאָס איז געווען נאָך אין אָנהייב 1940. פֿאַר די צוויי יאָר זײַנען אַרויס פֿיר בענדער פֿון זשורנאַל (יעדער האַלבער יאָר רעכנט זיך פֿאַר איין באַנד), צוזאַמען 1,126 זײַטן. איר געפֿינט דאָ פֿאָרשונגען פֿון ייִדישן עקאָנאָמישן לעבן און פֿון ייִדישער געשיכטע, וועגן ייִדישער ליטעראַטור און וועגן ייִדישע פּסיכאָלאָגישע פּראָבלעמען. איר געפֿינט דאָ מאַטעריאַל אויך וועגן ייִדישע געזעלשאַפֿטלעכע פֿראַגן, אָבער פֿאַרשטייט זיך ניט פֿון דער פּאָליטיש-פּובליציסטישער זײַט גענומען, נאָר פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער: וועגן ייִדישע צוגרייטונגען צו דער ווערסאַלער שלום-קאָנפֿערערנץ, וועגן פּויליש-ייִדישע באַציִונגען, וועגן ייִדן אונטער די נאַציס.
דער זשורנאַל גיט אויך אָפּ פּלאַץ פֿאַר ניט-ייִדישע פּראָבלעמען, אויב מיר קענען עפּעס אָפּלערנען פֿון זיי. למשל, פֿאַר די וואָס אינטערעסירן זיך מיט די מעגלעכקייטן פֿון ייִדישער קאָלאָניזאַציע, איז געווען אינטערעסאַנט צו לייענען אַ באַריכט (געשריבן פֿון אַ הויכן באַאַמטן אין דענמאַרק) וועגן דענישן קאָלאָניזיר-עקספּערימענט, וואָס איז געמאַכט געוואָרן מיט עטלעכע יאָר צוריק אין ווענעזועלאַ. מיר ווייסן, אַז קינדער פֿון אימיגראַנטן, ייִדן אַרײַנגערעכנט, האָבן שוועריקייטן בײַם אַרײַנפּאַסן זיך אין דער אַמעריקאַנער סבֿיבֿה, — איז זייער ניצלעך געווען איבערצולייענען אין די “ייִוואָ-בלעטלעך” אַן אַרטיקל, פֿון אַן אמתן פֿאַכמאַן, וועגן ענלעכע פּערזענלעכקייט-פּראָבלעמען בײַ אינדיאַנער אין די שטאַטן מאָנטאַנאַ און קענזעס. אין דעם קומענדיקן נומער פֿונעם זשורנאַל וועט זײַן אַן אַרטיקל, געשריבן פֿון אַ פּוילישן פּראָפֿעסאָר, וועגן די פּוילישע שולן אין ניו-יאָרק. די טעמע איז אינטערעסאַנט פֿאַר אַ סך מענטשן וואָס זײַנען פֿאַרבונדן מיט אונדזערע ייִדישע שולן.
ספּעציעל וואָלט זיך מיר וועלן אונטערשטרײַכן, אַז אויך אַמעריקאַנער ייִדישע טעמעס זײַנען היפּש פֿאַרטראָטן אין די “ייִוואָ-בלעטער”. אַז דאָס איז נייטיק, איז קלאָר פֿאַר אַלעמען. איינער פֿון די מאָטיוון פֿאַר נעמען זיך אויפֿבויען דעם ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט אין ניו-יאָרק איז דאָך געווען דאָס, וואָס מע פֿאַרשטייט ניט ווי עס געהער צו זײַן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע. אָבער אַרויסשטעלן די פֿאָדערונג איז אַ סך גרינגער, ווי דורכפֿירן זי. אונדזערע ייִדישע פֿאָרשער זײַנען צום גרעסטן טייל מיט זייער אויסבילדונג, מיט זייערע אינטערעסן און מיט זייער האַרץ נאָך פֿאַרבונדן מיט דער אַלטער היים אַפֿילו ווען זיי זיצן שוין יאָרנלאַנג דאָ אין לאַנד. נײַע קרעפֿטן קומען ניט צו אַזוי גיך, ווי מע וואָלט וועלן. און פֿאַראַן אַזעלכע, וואָס אין “גוייִשער” פֿאָרשונג האָבן זיי זיך אויסגעצייכנט, נאָר דאָס ייִדישע לעבן הייבן זיי ניט אָן צו קענען. מע דאַרף דעריבער שלום מאַכן מיטן געדאַנק, אַז דערגרייכן דעם ציל פֿון פֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן אין אַמעריקע קען מען נאָר צוביסלעך.
אָבער מיר האָבן שוין אָנגעהויבן. עס איז געווען געדרוקט אַ גרעסערע אָפּהאַנדלונג וועגן דעם סאָציאַלן כאַראַקטער פֿון אַמעריקאַנער ייִדנטום. און גראָד איצט האַלט זיך אין פֿונאַנדערוויקלען אַן אינטערעסאַנטע דיסקוסיע אַרום דעם. געווען אַ ברייט-אינפֿאָרמירנדיקער אַרטיקל וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אַמעריקע. געווען אַן אויספֿאָרשונג וועגן דעם אָנטייל פֿון ייִדן אין פֿאַרשיידענע פּרנסות אין קאָנעטיקוט סטייט. אין דעם נומער, וואָס איז אַרויס גראָד די טעג, איז אָפּגעדרוקט אַ גרויסע אַרבעט וועגן דער ייִדישער פּרעסע אין אַמעריקע פֿאַר די לעצטע פֿערציק יאָר, וווּ עס איז צום ערשטן מאָל אויסגענוצט אַ רײַכע סטאַטיסטיק.
וועגן דער ייִדישער שפּראַך אין אַמעריקע זײַנען געווען אַ סך אַרטיקלען און נאָטיצן אין אַ צווייטן זשורנאַל, וואָס דער אינסטיטוט גיט אַרויס. דאָס איז דער זשורנאַל “ייִדישע שפּראַך”. ביז איצט זײַנען אַרויס 192 זײַטן, זעקס נומערן. דער זשורנאַל לאָזט זיך ניט אַרײַן צו פֿיל אין היסטאָרישע פֿאָרשונגען וועגן ייִדיש, און בכלל גיט ער זיך ניט אָפּ מיט ספּעציאַליסטישע איינצלהייטן. דערויף זײַנען פֿאַראַן די “ייִוואָ-בלעטער” און אַ נײַער באַנד “פֿילאָלאָגישע שריפֿטן”, וואָס מע האָט שוין גענומען גרייטן. די “ייִדישע שפּראַך” גיט זיך אָפּ מיט ענינים פֿון ייִדישן סטיל, פֿון ייִדישער גראַמאַטיק. זי פּרוּווט פֿאַרענטפֿערן ווי אַזוי מען זאָל איבערגעבן אויף ייִדיש די טערמינען פֿון לופֿט-פֿליִערײַ, ווען מע דאַרף זאָגן “מיר” און ווען “מיך”, וואָסערע ענגלישע ווערטער עס קענען יאָ אָנגיין אין ייִדיש און וואָסערע עס איז בעסער ניט צו נוצן. קורץ פֿון דער זאַך, דאָס איז אַ זשורנאַל פֿאַר יעדן איינעם, וואָס רעדט און שרײַבט ייִדיש. דעריבער האָט ער אויסגענומען בײַם עולם. פֿאַראַן שוין אַבאָנענטן אין די הויכע הונדערטער.
מיר האָבן אַ באַשלוס וועגן אַרויסגעבן נאָך אַ דריטן זשורנאַל, און מיר פֿאַרהאָפֿן, אַז הײַנטיקס יאָר וועלן מיר דאָס שוין קענען מאַכן. ער דאַרף הייסן “ייִדישע וויסנשאַפֿט” און דאַרף געבן סיסטעמאַטישע באַריכטן וועגן דער טעטיקייט פֿון ייִוואָ גופֿא און פֿון אַלע אַנדערע ייִדישע וויסנשאַפֿטלעכע אינסטיטוציעס אַלץ איינס אין וואָסער לאַנד און אַלץ איינס אין וואָסער שפּראַך זיי אַרבעטן. מיר ווייסן, אַז אַ סך מענטשן קוקן שוין אַרויס אויף דעם זשורנאַל, ווײַל ביז הײַנט איז אַזוינס נאָך ניטאָ אויף קיין שפּראַך. מיר האָבן דאָס געפּלאַנט אין ווילנע ערבֿ דער מלחמה. איצט דאַרף דאָס פֿאַרווירקלעכט ווערן אין ניו-יאָרק. (אין סעפּטעמבער 1943 איז אַרויס דער ערשטער נומער פֿון “ידיעות פֿון ייִוואָ” — ג.ע.)
אַ חוץ זשורנאַלן, קומען מיר צו דער קאָנפֿערענץ מיט ביכער אויך. דרײַ ביכער האָט דער אינסטיטוט אָקערשט אַרויסגעגעבן, צוזאַמען טויזנט זײַטן. איינס איז אַ פֿאָרשונג פֿון דר. רפֿאל מאַלער “דער קאַמף צווישן השׂכּלה און חסידות”. דאָ איז צונויפֿגענומען אַ מאַסע מאַטעריאַל פֿון ווינציק-באַקאַנטער ליטעראַטור און אויך פֿון די לעמבערגער רעגירונגס-אַרכיוון, וואָס ווער ווייסט, צי עס איז נאָך עפּעס פֿון זיי איבערגעבליבן הײַנט. די אַנדערע צוויי ביכער זײַנען צוויי טיילן פֿון אַ ווערק “ייִדן אין פֿראַנקרײַך”, אונטער דער רעדאַקציע פֿון א. טשעריקאָווער. דאָס בוך (דאַמאָלסט האָט עס געדאַרפֿט זײַן איין באַנד) האָט געזאָלט אַרויסגעגעבן ווערן פֿון דעם פּאַריזער “ייִוואָ-קאָמיטעט”. דער חורבן פֿון פֿראַנקרײַך האָט דאָס אָפּגעהאַלטן. אָבער דער רעדאַקטאָר האָט אַראָפּגעראַטעוועט די מאַנוסקריפּטן אַהער, עס זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן נאָך נײַע אַרבעטן, און אָט האָבן מיר העכער זעקס הונדערט זײַטן פֿאָרשונגען און דאָקומענטן וועגן דעם ייִדישן לעבן אין פֿראַנקרײַך, וואָס ניט נאָר אין ייִדיש, נאָר אַפֿילו אין פֿראַנצויזיש איז אַזוינס נאָך ניטאָ. איר האָט דאָ אַרבעטן וועגן דעם קאַמף אַרום ייִדישע רעכט בשעת דער פֿראַנצויזישער רעוואָלוציע, וועגן ייִדן אין דער רעוואָלוציע פֿון 1848, וועגן דעם ייִדישן אָנטייל אין דער [פּאַריזער] קאָמונע, נײַע מאַטעריאַלן וועגן דעם דרײַפֿוס-פּראָצעס, און נאָך אַ סך אַנדערע זאַכן. און די אַרטיקלען זײַנען געשריבן אַזוי, אַז יעדער אינטעליגענטער מענטש קען זיי פֿאַרשטיין.
פֿון די ביכער, וואָס זײַנען אָנגעמערקט אויף 1942, וועל איך דערמאָנען נאָר איינס: דאָס איז די געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין אַמעריקע, פֿון די אָנהייבן ביז דער איצטיקער צײַט. דאָס וועט זײַן אַ ווערק אין דרײַ בענד, צו 500 זײַטן אין יעדערן. דער ערשטער באַנד — ער דערגייט ביז דעם יאָר 1900 — איז פֿאַרטיק צום דרוק, און אויך פֿאַר די ווײַטערדיקע טיילן איז שוין צוגעגרייט אַ היפּשער מאַטעריאַל. עס איז ניט שווער זיך פֿאָרצושטעלן, אַז אַזאַ זאַך פֿאָדערט גרויסע אויסגאַבן. זי וועט קענען צו שטאַנד קומען אַ דאַנק דער אונטערשטיצונג פֿון די יוניאָנס. (צוויי בענד “געשיכטע פֿון דער ייִדישער אַרבעטער-באַוועגונג אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן”, זײַנען אַרויס אין 1943 — ג.ע.)
אָבער דער ייִוואָ איז ניט נאָר אַ ביכער-פֿאַרלאַג. אפֿשר נאָך וויכטיקער ווי די ביכער און זשורנאַלן איז די אינעווייניקסטע פֿאָרשונג-אַרבעט, וואָס וועט דערגיין צום עולם נאָך ערשט אין אַ צײַט אַרום. עס ווערן צוגעגרייט אויספֿאָרשונגען וועגן דער ייִדישער יוגנט אין אמעריקע, וועגן די צילן, אידעאַלן און אויפֿטוּונגען פֿון די ייִדישע אימיגראַנטן, וועגן דעם ייִדישן געזעלשאַפֿטלעכן לעבן אין ניו-יאָרק, וועגן צוויי-שפּראַכיקייט אין ייִדישע היימען. אין גיכן וועלן מיר קענען וועגן דעם מעלדן מער איינצלהייטן. דערווײַל וויל איך פֿאַרענדיקן מיט אַ צווײַג, וואָס איר ציל איז אויסצובילדן יונגע קאָלעדזש-גראַדויִרטע אין ייִדישע וויסנשאַפֿטן, יעדערן לויט זײַן ספּעציאַליטעט.
אין אַלגעמיינע אוניווערסיטעטן אינטערעסירט מען זיך מיטן ייִדישן לעבן גאַנץ ווינציק. קען זיך טרעפֿן, אַז אַ מענטש זאָל גלענצנד ענדיקן אַן אוניווערסיטעט אין עקאָנאָמיק אָדער אין פּסיכאָלאָגיע און זאָל ניט וויסן דאָס מינדסטע וועגן ייִדישער עקאָנאָמיק אָדער וועגן ייִדישער פּסיכאָלאָגיע. פֿון זיך אַליין דערגייט מען שווער. בעסער איז, אַז מע לערנט סיסטעמאַטיש. דאָס איז געווען דער געדאַנק פֿון דער אָפּטיילונג פֿאַר קאָלעדזש-גראַדויִרטע, וואָס דער ייִוואָ האָט געשאַפֿן אין ווילנע נאָך אין 1935. די סטודענטן האָבן באַקומען געלט-שטיצע, כּדי זיי זאָלן זיך קענען מיט אַ פֿרײַערן קאָפּ אַרײַנטאָן אין שטודירן.
באַלד ווי מיר האָבן אַוועקגעשטעלט די אַרבעט אין ניו-יאָרק, האָבן מיר אויך געעפֿנט אָט די אָפּטיילונג. דאָס ערשטע יאָר האָבן מיר געהאַט נײַן סטודענטן. הײַנטיקס יאָר האָבן מיר שוין אַרום פֿופֿצן סטודענטן. געמאָלדן האָבן מיר מער, און טייל פֿון זיי וואָלטן מיר געקענט צונעמען אויך. אָבער מיר גיבן דאָ אויך געלט-שטיצע — סטיפּענדיעס. אַ סטיפּענדיע באַטרעפֿט דרײַ הונדערט דאָלאַר אַ יאָר — און אונדזערע מיטלען זײַנען נאָך דערווײַל זייער קליינע. דער גרעסטער טייל פֿון די סטודענטן זײַנען געבוירן געוואָרן אין אַמעריקע אָדער דורכגעגאַנגען די אַמעריקאַנער בילדונגס-סיסטעם. יעדער סטודענט באַאַרבעט אַ טעמע פֿון זײַן ספּעציאַליטעט אונטער דער אָנפֿירונג פֿון אינסטיטוט. אַ סך טעמעס האָבן אַ פֿאַרבינדונג מיט אַמעריקע. טייל סטודענטן וועלן צום סוף פֿון הײַנטיקן טערמין, אָנהייב זומער, שוין האָבן פֿאַרטיק גרעסערע אויספֿאָרשונגען.
מיט דער צײַט, רעכענען מיר, וועט זיך די אָפּטיילונג פֿונאַנדערוואַקסן אין אַ ייִדישן קאָלעדזש, וווּ פֿעיִקע ייִדישע יונגע לײַט מיט אַן אינטערעס פֿאַר פּראָבלעמען פֿון ייִדישן לעבן וועלן זיך קענען צוגרייטן צו וויסנשאַפֿטלעכער אַרבעט. דאָס וועט בײַ זיי געדויערן עטלעכע יאָר. די ספּעציעל פֿעיִקע וועלן דערנאָך קענען אָנהייבן טאָן, אונטער דער געהעריקער אָנפֿירונג, כּמעט אַ זעלבסטשטענדיקע פֿאָרשערישע אַרבעט.
ווען מע האָט אָנגעהויבן רעדן וועגן דעם, אַז אַמעריקע זאָל ווערן דער צענטער פֿון ייִוואָ, האָט זיך מסתּמא קיינער ניט אויסגעמאָלט, אַז די מלחמה וועט זיך אַזוי פֿאַרציִען. איצט זעט שוין יעדערער, אַז צום סוף איז נאָך זייער ווײַט. אַזוי לאַנג ווי די מלחמה געדויערט, וועט דער צענטער פֿון ייִוואָ געוויס זײַן דאָ. און אַהער וועלן זיך ציִען די פֿעדעם פֿון אַלע צווײַג-אָרגאַניזאַציעס און פֿון איינציקע מיטאַרבעטער אין אַרגענטינע, אין ארץ-ישׂראל, אין ענגלאַנד און אין אַלע אַנדערע לענדער, וווּהין מע קען נאָך גרייכן.
וואָס נאָך דער מלחמה וועט זײַן, ווייסט קיינער ניט. מיר ווילן דאָך אַלע זײַן זיכער, אַז דאָס אייראָפּעיִשע ייִדנטום וועט זיך ווידער אַוועקשטעלן אויף די פֿיס. און נאָך דער שרעקלעכער פּײַן און צעשטערונג וועט מען אַוודאי דאַרפֿן די הילף פֿון פֿאָרשונג בײַם צוריק אויפֿבויען דאָס ייִדישע לעבן. עס איז נאָך צו פֿרי איצטער צו פֿאַרנעמען זיך מיט דער פֿראַגע, וווּ עס וועט דעמאָלט זײַן דער צענטער פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט. אָבער אין איין זאַך מעגן מיר זײַן זיכער: איינער פֿון די צענטערס פֿון אינסטיטוט וועט געוויס זײַן און בלײַבן אין ניו-יאָרק. ווײַל כּל-זמן דאָ אין לאַנד וועט זײַן אַ ייִדיש לעבן, וועט זײַן אַ באַדערפֿעניש אויסצופֿאָרשן דאָס ייִדישע לעבן. און דאָס איז דאָך דער ציל פֿון ייִדישן וויסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט.


