text:
טעלעוויזיע
טעלעוויזיע איז אַ טעלעקאָמוניקאַציע סיסטעם וואָס ווייזט ווידעאָ: רירנדיקע בילדער ווי די נייעס, פילמען, ספאָרט אא"וו.
די טעלעוויזיע האָט אריינגעברענגט אַ רעוואָלוציע אין דער וועלט, עס האָט באַוויזן אַז ביז איין מינוט קען אַ מענטש וויסן וואָס עס טוט זיך אָפ אין די אַנדערע עק וועלט. עס האָט אויך באַוויזען אַז דער מענטש קען מיטהאַלטן לעבעדיג די נייעס, דאָס הייסט נישט בלויז ער הערט די נייעס, נאָר ער זעט עס באַשיינפערליך מיט זײַנע אויגן.
קודם פלעגן זייט טעלעויזע וואָס זענען געווען בלויז שוואַרץ און ווײַס, בלעק און ווײַט, נישט קאלירטע, מיט דער צייט איז עס געווען מער און מער סאפיסטיקעט, און הײַנט צו טאָג איז דער טעלעוויזע אויפגעארבייט אויף זייער אַ מאדערנע שטאפל, די בילדער זענען שארף און קלאר וואס האט נישט איהר גלייכן, מען זעט אלעס שיין און גוט, נאך אסאך שענער וואס עס איז ארגינאל.
אין די ערשטע יאהרן איז דאס געווען אין יעדע שטוב אבער בלויז אין די צוויליזירטע וועלט, אבער אין די ארימע וועלט זענען געווען אסאך מענשטן וואס האבן נישט דאס געהאט אבער היינט צו טאג ווען מען נישט געפינען אין די גאנצע וועלט א שטוב וואס געפינט זיך נישט א טעלעוויזיע, דאס גאנצע לעבן פון א מענטש אויף די וועלט איז וואס ער זעט אין די טעלעוויזיע, צופרי און ביינאכט פארן לייגן וועט ער געבן א בליק אויף די טעלעוויזיע צו וויסן דעם וועטער מארגן, אדער די לעצטע נייעס, אויך אויב האט ער איבעריג צייט וועט ער כאפן א בליק מיט צו האלטען א פילם אדער א ספארט, א שאוי פון א זינגער, און אזוי פארשידענע סארט פראגראמען.
ארגינעל פלעג מען טראנסמיטירן טעלעוויזיע סיגנאלן וואס די באניצער קענען כאפן מיט אן אנטענע. מיט דער סיסטעם גיט ארויס א סטאנציע איין פראגראם נאך אנאנד, אבער נאר איינס אויף א מאל. היינט זענען אויך פאראן קאבל-טעלעוויזיע און סאטעליט-טעלעוויזיע וואס דערלויבן אן אויסקלייב פון פראגראמען.
יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פרומע רבנים האבן פארבאטן צו האלטן אין שטוב א טעלעוויזע, און זיי שרייבן זייער שארף אז לויט די דיני התורה טאר מען אפילו נישט בלויז קוקן טעלעוויזע, דאס איז נישט בלויז צוליב איהר פרעמדע קולטער וואס דאס ווייזט, נאר וויבאלד, עס איז זייער א אפענע פרייע וועג, עס ווערט דארט געזעהן אסאך אויסגעלאסענע מענטשן, מיט אסאך חלקים פון די קערפער וואס איז אויפגעדענקט, און לויט די אידישע הלכה איז דאס אין כלל פון ראיות אסורות און אסאך מאל איז עס ממש גילוי עריות, אויך זעט מען דארט אלע סארט גלויבנס וואס מענטשן אין אלע עקן וועלט האלטן וואס איז גאט און דאס איז עבודה זרה, אויך געוויינט דאס צו דעם מענטש צו שפיכות דמים, וויבאלד מען ווייזט דארט לייעוו לעבעדיג ווי אזוי מענטשן ווערן געשאסן און גע'הרג'ט, און אויך אלע פילמס זעט מען ווי מען שיסט מענטשן און דאס געוויינט צו דעם מענטש צו שלעכטז.


c: text/html

text:
רעזיסטאר
א רעזיסטאר אדער קעגנשטעלער אין אן עלעקטרישער באשטאנדטייל וואס גיט עלעקטרישן קעגנשטעל אין א שטראמקרייז.
דער שטראם אדורך א רעזיסטאר איז אין גראדער פראפארציע צום וואלטאזש אריבער די טערמינאלן פונעם רעזיסטאר. מען רעפרעזענטירט דאס פארהעלטעניש מיט אהמס געזעץ:
וואו I איז דער שטראם אדורך דעם דורכפירער אין איינסן פון אמפערן, V איז דער פאטענציאל-דיפֿערענץ אריבער דעם דורכפירער אין איינסן פון וואלטן, און R איז דער קעגנשטעל פונעם דורכפירער געמאסטן אין איינסן פון אהמען (Ω).
דאס פארהעלטעניש פונעם וואלטאזש אנגעווענדט אריבער א רעזיסטאר'ס טערמינאלן צו דער שטארקייט פונעם שטראם אין דעם קרייז ווערט גערופט זיין קעגנשטעל; מען קען אננעמען אז דאס בלייבט קאנסטאנט (ד"ה אומאפהענגיק אויפן וואלטאזש) פאר געוויינלעכע רעזיסטארן.
מען טרעפט רעזיסטארן שטענדיק אין עלעקטרישע נעצווערק און עלעקטראנישע קרייזן. מען מאכט רעזיסטארן פון פארשידענע געמישן, למשל ניקל-כראם.
קאליר קאד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ווערטן פון א רעזיסטאר ווערן געוויזן מיט קאלירן אויף דער זייט פונעם רעזיסטאר. מען ניצט די קאלירטע בענדער שווארץ, ברוין, אראנזש, געל, גרין, בלוי, לילא, גרא און ווייס. יעדער קאליר רעפרעזענטירט א נומער: שווארץ רעפרעזענטירט דעם נומער 0, ברוין רעפרעזענטירט דעם נומער 1, רויט איז 2, אא"וו ביז ווייס וואס רעפרעזענטירט 9. אינעם פעלד פון עלעקטראניק זענען די נומערן גאר וויכטיק.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Resistor Color Code. דערגרייכט דעם 20סטן מיי 2012.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
שעטלאנד
קאארדינאטן: 60°18′N 1°18′W / 60.3, -1.3
שעטלאנד איז אן ארכיפעלאג אין שאטלאנד, אוועק פון צפון-מזרח בארטן. די אינזלען זענען צפון-מזרח פון ארקני, 280 ק"מ פון די פארא אינזלען און זענען א חלק פונעם אפטייל צווישן דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב און דעם צפון ים צו מזרח. דער גאנצער שטח איז 1466 קוואדראט ק"מ. אדמיניסטראטיוו איז דער ראיאן איינער פון די 32 קאנסיל שטחים פון שאטלאנד.
דער גרעסטער אינזל, מיינלאנד, באדעקט א שטח פון 967 קוואדראט ק"מ, און איז דער דריטער גרעסטער שאטישער אינזל און דער פינפטער גרעסטער פון די בריטישע אינזלען.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שעטלאנד האט צוויי וויכטיקע פראם רוטעס:


text:
אורי לופאליאנסקי
אורי לופּאָליאַנסקי (געב. 1951) איז געווען דער בירגערמייסטער אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט פון ירושלים פון 2005 ביז 2009. ער האט אויפגעשטעלט, און איז דער פארזיצער פון, די יד שרה געזעלשאפט וואס באזארגט געצייג פאר מענטשן וואס ליידן פון דעפעקטיווקייטן.
ער איז א חרדישער ייד. און א שטארקער פארעהרער פון הרב יוסף שלום אלישיב.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופאליאנסקי איז געבוירן אין יאר 1951 אין חיפה צו זיין פאטער יעקב לופאליאנסקי, א פוילישער ייד, און זיין מוטער, מלכה ראזנבלום. ער האט געלערנט אין דער ליטווישער ישיבה גדולה תורה אור אין קרית מאטערסדארף, ירושלים און אויך אין ישיבת הנגב אין נתיבות.
לופאליאנסקי האט געדינט אלס פאראמעדיקער אין דער מיליטער. אין 1976 האט לופאליאנסקי אויפגעשטעלט "יד שרה", אן ארגאניזאציע מיט 6,000 וואלונטירן פארשפרייט איבער גאנץ ישראל וואס העלפט קראנקע און בארגט זיי מעדיציניש אויסריכטונג. פאר זיין ארבעט אין דעם פעלד האט ער באקומען עטלעכע פריזן, צווישן זיי (אום 1994) דעם ישראל פריז.
ער האט חתונה געהאט מיט מיכל, אן אייניקל פון הרב יצחק ברויער. זיי האבן 12 קינדער.[1]
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אורי לופאליאנסקי איז געוועלט געווארן אלס מיטגליד אין דער ירושלים שטאטראט צומערשט אום 1989. ער איז א פארטרעטער פון דער דגל התורה פארטיי, וואס לויפט אין די וואלן צוזאמען מיט אגודת ישראל אונטער דעם נאמען פאראייניגטע תורה יידישקייט.


text:
מאנסי
קאארדינאטן: 41°7′10″N 74°3′57″W / 41.11944, -74.06583
מאנסי (ענגליש: Monsey) איז א פרומע אידישע געגנט אין דער שטאט ראַמאַפאָ, ראַקלענד קאַונטי, אין אָפּסטעיט ניו יאָרק, מיט 14,504 איינוואוינער (2000).
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע אידן אין מאנסי זענען געווען מער אין דעם (היינטיגן) ספרינג וואלי געגנט, וואס איז בעיקר געווען באזירט אויף יוניאן ראוד דארטן ווי די פאפא מיידל סקול איז היינט באזירט און האט זיך געצויגן דורכן רט. 45 כמעט ביז נוי דזשערסי, און די ערשטע שוהל איז קהלת ישראל וואס עס שטייט נאך היינט אויף, אלד נייעק טורנפייק ביים וואונקל פון סאוט מעדיסאן, הארט נעבן די סאטמאר תלמוד תורה און מיידל סקול קאמפלעקס, און דער געגנט ווי עס איז היינט סענטראל מאנסי איז נאך דעמאלטס געווען טייל א גרויסער זומפ וואס האט געהערט פאר א פארמער וואס ער האט געוואוינט און א ביידל וואס איז געשטאנען אויף וואלטער דר. כמעט ביים וואונקל מיט עדווין לעין
שפעטער ווען די ישיבה תורה ודעת האט געפענט פאר הרב שרגא פייוול מענדלאוויטש דעם פיליאלע גערופן מיטן נאמען בית מדרש עליון און עס איז געווען זייער א שטארקן כח האט דאס אהינגעצויגן דעם אידישן באפעלקערונג זאלן קומען מער אין יענער געגענט, אבער דער אויבנדערמאנטער שוהל קהלת ישראל גייט נאך אן ביזן היינטיגן טאג מיט מניינים שבת און אינדערוואכן, און אזוי אויך איז דא נאך עטליכע שוהל'ן פון חרדישע אידן, נישט קיין שטריימל אידן, אבער פיינע פרומע משפחות.
די ערשטע אידישע איינוואוינער זענען געווען די תלמידים און איינגעשטעלטע אין בית מדרש עליון, וואס איז געווען געפירט דורך ר' שרגא פייוול מענדלאוויטש זצ"ל דער לאנג יאריגער מנהל פון ישיבה תורה ודעת אין ברוקלין. הרב דוב בער גרינבוים, דער איידעם פון ר פייוול וואס איז דערמאנט פריער האט געעפנט די שטאטישע תלמוד תורה און מיידל שולע "ישיבה ד'ספרינג וואלי".
מוסדות החינוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישיבות און קהילות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסטע חסידישע קהילות אין מאנסי זענען וויזשניץ אויף פיליס טערעס, און סאטמאר אויף מאנסי בולעווארד. די וויזשניצער קהלה וואוינט מערסטנס אין זייער אייגענעם שטעטל "כתר" דרום פון מאנסי, וואס האט א בירגערמייסטער א וויזשניצער חסיד. אנדערע חסידישע קהלות אין מאנסי זענען בעלזא, באבוב, ברסלב, סקווירא, קלויזענבורג, און ניקאלשבורג.
ווי אויך איז דא נאך קהילות און רבנים און מאנסי ווי שינאווע, ראדוויל, קאסאן פארשעי, סאלקא, ר' חיים פלאהר, מכון להוראה און נייטרא.
ציבור'ישע ארגאניזאציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראקלאנד קאונטי דעוועלאפמענט קאונסיל (RCDC) ווערט אנגעפירט דורך ר' מענדל האפמאן הי"ו, און פארנעמט זיך מיט צושטעלן סאציאלע געברויכן פאר די איינוואוינער.
ראקלענד אפערטונעטי דיוועלעפמענט אסאושיעישען (RODA) ווערט אנגעפירט דורך "כתר" ווילעדזש, און פארנעמט זיך מיטן צושטעלן סאציאלע געברויכן, בעיקר פאר די עלטערע איינוואוינער.
א באזוך אין מאנסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר א באזוכער זענען דא פיל פארוויילונגען, געשעפטן, האטעלן, און בתי מדרשים, צוצושטעלן פאר יעדן גרויס און קליין. כאפט א שפאציר אין די וועלדל פון ווייאלע פארק פאר א פארברענג מיט די נאטור. באזוכט די הערליכע בתי מדרשים, און פארברענגט א טאג אין לערנען צווישן די תלמידים פון בית מדרש עליון אדער ישיבה ד'מאנסי.
געשעפטן און פארוויילונגס ערטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פין די באוויסטע געשעפטן אין מאנסי איז ראקלענד קאשער וואו סאיז דא צו באקומען מכל מילי דמיטב.
אלע פרומע אידישע געגנטן וואו עס זענען צעשפרייט די היינטיגע אידישע באפעלקערונג איבער דער גארער וועלט
אלעד • אנטווערפן • אפער וועסט סייד • אשדוד • באלטימאר • באקא ראטאן • באסטאן • בארא פארק • בודאפעסט • בית ישראל • בית שמש • ביתר עילית • בלומענבורג * בני ברק • בעיסוואטער • גאלדערס גרין • גיבערס * גייטסהעד • גרעיט נעק • דיל • דעטרויט • וואודמיר • ווארשע • וויליאמסבורג • וויען • זשיטאמיר • חברון • חיפה • טאהש • טאראנטא • טבריה • טינעק • יאהאניסבורג • ירושלים • לאוער איסט סייד • לוגאנא • לעיקוואד • לאס אנזשעלעס • מאדריד • מאנטרעאל • מאנטשעסטער • מאנסי • מאסקווע • מאונט קיסקא •מארסיי • מודיעין עילית • מיאמי • מילאן • מעלבארן • נווה יעקב • ניי סקווער • סארסעל • סטאמפארד היל • סידני • סידערהערסט • סיאטל • סי געיט • סקאוקי • עדזשווער • פאסעיק • פאר ראקעוועי • פארעסט הילס • פאריז • פלעטבוש • פייוו טאונס • פראג • פוירט • ציריך • צפת • קאשוי • קווינס • קיעוו • קליוולאנד • קרוין הייטס • קרית יואל • רוים • ריווערדייל • שטראסבורג • שיקאגא


text:
1990
1990 איז דאס 90סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1990 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מיי - די ערשטע פרייע וואלן ווערן געהאלטן אין רומעניע
- 2טן אויגוסט - איראק אינוואדירט קואווייט
- 2טן סעפטעמבער - טראנסניסטריע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט, אבער ווערט נישט אנערקענט פון אנדערע לענדער
- 3טן אקטאבער - פאראייניקונג פון דייטשלאנד
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 18טן אויגוסט - פרעדעריק סקינער, אמעריקאנער פסיכאלאג (געב' 1904)
- 14טן אקטאבער - לענארד בערנשטיין, יידישער אמעריקאנער קאמפאזיטאר און דיריגענט (געב' 1918)
- 5טן נאוועמבער - מאיר כהנא, פיערער פון דער כך פארטיי (געב' 1932)


