text:
עסקאלאטאר
אן עסקאלאטאר איז א טראנספארט דעווייס געמאכט צו טראנספערירן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן. דער עסקאלאטאר איז בעיקר דעזיינט צו טראגן מענטשן איין אדער עטליכע שטאק אנשטאט א ליפט וואס לויפט צענדליגער שטאקן אין א קורצע צייט. די עסקעלעיטאר איז בעסער ווי דער ליפט וויבאלד עס ארבעט מיט א קאנוואויער פאסיג וועלכע גייט ארום און ארום און קען טראגן פאסאזשירן איינע נאך די אנדערע אן זיך אפשטעלן אין קאנטראסט צו א ליפט וועלכע נעמט נאר א צאל פאסאזשירן און די איבעריגע דארפן ווארטן ביז עס קומט נאכאמאל צוריק.
עסקאלאטארן זענען היינט א טייל פון יעדע גרויסע דעפארטמענט געשעפט, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און נאך פארשידענע פובליק געביידעס. מענטשן וועלן אדער בלייבן שטיין אויף אן עסקאלאטאר און מיטפארן דערמיט אדער וועלן זיי גיין די שטיגן און פארשנעלערן די וועג ארויף פיל-פאכיג.
איבער די יארן האט זיך אנטוויקעלט א ציוויליזאציע סיסטעם אז די וואס ווילן בלייבן שטיין האלטן זיך צו די רעכטע זייט כדי צו דורכלאזן די וואס ווילן גיין ווייטער גענוי ווי אויטאס אויפ'ן הייעוועי. אבער נישט שטענדיג איז עס אזוי און קיין איין געזעץ אדער רעגולאציע פארלאנגט דאס נישט און פילמאל וועלן די שטייערס שטערן די וועג פון די לויפערס און זיי וועלן זיין געצווינגן צו בלייבן שטיין. אין טייל פלעצער איז געזעצליך פארבאטן צו גיין פאראויס אויף אן עסקעלעיטאר ווייל עס שטערט אנדערע מענטשן. אבער אין קיין איינע פון די פלעצער ווערט דאס נישט נאכגעזוכט.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערפינדער פון די עסקאלאטאר איז געווען טשארלס ווילער וועלכער האט געמאכט א פאטענט פון זיין אויסטרעף נאך אין 892'. ווילער האט נישט דערלעבט צו זען עפעס פירות פון זיין ערפינדונג אבער זיינע פארשריפטן זענען גענוצט געווארן דורך אנדערע וויסנשאפטלער און אין 899' האט א גרויסע ליפט פירמע אפגעקויפט דעם געדאנק און האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף.
דער ערשטער עסקאלאטאר איז אינסטאלירט געווארן אין די קאני איילענד אויספלוג פארק אין ברוקלין, ניו יארק אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט. דארט האט דער עסקאלאטאר געדינט אלס א רייד פאר קינדער. דער ערשטער עסקאלאטאר צו טראגן מענטשן איז אינסטארלירט געווארן דורך די אויבנדערמאנטע ליפט פירמע אין א מוזעאם אין פאריז. דער עסקעלעיטאר איז געווען א סוקסעס און איז באריכטעט געווארן אין צייטונגן איבער די גאנצע וועלט. פון דארט האט שוין נישט גענומען לאנג ביז אנדערע פלעצער האבן דאס באקומען און ביז 10 יאר האט מען דאס געקענט זען אין טויזענטער שאפינג צענטערן, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און בענק איבער די גאנצע וועלט.
אין 921' איז דער עסקאלאטאר איבערגעארבעט געווארן אויף א מער פארגעשריטענעם סיסטעם און איז געווארן דער מאדערנער עסקאלאטאר וועלכע איז געבליבן ביז היינט. מיט איין אויסנאם פון היינט איז געווען אז טייל עסקעלעיטארס זענען געווען געמאכט פון הילצערנע טרעפ אבער אלע זענען שפעטער געטוישט געווארן צו אייזן נאכדעם וואס א פייער אין איינע פון די לאנדאן אנדערגראונד באן סטאנציעס אין 987' האט פארניכטעט דעם גאנצן סיסטעם.
צוויי עסקאלאטארן זענען עד היום פארבליבן מיט האלץ. איינס געפינט זיך אין א מענטשן טונעל אין טיין ענד וועיר, ענגלאנד, און די צווייטע געפינט זיך אין די מעיסיס דעפארטמענט געשעפט אין מאנהעטן, ניו יארק.
דעזיין און מעכאניזם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער יסוד פון אן עסקאלאטאר איז א פאר קייטן וועלכע דרייען זיך ארום צוויי גירס ביי די צוויי עקן וועלכע ווערט געטריבן דורך א מאטאר. א דורכשניטליכע עסקעלעיטאר נוצט א 100 פערד-קראפט מאטאר צו דרייען די גירס וועלכע דארפן קענען שלעפן צענדליגער מענטשן אויפאיינמאל. דער מאטאר און די קייטן מיט זייערע גירס זענען באהאלטן אונטער די שטיגן אין א מעטאלענע שאכטל וועלכע זיצט געווענליך צווישן צוויי שטאקן.
אנשטאט דרייען א פלאכע פאסיק ווי נארמאל דרייט דאס א סעריע פון שטיגן וועלכע האלטן זיך שטייף איינע העכער די אנדערע פונקט ווי נארמאלע שטיגן און ווען זיי דעגרייכן די עק פאלן זיי צונויף איינע אויף די אנדערע.
כדי דאס זאל ארבעטן איז פאראן צוויי פאר רעדער אונטער יעדע טרעפ. די ערשטע פאר רעדער זענען באהאפטן צו די קייטן וועלכע שלעפן זיי אינאיינעם און זיי שלעפן די טרעפ. א צווייטע פאר רעדער זיצן אונטער יעדע טרעפ און דינען ווי רעדער פון א באן וועלכע פארט אויף שינעס. די צוויי פאר רעדער וועלן אינאיינעם זיכער מאכן אז די טרעפ זענען שטענדיג און א שטייענדיגע פאזיציע אז ווען דאס וועט ארויסקומען פון באהעלטעניש זאל עס דינען ווי שטיגן וויבאלד איינע איז נאכגעשלעפט אונטער די צווייטע און עס גייט בארג ארויף. אבער די שטיגן קענען נישט בלייבן און אזא פאזיציע די גאנצע צייט ווייל עס מוז צוריק אריינקומען אין איר שאכטל און אויב עס וואלט געבליבן אין די זעלבע פאזיציע וואלטן די מענטשן דערויף אונטערגעפאלן ביים ענדיגן די רייזע. דערפאר זענען פאראן צוויי גרויסע גירס וועלכע זיצן דירעקט ביי די צוויי עקן און צווינגן די טרעפ זיך צוזאמענצולייגן דורך אריינשלעפן די העכסטע טרעפ און וויבאלד די נעקסטע טרעפ אונטער דעם פארט ווייטער וועט עס אויטאמאטיש זיין פלאך מיט די טרעפ העכער אים און די מענטשן וועלן קענען אראפגיין אן קיין שטרויכלונג.
אין צוגאב צו די טרעפ איז פאראן א האנט-רעיל וועלכע פארט אינאיינעם מיט די עסקעלעיטאר כדי צו געבן די פאסאזשירן סטאביליטעט זיי זאלן נישט פאלן. די האנט-רעיל איז א פשוט'ע קאנוואויער פאסיק וועלכע איז באהאפטן צו א גיר וועלכע זיצט נעבן די אויבערשטע הויפט גיר און א פאסיק צווישן די צוויי טרייבט איר מיט'ן זעלבן שנעלקייט. כדי עס זאל פארן נאכאנאנד און זיך קיינמאל נישט אפשטעלן איז פאראן אסאך קליינע רעדער אונטער די האנט-רעיל וועלכע פירן איר אויף אירע שינעס און שטעלט צו א גוטע זיכערהייט הענטל פאר די וואס פארן מיט איר.
די עסקאלאטאר סיסטעם איז נישט אזוי גוט ווי א ליפט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן ווייל א ליפט מאכט דאס פיל שנעלער און גרינגער און קען גיין צענדליגער שטאקן. אבער עסקעלעיטארס האבן זיך אייגענע מעלות וועלכע איז ספעציעל גוט צו טראגן מענטשן אויף א קורצע רייזע ארויף דורכדעם וואס עס קען פירן פיל מער מענטשן ווי א ליפט אין א פיל שנעלערע צייט אפשניט ווייל א ליפט וועט נאר נעמען א געוויסע צאל מענטשן און די איבעריגע וועלן דארפן ווארטן ביז עס קומט צוריק אראפ. אן עסקעלעיטאר פארט אן אפשטעל און די סעקונדע וואס איינער איז ארויף דערויף איז באלד פאראן נאך א טרעפ פאר א צווייטן און אזוי ווייטער. די מעלה איז אויך א פסיכאלאגישע זינט די מענטשן דארפן נישט אפשטעלן זייער מארש און ווארטן און כאטש עס נעמט אביסל צייט וועלן זיי אבער שפירן אז מען גייט.
עסקאלאטארן פארן מיט א שנעלקייט פון 90 ביז 180 פיס פער מינוט. געווענליך איז דאס געוואנדן וואו עס געפינט זיך און וואספארא צאל מענטשן עס דארף פירן. אין א שאפינג צענטער איז גענוג אז עס גייט 90 פיס פער מינוט אבער אין לופטפעלד וועט דאס דארפן גיין שנעל ווייל גאר אסאך מענטשן נוצן דאס. די מאקסימום שנעלקייט איז 180 פיס פער מינוט וועלכע קען פירן 10,000 מענטשן אין א שטונדע, א זאך וואס אפילו מערערע ליפטן וואלטן נישט געקענט באווייזן. מער ווי דעם איז שוין א סכנה ווייל אויב מענטשן פאלן אויף א זאך וואס פארט קען דאס זיין פאטאל. אויב דאס איז אויך נישט גענוג וועט מען אינסטאלירן מער ווי איין עסקעלעיטאר צו קענען דערהייבן די מאסן.
עס זענען אויך פאראן פלאכע עסקאלאטארן וועלכע מען רופט פארנדיגע וואלק-וועיס. די סארט עסקעלעיטאר איז נישט מער ווי א קאנוואויער פאסיק מיט קליינע רעדלעך וועלכע פארט אויף צוויי גירס. די סארט עסקעלעיטארס העלפן מענטשן אנקומען שנעלער פון איין פלאץ צום צווייטן אין פלעצער וואו מען דארף אסאך גיין ווי אין לופטפעלדער אדער באן סטאנציעס. וויבאלד דאס איז פלאך קען עס פארן שנעלער און קען טיילמאל גייט ביז עטליכע מייל פער שטונדע.
אין א באקאנטע גרויסע באן סטאנציע אין פאריז האט מען יארן צוריק אינסטאלירט אזא סארט פארנדיגע וואלק-וועי וועלכע איז געגאנגן 7 מייל פער שטונדע. אבער עס האט פאסירט צופיל אינצידענטן אין וועלכע עלטערע מענטשן און יונגע קינדער זענען געפאלן און מען האט דאס רעדוצירט צו 5.5 מייל פער שטונדע וועלכע איז נאך היינט די שנעלסטע אין איר סארט.
די סארט וואלק-וועיס ווערן טייל מאל אויך געמאכט שיעף אויף ארויף אדער אראפ אנשטאט אן עסקעלעיטאר. דאס ווערט געזען אין סופערמארקעטס וואו די קאסטומער דארפן ארויפשטעלן זייערע וועגעלעך און וואלטן דאס נישט געקענט טאן מיט אן עסקעלעיטאר. איז טייל באן סטאנציעס איז אויך פאראן אזא געבויגענע וואלק-וועי אויב אן עסקעלעיטאר קען נישט דארט געבויט ווערן צוליב א מאנגל אין פלאץ אדער ווייל עס גייט נישט ארויף גענוג הויך.
איבער די יארן האבן ארכיטעקטור אויספרובירט פארשידענע סארט וואלק-וועיס צו קענען טראגן מענטשן שנעל פון איין פלאץ צום צווייטן. אסאך האבן פרובירט מאכן געדרייטע וואלק-וועיס אבער ווייניג האבן זיך אויסגעארבעט און נאר געציילטע פלעצער איבער די וועלט פארמאגן געדרייטע אויטאמאטישע וואלק-וועיס. אין אמעריקע איז פאראן אזאנס אין די סיזורס פאלאס אין לאס וועגאס און עטליכע אזעלכע וואלק-וועיס זענען פאראן אין האנג קאנג.
עקסידענטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראץ וואס עסקעלעיטארס זעען אויס זייער פארזיכערט האבן אין פאקט שוין פאסירט אסאך עקסידענטן און אפילו טויט פעלער און טאקע דערפאר זענען פאראן אסאך מענטשן וואס האבן מורא צו גיין דערויף און וועלן ענדערש נעמען א ליפט אדער גיין די שטיגן.
עס מאכט זיך אפט אז מענטשן פארלירן באלאנס און פאלן און וויבאלד דאס פארט ווערט מען אויטאמאטיש צעקלאפט. אן אנדערע פראבלעם איז אז טיילמאל פאר'הנקעט זיך קליידער אדער עפעס וואס מען האלט אין די הענט און דאס שלעפט דעם מענטש. דאס איז געווען דער טויט-פאל דעם פארגאנגענעם פעברואר מיט פרענסיקאו פארטילאו פון באסטאן וועמענ'ס מאנטל האט זיך אריינגעכאפט אין איינע פון די טרעפ און ער איז נאכאנאנד פארוואונדעט געווארן אין קאפ זינט ער האט זיך נישט געקענט אוועקרירן פון פלאץ.
אין אקטאבער 2003 איז א פראפעסארין געשטארבן פון אן עסקעלעיטאר אין רוים נאכדעם וואס א טייל פון די עסקעלעיטאר איז צעבראכן געווארן און זי איז געפאלן צווישן די גירס. אן אנדערע אינצידענט איז געווען אין 2002 אין א שאפינג מאלל אין קאלאמביע, מערילענד, וואו א דזשעי-סי פעני ארבעטרין איז פארכאפט געווארן און האט געליטן קריטישע וואונדן צו איר קאפ פון וועלכע זי איז שפעטער געשטארבן. איר פאמיליע האט געקלאגט די שאפינג צענטער מיט 5 מיליאן דאלאר אנווייזנדיג אז די שולד איז זייערס צוליב עטליכע סיבות וועלכע זיי האבן געפינען אלס פארנאכלעסיקייטן.
גאנץ לעצטענס האבן טייל פירמעס וועלכע פראדוצירן עסקעלעיטארס אנגעהויבן מאכן אן עמוירדזשענסי אפשטעל סיסטעם אין וועלכע די גאנצע מאשין וועט זיך אויטאמאטיש אפשטעלן איינמאל עפעס ווערט פארהאנקעט דערין. עטליכע סענסארס דערשפירן ווען דאס פאסירט אוןו שיקן א סיגנאל צו דעם מאטאר וועלכע לעשט זיך אויס ביז געציילטע רגעים.
רעקארד עסקעלעיטארס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע און לענגסטע עסקעלעיטאר נעטווארק סיסטעם געפינט זיך אין האנג קאנג צווישן א צענטראלע ביזנעס דיסטריקט און א רעזידענט דיסטריקט עטליכע הונדערט פיס אפגערוקט איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן א רייע עסקעלעיטארס און פארנדיגע וואלק-וועיס וועלכע די ארטיגע איינוואוינער רופן די צענטראלע מיד-לעוועל עסקעלעיטאר. אין סך הכל איז די עסקעלעיטאר סיסטעם לאנג איבער 2,600 פיס אבער עס ארבעט נאר איין וועג און עס טוישט דירעקציע עטליכע מאל אין טאג, געוואנדן לויט די טראפיק פון מענטשן אין די ראש אוער שטונדן.
האנג קאנג פארמאגט אויך אן אנדערע לאנגע וואלק-וועי עסקעלעיטאר אין א פארק וועלכע איז צעטיילט אין צוויי. די וואלק-וועי פירט אלע פארק באזוכער פון איין טייל צו די צווייטע אין 5 מינוט וועלכע וואלט נארמאל געווען א שפאציר פון א האלבע שטונדע.
אין די טיימס סקווער שאפינג צענטער אין האנג קאנג איז פאראן א געדרייטע וואלק-וועי סיסטטעם וועלכע גייט ארויף עטליכע שטאק מיט 180 דעגרי אין יעדע רינג. דאס איז א יחיד במינו און יעדער וואס פארט אויף האנג קאנג גייט דאס באזוכן.
די לענגסטע עסקעלעיטאר אין אמעריקע געפינט זיך אין די וואשינגטאן מעטרא סובוועי סיסטעם וועלכע איז 508 פיס לאנג און נעמט בערך דריי און א האלב מינוט צו פארן דערמיט פון איין עק ביז די אנדערע אויב מען שטייט אויף איין פלאץ.
אנדערע לאנגע עסקעלעיטארס געפינען זיך אין סט. פעטערסבורג, אין קיעוו, און אין פראג. די אלע זענען צווישן 300 און 400 פיס לאנג.


