text:
לאדזשער געטא
די לאדזשער געטא (די דייטשע האבן זי גערופן ליצמאנשטאטער געטא) איז געווען די צווייטע גרעסטע געטא (נאך דער ווארשעווער געטא) אויפגעשטעלט פאר יידן און ראמא (ציגאנער) אין דייטש קאנטראלירט פוילן. לכתחילה געמאכט אלס א פראוויזאריש פארזאמלונג ארט פאר יידן, די געטא איז פארוואנדלט אויף א הויפט צענטער פון אינדוסטריע, וואס האט באזארגט נאצישע דייטשלאנד, און באזונדער דאס דייטשע מיליטער, מיט זאפאסן. א דאנק איר מערקווירדיקע פראדוקטיוויטעט, האט די געטא געדאנזשעט איבערקומען ביז אויגוסט 1944, ווען די איבערגעבליבענע זענען אריבערגעפירט קיין אוישוויץ. זי איז געווען די לעצטע געטא צו ווערן ליקווידירט אין פוילן.
דער הויפט פון יודנראט האט געהייסן מרדכי חיים רומקאווסקי, וואס ער האט געגלייבט אז מיט פאלגן די נאציס, וועט מען עס דורכלעבן.
ער האט ברוטאל אונטערדריקט יעדע געלעגנהייט פון אויפשטאנד, שמוגלען אא"וו, דאס האט געברענגט צו א גרויסע הונגער אין געטא, די איינוווינער אין געטא האבן אים פיינט געהאט דערפאר, און מען האט אים גערופן "קעניג חיים", זיין סוף איז געווען די זעלבע ווי די אנדערע יידן אין געטא און איז אומגעקומען אין אוישוויץ.
די מערסטע איינוווינער וואס לאדזש האט געהאט איז געווען, 204,800 יידן, נאנט צו פופציג טויזנט יידן זענען געשטארבן פון הונגער, וואס איז אסאך העכער פון די אנדערע געטאס ווי ווארשע, אדער קראקע.
אין יאנואר 42' זענען 55,000 יידן, אפגעשיקט געווארן קיין כעלמנא און סעפטעמבער יענע יאר נאך 20,000. אין 44' זענען 75,000 יידן אנגעקומען קיין אוישוויץ, און דאס איז געווען דאס אויפליין פונעם געטא.
עס ווערט געשאצט אז צווישן פינעף און זיבן טויזנט יידן, זענען געראטעוועט געווארן פון לאדזש.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- יעקב דער ליגנער, א ראמאן פון יורעק בעקער, אן איבערלעבער פון דער לאדזשער געטא


c: text/html

text:
הענגאווער
הענגאָווער/קאַצניאָמער דער טאג נאכן טרינקען צופיל אלקאהאלישע געטראנקען, איז זייער שלעכט פארן מענטש, אויף לאנגע שעות אין מארגענדיגן טאג, שפירט זיך א הענגאווער, וואס פון אירע סימפטאמען, זענען מידקייט, שווערע קאנצעטראציע, סענסעטיווקייט צו ליכטיגקייט און צו גערודער און שלאפלאזיגקייט.
1) מען באקומט שמערצליכע שטארקע קאפּ וויי, ווייל די צעלן נעבן מוח ווערן פארסמ'ט פון דעם אלקאהאל און לאזן ארויס דארטן דעם פּיין.
2) אויסגעטרוקנטקייט. צופרי נאך א נאכט שווער טרינקען וועט איר אויפשטיין מיט די צונג צוגעקלעבט צום דאך פון מויל פאר אויסגעטרונקעטקייט, ווייל דער אלקאהאל הרגעט די הארמאנען וואס האלטן די פליסיקייט אינעם מענטש, מען פּישט מער, מען ברעכט און מען האט שלשול.
3) מען איז שוואך. ווייל דער אלקאהאל מאכט אז דער מענטש זאל נישט קענען געהעריג זיך אויסרוען ביים שלאף.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
מאקעווע
מאַקעווע (אונגאריש: Makó, רומעניש: Macǎu, דייטשיש: Makowa, סלאוואקיש: Makov) איז א שטעטל אין טשאנגראדער קאנט אין דרום-מזרח אונגארן. זי ליגט אויפן מאראס טייך, נישט ווייט פון דעם רומענישן גרענעץ.. דאס שטעטל האט א שטח פון 229.3 קוואדראט ק"מ.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביז דער ערשטער וועלט מלחמה איז מאקעווע געווען די הויפשטאט פון טשאנאד קאנט, וואס איז היינט טייל אין אונגארן און טייל אין רומעניע.
מאקעווע איז געווען א גרויסער צענטער פון יידישקייט אין אונגארן. אין 1880 האבן געוואוינט דארט 1,447 יידן, און אין 1920 זענען געווען 2,388 יידן. הרב שלמה זלמן אולמאן, דער מחבר פון "יריעות שלמה", איז געווען רב פון מאקעווע אין די יארן תקפ"ב ביז תרכ"ג.
בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען האבן דארטן געוואוינט אומגעפער 270 ארטאדאקסישע פאמיליע'ס, וואס איבער 60 פראצענט דערפון האבן איבערגעלעבט דעם קריג.
קאארדינאטן: 46°13′01″N 20°28′59″E / 46.21694, 20.48306


text:
1845
1845 איז דאס 45סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1845 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - פלארידע ווערט דער 27סטער אמעריקאנער שטאַט.
- 28סטן אויגוסט - די ערשטע אויסגאבע פון דעם זשורנאל סייענטיפיק אמעריקאן ווערט פארעפנטליכט.
- 13טן אקטאבער - די איינוואוינער פון דער רעפובליק פון טעקסעס באשליסן צו באשטעטיגן דעם געזעץ וואס מאכט זיי א טייל פון די פאראייניקטע שטאטן.
- 29סטן דעצעמבער - טעקסאס ווערט אנגענומען ווי דער 28סטן שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן מערץ - געארג קאנטאר, דייטשער מאטעמאטיקער
- 27סטן מערץ - ווילהעלם רענטגען, דייטשער פיזיקער (געש' 1923)
- 19טן אויגוסט - באראן ראטשילד (נפטר 1934)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן יוני - ענדרו זשעקסאן, 7טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1767)


text:
מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער
מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, איז געווען דער לעצטער קעניג, פון די חשמונאים דינאסטיע, און כהן גדול, ער האט געקעניגט צווישן די יארן 40 ביזן יאר 37 איידער די ציווילע ציילונג.
אנטיגונוס איז געווען דער יונגסטער זון פון יהודה אריסטובולוס דער צווייטער, און אייניקל פון ינאי המלך. זיין טאטע און זיין ברודער אלכסנדר דער צווייטער, זענען געווען פארנומען דורך זייער לעבן, צו אונטערגראבן די קעניג יוחנן הורקנוס דער צווייטער, און זיך אליין קעניגן איבער ארץ יהודה. איינע פון די הויפט צילן פון זייערע אויפשטאנדן איז געווען, אפרייסן די יידישע אנהענגיקייט, פון די רוימישע אימפעריע.
אין יאר 49 איידער דער ציווילער ציילונג, האט אויסגעבראכן א בירגער קריג צווישן יוליוס קייסער, און פאמפאיוס א רוימישע גענעראל, יוליוס האט געשיקט אריסטובולוס, צו העלפן אים באזיגן פאמפאיוס, אבער אריסטובולוס איז פארסמט געווארן, און אלכסנדר דער צווייטער איז אומגעברענגט געווארן, דורך אראפהאקן זיין קאפ, אויפן באפעל פון פאמפאיוס. אנטיגונוס איז צו יענע צייט געווען ווי אן אויסטויש אין טורמע, אין רוים.
נאכן זיג פון יוליוס קייסער, האבן יוחנן הורקנוס, און אנטיפטרוס, געשטיצט יוליוס קייסער און באקומען זיין שטיצע. אנטיגונוס האט דא פארלוירן זיין געלעגנהייט.
נאכן אטענטאט אויף יוליוס קייסער, און געברענגט אויף רוים נאך א בירגער קריג, אין ארץ ישראל האט ויך אויסגעראכן א קריג, אין ירושלים קעגן פצאל זון פון אנטיפטרוס, און אין גליל קעגן הורדוס. ווען מארקוס אנטיניוס האט געווינען אין רוים, זענען יין געגאנגען בעטן פון אים, ער זאל אראפנעמען די פאמיליע פון אנטיפטרוס פון די מאכט, אבער אן דערפאלג.
צו יענער צייט האבן די פרתים, אויסגעניצט די אומקלארע צושטאנד אין רוים, און איינגענומען ריזיגע געגנטער אין סיריע. אנטיגונוס האט אויסגעניצט די געלעגנהייט, און זיך געוואנדן צו די קעניג נאך הילף. אנטיגונוס האט באקומען אן ארמיי, און געקומען קיין ירושלים, ער האט איבערצייגט פצאל די ברודער פון הורדוס ארויסקומען זיך אונטער געבן, פצאל איז באגאנגען זעלבסטמארד. און זיין פעטער הורקנוס, האט ער אפגעשניטן די אויערן, און אים געפסלט פון די כהונה.
פאר הורדוס איז געלונגען צו אנטלויפן קיין אדום.
אנטיגונוס איז געווארן קעניג, נישט אויף צו לאנג, פאר בלויז דריי יאר, ער האט געלאזט גיסן מטבעות, וואס דאס איז די איינציקסטע זאך געבליבן פון זיין הערשאפט, וויבאלד צופיל איז נישט באוויסט איבער אים. אויף זיינע מטבעות האט ער געשריבן פריינט פון די יידן, נישט קעניג. ווארשיינליך איז ער געווען באליבט ביי אלע פארטייען.
אין יאר 40-, איז הורדוס געקרוינט געווארן אין רוים, אלס קעניג איבער יהודה, און זיך געלאזט אין וועג אריין. נאך א יאר איז ער אנגעקומען אויף עכו, און ער האט אנגעהויבן זיין קאמף קעגן אנטיגונוס, וואס איז אים אנגעקומען גאנץ שווער, ווען ער האט נישט געוואלט צוקומען צו קיין הילף, פון פרעמדע קרעפטן.
דאס פאלק איז מיטגעשטאנען און געשטיצט אנטיגונוס, ווי אויך האט אנטיגונוס געגעבן שוחד פאר רוימישע גענעראלן, נישט צו קומען צו הילף פאר הורדוס.
אנטיגונוס האט אויסגעניצט די קריגס צושטאנד אין רוים, און איינגענומען אדום פארניכטעט מורשה, און באלאגערט מצדה, ווי די קעניגס סוויטע האט זיך געפונען, הורדוס' טאטע אריינגערעכנט.
הורדוס האט איינגענומען די שומרון, און דארט געמאכט זיין הויפט באזע. און דערנאך האט ער באקומען הילף פון מארקוס אנטוניניוס.
אין די צייט וואס הורדוס האט איינגענומען די גליל, איז אנטיגונוס געזעצן אין ירושלים רויג, און גארנישט פרובירט צו טון.
ווען אנטיגונוס איז ארויס אין א קאמף קעגן הורדוס, האט ער געווינען אין עטליכע שלאכטן, אבער ווען די רוימישע סאלדאטן זענען אנגעקומען, האט ער ביטער פארלוירן. אין איינע פון די קאמפן, וואס איז פארגעקומען אין יריחו, האט אנטיגונוס צעטיילט זיין ארמיי, און איין טייל געשיקט קיין שומרון, אפצוהאקן, די סופלייען פון הורדוס' ארמיי, הורדוס האט צעמאלן אנטיגונוס' ארמיי. אנטיגונוס איז אנטלאפן קיין ירושלים, ווי הורדוס האט זיך גענומען באלאגערן די שטאט, נאך 55 טעג האט די שטאט זיך אונטערגעגעבן.
אויפן באפעל פון מארקוס אנטיניונס, איז אנטיגונוס וועלכע איז געווען געפאנגען, אומגעברענגט געווארן.
זיין אומקום צייכענט אן, די ענדע פון די חשמונאים, און די אנהייב פון הורדוס קעניגרייך.


text:
אטלאנטישער אקעאן
דער אטלאנטישער אקעאן אדער דער אטלאנטיק איז דער צווייט-גרעסטער ים אויף דער וועלט, ער באדעקט א פיפטל פון דעם ערד קוגל. דער נאמען אטלאנטישער אָקעאַן ווערט שוין דערמאנט אזוי פרי ווי 450 יאר פאר דער נוצרישער ציילונג.
ער איז באהאפטן צו אלע גרויסע ימים אויף דער וועלט ווי דער ארקטיק, פאציפיק (דורכן פאנאמא קאנאל), אינדישער אקעאן און דער ים הגדול. דער אטלאנטיק גרעניצט זיך מיט די קאנטינענטן פון אמעריקע, אייראפע און אפריקע.
דער אטלאנטיק ציט זיך אויף א שטרעקע פון 41,100,000 סקווער מייל, אריינגערעכנט אלע קליינע באהאפטענע טייכלעך, מיט א געווענליכער טיפקייט פון 10,932 פיס. און אויף א שטערעקע פון 31,800,000 ס.מ. אן די באהאפטענע טייכן, מיט א געווענליכע טיפקייט פון 12,881.
פיש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די עיקר מינים פון פיש וואס מען כאפט זענען דארש, הייק, הערינג און מאקערעל. מען נעמט אויך אסאך ווענגערס, לאבסטערס און וואלפישן.
אין דעם צפון אטלאנטיק איז פאראן א לאנגער קערפער פון וואסער, דער סארגאסא ים, וואס איז מער פארזאלצן ווי דער דורכשניט, דער סארגאסא ים אנטהאלט אסאך ים-גראז און דארטן טוען אויספלאדיען די ווענגערס.


text:
פעטראוואסעלע
פעטראוואסעלע (סערביש: Бaчko ПeTpoBo Ceлo אדער Bačko Petrovo Selo, אונגאריש: Petrovoszello אדער Péterréve, קראאטיש: Bačko Petrovo Selo, דייטש: Batschko Petrovo Selo) איז א גרויס דארף אינעם דרום באטשקע דיסטריקט פון סערביע, אין דעם אויטאנאמישן וואויוואדינא פראווינץ. רוב איינוואוינער פונעם דארף זענען אונגארישע. די באפעלקערונג איז 7,318 מענטשן (2002 צענזוס).
דאס דארף געפינט זיך אויפן רעכטן ברעג פונעם טיסא טייך.
דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב שלמה ברוך הלוי פראגער הי"ד, זיידע (טאטע פון דער מאמען פון צעהלימער רב הרב יוסף משה גרינוואלד)


text:
ניו עידזש
די ניו עידזש איז דער טערמין אין אלגעמיין באנוצט צו באצייכענען און אפטיילן די ברייטער פאפולערער מאדערנער תקופה און באוועגונג פון נאך דער מיטלאלטער תקופה בעיקר פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט ביז היינט צוטאגס אין אונזער היינט צייטיגער לעבנסשטייגער אינעם מערב וועלט.
אירע כאראקטעריסטיקס מיט וואס זי איז אייגענארטיק און רעוועלוציאנעריש פון אנדערע פריעדיגע צייטן איז; א דערהויבענע אינדיוואדיאלער צוגאנג אין פערזענליכער עקספלאוראציע פון און צו זיך אלייןס אויספארעמען און זיכן גייסטישקייט געמישט אביסל מיט טראדיציע אבער אן קיין אוניוועריסאלער אינסטעטוציענאלער רעליגיע דיקטאטורשאפט וואסערע מנהגים און אמונות מען מוז טאן.
אידישקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ר' שלמה קאריבלאך ווערט באטראכט אלס אידישע פירער וואס האט אין זיך פאראייניגט ניו עידזש מהלך אין אידישקייט.
- זעט אויך: נייע צייט.


text:
גאבאראנע
גאַבאראנע (ענגליש: Gaborone) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון באצוואנע. די שטאט געפינט זיך אויפן נאטוואנע טייך אין דרום-מזרח באצוואנע, 15 ק"מ פונעם גרענעץ מיט דרום אפריקע. גאַבאראנע האט א באפעלקערונג פון 231,626 איינוואוינער.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גאַבאראנע איז געווארן די הויפטשטאט ווען באצוואנע איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1965.
עקאנאמיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נישט ווייט פון דער שטאט געפינען זיך מינערייען פון מאנגאן און אזבעסט.
בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די באצוואנע אוניווערסיטעט האט צוויי קאמפוסן אין גאַבאראנע.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
לא פאז
לאַ פאַז (שפאניש: Nuestra Señora de La Paz [ˈnwes.tɾa seˈɲoɾa ðe la pas]; יידיש: אונזער דאמע פון פרידן) איז די אדמיניסטראטיווע הויפטשאטא פון באליוויע, ווי אויך די דעפארטמענט הויפטשאט פון לא פאז דעפארטמענט, און די צווייטע גרעסטע שטאט (לויט באפעלקערונג) אין לאנד נאך סאנטא קרוז.[1] די שטאט געפינט זיך אין דעם מערב טייל פון לאנד ביי א הייך פון 3650 מעטער איבער דעם ים-שפיגל, אזוי איז זי די וועלטס העכסטע פאקטישע הויפטשטאט.
כאטש די אפיציעלע הויפטשטאט פון באליוויע איז סוקרע, האט לא פאז מערע רעגירונג דעפארטמענטן, דעריבער איז זי "פאקטיש" די הויפטשטאט.[2]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ World Gazetteer. World Gazetteer. דערגרייכט דעם 2010-01-31.
- ↑ The Highest City in the World —. Infoplease.com. דערגרייכט דעם 2010-07-04.


text:
לאנדאנער בארא פון לואישעם
די לאנדאנער בארא פון לואישעם (ענגליש: London Borough of Lewisham) איז א לאנדאנער בארא וואס געפינט זיך אין דרוםלאנדאן. זי איז באשאפן געווארן אין 1965.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די בארא איז ארומגענומען מיט דער לאנדאנער בארא פון גריניטש צו מזרח, דער לאנדאנער בארא פון בראמלי צו דרום און דער לאנדאנער בארא פון סאדארק צו מערב. צו צפון איז דער טעמז דער גרענעץ מיט דער לאנדאנער בארא פון טאר האמלעטס.
אין לואישעם געפינט זיך דער אנאר אויק רעזערווואר, געבויט פון 1901 ביז 1908, דעמאלסט דער גרעסטער רעזערווואר אין דער וועלט, און נאך היינט דער גרעסטער אין אייראפע.


