text:
כסלו
כסלו איז דער ניינטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן[1] (און דער דריטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי[2]).
קביעות - קאלענדאר[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויך נאכדעם וואס ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), קען כסלו זיין אמאל א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און אמאל א פארקערצטער חודש (חסר), א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.[3]
ראש חודש כסלו איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון חשוון, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון כסלו, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון כסלו. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: חשוון.
דער ערשטער טאג פון חודש כסלו קען אויספאלן זעקס טעג פון דער וואך: (א ב ג ד ה ו) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, פרייטיק.[4]
דער אינהאלט פון חודש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער צירוף פון חודש כסלו גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) וירא יושב הארץ הכנעני[5] (בראשית נ. יא.).
דער מזל פון כסלו ווערט אנגערופן קשת.[6]
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ ר"ה ז' ע"א
- ↑ ר"ה ב' ע"א
- ↑ רמב"ם קידוש החודש פ"ח ה"ו ה"ז
- ↑ או"ח תכ"ח ב'
- ↑ משנת חכמים חשוון כסלו פ"א ס"ג
- ↑ ספר יצירה פ"ה


c: text/html

text:
איך מיין אז יצחק לעבאוויטש איז דער לעצטער אייגענארטיגער קנאי,
קאווע טרינקער האט געשריבן:איך מיין אז יצחק לעבאוויטש איז דער לעצטער אייגענארטיגער קנאי,
פארדינט א באזונדער אשכול, אבער ס'כדאי אנצומערקן וואס אברהם לויפער שרייבט אין היי-יאריגע אריזאנע קונטרס, אז ווואדרידזשע רב איז ידוע מיט זיין געמאסטענע דיבורים.
מאראנצןזאפט האט געשריבן:און ער איז דער בעל המימרא "אז מ'וואלט ווען געדארפט אויס'הרג'נען אלע רבי'ס, אויסער דעם ל... אז מ'זאל וויסן פארוואס מ'האט זיי גע'הרג'ט.
מיין מיינונג האט געשריבן:מ'זאגט אויך אז ער האט מעריץ געווען דעם אלטן סטריקובער רבי'ן. ווייסט איינער פשט פון דעם קשר צווישן די צוויי?
ממי_שאמרו האט געשריבן:וועלכע? עס איז דא צוויי?
באניצער וואס לייענען דעם פארום: נישטא קיין אנליין באניצער און איין גאסט

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
זשאן-זשאק רוסא
זשאַן-זשאַק רוסא (פראַנצויזיש: Jean-Jacques Rousseau; 28סטן יוני 1712 – 2טן יולי 1778) איז געווען א גענפֿער פילאסאף, שרייבער און קאמפאזיטאר אין דעם 18טן יארהונדערט. זיין פאליטישע פילאסאפיע האט באאיינפלוסט די פראנצויזישע רעוואלוציע.
רוסא האט געהאלטן אז מוסר און מידות לערנט מען פון רעליגיע. דערפאר קען אן אטעיסט נישט זיין קיין גוטער בירגער.
לעבנסגעשיכטע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
רוסא איז געבוירן געווארן אין גענף, דעמאלסט אן אומאפהענגיק רעפובליק, אין 1712, צו זיין פאטער אייזיק, א זייגער-מאכער, און זיין מוטער, סוזאן בערנאר, די טאכטער פון א קאלוויניסטישן פריידיקער. זי איז געשטארבן ניין טעג נאך זיין געבורט.
אין 1742 האט זיך רוסא געצויגן קיין פאריז. פון 1743 ביז 1744 איז ער געווען דער סעקרעטאר פונעם פראנצויזישן אמבאסאדאר אין ווענעציע. ווען ער צוריקגעקומען אין פאריז האט רוסא זיך באפריינדעט מיט דעני דידערא, און ער האט אנגעהויבן שרייבן ארטיקלען פאר דידעראס גרויסע ענציקלאפעדיע.
- מיין וידוי פון רוסא (יידיש).


text:
קאליגראפיע
קאַליגראַפֿיע (פון אוראלט גריכיש: kάλλoς קאַלאס "שיינקייט" און Ypaφή גראַפֿע "שרײַבן") איז א וויזועלער קונסט וואס האט שייכות מיט שרייבן. זי איז דאס פלאנעווען און דורכפירן פון שאפן אותיות מיט אן אינסטרומענט מיט א ברייטן שפיץ אדער א פענדזל מיט איין שטראך (אנדערש ווי מאלן אותיות מיט עטלעכע שטראכן).
היינט ניצט מען קאליגראפיע אין איינלאדונג קארטעס, למשל פאר חתונות, און אויך פארשידענע דאקומענטן.
אין כינע איז קאליגראפיע געווען א "הויכער קונסט" נאך פאר די צייטן פון דער טאנג דינאסטיע.
קאליגראפיע אין יידישקייט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דאס סת"ם שריפט וואס די סופרים ניצן צו שרייבן ספרי תורות, תפילין און מזוזות איז א סארט קאליגראפיע.
- עס זענען פאראן א סך שיינע הגדות מיט די ווערטער געשריבן אין קאליגראפיע. שטארק באקאנט איז די סארייע הגדה.


text:
געאלאגיע
געאָלאָגיע (שטאמט פון גריכיש "געא" - ערד, "לאגיע" - לערע) איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט דעם אויבערשטן שיכט פֿונעם ערד קוגל און איבער דער באשאפונג און אנטוויקלונג פון שטײנער און באדן. די וואס שטודירן געאלאגיע הייסן "געאלאגן". צווישן די ערד-געשעענישן וואס געאלאגן שטודירן זענען פארפלייצונגען, וואולקאנישע ברעכונגען און ערדציטערנישן. מען שטודירט באדן און שטיינער צו געפֿינען אונטערערדישע מעטאלן און ברענשטאף.
געאלאגיע איז צעטיילט אויף עטלעכע סוביעקטן, צווישן זיי:
- פעטראלאגיע - די שטודיע פון שטיינער: וויאזוי זיי זענען פֿורמירט און פון וואנעט זיי קומען.
- מינעראלאגיע - די שטודיע פון מינעראלן
- היסטארישע געאלאגיע - היסטאריע פון געשעענישן וואס האבן אויסגעפורעמט די ערד.
- פאלעאנטאלאגיע - שטודיע פון אלטע פֿאסילן.
- הידראגעאלאגיע - שטודיע פון וואסער אונטערן אויבערפֿלאַך פון דער ערד
- וואולקאנאלאגיע - שטודיע פון וואולקאנען אויף דער יבשה אדער אונטערן אקעאן.
טיפן שטיינער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שטיינער זענען אין אלע געשטאלטן און אלע קאלירן. טייל זענען זייער הארט און טייל זענען זייער ווייך.
עלטער פון דער וועלט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לױט דער געאָלאָגיע-װיסנשאַפֿט, איז די וועלט אלט שוין אומגעפֿער 4,600,000,000 יאָר אדער מער. די דאזיקע טעאריע שטייט אין קאנטראסט צו דער רעליגיעזער גלױבונג װאָס האלט אַז די װעלט שטײט ווייניקער ווי 6,000 יאָר.


text:
יהודה המכבי
יהודה המכבי איז געווען דער זון פון מתתיהו הכהן, פון די חשמונאים. ער איז געווען דער אנפירער פון דעם אויפשטאנד קעגן די גריכן און אנטיוכוס, און דערפאלגרייך געגרינדעט א יידיש זעלבסטשטענדיק לאנד אין ארץ יהודה, וואס שפעטער דורך זיינע נאכפאלגער, איז פארברייטערט געווארן צו א קעניגרייך.
ער איז געווען דער דריטער זון פון מתתיהו, פון זיינע פינף זין, געבוירן אין מודיעין, אויף די בערג פון יהודה.
די באדייט פון מכבי איז נישט באוואוסט. לויט יוסיפון איז עס אויפן פסוק מי כמכה באלים ה', אנדערע טענהן אז עס קומט מיט א ק', און אזעלכע זאגן אז עס איז דאס לאטיינישע ווארט פאר מצביא, וואס מיינט גענעראל אין העברעיש, נאר אין לאטייניש זאגן זיי מקבי בטעות.
דורכאויס דעם אויפשטאנד פון די רעליגיעזע יידן קעגן די גריכן, און די מתייוונים, איז יהודה געווארן הויפט אנפירער, נאכדעם וואס זיין טאטע איז געשטארבן. צום סוף האט ער באפרייט ארץ יהודה פון די גריכן, אויסער אין ירושלים, ווי עס איז געבליבן א קליינע אנוועזנהייט, קעגן איבער די הר הבית.
וויבאלד די יוונים האבן געהאט א מאכטפולע ארמיי, האט יהודה זיך בעיקר באנוצט מיט גערילא טאקטיקן, און מיט פלוצימדיקע אנפאלן. אין עטליכע קאמפן האט יהודה באוויזן צו צעשמעטערן גאנצע ארמייען פון די גריכן. און יהודה האט באוויזן אומצוברענגען די גענעראלן מיט זיינע אייגענע הענט.
די קאמף אין (עמאוס) לאטראן, איז א גאר באוואוסטע קאמף, אין וועלכע יהודה האט מיט זיינע 6,000 קעמפער, באוויזן דאס אומגלויבלעכע, און באזיגט אן ארמיי פון 40,000 פוסגייער, און 7,000 רייטער. דורך א געניטער איינפאל. גרעגאריעס די גריכישע גענעראל, האט גענומען טייל פון זיין ארמיי, און פארלאזט זייער באזע, יהודה האט דאס געזען, איז ער געווען זיכער, אז גרעגאריעס פלאנירט צו אטאקירן ביינאכט, דעריבער האט ער באשלאסן דעמאלט צו אטאקירן דעם פיינט אויפן פלאץ, ביים אטאקע האט ער אומגעברענגט 9,000 גריכן, די איבריקע זענען אנטלאפן. אין די יידישע לאגער האט ער געלאזט די פאקלען ברענען, אזוי ארום האט גרעגאריעס געמיינט אז די יידן זענען אנטלאפן, האט ער זיי אויפגעזיכט, נאכן נישט טרעפן די יידן האט ער זיך אומגעקערט צו זיין באזע, ווי יהודה האט אטאקירט גרעגאריעס, זיי זענען אלע אנטלאפן אן א קאמף, און מיטדעם האט יהודה געהאט א גלענצענדע זיג. וואס שפעטער זענען אנדערע יידן וואס האבן נישט געוואלט אריינגיין אין מיליטער, האבן זיך יעצט אנגעשלאסן.
נאכן באפרייען ארץ יהודה, און אויסרייניקן ירושלים, האט זיך די פאמיליע פארנומען מיט ארויסהעלפן די יידן אין גליל. ער און זיין ברודער שמעון התרסי, האבן זיך צעטיילט, ער אין גלעד, אדום, און פלשתים, און שמעון אין גליל.
אין איינע פון די קאמפן איז אלעזר המכבי אומגעקומען, דער ברודער פון יהודה, נאכן ווערן איבעגעטרעטן פון אן העלפאנד. אין די קאמף האבן די חשמונאים געהאט א נידערלאגע, און די גריכן האבן אנגעהויבן באלאגערן ירושלים, וואס האט זיך געענדיקט ווען אין דמשק האט פיליפוס פארכאפט די מאכט, און אריינגעווארפן אנטיוכוס דער פיפטער אין טורמע. דעריבער האבן די גריכישע ארמייען אפגעטרעטן פון זייער אפענסיווע.
שפעטער זענען נאך ארמייען אנגעקומען קעמפן מיט די יידן, מיט א גענעראל ניקנור, וואס האט זיך עטליכע מאל געטראפן מיט יהודה, אבער איז געקומען קעמפן קעגן אים, יהודה האט באוויזן אים צו הרנען.
אין א קאמף וואס באקחידעס, א גריכישע גענעראל, איז געקומען מלחמה האלטן קעגן יהודה, האט יהודה געפונען זיין טויט, און זיין ברודער האט געטראפן זיין קערפער. זיי האבן געברענגט זיין קערפער קיין מודיעין און אים דארט באגראבן.
זיינע צוויי ברידער שמעון התרסי, און יונתן הוופסי, האבן ווייטער פארגעזעצט די קאמף קעגן די יוונים.