c: text/html

text:
ווירטועל קאלאנסקאפי
ווירטועלע קאלאנאסקאפיע איז מעדעצינישע טעסט אויף דער גראבער קישקע אנדערש ווי א טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע וואס מען דער דאקטאר גייט אריין מיט א פייבער אפטיק קעמערע פון אונטען, איז א ווירטועלע קאלאנאסקאפיע א קעטסקען און מען בלאזט נאר אריין אביסל לופט פון אונטן, אויפצובלאזן די גראבע קישקע, אז מען זאל קענען מאכן א קלארע 3D קעטסקען פון דער גראבער קישקע.
איר נוצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טעסט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעלות און חסרונות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מעלות פון די טעסט איבער די טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע
- מען דארף נישט איינשלעפן.
- עס האט נישט קיין ווייטאג.
- א קלענערע טשאנס פאר זייטן אפעקט.
- עס נעמט אסאך שנעלער
- עס איז פונקט אזוי קלאר ווי א טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע.
חסרונות
- אז אויב מען טרעפט פאליפס דארף מען מאכן א טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע עס אראפצונעמן.
- עס קאסט אסאך טייערער,און נישט אלע אינשורנעס דעקן די קאסטן פון דיטעסט.
- עס שטעלט אויס צו ראדיאציע.
- מען קען נישט אראפנעמן פוליפ'ס נאר מען דארף איבערמאכן א טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע.
זייטן אפעקט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די טעסט האט נאר א %00.2 טשאנס אויף קאמפליקאציע, אז די לופט וואס מען בלאזט אריין וועט צו שטארק אויפבלאזן די קושקע און מאכן א לאך, אדער דאס גאר א קליינער טשאנס וויבאלד מען דארף נאר אויפבלאזן אביסל.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
באליוויע
די רעפובליק פון באליוויע איז א לאנד אין דרום אמעריקע. איר אפיציעלע הויפטשטאט איז סוקרע אבער דאס רעגירונג ארט איז אין לא פאז. באליוויע איז ארומגענומען פון צפון און מזרח דורך בראזיל, פון דרום דורך פאראגוויי און ארגענטינע, און פון דרום דורך טשילע און פערו. אזוי ארום קומט אויס אז זי איז פון די לענדער וואס האבן נישט קיין גרענעץ צום וואסער בלויז דורך דער יבשה. באליוויע האט מער אינדיאנער (פון די אריגינעלע איינוואוינערס פון דרום אמעריקע) ווי איינוואוינערס פון און אייראפעאישן אפשטאם.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאליטיק און אדמיניסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באליוויע האט מער ווי 2,900 זגאלן, כולל 398 זויגערס, מער ווי 1,400 פויגלען (70% פון די באוואוסטע פויגלען פון דער וועלט, זייענדיק דאס זעקסטע מערסטע אלערלייאיק אין דער וועלט),[1] 204 אמפיביעס, 277 רעפטיליעס, און 635 פרישוואסער פיש (אזוי ווי באליוויע איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד). דערצו, זענען פאראן מער ווי 3,000 סארטן פלאטערל, און מער ווי 60 געשטוביקטע בעלי חיים.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2012 איז באליוויעס ברוטא אינלענדישער פראדוקט געשאצט געווארן צו ($27.43 ביליאן ביים אפיציעלן קורס און $56.14 ביליאן לויט דער קויפקראפט פאריטעט. עקאנאמישן געוואוקס איז געשאצט אומגעפער 5.2%, און אינפלאציע בערך 6.9%. אין די אנהייב 1980ער יארן האט די באליווישע עקאנאמיע געכאפט א שטארקן קלאפ ווען די פרייז פון צין איז שווער געפאלן, וואס איז שווער אנגעקומען צו איינעם פון באליוויעס הויפט קוואלן פון איינקומפט און אירע הויפט מינעריי אינדוסטריע.[2]} זייט 1985, האט די רעגירונג פון באליוויע איינגעפירט א פראגראם פון עקאנאמישער סטאביליזאציע כדי צו האלטן פרייזן סטאביל.
באליוויע האט די צווייטע גרעסטע רעזערוון פון נאטירלעכן גאז אין דרום-אמעריקע. די רעגירונג האט א לאנגיעריקן אפמאך צו פארקויפן נאטירלעכן גאז צו בראזיל ביז 2019.
באליוויע פלעג זיין שטארק אפהענגיק אויף אויסלענדישער הילף צו פינאנצירן אנטוויקלונג פראיעקטן. ביים סוף פון 2002 איז די רעגירונג געווען שולדיק $4.5 ביליאן צו אירע אויסלענדישע קרעדיטארן, א דריטל צו אנדערע רעגירונגען. זייט 1987 האט מען געמאכט נייע צייטפלענער פאר די מערסטע חובות צו אנדערע רעגירונגען, דורכן פאריזער קלוב מעכאניזם. דרויסנדיקע קרעדיטארן האבן מסכים געווען דערצו ווייל די רעגירונג פון באליוויע האט דערגרייכט די געלט- און פינאנץ-צילן פונעם אינטערנאציאנאלן געלטפאנד זייט 1987. אין 2013 איז די אויסלענדישע הילף געווארן נאר א קליינער פראצענט פונעם בודזשעט א דאנק איינקומפט פון שטייערן אויף עקספארט פון נאטירלעכן גאז.
איינקומפט פון טוריזם איז געוואקסן כסדר זייט 1990.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Turismo. Bolivia.com. דערגרייכט דעם 2013-07-14. “Bolivia es el sexto país con la mayor cantidad de especies de aves en el mundo”
- ↑ מוסטער:Cite journal
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
על ניניא
על ניניא (שפאניש: El Niño) איז א קלימאטישער פענאמען וואס פאסירט אין דעם פאציפישן אקעאן קעגן איבער די בארטנס פון פערו און עקוואדאר און באאיינפלוסט די קלימאט איז פארשידענע ראיאנען פון דער וועלט, טייל פון זיי גאר ווייט פון דער דרום-אמעריקאנער יבשה. דער פענאמען פאסירט מערסטנס אין דעצעמבער און דויערט בערך א מאנאט, אבער איין מאל אין עטלעכע יאר קומט ער פאר א לענגערער תקופה און איז גורם אז די פיש שטארבן. דאס טוט שעדיקן די עקאנאמיע פון פערו. אויך צוליב די אלע טויטע פיש, און אויך די געשטארבענע פייגעלעך וואס זענען געוואוינט צו עסן די פיש, ברענגט דאס מיט קראנקייטן. פארוואס דער פענאמען דערשטארקט זיך אין געוויסע יארן פארשטייט מען נישט.
די קאנסעקווענצן פון על ניניא שפירט מען אינעם פאציפישן אקעאן, אינעם אטלאנטישן אקעאן און אינעם אינדישן אקעאן. די עפעקטן אינעם אטלאנטישן אקעאן קומען 12-18 מאנאטן נאך ווען זיי ווערן געשפירט אין די פאציפישן און אינדישן אקעאנען.


text:
GM
דזשי-עם - (General Motors Corporation אדער פארקורצט GM.) איז אמעריקע'ס גרעסטע אויטא פראדוצירער און לאנגע יארן געווען אויך די וועלט'ס גרעסטע אויטא פראדוצירער ביז גאנץ לעצטענס ווען די יאפאנעזע פירמע טאיאטע האט איר איבערגעשטיגן אין סעילס.
אלגעמיינע אינפארמאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דזשי-עם איז אמעריקע'ס הויפט אויטא פירמע מיט אפעראציעס אין צענדליגער לענדער ארום די וועלט. די פירמע פראדוצירט אויטאס אונטער עטליכע נעמען און פארמאגט די אייגנשאפט פון נאך אויטא פירמעס ארום די וועלט. אינאיינעם באלאנגען די פאלגענדע פירמעס אונטער איר נאמען: ביואיק, קעדילעק, שעווראלעט, דזשי-עם-סי, האלדן, האָממער, אפעל, פּאָנטיאַק, סעטרון, סאאב, און וואקסהאל. אויסער די פירמעס פארמאגט זי א גרויסע שותפות אין די יאפאזענער אויטא פירמעס איסוזו און סוזוקי און אין די רוסישע פירמע אויטא-וואז און גאנץ לעצטענס האט זי געקויפט א שותפות אין אפריקע'ס גרעסטע אויטא פירמע דעלטא און האט געעפנט אן אפיציעלע דזשי-עם אפטיילונג אין דרום אפריקע.
די פירמע האט אויך אנדערע פירמעס וועלכע פראדוצירן לאקאמאטיוון און אנדערע טראנספארטאציע מאשינען. זיי זענען: עי-סי-דעלקא, עליסאן טרענסמישן, און דזשענעראל מאטארס עלעקטרא-מאטיוו. דזשי-עם פארמאגט אויך די אייגנשאפט פון די פירמע הוס עלעקטראניק וועלכע פראדוצירט טעלעקאמיוניקאציע און אויטא עלעקטראניקס. די פירמע האט אן אייגענע פינאנצירונג פירמע אונטער'ן נאמען דזשי-עם-עי-סי וועלכע איז איינע פון די וועלט'ס גרעסטע אויטא פינאנצירונג, אינשורענס, און מארטגעדזש געבער.
דזשי-עם פארקויפט היינט צווישן 8 און 9 מיליאן אויטאס און טראקס פער יאר וואס קומט אויס צו בערך 15 פראצענט פון אלע אויטאס וואס ווערט פארקויפט איבער די וועלט און 30 פראצענט פון די מארקעט אין די פאראייניגטע שטאטן. די אויטאס ווערן געמאכט אין פראדוקציע פלענטס אין 30 שטעט איבער אמעריקע און אין 32 לענדער איבער די וועלט. אינאיינעם פארמאגט דזשי-עם 340,000 ארבייטער.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער גרינדער פון דזשי-עם, וויליאם דוראנט, איז אויפגעוואקסן אין מישיגן אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט ווען פערד איז נאך געווען דער הויפט טראנספארטאציע מיטל איבער'ן לאנד אבער אויטאס האבן זיך שוין אנגעהויבן פארקויפן. דוראנט האט אינאיינעם מיט א געלט שותף געעפענט א פירמע וועלכע האט פראדוצירט וועגנער פאר פערד וועלכע האט געארבעט מיט ספרינגס און האט פארמאגט עטליכע אינאוואציעס וועלכע איז גוט אויפגעכאפט געווארן אין די מארקעט און דוראנט איז געווארן א מיליאנער (וואס האט געמיינט ווי א ביליאנער היינטיגע צייטן). אין 904' האט דוראנט אריינגעטרעטן אין די אויטא ביזנעס ווען ער האט אפגעקויפט די ביואיק פירמע וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך א סקאטישער-אמעריקאנער און האט געהאט אסאך פינאנציעלע פראבלעמען. דוראנט האט גענוצט זיין גרויסע רייכטום צו בויען די פירמע וועלכע איז עווענטועל איבערגעשטיגן אמעריקע'ס נומער איינס אויטא פירמע פארד.
דוראנט האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע מיט איין מאדעל סארט קען גרינג באנקראטירן ווייל אפילו אויב די מאדעל גייט שוואך נאר איין יאר קען דאס ברענגן ערנסטע פינאנציעלע פראבלעמען. ער האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע דארף האבן עטליכע מאדעלן אונטער עטליכע נעמען כדי צו קענען ביישטיין די מארקעט ווינטן. אין 908' האט ער געעפענט די דזשענעראל מאטארס פירמע אין זיין היים שטאט פלינט, מישיגן, און האט אנגעהויבן צורעדן אנדערע אויטא פירמעס וועגן זיין געדאנק אז זיי זאלן זיך פאראייניגן אונטער איין גרויסע פירמע. זיין ביזנעס מאדעל האט געארבעט און ביז 2 יאר האט ער באוויזן אפצוקויפן ארום 25 פירמעס וועלכע האבן פראדוצירט אויטאס און אויטא טיילן.
צווישן די פירמעס וועלכע דזשי-עם האט דעמאלט אפגעקויפט איז געווען אלד מאטאר וועלכע איז געווען די ערשטע אויטא פירמע אין אמעריקע וועלכע האט זיך געגרינדעט אין 897' און איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די אלדסמאביל נאמען. צוויי אנדערע גרויסע פירמעס זענען צוגעקומען עטליכע יאר דערויף, ערשט אקלענד מאטאר וועלכע איז שפעטער געטוישט געווארן צו פאנטיאק און קעדילעק אויטאמאביל וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין דעטרויט אין 902' און איז נאמינירט געווארן נאך דעם פראנצויזישן עקספלארער אנטוואן די לא מאטע קעדילעק וועלכער האט געטראפן די שטאט דעטרויט.
אין די 920' יארן האט דזשי-עם אפגעקויפט די באס פירמע יעלאו קאוטש און האט אנגעהויבן פראדוצירן קאוטש באסעס העלפנדיג גרעיהאנד אריינגיין אין ביזנעס. די פירמע האט אין יענע יארן געקויפט און פארקויפט פירמעס אויף רעכט און לינקס פרובירנדיג צו פארכאפן די אויטא אינדוסטרי ווי ווייט מעגליך. א דאנק דזשי-עם איז רעילראוד איבערגעטוישט געווארן צו באסעס אלס דער נומער איינס פובליק טראנספארטאציע. די פירמע איז געגאנגן אזוי ווייט אז זי האט אפגעקויפט די אזויגערופענע סטריטקאר פירמעס (א געוויסע סארט באן וועלכע פארט אויפ'ן ראוד) און אלעס פארניכטעט און אנשטאט דאס אויפגעטוישט מיט באסעס כדי צו באזייטיגן די באן ביזנעס און אריינברענגן די אויטאמאביל ביזנעס. דאס האט געפירט צו א לעגאלע קאנספיראציע ווען דזשי-עם איז באשולדיגט געווארן אין טאן אומלעגאלע זאכן אינאיינעם מיט אנדערע פירמעס. אלע פירמעס זענען באשטראפט געווארן מיט קליינע געלטער און די לעגלע קאמפן האט אנגעהאלטן לאנגע יארן דערנאך.
דוראנט איז אבער נישט פארבליבן לאנג ביי דזשי-עם ווייל זיינע פארצווייגטע ביזנעס אקטיוויטעטן האבן געברענגט פינאנציעלע פראבלעמען און די בענק וועלכע האבן געבארגט געלט פאר די פירמע האבן אים ארויסגעשטויסן פון דארט. דוראנט האט נישט אפגעלאזט די אויטא אינדוסטרי און האט גענוצט זיין געלט צו גרינדן די שעווראלעט פירמע אינאיינעם מיט א באקאנטע ספארטלער פארמעסט דרייווער לואיס שעווראלעט פון שווייץ. שעווראלעט האט פראדוצירט ביליגע מאדעלן אין קאנקורענט צו פארד וועלכע האט אין יענע יארן שטארק מצליח געווען מיט איר טי מאדעל וועלכע איז געווען ביליג און געאייגענט פאר מיטל פארדינער. פון דאס געלט וואס זיי האבן פארדינט האט דוראנט געקויפט דזשי-עם'ס סטאק און מיט דער צייט האט ער געהאט די אייגנשאפט פון די גרעסטע פראצענט סטאקס און האט צוריק איבערגענומען די פירמע און אריינגעשמאלצן שעווראלעט אין איר.
אבער מיט דוראנט אין קאנטראל האט די פירמע ווידער גענומען ווילדע שריט און נאכאמאל איז זי אריינגעפאלן אין פינאנציעלע פראבלעמען און דוראנט איז נאכאמאל ארויסגעשטויסן געווארן אין 923' און די פרעזידענטשאפט איז אריבער צו די קאאפעראציע וועלכע האט אין 10 יאר איבערגעשטיגן פארד און איז געווארן א גלאבאלע אינדוסטריאלע אימפעריע מיט צענדליגער טויזענטער ארבייטער, אזוינס וואס איז נישט געזען געווארן אין יענע יארן נאר אין סאוויעט רוסלאנד וואו די קאמוניסטישע רעגירונג האט געפירט אלע פירמעס.
ווען אמעריקע האט אריינגעטרעטן אין די צווייטע וועלט מלחמה האט דזשי-עם אפגעשטעלט די פראדוקציע פאר ציווילע טראנספארטאציע און האט געארבעט נאר פאר די רעגירונג און די אליאירטע כוחות. די פירמע האט פראדוצירט טאנקן, פליגער, וואפן, און נאך מלחמה סופלייס און איז געווען שטארק פארנומען. דורכאויס די קריג האט דזשי-עם אויסגעארבעט פארשידענע נייע מעכאנישע און עלעקטראנישע אינאוואציעס פאר אויטאס וועלכע זי האט אריינגעשטעלט אין אירע נייע אויטאס באלד נאך די קריג וועלכע האט נאכמער פארשטערקערט אירע סעילס. אזעלכע זאכן ווי אן אויטאמאטישע גיר-באקס, סיט-בעלטס, פאוער סטירינג און ברעיקס, עיר קאנדישן, און נאך זיכערהייט מעטאדן וועלכע זענען נישט געווען בעפאר די קריג, זענען געווארן סטאנדארט ביי אלע אויטאס.
דזשי-עם'ס וואוקס האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין די 950' יארן ווען די אייראפעאישע אויטא פירמעס זענען אריינגעקומען אין די מארקעט און האבן געשטעלט אן ערנסטע קאנקורענט פאר דזשי-עם איבער די וועלט און אויך אין אמעריקע. ביי יענע יארן האט דזשי-עם געבראכן די רעקארד פון איבער א ביליאן דאלאר סעילס אין איין יאר, א זאך וועלכע קיין איין פירמע האט נישט באוויזן ביז א לאנגע צייט נאכדעם.
די פאלגענדע יארן זענען געווען שווערע פאר דזשי-עם מיט די פארשפרייטונג פון די אייראפעאישע אויטאס און שפעטער די אויל עמבארגא פון די אראבישע לענדער וועלכע האט רעדוצירט די אויטא סעילס בכלל און דזשי-עם בפרט ווייל אירע אויטאס זענען געווען גרויס און האבן געגעסן אסאך גאזאלין קעגן די קליינע אייראפעאישע מאדעלן. די פירמע איז אין יענע יארן אויך באשולדיגט געווארן פאר איר איגנארירונג צו די פאלוציע פראבלעם וואס אויטאס גיבן ארויס וועלכע האט געפלאגט אלע גרויסע שטעט. דזשי-עם האט דאס ווייטער איגנארירט ביז די רעגירונג האט געגרינדעט די ריינע לופט אקט אין 970' און דזשי-עם איז געווען געצווינגן צו אנהייבן שטודירן וויאזוי צו פארמינערן דעם פראבלעם. איבער די קומענדיגע יארן האט דזשי-עם אויסגעגעבן 4.5 ביליאן דאלאר און דאס אסאך פארבעסערט.
אבער עס האט שוין נישט קיין סאך געהאלפן ווען די מארקעט איז פארפלייצט געווארן פון גוטע אייראפעאישע אויטאס וועלכע האבן אראפגעברענגט דזשי-עם'ס מארקעט טייל פון 45 פראצענט ביז 31 פראצענט אין א משך פון 10 יאר.
דאס האט אנגעהאלטן ביז אין 991' ווען די פירמע האט צוויי יאר נאכאנאנד פארלוירן אינאיינעם איבער 30 ביליאן דאלאר. בלית ברירה האט די פירמע זיך איבערגעארבעט אויף א קלענערן פארנעם און האט אויפגעזאגט צענדליגער טויזענטער ארבייטער און פארמאכט צענדליגער פראדוקציע פלענטס. אין 93' האט די פירמע צוריק פארדינט א פראפיט.
אין ווייטערדיגע שריט האט די פירמע אין די לעצטע יארן פארקויפט אסאך פון אירע אייגענשאפט פירמעס צו מאכן א פראפיט דערפון און האט אפגעקויפט די האמער פירמע וועלכע האט פראדוצירט מיליטערישע אויטאס. א פרישע סטרייק האט אויסגעבראכן קעגן דזשי-עם אין 98' און די פירמע האט פארמאכט א גרויסע טייל פון איר פראדוקציע פלענטס אין אמעריקע און דאס אריבער געפירט קיין קאנאדע, מעקסיקא, און אנדערע לענדער. דזשי-עם האט דעמאלט אויפגעגעבן די אלדסמאביל ברענד וועלכע האט נישט מער געברענגט קיין פראפיט.
אין 2005 האט די פירמע'ס פינאנציעלע פראבלעמען דעגרייכט א קלימאקס און וואל סטריט האט ערנסט גערעדט פון באנקראטירונג. די פירמע האט דאן געשניטן נאך ארבייטער, פארמאכט נאך פראדוקציע פליגלן, און פארקויפט טיילן פון אירע אינטערעסן, אריינגערעכנט איר פינאנציעלע סערוויס אפטיילונג דזשי-עם-עי-סי.
דזשי-עם און אירע ארבייטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זינט דזשי-עם איז געווען אמעריקע'ס גרעסטע ארבייטסגעבער האט איר באהאנדלונג צו אירע ארבייטער געצויגן אינטערעסע איבער'ן לאנד גענוי ווי מען טוט היינט צו וואל-מארט. מען האט נאכאנאנד באשולדיגט דזשי-עם אז זי באהאנדעלט נישט די ארבייטער געהעריג און רעכנט זיך נישט מיט זייער געזונט. דאס האט אנגעהאלטן לאנגע יארן ביז אריין אין די 930' יארן ווען די טויזענטער ארבייטער אין די פלינט, מישיגען, פלענטס האבן ארגאניזירט א סטרייק אין וועלכע זיי האבן אויפגעהערט ארבייטן איין אינדערפרי אבער זענען געבליבן זיצן אין די געביידעס. דזשי-עם האט שלעכט רעאגירט און האט אויסגעלאשן די הייצונג אין א קאלטע ווינטער טאג.
זעענדיג אז די סטרייק קומט נישט צו קיין ענדע האט די פירמע גערופן די פאליציי אבער זיי האבן נישט געקענט פארטרייבן די ארבייטער פון דארט און עס האבן אויסגעבראכן געשלעגן ווען די פאליציי האט פרובירט נוצן טרערן גאז זיי צו פארטרייבן. דער מישיגן גאווערנער האט אריינגערופן די נעשאנעל גארד און נאר נאכדעם איז געווארן ארדענונג.
די סטרייק האט אנגעהאלטן א לאנגע צייט דערנאך און האט זיך אויך פארשפרייט צו אנדערע דזשי-עם פלענטס איבער'ן לאנד און די פראדוקציע איז פארקריפעלט געווארן און די פירמע איז געווען געצווינגן נאכצוגעבן די ארבייטער וואס זיי האבן פארלאנגט און האט זיך אנגעשלאסן אין די יונייטעד אויטאמאביל ארבייטער אוו אמעריקע, א יוניאן ארגאניזאציע וועלכע דזשי-עם האט בעפאר נישט געוואלט אנארקענען, וועלכע באבאאכטעט איבער די אויטא פראדוצירונג פלענטס און שטעלט פאר סטאנדארטן וויאזוי אלעס דארף זיין.
היינט ווערט דזשי-עם פאררעכנט אלס איינע פון די ארבייטסגעבער אין לאנד מיט גוטע העלט קעיר און אנדערע לעיבאר פראגראמען.