text:
סקווירא (הויף)
סקווירא, אוקריינע, איז א באקאנטע שטאט אין די חסידישע קרייזן, וואס דארט האט געוואוינט רבי יצחק טווערסקי זצ"ל דער ערשטער סקווערער רבי און גרינדער פון דער סקווערער דינאסטיע אן אפצווייג פון דער טשערנאבילער דינאסטיע. היינט איז הויפטקווארטירט אין שיכון סקווירא אין ראקלענד קאונטי, ניו יארק.
אינהאַלט
- 1 סקווערער חסידות
- 2 היסטאריע
- 3 סקווערער מנהגים
- 4 דער סקווערער בוים
- 5 זעט אויך
- 6 רעפערענצן
סקווערער חסידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקווערער חסידים פאררופן זיך אלס די ממשיכים פון דעם ריינעם דרך החסידות פון אמאל, לייגנדיג א דגוש אויף התקשרות צו צדיקים, אהבת ישראל, און אן אויטענטישן חסיד'ישן שטייגער. סקווערער חסידים זענען די מערסטע באקאנט פאר זייער באלד-פאנאטישן איבערגעגעבנקייט צו זייער רבי און זיין פאמיליע. זיי ווייזן אן עקסטערן ענטוזיאסטישקייט פאר זייער רבינ'ס טישן, וועלכע ווערן געפירט פאר אלע דריי סעודות יעדן שבת, און אויף פילע יומא דפגרא'ס.
אויך זענען זיי באקאנט פאר די פילע אייגנארטיגע סקווערער מנהגים, וועלכע פארנעמען א צענטראלן פלאץ אינעם לעבנסגאנג פון א סקווערער חסיד. דאס חסידות טוט אויך פאדערן אן עקסטערן מאס פרישות צווישן מענער און פרויען, און דער טאטאלער אפגעזונדערטקייט איז מערקבאר אויף די גאסן פון דעם שטעטל ווי ערנסטערע בחורים און יונגעלייט גייען דורכ'ן טאג מיט די אויגן אראפ, און פרויען און מיידלעך קלאמערן זיך ארויס פון וועג כדי זיך צו דערווייטערן פון די מענער.
סקווערער חסידים טוען זיך אפט צוזאמקומען פאר יארצייטן און ראש חודש סעודות -- וואו מען דערציילט סיפורים פון אמאליגע רבי'ס און חסידים, און אויף צו לערנען אין גרופעס פון ספר "מאור עינים", וואס איז פארפאסט געווארן דורך דעם גרינדער פון דער טשערנאבילער גזע, ר' מנחם נחום מטשערנאביל זצ"ל.
היינטיגע סקווערער חסידים -- ספעציעל די וואס וואוינען אין דעם שטעטל -- זענען אויך באקאנט פאר א געוויסע אלט-מאדישקייט, אין גרויס טייל איז דאס א תוצאה פון זייער זעלבסט-געקליבענער אפגעזונדערטקייט אין זייער שטעטל און די נאטורלעכע תוצאות דערפון. צוליב פארשידענע סיבות איז עס אין די לעצטיגע יארן שוין נישט אזוי מערקבאר ווי אמאל.
אחוץ דעם סקווערער שטעטל זענען דא סקווערער שטיבלעך אין לאנדאן, ענגלאנד און אין ירושלים. אין תש"ס האבן די סקווערער חסידים אין ירושלים אויפגעשטעלט א חדר "ת"ת תולדות יעקב יוסף" וואס האט היינט 250 יינגלעך,[1] און אויך האבן זיי א ישיבה קטנה פאר 50 בחורים.[2]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' איציקל סקווערער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – יצחק טווערסקי
דער ערשטער סקווערער רבי, רבי איציקל סקווערער זצ"ל (תקע"ב-תרמ"ה), דער זיבעטער פון די אכט זון פון דעם טשערנאבילער מגיד ר' מאטעלע זצ"ל (תק"ל-תקצ"ח), האט נישט אנגעהויבן שנעל צו פירן רבי'סטווע גלייך נאך זיין פאטער'ס פטירה -- אנדערש ווי זיינע זיבן ברודער, וועלכע האבן באלד אנגעהויבן פירן רבי'שע הויפן אויסגשפרייט איבער אוקראינע. ערשט נאך דער פטירה פון זיין צווייטער פרוי מלכה, די טאכטער פון דעם רוזשינער זצ"ל, און דאס חתונה האבן מיט זיין דריטער פרוי, חנה סימא, די טאכטער פון ר' הערשעלע סקווירער, האט זיך ר' איציקל באזעצט אין דער שטאט סקווירא, דאס פריערדיגע וואוין-ארט פון זיין פארשטארבענעם שווער, און אנגעהויבן פירן רבי'סטווע.
ר' איציקל'ס שווער ר' הערשעלע, אויך באקאנט אלץ ר' הערשעלע טיטובער, איז געווען א זון פון ר' אהרעלע טיטובער וואס איז געווען א זון פון ר' צבי דער זון פון בעש"ט, און דורך אים האבן די סקווערער רבי'ס געצויגן זייער יחוס אלס איינע פון די נאטסטע אייניקלעך פונ'ם בעש"ט. ווארשיינליך אלס די יחוס איז דער שידוך געווען פאר ר' איציקל גאר א חשובער. חסידים דערציילן אז פאר דער חתונה איז ר' איציקל געגאנגען אויפ'ן ציון פון בעש"ט אין מעזשביזש און געזאגט, "איך טו עס נישט פאר קיין געלד, איך טו עס נישט פאר קיין כבוד, איך וויל נאר ממשיך זיין דורות בעל שמ'סקער אייניקלעך."
ר' איציקל האט אינאיינעם געהאט פיר זין. פון זיין ערשטן ווייב, די טאכטער פון ר' דן מראדוויל, האט ער געהאט צוויי זון, ר' אברהם יהושע העשיל און ר' נחום. פון דעם צווייטן ווייב האט ער נישט געהאט קיין קינדער. פון דעם דריטן ווייב האט ער געהאט צוויי זין, ר' ישראל, און ר' דוד'ל סקווערער.
מאכניווקא, א צווייג פון סקווירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – מאכניווקא (הויף)
נאך דער פטירה פון זייער פאטער ר' איציקל האבן די ברידער געפירט צוזאמען אין דער שטאט סקווירא. ר' אברהם יהושע העשיל האט זיך שפעטער געצויגן קיין מאכניווקא ווי ער האט אויפגעשטעלט זיין הויף. נאך זיין פטירה האט איבערגענומען זיין זון ר' יוסף מאיר'ל מאכניווקער.
ר' יוסף מאיר'ל האט געהאט פיר טעכטער אבער זיינע זין זענען געשטארבן יונגערהייט. ווען א טאכטער איז געווארן א כלה ביי הר"ר דוד פון סקווער, האט ר' דוד געזאגט צו אים אזוי: מיין אנדער מחותן, הר"ר יעקב לייב פון טריסק, האט אויך נישט געהאט קיין זין ביז ער איז געווארן מיין מחותן. אויך דיר גיב איך מיין ברכה אז דו זאלסט זוכה זיין צו א בן זכר.
כ"ד אדר ה'תרנ"ה איז זיין ברכה מקויים געווארן מיט געבורט פון א זון צו ר' יוסף מאיר. ער האט אים א נאמען געגעבן אברהם יהושע העשיל.
הר"ר אברהם יהושע העשיל איז געווען דער לעצטער רבי אין מאכניווקא, באקאנט פאר זיין מסירות נפש פאר אידישקייט אין קאמוניסטישן רוסלאנד. ער האט פארציילט אויף זיך אז זייענדיג פארשיקט קיין סיביר האט ער אפילו דאס שלאפן אין סוכה נישט אויפגעגעבן טראץ דעם וואס די קעלט זענען געווען אזוי שטארק אז ווען מען האט קידוש געמאכט אין דער סוכה איז די וויין אין בעכער פארפרוירן געווארן איידער מען האט געענדיגט קידוש צו מאכן.
שפעטער, ווען די רוסן האבן אים ארויסגעלאזט, איז ר' אברהם יהושע העשיל געקומען וואוינען אין ארץ ישראל און אויסגעלעבט זיינע יארן אין בני ברק, וואו ער איז נסתלק געווארן יום כפור ה'תשמ"ח.
ר' דוד'ל סקווערער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דוד טווערסקי (א)
דער פערטער זון פון ר' איציקל איז געווען ר' דוד'ל סקווערער. ער איז געווען באקאנט ביי חסידים פאר'ן זיין אן אויסערגעווענליכער שתקן. ער האט כמעט נישט גערעדט, און האט זיך איינמאל אויסגעדריקט, "מען שווייגט און מען שווייגט, דערנאך רוהט מען זיך אפ אביסל און מען שווייגט ווייטער."
ער איז געווען באקאנט מיט זיין פרישות און איבערמענטשליכע סיגופים, און זיין מסירות נפש פאר טבילה אין מקוה. ער האט געהאט ?צוועלף? זון, צוויי פון זיין ערשטער ווייב -- ר' מרדכי און ר' משה -- און ?צען? פון זיין צווייטער ווייב, צפורה, דער טאכטער פון ר' אליקים געץ אוסטראה'ר. עטליכע פון זיי זענען ר' איציקל קעשענאווער, ר' יעקב יוסף טווערסקי -- דער גרינדער פון סקווערע שטעטל, ר' נחום, ר' שלמה, ר' פנחס, און נאך. אפאר זענען אומגעקומען דורך די דייטשן אין די שואה.
ביים אנהייב פון דער באלשעוויקער רעוואלוציע, בערך ארום 1914, האט זיך ר' דוד'ל אריבערגעצויגן קיין קיעוו צוליב די אומרואיגע אומשטענדן אין די קלענערע שטעט און דערפלעך פון אוקריינא און וואלין. אין יאר תר"פ איז ר' דוד וועלעכע איז געווען א שטארק אפגעהיטענער און א מפונק האט נישט געקענט אויסהאלטן דאס ארומוואנדערן און דאס שמוציגע גלות לעבן דערפאר איז ער קראנק געווארן צוליב די שווערע אומשטענדן וואס האבן געהערשט איבעראל אין דעם געגנט צוליב די פאליטישע איבערקערענישן. ער איז נסתלק געווארן יענעם יאר און איז באערדיגט אין קיעוו.
סקווער-בארא פארק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער עלטסטער זון פון רבי דוד'ל איז געווען רבי מרדכי, וואס זיין זון רבי יצחק, האט אימיגרירט אין די פאראייניגטע שטאטן אין תרפ"ג. צוערשט האט ער עוסק געווען אין מסחר, אבער שפעטער האט ער אנגעהויבן פירן א רביסטעווע, און ער האט אויפגעשטעלט זיין הויף אין בארא פארק, א דיסטריקט אין ברוקלין, ניו יורק. נאך זיין פטירה האט זיין זון רבי יחיאל מיכל (איידעם פון רבי מנחם נחום בן רבי יוחנן פון רחמיסטריווקא.
פאלטישאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פערטער זון פון רבי דוד'ל איז געווען רבי שלמה, וואס איז צוריק געגאנגען קיין סקווירא אין תר"פ נאך דער פטירה פון זיין טאטן, און ער האט געפירט א רבי'סטיווע פאר א יאר. ער איז נפטר געווארן אין יאר תרפ"א, אין ער איז באערדיגט אין קיעוו לעבן זיין טאטע. זיין זון רבי אלעזר איז געווען דיר גרינדער פון דעם "פאלטישאנער" חסידות. היינט איז זיין אייניקל, הרב מרדכי שטיין פאלטישאנער רבי.
דער פריערדיגער סקווערער רבי, ר' יעקב יוסף טווערסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – יעקב יוסף טווערסקי
דורך דעם פריערדיגן סקווערער רבין, ר' יעקב יוסף, איז דאס חסידות געווארן איבערגעפלאנצט און אויפגעבויט אין אמעריקע נאך דעם צווייטן וועלט קריג. די גרינדונג פון שיכון סקווירא איז אין זיין צייט פארעכנט געווארן אלס אן אומפארגלייכבארער אויפטו אין דער היסטאריע פון חסידישע הויפן, און פיל אנדערע זענען פון דעם אינספירירט געווארן דאס נאכצוטוהן, אריינגערעכנט דאס סאטמארער שטעטל קרית יואל, געגרינדעט דורך ר' יואל טייטלבוים אין מאנרא, ניו יארק.
דאס אויפבוי פון שיכון סקווירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – שיכון סקווירא
שארפע דיפערענצן מיט קנאות פון סאטמארער רב ז"ל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זייענדיג אן אוקראינישער און זייענדיג אן אויפגעהאדעוועטער אין דעם וויגעלע פון חסידות האט ער שווער זיך פארנומען מיטן סאטמארער רבי'נס שארפע אויסשפראך, וואס האט זיך באנוצט מער מיט די אויסשפראך וועלעכע איז גענוצט געווארן אין גאליציע און אין אונגאריש חסידות, אויך איז איהם שווער געווען צו אקצעפטירן די שיטה פון סאטמארער רב אנצייגנדיג אז דאס שטימט נישט גענוי מיט די פונדאמענטן פון דער חסידישער שיטה ווי עס ווערט מבואר אין ספר הקדוש תולדות יעקב יוסף.
דער היינטיגער רבי, ר' דוד טווערסקי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – דוד טווערסקי
דער היינטיגער רבי איז רבי דוד טווערסקי, א זון פון רבי יעקב יוסף טווערסקי.
דער סקווערער ראב"ד איז רבי יוחנן וואזנער, פון די גרעסטע פוסקים בדורינו.
סקווערער מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סקווירא איז באקאנט פאר אירע פארשידענע אייגנארטיגע מנהגים, וועלכע ווערן אנגעהאלטן שטרענג דורך די חסידים. פאלגנד זענען עטליכע, מיט זייערע טעמים.
מפי אליהו[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דריי מנהגים זענען מקובל איש מפי איש פון דעם בעל מאור עינים, וועלכער, חסידים דערציילן, האט דאס מקבל געווען פון אליהו הנביא:
- אויסזאגן גאנץ תהלים אן קיין הפסק שבת אינדערפרי פאר'ן דאווענען;
- אויסזאגן גאנץ הלל ערב פסח ביים מצות באקן מיט א ברכה מיט שם ומלכות;
- מאכן צוויי שי"נ'ס מיט'ן קשר פון די תפילין אויפ'ן קיבורת (אויבערשטער חלק פון ארעם).
מנהגים ביים דאווענען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זאגן "ויקרב קץ משיחיה" ביי קדיש: דער נוסח איז מקובל פון דעם טשערנאבילער מגיד, און ווערט אויך געברענגט אין אבודרהם.
- זאגן "ברוך יאמרו" ביי קדושת נקדישך, און "משבחים ואומרים" ביי קדושת כתר: אויך דאס איז מקובל פון דעם טשערנאבילער מגיד; אין סידור דעת קדושים פון בוטשאטשער רב ווערט געברענגט אויף דעם א טעם.
- נישט זאגן תחנון ג' כסלו: ר' אברהם יהושע העשיל מסקווירא האט געזאגט אמאל פאר זיין פאטער ר' איציקל אז ער האט געזען אין אן אלטן ספר נישט צו זאגן תחנון ג' כסלו. האט זיין פאטער געזאגט, "אה, מיין אברהם יהושע העשיל מאכט זיך א יום טוב. נו, זאל מען נישט זאגן קיין תחנון." פון דאמאלס אן האט מען נישט געזאגט קיין תחנון אין סקווירא ג' כסליו. שפעטער, ווען ר' אברהם יהושע העשיל איז נסתלק געווארן אין ג' כסליו האבן חסידים פארטייטשט אז דאס האט זיין פאטער געמיינט.
- אויך ווערט דערמאנט ג' כסליו אין מגילת תענית אלס איינער פון די טעג "דלא למספד בהון". אין "אמרי פנחס" ווערט אויך געברענגט אז אין דעם טאג איז געשען א געוויסער נס.
- נישט זאגן תחנון פון פסח שני ביז כ' אייר (די וואך פון "הוד"): דער טשערנאבילער מגיד האט אנגעוויזן אויף דעם אין זוהר רעיא מהימנא פ' בהעלותך אז אין די טעג פון ספירת הוד זענען "תרעין פתוחין" (די הימלישע טויערן זענען אפן, און עס איז א צייט פון שמחה).
מנהגים פון לבוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פאר'ן קיטל צו טראגן יום כיפור, פסח, און ביום החופה נוצט מען רעכטע תכריכים: אויף צו דערמאנען דעם יום הדין.
- ישיבה בחורים און כולל יונגעלייט טראגן א גארטל א גאנצן טאג : מנהג פון פריערדיגן סקווערער רבי'ן, ר' יעקב יוסף, מעגליך גענומען פון די התנהגות פון יושבים אין בעלז.
- טראגן שטיוול שבת: די אורזאך דערפון, שטאמט פונעם געפירעכטס פונעם אלטן סקווערער רבי רבי יעקב יוסף טווערסקי זצוק"ל, וואס האט דאס איינגעפירט אלץ שבת'דיגע חסידישע לבוש ביי זיינע נאנטע חסידים.
אין סקווירא פלעגן די רבי'ס אמאל גיין מיט ווייסע זאקן ווי ביי אנדערע חסידים. ר' יעקב יוסף האט אבער נישט געוואלט טראגן קיין ווייסע זאקן אויס כבוד פאר זיין ברודער ר' איציקל קעשענאווער (וועמען די שוויגער האט נישט געלאזט טראגן צוליב דעם וואס איר מאן, ר' ברוך אשר ב"ר בנציון מטשערנאביל-לעאוו האט נישט געטראגן). אלץ א פשרה האט ר' יעקב יוסף זיך אנגעטון שטיוול, נישט וועלנדיג אפטרעטן פון דעם חסידישן מנהג פון נישט גיין מיט הויזן, און דאס שוין אויסגענוצט אלץ ספעציעלע לבוש פאר זיינע שפעטערדיגע נאכפאלגער. צום באמערקן איז שטיוול געווען גאר מצוי אלס א חסידישער לבוש אין רוסלאנד/אוקריינע.
- טראגן א פארמאכטע טלית קטן : אין סידור הרב ווערט געברענגט פון כתבי אר"י אז דער בגד פון טלית קטן זאל צודעקן די ברוסטן.
פארשידענע מנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נישט לייגן א ניי געבוירן קינד אין א בעטל (פון דעם נעמט זיך אז מען נעמט אנשטאט דעם א גרויס לעדל און מ'שטעלט דאס אוועק אויף צוויי בענקלעך צו מאכן ווי א בעט): דער מנהג קומט ארגינעל אלס נישט קויפן אדער זיך באנוצן מיט באשטימטע חפצים פאר א קינד אונטער דרייסיג טעג אלס שמירה... אין דעם איז אריינגערעכנט נישט ניצן קיין וויג אדער א קינדערוועגעלע, נישט אנטון קיין געקויפטע בגדים (אנשטאט דעם קען מען נוצן א מין קימאנא), א.א.וו. דער מנהג איז אבער נאר נתפשט געווארן לגבי דעם בעטל.
- א קימפעטארין גייט נישט ארויס פון הויז און בלייבט נישט אין הויז אן א שומר פאר דרייסיג טעג: ווערט געברענגט אין שו"ת שבות יעקב אלס שמירה.
- מאכן אן אפשערן (מאכן פיאות) פאר א קינד ווען ער ווערט אלט צוויי יאר (נישט ביי דריי) : דער טעם נעמט זיך פונעם הייליגער יעב"ץ, אין זיין ספר מגדל עוז, ווי מ'לערנט ארויס פון פסוק אז נאך די 24 חדשי הנקה וואס א קינד פלעגט אמאל זייגן ביז דאן, הייסט מען שוין אנטוויינט, און מ'איז שוין ראוי צו חינוך.
- נישט חתונה מאכן אין די טעג פון ר"ח טבת ביז ט"ו בשבט, און פון ר"ח תמוז ביז ט"ו אב : מנהג פון סקווערער רבי'ס צוליב וואס אין זוהר שטייט אויף די טעג אז זיי זענען ימים הנמוכים און עס הערשט אין זיי מדת הגבורה.
- מען טוהט זיך נישט סתם אזוי שערן, נאר זיבן געלעגנהייטן: 1] ערב ראש השנה 2] שבת פרשת מקץ 3] שבת שקלים 4] ערב פסח 5] מ"ח לעומר 6] שבת נחמו 7] שבת פאר דער חתונה - חתן'ס זייט, טאג פון דער חתונה - כלה'ס זייט.
מנהגים פון צוואות רבי יהודה החסיד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- נישט מאכן קיין שידוכים מאנטיג און מיטוואך, און נישט חתונה מאכן א' ג' און ה' פון דעם חודש.
- נישט טרעטן אויף א פלאץ וואס איז אמאל געווען אן אויוון.
- נישט פארבויען א טיר אדער א פענסטער נאר לאזן א טירל פון בערך 12x12 אינטשעס.
דער סקווערער בוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יצחק טווערסקי (ה'תקע"ב - י"ז ניסן ה'תרמ"ה) פון סקווירא.
- פון זיין ערשטן זיווג א טאכטער פון רבי דן יונגערלייב פון ראדוויל.
- רבי אברהם יהושע העשיל טווערסקי ( - ג' כסלו ה'תרמ"ז), פון סקווירא. ער האט געהייראט בז"ר א טאכטער פון רבי שמואל אשכנזי, בז"ש א טאכטער פון רבי יוסף זילבערפארב.
-
- רבי יוסף מאיר טווערסקי (ה'תרי"ז - כ"ט אב ה'תרע"ז), פון מאכניווקא. ער האט געהייראט מרת בתיה רבקה, א טאכטער פון רבי מנחם נחום טווערסקי, פון לאיעוו.
-
- רבי דוד טווערסקי ( - ה'תר"ף).
- רבי יצחק טווערסקי.
- פון צווייטן זיווג מרת חיה מלכה א טאכטער פון דעם הייליגן רוזשינער האט ער נישט געהאט קיין קינדער.
- רבי ישראל טווערסקי ( - כ"ז אלול ה'תרע"ט), פון סקווירא. ער האט געהייראט מרת צפורה א טאכטער פון זיין פעטער רבי אברהם טווערסקי, מגיד אין טוריסק.
-
- טאכטער - ווייב פון רבי דוד יעקב קאריסטשאווער
- רבי מנחם נחום טווערסקי ( - א' ניסן ה'תרמ"ו), פון שפיקאוו. ער האט געהייראט מרת שיינדל א טאכטער פון רבי דוד טווערסקי פון טאלנא
-
- רבי מרדכי טווערסקי ( - י"ח ניסן ה'תרע"ד), ער האט געהייראט מרת חיה א טאכטער פון רבי יוחנן טווערסקי, פון רחמיסטריווקא.
-
- רבי יצחק נחום טווערסקי הי"ד (ה'תרמ"ח - ה'תש"א), פון ראווע רוסקא, ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב ישכר דוב רוקח רב אין בעלזא.
- רבי משה דוד טווערסקי, אן איידעם פון רבי שלמה זלמינא פון ראשקאוו.
- מרת פייגא, די ווייב פון רבי שלום יוסף פרידמאן (ה'תרל"ח - פורים ה'תר"ף), פון שפיקאוו.
- מרת חיה, די ווייב פון רבי נחום טווערסקי פון טוריסק.
- מרת מירל, די ווייב פון רבי אשר פערלאוו (דער צווייטער) פון סטאלין.
- רבי דוד טווערסקי ( - ט"ו כסלו ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט בז"ר א טאכטער פון זיין פעטער רבי שלמה, פון סאווראן, בז"ש האט ער געהייראט מרת צפורה א טאכטער פון רבי אליקים געץ פון אוסטראה.
- רבי מרדכי טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשיל טווערסקי, פון סקווירא.
- רבי יצחק טווערסקי, געקומען קיין אמעריקע אין ה'תרפ"ג
- רבי דוד טווערסקי, סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי יחיאל מיכל טווערסקי, היינטיגער סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי מרדכי טווערסקי, סקווירער רבי פון פלעטבוש
- רבי משה טווערסקי, היינטיגער סקווירא רבי פון פלעטבוש
- רבי דוד טווערסקי, סקווירער רבי פון בארא פארק
- רבי יצחק טווערסקי, געקומען קיין אמעריקע אין ה'תרפ"ג
- רבי משה טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי יעקב אריה טווערסקי, טריסקער רבי פון לאנדאן און בני ברק.
- רבי אהרן טווערסקי, ער האט געהייראט מרת ברכה, א טאכטער פון רבי יצחק פרידמאן, פון באהוש.
- רבי שלמה טווערסקי ( - ה'תרפ"א), ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אריה לייב רוקח, פון מאגאראוו, א זון פון הרב יהושע רוקח פון בעלזא.
- רבי אלעזר טווערסקי, פון סקווירא - פאלטיטשאן
- רבי ישראל אברהם שטיין, פאלטישאנער רבי פון בענסענהוירסט
- רבי מרדכי שטיין, היינטיגער פאלטישאנער רבי
- רבי ישראל אברהם שטיין, פאלטישאנער רבי פון בענסענהוירסט
- רבי אלעזר טווערסקי, פון סקווירא - פאלטיטשאן
- רבי נחום טווערסקי, ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי יוסף מאיר טווערסקי, פון מאכניווקא.
- רבי יצחק טווערסקי, פון קעשענאוו. ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי שלמה שמואל טווערסקי, פון טשערנאביל - ברוקלין.
- רבי יעקב יוסף טווערסקי ( - ב' ניסן ה'תשכ"ח), פון שיכון סקווירא.
- פייגא מלכה - ווייב פון רבי מרדכי האגער, וויזשניצער רבי פון מאנסי (ערשטער זיווג - זי איז געשטארבן יונג, נישט איבערגעלאזט קיין קינדער)
- סימא מירל - ווייב פון ר' מרדכי האגער, וויזשניצער רבי פון מאנסי (צווייטער זיווג)
- ר' פנחס שלום, וויזשניצער רב אין בארא פארק, איידעם פון ר' הערשעלע ספינקער
- צפורה - ווייב פון ר' אברהם דוב טווערסקי - רחמיסטריווקא-מאנסי
- מרים - ווייב פון ר' חי יצחק טווערסקי, רחמיסטריווקער רבי פון בארא פארק
- רבי דוד טווערסקי, היינטיגער סקווירער רבי פון שיכון סקווירא
- רבי אהרן מנחם מענדל טווערסקי, בכור פון רבי דוד, איידעם פון וויזשניץ-מאנסי רבי
- הרב יעקב יוסף טווערסקי, זון פון ר' אהרן מענדל, איידעם פון ר' יצחק, צווייטער זון פון ר' דוד מסקווירא
- ר' פנחס צבי אריה טווערסקי, זון פון ר' יעקב יוסף, איר אייניקל פונעם סקווערער רבי'ן
- הרב יעקב יוסף טווערסקי, זון פון ר' אהרן מענדל, איידעם פון ר' יצחק, צווייטער זון פון ר' דוד מסקווירא
- רבי יצחק טווערסקי, זון פון ר' דוד, איידעם פונעם וויזשניצער רבי'ן
- רבי אהרן מנחם מענדל טווערסקי, בכור פון רבי דוד, איידעם פון וויזשניץ-מאנסי רבי
- רבי מרדכי טווערסקי ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשיל טווערסקי, פון סקווירא.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ סקווערער חדר אין ירושלים (אויף העברעיש)
- ↑ סקווערער ישיבה קטנה אין ירושלים (אויף העברעיש)