text:
פלאמבינג
פלאמבינג איז די געלערנטע האנדל פון ארבעטן מיט רערן צו ברענגן וואסער און טראגן אפפאל אריין און ארויס פון יעדע הויז אדער געביידע. אינסטאלאטארן טוען אויך די ארבעט פון צענטראלע הייצונג וועלכע טראגט רערן ארום א געביידע צו ברענגען היץ.
אינהאַלט
אפשטאם און היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס ווארט פלאמבינג שטאמט פון דאס ווארט פלאמבום וועלכע איז די לאטיינישע אפטייטש פון בליי, די מאטריאל וועלכע מען האט גענוצט פאר אלע רערן ביז דאס איז איבערגעטוישט געווארן צו אייזן אינעם 19'טן יאר-הונדערט און שפעטער צו פלאסטיק.
מיט 200 יאר צוריק האבן רוב הייזער נאך נישט געהאט קיין פלאמבינג סיסטעמען און מען האט געברענגט וואסער פון טייך און ארויסגעגאנגען אין פעלד ווייל עס איז נישט געווען קיין אינפראסטרוקטור ווי עס איז פאראן היינט. עס זענען געווען ווייניג גרויסע שטעט און הייזער זענען געווען צעווארפן אין אלע דערפלעך און דער דארפסמאן האט נישט געוואוסט וואס עס גייט פאר און א דארף נעבן אים. היינטיגע צייטן ווייסט מען פון יעדע הויז צו זאגן און די רעגירונג האט רעגולאציעס וויאזוי די פלאמבינג סיסטעם דארף זיין.
פלאמבינג האט נישט קיין באשטימטע צייט ווען עס איז אויסגעטראפן געווארן ווייל אין פאקט האט מען גענוצט די חכמות פון פלאמבינג נאך מיט טויזענטער יארן צוריק נאר עס איז געווען פריוואטע חכמות וועלכע מענטשן האבן זיך איינגעשטעלט פאר זייער באקוועמליכקייט אדער פאר די ארבעט. אינעם 19'טן יאר-הונדערט האט מען אנגעהויבן אינסטאלירן פלאמבינג אין די הייזער פון אלע שטעט און ביז'ן ענדע פון יענעם יאר-הונדערט האבן שוין אלע הייזער אין די מאדערנע וועלט פארמאגט א פלאמבינג סיסטעם.
פלאמבינג באשטייט היינט פון 26 ערליי סיסטעמען און א גוטע פלאמבער קען אלע פון זיי. יעדע אויסשטעל פאר וואסער איז אנדערש און עטליכע סיסטעמען פארלאנגט זיך אמאל צו קענען פארזארגן וואסער פאר א גרויסע פעקטארי וועלכע נוצט וואסער אין די בוילער טאנקן פאר פראדוקציע.
די הויפט מאדערנע פלאמבינג רעכנט אין אלע הייזער רעכנט אריין וואסער קראנען, טוילעט, וואנעס, שויער, וואש מאשין, און דישוואשער. רוב פון די זאכן פארלאנגן הייסע און קאלטע וואסער.
דאס וואסער ווערט געהייצט אין א טאנק וועלכע נוצט עלעקטריק, גאז, אדער אנדערע ענערגיע מיטלן צו הייצן דאס וואסער. די רערן היינטיגע צייטן זענען אין רוב פלאסטיק וועלכע איז ביליג און גענוג שטארק. אבער אין געוויסע פעלער פארלאנגט זיך שטערקערע רערן וועלכע ווערן געמאכט פון אייזן, ברעס, קופער, קאנקרעט, אלומינם, אדער אנדערע מאטריאלן.
אין די פאראייניגטע שטאטן נוצט א דורכשניטליכער מענטש צווישן 100 און 250 גאלאן (380 ביז 950 ליטער) וואסער פער טאג. דאס קומט אויס צו בערך 50 ביליאן גאלאן וואסער פער טאג פאר דאס גאנצע לאנד. מיט אזא גרויסע פארלאנג איז פארשטענדליך אז עס פאדערט זיך מאסיווע וואסער און פלאמבינג סיסטעמען צו קענען פארזארגן אזויפיל וואסער פאר אלע איינוואוינער.
וואסער פארזארגונג און דער אפפאל סיסטעם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די אנטוויקלטע שטעט לויפן גרויסע רערן מיט וואסער אונטער די ערד און אלע הייזער און געביידעס נעמען וואסער פון דארט דורך די חכמה פון גראוויטי און לופט דרוק. אין א הויכע געביידע פארלאנגט זיך באזונדערע עקוויפמענט ארויפצוטראגן דאס וואסער אויף די הויכע שטאקן. געווענליך איז דאס א שטארקע פאמפ וועלכע שטופט ארויף דאס וואסער צו א טאנק אויף די דאך פון די געביידע וואו עס איז פאראן א גראוויטי טאנק פון וואו דאס וואסער גייט ווייטער צו אלע שטאקן אן די הילף פון מאשינען. אבער אמאל פעלט זיך אויס מערערע עקוויפמענט, ספעציעל אין שפיטעלער און לאבאראטאריעס וועלע נוצן אסאך וואסער.
די גרינגסטע וועג צו פארשטיין וויאזוי וואסער קומט ארויף אין די הייזער איז דורך לופט דרוק. די הויפט וואסער רערן טראגן טויזענטער גאלאנען וואסער און די קלענערע רערן שלעפן ארויס וואסער פון דארט. די רערן קענען גיין עטליכע שטאק ארויף ווייל איינמאל דאס וואסער ווערט ארויפגעשלעפט, געווענליך דורך א פאמפ, וועט שוין שטענדיג קומען וואסער ווייל פאר יעדע טראפן וואסער וואס גייט ארויס פון די רערן קומט אריין פרישע פון די הויפט רערן וואס מיינט אז די רערן זענען שטענדיג אנגעפילט מיט וואסער.
אין א טיפערע בליק איז עס אבער נישט אזוי פשוט ווייל וואס וואס וואלט פאסירט אויב מען שפארט אפ די וואסער און אלע רערן ווערן אויסגעליידיגט. וויאזוי קומט דאס וואסער נאכדעם צוריק אריין איינמאל מען עפענט צוריק די וואסער? דער ענטפער איז אז די גאנצע פלאמבינג סיסטעם באשטייט פון וואלווס וועלכע מאכן דעם לופט דרוק אין די רערן און איינמאל דאס איז איינגעשטעלט איז פאראן א גראוויטי סיסטעם אין די רערן צי עס איז פאראן וואסער אדער נישט. די וואלווס האלטן די רערן פארמאכט עס זאל נישט אריינגיין קיין לופט און אזוי בלייבט א שטארקע לופט דרוק אין די רערן סיי אויף ארויף און דאס זעלבע אויף אראפ מיט די אפפאל וואסער.
אין א גרויסע געביידע וואו דאס וואסער דארף גרייכן זייער הויך און דאס פארלאנג פאר וואסער איז גרויס ארבעט שוין נישט די גראוויטי סיסטעם אזוי גוט און דעמאלט פארלאנגט זיך הילף פון א פאמפ ארויפצושטופן דאס וואסער צו די הויכע שטאקן.
דער וואסער אפפאל סיסטעם ארבעט נישט קיין סאך אנדערש און ווערט אנגערופן די סעניטארי וואסער אפפאל סיסטעם. די אפפאל סיסטעם וועלכע געפינט זיך אין רוב הייזער ארבעט דורך גראוויטי וועלכע ציט אראפ אלע וואסער צו א ספעציעלע טאנק פון וואו עס גייט ווייטער צו די אפפאל רערן וועלכע לויפן אונטער די ערד און גייען צו סוערס. דאס קוקט אויס זייער פשוט אבער אין פאקט דארף דאס זיין א פונקטליכע סיסטעם ווייל אלע רערן דארפן נוצן די זעלבע כוח פון גראוויטי עס זאל נישט פארבלייבן קיין וואסער אין ערגעץ און קיין שום וואסער זאל נישט צוריק ארויפקומען צו די רערן. דאס ווערט געטאן דורך די וואלווס און ספעציעלע ווענט רערן וועלכע האבן לעכער ארויסצולאזן לופט און אויסגלייכן די לופט דרוק.
די גאנצע פלאמבינג סיסטעם איז צעטיילט צו עטליכע חלקים מיט אסאך וואלווס אינדערצווישן. די אלע אפטיילונגן און וואלווס דינען אלס זיכערהייט אויסצומיידן די גאזן און שעדליכע לופט וועלכע ווערט געשאפן פון די אפפאל וואסער עס זאל נישט צוריק אריינקומען אין די רערן. אויב איר וועט קוקן אונטער יעדע סינק וועט איר זען אז די רער גייט אראפ, צוריק ארויף, און נאכאמאל צוריק אראפ אין די פארעם פון א יו. דאס איז דער ערשטער מיטל צוריקצוהאלטן די אפגעפאלענע וואסער פון צוריק ארויף קומען. טיפער אראפ זענען פאראן וואלווס וועלכע נוצן לופט דרוק ארויסצושטויסן אלע וואסער פון זיך און דאס נישט צוריקלאזן.
דאס מערסטע זיכערהייט געפינט זיך ביי הייסע וואסער טאנקן כדי עס זאל נישט פאסירן קיין אויפרייסן. די טאנקן מעגן נישט גרייכן מער פון א געוויסע היץ און יעדע טאנק פארמאגט עטליכע טעמפרעאטור און דרוק ארויסלאזונג וואלווס נאכצולאזן די דרוק וואס ווערט געשאפן פון די הייצונג פון דאס וואסער.
דער אינסטאלאטאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פלאמבינג הייבט זיך אן ווען מען בויט א הויז. די פלאמבינג פירמעס שיקן אראפ א גרופע פון אינסטאלאטארן וועלכע אינסטאלירן די גאנצע פלאמבינג סיסטעם בעפאר מען הייבט אן פארבויען די ווענט.
די גרופע באשטייט פון איינס אדער צוויי געלערנטע אינסטאלאטארן און די איבעריגע זענען ארבעטער וועלכע טוען די פיזיקאלע ארבעט. דער הויפט אינסטאלאטאר איז א געלערנטער וועלכע קען די פאך אויסעווייניג און ווען ער קומט אן צו א הויז דארף ער קענען אויסרעכנען די גאנצע סיסטעם אז אלץ זאל קלאפן אויף הונדערט פראצענט.
אנדערש ווי אן עלעקטרישן וועלכע דארף נאר פארשפרייטן עלעקטריק, דארף דער פלאמבער נוצן אן אנדערע דעזיין יעדעס מאל ווייל איין הויז איז נישט אנדערש ווי די צווייטע. ווערן רעדט נאך ווען עס קומט צו גרויסע געביידעס. די פלאמבינג ארבעט געדויערט פיל לענגער ווי די עלעקטריק ארבעט און קען נישט געטאן ווערן נאר דורך קענען די הויפט כללים. עס זענען פאראן טויזענטער פלאמבינג טיילן פון וועלכע יעדע פון זיי ווערט גענוצט אין אן אנדערע פאל.
אמאל האט אן 'אינסטאלאטאר' געהייסן א שמוציגע ארבעט, אבער היינט, ווען מ'זעט דערפון גרויס געלט, טראץ די שווערע ארבעט אין היצן און קעלט, האבן פיל זיך גענומען צו דעם פאך, און זעען גרויס הצלחה און פארדינסטן.
פארמיידן פראבלעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אפפאל רערן פון אלע סינקס קענען אמאל ארויסגעבן א שווערע גערוך ספעציעל נאכדעם וואס מען האט עס נישט גענוצט פאר א שטיק צייט. אויסער וואס די גערוך איז נישט אנגענעם איז עס אויך נישט געזונט צו שמעקן. אכדי דאס צו פארמיידן זאל מען פון צייט צו צייט אריינגיסן קאכעדיגע וואסער אין די סינקס וועלכע וועט אויסרייניגן און אויפקלעבן די איבערגעבליבענע אפפאל פון די רערן. מען דארף אויך צוריקהאלטן עס זאל אריינפאלן וואס ווייניגער שטיקער אין די רערן דורך לייגן די ספעציעלע זייער. אויסער די פראבלעמען פון א גערוך וועלן די שטיקלעך זיך אנזאמלן אין דעם יו. פארעם פון די רער אונטער'ן סינק און וועט מיט דער צייט פארשטאפן די סינק און מען וועט דאס דארפן עפענען און אויסרייניגן.
א דישוואשער דארף גערייניגט ווערן פון צייט צו צייט, ספעציעל אויב מען נוצט דאס נישט פאר עטליכע טעג. וויבאלד א דישוואשער וואשט ארויס שטיקער עסן וועלכע זענען צוגעקלעבט צו די געשיר וועלן די רערן אנזאמלן שטיקער עסן וועלכע וועט נישט ארויסגיין. די בעסטע עצה איז צו נוצן די דישוואשער יעדן טאג אפילו אויב מען האט גארנישט צו וואשן ווייל די שטענדיגע פלוס פון וואסער וועט צעביסלעך אראפנעמען די שטיקער און אויסרייניגן די רערן.
דאס זעלבע איז מיט א וואש מאשין. דער מאשין דארף ווערן גענוצט עס זאל נישט מאכן קיין פראבלעמען. כדי צו פארזיכערן די וואסער פארזארגונג אין די מאשין איז וויכטיג מען זאל פון צייט צו צייט פארמאכן און צוריק עפענען אלע פאוסעטס וועלכע טראגן אריין דאס וואסער ווייל רוב פראבלעמען אין א וואש מאשין פאסירט ווען די וואסער פארזארגונג איז נישט ריכטיג.
א הייסע וואסער טאנק דארף ווערן געדרעינט יעדע עטליכע יאר און מען קען דאס אליינס טאן נאכדעם וואס א פלאמבער ווייזט וויאזוי דאס צו טאן. דאס איז זייער וויכטיג פאר די טאנק אלעס זאל קלאפן און עס זאל נישט מאכן קיין פראבלעמען. אויב מען באמערקט אז עס קומט ארויס (ליעקט) וואסער זאל מען באלד רופן א פלאמבער ווייל דאס קען זיין מער ווי א קליינע לעכל און אויב מען פאררעכט דאס נישט באלד קען עס צוברעכן די גאנצע טאנק און עס איז א שאד די געלט.
א הייצונג סיסטעם וואס ארבעט מיט וואסער דארף נוצן סערוויס איינמאל א יאר אין וועלכע מען רייניגט אויס די סיסטעם. אויך די וואסער אין די הייצונג קען שמוציג ווערן און האבן א געזונטהייט עפעקט אויף די איינוואוינער און וועט מיט דער צייט צוברעכן די פוירנעס אדער סטים סיסטעם.


text:
מאראן
יאהאן מאַראָן איז געווען א קריסטליכער בישאף, ער האט געוווינט אין לבנון, און ער איז דער גרינדער פון דער מאראניטישע קירכע.
די מאראניטישע קירכע האט א פאר מיליאן נאכפאלגער, בעיקר קריסטן וואס וווינען, און שטאמען פון לבנון, און וווינען דארט, היינט איז זי פארשפרייט אין אייראפע, און איבער די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אין ישראל זענען פאראן צוויי דערפער וואס זענען מאראניטיש, בירעם און גוש חלב, בירעם איז חרוב געווארן ביי דעם זעלבסטשטענדיגקייט קריג אין 1948, און די איינוווינער זענען געגאנגען וווינען אין גוש חלב, זיי דינען אין צה"ל, זייער אפציעלע שפראך איז אראמיש, און דאס איז די שפראך, אויף וואס זיי דאווענען, נישט לאטייניש ווי ביי די אנדערע קריסטליכע קירכעס.
די מאראנען זען זיך אלס נאטורליכע בעלי בתים פון לבנון, וואס האט צוגעברענגט צו מערערע שטרייטן, צווישן די עטנישע גרופעס וואס געפונען זיך אינעם לעוואנט. ספעציעל די לבנון ברודער קריג, ווען די פאטריארך, פונעם מאראנישן קירכע, האט געשטיצט די קריסטליכע ראדיקאלן.


text:
8טן אויגוסט
דעם 8טן אויגוסט איז דער 220סטער טאג פון יאר (221סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 145 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1900 - דויד הילבערט שטעלט פאר זיינע 23 פראבלעמען ביים אינטערנאציאנאלן מאטעמאטיק קאנגרעס
- 1938 - אנהייב פון אויפשטעלן דעם מאוטהאוזן קאצעט
- 1949 - בהוטאן ווערט זעלבשטענדיק פון בריטאניע
- 1967 - געגרינגעט דער פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער
- 2008 - געעפנט די ביידזשינג אלימפיאדע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1901 - ערנסט לארענס, פיזיקער, דערפינדער פונעם ציקלאטראן און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1939 (געש' 1958)
- 1902 - פאל דיראק, פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געש' 1984)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פייערטעג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טייוואן - פאטערס טאג


text:
קארל לוץ
קארל לוץ (30סטן מערץ 1895 - בערן, 12טן פעברואר 1975) איז געווען א שווייצער דיפלאמאט אין אונגארן, און ער איז אויך געווען א רעפרעזאנטיוו, פאר אמעריקע, ענגלאנד.
נאכן דייטשלאנדס אריינקום אין אונגארן, האט ער געלאדענט משה קרויס, א פארשטייער פונעם יידיש אגענטור, אים ארויסהעלפן ראטעווען יידן פון זיין ביורא, אינעם שווייצער אמבאסאדאר געביידע. לוץ האט ארויסגעגעבן פאפירן, פאר 21,000 יידן אין דער בודאפעשטער געטא, ווי די יידן זענען באצייכענט געווארן אלס שווייצער בירגער, ער האט געוויזן פאר ראול וואלענבערג, זיך צו באנוצן מיט די פאפירן, און ראטעווען ווי מער יידן.
ביים טויט מארש פון בודאפעשטער יידן צום עסטרייכישן גרעניץ, האט ער באוויזן צו ראטעווען אסאך יידן. די יידן וואס לוץ האט געראטעוועט, ווערן געשאצט צו אומגעפער 60,000 יידן.
ער איז באצייכענט געווארן דורך יד ושם אלס א חסיד אומות העולם, אין יאר 1965, זייענדיק פון די ערשטע אנערקענטע חסידי אומות העולם.


