c: text/html

text:
פאס
א פאַַס (אדער פאספארט) איז א לעגאלע רייזע דאקומענט וועלכע ווערט צוגעשטעלט דורך א נאציאנאלער רעגירונג צו אינדענטיפיצירן דעם פאסאזשיר וואס וויל אריינגיין אין אן אנדער לאנד.
אינהאַלט
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער פאס ווערט דערמאנט אין ספר נחמיה, ווען דער מלך ארתחשסתא האט אים געגעבן א בריוו כדי ער זאל קענען פארן קיין ארץ ישראל און אנקומען געזונטערהייט.
דער מאדערנער פאס גייט צוריק עטליכע הונדערט יאר. פילע רעגירונגן ארום די וועלט האבן שוין אין די אלטע צייטן פארשטאנען אז זיי מוזן צושטעלן א סערטיפעקאט פאר אירע בירגער וועלכע פארן ארויס פון לאנד זיי צו אינדענטיפיצירן און זיי צו פארזיכערן אז זיי קענען צוריק אריינקומען אין לאנד. אנגעהויבן האט זיך עס אין די גרעסערע לענדער און ביז די מיטעלע יארן פונעם 19'טן יאר-הונדערט האבן שוין רוב לענדער געגעבן פאספארטן פאר אירע בירגער אבער מען האט נאך געקענט ארויספארן פון לאנד אן דעם. אין מלחמה צייטן האבן רוב לענדער יא פארלאנגט פאספארטן פון יעדן רייזנדן. אין אמעריקע האט קאנגרעס באשטימט דעם 15טן דעצעמבער 1915 אלס דער ערשטער טאג וואס קיין איין סיטיזען וועט מער נישט קענען פארלאזן דאס לאנד צו גיין אינטערנאציאנאל אן א פאס.
דאטן אין א פאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פאס ווייזט געווינלעך:
- משפחה נאמען פונעם האלטער
- פערזענלעכער נאמען/נעמען פונעם האלטער
- א פאס פאטאגראפיע
- מין
- געבורטסטאג און געבורטסארט
- פלאץ, נאמען און ארט וואו מען האט ארויסגעגעבן דעם פאס
- נומער פונעם פאס
- אונטערשריפט פון האלטער
די לענדער אין דעם אייראפעישן פארבאנד האבן באשלאסן אז פונעם 28סטן אויגוסט 2008 וועלן זיין אלע פאסן ביאמעטריש.
טיפן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נארמאלער פאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער נארמאלער פאס איז פאר סוחרים און טוריסטן צו פארן אין פרעמדע לענדער.
אפיציעלער פאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
באאמטער פון א רעגירונג וואס פארן אויף אפיציעלע צוועקן פארן מיט אן אפיציעלן פאס.
דיפלאמאטישער פאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א דיפלאמאט ווען ער פארט צו א לאנד וואו ער רעפרעזענטירט די רעגירונג פון זיין אייגענער מדינה, פארט ער מיט א דיפלאמאטישן פאס.
פאס אין אמעריקע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין די פאראייניגטע שטאטן ווערן די פאספארטן געמאכט דורך דעם שטאַט-דעפארטמענט מיט אירע פליגלען אין 13 גרויסע שטעט ארום דעם לאנד און איבער 3,500 פאספארט ביוראען. מענטשן קענען אפעלירן פאר א פאספארט אין פארשידענע ערטער ווי פאסט אפיסעס אדער פריוואטע אגענטורן. א פאספארט ווערט געפאדערט סיי ארויסצופארן און סיי צוריק אריינצוקומען אין לאנד. אמאל איז דאס נאר געווען פאר די וואס פארן אריבער די וואסער. קיין מעקסיקא, קאנאדע, קאריביען, און אנדערע דרום אמעריקאנער לענדער איז דאס א נייע זיכערהייט מיטל וועלכע קאנגרעס האט אנגעהויבן פארלאנגן באלד נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס.
אין אמעריקע איז א פאספארט גילטיג 10 יאר פאר ערוואקסענע און 5 יאר פאר קינדער וועלכע'ס געשטעל טוישט זיך שנעל. ווען א פאספארט לויפט אויס קען דאס נישט באנייט ווערן ווי אלע אנדערע אינדענטיפיקאציע קארטעלך נאר מוז גענצליך איבערגעמאכט ווערן.
וויבאלד א פאספארט איז אזא וויכטיגע דאקומענט איז פאראן אסאך שווינדל אין דעם און דער שטאַט-דעפארטמענט טוישט כסדר די טעכנאלאגיעס אין דעם ביכל אז מען זאל דאס נישט קענען פעלשן. עס איז פאראן א ספעציעלע פאדעם אינעווייניג און אויך א ספעציעלע טינט ווערט גענוצט דאס צו דרוקן. די קאליר פון די אמעריקאנער פאספארט בעפאר די לעצטע איבערמאכונג אין 94' איז געווען גרין און איז היינט בלוי.
דער פאס אינעווייניג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א פאס איז א קליין ביכל מיט די אינדענטיפיקאציע פון דעם פערזענליכן מענטש אויפן פאדערשטן זייט מיט א בילד. דאס ביכל פארמאגט 24 זייטן פון וועלכע 15 זענען געמאכט צו זיגלן ארויסגאנג און אריינגאנג צו פרעמדע לענדער. די 15 זייטן קענען אויך גענוצט ווערן פאר וויזעס וועלכע טייל לענדער פארלאנגן צו קענען דארט אריינקומען. ווען מען אפעלירט פאר א וויזע שיקט מען אוועק די פאספארט אינאיינעם מיט די אפליקאציע און די וויזע ווערט ארויפגעזיגעלט אויף די בלעטער. אויב דאס ביכל ווערט איבערגעפילט קען מען פארלאנגן פון די פאספארט אפיס נאך בלעטער. 3 זייטן זענען באשטימט פאר עמענמענדט און ענדארסמענטס, צום ביישפיל אויב איינער טוישט לעגאל זיין נאמען אדער אדרעס. די איבעריגע זייטן אנטהאלטן די אינדעטיפיקאציע אינפארמאציע און אלע אינפארמאציע וועגן די פאספארט אגענטור און אלע תנאים איבער די זיכערהייט פאר די סיטיזענס ווען זיי געפינען זיך אויסער די גרעניצן פון אמעריקע.
צו מאכן א פאספארט דארף מען פערזענליך אראפגיין צו א פאספארט אפיס און נאר קינדער קענען אפעלירן דורך נעמען א בילד און שיקן מיט די עלטערן. אפילו גאר קליינע קינדער וואס פארן ארויס פון לאנד דארפן האבן א פאספארט נאר אן א בילד.
אפעלירונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
יעדער בירגער קען באקומען א פאספארט פאר א געוויסע אפצאל. נארמאלערהייט דארף מען אפעלירן פאר א פאס א שטיק צייט איידער מען וויל ארויספארן פון לאנד און מען דארף אנגעבן וואו און ווען מען וויל פארן. צו אפעלירן פאר א פאספארט דארף מען ערשט אויספילן אן אפליקאציע וועלכע מען קען באקומען אויף מערערע פלעצער און דערנאך דארף מען פערזענליך אראפגיין צו א פאספארט אפיס. אויב וויל מען פארן צו א לאנד וועלכע פארלאנגט אויך א וויזע דארף מען האבן נאך צייט צו קענען באקומען די וויזעס וועלע געדויערט געווענליך עטליכע וואכן.
די וואס פארמאגן א פאספארט דארפן זיכער מאכן אז דער פאס איז נאך גילטיג ווען מען פארט ארויס פון לאנד כדי מען זאל נישט דארפן צוקומען צו עגמת נפש. רוב לענדער וועלן נישט אריינלאזן מיט אן אויסגעלאפענע פאספארט און אפילו אויפן וועג צוריק קיין אמעריקע וועט די קאסטומס אגענטור מאכן פראבלעמען. געוויסע לענדער פארלאנגען אז דער פאס מוז בלייבן גילטיג 6 מאנאטן נאכדעם וואס מען גייט צוריק צום היים לאנד.
וויבאלד מענטשן דערמאנען זיך לעצטע מינוט אדער קומען אויף מיט נסיעות לעצטע מינוט האט די פאספארט אגענטור אנגעהויבן א שנעלע דינסט אין די 1950 יארן. עס קאסט עקסטערע און די פאספארט אגענטור רעקאמענדירט מען זאל דאס שיקן אווערנייט שיפינג אהין און צוריק צו מאכן אלעס שנעלער וועלכע מען באצאלט פון פארויס פאר די פאספארט אפיס. אין אזא פאל וועט עס געדויערן ארום 3 טעג צו באקומען א פאספארט און אויב נישט וועט א שנעלע פאספארט געדויערן בערך א וואך. דאס זעלבע קען געטאן ווערן צו מאכן אן אמענמענד אין די פאספארט.
ווען מען גייט אראפ צו די פאספארט אפיס דארף מען האבן די אפליקאציע אויסגעפילט אינגאנצן אבער נישט אונטערגעשריבן ווייל מען דארף דאס אונטערשרייבן פארענט פון דעם פאספארט אגענט. מען ברויך מיטברענגן אינדענטיפיקציע אז מען איז א סיטיזען וועלכע קען זיין א געוועזענע פאספארט, א געבורטס סערטיפיקאט, א סיטיזן סערטיפיקאט, אדער א נעטשראליזיאציע סערטיפיקאט. אויב מען פארמאגט נישט קין איינע פון די אויבנדערמאנטע אינדענטיפיקאציע קארטלעך קען מען פארלאנגן פון די שטאט א "לעטער אוו נאו רעקארד" אין וועלכע די שטאט פארזיכערט די נאמען און אדערס פון דעם מענטש און אז יענער פארמאגט נישט קיין אינדענטיפיקאציע. אין אזא פאל דארף מען ברענגן אלע אינדענטיפיקאציע קארטעלך וואס מען פארמאגט.
אויב עס גייט נאך אלץ נישט איז פאראן א מעגליכקייט צו ברענגן א פאמיליע מיטגלידער וועלכער פארמאגט יא געהעריגע אינדענטיפיקאציע און יענער זאגט עדות אז ער קען שוין דעם מענטש פאר ווייניגסטענס צוויי יאר. דער אפליקאנט וועט נאר דארפן ברענגן אנדערע דאקומענטן וועלכע אנטהאלטן זיין אינטערשריפט די פאספארט אגענטן זאלן קענען זען אויב ער/זי איז טאקע דער מענטש וועלכע איז אנגעגעבן געווארן.
צו מאכן א פאספארט דארף מען געבן די סאשעל סעקיוריטי נומער און אויב אנטזאגט מען זיך דערפון קען מען באקומען א סומענס פון $500 דורך די איי-אר-עס וועלכע באקומט אלע אינפארמאציע וועגן אזעלכע פעלער.
דאס בילד וואס מען ברענגט פאר די פאספארט אפיס מוז זיין גענוי 2 ביי 2 אינטשעס און דארף אנטהאלטן די גאנצע קאפ אין די גרויס פון 3/8 1 אינטשעס. דאס בילד קען זיין קאלירט אדער שווארץ און ווייס. מען מעג נישט אנהאבן קיין הוט אויפ'ן קאפ אדער סיי וואספארא אנדערע זאך וואס באלאנגט נישט אויפ'ן קאפ. גלעזער איז יא ערלויבט אויב מען גייט דערמיט געווענליך. דאס בעסטע איז צו נעמען דאס בילד ביי א פלאץ וואס טוט דאס פראפעסיאנעל (היינט צו טאג יעדע פאטא געשעפט) וועלכע קענען שוין אלע געזעצן און אזוי איז מען פארזיכערט אז די פאספארט אגענטור וועט נישט אפזאגן דאס בילד.
צו אפעלירן פאר א פאספארט קאסט $60 פאר אן ערוואקסענער און $40 פאר א קינד. די וואס פארלאנגן ספעציעלע סערוויס קאסט מער געלט. באנייען א פאספארט קאסט נאר $40. אויב מען געפינט זיך אינדרויס פון די פאראייניגטע שטאטן און די פאספארט עקספייערט קען מען אפעלירן ביי די אמעריקאנער אמבאסאדע אדער קאנסולאט סערוויס. צו באנייען א פאספארט דארף מען אריינשיקן די אלטע און ווען מען באקומט די נייע באקומט מען אויך צוריק די אלטע געזיגעלט מיט די ווארט "קענסעלד". מענטשן לייגן אוועק אלטע פאספארטן אלס אן אנדענק וואו מען איז געפארן.
אויב איינער איז א סיטיזן אין מער ווי איין לאנד מעג ער לעגאל האבן מער ווי איין פאספארט אבער עס איז נישט רעקאמענדירט צו טראגן מיט זיך מער ווי איין פאספארט.
פארלוירענע אדער גע'גנב'טע פאספארטן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פארלירן א פאספארט איז נישט קיין פשוט'ע זאך און מען דארף זיך באלד וויסנדיג מאכן דערפון ווייל עס קען גרינג זיין אז עס איז גע'גנב'ט געווארן אדער אויב איינער האט עס געטראפן און וועט דאס נוצן. די פאספארט אגענטור רעקאמענדירט מען זאל מאכן צוויי פאטאקאפיס פון די ערשטע זייט פון די פאספארט און האלטן איינס אינדערהיים און די אנדערע מיט זיך אפגעטיילט פון די ארגינעלע פאספארט. מיט א פאטאקאפי וועט מען גרינגער זיך קענען אן עצה געבן וויבאלד מען האט דארט אלע אינפארמאציע וואס מען דארף האבן.
ווען דאס פאסירט און מען האט שוין דורכגעזוכט איבעראל און מען טרעפט דאס נישט דארף מען פיילן א סטעיטמענט וועלכע רופט זיך "64-DSP" אין וועלכע מען דעקלערט אז מען האט פארלוירן די פאספארט אדער אז עס איז גע'גנב'ט געווארן. מען קען אויך אין די זעלבע צייט אפעלירן פאר א נייע מיט די נויטיגע אפליקאציע. אויב מען איז אינדרויסן פון לאנד און מען האט נישט קיין צייט צו מאכן א נייע פאספארט דעמאלט איז וויכטיג צו האבן די פאספארט נומער ווען מען קומט צוריק אריין אין לאנד.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
פֿונעם 30סטן נאָוועמבער ביזן 8טן דעצעמבער 1941, האָבן די דײַטשן אומגעבאַכט די 30,000 ייִדן וואָס זענען געבליבן אין דער ריגער געטאָ. נאָר עטלעכע הונדערט ריגער ייִדן האָבן איבערלעבט דעם חורבן. די טויזנטער ייִדן אין דער פּראָווינץ פֿון לעטלאַנד האָט מען נאָך פֿריִער אומגעבראַכט. יעדעס יאָר אין דער צײַט קומען זיך צונויף די לעטישע ייִדן פֿון דער שארית-הפּליטה צו דערמאָנען די טויטע, זייערע משפּחות און נאָענטע. צווישן די אַקטיווסטע אָנטיילנעמער אין די יזכּור-פּראָגראַמען, נישט נאָר אין נאָוועמבער, נאָר אַ גאַנץ יאָר איז דזשעק ראַץ. זײַן אויטאָביאָגראַפֿיש בוך אויף ענגליש "Endless Miracles" [נסים אָן אַ סוף] האָט ער שוין עטלעכע מאָל געדאַרפֿט איבערדרוקן. פֿאַר צענדליקער שולן און אַנדערע אָרגאַניזאַציעס איז ער תּמיד גרייט צו רעדן וועגן חורבן, וועגן דעם אומקום פֿון די לעטישע ייִדן, וועגן דעם אומקום פֿון זײַן משפּחה און ווי ער האָט זיך געראַטעוועט. לויט די אָפּרופֿן זענען זײַנע אויפֿטריטן פֿאַרן עולם אומפֿאַרגעסלעך.
פֿרײַנד ראַץ האָט אונדז באַזוכט אין דער "פֿאָרווערטס"-רעדאַקציע און דערציילט וועגן זײַן לעבן און הײַנטיקן שליחות. ער איז געבוירן געוואָרן אין ריגע אין 1927 און געפּראַוועט זײַן בר-מיצווה אונטערן סאָוועטישן רעזשים, הינטער די פֿאַרמאַכטע טירן. די דײַטשן זענען אַרײַן אין שטאָט דעם 1טן יולי. זײַן מאַמע און אַנדערע ברידער זענען אומגעבראַכט געוואָרן אין דעם רומומבולי וואַלד דעם 8טן דעצעמבער 1941. דעם טאַטן האָט מען צוגענומען און פֿאַרשיקט אין אַן אַרבעטס-לאַגער אין לענטאַ; ראַץ האָט זיך פֿאַראייניקט מיט אים דאָרטן אין אויגוטס, 1942. ער האָט דורכגעלעבט עטלעכע טויט-מאַרשן און איז באַפֿרײַט געוואָרן פֿון דער רוסישער אַרמיי אין מאַרץ 1945. קיין אַמעריקע איז ער געקומען אין נאָוועמבער 1947.
ראַץ פֿילט, אַז נאָר די לעבן-געבליבענע ייִדן פֿונעם חורבן קענען איבערגעבן די טראַגישע געשיכטע — "מיר זענען די דערמאָנערס פֿון די רעגירונגען וואָס האָבן זיך נישט אויפֿגעפֿירט ווי מענטשלעכע לענדער; וועלכע האָבן געשלאָסן די גרענעצן ווען פֿעלקער זענען אַנטלאָפֿן פֿונעם טויט... דערמאָנערס פֿון דאָקטוירים וואָס האָבן אָנטיילגענומען און אויספּלאַנירט דעם אומקום פֿון ייִדן, ציגײַנער און געליימטע. דערמאָנערס פֿון די טויזנטער מענטשן, וועלכע שכנים האָבן פֿאַרראַטן צו דער געסטאַפּאָ פֿאַר עטלעכע פּעניס אָדער אַ בײַטל צוקער... דער אמת איז אויף אונדזער צד; אָבער מיר מוזן קיין מאָל נישט שווײַגן אין אַ וועלט פֿון שׂינאה און דיסקרימינאַציע. איך גלייב, אַז אַלע פֿעלקער זענען גלײַך אין די אויגן פֿון גאָט און פֿאַר אַלע רעליגיעס דאַרף מען האָבן דרך-ארץ, כּדי צו העלפֿן דער וועלט ווערן אַ וועלט פֿון שלום".
אויסצודריקן זײַן פּײַן און ווייטיק שרײַבט דזשעק ראַץ פּאָעזיע וועגן די אַמאָליקע יאָרן; וועגן זײַנע טאַטע-מאַמע און פֿינף ברידער, וועגן לעבן אין געטאָ, וועגן דעם חורבן בכלל, און אַ ווידעאָ-קאָמפּאַקטל האָט ער אויך אַרויסגעגעבן וועגן זײַנע חורבן-איבערלעבונגען. לאָמיר האָפֿן, אַז יצחק דזשעק ראַץ וועט ווײַטער אָנגיין מיט זײַן ניצלעכער און וויכטיקער אַרבעט.