text:
דערציילונגען און ווערטלעך איבער בעקיטשעס ביי צדיקים
דער לבוש, און בפרט דער שבת'דיגער לבוש, האט שטענדיג פארנומען גאר א הויכן ארט אין תורת החסידות.
וואס באמת איז עס לאו דווקא א חסיד'ישער זאך - ביי מצרים שטייט דאך שוין "שלא שינו את לבושם." נאר אזויווי פיל אנדערע הייליגע ענינים זענען געבליבן מער אָנגענומען ביי די חסידים, שיינט ארויס צווישן זיי דער 'לבוש', ווען אין דער נישט-חסיד'ישער וועלט טוישט מען זיך לייכטער דער לבוש, איז מען ביי חסידים מקפיד אויף יעדן קלענסטן פרט ווען עס קומט צו לבוש, און חסידים שיינען טאקע ארויס מיט'ן הייליגן אייגנארטיגן טראדיציאנאלן חסידי'שן לבוש.
בעקיטשעס ע"פ האריז"ל
די בעקיטשע איז שוין געווען בעפאר דער התגלות פונעם בעש"ט הק' זי"ע. די מקובלים פלעגן גיין דערמיט שבת. אנדערש ווי מען גייט היינט, פלעגן זיי גיין נאר מיט ווייסע בעקיטשעס. דאס איז געווען ע"פ האריז"ל וועלכער שרייבט אז שבת איז דא אן ענין צו גיין מיט ווייסע בגדים. (קביעא וקיימא פי"ג)
ביים בעש"ט הק'
דער בעש"ט הק' זי"ע און זיינע הייליגע תלמידים האבן ממשיך געווען מיט'ן בעקיטשע לבוש, און טאקע בלויז ווייסע בעקיטשעס.
ס'איז באקאנט דאס ווארט פונעם הייליגן שינאווער רב זי"ע, אז ביים הייליגן 'חוזה' פון לובלין זי"ע זענען געווען דריי הונדערט צדיקים וועלכע זענען געגאנגען מיט ווייסע בעקיטשעס. אלע זענען זיי געווען בעלי רוח הקודש.
דער טויש צו שווארצע בעקיטשעס
ביז'ן חוזה פון לובלין און אזוי אלע עלטערע תלמידים פונעם חוזה, זענען אלע צדיקים געגאנגען נאר מיט ווייסע בעקיטשעס.
דער הייליגער שר שלום פון בעלזא זי"ע איז געווען דער וואס האט געטוישט פון דער ווייסער בעקיטשע צו א שווארצער.
ער איז געווען דער ערשטער חסיד'ישער רבי וואס האט אנגעטון א שווארצע בעקיטשע.
פארוואס האט ער מבטל געווען דער מנהג פון ווייסע בעקיטשעס? ווייל ס'איז געווארן א 'גאסן-לבוש', אסאך וועלכע זענען נישט געווען ראוי דערצו האבן זיך אנגעהויבן אנטון דערמיט, און דאס האט געברענגט א זלזול אין דעם חשוב'ן שבת'דיגן לבוש.
און אזוי איז טאקע געווען, אז אויסער די עלטערע תלמידים פונעם חוזה האבן אלע רבי'ס געטוישט די ווייסע בעקיטשע אויף א שווארצע. (סיפורי בעלזא)
זיידענע בעקיטשעס
שפעטער האבן די חסידים מקפיד געווען אז די בעקיטשע זאל זיין געמאכט פון זייד. דער הויפט טעם דערויף ווערט געברענגט אין די ספרים הק' אז 'זייד' האט נישט קיין חשש פון 'שעטנז'. דער הייליגער טריסקער מגיד זי"ע ברענגט אין זיין ספר הק' 'מגן אברהם' א לענגערן שמועס איבער'ן ענין פון גיין מיט 'זיידענע בעקיטשעס' אום שבת. ער ברענגט דארט אויך א טעם אויפ'ן גיין שבת מיט בגדי משי, אַז דאָס איז ווייל דער זייד קומט פון ווערים. צו דערמאנען דעם מענטש אז ער זאל נישט צוקומען צו התפארות און הנאה פון זיינע שיינע בגדים, נאר ער זאל געדענקען פון וואנעט ער קומט, פון עפר רימה ותולעה, ולאן אתה הולך...! (מבואו ועד צאתו פי"ב)
גלאטע און געבלומטע
ביים דאווענען האט מען מקפיד געווען צו גיין דווקא מיט א גלאטע, ווייטער ביים עסן איז געווען אזעלכע וואס האבן אנגעטון א געבלומטע. ס'איז אבער געווען אזעלכע וואס זענען געגאנגען מיט גלאטע אפילו ביים עסן - זיי האבן בכלל נישט געהאט קיין געבלומטע.
אין דער אלטער היים אין גאליציע, און אזוי ביי רוב הויפן היינט, איז מען געגאנגען מיט א געבלומטע בעקיטשע שבת נאכמיטאג ביי מנחה און מיט דעם איז מען שוין געגאנגען ביי 'שלש סעודות' וועלכע קומט פאר אין 'שטיבל' דארט וואו מען האט געדאווענט מנחה.
אין פּוילן איז מען אפילו ביי מנחה שבת-נאכמיטאג געגאנגען מיט גלאטע. למען האמת מוז מען דא צולייגן, אז עס הערשט היינט א צומישעניש אין דער נושא, און אסאך חסידים גייען שוין היינט ביים דאווענען מיט געבלומטע בעקיטשעס, אפילו אין אזעלכע מקומות וואס מ'האט מקפיד געווען אויף גלאטע. דאס ווענדט זיך שוין יעדער אין זיין קרייז.
רבי'שע בעקיטשעס
די געווענליכע בעקיטשע מיט וועלכער אלע חסידים גייען, איז די לענג דערפון ביז אביסל אונטער די קני. ווייטער די רבי'שע בעקיטשעס זענען געווען לענגער, ס'איז אנגעקומען כמעט ביז די שיך.
ביי די טישן זענען טייל רבי'ס געגאנגען מיט געבלומטע אדער קאלירטע בעקיטשעס. ביי א טייל צדיקים האט מען דאס אנגעטון ערשט נאך קידוש.
אין סיגוט-סאטמאר זענען די רבי'ס געגאנגען מיט געשטרייפטע ווייסע בעקיטשעס וועלכע האבן געהאט אויף זיך ווייסע בלומען. (תורות ועובדות מבית רבותינו – סיגוט, סאַטמאַר)
די אבות הק' אין בעקיטשעס!
ס'איז מקובל ביי חסידים אז ווען די אבות הק' פלעגן נתגלה ווערן ביים הייליגן ר"ר אלימלך זי"ע פון ליזענסק, זענען זיי געווען מלובש אין שטריימל בעקיטשע מיט סטראקעס, און ווייסע זאקן.
צדיקים האבן מסביר געווען, אז דאס איז נישט קיין ראי' אז די אבות הק' זענען בשעתם געגאנגען אזוי, נאר וויבאלד דאס איז געווארן דער לבוש פון צדיקים און ערליכע אידן, זענען זיי אראפגעקומען מלובש אין די לבושים. (מובא בשם הד"ח זי"ע)
צאנזער רב פארשמירט זיין בעקיטשע
דער סדר העולם איז, אז אויף א נייעם מלבוש גיט מען מער אכטונג אז ס'זאל נישט שמוציג ווערן. יעדן ברעקל קלאפט מען אפ. בקיצור דער קאפ איז פארנומען מיט חיצוניות'דיגע זאכן. משא"כ אן אלטן לבוש גיט מען שוין נישט אכטונג, 'ס'איז שוין ממילא אלט'.
דערציילט די וועלט אז ווען צאנזער רב זי"ע פלעגט קויפן א נייעם מלבוש, פלעגט ער דאס באלד אנגיסן מיט פעטיגע זאכן, אזוי אז ס'האט שוין נישט אויסגעפעלט מער צו אכטונג געבן דערויף...
תלמידי חכמים בבחינת שבת
ביי צדיקים איז איינגעפירט אז מען גייט א גאנצע וואך אין א בעקיטשע. עס זענען פארהאן פארשידענע בעקיטשעס וועלכע צדיקים זענען געגאנגען אינדערוואכן. כל צדיק כמנהגו נוהג. אבער אויף שבת האבן אלע צדיקים געהאט א באזונדערע בעקיטשע, אן אנדער סארט ווי דער וואכענדיגן.
דער הייליגער סקולענער רבי זצוק"ל פלעגט זיך פירן אז בשעת ער האט געזאגט די ווערטער פון די זמירות פון פרייטאג צו נאכטס 'והחלפתי שמלותי לכבוד יום השבת' האט ער אנגעכאפט די בעקיטשע. (און אזוי אויך בנו כ"ק אדמו"ר מסקולען שליט"א). (השבת נועם הנשמות - סקולען)
דער שטן קעגן בעקיטשעס
א מעשה נורא ווערט געברענגט אין די קאמארנער ספרים, וואס איז פארגעקומען ביים הייליגן רבי איציקל דראָביטשער זי"ע. הרה"ק רבי יצחק מדראהביטש זי"ע האט געוואלט מתקן זיין אז אלע אידן זאלן אנטון שבת ווייסע בגדים, "ווייסע דזיביצעס".
ווען ער האט אנגעהויבן ארום פארן אין די גרויסע שטעט, מעורר זיין אידן דערצו, האט דער שטן געזען אז דורך דעם וועט ער ברענגען די גאולה שלימה. האט דער שטן געזאגט צו רבי איציקל זי"ע: "אויב הערסטו נישט אויף, וועל איך מאכן די גאנצע וועלט פאר חסידים".
[ווי די ספרים ערקלערן דארט, אז ער האט געמיינט צו זאגן, אז ווען ער וועט יעדן מאכן פאר חסידים, וועלן זיין חסידים פון סטרא אחרא ח"ו] האט רבי איציקל געזאגט דעם ס"מ, אויב אזוי וועל איך נאר ארומפארן בלויז צו זאמלען געלט, אבער רבי איציקל זי"ע איז ווייטער געפארן מיט'ן דעת צו מתקן זיין וואס ער האט געוואלט אין דעם ענין פון מלבושים פון שבת, אבער לא איסתייא מילתא.
הרה"ק רבי יצחק אייזיק מקאמארנא זי"ע פירט אויס אין זיין ספר הק' "שולחן הטהור" בזה הלשון: "מ'זאל זיך משתדל זיין און זיך אנקליידן שבת מיט פיר ווייסע בגדים, און דאס פּאסט זיך פאר יעדן איינציגן איד, און ער זאל מקבל זיין די בושות און יסורים, און דער צער און מסירות נפש, און מען וועט געראטעוועט ווערן פון אלע עבירות, און פונעם יצר הרע און פונעם פייער פון גיהנום, און דאס וועט מקרב זיין די גאולה. און אויב וואלטן אלע אידן זיך אנגעטון ווייסע בגדים אום שבת, וואלט די גאולה שוין געווען מיט א בחינה פון "אחישנה". אזוי איז באקאנט פון דער פריער דערמאנטער מעשה פון הרה"ק רבי יצחק מדאהביטש זי"ע, וועגן דעם זאל מען עס נישט נעמען פאר גרינג, אין דעם ביטערן זמן איז נישט שייך ביי דעם קיין שום "יוהרא"." ער פירט אויס: "אשרי לו", עכלה"ק. (עבודת עבודה – טאהש)
חסיד'ישע בעקיטשעס...
הרה"ק רבי יודעלע דזיקוב'ער זצוק"ל שילדערט וויאזוי עס האבן אויסגעזען די בעקיטשעס פון די מארמארישער חסידים, ווען זיי זענען געקומען צו פארן אויף ראש השנה קיין 'גרויסווארדיין' צו וויילן במחיצת קדשו פונעם הייליגן 'אהבת ישראל' פון וויזניץ.
זיי זענען געפארן מיט'ן באן צונויף געקוועטשט הונדערטער חסידים אינאיינעם. ווען דער באן האט זיך אפגעשטעלט ביים הויפט באן-סטאנציע, זענען אלע געגאנגען צופיס פונעם באן-סטאנציע ביזן שטאט אריין, ס'איז א האלבע שעה וועג צו גיין, ס'איז זיי בכלל נישט איינגעפאלן צו דינגען א וואגן.
זיי האבן אזוי אינאיינעם אריין שפאצירט אין שטאט, ווען א זאק פון קליידער האט מען געשלעפט אויף די אקסלען, אין וועלכע די קליידער זענען נישט געווען אזוי מסודר... און אויך די פאטשיילע (טאש-טיכל) איז געווען אריינגעשטעקט אינעם בעקיטשע טאש, האלב אינדרויסן... די גאנצע שטאט איז געפארן אויף רעדער פון די 'מאדנע חסיד'ישע געסט'. פון אלע פענסטער'ס האבן מענטשן ארויסגעקוקט מיט וואונדער. 'גראסווארדיין' איז דאך געווען א ריכטיגער אשכנזי'שער שטאט. זיי זענען שוין איינמאל נישט געווען געוואוינט צו אזעלכע מאדנע ערשיינונגען ביי זיי אין שטאט... (זכרון יהודה)
מחילת עוונות
הרה"ק ר' משה הגדול מפשעווארסק זי"ע האט אמאל געזאגט אז ווען א מענטש טוט אן אויף שבת ווייסע בגדים איז מען אים מוחל זיינע עבירות. האט אים זיין זון געפרעגט: "כ'האב געזען דעם טאטן ערב שבת ביי מנחה, שוין מלובש אין די בגדי שבת, און דאך אזוי וויינען ביי 'סלח לנו'?..."
האט אים דער טאטע געענטפערט: "ווען כ'בין נאך אויף דעם עולם, ווערט מיר טאקע נמחל אלע עבירות. אבער ביים דאווענען ווען כ'בין ארויף צו די עולמות עליונים, דארט איז שוין פארצייכנט אויף מיר עטליכע עבירות!" (קביעא וקיימא פי"ג)
צאנזער רב מיט'ן ר"ר מענדלי'ס בעקיטשע
ווען הרה"ק ר"ר מענדלי רימאנובער זי"ע איז נסתלק געווארן, האט זיין זון הרה"ק רבי נתן לייב נישט געוואלט איבערנעמען דאס רבי'סטעווע. אזוי האט ער נישט געהאט קיין פרנסה, האט ער פארקויפט די הייליגע חפצים פון זיין פאטער, און דער געשטרייפטער קאפטן (אזוי ווי דער ירושלים'ער קאפטן) האט ער פארקויפט פאר'ן הייליגן דברי חיים זי"ע.
דער צאנזער רב זי"ע האט עס אבער נישט געקענט אנטון ווייל ס'איז געווען קליין און ענג, אבער יום הקדוש ווען צאנזער רב פלעגט זיך אביסל אפרוען פונעם עבודת היום, פלעגט ער זיך צודעקן מיט דעם הייליגן בעקיטשע. איידער די הסתלקות האט דער צאנזער רב געמאכט תנועות (ער האט דאן שוין נישט גערעדט) אז ער וויל זיך צודעקן מיט א געוויסע חפץ. די הייליגע זין האבן נישט פארשטאנען וואס ער מיינט - איינער האט געברענגט א קישן דער אנדערער א ליילעך און צאנזער רב זי"ע האט אלעס אראפגעווארפן פון זיין הייליגן גוף.
איז געווען דארט אן אייניקל הגה"ק רבי אשר מאיר מבאכניע זצ"ל, ער איז אריינגעלאפן אין שטוב און א כאפ געטאן ר"ר מענדעלי'ס קאפטן און האט דאס ארויף געווארפן אויפ'ן זיידן, און צאנזער רב האט געמאכט א תנועה ווי איינער אטעמט אפ.
נאך דער הסתלקות פונעם צאנזער רב זי"ע האבן אלע זון מסכים געווען אז וויבאלד דער אייניקל רבי אשר מאיר האט צוגעטראפן צום צאנזער רב'ס כוונה, זאל ער באקומען דעם קאפטן. ווען מען האט געמאכט די הקפות זענען אלע קנעפליך אראפגעפאלן, און אזוי איז די בעקיטשע געבליבן אן קנעפליך. (שיח זקנים ח"ב)
א ווייסער אויבן-אן...
הרה"ק ר' יעקב ישראל מטשערקאס זי"ע האט געזאגט: "ביים זיידן הרה"ק רבי נחום (דער הייליגער מאור עיניים זי"ע) איז געווען אן אויבן-אן מיט ווייסע דזשיפיצעס!" געמיינט האָט ער אז אלע גרויסע תלמידים וועלכע זענען געזעסן אויבן ביי מזרח זענען געווען מלובש אין ווייסע בגדי שבת, אזויווי די גרויסע צדיקים אין די פריערדיגע דורות. (סיפורים ומאמרים יקרים עמ' כ')
הרהורי תשובה
ווען מען האט איבערגעדרוקט דעם סידור 'חמדת ישראל' (פון הגה"ק המקובל רבי שמואל וויטאל זי"ע בן הגה"ק המקובל רבי חיים וויטאל זי"ע, תלמיד מובהק פון מרן האר"י הקדוש זי"ע) האט מען עס געברענגט אין אן ערב שבת פאר'ן סקווערער רבי'ן זצוק"ל, האט ער עס גענומען און מעיין געווען דערין.
ווען ער איז אנגעקומען צו דף קכ"ד, וואו עס שטייט אז א מענטש דארף גיין יעדן שבת מיט פיר בגדי לבן וכו', האט זיך הרה"ק מסקווירא זצוק"ל אנגערופן: "דער טאטע ז"ל (הרה"ק רבי דוד'ל זצוק"ל) איז געגאַנגען מיט בגדי לבן." און ער האָט ממשיך געווען: "דער טאטע איז געגאנגען פרייטאג פארנאכט פאר'ן דאווענען אין וואסער (זיך צו טובל'ען), און פון דארטן איז ער תיכף נאכדעם געגאנגען אין ביהמ"ד. דאכט זיך, ס'איז נישט געווען קיין איינער וואס האט נישט מהרהר בתשובה געווען!"
(ליקוטי שמועות)
בעקיטשע - א גאנץ שבת!
הרה"ק רבי בערצי מנאדבורנא זי"ע האט פארציילט, אז הגה"ק רבי שבתי מראשקוב זי"ע איז נסתלק געווארן ערב שבת. פארנאכטס איז געקומען צו אים א שליח, און געזאגט אז ער זאל קומען מיט אים צום היכל וואו מען איז מקבל שבת אינעם עולם העליון. איז ער נאכגעגאנגען דעם שליח. ווען ער איז אנגעקומען צום טיר פונעם היכל, האט ער געזען דארט אן עלטערן איד, אן איש מכובד מאוד, שטייט אינדרויסן און גייט נישט אריין. האט אים רבי שבתי מראשקוב געפרעגט פארוואס ער גייט נישט אריין?
האט ער געענטפערט אז מ'לאזט אים נישט אריין ביז אינדערפרי (שבת צופרי), ווייל ער פלעגט נישט אנטון די שבת'דיגע ווייסע בגדים ביז אינדערפרי! (טעמי מנהגים דף קכ"ט)
**
בעקיטשע, קאפטין, דזיפיצע, גמיס, קופתאן, דזאלייה
דאס זענען אלע פארשידענע נעמען פון בעקיטשעס, עס ווענדט זיך לויט די מקומות ווי: ירושלים, פוילן, רוסלאנד, גאליציע, תימן.
זיי זענען פארשידנארטיג סיי אין קאליר, און סיי אין די סחורה. גאר ספעציעל איז דער ירושלים'ער קאפטן וועלכע - א טייל פון זיי - ווערן אויפגענייט לויט די שם הוי"ה, ווי אויך האבן זיי נישט קיין קנעפליך נאר שטריקלעך.
**
דער ירושלים'ער קאפטן
דער ירושלים'ער קאפטן שיינט ארויס מיט זיין אייגנארטיגן חן - 'א ירושלים'ער איד מיט א ירושלים'ער קאפטן'.
הרה"ק בעל ויואל משה מסאטמאר זי"ע האט דערציילט אז זיין זיידע, דער הייליגער ייטב לב זי"ע, איז אמאל געגאנגען אין גאס, אינמיטן איז דורכגעגאנגען אן אלטער אראבער וועלכער איז געווען געקליידעט מיט'ן מסורה'דיגן לבוש, א לאנג געשטרייפטע קלייד. דער 'ייטב לב' האט עס שטארק באטראכט, און געבעטן די מקורבים אז מ'זאל אים אויפנייען אזא קלייד. [דאס איז דער באקאנטער ירושלים'ער קאפטן].
שפעטער האט דער 'ייטב לב' מסביר געווען, אז די בני ישמעאל האבן נישט משנה געווען פון זייער לבוש שוין טויזנטער יארן, און אז זיי גייען מיטן זעלבן לבוש מיט וועלכע עס איז געגאנגען ישמעאל דער זון פון אברהם אבינו. אויב אזוי - האט דער ייטב לב זי"ע ממשיך געווען - ער האט דאך אנגעטון וואס אברהם אבינו האט אים אנגעקליידעט, קומט דאך אויס אז אברהם אבינו איז אזוי געגאנגען און אזוי ווייטער אלע אבות הקדושים, 'אויב אזוי וויל איך דאס אויך אנטון' האט דער הייליגער ייטב לב זי"ע אויסגעפירט.
פון ווען הרה"ק מסאטמאר זי"ע איז געוואָרן ירושלים'ער רב, פלעגט ער דאס אנטון ביי 'שלש סעודות'.
תלמידי הגר"א און די תלמידי בעש"ט וועלכע זענען ארויף געקומען קיין ארץ ישראל זענען אלע געגאנגען מיט'ן קאפטן. און אזוי אלע גדולי ירושלים אין יענע צייטן.
ווען הרה"ק רבי אהרן מבעלזא זי"ע איז ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל, האבן אים די ירושלים'ער אידן געבעטן דאס ער זאל אנטון דעם ירושלים'ען קאפטן, אבער בעלזער רב זי"ע האט נישט געוואלט משנה זיין ממנהג אבותיו הק', האט ער עס נישט אנגעטון. איין מאל א יאר האט בעלזער רב יא אנגעטון דער ירושלים'ער לבוש: ערב פסח ביים מצות-באקן נאך חצות היום.
אמאל איז דאס געווען דער לבוש פון יעדן ירושלים'ער איד, נישט קיין נפק"מ פון וועלכער קרייז ער איז געקומען.
אין די שפעטערע יארן האט די זאך אנגעהויבן כמעט אונטערצוגיין.
אבער כ"ק אדמו"ר מתולדות אהרן זצוק"ל האט אסאך פארפירט אז מ'זאל ווייטער גיין דערמיט. אזוי איז דער קאפטן געווארן ווי 'נכסי צאן ברזל' פון חסידות תולדות אהרן אין ירושלים עיר הקודש תובב"א.
עס איז אויך באוואוסט אז דער ירושלימ'ער רב, הרה"ק רמ"א פריינד זי"ע, האט מעורר געווען די חסידים זיי זאלן זיך אנטאן דעם ירושלימ'ער לבוש, און אסאך האבן ממלא געווען זיין רצון און האבן זיך עס אנגעטאן.


text:
הילף:לינק
מיט היפערלינקען קען מען היפן פון איין בלאט צו אן אנדער בלאט. ווען איר שרייבט אן עפעס אן ארטיקל געדענקט צו שאפן לינקען פון ווערטער אין דעם ארטיקל אז עס זאל דאס פארצווייגן און צאם קניפן צו אנדער אינפארמאציע. מעדיעוויקי אנערקענט דרייערליי לינקען: וויקילינק, אינטערוויקי און דרויסנדן לינק (וועבלינק).
אינהאַלט
וויקילינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
א וויקילינק אדער אינערווייניקסטער לינק פארבינדט מיט אן אנדער בלאט אין דער יידיש וויקיפעדיע. מען שאפט א וויקילינק מיט פארטאפלטע קאנטיקע קלאמערן:
- [[א]] גיט א (לינק צו א, באצייכנט א).
- [[א|ב]] גיט ב (לינק צו א, באצייכנט ב).
- [[א]]ב גיט אב, אזוי ווי [[א|אב]]: אב.
- [[א|ב]]ג גיט בג, אזוי ווי [[א|בג]]: בג.
- [[א]]:ב גיט א:ב (פונקטואציע ווערט נישט צוגעהאנגען צום לינק). אזוי אויך [[וואשינגטאן]]'ס אדער ע-[[פאסט]].
- א[[ב]] גיט אב.
- [[א]] ב  גיט אב.
- [[א]]''ב'' גיט אב.
- ''[[א]]''ב גיט אב.
- [[א|ב]]ג ד  גיט בגד.
א לינק וואס ניצט דעם רער סימבאל ( | ) רופט מען א "רערלינק". ביי געוויסע סארטן לינק, קען דער לינק ווערן באצייכנט אויטאמאטיש מיט א רער אן גארנישט נאכהער (דאס וועט אייך איינשפאָרן ארײַנקלאפן). זעט הילף:רער קונץ.
ווען מען שאפט א וויקילינק, אויב עס איז שוין דא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו דעם ארטיקל מיטן דאזיגן קעפל, און אויב איז נאך נישטא אן ארטיקל מיט דעם קעפל, וועט דאס ווערן א לינק צו א באארבעטונג-בלאט וואו מען קען שאפן אן ארטיקל מיט דעם קעפל.
טאמער מען באקענט זיך מיט איין נושא, און מען וויל זעהן און דאס אפלערנען אין נאך מער דעטאל, אדער זייטיגער ענין, דאס צו פארשטיין בעסער. גייט מען אריין אין די פאסענדע ארטיקלען פון די אלע ווערטער פונעם ארטיקל וואס איז א לינק צו שלעפן די ליינער אין זיך אריין דארטן צו ליינען לערנען און באארבעטן ווייטער.
אויב איר ווילט מאכן א לינק פון דעם ווארט "יידן", שרייבט דאס אויף אזא אויפן [[ייד]]ן. ווייל אויב איר וועט ארומרינגלען דאס ווארט "יידן" בלשון רבים, וועט דער פארבינדונג נישט צו פירן צו די ארטיקל איבער "יידן", וויבאלד די קעפלאך פון די ארטיקלען זיינען געשריבן בלשון יחיד.
נאך וואס איר האט ארומגערינגלט א געוויסע ווארט, דארפט איר נישט ווידער ארומרינגלען דאס זעלבע ווארט אין דער זעלבער אפטיילונג, וויבאלד אויב דער באנוצער וויל ליינען דעם ארטיקל, קען ער זיך דאך באנוצן מיט דעם פריעריגן לינק וואס פירט אהין, אבער אויב דאס ווארט ווערט איבערגעחזרט אין דעם זעלבן ארטיקל אין אן אנדער אפטיילונג, קען מען יא ווידער לייגן א לינק צו דעם ווארט, ווייל עס קען דאך זיין אז איינער האט אנגעהויבן ליינען נאר די אפטיילונג, און נישט פון אנהייב ארטיקל.
ווען מען שאפט א נייעם ארטיקל איז כדאי אויפצוזוכן אין אנדערע ארטיקלען אין דער וויקיפעדיע דעם נאמען וואס איר האט נאר יעצט געשאפן, און זיי אנלינקען צום נייעם ארטיקל. ווי צ.ב.ש. אויב איר האט געשאפט אן ארטיקל מיט'ן נאמען "הלל הזקן", זוכט אויף דער ווארט "הלל הזקן" אין אנדערע ארטיקלען (טייפט אריין אין דער זוכן קעסטל דער ווארט "הלל הזקן" און דרוקט אויף "זוכן" נישט אויף "גיין", נאכער גייט אריין אין אלע ארטיקלען וואס האבן דער ווארט "הלל הזקן", און רינגלט זיי ארום מיט די לינק סימבאלן [[הלל הזקן]]) אזוי וועט מען קענען צוקומען צו אייער ארטיקל פון מער פלעצער.
- קאטעגאריעס ווערן דורך דעם אויך א צוזאמקלויבונג פון לינקס.
לינק צו אפטיילונג פון זעלבן ארטיקל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אויב איר ווילט שטעלן א לינק צו א קעפל אין דעם זעלבן ארטיקל שרייבט אזוי: [[#קעפל]] (ווען "קעפל" איז דער נאמען פון דער אינווייניגע אונטער קעפל).
- אויב עס איז פון דעם זעלבן ארטיקל מאכט אזוי [[# אין דעם קעפל פונעם אפטיילונג]]
- אויב עס איז פון אן אנדער ארטיקל דארפט איר קודם שרייבן דעם קעפל פון ארטקיל און נאך דעם # און דעם קעפל פון אפטיילונג
אינטערוויקי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
לינקן זעלבע ארטיקלן פון אנדערע וויקי פראיעקטן אדער שפראכן. אדער פון צוויי וויקיפעדיע ארטיקלן אין אנדערע שפראכן אדער אין זעלבן שפראך, נאר אנדערע וויקי'ס, ווי למשל פון וויקיפעדיע צו וויקינייס.
אינטערשפראך לינק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – וויקיפעדיע:אינטערשפראך לינקען
עס איז גאר וויכטיג צו לינקן א בלאט פונעם זעלבן אישו פון איין שפראך צום אנדערן. כדי א ליינער וועט עפעס איינפאלן צו מוסיף זיין זאל ער גאר גרינג קענען בליקן אין אנדערע שפראכן וויאזוי זיי האבן דאס מסביר געווען, ווי גרינגער דאס וועט זיין אלס מער חברה וועלן זיך באטייליגן צו בארייכערן דעם וויקיפעדיע.
געווענליך מאכט מען אזוי צו ענגליש: [[en:link]] אדער פאר העברעיש: [[he:לינק]]
טעכנישע באמערקונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- עס איז נישט שיין צו מאכן א לינק אין א קעפל.
- וויבאלד דער לינק אנטהאלט 2 מינע פאנטס ענגליש צו יידיש טוישט זיך דאס רעכטס אויף לינקס. ווי די העברעישע לינק. און אנדערע שפראכן.למעשה טאמער מאך איך דאס פון רעכטס צו לינקס כאפט דאס יא.
דרויסנדער לינק (וועבלינק)[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
צו אן אנדער וועבזייטל אינדערויסן פון וויקיפעדיע'ס און וויקי'ס, נעמט מען נאר ארום מיט איין פון ביידע זייטן [לינק]


