text:
דרום אפריקע
דרום אַפֿריקע, אפיציעל די רעפובליק פון דרום אפריקע (אפריקאנס: Republiek van Suid-Afrika, ענגליש: Republic of South Africa, זולו: iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika), איז דאס לאנד וואס געפינט זיך ביים דרום שפיץ פון אפריקע. זי גרענעצט זיך מיט די אטלאנטישן און אינדיאנער אקעאנען אויף א בארטן-ליניע לאנג 2,798 קילאמעטער, און מיט די לענדער נאמיביע, באצוואנע, זימבאבװע, מאזאמביק, סוואזילאנד און לעסאטא (אן אומאפהענגיק לאנד אינגאנצן ארומגערינגלט פון דרום אפריקע). דרום אפריקע איז א מיטגליד אינעם קאמאנוועלט. די עקאנאמיע פון דרום אפריקע איז די גרעסטע אין אפריקע און די 24סטע גרעסטע אין דער וועלט. דערפאר איז זי די מערסט אנטוויקלט לאנד - סאציאליש, עקאנאמיש און אינפראסטרוקטואליש - אויפן קאנטינענט.
די גרעסטע שטאט איז יאהאניסבורג. דרום אפריקע האט דריי הויפטשטעט: דער פארלאמענט איז אין קאפשטאט, די רעגירונג זיצט אין פרעטאריע און דאס העכסטע געריכט איז אין בלומפאנטיין. ס'זענען פאראן 11 נאציאנאלע שפראכן; די ערשטע צוויי זענען אפריקאנס און ענגליש.
די געשיכטע פון דרום אפריקע איז גאנץ אנדערש פון די אנדערע אפריקאנישע לענדער וויבאלד די אימיגראציע פון אייראפע האט אנגעהויבן גאר פרי, ווי אויך די סטראטעגישע וויכטיקייט פון דעם ים וועג ארום דעם קאַפ.
די עקאנאמיע פון דרום-אפריקע איז די צווייט גרעסטע אין אפריקע, און די 34סט גרעסטע אין דער וועלט.
דער היינטיקער פרעזידעט פון דרום אפריקע איז יאקאב זומא.
אינהאַלט
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
באנטו פארשפרייטונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זידלונגען פון באנטו רעדנדיקע פעלקער האבן שוין געוואוינט דרום פונעם טייך לימפאפא אינעם 5טן יארהונדערט. די ערשטע אייזנווערק האלט מען אז זי שטאמט פון 1050.
ווען די אייראפעער זענען ערשט אנגעקומען אין דרום אפריקע זענען די צוויי גרעסטע גרופעס פעלקער געווען די קאזע און זולו פעלקער.
פארטוגעזישע איינפלוס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1487 האט דער פארטוגעזישער אויספארשער בארטאלאמיע דיאז געפירט די ערשטע אייראפעאישע רייזע אנצוקומען אין דרום אפריקע.
אין 1652 האט יאן וואן ריבעק קאלאניזירט דעם קאַפ פאר דער האלענדישער מזרח אינדיע געזעלשאפט.
אין 1867 האט מען געפונען אין דרום אפריקע דימענטן און אין 1884 גאלד. צוליב דעם זענען גאר א סך מענטשן געקומען פון אייראפע וואס האבן געהאפט צו ווערן רייך אין דרום אפריקע.
אין 1880-81 איז פארגעקומען די ערשטע באער מלחמה.
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע איז דער סאמע דרומסטער ראיאן אין אפריקע, מיט א בארטן לענגער ווי 2,500 ק"מ לענגאויס צוויי אקעאנען (דרום אטלאנטיק און אינדישער). מיט א שטח פון 1,219,912 קוואדראט ק"מ איז דרום אפריקע דאס 25סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, בערך אזוי גרויס ווי קאלאמביע.
מאַפֿאַדי אין דער דראקנסבערג בארגקייט, הויך 3,450 מעטער, איז דער העכסטער שפיץ אין דרום אפריקע. אחוץ די פרינץ עדווארד אינזלען ליגט דאס לאנד צווישן גארטל ליניעס 22º און 35ºS און צווישן מערידיאנען 16º און 33ºE.
דאס אינלאנד פון דרום אפריקע באשטייט פון א ריזיקן פלאכן פלאטא הויך פון 1,000 מעטער ביז 2,100 מעטער, וואס ווערט העכער אין מזרח און גייט ביסלעכווייז אראפ קיין דרום און דרום-מערב. דער פלאטא איז ארומגענומען מיט בערג וואס זייער העכסטער טייל, די דראקנסבערג, ליגט צו מזרח.
קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צוליב דעם וואס דרום אפריקע איז ארומגענומען מיט די אטלאנטישע און אינדישע אקעאנען אויף דריי זייטן, און דאס לאנד געפינט זיך אינעם דרום האלב-קיילעך, און די בערג אין צפון נענטער צום עקוואטאר, איז איר קלימאט אין אלגעמיין טעמפעראט. אין דרום-מערב פון לאנד איז דער קלימאט גאנץ ענלעך צום מיטלענדישן ים מיט נאסע ווינטערן און ווארעמע טרוקענע זומערן. אין דעם געגנט פראדוצירט דאס וויין פון דרום אפריקע.
בעלי חיים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס בושפעלד האט פארשידענע זויגערס איינשליסנדיק טראנסוואל לייבן, אפריקאנישע לעמפערטן, דרום אפריקע פאנטערן, ווייסע נאזהארנס, בלויע ווילדעביסט, קודוס, אימפאלעס, היענעס, היפאפאטאמען און דרום אפריקע זשיראפן.
פלאנצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע האט א רייכע פארשיידנקייט פון פלאנצן, מיט מער ווי 20,000 פארשיידענע פלאנצן, ד"ה אומגעפער 10% פון אלע באוואוסטע זגאלן פון פלאנצן אויף דער ערד. נאר 1% פון דרום אפריקע איז באדעקט מיט וועלדער.
פאליטיק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע איז א פארלאמענטארישע רעפובליק, און דער פרעזידענט איז ראש מלוכה און אויך דער הויפט פון דער רעגירונג. פארלאמענט האט צוויי הייזער, די נאציאנאלע פארזאמלונג (דאס נידעריגע הויז) און דער נאציאנאלע פראווינצן-ראט (דאס העכערע הויז). די נאציאנאלע פארזאמלונג באשטייט פון 400 מיטגלידער וואס ווערט דערוויילט יעדע פינעף יאר דורך פראפאצאנעלע רעפרעזענטאציע. דער נאציאנאלע פראווינצן-ראט באשטייט פון 90 מיטגלידער, פון יעדן איינעם פון די ניין פראווינץ לעגיסלאטורן צען מיטגלידער. דער פרעזידענט ווערט דערוויילט פון דער נאציאנאלער פארזאמלונג נאך די פארלאמענטארישע וואלן. דער פרעזידענט באשטימט א וויצע-פרעזידענט און מיניסטארן.
אין די לעצטע וואלן וואס זענען פארגעקומען דעם 7טן מיי 2014 האט די אפריקאנישע נאציאנאלע קאנגרעס באקומען 62.2% פון די שטימען און 249 זיצן, און די הויפט אפאזיציע, דער דעמאקראטישער אליאנץ, האט באקומען 22.2% פון די שטימען און 89 זיצן.
דרום אפריקע האט נישט קיין אפיציעלע הויפטשטאט. פארלאמענט זיצט אין קאפשטאט, דער פרעזידענט און קאבינעט פירן פון פרעטאריע, די אדמיניסטראטיווע הויפטשטאט, דער הויפט אפעל-געריכט זיצט אין בלומפאנטיין, און דער קאנסטיטוצאנעלער געריכט פון דרום אפריקע זיצט אין יאהאנעסבורג. די אמבאסאדעס פון פרעמדע לענדער זענען מערסטנס אין פרעטאריע.
אויסלענדישע באציאונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס לאנד, אלס פארבאנד פון דרון אפריקע, איז געווען א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער. דער דעמאלסדיקער פרעמיער מיניסטער, יאן סמאטס, האט געשריבן די הקדמה צום פאראיינגטע פעלקער טשארטער. דרום אפריקע איז אויך א גרינדער מיטגליד פון דער אפריקאנישן פארבאנד און האט די צווייטע געסטע עקאנאמיע פון אלע אירע מיטגלידער.
דעם 24סטן אויגוסט 2010 האבן דרום אפריקע פרעזידענט יעקב זומא און כינעזישער פרעזידענט הו דזשינטאא געחתמ'עט דעם ביידזשינג אפמאך פאר א "סטראטעגישער שותפות" אין פאליטישע און עקאנאמישע ענינים.
אדמיניסטראטיווע אפטיילן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע האט ניין פראווינצן וואס ווערן געהערשט דורך א לעגיסלאטור וואס ווערט געוויילט יעדע פינעף יאר. דער לעגילאנטור וויילט א פרעמיער מיניסטער, און דער פרעמיער מיניסטער קלויבט אויס אן עקסעקוטיוו. לויט דער קאנסטיטוציע פון דרום אפריקע האבן די פראווינץ עקסעקוטיוון שליטה אין די פעלדער פון געזונט, בילדונג, פובליקע באהויזונג און טראנספארט.
פראווינצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די ניין פראווינצן פון דרום אפריקע זענען:
- גויטענג
- לימפאפא
- מזרח קאפ
- מפומאלאנגא
- פריי שטאַט
- מערב קאפ
- צפון מערב
- צפון קאפ
- קוואזולו-נאטאל
עקאנאמיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע האט א געמישטע עקאנאמיע, די צווייטע גרעסטע אין אפריקע נאך ניגעריע. אין פארגלייך מיט אנדערע לענדער אין אונטער-סאהארא אפריקע האט דרום אפריקע אין פארהעלטעניש א הויכע ברוטא אינלענדישן פראדוקט פאר א מענטש ($11,750 אין 2012). טראץ דעם האט דאס לאנד א גאנץ הויכע ראטע פון ארעמקייט און ארבעטלאזקייט.
נאך 1994 האט די רעגירונג פאליטיק אראפגענידערט אינפלאציע, סטאבליזירט פובליקע פינאנצן און צוגעברענגט אויסלענדישן קאפיטאל, דאך איז די געוואוקס געווען נידעריג. פון 2004 האט די עקאנאמיע אנגעהויבן זיך פארגרעסערן.
אנדערש ווי די מערסטע פון דער וועלט'ס ארעמע לענדער, האט דרום אפריקע נישט קיין בליענדיקע היימישע עקאנאמיע. נאר 15% פון שטעלעס אין דרום אפריקע זענען אינעם היימישן סעקטאר, אין פארגלייך מיט העלפט אין בראזיל און אינדיע און קנאפע דריי-פערטל אין אינדאנעזיע. וועלט באנק פארשונג ווייזט אז דרום אפריקע האט פון די ברייטסטע ריסן צווישן פער מענטש ברוטא אינלענדישער פראדוקט קעגן איר מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס ראנג, און בלויז באצוואנע האט א גרעסערן ריס.[1]
דרום אפריקע איז א פאפולערער טוריסטן ציל און א שיינער טייל פון איינקומפט קומט פון טוריזם. די אימיגראנטן אין דרום אפריקע וואוינען אין שוואכע צושטאנדן.
די פרינציפעלע האנדל שותפים פון דרום אפריקע זענען—אחוץ אנדערע אפריקאנישע לענדער—דייטשלאנד, די פאראייניגטע שטאטן, כינע, יאפאן, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און שפאניע.
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עטלעכע וויכטיקע וויסנשאפטלעכע און טעכנאלאגישע אנטוויקלונגען שטאמען פון דרום אפריקע. דער ערשטער מענטש-צו-מענטש הארץ איבערפלאנץ איז אויסגעפירט געווארן דורך הארץ-כירורג כריסטיאן בארנארד אין גרוט סכור שפיטאל אום דעצעמבער 1967; מאקס טיילער האט אנטוויקלט א וואקסין קעגן געלן פיבער; אלאן מאקלאוד קארמאק האט פיאנירט קאמפיוטירטע טאמאגראפיע; און אהרן קלוג האט אנטוויקלט קריסטאלאגראפישע עלעקטראן מיקראסקאפיע טעכניקן. אחוץ דעם פאל פון בארנארד, זענען די אלע פארשריטן געווארן אנערקענט מיט נאבעל פריזן.
דרום אפריקע האט א היפשע אסטראנאמיע געמיינדע, מיט דעם דרום אפריקע גרויסן טעלעסקאפ, דער גרעסטער אפטישער טעלעסקאפ אינעם דרום האלבקיילעך.
דעמאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דרום אפריקע איז א לאנד פון בערך 50 מיליאן מענטשן מיט פארשידענע קולטורן, שפראכן און רעליגיעס.
לויטן צענזוס פון 2011 וואוינען אין דרום אפריקע:
די שווארצע זענען פון פארשידענע אפריקאנישע גרופעס פון די פארשידענע געגנטן אין לאנד, מיט אנדערע קולטורן און אנדערע שפראכן. אויך זענען געקומען אין דרום אפריקע במשך די יארן שווארצע פון אנדערע טיילן פון אפריקע.
די ווייסע זענען בעיקר פון צוויי גרופעס, די וואס רעדן ענגליש און די וואס רעדן אפריקאנס. די אפריקאנער זענען אייניקלעך פון די אימיגראנטן פון האלאנד, דייטשלאנד, בעלגיע און פראנקרייך, וואס זענען געווען די ערשטע אייראפעאישע אימיגראנטן אין די 17טן און 18טן יארהונדערטער. די ענגליש רעדער זענען אייניקלעך פון די בריטישע קאלאניסטן פונעם 19טן יארהונדערט, צוזאמען מיט שפעטערדיקע אימיגראנטן פון אייראפע, איינשליסנדיק יידן וואס זענען געקומען מערסטנס פון ליטא אין אנהייב 20סטן יארהונדערט.
יידן אין דרום אפריקע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע געמיינדע אין דרום אפריקע ציילט עטלעכע 77,500 מענטשן און איז די גרעסטע יידישע געמיינדע אויפן קאנטינענט פון אפריקע. די גרעסטע זידלונגען פון יידן זענען אין יאהאנעסבורג, קאפשטאט און דורבאן.
געזונט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2009 איז דער אריכות-ימים שאץ געווען 71 יאר פאר א ווייסן דרום-אפריקאנער און 48 יאר פאר א שווארצן דרום-אפריקאנער.
אין דרום אפריקע געפינט זיך דער דריטער גרעסטער שפיטאל אין דער וועלט, דער קריס האני באראגוואנאט שפיטאל.
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ DEPWeb: Beyond Economic Growth. The World Bank Group. דערגרייכט דעם 17טן אקטאבער 2011.


c: text/html

text:
אמסטערדאם
- דער ארטיקל דיסקוטירט די הויפטשטאט פון האלאנד. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט אמסטערדאם (באדייטן).
אַמסטערדאַם (האלענדיש: Amsterdam) איז די הויפטשטאט און אויך די גרעסטע שטאט פון האלאנד. זי איז א שטאט אין דעם פראווינץ נארד האלאנד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין די לעצטע יארן פון דעם 12טן יארהונדערט, ס'איז געווען דעמאלטס א קליין פֿישעריי דערפל. דער היסטארישער צענטרום איז באוווּסט פאר זיינע קאנצענטרישע קאנאלן, וואס זענען געבויט געווארן ווערנט דער האלענדישער גאלדענער עפאכע אינעם 17טן יארהונדערט.[1][2][3][4] מען פארגלייכט די שטאט מיט ווענעדיג. אחוץ די קאנאלן, אלע ביידע שטעט האבן א לאנגע היסטאריע פון האנדל מעבר לים.
אין יאר 2009 איז די באפעלקערונג פון אמסטערדאם געווען 762,057- די גרעסטע שטאט אין די נידערלאנד.
דער נאמען אמסטערדאם שטאמט פון "אמסטעלערדאם", ד"ה א דאמבע אינעם אמסטעל טייך.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמסטערדאם האט באקומען רעכטן ווי א שטאט אין 1300 אדער 1306. נאכן אויפשטאנד קעגן דער שפאנישע רעגירונג אין דעם 16טן יארהונדערט זענען די נידערלענדער געווארן א טאלעראנט לאנד און יידן וואס האבן אנטלאפן פון דער שפאנישער אינקוויזיציע האבן זיך באזעצט אין אמסטערדאם. אינעם 17טן יאר-הונדערט איז אמסטערדאם געווען די רייכסטע שטאט אין דער וועלט. שיפן פון אמסטערדאם זענען אפגעפארן אין דעם באלטישן ים, צפון אמעריקע, אפריקע, אינדאנעזיע, אינדיע און בראזיל. אין סוף פונעם 19טן יאר-הונדערט איז געקומען צו אמסטערדאם די אינדוסטריעלע רעוואלוציע, און מען האט געבויט נייע מוזייען און א באן סטאנציע.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמסטערדאם איז א פלאכע שטאט, און אסאך מענטשן פארן ארום אויף ראווערס. די גאסן האבן ספעציעלע ראווער-שטעגן.
דער פובליקער טראנספארט האט טראמען מיט זעכצן ליניעס און א מעטרא וואס האט פיר ליניעס.
האלענדישע באנען האט צען באן סטאנציעס אין אמסטערדאם. אמסטערדאם צענטראל דינט אויך ווי אן אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע; פון דארט זענען באן דינסטן קיין אונגארן, בעלארוס, בעלגיע, דייטשלאנד, דענמארק, טשעכיי, עסטרייך, פוילן, פראנקרייך, רוסלאנד און דער שווייץ. צווישן די באנען איז די Thalys אמסטערדאם-בריסל-פאריז באן.
אמסטערדאם סכיפאל פליה-פארט איז 20 מינוט פונעם צענטער פון אמסטערדאם. ער איז דאס גרעסטע פליפעלד אין האלאנד, און דאס פינפטע גרעסטע אין אייראפע.
יודן און יודישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אמסטערדאם האט א היסטארישער יודישער אנוועזנהייט. ספעציעל איז באקאנט ר' אלעזר דער מעשה רוקח, וואס די רעגירונג האט דאן ארויסגעגעבן א ספעציעלער מטבע מיט זיין בילד דערויף לכבוד זיין ערשיינען אין די שטאט.
דער היינטיגער רב אין אמסטערדאם איז הרב ארי' רלב"ג
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Amsterdamhotspots.nl. דערגרייכט דעם 2007-04-19.
- ↑ Amsterdam Tourist Information - Seven Bridges Festival. דערגרייכט דעם 2007-04-19.
- ↑ World Executive City Guides - Amsterdam. דערגרייכט דעם 2007-04-19.
- ↑ WorldMayor.com - Job Cohen, Mayor of Amsterdam 2006. דערגרייכט דעם 2007-04-19.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
טראנסניסטריע
טראַנסניסטריע, טראַנס-נעסטער אָדער בײַ-דנעסטריע איז א געגנט אין מאלדאווע וואס האט אויסגערופן אומאפהענגיקייט אין 1990.
געשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאָך דער ערשטער וועלט מלחמה איז טראנסניסטריע געווען א טייל פון דער אןקריינישער סאוועטער רעפובליק. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט דייטשלאנד געשאנקן דעם געגנט פאר רומעניע, אלס דאנקבארקייט פאר רומעניעס אנשליסן זיך, אינעם קאמף קעגן רוסלאנד.
פאר דער מלחמה האבן געוווינט אינעם געגנט, אריבער א פערטל מיליאן יידן, און צענדליקע טויזנטער זענען אומגעקומען, דורך די איינזעצגרופע, און די ווערמאכט. ביז פרילינג 1943 זענען מער פון העלפט אומגעקומען, דורך נאציס און אוקראינישע קאלאבארירער.
דער רומענישער דיקטאטור, יאן אנטאנעסקא, האט פארטריבן 150,000 יידן פון מאָלדאָווע, בעסעראַביע, און בוקאווינע, קיין טראנסניסטריע, וואו די יידן זענען קאנצעטרירט געווארן אין געטאס און ארבעטס לאגערן, 90,000 יידן זענען געשטארבן פון הונגער, קעלט, און קרענק, דערנאך איז הילף פון יידישע ארגאניזאציעס אין רומעניע, אנגעקומען צו די יידן, און האבן אסאך געהאלפן צו די לעבנס געבליבענע.