text:
1791
1791 איז דאס 91סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1791 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 4טן מערץ - ווערמאנט ווערט דער 14טער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
- 15טן דעצעמבער - דער אמעריקאנער ביל פון רעכט ווערט באשטעטיגט ווען ווירדזשיניע שטעלט זיך צו
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן אפריל - זשיימס ביוקענען, דער 15טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1868)
- 27סטן אפריל - סאמועל מארס, אמריקאנער ערפינדער, אנטוויקלער פון די טעלעגראף און מארס קאד (געש' 1872)
- 22סטן סעפטעמבער - מייקל פאראדיי, בריטישער פיזיקער און כעמיקער (געש' 1867)
- 26סטן דעצעמבער - טשארלס באבידזש, בריטישער מאטעמאטיקער און ערפינדער
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 2טן מערץ - זשאן וועסלי, פון די גרינדער פון מעטאדיזם (געב' 1703)
- 5טן דעצעמבער - וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1756)


text:
נשמה
דער הימלישער זעהל אינעם מענטש ווערט גערופן נשמה.
באדייט פון נשמה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נשמה איז טייטש אטעם, אבער עס איז נישט קיין פיזישער גליד אדער ארגאן אינעם מענטש. עס איז א ספריטואלער באשטאנדטייל.
שבת קודש ווייסן מיר, באקומט יעדער איד (ווער ס'איז זוכה) א נשמה יתירה. וואס דאס איז גענוי, איז אומבאוואוסט, פינקט ווי די דער ארגינלעע נשמה איז פארהוילן, איז די נשמה יתירה אויך פארהוילן.
די נשמה אין דער גוי'ישער וועלט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
טראצדעם וואס מיטן פיזישן אויג, זעט מען נישט קיין נשמה, און מ'קען איר נישט טאפן אדער שפירן פיזיש, איז דאך פאראן ביי פראפעסארן, דאקטוירים, און מעדיצינישע וויסנשאפטלער די אלוועלטליכע אנגענומענע דאגמע פון נשמה, וואס איז א העכערער גייסט וואס רוהט אינעם מענטש. און כל זמן דער מענטש האט דעם גייסט לעבט ער, און ווען ער פארלאזט אים, שטארבט ער.
פארשידענע מיני נשמות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אויף א גאר ערליכן מענטש, דרוקט מען זיך אויס: ער האט א הייליגע נשמה. אויף א פארפוילטן קערל, דרוקט מען זיך אויס, ער האט א פארדארבענע נשמה. חסידישע רביים זאגן נאך פון בעל שם טוב אז יעדן טאג באקומט דער מענטש א נייע נשמה. לויט ווי ער האט זיך אויפגעפירט נעכטן (וועמענס און צי וואס?).


text:
הייליגקייט
הייליגקייט (און העברעאיש: קדושה) איז א העכערע געטליכע באגריף, וואס איר מיינונוג איז א מיסטישער געפיל געמישט מיט א רעליגיעזען גרונט פון טראדיציע, וואס מענטשען דורכאויס היסטאריע האבן אייביג געשטרעבט דאס צו לעבן, און דערמיט שפירן אז מען איז נאנטער צו גאט, און דערמיט ערליך.
די תורה באפעלט: "קדושים תהי' כי קדוש אני". לויט רש"י מיינט דאס לעבן מיט פרישות - זיך אפזונדערן און נישט נאכגיין געשמאקע גלוסטיגע ציאונגען בעיקר סעקס. (אבער לויט אנדערע ראשונים מיינט דאס אויך אייז קרים, פיצא, וויין א.א.וו.) אזוי ווי די תורה באפעלט ערגעץ אנדערשט "ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם". אפילו זאכן וואס מ'מעג טאן זאל מען זיך צוריק האלטן, ווייל צום סוף וועט מען דורכפאלן מיט זינד, - און דערמיט וועט מען זיין אינגאנצען איבערגעגבן פאר גאט און זיין ווילן.
שלימות - גאנצקייט, תיקון המידות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די איינפאכער טייטש איז גאנץ, אז אזוי ווי ג-ט איז א מושלם א פולער אויסגעארבייטער כביכול'דיגער פערזאן, - "כי קדוש אני" - אן קיין שום פעלער און שוואכקייט, אזוי איז די ארבייט פון יעדע מענטש אויף די וועלט זיך אויסצוארבייטן די שלעכטע מדות און שוואכקייטן, צו זיין הייליג, און רש"י זאגט א עצה וויאזוי צוציקומען צו די הויכע מדרגה.
דערפאר הייסט אן ערליכער מאן, א הייליגער מאן, ווייל ער איז אויסגעארבייט און קען נישט טאן זינד, פונקט ווי גאט.
קדושה פון מלאכים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים דאווענען מאכן מיר א גרויסן עסק פון די מלאכים און וויאזוי זיי שרייען דריי מאל אויס צו הקב"ה קדוש קדוש קדוש. - דאס אלעס כדי די מענשטען זאלן ווערן נתעורר און נאכטאן די פליכט אויף די וועלט צו דינען און זינגען צו גאט[פֿעלט אַ מקור].
קידוש ה'[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך א מעכטיגען אקט וואס האט א אפקלאנג אויף ווייט און ברייט, ביטער אדער זיס, און דאס טראגט א מעסעזש אז עס איז דא א באשעפער אויף די וועלט, - ווערט דער אקט באטיטולט אלס קידוש ה', -הייליגונג פון גאט.
קדוש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א ייד וואס איז מוסר נפש צו שטארבן איידער ער זאל זיך שמדן ווערט גערופן א קדוש.
אויך ווען א איד שטארבט צוליב דעם וואס ער איז א איד, איז ער א קדוש, ווייל גאט איז געהייליגט געווארן דורך אים וואס מענטשן רעדן און זען אז זיינע קינדער זענען אזוי געטריי צו אים ווערט ער דאך אנערקענט. אלע חורבן אייראפע געשטארבענע זענען קדושים, אפילו זיי זענען פרייע און אטעאיסטן, האט מען דאך זיי געהארגעט פארן איינציגן זינד אז זיי זענען אידן, ווייל נישט קיין חילוק פארוואס א אידן ווערט געהארגעט וויבאלד זיין נאציאנאלן אידענטיטעט האט געשפילט א ראלע אין זיין טויט איז אויטאמאטיש דער נאמען פון גאט געהייליגט דורך זיין טויט.


text:
2004
2004 איז דאס פֿערטע יאר אינעם 21סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 2004 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1טן מיי - צען לענדער—אונגארן, טשעכיי, ליטא, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, פוילן און קיפראס—שליסן זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד
- 28סטן אקטאבער - טרמינל 3 אין בן גוריון פליפעלד, געעפנט צום ערשטן מאל
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן יוני - ראנאלד רייגען, דער 40סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1911)
- 21סטן יולי - עדווארד ב. לואיס, אמעריקאנער גענעטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געב' 1918)
- 3טן אקטאבער - זאב לב, יידישער פיזיקער און גרינדער פון דער קאלעגיע פאר טעכנאלאגיע אין ירושלים (געב' 1922)
- 5טן אקטאבער - מאריס ווילקניס, בריטישער ביאלאג, געווינער פון נאבעל פריז פאר ביאלאגיע און מעדיצין אין 1962 (געב' 1916)


text:
1891
1891 איז דאס 91סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1891 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- געגרינדעט די יידישע קאלאניזאציע אסאציאסיע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 17טן פעברואר - אברהם הלוי פרענקל, יידישער מאטעמאטיקער (נפטר 1965)
- 23סטן מיי - פער לאגרקוויסט, שוועדישער שרייבער, דראמאטורג און דיכטער, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געש' 1974)
- 24סטן מיי - וויליאם אלברייט, ארכעאלאג (געש' 1971)
- 15טן נאוועמבער - ערווין ראמעל, דייטשער פעלדמארשאל (באגאנגען זעלבסטמארד 1944)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן יוני - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געב' 1815)
- 29סטן דעצעמבער - לעאפאלד קראנעקער, דייטשער מאטעמאטיקער


text:
1804
1804 איז דאס פֿערטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1804 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 21סטן פעברואר - די ערשטע רייזע פון א לאקאמאטיוו
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן נאוועמבער - פרענקלין פירס, 14טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1869)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 8טן פעברואר - זשאזעף פריסטלי, ענגלישער כעמיקער (געב' 1733)
- 12טן פעברואר - אימאנועל קאנט, דייטשער פילאסאף (געב' 1724)


text:
דעמיליטאריזירטע זאנע
א דעמיליטאַריזירטע זאנע איז א באצייכענונג באנוצט אויף א געגנט אדער שטח, וואו צוויי מיליטערישע קרעפטן אדער מער טרעטן נישט אריין, און עס איז נישט ערלויבט קיין מיליטערישע אפעראציעס.
א דעמיליטאריזירטע זאנע מיינט נישט אז די געגנט געהערט נישט צו איין לאנד אדער דעם צווייטן, עס קען געהערן מיט אן אויבערשאפט צו א לאנד, מיט שטעט אין דער זאנע. א נייטראלע געגנט, איז געווענליך דעמיליטאריזירט, אבער א דעמיליטאריזירט געגנט, מוז נישט מיינען נייטראל.
אין ישראל, ביים פייער שטילשטאנד אפמאך נאך דער אומאפהענגיקייט מלחמה, זענען עטלעכע געגנטן געווען דעמיליטאריזירט. ירושלים האט אינמיטן שטאט געהאט דאס קיינעמס לאנד געגנט (הפקר שטח). אויך אין לאטרון א געגנט פון 3 קילאמעטער, אין חולה טאל ביי דעם גרענעץ מיט סיריע, און אין דרום ביים גרענעץ מיט עגיפטן, אין ניצנה געגנט.


text:
ישיבה אוניווערסיטעט
ישיבה אוניווערסיטעט איז דער הויפט מוסד פון חינוך פאר די מאדערן ארטאדאקסישע אידן. דער הויפט קאמפוס געפינט זיך אין דער וואשינגטאן הייטס געגנט פון מאנהעטן.
דער ערשטער טייל פון ישיבה אוניווערסיטעט איז געווען ישיבת רבינו יצחק אלחנן (ריאט"ס), געגרינדעט אין 1896, און א נאמען געגעבן נאך ר' יצחק אלחנן ספעקטאר, דער רב פון קאוונע, וועלכע איז נסתלק געווארן נישט לאנג בעפאר און איז געווען פון די חשובסטע רבנים און ראשי ישיבה אין זיין צייט אין אייראפע.
דער אוניווערסיטעט איז געגרינדעט געווארן אין 1927, מיט ריאט"ס און דער ניי-געגרונדערטער ישיבה קאלעדז אלס די ערשטע חלקים.
פון 1976-ה'תשל"ו ביז די לעצטיגע יארן איז דער אוניווערסיטעט געווען אנגעפירט דורך דעם לאנג-יעריגן פרעזידענט און ראש ישיבה הרב דר. נארמאן לאם. אין 2002 האט לאם ריטייערט פון זיין פאסטן אלס פרעזידענט און געבליבן נאר דינען אלס ראש ישיבה פון ריאט"ס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דר. ריטשערד דזאועל.
ישיבה אוניווערסיטעט באשטייט היינט פון עטליכע חלקים:
אונטערגראדואירונג
- ישיבת רבינו יצחק אלחנן, דער ישיבה אפטייל
- ישיבה קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר מענער
- סטערן קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר פרויען
- סיי סימס שולע פאר ביזנעס
איבערגראדואירונג
- אלבערט איינשטיין שולע פאר מעדיצין
- בענדזאמין קארדאזא שולע פאר געזעץ
- אזריעלי שולע פאר אידיש חינוך און אדמיניסטראציע
- בערנארד רעוועל שולע פאר אידישע לערנונגען
- פערקאויף שולע פאר פסיכאלאגיע
- וואורצוויילער שולע פאר סאציעלע ארבייט


text:
ברייען ראסס
ברייען ראסס איז דער הויפט אינוועסטיגעטאר ביי "ABC NEWS" (עי בי סי נייעס) טעלעוויזיע קאנאל זינט 1994, פאר דעם האט ער געארבעט ביי NBC פון (1974-1994).
קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז איינער פון די רעספעקטפולע זשורנאליסטן אין אמעריקע, ער האט א אייגענע בלאטער ווי דארטן אינפארמירט ער איבער די אויספארשונגען און אויפדעקונגען, וואס קומען ארויף, זיינע עקסלוסיוו סקופ'ס
- אויפדעקן פרטים איבער זשעק אבראמאוו סקאנדאל.
- (15טן מאי 2006) די CIA הערט זיך צו צו זשורנאליסטען אין הויפטזעכליך צו ברייען ראססעס פאון קאל'ס.
- (סעפטעמבער 6 2006) פאקיסטאן וועט לאזן בין לאדען פריי און אים נישט ארויסגעבען ווילאנג ער וועט נישט שטערן דעם לאנדס אינטערעסן.
- (סעפטעמבער 29 2006) געבראכן די פאולי סקאנדאל און אויפגעדעקט וואס האט נאכגעפאלגט מיט די רעזיגנאציע פון פאולי.


text:
סטענלי קובריק
סטענלי קובריק (ענגליש: Stanley Kubrick 26סטן יולי 1928 - 7טן מערץ 1999) איז געווען אן אמעריקאנער פילם רעזשיסאר. קובריק ווערט פאררעכנט איינער פון די גרויסע רעזשיסארן פונעם 20סטן יארהונדערט.
ער איז געבוירן געווארן אין ניו יארק סיטי אבער כמעט זיין גאנצע לעבן האט ער געוואוינט אין בריטאניע. זיינע פילמען האבן א סאך דעטאל און סימבאליזם. ביי איינעם פון זיינע פילמען האט מען נישט געוואלט ווייזן אין פאראייניגטע שטאטן מער ווי 25 יאר. סטענלי קובריק איז געשטארבן פון א הארץ אטאקע דעם 7טן מערץ, 1999.
יונגע יארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
קובריק איז געבוירן געווארן אין ניו יארק סיטי און האט געוואוינט דארט אין זיינע יונגע יארן. סטענלי איז געווען א שוואכער סטודענט אין דער שולע אבער זיין פאטער, א דאקטער, האט אים אויסגעלערנט שפילן שאכשפיל און האט אים געגעבן א קאמערע. קובריק האט געענדיקט שולע אין 1946 אבער ער האט נישט געקענט באקומען א פלאץ צו שטודירן אין קאלעדזש.


text:
מאסול
מאסול (אראביש: الموصل al-Mawṣil; צפון מעסאפאטאמישע אראביש: el-Mōṣul; מוסטער:שפראך-syr Nînwe; מוסטער:שפראך-ku; טערקיש: Musul), איז א שטאט אין צפון איראק און די הויפטשטאט פון דער נינוה גובערניע, בערך 400 ק"מ צפון-מערב פון באגדאד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אויפן מערב ברעג פונעם חידקל, קעגנאיבער דער אוראלטער אשורישער שטאט נינוה אויפן מזרח ברעג, אבער היינט איז דער שטאטישער שטח געוואקסן און נעמט איין היבשע שטחים אויף ביידע ברעגן, מיט פינף בריקן וואס פארבינדן די צוויי זייטן. די מערהייט פון דער באפעלקערונג זענען אראבער, מיט אשורישער און קורדישע מינאריטעטן. מאסול איז די דריטע גרעסטע שטאט אין איראק נאך באגדאד און באסרא.[1]
צווילינג שטעט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
מאסול האט צווילינג:
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ גרעסטע שטעט אין איראק. mongabay.com (26 Jan 2009). דערגרייכט דעם 24סטן אויגוסט 2012. (אויף ענגליש)


text:
אדיקציע
אַדיקציע איז א סיטואציע פון פסיכאלאגישער אדער פיזישער אפהענגיקייט צו א סובסטאנץ אדער אן אקטיוויטעט. די אדיקציע ווײַזט זיך אויס מיט א צוואנג-אויפפיר צו באקומען וואס די אדיקציע פאדערט, אויך ווען דאס פירט צו נעגאטיווע קאנסעקווענצן, למשל נישט שלאפן אדער נישט באטייליקן אין דער געזעלשאפט.
באקאנטע אדיקציעס זענען רייכערן, אלקאהאל און נארקאטיק, וואס זענען פיזיש, ווי אויך אזארטשפיל און אינטערנעץ-באניץ.
ביי פיזישע אדיקציעס קען דער מענטש ווערן קראנק ווען ער באקומט נישט וואס דער קערפער פאדערט. דער סובסטאנץ גייט אריין אינעם בלוט-שטראם און ווערט געפירט צום מוח, וואו ער שאפט א געפיל פון הנאה. מיט טייל נארקאטיק, ווי קאקאין און חאשיש, הייבט אן די אדיקציע נאך איין אדער צוויי מאל, און דער מענטש ווערט פארשקלאפט צו דעם.
אדיקציע קען אויך ווערן א פראבלעם ווען א מענטש דארף נעמען מעדיקאמענטן צו קאנטראלירן שמערצן, און מען ווערט אדיקטירט צום מעדיקאמענט.