text:
אַ סך רוסישע ייִדן פֿון סוף 19טן — אָנהייב 20סטן יאָרהונדערט האָבן געלעבט מיט אַ טאָפּלדיק לעבן — אין דער ווירקלעכקייט און אויף פּאַפּיר. אין יענער צײַט האָט דער בריוון-אויסטויש געשפּילט זייער אַ וויכטיקע ראָלע אינעם לעבן פֿון ייִדישע משפּחות. די זין פֿלעגן פֿאַרלאָזן זייער היים צוליב פֿאַרשידענע סיבות, ווי: צו באַקומען אַ וועלטלעכע אָדער אַ רעליגיעזע בילדונג, צו זוכן פּרנסה, אָדער, כּדי צו לעבן אויף קעסט מיט שווער און שוויגער אין אַן אַנדערער שטאָט — אָדער זיי האָבן געוואָלט אַנטלויפֿן פֿון דער מיליטער-דינסט אין דער צאַרישער אַרמיי.
די טעכטער פֿלעגן אַוועקפֿאָרן מיט זייערע מענער — אָדער אָן זיי — כּדי צו זוכן גליקן אין גרעסערע שטעט. עס זײַנען געווען ווייניק משפּחות אין רוסלאַנד, וואָס האָבן ניט געהאַט עפּעס צו טאָן מיט דער עמיגראַציע לעבֿר-הים — קיין אַמעריקע. די קאָרעספּאָנדענץ, וואָס איז אַנטשטאַנען פֿון די דאָזיקע צעשיידונגען, איז אַן אוצר פֿון ידיעות וועגן די האָפֿענונגען און אַנגסטן פֿון ייִדיש-רעדנדיקע ייִדן אין יענע שטורעמדיקע יאָרן.
אין אַ בריוו קאָן מען אויסמאָלן אַן אימאַזש פֿון זיך אַליין לויטן אייגענעם געשמאַק און לאָזן די אַנדערע האַנדלען, לויט אייגענע פֿאָרשטעלונגען. אָבער כּדי צו זײַן בכּוח צו באַנוצן זיך מיט די דאָזיקע מעגלעכקייטן, באַדאַרף מען פֿאַרמאָגן געוויסע קענטענישן, וואָס אַ דורכשניטלעכער ייִד פֿון אַ גאַנץ יאָר האָט ניט פֿאַרמאָגט.
קודם-כּל, דאַרף מען קענען שרײַבן פֿליסיק ייִדיש און דערצו נאָך אַ ביסל רוסיש און לשון-קודש. דערפֿאַר האָט מען זיך גענייטיקט אין מוסטערן ווי אַזוי זיך אויסצודריקן אויף פּאַפּיר. פֿאַר דעם האָט מען זיך געווענדעט צו דעם בריוונשטעלער — אַ זאַמלונג פֿון מוסטער-בריוו פֿאַר געשעפֿטלעכער און פּריוואַטער קאָרעספּאָנדענץ.
בריוונשטעלערס זײַנען כּסדר געווען וואָלוועלע ביכעלעך, וואָס זײַנען אָפֿטמאָל צונויפֿגעשטוקעוועט געוואָרן פֿון שטיקלעך אַנדערע ענלעכע אויסגאַבעס. אויף זייערע זײַטן קאָן מען געפֿינען ניט נאָר מוסטערבריוו, אָבער אויך כּלערליי איבעריקע זאַכן: פֿון משלים און וויצן ביז עצות, ווי אַזוי צו פֿירן אַ בוכהאַלטעריע, רשימות פֿון מענערישע און ווײַבערישע נעמען און אַפֿילו ווערטער-שפּילן. אָבער דער קערן פֿון יעדן בריוונשטעלער זײַנען, נאַטירלעך, די מוסטערבריוו, וואָס מען קאָן קאָפּירן, צופּאַסן צום אייגענעם נוצן, אָדער סתּם לייענען און קלײַבן נחת.
ווער זשע האָט פֿאַרפֿאַסט די דאָזיקע ביכעלעך? אַ סבֿרה, אַז דאָס רובֿ פֿון די בריוונשטעלערס פֿונעם 19טן ביזן 20סטן יאָרהונדערט זײַנען אָנגעשריבן געוואָרן דורך משׂכּילים אָדער יחידים פֿון דער נאָך-משׂכּילישער אינטעליגענץ. אַ סך אַזעלכע שרײַבער און זשורנאַליסטן האָבן געזוכט זײַטיקע פּרנסות ווי אַ צוגאָב צו די באַשיידענע הכנסות פֿון זייער "ערנסטער" ליטעראַרישער שאַפֿונג.
מן-הסתּם, האָבן זיי געהאַלטן בריוונשטעלערס פֿאַר אַ גרינגן אופֿן צו פֿאַרדינען אַ פּאָר קערבלעך. אָבער דאָס רובֿ פֿון זיי, אַפֿילו די, וואָס האָבן ניט געהאַלטן פֿון ייִדיש, האָבן גענומען ערנסט די פּעדאַגאָגישע אויפֿגאַבע פֿון לערנען מיט זייער לייענערשאַפֿט, ווי אַזוי מען דאַרף שרײַבן גראַמאָטנע אויף ייִדיש כּדי צונויפֿצושטעלן אַ לײַטישן בריוו.
אַ ספּעציעלער אָפּטייל פֿון אַ בריוונשטעלער איז כּסדר געווען געווידמעט דער קאָמערציעלער קאָרעספּאָנדענץ פֿאַר געשעפֿטסלײַט, וועלכע האָבן זיך גענייטיקט אין מוסטערן פֿאַר פֿרעמדע שפּראַכן, וואָס זיי האָבן ניט געקענט גוט, אַרײַננעמענדיק דעם דײַטשמערישן ייִדיש. חוץ דעם, האָבן די בריוונשטעלערס פֿאָרגעלייגט מוסטערן, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען פֿאַרשידענע פּריוואַטע סיטואַציעס, ווי אַ שטייגער פֿאַר עלטערן, וועלכע זאָרגן זיך, אויב זייער זון איז, חלילה, ניט קראַנק און פֿאַר וואָס ער שרײַבט זיי ניט, אָדער פֿאַר חתן-כּלה, וועלכע ווילן זיך אַרויסווײַזן איינער פֿאַרן אַנדערן ווי הײַנטצײַטיקע מענטשן.
אייניקע מוסטערן האָבן אַן אויסגעשפּראָכענע משׂכּילישע כּוונה, ווי למשל אַן התלהבֿותדיקער בריוו פֿון אַ יונגערמאַן וועגן אַ רוסישן בוך, וואָס ער וויל פֿאַרבאַהאַלטן פֿון זײַן שווער. אָבער אַנדערע בריוו אין דעם זעלבן בריוונשטעלער וואָרענען קעגן פֿאַרפֿירערישע וועלטלעכע נסיונות. אין די דאָזיקע עקלעקטישע מישמאַשן זעט מען אַן אָפּשפּיגלונג פֿון דעם געראַנגל פֿון פֿאַרשידענע כּוחות אין דעם משפּחה-לעבן פֿון יענער צײַט. די מחברים האָבן נאַטירלעך געהאַט זייערע אייגענע אָנזיכטן, אָבער זייערע בריוונשטעלערס האָבן זיך אָריענטירט אויף אַ ברייטערן עולם פֿון פּאָטענציעלע קונים.
הגם די מוסטער-בריוו האָבן ניט געדאַרפֿט זײַן אָריגינעל, האָבן אייניקע בריוונשטעלערס געהאַט אַן אייגן פּנים. אַזוי למשל, דערווײַזט "דער נײַער אָבראַזצאָווער בריפֿענשטעלער" פֿון פּאָליאַק-גילמאַן (1904) אַ נטיה צו עמאָציאָנעלער דראַמאַטיזאַציע. בערנשטיינס "נײַער ייִדישער פֿאָלקס-בריפֿענשטעלער", וואָס איז אַרויס פֿאַר דער ערשטער וועלט-מלחמה, גיט זיך אָפּ מיט דער פּראָבלעמאַטיק פֿון דער מאָדערנער יוגנט. דער "איגרון שלם" פֿון דוד פֿרישמאַן, אַבֿרהם פּאַפּערנאָ און פֿרוי העס איז אויסן נאָכצומאַכן די רוסישע מוסטערן, בעת האַרקאַוויס "אַמעריקאַנישער בריפֿען-שטעלער" פֿון 1902 פֿאָלגט נאָך די אַמעריקאַנישע "לעטער-רײַטערס" אויפֿן חשבון פֿונעם ספּעציפֿיש-ייִדישן מהות.
כּדי צו פֿאַרשטיין, וווּ עס שטעקט (חוץ דער שפּראַך) דער עצם ייִדישקייט פֿון די מיזרח-אייראָפּעיִשע בריוונשטעלער, קאָן מען זיי פֿאַרגלײַכן מיט ענלעכע רוסישע ביכער, "פּיסמאָווניקעס", פֿון יענער צײַט. די רוסישע "פּיסמאָווניקעס" לערנען זייערע לייענער ווי אַזוי זיך צוצופּאַסן צו דעם היעראַרכישן געזעלשאַפֿטלעכן עטיקעט. דאָ געפֿינט מען, למשל, פֿאָרמעלע בריוו פֿון קינדער, וואָס באַגריסן זייערע עלטערן מיט נײַ-יאָר אָדער געבוירנטאָג.
דאָס זײַנען אַ מין לערנביכער פֿאַרן קליינבירגערלעכן שטאַנד, וועלכע אָריענטירן זיך אויף דער נאָרמע פֿון העכערע געזעלשאַפֿטלעכע שיכטן. דער ייִדישער בריוונשטעלער איז אויסגערעכנט אויפֿן דערוואַקסענעם לייענער, וועלכער שנײַדט זיך ניט אַרײַנצוגייען אין די "הויכע פֿענצטער". אַנשטאָט דעם, האָט דער ייִדישער לייענער אַ טיפֿן אָפּשײַ פֿאַר די, וואָס קענען שרײַבן אין פֿאַרשידענע שפּראַכן. די בריוונשטעלערס באַטאָנען, ווי וויכטיק עס איז משׂיג צו זײַן כאָטש די סאַמע יסודות פֿון דער שרײַבערישער מלאָכה. למשל, אַ יונגערמאַן באַשרײַבט אין איינעם אַ בריוו פֿונעם "נײַער אָבראַזצאָווער בריפֿענשטעלער" ווי ער איז באַגנבֿהט געוואָרן און האָט זיך שוין געהאַלטן בײַם וואַרפֿן אין טײַך אַרײַן, אָבער ער איז געראַטעוועט געוואָרן דורך זײַנע קענטענישן פֿון ייִדיש, רוסיש און רעכענען, וואָס אַ דאַנק זיי, האָט ער באַקומען אַ שטעלע בײַ אַ גבֿיר.
די טעמע פֿון ליבע ווערט באַהאַנדלט אין רוסישע "פּיסמאָווניקעס" מיט כּלערליי שאַטירונגען, פֿון לײַדנשאַפֿטלעכע דעקלאַראַציעס פֿון אַ פֿאַרליבטן יונגערמאַן ביז די ביטערע טענות וועגן אַ קאַלטן אָפּזאָג. אין די ייִדישע בריוונשטעלערס, להיפּוך, פֿאַרנעמט די ליבע-טעמע זייער אַ באַשיידן אָרט. איין בריוונשטעלער מאַכט אַפֿילו חוזק פֿון אַ פּאָרפֿאָלק, וואָס באַנוצט זיך מיט דעם זעלביקן מקור פֿאַר זייערע ליבע-בריוו.
בעת אייניקע חתן-כּלה-בריוו זײַנען פֿאָרמעל און מליצהדיק, זײַנען די אַנדערע אויסן אַרויסצוּווײַזן די הײַנטצײַטיקע מידות. אייניקע ייִדישע בריוונשטעלערס באָרגן גאַנצע אָפּטיילונגען פֿון רוסישע "פּיסמאָווניקעס", די אַנדערע קאָמבינירן מאָדערנע אידעען מיט טראַדיציאָנעלע ייִדישע באַגריפֿן פֿון צניות. למשל, שׂרה שנאַורזאָן אין "מילערס נײַער בריווענשטעלער אין צוויי טיילן" (פּיאָטרקאָוו, 1911) חידושט זיך, הלמאי איר חתן דוד איז געווען אַזוי קאַלט צו איר בעת זײַן באַזוך בײַ איר, און פֿאַר וואָס זײַן שמועס איז געווען אַזוי באַנאַל. אָבער זײַן בריוו, זאָגט זי ווײַטער, האָט פֿאַר איר אַנטפּלעקט דעם שטאַרקן כאַראַקטער פֿון אַ מענטשן, וואָס האָט ניט ליב אויסצוגיסן זײַן האַרץ.
אין דעם זעלבן בריוונשטעלער בעט ירוחם פֿישעלזאָן מחילה בײַ פֿרויליין זאָנענשײַן פֿאַר ניט שרײַבן. איר פֿאָטער האָט אים געזאָגט, לאָזט ער איר וויסן, אַז ער זאָל מאַכן קלאָר זײַנע כּוונות אין סאַמע ערשטן בריוו זײַנעם, אָבער ער איז ניט בכּוח צו מאַכן אַן ענדגילטיקן באַשלוס גלײַך. ער לייגט איר פֿאָר צו טרעפֿן זיך נאָך אַ מאָל. זי איז מסכּים, ווײַל "אַלס אַ טאָכטער פֿון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט" גלייבט זי ניט, אַז עס איז גענוג צו טרעפֿן זיך צוויי אָדער דרײַ מאָל, כּדי צו קומען צו אַזאַ וויכטיקן באַשלוס. אין אַנדערע בריוונשטעלערס געפֿינט מען בריוו וועגן די עלטערן, וואָס שטעלן זיך אַנטקעגן זייערע קינדערס ליבעס, ווי אויך ניצלעכע עצות פֿאַר אַ יונגערמאַן, וואָס האָט פֿאַרלאָזט זײַן שטעטל און וויל פֿאַרזיכערן זײַן געליבטע, אַז ער האָט זי נאָך אַלץ ליב, אַפֿילו ווען זי האָט ספֿיקות וועגן דעם.
די שטאַרקסטע און וויכטיקסטע עמאָציאָנעלע פֿאַרבינדונג אין די בריוונשטעלערס פֿאַראייניקט עלטערן און קינדער. דאָס מאַכט די ייִדישע בריוונשטעלערס אַנדערש סײַ פֿון די רוסישע "פּיסמאָווניקעס", אין וועלכע די דאָזיקע באַציִונגען האָבן אַ קנאַפּן חשיבֿות, סײַ פֿון די אַמעריקאַנישע "לעטער-רײַטערס", וועלכע ווײַזן אַרויס זאָרגן וועגן די קינדער, אָבער אָן קיין היסטערישע געפֿילן. אין די ייִדישע בריוונשטעלערס איז דאָס דאגהנען וועגן די קינדער — דער עיקר.
איינער פֿון די סאַמע בולטע בײַשפּילן פֿון אַזאַ מין קאָרעספּאָנדענץ צווישן עלטערן און קינדער האָט צו טאָן מיט אַ זון, וואָס איז צוגענומען געוואָרן אין דער צאַרישער אַרמיי בעת דער רוסיש-יאַפּאַנישער מלחמה. דאָס איז אַ קאַטאַסטראָפֿע פֿאַר זײַנע עלטערן, און זיי גיסן אויס זייער צער אין זייער בריוו. דעם זונס ענטפֿער מאַכט קלאָר דעם אונטערשיד אין זייער וועלט-אַנשויונג פֿון די צוויי דורות. זײַן בריוו איז פֿול מיט רוסישע באַגריפֿן פֿון העלדישקייט אין שלאַכט. מיר קענען אָבער ניט וויסן, וואָס האָבן וועגן דעם געטראַכט זײַנע עלטערן.
הגם די מוסטער-בריוו אין די בריוונשטעלערס שפּיגלען אָפּ אַ סך פֿון געזעלשאַפֿטלעכע און עקאָנאָמישע בײַטן, וואָס האָבן באַווירקט דאָס ייִדישע לעבן אין מיזרח-אייראָפּע, לאָזן זיי געוויסע צדדים כּמעט ניט באַרירט. דער גאַנצער פּאָליטישער אַספּעקט, בפֿרט די ייִדישע באַטייליקונג אין די רעוואָלוציאָנערע פּאַרטייען, אַזעלכע ווי "בונד", "פּועלי-ציון", די רוסלענדישע סאָציאַל-דעמאָקראַטישע פּאַרטיי ווערט ניט דערמאָנט, וואָס איז גאַנץ פֿאַרשטענדלעך, ווען מען נעמט אין באַטראַכט די צאַרישע צענזור. אָבער עס בלײַבט ניט קלאָר, פֿאַרוואָס האָט מען געלייגט אַזוי ווייניק אויפֿמערק אויף דער טעמע פֿון מאַסן-עמיגראַיצע קיין אַמעריקע. די דאָזיקע טעמע ווערט באַרירט אין ווייניק בריוו, און דאָס לעבן אין אַמעריקע ווערט פֿאָרגעשטעלט אין זיי גאַנץ אַנדערש ווי אין די רעאַלע בריוו, וועלכע די ייִדישע אימיגראַנטן האָבן געשריבן צו זייערע קרובֿים אין דער אַלטער היים.
אַמעריקע האָט זיך ניט אַרײַנגעפּאַסט אין די אידעאָלאָגישע כּוונות פֿון די מחברים פֿון בריוונשטעלערס. זייער ציל איז געווען צו רעפֿאָרמירן די ייִדן און דאָס ייִדישע לעבן אין דער אַלטער היים, אין דער רוסישער אָדער עסטרײַך-אונגאַרישער אימפּעריע; אָדער העלפֿן מקיים צו זײַן דעם ציוניסטישן חלום פֿון אויפֿבויען אַ נײַעם ייִדישן ייִשובֿ אין ארץ-ישׂראל. אַמעריקע, להיפּוך, איז אָפֿט מאָל געמאָלט געוואָרן ווי אַ שטיקל באַשטראָפֿונג פֿאַר די, וואָס האָבן באַגאַנגען דעם חטא פֿון עם-הארצות און האָבן ניט באַקומען קיין וועלטלעכע בילדונג אָדער ניט אויסגעלערנט קיין מלאָכה.
אָבער אין די ווירקלעכע בריוו פֿון די אימיגראַנטן צו זייערע קרובֿים טרעפֿט מען נעגאַטיווע באַשרײַבונגען פֿון אַמעריקע זעלטן. די אימיגראַנטן זײַנען מודה, אַז דאָס צופּאַסן זיך צו דער מאָדנער נײַער וועלט איז שווער, אָבער אין זייערע אויגן איז אַמעריקע פֿול מיט אָפֿענע מעגלעכקייטן.
פֿאַרן גרעסטן טייל פֿון די אימיגראַנטן האָט די העכערע בילדונג אין דעם משׂכּילישן זין ניט קיין שײַכות צו די פּראָבלעמען פֿון דער אימיגראַציע. אַנשטאָט דעם דערציילן די בריוו וועגן די אמתע סיבות, וואָס האָבן געטריבן די ייִדן לעבֿר-הים: אָרעמקייט, מיליטערישע דינסט, און צומאָל פּאָליטישע טעטיקייט אין די אַנטי-צאַרישע אָרגאַניזאַציעס. נאַטירלעך, האָבן די מחברים פֿון די בריוונשטעלערס ניט געטאָרט דערמאָנען אין זייערע מוסטער-בריוו, אַז די ייִדן זײַנען אַנטלאָפֿן פֿון דער מיליטער-דינסט אָדער האָבן זיך באַטייליקט אין דער רעוואָלוציאָנערער באַוועגונג. פֿונעם פּאָליטישן שטאַנדפּונקט איז די טעמע פֿון אַמעריקע געווען אַ מין פּרוש אויף דעם מצבֿ פֿון ייִדן אין רוסלאַנד, וועלכע האָבן געליטן פֿון פּאָליטישער און עקאָנאָמישער דיסקרימינאַציע.
וואָס די בריוונשטעלערס האָבן יאָ באַשריבן אויפֿריכטיק און פּרטימדיק, זײַנען געווען כּלערליי דאגות און טענות פֿון זייער לייענערשאַפֿט. אַ פֿרוי אין איינעם אַ בריוו פֿון "בערנשטיינס נײַעם ייִדישן פֿאָלקס-בריפֿענשטעלער" זאָגט, אַז זי האָט "מורא פֿאַרן פּאַפּירענעם לעבן", וואָס זי דאַרף איצט פֿירן אָן איר מאַן, וועלכער איז אַוועק קיין אַמעריקע. אין אַן אַנדערן בריוו קלאָגט זיך אַ פֿרוי, אַז איר מאַן האָט אויפֿגעהערט צו שרײַבן און האָט מן-הסתּם פֿאַרגעסן אין איר און אירע קינדער. אַזאַ מין מוסטערבריוו לאָזן זיך אויסטײַטשן סײַ ווי אָפּרופֿן אויף רעאַלע צרות פֿון די לייענער, מיט וועלכע אַזעלכע זאַכן האָבן זיך געטראָפֿן אין זייער רעאַלן לעבן; און סײַ ווי אָנווײַזונגען, ווי אַזוי צו באַהאַנדלען די דאָזיקע דאגות אין בריוו. הקיצור, זיי לערנען, די דאָזיקע מוסטערבריוו, ווי אַזוי מען דאַרף "לעבן אויף "פּאַפּיר".