text:
קרית מאטערסדארף
קרית מאטערסדארף איז א חרדישער געגנט אין ירושלים, ישראל, געגרינדעט דורך הרב שמואל עהרנפעלד, דער לעצטער רב פון מאטערסדארף, איינע פון די "זיבן קהילות" אין בורגנלאנד, עסטרייך. ער געפינט זיך ביים צפונדיגן עק פונעם בארג פלאטא וואו צענטראלער ירושלים ליגט. ער גרענעצט די געגנטן אונסדארף און רוממה. די הויפט גאס איז פנים מאירות גאס.
די תורה אור ישיבה פון הרבחיים פנחס שיינבערג איז פלאצירט אין מאטערסדארף, . ווי אויך אנדערע חרדישע אנשאלטן סיי פאר יונגלעך און בחורים סיי פאר מיידלעך. רוב פון די איינוואוינער זענען ליטווישע (נישט חסידיש).[1] אסאך פון זיי זענען געקומען פון די פאראייניגטע שטאטן און דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אגד אויטאבוסן 2, 3, 10, 16 און 49א פארן אדורך דער פנים מאירות גאס.
באקאנטע איינוואוינער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- שלמה לארענץ
- הרב שמחה וואסערמאן
- הרב חיים פנחס שיינבערג
- הרב משה סאקס
- אורי זוהר
- הרב זעליג פליסקין
- רבי מנחם מענדל טויב, דער קאלעווער רבי
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קאארדינאטן: 31°47′44.94″N 35°12′6.73″E / 31.7958167, 35.2018694


text:
מסכת סוכה
מסכת סוכה איז די זעקסטע מסכתא פון סדר מועד אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום הלכות סוכה, סיי די יום טוב סוכות, און סיי די הלכות פון די מצוות ווי לולב און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין בית המקדש לכבוד דעם יום טוב.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- סוכה שהוא גהוה רעדט בעיקר פון הלכות סוכה ווי אזוי און ווען מען קען דאס בויען.
- הישן רעדט בעיקר פון די הלכות ווי אזוי א מענטש קען אדער קען נישט יוצא זיין די מצוה פון זיצען אין סוכה.
- לולב הגזול רעדט בעיקר פון די הלכות פון וועלכע לולב, ערבה, הדס, און וועלכע אתרוג איז יא אדער נישט כשר פאר די מצוה.
- לולב וערבה רעדט בעיקר פון ווי אזוי און ווען מען האט געטאן מצות ד' מינים אין בית המקדש.
- החליל רעדט בעיקר פון שמחת בית השואבה און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין סוכות.