text:
גענעטיק
גענעטיק (פון אוראלט גריכיש: Yevetιkός) איז די שטודיע פון גענעס, און פרובירט צו ערקלערן וואס זיי זענען און וויאזוי זיי ארבעטן. גענעס זענען די מיטל דורך וואס לעבעדיגע ארגאניזמען ירשענען אייגנקייטן פון זייערע עלטערן; למשל, קינדער זען אויס ווי זייערע עלטערן ווייל זיי האבן געירשנט זייערע גענעס.
דורך די גענעס ירשנט מען די אויג קאליר, הייך און געוויכט. אויך זענען דא פארשידענע קראנקייטן וואס גייען בירושה דורך גענעס, ווי למשל טיי-סאקס קרענק און ציסטיק פיבראסיס..
גענעס זענען געשאפן פון א לאנגן מאלעקול וואס הייסט DNA.
אין 1832 איז בארטעלעמי דומארטיער געווען דער ערשטער צו זען צעל צעשפאלטונג אין א פילצעלולערישן ארגאניזם. אין 1852 האט דער יידישער פויליש-דייטשער פיזיאלאג ראבערט רעמאק (1815–1865) געפונען די פונדאציע פון צעל ביאלאגיע, אז צעלן קומען נאר פון אנדערע צעלן.


text:
1828
1828 איז דאס 28סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1828 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 27סטן אפריל - געעפנט געווארן דער לאנדאנער זאא, דער עלצטער וויסנשאפטלעכער זאא אין דער וועלט.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 20סטן מערץ - הענריק איבסן, נארוועגישער דראמאטורג (געש' 1906)
- 9טן סעפטעמבער (יוליאניש 28סטן אויגוסט) - לעוו טאלסטוי, רוסישער שרייבער (געש' 1910)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 19טן נאוועמבער - פראנץ שובערט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1797)


text:
האלבקיילעך
אין געאגראפיע באדייט א האַלבקײַלעך א העלפט פון א פלאנעט, למשל דעם ערד-פלאנעט. ס'איז אנגענומען צו טיילן די ערד אין דעם מערב-האלבקיילעך און דעם מזרח-האלבקיילעך, אויך אין דעם צפון-האלבקיילעך און דעם דרום-האלבקיילעך.
דער צפון-האלבקיילעך פון א פלאנעט איז דער טייל צפון פון זיין עקוואטאר, און דער דרום-האלבקיילעך פון א פלאנעט איז דער טייל דרום פון זיין עקוואטאר.
די ערד קען אויך ווערן צעטיילט אין דעם מזרח-האלבקיילעך פון דעם 0° מערידיאן דורך גריניטש מזרח ביזן 180° מערידיאן (בערך די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע), וואס איז כולל אייראפע, אזיע, אויסטראליע און דעם מערסטן טייל פון אפריקע. דער מערב-האלבקיילעך גייט מערב פון דעם 0° מערידיאן ביזן 180° מערידיאן און איז כולל גאנץ אמעריקע. אנטארקטיקע איז צעטיילט צווישן דעם מזרח- און מערב-האלבקיילעכער.


text:
וויילס
וויילס (וועלשיש: Cymru) איז א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. עס איז איינס פון די פינף קעלטישע פעלקער. וויילס איז צו מערב פון ענגלאנד. די הויפטשטאט פון וויילס איז קארדיף (אויף וועלשיש: Caerdydd), מיא א באפעלקערונג פון 325,000. די נאציאנאלע זאמלונג פון וויילס זיצט אין קארדיף.
די העכסטע בערג אין וויילס זענען אין גווינעד פראווינץ, אין צפון-מערב, צווישן זיי סנאדן (אדער Yr Wyddfa), וואס איז די העכסטע שפיץ אין וויילס מיט 1085 מעטער (3,560 פיס).
וויילס האט א באפעלקערונג פון קנאפע דריי מיליאן. די מערהייט וואוינט אין דרום און מזרח פונעם לאנד. די הויפט שפראכן וואס מ'רעדט אין וויילס זענען ענגליש און וועלשיש. וועלשיש איז א קעלטישע שפראך, נאענט צו קארניש און ברעטאן. אומגעפער איין מענטש פון פינף אין וויילס קען רעדן זי.


text:
2טן מיי
דעם 2טן מיי איז דער 122סטער טאג פון יאר (123סטער טאג אין אן עיבור-יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 243 טעג.
היסטארישע געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1952 - כוסיין מלך פון יארדאניע הייבט אן זיין הערשאפט
- 1997 - טאני בלער באשטימט פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1935 - פייסל דער צווייטער, מלך פון איראק (געש' 1958)
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 1293 - רבי מאיר בן ברוך פון ראטנבערג, באקאנט אלס מהר"ם ראטנבערג, רב אין דייטשלאנד, פון די ראשונים אין דער מיטלאלטער (געב' 1215)
- 1519 - לעאנארדא דא ווינטשי גרויסער איטאליענישער געלערנטער ביים רענעסאנס (געב' 1452)


text:
1829
1829 איז דאס 29סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1829 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 13טן אפריל - דער בריטישער פארלאמענט שענקט פרייהייט פון רעליגיע צו קאטאליקן אין בריטאניע
- 23סטן יולי - אין די פאראייניגטע שטאטן שרייבט איין וויליאם בערט א פאטענט פאר דעם טיפאגראף, פון וואס שטאמט די שרייבמאשין
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אפריל - נילס הענריק אבל, מאטעמאטיקער (געב' 1802)
- 10טן מיי - טאמאס יאנג, ענגלישער וויסנשאפטלער (געב' 1773)
- 29סטן מיי - האמפרי דייווי, בריטישער כעמיקער (געב' 1778)


text:
דעיוויד פעטערסאן
דעיוויד אַלעקסאַנדער פעטערסאָן (געבוירן 20סטן מיי, 1954) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער וואס איז געווען דער 55סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פון 2008 ביז 2010. פארדעם איז ער געווען דער לוטענאנט גאווערנאר אונטער עליאט שפיצער און ווען שפיצער האט רעזיגנירט האט פעטערסאן איבערגענומען. פעטערסאן איז געווען דער ערשטער שווארצער גאווערנאר פון ניו יארק, און דער ערשטער לעגאל בלינד גאווערנאר אין אמעריקע.
פאמיליע און בילדונג[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פעטערסאן איז געבוירן געווארן אין ברוקלין צו זיין טאטן באזיל פעטערסאן, א מאכטפולער פאליטישער פיגור אין הארלעם. אן אינפעקציע אלס קינד האט אים בלינד געמאכט דאס לינקע אויג און שטארק באגרענעצט די זעה קראפט פון דעם רעכטן אויג, צוליב דעם האט זיין פאמיליע אריבער געצויגן קיין לאנג איילאנד כדי ער זאל קענען שטודירן אין א געהעריגער שולע. ער האט גראדואירט פון העמפסטעיט הויכשולע אין 1971.
פעטערסאן האט באקריגן א בעטשעלער דיפלאם אין היסטאריע פון קאלומביע אוניווערסיטעט אין 1977, און א געזעץ דעגרי פון האפסטרא לאו סקול אין 1983. נאכן באקריגן א געזעץ דעגרי איז ער געגאנגען ארבעטן פארן קווינס דיסטריקט פראקורירער'ס אפיס, ער האט אבער נישט געמאכט די באר טעסט, און נישט געווארן קיין אדוואקאט, ער האט עס צוגעשריבן צו דעם אז ער האט נישט געקענט זען געהעריג.
פאליטישע קאריערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1985 האט זיך פעטערסאן זיך אנגעשלאסן אין דעם דייוויד דינקינס קאמפיין פאר מאנהעטען בארא פרעזידענט. און אקטאבער יענעם יאר איז ער באשטימעט געווארן אויסצופילן דעם סטעיט סענאט זיץ פון לעאון באוגעס וואס איז געשטארבן און הארלעם, א זיץ וואס זיין טאטע האט אמאל געהאלטן, ער איז אלט געווען דאן 31 יאר זייענדיג דער יונגסטער סענאטאר אין אלבעני, א יאר שפעטער האט ער געווינען דעם זיץ פאר זיין ערשטער פולער טערמין. אין 1993 איז ער געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע פאר פובליק אדוואקאט פון ניו יארק סיטי אבער ער האט פארלוירן צו מארק גרין.
אין 2002 איז ער דערוועלט געווארן ביי די דעמאקראטישער קאוקס אלס דער סענאט מינאריטעט פירער, אראפזעצדיג דען דאן מינאריטעט פירער מארטי קאנאר.
לוטענאנט גאווערנאר[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 2006 האט עליאט שפיצער אים אויסגעוועלט צו לויפן צוזאמען מיט אים, דער טיקעט האט געווינען די וואלן מיט 69%.


text:
קאסינא
א קאסינא איז א פלאץ וואו מ'גייט פארוויילן די צייט מיט אזארטשפילן מיט מזל. מ'לייגט אריין אפאר דאלער, און מ'האפט אז מיט גליק וועט מען געווינען מער פון וואס מ'האט אריינגעלייגט דורך די פיל ערליי שפילן.
אינהאַלט
מער איבער קאסינאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- קאסינאס זענען צוזאמגעשטעלט מיט האטעלן און אפט פלאצירט לעבן אויספלוגן ווי מאהלען אויף קרוז שיפן און ארום וואקאציע אטראקציעס.
- מ'דארף זיין אלט 21 יאר צו קענען שפילן אין קאסינאס.
- די קאסינאס זענען שטארק באוואכט, ווי פארשטייט זיך צו אזא פלאץ ווי ס'גיסט זיך מיליונען. זיי האבען אן עקסטרע אפטיילונג נאר פאר סקיורעטי, אנדערע ריפען דאס געפארפולע מאפיא גענגס, יעדע אינטש איז אינטער קאמעראס (cctv), די וועכטער זענען ספעציעל טרענירט נישט נאר פאר געהעריגע גנבים נאר אויך צו דערשפירען ווער ס'שמירט אינטער ארבעטער'ס אדער סתם מ'מאכט א שטיקעל.
- די קאסינאס זענען אויסגעשטעלט אן זייגערס און פענסטערס אז מ'פילט מ'איז און אן אנדערע פלאנעטא דאס ברענגט צו אז געוויסע פארשוינען וואוינען מער אין קאסינאס ווי אינדערהיים
- אדער סטעף
- אדער באטייליגטע
- אויסבארגען אויפן חשבון פון קאסינא און נישט האבנדיג צוריק צובאצאלן
- א קאסינא קען נישט ווערן געבויט איבעראל מ'דארף האבן א ספעציעלע ערלויבעניש צו קענען בויען אזוינס
אנליין-קאסינאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אנליין איז אויך דא קאסינאס צו שפילען ס'איז דא 3 סארטן וועגן ווי אזוי מ'שפילט:
- גראד אויפן אינטערנעט ווען מ'וויל.
- מ'דארף אראפלאדן די ווייכווארג און מ'קען ווייטער שפילן ווען מ'וויל.
- מ'שפילט לעבעדיג - לייוו (live) - אזוי ווי אין קאסינאס מיט עכטע מענטשן נאר דורכן אינטערנעט.
באקאנטע קאסינא פלעצער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין אמעריקא זענען די קאסינאס פלאצירט מערסטענס אין לאס וועגאס - די מעקא פאר קאסינאס - און אין אטלאנטיק סיטי אין ניו זשערסי.
קאסינאס און די מאפיא[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אפטמאל זענען קאסינאס פארבונדן מיט פארברעכן. די רווחים פון א קאסינא קען מען ניצן צו וואשן דאס שווארצע געלט. די קאסינאס אין לאס וועגאס האט די מאפיא אויפגעשטעלט דורך מענטשן ווי באגסי סיגל און מאיר לענסקי.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליסט פון קאסינאס איבער דער וועלט {dmoz דירעקטארי}


text:
טאמיל נאדו
טאַמיל נאַדו (ענגליש: Tamil Nadu; טאמיל: தமிழ்நாடு) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין דרום אינדיע, מיט די בוכטע פון בענגאל צו מזרח און דער אינדישער אקעאן צו דרום. די ארומיקע שטאטן זענען קעראלא, קארנאטאקא און אנדרא פראדעש.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז טשעניי (פריער געהאט דעם נאמען מאַדראַס). די שפראך פון דעם שטאט איז טאמיל.
טאמיל נאדו באדעקט א שטח פון 130,058 ק"מ², און האט א באפעלקערונג פון 72,138,958 מענטשן (אין 2011). טאמיל נאדו איז דער עלפטער גרעסטער שטאט פון אינדיע לויט שטח און דער זעקסטער גרעסטער לויט באפעלקערונג.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
לעבן
לעבן איז דאס המשך פון געשעענישן און צייט אפּשניט וואס לויפט אדורך אויפן ארגאניזם פון געבורט ביזן טויט.
פארקערט ווי טויט, פילט מען זאכן.
מען דארף ארבעטן שווער כדי צו האבן א גוט לעבן, און אפילו א שלעכט לעבן קומט אן זייער שווער. מען דארף האבן געלט צו וואוינען אונטער א דאך, עסן צו שטילן די הונגער, ,און קליידונג נישט צו זיין פארשעמט אדער קאלט.
מ'האט חתונה און געבוירן קינדער פארצוזעצן לעבן נאך די אייגענע טויט אוף ווייטערע דורות.
"ביאמענטי" הייסט דאס וויסן אויב א מענטש וואס איז געבוירן וועט בלייבן לעבן אדער וועט זיין א נפל.
"ביאמאטי" הייסט די צעטיילן די צייטן פון לעבן פון א מענטש אויף קלענערע חלקים.
"ביאכעמיע" מיינט ווי עס בייט זיך געוויסע חלקים אין א מענטש דורכאויס זיין לעבן.
ארגאניזמען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אלע לעבעדיקע ארגאניזמען—סיי פלאנצן, בעלי חיים, שוואמען, פראטיסטן, ארכעען און באקטעריע—זענען א צעלולארישע פארעם באזירט אויף קוילנשטאף און וואסער מיט א קאמפלעקסער ארגאניזאציע און גענעטישע אינפארמאציע וואס ווערט גע'ירשנט.
תורה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לויט די רעליגיע און טראדיציע איז די לעבן נאר א פאָרשפּיל פון אמת'דיגן לעבן וואס דאס איז עולם הבא, און ווען מען שטאַרבט איז דאס ערשט די ריכטיגער געבורט פאר דעם אייביגן לעבן, וואס איז אויסגעפארעמט לויט די מצוות און מעשים טובים און אויסגעארבייטע מדות אויף די לעבן וואס ווערט אנגערופן עולם הזה.


text:
בירזש
בירזש (ליטוויש: Biržai) איז א שטאט אין צפון-מזרח ליטע אויפן ברעג פון די טייכן אפאשטשא און אגלואנא און לעבן דער סירואיניס אזערע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט לעטלאנד, 42 ק"מ צפון פון קופישאק.[1] אין די טייכן געפינען זיך פיר אינזלען; אויף איינעם פון האט מען געבויט א פאלאץ אין 16טן יארהונדערט, וואו נאפאלעאן האט גערוט ווען ער האט מארשירט אדורך ליטע. בירזש איז פון די עלטסטע שטעט אין ליטע און ווערט שוין דערמאנט אין דאקומענטן פון יאר 1415.[2]
במשך די יארן 1492-1806 האט בירזש געהערט צו די אדעלן פון דער ראדוויל משפחה. זי האט באקומען מאגדעבורג רעכט אום 1589. יעדע וואך זענען געווען צוויי מארק טעג אין בירזש.[2]
בירזש איז פלאצירט אויף איינער פון די שאסייען פון ווילנע קיין ריגע.[2]
אום 1900 איז די יידישע באפעלקערונג געווען 2501.[1]
פערזענלעכקייטן פון בירזש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- הרב אלחנן וואסערמאן, ראש ישיבה אין באראנאוויטש


text:
בין השמשות
אין הלכה, איז בין השמשות די צייט צווישן דעם סוף פון טאג און דעם אנהייב פון נאכט. וויאזוי צו רעכענען בין השמשות איז שוין א מחלוקת אין דער גמרא.[1] פשטות נעמט מען אן דריי פערטל פון א מיל פאר נאכט; אז מען רעכענט א מיל 18 מינוט דויערט בין השמשות 13.5 מינוט. אין ארץ ישראל איז היינט ברייט אנגענומען אז בין השמשות הייבט אן מיט דער שקיעה ביז 18 מינוט נאך דער שקיעה.
להלכה איז בין השמשות א ספק צי ס'איז צי ס'איז נאכט. דאס שאפט א נפקא מינא למשל ווען הייבט אן שבת און יום טוב און אויך ווען זיי גייען אויס. אויך ווען מען רעכנט דעם אכטן טאג פאר א ברית מילה, א קינד וואס איז געבוירן בין השמשות איז א ספק. אויך לגבי הלכות נדה ווען צו מאכן א הפסק טהרה און צו ציילן די שבעה נקיים.
אזוי ווי ס'רעדט זיך פון א ספק דאורייתא דארף מען מחמיר זיין.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אזהרה: מען פסק'נט נישט קיין הלכה פון וויקיפעדיע.


text:
ציינבערשטל
א ציינבערשטל איז א שטעקעלע מיט א בערשטל אין שפיץ, וואס איז ספעציעל געאייגענט פארן פיצן די ציין. דאס העלפט רייניגן די ציין פון באקטעריעס.
מען שמירט ארויף ציין פיץ דערויף, און דאס העלפט רייניגן פוהל בעסער די ציינער און גוימען.
מען דארף וויסן, אז ווען די בערשטל ווערט צעשפרייט די האר, איז עס שוין אויסגענוצט, און דינט שוין נישט ריכטיג דעם צוועק פון רייניגען, ווייל עס ברויך צוקומען צו די שפאלטן פון צווישן די ציין, און ארויסרייניגן די אנגעזאמעלטע געבליבענע עסן, וואס ווערט דערפון איבערנאכט באקטעריעס.