text:
סלוצק
סלוצק (בעלארוסיש: Cлyцk; רוסיש: Cлyцk; פויליש: Słuck) איז א שטאט אין סלוצעקער ראיאן, מינסקער גובערניע, בעלארוס, אויפן סלוטש טייך, 105 ק"מ דרום פון מינסק אין 1995 איז זיין באפעלקערונג געווען 62,800.
ביזן צווייטן וועלט קריג און דער סלוצקער טביחה איז די שטאט געווען בעיקר יידיש, אבער היינט וואוינען דארט נישט קיין 100 יידן.
מענטשן פון סלוצק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- יצחק דוב בערקאוויטש, שרייבער
- רבי ברוך בער לייבאוויץ, ראש ישיבה
צווילינג שטעט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
סלוצק האט די צווילינג שטעט:


text:
געשיכטע
די הויפּט בנין פון דעם Algiers קאַסבאַה איז געווען געבויט אין קסנומקס אויף די פּלאַץ פון אַן עלטערע בנין און געדינט ווי דער פּאַלאַץ די דייס ביז די פראנצויזיש קאָנקוועסט. א וועג האט שוין שנייַדן דורך די צענטער פון די בנין, די מאָסקווע האט זיך אויסגעדרייט אין באַראַקס און די זאַל פון וילעם ערלויבט צו פאַלן אין צעשטערן. הייַנט עס זענען נאָך עטלעכע בלייבט און טראַסעס פון אַ מינאַרעט, ווי ווויל ווי עטלעכע מירמלשטיין אַרטשעס און Columns און עטלעכע ברעקלעך פון די וואָלץ אין וואָס די אוצרות פון דעם טאָג זענען סטאָרד.
דער גראַנד מאָסקווע איז די אָולדאַסט מאָסקווע אין Algiers. עס איז געזאגט אַז דעם בנין שוין עקסיסטירט אין קסנומקס. די שיין ינלענדיש פון די מאָסקווע איז קוואַדראַט און איז צעטיילט אין אַיסלעס דורך Columns וואָס זענען זיך איינגעשריבן דורך מוריש אַרטשעס. די ניו מאָסקווע איז אין די פאָרעם פון אַ גריכיש קרייַז און דאַטעס צוריק צו דער קסנומקסטה יאָרהונדערט. עס איז סעראַונדאַד דורך אַ ריזיק ווייַס קאַפּאָולאַ און מיט פיר קליין קופּאָלאַס בייַ די עקן. די ינלענדיש פון דעם מאָסקווע איז זייער פיל די זעלבע ווי אַז פון דער גראַנד מאָסקווע.
Algiers איז געווען די מערסט מצליח פון אַלע די באַרבאַרי פּיראַט באַסעס, ספּעציעל אין די קסנומקסטה יאָרהונדערט אונטער די מערסט מערקווירדיק פּיראַט פון אַלע, כעירעדדין באַרבאַראָססאַ. עס איז אויך די מערסט טשערישט פון אַלע פראנצויזיש קאָלאָניאַל סענטערס. און זינט זעלבסטשטענדיקייַט אין קסנומקס, עס האט שוין די פּאָליטיש, עקאָנאָמיש און קולטור הוב פון אַ גאָר גרויס און קאַלטשעראַלי און געאָגראַפיקאַללי דייווערס לאַנד.
דער גרעסטער פּאָרט אין נאָרטוועסט Africa און דער גרעסטער שטאָט אויך, עס איצט ספּרעדז ווייַט צו אַקאַמאַדייט אַ באַפעלקערונג וואס האט דאַבאַלד אין קסנומקס יאָרן. Algiers געליטן צוזאמען מיט די מנוחה פון די מדינה בעשאַס די 'שוואַרץ יאר' פון די קסנומקסס. זינט דעמאָלט, עס האט געזען אַ מאָדנע שפּאַלטן אין זייַן פאָרטונעס. איר טאָן ניט האָבן צו גיין ווייַט אין דעם צענטער צו זען מענטשן כאַנגגינג אַרום מיט גאָרנישט צו טאָן.
כל קאַפּיטאַלז האָבן זייער דזשאַבלאַס און היימלאָז, אָבער זיי קוקן אויס פון אָרט אין אַ לאַנד וואָס האט נאָר באַצאָלט אַוועק זייַן פרעמד כויוו. דאַנק דער הויפּט צו בוימל און גאַז רעוועך, עס האט קיינמאָל געווען אַזוי פיל געלט אין די שטאָט - די שטאַט איז ספּענדינג גרויס סאַמז און עס איז אַ געפיל צווישן עטלעכע מענטשן אַז געלט איז דאָרט צו זיין געמאכט. די נומער פון נייע קאַרס טשאָוקינג די הויפּט ראָודז איז אַ צייכן פון גראָוינג פּערזענלעך וווילטאָג.
אַלדזשיריאַ טאַון
אין קסנומקס, יונעסקאָו דערקענט אַ פּלאַץ אין אַלדזשיריאַ אַז איז ניט בלויז היסטארישע און יקסייטינג, אָבער וואָס איז נאָך היים צו טויזנטער פון רעזידאַנץ, ניימלי די קאַסבאַה פון Algiers. עס איז איינער פון די מערסט וויזיטיד און ימפּרעסיוו אַטראַקשאַנז אין Algiers, און איז אַ לאַנדמאַרק צו די שטאָט און אַ דענקמאָל צו זייַן פאַרגאַנגענהייַט.
אָריגינאַללי קאַנסטראַקטאַד אויף די אַלט יקאָסיום חורבות, די קאַסבאַש פון Algiers האט שוין Transformed איבער די סענטשעריז, אָבער פילע פון זייַן אַלט סטראַקטשערז זענען נאָך אין עקזיסטענץ. די קאַסבאַה זיך איז אַ באמת יינציק און טשיקאַווע דערפאַרונג.
פילע וויזאַטערז צו די קאַסבאַה פון Algiers זענען אָוווערכוועלמד דורך די הונדערטער פון שמאָל גאסן אַז ווינט דורך די קאַסבאַה, וואָס קענען בעסטער זיין דיסקרייבד ווי אַ לאַבערינט פון פּאַטווייז. רעכט צו זייַן אָטאַנטיסיטי, די קאַסבאַה פון Algiers האט וועלקאַמד פילע פילם קרוז, פלאָקקינג צו דעם גלענצנדיק אַטראַקשאַן צו ווערן געניצט ווי אַ פֿילם שטעלן.
בשעת יקספּלאָרינג די קאַסבאַה וויזאַטערז וועט זייַן ביכולת צו אַנטדעקן ווונדערלעך נאָוטווערדי זייטלעך אַזאַ ווי מאָסקס, פּאַלאַסיז שאָוקייסינג די אָטטאָמאַן פּעריאָד אַרקאַטעקטשער און די חורבות פון די אַלט ציטאַדעל.
טראַדישאַן און קולטור זענען אַ וויטאַל טייל פון לעבעדיק אין דער קאַסבאַה, וואָס קריייץ אַ אַטמאָספער אַז וויזאַטערז וועט ניט געפֿינען ערגעץ אַנדערש אין אַלדזשיריאַ אָדער אין די וועלט פֿאַר אַז ענין. עס איז אַ ונפאָרגעטטאַבלע אַטראַקשאַן אַז קאַמביינז מסורה און געשיכטע מיט טעגלעך לעבעדיק, אַלאַוינג וויזאַטערז צו אַרומפאָרן צוריק אין מאָל און אַנטדעקן די ברעטטייקינג פאַרגאַנגענהייַט פון דער מדינה.
אין Algiers, רובֿ פון די טשיקאַווע סייץ זענען אין דער אַלט טייל פון דער שטאָט באקאנט ווי די קאַסבאַה אָדער מעדינאַ. די טראַוואַלערז אַז טאָן מאַכן עס צו Algiers זענען ימפּרעסט מיט די זייער פרייַנדלעך און מכניס מענטשן. די אַלט פראנצויזיש בנינים, די פּראָמענאַדע צוזאמען די סעאַפראָנט און די עסנוואַרג אויך באַקומען גוט רייטינגז.


text:
מיסט מאנאזשעריע
מיסט מענעדזשמענט (אפפאל ווירטשאפט) איז דער סיסטעם פון אפלייגן און פארניכטן מיסט און רעסייקלינג.
מיסט אפפאל איז היינט איינע פון די גרעסטע פראבלעמען מיט וועלכע די לאקאלע רעגירונגן פלאגן זיך שטארק. שטעט מיט א גרויסע צאל איינוואוינער קענען זיך נישט קיין עצה געבן מיט אזויפיל מיסט און מוזן אנקומען צו הילף פון אנדערע שטעט וועלכע נעמען זייערע מיסט פאר געלט. די שטאט ניו יארק פלאגט זיך שוין יארן מיט דעם פראבלעם און זי פלעגט שטענדיג שיקן א טייל פון אירע מיסט קיין ניו דזשורסי. אבער אין די לעצטע יארן האט ניו דזשורסי אנגעהויבן פארפירן אז זי וויל מער נישט נעמען ניו יארק'ס מיסט און די שטאט באאמטע ווייסן נישט וואס צו טאן ווייטער.
דער מיסט פראבלעם ווערט נאר ערגער פון יאר צו יאר ווייל די באפעלקערונגן פון די שטעט וואקסן שנעל און וואו אימער מען קען נאר טראכטן פון לייגן מיסט איז שוין איבערגעפילט. די וועלט ווארפט ארויס אזויפיל מיסט אז אויב מען וואלט אלעס געווארפן אין ים וואלט די וועלט פארפלייצט געווארן פון די איבערפלוס. און דאס איז נישט סתם אזוי געזאגט. עקספערטן ווארענען אז דאס איז דער נומער איינס ענווייראמענטאלע פראבלעם פונעם צוקונפט.
אין אמעריקע ווערט ארויסגעווארפן ארום 600,000 טאן מיסט פער טאג וואס קומט אויס צו 200 מיליאן טאן א יאר. אויב מען צעטיילט דאס פער פערזאן וועט אויסקומען אז יעדער ווארפט ארויס 4 פונט מיסט יעדן טאג. דאס איז די מערסטע פון אלע לענדער אין די וועלט ווען מען רעכנט פערצענטועל.
וואס טוט מען מיט מיסט?[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די מיסט וועלכע מיר ווארפן ארויס ווערט צעטיילט אין 3 טיילן. ארום 57 פראצענט ווערט אויסגעגאסן אין אפפאל פעלדער (לענדפילס), 27 פראצענט ווערט אדער רעסייקעלט אדער ווערט דאס געמאכט צו שטויב מיט וועלכע מען פערטילייזט די פעלדער (קאמפאוסטעט), און די איבעריגע 16 פראצענט ווערט פארברענט. די לאקאלע רעגירונגן פרובירן צו רעסייקלן וויפיל עס איז מעגליך אבער וויבאלד נאר געוויסע מאטריאלן קענען ווערן רעסייקעלט קען מען זיך נישט פארלאזן מיט דעם אלס א לעזונג פאר'ן צוקונפט. ווייטער פארברענען איז גאר ווייניגער געווארן מיט די יארן וויבאלד עס איז נישט גוט פאר די ענווייראמענט. די איינציגסטע פארבליבענע אפציע איז די אפפאל פעלדער וועלכע האבן זיך געטריפעלט אין די לעצטע 40 יאר און עס איז שוין ממש נישטא וואו צו לייגן די מיסט.
אנדערע לענדער וועלכע פארמאגן ווייניגער איינוואוינער און מער פלאץ נוצן כמעט נישט קיין אנדערע וועגן נאר ווארפן אלעס ארויס אין די אפפאל פעלדער. די יונייטעד קינגדאם ווארפט ארויס ארום 90 פראצענט פון איר מיסט צו אפפאל פעלדער וועלכע איז דאס מערסטע פון אלע פארגעשריטענע לענדער. נאך איר קומט קאנאדע, דייטשלאנד, פראנקרייך, און יאפאן.
אפפאל פעלדער (לענדפילס)[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי מען ווערט פטור פון די מיסט אין די אפפאל פעלדער. עס זענען פאראן אפפאל פעלדער וועלכע פארמאגן ריזיגע לעכער אין וועלכע די גארבעדזש טראקס גיסן אריין די צינויפגעדרוקטע מיסט און מען דעקט עס שפעטער איבער מיט זאמד, איבערלאזנדיג אלעס פאר די טויזענטער ערליי שרצים וועלכע מאכן גרויסע סעודות דערפון. אן אנדערע וועג איז דורך באדעקן די ערד מיט א ספעציעלע מאטריאל און דערויף גיסט מען אויס די מיסט און דערנאך באדעקט מען דאס מיט זאמד וועלכע מאכט דאס אויסגעשלאסן פון די ענווייראמענט.
אמאל פלעגט מען בעיקר גראבן לעכער אבער היינט רעכנט מען זיך מיט די ענווייראמענט און מען נוצט פארשידענע וועגן וויאזוי אויסצושליסן די אפפאל פון אונטערערדישע וואסער און די לופט. אויב מען וואלט נאר געלייגט די מיסט אין לעכער וואלט דער פראבלעם געווען פיל קלענער ווייל די טבע איז אז ערד עסט אלעס אויף זייער שנעל און ביז א קורצע צייט ווערט דערפון גארנישט. למעשה איז פאראן צופיל מיסט און עס וואלט שטארק געשאדט פאר די ענווייראמענט ווען אלע קוואלן וואלטן פאר'סמ'ט און שמוציג געווארן. דערפאר טוט מען היינט כמעט נאר גיסן מיסט אויפ'ן אויבערפלאך אויף די ספעציעלע ערטער וואו עס איז אונטערגעלייגט פארשידענע סארט מאטריאלן וועלכע האלטן די אפפאל אפגעטיילט פון די ערד.
פאר די ענווייראמענט איז עס טאקע גוט אבער מיט'ן אויסשליסן פון די ערד צעגייט נישט די מיסט און מען מוז כסדר טרעפן נייע פלעצער וואו צו לייגן נאך מיסט.
אן אפפאל פעלד קען מען נישט מאכן סיי וואו נאר מען מוז באקומען אן ערלויבעניש פון די רעגירונג נאכדעם וואס מען פירט דורך אן אימפאקט שטודיע אויב דאס פלאץ איז געאייגענט פאר דעם. איימאל מען באשליסט א פלאץ מוז מען ערשט בויען ראודס כדי די הונדערטער טראקס זאלן דארט קענען אנקומען.
די אפאפל פעלדער זענען געווענליך צווישן 200 און 300 אקער לאנד (יעדע 100 אקער לאנד באטרעפט בערך 6 מיליאן סקווער פיס) אבער מען נוצט קיינמאל נישט מער ווי 70 פראצענט דערפון ווייל עס מוז שטענדיג איבערבלייבן גענוג פלאץ ארום און ארום פאר אפפאל פון די בערג מיסט וועלכע מעג נישט ארויסגיין פון די גרעניצן. איינמאל די פעלדער זענען פיל פארשליסט מען דאס און מען גייט צו א נייע.
אין די פעלדער זעלבסט זענען פאראן צעלן אין וועלכע מען ווארפט אריין די מיסט און איינמאל עס איז פיל באדעקט מען דאס און מען שטעלט צו א נייע. יעדע צעל איז ווי א ברייטע לאך און איז צוגעדעקט מיט פלאסטיק און אנדערע מאטריאל אפצוטיילן די מיסט פון די וואסער אונטער די ערד. וויבאלד מיסט גיט ארויס אסאך וואסער און גאזן איז פאראן צוויי אפפאל רערן אינעם לאך וועלכע נעמען ארויס די פליסיקייטן און גאזן פון די לעכער. דאס וואסער ווערט געשיקט צו א סוער סיסטעם און די גאזן ווערן אויסגעארבעט און פארברענט פאר שפעטערע באנוץ.
וויבאלד מיסט איז זייער שעדליך פאר די לופט צוליב די שווערע גערוך האט מען איינגעשטעלט די צעלן סיסטעם און מען נוצט א צעל נאר פאר די מיסט פון איין טאג. ביי די ענדע פון דעם טאג קומען ריזיגע בולדאזערס און צעדרוקן די מיסט ווי ווייט מעגליך און נאכדעם באדעקן זיי די צעל מיט זאמד און צעדרוקן עס נאכאמאל. די גרויס פון צעלן איז אנדערש אין יעדע אפפאל פעלד און איז געוואנדן לויט וויפיל מיסט מען ברענגט אהין א טאג.
אין דורכשניטליך איז א צעל בערך 50 פיס ברייט און לאנג און 14 פיס טיף. איו אזא צעל קוועטשט מען אריין 2500 טאנען מיסט. די ארבייטער אינעם פעלד גיסן געווענליך אויס זוימען צו פלאנצן גראז כדי עס זאל זיך נישט אנזאמלען קיין רעגן וואסער שפעטער און באנעצן די ביסל זאמד און שעדיגן דעם צודעק.
איינמאל א אפפאל פעלד ווערט איבערגעפילט און מען פארשליסט דאס דארף די רעגירונג דאס נאך נאכקוקן פאר די קומענדיגע 30 יאר וויבאלד די מיסט ליגט נישט אין ערד און צעגייט זייער לאנגזאם. די רעגירונג מוז כסדר וויסן וואס עס גייט פאר אונטער די פעלד זיכער צו מאכן אז די מיסט האט נישט דעגרייכט די וואסער אונטער די ערד. אין יעדע אפאפל פעלד ווערט אריינגעשטעלט עלעקטראנישע מאניטערס וועלכע באטראכטן עטליכע זאכן און די פעלד ארבייטער קומען כאפן א בליק דערויף יעדע שטיק צייט. אויב איינער זאל היינט אויפגראבן א אפאפל פעלד פון 20 יאר צוריק וועט ער מעגליך טרעפן גאנצע חפיצים און אנדערע אינטערעסאנטע זאכן. פעלד ארבייטער האבן אמאל געגראבן צוליב א סיבה און געפינען א 40 יעריגע צייטונג וועלכע מען האט נאך געקענט ליינען געהעריג.
רעסייקלינג און קאמפאוסטינג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די צוויי מעטאדן לעזן ארום 30 פראצענט און וועט לעזן נאך מער אינעם צוקונפט ווייל ווי גרעסער דער מיסט פראבלעם ווערט אלס מער וועלן די רעגירונגן שטודירן און קוראזשירן דאס פאלק צו רעסייקלן. געוויסע שטעט, ווי ניו יארק, פארלאנגן געזעצליך מען זאל רעסייקלן אלע פראדוקטן וועלכע זענען ראוי דערפאר כדי צו פארגרינגערן די שטאט מיט'ן מיסט פראבלעם. אנדערע שטעט האבן נישט קיין געזעצן דערויף אבער אלע שטעלן צו א רעסייקלינג פראגראם און קוראזשירן די איינוואוינער ארויסצושטעלן די פראדוקטן אין די ספעציעלע שאכטלעך.
די צוזאמענגעקליבענע מיסט פאר רעסייקלינג ווערן אויך אפגעפירט צו אפפאל פעלדער וואו עס זענען פאראן ספעציעלע אפטיילונגן פאר רעסייקלינג און קאמפאוסטינג. אבער אויך פריוואטע פירמעס טוען א טייל פון די ארבעט און מאכן קאנטראקטן מיט די שטאט.
דער פראדעצור פון רעסייקלינג איז גאנץ פשוט: צום ערשט ווערן אלע מיסט אפגעטיילט אין קאטעגאריעס ווי האלץ, פאפיר, גלאז, פלאסטיק, און מעטאלענע פראדוקטן. דערנאך צעמאלט אדער צעלאזט מען יעדע איינע פון זיי און די שטויב אדער פליסיקייטן ווערן אפגעשיקט צו פירמעס וועלכע פראדעצורן די אויבנדערמאנטע פראדוקטן. וויבאלד יעדע פון די אויבנדערמאנטע פראדוקטן ווערן ארגינעל געמאכט פון שטויב גייען זיי אלע אריין אינעם זעלבן פראדעצור ווי די אנדערע פראדוקטן אבער מוזן לעגאל זיין אפגעטיילט פון די ארגינעלע פראדוקטן און איינמאל עס איז פארטיג מוז ארויפגעקריצט אדער ארויפגעשריבן ווערן אז די מאטריאל איז געמאכט פון רעסייקעלט פראדוקטן. היינט זענען פאראן פארשידענע סימבאלן וועלכע זאגן וואספארא סארט רעסייקלינג דאס איז.
אויסער רעסייקלינג איז פאראן אזא זאך ווי קאמפאוסטינג וועלכע האט די זעלבע ציל ווי רעסייקלינג אבער ווערט געטאן דורך גאנץ אן אנדערע וועג און געדויערט זייער לאנג. די מיסט וועלכע זענען ראוי פאר קאמפאוסטינג איז פיל מער ווי פאר רעסייקלינג ווייל אין רעסייקלינג קען מען נאר נוצן ריינע מאטריאל דעקעגן קאמפאוסטינג איז א שמוציגע ארבעט און עס קומט נאר ארויס דערפון שמוץ.
אלע פראדוקטן וועלכע קענען גענוצט ווערן פאר רעסייקלינג קענען אויך גענוצט ווערן פאר קאמפאוסטינג אין צוגאב פון אלע נאטורליכע זאכן ווי פרוכט און גרינצייג, בלעטער, בלומען, פאפיר, און אלע עסן איבערבלייבענישן וועלכע אנטהאלטן נאטורליכע באשטאנדטיילן.
עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי קאמפאוסטינג קען דורכגעפירט ווערן. אין רוב פעלער ווערט די מיסט אויסגעלייגט אין ספעציעלע גרויסע שאכטלעך אין וועלכע עס ליגט ערד און מיט דער צייט צעגייט די מיסט דורך צולייגן די ריכטיגע כעמיקאלן און דורך זיכער מאכן אז די אטמאספערע און טעפרעאטור איז געאייגענט פאר די סארט פראדעצור. אין טייל פעלער ווערט דאס געטאן דורך היץ און אין אנדערע וועגן מעג עס דווקא נישט זיין אין היץ. ווען די קאמפאוסטינג פראדעצור איז פארטיג נעמט מען ארויס די שטויב און מען פאקט עס אין ספעציעלע זעקלעך וועלכע ווערן שפעטער פארקויפט אלס פערטילייזער.
קאמפאוסטינג קען אויך געטאן ווערן פריוואט דורך נוצן א ספעציעלע קאמפאוסטינג שאכטל און נאכגייענדיג אלע אינסטרוקציעס אין יעדע שטאפל.