text:
גלאבאלע אנווארעמען
גלאָבאַלע אָנװאַרעמען (גלאבאלישער אנהייצן) איז א טערמין וועלכע ווערט גענוצט צו באצייכענען דאס קלימאט רעדל אין וועלכן מיר געפינען זיך היינט. לויט ווי וויסנשאפטלער זאגן איז די גלאבאלע טעמפרעאטור געשטיגן נאכאנאנד זינט די וועלט איז אריין אין די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און מען האט אנגעהויבן אויסשפייען שעדליכע גאזן וועלכע בלייבן שטיין אין די אטמאספערע און לאזן נישט די היץ פון די זון צוריק ארויסגיין אין קאסמאס. עס איז פאראן א גרויסע דעבאטע צי מענטשן האבן דאס אנגעמאכט אדער איז דאס טייל פון א נאטורליכע קלימאט רעדל וואס וועט דעגרייכן א קלימאקס און דערנאך אנהייבן גיין צוריק אראפ. גלאבאלע אנווארעמען איז דער אבזערווירטער פארמערונג אין די טעמפאראטור פון דער וועלט.
א טעאריע פון פארשער וואס זאגן אז די וועלט האלט צוליב דעם אין איין ווערן ווארימער פון יאר צו יאר, ווייל געוויסע לענדער, ובפרט אמעריקא פארנוצען צופיל גאזען און פאראורזאכען אסאך פאלושען וואס שעדיגט די אוזען שיכט וואס נעמט ארום די וועלט, און דאס פאראורזאכט אז עס קומען אריין אין די וועלט מער זון שטראלען וואס די אזאן שיכט האלט געווענליך צוריק, און די וועלט ווערט ווארימער און ווארימער, און אין איין שיינעם טאג וועלן זיך די ריזיגע אייזבערג אויף דעם צפון פאלוס זיך אויפלאזן און פארשוועמען די וועלט ח"ו.
פארט אבער זעהט מען פיל מאל וואו עס שטעלט זיך ארויס אז עס ווערט גאר קעלטער פון סיי ווען און עס ברעכט רעקארדס אויך פארקערט, דאן זאגן זיי אז אפילו מיטן טעריא פון גלאבאלע אנווארעמען מעג זיין קאלט אויך און אפילו ברעכן רעקארד קעלט, אבער דאס באדייט אז פראצענטואל וועט זיין ווייניגער קאלטע טעג דורכ'ן גאנצען ווינטער ווי א יאר בעפאר.
גלאבאלע אנווארעמען איז אויך געווארן א הייסע פאליטישע פראגע.
אינהאַלט
וועטער און קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די וועטער ווייסט יעדער וואס עס מיינט. דאס איז די טעמפרעאטור, ווינט שנעלקייט, פייכקייט און טרוקנקייט, זון אדער וואלקן פון יעדע באזונדערע געגענט. יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטער אויסשטעל און אויב עס רעגנט אין ניו יארק סיטי מיינט נאך נישט אז עס רעגנט אין אלבאני. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז וועטער איז א קורצע טערמין וועלכע איז שייך צו א לאקאלע געגענט און יעדע געגענט האט זיך איר אייגענע וועטערס.
קלימאט איז די אויסשטעל פון די וועטערס פון א גרויסע ראיאן אין א לאנגע טערמין. א קלימאט ווערט באצייכנט אויף די דורכשניטליכע וועטערס זומער און ווינטער פון איין ראיאן אין משך פון א לענגערע צייט. צום ביישפיל ניו יארק סטעיט האט א קאלטע קלימאט אין די ווינטער מיט אסאך שניי און ווינטן און א הייסע שטיקיגע זומער מיט אסאך פייכקייט. דאס איז געזאגט אויף גאנץ ניו יארק און אירע ארומיגע סטעיטס כאטש די וועטער אויסשטעל אינערהאלב די שטעט זענען קיינמאל נישט די זעלבע.
קלימאט קען גערעכנט ווערן אויף קלענערע און גרעסערע דורכשניטליכקייטן. מען קען באצייכנען א סטעיט אדער ראיאן וואספארא קלימאט זי האט און אזוי אויך קען מען באצייכענען א גאנצע קאנטינענט וואספארא קלימאט זי פארמאגט כאטש איין העלפט איז קאלט און די אנדערע ווארעם.
די טערמין צו באטראכטן קלימאט איז זייער לאנג. מען דארף צוריק קוקן הונדערטער יארן צו קענען שטודירן און פארשטיין די קלימאט פון א ראיאן. יעצט אויב עס מאכט זיך אין א געגענט א ווינטער אדער צוויי וועלכע זענען נישט קאלט אדער עס פאלט ווייניגער שניי, איז עס נאך נישט קיין שום צייכן אז עס האט פאסירט א טויש אין קלימאט ווייל דער דריטער ווינטער קען צוריק ווערן קאלט און יא פאלן אסאך שניי און דעמאלט זעט מען אז די געוועזענע צוויי ווינטערס זענען נאר געווען ווי א בארואיגונגס צייט אפשניט אינעם קלימאט.
קלימאט טוישט זיך במשך די יארן און דאס איז א פאקט. אבער אזא טויש געדויערט הונדערטער יארן און אויב מען באטראכט די דורכשניטליכע וועטערס ווינטער און זומער פון צענדליגער יארן קען מען באמערקן אז די דורכשניטליכע וועטער איז געטוישט געווארן צו אביסל מער ווארים אדער קאלט. צום ביישפיל אין אמעריקע איז די דורכשניטליכע ווינטער און זומער וועטער ווארימער געווארן אין די לעצטע הונדערט יאר מיט איינס אדער צוויי פונקטן. אבער דאס וועט מען נאר קענען באמערקן אויב מען באטראכט די וועטערס (זע קעסטל) פון אלע יארן אין די לעצטע הונדערט יאר. אבער אויב מען קוקט יאר נאך יאר קען מען גארנישט באשטעטיגן ווייל אין 980' איז געווען די קעלטסטע ווינטער אין די הונדערט יאר און דאך זענען די ווינטערס ווארימער געווארן אין סך הכל. די קליינע פונקטן קוקן נישט אויס צו זיין א גרויסע נפקא מינה אין די וועטערס אבער די עקספערטן זאגן אז אפילו קליינע ענדערונגן אין די גלאבאלע וועטער קען האבן א גרויסע עפעקט אויף די וועלט ווי מיר וועלן באלד מער ערקלערן. ווי געזאגט איז נארמאל אז די קלימאט טוישט זיך און דאס איז בערך איין טעמפרעאטור (אין צעלסיוס) פער יעדע הונדערט יאר. אויב איז עס מער ווי דעם איז שוין לויט זיי א פראבלעם.
די נאטורליכע טויש אין קלימאט קען פאסירן דורך פארשידענע וועגן און די גרינגסטע פון זיי פאר אונז צו פארשטיין קען זיין וואולקעאנען אקטיוויטעטן, א מענטשליכע טויש אין די פלאנצונגן וועלכע דעקט צו א גרויס חלק פון די וועלט, און די ראדיאציע פון די זון וועלכע האט אויך א קליינע עפעקט אויף די קלימאט.
די עפעקט פון נאטורליכע געוואוקסן צו די וועלט'ס קלימאט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
איינע פון די וועלט'ס וואונדערליכסטע באשאפונגן איז די נאטורליכע געוואוקס וועלכע ווערט אנגערופן די גרינהאוס עפעקט. מען קען דאס פארשטיין געבן מיט א גרינגע ביישפיל: איר האט שוין זיכער באמערקט אז ווען מען לאזט אן אויטא געפארקט אין די זומער פאר א שטיק צייט ווערט זייער הייס און שטיקיג אינעם אויטא פיל מער ווי עס איז אויף די גאס. דאס פאסירט ווען די היץ פון די זון דרינגט אריין אינעם אויטא דורך די פענסטער און אלע היץ ווערט איינגעזאפט אין די אינערליכע טיילן פון דעם אויטא. היץ האט אבער א טבע אז עס וועפט צוריק אויס און אויך דארט קומט די היץ צוריק ארויס פון די אינערליכע טיילן אין בלייבט שטיין אין די אטמאספערע וועלכע ברענגט א שטארקע היץ. למעשה האט די אויטא אסאך לעכער ווי טייל פון די היץ קען אויסוועפן ווייל אויב נישט וואלט עס געקענט פלאצן נאך א שטיק צייט פון די שרעקליכע היץ און שטיקיקייט.
דאס זעלבע איז מיט אונזער וועלט. יעדער ווייסט אז אויפ'ן מאדים איז געפרוירן קאלט. פארוואס? דער ענטפער איז אז די מאדים פלאנעט האט נישט קיין אטמאספערע ארום איר און אלע היץ וועלכע קומט אריין פון די זון וועפט באלד צוריק אויס און דער מאדים פלאנעט בלייבט קאלט. אונזער וועלט האט אבער אן אטמאספערע וועלכע באשיצט די היץ וועלכע ווערט צוריק אויסגעשפיגן פון אינערהאלב די וועלט און דאס האלט אונזער וועלט ווארים.
דער וועלט'ס אטמאספערע ווערט געשאפן דורך די געוואוקסן וועלכע געפינען זיך אין איר און וויבאלד דער מאדים האט נישט קיין געוואוקסן איז נישט פאראן קיין שטארקע אטמאספערע. די געוואוקסן גיבן ארויס קארבאן דיאקסייד, וואסער אויסוועפונג, און פארשידענע גאזן וועלכע בלייבן שטיין ארום די די ערד און דאס בויט די אטמאספערע. יעצט צוריק צו אונזער וועלט: די זון ברענגט אריין אסאך היץ צו די ערד פון וועלכע 70 פראצענט ווערט איינגעזאפט אין די געוואוקסן פון די וועלט און אין די וואסערן. די אנדערע 30 פראצענט וועפט באלד אויס צום קאסמאס דורך די וואלקענעס וואו עס ווערט בטל ומבוטל זייער שנעל ווייל עס האט נישט וואו זיך אנצוכאפן. די טבע פון היץ איז אז עס וועפט צוריק אויס און דאס זעלבע איז מיט די היץ פון די זון. אויב עס וואלט נישט אויסגעוועפט וואלט די ערד געווארן הייס ווי פייער. די היץ פארשפרייט זיך ארום די וועלט און ווערט געשטערט פון די געשאפענע אטמאספערע וועלכע לאזט דאס נישט ארויס. כאטש גרויסע טיילן וועפן יא אויס פארבלייבט אבער גענוג היץ אין די וועלט און וויבאלד די וועלט ציט אריין מער היץ ווי זי גיט ארויס בלייבט די וועלט ווארים.
גלאבאלע אנווארעמען ווערט געשאפן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די וועלט גייט שוין אזוי אן טויזנטער יארן און אלץ גייט כשורה. אבער דאן איז געקומען אן אינדוסטריאל רעוואלוציע וועלכע האט געטוישט די גאנצע פראדוקציע פון די מענטשהייט צו א נייע שטאפל וועלכע איז קיינמאל פריער נישט געווען. די אינדוסטריאל רעוואלוציע האט ארויסגעברענגט אלע ארבעטער פון זייערע היימען אינעם צווייטן העלפט פונעם 18'טן יאר-הונדערט. זינט דעמאלט האט מען אנגעהויבן ארבעטן אין פעקטאריס און מען האט אנגעהויבן פראדוצירן אלע ערליי פראדוקציעס דורך אינדוסטריאלע מעטאדן.
מיט די יארן איז געווארן א וועלט פון אלע ערליי מאשינערי וועלכע פארלאנגן אן אבנארמאלן מאס פון ענערגיע וועלכע ווערט פראדוצירט אין די אינדוסטריאלע שטעט און שפייט אויס פארשידענע עלעמענטן צו דער אטמאספערע וועלכע פארשטערקערט די אטמאספערע פיל מער און ווייניגער היץ קען אויסוועפן צום קאסמאס, איבערלאזנדיג א גרעסערע מאס היץ אין אונזער וועלט. די הויפט עלעמענטן וועלכע ווערן אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע זענען: קארבאן דיאקסייד, ניטראוס אקסייד, און מעטעהן. עס זענען פאראן נאך צענדליגער ערליי אזעלכע עלעמענטן אבער די דריי זענען די הויפט און מערסט באקאנט. לאמיר באטראכטן יעדע פון זיי:
קארבאן דיאקסייד איז א אומזעבארע גאז וועלכע איז א נאטורליכע טייל פון אלע ארגאנישע געוואוקסן. די עלעמענט מאכט אויס בערך 0.04 פראצענט פון די ערד'ס אטמאספערע וועלכע ווערט ארויפגעשיקט אהין דורך וואולקעאנען וועלכע ברעכן אויס און שפייען אויס די אונטערערדישע כעמיקאלן צו די אטמאספערע. היינט צו טאג ווערט ארויפגעשיקט פיל מער קארבאן דיאקסייד צו די אטמאספערע דורך די פארגעשריטענע מענטשליכע אקטיוויטעטן צו ברענגן ענערגיע און די אטמאספערע באקומט פיל מער פון די עלעמענט ווי זי האט אמאל באקומען. לויט אפיציעלע באריכטן פון די וואורלדוואטש אינסטיטוט ווערט נאטורליך ארויפגעשיקט צו די אטמאספערע ארום א ביליאן טאנען פון קארבאן דיאקסייד און היינט האלט עס ביי איבער 7 ביליאן טאנען צוליב די אקטיוויטעטן וועלכע מיר טוען אפ אויף די ערד. לויט זייערע חשבונות איז די דורכשניטליכע טעמפרעאטור פון די ערד געשטיגן פון 14.5 דעגריס (58.1 פראנהייט) אין 860' צו 15.3 דעגריס (59.5 פארנהייט) אין יאר 980'.
'''ניטראוס אקסייד''' איז די צווייטע אויף די רייע וועלכע ווערט געצימבעלט פאר'ן ברענגן גלאבאלע אנווארעמען. די סארט עלעמענט איז זייער ענליך צו קארבאן דיאקסייד און קומט פון די זעלבע קוועלער. דער חילוק איז אבער אז ניטראוס אקסייד ווערט געשאפן אין פיל קלענערע קוואנטומען אבער זאפט איין 270 מאל אזויפיל ענערגיע ווי קארבאן דיאקסייד וואס מיינט אז טראץ וואס עס איז ווייניג בממשות האט עס אבער די זעלבע עפעקט ווי די גרויסע קוואנטומען פון קארבאן דיאקסייד.
'''מעטעהן''' איז א הויפט קאמפאנענט (אינהאלט) פון נאטורליכע גאזאלין און וועפט אויס ווען מען צעלייגט ארגאנישן מאטריאל. היינטיגע צייטן ווערט מעטעהן ארויסגעצויגן און וועפט אויס ווען מען ארבעט אויס קוילן, פון מאכן כעמיקאלן, און פון אלע לענדפילס (פלעצער וואו מיסט ווערט אויסגעגאסן).
די עלעמענט האט די זעלבע עפעקטן ווי קארבאן דיאקסייד און אין צוגאב קען זיך דאס האלטן לאנג אן אויסוועפן און ווען אסאך זאמעלט זיך אן ווערט עס אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע דורך פארשידענע וועגן. וויסנשאפֿטלער שפעקולירן אז די סארט עלעמענט זאמעלט זיך אן אונטער די ערד דורך אלע לענדפילס און אפפאלן און קומט זיך צוזאמען אין די אקעאנען וואו עס האלט זיך פריש פון די קעלט פון די וואסער אין גרויסע אייזבערג. ווען די אייזבערג ברעכן זיך אפ ווערט אויפאיינמאל אויסגעשפיגן אסאך פון די עלעמענט וועלכע האט א שנעלע עפעקט אויף די אטמאספערע.
גלאבאלע אנווארעמען עפעקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לאמיר זאגן אז זיי זיינען גערעכט און די וועלט ווארימט זיך טאקע מיט עטליכע גראדן, דעמאלט קען לויט זיי די וועלט ערנסט עפעקטירט ווערן און די רעזולטאטן קענען זיין ביטער. ווי געזאגט, איז דאס נאר געבויט אויף זייער וויסנשפאט און וויבאלד אזא זאך האט נאך קיינמאל נישט פאסירט איז שווער צו גלייבן אז עס וועט טאקע גענוי אזוי זיין. אבער נאך אלץ וועט זיין אינטערעסאנט צו זען וואס זייערע שטודיעס זאגן פאר:
די ערשטע זאך וואס קען פאסירן איז אז די אלע טויזענטער מיילן פון אייז אינעם ארקטיק און אינעם אנטארקטיק וועלן זיך צעביסלעך אויפלאזן פון די ווארימערע טעמפרעאטור און די וואסער שטאפלן וועלן זיך הייבן. אין פאקט פאסירט דאס שוין יעצט אויף קליינע שטאפלן און יעדעס יאר טיילן זיך אפ מער און מער שטיקער פון די פארפרוירענע אנטארקטיק און קומען אריין אין די אקעאנען אין פארעם פון אייזבערג און ווערן צעלאזט איבער'ן זומער. אבער נישט אלע אייזבערג שווימען אוועק אזוי ווייט און בלייבן שטעקן צווישן אנדערע שטיקער אייז און ווען די טעמפרעאטור פאלט צוריק אראפ ווערט דאס צוריק פארפרוירן.
לויט אפיציעלע שאצונגן האט זיך די דורכשניטליכע וואסער שטאפל געהויבן מיט עטליכע אינטשעס אין די לעצטע הונדערט יאר. דאס איז נאך נישט אזא פראבלעם. אבער די עטליכע אינטשעס האבן נישט פאסירט שטאפל ביי שטאפל צעטיילט צו יעדע יאר נאר די לעצטע 50 יאר איז געווען פיל ערגער ווי די ערשטע 50 יאר און די לעצטע 25 יאר איז געווען ערגער ווי די ערשטע 25 יאר אין דעם צווייטן העלפט. יעצט אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנהאלטן וועט אין די קומענדיגע יארן די וואסער שטאפל זיך הייבן מער און מער ביז די גאנצע אייז אינעם מערב טייל פונעם ארקטיק, וועלכע איז די לייכסטע טייל פון די פארפרוירענע טייל, וועט פלאצן און אריינשווימען אין די אקעאנען.
דאס זאגט זיך אזוי גלייכגילטיג. אין פאקט איז פאראן אזויפיל וואסער אין יענעם טייל אייז אז אויב אלעס וועט אנקומען אין די אקעאנען וועט דאס העכערן די וואסער שטאפלן מיט ארום 10 פיס, וואס מיינט אז אלע יבשה וועלכע ליגן נידעריג וועלן אינגאנצן פארפלייצט ווערן און ווערן א טייל פון די אקעאנען.
(מען מוז דא פארשטיין געבן אז דער ביישפיל וואס ווערט געמאכט איז נאר אויף איין קליינע טייל פון די וועלט'ס פארפרוירענע וואסער וועלכע קען זיך שטעלן אויפ'ן שכל אז עס וועט אמאל פאסירן. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס וואסער ליגט פארפרוירן צווישן די ארקטיק און די אנטארקטיק. אויב אלע אייז פון די וועלט זאל זיך צעלאזן וואלט די גאנצע וועלט פארפלייצט געווארן ווייל דאס וואלט געהויבן די וואסער שטאפלן מיט עטליכע הונדערט פיס. דאס קען אבער נישט פאסירן ווייל רוב פון די פלעצער זענען גענוג קאלט אז אפילו מיט אן ערנסטע גלאבאלע אנווארעמען וועט עס געדויערן טויזענטער יארן עס זאל דארט ווערן ווארים.)
דער פראבלעם קען אפילו זיין נאך ערגער ווייל אויב די אייז צעלאזט זיך איז טייטש אז די וואסער ווערט ווארימער, און דאס אליינס קען אסאך הייבן די וואסער שטאפלן ווייל די טבע פון וואסער איז אז ווי ווארימער די וואסער איז אלס מער פלאץ נעמט עס אויף ווייל קעלט האלט זיך בטבע אינאיינעם.
נאך א פראבלעם וואס קען צושטאנד קומען איז די פאקט אז עס וועט זיין ווייניגער אייז אויף די וועלט וואס דאס אליינס וועט מאכן א גרויסע טויש אין די היץ פון די אטמאספערע ווייל מער היץ וועט קענען איינגעזאפט ווערן און דאן צוריק אויסגעשפיגן ווערן פון די ערד און וואסער לויט די פריערדיגע ערקלערונגן.
און עס ענדיגט זיך נישט דא. ווי יעדער ווייסט קומען אלע שטורעם ווינטן (טראפיקל שטורעם ווינטן און האריקענס) און אנדערע עקסטרעמע וועטערס דורך די הייסע לופט וועלכע וועפט אויס פון די אקעאנען ענדע זומער און פארט אויפ'ן וואסער ביז די יבשה. אויב עס וועט זיין מער ווארים וואסער וועלן די סארט זאכן פארקומען פיל אפטער און ברענגן גרויסע פאטאליטעטן.
איז גלאבאלע אנווארעמען טאקע א פראבלעם?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
כאטש רוב וויסנשאפֿטלער זענען איינשטימיג אז גלאבאלע אנווארעמען איז א פאקט און וועט האבן קאטאסטראפישע רעזולטאטן עווענטועל, זענען נאך אלץ פאראן גענוג וויסנשאפטלער וועלכע לאכן אפ דערפון און האלטן אז עס איז נישט פאראן בכלל אזא זאך ווי גלאבאלע אנווארעמען צוליב די פאלגענדע סיבות:
די ערשטע טענה דאס אפצואווארפן איז שטענדיג אז די וועטער מומחים האבן נישט גענוג א לאנגע וועטער רעקארד צו קענען זאגן אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט טאקע. זיי טענה'ן אז אפשר איז פאר 1,000 יאר צוריק געווען פונקט אזוי הייס ווי היינט און שפעטער איז צוריק געווארן קעלטער. טייל האלטן אפילו אז אמאל איז נישט געווען אזויפיל אייז אין די אקעאנען און ווייניגער יבשה איז געווען נוצבאר. זיי ווייזן אן, לויט היסטארישע דאקומענטן, מאפעס, און סטאטיסטיקס, אז טייל היינטיגע אינזלן האבן אמאל נישט עקזיסטירט נאר זענען ערשינען ווען די טעמפרעאטורן זענען אין גענעראל קעלטער געווארן און מער וואסער פון די אקעאנען זענען פארפרוירן געווארן.
אנדערע וויסנשאפֿטלער וועלכע ליגן אין דעם ענין זאגן אז די גלאבאלע אנווארעמען זארגער זענען שוין אזוי איינגערעדט אין זייער פאנטאזיע אז ווען זיי קוקן די וועטער סטאטיסטיקס זעען זיי נאר די דאטא וועלכע פארשטערקערט זייער טעאריע ווען אין פאקט קען מען דאס אויסטייטשן אנדערע וועגן.
און בכלל, זענען דא וואס טענה'ן, ווער זאגט אז די אלע פאלושן ברענגט די גלאבאלע אנווארעמען? אפשר איז דאס אן אנדערע נאטורליכע זאך וועלכע גייט ווי א רעדל פון אסאך יארן און וועט זיך איין טאג צוריקדרייען. דער פשעטל אז די געשטיקטע אנגעלייגטע לופט פארשטערקערט די אטמאספערע און ברענגט גלאבאלע אנווארעמען איז טאקע זייער א שיינע חידוש, אבער עס קען אפגעפרעגט ווערן ווייל קיינער קען דאס נישט איבערצייגן וויבאלד קיינער ווייסט נישט וואס עס איז געווען אמאל.
נאכדעם זענען פאראן אסאך קלוגע מענטשן וועלכע זאגן אז זיי האלטן יא אז גלאבאלע אנווארעמען פאסירט אין פאקט אבער זיי האלטן אז דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם. ערשטענס ווייל די וועלט איז אביסל שטערקער געבויט אז אביסל פאלושן זאל קענען מאכן אזא עפעקט, און צווייטענס זאגן זיי אז די מענטשן און אנדערע בריאות וועלן זיך צוגעוואוינען צו די ווארימערע טעמפרעטורן און קיינער וועט נישט זיין אין געפאר. לויט זיי וועלן האריקענס און פארפלייצונגן קיינמאל נישט אנקומען ווייל די גלאבאלע אנווארעמען עפעקט וועט געדויערן פיל לענגער ווי איינער קען טראכטן.
איז מעגליך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אמת'ן איז בכלל נישט שייך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען סיידן מען דרייט צוריק די יוצרות און מען גייט צוריק צו די פערד און וועגנער, לאמטערנעס, און ווינט שיפלן. די היינטיגע אינדוסטריאלע וועלט גיט ארויס אסאך אפפאל צו די אטמאספערע און נאר אויב מענטשן זענען גרייט צו נוצן ווייניגער ענערגיע קען מען ערווארטן עפעס א פארבעסערונג. אבער דאס איז נישט מעגליך דורכצופירן ווייל עס וואלט געמיינט נוצן ווייניגער לעקטער, נוצן וויייגער הייס וואסער, און נישט נוצן עיר קאנדישענערס. און ווער איז דען גרייט?
וויאזוי אימער, איז יא פאראן וועגן וועגן וויאזוי מען קען צוהעלפן האלטן א ריינע ענווייראמענט דורך זיכער מאכן אז די אויטאס זענען שטענדיג פארראכטן און אונטערגעזוכט לויט די רעקאמענדירטע סקעדזשועל ווייל אן אויטא וועלכע מאכט פראבלעמען קען אין אסאך פעלער ארויסגעבן מער עמישענס צוליב איר פעלערהאפטיגע טיילן. רעסייקלן איז נאך א וויכטיגע זאך צו העלפן די ענווייראמענט ווייל וואו מער מיסט עס גייען צו די אפפאל פעלדער אלס מער אונטערערדישע שעדליכע כעמיקאלן ווערן צונויפגעזאמעלט און גייען אריין אין די אקעאנען פון וואו עס וועפט שפעטער אויס צו די לופט.
אגב, איז פאראן א גוטע עצה צו האלטן די לופט ריין אין הויז דורך קויפ'ן אדער פלאנצן לעבעדיגע בלעטער (פלענטס). די טבע פון בלעטער איז אז עס ציט אריין אלע סארט כעמיקאלן וועלכע שוועבן אין דער לופטן. עקספערטן זאגן אז דאס איז פיל מער ווערט ווי די עלעקטראנישע לופט פילטער מאשינען ווייל אויסער דעם וואס עס ציט בטבע אריין קארבאן דיאקסייד גיט עס אויך ארויס ריינע אקסיגן וועלכע איז וויכטיג צו האבן אין הויז אין וועלכע מען וואוינט אזויפיל שעה'ן אין א מעת לעת.
איינע פון די גרויסע צוגעבער צו די שעדליכע געדיכטע לופט אין די שטאטישע פארנומענע גאסן זענען די מיליאנען אויטאס, באסעס, און טראקס. די אלע אויטאס גיבן ארויס אסאך קארבאן דיאקסייד און קארבאן מאנאקסייד וועלכע זענען ביידע גאר שעדליכע עמישענס וועלכע מענטשן אטעמען אריין יעדעס מאל זיי גייען אויף די גאס. ווי עס קוקט אויס איז פאראן א גוטע צוקונפט פאר נייע סארט אויטאס וועלכע וועלן נישט ארויסגעבן אזויפיל שעדליכע אפפאל. אנגעהויבן פון די הייבריד אויטאס וועלכע נוצן ווייניגער גאזאלין און געענדיגט ביי באטערי אויטאס וועלכע וועלן בכלל נישט נוצן קיין גאזאלין.
נאך א וועג וויאזוי צו העלפן די ענווייראמענט איז דורך אנטוויקלן נייע סארט ענערגיע מיטלן ווי היידרא-עלעקטריק, סאלאר ענערגיע, היידראדזשין, און פיול סעל. די אלע קענען זיין שטארקע ענערגיע קוועלער און אסאך ארויסהעלפן די ענווייראמענט.
דער קיאטא אפמאך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צי גלאבאלע אנווארעמען פאסירט יא אדער נישט, איז אבער איין זאך זיכער אז די לופט אין די גרויסע שטעט איז שמוציגער און געדיכטער און אויב מען וועט דאס ווייטער לאזן אזוי אנגיין וועט עס נאר ערגער ווערן און קען האבן געזונטהייט עפעקטן אויף מענטשן און ספעציעל אויף קינדער.
העלפן די ענווייראמענט איז היינט א שטארקע ציל פון יעדע רעגירונג און מען שפענדט אסאך געלט דערפאר. די רעגירונגן האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי פרובירן צו פארבעסערן די ענווייראמענט וועלכע רעכנט אריין פלאנצן מער ביימער, און ארויסהעלפן די אויטא און ענערגיע פירמעס צו אינוועסטירן אין מער פארגעשריטענע וועגן וויאזוי מען קען רעדוצירן די ארויסרינונג פון די אומריינע עמישענס.
אין 97' האט א פליגל פון די יונייטעד נעישאנס אדאפטירט א פלאן צו העלפן די ענווייראמענט דורך איינשטעלן א רייע סטאנדארטן וועלכע אלע אירע מיטגלידער לענדער זאלן אננעמען אינאיינעם. דער פלאן איז שפעטער באוואוסט געווארן אלס דער קיאטא פראטאקאל אין וועלכע 130 לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין די פלענער פראצעדור.
דער פלאן האט פארלאנגט א רייע שריט וועלכע זאלן אדאפטירט ווערן און צוריק ברענגען די גרינהאוס עמישענס צו די שטאפלן וועלכע עס האט געהאלטן בעפאר די יאר 990'. דאס דארף אפיציעל דורכגעפירט ווערן ביז'ן יאר 012' דורך שניידן די 5 הויפט שעדליכע עמישענס.
דער פלאן פארלאנגט א רייע הויפט סטאנדארטן און פון דארט און ווייטער קען יעדע רעגירונג טאן וואס זי פארשטייט צו העלפן. די שטאפלן וואס יעדע לאנד האט זיך אונטערגענומען קענען צעטיילט ווערן פון איין לאנד צו די צווייטע אויב עס געלונגט פאר איין לאנד צו רעדוצירן נאך מער ווי פארלאנגט און פאר א צווייטע לאנד גייט דאס זייער שווער. טייל פון די לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו דערגרייכן דעם ציל שוין אין 08' און אזעלכע לענדער ווי אפריקאנער און אזיעאנער לענדער האבן באקומען לייכטערע צילן ווייל דער פראבלעם איז נישט אזוי גרויס דארטן לכתחילה.
דער קיאטא אפמאך איז שוין א סוקסעס פאר זיך ווען צענדליגער טויזענטער פירמעס האבן געמאלדן פלענער מיט זייערע לאקאלע רעגירונגן וויאזוי זיי וועלן רעדוצירן די אויסשפיי פון אזויפיל שעדליכע גאזן. אבער דער אפמאך האט פון אנפאנג געליטן פון א שטארקן קלאפ ווען די פאראייניגטע שטאטן האט געמאלדן אז זי וועט זיך נישט באטייליגן אין דעם אפמאך. איבעריג צו ערקלערן אז אמעריקע גיט ארויס די מערסטע עמישענס צו די ענווייראמענט און וואס איר אוועקמאכונג מיינט צו דעם אפמאך.
ווען קיאטא איז נאך געווען אין די פלאנירונג פאזעס איז נאך געווען א דעמאקראטישער פרעזידענט אין אמעריקע (ביל קלינטאן) וועלכער האט זיך יא אנגעשלאסן אין דעם פלאן אבער האט קיינמאל נישט באוויזן דאס ארויפצוברענגן אויפ'ן טיש וויבאלד די רעפובליקאנער אפאזיציע האט בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון. ווען די רעגירונג איז אריבער אונטער רעפובליקאנער הענט האט דער היינטיגער פרעזידענט בוש דאס באלד אפגעווארפן, מיט'ן טענה אז דאס וועט שאטן פאר די אמעריקאנער עקאנאמיע.
אויב מען גייט פאקטן וועט עס טאקע שאטן די אמעריקאנער עקאנאמיע וועלכע ארבעט אויס די מערסטע קוילן פון די גאנצע וועלט. אבער עס איז זיכער אז אויב די אנדערע לענדער וועלן דעגרייכן זייער ציל וועט דאס לייגן אסאך דרוק אויף אמעריקע צו אדאפטירן ענליכע סטאנדארטן.


text:
פאנצערגלאז
בולעט פרוף גלאז אדער פאנצערגלאז איז א סארט גלאז וועלכע קען אויסהאלטן די אטאקע פון א בולעט און ווערט גענוצט זיך צו באשיצן פון רויבערייען און אטאקעס.
אויפ'ן ערשטן בליק וועט א בולעט פרוף גלאז נישט אויסזען אנדערש ווי יעדע אנדערע גלאז, אבער מיט דעם ענדיגט זיך די ענדלקייט. א גלאז וועט זיך צוברעקלן אויב א קויל וועט אריינקראכן אין איר און א בולעט פרוף גלאז וועט ביישטיין דעם זעץ און בלייבן גאנץ. פארשטייט זיך אז עס איז געוואנדן לויט ווי דיק די גלאז איז און וואספארא ביקס עס ווערט גענוצט צו שיסן דעם קויל.
בולעט פרוף גלאז איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי שיכטן. די צוויי דרויסנדיגע שיכטן זענען געווענליכע גלאז און אינדערצווישן איז פאראן א שיכט געמאכט פון א סארט פלאסטיק וואס ווערט גערופן פאליקארבאנעיט. די סארט מאטריאל פארמאגט א ספעציעלע שטארקייט און לאזט זיך נישט צוברעכן נאר וועט איינזאפן און האלטן די קויל אין זיך און די צווייטע שיכט גלאז וועט בלייבן גאנץ.
בולעט פרוף גלאז קען זיין דיק פון 7 מילימעטער ביז 70 מילימעטער. ווי דיקער אלס שטערקער און וועט קענען ביישטיין אפילו קראפטיגע געווער.
עס איז אויך פאראן א געוויסע סארט בולעט פרוף גלאז וועלכע איז נאר בולעט פרופ פון איין זייט ווען אין דער זעלבער צייט קען מען פון די אנדערע זייט צוריק שיסן און עס וועט יא דורכלעכערן אבער נישט זיך צוברעכן. אזעלכע גלאז ווערן גענוצט אין אויטאס פון וויכטיגע אפיציעלן (ווי דער פרעזידענט) אין פאל איינער וועט אנהייבן שיסן זאל מען קענען צוריק שיסן.