text:
זלמן לייב טייטלבוים
ר' יקותיאל יהודה (זלמן לייב) טייטלבוים (געבוירן כ"ד כסליו ה'תשי"ב)[1] איז איינער פון די סאטמארער רבי'ס (זאליס). ער וואוינט אין וויליאמסבורג, ניו יארק. ער איז דער דריטער זון פון רבי משה טייטלבוים, דער פריערדיגער סאטמארער רבי, וואס איז א ברודער-קינד פון דעם ערשטן סאטמארער רבי, רבי יואל טייטלבוים, וואס האט געגרינדעט די סאטמארער קהילה איבער דער גארער וועלט.
אינהאַלט
זיין פריער לעבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רוב פון זיין לעבן איז ער נישט באטראכט געווארן אלס ממלא מקום פון זיין טאטן. ער איז געווען גאר א שטילער און באהאלטענער צוריקגעצויגענער, וואס איז געזעצן אין דער בארא פארקער סיגוטער שול און געווען א מגיד שיעור/(ר"מ) אין די ישיבת לצעירים אין סאטמארער-וויליאמסבורג, און נישט געהאט עפעס עקסטער מיט קיינעם גארנישט. די אהרונים ווייסן צו זאגן אז זיין טאטע האט דוקא פאר אים נישט געוואלט געבן קיין רבנות שטעלע אין סאטמאר.
הנהגת התורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפילו היינט צוטאגס, רעכענט ער זיך שטארק מיט דער מיינונג פון זיינע דיינים.
די דיינים וואס זענען זיין תורה אויטריטעט, זענען פארמירט געווארן אין אזא סימבאלישן בית דין אן קיין זיצונגען נאר פארבינדען צוזאמן דערווייל בראש פון ר' ישראל חיים מנשה פרידמאן, ר' חיים דוד כ"ץ, ר' זלמן לייב פילאפ און ר' שלמה לייב וויינבערגער. חוץ פון זיין בי"ד האט ער נאך חשובע אנגעזעהנע דיינים ווי ר' משה מנחם טירנויער (מאנטריעל), ר' אריה ראזענפעלד (קרית יואל), ר' חיים קלמן גוטמאן (בעמח"ס ט"ל מלאכות, חייםצ לחג, ועוד), ר' יחזקאל ט"ב, אין נאך.
אסאך פון זיינע אנהענגער האלטן זייער שטארק פון זיין זוהן ר' חיים צבי טייטלבוים, רב אין סאטמאר ירושלים.
זיין יוגנט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט חתונה געהאט צו זיין פרוי חיה שרה, א טאכטער פון ביסטריצער רב.
ער איז דער יונגערער ברודער פון רבי אהרן טייטלבוים.
אלע יארן האט ער געוואוינט אין בארא פארק. שפעטער איז ער געווארן א מגיד שיעור אין די צעירים פון דער סאטמארער ישיבה אין וויליאמסבורג.
עולה לגדולה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער ירושלימ'ער רב, רבי משה אריה פריינד, איז אוועק, האט אים זיין טאטע, דער סאטמארער רבי רבי משה טייטלבוים, געשטעלט אויף זיין ארט אלס רב אין דער סאטמארער קהילה אין ירושלים.
מיט צוויי יאר שפעטער אין זומער פון 1999 (ה'תשנ"ט) איז ער געקומען פון ירושלים קיין וויליאמסבורג אין איז אויפגענומען געווארען דורך זיין טאטע אלס אבד"ק סאטמאר וויליאמסבורג.
דעמאלטס האט אויסגעבראכן די סאטמארער מחלוקת.
נאך דער פטירה פון זיין פאטער כ"ו ניסן ה'תשס"ו איז רבי זלמן לייב אויפגענומען געווארן דורך א גרויס מערהייט פון סאטמארער חסידים אלס סאטמארער רבי לויט די אנגעבליכע צוואה פון זיין טאטן.
צום סוף פון זיין טאטנ'ס לעבן אין יאר תשס"ב, ווען ער איז שוין געווען אין די טיפע עלטער, און לויט די ארונים נישט בדעה צלולה, האט ער אונטערגעשריבן א צוואה פאר צוויי עדות אז זיין דריטער זון ר' זלמן לייב זאל איבערנעמען די רביסטעווע אין וויליאמסבורג "והוא ישב על כסאי", די ארונים האלטן אז דאס איז נישט געווען זיין רצון ווייל ער האט געליטן פון אלצהיימערס. פון די אנדערע זייט איז דא הרב ר' הירצקא צוויבל ראש הכולל אין וומסבג אין הרב הוראוויץ שליט"א - מאנטשעסטער סאטמערע רב וואס זענען געשטעלט געווארן דורך זיין טאטע עדות צו זאגן אז רבי אהרן זאל איבערנעמען.
די אדמורו"ת מלחמה קעגן זיין ברודער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – סאטמאר מחלוקת
ניסן תשנ"ט האט אויסגעפלאצט א ריזעגע מחלוקה אין סאטמאר וואס ווערט פארעכנט אלס די געמיינסטע און גרעסטע חסידישע מחלוקה און מאדערן היסטאריע. דאס האט פאסירט ווען דער ברך משה'ס געזונט צושטאנד האט אנגעהויבן נאכצולאזן, סיי פיזיש און סייגייסטיש, אויטאמאטיש האט זיין עלטסטער זוהן ר' אהרן אומאפיציעל אנגעהויבן צוביסלעך איבערנעמען די לייצעס פון סאטמאר, אלע שונאים פון ר' אהרן האבן נישט געקענט שלום מאכען מיטן מצב אז ר' אהרן גייט זיין דער אויסשליסלכער פירער פון סאטמאר.
אבער ויהי היום איין שיינעם חול המועד האט מען זיך דערוויסט אז דער ברך משה וויל אנדערשט, וואס א טייל זאגן צוליב וואס ר' אהרן האט אין די לעצטערע יארן פון זיין טאטע ארויסגעוויזן א שטארקע רעביסטעווע, און די ארונים זאגן אז דאס איז צוליב די העצע פון ר' משה גבאי, ווארשיינליך איז אריבערגעשפרינגען א שווארצע קאץ צווישן ר' אהרן און דעם רבי'נס הויפט גבאי משה פריעדמאן, און אלעס האט זיך דראמאטיש געטוישט, די רבי האט אפגעמאכט\איז איבערגערעדט געווארען (געוואנדן וועלכער צד) אז מ'דארף אויפנעמען זיין אינגערן זוהן ר' זלמן לייב פאר רב אין וויליאמסבורג, און וכך הוה, ר' זלמן לייב האט איבערגענומען וויליאמסבורג, אלע בתי מדרשים, מוסדות, קעמפס, מקוה, מצה בעקעריי, אלעס איז ארויסגעפאלן פון ר' אהרן'ס קאנטראל.
די אלע אידען וואס האבען נישט ליב געהאט ר' אהרן, מיט די בני יואל, האבן דאס באטראכט ווי א נס מן השמים, און זענען געשפרינגען אויף די גאסן פאר שמחה, ממש ווי משיח איז דא. ווידער ר' אהרן מיט זיינע מענטשען, זענען אויפגעשוידערט געווארן, ממש אבל וחפוי ראש.
זיין ערשטע טריט איז געווען מלחמה ער האט צוזאמגענומען א גרופע פון זיינע ארונים און ערקלערט פלניא גזלנא אז זיין ברודער זלמן לייב האט אים באגנב'עט.
דערנאך האט ער אנגעהויבן צו העצן זיינע תמימות'דיגע חסידים אז זיין טאטע איז קראנק און וועפט, און כסדר זיך געמאכט וויינען אז מען זאל זאגן תהלים נאך אים.
אלע פרואווען מצד די אהרונים צו צוריקנעמען קאנטראל פון וויליאמסבורג איז געווען אומפרוכטבאר, קודם ביי דין תורה האבן די זאליס נאר געוואלט גיין צו זייערע דיינים וואס זענען זאלוניש געשטימט, נאכדעם אין קאורט האט מען זיי באוואשן ווי א סוטה אז זיי זענען שקצים פארן גיין און ערכאות, און זיי האבן אלעמאל פארלוירן.
עס האט אויסגעקוקט ווי ר' אהרן איז קאפוט, למעשה די הויפט זאך וואס האט איהם אפגעראטעוועט פון קאמפלעט אונטערגאנג, איז אז זיינע חסידים האבן זיך אריענטירט און פארזיכערט צו אנהאלטן און פארשטערקערן די מאכט און די אנדערע גרויסע צענטערן פון סאטמאר בעיקר און קרית יואל און בארא פארק,
זייט די אהרונים האבן געהאט זייער לעצטער טויט קלאפ אין קארט תמוז תשס"ו האבן זיי געפענעט אייגענע מוסדות און בתי מדרשים אין וויליאמסבורג, זיי האבן געעפנט אויפאיינמאל חדר און סקול'ס פאר אלע יארגאנגען, איינגעשאפט בנינים, אין געבויט א גרויסן שוהל.
נועם המידות והחזרת עטרה ליושנה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזוי ווי אויבן געשריבן איז שוין געווען אנגענומען א לענגערע צייט אז רבי אהרן טייטלבוים וועט זיין דער ממלא מקום אבער זייער טאטע האט צוריק געצויגן, דאס האט געפירט אז עס זאל אויסברעכן א מחלוקה פון זיבן יאר צווישן די אנהענגער פון די צוויי ברידער,
ר' זלמן לייב האט ביי זיין הכתרה פאר רב אין וויליאמסבורג געזאגט אז עס ווייזט זיך ארויס אן "אהבה מוסתרת" מיינענדיג אז דערמיט וואס אויסערליך זענען זיי געווען זיין טאטן'ס שונאים, איז דאס אבער נאר געווען מיטן ציל קעגן ר' אהרן טייטלבוים, און אמת'דיג אינעווייניג האבן זיי יא ליב געהאט זיין טאטע ר' משה טייטלבוים זי"ע אבער פיינט געהאט זיין זון ר' אהרן טייטלבוים, פארשטייט זיך אז דאס איז געווען א קאנטראווירסעל לאזונג. אז זיי האבן טאקע ליב געהאט זיין טאטן.
זיין תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' זלמן לייב, איז יארן לאנג געווען מרביץ תורה אין סאטמאר ישיבה לצעירים אין וויליאמסבורג וואו ער פלעגט זיך פירן זייער בפשטות, ער האט געדינט ברבנות אין זיין טאטענס שול סיגוט אין בארא פארק אויך האט אים זיין טאטע איבערגעגעבן די השגחה פון יענע צייטן ווען ער איז געווארן רבי.
ער האט דורכאויס זיינע יארן אלס סיגוטער רב געהאט א שיעור אין סיגוטער ביהמ"ד ווי ער האט פארגעלערענט גאנץ ש"ס.
ער איז אלס געווען בקי אין די סדר השגחה ביי די מצות, וואס ער האט אסאך יארן געטוען אין השגחה אויפן פארלאנג פון זיין טאטן.
אין ער איז באקאנט מיט זיינע טיפע שיעורים וואס ער לערענט פאר אין זיין ישיבה גדולה אין קווינס פאר שבועות, אלס הכנה צו די קרעפל פשעטעל וואס ער זאגט שבועות.
אין ער איז אויך באקאנט מיט זיינע שיינע דרושים וואס ער זאגט יעדע שבת ביינאכט ביים טיש, סאי'ז דא אידען וואס וואקען לאנגע שטרעקעס צו הערען זיין תורה.
זיינע חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין גרעסטע באזע פון חסידים איז אין וויליאמסבורג, זיין קהילה אין וויליאמסבורג וואס באשטייט פון טויזענטער ראשי משפחות, ווי ער האט די גרויסע סאטמארער ביהמ"ד אויף ראדני סטריט, און נאך 13 קלענערע בתי מדרשים, זיין תלמוד תורה אין מיידל שולע אין וויליאמסבורג האבן איבער צען טויזנט קינדער. אויך האט ער מוסדות התורה און חברי קהילה אין קרית יואל, אין בארא פארק, אין מאנסי (וואס איז אינטער זיין שוואגער ר' חיים יושע האלבערשטאם שליט"א) אין מאנטריעל, אין לאנדאן, אין אנטווערפען, אין ארץ ישראל, ספעציעל אין ירושלים און אין אלע פלעצער ווו עס געפינט זיך סאטמארער אידן.
זיין ישיבה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' זלמן לייב פירט די ישיבה גדולה אין גלענדעיל קווינס וואס די ישיבה האט היינט אנגעבליך ארום 1100 בחורים, און איז פארעכנט היינט צוטאגס אלס די גרעסטע חסידיש'ע ישיבה גדולה אין דער גאנצע וועלט.
זיין קהילה אין קרית יואל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זאליס הייסן צו זיין א מינאריטי אין קרית יואל דערווייל ווי די ביז איצטיגע וואלן דארטן האבן געוויזן שוין דריי מאל וואס זיי האבן פארלוירן. ביי די לעצטע וואלען האבען זיי אנגעצויגן 37/39 פראצענט פין די וואלען, אבער דערווייל זענען זיי ביי דער מאכט אין די וויליאמסבורג סאטמאר קהילה אין פירן אירע מוסדות.
זיינע גבאים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ר' משה גבאי געווען גבאי ביים ברך משה.
- ר' שמואל טייטלבוים. יעדן אין שרייבער.
- ר' מרדכי דוד וויעדער.
- ר' יודל וויינשטאק.
זיין משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ברידער
- ר' אהרן טייטלבוים.
- ר' ליפא טייטלבוים.
- ר' שלום אליעזר טייטלבוים.
שוועסטער
- אשת ר' בעריש מייזליש ב"פ.
- אשת ר' דוד מייזליש רב אין סאטמאר מאנטריעל.
- אשת ר' חיים יושע האלבערשטאם רב אין סאטמאר מאנסי.
שוואגערס
- ר' מאיר שפיץ ביסטריצער רבי.
- ר' שלום שפיץ ווילרייק ראש ישיבה.
- ר' שמואל שלמה שפיץ, מגי"ש בישיבה גדולה ד'סאטמאר – קווינס. וחבר וועד הכשרות דקהל ייטב לב.
קינדער
- ר' חיים צבי טייטלבוים , רב אין סאטמאר ירושלים.
- ר' יעקב בער טייטלבוים , רב אין סיגוטער שול אין בארא פארק.
- ר' יואל טייטלבוים
- ר' אהרן טייטלבוים
- ר' ליפא טייטעלבוים
- ווייב פון ר' יצחק ראזענבערגער , דומ"ץ ליע גארדדענס
- ווייב פון ר' אלתר יעקב יצחק הכהן גלאנץ , מגי"ש בישיבה גדולה דסאטמאר.
- ווייב פון ר' אלעזר טייטלבוים
- ווייב פון הרב פריעדמאן
- ווייב פון ר' יואל פילאפ , בן ר' זלמן לייב פילאפ שליט"א.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אריה ארליך. מלכות של חסד. משפחה, כ"ט בכסלו תשע"ג. זייטה 28.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ווידעא קליפ: טויזנטער סאטמארער חסידים טאנצן ביי דער חתונה פון זיין זון הרב חנני' יו"ט ליפא טייטלבוים וואס איז פארגעקומען אין דעם נייעם סאטמארער ביהמ"ד אין וויליאמסבורג ר"ח חשון תשס"ז [1]
- ווידיאו קליפ פון שבועות טיש [2]
- גוגל ווידיאו קליפ פון ערשטע אפיציעלע באזוך אין בארא פארק שב"ק אח"ק תשס"ז צום הנחת אבן הפינה פאר זיין נייע ביהמ"ד [3]
- גוגל ווידעא קליפ וויאזוי ער נעמט קוויטלעך ביים שבעה נאכן טאטען און ר' יונה האלפערט דער גבאי פון פאטער וויינט. [4]