text:
28סטן אקטאבער
דעם 28סטן אקטאבער איז דער 301שטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (302טער אין אן עיבור-יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 64 טעג.
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1492 - קאלאמבוס קומט אן צום ערשטן מאל אין קובא
- 1918 - טשעכאסלאוואקיי באקומט זעלבשטענדיקייט פון דער עסטרייך-אונגארישער אימפעריע
- 1940 - אויסגעבראכן די איטאליענישע-גריכישע מלחמה
- 2004 - טרמינל 3 אין בן גוריון פליפעלד, געעפנט צום ערשטן מאל
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1914 - יונה סאלק, ערפינדער פון אימוניזירונג קעגן פאליא (נפטר 1995)
- 1955 - ביל גייטס, גרינדער פון מייקראסאפט
- 1956 - מאכמוד אכמעדיניזשאד, פרעזידענט פון איראן


text:
1993
1993 איז דאס יאר ניינצן דריי און ניינציג וואס האט אנגעהויבן פרייטאג.
1993 איז דאס 93סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1993 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן יאנואר - טשעכאסלאוואקיי צעטיילט אויף טשעכיי או סלאוואקיי.
- 26סטן יאנואר - וואצלאוו האוול געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון טשעכיי.
- 24סטן מיי - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע
- 6טן יוני - ערשטע וואלן פאר פרעזידענט אין מאנגאליי.
- 25סטן יוני - קים קעמפבעל ווערט די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע.
- 12טן יולי - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 7.8 אין דער ריכטער סקאלע לעבן האקיידא, יאפאן איז גורם א שעדלעכע צונאמי כוואליע.
- 29סטן סעפטעמבער - ערדציטערניש אין אינדיע. 10,000 מענטשן אומגעקומען.
- 1טן נאוועמבער - דער מאאסטריכט אפמאך שטעלט אויף דעם אייראפעישן פארבאנד.
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 9טן אפריל - הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק, רב און פילאסאף (געב' 1903)
- 31סטן יולי - באדעוויין, מלך פון בעלגיע (געב' 1930)
- 6טן נאוועמבער - יוסף סערטשוק, קאמאנדיר פון די יידישע פארטיזאנען אין לובלין געגנט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1919)


text:
די סטעאַמערס זענען ריפּלייסט דורך אַ מאַשין פּראָם אין קסנומקס, און די טערמינוס איר קענען זען אויף די צפֿון זייַט פון ויג Bay איז געבויט. הייַנט די דינסט איז אַפּערייטאַד דורך די מוו Hebrides. די לאַנג דאָק פּראַדזשעקטינג אין די בוכטע צו דינען די פּראָם איז אויך געניצט ווי אַ באַזע פֿאַר היגע פישערייַ כלים.
אַ שפּאַציר צוזאמען די דאָק איז אַ ענדזשויאַבאַל וועג צו זען ויג פון אַ אַנדערש פונט פון מיינונג (זען דעם בילד בייַ די פֿיס פון די בלאַט). זייט געווארנט, כאָטש, אַז עס קענען זיין אַ זייער פאַרנומען אָרט ווען די פּראָם איז לאָודינג אָדער אַנלאָודינג. און אַפֿילו בייַ אנדערע מאל, גרויס רעפריגעראַטעד לאָריז ווארטן צו נעמען פּראָנז און קראַבס גלייַך צו מאַרקעץ צו France און ספּאַין זענען אַ פּראָסט דערזען.
די טערמינוס און זייַן פֿאַרבונדן בנינים גיט די הויפּט פאָקוס פֿאַר ויג. די מנוחה פון דעם דאָרף קענען שוין סאַמערייזד ווי צוויי פּאַבז, צוויי שאַפּס, צוויי קהילות, צוויי פּאַבז, אַ האָטעל, אַ ברעווערי, אַ טעפּערייַ און אַ פּעטראָל סטאַנציע אַז דאַבאַלז ווי אַ קאַפע. איר וועט אויך געפינען אַ קייט פון פאַראַנען אַקאַמאַדיישאַן, כולל אַ לאַגער פּלאַץ.
צוויי ביזנעסער זענען געזונט ווערט אַ באַזוכן. די ויג פּאָטטערי Offers אַ קייט פון הויך קוואַליטעט טעפּערייַ וואָס איז Produced אין זייער לאָקאַל לעבן די דאָק, ווו איר קענען זען עס ווייל געמאכט: זייַן אָרט איז אַדווערטייזד דורך אַ צייכן אויף אַ יאַכט אויף אַ טריילער! די סקיע ברעווערי סעלז זייַן אייגן פּרעכטיק פאַקטיש אַלעס פון די ברוערי קראָם דאָ. מיר רעקאָמענדירן זייער "רעד קויללין" ווי איינער פון די בעסטער מיטל ביטטערס איר זענען מסתּמא צו געפינען ערגעץ.
ווייַטער אַרום ויג Bay איר קומען צו די זייער אַפּילינג Ferry ין, איינער פון די פּאַבז דערמאנט אויבן, וואָס טוט אָוונט מילז, גאַנץ, ווי זייַן צייכן זאגט, מיט אַקקאָממאָדאַטיאָן. אויף די דרום זייַט פון די בוכטע די וועג קליימז אַרויף פאַרגאַנגענהייַט די זייער סטרייקינג ווייַס-פּייניד ויג האטעל, ווייַטער צו די גלייַך סטרייקינג (און גלייַך ווייַס-פּייניד) קהילה. די ויג האטעל איז מיסטאָמע דער בעסטער פּלאַץ אין ויג פֿאַר אַ ויסגעצייכנט לאָנטש. עס איז אויך אַ יוגנט האָסטעל אויף דעם זייַט פון די דאָרף.
עטלעכע פון די בעסטער קוקן פון ויג זענען צו זיין האט פון די וועג דרום ווי עס קליימז אויס פון די בוכטע. פון דאָ איר קענען קוקן אויס איבער די האַרבאָר און די העכער ערד צו די צפֿון. נאָענט דורך איז קאַפּטאַן Fraser ס נאַרישקייַט. דאס קייַלעכיק טורעם איז ווייגלי שלאָס-ווי אָבער טורנס אויס צו זיין אַ נאַרישקייַט, געבויט ווי איר וועט האָבן געסט פון די נאָמען דורך די לאַירד פון די טאָג, קאַפּטאַן Fraser און עס דאַטעס פון די קסנומקסס. עס איז אויף פּריוואַט לאַנד און נישט עפענען צו דעם ציבור.
טוריסט אַטראַקשאַנז אין ויג
מוזיי פון היגהלאַנד לעבן
דאס זענען נאָר עטלעכע פון די זאכן פון אינטערעס אין ויג דיסטריקט זיך, אָבער פון קורס די אַרומיק געגנט איז פול פון ערטער פון היסטארישן און נאַטירלעך אינטערעס. די סקיע מוזיי פון אינזל לעבן איז נאָר אַ קליין דיסטאַנסע צו די צפֿון פון ויג אין קילמויר, און איז אַ מוז פֿאַר קיין גאַסט צו די געגנט, און די ביסל בוך "דיסקאַווערינג סקיע" דורך יונתן מאַקדאַנאַלד, וואָס קענען זיין באָוגהט בייַ דער מוזיי, איז אַ ויסגעצייכנט וועג צו באַקומען אַ הקדמה צו די רייַך געשיכטע פון דעם אינזל אויב איר זענט דאָ אויף אַ קורץ יום טוּב.
פּיפּינג מעמאָריאַל
אין די שפּיץ פון גלענהינניסדאַל נאָר איידער די לעצטע הויז עס אין אַ קליין דענקמאָל בייַ די ראָודסייד צו צייכן דער אָרט ווו דאָנאַלד מאַקדאַנאַלד איז געבוירן אין אַ Croft עס אין קסנומקס. דאָנאַלד מאַקדאַנאַלד איז געווען אַ באַרימט פּייפּער, און באַגפּיפּע פאַבריקאַנט, און אַ תלמיד פון דער גרויס מאַקאַרטער Pipers וואס האט אַ פּייפּינג קאָלעגע בייַ הונגלאַדדער אין קילמויר. דאָנאַלד ס הויפּט פאָדערן צו רום אָבער איז אַז ער איז געווען דער ערשטער צו שטעלן די באַרימט פּיאָבאַירעאַטשד, אָדער "מוזיק מאָר" אין נאָוטיישאַן פֿאַר אנדערע צו לייענען. זיין אייגן בוך פון פרי "מוזיק מאָר" טונעס זענען נאָך געניצט הייַנט און זענען פּלייַעד בייַ די סקיע גאַמעס פּיאָבאַירעאַטשד קאַמפּאַטישאַנז יעדער יאָר דורך Pipers פון אַלע פּאַרץ פון דער וועלט.
קלאַטש אַרד ויגע
(די הויך שטיין פון ויג) דאס איז אַ רעליק פון אַן אלטע שטיין קרייַז וואָס איז געשטאנען אויף דעם בערגל נאָר אויבן ויג. דעם איין שטיין בלייבט אין דעם באַוווסט שטעלע אַרויף אויף דעם בערגל דורך די יוגנט האָסטעל. עס איז געזאגט אַז אין דער אַלט מעשיות פון די געגנט גרויס ומגליק וועט באַגרייַפן די קהל אויב דעם שטיין זאָל אלץ זיין באווויגן.
ויג טורעם
איר וועט זען דעם נאָרמאַן נוסח טורעם ווי איר פאָר אַראָפּ אין ויג פון די Portree וועג. דאס איז ניט אַ פרי נאָרמאַן טאַוער עס איז אַ פיל מער מאָדערן צעשטערן. עס איז געווען געבויט דורך קאַפּטאַן Fraser, אַ נאָוטאָריאַס באַלעבאָס פון די קילמויר עסטאַטעס בעשאַס די צייַט פון די היגהלאַנד קליראַנסיז, און איז געווען טאַקע ערידזשנאַלי געניצט צו קלייַבן רענץ פון די היגע קראָפטערס.טהיס בנין איז געווען געניצט צו הויז אַ משפּחה אין ויג אין די קסנומקסס.
פייע גלען
נעמען די וועג וואָס גייט צו שעאַדער און ראַנז זיך הינטער די ויג האטעל. דאס לידז צו אַ גלען וואָס בייַ די שפּיץ סוף האט אַ נומער פון קליין לאָטשס, און קליין קאַניקאַל שייפּט היללס, וואָס געבן דעם אויסזען פון אַ מיניאַטורע landscape.You קענען אויך באַקומען אַ גוט קוילעלדיק קוק פון די באָבע גלען פון די גלען קאָנאָן וועג. איר וועט געפֿינען די אַרייַנגאַנג צו דעם וועג פאַרקערט די פּאָסטן אָפיס אין ויג. בשעת ניצן די ראָודז פֿאַר סייציינג געדענקען אַז היגע מענטשן זענען אויך ניצן די ראָודז צו גיין וועגן זייער טעגלעך געשעפט אַזוי זייַן אָפּגעהיט ניט צו פאַרשפּאַרן דעם וועג פֿאַר אנדערע.
ויג Waterfall
נעמען די סטאַפפין וועג דורך די פּאַליס הויז אין ויג. איידער איר באַקומען צו די בריק איבער די טייַך רהאַ איר וועט געפֿינען אַ נוסח אויף די רעכט האַנט זייַט פון די וועג. אויב איר קרייַז איבער די נוסח און נאָכגיין די דרך עס וועט נעמען איר אין אַ טיף גלען מיט אַ גלענצנדיק טאָפּל וואַסערפאַל. זיין אָפּגעהיט צו בלייַבן אויף די דרך, דער הויפּט אין נאַס וועטער, ווי די באַנקס אויבן די וואַסערפאַל קענען זיין זייער סליפּפּי און געפערלעך.
געטינג צו ויג
די Caledonian מאַקברייַנע Ferry (קאַלמאַק) פון ויג צו די מערב ייל בלעטער פון ויג צוויי מאָל אַ טאָג סיילינג גלייַך פון ויג Bay רעכט אין די מינטש. פון די היללס אויבן ויג איר קענען היטן די פּראָם לאָזן און זען די היללס פון האַרריס אַריבער די מינטש.