text:
1897
1897 איז דאס 97סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1897 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 22סטן אפריל - געגרינדעט די פארווערטס צייטונג
- 1טן סעפטעמבער - די ערשטע אונטערגרונט באן אין צפון אמעריקע געווידמעט אין באסטאן
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 12טן יוני - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1977)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן פעברואר - קארל ווייערשטראס, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1815)
- 15טן מערץ - זשיימס זשאזעף סילוועסטער, בריטישער מאטעמאטיקער פון א יידישן אפשטאם (געב' 1814)
- 3טן אפריל - יאהאנעס בראהמס, דייטשער קאמפאזיטאר (געב' 1833)


text:
אוויצענא
אַוויצענאַ (לאטייניש: Avicenna; פערסיש: ابوعلى سينا/پورسينا אבו אלי חוסיין איבן אבדאלא איבן א סינא; 980 -1037), אדער איבן צינא, איז געווען א פערסישער דאקטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער.
אוויצענא האט געשריבן 450 ביכער וועגן מעדיצין און פילאסאפיע, און טייל האלטן אים פון די גרינדער פון מאדערנעם מעדיצין. זיינע מערסטע בארימטע ווערק זענען "דאס בוך פון היילן", א פילאסאפישע און וויסנשאפטלעכע ענציקלאפעדיע, און "דער קאנאן פון מעדיצין", וואס איז געווען א סטאנדארטער מעדיצינישער טעקסט אין פילע אוניווערסיטעטן אינעם מיטל אלטער. מען האט געניצט "דער קאנאן פון מעדיצין" אלס לערנבוך אין די אוניווערסיטעטן פון מאנטפעליער און לעוון ביז 1650. אוויצענאס קאנאן פון מעדיצין פארזארגט א קאמפלעטע סיסטעם פון מעדיצין לויט די פרינציפן פון גאלען (און היפאקראטעס).
זיין ערשטע שטעלע איז געווען דאקטער צום סולטאן, וועמען ער האט געהיילט פון א געפערלעכער קראנקייט אין 997.
אוויצענא איז געבוירן געווארן אינעם געגנט פון בוכארא (היינט אין אוזבעקיסטאן).


text:
געשוויסטער
געשוויסטער מיינט שוועסטער אדער ברודער, ד.ה. צוויי מענטשן וואס האבן איין טאטע אדער איין מאמע.
דאס ווערט אנגעקוקט רוב מאל ווי א זיי זענען זייער נאנט ווייל זיי טיילן איין בלוט און פלייש אדער מער מאדערן איין זשין סטרוקטאר, אבער אין די וועלט ווערט אן אדאפטירט קינד אויך אנגעקוקט ווי געשוויסטער וואס מען האלט זיך רוב מאל זייער נאנט, אחוץ ווען עס פלאצט אויס א מלחמה פון א גרויסע ירושה צו פון עשירים צו פון רעביס וואס דאן איז מען יא צוהארגעט און צושאלגן.
אבער אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן וועלן געשוויסטער אויפוואקסן זייער נאנט אין איין פאמיליע מיט די זעלבע עלטערן אונטער איין דאך דורכאויס די איגענט. די נאנטקייט לאזט איבער טיפע אנטוויקילענדע כאראקטעריסטישע און עמאציאנאלע ענדליכקייטן און פארבינדונגן צווישן זיי וואס פארבלייבט שטארק דורכאויס זייער איבעריג לעבן, וו.צ.ב.ש.פ. רעספעקט ליבע א.א.וו. אבער אין א מיעוט גאר טראגישע פעלער טוט די נאנטקייט איבערלאזן נעגעטיווע חרבנות אין די געשוויסטער ווי למשל אויב די עלטערן האבן באהאנדעלט איין געשוויסטער מער ווי זיין קאנקורענט קען דאס פארהארגענען דאס קינד און זיין קשר מיט די איבעריגע אויף זיין לעבן.


text:
1826
1826 איז דאס 26סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1826 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן יוני - קארל מאריע פאן וועבער, דייטשער קאמפאזיטאר און דיריגענט (געב' 1786)
- 4טן יולי
- זשאן עדעמס, דער צווייטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, (געב' 1735)
- טאמעס זשעפערסאן דער דריטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1743).


text:
די אינטערנאַציאָנאַלע זיצונג אויף קיפראס, וועט עפענען אויף דאנערשטאג אין גענעוואַ מיט דעם אָנטייל פון פרעמד באדינער פון בריטאַן, גריכנלאנד און טערקיי, ווי ווויל ווי טרעגערס פון די European יוניאַן.
ווי דערוואַרט, די הויפּט טעמעס פון די באַגעגעניש וועט זייַן שאלות פון זיכערהייַט געראַנטיז פֿאַר די ימפּלאַמענטיישאַן פון די אַגרימאַנץ ריטשט צווישן דעם פּרעזידענט פון דער רעפּובליק פון קיפראס ניקאָס אַנאַסטאַסיאַדעס און טערקיש סיפּריאָט פירער Mustafa אַקינסי. אָבער, עקספּערץ טאָן ניט ויסשליסן אַ נייַ דורכפאַל אין די ויסגלייַך ווי אַ פּלאַץ פון פּראָגרעס בעשאַס דער דיאַלאָג איז ריטשט קהילות.
אַרבעט נאָך בלייבט
דער אָנהייב פון די זיצונג איז געווען פּריסידאַד דורך די ינטערקאָממונאַל טאָקס, וואָס אנגעהויבן אויף מאנטאג אין גענעוואַ יו.ען. אָפיס. אויף זייער זייַט זענען געווען צו דיסקוטירן ישוז פֿאַרבונדענע צו די טעריטאָריאַל אָפּטייל פון די צוקונפֿט פון די Federal רעפּובליק, זייַן אָרט אין דער European יוניאַן, זיכערהייַט ישוז, עקאָנאָמיק, אָונערשיפּ, און פאַרוואַלטונג פון אַ איין לאַנד.
לויט צו די ספּעציעלע אַדווייזער צו די יו.ען. אויף די קיפראס ויסגלייַך עספּען באַרט ייד, די סעקרעטאַרי אַלגעמיינע, די פּאַרטיסאַפּאַנץ טרעפן אין גענעוואַ פֿאַר דרייַ טעג, "מיר דיסקאַסט די מערסט שווער ישוז, און פילע פון זיי באַשלאָסן," אָבער "אַרבעט בלייבט", טראָץ דעם פאַקט אַז די דעלאַגיישאַנז געזעצט ביז האַלבנאַכט. אויף מיטוואך מאָרגן די חילוק איז געבליבן אויף קסנומקס ישוז שייך צו Federal גאַווערנאַנס און פאַרמאָג.
אויף מיטוואך, מיט דעם ערשטער קאַרדס זענען עקסטשאַנגעד צווישן די לעאַדערס פון די צוויי קהילות. אין די בייַזייַן פון עידע און די יו.ען. קאַרטאָגראַפער פּאַרטיעס צושטעלן זייער זעאונג פון דער צוקונפֿט פון די טעריטאָריאַל אָפּטייל פון קיפראס, און די קאַרדס זענען געשטעלט אין די קאַסטאַדי פון די יו.ען. ביז די קאַמפּלישאַן פון די פאַרהאַנדלונג פּראָצעס. אבער, זיי וועט ניט זיין ארויס אויב די ניגאָושיייטערז טאָן ניט דערגרייכן אַ העסקעם.
לויט צו עטלעכע, עס איז אַ קשיא פון די אַסיינמאַנט דורך די גריכיש-סיפּריאָט טעריטאָריע קסנומקס% אין טויווע פון די טערקיש סיפּריאָץ, טראָץ דעם פאַרלאַנג צו באַקומען די לעצט קסנומקס%. די ריזאַלטינג צעשיידונג קענען זייַן קסנומקס-קסנומקס% קייט. אין אַ פּרעס זיצונג, עידע געזאגט אַז "איינער פון די פּאַרטיעס מייַ זיין גרייט צו צושטעלן קיין טעריטאָריע וואָס איז אונטער זייער קאָנטראָל פֿאַר עטלעכע יאָרן, און ווו מענטשן געלעבט," אַדינג אַז דאָס איז אַ זייער שפּירעוודיק אַרויסגעבן פֿאַר ביידע קהילות.
עס איז אויך באקאנט אַז נאָך די מסקנא פון אַ העסקעם אויף קיפראס וואָלט בלייַבן אַ Federal רעפּובליק אין דער European יוניאַן. "פֿאַר אונדז עס איז זייער וויכטיק ווען קאַמביינינג די מדינה צו מאַכן זיכער אַז די Federal רעפּובליק האט שוין אַ פול מיטגליד פון די אי.יו. אין לויט מיט אי.יו. פּרינציפּן ... פֿאַר אונדז עס איז געווען אַ לאַדזשיקאַל אַקטיוו אָנטייל פון אי.יו. טרעגערס אין דעם פּראָצעס, זינט מיר זענען דילינג מיט אַ מיטגליד פון די אי.יו., וואָס וועט זיין אַ אי.יו. מיטגליד," - האט נעכטן עידע.
זענען דערוואַרט צו דערגרייכן העסקעם אויף אַלע אַספּעקץ פון די ויסגלייַך וועט זיין שטעלן צו אַ רעפערענדום. אָבער, בעשאַס דעם קראַנט דיסקוסיעס אויף די טאָג פון די שטימען האט ניט געווען ריזאַלווד.
היסטאָריש געשעעניש
די הויפּט האָפֿן אין די העכערונג פון די קיפראס יו.ען. עקספּערץ פֿאַרבונדן מיט די פּראָצעס פון האלטן אַן אינטערנאַציאָנאַלע זיצונג אויף דאנערשטאג מיט דעם אָנטייל פון קעפּ פֿון די פרעמד מיניסטעריום פון די אָרעוו לענדער: וק - באריס זשאנסאן, טערקיי - מעוולוט קאַוווסאָגלו און גריכנלאנד - NIKOS קאָטזיאַסאַ. ווי ווויל ווי די אי.יו. אַבזערווערז, וועמענס דעלאַגיישאַן וועט אַרייַננעמען European קאַמישאַן פּרעזידענט דזשין-קלאַודע דזשונקקער און פרעמד מיניסטער פעדעריקאַ מאָגהעריני.
אין דער זעלביקער צייַט, די אָנקומען אויף דאנערשטאג אין גענעוואַ פון די פרעמד באדינער פון די אָרעוו לענדער, און נישט די שפּיץ פאַרוואַלטונג פון די שטאַטן ינדיקייץ אַז אַ הויפּט ברייקטרו אין מעזשקיפּרסקיה דיסקוסיעס האָבן ניט נאָך occurred, דערצו, עס איז מעגלעך אן אנדער דורכפאַל אין די ויסגלייַך. אויף מאנטאג, ער עידע אנגעוויזן אַז די האלט פון אַן אינטערנאַציאָנאַלער שפּיץ זיצונג אין גענעוואַ וועט זייַן עפעקטיוו נאָר אויב די נאַגאָושייישאַנז וואָלט זיין אַ גרויס שטייַגן.
אין אַ פּרעס זיצונג מיטוואך, ספּעציעל אַדווייזער, אָבער, וועלקאַמד די באַזוכן פון דער גענעוואַ אָפיס פון די יו.ען. זשאנסאן, קאַוווסאָגלו און קאָטזיאַסאַ, אַדינג אַז אין קיין פאַל עס וועט זיין אַ היסטארישן געשעעניש.
"וואָס וועט פּאַסירן מאָרגן, וועלכער דער רעזולטאַט - עס איז אַ היסטארישן געשעעניש ווייַל פֿאַר די ערשטער מאָל די אָרעוו לענדער וועט טרעפן מיט די פּאַרטיעס און צו דיסקוטירן זייער שווער ישוז פון זיכערהייַט און געראַנטיז אַ ענין פון פאַקט, די הויפּט גאַראַנטירן פון זיכערהייַט, וואָס וועט ווערן באגלייט דורך די קיפראס פּראָצעס און ווען די דעבאַטע ... סטאַרץ מאָרגן, מיר טאָן ניט טראַכטן אַז עס וועט סוף מאָרגן, אָבער מיר דערוואַרטן צו זען אַז עס איז געווען אַ גוט אָנהייב, "- האט ער געזאגט.
ייד אויך געזאגט אַז די אַפּקאַמינג דיסקוסיעס, טאָן ניט האָבן פאַרפעסטיקט דעדליינז און מייַ אַפֿילו לעצטע ביז די אָפּרוטעג, און דיפּענדינג אויף פּראָגרעס, די באַגעגעניש מייַ האָבן קומען און פון די טערקיש און גריכיש גאַווערמאַנץ.
מינאַצאַד, די מסתּמא געדויער פון די אַפּקאַמינג מיטינגז אנגעוויזן דורך די פאַקט אַז די דזשאָורנאַליסץ האבן געשיקט אויף די ערעוו פון אַ וישאַלט פון פּאַרקינג קאַרס אויף דער טעריטאָריע פון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער גענעוואַ אַמט, וואָס סטייטיד אַז דעם אינפֿאָרמאַציע וועט ווערן ופּדאַטעד, אויב עס איז באַשלאָסן צו פאַרברייטערן די זיכערהייַט מיטלען.
ווי פון מיטוואך אָוונט, אַ אינטערנאַציאָנאַלע זיצונג וועט אָנהייבן בייַ קסנומקס (קסנומקס מסק) און די ערשטער פֿאַרמאַכט סעסיע וועט געדויערן ביז קסנומקס (קסנומקס מסק). נאָך וואָס, די יו.ען. סעקרעטאַרי אַלגעמיינע, אַנטאָניאָ גוטעררעס, צוזאמען מיט קהל לעאַדערס וועט רעדן צו די דרוק. די רגע טייל פון אַ פֿאַרמאַכט פּלענערי סעסיע וועט אָנהייבן בייַ קסנומקס (קסנומקס מסק).


text:
מלחה
מלחה איז א געגנט אין דרום ירושלים געבויט געווארן אין די 50ער יארן. אין אנפאנג איז די געגנט געווען נאכגעלאזט באוואוינט מיט אימיגראנטן פון אפריקע, מיט דער צייט אומארגאניזירט האט די פלאץ געכאפט מענטשן צוליב דעם דארפיש רואיג לעבען,
אזוי אז אין די 90ער יארן איז צוגעקומען נאך א חלק צום געגנט ווי טייערע הייזער זענען געווארן געבויט, און די ווינט האט געטוישט אלעס, אצטדיון (סטאדיום) 'טדי' איז געבויט געווארן דארט, פאר פוטבאל, און דער איינקויפנס צענטער - קניון ירושלים (באקאנט אלץ "קניון מלחה") איז געעפנט געווארן דארט פון די גרעסטע און דערפאלגרייכסטע אין מדינת ישראל, אין אזוי אויך איז דער זאא-גארטן "גן החיות התנ"כי" אריבערגעברענגט געווארן קיין מלחה.
צוליב די 2005 אויפֿפֿרישן די באן-רוטע פון תל אביב-ירושלים, איז מלחה געווארן די הויפט סטאנציע אין ירושלים.