text:
אהרן טווערסקי פון טשערנאביל
רבי אהרן טווערסקי זצ"ל (ה'תקמ"ד - ח' כסלו ה'תרל"ב), מגיד פון טשערנאביל. דער דריטער טשערנאבילער רבי.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אהרן איז געבוירן אין טשערנאביל אין יאר ה'תקמ"ז, צו זיין פאטער הרב מרדכי טווערסקי דער טשערנאבילער מגיד, א זון פון הרב מנחם נחום טווערסקי פון טשערנאביל, דער מאור עינים, א זון פון הרב צבי, א זון פון רבי נחום גאון, באקאנט אלס רבי אדם בעל שם. און צו זיין מוטער מרת שרה, א טאכטער פון הרב אהרן (הגדול) פון קארלין.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען רבי אהרן איז נאך געווען א יונגערמאן האט זיין פאטער אים באפוילן ער זאל שוין אנהייבן פראווען רעביסטעווע, און ער האט דעמאלס אויך באקומען סמיכה פון רבי ברוך מעזשביזשער. נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תקצ"ז האט רבי אהרן איבערגענומען דעם פאטער'ס ארט.
רבי אהרן איז געווען דער פרעזידענט פון דער צדקה קאסע רמבעה"נ, און ער האט אסאך געטוהן פאר דעם יישוב פון ארץ ישראל.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אהרן איז נפטר געווארן ח' כסלו ה'תרל"ב, און ער ליגט אין טשערנאביל.
זיין פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אהרן האט געהייראט בזיווג ראשון א טאכטער פון הרב גדליה פון ליניץ, דער פארפאסער פון דעם ספר תשואות חן. זייערע קינדער:
- מרת חיה שרה, בזיווג ראשון די ווייב פון הרב ישראל, א זון פון הרב יצחק אייזיק פון דובראוונא, און אן אייניקל פון הרב נחמן מברסלב. בזיווג שני די ווייב פון הרב שלמה גאטליב פון לודמיר, א זון פון הרב משה גאטליב, פון לודמיר, א זון פון הרב שלמה גאטליב פון קארלין באקאנט אלס רבי שלמה פון קארלין.
- פון איר ערשטן זיווג:
- הרב גדליה פון מאלין.
- פון איר צווייטן זיווג:
- הרב מנחם נחום גאטליב פון לודמיר. ער האט געהייראט מרת מינטשע א טאכטער פון הרב מנחם מאניש מרגליות רב אין מאציעוו.
-
- מרת מרים, די ווייב פון הרב ישכר דוב אייכנשטיין רב אין חאדאראוו, אן אור-אייניקל פון הרב יצחק אייזיק אייכנשטיין פון זידיטשוב.
- מרת פערל, די ווייב פון הרב יצחק פון בערעזנא, אן אייניקל פון רבי מיכל זלאטשאווער.
-
- רבי יוסף פון ברעזנא.
בזיווג שני האט רבי אהרן געהייראט א טאכטער פון הרב צבי פון קאריסטשאוו, א זון פון הרב אברהם פון קאריסטשאוו, אן איידעם פון מאור עינים.[1] (לויט אן אנדערע ווערסיע האט רבי אהרן געהייראט בזיווג שני מרת סימא חישא א טאכטער פון הרב אהרן טיטעווער).[2] זייערע קינדער:
- ער האט געהייראט בזיווג ראשון מרת גיטל, א טאכטער פון הרב ישראל פון ליטשיניץ.
-
- הרב אברהם יהושע העשיל טווערסקי ( - י"ח תמוז ה'תרע"ד) פון טשודנאוו.
- הרב ברוך בנציון טווערסקי פון אומאן - ניו יארק.
- הרב שלום יוסף טווערסקי
- מרת ברכה די ווייב פון הרב ירחמיאל משה פון קאזשניץ.
- מרת מירל די ווייב פון הרב ישראל פון טאמאשאוו.
- די ווייב פון הרב יצחק מאיר פון ראשקאוו
- מרת בתיה די ווייב פון הרב יעקב יוסף הי"ד פון קאניעוו.
- מרת חנה הי"ד ( - ב' אלול ה'תש"ב), די ווייב פון הרב אברהם יעקב פרידמאן הי"ד (כ"ד ניסן ה'תרמ"ד - ב' אלול ה'תש"ב), פון באיאן און לעמבערג.
-
- בזיווג שני האט ער געהייראט מרת שיינדל, א טאכטער פון הרב דוד האראדעצקי, אן איידעם פון רבי מאטעלע טשערנאבילער.
- הרב ברוך מאיר טווערסקי ( - ה' אייר ה'תרע"א), פון זארינץ. ער האט געהייראט מרת מרים רייזל, א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשיל פון ליטשיניץ.
- מרת מלכה די ווייב פון הרב אריה לייביש רוקח, פון מאגראוו, א זון פון הרב יהושע רוקח רב אין בעלזא.
- מרת בתיה רבקה די ווייב פון הרב יוסף מאיר טווערסקי פון מאכניווקא.
- פון זיין ערשטן זיווג
- מרת בת שבע, די ווייב פון הרב זאב וואלף טווערסקי, פון רחמיסטריווקא - ירושלים
- מרת בתיה רחומה, די וויייב פון הרב ישכר דוב רוקח פון בעלזא.
- פון זיין צווייטן זיווג מרת שרה שיינא א טאכטער פון הרב נפתלי צבי פון טיטוב א זון פון הרב אהרן פון טיטוב.
- מרת יוכבד, די ווייב פון הרב נחום טווערסקי פון קאריסטשאוו, א זון פון הרב מרדכי טווערסקי פון קאריסטשאוו.
- מרת נחמה אדל, די ווייב פון הרב שלמה שמואל טווערסקי א זון פון איר פעטער הרב ברוך אשר טווערסקי
- הרב שלמה בנציון טווערסקי (ה'תר"ל - ח' תשרי ה'ת"ש), פון טשערנאביל.
- הרב ברוך אשר טווערסקי ( - כ"ב סיון ה'תרס"ה). ער האט געהייראט מרת רייזל א טאכטער פון הרב משה טווערסקי פון קאריסטשאוו.
- מרת פייגא ( - ב' כסלו ה'תר"ם), די ווייב פון הרב דוד משה פרידמאן (ז' סיון ה'תקפ"ז - כ"א תשרי ה'תרס"ד) , פון טשארטקאוו.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאורי אור
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר
- ספר היחס מטשרנוביל, אהרן דוד טווערסקי
- ↑ ספר מאורי אור, און יצחק אלפסי, תורת החסידות
- ↑ אהרן דוד טווערסקי, ספר היחס מטשרנוביל
- ↑ יצחק אלפסי, החסידות מדור לדור,עמ' 117, ירושלים תשנ"ה


