text:
נאציאנאלע ביבליאטעק פון שוועדן
די נאציאנאלע ביבליאטעק פון שוועדן (שוועדיש: Kungliga biblioteket קונגליגאַ ביבליאטעקעט – טייטש די קעניגלעכע ביבליאטעק) זאמעלט און שפארט אלע קלאנגען, בילדער און געדרוקטן מאטעריאל וואס וועט אראריסגעגעבן אין שוועדן.
די זאמלונגען פון דער ביבליאטעק זײַנען אפן פאר אלע, אבער די טעטיקקײַט איז קודם פאר דער וועלט פון פארשער. דער מאטעריאל פון דער שוועדישער זאמלונג איז נישט דערלויבט צו ווערן געבארגט אהיים אוּּּּּּן מוז ווערן שטודירט אין דער ביבליאטעק. דאס רוב פונעם מאטעריאל איז געהאלטן אין א מאגאזין און מ'מוז אים פארויס באשטעלן.
די ביבליאטעק געפינט זיך אין צענטראלן שטאקהאלם.
אינהאַלט
די זאמלונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די זאמלונגען פון דער ביבליאטעק זײַנען פאראן מער ווי 20 מיליאנען אביעקטן. אחוץ ביכער זײַנען פאראן אויך אפישן, בילדער, האנטשריפטן און רעקלאמדרוקערייען. די אוידאוויזועלע זאמלונג באשטייט פון מער ווי 7 מיליאנען איינגעשפילטע שעה'ען.
די ביבליאטעק פארוואלטעט פארשוינארכיוון פון צווישן אנדערע אסטריד לינדגרען, אויגוסט סטרינדבערג און דאג האמארשעלד.
פליכטצושטעלונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועדליג דעם הײַנטיקן פליכטצושטעלונגגעזעץ מוז דער אויסגעבער פון געדרוקטן מאטעריאל וואס וועט צעשפרײַט ווערן איבער שוועדן איינשיקן איין עקסעמפלאר פון יעדן ווערק צו דער נאציאנאלביבליאטעק און זעקס אנדערע פארשונגסביבליאטעקן. אויסגעבער פון פילם, מוזיק, טעלעוויזיע אדער ראדיא מוזן אויף א דערגלייכן אופן שיקן קאפיעס פאר דער ביבליאטעק. אבער אין געוויסע פאלן איז דאס אבליגאטאריש פאר בלויז א טייל פון די זענדרנגען.
דער געזעץ שטאמט פון דער קאנסליארדנונג אין 1661, ווען עס איז געווארן א געזעץ, אז אלע בוכדרוקער זאלן אריינשיקן צוויי עקסעמפלארן פון יעדן שריפט וואס זיי האבן געדרוקט. איינער פון די עקסעמפלארן זאל ווערן געגעבן דעם ריקסארכיוו און דער צווייטער דער נאציאנאלביבליאטעק. דער געזעץ איז אייגענטלעך געשאפן געווארן צו קאנטראלירן דעם אפיניאן איידער צו האלטן דאקומענטן פאר דער צוקונפט.
קאאפעראציע צווישן די ביבליאטעקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז פאראנטווארטלעך פאר געבן אינפארמאציע צו די העכערע אויסבילדונג און פארשונג. דאס הייסט צו פארהאנדלען צווישן אלעס וועגן צענטראלע טראקטאטן כדי צו מאכן דעם צוגאנג צו פארשיידענע דאטע–באסען לייכטער.
די ביבליאטעק קאארדינירט א צאל פון עקספערט– און קאמפעטענסגרופן וואס ארבעטן מיט ענינים בנוגע די וועלט פון ביבליאטעקן. צום ביישפיל דיגיליזאציעס, סיסטעמען פון קלאסיפיקאציע און דעם געמיינזאמען קאטאלאג ליבריס.
מע ארבעט אויך אויס אויסבילדונגען און שטיצט פראיעקטן וועלכע זיינען רעלאטירט צו ביבליאטעקן.
אינסטאנץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז אן אינסטאנץ פון דער מלוכה וואס האט א אונטערשטעלוננ צו דעם אויסבילדונגסדעפארטעמענט.
פארשונגסביבליאטעק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק איז אויך א הומאניסטישע ביבליאטעק, וואס קויפט אריין פארשונגסליטעראטטור אויף פארשיידענע שפראכן.
באזוך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די נאציאנאלביבליאטעק ליגט אינעם פארק הומלעגארדען אין צענטראלער שטאקהאלם. די ביבליאטעק איז אפן פאר עפנטלעכגייט. ווער איז מער ווי 18 יאר אלט און קען זיך לעגיטימירן קען באשטעלן מאטעריאל פון די זאמלונגען. עס איז פאראן באזאנדערע כללים פאר פארשוינען וועלכע וווינען נישט אין שוועדן אדער האבן נישט קיין שוועדישן פערסאן-נומער.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- דער וועבפללאץ פון דער נאציאנאלביבליאטעק
- דער ביבליאטעקס דאטנבאזע ליבריס
- שוועדישער דאטנבאזע פאר מעדיע
- דיגיטאליזירונג פוןעם האנטשריפט קאדעקס גיגאס


c: text/html

text:
11טן מערץ
דעם 11טן מערץ איז דער 70סטער טאג פון יאר (71סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 295 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1812 - דער בירגערשאפט שאטוט אין פרייסן וואס גיט איבער די יידן בירגער רעכטן
- 1917 - ערשטער וועלט קריג: באגדאד איינגענומען דורך בריטישע קראפטן
- 1985 - מיכאיל גארבאטשאוו באשטימט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1990 - ליטע שיידט זיך פונעם סאוועטן פארבאנד
- 1996 - זשאן האווארד דערווילט צום ערשטן מאל פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע
- 2006 - מישעל באטשעלעט דערוויילט די ערשטע פרוי פרעזידענט פון טשילע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1899 - פרעדעריק דער ניינטער, מלך פון דענמארק (געש' 1972)
- 1916 - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געש' 1995)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1955 - אלעקסאנדער פלעמינג, אנטפלעקער פון פעניצילין (געב' 1881)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
בריטישער מוזיי
קאארדינאטן: 51°31′10″N 0°07′37″W / 51.519444, -0.126944
דער בריטישער מוזיי איז א מוזיי פון מענטשלעכער היסטאריע און קולטור אין לאנדאן. זיינע קאלעקציעס, וואס זענען סה"כ מער ווי זיבן מיליאן אביעקטן,[1] זענען פון די גרעסטע אין דער וועלט, און שטאמען פון אלע קאנטינענעטן, באשרייבנדיק די געשיכטע פון מענטשלעכן קולטור פון זיין אנהייב ביז היינט.
דער בריטישער מוזיי איז געגרינדעט געווארן אין 1753, באזירט בעיקר אין די קאלעקציעס פון דעם וויסנשאפטלער סיר האנס סלאן. דעם מוזיי האט מען געעפנט צום ערשטן מאל צום ציבור דעם 15טן יאנואר 1759 אין מאנטאגו הויז, בלומזבורי, אין דעם זעלבן ארט ווי דער מוזיי געפינט זיך היינט. במשך די פאלגנדע צוויי און א האלב יארהונדערטער האט דער מוזיי זיך פארגרעסערט און געשאפן פארשידענע צווייג מוזייען; דער ערשטער פון זיי איז געווען דער נאטירלעכע היסטאריע מוזיי אין דרום קענזינגטאן אין 1887.
ביז 1997 איז דער בריטישער מוזיי געווען דער איינציקסטער וואס האט געהאט א נאציאנאלן מוזיי פון אנטיקן און א נאציאנאלע ביבליאטעק אין איין געביידע. אין 1997 אבער האט די בריטישע ביבליאטעק זיך געצויגן פון דעם בריטישן מוזיי צו א נייעם ארט. אזוי ווי אלע נאציאנאלע מוזייען אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך, דארף מען נישט באצאלן אריינגיין אינעם מוזיי.[2] זייט 2002 איז דער דירעקטאר פונעם מוזיי ניל מאגרעגאר.[3]
אינהאַלט
חשובע אויסשטעלן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די עלגין מארמארשטיינער, א טייל פונעם פארטענאן
- די ראזעטע שטיין
- די מאמי'ען פון עטליכע פרעה קעניגן פון עגיפטן
אפטיילן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייל פון אוראלט עגיפטן און סודאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייל פון גריכנלאנד און רוים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייל פון מיטל-מזרח[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטייל פון דרוקן און צייכענונגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אפטייל פון דרוקן און צייכענונגען האט די נאציאנאלע זאמלונג פון מערבדיקע דרוקן און צייכענונגען. דער ברייטער ציבור האט א צוטריט צו דער זאמלונג, וואס מ'האט געגרינדעט אין 1870.
עס זענען פאראן גאר שיינע גרופעס פון צייכענונגען פון לעאנארדא דא ווינטשי, ראפאעל, מיקעלאנדזשעלא, דירער, פעטער פאל רובענס, רעמבראנדט און גאיא.
אין דער זאמלונג זענען אומגעפער א מיליאן בריטישע דרוקן.
אפטייל פון פארהיסטאריע און אייראפע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ British Museum website. Britishmuseum.org (14 June 2010). דערגרייכט דעם 4טן יולי 2010.
- ↑ Admission and opening times. British Museum (14 June 2010). דערגרייכט דעם 4טן יולי 2010.
- ↑ "National man for British Museum", BBC News (29 November 2001). דערגרייכט דעם 27 April 2010.


text:
רב ששת
רב ששת איז געווען אן אמורא. ער איז געווען א תלמיד פון רב הונא,
א חבר פון רב חסדא. זיינע חברים זענען אויך געווען ר' נחמן (תוס' גיטין לב.) און רב יוסף (תוס' חולין קד:). ר' אבא בר כהן, ר' אבא בר זבדא.
א סגי נהור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געווען א סגי נהור איינער וואס זעהט נישט. די גמרא פארציילט (ברכות נח.) אז אפילו ער האט נישט געזהן האט ער מיט זיין קלוגשאפט פארשטנענען ווען דער מלך קומט אהן, ער האט דערמיט באזיגט א מין וואס האט אפ'גע'חוזק'ט פון איהם.
ער פלעגט זיך שטארק פארטיפען אין זיך מפלפל זיין אין בית המדרש פון רב הונא, עס איז געווען אזוי פיל דער בית המדרש אז ער האט נישט געקענט קיין אין בית הכבוד ווען ער האט געדארפט ביז ער איז דערפון געווארן קראנק (יבמות).
זיין גרויס התמדה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רב ששת איז געווען א סיני א גרויסע מתמיד און האט אסאך געקענט (סוטה), מיט גרויס התמדה האט ער יעדע דרייסיג טעג איבערגעלערנט אלעס וואס ער האט געוואסט און האט געזאגט: חדאי נפשאי, פריי זיך מיין זעהל (פסחים סח.) עס שטייט אין תשו' חוות יאיר אז לויט די גמרא (מנחות צח:) זעהן מען אז חוץ דעם וואס ער איז געווען א סיני איז ער אויך געווען א חריף, נאר עס האט זיך מער אויסגעצייכנט מיט זיין בקיאות ווי זיין חריפות.
די גמרא זאגט הלכה כרב ששת באיסורי ביי הלכות פון איסורים בלייבט די הלכה ווי איהם. אויך זאגט די גמרא (עירובין מ' ע"א) ווען ר' ששת קריגט זיך מיט זיין חבר רב חסדא בלייבט די הלכה פון רב ששת.
די גמרא זאגט אויף איהם ער איז א אדם קשה כברזל א מענטש שטארק ווי אייזן, זאגט רש"י ער איז שארף צו פסק'נען שאלות (מנחות צה).
רב ששת ווערט געלויבט אין דער גמרא (שבת קיח ע"ב) תיתי לי דקיימתי מצות תפילין, ער האט זיך אויסגעצייכנט אין די מצות פון תפילין. די גמרא זאגט אויך ער איז געווען א איסטניס דאס הייסט איינער וואס איז זייער איידל, אויב ער האט געגעסן איינמאל האט ער שוין נישט דערנאך געקענט געהעריג עסן, דעריבער האט ער געפאסט א גאנצע ערב פסח אז פסח ביינאכט זאל ער קענען עסן די מצות און טרינקען די וויין ווי די הלכה איז (פסחים ק"ח ע"א).


text:
דזשאו ביידען
דזשא ביידן איז דער 47סטער און היינטיגער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן. מען האט געוועלט פאר אים אין יאר 2009 צוזאמאן מיטן פרעזידענט באראק אבאמא.
ביידן איז געבוירן אין סקרענטן, פענסילוועניע.
פאר ער איז געווארן וויצע פרעזידענט האט ער געדינט אין סענאט הויז פון אמעריקע אלס סאנעטאר פון דעלעווער. ער איז אסאך עלטער פון באראק אבאמא.
ער איז באקאנט אלס איינער וואס האט א לויזן צונג, און לאזט זיך הערן שטענדיג, ער רעדט גראד צום פינטל אפילו עס איז נישט אין דער צייט פאר די ווערטער וועט ער עס זאגן.


text:
אינטערנעט פארום
פארום אדער אינטערנעט פארום איז א וועב באזירטער אפליקאציע פאר דארטן אפצוהאלטן דיסקוסיעס, שמועסן און פאסטן דארטן באנוצערס אינהאלט, פון זייערע ארבעט, געשרייבאכצער ווי ארגומענטס, אדער הילף, שאלות און עצות אדער סתם פיילס ווי בילדער און ווידעא. א.א.וו.
אינטערנעט פארומס זענען אויכט אין אלגעמיין אנגערופן וועב פארום'ס, מעסעדעזש בארד'ס, דיסקוסיע בארד'ס, (עלעקטאראניק) דיסקאסיע גרופעס, דיסקאסיע גרופעס, בולעטין בארד'ס, א.א.וו.
דער טערמין "פארום" אדער "בארד" קען מיינען די גאנצער קהילה אדער בלויז די דאזיגע אונטער- פארום וואס דינט מיט איין געוויסער טעמע.
די מעסעדזשס געשריבן ווערט אויסגעלייגט און אויסגעפארעמט אדער אין א כראנאקאלישער סדר אדער ווי א לאנגע קייט און פאדעם פון דיסקאסיעס.
א שפירונג פון א ווירטואלער קהילה ווערט אפט אנטוויקלט ארום די דאזיגע פאראום'ס וואס זיי האבן געוויינליך שוין כסדר'דיגע באנוצער.
טעכנעלאגיע, קאמפיוטער שפילן און\אדער ווידעא שפילן, מאדע, רעליגיע און פאליטיק זענען פאפולערע פעלדער פון פארום גענג, אבער עס איז פארהאן פארום'ס פאר א ריזן נומער פון פארשידענארטיקע טעמעס דורכאויס דעם אינטערנעט.


text:
בין הזמנים
בין הזמנים איז צווישן די רעגולערע זמנים אינעם סדר פון ישיבות.
וואס איז בין הזמנים?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די פעריאדע ווען ישיבות זענען פארמאכט און די בחורים (תלמידי הישיבה) געפינען זיך אויף דאטשע. די בחורים דרייען זיך ארום אין די גאסן שלינק און שלאנק און האבן נישט וואס צו טאן מיט'ן טאג. ס'איז נישט קיין סדרים און קיין משגיחים און איז א פלאג פאר יעדע טאטע און מאמע.
ווען איז בין הזמנים?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי חסידישע ישיבות איז עס פון גאנץ חודש ניסן און גאנץ חודש תשרי. ביי ליטווישע ישיבות, איז עס אין עטליכע וואכן אין די זומער מאנאטן,אין אב פון נאך תשעה באב, ביז ראש חודש אלול, און גאנץ חודש ניסן, און פון נאך יום כיפור ביז ראש חודש חשון.
היסטאריע פון בין הזמנים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די בין הזמנים האט זיך געשאפן אין דער אלטער היים, ווען די בחורים האבן געדארפט אהיים פארן צו זייערע עלטערן אויף פסח און אויף סוכות. דאס אהיימפארן מיט א פערד און וואגן, אדער מיט די שנעלצוג, האט גענומען פאר די בחורים באלד צוויי וואכן, מ'האט זיך געדארפט אריינשלעפן אין די שטאט, זיך שלעפן פון איין באן צו די צווייטע, האט מען נאטירליך נישט געקענט זיין אין ישיבה.
- בין הזמנים אין ניסן און תשרי איז א זאך וואס ווערט שוין געברענגט אין דער גמרא מסכת ברכות אין פרק כיצד מברכין. דאן איז דאס געווען פאר די שניט אום תשרי און די פלאנצן אום ניסן.
- די ליטווישע ראשי ישיבות האבן נישט געוואלט קאליע מאכן די אלול ווינט, האבן זיי געמאכט בין הזמנים אום אב, און אוועקגענומען די בין הזמנים פון תשרי אויף ביז נאך יום כיפור.