text:
משה קארדאווערא
רבי משה קארדאווערא (רמ"ק) (ה'רפ"ב - כ"ג תמוז ה'ש"ל), פון די הויפט מקובלים אין צפת, און דער רבי פון אר"י הקדוש.
זיין יוגנט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער רמ"ק איז געבוירן אין יאר רפ"ב. זיין געבורטס פלאץ וויייסט מען נישט, אבער זיין פאמיליע נאמען ווייזט אז דער אפשטאם פון די משפחה איז פון קארדאבע אין שפאניע. געוואקסן איז אין צפת, דארט האט ער געלערנט ביי רבי יוסף קארו אין רבי יעקב בירב האט מסמיך געווען צו דיינות.
ער האט חתונה געהאט מיט די שוועסטער פון רבי שלמה אלקבץ, און ביי צוואנציג יאר האט ער אן געהויבן לערנען קבלה ביי זיין שוואגער. נאך געציילטע יאר איז ער ער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה אין צפת. צווישן זיינע תלמידים ווערן גערעכנט רבי חיים ויטאל און רבי אליהו די וידאש (בעל ראשית חכמה).
דער רבי פון קבלה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען דער אר"י איז געקומען קיין צפת האט ער געלערנט ביים רמ"ק ביז זיין פטירה כ"ג תמוז ה'ש"ל. און דער אר"י איז געווארן דער הויפט יורש צו פירן דעם קבלה לערנען, על אף וואס דער וועג פון אר"י אין קבלה איז אנדערשט פון זיין רבי'ן.
זיינע ספרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- פרדס רימונים - דע וועג אין קבלה לויט'ן רמ"ק.
- תומר דבורה - מוסר לויט די י"ג מידות און עשר ספירות.
- אור יקר - פירוש אויף ספר הזוהר.
- אילימה רבתי - ביאורים אין קבלה.
- שיעור קומה - ביאור אויף די "אידרות" פון זוהר.
- אור נערב - א קונטרס אויף די חשיבות פון לערנען קבלה.
- ספר הגירושין - חידושים פון זיין התבודדות צייט.
- תפילה למשה- פרוש התפילה.
זיינע תלמידים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- רבי אליהו די וידאש
- רבי מנחם עזריה פון פֿאַנא


text:
גוש עציון
גוש עציון, איז א געגנט אין די פארנומענע געביטן, צווישן בית לחם, און חברון.
גערופן אויף די יידישע שטעטלעך, דערפער, און קיבוצים. יידן האבן זיך אנגעפאנגען באזעצן אין די געגנט אין 1927, די ערשטע פלאץ האט געהייסן מגדל עדר, וועלכע איז פארלאזט געווארן אין די תרפ"ט ראיאטן. אין 1932 זענען מענטשן פון די אל ההר באוועגונג געקומען זיך באזעצן, און זענען געצווינגען געווען צו פארלאזן, ביי די אראבישע אויפשטאנד. די הויפט פון די גרופע האט געהייסן שמואל צבי האלצמאן, ער האט העברעיזירט זיין נאמען צו עציון, און די נאמען פון די געגנט איז געבליבן אויף זיין נאמען.
אין 1943 איז דער קיבוץ כפר עציון געגרינדעט געווארן, און שפעטער זענען נאך דריי פלעצער אויפגעשטעלט געווארן. משואות יצחק, עין צורים, און רבדים.
מלחמת השחרור[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי די מלחמת השחרור, א טאג איידער ישראל האט דערקלערט איר זעלבשטענדיקייט, ד' אייר תש"ח איז כפר עציון, וואס איז געווען די גרעסטע פון אלע יידישע שטעטלעך אין געגנט, געפאלן צו די יארדאנישע סאלדאטן, סמערהייט קעמפער זענען אומגעקומען נאך ביים שלאגן זיך, אלע איינוווינער זענען אומגעברענגט געווארן דורך אראבער אדער די סאלדאטן, בלויז פיר יידישע סאלדאטן האבן באוויזן איבערצולעבן. די אנדערע דריי שטעטלעך, האבן זיך אונטערגעגעבן, און זיי זענען גענומען געווארן אין געפענגעניש.
נאכן זעקס טעג מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
נאכן זעקסטאגיקע מלחמה, ווען צה"ל האט איינגענומען די געגנט. און פון דעמאלט גייט אן א שטענדיקער קאנפליקט איבערן געגנט, די שטח איז אין מערסטן טייל, א געגנט וואס יידן האבן געקויפט. און אסאך פלעצער זענען אויפגעשטעלט אויף די אלטע שטעטלעך, אדער אפילו נייע זידלונגען, ביתר עילית, איז די גרעסטע שטאט, און אפרת וועלכע האט א לאקאלע ראט, אלע אנדערע שטעטלעך, געהערן אן צו די גוש עציון געגנטלעכע ראט.
ארט און געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גוש עציון געפונט זיך דרום פון ירושלים, שאסיי 60 פארט אהין און קומט אן קיין חברון.
ווי אויך דורך א נייע שאסיי, וואס איז געבויט געווארן פון הר חומה אין ירושלים, קיין מזרח גוש עציון, און ווערט גערופן די הרדיון שאסיי, וויבאלד עס פארט צום אלטן ארכעאלאגישע פעסטונג, וואס ווארשיינליך איז עס אויפגעשטעלט געווארן דורך הורדוס.
די הויכקייט פון גוש עציון, קומט אן צו אומגעפער 950 מעטער הייעך. איינע פון די מערסט באוויסטע זאכן וואס ווערט דערקענט מיט גוש עציון, איז אן אלטער דעמב בוים, וואס איז דער סימבאל פון דער געגנט.
צוקונפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד די געגנט איז אין די פארנומענע געביטן, איז די געגנט געקומען אונטער באהאנדלונגען, איבער ווי עס זאל געהערן, אין א טייל פון די פארהאנדלונגען, האבן ישראל און די פאלעסטינער, איינגעשטימט אז די געגנט וועט געהערן צו ישראל, און אלס אויסטויש וועט ישראל געבן פאר די פאלעסטינער, אנדערע געביטן, אזעלכע אפמאכן זענען דערקלערט געווארן אויך אויף מעלה אדומים, און אריאל געגנטער.
אינמיטן די אינטיפאדע, האט ישראל אנגעפאנגען בויען די אפטיילונג צוים, און די געגנט איז אונטער ספק צו עס זאל אריינגערעכנט ווערן אלס טייל פון ישראל, די מערב טייל ווי ביתר עילית, איז אינדרויסן פון צוים, די מזרח טייל איז אינעם צוים, וואס נעמט ארום אלע פאלעסטינע געגנטער.


text:
שערי צדק מעדיצין-צענטער
דער שערי צדק מעדיצין-צענטער איז דער גרעסטער שפיטאל אין ירושלים. דער שפיטאל איז געווידמעט געווארן י"ט שבט תרס"ב (דעם 27סטן יאנואר 1902). זיין גרינדער און ערשטער דירעקטאר במשך 45 יאר (1902 - 1947), איז געווען ד"ר משה וואלאך. אין 1980 איז דער שפיטאל אריבער געגאנגען צו זיין נייער געביידע אינעם בית וגן קווארטל פון ירושלים. אין דעצעמבער 2012 איז געווארן אנגעשלאסן צו אים דער ביקור חולים שפיטאל.
היסטאריע פונעם שפיטאל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט זענען שוין געווען אין ירושלים דריי יידישע שפיטעלער: מאיר רואטשילד שפיטאל, משגב לדך, און ביקור חולים שפיטאל. די הויפט אורזאך וואס האט געברענגט אויפשטעלן נאך א שפיטאל איז געווען צוליב א קאנפראנטאנציע וואו יידן מיט אן אפשטאמונג פון דייטשלאנד און האלאנד זענען געווען דערווייטערט פון דער פארוואלטונג פון ביקור חולים שפיטאל.
די געביידע פון שערי צדק שפיטאל האט מען אויפגעשטעלט אויף דער דרום זייט פון יפו גאס, צפון פון דעם שערי צדק פערטל, פון וואס דער שפיטאל האט באקומען זיין נאמען. די געביידע איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער יידישער אונטערנעמער פאמיליע פרידלאנד, וואס האט געפועלט א סך אין אויפבויען ירושלים ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט און ביים אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט.
קאארדינאטן: 31°46′23.81″N 35°11′6.2″E / 31.7732806, 35.185056


text:
פלמ"ח
פלמ"ח, די ראשי תיבות איז פלוגות מחץ, אדער שטורעם איינהייטן, איז א פארא-מיליטערישע אפטיילונג, פון דער השומר הצעיר ארגאניזאציע, געגרינדעט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, מיטן ציל צו באשיצן פאלעסטינע, אין פאל דייטשלאנד אטאקירט.
זיין ערשטע קאמאנדיר איז געווען יצחק שדה, די ערשטע אקציע וואס דער פלמ"ח האט געזאלט דורכפירן, איז דורכגעפאלן מיט א שרעקליכער פאסירונג, דריי און צוואנציג קעמפער, האבן זיך ארויסגעלאזט מיט א שיפל, קיין טריפאלי (לבנון), צו אטאקירן די ווישי רעגירונג, די קעמפער זענען פארלוירן געווארן, און מען האט זיי קיינמאל נישט געטראפן.
צווייטע וועלט מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אסאך פון די זעלנער, האבן זיך אנגעשלאסן אין די בריטישע ארמיי, צו קעמפן קעגן די נאציס, און ווען די אצ"ל האט דערקלערט קריג קעגן דעם בריטישן מאנדאט, איז די פלמ"ח ארויס אין א קריג, קעגן די דיסידענטן גרופעס, און געמסרט פארן רעגירונג ווי אצ"ל קעמפער באהאלטן זיך אויס, שפעטער אבער איז די יידיש אגענטור, געקומען צו די איבערצייגונג, אז די בריטישע ערלויבן נישט, געראטעוועטע ארויפקומען, און זיי ווערן צוריקגעשיקט קיין אייראפע, און עס איז געגרינדעט געווארן דער העברעישער באוועגונג פאר ווידערשטאנד, ווי צוזאמען האבן די גרופעס אטאקירט בריטישע איינשטעלונגען, באן רעלסן, בריקן, מיליטערישע איינריכטונגען, זענען אלע מיט אחדות פון די יידן, אויפגעריסן געווארן, ביז דער קינג דעוויד האטעל אויפרייס, דעמאלט איז דער פאראייניגונג געקומען צו אן ענדע.
דער קריג פון זעלבסטשטענדיגקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווען די פאראייניקטע פעלקער, האט געשטימט פארן אויפשטעלן א יידישע לאנד, דעם 29סטן נאוועמבער 1947. האבן די יידן געיובלט אין די שטעט, ווען דער אנפירערשאפט האט געוויסט, אז די אראבער שארפן זיך די מעסערס, און צו מארגנס האט אויסגעבראכן די מלחמה, אויפן פלמ"ח זייענדיג דער שטערקסטער מיליטערישע כח אין לאנד, איז ארויפגעלייגט געווארן צו באשיצן די נגב, זיי האבן טיילגענומען אין מערערע קאמפן אין ירושלים, אין חיפה, און אין גליל, יגאל אלון איז געווען דער קאמאנדיר פונעם פלמ"ח ביים קריג.
זיי האבן געגרינדעט די לופט קרעפטן, און פליערס, וואס האט אויפגעשטעלט, די שפעטערדיקע לופט קרעפטן, פון די ישראל ארמיי.
ווי אויך ים כוחות וואס מען האט גערופן פלים, וואס דער שפעטערדיקע ים קרעפטן, איז געווארן אויפגעשטעלט פון זיי.
דוד בן גוריון דער צייטווייליגער פרעמיער, אינעם איבערגאנגס רעגירונג, האט באשלאסן אויפצולעזן אלע גרופעס, און אויפשטעלן צה"ל, עס האט אויסגערופן א שטורעם אינערהאלב די רייען פון די גרופע, ווייל צה"ל האט געדארפט געפירט ווערן דורכן הגנה, און זייענדיג די קעמפער פונעם ישוב, איז זיי זייער שווער געווען, איינצושטימען אויף אזא זאך.
נאכן מלחמה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער פלמ"ח האט פארלוירן זייער אסאך קעמפער, אבער אויסער קעמפן, האבן זיי געגעבן פארן לאנד גאר אסאך קולטור, און אין פאליטיק, אין די מיליטער, ביי דער זעקס טאגיקער מלחמה, און ביי די יום כיפור מלחמה, זענען א גרויסע טייל פון די גענעראל שטאב, געווען זעלנער פון פלמ"ח, יצחק רבין, יגאל אלון, דוד אלעזר עוזי נארקיס גענעראל פון צענטער טייל פון ישראל, איז געווען קאמאנדיר פון די פלמ"ח איינהייט וואס האט איינגעבראכן אין אלטשטאט ירושלים, איידער זיי האבן זיך אונטערגעגעבן, צו יארדאניעשע לעגיאנערן.


text:
פאליסי
צו מיינט איר פאליציי? צו מיינט איר וויקיפעדיע:פאליסי?
א פאליסי איז אויסגערעכענטער פלאן פון אקציע צו פירן באשלוסען און צו דערגרייכן ראציאנאלע מסקנות.
דער טערמין טוט אנצייכענען די רעגירונג ווערטשאפט, פריוואטער סעקטאר ארגענעזאציעס און גרופעס, און אויך צו אידיווידואלען.
אן עקזעקטיוו ארדער, קארפערעט פאליסיס, אין פארלעמענטארישע פארשריפטן פון סדר זענען אלע ביישפילן פון פאליסי.
פאליסי קען אויך אנצייכענען די פראצעס פון מאכן וויכטיגע ארגענעזאציאנאלע באשלוסן, אריינגערעכנט די אידענטיפיקאציע פון פארשידענארטיקע אלטערנעטיווען ווי פראגראמען אדער ספענדינג פריאריטעטן, און אויסוועלן צווישן זיי באזירט אויף די השפעות און קאנסעקווענסן דאס וועט האבן.
פאליסיס קענען ווערן באטראכט ווי פאליטיש, מענעזשטאריעל, פינאנציעל, און אדמיניסטראטיווע מעכעניזםס אראנזשירט צו דערגרייכן באשטימטע צילן און אגענדעס.


text:
13טן אקטאבער
דעם 13טן אקטאבער איז דער 286סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (287סטער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 79 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1582 - צוליב דעם אריבערטריט צום גרעגאריאנישן קאלענדאר, געפינט זיך נישט דער טאג אין איטאליע, פוילן, פארטוגאל און שפאניע.
- 1845 - די איינוואוינער פון דער רעפובליק פון טעקסעס באשליסן צו באשטעטיגן דעם געזעץ וואס מאכט זיי א טייל פון די פאראייניקטע שטאטן.
- 1923 - אנקארא ווערט די הויפטשטאט פון טערקיי, אנשטאט סטאמבול.
- 1943 - צווייטער וועלט קריג: די נייע רעגירונג פון איטאליע דערקלערט מלחמה קעגן דייטשלאנד.
- 1944 - צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי נעמט איין ריגע פון נאצי דייטשלאנד.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1925 - מארגארעט טאטשער, בריטישע פאליטיקערין
- 1932 - דזשאן טאמפסאן - אמעריקאנער מאטעמאטיקער
- 1971 - סאשא בארון כהן, בריטישער קאמיקער
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1928 - דאגמאר, פרינצעסין פון דענמארק, ווייב פון אלעקסאנדער דער דריטער, קייסער פון רוסלאנד (געב' 1847)


text:
טעאריע פון משמעותדיקייט
טעאָריע פֿון משמעותדיקײַט איז אַ צװײַג פֿון מאַטעמאַטיק, װאָס אַנאַלאַזירט, אױף אַ מאַטעמאַטישן אױפֿן, סײַ װאָסערע נישט זיכערדיקע פֿענאָמען. למשל, װאָס איז די משמעותדיקײַט פֿון װאַרפֿן אַ װערפֿל (die) און זאָל אַרױסקומען זעקס-זעקס.
די טעאָריע װערט אַ סך גענוצט אין סטאַטיסטיק און אין עקאָנאָמיק.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז אנגענומען אז די טעאריע פון משמעותדיקייט האט זיך אנגעהויבן אין 1654. אין יענעם יאר האט זיך אנגעפירט א קארעספאנדענץ צווישן פיער דע פערמא און בלייז פאסקאל, ארום די וועגן צו רעכענען די משמעותדיקייט אין געוויסע מזל-שפילן. די נאכפאלגנדיקע טריט האט געמאכט כריסטיאן הויגנס,


text:
פראטעסט
פראטעסט אדער מחאה איז א אויסשריי און רעאקציע אז מען פארדאמט א געוויסער עוולה פון אן אנדערן מענטש, עס קען אבער אויך אויסטייטשן אלס סאלירידיטעט אין פאזיטיווער פארעם אלס צושטימונג צו איינעם.
אינהאַלט
אידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קנאים ווי אין די סאטמאר קרייזן, אדער מער אין נטורי קרתא און קאשוי און אויך וויזניץ מאנסי, באנוצען דעם ענין אלס אינטערגאלער טייל פון זייער אידישקייט.
דאס שטאמט פון די תורה ביי סדום נאראטיוו אז אברהם אבינו בעט זיך ביי גאט נישט פארלענדן די גאנצע שטאט, אבער די ענטפער איז אז קיינער האט נישט מוחה געווען.
אבער נאך מתן תורה ביים בארג סיני איז לויט געוויסע פוסקים אוועק געפאלן די מצוה אדער חיוב פון מוחאה כלפי גוים און עס איז נאר פארבליבן א פליכט אויף אידן צוליב די דין פון ערבות און פון לפני עוור לא תתן מכשול. אז מען דארף איינעם ראטעווען פון עבירה ווייל א יעדער איד איז אחריות איינס אויפן אנדערן. אבער ביי די שבע מצוות בני נוח איז יא דא א חיוב מוחאה וועגן מען דארף צווינגן די גוים צו איינהאלטן זייערע מימאלע פליכטן אויף די וועלט.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
קעגן די האלאקאויסט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ציווילע רעכטן פאר שווארצע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וויליאמסבורג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אגודת ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סאטמאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין סאטמאר איז דאס געווען ביז היינט צוטאגס א ענין נאר לגבי קעגן ציונים, אבער זינט הרב זלמן לייב טייטלבוים איז אריינגעקומען אין פאוער איז מען שוין מוחה קעגן תועבה אויך.
קעגן גוים האלטן זיי אז עס איז אן עבירה מוחה זיין צוליב דער איסור פון התגרות באומות.


text:
קאאליציע
קאאליציע איז א פארבינדונג פון עטליכע פארשיידענע שטרעמוגען, אויף צו האלטן צוזאמען איין געוויסע שניט.
קאאליציע ביי א רעגירונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ביי געוויסע דעמאקראטישע רעגירונג פארלאמענטן (ווי צב"ש אין ישראל), נאך די וואלן, קלייבט אויס דער פרעמיער מיניסטער עטלעכע מאנדאטן פון עטלעכע פאליטישע פארטייען זיי צוזאמנעמען אלס א קאאליציע וואס זייער צוועק זאל זיין אונטער צוהאלטן די רעגירונג. אין די קאאליציע מוז ער אויסקלייבן איבער 50% מאנדאטן, כדי זאל נישט זיין א מערהייט פון חברי כנסת וואס וועלן קענען באשטימען צום רעגירונגס אונטערגאנג. און דערפאר, טיילט דער פרעמיער-מיניסטער אויס "מיניסטער שטעלעס" פאר די פּארטייען וואס זיינען אין דער קאאליציע, לויט די גרויסקייט פון דער פארטיי, ווצב"ש א פארטיי מיט 30 מאנדאטן באקומט 5 מיניסטער שטעלעס, א פארטיי מיט בלויז 5 מאנדאטן באקומט נאר איין מיניסטער שטעלע אא"וו. נאך וואס דער פרעמיער-מיניסטער איז מחליט וויפל און וועלכע מיניסטער שטעלעס צו שענקען פאר א פארטיי, קען יעדע פארטיי פאר זיך אליין מחליט זיין צו וועמען באזונדער שענקען די שטעלעס.
דער פירער פון די קאאליציע איז געוויינטלעך די גרעסטע פארטיי (מיט די מערסטע מאנדאטן) פון דער קאאליציע.
אפאזיציע איז דער ווידערשטאַנד פון קאאליציע.


text:
צדקיהו
צדקיהו א פעטער פון יהויכין און א זון פון זיין מאמע "חֲמוּטַל בַּת-יִרְמְיָהוּ" איז געווען דער 20סטער און לעצטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 11 יאר אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קס"ד. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 21 יאר אלט.
לויט ספר מלכים איז ער געווען שלעכט און געזינדיגט פאר גאט פונקט ווי יהויקים.
ער איז באקרוינט געווארן אלץ קעניג דורך דער קעניג פון בבל. פאר ווען ער איז געווארן קעניג האט ער געהייסן מתניהו אבער דער קעניג פון בבל האט אים געטוישט זיין נאמען צו צדקיהו.
אין יאר ג'קע"א האט צדקיהו מורד געווען קעגן נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל, נבוכדנאצר באלאגערט ירושלים, און אין יאר ג'קע"ג האט ער פארוואנדערט כמעט אלע יידן פון מלכות יהודה און פארברענט דער בית המקדש (נאך וואס ס'איז געשטאנען 700 יאר). נבוכדנאצר האט געפסקנט (און אויסגעפירט) מען זאל הרגענען צדקיהו'ס קינדער קעגן די אויגן פון צדקיהו און דערנאך אויסאקן צדקיהו'ס אויגן און אים בריינגען קיין בבל.
- שבעה עשר בתמוז - די בבלים רייסן אויף די מויער וַתִּבָּקַע הָעִיר
- ג' תשרי (צום גדליהו) - ישמעאל בן נתניה הרגעט גדליהו וַיַּכּוּ אֶת-גְּדַלְיָהוּ, וַיָּמֹת.
נאך וואס די בבלים האבן געהרגעט צדקיהו האט נבוכדנאצר באשטימט גדליהו זאל זיין דער פירער פון די יידן וואס זיינען געבליבן אין יהודה.