text:
אקטאבער 2006
אינהאַלט
- 1 געשעענישן
- 1.1 זונטאג ערב יום כיפור, ט' תשרי תשס"ז (1 אקטאבער)
- 1.2 דינסטאג י"א תשרי ה'תשס"ז (3טן אקטאבער)
- 1.3 מיטוואך י"ב תשרי תשס"ז (4 אקטאבער)
- 1.4 דאנערשטאג י"ג תשרי תשס"ז (5טן אקטאבער)
- 1.5 פרייטאג י"ד תשרי תשס"ז (אקטאבער 6)
- 1.6 מאנטיג י"ז תשרי ה'תשס"ז (9טן אקטאבער)
- 1.7 דינסטאג י"ח תשרי תשס"ז (אקטאבער 10)
- 1.8 מיטוואך י"ט תשרי תשס"ז (11טן אקטאבער)
- 1.9 דאנערשטאג כ' תשרי תשס"ז (12טן אקטאבער)
- 1.10 פרייטאג כ"א תשרי תשס"ז (אקטאבער 13)
- 1.11 מאנטאג כ"ד תשרי תשס"ז (16טן אקטאבער)
- 1.12 דינסטאג כ"ה תשרי תשס"ז (17טן אקטאבער)
- 1.13 מיטוואך כ"ו תשרי תשס"ז (18טן אקטאבער)
- 1.14 דאנערשטאג כ"ז תשרי תשס"ז (19טן אקטאבער)
- 1.15 פרייטאג כ"ח תשרי ה'תשס"ז (20סטן אקטאבער)
- 1.16 זונטאג א' ראש חודש חשוון - ל' תשרי תשס"ז (אקטאבער 22)
- 1.17 מאנטאג ב' ראש חודש חשוון - א' חשוון תשס"ז (23סטן אקטאבער)
- 1.18 דינסטאג ב' חשוון תשס"ז (אקטאבער 24)
- 1.19 מיטוואך ג' חשוון תשס"ז (25סטן אקטאבער)
- 1.20 דאנערשטאג ד' חשוון תשס"ז (אקטאבער 26)
- 1.21 פרייטאג ה' חשוון תשס"ז (אקטאבער 27)
- 1.22 זונטאג ז' חשוון תשס"ז (אקטאבער 29)
- 1.23 מאנטאג ח' חשוון תשס"ז (אקטאבער 30)
- 1.24 דינסטאג ט' חשוון תשס"ז (אקטאבער 31)
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זונטאג ערב יום כיפור, ט' תשרי תשס"ז (1 אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שכנ'טע אין באסטאן רופט פאליציי נאכדעם וואס בית המדרש האלט עופות פאר כפרות אין הויף. [1]
- אונווערסיטעט פארשיקט פרומען אידישן פאליציי מאן צוליב זיין אידישקייט. [2]
- יום כיפור גרינגער פאסטן טיפס. [3]
- לקיים בנו חכמי ישראל: חכם עובדי' יוסף וועט פארברענגען יום כיפור אין שפיטאל. [4]
- דעילי ניוס: באשרייבט נייע אהרונים "נס שוהל" אין וויליאמסבורג.[5]
- פאליטיק: רעפבוליקאנער פארטיי פארשלאג צו צעטיילן דאווענען גרופע'ס אין מיליטער אפגעשלאגן פון ארטאדאקס גרופע. [6]
- קעטסקילס: איגענטליכע אנגעקלאגט אויפן איינברעכן אין קאנטרי'ס. [7]
- ווידעא: אל קאידא נומער 2 ערקלערט: פרעזידענט בוש איז א דורכפאל. [8]
- אמעריקע'ס פובליק סקול סיסטעם: סטודענט דערהארגעט זיין לערער. [9]
- פרעזידענט בוש וואונטשט א גמר חתימה טובה. לכבוד יום כיפור. [10]
- אמעריקע: ריכטער נעמט אוועק בירגערשאפט פון געוועזענער נאצי. [11]
- מאנטרעאל: הייוועי טראסקעט צאם. [12]
- בראזיל מאסן אומגליק: עראפלאן קראכט העכער די אמאזאנאס מיט הונדערטער פאסאזשירן. [13]
פארטאל:אקטועלע געשעענישן/2006 אָקטאָבער 2
דינסטאג י"א תשרי ה'תשס"ז (3טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הייד פארק איזראעלי שמועס גרופע מעקט אויס לאנגן אשכול וואס באהאנדעלט חסידות גור, נאך דרוק פון גור פירער. אויך איז איין ניק אויף גרויסע צרות זיך צו פארדייטיקן אין געריכט אז מען זאל אים נישט מאכן קיין גילו אויף זיין אמתער אידענטיטעט פארן עבירה פון לשון הרע אונטער אנאנימיטעט. [14]
- מאנסי: 2 איגענטליכע אנגעקלאגט פארן גנבענען בייק'ס. [15]
- קווינס: איד ארפאגעקלאפט פון שול אויף קווינס בולעווארד. [16]
- יד לאחים העראואישער חרדישער קאמאנדא אקציע ארויסצוראטעווען אידיש מיידל פון איר אראבישען פאטער אינמיטן א סכנהדיגער חאמאס געגענט. [17]
- קרוין הייטס: שווארצע אטאקירן בחור. [18]
- ארץ ישראל: מער און מער פרייע קיבוצים האבן זיך צוריקגעקערט צו אידישקייט דעם פארגאנגענעם יום כיפור. [19]
- טרויעריג און פיל מיט געפיל: זעט דאס בילד פונעם לעצטן ניגון פון דעם נפטר און אומאן. [20]
מיטוואך י"ב תשרי תשס"ז (4 אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 80 מציבות וואנדאלזירט אום יום כיפור אין מאסקווא. [21]
- באסעס פון יידישע גרופע וואנדאלזירט אין וואשינגטאן די סי. [22]
- אנטווערפן: סקינהעדס אטאקירן 2 בחורים פון ווילרייק ישיבה. [23]
- פלעטבוש: בחור אראפגעקלאפט אויפן וועג צו ישיבה אויף מעקדאנעלד עוועניו. [24]
- באגדאד: לעצטער רב פארלאזט איראק. [25]
- פראנקרייך: אינערן מיניסטער ניקאליי זארקאוזי באזוכט שול אין יום כיפור. [26]
- חרדישער שטאט אלעד: אויפרייס זעלבסט מערדער געכאפט אין צייט. [27]
- רוסישער אידישער ביליאנער ארקאידי גאידמאק ווערט אויפגענומען ווי א קעניג אין ישיבה אור החיים דורך איר פירער ר' ראובן אלבז. [28]
- ברוך דיין האמת: ברודער פון ראש ישיבה ד'מאנסי, ר' משה גרין שליט"א, נפטר געווארן. [29]
- שאק: ארץ ישראל: א דריטל פאציענטן ווערן באלעסטיגט דורך זייערע פסיכיאלאגן. [30]
- חב"ד - מידיע: כפר חבד (מאגאזין) פארגרעסערט, וועכנטליך 4 טיילן, מיט א צייטונג ביילאגע, נאכן זיך אנשליסן פון דעם חרדישן אינטערנעט בויער ר' דוד ראטענבערג פון בחדרי חרדים.
- זאלי געשטימטער הייד פארק פארום חדשות אנש סאטמאר זאגן אז ר' זלמן לייב טייטלבוים האט זיי געהייסן אויפהערן שרייבן אויפן אינטערנעט. [31]
- ארונים לייגן א האנט אויף די ארגינעלע ווידעא קליפ פונעם פאגראם פאראיאר שמח"ת אין ראדני. מ'זעט ווער זענען די אמת'ע שלעגער . [32]
דאנערשטאג י"ג תשרי תשס"ז (5טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דעניס העסטערט - רעפובליקאנער ספיקער פון קאנגרעס - זאגט אז די דעמאקראטן אטאקירן די רעפובליקאנער דורך געלט פון אידישען ביליאנער זשארזש סאראס. [33]
- אלי וויזעל ווערט געקרוינט אלס קנייט דורך ענגלישע רעגירונג. [34]
- וויליאמסבורג אין שאק: היספאנישער פעדעפייל סעקסואל באלעסטיגט (נישט ערענסט) 2 קליינע חסידישע מיידלעך אנימיטן העלן טאג, אין הארץ פון אידישן געגנט אויף ראס סטריט, אין פארענט פון רוישענדער דושינסקי בית המדרש, אנטלויפט אויף די פריי אין שווארצע עס. יו. ווי., נאכדעם וואס פאטער באמערקט און לויפט אים נאך, די קאר איז צוהאקט דורכן פאטער וואס האט דאס געוואלט אפהאלטן מיט די אייגענע הענט אומסוקסעספול. אינצווישן קומט די גוטע נייעס אז פעדעפייל פון בארא פארק איז געכאפט און אנגעקלאגט. [35]
- קרוין הייטס: נייער חברה שומרים פאטראל קאר צו היטן געגנט פון פילע פארמערטע אנטיסעמיטישע און סתם קרימינאלע אטאקעס. [36]
- קרוין הייטס: דעמאנסטראציע אנטקעגן די פאליציי וואס לאזט צו געוואלדען אין קרוין הייטס מצד די שווארצע קעגן די אידן. [37]
- בני ברק: 2 אינגעלייט געווינען לאטא פון 25 מיליאן דאלער.
- ירושלים: רב יוסף שלום אלישיב לאזט רופן נייעם ראש ישיבה אין דער פאנאוועזשער ישיבה, רומערס זענען אז ער איז דערקעגן זיין התמנות. [38]
- חרדישע אינטערנעט וואוקס: משתפ: וועלקאם צו דעם נייעם פרומער ווידעא האוסטינג אפלאדינג און שערינג וועב סייט געגרינדעט צו קאנקורירען מיט די פרייע יו טוב און גוגל ווידיאו דארטן וועט איר נאר טרעפן צניעות'דיגע ווידעא קליפ'ס. [39]
- חסידיש מיידל וואס ליידט פֿון אנארעקסיע נפטר געווארן אין ירושלים סעמינאר. [40]
- וואשינגטאן די. סי.: פראמיניטער איינפלוסרייכע, שול, עדת ישראל, ווי די באקאנטסטע אידישע קאנגרעסלייט, סאנאטורן, לאביאיסטען, און מיניסטארן, - דאווענען באקומט איבעראשענדער נדבה פון די אסטראנאמישער סומע, 5 מיליאן דאלער פון שטילסטער מתפלל א ביזנעס זשורנאליסט וואס האט אוועק געלייגט דאלער אויף דאלער צו קויפן און האלטן סטאקס א גאנץ לעבן. איצט האט ער דאס אלעס אוועקגעשאנקן לעילוי נשמת זיין פארשטארבן ווייב. [41]
פרייטאג י"ד תשרי תשס"ז (אקטאבער 6)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אהרוינים בויען איבערנאכט ריזן סוכה אין וויליאמסבורג. בילדער. [42].
- וויליאמסוברג: פאליציי פארשט פארדעכטיגטען אין דעם סעקסאל אטאקע אויף קליין מיידל. [43]
- קליוולאנד: וואלן פלאץ אווענגענומען פון קירכע נאך אידישע פראטעסטן. [44]
- פייוו טאונס: פלייש געשעפט טוישט לעיבעל'ס רבנים פירן איין צו פארקויפן אן פעקל. [45]
- ארץ ישראל: עולה דערביטערט רופט אידן צו בלייבן אין אמעריקע. [46]
- אורי דן: ציווילער קריג אין פאליסטיניע, צווישן חאמאס און פאטאך. [47]
- ניו סקווירא: וואלן קארופציע אויסגעפארשט. [48]
- ריווערדעיל: פרוי שלאגט אפ רעיפיסט, אין אידישן געגענט. [49]
- ביבי נתניהו ערקלערט ביי נחל חרדי דינער: נישטא קיין האפענונג פאר אמעריקאנע אידישקייט. [50]
יום טוב אדער שבת יום טוב אדער שבת
מאנטיג י"ז תשרי ה'תשס"ז (9טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- איראן: אייטולה וואס האט גערופן אפציטיילן רעגירונג פון רעליגיע ארעסטירט. [51]
- פינאנציאלער צייטונג אין ארץ ישראל די מארקער פארציילט וויאזוי שרייבער מאכט אויף זיך ארטיקל אין אלע וויקיפעדיע'ס ווערט אויסגעמעקט אחוץ אין יידישער וויקיפעדיע וואס עס בלייבט שטיין. איתמר הענדעלמאן בן כנען. [52]
- ערשטע מהדרין שפיטאל אין האלאנד אפגעטיילט מענער פון פרויען ווערט דעבאטירט. [53]
- סאלדאטן וואס האבן זיך אויפגעהאלט ביים ישראל לבנון קריזיס אין ישיבת מגדל העמק געבן אריין ספר תורה ביי ר' יצחק דוד גראסמאן'ס מוסדות אלס דאנק און לויב פאר הקב"ה אז אלע זענען צוריק געקומען גאנץ פון שלאכט. [54]
- צפת גאנצע משפחה אפגעווישט אויף איינמאל: טאטע זון מאמע שטארבן אין עקסידענט. [55]
- בילד: גרעסטע טלית אין די וועלט פארבריצירט פארן גורע קהילה אין בארא פארק פאר כל הנערים אין שמחת תורה. [56]
- בילבארד'ס אין איטאליע צו עדווערטייזן דענטיסט קליניקס, אראפגענומען נאכדעם וואס זיי ווייזן היטלער איז ממליץ זייער סערוויס אז א שמייכל קען טוישן די וועלט. [57]
- אנקעטע: רוב אזראעליס גלייבן אין גאט. [58]
- דער אידישער קאפ: העברעאישער אוניווערסיטעט ערצייגט מער פאטענטן ווי יעיל און אקספארד. [59]
- מצוה גדולה ליהות בשמחה: א רייד מיט די ברסלב משמרת השמחה. די נ נא נח נחמן'ס. [60]
דינסטאג י"ח תשרי תשס"ז (אקטאבער 10)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שפיטאל אין ארץ ישראל בויעט ספעציעלע מוטער אפטיילונג פאר חרדישע יידען, מיט איינזייטיג גלאז אז נאר די מאמע קען זעהן די טאטע, צו פארגרינגערן די חבלי לידה בשעתן געבוירן בעיבי, אבער נישט פארקערט מחמת הלכות טהרה. [61]
- גוגל קויפט אפ יו טוב פאר איבער א ביליאן דאלער. [62]
- בארברא סטרייסאנד פליקט אריין פערזענליך פרעזידענ בוש אנימיטן קאנצערט. [63]
- שטודיע טוט פעסטשטעלן האלאקויסט קרבנות געמאכט פאר זייף דורך די נאציס. [64]
- ר' מוטקה בלוי פון וועד משמרת הקודש והחינוך מאכט גרויס פארשריט ווען ריזן קאמפאניס צאלן אים אויס משגיח צו באקומען השגחה אויף קאנצערטן איצט אין שמחת בית השואבה נעכט. דער זינגער יעקב שוועקי באקומט נישט השגחה צוליב נישט אינטערשרייבן אויף גדרי הצניעות [65]
- אידישע פרוי וואס האט געוואלט מאכן א פילם אין מאה שערים שילדערט די פייער האס מצד קנאים וויאזוי מען איר פארטריבן פון דארטן מיטן לעבן. [66]
- היסטארישער גרויסער באטיילוגונג ביי מאסן ברכת כהנים ביים כותל. [67]
- פופציג טויזענט אידן זענען עולה רגל און פרייען זיך מיט שמחת בית השואבה טענץ ביי די אבות ואמהות אין מערת המכפלה אין חברון. [68]
- פרעמיער מיניסטער אהוד אולמרט פארכאפט און מאכט קאמף צווישן די 2 רוסישע ביליאנערן; ארקאידי גאידמאק און לוי לביוב. [69]
- פענסילוועניע: פאליציי זוכט שרייבער פון האסליכן בריוו קעגן פיטסבורג שולן. [70]
- ארץ ישראל: סייענטיסטן אנערקענט פאר אויסטרעפן אפהאלט פון שליקעצען. [71]
- סאטמאר אידן קענען שוין גיין צום כותל מיט קוויטל דורך נייער קאמפאני מיני זשערוסאלעם. [72]
מיטוואך י"ט תשרי תשס"ז (11טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- בילדער פון ריזן שמחת בית השואבה טיש פון רבי אהרן טייטלבוים אין וויליאמסבורג. [73]
- מאנסי פלייש סקאנדאל: גרויסע כשרות אסיפה אפגעהאלטן נעכטן אין וויליאמסבורג אין גרויסע סאטמאר-אהרונים ביהמ"ד, גרינדן נייע גלאבאלע כשרות ארגענעזאציע, "וועד הכשרות ד'סאטמאר".[74]
- בילדער פון שמחת בית השואבה צוזאמפאר אין חברון. [75]
- מאה שערים: גאסן זענען אפגעטיילט מענער פון פרויען איצט אין די רוישנדע נעכט [76]
- אידיש טינעיזשער פארלוירן אין אפער וועסט סייד. [77]
- אידיש טינעיזשער טויט אין קאר צוזאמענשטויס אין אויבערשטאט ניו יארק. [78]
- וויען: גאס געגעבן נייעם נאמען נאך שמעון וויזנטאל. [79]
- מעל גיבסאן: נישט איך בין אן אנטיסעמיט, נאר די אלקאהאלישע געטראנקען האבן ערקלערט די אנטיסעמיטישע ארויסזאגן קעגן אידן. [80]
דאנערשטאג כ' תשרי תשס"ז (12טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לכבוד הושענא רבא: התעוררות שמחה הושענא רבא תפלות מיט רבי שלמה קארליבאך זצ"ל. - ווידעא [81]
- טויזנטער ביי אושפיזא דמשה טיש אין סאטמאר דורך ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א. – בילדער. [82]
- חולון: וואנדאלן פארברענען א רייע סוכות. [83]
- אושפיזא דיוסף: גרופע אידן זענען מתפלל ביי קבר יוסף אין שכם, אונטער מיליטערישע שוץ. [84]
- נייער מנהג א דאנק בעלי תשובות: פרויען טאנצן אויך שמחת בית השואבה. [85]
- גרויסארטיגע רבנים קאנפארענץ וועט פארקומען אין נאוועמבער דן צו זיין איבער דעם עגונות פראבלעם. [86]
- פילעדעלפיע: בוכארישער איד באזוכענדיג פון קווינס, אומגעקומען אין היט ענד ראן קאר צוזאמענשטויס קומענדיג פון שול נאך מנחה. [87]
- אידישער האטעל און קאסינא פילאנטראפ טויט ווען זיין הליקאפטער קראכט אינמיטן באקוקענדיג באדן אין סאנטא דאמינגא. [88]
- קהילה אין ניו העיוואן קאנטיקעט שיקט בולעט פראוו וועסטס צו צה"ל זעלנער. [89]
- צה"ל דערשיסט אויף טויט, זעלבסט מערדער מיט באמבע אויפרייס פאסיק, אינמיטן זיך דורכשווערצען פון צפון עזה זייט גרעניץ קיין ארץ ישראל. [90]
- מיטל מזרח קאנפליקט: מדינת ישראל לאזט נאך שטרענגע אנייצוימונגען אויף פאליסטינער אבער שטעלן אויף מער טשעקפוינטס, - וואס דאס פארשווערט די לעבן פון די פאליסטינער. [91]
- יורד קומט צוריק פון אמעריקע ווערט ארעסטירט אין פליפעלד צוליב זיך ארויסדרייען פון דינען אין מיליטער. [92]
- תל אביב: קבלה צענטער סוכה צאמגעווארפן דורך שטאטראט. [93]
- אינגאנצן 5 יאר נאך סעפטעמבער 11 עף.בי.איי. האט נאכאלץ נישט קיין אראביש רעדענדע אגענטן. בלויז 33 אראביש רעדנדע אנגענומען צוליב שטרענג זיכערהייט רעגולאציעס. [94]
- יענקיס פיטשער טויט נאכדעם וואס זיין פריוואטע פליגער פליט אריין אין הויכן אפער איסט סייד געביידע. [95]
- כינע נעמט אראפ צענזור פון וויקיפעדיע. [98]
פרייטאג כ"א תשרי תשס"ז (אקטאבער 13)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עי בי סי טעלעוויזשען ווייזט פאר די וועלט א לענגערן איבערבליק איבער די פעדעפיליע פראבלעם ביי חרדישע מחנכים אויף אומבאהאלפענע אידישע קינדער וואס די קאמיוניטי וויל נישט זיך וויסענדיג מאכן פון זיי. (ABC News)
- ווידיאו קליפ געשלעגן אין וויזניץ צווישען ר' מענדעלע'ס חסידים מיט ר' ישראלטשע'ס חסידים. [99]
- גולן: גנב ווערט פרומע בעל תשובה קערט צוריק גניבה נאך 7 יאר. [100]
- מישיגען: שניי אין סוכות. – בילד. [101]
- קרוין הייטס מחלוקת צעפלאקערט: ר' משה רובאשקין שפארט אויס הרב אהרן יעקב שוויי פון בית דין. שפערלין מיט נאש עפענען פאר אים צווייטער בית דין שטיבל. [102]
- ריכטער באפעלט ר' מרדכי טענדלער אויסצוצאלן די לויער קאסטן פון די בלאגערס וואס ער האט געקלאגט אויף לשון הרע פארלוימדונג. [103]
- סעינט לואיס, מיזורי: אידישע פאמיליע שווער פארוואונדעט אין קאר עקסידענט. – תפילה לרפואה. [104]
- חבר הכנסת אביגדור ליבערמאן וויל טוישן פאליטישע סיסטעם אין ארץ ישראל אזוי ווי אין אמעריקע, נישט ווי אין אייראפע ווי ביז איצט. [105]
- אויל קוואל אנטדעקט נעבן ים המלח איז האפענונג אבער ווייט פון א נאטורליכע שפע ווי די ערד פון אראבישע שכינותדיגע לענדער. [106]
- רעכטער חבר הכנסת רעדט פון בויען שול אויפן הר הבית. [107]
מאנטאג כ"ד תשרי תשס"ז (16טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- משה פינקל מאכיל נבילות וטריפות שרייבט בריוו ווי ער טוט תשובה [109]
- וויליאמסבורג: אינגערמאן, 23 יאר אלט, איידעם ביי אנפירער פון סאטמארער קצב, שטארבט פלוצלינג אוועק אויף דער גאס נאך די שמחת תורה הקפות. [110]
- קרית יואל: באקאנטער מגיד שיעור און רעדנער שטארבט פון קענסער לאזט איבער 13 יתומים. [111]
- ארץ ישראל: נייער פילם חופשת קיץ, וואס ווייזט וויאזוי חרדישע טאטע נעמט אויף טראגעדיע פון אייגן קינדס טויט פראדעצורט דורך אן אפגעפארן חרדישע בחור, פאנאוויטש תלמוד געווינט אנערקענונג מעדאל. [112]
- טייערסטע גט אין היסטאריע: רוסישער אידישער ביליאנער ראמאן אבראמאוויטש ווערט געפאדערט 10 ביליאן דאלער פון זיין ווייב פאר א גט. האלב פון זיין פארמעגן. [113]
- בני ברק: ערשטע באנק מיט אפגעטיילטע טעלער'ס פאר עקסטער מענער און פרויען. [114]
- מעלבערן אויסטראליע אנטיסעמיטישער אנפאל אויף איד שמחת תורה. [115]
- דראמא אין וויליאמסבורג ווען אויל טראק הענגט אראפ פון בי.קיו.אי. נאך עקסידענט. [116]
- מעכטיגער ערד ציטערניש צושאקעלט האוואי אינזל. [117]
- קאנאדע: ליבעראלן שטעלן זיך ארויס קעגן ארץ ישראל פאליסיס. [118]
- דעמאקראטן ווילן אויספארשן דעם רעפובליקאנער רב ר' דניאל לאפין פאר נוצן זיין טעקס עקזעמפט סטאטוס אלס רעליגיעזע קהילה צו מאכן געלט פאר זשעק אבראמאף קליענט. [119]
- לינקע ליבעראלע ראדיא, ער אמעריקע ראדיא פיילט טשעפטער 11 און גייט באנקראט פון איבער 40 מיליאן דאלער שאדן זינט איר גרינדונג, פאר 2 יאר צוריק. [120]
- רעפובליקאנע געבן אויף אויף סענאט זיץ אין אויהייאו. [121]
- ווירזשיניע: רעפובליקאנער שטארקער באזע, איז א טויט אייניגער רעיס, אנקעטעס ווייזן אז דעמאקראט איז אייניג מיט רעפובליקאנער סאנאטור. [122]
דינסטאג כ"ה תשרי תשס"ז (17טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער יידיש שרייבער און בלאגער ר' נועם סטאריק, פראוועט חסידיש פארברענגען לכבוד זיין געבורט-טאג. [123]
- טאהש, לאווען עפענט אויף נייע תלמוד תורה קעגן ר' מיילך האלב שטעטל לייגט אהין אריין די קינדער. [124]
- סאטמאר אין בילדער - ביי ביידע ברודער, ר' אהרן טייטלבוים און ר' זלמן לייב טייטלבוים, טישן און עבודה פון פארגאנגענעם יום טוב. [125]
- ראיאטן אין ירושלים, עזרת תורה געגנט, קנאים צושטערן אויספלאסטערונג פון שאסיי. [126]
- בילד - ג'י שוטענשטיין, דער פילאנטראפ וואס אויף זיין נאמען איז געדרוקט די ארט סקראל ש"ס, שטאט אפ באזוך ביי הרב אלישב שליט"א. [127]
- הערליכע חנוכת הבית פאר נייעם בית המדרש פון הרב אפרתי אין הר נוף. - בילדער. [128]
- פייער אין מאנסי מאכט הייםלאז משפחה. [129]
- פייוו טואנס פרייע איינוואונער טענהנען אז די פובליק טראנספארטאציע סקול באסס שטעלן זיך נאר אפ ביי די פרומע הייזער אראפצולייגן די קינדער אין פארענט פון די הויז פון די פריוואטע מוסדות און נישט פון פובליק סקולס קינדער וואס מוזן גיין צופיסענס אהיים. [130]
- פראג: שאפינג מאל וואס איז געפלאנט אויף אור אלטער אידישע בית החיים ווערט פינאנצירט דורך פרומע איד מוטי זיסער וואס האט אפגעשטעלט די ארבייט אנצופרעגן רבנים די הלכה וואס צו טאן איצט נאכן אויפדעקונג. [131]
- קאסאם ראקעטס מיט היברו אויפשריפט געלאנדעט אין שדרות. [132]
- חיזבאלא עפענט העברעישע שפראך וועב סייט צו סערווירן לינקע אידישע סימפאטיקער. [133]
- סופרים קארט דרייט צוריק נידעריגער געריכט'ס פסק אז געזונט פארזיכערונג מוז באצאלן זנות פאר אינוואליד. [134]
- ברוקלין: טראפיק כאאס פאר קאר וואס פארן פון און קיין מאנהעטן, א טייל פון מאנהעטן בריזש פארשפארט זיך פאר קומענדיגע 2 יאר צוליב איבערבוי. [135]
- טעראר לויערקע וואס האט געהאלפן הויפט טעראריסט אריבערפירן מעסעזשעס צו זיינע אנהענגער, באקומט לייכטע שטראף. [136]
- אידישער ליבעראלער ביליאנער דזשארדזש סאראס האט פינאנצירט טעראר לויערס פארדיטיגונג. [139]
- רעפובליקען אידישע קאעליציע וועט פארברייטערן עדווערטייזמענט קאמפיין צו אידישע וויילער זיי זאלן אנערקענען די פאקט אז רעפובליקעןס זענען פיל מער פרא-איזראעל געשטימט ווי דעמאקראטען. [140]
- וואשינגטאן פאסט: פאלעסטינער זשורנאליסט מיינונג: דעמאקראטן בעסער ווי רעפובליקאנער פאר אראבער צוליב איין סיבה: גוישע ציונים (רעפובליקענס) זענען פיל ערגער ווי אידישע ציונים (דעמאקראטען). [141]
- פאליטישע סעטייער: ליבעראלע פרייע יידיש אנימאציע ווידעא יידיש מיט זשארדזש און לאָרע בוש. [142]
- אמעריקאנער באפעלקערונג דערגרייכט 300,000,000 [143]
מיטוואך כ"ו תשרי תשס"ז (18טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- היינט ביינאכט קומט פאר ריזן פראטעסט פון חרדים אין כיכר השבת קעגן האמאסעקסואל שטאלץ פאראדע אין ירושלים. [144]
- דירה צו פארקויפן הארט קעגן איבער דעם כותל המערבי. [145]
- מחלוקת סאטמאר: צוויי חתונות צוויי נגינה טעיפס. [146]
- ספר תורה ארויסגעפאלן פון די הענט פון ר' מאטעלע וויזניצער פון מאנסי, אויף דער ערד. [147]
- וואשינגטאן פאסט לויפט א בילדער איבערבליק אויף אלע 770 חב"ד הויז מאדאלן געביידעס פון ארום די וועלט; ניו זשערסי; ארגענטינע; סאו פאולא; לאס אנזשעלעס; חיפה; ירושלים; רמת שלמה; מעלבארן; מילאן; און קרוין הייטס. [148]
- אידישער ביליאנער, ניו יארק סיטי מעיאר, מייקל בלומבערג האט געגעבן דאס יאר * צדקה 144 מיליאן דאלער. [149]
- רייכע ארטאדאקסישע קהילה אין מאנהעטן, אונטער פירערשאפט פון ראביי מארק שניאור, קויפט נייע געביידע פאר שול פאר 24 מיליאן דאלאר. [150]
- ניקאלשבורגער רבי שליט"א אויף א באזוך אין דעטרויט מישיגן. [151]
- וויליאמסבורג: פייער פארברענט גענצליך ריזן גראסערי פון מענצער. [152]
- דאקטוירים באמערקן מער און מער קליינע קינדער באקומען פובערטי האר אין די גאר אינגע יארן, באטראכטן מעגליכער סייד אפעקט פון טעסטאסטעראן און הארמאן קאלעסטעראל דראגס, אדער ענווייערמענט. [154]