text:
יוחנן הורקנוס דער צווייטער
יוחנן הורקנוס דער צווייטער, איז געווען קעניג איבער ארץ יהודה, און כהן גדול, פון די חשמונאים דינאסטיע. געבוירן בערך אין יאר 110 איידער די ציווילע ציילונג, און געשטארבן אין יאר 30 איידער די ציווילע ציילונג.
הורקנוס איז געווען דער עלטערער זון פון ינאי המלך און פון שלומציון המלכה. ווען ינאי איז געשטארבן, איז שלומציון געווארן קעניגן, און הורקנוס כהן גדול, זיין מאמע האט אים אריינגערעכנט, אין די אנפירערשאפט פון דעםקעניגרייך. אין יוסיפון שטייט געשריבן, אז הורקנוס איז געווען א רויגער מאנס פארשוין, אין די צייט וואס זיין ברודער יהודה אריסטובולוס דער צווייטער, איז געווען א היציקער פון נאטור אויס, שלומציון האט דעריבער זיך נישט פארלאזט אויף אריסטובולוס, און הורקנוס איז ביי איר געווען די קרוינפרינץ.
איידער זי איז געשטארבן, האט אריסטובולוס געווינען אלע קאמאנדירן, פון די פעסטונגען אין יהודה, צו זיין זייט, און זיך דערקלערט אלס נייע קעניג. שלומציון האט איינגעזעצט אריסטובולוס' ווייב און קינדער אין טורמע, אבער זי איז געשטארבן נאך איידער זי האט עספיעט צו טון עפעס.
נאך איר טויט, האט הורקנוס איבערגענומען, אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן. א בירגער קריג, האט אויסגעבראכן צווישן די יידן. צום ענדע, האבן די צוויי ברודער געקומען צום אפמאך, אז הורקנוס וועט זיין כהן גדול, און אריסטובולוס קעניג, און צו ברענגען די שלום צו א פאקט, האט אלכסנדר דער צווייטער זון פון אריסטובולוס, געהייראט הורקנוס' טאכטער אלכסנדרה החשמונאית.
הורקנוס האט געהאט א פריינט, מיטן נאמען אנטיפטרוס, וואס זיין טאטע איז געווען אנטיפס, גובערנאטאר פון אדום, אין די צייטן פון ינאי המלך, און די פאמיליע, האט זיך מגייר געווען אין די צייטן פון יוחנן הורקנוס דער ערשטער. דער אנטיפטרוס, האט צוגערעדט הורקנוס זאל צוריק ציען פון די אפמאך מיט אריסטובולוס, און די צוויי זענען אנטלאפן צו די קעניג פון נבטים, וועלכע האט מיט זיין ארמיי, ארויף מארשירט קיין ירושלים, און באלאגערט די הר הבית, ווי אריסטובולוס האט זיך באפעסטיקט, די גמרא דערציילט אז פאר געלט וואס די כהנים האבן אראפ געשיקט, האבן די באלאגערער צוריק געשיקט א שעפס, ביז איין טאג האבן זיי ארויף געשיקט א חזיר.
דאס אלעס האט זיך געענדיקט ווען א רוימישער גענעראל, מיטן נאמען סקווארוס, האט פארלאנגט פון די קעניג פון נבטים אפצוטרעטן. נאכן אפטרעטן, האט אריסטובולוס פלוצים אטאקירט, די ארמיי פון די נבטים, און האט אומגעברענגט אסאך פון זיי.
די צוויי ברודער האבן געברענגט זייערע טענות צו סקווארוס, און נאכן באקומען שוחד פון אריסטובולוס, האט ער געפסקנט אז אריסטובולוס איז קעניג. דער קאמאנדיר פון סקווארוס איז אנגעקומען זיין נאמען איז געווען פאמפאיוס, און ער האט רעכט געגעבן פאר הורקנוס, אריסטובולוס איז אנטלאפן קיין ירושלים, ווי ער האט זיך באפעסטיקט, און פאמפאיוס איז אים נאכעקומען, און א קריג האט זיך ווידעראמאל אנגעפאנגען, די רויישע גענעראל האט איינגענומען ירושלים, אריין אין די בית המקדש, און אין די קדשי קדשים, אבער די עבודה האט ווייטער פארגעזעצט. 12,000 יידן זענען אומגעקומען דורך די רוימישע סאלדאטן, און אריסטובולוס, איז גענומען געווארן אין געפענגעניש, קיין רוים. ריזיקע שטחים פון לאנד, זענען אוועק גענומען געווארן, פון די הערשאפט פון הורקנוס, דורך די רוימישע אימפעריע.
אין יאר 58-, איז אלכסנדר דער צווייטער, אנטלאפן פון געפענגעניש, און אנגעקומען קיין ארץ ישראל, ער האט אנגעפאנגען אן אויפשטאנד, און הורקנוס האט געמוזט אנקומען צו רוימישע הילף צוריק צו באקומען די הערשאפט, נאכן באקומען די הערשאפט, איז די לאנד צעטיילט געווארן צו געגנטער, און ער איז פארבליבן בלויז מיט די כהונה גדולה.
ווען יוליוס קייסער, איז ארויף צו די מאכט אין רוים, האט ער געשיקט אריסטובולוס איבערצונעמען די הערשאפט פון הורקנוס, רוים איז געווען פארנומען אין א קריג צווישן יוליוס, און פאמפאיוס, און פאמפאיוס' מענטשן, האבן פארסמט אריסטובולוס און ער איז געשטארבן, וויבאלד הורקנוס האט זיך גערעכנט צווישן פאמפאיוס מענטשן. אלכסנדר דער צוייטער איז אומגעברענגט געווארן אויפן באפעל פון פאמפאיוס.
שפעטער האט פאמפאיוס פארלוירן די קאמף קעגן יוליוס, און הורקנוס האט אנערקענט אין יוליוס אלס קייסער פון רוים. אנטיפטרוס איז געווארן פאקטישע הערשער איבער יהודה, און ער האט געשטעלט זיין זון הורדוס, אלס גאווערנער, איבער די גליל. נאכן האבן א געפעכט מיט אים, וויבאלד הורדוס האט געהרגט מענטשן אן א משפט, האט הורקנוס אים געגעבן מרים החשמונאית הורקנוס' אייניקל פאר א ווייב.
דעמאלט איז יוליוס געהרגט געווארן, און מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, זון פון אריסטובולוס, איז אנגעקומען מיט אן ארמיי, און האט פארטריבן הורקנוס קיין בבל, נישט איידער ער האט אים אפגעשניטן די אויערן, אים צו פסול מאכן פאר די כהונה. און אנטיגונוס איז געווארן קעניג.
הורדוס האט דעמאלט אנגעפאנגען גרויס ווערן, און הורדוס האט געוויסט, אז ווילאנ הורקנוס לעבט אפילו נישט אין ארץ ישראל, וועט אים זיין שווער צו ווערן קעניג. דעריבער האט ער אים איבערצייגט צוריק צוקומען קיין ירושלים, ווי ער האט אים געגעבן גרויס כבוד, אבער האט אים געהיטן אויף טריט און שריט, ער זאל נישט קענען טון וואס ער וויל.
מרים די ווייב פון הורדוס, האט געהאט א ברודער מיטן נאמען אריסטובולוס דער דריטער, וועמען הורדוס האט געשטעלט אלס כהן גדול, אבער מורא האבנדיק פון אים, האט הורדוס דערטראנקן דעם יונג, אין א שווים באסיין, אין יריחו. דערנאך האט הורדוס געטענהט אז הורקנוס האט אים פרובירט פארסמן, האט ער אים אומגעברענגט, אויך האט ער דערנאך אומגעברענגט זיין שוויגער אלכסנדרה, און זיין ווייב מרים, די טראגעדיע האט זיך געענדיקט, ווען הורדוס האט אומגעברענגט זיינע צוויי זון וואס ער האט געהאט פון מרים אריסטובולוס און אלכסנדר.
דאס איז געווען די ענדע פון די חשמונאים דינאסטיע.