text:
דער אשכול איז גע-עפנט געווארן דורך ידידינו ווארד2007
הודעהדורך ווארד2007 אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:09 pm
די קומענדיגע וואך זונטאג געפאלט די 100טע יארצייט פון הייליגן ערוגת הבשם
דער הייליגער ערוגת הבשם איז געבוירן י"א שבט שנת תרי"ג אין די שטאט טשארנא, צו זיין טאטן ר' עמרם.
אלס קינד ווען ער איז געווען צוזאמען מיט זיין זיידן הגאון רבי יוסף אב"ד טשעטשאוויטץ ביי ר' שמעלקא סעלישער, האט ר' שמעלקא געזאגט אויף אים "ביי דעם קינד איז נתקיים דער פסוק "לבעבור תהיה יראתו על פניכם לבלתי תחטאו".
ער איז געווען א תלמיד פון הג"ר מנחם כ"ץ (תלמיד החת"ס) ווי אויך פון זיין זיידן דער טשעטשאוויטץ רב, שפעטער האט ער געלערנט ביים הייליגן כתב סופר (דאכט זיך אין די זעלבע צייט ווי הג"ר יוסף חיים זאנענפעלד גאב"ד ירושלים).
דאס ערשטע מאל וואס ער איז געפארן צו א רבין איז געווען צום הייליגן דברי חיים, ער איז אנגעקומען נאך חצות היום, און געטראפן דעם דברי חיים שטיין מיטן טלית אויפן אקסל, און ער האט געטראכט צו זיך מעגליך אז חסידים דאווענען מנחה מיטן טלית און תפילין, שפעטער אבער האט ער געהערט ווי דער דברי חיים הייבט אן ברכות של שחר איז ער ארויסגעלאפן, און נישט געוואלט דארט בלייבן.
(שפעטער ווען ער איז נתקרב געווארן צו חסידות דאכט זיך האט ער זיך מתרמר געווען אז אזוי האט ער נישט געקענט דעם דברי חיים)
בעיקר איז ער נאכדעם נתקרב געווארן צו חסידות דורכן ספר ייטב לב, ווי באקאנט איז עס געווען געדרוקט אן א נאמען פונעם מחבר, און ער האט אנגעהויבן נאכצוגיין ווער דער מחבר איז, און אזוי איז ער נתקרב געווארן.
דער ייטב לב האט אמאל געזאגט פאר איינעם וואס איז געקומען צו אים, און יענער האט זיך פארגעשטעלט ווער ער איז, האט אים דער ייטב לב געזאגט דו קוקסט אויס ווי פאר צוואנציג יאר צוריק, ווען יענער האט נישט פארשטאנען האט ער אים מסביר געווען, דער הומנער רב (דער ערוגת הבשם איז געווען רב א שטיק צייט אין הומנא) ווען ער קומט צו מיר קוקט ער אויס אנדערש, ווייל ער ווערט נתעלה מיט מדריגות, דו ביסט געבליבן דער זעלבער ווי פאר צוואנציג יאר צוריק.
שפעטער איז ער אסאך געפארן צו די בעלזער רביים הרה"ק ר' יושע והרה"ק מהרי"ד, און ער ברענגט טאקע אין ספר אסאך דברי תורה פון זיי.
דער ערוגת הבשם איז געווען דער מוהל ביי רביה"ק בעל דברי יואל זי"ע.
און ס'איז באקאנט אז דער ערוה"ב האט געבעטן דעם רבין ער זאל לערנען פאר אים משניות, זאגנדיג אז א גוטער פריינד קען אמאל א טובה טון מיט א פרק משניות.
א געוויסער צדיק האט געזאגט (אין מיין דער בעלזער רב מהרי"ד, נישט זיכער) אז ווען ער קען ווען נישט דעם מחבר פון ערוגת הבשם וואלט ער געזאגט אז ס'איז ווי דער נועם אלימלך.
לעצט פאראכטן דורך ווארד2007 אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:13 pm, איין מאל איז עס געווארן פאראכטן
ווי לאנג ס'גייט דיר גוט!, פארגיס נישט יענעם'ס בלוט!
ווייל פון הימל דארט אויף דיר מען קוקט!, און דיין קומענדיגער דור קען נאך זיין אפגעריקט! (קרעדיט: מיכאל שניצלער)
ווארד2007
שר חמישים ומאתים
הודעות: 396אוועטער
הודעהדורך ווארד2007 אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:10 pm
אפס!
געב איך א סוירטש אזוי פאר נייגעריגקייט זע איך אז פון די משפחה רעדט מען שוין, נו דא האט איר א לינק
http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.ph ... 441&hilit=
און א העתק הנוגע קצת לענינינו
אבי המשפחה ר' יוסף גרינוואלד אב"ד יאנושהאז, טאלטשאווא, וטשעטשאוויץ, נפטר תר"ל.
בנו ר' עמרם גרינוואלד מטשארנא תלמיד חביב להכתב סופר (סירב קבלת הרבנות במונקאטש) (כ"ח ניסן תר"ל)
בניו הרבנים:
ר' משה גרינוואלד אב"ד הומנא-קליינווארדיין-חוסט מחבר ספר ערוגת הבשם (ז' אב תר"ע)
ר' אליעזר דוד גרינוואלד דומ"ץ בסערדאהעלי-ואב"ד בצעהלים-ווישעווע-סאטמאר מח"ס קרן לדוד (ר"ח סיון תרפ"ח)
משפחת הערוגת הבשם: בניו:
ר' אברהם יוסף אב"ד מאקווא-חוסט-אונגוואר מח"ס אבני שיש (ט"ו טבת תרפ"ח)
בניו ר' יהושע אב"ד חוסט מח"ס חסד יהושע, ור' מאיר אב"ד טעטש
ר' יעקב יחזקי' אב"ד צעהלים-באניהאד-פאפא מח"ס ויגד יעקב (ב' אדר תש"א)
בנו ר' יוסף אב"ד פאפא מח"ס ויחי יוסף-ויען יוסף
ר' יקתואל יהודא אב"ד יארע מח"ס זכרון אב
בנו ר' עמרם צבי מח"ס
ר' לוי יצחק אב"ד צעהלים (חתן אחיו ר' אברהם יוסף) מח"ס הכנה דרבה
חתנו:
ר' אהרן זילבערשטיין (ב"ר דוד ישעי' מווייטצען) אב"ד קערעצקי-בעלעד (נשא מקודם את בתו מרת שרה יוכבד ובפטירתה נשא את בתו מרת מירל חי' הי"ד שהיתה נשואה מקודם לר הלל מאיר עהרענגרובער בנו של ר' אלעזר מרדכי אב"ד ווראנוב).
לעצט פאראכטן דורך ווארד2007 אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:17 pm, איין מאל איז עס געווארן פאראכטן
ווי לאנג ס'גייט דיר גוט!, פארגיס נישט יענעם'ס בלוט!
ווייל פון הימל דארט אויף דיר מען קוקט!, און דיין קומענדיגער דור קען נאך זיין אפגעריקט! (קרעדיט: מיכאל שניצלער)
ווארד2007
שר חמישים ומאתים
הודעות: 396אוועטער
הודעהדורך ווארד2007 אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:12 pm
און אט דא האט איר א לינק תולדות בנו אב"ד צעהלים ז"ל
http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.ph ... =viewtopic
ווי לאנג ס'גייט דיר גוט!, פארגיס נישט יענעם'ס בלוט!
ווייל פון הימל דארט אויף דיר מען קוקט!, און דיין קומענדיגער דור קען נאך זיין אפגעריקט! (קרעדיט: מיכאל שניצלער)
ווארד2007
שר חמישים ומאתים
הודעות: 396אוועטער
הודעהדורך ביקסאד אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:27 pm
פאר בעלזא פלעגט ער פאהרן קיין שינאווא צו דעם דברי יחזקאל.
ועמך כולם צדיקים
ביקסאד
שר שלשת אלפים
הודעות: 3157
הודעהדורך זושאלע אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:28 pm
זיין אייניקל דער פאפער רב בעל ויחי יוסף זצוק"ל פלעגט זאגן, אז שטענדיג פאלט אויס ז' אב, אינעם טאג פון די וואך וואס פאלט אויס ז' אדר יומא דהילולא פון משה רבינו.
מען זאל נישט געפרובט ווערן...
זושאלע
שר העשר
הודעות: 46
הודעהדורך זושאלע אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 7:34 pmביקסאד האט געשריבן:פאר בעלזא פלעגט ער פאהרן קיין שינאווא צו דעם דברי יחזקאל.
'שבת נחמו' האט דער ערוגת הבושם געהאט חזקה צו פארן קיין שינאווא.
אז ס' איז אמאל געווען א שאלה ביים שינאווער רב און ער האט געוואלט הערן נאך א דעת תורה, פלעגט ער צו זאגן, 'אויף שבת נחמו וועט דאך קומען חוסטער רב, וועלן מיר איהם דאמאלטס פרעגן.
מען זאל נישט געפרובט ווערן...
זושאלע
שר העשר
הודעות: 46
הודעהדורך נחמן נתן אום דאנערשטאג יולי 15, 2010 11:03 pm
הגה"צ אב"ד ור"מ וויען שליט"א (וומסב"ג) האט מיט יאהרן צוריק ארויסגעגעבן א הערליכען חיבור (צוויי כרכים) "תולדות ערוגת הבושם". העכסט רייך און באלערנד.
שאל אביך ויגדך זקניך ויאמרו לך!
נחמן נתן
שר האלף
הודעות: 1808אוועטער
הודעהדורך ללמוד וללמד אום זונטאג יולי 18, 2010 3:02 pmנחמן נתן האט געשריבן:הגה"צ אב"ד ור"מ וויען שליט"א (וומסב"ג) האט מיט יאהרן צוריק ארויסגעגעבן א הערליכען חיבור (צוויי כרכים) "תולדות ערוגת הבושם". העכסט רייך און באלערנד.
טאמער כ'געדענק איז א גרויס חלק פון די תולדות געשריבען געווארן דורך זיין פעטער הגה"צ ר' משה ליב כ"ץ זצוק"ל הי"ד איידעם פון ויגד יעקב.
כ'האב היינט געהערט פון אן עלטערן איד אז פאפער רב זצ"ל האט פארציילט, איינמאל האט ער באזוכט א גרויסער דאקטאר, זאגט איהם דער דאקטאר, כ'האב אמאל אונטערזוכט איינעם גרינוואלד אין וויען צו האט דאס געקענט זיין משפחה מיט אייך? ענטפערט ער איהם, דאס איז געוועהן מיין זיידן [דער ערוגת הבשם]. זאגט איהם דער דאקטער: אויב אזוי וועל איך דיר פארציילן וואס האט מיט איהם פאסירט. ער האט דאן געדארפט דורכגיין אן אפאראציע, האט ער פארלאנגט אז מ'זאל איהם נישט איינשלעפען, ווייל ער וויל זיך נישט בידים ברענגען צו היסח הדעת פון דעם שויתי. ער האט צוגעזאגט אז ער וועט זיך נישט רירן. און כך הוה במשך דעם גאנצען אפאראציע איז ער געלעגן בדבקות און האט זיך קיין ריר נישט געגעבען. זי"ע!
ללמוד וללמד
שר חמישים ומאתים
הודעות: 340
פארטיג נאך א רינגעלע אינעם השבת אבידה אונטערנעמונג


text:
ברוס וויליס
ברוס וויליס (געבוירן מארטש 19 1955 איז אן אמעריקאנער אקטיאר און זינגער.
ער איז געווארן באקאנט אין די סוף 1980'ס און האט זינט דאן אנגעהאלטן א קאריערע אין סיי אלס א האליוואוד פירענדער פערזענליכקייט און סיי אלס א סופארטינג אקטיאר.
באזונדער איז ער באקאנט אלס זיין כאראקטער וואס ער שפילט אין די דיי הארד דראמא און עקשאן סעריע פילמען אלס זיין ראלע אין א גיבור און תמימות'דיגער אבער פיל מיט סענס אפ הומערדיגער הערויאישער קעמפער מיטן נאמען זשאן מקלעין.
וויליס איז געווען חתונה געהאט צו דעם אקטיאריסקע דעמי מאור און זיי האבן געהאט 3 מיידלעך צוזאמן ביז זייער גט אין 2000 נאך דרייצען יאר וואוננדיג צוזאמן. ער איז אבער פארבליבן גאר נאנטע חבר צו איר און ביז זי האט נישט ווידער חתונה געהאט מיט אן אנדערן האט יעדער גאהאלטן אז זיי גייען נאך ווידער צוריק חתונה האבן דערווייל אבער זענען זיי בלויז גוטע פריינט וואס גייען איבעראל צוזאמן כאטשיג זי האט שוין א צווייטער מאן.
ער איז פון די איינציגסטע גרויסע אקטיארן וואס זענען פובליקלי ארויסגעקומען צו שטיצן בושס איראק מלחמה אין פארשידענע אינטערוויאוס אויך איז ער שטארק פרא מדינת ישראל קעגן די אראבער א זאך וואס איז זעלטן ביי די ליבעראלע האליוואוד קרייזן. ער איז אויך לטובת באמבאדירן די מעקסיקא טאבאקא פעלדער צו לימיטירן די דראגס וואס מ'שווערצט פון דארטן קיין אמעריקע צו קארופטירן די איגענט.
זיינע פילמען שארן ביליאנען, זייענדיג די זעקסטער מערסטענס געלט געמאכטער סטאר אין האליוואד.


text:
רבי מנחם עזריה
רבי מנחם עזריה פון פאנא (ה'ש"ח - ד' אב ה'ש"ף), באקאנט ווי דער רמ"ע מפאנו, איז געווען א בארימטער גאון און בעל מקובל אין איטאליע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער איז געבוירן אין דער שטאט באלאניע, איטאליע צו זיין פאטער רבי יצחק ברכיה פון די חשובים אין שטאט.
ער האט געהייראט רחל, די טאכטער פון ר' יצחק פואה פון מאנטאווע - פון די גדולי איטאליע אין יענער צייט.
ער האט געלערנט קבלה ביי זיינע רבי'ס: רבי עזרא מפאנו, רבי משה קורדאווירו און רבי ישראל סרוק פון צפת.
אין זיינע דרייסיגער יארן האט ער אנגעהויבן מפורסם צו ווערן. און אין יאר של"ד האט אים דער בית יוסף געגעבן זיין ספר "כסף משנה" אכטונג צו געבן אויפן דרוקן.
ער האט געהאט א גרויסע השפעה אויף די יודן אין זיין צייט. דער מנהג פון זאגן סליחות פארטאגס אום חודש אלול, איז מען מייחס צו אים.
ער האט געהאט א גרויסע ישיבה אין מאנטאווע און איז דארט נפטר געווארן.
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט געשריבן ארום דרייסיג ספרים אין הלכה און אין קבלה וועלכע זענען זייער נתקבל געווארן בכל תפוצות ישראל.
- שו"ת הרמ"ע מפאנו
- עשרה מאמרות
- גלגולי נשמות


text:
1976
1976 איז דאס 76סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1976 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1976 איז געווען אן עיבור יאר וואס האט אנגעהויבן דאנערשטאג.
אינהאַלט
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 5טן אפריל - האראלד ווילסאן רעזיגנירט אלס מתפקידו פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
- 15טן אפריל - דוד אלעזר, דער ניינטער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געב' 1925)
- 2טן יולי - צפון וויעטנאם און דרום וויעטנאם ווערן פאראייניקט.
- 28סטן יולי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.8–8.2 פלאכט אויס טאנגשאן, כינע. 242,769 מענטשן אומגעקומען און 64,851 פארוואונדעט.
- 15טן דעצעמבער - סאמאא ווערט אנגענומען אלס מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
געבוירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 23סטן יולי - יהודית פאלגאר, יידישע-אונגארישע שאך גרויסמייסטער
- 5טן אקטאבער - ראמזאן קאדיראוו, דריטער פרעזידענט פון טשעטשניע
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 24סטן מערץ - מארשל בערנארד מאנטגאמערי, קאמאנדיר פון די אליאירטע קראפטן אין צפון אפריקע ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1887)
- 19טן סעפטעמבער - הרב יחזקאל אבראמסקי, ראב"ד אין לאנדאן און מחבר פון חזון יחזקאל אויף דער תוספתא (געב' 1886)
נאבעל פריזן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עקאנאמיק - מילטאן פרידמאן


text:
Myspace
מיי ספייס (יידיש: מיין פלאץ), איז א סאציאלער חברים נעצווארק וועבזייטל, וואו מען מאכט זיך נייע חברים און מען האלט אן קאנטאקט] מיט זיי. עס איז אויסגעשטעלט צו אקאמאדירן די פריינטשאפט קאמיוניקאציע מיט געצייג און אייגענע ?סוירטש? מאשין מיט בילדער, טשעט אימייל, מוזיק ווידעא בלאגס פערזענליכע פראפילן און נאך פארשיידענע אויסשטעלונגן צווישן אירע באנוצער.
עס איז געווארן אפגעקויפט דורך רופערט מורדאק מעדיע אימפעריע.
אלע רופערט מורדאקס ניוזקארפס געזעלשאפט און וועבזייטס
ניו יארק פאסט • My Space • Fox News • די סאן • Sky News • ניו יארק טיימס


text:
בשן
בשן איז א ראיאן וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה, וואס משה רבינו האט איינגענומען, פון דעם קעניג, עוג מלך הבשן.
די געגנט געפונט זיך צפון טייל, פון אנדערע זייט ירדן טייך, וואס איז היינט מערסטנס אונטער סיריע, און א טייל איז אין ישראל.
ביים צעטיילן די שבטים, האט מנשה באקומען העלפט פון זייער טייל אין בשן געגנט. אין יאר 732 איידער די ציווילע רעכענונג, האט תגלת פלאסר קעניג פון אשור, איינגענומען די געגנט, און פארטריבן די יידן. די פעלקער אין די ראיאן האבן זיך גענומען באזעצן אין די בשן, און ווען די סעלוקן זענען אנגעקומען האבן זיי עס איינגענומען, און אסאך יוונים האבן זיך דארט באזעצט. יהודה המכבי, און זיין ברודער שמעון התרסי, האבן אין א ספעציעלער אקציע, געקומען צום בשן, און גענומען אלע יידן פון דארט, און זיי געפירט אין ארץ יהודה.
דער רוימישער גענעראל פאמפאיאס, האט איבערגעגעבן קאנטראל איבער דעם בשן פאר סיריע, אבער קעניג אגוסטוס, האט צוריק געגעבן דעם בשן פאר די יידן, אין הורדוסנס צייטן.
ביז אין די שפעטע יארן פון דעם מיטל אלטער, זענען געווען יידישע קהילות אין די בשן.
ווארשיינליך זענען די גרענעצן פון בשן ווי פאלגנד, פון דרום איז גלעד, ביי דעם ירמוך טייך. פון צפון די חרמון בערג.