text:
בריזבן
בריזבן איז די הויפטשטאט און מערסטע באפעלקערטע שטאָט פונעם אויסטראלישן שטאַט קווינסלאנד, און די דריטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין אויסטראליע, מיט אומגעפער צוויי מיליאן איינוואוינער.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בריזבן געפינט זיך אין דרום-מזרח קווינסלאנד, אויף די ברעגן פונעם בריזבן טייך. די שטאט איז געבויט אויף עטלעכע בערג, ביז א הייך פון 300 מעטער.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין בריזבן זענען דא פאבריקן וואס ראפינירן נאפט, און פון פאבריצירן פאפיר און מעטאל.
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד זענען די צווילינג שטעט פון בריזבן:


text:
24סטן מערץ
דעם 24סטן מערץ איז דער 83סטער טאג פון יאר (84סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 282 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1603 - זשיימס דער זעקסטער מלך פון סקאטלאנד ווערט זשיימס דער ערשטער מלך פון ענגלאנד.
- 1883 - געווידמעט די ערשטע טעלעפאן ליניע צווישן ניו יארק און שיקאגא.
- 1941 - די 34,149 יידן וואס וואוינען אין לובלין געפירט אין געטא וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דארטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1693 - דזשאן האריסאן, ענגלישער זייגערמאכער און דערפינדער פונעם ים כראנאמעטער (געש' 1776)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1575 - יוסף קארו, פון די גרעסטע פוסקים, מחבר פון שולחן ערוך (געב' 1488)
- 1603 - עליזאבעט די ערשטע, מלכה פון ענגלאנד (געב' 1533)
- 1944 - ארד ווינגייט, בריטישער זעלנער (געב' 1903)
- 1976 - פעלדמארשאל בערנארד מאנטגאמערי, קאמאנדיר פון די אליאירטע קראפטן אין צפון אפריקע ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1887)


text:
29סטן דעצעמבער
דער 29סטן דעצעמבער איז דער 363סטער טאג (364סטער אין אן עיבור-יאר), אין דער 52סטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 2 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1845 - טעקסאס ווערט אנגענומען ווי דער 28סטן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 1989 - וואצלאוו האוול געוויילט פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1809 - וויליאם גלאדסטאן, פיר מאל פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1891 - לעאפאלד קראנעקער, דייטשער מאטעמאטיקער


text:
1776
1776 איז דאס 76סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1776 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מיי - די בריטישע קאלאניע ראד איילאנד ווערט די ערשטע אמעריקאנער קאלאניע וואס פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט
- די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע באקומען זייער פרייהייט פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אויגוסט - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געש' 1856)


text:
זשיראנע
זשיראנע (קאטאלאניש: Girona; שפאניש: Gerona, כעראנע) איז א שטאט אין דער אויטאנאמישער געמיינדע קאטאלאניע אין שפאניע, און די הויפשטאט פונעם זשיראנער ראיאן.
די שטאט געפינט זיך ביי דעם צוזאמענפלוס פון די טער, אניאר, גועל און גאליגאנטס טייכן. די באפעלקערונג פון דער שטאט איז 95,000 מענטשן (2010).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די זידלונג האט אנגעהויבן נאך פריער פון דער צייט פון די רוימען.
די רוימען זענען אנגעקומען אין דעם געגנט אין 218 פאר דער ציווילער ציילונג און האבן אויפגעשטעלט א פעסטונג אינעם ארט, וואס זיי האבן גערופן גערונדע (Gerunda). דרך
אין אנהייב פונעם אכטן יארהונדערט האבן די מוסולמענער איינגענומען די שטאט. זיבעציג יאר שפעטער האט קארל דער גרויסער איינגענומען די שטאט.
יידן אין זשיראנע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פונעם סוף פונעם 9טן יארהונדערט ביז מען האט פארטריבן די יידן פון שפאניע אין 1492 האט זשיראנע געהאט א יידישע קהילה. די יידן האבן געוואוינט אינעם יידישן פערטל "על קאַל"- “El Call”.
איינער פון די חשובער חכמים פון זשיראנע איז געווען דער רמב"ן, וואס איז געווען הויפט רב פון זשיראנע און גאנץ קאטאלאניע.
קאארדינאטן: 41°59′04″N 02°49′16″E / 41.98444, 2.82111
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפיציעלער וועבארט (אויף קאטאלאניש)


text:
פילם
די קונסט פון פילם איז געבוירען געווארן אין 1895 ווען דער ערשטער פילם איז געווען באשאפן דורך די ברידער לומייער. זיי האבן געמאכט א פילם פון ים. (ביי דאס ערשטע פילם-באשטראל אין 1895 האט מען געזען ווי א באן פארט אריין אין א סטאנציע, מען דערציילט אז די באזוכער זיינען ארויסגעלאפן מיט שרעק פונעם זאַל ווען זיי האבן געזען ווי די באן דערנענטערט זיך צו זיי).
אין די קומענדיקע יארן איז די קונסט געווארן מער פארגעשריטן און מען האט געשאפן אסך פילמען פאר דער הנאה פונעם עולם. אין 1927 האבן די ווארנער ברידער ארויסגעגעבן דאס ערשטע רעדנדע פילם.
עס הייסט "דער דזשעז זינגער" און מען זעט דארט ווי יאסעלע ראזנבלאט זינגט א אידישן ניגון.
א נייעם פילם ווייזט מען אין קינאס. נאך עטלעכע וואכן אדער מאנאטן טוט מען פארשפרייטן דעם פילם דורך אנדערע מעדיע: אויף באצאל-טעלעוויזיע, קאבל-טעלעוויזיע, אדער אויף DVD דיסקן. שפעטער טוט מען ארויסגעבן דעם פילם אויף טעלעוויזיע סטאנציעס.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע אידישע פילמען נאציאנאל צענטער יידיש פילם
- א וועבזייטל צו האסטן קורצע ווידעא קליפס בחינם. יוטוב
- חרדים חסידים שמועסן אין יידיש איבער זייערע פארבאטענע פילם בליקענישן. היימישע קרעטשעמע, זאל מען שרייבן דערוועגן?
- אלע פילמען און פראפילן פון אלע אקטיארן. אינטערנעט מאָווי דאטע באזע


text:
אהבת ה'
אהבת ה' איז דער באגריף פון ערוועקן און אנהאלטן ליבשאפט צום באשעפער. דאס איז איינע פון די תרי"ג מצוות לויטן ספר החינוך פון דעם פסוק "ואהבת את ה' אלוהיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאודך".
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער תורה בעפעלט אונז אז עס מוז זיין דער עיקר און הויפט און מערסטענס געליבטער זאך אדער באגריף וואס מיר זאלן בלויז אין איר פאוקסן אונזער געפיל פון ליבשאפט.[1]
דאס ווערט אויסגערעכענט אלס דער מצוה תי"ח פון די תרי"ג מצוות.
אין ספר חובת הלבבות איז דא א גאנצער קאפיטל ווי אזוי פונטקליך מ'קען מקיים זיין די מצווה עס ווערט גערופן שער הבחינה' מיט 7 מהלכים פון מחשבה צו בויען א סטרוקטאר אין זיך שטענדיג ליב צו האבן גאט.


text:
שמואל קאמינעצקי
הרב שמואל קאַמינעצקי (געב' ה'תרפ"ה) איז ראש ישיבה פון דער פילאדעלפיער ישיבה, פון וואס ער איז איינער פון די גרינדער. ער איז איינער פון די מערסטע באוואוסטע ליטווישע גדולים אין חוץ לארץ, און איז א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אמעריקע. הרב שמואל איז א זון פון דעם אמעריקאנער גדול הרב יעקב קאמינעצקי (תרנ"א - תשמ"ו).
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב קאמינעצקי האט געלערנט אין דער נר ישראל ישיבה אין באלטימאר אונטער הרב יעקב יצחק רודערמאן, זיין פאטערס א קוזין. נאכהער איז ער געווארן א תלמיד מובהק פון רבי אהרן קאטלער אין לייקוואוד.


text:
גאָט פאָרגיווענעסס؟ ווי טאָן איך באַקומען מחילה פון גאָט؟
פרעגן: גאָט פאָרגיווענעסס؟ ווי טאָן איך באַקומען מחילה פון גאָט؟
ענטפערן: אקטן 13:38 דערקלערט, "דעריבער, מיין ברידער, איך וועלן איר צו וויסן אַז דורך יאָשקע דער מחילה פון זינד איז פראקלאמירט צו איר."
וואָס איז מחילה און וואָס טוט איך דאַרפֿן עס؟
דער וואָרט "מוחל" מיטל צו ווישן די שיווערשטיין ריין, צו שענקען, צו באָטל מאַכן אַ חוב. ווען מיר קאַליע עמעצער, מיר זוכן זייער מחילה אין סדר פֿאַר דער שייכות צו זיין געזונט. מחילה איז ניט געגעבן ווייַל אַ מענטש פארדינט צו ווערן פארגעבן. קיין איינער פארדינט צו ווערן פארגעבן. מחילה איז אַן אַקט פון ליבע, רחמנות, און חן. מחילה איז אַ באַשלוס צו ניט האַלטן עפּעס קעגן אנדערן מענטש, טראָץ וואָס זיי האָבן געטאן צו איר.
די ביבל דערציילט אונדז אַז מיר זענען אַלע אין נויט פון מחילה פון גאָט. מיר האָבן אַלע באגאנגען זינד. עקקלעסיאַסטעס 7:20 פּראָוקליימז, "עס איז ניט אַ צדיק אויף ערד וואס טוט וואָס איז רעכט און קיינמאָל זינד." 1 יוחנן 1:08 זאגט, "אויב מיר פאָדערן צו זיין אָן זינד, מיר נאַרן זיך און דער אמת איז ניט אין אונדז. "אלע זינד איז לעסאָף אַן אַקט פון מרידה קעגן גאָט(סאַם51:4). ווי אַ רעזולטאַט, מיר דעספּעראַטלי דאַרפֿן גאָט ס מחילה. אויב אונדזער זינד זענען נישט מוחל, מיר וועלן פאַרברענגען אייביקייט צאָרעס די פאלגן פון אונדזער זינד(מתיא 25:46, יוחנן3:36 ).
מחילה - ווי טאָן איך באַקומען עס؟
טהאַנקפוללי, גאָט איז לאַווינג און ראַכמאָנעסדיק - לאָעט צו שענקען אונדז פון אונדזער זינד! 2 פעטרוס 3:09 דערציילט אונדז, "... ער איז געדולדיק מיט איר, ניט וואַנינג ווער עס יז צו אומקומען, אָבער אַלעמען צו קומען צו תשובה." גאָט וויל צו שענקען אונדז, אַזוי ער צוגעשטעלט פֿאַר אונדזער מחילה.
דער נאָר פּונקט שטראָף פֿאַר אונדזער זינד איז טויט. דער ערשטער העלפט פון רוימער 6:23 דערקלערט, "צוליב דעם לוין פון זינד איז טויט ..." עטערנאַל טויט איז וואָס מיר האָבן ערנד פֿאַר אונדזער זינד. גאָט, אין זיין גאנץ פּלאַן, געווארן אַ מענטש - יאָשקע המשיח(יוחנן1:1,14). יאָשקע געשטארבן אויף דעם קרייַז, גענומען די שטראָף אַז מיר פאַרדינען - טויט. 2 קאָרינטהיאַנס 5:21 לערנט אונדז, "גאָט געמאכט וואס האט ניט זינדיקן צו זיין זינד פֿאַר אונדז, אַזוי אַז אין אים מיר זאלן ווערן די גערעכטיקייט פון גאָט." יאָשקע געשטארבן אויף דעם קרייַז, גענומען די שטראָף אַז מיר פאַרדינען! ווי גאָט, יאָשקע 'טויט ביטנייַ מחילה פֿאַר די זינד פון די גאנצע וועלט. 1 יוחנן 2:02 פּראָוקליימז, "ער איז דער אַטאָנינג קרבן פֿאַר אונדזער זינד, און ניט נאָר פֿאַר ונדזערער אָבער אויך פֿאַר די זינד פון דער גאנצער וועלט." יאָשקע רויז פון די טויט, פּראָוקליימינג זיין נצחון איבער זינד און טויט1( קאָרינטהיאַנס15:1-28 ). לויבן גאָט, דורך דעם טויט און המתים פון יוזל המשיח, די רגע העלפט פון רוימער 6:23 איז אמת, "... אָבער די מתנה פון גאָט איז אייביק לעבן דורך יאָשקע המשיח אונדזער האר."
צי איר ווילן צו האָבן דיין זינד פארגעבן? צי איר האָבן אַ נאַגינג געפיל פון שולד אַז איר קענען ניט ויסקומען צו באַקומען צו גיין אַוועק? מחילה פון אייער זינד איז בנימצא אויב איר וועט שטעלן אייער אמונה אין יאָשקע המשיח ווי דיין גואל. עפעזער 1:07 זאגט, "אין אים מיר האָבן גאולה דורך זיין בלוט, די מחילה פון זינד, אין לויט מיט די ממון פון גאָט ס חן." יאָשקע באַצאָלט אונדזער חוב פֿאַר אונדז, אַזוי מיר געקענט מוחל זיין. כל איר האָבן צו טאָן איז פרעגן גאָט צו פאַרגעבן איר דורך יאָשקע, גלויביק אַז יאָשקע געשטארבן צו באַצאָלן פֿאַר אייער מחילה - און ער וועט פאַרגעבן איר! יוחנן 3:16-17 כּולל דעם ווונדערלעך אָנזאָג, "ווארים גאָט אַזוי ליב געהאט די וועלט אַז ער האט געגעבן זיין איין און בלויז זון, אַז ווער גלויבט אין אים וועט ניט אומקומען אָבער האָבן אייביק לעבן. פֿאַר גאָט האט ניט שיקן זיין זון אין דער וועלט צו פאַרשילטן די וועלט, אָבער צו שפּאָרן די וועלט דורך אים. "
מחילה - איז עס טאַקע אַז גרינג؟
יא עס איז אַז גרינג! איר קענען ניט פאַרדינען מחילה פון גאָט. איר קענען ניט באַצאָלן פֿאַר דיין מחילה פון גאָט. איר קענען נאָר באַקומען עס, דורך אמונה, דורך דעם חן און רחמנות פון גאָט. אויב איר ווילן צו אָננעמען יאָשקע המשיח ווי דיין גואל און באַקומען מחילה פון גאָט, דאָ איז תפילה איר קענען דאַוונען. געזאגט דעם תפילה אָדער קיין אנדערע תפילה וועט ניט שפּאָרן איר. עס איז בלויז טראַסטינג אין יאָשקע המשיח וואס קענען צושטעלן מחילה פון זינד. דעם תפילה איז פשוט אַ וועג צו אויסדריקן צו גאָט דיין אמונה אין אים און דאַנקען אים פֿאַר פּראַוויידינג פֿאַר אייער מחילה. "גאָט, איך וויסן אַז איך האָבן געזינדיקט קעגן איר און בין דיזערווינג פון שטראָף. אבער יאָשקע משיח גענומען די שטראָף אַז איך פאַרדינען אַזוי אַז דורך אמונה אין אים איך געקענט מוחל זיין. איך שטעלן מיין צוטרוי אין איר פֿאַר ישועה. דאנק איר פֿאַר אייער ווונדערלעך חן און מחילה! אמן! "
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
גאָט פאָרגיווענעסס؟ ווי טאָן איך באַקומען מחילה פון גאָט؟