text:
הילף:מערסטע געפרעגטע פראגעס
מערסט געפרעגטע פראגעס איז א צוזאמקלויבונג פון אלע פראגעס וואס איר קענט אייך נאר באגעגענען וועלנדיג זיך אנשליסן אין ווקיפעדיע. רוב חברים זענען שוין דורך כמעט די אלע פראבלעמען. פאלגענד איז א ליקוט פון אלע שאלות ותשובות וואס זענען שוין דורכגעשמועסט געווארן אין די רעדן בלעטער פון די באנוצער. ביטע אראפשרייבן שווערע פראגעס וואס עגבערן אייך אויך, כדי אנדערע זאלן קענען האבן נוצן דערפון.
אינהאַלט
- 1 וויקיפעדיע
- 2 שאלות פון מתחילים
- 2.1 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?
- 2.2 וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?
- 2.3 פארוואס זאל איך דא שרייבן?
- 2.4 מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?
- 2.5 וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?
- 2.6 מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?
- 2.7 וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?
- 2.8 וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?
- 2.9 וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?
- 2.10 מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?
- 3 שרייבן און טעכנישע טולס
- 3.1 וואס איז אן ארטיקל?
- 3.2 וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?
- 3.3 וויאזוי לייג איך בילדער?
- 3.4 וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?
- 3.5 וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?
- 3.6 וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?
- 3.7 וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?
- 3.8 וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?
- 3.9 וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?
- 3.10 ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?
- 4 דעזיין
- 5 ענדערן און פארעכטן
- 5.1 איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?
- 5.2 וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?
- 5.3 וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?
- 5.4 וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?
- 5.5 וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?
- 5.6 וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?
- 5.7 וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?
- 5.8 אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?
- 5.9 איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?
- 5.10 איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?
- 6 רעדן און שמועסן
- 6.1 וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?
- 6.2 וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?
- 6.3 איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?
- 6.4 איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?
- 6.5 וואס איז דאס א רעדן בלאט?
- 7 זוכן און ליינען
- 7.1 וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?
- 7.2 מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?
- 7.3 וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?
- 7.4 וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?
- 8 הנהלה
- 8.1 ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?
- 8.2 וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?
- 8.3 וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?
- 8.4 וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?
- 8.5 א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?
- 9 פּאַליסי
- 9.1 איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?
- 9.2 וויפל נעמען מעג איך האבן?
- 9.3 דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?
- 9.4 מעג איך מיך באשרייבן, אפילו איך בין נישט א פובליק פיגור?
- 9.5 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן רבי אויף מיינע צדיקים?
- 9.6 דארף איך, אדער מעג איך שרייבן לשון הרע?
- 9.7 וואס איז די גדר פון לשון הרע?
- 9.8 דארף איך אונטערשרייבן ביי די רעדן בלעטער?
- 9.9 מעג איך אויסמעקן אן אנדערענס טעותים אדער ליגענטס?
- 10 קאַפּירעכט
- 11 צענזור
וויקיפעדיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז דאס א וויקי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער אויפטוה פון וויקי ווייכווארג באשטייט בעיקר אז עס פאראייניגט פארשידנארטיגע און קעגן זייטיגע מיינונגען.
עס הייסט נאך א האוואיאיש ווארט וואס מיינט שנעל.
וויקי איז אַ קאָמפּיוטער פּראָגראַם געווידמעט ספּעציעל צו עררייכען דעם ציל פון אויספארעמען א צוזאמגעשמאלצענעם דעה פון פון פארשידנארטיגע מענטשן. עס געבט די כוח פון רוב דעות אויסצומעקן און פאררעכטן די טעות'דיגע פאלטשע פּערזענליכע איינזייטיגע אינפאָרמאַציע וואָס פארדרייען דעם אמת. ווייל דער בעסטער מיטל צו וויסן וואס איז פאלטש איז דער כוח הרבים וואס זענען דן נאכאמאל און נאכאמאל, ביז מען ארבעט אויס די סוגיא.
אַלע תיקונים און רעאַקציעס פון יעדער ענין קען יעדער איינער ליינען און אָפּמאַכן אויב עס איז באַרעכטיגט. אויב באַשליס איך אָדער אַן אנדערער ליינער אַז דאס איז בטעות געטוישט געווארן קען מען דאס צוריק פארעכטן. אויב דאס ווערט א לאנגער קאמף אַהין און צוריק, איז דא ספּעציעלע פּאָליציי מיט מער כוח פון דעם המון. אויב האט איר טענות אז דער פּאליציי מאן האט געמעקט שלא ביושר, איז דא מיליאנען ראנגען העכער אים וואס קענען אים אוועקנעמען זיין כוח. געווענליך ווי לענגער מ'שרייבט ווערט מען א גרעסערער ראנג אינעם היראַכיע, וואס מאכן אָפּ וואָס איז יושר.
דער וויקי פּראָגרעם ווערט היינט צוטאָגס זייער אויפגעכאַפּט, מער און מער. אסאך אסיפות, מיטונגען פון ביזנעס און פאליטיק און אנדערע צילן ענדיגן זיך מיט א "וויקי" פרעזענטאציע אויף א גרויסן סקרין וואס אלע לעפּטאַפּס פון די באטייליגטע זענען צוגעבינדן און דער עולם ארבעט אויף די זיץ פלעצער זעהענדיג יעדנ'ס רעדאקטירונגען. מען מעקט, פארעכט, און מ'רעדט ביז עס ווערן אויסגעפארעמט פאראייניגטע רעזאלוציעס, אגענדעס און שלוסן פון די מיטונגען.
געווענליך גייט דער וויקי נאך א מיטינג ארויף אויף א צייט אפשניט אנליין, אז אלע באטייליגטע קענען זיך נאך ארום טענה'נען און ענדערן אויף א וויילע ביז דער וויקי ווערט גענצליך קריסטילאזירט און אויסגעפארעמט אין א ציל, און אלע לעקציעס און פארשלאגן ווערן דעפענירט, און דער מעסעזש קומט צו א קלארע איינזייטיגע מסקנא.
וואס איז דאס וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
װיקיפּעדיע איז אַ פֿילשפּראַכיקער פּראָיעקט (לעת עתה:120 שפּראַכן) צו שאַפֿן אַ גענױע און פֿולשטענדיגע ענציקלאָפּעדיע. איר נאמען איז א צאמשמעלצונג פון צוויי ווערטער; "וויקי" און "פּעדיע".
עס קומט אין א אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױעט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי, װאָס מאַכט דעם ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאו יעדער אײנער קען זיך באַטײליגן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן און אַלײנס אָפּשרײַבן אלע סארט אַרטיקלען.
וואס איז די ציל און מטרה פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צו שאפן א ריזיגע ענציקלאפידיע וואו יודיש ליינער וועלן זיך קענען ווענדן צו לערנען און דערוויסן איבער אלעס און אלעמען אויף די וועלט. פריי פאר יעדן איינעם צו ליינען און פאררעכטן.
ווער איז איר בעל הבית?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס געהער דאס פאר א נאָן פּראַפיט ארגאניזאציע, מיטן נאמען די וויקי פונדאציע. אבער זיי האבן נישט קיין שום בעלות אויף קיין איין ווארט וואס ווערט דא געשריבן און יעדער איינער קען דאס נעמען און איבערקאפיען. דער פרעזידענט איז זשימי וועילס.
קען דא יעדער שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יאָ! אבסעלוט יעדער איינציגער באשעפעניש קען און איז אויפגעפאדערט צו שרייבן דא. מיר אין די וויקיפעדיע מאדאל גלייבט אין די גוטע כוחות פון מענטשן, און אויך איז אויסגעשטעלט אז יעדער איינער וואס שרייבט נישט גוט, אדער מעקט נישט גוט, איז דאס זייער גרינג צוריק צודרייען, און אים ווארענען און פארעכטן. ממילא האבן מיר נישט מורא פון אפענע פרייע שרייבן רעכטן פאר יעדן איינעם.
אויב אזוי, קען איך וואנדאליזירן אלעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס איז אין דיין מעגליכקייט צו טאן וואס דו ווילסט מיט יעדן ארטיקל. אבער איין זאך געדענק, אז דו מוזט האנדעלן פון א רצון צו טאן גוטס און נישט שלעכטס. דו טארסט נישט זיין קיין וואנדאל לשם וואנדאליזם.
דו קענסט ווערן ארויסגעבלאקט פון וויקיפעדיע זייער גרינג, און דיין ארבייט קען מען צוריק דרייען זייער שנעל, איז אלזא פארוואס זאלסטו וועלן וואנדאליזרן?
וויאזוי ארבעט דאס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דא פאראנטווארטליך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואסארא ענינים ווערן דא געשריבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט אויך:אלגעמיינע פראגעס
שאלות פון מתחילים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט מיין שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך ביישטייערן מיט געלט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זאל איך דא שרייבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוז מען זיך איינשרייבן א נאמען כדי צו שרייבן דא?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז בעסער אז מען שרייבט זיך איין?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוז איך נוצן מיין עכטער נאמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי טויש איך מיין באנוצער נאמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
בעהט דער ביראקראט דאס טאן.
וויאזוי טויש איך מיין פעסווארד?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס זענען די געזעצן פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דורך אריינגיין אין אייער איינשטעלן בלאט.
מעג מען האבן 2 אדער מער נעמען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שרייבן און טעכנישע טולס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואס איז אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי לייג איך בילדער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א נייעם אפטיילונג מיט קעפל אין ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך די אותיות זאלן זיך שטעלן פון לינקס צו רעכטס, ווי למשל פאר ענגליש?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי שרייב איך אונטער מיין חתימה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א לינק צו אן אנדער ארטיקל אין דעם וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך א דערויסענדע לינק?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קאטעגאריעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביי אונז רופט מען אן א געוויסע זאך אנדעשט ווי ביי אנדערע; מוז מען מאכן 2 ארטיקלן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דעזיין[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך באָלד אותיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
העכער די גוף הארטיקל ווען איר שרייבט איז די טול באקסלעך. דאס ערשטע איז א דיקע באָלד B דרוקט דעראויף, און טייפּט אריין אלעס וואס איר ווילט ס'זאל זיין באָלד.
וויאזוי מאך איך קאלערדיג אותיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי מאך איך קליינע אויתיות?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וואזוי מאכט מען אז די שורות שטעלן זיך אויס אין נומערן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארוואס זענען געוויסע לינקס רויט און אנדערע זענען בלוי?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווען עס איז נאכנישט דא אן ארטיקל אויף דעם ווארט, אדער אויב א בעאמטער האט עס געמעקט צוליב סיי וואספארא אורזאך, איז די לינק רויט.
אויב ווילט איר שאפן אן ארטיקל דערויף; קוועטשט אויף דעם און עס וועט זיך עפענען א נייער בלאט וואס איר זענט מכובד צו רעדאקטירן.
ענדערן און פארעכטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך באמערק א טעות, ליגענט, אדער איך האב אליינס פארהארגעט אן ארטיקל, וויאזוי טוה איך דאס ענדערן און פארעכטן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיך אן עצה געבן מיט איינער וואס האלט אין איין מעקן מיין געשרייבאכצער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איינער וואס מעקט אן קיין הסבר איז א וואנדאל, מען דארף אים בלאקירן. ביטע דאס אויפמערקזאם מאכן אויף זיין רעדן בלאט, און איינע פון די סיסאָפּס וועלן אים אומשעדליך מאכן.
וויאזוי דריי איך צוריק צו א פריערדיגע ווערסיע אין דעם געשיכטע בלאט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
צוריקדרייען אן ארטיקל צו איר פריערדיגע ווערסיע איז זייער גרינג און געשווינד. גייט אריין אין די ווייזן היסטאריע טעב, דארטן דרוקט אויף די ווערסיע זייגער און דאטום, נאכן מברר זיין אז דאס איז די ווערסיע וואס איר ווילט דורך דרוקן אויף יעצטיגע און "צו לעצט" גייט אריין אין דעם ווערסיע, דארטן דרוקט "ענדערן און פארעכטן". עס וועט אייך ארויפקומען א ווארענונג אז איר באארבייט א אלטער ווערסיע, איר זאלט דאס סעיווען, און אלעס וועט צוריקגעדרייט ווערן ווי פריער.
וויאזוי זעה איך די אונטערשייד פון צוויי אדער מערערע ווערסיעס אין די געשיכטע, פון אן ארטיקל?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זעהן די לעצטע ענדערונגען פון וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף די רעכטע זייט אונטער די וויקיפעדיע סימבאל, די פערדע לינק איז "לעצטע ענדערונגען". דארט קענט איר זעהן אלעס וואס מען האט געענדערט לויט די צייט רייע.
וואס געשעהט ווען צוויי באנוצער פאררעכטן אין די זעלבע צייט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך מיטהאלטן אלע ענדערונגען צו א געוויסע ארטיקל, אן אהין גיין יעדעס מאל דאס טשעקן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אן אנדער באנוצער איז זייער ווילד און קריגעריש. וואס טוט מען?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב געשריבן א גאנצער שטיקל און עס איז נעלם גווארן. פארוואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האב פאראכטן אן ארטיקל אבער מיין ענדערונג איז נעלם. פארוואס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעדן און שמועסן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זיך מאכן פארבינדונגען מיט אנדערע מיטגלידער אין וויקפידיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוק אין די הילף בלעטער וועסטו זעהן אז סאיז דא רעדן בלעטער אויף יעדן ארטיקל און אויף יעדן באנוצער בלאט, און דאס איז געמאכט ספעציעל פאר דיין בקשה אנצוקניפן זיך מיט די באנוצער און שמועסן וועגן די ענינים וואס אינטערסירט דיך.
וואו דארף איך אויפקלערן פארוואס איך האב געמעקט עפעס?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך זיך גרופע צו שמועסן איבער די יודישע שפראך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז לכאורה געאייגענט דער געמיינדע בלאט, און אויך אין דעם רעדן בלאט פון ארטיקל יידיש.
איך וויל מיך אויסקענען מיט וויקפידיע. כדי צו קענען טיילן מיינע אינטערעסן מיט אחים לדעה?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליין די הילף בלעטער און אויך דעם וויקיפעדיע בלאט וועסטו דארטן טרעפן אלעס וואס דו ברויכסט טעכניש צו וויסן ווי אזוי זיך צו באנוצען מיט וויקיפעדיע.
וואס איז דאס א רעדן בלאט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
זוכן און ליינען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי קען איך זוכן און טרעפן א געוויסער ארטיקל, וואס איך דארף וויכטיג זעהן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מעג איך מיך באנוצען און קאפּירן וויקיפעדיע ארטיקלן פאר מיינע אייגענע געברויכן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אבסעלוט יא.
וויאזוי קען מען וויסן און טראסטן וואס איז אמת, און וואס נישט?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויאזוי ארבייטן גוגל און יאהו, ביים לייגן אייערע וויקיפעדיע ארטיקלן אין זייערע זוך רעזולטאטן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
הנהלה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווער איז דער אנפירער פון יודיש וויקיפעדיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ליסטע פון אלע מנהלים. די פאלגענדע זענען אין די צייט אקטיוו, די איבעריגע וואס שלאפן קענען זיך אויפוועקן יעדן טאג און נוצן זייער כוח: * גאנגלערי - דירעקטאר. * יודל - סיסאפ. * רוני - סיסאפ. * בן עמי - סיסאפ.
וואסארא כוח האט א מנהל מער ווי א פשוטער באנוצער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קיין שום כוח נישט. זיין גאנצער ארבייט איז נאר ארויסציווארפן וואנדאלן. אויב נוצט ער זיין כוח אויף צו טוישן אן ארטיקל, מער ווי א נארמאלער באנוצער, איז דאס אביוז אפ פאוער און מען דארף אים באריכטן פאר אן אנדער מנהל אים צו מאכן אויס מנהל.
וויאזוי קען איך זיך איינקויפן א מער אנגעזעהענער ראלע אין וויקפידיע?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
כללית'דיג וועט מען דיך דאך נישט מאכן פאר א דירעקטאר אויב דו וועסט גארנישט שרייבן, ווער קודם אן אקטיווער באנוצער וועסטו האבן פיל פיל מאכט, מער ווי די קענסט דיך פארשטעלן. קודם דארפסטו בויען דיין נאמען און צוטרוי ביי די ליינער און שרייבער אלס א דורכגעטראכטער יושר'דיגער מענטש מיט אן אינטערעסע טאקע צו בויען וויקיפידיע ווי דו זאגסט. כדי מ'זאל דיר גלייבן, מוזטו קודם איבערצייגן אז דו מיינסט עס ערנסט. נאר נאכדעם וועסטו באקומען אזא אנגעזעהענער ראלע ווי א דירעקטאר.
וויאזוי קען איך ווערן א שטיקל מנהל, אנפירער אדער סיסאפ?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לייג פאָר דיין בקשה, בעסער אין ענגליש, פאר די הנהלה, און זיי וועלן נאכקוקן ווי שטארק דו פארטראגסט דיך מיט אנדערע. (געדענקט נישט אלעמאל מיינט אסאך געשרייבאכצער א גוטער מנהל, אויב איז מען נישט קיין נוח לבריות נישט קיין חילוק וויפל איר האב אוועקגעגעבן פארן וואוקס פון וויקיפעדיע וועט איר דאך שעכטן דעם עתיד מיט אייער שטרענגע באנעמונג).
א געוויסער סיסאפ באנעמט זיך זייער ברוטאל צו מיר. ער דיריגירט מיך און רודפט מיך, וואס טוה איך?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איר קענט ארויפברענגן אייערע טענות אין זיין רעדן בלאט, אויך אין געמיינדע. און אויך שיקן פריוואטע אי-מעיל קאמפלעין פאר די אנדערע מנהלים.
פּאַליסי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
איך האלט אז מ'טאר נישט טאן א געוויסע זאך. ווי קען איך פועל'ן ביים וויקיפעדיע אנצונעמען מיין מיינונג?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף דעם איז דא די וואלן בלאט, ווי איר קענט פארלייגן וואסארא אישוס איר ווילט דאס זאל ווערן אנגענומען. סוף וואך וועט מען ציילן די שטימען און אויב איר האט גוטע טענות וועט איר האפענטליך געווינען רוב קולות.
וויפל נעמען מעג איך האבן?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייל האט מען נאך נישט באשטימט. דער סיסטעם לאזט צו ביז 6 נעמען פאר איין איי.פי. אדרעס.
דארף איך, אדער מעג איך פינטעלן מיינע ווערטער?[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מען דארף נישט. אבער ווערטער וואס די נקודות טוישן דעם באדייט אז מען קען זיך טועה זיין, איז ראטזאם צו פינטלען.


text:
קאזאכסטאן
קאַזאַכסטאַן (ҚaзaқcTaH אָדער KaзaxcTaH) איז אַ לאַנד אין צענטראַל-אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנות. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליון מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער קאזאכישער קעניגרייך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסישע אימפעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראלע אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראלער אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווען אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (ПepeceлeHчeckoe yпpaBлeHиe) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון די קאמוניסטע ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוויעטן בונד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווארען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליונען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארען אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוויעטע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
קולטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.


text:
אדיעקטיוו
אַדיעקטיװ איז אן אײגנשאַפֿטסװאָרט. עס איז דער נאמען פון א ווארט פון די טייל פון די שמועס וואס באשרייבט און טוט מאדיפיצירן דער מיינונג פון א סובסטאנטיוו אדער א פראנאם דורכ'ן אויסמשלן און באגרעניצן אדער קוואליפיצירן און ספעציפיצירן.
ווי צום ביישפיל גרויס, אלט מיעד זענען אדיעקטיווען פאר סובסטאנטיוון ווי מענטשן זאכן און פלעצער.
אן אדיעקטיוו שרײַבט מען אדער פֿאר'ן סובסטאנטיוו אדער נאך אים. למשל:
- א ווײַסער טיש
- דער טיש איז א ווײַסער
- דער טיש איז ווײַס
אין די ערשטע צוויי פֿעלער בייגט מען דעם אדיעקטיוו מיט א סופֿיקס. אין דעם ערשטן פֿאל, למשל, בלשון זכר לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם אדיעקטיוו: ער, און אויב דאס זאך-ווארט איז לשון נקבה אדער לשון סתם, קומט ביי דער ענד נאר ע. ווי צב"ש: דער גרעסטער מענטש, די גרעסטע פרוי, דאס גרעסטע קינד. אד"ג.
די פֿאלגענדע טאבעלע ווײַזט די כללים צו בייגן אדיעקטיוון.
ווען מ'ניצט א נומער אלס א סדר-אדיעקטיוו, ביז נומער 20 לייגט מען צו ביי דער ענד -טער, און פון 20 און ווייטער לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם ווארט א 'סמ"ך' אויך. ווי צב"ש 19טער סעפטעמבער, 20סטער סעפטעמבער. 19טער י"ה, 20סטער י"ה אד"ג.


text:
יום כיפור
יום כיפור איז דער הײליקסטער ייִדישער פֿײַער–טאָג און תענית אין דעם 10טן טאָג אין חודש תשרי (י' תשרי). עס הײבט זיך אָן מיט דער נאַכט פֿון 9טן אױפֿן 10טן פֿון תשרי. אין חומש ויקרא (כ"ג) װערט װעגן דעם געזאָגט אַז דער 10טער טאָג אין 7טן חודש (תשרי) איז יום הכּפּוּרים, דער טאָג פֿון פֿאַרגעבן די זינד. ועניתם את נפֿשותיכם, מען טאָר נישט טאָן קײן אַרבעט, שבת שבתון העכסטער רו–טאָג. אין חומש ויקרא ט”ז װערט געזאָגט, אַז אין דעם טאָג איז דער כּהן גדול אַרײַנגעגאַנגען אין קודש הקדשים צו בעטן פֿאַר זיך און פֿאַרן עם ישראל.
ביים דאווענען איז יום כיפור אויסגעצייכנט מיט צוויי זאכן: ביי יעדער תפילה זאגט מען ווידוי, און ס'איז דא נאך א תפילה, נעילה, וואס א גאנץ יאר דאווענט מען נישט.
ביים ליינען די תורה אינדערפרי רופט מען אויף זעקס מענטשן (אחוץ ווען ער געפאלט שבת, דעמאלסט רופט מען אויף זיבן אזוי ווי יעדן שבת).