text:
דוד טווערסקי
רבי דוד טווערסקי (געב' כ"ו תשרי ה'תש"א) איז דער מנהיג פון די סקווערער חסידים און פון סקווערער שטעטל אין ניו יארק.
זיינע חסידים זענען פארגלייבט פאר יעדעס ווארט וואס ער זאגט נאר, ווייל ער איז באקאנט אלץ א וואונדערליכע פועל ישועות ווי אסאך זענען געווארן אויפגעראכטן פון זיינע ברכות.
ספעציעל איז ער באקאנט אלס א גרויסער מומחה אויף דאקטוירים און רפואה. עס קומען טאג טעגליך ביי עהם זיך פראווען, מענער און פרויען אפילו פון די שוואכסטע שטאפל, פון אלע קרייזן און סארטן, און ער הייסט היינט דער גרעסטע פראווערער, זייענדיג אפען פארן ציבור יעדן טאג אכט שעה.
טראץ זיין עלטער, פארפאסט ער נישט פון צו פירן דריי טישן יעדן שבת, אן קיין תירוצים.
משפחה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי דוד איז געבוירן כ"ו תשרי תש"א צו זיין פאטער רבי יעקב יוסף טווערסקי און זיין מוטער טראני טווערסקי, א טאכטער פון רבי פינחס טווערסקי פון אוסטילע), אין יאס, רומעניע. אין תש"ה האט די משפחה זיך געצויגן קיין בוקארעשט, און ער איז געקומען קיין אמעריקע אין יאר תש"ח אינאיינעם מיט די עלטערן און משפחה. ער איז דער בן יחיד פונעם אלטן סקווערער רבי'ן, אדמו"ר ר' יעקב יוסף טווערסקי מסקווירא זצ"ל, פון וועם ער האט איבערגענומען די רביסטעווע אין תשכ"ח זייעדיג אלט 28 יאר.
ער איז דער נענטסטע אייניקל צום הייליגן בעל שם טוב, זייענדיג דער זיבעטער דור. דער ייחוס איז: רבי ישראל בעש"ט
- רבי צבי הערש, זון פונעם בעל שם טוב
- רבי אהרן טיטיעווער, זון פון רבי צבי הערש
- רבי ר' נפתלי צבי פון סקווירא (ר' הערשעלע סקווערער)
- רבי יצחק טווערסקי פון סקווירא (איידעם פון רבי הערשל)
- רבי דוד הראשון מסקווירא
- רבי יעקב יוסף מסקווירא
- רבי דוד טווערסקי
ער האָט חתונה געהאַט אין תשי"ט אין בני ברק, מיט הרבנית חיה חנה האגער, די עלצטע טאָכטער פון אדמו"ר רבי משה יהושע האגער פֿון וויזשניץ-בני ברק אין ישראל.
דער סקווערער רבי האט פיר זין און דריי טעכטער. זיי זענען:[1]
- דער בכור רבי אהרן מנחם מענדל, אן איידעם פון וויזשניצער רבי פון מאנסי
- ר' יעקב יוסף, איידעם ביי זיין פעטער הרב יצחק טווערסקי, זון פון סקווערער רבי'ן איידעם פון האדמו"ר מווזיניץ בני ברק.
- זיין איידעם ר' ארי' לייבוש טייטלבוים, זון פון הרב חנני' יו"ט ליפא פון וויליאמסבורג, איידעם פון האדמו"ר מקיוויאשד זצ"ל.
- ר' חיים מאיר, איידעם פון הרב ארי' לייבוש רובין אבד"ק גלאגאוו בארא פארק
- ר' יצחק, איידעם ביי זיין פעטער האדמו"ר מביקסאד וויליאמסבורג, איידעם פון האדמו"ר מווישניץ מאנסי
- ר' ישראל, איידעם פון ר' יצחק אייזיק שנעעבאלג רב פון מאכניווקע אין ווילאמסבורג (זון פון ר' מענדל פון מאנטשעסטער און איידעם פון ר' נפתלי אריה פון קאלוב)
- ר' יוחנן פינחס, איידעם פון ר' חיים מאיר ערנסטער, וויזשניצער רב אין מאנטשעסטר, זון פון ר' מנחם ר"י וויזניץ.
- זיין איידעם ר' יוחנן זון פון ר' אברהם יושע העשיל זון פון רחמיסטריווקא רבי איידעם פון סקווירא רבי.
- ר' יצחק, אן איידעם פון הרב ישראל האגער רב פון וויזניץ ב"ב
- איידעם ר' יעקב יוסף טווערסקי זון פון זיין ברודער ר' אהרן מענדיל
- איידעם ר' יעקב יוסף טווערסקי זון פון זיין שוואגער ר' אברהם יושע העשיל טווערסקי
- איידעם ר' איתמר כ"ץ זון פון ר' יושע כ"ץ מאגרובע רב
- ר' יעקב יוסף אן איידעם פון קיוויאשדער רביס זון, רבי צבי אלימלך האלברשטאם, וואס ער איז א איידעם ביים רחמיסטריווקער רבי פון בארא פארק.
- ר' משולם זוסיא איידעם פון ר' משה מייזליש אב"ד ווארדאן לאנדאן
- ר' מרדכי פינחס איידעם פון ר' ברוך בנציון טווערסקי אבד"ק בית אהרן פארשעי
- איידעם ר' יחזקאל שרגא זון פון זיין שוואגער ר' אליעזר גאלדמאן
- מרת הינדא, ווייב פון רבי אברהם יהושע העשיל טווערסקי, זון פון רחמיסטריווקער רבי אין אמעריקע
- ר' יעקב יוסף, איידעם פון זיין פעטער ר' יצחק טווערסקי
- ר' מרדכי, איידעם פון ר' יצחק יוחנן האגער זון פון מונסער רבי
- מרת צפורה, ווייב פון רבי אליעזר גאלדמאן, זון פון רבי יעקב לייב זצ"ל, זוועהילער רבי פון בני ברק
- ר' יעקב לייב איידעם פון הרב גראס האלמינע רב אין ביתר
- ר' פינחס אהרן איידעם פון ר' משה וואלף מייזליש אוהעלע רב אין מאנסי
- ר' מרדכי איידעם פון ר' אברהם יעקב פלינטשטיין זון פון קאפיטשניצער רבי און איידעם פון דער אלכסאנדער רבי
- ר' שלום איידעם פון די קוזמירער רבי
- ר' שלמה איידעם פון ר' יוסף פאנעט זון פון דעעשער רבי פון בני ברק
- ר' יחזקאל שרגא, איידעם פון זיין פעטער ר' יצחק טווערסקי
- יעקב יוסף, אן איידעם פון טשערנאבלער רבי אין אמעריקע
- מרת מירל, ווייב פון רבי יעקב יוסף האגער, אן אייניקל פונעם וויזשניצער רבי פון מאנסי, א זון צו זיין זון הרב ישראל האגער אב"ד שיכון וויזשניץ מאנסי
- חיים מאיר, אן איידעם פון קיוויאשדער רביס זון, רבי צבי אלימלך האלברשטאם, וואס ער איז א איידעם ביים רחמיסטריווקער רבי פון בארא פארק.
משמשים בקודש[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ערשטער און העכסטער גבאי: הרה"ח ר' ישעי' יואל אונגאר ע"ה, א זון פונעם קאפאווארער רב הי"ד, און ברודער פונעם סקווערער דיין - הגאון ר' זלמן אונגאר זצ"ל.
הרה"ח ר' יושע פרידמאן ע"ה, מזקני חסידי מהר"א מבעלזא, וואס האט אים געשיקט אלס באהעלפער און הויז גבאי צום אלטן סקווערער רבין זצוק"ל.
הרה"ח ר' דוד בערגער, א זון פונעם לעגאנדארן עסקן און פייערדיגע חסיד - ר' חיים בערגער ע"ה, און איידים פונעם גבאי ר' יושע פרידמאן ע"ה.
הרה"ח ר' אהרן פרידמאן, דעם רבינס הויז גבאי היינט צוטאגס, אויף ארט פון זיין פאטער, דער אלטער גבאי ר' יושע ע"ה.
הרה"ח ר' אברהם ביינוש אייזנבערג, א זון פונעם באקאנטן מחנך ר' ברוך אייזנבערג ע"ה, און איידעם פון ר' שלום בער פישל - דער העכסטער הויפ'ס מיניסטער.
תקנות ומנהגים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינע צייטן, ארבעט ער צו אוועקגעשטעלן פארשידענע מנהגים און תקנות פונעם שטעטל.
- א פרוי אין שטעטל פירט נישט קיין אויטא. [אויסער דעם וואס עס איז בדיעבד אז א פרוי זאל זיצן אינעם פאדערשטן זיץ אין יעדע אויטא]
- אלע פרויען וואס האבן חתונה געהאט אומגעפער זינט דאס יאר תשנ"ה, זענען נישט ערלויבט צוגיין אויפגעדעקטע שייטל, נאר עס מוז זיין פארדעקט כאטש רוב קאפ, מיט כאטשיג וואס.
- אלע חסידים זאלן געהערן צו א 'חבורה', ווי מ'קומט זיך צוזאמען פון צייט צייט אויף התחזקות אין תורה וחסידות. [די חבורות זענען אומגעפער צווישן צען ביז דרייסיג חברים, צומאל ווערט עס געפירט דורך א ראש החבורה, צומאל בלויז דורך א גבאי החבורה, און עס ציילט זיך היינט שוין אן א צאל חבורות אינעם שטעטל און אין די סקווערע שטיבלעך איבער די וועלט]
- ספרי חסידות יומי איז א לימוד וואס אלע סקווירא חסידים לערנען חסידישע ספרים טעגליך, פאר בערך צען מינוט.
די ספרים וואס מ'האט שוין געלערנט אין די מסגרת פון ספרי חסידות יומי
בת עין
מגן דוד
רב ייבי
אורח לחיים
מבשר צדק
תורי זהב
שקל הקודש קאסע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ער האט אוועקגעשטעלט א צענטראלע קאסע, מיטן נאמען שקל הקודש, וואס ווערט אנגעפירט אונטער זיין פערזענליכער אויפֿפאסונג, וואס איז די הויפט שפייזער פאר אלע סקווערער מוסדות, אין שטעטל און אויך איבער דער וועלט.
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ משפחה 823 (תשס"ח) עמ' 34


text:
וועלט פאקטבוך
דאס וועלט פֿאַקטבוך פון דער CIA (ענגליש: CIA World Factbook; אדער The World Factbook) איז א יערליכע אויסגאבע וואס די שפיאנאזש אגענטור פון די פאראייניגטע שטאטן (די CIA) גיט ארויס פארן ניץ פון דער אמעריקאנער רעגירונג. דאס בוך אנטהאלט אינפארמאציע אין דעם סטיל פון אן אלמאנאך וועגן די לענדער פון דער וועלט - וואס נעמט איין סואווערענע לענדער, אפהענגעדיקע שטחים און אנדערע געגנטן וואס זענען אנערקענט דורך די פאראייניגטע שטאטן. אויך געפינט זיך אינפארמאציע וועגן די פינף אקעאנען און דעם גאנצן ערד-פלאנעט. אינגאצן באווייזן אין עס, ריכטיק פאר 2012, 267 וועזנהייטן. די אינפארמאציע וועגן יעדן לאנד ווערט צעטיילט אין אפטיילונגען וועגן די געאגראפיע, דעמאגראפיע, קאמוניקאציע, רעגירונג, עקאנאמיע און מיליטער. יעדע לאנד ווערט באהאנדלט אין צוויי אדער דריי בלעטער.
די ערשטע ראלע פונעם פאקטבוך איז צו באדינען די רעגירונג פון די פאראיינגטע שטאטן; זיין סטיל, געבוי, פארנעם און אינהאלט זענען אוועקגעשטעלט צו דעם ציל און שפיגלען אפ די אפיציעלע פאליטיק פון די פאראייניגטע שטאטן.
דאס פאקטבוך האט א וועבזייטל וואס ווערט דערהיינטיקט יעדע צוויי וואכן (זייט נאוועמבער 2001).
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ביים צוזאמענשטעלן דאס פאקטבוך ניצט דער CIA פארשיידענע מקורות, איינשליסנדיק די פאלגנדע:


text:
מאקבעט
מאקבעט איז דער נאמען פון א טראגעדישע פארשטעלונג געשאפן אינעם יאר ה'שס"ו (1606) דורך וויליאם שייקספיר. די פארשטעלונג ווערט געשפילט אפטליך ווידער און ווידער אין די טעאטערס.
דוד משה הרמאלין שאפטע די פריהסטע יידישע איבערזעצונג פון מאקבעט אם ה'תרנ"ד. זיינער ווערסיע איז ערשט געצייגט געווען ביי "טאליא טעאטער", ניו יארק, אם ט' אייר ה'תרנ"ה.[1]
אין די פארשטעלונג, מאקבעט מיט די הילף פון זיין ווייב דערמארדעט דונקאן דער קעניג פון סקאטלאנד און ווערט קעניג אנשטאט אים.
מקורות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Joel Berkowitz. Shakespeare on the American Yiddish Stage. University of Iowa Press, 2005. זייטה 138.


text:
אלקאהאליש געטראנק
אן אלקאהאליש געטראנק (א שארפֿע משקה) איז א געטראנק וואס אנטהאלט עטאנאל, איינער פון כעמישע אלקאהאלן. אנדערש ווי אנדערע אלקאהאלן, עטאנאל איז נישט קייו סם פארן קערפער פון מענטש, נאר ווען מען טרינקט צופיל.
טראגט זיך ארום א אידיעלע פארזארגט און פארדאגעט, פון ווי וועט מען דעקן די חובות, קומט אבער דאס גלעזעלע משקה און צושמייכלט דאס האַרץ, עס מאכט גרינג און לעבעדיג דעם מענטש צו דאנקן און לויבן דעם בורא כל העולמים פאר די גוט וואס מען האט אינגאנצן פארגעסן, מווערט גרינג און פלינק, יונג און פריש, דאס געזאנג און שמחה ערוועקט חיות און ענערגיע צו טאן דאס פליכט מיט פלייס און זיכערקייט.
אמאל זענען מענטשן אזוי שטארק גענייט צו טרינקען אלקאהאל אז עס איז ביי זיי א קראנקייט, וואס ווערט גערופן אלקאהאליזם.


text:
ווילרייק
ווילרייק (פלעמיש: Wilrijk) איז א דיסטריקט פון אנטווערפן אין דעם פלעמישע ראיאן פון בעלגיע. דער שטח איז 13.61 ק"מ2. די באפעלקערונג איז 38.319 איינוואוינערס.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ווילרייק איז געווען א זעלבסט-שטענדיג געמיינדע ביז זי איז אום 1טן יאנואר 1983 צוגעפיגט געווארן צו אנטווערפן.
יידנטום[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין ווילרייק איז פלאצירט דער באקאנטע ישיבת עץ חיים ווילרייק. די ישיבה איז אויפגעשטעלט געווארן נאך פארן צווייטע וועלטס קריג. נאכן מלחמה איז דער ישיבה צוריק געפענט געווארן.
היינט איז דער ראש ישיבה הרב חיים ארי' שפיטץ זון פון ביסטריצער רב און איידעם פון חיים יוסף דוד ווייס באקאנט אלץ דער חיד"א ווייס.


text:
ירושלימער מוניציפאליטעט
ירושלימער מוניציפּאַליטעט איז די מוניציפאליטעט פון ירושלים וואס איז פאראנטווארליך צו אנפירן די לאקאלע באדארפענישן ווי דערציאונג, וואוילזיין, פונדאמענט, ריינקייט, געזונט אד"ג.
ירושלימער בירגערמײַסטער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון 1966 ביז 1993 איז דער בירגערמייסטער געווען טעדי קאלעק, ער האט פארלוירן די וואלן דעמאלט, און פון 1993 ביז 2003, איז אהוד אלמערט, געווען בירגערמייסטער אין ירושלים.
- 2003-2008: איר פריערדיקער בירגערמייסטער איז געווען אורי לופאליאנסקי ווען דער פארזיצער פון דער מוניציפאליטעטס אפאזיציע איז געווען ניר בארקאט וואס איז געווען קאנדידאט ביי די וואלן צום בירגערמייסטערשאפט אין 2003.
- 2008: אינעם יאר 2008, ביי די וואלן פון די בירגערמייסטערשאפט אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט, איז ניר בארקאט אויסגעקליבן געווארן ווי דער בירגערמײַסטער. ער האט קאנדידירט קעגן מאיר פרוש, ארקאדי גיידאמאק און דן ביראן, און האט געווינען מיט א מערהייט פון 19,347 שטימען.
אדמיניסטראציע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאב פון דער מוניציפאליטעט ציילט 7500 ארבעטער.
פאליטיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער בירגערמייסטער ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פינף יאר דורך גלייכע וואלן פון אלע ירושלימער בירגער. אין דער זעלבער צייט וויילט מען די ירושלימער שטאטראט.
קאארדינאטן: 31°46′49″N 35°13′28″E / 31.780231, 35.224378
ראטהויז[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די ירושלימער מוניציפאליטעט איז געבויט אַרום ספרא קוואדראט, וואס איז געגרינדעט געווארן אין די 1990ער יארן.
גאַלעריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- עיריית ירושלים
- תיאור קריית העירייה - מאמר של דוד קרויאנקר
- פֿאָרװערטס - ירושלים פֿײַערט 40סטן יאָרטאָג פֿון איר באַפֿרײַונג


text:
פויגל
פויגל איז א מין בעל חי מיט צוויי פיס, פליגלען און פעדער וואס לייגן אייער. רוב פויגלען פליען ארום אין די לופטן דורך זייערע פליגלען. ס'זענען דא בערך 10,000 זגאלן פויגלען אויף דער וועלט, פונעם ארקטיק ביזן אנטארקטיק.
דער גרעסטער פויגל איז דער שטרויס (וואס קען וואקסן ביז 9 מעטער), דער קלענסטער 5 צ"מ.
זיי קענען פליען קעגן די קאלטסטע ווינט, און האבן נישט קיין קליידונג אבער זענען באשיצט דורך זייערע פעדערן ווארעם צוליב די פילע בלוט וואס שטרומט ווילד אין זייער קערפער.
זיי טראגן קערנדליך פון איין פלאץ צו אנדערן פלאץ, וואס ווערט אנגפלאנצט, אויך קרענק וואס ווערט אנשטעקונג אין מענטשן.