text:
געאגראפיע פון כינע
די געאגראפיע פון כינע איז פארשפרייט 5026 ק"מ אריבער across the מזרח אזיע און גרענעצט דעם מזרח כינע ים, קארעע בוכטע, געלער ים, און דרום כינע ים, צווישן צפון קארעע און וויעטנאם דורך ברייטע פלאכלענדער, אויסגעשפרייטע מדבריות, און געהויבענע בערג קייטן, כולל ריזיגע שטחים פון אומגאסטפריינדלעכן באדן. דער מזרח העלפט פונעם לאנד, זיין באדן מיט די בייבארטנדיקע אינזלען, איז א ראיאן פון פרוכפערדיקע פלאכלענדער, בערג, מדבריות, סטעפעס, און אונטער-טראפיקאלישע שטחים. דער מערב העלפט פון כינע איז א ראיאן פון פלאטאען און טורעמענדיקע מאסיוון, איינשליסנדיק א טייל פון דעם העכסטן הויכלאנד אויף דער ערד.
לאנד און אוצרות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כינע'ס סך הכל שטח פארנעמט 3,695,500 קוואדראט מייל (9,571,300 קוואדראט קילאמעטער) אויפן כדור הארץ, אריינגערעכנט אלע אינלאנד וואסערן. כינע פארנעמט דער גרעסטער פארציע פון אזיע און כמעט גאנץ מזרח אזיע. דאס לאנד ציט זיך אויס אויף א שטרעקע פון 3,000 מייל פון מזרח צו מערב און 2,500 מייל פון דרום צו צפון. זי איז ארומגענומען מיט אסאך לענדער פון דריי זייטן און דעם פאציפישן אקעאן אויף מזרח. אויף צפון גרעניצט זי זיך מיט רוסלאנד, מאנגאליע, און צפון קארעא. אויף מערב מיט פאקיסטאן, אפגאניסטאן, טאדזשיקיסטאן, קירגיזטאן, און קאזאקהסטאן. און אויף דרום מיט אינדיע, נעפאל, בהוטאן, מיאנמאר, לאאוס, און וויעטנאם. דאס לאנד האט בערגיקע און גלייכע לאנד. די בערג געפינען זיך מער צו צפון און די גלייכע ערד מער צו מזרח וואו די צוויי אינדוסטריאלע שטעט געפינען זיך. די כינעזער צוטיילן זייער לאנד צו זיבן גרויסע נאטורליכע ראיאנען וועלכע זענען: 1) צפון-מזרח כינע, וועלד מאונטענס מיט גוטע ערד וועלכע גיבן ארויס אסאך טימבער (געהילץ), קוילן און אייזן. 2) צפון כינע, די ראיאן נעמט אריין די גאנצע צפון טייל פון כינע פון די גרעניץ מיט מאנגאליע ביז דעם יאנגעצער טייך וועלכע געפינט זיך אינמיטן לאנד. דער ראיאן נעמט אריין אסאך גרויסע שטעט ווי אויך די הויפט שטאט בעדזשינג. דער ראיאן איז געווען דער ערשטער ראיאן ווי כינעזער האבן געוואוינט נאך מיט טויזענטער יארן צוריק. עס זענען פאראן אסאך בערג אבער נישט קיין הויכע און די ערד איז נישט צו גוט. די איינציגסטע אוצרות וואס ליגן דארט זענען קוילן און אויל. ביים צפון שפיץ פון צפון כינע ראיאן ציט זיך די "כינעזער וואנט" וועלכע צייכנט אפ די ראיאנ'ס טראדיציאנאלע גרעניץ. (מער וועגן די כינעזער וואנט זע אין בייגעלייגטן קעסטל). 3) סובטראפיקל מזרח צענטראל כינע, דאס איז דער גרעסטער טייל פון כינע וועלכע נעמט אריין אסאך געדיכט באוואוינטע שטעט, אריינגערענכט די פינאנציעלע שטאט שאנכאי און האנג קאנג וועלכע ווערט אויך גערופן ספעציעלע אדמיניסטראטיווע ראיאן (עס-עי-אר). 4) טראפיקל דרום כינע, דאס איז דער קלענסטער ראיאן פון כינע וועלכע נעמט אריין עטליכע קליינע שטעט און געגענטער ארום דעם כינעזער ים און אויך עטליכע אינזלן אויפ'ן ים. דער ראיאן איז די ווארימסטע ארט אין כינע און פארמאגט זייער גוטע ערד פון וואו עס קומען ארויס אלע פרוכט און גרינצייג וואס כינע פארמאגט. 5) אינערליכע מאנגאליען גראזלאנד, דער ראיאן ציט זיך לענגאויס די גרעניץ מיט מאנגאליע און באשטייט פון פשוט'ע ערד מיט אסאך גרינע גראז אבער ווייניג געוואוקסן. נענטער צו די גרעניצן זענען פאראן אסאך שטיינערדיגע מדבריות וועלכע פארמאגן אסאך קוילן. 6) צפון-מערב כינע, נעמט אריין די העכערע מערב טייל פון כינע וועלכע איז ארומגענומען נאר מיט יבשה און גרעניצט זיך מיט צענטראל אזיע אויף מערב. 7) טיבעטן פלאטא, דער ראיאן נעמט אריין גאנץ דרום-מערב כינע מיט אלע פראווינצן נעבן טיבעט און נעפאל. דער טיבעטן פלאטא ראיאן איז דאס העכסטע ארט אויף די וועלט מיט גאר אסאך הויכע בערג, אריינגערעכנט די הימעלייעס בערג און די וועלט'ס העסטע בארג - די מאונט עווערעסט, וועלכע גרייכט א הויכקייט פון 29,035 פיס (8,850 מעטער).
טייכן און אזערעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע גרויסע טייכן אין כינע פליסן פון מערב צו מזרח אריין אינעם פאציפישן אקעאן. אלע קלענערע טייכן האבן נישט קיין פארבינדונגען מיט די גרויסע טייכן אבער פארמירן צווישן זיך א נעצווערק פון אינלאנד טייכן און אזערעס איבערן גאנצן לאנד. נאר ארום צען פראצענט פון דעם וואסער סיסטעם פליסט אריין אינעם אינדיאנער אדער ארקטיק אקעאנען. די דריי גרעסטע טייכן זענען די יאנגצי, הואנג (ווערט גערופן אין דער מערב וועלט דער געלער טייך), און זי-דזשיאנג. כינע האט אין איר היסטאריע געליטן פון אסאך פארפלייצונגן און האבן אויפגעשטעלט א מעכטיגע דאמבע וועלכע צוטיילט דעם געלען טייך נעבן די שטאט לואויאנג.
דער יאנגעצער טייך איז כינע'ס גרעסטער טייך און איינע פון דער וועלט'ס גרעסטע טייכן וועלכער דעקט איבער א שטח פון 700,000 סקווער מייל (1.8 מיליאן סקווער קילאמעטער), ארום 20 פראצענט פון כינע'ס סך הכל טעריטאריע. דאס וואסער אינעם יאנגענצער טייך איז זייער פרישע וואסער וועלכע ווערט גענוצט פאר מיליאנען כינעזער צו טרינקען און אלע ערליי געברויכן. די כינעזער האלטן יעצט אינמיטן א ריזיגע דאמבע אונטערנעמונג ביי איינע פון די שמעלערע ערטער פונעם טייך, ערגעץ אין די הובי פראווינץ, וועלכע וועט זיין די וועלט'ס גרעסטע דאמבע ווען עס וועט זיין פארטיג. ווי דער פלאן איז, וועט די קאנטראווערסיאלע פראיעקט גרינדן א ריזיגע רעזערוואר פון 400 מייל לאנג (650 קילאמעטער) וועלכע וועט זיך אריינציען אין צענדליגער שטעט און דערפער און סופלייען מיט פרישע וואסער. די ארבעט וועט אבער צווינגן איבער א מיליאן כינעזער איינוואוינער זיך אריבערצוציען אין נייע הייזער ווייל די רעזערוואר וועט דורכגיין אסאך באוואוינטע יבשה. מיט דעם פראיעקט וועלן די כינעזער אויך קענען עווענטועל בויען אסאך היידרא-עלעקטריק איינריכטונגן וואו מען וועט קענען פראדוצירן גענוג עלעקטריק פאר מיליאנען הייזער און אזוי ארום רעדוצירן דאס באנוץ פון קוילן וועלכע פארלאנגט א שווערע ארבעט דאס אויסצוברענען און פארפעסטיגט די לופט.
כינע פארמאגט אסאך אינערליכע אזערעס וועלכע קומען גוט צוניץ פאר זייערע רעזערווארן ווייל די בערג וועלכע זענען פיל מיט שניי דורכאויס דער ווינטער לאזט זיך אויף אין די זומער און פליסט אריין אין די פילע לעיקס, ארויפברענגנדיג די רעזערווארן שטאפלן גאר הויך. איבער גאנץ כינע איז פאראן ארום 2,000 רעזערווארן וועלכע זענען געבויט געווארן במשך די יארן פאר וואסער און פליסונג קאנטראל.
נאטורליכע אוצרות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כינע פארמאגט א גרויסע אויסוואל פון מינעראלן אוצרות וועלכע גיט איר א גוטע באזע פון נאטורליכע אוצרות וואס פעלט אויס פאר אינדוסטריאלאזאציע און עקענאמישע דעוועלאפמענטס. ביז היינט האבן די כינעזער געהאט איבער גענוג פון אלע וויכטיגע נאטורליכע אוצרות. אבער לעצטענס האבן די כינעזער סייענטיסטן אנגעהויבן זארגן צוליב די שטארקע באפעלקערונג וואוקס און שנעל וואקסנדיגע עקענאמיע וואס פארלאנגט מער און מער פון די אוצרות. די וויסנשאפטלער זאגן אז די רעגירונג וועט גאר אין גיכן מוזן אינוועסטירן פאר גראבונגען צו טרעפן נייע אוצרות וועלכע מען גלייבט אז עס איז פאראן אסאך אין לאנד. כינע איז פיל מיט פארשידענע מינעראלן וועלכע ווערן ארויסגעגראבן אין אלע ווינקלען פון לאנד. די גרעסטע גראבעריי קומט פאר אין צפון-מזרח כינע פון וואו מען גראבט ארויס ארום 40 ביליאן מעטריק טאנען פון אייזן פער יאר, ארום 1 ביליאן מעטרישע טאנען אלומיניום, 2 ביליאן מעטריק טאנען צין. דאס איז ארום א פערטל פון דער וועלט'ס צינען אויסגראבונג, דער וועלט'ס מערסטע שפיזגלאז (אנטימאני), מאגנעט, און טונגסטן, קוועקזילבער, בליי, צינק, קופער, אוראניום, זאלץ און נאך צענדליגער מינעראלן אין קלענערע קוואנטום. עס פעלט נישט קיין ענערגיע אוצרות אין כינע. זי פארמאגט איינע פון די וועלט'ס גרעסטע אוצרות פון קוילן מיט רעזערווארן פון 115 ביליאן מעטרישע טאנען, 24 ביליאן פעסלעך פון אויל (בערך אזויפיל וויפיל די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט), און אסאך נאטורליכע גאז. רוב פון די ענערגיע אוצרות ליגן אין צפון-מזרח כינע.
כינע איז נישט קיין באוואקסענע לאנד. אלע געוואוקסן ליגן ארום די טייכן און אזערעס אבער גייען נישט טיפער אריין אין די שטעט. וויאזוי אימער, איז אבער פאראן גענוג נאטורליכע עסן אין לאנד צוליב איר גרויסקייט (כאטש א דריטל וועלט וואוינט אין כינע איז דאס עסן גענוג פאר זיי ווייל די כינעזער זענען נישט קיין גרויסע עסערס. עס גייט דארט אויס ווייניגער עסן וואו אין אמעריקע מיט אירע קנאפע 300 מיליאן מענטשן). אויך וועלדער איז דא זייער ווייניג. נאר ארום 17 פראצענט פון איר סך הכל טעריטאריע זענען וועלדער, אין פארגלייך צו 25 פראצענט אין אמעריקע און 27 פראצענט אין קאנאדע. ביז אין די לעצטע יארן איז דאס נישט געווען קיין פראבלעם אבער זינט איר עקספארט איז געווארן גרויס האט זיך אנגעהויבן א שטארקע פארלאנג פון האלץ פאר מעבל וועלכע האט געברענגט א שטיקל מאנגל. אין די לעצטע יארן האט מען אנגעהויבן אויסהאקן נייע וועלדער פאר האלץ אבער מיט אזוי ווייניג וועלדער איז עס א גרויסער פראבלעם, ווייל וואס ווייניגער וועלדער עס איז דא אלס ערגער ווערט די ערד פאר פלאנצונגן, ווייל צופיל וואסער פון צולאזטע שניי פון די בערג זאפט זיך איין און די ערד ווערט צו פייכט ווייל עס איז נישטא קיין געוואוקסן וואס זאלן עס ארויסציען.
קלימאט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כינע האט אן ענליכע קלימאט דורכאויס דעם יאר ווי די פאראייניגטע שטאטן. איבער דער ווינטער קומען אריין די סיבירישע טרוקענע קעלטן און דרייט זיך פון צפון אראפ צו דרום און ווייטער צו מערב ווי א זייגער (אין אמעריקע קומט די קענעדישע קעלט אריין אויפן זעלבן סיסטעם). אין דער זומער בלאזט אריין א ווארימע פייכטע שטראם פונעם פאציפישן אקעאן. אין צענטראל, דרום, און אין מערב כינע איז אין א געווענליכער זומער טאג ארום 79º פארענהייט (26 צעלסיוס) און אין א געווענליכע ווינטער טאג ארום 39º פארענהייט (6 צעלסיוס). וויבאלד עס איז פאראן אסאך בערג זענען פאראן ערטער ווי עס איז אביסל קילער אין דעם זומער און זייער אנגענעם אין דער ווינטער ווייל די הויכע בערג האלטן אפ די צפון ווינטן. שטארק צו מערב זענען פאראן ערטער ווי עס איז אביסל ווארימער דורכאויס די יאר. אין צפון כינע און נאכמער ביים צפון-מזרח ווינקל איז פיל קעלטער איבער דער ווינטער אבער אין דער זומער ווארימט זיך עס אן. א געווענליכער ווינטער טאג אין בעדזשינג איז 23º פארענהייט (מינוס 5 צעלזיוס) און אין דער זומער איז ארום 79º פארענהייט. נאר בייך צפון-מזרח ווינקל איז זייער קאלט מיט ארום 4º (מינוס 20 צעלסיוס) און דער ווינטער און ארום 70º פארענהייט (21 צעלזיוס) אין דער זומער.