text:
קארטאפל
דער קארטאפל אדער דזשעמיקע (פויליש-יידיש) אדער פּאָטעיטאָ (ענגליש-יידיש) אדער בולבע (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum tuberosum) איז א געוויקס פון די נאכטשאטן פאמיליע סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae). די קנאלן וואס פארמען זיך פון זיינע שטענגלעך וואס לויפן אונטער-ערד, ווערען געניצט צום עסן.
דער קארטאפל איז זייער רייך אין קראָכמאַל (סטאַרטש), און ווערט פאררעכענט אלס איינע פון די הויפט שפייזונגס מיטלן צוזאמען מיט ברויט אין רייז.
עס איז אנגעקומען צום ערשטן מאל אין אייראפע פאר נאנט צו 500 יאר צוריק, דורך שפאנישע מאטראזן.
איבער 100 ערליי קארטאפל זענען פאראן, אין פארשידענע מאָסן, פאָרמען און קאלירן. טראץ דעם אונטערשיד אין טעם און אויסזען, זענען זיי אלע אייניג נארהאפטיג און געזונט.
אין די לעצטע פאר הונדערט יאר איז קארטאפל שטארק פארשפרייט געווארן צוליב זיין נארהאפטיגקייט.
עס איז פאררעכנט אלס א מיטגליד אין די נאכטשאטן פאמיליע, וואס שליסט אויך איין אבערזשין (עגפּלענט) און טאמאטעס. עס אנטהאלט אויך א קליינע מאס אַטראָפּין. דער סובסטאנץ איז גיפטיג אין גרויסע קוואנטומס, אבער אין קליינע מאסן האט עס א ווירקונג קעגן ספּאַזמען. דאס הייסט אז קארטאפל איז א רפואה פאר בויך ווייטאג און קרעמפן.
ברכה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די אלעגעמיינע פירונג איז צו מאכן אויף דעם קארטאפל א בורא פרי האדמה, ס'איז אבער פאראן ערטער צ.ב.ש. ראפשיצער און צאנז (הויף)ער חסידים וואס מאכן א שהכל .
בדיקת תולעים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער קארטאפל איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
מצוות התלויות בארץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די קארטאפל וואס וואקסט אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
שמיטה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער דאטום וואס פאלט אויף דער קארטאפל די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש חשוון פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון דעם אכטן יאר.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לכשרות המזון


text:
ליסא
קאארדינאטן: 51°51′N 16°34′E / 51.85, 16.567
ליסא (פויליש: Leszno לעשנא; דייטשיש: Lissa) איז א שטאט אין מערב פוילן מיט 63,955 איינוואוינער (2008). ליסא געפינט זיך אין דרום פון דער גרויספוילישע וואיעוואדעשאפט.
פון דער צווייטער טיילונג פון פוילן אין 1793 ביז נאכן ערשטן וועלט קריג איז ליסא געווען די הויפטשטאט פון פאזנער פראווינץ, מערב פרייסן.
עס איז פון די באקאנטסטע שטעט ביי אידן צוליב דעם וואס הרב יעקב לארבערבוים, מחבר פון נתיבות המשפט, איז דארטן געווען רב, אויך איז ער באקאנט מיטן זיינע אנדערע חיבורים, חוות דעת און חק יעקב.
אין 1900 האבן געוואוינט 1206 יידן אין ליסא.[1]


text:
גבריאל גארסיא מארקעס
גבריאל האזע דע לאַ קאנקארדיאַ גארסיאַ מאַרקעס (שפאניש: Gabriel José de la Concordia García Márquez; געב' דעם 6טן מערץ 1927) איז א קאלאמבישער ראמאניסט, סצענאר שרייבער און זשורנאליסט. אין 1982 האט מען אים באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
גבריאל גארסיא מארקעס איז געבוירן געווארן דעם 6טן מערץ 1927 אין דער שטאט אראקאטאקא, קאלאמביע, צו זיין פאטער גבריאל עליגיא גארסיא און זיין מוטער לואיזא סאנטיאגא מארקעס. קורץ נאך זיין געבורט איז זיין פאטער געווארן אן אפטייקער. אין יאנואר 1929, האבן זיך זיינע עלטערן געצויגן אין סוקרע, און גארסיא מארקעס איז געבליבן אין אראקאטאקא, וואו זיינע זיידע-באבע (פון דער מאמעס זייט) האבן אים געהאדעוועט.
ער האט אנגעהויבן ארבעטן ווי א זשורנאליסט ביי דער קאלאמבישער צייטונג El Espectador, און שפעטער האט ער געארבעט ווי דער דרויסנדיקער קארעספאנדענט פון דער צייטונג אין רוים, פאריז, בארצעלאנע, קאראקאס און ניו יארק.


text:
פרעהיסטאריע
פרעהיסטאריע (ד"ה פאר היסטאריע) באדייט די צייט איידער מען האט אנגעהויבן שרייבן היסטאריע. פרעהיסטאריע ווערט צעטיילט אין דריי עפאכעס: די שטיין עפאכע, די בראנדז עפאכע און די אייזן עפאכע. אזוי ווי מ'האט נישט געשריבן די פרעהיסטאריע, ווייסט מען נישט קיין סאך וועגן די פרעהיסטארישע צייטן. מען פארלאזט זיך אויף די געצייג פון יענע צייטן, ביינער וואס זענען איבערגעבליבן און בילדער אין היילן.
דעמאלסט האבן מענטשן געוואוינט אין היילן אדער געצעלטן געמאכט פון דעם פעל פון א בעל חי. זיי האבן געמאכט פייער מיט שטיינער, און מיט פייער האבן זיי געקאכט דאס עסן און זיך אנגעווארעמט אין די קאלטע טעג.
די וויסנשאפטן וואס פארשן פרעהיסטאריע זענען ארכעאלאגיע (וואס שטודירט אלטע זאכן פון פרעהיסטאריע), אנטראפאלאגיע (וואס פארשט די אויפפירונג פון מענטשן אין פרעהיסטאריע), פאלעאנטאלאגיע, ביאלאגיע, אסטראנאמיע און געאלאגיע.
ווען פרעהיסטאריע האט געענדיקט און היסטאריע האט אנגעהויבן ווענדט זיך אין דעם ארט. אין מעסאפאטאמיע, כינע און אוראלט עגיפטן האט פרעהיסטאריע געענדיקט און היסטאריע אנגעהויבן מיט טויזנטער יאר צוריק. אין ניי גיני האט פרעהיסטאריע געענדיקט ערשט אין 1900.


text:
גט
גט איז א תורהדיגע פונאנדערשיידונג שטר צווישן דעם מאן און דעם פרוי וועלכע ווילן זיך שיידן. דער שטר פארמאגט צוועלף שורות און ווערט צוריסן גלייך נאכדעם וואס די מאן געבט דאס איבער אין די ווייבס האנט, וואס דאן זענען זיי שוין עפ"י תורה געשיידט.
נאכן גט איז דער פרוי באטיטולט גרושה און דער מאן גרוש.
אנדערשט ווי ביי די קריסטן איז ביי אידן יא לעגעטים דאס צו טאן.
מען פסקנט אז מען קען זיך גטן פאר סיי וואס. היינט איז דא אסאך ווייבער וואס פארלאנגן א גט נאכדעם וואס זיי ווערן געוואויר אז זייער מאן קריכט אראפ פון אידישן וועג אלס רעזולטאט פונעם אינטערנעט. אדער פאר נאך סיבות, און די רבנים ווייסן זיך נישט קיין עצה צו געבן.
הגם מען טאר קיינעם קיינאמל נישט זאגן א קרום ווארט ווייל יעדער האט זיך זיינע פראבלעמען איז אבער א אינגערמאן וואס איז געגט ספעציעל שווער דאס לעבן, און איז סענסעטיוו ווען מען זאגט אים א קרום ווארט. אויך איז ער מער סענסעטיוו ווייל ער וואונט אליינס און איז נישט געוואונט צו סבלנות. דעריבער ברויך מען זייער אכטונג געבן. אבער ביי טייל איז דאס לעבן גרינגער ווייל זיי האבן נישט קיין עול פון משפחה לעבן


text:
יצחק פערלמאן
יצחק פּערלמאַן (געבוירן כ"ב אלול תש"ה, דעם 31סטן אויגוסט 1945) איז א גראַמי פּרעמיע געווינער און אַ ישראל פידלער - אַ באַרימט אמעריקאנער מוזיק לערער. ער איז איינער פון די גרויסע פידלער פון דער צווייטער העלפט פון דעם 20סטן יאָרהונדערט. פּערלמאַן האט אויך אַ ברייטע לערנען קאַריערע, און גיט פריוואטע לעקציעס און בעל קלאסן אַרום דער וועלט.
פּערלמאַן איז געבוירן אין תל אביב. ווען ער איז געווען אלט פיר יאר האט ער געליטן פון פּאָליאָ קרענק, האט צו טאָג און איז געגאנגען מיט די הילף פון קוליעס. ער האט געלערנט בייַ דער מוזיק אַקאַדעמיע "שולמית" אין יפו און איז אריבערגעפארן צו די פאַראייניקטע שטאַטן צו לערנען אין דער דזשוליאַרד שולע מיט דאָראַטי פאַרהאַלטן און איוואן גאַלמיאַן. געמאכט זייַן דעבוט אין קאַרנאַגי זאַל אין 1963. .
פּערלמאַן האט געווינען א סך פריזן פֿאַר שפילן איבער די יאָרן, אַרייַנגערעכנט פילע גראַמי פרעמיעס. ער שפּילט אַ באַרימט פֿידל פאבריצירט אין 1714, אַנטאָניאָ סטראַדיוואַרי. אויך אין זייַן פאַרמעגן אַ פֿידל גיוואַרניאַרי דעל C.


text:
ליפיד
א ליפיד (ענגליש: lipid; פון גריכיש λίπoς ליפאס "פעטס") איז א נאטירלעכער מאלעקול (אין ביאלאגיע) וואס איז צעלאזבאר אין בוימל. ליפידן זענען א גרופע ארגאנישע פארבינדונגען וואס שליסט איין פעטס, איילן, וואקסן, סטעראלן און נאך. ליפידן זענען א סטרוקטורעלער קאמפאנענט פון לעבעדיקע באשעפענישן.
ליפידן ווערן געניצט אין די קאסמעטיק און עסנווארג אינדוסטריעס, ווי אויך אין נאנאטעכנאלאגיע.
ביאלאגישע פונקציאנען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליפידן דינען אין דעם קערפער ווי:
- ברענשטאף
- א שפייכלער פון ענערגיע
- א בוישטיין פון מעמבראנען
- הארמאנען
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
רעוואלוציע
רעוואלוציע איז א פוטש וואס מ'ווארפט אום דעם קעניג.
חילוק צווישן פוטש און רעוואלוציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פוטש און א רעוואלוציע זענען צוויי אנדערע זאכן. אין א רעוואלוציע איז פאראן א באוועגונג צווישן דאס פאלק וואס וויל א טויש און ווען די באוועגונג ווערט גענוג גרויס און מאכטפול וועלן זיי זיך באוואפענען און אטאקירן די רעגירונג און איר אנידערזעצן. דאס קען אמאל פארמישן די מיליטער און אמאל נישט און איז געוואנדן אויב די רעגירונג האט די מיליטער מיט זיך אדער נישט.
א ביישפיל פון א פירער וועלכער איז אריינגעקומען נאך א רעוואלוציע איז פידעל קאסטרא פון קובא, און א רייע קאמוניסטישע לענדער ווי כינע, וויעטנאם, לאאס און נאך.
א פוטש איז אן אינערליכע אקט וועלכע האט גארנישט צעטאן מיט דאס פאלק. א פוטש קען קומען אלס א סופרייז אויך פאר דאס פאלק וויבאלד עס איז נישט בעפאר געווען א רעוואלוציע אין וועלכע דאס פאלק האט פארלאנגט א טויש. געווענליך וועט א פוטש געטאן ווערן דורך די מיליטער וועלכע איז די איינציגסטע גענוג מאכטפולע ארגאניזאציע וועלכע קען אראפברענגן די רעגירונג.
אמאל איז א פוטש בלוטיג צוליב שלאכטן און אמאל קען עס אויסגעפירט ווערן אן א שאס ווי עס איז געווען דער פאל אין טיילאנד אין ענדע 2006. דער פרעמיער מיניסטער איז געווען אויסערן לאנד ווען זיין מיליטער האט ארומגערינגלט די רעגירונג געביידעס און איבערגענומען די לייצעס ביז א נייע רעגירונג וועט ערוועלט ווערן.
א פוטש קען אויך אמאל געמאכט ווערן דורך רעגירונג אפיציעלן זעלבסט אין פאל די מיליטער איז נישט איינשטימיג אדער וויל זיין נוטרעאל. אזא פוטש איז פרובירט געווארן קעגן היטלער אין ברען פון די צווייטע וועלט קריג ווען א טייל פון זיינע אייגענע מיניסטארן האבן איינגעזען אז ער איז נישט מער ווי א קאלטבלוטיגע רוצח און זיינע מעשים וועט נישט ברענגן קיין גוטס פאר דייטשלאנד. יענער פוטש איז דורכגעפאלן ווען א באמבע וואס האט אויפגעריסן אין היטלער'ס אפיס האט פארפעלט אים אומצוברענגן.
א פוטש קען קומען צוליב פארשידענע סיבות אויב די מיליטער אדער אפיציעלן באשליסן אז עס איז צייט צו באזייטיגן דעם פירער אוןו אמאל די גאנצע רעגירונג זיינע. אין טיילאנד, צום ביישפיל, האט מען באשולדיגט דעם פרעמיער מיניסטאר אלס קארופטירט און דאס איז געווען די איינציגסטע וועג וויאזוי מען האט געקענט שנעל פטור ווערן פון אים.
די לעצטע בלוטיגע פוטש איז געווען אין טשילע אין די 70'גער יארן וואו די מיליטער האט איבערגענומען די רעגירונג פאר איבער 15 יאר ביז ווילאנג מען האט געקענט איינשטעלן א נייע ציווילע רעגירונג. א פרידליכע פוטש איז געווען אין פאקיסטאן אין 99' פון וועלכע דער היינטיגער פרעזידענט פערוועז מושאראף איז געקומען צו דער מאכט.


text:
חשוון
חשוון איז דער אכטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער צווייטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויך נאכדעם וואס ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), קען חשוון זיין אמאל א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און אמאל א פארקערצטער חודש (חסר), א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש חשוון איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון תשרי, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון חשוון, וויבאלד תשרי איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש חשוון קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (ב ד ה ז) מאנטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת.[4]
דער נאמען פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין פסוק ווערט דער חודש חשוון אנגעריפן ירח בול (מלכים א' ו. לח.)
חז"ל רופן דאס מרחשון. דאס ווארט שטאמט פון דער בבלישער שפראך וואס מיינט אכטער לבנה חודש. אידן האבן צוגעלייגט שיינע טעמים וואס איז פשט פון ווארט מר אויף חשוון; אז עס איז נישטא אין דעם חודש קיין אידישע ימים טובים, אדער אז עס איז מר מלשון א טראפ אז אין דעם חודש הייבט זיך אן רעגן.
מען זאגט נאך פון רבי'ן ר' בונם און אויך פונעם הייליגן ריזשינער אז מרחשון איז פון לשון „מרַחשוון שפוותיה" דאס איז תרגום לשון „די ליפן מורמלן" נאך די תפילות פון די הייליגע טעג. ביי חסידים האט מען געטיישט אז די עבודת ה' פון דעם חודש איז איבערצוקערן די נאמען פון מר חשוון צו רם חשוון. - פון מר: ביטערקייט צו רם: דערהויבענקייט.
דער אינהאלט פון חודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש חשוון גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) ודבש היום הזה י'[5] (בראשית יב. טו.).
דער מזל פון חשוון ווערט אנגערופן עקרב.[6]
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א' - ב' - ג' - ד' - ה' - ו' - ז' - ח' - ט' - י' - י"א - י"ב - י"ג - י"ד - ט"ו - ט"ז - י"ז - י"ח - י"ט - כ' - כ"א - כ"ב - כ"ג - כ"ד - כ"ה - כ"ו - כ"ז - כ"ח - כ"ט - ל'


text:
סאס-פע
סאַס-פֿע (דייטשיש: Saas-Fee) איז א נארטל-דארף און דאס גרעסטע דארף אין דעם סאַס טאָל (Saastal), אין וויספּ (Visp) באצירק פון וואַליס קאַנטאָן, וואס איז אין דרום זייט פון דער שווייץ. דאס שטעטל ליגט ביי דער הייך פון 1,800 מ' און האט 1,600 איינוואוינער.
פון דרום זייט צו סאס-פע געפינט זיך דער אַלאַלינהאָרן בארג (Allalinhorn) וואס איז הויך 4,027 מ', און דער פֿע גלעטשער (Feegletscher) אויף אים זענען דא סקי שפורן וואס זענען אקטיוו דאס גאנצע יאר, און פארשלאגן זומער נארטלען. דער גלעטשער איז א טייל פון סאַס-פע'ס סקי פלאץ, וואס אין אים זענען דא שפורן לאנג 100 קילאמעטער מיט נאך 45 קילאמעטער לענג אין אנדערע פלעצער אינעם טאל. פון מערב זייט צו אים, אין דער מאַטער-טאָל (Mattertal), ליגט דאס סקי שטעטל צערמאַט (Zermatt), ער פארמאגט אויך אן גלעטשער פאר זומער סקי אנטקעגן דעם מאַטערהאָרן בארג (Matterhorn).
פאראן א ציינער אינטער-באן מיטן נאמען מעטראָ אַלפּן (Metro-alpine), ארבעט שוין פון יאר 1984, און טראגט ארויף די סקי גליטשערס און די רייזנדע צו מיטל-אַלאַלין (Mittelallalin) אין 3,500 מ' הייך, וואס דאס איז דאס העכסטע פונקט אין דער סקי פלאץ. אין מיטל-אַלאַלין איז אויך דא א גרויסע אייזן-הייל און א רעסטאראן וועלכע דרייט זיך אויף איר איקסוס, און איז דער גרעסטער פון זיין סארט אויף דער וועלט.
אין זומער פארשלאגט די געגנט פיל גייען מארשרוטן, בערג קריכן, קעלדז קריכן, בערג גליטשער, בערג ביציקלעך, קארקינעטן, שטריקן פארקן, פאראשוטן און נאך.
צו סאס-פֿע קענמען אנקומען מיט אן אויטאבוס פון די וויספּ אדער בריג באן סטאנציעס. אין דער שטעטל געגנט איז נישט ערלויבט אנצוקומען מיט א מאטארן אויטא, אחוץ עלעקטרישע אויטאס.