text:
טעלעוויזיע
טעלעוויזיע איז אַ טעלעקאָמוניקאַציע סיסטעם וואָס ווייזט ווידעאָ: רירנדיקע בילדער ווי די נייעס, פילמען, ספאָרט אא"וו.
די טעלעוויזיע האָט אריינגעברענגט אַ רעוואָלוציע אין דער וועלט, עס האָט באַוויזן אַז ביז איין מינוט קען אַ מענטש וויסן וואָס עס טוט זיך אָפ אין די אַנדערע עק וועלט. עס האָט אויך באַוויזען אַז דער מענטש קען מיטהאַלטן לעבעדיג די נייעס, דאָס הייסט נישט בלויז ער הערט די נייעס, נאָר ער זעט עס באַשיינפערליך מיט זײַנע אויגן.
קודם פלעגן זייט טעלעויזע וואָס זענען געווען בלויז שוואַרץ און ווײַס, בלעק און ווײַט, נישט קאלירטע, מיט דער צייט איז עס געווען מער און מער סאפיסטיקעט, און הײַנט צו טאָג איז דער טעלעוויזע אויפגעארבייט אויף זייער אַ מאדערנע שטאפל, די בילדער זענען שארף און קלאר וואס האט נישט איהר גלייכן, מען זעט אלעס שיין און גוט, נאך אסאך שענער וואס עס איז ארגינאל.
אין די ערשטע יאהרן איז דאס געווען אין יעדע שטוב אבער בלויז אין די צוויליזירטע וועלט, אבער אין די ארימע וועלט זענען געווען אסאך מענשטן וואס האבן נישט דאס געהאט אבער היינט צו טאג ווען מען נישט געפינען אין די גאנצע וועלט א שטוב וואס געפינט זיך נישט א טעלעוויזיע, דאס גאנצע לעבן פון א מענטש אויף די וועלט איז וואס ער זעט אין די טעלעוויזיע, צופרי און ביינאכט פארן לייגן וועט ער געבן א בליק אויף די טעלעוויזיע צו וויסן דעם וועטער מארגן, אדער די לעצטע נייעס, אויך אויב האט ער איבעריג צייט וועט ער כאפן א בליק מיט צו האלטען א פילם אדער א ספארט, א שאוי פון א זינגער, און אזוי פארשידענע סארט פראגראמען.
די פרומע רבנים האבן פארבאטן צו האלטן אין שטוב א טעלעוויזע, און זיי שרייבן זייער שארף אז לויט די דיני התורה טאר מען אפילו נישט בלויז קוקן טעלעוויזע, דאס איז נישט בלויז צוליב איהר פרעמדע קולטער וואס דאס ווייזט, נאר וויבאלד, עס איז זייער א אפענע פרייע וועג, עס ווערט דארט געזעהן אסאך אויסגעלאסענע מענטשן, מיט אסאך חלקים פון די קערפער וואס איז אויפגעדענקט, און לויט די אידישע הלכה איז דאס אין כלל פון ראיות אסורות און אסאך מאל איז עס ממש גילוי עריות, אויך זעט מען דארט אלע סארט גלויבנ'ס וואס מענטשן אין אלע עקן וועלט האלטן וואס איז גאט און דאס איז עבודה זרה, אויך געוויינט דאס צו דעם מענטש צו שפיכות דמים, וויבאלד מען ווייזט דארט לייעוו לעבעדיג ווי אזוי מענטשן ווערן געשאסן און גע'הרג'ט, און אויך אלע פילמס זעט מען ווי מען שיסט מענטשן און דאס געוויינט צו דעם מענטש צו שלעכטז.


text:
אפריל 2006
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שטודיע ווייזט אז ברית מילה איז מער עפעקטיוו אנטקעגען עידס קראנקייט ווי קאנדאם. (מעדיקעל ניוז טודעי).
- פראפעסער הירשע דוד כ"ץ איבערן יידיש: וויאזוי יידיש שפראך איז אפגעהיטן געווארן דורך א גרויסער צינוי, היינט צוטאגס צו ווערן פארהייליגט אלס א סאטמאר שפראך? (אלגעמיינער)
- קרוין הייטס: הויפט רבנים צושלאגן איבער דעמאקראטישע וואלן פאר רבנים. (קרוינהייטס אינפא)
- ענדליך א ריכטיגער עונג שבת: וויסנשאפטלער ערפינדען באקטעריע צו ערצייגן א טשאלנט מיטן זעלבן טעם און שפייזונג, אבער טוט עליעמינירן נאכווייען פון פארצן. (ען.בי.סי.)
- 2'טער איד אויסגעוועלט דורך פרעזידענט בוש אנצופירן ווייסן הויז אדימיניסטראציע. (זשערוסאלעם פאוסט)
- אהרונים סאטמאר רבי ציעט זיך אריבער וואונען פון מאנרוי קיין וויליאמסבורג. (פאוסט)
- בארא פארק קלויזענבארג רבי פארברענט ספר הגאון צוליב אומבאקוועמע פאקטן פון ווילנא גאון קעגן חסידים. (בחדרי חרדים בילד)
- ריכטער ראזענוואסער זאגט זיך אפ פון סאטמאר קעיס. (רעקארד)
- צבי זוהר איבער די גרויסע ענין, אז בחורים זאלן האבן אפגעזינדערט פילגשים און סעקס, כדי נישט דורכפאלן מיט הוצאת זרע לבטלה, וועקט אויף שטורמישע פאלעמיק צווישן תלמידי חכמים און מחנכים. (אלגעמיינער)
- 3 נייע סאטמאר אדמורי"ם.
- צוואה פון ר' משה טייטלבוים ז"ל, קרוינט זון ר' זלמן לייב טייטלבוים פאר נייער סאטמאר רבי, אהרונים קרוינען אבער עלטסטן זון ר' אהרן טייטלבוים אלס סאטמאר רבי, זאגענדיג אז דער צוואה איז אונטער געשריבן געווארן טיעף אינטערן קרענק פון אלטסהיימערס דורך די השפעה פון ר' משה גבאי (פאוסט)
- נייער סאטמאר רבי אין מאנסי, ר' חיים יושע הלאבערשטאם, גאליציאנער באבובער רביס אייניקל. (בחדרי חרדים)
- הגאון ר' משה האלבערשטאם נפטר געווארן. (בחדרי חרדים)
- ערשטע אפגטיילטער מענער פון פרויען מהדרין באן אין די וועלט! ריאו דע זשענעראו פירט איין מחיצות אין סאבוועי סיסטעם. (רויטערס)
- אדמו"ר מסאטמאר ז"ל נפטר געווארען. באגראבן אין אוהל פון ר' יואל טייטלבוים ז"ל. לווי' אדוך פארהעלטנמעסיג רואיג קעגן אלע ערווארטונגן. (רעקארד)
- סייענטיסטן באשטעטיגען: סעקס זייער געזונט און פארמיידט אסאך קרענק. (די עיזש)
- אויפשאקעלונג אין המחנה החרדי: נייער רעדאקטאר און שרייבער באציען זיך צו סאטמאר מיט ביטול. (בחדרי חרדים)
http://www.nrg.co.il/online/36/ART1/060/919.html
- רב פון היסטארישן בית המדרש הגדול אין איסט סייד, פארשפרעכט זיך נישט צו לאזן פארקויפן פאר געלט פון ריעל עסטעיט דעוועלאופער ביז משיח קומט. (זשורנאל גאזעט)
- קרוינהייטס: אינטעסיווע פאליציי שוץ אויס מורא פון טעראר און גסיסה פון סאטמאר רבין. (שטורם)
- ירושלים: קנאים פארשטיינערן אגד באס צוליב חרדישן פאטער וואס שמאכט אין טורמע אויפן מארד פון אייגן קינד. (ידיעות)
- חרדישע אידן מיט זייערע משפחות פון קליינע קינדער געשטראנדעט 5 שעה הענגענדיג העכער דעם איסט ריווער ים. נאכדעם וואס טשערליפט אין חול המועד אויספלוג שטעלט זיך אפ צווישן מאנהעטן אין קווינס פון עלעקטירק קורץ שלוס. (וואס איז נייעס)
- סייענטיסטן ווארענן: ים המלח שטארבט. (רויטערס)
- ארץ ישראל: דער אידישער מוח ברעכט וועלט רעקארד: מערסטע פראפעסיאנאלע זשאבס, פארצענטואל אין וועלט'ס ארבייט קראפט. (ידיעות)
- וויליאמסבורג: גוי טראסקעט צום טויט אין קאנסטראקשען סייט. (נ.י. טיימס)
- 17/04/2006 - טעראר-אטאקע, זעלבסטמערדער עקספלאזירט זיך אין תל אביב, ביי א פוסגייערס-געסל. 10 טויט. 68 פארווונדעטע ה"י. (ידיעות)
- וויליאמסבורג: ראיאט פאליציי וואס זענען צוגעגרייט פארן סאטמאר רבין'ס לווי' צושפרייטן ראיאטן פון ארטיסטן קעגן זייער לענדלארד אליעזר קעסטנבוים מיט מאיר הירש וואס ווארפן זיי ארויס פון זייערע וואסער פראנט דירות כדי דאס איבערבויען אין לוקסוסדיגער ריעל עסטעיט דעוועלפמענט. (נ.י. אבזערווער)
- ירושלים: 6000 אידן זענען עולה רגל צום כותל המערבי אין מאסן ברכת כהנים, טראץ שווערע רעגן. (בחדרי חרדים)
- קאנווענשאן פון וויקיפעדיע באנוצער אין ארץ ישראל. (באריכט פון ויקיפדיה) (בילדער)
- 2 באזונדערע אידן ארעסטירט. באשולדיגונג: ביידע האבן אין משך פון 2 יאר נאכאנאנד סעקסואל באלעסטיגט 3 קינדער געשוויסטער פון 1 פאמיליע. (ידיעות)
- קנאים ווערן קליג: ר' שמואל חיים פאפענהיים, רעדאקטאר פון 'העדה' מאנאטליכע מאגאזין פון עדה החרדית, ערקלערט: פראטעסטן מאכן אונז נאר שאדן. (זשעראוסאלעם פאוסט)
- ר' משה שטערנבוך מיט ר' אברהם יצחק אולמאן, באזוכן פאטער וואס האט געהארגעט זיין בעיבי און פאדערן מען זאל אים באפרייען פון טורמע, אבער בעטן מען זאל נישט פראטעסטירן. (ידיעות)
- ירושלים'ער רב: באשולדיגונג אז חרדישער טאטע זאל האבן געהארגעט אייגן בעיבי איז א "בלוט בלבול". (זשערוסאלעם פאוסט)
- ראב"ד העדה החרדית ר' משה שטערנבוך שליט"א, ערקלערט פאר מעריב: ציונים שליסן זיך אן אין די מאסן צו די קנאים ווייל עס איז ליגענט. רוסישע גוים איז דער היינטצייטיגער נסיון. (מעריב)
- בארא פארק אסעמבלימאן דוב הייקינד באטיטולט די ראיאטן אלס: "א נאכט פון שאנדע און חילול ה'". (זשאואיש פרעס)
- נייער פילם פון אידישיסטן באוויינט אז קיינער רעדט שוין נישט היינט אידיש בלויז חסידים פון ברוקלין. (פארווערטס)
- מוסולמענער קינדער וועבסייט פרעדיגט בלוט בלבול: טרינקן גוים'ס בלוט ביים סדר נאכט איז אינטערגאלער טייל פון אידישקייט. (ידיעות)
- איראן ערצייגט צו בארייכערען אוראניום צום ערשטן מאל. זיי ווערן אפיציעל א נוקלעארער כח. (עי.פי. נייעס)
- סקווערער שטעטל און דער לאקאלער פייער דעפארטמענט אין קאנפליקט איבער פייערס אין שטעטל (ראקלענד דזורנאל ניוז)
- ר' שמולי בוטח האט א נייע פאך: ער מאכט שלום אויף די וועלט, מיט נייעם שלום בית טעלעוויזיע שוי פאר די גוים איבער אמעריקע. (בוסטון גלאוב)
- נייער טרענד: אדוואקאטען באנוצען זיך מיט וויקי פראגראם. (טיימסאנליין)
- פארבס פובליצירט נייע ביליאנערן ליסטע. א רעקארד צאל פון 793 ביליאנערן. אינאיינעם פארמאגן זיי 2.6 טריליאן דאלאר. דער רייכסטער איז ביל געיטס, פון מייקראסאפט. צווייטער איז דער בארימטער בערזע הענדלער ווארען באפעט.(פארבס ביליאנערן ליסטע)
- חרדישע העקערס, ברעכן זיך אריין אין פארנאגראפיע סייטס פון ישראל. מעקן אויס די אויסגעלאסענע מאטעריאל. אנשטאט דעם לייגן זיי ארויף בילדער פון ליובאוויטש רבי'ן. זענען מסביר הארבע עבירה פון הוצאת זרע לבטלה(חדשות YNETNEWS)
- עלטסטער איד אין וויליאמסבורג; 104 יאר אלט, געשטארבן, געווען געזונט ביזן לעצטן וואך פון זיין לעבן. (כל העולם כולו)
- ירושלים: אינגערמאן ארעסטירט, שלאגט אייגן ניי געבוירן קינד, ווייל עס וויינט אגאנצען נאכט. (ידיעות)
- גאב"ד העדה החרדית, ר' יצחק טובי' ווייס שליט"א, שרייבט בריוו שטיצענדיג דעם טאטען. פארדאמט ציוניסטישע פאליציי פארן מאכן בלבול קעגן אומשולדיגן איידעלן פאטער פארן בלויזן חטא ווייל ער איז א חרדי. (בחדרי חרדים)
- ניו יארק טיימס: ליבעראלען קריטיקירן פאליציי פארן נישט ארעסטירן גענוג חסידים ביי בארא פארק ראיאטען. (נ.י. טיימס)
- וויליאמסבורג: משמרת הצניעות והחינוך וואנדאלען שעדיגן קירוב רחוקים מוסד עדווערטייזמענט אויף ליע עוועניו וואס ווייזט בילד פון קינדס פנים. (בילדער, ישיבה וועלט)
- וויסנשאפטליכע שטודיע ווייזט אז גיין אין שול דאווענען פארלענגערט דאס לעבן פונעם מענטש. אויך איבונגען. (זשערוסאלעם פאוסט)
- יודל גרובער שיקט הזמנה פאר מרדכי טענדלער אז ער טאר נישט אריינגיין אין זיין שול. (פאטאקאפי פון הזמנה)
- אהרונים סטראשן נישט צו לאזן באגראבן סאטמאר רבי, אויב זיין זון ר' אהרן טייטלבוים וועט נישט מספיד זיין. (כל העולם כולו)
- דער יונייטעד סטעיטס סענאט געעפנט היינט מיט א תפלה לכבודו פון 104'טען געבורט-טאג פון לובאוויטשער רבי'ן ז"ל. (יאהו ניוז)
- רב פון סטעטן איילענד געט השגחה פאר טריפה רעסטוראנטן וואס פארקויפן חזיר, אויב זיי פאקן דאס עקסטער, און טוישן זיך די הענטשיך ביים האנדלען דערמיט. (ניו יארק מאגאזין)
- איד געטראפן שולדיג אין גנבנען איבער א מיליאן דאלער דייאמנדס פון דייאמאנט דיסטריקט. (זשורנאל ניזו)
- סאטמאר רבי איז אין טיפן גסיסה צושטאנד. חסידים זענען אנגעהיצט און קאמפסגרייט. ערווארטענדיג יעדע ליאדע סעקונדע די נייעס פון זיין קריטישען געראנגעל מיטן טויט. מעכטיגע ספעקטאקעל וועט זיך אפשפילן אינעם ברודער קריג אויף ירושה פון אדמורו"ת, דורך די 2 הויפט פראקציעס: אהרונים קעגן זאלונים. (נ.י. טיימס)
- בארא פארק: ראיאטען ברעכט אויס, צווישען חסידים מיט פאליציי, נאכדעם וואס זיי האבן ברוטאל ארעסטירט אלטן איד פארן נישט קאפערירען, צוגעבענדע פאקטארן צו די אומרוה: פארפלייצונג פון פארקינג טיקעטס, און אויך די בין הזמנים ליידיגיין וואס ישיבות זענען פארשלאסן. (נ.י. פאוסט) (בילדער פון די סצענע)
- ר' מרדכי טענדלער איז ארויסגעווארפן פון זיין שול, אבער ער בריקעט און סטראשעט מיט נקמה שריט, און זאגט אז אלע צענדליגע פרויען וואס באשולדיגן אים אין אומאיידעלע אויפירונג זענען בעלי לשון הרע ורכילות. (פאוטא קאפי פון בריוו)
- מאנסי: אינגערמאן אין קרטיטשן צושטאנד נאך עקסידענט אויף סכנהדיגע אינטערסעקשאן, מעיפל קארנער 306. (זשורנאל ניוז)
- טויטע קערפער געפינען נאכדעם וואס איד פארציילט פאר זיין רב אז ער האט געהארגעט. (לאקאל נייעס)
- שלום בערגער שרייבט א לייוו יידישער באריכט סטרעיט פון זיין איצטיגע באזוך אין כינע. (שלום בערגער)
- יידיש עצכח פארום אריין אין מסורת פאלטפארמע פון בחדרי חרדים וועב סייט, כדי נישט מכשיל זיין באנוצער מיט אומאיידעלע הייד פארק פארום'ס. (נייער אדרעס)
- הרב שלמה אבינר: ארץ ישראל אידענטום ברויך נאכמאכן אמעריקע, צו דערלאזן אידן קומען צופארן מיט זייער קאר אין שבת דאווענן אין שול. (בחדרי חרדים)
- דראמטישע סצענע ביי באנק רויבעריי אינמיטן העלן טאג אין הארץ פון וויליאמסבורג. (נ.י. פאוסט)
- גור חסידים פירן דורך פאגראם אין קנאים שול אין בית שמש, אלס פראטעסט אויפן טשעפענען זייער רבין. (בחדרי חרדים)