text:
איבער די סענטשעריז די בורמעסע מענטשן האָבן געוויזן זייער איבערגעגעבנקייט צו בודדהיסם דורך די קאַנסטראַקשאַן פון סטאַנינג מאָנומענץ. ניט קיין ענין ווו איר גיין אין מיאַנמאַר איר וועט קומען אַריבער פּאַגאָודאַז, עטלעכע פון פּשוט סטאַקאָו, עטלעכע שווער מיט מער גאָלד ווי פאָרט נאַקס. וואָאָדלאַנד טראַוועלס אָפפערס העכסט קאַסטאַמייזד טאָורס פון די גרעסטע פון די בודדהיסט קולטור ירושה זייטלעך וואָס געבן פּאַרטיסאַפּאַנץ אַ פול פארשטאנד פון דער געשיכטע הינטער יעדער געגנט פון באַטייַט. נאָך, לעסאָף עס איז מען אַז געבויט די טעמפלען און מאָנומענץ און עס איז מען אַז טעגלעך ברענגען זיי צו לעבן. דעריבער יעדער פון אונדזער טאָורס ליסטעד דאָ איז דערפאַרונג פון בורמעסע געשיכטע ווי געזונט ווי פול טבילה אין די וויבראַנט טאָג-צו-טאָג לעבן פון די פילע עטניק גרופּעס פון מיאַנמאַר-די גאָלדען ארץ. אַלע פון די טאָורס קענען זייַן קאַסטאַמייזד צו פּאַסיק ספּעציפיש . נאָך אַלע טאָורס ינשור איר לאָזן מיאַנמאַר מיט אין-טיפקייַט ויסשטעלן צו אַזאַ גלענצנדיק זייטלעך ווי באַגאַן, ינלע אָזערע, מאַנדאַלייַ, אַלט ראַנגאָאָן און אנדערע.
פילע פון די דזשערניז קענען זייַן איבערגעלעבט דורך סלאָולי קרוזינג אַרויף און אַראָפּ די גרויס ייַייאַרוואַדדי טייַך אויף אַ 5-שטערן טיק שיפל (פּיקטשערד אויבן) וואָס לאָזן איר באמת דערפאַרונג דער גאַנג פון בורמעסע לעבן ווי עס האט שטענדיק געווען. ביטע גיט אויף די ייטינערעריז אונטן און לאָזן אונדז וויסן וואָס אָנעס איר וואָלט ווי צו זען אין פול. זייַן זיכער צו לאָזן אונדז וויסן אויב איר זענט אינטערעסירט אין אונדזער רייַזע שיפל אָפּציעס.
ביטע גיט אויף די רייַזע קאָוד צו אָפּלאָדירן דיין אינטערעסירט רייַזע - פּלאַן.


text:
היץ
היץ איז א פארם פון ענערגיע וואס האט צוטאן מיט די לויפן פון אטאמען - אדער אנדערע באשטאנדטיילן וואס פארמירען זאכן - אין א זאך. אין טערמא-דינאמיק איז היץ די ענערגיע וואס גייט צווישן צוויי אביעקטן ווען איינער איז ווארעמער פונעם צווייטן.
- היץ ווערט אויך אנגערופן ענערגיע אין וועג.
- מען קען מאכן היץ דורך די פאלגנדע וועגן:
- דורך א כעמישער רעאקציע, אזוי ווי ברענען א פייער.
- דורך א יאדערישער רעאקציע, אזוי ווי דאס וואס געשעט אין דער זון.
- עלעקרא מאגנאטישע כוחות אזוי ווי דאס וואס אן עלעקטרישע אויוון מאכט היץ.
- אדער דורך א מעכאנישער רעאקציע, אזוי ווי רייבן צוויי זאכן איינס קעגן צווייטן.
- מען קען אריבערפירען היץ פון איין פלאץ/זאך צו א צווייטן דורך:
- טעמפארטור איז א וועג פון מעסטן ענערגיע וואס א זאך גיבט אויף דורך היץ.
היץ קען נאר אריבער גיין פון איין זאך צו א צווייטער, אדער אין דער זעלבער זאך, אויב עס איז דא אן אנדער טעמפארטור.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער צו מאכן א עסק פון היץ איז געווען דער גריכישע פארשער העראקליטוס אין 500 BCE. ער האט געטענה'עט אז די דריי עיקר פאנדומענטן אין א זאך זענען: פייער, וואסער, און ערד. אבער די פייער איז דאס וואס פירט און טוישט אלעס. דורך אויס די אלע יארן פון דאן זענען געווען נאך אסאך פארשער און פילאסיפער וואס האבן צוגעלייגט נאך און נאך צו די זאך פון היץ. אין די 1900 יארן מיט די ערפינדונגען פון די אטאם באמבע איז ווען מען האט אנגעהויבן האבן א מער קלארע פארשטאנד איבער היץ.
פאקטן וועגן היץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היץ ווערט געווענליך געניצט אויף צו רעדן וועגן זאכן וואס זענען ווארעם אדער קאלט. טעמפעראטור איז וואס מען מעסט קאלט און ווארעם, אבער היץ איז וואס ווייזט אויף די אינערליכע ענערגיע וואס איז אריבערגעגאנגן פון איין זאך צו א צווייטע (אדער אין די זעלבע זאך פון איין פלאץ צום צווייטען) וועגן א צווישעןשייד אין טעמפארטור.
היץ וועט אריבער גיין פון איין זאך צו צווייטען ווען די צוויי זאכן זענען נישט היץ גלייך, און גייט פון הויכע טעמפארטור צו נידריגע טעמפארטור ביז ווען ביידע זענען היץ גלייך.
א יעדע זאך וואס פארנעמט פלאץ האט אין זיך אינערליכע ענערגיע, דאס האט צו טאן מיט די אינערליכע געדרייעכטץ פון די אטאמען. ווען צוויי קערפערשאפטס וואס רירען זיך אהן אין א וועג וואס זיי קענען אריבערפירן היץ, און די אינערליכע ענערגיע צווישען די צוויי זאכן זענען נישט גלייך, וועלן זיי אריבערפירן אינערליכע ענערגיע פון איין צו צווייטען ביז זיי וועלן האבן די זעלבע מאס אינערליכע ענערגיע, און דערפאר די זעלבע טעמפארטור. היץ איז טייטש די ארבייט וואס די צוויי האבן געטאן אויף אריבערציפירען די ענערגיע און טוישען די טעמפארטור.
די קאכן פונקט פון וואסער ביי די ים פלאך און געהעריגע אטמאספער לופט דרוק, וועט אלעמאל זייל פונקטליך 100 גראד צעלזיוס. נישט קיין חילוק וויפיל היץ מען לייגט צו, די איבריגע היץ וועט נאר געניצט ווערן צו טוישן פון וואסער אויף פארע. די היץ איז דערפאר באהאלטן (וויבאלד די טעמפארטור גייט נישט ארויף) און ווערט דערפאר אנגערופן באהאלטענע היץ (ענגליש: latent heat). באהאלטענע היץ איז די היץ פער זאך מאסען וואס פעלט אויס צו טוישן דעם מצב פון א זאך.
היץ אריבערפירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היץ גייט אריבער פון א זאך אדער פלאץ אין א זאך צוליב דעם וואס די טעמפארטור איז נישט גלייך, עס זענען פארהאן צוויי וועגן ווי אזוי דאס גייט אריבער (אדער פארשפרייט זיך), אדער דורך קאנדאקציע, אדער דורך רעדיאציע. ווען היץ גייט אריבער דורך קאנדאקטיוו מאטריאל וואס איז אויס געמישט מיט די וועג ווי אזוי פליסיגס פליסט דאן הייסט דאס קאנוועקציע. און אזוי ארום איז דא דריי וועגן ווי אזוי היץ פארשפרייט זיך.
קאנדוקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנדוקציע איז די מערסטע טרעפענדיג וועג ווי אזוי ענערגיע (היץ) גייט אריבער אין א סאלידע זאך, דאס געשעהט דורך דעם וואס די אטאמען אדער מאלעקולן אין די זאך שאקלען זיך און אקטיוו מיט די שכינותדיגע אטאמען אדער מאלעקולן. אין מאטריאלן וואס ווערן נישט אנגערופן קאנדאקטארס (ווי למשל האלץ) נאר זיי זענען אינסאלאטרס דאן ווערט די היץ פארשפרייט דורך פאנאן ציטערן.
אין סאליד מאטריאלן וואס זענען קאנדאקטארס אזוי ווי אייזען, דאן ווערט כמעט 100% פון די היץ אריבערגעפירט דורך עלעקטראן פליסיגקייט אין די סאליד, און כמעט גארנישט פון די היץ ווערט פארלוירן צו פאנאן, נאר בערך 1% ווערט געניצט דורך פאנאן היץ. עלעקטראן'ס זענען אויך דאס וואס פירט אריבער (קאנדאקט) עלעקטריק דורך אייזען, א גוטע קאנדאקטאר ווי קופער פירט אריבער זייער גוט (גוט מיינענדיג אז כמעט גארנישט ווערט פארלוירן) סיי עלעקטריק, און סיי היץ.
קאנוועקציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאנוועקציע איז די עיקר וועג פון אריבער פירען היץ דורך פליסיגס (LIQUID) און לופט (GASES), דאס קומט פון דעם וואס עס איז דא צווי זאכן וואס מאכן אז די היץ זאל זיך פארשפרייטן.
איינס אז די היץ פארשפרייט זיך דורך דא קאנדאקטיוו טייל פון די פליסיגס אדער גאז, די צווייטע דורך דעם וואס די מאטריאל (למשל וואסער) מישט זיך אויס איין פלאץ מיטן צווייטן, און די קעלטערע טיילן וואסער פארמישן זיך מיט די הייסערע טיילן וואסער. למשל ווען מען קאכט אויף א קעסל וואסער, וועט די אונטערשטע טייל וואסער וואס איז אסאך הייסער ארויףקומען העכער אין קעסעל ווי די קעלטערע וואסער איז או אזוי ארום אריבערפירען די היץ פון אונטען אויף אויבען.
באשטראלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באשטראלונג איז דער איינציגסטער וועג ווי אזוי היץ קען אריבערגיין אָן דעם וואס עס זאל זיין עפעס א ממשות וואס זאל דאס אריבערפירן (אפילו נישט קיין גאז/לופט), און איז דערפאר די איינציגסטע וועג ווי אזוי היץ קען אריבערגיין א וואקיום.
דאס געשעעט דורך דעם וואס די אטאמען און מאלעקולן אין א זאך רוקן זיך כסדר, און זענען צוזאמען געשטעלט פון זאכן וואס האבן אין זיך א כח (ווי פראטאנען און עלעקטראנען) זייער זיך רוקען מאכט אז עס זאל ארויס רינען רעדיאציע, וואס טראגט אוועק ענערגיע פון די זאך. אין דער זעלבער צייט איז אויך דא רעדיאציע וואס קומט כסדר צו צו דער זאך. וואס דאס מאכט אז עס זאל אריבערגעפירט ווערן ענערגיע, ווי הייסער די זאך איז, און וויבלאד היץ גייט אלעמאל צו די נידריגע טעמפארטור, מער באשטראלונג רינט ארויס און דערפאר מער היץ גייט אריבער.
געווענליך די מערהייט פון די היץ וואס גייט אריבער די וועג גייט אריבער אין אזא וועג וואס איז נישט זעהבאר פארן מענטשליכן אויג (עס גייט דורך אינפרארויט), אבער ביי גאר הייסע זאכן גייט די היץ אריבער דורך זעהבאר ליכט אויך, ווי למשל א גרויסע פייער וואס גיבט ארויס היץ.
אין יעדע פאל וואס באשטראלונג רינט ארויס און עס ווערט איינגעזאפט דורך עפעס אנדערש (געווענליך צוליב די חילוק אין טעמפעראטור) ווערט היץ אריבערגעפירט, די חכמה ווערט געניצט אין מיקראכוואליע און אין לייזער שניידן.
אנדערע וועגן פון אריבערפירן היץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען אויך דא אנדערע וועגן פון אריבערפירן ענערגיע/היץ.
- באהאלטענע היץ ווען למשל וואסער טוישט זיך פון פליסיג צו אייז אדער צו פארע, דאן גייט אדורך זייער אסאך ענערגיע און דערפאר היץ, דאס וועט געניצט אין א לאקאמאטיוו, און אין קילערס ווי א פרידזשידער.
- היץ רער, דאס איז געווענליך געמאכט פון קופער אין איז געמאכט אין אזא וועג אז די זעלבע מאס קופער קען פירן אסאך מער היץ דורך ניצען באהאלטענע היץ אנע דעם וואס די טעמפארטור פון די קופער זאל זיך טוישן צו פיל, דאס ניצט מען אסאך אין א קאמפיוטער.