text:
פונקציע
אין מאטעמאטיק איז א פונקציע די צופאסונג צווישן צוויי סכומען. איין סכום איז דער עיקרדיקער סכום (אנערקענט ווי ) און דער צווייטער סכום איז א צווייטרייאיקער סכום (אנערקערט ווי ).
די פונקציע אסאציאירט מיט יעדן עלעמענט אינעם עיקרדיקן סכום גענוי איין צופאסטן עלעמענט אינעם צווייטרייאיקן סכום.
ס'איז פאראן אויך אן איינס-אויף-איינס פונקציעס ד"ה, צוויי עלעמענטן פונעם עיקרדיקן סכום טארן נישט האבן איין צופאסטער אינעם צווייטרייאיקן סכום, א. צב"ש, די צופאסטונג צווישן דער מענטש מיט זיין עלטער הייסט א פונקציע, ווייל יעדער מענטש איז א באזונדערער עלעמענט וואס קען זיין צוגעפאסט נאר צו איין עלעמענט אין דער "עלטער" סכום, כאטש וואס דער "עלטער" קען זיין צוגעפאסט צו פארשיידענע מענטשן.
אין מאטעמאטיק, איז אנגענומען צו באצייכענען א פונקציע מיט איינע פון די דריי לאטיינישע אותיות: f, g, h מיט ארום-קלאמערן דעם עלעמענט פונעם עיקרדיקן סכום מיט א גלייכונג סימבאל אין דערמיט, אדער שרייבט מען דאס אָן קלאמערן נאר מיט א ריכטונגצייכן אין דערמיט. צב"ש, אויב מען וויל שרייבן א פונקציע וואס פאסט צו יעדער צאל צו איר קוואדראט, שרייבט מען דאס אזוי: אדער אזוי: וואס מיינט אז יעדער נומער וואס מען פארבייט מיטן פאסטצו צו דער קוואדראטישע צאל פון דעם דאזיקן נומער. אין די צווייטרייאיקע צאל קען זיין סיי וואסערע פארמולעס, ווי צב"ש: : - פאסטצו יעדער נומער מיט דעם זעלבן נומער געטאפלט מיט פינף. דא באדייט x נארוואס אן עלעמענט פונעם סכום X.
אויב וויל מען באגרעניצן די פונקציע צו צווישן די נומערן 3 צו 7, שרייבט מען דאס אזוי: .
גראפישע פונקציעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
וועסט עדמאנטאן מאלל
די וועסט עדמאנטאן מאלל (ענגליש: West Edmonton Mall), געפינט זיך אין עדמאנטאן, אלבערטא, קאנאדע, איז צפון אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאלל און פארמאגט די וועלט'ס גרעסטע פארקינג לאט מיט פלאץ פאר 20,000 אויטאס. די מאלל איז 23 יאר געווען דער וועלט'ס גרעסטע מאלל ביז אין 2004 ווען די גאלדן ריסוירסעס מאלל אין כינע האט איבערגענומען דעם טיטל.
ארכיטעקטור[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאלל איז געבויט געווארן אין 1981 אינדרויסן פון דער שטאט עדמאנטאן אויף א שטח פון 5.3 מיליאן סקווער פיס און האט געקאסט 1.4 ביליאן דאלאר צו בויען. די מאלל פארמאגט איבער 800 געשעפטן וועלכע געבן אינאיינעם ארבעט פאר 23,000 מענטשן.
סוקסעס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די מאלל באקומט בערך 33 מיליאן באזוכער פער יאר און צווישן 60,000 און 150,000 באזוכער פער טאג. מענטשן קומען צו פארן פון גאנץ נארט אמעריקע צו באטראכטן די געביידעס, אינערליכע האטעל, און די וועלט'ס גרעסטע אינערליכע וואסער פארק און נאך א רייע אטראקציע אוון שפיל פלעצער וועלכע געפינען זיך אלעס אונטער איין דאך.
די מאלל איז ארגינעל געווען א סוקסעס אבער האט שפעטער זיך געפלאגט ווען א טייל גרויסע געשעפטן האבן זיך פארמאכט אין שפיץ פון קענעדיען טייער וועלכע האט דארט פארמאגט איר גרעסטע געשעפט. אין די לעצטע יארן איז דער מצב בעסער געווארן ווען די פראווינץ האט אויפגעלעבט צוליב אירע גרויסע אויל קוועלער וועלכע זענען געווארן גאלד גריבער ווען די פרייזן פון אויל האבן זיך געהויבן.


text:
ען קאלטער
ען קאלטאר (געבוירן דעסעמבער 8 1961) איז אן אמעריקאנער קאנסערוועטיווער קאלומניסט און פאליטישער קאמענטאטור, און בעסטע סעלינג אויטאר. זי טרעט אפט אויף אויף טעלעוויזיע, ראידאו און ביי פאבליק פריוואטע אדער פארטייאישע אוועטען צו ארומרעדן איבער די אקטעועלע געשענישן.
זי איז באוויסט פאר איר גאר שטארקע דעמעגאגישע און קאנפראנטאנציעלע סטייל, זי איז געווארן באטיטול'ט דורך די אבזערווער אלס "דער רעפאבליקאנער מייקל מאור" און די "ראש לימבאו אין א מיני סקוירט". זי האט זיך אויסגעמאלט ווי א "פאלעמיקער" וואס גלייכט "אויפצוהייטערן די טאפ" ד.ה. אויפצודרייען א קאשע און זי זאגט נישט קיינמאל אז זי איז א באלאנצירטער אדער אומ-פארטייאישער קאמענטורער.
זי האט שוין ארויסגעגעבן פינעף ביכער און אלע אן קיין אויסנאם זענען געווען חדשים לאנג אויפן ניו יארק טיימס בעסט סעלער ליסטע.


text:
סידי
סידי (ר"ת פון ענגליש CD - Compact Disc). דאס איז א רעקארד-דיסק וואס מען קען אויף איר היטן דיגיטאלישע אינפארמאציע ווי פון א קאמפיוטער אדער מוזיק. דאס פארבייט די אלט-מאדישע קאסעטעס און פאטיפאן פלאטעס.
ווי אזוי ארבעט דאס[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
א סידי איז א דיסק - וואס מיינט א פלאכע רינדיגע זאך - וואס האט אויף זיך ארויף געשמירט א מאטריאל וואס שפיגלט צוריק ליכט, א לעיזער ליכט - וואס איז זייער פונקטליך - שיינט דערויף א לעיזער שטראל וואס שפיגעלט צוריק צו א אויג וואס ליינט די שטראל, אויב עס שיינט צוריק דאן מיינט דאס אז עפעס איז פארשריבן דארט, אויב נישט מיינט דאס אז גארנישט איז פארשריבן דארט. וויבאלד דיגיטאל אינפארמאציע איז געשריבן אין ביינערי וואס נוצט נאר צוויי סימבאלן קען מען אזוי פארשרייבן זייער אסאך אינפארמאציע.


text:
ארטראפאד
אן אַרטראפאד (פון גריכיש ἄpθpov אַרטהראן, "געלענק", און πoδός פאדאס "פוס") איז א בעל חי אן א רוקן ביין וואס האט א הארטן הויט (א "דרויסנדיקער סקעלעט"), א קערפער וואס איז צעטיילט און פיס מיט געלענקען. דאס איז כולל אינסעקטן, שפינען-חיות און קרעבס-חיות. אין אלגעמיין לייגן ארטראפאדן אייער, אחוץ סקארפיאנען וואס לאזן די אייער וואקסן אין דער מוטער און ברענגען ארויס די קינדער לעבעדיק.
עס ווערט גערעכנט אז ס'איז פאראן מער ווי א מיליאן זגאלן ארטראפאדן. אומגעפער 80% פון אלע בעלי-חיים אויף דער ערד זענען ארטראפאדן.
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
סטאטוס קווא
סטאטוס קווא (פון לאטיניש: status quo ante) מיינט לאזן די איצטיקע צושטאנד (שב ואל תעשה עדיף). אין פאליטיק איז דאס געוויסע חילוקי דעות וואס די רעגירונג פסק'נט נישט לויט דעמאקראטישע געזעצן פון אחרי רבים להטות. דאס איז אזעלכע עקסטרימישע דעות וואס אויב איינע פון די צדדים וועט אָנווערן, וועט זי זיך אינגאנצן קעגן שטעלן קעגן די מדינה.
ווי צום ביישפיל אין מדינת ישראל שטעלט מען נישט וואלן צו מע זאל לאזן אדער אומווארפן דעם בית דין צדק פון רבנות, ווייל אויב די וואלן וועלן באשטימען אז מע דארף איר אומווארפן, וועלן די רעליגיעזע באלד אינגאנצן אפלייקענען די מדינה.


text:
הילף:בלעטער װעלכע פארבינדן אהער
ביי יעדן בלאט טרעפט מען אינעם געצייגט קאסטן (אויף דער רעכטער זייט) בלעטער װעלכע פֿאַרבינדן אַהער. מיט דעם קענט איר זיך דערוויסן וועלכע בלעטער אין וויקיפעדיע לינקען צו דעם בלאט וואו איר זענט.
דאס איז נוציג ווען מען טוט באוועגן א בלאט, אדער ווען די מיינונג איז אין פראגע צייכן גייט מען צוריק וועלכע ארטיקלן נוצן דאס אזוי ארום דאס צו קענען פאררעכטען.
ווען אימער איר טוט אויסמעקן אדער מאכט א רידיירעקט אדער א נייעם נאמען אדער א באדייטן בלאט טשעקט דעם טול צו זעהן אפשר האט איר א טעות.
איר קענט זיך צום ביישפיל אנצייכענען אין אייער רעדן-בלאט לינקען צו ווערטן וואס איר זייט אינטרעסירט זיי נאכפאלגן אין אנדערע ארטיקלען. מען שרייבט דאס אזוי
-
- [[באזונדער:Whatlinkshere/סאטמאר|סאטמאר]]
און איר באקומט דעם לינק: סאטמאר


text:
בלאז אינסטרומענטן
א בלאז אינסטרומענטן (ענגליש: wind instrument ווינט אינסטרומענט) איז א כלי זמר, וואס מ'נוצט מיטן מויל. און דער לופט-דרוק גיט ארויס דעם קול, און ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.
יעדע מוזיק אינסטרומענט האט אן אנדערן פארעם, וואס מאנעוורירט אז דאס קול זאל זיין אנדערש, דינער אדער דיקער, פלאך אדער געדיכט, שארף צי ברייט, און אזוי ווייטער:
פון די אממערסטן באקאנטע ווינט כלי זמר זענען:
דעם שופר וואס מען בלאזט דערמיט ראש השנה, איז אויך א ווינט אינסטרומענט, כאטש גאנץ פרימיטיוו.


text:
חנוך העניך הכהן לעווין
רבי חנוך העניך הכהן לעווין (שאַטין) (ה'תקנ"ח – י"ח אדר ב' ה'תר"ל) רבי אין אלעקסאנדער.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי העניך איז געבוירן אין לוטאמירסק אין יאר ה'תקנ"ח צו זיין פאטער הרב פנחס הכהן לעווין פון לוטאמירסק, און צו זיין מוטער מרת שרה חנה שאטען.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
נאך זיין חתונה וואוינענדיג אין פרשיסחא איז רבי העניך געווארן צוגעצויגן צו דעם ייד הקדוש, נאכהער איז ער געווארן פון די גרויסע תלמידים פון הרב שמחה בונם פון פרשיסחא נאכהער איז ער געווארן פון די תלמידים פון דעם קאצקער רבין. נאך זיין פטירה איז רבי העניך געווארן פון די אנהענגער פון חידושי הרי"ם כאטש רבי העניך איז געווען עלטער פון אים.
רבי העניך איז געווען רב אין נאווידוואר און אין פראזשניץ, נאכהער האט ער זיך געצויגן קיין אלעקסאנדער, אין יאר ה'תרכ"ו נאך דער פטירה פון חידושי הרי"ם האבן די חסידים אויפגענומען רבי העניך אלס רבין, און ער האט אנגעפירט זיין רביסטעווע אין אלעקסאנדער.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי העניך איז נפטר געווארן י"ח אדר ב' ה'תר"ל.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי העניך האט געהייראט א טאכטער פון הנגיד הרב יעקב יעקיל פון פרשיסחא. זייערע קינדער:
- הרב יחיאל אפרים פישל הכהן לעווין ( - י"ד אב|י"ד מנחם אב) פון מאלעניץ.
- מרת ברכה שפרה מרים
- מרת צפורה
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- חשבה לטובה


text:
בריסל ראיאן
בריסל ראיאן (פראנצויזיש: Région de Bruxelles-Capitale; האלענדיש: Brussels Hoofdstedelijk Gewest) איז דער גרעסטער שטאטישער שטח פון בעלגיע, און ווערט פאררעכנט פאקטיש די הויפטשטאט פונעם אייראפעישן פארבאנד. בריסל ראיאן ווערט צוזאמען געשטעלט פון 19 מוניציפאליטעטן, איינער פון זיי די שטאט בריסל. דער ראיאן האט א באפעלקערונג פון 10.8 מיליאן, די גרעסטע אין גאנץ בעלגיע. בריסל באדעקט א שטח פון 161.38 קוואדראט ק"מ.
זייטן סוף פון דער צווייטער וועלט מלחמה איז בריסל געווארן א צענטער פאר אינטערנאציאנאלן פאליטיק. נאט"א איז הויפטקווארטירט אין בריסל, ווי אויך די פרינציפעלע אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד.
היסטאריש איז בריסל געווען א האלענדיש רעדנדן שטאט, אבער אין די 19טן און 20טן יארהונדערטער זענען אריינגעצויגן פראנצויזיש רעדנער ביז היינט רעדן רוב איינוואוינער פראנצויזיש.


text:
ברוך בער לייבאוויץ
רבי ברוך בער (דוב) לייבאוויץ (תרכ"ד- ה' כסלו ת"ש) איז געווען דער ראש ישיבה פון דער ישיבה "כנסת בית יצחק" אין סלאבאדקע און שפעטער אין ליטווישער קאמעניץ (היינט אין בעלארוס). זיינער חידושי תורה זענען געדרוקט אינעם ספר "ברכת שמואל".
ר' ברוך בער איז געבוירן אין סלוצק אין יאר ה'תרכ"ד צו זיין פאטער הרב שמואל דוד. אלס קינד האט ער שוין געקענט צוויי סדרים פון גמרא, און זיין פאטער האט אים אריינגעברענגט אין דער וואלאזשינער ישיבה.
ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון הרב צימערמאן, דער רב פון מוש און לוסק. ווען זיין שווער האט גענומען דאס רבנות פון קרעמענשאג, איז רבי ברוך בער געוויילט געווארן רב פון לוסק.


text:
גוי
אַ גוי (שטאמט פון לשון קודש וואס מיינט "פאלק") איז איינער וואָס איז נישט אַ ייד. האפטמאל נוצט מען דער וואָרט גוי כדי צו אָפשיידן די ווערטע פונעם גוי לעומת דער איד.
דער איד כלפי דעם גוי[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אידן בענטשן יעדן טאג די ברכה שלא עשני גוי צו געבן א לויב אז זיי זענען מחויב אין מצוות.
די טערמינען גוי אדער גוים ווערן אויך באנוצט אלץ שם הכולל אויף די שונאי ישראל און עובדי עבודה זרה, ווי צ.ב.ש. פסח ביי נאכט זאגט מען שפוך חמתך על הגוים.
היסטאריש, צוליב די פילע גלות יארן, האבן אידן זיך אנגעליטן פיל צרות פון די נישט-אידישע באפעלקערונג צווישן וועלכע זיי האבן געוואוינט. דאס האט צוגעפירט אז דער אידישן פסיכיק האט אפטמאל נישט געהאט פיל צוטרוי צו א גוי, און אפילו טיילמאל געברענגט העסליכע געפילן פון אידן אויף גוים צוריק.
חסידי אומות העולם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זעט דעם הויפּט ארטיקל – חסידי אומות העולם
לויט די תורה קען א גוי אויך פארדינען זיין חלק אין עולם הבא אויב ער איז א בן נח דורך איינהאלטן די זיבן מצוות בני נח. די זיבן מצוות זענען:
- נישט דינען עבודה זרה
- נישט שעלטן ג-ט, אדער נעמען ג-ט'ס נאמען אויף א פאלשע שבועה
- נישט עובר זיין אויף עריות
- נישט גנב'נען
- נישט הרג'ענען
- נישט עסן קיין אבר מן החי
- שטעלן געריכטן אויף צו איינפירן צדק און משפט צווישן דאס מענטשהייט
עס ווערט אנגענומען אז היינט זענען די גוים מערסטנס אפגעהיטן אין די זיבן מצוות און אין אלגעמיין פירן זיי זיך מאראליש, וואס דערפאר הייסן זיי לויטן רמב"ם "חכמי אומות העולם" (זעט מער בני נח).
געהאלפן אין דעם שואה[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
עס זענען געווען טויזנטער גוים אין די יארן פון דער צווייטע וועלט קריג וואס האבן באהאלטן אידן און זיי געראטעוועט פון טויט איינשטעלנדיג דערביי זייער אייגן לעבן. דער ישראל'ישער ארגאניזציע "יד ושם" האט אן עקסטערן אפטיילונג פאר די "חסידי אומות העולם" צו געבן אן אפדענק און אנערקענונג פאר די מענטשן.


text:
וואל סטריט זשורנאל
וואל סטריט זשורנאל איז דער ביזנעס טאג-צייטונג וואס האט איבער 2 מיליאן ליינער פון ארום די גארער וועלט. עס איז זייער פרעסטיזשפול און האט שוין געווינען 29 פוליצער פרייזעס.
עס איז א בראדשיט ווי די ניו יארק טיימס, אבער עס האט כמעט נישט קיין בילדער נאר אזעלכע קאמפיוטער גראפיקס פון פנים'ער פון מענטשן און נומערן.
עס ווערט ארויסגגעבן אין ניו יארק סיטי מיט אזיע און אייראפע אויפלאגעס. דורך די דאו זשאונס קאמפאני.
איר הויפט קאנקורענט איז דער פיינעסל טיימס פון לונדון. און עס איז דער צווייטער גרעסטער צייטונג נאך יו עס עי טודעי.
עס איז באקאנט פאר איר ערשטע זייט, וואס האט איין קאלום וואס טוט זיך אין די גאנצע וועלט אין קורצען און אינעווייניג איז מער באריכות.
די עדיטאריעל איז זייער קאנסערוועטיוו געשטימט, אבער די נייעס רעפורטארשזען זענען מער לינק און נישט צוגעבינדען צו די מיינונגען פון די רעדאקטארן.
איר הויפט נייעס איז בעיקר פינאנץ און ביזנעס דעריבער טראגט דאס דעם נאמען נאכן גאס אין מאנהעטן אווו עס געפינט זיך די סטאק מארקעט; וואל סטריט.