text:
פאראפין
פאַראַפֿין איז א כעמישע פארבינדונג געשאפן פון נאפט.
אין כעמיע, איז פאַראַפֿין דער נאמען פאר די אלקאנע הידראקארבאנען מיטן אלגעמיינעם פארמל CnH2n+2.
דער פשוט'סטער פאראפין מאלעקול איז מעטאן, CH4, וואס איז א גאז ביי נארמאלער טעמפעראטור. שווערערע מיטגלידער אין דער סעריע, למשל אקטאן, C8H18, און מינעראל-אייל, זענען פליסיק ביי נארמאלער טעמפעראטור. די סאלידע פארעמען פון פאראפין, וואס מען רופט פאראפין וואקס, זענען פון די שווערסטע מאלעקולן פון C20H42 ביז C40H82. קארל רייכנבאך האט דערקענט פאראפין וואקס צוערשט אין 1830.[1]
באניצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בריטאניקא 1911


text:
טראנספארט אין ישראל
ישראל האט אן אנטוויקלטן טראנספארט סיסטעם, וואס שליסט איין שאסייען, אויטאבוס ליניעס, באנען און פלי טראנספארט.
אינהאַלט
שאסייען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ישראל שאסייען
אויטאבוסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט ישראל באנען
לייכטע באנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פאלגנדע פלענער זענען דא צו בויען לייכטע באנען אין ישראל:
- ירושלים לייכטע באנען
- תל אביב לייכטע באן
- כרמיאל עכו לייכטע באן ליניע
פלי טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ישראל זענען דא 48 פליפארטן. דער גרעסטער פליפארט איז בן גוריון פליפעלד, מיט דריי טערמינאלן און אינטערנאציאנאלע פליען.
פארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטלענדישער ים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רויטער ים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים אילת איינגאס:


text:
מאוו אן.ארג
מאוו-אן (MOVE ON אדער MOVEON.ORG), איז אן עקסטרעמע לינקע ליבעראלע ארגאניזאציע אין אמעריקע וואס אירע הויפט אקטיוויטעטן איז אויף די פאליטישע ארענע, ווי זיי קאמפיינען שטארק קעגן אלע קאנסערוואטיווע פאליטיקאנטן און פארטייען.
מאוו-אן איז געגרינדעט געווארן אין די צייטן ווען ביל קלינטאן איז געווען פרעזידענט אין אמעריקע, בעת ער איז געפלאגט געווארן מיט סקאנדאלן. זענען זיי דעמאלטס אויפגעקומן מיטן סלאגאן MOVE ON גיי ווייטער אן, מיינענעדיג צו זאגן אז די אלע פראוון מצד די רעפובליקאנער קעגן קלינטאן איז א צייט און געלט פארשווענדיש, און מ'זאל ווייטער אנגיין מיטן רעגירונג אגענדע.


text:
עשרה הרוגי מלכות
עשרה הרוגי מלכות איז דער נאמען וואס מען גיט צו די צען תנאים, וואס זענען געווען הינגעריכט דורך דער רוימישער רעגירונג אין ארץ ישראל.
די גמרא[1] ניצט דעם אויסדרוק "הרוגי מלכות" פאר די יידן וואס די רוימען האבן געהרגעט צוליב זייער זיין יידן אדער צוליב זייער היטן די מצוות. אין דער גמרא ווערט געברענגט וועגן דרײַ תנאים וואס זענען הינגעריכט: רבי עקיבא[2], רבי חנינא בן תרדיון[3] און רבי יהודה בן בבא[4]. די תנאים זענען געכאפט ווייל זיי האבן געהיט די מצוות וואס אדריאנוס האט גע'אסרט: זיי האבן געגעבן סמיכה צו די חכמים, זיי האבן געהיטן שבת, זיי האבן געמאכט ברית מילה אדער געלערנט תורה ברבים.
די צאל פון צען עשרה הרוגי מלכות טרעפֿו מען שוין אין מדרש איכה[5] און אין מדרש אלה אזכרה.
מער פרטים זעט מען אין דער קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער אלה אזכרה דארט ווערט געברענגט וויאזוי מ'האט זיי געפירט צום טויט און די שמועס פון די מלאכים וועגן דעם. אשכנזים זאגן די קינה נאך דער עבודה אין מוסף יום כיפור, און די ספרדים זאגן זי אין די קינות תשעה באב. די אשכנזים זאגן אין די קינות פון תשעה א קירצערע קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער ארזי הלבנון אדירי התורה (דארט ווערט רבי יהודה בן דמה נישט דערמאנט).
די צען זענען:
- רבי ישמעאל בן אלישע כהן גדול געהרגעט כ"ה סיון צוזאמען מיט רבן שמעון בן גמליאל הזקן.
- רבן שמעון בן גמליאל הזקן - געהרגעט כ"ה סיון, אין דער צײַט פונעם חורבן בית שני, ער ליגט אין כפר כנה
- רבי עקיבא - געהרגעט יום כיפור, ער ליגט אין טבריה
- רבי יהודה בן בבא
- רבי חנינא בן תרדיון - געהרגעט כ"ז סיון מיט א ספר תורה. ער ליגט נישט ווײַט פון ציפורי
- רבי חוצפית המתורגמן
- רבי ישבב הסופר
- רבי חנינא בן חכינאי / אדער ר' חנינא סגן הכהנים.
- רבי יהודה בן דמה
- רבי אלעזר בן שמוע
אין אמת'ן זענען די צען תנאים נישט אלע געהרגעט אין דער זעלבער צײַט.
- רבן שמעון בן גמליאל מיט רבי ישמעאל זענען געהרגעט צוזאמען אין דער צייט פון חורבן בית שני.
- רבי עקיבא איז געהרגעט 60 יאר נאכן חורבן.
- רבי יהודה בן בבא, רבי חנינא בן תרדיון, רבי חוצפית און רבי ישבב זענען געהרגעט ווען די רוימען האבן איינגענומען ביתר, 52 יאר נאכן חורבן.
אבער אין פרקי היכלות[6] שטייט אז מען האט געכאפט ר' ישמעאל, ר' גמליאל, ר' אליעזר (בן דמא) און ר' יהודה בן בבא צוזאמען.
רבינו בחיי[7] שרייבט אז די עשרה הרוגי מלכות זענען מרומז אין די צען מאל וואס שטייט דאס ווארט "האנשים" ווען יוסף'ס ברידער זענען געקומען קיין מצרים.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ בבא בתרא, י; סוטה מח:
- ↑ ברכות סא.
- ↑ עבודה זרה יז:
- ↑ ע"ז ח:; סנהדרין י"ד.
- ↑ איכה רבה, פרשה ב' אות ה' (אנשטאט ר' הנינא בן חכינאי, ר' יהודה בן דמה און ר' אלעזר בן שמוע ווערן גערעכנט דא ר' יהודה הנחתום, בן עזאי און ר' טרפון)
- ↑ פרקי היכלות ה:ד
- ↑ רבינו בחיי, סוף פון פרשת מקץ (דארט ווערט דערמאנט נישט ר' יהודה בן דמה נאר ר' אליעזר בן דמא)


text:
זשאסעף ליבערמאן
זשאסעף איזאַדאר ליבערמאן, יוסף אדער זשא, (געב' דעם 24סטן פעברואר 1942) איז דער פרומער אידישער ארטאדאקסישער סענאטאר פון קאנעטיקעט.
זיין צווייטע ווייב הדסה ליבערמאן האט אים געמאכט א בעל תשובה. זי שטאמט פון רומעניע פון דער שטאט סאטמאר.
ער איז געלאפן פאר וויצע פרעזידענט אונטער על גאר אויף דעם דעמאקראטישן טיקעט. און פארלוירן.
ער איז א דעמאקראט, אבער ווען עס קומט צו זיכערהייט פראגעס, ווערט ער באטראכט ווי א קאנסערוואטיווער, ער איז פון דעם ערשטן מינוט אן געשטאנען ביי דער רעכטער זייט פון בוש מיט זיין מלחמה קעגן טעראר, און קעגן איראק, ער האט איר שטענדיג באגריסט, אפילו ווען עס האט אים טייער געקאסט, ער האט שיער נישט פארלוירן זיין בענקל אלס סענעטאר, דאך האט ער זיך נישט געבויגן זיין מיינונג.


text:
הילף:באהעפטן
אזוי ווי וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון פארשידענארטיקע מענטשן וואס שרייבן אידיש אנדערשט, קען זיך מאכן אז צומאלן ווערט געשריבן א געוויסער ארטיקל דורך צוויי מענטשן אויף איין ענין, נאר יעדער איינער האט געשריבן אן אנדער קעפל צום ארטיקל.
עס איז טאקע כדי דערוועגן צו מאכן א ווייטערפירונג פון אן אנדער דיאלעקט ווען איר באשאפט אן ארטיקל, אבער פארט קען מען נישט אייביג זיך באווארענען.
דעריבער ביי אזא פאל שטעלן מיר צוזאמען ביידע ווערסיעס אין איין ארטיקל אונטער א פאסיגע קעפל, און מיר שטעלן זיי צוזאם אדער בעטן מיר אנדערע זיי צוזאמען שטעלן.
פארשטייט זיך דער זכות קדימה פונעם קעפל ווער עס ווערט א הויפט איז דער וואס האט די מערסטע און בעסטע אינפארמאציע, אויב זענען זיי ביידע אייניג איז דא זכות קדימה פארן ערשטן געשריבענעם ארטיקל, אחוץ רוב האלטן אז יענע קעפל איז נישט אזוי גוט ווי דאס צווייטע קעפל.
כדי צו אויפמערקן דעם ארטיקל אז מען דארף אים צוזאמען שטעלן, שטעלטס אין אנפאנג פון דעם ארטיקל דעם מוסטער {{באהעפטן}} און איר וועט זען די טאוועלע:
דער ארטיקל איז געשטעלט צו פאראייניקן מיט אן אנדערן ארטיקל.
איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן.
צו פאראייניקן זעלבע ארטיקלען דריקט דא


text:
געארג פרידריך הענדל
געארג פֿרידריך הענדל (ענגליש: George Frideric Handel, דייטשיש: Georg Friedrich Händel; 23סטן פעברואר 1685 – 14טן אפריל 1759) איז געווען א דייטשער-בריטישער קאמפאזיטאר, באוואוסט פאר זיינע אפערעס און ארגאן קאנשערטאס. הענדל האט געלערנט מוזיק אין האלע, האמבורג און איטאליע ביז אין 1712 האט ער זיך ענדלעך באזעצט אין לאנדאן, און ער איז געווארן א בריטישער סוביעקט אין 1727.
הענדל האט קאמפאזירט מער ווי 42 אפערעס.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הענדל איז געבוירן געווארן אין האלע, הערצאגשאפט פון מאגדעבורג, צו זיין פאטער געארג הענדל און זיין מוטער דאראטעא טאוסט. ביי זיין געבורט איז זיין פאטער געווען אלט 63. ווען ער איז געווען אלט זיבן יאר האט ער באקומען א קלאוויקארד, וואס ער האט געשפילט אין דעם בוידעם ביינאכט ווען אלע זענען געשלאפן.
אין 1710 איז ער געווארן דער הויף מוזיקער פון פרינץ געארג לודוויג פון האנאווער. נאך א שטיק צייט זענען זיי געווארן פאראיבלט, און הענדל האט געזוכט זיינע גליקן ערגנטסוואו אנדערש. אין 1712 האט ער זיך ענדלעך באזעצט אין ענגלאנד. דארט האט ער באקומען געהאלט פון 200 פונט שטערלינג פון דער קעניגין אן. צו זיין באדויער, איז אן געשטארבן אין 1714 אן א יורש, און די מלוכה איז אריבערגעגאנגען צו זיין פריערדיקן בעל-הבית, געארג, וועמען מ'האט באקרוינט דזשארדזש דער ערשטער, מלך פון בריטאניע.
מוזיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שריפטן פון זיין מוזיק זענען היינט אין דעם בריטישן מוזיי.


text:
1836
1836 איז דאס 36סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1836 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 15טן יוני - אַרקענסא ווערט דער 25סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
- 5טן סעפטעמבער - סאם יוסטון געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון דער רעפובליק פון טעקסעס.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן מיי - ווילהעלם שטייניץ, עסטרייכער יידישער שאכשפילער, ערשטער וועלט שאך גרויסמייסטער (נפטר 1900)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 10טן יוני - אנדרע מארי אמפער, פיזיקער (געב' 1775)
- 28סטן יוני - זשיימס מעדיסאן, פערטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1751)
- 28סטן יולי - נתן מאיר ראטשילד, ענגלישער באנקיר פון דער ראטשילד משפחה (געב' 1777)
- 3טן סעפטעמבער - דניאל מענדאזא, יידישער ענגלישער באקסער (געב' 1764)


text:
23סטן מערץ
דעם 23סטן מערץ איז דער 82סטער טאג פון יאר (83סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 283 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1857 - דער ערשטער ליפט פון אלישע אטיס אינסטאלירט אין ניו יארק סיטי
- 1903 - די רייט ברידער בעטן א פאטענט פאר זייער ערפינדונג, דער עראפלאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1749 - פיער סימאן לאפלאס, מאטעמאטיקער און אסטראנאם (געש' 1827)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאקיסטאן - אומאפהענגיקייט טאג


text:
גימטריא
גימטריא מיינט אז יעדער אות פון לשון הקודש האט א ווערט לויט נומערן.
עס זענען דא פארשידענע וועגן וויאזוי צו רעכענען גמטריאות, אזוי ווי די ענדע אותיות מנצפ"ך קענען ווערן גערעכנט לויט זייערע אותיות ווערט, אבער לויט געוויסע חשבונות ווערט דאס גערעכנט צו די הונדערטער נומערן נאך ת' (ך=500, ם=600, ן=700, ף=800, ץ=900) אזוי קומט אויס אז ב"ן איז בגימטריא שב"ת.
גימטריאות טרעפט מען שוין אין די גמרא, און אין ספרי קבלה, און ספרי חסידות.
הייינט צו טאג'ס באנוצן זיך בדחנים מיט שיינע גמטריאות ווען זיי גראמען ביי א חתונה.
דער ספר "בעל הטורים" פון רבינו יעקב בן אשר איז פול מיט גימטריאות אויף די פסוקים פון דער תורה.


text:
כאמאס
כאמאס (אויף אראביש: حماس) איז אן אראביש ווארט וואס באדייט "קנאות". דאס איז א פּאַלאַסטינער ארגאניזאציע וועמענס צוועק איז צו אויפשטעלן א פאלעסטינער רעגירונג אינעם שטח פון מדינת ישראל. אויך גיט זי זיך אפ מיט געבן צדקה און מיט העלפן איסלאמישע ארימעלייט.
אין יאנואר 2006, האט זי געוווּנען ביי די וואלן קעגן פאַטאַח.
"כאמאס" איז דורך ישראל, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דעם אייראפעישן פארבאנד באצייכנט געווארן ווי א טעראר ארגאניזאציע.
כאַמאַסטאַן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין מאנאט יוני 2007 האט אויסגעבראכן א גרויסע מלחמה צווישן די כאמאס מיט די פאטאך, וואס האט צוגעבריינגט א מיליטערישער איבערקערעניש, און במשך די צייט האבן די כאמאס באוויזן צו פארכאפטן די מאכט אין עזה און דאס דערקלערן אין זייער פולשטענדיגן הערשאפט.
דער שטח ווערט יעצט גערופן דורך אסאך לענדער כאמאסטאן. דאס ווארט "כאמאסטאן" האט ביבי נתניהו ערפינדן, און די מערב וועלט פרעסע האט זיך צוגעכאפט צו דעם נאמען און זיי רופן עס אזוי אן.
אלס נקמה האט די פאטאך גרופע פארשטערקערט זייער מאכט אין די מערב ברעג און אויפגעזאגט דעם פאראלאמענט פירער איסאמעל האנייע.
צוליב שרעק פון נקמה האבן אסאך כאמאסניקעס אפגעשניטן די בערד מען זאל זיי נישט דערקענען און דערפאר טשעפען.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
דענענבורג
דענענבורג אדער דינאבורג אדער דװינסק (לעטיש: Daugavpils דאַוּגאַוופִּילס; ליטוויש: Daugpilis; פויליש: Dyneburg; רוסיש: ДBиHck, ДáyraBпилc) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין לעטלאנד. די שטאט געפינט זיך 230 ק"מ דרום-מזרח פון ריגע אויף די ברעגן פון דעם דאגאווא טייך. די באפעלקערונג איז 105,000 (2009) . צווישן די איינוואוניער זענען 52% רוסישע , 18% לעטישע, און 15% פוילישע. די שטאט האט היינט א קליינע יידישע קהילה פון 492 מענטשן.
לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז די באפעלקערונג פון דער שטאט געווען 69,700, צווישן זיי 32,400 יידן (44%).
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַלטע דינאַבורג איז געגרינדעט דורך דער שווערד אויף דעם מערב דווינע טייך, 19 קילאמעטער העכער אויפן טייך פון דער היינטיגער שטאָט. דער דינאבורגער שלאָס ווערט ערשט דערמאנט אין 1275.
אין 1558 האָט אנגעהויבן די ליוואָנישע מלחמה און אין 1561 איז די שטאט געווארן א טייל פונעם פויליש-ליטווישן קאמאנוועלט. אין 1571 האט דער רוסישער צאר איוואן דער שרעקלעכער איינגענומען און פארטיליקט דעם דינאבורגער שלאס.
פון 1784 האט די שטאט געהאט א גרויסע און טעטיקע יידישע באפעלקערונג.[1] לויטן רוסישן צענזוס פון 1897, איז צווישן א באפעלקערונג אין דער שטאט פון 69,700, זענען געווען 32,400 יידישער איינוואוינער (אומגעפער 44%).[2]
דעם 14טן יאנואר 1893 האט דער רוסישער צאר אלעקסאנדער דער דריטער פארארדערנט צו ענדערן דעם נאמען פון דער שטאט אויף דווינסק.
אין 1914 מיט אַ באַפעלקערונג פון 112,837 מענטשן, איז דווינסק געווען די גרעסטע שטאָט פון וויטעבסק.
אין דעם רוסישן צענזוס פון 1970 האט מען געציילט אין דענענבורג 100,600 מענטשן.
בארימטע איינוואוינער פון דענענבורג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אברהם יצחק הכהן קוק
- הרב יוסף ראזין, דער ראגאטשאווער
- הרב מאיר שמחה הכהן
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ יידישע משפחות פון דווינסק. jewishgen.org. דערגרייכט דעם 2008-07-12.
- ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p.16