text:
פינחס מנחם אלטער
רבי פינחס מנחם אלטער (כ"א תמוז ה'תרפ"ו-ט"ז אדר ה'תשנ"ו) איז געווען דער יונגסטער זון פון דעם "אמרי אמת", הר"ר אברהם מרדכי אלטער. ער איז געווען גערער רבי פון תשנ"ב ביז זיין פטירה ט"ז אדר, תשנ"ו. פריער איז ער געווען לאנגע יארן ראש ישיבה פון שפת אמת.
ביאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פינחס מנחם איז געבוירן צו זיין פאטער, הר"ר אברהם מרדכי אלטער, דער גערער רבי, און זיין מוטער, פייגא מינטשע (בידערמען) אין פֿאלעניץ, פוילן, כ"א תמוז תרפ"ו.
זיין בר מצוה האט ער געפייערט אין לודמיר קורץ פארן אנהייב פון דער ערשטער וועלט מלחמה. אין ת"ש איז ער אנגעקומען אין ארץ ישראל צוזאמען מיט זיין פאטער.
אין תשי"ז האט זיין ברודער דער "בית ישראל" אים באשטימט ראש ישיבה פון שפת אמת אין ירושלים.
נאך דער פטירה פונעם לב שמחה אין תשנ"ב האט ער אויפגענומען די גערער רעביסטעווע, וואס ער האט פירט דריי און א האלב יאר ביז זיין פטירה ט"ז אדר תשנ"ו.
זיינע תורות זענען געדרוקט אין "פני מנחם".
צוויי פון זיינע זין זענען נפטר געווארן ביי זיין לעבן, משה בצלאל, און ר' אריה, איידעם ביי רבי מנשה קליין פון אונגוואר.


text:
װיקיפּעדיע:בילדער
שטעלן א בילד אין אן ארטיקל איז זייער גרינג. וויקיפעדיע האט אן א צאל בילדער און מען קען אויך ארויפֿלאדן נאך בילדער. די בילדער ווערן געשפייכלט אינעם טעקע נאמענטייל. ווי אויך קען מען ניצן אלע בילדער פון קאמאנס.
אינהאַלט
ניצן בילדער[רעדאקטירן מקור]
- ווי צו שטעלן דאס בילד
[[טעקע:PictureFileName.png|קליין|קעפל טעקסט]]
אנשטאט PictureFileName.png דארפט איר שרייבן דעם נאמען פון דער טעקע וואס האלט דאס בילד (דער נאמען לאזט אויס .png אדער .jpg), און אנשטאט "קעפל טעקסט" שרייבט איר דאס קעפל וואס זאל שיינען. דאס בילד ווערט געשטעלט אויטאמאטיש אויף דער לינקער זייט פונעם בלאט. אויב ס'איז נייטיג צו שטעלן א בילד רעכטס אדער צענטער דארף מען צולייגן דאס אלס פאראמעטער, למשל:
[[טעקע:PictureFileName.png|קליין|רעכטס|קעפל טעקסט]]
- צום ביישפיל:
[[טעקע:Latkes.jpg|קליין|צענטער|פאנשקעס]]
מען קען דאס מאכן אויך דורך דרוקן דאס זעקסטע קנעפל אין דעם געצייגפאס העכער דער שרייבנשויב. (עס האט א בילד פון א בילד)
ווי גרויס באווייזט דאס בילד?[רעדאקטירן מקור]
די גרונט גרייס פון אזא בילד איז 180px. איינגעשריבענע באניצער קענען טוישן די גרונטגגרייס אין זייערע פרעפערענצן (טעקע טאב).
אין אלגעמיין פארלאזט מען זיך אויפן גרונטגרייס. ווען מען דארף אלס אויסנאם בדווקא באשטימען די גרייס פונעם בילד, קען מען אריינשרייבן א נומער נאכדעם px. למשל:
[[טעקע:PictureFileName.png|קליין|300px|קעפל טעקסט]]
אזוי באשטימט איר די גרייס פונעם בילד. אויב צום ביישפיל ווילט איר זאל מען זעהן די בילד קליין שרייבט ארום 100px א.א.וו.
- צום ביישפיל:
[[טעקע:Latkes.jpg|קליין|רעכטס|120px|פאנשקעס]]
ארויפלאדן בילדער[רעדאקטירן מקור]
איינלאגירטע באניצער מיט אויטאבאשטימטע קאנטעס (ד"ה לכל-הפחות פיר טעג אלט און מיט כאטש צען רעדאקטירונגען) קענען ארויפלאדן מעדיע צו וויקיפעדיע.
כדי אריינלייגן א בילד אין וויקיפעדיע, דארפט איר קוועטשן אויפן לינק 'אַרויפֿלאָדן בילדער/טעקעס וואס געפינט זיך אין דעם געצייג קאסטן אויף דער רעכטער זייט.
וועט זיך אייך אנטפלעקן א בלאט וואו איר קענט ארויפלאדן א טעקע. איר דארפט אריינשרייבן אפאר ווערטער אינעם ליידיגן קעסטל, און אויסקלויבן א דערלויבניש פון אן אראפלאזן מעניו, לויט פון וואנעט מען האט גענומען דאס בילד. און די ליידיג קעסטל איז פאר אן אנגעבונג אז מ'האט רשות פון דארטן.
דאס בילד וואס איר ווילט ארויפלאדן מוז זיך געפינען אויף אייער קאמפיוטער. איר דארפט אויסקלויבן דאס בילד מיטן קנעפל Choose File.
טאמער איר ווילט קאפירן א בילד פון אן אנדער וויקיפעדיע, דארפט איר פריער אראפלאדן דאס בילד אויף אייער קאפיוטער.
א בילד וואס געפינט זיך אין קאמאנס שטעלט מען נישט אין דער וויקיפעדיע דא, ווייל מען קען ניצן דא אין ארטיקלען אלע בילדער פון קאמאנס.
וואסערע בילדער מעג מען דא לייגן?[רעדאקטירן מקור]
פארזיכטיג: די בילדער פאליסי לויטעט, אז מען טאר נישט ארויפלייגן א בילד אן אנצייכענען בשעת מעשה פון ווי און וואסארא רשות מען האט דאס. אז נישט פליקט מען דאס אראפ. ביטע זייט געווארענט אין דעם כדי אייער ארבייט זאל נישט זיין לטמיון. אפילו מען ווייסט זיכער אז יענער האט עס געגנבעט טאר מען דאס נישט גנבענען צוריק פון אים, ווייל מיר זענען מפקיר די בילדער מיטן דאס ארויפלייגן אויף א וויקיפעדיע. אבער א חרדישע צייטונג איז דאס נישט מפקיר.
בקיצור א בילד וואס האט נישט קיין קלארע באווייז אז דאס איז באפרייט טאר מען נישט נוצן.
בעשע מען טוט ארויפלאדירן א בילד דארף מען אנמערקן אז דער בילד קומט פון אנדערע וויקיפעדיעס אדער אז דאס איז באפרייט דורך איר בעל הבית פאר יעדן צו באנוצען גלייך, נאר אזוי איז זי ערלויבט צו בלייבן אויפן וויקיפעדיע.
לגבי אויסמעקן:פאליסי האט דאס די זעלבע די דין ווי סתם ארטיקלן אויב איז דאס גניבה קומט דאס אראפ נאך א באווייז, און אין אלגעמיין גייט דאס דורך א פראדעצור וואס מען געבט א געלגענהייט פארן ארויפלאדירער זיך צו פארענטפערן געהעריג.
טוט ארויפלאדן אויף קאמאנס - א ריזן געשמאקער בילדער זאמלונג[רעדאקטירן מקור]
סאיז א בחינה פון זה נהנה וזה לא חסר, אז טאמער לאדענט איר דאס דטארן אוריף האבן אלע וויקיפעדיע שפראכן עקסעס דערצו.
כדי ארויף צו לייגן בילדער מוזט איר דאס נעמען פון אן אנדער וויקיפידיע שפראך. אדער פון וויקימידיע קאמאנס (שותפות) וואס דאס דינט ספעציעל ארופצולאדענען פיקטשער סאונד און ווידיאו פיילס. אדער בילדער וואס איר זייט ערלויבט זיי דערשיינען.
אויך קענט איר זיך באנוצן מיטן מוסטער קאמאנסקאט
בילד לעבט אויף ארטיקל[רעדאקטירן מקור]
ווען איר לייגט א בילד, און דאס איז זייער וויכטיג ווייל עס לעבט אויף דעם ארטיקל, געדענקט צו שרייבן נעבן דעם בילד'ס נאמען, thumb left און סעפערטירט די ווערטער מיט אזא סימבאל | און אויך פארגעסט נישט צו שרייבן אין אידיש דעם טיטול פאסענד אונטערן בילד.


text:
הארי פאטער
האַרי פּאָטער (ענגליש: Harry Potter) איז אַ פֿיקטיװער כאַראַקטער אין אַ סעריע ביכער געשריבן דורך י. ק. ראָלינג.
האַרי איז אַ יתום פֿון טאַטע און מאַמע, און װוינט מיט זײַן שלעכטן פֿעטער װערנאָן, װעלכער איז אַ מאגל. בײַ די עלף יאָר װערט ער געװאָר אַז ער האָט די טאַלאַנטן צו מאַכן כּישוף און זײַן לעבן טױשט זיך דראַסטיש, פֿון דעם מאַגעטאַמישן לעבן בײַ זײַן פֿעטער װוּ ער װערט טעגלעך גערודפֿט דורך זײַן שװעסטער קינד דאַדלי כאַפּט ער זיך אַריבער צו די דראַמאַטישע אָנגעפֿילטע טעג אין דער שולע פֿון כּישוף און צויבער מאכן װוּ ער לעבט אין פּחד פֿון װאָלדעמאָרט װעלעכער האָט געהרגעט זײַנע עלטערן און װיל אים אױך אָפּֿענדיקן, אין יעדן פון די זיבן ביכער ווערט באשריבען איין יאר פון זיין לעבן אין דער האָגוואָרץ שולע פֿון כישוף און צויבער מאכן.
לויט ווי די לעגענדע לויטעט זענען הארי'ס עלטערן אומגעבראכט געווארן דורך דעם מערדער װאָלדעמאָרט וועלכער האט גענוצט די שרעקעוודיגע אוואדא כדברא, וועלכעס איז א קבלה'ישער אויסראטונג קללה זיי אומצוברענגען, און אזוי ארום צו באהערשן אלעמען. הארי האט זיך אבער באוויזן ארויסצודרייען פון אט די קללה, און האט נאך אויסגעדרייט דעם וואפען קעגן װאָלדעמאָרט, וועלכער איז זעלבסט אומגעברענגט געווארן דורך דעם.
ביכער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- האַרי פּאָטער און דער וויסן-שטיין - יוני 1997.
- האַרי פּאָטער און דער צימער פֿון סודות - יולי 1998.
- האַרי פּאָטער און דער אַרעסטאַנט פֿון אַזקאַבאַן - יולי 1999.
- האַרי פּאָטער און דער בעכער פֿון פֿײַער - יולי 2000.
- האַרי פּאָטער און דער אָרדן פֿון פֿעניקס - יוני 2003.
- האַרי פּאָטער און דער האַלב-בלוט פּרינץ - יולי 2005.
- האַרי פּאָטער און די רוחות פֿון טױט - יולי 2007.
- האַרי פּאָטער און דער פֿאַרשאָלטנער קינד - יולי 2016
פילמען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – הארי פאטער (פילם סעריע)
פון די ביכער האבן די ווארנער ברידער געמאכט עטלעכע פילמען אין צאל, וואס די ערשטע צוויי זענען פראדוצירט געווארן דורכן באוואוסטן פילם שאפער, קריס קאָלומבוס, מיט די נעמען "האַרי פּאָטער און דער וויסן-שטיין" ("צויבערער שטיין" אין אמעריקע) און "האַרי פּאָטער און דער צימער פון סודות".


text:
דיכטונג
דיכטונג (אדער פאעזיע) איז א ליטערארישע זשאנער. דאס איז די קונסט פון שרייבן טעקסט אויף א שיינעם פורעם (ווי צום ביישפיל מיט גראמען אדער קלאנגען אד"ג). א דיכטונג איז אין אלגעמיין אן אפטייל פון טעקסט מיט אפגעשניטענע שורות אויף די זעלבע לענג. און איז מיינסטנס געמישט מיט מעטאפערען און פאנטאזיע. עס קען זיין א קורצער טעקסט אדער לאנג ווי א בוך.
לידער זיינען אנדערש ווי דיכטונגען. לידער זיינען טעקסטן וואס מען האט געשאפן כדי צו מאכן פון זיי מעלאדיעס. לידער איז געבויעט אויף א פֿאַל וואס דער פראסטער מענטש קען פארשטיין, אבער דיכטונגען זיינען טיפערע טעקסטן וואס מען קען זיי אנאליזירן.
דער וואס שרייבט דיכטונגען הייסט א דיכטער.
דיכטונגען זיינען צעטיילט אין עטלעכע זשאנערס:
אין א דיכטונג קען זיין פון די פאלגענע ליסטע:
פאעמע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאעמע איז א לאנגע דיכטונג אפטמאל מיט גראמען.
זע אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זע פיוט פאר מער טראדיציאנאלע הייליגע פאעטיקע.


text:
ריין (טייך)
דער ריין (דייטשיש: Rhein; האלענדיש: Rijn; פראַנצויזיש: Rhin; רומאנטש: Rain; איטאליעניש: Reno; לאטייניש: Rhenus; מערב פריזיש Ryn) איז איינער פון די לענגסטע און וויכטיגסטע טייכן אין אייראפע. זיין לענג איז 1230 ק"מ, און מער ווי 2000 קובישע מעטער וואסער גיסן ארויס יעדע סעקונדע. דער נאמען ריין שטאמט פון מיטל הויך דייטש: רין.
דער ריין און דער דוניי זענען אמאל געווען כמעט דער גאנצער נארדערנער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע, און זייט יענע טעג איז דער ריין געווען א נייטיגער שיפיגער וואסערוועג פאר טראגן סחורה אין לאנד אריין.
דער ריין פלוסט פון גריזאן אין די מזרחדיקע שווייצער אלפן ביזן צפון ים בארטן אין האלאנד. ער איז דער צוועלפטער לענגסטער טייך אין אייראפע, און איז לאנג 1233 ק"מ.
אינהאַלט
געאגראפיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שווייץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט פארט איז באזעל.
דייטשלאנד און פראנקרייך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
האלאנד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]