text:
יידיש
יידיש, אידיש אדער יודיש, גערופֿן ביי אידן מאַמע לשון, איז אַ שפּראַך װאָס װערט הײַנט גערעדט פֿון 1.5 מיליאָן יידן[1] און באַקאַנט ביי 3,142,560 מיליאָן [2] מענטשן איבער דער װעלט, בעיקר פֿונעם אַשכנזישן אָפּשטאַם.
במשך פון מער ווי 800 יאר איז יידיש געווען דער מאמע לשון פון א היפשער טייל יידן אין אייראפע, בעיקר אין דעם 19טן און 20סטן י"ה וואס דאן איז יידיש געווען דער מאמע לשון פאר רוב יידן אין אייראפע און ביי די יידישע אימיגראנטן פון אייראפע אין אנדערע לענדער. אין יענע תקופה איז יידיש באנוצט געווארן אויף וואס א שפראך ווערט באנוצט, לשון קודש איז באנוצט געווארן נאר צו דאווענען און שרייבן תורה רייד , אבער אנהייב דעם 20סטן יאר הונדערט האט אליעזר בן יהודה מאדערנעזירט דעם לשון קודש און איר אהערגעשטעלט ווי א גערעדטע שפראך פאר יידן, און עס גערופן העברעאיש. דאן האט העברעאיש אנגעהייבן דינען ווי א גערעדטע שפראך ביי גרויסע טיילן פון יידישן פאלק וואס וואוינען אין ארץ ישראל און בעיקר האט זי איבערגענומען די יידישע שפראך נאך די צווייטע וועלט קריג.
בעת די השכלה באוועגונג, אין סוף דעם 18טן יאר הונדערט, האבן יידן פארדייטשט זייער יידיש אין די לענדער וועלכע מען האט גערעדט דייטש, אבער אין מזרח אייראפע האבן יידן פארגעזעצט זיך צוצוהאלטן צו דער יידישער שפראך.
פֿאַר דער צווייטער וועלט-מלחמה האָבן אַרום 11 מיליאָן יידן גערעדט יידיש אלס זייער מאַמע-לשון. הײַנט צו טאָג רעדן יידיש אַרום 3 מיליאָן מענטשן, בעיקר אין ארץ ישׂראל און אין אַמעריקע - ווען פֿאַר א העלפֿט פֿון זיי איז יידיש די ערשטע שפּראַך. צווישן 60 און 75 פראצענט פון די יידיש-רעדער זיינען פרומע רעליגיעזע יידן[פֿעלט אַ מקור].
די יידישע שפּראַך שטאַמט איבערהויפּט פֿון מיטל הויכדייטש װאָס מען האָט אַמאָל גערעדט אין אייראָפּע (וואָס איז דאן געווען באַקאַנט אַלס אַשכנז), פֿון דער שפּראַך האָט זיך אויך געמאַכט די דייטשע שפראַך אָדער אויך באַקאַנט אַלס ניי הויכדויטש. (נישט אַזוי ווי טייל מענטשן מיינען אַז יידיש קומט פֿון דייטש). א גרויסער טייל פֿון ווערטער אין יידיש קומט פֿון דייטשער אָפֿשטאַמונג, בערך 10% לשון הקודש, און אויך סלאווישע שפראכן.
במשך פון די דורות האט זיך יידיש געטוישט, דאס הייסט די יידן פון איין עק וועלט ווי דייטש האבן נישט גערעדט די זעלבע יידיש ווי ליטע, הײַנט איז דאָס אויסגעמישט פֿון העברעאיש, ענגליש, רוסיש, פּויליש און אַזוי ווייטער.
דער ערשטער אידיאם אויף יידיש באַטרעפֿט אין "מחזור וורמס" ה'ל"ב: גוּט טַק אִים בְּטַגְא שְ וֵיר דִיש מחזור אין בית הכנסת טְרַגְא
אינהאַלט
תקופות פון דער שפראך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידישע שפראך באשטייט פון 3 גרונד-תקופות:
- אלט יידיש - פון 1000 ביז 1400 יארהונדערט.
- מיטל יידיש - פון 1400 ביז 1800 יארהונדערט.
- מאדערנע יידיש - זינט 1800 יארהונדערט.
היינט צוטאג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
היינט צוטאגס רעדן מערערע מענטשן יידיש אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, ענגלאנד, קאנאדע, אבער אלס אַ מאמע שפראך, איז עס אנגענומען בעיקר ביי די פרומע חסידישע קרייזן.[3] און אויך ביי די ירושולים'ער פרושים קרייזן וואס ביי זיי ווערט באטראכט אידיש אלס א מיטל זיך אפטיילן פון די גויאישע און פרייע גאס.
אין דער פארגאנגנהייט איז יידיש געווען זייער א רייכע טאָג טעגלעכע שפראך און פעסטגעשטעלט מיט מאדערנע קולטור (ליטעראטור, פארשטעלונגען, דיכטונגען, טעאטער און נאך).
צאל יידיש רעדערס[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
פאלגנד זענען די צאל יידיש-רעדערס אין דער וועלט וואס האבן יידיש פאר זייער מוטערשפראך און זייער אומגאנגשפראך.[4]
יידיש אין ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יידש ווערט באניצט ביי פילע חסידישע קהילות אין ארץ ישראל, און אויך צווישן די פרושים אין ירושלים. די צייטונג "לעצטע נייעס" איז געווען וויכטיג פאר די יידן וואס זענען געקומען פון אייראפע.
לױטן געזעץ אין ישראל איז לאנגע יארן געווען פֿאַרבאָטן צו שפּילן אין טעאַטער אױף יידיש.[5] אבער זייט די 1960ער יארן, די ישראלדיקע געזעלשאפט האט געענדערט. "דזשיגאן און שומאכער" זענען געווען א פאר וואס האבן געשפילט קאמעדיעס, און אויך "די צווי שמואל'ן": שמוליק סעגאל און שמואל רודענסקי. זייט 1987, ס`איז דא אין ישראל א טעאטער וואס הייסט "יידישפיל" וואס גיבט אויס טעאטערשפילן אויף יידיש. אויפ'ן ישראלדיקן ראדיא איז דא א פראגראם אויף יידיש, אין "קול ישראל" נעץ א'.
דיאַלעקטן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש האָט צװײ גרױסע גרופּעס דיאַלעקטן: דאָס מזרח יידיש און דאָס מערבֿ ייִדיש ייִדיש. ס'רובֿ הײַנטיקע ייִדיש-רעדערס שטאַמען פֿון מזרח-אײראָפּע און גײן נאָך די מזרחדיקע נוסחאָות אין רײד, בעת די מערבֿדיקע דיאַלעקטן זענען אין גאַנצן אָפּגעשטאָרבן. דאָס מערבֿ ייִדיש טײלט מען אין דרום-מערבֿ, צענטראַל-מערבֿ (צוזאַמען: דאָס דורמדיקע מערבֿ ייִדיש) און צפֿון-מערבֿ דיאַלעקט גרופּעס. מזרח ייִדיש האָט אױך צװײ צװײַגן: צפֿון-מזרח ייִדיש ("ליטװיש", װאָס שליסט אײַן דאָס "שטאַם-ליטװיש" און קורלענדער ייִדיש) און די דרומדיקע גרופּע מיט דעם דרום-מזרח יידיש און דעם צענטראל-מזרח יידיש[6][7].
שרײַבן ייִדיש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
ייִדיש איז בעיקר געשריבן געוואָרן מיט לשון-קודש'דיקע אותיות (א"ב), אזוי ווי לאַדינאָ און אַנדערע שפראַכן פון ייִדן, ווײַל דאָס איז געווען די שריפט וואָס ייִדן האָבן געקענט. לעצטנס האָבן אָנגעהויבן צו לערנען ייִדיש פּאַרשוינען וואָס קענען נישט קיין ייִדישע בוכשטאַבן[פֿעלט אַ מקור]. האָט ייִוו"א ערפֿונדן אַ סיסטעם פון ראָמאַניזאַציע, ד.ה. אויסלײגן ייִדיש אויף אַ לאַטײנישע שריפט אָבער זי איז כמעט נישט באַנוצט.
א סך ייִדיש רעדערס אין די הײַנטיקע טעג זענען פרומע ייִדן וואָס זענען נישט באַקאַנט מיטן ייִוו"א אויסלייג און שרײַבן און לייענען אַ ייִדיש געמישט מיט ענגלישע אָדער העברעישע ווערטער (קוקט ווײַטער) מיט ייִדישע בוכשטאַבן.
די כללים פון שרײַבן ייִדיש זענען:
- קמץ - אָ למשל דאָס
- פתח - אַ למשל גאַס
- צירי - יי למשל גיין
- חולם - וי למשל אזוי
- סגול- ע למשל ווען
- מען ניצט ב פאַר ענגליש b און נאָר וו פאַר v, למשל ווירוס נישט בירוס
- נישט קיין תי"ו נאר א טי"ת
אויך זענען דאָ ענגליש רעדערס וואָס מישן ארײַן ווערטער פון ייִדיש אין זייער שפראַך; דאָס איז באַקאַנט ווי ייִנגליש
חסידיש ייִדיש[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
טייל חסידישע ייִדן האָבן שטאַרק מקפיד געווען צו רעדן נאָר ייִדיש אַזוי ווײַט אַז אין געוויסע געגנטן אַזוי ווי וויליאַמסבורג וועט איר טרעפן א סך ייִדן וואָס קענען נישט קיין איין שפראַך אויסער ייִדיש , אָבער מען האָט נישט מקפיד געווען אַז מען זאָל נישט אַרײַנמישן ענגלישע ווערטער ווײַל דער עיקר בײַ זיי איז געווען אַז מען זאָל האָבן אַ באַזונדערע שפראַך אָפּצוטיילן זיך פון די גויים , אין די לעצטע יאָרן האָט חסידיש ייִדיש שטאַרק אַנטוויקלט און הײַנט צו טאָג איז פֿאַראַן זייער א סך רײַכע ליטעראַטור אין ייִדיש און אויך א סך ספרים ווערן איבערגעזעצט פון לשון הקודש אויף ייִדיש.
צייטונגען און זשורנאלן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דער איד (וואכנטליך, זאליס
- די אידישע טריביון (וועכענטליך, ניו יארק
- אידישע טריבונע (לאנדאן)
- דער אלגעמיינער זשורנאל (וואכנטלעך, רעדאקטאר איז חב"ד)
- דער בלאט (וואכנטליך, ארונים)
- דער בליק (חודשליך)
- פארווערטס (וואכנטליך, יידישיסטן)
- מעלות (חודשליך, פרויען און קינדער)
- דער בליץ (חודשליך)
- דער מאמענט ()
- דער שטערן (חודשליך, אומפארטייאיש)
- דער שפאקטיוו (קומט ארויס אינמיטען חודש)
- דאס אידישע ליכט וואכנטליך, ירושלים)
- די צייטונג נייעס באריכט (וואכנטליך, סאטמאר דעמאקראטן)
- דער פלאם (חודשליך, קרית יואל, ארונים, איצט פרובירן זיי צו זיין אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- צייטשריפט (אומפארטייאיש) קומט שוין נישט ארויס
- ירושלימער אלמאנאך
די ערשטע יידיש-שפראך צייטונג אין בראזיל איז געווען "די מענטשהייט", וואס האט דערשינט אין פארטא אלעגרא אין תרע"ה.
אינטערנעץ[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
מער ווי 10,000 ביכער אויף יידיש, אפשר מער ווי העלפט פון אלע ביכער פארעפנטלעכט אויף יידיש, זענען אצינד אנליין מיט דער ארבעט פון די יידישער ביכער-צענטער, וואלונטירן און דער אינטערנעץ ארכיוו.[8][9]
זעט אויך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- יידישע דיאלעקטן
- יידיש גראמאטיק
- שפראכן קריג ווי אזוי איז יידיש פארגעסן געווארן ביי פיל יידן אין דעם 20סטן יארהונדערט.
וועבלינקען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- קאווע שטיבל
- Bibliotheca Iiddica
- די וועלט פון יידיש:מעשיות
- גילגולים : נייַע שאַפונגען, פּאַריז
- ירושלימער אַלמאַנאַך, ירושלים ירושלימער אלמאנאך
- אויפן שוועל, ניו-יאָרק
- פּאַריזער ייִדיש–צענטער - מעדעם–ביבליאָטעק
- לערנען ייִדיש פון העברעיש אין וויקיספר
- Google ייִדיש
- קויפֿט ייִדישע ביכער יידישער ביכער-צענטער
- ליסטע פון יידיש ווערטערביכער
- ייִדישע-ענגליש װערטערבוך online
- הארקאווי ייִדיש-ענגליש װערטערבוך (1910)
- יידיש-רוסיש ווערטערבוך
- די װעלט פֿון ייִדיש
- Gruppo04: literatura europejska i yiddish
- יידיש ראדיא פראיעקט
- יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא פון די שילער פונעם בית הספר הר הצופים
- אויסקלייבן א יידיש ווערטערבוך (אויף ענגליש)
- Yiddish Sources
- יידיש אין ייווא-ענציקלאפעדיע (אויף ענגליש)
- ײדיש-ביכער צענטער
רעפערענצן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ פּארווערטס
- ↑ Yiddish, Eastern
- ↑ "סטאנדארט יידיש", לייזער בורקא, יוני 8 2007.
- ↑ שיקל פישמאן, פארווערטס, סטאטיסטיק וועגן יידיש (2010)
- ↑ מיין פאטערס הויז, מיין מאמעס לשון/ שרה רחל שעכטער אין ענגלישן פארווערטס 17טן אפריל
- ↑ קאַץ ד (1979) די אינעװײניקסטע קלאסיפיקאציע פון די מערב יידישע דיאלעקטן. 53סטע יערלעכע ייװאָ קאָנפערענץ, 10-13 נאָװעמבער 1979
- ↑ Katz D (1983) Zur Dialektologie des Jiddischen. In: W Besch et al (eds) Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung: 1018–1041
- ↑ Yiddish Book Center's Spielberg Digital Yiddish Library. Internet Archives. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.
- ↑ The Yiddish Book Center Website. דערגרייכט דעם 10טן יאנואר 2014.


text: בקיעס איז שווער צו זייַן געהאלטן איין פון די מערסט פאָלקס שפּיל זשאַנראַז הייַנט.אבער, דאך, זיי האָבן אַ פערלי ברייט וילעם, וואָס איז אַ צוגאַנג צו שפּיל טאַסקס אַ פאַרגעניגן.רובֿ אָפֿט, די זענען מענטשן וואס ווילן זיך פון אַלץ, אַפֿילו פון קאַנווענשאַנאַל קאָמפּיוטער שפּילערייַ, לערנען אַ טויווע.אין זייער מיינונג, קיין פאַרווייַלונג זאָל ניט נאָר צושטעלן אַ מאַרך דאַמפּ, אָבער אויך העכערן זיך-אַנטוויקלונג און פֿאַרבעסערונג פון עטלעכע נוצלעך קוואַליטעט שפּילן.וואָס איז וואָס צווישן די פילע אָפּציעס געפֿינט דורך אַ גלאבאלע נעץ, זיי קלייַבן איז אַנדערש בקיעס שפּילערייַ.צו דער צייַט פארבראכט אין דער שפּיל, איז ניט ווייסטאַד, אַזוי איר קענען ווייַזן אַוועק דיין פּראָגרעס ניט בלויז אין טערמינען פון באקומען אַ נייַ מדרגה.צו שפּילן אָנליין בקיעס שווער צו איין אויס קיין פון זייַן קעריקטערייזינג פֿעיִקייטן.די שפּילערייַ - איינער פון די מערסט דייווערס מיני-גאַמעס אויף די נעץ, ווייַל די דעוועלאָפּער קענען קומען אַרויף מיט אַ פּלאַץ פון דזשאָבס, דורך וואָס די שפּילער קענען אַנטוויקלען זייַן בקיעס.און כּמעט אַלע פון זיי זענען נישט פאָרמיאַליייק.אין דערצו, די קאַטעגאָריע בקיעס גאַמעס אָפֿט פאַלן אין אנדערע זשאַנראַז פון שפּילערייַ.פֿאַר בייַשפּיל, שיסערייַ דער בונט באַללס, וואָס נאַמאַנאַלי געהערט צו דער קאַטעגאָריע פון אָפיס גאַמעס פון באַללס, אויך, קען זייַן פּלייינג פלינקייַט.עס אויך זענען עטלעכע שוטערז וואָס דאַרפן ערשטער פון אַלע ניט קופּע פייַער, און די פּראַל פון פאַלינג, וואָס איז לאַרגעלי אַטשיווד אַקיעראַסי און פלינקייַט.ווי אין פילע שפּיל זשאַנראַז געהאלטן וויידלי געניצט גשמיות מאָדעל.ווו אַ קלאַוויאַטור אָדער מויז זענען פאקטיש אַ דירעקט סיקוואַל הענט.און צו וואַרפן זיי אין די קאָרב פּילקע, אונטערטעניק צו אַלע די געזעצן פון פיזיק, איר דאַרפֿן צו אַרבעטן שווער.אויך צווישן די שפּילערייַ מיט רעאַליסטיש גשמיות מאָדעלס זענען זייער פאָלקס שפּיל ווו איר האָבן צו שטעלן אין אַ פּיראַמיד קובעס אָדער קיין אנדערע זאכן וואָס זענען קלאר דיפיינד וואָג.דאס איז - שפּאַס, וואָס איז ניט בלויז קלוג, אָבער, ווידער, די בקיעס.נאָר צו גאַמעס בקיעס אָפֿט אַרייַננעמען די באַרימט "וועג" זשאַנראַ מיט פּאַרקינג קאַרס.אין די אָנליין בקיעס גאַמעס פֿאַר פֿרייַ אָפפערס דעם אָפּטיילונג פון אונדזער פּלאַץ.איר קענען אָנהייבן דעם שפּיל רעכט איצט, ניט אַפֿילו באַדערינג צו רעגיסטרירן.דער בלויז זאַך איר האָבן צו טאָן - איז צו אויסקלייַבן דעם געוואלט שפּיל און גיט אויף די לינק.און עס זענען שעפע צו קלייַבן - אונדזער זאַמלונג פון גאַמעס בקיעס טעגלעך דערהייַנטיקט מיט העל און טשיקאַווע נייַ פּראָדוקטן פֿאַר יעדער געשמאַק.בקיעס גאַמעס - אַ גרויס וועג צו אַנטוויקלען די מידות פון אַ העלד.מיר האָבן אַ גרויס סעלעקציע פון אָנליין גאַמעס פֿאַר גערלז און שפּילערייַ פֿאַר גערלז.בעסטער אָנליין בקיעס גאַמעס פֿאַר פֿרייַ - נאָר דאָ.


text:
טייף אפמאך
די טאַאיף אפמאך, ווערט אויך גערופן נאציאנאלע פארשטענדעניש אפמאך. איז א פאליטישער אפמאך, אונטערגעשריבן אין טאאיף, סאודי אראביע. דעם 22טן אקטאבער 1989. אונטערגעשריבן דורך אלע לעבנס פארבליבענע פארלאמענט מיטגלידער, אין לבנון פון די 1972 וואלן (דאס איז געווען דאס לעצטע מאל, וואס לעבאנעזע בירגער האבן ערוויילט א רעגירונג, ביזן ענדע פונעם בירגערקריג), ביים סוף פון לבנון ברודער קריג.
די אפמאך באצייכענט צווישן אנדערע, דאס ספעציעלע צוזאמענארבעט צווישן סיריע און לבנון, און באטאנט אז סיריע וועט פארבלייבן אין לבנון, פאר צוויי יאר, ביז עס וועט הערשן א פולשטענדיקע שלום, צווישן די פארשידענע פארטייען.
די אפמאך האט אינגאנצן געטוישט די פאליטישע קאכלעפל וואס איז געווען אנגענומען אין לבנון, נאכן נאציאנאלע פארשטענדעניש, פון 1943, פון ניין און ניינציג פארלאמענט דעפוטאטן, צוטיילט צו פינף און פופציג קריסטן, דאס איבריגע מוסלמענער. יעצט האט לבנון באקומען 128 דעפוטאטן, צוטיילט אייניג האלב אויף האלב, צווישן די צוויי זייטן. דער סוני פרעמיער מיניסטער, איז ביז דאן ערוויילט געווארן דורכן מאראנישער פרעזידענט, נאכן אפמאך איז ער ערוועלט געווארן דורכן פארלאמענט. די מיניסטארן אין די רעגירונג זענען אויך צעטיילט געווארן האלב אויף האלב.
דעם 4טן נאוועמבער 1989, איז דער אפמאך אדאפטירט געווארן דורך די דעפוטאטן. אויפצומארגנס האבן זיי אויפגענומען רענא מאוועד אלס פרעזידענט. 409 טעג נאכדעם וואס אמין זשומייעל האט איבערגעגעבן דאס פרעזידענטשאפט פאר מישעל אאון.
17 טעג נאכן ערוויילט ווערן, נאך איידער מאוועד איז אריין אין באאבדע, איז ער אומגעקומען אין אן אויטא באמבע, עליאס האראווי האט אים איבערגענומען.
סיריע אין דעם אפמאך[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער אפמאך ווערט געשריבן.
"וויבאלד די ציל פון לבנון איז, צו געוועלטיקן אויף איר אויבערשאפט, פון דאס גאנצע טעריטאריע וואס געהערט צו לבנון. דורך אירע קרעפטן, ספעציעל אינערליכע זיכערהייט. וויבאלד די פריינטליכע באציונגען וואס פארבינדט סיריע מיט לבנון, איז א שטארקע. וועט סיריע העלפן די געזעצלעכע לעבאנעזע רעגירונג, צו געוועלטיקן איבערן לאנד מיט סירישע קרעפטן, פאר א צייט פעריאד פון נישט מער פון צוויי יאר. אנגעפאנגען פון די באשטעטיקונג פון די נאציאנאלע פארשטענדעניש, דאס אויסקלויבן א פרעזידענט, אויפשטעלן א פאראייניקטע רעגירונג, און רעפארמען צו די קאנסטיטוציע."
סיריע וואס איז אריין אין לבנון 1976, האט נישט אפגעטרעטן ווי אפגעמאכט. אויף די 11טן מיי 2004, האט דזשארדזש וו. בוש פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, ארויפגעלייגט סאנקציעס אויף סיריע, פארן נישט אויספאלגן ווי זיי האבן זיך פארפליכטעט.
די פאראייניקטע פעלקער, האט אין א זיצונג פון די זיכערהייטס ראט, אנגענומען רעזאלוציע 1559, וואס פארלאנגט א ריקצוג פון סיריעס אנוועזנהייט אין לבנון.
די אינטערנאציאנאלע דרוק, האט זיך געשטארקט נאכן אטענטאט אויף ראפיק על כארירי, מאסן דעמאנסטראציעס אין לבנון, זענען דורכגעפירט געווארן איבער גאנץ לבנון קעגן סיריע, וואס איז באשולדיקט געווארן פארן מארד. שפעטער זענען זיי באצייכענט געווארן אלס די טענענביימער איבערקערעניש. דעמאלט ערשט האט באשער על אסאד, פרעזידענט פון סיריע, דערקלערט זיין גרייטקייט ארויסצוציען זיך פון לבנון.
דעם 26טן אפריל 2005, האבן די לעצטע סירישע זעלנער פארלאזט לבנון, נאך ניין און צוואנציק יאר אנוועזנהייט.