text:
כאליף
כאַליף (אראביש: خليفة) איז דער נאמען אדער טיטל פון דעם איסלאמישן פירער פון דער "אומא" (أمة), ד"ה דאס איסלאמישע פאלק. דאס ווארט "כאליף" איז טייטש אויף אראביש "מחליף" אדער "יורש", ד"ה דער ממלא-מקום פונעם נביא מוחמד. אפטמאל ווערט דער כאליף גערופן "עמיר אל-מומנין" (أمير المؤمنين), אדער "הערשער פון די גלייביקער".
זייט דעם צעפאל פון דער אטאמאנישער אימפעריע אין 1924, איז בטל געווארן דער טיטל, און היינט ווערט קיינער נישט גערופן כאליף.
באקאנטע כאליפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אבו באקר – דער ערשטער כאליף פון די סוניס.
- אומאר איבן אל-כאטאב – דער צווייטער כאליף. אין דער תקופה פון זיין רעזשים האט זיך די איסלאמישע אימפעריע פארברייטערט אריינצושליסן עגיפטן, ירושלים און די סאסאנידע אימפעריע.
- אוטמאן איבן עפאן – דער דריטער כאליף. אין זיינע צייטן האט מען רעדאקטירט דעם קוראן.
- עלי איבן אבי טאליב - דער פערטער כאליף, און דער ערשטער אימאם פון די שיאיטן.
- מועאויה איבן סופיאן – דער ערשטער אומאאישער כאליף. ער האט געגרינדעט די אומאיאדישע דינאסטיע.
- הארון אל-ראשיד – אבאסישער כאליף. ביי זיין רעזשים איז באגדאד געווארן דער גרעסטער האנדל צענטער אין דער וועלט.
- סוליימאן דער פראכטפולער – אטאמאנישער סולטאן, אין זיין תקופה האט די אטאמאנישע אימפעריע דערגרייכט איר שפיץ. ער האט געבויט די מויערן פון ירושלים


text:
שער מאשין
א שער מאשין איז געאייגענט זיך אפצושערן די האר, בעיקר פון קאפ, בארד, וואנצעס, און אנדערע ערטער. עס איז פשוט שנעלער, לייכטער און ווייניגער ווייטאגליכער, ווי ווען מ'נוצט אנדערע וועגן פון זיך שערן, און קען נישט שעדיגן אין קיין שום פאל, לויטן שטייגער וויאזוי די שנייד מעסערלעך זענען אויסגעשטעלט.
אמאל האט מען אפערירט שער מאשינען מיט דער האנט, אבער היינט האבן זיי געוויינלעך אן עלעקטרישן מאטאר. עס איז פארהאנען שער מאשינדלעך, מיט א דראט וואס מ'שטעקט איין אין א וואנט קאנטאקט, און ס'דא וואס ארבעטן מיט באטעריעס. אבער די מיטן דראט, ארבעטן בעסער און שטערקער.
מען קען אנשטעלן די מאשין, זאל שערן אויף געוויסע מאס ציפערן, וויפיל נאנט צום הויט מ'וויל זיין גלאט אן האר, צי א מילימעטער צי 'טריפל זערא'.


text:
כביש החוף
כביש החוף אדער שאסיי צוויי, איז א שאסיי, אין ישראל וואס פארבינדט תל אביב, און חיפה, און די שטעט אינדערמיט, נתניה, הרצליה, חדרה, און זכרון יעקב.
דאס אויפשטעלן פון שאסיי האט זיך אנגעהויבן אין די 1950ער יארן, אנהייב צווישן תל אביב און נתניה, אין די נאכפאלגענדע יארן, איז די שאסיי פארלענגערט געווארן ביז קיסריה, און אין יאר 1969, איז די לעצטע טייל פון קיסריה ביז חיפה אויפגעבויט געווארן. די לעצטע טייל איז געבויט געווארן ווי א שנעל שאסיי, און די זכרון יעקב אפווענדונג, איז געווען די ערשטע וואס איז געבויט געווארן אין ישראל, דערנאך זענען אלע קרייץ וועגן, געטוישט געווארן צו שאסיי אפווענדונגען.
אין די 1980ער און 1990ער יארן האט ישראל שאסייען, פארברייטערט די שאסיי צווישן נתניה און תל אביב, צו דריי ליניעס אין יעדע ריכטונג, עס זענען דא פלענער צו פארברייטערן, צווישן נתניה און קיסריה, ווי די שאסיי האט צוויי ליניעס אין יעדע ריכטונג. די שאסיי נתיבי איילון, פלעגט ווערן פארעכנט אלס המשך צום שאסיי אין תל אביב. די מאקסימאלע שנעלקייט, איז ניינציק קילאמעטער פער שעה.
מערערע פלענער זענען פארהאן, צו פארברייטערן און פארבעסערן די שאסיי, אין חיפה וועט די שאסיי ווערן פארבינדן מיט די כרמל טונעלן שאסיי. ווי אויך איז געעפנט געווארן אין גלילות קרייצוועג, אן אפווענדונג צו נתיבי איילון, ווי אויך צו העכערן די קפ"ש צו 110 קילאמעטער, נאכדעם וואס די שאסיי וועט פארברייטערט ווערן. די לענג פון שאסיי איז 99 קילאמעטער.
עס איז לעצטנס באריכטעט געווארן אין ישראל, אז די שאסיי קען געטוישט ווערן צו א לופטפעלד, אין פאל פון אן עמערגענץ צושטאנד, דורכן לופט פלאט.


text:
װיקיפּעדיע:אויסמעקן פאליסי
וויבאלד אונזער וויקיפעדיע איז אפען און פריי פאר יעדן אייניג צו שרייבן כל מיני טעמעס וואס אינטערסירט זיי וועט זיך אייביג מאכן ארטיקלן און בילדער געשטעלט צו מעקן, צו ווייל זיי זענען נישט אויסגעהאלטן לויט פאליסיס, צו סתם אזוי עס אינטערסירט נישט פארן רוב, ד.ה. עס איז פשוט נישט מערקווערדיג, קודם ברויכט איר וויסן אז פונקט ווי יעדער מעג שרייבן מעג יעדער מעקן. און אויב איז דאס קעגן דעם אמת מוז מען מעקן. אבער עס איז דא טייל מאל וואס מען דארף מעקן אפילו ארויס פון היסטאריע ד.ה. אז בלויז סיסאפן קענען זיי אויסמעקן אז סתם א באנוצער זאל איר נישט קענען צוריקדרייען. אלגעמיינע באנוצער קענען נאר ענדערן דעם ארטיקל, אבער עס וועט אייביג ווייזן אין איר געשיכטע.
עס זענען דא 3 סארטן מעקערייען אין דעם פראדעצור פון א סיסאפ מעקן:
- שנעל אויסמעקןפאר ליגענט, פריוואטקייט, אומנאטראלקייט, לשון הרע אן מקורות, קאפי רייט פארלעצונגן, און סיי וואסערע אנדערע ענין וואס מאכט דעם בלאט נישט אנציקלאפעדיש. דאן לייגט דעם מוסטער, ווי דאס: {{אויסמעקן|סיבה}} און דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע וואס די סיסאפן טשעקן כסדר און אויס עס וועט זיי געפעלן אייער טענה וועלן זיי דאס תיכף אויסמעקן. פאר ווען איר לייגט דער מוסטער "אויסמעקן" כאפט פריער א בליק אין די געשיכטע פון דער ארטיקל צו די פריעריגע ווערסיעס זיינען אויך שלעכט געשריבן.
- אויסצומעקן דורך די קהילה: דאס איז בעיקר ווען עס שאפט זיך א התנגדות אויף די פריערדיגע פארלאנג פון סתם מעקן. געווענליך איז דאס ביי קאנטראוועריסאלע טעמעס. אדער סתם פאר געוויסע באנוצער איז נישט מערקווערדיג די טעמע זאל באשריבן ווערן און געוויסע יא. דאן לייגט דעם מוסטער {{ארטיקל וואלן}} און נאך דעם וואס די קהילה וועט זיך אויסטענהן און שטימען זייער מייננונג וועט דער סיסאפ טאן די רצון פון די רוב. די וואלן מוזן אנהאלטן פון 3 טאג ביז א וואך ווענדענדיג זיך אינעם סיסאפ'ס שיקול הדעת ווי שלעכט דאס איז געשריבן.
אויב האלט איר אז מען דארף אויסמעקן א רעדן-בלאט, לייגט דעם מוסטער ביים רעדן-בלאט און נישט ביים ארטיקל.
פארשטייט זיך די סיסאפ וואס מעקט האט אן אחריות צוריקצושעטלן די פאר אדער אפילו איין ווארט וואס איז יא געווען צו דער זאך. אפילו רוב תוכן האט געברויכט געמעקט צו ווערן.
ווען יא צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ליגענט, יעדער איז באגלייבט צו ערקלערן ליגענט אויב עס האט נישט קיין מקור. אחוץ אזא איינער וואס האט שוין 3 מאל געזאגט אפענע ליגענט איז ער דאך מוחזק שקרן, טאר מען אים נישט גלייבן אויף גארנישט.
- לשון הרע אויף א פובליק פיגור, אפילו עס איז אמת, אבער עס האט נישט קיין מקור. - ווייל עס איז נישט גענוג עס זאל ווערן געעדיט ארויס די שלעכטע שורות, ווייל דעמאלטס קען דאס נאך אלס געזען ווערן אין געשיכטע.
- פריוואטהייט פאליסי פארלעצונגען. - גילו פון נעמען פון באנוצער, אדער קאפירייט פארלעצונגען פון ארטיקלן.
- ספעם. - עדווערטייזמענט פאר ביזנעסער, וואס זייער כוונה איז בלויז צו מאכן געלט, און נישט די אינפארמאציע ציל.
- דאס גאנצער ארטיקלן אנטהאלט בלויז וואנדאליזם.
- טעסט ארטיקלן געפענט דורך נייע באנוצער וואס האבן געוואלט אויסטרעפן וויקיפעדיע,
- טעות: ספעלינג אדער די אינהאלט איז געמאכט געווארן פון אנפאנג דורך א טעות, צו ווייל דאס איז אויפאלענד, אדער דער מחבר זאגט אליינס אזוי.
- ארטיקלן וואס זענען נישט קיין פובליק אינטערעסע. ווי פריוואטע מענטשן אדער ביזנעסער און זאךן וואס דאס רעדט זיך איז נישט אינטערסירט פאר קיינעם.
- געדופעלטע ארטיקלן, (עס איז אייביג געאייגענט צו מאכן א רידיירעקט ענדערשטער)
ווען נישט צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זייער קורץ - ווייל אונזער וויקיפעדיע האט נישט מער ווי איין צוויי באנוצער, און מסתם דער וואס האט דאס געפענט האלט אינמיטן דאס שרייבן. אדער ער האט פארגעסן דאס צו בארבייטן און מיר דארפן אים נאר דערמאנען דאס צו פארברייטערן. - צו מעקן ווי מער ארטיקלן און פארארימען וויקיפעדיע. מען דארף צו דעם {{פארקורצט}} מוסטער וואס דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע פון ארטיקלן וואס ברויכן וואלענטורן זאלן עס בארבייטען.
- צו ווייניג תוכן. - דערווייל איז א קליינער ארטיקל מיט עטליכע ווערטער בלויז איז נישט ערלויבט צו מעקן, ווייל אונזער וויקיפעדיע איז נאך זייער קליין. און א ווערטער בוך איז דערווייל אויך א שיינער חלום פאר אונז וואס מיר האלטן נאך גאר ווייט. ווער רעדט נאך פון וואגן זיך צו חלום'ען איבער א ענציקלאפידיע. מיט די צייט וועט אן ארטיקל וואס איז נאך דערווייל ווי א ווערטער בוך ווערן אויסגעארבייט צו א פילער אינפארמאטיווער ארטיקל. מען דארף צולייגן דעם {{פארקורצט}} מוסטער וואס דאס וועט אטאמאטיק אריינגיין אין א ליסטע פון ארטיקלן וואס ברויכן וואלענטורן זאלן עס בארבייטען.
- אז עס שטימט נישט מיט סיי וואסארא פאליסיס און גיידליין'ס פון וויקיפעדיע, דארף מען דאס פארעכטן און ענדערן. נישט מעקן. ווי למשל אויב עס איז געשריבן נישט נייטראל אדער עס האט נישט קיין מקורות א.א.וו. טאר מען דאס נישט מעקן.
ליסטע צו מעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע אלע ארטיקלן וואס דארפן שנעל אויסגעמעקט ווערן.
- אלע ארטיקלען וואס זיינען געשטעלט צו מעקן.
- אלע ארטיקלן וואס זענען דא וואלן אויסצומעקן.


text:
ארנאלד שווארצענעגער
ארנאלד שווארצנעגער (געבוירן 30סטן יולי 1947) איז אן עסטרייכער-אמעריקאנער קערפער-בויער, אקטיאר און פאליטיקער. ער איז דער יעצטיגער און 38ער גובערנאטאר פון קאליפארניע.
ער איז אריינגעקומען אין אמט דורך א שטוינענדן צופאל, ווען דער דעמאלטסדיגער גאווערנאר גרעי דעיוויס האט אין א זינלאזן ריקאול וואל פארמעסט פארלוירן צום דעם דעמאלטדיגן באקאנטן אקטיאר, צוליב זיינע פולע לינקע אנשויאונגען וואס האבן אריינגעפירט די שטאט און א באנקראט סיסטעם כאטש עס וואוינט דארטן די רייכסטע אמעריקאנער.
וואס עס איז שרעקליך קאמיש אז שווארצענעגער האט נאר געוואונען א דאנק זיין שטארקן קאמפיין צו איבערדרייען די שטאט אויף רעכטס און אזוי איר ארויספירן פונעם פלאנטער אבער ווען עס איז געקומען צו די ערשטע רונדע וואלן האט ער זיך דערזעהן אז די וויילער ווילן באמת יא נאר לינקע אנשויאונגען, האט ער זיך איבערגעדרייט דאס היטל און דערקלערט אז מען קען אויך זיין א לינקער אפילו מען איז א רעפובליקאנער און אפילו א קאנסערוואטיווער, און ממילא האלט די שטאט דארטן ווי זי האט געהאלטן בעפאר איהם, הארט פארן דערקלערן טשעפטער 11 און ביים שוועל פון צוזאמען בראך, איי פארוואס האט מען איהם אויפגעטוישט מיט גרעי דעוויס, נו א קשיא אויף די קאליפארניער אקטיארן.
זיין שטוינענדער זיג ווערט צוגעשריבן צו זיין פאפולאריטעט אלס אן אקטיאר וואס ווי באקאנט איז קאליפארניע די הויפט שטאט פון אקטיארן, און ווי עס האט זיך טאקע שפעטער ארויסגעשטעלט אז וואס ער האט געוואלט טון אנדערש פון זיין פארגייער האט זיך נישט גוט אפגערופן און ער האט שטענדיג געמוזט פירן די זעלבע אגענדע, כאטש ווען ער איז געלאפן קעגן איהם האט ער קאמפיינט ארויסצוזען דעם שטאט פון באנקראט צושטאנד, און עס האט אויסגעזעהן אז צוליב דעם האט ער געוואונען דעם פארמעסט, האט אבער די פאר יאר אין אמט געוויזן אז דוקא דאס איז וואס די קאליפארניער איינוואוינער ווילן נישט, און זיי גלייכן איהם נאר צוליב זיין אקטיאר'שאפט וואס ברענגט איהם נאנטער צו די מענטשן.
ער איז אזא פאפולערער פיגור, אז די רעפובליקאנער האבן אים געגעבן גרויס כבוד און יאר 2004 ביי די רעפוליקאנער קאנווענשאן אין מאנהעטן, ניו יארק, אין דעם מעדיסאן סקווער גארדן זאל.
אבער ווי ערווענט זינט דאן האט ער כדאי צו געוואונען די קאליפארניער הערצער און וואלן זיך שארף געדרייט אויף לינקס אזוי אז די רעפובליקאנער וועלכע זייער עיקר באזע זענען די רעכטע עלעמענטן אידענטיפיצירן זיך שוין נישט אזוי שטארק מיט אים אויס מורא פאר א צוריק קלאנג פון דער רעכטער זייט, כאטש אין קאליפארניע, און אזוי אויך איבער גאנץ אמעריקע איז ער נאך זייער שטארק פאפולער.


text:
לעוו טאלסטוי
לעוו ניקאלאיעוויטש טאלסטוי (רוסיש: ЛeB HиkoлáeBич ToлcTóй לעוו ניקאלאַיעוויטש טאָלסטוי, 9טן סעפטעמבער, 1828 – 20סטן נאוועמבער, 1910[1]) איז געווען א רוסישער שרייבער וואס האט געשריבן ראמאנען און נאוועלעס. שפעטער האט ער געשריבן פיעסעס און עסייען. זיינע צוויי מערסטע בארימטע ווערק זענען די ראמאנען מלחמה און שלום און אנא קארענינע.
טאלסטוי האט שטודירט געזעץ און מזרחישע שפראכן אין קאזאן אוניווערסיטעט.
הערות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ אינעם יוליאנישן קאלענדאר. דעם 28סטן אויגוסט, 1828 - 7טן נאוועמבער, 1910.