text:
מרדכי בן דוד
מרדכי ווערדיגער אדער מרדכי בן דוד איז דער קעניג פון יודיש מוזיק היינטיגער דור. ער איז דער זון פונעם חזן ר' אלתר דוד יצחק ווערדיגער. ער וואוינט אין סי געיט, ברוקלין, און איז באקאנט איבעראל אין דער חסידישער וועלט פון די גרעסטע זינגערס מיט זייער א שיינעם, הארציגן קול.
ער איז געווען א גרויסער אנהענגער פונעם ריבניצער רבין רבי חיים זאנוויל אבראמאוויטש. ער האט אים מהנה געווען און אויסגעהאלטן זיין שטוב, אין די לעצטע יארן פלעגט ער אסאך זינגען פאר אים.
היינט איז ער א חסיד פונעם ברעסלאווער מנהיג, הרב מארגנשטערן פון ארץ ישראל. און אין זיינע לעצטיגע ניגונים איז שטארק קענטיק זיין ברעסלאועור הנהגה.[פֿעלט אַ מקור]
זיינע אלבאמען - דיסקאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מרדכי בן דוד ורדיגר שר
- הנני
- משיח במהרה יבוא
- אוהבי השם
- איך האב געווארט (אידיש) (דער אלבאם איז איבערגעזונגען פון ר' יום טוב עהרליך, מיט זעלבסט אייגענעם געשמאק).
- חיים בירושלים
- וביום השבת
- וכל החיים
- ובאו האובדים
- כולנו יחד
- מעגל השנה
- הנני
- וכל מאמינים
- נשמה
- Let my People Go (ענגליש)
- סימן טוב
- אני מאמין
- זכרונות
- רק שבת אחת
- ירושלים לא למכירה (Yerushalayim Is not for sale)
- מהרה יבנה המקדש
- האלבום הכפול
- משיח
- תמיד בשמחה
- אין עוד מלבדו
- ניגוני בית אבא
- לולא תורתך
- מאמינים בני מאמינים
- קומזיץ
- עד מתי (3 לידער)
- אפשר לתקן (תשס"ו)
- דאס אידיש זאמלונג" (The Yiddish Collection)
- יידן קומט אהיים
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווידעא קליפ ווי ער בעט זיך מען זאל נישט קאפירן קיין ניגונים נאר צאלן געלט דערפאר


text:
אנדן
די אַנדן זענען א בערגקייט דורכאויס דעם מערב בארטן פון דרום אמעריקע. זיי ציען זיך מער ווי 7,000 ק"מ/ 4,400 מייל פון דרום ארגענטינע און טשילע ביז צפון קאלאמביע. די אנדן זענען די לענגסטע בערגקייט אין דער וועלט, און די צווייטע העכסטע נאך די הימאלייאס.
דער העכסטער שפיץ אין די אנדן איז בארג אקונקגוא (אין ארגענטינע), מיט א הויך פון 6,960 מעטער.
פלאנצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אנדן זענען פאראן 8,200 ערליי פלאנצן, צווישן זיי 2,725 ערליי ארכידעעס. איינער פון די חשובסטע פלאנצן איז דער קארטאפל.


text:
1897
1897 איז דאס 97סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1897 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן אפריל - געגרינדעט די פארווערטס צייטונג
- 1טן סעפטעמבער - די ערשטע אונטערגרונט באן אין צפון אמעריקע געווידמעט אין באסטאן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן יוני - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1977)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - קארל ווייערשטראס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1815)
- 15טן מערץ - זשיימס זשאזעף סילוועסטער, בריטישער מאטעמאטיקער פון א יידישן אפשטאם (געב' 1814)
- 3טן אפריל - יאהאנעס בראהמס, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1833)


text:
געאגראפיע
געאָגראַפֿיע (פֿון גריכיש YewYpaφίa - געאָגראַפֿיאַ) איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט דעם אויסשטעל און כאראקטאר פון דעם ערד פלאנעט, סיי פון דעם ים און סיי פון דער יבשה. צום ביישפיל, די וויסנשאפט פון א געוויסער מדינה, וואו זי ליגט ווער זענען אירע שכנים, די קלימאטן, די איינוואוינער, אדער די גרויסקייט פון א באשטימטן אקעאן, וואספארא סארט באשעפענישן שווימען אין אים, אא"וו.
מאדערנע געאגראפיע איז א שטודיע וואס שטרעבט צו פֿארשטיין די וועלט מיט אלע אירע מענטשלעכע און נאטירלעכע פארוויקלונגען -- נישט נאר וואו זאכן זענען אבער ווי אזוי זיי זענען געענדערט געווארן. אלס א "בריק צווישן די מענטשלעכע און פֿיזישע וויסנשאפטן", ווערט געאגראפיע צעטיילט אויף צוויי הויפט אפטיילונגען - מענטשלעכע געאגראפיע און פיזישע געאגראפיע.[1]
אינהאַלט
- 1 אריינפיר
- 2 צווייגן פון געאגראפיע
- 3 טעכניקן
- 4 היסטאריע
- 5 בארימטע געאגראפן
- 6 רעפערענצן
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפן שטודירן די פארשפרייטונג פון פענאמענען, פראצעסן און אייגנשאפטן אין ארט און צייט, ווי אויך די אינטעראקציע צווישן מענטשן און זייער סביבה. אזוי ווי ארט און צייט רירן אפ א סך טעמעס, ווי עקאנאמיק, געזונט, קלימאט, פלאנצן און בעלי חיים, איז געאגראפיע שטארק צווישן-דיסציפליניש. געאגראפיע האט צוויי הויפט געביטן: מענטשלעכע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די געבויטע סביבה און ווי מענטשן ניצן דעם ארט, און פיזישע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די נאטירלעכע סביבה מיט די ארגאניזמען, קלימאט, באדן און וואסער.
צווייגן פון געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געאגראפיע איז די שטודיע פון געאגראפיע פונעם שטאנדפונקט פון די ערד וויסנשאפטן. זי שטודירט די ליטאספער, הידראספער, אטמאספער, פעדאספער און ביאספער. מען שטודירט קלימאט, לאנדפארעם, קאנטינענטן, אקעאנען, טייכן, בערג און שטיינער.
קאטעגאריעס פון פיזישער געאגראפיע:
מענטשלעכע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשלעכע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס פאקוסירט אויף דער שטודיע פון פראצעסן און פֿורעמס וואס טוען אויספורעמען די מענטשלעכע געזעלשאפט. זי נעמט איין מענטשלעכע, פאליטישע, קולטורעלע און עקאנאמישע אספעקטן, און שטודירט באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע, ענערגיע, לופט פארפעסטיקונג און לענדער פון דער וועלט.
קאטעגאריעס פון מענטשלעכע געאגראפיע:
היסטארישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטארישע געאגראפיע איז דער צווייג פון געאגראפיע וואס פארשט פארשידענע געביטן ווי דער מענטש האט געווירקט אויף דער סביבה אין דער פארגאנגענהייט, אדער אנדערש ארויסגערעדט: אלץ וואס מענטשלעכע געאגראפיע שטודירט היינט אבער אין די פארגאנגענע יארן. למשל, איינער פון די קלאסישע געביטן אין געאגראפישער היסטאריע פארשט ווי די קולטורן און געזעלשאפטן האבן זיך אנטוויקלט אריבער דער וועלט און וויאזוי זיי זענען ארויסגעוואקסן אין זייער היינטיקער פארעם.
אויספארשן דעם אייבערפלאך איז איינע פון די וויכטיקע געצייג אין דעם צווייג, ווייל אזוי קען מען בעסער פארשטיין דעם איינפלוס פון מענטשן אויף זייער סביבה; די הויפט מיטלען אין היסטארישע-געאגראפישער פארשונג זענען דאקומענטן, וואס געפינען זיך אין ארכיוון, וואס דורך זיי טוט מען אנטפלעקן די געזעלשאפטלעכע-פאליטישע-עקאנאמישע פראצעסן וואס האבן געשאפן די אמאליקע לאנדשאפטן.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ארץ ישראל, האט היסטארישע געאגראפיע געדינט ווי א הילפמיטל אין די הענט פון די ארכעאלאגן צו אידענטיפיצירן ערטער פון דער תנ"כישער תקופה. דאס איז געווארן א באזונדערער דיסציפלין וואס באשעפטיקט זיך מיט דער דינאמיק פון די פראצעסן פון באזעצן דאס לאנד. אלס פאטער פון מאדערנער היסטארישער געאגראפיע אין ארץ ישראל ווערט גערעכנט דער געאגראף פראפ' יהושע בן אריה פונעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים.
ראיאנישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראיאנישע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס שטודירט ראיאנען, פון אלע גרייסן, איבער דער וועלט.
טעכניקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאפעס זענען א וויכטער געצייג אין געאגראפיע, וואס האט א שטארקן אינטערעס אין געשפרייט-פארהעלטענישן. געאגראפן ניצן פיר צוגאנגען:
- סיסטעמאטיש
- ראיאניש
- באשרײַבנדיק
- אנאליטיש
קארטאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפישע אינפארמאציע סיסטעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייטערטע דערשפירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואנטיטאטיווע מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואליטאטיווע מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע מאפעס פון דער וועלט גייען צוריק צו אוראלטן בבל אין דעם 9טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. די גריכן האלטן אנאקסימאנדראס ווי דער גרינדער פון געאגראפיע. ער האט געברענגט פון די בבליים דעם גנאמאן, אן אינסטרומענט מיט וואס מען קען מעסטן אויף וועלכער גארטל ליניע מען געפינט זיך. טייל האלטן אז פיטאגאראס איז געווען דער ערשטער וואס האט געזאגט אז דער ערד-פלאנעט איז א קיילעך. עראטאסטענעס האט גערעכנט דעם ראדיוס פון דער ערד.
היפארכוס האט אוועקגעשטעלט די סיסטעם פון געאגראפישע קאארדינאטן—גארטל ליניעס און מערידיאנען. ער האט געניצט א סעקסאגעזימאלע סיסטעם (געבויט אויפן נומער 60) וואס ער האט געלערנט פון די בבליים, מיט די מערידיאנען צעטיילט אויף 360º (גראד, און יעדער גראד צעטיילט אויף '60 (מינוטן. אין כינע האט געאגראפיע זיך אנטוויקלט פונעם 3טן יארהונדערט אָן.
נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע האבן די מוסולמענער געאגראפן געשאפן פרטימדיקע מאפעס פון דער וועלט, און האבן פארטייטשט די געאגראפישע ביכער פון די אוראלט גריכן און רוימער.
אל-בירוני האט אנטוויקלט טעכניקן צו מעסטן די הייך פון בערג און די טיף פון טאלן. ער האט געחשבונט דעם ארומנעם פון דער ערד גאנץ גענוי, נאענט צו דער היינטיקער אפשאצונג פון דער ערד'ס ארומנעם. זיין אפשאץ פון 6,339.9 ק"מ פאר דער ערד'ס ראדיוס איז זייער נאענט צום היינטיקן ווערט פון 6,356.7 ק"מ. ביז זיינע צייטן האט געמאסטן די ערד דורך מעסטן די זון גלייכצייטיק פון צוויי ערטער, אבער דאס גיט נישט קיין גענויע רעזולטאטן, אל-בירוני האט אנטוויקלט א נייעם מעטאד פון טריגאנאמעטרישע חשבונות, באזירט אויפן ווינקל צווישן א פלוין און דעם שפיץ פון א בארג, וואס געט א מער גענויעם מאס פון דער ערד'ס ארומנעם, און איין מענטש קען דאס מאכן אליין.
אינעם 15טן יארהונדערט האט אנגעהויבן די תקופה פון אנטדעקונג, ווען מען האט אנטפלעקט א סך נייע לענדער. די באריכטן פון די אויספארשונגען וואס מארקא פאלא, קאלאמבוס און דזשיימס קוק האבן אוועקגגעשטעלט פעסטע יסודות פאר געאגראפיע. א וויכטיקער פראבלעם פאר אויספארשער און געאגראפן איז געווען וויאזוי אוועקצושטעלן די מערידיאן און גארטל ליניע פון א געוויסער לאקאציע. די גארטל ליניע האט מען שוין געלייזט, אבער דער מערידיאן איז געווען א שווערער פראבלעם, סיי וואו זאל זיין דער נול מערידיאן, סיי וויאזוי מ'קען דערגיין דעם מערידיאן פון א לאקאציע. דזשאן העריסאן האט געלייזט דעם צווייטן פראבלעם אין 1760 מיט זיין H4 כראנאמעטער, א גענויער זייגער מיט וואס קען שטענדיק וויסן די צייט אין א באשטימטן פלאץ, און די צייט וואו מען געפינט זיך ווייסט מען לויט דער זון, ממילא די אונטערשייד לאזט וויסן דעם מערידיאן. דעם נול מערידיאן פראגע האט מען נאר געלייזט אין 1884 ווען דער אינטערנאציאנאלער מערידיאן קאנפערענץ האט באשלאסן אז דער גריניטש מערידיאן זאל זיין דער נול מערידיאן.
אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער האט מען אנגעהויבן צו אנערקענען געאגראפיע ווי א באזונדערן אקאדעמישן דיסציפלין.
איבער די לעצטע צוויי יארהונדערטער האבן די אוואנסירונגען אין טעכנאלאגיע מיט קאמפיוטערס אנטוויקלט געפירט צו דער אנטוויקלונג פון געאמאטיק. די שטארקע פארבינדונגען צווישן געאגראפיע און די וויסנשאפטן פון געאלאגיע און באטאניק, ווי אויך עקאנאמיק, סאציאלאגיע און דעמאגראפיע האבן געוואקסן, ספעציעל דורך ערד סיסטעם וויסנשאפט.
בארימטע געאגראפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עראטאסטענעס (276 פאר דער ציווילער רעכענונג - 194 פאר דער ציווילער רעכענונג) - האט גערעכנט די גרייס פון דער ערד.
- סטראבאן (64 פאר דער ציווילער רעכענונג - 26) - פארפאסער פון געאגראפיקא, איינע פון די ערשטע ביכער וועגן געאגראפיע.
- תלמי (90 - 168) - האט צוזאמענגעשטעלט גריכישע און רוימישע וויסן פון געאגראפיע אין דעם בוך געאגראפיא.
- אל אידריסי (אראביש: أبو عبد الله محمد الإدريسي) (1100–1165/66) - פארפאסער פון נוזהאטול מושטאק.
- גערארדוס מערקאטאר (1512–1594) - קארטאגראף וואס האט פראדוצירט די מערקאטאר פראיעקטירונג.
- אלעקסאנדער פאן האמבאלט (1769 - 1859) - בארעכנט דער פאטער פון מאדערנער געאגראפיע, האט געלייגט די יסודות פארן פעלד פון ביאגעאגראפיע.
- קארל ריטער (1779–1859) - דער פאטער פון מאדערנער געאגראפיע; ער איז געווען דער ערשטער פראפעסאר פון געאגראפיע אינעם בערלינער אוניווערסיטעט.
- דארין מאסי (1944-) - שטודירט גלאבאליזאציע און געווינער פון דער וואטרען לוד פרעמיע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf.


text:
בדיקת חמץ
בדיקת חמץ איז די מצווה פון זוכן חמץ פאר פסח כדי אויסצורוימען עס פונעם שטוב, אזוי ווי די משנה זאגט: אור לארבעה עשר בודקים את החמץ לאור הנר. (מסכת פסחים, פרק א', א')
אין הלכה ווערט געברענגט דריי זאכן וואס מען טוט צו פארזיכערן אז מ'האט נישט קיין חמץ אין שטוב פסח: בדיקה, ביטול און ביעור.[1] נאך דער בדיקה איז מען מבטל (מען אנולירט דאס חמץ; ד"ה, מען זאגט אז דאס חמץ וואס איז אפשר נאך דא אבער מ'האט נישט געטראפן ביים זוכן זאל ווערן כ'עפרא דארעא' (שטויב פון דער ערד). צומארגן, ערב פסח, טוט מען מבער זיין דאס חמץ וואס מ'האט געטראפן ביים בודק זיין. (נארמאל טוט מען פארברענען דאס חמץ.)
בדיקת חמץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מ'מוז פריער גוט אויסרייניגן דאס הויז פון יעדן ברעקל חמץ, נאכן אויסרייניגן איז מען בודק חמץ, דאס מיינט, אז מ'דארף אונטערזוכן דאס הויז צום שיין פון א ליכט.
די נאכט פון י"ד ניסן, וואס איז פאר פסח ביינאכט, גילט דער חיוב בודק צו זיין דאס חמץ מיט א ליכטל, וואו אימער עס איז מעגלעך געקומען חמץ איבערן יאר אין זיין רשות. איידער מען הייבט אן די בדיקה מאכט מען די ברכה: ברוך אתה ד' אלוקינו מלך העולם, אשר קדשנו במצוותיו וציוונו על ביעור חמץ. כאטש די ברכה באציט זיך אויף ביעור חמץ – וואס ווערט געמאכט ערשט צומארגנס – און נישט אויף דער בדיקה, אבער מען מאכט די ברכה ווען מען הייבט אן די מצוה, ווען מען איז בודק. בייטאג מאכט מען נישט קיין ברכה (נאר ס'איז דא פוסקים וואס האלטן אז טאמער מ'האט פארגעסן מאכן די ברכה פארן בודק זיין, זאל מען מאכן די ברכה פארן פארברענען דאס חמץ.[2]
מ'דארף בודק חמץ זיין יעדע ארט:
- אין יעדן ווינקל אין שטוב
- אין קעלער
- אין בוידעם
- אין אויטאמאביל
- אין ביזנעס
ווען ערב פסח געפאלט שבת, קען מען נישט בודק זיין מיט א ליכטל פרייטאג צונאכט, נאר מען איז בודק א נאכט פריער, דאנערשטאג ביינאכט.
איינער וואס פארט אוועק אויף פסח און איז נישט אין די נאכט וואס מ'דארף בודק חמץ זיין, דארף ער בודק חמץ זיין אין שטוב די לעצטע נאכט איידער ער פארט אוועק, אבער קיין ברכה מאכט ער נישט.
כל חמירא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך דארף מען מבטל זיין דאס חמץ דאס מיינט מען איז מפקיר דאס חמץ, די לשון חז"ל איז "ביטול מטעם הפקר", כדי מ'זאל נישט עובר זיין אויף בל יראה אויף די חמץ וואס מ'האט נישט געטראפן בשעת'ן בודק זיין און עס איז געבליבן אומוועלנדיג אונטער די אייגענטומערשאפט.
מ'קען נישט מבטל זיין חמץ וואס מ'ווייסט ווי ס'ליגט און מ'פלאנט עס צו פארקויפן צו א גוי און ניצן נאך פסח, ווייל עס מוז זיין א ערענסטע הפקר מיטן גאנצן הארץ.
כל חמירא איז די ניסוח וואס מ'זאגט ווען מען איז מפקיר די חמץ, עס איז אויף אראמיש ווייל דאס איז אמאל געווען די לשון בני אדם, ווייל ווען מ'איז מ'איז מפקיר די חמץ מוז מען פארשטיין וואס מ'זאגט, ווייל עס איז פון הארץ, דעריבער היינט אויב איינער פארשטייט נישט די ווערטער פון כל חמירא מוז ער עס זאגן אויף אידיש אדער די שפראך וואס ער פארשטייט. די אנדערע שפראכן זענען געווענליך געדרוקט אין די סידורים.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
אברהם לינקאלן
אברהם לינקאלן (ענגליש: Abraham Lincoln ארויסגערעדט "אייברעהעם לינקען") (12טן פעברואר, 1809 – 15טן אפריל, 1865) איז געווען דער 16סטער אמעריקאנער פרעזידענט.
געדינט פון: ביז:
- 4טן מערץ 1861
- 15טן אפריל 1865
ער איז א פאפולערער פרעזידענט אין דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן, ער האט אנגעפירט די באוועגונג צו באפרייען די שווארצע מענטשן פון קנעכשאפט, ער איז געווען פערזידענט בשעת דער אמעריקאנער בירגערקריג, אויך באקאנט אלס דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום, און האט געפירט דעם צפון צו א זיג קעגן די דרום.
צוויי טאג נאך דעם וואס ער האט געוואונען די קריג, און האט באפרייט די שווארצע האט מען אים געשאסן אין א טעאטער.
ער איז אנגענומען פאר א גוטער פרעזידענט וואס די אמריקאנער זענען מיט איהם שטאלץ, ער איז געווען פון די ערשטע אין דער רעפבוליקאנער פארטיי.
עס איז באקאנט פון אים אזא ווארט: מען קען פֿאפן די גאנצע וועלט פאר א שטיק צייט, מען קען פאפן די האלבע וועלט פאר אייביג, מען קען אבער נישט פאפן די גאנצע וועלט פאר אייביג, דער אמת שווימט שטענדיג ארויף.
לינקאלן האט באשטימט 32 פעדעראלע ריכטער, כולל פינף ריכטער צום העכסטן געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן און 27 ריכטער צו די פאראייניגטע שטאטן דיסטריקט געריכטן.