text:
גערמאניום
גערמאַניום (Germanium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל Ge האַלבמעטאַל און אטאם נומער 32.
היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
גערמאניום איז געווארן אידענטיפיצירט אין 1886 דורך דעם דייטשן כעמיקער קלעמענס ווינקלער. מענדלעעוו האט פאראויסגעזען דעם עקזיסטענץ פון גערמאניום שוין אין 1871, לויט דער פעריאדישער טאבעלע, און האט פאראויסגעזאגט אז זיינע אייגנשאפטן וועלן זיין ענלעך צו די פון סיליציום.
די אנטוויקלונג פונעם טראנזיסטאר וואס איז באזירט אויף גערמאניום האט געעפנט אן א שיעור טירן פאר אפליקאציעס אין עלעקטראניק. פון 1950 ביז 1970 האט די פאדערונג פאר גערמאניום פארגרעסערט. נאר ווען ס'איז געווארן מעגלעך צו פאבריצירן ריינעם סיליציום האט אויפגעהערט די פאדערונג פאר גערמאניום. סיליציום האט אנגעהויבן נעמען דעם פלאץ פון גערמאניום אין דער פאבריקאציע פון טראנזיסטארן, דיאדעס און נאך עלעקטראנישע באשטאנדטיילן.
היינט ווערט 85% פונעם גערמאניום געניצט פאר אפטישע פיברעס, נאכט-זען סיסטעמען און אין דער פלאסטיק אינדוסטריע.


text:
שטראז
א שטראָז איז גרויסע שטראסע וועלכע איז ספעציעל געבויט צו פירן אויטאס פון איין פלאץ צום צווייטן. א שטראָז איז געבויט ברייטער און בעסער ווי געווענליכע גאסן און קען נעמען צענדליגע טויזנטער אויטאס אן מאכן פארקער פראבלעמען. דאס ווארט שטראָז איז א שם הכולל און ווערט אנגערופן מיט מערערע נעמען געוואנדן לויט פלעצער און לענדער. באקאנטע נעמען זענען: אויטארוטע, אויטאבאן, עקספרעסוועג, אויטאשטראסע, אויטאסטראדא, אדער מאטארוועג.
קאנצעפט און היסטאריע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שטראזן זענען פון די וויכטיגסטע אינפראסטרוקטור פאר א מאדערנעם לאנד. ווי מער פארגעשריטן די שטראָז סיסטעם איז אלס בעסער איז די טראנספארטאציע אין לאנד. שטראָזן ווערן גענוצט פאר עטליכע טראנספארטאציע מיטלן, אריינגערעכנט אויטאס, באסעס, טראקס, מאטארביציקלעך, און נאך. הייעוועיס זענען דעזיינט פאר שנעלע טראנספארטאציע וואו טויזענטער אויטאס קומען פון אלע קלענערע ראודס צו נוצן דעם ברייטן אויסגעפלאסטערטע שטראז צו פארן שנעל.
אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך ווי גרויסע הייעוועיס נאר יעדע שטאט\שטעטל האבן זיך געהאט זייערע אייגענע אויסגעפלאסטערטע וועגן פאר די בהמות וועלכע האבן געפירט מענטשן און פעקלעך. די ערשטע לאנגע שטראזן זענען געבויט געווארן אין אייראפע פאר צוויי טויזנט יאר צוריק און איז בעיקר געווען געמאכט פאר סוחרים וועלכע האבן אינאיינעם פינאנצירט פיר לאנגע שאסייען וועלכע זענען דורכגעלאפן צענטראל אייראפע. אבער די ראודס זענען געווען שוואך צוגעשטעלט און מענטשן פלעגן כסדר ווערן געשטראנדעט אויפ'ן וועג צוליב רעגן און שנייען אדער אנדערע עקסטרעמע וועטערס. ווערן רעדט נאך פון רויבערס וועלכע האבן געלאקערט אויף די וועגן און באפאלן די אומבאהאלפענע דורכגייער.
היסטאריע זאגט אז מיליטערן האבן זיך געהאט זייערע אייגענע הייעוועי סיסטעמען וועלכע זענען געהאלטן געווארן אין געהיים און איז נאר באנוצט געווארן דורך די מיליטער. ווען אויטאס האבן אנגעהויבן פארשפרייט ווערן אין די גרעסערע לענדער האבן רעגירונגן אנגעהויבן בויען ראוד און הייעוועיס וועלכע זענען אין רוב געווען לאקאלע רעגירונגן אדער פריוואטע אונטערנעמונגן.


text:
היגע אַריבערפירן
די רעגולער לאַנג-דיסטאַנסע דינסט איז אַ פעסט באַן. עס סטאַפּס מער אָפֿט ווי די טיפּיש ינערסיטי באַן אין די מערב און ראַרעלי געץ אַרויף גענוג גיכקייַט צו זכות די 'שנעל' פירמע. פאָרעיגנערס בוקינג רעלס טיקיץ דורך יידזשאַנסיז זענען יוזשאַוואַלי שטעלן אויף אַ סקאָרי באַן.
בכלל, דער בעסטער סקאָרי טריינז האָבן קלינער קאַרס, מער יידל באדינער און פיל מער באַקוועם אָנקומען / אָפּפאָר שעה; זיי מאל אויך האָבן ווייניקערע סטאַפּס, מער קסנומקססט-סאָרט אַקאַמאַדיישאַן אָדער פונקטיאָנינג רעסטראַנץ.
א פּאַסאַזשיר באַן איז אַ ינערסיטי-סטאָפּפּינג באַן, געפֿונען מערסטנס אויף רוץ פון קסנומקסקם אָדער ווייניקער. דאס קענען נעמען אַ אַוופוללי לאַנג ווי זיי קלאַנק און לערטש פון איין שטעטל צו די ווייַטער.
ווען גענומען טריינז פֿון St Petersburg, טאָן די חילוק צווישן לאַנג-דיסטאַנסע און 'סובורבאַן' טריינז. לאנג-דיסטאַנסע טריינז לויפן צו ערטער לפּחות דרייַ אָדער פיר שעה אויס פון די שטאָט, מיט באגרענעצט סטאַפּס און אַ קייט פון אַקקאָממאָדאַטיאָן קלאסן. סובורבאַן טריינז, באקאנט ווי פּריגאָראָדניע פּאָעזדאַ אָדער עלעקטריטשקי, לויפן צו ין פּונקט קסנומקסקם אָדער קסנומקסקם פון די שטאָט, האַלטן כּמעט אומעטום, און האָבן אַ איין סאָרט פון שווער באַנק סיץ. איר נאָר קויפן דיין בילעט איידער די באַן בלעטער, און עס ס קיין קאַפּאַציטעט שיעור - אַזוי איר מייַ האָבן צו שטיין טייל פון די וועג.
רובֿ סטיישאַנז האָבן אַ באַזונדער בילעט זאַל פֿאַר סובורבאַן טריינז, יוזשאַוואַלי גערופֿן דעם פּריגאָראָדני וועט אָפֿט טאַקט אַוועק אין די זייַט אָדער צוריק פון די סטאַנציע בנין. סובורבאַן טריינז זענען יוזשאַלי ליסטעד אויף באַזונדער טיימטייבאַלז, און מייַ אַרויסגיין פֿון אַ באַזונדער גרופּע פון Platforms.
די שטאָט ס הויפּט ויטאָבוס סטאַנציע איז אַווטאָוואָקזאַל, אַ לעצטנס רימאַדאַלד בנין אַ ביסל אויס פון די שטאָט צענטער. דינער און אינטערנאַציאָנאַלער באַדינונגען לאָזן פון דאָ. באַמערקונג אַז בוסעס צו מאָסקווע זענען אַלע ען מאַרשרוט צו ערגעץ אַנדערש, וואָס מיטל איר וועט זייַן דראַפּט אַוועק אין די צאָפנדיק מאָסקווע פאָרשטאָט פון כימקי. עס איז ווייַט מער באַקוועם צו נעמען די באַן. אין קיין פאַל, עס איז רעקאַמענדיד צו קויפן ויטאָבוס טיקיץ אין שטייַגן, ספּעציעל פֿאַר לאַנג-דיסטאַנסע דזשערניז.
קולטורעס
St Petersburg האט שטענדיק געווען אַ שטאָט פון געדאנקען. פּעטערסבורגערס ינסייטיד די רוסישע רעוואלוציע, ושערינג אין קסנומקס יאָרן פון קאָמוניסט הערשן. און עס איז געווען St Petersburg אַז ינקעראַדזשד דעמאָקראַסי ווען די טייד אנגעהויבן צו טוישן.
נאַואַדייז, דעם שטאָט 'ס בירגערס זענען ברייקינג אַראָפּ די באַריערז פון דורות פאַרגאַנגענהייַט און יקספּלאָרינג נייַ געדאנקען, ינוועסטאַגייטינג די פּאַסאַבילאַטיז פון קאָנסומעריסם, שעפֿערישקייט און קאַריערע. עס ס ניט בלויז ראַסטרעללי ס אַרקאַטעקטשער און טשייקאַווסקי ס אָפּעראַס אַז ינטייס וויזאַטערז, אָבער אויך בעאַטניק באַנדס, עדגי קונסט גאַלעריז, ונטערערד קלאַבז און דילעקטאַבאַל דיינינג. סט פּעטע ס באָוכימיאַן זייַט גיט אַ בליק אין די קסנומקססט יאָרהונדערט; און (צו באָרגן אַ קאָמוניסט קלינגוואָרט) די צוקונפֿט איז ליכטיק!
St Petersburg איז לעדזשאַנדערי פֿאַר זייַן ווייסע ניגהץ: די לאַנג זומער טעג ווען די זון קוים דיפּס ונטער דעם האָריזאָנט. רעוועלס אָנהייבן מאי, ווען די שטאָט לעסאָף סוקקומבס צו פרילינג און די פּאַרקס זענען אָנגעפילט מיט flowering ביימער. אבער אַפֿילו ווען דער הימל זענען גרוי און די ערד איז באדעקט אין שניי, די רייַך קולטור פון St Petersburg דאַזזלעס און דילייץ.


text:
מודיעין
מודיעין (אפיציעל מודיעין-מכבים-רעות) איז א שטאט אין דעם צענטראלן דיסטריקט אין ישראל, צווישן ירושלים און תל אביב. אלס שטאט איז זי אויפגעשטעלט געווארן אין 2003, דורך א פאראייניקונג פון עטליכע לאקאלע מוניציפאליטעטן.
לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, וווינען אין מודיעין 74,300 מענטשן (יוני 2010), און די באַפעלקערונג וואקסט מיט אַ יערלעכער ראטע פון 4.4%. די איינוווינער פארדינען מער ווי דורכשניטליכע ישראל בירגער.
די שטאט געפונט זיך פונקט צווישן ירושלים און תל אביב, אין דעם אלטן געגנט פון מודיעין, וואו מתתיהו מיט זיינע פינף זין האבן אנגעפירט זייער רעוואלט קעגן די גריכן, דאס איז די סיבה פארן נאמען פון דער שטאט, אויך מכבים איז פאר דעם נאמען.
דער געגנט מכבים איז געגרינדעט געווארן 1985, רעות אין יאר 1987, און מודיעין 1996. מודיעין איז אויפגעשטעלט געווארן מיט א פלאן, אלס אויסגערעכנט.
אינהאַלט
טראנספארט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
שאסיי נומער 443, פון ירושלים קיין לוד, פארט אריבער דער שטאט, אויך שאסיי נומער 3 קיין דרום. 446 פארבינדט די שטאט צו מודיעין עילית, און די נייע שאסיי 431 קיין ראשון לציון, פארבינדט צום צענטער.
ישראל באנען האט צוויי באן סטאנציעס אין מודיעין, מודיעין פארשטאט געעפנט סעפטעמבער 2007, און מודיעין צענטראל געעפנט אפריל 2008. די באן פארט אריבער בן גוריון פליפעלד און תל אביב קיין חיפה.
בירגערמייסטער[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- חיים ביבֿאַס: פון 2טן דעצעמבער 2008, קראַנטער בירגערמייַסטער.
רבנות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
הרב דוד לאו איז געווען הויפט-רב פון מודיעין ביז תשע"ג, ווען מ'האט אים געוויילט הויפט-רב פון ישראל.
צווילינג שטעט און פריינדשאפט אפמאכן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- באַניע לוקע, באסניע און הערצעגאווינע (צווילינג שטעט, יאָר 2010)
- האַגן, דייטשלאנד (צווילינג שטעט, זינט יאָר 1997)
- מאַנטעריי, פראנקרייך (פֿרייַנדשאַפֿט אפמאך)[1]
- ראָטשעסטער, ניו יאָרק, פאראייניגטע שטאטן