text:
פאראן ווייניג באגריפן אין אונזער טעפל וואס ברענגט אויף אזויפיל ליידנשאפט און א געמיש פון געפילן מקצה אל הקצה ווי "סיסטעם". "דער סיסטעם" מיינט געווענליך דעם כלל-כולו לעבנסשטייגער פון חסידים און חסידישע אידן. עס נעמט אריין אונזערע בתי חינוך, מהלך החיים, מהלך המחשבה, התנהגות, געשמאקן, וועלט-אויסקוק וכו' וכו' -- א וכולהו אויפ'ן וכולהו. "סיסטעם" אין דעם קאנטעקסט איז אזוי ברייט, טיף, און ארומנעמיג, אז ס'איז כמעט אוממעגליך צו געהעריג דעפינירן.
אינעם "סיסטעם" לעבן טויזנטער מענטשן -- אלערליי מענטשן, מיט אלערליי נויגונגען, געדאנקענגענג, מאס פרומקייט אא"וו. דער סיסטעם האט זיך אנטוויקלט אין די יארן נאך דער לעצטער וועלט-קריג, דורך די גאר פרומע אידן וואס האבן געוואלט פארזעצן מיט א גאר-פרומען מהלך החיים. אין משך פון דער צייט האט דער סיסטעם זיך אנטוויקלט און צעצווייגט.
דער סיסטעם האט אויפגעהאדעוועט נייע דורות -- טויזנטער מענטשן, קינדער און אייניקלעך פון די יסודי ומייסדי הסיסטעם. די נייע דורות זענען נישט באשטאנען פון מענטשן וואס האבן זיך פרייוויליג אנגעשלאסן אינעם סיסטעם, נאר פון אזעלכע וואס זענען שוין געבוירן געווארן אין די גרעניצן פון דעם סיסטעם. ווען די דאזיגע סיסטעם-געבוירענע מענטשן זענען אונטערגעוואקסן און אנגעהויבן קוקן און טראכטן, האבן זיי זיך צומאל געפונען אין א מצב וואס איז זיי נישט געפעלן געווארן. זיי האבן געהאלטן -- זיי האלטן -- אז ווי ערוואקסענע און יחידים האבן זיי א רעכט צו אליין טראכטן און באשליסן וואס צו טאן מיט זייער לעבן.
פון דא און ווייטער, צעטיילן זיך די דאזיגע סיסטעם-קריטיקירנדע מענטשן אין עטליכע קאטעגאריעס. אבער די חילוקים זענען נישט נוגע צו דער טעמע. איך וויל זיך בעיקר אפשטעלן אויפ'ן חלק הנוגע למעשה. דער חלק הטעאריע -- וואס איז נישט גוט, פארוואס ס'איז נישט גוט, וואס מען וואלט געדארפט טאן, וויאזוי דאס אויסצופירן -- קענען זיין געשמאקע שמועס-טעמעס. איך וויל יעצט פרואווען בלייבן פאקוסירט אויף וויאזוי צו גיין פון דא און ווייטער, דהיינו, נאך דעם וואס דער סיסטעם איז שוין יא דא און מיר זענען דערינען.
די ערשטע זאך וואס איך פרואוו זיך האלטן פאר די אויגן ביים אנאליזירן דעם סיסטעם איז, אז אפילו אלע נעגאטיווע זאכן וואס ווערן צו אים צוגעשריבן זאלן זיין אינגאנצן אמת, איז נישטא אויף וועמען צו זיין ברוגז. דער סיסטעם האט זיך אנוויקלט און אנטוויקלט זיך ווייטער לויט די אומשטענדן, געשעענישן, און מענטשן וואס וואוינען אין אים. דער סיסטעם איז נישט אנטשטאנען פון איין יחיד אדער גרופע פון יחידים וואס האט זיך אוועקגעזעצט פארשרייבן א בלו-פרינט וואס איז דערנאך אויסגעפאלגט געווארן. דער סיסטעם, ווי יעדער סיסטעם, האלט אין איין זיך טוישן. די שינויים געשעען שטיל, פאמעליך, ריקן זיך אריין כמעט אומבאמערקט. אבער אויב קריכט מען ארויס, אזוי צו זאגן, פונעם יעצט, און מען באטראכט דעם "ביג פיקטשור", זעט מען עס קלאר.
אויב דער סיסטעם איז א פועל יוצא פון, לאמיר עס אנרופן, סאציאלער עוואלוציע, בלייבט נישט איבער אויף וועמען זיך צו בייזערן, אויסער אויפ'ן עצם פראצעס. זיך ברוגז'ן אויף א פראצעס האט דאך אבער נישט קיין פשט. איז די ערשטע זאך, אפילו אויב מען איז פארווייטאגט, זאל מען נישט לאזן די ווייטאג זיך פארוואנדלען אין א כעס, ווייל דעמאלט ווערט דער פאָקוס צעשווימען.
נאך דארף מען געדענקען, אז די עלטערן און משפחה, וואס "שטייען אין וועג" פונעם מענטש צו טאן וואס ער האלט פאר ריכטיג, זענען אויך טייל פונעם זעלבן סיסטעם. איז, אפילו יענע זאלן זיין 100 פראצענט אומגערעכט מיט'ן נישט פארשטיין א משפחה-מיטגליד וואס וויל לעבן אנדערש ווי ער איז אויפגעברענגט געווארן, זענען זיי, נאך אלעם, פראדוקטן פון א סיסטעם וואס זיי האבן נישט געשאפן. דער זעלבער סיסטעם האט זיי אויסגעשטעלט אנצוקוקן די וועלט און דאס לעבן מיט א געוויסן בליק; און דער זעלבער סיסטעם האט זיי פראגראמירט צו טראכטן און זיך אויפפירן וויאזוי זיי טראכטן און פירן זיך אויף. (היפאקריטן, שלעכטע מענטשן, "קאנטראל פריקס" זענען אויך פאראן איבעראל בשפע ובהרחבה.)
במילא, אפילו מיר זאלן אננעמען אז זיי זענען נישט גערעכט, איז ריכטיגער זיי אנצוקוקן ווי קאלעגע-קרבנות -- אדער ווי מענטשן מיט גוטע און שלעכטע נטיות, ווי זיי וואלטן געווען סיי וואו -- איידער טייל פון דער פראבלעם.
בנוגע סיסטעם ווי א קאנצעפט, דארף מען אין אכט נעמען אז די וועלט באשטייט פון א סך קליינע סיסטעמס. כמעט יעדע געזעלשאפט לעבט און פונקציאנירט אויפ'ן דיקטאט פון געזעצן און נארמעס. אין יעדער קולטור זענען פאראן זאכן וואס זענען אומאקצעפטירבאר. יעדעס לאנד האט די מושגים פון גוט און שלעכט. כמעט יעדער מענטש האט פאר זיך רויטע ליניעס, וואס אויב זאל ער זיי איבערטרעטן וועט ער זיך טרעפן "אויף צרות". אין א סיסטעם וואו דער יחיד באקומט מער פרייהייט און ברייטערע ברירות, איז די ערווארטונג אויך העכער און ברייטער. אנטוישונג, ובכן, קומט אויך אפטער, שנעלער, און שארפער. אין יעדער געזעלשאפט זענען פאראן גרעניצן, וואס אויב וואגסטו זיי איבערטרעטן, וועלן די ארומיגע דעם איבערטרעטער אויסשפייען.
איז, סיסטעם כשלעצמו איז נישט קיין עקסקלוסיווע דערשיינונג דווקא ביי אונז. סיסטעם איז נישט גוט אדער שלעכט. ס'איז א פאקט פון לעבן. כך הוא דרכו של עולם.
לאמיר יעצט רעדן פון אונזער סיסטעם. ס'איז קלאר אז אונזער סיסטעם האט פעלערס. פארוואס איז עס קלאר? ווייל יעדער סיסטעם, ווי גוט ער זאל נאר זיין, איז געפלאגט פון חסרונות. מיר זעען דאך אויך אז עס זענען ביי אונז פאראן אזעלכע, פאר וועמען דער סיסטעם ארבעט נישט. למעשה אבער קען מען זאגן אז דער סיסטעם ארבעט יא פאר'ן רוב. וויבאלד א סיסטעם איז בהכרח געצילט אויפ'ן כלל, לאזט זיך זאגן אז דער סיסטעם ארבעט.
עס זענען פאראן די פאר וועמען דער סיסטעם ארבעט נישט. עס זענען פאראן אזעלכע וואס קענען באצייכנט ווערן אפילו ווי קרבנות פונעם סיסטעם. אבער, ווידעראמאל, אזעלכע זענען פאראן איבעראל. ס'איז נאכנישט באשאפן געווארן דער סיסטעם וואס איז פולשטענדיג גוט און פריי פון פראבלעמען. מיר האבן אונזערע, אנדערע האבן זייערע. אלץ און איבעראל באשטייט פון א געמיש פון פרייד און טרויער, הרחבה און אנגסט, ליבע און שנאה, גליקליך און שרעקליך. די פרטים פון לעבן נעמען אן פארשידענע פארמען און דריקן זיך אויס אויף אנדערע וועגן. די סך-הכל באלאנץ איז אבער אייביג און איבעראל א קוגל פון ביידן.
במילא איז דער פאקט וואס דער סיסטעם פונקציאנירט נישט מיט א פולשטענדיגן שלימות נישט קיין סיבה פון אים אוועקצונעמען דעם זכות קיום.
די יחידים וואס שטויסן צוליב פיין און ליידן וואס זיי גייען דורך אינעם און פונעם סיסטעם קען מען נישט דן זיין. אין רוב פעלער איז זיי באמת ענג. אפגעזען וואס דער גורם זאל נישט זיין, טוט זיי עפעס וויי, און אויב ס'טוט וויי, שרייט מען. אויב שרייען איז נישט קיין אפציע, ווייל דאס עצם שרייען איז ביי אונז אפגעפרעגט, שטויסט מען. אויב עפעס טוט וויי און דאס געשריי ווערט דערשטיקט, וועט די ווייטאג געפינען אן אנדערן אופן וויאזוי ארויסצוקומען.
איך פרואוו די דאזיגע יחידים נישט דן זיין, און אויב דער דאזיגער יחיד איז מיר א באקאנטער, א גוטער פריינט, פרוביר איך אים פארשטיין אויך. איך רעד אבער יעצט נישט פון דעם מיעוט, נאר דעם סיסטעם און דעם כלל.
יא און נאכאמאל יא, דער סיסטעם איז נישט ריין פון פראבלעמען און קען דערהייבן תיקונים. דאס איז קלאר. מצד השני, אבער, אז מיר וועלן אריינקוקן אינעם עבר וועלן מיר זען אז עס זענען אייביג געווען אזעלכע וואס זענען "ארויסגעפאלן", וואס האבן איבערגעלאזט דעם סיסטעם. "ארויסגעפאלן" צי "אוועקגעגאנגען" האט אין יעדן פלאץ און תקופה אנגענומען אן אנדער פארעם -- שמד, אידאלאגיע אא"וו; אבער געגאנגען איז מען אייביג.
דאס זאגט אונז, אז דער סיסטעם-אנטלויף פענאמען האט נישט מיט אונז יעצט דא, ווייל ס'איז אייביג געווען. ס'איז אייביג געווען ביי אונז און ביי אלע אנדערע סיסטעמס. איבעראל זענען פאראן אזעלכע וואס זענען נישט צופרידן און ווילן גיין.
איז, יא, מען קען און מען מעג מתקן זיין, ווייל בעסער שאדט קיינמאל נישט. אבער צו זאגן אז "סיסטעם" איז שולדיג אין דעם אויפשטייג פון אנטלויפערס, איז נישט דער שכל'דיגסטער ארגומענט.
יעצט, א ווארט צו די, וואס טראכטן מער-ווייניגער ווי איך.
איך בין דא, בתוך עמי ובתוך סיסטעמתי. דאס איז מיין הויז. דא וואוין איך. דא לעב איך. דא לאַך איך, דא וויין איך. דא טאנץ איך, דא בין איך פרייליך, אומעטיג, אויפגעלייגט, טרויעריג. דא שפיל איך זיך. דא עס איך. דא בין איך געבוירן און דא וועל איך שטארבן. דא ווייסט מען פון מיר, דא וועט מען מיך געדענקען. דא וועט אמאל זיין א פיצל קינד וואס וועט טראגן מיין נאמען.
איך וויל נישט זען מיין הויז חרוב, אפילו אויב עס איז נישט מלא חן, אפילו אויב נישט אלעס געפעלט מיר, אפילו איך וואלט געקענט באשטיין אז פארשידענע זאכן זאלן זיין אביסל אנדערש. איך האב ליב דעם סיסטעם, פונקט ווי איך האב נאטירליך ליב אלץ וואס איז מיינס.
איך וואלט זייער געוואלט אז מיין הויז זאל זיין פערפעקט, אז אלעס מיט און אין אים זאל קלאפן אויף פולע הונדערט פראצענט. אבער איך האב עס ליב אפילו מיט די חסרונות, פונקט ווי כ'האב זיך אליין ליב, מיט מיינע חסרונות. כ'האב אויך ליב מיין משפחה, הגם ווי מענטשן האבן זיי חסרונות. כ'האב ליב מיינע חברים, הגם זיי האבן חסרונות, נישט ווייניגער און נישט קלענערע ווי דעם סיסטעם.
ווען א סיסטעם שטייט שטארק אויף פעסטע יסודות קען מען זיך ערלויבן אים צו שטופן און שטויסן. למעשה הענגט דער סיסטעם -- אוקעי, נישט אויף א האר, אבער יא אויף א שטריק. ער איז נישט דער מעכטיגער, אומרירבארער, אומבאזיגבארער ריז וואס ער איז אמאל געווען. ער הענגט אויף א שטריק, לאז זיין א דיקן. ווערט ער אבער אלץ שווערער, און די וואס האלטן אים אונטער ווערן אלץ שוואכער.
ארונטעררייסן מיט נעגאטיווע סענטימענטן שעדיגט אים מער ווי מיר ווילן. שטויסן שטעלט זיין קיום אין געפאר. אמאל האט מען זיך געקענט מער ערלויבן, ווייל ער איז געווען שטארקער און געקענט מער פארנעמען. היינט איז ער א קרעכצנדער זקן. קלעפ און העק שטעלן זיין לעבן אין סכנה.
דער סיסטעם וועט בלייבן, לכאורה. אזוי איז אייביג געווען. מיר וועלן זען מער מענטשן אים איבערלאזן; איבערקריכן די צוים וועט אין דער צוקונפט לכאורה ווערן אן אפטערע ערשיינונג. ס'איז נישט אויסגעשלאסן אז עס וועט קומען צו א מצב, ווען יעדער יחיד וועט פאר זיך האבן צוויי אייניגע ברירות פון בלייבן אדער גיין. עס קען זיין אז דער סיסטעם וועט זיך ווייטער אנטוויקלען, אזוי ווי ער האט געטאן ביז היינט, און מיר וועלן זיך טרעפן מיט אנדערע דינאמיקס.
אלעס קען זיין און גארנישט ליגט, באמת, ביי קיינעם אין די הענט. מיין שכל זאגט אבער אז דער בעסטער מהלך איז צו אקצעפטירן דעם סיסטעם ווי ער איז, און פרובירן זיך מאכן באקוועם אין זיינע גרעניצן. אויב באזייטיגט מען די רוגזה, די באשולדיגונגען, און מען זעצט זיך אוועק טראכטן תכלית וואס מען וויל, וואס איז מיר נישט גוט, וויאזוי וואלט מיר געווען בעסער, קען מען געפינען א וועג אין לעבן אן פיין און אנגסט, אן וויי טאן זיך און אנדערע.
איך ווייס אז מיין הנחה וועט צו א סך נישט קלינגען צו איבערצייגעוודיג. איך פארשטיי אויך אז וואס איך זאג איז ווייט נישט פריי פון לאגישע לעכער. מען קען פונקט אזוי מאכן א קעיס אויף פארקערט. איך אליין קען עס באווייזן; כ'בין זיכער, אז אנדערע קענען עס טאן נאך בעסער. אייגנטליך, מען קען אויף יעדער זאך מאכן א קעיס לכאן ולכאן, אייביג און איבעראל. אלא וואס יא, איך האב געפרואווט טיילן מיין פערספעקטיוו, און איך האף, אז מענטשן וואס טראכטן ווי איך און פלאנירן נישט קיין דראסטישע שריט, וועלן אין דעם פאסט געפינען עפעס, וואס וועט ביי זייער הארץ און מוח נושא-חן זיין.