text:
פערסישער איינגאס
דער פערסישער איינגאס, אויף פערסיש כאליזש פארס, און אראביש, אל-כאליזש אל-אראבי. ווערט אויך גערופן אראבישער איינגאס, בעיקר אין די אראבישע לענדער. די נאמען פונעם ים סוף, ביזן ניינצטען יאר הונדערט, איז געווען אראבישער איינגאס. אין דער וועלט איז מער אנגענומען דעם פערסישער ווערסיע פון די נאמען, אדער "די איינגאס".
די איינגאס געפונט זיך אויף א שטח פון 233,000 קוואדראט קילאמעטער, עס פארבינדט זיך צו די אמאן איינגאס, אויף די מזרח. פון מערב זייט פאנגט זיך די איינגאס אן, פון א דעלטא ביי די טייך שאט אל-אראב, די טייך ווי די פרת און די חידקל, פאלן אריין אין איראק.
די איינגאס איז לאנג 989 קילאמעטער, אין די ברייט איז דער שמאלסטער טייל, 56 קילאמעטר ביי די הארמוז דורכגאס. די וואסער איז נישט זייער טיף, די מאקסימום טיפקייט איז נישט מער פון 60 מעטער, די שווונג איז אויך א שוואכע, אפילו ווען די וואסער הייבט זיך (בעיקר אין די ווינטער).
רוב פון די רויע נאפט איבער די וועלט, ווערט ארויסגעשעפט פון די איינגאס.
לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די לענדער ארום די איינגאס. פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, סאודי אראביע, באכריין א אינדזל, קאטאר וואס איז א האלב אינדזל פון סאודי אראביע, קאווייט און איראק צפון מערב, איראן צפון. עס זענען פארהאן עטליכע אינדזלען אינמיטן דעם איינגאס, וואס האט שוין געברענגט צו מערערע רייבערייען צווישן די לענדער, איבער ווער עס געוועלטיקט אויף זיי.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וויכטיקייט פון די איינגאס, איז שוין א גאר היסטארישער, אלעקסאנדער דער גרויסער, האט שוין געהאט א פלאן, וועגן בויען א פארט פאר זיין אימפעריע. איבער די קומענדיקע הונדערטע יארן, איז די איינגאס געווען אונטער אראבער, פערסישע אימפעריע, אטאמאנישע אימפעריע, און אונטער מערב אייראפעישע הערשאפט. אין די ניינצעטע יאר הונדערט, האבן די אראבער אנערקענט אין די בריטישע הערשאפט. אין יאר 1960 איז די אנוועזנהייט פון גרויסבריטאניע, געקומען צו אן ענדע, און אויף זייער פלאץ איז אנגעקומען די פאראייניקטע שטאטן, און די סאוועטן פארבאנד.
די קאנפליקטן צווישן די אראבער און די פערסן, און יעדע לאנד אין ראיאן, ווילנדיק האבן מער נאפט. האט שוין געברענגט צו עטליכע קריגערייען, און מלחמות צווישן די לענדער. דורכאויס די איראן-איראק מלחמה (1988-1980), איז איינע פון די פראנטן געווען די איינגאס. שפעטער אין 1991 ווען סאדאם כוסעין, האט אינוואדירט קאווייט, וואס האט שפעטער צוגעברענגט צו די ערשטע גאלף מלחמה.
דער נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א לאנגע קריגעריי גייט ארום צווישן די לענדער אין מיטל מזרח, איבערן נאמען פון די איינגאס, אנגעפאנגען פון די 1950ע יארן. גאמאל אבדול נאסער, פרעזידענט פון עגיפטן, האט אין זיין קריגעריי קעגן דעם שאך, געטוישט דעם נאמען צו אראבישער איינגאס, וואס איז געווארן אנגענומען אין די אראבישע וועלט. איראן פון זייער זייט, פירט אן אגרעסיווע פאליטיק, קעגן סיי ווער עס רופט עס אראבישער איינגאס, אויף אזוי ווייט אז זיי באיקאטירן, אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, וואס רופן דעם איינגאס, אראבישער איינגאס.
כאלעד מאשאל, פירער פון כאמאס טעראר גרופע, האט אין א רעדע וואס באצייכנט דעם טאג וואס סאלאך א דין, האט איינגענומען ירושלים, פון די קרייצצוג. אנגערופן דעם איינגאס מיטן נאמען אראבישער איינגאס, די איראנער האבן געשוימט פאר כעס, אין איין וועב זייט האבן מענטשן געשריבן, אז כאמאס געט צוריק פאר איראן, די ליבשאפט וואס איראן האט צו כאמאס. אן איראנער מיטגלידער אין פארלאמענט (מאדזשעלס), האט שארף פארדאמט מאשאלס ווערטער, אויך האט דער מיטגלידער צוגעלייגט, אז די וועלט דארף וויסן, אז איראן איז זייער סענסיטיוו צו די נאמען "אראבישער איינגאס".


text:
איינס קרייז
אין מאטעמאטיק, איז די איינס קרייז די קרייז וואס איר ראדיוס איז 1, און איר צענטער איז ביים אקסן אנהייב פון דער קארטעזישער פלאך. אין טריגאנאמעטריע ניצט מען די איינס קרייז אויף פארשידענע צוועקן - צו דעפינירן א נאטירלעכע מאס פאר א ווינקל, דער ראידאן, און צו פארברייטערן די דעפיניציעס פון די טריגאנאמעטרישע פונקציעס. אפטמאל שרייבט מען פאר דער איינס קרייז S1 (דער איינס קיילעך אין איין דימענסיע).
קאמפלעקסער פלאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם קאמפלעקסן פלאך איז די איינס-קרייז צוזאמענגעשטעלט פון אלע קאמפלעקסע צאלן וואס האבן אן אבסאלוטן ווערט פון 1.


text:
דעיוויד בעקהעם
דעיוויד בעקהעם (געב' דעם 2טן מיי, 1975) איז א פאפולערער פוטבאל שפילער, דער 5טער בעסטער שפילער אין דער וועלט, יאנואר 2007 נאמינירט געווארען דורך די בריטישע גלעמאר מאגאזין אין פעשאן סטייל אנגעטוהעכץ אלץ די בעסטע אהנגעטועהן אין די וועלט, פארהייראט וויקטאריע בעקהעם.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זיין זיידע דורך זיין מאמע איז א איד,
געבוירן אין לאנדאן,
יולי 1999 האט ער פארהייראט די פאפולערע פאפ זינגערין וויקטאריע עדעמס, די פארפאלק רופט מען "די פארפאלק אין שטאט", ער איז די רעדע אין די מידיאו ווי די האליוואד פיט-זשוליע פארפאלק.
נאכען זיין סטיילישען אנגעטועכץ און אויסזען האט ער אריינגעברעגט א נייע נאמען "מעטרו-סעקסואל" אין 1994 פאר סטיילישע מענער איבער דעהם איז געווען ברייט באשריבן אין די ניו יארק טיימס, ער דינט אויך אלץ א מאדעל.


text:
חיים עוזר גראדזענסקי
הרב חיים עוזר גראדזענסקי (ה'תרכ"ג-ה'ת"ש) איז געווען א דיין, פוסק און תלמיד חכם אין ווילנא; מען האט געהאלטן פון אים ווי דער ווילנער רב. ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל און געווען דער נשיא פונעם מועצת גדולי התורה.
פריערדיגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הרב גראדזענסקי איז געבוירן ה'תרכ"ג אין איוויע, (היינט בעלארוס), א קליין שטעטל נישט ווייט פון ווילנע וואו זיין פאטער האט געדינט אלס שטאטס-רב 40 יאר, און פאר אים איז זיין זיידע אויך געווען רב דארט במשך אזא תקופה. הרב חיים עוזר האט געהאט אן אויסערגעוויינלעך זכרון; ער האט קיינמאל נישט פארגעסן, ביז אין זיינע עלטערע יארן.
צו 15, איז ער געגאנגען לערנען אין דער וואלאזשינער ישיבה. רבי חיים סאלאווייטשיק האט אים זאפארט אריינגענומען אין זיין חבורה.
ביי די 21 יאר האט ער חתונה געהאט מיט לאה אלטע גראדנענסקי, א טאכטער פון הרב אליהו אליעזר גראדנענסקי און מלכה הינדא פאדווא-ליפקין (א טאכטער פון רבי ישראל סאלאנטער און מרת אסתר פייגא אייזנשטיין).
ביים זיווג שני איז ער געווארן רבי אלחנן וואסערמאן'ס א שוואגער—ביידע זענען געווען איידעמער ביי הרב מאיר אטלאס, דעם סאלאנטער רב.[1]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Weekly Biography: Hagaon Harav Elchanan Wasserman, Hy"d, Hamodia Newspaper, July 9, 2008, page C3


text:
גרענד דזשורי
א גרענד דזשורי איז א דזשורי וואס ווערט ערוועלט פאר קאמפליצירטע און פארלענגערטע משפטים און פעדעראלע און לאקאלע אויספארשונגן. א גרענד דזשורי דינט אין א משפט קעגן א גרויסע פירמע אדער א גרעסערע אויספארשונג וועלכע די רעגירונג האט אונטערגענומען.
אויסוואל און פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א גרענד דזשורי ווערט אויסגעקליבן על פי גורל און ווערן קוואליפיצירט און איינגעשוואוירן דורך דער ריכטער פון דעם משפט וועלכע וועט דאס אויסהערן. דער ערשטער חילוק פון א גרענד און טרייל דזשורי איז, אז א טרייל דזשורי דינט געווענליך צווישן עטליכע שטונדן ביז עטליכע טעג נאכאנאנד אבער א גרענד דזשורי איז איינגעשטעלט צו דינען פאר א לענגערע טערמין אין פעלער וואס מען ווייסט אז דער משפט וועט זיך שלעפן פאר לאנגע מאנאטן. אין פעדעראלע געריכטן איז די מאקסימום וואס א גרענד דזשורי קען דינען 18 מאנאטן אבער אין די סטעיט געריכטן קען דאס גיין ביז א מאקסימום פון 36 מאנאטן.
א גרענד דזשורי דינט נישט איין טאג נאך די אנדערע נאר וועט ערשיינען אין געריכט ווען עס איז פאראן א סעסיע וועלכע איז געווענליך איינס אדער צוויי מאל א וואך און טיילמאל נאר איינס אדער צוויי מאל א מאנאט. די גרענד דזשורי קען אהיימגיין צווישן איין סעסיע און די צווייטע און איז פארבאטן צו רעדן צו מענטשן וועגן די משפט. דאס געריכט פאלגט נאך די גרענד דזשורי און אויב זיי פארפעלן איינצוהאלטן זייערע צוזאגן ווערן זיי באשטראפט און ארויסגעווארפן.
נאך א גרויסער נפקא מינא צווישן א טרייל דזשורי און א גרענד דזשורי איז די וועג וויאזוי זיי גיבן ארויס זייערע באשלוסן. א טרייל דזשורי זאגט אויב דער אנגעקלאגטער איז שולדיג אדער נישט און א גרענד דזשורי זאגט נאר אויב איינער דארף באשולדיגט ווערן אין אזא פאל און דער ריכטער באשטעטיגט שוין ווער עס זאל זיין שולדיג און די שטראף וועלכע ער וועט באקומען.
א גרענד דזשורי ווערט זייער גוט באהאוונט מיט די משפט וועלכע זיי האלטן מיט און טיילמאל ווערן זיי באשולדיגט צו זיין איינשטימיג צו איין צד נאכדעם וואס זיי הערן זיך אן פון די גאס און די מידיא איבער דעם משפט. אין אזא פאל וועט די קעגנזייטיגע צד אריינגעבן א פארלאנג צום ריכטער ער זאל אויפלעזן די דזשורי און שאפן א נייע אבער א ריכטער וועט דאס זעלטן טאן ווייל דאס געזעץ זאגט אז אויב א מענט איז אומשולדיג דארף ער קענען אויפווייזן זיין אומשולד אפילו אויב די דזשורי איז מעגליך איינזייטיג.
ווי געזאגט איז אבער פאראן אן אויסנאם און געלונגענע אדוואקאטן קענען אלעס באווייזן. עס זענען שוין געווען עטליכע פארברעכער און פירמעס וועלכע האבן זיך ארויסגעדרייט פון הארבע שטראפן נאר צוליב וואס מען האט אויפגעלשעזט די גרענד דזשורי און מען האט אויפגענומען א נייע וועלכע האבן נאך נישט געוואוסט צופיל וועגן די משפט.
וויבאלד א גרענד דזשורי איז א גרעסערע אונטערנעמונג ווערט זי אויפגענומען אין גרופעס פון 24 מענטשן אבער עס איז פאראן אויסנאם פעלער ווען עס איז נאר פאראן 12 מיטגלידער. טראץ וואס מען נעמט אויף 24 מענטשן ווערן אבער נאר איינגעשוואוירן צווישן 12 און 23 מענטשן און דאס איז לויט וויאזוי דער ריכטער באשליסט. די אנדערע האלטן מיט דעם משפט כדי צו זיין אינפארמירט אין פאל איינער פון די איינגעשוואוירענע וועט אויפגעזאגט ווערן אדער וועט נישט קענען ערשיינען צוליב א סיבה.
א גרענד דזשורי ווערט געוויזן אינפארמאציע וועלכע מען וואלט נישט געוויזן פאר א טרייל דזשורי און וויבאלד טייל אינפארמאציע קענען זיין זייער סענסיטיוו ווערן זיי איינגעשוואוירן נישט צו זאגן פאר קיינעם קיין איין ווארט און זייער אינדענטיטעט ווערט פארהלאטן פון די פובליק. א גרענד דזשורי דינט אויך אין געריכטליכע סעסיעס וועלכע די פובליק ווייסט אפילו נישט אז איז פאראן א סעסיע איבער דעם און זיי זענען די וואס באשליסן וואספארא שריט די אויטאריטעטן זאלן אונטערנעמען אויסצוראטן קארופציע און פארברעכן.
דער ריכטער וועלט געווענליך אויס א פארגייער און אמאל וועלן די דזשוריסטן זיך אליינס אויסווען א פארגייער וועלכער וועט פארליינען און איבערגעבן אינפארמאציע וועלכע זענען באשלאסן געווארן דורך די גרענד דזשורי. ווי געזאגט גיט נישט א גרענד דזשורי ארויס קיין אורטייל אויף אן אנגעקלאגטן זעלבסט נאר ליבערשט אויב עס איז פאראן א שולדיגער אדער נישט. אויב זיי באלשיסן אז עס איז פאראן שולידיגע וועלן זיי צוריקשיקן די אנקלאגע צום ריכטער און דער ריכטער וועט שוין טאן דאס איבעריגע. אויב זיי באשליסן אויף ניין וועלן זיי פארהאלטן די אנקלאגע און עס וועט ארויסגעווארפן ווערן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך ווי אן אנטלויפנדיגע דזשורי וואס מיינט אז די דזשורי האקט אפ מיט די פראקורארן און זאמעלט אייגענע אינפארמאציע און נוצט זייערע אייגענע טעכניקן דאס צו באטראכטן. דער ריכטער ווארפט נישט אזוי שנעל ארויס א גרענד דזשורי נאר וועט פרובירן מיט פארשידענע מיטלן וויאזוי צוריק אריינצוברענגן די פראקורארן אין דעם משפט.
דער פליכט און פראצעדור פון א גרענד דזשורי ווערט דערמאנט אין די פינפטע אמענדמענט אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע און איז איינגעשטעלט געווארן לויט די אנווייזונגן פון די בריטישע געריכט סיסטעם וועלכע איז באקאנט אלס די קאמען לאו. די פעדערלאע געריכט און די סטעיט געריכטן האבן זיך במשך די יארן איינגעשטעלט רעפארמען אינעם פראצעדור וויאזוי און ווען זיי נוצן א גרענד דזשורי.