text:
ייד
צי מיינט איר דעם אות י?
ייד (אויך איד אדער יוד); ביי א פרוי יידענע (אויך אידענע אדער יודענע), איז א מענטש וואס געהערט צום יידישן פאָלק.
אינהאַלט
- 1 דאס יידיש פאלק
- 2 היסטאריע פון יידישן פאלק
- 3 יידן אין גלות
- 4 יידישע אמונה אין רעליגיע
- 5 אויבערנאטירליכע קראפט
- 6 נאמען איד
- 7 באפעלקערונג
- 8 עטנישע צוטיילונגען
- 9 שטרעמונגען
- 10 יידישע שפראכן
- 11 זעט אויך
- 12 רעפערענצן
דאס יידיש פאלק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
יידן זענען מענטשן וואָס ווערן אַריין געבוירן אין דעם קליינעם אבער גאר וויכטיגן אידישן פאָלק, אָדער זענען זיך מגייר, אָנצונמען דעם אידישן גלויבן, און זענען אויטאַמאַטיש קנעכט וואָס זענען אויסדערוועלט ביים באַשעפער פון דער וועלט אלס זיין הייליג פאלק אידן, און זענען פאַרפליכטעט מיט תורה און אירע תרי"ג מצוות.
איבער 165 מאל ווערט אין דער תורה דערמאנט אז גאט איז דער גאט פון אידן - אין צוגאב צו פילע מאל וואס ער ווערט דערמאנט אלס דער גאט פון יעקב, אדער די גאט פון דיינע עלעטערן.
הֵן לַיהוָה אֱלֹהֶיךָ, הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמָיִם, הָאָרֶץ, וְכָל-אֲשֶׁר-בָּהּ. רַק בַּאֲבֹתֶיךָ חָשַׁק יְהוָה, לְאַהֲבָה אוֹתָם; וַיִּבְחַר בְּזַרְעָם אַחֲרֵיהֶם, בָּכֶם מִכָּל-הָעַמִּים--כַּיּוֹם הַזֶּה (דברים י')
לויט די פסוקים ערקלערט גאט, אז פון צווישן אלע גרויסע אנטוויקלונגען פון באשעפעניש, זענען אונזער עלטערן דאס מערסטע באליבט, און זייערע קינדער נאך זיי פאר שטענדיק.
לויטן רמב"ם איז דער ענד-ציל פונעם אייבערשטן אז אלע מענטשן זאלן גלייבן אין וויסן פון אים, אין האט אויסגעוועלט דאס אידישע פאלק פאר דעם ציל.
איינע פון די צילן, סיבות, און מיסיעס פון דעם איד: איז צו לויבן גאט, און מען זאגט א פשעט'ל אז דערפאר הייסט ער "איד" פון לשון אודה און הודיה, זיי לויבן און דאנקן גאט מיט זייער מויל, פירונג, און טואונגען. ווי דער נביא ערקלערט: עַם-זוּ יָצַרְתִּי לִי, תְּהִלָּתִי יְסַפֵּרוּ ישעיהו מ"ג
היסטאריע פון יידישן פאלק[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – היסטאריע פון די יידן
די היסטאריע פון אידישן פאלק ציט זיך שוין פאר איבער דריי און האלב טויזנט יאר, עס איז איינע פון די עלסטע פעלקער וואס עקזיסטירט נאך ביז היינט. איר גרינדונג און היסטאריע איז ברייט באשריבן אין תנ"ך און אין מדרשים. אין קורצן איז עס ווי פאלגענד.
די אבות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די גרינדער פון אידישן פאלק זענען די דריי אבות, אברהם, יצחק און יעקב, זיי ווערן באטראכט אלס די אבות און גרינדער פון אידישן פאלק. פון א געוויסן שטאנדפוקט איז אבער יעקב אבינו דער פאקטישער אנהויב פון אידישן פאלק, וויבאלד אנדערש פון אברהם און יצחק וועלכע האבן געהאט אויך אנדערע קינדער וואס זענען נישט א טייל פון אידישן פאלק, איז אבער יעקב אבינו געווען דער 'מבחר שבאבות' וויבאלד ער איז געווען 'מטתו שלימה' און אלע זיינע זין, די צוועלף שבטים, האבן צוזאמען אויפגעשטעלט דעם אידישן פאלק. דערפאר ווערט דאס אידישע פאלק אנגערופן אין תנ"ך אויף זיין נאמען, 'יעקב', און הויפטזעכליך 'ישראל', דער נאמען וואס גאט האט אים געגעבן נאכן אויפשטעלן די צוועלף שבטים, די גרינדער פון כלל ישראל. און 'ישראל' איז טאקע געבליבן דער צענטראלער און הויפט היסטארישע נאמען פון אידישן פאלק. סיי ישראל אליינס און סיי מיט פארשידענע צוגעבונגען ווי בני ישראל, עם ישראל, כלל ישראל און כנסת ישראל.
יוסף הצדיק, דער זון פון יעקב, פארנעמט אויך א פלאץ צווישן די גרינדער פון כלל ישראל. וויבאלד ער האט געגרינדעט צוויי שבטים, אפרים און מנשה, וועלכע ווערן פאררעכנט גלייך אויף גלייך מיט די אנדערע שבטים, די ברידער פון יוסף, דעריבער איז ער אין דעם הינזיכט פונקט ווי זיין פאטער יעקב. און נישט נאר כלפי די אייניקלעך פון אפרים און מנשה, נאר אפילו אן אנדערע, פון סיי וועלכע אנדערע שבט, קען זיך דערקלערן אלס אן אפשטאמיגער פון יוסף הצדיק און עס וועט נישט פאררעכנט ווערן אלס א ליגנט[1].
אנטוויקלונג אלס פאלק אין מצרים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'רל"ח האט זיך יעקב אבינו מיט זיין גאנצער פאמיליע אריבערגעצויגן פון כנען קיין מצרים וואו זיי האבן זיך באזעצט אינעם פראווינץ גושן. אין מצרים האט זיך די משפחה פאראייניגט נאכדעם וואס יוסף איז שוין דארט געווען זייט צוויי און צוואנציג יאר פריער און האט שוין געהאט דארט צוויי זין. צוזאמען זענען זיי דעמאלט געווען זיבעציג פערזאן. אין לויף פון די קומענדע יארן זענען זיי זיך צואוואקסן אויף גאר א שנעלע ראטע, פארפלייצנדיג דעם גאנצן געגנט פון גושן מיט שווערע טויזנטער, ביז אז ביי יציאת מצרים, זענען זיי שוין געווען גענוג גרויס אין צאל צו קענען ווערן אנגערופן א פאלק. נאכדעם וואס משה רבינו האט זיי ארויסגעפירט פון מצרים אין יאר ב'תמ"ח האבן זיי זיך געציילט אויף אריבער זעקס הונדערט טויזנט, אריינרעכנענעדיג בלויז מענער צווישן צוואנציג און זעכציג יאר אלט.
אין ארץ ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ב'תפ"ט באלד נאך וואס זיי האבן צוזאמען מיט משה רבינו באזיגט די פעלקער אויף מזרח זייט פונעם טייך ירדן, האט זיי יהושע בן נון אריינגעפירט קיין כנען, און איבערגענומען דאס לאנד פון די זעקס פעלקער וואס זענען אויסגערעכנט אין די תורה אז זיי האבן זיך דארט געפונען. אנגעהויבן האבן זיי מיט יריחו, נאכפאלגנדיג מיט פילע אנדערע שטעט ווי זיי האבן אפגעהאלטן וואונדערליכע זיגן איינע נאך די אנדערע. ביז פערצן יאר שפעטער, אין יאר ב' תק"ג, האבן זיי שוין געהאט איינגענומען דאס מערהייט פונעם לאנד, און עס איז שוין געווען איינגעטיילט אויף צוועלף עקסטערע פראווינצן, פאר יעדן שבט זיינע אייגענע שטעט און זיין באזונדערע ווירטשאפט. צוויי און א האלב שבטים האבן זיך איינגעארדנט אויפן מזרח'דיגן זייט פונעם ירדן, און די איבעריגע ניין און האלב שבטים אויפן מערב'דיגן זייט. דאס גאנצע לאנד צוזאמען האט דאן באקומען דעם נאמען 'ארץ ישראל'.
דורכאויס די קומענדע עטליכע הונדערט יאר זענען זיי געווען געפלאגט פון פילע מלחמות מיט די ארומיגע פעלקער, ווי עמון, ארם און פלשתים. זיי האבן נישט פארמאגט קיין קעניג נאר אנשטאט זענען געווען די 'שופטים' וועלכע האבן נישט געהאט קיין פולקאמע אויטאריטעט אויפן פאלק. ביזן יאר ב'תתפ"ב ווען שמואל הנביא האט געזאלבט שאול המלך פון שבט בנימין אלס דער ערשטער קעניג איבערן גאנצן פאלק ישראל. צוויי יאר שפעטער, ב'תתפ"ד, איז דוד בן ישי, שאול'ס אן איידעם, ברייט באקאנט געווארן איבערן לאנד אלס דער צוקונפטיגער קעניג, נאכן געזאלבט ווערן דורך שמאול אויף גאט'ס באפעל. עטליכע מאנאטן דערויף איז שאול אומגעקומען אין א מלחמה מיט די פלישתים און דאן האט דוד איבערגענומען די מלוכה, צוערשט אין חברון, בלויז אויף זיין אייגן שבט יהודה, און זיבן יאר שפעטער איז ער געווארן קעניג איבערן גאנצן פאלק, אויף אלע שבטים. דעמאלט איז ער אריבער קיין 'ירושלים' וואס איז פארוואנדלט געווארן אלס דער הויפטשטאט פון ארץ ישראל.
דוד המלך האט געלעבט און איז געווען קעניג ביז דריי און דרייסיג יאר שפעטער, און דורכאויס זיין קעניגרייך האט זיך ארץ ישראל פיל אויסגעברייטערט, נאכדעם וואס ער איינגענומען און אנעקסירט פיל טעריטאריע פונעם דערנעבנדיגן ארם. דערנאך האט געקעניגט זיין זון שלמה, וועלכער האט אויפגעבויט דעם 'בית המקדש' אין ירושלים. אין זיין צייט איז דאס פאלק געווען ברום המעלות, ער האט געוועלטיגט איבער פילע פעלקער און לענדער, און די גאנצע וועלט איז געווען באצויבערט פון זיין אויסערגעווענליכן קלוגשאפט און פארשטאנד. נאך זיין טויט האט זיך דאס פאלק צוטיילט, בלויז די שבטים יהודה און בנימין זענען פארבליבן מיט רחבעם בן שלמה, און די איבעריגע צען שבטים האבן זיך אפגעטיילט און געקרוינט ירבעם בן נבט אלס קעניג אין שומרון. זינט דאן זענען זיי טאקע פארבליבן אלס איין פאלק, אבער מיט צוויי באזונדערע קעניגרייכן, מלכות יהודה און מלכות ישראל.
יהודה אלס דער צענטראלער שבט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ג'ר"ה האט זיך געענדיגט דער 'מלכות ישראל', נאכדעם וואס די צען שבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך אשור. און אין ג'של"ח איז חרוב געווארן ירושלים צוזאמען מיטן ערשטן בית המקדש דורך בבל, און מיט דעם האט זיך געענדיגט דער 'מלכות יהודה'. זיבעציג יאר שפעטער האט זיך דאס מערהייט פון שבט יהודה, מיט א מינאריטעט פון עטליכע אנדערע שבטים, צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל צוזאמען מיט עזרא הסופר, און זיי האבן אויפגעבויט דעם צווייטן בית המקדש וואס איז חרוב געווארן פיר הונדערט און צוואנציג יאר שפעטער דורך די רוימער.
נאכדעם וואס 'מלכות ישראל' איז פארטריבן געווארן, האט מען אנגעהויבן רופן דאס פאלק, 'יהודיים', וואס איז שפעטער פארוואנדלט געווארן אין אידיש אלס 'ייד', 'יוד' אדער 'איד', אויפן נאמען פון יהודה, וויבאלד זיי זענען פארבליבן די מערהייט אין ארץ ישראל, און זיי האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל קיין ארץ ישראל. כאטש עס זענען אויך געווען טיילן פון אנדערע שבטים, איז אבער יהודה פארבליבן אלס דער מערהייט און מערסט אנגעזעענע שבט. אויך זענען זיי נאך גלייך ביים אנהויב פון די אנטוויקלונג פון כלל ישראל געווען אנערקענט אלס דער פירענדע און צענטראלע שבט, דערפאר פאררופט זיך כלל ישראל אויף זיין נאמען. מען טרעפט שוין אז זיי ווערן אזוי אנגערופן אין ספר דניאל, 'גוברין יהודאין', און אויך אין מגילת אסתר, 'יהודיים' און מרדכי 'היהודי' (כאטש זיין אפשטאם איז פון שבט בנימין[2]).
יידן אין גלות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דאס אידישע פאלק איז געווען אין גלות דורכאויס דער גרעסטער טייל פון איר היסטאריע. זיי זענען שוין געווען אין כמעט יעדן ווינקל פון דער וועלט, און זענען היינט צושפרייט אין פילע לענדער ארום דער גארער וועלט. באלד ביים אנהויב פון דער אידישער היסטאריע, האט גאט געזאגט פאר אברהם אבינו ביי ברית בין הבתרים, "ידע תדע כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם". נאכדעם וואס יעקב אבינו האט זיך פרייוויליג אריבערגעצויגן קיין מצרים צו זיין זון יוסף צוליב דער הונגער וואס האט דאן געהערשט, האט זיך אנגעהויבן דער ערשטער גלות אין מצרים וואס האט זיך געצויגן פאר צוויי הונדערט און צען יאר. דאס האט נאכגעפאלגט יארן שפעטער מיטן גלות פון די עשרת השבטים דורך אשור, נאכדעם דער גלות פון יהודה און בנימין אין בבל וואס האט ממשיך געווען ווייטער אונטער די קעניגרייכן פון פרס און מדי, ביזן לעצטן לאנגן גלות דורך די רוימישע אימפעריע וואס האט ממשיך געווען אין צענדליגע לענדער און קעניגרייכן איבער דער וועלט.
גלות פון די עשרת השבטים[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין יא ג'ר"ה האט סנחריב דער קעניג פון אשור טאטאל איינגענומען די גאנצע טעריטאריע פון מלכות ישראל, פארטריבן די צען שבטים אונטערן נהר גוזן, און געברענגט קיין ארץ ישראל אנטשטאט זיי אנדערע פעלקער וואס ער האט דארט באזעצט. זינט דאן זענען די צען שבטים ווי פארשוואונדן געווארן פון די ארענע, זיי זענען ווי פארלוירן געווארן פון דער מאפע און האבן זיך נישט צוריקגעקערט ביזן היינטיגן טאג. נהר 'גוזן' איז א לשון פון פארגעסן[3], ווייל גאט האט זיי געשטראפט אז זיי זאלן פארגעסן ווערן פון דער מענטשהייט צוליב דעם וואס זיי האבן פארגעסן פון גאט.
און די לעצטע עטליכע הונדערט יאר זענען אפירגעקומען פארשידענע עדות און פילע טעאריעס איבערן היינטיגן אידענטיטעט און וואוינארט פון די עשרת השבטים. א טייל טעאריעס זענען אויף שבטים פון פארשידענע פארשטופטע פלעצער ווי אפריקע, אויך זענען דא וואס צייכענען אן אויף געוויסע אינדיאנע שבטים אין אמעריקע, אבער די מערהייט פון די עדות זענען קאנצעטרירט ארום פעלקער פון אזיע און ווייטן מזרח, וואס דאס שטימט מיט די פסוקים אז זיי זענען פארטריבן געווארן קיין 'לחלח וחבור'. כאטש אז די מערהייט פון די באטראפענע שבטים גלייבן היינט אין איסלאם, איז נאך פארט דא צו טרעפן ביי זיי פארשידענע אידישע סימנים און מנהגים, ביי געוויסע מער און ביי געוויסע ווייניגער. ווען די פאלאשן פון עטיאפיע האבן אנגעהויבן קומען קיין ארץ ישראל, האט די שאלה איבער זייער ריכטיגע אידענטיטעט באקומען אויך אן הלכה'דיגן כאראקטער, אויב מען קען פאקטיש זיך פארלאזן אויף די אלע באווייזן אז זיי שטאמען טאקע פון די עשרת השבטים אדער זיי דארפן זיך געהעריג מגייר זיין.
די ענדע פונעם גלות[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אין דער תורה, ביים 'שירת האזינו'[4], ווערט פאראויסגעזאגט די גאנצע אנטוויקלונג פונעם אידישן פאלק, פסוק נאך פסוק, וואס איז אלעס פונקטליך מקויים געווארן דורכאויס דער אידישער היסטאריע. ביזן לעצטן פסוק פונעם שירה, דער איינציגסטער פסוק וואס איז לויט סיי וועלכן באדייט נאכנישט מקויים געווארן: "הרנינו גוים עמו כי דם עבדיו יקום ונקם ישיב לצריו וכפר אדמתו עמו". שרייבט דארט דער רמב"ן אין דער פאלגענדער לשון:
- ,,וזה דבר ברור כי על הגאולה העתידה יבטיח כי בבנין בית שני לא הרנינו גוים עמו רק לעגו עליהם (נחמיה ג לד) מה היהודים האמללים עושים והיו גדוליהם עבדים בהיכל מלך בבל וכולם משועבדים לו ובימים ההם לא השיב נקם לצריו ולא כפר אדמתו עמו והנה אין בשירה הזאת תנאי בתשובה ועבודה רק היא שטר עדות שנעשה הרעות ונוכל ושהוא יתברך יעשה בנו בתוכחות חימה אבל לא ישבית זכרנו וישוב ויתנחם ויפרע מן האויבים בחרבו הקשה והגדולה והחזקה ויכפר על חטאתינו למען שמו אם כן השירה הזאת הבטחה מבוארת בגאולה העתידה...ואלו היתה השירה הזאת מכתב אחד מן החוזים בכוכבים שהגיד מראשית אחרית כן היה ראוי להאמין בה מפני שנתקיימו כל דבריה עד הנה לא נפל דבר אחד ואף כי אנחנו נאמין ונצפה בכל לב לדברי האלהים מפי נביאו הנאמן בכל ביתו אשר לא היה לפניו ואחריו כמוהו עליו השלום."
יידישע אמונה אין רעליגיע[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט אַרטיקל – יידישקייט
די אידישע אמונה און רעליגיע האט זיך אנגעהויבן מיטן גרינדונג פון אידישן פאלק און איז מיט איר מיטגעוואקסן דורכאויס די יארן פון איר אנטוויקלונג. עס האט זיך אנגעפאנגען, ווי עס שטייט אין ספרים, ביי אברהם אבינו, וועלכער האט אליינס איינגעזען און אנערקענט אין איינציגן באשעפער, און אויפגעשאקלט די וועלט באפעלקערונג צו אנערקענען אין גאט וואס האט באשאפן די וועלט נאכדעם וואס די וועלט איז געווען פארקראכן אין עבודה זרה זייט די צייטן פון דור הפלגה. עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט אפילו געהיטן די תורה אזויווי עס איז שפעטער געגעבן געווארן פאר זיינע אייניקלעך. די אמונה האט אברהם אבינו איבערגעגעבן ווייטער פאר זיינע קינדער און איינקלעך - 'כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו' (בראשית י"ח, י"ט).
כאטש אז דער אידישע רעליגיע האט זיך שוין אנגעהויבן צו אנטוויקלן ביי די אבות און טייל מצוות איז שוין דאן געגעבן געווארן פון באשעפער, ווי ברית מילה דורך אברהם אבינו, דער פארבאט צו עסן גיד הנשה דורך יעקב אבינו און נאך פארשידענע מצוות ווי שבת למשל, וואס די אידן האבן געהיטן נאך איידער מתן תורה, איז אבער דער אידישע רעליגיע מיט אלע אירע געבאטן און איינצעלהייטן געגעבן געווארן פאר די אידן ביי מתן תורה דורך משה רבינו נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים. דאן, ביים זאגן 'נעשה ונשמע', אזויווי עס שטייט אין דער תורה, האט דאס אידישע פאלק פאקטיש אנגענומען די תורה און מצוות און זיך פולקאם פארבינדן דערמיט עס שטרענג אפצוהיטן און לערנען.
דער מעמד ביים הר סיני[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
עס שטייט אין דער תורה - וואס איז איבערגעגעבן געווארן פון טאטע צו זון, און פון זיידן צום אייניקל - אז צוויי חדשים נאכדעם וואס די אידן זענען ארויס פון מצרים, זענען איבער זעקס הונדערט טויזנט אידן (נישט אריינגערעכנט פרויען אין קינדער) געשטאנען ביים בארג סיני, און משה רבינו איז געשטאנען אויפן בארג צווישן פייער, און האבן געהערט און געזען זייער א הויכע קול פון באשעפער וואס האט זיי געזאגט די ווערטער פון די ערשטע צוויי דברות פון די עשרת הדברות - 'אנכי ה' אלקיך' און 'לא יהיה לך אלקים אחרים', נאכדעם האט משה פון צווישן די פייער איבערגעזאגט די ווייטערע אכט באפעלן פון די עשרת הדברות וואס ער האט געהערט פון באשעפער. דאן האט משה רבינו אויך באקומען די גאנצע תורה, שבכתב און שבעל פה, מיט אלע אוממצאלליגע פרטים און פרטי פרטים דערין, און דערנאך איבערגעגעבן פארן פאלק וועלכע האבן דאס ווייטער איבערגעגעבן פון דור צו דור, ווען דורכאויס די יארן האט מען דאס אנגעהויבן אראפשרייבן מער און מער, און היינט צוטאגס איז שוין דא אן אוצר פון צענדליגע טויזנטער אידישע ספרים איבער אלע נושאים אין אידישקייט.
יארן שפעטער האבן אנדערע פעלקער אויך אנגעהויבן צו גלייבן אז דער באשעפער האט זיך באוויזן אויפן בארג סיני צום אידישן פאלק, (ווי למשל די רוימער און די פעלקער פון אייראפע וועלכע האבן אנגענומען דעם קריסטליכן גלויבן, אויך די אראבער און פעלקער פון די מיטל מזרח און א טייל פון אזיע און אפריקע). היינט צוטאגס גלייבן בערך דריי און א האלב ביליאן מענטשן (60-55% פון וועלט באפעלקערונג) אז דער באשעפער האט זיך באוויזן ביים בארג סיני און געגעבן די תורה פארן אידישן פאלק, און אז משה איז געווען א נביא פון גאט.
דער מהות פון א איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער אידישע רעליגיע, די תורה און מצוות, איז לויט דער אידישע הלכה אריינגעבונדן אין דער מהות פון אידישן פאלק, און איינער וואס ווערט געבוירן ביי א אידישע מאמע איז א איד און איז אוטאמאטיש פארבינדן צו דער תורה, נישט קיין חילוק זיינע טעטיגקייטן און וואס ער טראכט און אין וואס ער גלייבט, וועט ער שטענדיג פארבלייבן א איד פארקניפט צו דער תורה. אזוי אויך איינער וואס איז זיך מגייר, ווערט סיי א טייל פון אידישן פאלק און סיי פארבונדן צו דער אידישער רעליגיע און הלכה, און ער וועט דאס מער קיינמאל נישט קענען אויפגעבן. לויט די אידישע הלכה, אויב איינער איז זיך מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך א פאקטישער איד און א טייל פון אידישן פאלק, און עס נישט מעגליך זיך צו מגייר זיין (לויט'ן הלכה) כדי צו ווערן א איד, אן אנצונעמען אויף זיך פולקאמערהייט דעם עול תורה.
טאקע דערפאר, איז דער עצם עקזיסטענץ פון אידישן פאלק, אנדערש ווי אלע אנדערע פעלקער, שארף אין קעגנזאץ צו סיי וועלכע געדאנק פון ראסיזם און דאס גלייכן. ווייל אין צייט וואס אין באציאונג צו אנדערע פעלקער, איז דער ארגינאלע באדייט פון א פאלק, פשוט פאקטיש א גרופע מענטשן וועלכע האבן דעם זעלבן אפשטאם און עס איז בלויז ממשיך דורך געבורט, איז אבער אנדערש דאס אידישע פאלק וועלכע טוט נישט אויסשליסן אזעלכע וואס זענען נישט דירעקט געבוירן אידיש, וויבאלד איר עצם מהות איז איר אמונה און רעליגיע, דערפאר טאמער סיי ווער איז זיך ריכטיג מגייר אנצונעמען דעם אידישן גלויבן, ווערט ער אויך ממש א טייל פון אידישן פאלק. און פון א אידישן שטאנדפונקט, ווערט ער באטראכט ווי נאכאמאל פון פריש געבוירן, דענסמאל אין אידישן פאלק אריין, אזש מען באציהט זיך צו אים ווי צו א ריכטיגער אייניקל פון אברהם אבינו.
אויבערנאטירליכע קראפט[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דער מהות פון א איד, ווי עס ווערט ערקלערט אין פארשידענע מקורות, איז אז ער שלאגט זיך כסדר מיטן אויסערליכן נאטור פון דעם אלוועלטליכן באשאפונג וואס טוט פארדעקן דער פאקט אז גאט האט איר באשאפן און אז גאט איז דער נאכאנאנדער איינציגער און אויסשליסליכער בעל-הבית אויף דער וועלט. פון א אידישן שטאנדפונקט, האט גאט אויסדערוועלט דעם אידישן פאלק אז זיי זאלן צוברענגען די גאנצע וועלט צו א מצב וואס לאזט נישט איבער א ספק פאר קיין שום באשעפעניש, אז דער באשעפער פון דער וועלט פירט דער וועלט לויט זיין ווילן און ער איז נישט אפהענגיק אין די נאטורליכע געזעצן וואס ער האט באשאפן. אין א געוויסן זין האט דער באשעפער צוגעטיילט פארן איד א טייל פון זיך אליין, דאס הייסט א געטליכער קראפט פון באשעפער וואס איז העכער און שטארקער פון נאטור (א יודישע נשמה - חלק אלוקי ממעל). דערפאר האט גאט געגעבן פאר די אידן די תורה און מצוות (וועלכע ווערן אויך גערעכנט ווי א טייל פון באשעפער אליין וויבאלד עס טוט ארויסברענגען גאט'ס ווילן אויף אונזער וועלט), אז די אידן זאלן דאס היטן און זיך באשעפטיגן דערמיט מיט א געטרייהייט און איבערגעגעבענהייט. און דורכדעם וועט דערגרייכט ווערן דער ציהל, סיי ביי דער איד וואס טוט זיך באשעפטיגן דערמיט און סיי טוט דאס באאיינפלוסן דער גאנצער באשעפעניש, אז עס זאל אנערקענט ווערן אז דער באשעפער געוועלטיגט איבער דער נאטור.
די תנ"ך איז פיל מיט אומצאלליגע איבערנאטורליכע געשעענישן וואס איז געשען מיטן אידישן פאלק, צווישן אנדערע אויך אזעלכע געשעענישן וואס איז געהערט און געזעהן געווארן אלוועלטליך אדער אין ריזיגע טיילן פונעם וועלטליכן באפעלקערונג, ווי צום ביישפיל, קריעת ים סוף און מתן תורה. דער רמב"ן שרייבט[5] אז דער ציהל פון אזעלכע איבערנאטירליכע געשעענישן איז צו פארשטארקערן דער אמונה אין איינציגן באשעפער אז ער געוועלטיגט איבער דער נאטור אן קיין גרעניץ.
אזוי אויך טרעפט מען אין תנ"ך פילע איבערנאטירליכע פאסירונגען ביי מענטשן פין אידישען פאלק וועלכע האבן געדינט גאט מיט א געטרייהייט, און אויך אז זיי האבן פאראויסגעזאגט גרויסע זאכן וואס וועלן געשען (נבואה איז געווען שייך אויך ביי נישט-אידן, אבער ביי אידן טרעפט מען דאס אפילו אן קיין נבואה, ווי צום ביישפיל, ביי דניאל[6]). אנגעהויבען פון די אבות, אברהם, יצחק און יעקב, און ווייטער מיט די אידן וואס זענען ארויס פון מצרים מיט משה-רבינו, און די וואס זענען אריין אין ארץ-ישראל און ווייטער אראפ. שפעטער אויך אין די גמרא און אין מדרש און אזוי אויך אין זוהר זעט מען פארשידענע איבערנאטורליכע זאכן וואס האט פאסירט ביי גאט-פארכטיגע אידן. דאס ווייזט אויף די אויבערנאטירליך קראפט וואס דער באשעפער האט געגעבן פאר אידן וואס טוען זיך באשעפטיגן מיט תורה און מצוות כדי צו דערגרייכן דעם אויבנדערמאנטען ציהל.
פארשידענע איבערנאטורליכע געשעענישן האבן זיך אפגעשפילט אויך ווייטער אין די שפעטערע דורות ביי צדיקים און גרויסע לייט, ווי עס ווערט באשריבן אין פילע ספרים. און ווי עס ווערט איבערגעגעבן דורך אן א שיעור עדות וועלכע געדענקען עס אדער האבן עס געהערט פון אזעלכע וואס געדענקען, נאך ממש ביז אריין אין אונזער דור.
דער פאקט אז גאר אסאך מענטשן - פון אנדערע פעלקער - גלייבן אין מתן תורה, איז א אומגעווענליכע זאך. דאס ווייזט אויף די איבערנאטורליכקייט און העכערקייט פון די תורה און פון אידישען פאלק, אשר בחר בנו מכל העמים ונתן לנו את תורתו.
אויך ערקעלערט מען מיט דעם, אז דאס איז די סיבה אז דאס אידישע פאלק האלט זיך אין גלות אזוי לאנג, אפילו זיי זענען צושפרייט צווישן פילע פעלקער אין אזויפיל לענדער אין דער גאנצער וועלט און זיי האבן זיך שוין אנגעליטן אזויפיל צרות און אן א שיעור גזירות רעות און שרעקליכע פארפאלגונגען דורכאויס די יארן. ווייל אזוי לאנג ווי זיי האלטן זיך אן מיט תורה און מצוות, טוט דער איבערנאטורליכע קראפט זייערע זיך שטארקן איבער די נאטורליכע תוצאות פון אזא שרעקליכען גלות.
אין משך פון די יארן זענען אידן געטאנצן אין פייער און אין וואסער על קידוש ה', נישט אויפצוגעבן זייער אידישן גלויבן. מען האט עס געזען אפילו ביי אידן וואס האבן נישט אפגעהיטן די תורה, אבער ווען מען האט זיי געצווינגען צי לייקענען אין דער תורה האבן זיי זיך ענדערש געלאזט מען זאל זיי פייניגן און הרגענען. אין ספרים[7] ווערט ארויסגעברעגט אז דאס איז נאך א באווייז אז א איד האט אין זיך א חלק פון באשעפער אליינס ('אידישע נשמה') וואס אויף דעם בויעט זיך זיין גאנצער עקזיסטענץ. און אפילו עס דערקענט זיך נישט אן אין עם אין געווענליכע אוממשטענדן, אבער ווען עס קומט צו א מצב וואס דעגרונטעוועט צו זיין פינטל, דאס הייסט ביי א מצב פון מסירת נפש, דאן לאזט עס עם נישט לייקענען אין באשעפער און אין דער תורה.
אויך איז מערקווירדיג, אז אפילו ביי אידן וואס היטן נישט די תורה זעט מען אז זיי האבן אין זיך עפעס וואס ציהט צו גרויסקייט און העכערקייט. ווי למשל אז 25% פין די וועלט ערפינדונגען איז דורך אידן; און אויך אז זיי זענען אין הויכע פאזיציעס ביי רעגירונגען. און לויט ווי טייל זאגן איז דאס ווייל ער האט אין זיך א העכערן קראפט, און אנשטאט עס צו נוצן אין תורה און מצוות, נוצט ער עס אויף ערדישע זאכן.
נאמען איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
אידן ווערן אנגערופן מיט אסאך נעמען, סיי אין דער תורה און סיי היסטאריש. די פאלגענדע איז א טיילווייזע ליסטע.
ישראל[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער ערשטער נאמען פון אידישן פאלק, און איז דער מערסט ארגינאלע נאמען. דאס איז די זעלבע וואס אין ענגליש רופט מען Israelite. דער תנ"ך באניצט זיך הויפטזעכליך מיט דעם נאמען. וויבאלד ביי יעקב אבינו - ישראל, האט זיך פאקטיש אנגעהויבן דאס געבוי פון אידישן פאלק און 'אלע' זיינע זון האבן אנטוויקלט דאס פאלק 'ישראל', דערפאר איז דאס פאלק פארבליבן מיט זיין נאמען. יעקב האט באקומען דעם נאמען 'ישראל' נאכדעם וואס ער האט זיך געשטארקט אויף דעם שר (מלאך) פון עשו, ווי עס שטייט אין דער תורה. דער באדייט פון 'ישראל' איז ישר - אל, באהערשט אל, זיך געשטארקט אויף דעם מלאך. אויך טוט דאס ווארט אפשפיגלען דער גענויער מהות פון אידישן פאלק, אז דורך זייערע מעשים טוען זיי מאנעוורירן אויפן הימלישן השפעה צו דער וועלט, וויבאלד דער עקזיסטענץ פון וועלט איז געוואנדן אין די קיום המצוות פון פאלק 'ישראל', בראשית - בשביל ישראל שנקראו ראשית.
- דער נאמען 'ישראל' ווערט אויך באנוצט מיט פארשידענע צוגעבונגען, וואס טוט צומאל צוברענגען א באזונדערע באדייט. דאס רעכנט אריין: 'בני ישראל' - באנוצט בעיקר אין דער תורה, 'כלל ישראל' - בעיקר באנוצט ווען מען באציהט זיך צום כלליות פון פאלק און באדייט אויך איר אייגנארטיקייט, 'כנסת ישראל' - דער נשמה פון אידישן פאלק, איר גייסטיגן כאראקטער.
יעקב[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- זיי ווערן אסאך מאל אזוי אנגערופן אין דער תורה, נאך דער זיידע יעקב, דער גרונדער פון אידישן פאלק, אזויווי 'ישראל'. דער חילוק צווישן 'יעקב' און 'ישראל' איז, ווי עס שטייט אין ספרים, אז 'יעקב' באווייזט אויף א קליינליכקייט (קטנות), און דאס נוצט מען צו באטיטלען די אידן ווען זיי זענען אויף א קליינע מדריגה, סיי בגשמיות און סיי ברוחניות. ווידעראום 'ישראל' ווייזט אויף גרויסקייט (גדלות), און מיט דעם באטיטלט מען זיי אין א גרויסע מדריגה.
עברי[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- ביז יציאת מצרים האבן די ארומיגע פעלקער זיי בעיקר אזוי אנגערופן און עס ווערט דערמאנט אין דער תורה. דאס איז די זעלבע וואס מען רופט אין ענגליש Hebrew. דער תרגום טייטשט אויף 'עברי' און 'עבריים' - 'יהודיתא', אידן. דאס שטאמט פון דעם וואס אברהם אבינו איז געקומען פון די אנדערע זייט טייך, און דערפאר האבן אים די כנעניים גערופן 'עברי', דאס מיינט אריבער די זייט. טייל זאגן אז דער נאמען נעמט זיך פון עבר, שם בן נח'ס אייניקל, פון וועלכער אברהם איז געווען אן אפשטאמיגער, און דער נאמען האט זיך אנגעקלעבט בלויז אין אים און נישט אין קיין אנדערע קינדער פון עבר, וויבאלד ער איז געגאנגען אין זיינע וועגן און נאר ער האט ממשיך געווען די אמונה אין גאט אזויווי ער האט געלערנט פון שם און עבר.
איד[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- דאס איז דער נאמען וואס איז היינט אין באנוץ. דאס איז וואס מען רופט אין ענגליש Jew. ארגינעל איז עס אין לשון הקודש 'יהודי' און 'יהודיים' און דורכאויס די יארן איז עס געווארן אויף אידיש יוד (אדער ייד און איד). דער נאמען טרעפט מען אויך אין תנ"ך, ווי אין ספר דניאל און אין מגילת אסתר. דער נאמען 'יהודי' שטאמט פון יהודה וועלכער איז געווען דער צענטראלע שבט פון אידישן פאלק. לכתחילה האט מען בלויז די מענטשן פון שבט יהודה אזוי אנגערופן, אזויווי די אנדערע שבטים וואס מען האט יעדעם גערופן אויפן נאמען פון זיין שבט, אבער נאכדעם וואס די עשרת השבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל און שבט יהודה איז פארבליבן (און שפעטער צוריקגעקומען פון גלות בבל) אלס די מערהייט מיט בלויז א מינאריטעט פון אנדערע שבטים, האט זיך דער נאמען אנטוויקלט אויפן גאנצן פאלק. און אויך אויפן נאמען פון מלכות יהודה פון וואס דאס גאנצע איבערגעבליבענע פאלק איז געווען א טייל, נאכן גלות פון מלכות ישראל.
- חז"ל זאגן[8], אז דער נאמען 'יהודי' רופט מען אזוי א איד וואס לייקנט אין עבודה זרה און איז 'מודה' אין איינציגן גאט. אויך שטייט אין ספרים אז עס איז א לשון פון לויבן, וויבאלד דער באשעפער האט אויסגעוועלט דעם אידישן פאלק אים צו לויבן, און דאס איז דער מהות פון א איד, צו אנערקענען אין גאט און אים שטענדיג צו לויבן.
באפעלקערונג[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
די יידן היינט זיינען צעשפרייט אין די גארער וועלט, ווען א דריטל פון זיי זיינען אין מדינת ישראל, א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל צעשפרייט אין אייראפע. זעט א פונקטליכע טאוועלע אין אידישע באפעלקערונג.
עטנישע צוטיילונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס די לאנגע גלות יארן איז די אידישע באפעלקערונג געווען סטאנציאנירט אין פילע פארשידענארטיגע טיילן פון דער וועלט, און דערפאר איז זי עטניש צוטיילט געווארן אין אסאך באזונדערע עטנישע גרופעס. הויפטזעכליך זענען די אידן צוטיילט אויף דריי הויפט גרופעס, אשכנזים, ספרדים, און עדות המזרח.
שטרעמונגען[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
דורכאויס דער אידישע היסטאריע האבן זיך אנטוויקלט גאר אסאך רעליגיעזע, אידיאלישע, און פאליטישע שטרעמונגען. א טייל זענען מיט דער צייט אונטערגעגאנגען, א טייל זענען גאר פארוואנדלט געווארן אויף באזונדערע רעליגיעס, און א טייל זענען מיט דער צייט צושפלינטערט געווארן אויף נאך באוועגונגען און אידיאלאגיעס.