- דעמאקראטן זענען אזוי זיכער מיטן געווינען די סענאט אז זיי נעמען ארויס מולטי- מיליאן דאלער הלוואה פאר קאמפיין. [155]
דאנערשטאג כ"ז תשרי תשס"ז (19טן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- מאנסי: עלטערער בחור פון 21 יאר אלט אונטער ארעסט נאכן ווערן געפאקט ביי פאליציי האבנדיג געשלעכט מיט אינגערע בחורים פון 14 יאר, וואס מאכט אים לעגאל א פעדעפייל. [157]
- ירושלים: קנאים פארברענען נייע קליידער געשעפט אינמיטן דער נאכט. - בילדער. [158]
- אוקריינע: אלע רבנים שליחי חבד טרעפן זיך מיטן פרעמיער מיניסטער אויף אן אוידיענס. - בילדער. [159]
- ירושלים: טויזנטער חרדים; ספרדים; און מתנחלים זענען פאראייניגט קעגן געי שטאלץ פאראדע; ר' משה שטערנבוך ערקלערט: ארץ ישראל פארלוירן אין קריג מיט לבנון צוליב דעם טעמע. - ווידיאו פון ככר השבת פראטעסט. [160]
- קרוין הייטס: שומרים לייגט ארויס איר ערשטער פול-טיים פאטראל קאר, צו באשיצן אידישע קאמיונעטי, פון די לעצטנס פארשטארקערטע אטאקעס מצד די שווארצע שכנים. - בילדער. [161]
- בראזיל: קאטאליקן אין די עמעזאן זשאנגל זענען פארגלייבט און פאר געטערן נאכן זעהן אפענע נסים ביי קבר פון ספרדישן צדיק. [162]
- ירושלים: היינט נאכט ווערט געפייערט יארצייט פון שמעון הצדיק מיט טויזנטער ערווארטעט צו באזוכן זיןקבר מיט פאליצייאישע שוץ אין אראבישע גאס אונטער אידישער שמואל הנביא גאס. [163]
- כל העולם כולו פשוטו כמשמעו: חרדישער בילדער מאגאזין ארויס מיט פארברייטערעטער ביילאגע פון יום טוב סוכות בילדער ביי די רבנים; ראשי ישיבות; חכמים; ספרדים; און חסידישע הויפן. [164]
- סאטמאר אין טרויער: איבער 8 ניחום אבלים'ס אין איין וואך; האלב פון די נפטרים זענען אונטער די 50 יאר פון זייער לעבן. רח"ל. [165]
- א חידוש: איזראעלי דיאמאנט מארקעט וואקסט אין נישט קיין אנדער פלאץ ווי אן אראבישע ראיאן: דוביי, אינידיע. [166]
- צה"ל אנטדעקט 5 טונעלן פאר וואפן שמוגל פון עזה. [167]
- אראבער באקומען בריוון פון צה"ל צו דינען אין אידישען מיליטער. [168]
- איד לייכט פארוואונדעט פון טעראר שיסעריי אויף זיין קאר אין מערב ברעג. [169]
- דאקטוירים אין עגיפיטען באקומען טרענירונג פון ארץ ישראל וויאזוי צו באקעמפן עידס אין זייער לאנד. [170]
פרייטאג כ"ח תשרי ה'תשס"ז (20סטן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- לעיקוואד: אינגערמאן, טאטע פון 5 קינדער שלאפט איין אינמיטן דרייווען פילער קאר, פארט אריין אין לעיק, הערויאישער שווארצער פאליצאנטקע ראטעוועט די גאנצע משפחה מיטן לעבן. - ווידיאו. [172]
- לאוער איסט סייד: נאך א קרבן צום ריעל עסטעיט בום; אור אלטער אידישער גארטעלס בעקעריי ציעט זיך אוועק פון געגענט; קאנדימיניוםס געפלאנט. [173]
- סטיווען ספילבערג פראדוצירט א פילם איבער באבי יאר. [174]
- פלעטבוש: סקול באס פון חיים בערלין חדר לאזט קליין קינד שלאפן אויפן באס נאכדעם וואס ער פארקד, דורכגייער רופט פאליציי, קינד נישט געשעדיגט. [175]
- ניו זערסי קאנסערוועטיוו ראביי, וואס האט געהארגעט זיין אייגן ווייב, א באליבטער רעביצען פון די קאמיוניטי, וויל 3'טער משפט, ווייל מערדער וואס ער האט געדונגען, האט נאך מערדערייען וואס מען האט נישט פארציילט פאר די זשורי. [176]
- בארא פארק: קאונסילמאן ר' שמחה פעלדער איז קעגן נייע שטרענגע רעגולאציעס צו פארמיידן ציגארעטל רייכערען פון בחורים. [177]
- איז דא א גאט? 2 נייע ביכער, פון 2 גרעסטע עוועלאשען ביאליגסטען און די וועלטס גרעסטע סייענטיסטען, קומען צו 2 פארקערטע מסקנות. - ריטשארד דוואקינס: די גאט דילוזיע. און פרענסיס קאלינס, א געוועזענער אטיאיסט וואס זיין ארבייט אין די די ען עי האט אים גאמאכט רעליגיעז: די שפראך פון גאט: א סייענטיסט לייגט אראפ די עדות פאר אמונה. [178]
- צענדליגע טויזענטע אראבער באלאגערן דעם הר הבית לכבוד ראמאדאן. [179]
- מערדער פון יצחק ראבין, יגאל אמיר ערלויבט צו באקומען אינטימע באזוכען פון זיין ווייב אין טורמע צו אויפשטעלן דורות פון אים. [180]
- אנקטעט: זשאו ליבערמאן עפענט א 17 פראצענט פאראויסדיגע שטארקייט קעגן זיין דעמאקראטישער פארטיי קעגנער. [182]
- קאנגרעסמאן וואס האט סעקסואל באלעסטיגט אינגע געהילפן, און דערמיט פארשאפט פאליטישער שאדן פאר רעפובליקאנער פארטיי אין די קומענדיגע וואלן, זאגט אז ער איז אליינס געווארן סעקסואל באלעסטיגט אלס קינד פון גלח; אלטער גלח איז מודה במקצת. [183]
- פיטער לוגער נאכאלטס די 5 בעסטע רעסטוראנט פון גאנץ ניו יארק. [184]
זונטאג א' ראש חודש חשוון - ל' תשרי תשס"ז (אקטאבער 22)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- טראגעידע אין מאנסי: חשובע פרוי, א מאמע און מנהלת אין סקול מיטן נאמען שבח אומגעקומען אין קאר עקסידענט. [185]
- כעס אין ירושלים: האמאסעקסואלען פלאנען זייער תועבה מארטש אין קריסטעל נאכט. [186]
- סאטמאר-אהרונים: דער רבי בעט זיינע חסידים נישט מאכן קיין בילדער ביי די חתונה. [187]
- אהרונים חתונה, רבי וועט עסן צוזאמן מיטן עולם חסידים. [188]
- נייער בוך: ארכיאלאגען ווענדן אפ תנ"ך געשיכטעס, איבער די קעיניגרייך פון דוד המלך און שלמה. [189]
- רוסלאנד: פרעמיער וולאדימור פוטין טרייבט ליצנות וויאזוי איזראעלי פרעזידענט האט געקענט באווייזן צו רעיפן 10 פרויען. [190]
- נטורי קרתא רב פון וויען; ר' משה אריה פרידמאן, איז עובר אויף התגרות באומות קעגן דייטשלאנד פאר זייער שטיצע צו די ציונים. [191]
- א רבס ווארלד סיריעס נביאה; נישט די קאפס. [193]
- טיים מאגאזין: עף בי איי פארשט אויס אידישע לאביאונג גרופע עיפאק פארן זיך מישן אין אמעריקע פאליטיק. [194]
- זשאו ליבערמאן באקומט גרויס געלט פון בוש רעפובליקענס. [195]
- חרדישער ארונישער ליבעראלער זשורנאליסט, ר' שמעון ראלינצקי, שרייבט פאליטישע אנאליז צו טרייבן שפאס פון זיינע חרדישע קאנסערוועטיוו געשטימטע ליינער, ער פארקויפט זיי אז טראץ אלע אנקעטעס זענען די רעפובליקאנער יא באמת פאראויס פון די דעמאקראטען. [196]
- זשאו ליבערמאן קאמפיין ציעט זיך אריבער קיין ניו זשערסי, ווען דעמאקראטישער סענאט קאנדידאט זאגט ליגענט אין שול אויפטריט און לייקענט זיין אינדארסירונג פאר ליבערמאן'ס קעגענער. [197]
- מאנהעטען: 6 יאר נאך סעפטעמבער 11 חורבן, קרוב צו הונדערט שטיקער ביינער און אנדערע קערפער טיילן, אנדעקט אין קאן עדיסאן מענהאולס אין און ארום די ווארלס טרעיד סענטער לאך. [198]
- מיידל אונטער ארעסט פארן קארזשעקינג פון מעיאר בלומבערג. [199]
- אנקלאגע קעגן גוגעל פארן נישט טאן גענוג אפצושטעלן פראבלעם פון קליק פראוד, ווי קאמפאניס צאלן געלט פאר מענשטען צו קליקן א גאנצער טאג אויף עדס כדי צו אינפלאטירן די פרייז וואס די עדס צאלן פאר גוגל. אנאליטיקער שאצן אז די פאלטשע ביזנעס איז איבער א ביליאן דאלער עקענאמיע. [200]
- חרדישער אינטערנעט הייד פארק פארום'ס לייגט צו נייע פיטשער וואס מען קען זעהן צו באנוצער געפינט זיך איצט אנליין. [201]
- סטודענט מאכט ווידיאו קליפ רעזומע און דאס ווערט פארשפרייט איבער די גאנצע וועלט. [202]
מאנטאג ב' ראש חודש חשוון - א' חשוון תשס"ז (23סטן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- סאטמאר - זאלוינים, ריזן ציבור טוט זיך אן שטריימלעך צו דער חתונה פון ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א. החזן יענקל אונגער זינגט ביי חופה. . - ווידעא אנאליזן לייוו באריכט און בילדער. [203]
- סטיווען ספילבערג ביי חב"ד קירוב אויפטריט אין אוקריינא, רופט ארטיגע אידן זיך צוריקצוקערן צו די ווארצלן פון אידישקייט כדי צו פערזערווירן די עתיד און פארזעצונג פון אונזער פאלק און ראסע. [204]
- געריכט אנקלאגע קעגן רב און חבד שליח, וואס פלינדערט אויס געלט, וואס אלמנה האט מנדב געווען פאר נייע ארון קודש, צו פארן אויף וואקאציע. [205]
- צוויי דריטלעך פון העיט קרייםס אין אמעריקע זענען קעגן אידן. נישט קעגן שווארצע אדער אראבער אדער אלע אנדערע מינדעהייט גרופעס. [206]
- קרוין הייטס: פאר-פאלק ארפאגעקלאפט פון לויפנדן קאר אויף איסטערן פארקוועי. - בילדער. [207]
- קנאים אין ירושלים - בית שמש פראטעסטירן קעגן צניעות מהדרין באס ליניע. - צוליב ווייל אירע בעלי בתים זענען ציונים. [208]
- דאס לעבן פון די חרדישע ביליאנערן איז רעלאטיוו שטיל און זיי פרעגן זייערע רבנים ביי יעדע ביזנעס דעסיזשאן. [209]
- פאניק: 4 טויט פון גריפע וואקצין. [210]
- רעפובליקענס בעטן קאנגרעס צו ארויסווארפן סי ען ען רעפארטערס פון די [[ארמיי] אין איראק צוליב קאלעבראציע מיטן פיינט. [211]
- די ערשטע מצוה אין די תורה איז דער יסוד; דאטע באווייזט אז גרויסע געבענטשטע משפחות זענען מער רעליגיעיז. [212]
- א 76 יאר אלטיגע רב וואס האט באקומען סמיכה פון הרב משה פיינשטיין, וועט לויפן אין די קומענדיגע מאראטאן גאלאפ. [213]
- גוגל ציעט די מערסטע אנקלאגעס, ווייל זיי זענען היינט די אינטערנעט. [214]
- ליבאראלע בלאגערס און נעטרוטס גרייטן צו מעכטיגער גוגעלבאמבע אטאקע קעגן רעפובליקאנער קאנדידאטן ממש פאר די וואלן. [215]
דינסטאג ב' חשוון תשס"ז (אקטאבער 24)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שרעקליכע ביזנעס אנזעץ אין בעלזא, פון בארא פארק חסיד, בעל הבית פון פאפא - צעלים מצה בעקעריי, וואס אפגעווישט און שאדן געמאכט איבער הונדערט מיליאן דאלער פון הונדערטער אידישע אינוועסטירער. [216]
- חתונה אין מאנרא פון אינגסטן קינד פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, ריזן ציבור טיט זיך אן שטריימלעך, החזן חיים העללער זינגט ביי חופה; טראגעדיע צושטערט שמחה, ר' שמואל בנימין קרויס פון לאנדאן כאפט אנפאל אינמיטן חתונה. - בילדער, ווידעא, אנאליזן, און לייוו באריכטן. [217]
- גורע רבי וויל צאמשטעלן א קרן פון הונדערטער מיליאנען דאלער צו שטיצן ווי מער קינדער געבורט ביי חרדים. [218]
- פשרה: ספרדישער הויפט רב עמאר וויל מתיר זיין גוים חתונה צווישן זיך אין ארץ ישראל כדי צו נישט לאזן רוסישער ח"כ אביגדור ליבערמאן אויספירן זיין פלאן, צו לאזן אידן חתונה האבן מיט גוים אין ארץ ישראל. [219]
- אויסטראליע; מעלבארן; פוטבאל שפילער זענען מודה אין אטאקע אויף חרדי. - בילד. [220]
- קרוין הייטס: לעצטער גוישער הויז אויף דעם בלאק פון 770 צו פארקויפן. [221]
- פרומער אידישער הצלה מעמבער אויפן ערשטן הצלה קאל אין זיין לעבן שטארבט אין אקצידענט. [222]
- איראן: קליין קינד געכאפט שאפליפטינג; שטראף: איבערפארן די האנט. [223]
- עזה: עי.פי. פאטאגראף געקידנעפט. [224]
- פראנצויזישער מיליאנער קומט צופליען מיט זיין פריוואט זשעט צו דינען אין צהל ריזערעוו. [225]
- ליאבארעלן מאכן ספעקטאקל אינמיטן זשאו ליבערמאן'ס ווערטער אין דעבאטע, רעפובליקאנער קאנדידאט מאכט זיי שטיל. - לייוו ווידיאו קליפ. [226]
- טומטום און אנדרוגינוס געווינען געריכט; זיי מעגן שוין נוצן סיי מענער און פרויען פובליק בית הכסאס. [228]
מיטוואך ג' חשוון תשס"ז (25סטן אקטאבער)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- פלעטבוש: א נייער מנהג אין מילוואקי שול פון ר' מאטל טווערסקי על דרך ר' שלמה קאריבלאך דעם פארגאנגענעם שמחת תורה. מען טוט אויספארקויפן די ערשטע ארום נעם פון יאר פאר ווער עס צאלט די מערסטע סומע. [230]
- בני ברק: רבנים שטעלן משגיח זאל היטן אויף אראבישע ארבייטער פון די שטחים; אבער נישט צוליב טעראר געפארען. נאר צוליב ליבע אפערע'ס וואס זיי פירן מיט די ארטיגע אידישע מיידלעך. [231]
- פראנקרייך: געריכט טרעפט שולדיג, האסליכע בריוו שרייבער, וואס וויל פארגאזן אידן מיט זיקעלאון B. [232]
- פאסט מארקע (סטעמפ) אין ארץ ישראל ברויך גניזה צוליב נאמען פון גאט אויפגעשריבן אויף איר. [233]
- בארא פארק: דראמא אין ריזיגען פעט מארק ווען מאן מיט ביקס הייזשעקט געשעפט. [234]
- לאס אנזשעלעס: עירוב שטויסט זיך אן אין קענערשאפט פון ענווייערמענטאליסטן, וואס טענה'ן אז די פויגל וועלן דערהארגעט ווערן אריינפליענדיג אין שטריק, און פון ביטש שווימער וואס טענהען אז די שטריק וועט פארמיאוס דעם ים פאנאראמע. [235]
- פלעטבוש: שיכור כאפט אוועק איד'ס סעלפאון, און דערנאך געוואלט קאר-זשעקן. [236]
- חברון רב פסק: רעפארמער ערגער ווי מוסולמענער. [237]
- בענסנהוירסט: סאניטאציע ארבייטער אראפגעכאפט לייוו אויף ווידיאו ווי ער מאכט מיסט און דערנאך שרייבט ער טיקעט פארן בעל הבית פון געשעפט. [240]
- נייע וועבזייט: קיינציקלאפעדיע אויף יידיש! [241]
דאנערשטאג ד' חשוון תשס"ז (אקטאבער 26)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ארץ ישראל: קאמף קעגן אומ-צניעותדיגע קליידער פארשארפט; מער און מער געשעפטן ווער פארברענט, און מער און מער פרויען ווערן באגאסן מיט בליטש. דורך קנאים. [242]
- ספרדישער רב הראשי ר' שלמה עמאר ווארענט: תועבה מארטש גרעסערע סכנה און חרבן, ווי דער חורבן בית המקדש. [243]
- ווידאו פון ריזן עולם באטייליגונג ביי נעילת החג טיש אין ארונים סאטמאר נס שול וואס איז געבויט געווארן אין 2 וואכן ברענגט מסירות אז אינסטאנצן זאלן אויספארשן צו זיי לייגן נישט אריין דארטן מער ווי די ערלויבטע צאל מענטשן. [244]
- מאנטריאל: רעגירונג קאמיטעט וועט פארשן חסידישע מוסדות החינוך צו זיי לערנען די פארלאנגטע לימודי חול. [245]
- אוסטראליע: דראמא מיט אינג קינד בר מצוה בחור'ל וואס וויל זיך מגייר זיין, ווען ביי די טבילה באמערקן די רבנים אז ער איז נישט געמאלעט געהעריג על פי הלכה, בר מצוה איז געווארן אפגעשטעלט. [246]
- דעמאקראטן שלאגן אפ אנטי-איזראעל בוך פון זייער געוועזענער פרעזידענט זשימי קארטער. [247]
- רעפובליקאנער סענאטור פון פענסלוועניע וואס האלט ביים פארלירן זיין זיץ; אפעלירט צו אידן, זיין איינציגסטע לעצטער האפענונג, אים צו ראטעווען. [248]
- גאזאלין אין ניו זשערסי האלט שוין אונטער 2 דאלער. [249]
פרייטאג ה' חשוון תשס"ז (אקטאבער 27)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער אידישיסט שלום בערגער שרייבט א באריכט איבערן אידישען וויקיפעדיע פארן פארווערטס. רעדט זיך אפ אז דאס איז א חרדי-פעדיע ווי די גאנצע אידישע שפראך וואס בלויז חרדים רעדן, און אז מיר האבן בלויז דא נישט מער ווי הונדערט באזוכער איבערן משך פון א חודש. [250]
- אלגעמיינער זשורנאל וועבזייטל געשלאסן, ווארשיינליך בלויז אויף דערווייל און צוליב טעכנישע סיבות.[251]
- פארווערטס האט איבערגעמאכט זייער יידישן וועבזייטל, זיי לייגן שוין ארויף די גאנצע טעקסט פון זייער צייטונג -נישט ווי ביז יעצט וואס די טעקסט איז נישט געווען אריינגעטייפט נאר אויף א בילד פארמאט, זיי האָבן גרויסע פּלענער אַרויסצוגיין אויף די עלעקטראָנישע רחבֿותן פֿון דער וווּנדערלעכער אינטערנעץ. [252]
- גרויסארטיקער שבע ברכות אין וויליאמסבורג סאטמאר - ארונים קהילה. - בילדער. [253]
- חכם עובדיה יוסף שליט"א שטעלט זיך ארויס קעגן פרומע איד זאלן דינען נשיא פון מדינת ישראל. [254]
- ערשטע באנד פונעם בוך ומשה הי' רועה, ארויסגעקומען. באשרייבט אין אידישע שפראך דאס לעבנשאפן פון לעצטן סאטמאר רבי ר' משה טייטלבוים ז"ל.[255]
ארץ ישראל און מיטעל מזרח
- העכסט אינטערסאנטע הומאריסטישע אנאליז אויף הייד פארק שטייטע וועבזייטל, ערשיינט אין היימישע קרעטשמע [257]
- שטערקסטע אנקעטע וואס איז נאר וואס אמאל ערשינען איבער מוסעלמענישע באפלעקערונג אין לאנדאן צייגט אז 8.5 פראצענט פון די לאנדאנע באפעלקערונג זענען מוסעלמענער, פונדעסטוועגן איז זייער איינפלוס אויף די רעגירונג זייער שוואך. [258]
זונטאג ז' חשוון תשס"ז (אקטאבער 29)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- וויקיפעדיע סיסטעם דעמאקראטיע ביי די ארבייט: וועטעראן וויקיפעדיע באנוצער; יודל; באקאנט אלס אבישי ווערט אויפגעזאגט פון מנהלות, (וואס ער האט סייוויסיי קיינמאל גענוצט), טראץ זיינע פילע ביישטייערונגען צום אויפלעב פון אידישער וויקיפעדיע, נאך וואלן אים צו פארשפארן; ווייל ער רודף'ט צופיל די קאמיונעטי און פארטרייבט באנוצער פון שרייבן אויפן אידישען וויקיפעדיע. [259]; יודל פארשפרעכט אויפציווייזן זיין ארגומענט פארן סטוארט באנוצער:danny, וואס ער האט אים געמאכט אויס מנהל, אז די וויילערס זיינען אפאר סאקפאפעטס וואס ברעכן וויקיפעדיע:פאליסיס און זיי ווילן פטור ווערן פון איר יודל... [260]
- לעיקוואד: אידן פראטעסטען אין פארענט פון חרדישען מעיאר'ס הויז; ר' מאיר ליכטענשטיין. פאר זיין שטרענג אינפארסירן געזעצן פון הייזער. [261]
- לעיקוואד: קאר שטויסט זיך אן אין הערש ביי עקסידענט פון חרדישן דרייווער. [262]
- ר' אברהם שמואל געשטעטנער געט ארויס סירוב קעגן ר' איצא גליק. [263]
- בארא פארק: א אינג ווייבל נויטיגט זיך אין א ניר נדבה, צו ראטעווען איר לעבן. [264]
- סאטמאר רבי ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א, באזוכט היינט אין פלעטבוש פאר אווענט לטובת ר' מאיר בעל הנס. [265]
- וואטערבוירי ישיבה ווערט בשולדיגט אין אומ-לעגאל דארמיטארי. [266]
- יד ושם באקומט א נדבה פון 25 מיליאן דאלער פון רייכסטע איד אויף די וועלט; שעלדאן איידלסאהן. [267]
- הרב ר' מנשה פילאפ, תורה קאלומניסט פון נייעס באריכט ווידמעט זיין קאלום די וואך קעגן נייע ספר, וואס שטייט איבער מצוות ישוב הארץ. [268]
- חרדישער פרוי אין בני ברק שטארבט, איבערלאזנדיג א פאמיליע פון 18 יתומים. [269]
- געפענט וועב סייט וואס דינט ווי א דאטע באזע פון טויזענטע שטיקער קונסט און אייגנטום, פאר האלאקאוסט איבערלעבער און זייערע איינקליך צו אידעטיפיצירן זייערע פארמעגן און דאס צוריקבאקומען. [270]
- וויליאמסבורג: גוי ווערט בארויבט, צוברעכט די האנט פון רויבער, רויבער אנטלויפט, פאליציי כאפט אים אין וואדהאל האספיטאל. [271]
ארץ ישראל און מיטעל מזרח
- חברון קרית ארבע, איד ווערט דערשאסן און פארוואונדעט, פון אראבער וואס איז פארשטעלט ווי פאסטעך פון סטאדע שאף. [272]
מאנטאג ח' חשוון תשס"ז (אקטאבער 30)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חרדישע וויליאמסבורג פון די נישט געזונטסטע געגנטן צוליב ווייניג איבונגען. [273]
- עליאט ספיצער פאשפרעכט מער געלט פראגראמען פאר די חרדישע מוסדות החינוך פון ניו יארק. [274]
- ר' יצחק טויביה ווייס דער ירושלים רב מטעם העדה החרדית זאגט צו בלוט אויב מען וועט נישט מבטל זיין די תועבה מארטש. [275]
- באבוב: ר' בנציון האלבערשטאם צואמפערט מיטן שוואגער נאכן ווייזן סימפאטיע צו צד פון ר' מרדכי דוד אונגער. [276]
ארץ ישראל און מיטעל מזרח
- דער יו ען וועט אויסמאפירן פנטקליך ווי איז די גרעניצען פון די קאנראווערסאלע שבח פארםס. [277]
- גרעסטער טאלק שוי האוסט אין היסטאריע, ראש לימבאוי קפיטיליזירט אין סקאנדאל איבער אקטיאר וואס שפילט עדס קעגן רעפובליקאנער. [278]
- דער ליבעראלער דעמאקראטישער געשטימטער צייטונג ניו יארק טיימס לייגט האר בעפאר די וואלן א בילדער אויסשטעל פון טויטע אמעריקאנער סאלדאטן אין איראק. [279]
- טראפיק וואקסט פון 2 פאפולערע וועב סייטס; וויקיפעדיע און יו טוב. [280]
- טעלעוויזיע סטעישאן האט נישט בעסערע פארציילער פון די נייעס און קענען נישט נוצן פרוי צוליב קרבן... [281]
- דער פאליציי מאן מאכט זיכער זיין קווואטא איז אנגעפילט... [282]
- הויפט מנהל פונעם אינטערנעט הייד פארק פארום עצור כאן חושבים בעט הילף אין איבערטייטשן די ארטיקל אין וויקעפעדיע אויף זיין פארום, פון אידיש צו עברית [283]
- רעקארד אונליין פאבליצירט אינטערסאנטע ווידיאו אין אידיש [284]
- היימישע קרעטשמע גרייט זיך צו פייערן זייער צען טויזנטנסטע תגובה [285]
דינסטאג ט' חשוון תשס"ז (אקטאבער 31)[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רייכסטער איד אויף די וועלט; שעלדאן איידלסאהן אין טאלקס אפצוקויפן מעריב טאג-צייטונג. [286]
- דער עי די על פרדאמט יד לאחים פארן פארשפרייטן ראסיסטיש צעטל; נישט צו פארדינגן אידישע הייזער פאר אראבער אין ירושלים. [287]
- אלי וויזעל באשרייבט אין דעטאל די אטראסעטיס פון נארט קאריע און בעט די יו ען זאל איר אפשטעלן. [288]
- באסטאן אידישע קאמיוניטי שיקט צען מיליאן דאלער פאר חיפה צו פארעכטן שאדן פון ארץ ישראל לבנון מלחמה. [289]
- ניו יארק פאליציי דעפארטמענט פארבאט אירע מעמבערס צו האבן אפענע כתובת קעקע - טאטואירונג. [290]
- קרית יואל: רעפובליקאנער קאנגערס-פרוי; סו קעלי אין שווערן פאליטישער קאמפ פאר איר לעבן, ארלעידיגט פאר ארונים אוידיענס מיט מעיאר מייקל בלומבערג איבער אפגעשפארטע חדר. [291]
- חכם עובדיה יוסף פסק פאר זיינע בעלי תשובה משפחות; זייט מוותר אויף מחיצות אויב עס ברענגט צו מחלוקת. [292]
- לעקיוואד ראש ישיבה; ר' מלכיאל קאטלער וועט פארלערנען א שיעור אין ארונים סאטמאר שול. [293]
- קאשוי רב שליט"א באזוכט לעיקוואד. [294]
- לעבעדיגע ווידיא הוק-אפ אויפן אינטערנעט ביים קבר רחל אין ארץ ישראל, צום בעפארגרייטונג צום יארצייט פון רחל אמינו. [295]
- זאל וויקיפעדיע אנהייבן לייגן עדס?; באקענט זיך מיט איין זייט פון די דעבאטע. [296]
- רעפובליקאנער זאגן: מיר זענען פאראויס אין פריע וואלן. [297]
געזונטהייט און סייענס
- א נייער פייגל פלו וויירוס איז אויפגעדעקט געווארן אין א מענטש אין כינע; וואס קען אויסהארגענען די גאנצע וועלט אין איין ריזן מגיפה. [298]
- סייענטיסטן טרעפן אויס נייע קאנטרעסעפטיוו פיל פאר מענער אן קיין סייד אפעקטס. [299]
- סייענטיסטן מאכן וואקסן און באשאפן, ערשטע מאל אין היסטאריע, מענטשליכע לעבער פון סטעם סעלס.
- נייער סיין אויף רוט 17 זאגט דרייווערס זייער ספיד. [300]
- ניו יארק פאוסט שטייגט איבער דעילי ניוז; ווערט 5'טער גרעסטער צייטונג אין אמעריקע. [301]
- גוגעל פליקט אראפ אלע קאפי רייט ווידאו קליפס פון יו טוב. [302]
- מיי ספעיס וועט ארויסבלאקירן באנוצער וואס וועלן ארויפלייגן קאפי רייט מוזיק. [303]
- יו טוב ווידיאו פון ישראלי וואס כאפט זיך מיט אויף קארן אויף ראלער סקעיטס. [304]
- אמעריקע: זוהן רעיפט אייגן מאמע. [305]