text:
לאנדאנער אונטערגרונט מאפע
די לאנדאנער אונטערגרונט מאפע איז א טאפאלאגישער געמעל פון דער לאנדאנער אונטערגרונט וואס איז א ניצלעכע מאפע פאר פאסאזשירן.
די מאפע ווייזט נישט וואו די סטאנציעס זענען געאגראפיש. הארי בעק, וואס האט זי געשאפן אין 1931[1], האט פארשטאנען אז אזוי ווי די באן פארט אונטער דער ערד, איז די געאגראפע נישט שטארק וויכטיק; די עיקר זאך וואס אינטרעסירט די פאסאזשירן איז וויאזוי מען קומט פון איין סטאנציע צו א צווייטער. פאר דעם צוועק האט בעק געמאכט א טאפאלאגיש געמעל (א "גראף"). כדי די מאפע זאל זיין גאנץ פשוט, האט בעק געשריבן אויף דער מאפע נאר די נעמען פון די סטאנציעס, און האט געמאלט אלע ליניס נאר האריזאנטאל, ווערטיקאל אדער דיאגאנאל מיט א ווינקל פון 45 גראד (ווינקל).
די פארוואלטונג פון דער באן איז געווען זייער סקעפטיש וועגן דער נייער מאפע, און האט נאר געמאכט געציילטע עקסעמפלארן. אבער די מאפע איז אינגיכן געווארן גאר פאפולער, און היינט זי געפינט זיך אין אלע לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציעס און ס'איז געווארן כמעט א סימבאל פון לאנדאן.
במשך די יארן איז די מאפע געווארן געענדערט עטלעכע מאל, אבער זי פאלגט נאכאלץ בעק'ס פלאן. די היינטיקע מאפע ווייזט די אונטערגרונט, די לאנדאנער איבערגרונט, די דאקלאנדס לייכטע באן און טראמלינק.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לאנדאנער אונטערגרונט מאפעס
- היסטאריע פון מאפעס פון דער לאנדאנער אונטערגרונט
- ארכיוו פון מאפעס פון דער לאנדאנער אונטערגרונט


text:
לוי יצחק הורוויץ
רבי לוי יצחק הלוי הורוויץ (כ"ו אייר, תרפ"א - י"ח כסלו, תש"ע) איז געווען דער באסטאנער רבי, און דער ערשטער אדמו"ר וואס איז געבוירן אין אמעריקע.
אינהאַלט
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק איז געבוירן כ"ז סיון, ה'תרפ"א אין באסטאן, מאסאטשוסעטס צו זיין פאטער רבי פינחס דוד הורוויץ, דעם ערשטן באסטאנער רבי, און זיין מוטער רביצין שרה סאשע הורוויץ. ער איז געווען אן אייניקל (זיבעטער דור) פונעם בעל שם טוב.
אין זיין יוגנט האט ער געלערנט תורה ביי פריוואטע מלמדים. אין יאר תרצ"ד, פאר זיין בר מצוה, האט אים זיין פאטער געשיקט מיט זיין מאמען קיין ירושלים, כדי ער זאל זיין דארט ווען ער ווערט בר מצוה. זיין פאטער האט זיי נאכגעפאלגט שפעטער. לוי יצחק איז דעמאלסט אריין אין דער ישיבה "תורה ויראה" וואו ער האט געלערנט צוויי יאר. דערנאך איז ער צוריק קיין באסטאן וואו ער האט געלערנט מיט פריוואטע מחנכים ביז זיין פאטער האט אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה "תורה ודעת" אין ניו יארק. ער האט באקומען התרת הוראה פון רבי שלמה היימאן.[1]
אין יאר תש"ב, עטלעכע חדשים נאך זיין פאטער'ס פטירה, האט ער חתונה געהאט מיט רייכל אונגער פון קליוולאנד, אהייא,[2] א טאכטער פון רבי נפתלי אונגער הי"ד, דער ניימארקער רב, אן אייניקל פון רבי מרדכי דוד אונגאר פון דאמבראוו און רבי נפתלי צבי הורוויץ פון ראפשיץ. זי איז אדאפטירט געווארן דורך רבי מאיר לייפער פון קליוולאנד. די רביצן איז אים בייגעשטאנען ביי זיין עבודה ביז איר פטירה אין תשס"ב. דערנאך האט ער חתונה געהאט זיין זיווג שני, יהודית, וואס האט אים איבערגעלעבט.[1]
זייערע קינדער זענען:
- רבי פינחס הורוויץ, באסטאנער רבי אין ניו יארק
- רבי מאיר אלטער הורוויץ, באסטאנער רבי אין הר נוף
- מרת שיינא, דאס ווייב פון רבי יוסף פרענקל, וויליעפאלער רבי אין פלאטבוש
- רבי נפתלי הורוויץ, באסטאנער רבי אין באסטאן
- מרת טויבא, ווייב פון הרב געלטצעלער
זיין רביסטעווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי לוי יצחק האט איבערגענומען זיין פאטער'ס הויף אין באסטאן. ער האט שטארק מקרב געווען סטודענטן אין די פארשידענע אוניווערסיטעטן וואס געפינען זיך אין און נאנט צו באסטאן. ער האט אויך אויפגעשטעלט די ארגאניזאציע "רופא" צו שטיצן יידן וואס זענען געקומען קיין באסטאן פון איבער דער גארער וועלט צו די גרויסע שפיטעלע און דאקטוירים אין באסטאן.
אין תשמ"ד האט ער אנגעהויבן אויפשטעלן א בית מדרש אין דעם נייעם געגנט הר נוף, ירושלים וואס איז היינט א גרויסער צענטער פון באסטאנער חסידות.
אין תשנ"ד איז ער געווארן א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אמעריקע.
זיין פטירה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער באסטאנער רבי איז נפטר געווארן שבת פ' וישלח, י"ח כסלו, ה'תש"ע, אין ירושלים.[3]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 אידישע טריבונע, לאנדאן, אויסגאבע 2002, כ"ג כסלו תש"ע
- ↑ די באסטאנער רביצין
- ↑ Ronen, Gil (5 December 2009). "Bostoner Rebbe Passes Away at 88", 'Arutz Sheva' (Israel). דערגרייכט דעם 5 December 2009. "The Bostoner Rebbe, Rabbi Levi Yitzchak Horowitz, passed away at Shaarei Tzedek Hospital in Jerusalem on Sabbath"


text:
וויקינג
די וויקינגען (דעניש: Vikinger; פאראעזיש: Víkingur; איסלאַנדיש: Víkingar; נארוועגיש: Vikinger; ניי-נארוועגיש: Vikingar; שוועדיש: Vikingar) זענען געווען גערמאניש-נארדישע פעלקער וואס זענען געקומען פון סקאנדינאוויע (היינט דענמארק, נארוועגיע און שוועדן) צווישן די יארן 793 ביז 1066. זיי זענען געפארן אין לאנגע שיפן. זיי האבן איבערגעפאלן די בארטנס פון צפון-אייראפע און מערב-אייראפע און די בריטישע אינזלען (היינט ענגלאנד, שאטלאנד און אירלאנד), ווי אויך די טייכן פון מזרח-אייראפע ביזן קאספישן ים.
די אייראפעער האבן געהאט שטארק מורא פון די וויקינגען ווייל זיי האבן געהאט שטארקע געווער און האבן אטאקירט זייער אכזריותדיק. ווען די וויקינגען זענען געקומען קיין ענגלאנד, האבן די מלכים זיי באצאלט כדי זיי זאלן פארלאזן דאס לאנד, אבער אפטמאל פלעגן זיי נעמען דאס געלט און דאך האבן זיי אטאקירט. דאס געלט ווערט גערופן "דאנעגעלט", ווייל די וויקינגען וואס האבן אטאקירט ענגלאנד זענען געווען דענער.