text:
4טן יולי
דעם 4טן יולי איז דער 185סטער טאג פון יאר (186סטער אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 180 טעג .
היסטארישע געשעענישן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1776 - זעלבשטענדיקייט פראקלאמירונג פון די פאראייניגטע שטאטן
- 1837 - געעפנט Grand Junction אייזנבאן , די ערשטע צווישנשטעט אייזנבאן ליניע אין דער וועלט, וואס פארבינדט בירמינגהאם מיט ליווערפול
- 1946 - קעלצער פאגראם, קעגן יידן וואס האבן איבערלעבט חורבן אייראפע, פאסירט אין פוילן
- 1976 - ענטעבע אפעראציע: זעלנער פון צה"ל באפרייען די ערבניקעס פונעם ער פראנס עראפלאן פון ענטעבע פליפעלד
געבוירן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1807 - דזשוסעפי גאריבאלדי, פירער פון דער באוועגונג צו פאראייניקן איטאליע (געש' 1882)
- 1872 - דזשאן קעלווין קולידזש, דער 30סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1933)
געשטארבן[רעדאַקטירן | רעדאקטירן מקור]
- 1826
- זשאן עדעמס, דער צווייטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1735)
- טאמעס זשעפערסאן דער דריטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1743).
- 1831 - זשיימס מאנרא, פינפטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1758)
- 1934
- מארי קירי, פיאנירין אין אויספארשן ראדיאאקטיוויטעט, באלוינט מיט נאבעל פריזן פאר פיזיק 1903 און כעמיע 1911 (געב' 1867)
- חיים נחמן ביאליק, דיכטער (געב' 1873)
- 1943 - וולאדיסלאוו שיקארסקי, פוילישער פאליטיקער (געב' 1881)


text:
שווייצער שיילן צוריק באַנק בעסאָדיקייַט כּללים
פֿאַרבונדענע: באַנק פינעס טאַפּט 10000000000 $ אין 2012
פארשטייערס פון ובס און וועגעלין האט מיטוואך ס מעלדן וואָלט ניט ווירקן זיי רעכט צו זייער פריער סעטאַלמאַנץ. יוליוס בער גרופע לטד, אן אנדער הויפּט שווייצער געלט פאַרוואַלטער, האט דער מעלדן איז אַ positive פֿאַר די פירמע אין אַז עס איצט האט אַ פריימווערק צו האַלטן די ישוז מיט די יו. עס. אויטאריטעטן.
די שווייצער רעגירונג איז אַלאַוינג זייַן לאַנד ‘ס באַנקס צו אַנטדעקן עטלעכע קונה אינפֿאָרמאַציע צו יו. עס. אויטאריטעטן אַז זיי זענען ביז אַהער פּראָוכיבאַטאַד פון ריווילינג, אַ וויכטיק שריט אין סעטאַלינג שטייַער דיספּיוץ צווישן די אומות.
יו. עס. אויטאריטעטן האָבן שוין פּושינג פֿאַר אינפֿאָרמאַציע אויף אמעריקאנער וואס נוצן שווייצער באַנק אַקאַונץ צו ויסמייַדן טאַקסיז. די שווייצער פעדעראלע קאָונסיל, וואָס איז די יגזעקיאַטיוו צווייַג פון די שווייצער רעגירונג, זאגט די נייַ כּללים זענען וויכטיק פֿאַר דער מדינה ס באַנקס צו שטעלן די שטייַער קאַסעס הינטער זיי.
פֿאַרבונדענע: רעגולאַטאָרס זאָנד מער באַנק אָפּנאַר
אין 2009 ובס (ובס), די לאַנד ‘ס ביגאַסט באַנק, מסכים צו דרייַ איבער די רעקאָרדס פון טויזנטער פון יו. עס. קאַסטאַמערז וואס זענען סאַספּעקטיד פון ניצן זייער אַקאַונץ צו ויסמייַדן טאַקסיז.
אין יאַנואַר, וועגעלין & קאָו, שווייץ ס אָולדאַסט באַנק, אַדמיטאַד צו העלפּינג מער ווי 100 יו. עס. טאַקספּייערז באַהאַלטן זייער אַסעץ צווישן 2002 און 2011, פּלידינג שולדיק צו קאַנספּיראַסי צו ויסמייַדן טאַקסיז און אַגריינג צו באַצאָלן אַ $ 74,000,000 פייַן.
“אויב באַנקס זענען נישט אָטערייזד צו קאָואַפּערייט מיט די יו. עס. אויטאריטעטן, דעם האַסכאָלע פון ווייַטער פאַרברעכער ינוועסטאַגיישאַנז אָדער טשאַרדזשיז וועגן באַנקינג אינסטיטוציעס קען נישט זייַן רולד אויס. די אַנסערטאַנטי פֿאַר די פינאַנציעל צענטער וואָלט פאָרזעצן צו עקסיסטירן,” האט געזאגט דער דערקלערונג פון די פעדעראלע קאָונסיל. עס האט עס ארויס די נייַ כּללים, וואָס וועט גיין פאר די שווייצער פּאַרליאַמענט, ווייַל יו. עס. אויטאריטעטן זענען ניט מער גרייט צו וואַרטן איידער גענומען קאַמף קעגן שווייצער באַנקס.
ניט די יו. עס. טרעאַסורי אדער גערעכטיקייט דיפּאַרטמאַנץ האט קיין באַמערקונג אויף די מעלדן אויס פון שווייץ.
שווייץ האט לאַנג האט אַ שעם פֿאַר באַנק בעסאָדיקייַט אַז געמאכט עס אַ פייווערד שטייַער האַווען פֿאַר רייַך מענטשן פון אַרום דער גלאָבוס. אבער די בעסאָדיקייַט האט שוין געווען פּירסט אין עטלעכע פריש סעטאַלמאַנץ צווישן עטלעכע פון זייַן לידינג באַנקס און יו. עס. שטייַער אויטאריטעטן.