text:
ציג
א ציג איז א מין בהמה וואס מ'האלט שוין טויזנטער יארן אויף איר מילך, פלייש, האר און פעל. א ציג האט צוויי הערנער.
אן א צאל ערציילונגען און ביישפילן, זענען באזירט איבער דעם 'ציגעלע', אנגעהויבן מיטן 'חד גדיא'. אין גמרא שטייט, אז דער ציג איז דער ווילדסטער צווישן די בהמה דקות, און האבן א אייגנארטיגע נאטור פון שפרונגען און אויספירן איבער אלע צוימען.
אין א ציגן שטאל רוהט א אויסגעצייכענטע געזונטע מוהט, דאס שמעק פון ציגן איז געזונט, זייער מילך איז 'גאר געזונט', ציגן מילך איז דאס מערסטע געזונטסטע מילך, און בכלל דאס בעסטע צו היילן אן א צאל ווייטאגען און שוואכקייטן, ווייל עס נישט פארהאנען אזא זאך ווי אלערגיע ביי ציגן מילך, און עס האט דאס בעסטע נאטורליכסטע ווייטאמינען וואס עס פעלט נאר אויס צו קריגן.
אויף צו האדעווען ציגן אויפן צוועק צו נעמען זייער מילך, און האבן נאך קינדער, איז גענוג איין צוויי זכרים אין א שטאל פון הונדערטע נקיבות, און ווי נאר עס האלט פארן געבורט, געבט עס שוין נישט אזוי שנעל מילך, אבער באלד דערנאך געבט עס ווידער ווי געהעריג.
דאס שטאל ווערט צוטיילט געווענליך, די קליינטשיקע קינדערלעך באזונדער, די טראגעדיגע מאמעס באזונדער, און די נוצליכע וואס געבן זאפארט מילעך אינעם ספעציעלן צוים, ווי זיי ווערן אויסגעשטעלט צום מעלקן, און א פרייע פעלד צום פאשענען.
ציגן האבן נישט דאס ווייכסטע האר, און נישט די לענגסטע הערנער, אבער דאך ווערן ביידע אפגענומען ביי די אייגענטומער, פאר באקוועמליכע און געזונטערע צוועקן.
ציגן (און קאזעס) עסן אלער ערליי פלאנצן כולל די וואס קענען שעדיגן אנדערע בהמות.
א ציג איז מעלה גרה; איר בויך איז צעטיילט אין פיר קאמערן.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ציג איז א כשר'ע בהמה, וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע קאפיטעס.
די תורה רעכנט ציגן צווישן די בהמות וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח. ביים משכן איז געווען א באזונדערע דעק אויפן שויבן, פון ציגן הויט. עס איז באקאנט די פירונג פון עבודת יום כיפור אין בית המקדש, ווי מ'האט געמאכט דעם גורל פון אחד לה' און אחד לעזאזל, וואס איז געווען געצייגט אויף וויכטיג גייסטיגע ענינים.


text:
נאפאלעאן באנאפארטע
נאפאלעאן באנאפארטע (15טן אויגוסט 1769 – 5טן מיי 1821) באקאנט אויך אלס דער ערשטער נאפאלעאן איז געווען א גענעראל אין דער פראנצויזישער רעוואלוציע און שפעטער דער צאר און געוועלטיגער פון פראנקרייך פון ה'תקנ"ט (1799) ביז ה'תקע"ה (1815). ביי זיינע שפיציגע יארן האט ער געפירט פראנקרייך צו א מלחמה און זיי האבן באזיגט רוב מערב און מיטל אייראפע.
אינהאַלט
פריערדיגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאפאלעאן איז געבוירן אין קארסיקע 15 אויגוסט 1769, איין יאר נאכדעם וואס פראנקרייך האט אנגעהויבן צו הערשן דארט.
זיין אנהייב קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאפאלעאן איז געוואקסן אלס פירער פון פראנקרייך ביי די וועלטליכע איבערקערעניש וואס איז באקאנט מיטן נאמען "די פראנצויזישע רעוואלאציע". געווען איז דאס ווען מען האט ארונטערגעזעצט דעם קעניג לואי דעם זעכצנטען מיט זיין ווייב די קעניגן מארי אנטואנעט, מען האט זיי געכאפט ווען זיי זענען אנטלאפן פון לאנד און זיי זענען דערמארדעט געווארן דורך די מאסן.
אין יענע טעג האט זיך ארויסגעשטעלט דער יונגער אפיצער נאפאלעאן, נאך די רעוואלוציע איז ער גאר שטארק געשטיגן אין די מיליטער ראנגען, און זייענדיג אלט דריי און דרייסיג יאר איז ער אין יאהר ה'תקס"ד געקרוינט געווארן אלס קייסער אויף גאנץ פראנקרייך.
ביי די היסטאריקער ווערט נאפאליאן באטראכט ווי "דער טאטע פון די מאדערנע צייט". זיין אנדעק איז געבליבן אלס איינער וואס האט אפגעשאפן געזעלשאפטליכע דיפרענצען און האט געשאנקען גלייכבארעכטיגונג און דעמאקראטיע פאר אלע בירגער צוגלייך.
אין זיינע צייטן איז פראנקרייך פארוואנדלט געווארן אלס א ריזיגער אימפעריע. עס איז געווען א תקופה אין זיינער צייט וואס כמעט גאנץ אייראפע איז איינגענומען געווארן דורך די פראנצויזישע ארמיי. ווי ער און זיין מיליטער האבן געשטעלט א פוס האבן זיי אריינגעברענגט פרייהייט און מאדערנקייט. אזוי האבן זיי אויסגעשפרייט פרייהייט לענגאויס גאנץ אייראפע.
די מלחמה מיט רוסלאנד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס האט אנגעהאלטן ביז ער איינגענומען רוסלאנד, און דאן האט ער זיך געמוזט פארמעסטן מיט גענעראל ווינטער, און דארט איז געווען זיין דורכפאל.
געווען איז דאס ווען ער האט איינגעומען כמעט גאנץ רוסלאנד, ער האט געהערשט אין רוסלאנד מיט אן ארמיי פון זעקס הונדערט טויזענט מאן, און איז אנגעקומען צו די טויערן פון מאסקעווע. די רוסן האבן זיך דערטראכט צו א חכמה, זיי האבן אונטערגעצונדען די גאנצע שטאט מיט אלע זאכן דערין, מיט אלע שפייז, פלוצלונג זענען די פראנצויזן געבליבן אן א דאך איבערן קאפ, זיי האבן נישט געהאט צו עסן, נישט קיין קליידונג, ווייט אוועק פון זייער היימלאנד, און דאס האט זיי געצוואונגען צו פארלאזן די שטאט, עס האט געבוזשוועט א קעלט, ער האט זיך געפלאגט אין די רויסישע קעלט גענעראל ווינטער האט נישט נאכגעלאזט די פראנזצויזן זענען געפאלן ווי פליגן, נאפאלעאן איז צוריק אנגעקומען קיין פראנקרייך מיט בלויז פערציג טויזנט סאלדאטן,
מען האט אים דאן ארונטער געזעצעט און אים פאר'משפט, און מען אים געשיקט אוועק צום סאנט העלענע אינזל וואו ער האט דארט אויסגעלעבט זיינע יארן, און געשריבן ביכער.
קעגן בריטאניע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1803 האט בריטאניע פראקלאמירט נאכאמאל מלחמה קעגן דער הערשאפט פון נאפאלעאן. דעם 21סטן אקטאבער 1805 איז נאפאלעאנס פלאט געזיגט געווארן צוזאמען מיטן שפאנישן פלאט דורכן בריטישן ים-פלאט ביים קאמף פון טראפאלגאר. נאך דעם דורכפאל איז בריטאניע געווארן דער גרעסטער ים-מאכט אויף א תקופה וואס האט געצויגן ביז דער ערשטער וועלט מלחמה.
זיינע באציאונגען מיט אידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אינטעראסאנט ווייל עס זענען דא וואס זאגן אז ער איז געווען א אידן פריינט, פון דער אנדערער זייט איז דא וואס זאגן אז ער האט זייער פיינט געהאט אידן. דאס איז זיכער אבער אז צוליב איהם האט אנגעהויבן צו בוזשעווען פרייע ווינטן אין אייראפע, און פראנז יאזעף מיט אנדערע קעניגן און מלוכה פירער, האבן נישט געהאט קיין ברירה אין געמוזט נאכגעבן פרייהייט פאר אידן. אפילו אין רוסלאנד זעלבסט, וואו דער צאר האט געוועלטיגט מיט א אייזערנע פויסט, און נאפאלעאן האט געמוזט פון דארט אוועקלויפן, זענען אבער זיינע פינגער אפדרוקן געבליבן, און אין איהר תרט"ז האט מען געמוזט געבן א געוויסן סארט פרייהיט פאר אידן.
ביי זיך אין פראנקרייך האט נאפאלעאן אויפגעשטעלט א סנהדרין, ער האט געוואלט זיי זאלן דן זיין דיני נפשות. דאס איז געווען צוליב דעם ווייל ער האט פארשטאנען אז אידן זענען זייער צוטיילט אין זייערע מיינונגען, און האט געוואלט האבן איין קערפערשאפט וואס זאל רעדן אין נאמען פון אלע אידן, דער ראש פון דער סנהדרין האט ער געשטעלט הר"ר דוד אפנהיים, דעם בעל מחבר פון ספר יד דוד, א גרויסער גאון, אבער דער גאון האט נישט מסכים געווען צו זיין דער ראש, ער איז געווארן ראש קעגן זיין מיינונג נאר וויבאלד דער מלוכה האט איהם געצוואונגען. פון דעם איז געבליבן דער קאנסיסטואר אלס אלגעמיינע אידישע קהילה אין פראנקרייך.
אסאך חסידישע רביים זענען זייער שארף געווען קעגן נאפאלעאן וויבאלד ער האט געברעגנט פרייהייט פאר אידן, צווישן זיי איז באקאנט דער בעל התניא ר' שניאור זלמן פון ליאדי, רבי נחמן מברסלב און דער קאזשנישער מגיד.
ס'איז באקאנט אז דער תניא האט געזאגט ביים ליינען אנשטאט "נפול תפול" נאפאלעאן תפול, און דעמאלט האט זיך אנגעהויבן זיין מפלה.
אויך איז באקאנט ביי חסידים די נאפאלעאן מארש וואס דער בעל התניא פלעגט זינגען כדי אים צו מכניע זיין.
זיין רייזע צו ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סאן מארינא
סאַן מאַרינא (איטאליעניש: Repubblica di San Marino, רעפובליק פון סאן מארינא, ביינאמען: La Serenissima) איז די עלטסטע רעפובליק אין דער וועלט, געגרינדעט אין 301. זי איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אינגאנצן ארומגענומען מיט איטאליע. סאן מארינא האט א שטח פון 61 קוואדראט קילאמעטער און א באפעלקערונג פון 30,000. די הויפטשטאט איז די שטאָט פון סאַן מאַרינא. סאן מארינא איז איינע פון די גאר קליינע שטאטן אין אייראפע (די אנדערע זענען אנדארא, ליכטנשטיין, מאלטא, מאנאקא און וואטיקאן), און זי האט די קלענסטע באפעלקערונג פון אלע מיטגלידער אין דער אייראפע ראט.


text:
ביתר עילית
ביתר עילית ווערט גערופן אויף דעם אור אלטן נאמען פון פארצייטישן ביתר.
עס האט זיך מלכתחילה געגרינדעט צו לינדערן דעם שווערן הייזער מאנגל אין ירושלים, אבער איז היינט די גרעסטע לויטער חרדישע שטאט פון דער גאנצער וועלט.
זייער הויפט ציל איז נישט אריינלאזן קיין פרייע איינאונער דארטן זיך צו באזעצן כדי צו לעבן און אויפציען די קינדער לויט די הייליגע פירונגען פון די תורה אידישקייט וואס איז אנגענומען ביי חרדים.
קנאים קומען נישט אהין וואוינען צוליב דעם וואס עס געפינט זיך פון דער אנדערער זייט פון דער גרינער ליניע און ווערט פארעכנט אלס אקופירטע געביטן אין יהודה ושומרון אויף דעם מערב ברעג. און דער גאנצער ציל פארוואס עס איז געלונגען אויפצושטעלן אזא שיינע שטאט פאר לויטער חרדים. און אויך נעבן קבר רחל ביים כביש מנהרות וואס מען דארף דארטן דורך פארן קומענדיג פון ירושלים זענען שוין אומגעקומען על קידוש ה' צענדליגע אידן פון שיסערייען.
ביתר דינט אויך אלס שטאטס צענטער פאר די פילע אידישע התנחלות געגענטן ארונגס און ארום ווי גוש עציון און אפרת נס הרים און נאך קליינער זידולינגען פון די מער עקסטרעמע מתנחלים, וואס קומן קיין ביתר איינקויפן און זיך באנוצען מיט אלע שטאטישע באדינונגען.
ר' יצחק פינדרוס, א ליטווישער איז געווען בירגערמייסטער ביז ה'תשס"ח. אין די וואלן אין תשס"ח איז מאיר רובינשטיין, א ברעסלאווער חסיד, אריין. ער האט געווינען די וואלן מיט א קאליציע פון אלע חסידים, און מיט די ספרדים פון ש"ס
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
יהודה גלאנץ
יהודה גלאנץ (געב' דעם 19טן מערץ 1958) איז א פרומער אידישער זינגער, א בעל תשובה. ער קומט פון ארגענטינע, דרום אמעריקע.
ער איז געהייראט, מיט צען קינדער און פינף אייניקלעך. ער וואוינט אין ירושלים.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גלאנץ איז געבוירן געווארן אין ארגענטינע אין א סעקולערער משפחה. ביי די 5 יאר האט ער אנגעהויבן לערנען שפילן דעם אקארדיוא מיט א פריוואטן לערער. ווען זיין פאטער האט געזען זיינע מוזיקאלע כשרונות האט ער אים געשיקט לערנענען אין א שולע פאר מוזיק. ביי די זעקס יאר האט ער אנגעהויבן זינגען אין דעם כאר פון דער מאקס נארדוי שול אין בוענאס איירעס מיט זיינע קוזינען. ער האט אנגעהויבן לערנען דעם פידל אין א קאנסערוואטאריע, און אין דער זעלבער צייט האט ער געשפילט פיאנע און גיטאר.
ביי די זעכצן יאר האט ער אנגעהויבן זיך צו ווייזן אין דער יונגער טרופע '"על קאנטא דע טאדאס"' (el canto de todos). ווען ער איז געווען אלט 17 יאר איז ער געפארן קיין בראזיל וואו ער האט געלערנט צוויי יאר שפילן די באסע-נאווע און סאמבא. דארט איז ער שטארק באאיינפלוסט פון די מוזיקער אנטאניא קארלאס זשאבים און זשילבערטא זשיל.
ביי די 21 יאר איז ער אנגעקומען אין ישראל און ער האט באשלאסן צו בלייבן. ער האט געלערנט פיאנע און קאמפאזיציע ביי פראפעסאר נחום פערפערקאוויטש. ביי די 22 האט ער קאמפאזירט מוזיק אין אן ארגינעלן סטיל.
זייענדיק אין ארץ ישראל האט אויפגעוועקט ביי אים אסאך שאלות ווען זיין יידישקייט, און ער איז ביסלעכווייז געווארן א בעל תשובה. אזוי שרייבט ער דרום-אמעריקאנער מוזיק מיט די ווערטער פון תנ"ך. היינט זינגט ער איבער דער וועלט, אין די פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, דרום אפריקע, אויסטראליע, אייראפע, דרום אמעריקע און ישראל.
זיינע אלבאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מוכרחים לרקוד
- הגאולה


text:
שמואל צבי הורוויץ
הרה"ק רבי שמואל צבי הורוויץ זצ"ל איז געוועזן דער רבי פון ספינקא בעל מחבר ספה"ק תפארת צבי - תולדות צבי - טבא דשמואל - נחלת צבי אויף תהלים- און נאך (ספינקא, אונגארן - כ"ז אב ה'תשנ"ז וויליאמסבורג, ניו יארק). אדער מער באקאנט אלס ר' הערשעלע ספינקער וויאזוי מען האט אים גערופן בלשון חיבה.
ער האט געוואוינט אין וויליאמסבורג און געפירט זיין רעביסטיווע פון זיין בית המדרש אויף קיעפ סטריט, וואס איז געווען א ווענד-פונקט פאר אידן פון אלע קרייזן חסידים, וואס זיי אלע האבן אין אים געטראפן א אויער וואס האט זיך צוגעהערט צו זייערע שאלות, צרות און פראבלעמען מיט הארץ און געפיל, און איז געווען פארעכענט אלץ א פועל ישועות.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן צו זיין פאטער רבי אברהם אביש הורוויץ הי"ד, וואס ער איז געווען רב אין קראלי און געווען אן איידעם ביים חקל יצחק ר' יצחק אייזיק ווייס, דער זון פון ראש אדמו"רות ספינקא, ר' יוסף מאיר ווייס דער בעל אמרי יוסף.
ער איז געווארן אויפגעצויגן ביי זיין זיידן דער חקל יצחק. טראץ דעם וואס זיין טאטע האט געליטן צרות פון די חסידים פון ר' יואל טייטלבוים אין קראלי צוליב די רבנות דארטן, איז ער זיך געגאנגען צום סאטמאר רבי זצוק"ל נאך די מלחמה און ניו יארק זיך מאכנדיג פארגעסן איבער די אלטע טינה. דער סאטמארער רבי ז"ל פלעגט אום אליין רופן קראלער רב בימי נעוריו, און האט אום ארויסגעוויזן גרויס חביבות עד כדי כך ער פלעגט אפילו הייסן זיך גיין איבערשמועסן מיט אים זאגנדיג ער איז א קלוגער ערליכער איד, דאס אלס צוליב דעם וואס ער איז געווארן אויפגעצויגן אין ספינקא ביים זיידן ווי מ'האט קיין מחלוקת נישט געפירט. ר' פישעלע הערשקאוויטש פון זיין זיידנס חסידים האבן זיך טאקע נישט אפגעלאזט דערפאר פון אים. [פֿעלט אַ מקור]
זיינע קינדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט איבערגעלזאט פינף זין און זיבן טעכטער:
- ר' בעריש הורוויץ וואס האט איבערגענומען די ישיבה און דארטן געבויט זיין חסידות ("בית שמואל צבי") און פלעגט אויך ארויס געבען זיינע הייליגע ספרים על התורה מועדים, על הש"ס, הגדה ש"פ, זמירות לשבויו"ט.
- ר' אביש הורוויץ וואס האט איבערגענומען דעם בית המדרש אויף קיעפ סטריט.
- דער דיין ר' אייזיק הורוויץ וואס האט זיך שפעטער געפענט אן אייגן חסידות "תולדות צבי".
- ר' נטע הורוויץ וואס האט די שול אין בארא פארק "טבא דשמואל".
- ר' נפתלי הורוויץ וואס האט איבערגענומען די תלמוד תורה און געגרינדעט די חסידות "קראלי" אין וויליאמסוברג מיט בתי החינוך פאר אינגלעך און מיידלעך.
זיינע איידעמער זענען:
- כ"ק האדמו"ר מראדוויל שליט"א פון מאנסי.
- הרה"צ ר' פנחס שלום האגער אב"ד ויזניץ שליט"א אין בארא פארק, עלטסטער זון פון כ"ק אדמו"ר פון מויזשניץ וואס פירט שוין די וויזשניצער קהילה און מוסדות און בארא פארק.
- הרה"צ ר' חיים יצחק טווערסקי שליט"א מלאיעוו טשערנאביל בן אדמו"ר מטשערנאביל זצ"ל, בית מדרשו איז און ברוקלין.
- כ"ק האדמו"ר פון דאמבראווא פון בארא פארק ברידער פון כ"ק האדמו"ר מרדכי דוד אונגער פון באבוב.
- הרה"צ ר' יחיאל וואגשאל שליט"א זון פון כ"ק אדמו"ר מלאנצוהט שליט"א, און רב פון ביהמ"ד תפארת משה בוויליאמסבורג שעל ידי תלמידי הגר"מ גרין שליט"א פון מאנסי.
- הרה"צ ר' שלמה לויפער שליט"א רב דביהמ"ד מלבוש צבי ד'קראלי און מאנסי וראש ישיבה דנייטרא במאנסי.
- הרה"צ ר' דוד שלמה שטיין ראש הכולל בית אברהם ד'ספינקא ע"ש דעם רבינ'ס פאטער הרה"ק ר' אברהם אביש אבד"ק קראלי הי"ד און דער זון פון כ"ק אדמו"ר ר' מרדכי שטיין מפאלטיטשאן שליט"א.
זיין רביסטעווע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין ווינקעלע און וויליאמסבורג איז געווען א תל תלפיות ווי עס האבן זיך געקענט אדורך דרייען אין איין וואך הונדערטע אידן פון אלע שיכטן און קרייזן: חסידישע, ליטווישע, ספרדישע, אמעריקאנער, מאדערנע, און אלע זענען ארויס צופרידן און רואיג שפירנדיג א געהאלפענער, ער האט געהאט אזעלטענער קלארן פארשטאנד און סיי וועלכע הינזיכט מען האט איהם געפרעגט.
זיין עבודה פון תשובה כסדר איז געווען א ציאונג קראפט, וואס האט זיך איבגעחזרט א יעדע וואך ביי שלוש סעודות אין די טונקל ווי ער האט איינגעריסן מיט יאמערליכע געוויינען און דער ריזן עולם זקנים עם נערים נשים ואנשים צוגלייך, פלעגן קומן צפארן מיט קארן, עס האט זיך געצויגן שעות נאכן זמן מוצש"ק, פון אלע געגענטער פון מעטראפליטן ניו יארק פלעגט זיך מיטרייסן מיט טרערן און זיך גוט אויסוויינען ביינאזאם הויך אויפן קול.
זיין צורה איז געווען זייער א שטארקע צוצואונגס קראפט מיט זיין צוצואונדיגע פרייליכע שמייכל ווען אימער א איד איז אריינגעקומען אין שטוב. אידען האבן געהויבן זייערע קינדער אינדערהייך ביי זיינע הייליגע הקפות שמח"ת צו זען די שיינענדיגע לעכטיגע צורה,אויך פלעגט ראש השנה ביינאכט שטיין אן עולם אידן מיט זייערע קינדערלעך אין די רייע זיך אנציווינטשען א גיט יאר וואס האט גענומען צו לאנגע שעות.
ער איז אוועקגעפאלן אינמיטן די תורה פרייטיג צונאכטס ביים טיש פון דביקות, ווען ער האט געהאלטן אינמיטן יאמערן איבער ארויפגיין צו די טאטעס אין הימל, פון א מאסיווע הארץ אטאקע, מען האט אים פרובירט צוריק ברענגען אבער אן הצלחה.
זיין פרומקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען באקאנט מיט זיין אייגענארטיגען דרך נישט נאכצולאזען פון די דרכי אבות הקדושים קיין ביסעל פון וואס מען האט זיך געפירט אין אונגארין. ער האט נישט געוואלט הערן פון קיין שום נייע זאכן. ער האט נישט געלאזט קיין שווים באסיין (סווימינג פול בלע"ז) אין זיין קעמפ.[פֿעלט אַ מקור]