text:
מארטין בובער
מארטין (מרדכי) בובער (8טן פעברואר 1878, וויען, עסטרייך - 13טן יוני 1965, ירושלים) איז געווען א פארשער און דענקער, און מחנך.
בעיקר האט ער זיך באשעפטיקט מיט גייסט וויסנשאפט, סאציאל וויסנשאפט, און חסידות. ווי אויך האט ער איבערגעטייטשט דעם תנ"ך צו דייטשיש. בובער האט אנגעהערט צו דעם רוחניותדיקן ציוניזם, וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך אחד העם.
ער איז געווען א גרויסער שטיצער, פון א ביי נאציאנאל לאנד, פון יידן און פאלעסטינער. ער איז געווען א סאציאליסט, און פלעגט אייביק ארונטעררייסן די ישראל רעגירונג, פארן נישט זיין גענוג סאציאליסטיש, ער איז אויך געווען אנגעשטעקט מיט אנארכיסטישע מיינונגען, ווי עס דערקענט זיך אין זיינע שריפטן.
זיין פאמיליע איז געווען א רעליגיעזע, ער האט אבער פארלאזט די רעליגיע, זיין משפחה איז געווען א חסידישע, און דארט האט ער זיך גענומען פארשן חסידות. ווען ער האט געמאכט עליה, קיין ארץ ישראל אין די 1930ער יארן, איז ער געווארן פון די הויפט פערזענלעכקייטן און פראפעסארן אין דעם העברעישן אוניווערסיטעט.