text:
בריטישע אימפעריע
די בריטישע אימפעריע איז דער נאמען וואס איז געגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד מיט אירע הונדערטער קאלאניעס, סימבאליזירנדיג איר מאכט און גרויסקייט. די בריטישע אימפעריע האט אין די אנפאנג 1900 יארן געהאט אונטער זיך 20 פראצענט פון דער וועלט'ס לאנד און 400 מיליאן מענטשן.
די בריטישע אימפעריע האט זיך לאנגזאם געגערינדט ווען הונדערטער בריטישע פארשערס האבן זיך ארויסגעלאזט אויף שיפן איבער'ן ים און געזוכט עפעס פריש. יעדע אינזל וואס זיי האבן געפינען האבן זיי דורכגענישטערט אויב עס איז פאראן עפעס ווערד אין איר. אויב יא האט די בריטישע רעגירונג באלד גענומען קאנטראל אויפ'ן אינזל און אנגעהויבן האנדלן מיט די סחורה וואס דארט איז געוועזן. די ערטשע אינזלן אויף וועלכע די בריטישע האבן גענומען קאנטראל זענען געווען די קאריבעישע אינזלען וועלכע זענען נישט ווייט פון אמעריקע. די אינזלען האבן געהאט אסאך ווערט און מענטשן האבן זיך אנגעהויבן ארייציען אהין און באלד אנגעהויבן צו האנדלן.
בריטען איז נישט געווען די איינציגסטע אימפעריע אין אירע גוטע יארן. אויך פראנקרייך און שפאניע האבן געטאן דאס זעלבע און האבן גענומען פעטע שטיקער פון נארט אמעריקע וועלכע איז געווען געבענטש מיט עטליכע זאכן.
די דריי אימפעריעס האבן זיך שטענדיג געריסן און געקריגט איבער א שטיקל לאנד, יעדער וועלנדיג פארברייטערן איר אימפעריע. בריטען איז געווען אויסגעצייכנט אין אירע מלחמות און האט באוויזן צו באזיגן פראנקרייך און שפאניע מערערע מאל, ווערנדיג אלס גרעסער און גרעסער און איז טאקע געווען די גרעסטע אימפעריע אין די היסטאריע.


text:
שאהנאמע
שאַהנאַמע (פערסיש: شاهنامه בוך פון די מלכים) איז אן עפאס פאעזיע געשריבן דורכן פערסישן דיכטער פירדאווסי פון 977 ביז 1010, און איז דער נאציאנאלער עפאס פון איראן, אפגאניסטאן, טאדזשיקיסטאן און דער פערסיש רעדנדיקער וועלט. די שאַהנאַמע דערציילט די היסטאריע פון דער פערסישער אימפעריע פון בריאת העולם ביז די מוסולמענער האבן איינגענומען פערסיע אינעם 7טן יארהונדערט.
דאס בוך איז זייער חשוב ביי די זאראאסטרישע, אזוי ווי עס באריכט די זאראאסטרישע רעליגיע פון איר אנהייב ביז די אראבער האבן געזיגט דעם לעצטן זאראאסטרישן מלך.
דאס בוך אנטהאלט 62 געשיכטעס, 990 קאפיטלעך און מער ווי 60,000 שורות פון גראמען (פיר מאל אזוי לאנג ווי דער באקאנטער עפאס "די איליאדע".
ס'איז פאראן אויף אן ענלעכן אופן א יידישע פאעסיע אינעם זעלבן סטיל פון דעם יידישן דיכטער מולאנא שאהין שיראזי, געשריבן אויף יידיש-פערסיש.


text:
פיר איראנע דיפלאמאטן
פיר איראנע דיפלאמאטן באדייט א פאסירונג, וואס איז געשען 1982, אין ברען פון לבנון ברודער קריג, ווען ישראל האט געהאלטן אינמיטן דער ערשטער לבנון מלחמה.
אינמיטן דעם קריג, האבן לבנון קרעפטן קעמפער אפגעשטעלט אן אויטא, ביי א בלאקאדע אויף דער ביירוט-דמשק שאסיי, אין דער אויטא זענען געווען פיר דיפלאמאטן פון איראן, וואס זענען געווען אויפן וועג צו לבנון. זיי זענען אריבערגעפירט געווארן צו ביירוט, צו דער הויפטקווארטיר פון די פאלאנגען, וואו מען האט זיי אומגעברענגט.
איראן און כעזבאלא, האבן אויסגעפונען, אז אין 1990 האט ישראל באקומען די פיר דיפלאמאטן, לעבעדיקערהייט. זינט דאן פארלאנגען זיי די באפרייונג פון די דיפלאמאטן, אין אויסטויש פאר ראן אראד. זעלבסטפארשטענדליך אז ישראל לייקנט שטיין און ביין.
סאמיר דזשאדזשא האט אין אן אינטערוויו אין יאר 2006 דערקלערט, אז לבנון קרעפטן האבן אומגעברענגט די פיר דיפלאמאטן, און דערביי געגעבן צו פארשטיין, אז די איראנע באשולדיקונג קעגן ישראל, איז אן אויסגעטראכטע.


text:
ליעזש
ליעזש (פראנצויזיש: Liège ; פלעמיש: Luik - לאָויק; וואלאניש: Lidje; דייטשיש: Lüttich; לאטייניש: Leodium; מוסטער:שפראך-li; לוקסעמבורגיש: Léck) איז א וויקכטיקע שטאָט און מונאציפיליטעט אין בעלגיע און די עקאנאמישע הויפטשטאט פון וואלאניע, דער חלק וואו מען רעדט פראנצויזיש און וואלאניש אין בעלגיע. ליעזש האט 197,013 איינוואוינער (יאנואר 2013).
די שטאט ליגט אין דעם טאל פונעם מעז טייך, נאנט צום האלענדישן און דייטשן גרענעצן, וואו דער מעז טרעפט די אורטע.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
די שטאט ווערט דערמאנט שוין אין יאר 558. כאטש ער איז געווען א טייל פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע, פראקטיש איז ליעזש געווען גאנץ אומאפהענגיק.
אין 1789 האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע אין ליעזש און די שטאט איז געווארן א רעפובליק ביז 1791, ווען די האפסבורג מאנארכיע האט אינוואדירט. פון 1794 ביז 1815 איז ליעזש געווען א טייל פון פראנקרייך. אין 1815 האט דער קאנגרעס פון ווין געגעבן די שטאט צום פאראייניגטן קעניגרייך פון די נידערלאנדן, אבער נאך דער בעלגישער רעוואלוציע אין 1830 איז ליעזש געווארן א טייל פונעם נייעם לאנד בעלגיע. נאך דעם איז ליעזש גיך געווארן א הויפט אינדוסטריעלע שטאט און איז געווען איינער פון די ערשטע שטאל-פראדוקציע צענטערן פון אייראפע.
אין 1940 האבן די דייטשן איינגענומען ליעזש. מיט דער הילף פון דער באפעלקערונג האט מען געראטעוועט א סך יידן און מ'האט באהאלטן די קינדער און די פליטים אין די פילצאליק מאנאסטירן.
טראנספארט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
לופט[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
ליעזש פליפארט געפינט זיך א פאר קילאמעטער מערב פון דער שטאט.
וואסער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער פארט פון ליעזש, פלאצירט אויפן מעז טייך, איז דער דריטער גרעסטער טייך פארט אין אייראפע. ליעזש איז פארבינדן דורך קאנאלן מיט אנטווערפן און ראטערדאם.
באן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער צווישנשטעט עקספרעס פארבינדט ליעזש מיט קעלן און פראנקפורט; טהאליס פארבינדט ליעזש מיט פאריז-צפון.
בארימטע איינוואוינער[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וועבלינקען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]


text:
העקטאר בערליאז
העקטאר בערליאז (פראנצויזיש: Hector Berlioz עקטאר בערליאז; 11טן דעצעמבער 1803 – 8טן מערץ 1869) איז געווען א פראנצויזישער קאמפאזיטאר, שטארק באוואוסט פאר זיין קאמאזיציע פאנטאסטישע סימפאניע וואס ער האט קאמפאנירט אין 1830. בערליאז האט ביישטייערט גרויסע ביישטייערונגען צו דער מאדערנער ארקעסטרע. טיילמאל האט ער ספעציפירט ריזיקע ארקעסטרעס פאר זיינע. ווען ער האט אליין דיריגירט האט ער דורכגעפירט עטלעכע קאנצערטן מיט מער ווי 1,000 מוזיקער.[1] ער האט אויך קאמפאנירט אומעגעפר 50 געזאנגען. ער האט שטארק באאיינפלוסט די קאמפאזיטארן ניקאליי רימסקי-קארסאקאוו, פראנץ ליסט, רישארד שטרויס, גוסטאוו מאהלער און נאך.[2]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- ↑ Classic FM. Classic FM. דערגרייכט דעם 2010-03-13.
- ↑ Blas Matamoros – "Hector Berlioz: Un genio Francés", essay edited by Grupo Santillana and La Nación, Buenos Aires, 2004


text:
יעקב יצחק פון לובלין
רבי יעקב יצחק הלוי הורוויץ (ה'תק"ה - ט' מנחם אב ה'תקע"ה), באקאנט אלס דער חוזה פון לובלין.
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי יעקב יצחק איז געבוירן אין שעברעשין אין יאר ה'תק"ה, צו זיין פאטער הרב אברהם אליעזר הלוי הורוויץ, פון שעברעשין, און זיין מוטער, א טאכטער פון רבי יעקב קאפל פון ליקאווע.
ביאגראפיע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיינער יונגערע יארן האט ר' יעקב יצחק געלערנט ביים מעזריטשער מגיד און ביים רבי'ן ר' שמעלקא ווען ער (דער רבי ר' שמעלקא) איז געווען רב אין שינאווא, און ער איז געווען א תלמיד פון דעם רבי ר' מיילעך. בערך תק"ם איז ער אריבער קיין לאנצוט. ער האט חתונה מיט מרת שפרינצא, און ער האט געפירט דארט א הויף. אין דער תקופה האט מען אים גערופן דעם לאנצוטער צדיק. פון לאנצוט איז ער אריבער אויף א קורצער צייט קיין ראזוואדאוו. אין תק"ס איז ער געקומען קיין לובלין, וואו ער איז געבליבן ביז סוף ימיו. אין דעם צענטער פונעם יידישן פערטל פון לובלין האט ער אויפגעשטעלט א קלויז וואו א סאך מענטשן פון אלע קרייזן פלעגן קומען פרעגן אים אן עצה.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין זיין יונגע יארן האט רבי יעקב יצחק זיך פארדעקט די אויגן זיבן יאר, ער זאל נישט זעהן קיין זאך וואס מען דארף נישט. זיין הייליגער זעהונגס קראפט האט דערגרייכט פון איין עק וועלט צום אנדערן, ביז ער האט געבעטען ביים אייברשטען, ער זאל אים דאס איינצוימן.
רבי יעקב יצחק איז געווען א תלמיד פון דעם מעזריטשער מגיד און פון נועם אלימלך, אומגעפער אין יאר ה'תק"ם האט רבי יעקב יצחק זיך באזעצט אין לאנצהוט אין לויט דעם באפעל פון זיין רבי'ן דער נועם אלימלך האט ער אנגעהויבן פראווען רביסטעווע.
אין יאר ה'תק"ס איז רבי יעקב יצחק אריבער קיין לובלין.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
שמחת תורה ה'תקע"ה איז רבי יעקב יצחק ארויס געפאלן פון פענסטער, און ער איז נפטר געווארן אין דעם זעלבן יאר תשעה באב ה'תקע"ה, אין ער ליגט אין לובלין.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
פון זיינע קינדער:
- הרב צבי הלוי הורוויץ, איידעם בזיווג ראשון ביי רבי אריה יהודה לייב פון וואלטשיסק, איידעם בזיווג שני ביי רבי נתן נטע פון כעלם.
- רבי אליעזר (נפ' ח' תמוז תר"ג) זון פון רבי צבי. איידעם פון רבי יוסף ברוך, דער "גוטער ייד" פון ניישטאט (זון פונעם מאור ושמש).
- רבי יהושע אשר שטערנפעלד (געב' תרכ"ז). א תלמיד פון רבי יעקב צבי פון פאריסאוו (הויף) און זיין ברודער רבי מאיר שלום פון קאלושין. האט אנגעהויבן פירן א רעביסטעווע אין תרצ"ד. אומגעקומען אין ווארשע ביים חורבן אייראפע.
- רבי חיים שמואל שטערנפעלד-הורוויץ פון כענטשין (נפ' י"ח טבת תר"ע). איידעם פון רבי יהושע העשיל פרענקל פון קאמארנא. ער האט שטארק ליב געהאט ארץ ישראל און זיין זייגער איז געווען געשטעלט לויטן ארץ-ישראלדיקן זייגער.
- רבי אליעזר (נפ' ח' תמוז תר"ג) זון פון רבי צבי. איידעם פון רבי יוסף ברוך, דער "גוטער ייד" פון ניישטאט (זון פונעם מאור ושמש).
- הרב ישראל הלוי הורוויץ, איידעם פון רבי דוד (א ברודער פון רבי אברהם משה מפשעוורסק)
- הרב יוסף הלוי הורוויץ (ה'תקמ"ב - ה'תקע"ח) פון טורטשין, איידעם ביי רבי מרדכי פון קארעץ.
- רבי אברהם הלוי, איידעם ביי יעקב משה פון לובלין; נפטר ווען זיין פאטער האט נאך געלעבט, ט' תשרי ה'תק"ע.
זיינע תלמידים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- רבי יעקב יצחק פון פרשיסחא, דער "ייד הקדוש"
- רבי שמחה בונם פון פרשיסחא
- רבי גדליה מלבוב
- רבי אורי, דער שרף פון סטרעליסק
- רבי שלום רוקח פון בעלזא
- רבי נפתלי צבי פון ראפשיץ
- רבי צבי אלימלך שפירא, גרינדער פונעם דינאווער הויף, פון וואס שטאמט אויך דער מונקאטשער הויף.
- רבי יחזקאל פון קאזמיר, פון וועמען שטאמען די מאדזשיצער רביס.
- רבי ישכר בער פון ראדאשיץ.
- רבי דוד פון לעלאוו
- רבי שמואל פון קארעוו
- רבי מאיר פון אפטא,מחבר פונעם ספר "אור לשמים", וואס דער חוזה האט אים באשטימט פאר אן אדמו"ר.
- רבי ישעיה פון פשעדבארזש
- רבי קלונימוס קלמן פון קראקע, מחבר פונעם ספר "מאור ושמש"
- רבי מרדכי דוד אונגאר פון דאמבראווא
זיינע ספרים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- זאת זכרון
- זכרון זאת
- דברי אמת


text:
קאפיטאל
קאַפיטאַל באצייכנט די פארמעגן פון א מענטש (אדער וואס פאר א קערפער), וואס ער קען ניצן צו שאפן פראדוקטן אדער צו פארדינען אן איינקונפט. דער טערמין "קאפיטאל" ווערט ברייט געניצט אין די געביטן פון עקאנאמיק, פינאנץ און חשבון-פירעריי; דער גענויער באדייט פונעם ווארט קען ענדערן לויט די געביטן.
עקאנאמיק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין עקאנאמיק, איז קאפיטאל איינער פון די דריי פאקטארן פון פראדוקציע; די אנדערע צוויי זענען באדן און ארבעט. גיטער וואס זענען קאפיטאל קען מען ניצן אין פראדוקציע, ווערן פאבריצירט דורך מענטשן (אנדערש ווי באדן און נאטירלעכע רעסורסן), און ווערט נישט אויסגעניצט דורך פראדוקציע.