text:
מארקסיזם
מארקסיזם איז די סאציאליסטישע טעאריע וואס איז פארטראכט געווארן דורכ'ן פילאסאף קארל מארקס אין יאר ה'תר"ח (1848).
פארצייטנס, האט זיך דער מענטשלעכער לעבנסשטייגער געפירט מיט א גרויסער אונטערשייד צווישן שטעלעס פון דער מענטשהייט. עס איז געווען בלויז עטלעכע פראצענט רייכע מענטשן, רוב אנדערע זיינען געווען פויערן. די רייכע מענטשן וואס האבן פארמאגט די גרויסע פאבריקן, האבן אויסגעניצט די פויערן מיט שווערע ארבעט און באצאלט ווייניק פארדינסט. די ארבעטער האבן געפירט דעמאנסטראציעס אנטקעגן די רייכע לייט, און וועגן דעם האט מען איינגעפירט א נייעם סאציעלאגישע ערקלערונג פון מארקסיזם, אז מען מוז העכערן די שטעלע פון די פויערן, און לאזן זיי קאנטראלירן אויף געוויסע טיילן אין זייער ארבעט.
זעט אויך: קאמוניזם


text:
ריכארד וואגנער
ריכארד וואגנער (22סטן מיי 1813 - 13טן פעברואר 1883) איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר און א גרויסער רעפארמאטאר פון דער אפערע-קונסט.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואגנער איז געבוירן אין לייפציג אין יאר 1813 צו קארל פרידריך וואגנער און יאהאנא בריל.
ער איז געשטארבן אין ווענעציע פון א הארץ אטאקע אין 1883.
ער האט געשאפן 11 אפערעס:"ריענצי","דער פליענדיקער האלאנדער","טאנהויזער","לאענגרין","דאס ריינער גאלד","די וואלקיריעס","טריסטאן און איזאלדע","די מייסטערזינגערס פון נירנבערג","זיגפריד","די געטערשקיעה" און "פארסיפאל".
וואגנער האט אויך אנגעשריבן עטלעכע עסייען וועגן דער דייטשישער קולטור בכלל און מוזיק בפרט, וואס ער האט אין זיי אויסגעדרוקט זיינע אנטיסעמיטישע איבערצייגונגען. היסטאריקער ווייזן אן,אז היטלער האט זייער ליב געהאט זיינע מוזיקאלישע ווערק צוליב דעם.
ער איז געווען פון די רעוואלוציאנערן אין דער סאקסאנישער קעניגרייך אין דייטשלאנד, און האט געמוזט אנטלויפן פון דרעזדן אין גלות אריין, נאכדעם וואס די רעוואלוציע איז דורכגעפאלן.


text:
12טן אויגוסט
דעם 12טן אויגוסט איז דער 224סטער טאג פון יאר (225סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 141 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1851 - אייזיק סינגער באקומעט א פאטענט פאר זיין ניימאשין.
- 1877 - דער אסטראנאם אסף האל אנטפלעקט דימוס, איינע פון די צוויי לבנות פון מאדים.
- 1914 - ערשטע וועלט מלחמה: בריטאניע דערקלערט מלחמה קעגן עסטרייך-אונגארן.
- 1952 - הרוגי מלכות פונעם ראטנפארבאנד: דרייצן פראמינענטע יידן אומגעברענגט דורך סטאלין אין מאסקווע, רוסלאנד.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1887 - ערווין שרעדינגער, עסטרייכער פיזיקער, פון די גרינדער פון קוואנטן-מעכאניק און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געש' 1961)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1848 – דזארדזש סטיוונסאן, בריטישער אינזשעניר, פלאנירער פונעם פארע לאקאמאטיוו (געב' 1781)
- 1952 - איציק פעפער, שרייבער


text:
סאטורן
סאטורן (ענגליש: Saturn) איז דער זעקסטער פלאנעט פון דער זון און דער צווייטער גרעסטער פלאנעט אין דער זון סיסטעם, נאך יופיטער. סאטורן, צוזאמען מיט יופיטער, אוראנוס און נעפטון, איז קלאסיפירט אלס א גאז ריז.
דער סימבאל פון סאטורן איז א שערפ (יוניקאד: ♄).
דער פלאנעט סאטורן באשטייט פון הידראגען, מיט א קליינער פראפארציע פון העליום און שפורעלעמענטן.[1] דער אינעווייניק באשטייט פון א קליינער יאדער פון שטיין און אייז, ארומגענומען מיט א דיקער שיכטע פון מעטאלישן הידראגען און א גאזישער דרויסנדיקער שיכטע. ווינט גיכן אויף סאטורן קען גרייכן 1800 ק"מ א שעה, אסאך גיכער ווי אויף יופיטער. סאטורן האט א פלאנעטיש מאגנעטיש פעלד מיטנדיק אין שטארקייט צווישן דעם פון דער ערד און דעם קראפֿטיגערן פֿעלד ארום יופיטער.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Hamilton, Calvin (1997). Voyager Saturn Science Summary. Solarviews. דערגרייכט דעם 2007-07-05.


text:
וושט
דער וושט איז דער עסנווארג רער וואס ליגט ביי יעדע ווערטעברעיט מין פון באשעפעניש צו פארבינדן צווישן די האלז און געדערעם. דאס איז א טייל פון דער פארדייאונג סיסטעם.
דאס עסן נידערט נישט דארטן אראפ מכוח גראוויטי נאר צוליב די מוסקלען וואס פארארבעטן דאס אראפשיקן, און אפילו מען שטייט אויפן קאפ ארבעט דאס פערפעקט.
דאס איז נעבן די ווינט רער און א ספעציעלער אויטאמטישער דעקל פארשטאפט די ווינט רער עס זאל נישט אהין גיין די עסן נאר בלויז צום וושט.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין משיחין בשעת הסעודה שמא יקדים קנה לושט


text:
רעמבראנדט
רעמבראַנט וואַן ריין (האלענדיש: Rembrandt van Rijn; 1606-1669) איז געווען א האָלענדישער מאָלער. ער איז געבוירן אין ליידן, נידערלאנדן (היינט האלאנד).
לעבנסגעשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעמבראנדט איז געבוירן געווארן אין דער שטאט ליידן אין היינטיקן האלאנד, דאס יינגסטע קינד פון א משפחה מיט ניין קינדער. ער איז געווען דאס איינציקע קינד אין דער משפחה וואס האט שטודירט. ווען ער איז געווען אלט 14 האבן זיינע עלטערן אים געשיקט שטודירן אין אוניווערסיטעט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מגילת אנטיוכוס
מגילת אנטיוכוס (גערופן אויך מגילת בני חשמונאי, מגילת חנוכה, און מגילה יוונית) איז א מדרש אגדה וואס איז געשריבן אין א קורצן אופן און א געשיכטע וועג, וועגן דער יום טוב חנוכה, און איז געשריבן אנדעריש פון די אנדערע ספרים פון די חשמונאים. די מגילה איז געשריבן אין אראמיש און איז געווען אפגטייטשט צו העברעיש שפעטער דורך הרב סעדיה גאון. די מגילה איז געווען געפונען אין א פאר אוראלטע ספרי תנ"ך און סידורים (צום ביישפיל אין א מחזור פון סאלאניקי, א ספרדישע סידור פון שנת תק"פ און א סידור "עבודת ישראל" פון דער שטאט רעדלהיים פון שנת תרכ"ח). אין תימנישע און איטאליענישע קהילות איז געווען דער מנהג צו ליינען די מגילה שבת חנוכה. עס איז געווען דא אפילו קהילות וואס האבן זי געליינט מיט א ברכה בשם ומלכות.
למעשה, די מגילה איז די איינציגע אידישע געשיכטע וועגן דעם יום טוב חנוכה, ווייל די ספרי מכבים זענען ארויסגענומען געווארן פון אידישן קאנאן נאך מרד בר כוכבא, ווי עס איז מפורש אין תלמוד בבלי, "שלא ימרדו באומות העולם".


text:
ספר שופטים
יהושע האט איבערגעבן די תורה פאר די זקנים. נאכער האט זיך געשאפן די שופטים, וועלכע האבן גע'משפט כלל ישראל, ווי עתניאל בן קנז, אהוד בן גרה, יפתח הגלעדי און נאך.
דער לעצטער שופט איז געווען שמואל הנביא, און לויט די גמרא (ב"ב י"ד) האט שמואל הנביא געשריבן דעם ספר שופטים. דער ספר פארציילט וואס עס האט זיך אפגעטוהן פון ווען יהשוע איז געשטארבן ביז סוף פון די טעג פון עלי הכהן, ווען שמואל הנביא איז געבוירן.
דער ספר הייבט אהן קודם וויאזוי יודען האבן איינגענומען חלקים פון ארץ ישראל נאכדעם וואס יהושע איז געשטארבן, דערנאך פארציילט ער וויאזוי די שופטים האט גע'משפט'ט די אידן. שטענדיג איז געווען ווען אידן האבן געדינט השי"ת איז זיי גוט געווען, זיי האבן נישט געהאט קיין צרות פון די גוים, אדער תיכף ווי זיי האבן געזינדיגט פאר גאט האט זיך געשטארקט אויף זיי א מלך פון די גוים, ביז זיי האבן געוויינט און תשובה געטוהן דאן איז אויפגעשטאנען אויף זיי א שופט פון די אידן און זיך געשטארקט אויף די גוים.


text:
אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט
די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט איז געשאפן דורך אלבערט איינשטיין (פאר וועלכע ער האט באקומען דעם נאבעל-פריז). די טעאריע איז, אז צייט מיט פלאץ (געשפרייט) זענען רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס איז איין מאטריאל געפלאכטן אינאיינעם, צום ביישפיל אזוי ווי מען מעסט א זאך די לענג און די ברייט, אזוי ווערט עקזיסטענץ געמאסטן דורך צייט (ווען, פון ווען, ביז ווען) און פלאץ (וואו, פון וואו, ביז וואו) אבער עס איז איין זאך, און אז דאס ווערט געשאפן דורך גראוויטאציע פון א מאסיווער אביעקט (צום ביישפיל די ערד) וואס שאפט א בייג אין דעם ליידיגן צייט/פלאץ אז עס זאל יא עקזיסטירן צייט/פלאץ.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
קאלקולאטאר
א קאַלקולאַטאָר (אדער רעכנמאשינקע) איז אַן עלעקטראָניש מיטל אויסעגפלאנעוועט דורצוכפירן רעכענונגען. מען ניצט א קאַלקולאַטאָר צו לייזן רעכענען פראבלעמען וואָס דאַרפן נישט קיין קאָמפּיוטער. תלמידים און סטודענטן ניצן קאַלקולאַטאָרן פֿאַר זייער שטודיום.
דער ערשטער קאַלקולאַטאָר וואָס מ'האט געקענט האַלטן אין איין האַנט, די קורטע, איז געווען מעכאניש, ניט עלעקטראָניש. ער האט געקענט צוגעבן, אַראָפּרנעמען, טאפלען, צעטיילן און רעכענען קוואַדראַט און קובישע ווארצלען. די קורטע האט גערעכנט פינקטלעך צו כאטש עלף ציפערן. איר אויסגעפינער, קורט הערצשטארק, האט געקאנטשעט איר פלאניפיקאציע ווען ער איז געווען פארשפארט אין דעם בוכענוואַלד קאָנצענטראַציע לאַגער ביי דער צווייטער וועלט מלחמה. ער האט אויסגעניצט מאטעמאטישע טעכניקן און מחודשדיקע מעכאניקן צו פארקלענערעם דעם פארנעם און וואָג. די קורטע איז געווען גאנץ פאפולער ביז די 1970ער יארן ווען עלעקטראנישע קעשענע קאלקולאטארן זענען אריין אין מאַרק.
בדרך כלל קען מען נישט פראגראמירן א קאַלקולאַטאָר, אָבער זענען פאראן אויך פרגראמירבאר קאַלקולאַטאָרן ווי דער HP-65, וואָס איז געווען דער ערשטער קאַלקולאַטאָר וואָס מ'קען פּראָגראַמירן. אן אנדער אונטערשייד צווישן טיפּן פון קאַלקולאַטאָרן איז דער חילוק צווישן פּראָסט קאַלקולאַטאָר וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר. נאָרמאַל קאַלקולאַטאָר קענען דורכפירן די פיר חשבון אפעראציעס, און א מאל מער פּשוט אַקטיאָנס, אַזאַ ווי קאַלקיאַלייטינג פּערסענטידזשיז. וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר טויגעוודיק פון טריגאָנאָמעטריק פונקציעס ווי געזונט, שטאַרק, און לאַגערידאַם. אן אנדער מאָדעל איז אַ פינאַנציעל קאַלקולאַטאָר, וואָס כולל פינאַנציעל חשבון פונקציעס: כעזשבן פון אינטערעס, קאַפּיטאַליזיישאַן און אַזוי אויף.
פילע אָפּערירן סיסטעמען אַרייַננעמען ווייכווארג קאַלקולאַטאָר, אַז מימיקס דער קאַמף פון אַ סטאַנדאַרט אָדער וויסנשאפטלעכע קאַלקולאַטאָר.
הייַנט, ינאַגרייטיד קאַלקולאַטאָרס אָדער אַגזיליערי צעל פאָנעס, PDA. עס זענען וואַטשיז אַז אַרייַננעמען זיי פון (כאָטש דאָס איז געווען מער געוויינטלעך שניט אין די '80ס).
הייַנטיקע קאַלקולאַטאָרן זענען ארבעטן עלעקטריש מיט א באטעריע.