text:
מלכות יהודה
מלכות יהודה איז געווען די מלוכה פון די שבטים: יהודה, בנימין און האלב לוי. עס האט געהייסן לויט שבט יהודה וויבאלד דאס איז געווען די גרעסערע שבט צווישן זיי.
מלכות יהודה איז געווען אין דרום זייט פון ארץ ישראל פון גבע ביז באר שבע, ווען איר הויפטשטאט איז געווען ירושלים. מלכות יהודה איז געשטאנען 389 יאר אויף א פלאך פון 8,900 קילא מעטער.
מלכות יהודה איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר ב'תתל"ב. 80 יאר ביז דאן זיינען אלע שבטים געווען אייניק אונטער איין מלוכה, אונטער בית דוד, אבער נאך וואס שלמה המלך איז געשטארבן, און זיין זון רחבעם איז געווארן קעניג וואס האט ארויפגעלייגט הויכע שטייער אויף די עשרת השבטים און נישט אויף זיין אייגן שבט יהודה, האבן די עשרת השבטים און בראשם ירבעם בן נבט באשטימט זיך אפצוטיילן פון דער שטאמבוים פון בית דוד און מאכן אן אייגענע מלוכה "מלכות ישראל".
אין ספר מלכים שטייט, אז געוויסע קעניגן פון מלכות יהודה זיינען געווען וווֹיל און האבן געדינט גאט ווי עס דארף צו זיין, זיי האבן געדינט גאט אין בית המקדש אין ירושלים. אבער געוויסע קעניגן זיינען געווען שלעכט און האבן געדינט עבודה זרה און צעשפרייט די מזבחות.
מלכות יהודה האט גולה געווען אום ג'קע"ד, נאכער האבן זיי זיך צוריק געקערט קיין ארץ ישראל אונטער פערסישע קאנטראל, און האבן אויפגעבויעט דער צווייטער בית המקדש.
מלכות בית דוד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעקב אבינו האט נבואה געזאגט אין לעצטן טאג פון זיין לעבן, לא יסור שבט מיהודה, אז די הערשאפט וועט זיך קיינמאל נישט אפטוהן פון שבט יהודה. יארן שפעטער האט גאט פארשפראכן פאר דוד המלך, אזויווי עס שטייט אין תנ"ך, אז די מלוכה וועט שטענדיג פארבלייבן ביי זיינע קינדער. אפילו זיי וועלן נישט ממשיך זיין צו גיין אין גאט'ס וועגן, וועט זיי גאט טאקע שטראפן אויף זייערע זינד אבער וועט נישט אוועקנעמען די מלוכה פון זיי. דאס הייסט, אז אפילו עס וועלן זיין קעניגן פון אנדערע שבטים וועלכע וועלן הערשן אויפן פאלק ישראל, וועט אבער שטענדיג פארבלייבן א שטיקל מלוכה אדער עפעס א הערשערישע מאכט ביי די אייניקלעך פון דוד המלך.
דערפאר, נאכן טויט פון שלמה המלך ווען די מערהייט פון די שבטים האבן זיך אפגעריסן פון די מלוכה פון זיין זון רחבעם און זיך אנגעשלאסן אין דער מלוכה פון ירבעם בן נבט אלס מלכות ישראל, איז נאך פארט פארבליבן א קליינער טייל פון די שבטים אונטער מלכות בית דוד. און אזוי איז עס פארבליבן דוראויס די יארן פון דער ערשטער בית המקדש, ווען אינצווישן זענען אלע שבטים פון מלכות ישראל פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך סנחריב מלך אשור, אזוי איז דער מלכות יהודה, די מלוכה פון בית דוד, פארבליבן אלס דער איינציגער יידישער מלוכה אין ארץ ישראל ביזן חורבן ירושלים און דער ערשטער בית המקדש.
זינט דאן האבן די אייניקלעך פון בית דוד זיך קיינמאל נישט צוריקגעקערט צו א פולשטענדיגע און פולקאמע מלוכה אויפן יידישן פאלק. אבער דאך זענען זיי געווען אקטיוו אלס פארשידענע סארטן הערשער מיט א געוויסן אויטאריטעט, טייל אפילו קעניגליכע, דורכאויס די יארן פון דער יידישע היסטאריע. פאלגענד איז א ליסטע פון די פארשידענארטיגע הערשאפטן פון בית דוד נאכן חורבן פון ערשטן בית המקדש.
• די שושלת פון די נשיאים אנגעהויבן פון הלל הזקן • בן כוזיבא (בר כוכבא) אין ביתר • די ריש גלותא דינאסטיע אין בבל • בוסתנאי אין פערסיע און אראביע


text:
איז עס לעבן נאָך טויט؟
פרעגן: איז עס לעבן נאָך טויט؟
ענטפערן: די עקזיסטענץ פון לעבן נאָך טויט איז אַ וניווערסאַל קשיא. אַרבעט רעדט פֿאַר אַלע פון אונדז דורך סטייטינג, "מענטש געבוירן פון פרוי איז פון ווייניק טעג און פול פון קאָנפליקט. ער ספּרינגס אַרויף ווי אַ בלום און פארוועלקט אַוועק, ווי אַ פליטינג שאָטן, ער טוט ניט פאַרטראָגן .... אויב אַ מענטש דיעס, וועט ער לעבן ווידער"؟(דזשאָב 14:1-2, 14). ווי דזשאָב, אַלע פון אונדז האָבן שוין טשאַלאַדזשד דורך דעם קשיא. פּונקט וואָס כאַפּאַנז צו אונדז נאָך מיר שטאַרבן؟ צי מיר פשוט אויפהערן צו עקסיסטירן؟ איז לעבן אַ ריוואַלווינג טיר פון דיפּאַרטינג און אומגעקערט צו ערד אין סדר צו יווענטשאַוואַלי דערגרייכן פּערזענלעך גרויסקייט؟ טוט אַלעמען גיין צו די זעלבע פּלאַץ, אָדער טאָן מיר גיין צו פאַרשידענע ערטער؟ איז עס טאַקע אַ הימל און גענעם؟
די ביבל דערציילט אונדז אַז עס איז ניט בלויז לעבן נאָך טויט, אָבער אייביק לעבן אַזוי כבוד אַז "קיין אויג האט געזען, קיין אויער האט געהערט, און קיין מיינונג האט ימאַדזשאַנד וואָס גאָט האט אנגעברייט פֿאַר די וואס ליבע אים"(1 קאָרינטהיאַנס 2:09). יאָשקע המשיח, גאָט אין די פלייש, געקומען צו דער ערד צו געבן אונדז דעם טאַלאַנט פון אייביק לעבן. "אבער ער איז געווען האבן פֿאַר אונדזער טראַנזגרעשאַנז, ער איז געווען קראַשט פֿאַר אונדזער יניקוויטיעס, די שטראָף וואס ברענגען אונדז שלום איז געווען אויף אים, און דורך זיין ווונדז מיר זענען געהיילט"(ישעיה 53:5). אָשקע גענומען אויף דער שטראָף אַז אַלע פון אונדז פאַרדינען און מקריב געווען זיין לעבן צו באַצאָלן די שטראָף פֿאַר אונדזער זינד. דריי טעג שפּעטער, ער פּרוווד הימסעלף וויקטאָריאַס איבער טויט דורך רייזינג פון דעם גרוב. ער פארבליבן אויף דער ערד פֿאַר פערציק טעג און איז געווען וויטנאַסט דורך טויזנטער איידער אַסענדינג צו הימל. רוימער 4:25 זאגט, "ער איז געווען איבערגעגעבן איבער צו טויט פֿאַר אונדזער זינד און איז אויפגעשטאנען צו לעבן פֿאַר אונדזער טערעץ."
די המתים פון דער משיח איז אַ געזונט-דאַקיאַמענטאַד געשעעניש. דער שליח פאולוס טשאַלאַדזשד מענטשן צו פרעגן ייוויטנאַסיז פֿאַר זייַן גילטיקייַט, און קיין איינער איז געווען קענען צו קאָנקורס זייַן אמת. די המתים איז די קאָרנערסטאָון פון דער קריסטלעך אמונה. ווייַל משיח איז אויפגעשטאנען פון די טויט, מיר קענען האָבן אמונה אַז מיר, צו, וועט זיין רעזערעקטיד. די המתים פון יוזל משיח איז דער לעצט דערווייַז פון לעבן נאָך טויט. משיח איז געווען בלויז דער ערשטער פון אַ גרויס שניט פון יענע וואס וועט זיין אויפשטיין צו לעבן ווידער. גשמיות טויט געקומען דורך איין מענטש, אד"ם, צו וועמען מיר זענען אַלע שייַכות. אבער אַלע וואס האָבן געווען אנגענומען אין גאָט ס משפּחה דורך אמונה אין יאָשקע המשיח וועט זיין געגעבן נייַ לעבן(1 קאָרינטהיאַנס 15:20-22). פונקט ווי גאָט אויפגעוועקט יוזל 'גוף, אַזוי וועט אונדזער ללבער זיין רעזערעקטיד אויף יוזל' קריק(1 קאָרינטהיאַנס 6:14). כאָטש מיר וועלן אַלע זיין יווענטשאַוואַלי רעזערעקטיד, ניט אַלעמען וועט גיין צו הימל. א ברירה מוזן ווערן געמאכט דורך יעדער מענטש אין דעם לעבן, און דעם ברירה וועט באַשליסן איינער ס אייביק דעסטיניישאַן. די ביבל זאגט אַז עס איז באשטימט פֿאַר אונדז צו שטאַרבן נאָר אַמאָל, און נאָך וואס וועט קומען דין(עברים 9:27). יענע וואס האָבן שוין געמאכט צדיקים דורך אמונה אין משיחן וועט גיין אין אייביק לעבן אין הימל, אָבער די וואס אָפּוואַרפן המשיח ווי גואל וועט זיין געשיקט צו אייביק שטראָף אין גיהנו(מתיא 25:46). גיהנום, ווי הימל, איז ניט פשוט אַ שטאַט פון עקזיסטענץ, אָבער אַ פּשאַט - פּאָשעט אָרט. עס איז אַ אָרט ווו די ונריגהטעאָוס וועט דערפאַרונג קיינמאָל-סאָף, אייביק צארן פון גאָט. גיהנום איז דיסקרייבד ווי אַ דנאָ גרוב(לוק 8:31, רעוועלאַטיאָן 09:01) און אַ אָזערע פון פייַער, ברענען מיט שוועבל, ווו די באוווינער וועט זיין ויסגעמוטשעט טאָג און נאַכט אויף אייביק און אלץ(רעוועלאַטיאָן 20:10). אין גיהנום, עס וועט זיין געוויין און קריצן פון ציין, ינדאַקייטינג טיף טרויער און צארן(מתיא 13:42).
גאָט נעמט קיין פאַרגעניגן אין די טויט פון די שלעכט, אָבער וויל זיי צו קערן פון זייער שלעכט וועגן אַזוי אַז זיי קענען לעבן(יחזקאל 33:11). אבער ער וועט ניט צווינגען אונדז אין סאַבמישאַן, אויב מיר קלייַבן צו אָפּוואַרפן אים, ער אַקסעפּץ אונדזער באַשלוס צו לעבן יטערנאַלי באַזונדער פון אים. לעבן אויף ערד איז אַ פּראָבע, אַ צוגרייטונג פֿאַר וואָס איז צו קומען. פֿאַר געגלויבט, לעבן נאָך טויט איז אייביק לעבן אין הימל מיט גאָט. פֿאַר ונבעליעווערס, לעבן נאָך טויט איז אייביקייט אין דער אָזערע פון פייַער. ווי קענען מיר באַקומען אייביק לעבן נאָך טויט און ויסמייַדן אַן אייביקייט אין דער אָזערע פון פייַער? עס איז נאָר איין וועג, דורך אמונה און צוטרוי אין יאָשקע המשיח. יאָשקע האט געזאגט, "איך בין דער המתים און די לעבן. ער וואס גלויבט אין מיר וועט לעבן, אפילו כאָטש ער דיעס, און ווער לעבט און גלויבט אין מיר וועלן קיינמאָל שטאַרבן ... "(יוחנן 11:25-26).
דער פֿרייַ טאַלאַנט פון אייביק לעבן איז פאַראַנען צו אַלע. "ווער גלויבט אין די זון האט אייביק לעבן, אָבער ווער נאָר אפ די זון וועט ניט זען לעבן, פֿאַר גאָט ס צארן בלייבט אויף אים"( יוחנן 3:36). מיר וועלן נישט געגעבן ווערן די געלעגנהייט צו אָננעמען גאָט ס טאַלאַנט פון ישועה נאָך טויט. אונדזער אייביק דעסטיניישאַן איז באשלאסן אין אונדזער ערדישן לייפטיימז דורך אונדזער אָפּטראָג אָדער רידזשעקשאַן פון יוזל המשיח. "איך זאָגן איר, איצט איז די צייַט פון גאָט ס טויווע, איצט איז דער טאָג פון ישועה"(2 קאָרינטהיאַנס 6:02). אויב מיר געטרויען די טויט פון יוזל המשיח ווי די פול צאָלונג פֿאַר אונדזער זינד קעגן גאָט, מיר זענען געראַנטיד ניט בלויז אַ מינינגפאַל לעבן אויף ערד, אָבער אויך אייביק לעבן נאָך טויט, אין דעם כבוד בייַזייַן פון משיחן.
האב איר געמאכט אַ באַשלוס פֿאַר משיח ווייַל פון וואָס איר האָבן לייענען דאָ؟ אויב אַזוי, ביטע געב אויף דעם "איך האָבן אנגענומען משיח הייַנט" קנעפּל אונטן.
איז עס לעבן נאָך טויט؟