text:
אברהם יעקב פרידמאן (אביר יעקב)
רבי אברהם יעקב פרידמאן זצ"ל (דער צווייטער) (ח' מנחם אב ה'תרמ"ד - ה' טבת ה'תשכ"א), רבי פון סאדיגורא און תל אביב, דער "אביר יעקב".
אינהאַלט
אפשטאם[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יעקב איז געבוירן אין סאדיגורא ח' מנחם אב ה'תרמ"ד, צו זיין פאטער הרב ישראל פרידמאן, פון סאדיגורא, א זון פון הרב אברהם יעקב פרידמאן פון סאדיגורא, א זון פון הרב ישראל פרידמאן פון רוזשין, א זון פון הרב שלום שכנא, פון פראהבישטש, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד. און צו זיין מוטער מרת בת שבע א טאכטער פון הרב שלום יוסף פרידמאן, פון סאדיגורא.
רבנות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין יאר ה'תרס"ז נאך דער פטירה פון זיין פאטער האט רבי אברהם יעקב איבערגענומען דעם פאטער'ס ארט אין סאדיגורא. צוזאמען מיט זיין יונגערן ברודער רבי שלמה'ניו האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה אין סאדיגורא און זיך אליינס אפגעגעבן מיט די בחורים.
ביים ערשטן וועלט קריג איז רבי אברהם יעקב אנטלאפן קיין וויען צוזאמען מיט זיין פעטער דעם פחד יצחק, נאך דעם קריג איז ער געבליבן וואוינען אין וויען. אין יאר ה'תרצ"ח זענען די נאציס ימח שמם אריין קיין וויען, און די ערשטע זאך מיט וואס זיי האבן זיך פארנומען איז געווען אפשפעטן פון די יידן, און זיי האבן געצווינגען די רבי'ס צו קערן די גאסן. רבי אברהם יעקב האט געמאכט א נדר, אויב ער וועט זוכה זיין ארויף צופארן קיין ארץ ישראל וועט ער קערן די גאסן אין ארץ ישראל.
זיינע אנהענגער האבן זיך שטארק געמוהט ארויסצוברענגען רבי אברהם יעקב פון וויען נאך א שווערער אינטענסיווער ארבעט איז זיי געלונגען צו באקומען פאר אים א וויזע קיין ארץ ישראל. כ"ג אלול ה'תרח"ץ איז רבי אברהם יעקב אנגעקומען קיין ארץ ישראל און זיך באזעצט אין תל אביב.
יארן לאנג איז ער געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל, און א שטיק צייט איז ער געווען איר נשיא.
הסתלקות[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רבי אברהם יעקב איז נפטר געווארן פרייטיק צונאכטס ה' טבת ה'תשכ"א, און ליגט אין חלקת נחלת יצחק אין תל אביב.
פאמיליע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
י"ז מנחם אב ה'תרס"ב האט רבי אברהם יעקב געהייראט מרת בלומה רייזיל ( - ו' אייר ה'תשי"ח, א טאכטער פון הרב יצחק מאיר העשל פון קאפיטשניץ. זיי האבן נישט זוכה געווען צו קינדער.
זעט אויך[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
רעפערענצן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר
- נר ישראל ח"ו בערכו (6)


text:
אטעאיזם
אַטעיִסם - די וואָס האַלטן אַז עס איז נישטאָ קיַין גאָט הייסן אַטעאיסטן. אַנדעש זיַינען די וואָס האַלטן אַז מען קען נישט אויפוויַיזן צו עס איז דאָ אַ גאָט אָדער נישט, וואָס הייסן אגנאסטיקן.
אויך ווערן זיי גערופן אפיקורסים, דער נאמען אפיקורס שטאמט נאך א מענטש אן אטעיסט וואס האט געהייסן "אפיקורס".
עס איז קיינמאל אין היסטאריע נישט געווען א גרויסע געמיינדע פין אטעאיסטן, ווייל אייביג האבן רוב מענטשן געהאלטן אז דאס איז קעגן שכל, ווייל עס זענען געווען צופיל אומפארשטענדישן אין נאטור, און די בעסטע טעאריע איז געווען אז דאס איז די ווערק פון א גאָט. אבער מיט די פארשריט פון טעכנאלאגיע און וויסענשאפט זענען אפירגעקומען וואס מער קלארערע און פעסטגעשטעלטע טעאריעס איבער די ארבייט פון נאטור, און ס'האט זיך געמערט דיד וואס גלייבן נישט אין גאָט טעאריע צו ערקלערן די געשעענישן.
- זעט אויך אפיקורס.


text:
פונדאמענטאליזם
דער טערמין פונדאמענטאליזם ווערט על פי רוב באנוצט צו באצייכענען דאס עקסטרעמע קלאמערען אין א רעליעגיעזע אדער אידעלאגישער שיטה. דאס נאמען קומט פון די שטיצער פון די סארט פאנדאמענטאליזם, און די הסבר ווערט אנגעגעבן אז א פונדאמענט איז דער סאמער אונטערשטער טייל אויף וואס א גאנצער בנין איז געבויט און האלט זיך אן. דער יסוד איז געוויינליך איין שטיק וואס קען נישט צוטיילט ווערן אדער גערורט ווערן. דער זעלבע האלטן זיך פונדאמענטאליסטן שטארק אן אין זייער גלויבן אדער אידעאלאגיע און רירן זיך נישט אוועק בשום אופן דערפון.
ביי דער אידישער רעליגיע הייסן די חרדים אדער מער פונקטליך די קנאים פונדאמענטאליסטן ווייל זיי ווילן זיך נישט אוועקרורן קיין משהו פון די יסודות אויף וואס זייער געדאנקען גאנג און אמונה איז באזירט. דאס זעלבע קען אבער אויך אנגערופן ווערן ביי יעדער פאנאטישקייט וואס מען האלט זיך פון יסודות פון אמאל אפילו עס שטייט אין קעגנזאץ פון היינט.


text:
װיקיפּעדיע:אויסשפארן פאליסי
אויסשפארן אדער בלאקירן איז וויאזוי א אדמיניסטראטור האלט צוריק א באנוצער צו עדיטן וויקיפעדיע ארטיקלן.
אן אויסשפארונג איז נישט, און טאר נישט זיין א שטראף, דאס דינט בלויז צו היטן וויקיפעדיע פון וואנדאליזם. און וואנדאליזם האט א קלארע מיינונג.
אויף דערווייל איז דער אידישער וויקיפעדיע איבערהויפט זייער שטרענג און סענסעטיוו צו די פריערדיגע ליין, אין אנדערע מער אנטוויקלטע וויקיפעדיעס, וואס האבן הונדערטע אדער טויזענטע אקטיווע באנוצער, קען מען בלאקירן אפילו אויף קלענערע עבירות ווי איינפאכע אומרוה און שטער, אדער אז טאמער רוב באנוצער מאכן וואלן צו בלאקירן איינעם, אבער דא וויבאלד מיר האבן קוים באנוצער, און די פאר נעמען וואס מיר האבן זענען אלע סאקפאפעט'ס קען זיך איינער אויסבלאקירן דעם צווייטן אן קיין דין וחשבון און זאגן אז יענער איז א שטער און דערנאך זאגן אז ער האט קאנסענסוס אז ער איז א שטער, ווי מען האט געטאן צו באנוצער:רוני און ווי באנוצער:רוני האט געטאן צו באנוצער:יודל און אזוי ארום בלייבן מיר אן באנוצער.
געוויינליך איז א כלל נישט צו אויסשפארן קיינעם מער ווי 24 שעה. און אויב א באנוצער רעדט זיך דורך דארף מען אים צוריק עפענען.
עס איז נישט געאייגענט צו מאכן א אפקילן בלאק, ווען מען וויל א באנוצער זאל זיך אפקילן, ווייל דאס איז רוב מאל אויסגעטייטשט פון באנוצער אלס א שרעקליכע צענזור מיטל ווערט עס א מער היציג סיטואציע און עס הייסט נישט אפקיל בלאק נאר אויפהיץ בלאק.
יעדער איינער קען פארלאנגן אז מען זאל אויסשפארן א באנוצער, און אדמיניסטראטורן זאלן טאן ווי זיי פארשטייען, אויך א סיסאפ און אפילו א ביוראקראט קען מען פארלאנגן און א סיסאפ מעג און קען זיי אויסבלאקירען, און פארלירן זיין איינטרוט אין וויקיעפדיע, אבער דאס קען מען נאר טאן נאך וואלן, און ביי די אידישע וויקיפעדיע איז דאס נישט מעגליך צוליב די ווייניג באנוצער, נאר אויב דער סטוארט ווערט איבערצייגט אז דער סיסאפ מאכט טאקע אן באמת א חרבן.
ווען צו בלאקירן און אויסשפארן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- אויב א באנוצער ברעכט די צוזאמנארבייט כללים.
- נאכאנאנדיגע קאפירייט ברעכונג.
- סאקפאפעט'ס (ביז מיר האבן מיר נאך נישט די געהעריגע כלים דאס אויפוויזן קליפ און קלאר זאל מען דאס נישט בלאקירן).
- לשון הרע (פארשטייט זיך נאכן ווארנען מערערע מאל און אויפווייזן קליפ און קלאר זיין בייזוויליגע כוונה)
- ליגענט (פארשטייט זיך נאכן ווארענען מערערע מאלן און אויפווייזן קלאר זיין בייזוויליגע כוונה)
ווען עס איז פארבאטן צו בלאקירן אנדערע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- א מענטש איז א מענטש, אפילו ער ווייסט זיכער אז ער איז גערעכט קען אייביג זיין אז נישט, דעריבער אז טאמער א סיסאפ אדער ביוראקראט האט א מיינונגס דיפערענץ מיט אן אנדער באנוצער טאר ער אים נישט בלאקירן פאר קיין שום געלט. דאס איז אן אביוז פון די סיסאפ כוח און מען נעמט דאס אוועק פון אים פאר די עבירה.
- אויב מען ווייזט נישט אן פונקטליך מיט לינקס וואסארא עבירה א באנוצער איז באגאנגען, טאר מען נישט בלאקירן, ווייל רוב מאל איז דאס נישט וואנדאליזם נאר בלויז מיינונגס פארשידעהייטן, און נצחון.
אנווייזונגען אויף וויפל צייט צו בלאקירן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
וויבאלד דאס איז נישט קיין שטראף טאר מען נישט בלאקירן אויף אייביג. ווייל יעדער איינער קען טאן תשובה.
- וואנדאליזם: מען זאל נישט באלקירן קיין איינצעלע וואנדאליזם, ווייל עס איז מסתם פון א באנוצער וואס איז טייל פון די 6 ביליאן מענטשן פון די וועלט וואס קענען נישט קיין אידיש און זיי זענען דא אריינגעפאלן איינמאל אין זייער לעבן נישט וויסענדיג וואס דא איז. זיי וועלן קיינמאל צוריקומען.
- צוריקדרייען נישט מער ווי 3 מאל אין מעת לעת: זאל מען נאר בלאקירן פאר בלויז איין 24 שעה צייט אפשניט, ווייל די קומענדיג 24 שעה מעג ער דאך שוין צוריקדרייען.
- סאקפאפעטס: ווילאנג עס איז נישטא קיין געהעריגע פראדעצור דאס אויפווייזן קלאר קען מען נאכנישט דערווייל דא בלאקירן די אביוזיוו באנוצער כאטשיג זיי זייען אן פאלטשע קאנסענסוס האבן מיר נאכנישט די ריכטיגע כלים זיי צו אומשעדליך מאכן.
- אויפדעקן אידענטיטעט אדער לייגן א באנוצער אין סכנה: זאל מען זיי פאר שטענדיק אויסבלאקירן און איינמעלדן זשימי וועילס פארוואס פונקטליך און וויאזוי די סכנה איז.


text:
אורח חיים
אורח חיים (יידיש: דער וועג פון לעבן) איז דער ערשטער חלק פון די פיר חלקים טור און שלחן ערוך.
עס איז איינגעטיילט אין דריי חלקים:
- חלק אלף באציט זיך צו הלכות וואס זענען שייך טאג טעגליך, פון ווען מ'שטייט אויף צופרי ביז מ'גייט שלאפן ביינאכט. עס אנטהאלט בסך הכל צוויי הונדערט-איין-און-פערציג סימנים.
- חלק בית איז אלץ וואס איז נוגע צו הלכות שבת און די ל"ט מלאכות. עס גייט ביז סימן תטז.
- חלק גימל איז הלכות פון אלע ימים טובים און ספעציעלע טעג דורכאויס דעם יאר. עס בייסט זיך אן ביי הלכות פון ר"ח און ענדיגט זיך ביי פורים.
אלע דריי חלקים צוזאמען באשטייען פון תרצז (זיבן הונדערט-זיבן-און-ניינציג) סימנים.


text:
אטאם נומער
דער אטאם-נומער, איז א טערמין גענוצט אין כעמיע און פיזיק, צו באצייכענען די פארשידענע כעמישע עלעמענטן.
יעדע פון די כעמישע עלעמענטן, ווי אקסיגען אדער קארבאן האט באקומען אן אטאמישן ציפער געוואנדן לויט וויפיל פראטאנען עס זענען פאראן אינעם קערן פונעם אטאם.
די אטאמישע ציפערן גייען אין דער רייע, די ערשטע איז וואסערשטאף, דערנאך קומט העליום, די דריטע איז ליטיום, די פערטע איז בעריליום, די פינפטע כעמיקאל איז באר, די זעקסטע איז קוילנשטאף, דערנאך קומט שטיקשטאף, און אקסיגען.
אטאמען מיט דעם זעלבן אטאם נומער אבער מיט אנדערע צאלן נייטראנען, און ממילא מיט אנדערע אטאם-מאסן, ווערן גערופן איזאטאפן.
היסטאריע[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דער ראדערפארד-באהר מאדעל און וואן דעם ברוק[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אין 1911, האט ערנעסט ראדערפארד געגעבן א מאדעל פונעם אטאם אין וואס א צענטראלער יאדער האלט די מערהייט פונעם אטאמס מאסע און א פאזיטיווע לאדונג וואס, אין איינסן פונעם עלעקטראנס לאדונג, דארף זיין אומגעפער העלפט פונעם אטאמס אטאמישע וואג, געמאסטן אין צאלן פון וואסערשטאף אטאמען. די דאזיקע צענטראלע לאדונג וואט ממילא געווען העלפט פון דער אטאמישער וואג. ראדערפארד האט געשאצט אז גאלד האט א צענטראלע לאדונג פון בערך 100 (אבער איז עלעמענט Z = 79 אין דער פעריאדישער טאבעלע), אבער א מאנאט נאכדעם ווען ראדערפארדס ארטיקל איז געשינען, איז אנטאניוס וואן דען ברוק געווען דער ערשטער וואס האט פארמאל פארגעשלאגן אז די צענטראלע לאדונג פון אן אטאם און זיין צאל עלעקטראנען זענען "גענוי, גלייך מיט זיין פלאץ אין דער פעריאדישער טאבעלע (וואס מ'רופט אויך עלעמענט-נומער, אטאם-נומער, און איז סימבאליזירט Z). ענדליך האט מען אויפגעוויזן צו זיין וואר.


text:
1971
1971 איז דאס 71סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1971 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.
אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.
1971 איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן פרייטאג.
געשעענישן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 3טן יאנואר - דער אפענער אוניווערסיטעט הייבט אן אינעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 9טן פעברואר - די מענטשן באזעצטע קאסמאס-שיף אפאלא 14 קומט צוריק צום ערדקיילעך נאכדעם וואס זי האט געלאנדעט אויף דער לבנה.
- 6טן אויגוסט - א ליקוי לבנה וואס דויערט 1 שעה, 40 מינוט און 4 סעקונדן
- 3טן סעפטעמבער - קאטאר באקומט אומאפהענגיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
- 2טן דעצעמבער - געגרינדעט די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן.
געשטארבן[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
- 6טן אפריל - איגאר סטראווינסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1882)
- 12טן אפריל - איגאר טאם, רוסישער פיזיקער און מאטעמאטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1895)
- 6טן יולי - לואי ארמסטראנג, דזשעז מוזיקער (געב' 1901)
- 7טן אויגוסט - יצחק מאיר לעווין, פירער פון אגודת ישראל
- 11טן סעפטעמבער - ניקיטא כרושטשעוו, סאוועטישער פירער (געב' 1894)
- 12טן אקטאבער - דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט הארי טרומאן (געב' 1893)


text:
אינסטינקט
נאטורליכע אינסטינקט מיינט א אקציע פין א לעבעדיגע באשעפעניש וואס ווערט נישט דיקטירט דורך די כח פין לאגיק אדער געפילען, נאר א באזינדערע כח וואס מאכט א לעבעדיגע זאך טיען געוויסע זאכען מיט א חשבון אנציקימען צי א ציהל. - ביז דערווייל קען מען דאס נישט ערקעלערן דורך לאגיק, אין עס איז אנגענימען אז עס איז א כח פאר זיך פארזיך.
אינסטינקט איז די רעאקציע פון דרויסענדע פאקטארן וואס סטימולירן די קערפער און דער אינסטינקט מאכט אז דער קערפער זאל זיך באוועגן און רעאגירן אויף א געוויסן וועג.
עס איז דער וועג וויאזוי אלע סארטן לעבעדיגע באשעפענישן האבן בירושה דורך די גענעס זיך אויפפֿירן און אומציגיין מיט זייער לעבן. אנדערש ווי אויסגעלערנטע געפילן וואס קימט דורך זיך אלטע ידיעת אין זכרון, אינסטינקט איז נישט געלערנט נאר ליגט אין דער טבע פון א באשעפעניש.
אקציעס פין באשעפענישען וואס איז דיקטירט פין ידיעות וואס ער האט אין זיין מח, ווערט טייל מאל אויך אנגערופן אינסטינקט. למשל, א לאנגיאריגע קליגער דיטעקטיוו וואס האט אסאך ידיעות, וועט קענען ציטרעפען ווער עס איז די פארברעכער אן דעם וואס ער זאל קענען ערקלערען פינקטליך פארוואס ("גאד פילינג"). דאס קימט פין אסאך ידיעות אין די זכרון פין זיין מח וואס ארבעט זייער שנעל. - אבער ווי שוין געזאגט, דאס איז דורך די כח פין לאגיק וואס שטעלט ציזאם די וויסן וואס ליגט באהאלטען אין זיין מח. מ'קען זען א פיזישע חילוק אין מח - פין אינסטינקט וואס קימט פין לאגיק, אין אינסטינקט וואס קימט פין נאטור.
די כח ווערט אויך אנגעריפען " א שמעק" אדער א "סענס", ווי אויך "די סיקס (6) סענס".
ביי בעלי חיים[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
אסאך וויסענשאפטלער האבען אויסגעפארשט אין געטראפען אז אסאך בעלי חיים ווי הינט, קעץ, הינער פירן זיך אויף אנדערש פאר א ערד ציטערניש פאסירט אין זייער געגנט. זיי פירן זיך אויף נערוועז, וויינען שרייען, לייגען נישט קיין אייער.
עס איז דא וויסענשאפטלער וואס האבען נאך נישט געראפען געניג איבערצייגונג דערפאר, אבער עס איז דא אסאך וואס האלטען אזוי. די כינעזער רעגירונג האט אין יאר 1975 געראטוועט אסאך מענשטען פין טויט, דורך דעם וואס זיי האבען עקוואירט אסאך מענשטען פאר א ערד ציטערנישט, ווייל זיי האבען געזען די פארשידענע סמנים אויף די בעלי חיים[1].
אויך פאר די צונאמי אין יאר 2004, זענען די עלפאנטען געלאפן אויף הויכע פלעצער אין האבן געשריגן; הינט האבן נישט געוואלט ארויסגיין אינדרויסן; פלאמינגאס זענען אאועקגעגאנגען פין זייערע געווענליכע נידעריגע וואוינאנגען; אסאך חיות פין די זאא זענען אריינגעגאנגען צי זייערע שעלטער'ס אין מ'האט זיי נישט געקענט ארויסנעמען.[2]
ביי מענטשען[באַאַרבעטן | רעדאקטירן מקור]
דאס זע זאך פין אינסקינט זעט מען אויך אסאך ביי קליינע קינדער.
עס איז מסתבר אז יעדער האט דאס, נאר ביי ערוואסענע מענשטען וואס האבען אסאך שכל ווערען נישט דיקטירט דורך אינסטינקט וויבאלד אסאך מאל איז עס נישט מיט לאגיק.