text:
די ייל פון מענטש ס עקאנאמיע סטאַרטעד אויס מיט קעלטיק סעטאַלערז. די פּשוט מענטשן געמאכט קליין Farms מיט יקערדיק לייווסטאַק און פישעד אין נירביי סטרימז און ריווערס. ווי מאָל באווויגן אויף ברידינג סקילז ימפּרוווד און באַלד די כאַרבערז קען זיין געזען אָנגעפילט מיט קליין פישערייַ באָוץ. די פישערייַ האַנדל יקספּאַנדיד אין עקספּאָרץ פון הערינג און אַפֿילו גענומען אין אַ קליין סמוגגלינג. אַגריקולטורע געוואקסן אין אַ געשעפט, געזען קאַוז און שעפּס מאַסיוולי אויס נאַמבערינג די מענטשן.
טיימס געביטן און די אינזל געזען אַ סוף צו סמוגגלינג. פישערייַ אויך פאַרפאַלן עטלעכע פון זייַן בום. די ייל פון מענטש האט צו טוישן זייַן ריכטונג. מאַך אין נייַ שורות צו שטופּן די עקאנאמיע פאָרויס. טוריזם איז דער ווייַטער גרויס זאַך און עס פּרוווד זייער גוט פֿאַר די אינזל. ריילווייז זענען געמאכט, שטעטלעך געוואקסן צו שטיצן די טאָמיד ינקריסינג נומערן פון טוריס און שיפּינג איז געווארן אַ נייַ אַוטאָ א דרייווינג קראַפט פֿאַר די אינזל.
מאָדערן מאל געזען קאַרס גענומען טוריס צו די קאָנטינענט און ביליק Flights צו ווייַט אַוועק פרעמד דעסטאַניישאַנז און די ייל פון מענטש אנגעהויבן צו פאַרלירן עטלעכע פון זייַן שייַנען ווי אַ ברעג יום טוּב אָרט. צו האַלטן די עקאנאמיע פון צעשטערן, געביטן האט צו זיין געמאכט. ענדערונגען צו שטייַער ראַטעס און געזעצן פֿאַר ביזנעסער פּושט די ייל פון מענטש אין אַ ניו עקאנאמיע. איינער פון אינטערנאַציאָנאַלער פּראַפּאָרשאַנז, וואָס דעוועלאָפּעד די אינזל זיך אַ פינאַנצן צענטער.
הייַנט די אינזל פינדס זייַן עקאנאמיע דער הויפּט באזירט אַרום פינאַנציעל באַדינונגען. אַגריקולטורע און פישערייַ נאָך באַווייַזן אַ וואַליוד אַסעט, ווי טאָן אנדערע קלענערער ינדאַסטריז.
ייל פון מענטש טאָורסיט FAQ ס
קיו ווו פּונקט איז דער 'ייל פון מענטש'?
יי די ייל פון מענטש ליגט אין די איריש ים צווישן סקאָטלאַנד און ירעלאַנד. עס איז וועגן קסנומקס מייל נאָרטוועסט פון ליווערפּול, ענגלאַנד. געאָגראַפי
קיו איז עס גרינג צו באַקומען אַרום די אינזל?
יי יאָ! צי איר ברענגען דיין פאָרמיטל אויף די שיפל, דינגען אַ מאַשין, פאָר אויף ציבור בוסעס, אָדער נוצן דעם ווינטידזש אַריבערפירן. די ייל פון מענטש אַפּערייץ פיל ווי קיין אָרט אין דער וק. טראַנספּאָרטאַטיאָן
קיו טוט די אינזל האָבן ערטער פֿאַר קידס?
יי טאקע עס טוט. רוב פון די 'סטאָרי פון מאַן' איז דיזיינד מיט קידס אָדער משפּחות אין מיינונג. עס זענען אויך ביטשיז, פּאָאָלס, און וואַסער ספּאָרט. סינעמאַס, צען שפּילקע באָולינג, און פיל מער. די אינזל אויך האט אַ ברייט וויילדלייף פּאַרק. וויילדלייף פּאַרק
קיו טוט אַלעמען אויף די אינזל רעדן מאַנקס?
יי די וואָכעדיק שפּראַך פון די ייל פון מענטש איז בריטיש ענגליש. ווייניק מענטשן רעדן די געבוירן מאַנקס שפּראַך. מאַנקס שפּראַך
קיו איז די ייל פון מענטש טייל פון די וק?
יי ניט, די ייל פון מענטש איז אַ קרוין דעפּענדענסי וואָס האט זייַן אייגן געזעצן, קאָרץ, און רעגירונג. די רעגירונג אויף די ייל פון מענטש איז אַ פּאַרליאַמענט גערופֿן טינוואַלד. רעגירונג
קיו וואָס פאַרווייַלונג איז עס אויף די אינזל?
יי די אינזל האט פילע פּאַבז, קלאַבז און רעסטראַנץ ווי געזונט ווי אַ וויקטאָריאַן טעאַטער, קאַסינאָ און קונסט צענטער. עס איז עפּעס פֿאַר עוועריאָנעס טייסץ פאַראַנען איבער די יאָר.
קיו ביסט עס פילע אָפּציעס פֿאַר שאַפּינג?
יי עס איז אַ פאַרשיידנקייַט פון שאַפּינג פאַראַנען אויף די אינזל, פון באַוווסט וק הויך גאַס שאַפּס, צו היגע מעלאָכע, קונסט און ווולאַן שאַפּס. טינוואַלד מיללס און מעלאָכע סענטער
קיו וואָס קראַנטקייַט טאָן איך דאַרפֿן פֿאַר מיין באַזוכן?
יי די ייל פון מענטש ניצט פונט סטערלינג, די זעלבע ווי די וק. עס טוט אָבער דרוקן זייַן אייגן הערות און קאָינס, וואָס קוקן אַ ביסל אַנדערש צו די וק עקוויוואַלענט. קראַנטקייַט פון די וק איז בישליימעס פּאַסיק צו נוצן אויף די אינזל.
קיו צי איך דאַרפֿן מיין פּאַס צו באַזוכן די אינזל?
יי נומ די ייל פון מענטש איז אַ טייל פון דער פּראָסט אַרומפאָרן געגנט פֿאַר די וק. אַזוי עס איז ניט דאַרפֿן צו פירן אַ פּאַס אויב איר זענט קומענדיק פון די אַרומפאָרן געגנט פון די וק, רעפּובליק פון ירעלאַנד אָדער די טשאַננעל אינזלען. אבער פילע ערליינז טאָן דאַרפן פּאַסאַנדזשערז צו ווייַזן Photo שייַן איידער באָרדינג די פלאַך.
קיו וואָס איז די סטד דיאַלינג קאָוד פֿאַר די ייל פון מענטש?
יי אַז וואָלט זייַן קסנומקס.
קיו קען איך שיקן בריוו מיט וק סטאַמפּס?
יי נומ די ייל פון מענטש ישוז זייַן אייגן סטאַמפּס און כאָטש זיי מייַ קוק ווי אָדער אַפֿילו זיין פּרייסט די זעלבע ווי אין די וק, איר וועט דאַרפֿן צו קויפן מאַנקס סטאַמפּס צו שיקן אותיות פון דעם אינזל.
קיו וועט איך זייַן ביכולת צו ברענגען מיין קאַראַוואַן צו די אינזל?
יי די ייל פון מענטש טוט ניט לאָזן טריילער קאַראַוואַנז אויף דעם אינזל אָן אַ דערלויבעניש. קאַמפּערס זענען וועלקאַמד.
לעבן אויף די ייל פון מענטש
עס איז אַ מישן פון קולטור און מענטשן לעבעדיק אויף די ייל פון מענטש. פון די געבוירן מאַנקס צו ימאַגראַנץ פון דרום Africa, די אינזל איז ווי געמישט ווי די פֿאַראייניקטע מלכות און פלאָורישעס ווייַל פון עס. רוב מענטשן זענען פון איריש, וועלש, סקאַטיש און בריטיש אַראָפּגאַנג, אָבער דעם איז געריכט רעכט צו דער אָרט פון דעם אינזל צווישן די פֿאַראייניקטע מלכות און ירעלאַנד. די אינזל האט געזען גרויס נומערן פון ימאַגראַנץ אין פריש יאָרן, אָבער עס זענען נאָך שעפע פון לאָוקאַלז. די מאַנקס זענען פון קעלטיק און וויקינג אַראָפּגאַנג. דאס האט שטארק עפפעקטעד די קולטור אויף די אינזל, וואָס האט שטאַרק רוץ אין קעלטיק און וויקינג טראדיציעס.
די סטאַנדאַרט פון לעבעדיק אויף די אינזל איז זייער גוט. עס איז כּמעט ניט אַרבעטלאָזיקייַט און שטאַרק קהל גייסט. פילע פאַרגלייַכן לעבן אויף די אינזל צו זייַן פיל ווי עס איז אין צאָפנדיק ענגלאַנד אָדער וויילז, און זיי וואָלט ניט זייַן ווייַט פאַלש. די ייל פון מענטש איז אַ סצענע פון קליין ים זייַט שטעטלעך און וויללאַגעס מיט אַ שטיל און מער רילאַקסט וועג פון לעבן. ווו דאס באַקומען געטאן אין זייער אייגן צייַט.
די ייל פון מענטש האט אַ זייער נידעריק פאַרברעכן קורס. דעם קען זיין רעכט צו אַ געמיש פון נידעריק אַרבעטלאָזיקייַט און הויך קהל גייסט. די אינזל טוט טענד צו נעמען אַ זייער שווער שורה אויף פאַרברעכער עבירות. אַפֿילו קליין קריימז זענען אָפֿט געגעבן הויך פינעס אָדער טורמע צייַט.
עס איז אַ נאַשאַנאַל געזונט סכעמע אויף די ייל פון מענטש וואָס ריזעמבאַלז אַז פון די וק, אָבער טוט נישט האָבן די לאַנג ווארטן רשימות. רוב פון די גענעראַל טריטמאַנץ און סערדזשעריז זענען געטאן אויף די אינזל, אָבער פֿאַר מער קאָמפּליצירט פּראָוסידזשערז די ייל פון מענטש רעגירונג סענדז פּאַטיענץ צו די וק פֿאַר פּריוואַט באַהאַנדלונג דאָרט.
די בילדונג סיסטעם אויף די ייל פון מענטש ראַנז פיל ווי אַז פון די וק. סטודענטן באַדינער שולע פון קסנומקס / קסנומקס יאָרן צו קסנומקס יאָרן מיט אַ אַפּשאַנאַל נאָך צוויי. עקסאַמס פֿאַר Sat, גקסע, און אַ לעוועל זענען די זעלבע ווי אין די וק אַחוץ פֿאַר די געבוירן שפּראַך מאַנקס, וואָס האט זייַן אייגן יגזאַמז. איינער מינערווערטיק חילוק איז אַז פראנצויזיש איז געלערנט פון קסנומקס יאר אַלט.


text:
יהויקים
יהויקים דער זון פון יהואחז מיט "זְבוּדָּה בַת-פְּדָיָה" איז געווען דער 18טער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 11 יאר אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"ב. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 25 יאר אלט, נאך וואס זיין טאטע יהואחז איז פארשיקט געווארן דורך פרעה (קעניג פון מצרים).
פרעה באקרוינט יהויקים וואס איז געוועזן פרא מצרים (נאך וואס ער בייט אים זיין נאמען פון "אליקים" צו "יהויקים"), און פארשיקט זיין פאטער יהואחז אין מצרים וואס איז ווארשיינליך געוועזן פרא אשור.
לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק כ"ג) האט יהויקים געזינדיקט פאר גאט אזוי ווי די פריעריגע מלכים וואס האבן געזינדיקט.
אין די צייט וואס יהויקים האט געקעניגט, האט אשור זיך אונטערגעגעבן צו בבל, און פון דאן איז אשור אראפ אינגאנצן פון די מאפע. נאכער האבן די בבלים באלאגערט ירושלים אין פארלויף פון 3 יאר. אין מיטן די 3 יאר איז יהויקים געשטארבן, און זיין זון יהויכין איז געווארן קעניג.


text:
בראסלעווער חסידות
דאס בראסלעווער חסידות איז א חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אומגעפער אין יאָר ה'תקמ"ח (1780) דורך דעם צדיק רבי נחמן, אויפן נאמען פון שטעטל בראסלעוו אין אוקראינע וואס איז אין איר אויפגעשטעלט געווארן. ר' נחמן האט געזאגט רמזים פארוואס ער וויל זיינע חסידים זאלן זיך רופן מיטן נאמען "ברסלב".
בראסלעווער חסידות' איז אימער געווען זעלדן ביי א טייל פון אנדערע חסידות'ן, אלס אירע נייע געדאנקען. וועגן דעם האבן זיך א טייל פון אנדערע חסידות'ן מיט איר געקריגט.
זייער איינציגער רבי איז געווען ר' נחמן; זייט אים האבן זיי נישט געהאט קיין רבי. דעריבער האבן זיי היינט צוטאגס נאר משפיעים.
- זעט מער: ר' נחמן מברסלב.
אירע היינטיגע פירער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ר' יעקב מאיר שעכטער פון מאה שערים, ירושלים
- ר' אליעזר בערלאנד פון ירושלים
- ר' אליעזר שלמה שיק פון יבניאל
- ר' משה קרעמער
- ר' אלעזר קעניג פון צפת


text:
ריטשארד דאקינס
ריטשארד דאקינס איז א באקאנטער ביאלאג און אן אטעאיסט. געבוירן אום דעם 26סטן מערץ 1941, אין ניירויבי, קעניא. ער האט מיט זיין פאטער אימיגרירט קיין בריטען וואו ער איז א ביאלאג און עוואלוציע פרעדיגער. ער איז געווארן וועלט בארימט מיט זיין קאנטראווערסינאלן בוך: "דער עגאיסטישער גען", וואס ווייזט אויף דער טעאריע פון עוואלוציע, מיט נאך א פונקט פארוואס מיר לעבן, און בעיקר באקאנט אלס די נייע אויסטרעף אז עוואלוציע האט מיט די גענעס און נישט מיט דעם קערפער פון דעם גאנצן ארגאניזם פונעם מין בעל חי.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- אן העכסט אינטערסאנטער ווידעא קליפ וואו ער טענה'ט זיך מיט א רב אין לאנדאן איבער אמונה, פארוואס מיר האבן מורא צו לערנען מיט אונזערע קינדער איבער עוועלוציע. [1]
- א ווידעא קליפ ווער ער נוצט א שמועס מיט יוסף כהן א איד פון וויליאמסבורג וואס איז געווארן א מוסולמענער צו העצן אטנקעגן רעליגיע.


text:
תפילין
תפילין איז א אידישע רעליגיעזע אביעקט וואס איז א מצוה פאר מענער צו אנקניפן יעדן אינדערפרי ווען מען דאווענט שחרית. עס איז צוויי שווארצע קליינע קעסטעלעך געמאכט פון לעדער וואס ליגט אין איר פארשטעקט פיר פרשיות (פאראגראפן) פון די תורה געשריבן אויף פארמעט מיט אשירות. די תפילין קניפט מען אן מיט לעדערענע סטראַפּס, איינס אויף דעם ארעם קעגן דאס הארץ, און איינס אויף די קאפ העכער די מוח.
די פיר פרשיות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מצוה פון תפילין ווערט דערמאנט אין די תורה פיר מאל, אין פיר באזונדערע פרשיות. אט די פיר פרשיות שרייבט מען אויף די תפילין.
של ראש און של יד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די תפילין איז א פאר פון צוויי קעסטלעך, די קעסטלעך רופן זיך "בתים", איינס קניפט מען אן אפען ארעם דאס רופט "של יד", דער צווייטע טוט מען אן אויפ קאפ, דאס רופט זיך "של ראש".
די סטראפס וואס בינדן אן די קעסטעלעך רופן זיך "רצועות".
די בתים דארפן זיין פונקטליך 4 עקנדיג, די ברייט די זעלבע ווי די לענג.
די של ראש און של יד זענען אנדערעש סיי אין די פרשיות סיי אין די בתים און סיי און די רצועות.
די של ראש האט אינווייניג אין די קעסטעל דריי מחיצות וואס ווערט דערפון פיר דינע שמאלע בתים און אינצווישן די מחיצות לייגט מען אריין א באזונדער פארמעט מיט א באזונדערע פרשה, יעדע פרשה ווערט עקסטער אפגעשריבן אויף א באזונדער שטיקל פארמעט.
אנדערש איז דער של יד, וואס מען שרייבט די פרשיות אויף איין לאנגע פארמעט און דאס קעסטל איז איין גרויס קעסטל.
צו פאבריצירן בתים איז א פאך וואס רופט זיך א "בתים מאכער".
די של ראש איז סאך שווערער און קונצליכער צו מאכן ווי דער של יד, צוליב די קאמפליצירטקייט פון די מחיצות, און מ'מוז עס מאכן מיט איין שטיק לעדער.
צו מאכן דער של ראש, נעמט מען א שטיקל האלץ אויסגעשניטן פיר עקנדיג בערך אביסל קלענער ווי די בתים, דערנאך שנייט מען אריין דריי טיפע שניטן דורך אויס די לענג פון די האלץ, דערנאך נעמט מען הויט ווען עס איז נאך ווייעך אין פייכט און מדעקט עס איבער די האלץ און משטיפט אריין די הויט אין די דריי לעכער, דערנאך טוט מען אויגלעטן די הויט זאל זיין שיין עקענדיג, ווען די הויט איז שוין הארט און טריקן שלעפט מען ארויס די האלץ פון די הויט אזוי אטאמאטיש ווערט אונעם קעסטל פיר צימערן.
רש"י און ר"ת[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ס'איז פאראן א מחלוקת רש"י און רבינו תם אין וועלכן סדר מ'זאל לייגן די פרשיות פונעם של ראש. לויט רש"י: קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמע. לויט ר"ת: קדש, והיה כי יביאך, והיה אם שמע, שמע. אויך ביי די תפלין של יד איז דא די זעלבע אונטערשייד, און לויט ר"ת די געענדיגטער קלף פונעם של יד איז אין דעם אויבנדערמאנטן סדר, כאטש דער סופר מוז זיי שרייבן אין דעם סדר ווי זיי זענען אין דער תורה, נאר א לאזט א ריווח פארן שרייבן שמע און דארט שרייבט ער שפעטער „והיה אם שמע".
דער שימושא רבא, לויט רבי מנחם עזריה, האלט אז די פרשיות דארף מען לייגן אין די תפילין פארקערט ווי רש"י.
אנטוהן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די קעסטלעך טוען סימבאליזירן אז די מוח און הארץ זענען פארבינדען מיט געטריישאפט און שטאלץ פאר א אייביגע פעסטע קנעכטשאפט צו גאט.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- וויאזוי מען לייגט תפילין (אויף ענגליש)
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
טורקיז
- דער ארטיקל דיסקוטירט דעם איידלשטיין. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט טורקיז (באדייטן).
טורקיז איז א מאַטער בלוי-גרינער מינעראל וואס איז א פארבינדונג פון קופער און אלומיניום, מיט דער כעמישער פֿארמל: CuAl6(PO4)4(OH)8·4H2O
הארטקייט אויפן 'מאהס וואג' 5-6.
דער טורקיז איז געווען פון די ערשטע איידלשטיינער באנוצט צו ווערן; שטיינער פון טויזנטער יאר צוריק זענען געפונען געווארן אין וואס איז היינט איראק.
די קאליר איז פון הימל-בלוי צו גרין, לויט די מאס פון אייזן און קופער וואס געפונט זיך אין יעדע שטיין,
דער נאמען טורקיז שטאמט פון דעם פראנצויזישן נאמען פאר טערקיי, ווייל דער שטיין איז ערשט אנגעקומען קיין אייראפע דורך טערקיי.


text:
טאמיל
טאַמיל (தமிழ்) איז די מוטערשפּראַך פון די טאַמיל מענטשן, אַ באַאַמטער-שפּראַך פון סרי לאנקא און סינגאפור, און א רעגיאָנאַלע שפּראַך אין אינדיע. 77,000,000 מענטשן רעדן טאַמיל.
טאמיל איז איינער פון די לאנגסטע איבערלייבנדיגע קלאסישע שפראכן אין דער וועלט. טאמיל-בראהמי שרייבונגען פון 2,500 יארן צוריק זענען געפונען געווען אין אדיטשאנאלור און 2,200 יאר-אלטיגע טאמיל-בארהמי שרייבונגען זענען געפונען געווען אין סאמאנאמאלאי. מען האט אמאל געזאגט וועגן טאמיל'ן אז עס איז "דער איינציגער שפראך פון היינטיגער אינדיע וואס איז נאך ענלעך מיט אירער קלאסישער היסטארישער פארמע." פון צווישן אלע די אנדערע דראווידיאנישע שפראכן, טאמיל האט דער עלטעסטער ליטעראטור. די צוויי פריעסטע כתב-יד'ן פון אינדיע בכלל זענען געשריבן געווארן אויף טאמיל.
שריפט סיסטעם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ווי אסאך אנדערע שפראכן, האט טאמיל זיין אייגענעם שריפט, וואס הייסט דער טאמיל שריפט. דער שריפט איז נישט קיין אלפאבעט, ווי דער לאטיינישער אלפאבעט, און נישט קיין סיליבארי, ווי דער יאפאנישער שריפט היראגאנא, אבער עס איז א מין שריפט-סיסטעם וואס הייסט אבוגידא, ווי דער דעוואנאגארי שריפט. די באזע פונעם שריפט איז דער איין איינציגער קאנסאנאנט, וואס מן הסתם קומט שוין מיט דער וואקאל "אַ"(צ.ב. க ַקא ம מאַ) ווען דער קאנסאנאנט איז געפאלגט מיט א וואקאל וואס איז אנדערש פון "אַ", דען ווערט דער וואקאל געשריבן אלס א הוספה אויפן אדער נעבן דעם קאנסאנאנט (צ.ב. கி קִי மி מִי). דאס איינציגע מאל ווען א וואקאל ווערט געשריבן אליין אלס זיינער אייגענער אות איז ווען עס אין דער אנפאנג-פאזיציע פון א ווארט (צ.ב. அ אַ און இ אִי). אויב א קאנסאנאנט איז נישט געפאלגט מיט א וואקאל, לייגט מען א פונקט אויף עס. (צ.ב. க் קְ און ம் מְ).