text:
ווילרייק
ווילרייק (פלעמיש: Wilrijk) איז א דיסטריקט פון אנטווערפן אין דעם פלעמישע ראיאן פון בעלגיע. דער שטח איז 13.61 ק"מ2. די באפעלקערונג איז 38.319 איינוואוינערס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווילרייק איז געווען א זעלבסט-שטענדיג געמיינדע ביז זי איז אום 1טן יאנואר 1983 צוגעפיגט געווארן צו אנטווערפן.
יידנטום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ווילרייק איז פלאצירט דער באקאנטע ישיבת עץ חיים ווילרייק. די ישיבה איז אויפגעשטעלט געווארן נאך פארן צווייטע וועלטס קריג. נאכן מלחמה איז דער ישיבה צוריק געפענט געווארן.
היינט איז דער ראש ישיבה הרב חיים ארי' שפיטץ זון פון ביסטריצער רב און איידעם פון חיים יוסף דוד ווייס באקאנט אלץ דער חיד"א ווייס.


text:
בודהיזם
בודהיזם אָדער "בודאַהיזם" איז א רעליגיע וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך גאַוטאַמאַ סידהאַרטאַ שקיאמוני (דער בודאַ). די דאזיקע רעליגיע פארטוט זיך מיטן גייסטליכקייט, און לערנט ווי צו רוהיג זיין אן קיין פיין.
בודהיזם איז איינע פון די גרעסטע רעלעגיעס אויף דער וועלט. דער אָנפאַנג פון בודאיזם איז געווען אין דעם פינפטן יארהונדערט פאר דער איצטיקער צייטרעכענונג. עס איז געווען מיט סידהארטא, דער אינדיאנער פרינץ, וואס איז איין טאג געגאנגען ארויס פון זיין פאלאץ און געזען וויפל ווייטיק איז דא אויף דער וועלט. האט ער פארזיכט א וועג צו העלפען מענטשען אין דער וועלט און צום סוף איז ער געקומען מיט בודאיזם, וואס לערנט אז די גאנצע וועלט איז נאר א חלום, און די וועג צו גאולה איז דורך מעדיטאַציע און זוכן נירוואנע.
ס'איז דא צוויי גרויסע טיילן פון בודאיזם. איין איז טעראוואדע וואס געפינט זיך אין דרום-מזרח אַזיע, און דער אנדערער איז מאהאיאנע וואס געפינט זיך אין טיבעט, כינע און יאַפאַן.
דווקא אין אינדיע וואו בודהיזם אין געבוירן געווארן איז נישטאָ קיין סך בודהיסטן.


text:
דזשארזש פאטאקי
דזשארזש פאַטאַקי (געבוירן 24סטן יוני 1945) איז געווען דער 57סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פאר 12 יאר, פון יאנואר 1995 ביז יאנואר 2007.
ער איז א רעפובליקאנער.
פאטאקי איז געווען א שטאַט סענעטאר אין א קליין שטעטל אין אפסטעיט ניו יארק פיקעסקיל, עס איז דאן געווען גאווערנער מאריא קאמא א דעמאקראט, ער איז פארעכענט פאר א ריז אין פאליטיק ספעציעל אין ניו יארקער פאליטיק, א קלוגער געריבענער מאן, א געשליפען צונגעל, מיט לאנג יאהריגע עקספערטיז, אבער נאך 12 יאהר זיין גאווערנער זענען די איינוואונער פון ניו יארק געווען מיד פון איהם, דאס האט דערשפירט דער דעמאלטסדיגער איטאליענער ניו יארקער סענאטאר על דיאמאטא, און האט איינגעלאדענט פאטאקי ער זאל לויפן קעגן דעם געווארנער, דער געוועזענער מאיאר רודי זשוליאני האט זיך דעמאלטס איינגעקויפט אסאך שונאים, ווען צוליב זיין פלאן צו לויפן פאר סענאטאר האט ער זיך צעקריגט מיט על דימאטא און אזויווי דימאטא האט איז געווען דער וואס האט אינפילטרירט פאטאקי צו לויפן האט זושליאני געשטיצט זיין קעגענער קאומא און אסאך רעפובליקאנער האבן איהם דאס נאך נישט מוחל געווען ביז היינט, און עס איז גאר דא וואס טענה'ן אז צוליב דעם און ענליכע עגאיסטישע שריט פון דעם מאיאר האט ער פארלוירן צעביסלעך נאך און נאך שטיצע און ווען ער איז געלאפן פאר פרעזידענט האט ער למעשה כמעט גארנישט אנגעצויגן, כאטש ער איז געשטאנען זייער הויך אין די אנקעטעס, און עס איז דא נאך פארשידענע אורזאכן, אבער מען הענגט דאס נאך אלס עטוואס אן אין דעם פארראט, און וואונדער איבער וואונדער ער האט געוואנען שטארק?, מיט 4 פראצענט 52-48, א זאך וואס וויינג האבן געגלייבט, זינט דעמאלטס האט מען זיך איבערצייגט פאטאקי איז נישט אזא נאר ווי מען האט איהם אראפגעמאלן, ער האט זיך גיט איינגעגלידערט אין זיין גאווארנער שטול, ער האט אויך געוואינען דריי מאל דער גאווערנער שאפט אין ניו יארק. אזוי ווייט אז מענטשן האבן געהאלטן ער זאל לויפן פאר פרעזידענט, אבער זינט ער איז געווארן אויס גאווארנער אין ניו יארק הערט מען שוין נישט קיין סאך פון איהם.
פאקטיש קען מען נישט צושרייבן צופיל קרעדיט פאר איהם מיט וואס ער צייכט זיך ספעציעל אויס, אבער וויבאלד ער האט געקעניגט ביי 9ֿ/11 און האט עס איבערגעלעבט, אויך האט זיך אין זיין צייט געהויבן די ניו יארקער עקאנאמיע, האט ער גוטע רעמארקס ביים המון עם.


text:
צושטאנד פון מאטעריע
מאטעריע עקזיסטירט אויף דער ערד אין דריי צושטאנדן אדער פֿאַזעס: סאליד, פליסיקייט און גאז, אבער אינעם אוניווערס איז מאטעריע געוויינלעך אין דעם פלאזמע צושטאנד. דער צושטאנד קען זיך ענדערן לויט טעמפעראטור און דרוק.
די דריי קלאסישע צושטאנדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
סאליד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א סאליד זענען די מאלעקולן גאנץ נאנט איינס צו אנאנד. א סאליד האלט זיין פארעם, דערפאר איז מעגלעך צו שטופן א סאליד פון איין ארט צו א צווייטן. צו ענדערן די פארעם פון א סאליד דארף מען אים צעברעכן מיט קראפט.
פליסיקייט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין א פליסיקייט קענען זיך די מאלעקולן באוועגן א ביסל. ביי א געוויסן טעמעפעראטור און דרוק האט די פליסיקייט א באשטימטן פארנעם, אבער זי טוישט איר פארעם צוצופאסן צו איר האלטער. דער פארנעם ווערט גרעסער ווען די טעמפעראטור ווערט העכער אדער דער דרוק ווערט נידעריגער.
גאז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – גאז
אין א גאז באוועגן זיך די מאלעקולן אז כמעט האבן זיי נישט קיין פארבינדונג איינס מיט אנאנד. דער גאז האט נישט קיין באשטימן פארנעם, און טוט שטענדיק אנפילן זיין האלטער.
פאזע איבערגאנגען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- שמעלצן: פון סאליד צו פליסיקייט
- פארפרירן: פון פליסיקייט צו סאליד
- אויסוועפן, אויסדאמפֿן: פון פליסיקייט צו גאז
- קאנדענסירן: פון גאז צו פליסיקייט
- סובלימאציע: פון סאליד צו גאז
- דעפאזיציע: פון גאז צו סאליד
- יאניזאציע: פון גאז צו פלאזמע


text:
שפיגל
א שפיגל איז אן אביעקט וועלכע וואס שפיגלט אפ ליכט אויף א שטייגער אז מען קען זען אינעם שפיגל א בילד פון דער אריגיענעלער זאך.
שפיגלען ווערן געמאכט מערסטנס פון גלאז באדעקט פון הינטן מיט א דינע שיכט מעטאל - געווענליך זילבער.
שפיגלען ווערן געניצט אין פארשיידענע אפאראטן ווי טעלעסקאפן און קאמערעס.
אן אויטאמאביל דארף האבן א שפיגל כדי זיין פירער זאל קענען זען וואס פאסירט הינטער אים.
שפיגלען ווערן אויך געניצט ווי מעבל צו מאכן שיין הייזער און אנדערע געביידעס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער שפיגל איז א נאטורליכע געשעעניש און איז נישט אויסגעטראפן געווארן דורך מענטשן. זינט די וועלט שטייט האבן זיך פרויען באנוצט מיט שפיגלען. אין יעדן שטיק אייזן קען מען זיך אפשפיגלען און אויך אין יעדן טונקלן גלאז. אויב איר נעמט אליין א גלאז און לייגט אונטער א שווארצע סחורה וועט איר האבן א פארטיגן שפיגל.
לויט ווי מען ווייסט האט מען אמאליגע צייטן גענוצט מעש פאר א שפיגל. אין די יארן פון 1300 האט מען אנגעהויבן צו מאכן פראפעסיאנאלע שפיגלן פונקט אזוי ווי היינט.
פאבריקאציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די וועג וויאזוי מען מאכט א שפיגל איז דורך נוצן קוועקזילבער און צין (צוויי עלעמענטן) מיט א שטיקל גלאז. די צוויי עלעמענטן ווערן ארויפגעגאסן אויפן גלאז און דאן לאזט מען זיי ווארימען ביז עס טרוקנט זיך אויס. איינע פון די צוויי עלעמענטן איז א זילבערנע קאליר וואס מאכט דעם שפיגל זילבער.
דער פראצעדור פון מאכן א שפיגל מוז זיין זייער פונקטליך. אויב די גלאז איז נישט הונדערט פראצענט גלייך אדער אויב די עלעמענטן ווערן נישט געגאסן אייניק וועט דער שפיגל ווייזן קרום. מען קען טאקע אסאך מאל זען ביליגע שפיגלעך וואס ווייזן אלעס אביסל שיעף.
אין ליטעראטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- די מעשה אדורכן שפיגל פון לואיס קאראל פאסירט אין א שפיגל.