text:
פראנסוא אראגא
פראַנסואַ זשאן דאמיניק אַראַגאָ (פראנצויזיש: François Arago; קאטאלאניש: Francesc Aragó; 26סטן פעברואר, 1786- 2טן אקטאבער 1853) איז געווען א פראנצויזישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און פאליטיקער.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַראַגאָ איז געבוירן געווארן אין עסטאַגעל, א קליין דאָרף פון 3000 לעבן פּערפּיניאַן, פֿראַנקרייַך, ווו זיין פאטער האט געהאלטן די פּאָזיציע פון קאנצלער פון די מינט .
אַראַגאָ איז געווען דער עלטסטער פון פיר ברידער. דזשין (1788-1836) האט אימיגרירט אין צפֿון אַמעריקע און איז געווארן א גענעראַל אין דער מעקסיקאַנישער אַרמיי. דזשאַק עטיען וויקטאָר (1799-1855) גענומען אָנטייל אין לוי דע פרייסינעט ס נסיעה אין די עקספּלאָרינג וראַניע 1817-1821 , און אויף זיין צוריקקומען צו פֿראַנקרייַך געטרייַ זיך צו זיין זשורנאליסטיק און די דראַמע . דער פערטער ברודער, עטיען דע ווינסענט (1802-1892) , איז געזאגט צו האָבן קאַלאַבערייטאַד מיט אַנער דע באַלזאַק אין די עראַס פון ביראַגוע , און 1822-1847 געשריבן אַ גרויס נומער פון ליכט דראַמאַטיק ברעקלעך , מערסטנס אין מיטאַרבעט .
מען האט געשיקט פראַנסואַ אַראַגאָ איז געשיקט צו דער שטאָט קאלעגיע פון פּערפּיגנאַן , ווו ער אנגעהויבן צו לערנען מאטעמאטיק אין צוגרייטונג פֿאַר די אַרייַנגאַנג דורכקוק פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע . ין צוויי יאר און די העלפט ער האט מאַסטערד אַלע די סאַבדזשעקס פּריסקרייבד פֿאַר דורכקוק , און אַ גרויס האַנדלען מער, און, אויף גיי אַרויף פֿאַר דורכקוק אין טולוז , ער אַסטאָונדעד זיין עקסאַמינער דורך זיין וויסן פון דזשל לאַגראַנגע .
וויסנשאפטלעכע שטודיום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַראַגאָ האט סאַקסידיד אין פּראַזערווינג די רעקאָרדס פון זיין איבערבליק ; און זיין ערשטער אַקט אויף זיין צוריקקומען היים איז צו זיי אין די אַוועקלייגן ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז אין פּאַריז. ווי אַ באַלוינונג פֿאַר זיין אַדווענטשעראַס קאַנדאַקט אין די גרונט פון וויסנשאַפֿט, ער איז געווען עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער פראנצויזיש אַקאַדעמי פון וויסנשאפטן, אין די רימאַרקאַבלי פרי עלטער פון 23 , און איידער דער נאָענט פון 1809 ער איז געווען אויסדערוויילט דורך די קאָונסיל פון די עקאָלע פּאָליטעטשניקווע צו מצליח זיין גאַספּאַרד מאַנדזש אין די שטול פון אַנאַליטיקאַל דזשיאַמאַטרי . אין דער זעלביקער צייַט ער איז געווען געהייסן דורך די עמפּעראָר איינער פון די אַסטראַנאַמערז פון די רויאַל אָבסערוואַטאָרי , וואָס איז געווען אַקאָרדינגלי זיין וווינאָרט ביז זיין טויט, און עס איז געווען אין דעם קאַפּאַציטעט אַז ער איבערגעגעבן זיין מערקווירדיק סעריע פון מצליח רידינגז אין פאָלקס אַסטראַנאַמערז , וואָס זענען פארבליבן 1812-1845 .
אין 1818 אָדער 1819 ער פּראַסידאַד צוזאמען מיט ביאָט אויספירן געאָדעטישע אפעראציעס אויף די בארטנס פון פֿראַנקרייַך , ענגלאַנד און סקאָטלאַנד . זיי מאַכן זיכער די לענג פון די סעקונדעס - פּענדולום אין ליט , סקאָטלאַנד , און אין די [[שעטלאַנד אינזלען], די רעזולטאטן פון די אבזערוואציעס זייַענדיק ארויס אין 1821 , צוזאמען מיט די געמאכט אין שפאניע. אַראַגאָ איז עלעקטעד אַ מיטגליד פון דער ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז מיד דערנאָכדעם , און קאַנטריביוטיד צו יעדער פון זייַן אַננואַלס , פֿאַר וועגן 22 יאר, באַטייַטיק וויסנשאפטלעכע נאָוטיסיז אויף אַסטראַנאַמערז און מיטיעראַלאַדזשי און טייל מאָל אויף יידל ינזשעניעריע , נו קום קום טשיקאַווע זכרונות פון מיטגלידער פון די אַקאַדעמי .
אַראַגאָ ס ערליאַסט גשמיות ריסערטשיז זענען אויף די דרוק פון פּאַרע בייַ פאַרשידענע טעמפּעראַטורן, און די גיכקייַט פון געזונט, 1818-1822 . זיין מאַגנעטיק אבזערוואציעס מערסטנס גענומען שטעלן 1823-1826 . ער דיסקאַווערד ראָטאַטאָרי מאַגנאַטיזאַם , וואָס האט שוין גערופן אַראַגאָ ס ראָוטיישאַנז , און די פאַקט אַז רובֿ גופים קען זיין מאַגניטייזד ; די דיסקאַוועריז זענען געענדיקט און דערקלערט דורך מיכאל פאַראַדייַ .
אַוגוסטין - דזשין פרעסנעל געשטיצט וואָרמלי אַראַגאָ ס אָפּטיש טיריז , העלפּינג צו באַשטעטיקן פרעסנעל ס כוואַליע טעאָריע פון ליכט דורך אַבזערווינג וואָס איז איצט די אָרט פון אַראַגאָ באַוווסט קום . די צוויי פאַלאַסאַפערז פירט צוזאַמען די יקספּעראַמאַנץ אויף די פּאָלאַריזאַטיאָן פון ליכט וואָס געפירט צו די ינפעראַנס אַז די ווייבריישאַנז פון די לומיניפעראָוס יטער זענען טראַנזווערס צו די ריכטונג פון באַוועגונג , און אַז די האַכלאָטע פון פּאָלאַריזעד קאָנסיסטעד פון רעקטילינעאַר פּראַפּאַגיישאַן אין קאַמפּאָונאַנץ אין רעכט אַנגלעס צו יעדער אנדערער . די סאַבסאַקוואַנט דערפינדונג פון די פּאָלאַריסקאָפּע און אנטדעקונג פון דריי פּאָלאַריזאַטיאָן זענען רעכט צו אַראַגאָ . ער ינווענטאַד דער ערשטער פּאָלאַריזעד פֿילטריר אין 1812 .
דער גענעראַל געדאַנק פון די עקספערימענטישער פעסטקייַט פון די גיכקייַט פון ליכט אין דעם שטייגער דערנאָך יפעקטיד דורך היפּפּאָליטע פיזעאַו און לעאן פאָוקאַולט איז סאַגדזשעסטיד דורך אַראַגאָ אין 1838.
אין 1834 , אַראַגאָ ווידער באזוכט סקאָטלאַנד צו באַלייטן די זיצונג פון דער בריטישער אַסאָסיאַציע אין עדינבורג. פון דעם צייַט ביז 1848 ער געפירט די לעבן פון קאָמפּאַראַטיווע שטיל - כאָטש ער געצויגן צו אַרבעט אין דע אַקאַדעמיע און די אָבסערוואַטאָריע צו פּראָדוצירער ס פּלעטעראַ פון קאַנטראַביושאַנז צו אַלע דיפּאַרטמאַנץ פון גשמיות וויסנשאַפֿט - אָבער אויף די פאַל פון לוי - פיליפּפּע ער לינקס זיין לאַבאָראַטאָריע צו פאַרבינדן די פּראָוויסיאָנאַל רעגירונג ( 24 פעברואר 1848 ). ער איז געווען ענטראַסטיד מיט צוויי באַטייַטיק פאַנגקשאַנז, איידער אַז האט קיינמאָל געווען געגעבן צו איין מענטש , וויז. דער מיניסטער פון מאַרינע און קאַלאַניסט ( 24 פעברואר 1848 - 11 מאי 1848 ) און מיניסטער פון מלחמה ( 5 אפריל 1848 - מאי 11, 1848 ); געגרינדעט אין די קאַפּאַציטעט ער ימפּרוווד ראַשאַנז אין די יאַמ - פלאָט און אַבאַלישט פלאַגינג . ער אויך אַבאַלישט פּאָליטיש אָוטס פון אַלע קינדס און, קעגן די מענגע פון מאָנייעד אינטערעסן, סאַקסידיד אין פּראָוקיורינג די אַבאַלישאַן פון לאַווערני אין דער פראנצויזיש קאַלאַניסט .
דעם 10טן מיי, 1848 , איז אַראַגאָ געוויילט געווארן אַ מיטגליד פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע , די גאָווערנינג גוף פון דער איטאַליעניש רעפובליק. ער איז געווען געמאכט פרעזידענט פון די עקסעקוטיוו מאַכט קאמיסיע ( 11 מאי 1848 ) און געדינט אין דעם קאַפּאַציטעט קום פּראָוויסיאָנאַל קאָפּ פון שטאַט ביז יוני 24, 1848 , ווען דער קאָלעקטיוו רעזאַגניישאַן פון די קאַמישאַן איז דערלאנגט צו די נאַשאַנאַל קאַנסטיטשואַנט אַסעמבלי . אין די אָנהייב פון מאי 1852 , ווען די רעגירונג פון לוי נאַפּאָלעאָן פארלאנגט די שבועה פון טרייַשאַפט פון אַלע זייַן פאַנגקשאַנעריז , אַראַגאָ פּערעמפּטאָרילי געוואלט , און געשיקט אין זיין רעזאַגניישאַן פון זיין פּאָסטן אין די ביוראָו דעס לאַנדזשאַטודז קום אַסטראָנאָם . דעם , אָבער, די פּרינץ פּרעזידענט דיקליינד צו אָננעמען , און געמאכט "די ויסנעם אין די וויסנשאַפטלעך טויווע פון וועמענס אַרבעט האט ארלנגעווארפן גלאָס אויף פֿראַנקרייַך, און וועמענס עקזיסטענץ די רעגירונג וואָלט נעבעכדיק צו עמביטטער ."
קרייטערז אויף מאַרס און די לבנה , און די רינג פון נעפּטון , זענען געהייסן נאָך אַראַגאָ , ווי געזונט ווי די לערנען אַססאָסיאַטיאָן פֿאַר געווענדט פיזיק אין דעם אוניווערסיטעט פון טווענטע . זיין נאָמען איז איינער פון די 72 נעמען איינגעשריבן אויף דעם אייפל טורעם.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- Arago in the 1911 Encyclopædia Britannica – the original source for almost all of this page's content
- מוסטער:Gutenberg author
- Obituary Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 1854, volume 14, page 102
- מוסטער:MacTutor Biography
- The 0 meridian in Paris misused in The Da Vinci Code is in fact an art project by the Dutch artist Jan Dibbets (1941) made in 1987 as a tribute to the astronomer François Arago (1786–1853)
- S.V. Arago The study association (Dutch) at the University of Twente is named after François Arago.


text:
קרבנות פון טעראר דענקמאל
קאארדינאטן: 31°46′29.97″N 35°10′40.86″E / 31.7749917, 35.1780167
דער קרבנות פון טעראר דענקמאל אויף הר הרצל אין ירושלים איז דער הויפט דענקמאָל אין זכּרון פון אַלע קרבנות פון טערעריזאַם אין ארץ ישראל.
סענטראַל מעמאָריאַל קרבנות פון טערראָר אויף בארג הרצל געגרינדעט אין 1998 און האט זינט גערופן מעמאָריאַל טאָג אין ישראל ווי דער "מעמאָריאַל טאָג אין ישראל און קרבנות פון מלחמה-אקציעס." דער פּלאַץ האט שוין דיזיינד דורך ארכיטעקטן משה און ריטאַ שמאַכטן און געבויט דורך דער נאַציאָנאַלער פאַרזיכערונג אינסטיטוט און דער פארטיידיקונגס-מיניסטעריום אין קוואַפּעריישאַן מיט די אמעריקאנער קרבנות פון טעראָר. די ינישיייטערז פון דער מאָנומענט: ארגאניזאציע פארזיצער דאָוו קאַלמאַנאַוויץ ינדזשערד אין אַ טעראָר אַטאַקע אין ירושלים. דער מאָנומענט איז ליגן אין דעם מיליטעריש בייס - וילעם פּלאַנעווען ווייַטער צו די גרעסטע לאַנד אויף די האַנט שטיק ימאַגראַנץ. דער מאָנומענט סימבאַליזירט דעם הסכם פון די ייִדיש מענטשן אין זייַן לאַנד קעגן יענע וואס פּרובירן צו שאַטן די פארבליבן עקזיסטענץ. אויף די ווענט פון דער דענקמאָל פּלאַץ די נעמען פון אַלע די קרבנות ברוטאַל קאמפאניע געצווונגען די רעזידאַנץ פון די שטאַט פון ישראל, און דאָס וועט זייַן דערמאנט און נישט פארגעסן פֿאַר זייער קרבן. די רשימה כולל די נעמען פון די קרבנות זינט 1851 צו די פאָרשטעלן. יעדער יאָר אויף מעמאָריאַל טאָג פֿאַר די פאַלאַן פון ישראל געמאכט דעם דענקמאָל פּלאַזאַ הויפט צערעמאָניע אין זכּרון פון אַלע קרבנות פון טעראָר און מלחמה-אקציעס זענען מערדערד אין דעם בייַזייַן פון פּריים מיניסטער, דער פרעזידענט, די ראשי רבנים פון ישראל, און פארזיצער פון דער נאַציאָנאַלער פאַרזיכערונג אינסטיטוט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנדרטת חללי פעולות האיבה באתר "לעד" של נאציאנאלער פארזיכערונג אנשטאלט


text:
װיקיפּעדיע:שטומף
או ארטיקל וואס איז גאנץ קורץ און רעדט נישט גענוג וועגן זײַן טעמע רופֿט מען א שטומף, אדער וואו עס פֿעלט גרונטלעכע אינפֿארמאציע. אן ארטיקל וואס אנטהאלט נאר די דעפֿיניציע פֿון א ווארט געהערט נישט דא אין וויקיפעדיע נאר אין וויקיווערטערבוך.
א לענגערער ארטיקל כאטש מען דארף אים נאך רעדאקטירן אדער וויקיזירן הייסט מער נישט קיין שטומף.
אז איר האט אנגעהויבן אזא שטומף ארטיקל, אדער ווען איר טרעפֿט אזא ארטיקל וואס א צווייטער האט געשריבן, שטעלט צו איינעם פון די שטומף מוסטערן.
געדענקט נאר אויב עס פעלט גרונדענע אינפארמאציע זאל מען לייגן דעם מוסטער. אויב עס איז פשוט צו קליין, מיינט נאך נישט אז אלע הינזיכטן פון דער טעמע זענען נישט דורכגעשמועסט.
אויב איר האלט ביים פאררעכטן און פארברייטערן דעם ארטיקל אליין במשך א פאר טעג קענט איר צולייגן דעם מוסטער {{אונטער קאנסטראקציע}}.
פאר גאר קורצע טעמעס וואס פארלאנגט זיך נישט קיין ארטיקל פאר זיך לויט אייך ווייל די טעמע איז צו קליין איז דא אן אנדער מוסטער {{קורץ}}.
ווען אָנצײכענען אַן אַרטיקל אַלס זינגאזונט שטומף קענט איר שרײַבן דאָס אין אנפאנג פון די ארטיקל: {{פארקורצט}} אדער {{שטומף}}
און עס װעט אױטאָמאַטיש געזען װערן אַזױ:


text:
חיפה בת גלים באן סטאנציע
קאארדינאטן: 32°49′49″N 34°58′55″E / 32.830414, 34.981885
חיפה בת גלים באן סטאנציע (העברעיִש: תחנת הרכבת חיפה בת גלים איז א ישראל באנען פאסאזשירן סטאנציע אויף דער בארטן באן ליניע וואס באדינט די שטאט חיפה. די סטאנציע געפינט זיך אין דעם בת גלים געגנט. די סטאנציע איז געבויט געווארן אין 1975 און איז געווען די הויפט באן סטאנציע אין חיפה ביז די פריערדיקע 2000ער יארן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיפה בת גלים באן סטאנציע איז געעפנט געווארן אין 1975, צוזאמען מיט חיפה בת גלים אויטאבוס סטאנציע, אלס א גרויסן קהלשן טראנספארט צענטער צווישן דעם הויפט שאסיי וואס פארט אדורך חיפה (שאסיי 4) און דעם בת גלים געגנט. אזוי איז די סטאנציע געווארן די הויפט באן סטאנציע אין חיפה.
מ'האט אויסגעבויט די סטאנציע מיט צוויי פעראנען פון די צוויי זייטן און דריי פאראלעלע גערעלסן; דעם מיטלען ניצן נאר לאסטבאנען, וואס דארפן נישט אפשטעלן אין דער סטאנציע. אין די סוף 1990ער יארן איז געגרינדעט געווארן דער חיפה - קרית מוצקין פארשטאטישע באן באדינונג, און חיפה בת גלים איז געווען די דרום סוף סטאנציע. שפעטער האט מען געבויט די חוף הכרמל באן סטאנציע, וואס איז געווארן די נייע דרום סוף סטאנציע.
באן באדינונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חיפה בת גלים באן סטאנציע איז א סטאנציע אויף דער הויפט צפון-דרום בארטן ליניע (נהריה – חיפה – תל-אביב – בן גוריון פליפעלד צווישנשטאטישע באדינונג) און אויך אויף דער פארשטאטישער ליניע וואס באדינט חיפה'ס צפונדיקע פארשטעט – די קרָיות (חיפה - קרית מוצקין פארשטאטישע באדינונג). די סטאנציע געפינט זיך צווישן חיפה צענטראל באן סטאנציע צו צפון און חוף הכרמל באן סטאנציע צו דרום.
- צווישנשטעט דינסט:
- וואכנטעג איז די סטאנציע באדינט מיט 40 דרומדיקע און 44 צפונדיקע באנען. די ערשטע באן פארט ארויס 04:58 און די לעצטע באן קומט אן 00:52.
- ערב שבת און יום טוב איז די סטאנציע באדינט מיט 19 דרומדיקע און 19 צפונדיקע באנען. די ערשטע באן פארט ארויס 05:01 און די לעצטע באן קומט אן 15:38.
- מוצאי שבת און יום טוב איז די סטאנציע באדינט מיט 6 דרומדיקע און 5 צפונדיקע באנען. די ערשטע באן פארט ארויס 18:50 און די לעצטע באן קומט אן 22:16.
- פארשטאטישע דינסט:
- וואכנטעג איז די סטאנציע באדינט מיט 14 דרומדיקע און 12 צפונדיקע פארשטאטישע באנען צו און פון די קריות. די ערשטע באן פארט ארויס 07:00 און די לעצטע באן קומט אן 19:07.


text:
תולדות אהרן
תולדות אהרן איז א חסידות וואס איז געגרינדעט געווארן אלס אן אפטיילונג פון די חסידות "שומרי אמונים" חבורה פון עובדים דורך ר' אהרנ'ס חסידים.
איר רבי און גרינדער איז געווען ר' אברהם יצחק קאהן זצ"ל.
זיין ממלא מקום איז בהסכמת רוב הציבור געווארן דער יונגערער זון הגה"צ ר' דוד קאהן שליט"א
דער עלטערער זון ר' שמואל יעקב קאהן שליט"א האט געפענט פאר זיך א חסידות מיטן נאמען תולדות אברהם יצחק נאכדעם וואס טייל חסידים האבן נישט געוואלט האבן א וויזניץ חסיד אלץ רבי.
תולדות אהרן איז געווען באקאנט אלס זייער פרום רעליגיעז און אויסגעשפראכן קעגן סיי וואסארא מאדערנקייט.
ווערענדיג געגרינדעט מלכתחילה אלס א חבורה נישט א חסידות האבן זיי שווערע תקנות וואס פאסט פאר בני עליה, וואס איז זייער שטרענג, מען מעג נאר וואונען אין געוויסע פלעצער אין מאה שערים און אין בית שמש. מען מעג נאר גיין מיטן ירושלימ'ער לבוש. און מען מוז דאווענען מיט קולות וברקים און זיך שאקעלען זייער שטארק. א.א.וו.