text:
שיבת ציון
שיבת ציון איז די אומקערונג פון די אידן פון בבל צוריק קיין ארץ ישראל אין יאר ג'רכ"ב נאך 48 יאר וואס זיי זיינען אין גלות בבל געווען, נאך וואס כורש דער קעניג פון בבל האט דאס באשטעטיגט.
אין יאר ג'רמ"ד (22 יאר ארום) האבן די אידן געהענדיגט בויען דער צווייטער בית המקדש (בית שני). די סיבה וואס האט געדויערט אזוי לאנג ביז מען האט געבויעט דער בית המקדש איז צוליב די קריג מיט די שוימרוינער וואס האבן געוואלט אויך נעמען א טייל מיט די אידן צו בויען דער בית המקדש, אבער די אידן האבן נישט געוואלט זיי משתף זיין ווייל זיי האבן געהאלטן אז די שוימרוינער זיינען נישט קיין אידן. (זעט: שומרון).
- זעט אויך: כורש
ליינט נאך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די גאנצע געשיכטע פון חורבן בית ראשון און שיבת ציון, ליינט אין מלכים ב', דברי הימים ב', ירמיהו און יחזקאל.


text:
ווארשע פאקט
דער ווארשע פאקט איז געגרינדעט דורך די לענדער וואס האבן אנגעהערט צום סאוועטן פארבאנד. געגרינדעט אין ווארשע, פוילן דעם 14טן מיי 1955. נאכן אנשליסן פון מערב דייטשלאנד, אינעם נאט"א.
זיין ציל, א ווידערשטאנד צו מערב וועלט איינפלוס, איז געווען א מיליטערישע בונד צווישן די אנגעשלאסענע לענדער, וואס האט ארייגערעכנט טרענירונגען אינאיינעם. דער מיליטער זייערער, האט פארמאגט 300 דיוויזיעס, אזוי ארום זייענדיג פיל גרעסער פון די נאט"א.
ער האט אויך פרובירט פארוואנדלן גריכנלאנד און טערקיי אין קאמוניסטישע לענדער. זיי האבן אויך פרובירט איינפלוסן ישראל, אבער ישראל האט אריינגעשפילט אין אמעריקע, האבן זיי גענוצט זייער איינפלוס מיט עגיפטן און סיריע.
ביי דער רעוואלוציע אין טשעכאסלאוואקיי, האבן זיי אונטערדריקט די אויפשטאנד, מיט א פאראייניגטער ארמיי, פון די לענדער וואס זענען געווען מיטגלידער.
די מיטגלידער זענען ראטן פארבאנד לענדער, פוילן, אונגארן, בולגאריע, אלבאניע, טשעכאסלאוואקיי, ראמעניע, און מזרח דייטשלאנד.
אין דער ענדע 1980ער יארן, האט דער פאקט אנגעהויבן צופאלן, און צוזאמען מיטן קאמוניזם האט עס אויפגעהערט צו פונקציאנירן. א טייל פון די לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אינעם נאט"א.


text:
זומער זייגער
דער זומער זייגער איז אן אפגערוקטער זייגער אין די זומער מאנאטן אין אייראפע, אמעריקע און אויך אין אנדערע לענדער ארום דער וועלט. דער הויפט קאנצעפט פון דעם זומער זייגער איז צו פארדינען מער ליכטיקייט ווען רוב מענטשן זענען נאך אויף אנשטאט די פרי פארטאגס שטונדן ווען רוב מענטשן שלאפן נאך.
דער ארגינעלער געדאנק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער הויפט און ארגינעלער געדאנק איז געווען צו רוקן דעם זייגער פאראויס מיט איין שעה כדי צו געניסן מער פון דער ליכטיקייט אין טאג אין די זומער מאנאטן.
זייער פשוט: א דורכשניטליכער מענטש שטייט אויף 6:00 אזייגער אינדערפרי און לייגט זיך 10:00 אזייגער ביינאכט. אין די זומער מאנאטן שיינט די זון אויף שוין זייער פרי ווען רוב מענטשן שלאפן נאך. יעצט אויב מען רוקט דעם זייגער מיט איין שטונדע פאראויס וועלן רוב מענטשן נאך אלץ אויפשטיין צו דער ליכטיקייט. אבער אין דער אווענט וואלט נארמאל טונקל געווארן 8:00 צייט און אזוי ווערט טונקל ערשט 9:00 צייט וואס מיינט נאך א שטונדע ליכטיקייט אינעם טאג.
מיט איין שטונדע מער ליכטיקייט אין דער אווענט שפארט מען זיך אויך אסאך ענערגיע ווייל דאס מיינט אז מען נוצט ווייניגער עלעקטער וויבאלד עס איז נאך ליכטיג. אויך שפארט דאס ענערגיע וויבאלד מענטשן קומען שפעטער אהיים אין דער זומער און גייען אסאך ארויס וואס מיינט אז מען נוצט אויטאמאטיש ווייניגער ענערגיע וויבאלד מען איז דאך נישט אינדערהיים.
דער אמעריקאנער טראנספארטאציע דעפארטמענט האט אין די 1970 יארן דורכגעפירט א שטודיע וועלכע האט געצייגט אז מיט יעדן טאג אין דעילייט סעווינג טיים שפארט זיך דאס לאנד די ווערט 100,000 פעסלעך אויל (אויל איז איינע פון די גרעסטע ענערגיע קוועלער, זיי ווערן גענוצט פאר עלעקטריק סטאנציעס ברענשטאף טאנקן). היינט צו טאג ווען עס זענען פאראן פיל מער איינוואוינער און מען נוצט אויך פיל מער ענערגיע ווי אמאל שפארט עס נאך פיל מער פער טאג און מיט יעדן טאג וואס מען לייגט צו וועט זיך דאס לאנד שפארן אסאך געלט.
מיט דעם חשבון וואלט לכאורה דער זומער זייגער געווען ווערט אויך אין דער ווינטער ווייל מען וואלט פונקט אזוי באקומען מער ליכטיקייט אין דער אוונט. אבער דעמאלט וואלט עס געווען יצא שכרו בהפסדו ווייל די זון שיינט אויף זייער שפעט אין דער ווינטער און מיט נאך א שטונדע שפעטער וואלט מען אויפגענוצט פונקט אזויפיל ענערגיע אינדערפרי וויפיל מען וואלט געשפארט אין דער אווענט. זומער איז אבער נישט אזוי וויבאלד רוב מענטשן שטייען אויף ווען עס איז שוין ליכטיג און אפילו א גרויסע פראצענט שטייט יא אויף ווען עס איז טונקל, ספעציעל אין די ערשטע און לעצטע וואכן פון דער זומער, נוצן זיי פיל ווייניגער ענערגיע וויפיל מען שפארט זיך אין דער אווענט ווען יעדער געניסט דערפון.
נאך א בענעפיט וואס דעילייט סעווינג ברענגט איז עקסידענטן. וויבאלד עס איז ליכטיג א שטונדע לענגער אין דער אווענט פאסירן ווייניגער עקסידענטן (א גרויסע פראצענט עקסידענטן פאסירן ביינאכט) און כאטש עס ווערט שפעטער ליכטיג אינדערפרי איז דאס אבער פיל ווייניגער וויפיל עס פארהאלט אין דער אווענט לויט'ן פריערדיגן חשבון אז רוב מענטשן שטייען אויף ווען עס שוין ליכטיג. און אפילו נישט איז עס נאך אלץ כדאי ווייל אינדערפרי זענען רוב דרייווער אויסגערוט און ביינאכט איז מען מיד און עס פאסירן מער עקסידענטן. אומאפיציעלע שטודיעס האבן געוויזן אז מיט די דעילייט סעווינג טיים זומער פאסירן איין פראצענט ווייניגער עקסידענטן ווי עס וואלט פאסירט אן דעילייט סעווינג. (זומער פאסירן פיל מער עקסידענטן ווי אין דער ווינטער כאטש עס איז נישט פאראן קיין שניי וויבאלד די הייעוועיס זענען פילער).
אבער נישט פאר יעדן איז דעילייט סעווינג טיים אינטערעסאנט. די לענדער וועלכע געפינען זיך נאנט צום עקוואטאר דארפן נישט קיין דעילייט סעווינג טיים וויבאלד דארט איז דער טאג אין נאכט די זעלבע לאנג אבער די לענדער וועלכע געפינען זיך נענטער צו צפון אדער דרום פארמאגן פיל לענגערע טעג אין דער זומער וואו אין די ווינטער וויבאלד די זון רוקט זיך נענטער צו יענע זייט. (די זון דרייט זיך ארום די וועלט פון מזרח צו מערב יעדע 24 שטונדן אבער אויך רוקט זיך עס דרום אין צפון איבער'ן יאר און דארט וואו עס רוקט זיך באקומט לענגערע זומער טעג. ווען עס איז ווינטער ביי אונז איז זומער אויף דרום און ווען עס איז ווינטער ביי זיי איז זומער ביי אונז).
דער צייט אין טאג ווען דער טויש זאל פארקומען איז באשטימט געווארן נאך אין די ערטשע יארן צו 2:00 אזייגער פארטאגס וויבאלד דעמאלט שלאפן רוב מענטשן וואס מיינט אז דאס רוב לאנד איז נישט אין גאס און די ווייניגסטע פליגער, באנען, און אנדערע זאכן זענען אין אפעראציע. אין אייראפע טוישט מען דעם זייגער 1:00 אזייגער.
עס איז פאראן אן אלטער דערמאנונג אין אמעריקע פון די פייער דעפארטמענט אז ווען מען רוקט דעם זייגער זאל מען טוישן די באטעריס אין די סמאוקט דעטעקטארס אלס א גרינגע דערמאנונג און געוואוינהייט וועלכע קען ראטעווען לעבנס.
קריטיק קעגן דעם זומער זייגער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א קליינע פראבלעם פון וועלכע יעדער ליידט איז אז מען דארף רוקן די זייגערס און זיך איינגעוואוינען צו א נייע שלאפן סקעדזשועל, ספעציעל מיט קינדער ווען עס קען געדויערן עטליכע טעג ביז זיי גייען צוריק אריין אין סקעדזשועל און געבן אינדערצווישן עטליכע שלאפלאזע נעכט פאר די עלטערן. דער פראבלעם איז אויך אן ערנסטער ביי מענטשן וועלכע ליידן פון שלאפן פראבלעמען און עס נעמט זיי ביז 2 וואכן אויסצוגראדן דעם נייעם סקעדזשועל.
ארבייטער וועלכע שטייען אויף אין די פריע פארטאגס שטונדן זענען פון די גרעסטע קריטיקירער. זיי טענה'ן אז זיי ליידן פון דעם פראבלעם א גאנץ ווינטער און ענדליך ווען עס ווערט זומער און זיי באקומען די שאנס אויפצושטיין מיט ליכטיקייט רוקט מען דעם זייגער פאראויס און זיי שטייען ווידער אויף אין דער טונקעל. פארמער זענען אויך שטארקע קריטיקירער ווייל פונקט ווי די קליינע קינדער נעמט צייט פאר די בהמות און די עופות זיך צו געוויינען צו דעם נייעם סקעדזשועל און עס מאכט שאדן די פארמער. א קאנאדישער טשיקן פארמער האט אמאל געזאגט די מידיא אז עס נעמט זיינע עופות איין וואך יעדעס מאל מען רוקט דעם זייגער ביז זיי אריענטירן זיך.
נאך א קריטיק איז אז עס פאסירן מער פייערן אין די טעג וויבאלד מענטשן באשעפטיגן זיך שפעטער אין דער אווענט מיט פארשידענע זאכן און עס ברענגט מער פייערן. אין געוויסע פלעצער אין די וועלט שטימט עס נישט אזוי גוט ווי אין אמעריקע וויבאלד אין דער אנפאנג און ענדע דעילייט סעווינג וואכן איז נאך טונקל 7:00 צייט וואס קומט אויס אז טייל קינדער גייען אין די סקולס ווען עס איז נאך טונקל.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאנצעפט פון איינשפארן די ליכטיגע שעה'ן איז אויפגעטראכט געווארן דורך דער היסטארישער אמעריקאנער שטאטסמאן, בענדזשעמין פרענקלין, א דרוקער, שרייבער, דיפלאמאט, פילאסאף און וויסנשאפטלער אינעם 18טן יארהונדערט.
פרענקלין האט פארגעשלאגן זיין געדאנק ביי א פארשטעלונג אין פאריז און האט דאס באצייכענט אלס אן עקאנאמישע פראיעקט. פרענקלין'ס נאנטע פריינט האבן אויפגעצויגן דעם געדאנק אבער עס האט נישט באקומען קיין שטיצע ביז אין 1907 ווען פרענקלין האט שוין נישט געלעבט 20 יאר. א בריטישער וויסנשאפטלער וויליאם ווילעט האט ווידער אדאפטירט דעם געדאנק אין א ספעציעלער אויסגאבע וועלכע האט זיך גערופן "וועיסט אוו דעילייט" אין וועלכע ער האט אויפגעקלערט אז מיר פארשלאפן צופיל שטונדן פון די זון ליכטיקייט אין דער זומער און אויב וועט מען רוקן דעם זייגער פאראויס וועט מען קענען געניסן נאך א שטונדע פון דעם טאג.
ווילעט האט שווער געארבעט צו שתדל'ן פאר דעם געדאנק און נאך צוויי יאר האט די בריטישע הויז פון קאמאנס אדאפטירט דעם געדאנק און מען האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף. דער קריטיק איז געווען גרויס, ספעציעל פון די פארמער, אבער מען האט ווייטער געפארשט דעם געדאנק. ווילעט האט אויך נישט דערלעבט קיין זומער זייגער ווען ער איז געשטארבן אין 1915. א יאר דערויף איז דייטשלאנד געווען די ערשטע לאנד אין די וועלט צו רוקן דעם זייגער מיט איין שטונדע פאראויס. בריטען האט נאכגעפאלגט איין יאר דערויף און דער טאג איז באשטימט געווארן אויף דער ערשטן זונטאג אין מאי און די ענדע דעם ערטשן זונטאג אין אקטאבער.
דער קריטיק איז געווען גרויס אין יענע יארן און טראץ וואס די בריטישע פארלאמענט האט דאס געמאכט א געזעץ האבן טייל אפטיילונגן פון דער מלוכה און רעגירונג נישט געוואלט אויספאלגן דעם געזעץ און עס איז געווען א צעמישעניש. ערשט אין 925' איז אלץ אויסגעגליכן געווארן און דאס גאנצע לאנד האט עס אקצעפטירט. דער אנהויב איז באשטימט געווארן אויף דעם דריטן זונטאג אין אפריל אדער א וואך פריער אויב די (איסטער) חגא געפאלט דעם באשטימטן זונטאג.
ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן און דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געווען אונטער אטאקע האט מען גערוקט דעם זייגער מיט צוויי שטונדן פאראויס כדי צו שפארן וואס מער ענערגיע. דער גערוקטער זייגער איז אויך געבליבן אין די ווינטער אבער נאר מיט איין שטונדע.
עס דארף דא באמערקט ווערן אז בעפאר עס איז געווען מעכאנישע זייגערס האט יעדע שטאט/ראיאן זיך אליינס געמאסטן די צייט לויט די זון און וויבאלד יעדער האט גענוצט אנדערע מעטאדן איז דער צייט געווען אביסל אנדערש אין יעדע שטאט/ראיאן. די קעניגרייכן פלעגן שיסן מיט קאנאנען צו באשטימען דער צייט אין זייערע שטעט. ווען די מעכאנישע זייגערס זענען ארויסגעקומען האט מען אנגעהויבן באשטימען די צייטן איבערן גאנצן לאנד וועלכע איז גערופן געווארן סטאנדארט צייט. בריטען איז געווען די ערטשע לאנד דאס דורכצופירן און אלע אייראפעאישע לענדער האבן נאכגעפאלגט. אין אמעריקע און אין קאנאדע איז סטאנדארט צייט באשטימט געווארן אין יאר 1884 דורך די רעילראוד אנפירער (די איינציגסטע זאך אין יענע צייט וועלכע האט דעגרייכט איבעראל און האט געדארפט אפערירן מיט א סקעדזשועל). וויבאלד די צוויי לענדער זענען אזוי גרויס האט מען געדארפט באשטימען צייט זאנעס און מען האט זיך געראנגעלט איבער דעם יארן ביז מען האט זיך אויסגעגליכן אין די אנפאנג יארן פון דעם 20'סטן יאר-הונדערט.
ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האבן דייטשלאנד און עסטרייך גערוקט דעם זייגער פאראויס אין יאר 1916. א רייע אייראפעאישע לענדער, און אויך בריטען, האבן נאכגעפאלגט. אין אמעריקע האט מען דאס ערשט איינגעפירט צוויי יאר שפעטער פאר די קומענדיגע צוויי יאר ווען דער זומער זייגער האט פארנומען זיבן מאנאטן פון דעם יאר. נאך די קריג האט פרעזידענט ווילסאן אפגערופן דעם געדאנק אבער טייל סטעיטס האבן דאס יא געוואלט אנהאלטן און יעדער האט געטאן וואס מען האט געוואלט. מאסעטשוסעטס און ראוד איילענד זענען געווען די איינציגסטע צוויי סטעיטס וועלכע האבן דאס איינגעפירט אין די גאנצע סטעיט. אין אנדערע סטעיטס איז דאס נאר פארביליבן אין די שטעט ווי ניו יארק, פילאדעלפיע, שיקאגאו און נאך.
ביי די צווייטע וועלט קריג האט פרעזידענט רוזוועלט פארלאנגט א זומער זייגער א גאנץ יאר און דאס איז געווען געזעץ פון פעברואר 1942 ביז סעפטעמבער 1945. נאך דעם קריג איז ווייטער נישט געווען קיין געזעץ איבער דעם און יעדער האט ווייטער געטאן וואס מען האט געוואלט. מיט די יארן איז דאס אבער געווארן א גרויסער פראבלעם וויבאלד דאס לאנד איז געווארן מער פארגעשריטן מיט פליגערס, ראידא, טעלעוויזיע, און אנדערע קאמיוניקאציע וועלכע האט געברענגט א שרעקליכע צעמישעניש.
ענדליך אין 966' האט פרעזידענט דזשאנסאן פארלאנגט קאנגרעס צו מאכן א פאראייניגטע צייט איבער'ן גאנצן לאנד. קאנגרעס האט נאך יענעם יאר באשטימט א זומער זייגער אנגעהויבן פון דעם לעצטן זונטאג אין אפריל און געענדיגט דעם לעצטן טאג אין אקטאבער. קאנגרעס האט דאן געגעבן די געלעגנהייט פאר יעדן שטאַט זיך ארויסצוציען פון דעם זומער זייגער דורך א שטאט געזעץ. אין 986' האט מען געמאכט נייע געזעצן איבער צייטן אין צייט זאנעס און מען האט אפיציעל גערוקט דעם אנפאנג פון דעילייט סעווינג צו דעם ערשטן זונטאג אין אפריל.
איין אויסנאם איז געווען דורכאויס די אראבישע אויל עמבארגא אין 973' ווען קאנגרעס האט באשטימט א זומער זייגער פאר גאנצע צוויי יאר כדי צו פארקלענערן דעם פראבלעם.
אריזאנע, האוואי, און אינדיאנא זענען די שטאטן וועלכע האבן נישט אנגענומען דעם זומער זייגער. אין אינדיאנא איז בכל פאראן א שטיקל צעמישעניש וויבאלד טייל קאונטיס זענען אונטער איסטערן סטענדערט טיים, טייל זענען אונטער די צענטראלע טיים זאנע, און א דריטע טייל וועלכע איז אויך אונטער איסטערן טיים נעמט יא אן א זומער זייגער.
אנדערע לענדער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צו טאג נוצן 70 לענדער דעילייט סעווינג טיים מיט דער אויסנאם פון יאפאן וועלכע איז אויך קוואליפיצירט אבער האט דאס קיינמאל נישט אנגענומען. אין די אייראפעאישע פאראיין לענדער הייבט זיך אן דער אייראפעישער זומער זייגער דעם לעצטן זונטאג אין מערץ און ענדיגט זיך דעם לעצטן זונטאג אין אקטאבער. אין רוסלאנד איז דעילייט סעווינגס טיים צוויי שטונדן פאראויס פון סטענדערט טיים וויבאלד רוסלאנד איז איבער די ווינטער אויך גערוקט א שטונדע פון סטענדערט טיים וויבאלד זי געפינט זיך זייער הויך צו צפון. אין די דרום לענדער (טיילן פון אפריקע, אויסטראליע, און טיילן פון דרום אמעריקע) וואו דער זומער פאנגט זיך אן אין דעצעמבער רוקט מען דעם זייגער פון אקטאבער ביז מערץ.
די טראפישע לענדער וועלכע געפינען זיך נאנט צום עקוואטאר דארפן נישט קיין דעילייט סעווינג וויבאלד די טאג און נאכט איז מער ווייניגער צעטיילט אין האלב אלע סעזאנען פון יאר. די לענדער זענען אלע צפון אפריקאנער לענדער, אלע דרום אזיאנער לענדער, און די העכערע טיילן פון די דרום אמעריקאנער לענדער.
אין מדינת ישראל איז דעילייט סעווינג טיים פלעג נישט געהעריג באשטימט געווארן און יעדע עטליכע יאר טוישט מען דאס אהין און צוריק. די רעליגיעזע און די פרייע האבן קאנפליקטן איבער דעם וויבאלד די אידישע און וועלטליכע קאלענדערס שטימען נישט איינע מיט די אנדערע. א ביישפיל איז יום כיפור ווען די רעליגיעזע ווילן אז עס זאל שוין זיין פארטיג אבער די פרייע ווילן דאס ווי לענגער. זייט 2006 איז אבער אנגענומען דער געזעץ לויט דעם רוקט מען דעם זייגער אויף זומער דעם לעצטן פרייטאג אין מערץ און מען רוקט אים צוריק דעם זונטאג פאר יום כפור.