text:
מוסד (אגענטור)
מוסד איז דער מדינת ישראל אויסערן שפיאנאזש אגענטור אדער דער אגענטור פאר שפיאנאזש, און ספעציעלע מיסיעס, (העברעיש המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים), געגרינדעט אין יאר 1949.
איז געווארן באוויסט איבער די וועלט, פאר ספעציעל געלונגענע אקציעס, וואס דער מוסד האט דורכגעפירט, דער מוסד האט נישט קיין פארבינדונג מיט ישראל פאליטיק, נאר דירעקט אונטערן ווארט פונעם פרעמיער מיניסטער.
דער היינטיגער שעף פונעם מוסד איז מאיר דגן, זינט 2002, אמאל איז דער נאמען פונעם הויפט געווען א געהיימניס, און קיינער האט עס נישט געוויסט, אבער אין 1996 איז עס געטוישט געווארן, און זינט דעמאלט איז דער נאמען פארעפנטליכט געווארן.
דער פארכאפונג פון אדאלף אייכמאן, איז א באוויסטע אקציע איבער די וועלט.
יאסעלע שוכמאכער דער יינגל וואס זיין זיידע איז געווען פרום, און זיינע עלטערן נישט, און עס האט אויפגערודערט א וועלט, און האט דערווייטערט די סעקולערע יידן פון די רעליגיעזע.
די נקמה אין די פאראנטווארטלעכע פון דעם ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע וואו עלף זענען אומגעקומען, און די מוסד האט דערפאלגרייך אומגעברענגט, כמעט אלע מענטשן וואס האבן געהאט א האנט אין דעם, אין די נאכפאלגענדע יארן, אין אייראפע, ביירוט, לבנון. און אין טוניסיע, ביז 1979 זענען רוב שוין געווען טויט.
דאס אומדערפאלגרייכע אטענטאט פרווו, אויף כאלאד מאשאל, אין אמאן (יארדן) אין יאר 1997, וואס האט כמעט געברענגט די שלום אפמאך צווישן ישראל, און יארדאניע, צו א סוף.
די וועלט שפעקולירט, אז דער מוסד האט אומגעברענגט, עימאד מארניע דער שעף פון גענעראל שטאב פונעם כעזבאלא, אין דמשק, נאוועמבער 2007.
ווי אויך דאס אומקום פון מאכמוד על מאבכוך, וואס איז פארגעקומען אין דוביי, פאראייניקטע אראבישע עמיראטן, אין יאר 2010, ווערט פארעכנט אלס נישט א ספעציעל געלונגענע אטענטאט, דורכגעפירט דורכן מוסד.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- וועבזייטל פונעם מוסד
- ערן אלדר, דמיון חופשי: הספר שמפרק את מיתוס המוסד, מעריב, 9טן אויגוסט 2012.


text:
עוויאן קאנפערענץ
עוויאן קאנפערענץ איז די אונטערהאנדלונג וואס איז פארגעקומען ז' תמוז ה'תרצ"ח (יולי 1938) אין עוויאן, פראנקרייך, וואס האט באהאנדלט דער שרעקליכער צושטאנד פון די יידן אין דייטשלאנד נאך וואס די נאציס זיינען ארויף וועלטיקן ביי די דייטשישע רעגירונג און האבן געפייניקט די יידן מיט שווערע גזירות, ווי צ.ב.ש. די נירנבערג געזעצן ארויסגאנג און נאך. ביי די קאנפערענץ האבן זיך צונויפגעקומען פיהרערס פון 32 לענדער. דער פערדערער פון די קאנפארענץ איז געווען דער USA פרעזידענט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט.
אלע פערטרעטער האבן פעסטגעשטעלט אז מען דארף אויסלייזן די יידן פון די נאציסטישע אקטן קעגן די יידן, אבער א יעדער פון זיי האט מסביר געווען פארוואס זאל מען נישט עמיגרירן יידן צו זיין לאנד. ווי צ.ב.ש. די בריטן האבן געטענעט אז ביי זייער לאנד איז צו היינג צו אויפנעמען יידן. די עסטרייכער האבן געטענעט אז ביי זיי אין לאנד איז דאן נאך נישט געווען אנטיסעמיטיזם און זיי פארדאכטן אז א יידישע עמיגראציע קען אנטפלעקן נייע אנטיסעמיטיזם. צום ענדע איז באשטימט געווארן צו באוויליקן נאר געציילטע וויזעס פאר קינדער.
דער נישט וויסן מאכן פון די פעלקער געגן היטלערס אקטן האט פארשטערקערט היטלערס אקטן, און עטלעכע מאנאטן נאך די קאנפערענץ האט טאקע פאסירט די שרעקלעכע קריסטאל נאכט.


text:
שלאנג
א שלאנג (ברבים: "שלאנגען" אדער "שלענג") איז א קריכיקע חיה וואס געהערט צו פופצען פאמיליעס; זיי האבן נישט קיין פיס, קול, אויערן און אויגן-לעדלעך. זיי האבן א לאנגן שלאנקן קערפער.[2]
ס'עקזיסטירן אומגעפער 2,900 שלאנג זגאלן, און כמעט אלע לעבן אין די טראפישע לענדער. זייער ווייניק שלאנג זגאלן לעבן אחוץ דעם צפונדיקן טראפיק אדער דעם דרומדיקן טראפיק, און נאר איין זגאל דער וויפער, (Vipera berus) לעבט אריבער דעם ארקטישן קרייז. זייער הויט אזי באדעקט מיט שופן.[2] זיי זען גוט, און קען שמעקן די לופט מיט זייערע צונגען. כאטש זיי האבן נישט קיין קול, זיי קענען אבער זידן. רוב לעבן אויף דער ערט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: על גחונך תלך, אנדערע לעבן אין וואסער, און אנדערע לעבן אונטער דער ערד. קיין פיס האבן זיי נישט. אזוי ווי אלע רעפטיליעס, דארפן שלענג די היץ פון דער זון צו האלטן זיך ווארעם; צוליב דעם זענען רוב שלענג אין די ווארעמע טראפישע ראיאנען פון דער וועלט.[3]
גיפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שלענג האבן פיל קאלירן אויף זייערע שופן. די וואס האבן טעמפ קאלירטן הויט ניצן דאס צו קאמופלירן. די וואס האבן העל-קאלירטן הויט זענען געוויינלעך גיפטיק. זיי ניצן זייערע העלע קאלירן צו ווארענען בעלי חיים וואס ווילן זיי באפאלן צו האלטן זיך ווייט. טייל נישט-גיפטיקע שלענג האבן די זעלבע פורעמען און העלע קאלירן ווי גיפטיקע שלענג כדי אויסנערן די וואס ווילן זיי באפאלן.[4]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ מוסטער:ITIS
- ↑ 2.0 2.1 snake (reptile) -- Britannica Online Encyclopedia. britannica.com. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.
- ↑ Snake Facts. antiguanracer.org. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.
- ↑ Facts about Snakes. buzzle.com. דערגרייכט דעם 4טן מיי 2010.


text:
דעיוויד פעטערסאן
דעיוויד אַלעקסאַנדער פעטערסאָן (געבוירן 20סטן מיי, 1954) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער וואס איז געווען דער 55סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פון 2008 ביז 2010. פארדעם איז ער געווען דער לוטענאנט גאווערנאר אונטער עליאט שפיצער און ווען שפיצער האט רעזיגנירט האט פעטערסאן איבערגענומען. פעטערסאן איז געווען דער ערשטער שווארצער גאווערנאר פון ניו יארק, און דער ערשטער לעגאל בלינד גאווערנאר אין אמעריקע.
פאמיליע און בילדונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פעטערסאן איז געבוירן געווארן אין ברוקלין צו זיין טאטן באזיל פעטערסאן, א מאכטפולער פאליטישער פיגור אין הארלעם. אן אינפעקציע אלס קינד האט אים בלינד געמאכט דאס לינקע אויג און שטארק באגרענעצט די זעה קראפט פון דעם רעכטן אויג, צוליב דעם האט זיין פאמיליע אריבער געצויגן קיין לאנג איילאנד כדי ער זאל קענען שטודירן אין א געהעריגער שולע. ער האט גראדואירט פון העמפסטעיט הויכשולע אין 1971.
פעטערסאן האט באקריגן א בעטשעלער דיפלאם אין היסטאריע פון קאלומביע אוניווערסיטעט אין 1977, און א געזעץ דעגרי פון האפסטרא לאו סקול אין 1983. נאכן באקריגן א געזעץ דעגרי איז ער געגאנגען ארבעטן פארן קווינס דיסטריקט פראקורירער'ס אפיס, ער האט אבער נישט געמאכט די באר טעסט, און נישט געווארן קיין אדוואקאט, ער האט עס צוגעשריבן צו דעם אז ער האט נישט געקענט זען געהעריג.
פאליטישע קאריערע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 1985 האט זיך פעטערסאן זיך אנגעשלאסן אין דעם דייוויד דינקינס קאמפיין פאר מאנהעטען בארא פרעזידענט. און אקטאבער יענעם יאר איז ער באשטימעט געווארן אויסצופילן דעם סטעיט סענאט זיץ פון לעאון באוגעס וואס איז געשטארבן און הארלעם, א זיץ וואס זיין טאטע האט אמאל געהאלטן, ער איז אלט געווען דאן 31 יאר זייענדיג דער יונגסטער סענאטאר אין אלבעני, א יאר שפעטער האט ער געווינען דעם זיץ פאר זיין ערשטער פולער טערמין. אין 1993 איז ער געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע פאר פובליק אדוואקאט פון ניו יארק סיטי אבער ער האט פארלוירן צו מארק גרין.
אין 2002 איז ער דערוועלט געווארן ביי די דעמאקראטישער קאוקס אלס דער סענאט מינאריטעט פירער, אראפזעצדיג דען דאן מינאריטעט פירער מארטי קאנאר.
לוטענאנט גאווערנאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין 2006 האט עליאט שפיצער אים אויסגעוועלט צו לויפן צוזאמען מיט אים, דער טיקעט האט געווינען די וואלן מיט 69%.


text:
שלום אש
שלום אַש (ה'תרנ"ב, 1טן נאוועמבער, 1880, קוטנע, פוילן - ה'תשי"ז (1957), בת ים) איז געווען א יידישער שרייבער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, אין חדר און אין ישיבה, און אין יארן ארום האט ער ערהאלטן אויך אַן אלגעמיינע ערציהונג. אין יאר ה'תשט"ו, נאך דער צווייטער וועלט קריג, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין בת ים.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער זיך באזעצט אין ווארשע און האט אנגהייבן שרייבן אויף העברעיש, אבער נאכער האט ער גשריבן נאר אויף יידיש.
נאך זיין שטארבן האט בת ים-מוניציפאליטעט אפגעהיטן זיין הויז.


text:
פלאט
א פֿלאט אדער ים-פֿלאט איז די ים-קראפט אין דער מיליטער פון א לאנד. א זאמלונג פון מיליטערישע שיפן, סובמארינען און ים-עראפלאנען, אויך עראפלאנען-שיפן מיט לופטמאשינען. דער פלאט איז דער טייל פון א לאנדס מיליטערישע קראפטן וואס פירט א קריג אויף וואסער—ימען, אקעאנען טייכן און אזערעס. דער פארטיידיקונגס ציל פון א ים-פלאט איז פארמיידן אטאקעס אויף דעם לאנד'ס יבשה פון דעם ים.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים האט מען געפירט די שיפן מיט וועסלעס.
אין דער מיטל אלטער האט מען דערפינדען די קאנאנען, וואס מען קען שיסן פון א שיף צו א ציל וואס איז גאנץ ווייט.
נישט מיליטעריש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט פלאטילע איז אויך געווארן געניצט פאר קאמערציאלע אדער אנדערע גרופע שיפן.


text:
וועטער
די וועטער איז די פאר פון אלע עקזעסטירענדע פענאמענען און א אטמאספערע צו א געוויסע צייט. צו עס איז רעיגןדיג אדער קאלט אדער הייס א.א.וו.
דער טערמין טוט געוויינליך מיינען די אקטיוויטעט פון די פענאמענען איבער קורצע צייטן (שעהן אדער טעג), אנדערשט ווי דער טערמין קלימאט, וואס מיינט געוויינליך די דורכשניט אטמאספערישע קאנדיציעס איבער א לענגערן צייט אפשניט.
ווען מען ניצט דאס סתם אזוי אן צולייגן א ווארט מיינט דאס געוויינליך די ערדס וועטער.
הויפט און עיקרדיגע מעכעניזם[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
וועטער טוט זיך מייסטענס רעזולטירן פון טעמפראטור אונטערשיידן צווישן איין פלאץ און דאס אנדערע.
אויף א גרויסן פארנעם טוט זיך טוישן די טעמפראטורס וועגן געגענטער וואס זענען נענטער צום עקוועטאר באקומען מער ענערגיע פער באשטאנדטייל פון זייער געגענט פון די זון ווי אנדערע ראיאנען נענטער צום פאולס.
אויף לאקאלע מעסטונגען טוט זיך טוישן די טעמפאראטור אונטערשיידן צוליב פארשידענארטיקע אנדערשטיגע אויבערפלאכן (אזעלעכע ווי אקעאנען, וועלדער, אייז שיכטן, אדער מענשטליכע געמאכטע אביעקטן) האבן אנדערשטיגע פיזיקאלע כאראקטערן ווי אפשפיגלבארקייט, פעסטקייט, אדער פייכטקייט אינהאלט. אויבערפלאך טעמפעראטור אנדערשטקייטן מאכן אן דרוק פארשידענארטיקייטן.
א הייסער אויבערפלאך הייצט אן די לופט העכער איר, און די לופט פארשפרייט זיך, אראפנידערונג די לופטדרוק.
די רעזולטירענדער האריזאנטאלע דרוק גראדיענט הייבט זיך די לופט פון הויך צו נידעריג פרעשור, שאפענדיג א ווינט, און די ערדס ראטאציע טוט דאן אנמאכן אז עס זאל זיך בעוועגן ארויף און אראפ איר פלוס דורך די קאריאליס אפעקט.


text:
צבי אלימלך האלבערשטאם
רבי צבי אלימלך האלבערשטאם (געב' תשי"ב) איז דער צאנזער רבי פון ארץ ישראל אין "קרית צאנז", נתניה. ער איז "נשיא" פון די מוסדות התורה והחינוך פון "צאנז", צווישן זיי דער לאניאדא שפיטאל און דאס גרויסע "מפעל הש"ס העולמי", און א פאר ישיבות אין קהילות אין אלע שטעט אין ארץ ישראל, אין אויך די קהילות "שפע חיים" אין אמעריקע, אויפן נאמען פונעם צאנז-קלויזנבורגער רבי זי"ע. אויך האט ער קהילות אין ענגלאנד און אין אנטווערפן.
זיין חסידות ציילט נאנט צו צווי און אהאלב טויזנט ראשי משפחות.[פֿעלט אַ מקור]
ער איז זייער א בעגאבטער מענטש מיט א הדרת פנים, און א רעספעקטירטערער פערזאן, ער זאגט כסדר פשעטלעך וואו ער ווייזט גרויס בקיאות, חריפות, און גאונות אין חסידות, השקפה, הלכה און תלמוד.
משפחה[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רבי צבי אלימלך האט געהייראט מרת חיה שרה, א טאכטער פון רבי שמואל אונסדארפער. זייערע קינדער זענען:
- רבי יחזקאל שרגא ברוך - דער רב הצעיר פון קרית צאנז, האט געהייראט מרת מינדל צירל , די טאכטער פון זיין פעטער יצחק אריה לייבוש היילפרין (זון פון רבי אלחנן היילפרין און איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- רבי חיים משה, איידעם פון ר' נחמן בידערמאן
- רבי יקותיאל יהודה, האט חתונה געהאט מיט מלכה יוטא רחל, טאכטער פון זיין פעטער ר' פישל מוטצען
- רבי יוסף משה דוב - פירער פונעם נעצווערק פון צאנזער ישיבות, האט געהייראט מרת שרה לאה, די טאכטער פון זיין פעטער הרב אשר אנשיל לעמבערגר פון מאקאווא אלעד-נתניה (איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
- טאכטער , מרת רחל פייגא , די ווייב פון ר' משה נתן נטע היילפרין, זון פון ר' יעקב היילפרין (איידעם פון ר' מנחם מענדל לעמבערגער פון מאקאווא ירושלים), זון פון ר' יצחק אריה לייביש היילפרין (איידעם פון ר' שמואל אונסדראפער), זון פון ר' אלחנן היילפרין
- ר' יקותיאל יהודה, האט געהייראט מרת חנה רייזל , די טאכטער פון ר' איתמר ראזנבוים, רב פון קרעטשניף אין בני ברק, זון פון קרעטשניפער רבי פון רחובות און איידעם פון ר' נפתלי ראובן קארנרייך, קאסאווער רבי פון תל ציון
- זון, ר' מאיר נתן נטע , האט געהייראט מרת פערל מירל בריינא , א טאכטער פון ר' אפרים אהרן לעמבערגער, זון פון ר' אברהם יחיאל פון מאקווא בני ברק און איידעם פון רבי שמואל יעקב קאהן, דער תולדות אברהם יצחק רבי.
- רבי אברהם - ראש פון די צאנזער יונגעלייט חבורות און משפיע אין דער ישיבה קטנה אין קרית צאנז, נתניה. ער האט געהייראט מרת נחמה אסתר , א טאכטער פון רבי אברהם שלום ישכר ליפשיץ-האלבערשטאם פון סטראפקאוו.
- רבי מאיר משולם, האט געהייראט מרת ברכה, טאכטער פון זיין פעטער הרב יעקב אליהו אונסדארפער.[1]
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ קובי נחשוני, חתונת ענק בעולם החסידי: 19 אלף מנות לאורחים, ביי ynet, 4טן אקטאבער 2009 (אויף העברעיש)


text:
חיה
אין אידישקייט איז דער חיה אדער חיות פון די תורה און הלכה דוקא אזאלכע סארטן גאר ווילדע בעלי חיים וואס וואקסט אליינס אין די וואלד. עס אנדערשט ווי בהמה, פיש מענטשן און נאך וואס זענען אויך בעלי חיים, און דער מענטשהייט האט נישט אויף זיי קיין קאנטראל. א טייל זענען כשר צו עסן אבער קיין איינע פון זיי קען מען נישט ברענגן פאר א קורבן.
היינט רופן דאס אבער אן די פרומע יידיש רעדענדיגע אויף אלע בעלי חיים ווייל די תורה רופט דאס אן אזוי.
אין די תורה דברים פרק י"ד ווערט אויסגערעכט 7 כשר'ע מינים: רונד, הערש, הונד, אקו, ווידער, אקס, וזמר.
די בלוט פון די חיה איז אויך חייב מיט כיסוי הדם, און איר חלב מעג מען עסן און עס דארף נישט געגעבן ווערן פארן כהן.
א ליסטע פון חיות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
זעט אויך א רשימה פון אלע בעלי חיים