text:
געאגראפיע
געאָגראַפֿיע (פֿון גריכיש YewYpaφίa - געאָגראַפֿיאַ) איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט דעם אויסשטעל און כאראקטאר פון דעם ערד פלאנעט, סיי פון דעם ים און סיי פון דער יבשה. צום ביישפיל, די וויסנשאפט פון א געוויסער מדינה, וואו זי ליגט ווער זענען אירע שכנים, די קלימאטן, די איינוואוינער, אדער די גרויסקייט פון א באשטימטן אקעאן, וואספארא סארט באשעפענישן שווימען אין אים, אא"וו.
מאדערנע געאגראפיע איז א שטודיע וואס שטרעבט צו פֿארשטיין די וועלט מיט אלע אירע מענטשלעכע און נאטירלעכע פארוויקלונגען -- נישט נאר וואו זאכן זענען אבער ווי אזוי זיי זענען געענדערט געווארן. אלס א "בריק צווישן די מענטשלעכע און פֿיזישע וויסנשאפטן", ווערט געאגראפיע צעטיילט אויף צוויי הויפט אפטיילונגען - מענטשלעכע געאגראפיע און פיזישע געאגראפיע.[1]
אינהאַלט
- 1 אריינפיר
- 2 צווייגן פון געאגראפיע
- 3 טעכניקן
- 4 היסטאריע
- 5 בארימטע געאגראפן
- 6 רעפערענצן
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפן שטודירן די פארשפרייטונג פון פענאמענען, פראצעסן און אייגנשאפטן אין ארט און צייט, ווי אויך די אינטעראקציע צווישן מענטשן און זייער סביבה. אזוי ווי ארט און צייט רירן אפ א סך טעמעס, ווי עקאנאמיק, געזונט, קלימאט, פלאנצן און בעלי חיים, איז געאגראפיע שטארק צווישן-דיסציפליניש. געאגראפיע האט צוויי הויפט געביטן: מענטשלעכע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די געבויטע סביבה און ווי מענטשן ניצן דעם ארט, און פיזישע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די נאטירלעכע סביבה מיט די ארגאניזמען, קלימאט, באדן און וואסער.
צווייגן פון געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פיזישע געאגראפיע איז די שטודיע פון געאגראפיע פונעם שטאנדפונקט פון די ערד וויסנשאפטן. זי שטודירט די ליטאספער, הידראספער, אטמאספער, פעדאספער און ביאספער. מען שטודירט קלימאט, לאנדפארעם, קאנטינענטן, אקעאנען, טייכן, בערג און שטיינער.
קאטעגאריעס פון פיזישער געאגראפיע:
מענטשלעכע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מענטשלעכע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס פאקוסירט אויף דער שטודיע פון פראצעסן און פֿורעמס וואס טוען אויספורעמען די מענטשלעכע געזעלשאפט. זי נעמט איין מענטשלעכע, פאליטישע, קולטורעלע און עקאנאמישע אספעקטן, און שטודירט באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע, ענערגיע, לופט פארפעסטיקונג און לענדער פון דער וועלט.
קאטעגאריעס פון מענטשלעכע געאגראפיע:
היסטארישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטארישע געאגראפיע איז דער צווייג פון געאגראפיע וואס פארשט פארשידענע געביטן ווי דער מענטש האט געווירקט אויף דער סביבה אין דער פארגאנגענהייט, אדער אנדערש ארויסגערעדט: אלץ וואס מענטשלעכע געאגראפיע שטודירט היינט אבער אין די פארגאנגענע יארן. למשל, איינער פון די קלאסישע געביטן אין געאגראפישער היסטאריע פארשט ווי די קולטורן און געזעלשאפטן האבן זיך אנטוויקלט אריבער דער וועלט און וויאזוי זיי זענען ארויסגעוואקסן אין זייער היינטיקער פארעם.
אויספארשן דעם אייבערפלאך איז איינע פון די וויכטיקע געצייג אין דעם צווייג, ווייל אזוי קען מען בעסער פארשטיין דעם איינפלוס פון מענטשן אויף זייער סביבה; די הויפט מיטלען אין היסטארישע-געאגראפישער פארשונג זענען דאקומענטן, וואס געפינען זיך אין ארכיוון, וואס דורך זיי טוט מען אנטפלעקן די געזעלשאפטלעכע-פאליטישע-עקאנאמישע פראצעסן וואס האבן געשאפן די אמאליקע לאנדשאפטן.
אין ארץ ישראל[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ארץ ישראל, האט היסטארישע געאגראפיע געדינט ווי א הילפמיטל אין די הענט פון די ארכעאלאגן צו אידענטיפיצירן ערטער פון דער תנ"כישער תקופה. דאס איז געווארן א באזונדערער דיסציפלין וואס באשעפטיקט זיך מיט דער דינאמיק פון די פראצעסן פון באזעצן דאס לאנד. אלס פאטער פון מאדערנער היסטארישער געאגראפיע אין ארץ ישראל ווערט גערעכנט דער געאגראף פראפ' יהושע בן אריה פונעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים.
ראיאנישע געאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ראיאנישע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס שטודירט ראיאנען, פון אלע גרייסן, איבער דער וועלט.
טעכניקן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאפעס זענען א וויכטער געצייג אין געאגראפיע, וואס האט א שטארקן אינטערעס אין געשפרייט-פארהעלטענישן. געאגראפן ניצן פיר צוגאנגען:
- סיסטעמאטיש
- ראיאניש
- באשרײַבנדיק
- אנאליטיש
קארטאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געאגראפישע אינפארמאציע סיסטעמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דערווייטערטע דערשפירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואנטיטאטיווע מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קוואליטאטיווע מעטאדן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ערשטע מאפעס פון דער וועלט גייען צוריק צו אוראלטן בבל אין דעם 9טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. די גריכן האלטן אנאקסימאנדראס ווי דער גרינדער פון געאגראפיע. ער האט געברענגט פון די בבליים דעם גנאמאן, אן אינסטרומענט מיט וואס מען קען מעסטן אויף וועלכער גארטל ליניע מען געפינט זיך. טייל האלטן אז פיטאגאראס איז געווען דער ערשטער וואס האט געזאגט אז דער ערד-פלאנעט איז א קיילעך. עראטאסטענעס האט גערעכנט דעם ראדיוס פון דער ערד.
היפארכוס האט אוועקגעשטעלט די סיסטעם פון געאגראפישע קאארדינאטן—גארטל ליניעס און מערידיאנען. ער האט געניצט א סעקסאגעזימאלע סיסטעם (געבויט אויפן נומער 60) וואס ער האט געלערנט פון די בבליים, מיט די מערידיאנען צעטיילט אויף 360º (גראד, און יעדער גראד צעטיילט אויף '60 (מינוטן. אין כינע האט געאגראפיע זיך אנטוויקלט פונעם 3טן יארהונדערט אָן.
נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע האבן די מוסולמענער געאגראפן געשאפן פרטימדיקע מאפעס פון דער וועלט, און האבן פארטייטשט די געאגראפישע ביכער פון די אוראלט גריכן און רוימער.
אל-בירוני האט אנטוויקלט טעכניקן צו מעסטן די הייך פון בערג און די טיף פון טאלן. ער האט געחשבונט דעם ארומנעם פון דער ערד גאנץ גענוי, נאענט צו דער היינטיקער אפשאצונג פון דער ערד'ס ארומנעם. זיין אפשאץ פון 6,339.9 ק"מ פאר דער ערד'ס ראדיוס איז זייער נאענט צום היינטיקן ווערט פון 6,356.7 ק"מ. ביז זיינע צייטן האט געמאסטן די ערד דורך מעסטן די זון גלייכצייטיק פון צוויי ערטער, אבער דאס גיט נישט קיין גענויע רעזולטאטן, אל-בירוני האט אנטוויקלט א נייעם מעטאד פון טריגאנאמעטרישע חשבונות, באזירט אויפן ווינקל צווישן א פלוין און דעם שפיץ פון א בארג, וואס געט א מער גענויעם מאס פון דער ערד'ס ארומנעם, און איין מענטש קען דאס מאכן אליין.
אינעם 15טן יארהונדערט האט אנגעהויבן די תקופה פון אנטדעקונג, ווען מען האט אנטפלעקט א סך נייע לענדער. די באריכטן פון די אויספארשונגען וואס מארקא פאלא, קאלאמבוס און דזשיימס קוק האבן אוועקגגעשטעלט פעסטע יסודות פאר געאגראפיע. א וויכטיקער פראבלעם פאר אויספארשער און געאגראפן איז געווען וויאזוי אוועקצושטעלן די מערידיאן און גארטל ליניע פון א געוויסער לאקאציע. די גארטל ליניע האט מען שוין געלייזט, אבער דער מערידיאן איז געווען א שווערער פראבלעם, סיי וואו זאל זיין דער נול מערידיאן, סיי וויאזוי מ'קען דערגיין דעם מערידיאן פון א לאקאציע. דזשאן העריסאן האט געלייזט דעם צווייטן פראבלעם אין 1760 מיט זיין H4 כראנאמעטער, א גענויער זייגער מיט וואס קען שטענדיק וויסן די צייט אין א באשטימטן פלאץ, און די צייט וואו מען געפינט זיך ווייסט מען לויט דער זון, ממילא די אונטערשייד לאזט וויסן דעם מערידיאן. דעם נול מערידיאן פראגע האט מען נאר געלייזט אין 1884 ווען דער אינטערנאציאנאלער מערידיאן קאנפערענץ האט באשלאסן אז דער גריניטש מערידיאן זאל זיין דער נול מערידיאן.
אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער האט מען אנגעהויבן צו אנערקענען געאגראפיע ווי א באזונדערן אקאדעמישן דיסציפלין.
איבער די לעצטע צוויי יארהונדערטער האבן די אוואנסירונגען אין טעכנאלאגיע מיט קאמפיוטערס אנטוויקלט געפירט צו דער אנטוויקלונג פון געאמאטיק. די שטארקע פארבינדונגען צווישן געאגראפיע און די וויסנשאפטן פון געאלאגיע און באטאניק, ווי אויך עקאנאמיק, סאציאלאגיע און דעמאגראפיע האבן געוואקסן, ספעציעל דורך ערד סיסטעם וויסנשאפט.
בארימטע געאגראפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עראטאסטענעס (276 פאר דער ציווילער רעכענונג - 194 פאר דער ציווילער רעכענונג) - האט גערעכנט די גרייס פון דער ערד.
- סטראבאן (64 פאר דער ציווילער רעכענונג - 26) - פארפאסער פון געאגראפיקא, איינע פון די ערשטע ביכער וועגן געאגראפיע.
- תלמי (90 - 168) - האט צוזאמענגעשטעלט גריכישע און רוימישע וויסן פון געאגראפיע אין דעם בוך געאגראפיא.
- אל אידריסי (אראביש: أبو عبد الله محمد الإدريسي) (1100–1165/66) - פארפאסער פון נוזהאטול מושטאק.
- גערארדוס מערקאטאר (1512–1594) - קארטאגראף וואס האט פראדוצירט די מערקאטאר פראיעקטירונג.
- אלעקסאנדער פאן האמבאלט (1769 - 1859) - בארעכנט דער פאטער פון מאדערנער געאגראפיע, האט געלייגט די יסודות פארן פעלד פון ביאגעאגראפיע.
- קארל ריטער (1779–1859) - דער פאטער פון מאדערנער געאגראפיע; ער איז געווען דער ערשטער פראפעסאר פון געאגראפיע אינעם בערלינער אוניווערסיטעט.
- דארין מאסי (1944-) - שטודירט גלאבאליזאציע און געווינער פון דער וואטרען לוד פרעמיע.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf.


text:
אומאן
אומאן איז א שטאָט אין אוקראינע.
עס וואוינען דערין לערך הונדערט פופציג טויזנט איינוואוינער. עס געפינט זיך אויפ מערב זיין פון אוקריינא, צווישן קיעוו און אדעסע. עס איז ווייט פון קיעוו צוויי הונדערט קילאמעטער, עס דויערט צו פארן מיט א קאר פונעם עראפארט אין קיעוו ביז אומאן, לערך צוויי און א האלב שעה.
אינהאַלט
דער גרויסער מאסן מארד[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דער שטאט אומאן האט פאסירט א גרויסן מאסן מארד דורך פויערן און רוצחים וואס האבן אויסגעהרג'ט טויזענטער אידן מענער פרויען און קינדער צוליב דעם וואס זיי האבן נישט געוואלט ווערן קריסטען. געווען איז דאס אין יאהר ה'תקכ"ח, עס איז געקומען א גרויסער רוצח און פיינד פון אידן ער האט געהייסן גונטא, ער האט געוואלט זיין א קעניג פון אוקריינא און נישט זיין אונטערגעווארפן אונטער די רוסן, ער האט צוזאמענגענומען אסאך פויערן און זיי געהעצט קעגן די רעגירונג, אבער ווי יעדע פראבלעמאטישע צייט האט דאס זייער שלעכט געווירקט אויף די אידן, די פויערן זענען געווען גרויסע פיינד פון אידן און אין יעדע שטעטעל האבן זיי גע'הרג'ט די אידן מיט מיתות משונות, און דערנאך זיי בארויבט די געלד.
ווען די אידן פון די גענענט האבן געהערט אז גונטא מיט זיינע פויערן הרג'ענען אידן, זענען זיי אלע אנטלויפן פון זייערע הייזער און איבערגעלאזט זייער פארמעגן, און אזוי ווי אין אומאן האט דאן געוועלטיגט א גראף וואס האט ליב געהאט אידן האט זיי געטראכט אז ער וועט זיי מציל זיין, אבער דער גראף האט אויך מורא געהאט, ער האט נישט געוואלט מלחמה האלטן מיטן גאנטא האט ער זיך איינגעשפארט אין זיין הויז וואס איז געווען ארום גענומען מיט א שטארקע מויער, און קיינעם נישט צוגעלאזט צו זיך. די אידן האבן נישט געוואוסט וואס צו טועהן זיי האבן זיך פארזאמלט אלע אידן פון די גאנצע ארומיגע געגענט אין גרויסע בית המדרש פון שטאט, זיך צו באהלטען פון גונטא. עס האבן זיך געציילט די נפשות וואס זענען דארט געווען איבער דרייסיג טויזענט.
צווישן די אידן וואס זענען דאן געווען אין אומאן איז געווען א ערליכער מאן ר' דוד חזן, א באהאלטענער צדיק, ער מיט נאך אסאך מענטשן האבן זיך באהאלטן אין א הייל. ווען דער רשע גונטא איז אנגעקומען צום בית המדרש, האט ער געשטעלט א חופה אין דער חופה איז געווען א צלם א שתי וערב, ער האט אויסגערופן הויך צו די אידן, ווער עס וועט דורך גיין אונטער די חופה און זיך ביקען צום שתי וערב וועט בלייבן לעבן ! אבער פון די אלע אידן האט זיך נישט געופנען אפילו איין נפש וואס איז אריבער די חופה אלע זענען געבליבן שטיין שטייף אין בית המדרש און נישט געוואלט אויפטוישן זייער גלובען מיט קריסטוענטעם. די גוים זענען זייער בייז געווארן און האבן אנגעהויבן צו הרג'ענען די אידן, עס האט זיך געפונען צווישן די אידן אסאך גבורים שטארקע לייט וואס האבן צוריק געשלאגן און גע'הרג'ט אסאך פון די פויערן, אבער ווי לאנג האבן זיי דען געקענט אויסהאלטן, די פויערן האבן זיך געשטארקט און האבן גע'רצח'ט און גע'הרג'ט די אידן מיט ביטערע מיתות משונות, זיי האבן נישט געשוינט קיינעם, מענער פרויען און אפילו פיעצעלע קינדער זענען אויס'גע'שחט'ן געווארן ווי שעפסן און בהמות. די הריגות האבן גענומען דריי טעג און דריי נעכט, עס האט זיך געהערט יאמערליכע קולות און געשרייען אינעם גאנצען שטעטל אבער ליידער איז קיינער נישט זיי געקומען צו הילף. דער צדיק ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ווּאס זענען געווען באהלאטן אין הייל, האבן דאס געהערט, אבער האבן גארנישט געקענט דערצו טועהן.
אינמיטן די מארדן האט דער הויפט מערדער גונטא געשריגן פארן פריץ פונעם דארף, וויסן זאלסטו איך האב דיין טאכטאר סופיא ביי מיר אין דער האנט, און האט אים געוויזן זיין טאכטער, אויב מאכסטו נישט אויף דיין מויער וועל איך זי הרג'ענען, סופיא איז געווען די איינציגע טאכטער פונעם פריץ און נישט האבנדיג קיין אנדער אויסוועג האט ער געעפענט די טיר, די פויערן זענען אריין אין זיין פלאץ, און האבן צוגערויבט זיין פארמעגן און זיין געלד, זיי האבן די טאכטער סופיא דאך גע'הרג'ט, און דערנאך זענען זיי אנטלאפן פון אומאן.
דער פריץ האט שפעטער איינגעפלאנצט א ספעציעלער שיינער הערליכער גארטן וואס איז כמעט נישט אזיינאס, און האט דעם גארטן א נאמען געגעבן סופיא נאך זיין באליבטער טאכטער, דאס איז די באקאנטע סופיא.
ווען עס איז געווארן שטיל איז ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן ארויס פון זיין באהאלטעניש, און עס איז אנטפלעגט געווארן פאר זייערע אויגן דער ביטערן אמת, טייכן בלוט האט זיך געגאסן ארום, און איברים פון מענטשן זענען געלעגן צושפרייט קעפ, הענט און פיס א. ד. ג. דער צדיק ר' דוד מיט זיינע מענטשן האבן זיך געאיילט און האבן צוזאעמענגענומען אלע אברים און שטיקער פלייש פון איבעראל, זיי האבן געגראבן צוויי טיעפע גרובער קבר אחים, און דארט בערדיגט אלע אברים און שטיקער, פון דעם אלעם האט זיך געמאכט די צוויי בערג וואס מען זעהט היינט אין אומן נעבן דעם קבר פון ר' נחמן. עס איז א באקאנטער פאקט אז נאך היינט צו טאג ווען מען גייט אהין ספעציעל אין די ווינטער ווען עס רעגנט און שנייעט ווערט אנטפלעקט דארט אייביג עצמות און גלגולת פון מענטשן, די ברעסלבער חסידים געבן אכט דערויף און בערדיגן עס נאכאמהל.
דער סוף פון גונטא איז געווען אז די רויסישע רעגירונג איז געוואור געווארן פון זיינע שטיקעס, די רויסישע מיליטער האט איהם געשיקט אז זיי זענען זייער באצויבערט פון זיינע קענטעניסן און וואס טוט, זיי וויל איהם אויפנעמען אלס א קעניג, זיי האבן געשיקט א דעלעגאציע צו איהם, ווען די דעלגאציע איז אנגעקומען האבן זיי גלייך גע'הרגט'ט גונטא מיט זיינע מנעטן.
די מאסן מארד ווערט דערמאנט אין פארשידענע היסטאריע ביכער, אויך אין ספרים ווי אין ספר שער המלך איז דא א גאנצער דרוש און א הספד אויף זיי, דער שער המלך פארציילט אין אנדערע פלעצר אין זיין ספר די שרעקליכע מיתות משונות וואס זיי האבן דורכגעמאכט, א ביישפיל ברענגט ער, די גוים האבן גענומען א קינד, און געזאגט פאר זיין פאטער די ביסט א שוחט דיין קינד איז א שעפסעל, זיי האבן געצוואנגען דער טאטע צו שחט'ן זיין קינד און געזאגט איהם, שחט מיר דאס שעפסל... רח"ל... אויך אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט אז דער בעל שם טוב האט גערעדט פון זיי און געזאגט פאר וואס עס איז געשעהן. עס איז דא א קינות מיטן נאמען מגלת אומן, וואס דער צדיק ר' דוד האט אפגעשריבן די גאנצע מעשה, עס הייבט זיך אהן מיט די ווערטער "ויקונן דוד", מען פלעגט זיך פירן און אומאן עס צו פאהרליינען אין די טעג וואס דער אומגליק האט פאסירט זעקס און זיבען טעג אין חודש פון תמוז.
די משכילים פון אומאן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט אומאן איז דעמאלטס געווען א מאדערנע שטאט, אסאך צדיקים האבן זיך געוואלט דארט בעזעסן אבער זיי האבן נישט געקענט, געוואנט האט אין די שטאט די הויפט גרויסע משכילים וואס האבן געוואלט איבער פיהרן די פרומע אידן צו זיין גוים, חייקל הורוויץ מיט זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ, און דער אייניקעל פון דעם גאון דער נודע ביהודה משה לאנדא. זיי זענען אלע געווען תלמידים פון דעם משכיל נפתלי הירץ וויזעל. זיי האבן ביי זיך געהאט דעם ספר פון זייער רבין יין הלבנון אין כתב יד.
נפתלי הירץ וויזעל האט גשריבן דאס ספר יין הלבנן וואס איז געווען א פי' אויף מסכת אבות אבער ער האט דערין אריין געפלאכטן אסאך אפיקורשיסע געדאנגען. זיינע נאכפאלגער האבן געוואלט דרוקן דעם ספר און עס צושפרייטן צווישן אידן, און אזוי אריינברענגען די השכלה צווישן עהרליכע אידן. אין פאקט זענען זיי געווען נאנט צום קעניג פון אוקריינא זיי האבן פארמאגט ספעציעלע שריפטן פון "ניקאליי" אז זיי זענען אויסגערופענע בירגער. ווען ר' נחמן האט זיך אמאל אפגשעטעלט צו וויילן א שבת אין אומאן און די אפיקורסים האבן געהערט אז עס געפינט זיך אצינד א חסידישע רבי האט דער שווער חייקל געזאגט פאר זיינע איידעמער איך וועל גיין איהם באזוכן און זעהן אויב עס איז ווערט מיט זאלן זיך פארהערן מיט איהם ! חייקל איז אריבער צו די אכסניא פון ר' נחמן, ווען ער איז אריין געקומען פרעגט איהם ר' נחמן וואס וויל א יוד, ענטפערט ער איך האב געהערט אז עס איז געקומען א גרויסער מענטש בין איך איהם געקומען מקבל פנים זיין, זאגט איהם ר' נחמן א גרויסער מענטש! אט קעגן איהם מיר שטייט איין א גערויסער מענטש, ווייל דאן איז פונקט דארט איינגעשטאנען א רוסישער גענעראל, נו פרעגט ר' נחמן פאר וואס גייסטו נישט צו איהם ? חייקל איז שטיל געווארן, ווען ער איז צוריק אהיים צו זיין משפחה האט ער זיי געזאגט ער האט טאקע מיך אביסל פארשעמעט אבער איז זעה עס איז דא מיט וועמען צו רעדן.
שפעט נאמכמיט זענען די דריי משכילים אריבער צו רבי נחמן, רבי נחמן האט דאן געפראוועט שלוש סעודות מיט זיינע חסידים.
דער קבר פון רבי נחמן מברסלב[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין דעם שטעטל ליגט ר' נחמן מברסלבס קבר.
ר' נחמן מברסלב האט עטליכע מאל געזאגט ביי זיין לעבן נאך דעם וואס ער ווערט נפטר וויל ער ליגן אין אומאן. דאס ערשטע מאל וואס מען ווייסט איז געווען אין יאהר ה'תקס"ב כ"ח אב ווען ר' נחמן איז געפארן פון זלאטיפאלי וואוינען אין ברסלב, איז ער אויפן וועג דורך געפארן אומאן, ווען ר' נחמן איז דארט געפארן האט ער אפגעשטעלט די וואגן און באטראכט די בית החיים און זיך אנגערופען: "ווי שיין און גיט איז צו ליגען אויף דעם בית החיים" ער איז דאן אראפ פון וואגן און אריין אינעם בית החיים און זיך געשטעלט קוקען דערין, ער האט זיך פארטראכט און געזאגט, דא איז גוט צו ליגען, ער איז דאן אריין אין שטאט און איז געבליבן דארט אויף שבת, ער איז אויף שבת איינגעשטאנען ביי איינע פון זיינע חסידים מיטן נאמען ר' אברהם חיים פון אומאן.
דאס בית החיים איז געווען דער אלטער בית החיים, עס איז שוין אלט געווען, און מען האט שוין דארט נישט געלייגט קיין מתים, נאר אין די נייע, אבער ר' נחמן האט דאך געוואלט ליגן אינעם אלטען בית החיים צוליב די מאסן מארד. ר' נחמן האט געהאלטן אז דאס פלאץ איז זייער הייליג וויבאלד עס איז דארט פארקגעקומן אזא גרויסער קידוש השם אז קיין איין נפש האט נישט געוואלט ווערן א קריסט אלע זענען געבליבן שטייף א איד א גלייבער אין גאט ברוך הוא.
דער קיבוץ פון ברעסלבער חסידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדעס יאר ראש השנה קומט דארט אהין כמעט אלע בראסלעווער חסידים פון דער גאנצער וועלט צו פראווען יום טוב מיט זייער געשטארבענעם רבי'ן, ווייל ר' נחמן האט געזאגט פאר זיינע חסידים "גאר מיין זאך איז ראש השנה", און ר' נתן מברסלב (דער תלמיד פון ר' נחמן) האט געהאלטן אז ר' נחמן האט געוואלט מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה אויך נאך זיין פטירה.
בשעת ר' נחמן האט געלעבט האט ר' נחמן אן א שיעור מאל געזאגט אז ער וויל מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, ער האט זיך אויסגעדריקט אויך ראש השנה מוז יעדער זיין. מען דארף מאכן אט כרוז און זאגט ווער עס וויל מיך הערן זאל קומען צו מיר אויף ראש השנה, אפילו אזעלכע נשמות וואס איז קען נישט העלפן א גאנץ יאהר קען איך העלפן ראש השנה.. ווער עס קומעט צו מיר אויף ראש השנה מעג זיך באמת פרייערן, און מיט א אמת מקיים זיין דעם פסוק וואס גייט ארויף אויף ראש השנה אכלו משמנים שתו ממתקים כי חדות ה' היא מעוזכם. זעלבסט פארשענדליך אז די חסידים האבן זיך צוגעכאפט דערצו, און עס פלעגן קומען אלע חסידים צו ר' נחמן. אין זיין לעצטן יאר פון זיין לעבן ראש השנה שנת ה'תקע"א. זענען זיך צוזאמען געקומען צו אים איבער טויזענט אידן.
ווען ר' נחמן איז נפטר געווארן האבן כמעט אלע חסידים {פֿעלט אַ מקור} און גרויסע תלמידים פון ר' נחמן פארשטאנען אז מען זאל אנהאלטן דעם מנהג מט קומען ערב ראש השנה מתפלל זיין אויף זיין ציון, און דאווענען צוזאמען אין ראש השנה. די תלמידים ווי ר' נתן מברסלב, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק פון דאשיוו, ר' שמעון, ר' נפתלי, ר' יצחק מחארשיוואטע, דער טיהוויצער'ס מגיד קינדער און אייניקלעך, אלע האבן אזוי אהנגענומען. און אזוי האט זיך אויסגעפארעמט דעם מנהג ביי ברסלבער חסידים אז יעדעס יאהר גייט מען צום ציון פון ר' נחמן אין אומאן.
אין די שפעטערע יארן, ווען דער קאמוניזים האט זיך אויסגעשפארייט און עס איז נישט מעגליך געווען צו קומען, האבן די פולישע ברסלבער חסידים געמאכט א קיבוץ אויף ראש השנה אין לובלין, און נאכן צווייטן וועלט קריג. ווען מען האט בכלל נישט געקענט פארן קיין אומאן האט זיך אויסגעשטעלטע אז צווישן די ברסלעווער חסידים, איז דא אזעלכע וואס האלטן אז היינט צו טאג מוז די זאמלונג (קיבוץ) מוז נישט זיין דווקא ביי ר' נחמן'ס קבר.
- די נ נח (תלמידים פון ר' ישראל בער אדעסער) טענה'ן אז ר' נחמן קומט אויף ראש השנה צום קבר פון ר' ישראל בער וואס איז באגראבן אין הר המנוחות אין ירושלים. און זיי שטעלן דארט אויף א ריזיגע געצעלט צו דאווענען.
אין אומאן איז פלאצירט דער סאפיע גארטן.
דער קלויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער היינטיגער קיבוץ[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מוסטער:פעלט אינפארמאציע
למעשה געפונט זיך אין אומאן ראש השנה אסאך מנינים וואס דאווענען נישט ביים קלויז.
- א) דער בית המדרש לספרדים אונטערן קלויז
- ב) דער תימן'ער מנין ביים ציון
- ג) דער ספרדישער מנין אינדרויסן פון ציון
- ד) רב מארגענשטערן
- ה) ר' אברהם יצחק מערמעלשטיין
- ו) דער סאטמארער מנין
- און נאך צענדליגע קליינע מנינינים