text:
אקירא קוראסאווא
אַקיראַ קוראסאַוואַ (יאפאניש: 黒澤 明; 23סטן מערץ 1910 - 6טן סעפטעמבער 1998) איז געווען א יאפאנעזער רעזשיסאר, סצענאר שרייבער און פילם פראדוצירער.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוראסאווא איז געבוירן געווארן אין 1910 אין דעם אמארי דיסטריקט פון טאקיא, דער אכטער און יונגסטער קינד אין דער פאמיליע. זיין פאטער איסאַמו איז געווען פון א סאמוריי משפחה, און זיין מוטער שימאַ איז געווען פון א סוחר'ס משפחה אין אסאקא.
ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אין דער פילם אינדוסטריע אין 1936. נאך עטלעכע יאר אין פילמען האט ער ארויסגעגעבן זיין ערשטן פילם ווי רעזשיסאר אין 1943, סאַנשירא סוגאַטאַ.
אין 1945 האט ער געהייראט יאקא יאַגוטשי, אן אקטריסע אין זיין פילמען.
ער איז געשטארבן אין 1998 אין טאקיא.


text:
יהויכין
יהויכין דער זון פון יהויקים מיט "נְחֻשְׁתָּא בַת-אֶלְנָתָן" איז געווען דער 19סטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון בלויז 3 מאנאטן אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"ב. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 18 יאר אלט.
אין יאר ג'קס"ג האט נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל געפאנגען יהויכין מיט זיין גאנצע פאמיליע, און מיט אים 10,000 מענטשן, פון זיי: 7,000 סאלדאטן, 1,000 שלאסער און אויך 2000 פון די חשובע לייט מיט יחזקאל דער נביא צווישן זיי. די גלות איז געווען דער אנפאנג פון די שפעטערע גלות ווען צדקיהו האט מורד געווען. די גלות הייסט גלות יהויכין.
37 יאר נאך וואס יהויכין איז געפאנגען געווארן דורך בבל האט אים "אויל מרודך" (דער קעניג פון בבל) באפרייט פון תפיסה.


text:
פאמיליע
פאמיליע אדער משפחה איז א גרופע פון זאכן וואס זענען און די זעלבע גרופע צוליב וואס זיי האבן די זעלבע ביאלאגישע שטריכן, אדער זיי זענען ביאלאגיש גלייך. א פשוטע משפחה איז א פאטער און מוטער מיט זייערע קינדער. אין א ברייטערער משפחה ווערן אויך אריינגערעכנט די עלטערן פונעם פאטער און פון דער מוטער, און אפשר אויך אנדערע קרובים.
טאמער דער פאטער אדער די מוטער אין א פאמיליע שטארבט, אדער די צוויי צעשיידן זיך, בלייבן די קינדער אין אן "איין-עלטער פאמיליע".
אין א פאמיליע ווערט דער סאציאלער עטיק אריבערגעגעבן פון איין דור צו א צווייטן דור.


text:
שקלאפעריי
שקלאַפֿערײַ איז אן עקאנאמישע סיסטעם וואו א מענטש, דער שקלאַף, ווערט דער אייגענטום פון א צווייטן מענטש, און מוז ארבעטן פאר זיין האר אן געהאלט. דער שקלאף איז נישט בעל-הבית אויף זיין צייט נאר מוז טון וואס זיין האר הייסט אים. אפטמאל האט ער איבערהויפט נישט קיין רעכט.
דער פערטער פאראגראף פון דער אלוועלטלעכער דעקלאראציע פון מענטשרעכט אסרט שקלאפעריי און האנדלען מיט שקלאפן. היינט האבן אלע לענדער געזעצן קעגן שקלאפעריי, אבער דאך זענען מענטשן געהאלטן ווי שקלאפן אין א טייל דריטע וועלט לענדער.
אינהאַלט
שקלאפעריי אין אוראלט גריכנלאנד אין רוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים איז געווען איינגעפירט די סיסטעם פון שקלאפעריי. ווען איינער האט געהאט א שקלאף האט ער געקענט אים פארקויפן צו א צווייטן אדער איבערלאזן א ירושה פאר זיינע קינדער. ס'איז געווען מעגלעך אפצוקויפן אלס שקלאפן מלחמה געפאנגענע און מענטשן געכאפט דורך פיראטן. קינדער געבוירן צו שקלאפן האבן געהערט צו די אייגנטימער פון די עלטערן.
ס'איז געווען א מעגלעכקייט פאר א שקלאף צו ווערן באפרייט. דער רוימישער קייסער פערטינאקס איז געווען א זון פון א באפרייטן שקלאף.
שקלאפעריי אין אפריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיטן פארשפרייטן פון איסלאם אין אפריקע האבן די אראבישע שקלאף-הענדלער געפירט א מסחר פון אפריקאנער שקלאפן וואס זיי האבן אימפארטירט אין דעם אראבישן האלבאינזל. אויך שווארצע האבן געכאפט אנדערע שווארצע צו ווערן שקלאפן.
אין יידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין הלכה זענען דא די באגריפן פון עבד עברי און עבד כנעני. אן עבד עברי איז נישט קיין שקלאף. ער איז א ייד וואס האט זיך פארקויפט צו ארבעטן ווייל עס פעלט אים געלט, אדער וואס בית דין האבן אים פארקויפט צוליב דעם וואס ער האט געגנבעט און האט נישט מיט וואס צו באצאלן. אן עבד עברי איז באגרענעצט צו ארבעטן זעקס יאר, דערנאך גייט ער ארויס פריי. זיין האר טאר נישט געבן אויף אים מער ארבעט ווי א געדינגענעם ארבעטער, און מוז אים אויסהאלטן, מיט זיינע ווייב און קינדער, אין גאנץ גוטע צושטאנדן.
אנדערש איז דער עבד כנעני, וואס איז דער אייגנטום פון זיין האר, און די תורה זאגט "לעולם בהם תעבודו", מען טאר נישט באפרייען אן עבד כנעני. דאך האט דער עבד געוויסע רעכטן. טאמער זיין האר שעדיגט אים און צוקלאפט זיין אויג, צאן, פינגער, אא"וו, ווערט דער עבד באפרייט. אויך האט דער האר נישט קיין רעכט צו הרגענען זיינס אן עבד, און ער וועט ווערן געמשפטעט אויף דעם.
די תורה הייסט מגייר זיין לשם עבדות אן עבד, ד"ה ער מוז אים מלען און דער עבד ווערט באפליכטעט אין אלע מצוות וואס א פרוי דארף האלטן.
אין מצרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די תורה ברענגט אז ווען די יידן זענען געווען אין מצרים, האבן די מצריים געהאלטן זיי ווי שקלאפן צו בויען שטעט און סקלאדן.


text:
סובסטאנטיוו
סובסטאנטיוו אדער זאכווארט (אויף ענגליש: noun) איז די טייל פון רעדן וואס מען נוצט אנצורופן און באטיטלען א מענטש זאך פלאץ, קוואליטעט. דאס קען פונקציאנירן אלס סוביעקט אדער אביעקט פון א ווערב.
דאס קען זיך טוישן ווי אזוי מען זאגט דאס צו לויט דער צאל, זאגט מען דאס בלשון רבים אדער בלשון יחיד (למשל, ווארט - ווערטער), צי פון לשון זכר צו לשון נקבה, צי בלשון פרט ווי ירושלים אדער בלשון כלל ווי שטאט.
דער ארטיקל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – ארטיקל (גראמאטיק)
פאר א סובסטאנטיוו קען קומען אן ארטיקל (למשל א, אן אדער דער, די, דאס א.ד.ג.) ווי אויך אן אדיעקטיוו.
אויף יידיש האט יעדער סובסטאנטיוו א מין: לשון זכר (מענלעך), לשון נקבה (ווייבלעך) אדער לשון סתם (נייטראל). נישט נאר זאכן געהערן צו א מין נאר אפילו ערטער (לענדער, שטעט) האבן א מין. דער געוויסער ארטיקל טוישט זיך אין יידיש לויטן מין פונעם סובסטאנטיוו, למשל: דער טיש, דער פעטער, די טיר, די מומע, דאס פלייש, דאס בענקל.


text:
קלאסישע פעריאדע (מוזיק)
קלאסישע פעריאדע מוזיק איז צו באצייכענען דעם סטיל אין קלאסישע מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.
די קלאסישע פעריאדע מוזיק האט איבערענומען פון די בעראוק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענע תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.


text:
כורש
כורש איז געווארן קעניג פון פרס אין יאר ג'ר"א. אין יאר 539 פאר'ן ציילן (ג'רכ"א) האט בבל'ס קעניגרייך אומגעפאלן, און כורש דער ערשטער קעניג פון פרס האט איבערגענומען גאנץ בבל און אירע פארשקלאפטע פעלקער ווען צווישן זיי איז געווען מלכות יהודה. כורש האט באפרייט א סך פארשקלאפטע פעלקער פון געצווונגענע דינעריי וואס בבל האט איינגעפירט.
אין יאר 538 פאר'ן ציילן (אומגעפער 50 יאר נאכ'ן חורבן בית ראשון) האט ער פראקלאמירט צו ערלויבן די אידן זיך אומקערן קיין ארץ ישראל כדי צו בויען דער צווייטער בית המקדש, (נאך 67 יאר גלות), אויך האט ער געפאָדערט פון די אידן וואס האבן געוואלט בלייבן אין בבל, זאלן שטיצן די אידן וואס פארן צוריק קיין ארץ ישראל. אויך האט ער אומגעקערט די כלים פון דער בית המקדש וואס נבוכדנאצר האט גערויבט פון די אידן. די אומקערונג הייסט שיבת ציון.
נאך כורש'ס דעקלאראציע האבן אומגעפער 50 טויזנט אידן זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל.


text:
פערד
א פערד איז א מין בהמה. אַ פערד װאָס איז מין נקבה הײסט אַ "קליאַטשע"; אַ פערד װאָס איז מין זכר הײסט אַן "אָגער".
עס זענען דא עטליכע סארט פערד, קודם זענען דא 1) די פלינקע פערד, וואס ווערט גענוצעט דורך רייטערס און לויפערס. 2) די מעכטיגע פערד, וואס זענען די שטארקע פערד, צווישן זיי איז דער בעלגישער פערד וואס איז א מעכטיגער גרויסע פערד. 3) דער וואלד פערד. 4) דער אראבישער פערד וואס איז באוואסט מיט איר קלאסיסשקייט, און שיינקייט. 5) דער פאני פערד וואס איז דער דורכשניטליכער ארבעט פערד. און ווערט אויך גענוצט היינט צו טאג אלס א פארוויילונגס חיה. ַ6) דער ליפיצע פערד וואס די בעלי עגלה פלעגן איר נוצען צו טראגן מענטשן פון איין פלאץ צום צווייטען.
דער פערד איז באקאנט אלס א בהמה וואס איז געטריי צו זיין האר, ער וועט פאלגן אלעס, דאס איז איר טבע זי איז א שטילער און א פאלגענדיגער, און אויב איז זי שלעכט גיט מען איהם א שמייס מיט א קאנטשיג, און ער ווערט וואויל.
דאס אויסזען פון א פערד איז זי האט א לאנגע האריגע שאל ארום איר גענאג, קליינע אויער, און א לאנגן וויידל.
א פערד איז איינער פון די בעלי חיים וואס איז שוין געשטוביקט געווארן פון אוראלטע צייטן.
דער פערד אלס לויפער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער טבע פון א פערד איז אז זי קען שנעל לויפן, זי ווערט פארעכנט פאר די שנעלסטע לויפער צווישין די בהמות, און דער בעסטע לויפער צווישן די חיות, עס זענען אפשר דא באשעפענישן וואס קענען שנעלער לויפן פונעם פערד, אבער זיי קענען זיך בשום אופן נישט פארמעסטן מיטר דעם לאנגען צייט און דעם גוטן סארט לויפן פונעם פערד, איר קערפער איז ספעציעל געאיינגעט דערצו וויבאלד זי האט א שטארקער קערפער איר הויט זענען אויסגעצויגן, און די פיס זענען דין.
די מעלה פארוואס זי קען לויפן איז אויך צוליב דעם וואס זי קען שטיין א גאנצן לעבן אויף אירע פיס און נישט ווערן מיד, זי שלאפט אפילו שטייעדיגערהייט, ווען דער פערד זיצט א לענגערע צייט איז דאס א סימן אויף קרענק.


text:
פרום
פרום איז א רעלאטיוו ווארט קעגן מער פרייע דאס מיינט אפגעהיטן און רעליגיעז.
פרום איז אויך דא ביי אלע רעליגיעס נישט דווקא ביי אידשקייט.
ביי אידן באטיטלט מען אזוי די מאדערן ארטאדאקס אדער מזרחי אדער חרדים - דער מער פרומער חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטוואקעס, און אויך די מזרחי ביי וועם ישראל ציוניזום איז ביי זיי די וועגווייזער, אלע וואס זאגן אז זיי גייען לויט דער מסורה און הלכה פון אידן, קעגן די וואס האלטן נישט די מסורה.
אפילו פרייע און טראדיציענאלער אידןן וועלן זיך ענדערש אהנקערן צו הלכה ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטון אויף א ארטאדאקסישן וועג.
אין ארץ ישראל זענען רוב ארטאדאקסישע. אמעריקא זענען רוב קאנסערוואטיווע אדער רעפארמער, נישט ארטעדאקסישע,
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פרומע זענען די ארגינאלע טראדיציענאלע תורה אפהיטנדיגע אידען נאך פון די צייטן פון װען ג–ט האט אויסגעװעלט כלל ישראל פֿאר זיין פֿאלק זיי האבן דורך די יאהרען באפעסטיגט די תורה אין געמאכט תקנות א.ד.ג. װען נאר עס האט אויסגעפֿעלט צוליב די מאדערניזאציע, אסימילאציע אדער אנדערע סיבות וואס האט זיך געמאכט דורך אויס די יארן.
אין די צייטן פון חת"ם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז ארטאדאקסיע אנגענומען געווארן אלץ די אפיציעלער שטרעמונג אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע מער אסימלירטע שטרעמונגען װאס האבן געזוכט אװעקצוגיין פון די אויסגעטרויטענע תּורה און הלכה'דיגע װעגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפן געווארן דער נאמען ארטאדאקסישע אידן) און די באקאנטע סלאגאן איז געווארן אדאפטירט "חדש אסור מן התורה", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,
היינט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פרומע זענען אויך צוטיילט די מער פרומע ווי פֿון די גאר שטארקע קנאישע לאגערען קנאים ביז צו די גאר מאדערן ארטאדאקס וואס װילען ענדערש אריינברענגען דעם סעקיולארער קולטור,
די מער פרומע טענהן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסען ווייל זיי רוקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון אידישקייט.
די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.
די אייניגקייט איז אז אלע זוכן אז זייערע װעגען זאלן עכ"פּ נישט זיין אין קעגעזאץ מיט א הלכה'דיגן פערספעקטיוו.
די פרומע געמיינדע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאדערן ארטאדאקס
- ארטאדאקס
- חרדים
- חרדים לאומיים
- ליטוואק
- חסידים


text:
לאקאלע רעגירונג אין לאנדאן
לאקאלע רעגירונג אין לאנדאן גייט אן אין צוויי שיכטן; א שטאטס, סטראטעגישער שיכט און א לאקאלער שיכט. די שטאט-ברייט אדמיניסטראציע ווערט קאארדינירט דורך דער גרעסערער לאנדאנאנער אויטאריטעט (GLA), און די לאקאלע אדמיניסטראציע ווערט אויסגעפירט דורך 33 קלענערע אויטאריטעטן.[1]
העכערער שיכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די גרעסערע לאנדאנאנער אויטאריטעט איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי געוויילטע טיילן. זיי זענען דער בירגערמייסטער פון לאנדאן, וואס האט די עקסעקוטיווע מאכט, און די לאנדאנער פארזאמלונג, וואס טוט חוקר ודורש זיין די החלטות פונעם בירגערמייסטער און קען אננעמען אדער אפווארפן זיינע בודזשעט פארשלאגן יעדע יאר. די GLA האט אחריות פאר סטראטעגישער פלאנירונג, פאליציי, די פייער דינסט, רוב ענינים פון טראנספארט און עקאנאמישער אנטוויקלונג. זי איז א לעצטיקע ארגאניזאציע , אויפגעשטעלט אין 2000 במקום דער גרעסערע לאנדאנער ראט (GLC) וואס איז געווארן אפגעשאפט אין 1986.[1] די הויפטקווארטיר פון דער GLA און דעם בירגערמייסטער פון לאנדאן איז אין דעם סיטי ראטהויז. דער היינטיקער בירגערמייסטער פון לאנדאן איז באריס זשאנסאן, געוויילט אין 2008, נאך קען ליווינגסטאן, וואס האט געדינט צוויי קאדענצן.
געזונט דינסטן אין לאנדאן ווערן פארוואלט מיט דער נאציאנאלער רעגירונג דורך דער נאציאנאלער געזונטדינסט, וואס איז קאנטראלירט און אנגעפירט אין לאנדאן דורך NHS לאנדאן.[2]
נידעריגער שיכט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די 33 לאקאלע אויטאריטעטן זענען די 32 לאנדאנער בארא ראטן און די סיטי פון לאנדאן קארפאראציע.[1] אויף זיי איז דא דאס אחריות פאר לאקאלע דינסטן וואס זענען אונטער דער אויפזיכט פון דער GLA, למשל לאקאלע פלאנירונג, שולעס, סאציאלע דינסטן, לאקאלע גאסן און מיסט אויפזאמלען. די לאנדאנער באראס האבן יעדע איינע א ראט וואס ווערט דערוויילט יעדע פיר יאר דורך די איינוואוינער דארטן.
- סיטי פון לאנדאן
- סיטי פון וועסטמינסטער
- קענזינגטאן און טשעלסי
- האמערסמיט און פולהאם
- וואנדזווערט
- לאמבעט
- סאדארק
- טאר האמלעטס
- האקני
- איזלינגטאן
- קאמדן
- ברענט
- אילינג
- האונסלא
- ריטשמאנד
- קינגסטאן
- מערטאן
- סאטן
- קרוידן
- בראמלי
- לואישעם
- גריניטש
- בעקסלי
- העווערינג
- בארקינג און דעגנהעם
- רעדברידזש
- נייהעם
- וואלטם פארעסט
- הארינגיי
- ענפילד
- בארנעט
- הארוי
- הילינגדן
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 היסטאריע און אלגעמיינע אינפארמאציע. Retrieved on 2007-08-17.
- ↑ Strategic Health Authorities > Map Search {London}, National Health Service. Retrieved on 2007-01-09.