text:
פרשת וארא
פרשת וארא איז די צווייטע סדרה אין ספר שמות. אין דער פרשה ווערט געברענגט וועגן די ערשטע זיבן מכות פון די צען מכות.
די סדרה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פרשה הייבט אן מיטן שליחות וואס דער אייבערשטער האט געשיקט משה איבערגעבן די יידן, אז ער וועט זיי אויסלייזן פון מצרים. ווען משה פירט אויס דאס שליחות, הערן נישט צו די יידן צו משה "מקוצר רוח ומעבודה קשה", פון א קורצן אטעם און שווערער ארבעט. דער אייבערשטער הייסט משה צוריקגיין צו פרעה, און משה פרעגט: "הן בני ישראל לא שמעו אלי, ואיך ישמעני פרעה", אז די יידן האבן נישט צוגעהערט צו מיר, וויאזוי וועט פרעה צוהערן?
דער פסוק איז מפסיק די מעשה מיטן ייחוס פון די שבטים ראובן, שמעון און לוי ביז משה און אהרן. רש"י ברענגט אז די תורה ברענגט די ייחוס פון נאר די דריי שבטים ווייל יעקב אבינו האט גערעדט צו זיי שווערע רייד בשעת ווען ער האט געבענטשט זיינע זין.
דער אייבערשטער לייגט אויף משה און אהרן דאס שליחות צו גיין צו פרעה צו פאדערן די באפרייאונג פון די יידן און זיי ארויסשיקן פון מצרים. אבער ער אנטפלעקט צו משה'ן אז פרעה וועט מאכן שווער זיין הארץ, וואס דער אייבערשטער פירט כדי ער זאל קענען פארמערן זיינע צייכענען אין מצרים. ביי דעם שליחות איז משה געווען אלט 80 יאר און אהרן 83.
די הפטורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת פרשת בא ליינט מען די הפטורה פון ספר יחזקאל, פון פרק כ"ח פסוק כה (ביי תימנישע יידן: פון פסוק כד) ביז פרק כ"ט פסוק כא.
אין א יאר וואס האט דאס קביעות בחג, זשג, בחה אדער זשה ליינט מען פרשת וארא אום שבת ראש חודש שבט און די הפטורה איז "השמים כסאי" אנשטאט דער געוויינלעכער הפטורה.
ווען שבת וארא געפאלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שבת פרשת וארא געפאלט אום די טעג:


text:
יוסף סערטשוק
יוסף סערטשוק (1919 - 6טן נאוועמבער 1993) איז געווען דער קאמאַנדיר פון די אָנהענגער יידן אין לובלין, פוילן, בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. נאָך דער מלחמה, האט ער געזאגט עדות בייַ די פראצעסן פון די נאַצי פארברעכער, און ער באקומען א ספּעציעלע דערקענונג פון ישראל.
נאָך דעם וואס זיינע עלטערן און אנדערע קרובים זענען געהרגעט געווארן אין דער געטאָ אין 1941, זענען יוסף און זיינע ברידער גענומען געווארן צום סאָביבאָר לאגער. נאָך איין טאָג אין לאגער איז ער אנטרונען מיט זיין ברודער אין דער וואַלד און צוזאמען מיט אנדערע אנטרינער האט ער געגרינדעט דאס האַרץ פון די גרופּע אָנהענגער. בשעת דער מלחמה, די גרופּע האט דורך יידן וואס זענען אנטרונען פון די געטאָס געכאפט נירביי און פון סאָביבאָר. אין דער גרופּע איז געווען אויך דער שרייַבער דוב פרייבערג.
נאָך דער באַפרייַונג אין 1945 איז דוד צוגעשטאנען צו דער פוילישער אַרמיי. אין 1948 איז ער געווען ברוטאַליש דערמארדעט אין לובלין דורך נעאָ-נאַצי פּוילישע.
נאָך דער מלחמה ער האט אָנטייל אין לאָוקייטינג יוסף נאַצי מלחמה קרימאַנאַלז פליינג אייראָפּע, און געדינט ווי אַ עדות אין די נירנבערג. דעמאלט אומגעקערט צו פוילן און זיך געווענדט צו עמיגרירן צו ישראל, אָבער איז געווען דיקליינד.
אין 1950 האט ער באַקומען אַ פּאַס און ער האט אימיגרירט אין ישראל. גלייך אויף אָנקומען אין ישראל איז דראַפטיד ווי אַ סאָלדאַט אין מיליטער. נאָך די דינסט ער באהעפט, האט ער זיך באזעצט אין יד אליהו, תל אביב, און געשעפט אינדוסטריע און אַנטראַפּראַנערשיפּ.
איבער די יאָרן זענען סערטשוק צו אייראָפּע עטלעכע מאל צו זאגן אין דעם טריאַלס פון נאַצי מלחמה קרימאַנאַלז. אין איין, דעם פּראָצעס פון אַאָוורסראַפירהאַרר הוגאָ ראַסנדאָרפר, ער איז געווען דער בלויז פּראָקורירונג יידעס. נאָך סראַסנדאָרפר איז קאָנוויקטעד און סענטאַנסט צו לעבן טפיסע, איז אַוואָרדיד לסערטשוק ספּעציעל אַוואָרד נאַצי קרימעס ינוועסטיגאַטיאָן דעפּאַרטמענט פון די ישראל פּאַליס.
אין 1967 האט אים ישראל פרעמיער מיניסטער לוי אשכול די נאַצי פייטער סיגנאַל, און אין 1968 אנגענומען דערצו צו די שטאַט וואָריערז באַפּוצונג.
געזען די פאַרלייגן און פֿאַרשטאַרקונג פון מיליטער און ישראל און פארמערן די ייִדיש געבורט - זיין נקמה אויף נאַצי סלאָטערד אַלע זיין עקסטענדעד משפּחה.
סערטשוק איז געשטארבן אין 1993 אין תל אביב אין עלטער 74. איז באהעפט, און האט איבערגעלאזט נייַן קינדער און מער ווי אַ הונדערט אייניקלעך און אורייניקלעך.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דוב פרייבערג, רעליק פון סאָביבאָר, ראַמלאַ, 1988.
- דוב פרייבערג, זיין אַ פּראָסטער מענטש, ראַמלאַ, 1996.


text:
הר הרצל
הר הרצל, אויך הר הזיכרון איז דער נאציאנאלער בית עולם פון ישראל אויף דער מערב זײַט פון ירושלים, אויפן נאמען פון בנימין זאב הערצל, דער גרינדער פון מאָדערנעם פּאָליטישן ציוניזם. הערצלס קבר ליגט בייַ דער שפּיץ פון דעם בערגל. יד ושם, וואָס באצייכנט דעם אנדענק פון דער חורבן אייראפע, ליגט צו מערב פון הר הרצל. ישראלס מלחמה טויטע זענען אויך באגראבן דאָרט. הר הרצל איז 834 מעטער העכער פונעם ים שפיגל.
אינהאַלט
אנדענק בארג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אנדענק בארג (צו די אומגעקומענע אין חורבן אייראפע) איז אַ פאַרלענגערונג מערב פון הר הרצל, געווידמעט צו יד ושם אויף דער שפּיץ פון דעם באַרג.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זומער פון 1949 האט מען באַשלאָסן אַז מ'דארף אַ נאציאנאלן בית עולם פֿאַר נאציאנאלע פיגורן און געפאלענע פון צה"ל. עטלעכע יאר שפּעטער איז עס באַשלאָסן צו באַגראָבן פּאָליצייַ באַאַמטער ן און אנדערע זיכערהייַט קראַפט פּערסאַנעל אויף הר הרצל.
אין הר הרצל ליגן דרייַ פרעמיער מיניסטארן פון ישראל: לוי אשכול, גאָלדאַ מאיר און יצחק ראַבין.
נאצינאלער מיליטערישער בית-עולם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ישראל 'ס הויפּט מיליטערישע בית עולם אויף הר הרצל געפינט זיך אויף דער צפונדיקער שיפּוע פון הר הרצל. זעלנער וואס האָבן געפאלן אין די שורה פון פליכט זענען באגראבן דאָרט.
הר הרצל פּלאַזאַ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די הויפּט קוואַדראַט ווו דער צערעמאָניע פון ישראל 'ס ינדעפּענדענסע טאָג הייבט.
גאָרטן פון די פֿעלקער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם דרום טייל פון הר הרצל איז דער "גאָרטן פון די פֿעלקער" ווו עס זענען ביימער געפלאנצט דורך פּרעסידענטן און שטאַט הויפטן וואס האבן באזוכט ישראל.
דענקמאלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ינס דאַקאַר דענקמאָל
- 23 סיפערערז שיפל דענקמאָל
- דענקמאָל צו ייִדישע זעלנער וואס געקעמפט פֿאַר די רוסישע מיליטער אין וועלט מלחמה 2
- דענקמאָל צו ייִדישע זעלנער וואס געקעמפט פֿאַר די פויליש מיליטער אין וועלט מלחמה 2
- דענקמאָל צו ייִדישע זעלנער וואס געקעמפט פֿאַר די בריטיש מיליטער אין וועלט מלחמה 2 אין פּאַלעסטינע
- דענקמאָל צו די ייִדישע פערטל פון ירושלים איינוואוינער וואס זענען געפאלן אין 1948
- דענקמאָל וועבזייַטל צו עטיאפישע יידן וואס זענען דערמארדעט אונטערוועגס קיין ישראל
הרצלס קבר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1903, האט הערצל געשריבן אין זיין צוואה:
- "איך ווונטש צו זיין מקבר געווען אין אַ מעטאַל אָרן ווייַטער צו מיין פאטער, און צו בלייַבן דאָרט ביז די ייִדיש מען וועט אַריבערפירן מיין בלייבט צו ארץ ישראל. די קאָפינז פון מיין פאטער, מיין שוועסטער פּאָלין, און פון מיין נאָענט קרויווים וואס וועט האָבן געשטארבן ביז דעמאָלט וועט אויך זיין אריבערגעפירט עס
הערצל מוזיי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אַ אינטעראַקטיווער מוזיי אויף הר הרצל אָפפערס אַ קוק אין דער לעבן פון בנימען זאב הערצל.
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרצל מוזיי אויף הר הרצל
- הר הרצל באתר "יזכור"
- סאטעליט בילד פון הר הרצל, עם סימון האתרים, ב-WikiMapia
- הר הרצל - נאציאנאלער בית עלמין של ישראל, מצגת באתר מק"מ חיפה
- הר הרצל ביי Find a grave
- מוזיאון הרצל בהר הרצל
- מדרשת הר הרצל ביי "סנונית (אתר)"
- תמונות של הר הרצל ביי Slidex
- השביל המחבר את הר הרצל עם יד ושם ביי "יזכור"
- אסון הר הרצל ביי וואלה!
קאארדינאטן: 31°46′26.99″N 35°10′49.97″E / 31.7741639, 35.1805472