text:
1861
1861 איז דאס 61סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1861 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 29סטן יאנואר - קענזעס ווערט איינער פון די פאראייניגטע שטאטן
- 4טן מערץ - אברהם לינקאלן איינגעשוואוירן דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
- 2טן יוני - ווילהעלם דער ערשטער ווערט מלך פון פרייסן
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 25סטן פעברואר - מאיר דיזנגאף, דער ערשטער בירגערמייסטער פון תל אביב (נפטר 1936)
- 23סטן אפריל - עדמונד אלענבי, בריטישער מיליטערישער אפיציר (געש' 1936)
- 1טן סעפטעמבער - לאזאר עדעליאנו, רומענישער כעמיקער, ייד (געב' 1941)


text:
פלארעסענט באלב
א פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל איז א סארט עלעקטריש לעמפל וואס שאפט ליכט מיט הייסן גאז. עס ווערט גענוצט צו באלייכטן הייזער און געביידעס. דאס לעמפל איז אנדערש ווי א קאנווענציאנאל לעמפל וויבאלד עס נוצט כמעט דאס גאנצע ענערגיע וואס עס נעמט וועלכע איז א צענטל די ענערגיע מאס וואס א געווענליך לעמפל נוצט.
מיט די אנגייענדיגע דעבאטע איבער גלאבאלע אנווארימונג האבן מיליאנען מענטשן איינגעטוישט טייל פון זייערע באלבס צו פלארעסענט באלבס צו שפארן ענערגיע און טאן עפעס ממשות צו ראטעווען די ענווייראמענט.
א פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל האט אין זיך א כעמיקאל וואס הייסט "פאספאר" און איז צוזאמענגעשטעלט פון קוועקזילבער וועפארס. די פאספאר שטויבלעך וועלכע ליגן אינעם גלאזערנעם האלטער זענען באגלייט מיט א געוויסע גאז וואס מאכט די שטויבלעך זאלן זיך פארשפרייטן איבעראל.
די פאספאר שטויבלעך לייכטן שטארק אויף ווען זיי קומען אין געגנווארט מיט ראדיאציע, ווי אנטראווליאט לייט, וועלכע פראדוצירט עלעקטראמאגנאטיק ראדיאציע, אדער עלעקטראן ביעמס. די כעמיקאלן ווערן אבער נישט הייס ווייל עס איז נישט דא וואס זאל זיי מאכן הייס.
די פלארעסענט לאמפ איז שוין אויסגעטראפן געווארן איבער 400 יאר צוריק גענוי אויפ'ן זעלבן אויפ'ן ווי היינט. מען האט דאס אבער נישט געזען אין ערגעץ ווייל ווייניג מענטשן האבן זיך אין יענע צייטן געהאט עלעקטרישע פארבינדונגן. ערשט אין די יארן פון 1900 האט מען צוריק אנטוויקעלט די פלארעסענט לאמפ וועלכע געפינט זיך היינט אין אלע הייזער און אפיסעס.
פלארעסענט באלבס האבן אסאך מעלות: ערשט נוצט עס פיל ווייניגער ענערגיע, עס איז נישט הייס, ברענט זיך נישט אזוי שנעל אויס, און גיט ארויס די ריכטיגע סארט ליכטיגקייט ענליך ווי די זון.


text:
CFA פראנק
דער CFA פראנק (פראנצויזיש: CFA franc) איז דער געזעצלעכער צאלמיטל אין 12 לענדער פון אפריקע וואס זענען אמאל געווען פראנצויזישע קאלאניעס און אויך אין גינע-ביסאו (א געוועזענע פארטוגעזישע קאלאניע) און עקוואטארישע גינע (א געוועזענע שפאנישע קאלאניע). די פארקירצורענגען פון דער וואלוטע לויט ISO 4217 זענען: XAF פארן צענטראל אפריקאנער CFA פראנק און XOF פארן מערב אפריקאנער CFA פראנק. געזעצלעך זענען די צוויי CFA פראנקען באזונדערע וואלוטעס, אבער פראקטיש זענען זיי גאנץ ברייט אנגענומען ווי איין וואלוטע.
דער CFA פראנק האט א סטאבילן קורס קעגן דעם איירא: 100 CFA פראנק זענען ווערט איין פראנצויזישער פראנק = 0.152449 איירא.
נאמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די יארן 1945-1958 איז CFA געווען די ראשי תיבות פון "פראנצויזישע קאלאניעס אין אפריקע" (פראנצויזיש: Colonies françaises d'Afrique). אין 1958 האט פראנקרייך אנגעהויבן געבן די קאלאניעס זעלבשטענדיקייט, און אין אנהייב די 60ער יארן איז דער נאמען אפגעטייטשט אנדערש : "פראנצויזישע געמיינדע פון אפריקע" (פראנצויזיש: Communauté française d'Afrique). זייט דער זעלבשטענדיקייט פון די לענדער טייטשט מען אפ די ראשי תיבות Communauté Financière Africaine (אפריקאנער פינאנציעלע געמיינדע).


text:
שכם
שכם (אין אראביש: نابلس - ניבלוס) איז די גרעסטע שטאט אין פאלעסטינע אין דער שטח פון יהודה און שומרון מיט 104,596 איינוווינער.
אין יאר 1967 נאך די זעקס טאגיקער קריג האט צה"ל געהערש איבער שטאט שכם, און עס איז דארט אויף געשטעלט געווארן עטליכע התנחלויות, אבער אין אל-אקטסא אינטיפאדע... היינט רוב זעלבסטמערדער קומען ארויס פון שכם.
אין שכם ליגט יוסף הצדיק וואס היינט איז זייער שווער דארט צוטרעטן.
שכם אין תנ"ך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין תנ"ך ווערט געבראכט די ערשטע מאל "שכם" ווען אברהם אבינו איז אריין אין כנען (ארץ ישראל) איז ער געקומען צום ערשט קיין שכם און געבויעט דארט א מזבח מיטן נאמען אלון מורה.
יעקב אבינו איז געקומען וווינען אין שכם נאך וואס ער איז צוריק געקומען פון חרן.
ווען מלכות ישראל האט זיך אפגעטיילט פון מלכות יהודה, האט ירבעם בן נבט באשטימט די שטאט שכם אלץ די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.


text:
קאלטער קריג
דער קאלטער קריג איז דער ביינאמען פון דער מלחמה צווישן דער מערב וועלט (די פאראייניקטע שטאטן מיט אירע אונטערשטיצערס) אונד די מזרח לענדער (דער סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצערס) במשך 45 יאר פון 1947 (גלייך נאך דער צווייטער וועלט קריג) ביז 1991.
די מלחמה איז נישט געווען אזוי ווי אנדערע מלחמות, צוליב דעם וואס די צוויי הויפט קעמפפער האבן זיך קיינמאל נישט ווירקליך מיט געווער ארומגעקריגט, נאר בלויז פאליטיש און אידיאלאגיש.
עס איז געווען פֿאָרגעפילט אז די מלחמה וועט זיך אנטוויקלען צו אַן אטאמקריג, און יעדער וועט שיסן אויפן צווייטן נוקלעארע וואפן.
די אונטערשטיצערס פון די פאראייניגטע שטאטן זיינען געווען: גרויסבריטאניע, פראנקרייך, אויסטראליע, מערב דייטשלאנד, קאנאדע אונד האלאנד. די אונטערשטיצערס פון דעם סאוועטן פארבאנד זיינען געווען: מזרח דייטשלאנד, טשעכאסלאוואקיי, ראמעניע, פוילן, קובא, אונד צפון קארעא.