text:
דעצימאל
די דעצימאל סיסטעם איז א נומערן סיסטעם וואס איז געבויט אויף א באזע צען. זי ווערט אנגערופן דעצימאל ווייל דעצימאל קומט פון לאטיין דעצימוס וואס מיינט צען.
- דאס איז די מערסטע באנוצטע נומערן סיסטעם אין באנוץ היינט, מן הסתם וועגן דעם ווייל מענטשן האבן צען פינגערס.
סימבאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סימבאלן וואס מען נוצט אין דער דעצימאלער נומערן סיסטעם זענען:
- 0
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
ציילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו ציילן אין דעצימאל פאנגט מען אן פון 0 און מען לייגט צו דעם קומענדיגן סימבאל אין ראנג פאר דעם קומענדיגן נומער, אזוי אז 8 איז אכט.
ווען מען האט שוין נישט קיין סימבאלן, לייגט מען צו א קאלום וואס ווייזט וויפיל מאל מען זאל אויסרעכענען די באזע צען. אזוי אז 10 איז צען און 27 איז זיבן און צוואנציג ווייל עס מיינט 2 מאל 10 (פון די צענער קאלום, וואס איז איין מאל צען) מיט זיבן, און 4567 איז פיר טויזנט פינף הונדערט זיבן און זעכציג ווייל עס מיינט 4 מאל 10 מאל 10 מאל 10 (פון די טויזענטער קאלום, וואס איז דריי מאל צען מאל צען) מיט 4 מאל 10 מאל 10 מיט 6 מאל 10 מיט 7.


text:
1815
1815 איז דאס 15טע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1815 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 26סטן פעברואר - נאפאלעאן באנאפארטע אנטלויפט פון עלבע.
- 1טן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פראנקרייך פון זיין גלות אין עלבע.
- 20סטן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פאריז נאך זיין גלות אויפן אינזל עלבע.
- 10טן אפריל - דער טאמבורע וואולקאן אין אינדאנעזיע ברעכט אויס
- 9טן יוני - דער קאנגרעס פון ווין ענדיגט און ס'ווערט אויפגענומען די החלטות וועגן אייראפע נאך דער תקופה פון נאפאלעאן: פראנקרייך גייט צוריק צו זיינע פריערדיקע דימענסיעס, האלאנד ווערט פאראייניגט, שווייץ בלייבט נייטראל.
- 18טן יוני - נאפאלעאן ווערט באזיגט אין דעם קאמף פון וואטערלו דורך די פרייסישע און בריטישע ארמייען.
- 17טן אקטאבער - נאפאלעאן הייבט אן זיין צווייטע גלות אויפן אינזל סאנט העלענע.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 11טן יאנואר - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געש' 1891)
- 1טן אפריל - אטא פאן ביסמארק, דייטשער פאליטיקער (געש' 1898)
- 2טן נאוועמבער - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)


text:
ליקוי לבנה
א ליקוי לבנה פאסירט ווען די לבנה גייט הינטער דער ערד אַזוי אַז די ערד פארשטעלט די שטראלן פון דער זון פון אנקומען צו דער לבנה. דעם קענען געשען נאָר ווען די זון, ערד, און לבנה זענען אַליינד פּונקט, אָדער זייער ענג אַזוי, מיט דער ערד אין דעם מיטל. בכן, אַ ליקוי לבנה קענען נאָר פּאַסירן די נאַכט פון אַ גאנצער לבנה. דער טיפּ און לענג פון אַן ליקוי אָפענגען אויף די לבנה ס פּלאַץ קאָרעוו צו זייַן אָרבאַטאַל נאָודז. די מערסט פריש גאַנץ ליקוי לבנה פארגעקומען אום 15טן יוני 2011; עס איז געווען אַ הויפט ליקוי, קענטיק איבער אייראָפּע און דרום אַמעריקע נאָך זונ-ונטערגאַנג, איבער אפריקע און רובֿ פון אזיע, און אויסטראליע איידער זונופגאַנג. עס דויערט 100 מינוט.
ניט ענלעך אַ ליקוי חמה, וואָס קענען נאָר זיין וויוד פון אַ זיכער לעפיערעך קליין געגנט פון דער וועלט, אַ ליקוי לבנה זאל זיין וויוד פון ערגעץ אויף דער נאַכט זייַט פון די ערד. אַ ליקוי לבנה דויערט אַ פאר שעה, קעגן אַ גאַנצע ליקוי חמה דויערט בלויז עטלעכע מינוט בייַ קיין געגעבן אָרט, רעכט צו דער קלענערער נומער פון די לבנה ס שאָטן.


text:
פלוראליזם
פלוראליזם איז דער געדאנק פון פארנעמען און אויסליידן דעם אנדערן - זיינע מיינונגען, לעבנסשטייגער, סטיל, אפשטאם, קאליר הויט, אא"וו.
אין א פאליטישע דעמאקראטישע געדאנק מיינט דאס צו ערלויבן די בירגער זיך צונויפנעמען אין גרופעס צו דערקלערן איין שניט, און אויסדרוקן זייערע געדאנקען מיט אויפשטעלן פארשידענע ארגאניזאציעס.
וו.צ.ב. ארגאניזאציעס אין ישראל:
- הצלה וואס האלטן אז די רעגירונג גיט זיך נישט אפ גענוג מיט די קראנקע.
- יד שרה וואס האלטן אז די רעגירונג גיט זיך נישט גענוג אפ מיט די באדארפענע.
- פריוואטע שולעס מיט אן אייגענעם שטרעבונג.
- פארשידענע פאליטישע פארטייען. ווי צב"ש עלה ירוק א אינסטיטוציע וואס גרייכט צו ערלויבן דראגס.
- א.ד.ג.
אויך מוז א דעמאקראטישע רעגירונג לאזן די פארשידענע גרופעס זיך אויסדרוקן מיט פארשידענע וועגן כדי צו משפיע זיין אויף אנדערע, ווצ"ב דורך ארגיניזירן דעמאנסטראציע'ס א.א.וו. בתנאי אז עס צושטערט נישט די פרייהייט פון אנדערע בירגער, און עס צושטערט נישט דעם געזעץ.
צוזאמען מיט די פלארעליזם, מוז זיין אויך א געוויסע אפמאך צווישן די בירגער, כדי זאל די רעגירונג זיין אוועק געשטעלט אויף א פלאץ און נישט צובראכן און צוברעקלט מיט פול סארטן גרופעס און מיינונגען וואס קען בריינגען צו אנארכיע.
פלוראליזם אין די תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלוראליזם אין דער תורה:


text:
רעגיי
רעגיי (ענגליש: Reggae) איז א זשאנער פון מוזיק פון דזשאמייקע. טייל רופן אלע מוזיק פון דזשאמייקע רעגיי. רעגיי האט אנגעהויבן אין די סוף 1960ער יארן. אין רעגיי קלאפט דער באס פויק ביי יעדן צווייטן און פערטן טאקט. די מערסטע געניצטע אינסטרומענטן אין רעגיי זענען פויקן, גיטאר, סאקסאפאן, טרומייט און טראמבאן.
ראסטאפארי גרופעס אפטמאל שפילן רעגיי צו זינגען רעליגיעזע געזאנגען.
די ערשטע רעגיי זינגער זענען געוואן באב מארלי, פיטער טאש און באני וויילער.
רעגיי האט געהאט א שטארקן איינפלוס אינעם פאראייניגטן קעניגרייך אין די סוף 1970ער יארן.
רעגיי ווערט געשפילט היינט אין דרום אמעריקע, ענגלאנד, איסלאנד, פוילן, דרום אפריקע און די פיליפינען.


text:
פוס מיליטער
פוס מיליטער איז א וויכטיגע קארפוס ביי די ארמייען און די ערשטע קארפוס וואס די פעלקער האבן באשאפן זינט דאס שטיינעלטער.
דער פוס מיליטער פירט מלחמה מיט זיין פיינט אויף דער ערד מיט געווער זייענדיק באפעסט אנגעפאנצערט. פארצייטנס זיינען די געווער געווען פון בויגנס פיילן, שפיזן און שווערדן, היינטיקע מאדערנע געווער זיינען די שיסערס און וווּנדערלעכע אויטאמאטישע מאשין געווער.
זייט דעם סוף פונעם צווייטן וועלט קריג איז דער פוס מיליטער געווארן א קלענערער טייל פון די ארמייען אין דער מערב וועלט, געוויינלעך צווישן 10% און 30% פון די סאלדאטן אין דער ארמיי. דאס איז אסאך ווינציקער ווי פארן קריג. צום ביישפיל, אין דער אמעריקאנער ארמיי אין 2009 זענען געווען נאר 49,000 פוס זעלנער[1] פון אומגעפער 450,000 טעטיקע זעלנער.[2]
דער פוס מיליטער קארפוס אין ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די סאלדאטן לערנען זיך פראקטיק 6.5 מאנאטן ביז זיי מעגן גיין מלחמה האלטן אויפן שלאכטפעלד.
בריגאדעס (סאלדאט-אפטייל) אין מדינת ישראל:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
מערידיאן
א מערידיאַן איז אן אויסגעטראכטע ליניע פון געאגראפישער לענג אויפן אויבערפלאך פון דער ערד פונעם צפון פאלוס צום דרום פאלוס. זייט 1884 מעסט מען מערידיאנען פונעם הויפט מערידיאן וואס גייט אדורך גריניטש אין לאנדאן, ענגלאנד.
א מערידיאן איז א האלבער גרויסער קרייז. יעדער פונקט אויף א געוויסן מערידיאן האט די זעלבע לענג. א מערידיאן איז פערפענדיקולאר צו יעדער גארטל ליניע.
מען מעסט די לענג פון א מערידיאן אין גראד. דער הויפט מערידיאן איז 0º. דער טייל פון דער ערד מזרח פונעם הויפט מערידיאן ביז 180º ווערט גערופן דער מזרח האלבקיילעך, און דער טייל מערב פונעם הויפט מערידיאן ווערט גערופן דער מערב האלבקיילעך. אין דעם מזרח האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א פאזיטיווער צאל אדער מיטן סימבאל E, און אין דעם מערב האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א נעגאטיווער צאל אדער מיטן סימבאל W. למשל, ירושלים איז אויפן מערידיאן 35º+ אדער 35ºE; ניו יארק סיטי איז אויפן מערידיאן 74º- אדער 74ºW.
די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע גייט נאנט צום 180º מערידיאן.