text:
יונתן ראזענבלום
ר' יונתן ראזענבלום איז א חרדישער אמעריקאנער בעל תשובה וואס וואוינט אין הר נוף, ירושלים מיט זיין ווייב און 8 קינדער.
ער איז א גרויסער עסקן און שריפט שטעלער צו פארטיידיקן די תורה, הויפט זעכליך ליטווישער השקפה.
זיינע ארטיקלען ערשיינען רעגלמעסיג אין זשערוסאלעם פאסט, המודיע, משפחה (מאגאזין), קאנטרי יאסי, און אויפן אינטערנעט ביי דזשאואיש ווארלד רעוויאו און קראס קארענטס בלאג.
ער איז א קאלעזש גראדואירטער און האט א .Ph.D פון דעם גרויסן אייווי ליגע יעל אוניווערסיטעט.
וועבלינק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אלע זיינע ארטיקלען אויף קראס קארענטס. [1]


text:
טעריטאריעליזם
טעריטאריעליזם, איז א געדאנק אין קעגנזאץ צו ציוניזם, וואס זען בלויז אין ארץ ישראל, א המשך צום יידישן פאלק, זען זיי אין יעדעס מעגליך ארט, וואס איז גרייט צו געבן א סארט אטאנאמיע פאר יידן, אלס פאסיג פארן פאלק. דאס איז אויך קעגן דעם מיינונג פון שמעון דובנאוו, אז יידן זענען א פאלק אן א לאנד, און דאס עיקר פון דאס יידישע פאלק איז דאס גייסטליך טייל.
דאס ערשטע מאל וואס א מענטש האט פרובירט עס דורכצופירן, איז געווען אנהייב ניינצטען יאר הונדערט, דורך א געוויסער מרדכי עמנואל נח, פון ניו יארק, ער האט געוואלט גרינדן א יידישע אטאנאמיע אויף אן אינדזל, נעבן באפעלא, מיטן נאמען אררט, עס איז גארנישט געווארן דערפון.
בנימין זאב הערצל, האט איינגעשטימט צו דעם בריטישע אנבאט, צו גרינדן א יידיש לאנד אין אוגאנדע. דער ציוניסטישער קאנגרעס, האט אנידערגעשטימט דעם פלאן.
אינערהאלב די אלוועלטלעכע ציוניסטישע באוועגונג, זענען געווען מענטשן מער טעריטאריעליסטן, ווי ציוניסטן. און די האבן זיך נאכן קאנגרעס אפגעטיילט, און געזיכט א פלאץ ווי יידן וועלן זיך קענען באזעצן מיטן אנפירערשאפט פון ישראל זאנגוויל, האבן זיי געגרינדעט יידישע טעריטאיעליסטישע באוועגונג (יט"א).
צווישן די פלעצער וואס זענען גענומען געווארן אין באטראכט, די פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, אלאסקע, אויסטראליע, באליוויע, בראזיל, ארגענטינע, קאלאמביע, פאראגוויי, און רודעזיע.
אין אויסטארליע, איז זכריה חנא בערגנער געשיקט געווארן צו באטראכטן דעם באדן, וואס שפעטער איז אנגענומען געווארן אלס פאסיג, נאר צוליב דעם אויסבראך פון די צווייטע וועלט מלחמה איז די פלאן אויסגערינען.


text:
ירבעם בן נבט
ירבעם בן נבט איז געוועזן דער ערשטער קעניג פון די עשרת השבטים אויף מלכות ישראל אין די יארן ב'תתל"ב - ב'תתנ"ג (928-907 פארן ציילן). ער אליין האט געשטאמט פון שבט אפרים. ער איז געווארן קעניג אויף די עשרת השבטים נאך דעם וואס ער האט זיך אפגעריסן פוןרחבעם, דעם זון פון שלמה המלך, צוליב הויכע שטייערן וואס רחבעם האט געפאדערט פון די עשרת השבטים, און פון דעמאלט אן איז רחבעם געווען קעניג נאר אויף מלכות יהודה אין דרום זייט פון ארץ ישראל און ירבעם בן נבט - איבער אלע אנדערע צען שבטים.
ער האט געבויעט א נייע מלוכה אנדערש ווי מלכות יהודה (וואס האט באלאנגט צו דעם ייחוס פון דוד):
- ער האט געבויעט צוויי געצין דינעריי אין בית אל און אין דן.
- ער האט באשטימט כהנים נישט פון שבט לוי, וואס איז לויט די תורה פארבאטן.
- ער האט געטוישט די דאטום פון סוכות, פון תשרי צו חשוון.


text:
אברהם יעקב פרידמאן
- דער ארטיקל דיסקוטירט דער זון פונעם הייליגן רוזשינער. אויב איר זוכט אן אנדער באדייטונג, זעט אברהם יעקב פרידמאן (באדייטן).
רבי אברהם יעקב פרידמאן (כ' חשוון ה'תק"ף - י"א אלול ה'תרמ"ג), פון סאדיגורא, איז געווען דער צווייטער זון פון דעם רוזשינער.
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יעקב איז געבוירן כ' חשוון ה'תק"ף, צו זיין פאטער הרב ישראל פרידמאן פון רוזשין, א זון פון הרב שלום שכנא, פון פראהבישטש, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין ברודער רבי שלום יוסף'ס פטירה, י"א אלול ה'תרי"א, איז רבי אברהם יעקב געווארן דער ממלא מקום פון פאטער און ברודער, אלס רבי אין סאדיגורא.
זיין איינפלוס האט געהאט א ווייטן פארנעם, זיינע אנהענגערס האבן זיך געציילט אין טויזנטער, צווישן זיי באקאנטע רבי'ס און רבנים. רבי אברהם יעקב איז געווען דער פרעזידענט (נשיא) פון צדקת רמבה"נ פאר גאנץ רוסלאנד, דורך זיין אינטערווענירונג האט מען אויפגעשטעלט די אלע הייזער פון כולל וואהלין אין ירושלים.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך שבועות ה'תרמ"ג איז רבי אברהם יעקב קראנק געווארן, די דאקטוירים האבן פעסטגעשטעלט אז זיין מאגן איז איינגעטריקנט געווארן פון אזויפיל פאסטן. י"א אלול, דעם זעלבן טאג וואס זיין עלטערע ברודער איז נפטר געווארן, האט ער געזאגט דברי תורה אויף דעם פיוט "נאפד נקמה סתרו יושר", ער האט געדאוונט זיין לעצטן מעריב, און איז נפטר געווארן י"א אלול ה'תרמ"ג, ער ליגט אין סאדיגורא אין פאטער'ס אוהל.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יעקב האט געהייראט אין עלטער פון דרייצן יאר, י"ח סיון [1] ה'תקצ"ג אין פינסק, מרת מרים, א טאכטער פון הרב אהרן פערלאוו, דער בית אהרן, א זון פון הרב אשר פערלאוו פון קארלין-סטאלין. זייערע קינדער:
- מרת הדסה פייגא (פייגא'לע) ( - י"א תשרי ה'תרצ"ב), די ווייב פון הרב אבי עזרא זעליג שפירא (ה'תקצ"ו (אומגעפער) - י"ט מנחם אב ה'תרמ"ה), א זון פון דער שרף פון מאגלניצא
- מרת פערל'ה, די ווייב פון הרב מנחם נחום דוב בער פרידמאן (ה'תר"ג - כ"ז מנחם אב ה'תרמ"ג), פון סאדיגורא.
- מרת שרה רבקה ( - כ"ה סיון ה'תרמ"ז), די ווייב פון הרב ישראל שלום יוסף העשל (חשוון ה'תרי"ג - כ"ט מנחם אב ה'תרע"א), פון מעזשיביזש, א זון פון הרב אברהם יהושע העשל, פון מעזשיביזש.
בזיווג שני האט רבי אברהם יעקב געהייראט מרת "גיטל", א טאכטער פון זיין ברודער רבי מנחם נחום פרידמאן פון שטעפאנעשט.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר
- נר ישראל ח"ו בערכו (4)
- ↑ נר ישראל בערכו, א.ל.ג. י"ז סיון


text:
דריווש דער ערשטער
דריווש דער ערשטער, (558 פאר די נוצרישע ציילונג - 486 פאר די נוצרישע ציילונג), האט איבער גענומען די פרסיש'ע אימפעריע נאך דעם וואס זיין זיידע כורש דער גרויסער איז געשטארבען. ער האט געקעניגט פון 521 ביז צו זיין טויט אין 486 פארן נוצרישען ציילונג, ער איז געווען א זון פון פון היסטספס, ער האט איבער גענומען די מלוכה אין א קורצע געפעכט נאכן טויט פון כנבוזי דער צווייטער.
נאכדעם וואס כנבוזי דער צווייטער האט איינגענומען מצרים האט דריווש געארבייט אונצוהאלטען און פארשטארקען די פאסיש'ע הערשאפט אויף יענע געגענט, און האט שיין מצליח געווען, ער האט אויך פארבירט אריינצודרינגען און איינעמען אייראפעאישע לענדער אזוי ווי יוון, אבער ער איז געווארען באזיגט דארט און איז געווען געצוואונגען אפצוטרעטען.
אזוי ווי זיינע פארסיש'ע פארגייער האט ער אויך געשטיצט פרייהייט פון רעליגיע און קולטער, און אינטער זיין הערשטאפט האבן די אידען אנגעהויבן דאס אויפבויען די צווייטע בית המקדש. וואס ער האט געטאן אויפן ראט פון חנניה, וועלכער איז געווען דער שר המשקים ביים קעניג.
עס האט נישט גענומען לאנג און די שמרונים האבן אנגערעדט שלעכטס אז די אידן אין ארץ ישראל זענען מורד אין אים, האט ער ארויסגעגעבן א באפעל אפצושטעלן דאס בויען.
נאך אים האט איבערגענומען חשיארש דער ערשטער, וועלעכע טייל פארשער באצייכענען אלס אחשורוש פון מגילת אסתר.
אויף זיין מציבה שטייט:
"איך בין א פרסי דער זון פון א פרסי א דערהויבענער הער צווישן די דערהויבענע הערן".


text:
עטרות
עטרות איז א געגנט אין צפון ירושלים, וואס געפונט זיך אויפן וועג קיין ראמאללא.
געגרינדעט אין 1912, דורך 10 מענטשן, אבער פארלאזט ביים אויסבראך פון דער ערשטער וועלט מלחמה, די איינוווינער האב נישט געוואלט מאביליזירן צו דער טערקישער ארמיי. נאכן מלחמה זענען אנגעקומען אנדערע ארבעטער, און אין 1919, האבן זיי אנגעהויבן קאלטיווירן די שטח, עס איז א שווערע שטח פון שטיין, האבן זיי געהאט אסאך פראבלעמען, ווי אויך א מאנגל אין וואסער. צו דעם אלעם איז די קבוצה געווען ארומגענומען מיט שטעטלעך, און דערפער, וואס זענען פול געווען מיט אראבער, וואס זיי פלעגן גנבנען, ביי די תרפ"ט ראיאטן, האבן זיי געפילט ווי ווייט זיי געפונען זיך, און אליין צווישן שונאים.
דורכאויס די אראבישע ראיאטן, האט עטרות פיל געליטן, אין מאורעות תרצ"ו-תרצ"ט זענען פינעף מיטגלידער אומגעקומען, אין א דארף פון 24 פאמיליעס. אויך האבן די אראבער פרובירט מערערע מאל צו אטאקירן דעם דארף, אבער וואלונטירן פון ירושלים, צוזאמען מיט די איינוווינער, האבן באוויזן אפצושטויסן די פיינט.
דער קלימאקס פונעם דארף איז געווען 1948, ווען עס האבן געוווינט 48 פאמיליעס אין עטרות.
דער בריטישער מאנדאט האט באשלאסן אין 1920, אויפצובויען א פליפעלד נעבן דארף, וואס מען האט גערופן אויף פארשידענע נעמען קאלאנדיע, אדער עטרות, אדער ירושלים לופט פעלד. פארדעם האבן זיי גענומען שטח פונעם קאלאניע, צו קענען אויפשטעלן א לאנדונגס ליניע. אויך איז אויפגעשטעלט געווארן א נוטרים בריגאדע צו באשיצן, די פליפעלד, און זיי האבן געוווינט אין דארף.
ביי די מלחמת השחרור, האבן די יידן פרובירט באשיצן דעם דארף, אנהייב האבן די יידן איינענמען די פליפעלד, די הגנה אבער האט באפוילן זיך צוריק ציען, קיין ירושלים. די אראבער האבן איינגענומען די דארף, ווי זיי האבן אלעס געגנבט, און זיי האבן חרוב געמאכט די פליפעלד. יארדאניע, האט אין די שפעטערע יארן באשלאסן, עס צו מאכן פאר א נאציאנאלע פליפעלד פון יארדאניע, און זיי האבן עס איבערגעבויט, אויף די חרוב געווארענע דארף און אויפן בית עולם.
נאך די זעקסטאגיקע מלחמה, איז עטרות אריינגענומען געווארן, אין די מוניציפאליטעט פון ירושלים. די שטאטראט האט באשלאסן אויפצושטעלן דארט אן אינדוסטריע געגנט, און די פליפעלד האט ישראל איבערגעבויט, אבער די פראבלעם פון די שכנים איז נישט אוועק, און די פאבריקן האבן שטענדיק געהאט צו ליידן פון אראבישע וואנדאלן, אין די על אקצא אינטיפאדע, זענען אסאך פאבריקן אוועק פון געגנט.
דאס פליפעלד איז מער נישט אין באנוץ, צוליב פאליטישע צוועקן, פאלעסטינער זען אין עטרות זייער אינטערנאציאנאלע פליפעלד. היינט געפינט זיך דארט דער גרעסטע אינדוסטריע פארק אין ירושלים.


text:
פאנאוועזשער ישיבה
די פאנאוועזשער ישיבה געפינט זיך אין בני ברק. זי ווערט גערעכנט איינע פון דער חשבסטע ליטווישע ישיבות היינט צוטאגס.
הרב יוסף שלמה כהנעמאן האט געגרינדעט די ישיבה אין דער שטאט פאנאוועזש אין ליטע.
הרב אליעזר מנחם מן שך איז געוועזן איר ראש ישיבה. היינט זענען די ראש ישיבות הר"ר גרשון עדלשטיין, הר"ר ברוך פאווארסקי און הר"ר שמואל מארקאוויטש.
אין דער ישיבה לערנען בערך א טויזנט בחורים. אחוץ דעם איז דא א כולל פון טויזנט יונגעלייט.
מחלוקת פאנאוועזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ס'גייט איצט אן דארטן א מעכטיגע קריג צווישן ר' אליעזר כהנעמאן, אן אייניקל פון גרינדער בן אחר בן, מיט זיין איידעם הר"ר שמואל מארקאוויטש. למעשה זענען די בחורים צעטיילט האלב און האלב, אבער בעלות וואס זעהט זיך אן אין סטאטוס קווא ווי אדמיניסטראציע און כבוד, איז מער פאר הרב כהנעמאן, צוליב דעם וואס אלע ליטווישע ראשי ישיבות און רבנים פון בני ברק זענען מיט אים. אבער הרב מארקאוויטש האט דעם גרעסטן ליטווישן רב, הרב יוסף שלום אלישיב אויף זיין זייט דעריבער האלט ער דאס אן. זיין טענה איז אז ער האט באקומען אויף נדן א צוזאג די ראש ישיבהשאפט, און דער זון וועט נאר בלויז זיין מנהל. און די סיבה פארוואס הרב אלישיב איז מיט אים איז צוליב א צוואה פון הרב שך אז דער בעלות פון דער ישיבה איז נישט ווי אדמורות און דאס גייט נישט בירושה דעריבער דארף דאס נישט גיין פארן זון. [פֿעלט אַ מקור]


text:
צייט זאנע
א צייט זאנע איז א ראיאן פון דער וועלט וואס האט גלייכפארמיקע סטאנדארטע צייט, וואס מ'רופט אויך לאקאלע צייט. היינט איז אנגענומען צו רעכענען צייט זאנעס אלס אן אפבייג פון UTC. לאקאלע צייט איז UTC פלוס דעם לויפיקן אפבייג פונעם ארט. אין א געוויסער צייט זאנע איז די צייט גלייך אומעטום, ווען מ'רעכנט נישט וועגן א זומער זייגער. איבער דער וועלט זענען דא 40 צייט זאנעס.
אריינפיר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טעארעטיש וואלט געפאסט מ'זאל צעטיילן די וועלט אויף 24 צייט זאנעס, יעדע איינע ברייט 15° פון געאגראפישער לענג.