text:
חלום
חלום איז די ערפארונג פון בילדער, קולות און געזאנגן, און אנדערע געפילן וועלכע גייט דורך אינעם מענטש'נס מוח בשעת ער שלאפט. רוב חלומות זענען פארגעשטעלט אלס געשעענישן וועלכע קענען געוויס נישט פאסירן אין רעאליטעט. דער מענטש האט נישט קיין קאנטראל אויף זיינע חלומות.
אינהאַלט
פארוואס חלומ'ט מען ביינאכט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דור נאך דור האבן וויסנשאפטלער געפארשט צו פארשטיין פארוואס אונזערע מוחות שפילן פאר אונז די אינטערעסאנטע פארשטעלונגן יעדע נאכט. יעדער פארשער האט זיך געהאט זיין ענטפער וועלכע זענען געווענליך געווען געבויט אויף צוויי טעאריעס. די ערשטע אז די חלומות זענען נאר פסכילאגישע סטימולאציע (פארנומענקייט) אדער אז דאס איז גאר פסכילאגיש וויכטיג פאר'ן מענטשנ'ס מוח. עס זענען געווען אור אלטע סייענטיסטן וועלכע האבן געהאלטן אז חלומות זענען א ווירקליכע זאך וועלכע עקזיסטירט אויף אן אנדערע וועלט און מען קען נאר אנקומען אהין ווען מען שלאפט...
רוב סייענטיסטן זענען היינט ביי דער מיינונג אז חלומות איז א וויכטיגע פראדעצור אינעם מענטשנ'ס מוח ווען ער שלאפט ווייל דעמאלט ווערט די גאנצע אינפארמאציע וואס דער מוח האט באקומען איבער'ן טאג מסודר און איינגעקריצט עס זאל געדענקט ווערן אויף שפעטער און אויך אז דער מוח זאל גרינגער קענען נוצן די אינפארמאציע נאכאמאל ווען עס וועט אויספעלן. געוויסע סייענטיסטן האלטן אז דער מוח טראכט גאר ביינאכט זאכן וועלכע מען האט נישט קיין צייט צו טראכטן אינמיטן טאג און זיי בויען דאס אויפ'ן פאקט אז מענטשן קענען אסאך מאל אויפשטיין אינדערפרי מיט א באשלוס וועלכע זיי האבן זיך געפלאגט א גאנצן טאג. וויאזוי אימער, האלטן זיי אלע אז חלומות איז א קאמבינאציע פון ביידע אויבנדערמאנטע הויפט טעאריעס.
פארשידענע טעאריעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קאפ-שטיק טעאריע איז אויסגעפארשט געווארן דורך דעם וויסנשאפטלער זיגמונד פרויד (אן עסטרייך פיליזאף פון בערך 100 יאר צוריק) וועלכער האט געהאלטן אז אלע חלומות זענען געבויט אויף דעם שלאפנדיג'ן מענטשנ'ס גלוסטן און כאטש די חלומות וועלכע מען געדענקט קען טיילמאל ניטאמאל שטימען ווי דער הויפט טעמע וועט מען אבער שטענדיג קענען געפינען א וועג וויאזוי די מאדנעסטע חלום וועט יא שטימען מיט די הויפט גלוסטונגן פון דעם מענטש. צום ביישפיל אויב איינער גלוסט צו מאכן א מיליאן דאלאר וועט ער אפשר חלומ'ן וויאזוי ער איז געגאנגן אין פעלד און צוזאמנגעקליבן א מיליאן עפלעך. די חלום וועט אים אויסקוקן גאר מאדנע אבער די עפלעך וועט רעפרעזענטירן די געלט און וועט מיינען אז אין זיין חלום פאנטאזיע האט ער צוזאמענגעקליבן א מיליאן דאלאר. אבער נאך אלץ – זאגט פרויד – וועט אן עפל אמאל מיינען בלויז אן עפל.
א שווייצער וויסנשאפטלער מיט'ן נאמען קארל דזשואנג האט שטודירט פראוד'ס טעאריע מיט זיינע סטודענטן און איז שפעטער ארויסגעקומען מיט א נייע טעאריע אז אויסער וואס א מענטש חלומ'ט נאר אזעלכע זאכן וואס זענען אין זיין אינטערעסע (אויף פארשידענע וועגן) וועט זיין מוח דאס דעמאלט בעסער איבערטראכטן און אויפקומען מיט עצות וואס צו טאן צו קענען דעגרייכן דעם אינטערעסע.
אין 973' האבן די אמעריקאנער וויסנשאפטלער אלען האבסאן און ראבערט מעקערלי אויפגעקומען מיט אן אנדערע טעראריע וועלכע האט אוועקגעמאכט די ערשטע צוויי און זיי זענען ארויסגעקומען מיט א בוך אין 988' וועלכע רופט זיך "דער חלומ'דיגער מוח". אין דעם בוך שרייבן זיי אז נאכדעם וואס זיי האבן באטראכט די אקטיוויטעטן פון דעם שלאפנדיגן מוח זענען זיי געקומען צום באשלוס אז עס קען נישט זיין אז דער מוח טראכט אזויפיל ביינאכט נאר ליבערשט אז דער מוח סטימולירט אינמיטן שלאפן אויף א קליינע פארנעם און אלע אינפארמאציע וועלכע זענען אנוועזנד אין מוח אין יענע צייט סטימולירט און דערפאר זענען חלומות ווי מעשיות וועלכע האבן נישט קיין הענט און קיין פוס. זיי שרייבן אז אפילו ווען דער מענטש האט יא געחלומ'ט א נארמאלע מעשה איז עס אויך נאר נאכדעם וואס זיין וואכזאמע מוח האט צוזאמענגעשטעלט און געמאכט פשט אין דעם חלום באלד ווען ער איז אויפגעשטאנען.
לויט זייער טעאריע שטימט פיין פארוואס מען חלומ'ט זיך ביינאכט פון זאכן וועלכע מען האט געטראכט דאס מערסטע אינמיטן טאג. ווייל די אינפארמאציע זענען ווי צייטוויליגע מעמארי פיילס וועלכע ווערן גענוצט צו טראכטן און וויבאלד די זענען דאס מערסטע אנוועזנד דערפאר חלומ'ט מען זיך ביינאכט פון דעם.
אמאל פלעגן אלע פעלקער האלטן אז חלומות זענען ווי סימנים וואס ווייזן אויף געוויסע זאכן און געוויסע מענטשן פלעגן גיין צו עקספערטן וועלכע האבן גוט געקענט פותר חלום זיין. די קעניגן האבן דאס שטענדיג געטאן ווען אימער זיי האבן געהאט א מאדנע חלום אזויווי פרעה מיט די זיבן קוען. די רוימישע קעניגן זענען געווען דאס מערסטע באוואוסט מיט פותר זיין חלומות און די קעניגן האבן גאר געמאכט באשלוסן לויט די באשיידונגן פון חלומות.
אין די תורה געפינען מיר עטליכע פעלער אין וועלכע א חלום האט געמיינט א נבואה ווי די געשיכטע פון יוסף אין זיינע ברודער און יעקב אבינו מיט די לייטער.
קען מען עקזעסטירן אן חלומות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מיר האבן דערמאנט אז חלומות קומען פאר אינעם טייל שלאף וועלכע רופט זיך אר-אי-עם און דאס זענען די טיפסטע שטאפלן אין שלאף. וויסנשאפטלער האבן שטענדיג פרובירט אויסגעפינען אויב אלע מענטשן האבן אר-אי-עם שלאף און אויב נישט צי זענען זיי אנדערש ווי אנדערע מענטשן. נאך לאנגע יארן פון שטודיעס אויף שטודיעס איז אנגענומען געווארן אז עס ענען פאראן אסאך מענטשן וואס באקומען בכלל נישט קיין אר-אי-עם שלאף און עס פאסירט גאנץ אפט אז מען זאל דורכגיין א נאכט אן קיין אר-אי-עם שלאף.
מיט יעדע נייע שטודיע וואס האט פרובירט צייגן די עפעקט פון נישט האבן אר-אי-עם שלאף איז נאכגעקומען א רייע שטודיעס וואס האבן דאס אפגעוואנדן. אין די 60'גער יארן האט מען געגלייבט אין שטודיעס וועלכע האבן געצייגט אז מענטשן וועלכע באקומען נישט קיין אר-אי-עם שלאף געדענקן שוואכער ווי ארגינעלע מענטשן. די שטודיעס איז אפגעפרעגט געווארן יארן שפעטער ווען אין איינע פון די גרויסע אוניווערסיטיס וואו מען האט שטודירט שלאף איז א סטודענט פארוואונדעט געווארן אויפ'ן מוח און איינע פון זיינע פארבליבענע פראבלעמען איז געווען אז ער האט מער נישט באקומען קיין אר-אי-עם שלאף און צו אלעמענ'ס איבערראשונג האט ער פארענדיגט זיינע סקול יארן דאס זעלבע אויסגעצייכנט ווי אלע אנדערע סטודענטן און האט בכלל נישט געליטן פון קיין זכרון פראבלעמען.
אין די לעצטע יארן שטודירט מען אויב דער פארלוסט פון אר-אי-עם שלאף ברענגט יא שלעכטע עפעקטן ביים לערנען אבער נאר צו געוויסע סארט לערנונגן. די שטודיעס זענען געבויט אויף דער מוח פון א קינד וועלכע באקומט אסאך מער אר-אי-עם שלאף ווי אן ערוואקסענער און דער סיבה דערצו איז ווייל א טאדלער קינד לערנט זיך פיל מער, פראצענטווייז, אין איין טאג ווי אן ערוואקסענער מענטש.
אגב, אמאל פלעגט מען גלייבן אז חלומות זעט מען נאר אין שווארץ און ווייסע קאלירן אבער שטודיעס פון די 70'גער יארן האט אויפגעוויזן אז מען זעט יא קאליר און דאס איז נאר געווען אן איינרעדעניש.
נאך אן אינטערעסאנטער שטודיע פון יענע יארן האט געוויזן אז בלינדע מענטשן פון געבורט זענען בלינד אויך אין א חלום און זיי חלומ'ן טאקע נאר פון אזעלכע זאכן ווי שמעקן, שפירן, הערן א.ד.ג. אן אנדערע שטודיע האט געוויזן אז א מענטש שנארכעט נישט ווען ער חלומ'ט אין אלגעמיין אבער עס איז פאראן אן אויסנאם.
חלומות געדענקענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז 5 מינוט נאכ'ן אויפשטיין פון א נארוואס פארענדיגטן חלום האט מען שוין פארגעסן 50 פראצענט דערפון און נאך 10 מינוט איז שוין 90 פראצענט פארגאנגן. פארוואס דאס איז אזוי איז פאראן אסאך טעאריעס אבער קיין איינע פון זיי איז נישט באשטעטיגט געווארן.
די פארשטענדליכסטע טעאריע איז ווייל ווען דער מענטש שטייט אויף פון זיין שלאף איז ווי אן אויטא צינדט אן זיין מאטאר ווען אלע קערפער טיילן הייבן אן ארבעטן אויפאיינמאל און דער מוח היבט אן קאנצעטרירן אויף אלעס וואס מען שפירט, הערט, זעט, און שמעקט. די פארנומענקייט מאכט דעם מוח פארגעסן פון דעם חלום אפילו עס איז געווען עטליכע מינוט צוריק.
א צווייטע שטארקע טעאריע איז וויבאלד דער אינהאלט פון א חלום איז אומוויכטיג פאר'ן מענטש און עס איז ווי אנדערע טויזענטער זאכן וועלכע מיר הערן איבער'ן טאג און גייט אריין אין איין אויער און גייט ארויס פון די צווייטע. א מענטש געדענקט נאר זאכן וואס אינטערעסירט אים און אויב נישט וועט מען אים דאס דארפן איבערזאגן עטליכע מאל ער זאל דאס געדענקן. אבער א חלום גייט נישט איבער צוויי מאל אפילו אויב עס איז זייער זיס און מען שלאפט באלד צוריק איין.
עס איז פאראן ביכער וועלכע גיבן פארשידענע עצות וויאזוי מען קען אנטוויקלן מען זאל יא געדענקן חלומות.
וואס מיינען חלומות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט זאגט אז צו פארציילן א חלום דארף מען זיין א נאר און אויסצוהערן דארף מען זיין נאך א גרעסערע נאר... וויאזוי אימער, זענען אבער שלאפן שטודירער און עקספעטרן שטענדיג געווען פארנומען מיט די מיינונגן פון חלומות און האבן צוזאמנגעשטעלט א ליסטע פון די מערסט באקאנטע חלומות וועלכע רוב מענטשן באקומען אפט און וואס זיי סימבאלזירן אין לעבן.
1) כמעט יעדער האט שוין אמאל געחלומ'ט אז מען איז אנגעקומען אין פובליק נאקעט. רוב מענטשן וועלן זיך אין אזא חלום שפירן זייער פארשעמט אבער טייל וועלן נישט האבן קיין טראפ בושה. עקספערטן צייכנען אן אז דאס מיינט אז מען פרובירט עפעס צו באהאלטן אדער אז מען איז נישט גרייט צו א געוויסע אונטערנעמונג.
2) נאך אן אפטע חלום איז אז מען פאלט און דאן וועקט מען זיך אויף. לויט זיי איז דאס א סימבאלישער צייכן אין לעבן אז מען איז פארלוירן איבער א געוויסע סיטואציע און מען קען זיך נישט העלפן. עס קען אויך אמאל מיינען אז מען איז באזארגט אז מען גייט פארלירן עפעס.
3) א חלום אז מען ווערט נאכגעיאגט פון איינעם סימבאליזירט אז מען לויפט אוועק פון פראבלעמען. און לויט די פראבלעמען וואס מען האט לויט דעם איז דער נאכיאגער אינעם חלום.
4) מען ווערט פארהערט איז אויך זייער אן אפטע חלום און מיינט אז מען איז גרייט צו עפעס אן אונטערנעמונג און מען ווערט געפראווט פון זיך אליינס.
5) מען פליט אין די לופטן. דאס באדייט אז מען איז אין קאנטראל איבער א געוויסע זאך און מען שפירט אז קיינער קען דיר נישט באזיגן.
6) מען לויפט און מען דעגרייכט נישט אין ערגעץ. דער חלום קען קומען אין פארשידענע וועגן און אסאך חלומ'ן זיך אז מען וויל לויפן אבער די פיס טראגן נישט. דאס מיינט אז מען טוט צופיל זאכן אין לעבן און מען קען דאס מער נישט פארטראגן.
רש"י שרייבט אין זיינע ספרים אז א שלעכטע חלום קומט נאר צו א שלעכטע מענטש און א גוטע חלום צו א גוטע מענטש.
לויט די אידישע הלכה דארף מען פאסטן ווען מען האט געהאט פארשידענע שלעכטע חלומות און דאס ווערט גערופן א תענית חלום וועלכע מען מעג אויף פאסטן אום שבת כאטש אלע אנדערע תעניתים (אויסער יום כיפור) ווערט אפגעשטופט אויב עס געפאלט אין שבת.
טייל אידן זענען ביי דער מיינונג אז אפילו א שלעכטע חלום מיינט אויך גארנישט און דער מנהג פון פאסטן האבן די חכמים ערלויבט צו בארואיגן דעם מענטש און דערפאר איז עס אויך ערלויבט געווארן אין שבת ווייל דער מענטש'נס רואיגקייט איז וויכטיגער ווי האלטן שבת. אגב, די הלכה איז אז אויב מען פאסט א תענית חלום אום שבת דארף מען פאסטן א צווייטן טאג צו טאן תשובה פאר'ן פאסטן אום שבת.
וואס חלומות האט שוין געברענגט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
חלומות זענען געווענליך נארישקייטן און מען קען זעלטן עפעס ארויסנעמען פון דארט. דאך זענען פאראן א רייע אינאוואציעס און אנדערע ערייכונגן וועלכע זענען געקומען פון חלומות.
דער דייטשער כעמיסט קעלקול וועלכער האט אויסגעטראפן בענזין האט געזאגט אז נאך לאנגע מאנאטן וואס ער האט געארבעט אויף דעם פראיעקט אן ערפאלג האט ער איין נאכט געזען אין זיין חלום ווי שלענג פארמירן רינגן און נעמן זייערע עקן אין מויל. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער געכאפט אז די הויפט כעמיקאליע וועלכע ער האט גענוצט צו מאכן בענזין וואקסט רינדיג אנדערש ווי אלע אנדערע נאטורליכע כעמיקאליעס וועלכע וואקסן אין א ליניע.
דער אינווענטאר פון די ניי מאשין, עליאס האוו, האט זיך געפלאגט מיט זיין ערשטע ניי-מאשין אין 884' וויאזוי דער נאדל וועט ארבעטן אין א מאשין. ער האט דאן געחלומ'ט ווי ער שטייט ארומגענומען מיט סאלדאטן פון א געוויסע פאלק און זיי האלטן אזעלכע רינדיגע שווערדן אין די הענט וועלכע האט א לאך אינדערמיט. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער צוזאמנגעשטעלט אז אויב דער נאדל וועט האבן א לאך ביים שפיץ וועט עס קענען אויפנעמען נאך א פאדעם פון אונטן און די מאשין וועט קענען נייען.
איינע פון די וועלט'ס באקאנסטע פרויען נאוועל שרייבער, די בריטישע מערי שעלי, האט געבויט איר מערסט באקאנטע בוך "פרענקנשטיין" אויף א חלום וועלכע זי האט געחלומ'ט. דער בוך ווערט נאך היינט געליינט ביי מיליאנען מענטשן.
מען פארציילט אויף עטליכע שפילער און זינגער וועלכע האבן באקומען געדאנקן פאר מוזיק און ניגונים אין חלומות.
שטודיעס האבן געוויזן אז מענטשן האבן זיך געלערנט א לעקציע אין חלומות פאר זאכן וועלכע האבן פאסירט צו זיי שפעטער. חלומות זענען טיילמאל שרעקעדיג און אינעם חלום טרעפט מען זיך א וועג ארויס. שפעטער ווען דאס זעלבע פאסירט ריכטיג נוצט מען די עצות זיך צו ראטעוון פון דעם פראבלעם דאס וואס מען האט געזען אין חלום.
עס איז פאראן אן אינוועסטמענט גרופע וועלכע אינוועסטירן אין די סטאק מארקעט געבויט אויף חלומות. אין די פירמע האט א געוויסער מאן געחלומט אז די סטאקס פון די בייאטעק פירמע איי-סי-או-עס גייט שטארק שטייגן. ער האט באלד געקויפט 40,000 שעירס פאר 4 דאלאר א שעיר. ווייניגער פון 5 יאר שפעטער האט ער פארקויפט זיינע שעירס פאר 28 דאלאר און האט פארדינט 1.6 מיליאן דאלאר, אלעס איבער א חלום.
שטודיעס האבן אויך געוויזן אז מענטשן חלומ'ן זיך ביינאכט זאכן וועלכע גייען פאסירן אינעם צוקונפט. די שטודיע האט פאר לאנגע יארן רעקארדירט חלומות פון די סטודענטן און מיט דער צייט האבן אסאך פון די חלומות ווירקליך פאסירט. אין איינע פון די רעקארדן האט א פרוי געהאט געזאגט אז זי האט געחלומ'ט אז א פליגער האט געקראכט נעבן איר וואוין ארט אין א אווערפעס. דער חלום איז שפעטער צושטאנד געקומען צו אלעמענס וואונדער.
אין 2006 איז אן עלטערע פרוי פון קוויבעק געקומען אפנעמען איר געווינער לאטערי טיקעט פון די קוויבעק לאטא פירמע, און צו אלעמענס וואונדער האט זי געוויזן אז זי האט צוויי פון די 20 מיליאן דאלאר געווינער טיקעט. אויף די פראגע פארוואס זי האט געקויפט צוויי טיקעטס מיט די זעלבע נומערן, האט זי געענטפערט אז זי האט געהאט א חלום אז אירע לאקי נומערן גייען געווינען און זי האט געוואלט זיכער מאכן אז זי באקומט צוויי דריטל אין פאל אויך א צווייטער האט די זעלבע נומערן.
דער חלום אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך האט דער חלום א באזונדערע ראלע, גאט רעדט און אנטדעקט זיך צו די נביאים אין חלום. פון די באװוסטע געשיכטעס זײנען, דער חלום פון יעקב, פון יוסף און פון פרעה. אויך איז באקאנט דער חלום װי א פוסטער זין, װי עס שטײט "חלומות שווא ידברון".


text:
ברעג ים
א ברעג ים איז די גרעניץ פון דער ערד לעבן א וואסער, ד.ה. די דאזיקע שטיקל עק לאנד ביים ברעג פון א קערפער פון וואסער ווי א ים, אדער אן אקעאן, אדער אן אזערע.
ברעג ימען זענען באאייפלוסט פון די צוזאמשטעל און סביבהדיקער לאנדשאפט צוזאמען מיט וואסער געמאכטע חורבה'ס ווי דורך די כוואליעס און געוויקסן.
די געאלאגישע קאמפאזיציע פון שטיינער און זאמד דיקטירט די סארט ברעג וואס ווערט באשאפן.
כאטשיג א פלאזשע איז געווענליך אייביג א ברעג ים, טוט אבער די טערמין בלויז אנצייגן אויף אזא סארט ברעג ים וואס איז זאמטיג און און פייכט אדער מיט שטיינדלעך א אן א גרויסער טיפקייט גראד ביים עק.


text:
שליים
דער שליים איז די גליטשיקע סובסטאנץ פון געוויסע טיילן פון קערפער. סארטן שליים זענען זרע, ראץ און נאך.
איר פליכט איז
- צו היטן די לונגען און פארכאפן אלע פרעמדע סכנה'דיגע שמוץ און מיקראבן וואס מיר אטעמען אריין. (אין די נאז ווערט דאס פארהארטעוועט, און ס'הייסט ראץ נאכדעם וואס עס האט שוין איבער די מאס שטויב אנגעקלעפט.)
- אויך האלט דאס פייכט און לאזט נישט פארטרוקענען דאס פלייש פון די אינערליכע חלקים.
- אין דער פארדייאונג סיסטעם דינט דאס צו העלפן גליטשן דאס עסן ווייטער.
- אין די זרע העלפט דאס פירן טיף אין פרוי צו אנקלאפן די איי.
- אויך האט זי ענזימען צו באקעמפן אינפעקציע. דעריבער איז שטארק שליים א סימפטאם פון א פארקילונג.


text:
שכם
שכם (אין אראביש: نابلس - ניבלוס) איז די גרעסטע שטאט אין פאלעסטינע אין דער שטח פון יהודה און שומרון מיט 104,596 איינוווינער.
אין יאר 1967 נאך די זעקס טאגיקער קריג האט צה"ל געהערש איבער שטאט שכם, און עס איז דארט אויף געשטעלט געווארן עטליכע התנחלויות, אבער אין אל-אקטסא אינטיפאדע... היינט רוב זעלבסטמערדער קומען ארויס פון שכם.
אין שכם ליגט יוסף הצדיק וואס היינט איז זייער שווער דארט צוטרעטן.
שכם אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך ווערט געבראכט די ערשטע מאל "שכם" ווען אברהם אבינו איז אריין אין כנען (ארץ ישראל) איז ער געקומען צום ערשט קיין שכם און געבויעט דארט א מזבח מיטן נאמען אלון מורה.
יעקב אבינו איז געקומען וווינען אין שכם נאך וואס ער איז צוריק געקומען פון חרן.
ווען מלכות ישראל האט זיך אפגעטיילט פון מלכות יהודה, האט ירבעם בן נבט באשטימט די שטאט שכם אלץ די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.


text:
לונגען קענסער
לונגען קענסער/ראַק איז א קענסער געוואוקס אין די לונגען, עס הרגט 1.3 מיליאן מענטשן א יאר, עס איז פאראנטווארטלעך פאר די מערסטע טויט פעלער פון אלע קענסער/ראַקן ביי מענער, און די צווייטע מערסטע ביי פרויען נאך ברוסט קענסער.
סימפטאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א טייל פון סימפאטמען וואס קענען מיינען לונגען קענסער.
- א שנעלן אטעם.
- אויפהיסן בלוט
- כראנישע הוסן אדער א טויש און די וועג וויאזוי מען הוסט
- וויזען
- ווייטאגן אין די ברוסטקאסטן אדער אין די בויך
- שווערע שלונג
- הייזעריגער קול.
- וואג פארלוסט, מידעקייט, און פארלוסט פון די אפעטיט.
רוב פון די זאכן ווערן געווענליך פאראורזאכט פון אנדערע קרענק.
אזוי ווי ביי אלע קענסער האט עס נישט כמעט קיין סימאפטאמען אנפאנג, נאר ווען עס איז מער צושפרייט.
דיאגנאזירן און טעסטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רענטגען שטראלן אויפן ברוסטקאסטן
- קעטסקען ווייזט גאר קליינע קענסערס וואס א געווענליכן רענטגען ווייזט נישט
באהאנדלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אפעראציע, אויב דער קענסער איז נאכנישט צושפרייט.
- כעמאטעראפיע
- באשטראלונג טעראפיע
ווי אזוי צו פארמיידן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רויכערן און צווייטע האנט רויך איז גרעסטער פאראורזאכער פון לונגען קענסער.


text:
קאמוניקאציע
קאָמוניקאַציע מיינט פארבינדונגען צווישן צוויי זאכן, ווי צווישן מענטשן, לענדער אא"וו. ווי צב"ש "רעדן" איז א מיטל פון קאמוניקאציע צווישן מענטשן.
די קאמוניקאציע ווערט צעטיילט אויף עטליכע אפטיילונגען.
- נאטורליכע קאמוניקאציע - ווי רעדן, שרייבן, מאלעריי, פאטאגראפיע, ליטעראטור, טעאטער, מוזיק, פאסט אא"וו.
- טעכנאלאגישע קאמוניקאציע - טעלעפאן, סעלפאן, פאקס, ראדיא, טעלעוויזיע, ווידיא, אינטערנעט, בליצפאסט, סקייפ אא"וו.
- ווולגארער קאמוניקאציע - איז די ידיעות וואס דערשיינט בשערי בת רבים און איז פארבונדן צו מאסעס מענטשן פון די גארער וועלט וואס איז האפט מאל פארמישט מיט פאליטיק אדער אנדערע גערודעריי. צווישן זיי זיינען דער צייטונג, ראדיא, טעלעוויזיע, קינא, אינטערנעט און נאך...
אין געשיכטע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער ענדע פון די 19טע י"ה איז די קאמוניקאציע צווישן שטעט און דערפער געוועזן זייער באגרעניצט, מען האט איבערגעפירט סחורה און אינפארמאציע בעיקר דורכן פאסט אדער דורך א שליח. אבער אין סוף דעם 19טן י"ה איז דערשינען דער טעלעגראף און גלייך נאך דעם דאס טעלעפאן, וואס האט שטארק רעוואלוטירט די קאמוניקאציע איבער די וועלט.
אויך די ראדיא איז אנטוויקלט געווארן ביים ענדע פון דעם 19טן י"ה, וואס האט פארבינדט אלע דערווייטערטע דערפלאך, און געלאזט זיי וויסן וואס עס גייט פאר אין זייערע שטעט און איבער די גאנצע וועלט.